cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bedawi hizkuntza
Bedawi edo Beja hizkuntza (Bedàwie) Itsaso Gorriaren ertzeko Sudango, hegoaldeko Egiptoko, eta ipar-mendebaleko Eritreako hizkuntza da, iparraldeko adarreko Hizkuntza kuxitikoa dena.
Orotara, 1,178,000 Bedawidun dira, hetarik 951,000 Sudanen (1982 SIL).
Hizkuntza honetan, euskaraz bezala, aditz molde alokutiboak erabiltzen dira.
Afrikako, Karibeko eta Ozeano Bareko Herrialdeak
Afrikako, Karibeko eta Ozeano Bareko Herrialdeak (AKOB) nazioarteko erakundea da, 1975eko Lomeko Itunaren aktibitateak koordinatzeaz arduratzen dena.
Epiroko Despoterria
Epiroko Despoterria, Epiroko Printzerria (grezieraz: Δεσποτάτο της Ηπείρου) edo Artako Despoterria ere deitua, Epiro eskualdean sortutako estatua izan zen, 1204an, Konstantinopla gurutzatuen esku erori eta Konstantinoplako Latindar Inperioa eratu ondoren. 1205 eta 1358 bitartean existitu zen.
Historia
1204an gurutzatuek Konstantinopla konkistatu zuten, eta Pemaneoko guduan garaipena lortu ondoren (1204ko abendua) Bitinian sartu ziren. Konstantino Laskaris enperadorea borrokan hil zen 1205eko urtarrilean eta bere anaia Teodoro I.a Laskaris Nizeako enperadore izendatua izan zen. Baina Konstantinoplako aitalehena zen Joan X.a Kamatherosek, Traziara ihes egin zuena, ez zuen Nizeara joan izan nahi Teodoro koroatzera. Bulgariarrek Trazia 1205eko otsailean inbaditu zuten armada kumanoen laguntzarekin, eta, aldi berean, Teodorok porrot lazgarri bat jasan zuen gurutzatuen aurka, orain latindar deituak, Adramitioko guduan. Latindarrek ia Trazia guztia eta Bitinia okupatu zituzten, Saint Pol (Demotikako konderria) eta Luis Bloisekoa (Bitiniako Dukerria) kondearen kontura dukerri bihurtu zituztenak.
Traziako greziarrak matxinatu egin ziren, eta Demotika eta Adrianopolisek euren burua bulgariarri eman zieten. Filipopolis, nominalki Rainiero Trithekoari emandako dukerri baten buru zena, setiatua izan zen. Baldintza hauetan, Nikopoliseko bizantziar gobernaria zen Mikel I.a Angel Komnenok bere burua despota izendatu zuen eta bere domeinuak hedatu zituen hiriburu bezala Arta izendatuz.
Pernis ptilorhynchus
Pernis ptilorhynchus Pernis generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Dendrophryniscus bokermanni
Dendrophryniscus bokermanni Dendrophryniscus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Profilaxi
Profilaxia edo prebentzioa gaixotasunak saihesteko edo hauek agertu baino lehen hartzen den estrategia da.
Aurreneurri edo neurri profilaktikoen artean, besteak beste, hauexek daude:
Medikuntza Prebentiboa espezialitateak arlo hau jorratzen du espezifikoki.
Familiako medikuntzak ere aurreneurriak lantzea zeregin nagusietarikoa du.
Herriko jakituriak ere historian zehar kontuan hartu du, atsotitz honek erakusten duen moduan: "Zauria sendatzea baino, ez egitea obe".
Konfederazio
Konfederazioa lege batzuk partekatzen dituzten estatu burujabeen batasuna da; estatu guztiei laguntza ematen dien gobernu zentrala osatzen dute. Interes berdin batzuengatik elkarturik, atzerriko ordezkapenak, atzerriko merkataritza eta diru bera erabiltzen dute. Termino politikoetan, konfederazioa atzerriko ordezkapen bakarra duten estatu subiranoen batasunari deritzo.
Konfederazioa eta federazioaren desberdintasun nabarienak honakoak dira: lehenak autonomia maila altua eta botere zentral mugatua du; aldiz, federazioetan, konpetentzia batzuei uko egiten zaie eta botere zentrala handiagoa da. Bestalde, konfederazioeatan estatu bakoitzak sezesio eskubidea dauka.
Jiříkov (Bruntálgo barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1385 urtean egin zen.
Sozialismo Demokratikoaren Alderdia
Sozialismo Demokratikoaren Alderdia (Partei des Demokratischen Sozialismus, PDS) 1990ean sortutako Alemaniako alderdi politiko bat izan zen. PDS Ekialdeko Alemaniako alderdi bakarra zen Alemaniako Alderdi Sozialista Bateratuaren (Partei des Demokratischen Sozialismus, SED) oinordekoa zen.
2007ko ekainean WASGekin bat egin eta Die Linke alderdia sortu zuen.
Llanddyfrwyr-yn-Edeligion
, Galesko udalerri bat da, Monmouthshire konderrian.
La Redonda
La Redonda Salamancako udalerria da, El Abadengo eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 94 biztanle zituen.
Leidengo Unibertsitatea
Leidengo Unibertsitatea (Universiteit Leiden), Herbehereetako unibertsitate zaharrena.
1575ean fundatu zuen Gilen I.a Orange-Nassaukoak, Laurogei Urteko Gerrako herbeheretar iraultzaileen buruak. Izan ere, Leiden hiriak zeregin erabakigarria izan zuen Laurogei Urteko Gerran. 1572an, Leidengo herritarrek espainiarren kontrako iraultzaileekin bat egitea erabaki zuten. 1574ko maiatzean, hiria setiatu egin zuen Herbehereetako gobernadore Luis de Requesensek. Urte hartako urriaren 3an, ordea, hiriko dikeak suntsitu zituzten, eta hala lortu zuten ur bidez herritarrak hornitu eta espainiarrei aurre egitea. Bada, setioaren kontra borrokatu izana eskertzeko eraikiarazi zuen Gilen I.ak 1575ean unibertsitatea. Orduz geroztik, hiriaren bereizgarri dira unibertsitatea, ikasleak eta ikasle-egoitzak.
Unibertsitate honetan, hainbat asmakizun egin dira. Aipatzekoa da, esaterako, Leyden botila, beirazko botila batekin egindako kondentsadorea. Pieter van Musschenbroekek asmatu zuen 1746an. Kriogenia-arloan eman zen beste aurrerapauso bat: Heike Kamerlingh Onnesek, 1913ko Fisikako Nobel saridunak, helioa likidotu zuen lehenbizikoz 1913an.
