cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amerindiar
Historia
Orain arteko teoriarik zabalduenaren arabera, herri horiek Asiatik iritsi ziren gaur egungo Alaskara Bering itsasartea zeharkatuz, duela 9.000-50.000 urte. Garai hartan, antza, igarobidea izoztuta topatu zuten eta horri esker pasatu ahal izan ziren. Badirudi Bluefish koban gizakien aztarnak aurkitu direla, orain dela 20.000 urte ingurukoak.
Azken urteetan, Clovis Kultura garrantzitsua asko ikertu da: itxuraz, K.a. 11.000 urtearen inguruan sortu zela.
Las Vegas Kulturak zibilizazio bat eraiki zuen, gaur egungo Ekuador reko kostaldean, K.a. 10.000 eta 4.600 urteen inguruetan. Hego Amerikako ingurune berberean, Valdivia Kultura garatu zen gero baina, nonbait, biztanleria txikia zen, 2.000 biztanle inguru: Amerikako lehen zeramika egin zuten. Egungo Peru n, Caral Zibilizazioa garatu zen, K.a. 3.000 urtearen inguruan. Gero, lehen amerikar kultura handia sortu zen: Olmeka, K.a. 1500 urtearen inguruan. Antza denez, 5.000 nukleo zituen eta La Venta hiri handiena zen (18.000 bat biztanle).
Boscaswell
, 'Boscaswal', Ingalaterrako Kornualles konderriko herri bat da.
Amerindiar
Historia
K.a. 600. urtearen inguruan, La Tolita Kultura garatu zen.
1.000 urtearen inguruan, Norvegia ko talde txiki batek Atlantikoa gurutzatu zuen eta Islandia pasa ostean, Amerikako iparraldera iritsi.
1492 an, Kolon Karibeko zenbait uhartetara iritsi zen. Horren ondoren, europarrak Amerika konkistatzera abiatu ziren.
1876an, AEBetako Gobernuak erreserbetan bizitzea agindu zieten.
Ueli Steck
Ueli Steck (Langnau im Emmental, Bernako kantonamendua, Suiza, 1976ko urriaren 4a - Nuptse, Nepal, 2017ko apirilaren 30a) alpinista suitzarra, Makina suitzarra ezizenez ere ezaguna, ospetsua egin zen alpino estiloan egin zituen igoerengatik eta hainbat garaipen lortu zituelako gailur gailenak abiadura azkarrenean igo eta jaisten (speed climbing edo abiadurazko alpinismoa bezala ezagutzen den modalitatea). 2009an eta 2014an Urrezko Piolet saria lortu zuen. 2008an, Iñaki Otxoa de Olzaren bizitza salbatzeko ahalegin handiak egin zituen eta haren ondoan egon zen hil zenean. Istripuz hil zen, 2017ko apirilean, munduko tontorrik garaienera igotzen ari zelarik.
Phyllastrephus placidus
Phyllastrephus placidus Phyllastrephus generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
Steindachnerina hypostoma
Steindachnerina hypostoma Steindachnerina generoko animalia da. Arrainen barruko Curimatidae familian sailkatzen da.
Cnemaspis upendrai
Cnemaspis upendrai Cnemaspis generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Tanhaçu
Tanhaçu Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Phoxinus keumkang
Phoxinus keumkang Phoxinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Garitoain
Garitoain Ibargoiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean. Gaur egun Elo udalerrian dago, lur-zerrenda hori bi udalerrien artean trukatu baitzen.
1950. urtean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Eloko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak garitoaindarrak ziren.
Izena
Garitoain toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Garitoain Ibargoiti ibarran dago.
Tharoiseau
Biztanleria
2007an Tharoiseau udalerrian erroldatutako biztanleak 75 ziren. Familiak 35 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 9 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Garitoain
Inguru naturala eta kokapena
Ibargoiti udalerria Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-2420 errepideak eta A-21 autobiak ibar osoa zeharkatzen ditu. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Idotzinen dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga eta Izko mendien magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.
Tharoiseau
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Garitoain
Klima eta landaredia
Ibargoitiko klimaren ezaugarriak, azpimediterraneo motakoak dira, uda garaiko lehortea, prezipitazio eskasak baina Nafarroa hegoaldean baino ugariagoak eta aldaketa termiko handia. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu artekoa eta prezipitazioak 1000 eta 1400mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 100-140 izaten dira.
Tharoiseau
Etxebizitza
2007an 70 etxebizitza zeuden, 39 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 64 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 39 etxebizitza nagusietatik 27 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 14 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Canet lo Roig
Canet lo Roig Valentziako Erkidegoko udalerria da, Baix Maestrat eskualdean eta Castellóko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 882 biztanle zituen.
Tharoiseau
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 50 ziren, horien artean 28 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 28 pertsona aktiboetatik 25 lanean zeuden (16 gizon eta 9 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 finantziazio enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Tharoiseau udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Parzac
Parzac Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Parzac udalerrian erroldatutako biztanleak 133 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2000. urtean Parzac udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 520 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Wii Fit
Wii Fit (Wiiフィット) 2007ko Nintendoren ariketa egiteko bideo-joko bat da, Wii bideo-kontsolarako espresuki eginda. Garai guztietako bideo-jokorik salduenetariko bat da.
