cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oxyeleotris aruensis
Oxyeleotris aruensis Oxyeleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Miren Jone Azurza
Miren Jone Azurza Aristegieta (Donostia, 1929ko maiatzaren 18a - ibidem, 2022ko maiatzaren 15a) gipuzkoar kazetaria izan zen, euskarazko kazetaritza modernoaren aitzindaria. Zeruko Argia-ko zuzendaria izan zen 1969-1975 bitartean. Ohorezko Rikardo Arregi saria jaso zuen 2011n, eta Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izendatu zuen 2018ko apirilaren 27an.
Bizitza
Batxilergoa Donostiako Peñaflorida Institutuan burutu eta gero, irakasle ikasketak hasi zituen. Garai hartan, ordea, bokazio erlijiosoa sentitu zuen. Horiek horrela, Gasteizko Misiolari Sekularren egoitzan sartu zen 1950eko apirilean. Bi urteko prestakuntzaren ostean, irakasle hasi zen Avilako Residencia Ciudad Ducal ikastetxean, eta zuzendaria ere izan zen. 1950eko hamarkadaren amaieran, Vida Nueva aldizkari katolikoan idazteko proposamena egin zioten. Urte pare bat kazetari jardun ondoren, titulua ateratzea erabaki zuen; eta baita egin ere, Madrilgo Kazetaritza Eskola Ofizialean. Praktikak Bilboko La Gaceta del Norte egunkarian egin zituen.
1965ean Donostiara itzuli zen. Amak 65 urte zituen ordurako, eta 1952tik alargundurik zegoen. Bertan, Ethos argitaletxean izan zuen lehenbiziko lana, eta Indira emakumezkoentzako agerkaria zuzendu zuen urte eta erdiz. 1967an Erroman ibili zen lanean, Latinoamerikako Apezpiku Batzarraren (CELAM) idazkari, Vatikanoko II. kontzilioaren ondoan egin lehen sinodoan. 1967an, Zeruko Argia aldizkarian hartu zuten erredaktore, eta urtebete geroago zuzendari izendatu. Garai hartan, Zeruko Argia iritzi-artikuluen bilduma zen batez ere. Miren Jonek argi ikusi zuen astekaria profesionalizatzeko eta modernizatzeko premia, kazetaritzaren genero guztiak lantzeko: elkarrizketak, erreportajeak... Horrezaz gain, aldizkari zabala egin nahi izan zuen, euskaldun guztiek irakurtzeko modukoa; Mikel Atxaga lankide hurbila izan zuen ahalegin horretan. Erredakzio talde bat osatu zuten hainbat gaitan aditu zirenekin. eta laguntzaileak bilatu herrietan, tokian tokiko kronikak idazteko. Kazetaritzako hizkera garatzeko beharraz oharturik, Xalbador Garmendia kontratatu zuen zuzentzaile. Frankismoaren zentsura zorrotza ere pairatu zuten urte haietan.
Aldizkariaren norabidea zela-eta izan zituen desadostasunak tarteko, 1974an utzi zuen Zeruko Argia-ren zuzendari postua. 1975-1980 bitartean, Historia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatearen Donostiako egoitzan. 1977an, Deia egunkariaren sorreran, hara zuzendu zituen bere kazetari lanak, Zeruko Argia-ko beste kazetari askok moduan. Kulturako informazioa, elkarrizketak eta udal-gaiak jorratzeaz gain, iritzi zutabe bat idazten zuen egunero, Juan Olalde sinaturik. Garaia eta Muga aldizkarietan ere kolaboratu zuen. Deia-n aurretiko erretiroa harturik, 1990etik 1996ra Jose Maria Setien gotzainaren prentsa bulegoan jardun zuen boluntario.
Saint-Cyr-la-Roche
Saint-Cyr-la-Roche Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Corrèze departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Cyr-la-Roche udalerrian erroldatutako biztanleak 417 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 34 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 17 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 63 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 212 etxebizitza zeuden, 167 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 197 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 167 etxebizitza nagusietatik 138 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 93 etxek bost zituzten. 156 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 86 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 242 ziren, horien artean 190 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 190 pertsona aktiboetatik 181 lanean zeuden (91 gizon eta 90 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Cyr-la-Roche udalerrian 167 unitate fiskal zeuden, 437,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.787 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 3 margolariak ziren eta 1 argiketaria.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Faustoren kondenazioa
Faustoren kondenazioa (La damnation de Faust) lau aktotan banatutako opera bat da, Hector Berliozen musika eta Almire Gandonnière eta Berlioz beraren libretoa duena. Goetheren Faust antzelanean oinarrituta, fikziozko gertaerak azaltzen ditu. 1846ko abenduaren 6an estreinatu zuten Parisko Opéra-Comique antzokian.
Altxevsk
Altxevsk (errusieraz: Алчевськ ) Ukrainako udalerria da, Luhanskeko oblastan.
Itsas mailatik, 231 m-ko altueran dago.
Demografia
Kalkuluen arabera, 2010ean, 115.484 biztanle zituen.
Lophozosterops dohertyi
Lophozosterops dohertyi Lophozosterops generoko animalia da. Hegaztien barruko Zosteropidae familian sailkatua dago.
Espazioko zabor
Espazioko zaborra Lurraren inguruan orbitan dauden gizakiek sortutako gauzaki multzoa da, dagoeneko inolako erabilerarik ez duena.
Espazioko zaborra unibertsoa eta batez ere Lurraren orbita zikintzen duten giza hondakinek osatzen dute, eta zenbait zentimetrotik hainbat metrotara arteko objektuak izan daitezke. Zabor hauek ez dira guk eguneroko kontsumoan botatako zaborraren erakoak, sateliteetatik eta espazio ontzietatik askatutako objektuak baitira, jada erabilpenik ez dutenak.
Honela, zerua lainorik gabe dagoen gau izartsu batean gora begiratzen badugu, lurraren orbitan biraka ari diren zenbait puntu distiratsu ikusiko ditugu. Hauetako batzuk satelite artifizialak izango diren arren, gehienak espazioko zaborrak dira. Gaur egun 8.000 objektu daude orbitan espazioan, eta urtetik urtera 175 objektu gehiago agertzen dira.
