cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Phillis Wheatley
Poesia
1770ean, George Whitefield kalbinistaren heriotzari buruzko poesia-omenaldia idatzi zuen, eta Boston ospetsu egin zen. Bere poesia Estatu Batuetako Iraultzako pertsonaia nagusi askok miretsi zuten, baita George Washingtonek ere. George Washingtonek berari buruz hitz egin zuen bere "Genio poetiko handia" zela eta, eta eskerrak eman zizkion bere omenez idatzitako poema batengatik. Poema horretan, His Excellency General Washingtonek, Amerikaren independentziaren aitzindariak, Francisco de Mirandak Columbia hitza aurkitu zuen, eta izen gisa egokitu zuen bere artxiborako,Colonbeia eta intcanato kontinentalaren proiekturako, Colunbia, izen gisa. Urte batzuk geroago, Colunbia Handia deitu izan zen, Amerikako zenbait errepublika bateratzeko huts egin zuen saioak.
Sarriako geltokia
Sarria Galiziako Lugoko probintziako tren geltoki bat da, udalerrian kokatuta dagoena.
Phillis Wheatley
Poesia
Hala ere, Wheatley-rekiko mirespen hori ez zen unibertsala. Adibidez, Thomas Jefferson poesiako kritikari gogorrenen artean zegoen, honela idatzita: "The heroes of The Dunciad are to her, as Hercules to author of that poem/ Dunciadaren heroiak harentzat Herkules poemaren autorearentzat bezalakoak dira."
Sarriako geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Phillis Wheatley
Poesia
Wheatley-ren poesia gai kristauei buruzkoa da, pertsona famatuei eskainitako poema ugarirekin. Gutxitan aipatzen du bere egoera idazten dituen poemetan. Esklabotasuna tratatzen duten gutxietako bat "On being brought from Africa to America/ Afrikatik Estatu Batuetara ekarria" da:
Kritikari batzuek Wheatley poesia gortearen defentsa arrakastatsua aipatzen dute, eta haren liburua argitaratzea, literatura afroamerikarraren lehen aintzatespen ofizial gisa.
1778an, Jupiter Hammon poeta afroamerikarrak oda bat konposatu zion Wheatleyri. Autoreak ez zuen inoiz bere burua aipatzen poeman, baina, itxuraz, Wheatley arrazoi gisa hautatuz, jatorri komuna aitortzen ari zen.
Azken urteak
John eta Susannah Wheatley hil ondoren, John Peters izeneko liberto beltzarekin ezkondu zen Phillis. Senarrak utzi ondoren, etxeko lanak egin zituen zerbitzari gisa. Ez lan gogorrak, ez bere gaitasun artistikoak ez zioten oparotasunik ematen, eta horrek 31 urte zituela, heriotzera eraman zuen pobrezian murgilduta, eta handik ordu batzuetara hil zen hirugarren semea. Lanean ari zen bigarren poesia-bolumen bat galdu egin da.
Aintzatespenak
Phillis Wheatley izena dute, besteak beste:
Dichistius
Dichistius arrain pertziformeen generoa da, hegoaldeko Afrikako kostaldeetan bizi dena. Dichistiidae familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.
NGC 6141
NGC 6141 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. Guillaume Bigourdanek aurkitu zuen n.
Serenata notturna
Serenata notturna (Gaueko Serenata) edo 'Serenata orkestrarako 6. zk.' Wolfgang Amadeus Mozartek Salzburgon, 1776an egin zuen konposizio ezaguna da.
Egitura
Bi orkestra txikientzako egina da; lau biolines, bi biola, biolontxelo, kontrabaxu eta Tinbalak. Hiru mugimendu ditu:
József Antall
József Antall (Budapest, 1932ko apirilaren 8a - ib., 1993ko abenduaren 12a) hungariar politikaria izan zen. Komunismoaren ondoan, demokratikoki aukeratutako aurreneko lehen ministroa izan zen; 1990eko maiatzaren 23tik 1993ko abenduaren 12an hil zen arte egon zen agintean.
Bizitza
Historia ikasketak egin zituen. 1956ko Hungariako Iraultzan parte hartu zuen, eta jazarri egin zuten horregatik. 1988ko irailean, Hungariako Foro Demokratikoaren sorreran parte hartu zuen, eta alderdi horren buru izendatu zuten hurrengo urtean. 1990eko maiatzeko hauteskunde libreen ondoren, lehen ministro kargua hartu zuen bere alderdiak, demokristauek eta independenteek osatutako zentro-eskuineko koalizio-gobernuan.
Hannahs Mill (Georgia)
Hannahs Mill Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Upson konderrian kokatuta dago, Georgia (AEB) estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Leporinus badueli
Leporinus badueli Leporinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Aurora Bertrana
Aurora Bertrana Salazar (Girona, - Berga, ) katalan idazle eta biolin-jotzailea izan zen.
Biografia
Oso umetan hasi zen idazten. 10 urte inguru zituenean erakutsi zion lehen ipuina aitari. Hain zuzen, Prudenci Bertrana kazetari eta idazlearen alaba zen —Josafat aitoren semeak egin zuen batez ere ezagun hura—. Aitak ez zuen inondik inora nahi alaba idazlea izaterik; ez zitzaion emakumeentzako moduko jarduera iruditzen. Hala, berari kopiatu izana leporatu zion alabari. Ama Neus Salazar zuen.
Josi egiten zuen amak, eta nahiz eta etxean saiatu ziren Bertranak ere bide hori har zezan, inoiz ez zitzaizkion interesatu jostorratzak eta hariak. Literatura ahatz zezan, aitak biolontxelo irakasle bat jarri zion. Hasieran, Gironan bertan hartu zituen eskolak, eta trenean astean pare bat aldiz Bartzelonara joaten hasi zen gero. Txiki geratu zitzaion Bartzelona ere, eta Suitzara joan zen, Dalcroze Institutuan ikastera. 1920ko hamarkada zen, eta emakumez bakarrik osatutako Europako lehen jazz-banda sortu zuen han.
Han ezagutu zuen Denys Choffat ingeniari elektrikoa ere, eta ezkondu egin ziren. Senarraren lan kontuak zirela medio, Polinesiara joan ziren 1926tik 1929ra. Kataluniako egunkarietara kronikak bidaltzen hasi zen, eta egundoko arrakasta zuten irakurleen artean.