Wii Balance Board periferikoa erabiltzeko sortu zuten eta zenbait joko txiki biltzen ditu.
Garitoain
Klima eta landaredia
Jatorrizko landareditik, erlikia batzuk baino ez dira geratzen Izko eta Itzaga mendilerroetan, eta gunerik euritsuenetan klima atlantikoari dagozkion zuhaitzak aurki daitezke (haritz eta pagoak), ameztiak gune lehorretan, eta birlandaturiko pinuak udalerri gehienean. Birlandaturiko pinuen azalera, Austriatik ekarritako pinu lariziarrekin egin zen eta XX. mendearen amaieran 450 hektarea ingurutan zeuden.
Estazio meteorologikoak
Ibargoitin dagoen Elo udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n jarritako estazio meteorologikoa dago..
Historia
Petri Rodezkoa apezpikuak Santa Fe de Concasko abadiari eman zion bere eliza 1086n. Tibalt I.a erregeak 1236n bere bizilagunei baimena eman zien Eloko gazteluan populatzeko, eta petxetatik eta zerbitzuetatik libratu zituen, urtean eraikitako etxe bakoitzeko 2 soldatako zentsu baten truke. Handik gutxira hustuko zen. Santa Fe izenaz gain, XIII. mendeko San Babil eta XV. mendeko San Tiago deiturak ere dokumentatuta daude.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Tropiocolotes nattereri
Tropiocolotes nattereri Tropiocolotes generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Conn aintzira
Conn aintzira, irlanderaz Loch Con eta ingelesez Lough Conn, Irlandako Mayo konderrian dagoen aintzira bat da. 416.48 kilometro karratuko azalera du eta Irlandako zazpigarren aintzira handiena da.
Wii Sports
Wii Sports (Wii スポーツ) 2006ko Nintendoren akziozko bideo-joko bat da, Wii bideo-kontsolarako espresuki eginda. Garai guztietako bideo-jokorik salduenetariko bat da.
Jokoa bost kiroleko simulatzaile bat da, Wiiren aginteak jokalari berriei dituen haririk gabeko eta zentzumenezko gaitasunak erakusteko diseinatua. Tenisa, beisbola, boloak, golfa eta boxeoa dira bost kirolak. Jokalariek kontsolaren agintea erabiltzen dute kirol horietan bizitza errealean egindako mugimenduak imitatzeko
Abugida
Abugidak, halaber alfasilabarioak edo alfabeto silabioak izenez ezagunak, idazteko sistemak dira, Afrikan eta Asian bereziki erabiliak. Karakter kontsonantikoak eta bokalikoak dituzte, baina haien antolaketa ez da alfabetoena bezalakoa: kontsonante bakoitzak berezko bokal bat darama, normalean /a/; horrela, kontsonantearen grafia egina, aldi berean, bokala ere ulertzen da. Zeinu diakritikoak erabiliz, ohiko konbinaketak alda daitezke: era horretan, kontsonante berarekin beste bokal bat adierazten da edo kontsonantea bakarrik. Adibidez, devanagari idazkeran:
Abugida hitza Peter T. Danielsek (New Jersey, 1951) sortu zuen. Hitza idazkera etiopiarretik jaso omen zuen, horretarako lehendabiziko lau karakterrak erabiliz.
Idazkera horien multzo nagusia familia braminikako hizkuntzetakoa da, Indian eta Asiako Hego-ekialdean; Etiopian ere halako idazkera darabilten hizkuntzak daude.
Tomoaki Kuno
Tomoaki Kuno (久野 智昭, 1973ko irailaren 25a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Qamdo prefektura
Qamdo Prefektura (tibeteraz:ཆབ་མདོ་ས་ཁུལ་; txinera sinplifikatuz: 昌都地区; pinyineraz: Chāngdū Dìqū), Tibeteko eskualde autonomoan kokatutako prefektura da. Guztira, 598.000 biztanle inguru dauzka 2007ko erroldaren arabera eta 108.872,3 kilometro koadroko azalera.
Tomoaki Kuno
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kawasaki Frontale.
Scorpaenodes hirsutus
Scorpaenodes hirsutus Scorpaenodes generoko animalia da. Arrainen barruko Scorpaenidae familian sailkatzen da.
Jasper konderria (Hego Carolina)
Jasper konderria (Jasper County) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ridgeland da. 2010eko zentsuaren arabera 24,777 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Jasper konderriak 181,134 kilometro koadro ditu. Horietatik 11,407 ura dira. Beste 169,727 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,68 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 24,777 pertsonetatik 13,015 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 3,752 dira. 11,303 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 169 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 21 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 215 pertsonek kokatzen zuten.
Cnemaspis vandeventeri
Cnemaspis vandeventeri Cnemaspis generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Kľušov
Kľušov Eslovakiako udalerri bat da, Bardejoveko barrutian kokatuta. 15,37 km²ko azalera du eta 1092 biztanle 2017ko datuen arabera.
Hiroshi Mori (idazlea)
Hiroshi Mori (森 博嗣) ingeniari eta idazle japoniarra da. Misteriozko eleberriak idazteagatik entzutetsua da – bereziki Subete ga F ni Naru bere debutarekin, 1966an bere lehenengo Mephisto Saria irabazi zuenarekin – baina bere burua ikertzailetzat baita artisautzat ere hartzen du.