Leidengo Unibertsitateko beste hiru irakasleri eman diote Nobel saria: Hendrik Antoon Lorentzi eta Pieter Zeemani, fenomeno optiko eta elektronikoen arloan egindako lan aitzindariarengatik, eta Willem Einthoven fisiologoari, hari-galvanometroa asmatzeagatik. Unibertsitateari sona handia eman zioten nazioartean, halaber, Albert Einstein and Paul Ehrenfest fisikariek, Christiaan Snouck Hurgronje islam-adituak, Cornelis van Vollenhoven zuzenbide-adituak eta Johan Huizinga historialariak. 2005ean, teoria kuantikoari buruzko Albert Einsteinen eskuizkribu bat aurkitu zuten Leidengo Unibertsitateko liburutegietan.
Gaur egun, ikerketa-zentro garrantzitsua da Leidengo Unibertsitatea, eta nazioarteko nahiz Herbehereetako 40 ikerketa-institutu baino gehiago biltzen ditu. Zazpi fakultate hauek ditu: arkeologia, zuzenbidea, humanitateak, zientzia, gizarte- eta portaera-zientziak, LUMC medikuntza-fakultatea eta Campus The Hague.
Gobioidei
Gobioidei arrain pertziformeen azpiordena da, tartean gobidoak dituena. Azpiordenak 2.211 espezie ditu, zazpi familiatan banaturik. Gobioidei azpiordenaren barneko harreman filogenetikoak ikertzeko datu molekularrak beharrezkoak izan ziren. Kide gehienak itsastarrak (eta batez ere bentikoak) izanda ere, %10a ur gezakoa da. Organismo bentiko gehienek moduan, ez dute igeri-maskuririk eta itsas hondoan bizi dira.
Fragako gudua
Fragako gudua 1134. urtean, gaur egun Espainiako Aragoi autonomia erkidegoan dagoen Huesca probintzian kokatzen den Fraga udalerrian jazo zen gudu bat da. Gudu honetan Fragako gotorlekua setiatzen ari zen Alfontso I.a Nafarroakoa eta bere gudarosteak, eta gotorlekuari laguntza eskeintzera bertaratu ziren Almorabide indarrak borrokatu ziren. Almorabideak garaile atera eta handik gutxira Alfontso erregea hil zen.
Gudua
1134ko urrian, Alfontso I.a Nafarroakoa erregeak (musulmandarrek Ibn Rudmi, Ramiroren semea, edo al-Farandji deitzen zioten) bere gudarosteekin Fraga sitiatu zuen. Erantzuna berehala etorri zen: Kordobako emirrak, kalifaren semea zenak, zaldizko 2.000 gizon beharrezko zituzten hornigaiez ongi prestatu zituen, Murtzia eta Valentziako emirrak 500 zaldu armaz hornitu zituen, eta azkenik Lleidako agintariak beste 200 gizon prestatu zituen. Behin hiru indar multzoak elkartuta, setiatutako hiriaren parean hura askatzeko asmoz bertaratu ziren. Alfontso Borrokalaria, bere indar kopuruaren nagusitasunaz oharturik etsaia gutxietsi zuen:
Lleidako Ibn ‘Iyad agintariak lehenbiziko erasoaldia burutu zuen. Kristauen lerroak erasoaldiaren ondorioz birrindu eta handik aurrera larri antzean ibili ziren. Halere, Alfontso Borrokalaria, oraindik bere nagusitasunaz ziur zegoela, azkenik bere gudarosteen buru jarri zen. Murtziako Yahya ben Ghaniya emirraren zalduneriarekin topo egin zuen, azken honek Ibn ‘Iyad-ekin batera kristauak menperatu zituzten. Orduan, Fragako biztanleak gotorlekutik atera (haien gehiengoa arabiar jatorriko zen) eta kristauen kanpalekuen aurka jo zuten; arabiar gizonek hil eta emakumeek arpilatu egin zuten. Hornigaiak gotorlekuaren harresien barnera eraman zituzten. Kordobako emirrak bere zalduneriarekin erasotu eta kristau gudarosteak behin betiko sarraskitzeko aukeratu zuen unea izan zen. Alfontso Borrokalariak jada bere gizon gehienak galdu zituelarik, ihes egitea beste aukerarik ez zuen izan, honela egin zuen, Zaragozan babestuz. Handik hogei egunera Alfontso borrokalaria hil egin zen.
Gudu honetan zehar Zentulo VI.a Bearnokoa ere hil zen.
Granite Hills (Kalifornia)
Granite Hills Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Diego konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dinah Craik
Dinah Craik, jaiotzez, Dinah Maria Mulock (St-upon-Trent, Staffordshire, 1826ko apirilaren 20a - 1887ko urriaren 12a) idazle ingelesa izan zen, 1840 eta 1880 urteen artean aktibo. Haurrentzako kontakizunekin hasita, nobelagile emankor eta ezagun bihurtu zen. Bere libururik onena eta ezagunena John Halifax zalduna da (1857). Ospe handia izan zuen eta hainbat hizkuntzatara itzuli zen. Eleberri hau lehen lerroan kokatu zuen bere garaiko emakume nobelagileen artean. Espiritu liriko peto-petoa, Irlandako eta Cornuallesko bidaiei buruzko narrazioak eta Emakume batek emakumeei buruz egindako gogoetak ezaugarri zituen poema batzuk argitaratu zituen. Bere bibliografian The Little Lychetts (1855), The Fairy Book (1863), The Adventures of a Brownie (1872) edo The Little Lame Prince and His Travelling Cloak (1874) kategorietako lanak ere nabarmentzen dira.
Biografia
Thomas Mulock artzain ebanjelista, jatorri irlandarreko erlijioso xelebrea, eta haren emazte Dinahren alaba, 1826ko apirilaren 20an jaio zen St-upon-Trenten (Staffordshire). Garai hartan, kongregazio txiki bateko ministro zen aita. Mulock ohitura moral zurruneko gizona zen, baina literatura eta poesia gustatzen zitzaizkion — esaten zutenez, haren sermoiak, alegia, literatura-estilo sutsua zuten—. Dinah Mulock-ek haurtzaro osoa igaro zuen Newcastle-under-Lymen, beti maitasunez gogoratzen zuen lekua, eta Brampton House Academy-n hezi zen, etxetik oso gertu zegoen eskola batean, non irakurri eta gozatu ahal izan zuen lehen aldiz —ilustrazioek erakarrita— Simbad el Marino edo Robinson Crusoe eleberriekin. Gero, nerabezarora iritsita, Jane Austen, Edward Bulwer-Lytton, sir Walter Scott eta Charles Dickens, Shakespeare eta Chaucer irakurgai bihurtu ziren. Eguneroko errutina monotonotik ihes egiteko modua zen, jasotzen zuen hezkuntza, emazte ona, kristau ona,eta asko jota, irakasle edo etxe-irakasle ona izatera bideratuta baitzegoen. Haurtzaroan eta lehen gazterian eragin handia izan zuen aitaren ekonomia ezegonkorrak, baina hezkuntza ona lortu zuen. 1839ko udan, Dinah Londresera joan zen familiarekin. Italiera, grekoa eta latina ikasi zituen, eta Government School of Design at Somerset Housen marrazten ikasi zuen. Alabaren eskakizunei erantzunez, Thomas Mulock-ek zerikusia izan zuen literatura ingeleseko irakasle gisa lan egiteko. Ordurako erabakita zuen idaztera dedikatuko zela, emakumeak gizonekin lehiatu zitezkeen lanbide bakarra "...eta euren esparruan lehiatu". Proiektu hori atzeratu egin zen, 1845ean ama hil baitzen. Ondorioz, etxea administratu eta Tom eta Benjamin nebak zaindu behar izan zituen. Beraz, 1847 ra arte ez zen behin betiko abiatu bere literatura-proiektua —Jane Eyre-ren Charlotte Brontë (1847) lanaren arrakasta itzelak bultzatuta—.
