cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garapen Jasangarrirako 8. helburua: lan duina eta hazkunde ekonomikoa
Historia
Hazkunde ekonomikoa azaltzen duten faktoreak askotarikoak dira: lehen faktorea abian jarritako politika ekonomikoek osatu zuten. Horiek eskari- eta enplegu-maila handia bultzatzen zuten, inbertsio-tasak, transferentzia teknologikoak, trukeen bolumena… handitzeko borondate politiko nabaria izanik. Aurreko ekonomiek ez bezala, gerraostean funtzionatu zutenek Estatuaren pisu handia izan zuten beti.
Beste arrazoi garrantzitsu bat zientziaren garapena izan zen. Zientziak oparotasun ekonomikoari egindako ekarpenaren paradoxa izan zen beste garai bateko ziurtasun teorikoak desagertutakoan gertatu zela, baina, aldi berean, aplikazio teknikoek hedapen ikusgarria lortu zutenean. Aldaketa teknologikoa area guztietan gertatu zen, baina erabakigarria ekoizpenean izan zen. Adibidez, 1940ko hamarkadaren hasieran hazkunde demografiko nabarmena gertatu zen hirurogeiko hamarkadaren erdialdera arte. Horrela, Europa osoan eta mendebaldeko munduan, nekazaritzan izan ezik, nabarmen hazi ziren enplegu-beharrei aurre egin ahal izan zitzaien.
Hazkundeak eragindako arazoak, ordea, askotarikoak izan ziren: langabezia, inflazioa, ordainketa-balantzaren desorekak eta aurrekontu-desorekak. Baina, horietako bakar batek ere ez zuen hazkundea arriskuan jarri. Javier Martínez Argudok azaldu zuen: “Argi dago hazkunde ekonomikoak alde handia eragin duela herrialdeen arteko aberastasunaren banaketan”. (Javier Martínez Argudo, 2017)
Garapen ekonomikoak kapitalismoaren eraldaketa ekarri zuen. Hau aldatu egin zen, Estatuaren esku-hartze gero eta handiagoaren ondorioz, merkatu-ekonomiaren ezinbesteko zuzentzailetzat jotzen baita. Estatuak egoeraren aurka egin zuen.
Bigarren Mundu Gerra amaitu eta hurrengo sei hamarkadetan, 2008ko krisialdira arte, garapen ekonomikoaren ikuspegitik urrezko garaia izan zen.
Zer esan dezakegu errentaren banaketari buruz eta, zehazki, pobreenen errentei buruz? Benetan iritsi ziren hazkunde ertain horretan parte hartzera? 1981.urtean, biztanleriaren %42a pobrezian zegoen eta 2013an, %11. Gerraosteko historian, errenta-igoerak eta diru-sarreren pobrezia murrizteaz gain, gizarte-adierazleen munduko batezbestekoek ere hobekuntza nabaria jasan zuten: Lehen Hezkuntzaren amaiera-indizea igo, amen heriotza-tasa jaitsi, haurren hilkortasun-tasa jaitsi…
Hala ere, hazkunde ekonomikoak ekarri duen dena ez da positiboa izan. Partikula kontaminatzaileen emisioa %10 handitu da azken mende laurdenean eta munduko baso-azalera murriztu egin da. Egungo joerei jarraituz, berotze globala 4 gradutan igoko litzateke 2100. urterako.
Hazkunde ekonomikoa eta enplegua
Hazkunde ekonomikoa identifikatzeko faktore batzuk hartu behar dira kontuan eta horietako bat enplegua da.
XX. mendeko 30. hamarkadako krisiak langabezi-tasa handitzea eragin zuen eta ondorio kaltegarri horren aurrean, ekonomialariek irtenbide desberdinak proposatu zituzten. Keynes izan zen gobernuaren parte hartze eraginkorragoa eskatu zuena enplegu betea lortzeko helburuarekin, besteak beste.
Zer eragin du enplegu betea egoteak hazkunde ekonomikoan? Lehenik eta behin, guztizko enplegua zer den azaldu behar da: biztanleria aktibo osoa lanean dagoenean gertatzen den egoera da.
Keynesen iritziz, enplegu osoak ekonomiaren oreka orokorra ezartzen du. Enplegu ez osoak eskari ez osoa ekartzen du. Krisi egoeretan ere soldatek jaisteko zurruntasuna dutenez, Keynesek estatuaren eskuhartzea defendatzen zuen enplegu osoa lortzeko, inbertsioa eta gastu publikoa sustatuz besteak beste, eskari agregatua enplegu osorako behar den mailara heldu, eta enplegu osoa lortuta soldaten bitartez eskari agregatua maila horretan atxikitzeko.
Estatuak helburu gisa hartu zuen enplegu osoa lortzea, Estatu Batuetako Gobernuak 1946an lege zehatz bat eskaini baitzion lehen aldiz.
Informazio hau guztia kontrastatzen duen teoria bat atera zuten Harrod eta Domar-ek XX. mendean: hazkunde ekonomiko jarraitua aukera posibletzat aurreikusi zuten, baina ez orekatua eta enplegu beteko egoera eragingo zuena. Eredu exogenoen arabera, neurri politikoek hazkundea eragiteko duten eraginkortasun-maila murritza da eta aldagai exogenoak, esate baterako, aurrerapen teknologikoak, bakarrik izango du eragina.
Honetaz gain, etorkizunari begira, badago “triangelu magikoa” izena duen plan ideal bat: garapen-politikaren ideal gorena helburu hirukoitza aldi berean lortzea da: eskura dagoen lan nazional osoa, errenta nazionalaren hazkunde-tasa handia eta prezioen egonkortasuna. Enplegu osoa lortzeko estimatzen da %4,1 lan-postu berri sortu behar direla urte eta hori ia ezinezkoa da. Ondorioz, ikus genezake bai gaur egun eta bai historian zehar, enplegu osoa lortzea ezinezkoa dela, hau da, beti egon behar da langabezian dagoen jendea.
Adierazleak
Enpleguaren eboluzioa urteetan zehar hobeto azter dezagun, hainbat adierazle ekonomikori begiratuko diogu. Asko dira kontuan hartu ditzakegunak, baina guk urteko lan orduak langileko eta langabezi tasa hartuko ditugu kontuan. Lehena lehenik mundu mailan, eta ondoren Espainia n eta bigarrena Espainian soilik.
