cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
BiSKY Team
Motor hibrido bat diseinatu eta piztu duen espainiar estatuko lehen unibertsitate-taldea da, solido eta gasa erregai moduan erabiltzen duen motor bat da hau. Horretaz gain, berezko motor eta abionikarekin diseinatutako COSMOX izeneko suziri familia batekin Kármánen lerroa gainditu nahi dute.
Historia
Gaur egun, 40 ikasle inguru eta 4 irakasle parte hartzen dute proiektuan, eta suziriak egiteaz gain, proiektuari buruzko hitzaldiak eta tailerrak antolatzen dituzte Euskal Autonomia Erkidegoko ikasteetxetako ikasleentzat. Sektore aeroespazialeko zenbait biltzarretan ere parte hartu dute, hala nola ESA k antolatutako Space 4 Inspiration kongresuan.
BiSKY Team beste suziri ikasle-talde batzuekin lan egiten ari da. Cosmic Research taldearekin, Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko suziri taldearekin, elkarlanean daude Cosmic Research-ren Bondar suziria eramango duen abionika diseinatzen. Sistema elektroniko horren prototipoa 2020ko udan probatu zen Christinaren, Cosmic Researchren suziri baten, jaurtiketa batean. Gainera, Europako beste suziri ikasle-talde batzuekin batera dabiltza lanean europa mailan eta ikasle-elkarteen artean suzirien lehiaketa bat prestatzeko.
Koheteak
BiSKY Teamek mikroesperimentuak eta nanosateliteak Kármánen lerrora eramatea lortzeko, COSMOX motor hibridoko suziri familia bat diseinatzen daude, eta hori lortzeko hainbat kohete diseinatu eta probatzen dituzte aurretik.
George Cruikshank
George Cruikshank (Londres, 1792ko irailaren 27a - ibidem, 1878ko otsailaren 1a) britainiar karikaturagile eta liburu-ilustratzailea izan zen.
BiSKY Team
Alfa
Alfa izan zen BiSKY Teamek jaurtitako lehen kohetea. 2018ko irailean jaurti egin zen Huescako aerodromoan Tripoli elkartearekin. Alfa 1 m-eko luzera eta 6 cm-ko diametroa zuen erositako suziri bat izan zen, baina arduino baten bidez egindako abionika propioa zuen instalatuta. 507 metroko altuerara iritsi zen.
George Cruikshank
Bere aita Isaac Cruikshank karikaturagile izan zen eta George bere ikasle eta laguntzaile izan zen.
BiSKY Team
Bravo
Bravo izan zen BiSKY Teamek jaurtitako bigarren kohetea, eta diseinu eta abionika propioa zuen lehenengoa. 2019ko ekainean jaurti egin zen Dimako aerodromoan, 778 metroko altuera batera iritsiz. Bravok 1 m-eko luzera eta 6 cm-ko diametroa zuen, eta altuera horretara iristeko erabilitako motorra Cesaroni H125 2g-a izan zen.
Trnovo (Martingo barrutia)
Trnovo Eslovakiako udalerri bat da, Martingo barrutian kokatuta. 7,44 km²ko azalera du eta 274 biztanle 2017ko datuen arabera.
BiSKY Team
Charlie
Charlie da taldeak jaurtiko duen hirugarren kohetea. Diseinu eta abionika propioa, eta 4 metroko luzera eta 20 zentimetroko diametroa du. M2 motorra, taldeak eraikitako motor hibrido bat, suziri honetan instalatuta egongo da eta taldeak diseinatutako Aero-Brake izeneko balaztatze sistema berri bat edukiko du. Horren bidez, suziriaren ardatzaren inguruko errotazioak murriztu nahi dira, hartara kohetearen leherketarik gerta ez dadin. Jaurtiketa 2020ko udan egitea espero zen, baina COVID-19ak eragindako pandemiaren ondorioz, jaurtiketa ezin izan zen aurrera eraman. 2021ean jaurtiko da.
George Cruikshank
Herri aldizkarietarako ingeles bizitzako karikatura sozialak egin zituen. Alderdi guztietako politikariak ere karikaturizatu zituen.
Trnovo (Martingo barrutia)
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1256. urtekoa da.
BiSKY Team
Arima eta Saiakera
Arima eta Saiakera taldeak elementu berriak probatzeko bi suziri dira. Suzirien kanpo- eta barne-egitura BiSKY Teamek fabrikatua da eta saiakuntza hauek taldeak fabrikatutako elementu aerodinamikoak eta jausgailuen eiekzio-sistema berri bat probatzea dute helburu nagusi. 2021ean jaurtiko dira.
George Cruikshank
1823tik aurrera liburuen ilustrazioan zentratu zen. Charles Dickens lagunaren liburuetarako egin zituen ilustrazioekin nazioarteko ospea lortu zuen.
BiSKY Team
COSMOX I
COSMOX I da BiSKY Teamek Kármánen lerroa gainditzeko diseinatzen dabilen suziria. Kohete hau COSMOX izeneko suziri familiakoa da eta mikroesperimentuak eta nanosateliteak garraiatu ahal izango ditu.
George Cruikshank
Iruditegia
The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman
BiSKY Team
Motor hibridoak
BiSKY Teamek bere motor hibrido propioak eraikitzen ditu, zeinak erregai moduan solido eta likido edo gas nahaste bat erabiltzen duten.
Enarak (zarzuela)
Enarak (Las golondrinas) Jose Maria Usanditzagaren bi aktoko zarzuela da. Martínez Sierraren Saltimbanquis lanean oinarrituta, Madrilgo Circo Price antzokian estreinatu zuten 1914ko otsailaren 5ean.
BiSKY Team
M1
M1 izan zen taldeak diseinatu eta piztu zuen lehengo motor propioa, hori egiten duen Espainiar estatuko lehen unibertsitate-taldea bihurtuz. Saiakuntza-banku batean probatu zen 2019ko irailean, 30 kg-ko bultzada bat lortuz. Bere tamaina eta pisu handiaren ondorioz, ezin da kohete batean instalatu. M1 motorrak oxido nitroso gasa oxidatzaile bezala eta parafina solidoa erregai moduan erabiltzen ditu.
M2
M2 izango da M1-en jarraipena. Motor honek oxido nitroso likido eta metano bidezko su-sistema bat izango du eta espero da 500 kg-ko bultzada edukitzea. M1 motorra ez bezala, kohete batean txertatuta joateko diseinatuta dago eta Charlie-ren eta COSMOX I-ren motorra izango da.
Carnedd Llewelyn
Carnedd Llewelyn edo Carnedd Llywelyn, Gales ipar-mendebaldeko mendi bat da, Snowdonia eremuko Carneddau mendikatean dago. 1.064 metroko garaiera du.
