cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britainiar literatura
Prosa, eleberria barne
Prosan, garai hartako lehen zatia ingeles saiakeraren garapenak itzali zuen. Joseph Addison eta Richard Steel eren Ikusleak saiakera britainiarraren forma ezarri zuen, gizakiaren bizitzako behatzaile bereizikoaren posea mundua meditatzen zuena, bertan egindako aldaketa zehatzik eman gabe. Hala ere, hau izan zen ingelesezko eleberria zaharberritzean sortu zen lehenengo aldia, arte forma garrantzitsu batean garatuta. Daniel Defoe, kazetaritzatik aldendu eta kriminalen bizitzak idatzi zituen, fikziozko Roxana eta Moll Flanders kriminalen istorioak bezalakoak. Ingelesezko eleberria, oro har, Daniel Defoe ren Robinson Crusoe (1719) eta Moll Flanders (1722) lanekin hasi zela azaldu izan da, nahiz eta John Bunyan en Erromesaren aurrerapena (The Pilgrim's Progress) (1678) eta Aphra Behn en, Oroonoko (1688) ere garaikoak izan. XVIII. mendeko beste nobelagile britainiar nagusi bat Samuel Richardson da, Pamela edo bertute saritua (Pamela or Virtue Rewarded) (1740) eta Clarissa eleberri epistolarioen egilea, eta baita Henry Fielding, Joseph Andrews (1742) zein Tom Joneses historia, Fundazio bat  (The History of Tom Jones, a Foundling) (1749) idatzi zituena.
Bestalde, Addison eta Steele prosa mota batean adibideak baziren, Jonathan Swift-en Gulliverren Bidaiak satiraren egilea beste maila batean zegoen. Proposamen apala (Modest Proposal) eta Drapierren gutunak (Drapier Letters) lanetan, Swift-ek gogoz kontra defendatu zuen Irlanda ko herria kolonialismoaren harrapari etatik. Honek istiluak eta atxiloketak eragin zituen, baina Swift-ek, irlandar katoliko erromatarrekikoen maitasunik ez zuenez, haserre zegoen ikusitako gehiegikeriengatik.
William Hogarth ingeles satirista piktoriko eta marrazkilari editorialariari, mendebaldeko arte sekuentzialaren aitzindari izatea aitortu diote. Bere lana erretratu errealistetatik hasi eta "gai moral modernoak" izeneko komiki sortarainokoa izan zen. Horrela, politika eta ohitura garaikideak satirizatzen ditu.
Antzerkia
Irlanda ko antzerkiaren historia dokumentala 1601an hasi zen arren, goi-mailako antzerkigileak William Congleve (1670-1729) zaharberritze komedien idazle eta munduko egilearen idazle interesgarrienetako bat, eta George Farquhar (1677-1707), izan ziren. Zaharberritze komedian 1660tik 1710era bitartean idatzitako eta burututako ingeleseko lanak aipatzen dira. Ohituren komediaren zaharberritzez, komediaren sinonimo bezala erabiltzen zen.
Olerkigintza
Garai horretako poetarik aipagarriena Alexander Pope da (1688-1744), bere lan garrantzitsuenak honakoak izanik: Blokeoaren bortxaketa (1712; 1712an handitua); Iliadaren itzulpena (1715-20); Odisearen itzulpena (1725-26); eta Dunciad (1728; 1743). Bere heriotzaz geroztik, Pope berriro ebaluazio egoera etengabean egon da. Bere artifizial altuagatik, prosodia zorrotzagatik, eta batzuetan bere satira ren krudelkeria izugarriagatik, poeta erromantikoek kritikatu egin zuten, eta ez zen 1930 arte bere ospea berpiztu.
Erromantizismoaren sustraiak: 1750-1798
Mendearen bigarren erdialdean "Johnsonen garaia" deitzen da. Samuel Johnson (1709-1784), Dr. Johnson izenarekin izendatua sarritan, ingelesezko idazle nagusi bat izan zen, literaturarentzako egindako ekarpen iraunkorrengatik. Poeta, saiakeragilea, moralista, literatura kritikaria, biografoa, editorea eta lexikografo a zen, eta Johnson "dudarik gabe, ingelesezko historian letren gizon bereizgarriena" bezala deskribatua izan da. Bederatzi urteko lanaren ostean, Johnsonen Ingeles hizkuntzaren hiztegia (A Dictionary of the English Language) argitaratu zen 1755ean. Ingeles modernoan eragin handia izan zuen, eta "bakarka egindako ekarpen akademiko handienetako bat" izan dela deskribatu da. Hiztegiagatik, bere Shakespeareren edizioagatik eta bereziki bere Poeten bizitzak bezalako lanagatik, gaur egun literatura ingelesa deitzen duguna asmatzen lagundu zuen.
Canal Sur
Andaluziako erkidegoko kate nagusia da eta kateak ikuslego handia du. Gaur egun bi erkidegoko kate daude Andaluzia: Canal Sur eta Canal Sur 2. Andaluziatik kanpo Gibraltar, Algarve, Ceuta, Melilla eta gertueneko probintzietan ikusgai dago.
Britainiar literatura
Erromantizismoa: 1798-1837
Erromantizismoa mugimendu artistikoa, literarioa eta intelektuala izan zen, eta Europan izan zuen jatorria XVIII. mendean. Hainbat data ematen dira literatura britainiarrean, baina Balada lirikoak argitaratzea 1798an ere, hasiera bezala hartzeko. Eta Victoria erreginaren koroa 1837an gauzatu zen arren, William Wordsworth 1850 arte bizi izan zen, eta William Blake-k 1798. urtearen aurretik argitaratu zituen bere lanak. Hala ere, garai horretako idazleek "ez zuten pentsatu" erromantiko bezala, eta Victoriako garaiko kritikak erabili ziren lehenengo aldiz.
Poesia erromantikoa
William Blake (1757-1827) poeta, margolaria eta editorea (1757-1827) erromantiko ingelesaren arteran lehena izan zen. Garai hartako literaturaren korronte nagusietatik deskonektatuta, Blake-k bere bizitzan zehar ez zuen onespenik jaso. Baina adin erromantikoaren poesia eta ikusizko arteen historiako irudi ezinbestekotzat bezala kontsideratzen da. Bere lan garrantzitsuenen artean Inozentziaren abestiak (1789) Eskarmentuaren abestiak (1794) "eta Profezia sakonak eta zailak" daude. Etan baita Albion eko alaben ikuspegiak (1793), Urizen lehen liburua (1794), eta "Jerusalem: Albion erraldoiaren emanaldia" (1804).
Bigarren belaunaldia
Poeta erromantikoen bigarren belaunaldian Lord Byron (1788–1824), Percy Bysshe Shelley (1792–1822) eta John Keats (1795–1821) daude. Byronek, ordea, XVIII.mendeko satiristen eragina izan zuen eta beharbada, hiruretatik "erromantikotasun" gutxien zuen. Horrela, "Aita Santuaren adimen distiratsua, bere garaikide erromantikoen 'sistema poetiko okerra' baino nahiago zuen".
