cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Denbora neurgailuen historia
Diseinua
Ur-erlojuen diseinu batzuk modu independentean garatu ziren, eta ezagutza batzuk merkataritzaren hedapenaren bidez transferitu ziren. Lehen ur-erloju horiek eguzki erloju batekin kalibratu ziren. Nahiz eta gaur egungo doitasun-mailara ez iritsi, erloju urtarra izan zen erlojurik zehatzena eta gehien erabili zena milurtekoetan, harik eta XVII. mendeko Europan pendulu-erloju zehatzagoek ordezkatu zuten arte.
Astrolabioa
Astrolabioa antzinako tresna astronomikoa da, izarrek zeruan duten posizioa eta altuera zehazten laguntzen duena. Astrolabio hitza grekozko «σορολάβιον»-etik dator etimologikoki, eta "izar-bilatzaile" esan nahi du.
Astrolabioa nabigatzaileek, astronomoek eta zientzialariek erabiltzen zuten;  oro har, astroak aurkitu eta haien mugimendua behatzeko, latitudearen arabera ordua zehazteko edo, alderantziz, ordua ezagutuz latitudea ikertzeko. Triangelaketa bidez distantziak neurtzeko ere balio du. Triangelaketa trigonometriaren erabilera puntuen posizioak, distantzia-neurketak edo irudien azalerak zehazteko metodoa da.
Historia
K.a. 200-100 urte bitartean asmatu zen, uste denez eta XVIII. mendean sestantea asmatu zen arte, nabigazio-tresna nagusia izan zen.Esaten da astrolabioa Apolonio Pergakoak asmatu zuela lehen aldiz zibilizazio helenistikoan, K.a. 220 eta 150 bitartean, baina sarritan Hiparco ri esleitzen zaio asmakuntza. Theon Alejandriakoak (K.o. 335 – K.o. 405) astrolabioari buruzko tratatu zehatza idatzi zuen, eta Ptolomeo k Tetrabiblos erregistratutako behaketa astronomikoak egiteko astrolabio bat erabili zuen.
Astrolabioak Erdi Aroko mundu islamiarrean garatu ziren, non astronomo musulmanek eskala angeluarrak sartu baitzituzten diseinuan, zirkuluak gehitzen, angelu azimutala zeruertzean adieraziz. Oso tresna erabilgarria izan zen mundu musulmanean, batez ere nabigazioaren arloan laguntzeko eta Qibla, Mekaren norabidea, aurkitzeko. XVIII. mendeko Muhammad al-Fazari matematikaria mundu islamiarrean astrolabioa eraiki zuen lehen pertsona egiaztatua da.
Mundu islamiarrean, astrolabioak egunsentiaren ordua eta izar finkoen hazkundea aurkitzeko erabili ziren, goizeko otoitzak programatzen laguntzeko.
Itsas kronometroa
Itsas kronometroa erloju mekaniko bat da, denbora zehaztasun handiarekin neurtzen duena. Jatorriz ontzi batean itsas zabalean eramateko diseinatu egin zen. Denbora zehaztasun handiarekin neurtu behar zuen ordutegi estandar bezala erabili ahal izateko ontziaren luzera geografikoa jakiteko helburuarekin. Horretarako, ontziaren ordua ordu lokalarekin konparatzen zen kalkulu astronomikoen bitartez. Esekidura cardán baten gainean jartzen ziren ontziaren mugimenduen efektuei aurka egiteko. XVIII. mendean lehen aldiz garatu zenean, lorpen tekniko handia izan zen, nabigaziorako itsas bidaia luze batean denbora zehatz-mehatz ezagutu behar baitzen, laguntza elektronikorik edo komunikaziorik gabe.
Benetako lehen kronometroa John Harrison-en bizi-lana izan zen. 31 urteko esperimentazioa eta proba iraunkorrak egin zituen, ontzigintzan (eta gero airean) iraultza eragin zutenak, eta aurkikuntzaren eta kolonialismoaren aroa bizkortzen lagundu zutenak.
Erabilera
Kronometro baten helburua kokapen finko ezagun baten ordua zehaztasunez neurtzea da, adibidez, Greenwich Mean Time (GMT). Hau oso garrantzitsua da nabigazioan. Edozein lekutik GMT a ezagutzeak aukera ematen dio nabigatzaileari ontziaren posizioaren eta Greenwich meridianoaren arteko ordu-diferentzia jakiteko, eta horrela, ontziaren luzera zehazteko. Lurra erritmo erregularrean biratzen duenez, kronometroaren eta ontziaren ordu lokalaren arteko denbora-aldea erabil daiteke ontziaren luzera kalkulatzeko Greenwich meridianoarekiko (0º gisa definitua). Trigonometria esferikoa erabili behar da.
Praktikan, Greenwich-eko ordu lokala jakinda, ur-almanakatze batekin eta  trigonometria  taulekin nabigatzaileek  haien koordenadak jakin dezakete Eguzkiaren, Ilargiaren, ikus daitezkeen planeten edo nabigaziorako hautatutako 57 izarren posizioei erreparatuz.
XX. mendera arte, denbora neurtzeko gailurik onenak penduluzko erlojuak ziren. Hala ere, ontzi baten errodadura itsasoan eta Lurraren grabitatean %0,2ra arteko aldaketak zirela eta, grabitatean oinarritutako pendulu sinple bat alferrikakoa zen itsasoan, bai teorian, bai praktikan.
Hondar erlojua
Hondar-erlojua denbora jakin bat neurtzeko tresna mekanikoa da. Beirazko bi errezeptakulu ditu lepo batetik konektatuta, eta bertikalki kokatu eta gero material baten fluxu erregulatua onartzen du, normalean harea fina, goiko errezeptakulua guztiz hustu arte. Funtzionamenduak grabitatearen energia potentziala baino ez du eskatzen.
Historia
Hareazko erlojuaren jatorria ez da argia, nahiz eta Liutprando izeneko VIII. mendeko monje batek Europan sartu izan ahal zuen. XIV. mendetik aurrera hareazko erlojua ohiko tresna bihurtu zen. Ambrogzetio Lorenzzetti-k "Gobernu Onaren Alegoria" freskoaren 1338ko irudikapena da ebidentziarik zaharrena. Hareazko erlojua Erdi Aroko Europan sortu zela uste da, clepsydra edo ur-erlojua ez bezala. Teoria horren oinarria Europako ontzietako bitakora koaderno gehienetan zeuden idatzizko lehen erregistroak dira. Erregistro idatziek hondar-erlojua aipatzen dute, eta itsasontzien horniduren zerrendetan agertzen da. Erregistro goiztiarrenetariko bat Thomas Stetesham-eko Ingalaterrako La George ontziko idazkariaren salmenta-agiria da, 1345koa.
Hego Kalifornia Beherea
Hego Kalifornia Beherea (Baja California Sur) Mexiko ipar-mendebaldeko estatu federala da. Hego eta mendebaldean Ozeano Barea du, ekialdean Kaliforniako golkoa eta iparraldean Kalifornia Beherea. 73.922 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2010ean 637.026 biztanle zituen. Hiriburua La Paz da.