Lan ordu kopuruak, langileko, urteetan zehar.
Grafiko honetan urteko lan ordu kopuruak langileko azaltzen dira, munduko hainbat potentzia nagusitan, Estatu Batuak, Australia, Erresuma Batua, Suedia, Belgika, Frantzia eta Alemanian. 1870ean 3.000 ordu baina gehiago sartzetik 2017 inguruan horren erdia baino gutxiago egitera iritsi garela azpimarra dezakegu, ondorio nagusi bezala eta pixka bat gainetik begiratuta. Baina zergatik ematen da hau? Argi dago, sistema kapitalistak bultzatuta inflazio konstante batean bizi garela, baina inflazio horrekin batera urteetan zehar hainbat langile eskubide eta borroka zabaldu dira, batez ere ideologia ezkertiarra dutenen inguruan eta proletalgoan. Ez zaizkigu marxismoa bezalako teoriak arrotzak egiten jada, eta urteetan zehar herriak borrokatu izan du lan duin bat egiteko. Honetaz gain, teknologia geroz eta garrantzi gehiago hartzen ari da gure gizartean eta enpresa asko dira pertsonen lana alde batera utzi eta lan efektiboago baten aldeko apustua egin dutenak. Aipatzekoa da 1920-1945 inguruan emandako beherakada, Bigarren Mundu Gerrak dudarik gabe izugarrizko eragina izango du honetan, jendeak lana egin beharrean borroka egingo duela eta baita 1929an emandako ostegun beltza k. Grafikoan azaldu ez arren, Espainiako lan orduen zenbaki indizeak aztertuko ditugu urteetan zehar, 1870tik 2017ra. Ikusten denez, Espainiako kasuan ere urteko lan orduek asko egin dute behera, ia erdia izatera iritsi arte. Aipatzekoa da Espainiako hainbat eremutan Industria Iraultzak ez zuela hainbeste eragin izan, esaterako Andaluzia bezalako eremuetan, baina bai Euskal Herria n, burdin eta ontzigintza industriagatik batez ere, beraz ondoriozta dezakegu Euskal Herriko kasuan agian urteko lan orduak, 1870 inguruan behintzat, altuagoak izango liratekeela. Lehen esan bezala, 1929ko krisiak eta Bigarren Mundu Gerrak, Espainiaren kasuan agian gehiago Gerra Zibilak, eragindako kaltea antzematen da 1940ko hamarkadan.
Espainiako langabezi tasa, azken urteotan.
Grafiko honetan aldiz, Espainian 1990tik 2019ra arte urteroko langabezia tasa ikusten da. Aipatu beharra dago langabezia tasa horrek biztanleria aktiboa bakarrik hartzen duela kontuan, hau da, lana ez duen baina lana eduki nahi izango zuten pertsona kopurua, esaterako ez dira horren barnean sartzen pentsiodunak edota lan egiteko adinik ez duten haurrak. Enplegu arloan ere hazkundea neurtzeko beste modu bat izan daiteke, dakigunez langabezia txikitzen joango da ekonomia hazten doan heinean, guztientzat lan gehiago egongo delako eta ekonomikoa ziklikoa izan ohi denez, ondorengo krisi garaietan berriz ere langabezia asko haziko da. Taulan pixka bat gehiago sakontzeko, aipatu beharra dut 2008-12ko krisia k asko eragin zuela Espainian. Ikusten denez 2005etik 2010era izugarrizko gorakada dago, hainbat urteetan beherakadak izan ondoren. %16,75eko gorakada dudarik gabe aipagarria da eta hazkunde ekonomikoak, edo kasu honetan beherakadak, gizartean izan dezaken eragina erakusten du, milaka eta milaka pertsona lanik gabe geldituz.
Irudiak
Argi dago hazkunde ekonomikoa ezinbestekoa izan dela historian zehar. XX. mendearen erdialdean nagusitu zen gehien bat. Hazkunde ekonomikoak faktore erabakigarri asko izan ditu eta horietako bat zientziaren eta teknologiaren garapena izan da
Garai honetako artistak, teknika berriak garatuz  joan dira urteetan zehar bizitako aldaketa eta garapenaren arabera. XIX. mendean hainbat estilo garatu ziren, hala nola erromantizismoa: ideologia eta politika espezifiko batekin batera askatasuna, indibidualismoa eta sentimenduen adierazpena defendatzen zituen estiloa. Errealismoa: garaiko errealitatea deskribatzean oinarritzen da, iraultzen porrotagatik eta ondorio negatiboengatik eta aurrerapen zientifikoengatik. Industria iraultzak aldaketa asko ekarri zituen ekonomikoak, sozioekonomiko, teknologiko eta kulturalak. XVIII. mendeko azken hamarkadetan, Ingalaterran industria-iraultza deritzona jarri zen abian, hau da, ekoizpenaren hazkunde-prozesua eta egiturazko eraldaketak, denbora-tarte laburrean. Industriatik abiatuta hazkunde ekonomiko eta garapen teknologikoa islatzen duten irudi asko daude. Lehen lurrun makina, haur eta emakumeen esplotazioa lantegietan…
Industria iraultzak aldaketa asko ekarri zituen ekonomikoak, sozioekonomiko, teknologiko eta kulturalak. XVIII. mendeko azken hamarkadetan, Ingalaterran industria-iraultza deritzona jarri zen abian, hau da, ekoizpenaren hazkunde-prozesua eta egiturazko eraldaketak, denbora-tarte laburrean. Industriatik abiatuta hazkunde ekonomiko eta garapen teknologikoa islatzen duten irudi asko daude. Lehen lurrun makina, haur eta emakumeen esplotazioa lantegietan…
1877an Monetek, The gare Lazare izenez ezagutzen den margolana margotu zuen, industria iraultzan izandako aldaketa eta garapen teknologikoa adierazi nahian. Horren abiapuntu izan daiteke, James Watt-ek 1769an sortu zuen lehen lurrun makina, meategietatik ura ponpatzea zuena helburu. Urteak aurrera joan ahala, beste asmatzaile batzuk, saiakerak egin zituzten hura hobetzeko eta oraindik eta lurrun makina eraginkorragoa lortzeko. Azkenean, Richard Trevithick trenbide gaineko lehen lokomotora asmatu zuen. Bertan, bi trenen iritsiera ikus daiteke, garraio lanak egiten. Beraz esan daiteke, lokomotora martxan zegoela jada garai horretarako.
