cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
K. d. lang
Aktibismoa
2008an Langek aldi bat igaro zuen Melbourne hirian, Australian, The Age aldizkariaren editore gonbidatu gisa. 2008ko apirilaren 24an Canberran, bat egin zuen Tibet-en aldeko manifestariekin, 2008ko Udako Olinpiar Joko etako suziria pasatu zenean Australiako hiriburutik.
1999ko Alemaniako Sari Nagusia
1999ko Alemaniako Sari Nagusia urte horretako abuztuaren 1ean ospatu zen Hockenheimring zirkuituan.
K. d. lang
Aktibismoa
2011n Q Hall of Fame Canada aretorako izendatu zuten, munduko jende guztia berdin tratatzeko egindako lanagatik.
Sariak eta izendapenak
1989
1990 1993 1994 1995 2003 2004
Buré
Buré Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Buré udalerrian erroldatutako biztanleak 114 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 60 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 41 lanean zeuden (22 gizon eta 19 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Daskabát
Daskabát Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 598 biztanle ditu eta 5,83 kilometro koadroko azalera. Olomouceko barrutian dago.
Manannán mac Lir
Manannán, Manann edo Manannán mac Lir (Itsasoaren Seme), Irlandako mitologian Beste Munduko gerlari edo erregea da, itsasoarekin lotzen da eta itsasoaren jainkotzat jotzen da, Tuatha Dé Danann jainkozko herriaren kide bezala ere.
Daskabát
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1250 urtean egin zen.
Buré
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Eoglaucomys fimbriatus
Eoglaucomys fimbriatus Eoglaucomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sciurinae azpifamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.
Taeniamia biguttata
Taeniamia biguttata Taeniamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Rollandita
Rollandita fosfato motako minerala da.
Ipuru herrestari
Ipuru herrestaria (Juniperus horizontalis) Cupressaceae familiako zuhaitza da, Ipar Amerikan jatorria duena. 100 aldare baino gehiago ditu, horietatik asko landare apaingarri moduan erabiliak.
Abbéville-la-Rivière
Abbéville-la-Rivière Frantziako udalerria da, Essonne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Rosedale (Maryland)
Rosedale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Baltimore konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Abbéville-la-Rivière
Biztanleria
2007an Abbéville-la-Rivière udalerrian erroldatutako biztanleak 289 ziren. Familiak 98 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 41 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 131 etxebizitza zeuden, 104 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 130etxeak ziren. 104 etxebizitza nagusietatik 94 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 12 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 69 etxek bost zituzten. 76 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 190 ziren, horien artean 150 aktiboak ziren eta 40 inaktiboak ziren. 150 pertsona aktiboetatik 145 lanean zeuden (76 gizon eta 69 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 40 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Abbéville-la-Rivière udalerrian 101 unitate fiskal zeuden, 289,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.850 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Camposano
Camposano Italiako udalerri bat da. Napoliko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Abbéville-la-Rivière
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Abbéville-la-Rivière udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.220 hektarea erabiltzen.
Coutens
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Abbéville-la-Rivière
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Coutens
Etxebizitza
2007an 94 etxebizitza zeuden, 65 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 91 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 65 etxebizitza nagusietatik 52 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 42 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 90 ziren, horien artean 60 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 60 pertsona aktiboetatik 53 lanean zeuden (29 gizon eta 24 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Coutens udalerrian 67 unitate fiskal zeuden, 164 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.335,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Coutens udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erregimen politiko
[[Fitxategi:Forms of government 2021.svg|450px|thumb| Munduko gobernu motak 2006ko apirilean:
]] Erregimen politikoa estatuaren eraketa, aginpidea eta gobernua zuzentzen dituzten lege eta arauen multzoa da. Sistema politikoaren ataletako bat da.
Ali Farka Toure
Ali Ibrahim "Farka" Touré (Kanau, Tonbuktu eskualdea, 1939ko urriaren 31 - Bamako, 2006ko martxoaren 7a) Maliko abeslaria eta gitarra-jotzailea izan zen. Arma etniakoa zen. Songhaiera, fula, bambara eta tamaxek hizkuntzetan abesten zuen nagusiki.
Afrikako musikaririk ezagunenetarikoa zen, batez ere blues musikarekin egindako nahasketengatik. Batzuek John Lee Hooker afrikartzat hartzen zuten. Oso ezaguna izan zen adibidez Ry Cooder AEBetako musikariarekin egindako kolaborazioa Talking Timbuktu diskoan.
2006ko martxoaren 7an hil zen, hezurretako minbiziak jota.
Psychogena
Psychogena Cossidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Psychogena miranda da.
NGC 7355
NGC 7355 galaxia bat da, Grus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Italiako Alderdi Sozialista
Italiako Alderdi Sozialista (italieraz: Partito Socialista Italiano, PSI) Italiako alderdi politikoa izan zen.
1892an sortua, hainbat zatiketa jasan zituen bere historian: 1912an Partito Socialista Riformista Italiano alderdiarena edo 1921ean Italiako Alderdi Komunistarena.
Greziar mitologia
Greziar mitologia (Ελληνική μυθολογία; Mythologia Graeca) Antzinako Greziako kulturari dagozkion mito eta elezaharren multzoa da, bere jainko eta heroiez, munduaren izaeraz, jatorriaz eta bere kultu eta praktika erritualen esanahiaz diharduena. Antzinako Greziako erlijioaren parte ziren, batez ere olinpiar jainkoak gurtzen zituena. Ikertzaile modernoek mitoetara jotzen dute eta mitoak aztertzen dituzte, antzinako Greziako erakunde erlijioso eta politikoak eta haien zibilizazioa argitzeko eta mitoen sorreraren izaera hobeto ulertzeko.
Greziar mitologia esplizituki agertzen da kontakizun bilduma zabal batean eta inplizituki arte figuratiboetan, hala nola zeramika margotuan eta eskaintza botiboetan. Greziar mitoak munduaren jatorria azaltzen saiatzen dira, eta jainko, heroi eta beste izaki mitologiko askoren bizitzak eta abenturak zehazten dituzte. Kontakizun hauek, jatorriz, ahozko tradizio poetiko batean zabaldu ziren, zibilizazio mizenastar eta minoikoen garaian, nahiz eta gaur egun mitoak nagusiki greziar literaturari esker ezagutzen diren.