Kataluniara itzulita, 1930ean Paradisos oceànics idatzi zuen Polinesiako bizipenetan oinarrituta; liburu horrek eman zion hasiera haren literatura-ibilbideari. 1930eko hamarkadan, gerra hasi aurretik, fikziozko liburuak eta fikziozkoak ez zirenak idatzi zituen. Besteak beste, Marokora joan zen hango emakumeen bizimoduaren berri izateko: El Marroc sensual i fanàtic liburua idatzi zuen han jasotakoekin. ERC alderdiko militantea izan zen, eta, 36ko gerraren ostean, erbestera alde egin behar izan zuen: atzera Suitzara. Senarra Espainian geratu zen, eta frankistengana batu.
Tologorri
Ohiko igoera Lendoñogoitin hasten da. "Ibilbide beltza" izenekoa da gailurrerako biderik erabiliena.
Aurora Bertrana
Biografia
Bertrana 1949an itzuli zen erbestetik. «Garai grisak» deitu izan zien handik aurrerako urteei, baina haiexek izan zituen emankorrenak literatura aldetik, dozena bat liburu baino gehiago kaleratu baitzituen.
Pouillon (Marne)
Pouillon Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Pouillon udalerrian erroldatutako biztanleak 458 ziren. Familiak 152 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 166 etxebizitza zeuden, 160 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 166etxeak ziren. 160 etxebizitza nagusietatik 143 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 123 etxek bost zituzten. 131 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 63 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 86 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 323 ziren, horien artean 241 aktiboak ziren eta 82 inaktiboak ziren. 241 pertsona aktiboetatik 236 lanean zeuden (132 gizon eta 104 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 82 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pouillon udalerrian 162 unitate fiskal zeuden, 409 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.644 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen, 1 eraikuntza enpresa eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Pouillon udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 144 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
3752 Camillo
3752 Camillo asteroide baten izena da. abuztuaren 15ean aurkitu zuen E. F. Helin, M. A. Barucci-ek Caussols Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1985 PA izena zeraman. Ondoren Camillo omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3752 Camillo asteroidearen orbitak batezbeste 2,629 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,328 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,929 distantziara. Eszentrikotasuna 0,114 da, eta makurdura orbitala 14,14ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.7 da.
NGC 6142
NGC 6142 galaxia bat da, Corona Borealis konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Elizabeth (Indiana)
Elizabeth Indianako herri bat da. Harrison konderrian kokatua dago. 2010ean 162 biztanle zituen, 0.43 kilometro koadrotan banatuta.
Santiago Sagaste
Santiago Sagaste Ayesa, Santi, (Ejea de los Caballeros, Aragoi, 1973ko urriaren 3a - † Dhaulagiri mendia, Nepal, 2007ko maiatzaren 13) alpinista zen. Pirinio, Alpe, Ande eta Himalaian ibilia zen.
Dhaulagirira (Himalaia) eginiko espedizioan, bigarren kanpamenduan atseden hartzen ari zela gailurrera igotzeko asmoz, elur-jauzi batek jota hil zen. Ricardo Valencia ere berarekin hil zen.
Léman
Léman Erdialdeko Europan dagoen bigarren aintzira handiena da, Balaton izenekoaren ondoren. Suitza (% 60) eta Frantzia (% 40) artean dago, Vaud, Geneva eta Valais kantoietan eta Savoia Garaia departamenduan hedaturik.
Inguruko udalerriak
Mendebaldeko muturrean Geneva dago; iparraldeko ertzean, mendebaldetik ekialdera, udalerri hauek: Ferney-Voltaire, Versoix, Nyon, Gland, Morges, Lausana, Vevey eta Montreux; hegoaldeko ertzean, Thonon-les-Bains.
Sigingstone
, Galesko herrixka txiki bat da, Vale of Glamorgan konderrian.
Norman (Oklahoma)
Norman Oklahomako hiri bat da. Cleveland konderrian kokatua dago. 2010ean 110,925 biztanle zituen, 462.99 kilometro koadrotan banatuta.
Charles Berty
Charles Berry (Saint-Laurent-du-Pont, 1911ko irailaren 8a - Mauthausen, 1944ko apirilaren 18a) Frantziako txirrindularia izan zen. 1938ko azaroaren 18an, Milaneko belodromoan, zenbait Frantziako eta Munduko errekor ezarri zituen. Bigarren Mundu Gerran Mauthausen kanpamendura bidali zuten eta han hil egin zen. Bere herriko kale bat bere izena darama.
1938
100 km frantziako errekorra
90 km Munduko errekorra
80 km Munduko errekorra
Hozkailu
Hozkailua janari galkorrak, hoztu nahi diren edariak, eta abar tenperatura jakin batean gordetzeko tresna da, hotza artifizialki sortzeko gailu bat duen armairu-moduko batez osatua. Munduan gehien erabiltzen diren etxetresna elektrikoetako bat da.
Charles Berty
1938
70 km Munduko errekorra
Hozkailu
Batez ere sukalde eta laborategietan erabiltzen dute, zatitze nagusian 2 eta 6 °C tenperatura du eta urtze-puntu azpiko tenperatura (normalean -18 °C) duen izozkailu izeneko zatitze ere badu.
Europan hozkailuen kalitatea izarren arabera ikusten da:
Charles Berty
1938
50 milla Munduko errekorra
2 orduko Munduko errekorra
1939
2. Paris-Camembert-ean
San Laurendi (ibaia)
San Laurendi (ingelesez: Saint Lawrence River; frantsesez: Fleuve Saint-Laurent, gaur egungo mohawkeraz: Kaniatarowanenneh) Ipar Amerika ekialdeko ibaia da, Ozeano Atlantiko aldera isuria dutenen artean garrantzitsuena. Tarte osoari 'ibai' deitu arren, zati batean besterik ez da ibaia, bestela itsasadarra baita.
Mendebaldetik ekialdeko norabidean, Aintzira Handiak eta Ozeano Atlantikoa lotzen ditu. Estatu Batuak eta Kanadaren arteko muga da eta Quebec bitan zatitzen du. 1.197 kilometro luze da (3.058 km Aintzira Handiak kontuan hartuz) eta 1.344.200 km²ko arroa drainatzen du. Garrantzi handia izan du beti arrantza eta merkataritzaren aldetik, lurralde eta ur desberdinen topaleku gisa duen kokapen bereziagatik.
Izena
Jatorriz, mohawkek Kakanoaakakagaalla («ur bide handia») izena ematen zioten. XVI. mendean eskualdea aztertu zuen Jacques Cartier frantziar esploratzaileak ibaia Grand fleuve de Hochelaga («Hochelagako ibai handia») eta ibaiadarra baye sainct Laurens («San Laurendi badia») izendatu zituen. Geroago ibai osoak hartu zuen San Laurendi izena.