Lana
Londresen bi lagun zituen, eta haien laguntza baliagarriena izan zen gero: Alexander MacMillan eta Charles Edward Mudie. Miss Camilla Toulmin-ek Westland Marstoni aurkeztuta, berehala egin zituen lagunak Londresen, eta pizgarri handia aurkitu zuen haurren kontakizunetarako, hasieran, arrazoi ekonomiko hutsengatik izan bazen ere. Cola Monti (1849) izan zen ezagunena. Urte berean, The Ogilvies lehen eleberria egin zuen hiru liburukitan, eta arrakasta handia izan zuen. Ingalaterra viktoriarreko harreman sentimentalen eta maritalen (ergo sozialaren) azterketa hunkigarri eta berezia da. Olivek jarraitu zuen 1850ean, agian bere fikziozko lan irudimentsuena; Charlotte Brontë eleberriaren aldaera bitxia da, terminoaren zentzu musikalean, eta antzekotasun estuak ditu. Familia burua (1851) eta Agatharen senarra (1853), non autoreak East Dorset-en oroitzapenen eragin handiaz baliatzen baita, agian hobeto eraikita zeuden eta nobela gisa eraginkorragoak ziren, baina nekez zuten xarma bera. Lehen lan horietan pasio eta indar handia dago, eta Craikek idazten zuen guztia bere printzipio nagusiak eta sentimendu sakona zituen ezaugarri. Alice Learmont kontakizun feeriko gozoa 1852an argitaratu zen, eta aldizkako argitalpenetan agertutako kontakizun labur ugari, horietako batzuk irudimenezko ahalmen handikoak, 1853an argitaratu ziren, Avillion eta beste ipuin batzuk izenburupean. Liburuki honetako kontakizun batzuek irudimen ederra dute. Antzeko bilduma bat, merezimendu txikiagokoa, 1857an agertu zen Ez dago berririk izenburupean. Miss Mulock-ek Wildwooden (North End, Hampstead) landa-etxe bat erosi zuen. Arrakasta lortu zuen autore gisa, eta gizarte-zirkulu zabal baten 'apaingarri' bihurtu zen.
1857an, John Halifax zalduna agertu zen. Ingalaterrako klase ertaineko bizi-ideal handienaren oso irudikapen noblea zen, eta hamarkada askoan iraun zuen garai hartako emakume idazleen lanen mailan, George Eliot izan ezik. John Halifax idaztean, ordea, Miss Mulock-ek ia agortuta zuen bere hitzaldia, eta haren hurrengo lan garrantzitsua, A Life for a Life (1859), nahiz eta oso nobela ona —askoz ere hobeto ordaindua, eta agian John Halifax baino irakurriagoa—azken honen xarma iraunkorra izatetik urrun zegoen. Eleberri epistolar bikaina da, gizon eta emakume baten, Max Urquhart eta Dora Johnstonen bizipen dramatikoak kontrastatzen dituena —gizonezkoak pasio-krimen bat egin du; emakumezkoa, ama ezkongabea—, eta haren sufrimendu- eta erredentzio-gorabehera bereziek frogatzen dute emozionalki antzekoak direla. Gero idatzi zuenetik gutxi da garrantzitsua, haurrentzako ipuin zoragarri batzuk izan ezik. Mistress and Maid (Ama eta neskamea) (1863), jatorriz Good Words-en agerikoa, txikiagoa zen alderdi guztietan; eta Christian's Mistak lanak (1865) partzialki zuzendu zuen gainbehera, baina haren ondorengo eleberriak ez ziren oso kontuan hartzekoak. Fikziozko lehen lanen oinarri izan zen benetako grina ez zen modu antinaturalean desagertu helduaroan, eta, berez, elementu didaktiko gehiegi izateak ordeztu zuen. Horren ondorioz, ondorengo zenbait argitalpenek saiakera didaktikoak ziren, eta, horien artean, Emakume baten gogoetak emakumeez eta Sermoiak elizatik kanpo nabarmentzekoa da. Baina azken etapan, gaztaroan hain maiz erabili izan zuen ipuin fantastikora itzuli zen eta arrakasta handia lortu zuen The Little Lame Prince (Printze herrena) (1874) haurrentzako kontakizun xarmagarriarekin. 1852an poemak argitaratu zituen, eta 1881ean bere konposizioak bildu zituen Hogeita hamar urteko poema berriak eta zaharrak izenburupean. Emakume baten poemak dira, samurrak, etxekoak eta, batzuetan, gogotsuak, beti kantu jatorrak, eta benetako sentimendu baten emaitza; batzuek —hala nola Philip my King— bere besoetakoari zuzendutako bertsoak, Philip Bourke Marston, eta "Douglas, Douglas, tender and true"— ospe handia lortu zuten.
Ezkontza eta familia
Ezagutu eta miretsi zutenek, espiritismoagatik interesatua, bihurgailu bikain eta burutsutzat hartzen zuten, eta askok beren erakargarritasuna nabarmentzen zuten fisikoki baino gehiago. Urte askoan ezkongabea izan zen, bere independentzia pertsonal eta profesionalaz jeloskor, eta, guztien harridurarako, 1865eko apirilaren 29an ezkondu zen George Lillie Craik, Macmillan & Co. enpresako bazkidearekin, eta izen bereko eskoziar George Lillie Craik idazle eta literatura-kritikariaren ilobarekin (1798-1866); handik gutxira, Shortlands herrian, Bromleytik hurbil jarri zen bizitzen eta bertan jarraitu zuen hil arte. Ezkondu eta lau urtera, Dorothy izeneko neskato abandonatu bat adoptatu zuten, gurasoek "zeruko oparia" deitzen zutena. Nahiz eta etxekoandre eta ama bikaina izan, Dinah Mulock-ek ez zuen inoiz alde batera utzi literatura-ibilbide ospetsu eta irabazizkoa —Dorothyren bizitzako lehen urteetan izan ezik, senarra aurka egon arren—, A Brave Lady (1869-70), Hannah (1871), Young Mrs nobelek frogatzen dutenez. Jardine (1879) eta King Arthur: Not a Love Story (1886). Monsieur Guizot-en eta haren familiaren intimoa izatera iritsi zen, Memoir of Barante itzuli zuen, eta Madame De Witt alabaren liburuak ere itzuli zituen. Azken urteetan, Cornuallesen eta Irlandako iparraldean bidaiak egin zituen, eta hango erreportajeak irudi ugarirekin argitaratu ziren, 1884 eta 1887. urteetan, hurrenez hurren.