Denbora neurgailuen historia
Historia
Harea-erlojuak oso ezagunak ziren itsasontzietan, eta itsasoan neurketa fidagarrienak egiten zituztenak ziren. Klepsidrarekin ez bezala, nabigazioan itsasontziak egiten zuen mugimenduak ez zion eragiten harea-erlojuari. Harea-erlojuak material pikortsuak erabiltzen zituzten, likidoen ordez, neurketak zehatzagoak izateko; izan ere, klepsidrak kondentsazioa jasaten zuen haren barruan tenperatura-aldaketak gertatzean. Itsasgizonek aurkitu zuten hareazko erlojua gai zela luzera, ekialderako edo mendebalderako distantzia, puntu jakin batetik abiatuta, arrazoizko doitasunez zehazteko.
Hego Kalifornia Beherea
Geografia
Kaliforniako penintsularen hegoaldean dago. Mendikate batek zeharkatzen du estatu osoa, eta horren ondorioz sortaldeko kostaldea oso malkarra da. Topografia horren eta euri urritasunaren ondorioz ez da sortzen ur laster iraunkorrik. Klima basamortukoa da; bero handia egiten du, eta urteko batezbesteko prezipitazioa 100-200 mm artekoa da behealdeetan; leku garaiak apur bat hotzagoak eta hezeagoak dira. Aipagarria da El Vizcaíno biosfera erreserba, Gizateriaren ondare izendaturik dagoena.
Ekonomia
Baliabide naturalen eta komunikazioen faltak asko mugatu du estatuaren garapena. Nekazaritza da jarduera garrantzitsuena (kotoia, garia, artoa, alpapa), lurpeko ura landak ureztatzeko erabiliz garatu dena. Arrantza, garrantzitsua izan bazitekeen ere, ez da asko ustiatu. Zilar, burdin eta magnetita meategiak daude, baina bide azpiegituren falta dela eta ezin izan dira ustiatu.
Denbora neurgailuen historia
Historia
Harea-erlojua oso ospetsua izan zen lehorrean ere. Erloju mekanikoen erabilera finkatu ahala ikuskizunen ordutegiak (zerbitzu erlijiosoak, esaterako) adierazteko, denbora neurtzeko gailuen eskaera areagotu zuen. Hareazko erlojuak, funtsean, kostu txikikoak ziren, ez baitzuten teknologia sofistikaturik behar, eta haien materialak lortzea ez zen zaila. Hau dela eta, hare-erlojuen fabrikazioa ohikoa egin zen.
1500. urtetik aurrera, harea-erlojuak garrantzia galdu zuen. Erloju mekanikoa garatu zelako gertatu zen hori, zehatzagoa, txikiagoa eta merkeagoa bihurtu baitzen. Horrek denbora neurtzea erraztu zuen.
Erloju digitala
Erloju digitala zenbakien bidez ordua adierazten duen erlojua da. Erloju analogikoek, berriz, orratzak erabiltzen dituzte. Erloju digitalen funtzionamendua elektronikoa izan ohi da, baina badaude ordenagailu baten pantailan, erloju analogikoen nahiz digitalen moduan ager daitezkeen emuladore informatikoak.
Historia
1885erako Pallweberen mekanismoa poltsikoko erlojuen merkatuan zegoen. 1920ko hamarkadan agertu ziren Pallweberen jump-hour mugimenduaren printzipioak eskumuturreko erlojuetan, eta oraindik ere erabiltzen dira. Geroxeago, plato erlojuek antzeko ideia erabili zuten baina diseinu desberdina. Erloju hau beirazko zilindro bat zen, barruan zutabe bat zuena. Zutabeari finkatuta, inprimatutako zenbakiak zituzten txartel txikiak zeuden, denbora igaro ahala iraultzen zirenak. Plato erlojuak, Ansonia Clock Company-k ekoitzitakoak, San Luiseko Mundu Ferian sartu ziren 1904an. New Yorkeko Eugene Fitch-ek erlojuaren diseinua patentatu zuen 1903an.
Alarma-erloju digital baterako patenterik zaharrena D.E. Protzmannek eta bere bazkideek erregistratu zuten 1956ko urriaren 23an, Estatu Batuetan.
1970ean, LED pantaila zuen lehen erloju digitala ekoitzi zen seriean. Pulsar deitu zioten, eta Hamilton Watch Company-k ekoitzi zuen. Erloju hori bi urte lehenago asmatu zuten, konpainiak berak Kubrick-en film baterako  (2001: A Space Odyssey) erloju digitalaren prototipo bat sortu zuenean.
Funtzionamendua
Erloju digitalek AC potentziaren 50 edo 60 hertzeko oszilazioa, edo 32.768 hertzeko kristalezko osziladorea erabiltzen dute; denbora mantentzeko kuartzozko erloju batean bezala.
Erloju digital gehienek eguneko ordua 24 orduko formatuan erakusten dute; Estatu Batuetan eta beste herrialde batzuetan, ordea, normalean erabiltzen den ordu-sekuentziako aukera 12 orduko formatua da (AM edo PM adierazpen batekin).
Antzeko estiloko aurpegien emultsioek LCD pantaila erabiltzen dute maiz, eta batzuetan "digital" gisa ere deskribatzen dira.
Erloju atomikoa
Erloju atomikoen funtzionamendua fisika atomikoan oinarritzen da, zehazki, atomo batzuen elektroiek igortzen duten erradiazio elektromagnetikoan. Erradiazio hau agertzen da elektroiak energia maila batetik energia kitzikatuta dagoen beste maila batera aldatzen direnean.
Lehenengo erloju atomikoa 1949an eraiki zen AEBtan Willard Frank Libbyn-en eskuz. Horretarako, saritutako Isidor Isaac Rabir Nobel saridunaren teorian oinarritzen da: erresonantzia magnetiko molekularra eta atomikoa. Gaur egungo erlojuek, ordea, zesioa igortzen duten iturrien propietate fisikoetan oinarritzen dira eta hauek 1955ean eraiki ziren: Ingalaterrako National Physical Laboratoryn (NPL) eta Louis Essen eta John V.L. Parry izan ziren haren sortzaileak.
Erloju atomikoak gaur egun ezagutzen ditugun erloju zehatzenak dira. Hori dela eta, hainbat arlotan erabili ohi dira, hala nola: telebista-emisioen maiztasuna kontrolatzeko, satelite bidezko mundu-mailako nabigazio sistemetan, GPSan… Erloju atomikoek denbora jarraitu eta egonkorreko eskala dute: Nazioarteko Denbora Atomikoa (TAI). Guk eguneroko erabilierarako beste eskala kronologiko bat erabiltzen dugu: Denbora Unibertsal Koordinatua (UTC). Eskala kronologiko hau TAItik eratorria da eta tartekatze-segundoak erabiliz sinkronizatzen da.
Gaur egungo erloju atomikoen zehaztasuna hain da handia, ezen 30 milioi urtean segundo bateko errorea bakarrik onartzen baitu. Erlojuak hain zehatzak izanda ere, Parisko Behatoki an hainbat zientzialariak mundo erlojurik zehatzena diseinatzen ari dira. Bere helburua da gaur egungo erloju atomikoek 52 milioi urte behar izatea segundo bat desfasatzeko. Gainera, Frantziako ikerketaren helburu nagusia da zehaztasun hori 32 mila milioi urte handitzea etorkizun batean.