Galesko bigarren mendirik garaiena da, Snowdon mendiaren ondoren.
24 orduak euskaraz
24 orduak euskaraz 1976ko martxoaren 27an aurrera eraman zen ekimenaren izenburua zen. Donostia, Loiola, Iruñea eta Bilboko Herri Irratiek, Elizaren hegalpean, egun osoko euskarazko irratsaioa egin zuten. Jardunaldia burutzeko Donostiako Anoetako belodromoan une hartako euskal kantaren abeslari eta talde garrantzitsuenekin kontzertu erraldoia egin zen. Jose Luis Zumetak diseinatu zuen “24 orduak euskaraz“en kartela. "Ekitaldiaren izenari erreparatuz gero, bada azpimarratu beharreko ñabardura bat: “24 orduak euskaraz“, ez “24 ordu euskaraz“. Hogeita lau orduak, gaur, bihar eta etzi, beti eta jarraian, euskaraz. Aldarrikapena zen artean helburu hori."
Ekimen hau euskal komunikabideen historia kolektiboan mugarri izan zen.
Historia
Ekimenaren atzean eskarmentu handiko ekipoa zegoen: Jose Mari Iriondo, Jose Mari Otermin, Jose Ramon Beloki, Karmelo Otaegi, Txaro Arteaga, Iñaki Zubizarreta, Nikolas Aldai... Ekimena aurrera eraman ahal izateko 1975an Espainiako Gobernuak kaleratutako «Hizkuntza Regionalen Dekretoaz» baliatu ziren.
Jorratu ziren gaiak ugari izan ziren. Guztira hamahiru mahai-inguru egin ziren: euskalduntze-alfabetatzea, poesia, folklorea, komunikabideak, ekonomia, Aranzadi eta ikerketa, margolariak eta eskulturagileak, liburu argitaldariak, antzerkia, nobela eta saiakera, bertsolariak eta kantari eta diskoetxeak... Egin zen baita ere mahai-inguru berezia euskal irakaskuntzaz, hogeita lau bailaratan euskal kulturaren egoera zer-nolakoa zen kontatuko zuten beste hainbat kronika, euskal kulturan izena duten zenbait gizon-emakumeri egindako hogeita bost elkarrizketa, Euskaltzaindiaren batzarra, bertsolariak...
Egun horretan udaberriko ordu aldaketa izan zen eta, ondorioz, azkenean, jardunaldiak bi izan ziren.
Kontzertua
Kontzertua Anoetako belodromoan egin zen, uneko abeslari ospetsuenak bilduz: Jean Mixel Bedaxagar, Benito Lertxundi, Xabier Lete, Lurdes Iriondo, Peio Ospital, Pantxoa Carrere, Mikel Laboa, Gorka Knörr, Hibai Rekondo, Gontzal Mendibil, Lupe, Artze anaiak, Iturengo Ttuntturroak, Oskarbi, Baztango mutildantza, Laja-Iturbide, Sakabi-Egañazpi. Kontzertua benetako aldarrikapen politikoa bihurtu zen, ikurrinaz josita (ilegala zen oraindik), propaganda politikoaren banaketarekin, kontsigna desberdinekin... 13.000 lagun inguru bildu ziren ekimenean baina, hala ere, ez zen inongo istilurik gertatu. Jaialdia arratsaldeko 9:00etan hasi zen eta goizeko 2:30etan amaitu zen.
Boyz n the Hood
Boyz n the Hood (euskaraz Auzoko Mutilak) 1991ko John Singleton estatubatuar zinema zuzendariaren drama thriller filma bat da. Ice Cube, Cuba Gooding, Jr., Morris Chestnut, Laurence Fishburne, Nia Long eta Angela Bassett aktoreek antzeztu zuten eta Los Angelesko South Central auzo txiroan girotua dago.
Acrochordonichthys chamaeleon
Acrochordonichthys chamaeleon Acrochordonichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Akysidae familian.
Assens (Vaud)
Assens Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lerista ameles
Lerista ameles Lerista generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Kamelot
Kamelot, legendazko Artur erregearen gotorlekuaren izena da, nondik bere bizitzan izan zituen borroka asko egin zituen. Bere kokapen zehatza, gaur egun ez da ezagutzen, eta erromatarren ondorengo Britaniako fikziozko probintzia erromatar-britaniar bat izan liteke. Hiri hau, lehen aldiz, Chrétien de Troyesek aipatu zuen bere Lanzelot, gurdiaren zalduna izeneko lanean, non ez dirudien arturiar elezaharrean bezain garrantzitsua. Kameloten kokapenak misterio bat izaten jarraitzen duenez, berari buruzko egia, benetan existitu bazen behintzat, ez da ezagutzen.
Erreferentzia geografikoak
Kameloten balizko kokapenen hartean, honako hauek aipatzen dira:
Kamelot hitza "Camulodunum"etik etor daitekeen arren (egungo Colchesterren erromatar izena dena), katuvellaunoar erregeen gotorlekua, eta, ondoren, Britania erromatar probintziako hiriburua izan zena, Essexen kokatuta egoteak (ekialdeko Anglian), okerreko erresuma anglosaxoian kokatzen du.
Juayúa
Juayúa El Salvadorko Sonsonate departamenduko udalerri bat da. 2007ko erroldaren arabera 24465 biztanle zituen.
Ubirajara (São Paulo)
Ubirajara Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Tef
Tefa edo teffa (Eragrostis tef, ጤፍ, ጣፍ) Afrikako iparrekialdeko etiopiar mendigunean sortutako urteroko landare belarkara da. Nutrizioaren aldetik ezaugarri interesgarriak dauzka: zuntz dietetiko eta burdina asko dauka eta proteinez eta kaltzioz horniturik dago. Artatxikia eta kinoa bezala egosten da, baina hazia txikiagoa da.
Labore garrantzitsua da Etiopian eta Eritrean (injera izeneko janariaren osagaia da), eta Indian eta Australian ere erabiltzen da. Hain hazi txikia izanik (milimetro bateko diametrokoa), aski dira eskukada batean kabitzen diren aleak soro oso bat ereiteko eta, beraz, bizimodu nomada edo erdinomadarako egoki-egokia da.
Florenciella lugubris
Florenciella lugubris Florenciella generoko animalia da. Arrainen barruko Epigonidae familian sailkatzen da.
Urk
Urk Herbehereetako Flevoland probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 18.318 biztanle zituen.