Leire Garmendia
Leire Garmendia (Zarautz, Gipuzkoa, 1995) zinemagilea eta surflaria da, Glassy dokumentalaren egilea, emakume kirolariek jasaten duten matxismoa salatzea eta datozen belaunaldiak motibatzea du helburu dokumentalak.
Castellammare del Golfo
Castellammare del Golfo Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Jiříkovice
Jiříkovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 910 biztanle ditu eta 4,54 kilometro koadroko azalera. Brno-Landako barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1349 urtean egin zen.
Akodon budini
Akodon budini Akodon generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Dendrophryniscus brevipollicatus
Dendrophryniscus brevipollicatus Dendrophryniscus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Martin Glaessner
Martin Fritz Glaessner (Aussig, Austria-Hungariako Inperioa, 1906ko abenduaren 25a - Melbourne, Australia, 1989ko azaroaren 23a), geologo eta paleontologo txekiarra izan zen, Kanbriarraurreko fosilekin egindako lanarengatik ezaguna. Ikerketak Australian egin zituenez paleontologo australiarra izan zela esaten da.
Hastapenak
Martin Glaessner Austria-Hungariako Inperioko Aussig izeneko herrian jaio zen. Gaur egun Txekiar Errepublikan kokaturik dago eta Ústí nad Labem izena du. Aita Arthur Glaessner ingeniari kimikoa zen, keramika, beira eta farmakologia industrietan aditua eta Vienako zientzia komunitatean oso ezaguna. Vienako Historia Naturaleko Museoko ikertzailea izan zen 1923 eta 1932 artean eta 1929 urtean Zuzenbide doktoretza atera zuen Vienako Unibertsitatean. 1931 urtean Geologia eta Paleontologian doktoratu zen. 1930 eta 1931 artean Londresko Historia Naturalaren Museoan ikertzaile lanak egin zituen.
Errusian
Mikropaleontologiak iekrketa geologikoetan zuen garrantziaz ohartuta 1932 urtean Moskura joan zen eta Petroleoa aurkitzeko Estatu Institutuan hasi zen lanean. 1934 eta 1937 artean Erruisiako Zientzia Akademiaren barnean Erregai Mineralen Institutuko Ikerketa burua izan zen eta 1936an Moskuko Unibertsitatean irakasle gisa egin zuen lan. 1936an Tina Tupikinarekin ezkondu zen eta 1937an Vienara itzuli zen. Arbaso judutarrak zituenez 1938ko martxoaren 19an atxilotu egin zuten baina aske utzi zuten.
Australian
Londresko petrolio konpañia anglo-irandarrean hasi zen lanean (gaur egun British Petroleum) eta Port Moresbyra bidali zuten, gaur egun Papua Ginea Berria bada ere garai hartan Australiaren menpeko lurraldea zen. 1942 urtean ebakuatu egin zuten Bigarren Mundu Gerra zela eta, orduan Melbournera joan zen. Hurrengo hiru urtetan Australiar armadarentzako Papuako mapa geologikoak prestatu zituen. 1945 urtean Principles of Micropalaeontology liburua argitaratu zuen eta erreferentziazko liburua bihurtu zen hurrengo hamarkadetan. Ordutik aurrera Adelaidako Unibertsitateko Geologia eta paleontologia katedrarekin hainbat lanpostu bete zituen. 1950. hamarkadan Ediacararreko biota aztertzen hasi zen, taxonomia ezarriz eta paleobiologia eta estratigrafia eremuetan oinarrizko ekarpenak eginez. Reg Sprigg-ek marmoken arbasoak zirela uste zituenak berraztertu zituen eta taxoi berriak sortu zituen. Ediacararra garai geologikoaren mugak zehazten ere lagundu zuen, hasiera aurreneko animalia zelulanitzen agerpenean finkatuz. 1971 urtean erretiratu zen.
Sariak
1982 urtean Estatu Batuetako Geologia Elkarteko Lyell domina eta Amerikako Zientzia Akademiaren Walcott domina jaso zituen. 1985 urtean Australiako Ordenaren domina jaso zuen, australiarrentzako sari gorena.
Castelvetrano
Castelvetrano Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Castelvetranok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aberffrwd (Monmouthshire)
Aberffrwd, Galesko udalerri bat da, Monmouthshire konderrian.
Pernis celebensis
Pernis celebensis Pernis generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Sigave
Sigave, Wallis eta Futuna uharteetako Frantziako atzerriaren kolektibitatea osatzen duten hiru erresuma tradizionaletako bat da. Lurralde hau Futuna uhartearen mendebaldeko zati handi bat da. Wallis eta Futuna barruan hiru erresuma tradizionalak daude: Sigave, Alo eta Uvea. Hizkuntza ofiziala frantsesa da eta bertako hizkuntza, futunera.
Ekonomia
Funtsean nekazaritzaren ingurukoa da, biziraupenerako nekazaritzara bideratuta, bertako beharretarako egokituta. Ba da ere eskala txikiko arrantza.
Historia
Duela 5000 urte (K.a. 3000), Txinako Hegoaldeko kostaldeko biztanleak, mihiaren eta arrozaren hazleak, itsasartea gurutzatzen hasi ziren Taiwanen finkatzeko. K. a. 2000 inguruan, migrazioak Taiwanetik Filipinetara gerturatu ziren. Laster hasi ziren migrazio berriak Filipinetatik Sulawesi eta Timorrera eta, handik, Indonesiako artxipelagoko beste uharteetara. K. a. 1500 inguruan. Beste mugimendu batek Filipinatik Ginea Berrira eta harago, Ozeano Barera eraman zuen. Austronesiarrak, zalantzarik gabe, gizateriaren historiako lehen nabigatzaileak izan ziren.
Historiak aitortutako Futunaren lehen europar bisitariak Willem Schouten eta Jacob Le Maire izan ziren 1616ko maiatzaren 22an arraunean irlara hurbildu zirenak. Eendracht itsasontzia pilotu zuten, 350 tonako itsasontzia. Zortzi egun inguru egon ziren artxipelago txiki honetan Papua Ginea Berria aldera abiatu baino lehen.
Futunaren ekialdeko Alo erresumak protektoratu ituna sinatu zuen Frantziarekin, 1961ean, erreferenduma egin ondoren, Frantziako atzerriaren kolektibitatea bihurtu aurretik.
Politika
Uharteen burua edo erregea Tamolevai, Keleta'ona edo Tui Sigave izena jasotzen du. Berarekin bost ministro (Aliki fa'u) daude baina hauen autoritatea mugatua da herrien buruen aurrean. Herrien buruak uhartearen familia nagusiek izendatzen dituzte. Aloren erregeak delegatu bat du herri bakoitzean. Seguritatea Frantziako Jendarmeriaren esku dago. Ohiturak eta tradizioak garrantzi handia dute uharteetan.
