cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heriotza zigor
Exekuzio publikoak
Historiagile sozialek ohartarazi dute XX. mendetik aurrera AEBetan eta Europako mendebaldean heriotza oro har, gero eta babestuago egon dela jendearen begien bistatik, gero eta gehiago gertatzen dela ospitaleko ateen barnean. Era berean, exekuzioak espetxeko horma barrura mugatu dira. Azken exekuzio publiko formalak 1868an gertatu ziren Britainia Handian, 1936an AEBetan eta 1939an Frantzian.
Delitu kapitalak
Herrialde batzuetan heriotzarekin zigortzen diren beste delitu batzuk honako hauek dira:
- Gizateriaren aurkako krimena
Genozidioa bezalako gizateriaren aurkako delituak heriotzarekin zigortu ohi dituzte zigor kapitala mantentzen duten herrialdeetan. Delitu horiengatik heriotza zigorrak eman ziren 1946an Nurenbergeko epaiketetan eta 1948an Tokioko epaiketetan, baina gaur egungo Nazioarteko Zigor Auzitegiak ez du heriotza zigorra erabiltzen. Nazioarteko Zigor Auzitegiak jaso dezakeen gehienezko zigorra bizi osorako kartzela zigorra da. - Hilketa
Nahita egindako hilketa heriotzarekin zigortzen da heriotza-zigorra atxikitzen duten herrialde gehienetan. Baina oro har, soilik estatutuek edo aurrekari judizialek eskatzen duten faktoreak larriagotzen baldin badu.
- Droga- trafikoa
Herrialde askok heriotza zigorra ematen dute narkotrafikoagatik, droga trafikoagatik, droga edukitzeagatik eta horrekin lotutako delituengatik, batez ere Asian eta Afrikako zenbait herrialdetan. Droga delitugileak aldizka exekutatzen dituzten herrialdeen artean daude Txina, Indonesia, Saudi Arabia, Iran, Vietnam, Malaysia eta Singapur.
- Beste arau-hauste batzuk
• Terrorismoa
• Traizioa
• Espioitza
• Protesta politikoak (Saudi Arabia)
• Delitu ekonomikoak (Txina, Iran)
• Pertsonen trafikoa (Txina)
• Ustelkeria (Txina, Iran)
• Bahiketa (Txina, Bangladesh, etab.)
• Separatismoa (Txina)
• Legez kanpoko sexu portaera (Saudi Arabia, Iran, EAE, Qatar, Brunei, Nigeria, etab.)
• Hudud bezalako delitu erlijiosoak, hala nola apostasia (Saudi Arabia, Iran, Sudan, etab.)
• Blasfemia (Saudi Arabia, Iran, Pakistan, Nigeria)
• Alkohola edatea (Iran)
• Sorginkeria (Saudi Arabia)
• Lapurreta larria (Aljeria, Saudi Arabia, Iran, Kenya, Zambia, Ghana, Etiopia, etab.)
Eztabaida eta debatea
Zigor hilgarria eztabaidagarria da. Heriotza zigorraren aurkakoek gizagabetzat dute, eta atzera ezintasunagatik kritikatzen dute. Halaber, defendatzen dute zigor honek ez duela disuasio efekturik, gutxiengoak eta txiroak diskriminatzen dituela, eta "indarkeriaren kultura" bultzatzen duela. Mundu osoan erakunde asko daude, hala nola Amnistia Internazional a, eta herrialde batzuetan Amerikako Askatasun Zibilen Sindikatua (ACLU) bezalakoak, heriotza zigorra deuseztatzea oinarrizko helburu gisa dutenak.
Heriotza zigorraren aldeko abokatuek argudiatzen dute krimena gaitzesten duela, tresna ona dela polizientzat eta auzi jartzaileentzat, kondenatutako gaizkileek berriro ofentsa ez dezaten. Eta justizia bermatzen duela homizidioa bezalako delituengatik. Delitu ez hilgarrientzat heriotza zigorra ezartzea, askoz ere eztabaidagarriagoa izan ohi da, eta abolitu egiten da hori gordetzen duten herrialde askotan.
Ordainketa
Heriotza zigorraren aldekoek argudiatzen dute moralki justifikatuta dagoela hilketa egon denean aplikatzen denean, batez ere poliziak erailtzeagatik, haurren hilketengatik, torturengatik egindako hilketengatik, hilketa anitzengatik eta terrorismoarekin, sarraskiekin eta genozidio arekin loturiko elementuekin. Argudio hau Robert Blecker New York eko Zuzenbide Fakultateko irakasleak defendatzen du, esanaz zigorrak mingarria izan behar duela delituaren arabera. Hemezortzigarren mendeko Immanuel Kant filosofoak jarrera muturrekoagoa defendatu zuen, eta beretzat arabera hiltzaile orok hiltzea merezi baitu, bizitza galtzea, bizirik irauteko aukera ematen dien edozein zigorrarekin berdingabea delako, biziarteko kartzela barne.
Abolizionista batzuk defendatzen dute ordaina mendekua dela, eta ondorioz onartezina. Beste batzuk berriz, ordainak justizia penalaren elementu bezala onartzen dituzten bitartean, baldintzapeko askatasunik gabeko bizitza nahiko ordezko dela diote. Era berean, argudiatzen da hilketa beste heriotza batekin zigortzea nahiko berezia dela, ekintza bortitz batengatik indarkeriazko delituak ez direlako zigortzen antzeko ekintza baten menpe jarriz egilea (adibidez, bortxatzaile ak normalean ez dute gorputz zigorrik jasotzen orokorrean, nahiz eta Singapur bezalako estatu batzuetan horrela izan).
