cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viktor Bernedo Zubiaurre
Dimisioa
1934ko udan, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako udalen eta Espainiako Gobernuaren arteko gatazka bat piztu zen. Beasaingo Udalak 1934an Udalen mugimenduaren alde egitea erabaki zuen, eta Bernedok, alkateorde gisa, bat egin zuen. Gatazka hori, Espainiako Gobernuak ardoaren gaineko zerga bat kendu nahi zuelako hasi zen, euskal diputatuek zerga-definitze zentralista hori “foruen” (Hitzarmen Ekonomikoaren) urraketa bezala jotzen zutelarik. Hala ere, mugimendu hauen atzean, 1933ko azaroan bozkatutako Euskal Estatutua, eskuineko Gobernuak blokeatuta zeukana, indarrean jartzea zetzan baita. 1934ko ekainean Gobernuaren eta euskal udalen arteko negoziazioek huts egin ostean, 1934ko uztailaren 5ean, Bilbon burututako Asanblada batean –Beasaingo alkatea bertan zelarik -, Gobernuarekin negoziatzeko Komisio bat aukeratzeko erabakia hartu zuten: Gipuzkoak eta Bizkaiak 20na ordezkari izango zituzten eta Arabak 12. Hauek zinegotzien arteko bozketa baten bidez aukeratu behar ziren, bozketa hori Udal guztiek abuztuaren 12an egitekotan geratu ziren, baina Gobernuak bozketa debekatu zuen, “Aldundiak ordeztu nahi dituzten ordezkaritza paralelo bat osatu nahi zutela” esanez.
Bernedok 1934ko abuztuaren 12ko bozketan parte hartu zuen, Gobernuarekin negoziatzeko. Beasaingo Udaleko zinegotzi guztiak (1931an dimititutako Emiliano Arbaizar errepublikanoa eta 1932an praktikoki parte hartzen ez zuen Dionisio Carrascal sozialista ezik) agertu ziren bilkura horretara. Hala ere, hamaika zinegotzietatik batek, Serafin Aranak, bozketa horrekin ados ez zegoela esan zuen. Serafin Arana Bernedoren bazkide zen negozioetan, eta zinegotzi moduan errepublikano bezala aurkeztu zen 1931an, baian ordurako, agian, eskuinera egin zuen Lerroux gobernuburuaren alderdiarekin identifikatzen zen. Bi bazkideak, beraz, politikaren alde banatan geratu ziren.
Bernedok, beste zinegotzi ezkertiarren moduan Jose Antonio Labadiaren alde bozkatu zuen Komisio horren parte izan zedin. Bozketa sesiora Alejo Beñaran Garin lotinanta, Beasaingo Goardia Zibileko burua joan zen, eta bozketa galarazi ez bazuen ere (Gipuzkoako zenbait tokitan poliziak galarazi egin zuen), informea bidali zion Tolosako Epaitegiari, eta epaitegi honek Urteaga alkatea deklaratzera deitu zuen, han atxilotu egin zutelarik. Gipuzkoako Gobernadorea k abuztuaren 16an Jacinto Urteaga kargugabetu egin zuen.
1934ko Urriko Iraultzan, Viktor Bernedok ez zuen parte-hartzerik izan, edo ez dago halakorik baieztatzen duen dokumenturik. Bai ordea Dionisio Carrascal Aguado zinegotzi sozialistak, zeina epaitua eta kartzelaratua izan zen.
Alkate
1936ko otsailaren 14ko hauteskundeak Fronte Popularrak irabazi ostean, 1934an kartzelaratutakoak askatzea eta kargugabetutako alkate eta zinegotziak beren posizioan ezartzea erabaki zuen. Amnistia lege hori otsailaren 21ean eman zen. Beasainen, amnistiaren osteko lehen osoko bilkura bi egun beranduago egin zen, otsailaren 23an. Alta, 1931an aukeratutako alkatea, Jazinto Urteaga, artean hil egin zen. Egoera honetan, zinegotziek Viktor Bernedo alkate berri izendatu zuten. Beraz, ez da zuzena 1936an alkate izateko aurkeztu zela eta aukeratua izan zela, nonbaiten hori agertu izan arren, izan ere, 1936an ez baitzen Udal-hauteskunderik. Aukeratu berritan, Bernedok mozio bat aurkeztu zuen, hildako Udal-kideak gogoratuz “biurteko beltzaren borreroak” deitoratuz, eta Dionisio Carrascal zinegotzi sozialista aske jartzea eskertuz.
Alkate zela, Bernedok laikotasunaren aldeko defentsa egin zuen, 1931-1934 garaian alkateorde izan zena baino gogorrago. Adibidez, haur-eskolak klerutzaren eskuetan egotea debekatu zuen (momentu horretara arte hala zeuden). Bestetik, 1936ko maiatzean, Udal-aurrekontuetan, Eliza subentzionatzeko aparteko kontu-saila kentzea ere onartu zuen Beasaingo udalak.
Bernedoren hezkuntzarekiko konpromisoa ez zen soilik laikotasunera mugatu, adibidez, 1936ko maiatzean, berak zuzendutako Udal-taldeak Garinen eskola berri bat egiteko konpromisoa hartu zuen, baita ere nahiko bideratuta utzi, Gipuzkoako Aldundiarekin gestio-lan batzuk egin ostean. Hauxe, Beasaingo Alderdi Sozialistaren errebindikazio zahar bat zen. Hala ere frankismoaren etorrerak, eskola hau irekitzeko asmoa galarazi zuen.
Eskolekin jarraituz, Beasaingo herrigunean egin zen eskola-eraikin berriarekin zer egin izan zen. Arazo hau 1931ko Udal-taldearen garaietatik zetorren: Alderdi Sozialistaren arabera, eraikin horretan eskola bateratu berri bat eraiki behar zen, eta beste joeretako zinegotziak eraikin horretara Udal-eskoletako maila batzuk, batez ere eskolaurrekoak sartzearen aldekoak ziren. Manuel Perezek zuzendutako eskuineko Udalak ez zuen arazo hau konpondu, nahiz eta eraikin horretan eskola berria ez egitea erabaki zuen. Bernedori tokatu zion arazoa konpontzea, eta alkate honen nahia, jakin bezala, eraikin horretan eskola berria egitea izan zen. 1936ko martxoan eraikinean eskola-patioa egin zuten.
Langileen ongizateari zegokionez, Bernedok zuzendutako Udalak burdinbideetako langileentzat etxe berri bat egiteko asmoa izan zuen, ordura arte zeuden “Karola” etxea baino modernoagoa. Aurreko Manuel Perezen peko Udal eskuindarrak, proiektu horretarako 67.786 pezetako aurrekontua ezarri zuen. 1936ko apirilean hasi ziren negoziazioak, baina ez zuten adostasunik lortu, izan ere, RENFEk lursail handiegia –eta beraz, garestiegia- eskaini baitzuen, eta Udalean trukean lursail merkeago bat erostea eskaini zuen. Frankistak Beasainen sartzeak proiektu hau bertan behera utzi zuen.