Moneten estazioko lanei dagokionez, egindako lanen artean libreena da. Aurrealdean, bi lokomotora lurrunduta daude eta bidaiariz inguraturik, seguruenik ontziratzeko zain. Teilatuko gerrikoen lerro ilun angeluzuzenak bat datoz lurrunaren eta kearen ausazko ereduekin.
1800. hamarkadan Abantaila teknologikoei esker eta jada lurrun makinak sortuta egoteari esker nabarmen jendea herrietatik hirietara emigratzen hasi zen. Trenbidea eraikitzen aritu ziren milaka pertsona eta aurrera eraman zen garapena, pertsona askoren lanarekin. Lehen aipatu bezala trenaren sorkuntza ezinbestekoa izan zen. Aipatzekoa da guztiak gizonezkoak direla, ez dagoela emakumerik lan honetan. Garai horretan lanak generoen arabera banatzen ziren eta eraikuntza eta mantenua gizonezkoei zegokien.
XIX. mende "honetan", gizarte industrialak hirietan garatzen dira, bertan biltzen baitira fabrikak, zerbitzuak, materialak… Horri esker, hazkunde demografikoa eman zen hirietan, ekoizleen eta kontsumitzaileen hazkundearekin batera, ondorio positibo garrantzitsuak ekarri zituen ekonomian eta industria-garapenean. Helburua, hazkunde ekonomiko bat ematea zen horretarako ahalik produktibitate handiena lortu behar zen, hortik dator beraz, ahalik eta ordu gehien lan egitea, eskubideak eta beharrak kontuan hartu gabe horrela haurrek eta emakumeek esplotazioa jasan zuten.
Industriak iraultzak ondorio asko izan ditu, garapen ekonomiko teknologiko zein ekonomiaren hazkundean. Asmakizun teknologikotik esker, garapen teknologiko handia eman zen, hala nola, bapore ontziak, trenak, automobilak sortuz lehen aldiz. Eskulana alde batera utzi eta makinen erabilera nagusitu zen gehien bat. Fabriketan lan asko egin behar izaten zuten bai gizonezkoak, emakumezkoak eta haurrak. Ahalik eta lan gehien egiten zuten, produktibitatea handia izateko, horrela garapena gero eta handiagoa zen. Haurren esplotazioa geroz eta handiagoa zen, beraien eskubideak ez ziren kontutan hartzen, orduak ere ez ziren neurtuak. Lan baldintza oso gogorrak jasan zituzten. Gerora, aldarrikapen asko egon ziren lan duina eskatuz.
Ikus, gainera
Garapen Jasangarriaren Helburuak
Abergwyngregyn
Abergwyngregyn, historikoki Aber Garth Celyn, Galesko iparraldeko Gwynedd eskualdearen kostaldean dagoen udalerri bat da. Bangor hiritik 8 kilometro ekialderantz eta Conwy udalerritik 13 kilometro mendebalderuntz dago. Bere garaian Galesko Printzerriaren hiriburua izan zen
2011ko erroldaren arabera 240 biztanle zituen.
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken, Prusia, 1844ko urriaren 15a - Weimar, 1900eko abuztuaren 25a) filosofo eta filologo alemana izan zen, eta XIX. mendeko pentsalari modernoetako bat. Haren filosofiak eragin handia izan zuen XX. mendeko oso ideologia ezberdinetan. Oso filosofo aztertua eta eztabaidatua izan da, eta haren pentsamenduari askotariko interpretazioak egin zaizkio. Nietzscheren lanik nabarmenenak Honela mintzatu zen Zaratustra eta Moralaren genealogia dira.
Testuinguru historikoa
XIX. mendea Europako iraultzen aldia izan zen: demografian, siderurgian, garraioan eta abarretan. Botere eta aberastasun grinak hedatu ziren. Zientzien garapena nabarmendu zen, eta teoria filosofiko berriak azaldu ziren. Industrializazioa: Lurrun makina eta gero, airezko, gasezko,...motorrak landu, makina berriak sortu eta eskulana ordezkatu zuten. Aurkikuntza guztiak industrian aplikatu ziren, eta horrela produkzioa eta kalitatea hobetu ziren, eta altzairua, trenbidea... garatu ziren.
Bizitza
Nietzsche urriaren 15ean jaio zen 1844an, Röcken herrixkan, Leipzig hiritik hurbil. Aita, Carl Ludwig Nietzsche, artzain luteranoa zuen, eta agian horregatik teologia eta filologia klasiko ikasketak hasiko zituen 1864. urtean Bonneko Unibersitatean. Gurasoen nahigaberako, ordea, berehala utzi zuen Teologia (seihileko bat soilik bete zuen), eta filologian sartu zen buru-belarri. 1865. urtean Leipzigeko Unibertsitatean sartu zen, eta bertan Arthur Schopenhauer eta Friederich Albert Langeren lanak ezagutzen hasi zen, filosofiaren munduan murgiltzen joan zelarik.
1867-1868 urteetan prusiar armadan aritu zen borondatez, zaldi istripu batek zerbitzu militarretik kanpo utzi zuen arte. Urte horretan bertan ezagutu zuen Richard Wagner, bere bizitzan pisu handia izango zuen pertsona.
1869an Leipzigeko Unibertsitateak doktoretza emango dio bere filologia lanengatik. Garai horietan Basileako Unibertsitateko irakasle lanetan zebilen (karrera bukatu gabe zuen arren), eta berehala irakasle izendatu zuten han, eta postu horretan arituko zen 1879 arte. Basileara bizitzera joatean Alemaniar Naziotasunari uko egin eta Suitzako hiritartasuna lortu zuen.
1870an Frantzia-Prusia Gerran prusiarren alde mediku bezala lan egiteko baimena eman zion Suitzako Gobernuak. Gerran hilabete soilik egun zuen arren, bizitza osorako markatuko zuten gertaerak bizi izan zituen, bere osasuna betirako kaltetuko zituzten difteria eta disenteria ere bertan harrapatu zituelarik.
1900ean hil zen Weimarren, nahiz eta bere azken urteak ohean, burmuin paralisi baten ondorioz egoera begetatiboan eman zituen.