Giza eskubideak
Abolizionistek uste dute heriotza zigorra dela giza eskubideen urraketarik larriena, bizitzeko eskubidea delako garrantzitsuena, eta heriotza zigorrak beharrik gabe urratzeaz gain kondenatuei tortura psikologikoa eragiten dielako. Giza eskubideen aldeko ekintzaileek heriotza zigorraren aurka egiten dute, "zigor krudel, anker eta laidogarria" deituz. Amnistia Internazionalak "Giza Eskubide en azken ukazio itzulezina" dela uste du. Albert Camus ek 1956an “Gillotina, erresistentzia, matxinada eta heriotzaren inguruko hausnarketak” izeneko liburuan honakoa idatzi zuen:
“''Exekuzioa ez da soilik heriotza. Kontzentrazio esparrua espetxetik bezain desberdina da bizitzaz gabetzea. [...] Baliokidetasun bat egon dadin, heriotza zigorrak zigortu beharko luke hiltzaileak biktimari heriotza izugarria eragingo zion egunaz hilabete batzuk lehenago ohartaraziko bazion. Halako munstro bat ez da bizitza pribatuan aurkitzen.''”
Eskubide naturalen doktrina klasikoan, adibidez Locke-k eta Blackstone-k azaldutakoan, bizitzeko eskubidea gal daitekeen ideia garrantzitsua da, beste eskubide gehienei bidezko prozesua eman dakiekeelako, hala nola jabetza eskubidea eta askatasun eskubidea, benetako epaia aurreikusita. John Stuart Mill ek Parlamentuan 1868an hilketagatiko zigor kapitala indargabetzeko zuzenketaren aurka emandako hitzaldian azaldu zuen bezala:
“''Imajina dezakegu norbaitek nola irakatsi diezaiokegun jendeari sufrimendua ez eragiteko guk geuk eragiten? Baina horri erantzun beharko nioke, guk guztiok erantzungo beharko genioke, sufrimendua eragoztea saihestea posible ez ezik, zigor justiziaren xedea bera ere posible dela. Gaizkile bati isuna jartzea bere ondasunekiko begirune falta da, edo espetxeratzea bere askatasun pertsonalaren errespetu falta da? Zentzu berean arrazoigabea da pentsatzea beste pertsona baten bizitza kendu duenari, bere bizitza kentzea begirune falta dela bizitzarekiko. Aitzitik, nabarmen erakusten dugu guk diogun begirunea, arau bat hartzerakoan beste baten eskubide hori urratzen duenak beretzat ere galdu egiten duela, eta egin dezakeen beste deliturik ez badute bizitzeko eskubidea kentzen, honek bai izango duela''.”
Minik gabeko exekuzioa
Mundu osoko joerak aspalditik izan dira exekuzio pribatuetara eta hain mingarriak ez direnetara joatea. Horregatik garatu zuen Frantziak gillotina XVIII. mendearen azken urteetan, eta Britainia Handiak debekatu egin zuen urkatzea edo gorputza zatitzea XIX. mendearen hasieran. Mozaffar ad-Din Shah Qajar Persia ko Shahk (1896-1907), eztarria moztu eta pistola batekin hurbiletik tirokatzea alternatiba azkar eta nahiko minik gabekoa zela zioen, garai hartan erabiltzen ziren exekuzio metodo torturatsuagoen aurrean. Bestalde, Estatu Batuetan garai baten elektrokuzioa eta gasak arnastea urkatzea baino aukera gizatiarrago bezala sartu ziren, baina denak injekzio hilgarri ak gainditu zituzten. Hala ere, oraindik herrialde gutxi batzuk zintzilikatzeko metodo geldoak, burua moztea eta harrikatzeak erabiltzen dituzte.
1977 eta 2001 artean Estatu Batuetan egindako exekuzioen azterketak adierazi zuen gutxienez 749 exekuziotik 34k, hau da,%4,5ek, "aurreikusi gabeko arazoak edo atzerapenak izan zituztela, presoen alferrikako agonia eraginez borrero en gaitasun ezagatik". "Exekuzio oker" horien tasa egonkorra izan da ikerketaren denboran.
The Lancet aldizkarian 2005ean argitaratutako ikerketa berezi batek zioen, injekzio hilgarrien kasuen %43tan hipnotikoen odol maila ez zela nahikoa izan inkontzientzia bermatzeko. Hala ere, Estatu Batuetako Auzitegi Gorenak 2008an eta 2015ean erabaki zuen injekzio hilgarria ez zela zigor krudel eta ezohikoa. Bestalde, Bucklew vs. Precythen kasuko gehiengoaren epaiak are gehiago baieztatu zuen printzipio hori, eta adierazi zuen zigor krudel eta ezohikoa debekatzeak nahitaez debekatzen zituela mina eta degradazioa.
Exekuzio okerra eta boluntarioak
Heriotza zigorra Erresuma Batuan ezabatu egin zen neurri batean, Timothy Evansen kasuagatik. 1950ean exekutatu zuten, John Christie bere ugazabak egindako bi hilketengatik gaizki kondenatu ondoren. Kasua ezinbestekotzat jo zen oposizioa indartzeko, eta 1957an zigorraren irismena mugatu zen, 1965ean erabat ezabatzeko. Maiz argudiatzen da heriotza zigorrak justiziaren okertzea dakarrela, pertsona errugabeen exekuzio bidegabearen bidez. Jende asko errugabe deklaratua izan da, zigorra gauzatu ondoren. Batzuk baieztatu dute gutxienez 39 exekuzio burutu direla 1992tik 2004ra, errugabetasun froga garbiekin edo erruduntasunari buruzko zalantza larrien aurrean. Eskuratu berri diren DNA frogek AEBetan epe berean, 15 heriotza zigorretik gorako presoen exekuzioa eragotzi zuten, baina DNA frogak soilik kasu batzuetan daude eskuragarri. Heriotza Zigorra Abolitzeko Koalizio Nazionalak aldarrikatu du 1976 eta 2015 artean Estatu Batuetan 1.414 preso exekutatu zituztela, eta heriotza zigorrera kondenatutako 156 sententzia baliogabetu zirela. Horrek adierazten du hamar heriotza zigorretako presoetatik bat baino gehiago, gaizki kondenatua izan zela. Ezin da ebaluatu zenbat izan diren gaizki exekutatuak, epaitegiek orokorrean ez baitute hildako akusatu baten errugabetasuna ikertzen, eta defentsako abokatuek beren bizitza oraindik salba dezaketen bezeroengan bideratu ohi dutelako. Hala ere, errugabetasun froga sendoak daude kasu askotan.