Arriskuak
Zabor hau oso arriskutsua da bai astronautentzat, bai eta sateliteentzat ere, izan ere abiadura handian ari dira biraka lurraren inguruan, 25.000 kilometro segundo inguruan, batzuk azkarrago eta beste batzuk mantsoago. Honela, zentimetro gutxi batzuetako objektu batek satelite edo edozein tresnaren aurka talka eginez gero, hondatu egingo luke zuzenean.
Espazioko zaborrak badu arriskua espaziora bidaiatzen ez duen jendearentzat ere, nahiz eta benetan arrisku txikia den. Izan ere, lurrari biraka ari diren objektu hauek erradio gero eta txikiagoarekin egiten dute bira (Ilargiari ere gauza bera gertatzen zaio), eta lehenago edo geroago lurrazalera erortzen dira grabitate indarraren eraginez. Satelite pieza batek pertsona bati buruan jotzeko probabilitatea oso baxua den arren, ez da ezinezkoa.
Espazioko zaborraren zatirik txikienak ere, espazioko jantzia zula dezake. Sidney van den Bergh astronomo kanadarraren esanetan, zabor-kantitatea bikoizten ari da hamar urtero. Astronomoak ere kezkaturik daude arazo honi buruz. Unibertsoko objektu argimotelenak erregistratzeko esposizio luzeko argazkiak egiten direnean, Lurra orbitatzen duten sateliteek arrastoak uzten dituzte. Arrasto hauek hiru argazkitik bat hondatzen dute.
Azkenik, espazioko zabor kopurua behar bezain handia balitz, Kessler sindromea deritzona eragin lezake, orbita zaborrez saturatu eta gizakiarentzat erabili ezinik utziz.
Jatorria
Iparramerikarren misilen kontrako radar-sistemak orbitatzen ari diren 6.000 objektuak segitzen ditu. Hauetako %5 bakarrik dira lanean ari diren sateliteak. Besteak, ez dabiltzan sateliteak, jaurtigailu-puskak, sateliteen leherketan sortutako puskak eta abar dira.
Objektu guzti hauek tamaina handi samarra dute, baina van den Berghen iritziz badaude posta-tinbrearen tamainara heltzen ez diren beste 60.000 inguru. Txikiak izanik ere, 30.000 km/h inguruko abiaduraz higitzen direnez astronautaren jantzia honda dezakete. Uste denez, 2.000. urterako satelite bat urtean txanpon baten tamainako objektu batek joa izatearen probabilitatea %5 izango da. Kalteak oso handiak izan daitezke objektuak satelitearen sistema garrantzitsu bat jotzen badu.
Gero eta maizago gertatzen ari diren sateliteen arteko talkak dira zabor-iturri nagusienetako bat. Iparramerikarrak izarretako gerrarako egiten ari diren saioek ere zabor-mordoa sortzen dute. Epe luzera espazioko zaborren pilatzeari ekiditea zaila izango da eta van den Berhek esaten duen legez “Ezin dugu dena xurgatzeko xurgagailu bat gora bidali eta azkenean Lurrak hondakinen eraztun iraunkorra izango du; Saturnoren eraztunen antzekoa”.
Anolis pseudopachypus
Anolis pseudopachypus Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Norroy-le-Veneur
Biztanleria
2007an Norroy-le-Veneur udalerrian erroldatutako biztanleak 1.015 ziren. Familiak 357 ziren, horien artean 66 pertsona bakarrekoak ziren (37 bakarrik bizi ziren gizonak eta 29 bakarrik bizi ziren emakumeak), 104 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 162 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 25 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 403 etxebizitza zeuden, 370 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 340 etxeak ziren eta 45 apartamentuak ziren. 370 etxebizitza nagusietatik 315 bere jabearen bizilekua ziren, 48 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 17 etxek gela bat zuten, 15 etxek bi zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 265 etxek bost zituzten. 325 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 149 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 199 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 666 ziren, horien artean 479 aktiboak ziren eta 187 inaktiboak ziren. 479 pertsona aktiboetatik 443 lanean zeuden (264 gizon eta 179 emakume) eta 36 langabezian zeuden (11 gizon eta 25 emakume). 187 pertsona inaktiboetatik 44 erretiraturik zeuden, 80 ikasten zeuden eta 63 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Norroy-le-Veneur udalerrian 387 unitate fiskal zeuden, 1.046,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.822 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 91 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 21 eraikuntza enpresak ziren, 31 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 10 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 20 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 4 zurginak, 4 iturginak, 2 argiketariak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Norroy-le-Veneur udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 69 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Norroy-le-Veneur udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko formakuntza teknikoko zentro bat zuen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erandique
Erandique Hondurasko Lempira departamenduko udalerri bat da. 294 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 15065 biztanle zituen.
Calamus taurinus
Calamus taurinus Calamus generoko animalia da. Arrainen barruko Sparidae familian sailkatzen da.
2017ko Manchesterreko atentatua
Manchester Arenako atentatua, 2017ko maiatzaren 22an, Erresuma Batuko Manchester hirian dagoen Manchester Arena pabilioiaren kanpoaldean jazotako eraso terrorista bat izan zen. Leherketa gaueko 22:33 aldera jazo zen, Ariana Grande estatubatuar abeslariaren kontzertuaren amairealdera. 23 hildako eta 120tik gora zauritu eragin zituen, horietako asko pabilioiko aldageletatik ateratzen ari ziren ikusleak. Kontzertura 18.000 lagun inguru bertaratuak zeuden, horietako asko haurrak eta nerabeak, abeslariaren zaletu nagusiak gazte jendea baitze, eta horietako asko beren gurasoak lagundurik.
Mars 3
Mars 3 espazio zunda (Marsnik 3 ere deitua) Mars 2a bezalako ontzi bat zen, bakoitza orbita modulu eta erantsitako jaitsiera modulu batekin, Marte planetaren esploziorako erabili ziren sobietar zunden Mars programaren barnean garatuak. Mars 3 orbitatzailearen xede nagusia Marteko lurrazalaren eta hodeien irudiak lortzea, tenperatura zehaztea, lurrazalaren topografia, konposaketa kimikoa eta propietate fisikoak aztertzea, atmosferaren propietateak neurtzea eta eguzki haizea eta Marteko eta planetarteko eremu magnetikoak neurtzea zen. Modulu lurreratzaileak igorritako seinaleen Lurreranzko errepikagailu bezala ere arituko zen.