Price konderria (Wisconsin)
Geografia
Price konderriak 331,109 kilometro koadro ditu. Horietatik 6,227 ura dira. Beste 324,882 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 4,28 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 14,159 pertsonetatik 13,814 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 153 dira. 34 beltzak edo afroamerikarrak. 50 amerikar natiboak ziren eta 64 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 58 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 132 pertsonek kokatzen zuten.
Erquinghem-le-Sec
Erquinghem-le-Sec Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Erquinghem-le-Sec udalerrian erroldatutako biztanleak 543 ziren. Familiak 185 ziren, horien artean 21 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 17 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 93 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 186 etxebizitza zeuden, 185 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 1 bigarren erresidentzia bat zen. Etxebizitza guzti hauek 185etxeak ziren. 185 etxebizitza nagusietatik 154 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 122 etxek bost zituzten. 165 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 109 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 340 ziren, horien artean 255 aktiboak ziren eta 85 inaktiboak ziren. 255 pertsona aktiboetatik 244 lanean zeuden (124 gizon eta 120 emakume) eta 10 langabezian zeuden (5 gizon eta 5 emakume). 85 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Erquinghem-le-Sec udalerrian 185 unitate fiskal zeuden, 522,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.018 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ile apaindegia zen, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
Amharera
Amharera (amhareraz: አማርኛ, amarəñña) Etiopia ipar-erdialdeko hizkuntza da.
Erquinghem-le-Sec
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 arropa denda zen eta 1 zapata-denda zen.
Amharera
Herrialde hartako bost hizkuntza nazionaletako bat da, baina hizkuntzen artean mintzatuena denez estatuko hizkuntza ofiziala de facto. Landa eremuko herritarren eta hiritarren arteko lingua franca ere bada.
Erquinghem-le-Sec
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Erquinghem-le-Sec udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Amharera
Hedadura
Hizkuntza semitikoen artean, bigarren mintzatuena da, arabieraren atzetik eta hebreeraren aurretik. 32 milioi pertsonak dute ama hizkuntza eta 57 milioi pertsonetara iristen da kopurua bigarren hizkuntza gisa dutenak ere gehitzen bazaizkie.
Etiopian soilik ez, Etiopiatik kanpora bizi diren 2'7 milioi pertsonak ere hitzegiten dute, Egiptora, Israelera edo Suediara emigratu zuten etiopiarrak dira.
Erquinghem-le-Sec
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Amharera
Hedadura
Eritrean ere hitz egiten da, Etiopiatik deportatu zituzten eritrearrek eramanda hain zuzen ere.
Rastafari askok amharera ikasten dute, hizkuntza sakratutzat jotzen baitute, jatorrizko lehena ere delakoan.
Idazkera
Ge'ez hizkuntzarenetik egokituriko abugida grafia-sistema darabil. Ezkerretik eskumara idazten da. Ez da existitzen amhareratik latindar alfabetora itzultzeko sistema bakar bat.
Adibidea
Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsaleko 1. artikulua:
Burdin Aroa Euskal Herrian
Burdin Aroa Euskal Herrian, eta Europan oro har, Brontze Aroa eta Erromanizazioaren arteko garaia izan zen. Ez dago data zehatzik ematerik, baina, gutxi gora behera 1.000. urtean hasi eta K.a. II edo I. mendean bukatu zen Euskal Herrian.
Amharera
Anton Abadiaren hiztegia
Anton Abadia esploratzaile irlandar-euskaldunak 1837an anaiarekin batera Etiopiara egin zuen bidaia, hango ohiturak ikasi nahian. Hizkuntzarekiko interes berezia azaldu zuen eta 15.000 hitz biltzen zituen amharera-frantses hiztegia sortu zuen, Dictionnaire de la langue Amariñña (1881) , mota honetako aurrenekoa eta gerora esploratzaile ugarik erabiliko zutena.
José Ramón Azkarate
Jose Ramón Azkarate (Gordexola, 1933ko maiatzaren 9a), bizkaitar txirrindulari profesionala izan zen. 1956tik 1960ra izan zen profesional eta Bizkaiko probetan nabarmendu zen.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Sorrera eta hedapena
Brontze Aroaren amaieran eta Burdin aroaren hasieran, K.a. 1500. urte inguruan, Europa erdialdetik Mediterraneora iritsi zen kultura berri bat. Pirinioen ekialdetik zeharkatu eta Ebroko ibarrean gora zabaldu zen pixkaka, orain Nafarroa den eremuraino. Errauts ontzien kultura edo Errauts-kutxatilen zelaietako kultura esaten zaio, hildakoak erraustu, ontzietan sartu, eta ontzi horiek lurpean sartzeko erritua erabiltzen zutelako. Iberiako penintsularen erdialdetik (Cogotasko kultura) eta Ebrotik (zeltiberiarrak) barrena iritsitako beste kultura batzuen eragina ere jaso zuen, gainera. Aztarnategietan, baina, ez da ikusten kultura horiek aurrekoak ordeztu zituztenik; ematen du ezagutzak eta sinismenak sinkretizatu zituztela. Ipar Euskal herrirako sekuentzia ez dago zehazki definitua, aurkitutako objektuak eskasak izan baitira eta ikerketak oso urriak. J. P. Mohenek hiru talde berezitu zituren egungo Akitanian euren kulturala materialarengatik: Pirinoetakoa, Ipar Euskal Herria, Gerko goi-ordokia, Lannemezan, eta Garona Garaia barne hartzen dituena; Landetakoa eta Hegoaldeko Gironda. Pirinioetakoa, Antzinatean gutxi gora behera Novempopulania izan zena, eta geroago, Baskoniako dukerria izango zena, kultur homogeneoa du. Hasierako urteetan, nekazaritzaren garapena motela izan zen, baina denboraren poderioz, metalurgia, nekazaritza eta abeltzaintzarekin batera, demografian eragin positiboa izango dute. Bertako zeramika, merkataritzaren bidez kanpotik ekarritakoarekin nahastuko da. Langedoceko eragin kulturala nabari da, baina batez ere Europa Mendebaldekoa (Alemania hegoaldea eta Frantzia ekialdea. Dena den, eragin zelta apala da.
Corn Du
Corn Du, Galesko hegoaldeko bigarren mendirik garaiena da, alboko Pen y Fan gailurraren ondoren. 873 metroko garaiera du. Brecon Beacons mendikatean eta Powys autoritate eremuan dago.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Sorrera eta hedapena
Baina kultura berri horrek ez zuen DNAn arrastorik utzi, eta badirudi ez zela inbasio bat izan. Hortaz, pentsatzekoa da Brontze Aroaren bukaeratik bertan bizi ziren taldeek kultura berri hori bereganatu zutela. Teoria horren aldekoa zen Mikel Unzueta, Bizkaiko Diputazioko arkeologoa zena: kultura kapa berriak erantsiz eta nahasiz joan ziren aurreko kapekin. Hala balitz, esan nahiko luke bertako biztanleak kultura berriaren ohiturak bere eginez eta moldatuz joan zirela.