Bese alde batetik boluntarioak daude. Preso batzuk borondatez saiatu dira heriotza zigorra bizkortzen, askotan helegite guztiei uko eginez. Estatu Batuetan, heriotz zigorraren boluntarioak zigor horretara kondenatutako presoen % 11 dira, eta sarritan saihestu egiten dituzte delitu  txarrenentzat heriotza zigorra izendatzeko diseinatutako prozedura legalak. Boluntarioen exekuzioaren aurkakoek, buruko gaixotasunen prebalentzia aipatu zuten, bere buruaz beste egiten zutenekin alderatuz. Exekuzioko boluntarioek lege erreforman arreta eta ahalegin askoz gutxiago jaso dituzte, exekuzioaren ondoren salbuetsiak izan direnek baino.
Arraza, etnia eta klase sozialaren alborapena
Heriotza zigorraren aurkakoek diote zigor hori maizago erabiltzen dela arraza eta etnia gutxiengoetako eta jatorri sozioekonomiko baxuagoko egileen aurka, jatorri pribilegiatua duten gaizkileen aurka baino; eta biktimaren aurrekariek ere eragina dutela emaitzetan. Ikertzaileek frogatu dute amerikar zuriek heriotza zigorra babesten dutela afro-amerikarrei aplikatzen zaien gehienetan. Eta baita, beltz itxurako edo larruazal iluneko akusatu estereotipo ak heriotza zigorrera kondenatzeko aukera gehiago dituztela, kasuaren biktima zuri bat baldin bada. Bestalde, 2019an Alabama n, Domineque Ray izeneko heriotzara zigortutako preso bati bere imam a ukatu zioten exekuzio gelan, eta kristau kapilau bat baino ez zioten eskaini. Salaketa aurkeztu ondoren, apelazio auzitegi federal batek 5-4 erabaki zuen Rayren eskaeraren aurka. Gehiengoak eskaeraren "azken orduko" izaera aipatu zuen, eta desadostasunak adierazi zutenek tratamendua konfesionaltasunaren neutraltasun printzipioaren aurka zihoala azaldu zuten. Halaber, 2019ko uztailean bi gizon xiita, Ali Hakim al-Arab 25 urtekoa eta Ahmad al-Malali 24koa, Bahrain en exekutatu egin zituzten, Nazio Batuen Erakundearen eta eskubideen aldeko taldeen protestak gorabehera. Amnistia Internazional ak adierazi zuenez, torturaren bidez lortutako "terrorismo delituak" aitortu ondoren egin zituzten exekuzioak.
Nazioarteko ikuspegiak
Nazio Batuek 2007ko Batzar Nagusiaren 62. saioan ebazpen bat aurkeztu zuten, debeku unibertsala eskatzeko. Giza eskubideen inguruko gaiak jorratzen dituen Batzarreko hirugarren batzordeak, ebazpen proiektua onartu zuen 99 baiezko botoekin, 52 ezezkoekin, eta 33 abstentzioekin. 2008an ere, eskualde guztietako estatuen gehiengo zabalarekin NBEren Batzar Nagusian onartu egin zuen bigarren ebazpena, heriotza zigorra erabiltzeko luzamendua eskatzeko. Guztira 105 herrialdek bozkatu zuten ebazpen proiektuaren alde, 48k aurka eta 31 abstenitu egin ziren.
Sahara azpiko Afrika ko herrialdeen artean, duela gutxi heriotza zigorra ezabatu dute Burundik 2009an eta Gabon 2010ean. Bestalde, 2012an Benin heriotza zigorra erabiltzea debekatzen duen Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunaren (ICCPR) Aukerako Bigarren Protokoloaren parte bihurtu zen.
Gobernuz kanpoko erakundeen (GKE) artean, Amnistia Internazionalak eta Giza Eskubideen Behatokiak heriotza zigorren aurka daudela nabarmendu dute. Bestalde, beste hainbat GKE batzuek, sindikatuek, udalek eta abokatuen elkarteek Heriotza Zigorraren Aurkako Munduko Koalizioa sortu zuten 2002an. Erlijio ikuspegitik, munduko fede nagusiek ikuspegi desberdinak dituzte delituen aurrean. Adibide gisa, kristau komunitaterik handienak, katolizismoak, heriotza zigorraren aurka jartzen da kasu guztietan. Baina bai Baha'ik eta bai Islamaren fedeak, zigor kapitala onartzen dute. Munduko fede nagusiek ikuspegi desberdinak dituzte delituen aurrean.