2017ko Manchesterreko atentatua
Erasotzaile gisa Salman Ramadan Abedi 22 urtetako libiar jatorriko britainiar gaztea identifikatu zuten. Hurrengo egunean, Estatu Islamikoak bideo batean atentatuaren ardura aldarrikatu zuen
Mars 3
Jeitsiera moduluaren xede zientifiko nagusia Marten lurreratze leun bat egitea, lurrazalaren argazkiak itzultzea eta baldintza meteorologikoen datuak bidaltzea zen, baita atmosferaren konposaketarena eta lurraren propietate mekaniko eta kimikoena ere. Mars 3 Marteren lurrazalean lurreratze leun bat egin zuen lehen zunda izan zen.
2017ko Manchesterreko atentatua
2005eko uztailaren 7ko Londresko atentatuez geroztik Erresuma Batuan jazotako atentatu hilgarriena izan zen, Manchesterri dagokionez, Behin-behineko IRAk burututako 1996ko Manchesterreko atentatuaz geroztik hirian jazotako lehena.
Mars 3
Zundak
Bi moduluen artean, orotara, 4.650 kiloko pisua zuten jaurtiketa unean, erregaia barne. Zundaren altuera 4,1 metrokoa zen eta 5,9 metroko zabalerara iristen zen eguzki panelak zabalik, oinarriaren diametroa bi metrokoa zen bitartean. Masa guztitik, 3440 kilo erregaiz betetako orbitatzaileari zegozkion, eta beste 1210 kiloak hau ere erregaiz beteta zegoen jaitsiera moduluari.
Propultsio sistema zundaren osagai nagusia zen gorputz zilindrikoaren behealdean zegoen. Erregaia eta oxidatzailea sartzeko konpartimendutan banatutako erregai gordailu zilindriko batez osatua zegoen. Motorra euskarri batean jarria zegoen gordailuaren behealdean, eta jaitsiera modulua orbitatzailearen busaren goialdean. Bi eguzki panelak zilindroaren alboetan zabaltzen ziren, eta alboan, erradiadoreen ondoan zegoen 2,5 metroko antena paraboliko batek maiztasun handiko komunikazioetarako balio zuen.
Ontziak telemetria 928,4 MHztan igortzen zuen. Tresnak eta nabigazio sistemak zundaren behealdean zeuden, eta lurreratzailearekin komunikaziorako antena eguzki panelei lotua zegoen. Gainera, ontziak antena parabolikoagandik gertu zeuden potentzia baxuko hiru antena direkzional zeramatzan.
Heerlen
Heerlen Herbehereetako Limburg probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 89.267 biztanle zituen.
Struthiomimus
Struthiomimus dinosauroak genero aur egungo Kretazeo hanka Albertako, Kanada eta Wyomingoak antzekoak izan ditzaketen animalietan, adibidez ostrukatan, oin-tibia ratioa 0,95 da. Azkar korrika egiten zuten dinosauro batzuetan, adibidez Struthiomimusen, ratio hori 0,68koa da.
Gualcince
Gualcince Hondurasko Lempira departamenduko udalerri bat da. 163 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 11075 biztanle zituen.
Oxyeleotris caeca
Oxyeleotris caeca Oxyeleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Heleia muelleri
Heleia muelleri Heleia generoko animalia da. Hegaztien barruko Zosteropidae familian sailkatua dago.
Chille
Chille Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chille udalerrian erroldatutako biztanleak 331 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 131 etxebizitza zeuden, 122 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 126 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 122 etxebizitza nagusietatik 111 bere jabearen bizilekua ziren eta 11 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 91 etxek bost zituzten. 110 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 82 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ibirarema
Ibirarema Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Chille
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Chille udalerrian 127 unitate fiskal zeuden, 346 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.988 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 argiketaria eta 1 eraikuntza enpresa.
2000. urtean Chille udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Valparaísoko badia
Valparaísoko badia Txileko Ozeano Bareko badia natural bat da, Valparaíso eskualdean dagoena. Herrialdeko badiarik garrantzitsuena da eta Valparaíso, Viña del Mar eta Concón udalerriak bere kostaldean daude, Valparaiso Metropoli Eremuko kostaldeko eremua.
Historia
Espainiar konkistatzaileak iritsi baino lehen, bai kostaldean, bai haranetan, pikuntxeak bizi ziren, haiek Alimapu (Mapudungunetik "lur errea") deitzen zioten Concón eta Punta Ángeles artean hedatzen den badiara, Quintil (Mapudungunetik "arrauna egiten den lekua") deitzen zen bitartean San Frantzisko itsasadarrak (Plaza Echaurren) zeharkatzen duen harana.
Eremu geografiko honetan, Pikuntxeak arrantzarako eta itsas-lehoiak ehizatzera dedikatzen ziren, barnealdeko haranekin ere merkataritza zezaketen baliabideak. Inken menderatze garaian, eremua Collasuyoren parte izan zen, lonco Tanjalonco, Quillota indioen jaun eta Aconcagua ibaiaren beheko ibilguaren menpe geratuz, Inca kuraca gisa inbestitu zena.
Juan de Saavedra kapitain espainiarrak aurkitu zuen badia 1536an, eta lehorrez heldu zen Diego de Almagrok bere konkista espedizioan bidalitako ontzi batzuk aurkitzeko. Santiaguillo karabela aurkitu zuen, badia txiki horretan ainguratuta, Valparaíso izena jarri zion bere jaioterriari omenez: Valparaíso de Arriba, Espainiako Cuenca probintzian.
1542an, Pedro de Valdivia konkistatzaileak eremu hau aukeratu zuen sortu berri den Santiago hiriko portu ofiziala ezartzeko. Hasieran, Peruko Erregeordetzako itsasontzien etorrera lekua baino ez zen; Dena den, 1559an hiriaren eskema bat marrazten hasi zen, gaur egungo Matriz elizaren tokian eraikitako kapera batetik abiatuta.
