cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paco Bienzobas
Francisco Bienzobas Okariz (Donostia, Gipuzkoa, 1909ko martxoaren 26a - 1981eko apirilaren 30a), Paco Bienzobas bezala ezaguna, 1920ko, 1930eko eta 1940ko hamarkadetan aritu zen euskal herritar futbolaria. Real Sociedad eta Osasuna taldeetan aritu zen. Hegalari bezala jokatzen zuen, bai eskuinean eta bai ezkerrean. Aurrelaria izan ez arren, sarritan egiten zuen gola, eta penaltiak jaurtitzen espezialista zen (kirol ibilbide osoan zehar bakarra huts egin zuela diote). Pitxitxi sariaren lehen irabazlea izan zen, Ligako golegile nagusia izan eta gero. Custodio eta Cuqui anaiak futbolariak ere izan ziren.
Azusa Iwashimizu
Azusa Iwashimizu (岩清水 梓) Japoniako futbolaria da.
Paco Bienzobas
Futbolari izateari utzitakoan, epaile lanetan aritu zen.
Abrytasites
Abrytasites (edo Abrytusites ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Hauteriviar garaian, hau da, orain dela 136 milioi urtetik 130 milioi urtera gutxi gorabehera.
Paco Bienzobas
Epaile ibilbidea
Paco Bienzobasek 1942an hasi zuen bere epaile-ibilbidea. Lehen Mailan debutatu zuen 1948an, guztira 48 norgehiagokatan parte hartu zuelarik. Estatuko onenetarikoenen artean zegoen.
Bolunburuko esparruko herrixka gotortua
Bolunburuko esparruko herrixka gotortua edo esparrua edo kastroa, Zalla herriko Bolunburu haitzaren gainean aurkitu zen Burdin Aroko herri gotortua da. Eusko Jaurlaritzak kultura ondarea izendatu zuen, Babes bereziko kultura-ondasuna maila eta Eremu arkeologiko edo paleontologikoa kategoria eman zion 2020ko urrian.
Deskribapena
Bolunburuko atsedenlekutik eta Euskadin hobekien kontserbatutako La Mella monumentu-multzotik oso hurbil dago kastroa, Kadagua ibaiaren urek babestuta.
Harresia
Harresiaren lehen faseak K.a. II-III mendeen inguruan kokatzen dira. Horma irregularrak sortzen dira, harrien tamaina eta formarengatik. Atea bi bastioiek osatzen dute, bat suntsitu zelarik. Harresia, lur-harrizko nukleo batean errotzen da eta kanpora ematen duten hormak harlauzaz daude eginak. Harriek haien artean buztina edo harri txikiagoak izan ditzakete. Babes egiturak inguruaren orografiari moldatzen dira, eta beraz, gune ahulenak soilik gotortu zituzten, garaiko beste herri gotortuetan ohi bezala. Babes behar gehiena hegoaldean dago, bertan 158m-ko perimetroa duen harresia kokatzen da, gehienez 5m-ko lodierarekin. Iparraldean geografia da defentsa.
Etxebizitzak eta beste eraikin
Kastro honetan etxolak forma amankomuna dute oro har: oin-planta laukizuzen irregularra. Kasu batzuetan zokalo finak ikusten dira. Beste kasu batzuetan poste zuloak agertzen zaizkigu etxolen markatzaile legez. Zimendu hauen gainean material organikoz eraikiko ziren, bai hormak baita sabaia ere. Zorua lur trinkotuaz osatua dago eta maila berdinean agertzen dira sutondoak. Etxolen funtzioak askotarikoak zirela pentsatzen da; Batean sutondoa harresiaren kontra agertu zen eta metal lanketaren hondakinak aurkitu direnez, agian tailerra izan zitekeela ondorioztatu da. Etxola honi eta harresiari atxikiak beste etxe eta biltegi posibleak sumatu dira beste egitura batzuetan.
Anfiarao
Greziar mitologian Anfiarao (antzinako grezieraz Ἀμφιάραος, Amphiáraos), Ekles, Argoseko erregearen eta Hipermnestra (Testioren alaba) semea zen. Argosen errege izan zen eta Zazpiak Tebasen aurka espedizioan parte hartu zuen. Gainera, Atikaren iparrekialdean, orakulu bat izatera ere iritsi zen.
Hasiera batean, zazpiak tebasen aurkako espedizioan parte hartzeari uko egin zion, baina bere emazte Eurifilek, Polinizesek Harmonia jainkosaren lepokoarekin erosia, erabakia aldarazi zion. Gerrara joan zen, nahiz eta bertan hilko zela jakin, eta bere seme Alkmeon eta Anfilokori, bere heriotza mendekatzeko eskatu zien. Borrokan, Poriklimenok jazarria zenean, Zeusek, lurrean pitzadura bat ireki zuen tximista bat bidali zuen, eta bertatik desagertu ziren Anfiarao eta bere gurdia. Honen ondoren, bere seme Alkmeonek Anfiaraoren heriotza, Hipermnestra hilez mendekatu zuen. Honela, Eriniek jazarri zuten, bere gurasoa hiltzeagatik.
Oropo hirian, Atikako iparrekialdeko kostaldean, heroi sendagile bezala gurtua zen, eta orakulu bat zuen. Pertsonaiaren izaera magikoa, bere aurrekari Melanpogatik da. Orakuluan, incubatio delakoa praktikatzen zen: diru kopuru bat ordaindu ondoren, jarraitzaileak santutegiaren barnean lo egiten zuen, eta, ustez, amets batek sendapena lortzeko modua iradokitzen edo etorkizuna igartzen zion.
Quousque Tandem...!
Quousque tandem...!, euskal arimaren interpretazio estetikoa  (gaztelaniaz Quousque Tandem...!, interpretación estética del alma vasca) 1963an Jorge Oteizaren euskal arimaren interpretazio estetikoari buruzko saiakera da. Bertan, historiaurreko artea eta bere garaikoa alderatu zituen.
Izenburua latina da, Zizeronek egindako "Quousque tandem (abutere, Catilina, patientia nostra) ?" esaldi historikotik dator eta euskaraz "Noiz arte (abusatuko duzu gure pazientziaz, Katilina) ?" esanahia du, bere helburua euskal arima hiltzen ez uzteko, errespetatu eta errekuperatzeko noiz arte itxaron behar den oihukatzea zen. Liburu hau eskulturaren esperimentazioa 1959an amaitu eta handik gutxira idatzi zuen bere ondorioen berri zabaltzeko. Liburuaren azken bertsioa 2007an Jorge Oteiza Museo Fundazioak argitaratu zuen "edizio kritiko" moduan liburua eguneratzeko asmotan.
Hitzaurrea
Lehenengo hitzaurrean Europar eta espainiar guztiek haien jatorri euskalduna, arima euskalduna, ezagutu eta errespetatu behar dutela dio, baita euskaldunek ere.