Inkisizioa
Inkisizio edo Inkisizio Santua hitzak heresia ezabatzen ziharduten zenbait erakunderi egiten die erreferentzia, gehienbat Eliza Katolikoa ren baitan. Europako Erdi Aro ko heresia askotan heriotza zigorrarekin zigortzen zen, eta zigor horretatik eratortzen dira gainerako guztiak. Erdi Aroko Inkisizioa 1184an sortu zen Languedoc inguruan (Frantzia hegoaldean), eta 1249an Aragoi ko erresuman ere ezarri zen. Aro Modernoa n, Aragoi eta Gaztela ren arteko batasunarekin, Inkisizio espainiarra (1478-1834) izenarekin hedatu zen. Ondoren, espainiar monarkiaren babespean honen ekintza eremua Amerika n  konkistatutako lurraldeetara hedatu zen (1536-1821). Eta epaitzeko akusazioetan, biktimak pertsonak ziren orokorrean, baina baita animaliak ere. Sorginkeria z, homosexualitate az, 'sodomia z', birao ka aritzeagatik, bestialismoa praktikatzeagatik, isilpean judu en praktikak egiteagatik, eta bereziki heresiagatik (eliza katolikoak ezarritako dogma batzuk ukatzen zituzten kristauak) akusatzen zituzten.
Heresia, erregearen aurkako lese maiestate delituarekin parekatua zen, kasu honetan Jainkoa ren aurka egina. Eta beraz, lese maiestate bezala, heriotzarekin zigortua zegoen. Inkisizioak, fede-autoan kondenatua zegoen pertsona, erregearen justiziaren esku uzten zuen, epaia eman eta aplikatu zezan errudun a sutan erreta. Bizirik erretzen zituzten damu tu gabekoak zirenean, eta hilda, aldez aurretik garrote aren bidez ito ondoren damutuak zirenak, hau da, beren errua aitortu eta damua erakutsi zuten heresian berriro eroritakoak.
Espainiako Inkisizioak auzipetu eta exekutatutakoen kopuruaren lehen zenbatespen kuantitatiboak Juan Antonio Llorentek eskaini zituen. Inkisizioaren idazkari nagusia izan zen 1789tik 1801era, eta Inkisizioaren historia kritikoa liburua argitaratu zuen 1822an Paris en. Llorenteren arabera, Inkisizioak 341.021 pertsona auzipetu zituen historian zehar, eta horietatik % 10 baino zertxobait gutxiago (31.912) exekutatu zituen.
Francoren diktadura
Heriotza zigorra 1932ra arte erabili zen Espainian, Bigarren Errepublika n egindako Zigor Kodearen erreforma baten ondorioz indargabetu zen arte. 1934ko urrian berrezarri zuten, terrorismo eta bandolerismo delituetarako. Eta 1936-1939ko gerra zibilean, Franco k zigor kodera itzuli zuen 1938an, bere abolizio a estatu baten funtzionamendu egokiarekin bateragarria ez zela argudiatuz.
Moreno Gomez historiagileak gupidarik gabeko errepresio ak eragindako gerraosteko gain-hilkortasunaren azterketa sakona egin du. Besteak beste, 40.000 fusilamendu inguru egin zituen Francok, gerran bertan egindakoak kontuan hartu gabe. Autore batzuk kopuru hori 50.000raino igotzen dute. Paco Etxeberria antropologo forentsearen arabera, baliteke 150.000 pertsona hil izana guztira, atzegoardia ren, krimenetan, desagertuen eta abarren artean, eta kontutan hartuta baita bonbardaketetan hildako herritar zibilak edo espetxeetan hildakoak ere. Azken 20 urteetan 700 hobi komunetatik 9.000 gorpu baino gehiago berreskuratu dituzte. Eta 20.000 inguru berreskuratzeke daudela kalkulatu du. Gaur egun, aurkitzen ez dituzten hobi gehiago daude aurkitutakoak baino, 80 urte igaro direlako.
Claude Cheysson Frantzia ko Atzerri ministro ohia iparraldeko kontzentrazio esparru baten egon zen atxilotuta 1940an, ofizial gazte bezala. Francoren Espainia ez zuen inoiz bisitatu, ia egunero kontzentrazio esparruan exekutatu zituztenei omenaldi isila eginez. Ziur asko fusilatuak Gerra Kontseilu etan epaituko zituzten, baina fartsa hutsak ziren. Fusilamenduak gerra zibilaren hasieratik izan ziren, berrogeiko hamarkadan jarraitu zuten, eta hirurogeiko hamarkadetan ere jarraitu zuten.
Azken aldiko exekuzioen artean, 1974ko Salvador Puig Antich ena Bartzelona n eta Heinz Chezenena Tarragona n daude, biak garrotez. Eta azkenak, 1975eko irailaren 27ko exekutatuak dira, Jon Paredes “Txiki” eta Anjel Otaegi ETA ko militanteak, eta Jose Luis Sanchez Bravo, Ramon Garcia Sanz eta Humberto Baena FRAP eko kideak, bostak fusilatuak. Exekuzio hauek nazioarteko erreakzio handia eragin zuten. Protestak Europa osora zabaldu ziren, eta beste askoren artean Vatikano ak ere barkaberatasuna eskatu zion Francori, eskaera guztiak entzungor egin zituela.
1978ko konstituzioak heriotza zigorra indargabetu egin zuen, eta 1995ean Amnistia Internazionalar en kanpaina luze baten ondoren, alderdi politiko guztien azken akordioarekin, legeria militarrean ere heriotza zigorra indargabetua izan zen.
