cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loitzate / Irain
Loitzate / Irain, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Ekialdetik begiratuta ez da mendi nabarmena, Mendaurren hurbiltasunak itzaltzen baitu eta Ekaitza dago gero gainera tartean, izen gogoangarriagoarekin eta... eta nekatu egiten dira oinak gainera Loitzatera heltzerako, nahiz eta bidea ederra izan. Mendebaldetik begiratuz gero, ordea, itxura nabarmenagoa du, izan ere berea da Mendaurren hasi eta mendebaldera luzatzen den mendikateko 1000 metrotik gorako azken tontorra. Badu aldamenean beste tontor apalago bat Nafarroako toponimia ofizialean Artikutza izenarekin azaltzen dena (1042 m.) eta, bien artean, Zubieta aldetik bizkarrean gora igotzen den bide zahar baten ataka, Elamako bailarara sarrera ematen duena. Tontorrean erpin geodesikoa eta Baskonia Mendi Taldearen txarlontzi dotorea, aterpe bat irudikatzen duena. Argazki zaharretan horren setatia ematen duen txarrantxazko hesia desagertua da, larrean han-hemenka sakabanatuta ageri dira orain orduko esola zuriak (2022).
Kanpo estekak
Loitzate / Irain, http://www.euskal-herria.org/.
Montenegro / Peñalba
Montenegro / Peñalba, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Montenegro, edo Peñalba, bietara ezagutzen baita, Arabako mendebaldeko ertzean dago kokatuta, Artziniegan, Burgoseko mugatik oso gertu, baina Arabako lurraldearen barruan.
Kanpo estekak
Montenegro / Peñalba, http://www.euskal-herria.org/.
Mortera
Mortera, Bizkaia eta Cantabria probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Mortera mendia, 723 altuera duen eta Bizkaia eta Cantabria probintzietan topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.233011 eta -3.458203 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Lanestosa, Ramales de la Victoria.
Kanpo estekak
Mortera, http://www.euskal-herria.org/.
Kañadaxiloa
Kañadaxiloa, Nafarroa eta Huesca probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Kañadaxiloa mendiak Arrigorrieta mendilerroa Ezkaurre erraldoi zuriarekin elkartzen du. Garaiera handia izanik ere, artean belarra eta forma borobilak dira nagusi mendialde honetan. Eta sinesgaitza bada ere, pagoak ia gailurreraino bertaraino ausartzen dira. Arnasa galarazteko moduko paisaiaz gain, Kañadaxiloa beste altxor baten jabe da: Nafarroako ibon bakarra hortxe dago, Ezkaurreko hormen azpian ezkutaturik.
Kanpo estekak
Kañadaxiloa, http://www.euskal-herria.org/.
Olvedo
Olvedo, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Olvedo mendia, 930 altuera duen eta Araba probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 42.850418 eta -3.025903 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Barboa, Ginea, Karkamu.
Kanpo estekak
Olvedo, http://www.euskal-herria.org/.
Motxotegi
Motxotegi, Bizkaia eta Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Motxotegi mendia, 816 altuera duen eta Bizkaia eta Araba probintzietan topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.026355 eta -2.676027 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Otxandio, Ubide.
Kanpo estekak
Motxotegi, http://www.euskal-herria.org/.
Larrunarri / Txindoki
Larrunarri / Txindoki, Gipuzkoa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Larrunarri edo Txindoki izango da seguraski Gipuzkoako mendirik ezagunena eta nekez egingo duzue bide oso inor topatu gabe. Mendebaldeko ertzak oso itxura ikusgarria ematen dio, oso perfil bortitza erakusten baitu alde artatik ikusita. Eskalatzaileek ere asko estimatzen dute alderdi hori. Ez da halere Gipuzkoako mendirik altuena, ez eta Aralarkoa ere (Ganboa altuagoa da, oso urrutira gabe), baina Aralarko multzotik Amezketa aldera nabarmen oldartzen denez, Goierri aldeko irudirik esanguratsuena bilakatu da. Eta mendizaleen oinek ohiko bidean egindako ebakiek erakusten dute hori egokien. Itxura gogorra duen arren igoerak ez du zailtasun handirik, aldaparen gogortasuna alde batera utzita. Ohiko bidea Larraitzen abiatu eta bide nabarmen bati jarraituz heltzen da tontorreraino, Egurraleko lepoan gora. Beste bide batetik itzuli nahi izanez gero Muitze aldeko bidea har daiteke, hain nabarmena eta erabilia ez bada ere.
Kanpo estekak
Larrunarri / Txindoki, http://www.euskal-herria.org/.
Ogoño / Atxurkulu
Ogoño / Atxurkulu, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Ogoño / Atxurkulu mendia, 305 altuera duen eta Bizkaia probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.408725 eta -2.644980 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Elantxobe, Ibarrangelu.
Kanpo estekak
Ogoño / Atxurkulu, http://www.euskal-herria.org/.
Ilso / Eguen
Ilso / Eguen, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Ilso / Eguen mendia, 564 altuera duen eta Bizkaia probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.185528 eta -3.097410 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Gordexola, Sollano, Sodupe.
Pagadiandieta
Pagadiandieta, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Beste mendi askotan ez bezala egoki du honek oraindik bere izena, izan ere pagadiak estaltzen du mendia ia erabat. Tontorrean ohi baino luzeagoa den erpin geodesikoa (~6m) eta buzoia. Tontorraren ingurua gorabehera gutxiko eremua da (bada hegoalderago gainera, urrutira gabe, pareko beste gain zabal bat) eta basoak ez duenez bista luzatzen uzten, erne ibili beharra dago jaitsieran norabidea galdu gabe (iparrorratza edo GPSa gomendagarri).
Kanpo estekak
Pagadiandieta, http://www.euskal-herria.org/.
Memaia
Memaia, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Euskal Mendizaleen bilgunetik horren gertu egoteko, inor gutxi akordatzen da mendi honekin antza denez, eta landaretzak bere bizkarreko bidezidorrak estu hartuta dauza zenbait lekutan. Tontorra bera pinudiaren mendean dago eta ikuspegia oso mugatua da. Bi buzoi eta erpin geodesikoa topatuko ditugu bertan. Elorrio nahiz Atxondo aldetik abiatu gaitezke, basogintzarako urratutako pista ugarietan gora, eta nahi izanez gero Besaide aldera jota ibilbidea osatu, Anbotoren ikuspegiarekin gozatuz.
Kanpo estekak
Memaia, http://www.euskal-herria.org/.
Mergelu
Mergelu, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Azpiroz eta Uitzi artean zutitutako kararrizko gandor luzean gehien nabarmentzen den tontorra da Mergelu. Karst-aren gainean hazitako pagadiak estaltzen du iparraldeko isurialde gehiena lurrazala berdindu eta larre bihurtzen den arte. Hegoaldeko isurialdean aldapa handia da eta harria da nagusi Azpirozeraino. A15 autobideak ebakitzen du aldapa hau erdiz erdi, oso urrutitik ikus daitekeen urratua eginez. Tontorretik Aralar aldeko mailloak eta Betelu aldeko bailararen gaineko ikuspegi ederra gozatu daiteke. Ibilbidea luzatzekotan Guratz da egokien gelditzen dena, IMan.