Berari zuzentzeko ahozko eta idatzizko era "Mori Hiroshi" izateko nahia nabarmentzen du maiz, deitura lehen eta letra larriz, erromatartutako era horrela izanagatik ere.
Wattenwil
Wattenwil Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Naturalismo
Naturalismoa naturari loturiko ondoko kontzeptuez aritzeko erabil daiteke:
Hellimer
Hellimer Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Hellimer udalerrian erroldatutako biztanleak 608 ziren. Familiak 223 ziren, horien artean 47 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 35 bakarrik bizi ziren emakumeak), 74 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 90 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 242 etxebizitza zeuden, 234 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 8 hutsik zeuden. 204 etxeak ziren eta 37 apartamentuak ziren. 234 etxebizitza nagusietatik 184 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 169 etxek bost zituzten. 201 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 89 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 118 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 406 ziren, horien artean 288 aktiboak ziren eta 118 inaktiboak ziren. 288 pertsona aktiboetatik 266 lanean zeuden (138 gizon eta 128 emakume) eta 24 langabezian zeuden (9 gizon eta 15 emakume). 118 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 34 ikasten zeuden eta 49 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Hellimer udalerrian 234 unitate fiskal zeuden, 606 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.653,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak, 2 zurginak, 2 iturginak eta 2 ile apaindegiak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean Hellimer udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Steindachnerina insculpta
Steindachnerina insculpta Steindachnerina generoko animalia da. Arrainen barruko Curimatidae familian sailkatzen da.
Boscoppa
, 'Boskoppa', Ingalaterrako Kornualles konderriko etxalde bat da.
Edu Roldán
Eduardo "Edu" Erroldan de Arangiz López (Gasteiz, ), Edu Roldán izenaz ezaguna, arabar futbolari ohia da, erdilari moduan aritzen zena.
Ibilbidea
''2019ko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.''
Umburanas
Umburanas Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Villaines-sous-Bois
Villaines-sous-Bois Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villaines-sous-Bois udalerrian erroldatutako biztanleak 659 ziren. Familiak 237 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 71 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 130 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 247 etxebizitza zeuden, 237 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 245 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 237 etxebizitza nagusietatik 222 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 167 etxek bost zituzten. 210 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 82 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 145 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 481 ziren, horien artean 358 aktiboak ziren eta 123 inaktiboak ziren. 358 pertsona aktiboetatik 341 lanean zeuden (176 gizon eta 165 emakume) eta 18 langabezian zeuden (7 gizon eta 11 emakume). 123 pertsona inaktiboetatik 48 erretiraturik zeuden, 52 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Villaines-sous-Bois udalerrian 235 unitate fiskal zeuden, 685,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.424 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 30 komertzioetatik, 7 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 3 iturginak, 1 ile apaindegia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 arraindegi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Villaines-sous-Bois udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kaltzidika
Kaltzidika (Χαλκιδική ahoskatua) Greziako unitate erregional eta penintsula da, Erdialdeko Mazedonian dagoena. Polygyros hiriaren inguruan dago. Atos mendia penintsulan ere badago baina administratiboki independentea da.
Kaltzidika bost udalerritan banaturik dago:
Larrea (Barrundia)
Larrea Barrundia udalerriko herrietako bat da. Iparraldean Elgeako mendilerroa dauka, eta bestaldean Araotz auzoa (Oñati). Mendebaldean Hermua, hegoaldean Heredia eta ekialdean Narbaxa herri arabarrak mugakide ditu. Gaur egun ezaguna da gaztagintzagatik, Arabako Lautadako beste herri batzuk bezala.
2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, auzoak 88 biztanle zituen.
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
Jerome Isaac Friedman
Jerome Isaac Friedman (New York, AEB, 1930eko martxoaren 28a -) Estatu Batuetako fisikaria da.
Biografia
Chicagoko Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta 1956an lortu zuen doktoregoa. 1957an, Stanfordeko Unibertsitatean sartu zen, ikertzaile-laguntzaile gisa. 1963an, Massachusettseko Institutu Teknologikoan sartu zen, fisikako irakasle gisa. Hango laborategi nuklearreko buru izendatu zuten 1980an, eta Fisikako Saileko zuzendari izan zen 1983tik 1988ra.
1963az gero, Henry W. Kendall eta Richard E. Taylorrekin lankidetzan jardun zuen Friedmanek. Linac izeneko zatiki-azeleragailu lineala asmatu zuten. 1967-1975 bitarteko ikerketetan, elektroiak, protoiak eta neutroiak bonbardatzeko erabili zuten linac-a, eta atomoaren nukleoko protoietan eta neutroietan barrenagoko beste egituraren bat bazela adierazten zuten arrastoak aurkitu zituzten. Azterketa sakonagoak eginda, protoien eta neutroien inguruan gai oso-oso txiki batzuk zebiltzala ikusi zuten (quarkak); horrela, Friedmanen eta haren lankideen ikerketei esker, quarken kontzeptua argitu ahal izan zen.
1990ean, Fisikako Nobel saria lortu zuen, Henry W. Kendal eta Richard E. Taylor lankideekin batera, atomoen nukleoari buruz egindako ikerketengatik eta quarkek zatikien fisikan duten zeregina zehaztu izanagatik.
