cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Makla
Maklen legeak
Maklen legeak, beraien planoen (hau da, {hkl}) edo ardatza norabidearen bidez (hau da, [hkl]) bereizten dira. Maklen legea, plano konplexu soil baten bidez definitu daitekeenean, plano bakoitza, kristal aurpegi posible batean eta inoiz ez dagoen simetria plano batera paraleloan agertzen da. Biraketa ardatza bada, konposizioaren azalera irregularra izango da, maklen ardatza perpendikularra izango da sare planoarekiko, baino ez da inoiz existituko tolesdura biraketa ardatza lehenik dagoen simetriarekiko.
Maklen sailkapena
Makla meroedrikoa gertatzen da ukipen makla hiru dimentsiotan gainjartzen direnean. Adibidez, metazeunerita.
Sartze makletan, kristal indibidualak dute bata-bestearen zehar era simetrikoan pasatzeko itxura. Ortosak, piritak eta fluoritak sarritan sartze makla erakusten dute.
Maklen hainbat leku lerrokatuta badaude maklen lege berdinarengatik, makla anizkoitzak edo bakunak izango dira. Makla anizkoitzak paraleloan lerrokatuta badaude, makla polisintetikoak izango dira eta paraleloak ez direnean, makla siklikoak izango dira. Sarritan, albitak, kaltzitak, eta piritak makla polisintetikoa erakusten dute. Oso bakandutako makla polisintetikoa, askotan ildaskak edo kristal-aurpegiko lerro paralelo finak bezala behatu daiteke. Errutiloak, aragonitak eta zerusitak makla ziklikoa erakusten dute.Oro har, maklen ardatza eta planoen arteko erlazioaren arabera, 3 makla tipo agertzen dira.
Formazio moduak
Hiru makladun kristal eraketa modu daude. Hazkunde maklak eten baten edo hazkundearen (ioiaren deformazioa gertatzea; ioi handiago batez ordezkatzean) emaitza dira.
Transformazio maklak hozte prozesuaren sistema kristalinoaren aldaketa da. Forma ezegonkorra edukitzera heltzen da eta egitura kristalinoa berriro ere bir-antolatu behar da edo beste forma egonkorrago batean bihurtu.
Deformazio maklak, kristalaren tentsioaren emaitza dira kristala eratu ondoren. Aluminioa bezala, gorputzean zentratutako sistema kubikoko metal batek muturreko tentsioak esperimentatuko ditu. Deformazio maklak eskualdeko metamorfismoaren emaitza ohikoa da.
Formazio mekanismoak
Maklen eraketa, atomoen lekualdatzea gertatzen denean maklaren mugaren aurpegian.
Maklen metaketa
Emaitza bezala eraketa kristalinoaren baldintzak dituzte motaren gaineko efektua eta kristaleko lokadura dentsitatea.
Maiz gertatzen da kristala halako moldez orientatuta dagoela, non materialeko deposizio azkarragoa gertatuko da, leku batean beste batean baino; adibidez, kristala beste solidoren batera lotzen bada ezin da hazi norabide horretan.
Maklen mugak
Maklen mugak gertatzen dira mota bereko bi kristal batera haztean eta haien arteko desorientazio arina dagoenean.
Amalur Alvarez
Amalur Alvarez Ortiz (Donostia, Gipuzkoa, 1988) zientzia juridiko eta politikoen arloko ikerlaria da, baita abokatua ere. 2019ko martxoaren 31z geroztik Gure Esku Dago erabakitzeko eskubidearen aldeko plataformaren bozeramailea da, Angel Oiarbide eta Zelai Nikolas ordezkatuz, Josu Etxabururekin batera.
Bizitza
Zuzenbidea ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, eta abokatu lanetan hasi ondoren Gipuzkoako Abokatuen Elkargoko Euskara Batzordeko kide egitea erabaki zuen, arlo juridikoan euskararen presentzia bultzatzeko beharra ikusi baitzuen. Honetaz gain, Eusko Ikaskuntzako kidea eta Gazteak Together erabakitze eskubidearen aldeko taldeko kide ere bada bada.
Alor teorikoari dagokionez zientzia juridiko eta politikoen arloko ikerlaria da, eta erabakitzeko eskubideari buruzko doktorego tesia lantzen dabil. Nazioarteko adibide batzuk aztertu ditu bertan, lurralde gatazka bat bideratzeko eredurik egokiena gisa Eskoziaren adibidea hartuta.
Gure Esku Dago
Hasieratik Gure Esku Dago plataformako kidea da, eta azken urteetan zuzendaritzako kidea ere izan da. Zelai Nikolas eta Angel Oiarbidek bozeramaile kargua utzi zutenean bera izan zen lan horretan jarraitzeko hautatua, Josu Etxabururekin batera. 2019ko martxoaren 31n Bilboko Euskalduna Jauregian egindako ekitaldian hasi zen bozeramaile lanetan.
Le Bourg-d'Iré
Le Bourg-d'Iré Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Bourg-d'Iré udalerrian erroldatutako biztanleak 795 ziren. Familiak 307 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (35 bakarrik bizi ziren gizonak eta 39 bakarrik bizi ziren emakumeak), 93 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 124 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 367 etxebizitza zeuden, 315 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 341 etxeak ziren eta 26 apartamentuak ziren. 315 etxebizitza nagusietatik 221 bere jabearen bizilekua ziren, 92 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 11 etxek bi gela zituzten, 57 etxek hiru zituzten, 68 etxek lau zituzten eta 179 etxek bost zituzten. 221 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 117 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 167 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 476 ziren, horien artean 379 aktiboak ziren eta 97 inaktiboak ziren. 379 pertsona aktiboetatik 359 lanean zeuden (191 gizon eta 168 emakume) eta 20 langabezian zeuden (9 gizon eta 11 emakume). 97 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Bourg-d'Iré udalerrian 318 unitate fiskal zeuden, 821 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.102 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 4 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Le Bourg-d'Iré udalerrian 49 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.109 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vars (Saona Garaia)
Vars Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Horní Paseka
Horní Paseka Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 74 biztanle ditu eta 9,34 kilometro koadroko azalera. Havlíčkův Brodeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1368 urtean egin zen.