Pentsaera
Garaiko kultura, erlijio eta mendebaldeko filosofiaren kritika zorrotza burutu zuen, bizitzarekiko jarrera moralen (positibo zein negatibo) analisi bidez hauen benetako izaera agerian utzi nahiz. Lan honek ondorengo belaunaldietan agertu ziren teologo, filosofo, psikologo eta literaturazaleengan eragin handia izan zuen. Bere ustez, Europan gaur egun nagusi den moral judu-kristaua gainditu beharreko gauza zen, eta Sokrates jotzen zuen moral horren errunduntzat.
Nietzscheren ezaugarri nagusi dira landuriko gaiak eta hauek lantzeko estiloa eta zorroztasuna. Bere garaian autore eztabaidatua izan zen oso, baina 44 urte zituela jasan zuen buruko kolapso batek bere lana geldiarazi zuen, 1900an hil zen arte bere ama eta arrebaren zaintzaren menpe egon zelarik.
XX mendearen bigarren zatian bere lanak onarpen zabala erdietsi zuen, filosofia modernoaren irudi garrantzitsu bihurtu zelarik. Bere eragina bereziki nabarmena da filosofo existentzialista, fenomenologiko, postestrukturalista eta postmodernoengan. "Susmoaren maisu"-etako bat dela jo izan da, Karl Marx eta Sigmund Freudekin batera.
Lanak
Nietzschek oparo eta ia amorruz idatzi zuen bere bizitza aktiboan zehar, ulertzen ez zuen gizarte baten aurrean. Buru osasuna guztiz galdu aurretik ere, gaixotasunak gorputza unatua zuela, arrebari diktatzen zizkion filosofia izkribuak. Moralaren genealogia, Ongia eta gaizkiaz haratago, Antikristoa, Ecce Homo, Honela mintzatu zen Zaratustra... idatzi zituen, besteak beste.
Eragina euskal letretan
Jean Etxepare medikua izan zen aitzindaria Nietzscheren eragina euskal letretan jasotzen, bere 1910eko Buruxkak narrazio bilduman. Geroago, 1950-1960ko hamarkadetan Gabriel Aresti eta bereziki Jon Mirande nabarmendu ziren aleman filosofoaren ildoan. Gaztelaniazko Euskal Herriko idazleen artean Migel Unamuno, Pio Baroja eta Ramiro de Maezturengan ikus liteke Nietzscheren eragina (bereziki azken bi horien lanetan).
Mormyrus ovis
Mormyrus ovis Mormyrus generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Toruńgo elizbarrutia
Toruńgo elizbarrutia (Diecezja toruńska, Dioecesis Thoruniensis) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutietako bat da. 1992ko martxoaren 25ean ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Toruńen dago. Egun apezpikua Wiesław Śmigiel da.
Anniella geronimensis
Anniella geronimensis Anniella generoko animalia da. Narrastien barruko Anniellidae familian sailkatuta dago.
Palena (Txile)
Palena Txileko hegoaldeko komuna da. Los Lagos eskualdeko Palena probintzian dago. 1.690 biztanle (2002).
TV box
TV box, set-top box (STB) bezala ere ezaguna, telebista bat kanpoko Interneteko iturri seinale batekin konektatzen duen gailu bat da.
TV box batek seinale digitala Internetetik jaso egiten du eta telebista batera igortzen ditu edukiak, maiz dekodetu edo deskonprimitu eta gero.
TV box batek sistema eragile bat izaten du barruan, Android esate baterako, eta sistema eragile horrekin bateragarri diren hainbat aplikazio, Kodi, esate baterako. Software horrekin Interneteko edukiak dekodetzeko eta deskonprimitzeko aukera dago eta gero, Interneteko edukiak telebista pantailan eroso ikus eta entzun daitezke.
Konexioak
TV box-ek hainbat portu izaten dituzte beste gailu elektronikoekin konektatzeko, HDMI portuak, USB portuak... Askotan SD Memoria txartelak zuzenean sartzeko portuak ere izaten dituzte.
USB memoria arkatz bat edo SD Memoria txartel bat zuzenean dagokion portuan sartuz gero, memoria gailuan dauden audioak, bideoak edo irudiak ikusteko aukera dago, horretarako behar den softwarea edukiz gero.
SD Memoria txartel edo USB memoria arkatz batetik, TV box dela bide, konektatu egin daiteke beste gailu batera monitore edo telebista aparatu batera.
Txelba
Txelba esparidoen familiako eta Pagrus, Sparus eta Dentex generoetako itsas arrain osteiktieen izen arrunta da.
Hona hemen izen hau duten hiru espezieak:
Oscar Bonavena
Oscar Natalio Ringo Bonavena (Buenos Aires, 1942ko irailaren 25a - Reno, Ameriketako Estatu Batuak, 1976ko maiatzaren 22a) pisu astunetako argentinar boxeolaria izan zen.
Bizitza
Bi aldiz borrokatu zen Joe Frazierren aurka eta behin, 1970ko abenduaren 7an, Muhammad Aliren aurka. Borroka hartan Muhammad eraistea lortu bazuen ere, 15. round-ean galdu egin zuen. 1976ko maiatzaren 22an, Mustang Ranch putetxeko gizazain Ross Brymerrek tiroz hil zuen. Ezusteko heriotz honek Argentina hunkitu zuen: 150.000 lagun igaro ziren Luna Park Stadiumen jarritako hil kaperatik. Bonavena Buenos Aireseko La Chacarita hilerrian lurperatu zuten.
Boxeolari profesional gisa, Ringo Bonavenak 58 borroka irabazi zituen, 9 galdu eta bat berdindu. Club Atlético Huracán zelaiko harmaila batek eta Buenos Aireseko kale batek bere izena daramate.
Slatina
Slatina izan daiteke:
Слатина idatzia.
Landsberg am Lech
Landsberg am Lech Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Patroi (arraunketa)
Patroia traineru bat gidatzen duen arraunlaria da. Traineruaren norabidea finkatzeaz gain berak markatzen du arrauketaren erritmoa.
Patroi historikoak
Arraunketaren historian ezagun bihurtu diren patroiak ugari dira.
Landsberg am Lech
Bertan espetxeratu zuten Adolf Hitler Municheko Putscharen ondorioz eta bertan idatzi zuen Mein Kampf 1924an.
Andover (Maine)
Andover Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Oxford konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ereintza Eskubaloia
Ereintza Eskubaloia Errenteriako eskubaloi taldea da. 2012 urtean Zilarrezko mailara igo zen eta bi urte egin zituen bertan.
