cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bigfoot (Texas)
Bigfoot Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Frio konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Notaresco
Notaresco Italiako udalerri bat da. Teramoko probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Notarescok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lakeview (Oregon)
Lakeview Oregongo herri bat da. Lake konderrian kokatua dago. 2010ean 2,294 biztanle zituen, 6.04 kilometro koadrotan banatuta.
Arcesis
Arcesis Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Arcesis anax da.
Parakneria kissi
Parakneria kissi Parakneria generoko animalia da. Arrainen barruko Kneriidae familian sailkatzen da.
Les Brouzils
Les Brouzils Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Les Brouzils udalerrian erroldatutako biztanleak 2.455 ziren. Familiak 910 ziren, horien artean 206 pertsona bakarrekoak ziren (118 bakarrik bizi ziren gizonak eta 88 bakarrik bizi ziren emakumeak), 293 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 377 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 34 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 966 etxebizitza zeuden, 912 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 941 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 912 etxebizitza nagusietatik 748 bere jabearen bizilekua ziren, 162 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 14 etxek gela bat zuten, 22 etxek bi zituzten, 119 etxek hiru zituzten, 224 etxek lau zituzten eta 534 etxek bost zituzten. 764 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 359 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 502 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.518 ziren, horien artean 1.255 aktiboak ziren eta 263 inaktiboak ziren. 1.255 pertsona aktiboetatik 1.173 lanean zeuden (651 gizon eta 522 emakume) eta 82 langabezian zeuden (33 gizon eta 49 emakume). 263 pertsona inaktiboetatik 114 erretiraturik zeuden, 97 ikasten zeuden eta 52 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Les Brouzils udalerrian 942 unitate fiskal zeuden, 2.446,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.945 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 69 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 16 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 7 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 25 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 5 zurginak, 2 iturginak, 2 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 arraindegi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Les Brouzils udalerrian 47 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.042 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 6679
NGC 6679 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Thoraise
Thoraise Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Thoraise udalerrian erroldatutako biztanleak 282 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 141 etxebizitza zeuden, 124 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 82 etxeak ziren eta 60 apartamentuak ziren. 124 etxebizitza nagusietatik 72 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 15 etxek bi zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 56 etxek bost zituzten. 107 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 55 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 63 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ajuriaeneko Ituna
Euskadi Normaltzeko eta Pakeratzeko Hitzarmena —Ajuriaeneko Ituna izenaz ezagunagoa— Ajuriaenean 1988ko urtarrilaren 12an sinaturiko hitzarmen politikoa izan zen. Sinatzaileak Alianza Popular (AP: Julen Guimón), Zentro Demokratiko eta Soziala (CDS: Alfredo Marco Tabar), Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ: Xabier Arzallus), Euskadiko Ezkerra (EE: Kepa Aulestia), Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE: Jose Mª Benegas) eta Eusko Alkartasuna (EA: Inazio Oliveri) alderdiak izan ziren, baita Jose Antonio Ardanza lehendakaria ere. 1987ko Terrorismoaren Aurkako Madrilgo Itunetan hasitako bideari jarraituz, 18 puntutan alderdi guztiek oinarrizko helburu batzuk adostu zituzten indarkeriaren aurka egiteko.
Thoraise
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 205 ziren, horien artean 163 aktiboak ziren eta 42 inaktiboak ziren. 163 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (78 gizon eta 77 emakume) eta 8 langabezian zeuden (5 gizon eta 3 emakume). 42 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Thoraise udalerrian 123 unitate fiskal zeuden, 286 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.828 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
Ajuriaeneko Ituna
Ajuriaeneko Itunaren aipamenak
Itunak Eusko Jaularitza hartzen zuen bakea lortu ahal izateko, indarkeriaren aurka era guztietako politika eta gizarte-mailako ekintzetan; aitzindaritzat. Eta honela jarraitzen zuenː
Thoraise
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Ajuriaeneko Ituna
Ajuriaeneko Itunaren aipamenak
Aipatutako guztiek sinatutako testuari ohar berezi bat egin zion Eusko Alkartasunak, Hitzarmenari erreserba moduan erantsia, Euskal Autonomia Erkidegoaren konpetentzia polizialak konpetentzia esklusibo erabili ahal izateari buruzkoa, hain zuzen ere.
Ondorioak
Euskal gatazkan esanguratsua den itun bat da. Izan ere gatazka ENAM eta Espainiako Gobernuen artean ezezik euskaldunen arteko gatazka bat zegoela ikusarazi baitzuen. Aldi berean Herri Batasuna denbora mugatu batean eta neurri batean behintzat politikoki gainerako euskal alderdietatik isolatuta geratu zen.
Ajuria Eneako Itunaren 10. puntua
Indarkeria elkarrizketaren bidez amaitzeko baldintza egokiak sortzen badira, indarkeriari amaiera emateko borondatea garbia bada eta borondate hori erakusten duten zeinuak erabatekoak badira, Estatuaren botere eskudunen eta indarkeriaren erabilerari uko egitea erabakitzen dutenen arteko elkarrizketa-prozesuak bultzatuko ditugu, jakinik une oro errespetatuko dela auzi politikoak soilik herritarrek hautatutako ordezkari legitimoen bidez konpondu behar direla dioen printzipio demokratiko utziezina.
Torben Johannesen
Torben Johannesen, (Hanburgo, 1994ko irailaren 21ean jaioa) alemaniar arraunlaria da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan esku hartu zuen, zortzikoan zilarrezko domina lortuz. Taldea hauek osatzen zuten: Torben Johannesenek berak, Johannes Weißenfeldek, Laurits Follertek, Olaf Roggensackek, Jakob Schneiderek, Malte Jakschikek, Richard Schmidtek, Hannes Ocikek eta Martin Sauerrek.