Geografia
Ibilgu osoan zehar ontziz ibil daitekeen arren, izoztu egiten da urtean hiru hilabetez. Hala eta guztiz ere, munduko ibai garrantzitsuena da merkataritzari dagokienez, eta Kanadako lehen mailako komunikabidea da horrenbestez. Ibai-ibilguaren erregulartasunik eza (ur-lasterrak) dela eta, ubideak eta ur-hesiak eraiki behar izan dira.
Natura
San Laurendi haraneko lur eta urek espezie eta habitaten ugaritasun eta aniztasun handia dute. Eskualdeak giza-eragin eta garapen handia izan duen arren, oraindik badira ekosistema heze ukitugabeak eta espezie bakanentzako habitata garrantzitsuak.
Ibaiaren eta Atlantiar ozeanoaren eraginaren arteko elkargunea bereziki inportantea da, estuarioko ekosistema handi eta biologiko desberdin bat sortzen delako berran: balea urdin, hego balea, Minken balea eta beluga edo balea zuriaren habitatak hartzen dituena. Hauen artean, bereziki azpimarratzekoa da belugen populazio berezko bat, deskonektatua Artikoko beluga gehiengandik.
Estuarioa eta ibarrak oso garrantzitsuak dira itsas espezieentzat. Itsas ugaztunez gain, itsas-hegaztiak eta itsas arrainak ere ugari aurkitzen dira estuarioko ur aberatsetan elikatzeko. Estuarioko padura gaziek espezie bakanentzako habitatak ematen dituzte, tximeletak eta landareak barne.
Hidrometria
San Laurendiren emaria 1860 eta 1972 bitartean neurtua izan zen Ogdensburgeko estazio hidrometrikoan (New York; itsasoratu baino 911 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 783.664 km² ditu, arro osoaren % 58. Urteko batez besteko emaria 	6.782 m³ segundoko da. Urtean zehar emaria oso erregularra da; handiena ekainean du (7.326 m³/s), eta txikiena otsailean (6179,6 m³/s).
San Laurendiren batez besteko emariak (m³/s), Ogdensburgen (New York) neurtuak Datuak: 1860 eta 1972 artean
Mâcon
Mâcon (frantsesez ahoskatua) Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2007an 33.865 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mâcon udalerrian erroldatutako biztanleak 33.865 ziren. Familiak 15.923 ziren, horien artean 7.215 pertsona bakarrekoak ziren (2.901 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4.314 bakarrik bizi ziren emakumeak), 3.975 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 3.137 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 1.596 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 18.131 etxebizitza zeuden, 16.286 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 340 bigarren erresidentzia ziren eta 1.506 hutsik zeuden. 3.684 etxeak ziren eta 14.290 apartamentuak ziren. 16.286 etxebizitza nagusietatik 5.249 bere jabearen bizilekua ziren, 10.811 alokairuan okupaturik zeuden eta 226 doan lagata zeuden; 1.414 etxek gela bat zuten, 2.335 etxek bi zituzten, 4.407 etxek hiru zituzten, 4.761 etxek lau zituzten eta 3.369 etxek bost zituzten. 6.930 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9.131 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 3.623 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 21.738 ziren, horien artean 15.913 aktiboak ziren eta 5.825 inaktiboak ziren. 15.913 pertsona aktiboetatik 13.672 lanean zeuden (7.009 gizon eta 6.663 emakume) eta 2.241 langabezian zeuden (1.088 gizon eta 1.153 emakume). 5.825 pertsona inaktiboetatik 1.824 erretiraturik zeuden, 1.801 ikasten zeuden eta 2.200 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mâcon udalerrian 15.567 unitate fiskal zeuden, 32.542 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.908 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2.439 komertzioetatik, 33 erauzte enpresak ziren, 39 janari enpresak ziren, 8 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 90 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 183 eraikuntza enpresak ziren, 665 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 86 garraio enpresak ziren, 198 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 50 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 155 finantziazio enpresak ziren, 111 higiezinen enpresak ziren, 324 zerbitzu enpresak ziren, 316 administrazio publikoko enpresak ziren eta 180 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 294 establezimendu komertzialetatik, 2 hipermerkatuak, 6 supermerkatuak, 4 brikolaje denda handika, 5 120 m2 baino gehiagoko dendak, 11 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 28 okindegiak, 12 harategiak, 3 kongelatu-dendak, 1 arraindegi zen, 21 liburu dendak, 90 arropa dendak, 17 etxerako tresna dendak, 12 zapata-dendak, 10 elektrotresna dendak, 12 altzari dendak, 9 kirol-dendak, 5 lur eta paretak apaintzeko dendak, 6 drogeria, 13 lurrin-dendak, 12 bitxi-dendak eta 15 lore-dendak ziren.
Whitestone Logging Camp (Alaska)
Whitestone Logging Camp Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hoonah–Angoon Census Arean kokatuta dago, Alaska estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mâcon
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Mâcon udalerrian 34 nekazaritza-ustiategi zeuden, 550 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 tratamendu laburretarako ospitale, 2 iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 2 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 9 osasun-zentro, 17 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Mâcon udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.3 Unibertsitate zentroak zeuden, horietatik 2 Unibertsitate mailako formakuntza eta ikerketa unitateak ziren eta 1 unibertsitate-insituto bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Asanga
Asaṅga (ཐོགས་མེད། thogs med, «Asanga saindua»; ; romajiz: Mujaku; Purushapura, V. mendearen hasieran) Indiako teologo eta filosofoa izan zen. Budismoak izan duen filosofo nagusietakoa izan zen Indian. «Hïnayäna» izeneko doktrinaren aldeko hasieran, «mahäyäna»ren jarraitzaile izan zen gero. «Vijñänaväda», kontzientziaren errealitatearen doktrina eman zuen bere anaiarekin. Doktrina hori izan zen Indiako lehen sistema idealista garrantzitsua eta Mahäyäna Süträlamkaran dago jasota.
Druk (filma)
Druk 2020ko Thomas Vinterberg daniar zinema zuzendariaren film dramatiko bat da. Mads Mikkelsen, Thomas Bo Larsen, Magnus Millang eta Lars Ranthe aktoreek antzeztu zuten.
Donostiako Zinemaldiko 68. edizioaren Sail Ofizialen lehiatu zen eta Gizonezko Aktore Onenaren Zilarrezko Maskorra (Mads Mikkelsen, Thomas Bo Larsen, Magnus Millang eta Lars Ranthe) irabazi zuen. Europako Zinema sarietako 33. edizioan, 2020ko Europako film onena izendatu zuten. 93. Oscar Sarietan Nazioarteko film onenaren Oscar Saria irabazi zuen.