1970ko hitzaurrean itxaropena galdua erakusten du, euskal artisten lana bideratzen saiatu izana porrota izan zela aitortzen du. Bere bizitza dirua irabazten edo artearen merkataritzan ez galdu izanaz pozten da. Jada nekatua dago, borrokan jarraitzeko gogo gutxirekin.
1993ko 6.argitalpenean liburuaren helburua lortzeko itxaropena jada galdua du, izan ere izenburuari berari jada ezertarako balio ez duen liburua azpititulua jarri zion.
Liburuaren analisia
Jorge Oteiza (1908ko urriaren 21a, Orio, Gipuzkoa - 2003ko apirilaren 9a, Donostia, Gipuzkoa) nazioarteko artistak, bere lan plastikoak alde batera utzi zituenean idatzi zuen Quousque Tandem…! saiakera hau, nahiz eta antza denez zalantzan jar daitekeen teoria den. 1961 eta 1963 bitartean garatu zuen Oteizak bere obra teoriko handia, aldizkari eta bestelako argitalpen periodikotan publikatutako hainbat testuk osatuta. Testu honek 30. hamarkadatik, hau da, bere obra eskultorikoaren hasieratik, agertu zitzaizkion kezka teoriko gehienak biltzen ditu, euskal estetikaren arima kulturala aurkeztuz, ikuspegi unibertsal batetik kontenplatuta. Edukiari dagokionez dentsitate handiko lan idatzia da, egitura konplexuduna eta elementu anbiguoz betea. Artistak, diziplina eskultorikoaren arloan edukirik eta ideiarik gabe geratu ondoren, edo soilik gogo edo motibazio moralik gabe, bere karrera eskultorikoari amaiera eman zion eta nolabaiteko plastika berri bat aurkitu zuen lan honen idazketarekin. Gainera, liburuaren helburua norbanakoaren askatasuna eta hausnarketa bideratzea zen, horrela pentsamendu sistema bat eraiki zuelarik, nolabait, izadia ulertzeko sistema berri bat. Obra hau euskal intelligentsiaren erreferentziazko obra bihurtu zen, eta izugarrizko eragin eta inpaktua sorrarazi zuen hurrengoko euskal kultura eta gizartean haren euskal kultura eta identitatearen defentsaren ondorioz.
Aurrekariak
Lan idatzi honen aurrekari pertsonalak garrantzitsuak dira ondoren paperean gauzatuko zuen teoria ulertzeko. 1934an Latinoamerikarantz jo zuen, eta bertan gauzatutako ikerketa nabarmenena bertako megalitismoarena izan zen, indusketa arkeologikoetara egin zituen bisitak gehituz horrela estetika metafisikoa lantzeko asmoz. Hortik, lan teoriko bat abiatuko zen beranduago. Dena den, bertan ere bere hainbat ikerketen emaitzak idatzi zituen, Caucako Unibertsitateko aldizkarian esaterako (Amerikako artistei karta. Gerraostearen arte berriari buruz), non estetika objektiboaren bilaketaren beharra aurkezten zuen, debora eta dimentsioaren kontzeptu estetikoan zentratuz bereziki, baita espazioaren zabalpen funtzionalean ere. 1944an, Zeramika Tratatua idatzi zuen, Ameriketan bere sostengu ekonomiko nagusia izan zen diziplinaren inguruko bere jakintzak erakutsiz. Aipatutako lehena, bere obra teoriko nagusienetakoa da, eta bigarrenean aurkeztutakoa, 40. hamarkadan gauzatutako hainbat obra eskultorikotan materializatuta ikus dezakegu. 1948an Buenos Airesetik Euskal Herrira itzultzean, bere eskulturaren fase esperimentala garatuko zuen hamarkada batean zehar.
Horrela, nahiz eta obra honen bidez praktika eskultorikoa utzi idazketan sartzeko, lehen esan bezala, Oteizak ez zuen baztertu bere eskulturaren ildo kontzeptual eta morala. Horrela, bere testuei bere aurreko eskulturetara aplikatutako irakurketa eman beharko genieke. Izan ere, eskulturarekiko duen pertzepzioa ez ezik, bizitzarekiko duen pertzepzioa ere aplika dezakegu bere lengoai poetikora.
Egitura
Irakurketa marjinala egiten da idazkera-estilo konplexua erabiliz, hau da, ez dira orriak kontatzen irakurlea askatasunez hautatzeko nola nahi duen irakurri Quosquom tandem…!, eta ez behartzeko era sekuentzialean, hau da tradizionalean irakurtzea orriak jarraituz. Izan ere, Vega Esquerrak esaten digun bezala, obra bere angelu guztietatik irakurtzeko beharra agertzen zaigu, bere estatua bat irakurtzen egongo bagina bezala. Eta horrela esaten zuen Oteizak: Atzerantz idazten dut. Aurrerantz begiratzen dut, baina atzerantz noa, atzerantz ibiliz… Lehenik liburua bukatu dut eta orain hasieran nago. Liburua badaukagunean, idazteko ordua iristen da: lehenik bukatzen da eta gero hasten da.
Bereizketa bat egiten du Oteizak euskal estiloari hierarkia partikular batean sailkatzeko; euskal kultura ametsen munduarekin erlazionatzen du, atzerantz ibiliz aurrerako begirada bat izateari esker sortua, eta interpretazioa ekartzen duena, ariketa honek gure ibilera zirkulu eran izatea eragiten duelako, ulermena bilaketa baino lehen baitator; gainerakoa, pentsamendu arrazionalistarekin lotzen du.
Beraz, Oteizak bere liburua testu independenteen bidez osatzen du, eta ez du estruktura lineal bat jarraitzen baizik eta gaiak kontrajartzen ditu. Irakurketa sistema honi buruz hitz egiten digu Orrien zenbaketa marjinala, Estatua bezala irakurtzea sailean. Horretarako aipatu bezala idazleak irakurketa egiteko lau modu proposatzen ditu:
Lehen atalarekin hasi baino lehen, liburua zeini eskainia dagoen azaltzen du: Pascuala Iruarrizaga,-ri Itziarren amonari, nire emaztea, nire emazteari, nire gurasoei. Hitz hauek tradiziozko eta memoriazko euskal amona goraipatzeko erabiltzen ditu Oteizak.
Lehen hitzaurrea
Historia, artea eta naturaren arteko erlazioari buruz hitz egiten du Oteizak. Pasarteak ilunak dira eta irudimen plastiko eta aktibora jo behar dugu ulertzeko, honi heriotzatik itzultzea deitu zuen idazleak. Hau da, artea historiaurrearekin jaio da eta orain heriotzaren unean dago. Naturatik atera gaituen artearen aurrean gaude eta bizitza teknikorantz eraman gaitu, baina orain beharra sentitzen dugu bizitza natura horretara bueltatzea, beraz, artea bizitzaren aurka dago?