Bernedoren alkatetzaren garaian, oraindik langabeziaren arazoa puri-purian zegoen, nahiz eta alkatea saiatu zen lan gehiago lortzen, kontratu publikoen bidez. Jakin badakigu Beasaingo Udala saiatu zela kontratu publikoak lortzen. Langabeziaren arazo honek, gainera, nolabaiteko desadostasuna eragin zuen, bai langileen artean zein langileen eta Udalaren artean: izan ere, CAFetik botatako langile batzuk euren herrietara itzuli ziren, eta beste batzuk Beasaingo Udalaren lan poltsan zeuden apuntatuta. Legeak (Laneko Oinarrien 29. artikuluak) enpresan onartzeko antzinatasunari ematen zion lehenespena, eta noski, langile batzuek –langabezian geratu ostean Beasainen geratu zirenak eta Udalaren Lan Poltsan izena emanda zeudenak- ez zeuden horrekin ados. 1936ko ekainean, 100 bat langabe kontzentratu ziren Beasainen “Lana nahi dugu!” oihukatuz. Hala ere,  langileek esan zuten “gure protestak ez doaz Beasaingo Udalari zuzenduta, badakigulako honek ahal duena egiten duela, baizik eta Gipuzkoako Aldundiari eta Espainiako Gobernuari, hauek euren eskuetan dagoena egin dezaten”. Ematen duenez, Bernedoren ahaleginak langileek apreziatu egiten zituzten. Ahalegin horien artean, Salbatoretik Garinera egiteko proiektuan langabeak kontratatzea izan zen beste bat.
Hirigintza proiektuen artean, Udalak, 1936an pilotalekua berriztea erabaki zuen, langabeak kontratatuz (erabaki hori 1934an hartu zen, abian 1935ean zehar agindu zuen Udal-eskuindarrak ez zuen exekutatu). 1934an onartutako, baina 1935an blokeatutako beste lan bat egitea erabaki zuen Bernedok: Lazkaorako pasabidean zubia egitea. Beste alde batetik, abere-hiltegi baten ondoan plaza bat egitea eta Oria ibaiaren inguruko hormak handitzea erabaki zuen (halere halako proiektu asko albo batera utzi zituzten frankistek). Garrantzia gutxiagoko erabakien artean, Fermin Galan kaleko (egun, Nafarroaren Etorbidea) espaloietan baldosak jartzea erabaki zuen Udalak.
Hala ere, esan behar dugu Viktor Bernedoren alkatetza ez zela politikoki sektarioa izan, adibidez, 1936an, Goierriko Alkartasuna kooperatiba ludikoak (batzokia kudeatzen zuen kooperatibak) antolatutako pilota partida batzuk subentzionatu zituen.
Proiektatuko Euskal Estatutua ere babestu zuen Bernedok zuzendutako Udalak, Gipuzkoako Udal guztiak bezala, Estatutua indarrena jartzeko (Estatutua 1933ko azaroan izan zen erreferendumean bozkatua) kanpainan parte hartuz.
Uztailaren 18ko Estatu-kolpearen ostean (Donostian uztailaren 20an altxatu ziren kolpistak), Beasainen Defentsa-Komite bat osatzea erabaki zuten. Defentsa-Komite hau Errepublikaren aldeko indar guztiek osatu zuten (jeltzaleek baita ere, Udalean ez bazeuden ere), eta praktikan Beasainen agintea hartu zuen. Antza denez, Viktor Bernedo ez zen komite horretako kide, burua Ignacio Cortes Ceballos, Izquierda Republicanako kidea zelarik. Halere, Beasaingo gertaerak ikertu dituen Kortazar-Billelabeitia historiagilearen arabera, Komite horri buruzko datuak dakartzaten dokumentu guztiak frankistek (Beasaingo Udal frankistak edo FET-JONSen Informazio Zerbitzuak) ematen dituzte, beraz, kontuz hartu beharreko datuak dira –Cortesek, adibidez, ukatu egin zuen Komite horren buru izan zenik -. Defentsa-Komite horrek beasaindar eskuindar batzuk atxilotu zituen, hauek eskuindar kolpisten alde matxinatu ez zitezen –armak pilatzen eta ezkutatzen bazeuden, eta are talde paramilitar bat sortu eta entrenatzen ari ziren -. Hala ere, aparteko tratu txarrik ez zuten sufritu eskuindar hauek, eta berez, frankistak Beasainen sartu aurretik, ezkertiarrek aske utzi zituzten. Viktor Bernedok osasun-bermea eman zion atxilotutako bati, Jose Mendia Lasari. Eta hala izan zen, Beasaingo eskuindarrak Francoren tropak sartu aurretik askatu baitzituzten. Gerora (Bernedo kartzelan zela), alkate frankista bik (Jose Luis Guridik eta Martin Esnaolak) Viktor Bernedo “populazioaren artean bonbak zabaltzeaz” akusatu zuten, baina ez dago horren frogarik, beste inolako lekukok ez du datu hori baieztatzen.
Uztailaren 27an frankistak sartu ziren Beasainen, 35 bat pertsona erailez, eta horren bestez bukatu zen zilegizko agintea Beasainen. Alkate-aldi laburra izan zen Bernedorena, bost hilabete pasatxo iraun zuena; baina ikusi dugun moduan, iniziatibez betea. Momentu honetara arte, Beasaingo alkate izatera iritsi den PSOEko kide bakarra dugu Viktor Bernedo.
Erbesteko Udala
Viktor Bernedok, uztailaren 26an, kolpistak Beasainen sartzearen bezperan, Azpeitira ihes egin zuen. Uztailaren 27an altxatuak Beasainen sartu ziren eta 35 bat pertsona hil zituzten bertan. Uztailaren 28an Pablo Cayuela lotinant-koronelak Udal errepublikanoa kargugabetua zuen, eta uztailaren 29an, bere ondoko Alberto Ruiz Morionesek Udal berria izendatu zuen, Jose Luis Guridi alkatearen pe eta zinegotzi karlisten gehiengo bat zuelarik.