Talde etnikoak erromatarren ikuspegian
Historialariek eta arkeologoek asko eztabaidatu dute autore klasikoek Burdin Aroko populazioei buruz idatzitakoen inguruan. Orain Euskal Herria den lur eremuan, erromatarrek talde hauek kokatu zituzten: akitaniarrak, Pirinioen iparraldera, Garonaraino; baskoiak, Nafarroa gehienean; barduliarrak, orain Gipuzkoa den zati batean, Urumea eta Deba ibaien artean, eta Arabako zati handi batean; karistiarrak, Deba ibaitik mendebaldera; autrigoiak, Bizkaian mendebalderago eta Burgos ipar-ekialdean; beroiak, orain Araba den lurraldearen hegoaldean eta Viana aldean. Segurutzat jotzen da beroiak zeltiberiarrak zirela, eta beste talde iberiar eta zeltiberiar batzuek baskoiekin harremana zutela, Ebroren ibarrean.
Kontuan hartu behar da, dena den, herri hauei buruz hitz egiten duten iturri gehienak, erromatarrak dagoeneko lurraldea konkistatua zutenean idatzi ziren, eta baliteke, kasu askotan, haiek egindako antolaketa administratiboei erantzutea. Beraz, ezin dezakegu ziur esan zein izan zen egoera erromatarrak iritsi aurretik, Burdin Aroan, alegia. Gainera, idazle klasiko ezberdinek ez dituzte herri hauek modu berean azaltzen; adibidez, Polibiok (K.a. 200- K.a. 118) airenosak (airenosii) y andosak (andosini) aipatzen ditu Hanibalek Pirinioak zeharkatzen dituenean, baina ondorengo iturrietan ez dira beste inon agertzen.
Herriak eta aitzin-hiriak
Europa mendebaldean, burdinaren erabilerari eta errauts ontzien kulturari lotuta hasi ziren herrixka harresituak zabaltzen. Herri gotortu batzuk Brontze Aroaren amaieran hasi baziren ere, Burdin Aroan izan zuten benetako hedapena. Salbuespenak badira, eta toki bakoitzean bere gisara eta bere ezaugarriekin garatu zen kultura hori, baina ezaugarri komun batzuk ere baziren: mendi kaskoetan edo inguruko lurrak eta bideak ongi ikusi eta kontrolatzeko moduko lekuetan eraikitzen zituzten, aise defenditzeko kokapenetan.
Denborarekin, defentsa sistemak izugarri konplexuak bihurtu ziren herri batzuetan: harresi handiak —batzuetan harresi bat baino gehiago ere bai—, dorreak, zangak, ezpondak, mailak eta era guztietako sistemak eraiki zituzten herriak babesteko. Herri bakoitzak bere ingurura egokitutako defentsa sistema berezia izan ohi zuen. Kastro ere esaten ohi zaie herri gotortu horiei. Halako herri harresituetan bizi ziren baskoiak, akitaniarrak, barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak, beroiak, zeltiberiarrak, iberiarrak, kantabriarrak, asturiarrak, galiarrak... Gerora gaztelu eta muru toponimoak hartu dituzte kastro horietako batzuek. Javier Armendarizek Brontze Aroaren bukaerako eta Burdin Aroko 261 kokaleku dokumentatu zituen Nafarroan; Araban hamasei kastro ezagutzen dira; Gipuzkoan, badira hamaika behintzat; Bizkaian, bederatzi; eta Ipar Euskal Herrian, ongi datatu gabeko 76 kokaleku katalogatu dira, guztira 373 herri. Baina eremu batzuetan are gutxiago ikertu da; eta induskatu, gutxiago. Denek ez dituzte ezaugarri berdinak eta garapen argia nabari da Brontze Aroa amaieratik, Lehen Burdin Aroan eta Bigaren Burdin Arora arte. Herri handiak, barruko egituraketa eta antolaketa garrantzitsua dutenak, Bigarren Burdin aroan agertzen dira, batez ere Ebro aldean. Horrelakok dira La Hoya, Guardian, eta Alto de la Cruz, Costesen. La Hoyan kaleak eta espaloiak ere bazituen, merkataritza zentro inportantea zen, eta etxebizitza batzuek denda gisa funtzionatzen zuten.
Herrixka gotortu horietako asko labore lur egokienen inguruetan kokatu zituzten. Baina kokapen orografiko zailagoetan eta lur ustez pobreagoak zeuden lekuetan ere agertu dira; Nafarroan, esaterako, Urrobi, Irati eta Zaraitzu ibaien inguruetan. Mila metrotik gorako garaieran daude batzuk. Irulegiko herrixka harresitua ere 893 metroko garaieran dago, eta 800 edo 900 bat urtez bizi izan zen jendea bertan, Brontze Aroaren bukaeratik Kristo aurreko I. mendera, erromatarren gerra zibilean suntsitu zuten arte.
Dena den, beheko lurretan bizilekuak ere dokumentatu dira, nahiz eta askoz gutxiago izan. Uste da, aranetan edo lur lauetan egon zitekeela hainbat bizi-tokiak; baserri edo laborantza ustiategi gisakoetan ere bizi zirela jende batzuk, edo etxolak, beharbada nomada gisa ere bai beste batzuk, eta Pirinioetan egiaztatuta dago artzain komunitateak ere bazirela. Horietako asko ondorengo mendeetako urbanismoak ezkutatu zitzaketen. Oro har, herri harresituez aparte bizi zirenei buruz informazio gutxiago dago. Xabier Armendarizek hiru herri mota berezi zituen bere kokapen topografikoari erreparatuta: batetik, tontor esanguratsuetan daudenak, bestetik, altuera ertainetan duten mendi-lepotan daudenak, eta azkenik, lautadan eraikitzen diren herri batzuk.
Ipar Euskal Herrian bi gotorleku mota bereizten dira heien defentsa-lerroaren arabera. Parapetoak dituzten esparruak (gotorlekuak), gutxienez lubanarro batez inguratuak. Horietatik ateratako ebakinak altuera eta lodiera aldakorreko parapeto bat eraikitzeko aprobetxatu dira, batzuetan oso garrantzitsuak; materialen arabera, lurrezko edo harrizko parapetoak dituzten esparruak bereizten dira. Harrizko harresiak dituztenak leku garaienetan egon ohi dira. Bigarren motakoek, mailakatutako esparruek, maila bat edo gehiago dituzte mendian hondeatuta, eta hondeatutako materiala hegalean behera botatzen zen. Litekeena da egitura horiek, eta bereziki esparru mailakatuek, oholesiak edo antzeko oztopoak izatea. Tipologia hauek Francis Gaudel arkeologoak ezarri zuen eta Jacques Blotek eta ondorego ikerlariek ontzat eman dute.