Gaur egun, irakaslea da Massachusettseko Institutu Teknologikoan.
Doulezon
Doulezon Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Doulezon udalerrian erroldatutako biztanleak 248 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Doulezon udalerrian 101 unitate fiskal zeuden, 260 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.196 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Doulezon udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 520 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sainte-Jamme-sur-Sarthe
Sainte-Jamme-sur-Sarthe Frantziako udalerria da, Sarthe departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sainte-Jamme-sur-Sarthe udalerrian erroldatutako biztanleak 2.019 ziren. Familiak 766 ziren, horien artean 184 pertsona bakarrekoak ziren (57 bakarrik bizi ziren gizonak eta 127 bakarrik bizi ziren emakumeak), 262 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 287 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 33 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 843 etxebizitza zeuden, 787 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 41 hutsik zeuden. 791 etxeak ziren eta 47 apartamentuak ziren. 787 etxebizitza nagusietatik 577 bere jabearen bizilekua ziren, 203 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 46 etxek bi zituzten, 111 etxek hiru zituzten, 262 etxek lau zituzten eta 366 etxek bost zituzten. 612 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 329 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 342 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.182 ziren, horien artean 920 aktiboak ziren eta 262 inaktiboak ziren. 920 pertsona aktiboetatik 849 lanean zeuden (460 gizon eta 389 emakume) eta 72 langabezian zeuden (30 gizon eta 42 emakume). 262 pertsona inaktiboetatik 102 erretiraturik zeuden, 85 ikasten zeuden eta 75 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sainte-Jamme-sur-Sarthe udalerrian 818 unitate fiskal zeuden, 2.089 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.252 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 72 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 11 eraikuntza enpresak ziren, 21 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 11 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 29 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 1 funeraria, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 autoeskolak, 6 margolariak, 4 zurginak, 2 iturginak, 3 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 12 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 kirol-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 1 lore-denda zen.
Alhama de Almería
Alhama de Almería Almeriako (Espainia) udalerria da, Alpujarras eskualdekoa. 2006an 3.438 biztanle zituen.
Sainte-Jamme-sur-Sarthe
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Sainte-Jamme-sur-Sarthe udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 342 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1  eta anbulantzia 1  bat zegoen.
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen. Sainte-Jamme-sur-Sarthe udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 508 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Euskal Herriko historia ekonomikoak denboran zehar Euskal Lurraldeetako jarduera ekonomikoen garapena eta aldaketa biltzen ditu.
Wancourt
Wancourt Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Historiaurrea
Iraultza neolitikoa (K.a. 4500-2500) berandu gertatu zen Euskal Herrian (orokorrean, europako hego ekialdean), baina gainontzeko tokietan bezala, gizataldeak sedentarizatzea ekarri zuen. Nekazaritza indarra hartzen hasi zen eta abeltzaintza egonkortu egin zen, eta teknika industrial edo artisauen hobekuntzak ere nabaritu ziren (zeramika, harri lanketa...).
Wancourt
Biztanleria
2007an Wancourt udalerrian erroldatutako biztanleak 598 ziren. Familiak 204 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 96 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Historiaurrea
Urrengo garaietan (kobre aroa, brontze aroa eta burdin aroan) metalurgiaren garapena gertatu zen. Herrixkak finkatu eta nekazaritza gehiago indartu zen, beti ere abeltzantza izanik jarduera nagusia.
Wancourt
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Erromanizazioa
Euskal Herrian K. o. I-III. mendeetan nabaritu zen gehien bat erromanizazioa. Erromanizazioak laborantza teknika berriak eta meatzeen ustiapen zabala ekarri zituen. Laborantza teknika berriek Ebro ibaiaren inguruetan izan zuen eragina, batez ere: erromatarrek "ager vasconum" zeritzoten lurralde emankortzat zutenari (zerealentzat egokia zen lurrari) eta "saltus vasconum" deitu zioten abletzaintza nagusi zen ingurune menditsu eta oihanez estaliari. Esan bezala, erromatarrek ager eremua ustiatu zuten batez ere, interes berezia zuten kasuetan saltus eremuan ere finkatu zirelarik, zela meatzeak zeudelako (Oiartzun, Banka edo Somorrostro, adibidez.) edo merkataritzarentzat interesgarri zitzaielako (Txingudi, Zarautz eta Getaria inguruak, adibidez). Meatzeei dagokionez, erromatarrek harrobiak eraiki zituzten marmola ustiatzeko, baita burdina, zilarra eta beste metal batzuk lortzeko ere. Ekonomia eredu banatu horrek ezberdintasun kulturalak eragin zituen bi guneetako populazioen artean.
Erromatarrek lehen hiriguneak ere sortu zituzten, beren kontrola finkatzeko asmoz. Izan ere, erromatarrek lehen hiriguneak gotorleku militarren inguruan eraiki zituzten. Horrez gain, errepideak ere eraiki zituzten (erromatar galtzadak), lehengai eta merkataritza produktuen mugimendua errazteko eta tropen mugikortasuna handituz lurraldea errazago menperatzeko. Erromatarren garaian, beraz, merkataritzaren gorakada gertatu zen, eta horrekin batera txanpon landuen erabilera zabaldu zen euskal herrian (ezagunak bazituzten ere, ez dirudi ordurarte oso hedatuak zeudenik).