La Pine (Oregon)
La Pine Oregongo hiri bat da. Deschutes konderrian kokatua dago. 2010ean 1,653 biztanle zituen, 18.08 kilometro koadrotan banatuta.
Zambujalgo kastroa
Zambujalgo kastroa (portugesez: Castro do Zambujal) Portugalgo iparraldean dagoen Burdin Aroko arkeologia aztarnategi bat da. Iberiar penintsulako mendebaldeko kastroen kulturako kastro garrantzitsuenetako bat da.
Raymond Kendall
Raymond Edward Kendall (Canterbury, Ingalaterra, 1933ko urriaren 5 -) Interpoleko idazkari nagusia izan zen 1985etik 2000 arte. Euskal Herriko egoera politikoari buruzko 2010eko Bruselako Adierazpenaren sinatzaileetakoa da.
Saritua
Estatu batzuetako polizia zerbitzu edota ministerioek Kendalli dominak eta ohorezko izendapenak eman dizkiote: AEB, Bulgaria, Erresuma Batua (Queen's Police Medal), Errusia, Espainia, Finlandia, Frantzia (Ohorezko Legioaren Zalduna), Peru, Txile eta Ukrainan.
Wilkinson (Indiana)
Wilkinson Indianako herri bat da. Hancock konderrian kokatua dago. 2010ean 449 biztanle zituen, 0.6 kilometro koadrotan banatuta.
Repo Man
Repo Man, 1984ko Alex Cox ingeles zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko komedia beltzeko film bat da. Harry Dean Stanton eta Emilio Estevez aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Otto Maddox (Emilio Estevez) bere lana galdu berri duen mutil gazte bat da, hortaz, mota guztietako abenturak bizitzea erabakiko du. Halabeharrez, ikusten duen ororengan efektu arraroak eragiten dituen substantzia bitxi bari buruzko AEBetako Gobernuaren ikerketa batean barneratuko da.
Boršice u Blatnice
Boršice u Blatnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 826 biztanle ditu eta 11,61 kilometro koadroko azalera. Uherské Hradištěko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1283 urtean egin zen.
Espejo de caballerías
Espejo de caballerías izenekoa XVI. mendearen lehen erdiko zalduntza liburu espainiar sail bat da. Hiru liburu edo zatiz osatua dago, lehenengo biak Pedro López de Santa Catalinak idatziak, eta hirugarrena Pedro de Reinosak. Saila zalduntza liburu espainiarren karolingiar ziklokoak dira, non Karlomagno enperadoreak eta bere zaldunek paper protagonistak dituzten.
Lehen liburua, 1525ean agertu zena, Matteo Maria Boiardoren Orlando inammorato olerki italiarraren itzulen libre bat da. Bigarrenak, lehen aldiz 1527an Toledon argitaratua, zenbait lan epiko italiarretatik datozen materialak uztartzen ditu, nagusiki Quarto libro de l'inamoramento de Orlando, Niccoló degli Agostinirena, Quinto, Raffaele Valcieco da Veronarena eta Sexto, Pierefrancesco Conterena. Hirugarrena, 1547an argitaratu zena, hau ere Toledon, erabat espainiar jatorrikoa da.
Bakoitza bere aldetik zein elkarrekin argitaratuak izan, Espejo de Caballerías osatzen duten lanek ospe handia lortu zuten, Cervantesek sail hau On Kixoteren liburutegiaren aukeraketan aipatzen du.
Libro segundo de Espejo de caballerías 2009an berreditatu zuen Alcalá de Henareseko Centro de Estudios Cervantinosek.
Bessa d'Issòla
Bessa d'Issòla Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Besse-sur-Issole udalerrian erroldatutako biztanleak 2.721 ziren. Familiak 1.048 ziren, horien artean 240 pertsona bakarrekoak ziren (124 bakarrik bizi ziren gizonak eta 116 bakarrik bizi ziren emakumeak), 377 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 377 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 54 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Apura
Apura Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Apura xanthosoma da.
Bessa d'Issòla
Etxebizitza
2007an 1.427 etxebizitza zeuden, 1.071 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 252 bigarren erresidentzia ziren eta 104 hutsik zeuden. 1.233 etxeak ziren eta 176 apartamentuak ziren. 1.071 etxebizitza nagusietatik 807 bere jabearen bizilekua ziren, 206 alokairuan okupaturik zeuden eta 58 doan lagata zeuden; 28 etxek gela bat zuten, 107 etxek bi zituzten, 246 etxek hiru zituzten, 310 etxek lau zituzten eta 380 etxek bost zituzten. 805 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 474 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 511 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Rząśnik udalerria
Rząśnik Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Wyszków barrutian kokatuta. 167,43 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7011 biztanle zituen.
Nazio zeltak
Nazio zeltak edo keltak Europako mendebaldeko herrialdeak dira, hizkuntza zeltak erabiltzen dituztenak.
Zelta hitzaren etimoa den keltoi hitzetik sortutako beste izen bat ere erabiltzen da nazio horiek aipatzeko: Keltia (zelten nazioa edo zelten lurraldea). Hortik eratorri da keltiar jentilizioa, zeltaren sinonimoa.