Azpeititik bere jaioterri Elgoibarrera egin zuen Bernedok, baina handik segituan Donostiara joan omen zen, Aldundiaren egoitzan “Beasaingo udal antifaxista” eratu zela esan zioten, honen buru izatera hara joan zelarik. Bernedorekin batera, eta betiere epaiketa militarretatik hartutako datuak –beraz kontuz hartzekoak- aintzat hartuz; Komite honen kide izan ziren baita Severiano Azpeitia (1936an alkateorde zena, errepublikanoa), Pedro Lasa (1936an zinegotzi zena, sozialista), Restituto Garcia (Beasaingo UGTko buruetako bat, eta antza denez, Defentsa Komiteko kide), Juan Aramburu (Izquierda Republicanako kide eta antza denez Defentsa Komiteko kide), Segundo Lozares (aguazila eta antza denez Defentsa Komiteko kidea) eta Francisco Donazar (gauzaina eta antza denez, Defentsa Komiteko kidea). Frankistek, Bernedoren kontrako epaiketan egin zuten akusazio bat, Udal honen izenean Aurrezki Kutxati k 5.000 pezeta ateratzea izan zen, bere arabera soldatak ordaintzeko egin zuen hori –beraz, modu batean, bere Udalaren zilegitasuna mantentzeko-. Udal hau, irailean errepublikanoek Donostia ebakuatu ondoren Deban, Getxon –Neguriko Partikular kaleko 6. zenbakian, Ordiziako udal antifaxistarekin batera- eta Bilbon ezarri zen. Bernedo Bilboko Castaños kalean bizi izan zen 1937ko ekainaren 20an atxilotu zuten arte. Bere aurkako epaiketan esan zuten moduan, Bilbon geratu zen bere kideak Santanderrera joan ziren artean.
Atxiloketa, epaiketa eta kondena
Viktor Bernedo 1937ko ekainaren 20an atxilotu zuten Bizkaiko Bjilantzia eta Ikerketako kide bik, Martin Esnaolak eta Juan Miguel Echeverrik. Esan dugunez, bera kartzelan zela, Jose Luis Guridi alkateak, 1937ko uztailaren 13an, 1938ko martxoaren 29a n eta 1940ko urtarrilaren 10ean egindako hiru txostenetan, Bernedo Beasaingo errepublikazaleen armak eta bonbak banatzen aritu zela esan zuen. Artean, Bernedo kartzelan zegoen, beraz, pentsa dezakegu alkate frankistak egindako salaketa-txosten horiek bere kontrako zigorrean pisuren bat izan zutela. Martin Esnaola zinegotziak (gero, 1941 eta 1949 urte artean alkate izan zenak), ere, zehaztu gabeko data batetan idatzitako txosten batetan akusazio hori errepikatu zuen. Ez dago akusazio hori baieztatzen duen lekukotzarik.
Viktor Bernedo 1937ko uztailaren 20an heriotz-zigorra jasotzera kondenatu zuen Bilboko 1. Zenbakiko Epaile Militarrak, matxinada militarrari laguntzea egotzita, “arrisku sozialaren” eta “transzendentziaren” lazgarriak ezarriz. Hala ere, 1937ko uztailaren 31n, zigor hori 30 urtetako kartzela-zigorraz kommutatu zitzaion. Beraz, zenbaitek hala zabaldu badute ere, ez zen fusilatua izan –Gipuzkoako Batzar Nagusiek akats hori errepikatu zuten 2011an egin zen omenaldi batean-.
Bernedo lehenik Segoviako kartzelan egon zen, eta gero Ferrolen. 1943ko urtarrilaren 4an, bere zigorra 12 urteko kartzela-zigorraz kommutatu zuten, horrek 1949an askatzeko utzi zuen. Hala ere, gaixotasuna medio, 1944ko ekainean Bilboko San Simon kartzelara lekualdatu zuten. Osasun txarra medio, 1944ko bukaeran aske utzi zuten. Viktor Bernedo Beasainen hil zen 1944ko abenduaren 17an.
Pertsonaren kontrako zigorrez gain, zigor ekonomikoa ere pairatu zuen Bernedok: guda garaian Bernedoren fabrika militarizatu egin zuten, han, zenbait herritarren lekukotzen arabera, bonbak egiten zituzten, Aguado deitutako pertsona baten ardurapean. Enpresa militarizatu arren, ez zioten kendu, eta bere familiak eta Arana familiak batera eraman zuten 1967an itxi egin zen arte, Jose Zufiaurrek kontatzen duen arabera.
Familia
Bere gurasoak Benito Bernedo eta Ursula Zubiaurre izan ziren. Viktor Bernedo Jacoba Ansola Zabalarekin ezkondu zen. Bikote honek hiru alaba izan zituen: Basilia Bernedo Ansola, Hipolita Bernedo Ansola eta Benita Bernedo Ansola.
Oroimena
Beasaingo Udalak, 2001ko azaroan, Bernedoren fabrika zegoen eta orain anbulategia eta aparkaleku bat dagoen guneari Bernedoenea izena jartzea erabaki zuen.
Beasaingo memoria historikoa lantzeko tokiko taldeak, urtero 2012an hasita, uztailaren 27an Beasaingo fusilatuak eta erailak gogorarazten dituen ekitaldi bat antolatzen du. Ekitaldia, esan bezala, hildakoengan zentratzen bada ere eta Bernedo hala izan ez bazen ere, Errepublika-garaiko azken Udalaren burua zela eta demokratikoki aukeratutako Udal hori indarrez kendu zutela ere gogorarazten dute.
Luis XIV.a Borboikoa
Luis XIV.a, Louis XIV eta bataiatzean Louis-Dieudonné (Saint-Germain-en-Laye, Frantzia, 1638ko irailaren 5a – Versailles, Frantzia, 1715eko irailaren 1a), Frantziako eta Nafarroako erregea izan zen. Luis XIII.aren semea eta ondorengoa izan zen. Luis Handia (Louis le Grand, batzuetan Le Grand Monarque) izenez ere ezagun zen, baita Eguzki Erregea (frantsesez Le Roi Soleil) izenez ere. Izan ere, planetak Eguzkiaren inguruan biratzen diren bezala, Frantziak eta gorteak ere erregearen inguruan biratu beharko lukete. Ondorioz, Apolo Heliosekin, Eguzkiaren jainko erromatar-greziarrarekin, lotu izan zaio. Arteen sustatzaile gisa ere lotura hori egokia zen, Louis Apolo Musagetes, Musen burua alegia, baitzen.
Bizitza
Tronura bosgarren urtebetetzea baino 5 hilabete lehenago iritsi zen, aita hil zitzaionean, eta Ana Austriakoa ama izan zuen erregeorde, Mazarin kardinalaren laguntzaz. Gobernuaren benetako kontrola Mazarin kardinalaren heriotza arte ez zuen eskuratu, 1661ean. Heriotza arte izan zen errege, 77 urte betetzear zegoela. Honela, bere agintaldia 72 urtetan, 3 hilabetetan eta 8 egunetan zehar hedatu zen, orain arte dokumentatutako Europako erregealdirik luzeena.
Hasierako urteetan haietan Frondako istiluei aurre egin behar izan zieten. Absolutismoaren ideologian eta Paris hiriaren beldurrez hazi zuen amak, eta Mazarinek estatu gaiak irakatsi zizkion. Westfaliako hitzarmenak (1648an, Alsazia Frantziako erresumaren barnean geratu zen) eta Pirinioetako bakeak (1659, Faisaien uhartea) eragin handia izan zuten Luis XIV.aren kanpo politikan. Pirinioetako bakeak zuzeneko ondorioak izan zituen Espainiako eta Frantziako erresumetan: Pirinioetako muga neurri handi batean zehaztu ondoren, Luis XIV.ak (Mazarinen bitartez) Nafarroa Garaiari uko egin zion eta, Rosselló Frantziako erresumaren barnean geratzen zela, Hego Katalunia ere Espainiako lurraldetzat onartu zuen. Horrez gainera, Luis XIV.a Maria Teresa Espainiako printzesarekin ezkonduko zen. Horren guztiaren truke, Espainiako koroak Europan gutiziatzen zituen lurralde guztiei uko egin behar zien.