Herri gotortu hauen artean elkar ikusten zuten kasu askotan, Gipuzkoan frogatu den bezala, eta baliteke, beste eskualde askotan gertatu dezala, herrien arteko hierarkizazio bat egotea, non herri handienek funtzio gehiago zentralizatuko lituzkete.
Defentsa lerro batzuk ikusgarriak ziren: Arrrolako Maruelezan (gaur egun Arrolako opiduma izen ematen zaiona) harrizko harresi garaia oraindik ikusgarri dago. Erromatarren deskribapenen arabera, karistiarren lurretan zegokeen. Zortzi hektarea zituen, eta, beste herri horiek bezala, defentsa sistema sendo bat. Harresiaren barruan, berriz, etxebizitzak aurkitu dituzte, denak lauki formakoan eta bata bestearekin pareta partekatuta. Pentsatzen da hormaren gainean egurrezko hesi bat izango zutela, eta, hormaren gaineko plataforman jarrita, hesiaren atzetik defendituko zutela herria. Mendiaren beste aldean amildegi bat dago, eta han ez zuten harresirik eraiki: berezkoa zen defentsa. Eta defentsa modu hori erabiltzea ere oso ohikoa zen Burdin Aroko herri gotortuetan. Antzeko defentsak ditu Munoaundi: zazpi hektarea zabal, harresiak ekialdean eta amildegia harresirik ez dagoen ertzetan.
Ipar isurialdea eta hego isurialdearen arteko ezberdintasunak
Erromatarrak heldu aurreko aroa zabalago ikertu da Nafarroaren eta Arabaren hegoaldean, baina gutxiago handik iparraldera. Arazoa da Euskal Herriko isurialde atlantikoan askoz nekezagoa dela aztarnak topatzea, orografia zailagoa delako eta landaretzak ez duelako laguntzen aztarnategiak identifikatzen. Lurra ere azidoagoa da, eta aztarna arkeologikoak aiseago desegiten dira. Horregatik, denbora luzean pentsatu izan da isurialde atlantikoan ez zela ia herrixka harresiturik sortu Burdin Aroan. Uste zen isurialde mediterraneoan sortu eta hedatu zirela halako herriak, lurrak lauago eta laborantzarako aberatsagoak zirelako.
Uste horren kontra jardun dira hainbat ikertzaile Gipuzkoan, Carlos Olaetxea, Xabier Peñalver, Sonia San José, eta beste.1980ko eta 90. hamarkadetatik prospekzioak areagotu ziren eta indusketak biderkatu. Iruntxur herrixka harresituan lehenik (Albiztur eta Tolosa artean), bederatzi urtez; Basagainen gero (Anoeta), beste 27 urtez, Murugain, Moru, buruntza eta beteak aurkitu ziren. "Gaur egun, inork ez du zalantzan jartzen hemengo herrixkek bizimodu oso antzekoa zutela isurialde mediterraneokoekin. Aberastasun gehiago edo gutxiagorekin, baina antzekoa zen eredua."Nafarroa iparraldean egin izan dituzte aztarnategien prospekzio lanak; Bizkaian, gutxiago eta Ipar Euskal Herrian identifikatuta daude dozenaka herrixka, baina ez dira apenas ikertu. Araban aztarnategi batzuk induskatu dira, ez denak.
Eredua bera edo antzekoa zen kastro gehienetan. Baina ez dira herri denak garai berekoak eta berdinak; gainera, herri gotortuen eredu hori bera ere garatzen eta aldatzen joan zen, eta leku batzuetan konplexutasun eta garapen handia eduki zuen. Aldiz, herri txiki edo pobreagoak gutxiago garatu ziren. Kultura bera edo antzekoa partekatzen zuten, ipar isurialdekoak, isurialde mediterraneoko herrixka askorekin antzekotasunak zituztelako. Aipatzekoa da Bizkian eta Gipuzkoan, burdin zepa asko aurkitu direla eta horrek adierazten du herritan bertan metalurgia lanak egiten zirela. Uste da, gainera, meategiak gertu egonen zirela.
Garapena, bukaerako krisia eta konkista
Brontze Arotik heldu ziren bizileku zaharren gainean eraiki edo garatu ziren Burdin Aroko herri gotortu batzuk, baina hutsetik ere sortu zituzten beste batzuk, lehendik bizilekurik ez zen tokietan. Ikusten da nolabaiteko eboluzio bat: herri zaharragoetan, etxeen oinak biribilak izan ohi ziren —Neolitoko txaboletan bezala—, baina, Burdin Aroan aurrera egin ahala, laukizuzenak bihurtu ziren etxeen oinak, eta eraikuntza teknikak berdinduz joan ziren.
Kristo aurreko VII. edo VI. menderako, herri gotortuen kultura erabat zabaldua zegoen Nafarroan, baina erromatarrak iritsi baino 100-200 urte lehenago krisi bat izan zen, eta kastro txiki asko hustu egin ziren. Esaterako, Bardagorriakoa. Hura hustu, eta mendian gorago sortu zuten Altikogaña (733 metro). Eraulen egon ziren bi herri horiek, Deierrin. Beste leku batzuetan ere gertatu zen prozesu hori: kastroak gorago eraman eta defentsa sistemak gogortu zituzten hainbat lekutan, Kristo aurreko IV. mendearen bueltan. Eboluzio horren antzekoa gertatu zen Europa Mendebalde eta Erdian: herri handiagoak, defentsa hobeagoekin eta barruko antolaketa konplexuagoekin agertu ziren, oppidum-en sorrera, bere eskualdeko polo bihurtuta.
Erromatarrak Euskal herrira iritsi zirenean, herri gotortuak aurkitu zituzten. Batzuek suntsipen aztarnak dituzte, hori da Irulegiren kasua eta beste batzuena, baina kontuan izan behar da erromatarrek beren gerrate zibilak Euskal Herrian borrokatu zituztela eta bertakoak parte hartu zutela.
Gatazka aztarnak dituen herrietako bat, Arrola mendiko Maruelezakoa da (gaur egun, ofizialki, Arrolako oppiduma). erromatar konkistaren garian, herriaren defentsak berreraiki zituzten eta handitu trinkoagoak egiteko. Gainera, Arrola mediaren parean, baina bailaren bestaldean, erromatarrek kanpalekua ezarri zuten, Ilunzar.