Moara
Moara Errumaniako udalerri bat da, Suceava konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Sommedieue
Sommedieue Frantziako udalerria da, Meuse departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sommedieue udalerrian erroldatutako biztanleak 937 ziren. Familiak 344 ziren, horien artean 100 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 68 bakarrik bizi ziren emakumeak), 92 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 120 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 404 etxebizitza zeuden, 344 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 47 hutsik zeuden. 306 etxeak ziren eta 60 apartamentuak ziren. 344 etxebizitza nagusietatik 229 bere jabearen bizilekua ziren, 110 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 80 etxek lau zituzten eta 191 etxek bost zituzten. 243 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 138 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 147 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 558 ziren, horien artean 428 aktiboak ziren eta 130 inaktiboak ziren. 428 pertsona aktiboetatik 382 lanean zeuden (226 gizon eta 156 emakume) eta 46 langabezian zeuden (20 gizon eta 26 emakume). 130 pertsona inaktiboetatik 33 erretiraturik zeuden, 43 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sommedieue udalerrian 352 unitate fiskal zeuden, 850 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.299 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 zurgina, 3 iturginak, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean Sommedieue udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 198 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
South Haven (Michigan)
South Haven Michigango hiri bat da. Allegan Buren konderrian kokatua dago. 2010ean 4,403 biztanle zituen, 8.81 kilometro koadrotan banatuta.
Mackenziaena leachii
Mackenziaena leachii Mackenziaena generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Ptychadena ingeri
Ptychadena ingeri Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pustějov
Pustějov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 976 biztanle ditu eta 8,573 kilometro koadroko azalera. Nový Jičíngo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1318 urtean egin zen.
Kilcullen
Kilcullen, formalki Kilcullen Bridge (Cill Chuilinn) Irlandako udalerri bat da, Kildare konderrian dagoena. 2016ko erroldaren arabera 3.505 biztanle zituen.
Berny-Rivière
Berny-Rivière Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Rhône-Alpeak eskualdean.
Taylor serie
Matematikan, Taylor seriea funtzio baten serie bidezko garapen bat da. Taylorren serieak berretura-serie bat erabiltzen du jatorrizko funtzio baten funtzio baliokide bat lortzeko, x=a puntuaren ingurunean. x=0 puntuaren ingurunean ari bagara, edo a=0 balioa denean, serieari MacLaurin serie deritzo.
Zenbait funtzio ezin dira Taylor serie baten bidez adierazi, x=a puntuan singulartasun bat dutelako. Kasu horietan, Laurent seriea erabil daiteke funtzio baliokide bat lortzeko.
Definizioa
Taylor seriea honela definitzen da:
f(x) hurbilpena lortu nahi den jatorrizko funtzioa den,
a hurbilpen hori lortu nahi deneko ingurunea den,
Taylor serie bidezko hurbilpena
Orokorrean, zenbat eta batugai gehiago, hobea izango da Taylor seriearen bidezko hurbilketa, eta txikiagoa Rn(x), edo sortuko den errorea. , sortzen den errore edo hondarra da a<x^*<x\, betetzen bada, Lagrangeren hondarra alegia.
Funtzio analitikoak
Funtzio bat eta dagokion Taylor seriea konbergenteak direnean, jatorrizko funtzioa funtzio analitikoa dela esaten da. Beste hitz batzuetan, funtzio analitiko bat eta bere Taylor serieak balio berak emango lituzke funtzio hori definitua den tartean.
Funtzio trigonometrikoen serieak
Non Bs Bernouilliren zenbakiak diren.
Erabilerak
Taylor serieak erabiltzeak abantaila edo erraztasun batzuk eskein ditzake. Alde batetik, Taylor seriea funtzio polinomikoa izanik, honen deribatze eta integratzea askoz errazagoa da. Horrek, gainera, optimizazio problemak ebaztea ere errazten du. Bestetik, askotan Taylor seriearen balioa bera kalkulatzea azkarragoa da eta hurbilpen onak kalkulatzeko bidea ematen du. Eta orokorrean, limiteen, konbergentziaren, integralen eta abarren estimazioak egiteko bide azkar bat ematen dute Taylor serieek.
Historia
Eleako Zenon Elea filosofoak serie infinitu bat batzearen arazoa hartu zuen emaitza finitua lortzeko, baina baztertu egin zuen, ezinezkoa zela uste baitzuen: emaitza Zenonen paradoxak izan ziren. Ondoren, Aristotelesek ebazpen filosofiko bat proposatu zion paradoxari, baina haren matematika-edukia ez zen ebatzi Demokritok eta gero Arkimedesek berriro ekin zioten arte. Arkimedesen metodo zehatzaren bidez, azpisailkapen geometriko progresibo infinitu batek emaitza trigonometriko finitua lor zezake. Liu Huik antzeko metodo bat erabili zuen, ehunka urte ondoren.
XIV. mendean, Taylorren serieen eta antzeko metodoen erabileraren lehen adibideak eman zituen Madhava de Sangamagramak. Nahiz eta gaur egun bere lanaren erregistrorik ez izan, ondorengo matematikari hinduek iradokitzen dute Taylorren serieko kasu berezi batzuk aurkitu zituela, sinu, kosinu, tangente eta arkotangente funtzio trigonometrikoetarako barne.
XVII. mendean, James Gregoryk ere lan egin zuen arlo horretan, eta Maclaurinen zenbait serie argitaratu zituen. Baina 1715ean, serie horiek funtzio guztietarako eraikitzeko forma orokor bat aurkeztu zen, eta Brook Taylorrek aurkeztu zuen, izen horrekin.
Horrela izendatu zituen Maclaurinen serieak Edinburgoko irakasle Colin Maclaurin-ek, eta XVIII. mendean Taylorren serieen kasu berezia argitaratu zuen.
South Lyon (Michigan)
South Lyon Michigango hiri bat da. Oakland konderrian kokatua dago. 2010ean 11,327 biztanle zituen, 9.67 kilometro koadrotan banatuta.
Juan Villela
Juan Villela Olabarrieta (Arrigorriaga, 1563ko martxoaren 13a - Madril, ) bizkaitar politikaria izan zen. Oñatiko Unibertsitatean zuzenbide kanoniko ikasi ondoren, bertoko erretore bihurtu zen. 1591n Perura joan zen eta bertan aritu zen 1611n penintsulara itzuli arte. Handik aurrera Indietako Batzordean lan egin zuen.