Ezagutzen diren literatur iturri zaharrenak, Iliada eta Odisea poema epikoak, Troiako gerraren inguruko gertaeretan zentratzen dira. Homeroren ia garaikide izan zen Hesiodoren bi poema, Teogonia eta Lanak eta egunak, munduaren sorrerari, agintari jainkotiar eta giza aroen ondorengotzari eta giza tragedien eta ohiturako sakrifizioen jatorriari buruzko kontakizunak biltzen dituzte. Mitoak gorde ziren, halaber, ereserki homerikoetan, troiar zikloko poesia epikoaren zatietan, poema lirikoetan, K.a. V. mendeko antzerkigileen lanetan, garai helenistikoko ikerlari eta poeten idatzietan eta Plutarko eta Pausanias bezalako egileen Erromatar Inperioaren garaiko testuetan.
Aurkikuntza arkeologikoak greziar mitologiari buruzko xehetasun iturri garrantzitsu bat dira, objektu askoren dekorazioan nabarmen agertzen diren jainko eta heroiekin. K.a. VIII. mendeko zeramikari buruzko diseinu geometrikoek troiar zikloko eszenak irudikatzen dituzte, baita Heraklesen abenturak ere. Ondorengo Aro Arkaiko, Klasiko eta Helenistikoetan eszena mitologiko homerikoak eta beste iturri batzuetakoak agertzen dira, dagoen ebidentzia literarioa osatzeko.
Greziar mitologiak eragin handia izan du mendebaldeko zibilizazioaren kulturan, artean eta literaturan, eta mendebaldeko ondare eta hizkuntza kulturalaren zati izaten jarraitzen du. Poeta eta artistek inspirazioa aurkitu dute garai zaharretatik gaur egunera arte, eta gaur egungo esanahi eta garrantzia aurkitu dute gai mitologiko klasikoetan.
Greziar mitologiaren iturriak
Greziar mitologia, gaur egun, batez ere greziar literaturarengatik ezagutzen da, bai eta K.a. 900-800tik aurrera, garai geometrikotik datatutako bitartekoei buruzko irudikapen mitikoengatik ere.
Literatura-iturriak
Kontakizun mitikoek garrantzi handia dute greziar literaturako ia genero guztietan. Hala eta guztiz ere, antzinate grekoan gorde zen eskuliburu mitografiko bakarra Pseudo-Apolodororen Liburutegi mitologikoa izan zen. Obra honek poeten istorio kontraesankorrak adiskidetu nahi zituen eta greziar mitologia tradizionalaren eta kondaira heroikoen laburpen handi bat ematen du. Apolodoro K.a. 180-120 urteen artean bizi izan zen, eta gai horietako askori buruz idatzi zuen, baina Liburutegiak, hala ere, hil eta askoz geroago gertatu ziren gertakariak eztabaidatzen ditu, eta hortik datorkio Pseudo-Apolodoro izena.
Literatur iturri zaharrenen artean Homeroren bi poema epikoak daude, Iliada eta Odisea. Beste poeta batzuek «ziklo epikoa» osatu zuten, baina ondorengo poema txiki horiek ia osorik galdu dira. Izen tradizionalaz gain, ereserki homerikoek ez dute harreman zuzenik Homerorekin. Garai lirikoko zati zaharreneko ereserki koralak dira.
Hesiodok, Homeroren balizko garaikideak, bere Teogonian (Jainkoen jatorria), lehen greziar mitoen kontakizunik osatuena eskaintzen du, munduaren sorrera, jainkoen jatorria, Titanak eta Erraldoiak jorratuz, genealogia, herri kontakizun eta mito etiologikoak barne. Hesiodoren Lanak eta egunak, nekazaritza bizitzari buruzko poema didaktikoa, Prometeo, Pandora eta lau aroen mitoak ere biltzen ditu. Poetak mundu arriskutsu batean arrakasta izateko modurik onenari buruzko aholkua ematen du, bere jainkoek are arriskutsuago bihurtua.
Poeta lirikoek maiz hartu zituzten beren gaiak mitoetatik, baina tratamendua gero eta narratiboagoa eta aipagarriagoa bihurtu zen. Poeta liriko grekoek, Pindarok, Bakilidesek eta Simonidesek barne, eta bukolikoek, Teokritok eta Bionek bezala, gertaera mitologiko indibidualak kontatzen dituzte. Gainera, mitoak erabakigarriak izan ziren drama atenastar klasikoarentzat.
Herodoto eta Diodoro Sikulo historialariek eta Pausanias eta Estrabon geografoek, greziar mundu osoan zehar bidaiatu eta entzuten zituzten istorioak jaso zituztenak, tokiko mito eta kondaira ugari ematen dituzte, askotan oso ezagunak ez diren bertsio alternatiboak emanez. Bereziki, Herodotok, agertzen zitzaizkion tradizio ezberdinak bilatu zituen, eta sustrai historiko edo mitologikoak aurkitu zituen Greziaren eta Ekialdearen arteko konfrontazioan, kontzeptu kultural ezberdinen jatorria eta nahasketak adiskidetzen saiatuz.
Pseudo-Higino izenez ezagutzen den idazle erromatarraren Fabulae eta De astronomica mitoen bilduma ez-poetiko garrantzitsuak dira. Beste bi iturri erabilgarriak Filostrato Gaztearen Irudiak eta Kalistratoren Deskribapenak dira. Azkenik, Arnobiok eta zenbait idazle bizantziarrek mitoen xehetasun garrantzitsuak ematen dituzte, horietako asko gaur egun galduta dauden aurreko greziar lanetatik datozenak. Hauen artean, Hesikioren lexiko bat, Suda, eta Juan Tzetzes eta Eustazio Tesalonikakoaren tratatuak daude.
Homeroren eraginpean, greziar kultu heroikoak bizitza espirituala berregituratzera eraman zuen, jainkoen erreinua hildako (heroien) erresumatik, hau da, olinpiar ktonikoetatik bereiztean adierazia. Lanak eta Egunaken Hesiodok gizakiaren (edo arrazen) lau aroko eskema bat erabiltzen du: urrezkoa, zilarrezkoa, brontzezkoa eta burdinazkoa. Arraza edo adin hauek jainkoengandik banandutako sorkuntzak dira, urrezko aroa Kronosen erregealdiari dagokiona eta hurrengo arrazak Zeusen sorkuntza direlarik. Hesiodok heroien adina (edo arraza) tartekatzen du brontze aroaren ondoren. Azken aroa burdinazkoa izan zen, eta garai hartan poeta bera bizi izan zen, okerrena zela uste zuen eta gaizkiaren presentzia azaltzen zuen Pandoraren mitoaren bidez, zeinak pitxerretik giza ezaugarri onenak isuri baitzituen, itxaropena izan ezik. Ovidioren Metamorfosiak lanean, Hesiodoren kontzeptu honen jarraipena egiten da.