Vars (Saona Garaia)
Biztanleria
2007an Vars udalerrian erroldatutako biztanleak 203 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 95 etxebizitza zeuden, 76 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 92 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 76 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 49 etxek bost zituzten. 56 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 121 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 45 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 71 lanean zeuden (42 gizon eta 29 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 45 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vars udalerrian 77 unitate fiskal zeuden, 213 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.275 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Vars udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 364 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jessye Norman
Jessye Mae Norman (Augusta, AEB, 1945eko irailaren 15a - New York, 2019ko irailaren 30a) Estatu Batuetako sopranoa izan zen.
Beka bati esker Washingtongo Howard unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta geroago Michigango unibertsitatean osatu zituen. 1969. urtean Berlingo Deutsche Opern egin zuen aurkezpena, Tannhaüser operarekin. Interpretazio aipagarriak izan ditu Verdiren Aida eta Berliozen Les Troyans operetan. Opera abesteaz gainera, 1970. ondorengo urteetan Wagner, Schubert, Mahler eta beste zenbait musikagileren liederren errezitalak eskaini ditu jaialdi eta kontzertuetan. Gaur egun munduko soprano dramatiko ospetsuenetako bat da.
Hunter (Kansas)
Hunter Kansasko hiri bat da. Mitchell konderrian kokatua dago. 2010ean 57 biztanle zituen, 0.54 kilometro koadrotan banatuta.
Bagdadeko setioa (1258)
Bagdadeko setioak 1258ko urtarrilaren 29tik otsailaren 10era arte iraun zuen. Ilkhanerriko indar mongolen eta tropa aliatuek Abbastar Kalifa-herriko hiriburua zen Bagdaden setiatu, hartu eta arpilatu zuten. Mongolak, Möngke khanen anaia zen Hulagu Khanen agindupean zeuden. Möngkek bere gobernua, Mesopotamiara zabaltzeko asmoa zuen, ez zuzenean Kaliferria tronutik kentzea. Hala ere, Möngkek Hulaguri Bagdad erasotzea agindu zion, Al-Musta'sim kalifak mongolen menpean egotearen eta Persiako mongol-indarrei laguntza militarra emateko zerga ordaintzearen eskaerak arbuiatzen bazituen.
Hulaguk Persian hasi zuen bere kanpaina: nizarien, asasinoak barne, aurkako zenbait erasoak eginez eta Alamuteko bere gotorlekua ere hartu zuen. Gero, Bagdadera abiatu zen, Al-Musta'simi Möngken eskabideak onartzea eskatzera. Abbastarrek inbasiorako prest ez ziren arren, kalifak Bagdad ezin zela inbasio-indarren aurrean erori uste zuen, eta uko egin zion amore emateari. Hulaguk, ondoren, hiria setiatu zuen, 12 egunen ondoren amore eman zuena.
Hurrengo astean, mongolek Bagdad arpilatu zuten, sarraski ugari egin zituzten eta abbastarren liburutegi zabalak suntsitu zituzten, Jakintzaren Etxea barne. Mongolek Al-Musta'sim exekutatu zuten eta hiriko biztanle asko sarraskitu zituzten. Setioak, Islamiar Urrezko Aroaren amaieratzat hartzen dute eta, zenbait alorretan, lorpen kultural askoren amaiera ere suposatu zuen.
Melodi parkea
Melodi parkea Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen parke bat da. Aiete auzoan dago, Lugaritz pasealekuaren alboan, eta Morlans auzoaren gain.
Cophixalus montanus
Cophixalus montanus Cophixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Synodontis zanzibaricus
Synodontis zanzibaricus Synodontis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Fox Chapel (Pennsylvania)
Fox Chapel Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 5,388 biztanle zituen, 20.37 kilometro koadrotan banatuta.
Holycross
Holycross (irlanderaz Mainistir na Croise Naofa) Irlandako hegoaldeko Tipperary konderrian dagoen udalerria da.
San Marco Argentano
San Marco Argentano Italiako udalerri bat da. Cosenzako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Marco Argentanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Biztanleria
Biztanleria edo populazioa eskualde jakin bateko biztanleen multzoa da.
Green (Oregon)
Green Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Douglas konderrian dago, Oregon estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Biztanleria
Biztanleriaren geografia
Biztanleriaren geografia edo demogeografia espazioaren antolakuntzaren zientziekin eta zientzia demografikoekin dago lotua. Demografiaren metodoak erabili gabe ezingo lirateke biztanlerien ezaugarriak definitu; geografiaren metodoak, berriz, kartografiarenak, bereziki, beharrezkoak dira ezaugarri espazialak ulertzeko.
Biztanleriaren egungo aniztasuna
Seguru asko inoiz ez da izan gaur egungoa bezalako alde handirik adierazle demografiko nagusiek adierazten dituzten leku batzuetako eta besteetako balioen artean: urteko hazkunde-tasan (Errusiako % 0,6tik Omango Sultanerriko % 5era), bizi-itxaropenean (Txadeko 41 urtetik Japoniako 79ra), 15 urtetik beherako biztanleen ehunekoetan (Italiako % 16tik Zambiako % 50era), eta abar. Aniztasun hori gizateriaren historian parerik ez duen eta munduko toki batzuetan eta besteetan era desberdinean eta abiadura desberdinean garatu den fenomeno bati zor zaio: erregimen demografiko tradizionaletik erregimen modernora igarotzeari, hain zuzen ere. Trantsizio demografiko esaten zaion erregimen-aldaketa horretan, heriotza-tasaren eta jaiotza-tasaren arteko jatorrizko oreka hautsi egiten da; jokabideen aldaketak oso hazkunde azkarra ekartzen du, heriotza-tasa eta jaiotza-tasa apalaren oreka-egoera berria finkatu arte.
Aldaketaren zergatia
Teoria hedatuenaren arabera, modernizazio-prozesu orokor baten ondorio den aldaketa hau bi pausotan gertatzen da. Lehen fasean, heriotza-tasak behera egiten du gizarteen garapenari esker (elikaduraren, garbitasunaren, osasun-sistemaren, hezkuntzaren eta abarren hobekuntzaren ondorioz) eta jaiotza-tasa bere hartan gelditzen da. Hortaz, hiltzen den baino askoz jende gehiago jaiotzen da, eta biztanleria ikaragarri hazten da. Bigarren fasean, bikoteek beren borondatez murrizten dute seme-alaben kopurua. Beraz, azkenean, jaiotza-tasaren eta heriotza-tasaren oreka berri bat finkatzen da, eta hazkundea zerora hurbiltzen da.