1660. urtean Maria Teresarekin ezkondu zen Donibane Lohizunen (Hondarribian egin zen ezkontza horretako lehen meza). Mazarin hildakoan (1661), Luis XIV.ak Nicolas Fouquet finantza arduraduna preso hartu zuen. Modu horretan erakutsi nahi izan zuen Frantziako nagusi zein zen. Handik aurrera bere esku hartu zituen ahal guztiak, ministroak haren aginduen eragile soil bihurtu ziren eta estatu arazoetatik bazter utzi zituen familia eta amoranteak. Frondako matxinada ez baitzuen ahazten, eginkizun militarrez beste zeregin berezirik gabe utzi zituen nobleak, eta parlamentuei ahalak kendu zizkien.
1672an Versaillesen hartu zuen bizilekua eta handik bideratu zuen bere politika, administrazio zentralizatuan, poliziaren kontrolean eta, kanpo aldean, konkista militarretan oinarritua.
Erregealdian, Frantziako boterea eta influentzia Europan areagotu zuen. 1667an Herbehereetako konkista hasi zuen, Filipe IV.a Espainiakoa hil ondoren Maria Teresa emazteari zegokiola eta, baina Holandak, Ingalaterrak eta Suediak osatutako aliantza hirukoitzak bidea eragotzi zion (1668, Akisgrango hitzarmena). 1672an Holandaren aurkako gerra hasi zuen eta, Ingalaterrarekin hitzartu eta Suediaren eta alemaniar printzerriak neutral izatea lortu ondoren, jaun eta jabe geratu zen Nimegako bakearen ondoren (1678-1679, Herbehereek bereari eutsi zioten eta Espainiak betikoz utzi behar izan zion Franche-Comté Frantziako koroari).
Bestalde, luze jo zuen (1673-1693) Luis XIV.aren, Frantziako apezpiku gehienak lagun zituela, eta aita santuen arteko auzi batek, erregalien auziak (Affaire de la Régale). Erregeek hutsik zeuden apezpikutegietako hobariak jaso ahal izateko zuten eskubidea zen erregalia (XII. mendea baino lehenagokoa) eta aspaldian horrelakorik baliatzen ez zen arren, Luis XIV.ak indarrean ezarri zuen, Bossuet teologoa lagun zuela.
1685ean, protestanteen eskubideak babesten zituen Nantesko ediktua balio gabe utzi zuen eta Frantziako protestante askok Prusiara eta Herbehereetara alde egin zuten. 1688an Ingalaterrak, Espainiak, alemaniar printzerri batzuek, Holandak eta Suediak Augsburgoko liga osatu zuten Luis XIV.aren aurka eta, Bederatzi Urteko Gerraren ondoren, 1697an Luis XIV.ak hitzarmen bat sinatu behar izan zuen: Rijswijkeko bakea. Espainiako Ondorengotzaren Gerrak (1701-1713) guztiz ahitu zituen Frantziako finantzabideak, Frantziako koroak Utrechteko (1713-1715) eta Rastadteko (1714) hitzarmenetan ezer galdu ez zuen arren.
Frantziako eszenatoki politiko eta militarra izen nabarmenez bete zuen: Mazarin, Fouquet, Colbert, Michel Le Tellier, Louvois, Le Grand Condé, Turenne, Vauban, Villars edo Tourville. Nagusitasun politiko horretaz gain, garai honetan Frantziak kulturaren urrezko aroa ere jo zuen, Molière, Racine, Boileau, La Fontaine, Lully, Le Brun, Rigaud, Louis Le Vau, Jules Hardouin Mansart, Claude Perrault edo Le Nôtre gisako figurekin.
Estatu zentralizatua hiriburutik gobernatua lortzeko arrakastaz lan egin zuen Luis XIV.ak, artean Frantzian bizirik zegoen feudalismo zatikatua erauzteko, eta, honela, estatu modernoa sortzeko. Ahalegin horien ondorioz, Luis XIV.a errege absolutuaren eredua bilakatu zen. "Estatua neu naiz" (L'État, c'est moi) aipua egozten zaio, baina seguruenik apokrifoa da esana, 18. mendeko bukaerako aipuetan agertzen baitira lehen erreferentziak.
Politikatik kanpora, Luis XIV.aren garaian biziki indartu zen Frantzian artea eta literatura. Erregearen gustuaren araberako klasizismoa nagusitu zen, Europan barrokoa gailen ageri zen garai hartan, eta literatura moldeak arau klasiko estu batzuei lotu ziren, Europako besteetan ez bezala.
Gobernua eta administrazioa
Luis XIV.ak berak gobernatzen bazuen ere, zenbait laguntzaile nahitaezkoak zituenez, burgesen artean hautatu zituen. Laguntzaileen leialtasuna ziurtatzeko berriz, noblezia tituluak, ohoreak eta ondasunak eman zizkien. Hona zeintzuk ziren gobernu erakunde nagusiak:
Azkeneko hau, kantzelaria buru zuen batzar bat izaten zen, ministroz, estatu idazkariz eta magistratu profesionalez osatua. Estatu Kontseiluak ondoren aipatzen diren eskumenak zituen: administrazio arlokoak –batik-bat zenbait finantza arazo–; legegintza arlokoak –Kontseiluaren dekretuak, ediktuak eta ordenantzak egiten zituen–; eta batez ere, justiziaren arlokoak.
Ekonomia politika
1661ean, Jean-Baptiste Colbert Ogasuneko intendente izendatu zuen Luis XIV.ak. Erresuma guztiko administrazioaz arduratu zen, atzerriko eta militar arazoez salbu. Postu hartatik, ondasun askoren jabe egin izanaz gainera, bere ahaideak jarri zituen Estatuko eta Elizako posturik erabakigarrienetan, eta ezkontzen bidez, Frantziako goi nobleziarekin ahaidetzea lortu zuen. Colbertek estatuan lortu zuen postua, bere familiak mendetan zehar garatutako estrategiaren emaitza zen, edozein egoeratara egokitzeko prest baitzeuden familiaren ongizatea eta hedakuntza lortzeko. Lehen urteetan, 1660tik 1672ra, Colbertek lortu zuen Ogasuna antolatzea eta aurrekontu orekatuak ziurtatzea. Horretarako, kontuak zorrotz eramateaz eta karguak gutxitzeaz gainera, arrazoizko zergak ezarri zituen. Estatuaren kargak arintzeko, Richelieu eta Mazarinoren garaian estatuari egindako maileguen interesak murriztu, eta zenbait kasutan, ezabatu ere egin zituen.