Wancourt
Etxebizitza
2007an 226 etxebizitza zeuden, 212 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 223etxeak ziren. 212 etxebizitza nagusietatik 156 bere jabearen bizilekua ziren, 51 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 55 etxek lau zituzten eta 129 etxek bost zituzten. 191 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 79 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 114 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Erromatar inperioaren gainbehera eta goi Erdi Aroa
Erromatar inperioaren krisiak eta honen gainbeherak asko kaltetu zuten lurraldeko merkataritza. Erromaren ahuleziak eta bisigodoen inbasioek gatazka egoeran murgildu zituen Euskal Herriko lurraldeak denbora luzez, jarduera ekonomikoak orokorrean kaltetuz. Nekazaritza ustiapena ere murriztu zen, baina egitura instituzionalen ahuleziak presio fiskala gutxitu eta nekazari txiki autonomoak ugaritzea ekarri zuen. Izan ere, biztanle asko agintari erromatarrek jadanik ustiatu ezin zituzten lur, baso eta meatzeetan lanean hasi ziren. Ondorengo urteetan arabiarren etorrera, frankoen erresumaren presentzia eta dukerrien agerpena nabarmendu ziren. Alde batetik, musulmanek nekazaritza produktu, erreminta eta sistema berriak ekarri zituzten. Bestetik, frankoen eta musulmanen arteko lehiak tokiko buruzagi erdi-autonomoei bide egin zien, bataren zen bestearen babesean indartu zirenak. Krisiaren ostean, egonkortasuna eta hazkunde demografikoa gertatu ziren, eta horrek herrixka berrien agerpena ekarri zuen.
Erromatarren gainberaren ondoren ia ezerezean zeuden botere eta jerarkiak berriz agertzeak zenbait ondorio ekarri zituen: zenbait tokitan joputza egoeran bizi ziren nekazariak, noblezia eta elizako lurjabeen menpe. Hala ez zenean ere, herri xehearen eskubideen galera gertatu zen, aprobetxamendu kolektiboaren eskumenak murriztu egin baitziren. Horri loturik, nekazari askeak jauntxoengandik ihesi ordurarte ia erabat basatiak ziren lurraldeetan kokatu eta ustiatzen hasi ziren. Askotan, nekazari hauek Nafarroako koroaren laguntza jaso zezaketen.
Hiribilduak
Ikuspuntu ekonomikotik, ekonomiaren pixua landatik hiribilduetara mugitzen hasi zen europa guztian. Feudalismoaren hasieran, landa eremuetan zegoen aberastasun iturria, nekazaritza eta industria gehiena han baitzegoen. Merkataritza berriz indartzearekin, eta nekazaritza teknika berriek ekarri zuten hazkunde demografikoarekin, hiribilduek pisua hartu zuten, gutxika. Politika antolaketaren auzia ere tarteko zen: landa eremuak jauntxo feudalen esku zeuden zuzenean, baina hiribilduak ordea ez zeuden inolako jauntxoren menpe, eta koroari soilik zor zioten leialtasuna. Erregeek, jauntxoen boterea ahuldu eta berena indartzeko, hiribilduak bultzatzeari ekin zioten landa eremuen kaltean. Izan ere, hiribildu titulua erregeak soilik eman zezakeen, eta artisau eta teknikarientzat abantailak eskeintzen zitzaizkien bertan bizitzeko.
Hiribilduetan artisau eta teknikarientzat abantailak eskeintzen zitzaizkien bertan bizitzeko, eta giro horretan garatu ziren erdi aroko industria eta merkataritza europan. Bestalde, inguruko lurrak ere kontrolpean zituztenez, nekazaritzaren zati bat ere haien inguruan gertatzen zen.
Lehen hiribilduak XII. mendean agertu ziren Euskal Herrian (Guardia 1164an, Donostia 1180an, Gasteiz 1181an, Balmaseda 1199an...) eta XIV. mendearen amaiera bitartean 88 hiri eta hiribildu sortu ziren. Hiri-kontzentrazio nagusia Gipuzkoan pilatu zen (25 hirigune), Araban 23 hirigune batu ziren eta Bizkaian 21. Nafarroan, Behe Nafarroan, Lapurdin eta Zuberoan hirigune gutxiago batu ziren.
XIV. eta XV. mendeen artean bandoen arteko gerlek ekonomia kaltetu zuten. Jatorria, nobleen arteko gatazkez gain, noble eta hiribilduen eta noble eta nekazarien arteko gatazketan bilatu behar da. Euskal Herriko kasuan, interes politikoak ere baziren tarteko, gaztelako koroa ala nafarroako koroaren interesak defendatzen baitzituzten bando ezberdinek. Kontrara, garai honetan europan triskantza handiak eragin zituen izurri beltzak ondorio gutxi izan zuten Euskal Herrian.
Merkataritza
Euskal herrian zehar, merkataritza Donejakue bidetik pasatzen zen, bereziki. Gaztelako artilea zen gehien mugitzen zen produktua, eta XIII. mendearen erdialdera zenbait hiribildu sortu ziren mugimendu hori bideratzeko (Agurain, Ordizia eta Tolosako hiribilduak 1256an, eta Arrasate eta Bergarakoak 1260 eta 1268an).