Acanthodactylus orientalis
Acanthodactylus orientalis Acanthodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago.
Lilla Edet udalerria
Lilla Edet Suediako udalerria da. Västra Götalandeko konderrian kokatua dago. 341,8 km² ditu eta 13,219 biztanle ditu.
Marilyn Manson
Marilyn Manson 1989an Floridan sortutako industrial rock eta alternative metal musika taldea da. Heavy metal, industrial musika, eta Glam rockak dira taldearen eragin nagusiak. Orokorrean, Marilyn Mansonen musika sailkatzeko zaila da, disko bakoitzak bere soinua eta irudia baititu. Taldearen gehiegizko emanaldiei esker, berehala lortu zuen ospea Florida mailan. Denboraren poderioz, zaletasuna mundu osora hedatu da.
Taldekide bakoitzak izena hartzeko sistema bera eratu du: pop kulturaren emakumezko izena eta serie hiltzaile baten abizena nahastuz. Ohiz kanpoko makillaje eta arropa deigarriak eramanda, jokaera txundigarria (batzuen irudikoz, iraingarria ere) izaten dute emanaldietan nahiz edozein lekutan. Kritika andana jaso dute erlijioaren kontra abesteagatik eta sexua, drogen zein bortizkeria etengabe aipatzeagatik. Haien aurkako protestek batzuetan jotzea ere galarazi diete.
Ion Garmendia Anfurrutia
Ion Garmendia Anfurrutia (1979) Ibarrako (Gipuzkoa) musikari euskalduna da. 1988an hasi zen ahots eta txistua ikasten Ibarran. 1997an, irakasleen trebakuntza programa batean hasi zen Gasteizen, eta 1999an alboka ikasten hasi zen. 2002an Musikenen sartu zen Kepa Junkeraren "musika tradizionalaren joera berriak" aztertzeko. Geroago, Ibon Koteron musikariarekin lankidetzan aritu zen, eta alboka eta gaita nafarraren gaitasuna areagotu zuen. Txalaparta eta panderoa ere ikasi zituen Iñaki Plaza Murgarekin. 2004tik 2008ra, Kepa Junkeraren taldean egon zen txalapartari, txistulari, albokari eta perkusionista gisa. Txistulari gisa, Donostiako eta Tolosako udal bandetan jo du, eta gaur egun Tolosako txistularien udal bandako kide da. Ibon Koteronen taldeko kidea izaten jarraitzen du, eta gaur egun Iñaki Plaza Murgarekin batera "Hogei hatz proiektuan" parte hartu du.
Olabarri jauregia
Olabarri jauregia Bilboko Gazteleku auzoko Campo de Volantín pasealekuan dagoen jauregia da. José María Olabarri Massinok enkargatu zuen eta bere familiaren egoitza izan zen.
Kokalekua
Gazteleku auzoan dago, Campo de Volantín pasealekuaren 41. zenbakian, Bilboko itsasadarra edo Ibaizabalen alboan.
Historia
Bilboko zonalde horretan garai batean eraikitako jauregi eta txalet ugarien artean zutik geratzen den bakarrenetarikoa da. Julian Zubizarreta arkitektoak diseinatu zuen 1894. urtean Jose Maria Olabarri negozio gizonaren etxe izateko, eta 1894-1897 artean eraiki zen.
Jauregiak eragin ingeles eta frantsesak ditu. 1953. urtetik Bilboko Portuaren Agintaritzaren egoitza nagusia da.
Arabiako itsasoa
Arabiako itsasoa edo Omango itsasoa (arabieraz: بحر العرب, Bahr al-'Arab, latinez: Mare Erythraeum) Indiako ozeanoko itsasoa da, Asiako hegoaldean dagoena, Arabiar penintsula eta India artean. Zabalera handiena 2.400 kilometro inguru da, eta sakonera handiena 4.652 metro, Arabiatik hurbil. Ur guztiz epelak eta gazitasun handikoak dira.
Bonba termonuklear
Bonba termonuklearra, hidrogenozko bonba edo H bonba fisio nuklear soileko bonbek baino suntsipen ahalmen handiagoa duten bonbak dira. Bonba mota hauen oinarria fusio erregai kopuru handi batetik hurbil fisio nuklearra termonuklear erreakzio baten pizgailu edo sortzaile modura erabiltzean datza, bai eta erregai hori konprimitu eta piztu ahal izateko “erradioazioaren inplosioaren” erabilera ere. Erreakzio honek itzelezko bero eta energia kopurua askatzen du, honek gaur egun dauden bonba moten artean hilkor eta suntsipen ahalmen handienetakoa duena bilakatzen du.
Arabiako itsasoa
Bi adar nagusi ditu: Adengo golkoa hego-mendebaldean, Bab al-Mandab itsasartearen bidez Itsaso Gorriarekin lotzen dena; eta Omango golkoa iparraldean, Ormuzko itsasartearen bitartez Persiar golkoarekin lotzen dena. Honako estatu hauekin du itsasertza: Arabiar Emirerri Batuak, India, Iran, Maldivak, Oman, Pakistan, Somalia eta Yemen. Indus da bertara isurtzen den ibai handiena.
Bonba termonuklear
1951an Edward Teller hungariar-estatubatuar fisikariak eta Stanisław Ulam poloniar-estatubatuar matematikariak lehenbizikoz garatu eta diseinatu zuten.
Arabiako itsasoa
Itsasbideak
Merkataritza itsasbideek antzinatik zeharkatu dute Arabiako itsasoa, Ekialde Hurbileko herrialdeak Afrika ekialdea, India, Asia hego-ekialdea eta Txinarekin lotuz. Historian zehar, marinelek dhow izeneko ontzietan urak igarotzen zituzten montzoi haizeez baliatuz. Gaur egun merkataritza itsasbide nagusietakoa da, Europa eta India lotuz Suezko kanalean barna, Mediterraneoa eta Itsaso Gorria konektatzen baititu.
Itsasertzeko hiri nagusiak honakoak dira: Bombay, Surat, Goa, Mangalore eta Kochi (India), Karatxi eta Gwadar (Pakistan) eta Aden (Yemen).
Bonba termonuklear
Gaur egun arte leherrerazi den bonba termonuklear boteretsuena 1961ean Sobietar Batasunak Zembla Berrian lehertuarazitakoa izan zen, hain zuzen ere, Igor Kurtxatov sobietar nuklear fisikariak diseinaturiko Tsar Bonba.
Hegazkintzako erregai
Hegazkintzako erregaia edo abiazioko erregaia petroliotik eratorritako erregai berezia da, aireontzien motorrak elikatzeko erabiltzen dena. Oro har, kalitate hobekoa da hain kritikoak ez diren aplikazioetan erabiltzen diren erregaiak baino, hala nola berokuntzan edo errepideko garraioan, eta, askotan, tenperatura altuengatik izozte edo leherketa arriskua murrizten duten gehigarriak izaten ditu, besteak beste. Airelinea komertzial eta aireontzi militar gehienek erreaktoreetarako erregaia erabiltzen dute, ahalik eta eraginkortasun handiena lortzeko, ahalik eta kosturik txikienean.