Bigarren hitzaurrea
Collage-liburu bat osatzen du Oteizak, bere bizitzan beharrezkoak izan diren motiboetara joz: Azkar utzi dut…Esku hutsik geratu naiz eta batekin nire bizitza adierazi dut eta bestarekin nire tailerreko atea itxi dut. Oteizaren aukera, artearentzat lantegi-laborategia eraikitzea da, benetako propedeutiko sozial gisa, benetako artea bizitza delako.
Gaurko artea, hiria eta gizakia
Oteizak puntu honetan protagonismo handia emandako terminoa Estetika Negatiboa izango da, eta idazleak ideia hau instrukzio politiko eta erlijiosoarekin erlazionatu zituen. Bere ustetan negatiboa (estetika negatiboa, teologia negatiboa, politika negatiboa), ukapenak kontuan izanik sormena edukitzeko gai izatea izango zen, gauzak kanporatuz, garrantzitsua den objektua edo ekintza nabarmenduz. Honek erlazio zuzena du teologia mistikoarekin, Ezereza horri deritzoguna. Artea, isiltasunezko zona batean sartzen da, negatiboa dena. Ezereza horretan gizakia zer den ikasten du.
Euskal arimaren iturria
Arimaren gaia Oteizaren lanean protagonismo handia du. Euskal arimaren interpretazio saiakera honetan, euskal herriko kultura eta bere identitatea defendatzen dira, estetika ezagutza guztiak menperatzeko zientzia gisa proposatzen da aldi berean. Bere lanean monumentu megalitikoen espiritualtasuna, batez ere Euskal Herrikoa, abangoardiako mugimenduen berrikuntzekin uztartzen jakin zuen. Bere lan pedagogikoa, baita estetikaren eta artearen teoriaren arloan egindako ekarpenak ere, ondoren hainbat eskultore belaunaldi izaten lagundu zuten.
Cromlech: Euskal harrespila estatua huts gisa interpretatzea
Historiaurreko artearen azterketa sakonean, Oteizak bilatzen ari zena aurkitu zuen: isiltasuna eta hutsunea, harrespilan irudikatuta, non elementu fisiko eta metafisikoak batzen diren. Eskultoreak bere liburuan harrespila honen azterketa sakona egin zuen, Cromlech izeneko hauek Neolito amaierako eta Brontze Aroaren garaian eraikitako hilobi eraikuntza megalitikoa dira, zirkulu batean jarritako harri lauak osatuta. Oteizak hauetan kutsu mistiko eta berezia ikusi zuen, gero behin eta berriro bere artelanetan ikusiko ditugunak. Harrespila garrantzitsuenak Ingalaterran eta Frantzian aurkitzen dira gehienbat, asmo espiritual eta magikoa duen hiri modukoa. Bere ustetan, artelan guztiek espazio bat okupatzen duten formak dira. Oteizarentzat, heldutasun estetikoa zen, prozesu kultural bat izan zuena; izan ere, harrespilen etxeko funtzioen eztabaidetatik kanpo zegoen. Praxikotik bere analisi estetikoaren balioa defendatu zuen, harrespil horien izaera eraikuntza metafisiko, sinboliko eta espirituala dela baieztatzeko.
Ikasleak
Azken atal honetan Oteizak gogoeta egiten du zer den euskalduna izatea eta zer ez. Idazlearen arabera, Zuloaga euskal margolaria ez da euskalduna, Loiolako Ignazio ez da euskal santu bat eta Unamuno idazlea ez da euskal filosofia. Baina berriz, Barojaren idazteko era bai da euskalduna. Beraz Oteizak ondorioztatzen du autore hauek euskaldunak direla margotzeko eta antolatzeko moduarengatik, guztiek dutelako ezaugarri edo identitate komun hori, onartzen dutelako euskal jendea existitzen dela. Harresia lehen euskal kultura-mugarri gisa onartzea euskal arima pertsona bakoitzaren baieztapena da.
Oteizaren pentsamendua Quousque Tandem…!-en
Horrenbestez, Oteizak ez du historiarekiko kontzepzio lineala, eta mendebaldeko artea beste era desberdin batez planteatu zuen, hasiera eta bukaera errealitate bakar baten bi modu diren oinarritik hasita. Eta artistak, garai edo denboraldi etenetan bada ere, bi puntu horien arteko bidean dago etengabe, azkenean puntu bakarra osatzen dutenak. Bizitzarengan duen kontzepzioa ere oso berezia da. Kontuan hartuta Oteizak artea abandonatu zuela bizitzan sartzeko, horrela planteatu baitzuen eskultura utzi zuenean, bizitza hori ez da euskal artistak aurkezten duena bere planteamendu filosofikoan: planteatzen duen bizitza hau ez dago gauzen egoera naturalean oinarritua, baizik eta konklusioan, bukaeran oinarritzen dena, hasieraren osaketan, tarteko lapsusa igaro ez bada ere. Horrela, keinua oihuan bilakatzen du.
Oihu hori da Oteizak aldarrikatzen duena, era berean euskal estilo bat planteatuz.Estilo horrek estetika propioa izango luke, eta ildo horretatik, izateko modu propioa. Eta Mendebaldeko artea ezgaia izan da gizakiarentzako estilo bat aurkitzen, mendebaldeko kultura amaiera bat aurkitu izan ez duelako. Euskal estiloa beraz, salbuespena izango litzateke, Mendebaldeko tendentzia orokorretik at egon delako atzean darraien bidea. Oteizak proposatutako euskal estiloa estetikaren esparrutik kontenplatua izan behar da. Dena den, estetika hau arlo antropologikoarekin erlazionatzen zuen. Jakintzaren hainbat diziplina konbinatzearen tendentzia hau artista euskaldunak bizitzarekiko zuen pertzepzio eta ulertzeko modua azalarazten digu, pentsamendu sistema bat definitzen zuena era berean.
Jesuiten katolizismoan eta estetika erlijiosoan egiten du bereizketa. Erlijiotasun hori heroikotasunarekin erlazionatzen da, baita naturarekin ere. Horrela, heroikotasuna hausnarketa jarrerarekin lotzen da eta natura mirariarekin eta estetikaren purutasunarekin. Naturaltasunaren nozio hori da artearen aurrean jartzen dena eta hura zeharkatzen duena bizitzaranzko bidean. Horrela, beraz, gertatzen da artearen suntsipena eta natura eta bizitzaren arteko lotura. Hau guztia, Heidegger filosofo alemaniarraren metafisikarekin eta Europako mistikarekin osatua. Gizakia sortua dagoen guztitik aldendu behar da, bere barnean hutsuneari sarrera emateko, jainkotasunaren bizileku dena. Historiaurreko cromlecha da euskal estiloaren sinboloa eta jatorrizko eredua.