Ipar Euskal Herriko kasuan, Juio Zesarren komandantea (legatus) zen Publio Lizinio Krasokren aurkako konkista gerretan galerak jasoko zituztela uste da.
Modu traumatikoan bukatu zen Irulegi, baina Burdin Aroko herri gotortu asko indarkeria arrastorik gabe hustu ziren. Sertorioren gerrak bukatu eta erromatarrek eremuak konkistatu eta euren zibilizazioa ezarri ahala, hustuz joan ziren guztiak, Erromak, nahiago zuelako beheko lurretan eta harresirik gabeko herri eta hiriak. Zazpi mende iraun zuen herri gotortuen kultura horrek.
Antolaketa soziala
Etxeez eta laborantza lanez aparte, harresien eta defentsa sistemen eraikuntzak eta kontserbazioa herrien kohesiorako bide izango zela uste da. Herrixka batzuetan sinpleagoak izan arren, beste batzuetan zazpi metroko zabalerako, bospasei metroko garaierako eta kilometro bat baino luzeagoko murruak altxatu zituzten. Eta eraiki eta mantendu egin behar ziren eraikuntza horiek; horretatik ondorioztatzen dute adituek antolaketa sozial sendo bat behar zutela. Gerlariak ere baziren herri horietan; armak aurkitu dituzte aztertutako herrixka harresitu batzuetan, eta Araban eta Nafarroan induskatu dituzten nekropolietan sumatu dute hilobi aristokratiko batzuk ere bazirela. La Hoyan, adibidez, gerlarien elite baten hilobiak izan zitekeenetan, arma ugari eta objektu pertsonal aberatsak aurkitu zituen Armando Llanos Ortiz de Landaluze arabar arkeologoak.
Klase bereizketaren bat sortzen hasia zen, beraz: bazen aristokrazia bat, gerrari lotua segur aski, izango ziren laborariak, artisauak, arropa egileak, errementariak... Ez da gorde orduko historiarik, ordea, eta ezin jakin herri horiek nola antolatzen ziren, eta zer gerra edo zer aliantza zituzten.
Inguruko baliabideak ustiatzen zituen herri bakoitzak, ordea, eta nolabaiteko autonomia eta agintea antolatzen hasia zen herri haietako bakoitzaren inguruan. Eta baliabide horiengatik istiluak sortzea ez zen harritzekoa izango.
Eztabaidagai da beste hipotesi bat: Burdin Aroa amaitzerako, kastroak nolabait hierarkizatu ote ziren. Alegia, herri gotortu horietako batzuek beste batzuen zentro politiko eta ekonomiko rola ote zuten, eta beste kastro batzuk, txikiagoak, horien inguruan egituratzen ote ziren. Ez da erabat egiaztatu hipotesi hori.
Sinesmenak, errituak
Herria zenetik kilometro eskasera dago Gaztiburu izeneko leku bat, mendi kasko batean. Maruelezako kastroari nolabait lotua zegoen jende biltokia zela uste da. Plaza eta harmaila batzuk aurkitu dituzte han. Airetik begiratuta ferra forma duten lau harmaila eraiki zituzten han, erdiko plazari begira —petalodun lore bat osatuko balute bezala—, eta beste egitura txikiago bat, zirkulua —edo pentagonoa— itxiz. Luis Valdes arkeologoak ikertu zuen, 1985etik aurrera, bi hamarkadaz.
Ondorio garbirik ezin da atera, baina pentsatzen da leku horrek zeremonietarako, biltzarrak egiteko zein solstizioen egutegiei lotutako funtzioak izan zitzakeela; hau da, funtzio erlijiosoak, politikoak eta sozialak. Santutegitzat jo zuen Valdesek, baina ez dago argi biltoki horren funtzioa. Eta ez da antzeko egiturarik aurkitu, oraingoz, ez Euskal Herrian, ez eta Europan ere.
San Juan Chamula tenplua
San Juan Chamula tenplua edo San Joan Bataiatzailearen tenplua Mexikoko Chiapas estatuko Chamula herrian dagoen XVI. mendeko eliza da. Oso ezaguna da bere izaera sinkretikoari esker; bertan, kristautasunaren itxuraren azpian Tzotzil herriak konkista aurreko erritoak eta zeremoniak egiten dituzte. Apaiz katolikoak ez dira elizan ikusten eta gurtzen diren santuen atzean ez da zaila antzineko jainkoak ikustea.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Herrietako bizitza
Lehen etxeak sinpleak ziren. Hormak egiteko, hurritz makilak-eta erabiltzen zituzten: haiekin sare batzuk egin (adar-bilbea), eta gero buztinez estalita egiten zituzten paretak. Lastoz edo landarez egiten zituzten teilatuak. Baina etxegintza ere garatu zen denborarekin: hasi ziren zokaloak jartzen lurrean, harriz edo adobez, paretak hezetasunetik babesteko. Paretak osorik adobez edota harriz altxatzen ere hasi ziren. Lehen etxeen oina borobilduak laukizuzen bihurtu ziren. Batzuetan, figura geometrikoak pintatzen zituzten hormak dekoratzeko; La Hoyan (Guardia, Araba), Las Eretasen (Berbintzanan) aurkitu dituzte, adibidez. Etxebizitza haiek bizileku bakarra zuten batzuetan, baina normalean bi edo hiru zatitan banatzen ziren: ataria, gela nagusia eta biltegia. Gela nagusiak lurreko sua izan ohi zuen erdian —horma baten kontra jartzen hasiko ziren gero—, eta biltegia etxearen atzeko aldean egon ohi zen. Normalean, atzeko horma hori herriko harresiaren horma bera izaten zen; horrela aprobetxatzen zuten eraikuntza lana. Laboreak, ezkurrak eta era guztietako jakiak gordetzen zituzten biltegian, tamaina guztietako ontzietan sartuta. Uste da familia unitateak bizi zirela etxebizitza bakoitzean.