Britainia Handia
Britainia Handia Britainiar uharteetako handiena da, Europaren ipar-mendebaldean kokatua. Erresuma Batuaren lurraldeko zati bat da.
Uharteak 219.000 km²-ko azalera du eta Europako handiena da. Britania Handia Erresuma Batua eta Ingalaterraren baliokidetzat hartua izaten den eremu geografikoa da, hala ere hau ez da zuzena.
Erresuma Batuaren barnean Ingalaterra, Gales, Eskozia eta Ipar Irlanda daude, eta eurekin batera 100 irla txiki baino gehiago. Erresuma Batua osatzen duten irla nagusiak bi dira:
Britania Handia, beraz, uharte nagusia da, Europako uharterik handiena eta munduko 8. handiena. Izen honek, beraz ez dio eragiten Ipar Irlandari modu ofizialean. Hala ere kotxeen matrikuletako letrak Erresuma Batu osorako da GB eta talde olinpikoak ere letra hauek eramaten ditu.
Britainiar izendapenaren inguruan
Britainiar edo Britanikoak Britainia Handikoak direnak dira. Britainiar hitza askotan ingeles hitzaren baliokidetzat hartzen da, baina ez da horrela. Britainiarrak Gales, Eskozia eta Ingalaterran bizi direnak dira.
Nahiz eta Ipar Irlanda Britainia Handiaren parte ez izan (bai ordea Erresuma Batukoa) bertako unionistei ere britainiar deitu ohi zaie.
Goodsprings (Nevada)
Goodsprings Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Clark konderrian kokatuta dago, Nevada estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Julius Middelthun
Julius Olavus Middelthun (1820ko uztailaren 3a - 1886ko maiatzaren 5a) norvegiar eskultorea eta hezitzailea izan zen. Bere bustoekin eta estatuekin lotuta dago gehien.
Biografia
Middelthun Buskeruden (Norvegia) Kongsbergen jaio zen. Georg Middelthun-en (1779–1831) eta Maren Margrethe Jørgensen-en (1785–1829) semea zen. Aita Kongsbergeko Norvegiako Errege Monetaren Etxean lan egiten zuen. Gaztetan urregile gisa trebatu zen Kopenhagera joan aurretik Herman Wilhelm Bissenekin ikastera. Hamar urteak zortzi urtez jarraitu zituen Erroman (1851-1856), eta ondoren Norvegiara itzuli zen.
1869tik 1886an hil zen arte, Middlethunek Christianiako Errege Marrazki Eskolan (Tegneskolen i Kristiania) irakatsi zuen, gaur egun Osloko Artisautza eta Arte Industriaren Norvegiako Akademia Nazionalean. Ikasleen artean Erik Werenskiold (1883), Louis Moe eta Theodor Kittelsen (1874) zeuden, baita Edvard Munch (1881) ere, Garrasia koadro ospetsua margotu zuena.
Metamorfosi (biologia)
Metamorfosia animalia batzuen garapenean, enbrioi eta heldu-faseen bitartean, gertatzen diren aldaketa anatomikoen multzoa da. Animalia askok ez dute jaio berritan helduen itxura. Haien enbrioitik larba bat eratzen da, eta hau, zenbait fase igaro ondoren, animalia heldu bilakatzen da. Eraldaketa horiek nahiko epe laburrean gertatzen dira; horretarako animalia helduarenak diren ehun eta organoak eratu behar dira, eta larbarenak diren organo eta ehunak desegin. Aldaketa fisiologikoak eta ekologikoak ere (bizitzeko era) gertatzen dira epe horretan. Metamorfosiaren aldiak animalia hauetako larben ehunak aldarazten dituen hormona jakin batzuek ekarriak dira, nahiz eta tenperaturak, elikadurak eta gisa horretako beste faktore batzuek ere eragina duten.
Metamorfosia oso hedatua dago animalien erreinuan, ornogabeen artean batez ere (intsektuak, moluskuak, krustazeoak, knidarioak, ekinodermatuak...). Kordatuen artean tunikadunek, zefalokordadunek (anfioxo), ziklostomoek, anfibioek eta arrain hezurdun batzuek (aingirek adibidez) izaten dute metamorfosia.
Intsektuen metamorfosia
Garapen postenbrionarioan zehar Pterygota azpiklaseko intsektuek, eklosiotik imagoa (heldua) garatu arte, zenbait muda izaten dituzte hazteko, eta bitartean ondoz ondoko aldaketak pairatzen dituzte. Hauen multzoari metamorfosi deritzo. Jasaten duten metamorfosi motaren arabera, intsektuak bi taldetan sailkatzen dira :
Anfibioen metamorfosia
Anfibioen ohiko bizi-zikloan arrautzak uretan erruten dira. Arrautzatik ateratzen den larbak igeri egin dezake eta zakatzen bidez ur azpian arnasa hartzen du. Ez du, ordea, heldutan izango duen itxura, eta heldutasunerako bidean gorputzak aldaketa morfologiko eta fisiologiko sakona izanen du.
Zapaburua, adibidez, uretan bizi da eta zakatz bidez hartzen du arnasa, eta metamorfosiaren bidez lurrean bizi eta birika bidez arnasa hartzen duen igel bilakatzen da. Baina horretarako fase hauek igarotzen ditu zapaburuak:
Metamorfosia amaitu ondoren, zapaburua igel heldu bihurtu denean, tirosina eta tirotropina artean berriro ere oreka egoera sortzen da.
Hego Euskal Herriko gaztelania
Hego Euskal Herriko gaztelania edo Hegoaldeko gaztelania (Castellano de Hegoalde, dialektu honetan) Hego Euskal Herrian mintzatzen den gaztelaniaren dialektua da.
Gaztela eta Aragoiko modalitatetarekin batera, gaztelaniazko iparraldeko dialektuetako bat da.
Gaztelaniazko dialekturik garbiena dela esaten da, batez ere Araba eta Nafarroa Garaian.
Erabilera-eremua
Erdara barietate hori Hego Euskal Herrian hitz egiten da, Nafarroa Garaia, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako lurralde historikoetan. Era berean, Errioxako (batez ere Haroaldea eta Sonsierra), Gaztelako (Miranda Ebro eta Lausa eta Mena haranak), Kantabriako (Urdialaitz eta Asoi-Aguera eskualdea ingurua) eta Aragoiko (mendebaldeko Jazetania) zonaldeetan dago.
Historia
Gaztelaniaren lehen erregistro idatziak Donemiliagako glosetakoak dira, Donemilliaga Kukullan idatziak, Nafarroako erresuman. Gainera, euskarazko oharren ondoan agertzen dira (nahiz eta aurreko erregistroak euskaraz izan). Hizkuntzalari askok diote gaztelaniaren jatorria Burgos, Errioxa eta Arabako Errioxan dagoela. Eremu horietan denbora luzez hitz egin zen euskaraz, eta batzuetan gaur egun ere hitz egiten da; beraz, euskarak eragin handia du gaztelaniaren eta latinaren arteko bereizketan. Esate baterako, Mio Ciden eresian, Gaztelaniazko literaturaren lehen poesia-lana, Rodrigo Diaz de Vivarrek (Araba-Nafarroako abizen konposatua), Burgosetik datorrenak, Minaya deitzen dio Alvar Fañezi, haren konfiantzazko lagunari. Kontua da Minaya "mi anaia" ("nire anaia") baino ez dela, anaia euskal hitza izanik, horrek erakusten digu euskara hedatu egin zela eta eragin handia izan zuela sortu berria zen gaztelanian.