Garai helenistiko eta erromatarretako poesiaren ekarpena ere aipatu behar da, nahiz eta literatur ariketa gisa konposatutako lanak izan, kulturalak baino gehiago. Hala ere, xehetasun garrantzitsu asko dituzte, bestela galdu egingo liratekeenak. Kategoria honetan obra hauek sartzen dira:
Arkeologia-iturriak
Heinrich Schliemann arkeologo zaletu alemaniarrak Mizenasko zibilizazioa aurkitu zuen XIX. mendean, eta Sir Arthur Evans arkeologo britainiarrak Kretan zibilizazio minoikoa aurkitu zuen XX. mendean. Horri esker, Homeroren epikei buruzko galdera asko azaldu ziren, eta jainkoei eta heroiei buruzko xehetasun mitologiko askoren aztarna arkeologikoak eman ziren.
Zoritxarrez, aztarnategietako mizenastar eta minoikoetako mito eta erritualei buruzko ebidentzia guztia monumentala da, B linealeko idazkunak (Kretan zein Grezian aurkitutako antzinako grezierako forma bat) batez ere inbentarioak erregistratzeko erabili baitziren, jainko eta heroien izenak zalantzaz azaldu badira ere.
K.a. VIII. mendeko zeramikari buruzko diseinu geometrikoek troiar zikloko eszenak irudikatzen dituzte, baita Heraklesen abenturak ere. Mitoen irudikapen bisual horiek bi arrazoirengatik dira garrantzitsuak: batetik, mito greko asko ontzietan egiaztatzen dira iturri literarioetan baino lehen (adibidez, Heraklesen hamabi lanetatik Zerberoren abentura bakarrik agertzen da testu literario garaikide batean), eta, bestetik, iturri bisualek batzuetan mitoak edo eszena mitikoak irudikatzen dituzte, kontserbatutako iturri literarioetan jasota ez daudenak.
Kasu batzuetan, mito batek arte geometrikoan duen lehen errepresentazio ezaguna poesia arkaiko berantiarrean ezagutzen den lehen errepresentazioa baino zenbait mende lehenagokoa da. Aro arkaikoan (K.a. 750-500), klasikoan (K.a. 480-323) eta helenistikoan eszena homerikoak eta beste batzuk agertzen dira, dauden literatur ebidentziak osatzeko.
Borroka 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak borroka-librea 53 kg
Emakumezkoen borroka librea 53 kg. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan abuztuaren 5etik abuztuaren 6ra bitarte ospatu zen Makuhari Messen.
Greziar mitologia
Historia mitikoaren laburpena
Greziar mitologia aldatu egin da denborarekin, bere kulturaren bilakaerara egokitzeko; izan ere, mitologia, bai argi eta garbi, bai bere ukituetan, aldaketen indize bat da. Greziar mitologian bizirik dirauten forma literarioetan, batez ere aldaketa progresiboen amaieran aurkitzen direnak, aldaketa horiek politikoak dira, Gilbert Cuthbertsonek (1975) argudiatu duen bezala.
Balkanetako penintsulako lehen biztanleak nekazariak ziren, animismoa erabiliz naturaren alderdi bakoitzari espiritu bat ematen ziotenak. Denborarekin, izpiritu lauso hauek giza formak hartu zituzten eta tokiko mitologian jainko bezala sartu ziren. Balkanetako penintsulako iparraldeko tribuek Grezia inbaditu zutenean, jainkoen panteoi berri bat ekarri zuten, konkista, indarra, gudu eta bortizkerian oinarritua zena. Nekazaritza-munduko beste jainko zaharrago batzuek bat egin zuten inbaditzaile boteretsuenekin, edo hutsaltasunean desagertu ziren.
Aro Arkaikoaren erdialdetik aurrera, jainkoen eta heroi maskulinoen arteko harremanei buruzko mitoak gero eta ugariago bihurtu ziren, eta horrek adierazten du pederastia pedagogikoaren (παιδικὸς ἔρως, eros paidikos) garapen paraleloa, K.a. 630. urtearen inguruan sartu zela uste dena. K.a. V. mendearen amaieran, poetek gutxienez eromenos bat izendatu zuten, jainko garrantzitsu bakoitzaren edo figura legendarioren bikotea zen nerabe bat, Aresekin izan ezik. Jadanik existitzen ziren mitoak, Akiles eta Patroklorenak kasu, ikuspegi pederastikotik ere interpretatu ziren. Alexandriako poetek hasieran, eta ondoren Erromatar Inperioko mitografoek, greziar mitologiako pertsonaien istorioak berridatzi zituzten, garaiko usadioen arabera.
Poesia epikoak ziklo historikoak sortu zituen eta, horren ondorioz, kronologia mitologikoa garatu zuen. Horrela, greziar mitologia munduaren eta gizakiaren garapenaren fase gisa hedatzen da. Istorio horien auto-kontraesanek denbora-lerro absolutu bat ezinezko egiten duten arren, gutxi gorabeherako kronologia bat bereiz daiteke. Munduaren historia mitologikoa hiru edo lau aldi handitan bana daiteke :
Jainkoen adina mitologia garaikideko adituentzat askotan interesgarriagoa izan den bitartean, aro arkaiko eta klasikoko autore greziarrek heroien adinarekiko zaletasun argia izan zuten, kronologia bat ezarriz eta mundua nola sortu zen galdetzeko giza lorpenak erregistratuz. Adibidez, Iliada eta Odisea heroikoek Teogonia eta ereserki homerikoak gainditzen zituzten, hedaduraz zein ospez.
Munduaren eta jainkoen jatorria
«Jatorri-mitoak» edo «sorkuntza-mitoak» unibertsoa giza terminoetan ulergarri egiteko eta munduaren jatorria azaltzeko ahalegina dira. Garai hartan gehien onartutako bertsioa, nahiz eta gauzen hasieraren kontakizun filosofiko bat izan, Hesiodok bere Teogonian jasotakoa da. Kaosarekin hasten da, hutsune sakon batekin. Hortik sortu zen Gea (Lurra) eta funtsezko beste izaki jainkotiar batzuk: Eros (Maitasuna), Amildegia (Tartaro) eta Erebo.