Kanpo estekak
Mergelu, http://www.euskal-herria.org/.
Mortxe
Mortxe, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Ollarango bailara ederra ekialdetik ixten duen hormaren gaina da Mortxe. Gandor hori da mendiaren alderdirik ikusgarriena, gainontzean larrerako mendia baita, aldapa leunekoa hegoalde eta ekialdeko isurialdeetan. Eta larre zabal horien beste muturrean Etxauriko haitza, parez pare, nahiko gertu eta gora-behera handirik egin gabe. Bien artetik behera dator azkenean hainbeste kilometrotan luzatzen den goi-larreen eremu amaigabea (Andia, Urbasa, Entzia...), Arakil ibaiaren azpira sartu arte. Iparraldeko gandorra zaila da lehenengo erdian, basatia eta bortitza, eta hobe da ezker aldetik saihestea, baina igoera errazagoa da gorago, Ollo alderako ikuspegi ederra eskainiz. Gandor honetara hurbiltzeko modurik errazena Saldisetik abiatzea da.
Mantxibio
Mantxibio, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Basoz estalitako mendia da, pagadia iparraldean eta hariztia hegoaldean. Itxuraren aldetik nabarmentzeko gauza handirik ez, horma gorri batzuk hegoaldeko isurialdean. Igoerabide egokiena Korres herritik abiatzen dena da, marka horiz txukun markatutakoa, Izkiko Natur Parkeko gainontzeko sendak bezala. Ekialdean Korres herritik Maeztura doan errepidea tontorretik nahiko gertu gelditzen da, ordu laurden ingurura. Soila eta Muelarekin batera igotzea gomendatzen dizuet, Izkiko Natur Parkeko ibilbide sarea baliatuz (6 bat ordu).
Kanpo estekak
Mantxibio, http://www.euskal-herria.org/.
Mortxe
Kanpo estekak
Mortxe, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
Ekonomian, arrisku morala aktore ekonomiko batek arriskuaren esposizioa areagotzeko pizgarri bat duen egoera da, arrisku horren kostu osoak ez baititu bere gain hartzen. Adibidez, korporazio bat aseguratuta dagoenean, arrisku handiagoak har ditzake lotutako kostuak bere aseguruak ordainduko dituela baitaki. Arrisku morala gerta daiteke arriskua hartzen duen alderdiaren ekintzak kostuak hartzen dituen alderdiaren kaltetan aldatzen direnean finantza-transakzio bat egin ondoren.
Arrisku morala informazio-asimetria mota batean gerta daiteke, non, transakzio batean, arriskua hartzen duen alderdiak bere asmoei buruz gehiago dakien arriskuaren ondorioak ordaintzen dituenak baino, eta arrisku gehiegi hartzeko joera edo pizgarria du arriskuaren ikuspegitik informazio gutxiago duenak baino. Adibide bat agente-nagusiaren arazoa da, non alderdi batek (agente deitzen zaiona) beste alderdi baten izenean jarduten duen (nagusia deitua). Agenteak, bere ekintzei edo asmoei buruz nagusiak baino informazio gehiago baldin badu, orduan, agenteak arrisku handiegia hartzeko pizgarri bat izan dezake (nagusiaren ikuspuntutik) agentearen eta nagusiaren interesak bat ez badatoz.
Historia
Dembe eta Boden-en ikerketen arabera, terminoa XVII. mendekoa da, eta aseguru-etxe ingelesek asko erabili zuten XIX. mendearen amaieran. Terminoaren erabilera goiztiarrak konnotazio negatiboak zituen, iruzurra edo portaera inmorala (normalean asegurudun baten aldetik) suposatuz. Dembe eta Bodenek adierazi dute: hala ere, XVIII. mendean hartutako erabakiak aztertu zituzten matematikari ospetsuek "morala" erabili zutela "subjektiboa" esateko, eta horrek terminoaren benetako esangura etikoa lausotu zezakeela. Arrisku moralaren kontzeptua azterketa berri baten gaia izan zen ekonomialarientzat 1960ko hamarkadan, Ken Arrow ekonomialariarengandik hasita, eta ez zuen jokabide inmoral edo iruzurra suposatzen. Izan ere, arriskuak lekualdatzen direnean edo guztiz ebaluatu ezin direnean erabiltzen dute ekonomialariek termino hau, parte hartzen duten alderdien etikaren edo moralaren deskribapenaren ordez gerta daitezkeen eraginkortasun ezak deskribatzeko.
Finantza
1998an, William J. McDonough-ek, New Yorkeko Erreserba Federaleko buruak, Long Term Capital Management-en homologoei galerak saihesten lagundu zien enpresaren jabe eginez. Paul Volcker-ek, Fedeko presidente ohiak, eta beste batzuek, aldiz, mugimendu horrek arrisku morala areagotu zuela kritikatu zuten. Tyler Cowen-ek ondorioztatu zuen «hartzekodunek uste izan zutela finantza-erakunde desegokiei emandako maileguak Fed-ek bere egingo zituela, betiere, erakunde horien kolapsoak kreditu-sistema globala mehatxatzen bazuen». Alan Greenspan-ek, Fed-eko presidenteak, arrisku moralaren arriskua onartu bazuen ere, epe luzeko kapitala modu ordenatuan desegiteko politika defendatu zuen munduko ekonomia jokoan zegoela esanez.
Paul Krugman ekonomialariak arrisku morala honela deskribatu zuen: «Pertsona batek zenbat arrisku hartu behar duen erabakitzen duen egoera oro, gauzak gaizki doazenean beste norbaitek bere gain hartzen duen bitartean». Gobernu, banku zentral edo beste erakunde batzuek mailegu-erakundeen finantza-erreskateekin jarraituz gero, etorkizunean, mailegu arriskutsuak bultza ditzakete arriskuak hartzen dituztenek uste badute ez dutela balizko galeren zama osoa beren gain hartu beharko. Maileguak eginez gero, mailegu-erakundeek arriskuak hartu behar dituzte, eta mailegu arriskutsuenek izan ohi dute etekin handiena lortzeko aukera.
Zergadunek, gordailuzainek eta beste hartzekodunek behin baino gehiagotan hartu behar izaten dute bere gain mailegu-erakundeek hartutako finantza-erabaki arriskutsuen zamaren zati bat, gutxienez.
Motrollo
Motrollo, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Motrollo mendia, 592 altuera duen eta Bizkaia probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.273653 eta -2.575276 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Aulesti, Munitibar.
Kanpo estekak
Motrollo, http://www.euskal-herria.org/.