V. mende arte, Britainiar Uharteak osoki eta Mendebaldeko Europaren zati bat zeltak ziren. Mendeen iraganean, zelta hizkuntzak eta kultura kontinentearen ipar-mendebaldeko muturretan besterik ez ziren mantendu ahal izan; izan ere, bazter haietan, erromanizazioa berandu edota batere ez zen iritsi, eta germaniar jatorriko herrialdeek (Angloak, jutoak, bikingoak, saxoiak, normandiarrak...) ez zituzten guztiz menperatu edota asimilatu.
Bessa d'Issòla
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.702 ziren, horien artean 1.107 aktiboak ziren eta 595 inaktiboak ziren. 1.107 pertsona aktiboetatik 974 lanean zeuden (550 gizon eta 424 emakume) eta 132 langabezian zeuden (65 gizon eta 67 emakume). 595 pertsona inaktiboetatik 233 erretiraturik zeuden, 131 ikasten zeuden eta 231 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Nazio zeltak
Zelta nazio edo herrialdeak
Zelta Liga erakundearen arabera honako sei herrialde hauek dira:
Amerikan
Argentinako Chubuteko probintzian bizi dira galestar jatorriko milaka pertsona, horietako batzuk galesdunak.
Bessa d'Issòla
Diru sarrerak
2009an Besse-sur-Issole udalerrian 1.082 unitate fiskal zeuden, 2.708,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.897 euro zen.
Boršov
Boršov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 166 biztanle ditu eta 2,57 kilometro koadroko azalera. Jihlavako barrutian dago.
Nazio zeltak
Amerikan
Kanadan, Eskozia Berrian bizi dira gaelikodunak (Cape Bretonen bereziki), eta Ternuan irlanderadunak.
Bessa d'Issòla
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 145 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 41 eraikuntza enpresak ziren, 25 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 10 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 9 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 11 administrazio publikoko enpresak ziren eta 12 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Boršov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1379 urtean egin zen.
Boršov nad Vltavou
Boršov nad Vltavou Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 2020. urteko erroldaren arabera, 1.947 biztanle ditu, eta 9,96 kilometro koadroko azalera du. České Budějoviceko barrutian dago. Eskualdeko erdi-hegoaldean dago kokatuta, Bohemiako oihanaren eremuan.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1261. urtean egin zen.
2221 Chilton
2221 Chilton asteroide baten izena da. abuztuaren 25an aurkitu zuen Harvardeko Behatokia-ek Harvardeko Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1976 QC izena zeraman.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.9 da.
Bessa d'Issòla
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 45 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 9 igeltseroak, 5 margolariak, 5 zurginak, 2 iturginak, 8 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 5 jatetxeak, 5 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2000. urtean Besse-sur-Issole udalerrian 50 nekazaritza-ustiategi zeuden, 494 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Besse-sur-Issole udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 680 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea 2023ko uztailaren 24tik abuztuaren 3ra bitarte jokatuko da. Taldean Alemania, Maroko, Kolonbia eta Hego Korea daude. Lehen bi taldeak igaroko dira 2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako kanporaketa fasera.
Alsodes monticola
Alsodes monticola Alsodes generoko animalia da. Anfibioen barruko Alsodidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea
Emaitzak
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako kanporaketa fasean lehenengo biak sailkatuko dira:
Partidak
Partiden ordutegiak jokaleku bakoitzari dagokien ordu-eremuaren araberakoak dira. .
Alemania vs Maroko
<section begin=H1 /><section end=H1 />
Kolonbia vs Hego Korea
<section begin=H2 /><section end=H2 />
Nazio zeltak
Iberiar penintsulan
Penintsularen iparraldean, herrialde batzuek ez dituzte nazio zeltatzat hartzeko historia edo hizkuntza irizpideak betetzen, baina ustezko arrazoi "kulturalak" direla eta, euren burua zeltatzat hartzen dute. Galizia eta Asturies dira nagusiki; eta, neurri apalago batean, Leon eta Kantabria ere bai.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea
Alemania vs Kolonbia
<section begin=H4 /><section end=H4 />
Petronio
Gaio Petronio Arbitro, latinez Gaius Petronius Arbiter, (Massilia, c. 20 - 65) Erromatar Inperioko politikari eta idazle bat izan zen, Neron enperadorearen agintepean. Seguru asko Satyricon izeneko satira sozialaren egilea delako da ezaguna. Urtetan Neronen konfiantzako gizona izan arren, Neronen aurkako Pisonen zimarkua dela eta, bere buruaz beste egitera bultzatu zuten, Tazitok kontatzen duenez. Bazkari handi bat antolatu, eta gero zainak ebaki zituen denen aurrean. Petroniok latinez idatzi zuen: Petronio eta Apuleio greziar erako prosan aritu ziren, nobelaren sorreraren eragile, baina latinez idatzi zuten biek ala biek.
Putetxe
Putetxea prostituzioa egiten den tokia da, gehienetan emakumeen (oso gutxitan gizonezkoen) sexu zerbitzuak diru edo beste zerbaiten truke eskaintzen dituen tokia. Maiz, putetxeetan bi gune bereizten dira: taberna giroko toki bat, non bezeroek, lagun artean edo bakarrik, putetxeko emakumezkoak, askotan erdi biluzik, ikusi eta haiekin hizketan hasten diren; eta gelak, non bezeroek aukeratu duten emakumearekin adostu eta aurrez ordaindutako sexu harremana burutzen duten. Historian zehar, putetxeek andere bat zuten buru, bezeroei emakumezkoak erakutsi eta zerbitzuagatik eskatutako dirua kobratzeaz arduratzen zena. Egun ordea, putetxeak mafien eta proxeneta direlakoen esku daude kasu askotan.