Beraz, hutsune hori mendebaldeko filosofoen ekarpenekin bete zuen, baita budismoaren hainbat irizpideekin ere. Megalitismoa eta zen teoria uztartu nahi izan zituen arte garaikidearen ikuspegitik. Estatua horien bitartez lortu zuen hutsune espirituala betetzea eta era berean Anaximandroren apeiron terminoarekin elkarlotzea, nolabait artearen jatorria baliabide eskultoriko hauetan zentratuz. Horretarako Teitaro Suzuki japoniarraren “Introducción al budismo Zen” liburuan oinarritu zen. Era berean, mendebalde eta ekialdeko arte motak desberdintzen ditu Oteizak, non ekialdean artea filosofia erlijiosoaren zerbitzuetara mantentzen den eta mendebaldean berriz, nahiz eta funtzio berbera izan erlijioaren dogmak artean sahiestu izan direla dio. Kontuan izan behar da mendebaldeko zibilizazioa greziarren bideratutako hausnarketetan oinarritzen dela, horregatik hutsunearen kontzepzio horren desberdinak sortzen direlarik.
Eraginen arteko polemika honetan sarturik, Oteizak asiatikoak arte irizpide garaikideetara bideratu beharko luketela dio. Izan ere, Oteizak zentzu honetan arteari izaera komunikatzailea atxikitzen dio. Baieztapen honen aitzindaria Kierkegaarden pentsamendu erlijiosotik barneratzen du. Esistentziaren osotasuna hartzen du kontuan, non artearen matrize-izaera nabarmentzen den gainontzeko elementu funtzionalak (erlijioa, etikoa, politikoa) gerora modu pedagogiko batez gehitzen direlarik.
Pentsalari europearren ekarpenak gauzatzerakoan, Oteizak espiritu erlijioso posmoderno batetik ulertuko du kristautasuna, bere kabuz husten den Jainkoarena hain zuzen. (Arantzazuko eskulturen bitartez ondo ulertu daitekeelarik). Nolabaiteko “nihilismo erlijioso” gisa uler dezakegu, printzipio erlijioso eta moral guztiak baztertzen direlarik. Oteizaren hitzak erabiliz, metafisikaren estetika izango da adierazi nahiko duena. Guzti honek azken batean pentsamolde berri batera eramaten du gizartea, antropologia espiritual bati lotua dagoena.
Thoirette
Thoirette Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Quousque Tandem...!
Artearen kontzepzioa
Zer da artelan bat? Egitura duen gai bat da. Artea beraz, espirituaren inguruko esperientazio momentu bat besterik ez da, bere liberazioa hutsak dauden espazioetan aurkitzen delarik. Testuinguru sozial batetik ikusita, artea norbanako liberatuen komunitatea babesteko gunea da.
Artearen naturaltasun erlijiosoaren inguruko hausnarketak funtzio estetikoarekin lotzen ditu arte garaikidearen irizpide nagusi gisa. Aldi berean, lengoiaren deuseztea emango da, isiltasunera iritsi ahal izateko edota muturreko metafisikara. Ezerezaren formak, isiltasunak eta naturaltasunaren kontzeptuek eramango gaituzte espazioan kokatzen diren eskulturetako hutsuneak ulertzera. Behin artea bere gaitasun espresiboetatik at dagoenean (forma, arrazoia…), denboraz kanpo geratzen da. Azken batean, espazioak pairatzen du denboratik irtete hori eta naturaltasuna lortzea. Cromlechekin berriz ere lotura eginez, artistak errealitatera ekartzen du barne espazio horretako hutsunea. Posezioa izan duen horrekiko jakintza ematen du beraz. Beste behin, Oteizak planteatutako itzulera agertzen zaigu aurrera eramaten gaituena.
Artistaren esangura
Artistaren nekealditik bizitzarako gizon berri bat sortzen da, horrela ulerturik, artea beharrezko ez den baliabidetzat bilakaturik. Bizitza bakarrik kezka izanik, ez du beste printzipioetan sostengatu beharrik. Artistaren funtzioa, beraz, errealitatearen funtzioa eta nagikeria adieraztea izango da non artea elementu zirkunstantzial bihurtzen den. Errealitatetik askatatutako elementua izango da. Prozesu hau gauzatu ondoren artearen isiltasunera iristen gara, ezerezaren gauzapena eta figuraren bitartez gauzatzen den espresioa kontuan hartuta. Beste era batera esanda, artea errealitate espiritualaren hustea izango da. Artea ezin da jomuga izan, bidea bera baizik (erlijioa bezala) non sakrifikatua eta abandonatua izan behar duen. Bestalde, artistak ikusten ez den errealitatea erakusten digu.
Oteizaren estetika
Estetika hau, dena den, egituratik ulertu beharko genezake eraikitze-sistematik baino. Estetika definitzen duen egitura horrekin, denetariko formak saia daitezke eta esperimentazio ugari egin daitezke. Oteizaren esperimentazio nagusia formen suntsipenean edo desagerpenean datza, eraikiak izan ondoren, azkenean formarik ez duen forma aurkitzeko; hau da, hutsunean forma unibertsal bat aurkitzeko. Estetika sistema gisa ikusiko bagenu ontologiarekin nahasiko genuke batzuetan, eta gizarte, kultura, politika eta artearen motor gisa asimilatuko genuke beste batzuetan, bere aplikazio plastikotik aldendu arte. Artean, beraz, estetikaren bidetik, forma guztiek bat egingo lukete, eta beren esentzia espiritualean fusionatu.
Bere eskulturen espresioa desegitearekin batera hutsunearen bitartez helduleku bat proposatzen digu, babeseko eremu bat izango litzatekeena, ikuspegi espiritual batetik noski. Nolabait, gizakion arimaren dimentsio kosmiko bat proposatzen digu Oteizak. Pentsamendu honetan oinarritua egoteak Oteizaren esentziara bideratzen gaitu behin eta berriro, hasiera berri bat non amaieraren kontzientzia erakutsi nahi duen. Filosofia fenomenologikoan oinarritutako baieztapena da honakoa.
Thoirette
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 337 etxebizitza zeuden, 254 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 60 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 273 etxeak ziren eta 60 apartamentuak ziren. 254 etxebizitza nagusietatik 160 bere jabearen bizilekua ziren, 86 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 41 etxek hiru zituzten, 91 etxek lau zituzten eta 112 etxek bost zituzten. 218 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 110 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Quousque Tandem...!
Ondorio gisa
Testu guztia ulertzeko kontuan izan behar da bere ideiak ez datozela espekulazio hutsetik, harek materialekin zuen loturatik baizik non errealitatea adierazten den. Bere tendentzia batik bat, estetikoa alde batera utzi eta etnikotasuna nabarmentzea da. Era berean, Oteizak berak definitu zuen haren eskulturaren elementu formalak, kontzeptual eta espiritualak “Estetika negatibo” gisa.
Thoirette
Diru sarrerak
2009an Thoirette udalerrian 259 unitate fiskal zeuden, 652,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.192 euro zen.