Mendixuri
Mendixuri, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Bere harrizko tontorrak bereizten du Menditxuri inguruko gain borobilduetatik. Badu aldamenean, urrutira gabe, bera baino altuagoa den beste gain bat, Mendiaundi izenekoa, baina hura dena larrea besterik ez denez, honi egokitu zaio zerrendako aipamena. Aipagarria da halaber iparraldean Lindus, Girizu eta hiruren artean gordetzen duten bailara polita, larre eta basoz osatutako paisaia ederra, errekasto garbi batek zeharkatzen duena. Itzuli ederra egin daiteke bailara hau inguratu eta aipatutako beste bi mendi horiekin kateatuz, Orreagatik abiatuta. Badira historiaurreko hainbat aztarna bizkar horietan, baina seinalatu gabe daude (2006/10/15).
Ortxikasko
Ortxikasko, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Basoak, sasiak eta ezpelak mendean hartutako mendia da Ortxikasko eta bidearekin asmatu beharra dago sasi artean gatibatuta gelditu nahi ezean. Tontorra bera ere ezpelak inguratzen du eta ez dago deus ikusterik bertako erpin geodesikoa eta buzoia ez bada.
Kanpo estekak
Ortxikasko, http://www.euskal-herria.org/.
Mendixuri
Kanpo estekak
Mendixuri, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
Finantza
Askok hipoteka-titulartasun mota batzuek arrisku morala eragiten dutela argudiatu izan dute. Hipotekaren titulartasunari esker, hipoteka-sortzaileei aukera ematen zaie sortzen dituzten hipotekak ez ordaintzeko arriskua eskualdatzeko, hipotekak beren balantzeetan ez edukitzeko eta arriskua bere gain hartzeko. Hipoteka-titulartasun mota batean, "agentziaren titulartasunak" izenez ezagutzen dena, hipoteka-sortzaileei hipotekak erosten dizkien titulartasun-agentziak lehenespen-arriskua atxikitzen du. Agentzia horiek, beraz, sortzaileak kontrolatzeko eta maileguaren kalitatea egiaztatzeko pizgarri bat dute. "Agentziaren titulartasunak" Ginnie Mae-k, gobernu-agentziak edo Fannie Mae eta Freddie Mac izenekoak egindako titulartasunak dira, biak irabazi asmo duten gobernuak sustatutako enpresak. Mendebaldeko Europan erabili ohi diren "bermatutako bonuen" antzekoak dira titulartasun-agentziak lehenespen-arriskua mantentzen duelako. Bi ereduetan, inbertitzaileek interes-tasaren arriskua bakarrik hartzen dute, ez lehenespen arriskua.
Matiel Mogannam
Matiel Toohem Mogannam (Libano, 1899ko otsailaren 15a - Virginia, Estatu Batuak, 1992ko abuztuaren 11) emakume palestinarren mugimenduaren figura garrantzitsua izan zen Britainiar Mandatuan, eta Palestinako hondamendia (Al-Nakba) aurreikusi zuen. Beste emakume batzuekin batera, Emakume Arabiar Palestinarren Biltzarra antolatu zuen 1929an, eta Emakume Kristau eta Musulmanen Batzorde Betearazleko idazkari nagusia izan zen. Ramalako Emakume Arabiarren Batasuna ere sortu zuen 1939an, eta “Emakume arabiarra eta arazo palestinarra” liburuaren egilea izan zen (London: Herbert Joseph, 1937).
Biografia
Matiel Mogannam Libanon jaio zen 1899ko otsailaren 15ean, Palestinako familia kristau batean. New Yorkera joan zen bizitzera, Estatu Batuetara, neskatoa zelarik, gero Jerusalemera, Palestinara, itzultzeko. Han, senarra ezagutu zuen, abokatua eta Defentsa Nazionaleko Alderdiko kidea, Mogannam Mogannam. Nabarmenki, ez zen familia ezagun batekoa, garai hartako emakume gehienak Jerusalemgo elitekoak zirela ikusita. Aitzitik, arrazoiren batengatik, mugimenduan biltzen ziren emakume kristauek klase ertain pobreeneko profesionaletara jotzen zuten.
Hala ere, horrek ez zion eragin. 1929an, "Palestinako Gobernu Britainiarraren eragingarritasuna, tokiko gizartearekiko indarkeria-ekintza etengabeak, Europatik etorkinak ziren judu europarrek lurrak galtzea eta inperialismoa izan ziren Palestinako emakume arabiarren bizitzan eta haien indarren kontzentrazioan izandako lehen aldaketa handiena, Palestinako Emakume Arabiarren Kongresuak antolatu baitzuen Tarab Abd al-Hadirekin. Ekitaldi horretatik aurrera, Batzorde Betearazle bat sortu zen. Batzorde horretako idazkari nagusia izan zen, eta Palestinako emakumeen mugimendua lehen aldiz finkatu zen, agertzen ziren dinamika politiko eta sozialen aurrean, besteak beste, Balfour deklarazioa, inmigrazio sionista, Zigor Kolektiboaren Ordenantza eta poliziak arabiar presoei egindako tratu txarrak. 1938an, Ekialdeko Emakumeen Konferentzian parte hartu zuen, Kairon, Hanan Ashrawik zuzenduta. Hala ere, Emakume Arabiar Palestinarren Elkartearen de facto banaketaren ondorioz, korronte karitatiboagoa hartuz (politikoaren eta karitatiboaren arteko zatiketatik), Emakume Arabiarren Batasuna sortu zuen Ramalan 1939an, eta horren bidez sorospen- eta karitate-jarduerak egin zituen, emakumeentzako joskintza- eta bordatze-lantegiak barne. 1948ko hondamendi palestinarraren ondoren (al-nakba), haren jarduera politikoa gutxitu egin zen. Erakundearen buru izaten jarraitu zuen eta 1980an Estatu Batuetara itzuli zen 1992an hil zen arte.
Pellüsagaina
Pellüsagaina, Iparraldea probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pellüsagaina mendia, 1594 altuera duen eta Iparraldea probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.023652 eta -1.048267 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Organbidexka, Larraine.
Matiel Mogannam
Ekarpenak
Matiel Mogannamek ospea lortu zuen, ez bakarrik Emakume Arabiarren Batzorde Betearazleko bozeramaile nagusia zelako, baita mugimenduaren barruan egindako ekarpen idatziagatik eta lidergoagatik ere. Ekintza adierazgarrienetako bat Sir Edmund Allenby komandante britainiarraren aurrean emandako hitzaldia izan zen, Jerusalemek otomanoei boterea kendu baitzien, Palestinako Mandatu Britainiarraren Gobernuaren sorreraren buru izanik. Haren diskurtsoa aldarrikatu egin zen Allenby Jerusalemera joan zenean, 1933an, Emakume Gazte Kristauen Elkartearen (YMCA, ingelesezko siglak) eraikina inauguratzeko, eta hauxe ezarri zuen: “Adierazpen hori egiten dugun mugimenduaren historian bigarren aldia da. Horrela, zer egoera larritara heldu garen erakutsi nahi diegu denei, Administrazio Kolonialaren pean gure gainean inposatutako politika bidegabe eta zapaltzailearen ondorioz. Administrazio kolonial hori Agintaldi mozorroarekin eratu da herrialdean. Adierazpen baketsu baten bidez aldarrikatu dugun bigarren aldia da bi leku sakratu horien auzoan bizi den nazio arabiarrak, Al Aqsako meskitak eta Hilobi Santuak, ekialdeko eta mendebaldeko munduak benerazio eta santutasunean egina, ez dugula inolako bidegabekeriarik edo irainik onartuko. Ekialdeko eta Mendebaldeko nazio guztiei jakinarazi nahi diegu, administrazio inperialista hori izan arren, lanean jarraituko dugula, erabat elkartuta, gure promesa nazionalak lortu arte.