Aulopareia unicolor
Aulopareia unicolor Aulopareia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Dvory nad Žitavou
Dvory nad Žitavou Eslovakiako udalerri bat da, Nové Zámkyko barrutian kokatuta. 63,85 km²ko azalera du eta 5120 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1075. urtekoa da.
Auxina
Auxinak fitohormona edo landare-hormonetako mota bat dira, funtsezko zeregina betetzen dutenak landareen hainbat prozesu fisiologikotan (batez ere landareen hazkuntzan). Zurtoinaren muturreko meristemoan ekoizten dira, eta hortik landarearen hazkunde tokietaraino mugitzen dira, garraio bitxi baten bidez. Auxinen izena grezieratik dator (αυξανω, auxano, hazkundea)
Auxina gehienak azido indol-3-azetikotik eratorriak dira. Era berean, azido horrek triptofano aminoazidoa du aitzindari.
Auxinek goitik beherako mugimendua izan ohi dute. Gutxi batzuek, erroetan ekoizten direnak, behetik gora joan daitezke.
Landareen hazkuntza eragiten dute zatiketa zelularra bultzatuz eta zelulen luzapena indartuz. Azpimarratzekoa da landareen tropismoetan burutzen duten eginkizun garrantzitsua.
Ekaia (aldizkaria)
Ekaia euskarazko zientzia aldizkari bat da, 1989an sortua. Natura zientziak, osasun zientziak, zientzia zehatzak eta teknologia gaiei buruzko idazlan originalak argitaratzen ditu, goi-mailako dibulgazioaren esparruan.
Aldizkariaren helburuak:
Urtean zehar, bi ale arrunt eta ale berezi bat plazaratzen dira.
Historia
Euskal Herriko Unibertsitateak, zientzia- eta teknika-dibulgazioa bultzatzeko, Ekaia aldizkaria sortu zuen 1989. urtean. Lehen saio horren iraupena laburra izan zen, eta Ekaiaren bidea 2. alean eten zen.
1995. urtean Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle-talde batek, indar berriturik eta hornikuntza hobearekin, inoiz utziriko bideari berrekin zion, bateratasun terminologikoak eta kontzeptu zein aurkikuntza berrien etengabeko agerpenak horrela eskatzen dutelakoan. 1995. urtetik, Ekaia aldizkariak, 31 ale arrunt argitaratu ditu eta bost ale berezi. Gaur egun, zientzia arloko 35 pertsonak osatzen dute Ekaia aldizkaria.
Bashkim Fino
Bashkim Fino (Gjirokastër, 1962ko urriaren 12a - Tirana, 2021eko martxoaren 29a) Albaniako lehen ministroa izan zen.
Ricardo Muruzabal
Ricardo Muruzabal Viteri (Buenos Aires, Argentina, 1951ko uztailaren 7a- Algeciras, Espainia, 2003ko abuztuaren 29a) ezaguna futbol munduan Muruzabal bezala, futbol aurrelaria izan zen. Ibilbide profesionala Espainiako Lehen Mailan 1970eko hamarkadan egin zuen, Real Sociedad eta RCD Español taldeetan jokatuz. Klub hauekin 78 partida jokatu zituen Lehen Mailan, eta 18 gol sartu zituen kategoria honetan.
Bashkim Fino
Finok ekonomia ikasi zuen Tiranan eta AEBetan. Bere jaioterrira itzuli zen ekonomialari gisa lan egitera eta alkate aukeratu zuten 1992-96 aldirako. Albaniako Alderdi Sozialistako kide izan zen. 1997ko martxoaren 11n, Sali Berisha presidenteak lehen ministro izendatu zuen batasun nazionaleko gobernu baten buru izateko. Bere alderdiak 1997ko hauteskundeak irabazi zituen eta Finok Fatos Nano alderdiko buruzagia utzi zuen lehen ministro.
Ricardo Muruzabal
Ibilbidea
Ricardo Muruzabal Buenos Airesen jaio zen 1951ko uztailaren 7an. Argentinan jaioa izan arren, jaiotzetik espainiar nazionalitatea zuen, gurasoak herrialde horretan euskal etorkinak baitziren. 16 urterekin Ricardo beraiekin Euskal Herrira joan zen bizitzera, Gasteizen finkatu zen eta futbolean jokatzen jarraitu zuen.
1960ko hamarkadan hasi zen Arabako hiriburuan futbolean jokatzen, bertako kluben koloreak defendatzen, hala nola San Ignacio eta San Javier taldeetan. Jokalari gisa nabarmentzen hasi zenean, Deportivo Alavesi eskaini zioten, baina Arabako taldeak bere fitxaketa ukatu egin zuen eta Unión Deportiva Aretxabaletarekin fitxatu zuen azkenean eskualde mailako ligarako. Gipuzkoako talde horretako kidea zela eta, Real Sociedad de Fútbol begiratzaileek fitxatu zuten eta bere filialeko San Sebastián CF taldeko kide bihurtu zen, eta honekin debuta egin zuen estatu mailako kategorian (Hirugarren Mailan) 1970-71 denboraldian.
1971-72 denboraldian Sanseko goleatzaile nabarmenanabarmena izanizan zen, 25 partidutan 17 gol sartu zituelarik. Hurrengo denboraldian, 1972-73an, Sanseko gol marka onak lortzen jarraitu zuen (21 partidatan 12) eta denboraldiaren azken tartean Rafa Iriondo entrenatzaileak lehen taldera igo zuen. 1973ko apirilaren 4an debuta egin zuen CD Orense taldearen aurka Kopako berdinketan, eta Realak 1: 3 galdu zuen. Egun batzuk geroago, apirilaren 8an, Lehen Mailan egin zuen debuta Real Sociedad-Deportivo partidan minutu batzuk jokatuta (1: 0). Kopako berdinketaren bigarren partidan bere lehen gola sartu zuen Realarekin, nahiz eta Reala kanporatua gertatu (4: 3) eta Ligako azken egunean, maiatzaren 20an, Lehen Mailan bere lehen gola sartu zuen, Athletic Cluben aurka euskal derbian, eta gol horrekin aski izan zen partida irabazteko (1: 0).
1973-74 denboraldian, jadanik Realeko lehen taldeko kidea zen, eta hurrengo bost denboraldietan hala jarraituko zuen. Urte hauetan Muruzabalek ez zuen postuaren jabetza lortu. Lehenengo bi denboraldietan, Realak Ligako laugarren postua lortu zuen, etaUEFA Koparako sailkapena lortu zuen. Muruzabalek arrakasta horretan izan zuen papera, ordea, txikiagoa izan zen, batez ere jokalaria freskagarria zenez, adibidez, ez zuen UEFAko debuta egin. Klubean egin zuen etaparik onena 1975-76 denboraldiko bigarren itzulian izan zen, aurrekoak baino kanpaina hain bikaina ez izan arren. Erreala azken postuetan zegoen denboraldi hasiera txarraren ondoren, bigarren itzulian zazpigarren postu ohoretsuan amaitu zuen. Bigarren itzuliko iraultza horretan Muruzabalek jarraipena lortu zuen jokoan eta gol ugari sartu zituen. Denboraldi horretan bi hat-trick lortu zituen, bata Athleticen aurkako euskal derbian (3: 2) eta bestea Racingen aurka (3: 2). Muruzabalek denboraldiko taldeko goleatzaile onena izaten amaitu zuen: Ligan 11 gol sartu zituen eta Kopan 2. 1975-76 Generalisimo Kopan, Realean Muruzabal titular zela, txapelketako finalaurrekoetara iritsi zen eta bertan Atlético Madrilek kanporatu zuten.