Lurrunezko tren-makina
Lurrunezko tren-makina ur-lurrunaren indarrarekin bultzatutako tren-makina da. Ibilgailu hau trenbidetako garraiabide nagusia izan zen XX. mende erdialdea arte, hemendik aurrera diesel tren-makinengatik eta tren-makina elektrikoengatik ordezkatuak izan ziren.
Jatorria
Lehen burdinbideetan orgak errail gainean bultzatzeko zaldi taldeak erabiltzen ziren. Lurrun-makinak garatu zirenean, trenbideetan aplika zitekeela pentsatu zen. Lehen saiakerak Britainia Handian izan ziren; horrela Richard Trevithickek tren-makina bat eraiki zuen 1804an. Lehen saiakera hauen emaitza 1829an heldu zen, George Stephensonen Rocket tren-makina hain zuzen ere. Hori geroago etorri ziren tren-makinen prototipotzat hartu zen. Gehienetan Stephensonen Rocket lehen tren-makinatzat hartzen da, baina benetan lehena Richard Trevithickek 25 urte lehenago eraiki zuena izan zen, hala ere ez zuen arrakastarik izan. George Stephensonek, eta beste ingeniari batzuk, lehenago ere tren-makinak eraiki zituzten, baina Rocket-en arrakastaren arrazoia erabiltzen zituen berrikuntza modernoak izan ziren. Une honetatik aurrera etorri ziren lurrunezko tren-makinetan ere berrikuntza hauek sartu zituzten. Hauen adibide bat hodi anitzeko galdara zen, errekuntzatik sortutako gasen beroa transmititzeko askoz eraginkorragoa zen. Ordu arteko galdaretan, urez inguratutako hodi bakar bat erabiltzen zen. Gainera ihes-lurrunerako tobera bat erabiltzen zen, bide batez sua bizitzeko ere balio zuena.
Oinarrizko forma
Lurrunezko tren-makinak galdara horizontal zilindriko bat erabiltzen du etxea atzealdean duela, zati bat kabina barruan duelarik, horrela gidatzaileak eguraldi txarretik babesten ditu. Etxea erregaia erretzen den lekua da. Lau hormaz eta zeru deritzon sabai batez osatuta dago. Oinarrian parrila dago, erregaia jartzen den tokia, eta honen azpian errautsa jasotzeko kutxa edo hautsontzi bat eta errekuntzarako airea sar dadin balio duen aho bat daude. Etxean sortzen den kea galdaran luzeran kokatuta dauden eta urez inguraturik dauden hodi batzuetatik irteten da, era honetan hodi inguruko ura berotzen delarik. Hodi multzo honi hodi-sorta deitzen zaio, hodiek diametro ezberdinak dituztelarik. Diametro handia duten hodiek barruan beste hodi estu batzuk dituzte, hauen barruan lurruna igarotzen da berriz berotu dadin eta tren-makinaren potentzia handitu dezan. Galdara aurrealdean kearen kutxa dago, hodi-sortako hodietatik igarotakoa bertan gelditzen da goialdetik nabarmentzen den tximiniatik irten aurretik. Lurruna galdararen alde garaienean batzen da, edo ur mailaren gainetik dagoen hodi zulatu batetik, edo domo batetik (goi aldean kokatutako kupula). Lurruna balbula erreguladore batetik irteten da.
Erreguladorea zabalik dagoenean lurruna sarrera hoditik motorrera abiatzen da. Bertan, lehenik eta behin, lurrun-kutxara sartzen da non atal mugikor bat dagoen, irristailua. Pieza hau alde batetik bestera mugitzean zilindroko bi pistoietarako lurrunaren sarbidea txandakatzen du. Pistoietara sarrera-zirritutik sartzen da eta hedatzean irristailuak berak ihes-zirritura bideratzen du. Honek pistoiaren mugimendu errepikakorra sortzen du, alde batean eta bestean, eta horrela gurpil eragilea mugiarazten du haga baten bidez, bielaren oinarekin artikulatzen dena. Biela hau aurkako muturretik gurpil eragile nagusira lotuta dago, biradera mugimenduarekin biraka hasten delarik. Irristailua, motorreko lurrunaren balbula banatzailea izanik, haga artikulatu multzo batez eragiten da. Lurrunaren banaketa hori eragiteko, mekanismoa noranzkoa kontrolatzeko doitu daiteke.
Lurrunak zilindrotik ihes egiten du, pistoia bultzatu ondoren kearen kutxara doa. Bertan lurruna askatu egiten da tximiniara zuzendutako ahotxo batetik kearekin batera, irtetean hutsa sortzen da etxeko aire sarrera hobetuz. Ihes egiten duen lurrun irteera errepikakorrak lurrunezko tren-makinen «txu-txu» soinu bereizgarria sortzen du. Oro har lurrunezko tren-makina batek bi zilindro ditu, alde bakoitzean bat. Hiru edo lau zilindro dituztenak ere badaude. Zilindroak binaka jokatzen dute, 90 graduko desfasea egonik alde bateko gurpil eragilearen eta beste aldeko gurpilaren artean, gurpilen bira bakoitzean lau potentzia kolpe emanez. Trakzio gurpilak konexio haga baten bidez lotuta daude, horrela gurpil eragile nagusitik gainontzeko gurpil eragiletara indarra transmititzen da.
Galdara xasis gainean kokatzen da, non zilindroak muntatzen diren eta aldi berean ardatz gainean dagoen. Ardatz eragileak kojinete gainean muntatzen dira eta bastidorean gora eta behera egin dezakete; balezten bidez konektatuta egoten dira edo, gutxiagotan, malguki esekidurekin. Horrela ardatzei mugimendu independente apur bat ematen zaie, eta horri esker burdinbideko gorabeherak leuntzen dira. Tren-makina askok aurre- edo atze-orgak dituzte boje izenekoak, bi ardatz eta lau gurpilez osatutako mihiztadura bat da xasis eta esekidura eta guzti. Hauek tren-makina edo bagoi bat eusten dute hauen ertzetan, honek ardatz bertikalean rotazio txikiak egiteko gaitasuna ematen dio, honela tren-makina edo bagoiak bihurgunetan igarotzea errazten du.