Argumentua
Teoria baten arabera, gure odolean alkohol kantitate txiki batekin jaio beharko genuke, mozkor puntu batekin, gure burua inguratzen gaituen mundura zabaldu, gure arazoak arindu eta sormena areagotzen delako. Teoria horrek bultzatuta, Martin eta bere hiru lagun –bigarren hezkuntzako irakasle dira hirurak, eta nazkatuta daude– esperimentu batean murgilduko dira; lanaldian, beti intoxikazio etiliko maila berari eutsiko diote. Churchillek alkoholaren eraginpean irabazi bazuen Bigarren Mundu Gerra, nork daki zer egin dezaketen trago gutxi batzuek beraien eta ikasleen alde?
Bitxikeriak
Thomas Viterbergen alaba txikiena, Ida, filmean parte hartu behar zuen, baina filmaketarako prestaketak egiten ari ziren bitartean, auto istripu batean hil zen. Filmean alaba txikiaren gelakideek hartzen dute parte hari eginiko omenaldi gisa.
Plentziako geltokia
Plentzia Bilboko metroaren 1. lineari dagokion lurgaineko geltokia da, izen bereko udalerrian dagoena. Jatorrizko tren geltokia 1893ko irailaren 15ean ireki zen, eta gaur egungoa 1995ko azaroaren 11n, eta Bizkaiko Garraio Partzuergoaren 3. tarifa-gunean dago. Udalerriko geltoki bakarra da eta 1. linearen geltoki-burua da.
Plentziako itsasadarraren ezkerraldean kokatuta, bertatik herriko erdigunera ailegatzeko oinezkoentzako zubia dago, Geltokiko zubia izenekoa.
Geltokia eta Urdulizko geltokiaren arteko tartea trenbide bakarrekoa da, eta Bilboko metroaren luzeena da, bost minutuko iraupenarekin.
Sarbideak
Geltokiak sarbide bakarra du, Geltoki kalean arrapala eta eskaileraz hornitutakoa. 2015eko apirilaren 2ra arte, sarbidea errepidean zegoen, baina 2017ko apirilaren 10era arte egindako lanen ondoren, sarbide berria eraiki zen Geltoki kalean, eta sarbide zaharra itxi zen.
Historia
1947an Bilbo-Plentzia trenbidea Ferrocarriles y Transportes Suburbanos de Bilbao S.A. (FTS) (Bilboko Hiri inguruko Trenbide eta Garraioak) enpresa sortu berrira pasa zen. Ordurako geltokia elektrifikatuta zegoen. FTS-k trenbidea ustiatzen zuela, 1970ean Plentzia eta Urdulizko geltokien artean tren istripu handia jazo zen, 33 hildako izan zirela.
Eusko Jaurlaritzak Bizkaiko Garraio Partzuergoari eman zion Bilbo eta Plentzia arteko trenbidea, Bilboko metroaren 1. linea sor zezan. Hala, 1995eko azaroaren 11tik aurrera Plentziako geltokia Bilboko metroaren parte da. Aintzinako tren geltoki parean, hura mantenduta, estalpeko geltoki berria eraiki zen.
2015eko apirilaren 2an geltokia zerbitzuz kanpo utzi zen, Urdulizen zegoen pasonibela kendu eta Urdulizko geltokia lurperatzeko lanen ondorioz. Metro zerbitzua ordezkatzeko Plentzia eta Sopelako geltokien artean autobus zerbitzua eskaini zen.
2018ko irailaren 16an Areeta-Plentzia trenbidearen 125. urteurrena ospatu zuen Metro Bilbaok, Aurrera izeneko 1898ko lurrunezko tren-makina trenbidean ezarriz eta Plentziako geltokia arte oroitzapenezko bidaia eginez.
Lotuneak
Geltokiaren kanpoaldean Bizkaibus zerbitzua hornitzen duten hiru autobus geraleku daude. Gainera, Geltokiko zubia gurutzatuz Bizimeta bizikletak mailegatzeko zerbitzu publikoaren Plazatxoa izeneko mailegu puntua dago. Hurrengo autobus lineak geralekuetatik pasatzen dira:
Bidaiariak
Bizkaiko Garraio Partzuergoak urtero argitaratzen dituen bidaiarien datuen arabera, geltokiak hurrengo bidaiari kopurua izan ditu:
2015eko apirilaren 2an Sopela-Plentzia tartea zerbitzuz kanpo utzi zen, Urdulizen zegoen pasonibela kendu eta Urdulizko geltokia lurperatzeko lanen ondorioz.
2017ko apirilaren 10ean Sopela-Plentzia tartea berrireki zen, Urdulizen egindako lanak amaitu ondoren.
Dick Dale
Richard Anthony Monsour (Boston, - Loma Linda, Kalifornia, ), Dick Dale izen artistikoz ezaguna, estatubatuar rock gitarra-jotzailea izan zen.
Biografia
1963an egin zen ezagun, The Ed Sullivan Show-en Misirlou kantarekin agertu zenean. Del-Tones bandarekin aritu zen, Lets go Trippin eta Surfer's Choice kantuak egin zituzten, beste askoren artean. 1990eko hamarkadan, Quentin Tarantinoren Pulp Fiction (1994) filmean erabili zuten kantua.
Kunimundo
Kunimundo (567an hila), gepidiarren azken erregea izan zen VI. mendean.
565ean piztu zen lombardiar eta gepidirren arteko gerra, azken hauek lombardiarren nagusitasunaren aurrean Justino II.a bizantziar enperadoreari laguntza eskatu ziotelarik, trukean Sirmio hiria emango ziotela aginduz (egungo Sremska Mitrovica, Serbian), euren hiriburua zena. Lombardiarrak garaituak izan ziren eta Kunimundok ez zuen bere agindua bete eta Sirmio mantendu zuen.
Lombardiarrak orduan abaroekin aliatu ziren. Kunimundok berriz agindu zion Justinori Sirmio emango ziola, baina orain enperadoreak euren aliantza sinestaraziko dio lombardiarrei neutral mantenduko dela dioen bitartean. Sirmio tropa bizantziarrei emana izango da hiria zaintzen zuten soldadu gepidiarrak borrokara bil zitezen.
567an lombardiar-abaro aliatuek gepidiarrak erabat garaitu zituzten, hauen erregea hilez eta hauen lurralde guztiak abaroekin banatuz, Justino II.ak Sirmio mantendu zuen bitartean. Lombardiarren errege zen Alboinok Kunimundori burua moztu zion honen burua kopa bezala erabiliz. Gainera, gerra harrapakin bezala Kunimundoren alaba zen Rosamunda hartu zuen.