Bi faseen arteko inflexio-puntua
Oro har, munduko biztanleriak bi faseen arteko inflexio-puntua gainditu du. Bere hazkunde orokorra gehiengo historikoetara iritsi da 1990eko hamarkadaren hasieran (urtean 92 milioi pertsonatan hazten da); beraz, hortik aurrera hazkunde horrek jaisten hasi beharko luke. XXI. mendearen hasierarako aurreikusten zen murrizketa hori lasterragotu egin da, aldi hori gainditu gabe zuten azken herriak trantsizio demografikoaren bigarren fasean sartu direlako. Hala ere, dezelerazio hori 1970. urtetik aurrera munduan gertatutako hazkunde-tasaren jaitsieraren ondorio da. Jaiotza-kopurua ugaltzeko joeraren eta ugaltzaile-kopuruaren ondorioa da, eta kopuru hori hogei urte lehenago izandako jaiotzek zehazten dute matematikoki. Belaunaldi bat igaro arte ez da, beraz, joera-aldaketaren ondoriorik ikusten.
Biztanleriaren bilakaera-motak
Biztanleria batzuen eta besteen bilakaera desberdinen emaitza da munduko biztanleriaren dinamika orokor hau.
Mendebaldeko Europako herrialdeak izan ziren jokabide demografiko modernoak izaten hasi ziren eta zikloa osatu zuten lehenak; beste herrialde garatuetan ere, hala gertatu da, geroago. Beren biztanleriak egonkorrak dira, edota murrizteko joera dute. Trantsizio hori beranduago hasi zen beste toki batzuetan eta, oro har, Europan joan den mendean baino konbinazio eta egoera desberdinagoak aurkitzen dira. Trantsizioa, dena den, azkarrago gertatzen da toki horietan, eta epe laburrean hazkundearen azelerazio ikaragarriak gertatzen baldin badira, gero, dezelerazioak ere ikusgarriak izaten dira. Herrialde azpigaratuek, beraz, beren berezitasun demografikoak galdu dituzte. Toki batzuetan trantsizioa amaitua da jada, Asia ekialdean, esate baterako: haien jaiotza- eta heriotza-tasak herrialde garatuen parekoak dira (hurrenez hurren, 1,6 haur emakumeko eta, heriotza, 10 pertsona mila biztanleko). Gainerako herrialde gehienak bide horretan daude, baina askoz atzerago, eta hazkunde naturala handia da oraindik. Beste batzuetan, azkenik, trantsizio demografikoaren bi faseen arteko inflexio-puntua igaro berri dute edota igarotzear daude. Europa eta Afrika bi muturretan daude horri dagokionez. Lehendabizikoan trantsizio demografikoa erabat osatu da, eta Saharaz beheko Afrika, berriz, lehen fasean aurkitzen da.
Europan, bizi-itxaropena oso handia da, baina jaiotza-tasak behera egin du 1970eko hamarkadaz gero (milako hamar haur, Italian edota Espainian, esate baterako). Ez dago hazkunderik eta biztanleria nabarmen ari da zahartzen. Suedian, esate baterako, % 18 inguru dira 65 urtetik gorakoak; Suitzan, % 16 dira 15 urtetik beherakoak. Saharaz hegoaldeko Afrikan jaiotza-tasa oso handia da oraindik, joera naturaletik oso hurbil dago (milako 52 jaiotza Malin edota Ugandan) eta biztanleria oso gaztea da: 65 urtetik gorako pertsonak % 2-3 inguru dira, 15 urtetik behekoak, berriz, % 45-50 inguru. Gertaera batak zein besteak heriotza-tasaren eragina murrizten dute, eta biztanleriaren hazkundea ikaragarri bizia da. Europako toki askotan, berriz, heriotza-tasa jaiotza-tasa baino handiagoa da, eta Ipar Amerikan eta Japonian ere joera hori bera nabari da. Era horretan, atzerritarren etorrera hazkunde demografikoari eusteko faktore garrantzitsu bilakatu da.
Hego Amerikan, Kariben, Asiako hegoaldean eta ekialdean esate baterako, berez ekin diote, berandu bada ere, jaiotza-tasa mugatzeari, heriotza-tasa jaitsi ondoren. Emakumeko hiru haur baino gutxiagokoa da, jada, ugaltze-tasa, eta bizi-itxaropena 70 urte ingurukoa. Baina Txinan 1960ko hamarkadatik aurrera abiarazi zen jaiotza planifikatzeko politika zorrotzak ekarri zuen benetako aldaketa mundu mailan. Une honetan emakumeko 1,9 haurrekoa da, batez beste, Txinako jaiotza-tasa, eta munduko herririk jendetsuenean belaunaldi-aldaketarako behar den kopuruaren azpitiko hazkundea izateak eragin nabaria izan du munduko biztanleriaren hazkundean. Afrikako iparraldean, Ekialde Hurbilean edota Pakistanen egoera paradoxikoa da trantsizio demografikoaren aurreikuspenei dagokienez: badirudi izoztuta dagoela, herri horietan oso altuak baitira bai jaiotza-tasa (emakumeko 7 haur Iraken eta Sirian), bai bizi-itxaropena. Izan ere, kultura horietan ez dira onartzen jaiotzak mugatzeko metodoak; hala ere, zenbait herritan hasiak dira horrelako neurriak hartzen (Marokon, Tunisian, Libanon eta Kuwaiten, esate baterako). Azkenik, trantsizio hori hasi besterik ez da egin Saharaz hegoaldeko Afrikan —Hegoafrikar Errepublika, aurreratuagoa, alde bat utzita—, eta Asiako zenbait tokitan (Kanbodian, Nepalen, Afganistanen, Yemenen). Heriotza-tasa jaisten hasi da garapenari esker, baina haurren heriotza-tasa oso handia da oraindik (Mozambiken, esate baterako, 2 urtez beherako haurrek osatzen dute hildako guztien erdia). Herri horietan jaiotza-tasa, milako, 50etik gorakoa da, gutxi gorabehera (Europan, milako 11 ingurukoa), eta atzerapen ekonomikoak eta sozialak, ezegonkortasun politikoak eta abarrek traba egiten diote aldaketa demografikoari.