Petronio
Satyricon idazlana
Satyricon obra latinezko prosako libururik harrigarrienetako bat da. Liburua ez zaigu osorik iritsi, zatika baizik. Zati batzuek lotura handia dute elkarren artean, baina beste askotan haria etenik geratzen da, eta, beraz, kontakizun osoaren trama ilun samar dago. Kontakizun bitxia da, gertakizun anitzez eta ondorio harrigarriz betea.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea
Hego Korea vs Alemania
<section begin=H5 /><section end=H5 />
Petronio
Satyricon idazlana
Petroniok parodia egiten du hein handi batean; hots, maitasun garbia erakusten duen greziar nobela txukunaren kontrako parodia, eta beste zenbait idazlerena. Azkenik, kontakizunaren barruan poemak tartekatzen ditu, eta baita istorio herrikoiak ere (otso bihurtzen den gizonarena, likantropoarena, adibidez).
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako H taldea
Maroko vs Kolonbia
<section begin=H6 /><section end=H6 />
Uglas
Uglas Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Uglas udalerrian erroldatutako biztanleak 271 ziren. Familiak 112 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Alsodes nodosus
Alsodes nodosus Alsodes generoko animalia da. Anfibioen barruko Alsodidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Uglas
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 174 ziren, horien artean 138 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 138 pertsona aktiboetatik 132 lanean zeuden (70 gizon eta 62 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Uglas udalerrian 114 unitate fiskal zeuden, 277,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.776 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Uglas udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 279 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Penna Sant'Andrea
Penna Sant'Andrea Italiako udalerri bat da. Teramoko probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Penna Sant'Andreak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Benga
Bengak etnia afrikar bat dira, bantu taldekoak. Ekuatore Ginea eta Gabongoak dira. Euren jatorrizko hizkuntza bengaera da, bubieratik hurbil dagoena.
Gaur egun bengak Mbiniko kostalde zati txiki batean bizi dira, San Juan lurmuturra, Mbini ibaiaren eta Batako enklabe azpiritarrak, Corisco uhartea eta bi Elobeyak (Elobey Grande eta Elobey Chico).
Ndowe edo "hondartzakoak" bezala ezagutzen dira, Mbiniko kostaldeko herrietako bat.
Historia eta pertsonaiak
Mendebaldeko historia idatzian portugaldarrekin hauen Afrika mendebaldeko finkapen esklabistetan izandako kontaktu eta elkarlanaren ondoren agertzen dira, bengek ere sistema ekonomiko esklabista propio bat ere bai baitzuten, orohar euren zerbitzari partikularrak pamuak eta nvikoak zirelarik.
Erreferentziarik dagoen talde honetako kide urrien artean Corisco uharteko erregea izan zen Bonkoro I.a nabarmentzen da, 1846an hil zena eta oinordeko bezala bere seme Bonkoro II.a izan zuena, Espainiarekin akordioak lortu zituena 1843an, Juan José Lerena Barryrekin eginiko konponketa baten ondorioz. Bonkoro II.ak tronutik kendua amaitu zuen, eta gobernu kolonial espainiarrak São Tomé uhartera erbesteratu zuen eta Munga I.a izan zen errege Coriscon 1848 eta 1858 artean, bere oinordekoa bere seme Munga II.a izan zelarik.
Anopina
Anopina Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Tortrix triangulana da.
Inspirazio-pornografia
Inspirazio-pornografia pertsona desgaituak edo ezohiko bizi-egoeran daudenak beste pertsonentzat inspirazio gisa irudikatzea da, haien bizi-egoera kontuan hartuta. Termino hau pornografiaren analogia da, izan ere, pertsona desgaituak objektibatzen dira besteen onurarako edo gozamenerako. Inspirazio-pornografia kapazitismo (desgaituen diskriminazio) modu bat da. Inspirazio-pornografiaren adibide bat jarduera arrunt batean parte hartzen ari den haur desgaitu baten argazkia izan daiteke, desgaitasunik gabeko pertsonei zuzendutako inskripzio batekin, hala nola «zure aitzakia baliogabea da», «irten baino lehen, saiatu» edo «ez dute haien desgaitasunari geldiarazten utzi».
Kritika
Inspirazio-pornoagrafiari egindako kritiken artean, besteak beste:
2016ko Rio de Janeiroko Udako Paralinpiar Jokoetako We're the Superhumans (Supergizakiak gara) iragarkia ikusi ondoren, ikus-entzule desgaituen talde batek uste du orokorrean desgaituak ustiatzen zituela besteen plazer eta erosotasunerako.
Harper (Texas)
Harper Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Gillespie konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lebanon (Oregon)
Lebanon Oregongo hiri bat da. Linn konderrian kokatua dago. 2010ean 15,518 biztanle zituen, 17.29 kilometro koadrotan banatuta.
Apolobesia
Apolobesia Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Lobesia sitophaga da.
Parakneria ladigesi
Parakneria ladigesi Parakneria generoko animalia da. Arrainen barruko Kneriidae familian sailkatzen da.
Joaquín Aguinaga
Joaquín María Aguinaga Torrano (Altsasu, 1928ko abenduaren 27a - Madril, 2000ko azaroaren 25a) euskal ingeniari industrial eta politikaria izan zen.
Nimruz probintzia
Nimruz edo Nimroz (Balutxieraz/Paxtueraz/Dariz: یمروز ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena. 41.005 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 148.500 biztanle zituen. Hiriburua Zaranj da.
Rzeczenica udalerria
Rzeczenica Poloniako Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Człuchów barrutian kokatuta. 274,8 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3675 biztanle zituen.