Beste poeta batzuk
Garai honetako beste poeta garrantzitsu bat John Clare (1793–1864) izan zen. Clare baserriko langile baten semea zen, Ingalaterrako landa-eremuaren ospakizunen irudikapenengatik eta bertan gertatzen ari ziren aldaketeei buruz egin zituen idatziengatik izan zen ezaguna.
Erromantizismoa eta eleberria
Garai honetako eleberrigile nagusiak Jane Austen (1775–1817) eta Sir Walter Scott (1771–1832) eskoziarra izan ziren, eta hainbat motatako fikzio gotikoak ere loratu ziren. Austenen lanek XVIII. mendearen bigarren erdiko sentsibilitate nobelak satirizatzen dute, eta XIX. mendeko errealismorako trantsizioaren parte dira. Austenen lanen artean daude Harrotasuna eta aurreiritziak (Pride and Prejudice) (1813), Zentzua eta sentikortasuna (Sense and Sensibility) (1811), Mansfield Park (1814), Emma (1815) eta Pertsuasioa (Persuasion) (1818).
Dexter (Georgia)
Dexter  Georgiako estatuko herri bat da. Fulton konderrian kokatua dago. 2010ean 575 biztanle zituen, 1.99 kilometro koadrotan banatuta.
Britainiar literatura
Eleberria
Victoriar garaian (1832–1900) eleberria ingelesezko literatura genero nagusia bilakatu zen. Emakumeek garrantzi handia izan zuten goranzko ospe horretan, bai egile bezala zein irakurle gisa. Fikzioaren hileroko serializazioak ospearen gorakada sustatu zuen, alfabetatzearen gorakadaren, inprimaketa ren aurrerapen teknologikoen eta banaketa-ekonomiaren hobekuntzaren konbinazioaren ondorioz. Liburutegi zirkulatzaileak, liburuak urteko harpidetza baten truke maileguan hartzeko aukera ematen zutenak, eleberriaren ospea handitzeko beste faktore bat izan zen.
Charles Dickens 1830eko hamarkadaren amaieran azaldu zen literatura eszenan, eta laster izan zen, ziurrenik, literatura britainiarraren historiako eleberrigile ospetsuena. Dickensek gogor satirizatu zituen gizarteko hainbat alderdi, lantegiak barne Oliver Twist-en bezala, eta Etxe latz (Bleak House)-en sistema juridikoaren porrotak. Azken urte hauetan Dickens gehiago mirestua izan da bere azken eleberriengatik, hala nola Dombey eta semea (Dombey and Son) (1848), Etxe latz (Bleak House) (1853), Dorrit txikia (Little Dorrit) (1857), Itxaropen handiak (Great Expectations) (1861), eta Gure Elkarren Laguna (Our Mutual Friend) (1865).
Dickens-en lehen lehiakidea William Makepeace Thackeray izan zen, victoriar garaian haren atzetik bigarren sailkatuta egon zena. Baina gaur egun askoz gutxiago irakurtzen zaio. Banitate azoka (Vanity Fair) (1847) eleberriarengatik bakarrik ezagutzen da.
Brontë ahizpak, Emily, Charlotte eta Anne, beste eleberrigile esanguratsu batzuk izan ziren 1840ko eta 1850eko hamarkadetan. Beraien eleberriek zirrara eragin zuten argitaratu zirenean, baina gero klasiko bezala onartu zituzten. Charlotte Brontë ren lanik nabarmenena Jane Eyre izan zen, eta lehen pertsonan biziki emakumezkoen ikuspuntutik idatzita egoteak bide berriak urratu zituen. Emily Brontë-ren eleberri ezagunena Wutheringo altuerak (Wuthering Heights) izan zen eta, Juliet Gardiner-en arabera, "bere hizkuntzaren eta irudien sexu-grina eta botere biziak txunditu eta ikaratu egin zituen kritikariak". Bestalde, Anne Brontë-ren eleberri ospetsuena 1847ko Agnes Grey izan zen, turora baten bizitza bakartia jorratzen duena.
Elizabeth Gaskell ere idazle arrakastatsua izan zen, eta Iparraldea zein hegoaldea (North and South) eleberrian Ingalaterrako iparralde industrialaren bizimodua hego aberatsagoarekin kontrajartzen du. Bestalde, Anthony Trollope victoriar garaiko eleberrigile ingeles arrakastatsu, emankor eta errespetatuenetako bat izan zen. Bere obrarik gogokoenetako batzuk Barsetshireko mendebaldeko herrialde imaginarioan kokatzen dira, besteak beste, Zaindaria (The Warden) (1855) eta Barchester dorreak (Barchester Towers) (1857. Trolloperen eleberriek, Ingalaterra viktoriar goiztiarreko lur-jabeen eta profesional klaseen bizitza erretratatzen dute. George Eliot (izatez Mary Ann Evans) victoriar garaiko erdialdeko eleberrigile ezagunenetako bat izan zen. Bere lanak, batez ere Middlemarch errealismo literarioaren adibide garrantzitsuak dira, eta hainbat alorrengatik miresten dira, hala nola victoriarren xehetasun literario altuen konbinazioagatik, zabaltasun intelektualarekin urruntzen duena, sarritan irudikatuz muga geografiko estuak. Horrek Tolstoi rekin alderatzea ekarri du. Bestalde, George Meredith eleberrigile ezaguna Richard Feverelen proba (The Ordeal of Richard Feverel) (1859) eta Egoista (The Egoist) (1879) lanengatik gogoratzen da. Bere ospea oso ondo mantendu zen XX. mendean, baina gerora behera egin zuen.
Thomas Hardy ren eleberrietan landa-gaiekiko eta landa-egoera sozial eta ekonomiko aldakorrekiko interesa ikusten da. Errealista viktoriarra, George Elioten tradiziokoa, erromantizismoak ere eragina izan zuen bai bere eleberrietan zein poesian, batez ere William Wordsworth ena. Eleberri egile bezala ospea lortu zuen lan hauekin: Maddingo jendetzatik urrun (Far from the Madding Crowd) (1874), Casterbridgeko alkatea (The Mayor of Casterbridge) (1886), d'Urbervilletarren Tess (Tess of the d'Urbervilles) (1891) eta Jude Iluna (Jude the Obscure) (1895).
XIX. mende amaierako beste nobelagile esanguratsu bat George Gissing dugu, 1880 eta 1903 artean 23 eleberri argitaratu zituena. Bere eleberririk ezagunena Grub kale berria (New Grub Street) da, 1891an argitaratua. Halaber, 1890eko hamarkadaren amaieran, Joseph Conrad poloniar jatorriko etorkinaren lehen eleberria argitaratu zen, literatura modernista ren aitzindari garrantzitsua. Conrad-en Iluntasunaren Bihotza (Heart of Darkness) 1899an argitaratu zen.