Krimeako Khanerria
Krimeako Khanerria (Krimeako tatareraz: Qırım Hanlığı; errusieraz: Крымское ханство, Krýmskoye janstvo; ukraineraz: Кримське ханство, Krimskie janstvo; turkieraz: Kırım Hanlığı) Krimeako tartariarren Estatua izan zen 1441etik 1783raino. Urrezko Hordaren oinordeko izan ziren khanerri turkiarren artean denbora gehien iraun zuena izan zen.
Historia
Krimeako Khanerria euren ohitura nomadak alde batera utzi eta Krimean finkatzea erabaki zuten Urrezko Hordako klan batzuek sortu zuten. Arerio bat gonbidatu zuten Chingizid (Hordaren jauna) tronura, Haci Giray, Lituaniako erbestetik itzuli zena. Estatu berria, honela, 1441ean sortu zen, Krimeako penintsula (hegoaldeko kostaldea, hau Otomandar Inperioaren mende baitzegoen, eta Ukrainaren Itsaso Beltzeko kostaldea Kherson, Mikolaiv, Zaporizhia eta Donetskeko Oblastetan izan ezik.
Haci Giray hil ondoren gertatu zen barne banaketak otomandarren parte-hartzea eragin zuen, Meñli I.a Giray jarri zuena tronuan, Haciren semeetako bat. 1475ean, Gedik Ahmetek gidatutako armada otomandarrak Genovako errepublikak Cembalon, Soldaian eta Kaffan zituen enklabeak hartu zituen. Khanerria protektoratu otomandar bihurtu zen. Sultanak hegoaldeko kostaldea bereganatu zuen arren, Krimeako khanek barnealdeko estepen kontrola mantentzen zuten.
Tartariarren basailutza nahiko onbera izan zen, aliatu tratua jasoz, eta ez mendekoa. Istanbulek khanei subiranotasuna errekonozitu zien gainontzeko lurraldean eta eskualdean euren politika propioa egitea baimendu zien. Turkiarrek, gainera, ez zuten khanen izena txanponetatik kentzea, ostiraletako otoitza (islamiar munduan otoitz hauek subiranoaren izenean egiten ziren) edo zergarik ordaintzea exijitu. Tartariar tropen zerbitzua otomandar armadan ekonomikoki saritua zen eta ez zen obligazio feudal bat.
Estistaita
Estistaita sulfuro motako minerala da.
Krimeako Khanerria
Historia
Tartariar zalduneria Otomandar Inperioaren baliabiderik hoberenetako bat bihurtu zen Persia eta Hungariako kanpainetan, irabazi handiekin zaldunentzat. Hain garrantzitsua izan zen, ezen otomandar armada huts egiten hasi zenean Krimeako ekonomiak kalte handiak jasan zituela.
Estistaita
Ezaugarriak
Estistaita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Krimeako Khanerria
Historia
1502an Meñli Girayk Urrezko Hordako azkeneko khana garaitu zuen, Moskoviako soldaduek lagunduta hauen aurkako guduetan iparraldean, azken honek Krimeari buruz egiten zituen aldarrikapenei amaiera emanez eta bere independentzia ziurtatuz. XVI. mendean zehar Krimeako khanek euren burua hauen oinordekotzat hartu zuten, Kaspiar Itsasoa eta Volga ibaiaren arteko lurraldearen burujabetza aldarrikatuz, Kazan eta Astrakango khanerriek okupatutako lurraldea.
Politika honek Moskuko Dukerri Handiaren aurka borrokatzera eraman zuen Errusiaren kontrolagatik. 1571n Devlet I.a Girayk Mosku erre zuen, Moskuk Volgaren lurraldea kontrolatzea eragotzi ez zuena, hurrengo urtean Molodiko guduan garaipena lortu ondoren.
1532an hiriburutza Salaçıqetik Bahçeserayra pasa zen.
Politika eta ekonomia
Sultanek emandako autonomiari esker, estepetako tradizioa mantendu zen otomandar autokrazia hartu beharrean. Girayk bere jatorria Gengis Khaneraino eraman zuen gainontzeko klan nobleen gainetik egoteko, estepetako tradizioan erregea Ghengisen leinu inperialaren kide bezala legitimatzen baitzen (Tsarrak berak ere halakotzat hartzen zuen bere burua).
Horregatik, Girayk beyen parte-hartzearekin gobernatu zuen, klan nobleetako buruzagiak zirenak, Şirindarrak, Barındarrak, Arğındarrak, kumanoak eta beranduago baita Mansuroğlandar eta Sicavutak ere.
Microtus liechtensteini
Microtus liechtensteini Microtus generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
813 Baumeia
813 Baumeia asteroide gerrikoan aurkitutako 813. asteroidearen izena da. 1915eko azaroak 28an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1915 YR zen.
Erlo
Erlo (1.026 m) Gipuzkoako mendia da, Izarraitz mendilerroko tontor nagusia da. Ingurunean telekomunikazio antena handi bat dauka eta beheraxeago gurutze bat.
Handik gertu ditugu mendilerroko beste bi gailur nagusiak: Xoxote (912 m) eta Kakueta (924 m).
Horní Pěna
Horní Pěna Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 602 biztanle ditu eta 14,82 kilometro koadroko azalera. Jindřichův Hradeceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1384 urtean egin zen.
Huron (Kansas)
Huron Kansasko hiri bat da. Atchison konderrian kokatua dago. 2010ean 54 biztanle zituen, 2.21 kilometro koadrotan banatuta.
Aiaraldea (ibarra)
Aiaraldea Euskal Herriko mendebaldeko haran bat da. Bere barnean hartzen ditu Arabako ipar-mendebaldean dagoen Aiaraldea kuadrillako bost udalerri (Amurrio, Artziniega, Aiara, Laudio eta Okondo) eta Bizkaiko hegoaldean dagoen Arratia-Nerbioi eskualdeko bi udalerri (Orozko eta Urduña).