Holandako gerrarekin etorri ziren finantza arazoak eta bere hartan jarraituko zuten aurrerantzean. Hiru ziren, batez ere, gastuen gorakadaren arrazoiak: erregeak Europan zuen politika erasokorra, Versaillesko jauregiaren eraikuntza, eta Gorteko gastuak. Hala, aurrekontuetako defizita arau bihurtu zen. Egoera horri aurre egiteko, Colbertek zergak igotzea erabaki zuen, bai zerga arruntak eta bai apartekoak, nola ziren, karguen salmentak, partikularren arteko maileguak, erregearen ondarearen zenbait besterentze, eta monopolio berriak: tabakoa eta paper tinbratua, adibidez.
Eskulangintza produkzioa hobetzeko eta gehitzeko, Colbertek arautu eta babestu egin zuen sektore hori. Zenbait eskulangintza pribilegiodun ere sortu ziren, batez ere esportaziorako lan egiten zutenak. Frantziako manufakturen babesa berriz, 1667an gauzatu zen, urte hartan aduana tarifa berri bat sortu baitzen Frantzian sartzen ziren atzerriko produktuak zamatzen zituena. Produktu horiek Ingalaterratik eta Holandatik zetozen gehienak eta neurriaren ondorioa, praktikan, atzerriko manufakturak debekatzea izan zen.
Handik gutxira, Nimegako itunaren ondoren, aduana tarifak bertan behera uzi beharra izan zen. Itun harekin amaitu zen Frantziaren eta Holandaren arteko gerra. Ogasun publikoak Frantziako ekonomiari eusteko zituen zailtasunak alde batera utzita, beste arrazoi asko zeuden 1672tik aurrera colbertismoak lur jotzeko. Lehenik, erresuma barruko aurkakotasuna; bigarren, atzerriko lehiakideen indarra: Ingalaterrak eta Holandak manufaktura hobeak eta merkeagoak ekoizteaz gainera, banku eta ontzidi indartsuak zituzten; eta hirugarren, Europa osoa jasaten ari zen ekonomia eta demografia beheraldia.
Nafarroako errege gisa
Bere aurrekoek bezala, Frantziako eta Nafarroako errege gisa agertu zen beti Luis XIV-.a (agiriak sinatzeko orduan: Louis, par la grace de Dieu, roy de France et de Navarre). Izenen hurrenkeran, Nafarroako Luis III.a izango zen, 37. erregea Nafarroako erregetzan.
Luis XIV.aren biografiako bi puntu inportante Euskal Herrira lotuta egon ziren, 1659an Pirinioetako Bakea sinatu zen Bidasoa ibaian, Konpantzia edo Faisaien Uhartean; eta hurrengo urtean, hain zuzen ere aurrekoan egindako akordioagatik, Maria Teresa Austriakoarekin ezkondu zen Donibane Lohizunen Jondoni Batixta elizan, Hondarribian egin zelarik ezkontza horretako lehen meza.
Alderdi formaletan Nafarroako erregetza eta erresumaren izaera teorikoa errespetatu izan zuen Luis erregeak. Pirinioetako Bakeak ez zuen Nafarroaren subirautza edo osotasunaz ezer esaten, baina praktikan Espainia eta Frantziaren arteko muga definitu zuen hurrengo mendeetarako, Nafarroa Garai eta Beherearen bereizketa indartuz.
Formalitateari jarraiki halaber, 1648an Luisek Frantziako Estatu Orokorrak deitu zituenean, Nafarroako Estatu Orokorrei ere Parisera ordezkaritza bidaltzeko agindu zien. Aginduari muzin egin zieten nafarrek, eta azkenean beste deialdi bat egon 1651ean non agindua barik, gonbidapena luzatu zuen erregeak. Azkenean Estatu Orokorrak ez ziren batu, eta hor geratu zen kontua.
Luis XIV.aren agintaldiaren hasieran, bestalde, Bearnoren alde Nafarroak galduta zituen eskuduntza batzuk berreskuratu ziren. 1639. urtean auzi judizialak epaitzeko seneskalgo bat sortu zen Nafarroa Beherean, bertako justizia bertan ebazteko (Donapaleun), eta ez aurreko hamarkadetan bezala Pauen. Honek, bestalde, itzultzaile beharra ere aurrezten zuen. Nolanahi ere, errekurtsorik bazen, Paurera zihoan auzia jarraian.
Kanpo politika
Luis XIV.aren kanpo politikaren jomuga Frantziako erregearen aginpidea eta aintza munduari erakustea zen. Europako gainerako potentziekiko gatazkak etengabeak izan ziren: 1667an Itzulpenerako gerra izenekoa izan zuen Espainiaren aurka, eta Flandriako zenbait plaza beretu zituen Frantziak; hurrengo urtean (1672 ?) Holandaren aurkako gerra hasi zen, 1675 (1678 ?) arte luzatuko zena; 1684an Regensburgeko su etena sinatu zen, zeinaren indarrez, Espainiak hogei urtetarako uzten baitzizkion Frantziari Luxenburgoko gotorlekua eta Herbehereetako zenbait herri. Tregoa hark markatu zuen Frantziaren hedakuntzaren goren puntua; 1693tik (1688 ?) 1697ra Bederatzi Urteko edo Augsburgoko Ligaren gerra izan zen.
Ryswickeko bakearekin (1697) jarri zitzaion lehen balazta Luis XIV.aren konkista politikari.
Europaren aurkakotasunak eta Frantzia beraren nekeak eraginda, orduantxe amaitu zen Frantziaren nagusitasuna. Aurrerantzean, beste bi potentziak hartu zuten protagonismoa, Ingalaterrak eta Austriak; eta azkenik, 1702tik 1713ra, Espainiako Erregetzarako gerra gertatu zen.
Holandaren aurkako gerra
1675an hasi ziren elkarrizketak Nimegan, bakea lortzeko xedearekin. Frantziaren eta Probintzia Batuen artean zenbait itun egin ondoren, azkenean izenpetu zuten bakea. Holandak, lurralderik ez galtzeaz gainera, bere produktuak Frantzian sartzea eragozten zuten 1667ko aduana tarifak indargabetzea lortu zuen. Espainiak ordaindu behar izan zituen gerrako gastuak eta Franche-Comté, Artois, Cambrésis eta Flandriaren zati bat entregatu behar izan zituen. Orduan finkatu eta berretsi ziren Frantziaren ipar eta ekialdeko mugak, Mediterraneoan zuen nagusitasuna, Espainiako ontzidiaren gainbehera eta Frantziaren arbitro papera Europan.