Hurrengo bi denboraldietan, nahiz eta titular gisa hasi, oso gutxi jokatzen amaitu zuen.
1977-78 denboraldiaren amaieran, ordura arteko Realeko entrenatzaileak, Jose Antonio Irulegik, Espainiako entrenatzaile izateko hartu zuten. Muruzabalek Realarekin kontratua amaitzen zuen, eta Satrustegik, López Ufartek eta Idigorasek titulartasunaren bidea ixten zioten. Momentu horretan eta Irulegiren oniritziarekin, Muruzabal Españolekin negoziatzen hasi zen. Reala, ordea, ez zegoen libre uzteko prest eta kontratua aldebakarrez luzatzeko eskubideaz baliatu zen, garai hartan zegoen atxikitze eskubidea deiturikoa. Egoera horietan, Muruzabalek matxinatu egin zen Realarekin kontratua luzatzea ez onartuz eta "atzerritar" izaera aipatu zuen bere kontratuaren luzapena Realak gauzatzea saihesteko, eskubide hori klubak jokalari nazionalen gain bakarrik balia zezakeelako. Muruzabalen tesiak, ordea, ez zuen aurrera egin, Argentinan jaio eta, beraz, nazionalitate horretarako eskubidea izan arren, jokalaria federazioan Espainiako jokalari gisa agertzen baitzen. Jokalariaren eta zuzendaritza batzordearen arteko eztabaida eta konfrontazio horren ondorioz, Muruzabalek 1978-79 denboraldia taldetik baztertua hasi zuen, zenbait iturriren arabera, Realeko zuzendaritzak betoa jarri baitzion. Egiari zor, 1978-79 denboraldian Muruzabalek ez zuen minutu bakar bat jokatzea lortu Realarekin. Denboraldi erdian, Españolek, Realak eta jokalariak adotasuna lortu zuten eta 7 milioi pezetatan itxi zuten jokalariaren transferentzia.
Muruzabal 1979ko otsailean iritsi zen Españolera, denboraldi erdia lehiatua zegoela eta sasoi baxuan. Ez zuen eragin handirik izan taldean, eta horrekin Ligako azken jardunaldietan 6 partida bakarrik jokatu zituen eta gol bakarra sartu zuen. Bigarren denboraldian bosgarren jardunaldian aukera izan zuen titular gisa aritzeko Espainiako-Betis partidan eta berdinketarekin amaitu zen (0: 0). Partida hartan, Muruzabalek atezaina driblatu ondoren, atea hutsik zegoela gola failatu zuen, eta geroago baloia langara bidali zuen beste behin jokaldi argi batean. Jokaldi horiek Españolean zuen etorkizuna eta kirol ibilbidea modu jakin batean zigilatu zuten. Laster bere laguntzaile handia, Irulegi, kargutik kendu zuten. Fiasko fitxaketa gisa sailkatua, ia baztertuta eta aukerarik gabe, Atotxara egindako Españolen bisitan baino itzuli zen jokatzera. 1980ko abuztuan, Muruzabalek askatasun gutuna erosi zion Españoli, Españolen etapa faltsuari amaiera eman zion; bertan ligako 8 partida jokatu zituen eta gol bakarra sartu zuen.
Askatasun gutunarekin Algeciras CF taldearekin fitxatu zuen, zuela gutxi Bigarren B Mailara jaitsia, kategoria berreskuratzeko asmoa zuen taldea; talde andaluziarraren izar fitxaketa izaki. Muruzabalek denboraldi bat jokatu zuen Algecirasekin, baina taldeak bere igoerako helburuan huts egin zuenean (laugarren geratu zen), eta klubak fitxari aurre egin ezinik, taldetik kanpo utzi zuen.
Talderik gabe, Muruzabal Alavesen probetan aritu zen 1981eko abenduan, baina jokalariak ez zuen bere jaioterriko taldearekin sinatu, eta 30 urte besterik ez zituenean bere ibilbide profesionalari amaiera ematea erabaki zuen.
Futbolari garaian dagoeneko Ibizan ostalaritza negozietan sartua zegoen eta, KU IBIZA diskoteka ospetsua sortu zuen bere Realeko bikotekidearekin batera, "Tigre" Santamaria, (urte batzuk geroago, 1993an, ETA, hilko zuena), eta bertan biltzen zen inguruko goi gizartea. Muruzabalek Andaluzian finkatu zen eta Algecirasen hil zen 2003an, 52 urte zituela gaixotasun luze baten ondoren. Alarguna eta hiru alaba utzi zituen.
María Teresa Ruiz Cantero
María Teresa Ruiz Cantero (Melilla, ?) Alacanteko Unibertsitateko Medikuntza Prebentiboko eta Osasun Publikok o katedraduna da. Ikertzailea da, eta prebentzioaren eta osasun publikoaren arloan espezializatuta dago, generoaren ikuspegitik.
Biografia
Ruiz Cantero Medikuntza eta Kirurgiako lizentziaduna eta doktorea da, eta Osasun Publikoko masterra du. Alacanteko Unibertsitateko Medikuntza Prebentiboko eta Osasun Publikoko katedraduna ere bada. Epidemiologia eta Osasun Publikoko Sareko Ikerketa Biomedikoaren Zentroko (CIBERESP) Osasunaren Determinatzaile Sozialen Taldeko ikertzailea, 2006an sortu zenetik.
1997. urtera arte Medikuntzako irakasle izan zen Alacanteko Unibertsitatean. 2019an, Genero-ikuspegia medikuntzan lana argitaratu zuen. Monografiko horretan, gaixotasunen ikerketan, diagnostikoan eta ondoren medikuntzaren hainbat adarretan (kardiologia, pneumologia, pediatria…) esku hartzen duten genero-joerak aztertzen dira.
Katedradunaren arabera, gizonen eta emakumeen arteko diagnostikoetan eta tratamenduetan bereizkeria dago, bi sexuen artean oso alde nabarmenak daude osasun-arretan, eta horrek agerian utzi du, oro har, emakumeen osasun-arretan atzerapen handiagoa dagoela. ''“Genero-desberdintasun ugari daude saiakuntza klinikoetan. Emakumeak ez daude ordezkatuta”.'' Emakumeen eta gizonen arteko desberdintasun horiek, Ruiz Canteroren arabera, minaren larritasuna adierazteko, hautemateko eta baloratzeko ere erabiltzen dira.
María Teresa Ruizek lan kolektiboetan parte hartu du, hala nola, Ezagutza zabaltzea emakumeen azterketetan: botere eta herritartasun dinamika eta estrategiak, ''Indarkeria osasun publikoko arazo gisa, komunikabideak eta osasuna. Medikalizaziotik irudimenezko gaixotasunetara. Genero-interesak, osasun publikoko politikak: helburuak eta xedeak ezartzea,'' besteak beste.
Bison latifrons
Bison latifrons desagertutako bisonte mota bat izan zen. Abere hau Pleistozenoan zehar Ipar Amerikan bizi omen zen. Bisonte erraldoia da bere beste izenetariko bat, baita Izotz Aroko bisontea. Duela 25.000-30.000 mila urte desagertu omen zen.