Phaethon rubricauda
Phaethon rubricauda Phaethon generoko animalia da. Hegaztien barruko Phaethontidae familian sailkatua dago.
Brooks (Oregon)
Brooks Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Marion konderrian kokatuta dago, Oregon estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Rudy Pamkow
Rudy Pamkow amerikar aktore bat da. “Outer Banks” Netflix-eko gazte seriean JJ Maybaks-en paper protagonistagaitik da ezaguna, gaur egun 2 denboraldi daukazana.
Anastasia Pivovarova
2012an etenaldia egin zuen bere ibilbidean lesio batengatik. 2014ko martxoan berriro ekin zion tenisean jokatzeari. 2018ko abuztuaz geroztik erretiratuta dago.
Rudy Pamkow
Haurtzaroa
Rudy Pankow 1998ko abustuaren 12an jaio zen Alaskan, Estatu Batuetan. Bere anai-arreba Alec eta Henning-ekaz hazi zen. Eskolako hezkuntzarako, Ketchikan High Schoolera (Alaska) joan zen. Garai hartan, ikasle oso atletikoa izan zen, pistako ekitaldietan parte hartzen eta futbolean ere jokatzen zuen.
Antzezlan Ikasketak
Bere antzezteko interesa YouTube-ko bideoak ikusten hazi zen. Hasiera batean sukaldaritza eskolara joateko asmoa zuen, baina 2016-17an aktorea izatea aukeratu zuen, eta antzezlan eskolara joan zen. Horren ostean, Michael Woolson Studios-en Los Angeles izena emon zuen, bere antzezlan trebetasunak hobetzeko. Kurtso honen ondoren antzokietan lan egiten hasi zen, bertan experientzia asko lortu zuen.
Ibilbide profesionala
Gero, lagun baten bitartez Muse musicaleko zuzendaria esagutu zuen, honen esker papel txiki bat lortu zuen, The Politician seriean, lehen debonboraldiko, bosgarren kapituluan.
Rudy Pankow ezagun egin zuen papera JJrena izan zen, 2020ko Netflix-eko Outer Banks abenturazko nerabeen seriean. Serieak, beste batzuen artean, Madelyn Cline eta Madison Bailey aktoreak ere parte hartu zuten.
Erreferentziak
https://juegodedragones.xyz/rudy-pankow-actor-de-la-serie-outer-banks-de-netflix/
https://www.ecured.cu/Rudy_Pankow
https://www.sensacine.com.mx/actores/actor-901119/biografia/
Stöfflerita
Stöfflerita mineral bat da.
Ezaugarriak
Stöfflerita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Hutchinson (Kansas)
Hutchinson Kansasko hiri bat da. Reno konderrian kokatua dago. 2010ean 42,080 biztanle zituen, 58.77 kilometro koadrotan banatuta.
Landseer
Landseer txakur arraza bat da. Bere jatorria Suiza zein Alemanian kokatzen da.
Frackville (Pennsylvania)
Frackville Pennsylvaniako borough bat da. Schuylkill konderrian kokatua dago. 2010ean 3,805 biztanle zituen, 1.54 kilometro koadrotan banatuta.
Horní Planá
Horní Planá Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 2.098 biztanle ditu eta 127,17 kilometro koadroko azalera. Český Krumloveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1241 urtean egin zen.
Horse and Jockey
Horse and Jockey (irlanderaz An Marcach) Irlandako hegoaldeko Tipperary konderrian dagoen udalerria da. R639 errepidean dago, Thurles udalerrira doan N62 errepidearen elkargunean eta M8 autobideko 6. irteeran.
Adam Jezierski
Adam Jezierski Ros(Varsovia, Mazovia, 1990 eko uztailaren 11) poloniar-espainiar aktorea da. Gorka Fisika edo Kimika sailean antzeztuz eman zen ospea, 2008 ko otsailetik 2011 ko ekainera arte Antena 3n audientzia handieneko ordutegian emititu zena.
Biografia
Adam Jezierski ez zen luzaro egon Polonian, 7 urte zituenean bere familiarekin Madrilera joan baitzen bizitzera.
Karrera
Niciak paper txikiak egin zituen Me pones (Telecinco), Cuestión de sexo(Cuatro), Cuéntame cómo pasó (La 1) eta Sueños (2003) eta Siete (2004) telesailetan. 2008 an Gorkaren papera egiten du, fisika edo kimikako ikasle bat, famatu egiten duena. Kantatzeko zaletasunak eraman zuen Fisika edo kimikako diskoko abestietako bat interpretatzera Cinco de enero taldearekin, adibidez: "Voy a pasarlo bien".
Zineman Daniel Sánchez Arevaloren Gordos (2009) filmean parte hartu du, Antonio de la Torre, Raúl Arévalo, Roberto Enríquez, Verónica Sánchez, Leticia Herrero, Pilar Castro, Teté Delgado, Fernando Albizu, María Morales edo Maribel Martínekin batera. Pilar Rubio, Miguel Ángel Muñoz, Norma Ruiz, Santiago Segura, Fele Martínez edo Amaia Salamanca rekin batera konpondu gabeko sexu-tentsioan ere aritu zen 2010 ean. Urte horretan bertan, Cruzando al límite, Animales domésticos eta Verbo filmetan ere parte hartu zuen, 2011 n estreinatu zena eta Tormenta minisaila grabatu zuena Antena 3n (2013 an emititua). Gainera, 2010 ean Sidonie taldearen "por ti" bideoklipean parte hartu zuen Katia Kleinekin batera.
2011 n, telebistara itzuli eta Angel edo Demonioren pasarte batean parte hartu zuen, eta Fisikara edo Kimikara itzuli zen, telesailaren amaiera zela eta, gainerako kideekin batera. Paularen erditzerako eta 6. denboraldiko azken bi kapituluetarako ere egin zuen. Cheersen Telecincorako egokitzapenean ere parte hartu zuen. 'k ez zuen denboraldi bat baino gehiago iraun, audientzia txikiagatik bertan behera utzi baitzuten.