1119an, Alfontso VII.a Gaztelakoa erregeak konkistatu zuen Araba, eta Gaztelako erresuman sartu zuen, garai hartan tamaina txikikoak baitziren. Horren ondoren, gaztelania administrazio-eragiketa guztietarako erabiltzea nagusitu zen, eta ondorioz, euskal elementu asko gaztelaniara itzuli ziren. Hemendik, elementu hauek sartuko lirateke:
Gauza bera gertatu zen Gipuzkoa 1200ean konkistatu zenean ere eta 1334tik aurrera Bizkaiko Jaurerriarekin, baina neurri txikiagoan, euskarak administrazioan irautea ekarri zuena, eta, izaeraz, Araba eta Bizkaia eta Gipuzkoarako erdal dialektua agertzea.
1492an Gaztelako Erresumak Iberiar Penintsulako arabiar lurraldeak konkistatu ondoren, Gaztelako Erresuman hitz egindako erromantze-hizkuntza Hego Euskal Herrian hitz egindakoaren oso desberdina zen (Nafarroa Garaian izan ezik), arabieraren elementu handiak sartu baitziren (alcohol "alkohol", almohada "burko", albaricoque "albarikoka", hasta "-ra", aceite "olio", aceituna "oliba", etab.).
Bestalde, Nafarroako Erresuman hiru hizkuntza hitz egiten ziren: euskara, nafarrera (batez ere hegoaldean) eta gaskoia (batez ere iparraldean). Eskuarki onartua dago gaskoia latinaren eta akitanieraren (antzinako euskara) arteko nahasketaren emaitza dela, eta ondoren okzitanierarekin parekatua izan zela. Hala ere, nafarrera, aragoiera eta errioxerarekin batera, gaur egun hizkuntza multzo berekotzat hartzen denaren aldaerak ziren: nafar-aragoiera hizkuntzak. Hain zuzen ere, nafarrera gainerako aldaera erromantzeetatik bereizten zuena, hala nafar-aragoierarrengandik nola gaztelarrengandik, euskarak bere gramatikan eta hiztegian zuen eragin handia zen, neurri batean gaur egungo aragoieraz gailentzen dena.
Aragoi eta Gaztelako erresumek Nafarroa konkistatu zutenean, 1512 eta 1529 artean, gaztelaniaren erabilera nagusitu zen. Hala ere, nafarrera gaztelaniaren nahiko antzekoa zenez, eta leonesa, extremadurera edo aragoiera hizkuntzekin gertatu zen bezala, gaztelar nobleziak hiztunei beren hitz egiteko modua arkaikoa eta ez oso landua zela sentiarazten zien. Horren ondorioz, nafar askok gaztelania ikastea erabaki zuten gaztelarrek estigmatizatu ez zitzaten, bereziki hegoaldekoek, Gaztelarekin (Soria bidez) edo ekialdekoekin (arrazoi beragatik eta Aragoirekin) harremanetan zeudelako. Hainbat hizkuntza gutxituk, hala nola euskara, katalana, leonera edo aragoiera, XX. mendera arteko gainbeheraren erantzule eta denboran oso luzea den efektua da. Kasurik nabarmenetako bat erronkariera euskalkiaren amaiera da, honen azken hiztuna, Antonia Anaut, 1976an hil zelarik.
Hala ere, hizkuntza horien berezko ezaugarri batzuk gailendu egin dira gaztelaniaren dialektu moduan, Hego Euskal Herriko gaztelania kasu, Espainiako Errege Akademia emandako gramatika eta fonetika arau estandarrekin kontrastatzen dutenak, eta, beraz, dialektu horiek oraindik ez daude aitortuta eta araututa, eta desagertzeko arriskuan, gaztelaniaren uniformizazioaren ondorioz.
Antzinako ezaugarriak
Nahiz eta dialektu honen berezko ezaugarri asko gaztelera osora estrapolatu diren, bereziki bere lehen urteetan, Euskal Herriko hiztunak gainerako erdaldunengandik bereizten dituzten ezaugarri handiak zeuden eta oraindik ere badaude. Horietako batzuk historiara pasa ziren, hala nola:
Dialektu honen ezaugarriak
dialektu honek berezitasun berezi batzuk ditu, gaztelaniaren gainerako dialektuetatik bereizten dutenak.
Iraganeko partizipioa partzialki saihestea
Aditz erregularrei dagokienez, partizipioa honela egiten dute: lexema + bokal induktorea + bokal tematikoa + partizipio-morfema + genero-morfema + numero-morfema. Lehen konjugazioko aditzen kasuan, -ar infinitiboa osatzen dutenak (adibidez, amar, excavar), bokal tematikoa "a" da, eta partizipio-morfema (kasu honetan, beste bi konjugazio erregularrak bezala) "d" da. Ondorioz, lehen konjugazioko partizipioen forma maskulino singularra -ado bihurtzen da, bere forma plurala -ados delarik. Gaztelaniaren dialektu honetan partzialki saihesten diren bi formak dira. -ado > -au eta -ados > -aus hitz egiterakoan, inoiz ez idatziz, izatera pasatzen da. Hala ere, femeninoaren formak ez dira aldatzen. Hona hemen adibide batzuk: Badirudi antzekotasunak dituela gaztelaniaren beste dialektu batzuekin, bereziki andaluzierarekin edo latinoamerikar batzuekin, baina ez da egia. Kasu horietan, "d" partizipio-morfema erabat saihesten da, genero-morfema "o" a bere horretan mantentzen den arren. Kasu horretan, alquilado "alkilao" esango luke ("alkilau" ahoskatzearen aurka Hego Euskal Herrian) eta dejados "dejaos" ("dejaus" -ren aurka).
Pues juntagailuaren gehiegiko erabilera
Pues juntagailua, beraz (euskarazko ba hitzaren itzulpena), oso erabilia da, batez ere ahozko hizkuntzan. Euskararen eta gaztelaniaren arteko etengabeko harremana dela eta, 1522an Nafarroako Erresumaren konkista ondoren, bai ba hitza bai pues gaztelaniazko bertsioa (nafar erromantzetik dator) bi hizkuntzetan agertzen dira eta, euskaraz eta dialektu honetan, bereizketarik gabe erabiltzen dira. Erdaldunak Euskal Herritik gainerako gaztelaniadunetatik bereizten dituen beste alde nagusia hitz horri ematen zaion erabilera da (ba soilik Euskal Herrian erabiltzen da euskaratik, beste aldaera batzuetan hitz komuna den bitartean). Gehiegi erabiltzen da, eta elkarrizketa informal bateko perpaus gehienetan agertzen da. Diskurtsoa formalagoa edo idatzizkoagoa bihurtzen den heinean, kopurua murriztu egiten da, nahiz eta hautematen jarrai daitekeen. Hona hemen adibide batzuk:
Gainera, beste denotazio eta konnotazio asko daude, eta horiek asko aldatzen dira ahoskatzen den tonuaren, esaldiaren zatiaren eta testuinguruaren arabera.