Istorio laburra
Badaude 1790 eta 1810 artean bereizita argitaratutako istorio laburren kontakizunen Europako lehen adibideak, baina benetako lehen ipuin bildumak 1810 eta 1830 bitartean agertu ziren garai bereko hainbat herrialdetan. Erresuma Batuko lehen ipuinak Richard Cumberlanden "Narrazio nabarmena" eta "Montremoseko pozoitzailea" (1791) bezalako ipuin gotiko ak izan ziren. Bestalde, Sir Walter Scott eta Charles Dickens bezalako eleberrigile handiek ere istorio labur batzuk idatzi zituzten.
Genero fikzioa
Wilkie Collins-en The Moonstone (1868) eleberri epistolarioa ingelesezko lehen eleberri detektibetzat hartzen da, eta handik gutxira Sir Arthur Conan Doyl ek Londresen bizi zen "aholkularitzako detektibe" bati buruzko Sherlock Holmes seriea hasi zuen. Doylek lau eleberri eta berrogeita hamasei ipuin idatzi zituen Holmes protagonistatzat hartuz, 1880tik 1907ra, azken kasu batekin 1914an.
Herbert George Wells en idazle-karrera 1890eko hamarkadan hasi zen Munduen Gerra (The War of the Worlds) (1898) bezalako zientzia-fikziozko eleberriekin, martziano ek Ingalaterra viktorianoaren inbasioa deskribatzen zutena, eta hain zuzen Wells da, Jules Verne frantziarrarekin batera, zientzia-fikzioaren generoaren garapenean pertsonaia nagusitzat hartzen dena.
Haur literatura
Haurrentzako literatura genero bereizi gisa garatu zen Victoriar garaian, eta zenbait obra nazioartean ezagunak izan ziren, hala nola, Lewis Carroll-en Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian (1865). XIX. mendearen amaieran, Beatrix Potter egilea eta marrazkilaria haurrentzako liburuengatik ezaguna zen, animalia pertsonaiak bezala agertzen zirelako, besteak beste, Peter Rabbit-en ipuina (1902).
Poesia victoriarra
Poesia victoriar garaiko poeta nagusiak Alfred, Lord Tennyson (1809–1892), Robert Browning (1812–89), Elizabeth Barrett Browning (1806–61) eta Matthew Arnold (1822–88) izan ziren. Garai honetako poesiak erromantikoen eragin handia izan zuen, baina bere norabideetan ere joan zen. Bereziki aipagarria izan zen bakarrizketa dramatikoaren garapena, garai honetan poeta askok erabiltzen zuten forma, eta Browningek hobetu zuena.
Antzerki victoriarra
XIX. mendearen lehen erdiaren zati handi batean, Londresko eta probintziako antzokietako drama Patent antzerki konpainietara mugatu zen lizentzia sistema baten bidez, eta gainerako antzoki guztiek entretenimendu musikalak baino ezin izan zituzten egin (nahiz eta magistratuek noizbehinkako emanaldi dramatikoak lizentziatzeko ahalmena izan). 1843ko Antzokien Legea onartzeak Patent antzokiek zuten antzerkiaren monopolioa kendu zuen.
Dion Boucicault (1820–90) antzerkigile irlandarra komedia idazle oso ezaguna izan zen, eta Londresko eszenatokian arrakasta lortu zuen Londresko Asegurua bezalako lanekin XIX. mendearen erdialdean. Hala ere, orokorrean antzerkiak ez zuen genero bezala garrantzirik lortu XIX. mendearen amaierara arte. Orduan antzerkigile nagusiak sortu ziren, besteak beste, George Bernard Shaw, Armak eta gizona (Arms and the Man) (1894), eta Oscar Wilde, Ernesto izatearen garrantzia (The Importance of Being Earnest) (1895). Bi idazle irlandar hauek batez ere Ingalaterran bizi izan ziren eta ingelesez idatzi zuten, Wilderen frantsesezko zenbait lan izan ezik.
XX. mendea
1922. urtean Britainia Handiaren eta Irlandaren arteko harremanean aldaketa nabarmena izan zen. Irlandako Estatu Askea (batez ere katolikoa) ezarri zen Irlanda gehienean, Ipar Irlanda nagusiki protestantea Erresuma Batuaren parte izaten jarraitzen zuen bitartean. Banatze horrek 1922 baino lehenagoko irlandar idazkera literatura kolonial gisa zenbateraino tratatu behar den zalantzan jartzen du. Ipar Irlandako literatura irlandarra ala britainiarra den zalantzan jartzen dutenak ere badaude. Britainia Handiko mugimendu nazionalistek, Gales en eta Eskozian bereziki, idazleengan ere eragin nabarmena izan zuten XX. eta XXI. mendeetan.
Modernismoa eta kultur berpizkundea: 1901–1945
1910etik aurrera mugimendu modernista, britainiar literaturan eragina izaten hasi zen. Beren aurrekari viktoriarrak normalean klase ertaineko gustua asetzeko pozik egon baziren ere, XX. mendeko idazleak sarritan urrunduta sentitu ziren hartatik, beraz intelektualki zailagoak ziren obrak idatziz edo eduki onargarrien mugak gaindituz erantzun zuten.
Lehen Mundu Gerra
Lehen Mundu Gerra ren bizipenak Wilfred Owen, Rupert Brooke, Isaac Rosenberg, Robert Graves eta Siegfried Sassoon bezalako gerra poeten lanetan islatu ziren''. In Parentesi'', David Jones-ek 1937an argitaratutako lehen poema epiko bat, Lehen Mundu Gerrako literaturako lan aipagarrietako bat da, Galesko tradizioen eragina izan zuena, Jones Ingalaterran jaio arren. Ez-fikziozko prosan, garrantzitsua da Thomas Edward Lawrence ren Lawrence of Arabia kontakizun autobiografikoa, Otomandar Inperioa ren aurkako Arabiar Matxinada ren Zazpi Zutabeen Jakinduria liburuan.
Poesia: 1901–1945
XIX. mendean ezer gutxi argitaratu zuten bi poeta viktoriarrak, Thomas Hardy (1840–1928) eta Gerard Manley Hopkins (1844–89), baina olerkari nagusitzat hartu izan dira geroztik. Hardyk XIX. mendearen amaieran bere ospea eleberriekin ezarri arren, poesia ere idatzi zuen bere ibilbidean. Hala ere 1898ra arte ez zuen bere lehen bilduma argitaratu, eta beraz, XX. mendeko olerkari bezala hartzen da. Gerard Manley Hopkins-en Poems liburua 1918an argitaratu zuen Robert Bridgesek, autorea hil ostean.
Eleberri modernista
Mende berriaren hasierako hamarkadetan modernismoa literatura mugimendu garrantzitsu bat bilakatuko zen arren, idazle bikain asko ere bazeuden, Thomas Hardy bezala, modernistak ez zirenak. Nobelagileen artean hauek daude: Rudyard Kipling (1865–1936), poeta arrakastatsua ere izan zena; Herbert George Wells (1866–1946); John Galsworthy (1867–1933), (Literaturako Nobel Sariduna, 1932an), eta bere eleberrien artean The Forsyte Saga dago (1906–21); Arnold Bennett (1867–1931) Emazte zaharren ipuina (The Old Wives' Tale)-ren (1908) idazlea; Gilbert Keith Chesterton (1874–1936), eta Edward Morgan Forster (1879–1970). XX. mendearen hasierako idazle britainiar ezagunena Rudyard Kipling izan zen dudarik gabe, eleberrien, ipuinen eta olerkien idazle polifazetikoa, eta orain arte Literaturako Nobel Saria jaso zuen gazteena, 1907an.