Bofuthatswana
Bofuthatswana bantustan bat izan zen, hau da, Hegoafrikako apartheid sistema arrazistaren barruan etnia bantuentzat egokituriko lurralde autonomo bat. Hegoafrikako iparraldean zegoen eta hasiera batean Tsuanalandia izena eman zitzaion; Bofuthatswana 1972tik. 1977an independentzia eskuratu zuen. 1994an Hegoafrikan egokitu zen berriro ere. Bantuen Tswana herria edo etniarako sortu zen.
Geografia
Zazpi zonalde zituen hiru lurraldetan sakabanatuta (Cape, Transvaal eta Orangeko Estatu Librea.); beraz, ez zen lurralde jarraia. Hiriburua Mmabatho zen. Lurralde autonomoak 44.000 km² hedadura zuen, 2.005.000 biztanleekin 1993an. Gaur egun Bofuthatswanako zonaldeak Iparekialdeko probintziako parte dira.
Gizartea
Bofuthatswana Hegoafrikako estatutik kanpo geldituz zenean beste legedia zuen eta horri esker jokurako kasinoak eraiki ziren, esaterako Sun City turismo-gunearenak.
Barrutiak 1991an
Hona hemen urte horretan bereizi egin ziren barrutiak eta haien populazioak:
Meskita Urdina
Sultan Ahmed meskita (Sultanahmed Camii) edo Meskita Urdina Istanbul go meskita nazionala da. 1609 eta 1616 artean eraiki zuen Mehmet Ağa arkitektoak, Sinan ezagunaren ikasle batek, Ahmed I.aren garaian. Beste meskita askok bezala, fundatzailearen hilobia, madrasa bat eta ospitale bat dauzka.
Ezaugarriak
Hagia Sofia antzinako elizaren parean dago: biak lorategi bihurtutako espazio eder batez bananduta daude eta, Istanbuleko meskiten artean, 6 minarete dituen bakarra da.
Bere kanpoalde bikainak ez dio barnealde handiari itzalik egiten: hor, Izmirreko mosaiko eder talde batek tokiari giro berezia ematen dio.
21.043 azuleju jauregiko lantegietan egin ziren; bestetik, ehunka metro karratuko tapizak ehundegi inperialetan ehundu ziren eta oliozko lanparen kristalak atzerritik eraman ziren.
Bitxikeriak
Eraikina Age of Empires 2 joko ezagunaren mirarietako bat da.
Geriatria
[[Fitxategi:Nurse in geriatry.jpg|thumb|300px|Adineko pertsona bat arreta eta zainketa geriatrikoa jasotzen erresidentzia batean.
]]
Geriatria adineko pertsonek izaten dituzten gaixotasunen prebentzio, diagnostiko, tratamendu eta errehabilitazioa aztertu eta horiek aurrera daramatzan medikuntzaren arloa da.
Geriatriak adinekoen eta autonomia gutxi duten edo ospitaleetan zein komunitatean mendekotasuna duten hain zaharrak ez diren pertsonen osasun-arazoak konpontzen edo laguntzen ditu.
Geriatria eta gerontologia ez dira gauza bera. Gerontologia zahartze-prozesuaren diziplina anitzeko azterketa da, lesio, gaixotasun, ingurumen-arrisku edo portaera-arrisku faktorerik ez dagoenean organoak denboran zehar duen funtzioaren beherakada gisa definitzen dena. Honek, gainera, hirugarren adinekoen alderdi psikologikoak, hezkuntzakoak, sozialak, ekonomikoak eta demografikoak aztertzen ditu.Hala ere, geriatria batzuetan gerontologia medikoa deitzen da.
Goragale
Goragalea, goralarria, botagalea, botagura edo botalarria ondoeza egoera batean azaltzen de sentsazioa da, oka edo botaka egin aurretik edo egin beharrarekin loturik.
Kontrola eta tratamendua
Goragalea sarritan jasan ezkero bere jatorrian ikertzea beharrezkoa da, honela egokia den tratamendua ezartzeko. Azkenean oka egiten bada, gaixoa berrhidratatu eta bere elektrolito maila kontrolatzea beharrezkoa izango da. Goragalea jaki solidoak ekidinez eta farmakologikoki antiemetikoak erabiliaz hobetu daiteke.
Geriatria
Espezialitate mediko hau herrialde anitzetan ezarrita dago, horien artean Espainia, Finlandia, Irlanda, Islandia, Liechtenstein, Norvegia, Herbehereak, Errusia, Suedia, Kuba, Mexiko, Panama, Argentina, Bolivia, Uruguai, Txile, Peru, Costa Rica, Kolonbia eta Venezuela izanda.
Paziente geriatrikoa, funtsean, honako baldintza hauek betetzen dituena da:
Jarduera-eremua
Geriatriaren helburu nagusia gaixo eta ezgaituta dagoen adinekoaren errekuperazio funtzionala da. Horretarako, ahalik eta autonomia eta independentzia maila handiena lortzen saiatuko da, modu honetan bere ohiko etxebizitzan eta ingurunean buruaskitasuna duen bizitza batera itzultzera erraztuz.
Espezialitate honen berezko helburuak, gainera, honako hauek dira:
Nagusientzako medikuntza eta geriatriaren arteko ezberdintasuna
Geriatriako hornitzaileek prestakuntza espezializatua jasotzen dute adineko gaixoak zaintzeko eta zahartze osasuntsua sustatzeko. Ematen den arreta, neurri handi batean, erabaki zorrotzetan oinarritzen da, eta pazientearen helburuek eta lehentasunek bultzatzen dute, funtzioari eustetik, bizi-kalitatea hobetzeaz edo bizi-urteak luzatzeaz alda daitezkeenak.
Ohikoa da adineko helduek egoera mediko anitz edo erikortasun anizkoitza kudeatzea. Adinari lotutako fisiologia-aldaketek areagotu egiten dute gaixotasunarekiko, gaixotasunari lotutako erikortasunarekiko eta heriotzarekiko sentiberatasuna. Gainera, gaixotasun arruntak atipikoki ager daitezke adineko pazienteengan, pazientearen arretan konplexutasun diagnostiko eta terapeutiko handiagoa gehituz. Geriatria diziplinartekotasun handikoa da, medikuntza, erizaintza eta fisioterapiaz nagusiki baliatuta, baina farmazia, gizarte-lan, terapia fisiko eta okupazionaleko espezialitateez lagundua ere. Adineko pazienteek medikazioaren kudeaketarekin, minaren kudeaketarekin, arreta psikiatrikoarekin eta memoriarekin, errehabilitazioarekin, epe luzeko erizaintzako zaintzarekin, nutrizioarekin eta terapia mota desberdinekin lotutako arreta jaso dezakete, fisikoa, okupazionala eta mintzamena barne. Medikuntzakoak ez diren kontsiderazioen artean honako hauek daude: gizarte-zerbitzuak, aldi baterako arreta, zuzentarau aurreratuak, abokatu-ahala eta beste gogoeta juridiko batzuk.