Tintagel
Tintagel (ingelesez ahoskatua) edo Trevena, 'Tre war Venydh', Kornuallesko parrokia zibila da. Atlantiar kostaldearen iparraldean kokatua, Tintagel herrixka eta gertu duen Tintagel gaztelua, Artur erregearen eta mahai biribileko zaldunen elezaharrarekin estuki lotuak dira. Gauza beragatik, eskualde honetan, atrakzio turistiko handi bat da.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Herrietako bizitza
Las Eretasen ondo dokumentatu da bilakaera. Kristo aurreko VII. mendean sortu zuten herri gotortu hori. Bi isuriko teilatuak zituzten lehen etxeek, kale baten inguruan eta plazatxo batekin egituratuak. Herria erre egin zen Kristo aurreko VI. mendean, eta etxebizitza tipologia berri bat eraiki zuten ondoren, berregin zutenean: isuri bakarra zuten etxe berriek, horma partekatzen zuten, eta sendoagoak ziren. Ogia egiteko labeak jarri zituzten aurrerago. Kristo aurreko IV. edo III. mendean, harresiaren zati bat bota, eta herria zabaldu zuten; eta zorua harriztatu. Albizturren dagoen Intxurreko etxeak eta Arrolakoak ere halakoak ziren: oin laukizuzena zuten, isuri bakarra eta atzeko pareta harresia aprobetxatuz egin zen.
Ekonomia
Burdinaren ustiaketa, lanketa eta kontrola garrantzi handikoak ziren garai honetako herrietan. «Inguruaren kontrol espaziala eta bisuala ezaugarri inportantea zen garai hartako herrixka gotortuentzat». Bizkaikoetan eta Gipuzkoakoetan burdin eskoria ugari aurkitu da, eta burdina gertuko lurretan. Burdinaren sartzearekin, eta tenperaturaren igotzearekin batera, gainera, nekazaritza lanak hobetu ziren eta ekoizpena handitu. Soberakinak sortu ziren, trukea eta merkataritza zabaltzea ekarri zuena, eta, horrekin guztiarekin batera, hazkunde demografikoa gertatu zen. Aberastasunaren ugaritzearekin batera, ekoiztutakoa biltegiratzeko eta babesteko beharra areagotu zen, eta horrek harresien premia ekarri zuen.
San Juan Chamula tenplua
Ezaugarriak
Chamulako tenpluak 15 metroko zabalera eta 62 metroko luzera du gutxi gorabehera; egurrezko estalkia du. Bertako komunitateko zeremonia-gune garrantzitsuena da, Tzotziles Indigena gehienek otoitz eta erritu erlijiosoak egiten dituzten lekua.
Tintagel
Egungo Tintagel, jatorrian, Trevena bezala ezagutua zen, Tre war Venydh. Lehen aldiz, Artur erregearen jatorriaren balizko tokietako bat bezala aipatu zuen Godofredo Monmouthekoa historialari galestarrak bere Historia Regum Britanniae lanean, XII. mendean. Lord Alfred Tennyson olerkariak ere modu berean lotu zuen Tintagel Artur erregearekin, Erregearen maitasunak izeneko bere lanean.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Ekonomia
Artatxikia, garagarra, oloa, ilarrak, zekalea, garia eta babak aurkitu dira induskatutako herrietan. Ipar isurialdean ohikoagoak dira artatxikia bezalakoak, eta Mediterraneoan, garai historikoetan bezala, garia. Orudrako errotazio sistema erabiltzen zela uste da. Laboreak birrintzeko Barkuko errotak erabiltzen jarraitu zuten baina gurpil errotak sartzen hasi ziren. Bolunburuko herri gotortuan (Zalla, Bizkaia) jakiak eskuz ehotzeko errota asko topatu dituzte, eta beharbada trukerako ekoiztu zitzaketela pentsatu izan da.
San Juan Chamula tenplua
Ohiturak
Barrualdean ez dago esertzeko eta otoitz egiteko jarleku tradizionalik: herritarrek belaunikatu eta otoitz egiten baitute. Giro mistiko oso berezia sortzen dute, XVI. mendeko ebanjelizazioaren eta maia herriaren erlijio sinesmenen arteko nahasketa diren erritualak egitean. Fededunek hainbat tamainuko kandela koloreanitzen aurrean otoitz egiten dute. Lurra ere pinu adarrez ia erabat estalita dago, indigenek zuhaitz hori sakratutzat jotzen baitute.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Ekonomia
Abeltzaintza ere praktikatzen zuten. Ardiak, ahuntzak, zerriak eta behiak hazten eta jaten zituzten Basagainen (Anoeta, Gipuzkoa), esaterako. Isurialde mediterraneoko aztarnategietan, bestalde, zaldien, txakurren eta oiloen aztarnak ere topatu dituzte. Badirudi herri batzuk laborantzan aritzen zirela gehiago, eta beste batzuek abereei lotua zutela produkzio nagusia.
San Juan Chamula tenplua
Ohiturak
Santuen irudiek ispiluak dituzte, eta aitorpena santuetako baten aurrean modu pertsonalean egiten da; ispilua fededuna islatzeko da.
Burdin Aroa Euskal Herrian
Ekonomia
Zeramikak egiteko tornuak erabiltzen hasi ziren.
San Juan Chamula tenplua
Ohiturak
Eliza barruan argazkiak egitea debekatuta dago.
Mayordomoak
San Juan Chamulan egiten diren erritoen ezinbesteko protagonistak dira. Urte bete santu baten zerbitzura daude eta lan horretan diru asko ordaindu dezakete baina horrela santuen laguntza lortzen dute. Mayordomoek santuak zaintzen dituzte, musika jotzen dute eta egiten diren zeremonietan parte hartzen dute.
Acrochordonichthys falcifer
Acrochordonichthys falcifer Acrochordonichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Akysidae familian.
Oligoryzomys rupestris
Oligoryzomys rupestris Oligoryzomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Cricetidae familian sailkatuta dago.
Bercher
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Le Château-d'Oléron
Le Château-d'Oléron Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Château-d'Oléron udalerrian erroldatutako biztanleak 3.949 ziren. Familiak 1.843 ziren, horien artean 603 pertsona bakarrekoak ziren (180 bakarrik bizi ziren gizonak eta 423 bakarrik bizi ziren emakumeak), 680 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 364 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 196 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.469 etxebizitza zeuden, 1.866 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1.348 bigarren erresidentzia ziren eta 255 hutsik zeuden. 2.809 etxeak ziren eta 359 apartamentuak ziren. 1.866 etxebizitza nagusietatik 1.290 bere jabearen bizilekua ziren, 503 alokairuan okupaturik zeuden eta 73 doan lagata zeuden; 28 etxek gela bat zuten, 117 etxek bi zituzten, 435 etxek hiru zituzten, 615 etxek lau zituzten eta 672 etxek bost zituzten. 1.303 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.010 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 630 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.368 ziren, horien artean 1.641 aktiboak ziren eta 727 inaktiboak ziren. 1.641 pertsona aktiboetatik 1.437 lanean zeuden (735 gizon eta 702 emakume) eta 205 langabezian zeuden (88 gizon eta 117 emakume). 727 pertsona inaktiboetatik 342 erretiraturik zeuden, 157 ikasten zeuden eta 228 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Château-d'Oléron udalerrian 1.896 unitate fiskal zeuden, 4.054 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.841 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 305 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 17 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 33 eraikuntza enpresak ziren, 84 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 31 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 16 finantziazio enpresak ziren, 24 higiezinen enpresak ziren, 38 zerbitzu enpresak ziren, 25 administrazio publikoko enpresak ziren eta 17 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 73 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 6 banku bulegoak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 12 igeltseroak, 4 margolariak, 4 zurginak, 3 iturginak, 6 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 15 jatetxeak, 5 higiezinen agentziak eta 2 tintoreriak.