Herbert George Wells egile oso emankorra izan zen, eta gaur egun zientzia fikziozko generoan egindako lanagatik da ezaguna. Bere lanik nabarmenenak Munduen Gerra (The War of the Worlds) eta Denboraren makina (The Time Machine) dira, 1890eko hamarkadan idatziak. Edward Morgan Forster-en A Passage to India 1924-ko obrak inperialismoaren erronkak islatzen zituen, eta bere lehenagoko lanek, hala nola Bista duen Gela bat (A Room with a View) eta Howards-en amaiera (Howards End), Ingalaterrako edwardiar gizartearen murrizketak eta hipokresia aztertu zituzten.
1920ko eta 1930eko hamarkadetako idazleen artean, Virginia Woolf feminista eragin handikoa izan zen, kontzientzia korrontearen teknikarekin lotutako estilo berritzailea sortuz. Idatzi zituen eleberri ezagunenen artean, Mrs Dalloway, The Waves eta A Room of One's Own daude. Azken honetan dator bere diktamen famatua: "Emakume batek dirua eta gela bat izan behar ditu fikzioa idatzi nahi badu". Woolf eta Forster, idazle, intelektual, filosofo eta artisten Bloomsbury eragin handiko taldeko kideak ziren. Hasierako beste modernista batzuk Dorothy Richardso n, bere eleberria Pointed Roof kontzientzia teknikaren korrontearen adibiderik goiztiarrenetakoa izanik, eta David Herbert Lawrence dira. Honek behe eta erdi mailako klaseen bizitza sozialari buruz idatzi zuen, eta baita bere garaiko gizarte arauetara egokitu ezin zirenen bizitza pertsonala; Semeak eta maitaleak (Sons and Lovers) bere lehen maisulantzat bezala jotzen da. Ondoren, Ortzadarra (The Rainbow) eta Emakume maitemindua (Women in Love) argitaratu zituen. Aldaketa garrantzitsu bat 1930eko eta 1940ko hamarkadetan hasi zen, langile klaseko eleberrien tradizio bat garatuz, langile klaseko jatorria zuten idazleen eskutik.
Modernismo berantiarra: 1946–2000
Nahiz eta batzuek ikusi zuten modernismo a 1939 inguruan amaitzen zela, literatura ingelesari dagokionez, "Modernismoa agertu eta hasi zenean postmodernismo a zalantzan jarri zen ia guztiz, viktorianismotik modernismorako trantsizioa gertatu zenean bezala". Izan ere, zenbait modernistak bizitzen eta argitaratzen jarraitzen zuten 1950an eta 1960an, besteak beste, Thomas Stearn Eliot, Dorothy Richardson eta John Cowper Powys. Bestalde, 1901ean Northumberland-en jaio zen Basil Bunting poetak 1965an Briggflattse argitaratu zuen.
Eleberria
1947an Malcolm Lowry k Sumendiaren azpian (Under the Volcano) argitaratu zuen. George Orwel len totalitarismoaren satira, Mila bereratzeirehun eta laurogeita lau (Nineteen Eighty-Four) ospetsua, 1949an argitaratu zen. Saiakeragile eta eleberrigilea, Orwellen lanak XX. mendeko iruzkin sozial eta politiko garrantzitsuak dira. Evelyn Waugh-en Bigarren Mundu Gerrako trilogiako Ohorezko ezpata (Sword of Honor) (1952–61) argitaratu zen garai horretan.
Pelusios marani
Pelusios marani Pelusios generoko animalia da. Narrastien barruko Pelomedusidae familian sailkatuta dago.
Britainiar literatura
Eleberria
Graham Green eren lanak 1930eko hamarkadatik 1980ko hamarkadara bitartekoak dira. Katolizismora bihurtu zen eta bere eleberriek mundu modernoko gai moral eta politiko anbibalenteak aztertzen dituzte. 1950eko hamarkadan eta geroago idatzi zuten beste eleberrigile batzuk hauek izan ziren: Anthony Powell, A Dance to the Music of Time; Sir William Golding Nobel sariduna; Dame Iris Murdoch filosofo anglo-irlandarra (sexu-harremanak, morala eta inkontzientearen boterea jorratzen zituen); eta Dame Muriel Spark eleberrigile eskoziarra, Jean Brodie andereñoaren lehena idatzi zuena. Anthony Burgess bereziki gogoratua da A Clockwork Orange eleberri distopiko agatik. Eta Mervyn Peak ek bere fantasia gotikoko Gormenghast trilogia argitaratu zuen 1946 eta 1959 artean. Angela Carter eleberrigile eta kazetaria izan zen, eta bere lan feminista, magiko eta pikareskoengatik ze ezaguna.
Sir Salman Rushdie Britainia Handian behin betiko finkatu ziren britainiar kolonia ohietako Bigarren Mundu Gerra ren osteko idazleen artean dago. Dena den, Rushdiek Gauerdiko haurrak filmarekin lortu zuen ospea. Bere eleberririk eztabaidagarriena, Bertso satanikoak, Mahoma ren bizitzan inspiratu zen neurri batean.
Liberty (Maine)
Liberty Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Waldo konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Britainiar literatura
Eleberria
Hego Rhodesia ko (gaur egun Zimbabwe) Doris Lessing-ek 1950ean argitaratu zuen bere lehen eleberria Belarra kantuan dago, Ingalaterrara emigratu ostean. Hasieran Afrikako bizipenei buruz idatzi zuen, baina Lessing laster bilakatu zen presentzia nagusia ingeles eszena literarioan, maiz argitaratuz, eta Literaturako Nobel Saria irabazi zuen 2007an. Sir V. S. Naipaul beste etorkin bat izan zen, Trinidad en jaioa, eta baita Literaturako Nobel Saria irabazi zuen. Antilletakoa da George Lamming, eta Pakistanekoa berriz, Hanif Kureshi antzerkigile, gidoilari, zinemagile, eleberrigile eta ipuin idazlea. Kazuo Ishiguro 2017ko Nobel sariduna Japonian jaio zen, baina bere gurasoak sei urte zituela Britainia Handira emigratu zuten, eta heldu zenean britainiar herritar bihurtu zen. Bestalde, Martin Amis XX. mendearen amaierako eta  XXI. mendearen hasierako eleberrigile britainiar nabarmenetako bat da. Azkenik, Pat Barke rrek sari ugari irabazi ditu bere fikzioagatik, eta Ian McEwan eleberrigile eta gidoilari ingelesa ere ospe handiko idazlea da.