2012 tik 2014 ra, Antena 3r en komedian parte hartu zuen, Con el culo al aire dando vida, Javi txurreroaren semea, 1. denboralditik 3. denboraldira arte parte hartzen duena. 2015 eko abuztutik 2016 ko abendura arte, Cristian sortu zuen Cuatro ko eguneroko zerrendan, Gym Tony, eta 4. denboraldirako aktore nagusi gisa sartu zen. 2016 an, bere burua interpretatu zuen, gerora, Faquflix telesailaren atal batean (Floxius Net-ek ekoitzia). 2017 an, Gym Tony serieko Spin-Offean, Gym Tony LC FDFn, Cristian pertsonaia antzeztu zuen berriro. Urte horretan bertan, La peluquería de Televisión Española telesailean parte hartu zuen, telesailak izan zuen denboraldi bakarrean Andresi bizia emanez.
2019a n, TNT.ko (Espainia) Vota Juan telesailean parte hartu zuen, eta Victor protagonistaren aholkulariaren papera egin zuen (Javier Camara da protagonista). Horri esker, Feroz 2020 sarietarako izendapena lortu du, antzeztaldeko gizonezko aktore onenaren atalean.
Antzerki ibilbide laburra du, Silvia Espigado eta Paco Maestrorekin batera (Madrilgo Amaya antzokian estreinatu zen 2009 ko martxoan) eta Adolfo Marsillachen Yo me bajo en la próximo, ¿y usted? Obraren muntaian (2015e an) parte hartu zuen. 2019 an Billy Elliot- en anaiaren papera jokatzen du musikalak.
San Martino di Finita
San Martino di Finita Italiako udalerri bat da. Cosenzako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Martino di Finitak honako udalerri hauekin egiten du muga:
815 Coppelia
815 Coppelia asteroide gerrikoan aurkitutako 815. asteroidearen izena da. 1916ko otsailak 2an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1916 YU zen. Bere izena Leo Delibes musikari eta konposatzaile frantziarraren Coppelia izeneko balletagatik jasotzen du.
Kreazioaren Zutabeak
Kreazioaren Zutabeak Arranoaren Nebulosako izarrarteko gasak sortutako elefante tronpen argazki bat da, Hubble espazio teleskopioak ateratakoa. Argazkiaren eremua Lurretik 6.500 argi urtera dago. Aglomerazio horiei horrela deitzen zaie, horiek osatzen dituzten gasa eta hautsa izar berriak sortzeko prozesuan dagoelako, eta, aldi berean, duela gutxi sortu diren hurbileko izarren argiaren eraginez higatzen ari delako. 1995eko apirilaren 1ean hartua, Hubbleren hamar argazki onenetako bat zela izendatu zuen Space.com webguneak. Argazkiaren ardura izan zuten astronomoak Jeff Hester eta Paul Scowen izan ziren, biak Arizonako Estatu Unibertsitatekoak. 2011n, ingurune hori ESAko Herschel Espazio Behatokiak berrikusi zuen.
2014ko berrikuspena
Jatorrizko argazkia egin eta 20 urtera erresoluzio handiagoa zuen beste bat egin zuen Hubble espazio teleskopioak.
Talaia
Talaia ingurune zabala begiztatu eta zaintzeko erabiltzen den dorrea edo goragunea da. Bereziki erabilera militarra izan dute historian. Euskal Herrian, ohikoak ziren aurreko mendeetan baleak, arrain sardak eta ontziak begiztatzeko dorreak. Egun, erabilera zibilerako ere erabiltzen dira, basoko suteen aurreikuspena egiteko esaterako.
Oak Hills (Oregon)
Oak Hills Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Washington konderrian kokatuta dago, Oregon estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Basoerdi parkea
Basoerdi parkea Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen parke bat da. Amara auzoan dago, Beloka pasealekuaren eta Amara kalearen artean.
"Villa Lolita" izeneko jauregia eraistean (1978) eta bere finka urbanizatzean sortu zen parke hau. Lehenago, Altxuene izeneko baserri bat zegoen finka horretako lurretan (Altxuene bideari izena eman ziona).
Microtus limnophilus
Microtus limnophilus Microtus generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Ondaitz
Ondaitz Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Arriasgoiti ibarreko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
1300n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Arriasgoitiko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak ondaiztarrak ziren.
Historia
Jasota dago, ondoren, leku hori despopulatu egin zela; 1436an, Ondaizko lurraldeak Errege Ondarearen jabetza izatera igaro ziren. Haren egoera Biorreta baserriaren eta Zuntzarren lekuaren artean dago zehaztuta.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Cophixalus monticola
Cophixalus monticola Cophixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Al-Anbar probintzia
Al-Anbar probintzia (محافظة الأنبار; muḥāfaẓat al-’Anbār), Anbar probintzia ere deitua, Irakeko mendebaldeko muhafazah edo probintzia da, azaleraz herrialdeko handiena. 138.501 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.483.359 biztanle zituen 2009an. Hiriburua Ramadi da. Al-Anbar Hiruki sunita deritzon eremuaren barruan dago.
Paros
Paros, grezieraz Πάρος, Greziako uhartea da, Egeo itsasoan dagoena, Ziklade uhartedian, Naxoseko mendebalean.
7.881 biztanle (1981). Hiriburua: Paros (2.716 biztanle). Marmol zuriko harrobiak.
Al-Anbar probintzia
Geografia
Iparraldean Ninive probintzia dauka, ipar-ekialdean Saladin, ekialdean Bagdad, Babilonia eta Kerbala, hego-ekialdean Najaf, hegoaldean Saudi Arabia, mendebaldean Jordania (181 kilometro, baina ez da muga garbia), eta ipar-mendebaldean Siria. Eufrates ibaiak zeharkatzen du lurraldea.
Paros
Historia
Arkadiarrek hartu zuten lehenengo eta joniarrek gero. Persiarekin aliatu zen K.a. 490. urtean. Mazedoniarren eta Ptolomeoren mendean egon ondoren, K.a. 129. urtean erromatarren eskuetan geratu zen.