Ezaugarriak
Izotz Aroko bisonteak 2,5 metroko garaiera zeukan eta bere adarren arteko zabalera 2 metrotara heltzen zen. Adarrek boomerang baten itxura hartzen zuten. Adarrak askoz handi eta sendoagoak ziren arren kasuan emetan baino. Espeziearen neurri ezagunak beste edozein bisonte motatakoak baino handiagoak dira beraz. Haren pisua toneladatik gorakoa zen.
Habitat eta ohiturak
Segur aski haren bizimodua, habitat eta ohiturak egungo Amerikako bisontearen oso antzekoak izango ziren. Egungo bisonteen habitat berbera zeukan ere Izotz Aroko bisonteak.
Fosilak
Bison latifronsen fosilak ez dira ugari. Hezurdura baten hainbat puzketa topatu zuten, esate baterako, Kaliforniako "Rancho La Brean".
Zuzenbide
Zuzenbidea gizartean bizi diren pertsonen arteko harremanak eta euren portaerak finkatu eta xedatzen dituzten arau eta instituzioen multzoa da, justizia printzipioetan oinarrituta eta estatuak sustatua. Arau multzoa izateaz gain, zuzenbidea moralarekin eta boterearekin estuki loturik dagoen kontzeptua da: zuzenbideak barne hartzen dituen arauak ongia eta gaizkia finkatzen dituen moral jakin bati dagozkio; beste alde batetik, zuzenbidea estatutik jaulki eta estatuaren hertsapenaz aplikatzen da.
Pertsona baten bizitzan, present dago une oro zuzenbidea: jaiotzatik (eta umekia denetik zuzenbide zenbaitetan) eta hil ondoren, pertsona gisa banakoak dituen eskubideak eta besteekiko betebeharrak zehaztu, pertsonaren ondasunen jabetza ziurtatu eta bermatu, kontratuen bitartez beste pertsonekin dituen harreman ekonomikoetarako egitura bat definitu arlo honetan izan daitezkeen gatazkak bideratzeko, pertsona batek beste pertsona bati egindako kalte eta erasoen arduraduna izendatu eta horri ordaina eta zigorra eskatu eta estatuarekiko harremanak eratu egiten ditu. Pertsona banakoaz haraindi, zuzenbideak gizarte-ordenaren ongizatea eta segurtasuna legez zaindu ere egiten du. Erakunde eta herrialdeen arteko harremanak ere arautzen ditu. Zuzenbideari buruzkoa den guztia juridikoa dela esaten da; horrela, zuzenbideak gatazka juridikoak ebatzi eta ordena juridikoa ezartzen duela esaten da.
Zuzenbidea osatzen duten arau multzoan hierarkia dago. Herrialde bateko konstituzioak, maila gorenean, herrialdeko printzipio nagusiak eta bertako hiritarren oinarrizko eskubideak zehazten ditu. Konstituzio honi jarraiki, maila ezberdinetako legeak jaulkitzen dira, herrialde bateko legebiltzar edo parlamentuak onartutakoak lehenik eta gobernuak lege horiek garatuz eta zehaztuz ezartzen dituen bestelako arauak bigarren maila batean. Azkenik, pertsona ezberdinen artean hitzartu eta sinatzen diren kontratuak ere bete egin behar dira, baina horietan ezin da legearen aurka ezer adostu. Une jakin batean indarrean dagoen arau juridikoen multzoa ordenamendu juridikoa da.
Zuzenbidean arlo ezberdinak bereizten dira. Lehenengo maila batean, zuzenbide pribatua, partikularren arteko harremanak arautzen dituena, eta zuzenbide publikoa, estatuaren funtzionamendua erregulatu eta hiritarrekiko harremenak ezartzen dituena, bereizten dira. Zuzenbide pribatuaren baitan zuzenbide zibila eta merkataritza zuzenbidea daude; zuzenbide publikoan, berriz, zigor zuzenbidea eta administrazio zuzenbidea, besteak beste.
Zuzenbidearen izaera
Zuzenbidearen balorazio ezberdinak egin dira: batzuen iritziz, zuzenbidea gizartearen ongizaterako eta justiziarako ordena izan beharko litzateke eta horretan ahalegindu behar da; ikuspuntu marxista batetik, zuzenbidea gizarte-ordena inposatzeko gizarte-klase baten tresna bat besterik ez da eta ikuspuntu neutro batetik, zuzenbidea arau-multzo bat besterik ez da, justiziarekin zerikusi handia edo txikia izan dezakeena.
Definizioa
Juristek legearen definizio ugari garatu dituzte mendeetan zehar. Hala ere, ez dago erabat onartutako definiziorik.
Zuzenbidearen filosofia
Zuzenbidearen filosofia jurisprudentzia bezala ezagutzen da. Jurisprudentzia arauemaileak zer izan behar du legeak? galdetzen du; jurisprudentzia analitikoak, berriz, zer da zuzenbidea?.
Jurisprudentzia analitikoa
Hainbat saiakera izan dira zuzenbidearen definizio unibertsal onargarria sortzeko. 1972an, Hampstead baroiak ezin zela horrelako definiziorik ezarri esan zuen. McCoubreyk eta Whitek, berriz, zer da zuzenbidea? galderak ez duela erantzun sinplerik esan zuten. Glanville Williamsek, aldiz, zuzenbide hitzaren esanahia hitz hori erabiltzen den testuinguruaren araberakoa dela esan zuen: esaterako, antzinako ohiturazko zuzenbidea eta udal zuzenbidea bi esanahi desberdin eta bateraezinak zituen testuinguruak zirela. Thurman Arnoldek argi dagoela ezinezkoa dela zuzenbide hitza definitzea esan zuen, eta, era berean, argi dagoela hitz hori definitzeko borroka ez dela inoiz alde batera utzi behar. Zuzenbide hitza definitu beharrik ez dagoela pentsa daiteke (adibidez, orokortasunak ahaztu eta jo dezagun jurisprudentziara).
Definizio bat zuzenbidea arau eta gidalerroen sistema bat dela da, eta gizarte-erakundeen bidez betearazten dela portaera gobernatzeko. The Concept of Law liburuan, H. L. A. Hartek zioen zuzenbidea arau sistema bat dela ; John Austinek zuzenbidea subirano baten agindua zela zioen, zigor baten mehatxuak babestua ; Ronald Dworkinek, berriz, zuzenbidea justizia lortzeko kontzeptu interpretatzaile gisa deskribatzen du Law's Empire izeneko testuan ; eta Joseph Razek dio zuzenbidea pertsonen interesen bitartekari izateko autoritate bat dela. Oliver Wendell Holmesek honela definitu zuen zuzenbidea: «Auzitegiek benetan egingo dutenaren iragarpenak, beste itxurakeriarik gabe». Zuzenbideari buruzko bere tratatuan, Tomas Akinokoak dio zuzenbidea gauzen arrazoizko ordenamendua dela, guztien ongiari dagokiona eta gizartearen ardura duenak aldarrikatzen duena. Definizio horrek osagai positibista eta naturalistak ditu, aldi berean.