Antzerkia
1950eko hamarkadaren amaieran eta 1960koaren hasieran garatu zen antzerki britainiarrean kultur mugimendu garrantzitsu bat, "Sukaldeko harraska errealismokoa" deitua, artea, eleberria, zinema eta telebistako antzezlanak garatuz. Mugimendu artistiko honetako kideei "Gizon gazte haserretuak" terminoa ezarri zitzaien. Langile klase ko etxeetako bizitzak irudikatzen zituen errealismo sozialaren estiloa erabili zuen, arazo sozialak eta gai politikoak aztertzeko. Gerraosteko antzezlan ohikoenak, Sir Terence Rattigan eta Sir Noël Coward bezalako dramaturgoenak ziren, eta 1950eko hamarkadan "Gizon gazte haserretuak" kolokan jarri zituzten, John James Osborne ren Atzera begiratu haserre (Look Back in Anger) (1956) bezalako antzezlanetan.
1950eko hamarkadan, absurduaren antzerkia k dramaturgo britainiarrei eragin handia egin zien, batez ere Samuel Becket t irlandarraren Godoten zain (Waiting for Godot) antzezlanak. Eragina izan zutenen artean, Harold Pinter-en Urtebetetze festa (The Birthday Party) eta Tom Stoppard-en Rosencrantz eta Guildenstern hilda daude (1966) izan ziren.
1968ko Antzokien Legeak, 1737tik Britainia Handian zegoen eszenaren zentsura sistema deuseztatu zuen. Londresko eszenatokien askatasun berriak probatu zituen Howard Brentonen Erromatarrak Britainian (The Romans in Britain) filmak, Antzoki Nazionalean lehen aldiz 1980an antzeztua, eta gerora 1982an arrakastarik gabeko akusazio partikular baten ardatza izan zena. XX. mendean, baina beranduago hasitako beste antzerkigile batzuk honako auek dira: Sir Alan Ayckbourn Pertsonaia singularra, (1972) lanarekin, Michael Frayn antzerkigile eta eleberrigilea, David Hare, David Edgar eta Dennis Potter, lan dramatiko bereizgarriena telebistarako ekoitzi zuena.
1950eko eta 1960ko hamarkadetan britainiar dramaturgo garrantzitsu askok BBC n hasi zuten beren karrera modu eraginkorrean, edo irratirako egokitutako lanak izan zituzten, besteak beste Caryl Churchill eta Tom Stoppard. Hauen "lehen ekoizpen profesionala BBC Radio-ko Justu gauerdia baino lehen programan izan zen, hamabost minutuko saioan, bertan erakutsiz dramaturgia berriak". Halaber, John Mortimer-ek 1955ean egin zuen debuta irratian dramaturgo bezala, bere Gizon traizionatuak bezala (Like Men Betrayed) eleberria BBC Light Programarako moldatuz.
Irratiko dramaturgo aipagarrien artean Brendan Behan irlandarra eta Angela Carter eleberrigilea zeuden. Eta irratirako sortutako lanik ospetsuenen artean honako hauek daude, Dylan Thomas en Esnearen egurpean  (Under Milk Wood) (1954), Samuel Beckett-en Erortzen den guztia (All That Fall) (1957), Harold Pinterr en Min apur bat (A Slight Ache) (1959), eta Robert Bolten-en Urtaro guztietarako gizon bat (A Man for All Seasons) (1954).
Olerkigintza
Thomas Stearn Eliot, Wystan Hugh Auden eta Dylan Thomas poetak 1945etik aurrera oraindik argitaratzen ari ziren bitartean, poeta berriek 1950eko eta 1960ko hamarkadetan hasi zuten beren karrera, besteak beste Philip Larkin, Whitsun ezteiak, 1964, eta Ted Hughes Belatza euripean, 1957. Ipar Irlandak poeta esanguratsu ugari sortu zituen, ospetsuena Seamus Heaney Nobel sariduna izanik. Hala ere, Heaneyk bere burua irlandartzat hartzen zuen, eta ez britainiarra. Ipar Irlandako beste poeta batzuk Derek Mahon, Paul Muldoon, James Fenton, Michael Longley eta Medbh McGuckian dira.
Haur eta gazteentzako literatura
Roald Dahl haurrentzako fantasiazko eleberrien egile nabarmena da, bere lan nabarmenetako bat 1964ko Charlie eta txokolate fabrika izanik. Istorioak sarritan bere haurtzaroko esperientzietatik inspiratuta daude, askotan ustekabeko amaierak dituztela, eta sentimendurik gabeko umore ilunez. Garai honetako eskola istorio ezagunenak Ronald Searleren St Trinian's-enak dira.
Bryconamericus ternetzi
Bryconamericus ternetzi Bryconamericus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Britainiar literatura
Haur eta gazteentzako literatura
Joanne K. Rowling en Harry Potter fantasiazko seriea zazpi eleberriz osatutako sekuentzia bat da, Harry Potter azti nerabearen abenturak kontatzen dituena, historian gehien saldu den liburu sorta izanik. Seriea 67 hizkuntzatara itzuli da, Rowling historiako egilerik itzulienen artean kokatuz. Bestalde, Cressida Cowell-ek Nola entrenatu zure dragoia idatzi zuen, fikziozko bikingo mundu batean kokatutako hamabi liburuz osatutako sorta.
Literatura eskoziarra
XX. mendearen amaieran Eskozian hainbat eleberrigile garrantzitsu agertu ziren, besteak beste James Kelman, eta Samuel Beckett, eta egoera latzenetatik umorea sortu zuten. A. L. Kennedyren 2007ko Eguna eleberria Costa Book Awards sarietan Urteko Liburua izendatu zuten; Alasdair Gray-ren Lanark: Bizitza bat lau liburutan (1981) Glasgow bere jaioterrian kokatutako fantasia distopiko bat da.
Eskoziar garaikidean oso anglizatutako "Beheko lurretako eskoziarrak" (Lowland Scots") definizioa sarritan erabiltzen da, adibidez Irvine Welsh-en Trainspotting-en Edinburgo ko dialekto a langile klaseko droga kontsumitzaileen bizitzaren deskribapen basati bat emateko. Bestalde, Ipar Irlandan James Fentonen poesia Ulster reko eskoziar garaikidean idatzita dago. Michael Longley poetak (1939an jaioa) Ulsterreko eskozierarekin esperimentatu du bertso klasikoen itzulpenak egiteko, 1995eko Orkidea mamua bilduman bezala.
Hogeigarren mendearen hasiera
Hogeigarren mendearen hasierako genero honetako idazle esanguratsuenen artean Erskine Childersen Areetako igarkizuna (1903)-ren egilea dago, espioi eleberriak idatzi zituena. Emma Orczy (Orczy baronesa) Scarlet Pimpernel-en egilea izan zen, Frantziako Iraultza garaian Ingalaterrako senide baten abenturak kontatzen zituen erromantze historikoa. Izenburuko pertsonaiak "identitate sekretua duen heroi baten" nozioa ezarri zuen herri kulturan. John Buchan-ek berriz, John prestorea (1910) bezalako abentura eleberriak idatzi zituen. Abenturazale zaldunak protagonista duten eleberriak ezagunak izan ziren gerren artean, hala nola H. C. McNeile-ren Bulldog Drummond (1920) eta Leslie Charteris-en seriearekin adibidez. Bertan, liburu askotan Simon Templar-en, Santua ezizenez, abenturen kronikak jasotzen ditu.