Sindrome geriatrikoak
Sindrome geriatrikoak adineko pertsonengan oso presente dauden baldintza klinikoen multzo bat deskribatzeko erabiltzen den termino bat da. Sindrome horiek ez dira patologia edo gaixotasun espezifikoek eragindakoak, baizik eta hainbat organo-sistematan eragina duten faktore anitzeko baldintzen agerpena dira. Baldintza komunen artean, hauskortasuna, gainbehera funtzionala, erorikoak, kontinentzia galtzea eta malnutrizioa daude, besteak beste.
Hauskortasuna
Hauskortasunaren ezaugarri nagusienak hurrengoak dira: erreserba fisiologikoaren beherakada, estresatzaile fisiologiko eta emozionalen zaurgarritasun handiagoa eta funtzio-galera. Horrek pisu galera progresiboa eta nahi gabekoa ekar ditzake, nekea, ahulezia muskularra eta mugikortasun murriztua sortuz. Honekin batera, lesio handiagoekin, ospitalizazioarekin eta kontrako emaitza klinikoekin lotzen da.
Histona
Eukariotoengan, bost histona mota daude: H1, H2A, H2B, H3 eta H4 izenekoak.
Geriatria
Gainbehera funtzionala
Gainbehera funtzionala funtzio fisikoa zein funtzio kognitiboa gutxitzearen ondorioz sor daiteke. Eguneroko oinarrizko zereginak egiteko hartutako zailtasunarekin lotzen da, eta horrek beste pertsona edo osasun-produktu batzuekiko mendekotasuna areagotzen du. Zeregin horiek eguneroko bizitzako oinarrizko jardueretan (EBOJ) eta eguneroko bizitzako jarduera instrumentaletan (EBJI) azpibanatzen dira, eta pertsona baten egoera funtzionalaren adierazle gisa erabili ohi dira.
Histona
Kromatinaren egitura egonkortzen dute histonek. Izan ere, 8 molekuletako multzoa eratzen dute, eta multzo horren inguruan biribiltzen da DNA, nukleosoma izeneko egitura sortuz. Histonek DNAren euskarri moduan jarduten dute, eta esan liteke kromatina nukleosoma horien segida bat dela.
Lisina eta arginina dira histonek duten aminoazidorik ugarienak. Histonek izaera basikoa dute eta uretan disolbagarriak dira.
Geriatria
Erorikoak
Erorikoak dira 65 urte baino gehiagoko pertsonetan larrialdiak eta ospitalizazioak eragin dituzten arrazoi nagusia. Horietako askok lesio garrantzitsuak eta ezintasun iraunkorra eragiten dituzte. Erorikoak murrizteko arrisku-faktore batzuk alda daitezkeenez, horrek agerian uzten du esku hartzeko eta arriskuak murrizteko aukera bidezkoa dela. Faktore aldagarrien artean hurrengoak daude:
Desnutrizioa
Desnutrizioa eta egoera nutrizional txarra kezka-eremu bat da. Honek faktore fisiologiko, patologiko, psikologiko eta sozioekonomikoen konbinazioaren ondorioz gerta daitekeenez, zaila izan daiteke esku-hartze eraginkorrak identifikatzea. Faktore fisiologikoen artean daude usaimena eta zaporea murriztea, eta elikaduran eragina duen tasa metabolikoa gutxitzea. Nahigabeko pisu-galera eragin dezakete faktore patologikoek, funtzio kognitiboari eragiten dioten gaixotasun kroniko ugari barne, digestioari zuzenean eragiten diotenak (adibidez, hortzeria txarra, minbizi gastrointestinalak, errefluxu gastroesofagikoko gaixotasuna) edo dieta-murrizketekin kudea daitezkeenak (adibidez, bihotz-gutxiegitasun kongestiboa, diabetes mellitusa, hipertentsioa). Faktore psikologikoen artean depresioa, anorexia eta mina daude.
Geriatra (medikua)
Geriatra medikuntzan aditua da, eta ospitaleetan edo zaharren egoitzetan egiten du lan, pazienteak zuzenean artatuz. Bere jarduera profesionalak plantan (ohean dauden pazienteak dauden lekuan), kanpo-kontsultetan (ospitale barrukoak edo ospitalez kanpokoak) eta larrialdi-zerbitzuetan egiten ditu; hala ere, ospitale guztiek ez dute espezialitate mediko hori.
Erizaintza Geriatrikoa
Espainian legez onartutako 6 erizaintzako espezialitateetako bat da eta bere izen ofiziala erizaintza geriatrikoa da. Lan hori egin ahal izateko, aldez aurretik erizaintzako graduko titulua izan behar da, ostean Barneko Erizain Egoiliar (BAEE) izateko azterketa gainditu eta, honen ostean, 2 urteko egoitza egin behar da akreditatutako ospitale batean.
Fisioterapia Geriatrikoa
Fisioterapiako espezialitate bat da, adineko pertsonen patologien prebentzioa, diagnostikoa eta tratamendua lantzen dituena. Adinekoak egokitzeko eta indartzeko modu zehatzetan oinarritzen da, eta zahartzearen ondoriozko gaixotasunak tratatzeko funtsezko diziplina da. Hau egiteko, patologiak prebenitzera eta tratatzera bideratutako teknika anitz erabiltzen ditu, betiere adinekoaren autonomia bermatuz. Fisioterapia geriatrikoak onura ugari ekar diezazkioke adineko pazienteari, onura horiek fisikoetan eta psikologikoetan banatuta. Onura fisikoen artean hurrengoak aurki daitezke: eragozpenak eta mina murriztea, martxa berrezartzea, muskulu-masa berreskuratzea eta indartzea, malgutasuna areagotzea, jarrera-kontrola hobetzea, sentsibilitatea eta artikulazio-gaitasuna hobetzea, koordinazioa eta oreka hobetzea (erorketak saihesteko), mugikortasun faltarekin lotutako patologiak prebenitzea, zenbait gaixotasunen aurrerapena atzeratzea eta zirkulazio-arazoak eta istripu kardiobaskularrak prebenitzea. Fisioterapia geriatrikoa, beraz, funtsezkoa da gure adineko helduei bizi-kalitate hobea bermatzeko, eta horien aktibitatea sustatzeko ariketa fisiko az baliatu egiten da.