Arrisku moral
Finantza
Arrisku handiko (subprime) hipoteken krisiaren aurreko urteetan, etiketa pribatuko titulartasunak hipoteka-titulizazio orokorraren zati gisa hazi ziren, orokorrean, kalitate baxuko eta arrisku handiko hipotekak erosiz eta titulartuz. Agentzien titulartasunak beren estandarrak zertxobait jaitsi dituztela dirudi, baina agentzien hipotekak etiketa pribatuko titulartasunetako hipotekak baino dezente seguruago mantendu dira, eta, lehenetsitako tasei dagokienez, askoz ere hobeak izan dira.
Matiel Mogannam
Ekarpenak
Aliatuek aliantza bat egin zuten gurekin haiek gure laguntza behar zutenean. Elkarren ondoan borrokatu gara. Gure gizon askok martiri gisa aurkitu zuten heriotza bataila-eremuan, eta haien odolak leku asko estali zituen galdutako askatasuna berreskuratzeko eta gure eskubide bortxatuak berreskuratzeko. Baina aliatuek beren helburua lortu zutenean, mespretxatu egin gintuzten, eta ez zituzten bete agindu zizkiguten promesak. Herrialde honetan, Lurralde Santuan, haiek politika bidegabea aplikatzen saiatu ziren, eta horren ondorioz, nazio arabiarra deuseztatu, beren lurretik desjabetu eta beren baliabideez gabetu zuten. Joera kolonial eta sionistekin nahasitako administrazioa herriaren nahien kontrako herrialdean ezarri zen. Gure esperientzia laburrak erakutsi duenez, Administrazio honen politikaren ondorioz, Arabiarren Egitura Nazionala 'zulatu' egin zen, eta haren nahiak zapuztu.
Arrisku moral
Finantza
Moody's Analytics-eko Mark Zandi ekonomialariak arrisku handiko hipoteken krisiaren arrazoi nagusi gisa deskribatu zuen arrisku morala. Idatzi zuenez: «Hipoteka maileguaren berezko arriskuak hain sakabanatuta geratu ziren, ezen inor ez zen inolako mailegu baten kalitateaz kezkatzera behartu. Hipoteka ez egonkorrak konbinatzen zihoazen heinean, edozein arazo multzo handiago batean diluituz, erantzukizunerako pizgarria ahuldu egiten zen». Hau ere idatzi zuen: «Finantza konpainiak ez zeuden bankuen arauzko gainbegiratze beraren menpe. Krisiaren aurretik, zergadunak ez zeuden estutasunean porrot egiten bazuten, haien akziodunak eta beste hartzekodun batzuk soilik zeuden. Beraz, finantza-enpresek ezer gutxi zuten haiek ahalik eta erasokorren haztera bultzatzeko, nahiz eta horrek mailegu estandar tradizionaletan jaistea edo irabaztea esan nahi bazuen ere».
Matiel Mogannam
Ekarpenak
Gure aurrean, nazio gisa dugun erabateko sarraskiaren itzala ikusten dugu, eta gu eta gure guraso eta arbasoek mendeetan zehar bizi izan duten gure lurraren utzikeria. Hala ere, ez dezagun itxaropena galdu. Ziur gaude, bere akatsaz ohartzean, Gobernu Britainiarrak egoera negargarri hori aldatzeko konponbidea aurkituko duela.
Mozoloandi
Mozoloandi, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Mendizarrek hegoalderantz luzatzen duen adar oihantsuko gailur nagusia da Mozoloandi. Bere anaia bikia den Mozolotxikiarekin batera, bikote nahasezina osatzen dute Irabiako urtegiaren gainean. Bi mendiok pagadi ikusgarriz estalita daude eta soilik Mozoloandiko gailurretik izanen dugu paisaia apur bat ikusteko aukera.
Mendigaña
Mendigaña, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Euskalerriko mendien katalogoan izateak salbatzen du Mendigaña erabateko ahazturatik. Seguruenik, Zarikieta mendilerroko gailurrik altuena izateagatik sartuko zuten zerrendan. Hala ere, mendizale gutxi barneratzen dira inguruko pinudi zabal, ilun eta isiletan. Txangoa aberastu nahi izanez gero, hurbileko Peña Roya edo Txurtxur bitxia aukera ederra da, baita Llegorbemendi eta Kubilar mendi apal baina gailur ireki eta harrizkoak ere. On egin!
Mozoloandi
Kanpo estekak
Mozoloandi, http://www.euskal-herria.org/.
Matiel Mogannam
Ekarpenak
Hamabost urtez, behin baino gehiagotan eskatu diogu Agintaldiko Gobernuari politika suntsitzailea aldatzeko, baina badirudi haiek ‘belarriak dituztela eta ez dutela entzuten, begiak dituztela eta ez dutela ikusten. Orain, denek dakite independentzia ez dela hartzen, eta edozein herrialdek urratutako eskubideak lortzeko eta usurpatutako subiranotasuna berreskuratzeko egin behar duen borrokak fruituak izan behar dituela. Ez utzi egun hori iristen herrialde honetako arabiar bakoitzak ekintza kolektibo eraginkor eta zanpatzaileena gauzatzen duenean, egun horren ondorioak ez baitira desiragarriak izango.
Arrisku moral
Finantza
Amerikako hipoteken titulartasuna 1983an hasi zen Salomon Brothers-en, non hipoteka bakoitzaren arriskua hurrengo erosleari pasatzen zitzaion jatorrizko hipoteka-erakundean geratu beharrean. Hipoteka hauek eta beste zor-tresna batzuk zor multzo handi batean jartzen ziren, eta, gero, multzoaren akzioak hartzekodun askori saltzen zitzaizkien.
Matiel Mogannam
Ekarpenak
Komeni zaigu, ahizpa maiteok, orain Omar Ibn Al-Khattab Meskitaren, Arabiar Konkistatzaile Handiaren aurrean, gure iragana berrikustea, eta gure historia loriatsutik etorkizuneko lanerako ikasgaia eta gure borroka nazionalerako pizgarria marraztea. Otoitz egin dezagun Ahalguztidunak nazio honi indar eta ausardia nahikoa eman diezaion, tentazio eta ahalegin guztien aurrean harri ikaragarri gisa mantentzeko”.
Peñalisa
Peñalisa, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Peñalisa mendia, Peña Lisa bezala ere ezagutua, 973 altuera duen eta Araba probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 42.894402 eta -3.158626 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Gorostiaga, Korro.