Joaquín Aguinaga
Biografia
Bilboko Ingeniarien Goi Eskola Teknikoan titulu lortu ondoren, doktoretza lortu eta irakasle bihurtu zen. 1972 eta 1980 artean bere zuzendaria izan zen.
Espainiako Trantsizio Demokratikoa politikari lotu eta 1980 eta 1986artean legebiltzarkidea izan zen, hasieran UCD alderdian eta gero AP-PDP-PL koalizioan.
Politika uztean, irakaskuntzara itzuli eta Madrilgo Ingeniarien Eskolan aritu zen.
Paris-Charles de Gaulle aireportua
Paris-Charles de Gaulle Airport (NAGE: CDG, NAZE: LFPG), Parisko aireportu nagusia da. Aireportuak lau aireratze pista dauzka orotara eta 2008. urtean 60.851.998 bidaiari eta 559.812 hegaldi izan ziren bertan.
Aireportuaren izena Charles de Gaulle omentzeko jarri zioten 1974. urtean.
Invincible (Muse)
Invincible (euskaraz Garaitezin) Muse ingeles rock alternatibo musika taldearen abesti bat da. 2007an Black Holes and Revelations diskoaren barnean argitaratu zuten.
Ilse Koch
Ilse Koch ( - ) Karl-Otto Kochen emaztea izan zen. Bere senanarra Buchenwaldeko kontzentrazio esparru naziaren komandantea izan zen 1937 eta 1941 bitartean eta Majdanekekoa 1941 eta 1943 bitartean. 1947an Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuek eipatu zuten lehen nazi esanguratsua izan zen.
Epaiketak mundu osoko prentsa erakarri zuen, eta kontzentrazio esparru horietatik bizirik atera zirenek bertakoen aurka egindako tratu txarrak deskribatu zituzten, emakume sadiko gisa deskribatuz. Alemaniako gerra-ondoko gizartean "kontzentrazio esparruko hiltzailea" irudia ezarri zitzaion.
Bory
Bory Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 784 biztanle ditu eta 16,46 kilometro koadroko azalera. Žďár nad Sázavouko barrutian dago.
Invincible (Muse)
Taldearen buru eta abeslaria den Bellamyren hitzetan, abestiak David Bowieren Heroes abestiaren eragina du.
Ilse Koch
Hildako presoen larruazalean zeuden tatuajeak kendu eta oroigarriak egiten zituela esan zuten, nahiz eta akusazio hori bertan behera geratu zen jasandako bi epaiketatan. "Buchenwaldeko Sorgina" izena eman zioten bertako presoek, bere krudeltasuna zela eta. "Buchenwaldeko Erregina" edo "Alargun Harakina" bezalako ezizenak jaso ditu literaturan.
Invincible (Muse)
Abestiaren bideoklipa Dublin hirian kontzertu bat eman aurretik filmatu zen.
NGC 6680
NGC 6680 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Alsodes norae
Alsodes norae Alsodes generoko animalia da. Anfibioen barruko Alsodidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Williams Creek (Indiana)
Williams Creek Indianako herri bat da. Marion konderrian kokatua dago. 2010ean 407 biztanle zituen, 0.87 kilometro koadrotan banatuta.
Pseudoboleita
Pseudoboleita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Pseudoboleita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Mailleroncourt-Charette
Mailleroncourt-Charette Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mailleroncourt-Charette udalerrian erroldatutako biztanleak 301 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 147 etxebizitza zeuden, 121 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 138 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 121 etxebizitza nagusietatik 101 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 84 etxek bost zituzten. 97 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 41 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 70 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 195 ziren, horien artean 145 aktiboak ziren eta 50 inaktiboak ziren. 145 pertsona aktiboetatik 137 lanean zeuden (81 gizon eta 56 emakume) eta 8 langabezian zeuden (1 gizon eta 7 emakume). 50 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mailleroncourt-Charette udalerrian 122 unitate fiskal zeuden, 288 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.321 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Mailleroncourt-Charette udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 632 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Wild Peach Village (Texas)
Wild Peach Village Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Brazoria konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Erradiazio-kutsadura
Kutsadura erradiaktiboa esaten zaio energia nuklearrak eragiten duen kutsadurari. Kutsadura hau isotopo erradioaktibo artifizial zein naturalek eragindakoa izan daiteke.
Energia nuklearrak erradiaktibitate handiko hondakinak sortzen ditu, desintegratzeko 600 eta 2 130 000 urte bitartean behar dituztenak. Batzuk milaka urtez sor dezakete erradiaktibitatea. Erradiaktibitatearen ondorioak kaltegarriak izan ohi dira, luzez jasaten badira edo intentsitate handikoak baldin badira.
Denboran zehar organismo batzuetatik besteetara transmiti daitezke substantzia erradiaktiboak kate trofikoaren bidez, azkenik goi mailako organismoetan eta baita gizakiengan ere metatuz. Plutonio gramo batek milioi bat pertsonatan minbizia sortzeko ahalmena du. Erradiaktibitate isurketek ondorio larriak izan ditzakete inguruan bizi diren pertsonen osasunean: abortuak, mutazio genetikoak, leuzemia, tiroide minbizia, psikologia-arazoak...
Kutsadura posibleak
Kutsadura motak:
Erradiakzioak hainbat jatorri izan ditzake: naturala (radona kasu) edo artifiziala (plutonioa, esaterako).
Isotopo erradiaktiboetaz hiz egiten denean ez da kutsadura naturala aipatzen, baina artifiziala denean bai. Eta izan daiteke:
Lexington (Oregon)
Lexington Oregongo herri bat da. Morrow konderrian kokatua dago. 2010ean 238 biztanle zituen, 1.13 kilometro koadrotan banatuta.