Arrantza
Merkataritza gorabehera, euskal itsas portuen jarduera nagusia arrantza zen erdi Aroan. Orokorrean, arrantza baliabide beharrezkoa zen kostako herrientzat, hornikuntza bideak urriak baitziren. Euskal kostaldeko arrantzaleek beren lan eremua zabaldu zuten, XIV. mendean Asturias eta Galiziako kostaldean egiten zuten arrantza, bertakoekin liskarrak ere izaten zituztelarik. Gerora, bakailauaren bila bretainia, irlanda eta ingalaterrara ere joaten ziren.
Ohiko arrantzaz gain, garai horretan hartu zuen indarra balearen ehizak. Euskal baleazaleak XI. mendean hasi ziren balearen ehizan, baina XIII. eta XVI. mendeen artean jo zuten goia. Hasieran balearen arrantza jarduera osagarria besterik ez zen, eta portu ingurura hurbiltzen ziren baleak soilik ehizatzen zituzten itsas-gizonek. Gerora, baleatik ateratzen ziren etekin handiak zirela eta, jarduera profesionalizatu egin zen. Erdi aroan balea-ehiza komertzialean aritzen ziren bakarrak zirela uste da. Denborak aurrera egin ahala balea ehizan trebetasun handia lortu zuten euskaldunek eta euskal kostaldeko balea ia guztiz desagertzeraino ehizatu zuten. Harrapakina portu inguruan gehiago izan ez zutenean, baleontzietan gero eta urrunago joaten hasi ziren. Balearen ehiza eta bakailauaren arrantza modu paraleloan praktikatzen zituzten euskaldunek.
Arrantza eta balearen ehizarekin batera, hauei loturiko aktibitate ekonomiko multzoa ere bazen kostaldean; arrantza materialaren ekoizpena, eta bereziki, itsasontzien eraikuntza. Lekeition, Bermeon, Ondarroan eta Bilbon ontziolak zeuden XV. mendean, baita Hondarribian, Donostian eta Baionan ere. Arrantza jarduera ekonomiko handia zen, jende asko hartzen zuena. Hori dela eta arrantzaleak elkarte edo kofradiatan antolatzen hasi ziren.
Industria
Industriaren arloan burdinolak ziren elementu nabariena. Burdingintzarentzat eremu ona zen, lehengaiak lortzeko mineralak eta labeak berotzeko egurra eskura baitzeuden. Haize-burdinolak alde batera utzi eta hidraulikoak edo uraren indarrarekin funtzionatzen zutenak agertu ziren lehenik nafarroan eta gerora Bizkaia eta Gipuzkoan. Bertan ekoitzitako burdina estimatua zen europan eta asko kanpora bidaltzen zen, Ingalaterrara, bereziki (XV. mende amaieran 3000 tona inguru eramaten zitzaizkien urtero ). Arma-industria horri loturik garatu zen VI. menditik aurrera, Soraluzen, Durangon, Eibarren, Markinan eta Gasteizen.
Aro modernoa
Nekazaritzari dagokionez, mediterranear isurialdean zerealak, olioa eta mahatsa ziren gehien lantzen ziren laboreak, eta ardia zen azienda ohikoena. Kantauriar isurialdean nekazaritza mugatuagoa zen, artatxikia, sagarra eta gerora artoa lantzen ziren bereziki. Basogintza eta abeltzantza indartsuagoak ziren, eta azken arloan behiak ziren azienda zabalduena. Bi guneen arteko desoreka zela eta kontrabandoa ohikoa zen (Nafarroa eta Gaztelaren arteko mugan ematen zen, baina gerora foruek erreinua ez baina merkataritza muga bertan mantendu zuten).
Arrantzari dagokionez, XVI. mendetik aurrera euskal baleazaleek Ternuara jo zuten. Bakailauaren bila joaten ziren ontzi gehienak, baina balea-ehiza zen aberastasun iturri handiena. Baleetatik produktu asko lortzen ziren, baina koipea zen estimatuena, balio handia baitzuen merkatuan. Kostaldeko herrietara aberastasun handia ekarri zuen horrek. XVII. mendean, Herbehereetako eta Erresuma Batuko arrantzaleekin zuten lehia zela eta arrantza eremuetatik at utzi zituzten euskaldunak, eta horrek arrantza jardueraren apaltzea ekarri zuen. Askotan, arrantzan aritu ezinda, euskal ontzi asko kortsario moduan aritu ziren garai haietan. Ontzigintza nahiko indartsua zen, Gipuzkoan eraikitzen ziren ontzi gehien, eta Espainiako erregeen armada bertako ontziolek hornitzen zuten. Hala ere, XVI. mendearen bukaerako Gaztela, Frantzia eta Ingalaterraren arteko gerlek asko kaltetu zuten euskal kostaldeko ontzigintza. Burdinolek gero eta indar gehiago hartu zuten, eta ekonomian funtsezkoa bihurtu ziren. Bizkaia eta Gipuzkoan 300 bat burdinola zeuden martxan XVI. mende hasieran, eta kopuruak gora egin zuen. Euskal herritik zetorren europako burdinaren zati nabarmen bat, eta jende askori ematen zion lana. Hala ere, XVI. mende bukaera eta XVII. mendeko merkatuaren bilakaerak burdingintzaren krisia eragin zuen Gipuzkoa eta Bizkaian.