San Nicola Arcella
San Nicola Arcella Italiako udalerri bat da. Cosenzako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Nicola Arcellak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Stoiberita
Stoiberita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Stoiberita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Nicolás Fernández de Moratín
Nicolás Fernández de Moratín (Madril, 1737ko uztailaren 20a – Ibid.,1780ko maiatzaren 11) poeta, prosista eta dramaturgoa izan zen, bera ere dramaturgo izan zen Leandroren aita.
Biografia eta lana
Nicolás Fernández de Moratín Madrilen jaio zen, 1737ko uztailaren 20an. Asturiar jatorriko familia izan zuen.
Calatayudeko jesuita eskolan ikasi zuen eta Valladolideko Unibertsitatera joan zen gero.
Madrilgo Adiskideen Errege Elkarte Ekonomikoaren kide izan zen eta baita Arcadiako akademiarena ere.
Poesia
1764an, El poeta egunkaria argitaratu zuen bere bertsoak azaltzeko xedean.
Hurrengo urtean, berriz, poema didaktiko luze bat argitaratu zuen: La Diana o arte de la caza.
Hurrengo hamarkada arte ez zuen beste poema didaktikorik egin, burlesko tonuan: el Arte de las putas o Arte de putear. Eskuizkribuan eran egin zen ezaguna eta ez zen 1898 arte argitaratu, autorea hil eta handik 100 urtera.
Antzerkia
Antzerkia neoklasizismoaren idealen barnean ikusi zuen, formazio etikoa ematen zuen eskola. Garaian espainiar antzerki klasikoari buruzko ika-miketan hartu zuen parte bere 3 folletokin: Desengaños al teatro español.
Tauromakiaren gaia
Oda pindariko bat dedikatu zion Pedro Romero toreroari: ''Canción a Pedro Romero ''.
Era berean, zezenen inguruan, Carta histórica sobre el origen y progresos de las fiestas de toros en España (1777) idatzi zuen prosan.
Vauchoux
Vauchoux Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Nicolás Fernández de Moratín
Epigramak
Hau egin zen oso ezagun:
Vauchoux
Biztanleria
2007an Vauchoux udalerrian erroldatutako biztanleak 124 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 66 etxebizitza zeuden, 56 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 65 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 56 etxebizitza nagusietatik 47 bere jabearen bizilekua ziren eta 9 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 55 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 55 pertsona aktiboetatik 49 lanean zeuden (29 gizon eta 20 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vauchoux udalerrian 58 unitate fiskal zeuden, 130 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.522 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
2000. urtean Vauchoux udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Along Came a Spider (filma)
Along Came a Spider, 2001eko Lee Tamahori zeelandaberriar zinema zuzendariak zuzendutako neo-noir thriller psikologiko film bat da. James Patterson idazlearen 1993ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Morgan Freeman, Monica Potter, Michael Wincott, Penelope Ann Miller eta Michael Moriarty aktoreek antzeztu zuten.
Kiss the Girls (1997) filmaren jarraipena da.
Phaethon lepturus
Phaethon lepturus Phaethon generoko animalia da. Hegaztien barruko Phaethontidae familian sailkatua dago.
Apoteosi
Apoteosia enperadore/enperatriz, errege/erregina edo beste agintari goren bati jainko edo heroi izaera emateko Antzinaroan ospatzen zen zeremonia da. Jatorrizko adiera horretatik, pertsona bati bere merezimenduak goraipatzeko zeremonia, musika eta antzerki ikuskizunetako une gorena eta une horietan publikoak izaten duen berotasuna izendatzeko ere erabili da. Hortik, une horiek apoteosikoak direla esaten da. Artean maiz irudikatu den gaia izan da.
Horní Počaply
Horní Počaply Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.281 biztanle ditu eta 12,39 kilometro koadroko azalera. Mělník barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1265 urtean egin zen.
Hasiera (Biblia)
Hasiera edo Genesia (grezieraz biblos geneseos, «jatorriko liburua», «sorrerako liburua»; hebreeraz bereshit, «hasieran» ) Bibliako Itun Zaharreko eta Torako lehen liburua da. Tradizio judu-kristauaren arabera Moisesek idatzi zuen, baina egun iritzi orokorra da, tarteka egitate historiko zenbait jasotzen baditu ere, antzinako alegiazko kontakizunen bilduma dela, K. a. 950. urtearen inguruan osatzen hasia, eta Esdras apaiz idazkari judutarrak burutua K. a. V. mendean. Liburuak munduaren sorrera eta gizadiaren lehen aroak kontatzen ditu: Jainkoak mundua eta gizakia nola sortu zituen, Adam eta Eva lehen gizonaren eta lehen emakumearen istorioa, Kain eta Abelen istorioa, Noeren ontzia eta uholdea, Babelgo dorrea eta Abraham, Isaak, Jakob eta Josef aitalehenen istorioak, besteak beste. Judaismoan, Hasiera liburuak Jainkoaren eta Israelgo herriaren arteko lotura agertzen delako da garrantzitsua. Kristau-dotrinan, berriz, funtsezko elementuak ezartzen ditu munduaren sorrerari eta jatorrizko bekatuari buruz.
Liburuaren historia
Tradizio judu-kristauan, Moises profetak idatzi zituen Hasiera liburua eta Torako beste lau liburuak (Irteera, Lebitarrena, Zenbakiak eta Deuteronomioa). Horren aurka, hainbat kritikok hipotesi zenbait plazaratu dituzte Hasiera liburuaren historiari buruz. Hipotesi zabalduena dokumentu-hipotesia da, zeinaren arabera Hasiera eta Torako beste lau liburukiak iturri ezberdinetatik osatu diren, azterketa lexiko, estilistiko eta historikoa garatu ondoren. Hasiera liburuan azaltzen diren errepikapenak ere iturrien aniztasunaren hipotesia indartzen du. Adibidez, Adam lehenengo gizonaren sorrera bi aldiz kontatzen da, 1:27 eta 2:7 bersetetan hain zuzen. Horrela, Hasiera liburuan iturri yahvista, elohista eta apaiz-iturria bereizten dira, hurrenez hurren J, E eta P ere deitu izan direnak. Pasarte zenbaitetan, gainera, antzinako Babiloniako mitoak hautematen dira, Enuma Elish izeneko sorrera-mitoa esaterako, eta Atra-Hasis eta Gilgamesh akadiar epika-testuetan, uholdearen inguruan azken hauek. Antzinako Egiptoko literaturaren arrastoak ere hauteman dira.