Arrisku moral
Finantza
Beraz, ez dago mailegu jakin bat ona dela egiaztatzeaz arduratzen den pertsonarik, kreditu jakin bat ziurtatzen duten aktiboek balio dutena balio dutela, maileguaren ordainketak egiteko ardura duen mailegu-hartzaileak irakurtzen eta idazten badakien, sinatu dituen paperak zein hizkuntzan idatzita diren, edo paperik ba ote dagoen eta ondo dauden ere. Arrisku handiko hipoteken krisia horrek eragin zuela iradoki da.
Belbún / Borreguil
Belbún / Borreguil, Nafarroa eta Zaragoza probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Illon mendikateko tontorrik altuena dugu Borreguil. Eska ibaiaren gainean amildegi itzelak, isurtzen ditu Virgen de la Peñaren aurrez aurre. Hegoaldera aldapa izugarriak eta iparraldera, Las Coronas aldera, larre eta baso ederrak. Mendi polita da, baina ez dirudi jende asko ibiltzen denik, arrasto handirik ez da behintzat ikusten goi aldean.
Matiel Mogannam
Ekarpenak
(Ingelesetik itzulia, Matiel Mogannamen “The Arab Woman and the palestinian problemas” lanetik hartua.
Peñalisa
Kanpo estekak
Peñalisa, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
Finantza
Artekariek, beren dirua mailegatzen ez zutenak, mailegu-emaileengana bultzatu zuten arriskua. Mailegu-emaileek, hau da hipotekak sinatu eta gutxira saldu zituztenek, arriskua inbertitzaileengana bultzatu zuten. Inbertsio-bankuek hipotekak erosi, eta hipotekak babestutako baloreak zatitu zituzten, batzuk besteak baino arriskutsuagoak. Inbertitzaileak baloreak erosi, eta ezbetetzearen eta aldez aurretik ordaintzeko arriskuaren aurka babestu ziren, arrisku horiek urrutirago bultzatuz. Eszenatoki kapitalista hutsean, arriskuari eusten dion azkena (aulki musikalen jokoan bezala) balizko galerei aurre egiten diena da. Arrisku handiko hipoteken krisian, ordea, kreditu-agintari nazionalek (AEBn Erreserba Federalak) bere gain hartu zuten azken arriskua, herritarren izenean.
Matiel Mogannam
Lan ospetsua
1937an, Emakume arabiarra eta palestinarren arazoa idatzi zuen. Lan horretan, pentsamendu liberal burgesaren aldeko zuen pentsamendua nabarmentzen du (hogeiko eta hogeita hamarreko hamarkadetako korronte iparramerikar feministen 'elikatzetik', non lorpen handienak legearen bidez lortu baitziren). Lan horretan, erreformak lege-aldaketa dakar zuzenean. Goitik eraikitzen dira aldaketak, eta legearen eta gizarte-politikaren aplikazio gisa iristen dira gizartera. Legediaren bidez baino ez da lortzen eskubideak lortzea, ordezkaritza-gobernu deritzonaren barruan, gehienetan sufragio unibertsalaren eskubide politikoekin eta, beraz, estatu nazional modernoa eraikitzearekin lotuta. Horren adibide da zergatik "agintaldiko gobernuak ezin zuen legerik onartu neskatila batentzat (hamalau urte) ezkondu beharreko gutxieneko adina handitzeko, ez baitzuen herriak aukeratutako lege-aholkurik".
Arrisku moral
Finantza
Beste batzuen ustez, ordea, mailegu-erakundeen finantza-erreskateek ez omen dute mailegu-jokabide arriskutsurik bultzatzen, mailegu-erakundeek ez baitute bermatzen erreskate bat izango denik. Edozein erreskatearen aurretik, korporazio baten balorazioa gutxitzeak negozio-erabaki arriskutsuak eta espekulatiboak saihestuko lituzke negozio-eragiketetan behar bezalako diligentzia ez daramaten exekutiboen aurrean. Galeraren arriskua eta zamak agerian geratu ziren Lehman Brothers-entzat (erreskate baten onurarik izan ez zuena) eta beste finantza-erakunde eta hipoteka-enpresentzat, hala nola Citibank eta Countrywide Financial Corporation, zeinen balorazioa hondoratu baitzen arrisku handiko hipoteken krisian.
Matiel Mogannam
Lan ospetsua
Horrela, "Palestinako arazoa" izeneko bigarren liburura hurbildu zen. Bertan, bere esperientzia (eta senarrarena) aktore politiko eta erresistentziazko gisa izan denaren azalpen orokorra eskatu zuen. Alde horretatik, Nazio Arabiar Handiaren eragina azpimarratu zuen, urte horietatik Damaskotik (Siria) sortzen ari den ideia gisa, baina mugatzaile handi bat aurkitu zuen: Palestinaren gaineko Mandatu Britainiarra eta Europako etorkin juduak iritsi berriak ziren lurraldera, eta horrek arazo bat sortu zuen lurrarengatik eta nazioko eta nortasuneko kide izateagatik. Hala ere, bigarren liburuan ez zen gertaeren deskribapen hutsa soilik egiten; aitzitik, berak parte hartzen zuen mugimendu berean egiten zuen atzera begirako azterketa, eta une hartako mugimendu politiko palestinarraren banaketak eta mugak erakutsi zituen, alderdi politikoak aktore nagusi zirela, baina betiere uneko gobernuari eta haren legeriari zegokienez.
Arrisku moral
Arrisku moralaren pizgarriak kontabilitate-arauetan
Banku-Gainbegiratzerako Basileako Batzordearen, banku-sektorerako nazioarteko erregulatzailearen, 2017ko txosten batek adierazi zuen kontabilitate-arauek (IFRS # 9 eta 13 bereziki) entitateei diskrezio handia uzten dietela finantza-tresnen bidezko balioa zehazteko, eta diskrezio hori arrisku moralaren iturri potentzial gisa identifikatu dute: «Kontabilitate diskrezioarekin bat datozen ebidentziak arrisku moralaren jokabideari laguntzen dioten bezala, adierazten du zuhurtziazko balorazio-eskakizun (gehigarriak) justifika daitezkeela».
Marua
Marua, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Artadiak esaltzen du ia erabat mendi guztia eta zer ikusi gutxi dago, artadia bera ez bada. Bideak ere sastrakadiak estu hartuta ditu eta ez da erraza zuzen ibiltzea tarte askotan. Horrez gain bidea bihurria da oso, karst hautsiaren gainean egiten du aurrera tarte batzutan eta arrasto nabarmenik ez dago tarte horietan. Badira han-hemenka zintzilikatutako plastikozko zintak, harripilak eta pintura markak, baina denak ere nahiko bakanduta daude (2007-7). Arretaz ibili beharra dago beraz. Tontorretik ez da basoa bera besterik ikusten, karaitzari lotutako buzoiaren inguruan. Bide honen hasiera topatzeko, Akorda aldeko bidetik etorrita, harrizko petril bat aurrean duen gaztainondo handi bat bilatu behar duzue ezker aldean: haren ezker aldetik abiatzen da sastraka zeharkatzen duen bidea.