Tinosu
Tinosu Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Ptychadena keilingi
Ptychadena keilingi Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pustina
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1392 urtean egin zen.
Athol (Massachusetts)
Athol Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Worcester konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Pustiměř
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1543 urtean egin zen.
Pomacentrus albimaculus
Pomacentrus albimaculus Pomacentrus generoko animalia da. Arrainen barruko Pomacentridae familian sailkatzen da.
Geomys
Geomys Geomyidae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.
Mackenziaena severa
Mackenziaena severa Mackenziaena generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Bullitt konderria (Kentucky)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 74,319 pertsonetatik 72,406 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,038 dira. 472 beltzak edo afroamerikarrak. 223 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 369 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 45 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 785 pertsonek kokatzen zuten.
Saint-Georges-en-Auge
Saint-Georges-en-Auge [sɛ̃ʒɔrʒɑ̃'noːʒ] edo besterik gabe [sɛ̃'ʒɔrʒ] Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Georges-en-Auge udalerrian erroldatutako biztanleak 95 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 61 etxebizitza zeuden, 40 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 61etxeak ziren. 40 etxebizitza nagusietatik 32 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 1ek hiru zituen, 7 etxek lau zituzten eta 28 etxek bost zituzten. 29 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 20 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Saint-Georges-en-Auge udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jugureni
Jugureni Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Dudley (Massachusetts)
Dudley Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Worcester konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
South Range (Michigan)
South Range Michigango herri bat da. Houghton konderrian kokatua dago. 2010ean 758 biztanle zituen, 0.94 kilometro koadrotan banatuta.
Tirapu
Tirapu Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 23,4 kilometrora. Altuera 450 eta 700 metro artekoa da, eta 5,62 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Mendixka txikiz inguratuta dago, Ibarberoko mendilerroaren iparraldeko magalean, Artederreta pasabide naturaletik gertu baina Izarbeibarrean. Tamaina txikiko herria da, baina herrialde osoan ezagutzen da bere gatzagengatik, garai oroigarrietatik XX. mendearen amaieraraino operatiboak, eta bere aberastasunaren iturri. 2002an bere dokumentatuko milurtekoa ospatu zuen.
Bertako biztanleak tirapuarrak dira.
Izena
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Tirapu izenaren jatorria eta esanahia zalantzazkoak dira. Ziur asko euskaratik dator, baina bere etimologia arazotsua da. Tirapegi, Tirapaldea... bezalako izenak daudela gogoratu behar da, ahots arrunta dela suposatzeko aukera ematen dutenak.
Hesdin-l'Abbé
Hesdin-l'Abbé Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Tirapu
Etimologia
1345-1445 urteetan Tirapu toponimoa zegoen, Donibane Garazitik gertu; beharbada herri txiki bat zen, baina gaur egun ez dago haren arrastorik.
Hesdin-l'Abbé
Biztanleria
2007an Hesdin-l'Abbé udalerrian erroldatutako biztanleak 1.903 ziren. Familiak 641 ziren, horien artean 80 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 52 bakarrik bizi ziren emakumeak), 211 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 290 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 60 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Tirapu
Etimologia
Koldo Mitxelenaren arabera, Tirapu izen bitxia da, beharbada latinezko priuatus = pribatu ahotsetik eratorria, Lapurdiko Biriatu herritik bezala, eta baita Done Privatetik ere, santu-izena, Baxenabarren esaten denaren oso ezaguna izan zena.
Hesdin-l'Abbé
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Tirapu
Bandera
Tirapuko banderak Tirapuko armarria dauka hondo zuri baten gainean.
Geografia
Tirapu Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.
Hesdin-l'Abbé
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Tirapu
Ingurune naturala eta kokapena
Tirapu Nafarroa Garaiko erdialdean dago kokatuta, Izarbeibarren, Iruñerriaren hegoaldean dagoen lehen ibarrean, alegia. Lurra malkartsua da eta mendeetan zehar eboluzionatu du. Igoerarik handiena Mendi aldean dago, parke eolikoaren inguruan, 695 metroko garaierarekin.
Hesdin-l'Abbé
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.333 ziren, horien artean 938 aktiboak ziren eta 395 inaktiboak ziren. 938 pertsona aktiboetatik 836 lanean zeuden (455 gizon eta 381 emakume) eta 103 langabezian zeuden (51 gizon eta 52 emakume). 395 pertsona inaktiboetatik 111 erretiraturik zeuden, 152 ikasten zeuden eta 132 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ardmillan
, 'Aird a' Mhaolain', Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da.
Tirapu
Klima eta landaredia
Udalerriko klima mediterraneo kontinental motakoa da, eta urteko batez besteko balioak honako hauek dira: tenperatura, 12-14 Celsius gradu artekoa, eta prezipitazioak 500-800 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 70 izaten dira hegoaldean, eta 90 edo gehiago gunerik menditsuenetan.
Hesdin-l'Abbé
Diru sarrerak
2009an Hesdin-l'Abbé udalerrian 682 unitate fiskal zeuden, 1.899 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.891 euro zen.
Tirapu
Klima eta landaredia
Tirapun ez da ia lehengo ameztien edo artadien arrastorik geratzen, baina gizakiak eragin aurretik udalerriaren zatirik handienean horiek ziren zuhaizti sarrienak. Gaur egun, bakandutako baso horietan, landaturiko pinu beltz austriarra da espezierik ugariena.
Hesdin-l'Abbé
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 59 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 17 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 9 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Tirapu
Estazio meteorologikoa
Tirapun ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Añorben, Garesen eta inguruko beste herri batzuetan, hala nola Artaxoan eta Mendigorrian, badira aztarnategi arkeologikoak, Izarbeibarko lurraldean giza okupazio goiztiarra dagoela pentsarazten dutenak. Izarbeibarko lurrei antzinako lurrak deitzen zitzaien, Iruñeko Erresuman goiz sartzen zirelako. Beharbada, bere sorreratik edo mendeko lehen hamarkadetatik, Antso I.a Gartzeitzen birkonkistari esker.