Espainiako Erregetzarako gerra
1702an hil zen Espainiako Karlos II.a erregea, ondorengorik utzi gabe. Horrekin batera, Espainiako erregetzarako borroka lehertu zen Europan. Frantzia eta Austriaren artean sortu zen gatazka. Luis XIV.ak bere biloba Filiperentzat nahi zuen Espainiako tronua, eta Leopoldo I.a Austriako enperadoreak, berriz, bere seme Karlos artxidukea nahi zuen Espainiako erregetzan.
Karlos II.aren testamentuak Filipe Anjoukoa, Luis XIV.aren biloba, izendatzen zuen bere oinordeko, baina Espainiako koroa zatitzea debekatzen zuen. Luis XIV.a Europako potentziekin hitz hartuta zegoen, Filipek Espainiako tronuan esertzea lortzen bazuen, uko egingo ziela Espainiako zenbait lurralderi. Baina testamentua onartzeak hitzarmena haustea esan nahi zuen. Europako estatu gehienek onartu zuten Anjouko Filipe Espainiako errege izatea, Filipe V.a izenarekin, baina Austriako enperadorea ez zegoen konforme. Eta hala piztu zen gerra. 1713-1714an izenpetu zen Utrechteko bakea. Haren indarrez, Filipe V.ari aitortzen zitzaion Espainiako errege izateko eskubidea, baina, ordainetan, Austriari entregatu beharra zeuzkan Herbehereak eta Italiako jabetzak, eta Ingalaterrari merkataritza abantaila handiak eman behar izan zizkion Espainiaren agintepeko Ameriketan.
Hurrengo urtean (1715ean) hil zen Luis XIV.a. Eguzki Erregearen heriotzako orduan, Frantziak bere mugak sendotuak zituen, Borboi bat ezarria zuen Espainiako tronuan eta aro distiratsua bizi zuen zientzien eta arteen arloetan: sekulako ospea zuten Europan, hala hizkuntzak, nola idazle eta artistek. Baina horrekin batera, hogeita bost urtez etengabe gerran egon izanaren eraginez erabat akituta zegoen Frantzia.
Coclois
Coclois Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Coclois udalerrian erroldatutako biztanleak 184 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 73 etxebizitza zeuden, 67 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 71 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 67 etxebizitza nagusietatik 47 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 4 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 49 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 106 ziren, horien artean 83 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 83 pertsona aktiboetatik 76 lanean zeuden (41 gizon eta 35 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Coclois udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 184 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.164 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Coclois udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 300 hektarea erabiltzen.
Sortzez Garbiaren eliza (Ongotz)
Eraikina
Erdi Aroko eraikuntza da, harriz egina, eta, ondoren, eranskinak ditu. Habearte bakarrekoa da, burualdea burualde zuzena du eta oinplano karratuko kanpandorrea oinaldean, eusteko horma-bular lodiekin. Sakristia kapera nagusiaren eskuinaldeari atxikita dago, oinplano angeluzuzenekoa da eta kanoi-gangaz estalita dago. Sarrera epistolaren aldeko hormatik egiten da, harrizko dobela handiak dituen erdi-puntuko arkudun atetik. Barrualdea kanoi-gangaz estalita dago (berreraikita), fajoien gainean, eta dorrearen behealdearekin bat egiten duen oinaldeko zatia apur bat zorrotza da.
Neoklasiko estiloko (XIX. mendearen hasiera) eta izaera herrikoiko erretaula nagusiak Petri eta Paulo apostolu santuen tailu handi bat gordetzen du erdiko horma-hobiaren alde banatan, eta koroatzean Xabierko San Frantzisko bat, nahiz eta lan zakarrak egin, XVIII. mendearen amaierako joerari eusten diotenak. Korupean harrizko bataiarria dago, zeinaren kopa eta euskarri zilindrikoa erliebean dauden pomekin ornatuta dauden.
Tornos
Tornos Teruelgo udalerria da, Jiloca eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 234 biztanle zituen.
Coclois
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Martin Arrada Kruzat
Martin Arrada Kruzat, (Iruñea, - Hego Txinako itsasoa, 1578ko ekainaren 12a) nafar misiolaria izan zen. Salamancan agustindar ordenatu eta Salamancako Unibertsitatean eta, agian, Parisko unibertsitateetan ikasi zuen. Kosmografo eta matematikaria izan zen eta Filipinetan aritu zen bere longitudearen neurketa egiten, garaiko gatazka iturri nagusia ebatziz. Andres Urdanetaren espedizioan Filipinetara misiolari joan zen eta indigenen alde egin zuen, espainiarren gehiegikeriak deitoratuz. Handik, 1575ean, Ming garaiko Txinara joan zen Jerónimo Marín kidearekin batera, Espainiak Txinara bidalitako lehenengo harreman diplomatikoan.
Gephyromantis decaryi
Gephyromantis decaryi Gephyromantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Mantellidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Martin Arrada Kruzat
Hainbat liburu idatzi zituen, tartean otomiera, cebuera eta txinerari buruzkoak, baita hizkuntza horietan erlijio katolikoari buruz ere. Bere lan zientifikoek ez dute biziraun, baina geografia, geometria eta matematikari buruz idatzi zuen. Txina eta Catay leku bera zirela aipatzen lehena izan zen eta Bering itsasarteari buruzko lehen aipamena ere egin zuen.
Marc Blucas
Marcus Paul Blucas (Butler, Pennsylvania, 1972ko urtarrilaren 11) aktore estatubatuarra da. Riley Finn Buffy the Vampire Slayer telesailean antzezteagatik ezaguna da.
Martin Arrada Kruzat
Familia eta gaztaroa
Martin Arrada familia noble batean jaio zen, eragin politiko handia izan zuen leinu batean. Arrada familia Nafarroako handiki lehenetako bat zen, erregeak ezin zuen erabakirik hartu eurekin kontatu gabe. XVI. mendearen hasieran familiak berriro ere botere maila bat eskuratu zuen eta Iruñera mugitu ziren. Martin Arradaren osabaren osaba, Martin izenekoa ere, Errege Katolikoen aurrean Nafarroako enbaxadore izan zen 1503-1504an, artean erresuma independentea zela, eta Leon X.aren aita-santuaren eskutik Martzillako monasterioko prioretza eta Arroitz eta Deikazteluko parrokiak, Olibako monasterioaren jabetza zirenak. Monasterio horren inguruan eratu zen familiaren botere-gune berria. Adriano VI.a aita santuaren eskariz Karlos I.ak Nafarroako erreinuko eliza-ordezkariak izendatu zitzakeen, eta Arrada familiak eskuratu zuen Olibako monasterioaren abatea izendatzeko eskubidea. 1526an Martin Arrada Artiedaren senide batek (Martin Arrada Arevalo) kargu hori eskuratu zuen eta, ondoren, kargua familian geratu zen eta Martin Arrada Kruzatek aukera handia zuen kargu hori jasotzeko.
Bestetik, amaren familia Kruzat leinukoa zen, Nafarroako Erresuman botere handia lortu zuen familia. Bere amaren familia Frantzisko Xabierkoarekin lotuta zegoen, eta misiolari ugari eman zituzten, adibidez Juan Kruzat, Espainia Berrian agustindar misiolaria izan zena.
Zalbaren arabera, hamaika urte zituela familiak Martin eta bere anaia Juan Parisera bidali zuten hezkuntza jasotzera. Bertan bospasei urte eman zituzten, latina, greziera, matematika, geografia eta astronomia ikasten, eta badirudi azken hauetan bereziki ona zela. Hala ere, datu hau ezbaian jarri da, eta baliteke bere izen bereko aitona izatea Parisen ikasi zuena. 1550ean Frantziatik itzultzea eskatu zien familiak, iturri batzuen arabera Nafarroako Unibertsitatea sortzeko aukera zegoela, eta beste batzuen arabera Espainiaren eta Frantziaren arteko erlijio-gerra berehalakoa zelako. 16 urterekin jaso zuen Uxueko prioratoa eta Olibako monasterioko etorkizuneko ardura prozesu ilun baten ostean. Adinez txikikoa izanda, aita-santuaren baimena behar zuen horrelako kargu bat izateko, eta familiak buldak erakutsi zituen horretarako, garaian zegoen ustelkeriaren adibide bat. Hala ere, aita santuen ondorengotzan izan ziren arazoen ondorioz, 1550 eta 1564 artean Olibako monasterioa abaterik gabe geratu zen, justu berarentzat gordeta zegoen lekua, eta Nafarroan ustelkeria adibide horiek Errege Kontseiluraino iritsi ziren eta ikerketa bat abiatu zen, hautaketa ezeztatu zuena. 17 urterekin, familiak kolpe hori jasota, Salamancako Unibertsitatera bidali zuten. Bertan ikasi zituen matematika, geometria eta kosmografiari buruz, garaian indartzen ari ziren zientzia berriak; izan ere, itsasoan non zeunden kokatu ahal izatea hil ala biziko gaia zen Esplorazioaren Aroaren hasiera horretan.
1557an aita hil zitzaien eta 1560an bere anaia Juanek pentsio bat eskatu zuen bere aitaren zerbitzuen ordainetan. Ez zieten eman argudiatuz Iruñean zuten etxeaz gain, beste bat zutela Taxoaren, semeak Salamancara bidali ahal izan zituela eta, kleroko askok bezala, Martin Arradak Deikazteluko elizako diruaren laurden bat jasotzen zuelako.
Mexiko
1553ko abuztuaren 20an Salamancako San Agustinen komentuan sartu zen eta 21 urte zituela ordenatu zen. Hurrengo bi urteetan teologia ikasten jarraitu zuen baina laster erantzun zion Mexikora joateko deialdiari. Familiak aurre egin zion eta bere anaia ere joan zen berarenganaino ekiditen saiatzeko, baina 1557an Mexikora iritsi zen. Bertan, harriduraz hartu zuten beste fraideek, astronomian eta matematikan zituen ezagutzak nabarmenduz.
Mexikoko San Pablo eskolan, oraindik amaitu gabe zegoena, Alonso de Veracruzek liburutegi handi bat sortu zuen, artxibategi kartografiko batekin eta nabigazio instrumentu askorekin Bertan egon zen Arrada ikasten hainbat hilabetez. Nebrijak misiolariek gaztelania erabiltzen zutela esaten zuen arren, benetan gero joango ziren eremuan zeuden hizkuntzak ikasten zituzten fraideek. Honela, komunitateengana errazago iristen ziren eta, gainera, estatuaren presioa txikiagoa zen, hizkuntza ez zutelako kontrolatzen.
Martinek otomiera (hñähñú) ikasi zuen, ikasten zaila zen hizkuntza bat, homonimia asko eta sistema tonal bat duelako, gaztelaniaz aritzen ziren fraideentzat konplexua. Ikasketa horretan Sermones Morales izeneko lana idatzi zuen otomieraz, 1861an oraindik gordetzen zen lana, eta Arte de la lengua otomí izenekoa. Antonio de Acebedok 1589an idatziz utzi zuen Martin de Errada izeneko fraideak liburu horiek idatzi zituela. 1563ko dokumentuetan "otomiera hizkuntzako konfesore" gisa agertzen da.
Legazpi eta Urdanetarekin Filipinetara
Urdanetak Luis de Velasco errege-ordearekin eztabaidatu zuen argudiatuz Filipinak, ezbairik gabe, Portugalen lurralde zirela Zaragozako itunaren ondorioz. Bere proposamena Itzulbidaia ikertzea zen eta, ondoren, Ginea Berria hartzea Espainiarako.
1564ko otsailaren 9an Urdanetak bost agustindar aukeratu zituen bere bidaia egiteko, tartean Arrada, "matematikari, geometra eta astrologi handia, munduko handienetako bat, liburu bat idatzi duena nabigazioari buruz". Arradaren lan nagusia Zaragozako itunan adostutako antimeridianoa ondo finkatzea izango litzateke, garai horretako eztabaida geopolitiko nagusia ixteko helburuarekin; bestetik, espedizioak ez zuen mapa onik, eta horregatik Espainiak interes handia zuen Portugalen nabigazio mapak eskuratzen, erosiz edo lapurtuz, behar izanez gero. Arradaren medizio astronomikoetarako gaitasuna funtsezkoa zen mapagintza egin ahal izateko, eta horrek Espainiaren arazo politiko bat konpontzen zuen. Arradak 25 libururekin egin zuen bidaia, eta idazten jarraitu zuen betan zein Filipinetan. Euren itsasontzian, San Pedro, Miguel Lopez Legazpi, Urdaneta eta Andres Agirre fraidea ere bazihoazen. San Pablo itsasontzian Diego Herrera eta Pedro Ganboa agustindarrak zeuden.
Gaztelako agustindarren burua ez zegoen konposizio honekin ados, eta familiaren bidez saiatu zen presionatzen Martin ontziratu ez zedin. Gainera, espresuki eskatu zuen Txinara joan ez zedila. Gutuna, hala ere, itsasontzia atera baino beranduago iritsi zen Mexikora. 1564ko azaroaren 21ean atera ziren Navidad herritik. Itsasontzia atera eta lau egunera Audientziaren aginduak zituen gutuna ireki zuten, eta orduan jakin zuten misioa Filipinetara joatea zela. Agustindarrak haserretu ziren, Urdaneta zein Arrada ziur baitzeuden Velascorekin adostutakoa ez zela hori. Filipe II.a Espainiakoaren agindua zehatza zen: erlijiosoek zuten ardura konkistatzaileen jarrera gainbegiratzeko, eta bertakoen hizkuntza ikasi behar zuten, misio ebanjelizatzailean.
Cebu
Legazpiren espedizioa Filipinetara 1565eko otsailean iritsi zen, eta Cebu uhartera urte horretako apirilaren 27an. Kolonizazioa ez zen baketsua izan, nahiz eta hasieran saiakera hori egin zuten. Uhartean oposizioa aurkitu zuenean kostako herria erre zuen: 1.500 etxe suntsituz eta 500 bat pertsona hil ziren. Agustindarrek, Urdanetak barne, ez zuten ezer ere esan horri buruz. Errekuntza guzti horren artean, Cebuko Jesus Haur Santua aurkitu zuten kutxa batean, eta miraritzat hartu zuten. Estatua hau Magallaes-Elkano espedizioak utzi zuen bertan Humabon rajarentzako opari gisa, eta gaur egun ere gurtzen da Filipinetan, kristautasunaren irudirik zaharrena baita uharteetan. Andrés Agirrek euskaraz pentsatzen zuela eta gaztelaniaz gaizki moldatzen zela argi uzten duen esaldia idatzi zuen horri buruz: Para el cuerpo de Dios, Hijo de Santa María hallado has.
Ekainean bertan Urdaneta Andres Agirrerekin atera zen Itzulbidaia aurkitzeko, baita lortu ere. Cebun geratu ziren Diego Herrera (buru aukeratu zutena), Martin Arrada eta Pedro Ganboa. Lehen urte hauek oso konplexuak izan ziren eurentzat: hiru agustindarrak, Legazpi, Martin Goiti eta Mateo del Saz eta eurekin batera joandako hainbat veneziar, greziar eta frantziar marinel zeuden, guztiak gose. Legazpi kapitaina zenez, laster aurre egin behar izan zion altxamenduei, baina ezin zuen guztien aurkako zigorrik jarri, ez zirelako langile nahiko geratuko. Heriotza zigorra bat ezarri zuen eta Diego Herrera zein Martin Arrada izan ziren zigortutakoaren konfesore.
Neurketak
Martin Arrada Legazpirekin batera neurketak egiten aritu zen eta Panaira berarekin joan zen, baita Dumangas eta Otonera, kolonizazio lanetan aritzeko. 1568an Indiako erregeorde portugaldarrak misio bat bidali zuen Cebura, Gonzalo Pereira buru. Martinen esku egon zen portugaldarrak konbentzitzea Filipinak antimeridioanoaren espainiar aldean zeudenaz. Hala ere, elikagai faltak konpondu zuen egoera: portugaldarrek ihes egin zuten, ez zutelako zer jan. Honela kontatzen du Urdanetak :
Neurketa hauek izan ziren Espainiak erabili zituenak ez soilik Filipinak, baita ere Molukak euren lurraldearen barruan zeudela justifikatzeko. Baina ez hori bakarrik, Txinako kostaldea, Japonia, Brunei eta Javako eremu bat ere Espainiaren lurretan geratuko lirateke kalkulu horretan. Hala ere, espainiarrek ez zuten maparik eta, beraz, ez zekiten benetan eta zehaztasunez non zeuden. Interesgarria da, era berean, neurketa egiteko argitaratu berria zen Kopernikoren lana erabiltzea (1543an argitaratu zen), Europan ez bezala Filipinetan kasu egiten ziotenaren seinale. Gaur egun badakigu kalkulu hori ez zela zuzena eta Filipinak, argiki, Portugalen eremuan zeudela, baina Arradaren ospea hain zen handia, ezen portugaldarrek ere bere neurketa sinetsi zuten.
Ebanjelizazioa
1569an agustindar berriak iritsi ziren Cebura. Herrera Mexikora itzuli zen misiolari berriak erakartzeko, 1569ko uztailaren 8an Arradak idatzitako txosten bat eramanez Martín Enríquez errege-ordearentzat. Fraide berriak Ybalón eta Panayra bidali zituzten eta Arrada bakarrik geratu zen Cebun.
Hala ere, ebanjelizazio horrekin jarraitzeko dudak dituela adierazi zuen Arradak errege-ordeari idatzitako gutunean: ez zekitenez denbora luzez egongo ote ziren han, edo beste leku batera joan, ez ziren ausartzen bataiorik egitera.
Espainiarren gehiegikerien salaketa
Martín Enriquezi bidalitako gutuna da gaurdaino iritsi den bere testurik zaharrena. Ez da gehiegikerien salaketari buruz idatzitako testu bakarra, Herrerak Filipe II.ari eraman zion beste gutun bat ziurrenik ere berea delako. Ondoren, beste testu asko idatzi zituen gehiegikeriak horiek salatuz, horregatik historialari batzuek bigarren Bartolomé de las Casas bezala aipatu dute. Gutun horietan oso kritiko idatzi zuen kolonizazio moduen inguruan, eta bereziki Legazpiren gidaritzaren inguruan :
Errege-ordeari esaten dio militarrekin ezin dela lurralde bat kolonizatu. Behar dena langileak direla, bertan bizitzera geratu nahi duten pertsonak. Izan ere, militarrek ez dute inongo bizimodurik egin nahi, eta lurraldeak suntsitzen dituzte, bertan dauden ondasunak landu edo atera beharrean :
Bere hitzetan, espainiarrek eurak iritsi ez diren edozein herri etsaitzat dute, eta ez dute ulertzen lapurtzea eta hiltzea ez den besterik; honela, bertako herriak desagertzen ari dira eta cebuarrak mendian daude gotortuta. . Arradak Legazpiren destituzioa eskatu zion erregeari, izandako jarrera desegokiaren ondorioz.
Manila
Aurretik aipatutako gutunetan, behin eta berriz aipatzen dio Martin Arradak Espainiako errege-ordeari zein Filipe II.ari benetan interesgarria dena Txina konkistatzea izango litzatekeela. Bertan aberastasun ugari, hiri handiak eta urrea badaudela, askoz pobreagoak diren Filipinekin alderatuta. Legazpik, bestetik, argi zuen Molukak konkistatzea baldin bazen helburua, Cebu zela uharterik egokiena, baina Txinara salto egiteko Luzon zela uharterik interesgarriena.
1570eko ekainean Herrera Filipinetara itzuli zen agunstindarren probintzia ezartzeko baimenarekin. Hurrengo urteko ekainaren 24an Legazpik hiriburua Manilara eraman zuen, gaur egun Intramuros deitzen den eremura, eta Espainia Berriko eremu izendatu zuen, Mexikoren mende. Datuek, rajak, japoniar merkatariek eta Bruneiko sultanerriak antolatutako Maharliken Konspirazioak porrot egin ostean, bertako errege-familia exekutatu zuen Legazpik. Agustindarrak ziren misiolari bakarrak (1577ra arte) eta aurreko urtean zeudenekin alderatuta hirukoiztu ziren. 1569an Juan de Alva iritsi zen, 71 urte zituena eta Arradarekin bat egin zuen gobernuburuei egindako kritiketan. 1571ean Agustín de Alburquerque, Alonso de Alvarado, Jerónimo Marín, Francisco Merino, Juan de Orta eta Francisco Ortega agustindarrak batu zitzaizkien. Alburquerquek, Arradak bezala, Txinari buruzko interes berezia zuen.