Arren laguntzarik gabe, Gea Uranoz (Zerua) erditu zen, eta zeruak bere ama ernaldu zuen. Batasun honetatik sortu ziren lehenik Titanak: Ozeano, Zeo, Krio, Hiperion, Japeto, Tea, Rea, Temis, Mnemosina, Febe, Tetis eta Kronos. Honen ondoren, Geak eta Uranok, titan gehiago ez sortzeko agindu zuten, eta, beraz, begi bakarreko ziklopeak eta Hekatonkiroak edo Zentimanoak sortu ziren ostean. Kronosek, "gazteena, buru bihurriena, Gearen semerik beldurgarriena" zenak, Gearen kexak jarraituz, bere aita irendu edo zikiratu zuen eta jainkoen agintari bihurtu zen bere arreba eta emazte Rea ezkontide hartuz eta beste Titanak gorte gisa atxikiz. Greziar tradizioak dioenez, zikiratze horretatik sortu zen Afrodita, itsasotik aterata, aitaren barrabilak ozeanoan erori ondoren.
Aita-semeen arteko gatazka Kronosen semearekin, Zeus, errepikatu zen, honek aurre egin zionean. Bere aita traizionatu ondoren, Kronos beldur zen bere ondorengoek gauza bera egingo ote zuten, eta, beraz, Rea seme batez erditzen zen bakoitzean, bahitu eta irentsi egiten zuen. Reak gorroto zion eta engainatu egin zuen, Zeus, bere semeetako azkena, ezkutatuz eta harri bat pixoihaletan bilduz, Kronosek irentsi zuena. Reak Zeus Kretako Ida mendian hazi zuen, ahuntz batek elikaturik. Zeus hazi zenean, pozoi bat eman zion aitari, Kronosen urdailean denbora guztian egondako anai-arrebak (Poseidon, Hades, Hestia, Demeter eta Hera) eta harriak botaka egitera behartu zuena.
Titanomakia eta botereen banaketa
Zeusek Kronosi gerra egin zion, Jainkoen arteko erregetza lortzeko; gerra honi titanomakia deritzo. Zeusek, bere anai-arreba Poseidon eta Hadesekin eta ziklopeen laguntzarekin (Tartarotik askatu baitzituen), irabazi zuen, eta Kronos eta beste Titanak Tartaron giltzapetu zituen. Horrela, Lurraren gaineko kontrola ziurtatu zen, hiru erreinutan banatua geratu zena: hirutasuna Zeruan zetzan Zeusentzat, ozeanoa Poseidonentzat, eta beheko mundua Hadesentzat, titanak Tartarotik ez ateratzea zaintzen duena.
Zeusek kezka bera izan zuen eta, bere lehen emazte Metisek "bera baino handiagoa" zen jainko bat erdituko zuela profetizatu ondoren, irentsi egin zuen. Hala eta guztiz ere, Metis Atenarekin haurdun zen ordurako, eta horrek Zeus tristatu egin zuen, harik eta Atena bere burutik jalgi zen arte, gerrarako jantzia jarrita. Atenaren «berpizkunde» hau aitzakia gisa erabili zen hurrengo jainko belaunaldiak zergatik ez zuen boteretik kendu azaltzeko, bere presentzia azaltzearekin batera. Litekeena da aurrerabidean zeuden aldaketa kulturalek Atenak Atenasen zuen kultu errotua bereganatzea, gatazkarik gabeko panteoi olinpiko aldakorraren barruan, ezin baitzen boteretik kendu, bera, anaiak eta seme-alabak batera borrokatu baitziren.
Antzinako greziarrek poesiaren inguruan zuten pentsamenduan, Teogonia genero poetiko prototipikoa zen — mythos prototipikoa —, eta botere ia magikoak ematen zizkion. Orfeo, poeta mitologiko arketipikoa, Teogonien kantariaren arketipoa ere bazen, Apolonioren Argonautikak itsasoak eta ekaitzak lasaitzeko edo Hadeserako jaitsieran azpimunduko jainkoen harrizko bihotzak hunkitzeko erabiltzen zuena. Hermesen ereserki homerikoan Hermesek lira asmatzen duenean, jainkoen jaiotza abesten du lehenik. Hesiodoren Teogonia, jainkoei buruzko kontaketa osoena ez ezik, poeten funtzio arkaikoaren kontakizun kontserbatu osoena ere bada, Musei aldez aurretik egindako dei luzearekin. Teogonia izan zen, halaber, gaur egun galdu diren poema askoren gaia, Orfeo, Museo, Epimenides, Abaris eta beste igarle ospetsu batzuei zegozkienak barne, garbiketa-erritu pribatuetan eta erritu mistikoetan erabiltzen zirenak.
Platonek teogonia orfikoaren bertsioren bat ezagutzen zuen zantzuak daude. Hala ere, erlijio-erritu eta sinesmen horiei buruzko isiltasuna espero zen, eta sektako kideek ez zezatela beren izaerari buruz hitz egin, sinesten zuten bitartean. Sinesmen erlijiosoak izateari utzi ondoren, gutxik zekiten erritu horien berri. Sarritan, hala ere, nahiko publikoak ziren alderdiei buruzko aipamenak egin ziren.
Zeramikei eta erlijio-lanei buruzko irudiak egon ziren, mito eta elezahar askotan interpretatu zirenak edo, beharbada, gaizki interpretatu zirenak. Lan hauen zati gutxi batzuk filosofo neoplatonikoen aipuetan eta berriki lurpetik ateratako papiro zatietan gordetzen dira. Zati horietako batek, Derveniko papiroak, gaur egun frogatzen du, K.a. V. mendearen hasieran behintzat, Orfeoren poema teogoniko-kosmogoniko bat bazegoela. Poema honek Hesiodoren Teogonia gainditu nahi zuen eta jainkoen genealogia Nixekin (Gaua) zabaltzen zen, Urano, Kronos eta Zeusen aurreko behin betiko hasiera bezala. Gaua eta Iluntasuna Kaosarekin pareka zitezkeen.
Lehen kosmologo filosofikoek greziar munduan aldi batez izandako herri-ikuskera mitikoen aurka erreakzionatu zuten, edo batzuetan horietan oinarritu ziren. Herri ikuskera horietako batzuk Homero eta Hesiodoren poesiatik ondoriozta daitezke. Homeron, Lurra disko lau bat bezala ikusten zen, Ozeano ibaian flotatzen, eta eguzki, ilargi eta izarrak zituen zeru erdi esferiko batek menderatzen zuen. Eguzkia (Helios) zerua zeharkatzen ari zen auriga bezala, eta Lurraren inguruan nabigatzen zuen gauez urrezko kopa batean. Otoitzak zein zinak eguzkiaren, lurraren, zeruen, ibaien edo haizeen gainean egin zitezkeen. Pitzadura naturalak Hadesen lurpeko bizilekurako sarreratzat hartzen ziren, hildakoen bizilekutzat.