Quousque Tandem...!
Ondorio gisa
Laburbilduz, metafisikaren plastika gauzatzearen irizpideetan zentratu zen Oteiza saiakera honen bitartez, non itzuleraren kontzeptuak berebiziko garrantzia izango duen. Euskal identitate bat sortu nahi izan zuen jatorria historiaurreko artean kokatuz, conlechetan hain zuzen non babes gune gisa agertzen zaigun. Era berean, bizitza beraren irakurketa bat egiten du aipatutako printzipio guztiak barneratuz eta bizitza hori arte bihurtzen du bere eskulturen bitartez.
Thoirette
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 33 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Quousque Tandem...!
Ondorengoak: Ejercicios espirituales en un túnel
1965ean, Ejercicios Espirituales en un Túnel idatzi zuen Oteizak. Hala ere, Francoren garaiko zentsurak debekatua izan zen, eta ez zen 1985 arte publikatu; dena den, lehendik nahiko zabalkunde handia izan zuen fotokopiatutako bertsioan, extraofizialki zabaldu egin zena, gobernuko organismoen kontroletik at. Oteizaren pentsamendu estetiko-poetikoa aurkezten duen eredu garrantzitsuenetariko bat dugu obra hau. Estetika eta arima euskaldunaren ildotik jarraituta, testu hau Oteizak euskal kultura pizteko ekintzaren erakusle da;jarrera estetiko-politiko batetik, poesia, hezkuntza, musika, hizkuntzalaritza, zinea, dantza edota kirolak bat egiten ditu. Oteizak gogoeta eta ekintza sorta bat proposatzen du, berak dioen moduan tuneletik irten eta argi ikusteko.
Thoirette
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
St. Johns (Arizona)
St. Johns Arizonako hiri bat da. Apache konderrian kokatua dago. 2010ean 3,480 biztanle zituen, 67.5 kilometro koadrotan banatuta.
Thoirette
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gehiagoko dendak, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 kirol-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zikloi tropikal
Zikloi tropikala behe-presio gune baten inguruan indar handiz biratzen den ekaitz-sistema da, tropikoetako itsasoetan sortu, eta haize bortitzak eta euri ugariak dituena. Indar eta kokapenaren arabera, zikloi tropikalak hainbat izen izan dezake: beheraldi tropikala, ekaitz tropikala, urakana edo tifoia. Izena egitura zikloiko eta jatorri tropikala izatetik datorkie.
Zikloiak erdiguneko ardatzaren inguruan biratzen dira, erloju orratzen kontra ipar hemisferioan, eta erloju orratzen arabera hego hemisferioan. Zikloi tropikalak udan eta udazkenean gertatzen dira, batez ere; 80-480 km bitarteko diametroa izan ohi dute eta indar handiko haizea (orduko 200 km-tik gora), eta euri jasa handiak dituzte ezaugarri nagusiak. Itsaso epelek igortzen duten beroagatik eta hezetasunagatik sortzen dira; gero kontinente aldera hedatzen dira eta hondamendi handiak eragiten dituzte kostaldean.
Izenak
Eskualdeen arabera, zikloi tropikalek hainbat izen dituzte:
Franco Escamilla
Franco Javier Escamilla (Cuautla, 1981eko apirilaren 29a) mexikar umorista, Bikoizketa-aktorea, musikaria, filantropoa, freestylerra eta enpresaburua da, La Diablo Squad taldearen sortzailea. Lobo López bezala ezagutzen da estilo libreko borroketan.
Biografia
Cuautlan, Morelosen, jaio zen 1981eko apirilaren 29an. 1997ko abuztuaren 1ean bere gurasoak banandu ondoren, amarekin Monterrey-ra (Nuevo León) joan behar izan zuen gitarra batekin eta arroparekin bakarrik 15 egunetarako. Monterreyko Goi Mailako Musika eta Dantza Eskolan (ESMDM) ikasi zuen 3 urte eta erdiz, Kriminologiako ikasketa oso laburrez gain
Umorista izan aurretik, hainbat lan izan zituen. Zerbitzari, frestyler, sakristau, hanburgesa saltzaile, barbakoa egile eta abeslari ibiltaria lan egiten zuen.
Zikloi tropikal
Ezaugarriak
Urakanaren begiaren inguruan indar handiko konbekzioak gertatzen dira, eta behetik gorako hodei eraztun bat eratzen da horren ondorioz; kiribil moduko zerrenda kizkurretan antolaturiko zelulak izaten ditu, eta gailurra 12.000 metrotik gora egoten da.
Urakanarekin batera indar handiko haizeak, uholdezko euriak eta olatu handiak eratzen dira, eta ondorio kaltegarriak eragiten dituzte gertaera horiek uharteetan eta kostaldeetan. Ohiko maila baino sei metro handiagoko olatuak eratzen dira, eta horixe izaten da hain zuzen urakanek sortzen dituzten gertaeren artean larrienetakoa: olatu handiak. 1991ko apirilean, adibidez, zikloi batek Bangladeshko ekialdeko kostaldea suntsitu zuen, eta milioi erdi hildako eragin zituen; 250 kilometroko haizeak izan ziren eta 8 metrotik gorako olatuak; Bengalako golkoko hamar uharte baino gehiago estali zituen itsasoak, eta Bangladeshko hiri handi batzuk desagerrarazi. Baina zikloiarekin batera euri jasa oso handiak ere izaten dira: Filipinetako Baguio hirian, esaterako, 1911ko uztaileko egun bakar batean 1.168 milimetro euri jaso ziren. Urakanen sailkapena egiteko, intentsitatearen araberako bost kategoriako urakanak bereizi dira Estatu Batuetan.
Franco Escamilla
Ibilbidea
Batez ere, amaieran abesten dituen umorezko ikuskizunengatik da ezaguna. Mexikoko Errepublika osoan eta Latinoamerikan zehar jo du, baita bere «Por la Anecdota» biraren «Mundu Bira» hasi ere, Amerikako Estatu Batuetan eta Europan aurkezpenak baieztatuta, Japoniara eta Australiara egindako bidaiak barne. Bira horrek agortutako gauak ekarri zituen Los Angelesen, Londresen, Parisen, Bartzelonan, Tokion eta abarrren.
Zikloi tropikal
Ezaugarriak
Urakanek, esan bezala, kalte handiak egiten dituzte, ahalegin handiak egiten dira beraz kalte horietatik aldez aurretik begiratzeko, urakanen ibilbidea bai kontrolatzeko eta bai igartzeko; dena dela, hondamen handia eta arrisku larriak sortuagatik, inork ez daki zehatz-mehatz urakanak zergatik sortzen diren. Izan ere, hainbat eragilek dute zerikusia urakanen sorreran eta bilakaeran.