Boje bat ardatz bakar batekin osatuta dagoenean bisel deitzen zaio, izan ere Levi Bissell-ek 1857an asmatu zuen. Tren-makina ertainetan aurrealdean bisel bat erabiltzen zen eta handietan bi ardatzetako boje bat. Atzealdean normalagoa zen bisel bat jartzea hautsontziarentzat leku gehiago uzten baitzuen.
Tren-makina gehienek ura eta erregaia gordetzeko leku bat dute akoplatuta. Hala ere, gutxi batzuek ura eta erregaia makinan bertan eramaten dute galdara gaineko edo alboko depositu batzuetan.
Hasieratik erabilitako erregai ohikoena ikatza izan zen. Hala ere, beste erregai batzuk ere erabili izan dira, adibidez, nekazaritza-guneetan eta egurgintza enpresetan zura erabili zen. Azukre-kanaberatik zukua ateratzean gelditzen den ahotza erabiltzen zen azukrea ekoizten zuten enpresetan. Gero, petrolioa erabiltzen hasi zenean, fuel-olioa erabili zen gune batzuetako tren-makinetan.
Lurrunezko tren-makina bat gidatzeko gutxienez bi pertsona behar dira. Lehena, tren-gidaria edo makinaria, tren-makina eta trena bere osotasunean kontrolatzeko arduraduna da. Bigarrena, sugina, suaren, presioaren eta uraren arduraduna da.
Lurrun-makinaren aroaren azkena
Lurrunezko tren-makina baten eskulana eta erregai kostua, diesel batena baino 2,5 aldiz handiagoa da, eta eguneko egiten dituen kilometroak askoz gutxiago dira. 1960ko edo 1970eko hamarkadaren amaierarako, lurrunezko tren-makinak mendebaldeko ia herrialde guztietan aldatuak izan ziren. Indian aldaketa hura 1980ko hamarkadan gertatu zen, baina lurralde menditsuetan erabiltzen jarraitzen dira, atmosferako presio baxuak eragin txikiagoa egiten baitie.
Diesel erregaien prezioen igoerak lurrunaren aldeko ekimenak ekarri zituen, baina batek ere ez zuen arrakastarik izan. XXI. mendearen hasieran, lurrunezko tren-makinek eskualde bakartu batzuetan eta jarduera turistikotan baizik ez dute jarraitzen lanean.
Sambal
Sambalak hainbat errezeta laguntzeko gozagarri bero eta pikante gisa zerbitzatzen dira, hala nola lalab (barazki gordinak), ikan bakar (arraina parrillan), ikan goreng (arrain frijitua), ayam goreng (oilasko frijitua), ayam penyet (oilasko hautsia), peniga penyet (saiheskiak) eta zenbait soto zopa. Indonesian 212 sambal-aldaera daude, gehienak Javan sortuak.
Lepidiolamprologus kamambae
Lepidiolamprologus kamambae Lepidiolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Melvin Calvin
Melvin Calvin (Saint Paul, Minnesota, Ameriketako Estatu Batuak, 1911ko apirilaren 8a - Berkeley, Ameriketako Estatu Batuak, 1997ko urtarrilaren 8a) kimikaria izan zen. Kromatografiaz eta erradioaktibitateaz baliaturik, analisi kimikorako teknika guztiz zorrotzak asmatu eta fotosintesiaren mekanismoak ikertu zituen. 1961ean Kimikako Nobel saria jaso zuen.
Biologian, Calvin zikloa esaten zaio landareek protoplasmako gaiak sintetizatzeko premiazkoa duten CO2 airetik hartu eta bereganatzeko fotosintesi-prozesuan gertatzen diren zenbait erreakziori.
Białowieża basoa
Białowieża basoa (polonieraz: Puszcza Białowieska; bielorrusieraz: Белавежская пушча, Belavezhskaia Puxtxa) Europako azken oihan primarioetako bat da. Bertan ungulatu asko bizi da, tartean desagertzeko arriskuan dagoen Europako bisontea. 1945etik administratiboki Polonia (4.700 ha-ko Erabateko Erreserba) eta Bielorrusia (72.000 ha-ko Erreserba Berezia) artean dago banatua. Unescok Poloniako aldea Biosfera erreserba (1976an) eta Gizateriaren Ondare (1979an) izendatu zuen. Bielorrusiako aldeak 1993an eta 1992an jaso zituen izendapen horiek.
Theria
Theria edo Terio (greziarretik θηρίον, animalia basatia) ugaztunen subklase bat da. Arrautzik gabe jaiotzen dira eta euterioak (plazenta duten ugaztunak) eta metaterioak (martsupialak) daude barnean. Kanpo belarriak dituzte eta titiburuak dituzte. Askotan euren haginen arabera sailkatzen dira.
Valentin Haüy
Valentin Haüy (Saint-Just-en-Chaussée, Pikardia, 1745eko azaroaren 13a-Paris, Île-de-France, 1822ko martxoaren 19a) itsuen integrazio sozio-kulturalean interesatu zen lehenetarikoa izan zen. Itsuentzako lehen eskola Parisen sortu zuen, "Institut national des jeunes aveugles" (Gazte Itsuen Institutu Nazionala) delakoaren hazia. Lehendabiziko irakurketa-materiala prestatu zuen itsuentzat eta haien laneratzea sustatu zuen. René Just Haüy mineralogista ospetsuaren anaia zen.
Bizitza
Valentin Haüy 1745 eko azaroaren 13a n jaio zen Saint-Just-en-Chaussée-n (Pikardia) familia xume batean.
Parisen ikasi zituen ikasketa klasikoak, eta han lortu zituen latina, grekoa, hebreera eta beste dozena bat hizkuntza.
Bizimodua irabazi du dokumentu ofizialak, notarioak, komertzialak edo pribatuak itzuliz. 1781 ean "Bureau acamique d'écriture" ko kidea eta irakaslea izan zen, 1783 tik aurrera erregearentzat lan egin zuen gaztelania, italiera eta portugesaren interpretari gisa. 1786an Erregearen, Almirantazgoaren eta Kontsistorioaren Interpretearen titulua jaso zuen.
"Bureau des Écritures" kidea izan zen.
1771n, Parisko Concorde plaza n (garai hartan, Luis XV.a plazan) Saint Ovid azokaren harira haur itsuek egindako emanaldiaren lekuko izan zen. Publikoaren jarrera txarrak minduta utzi zion, horregatik eskola bat sortzea erabaki zuen, Abade de l'Épée-k gor gende mutuen alde egin zuen eskola bezala.