Greziar panteoia
Jainko gehienak giza alderdiekin eta bizitzaren alderdi espezifikoekin lotuta daude (gehienbat mendebaldeko zodiakoa barne). Adibidez, Afrodita maitasunaren eta edertasunaren jainkosa zen, Ares gerraren jainkoa zen bitartean, Hades hildakoena eta Atena jakinduriaren eta estrategiaren jainkosa. Zenbait jainkok, hala nola Apolok (musikaren jainkoa) eta Dionisok (ardoaren jainkoa), pertsonalitate konplexuagoak eta hainbat funtzio erakusten zituzten, eta Hestiak, literalki, etxea esan nahi du.
Hauetaz gain, heleniarrek bigarren mailako jainko ezberdinak gurtzen zituzten. Apoloren musak, ezagutzarekin eta arte ederrekin lotuak. Pan, ninfak, naiadeak (iturrietan bizi zirenak), driadeak (zuhaitzetan) eta nereidak (itsasoan), ozeanidak, satiroak eta beste batzuk. Gainera, behe-munduko botere ilunak zeuden, hala nola Eriniak (edo Furiak), ahaideen aurkako krimenen errudunak jazartzen omen zituztenak. Antzinako panteoi greziarra ohoratzeko, poetek ereserki homerikoak konposatu zituzten (33 abestiz osatutako multzoa). Gregory Nagyk «ereserki homeriko zabalenak preludio soiltzat hartzen ditu (Teogoniarekin alderatuta), eta horietako bakoitzak jainko bat aipatzen du».
Greziar mitologia osatzen duten mitoen eta elezaharren barietate zabalean, greziar herrietatik sortuak ziren jainkoak funtsean gizatiar gisa deskribatzen ziren, baina gorputz idealekin. Walter Burkerten arabera, antropomorfismo grekoaren ezaugarri nagusia «jainko grekoak pertsonak dira, ez abstrakzioak, ideiak edo kontzeptuak». Beren funtsezko formak alde batera utzita, antzinako jainko grekoek fantasiazko trebetasun asko dituzte, garrantzitsuena gaixotasunekiko immuneak izatea delarik, eta oso ezohikoak diren zirkunstantzietan bakarrik zauritu ahal izatea. Greziarrek hilezkortasuna jainkoen ezaugarri bereizgarritzat hartzen zuten; hilezkortasuna, betiereko gaztetasuna bezala, nektar eta anbrosiaren erabilera etengabearen bidez bermatzen zen, zainetan odol jainkotiarra berritzen zuena.
Jainko bakoitza bere genealogiatik dator, interes desberdinak bilatzen ditu, bere espezialitatearen arlo jakin bat du eta nortasun bakar batek gidatzen du; hala ere, deskribapen horiek tokiko aldaera arkaiko ugariren ondorio dira, eta horiek ez datoz beti bat.
Tenplurik ikusgarrienek jainko kopuru mugatu bati eskainiak izateko joera zuten, gurtza panheleniko handien gune izan zirenak. Hala ere, ohikoa zen eskualde eta herri askok beren kultuak jainko txikiagoei eskaintzea. Hiri askok ere jainkorik ezagunenak tokiko erritu bereizgarriekin ohoratzen zituzten, eta beste lekuetan ezezagunak ziren mito bitxiak lotzen zizkieten. Heroien aroan, heroien (edo erdi-jainkoen) gurtza jainkoen gurtzaren osagarri izan zen.
Jainkoen eta hilkorren garaia
Jainkoak bakarrik bizi ziren garaia eta giza arazoetan interferentzia jainkotiarra mugatua zen garaiaren artean, tarteko garai bat zegoen, non jainkoak eta hilkorrak askatasunez nahasten ziren. Munduko lehen egunetan, taldeak hauek nahiko era librean nahasten ziren. Istorio horietako gehienak Ovidiok kontatu zituen Metamorfosiak lanean, eta sarritan bi taldetan banatzen dira: maitasun istorioak eta zigor istorioak.
Maitasun-istorioen artean, intzestua, edo jainko batek emakume hilkor baten sedukzioa edo bortxaketa jasotzen ziren, bortxaketa horren ondorengoak heroi bilakatuz. Istorio hauek, oro har, jainkoen eta hilkorren arteko harremanak saihestu beharreko zerbait direla iradokitzen dute, onartutako harremanek ere gutxitan izaten baitzituzten amaiera zoriontsuak. Kasu bakan batzuetan, emakumezko jainko bat gizon hilkor batekin elkartzen da, Afroditaren Ereserki homerikoan bezala, non jainkosa Ankisesekin oheratzen den Eneasez erdituz.
Bigarren istorio motak (zigorrekoak) tresna kultural garrantzitsuren bat bereganatzea edo asmatzea du helburu, hala nola Prometeok jainkoei sua lapurtzen dienean, honek edo Likaonek sakrifizioa asmatzen duenean, Tantalok Zeusen mahaitik nektarra eta anbrosia lapurtzen dituenean eta bere menekoei ematen dienean, jainkoen sekretuak ezagutarazten dizkienean, Demeterrek nekazaritza eta misterioak Triptolemori irakasten dizkionean, edo Marsiasek aulosa asmatzen duenean eta Apolorekin musika lehiaketa batean aurre egiten dienean. Ian Morrisek Prometeoren abenturak «jainkoen eta gizakiaren historiaren arteko puntu bat» direla dio. Papiro anonimo baten zati batek, K.a. III. mendekoak, Dionisok Traziako errege Likurgori ezarri zion zigorra erakusten du bizi-bizi, jainko berriaren errekonozimendua beranduegi iritsi baitzen, beste bizitzaraino hedatu ziren zigor izugarriak eraginez. Dioniso Trazian gurtza ezartzeko iritsi zeneko istorioa trilogia eskilotar baten gaia ere izan zen. Beste tragedia batean, Euripidesen bakanteak, Penteo, Tebasko erregea, Dionisok zigortzen du, berarekin errespeturik ez izateagatik eta Menadeak, bere gurtzaileak, zelatatzeagatik.