Aitzitik, onura psikologikoen aldetik hurrengoak aipatu daitezke: adinekoak gauzak egiteko energia eta konfiantza handiagoa izatea eragiten du, estresari eta antsietateari aurre egitea eragiten du eta loaren kalitatea hobetzen du. Horrek guztiak autoestimua nabarmen handitzea dakar, kontuan hartuta, gainera, beren autonomia gehiago kontrolatzen dutela eta beste pertsona batzuekiko harremanen kalitatea hobetzen dela.
Farmakologia Geriatrikoa
Adineko pertsonek arreta berezia behar dute sendagai etan. Adineko pertsonak polifarmaziaren menpe daude bereziki (medikamentu ugari hartzen dituzte), gaixotasun kroniko anitzen pilaketa dela eta. Horietako askok, gainera, sendagai belarkara asko eta errezetarik gabeko botikak dituzte. Polifonikotasun horrek, geriatria-egoerarekin batera, areagotu egin dezake sendagaien arteko interakzioak edo drogen kontrako erreakzioak izateko arriskua. Aldaketa farmakozinetikoak eta farmakodinamikoak adinean aurrera egin ahala sortzen dira, metabolizatzeko eta sendagaiei erantzuteko gaitasunari kalte eginez. Lau mekanismo farmakozinetikoetako bakoitza (absortzioa, banaketa, metabolismoa, iraizketa) adinaren araberako aldaketa fisiologikoek asaldatzen dute. Adibidez, funtzio hepatiko orokorra gutxitzeak farmakoen arintzea edo metabolismoa eragotz dezake, eta giltzurrun-funtzioaren murrizketek giltzurrun-ezabatzeari eragin diezaiokete. Farmakodinamikaren aldaketek medikamentuekiko sentikortasuna aldarazten dute paziente geriatrikoetan, hala nola mina arintzea morfinaren erabilerarekin. Horregatik, pertsona geriatrikoek arreta farmakologiko espezializatua behar dute, adinarekin zerikusia duten aldaketek informatua.
Historia
Bizantziar Inperio ko mediku batzuek geriatria ikasi zuten, Aecio de Amida bezalako medikuekin. Alejandro de Trallesek zahartze-prozesua marasmoaren forma natural eta saihestezintzat jotzen zuen, gorputzeko ehunetan hezetasuna galtzearen ondorioz. Aëtiusen lanek zahartzearen sintoma mental eta fisikoak deskribatzen dituzte. Theophilus Protospathariusek eta Joannes Actuariusek ere jorratu zuten gaia beren lan medikoetan. Mediku bizantziarrak Oribasiusen lanetan oinarritzen ziren, eta adineko pazienteei "beroa eta hezetasuna" ematen zuten elikagaietan aberatsa zen dieta bat gomendatzen zieten. Halaber, ohiko bainuak, masajeak, atsedena eta intentsitate baxuko ariketa erregimenak gomendatzen zituzten.
Medikuntza-kanona (The Canon of Medicine) liburuan, Avicena k 1025ean idatzia, autorea arduratzen zen nola "zaharrek lo asko egin behar duten" eta nola beren gorputzak olioz gantzutu behar diren. Honekin batera, zaldiz ibiltzea bezalako ariketak gomendatzen zituen. Kanonaren III. tesia adinekoentzako dieta egokiari buruzkoa zen, eta zenbait atal eskaintzen zizkien idorreria bihurtzen diren adineko pazienteei.
Ibn al-Jazzar mediku arabiarrak (k.a. 898-980) liburu bat idatzi zuen zahartzaroaren medikuntzari eta osasunari buruz. Halaber, beste liburu bat idatzi zuen loaren nahasmendu ei buruz, eta beste bat ahanztura ri buruz eta oroimena indartzeko moduari buruz. IX. mendeko beste mediku arabiar batek, Ishaq ibn Hunaynek (910ean hila), Hunayn Ibn Ishaq kristau nestoriar jakintsuaren semeak, Ahanzturarako sendagaiei buruzko tratatua idatzi zuen.
George Dayk 1849an Bizitza aurreratuko gaixotasunak (Diseases of Advanced Life) argitaratu zuen, medikuntza geriatrikoaren gaiari buruzko lehen argitalpenetako bat. Lehen ospitale geriatriko modernoa Belgrado n sortu zuen, Serbian, 1881ean, Laza Lazarević doktoreak.
Geriatria terminoa 1908an proposatu zuen Ilya Ilyich Mechnikov ek, Medikuntzako Nobel Saria jaso zuena. Ondoren, 1909an, Ignatz Leo Nascher doktoreak, New Yorkeko Monte Sinai Ospitaleko Kanpoko Pazienteen Departamentuko klinika-buru ohia eta Estatu Batuetako geriatriaren "aita" zenak ere horren aipamena egin zuen.
Geriatria modernoa Erresuma Batuan Marjory Warren doktorearekin hasi zen, geriatriaren "ama" zenarekin. Warrenek azpimarratu zuen errehabilitazioa funtsezkoa zela adinekoen zaintzarako. Londresko erizain zentro batean mediku gisa izandako esperientzian oinarrituta, uste zuen ez zela nahikoa adinekoak hil arte elikatuta edukitzea; diagnostikoa, tratamendua, zainketak eta laguntza behar zituzten. Konturatu zen pazienteek, batzuk ohean etzanda egon ondoren, nolabaiteko independentzia-maila har zezaketela ebaluazio eta tratamendu egokiekin.
Britainia Handiko geriatriako beste berritzaile bat Bernard Isaacs da, geriatriako "erraldoiak" deskribatu zituena: mugiezintasuna eta ezegonkortasuna, inkontinentzia eta adimenaren narriadura. Isaacsek baieztatzen zuen, behar bezala aztertuz gero, adineko pertsonen arazo komun guztiak erraldoi horietako batekin edo gehiagorekin lotuta daudela. Erresuma Batuko adinekoen arretak aurrera egin du Adinekoentzako Zerbitzuen Esparru Nazionalen aplikazioari esker; izan ere, esparru horietan arretaren funtsezko arloak lantzen eta hobetzen dira.
Euskal Herrian 1999. urtean Zahartzaroa izeneko geriatriako eta gerontologiako euskal elkartea sortu zen. Honen helburua adinekoen interesak aitortzeko eta Euskadiko bizi-kalitatea hobetzeko lan egitea da. Honen lorpen nagusien artean 2021. urtean geriatria euskal osasun sisteman sartzea lortzea izan da, zenbait urtez luzatu zen borrokaren ostean. Modu honetan, adinduek behar dituzten espezialisten arreta eman diezaieketen aldaketaren hasiera izan da, sistemako beste espezialista batzuei erakundea ezagutzeko eta diziplina anitzetan eta zeharka lan egiteko aukera emanez.