Erradiazio-kutsadura
Ohartaratzeko simboloak erradiazioari buruz
Erradiazioaz ohartaratzeko erbiltzen den simboloa hiru hostoko hirusta da.
Ikur honek esan nahi du kutsatzeko edo irradiatzeko arriskua dagoela, eta horrez gain ohar gehiago agertzen ohi dira.
Zinaida Portnova
Zinaida Martynovna Portnova (Зинаида Мартыновна Портнова; 1926ko otsailaren 20a - 1944ko urtarrilaren 15a), Zina Portnova moduan ezaguna, sobietar partisano bat izan zen. Ehun nazi baino gehiago pozoitu zituelako da ezaguna, Sobietar Batasuneko Heroi izendatu zuten hil ondoren.
Parakneria lufirae
Parakneria lufirae Parakneria generoko animalia da. Arrainen barruko Kneriidae familian sailkatzen da.
Zinaida Portnova
Bizitza
Portnova Leningradon jaio zen 1926ko otsailaren 20an, langile klaseko familia bielorrusiar batean. Bere aitak Kirov fabrikan lan egiten zuen. 1941ean, Leningradoko 385 eskolan zazpigarren mailako ikaslea zela, bere amonaren etxera joan zen Vitebsk aldera. Handik gutxira, Alemania naziak Sobietar Batasuna inbaditu zuen. Tropa naziekin izandako gertaera batek (bere amona jo zuten ganadua konfiskatzen ari zirenean) alemaniarrekiko bere gorrotoa piztu zuen.
Antzinako eskandinaviera
Antzinako eskandinavieraren arbasoa zen aitzineskandinavieraren aldaketak VIII. menderako jadanik bukatuta zeuden. Handik XIV. mendera arte antzinako eskandinavierazko aroa izan zen. Datak, aldiz, ez dira absolutuak eta badaude XV. mendeko antzinako eskandinavierazko testuak.
Zinaida Portnova
Bizitza
1942an Portnova Bielorrusiako erresistentzia mugimenduan sartu zen, klandestinitatean bere zonaldeko Komsomol gazte erakundeko taldean afiliatuz Obol-en (Vitebsk), "Gazte Mendekatzaileak" izena zuen talde honek.
Antzinako eskandinaviera
Hizkuntzaren aldaera nagusiak ekialdeko antzinako eskandinaviera, mendebaldeko antzinako eskandinaviera eta antzinako gotlandiera ziren. Aldaeren arteko ez zeuden muga zehatzik ez bazeuden ere, ekialdekoa ekialdeko Norvegian eta mendebaldekoa mendebaldeko Suedian hitz egiten zuten. Hiztun gehienek ekialdeko aldaera hitz egiten zuten eta egungo Danimarkan eta Suedian bizi ziren. Antzinako gotlandiera batzuetan ekialdekoaren zatitzat jotzen dute adituek.
Zinaida Portnova
Bizitza
Bielorrusia okupatuan panfletoak banatzen aritu zen, sobietar soldaduentzako armak bildu eta ezkutatzen eta alemaniar tropen mugimenduei buruz informatzen. Armak eta lehergailuak erabiltzen ikasi ondoren, Portnovak hornigailu, zentral elektriko eta adreilu fabrika baten aurkako sabotaje ekintzetan parte hartu zuen. Ekintza horien ondorioz 100 soldadu alemaniar baino gehiago hil zirela uste da.
1943an, Portnova Óboleko sukaldari laguntzaile bezala kontratatua izan zen. Abuztuan, han zeuden nazientzako ziren elikagaiak pozoitu zituen. Susmagarritzat hartu zuten, berak errugabea zela esan zuen eta janariaren zati bat jan zuen nazien aurrean, pozoirik ez zuela erakusteko. Berehala gaixotu ez zenez, askatu egin zuten. Hala ere, ondoren, gonbito gogorrekin gaixotu zen, baina, azkenean sendatu egin zen, esne-gazur pila bat edan ondoren. Lanera itzuli ez zenez, alemaniarrak erruduna zela konturatu ziren eta haren bila abiatu ziren. Hauek aurki ez zezaten, Portnova esploratzaile bezala sartu zen Kliment Voroxiloven izena zeraman partisanoen unitate batean. 1943ko urrian Komsomol-eko kide egin zen.
Pietracamela
Pietracamela Italiako udalerri bat da. Teramoko probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Zinaida Portnova
Bizitza
1943ko abenduan edo 1944ko urtarrilean Portnova Obol-era bidali zuten berriz ere, goarnizioan infiltratzeko, "Gazte Mendekatzaileen" azken porroten arrazoiak aurkitzeko eta, gainontzeko kideak aurkitu eta harremanetan jartzeko. Baina berehala harrapatu zuten. Bere ihesari buruzko bertsio ezberdinak daude. Informe batek dio, Gestapok Goriany herrian egindako galdeketa batean, ikertzaileak mahai gainean utzitako pistola hartu eta hil egin zuela. Tiroak entzun ondoren, bi soldadu alemariar gelara sartu ziren eta Portnovak berriz ere tiro egin zuen. Ondoren, eremutik ihes egiten saiatu zen eta basorantz korrika joan zen, han ibai ertz batetik gertu harrapatu zuten.
Pietracamela
Mugakideak
Pietracamelak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Zinaida Portnova
Bizitza
1944 ko urtarrilaren 15ean.