Kanpo estekak
Marua, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
2007-2008ko finantza krisiarekin lotura
Irakasle eta kazetari askok argudiatu izan dute arrisku moralak zeresana izan zuela 2008ko finantza-krisian, finantza-merkatuko eragile askok arriskuarekiko esposizioa areagotzeko pizgarri bat izan baitzezaketen. Oro har, hiru modu daude arrisku morala finantza-krisiaren aurretik agertzeko.
Raso
Raso, Araba eta Burgos probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Gehienean pagadiak eta pinudiak estalitako mendia, gainaldeko larre eremua salbu. Igoera bide erabiliena Mioma eta Astulez arteko mendatetik gora igotzen dena da, iparraldeko isurialdetik. Rodil eta Riscarekin batera igoz gero ibilbide polita osa daiteke, Mioma inguratuz, hiruen arteko gorabeherak ez baitira handiak.
Arrisku moral
2007-2008ko finantza krisiarekin lotura
Nabarmentzekoa da, Finantza Krisiaren Ikerketa Batzordeak (FCIC), Kongresuak emanda finantza-krisiaren arrazoiak ikertzeko ardura zuenak, arrisku morala aipatu zuela krisiaren osagai gisa, argudiatuz faktore askok (2000. urtean deribatuen merkatuan desarautzeak barne) murriztu zutela gainbegiratze federala, eta gobernuak "porrot egiteko handiegiak" ziren erakundeen erreskatearen ahalmena zeresan handia izan zuen, kolapsoaren aurreko urteetan, arrisku morala areagotzeko.
Raso
Kanpo estekak
Raso, http://www.euskal-herria.org/.
Matiel Mogannam
Lan ospetsua
Amaitzeko, nabarmendu behar da Matielek testuaren amaieran Palestinaren arazoari irtenbidea ematea proposatu zuela, baina, hala ere, itxaropenik gabeko eta atsekabezko jarrera zuen gertaeren aurrean. Egin nahi den edozein eskema edo irtenbidek nahikoa salbamendu izan behar zuen etorkizunean Palestinak salbatu ez zituen antzeko nahasteen aurka; izan ere, Palestinako herria bere izena merezi zuen Estatu modernoa eraikitzeko lan egiteko gaitu behar zuen, Federazio Arabiar baten zati garrantzitsu bat osatuz eta munduko bakeari ekarpenak eginez.
Pagolar
Pagolar, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pagolar mendia, Paular bezala ere ezagutua, 720 altuera duen eta Araba probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.133150 eta -3.010330 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Laudio, Luiaondo, Okondo.
Kanpo estekak
Pagolar, http://www.euskal-herria.org/.
Peneblanque
Peneblanque, Nafarroa eta Bearn probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Peneblanque mendia, 2385 altuera duen eta Nafarroa eta Bearn probintzietan topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 42.923988 eta -0.719100 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Belagua, Zuriza.
Kanpo estekak
Peneblanque, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
2007-2008ko finantza krisiarekin lotura
Beste batzuek argudiatu izan dute arrisku moralak ezin zuela inolako paperik izan finantza krisian hiru arrazoi nagusiengatik. Lehenik eta behin, porrot katastrofiko bat gertatuz gero, gobernuaren erreskatea soilik etorriko litzateke konpainiak galera handiak izan ondoren. Beraz, erreskate bat espero izanez gero ere, ez zukeen enpresak galerak izatea eragotziko. Bigarrenik, badaude froga batzuk banku handiek ez zutela krisia espero ikusteko eta, beraz, ez zutela gobernuaren erreskatea espero, nahiz eta FCIC gogor saiatu zen ideia horren aurka egiten. Hirugarrenik, batzuek esan izan dute gobernu korporatiboaren kanpo-eragin negatiboak kausa garrantzitsuagoak izan zirela, inbertsio arriskutsu batzuek etekin positiboa izan baitzuten enpresarentzat, baina etekin negatiboa gizartearentzat.
Aseguruen industria
Arrisku morala aseguruek eta akademikoek aztertu izan dute ; hala nola Kenneth Arrow, Tom Baker eta John Nyman-en lanetan.
Alto de Pando
Alto de Pando, Araba probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Alto de Pando mendia, 547 altuera duen eta Araba probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.152362 eta -3.126814 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Artekona, Iratzagorria.
Olotoki
Olotoki, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Zaraitzuko Itzalle eta Urraul Goitiko Aietxu herrien arteko mendialdeko gailurrik altuena dugu Olotoki. Ezpel eta pinuz jositako hegiak harrizko gandor luze batean amaitzen dira. Gailurretik ikuspegi zabal eta ederrak izanen ditugu.
Alto de Pando
Kanpo estekak
Alto de Pando, http://www.euskal-herria.org/.
Olotoki
Kanpo estekak
Olotoki, http://www.euskal-herria.org/.
Mendurro
Mendurro, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pinu, aritz, pago, ezpel, ipuru eta sasiaren artean estalitako mendia da Mendurro eta ez dago tontorrera heltzeko aukera askorik. Iparmendebaldeko lepotik hasi eta gandor guztia zeharkatzen duen hesiak erakusten du bidea, hari jarraitzea aski da tontorra zapaltzeko. Tontorrean ere ez dago ordea arrasto handirik, ez buzoi, ez erpin geodesiko, ez gurutze, ez eta hura atzemateko lekukotasun nabarmenik. Nafarroako zerbitzu kartografikoak markatutakoari kasu eginez gero, tontorra x609877 eta y4750625 koordenadatan legoke. Eta han, lurrean zabaldutako harri pila bat besterik ez dago, pintura gorriz markatutako bi hesolaren artean. Esan beharrik ez dago noranahi begiratuta ere sasia besterik ez dela ikusten. Zerrendatik kentzeko modukoa da. Ibilbidea luzatu nahi izanez gero, Ortxikasko gertu gelditzen da, Anozeko ibarraren beste muturrean. Erne ezpel artean galdu gabe.
Arrisku moral
Aseguruen industria
Izena aseguruen industriatik dator jatorriz. Aseguru-konpainiak kezkatuta zeuden bezeroak arriskuetatik babesteak (sutea edo auto-istripuak adibidez) bezero horiek modu arriskutsuagotan jokatzera bultza zitzaketela (ohean erretzea edo segurtasun-uhalik ez janztea adibidez). Arazo horrek enpresa horiek modu ez erangikorrean desanimatu ditzakete bezeroak babestera bezeroek babestuak izan nahi duten bezainbeste.
Mendurro
Kanpo estekak
Mendurro, http://www.euskal-herria.org/.