Gai etikoak eta mediko-legalak
Adineko pertsonek batzuetan ezin dituzte erabakiak beren kabuz hartu. Litekeena da aldez aurretik notario-ahalordea eta aurretiazko borondate ak prestatu izana, gertatzen zaiena ulertzeko gai ez badira orientabide izan daitezen. Hau dementzia luze baten ondorioz zein epe laburrera zuzendu daitekeen arazo baten ondorioz gertatu daiteke, hala nola sukarra k eragindako eldarnioaren ondorioz.
Adinekoen aurkako tratu txarrak gero eta gehiago gertatzen dira senide zaharren zaintzaileek gaixotasun mentala dutenean. Tratu txarren kasu horiei aurre egiteko, buruko gaixotasunak dituzten pertsona horiek osasun mentaleko tratamendua jarrai dezakete. Gainera, adinekoek senideekiko duten mendekotasuna murrizteko esku-hartzeek gatazkak eta tratu txarrak murrizten lagun dezakete. Osasun mentaleko profesionalek gauzatzen dituzten hezkuntza- eta familia-laguntzako programak ere onuragarriak izan daitezke adineko pazienteek nahasmendu psikiatrikoak dituzten familiakoekin mugak ezartzen ikas dezaten, abusua eragin dezaketen gatazkarik sortu gabe.
Leporinus bahiensis
Leporinus bahiensis Leporinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Elizabethtown (Indiana)
Elizabethtown Indianako herri bat da. Bartholomew konderrian kokatua dago. 2010ean 504 biztanle zituen, 0.66 kilometro koadrotan banatuta.
St. Andrews Major
, 'Saint Andras', Galesko udalerri txiki bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Barry hiria eta Cardiff hiriburuaren artean dago.
North Enid (Oklahoma)
North Enid Oklahomako herri bat da. Garfield konderrian kokatua dago. 2010ean 860 biztanle zituen, 6.02 kilometro koadrotan banatuta.
Bambergeko katedrala
Bambergeko katedrala (alemanez Bamberger Dom, izen ofiziala Bamberger Dom St. Peter und St. Georg) Alemaniako Bamberg herriko katedrala da. Eliza katolikoa da.
Bruce Dern
Bruce MacLeish Dern (Chicago, 1936ko ekainaren 4a) estatubatuar aktorea da. Laura Dern aktorea aita da.
Bambergeko katedrala
Ezaugarriak
Lau dorre ditu, antzekoak badira ere ez dira berdinak, batzuk erromanikoak izaten jarraitzen dute, baina berreraiki behar izan zirenek estilo gotikoa dute. Ekialdeko kapera San Georgeren omenezkoa da, Germaniako Erromatar Inperio Santua sinbolizatzen duena, mendebaldea aldiz San Petriren omenezkoa da, Aita Santua sinbolizatuz.
Katedralaren aurrean hiriaren sinbolo den zaldun baten estatua (Bamberger Reiter) ederra dauka. Ez da ezaguna nor den zaldun hori, hainbat teoria badauden arren, hala nola, Konrad III.a Bavariakoa edo Esteban I.a Hungariakoa.
Aita Santuaren hilobia
Klemente II.a Aita Santua (1005-1047) Bambergeko katedralean hilobiraturik dago.
Uriah (Alabama)
Uriah Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Monroe konderrian dago, Alabama estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Betanzos–Cidade geltokia
Betanzos–Cidade Galiziako Coruñako probintziako tren geltoki bat da, udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Lidergo
Lidergoa helburu bat lortzearen alde pertsona batek, lider izenekoa, talde batengan duen eragin positiboa da, talde horren gogoa eta batasuna bultzatuz. Lidergo ahalmena ekimenak planteatu, pertsonak bildu eta bateratu, motibatu eta zuzentzeko abileziarekin dago loturik eta funtsezkotzat jotzen da egun enpresa edo bestelako erakundeen garapen eta hazkunderako. Enpresa munduaz gainera, historian zehar pertsonaia asko jo izan dira lidertzat, hala nola Winston Churchill ingeles politikaria, Martin Luther King eskubide zibilen aldeko ekintzailea edo txiroen alde lanean jardun zuen Abbé Pierre apaiza.
Nekazaritza kolektibo
Nekazaritza kolektiboa eta nekazaritza komunala hainbat motatako nekazaritza-ekoizpen dira, non zenbait nekazarik beren ustiategiak enpresa bateratu gisa kudeatzen dituzten. Bi etxalde komun mota daude: nekazaritza kooperatibak, non kide-jabeek nekazaritzako jarduera kolektiboetan parte hartzen duten, eta estatu-granjak, gobernu zentralizatu batek jabetzan eta zuzenean administratuak diren. Laborantza lurrak gehitzeko prozesuari, kolektibizazio deritzo. Herrialde batzuetan (besteak beste, Sobietar Batasunean, Ekialdeko Blokeko herrialdeetan, Txinan eta Vietnamen), aldaketak izan dira, bai estatuak, bai eta lankidetzako agintariek aldatu dituztenak. Esate baterako, Sobietar Batasunak kolkinduy (kudeaketa kooperatiboko haztegiak) eta sovkinduy (Estatuko kudeaketako haztegiak) zituen.
Kolektibizazio komunista
Sobietar Batasunak nekazaritza kolektiboa 1927 eta 1933 artean sartu zuen bere errepublika eratzaileetan. Estatu baltikoek eta Ekialdeko Blokearen gehiengoak (Poloniak izan ezik) nekazaritza kolektiboa hartu zuten Bigarren Mundu Gerraren ondoren, agintera erregimen komunistak iritsita. Asian (Txinako Herri Errepublika, Ipar Korea eta Vietnam), gobernu komunisten politikek nekazaritza kolektiboaren ezarpena bultzatu zuten.
Europa
Europar Batasunean, nekazaritza kolektiboa nahiko arrunta da, eta nekazaritza-kooperatibek % 40ko merkatu-kuota dute 27 estatu kideen artean. Herbehereetan, nekazaritza kooperatiboak % 70eko merkatu-kuota du, gutxi gorabehera, eta Finlandiak baino ez du gainditzen. Frantzian, nekazaritza kooperatiboa elikagai-industriaren ekoizpen nazionalaren % 40 da, eta ia 90.000 milioi euro dira diru-sarrera gordinetan, herrialdeko hiru elikagai-markatik bat hartzen duelarik.
Badira baita nekazaritza kolektiboa praktikatzen duten komunitate intentzionalak ere. Komunitateak gero eta nekazaritza-ekimen gehiago babesten ditu. Horietako batzuk kontsumitzaile/langileen gobernantzapean daude, eta haztegi kolektibotzat har daitezke.