Garai horri "Detektibeen Fikzioaren Urrezko Aroa" deitu zioten. Dame Agatha Christie, krimen eleberrien, istorio laburren eta antzezlanen idazlea, bere detektibeen 80 eleberriengatik eta West End-eko antzerki antzezlan arrakastatsuengatik gogoratzen da. "Krimenaren erreginak" bikoiztutako beste emakume idazle batzuen artean honakoak daude: Dorothy L. Sayer s (jaun detektibea, Lord Peter Wimsey), Margery Allingham (Albert Campion ustez Sayers' Wimseyren parodia gisa sortua) eta Dame Ngaio Marsh (Roderick Alleyn) zeelandaberriarra. Bestalde, Georgette Heyerrek erromantze genero historikoa sortu zuen, eta fikzio poliziala ere idatzi zuen.
XX. mende hasierako zientzia-fikzioko lan garrantzitsu bat David Lindsay idazle eskoziarraren Bidaia bat Arkturora (A Voyage to Arcturus) da, 1920an argitaratua lehen aldiz, eta C. S. Lewis-en Space Trilogian eragin nagusia izan zuena.
1930eko hamarkadaren hasieratik 1940ko hamarkadaren amaierara arte, Oxfordeko Unibertsitate ko ingeles fakultateari lotutako literatura eztabaida talde informal bat The Inklings izan zen. Bertako kide ezagunenak fantasiazko eleberrigile nagusiakizan ziren, hala nola: J. R. R. Tolkien eta C.S. Lewis. Lewis Torloju zintaren eskutitzak (The Screwtape Letters) (1942), Narniako kronikak (The Chronicles of Narnia) eta Espazio Trilogia (The Space Trilogy) filmengatik da ezaguna, eta Tolkien berriz, Hobbita (1937), Eraztunen Jauna eta Silmarillion-en egile bezala.
XX. mendearen amaiera
Hogeigarren mendearen bigarren erdiko fikzio generoaren idazle garrantzitsuenen artean Ian Fleming thriller idazlea dago, James Bond 007-ren sortzailea. Fleming-ek hamabi eleberritan osatu zituen Bond-en abenturak, Casino Royale (1953) barne. Bond-en espioi-bizitza osoaren aldean, John le Carré espioitzaren eta kontra-espioitzaren mundu ilun bat irudikatu zuen espioien eleberrien egilea izan zen, ezagunena Hotzetik etorri zen espia (The Spy Who Came in from the Cold) (1963) izanik, sarritan generoko handienetako bat bezala hartzen dena.
Frederick Forsyth-ek thriller eleberriak idazten ditu, eta Ken Follett-ek espioi-thrillerak eta baita eleberri historikoak ere, aipagarriena Lurraren zutabeak (The Pillars of the Earth) (1989) izanik.
Paralabrax nebulifer
Paralabrax nebulifer Paralabrax generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Britainiar literatura
XX. mendearen amaiera
Gerra eleberrien artean, besteak beste, Alistair MacLean-en Navaroneko kanoiak (The Guns of Navarone) (1957) eta Arranoak ausartzen diren lekuan (Where Eagles Dare) (1968) idatzi zituen. Eta Jack Higginsek Arranoa lehorreratu da (The Eagle Has Landed) (1975). Bestalde, Patrick O'Brian-en eleberri historiko nautikoak Royal Navy n girotutako Aubrey-Maturin seriea osatzen dute. Ronald Welch-ek Carnegie Domina irabazi zuen Zaldunaren gurutzada (Knight Crusader) eleberriagatik; XII. mendean kokatuta dago, eta Hirugarren Gurutzada ren irudikapena eskaintzen du, Richard Lehoiaren Bihotza Ingalaterrako buruzagi kristaua eta erregea protagonista dela. Nigel Tranterrek eskoziar gudari ospetsuen eleberri historikoak ere idatzi zituen; Roberto I.a Eskoziakoa trilogian. Azkenik, Ruth Rendell eta P. D. James-en hilketa misterioak, krimen-fikzio ezagunak dira.
Zientzia fikzioa
John Wyndham ek zientzia-fikzio post-apokaliptikoa idatzi zuen, bere lan aipagarrienak Trifidoen eguna (The Day of the Triffids) (1951) eta Midwich kukoak (The Midwich Cuckoos) (1957) izanik. Genero honetako beste idazle garrantzitsu batzuk Sir Arthur Charles Clarke, 2001: Espazioko odisea bat (2001: A Space Odyssey), Brian Aldiss eta Michael Moorcock dira. Moorcockek zientzia-fikziozko idazleen 'Uhin Berria'-n parte hartu zuen, "generoari meritu literarioz inbertitzea zuen helburuarekin". Era berean, J. G. Ballard 1960ko hamarkadan ezaguna egin zen 'New Wave' zientzia-fikziozko idazleen artean nabarmenena bezala. Geroago zientzia-fikzioko pertsonaia garrantzitsu bat Iain M. Banks izan zen, fikziozko gizarte anarkista, sozialista eta utopikoa sortu zuela Kultura lanean. Halaber, Doris Lessing Nobel saridunak zientzia-fikziozko bost eleberriren sekuentzia bat ere argitaratu zuen: Canopus Argos-en, 1979 eta 1983 artean.
Fantasia
Sir Terry Pratchett bere Discworld fantasiazko eleberri komiki sortagatik da ezaguna, Magiaren kolorea (The Colour of Magic) (1983)-rekin hasten dena, eta Night Watch (2002) ere barne. Philip Pullman famatua da Bere material ilunak (His Dark Materials) fantasiazko trilogiagatik, bi haurren heldutasunari jarraitzen dion unibertso paralelo batzuetan zehar ibiltzen diren gertaera epikoen bidez. Bestalde, Neil Gaiman zientzia fikziozko eta fantasiazko idazlea da Izarren hautsa (Stardust) (1998) izanik lan nabarmenena. Douglas Adams zientzia-fikziozko bost liburukiko Autoestopistaren gida Galaxiara (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy) serieagatik da ezaguna.
XX. mendeko haur literatura
Haurrentzako lanen idazle esanguratsuen artean, Kenneth Grahame, Haizea sahatsetan (The Wind in the Willows), Rev W Awdry, Trenbide serieak (The Railway Series), Alan Alexander Milne, Winnie hartza (Winnie-the-Pooh) eta Pamela Lyndon Travers-en Mary Poppins dira. Enid Blyton haur lieraturako egile oparoak, haur talde baten eta haien txakurraren abenturen kronika egin zuen Bost ospetsuak (The Famous Five)-n. Terence Hanbury White k Oraingo eta etorkizuneko erregea (The Once and Future King) fantasia arturiarra idatzi zuen, lehen zatia Ezpata Harrian (The Sword in the Stone) (1938) izanik. Mary Norton-ek Mailegu-hartzaileak (The Borrowers) idatzi zuen, gizakiengandik maileguan hartzen duten pertsona txikiak agertuz. Frances Hodgson Burnett-en Lorategi sekretua (The Secret Garden) eleberria idatzi zuen. Hugh Lofting-ek berriz, hamabi liburutan agertzen den Doctor Dolittle pertsonaia sortu zuen. Bestalde, Dodie Smith-ek Ehun eta bat dalmatiar idatzi zuen.