Franco Escamilla
Ibilbidea
Bere ospeak Auditorium Nazionalean agertu zen lehen komediante bihurtu zuen, eta Mexikoko beste areto garrantzitsu batzuetan, hala nola Arena Mexiko Hirian, 2020ko otsailean New Yorkeko Carnegie Hall-en agertu zen lehen komediante latinoa bihurtu zen, Gabriel Iglesiasekin batera Staples Center-en ingelesez aurkezpen txiki bat egiteaz gain, Mexikoko eta Latinoamerikako Stand up Comedyko ordezkari handienetako bat bezala katapultatuz.
Zikloi tropikal
Ezaugarriak
Batetik ozeanoak, 26-27° C-tik gorako ura duten itsas masa handiak behar baitira zikloia sortzeko; konbekzioa era horretara izaten baita, eta bai orobat hezetasun eta bero handia.
Franco Escamilla
Ibilbidea
Hiru berezitasun ditu: "Comediantes del mundo", "Por la Anécdota" eta "Bienvenido al Mundo" Netflix streaming plataformaren barruan.
Zikloi tropikal
Ezaugarriak
Latitudeak ere badu garrantzia: bost gradutik beherako latitudeetan ez da zikloirik eratzen, Coriolisen indarra ia baliogabea baita gune horietan eta, hortaz, ez baitago zikloia eragingo duen zurrunbiloa eratzeko bezainbateko indarrik. Ekuatoretik urrun, Coriolisen indarrak beheragune baterantz doan haize lasterra konbergentzia bidez desbideratzen du, eta kiribil moduko egitura bat osatzen da horrela. Bestalde, kontuan hartu beharrekoak dira eguratseko baldintzak ere, bitarteko latitudeetako beheraguneetako fronteek ez bezala (egurats baldintza baroklinoekin lotuak baitira horiek), egurats barotropikoa behar izaten baitu urakanak, alegia, eremu oso zabaletan presio, tenperatura, gradiente termiko eta hezetasun uniformeak behar dira urakana gerta dadin. Azkenik, aire konbergentzia handia eta zikloi motako haize lasterra behar dira lur arrasean, eta dibergentzia eta antizikloi motako haize lasterra, berriz, lur arrasetik gora; horrenbestez, zikloia perturbazio batetik sortua da, eta perturbazio hori handitzen denean, urakan bihurtzen da hasieran zikloia zena, eta perturbazioa handitzen ez bada, orduan egun gutxitan desagertzen da. Zikloi tropikala oso presio apaleko isobara itxien multzoari dagokion gertaera, tropiko inguruko lurraldeetakoa.
Zikloi tropikalak 500-800 kilometroko diametroko zurrunbilo edo bortize biribilak dira, oso presio apala izaten dutenak erdigunean (950 hPa baino apalagoa oro har). Zikloi tropikalen ondorioz indar handiko haizeak eta prezipitazio handiak gertatu ohi dira.
Kokapena
Munduan zikloi tropikalak pairatzen dituzten zazpi eskualde nagusi daude:
Urtero laurogei zikloi tropikal inguru sortzen dira, gehienak ipar-mendebaldeko Ozeano Barean. Noizean behin, beste eskualdetan ere jazo dira: hego Ozeano Atlantikoan, Mediterraneoan eta beste lekuetan.
Sorrera
Zikloien bilakaeran hiru aldi bereizten dira: hasiera aldia, heldutasun aldia, eta desagertzea edo amaiera aldia.
Hasiera aldia
Zikloia uhin perturbazio batetik sortua da; uhin perturbazioa handitu ahala behe presio gune tropikala eratzen da lehenik, eta ekaitz tropikala ondoren. Aldi honen hasieran presio apalaren inguruko haizea ahul samarra da, eta hodeiak eta prezipitazioak guztiz eratu gabe daude artean. Zikloiaren barnean presioak behera egiten duen heinean, ordea, haizea gero eta lasterrago ibiltzen da (120 km/h irits daiteke), eta kiribil moduko zerrenda kizkurreko hodei sistema bat eratzen du. Aldi berean, bero latente asko askatzen da, ur lurruna kondentsatzen delako; bero latente hori izango da, hain zuzen ere, perturbazioaren energia iturri nagusia.
Horrela, airea gero eta gehiago berotzen da, eta gero eta lasterrago goratzen; horrek haize heze gehiago erakartzen du gainaldetik, eta haize hezea gorantz igo ahala, bero gehiago askatzen da. Prozesu dinamiko bat hasten da beraz, aire heze gehiago eta gehiago erakartzen da etengabe, eta beraz energia potentziala eratzen da etengabe bero latentetik, eta energia hori energia zinetiko bihurtzen da ekaitzaren mugimenduaren eraginez.
Heldutasuna
Aldi honetan oso bizkor handitzen da zikloia, zirkulu itxura hartzen du eta orduan hartzen du gune aktiboak indarrik handiena.
Zikloiaren zurrunbiloan gune bare eta goranzko aire korronterik gabe bat eratzen da, ekaitzaren begi esaten zaiona, eta haren inguruan aritzen dira hodeiak, kiribilean biraka.
Perturbazio askotan ez da gune hori eratzen, sortu eta egun gutxitan desagertzen baitira.
Zikloia erabat osatuta dagoenean, presioa asko gutxitzen da kanpoaldetik barnealdera, eta horren ondorioz gradiente bariko nabarmen bat eratzen da, eta lastertasun handiko haizeak orobat, erdigunetik zenbat eta hurbilago orduan eta bortitzagoak. Haizeak perturbazioaren inguruan biratu ahala aireak erdigunetik gora egiten du, bertikalean ia, aire-laster handiko tximinia batean gora kea igotzen den bezala. Horrek goranzko aire masa hezea bat-batean hozten du, eta hodei eran kondentsarazten du; barnealdean kumuloninboak, eta kanpoaldean ninbostratuak, altostratuak eta zirrostratuak, hurrenez hurren. Une horretako jarduera konbektibo indar handikoa hodeiek hartzen duten eremuan ikusten da, tropopausaraino iristen baitira ia, eta baita ur lurrunaren kopuruan ere (eguneko 15 x 109 tona baino gehiago, eta horietatik erdia berriro lurrera itzul daiteke euri jasa handien bidez denbora askoan).
Zikloi begian, ordea, baretasuna da nagusi; zerua oskarbi egoten da, edo hodei gutxirekin, airea hezea eta epela da, eta bitarteko geruzetako tenperatura, berriz, inguruko airea baino 10-18 °C beroagoa. Gune epel hori kondentsaziozko bero latentearen ondorioz sortua da, eta garrantzi handia du urakana era dadin, bi arrazoi nagusi hauengatik: batetik, goi troposferan dibergentzia eragiten du, eta xurgatze bonba baten modura dihardu zikloi begiak, gorantz doan airea bereganatzen baitu, eta itsas mailako konbergentzia indar handiagokoa eta etengabea bihurtzen baitu. Bestetik, aire epela denez, eta beraz aire hotzak baino dentsitate handiagoa duenez, behe presioko gune bat osatzen da, eta lastertasun handiko haizeak erakartzen ditu gune horrek.