Legatua
Hil ondoren, Sobietar Batasuneko Heroi izendatu zuzten 1958ko uztailak 1ean. Leninen ordena ere jaso zuen. 1969an, Vitebsk eskualdeko Zuia herriak plaka oroigarri batekin omendu zuen. Pionero Gazteen talde askok bere izena hartu zuten, omenaldi moduan.
Eskola talde askok ere bere izena daramate, baita Komsomolaren Museoak ere, Polatsk eta Vitebsk arteko errepidean dagoena, eta San Petersburgoko eskola batek ere bai. Hari eskainitako bi monumentu daude, busto bat Minsken eta obelisko bat Obol-en.
Borušov
Borušov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 179 biztanle ditu eta 11,06 kilometro koadroko azalera. Svitavyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1398 urtean egin zen.
Giza zahartze
Giza zahartzea gizakiak zahar bihurtzeko prozesua da. Izan ere, bakterioak, landare iraunkorrak eta animalia sinple batzuk biologikoki hilezkorrak izan daitezke. Zentzu zabalago batean, zahartzea zatitzeari utzi dioten organismo baten barruko zelula bakarrei edo espezie baten populazioari dagokio.
Gizakietan, zahartzeak denboran zehar gizakian gertatzen diren aldaketen metaketa adierazten du, eta aldaketa fisikoak, psikologikoak eta sozialak barnebil ditzake. Erreakzio-denbora, adibidez, murriztu egin daiteke adinarekin; oroitzapenak eta ezagutza orokorra, berriz, handitu egiten dira. Zahartzeak giza gaixotasunen arriskua areagotzen du, hala nola, minbizia, Alzheimer gaixotasuna, diabetesa, gaixotasun kardiobaskularrak, garun-hodietako istripuak eta beste asko. Mundu osoan egunero hiltzen diren gutxi gora beherako 150.000 pertsonetatik, bi heren inguru adinarekin lotutako arrazoiengatik hiltzen dira.
Zahartzeari buruzko gaur egungo teoriak 2 alorretan banatzen dira: lehenik, kaltearen kontzeptuari esleitzen zaizkionak; horien arabera, kaltea metatzeak (DNAren oxidazioak, esaterako) sistema biologikoen matxura eragin dezake. Bestetik, zahartze programatuaren kontzeptuari erreferentzia egiten diotenak daude, zeinaren arabera barne-prozesuek (mantentze-lan epigenetikoak, hala nola DNAren metilazioak) zahartzea eragin baitezakete. Zahartze programatua ez da nahastu behar programatutako zelula-heriotzarekin (apoptosia).
Obesitateak zahartze-prozesua bizkortzen duela iradoki da. Primateak ez diren animalietan, kaloria-murrizketak, berriz, zahartze-prozesua moteltzen du, eta, aldi berean, osasuna eta gorputz-funtzioak mantentzen ditu. Primateetan (gizakiak barne), biziaren luzatze-efektu horiek zalantzazkoak izaten jarraitzen dute.
Zahartzea versus hilezkortasuna
Gizakiak eta beste espezie batzuetako kideak, bereziki animaliak, adindu eta hil egiten dira. Onddoak ere zahartu daitezke. Aitzitik, espezie asko hilezkor izan daitezkeela esan daiteke: adibidez, bakterioek fisioa egiten dute zelula alabak sortzeko, marrubi-landareek beren buruaren klonak sortzeko lasterkariak lantzen dituzte, eta Hydra generoko animaliek birsortzeko gaitasuna dute, eta, horren ondorioz, ez dira adinaren ondorioz hiltzen.
Duela 3.700 milioi urteko Lurreko lehen bizitza zantzuak organismo zelulabakarrak izan ziren. Organismo horiek (prokariotak, protozooak, algak) erdibitzearen bidez zelula alabetan biderkatzen dira (zelula alabak zelula ama bakar baten emaitza dira. Prozesu mitotikoaren emaitza dira bi zelula alaba dira, eta lau zelula prozesu meiotikoaren emaitza dira. Ugalketa sexualaren bidez ugaltzen diren organismoentzat, zelula alabak meiosiaren ondorio dira); Beraz, organismo hauek ez dira zahartzen eta baldintza egokietan hilezkorrak izan daitezke.
Organismo indibidualaren zahartzea eta hilkortasuna ugalketa sexualaren eboluzioarekin egin zen posible, duela mila milioi urte gutxi gorabehera, eta duela 320 milioi urte haziak ekoizten zituzten landareen eboluzioarekin. Organismo sexualak, aurrerantzean, bere material genetikoaren zati bat transmiti lezake kide berriak sortzeko, eta organismoa bera ez litzateke beharrezkoa izango, espeziearen biziraupenari dagokionez. Hala ere, ideia biologiko klasiko hori duela gutxi kolokan jarri da: E. coli bakterioa zelula alaba bereizgarrietan bana daitekeelako ikusi da, eta horrek bakterioen artean "adin-klaseen" aukera teorikoa irekitzen du.
Gizakien eta beste espezie hilgarri batzuen artean ere hilezkortasun-potentziala duten zelulak daude. Adibidez, zenbait zelula minbizidun (HeLa zelula-lerroa), eta zelula ama espezifikoak, hala nola zelula germinalak (obuluak eta espermatozoideak sortzen dituztenak). Klonazio artifizialean, zelula helduak enbrioi-egoerara arte gaztetu daitezke, eta, ondoren, zahartu gabeko ehun edo animalia berri bat lantzeko erabil daitezke. Hala ere, giza zelula normalak laborategiko hazkuntzan 50 bat zelula-zatiketaren ondoren hiltzen dira (Hayflicken muga, 1961ean Leonard Hayflickek aurkitu zuena).