Beste istorio batean, antzinako gai folkloriko batean oinarritua eta antzeko beste gai bat islatuz, Demeter bere alaba Persefoneren bila ari zen, Doso izeneko emakume zahar baten itxura hartu ondoren, eta Zeleo, Atikako Eleusisko erregearen ongietorri abegitsua jaso zuen. Demeterrek, bere abegikortasunagatik Zeleori opari gisa, bere seme Demofonte hilezkor bihurtzea pentsatu zuen, baina ezin izan zuen errituala osatu, bere ama Metanirak umea sutan jartzen harrapatu zuelako, eta izuturik garrasi egin zuen, eta horrek Demeter haserretu zuen, hilkor ergelek errituala ez ulertzea deitoratuz.
Heroien aroa
Heroiak bizi izan ziren garaia heroien aroa bezala ezagutzen da. Poesia epiko eta genealogikoak heroien edo gertakari partikularren inguruan bildutako istorioen zikloak sortu zituen, eta istorio ezberdinetako heroien arteko familia-harremanak ezarri zituen, istorioak sekuentzian antolatuz. Ken Dowdenen arabera, «saga efektu bat ere badago: familia batzuen helmugak jarrai ditzakegu hurrengo belaunaldietan».
Gurtza heroikoaren agerpenaren ondoren, jainkoek eta heroiek esfera sakratua osatzen dute, eta zinetan batera aipatzen dira, otoitz eginez. Jainkoen adinarekin kontrastean, heroien harremanak, heroien artean, ez du behin betiko finkorik; ez da jainko handirik jaiotzen, baina jainko berriak sor daitezke beti hildakoen armadatik. Heroiak eta jainkoak gurtzearen artean dagoen beste desberdintasun garrantzitsu bat heroia tokiko taldearen nortasunaren erdigune bihurtzen dela da. Heraklesen gertaera monumentalak heroien adinaren hasieratzat hartzen dira. Hiru gertaera handi ere atxikitzen zaizkio: espedizio argonautikoa eta Tebas eta Troiako gerrak.
Herakles eta Pertseo
Ikertzaile batzuen ustez, Heraklesen mitologia korapilatsuaren ondoren, ziur aski benetako gizon bat egon zen, agian Argosko erresumako kazike-basailu bat. Beste batzuek, Heraklesen istorioa, zodiakoaren hamabi konstelazioetatik eguzkia urtero igarotzearen alegoria dela iradokitzen dute. Eta beste batzuek beste kultura batzuetako mitoak aipatzen dituzte, Heraklesen historia ongi finkatutako mito heroikoen tokiko egokitzapen gisa erakutsiz. Tradizioz, Herakles Zeus eta Alkmenaren semea zen, Pertseoren biloba. Bere bakarkako balentria zoragarriek, bere gai folkloriko ugariekin, legenda herrikoiei material asko eman zieten. Sakrifikatzaile bat bezala erretratatzen da, aldareen sortzaile bezala aipatua eta mahaikide jator bezala irudikatua, paper honetan komedietan agertzen delarik, bere amaiera tamalgarriak tragedietarako material asko eman zuen bitartean: Herakles Thalia Papadopoulouk «beste drama euripideoen azterketarako garrantzi handiko obratzat hartzen du». Artean eta literaturan, Herakles oso gizon indartsua zen, garaiera ertainekoa, eta bere arma bereizgarria arkua zen, baina baita sarritan astamakila ere. Ontzi margotuek Heraklesen ospe paregabea erakusten dute, eta ehunka aldiz agertzen da lehoiarekin borrokan.
Herakles ere sartu zen etruriar eta erromatarren mitologian eta kultuan, eta mehercule deiadarra erromatarrei Herakleis greziarrei bezain ezaguna egin zitzaien. Italian, merkatarien eta merkatarien jainko gisa gurtu zuten, nahiz eta beste batzuek ere otoitz egiten zioten zorte onaren eta arriskutik erreskatatzearen berezko dohainengatik.
Heraklesek ospe sozial gorena lortu zuen doriar erregeen arbaso ofizial gisa. Honek, ziurrenik, Peloponesora egindako doriar migrazioetarako legitimazio bezala balio izan zuen. Hilo, doriar tribu bateko heroi eponimoa, Heraklida bihurtu zen, Heraklesen ondorengo ugariek jasotzen zuten izena, horien artean Makaria, Lamos, Manto, Bianor, Tlepolemo eta Telefo. Heraklida hauek Mizenas, Esparta eta Argosko erresuma peloponesoarrak konkistatu zituzten, legendaren arabera haiek gobernatzeko eskubidea aldarrikatuz, jatorriagatik. Boterera igotzeari "doriar inbasioa" esaten zaio maiz. Lidiar erregeak eta mazedoniarrak ere, maila bereko agintari gisa, Heraklida bihurtu ziren.
Heroien lehen belaunaldiko beste kide batzuek, hala nola Pertseo, Deukalion eta Belerofontek, ezaugarri asko dituzte Heraklesekin komunean. Bera bezala, bere balentriak bakarka egiten ditu, kutsu fantastiko eta metaforikoarekin, Kimera eta Medusa bezalako munstroak aurrez aurre jarri eta hil zituztelako. Azken honek etsaiak begiradaz harri bihurtzeko gaitasuna zuen, eta, beraz, jainko bakoitzak Pertseo garaitzeko elementu berezi batez hornitu zuen. Heroi bat heriotza seguru batera bidaltzea ere ohiko gaia da lehen tradizio heroiko honetan, Pertseo eta Belerofonteren kasuan bezala.
Argonautak. Jason, Teseo eta Minotauro
Gorde den epika helenistiko bakarrak, Apolonio Rodaskoaren Argonautikak (poeta epikoa, ikertzailea eta Alexandriako Liburutegiko zuzendaria), Jason eta Argonauten bidaiaren mitoa kontatzen du, Kolkidako lurralde mitikotik urrezko ahari-larrua berreskuratzeko. Argonautikan, Pelias erregeak bultzatzen du Jason bilaketara, bere nemesia izango zen sandalia bakarreko gizon bati buruzko profezia jaso ondoren. Jasonek ibai batean sandalia bat galdu zuen, Peliasen gortera iritsi eta epikari hasiera emanez. Heroien hurrengo belaunaldiko kide gehienak, Heraklesez gain, Jasonekin joan ziren Argon, urrezko ahari-larrua bilatzera. Belaunaldi honek Teseo ere barne hartzen zuen, Kretara Minotauroa hiltzera joan zena, Atalanta heroia eta Meleagro, behin Iliada eta Odisearekin lehiatzen zen ziklo epiko propio bat izan zuena. Pindarok, Apoloniok eta Apolodorok argonauten zerrenda osoak eman zituzten.