Turismoa Kordoba (Argentina) hirian
Kordoba bisitatzen dutenek unibertsitateko ikasleez beteriko hiria topatuko dute. Hirigune Historikoa bisitatu dezakezu, herrialdeko lehen oinezko gunea zeharkatu, Gizateriaren Ondare izendatutako Arkitektura Kolonialaz jabetu eta mikro-zentroko denda eta merkatalguneetara joan zaitezke.
Kordoba, bide ugariren elkargunean dago, herrialdearen erdigunean duen kokapen estrategikoaren ondorioz, Argentina, herrialde mugakide, Estatu Batuak eta Mendebaldeko Europatik igarobidean dauden pertsonen eta ondasunen banaketarako gune bihurtuz. Mendilerroekiko hurbiltasunaren balio erantsia du, eta horrek probintziak eskaintzen duen esparru naturalera azkar iristeko aukera ematen dio bisitariari.
Azkenaldiko estatistiken arabera, Kordobak bisitari gehien jasotzen dituen garaiak Aste Santua eta neguko oporrak dira. Hiriak, gainera, 6.860 plaza inguru ditu hoteletan, beste ostatu baliabideak kontuan hartu gabe.
2007an 1.737.331 lagunek Kordoba bisitatu zuten, hotelen % 67,42ko okupazioa eta 2,08 gau batez beste. 2008ko apirilean, turista gehienak (erroldatuak) herrialde honetakoak izan ziren: Alemania (288), Brasil (190), Israel (163), Estatu Batuak (140), Frantzia (115) eta Txile (104).
Hiriaren erdigunea
Hiriko erdigune geografikoan Hirigune Historikoa dago, San Martin plaza nagusia, katedrala, Kabildo Historikoa, non hiriko botere exekutiboak funtzionatu zuen (gaur egun kulturgune bihurtua), eta Mercadillo gotzainarena izan zen etxearen zati bat. Hirigune historiko guztia inguratzen duen erdigunea bera da, hau da, elementu guztien dendak, bulego eraikinak, enpresa publikoen bulego nagusiak, besteak beste. Orokorrean hiriaren erreferentzia turistiko nagusia mikro-zentroa dela esan daiteke. Gomendatzen duten jardueretako bat oinezkoen kaleetan ibiltzea da. Horietan jendea aire zabalean tabernetan hitz egiten ikus daiteke edo dendak bisitatzen. Nabarmentzen direnen artean Uztailaren 9a da, hau da, Argentinako lehen oinezkoentzako kalea izan zen; han, XX. mendearenerdialdean, Jardin Florido ezizenarekin (Kordobako umore tipikoa) ezagun egin zen pertsonaia paregabea ibiltzen zen. Laburbilduz, hirigune historikoaren erreferentziak hauek dira: San Martin plaza nagusia, katedrala, Santa Katalina igarobidea, Kabildoa, Jesuiten kripta, "Genaro Perez doktorea" Arte Ederretako museoa, Santo Domingo basilika, Santa Katalina eliza, Juan de Tejeda Erlijio Artearen Museoa, Las Teresasko eliza eta komentua, Marques de Sobremonte Probintzia Museoa eta oinezkoen kaleak.
Velez Sarsfield etorbidean hauek daude: Teatro del Libertador General San Martin (Rivera Indarte ohia) kupula batekin, bere barnean Carlos Alonsoren margolan originalak eta musika eta antzerki museoa dituena; eta bestetik Genaro Pérez Arte Ederretako Udal Museoa. Belgrano kalean paseatu eta 1920ko hamarkadako Art Deco arkitekturaz eta La Cañadako zuhaitzez betetako kaleez gozatu ahal izango duzu.
Cañadaren (Marcelo T. de Alvear kalea) eta apirilaren 27aren ondian, Uztailak 6 Jauregia, udalerriaren egoitza, dago. Horren parean, Marques de Sobremonte pasealekua eta Auzitegietako jauregi neoklasikoa daude.
Beste aukera bat hiriko elizak bisitatzea da. Horietako zaharrena Jesusen Lagundiaren eliza da, haren eraikuntza 1653an amaitu zen. Ondoren, San Martin plazan dagoen Katedralaren eliza dugu, San Martin plazan dagoena, herrialdeko Arte Ederretako eskolaren sortzaileak, Emilio Caraffa-k, apaindua. Ganga nagusiaren koadroak eta gurutzaduraren besoetakoak nabarmentzen dira. Ondoren, Santa Teresa monasterioaren eliza (Independentzia 122), Santa Catalina eliza (Obispo Trejo kalea 34), Santo Domingo basilika (Vélez Sarsfield etorbidearen eta Deán Funes kalearen kantoian), La Merced basilika (Maiatzaren 25a eta Rivadavia kaleetako kantoian) ), Pilar eliza (Olmos etorbidearen eta Maipú kalealern kantoian), San Frantzisko eliza (Buenos Aires eta Entre Ríos kaleen artean), Jesusen Bihotzaren Eliza Kaputxinoen Eliza izenarekin ere ezaguna dena (Buenos Aires eta Obispo Oro kaleen artean) daude.
Topagune garrantzitsua Patio Olmos da, sarrera nagusia Vélez Sarsfield eta San Juan Boulevard-eko kantoian dagoena. Txoko honetan ehunka nerabe biltzen dira eta argiztapena eta zirkulazioa dela eta (Kordoba Berria auzoaren hasiera), hirian inoiz lo egiten ez duen puntuetako bat bihurtu da. Hiriko erdiguneko mendebaldean Mendebaldean, Güemes auzoan, 1980. urtean inauguratutako Paseo de las Artes Azoka bisitatu daiteke, gaur egun Kultura Etxea eta hiriko Artisau azoka egonkor handienaren etxea. Asteburuetan, oporretan eta jaiegunetan instalatzen da. Ondoren, hiriaren erdialde-mendebaldean, Behatoki Astronomikoa eta Benjamin Apthorp Gould Meteorologia Museoa, hego hemisferioko zaharrenetarikoa, daude.