Eleberria
Hogeita batgarren mendean fikzio historikoarekiko arreta handia nabaritu da. Hilary Mantel eleberri historikoen idazle arrakastatsu bat da, bi aldiz Booker Saria irabazi duena, Otso aretoa (Wolf Hall) 2009, eta Ekarri gorputzak (Bring Up the Bodies) lanengatik. Garai honetan azaleratu den eleberrigile asmo handienetako bat David Mitchell da, bere Odei atlas (Cloud Atlas) (2004) eleberri zabalarekin, XIX. mendetik etorkizunera garatzen dena. Lehenagoko ingeles literatura estilo eta tekniken eraginak nabarmenak dira Ian McEwan bezalako idazleetan, 2002ko Barkamena (Atonement) eleberrian adibidez. Bestalde, Julian Barnes beste idazle nabarmen bat da, eta 2011ko Man Booker Saria irabazi zuen Amaiera baten zentzua (The Sense of an Ending) libururekin.
Antzerkia
Antzerkiaren paisaia bereratzen joan da, eta XX. mendearen amaierako antzoki nazional bakarretik lau izatera pasatu da, kultur politikaren itzuleraren ondorioz.
Genero fikzioa
E.L. Jamesen Greyren berrogeita hamar itzal (Fifty Shades of Grey), Berrogeita hamar itzal ilunagoak (Fifty Shades Darker) eta Berrogeita hamar itzal askatuak (Fifty Shades Freed) trilogiak, Grey: Greyren berrogeita hamar itzal Christianek esan bezala (Grey: Fifty Shades of Grey as Told by Christian) nobelarekin batera, 100 milioi ale baino gehiago saldu ziren mundu osoan, marka ezarriz Erresuma Batuan garai guztietako libururik azkarren saldutakoa bezala. Eskoziako genero-fikziozko egileen arrakastak eta sustapenak polemika eragin zuen 2009an, James Kelmanek Edinburgoko Nazioarteko Liburu Jaialdian kritikatu zuenean, "ertain-mailako mago gazteei" eta "detektibe-fikzioa"ri eskainitako arreta, Eskoziako literatura establezimendu anglozentrikoaren aldetik.
Literatura erakundeak
Jatorrizko literatura sustatzen jarraitzen dute Galesko Eisteddfod eta Welsh Books Council bezalako erakundeek. Edinburgo ko Errege Elkarteak literatura barne hartzen du bere jarduera-esparruan. Literature Wales Gales ko literatura sustatzeko agentzia nazionala eta idazleen elkartea da, Gales Urteko Liburuaren Saria kudeatzen duena. Canal Uharteetan ospatzen diren literatura lehiaketak (eisteddfod), errezitazioa eta interpretazioa bultzatu zituen hasieratik, eta gaur egun tradizioak jarraitzen du.
1949an sortua, Cheltenhameko Literatura Jaialdia munduko mota honetako jaialdirik ospetsuena da. Galesko Hay Festival-ek interes zabala erakartzen du, eta Edinburgoko Nazioarteko Liburu Jaialdia munduko handienetakoa da.
Literatur sariak
Honakoak dira Literaturako Nobel Saria jaso duten britainiarrak: Rudyard Kipling (1907), John Galsworthy (1932), T.S. Eliot (1948), Bertrand Russell (1950), Winston Churchill (1953), William Golding (1983), V.S. Naipaul (2001), Harold Pinter (2005), Doris Lessing (2007), eta Kazuo Ishiguro (2017).
Guaviare (ibaia)
Guaviare Kolonbiako ibaia da, Orinokoren adarra. Ekialdeko Mendikatean du iturburua, eta goialdean Guayabero izena ematen zaio; Ariarirekin elkartzen den gunetik aurrera hartzen du Guaviare izena. Meta, Guaviare, Vichada eta Guainia departamenduak zeharkaturik, Orinokora isurtzen da, San Fernando de Atabaporen aurrean (Venezuela). 1.497 kilometro luze da. Ibaiadar nagusia Inírida da.
Manitoba (aintzira)
Manitoba (ingelesez Lake Manitoba) Manitoban kokaturiko aintzira da. Kanadako aintzirarik handienetan hamahirugarrena da.
Aintzirak 4.624 km² area, 200 kilometroko luzera eta 45 kilometroko zabalera ditu. Lekurik sakonena 7 metrotara dago.
Jesus doktoreen artean
Jesus doktoreen artean Albrecht Dürer margolari bavariarraren lana da. 1506an margotu zuen eta gaur egun Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan ikus daiteke. Margolariak lan hau Venezian egin zuen, hara egin zuen bigarren bidaian, eta bost egunetan osatu zuen. Margolana egin zen data liburu batetik ateratzen den paper batean irakur daiteke. Espezialisten arabera obra honetan Europa Iparraldeko eta Italiako pizkundeak lotzen dira.
Historia
Margolan hau urtetan Erromako Barberini jauregian egon zen jarrita. Jauregi hori, izena dioen moduan, Barberini familia ospetsuarena zen. 1930. urtearen inguruan Benito Mussoliniren gobernuak Barberinitarren arte-lan batzuk Italiatik kanpora eramateko baimena eman zuen, tartean hau; honekin batera Caravaggioren Santa Katalina Alexandriakoa margolana ere joan zen. Geroztik biak Suitzako galeria batean egon ziren. Azkenik, berriro biak ere Thyssen-Bornemisza familiak erosi zituen eta orduan Dürerren sinadura deskubritu zen margolan honetan. 1992tik Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan kokatu ziren.
Azterketa
Margolan honek oso beteta dagoela ematen du, jendez gainezka, eta hori lortzeko artistak zazpi erretratu egin zituen, margolan osoa horrela betez; halaber, eskuek presentzia handia dute, eztabaida adierazteko. Guztiak tentsioa eta eztabaidaren sentzazioak trasmititzen ditu. Lanaren oinarria Lukasen Ebanjelioan dago. Horren arabera, Jesus gurasoekin Jerusalemera joan zen eta, gurasoek jakin gabe, hantxe gelditu zen. Konturatu zirenean bueltatu eta tenpluan aurkitu zuten, hango doktoreen artean hitz egiten.
Taldearen erdian Jesus ikusten dugu, gazte irudiarekin, pentsakor. Haren inguruan agertzen diren doktoreen aurpegi batzuek mesfidantza eta Jesusen aurkako jarrera adierazten dute, esaterako haren ezkerrean dagoena. Beste kasu batzuetan interesa eta errespetua antzeman daiteke, adibidez eskuinean dagoenaren aurpegian. Liburuen presentzia, halaber, nabaria da, horren bidez eztabaidaren maila intelektuala adieraziz.
Retropinnidae
Retropinnidae arrain osmeriformeen familia da, Australia eta Zeelanda Berriko ur geza eta gazikaratan bizi dena.