Apoloniok bere poema K.a. III. mendean idatzi zuen arren, Argonauten historiaren konposizioa Odisea baino lehenagokoa da, Jasonen balentriekiko ezaguntasuna erakusten duena (Odiseoren ibilerak partzialki haietan oinarrituta egon daitezke). Antzinako garaietan, espedizioa gertaera historikotzat jotzen zen, Itsaso Beltza merkataritza eta kolonizazio greziarrari irekitzean izandako gertakaritzat. Oso ezaguna ere izan zen, tokiko kondaira asko erantsi zitzaizkion zikloa izanik. Bereziki, Medearen istorioak poeta tragikoen irudimena liluratu zuen.
Tebasko zikloa. Edipo, Kadmo, Atreo
Argo eta Troiako Gerraren artean belaunaldi bat egon zen, batez ere bere krimen izugarriengatik ezaguna. Hemen sartzen dira Atreo eta Tiestesen gertaerak, Argon. Atreoren etxearen mitoaren atzean (bi dinastia heroiko nagusietako bat, Labdakoren etxearekin batera) boterea itzultzeko arazoa eta tronura igotzeko modua daude. Atreo eta Tiestes bikiak, beren ondorengoekin, Mizenasen boterea itzultzeko tragediaren protagonista izan ziren.
Ziklo tebastarrak, bereziki Kadmorekin, hiriaren sortzailearekin, eta, ondoren, Laio eta Ediporekin, Tebasen gertatutakoekin zerikusia duten gertakariak kontatzen ditu, hiriaren azken arpilaketara eraman zuten istorio batzuekin batera, Zazpiak Tebasen aurka eta Epigonoen aldetik. Edipori dagokionez, badirudi antzinako kontakizun epikoek Tebasen gobernatzen jarraitzen uzten diotela, Jokasta bere ama zela jakinarazi ondoren. Ondoren, bere seme-alaben ama bihurtu zen bigarren emazte batekin ezkondu zen, Sofoklesen Edipo errege eta ondorengo kontakizun mitologikoengatik ezagutzen dugun istorioaren oso bestelakoa dena.
Troiako gerra. Akiles, Paris, Helena eta Amazonak
Greziar mitologia Troiako Gerran amaitzen da, greziarren (akaiarrak) eta troiarren arteko borroka, bere kausa eta ondorioak barne. Homeroren lanetan istorio nagusiek forma eta mamia hartu dute, eta gai indibidualak geroago landu ziren, bereziki drama grekoetan. Troiako Gerrak ere interes handia piztu zuen erromatar kulturan, Eneas troiar heroiaren istorioa zela eta. Troiatik egindako bidaiaren ondoren egunen batean Erroma izango zen hiria sortu zuela dio Virgilioren Eneidak. Azkenik, latinez idatzitako bi sasi-kronika daude, Dictis Cretense eta Dictis Frigio izenpean pasa zirenak.
Troiako Gerraren zikloa, poema epikoen bilduma bat, gerra eragin zuten gertakariekin hasten da: Eris eta urrezko sagarra ederrenarentzat (kallisti), Parisen epaiketa, Helenaren bahiketa eta Ifigeniaren sakrifizioa Auliden. Helena erreskatatzeko, heleniarrek espedizio handi bat antolatu zuten, Menelao Argos edo Mizenasko erregearen anaiaren agindupean, Agamenon, baina troiarrek ez zuten askatu nahi izan. Iliadak, gerraren hamargarren urtean garatzen denak, Agamenon eta Akilesen arteko liskarra kontatzen du. Alde batean Akiles dugu, greziar gudaririk onena zena, eta Akilesen lagun Patroklo, eta bestean Priamoren seme nagusia, Hektor, guduan hil zena. Hau hil ondoren, troiarrekin aliatu exotiko bi batu ziren: Pentesilea, Amazonen erregina, eta Memnon, etiopiarren errege eta Eos egunsentiko jainkosaren semea. Akilesek biak hil zituen, baina Parisek orpora gezi bat jaurtiz hiltzea lortu zuen orduan, giza armek zauri zezaketen haren gorputzeko atal bakarra. Troia hartu baino lehen, greziarrek Palas Atenaren zurezko irudia (Paladioa) lapurtu behar izan zuten gotorlekutik. Azkenean, Atenaren laguntzaz, Troiako zaldia eraiki zuten. Kasandra Priamoren alabaren ohartarazpenak gorabehera, troiarrak konbentzitu zituen Sinonek, bere desertzioaren itxurak egin zituen heleniarrak, zaldia Troiako harresien barrura eramateko, Atenari eskaintza gisa. Laokoonte apaiza, zaldia suntsitzen saiatu zena, itsas sugeek hil zuten. Ilunabarrean, Greziako ontziteria itzuli zen, eta zaldian ezkutaturiko gerlariek hiriko ateak ireki zituzten. Ondoren, Priamo eta bere gainerako seme-alabak hil egin zituzten, eta troiar emakumeak esklabo eraman zituzten Greziako hainbat hiritara. Buruzagi greziarren itzulera bidaia abenturatsuak (Odiseo eta Eneasen alderraiak eta Agamenonen hilketa barne), bi epikatan kontatuak izan ziren: Nostoi, gaur egun galdua, eta Homeroren Odisea. Troiar zikloak troiar belaunaldiko seme-alaben abenturak ere biltzen ditu (adibidez, Orestes eta Telemako).
Troiar zikloak gai ugari eman zituen eta antzinako greziar artistentzat inspirazio iturri nagusi bihurtu zen (adibidez, Partenoiko metopak Troiako arpilatzea irudikatuz). Troiar ziklotik datozen gaiekiko zaletasun artistiko horrek antzinako greziar zibilizazioarentzat duen garrantzia adierazten du. Ziklo mitologiko berak ondorengo Europako literatura-lan batzuk ere inspiratu zituen. Adibidez, Troiar Erdi Aroko idazle europarrek, Homeroren lana ezagutzen ez zutenek, istorio heroiko eta erromantikoen iturri aberatsa aurkitu zuten Troiako elezaharrean, baita gorteko eta zaldunen beren idealak kokatzeko esparru egokia ere. XII. mendeko autoreek, hala nola Benoît de Sainte-Maurek (Troiako poema, 1154-60) eta Josef Exeterrekoak (De bello troiano, 1183), gerra deskribatzen dute, Dictis eta Dares lanetan aurkitu zuten bertsio estandarra berridatziz, Horazioren aholkuari eta Virgilioren adibideari jarraituz: Troiaren poema bat berridaztea, zerbait guztiz berria kontatu beharrean.