Indikatiboaren iragana
Dialektu honetan, gaztelaniako dialektu gehienetan ez bezala, iraganeko aditz-denbora bakoitzak erabilera bat du. Konparazio gisa, amerikar dialektuak burutugabe (hablaba) eta iraganaldi mugagabera (hablé) mugatzen dira. Hego Euskal Herrian, ordea, aurreko bostak erabiltzen dira: iraganaldi burutugabe (hablaba), iraganaldi mugagabe (hablé), iraganaldi burutu (he hablado), iraganaldi pluskuanperfektu (había hablado) eta aurreko lehenaldi (hube hablado). Erabilera hauek ditu:
Subjuntiboaren burutugabea eta baldintza
Oso ohikoa da subjuntiboaren burutugabearen ordez baldintza sinplea jartzea, "euskal baldintzazkoaren" ordez. Adibidez, si tendría tiempo, iría, si tuviera tiempo, iría edo si tuviese tiempo, iría izan beharrean ("denbora izango balu, joango litzateke"). Horren ondorioz, hiztunak ez ditu bereizi hubiera edo hubiese (subjuntiboaren bi forma zuzenak) eta habría (baldintza sinplearen forma), eta honela esan dezake: si habrías comprado pan, pues no tendríamos hambre ("ogia erosi izan bazenu, ez genuke goserik izango"). Jatorriz euskaraz egon liteke, euskaraz erabilitako egitura bera baita, baina hitzez hitz gaztelaniara itzulita. Izan ere, oso ohikoa da Gipuzkoan eta Nafarroa Garaiko iparraldean (Bortziriak, Malerreka, Baztanaldea, Leitzaldea, Sakana...), eta Hego Euskal Herriko gainerako lekuetan ez da hain ohikoa.
Euskaradak
Euskal baldintzapekoaren antzera, badira euskaratik gaztelaniara literalki esportatu diren beste egitura edo hitz batzuk, euskaradak izenekoak. Adibidez:
Sisipasa
Erdal hiztun euskaldunek hitz egiteko joera nabarmena dute, batez ere Nafarroakoek eta Gipuzkoakoek. Horren arrazoia da gaztelerazko "s" soinuak bat egiten duela [s̻] (z) euskararekin, eta euskal [s̺] (s) ez dela gaztelaniaz existitzen. Horri euskararen beste txistu-hots bat gehitu behar zaio: [ ʃ ] (x), gaztelaniaz ere ez dagoena. Euskaraz askoz txistu-barietate gehiago daudenez, Hego Euskal Herriko hiztunek fonema horiek beren jaioterrira hurbilduz ahoskatzeko joera dute. Ondorioz, cincuenta ([θinkuenta]) "zinkuenta" ([s̻inkuenta]) edo hostia ([ostia]) "hoxtia" ([oʃtia]) esaten da.
Aldaketak azentuazioan
Euskaraz azentu grafikorik (tildeak) ez dagoenez, ez dago erregulazio espezifikorik hitzak nabarmentzeko. Gaztelaniaz hitz bakoitzak azentu bakarra duen bitartean, euskaraz hitz batek azentu bat baino gehiago izan dezake, esanahiaren eta testuinguruaren arabera. Horrela, gaztelaniaz azkenaurreko silaba azpimarratzera joz, euskaraz arau orokorra bigarrena hitzaren hasieratik eta azkena azpimarratzeko joera da, nahiz eta azken silabaren azentua ez izan bigarrenarena bezain nabarmena. Gainera, jatorrizko hizkuntzan azentuazio-batasuna da hitzen sekuentzia edo multzoa, gaztelaniarako hitza ez bezala, eta horrek guztiak Euskal Herriko erdaldunek ez dituzte hitzak behar bezala areagotzen, gaztelania modernoaren ortografia-arauen arabera. Adibidez, Iñigo izena, "Íñigo" ahoskatua da gaztelania estandarrean, baina "Iñígo" Hego Euskal Herriko gaztelaniaz.
Euskal lexiko arrunta txertatzea
Gaztelaniaz hitz egitean, Hego Euskal Herriko biztanleek Espainiako Errege Akademiak jasotzen ez duen lexikoa erabiltzen dute batzuetan. Mailegu ohikoenak agurrak dira, eta kaixo eta agur dira gehien erabiltzen direnak. Izan ere, Euskal diaspora handia dela eta, agur hitza Espainiako Errege Akademiaren hiztegian jasota dago "agur esateko erabilitako interjizioa" bezala. Eskerrik asko, ez horregatik, mesedez, zer moduz, zorionak, maite zaitut, urte berri on, egun on, arratsalde on edo gabon bezalako eraikuntzak ere ohikoak dira. Era berean, aupa eta epa bezalako interjekzioak ohikoak dira dialektu honetako hiztunen artean. Era berean, eta batez ere euskaldunen artean, oinarrizko hitzak erabiltzen dira, hala nola etxea, muxu, dirua, lehendakari, ikusi, maitia, ama, aita, amona, aitona, etab.
Richard Sahagún
Richard Sahagún Rodríguez (Bilbo, 1976) bizkaitar antzezlea da, nagusiki telebistan aritutakoa.
Hego Euskal Herriko gaztelania
Nafarroako hiztegia
Nafarroan bada gaztelaniaz dagoen lexiko berezi bat, euskararen hiztegiaren erabilerarekin osatzen dena. Adibide batzuk billabesa (hiriko autobusa; Iruñerrirako bakarrik), componer (entsalada ondu) edo hacer borota (ez joan eskolara) dira.
Euskal toponimiaren baliabidea
Oso zabalduta dago euskal leku-izen tradizionalen erabilera, gaztelaniazko izendapenen aldean, kasu askotan modu artifizial edo behartuan sartu baitira. Beste batzuetan, dialektu honetako hiztunek nolabaiteko lehentasuna dute euskal izenak erabiltzeko. Hona hemen komunikabideen adibide batzuk:
Hala ere, hori kalean bizi diren herritarrei ere aplikatzen zaie, gehienbat leku-izenak euskaraz erabiltzen baitituzte, baita gaztelaniaz ere.