Iturri yahvista zaharrena da. K.a. X. mendean finkatu zen Jerusalem hirian, Salomonen erreinaldian. Bere ezaugarri nagusienetakoa Israelgo Jainkoa izendatzeko erabiltzen duen YHWH tetragrama da, gerora Yahveh, Yahweh edo Jehoba idatziz kristauek itzuli dutena. Hasiera liburuaren beraren arabera, Jainkoak Hamar Aginduak eman zituen mendiari Sinai mendia deitzen zaio iturri honetan eta Horeb beste pasarte zenbaitetan bezala. Iturri honen existentzia Jean Astruc mediku frantsesak aipatu zuen lehen aldiz 1753 urtean, baina Julius Wellhausen teologoa izan zen gehien garatu zuena XIX. mendean. YHWH hitzaren erabileraz aparte, estiloaren eta gaiaren aldetik ere berezitasun nabarmenak ditu iturri yahvistak: sinpletasunez lortzen duen indarra eta sakontasuna eta jainkoaren antropomorfismoa (adibidez, Hasiera 3, 8 bersetean, Arratsean, gizonak eta emazteak baratzean zebilen Jainko Jaunaren oin-hotsa entzun zuten eta harengandik gorde egin ziren zuhaitz artean.; Noe eta ontziaren historian, Gero, Jaunak ontziko atea itxi zuen, Hasiera 7, 16 bersetean). Bere jatorria inguruan jasotako ahozko tradizioetan bilatu behar da. Hasiera liburua iturri honen eragina eta arrastoak nabarmenak dira munduaren eta gizakiaren sorreran, Eden, Kain eta Abel, uholdea, Babelgo dorrea eta Abraham eta Jaunaren agintzaria kontatzen duten ataletan.
Iturri elohista iturri yahvista baion beranduago finkatu zen, K. a. VIII. mendean zehatzago, eta Israelgo Jainkoa izendatzeko Elohim izena erabiltzea da bere ezaugarri nagusia. Iturri yahvistako estilo sinple eta arina badu ere, Jainkoaren beste ikuspuntu bat azaltzen du: jainkoa transzendenteagoa da eta iturri yahvistan Jainkoak gizakiarekin harreman zuzena duen bitartean, iturri elohistan Jainkoak zerutik edo ametsetan dagoela hitz egiten dion gizonari. Aldi berean, gizadi osoari baino, israeldar herriari hitz egiten diola ere aipatu da, Jainkoak herriarekin egindako ituna nabarmenduz.
Apaiz-iturria aurreko bietatik aise bereizten da: dotrina bat osatzen du, modu ordenatu eta zehatzetan. K.a. VI. eta V. mendeetan garatu zen. Zenbakiak, kronologiak (sei egunetan zehar mundua nola sortu zen kontatzen duen pasartea (Hasiera, 1) esaterako apaiz-iturrikoa da) eta Pentateuko osoan ugari diren genealogiak biltzen ditu, erritu eta legediekin batera. Munduaren sorrerako kontakizunaz gainera, apaiz-iturria argi azaltzen da uholdearen kontakizunean (Hasiera 6-8), Jainkoak Noerekin eta Abrahamekin egindako itunak (Hasiera 9, Hasiera 17), eta aitalehenen historian (Hasiera 23, Hasiera 28). Aurreko iturriekin identifikatzen ez diren zatiren bat ere badago, Abrahamek Lot askatu zuenekoa (Hasiera, 14) esaterako.
Salomonen erreinaldiaren ondoren, K.a. X. mendean zatiketa gertatu zen, Israelgo erresuma iparraldean eta Judeako erresuma hegoaldean. Erresuma bakoitzean Hasiera, Irteera eta Zenbakiak liburuen bertsio bereziak taxutu zituen. Asiriarrek Israelgo erresuma konkistatu zutenean K. a. 722 urtean, Babiloniara preso eraman ez zituztenak Judeako erresuman aurkitu zuten aterpe, bi liburu-bertsioen arteko gatazka sortuz horrela. K. a. 586 urtean, Judeako erresuma babiloniarrek hartu zutenean, judutar guztiak Babiloniara eraman zituzten. Bertan Esdras izan omen zen Hasiera, Irteera eta Zenbakiak liburuak bateratu zituena, eta Deuteronomioa (Jeremiasek idatzitakoa) eta Lebitarrena (aarondar apaizek idatzitakoa) ere gehituz, Pentateuko edo Tora osatu zuen.
Idazkera lineala K.a. XV. mendean garatzen hasi eta Bibliako liburuak K.a. X. mendean osatzen hasi baziren ere, gorde diren Hasiera liburuaren eskuizkribu zaharrenak Pentateukoko beste testu zenbaitekin batera X. mendekoak dira eta testu masoretikoen bildumakoak dira: masoreta izeneko jakintsu judu zenbaitek zorroztasunez eta fideltasunez kopiaturiko liburuak alegia. Askoz ere lehenago baziren zalantzarik gabe Hasiera liburuen testuak, baina galdutzat jotzen dira, juduek jasandako jazarpenengatik edo juduek euren liburu sakratuak aldiro aldatu eta zaharrak lurperatzeko ohituragatik. Antzinako liburuak kopiatzen ziren materialak ere, papiroak eta larruzko erroiluak batez ere, ez ziren egokienak testuak luze kontserbatzeko. Dena den, edukiari buruz testu masoretikoek jatorriko testuak modu fidagarriak jasotzen dutela ziurtatzen da, beste sistema bokaliko batez ordea. Beste alde batetik, Hasiera liburuaren beste hizkuntzetako bertsioak ere badaude: Septuaginta grekerara itzulitako Itun Zaharraren bertsioa da, K.a. III. mendean; Vulgata IV. mende amaierako Bibliaren latinezko bertsioa da; Peshito III. mendeko asirierazko bertsioa, testu masoretikoaren funtsean bat datorrena eta aramerazko targum testuak. Samariarren Torak ere Hasiera liburuaren bertsio ezberdin bat azaltzen du.