1784ko maiatzean, Donibane Garazi elizako atariaren azpian, eskale gazte bat aurkitu zuen, Francois Lesueur,eta limosna bat eman zion. Gazteak akats bat bat zela adierazi zuen, txanpon baliotsuegia eman ziolako. Horregatik bere lehen ikaslea izan zen.
Bere ideia bikainena itsuak karaktere berezien bidez irakurtzeko modua izan zen: alfabeto latindar normalaren letrak (baina tamaina askoz handiagoarekin) paper lodiko orrietan grabatuta. Metodo honekin, Lesueur-ek irakurtzen ikasi zuen, esaldiak konposatzen eta ortografiaren oinarriak eta kalkuluaren oinarrizko lau eragiketak menperatzen zituen. Aurrerapen bizkorrak egin zituen eta Haüyk 1784ko irailetik aurrera zereginaren arrakasta publiko egin zuen "Journal de Paris" aldizkarian, Zientzia Akademiaren errekonozimendua jasoz.
1786 an "Institution des Enfants Aveugles" (Haur itsuen erakundea) sortu zen. Helburua ikasleei instrukzioa ematea eta eskuzko lan batzuk irakastea zen.
Iraultza zehar, instituzioa Estatu berriaren ardura bihurtu zen. 1791 ko irailaren 28 an, erakundea "Institut national des aveugles travailleurs" bihurtu zen (Itsuen Langileentzako Institutu Nazionala).
Valentin Haüyk bere garaiko bizitza politikoan aktiboki parte hartu zuen.Iraultza garaian 1792 ko hauteskundeetan lehen batzarraren idazkaria izan zen, baita ere komisario zibila eta gero komisario iraultzailea.
Iraultzaren hirugarren urtean atxilotu zuten,terrorismoaz salatua.
1817an, Parisera itzuli zen, bere lana ia ahaztuta zegoela. Hil baino hilabete batzuk lehenago, berak sortutako erakundea bisitatzeko baimena jaso zuen eta garai hartan "Institution royale des Jeunes Aveugles" izena zuen (Itsu Gazteentzako Errege Erakundea). 1821 eko abuztuaren 21 ean ekitaldi solemne bat antolatu zen haren omenez.
1822 ko martxoaren 19an hil zen. Parisko Père-Lachaise hilerrian lurperatuta dago, bere anaiaren konpainian.Mendeko filosofoek asko eraginda, Teofilantropiaren kultu iraultzailearen sortzaileetako bat izan zen.
Lenna
Lenna Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lennak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Anmoore (Mendebaldeko Virginia)
Anmoore Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Harrison konderrian kokatuta dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dümmer
Dümmer (Dümmer See) Alemaniako aintzira handia da, Saxonia Beherean dagoena. 13.5 km²-ko azalera du eta hegazti migratzaileek askotan bisitatzen dute.
Typhlops golyathi
Typhlops golyathi Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Abriachan
, 'Obar Itheachan', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Loch Ness aintziraren mendebaldeko ertzean dago, Inverness udalerritik 15 kilometro hego-mendebaldera. 120 biztanle inguru ditu.
Ilunabar Aldea (1959ko telesaila)
Ilunabar Aldea (The Twilight Zone) AEBtako zientzia-fikzio, fantasia eta suspensezko telesail bat da. 1959ko urriaren 2tik 1964ko ekainaren 19ra CBS katean aireratu zen. Denera 156 atal izan zituen eta 5 denboraldiz aireratu zen.
Telesaila estreinatu zen garaian berehalako eta sekulako arrakasta izan zuen eta ikusle andana bildu ohi zuen telebistaren inguruan. Arrakasta honi esker jatorrizko zuri-beltzeko telesaila klasiko honetaz gain, gerora telesailaren bertsio modernizatu berriak aireratu izan dira, bakoitza aireratua izan zen garaiko gizarteari egokitua, Ilunabar Aldea (1985eko telesaila) eta Ilunabar Aldea (2002eko telesaila), bai eta zinemarako Twilight Zone: The Movie (1983) filma eta telebistarako Twilight Zone: Rod Serling's Lost Classics (1994) telefilma ere.
Sarrerako eta amaierako musikaren doinu edo gitarra riffa telesailaren ikur bilakatu zen, hura entzutearekin bakarrik jendeak telesail honekin lotzen baitu, ondorioz telesaila honetan nahiz hurrengo bertsioetan erabilia izan da.
Euskal Herrian bai ETB1ean euskaraz nahiz ETB2an gaztelaniaz aireratu izan da.
Telesaila
Ilunabar Aldea telesailak zientzia-fikziozko literatura generoko idazle prestigiotsu askoren gidoiak izan zituen, tartean Charles Beaumont, Richard Matheson, Jerry Sohl, George Clayton Johnson, Earl Hamner Jr., Reginald Rose eta Ray Bradbury. Atal asko Ambrose Bierce, Lewis Padgett, Jerome Bixby eta Damon Knight idazleen idazlanen egokitzapena izan ziren.
Telesail honetako atalak zuzendu zituzten zinemagileen artean honakoak daude: Abner Biberman, Richard Donner, Robert Florey, Mitchell Leisen, Robert Parrish, Ted Post, Stuart Rosenberg, Richard C. Sarafian eta Don Siegel.
Atal asko Hollywoodeko aktore ospetsuek antzeztu zituzten, adibidez: Dana Andrews, Martin Balsam, Charles Bronson, John Dehner, Andy Devine, Dan Duryea, Robert Duvall, Peter Falk, Anne Francis, Dennis Hopper, Buster Keaton, Jack Klugman, Martin Landau, Ida Lupino, Lee Marvin, Kevin McCarthy, Burgess Meredith, Vera Miles, Elizabeth Montgomery, Agnes Moorehead, Leonard Nimoy, Warren Oates, Donald Pleasence, Robert Redford, Burt Reynolds, Cliff Robertson, Mickey Rooney, Telly Savalas, William Shatner, Inger Stevens, Rod Taylor, Lee Van Cleef, Jack Warden, James Whitmore, Dick York eta Gig Young.
Rod Serling bera atal guztien sarrerako narratzailea izateaz gain, saioaren hasieran ere agertzen zen.