Merkatal jarduera burdingintzari, koloniei eta mugei loturik hazi zen. 1511ean sortu zen Bilboko Kontsulatua, burdin merkataritzaren garrantziaren adierazgarri. Bertatik, burdinaz gain, artilea esportatzen zen. Beste merkataritza zentro bat sortu zen Donostian, Caracaseko Konpainiaren eskutik (1728), eta Europako eta Amerikar kolonietako produktuen mugimenduan oinarritzen zen (kakaoa eta tabakoa, batez ere) eta España eta Venezuelaren arteko merkataritzan pribilegioak ukan zituen, ia erabateko monopolian. Azkenik, Baionak Aragoiko produktu trukeak eta Bilbo eta Donostiako portuekiko zuen harremana baliatu zituen. Garai hartako merkatalontzien tamaina handitzeak portu txikien merkataritza fluxua mugatu zuen, portu handien mesedetan, eta Bilboko itsasadarreko portuak izan ziren irabazle nagusiak.
XVII. mendeko krisiaren ondoren, XVIII. mendean ekonomiaren suspertzea gertatu zen arlo gehienetan. Burdingintza berrabiarazi zen, garaiko politika protekzionistek barneko eta espainiar kolonietako merkatuak segurtatzen baizituzten. Teknikak, ordea, zaharkiturik geratzen ari ziren. Kobrearen industria bat ere garatu zen Baigorri inguruetan eta Aralarko mendileroan. Ehungintza, zerrategiak eta beste industria batzuk ere agertu ziren.
Marieta-Larrintzar
Marieta-Larrintzar Barrundia udalerriko herrietako bat da. Marieta eta Larrintzar herrien batasunarekin sortu zen XX. mendean. Bi herriak Ganboako udalerri galduko herriak izan ziren.
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Erregimen zaharraren krisia
Merkataritzaren alorrean egoera nahasia zen, gune bakoitzak eskumen bereziak baitzituen. Aduanak eta zergak ez zeuden kostaldean, foruak zirela medio (Balmasedan, Urduñan, Gasteizen, Seguran, Ataunen y Tolosan kokatuak zeuden). Horrek merkataritza abantailak ematen zizkien kostaldekoei, barnekaldeken kaltean, eta kontrabandoa errazten zuen. Burgos eta Santanderreko merkatariak ziren kaltetuenak, eta agian hauen presioz mugitu ziren 1718an aduanak kostaldera. Horrek matxinadarako sua piztu zuen eta 1722an aduanak ohiko tokira itzuli zituzten.
Gerrek sorturiko zorrei aurre egiteko lur publikoen salmenta bultzatu zuten udaletxeek, eta horri liberalen XIX. mendeko desamortizazio politika gehitu behar zaio. Hori guztia bat zetorren garaiko pentsamolde liberal eta kapitalistekin. Erregimen berriak lurra burgesia kapitalistaren eskuetan metatzea ekarri zuen eta herritarren klase apalenak kaltetu zituen. Horrez gain, nobleziari eta elizari zenbait pribilegio kendu zizkion eta berregituraketa administratiboa eta foruen galera ere tarteko ziren. Egoera horretan gertatu ziren karlistaldiak. Gerra bertatik bertara pairatu zuten herritarrek, eta ondorio gogorrak utzi zituen hego euskal herrian. Gainera, gerra galdu izanak administrazioaren berregituraketa zentralizatzailea eta foruen desagerpena (1876) ekarri zituen.
Marieta-Larrintzar
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 95 biztanle ditu.
Garraioa
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:
Wancourt
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 399 ziren, horien artean 289 aktiboak ziren eta 110 inaktiboak ziren. 289 pertsona aktiboetatik 278 lanean zeuden (148 gizon eta 130 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 110 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 43 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Phoxinus kumgangensis
Phoxinus kumgangensis Phoxinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Wancourt
Diru sarrerak
2009an Wancourt udalerrian 235 unitate fiskal zeuden, 681 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.625 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua zen, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
Euskal Herriko historia ekonomikoa
Erregimen zaharraren krisia
Aurrekoaren eta nekazaritzan gertatu ziren zenbait arazoren ondorioz migrazioak gertatu ziren euskal herrian, nekazari txiki askok lurrak galdu baitzituzten. Batez ere Nafarroa Garaian, eta iparraldeko barnekaldean gertatu zen hori, eta Amerikako lurraldeetara jo zuten.
Nekazaritzan, aipaturiko arazoak alde batera utzita, erreminta berriak hedatu ziren (berandu, baina golde belarridunaren erabilera zabaldu zen) eta ameriketako produktu asko sustraitu ziren euskal lurretan Artoa landatzen zen jadanik, eta garai honetan bultzada ukan zuen, garia baino gehiago ekoitziz. Patata ere garai honetan hedatu zen.
Industriari dagokionez, egoera kaxkarrean zen, aipatu bezala. XIX. mendeko industrializazio bortitzak aldatu zuen hori guztia.