Espezie eta generoak
FishBaseren arabera, familiak 6 espezie ditu, 3 generotan banaturik:
Liberty (Wisconsin)
Liberty Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Grant konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
K.a. 1120ko hamarkada
Kristo aurreko 1120ko hamarkada K.a. 1129. urteko urtarrilaren 1etik K.a. 1120. urteko abenduaren 31 arte luzatzen dena da.
Haploide
Espermatozoide eta obulu bezalako ugaltze-zelulak (gametoak) haploideak dira. Gizakian, zelula horiek 23 kromosoma dituzte, zelula somatikoen zenbaki diploidea 46koa den bitartean. Meiosian galtzen dute gametoek kromosoma bakoitzaren bikotea. Ernalketa prozesuan bi gameto elkartzen direnean sortutako zigotoa diploidea da (2n), hots, 23 kromosoma-bikote (23 x 2) ditu.
Vattaro
Vattaro Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Vattarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Varena
Varena Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Varenak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dillard (Georgia)
Dillard  Georgiako estatuko hiri bat da. Gordon konderrian kokatua dago. 2010ean 339 biztanle zituen, 4.53 kilometro koadrotan banatuta.
Barredosko geltokia
Barredos Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Llaviana udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
K.a. 1130eko hamarkada
Kristo aurreko 1130ko hamarkada K.a. 1139. urteko urtarrilaren 1etik K.a. 1130. urteko abenduaren 31 arte luzatzen dena da.
Nirliit
Nirliit liburua Juliana Léveillé-Trudel idazleak 2015ean plazaratu zuen. Idazlea Quebecekoa da eta frantsesez idazten du. Eleberria egileak Inuit herriarekin izan dituen esperientzietan oinarrituta dago, autobiografikoa izan gabe.
Idazleak bere egonaldietan izandako esperientzietan, hartutako oharretan eta jendearen kontakizunetan oinarritu zen liburua idazteko. Liburuak oso kritika onak jaso zituen Kanadako frantsesezko literatura-giroan, eta Pantagruel Saria jaso zuen 2018an. Ingelesera, danierara, islandierara, gaztelaniara eta euskarara itzuli da; euskarazko itzulpena Aiora Jakak egin zuen eta 2021ean plazaratu zuen Txalaparta argitaletxeak.
Argumentua
Liburua bi zatitan antolatuta dago: lehenengoa "Eva" izenburukoa eta bigarrena "Elijah". Lehendabizikoan, kontalariak, Quebeceko neska batek, Kanada iparraldeko Salluit herrixka inuitera urtero joaten dela kontatzen du, Nunavik lurraldera, hau da, Quebecen menpe dagoen inuit lurraldera. Antzaren migrazioekin konparatzen ditu bidaia horiek (izan ere, "nirliit" hitzak antzara esan nahi du inuiten hizkuntzan. Ibilbide hori jende zuri askok egiten du uda aldean, lan egiteko asmoz. Aurreko bidaietatik ezagutzen zuen Eva izeneko neska inuit bati kontatzen dizkio herrixka horretan gertatzen direnak, Eva desagertuta baitago, senarrak hil eta seguru aski haren gorpua fiordo baten hondoan baitago. Kontakizunean zehar, inuiten bizimodu lastimagarriari buruzko gai asko jorratzen ditu: bortizkeria, emakumeek jasaten dituzten tratu txarrak, inuit herriaren asimilazioa, alkoholzalekeria, arrazakeria...
Bigarren zatian, Evaren seme Elijah-rekin zer gertatu den kontatzen du narratzaileak. Beste gizon inuit askorekin gertatzen den bezala, oso gazterik izan du ume bat eta egunereko arazoei (zurruta, drogak, langabezia...) aurre egiten saiatzen da. Elijahren lagun batzuk Montrealera joan dira bizitzera, baina hiri handiak bere aurpegirik ankerrena erakusten die. Horretaz gain, Léveillé-Trudelek inuiten eta zurien arteko harremanen nondik norakoak azaltzen ditu, haien arteko liskarrak, mesfidantza, axolagabekeria, baina baita adiskidetasuna eta maitasuna ere.
Pelusios seychellensis
Pelusios seychellensis Pelusios generoko animalia da. Narrastien barruko Pelomedusidae familian sailkatuta dago.
Estremadura
Estremadura Portugalgo mendebaldeko antzinako eskualde edo probintzia bat izan zen, Tajo ibaiaren ibarraren eta Ozeano Atlantikoaren artean kokatua. Leiria, Santarem eta Lisboa hartzen zituen. Hiri nagusiak: Almada, Barreiro, Caldas da Rainha, Leiria, Lisboa, Nazaret, Peniche, Seixal, Setubal, Sintra.
Ekonomia
Garia eta artoa dira nekazaritzaren ekarri nagusiak. Olibondoa eta mahatsa (Torres Vedras) ugariak dira. Fraide zistertarrek indartu zuten Alcobaçako eskualdeak fruituak eta lekariak ematen ditu. Hegoaldean (Sintra) landaretza oparoa du. Itsasertzeko portuetan, arrantza egiten da. Lisboako inguruetan bakarrik dago industria (Almada, Barreiro, Seixal).
Historia
Lusitaniako probintzia erromatarreko lurralde izan ondoren, bisigodoek hartu zuten, eta Toledoko erresuman sartu zuten 569. urtean. Musulmanen eskura joan zen ondoren. Portugalgo eskualde izan da Burgundiako dinastiako errege portugaldarrek askatu zutenetik (1147). Estremaduraren historia Lisboaren historiarekin uztarturik joan da beti.
Hauteskunde portaera
Hauteskunde-portaeratzat hartzen dugu biztanleria boterearekin lotzen duen jokabidea, hau da, gizartea Estatuarekin lotzen duena eta botoaren bidez adierazten dena. Jokabide politikoaren esfera berezia den aldetik, hauteskunde-portaerak izaera instituzional eta konbentzionala du ezaugarri, ezarritako eta estandarizatutako zenbait arauk definitzen baitute denboran eta tokian. Hautesleek, aurkeztutako hautagaien aukeraketa, hauteskunde-legeek ezartzen duten aldian behin bozkatuko dute.
Botoa askotan, gizarte demokratikoetan egiten den egintza politikorik garrantzitsuenetzat ulertu izan da, boterearen azken eta funtsezko iturria herritarren borondatea dela ulertzen delako; izan ere, horiek erabakitzen baitute nork eta zein proiektu politikok lortzen duen boterea eta, hortaz, ordezkaritza nazionala zeintzuk osatuko duten. Horrenbestez, botoak gobernua legitimatzeko funtzioa edukiko du, adostasunerako oinarri bat ematearen alde, baina, aldi berean, mugak jartzeko balioko du, aldiro herritarren zenbaketaren pean egon behar duten buruzagi politikoei, berriz hautatuak izateko aukera maximizatzeko. Sufragioak gainera, kontrol politikoaren funtzioa ere betetzen du; izan ere, bide instituzionalak eskaintzen ditu eskariak, lehentasunak eta are desadostasunak adierazteko eta gobernuko eliteak haien artean aldaketak gauzatzeko.