Zuzenbidea eta justizia
Zuzenbidearen azken xedea justizia da, eta, horrela, zuzenbidea osatzen duten arauak printzipioz bidezkoak lirateke gizarte-ordena zaindu eta pertsonen eskubideak bermatzeko. Ildo horretatik, zuzenbide naturala eta zuzenbide positiboa bereizten dira. Zuzenbide naturala, arau idatzien aurretik, gizarteak ontzat eta bidezkotzat jotzen dena da, gizarteko jokabideak gidatu eta gizakiek berez onartzen dutena. Zuzenbide naturalean oinarrituz, gizarteak arau zehatzak osatu, eta aplikatzen ditu. Justizia edo lege naturalean oinarrituz, arau juridiko horiek osatzen dute zuzenbide positiboa. Dena den, askotan, ez datoz bat pertsonek beretzat nahi dituzten eskubideak, gizarteak eskatzen duen ordena eta arauek ezartzen dituzten xedapenak.
Justizia kontzeptua bera ere eztabaidatua da: batzuen iritziz, justizia Jainkoak finkatzen du, eta, horrela, zuzenbidea erlijio nagusiak ezartzen duten ordenan oinarritzen da herrialde zenbaitetan; arrazionalismoan, ordea, gizakia lege naturala arrazoitzeko gauza dela baieztatzen da, gizakiaren esentzian arakatuz eta ondoren gizakiak gizartean elkarbizitzeko moduak adostuz, Jean-Jacques Rousseau filosofoak aipatu zuen gizarte-kontratuaren bitartez esaterako. Lege naturala ezartzerakoan, eragina izan duen beste pentsalari bat Immanuel Kant izan zen, norberak gizarte osora zabaltzea onartuko lukeen arau baten arabera jokatu behar duela baieztatuz.
Justiziaren bila, zuzenbidean nagusitzen diren printzipio nagusietako bat berdintasuna da: legea guztientzat berdina da, eta guztiei modu berean aplikatzen zaio. Beste printzipio naturaletako bat bakea da: zuzenbideak gatazkak konpontzen saiatu behar du. Zuzenbide-estatuetan, askatasuna eta giza eskubideak ere bermatzen ditu zuzenbideak.
Historia
Zuzenbidearen historiak lotura estua du zibilizazioaren garapenarekin. Antzinako Egiptoko zuzenbidea, K.a. 3000. urte arte datatua, Maat kontzeptuan oinarritzen zen, eta tradizioan, diskurtso erretorikoan, berdintasun sozialean eta inpartzialtasunean ezaugarritzen. . K.a. XXII. menderako, Ur-Nammu agintari sumertar zaharrak lehen lege-kodea formulatua zuen, adierazpen kasuistikoak egiten zituena (baldin..., orduan...). K.a. 1760 inguruan, Hammurabi erregeak babiloniar legea garatu zuen, kodetuz eta harrian idatziz. Hammurabik bere lege-kodearen zenbait kopia jarri zituen Babiloniako erresuma osoan, estela gisa, jende guztiak ikus zitzan; Hori Codex Hammurabi izenez ezagutu zen. Estela horien kopiarik ukigabeena XIX. mendean aurkitu zuten asiriologo britainiarrek, eta, ordutik hona, erabat transliteratua eta hainbat hizkuntzatara itzulia izan da, ingelesa, italiera, alemana eta frantsesa barne.
Itun Zaharra K.a. 1280koa da, eta inperatibo moralen itxura hartzen du gizarte on baten gomendio gisa. Greziar hiri-estatu txikia, antzinako Atenas, K.a. VIII. mende ingurukoa, bere hiritarren inklusio zabalean oinarritu zen lehen gizartea izan zen, emakumeak eta esklabo jendea baztertuz. Hala ere, Atenasek ez zuen zientzia juridikorik, ezta legetzat hitz bakar bat ere, eta lege jainkotiarraren (thémis), giza dekretuaren (nomos) eta ohituraren (díkis) arteko hiru norabideko bereizketan oinarritzen zen. Hala ere, Antzinako Zuzenbide Grekoak berrikuntza konstituzional handiak izan zituen demokraziaren garapenean.
Erromatar zuzenbideak greziar filosofiaren eragin handia izan zuen, baina bere arau zehatzak legelari profesionalek garatu zituzten, eta oso sofistikatuak izan ziren. Erromatar Inperioaren gorakadaren eta gainbeheraren arteko mendeetan zehar, zuzenbidea egokitu egin zen gizarte-egoera aldakorrei aurre egiteko, eta kodifikazio handia jasan zuen Teodosio II.aren eta Justiniano I.aren garaian. Erdi Aro Goiztiarrean kodeak usadioz eta jurisprudentziaz ordezkatu baziren ere, erromatar zuzenbidea XI. mende inguruan berraurkitu zen Erdi Aroko legelariak erromatar kodeak ikertzen eta beren kontzeptuak zuzenbide kanonikora egokitzen hasi zirenean, jus komuna sortuz. Latinezko lege-esaerak orientaziorako bildu ziren. Erdi Aroko Ingalaterran, errege-auzitegiek aurrekari-multzo bat garatu zuten, geroago ohiturazko lege bihurtu zena. Europa osoko Merkatari-zuzenbidea eratu zen merkatariek, tokiko legeen alderdi ezberdin ugariekin baino gehiago, ohitura-estandar komunekin trukatu ahal izateko. Merkatari-zuzenbidea, merkataritza-lege modernoaren aitzindaria, ondasunak kontratatzeko eta besterentzeko askatasuna azpimarratzen zuen. Nazionalismoa XVIII. eta XIX. mendeetan hazten zihoan heinean, Merkataritza-zuzenbidea herrialdeetako bertako zuzenbidean sartu zen kode zibil berrien mendean. Napoleonen eta Alemaniako kodeak bihurtu ziren eragingarrienak. Jurisprudentzia-liburu izugarrietan datzan ingelesen ohiturazko legearen aldean, liburu txikietako kodeak erraz esportatzen dira, eta erraz aplikatzen epaileentzat. Hala ere, gaur egun, zantzuak daude lege zibil eta ohiturazko legeak bat egiten ari direla. EBko zuzenbidea tratatuetan kodetzen da, baina Europako Justizia Auzitegiak ezarritako egitatezko aurrekarien bidez garatzen da. Antzinako Indiak eta Txinak zuzenbidearen tradizio ezberdinak ordezkatzen dituzte, eta teoria eta praktika juridikoko eskola independenteak izan dituzte historikoki. Arthashastra, ziur asko K.o. 100. urtearen inguruan bildua (material zaharragoa duen arren), eta Manusmriti (100 – 300 urteen artean) Indiako fundazio-tratatuak izan ziren, eta onartutako orientazio juridikotzat jotzen diren testuak biltzen dituzte. Manuren filosofia nagusia tolerantzia eta pluralismoa zen, eta Asiako hego-ekialde osoan zehar aipatzen zen. Indiar azpikontinentearen musulmanen konkisten garaian, sultan eta inperio musulmanek xaria ezarri zuten, batez ere Mogol Inperioko Fatawa-e-Alamgirik, Aurangzeb enperadoreak eta islameko hainbat adituengatik bilduak. Indian, indiar tradizio juridikoa, lege islamikoarekin batera, ohiturazko-zuzenbideak ordezkatu zuen India Britainiar Inperioaren parte bihurtu zenean. Malaysiak, Bruneik, Singapurrek eta Hong Kongek ere ohiturazko-zuzenbidea onartu zuten. Asiako ekialdeko tradizio juridikoak eragin laiko eta erlijiosoen nahasketa paregabea islatzen du. Japonia izan zen bere ordenamendu juridikoa, mendebaldeko lerroari jarraituz, modernizatzen hasi zen lehen herrialdea frantsesaren zati batzuk inportatuz, baina, batez ere, Alemaniako Kode Zibila. Neurri batean, Alemaniak XIX. mendearen amaieran zuen goranzko indarra islatzen zuen horrek.