Desagertze aldia
Behin osatu ondoren, zikloiak astebete inguru irauten du; denbora horretan 25 km/h-tik beherako lastertasunean mugitzen da alisioen korrontearekin batera, mendebaldeko edo ipar-mendebaldeko norabidean Ipar Hemisferioan, hego-ekialdeko norabidean Hego Hemisferioan. Zikloia tropiko aldean gelditzen bada eta kontinentean zehar mugitzen bada, pixkanaka-pixkanaka desagertzen da; 20-30° latitudeetara iritsiz gero, berriz, lurburu aldera okertzen da, eta mendebaldeko haizeen eraginpean geratzen bada, desagertu edo bitarteko latitudeetako depresio bihurtzen da. Kontuan hartu behar da zikloi tropikala tresna termiko moduko bat dela, gune epel baten eta inguruko gune hotzagoen arteko tenperatura aldeen arabera diharduen gailu bat hain zuzen ere; halako potentzial handia duen sistema bihurtzeko, behar-beharrezkoa du kondentsaziozko bero latentea etengabe izatea, hezetasunez kargatutako haizeek ematen diote bero latente hori, aldi berean indartu egiten dutelarik zikloia eta ekinean iraunarazten. Horrexegatik aire hezea eta beroa ematen zaion bitartean zikloiak ekinean dihardu, baina kontinente barnera sartzen denean edo ozeano hotz batetik igarotzen denean, berehala ahultzen eta desagertzen da.
Zikloi tropikal gehienak uda amaieran eta udazken hasieran gertatzen dira.
Itsasoko uraren tenperatura epelenetan handitzen dira, eta Tropiko Arteko Konbergentzia Eremuko egoerarekin dute lotura, eta Konbergentzia Eremu hori Ekuatoretik iparraldera edo hegoaldera egon, hartara agertuko dira Ipar Hemisferioan ala Hego Hemisferioan. Lotura horrek azaltzen du zergatik ez den urakanik eratzen Atlantiko hegoaldean edo Ozeano Barearen hego-ekialdean (Tropiko arteko Konbergentzia Eremua bost gradutik hegoalderako latitudeetan baitago beti) eta zergatik diren ugariak Atlantikoaren, Ozeano Barearen eta Indiako ozeanoaren mendebaldean.
Argitu beharra dago ozeanoen erdian eta ekuatore inguruko zerrenda guztian zehar kontrakotasun simetriko bat dagoela lurburuetarako ipar eta hego antizikloien artean, eta kontrakotasun horrek bi hemisferio horietako haize alisioen konbergentzia indar handiko bat sortzen duela; eta konbergentzia horrek eratzen du Tropiko arteko Konbergentzia Eremu deritzona. Eremu horretan airea tropopausaraino goratzen da indar handiz, eta kumuloninbo dorre handiak eratzen ditu; hodei horien ondorioz euri jasa handiak izaten dira.
Kalteak
Urakanen eraginez eratzen diren haizeen, olatuen edo euriteen kalte handienak kontinenteetako kostaldean izaten dira.
Ingalaterra Berriko urakanak (Estatu Batuak), adibidez, 1938ko irailean kalte ekonomiko handiak eta bostehun hildakotik gora eragin zituen. Urakana amaitzear zela gertatu zen hondamen hura, baina orduan ere indar handia zuen haizeak, 300 km/h baino gorakoa kasu batzuetan. Urakanen desagertze aldian, olatuak eta itsasaldiak ohi baino sei metro garaiagoak izaten dira, eta egun bakar batean 1.160 milimetrotik gora euri ur ere egiten du, adibidez Baguion, Filipinetan. Gilbert urakanak, ipar hemisferioan XX. mendean izan den handienak (1988), hondamen handiak eragin ditu Jamaikan eta Mexikoko zenbait eremutan, orduko 350 kilometrotatik gorako haize boladak eragin baitzituen.
Hori dela eta, 1955 inguruan urakanen jarraipena egiteko sistema koordinatu bat osatu zen, eta hainbat hobekuntza egin zaizkio azken urteetan. Radarrak, itsasoko erregistroak jasotzeko sistemak, meteorologia sateliteak (1966az gero) eta beste tresna batzuk asmatu dira, ekaitzaren nondik norakoak ia hasiera-hasieratik aztertzeko.
Sistema horiei esker hildako gutxiago izaten dira gaur egun urakanen ondorioz, baina galera materialak oso handiak izaten dira, batez ere kostaldean.
Hemiramphus depauperatus
Hemiramphus depauperatus Hemiramphus generoko animalia da. Arrainen barruko Hemiramphidae familian sailkatzen da.
Entremont barrutia
Entremont barrutia Valais kantonamenduan dagoen Suitzako barrutia da. Bere hiriburua Sembrancher da. 633.2 kilometro koadroko azalera du eta 14.984 biztanle.
Izozkogañe
Izozkogañe mendia Ataun-Burundako mendilerroan dagoen mendi gipuzkoarra da.
Lardero eguna
Lardero eguna, Euskal Herrian zehar Eguen Zuri, Ostegun gizen, Sasikoipetsu, Gizakunde, Lerdo edo Urdelardero izenak hartzen dituena, kristau-tradizioko zenbait herrialdetan Inauterietako jai bat da, Garizuma aurreko azken ostegunean ospatzen dena. Tradizioz, janariari eskainitako eguna da: Garizuman baraua egiten zenez, aurreko egunek ospatzeko azken aukera ematen zuten Pazko Igandera arte.
"Lardero" hitza latinezko "lardum" hitzetik dator ('koipea' edo 'urdaia'), eta Garizuma aurreko egunetan haragia eta urdaia jateko ohiturarekin eta ondorengo baraualdiarekin du zerikusia.
Euskal Herriko jaiak
Eskoriatzan, herriko umeak baserritar jantzita kalez kale ibiltzen dira abesten. Eskuan "ziria" izeneko hurritz-makilatxo bat daramate, eta hor sartuta txorizoa, urdaia, ogi-zatia, pikua.... Garai batean, eskean ibiltzen zirenei etxekoandreek janaria jartzen zieten zirian, gaur egun balkoietatik karameloak botatzen dizkiete. 1975ean berreskuratu zuen ohitura ikastolak, gurasoen eta aitona-amonen lekukotasunei jarraituz.
Trimma volcana
Trimma volcana Trimma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Garmo Negro
, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.051 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.
1876ko ekainaren 23an Henry Russell mendizaleak Jean-Marie Sarrettes eta bertako Pablo Belio ehiztariak gidaturik lehenbizikoz igo zuten.