2009an zeuden 38 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 4 okindegiak, 3 harategiak, 7 arraindegiak, 1 liburu denda zen, 6 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 1 zapata-denda zen, 1 altzari denda zen, 5 kirol-dendak, 3 drogeria eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Le Château-d'Oléron udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Le Château-d'Oléron udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 351 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nafarroako Foru Aldundia
Nafarroako Foru Aldundia 1839an Nafarroa Garaia gobernatzeko sortutako erakundea izan zen. Egoitza Sarasate pasealekuko Nafarroako jauregian zuen. 1984. urtean Nafarroako Foru Aldundia Nafarroako Gobernu bihurtu zen. Hala ere, oraindik gaur egun ohikoa da, modu informalean batez ere, Nafarroako Gobernua aldundi (edo diputazio) gisa izendatzea.
Arsenio Fernández de Mesa
Arsenio Fernández de Mesa y Díaz del Río, El Cuco bezala ezaguna ere (Ferrol, Coruña, 1955ko uztailaren 20a) Alderdi Popularreko politikaria da. Guardia Zibileko zuzendaria izan zen 2011 eta 2016 bitarte. Red Eléctrica de Españako administrazio kontseiluko kidea da 2017tik. Era berean, San Jurgiko Konstantiar Orden Militarreko kidea da, Opus Deitik gertu dauden haren sinesmen kristauekin bat eginez.
Nafarroako Foru Aldundia
Historia
1836an sortu zen, eta Nafarroako Erresuma de facto indargabetzen zuen. Lehendabiziko aldundiak zazpi ahaldun zituen: merindade bakoitzak bana, Iruñea eta Lizarra izan ezik. Horiek bi zituzten, beren biztanleria eta aberastasunak zirela eta. Erakunde berriak lehen Erresumako Aldundiak eta Nafarroako Batzordeak zituen helburu eta eginbeharrak batu zituen, baina ez zen organo subiranoa. Horrela 1833an Javier de Burgosen diseinuak agindutako Espainiaren probintzia erregimenarekin bat egin zuen Nafarroak.
Arsenio Fernández de Mesa
Bizitza
1976ko otsailean, Fernández de Mesa, Aníbal Malvarren arabera Jesús Suevosek konbentzituta, Falange Españolaren Galiziako sortzailea eta Fernández de Mesaren aitabitxi politiko izan zena, Reforma Democrática alderdian sartu zen. Manuel Fraga buru zuen elkarte politiko horrek Aliantza Popularra eratuko zuen alderdietako bat izan zen.
Fernández de Mesa Cedeirako ekitaldi batean izan zen, 1977ko maiatzaren 14an. Ekitaldi horretan, cadeneroak izan ziren protagonista, Gonzalo Fernández de la Morak inauguratuko zuen Francoren oroimenez monolito bat babestu behar zuten izaera falangistako erakunde paramilitar bat. Aníbal Malvarren arabera, talde horiek Guardia Zibilaren konplizitateak ematen zuen zigorgabetasuna zuten.
Zeewolde
Zeewolde Herbehereetako Flevoland probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 20.927 biztanle zituen.
Turany
Turany Eslovakiako udalerri bat da, Martingo barrutian kokatuta. 46,75 km²ko azalera du eta 4291 biztanle 2017ko datuen arabera.
Arsenio Fernández de Mesa
Bizitza
Ferrolgo Portuko Batzordeko Estatuko funtzionarioa da, 1979. urtetik. Bigarren mailako administrari-ofizial gisa (D taldea) sartu zen lorezaintzako laguntzaile gisa, eta gaur egun zerbitzu berezietan dago. 1982an, International Marine Coatings Ltd. multinazional ingelesean sartu zen, Galizia, Asturias eta Kantabriako Itsas Saileko ikuskatzaile tekniko gisa, eta 100 ontzi nazional eta atzerritar baino gehiago ikuskatu zituen, 1989az geroztik "nahitaezko eszedentzian" egon den arte. “Goi Mailako Ikasketa Militarretan” (Defentsa Ikasketen Goi Mailako Zentroan, Madrilen 1991n) eta 2011n Defentsaren Goi Mailako Ikasketetan diplomatua CESEDEN da, Guardia Zibilaren orrialdeko "Datu pertsonalak eta profesionalak" atalean dagoen biografiaren arabera.
Jesus Maestro eta Tirso de Molinaren Dizipuletako ikastetxeetan eta Ferrolgo Itsas Ingeniarien Unibertsitate Eskolan ikasi zuen.
Microichthys coccoi
Microichthys coccoi Microichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Epigonidae familian sailkatzen da.
Nafarroako Foru Aldundia
Historia
Gainera 13. artikuluak gobernadore zibil herrialdeko aginpide zibil nagusien bilakatu zuen, Espainiako probintzien moduan.
Arsenio Fernández de Mesa
Bizitza
Ferrolgo eta bere eskualdeko Aliantza Popularreko Belaunaldi Berrien lehen lehendakaria izan da, eta, hasiera-hasieratik, Loyola de Palacio, Antonio Martin Beaumont eta Gonzalo Robles Orozcorekin lankidetzan aritu da estatu-mailako antolakuntzan. Ondoren, Ferrolgo Alderdi Popularreko lehendakaria eta Coruñako Alderdi Popularreko idazkari nagusi albokoa izan zen, baita Tokiko, Probintziako eta Estatuko Batzorde Betearazleetako kidea ere, baita bere Zuzendaritza Batzordeetako kidea ere. Gainera, Alderdi Popularraren lurralde-koordinatzaile nazionala izan da Sevillako Berreraikuntzarako Kongresutik, eta Alderdiaren XII., XIII., XV. eta XVI. Kongresu Nazionalen Batzorde Antolatzaileko idazkaria.
Nafarroako Foru Aldundia
Historia
1898an kontsultarako erakundea sortu zuen: Foru Batzordea hain zuzen ere, 1979an Nafarroako Parlamentua k ordezkatu zuena.