Chéry
Biztanleria
2007an Chéry udalerrian erroldatutako biztanleak 221 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 122 etxebizitza zeuden, 99 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 120 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 99 etxebizitza nagusietatik 86 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 18 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 64 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Mormyrus rume
Mormyrus rume Mormyrus generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Chéry
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 133 ziren, horien artean 94 aktiboak ziren eta 39 inaktiboak ziren. 94 pertsona aktiboetatik 89 lanean zeuden (52 gizon eta 37 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 39 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chéry udalerrian 103 unitate fiskal zeuden, 212 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.581 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Chéry udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 624 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Prin-Deyrançon
Prin-Deyrançon Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Prin-Deyrançon udalerrian erroldatutako biztanleak 562 ziren. Familiak 219 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 33 bakarrik bizi ziren emakumeak), 66 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 91 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 256 etxebizitza zeuden, 220 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 243 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 220 etxebizitza nagusietatik 179 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 54 etxek lau zituzten eta 142 etxek bost zituzten. 165 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 79 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 122 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 342 ziren, horien artean 266 aktiboak ziren eta 76 inaktiboak ziren. 266 pertsona aktiboetatik 240 lanean zeuden (132 gizon eta 108 emakume) eta 26 langabezian zeuden (13 gizon eta 13 emakume). 76 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Prin-Deyrançon udalerrian 232 unitate fiskal zeuden, 586 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.213 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 igeltseroak, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria, 2 eraikuntza enpresak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra etxerako tresna denda bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hualaihué
Hualaihué Txileko hegoaldeko komuna da. Los Lagos eskualdeko Palena probintzian dago. 8.273 biztanle (2002). Komunaren hiriburua Hornopirén da.
Kontrarreforma
Kontrarreforma edo Erreforma Katolikoa XVI. mendearen erdialdean Erromatar Eliza Katolikoak garatutako barne erreforma mugimendua izan zen, Erreforma Protestanteari aurre egiteko nahian. Doktrina, barne-egitura, ordena erlijiosoak eta mugimendu espiritualak izan ziren burututako aldakuntzen jomuga.
Johann Stephan Pütterrek 1776an sortu zuen Kontrarreforma (Gegenreformation) terminoa, eta hitza eremu ez-katolikoetan hedatu zen, Eliza Katolikoaren barneko aldaketa horiek protestantismoen sorrerak eragin zituela eta horien helburu nagusia hedapen protestantea geldiaraztea zela azpimarratzeko.
Lutero Alemanian Erreforma Protestantea egiten ari zen garai berean, beste leku batzuetan, batez ere Italian eta Espainian, Eliza berritzeko saioak ari ziren egiten, erregeak, elizgizonak, laikoak nahiz erlijiosoak. Gauza guztiz argia zen Elizak aldaketa baten beharra zuela, baina katolikoek Elizaren beraren baitatik egin nahi zuten erreforma, hutsegiteak salatuz baina ortodoxia errespetatuz. Hori da Luteroren zismaren garai berean egin ziren ahalegin horien eta proposamen protestantearen arteko alde nagusia. Nolanahi ere, ahalegin horiek gorabehera, Trentoko Kontziliorako (1545–1563) deialdia arte itxoin behar izan zen Elizaren buruzagiek eliztarren artean zegoen desira berritzaile hori bere egin zuten arte.
Berrikuntza espirituala
Trentoko Kontzilioko erabakiak hartu baino askoz ere lehenago hasi zen Erreforma Katolikoa. Aldaketen berri adierazten zuten mugimendu asko zegoen eliztarren artean, bizimodu espirituala hobetzeko saioak alegia, herrien eta egoeren arabera modu desberdinez gauzatuko ziren egitasmoak.
Espainian, Errege-erregina Katolikoek gotzaintza, kleroa eta erlijio ordenak berriztatzeko lanari heldu zioten. Cisneros kardinalaren laguntza erabakigarria izan zen eginkizun horretan, hark berriztatu baitzituen frantziskotar ordenak eta Alcaláko Unibertsitatea fundatu, helburu nagusia Bibliaren azterketak bultzatzea eta sakontzea zuen erakundea.
Italian ere sortu ziren egitasmo berriztatzaileak. Horien artean aipagarria da oratorioen higikundea. Laiko eta apaiz taldeak ziren, Erdi Aroko anaidiak gogoan harturik, debozioaren bidez, eta behartsuenganako eta erienganako karitateaz, berriztatze espirituala egiteko elkartzen zirenak. Higikunde horietako zenbaitek indar handia hartu zuten, hala 1494an Vicenzan fundatu zen San Jeronimoren Konpainia Ezkutukoa izenekoak. Edota laiko batek, Ettore Vernazzak, 1497an Genoan sortutako Jainkozko Maitasunaren Oratorioak. Beste asko ere eratu ziren Italia osoan zehar: Milanen, Napolin, Brescian, Veronan.
Talde horiez gainera, izan ziren beste batzuk ere, elizgizon sekularrenak. Kongregazioak eratuz elkartu ziren, erruki eta karitate lanak taldean egin ahal izateko, kanpoan jakinarazi gabe, eta hala sortu ziren, besteren artean, teatinoak, barnabitak eta somaskoak. Ildo horretan berean ipini daiteke Jesusen Lagundiaren fundazioa. Jesuitak, monasterioko eginbeharretatik libre, bete-betean aritzen ziren apostolutza lanetan. Elizgizon sekularrez zegoen Lagundia osatua, eta beren kideen perfekziozko bizitza bultzatzea eta fedea zabaltzea zuten helburua, predikuaren bidez, gogo jardunak eginez eta dotrina irakatsiz. Jesuitek, usadiozko hiru botoez gainera, laugarren boto bat ere bete behar zuten, hau da, Aita Santuarekiko obedientzia, eta hori berrikuntza handia izan zen, nahiz eta ez zen beti ondo ulertu. Lagundia oso bizkor ugaldu zen, eta berehala zabaldu zen mundu ezagun osora, Asia, India eta Japoniaraino. Lagundiko kideek heziketa filosofiko eta teologiko sendoa zuten, eta aipagarria da, orobat, haien espiritualtasun sakona, aszetismo gogor batez elikatzen zena, otoitza eta apostolutza lanez gainera. Jesuiten lana erabakigarria izan zen Eliza Katolikoaren berriztatzean, dotrinaren eta errukiaren alorretan batez ere.