Era berean, Txinako lege tradizionalak mendebalderantz jo zuen Qing dinastiaren azken urteetan, zuzenbide pribatuko sei kode gisa, batez ere Alemaniako zuzenbidearen eredu japoniarrean oinarrituta. Gaur egun, Taiwango legeak garai hartako kodifikazioen arteko antzekotasuna mantentzen du Chiang Kai-sheken nazionalisten eta 1949an kontinentearen kontrola lortu zuten Mao Zedongen komunisten arteko zatiketaren ondorioz. Txinako Herri Errepublikan gaur egun dagoen lege-azpiegiturak Sobietar Sozialisten zuzenbidearen eragin handia izan zuen, zeinak zuzenbide pribatuaren aurrean, funtsean, administrazio-zuzenbidea lehenesten duen. Industrializazio azkarraren ondorioz, gaur egun, Txina erreforma-prozesu batean dago, gutxienez eskubide ekonomikoei dagokienez, ez, behintzat, eskubide sozial eta politikoei dagokienez. 1999an, kontratu-kode berri batek administrazio-nagusitasunetik aldentzea ekarri zuen. Gainera, hamabost urteko negoziazioen ondoren, 2001ean, Txina Munduko Merkataritza Erakundean sartu zen.
Sistema juridikoak
Oro har, ordenamendu juridikoa zuzenbide zibilaren eta ohitura-zuzenbide artean bana daiteke. Jakintsu modernoek diote bereizketa horren esanahia pixkanaka gutxituz joan dela. Zuzenbide modernoan, tipikoak diren transplante juridiko ugariek, tradizioz, ohitura-zuzenbide edo zuzenbide zibilean tipikotzat jo izan diren ezaugarri asko partekatzea eragiten dute. Hirugarren sistema juridikoa zuzenbide erlijiosoa da, eskrituretan oinarritua. Herrialde bat gobernatzen duen sistema zehatza bere historiak, beste herrialdeekiko loturak edo nazioarteko estandarrekiko atxikimenduak zehazten du. Jurisdikzioek autoritatez lotesletzat hartzen dituzten iturriak dira edozein ordenamendu juridikoren ezaugarri definitzaileak.
Zuzenbide zibila
Zuzenbide zibila, gaur egun, munduko herrialde gehienetan erabiltzen den ordenamendu juridikoa da. Zuzenbide zibilean, zilegi jotzen diren iturriak, batez ere legeria (batez ere gobernuak onartutako konstituzio edo estatutuetako kodifikazioak) eta ohitura dira. Kodifikazioak milaka urtekoak dira, eta adibide goiztiar bat Kodex Hammurabi babiloniarra da. Zuzenbide zibileko sistema modernoak, funtsean, Justiniano I.a bizantziar enperadoreak VI. mendean emandako kode juridikoetatik datoz, XI. mendean Italiak berraurkitu zituenak. Erromatar zuzenbidea, Erromatar Errepublika eta Inperioaren garaian, oso prozesala zen, eta ez zuen maila juridiko profesionalik. Horren ordez, magistratu laikoa aukeratu zen, iudex. Erabakiak ez ziren era sistematikoan argitaratzen, eta, beraz, garatzen zen edozein jurisprudentzia mozorrotua eta ia ezagutu gabea zen. Kasu bakoitza berriro erabaki behar zen Estatuko legeetatik, horrek, gaur egungo zuzenbide zibileko sistemetan, epaileen erabakien garrantzirik eza (teorikoa) islatzen zuen etorkizuneko kasuetarako. 529tik 534ra, Justiniano I.a enperadore bizantziarrak erromatar zuzenbidea kodetu eta sendotu zuen une horretara arte; beraz, geratu zena lehengo lege-testuen multzoaren hogeiren bat izan zen. Hori Corpus Iuris Civilis izenez ezagutu zen. Historialari legelari batek idatzi zuen moduan: «Justinianok, kontzienteki, erromatar zuzenbidearen urrezko arora begiratu zuen, eta hiru mende lehenago lortutako gailurrera itzultzea zen haren helburua». Justinianoren Kodea, Ekialdean, indarrean egon zen Bizantziar Inperioa erori arte. Mendebaldeko Europa, bitartean, Teodosioren Kodearen eta alemaniar ohitura-zuzenbidearen nahasketa batean oinarritu zen, harik eta XI. mendean Justinianoren Kodea berraurkitu zen arte, Boloniako Unibertsitateko jakintsuek beren legeak interpretatzeko erabili zutena. Zuzenbide zibilaren kodifikazioak, hertsiki zuzenbide erromatarrean oinarrituak, zuzenbide kanonikoaren eragin erlijio-zuzenbidearekin batera, Europan zehar hedatu ziren Argien Garaia arte. Gero, XIX. mendean, Frantziak Kode Zibilarekin eta Alemaniak Bürgerliches Gesetzbuchekin, beren kode juridikoak modernizatu zituzten. Bi kode horiek eragin handia izan zuten, ez bakarrik Europa kontinentaleko herrialdeetako zuzenbide-sistemetan, baita Japoniako eta Koreako tradizio juridikoetan ere. Gaur egun, zuzenbide zibileko sistemak dituzten herrialdeak Errusiatik eta Turkiatik Erdialdeko Amerika eta Latinoamerika arte doaz.
Zuzenbide anarkista
Anarkismoa, gizartean, munduko zati handi batean praktikatu da. Badira komunitate anarkista masiboak, Siriatik Estatu Batuetara doazenak, eta ehunkatik milioikara doaz. Anarkismoak filosofia politiko sozial ugari biltzen ditu, joera eta ezarpen desberdinekin.Lege anarkista, batez ere, anarkismoa gizarte batean nola gauzatzen den aztertzen du: erakunde deszentralizatuetan eta elkarrekiko laguntzan oinarritutako esparrua, demokrazia zuzenaren bidez ordezkatua. Legeak beren beharretan oinarritzen dira. Anarkosindikalismo eta anarko-komunismoa gisako ideologia anarkisten zati handi bat, gizartearen tresna nagusi gisa, langileen sindikatu deszentralizatuetan, kooperatibetan eta sindikatuetan oinarritzen da batez ere.
Zuzenbide sozialista
Sobiet Batasuna eta Txinako Herri Errepublika moduko estatu komunistetako zuzenbide sistemak dira zuzenbide sozialistak. Iritzi akademikoa banatuta dago zuzenbide zibiletik bereizitako sistema bat ote den, zeren ideologia marxista-leninistan oinarritutako desbideratze handiak baitaude, hala nola botere judiziala alderdi exekutiboaren mende egotea.