Arrisku moral
Aseguruen industria
Ekonomialariek diote eraginkortasunik eza informazioaren asimetriaren ondoriozkoa dela. Aseguru-etxeek, beren bezeroen ekintzak hobeto behatuko balituzte, arriskuak aukeratzen dituzten bezeroei estaldura uka ziezaiekete (ohean erretzea edo segurtasun-uhalik ez eramatea, esaterako), eta horrek aukera emango lieke arriskuaren aurkako babes osoa emateko (suteak edo istripuak) jokabide arriskutsuak bultzatu gabe. Hala ere, aseguru-etxeek ezin dutenez beren bezeroen ekintzak ongi ikusi, informazio hobea zukeen munduan eskainiko litzatekeen babesa emateko gogoa kentzen zaie.
Ekonomialariek arrisku moralaren kontrako hautapenetik bereizten dute, aseguru-industrian sortzen den beste arazo bat, ezkutuko ekintzak baino ezkutuko informazioak eragiten duena.
Behagarriak ez diren ekintzen azpiko arazo berak, aseguruen industriaz gain, beste testuinguru batzuetan ere eragiten du. Bankutan eta finantzetan ere sortzen da: Finantza-erakunde batek baldin badaki azken aukerako mailegu-emaile batetik babestuta dagoela, babesik ezean egingo ez lukeen inbertsio arriskutsuak egin ditzake.
Aseguru-merkatuetan, arrisku morala gertatzen da aseguruarentzat kostuak igotzen dituenean aseguratuaren jokabideak, aseguratuak, jada, ez baitu bere gain hartzen jokabide horren kostu osoa. Norbanakoek, jada, ez dutenez bere gain mediku zerbitzuen kostua hartzen, pizgarri gehigarri bat dute zerbitzu mediko garestiago eta landuagoa eskatzeko, bestela beharrezkoa ez litzatekeena. Kasu horietan, gizabanakoek gehiegi kontsumitzeko pizgarri bat dute, ez dutelako soilik mediku zerbitzuen kostu osoa hartzen.
Alda daitekeen bigarren jokabide mota arriskuaren ondorio negatiboen aurrean, hura gertatu eta kostuak estaltzeko asegurua ematen denean eduki daitekeen erreakzioa da. Horri, ex post (gertaeraren ondoren) arrisku morala dei dakioke. Orduan, asegurudunak ez dira jokabide arriskutsuagoak edo ondorio negatiboagoak eragiten dituena, baina, aseguru-estaldura handitzen den heinean, aseguru arriskuaren ondorio negatibo gehiago ordain dezan eskatzen diote aseguratzaileari. Adibidez, aseguru medikorik gabe, batzuek tratamendu medikoari uko egin diezaiokete bere kostuak direla eta, eta, besterik gabe, osasun makalari aurre egin. Hala ere, aseguru medikoa izanez gero, batzuek aseguru-hornitzaile bati eska diezaiokete bestela beharko ez luketen tratamendu medikoaren kostua ordaintzeko.
Batzuetan, arrisku morala hain larria da, non aseguru-polizak ezinezko bihurtzen diren. Koaseguruek, ko-ordainketek eta kengarriak arrisku moralaren arriskua murrizten dute kontsumitzaileen gastua areagotuz, eta horrek kontsumitzeko pizgarria murrizten du. Horrela, asegurudunek erreklamaziorik ez egiteko pizgarri ekonomikoa dute.
Zenbakizko adibidea
Ikus dezagun osasun-asegurua erosteak eragindako arrisku moral kasu bat. Demagun osasun-laguntzak unitateko 10 €ko kostu marjinal konstantea duela eta gizabanakoaren eskaria Q = 20 − P-k ematen duela. Merkatu guztiz lehiakorra suposatuz, orekan, prezioa 10 € unitateko izango da, eta gizabanakoak osasun-laguntzaren 10 unitate kontsumituko ditu. Orain, kontuan hartu osasun asegurua duen pertsona bera. Demagun osasun-aseguru horrek osasun-laguntza doakoa ematen duela pertsonarentzat. Kasu horretan, gizabanakoak 0 €ko prezioa izango du osasun-laguntzarako, eta, horrela, 20 unitate kontsumituko ditu. Prezioa 10 Euro izango da oraindik, baina aseguru konpainia izango da kostuak bere gain hartzen dituena.
Adibide horrek zenbakizko osasun-aseguruarekin arrisku morala nola gerta daitekeen erakusten du. Pertsonak orekako kantitatea baino osasun-laguntza gehiago kontsumitzen du, ez baitu bere gain hartzen arreta osagarriaren kostua.
Teoria ekonomikoa
Teoria ekonomikoan, transakzioa egin ondoren alderdi baten jokabidea beste baten kaltetan alda daitekeen egoera da arrisku morala. Esate baterako, auto lapurretaren aurkako asegurua duen pertsona ez da hain zuhurra izan autoa itxita uzteko orduan, ibilgailuaren lapurretaren ondorio negatiboak aseguru konpainiaren ardura direlako (partzialki). Alderdi batek zenbat arrisku hartu dezakeen erabakitzen du, gauzak txarto doazenean kostuak beste alderdi batek bere gain hartzen dituen bitartean, eta arriskutik isolatuta dagoen alderdiak (asegurudunak) arriskua erabat jasango balu baino portaera ezberdina du.
Kontratuen teoriaren arabera, arrisku morala ezkutuko ekintza bat gertatzen den egoera batetik sortzen da. Bengt Holmströmek hau esan zuen:
Arrisku morala bi motetan bana daiteke ausazko gertakari baten emaitzari buruzko informazio asimetrikoa (edo egiaztagarritasun eza) dakarrenean. Ex ante arrisku morala, izan ere, ausazko gertakariaren emaitzaren aurretiko jokabide-aldaketa da, eta ex post emaitzaren ondorengo jokabidea dakar. Esaterako, denbora-tarte jakin baterako pertsona bat aseguratzen duen osasun-aseguruaren kasuan, pertsonaren azken osasun emaitza gisa har daiteke. Epealdian arrisku handiagoak hartzen dituen pertsona ex-ante arrisku moral pean egongo litzateke, eta aseguru-etxeari iruzurra egiteko fikziozko osasun-arazo bati buruz gezurra esatea, ex post arrisku moral pean legoke. Bigarren adibide bat banku batek enpresari bati, arrisku negozio baterako, mailegu bat ematen dion kasua da. Enpresa-gizona arriskutsuegia bilakatzea ex ante arrisku morala izango litzateke, baina nahita hutsegitea (arriskua errentagarria zenean huts egin zuela aldarrikatzea) ex post arrisku morala da.
Hart eta Holmström-en (1987) arabera, arrisku moralaren ereduak ezkutuko ekintza eta ezkutuko informazioa duten ereduetan bana daitezke. Lehenengo kasuan, kontratua sinatu ondoren, agenteak nagusiek behatu ezin duten ekintza bat aukeratzen du (adibidez, esfortzu-maila). Azken kasu horretan, kontratua sinatu ondoren, agentearen mota zehazten duen izaeraz ausazkoa den zozketa egiten da (esaterako, ondasun baten balorazioa edo esfortzuaren kostuak). Literaturan, lehen irtenbiderik onena ez lortzeko arrazoia (informazio osoarekin lortuko litzatekeen irtenbidea) arrisku morala izan daitekeela ikusteko bi arrazoi eztabaidatu izan dira.