Mitoen erromatar eta greziar kontzeptuak
Mitologia Antzinako Greziako eguneroko bizitzaren bihotzean zegoen. Greziarrek mitologia beren historiaren zatitzat hartzen zuten. Mitoak fenomeno naturalak, desberdintasun kulturalak, etsaigoak eta lagun tradizionalak azaltzeko erabiltzen zituzten. Harrotasun iturri bat zen buruzagien jatorriari heroi mitologiko edo jainko batenganaino jarraitzeko gai izatea. Inor gutxik jartzen zuen zalantzan Troiako Gerraren kontakizunaren oinarria Iliada eta Odisean. Victor Davis Hanson eta John Heathen arabera, greziarrek epika homerikoaren ezagutza sakona kulturizazioaren oinarritzat hartzen zuten. Homero «Greziako hezkuntza» zen (Ἑλλάδος παίδευσις) eta, bere poesia, «Liburua».
Filosofia eta mitologia
Greziar filosofiaren, historiaren, prosaren eta arrazionalismoaren gorakadaren ostean K.a. V. mendearen amaieran, mitoen patua zalantzazkoa bihurtu zen. Ondorioz, genealogia mitologikoek historiaren kontzepzio bat ekarri zuten, supernaturala baztertzen saiatu zena (Tuzididesen historia, esaterako ). Poetak eta antzerkigileak mitoak berregiten ari ziren bitartean, historialari eta filosofo greziarrak kritikatzen hasiak ziren.
Xenofanes Kolofongoa bezalako filosofo erradikal gutxi batzuk hasiak ziren poeten istorioak gezur blasfemo gisa etiketatzen K.a. VI. mendean. Xenofanes kexatu zen Homerok eta Hesiodok jainkoei egozten zietelako «gizakien artean lotsagarria eta nahastua den guztia: lapurreta, adulterioak egitea eta elkar engainatzea». Pentsamendu-lerro honek bere adierazpenik dramatikoena Platonen Errepublika eta Legeetan aurkitu zuen. Honek bere mito alegorikoak sortu zituen (Erren Mitoa bezala, Errepublikan), iruzur, lapurreta eta adulterio jainkotiarren kontakizun tradizionalak moralgabetzat hartuz eta literaturan duen paper nagusiaren aurka eginez. Platonen kritika tradizio mitologiko homerikoaren lehen erronka serioa izan zen, «emakume zaharren berriketa» bezalako mitoei erreferentzia eginez. Aristotelesek, bere aldetik, ikuspegi filosofiko presokratiko kuasi-mitologikoa kritikatu zuen eta honako hau azpimarratu zuen: «Hesiodo eta idazle teologikoak arduratuta zeuden onargarria iruditzen zitzaielako eta ez zutelako guganako errespeturik [...] Baina ez du merezi estilo mitologikoan harrotzen diren idazleak serio hartzea; beren baieztapenak frogatzen dituztenei dagokienez, berriz aztertu behar ditugu».
Hala ere, Platonek ere ez zuen bere gizartea mitoen eraginetik kanporatzerik lortu: Sokratesen karakterizazioa bera filosofoak bere maisuaren bizitza zuzena goraipatzeko erabiltzen dituen eredu tradizional homeriko eta tragikoetan oinarritzen da:
Hansonek eta Heathek uste dute Platonek tradizio homerikoari uko egitea ez zuela ontzat hartu greziar zibilizazioaren oinarriak. Mito zaharrak bizirik mantendu ziren tokiko kultuetan, eta poesian eragiten jarraitu zuten, pinturaren eta eskulturaren gai nagusi bihurtuz.
Arazoari beste modu batez aurre egiten, K. a. V. mendeko tragedien idazle zen Euripidesek usu jokatu zuen tradizio zaharrekin, iseka eginez eta bere pertsonaien ahotsaren bidez zalantzazko oharrak sartuz, nahiz eta bere obretako gaiak, salbuespenik gabe, mitoetatik hartuak izan. Lan horietako asko mito beraren edo antzekoaren aurrekari baten bertsioari erantzunez idatzi ziren. Euripidesek batez ere jainkoei buruzko mitoak aurkaratzen ditu, eta Xenokratesek aurretik adierazitako objekzio baten antzeko batekin hasten du bere kritika: jainkoak, tradizioz irudikatzen zirenez, nabariegi antropomorfikoak dira.
Arrazionalismo helenistikoa eta erromatarra
Garai helenistikoan, mitologiak ezagutza elitistaren ospea hartu zuen, ezagutzen zutenak nolabaiteko klase berezikoak zirela adierazten zuena. Aldi berean, aro klasikoaren bira eszeptikoa are nabarmenagoa bihurtu zen. Evemero mitografo greziarrak izaki eta gertaera mitologikoentzako benetako oinarri historiko bat bilatzeko tradizioa sortu zuen. Bere jatorrizko lana (Idazkun sakratuak) galdu egin den arren, asko ezagutzen da Diodoro Sikulok eta Laktantziok erregistratu zutenagatik.
Mitologiaren hermeneutika arrazionalizatzaileak are ezagunagoak egin ziren Erromatar Inperioaren pean, filosofia estoiko eta epikurearraren teoria fisikalistei esker. Estoikoek jainkoen eta heroien azalpenak fenomeno fisiko gisa aurkezten zituzten, evemeristek pertsonaia historiko gisa arrazionalizatzen zituzten bitartean. Aldi berean, estoikoek eta neoplatonikoek tradizio mitologikoaren esanahi moralak sustatzen zituzten, sarritan etimologia grekoetan oinarrituta. Bere mezu epikurearraren bidez, Lukreziok beldur superstiziosoak kanporatu nahi izan zituen herrikideen gogamenetatik. Livio ere eszeptikoa izan zen tradizio mitologikoari dagokionez, eta kondaira horiek epaitzen saiatzen ez zela zioen (fabulae). Tradizio erlijiosoaren zentzu apologetiko sendoa zuten erromatarren erronka tradizio hori defendatzea zen, sarritan sineskeriarako haztegi bat zela onartzen zuten bitartean. Varron, erlijioa gizartean ongia babesteko garrantzi handiko giza erakundetzat jotzen zuenak, erlijio-kultuen jatorriari buruzko ikerketa zorrotzak egin zituen. Bere Antiquitates Rerum Divinarum lanean (ez da kontserbatzen, nahiz eta Agustinen Jainkoaren hiriak bere ikuspegi orokorra adierazten duen), Varronek argudiatzen du gizon superstiziosoa jainkoen beldur den bitartean, benetako pertsona erlijiosoak gurasoak bezala gurtzen dituela. Bere obran hiru jainko mota bereizten zituen: