cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Am A Man Of Constant Sorrow
2000. urtean Coen anaiek zuzendutako O Brother, Where Art Thou? filmako soinu bandan agertu izanak abesti hau mundu mailan ospetsu bilakatu zuen. Filma honetako bertsioa Soggy Bottom Boys musika taldeak jo zuen, aldiz George Clooney, John Turturro eta Tim Blake Nelson aktoreek preso iheslari-abeslarien paperak antzeztu zituzten.
Dent Blanche
Dent Blanche 4.357 metroko mendia da, Valais kantonamenduko Alpe Peninoetan kokatuta. Evolène udalerrian dago.
Lehenengo igoera 1862ko uztailaren 18an William Wigramek eta Thomas Stuart Kennedyk egin zuten, Jean Baptiste Croz eta Johann Kronigen gidarien laguntzaz.
Issel (Aude)
Issel Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.
Sufragio unibertsal
Sufragio unibertsala adinez nagusiak diren hiritar guztiei botoa emateko eskubidea eskaintzen diena da, horren bitartez parlamentuetan parte hartzen duten ordezkariak zein gobernuburuak aukeratzeko.
Botoa emateko eskubidea inori ukatzen ez dion hauteskunde sistema hau, Frantziar Iraultzako lehen aldietan lortu zenetik, borroka sozial eta politikoen ardatz nagusietakoa izan zen eta baita herri eskabideen lehenengo motorra ere. XIX. mendean gizonezkoen sufragio unibertsala bakarrik ezarri zen. Herririk gehienetan emakumeek ez zuten botoa emateko eskubidea lortu XX. mendean ondo sartu arte.
XX. mendeko urte luzeetan sufragismoaren borroka emakumeen eskubideen borrokarekin lotuta egon zenez, askotan oker badago ere sufragismoa eta emakumeen sufragismoa sinonimotzat hartzen dira.
Laburbilduz, sufragio unibertsala dagoela esaten dugunean, adin nagusiko hiritar guztiak bozkatzeko eskubidea dutela esan nahi du.
Peña Sport Futbol Kluba
Peña Sport Futbol Kluba Tafallako futbol taldea da. 1925ean sortua, azken urteetan 3. maila eta Bigarren B Maila artean dabil.
Eskoto
Gaelak V. mendean Fergus Mòr Mac Earca erregea buru zutelarik Eskozian kokatzen hasi ziren (orduan Kaledonia deitua). Eskotoek Hebrida uharteak eta Eskoziako mendebaldea erasotu zituzten eta gaur egun Argyll-go eskualdea den lurraldean erresuma bat ezarri zuten, Dál Riata izenez ezagutu zena.
Hala, pixkanaka pixkanaka antzinako Caledonia hura ere Scotia izenez ezaguna izaten hasiko da, batzuetan nahasketa haundia sortuz: Isidoro Sevillakoak (560 - 636) gaur egungo Irlanda eta Eskozia herrialde bera zirela idatzi zuen. Aurrerago, bere jaioterriaren inguruan zalantzarik egon ez zedin, Karlomagnoren gorteko filosofo garrantzitsuenetako batek bere izena Johannes Scotus Eriugena zela idatzi zuen, hots, "Irlandan jaiotako Joan irlandarra" (815-877). Beranduago, gaelen berezko sorlekua Scotia Major izenez ezaguna izaten hasi zen eta gaur egungo Eskozia berriz Scotia Minor. Are gehiago, 978 eta 1014 urteen bitartean Brian Boru Irlandako Errege Nagusia izan zela adierazteko, Armagh-eko Liburuak "Imperator Scottorum" esaldia erabili zuen. Irlanda izena soilik anglo-normandar inbasioa eta gero (1169) hasiko zitzaion gailentzen Scotia Major izendapenari, handik aurrerantzean izen osoarekin gaur egungo Eskozia geratu zelarik. Hortik aurrera, beste gaizki ulertze bat sortuko zen: Izatez irlandarra zena eskoziartzat jotzea. Bestalde, Eskoziako gaeleraz lurralde honen izena orduan zein orain Alba izan da, gainerako hizkuntza zeltiarretan bretoieraz salbu antzeko hitza erabili delarik.
Peña Sport Futbol Kluba
Historia
Peña Sport 1925ean sortu zuten, Tafallako taldeak batuz eta 1931ean Nafarroako Kopa irabazi zuen.
1951ean San Francisco estadioa inauguratu zuen eta hamarkada horretan hirugarren mailara igotzea lortu zuen. 60. hamarkadan ordea Erregional mailan aritu zen.
Eskoto
844. urtean, Dál Riata-ko errege zen Kenneth MacAlpin piktoen tribuarekin aliatu zen Norvegiako vikingoen erasoengandik defendatzeko eta hala eskoziar lurraldearen batasuna eraikitzen hasi zen. XI. mende amaierarako piktoak jada erabat gaelizatuak zeuden eta honek gaur egungo herrialdeari apurka apurka bere izena ematea ekarriko zuen Beste tribu irlandar batzuk lurralde haietatik kanporatu egin zituzten, errebeldeak eta gerlariak ziren aitzakiarekin.
Peña Sport Futbol Kluba
Historia
1977an berriz igo zen hirugarren mailara eta bertan egon zen 2000 urterarte. Urte horietan 6 aldiz izan zen multzoko txapelduna. 1991-92 urtetik aurrera bigarren B mailarako igoera play-offak 13 aldiz jokatu ditu eta hiru aldiz igo da. Zortzi denboraldi egin ditu guztira bertan.
Eskoto
Garai batean Eskotoak Irlanda, Eskozia eta Man uhartean kokatutako talde etno-linguistikoa izendatzeko erabili bazen ere, gaur egun gaeliko edo gael hitza erabiltzen da. Kaledonia inbaditu zutenean, beren hizkuntza aitzinirlandera zen. Ondoren, handik irlandera zaharra eratorriko zelarik.
Peña Sport Futbol Kluba
Historia
Espainiako Futbol Errege Kopa zenbait alditan jokatu ditu, emaitzarik onena 2006-07 denboraldian lortuz, orduan Osasunak final-hamaseirenetan garaitu zuen. Urte hartan bertan Txinan bira bat egin zuen taldeak hainbat partida jokatuz.
Azken urteetan Hirugarren mailatik Bigarren B mailara igo eta jeitsi ibili da.
Futbol zelaia
"San Francisco" futbol zelaia 1951ko martxoaren 26an ireki zuten, Athletic Cluben aurkako partida batekin. Zelaiak 3.000 ikusleentzako tokia du.
Datuak
2023-24 barne:
Uztailaren 10
Uztailaren 10a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta laurogeita hamaikagarren eguna da, 192.a bisurteetan. 174 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Uztailaren 9 | Urteko egutegi | Uztailaren 11
Araba Euskaraz
Araba Euskaraz, Arabako ikastolen jaia da. Ikastolen Elkarteak urtero ospatzen du ekainaren erdialdean. 2009an antolatu zuten 29. edizioa.
Euskararen erabilpena Araba osoan bultzatzea du helburu jai honek, baita ikastolen azpiegiturak hobetzen lagunduko duen dirua lortzea, urtero ikastola arabatar batek antolatuta.
1981ean Gasteizen antolatu zen lehen aldiz.
Laurehun eta hogeita hamabost
Laurehun eta hogeita hamabost (435) laurehun eta hogeita hamalauaren ondoren eta laurehun eta hogeita hamaseiaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Hawthorneita
Hawthorneita oxido motako minerala da eta magnetoplumbite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Hawthorneita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6 da.
Apistogramma mendezi
Apistogramma mendezi Apistogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Kerkenna
Kerkenna edo Kerkenna uharteak (arabieraz: جزر قرقنة) Tunisiako uhartedia da, Gabesko golkoan dagoena. Sei uharte ditu, nagusiak Chergui eta Gharbi izanik.
Ferrere
Ferrere Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ferrerek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Orri-marka
Orri-marka, eta batzuetan liburu-marka , liburu bat noraino irakurri den markatzeko ipintzen den paper, oihal edo beste material bateko zerrenda luzea da. Liburuari josia edo soltea izan daiteke.
Sarri, Liburuaren objektu apaingarri nahiz iragarki moduan erabil daitezke eta ohikoa da orri-marken bildumazaletasuna.
Hayato Ikegaya
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock.
Orri-marka
Historia
Orri-marken historiari buruz eginiko ikerketaren emaitza berrien arabera, badirudi I. mendean kodexak sortu zirenetik existitu izan direla. Gaurdaino iraun duen orri-marka zaharrena VI. mendekoa da: apaindutako larruzkoa, atzealdea vellum txahal-larru finezkoa eta larruzko uhal batekin lotuta kodex kopto baten azalari (Codex A, MS 813 Chester Beatty Library, Dublin). Egiptoko Sakkara inguruan aurkitu zen, Apa Jeremiah monasterioaren hondakinen azpian. Beste liburu-marka edo berauen aztarna zaharrenak I eta XI. mende arteko kodex koptoetan aurkitu dira, eta VIII eta XII. mende arteko karolingiar kodexetan.
Orri-markak Erdi Aro osoan zehar erabili ziren. Pergaminozko banda txiki bat (edo sokatxo bat) izaten zen, orriaren ertzari atxikia. Lehen liburu inprimatuak nahiko bakanak eta baliotsuak zirenez, hasieratik pentsatu zen zerbait behar zela liburuan orriak markatzeko, orrialdeetan kalterik eragin gabe.
Névian
Névian Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aude departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Névian udalerrian erroldatutako biztanleak 1.303 ziren. Familiak 500 ziren, horien artean 120 pertsona bakarrekoak ziren (48 bakarrik bizi ziren gizonak eta 72 bakarrik bizi ziren emakumeak), 160 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 188 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 594 etxebizitza zeuden, 511 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 41 bigarren erresidentzia ziren eta 42 hutsik zeuden. 551 etxeak ziren eta 41 apartamentuak ziren. 511 etxebizitza nagusietatik 427 bere jabearen bizilekua ziren, 74 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 45 etxek hiru zituzten, 143 etxek lau zituzten eta 303 etxek bost zituzten. 361 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 208 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 257 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 826 ziren, horien artean 597 aktiboak ziren eta 229 inaktiboak ziren. 597 pertsona aktiboetatik 521 lanean zeuden (288 gizon eta 233 emakume) eta 76 langabezian zeuden (37 gizon eta 39 emakume). 229 pertsona inaktiboetatik 88 erretiraturik zeuden, 60 ikasten zeuden eta 81 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Névian udalerrian 508 unitate fiskal zeuden, 1.306 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.700 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 55 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 igeltseroak, 2 zurginak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Névian udalerrian 55 nekazaritza-ustiategi zeuden, 748 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Titiriteros de Binéfar
Titiriteros de Binéfar antzerki eta folk musikaren talde aragoiarra da, 1977an sortua eta Sobrarbeko eskualdean (Huesca) egoitza duena.
Ikuskizunak hala haurrentzat nola helduentzat egiten dituzte, eta munduko leku oso ezberdinetan mugitu izan dira.
Tronboxano
Tronboxanoak eikosanoideen taldeko substantziak dira, lipidoak beraz, eta tronbozitotan aurkitzen dira.
Biosintesia
Prostaglandina bat abiapuntu hartuta tronboxano sintetasa entzimak ekoizten du. Aspirinak entzima hau inhibitzen du.
Funtzioa
Zirkulazio aparatuaren oreka homeostatikoan hartzen dute parte. Beren funtzioa zauria gertatzerakoan odol hodiak estutzea eta zauria ixteko plaketak elkarrekin lotzea da.
A2 tronboxanoa da lan hori burutzen duena. Plaketatako mintz plasmatikoan sortzen da eta zitoplasmako kaltzio kontzentrazioa handituz plaketen arteko loturak eratzen ditu. A2 tronboxanoa B2 tronboxano bihurtzen da ondoren, ez da forma aktiboa baina aurrekoa baino egonkorragoa da.
Halichoeres bicolor
Halichoeres bicolor Halichoeres generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Halichoeres bathyphilus
Halichoeres bathyphilus Halichoeres generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Hypsilurus spinipes
Hypsilurus spinipes Hypsilurus generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Apistogramma minima
Apistogramma minima Apistogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Sporophila caerulescens
Sporophila caerulescens Sporophila generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Frinco
Frinco Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Frincok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kengo Fukudome
Kengo Fukudome (福留 健吾, 1987ko maiatzaren 14a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock.
Laurehun eta hogeita hamasei
Laurehun eta hogeita hamasei (436) laurehun eta hogeita hamabostaren ondoren eta laurehun eta hogeita hamazazpiaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Fontanile
Fontanile Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Fontanilek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Daisuke Yoshimitsu
Daisuke Yoshimitsu (吉満 大介, 1993ko otsailaren 21a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Tochigi SC.
Sporophila albogularis
Sporophila albogularis Sporophila generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Namazonurus campbelli
Namazonurus campbelli Namazonurus generoko animalia da. Narrastien barruko Cordylidae familian sailkatuta dago.
Paula Radcliffe
Paula Jane Radcliffe, MBE (1973ko abenduaren 17a) distantzia luzeko atleta britainiar ohia da. Hiru aldiz irabazi zuen Londresko maratoia (2002, 2003, 2005), hiru aldiz New Yorkeko maratoia (2004, 2007, 2008) eta 2002ko Chicagoko maratoia. Aurretik emakumezkoen maratoilari azkarrena izan zen, eta Emakumeen Munduko Maratoi Errekorra izan zuen 2:15:25 denborarekin 16 urtez 2003tik 2019ra Brigid Kosgei k hautsi zuen arte.
Radcliffe munduko txapeldun ohia da maratoi, maratoi erdi eta cross country-an. Europako txapelduna ere izan da 10.000 metro-tan eta krosean. Pistan, Radcliffek 10.000 metroko zilarrezko domina irabazi zuen 1999ko Munduko Txapelketan eta 2002ko Britaniar Mankomunitateko txapelduna izan zen 5000 metroko lasterketan. Britainia Handia ordezkatu zuen Olinpiar Jokoetan lau alditan (1996tik 2008ra), nahiz eta inoiz ez zuen domina olinpikorik lortu.
Bere ibilbidea profesionalean zehar hainbat aipamen jaso ditu, besteak beste, Urteko BBC Sports Personality, Laureus World Comeback of the Year, IAAF World Athlete of the Year, AIMS World Athlete of the Year (hiru aldiz) eta Britaniar Inperioko Ordena (MBE). Urteko Munduko Kirolaria izateko ere izendatu zuten hainbat alditan. 2010ean, Ingalaterrako Atletismo Ospearen Aretoan sartu zuten.
2015eko Londresko maratoian amaitu zuen bere ibilbide profesionala atletismoan.
Maratoiko munduko errekorra
2002an, Radcliffek maratoirako aldaketa gauzatu zuen, eta 2002ko apirilaren 14an Londresko maratoian egin zuen estreinako garaipenarekin emakumezkoen lasterketaren munduko denborarik onena (2:18:55). Bere denbora emakumeen munduko bigarren azkarrena zen, maratoia mutilekin batera korrika egiñez, Catherine Ndereba, keniarrak, Chicagon 2:18:47 marka zuelako.
Urte horretan bertan, Radcliffe-k munduko errekorra (2:17:18) ezarri zuen Chicagoko maratoian 2002ko urriaren 13an, aurreko errekorra minutu eta erdi jaitsiz.
Radcliffe-k 2003ko apirilean Londresko maratoian, 2:15:25 denborarekin munduko errekorra berritu zuen.
Capbreton
Capbreton (Cap Berton; Capbreton) Landetan dagoen komuna da. Bere ekonomiak talasoterapia eta turismo ditu oinarri.
Geografia
Landetako basoan, Maremnen eta Ozeano Atlantikoaren kostaldean kokatuta dago. Landak eta Pirinioak bereizten dituen gouf izeneko ur-azpiko arroilak bere izena dakar.
Historia
Arrantza portu garrantzitsua izan zen Erdi Aroan. Auzi ugari izan zuen Baionako hiriarekin, Aturri ibaiaren bokaleko lurren erabilera zela eta.
Salvador Novo
Salvador Novo López (Mexiko Hiria, 1904ko uztailaren 30a - ibidem, 1974ko urtarrilaren 13a) Mexikoko idazlea izan zen. Antzerkiaren Historiako irakaslea izan zen; 1952an Mexikoko Hizkuntza Akademiako kide izendatu zuten. Olerkia, antzerkia eta hitz laua landu zituen; antzerkian zuzendari, itzultzaile eta egile gisa jardun zuen.
Idazlan nagusiak: olerkia: XX Poemas (1925), Nuevo amor (1933, Maitasun berria), Poesía (1955), Poesías (1961), Sonetos (1964); antzerkia: A ocho columnas (1956, Zortzi zutabetan), Ha vuelto Ulises (1962, Itzuli da Ulises); kontakizuna: El joven (1925, Gaztea), Nueva grandeza mexicana (1946, Mexikoren handitasun berria); saiakera: Ensayos (1925, Saiakerak), En defensa de lo usado (1938, Erabiliaren alde), México, historia de una ciudad (1967, Mexiko, hiri baten historia).
Bock
Bock (Bockbier edo Starkbier ere deitua) alemaniar garagardo estilo bat da, malta izaera sendokoa (Munich eta Vienako maltek markatuta). Gozoa, nahiko indartsua (bolumenaren %6,3 - %7,2 alkohola), eta zertxobait lupulatua (20-27 IBU) da. Jatorriz Einbeck hirikoa da. Garagardoak ahuntzarekin inolako zerikusirik (Bock Alemanez "ahuntza" da) ez badu ere, animalia horren irudia askotan jartzen da etiketan.
Singularitate grabitazional
Singularitate grabitazionala, espazio-denbora singularitatea edo besterik gabe singularitatea egoera bat da non grabitatea hain den indartsua espazio-denbora k ongi funtzionatzeari uzten baition. Honen ondorioz, singularitatea definizioz ez da gehiago espazio-denbora erregularraren parte izango eta ezin da determinatu ezer "non" edo "noiz" gertatzen den. Erlatibitate orokor reko teorian singularitatearen definizio zehatz bat aurkitzea oso zaila da. Erlatibitate orokorrean singularitatearen definizio bat izan daiteke kurbadura eskalar aldaezin a infinitu bilakatzea edo, hobeto esanda, geodesiko bat osatugabe a izatea.
Angelu (argipena)
Angelu hitzak zenbait adiera du:
Singularitate grabitazional
Singularitate grabitazionalak gehienbat erlatibitate orokorraren testuinguruan ulertzen dira, non dentsitatea itxuraz infinitu bilakatzen den zulo beltz aren zentruan. Astrofisika ren eta kosmologia ren ikuspegitik, singularitateak unibertsoaren hasierako unean kokatzen dira, Big Bang/Zulo zuria gertatu bitartean. Fisikariek ez dakite singularitateen aurreikuspenek zer adierazten duten: benetan existitzen direla (edo existitu zirela Big Bang-aren hasieran) edo gaur egungo jakintza ez dela nahikoa deskribatzeko zer gertatzen den muturreko dentsitateetan.
Erlatibitate orokorrak puntu jakin batetik aurrera (izar rentzat puntu hau Schwarzschild-en erradio a da) kolapsatzen diren objetuek zulo beltz bat osatuko dutela aurreikusten du non zuloaren barruan singularitate bat osatzen den. Penrose-Hawking singularitatearen teoreme k definitzen dute singularitateek leunki zabaldu ezin diren geodesikoak dituztela. Horrelako geodesikoen amaiera singularitate bat da.
Teoria modernoen bidez ere aurreikusi da unibertso aren hasierako egoera, Big Bang-aren hasiera, singularitatea izan zela. Kasu honetan, unibertsoa ez zen zulo beltz batean kolapsatu. Hau jakinekoa da gaur egungo kalkuluak eta kolapso grabitazionalerako dentsitatearen limiteak tamaina konstanteko objektuetan oinarritzen direlako, esaterako izarretan, eta ezin dira zertan modu berean aplikatu Big Bang-a bezala oso azkar zabaltzen den espazioari. Zein erlatibitate orokorrak, nahiz mekanika kuantikoa k ezin dute deskribatu Big Bang-aren hasierako momenturik, baina orokorrean, mekanika kuantikoan ez da posible partikula bat bere uhin luzera baino txikiagoa den espazioan "bizitzea".
Interpretazioa
Fisikako teoria askok singularitate matematiko ak dituzte. Teoria fisiko hauen ekuazioek masa kantitate bat infinitu bihurtzen dela edo limiterik gabe handitzen dela aurreikusten dute. Orokorrean, horrelako gertaerak teoriari zerbait falta zaion seinale dira; hori gertatu zen hondamendi ultramorea n adibidez.
Erlatibitate berezia (baina ez orokorra) hartzen duten eremuen teoria klasikoetan, esan daiteke emaitza batek espazio-denborako puntu jakin batean singularitatea duela, puntu horietan propietate fisiko batzuk ezin badira ondo definitu. Kasu honetan, espazio-denbora erabil daiteke singularitatea aurkitzeko. Aldiz, erlatibitate orokorrean, askoz ere konplexuagoa da definizioa, espazio-denbora bera ezin baita ongi definitu. Beraz, kasu honetan, singularitatea ez da espazio-denboraren parte izango eta singularitatea ezingo da zehaztu "non" edo "noiz gertatzen den.
Teoria batzuek, kiribilen grabitate kuantikoen teoria k adibidez, singularitateak existitzen ez direla esaten dute. Hau ere gertatzen da Einsten-Maxwell-Dirac ekuazioa k bezalako eremu teoria klasikoetan. Grabitate kuantikoko efektuen ondorioz, distantzia minimo bat dago non distantzia horretatik aurrera grabitate indarra ez den handitzen masen arteko distantzia txikitzen denean. Beste modu batera esanda, tarteko uhin partikulek grabitazio efektuetan eragina izaten dute.
Ikuspegi orokorra
Metrika baten singularitateak bi motatakoak izan daitezke. Adibidez,
metrika singularra da x = 0 puntuan; baina, transformazioa aplikatuz, Minkowskiren metrika berreskuratzen da:. Koordenatuen transformazioen bidez singularitatea desagertzen bada koordenatu-singularitate deritzo. Bestalde, artikulu honetan jorratuko direnak funtsezko singularitateak dira, hau da, edozein dela ere koordenatu sistema, singularitatea ez da desagertuko.
Schwarzschild-en metrika n, metrika koefizienteak infinitura doaz bi puntutan: r=0 eta r=2GM. Honek adierazten digu zerbait arraroa gertatzen dela bi puntu horietan. Hala ere, aipatu beharra dago, metrika koefizienteak koordenatuen araberakoak direla eta beraz, agian posible izango litzatekeela beste koordenatu sistema bat aukeratuz arazo hau konpontzea. Horrelako puntuei, koordenatu-singularitatea k deritze lehen aipatu bezala. Benetako arazoa agertzen da kurbadura infinitu bilakatzen denean. Kurbadura Riemann-en tentsorea z neurtzen da. Ez da erraza esatea kurbadura tentsorea noiz bihurtzen den infinitu, hau ere koordenatuen araberakoa baita. Halaber, kurbaduratik eraiki ditzakegu eskalarrak. Eskalarrak beti dira koordenatuen independenteak. Beraz, hauetakoren bat infinitura badoa orduan esan dezakegu zerbait gertatzen ari dela puntu horretan. Horrelako eskalar garrantzitsuena Ricci-ren eskalarra da:. Erlatibitate orokorrean batzuetan erabiltzen da ere ondoko moduan definitutako Kretschmannen eskalarra :
Baina, eraiki ditzakegu orden altuagoko eskalarrak ere:, etab.
Hauetako edozein eskalar (baina ez denak batera) infinitura joaten bada punturen batean, puntu horri funtsezko singularitate deritzo. Schwarzschild-en metrikara itzuliz, kalkuluak eginez ikus dezakegu honako hau betetzen dela :
Hau nahikoa da ikusteko r=0 benetako singularitatea dela eta ez koordenatuen araberakoa. Aldiz, r=2GM koordenatu singularitatea izango da.
Motak
Singularitate mota desberdinak daude, bakoitza ezaugarri fisiko desberdinekin. Formaren arabera singularitate konikoak eta kurbatuak ditugu. Hipotesi bat dago baita ere, esaten duena singularitate batzuk gertaeren mugarik gabe gertatzen direla; gertaeren mugak bi espazio-denboren arteko muga dira non gertaerek ezin duten eragin muga horretatik haratago. Horrelako singularitateei biluziak esaten zaie.
Konikoak
Singularitate konikoa puntu jakin batean espazio-denbora leuna ez denean gertatzen da. Ondorioz, espazio-denborak kono itxura du puntu honen inguruan eta singularitatea konoaren erpinean kokatuta egongo da.
Horrelako singularitatearen adibide dira hari kosmiko ak eta Schwarzschild-en zulo beltzak.
Kurbatuak
Erlatibitate orokorreko emaitzek edo beste teoria grabitatorio batzuetako (adibidez supergrabitate a) emaitzek erakusten dute elkartzen diren puntu batzuetan metrikak infinitura jotzen duela. Hala ere, horrelako puntu asko erregularr ak dira eta infinituak lor ditzakegu koordenatu sistema okerra erabiltzearen ondorioz. Beraz, frogatzeko benetan puntu jakin bat singularitatea den ala ez, ikusi behar da puntu horretan difeomorfismo aldaezin en kantitateak (adibidez, eskalarrak) infinitu bilakatzen diren ala ez; horrelako kantitateak berdinak baitira edozein koordenatu sistemetan.
Honen adibide da Schwarzschild-en soluzioa zeinak biratzen ez duen eta kargatu gabeko zulo beltza deskribatzen duen. Zulo beltzetik urrun dauden zonaldeetan egokiak diren koordenatu sistemetan, metrikaren zati bat infinitu bihurtzen da gertaeren mugan. Aitzitik, espazio-denbora erregularra da gertaeren mugan. Erregulartasun hori oso argi ikusten da koordenatu sistema aldatzean (adibidez Kruskal koordenatu ak erabiltzean), non metrika erabat leuna den. Aldiz, zulo beltzaren zentruan non metrika infinitu bihurtzen den baita ere, emaitzak esaten digu singularitatea existitzen dela. Singularitatearen existentzia onar daiteke Kretschmann eskalar ra infinitua delako eta hau difeomorfismo aldaezina da.
Biratzen ez duen zulo beltz batean singularitatea puntu batean gertatzen den bezala, biratzen duen zulo beltz batean (Kerr zulo beltza) singularitatea eraztun batean gertatzen da. Horrelako singularitateak teorikoki zizare zuloak bihur daitezke.
Orokorrago esanda, espazio-denbora singularra dela esan dezakegu bere geodesikoa osatugabe dagoenean. Honek esan nahi du partikula batzuk erorketa askean daudela eta beraien mugimendua ezin dela definitu denbora finitu batean. Adibidez, biratzen ez duen zulo beltz baten barruko edozein behatzaile zulo beltzaren zentrura eroriko litzateke denbora finitu batean. Big Bang-en bertsio klasikoak dio singularitate kausal bat zegoela denboraren hasieran (t=0), non geodesikoak ez diren zabaltzen iraganera. Denbora 0 honetara atzerantz estrapolatuz, zero tamainako dimentsio espazialeko unibertsoa lortzen dugu; dentsitate infinitua, tenperatura infinitua eta espazio-denbora kurbadura infinitua dituena.
Biluziak
1990 urteraino pentsatzen zen erlatibitate orokorrak singularitate bat ezkutatzen zuela gertaeren muga bakoitzean eta horrela ezinezkoa litzateke singularitate biluziaren existentzia. Honi zentsura kosmologiko a deritzo. Hala ere, 1991n, Stuart Shapiro eta Saul Teukolsky fisikariek biratzen duten hautsezko planoen ordenagailu bidezko simulazioak egin zituzten eta hauetan ikusi zuten erlatibitate orokorrak onar ditzakeela singularitate biluzia k. Horrelako objektuek zein itxura izango duten ez da ezagutzen. Ezta ere ezagutzen ea singularitatea gertatuko litzatekeen simulazioak egiteko hurbilketak kenduko balira. Hala ere, hipotesi bat dago zeinak dioen singularitate biluzi batek zulo beltz baten itxura izan dezakeela.
Desagertzen diren gertaeren mugak existitzen dira Kerr-en metrikan; hauek hutseango zulo beltzak dira momentu angeluar ra (J) behar bezain handia bada. Kerr metrika Boyer-Lindquist koordenatu etara transformatuz, ikus daiteke gertaeren mugen koordenatua dela non eta  diren. Kasu honetan, gertaeren mugak desagertzeak esan nahi du soluzioak konplexuak direla edo -rentzat. Alabaina, hau lot daiteke kasu batekin non J, baino handiagoa den ( edo Plancken unitateetan ), esaterako spinak beretzat fisikoki posiblea den baliorik handiena pasatzen du.
Era berean, desagertzen diren gertaeren mugak kargatutako zulo beltzen Reissner-Nordström geometria ren bidez ikus daitezke karga (Q) behar bezain handia bada. Metrika honetan, ikus daiteke singularitateak gertatzen direla non  eta. \mu eta q-ren hiru balio erlatibo posibleetatik kasuak bi r_{\pm }-ak konplexu izatera eramaten ditu. Honek esan nahi du metrika erregularra dela r-ren balio positibo guztietarako, edo beste modu batera esanda, singularitateak ez du gertaeren mugarik. Hala ere, honen kasu bat da, baino handiagoa denean (Plancken unitate etan ), adibidez kargak beretzat fisikoki posible den baliorik handiena pasatzen du. Esan beharra dago astrofisikan zulo beltzek ez dutela normalean kargarik izaten.
M txikiena duen zulo beltzari, bere J eta Q balioek goian ezarritako mugekin bat etorriz, extremala deritzo.
Reissner eta Nordströmen soluzioa honakoa da :
r_s<2r_q denean, r_{\pm} irudikariak izango dira. Kasu honetan r=0 funtsezko singularitatea denbora motakoa izango da eta ez ditu erakarriko inguruko fotoi eta partikula guztiak. Izan ere, plano batean geodesiko nulu erradialen ekuazioak era honetan idazten dira:
Horizonterik ez dagoenez, singularitate biluzia da eta horrelakoekin kausaltasun arazoak sortzen direnez, Penroseren zentsura kosmikoaren hipotesiaren arabera, ez da soluzio fisikorik onartzen.
Entropia
Stephen Hawking-ek Hawking erradiazioaren kontzeptua aurkitu aurretik, zulo beltzek entropia zutenaren galdera saihestua izan zen. Kontzeptu honek frogatzen du zulo beltzek energia erradiatzen dutela, honekin entropia kontserbatzen da eta termodinamikako bigarren legea rekin zegoen bateraezintasuna gainditzen da. Entropiak, hala ere, beroa dagoela esaten digu eta beraz, tenperatura. Energiaren galerak esan nahi du zulo beltzak ez direla betirako izango, eta aldiz, pixkanaka desintegratuko dela. Zulo beltz baten tenperatura bere masarekiko alderantziz proportzionala da. Ezagutzen diren zulo beltz guztietan zuloak hain dira handiak, non beraien tenperatura hondoko mikrouhin erradiazioa rena baino askoz txikiagoa den. Honek esan nahi du, zuloek energia irabaziko dutela erradiazioa xurgatuz gero. Zuloek ezin dute energia galdu beraien tenperatura hondoko mikrouhin erradiazioa ren baino txikiagoa den bitartean. Zuloen tenperatura handiago izatea gertatuko da gorriranzko lerrakuntza milioi bat baino handiagokoa bada.
Oze
Biztanleria
2007an Oze udalerrian erroldatutako biztanleak 90 ziren. Familiak 47 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 15 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Etxebizitza
2007an 77 etxebizitza zeuden, 43 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 32 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 67 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 43 etxebizitza nagusietatik 29 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 24 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 52 ziren, horien artean 34 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 34 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (15 gizon eta 17 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
Prostaziklina
Prostaziklinak edo I2 prostaglandinak (PGI2) eikosanoideen taldeko molekulak dira, lipidoak beraz.
Grana (Asti)
Grana Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Oze
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Oze udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Prostaziklina
Biosintesia eta egitura kimikoa
Odol hodietako endotelioko zeluletan ekoizten dira H2 prostaglandinatik abiatuta. 20 karbonotako gantz azidoaren erdigunean bi ziklopentano agertzen dituzte. Bere ezaugarri eta funtzioengatik prostaglandinetatik bereizten den arren PGI2 mantentzen zaio.
Oze
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
40 Minutu Rock
40 Minutu Rock 2015etik aurrera Durangon (Bizkaia) egiten den musika jaialdia da. Euskal preso politikoekiko eta iheslariekiko elkartasun jaialdia da, izena, kartzeletako bisiten iraupenetik hartzen du. Taldeen kontzertuek ere iraupen hori dute jaialdian. Kontzertuak Landako gunean izaten dira.
Grana (Asti)
Mugakideak
Granak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Prostaziklina
Biosintesia eta egitura kimikoa
Bizitza laburra dute, 42 segundu batazbeste.
Funtzioa
Tronboxanoen aurkako funtzioa dute, hau da, odol hodiak zabaltzen dituzte eta plaketen metaketa ekiditen dute. Funtzio honengatik botika bezala erabiltzen dira.
40 Minutu Rock
Aurrez Kalera Rock izena zuen jaialdiak, baina 2015ean izen berria hartu zuen, eta hortik aurrera 40 Minutu Rock deitzen da.
Edizioak
Hauek izan dira edizio bakoitzean parte hartu duten musika taldeak:
Apistogramma moae
Apistogramma moae Apistogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Ekai Lersundi
Ekai Lersundi Martínez (Ondarroa, 2001eko urriaren 13a - ib., 2018ko otsailaren 15a) haur transexuala izan zen, LGTBI+ kolektiboaren aktibista eta erreferentea. Tratamendu hormonalaren zain zegoela, 16 urterekin bere buruaz beste egin zuen.
Datu biografikoak
3 urtetik aurrera, familia hezitzaileen aldetik mezu kontraesankorrak jasotzen hasi zen. Hasieran heldutasun faltari eta ikasteko zailtasunei egotzi bazitzaien ere, gero dislexia eta diskalkulia diagnostikoa jaso zuen. Dena den, hezitzaileek arazo hauei gainditzeko zuen adorea ere azpimarratzen zuten; baina, bere lagunen emaitza berdinak lortzeko haiek baino lan gehiago egin beharraren ondorioak bigarren hezkuntzan igarri ziren, eta Ekaiek izaera gero eta lotsatiagoa garatu zuen.
Umetan "mutila izan nahi zuela" gurasoei inoiz aipatu bazien ere, hauek ez zioten garrantzi handirik eman. Arropa erostean eta orrazkeran joera nabariagoa zen. 2017an 15 urte bete zituenean, mutila zela aitortu zion familiari. Hauek babes osoa eman zioten, eta kasu berean zeuden familien Chrysallis elkartearekin harremana abiatu zuten. Une horretan, bere izaera berriari zegokion izena hautatu zuen, amaren laguntzarekin; Ekaiek bere lagun eta hurbilekoei hartutako erabakia jakinarazi zien; eta hauen artean ere babes handia aurkitu zuen. Hurrengo pausua ikastetxean eta osasun sisteman egoeraren berri ematea, eta kudeatzea izan zen; hau zailagoa izan zen, horrelako kasurik kudeatu gabeak zirelako.
Aktibista
Familia eta lagunen babesarekin, haien laguntzaz bere genero identitatearen aldeko borrokan aritu zen, bere kasua hainbat komunikabideetan azaltzeraino. Ekaiek bere Institutuko irakasle eta ikaskideen formakuntza saioak ere bultzatu zituen; Eusko Jaurlaritzako arduradunek 2017ko otsailean ekimenari baietza emana bazioten ere, ez zen ailegatu saio horiek ikustera. Halere, bere izaera lotsatia gaindituz, Lersundik ikaskide eta irakasleek bere jaiotzako izenaren ordez Ekai izen berria erabiltzea lortu zuen.
Erreferentea
Lersundiren heriotzak egoera berean dauden hainbat gazte transexualen kasuak aireratu zituen, eta pertsona hauen arreta eguneratzeko beharra erakutsi du; besteak beste kasuan kasuko egoerak hartzea (trans batzuek ez baitute tratamendurik behar; beste batzuek bai: endokrinologikoa, kirurgikoa...); nortasun agiri nazionalaren aldaketetan egoeren aniztasuna aintzat hartzea; transizio prozesuak psikiatria/psikologia zerbitzuetatik halabeharrez ez pasatu behar izatea, tratamendu hormonalarentzako traba administratiboak kenduz; edo Estatu mailako Trans Lege bakarra, lurraldez lurralde aldatzen diren araudien ordez.
Chrysallis elkarteak, Ondarroako Udalak, Save The Children, Psikologia, Sexologia eta LGTBI+ elkarteek familiari babesa eskaini zioten, eta bere kasua transexualen onarpenaren aldeko eta haien babeserako errekurtso profesional eta legalen aldeko mugimendu zabal baten pizgarria izan zen, Euskal Herrian zein nazioartean. Era berean, Ekairen gurasoak Chrysallis elkartearen baitatik atera den Naizen elkarte berriaren sortzaileetako batzuk dira, eta trans kolektiboaren eskubideen aldeko borrokarekin jarraitzeko asmoa erakutsi dute, semearen omenez.
2018ko urritik, Ondarroako Itsas Aurre pasealekuan Ekairen omenezko oroitarria dago, trans/LGTBI+ kolektiboaren aldeko aldarrien leku bihurtu dena.
Grazzano Badoglio
Grazzano Badoglio Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Grazzano Badogliok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aletschhorn
Aletschhorn 4.193 metroko mendia da, Bernako Alpeetan kokatuta. Jungfrau-Aletsch suitzar Alpeak eremuaren barnean dago.
La Matanza
Bertan dago Villaverdeko Etnografia Museoaren egoitza, udalerriko etnografia eta historia azaltzen dituena. Oholtzar pasaboloaren jokoa azaltzen du.
Halichoeres binotopsis
Halichoeres binotopsis Halichoeres generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Felipe Bortolucci Pires
Felipe Bortolucci Pires (1993ko abuztuaren 21a - ) Brasilgo futbolaria da.
Behe Dniesterreko parke natural nazionala
Behe Dniesterreko parke natural nazionalak (Нижньодністровський національний природний парк) Dniester ibaiaren limanaren zati handi bat estaltzen du, hura Itsaso Beltzera iristen denean, Ukrainako hego-mendebaldean. Uholde-lautadak eta ur-ibilguak oso garrantzitsuak dira habia eta negua egiten duten uretako hegaztientzat. Arrainak erretzeko ere garrantzitsuak dira. Parkean 70 arrain-espezie baino gehiago daude erregistratuta, 20 taldetan banatuta. Parkearen barruan nazioarteko garrantzia duten bi Ramsar hezegune daude.​ Parkea Odesa hiritik 30 km mendebaldera dago, Bilhorod-Dnistrovskyi, Biliaivka eta Ovidiopol administrazio-barrutietan, Odesako oblastean.
Felipe Bortolucci Pires
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Tochigi SC.
Behe Dniesterreko parke natural nazionala
Topografia
Parkeak Dniester ibaiaren limanaren (estuarioa) iparraldeko zatia hartzen du, baita Dniesterrek eta Turuntxuk ibaiak bat egiten duten lekua ere, Moldaviatik mendebaldetik sartzen dena. Kostaldea ur gezako aintzira bat da, eta barrualdeko eremuak barneko delta iraunkorrak eta ur gezatako laku intermintenteak dira. Ukrainako parke nazionaletan ohikoa den bezala, behe nesterra hainbat eremutan banatuta dago: natura babestea, jolas-jarduera arautuak, jolas-jarduera finkoak eta erabilera ekonomikoa. Parkearen hegoaldea, Karogolgo golkoan, erreserba iktiologiko bat da, non arrantza debekatuta dagoen.
Klima eta ekorreskualdea
Dniester baxuena duen klima kontinentala hezea da, hemibore epelekoa (Köppen (Dfb) klimaren sailkapena). Klima honetan tenperatura-gorabehera handiak izaten dira, egunekoak zein urtarokoak, uda leunekin eta negu hotz eta elurtuekin. Prezipitazioak, batez beste, 300-400 milimetrokoak dira urtean. Behe Dniesterreko Parke Nazionala estepa pontiko – Kaspanoaren ekorreskualdean dago, Itsaso Beltzaren iparraldeko ertzetik Kazakhstango mendebalderaino doan belardien hedadura hartzen duen eskualdean.
Flora eta fauna
Parkeko habitaten barruan sartzen dira penintsula metagarriak, lezka-sastrakak, desplazamendu-gailurrak, zohikaztegi flotatzaileak eta urpean gera daitezkeen basoko irlak.
Kalkuluen arabera, 15,000 hegazti bikote habiagile bizi dira parkean. Uretako hegazti-espezie hauek egiten dute habia gehien: foku arruntak, lo-garbitzaileak, ahate errealak eta kaio erreidoreak.
Erabilera publikoa
Ekoturismoko lau ibilbide handi daude parkean: (a) "Dniesterreko Amazonak", ibai-ibilbide bat, sei behaketa-geldialdi dituena Amazoniako itsasartean barrena (kanal pintoresko bat baso batean) eta Turuntxuk ibaia, (b) "Ibis Brillante", lehenengoaren paraleloan dagoen ibilbide bat, (c) "txorien erresuma", 20 km-ko sakonerako txangoa, eta bi bidezidorratza".
Haiyan tifoia
Haiyan tifoia (orobat Haiyan supertifoia izenaz ere ezaguna, nazioarteko izendapena: 1330, JTWF: 31W, PAGASA, Yolanda) 2013an Filipinetan lehorra jo zuen tifoi baten izena da. 315 km/h minutu batez eta 230 km/h 10 minutuz izan zituen 48 orduan, inoizko tifoirik indartsuenetakoa. 1979an izandako Tip tifoiak beste ezeinek ez du gainditu. Izena Txinak eman zion, jatorrian 海燕.
6.300 lagun inguru hil zituen tifoiak, eta mila pertsona baino gehiago desagertu ziren Filipinetan, eta beste hainbat herrialdetan ere izan zuen eragina. Tacloban, suntsitutako 14.500 etxebizitza suntsitu ziren eta 2014rako 400 etxe zeuden konponduta.
Laurehun eta hogeita hamazazpi
Laurehun eta hogeita hamazazpi (437) laurehun eta hogeita hamaseiaren ondoren eta laurehun eta hogeita hemezortziaren aurretik doan zenbaki osoa da.
X izpi
X izpiak terminoa energia altuko erradiazio elektromagnetikoaren forma bati dagokio. Hauetako gehiengoaren uhin-luzerak 0,01 eta 10 nanometroen artekoak dira, eta dagozkien energiak 124 eV eta 145 keV tartean daude. Espektro elektromagnetikoan argi ultramore eta gamma izpien artean daude kokatuta, azken hauek energetikoenak izanda. Giza begiarentzat ikusezinak diren arren, gorputz opakuak zeharkatzeko gai dira, horregatik asko erabiltzen dira apurtutako hezurren erradiografiak lortzeko, edota bularreko minbiziak bilatzeko mamografietan. Bestalde, kristalografia arloan ere maiz erabiltzen dira, materialen barne-egituraren ezaugarriak aztertzeko. Herrialde askotan Roentgen erradiazio bezala dira ezagunak, Wilhelm Conrad Röntgen zientzialari alemaniarrak aurkitu baitzituen 1895ean.
Röntgen aurretiko behaketa eta ikerketak
1895 urtean aurkitu aurretik, X izpiak gasez betetako deskarga-hodi esperimentalek igortzen zuten erradiazio ezezagun mota bat baino ez ziren. Hemeretzigarren mendearen bigarren erdian, izpi katodikoak aztertzen zituen zientzialari talde batek behatu zuen lehen aldiz hodiok askatzen zuten erradiazioa; eta esperimentu eta behaketa ugari behar izan zituzten zer ziren ondorioztatzera heldu ziren arte.
X izpiak –jakin gabe –  ekoitzi zituen lehen zientzialaria William Morgan fisikaria izan zen. 1785ean Zientzia Naturalaren Aurrerapenerako Londresko Errege Elkartera (Royal Society of London) artikulu bat bidali zuen, partzialki ebakuatutako beirazko hodi baten zehar korronte elektrikoa pasaraztean gertatzen zena azalduz. Lan hau beranduago izan zuten aztergai Humphry Davy eta ondo ezagutzen dugun bere laguntzaile Michael Faraday-k.
Urteek aurrera egin ahala zientzialari hagitz aritu ziren erradiazio honen atzetik, esperimentalki batez ere, 1895ean Röntgenek aurkitu zituela iragarri eta argiaren teoria elektromagnetikoarekin lotu zituen arte. Aipatzekoa da, hala ere, Röntgenek ez zuela benetako X izpiekin jardun.
Bestalde, Nikola Tesla ere aritu zen energia erradiatzaile hau ikertzeko lanetan, urtebete lehenago bere laborategian Crookes-en hodien esperimentuarekin zerikusia zuen hondatutako film batekin jardun ostean. Röntgenek identifikatu ondoren, Teslak ere bere X izpi irudiak sortzeari ekin zion, potentzial-diferentzia altuak eta hodiak erabiliz.
Röntgenen aurkikuntza
Aurkitu zituen urte berean, esku artean zerabilen erradiazioari buruzko laborategiko txostena idazteari ekin zion Röntgenek. “X” deitu zien izpioi, berarentzat ere oraindik ezezagunak zirelako; eta izen horri eutsi diote egun arte, nahiz eta Europako herrialde askotan oraindik “Röentgen izpi” deritzen. Röntgenek Fisika arloan saritutako lehenengo Nobela lortu zuen aurkikuntza honi esker.
Badira Röntgen aurkikuntzaren aitzindari izan ez zela diotenak, bere laguntzaileek laborategiko ohar eta lanak erre omen baitzituzten zendu zenean. Edonola ere, bere biografoek baiezkoari eusten diote; hauen esanetan, zientzialaria izpi katodikoekin lanean ari zen Crookes-en hodi batekin, bario platinozianidaz igurtzitako pantaila fluoreszente bat erabiliz. Pantailatik metro batera distira berde bat begiztatu zuen, eta honi esker, erabilitako hoditik izpi ikusezin batzuek inguruko objektuak zeharkatzen zituztela eta pantailan distira sortzen zutela ikusi zuen. Honen ostean, izpi ezezagunokin buru-belarri hasi zen lanean, bi hilabeteren buruan artikulua argitaratu zuen arte.
X izpiak bere emaztearen eskuaren argazki bat ateratzeko erabili zituen Röntgenek, eta hauxe izan zen izpiok erabiliz egindako lehenengo argazkia edo erradiografia. Bere emazteak, argazkia ikusitakoan, “Nire heriotza ikusi dut” esan omen zuen.
Fisika arloko beste aurkikuntza askoren gisa, aurkikuntza honek asko harritu zituen garaiko zientzialariak. Röntgenen biografo baten esanetan, 1896an soilik, 49 saiakera eta 1044 artikulu argitaratu ziren X izpiei buruz; haietako asko izpion eta okultismoaren arteko loturak egiteko izan baziren ere.
Aurrerapenak erradiologian
Aurkikuntzaren berri eman bezain laster, Röntgen Europako mediku ugarirekin jarri zen harremanetan, aurkitu berri zuen erradiazioa medikuntzarako ere baliagarria izango zelakoan.
Xede klinikoekin bi aste baino gutxiagoren buruan erabili ziren lehenengoz X izpiak, 1896ko urtarrilaren 11n; Birminghameko John-Hall Edwards medikuak laguntzaile baten eskuan sartutako orratz bat erradiografiatu zuenean. Hall Edwards izan zen, urte bereko otsailaren 14an, ebakuntza batean X izpiak lehenengo aldiz erabili zituen aurrena, beste behin.
Hurrengo urteetan mediku asko izan ziren X izpiak animalia eta intsektuekin erabili zituztenak, izpiok hobeto ulertzeko asmotan. Osasunerako kaltegarriak zirelako ondorioa atera zuten, eta hau nabarmendu egin zen izpiokin jardun zuten zientzialari batzuk gaixotzen eta hiltzen hasi zirenean, hala nola Clarence Madison Dally, Thomas Edisonen beira-putzegileetako bat.
Aurkitutako arriskuak
Arestian aipatutako Hall-Edwardsek minbizia garatu zuen X izpiekin lanean pasatu zuen denbora guztiaren ostean (orduan, minbizia mota honi "X izpi dermatitis" zeritzoten), eta X izpien arriskuei buruzko hainbat artikulu argitaratu zituen. 1908an ezkerreko besoa moztu zioten ukondoraino, eta beranduxeago, eskuineko eskuko lau atzamar. 1926an hil zen, eta bere ezkerreko eskua Birminghameko unibertsitatean dago erakusgai.
Hogeigarren mendetik haratago
X izpiak oso arrakastatsuak izan ziren mende osoan zehar, zituzten erabilera eta aplikazioak ugaritzen hasi baitziren. Aitzindariek egin zuten bezala, zetozen urteetako zientzialariek Crookes-en hodiekin eta deskarga hodiekin lanean jarraitu zuten, eta aipatzekoak dira bai medikuntzaren eta bai fisika esperimentalaren arloan egindako zenbait aurrerakuntza: 1906an Charles Barkla-k gasek X izpiak sakabana zitzaketela deskubritu zuen (gasen dispertsio fenomenoak), eta Nobel saria eskuratu zuen honi esker 1917an; eta 1914an Marie Curie fisikari poloniarrak auto erradiologikoak garatu zituen Lehen Mundu Gerran zauritutako soldaduak bizkorrago artatuak izan zitezen.