Lehenik eta behin, agenteak arriskuarekiko herra izan dezake; beraz, konpentsazio-truke bat dago agenteari pizgarriak ematearen eta agentea aseguratzearen artean. Bigarrenik, agentea arrisku-neutrokoa izan daiteke, baina aberastasun mugatua izan dezake, eta, beraz, agenteak ezin dio ordainketarik egin nagusiari, eta pizgarriak ematearen eta agentearen erantzukizun mugatuko alokairua gutxitzearen arteko konpentsazio-trukea dago. Arrisku moralari buruzko kontratu-teorikoaren literaturaren lehen kolaboratzaileen artean, Oliver Hart eta Sanford J. Grossman daude. Bitartean, arrisku moralaren eredua aldi anitzeko eta zeregin anitzeko kasuetara zabaldu da, bai arriskuaren aurkako zein neutroko agenteekin.
Ezkutuko ekintza eta ezkutuko informazioa uztartzen dituzten ereduak ere badaude. Behatu ezin diren aldagaiei buruzko daturik ez dagoenez, zaila da arrisku moral teorikoaren kontratu eredua zuzenean probatzea, baina zeharkako proba arrakastatsu batzuk egin dira eremu datuekin. Arrisku moralaren teoriaren proba zuzenak egin daitezke laborategietan, ekonomia esperimentalaren tresnak erabiliz. Konfigurazio horretan, Hoppe eta Schmitz-ek (2018) arrisku moralaren teoriaren ikuspegi nagusiak berretsi dituzte.
Talde-lana eta jarraipen bateratua
Talde-lanaren teoriaren bidez, talde-lanak arrisku morala gutxitu dezake autogestio-sistemen eta monitorizazio bateratuetan. Jakina da Giza baliabideen kudeaketa teknologietan talde-lana produktibitate handiagoarekin lotuta dagoela.
Ekonomialariei dagokionez, talde-lanaren ondorioz langileen produktibitatea nola handitu daitekeen esateko gutxi dute. Ulertzean, horrek erakusten du ohiko iragarpen bat dagoela elkar-ekoizpena arrisku moraletan amaituko dena. Nahiz komunikazio, lankidetza eta koordinazio ugari edukitzeak langileei elkarri buruzko informazio eta ezagutza hobea eman diezaieketen, talde-lanak arrisku moralaren eragina gutxitu dezake, teorikoki
Arrisku moralak murrizteko eraginkortasuna nola hobetu daitekeen azaltzeko, monitorizazioa izan da arrazoizko arreta erakutsi duen beste alderdi bat. Motibazio sozialak erakutsi du langileek dakitenean beren kideek jarrera soil batean kontrola ditzaketela eta, aldi berean, beren kideek pentsatzen dutenaz arduratzen direnean jokabide eraginkorragoak izaten dituztela. Dena den, elkarren arteko jarraipena eta motibazio soziala soilik erabiliz, askotan, ez da nahikoa, eta produktibitate gabezia erabatekoa bihurtzen da. Beraz, kudeaketa bateratua, talde-lanaren eraketa ezberdin gisa erabiltzea, alderdi garrantzitsua da produktibitate maila altuetara iristeko.
San Formerio
San Formerio, Araba eta Burgos probintzian topa dezakegun euskal mendia da. San Formerio mendia, 772 altuera duen eta Araba eta Burgos probintzietan topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 42.723074 eta -2.831065 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Lizeriuri, Muergas, Pangua.
Kanpo estekak
San Formerio, http://www.euskal-herria.org/.
Samiño / Irumugarrieta
Samiño / Irumugarrieta, Gipuzkoa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Samiño / Irumugarrieta mendia, 932 altuera duen eta Gipuzkoa probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.131470 eta -2.307220 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Aratz-Erreka, Loiola, Urretxu.
Kanpo estekak
Samiño / Irumugarrieta, http://www.euskal-herria.org/.
Rodil
Rodil, Araba eta Burgos probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Basoz jantzitako mendia, Mioma herria jasotzen duen bailararen burua inguratzen duten hiruetako bat. Beste biekin batera igotzea gomendatzen dizuet, Risca eta Rasorekin batera.
Oteitzoiana
Oteitzoiana, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Baztan eta Bortziri aldeko beste asko bezala inguruko etxe eta baserrien harri gorri berarekin egindako mendia da Oteitzoiana edo Oteixon (izen horrekin ageri da bertako seinaleetan eta zenbait mapatan). Bertara heltzeko biderik aproposena Sunbila eta Narbarte lotzen dituen NA.106 PR bidea da, Meateko lepotik pasatzen baita, Meate eta Oteixon lotzen dituen lepotik. Meate IEan dagoen beste gain bat da, zerbait apalagoa. Ikuspegi ederrak ditu inguruko mendien gain: zerrenda luzea osatu daiteke begibistan daudenekin. Hondatutako borda ugari ikus daiteke inguruetan: lastima da horiek denak hondatzen uztea, Meateko lepoan dagoena batez ere. Erpin geodesiko batek markatzen du tontorra, ez du buzoirik ageri (2003-8-24). Ibilbidea edo egonaldia luzatu nahi izanez gero bertan da Bertizko parkea, Meateko gainaren bestaldean.
Pastorekortaburu
Pastorekortaburu, Bizkaia probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pastorekortaburu mendia, 596 altuera duen eta Bizkaia probintzian topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 43.211837 eta -2.925342 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Arrigorriaga, Bilbo.
Oteitzoiana
Kanpo estekak
Oteitzoiana, http://www.euskal-herria.org/.
Pastorekortaburu
Kanpo estekak
Pastorekortaburu, http://www.euskal-herria.org/.
Measkoitz
Measkoitz, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Pirinioko ardatzetik hegoaldera luzatzen den bizkar luze bateko tontorra da Measkoitz, eta bizkar hori zeharkatzen duen pista zabal batek urratzen du biderik errazena, Erro mendatetik nahiz Errea herrixkatik. Ez da ordea arrasto handirik tontorraren inguruan eta sasia nagusitzen ari isurialde gehienetan. Tontorrean bertan txerri baten itxurako buzoi xelebrea, hondatuxea, eta erpin geodesikoa, elorriz inguratuta eta pinu bakan batzukin atondua. Galtza luzeak eraman. Santio bidea Erro mendatetik pasa eta Zubirira jaisten da bailaran barrena Iruñera jotzeko, bizkar luze honen mendebaldeko isurialdean zehar: ibilbidea osatzeko egoki gerta daiteke.
San León
San León, Araba eta La Rioja probintzian topa dezakegun euskal mendia da. San León mendia, 1228 altuera duen eta Araba eta La Rioja probintzietan topatzen den mendi bat da. Kokapen zehatza 42.594748 eta -2.685587 da. Mendi hontara ondorengo igoera puntuetatik igo daiteke: Abalos, La Herrera, Samaniego.