Natura erreserbak
Kordoba hiriak bi udal natura erreserba ditu, zaharrena Parke Autoktonoa da, berriena eta zabalena Hiriko mendebaldean kokatuta dagoen San Martin Generalaren Natura Erreserba da, Primero (edo Suquía) ibaiaren hegoaldean dagoen zuhaizti eremu bat, eta Chateau Carreras estadioatik eta Kordobako azokatik distantzia gutxira; San Martin Generalaren Natura Erreserban kanpina praktikatzeko aukera dago.
Gastronomia
Hiriak, herrialdearen gehienean bezala, italiar espainiarrek bere gastronomian eragin handia dute. Kordobako biztanleen dietan pasta (hamarkadetan Romagnolo izeneko gozotegia edo jatetxea ospetsua bihurtu zen ravioli, tagliatelleak eta Gnocchi platerren kalitateagatik), errekia eta ardo ona, Benetan autoktonoa den zerbait txoripana da, normalean zuria eta frantsesa edo marraqueta motakoa den ogia da. Barrualdean txorizo errea edo, hau da, cordobako xehetasuna, lukainka errearen erdia. Txoripan autoak dauden ohiko lekua Sarmiento parkea da. Turista erdialdeko kafetegi askotara joan daiteke. Goi mailako jatetxeek Villa Belgrano, El Cerro de las Rosas eta Nueva Córdoba auzoan daude. Kordobako sukaldaritza kreolarraren ezaugarri bat kanpoko aldean azukreaz bustitzen den Kordobako enpanada da eta haren betetzean patata egosia zatituta eta mahaspasak daude.
Horst aan de Maas
Horst aan de Maas Herbehereetako Limburg probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 25.415 biztanle zituen.
Sinkope basobagal
Sinkope basobagala garuneko iskemiak eragindako lipotimia edo zorabioa da, hipertonia bagal erreflexu baten ondorioz agertzen dena. Sinkopearen kausak ez dituzte guztiz ulertu, baina uste da gehiegizko zain-karga periferikoa duten pertsonengan agertzen direla.
Urtero mila pertsonetatik batek jasaten du. Sinkoperik ohikoena da, %50 baino gehiagotan gertatzen dena.
Espainiako Emakumezkoen Futbol Superkopa
Espainiako Emakumezkoen Futbol Superkopa Espainiako emakumezkoen futbol txapelketa bat da.
Historia
2020. urtean izan zuen lehen ekitaldia eta lau taldek hartu zuten parte, Ligako aurreneko biek eta Erreginaren Kopako finalistek. Atlético Madril txapelduna eta Kopako finalista izan zenez Ligako hirugarrena ere aritu zen, Levante.
Schneisingen
Schneisingen Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lilí Álvarez
Lilí Álvarez, jaiotzez, Elia María González Álvarez eta López-Chicheri (Erroma, 1905eko maiatzaren 9a – Madril, 1998ko uztailaren 8a) oro-kirolaria, idazle eta kazetaria izan zen. Espainiako kirolaren aitzindaria, Olinpiadetan parte hartu zuen lehen emakume espainiarra izan zen.
Kirolari olinpikoa
Kirol ugari egin zituen, batez ere tenislari eta patinatzaile gisa, baina eskia, alpinismoa, hipika, billarra eta lasterketetako autoak ere gidatu zituen. Espainiako emakumeen kirolaren aitzindaria izan zen, eta Joko Olinpikoetarako deitu zuten Espainiako lehen emakume kirolaria izan zen: 1924ko Chamonixeko negukoak, lesioagatik galdu zituenak. Hala ere, 1924ko Parisko Joko Olinpikoetara joan zen. Halaber, lehen emakumeetako bat izan zen, kirol-albisteak ematen. 1926 eta 1937 artean, lehen kirol-kronikak argitaratu zituen Europako aldizkarietan, eta 1964 eta 1968 artean, Blanco y Negro aldizkarian eta ABC egunkarian. 1998an Kirol Merituaren Urrezko Domina jaso zuen, baina hil egin zen eta familiak jaso zuen hil ondoren. 2017az geroztik, Espainiako Emakumearen eta Aukera Berdintasunaren Institutuak, Kirol Kontseilu Gorenarekin lankidetzan, kirol-kazetaritzako Lilí Álvarez saria antolatu zuen.
Biografia
Erromako Flora hotelean (Italia) jaio zen, gurasoen egonaldi luze batean. Familia aberats batekoa zen eta San Juan de Letránen bataiatu zuten. Amak osasun delikatua zuen eta, horregatik, Suitzan bizi ziren. Herrialde hartan, emakumearen rola Espainian baino aurreratuagoa zenez, txikitatik hasi ahal izan zen kirola egiten. Billar-jolasa egin zuen aulki batera igota, neskatoa zelarik eta artean mahaira iritsi gabe; lau urterekin izotz gaineko irristaketa ikasi zuen, eta gero garaipenak lortu zituen Saint-Moritzen, besteak beste, hipika, eski alpinoa, automobilismoa eta, batez ere, tenisa.
Lilí Álvarez 1934an Valdéne kondearekin (aristokrata frantsesa) ezkondu zen. 1939an, seme bakarra galdu zuen eta bikotea berehala banandu zen. 1941ean itzuli zen etxera, Espainiara. Kiroletan gogotsu jarraitu zuen, eta emakumeari eta erlijioari lotutako gaiak idazten hasi zen.
1960an, beste emakume batzuekin batera (María Laffitte eta Pérez del Pulgar, Consuelo de la Gándara, Elena Catena, María Salas Larrazábal, Pura Salas Larrazábal, Concepción Borreguero Sierra, María Jiménez de Obispo el Valle), "Emakumea" ikerketa objektiborako mintegia sortu zuen. 1986an desagertu zen arte.
1965ean Ezker Demokratiko Kristauaren sorreran parte hartu zuen. 1968an, Kanpo Arazoetako Ministerioak Teheranera gonbidatu zuen, emakumearen diskriminazioa deusestatzeari buruz hitz egitera.
Lilí Álvarez Madrilen hil zen 1998ko uztailaren 8an.