Benito Villamarín estadioa
Benito Villamarín estadioa Espainiako Andaluzia erkidego autonomoko Sevilla hiriburuan kokatzen den estadioa da. 1929an inauguratua izan zen. Jabea eta etxeko taldea berriz Real Betis Balompié da.
Höchst (Frankfurt am Main)
Höchst Frankfurteko mendebaldean dagoen barrutia da, Main ibaiaren eskuinaldean. Höchst Frankfurt am Main-eko parte bihurtu zen 1928an.
Höchst mundu osoko ospea du Hoechst AG konpainia kimiko eta farmazeutikoagatik, 1863an sortua, eta hainbat erosketa eta fusio egin ondoren, Sanofi taldean batu zenagatik 2011n.
Max Planck
Max Karl Ernst Ludwig Planck (Kiel, Alemania, 1858ko apirilaren 23a - Göttingen, Alemania, 1947ko urriaren 4a ) fisikari alemaniarra izan zen. Teoria kuantikoaren sortzaile eta pasa den mendeko fisikari onenetarikotzat jotzen da.
Bizitza eta obra
Planck familia intelektual eta tradizional baten barruan jaio zen. Bere aitaren aldeko birraitona eta aitona teologia katedradun izan ziren Göttingenen, bere aita Kiel eta Munichen zuzenbide katedraduna izan zelarik.
Munichen eta Berlinen egin zituen ikasketak. Municheko eta Kielgo unibertsitateetan irakasle izan ondoren Kirchhoffen lekua hartu zuen Berlingo unibertsitatean fisika teorikoko irakasle gisa. Zientzien Akademiako kide eta idazkari nagusi izan zen.
Hasieran termodinamikari buruzko ikerketak egin zituen batez ere, Boltzmannen ikerketak jarraituz. Gorputz beltzen neurketa termikoan energiaren banaketa espektrala teorikoki argitzeko egin zituen esperimentuen ondorioz, energiaren jarraitutasun ezaren hipotesia azaldu eta quantumak definitu zituen (1900). Teoria hori da fisika modernoaren oinarrizko hipotesietako bat.
Fisikako Nobel saria eman zioten zuen 1918an.
Piano-jotzaile bikaina zen eta musikaren teoriaz ere idatzi zituen zenbait lan. Aurkikuntza berrien ezagutza teorikoaren ondorioez eta izadiaren zientzien eta erlijioaren arteko erlazioez ere arduratu zen. Positibismoaren eta pragmatismoaren etsaia zen, eta uste osoa zuen izadiaren zientzietan egia objektibo bat badela, alegia, kausalitate printzipioak guztizko balioa duela zioen.
Plancken konstantea
Plancken konstantea Quantumen teoriaren konstante unibertsala da. Sinboloa h da, eta balioa 6,625 x 10−34 joule.segundo. Quantum bateko irradaren energia (E) eta irradaren maiztasuna (h) erlazionatzen ditu formula honen bidez: E = h. Azken honi Plancken legea deitzen zaio; quantumen mekanikako oinarrizko legea da. Irrada elektromagnetikoa banakako sortatan edo fotoietan bilduta dagoela dio, eta bakoitzaren energia aipatu den formulak adierazten du.
Pratiglione
Mugakideak
Pratiglionek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Mesopristes cancellatus
Mesopristes cancellatus Mesopristes generoko animalia da. Arrainen barruko Terapontidae familian sailkatzen da.
Argantzongo haitzarteko gudua
Argantzongo haitzarteko gudua 801ean Al Hakan I.a emirrak iparraldera bidalitako eta Mohamed ibn al-Hakanek zuzendutako armada Ebro zeharkatzea saiatu zenean gertatu zen.
Aurrekariak
Kordobako emirerriak barneko arazo politikoak zituen, Hisham Al-Reda hil zenean, bere semea zen Al Hakanek Suleiman eta Abu Marwan bere osaben gurariak borrokatu behar izan zituelako.
Frankoek emirerriaren asaldaketa aprobetxatu nahian, 798an, Gilen I.a Tolosakoak Alfontso II.a Asturiaskoa eta Huescako walia zen Bahlul ibn Marzuq bilerara deitu zituen Luis Errukitsuaren izenean al-Tagr al-Ala edo goialdeko marka konkistatzeko asmotan.
Egoera aprobetxatuz Asturiasko Erresumak Lisboa eraso zuen eta Carolus Handiak Bartzelona konkistatu eta Iruñea bere orbitan kokatu zuen.
Gudua
801ean Al Hakanen semea zen Mohamed ibn al-Hakanek baskoien aurkako razzia zuzendu zuen, Araba eta Gaztela erasotzeko asmoarekin. Argantzongo haitzartetik Ebro zeharkatzean frankoen aldeko duxa zen Belasko Gaskoiak, iruindarrek eta, ziur asko, Antso Otsoak bidalitako gudaroste batek prestaturiko segada batean erori zen.
Ondorioak
Hain zen gogorra porrota ezen Mohamed ibn al-Hakan Qurtubara bere ofizial hoberenetariko batzuk eta hainbat lagun gabe itzuli baitzen. Kronikarien arabera, hilabete gutxien barru, Mohamed bera ere hil zen, atsekabea gainditu ezinik.
Egoera aprobetxatuz, 803an Banu Qasitarrek eta bere aliatu baskoiek Tutera setiatu eta hartu ondoren, bere walia zen Yusuf ibn Amrus atxilotu zuen. Hala ere, Amrus ibn Yusufek eskualdea berreskuratu zuen.
Uarrain II
Uarrain II Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Malloan dago. Mendilerroan bertan, izen bereko beste mendi bat dago, Uarrain I, baina azken hau Gipuzkoan dago, Gañetako zirkuan.
Larreule (Pirinio Atlantikoak)
Larreule (okzitanieraz La Reula) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Erdiko Infierno
edota Erdiko Infierno Tontorra, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.082 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.
Uarrain II
Uarrain IIk, bloke handi bat eratzen du Subizelaigañe mendiarekin, azken hau, Araitzeko bailarara irtetzen den balkoi biribildu bat delarik. Uarrain IIk, bitartean, Aralar mendilerroaren barnealdera begiratzen du.
Andy Haden
Andrew Maxwell's Haden (Wanganui, 1950eko urriaren 26a - Auckland, 2020ko uztailaren 29a) zeelandaberritar errugbilaria izan zen. Zeelanda Berriko errugbi selekzioan 48 aldiz jolastu zuen, horietatik zortzi kapitain gisa, eta bi entsegu sartu zituen. Auckland, Harlequin FC eta Algida Erroma klubetan ere jolastu zuen. Zelaian zuen posizioa bigarren lerrokoa zen.
Uarrain II
Irispideak
Ohikoena, Etzantzako larreetatik igotzea da, nora Baraibartik igo daitekeen, edo, erosoago, Lekunberritik Aralarko San Migelen basilikara doan errepidearen 10. kilometrotik, Guardetxera iritsi baino lehenago.