Atzizki txikigarriak
Gaztelania estandarraz, atzizki txikigarria osatzeko, -ito, -ita, -itos edo -itas partikulak eransten zaizkio hitzaren amaieran, generoaren eta numeroaren arabera. Hala ere, Hegoaldean bi formula erabiltzen dira: -ico, -ica, -icos eta -icas edo -ete, -eta, -etos eta -etas. Lehenbizikoa Nafarroa Garaian erabiltzen da bereziki, eta Aragoiko eskualde mugakideetan ere erabiltzen da. Adibidez, San Ferminetako zapiari "el pañuelico" esaten zaio. Bigarrena, aldiz, Hegoalde osoan erabiltzen da. Harekin sortutako hitz batzuk silleta ("besaulkia") edo calderete ("eltzekaria") dira.
Bada kasu berezi bat, batez ere Nafarroako Erriberan, non hiru txikigarri aurki baitaitezke: muetico. Gaztelania estandarrean ez luke itzulpenik izango, dialektu honetan teorikoki txikigarriak diren hitzen ondoan erabiltzen baitira. Majo ("jator") hitzetik dator, eta atzizki hauek gehitzen zaizkio: majo + ico = majico / majico + ete = majete → muete / muete + ico = muetico.
Beste dialektuekin partekatutako ezaugarriak
Dialektu honek hainbat ezaugarri ditu beste dialektu batzuekin, batez ere Gaztelakoarekin edo Aragoikoarekin.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Huerta (Salamanca)
Huerta Salamancako udalerria da, Peñaranda de Bracamonte eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 313 biztanle zituen.
Sophie Istillart
Sophie Istillart (Baiona, Lapurdi, 1996ko apirilaren 23a) hendaiar futbolaria da. Gaur egun Espainiako Emakumezkoen Futbol Ligaren lehen mailan aritzen den Athletic futbol-taldean jokatzen du.
Biografia
Erdilari hau Hendaian hasi zen futbolean jokatzen, bertako taldean 2010era arte egon zen. Ondoren, Mariño eta Labenne taldeetatik pasa zen, 2015/2016 denboraldian Girondins de Bordeaux taldean hasi zenean. Bertan eman zituen bost urte, ahalik eta 2020/2021 denboraldian Athleticek fitxatu zuen arte. Ipar Euskal Herriko lehen jokalaria izan zen emakumezkoen taldean.
Tantalita-(Mn)
Tantalita-(Mn) oxido motako minerala da eta columbita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Tantalita-(Mn) oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 da.
Jirkov
Jirkov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 19.466 biztanle ditu eta 17,11 kilometro koadroko azalera. Chomutoveko barrutian dago.
Helen Hunt
Helen Elizabeth Hunt (Culver City, 1963ko ekainaren 15a - ) Estatu Batuetako aktorea da, Oscar sariaren irabazlea.
1970eko hamarkadan hasi zen antzerkigintzan ume aktore bezala. 1990eko hamarkadan aktore ospetsua bihurtu zen Ameriketako Estatu Batuetako telebistari esker. Izan ere, Paul Reiserrekin batera lan eginda, Mad About You telesaioarengatik 1996, 1997, 1998 eta 1999an Emmy Saria lortu zuen Helen Huntek. 1999rako AEBetako telebistako emakumezko aktore ordainduena zen, 1 milioi dolar atal bakoitzeko irabazten baitzuen.
Hollywoodeko filmetan ere arrakasta izan du. 1998ko As Good as It Gets filmari esker emakumezko aktore onenaren Oscar saria eskuratu zuen. Urte horretan, Oscar, Emmy eta Golden Globe sariak lortu zituen, horrelakoa erdietsi duen emakume bakarra.
Sariak
Golden Globe saria
Leila Lopes
Leila Luliana da Costa Vieira Lopes Umenyiora (Benguela, Angola, 1986ko otsailaren 26a) angolar modeloa da. 2010ko abenduaren 18an Miss Angola hautatu zuten Luandan. 2011ko irailaren 12an Miss Unibertso edertasun-lehiaketa irabazi zuen São Paulon.
Texasko Errepublika
Historia
Espainia Berriko lurraldea izan zen; gerora, Mexikokoa, eta Texasko Independentziaren Gerraren ostean, independentzia lortu zuen.
Texasko lurraldea Mexikoko Coahuila eta Texas eskualdeko zati bat zen; baina independentzia lortutakoan Texasko Errepublikak lur gehiago aldarrikatzen zituen: Rio Bravo ibaitik iparralderako guztiak (Mexiko Berriko zatia, Chihuahua, Coahuila eta Tamaulipas). Izan ere, hego eta mendebaldeko mugengatik liskarrean jardun zuten Texasko Errepublikak iraun zuen aldi guztian Mexikorekin. Edozein modutan ere, Mexikok ez zuen inoiz onartu Texasko Errepublika estatu independentea zenik.
Texasko Errepublikak Estatu Batuekin bat egiteko erabaki zuenean Mexikoko gobernuak protesta egin zuen. Washingtongo gobernuak Texasko eskakizuna onartu egin zuen, eta Mexikorekin gerran hasi zen 1846. urtean.
Saint-Girons (Ariège)
Saint-Girons Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Girons udalerrian erroldatutako biztanleak 6.552 ziren. Familiak 3.176 ziren, horien artean 1.456 pertsona bakarrekoak ziren (512 bakarrik bizi ziren gizonak eta 944 bakarrik bizi ziren emakumeak), 872 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 560 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 288 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.994 etxebizitza zeuden, 3.270 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 311 bigarren erresidentzia ziren eta 413 hutsik zeuden. 2.334 etxeak ziren eta 1.623 apartamentuak ziren. 3.270 etxebizitza nagusietatik 1.663 bere jabearen bizilekua ziren, 1.488 alokairuan okupaturik zeuden eta 119 doan lagata zeuden; 120 etxek gela bat zuten, 425 etxek bi zituzten, 585 etxek hiru zituzten, 878 etxek lau zituzten eta 1.262 etxek bost zituzten. 1.793 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.596 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 856 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.906 ziren, horien artean 2.706 aktiboak ziren eta 1.200 inaktiboak ziren. 2.706 pertsona aktiboetatik 2.319 lanean zeuden (1.194 gizon eta 1.125 emakume) eta 387 langabezian zeuden (192 gizon eta 195 emakume). 1.200 pertsona inaktiboetatik 388 erretiraturik zeuden, 400 ikasten zeuden eta 412 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 628 komertzioetatik, 11 erauzte enpresak ziren, 23 janari enpresak ziren, 17 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 41 eraikuntza enpresak ziren, 192 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 13 garraio enpresak ziren, 46 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 8 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 26 finantziazio enpresak ziren, 31 higiezinen enpresak ziren, 57 zerbitzu enpresak ziren, 112 administrazio publikoko enpresak ziren eta 51 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 112 establezimendu komertzialetatik, 4 supermerkatuak, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 12 okindegiak, 11 harategiak, 1 arraindegi zen, 5 liburu dendak, 34 arropa dendak, 6 etxerako tresna dendak, 4 zapata-dendak, 4 elektrotresna dendak, 4 altzari dendak, 4 kirol-dendak, 4 drogeria, 3 lurrin-dendak, 4 bitxi-dendak eta 6 lore-dendak ziren.
2000. urtean Saint-Girons udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 638 hektarea erabiltzen.