Brazey-en-Morvan
Brazey-en-Morvan Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Lilí Álvarez
Kirol-ibilbidea
1924ko Chamonixeko Neguko Joko Olinpikoetako Espainiako ordezkaritzak deitu zuen; lesio handi baten ondorioz, tenisean jarraitu zuen buru-belarri, eta patinajea behin betiko utzi zuen. Hala ere, 1940an, neguko kirolak egiten hasi zen berriro, eta Espainiako eski alpinoko txapelketa irabazi zuen.
Beste kirol batzuk egiten eta eskian lehiatzen jarraitu zuen, federazioarekin arazoren bat izan eta lehiaketatik aldendu zen arte: Candanchun, 1941ean, epaimahaiari matxismo-salaketa jarri zion, federazioak, gizonek parte hartzen zuten bitartean, emakumeak zain uztea erabaki zuenean. Protesta "Espainiaren ofentsatzat" hartu zuten eta kanporatzea erabaki zuten. Handik gutxira, onartu egin zuten berriro, baina Lilí Älvarezek lehiaketa utzi eta kirol horretan pertsona mailan aritzea erabaki zuen.
1924an, 19 urte zituela, Kataluniako Automobilismo Txapelketan parte hartzea erabaki zuen, eta kirol horretako lehen titulua eta bakarra lortu zuen, lehiaketa gutxi zegoela ikusita. Hala ere, garaipen horren garrantziaren arrazoia izan zen kategoria maskulinoan trofeoa lortutako emakume bakarra zela, ez baitzegoen emakumezkoen lehiaketarik.
Falangeko Emakumeen Ataleko kirol aholkularia izan zen eta Gorputz Hezkuntzako lehen irakasleen prestatzaileetako bat.
Tenislaria
Lilí Álvarez aitzindaria izan zen Espainiako emakumezkoen tenisean, eta 1920an bere herrialdeko jokalari nagusia izan zen. 1926tik 1928ra, elkarren segidako hiru amaiera lortu zituen Wimbledonen. 1929an, Álvarezek Cornelia Tiedemann-Bouman (Kea Bouman) jokalari neerlandiarrarekin taldea osatu zuen, Roland Garrosen emakumezkoen binakako titulua irabazteko. Bi urte lehenago, Bill Tildenekin bikotea osatuz, binakako titulu mistoa galdu zuen.
Lilí Álvarezek emanaldi bikaina izan zuen Costa Azulen egindako lehorreko txapelketa frantsesetan. Montecarlo, Cannes, Niza, Menton eta Le Tonquet (Paris) txapelketak ohiko txapelketak izan ziren Álvarezen palmaresean, 20ko hamarkada osoan eta 30eko hamarkadaren hasieran.
Ingalaterran, 1926an, Beckenhameko txapelketa irabazi zuen. Finalean, Molla Mallory, zortzi aldiz irabazle izan zenari, Estatu Batuetako Irekian, eta Wimbledongo txapelketan izan zuen emanaldiaren preludioa izan zen.
Lilí Álvarezek bi aldiz irabazi zuen Espainiako Tenis Txapelketa, 1929an eta 1940an. Hala, Santanderko txapelketaren (1941) finala irabazi eta urtebetera amaitu zuen bere tenis-ibilbidea.
Lilí Álvarezek 40 banakako txapelketa irabazi zituen, 19 binakakoak eta 21 mistoak; gainera, bere garaiko jokalari onenak ere garaitu zituen, hala nola Suzanne Lenglen, Molla Mallory, Cilly Aussem, Helene Contostavlos, Simonne Mathieu edo Lucia Valerio. Londresko Daily Mail egunkariaren hitzetan 1926tik 1931era hamar tenislari onenetakoa zela esan zuen. 1927-1928 binomioan, munduko bigarren jokalaririk onena izan zen, Helen Willsen atzetik. Alvarezen jokoa ezohikoa eta ausarta zen. Hala ere, Espainian ez zuen merezimendurik jaso, 1988an egindako elkarrizketa batean berak baieztatu zuenez:
Mastigodryas bifossatus
Mastigodryas bifossatus Mastigodryas generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Lilí Álvarez
Tenisa eta moda
1931n, gona-praka jantzia, sasoi hartan eskandalagarria, erabili zuen lehen tenislaria izan zen. Elsa Schiaparelli diseinatzaileak beretzat berariaz sortutako diseinatutako gona-praka hori lehenbizi Roland Garros-en erabili zuen, Parisen eta ondoren Wimbledongo txapelketan.
Ibilbide literarioa
1927an Lilí Álvarezek ingelesezko liburu bat idatzi zuen Londresen, Modern lawn tennis izenburupean. Urte horretan, Daily Mail egunkari britainiarrarentzat Espainiako artikulu politikoak idazten hasi zen. 1931tik Espainian ordezkari gisa aritu zen, eta Victoria Kent eta Clara Campoamor elkarrizketatu zituen. Gerra Zibila ere kontatu zuen.
La Nación egunkarirako (Argentina) hainbat kirol-artikulu idatzi zituen 1930ean, eta geroago argitaratu ziren El gran enemigo de la estrella del tenis: el admirador eta El tenis y la mujer liburuetan.
1941-1943 urteetan Gora eta La Vanguardiarekin lankidetzan aritu zen. 1965eko Davis Kopa bete zuen Blanco y Negro aldizkarirako. Correo Literario eta Cuadernos para el Diálogo-rako ere idatzi zuen. Cuadernos para el Diálogo aldizkarian 1964an idatzi zuen lehen artikuluak El control de la natalidad/Jaiotza-tasaren kontrola izenburua zuen.
1946an Plenitud liburua argitaratu zuen. Mugimendu feminista gogotsu babestu zuen eta 1951n Feminitatearen bataila V. Kongresu Feminista Hispanoamerikarrean izeneko hitzaldia eman zuen. Urteetan zehar, beste liburu asko idatzi zituen, 1965ean, Betty Friedanen La mística de la feminidad liburuaren gaztelaniazko lehen edizioaren atarikoa sartuz.