Zeinuak
Gizaki gehienek zahartze-sintoma ezaugarriak izaten dituzte bizitzan zehar.
Dementzia ohikoagoa bihurtzen da adinarekin. 65 eta 74 urte bitarteko pertsonen %3 inguruk, 75 eta 84 urte bitartekoen %19k, eta 85 urtetik gorakoen ia erdiek dementzia dute. Espektroa narriadura kognitibo arinetik hasi eta Alzheimer, garun-hodietako gaixotasun, Parkinson eta Lou Gehrigen gaixotasuneraino doa. Gainera, zahartzearekin batera, oroimen mota asko murrizten dira, baina ez oroimen semantikoa edo ezagutza orokorra, hala nola hiztegiaren definizioak. Azken hauek, oro har, helduarora iritsi arte egonkor iraun edo hazi egiten dira. Adimena txikiagotu egiten da adinean aurrera egin ahala, nahiz eta tasa aldatu egiten den motaren arabera, eta, izatez, egonkor iraun dezake ia bizitza osoan, eta, bat-batean jaitsi, bizitzaren amaieratik hurbil. Beraz, narriadura kognitiboaren tasan gertatzen diren aldaketak bizitza luzera desberdinengatik azal daitezke. Garunean aldaketak daude: 20 urte bete ondoren, hamarkada bakoitzean %10 murrizten da garuneko axoi mielinizatuen luzera osoa.
Adinak ikusmen-urritasun bat ekar lezake, zeinaren ondorioz hitzik gabeko komunikazioa murriztu egiten den, eta horrek isolamendua eta depresioa eragin ditzake. Adin askoko helduek, ordea, ez dute urte gutxiagoko helduen baino depresio gehiago izaten, eta, paradoxikoki, osasun fisikoa murriztu arren, gogo-aldarte hobea dutela ohartu ziren. Makularen endekapenak ikusmena galtzea eragiten du, eta adinean aurrera egin ahala handitzen da, 80 urtetik gorakoen %12 ingururi eraginez. Endekapen hori hondakin-produktuen zirkulazioan izandako aldaketa sistemikoek eta erretinaren inguruan hodi anormalak hazteak eragiten dute. Adinarekin maiz agertzen diren beste ikusmen-gaixotasun batzuk kataratak eta glaukoma lirateke. Katarata bat gertatzen da begiko kristalinoa lainotzen denean, ikusmen lausoa eraginez eta, artatzen ez bada, itsutasuna sortuz. Denborarekin garatzen dira, eta maizago ikusten dira adinekoetan. Kataratak kirurgia bidez trata daitezke. Glaukoma helduen ikusmen-eritasun arrunta da. Glaukoma nerbio optikoari egindako kalteak eragiten du, ikusmena galduaraziz. Glaukoma denborarekin garatu ohi da, baina aldaketak daude moten artean, eta batzuk bat-batean hasten dira. Gertatu ondoren ez dago sendabide edo konponbiderik. Glaukomaren kasuan, prebentzioa da neurririk onena.
Zahartzea da giza gaixotasun gehienetan ezagutzen den arrisku faktore handienetako bat. Mundu osoan egunero hiltzen diren 150.000 pertsonetatik, bi heren inguru —100.000 egunean— adinarekin lotutako arrazoiengatik hiltzen dira. Nazio industrializatuetan, proportzioa handiagoa da, %90era iritsiz.
Oinarri biologikoa
Gaur egun, ikertzaileak zahartzearen oinarri biologikoa ulertzen hasi besterik ez dira egin, baita organismo sinple samarretan eta bizitza laburrekoetan ere, hala nola legamian. Oraindik gutxiago dakigu ugaztunen zahartzeari buruz, neurri batean askoz ere bizitza luzeagoa dutela, baita ugaztun txikienak ere, hala nola xagua (3 urte inguru). Zahartzea aztertzeko ereduz organismoa C. elegans nematodoa da. 2-3 asteko bizitza du, eta, horri esker, erraz egin ditzakegu manipulazio genetikoak. Bizitza luzatzen duten mutazio ezagunenak C. elegans organismoan aurkitu ziren lehen aldiz.
Zahartze biologikoa eragiteko proposatutako faktoreak bi kategoria nagusitan erortzen dira, programatutakoak eta kalteekin lotutakoak. Programatutako faktoreek kronograma biologiko bati jarraitzen diote, agian haurtzaroaren hazkundea eta garapena arautzen dituen kronogramaren jarraipena. Erregulazio hori mantentze-, konpontze- eta defentsa-erantzunen sistema arduradunei eragiten dieten gene-adierazpeneko aldaketen mende egongo litzateke. Kalteekin lotutako faktoreak barneko zein inguruneko erasoekin lotuak daude, hainbat mailatan metatutako kalteak eragiten dituztenak. Hirugarren kontzeptu berritzaile bat da zahartzea gurpil zoroen bidez gertatzen dela da.
Zahartzearen ezaugarri molekular eta zelularrak
Berrikuspen zehatz batean, Lopez-Otin eta laguntzaileek, kalteen teoriaren ikuspuntutik, zahartzeari buruzko bederatzi "bereizgarri" metaboliko proposatu zituzten zenbait organismotan, baina bereziki ugaztunetan : Bereizgarri hauek, disfuntzio mitokondriala, zelula amen agortzea edota alterazio epigenetikoak lirateke, beste batzuen artean.
Litekeena da bide horietako gehienek zahartzean eragin bereizia izatea, hirurak aldi berean tratatuz gero bizi-itxaropena handitu egiten baita.