Hesdin-l'Abbé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 21 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 5 igeltseroak, 1 margolaria, 3 zurginak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 3 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
Tirapu
Erdi Aroa
Tirapuri buruz orain arte ezagutzen den dokumenturik zaharrena Mutiloako Karta izenekoa da, 1002. urtekoa, eta Leireko monasterioko Becerro Antiguo kodexean agertzen da. Gutun horretan esaten denez, Galindo Kordobakoa apaizak Iruñetik gertu erositako bost lursail eman zizkion Leireko monasterioari. Bitxia bada ere, horietako bat Sancho Oxanarriz eta García Oxanarriz «Triapu»-koari erosi zien.
Hesdin-l'Abbé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 lore-denda zen.
Tirapu
Aro Garaikidea
XIX. mendearen erdialdean, Tirapuk 34 etxe zituen, baita udalarena ere, kartzelarekin; 40 bizilagun eta 209 arima zituen; lehen hezkuntzako eskola bi sexuetarako, 34 ikasle joaten ziren; sarrerako parrokia-eliza, Granada Egako dukea hornitzeko abade batek zerbitzatzen zuena; eta San Nikolasi eskainitako baseliza bat. Herriak ur osasungarriak eta ugariak zituen inguruan. Bi errekek zeharkatzen dute lurra, bata ekialdetik (Tximindua) eta bertzea hegoaldetik (Errekazar) jaisten direnak, eta Arga ibaira isurtzen dira. Garia, oloa, garagarra, artoa, patatak, ardoa eta lekaleak ekoizten ziren; behi- eta lantza-azienda hazten zen; eperrak, galeperrak eta erbiak ehizatzen ziren. Gainera, haritzez eta gatz oso zuriz betetako mendi bat zuen. Posta Garesetik jasotzen zen, igande eta asteazkenetan.
Hesdin-l'Abbé
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Hesdin-l'Abbé udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 423 hektarea erabiltzen.
Pomacentrus alexanderae
Pomacentrus alexanderae Pomacentrus generoko animalia da. Arrainen barruko Pomacentridae familian sailkatzen da.
Hesdin-l'Abbé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Tirapu
Aro Garaikidea
Hirurogeita hamar urte geroago biztanleria pixka bat jaitsi zen. Garai hartan (1920) 198 pertsona bizi ziren 60 eraikinetan, eta horietatik zortzi sakabanatuta eta jenderik gabe zeuden. "Gainbeheran zegoen jauregi zahar bat" zegoen, eta ez ziren nobleen armarriak eskas. Udaletxe apal bat, kartzela, aguazila, mendi- eta landa-zaindariak, argiteria elektrikoa, frontoia, iturri publikoa, garbitokia eta aska, eskola eta Sortzez Garbiari eskainitako eliza bat zeuden. Labore nagusiak zereala eta mahatsa ziren. Abeltzaintza zaldiak, mandoak eta ahuntzak ziren. "Harizti kementsu bat zegoen, nahiko trinkoa", 12 hektarea ingurukoa.
Hesdin-l'Abbé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Tirapu
Aro Garaikidea
Tirapu Nafarroako lehen herrietako bat izan zen lursailen kontzentrazioa egin zena. 1965ean egin zen, 32 jaberi eta 434 hektareari eragin zien, eta 1077 lursailak 114ra murriztu ziren. Horren ondorioz, mahasti gehienak kendu ziren, mendia luberritu zen eta nekazaritza-mekanizazioa egin zen, eta, ondorioz, tiroko ganadua desagertu egin zen.
Hesdin-l'Abbé
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ptychadena longirostris
Ptychadena longirostris Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Tirapu
Milurtekoa
2002an, Tirapuren existentzia dokumentatuaren milurtekoa ospatu zen. Gertaera horrek herriko herritar ugari bildu zituen. Efemeride hori ospatzeko, kultur jardunaldi batzuk egin ziren irailaren 6tik 8ra. Jardunaldi horietan hitzaldiak, erakusketak, esker oneko meza, herri-bazkariak, musika eta jolas-ekitaldiak biltzen ziren. Aldi berean, eliza zaharberritu berria bedeinkatu zen.
Milaka urte bete zirenean, herritarrek beren historiako mugarri garrantzitsu batzuk berpiztu zituzten. Baina, beharbada, hunkigarriena herriko ondorengoekin elkartzea izan zen, herri ezberdinetan edo atzerrian bizi baitziren. Topaketaren poza eta emozioa zabaltzen joan ziren hiru egunetan, eta bereziki Panchín etxeko etxabean izan zuten bazkari herrikoian, non 150 lagun bildu ziren. Bertan, Jon Erizek zuzendutako Utergako talde kirolariaren erakustaldiari esker, aizkolari, tronzolari eta korrikolarien antzinako lanak gogoratu zituzten.
Kultur jardunaldietara bertaratutakoen kopuruak aurreikuspenak gainditu zituen. Igandean, hilak 8, 300 pertsona inguratuko lirateke Tirapun, kopuru oso altua, herriko errolda 65 biztanlekoa zela kontuan hartuz gero. Bertaratutako agintariei dagokienez, aipatzekoak dira Rafael Gurrea, Nafarroako Gobernuko lehendakariordea, irekiera hitzaldia eman zuena; Javier Iturbe, Iruñerriko Mankomunitateko presidentea, eta Juan Cruz Alli, Nafarroako Gobernuko lehendakariohia.
Demografia
biztanle zituen Tirapuk.