Bizitza pertsonala
2010ean, Marie Claire aldizkariak Carmen Laforet idazlearekin izan zuen korrespondentzia atera zuen argitara. 1951ko ekainean ezagutu zuen, eta 1958ra arte adiskidetasun- eta epistolar-harreman estua izan zuen harekin. Lagunartean, Lilí Álvarez tenislaria, eragin erlijiosoa eta anbiguotasun sexuala eragin zizkiona, Laforetek beti ezkutuan gorde zuena, idatzi zuten Anna Caballé eta Israel Rolónek "Carmen Laforet. Una mujer en fuga" lanean, Laforet eta Álvarezekiko harremana.
Lilí Álvarez sariak
2017an, Espainiako Emakumearen eta Aukera Berdintasunaren Institutuak, Kirol Kontseilu Gorenarekin lankidetzan, kirol-kazetaritzako Lilí Álvarez Sarien deialdia egiten hasi zen, kirol-arloan emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna zabaltzen eta defendatzen eta Espainian emakumeen kirola ikusarazten gehien eta hobekien lagundutako kazetaritza-lanak nabarmentzeko.
Diels-Alder erreakzio
Diels-Alder erreakzioa kimika organikoaren erreakziorik inportanteenetako bat da non dieno konjugatu batek dienofilo batekin erreakzionatzen baitu, konposatu berri bat emateko. Ziklohexenoaren deribatuak sintetizatzeko baliatzen da. Erreakziobide kontzertatua duen erreakzio perizikliko baten adibide prototipikoa da.
Oxyeleotris colasi
Oxyeleotris colasi Oxyeleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Diels-Alder erreakzio
Beste manera batean esanda, Diels-Alder erreakzioa zikloadizio bat da, hain zuzen, 4 elektroi dituen dienoaren eta 2 elektroi dituen dienofilo izeneko alkenoaren artekoa. Dienoak eduki ditzakeen talde elektroi-emaileek eta dienofiloak eduki ditzakeen talde elektroi-hartzaileek erreakzioa errazten dute.
Karbono-karbono loturak aldi berean apurtzen eta formatzen eta horrek asko errazten du produktuaren erregioselektibitatea eta estereoespezifitatea kontrolatzea. Horrela, dienofiloaren konfigurazioa (cis edo trans) azken produktuan mantentzen da.
Historia
Erreakzioa Otto Paul Hermann Diels-ek eta Kurt Alder-ek dokumentatu zuten lehen aldiz 1928an. Lan horregatik Kimikazko Nobel saria jaso zuten 1950ean. 1,3-butadienoaren eta etenoaren arteko erreakzioa izan zen azaldu zuten lehena. Beren lan osoa Justus Liebigs Annalen der Chemie eta Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft aldizkarietan 1928 eta 1937a bitartean publikatutako 28 artikuluetan azaltzen da. Lehen 19 artikuluak elkarrekin eskribitu zituzten eta ondorengoak Dielsek beste lagun batzuekin landu zituen.
Brazey-en-Morvan
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 127 etxebizitza zeuden, 73 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 51 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 126 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 73 etxebizitza nagusietatik 63 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 28 etxek bost zituzten. 56 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 95 ziren, horien artean 69 aktiboak ziren eta 26 inaktiboak ziren. 69 pertsona aktiboetatik 63 lanean zeuden (35 gizon eta 28 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 26 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra eraikuntza enpresa zen.
2000. urtean Brazey-en-Morvan udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 570 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Šarovce
Šarovce Eslovakiako udalerri bat da, Leviceko barrutian kokatuta. 25,38 km²ko azalera du eta 1647 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1245. urtekoa da.
Norops purpurgularis
Norops purpurgularis Norops generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Karratua Borobila Da
Karratua Borobila Da, 2007an Lasarten (Gipuzkoa) sortutako Folk taldea da.
Siglistorf
Siglistorf Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Quethiock
, 'Koosek', Ingalaterrako Kornualles konderriko herri eta parrokia zibil bat da.
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga (Tonga uharteetako erregearen abestia) Tongako nazio ereserkia da. Eguneroko bizitzan Fasi fakafonua izenez ezagunagoa da (Abesti nazionala). Ereserkiaren letra Uelingatoni Ngū Tupoumalohi printzeak idatzi zuen, eta musika Carl Gustavus Schmittek. 1874. urtean erabili zen lehen aldiz.
Jean Dorst
Jean Dorst (Mulhouse, Frantzia, 1924 - Paris, Frantzia, 2001) frantses zoologoa izan zen, ornitologian espezializatua.
Henri Alleg
Harry John Salem, goitizenez Henri Alleg, (Londres, 1921eko uztailak 20 - Paris, 2013ko uztailak 17) frantses kazetari bat izan zen, PCF ko kidea eta Alger républicain egunkariaren zuzendari izandakoa. La Question liburua idatzi zuen, Aljeriako gerran frantses armadak erabilitako torturak salatzen dituena.
Haurtzaroa eta Aljerian ezartzea
Londresen jaio zen Henri Alleg. Gurasoak errusiar eta poloniar jatorriko juduak ziren arren, ez zuen inoiz bere nortasun judua guztiz besarkatu nahi izan, Israel kolonialismo arrazistaren agente gisa ikusten baitzuen. Allegek haurtzaroaren zati bat Parisen igaro zuen. Espainian Francoren matxinadak eragindako gerraren urteetan, eskola-ingurune gero eta politizatuagoa aurkitu zuen: alde batetik, Mussoliniren aurkako italiar iheslariak zeuden; bestetik, alemaniar judu herbesteratuak. Alleg 1939an joan zen Aljeriara, 18 urte zituela; han, berehala bat egin zuen Aljeriako Alderdi Komunistarekin. 1946an, Gilberte Serfatyrekin ezkondu zen, bera bezala militante komunista sutsu bihurtu zena. 1951n Alger républicain egunkariaren zuzendari bihurtu zen.
Kazetaritza lana
Alger républicain egunkaria debekatu zuenean Frantziako administrazio kolonialak, klandestinitatera sartu behar izan zuen Allegek. Zailtasunak zailtasun, artikuluak Frantziara bidaltzen ere jarraitu zuen, horietako batzuk L'Humatié egunkarian argitaratu baitziren.
Atxiloketa
Hilabete bat eduki zuten Alleg bahituta El Biarren, tortura saio amaigabeen mendera. Saio haietan, barbiturikoak eman zizkioten, behartuta; elektrodoak erabili zituzten; uretan murgildu zuten, ia ito arte; urkatze simulazioak egin zizkioten; eta zuziekin nahiz zigarroekin erre zuten.
Dirudienez, buru egin zien borreroei (batez ere André Charbonnier eta Philippe Erulin lotinantak, Marcel Budget kapitainaren agindupean), esanez: «Hemen nago, ez naiz zuen beldur». Jacques Massu jeneralak —geroago Aljeriako gerran kasu berezi batzuetan tortura erabiltzea onartu zuenak— 1971n azaldu zuenez, «torturei dagokienez, Allegek bi belarrondoko jaso zituen». Roger Faulques, Atzerritar Paraxutisten Erregimentuko ofizialak, tortura haietan parte zela salatu zutelarik, honako hau adierazi zuen, 1970ean, Jacques Servan-Schreiber-en eta Jean François Kahn-en aurkako difamazio auzi batean: «Behin bakarrik ikusi nuen [Alleg], baina Aljeriako Alderdi Komunistako kideak atxilotu ahal izateko azalpenak eman zizkidan». Probokazio hori, Robert Badinter defentsaren abokatuetako baten arabera, torturaren erabilera justifikatzeko ahalegin bat izan zen.
El Biarretik, Lodiko eremura (Draa Essamar, Medeako Wilaya) eraman zuten Alleg; han hilabete eginda, Serkadjiko espetxe zibilera eraman zuten, Aljerrera, non ez baitzuen oherik, mantarik, ispilurik, aulkirik edo mahairik. Goiko aldean kanila bat zuen zulo bat besterik ez zen komuna. «Bizirik irauten lagunduko liguken guztia falta genuen baldintza haietan», azaldu zuen Allegek.
Isilpean idatzitako liburua
Kartzelan, jasandako torturen azalpenak idatzi zituen, orriak ezkutuan atereaz abokatuen bitartez. Bere emazte Gilberte Serfatyk, nahiz garai hartan Aljeriatik Frantziara kanporatua izan, orriak jaso, makinaz jo eta Allegek Alger républicain egunkariaren zuzendari gisa Frantzian ezarritako harreman literario eta kazetaritzikoetara banatu zituen.
Etengabe lan egin zuen Serfatyk, Allegen atxiloaldiaren eta bortxaketen berri ematen zuten orriak plazaratzeko. Parisen egindako bilera publiko batean, Gilberte Serfatyk adierazi zuen: «Nire senarraren "bahiketak", Maurice Audinen "ihesak", edo Djamila Bouhired-en "epaiketak" ohiz kanpoko oihartzuna eduki dute, baina ez dira deus salbuespenezko. Gure herrialdean eguneroko errealitatea da... Espero dugu lagunduko diguzuela exekuzio guztiak geldiarazten... Sekulako ahalegina eskatzen dizuegu, zuen erantzukizunaren neurriko ahalegina».
Nahiz eta editore gehienek interesa adierazi zuten Allegek esan behar zuenarekin, Frantziako giro politikoak atzerarazi egin zituen, argitaratuz gero arriskuan ikusten baitzuten argitaletxearen etorkizuna. Gilberte Serfatyk, baina, ez zuen etsi, senarraren lana Éditions de Minuit argitaletxeak argitaratu zuen arte.
Debekua Frantzian
Kaleratu bezain laster, ordea, debekatu egin zuen Frantziako gobernuak; baina Suitzan berrargitaratu zuten berehala, 1958ko martxoan, Frantzian debekua ezarri eta hamalau egunera. Frantzian debekatuta egon arren, liburu honek Aljeriaren independentziaren aldeko borrokalariek jasandako torturaren fenomenoa argitzen lagundu zuen. Isilpean, 150.000 ale banatzera iritsi zen.
Liburuaren debekuak, bestalde, eragin handia ukan zuen Frantziako ezker intelektualen artean. Horrela, 1958ko apirilaren 17an, André Malraux, Roger Martin du Gard, François Mauriac eta Jean-Paul Sartre gobernuaren jokabidearen aurkako agiri gogor baten sinatzaile izan ziren, Giza Eskubideen Ligaren izenean.
Film bat
Allegen liburu honetan oinarri hartuta, film bat egin zuen Laurent Heynemannek, 1977an, Jacques Denis eta Nicole Garcia zirelarik paper nagusietan; Donostiako Nazioarteko Zinemaldian epaimahaiaren sari berezia jaso zuen. 2013an, liburuaren edizio digital aske bat argitaratu zen.
Epaiketa eta zigorra
Atxilotu eta hiru urte espetxean igaro ondoren, «Estatuaren kanpoko segurtasunaren aurkako atentatua» eta «elkarte deseginaren berreraketa» leporatuta, 10 urteko espetxe zigorra ezarri zioten Henri Allegi, 1960an. Atxilotua izan zenetik zigor epaia eman zen bitarteko espetxealdia Prisonniers de guerre liburuan azaldu zuen Allegek.
Torturatzaile gisa Allegek akusatu zituen ofizier guztiek ukatu egin zuten salaketa. Allegen erruduntasun epaiaren ostean, agintari militarrek bi sendagile bidali zituzten Alleg aztertzera; alabaina ez zuten baimenik eman Frantziako gobernutik kanpo inork ikus zezan Alleg. Epaiketan, Allegen defendatzaileek lortu zuten epaile militar bat akusatuarekin batera joatea torturatu zuten eraikinetara. Torturatua izan zen sukaldearen azalpen xehakatuek baieztatu zuten Allegen kontakizuna ez zela asmakizun bat, baizik benetan gertatutakoa; baita ere, bere alde zuen Lodiko eremuan egindako azterketa medikua, galdeketak pairatu eta hilabete batera oraindik agerian baitzituen torturaren arrastoak (markak eskumuturretan eta orkatiletan, erredurak eta ubelduak).