Industrializazioa
Industria iraultzak eta Bessemer prozesuaren asmakuntzak berebiziko ondorioak utzi zituzten euskal herrian. Eragina Bilboko itsasadarrean izan zen nabarmenena, baina zeharka Arabari eta batez ere Gipuzkoari ere eragin zion.
Industria iraultza XIII. mendearen bukaeran hasi zen Erresuma Batuan, eta XIX. mendearen erdialderako Europa eta ipar Amerikara zabaldua zegoen. Ikatz bidez funtzionatzen zuen lurrun makina eta industria prozesuen mekanizazioa izan zuen ardatz. Euskal Herrira bigarren karlistaldiaren ondoren heldu zen iraultza hau, meatze, burdingintza eta portuei loturik. Industrializazioaren eragina bereziki bortitza izan zen Bessemer prozesua zela eta. Prozesu horri esker altzairua azkarrago ekoiz zitekeen, beti ere burdin ez fosforikoa erabiliz gero. Bizkaian ziren burdin mota horretako meatze handienak, eta ondorioz burdinaren ustiapena eta esportazioa masiboki igo ziren. Itsasadarrak materialaren mugimendua errazteak eta garaiko lege liberalek ere erraztu zuten hori. Kanpoko interesek bultzaturik industria teknikak berritu ziren, lehiakortasun handia eskuratuz. Kanpoko teknikarien zuzendaritzapean harrikatzez beroturiko lehen labeak eraiki ziren; kokezko lehen labe garaiak (harrikatza Erresuma Batutik ekartzen zen). Bilboko itsasadarrean meatzegintza eta metalurgiari loturiko hainbat enpresa indartsu sortu ziren, batzuetan Ingalaterrako, Belgiako eta Alemaniako enpresarien babespean (Orconera Iron Ore Co. Ltd. eta Societé Franco-Belge des Mines de Somorrostro, adibidez), eta beste batzuetan bertako enpresarien elkarte gisa (Ybarra y Cia, Chavarri, Durañona, Gandarias, Lezama-Legizamon, Sota eta Aznar...). Esportaziora begira garaturiko jarduera zen, 1876 eta 1900 bitartean mineralaren %90 esportatu egiten zen, esportazioaren %70 Ingalaterrara bideratzen zelarik.
Produktuen itsas mugimenduen kari ontziola berriak agertu ziren, gehienetan meatzegintzari eta metalurgiari loturik zeuden enpresaburuen eskutik. XVIII eta XIV. mendeetan bi ontziola gune nagusi zeuden euskal kostaldean: Bilbokoa eta Pasaiakoa. Bilbon mota guztietako ontziak egiten ziren, eta ontziola handienak Euskalduna eta beranduago La Naval izan ziren. Lehendik ere produkzioa oparoa zen, 1841 eta 1874 artean 1000 ontzi inguru itsasoratu zituztela kalkulatu da, baina egurrezko belauntzien eskaria jeitsi ahala ontziola zaharrak desagertu eta metalezko baporeen eraikuntzan aritzen ziren berriak agertu ziren. Pasaiako ontziolak arrantza-ontzietara bideraturik zeuden garai haietan. Famatuenak Andonaegui, Luzuriaga eta Balenciaga ziren.
Gipuzkoako industriaren garapena motelagoa izan zen, hein batean Bizkaiakoari lotua, eta beste lurraldeetan are gehiago atzeratu zen. Gipuzkoan meatze handirik ez eta materialen eraldaketara jo zuten. Erremintak eta beste produktu manufakturatuez gain, ehungintza ere aipatu beharrekoa da, XIX. mendean lau enpresa sortu baitziren Gipuzkoan. Bizkaiako industrializazioa ez bezala, Gipuzkoakoa ez zen gune bakarrean kontzentratu eta sakabanatuago ageri zen. Araban eta Nafarroan lehengaiak, kapitala eta langile kualifikatuak falta zituztenez, poliki aitzinatu ziren. Iparraldean ere gertatu zen industrializazio xume bat, baina nekazaritzari loturikoa izan zen batez ere. Irin-errotak, gaztandegiak, artilea edo haragia prozesatzeko tailerrak... garatu ziren. Hala ere, 1881ean Adur ibaiaren hertzean bi labe garai zituen burdingintza fabrika bat sortu zen, Bizkaiako burdinaz eta Ingalaterrako ikatzaz hornitzen zena. Bestalde, euskal kostalde guztian kontserba fabrikak agertu ziren, arraina lortzeko erraza zen produktua izanki.
Banku ugari sortu zen XIX. mendeko erdialdetik aurrera. 1857an sortu zen Bilboko Bankua (Banco de Bilbao), 1862an Donostiako Bankua (Banco San Sebastian), eta 1864an Gasteizko Bankua (Banco de Vitoria) eta Iruñeko Bankua (Banco de Pamplona). Bankuak agertzearekin batera agertu ziren Aurrezki Kutxak ere. 1850ean Gasteizko Aurrezki Kutxa sortu zen (Caja de Ahorros de Vitoria) eta 1872an Iruñekoa (Caja de Ahorros de Pamplona). Bilbo zen lurraldeko finantza zentru nagusia, 1890ean inauguratu zen ofizialki Bilboko Burtsa.