Ekonomia
Tirapu nekazaritza eta abeltzaintzako herria izan da. Bertako lurrak onak dira zerealak eta mahastiak lantzeko. Antzinatik, mahastien barruan olibondo-oinak, heldulekuak, pikondoak, intxaurrondoak, aranondoak, gereziondoak, sagarrondoak, udareak eta bestelako fruta-arbolak egoten ziren. Lur malkartsua zenez, idiekin eta behiekin landatzen zen, baita zaldiekin, behorrekin, arrekin eta mandoekin ere. Astoak, ardiak, ahuntzak, txerriak eta beste animalia batzuk ere bazeuden.
Haritz eta artez betetako mendiak balio berezia zuen auzokoentzat. Handik, familiei ematen zitzaien zur sorta ateratzen zuten, etxeko hainbat erabileratarako, hala nola neguko hilabete luzeetan sutegia elikatzeko. Mendian, beren animaliak bazkatzen zituzten, handiagoak eta txikiagoak, bordetako kortetan sartuta. Horregatik zaintzen dute agintariek eta bizilagunek beren baso-ondarea.
Nafarroako ubidea inauguratu zenetik (2006), gero eta joera handiagoa ikusten da artoa, babarrunak, ilarrak eta beste produktu berri batzuk ureztatzeko eta ereiteko.
Gatzagak
Tirapuko gatzagak herria bezain zaharrak dira, eta ziur aski haien sorreraren arrazoia. 1100. urtea aipatzen da Añorbe eta Tirapuko nekazariei buruzko dokumentuan. Udalerriaren iparraldean zeuden, belardiaren eta hiru mugetako zubiaren artean (Tirapu, Añorbe eta Ukar). Ustiapena udan egiten zen. Iturburuko putzutik ur gazia ateratzen zen, larrain batzuetara eramaten zena, eta han, eguzkia berotzen zenean, likidoa lurrundu eta gatza geratzen zen. Tirapukoa oso gatz fin eta kalitate onekoa zen.
Gatzagetako urteko ekoizpena eguraldi txarraren eta ekaitzen araberakoa zen, batez ere. XVII. mendearen hasieran, urtean sei mila gatz lapurtzen ziren, eta horrek diru-sarrera ona ematen zien bizilagunei eta kanpotik gatzagetara lanera joaten ziren peoi ugariei. Gatz-larrainak bizilagunenak ziren, eta batzuk, udalarenak, aldizka errentan ematen zituztenak. Lana eta aberastasuna eman zieten tirapukoei eta eskualdeko herrietako beste biztanle batzuei, gutxienez bederatzi mendez. 1970eko hamarkadara arte egon ziren lanean, errentagarriak ez zirenez, abandonatuta geratu baitziren.
Parke eolikoa
Tirapuko udalerriaren mugen barruan, Biurrun eta Olkotz artean, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak eraikitako San Esteban parke eolikoa dago. Han ezarritako potentzia 24,42 megawatt da.
Politika
Tirapuko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Iñaki Lafuente Gorriz da, Elmendiko hautagai gisa aurkeztu zena.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago. Udaletxea elizatik gertu dago eta udalerriko eraikinik zaharrena da. Beheko solairua eta honen gaineko beste bi solairu dauzka, eta kanpoaldeko fatxadak margoturik daude. 1970eko hamarkadara arte, eraikina parrokia moduan erabili zen, eta gaur egun udaletxea izateaz gain, eraikinak taberna eta etxebizitzak hartzen ditu.
Egungo banaketa
Tirapuko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Iñaki Lafuente Gorriz da, Elmendi zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:
Alnwickhill
, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzo bat da. Liberton eta Kaimes auzoak mugakide ditu.
Tirapu
Egungo banaketa
Bere idazkaria, Adios, Eneritz, Legarda, Muruzabal, Obanos, Ukar eta Uterga Udaletako idazkari ere bada.
Gellainville
Gellainville Frantziako udalerria da, Eure eta Loir departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Tirapu
Alkateak
1979tik, Tirapuk 8 alkate izan ditu:
Gellainville
Biztanleria
2007an Gellainville udalerrian erroldatutako biztanleak 480 ziren. Familiak 174 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 67 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 75 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Tirapu
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du enparantzan Gareserantz eta Arrizabalagarantz.
Gellainville
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Tirapu
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Tirapu sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.
Gellainville
Etxebizitza
2007an 189 etxebizitza zeuden, 179 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 10 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 179 etxebizitza nagusietatik 152 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 4 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 127 etxek bost zituzten. 158 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 63 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Tirapu
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean, Tirapu ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Gellainville
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Tirapu
Euskara
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Gellainville
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 315 ziren, horien artean 238 aktiboak ziren eta 77 inaktiboak ziren. 238 pertsona aktiboetatik 227 lanean zeuden (132 gizon eta 95 emakume) eta 12 langabezian zeuden (5 gizon eta 7 emakume). 77 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Tirapu
Euskara
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tirapu eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,59k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 1,67 eta 2018n % 12,00k.
Frederickena viridis
Frederickena viridis Frederickena generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Gellainville
Diru sarrerak
2009an Gellainville udalerrian 194 unitate fiskal zeuden, 533,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.741 euro zen.
Tirapu
Euskara
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Tirapu) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.
Gellainville
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 116 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 6 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 32 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 20 garraio enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Tirapu
Euskara
2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Gellainville
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 3 igeltseroak, 2 zurginak, 2 iturginak, 2 argiketariak eta 1 ile apaindegia.
Berrieux
Berrieux Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Rhône-Alpeak eskualdean.
Gellainville
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra kirol-denda bat zen.
Tirapu
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Gellainville
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Gellainville udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 678 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Starchiojd
Starchiojd Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude: