cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa Elhuyar Fundazioak 2009an argitaratu zuen  euskarazko entziklopedia izan zen. Hainbat arlo eta erakundetako 200 aditu euskaldunekin lankidetzan sortu ziren artikuluak. 2009z geroztik edukiak modu irekian osatu eta eguneratu izan dira. Zientzia eta Teknologia Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTH) gune kolaboratibo horretan, hainbat pertsonak eta erakundek hartu dute parte, eta Elhuyar Fundazioko Hizkuntza eta Teknologia unitateak koordinatzen du.
Taldea
Antton Gurrutxaga lan osoaren zuzendari eta koordinatzailea izan zen, eta erredakzioan honako hauek parte hartu zuten: Garbiñe Alkiza, Amaia Astobiza, Eider Carton, Ganix Esnaola, Egoitz Etxebeste, Nahikari Gabilondo, Ana Galarraga, Alaitz Imaz, Eneko Imaz, Ixiar Iza, Irati Kortabitarte, Alfontso Mujika, Olatz Orobengoa, Guillermo Roa, Rafa Saiz, Igor Urresti, eta Manex Urruzola.
Hona arlo bakoitzeko aditu arduradunak:
Aurrekariak eta ondorengoak euskarazko entziklopedietan
Euskara batuaren aroan sartuta, hasieran euskarazko entziklopedia moduko batzuk izan ziren, Itzulpen gisa egindakoak eta kasu batzuetan gaiaren arabera antolatuak, adibidez Mundua Jakingai eta P8 izenekoak.
Baina 20 urte geroago, 1990reko hamarkadan proiektu sendo batzuk sortu ziren euskarazko entziklopediak sortzeko erronkari erantzuteko. Hezkuntza sisteman behar-beharrekoak ziren erreferentziazko obrak 1990reko hamarkadan hasi ziren argitaratzen. Lehenengo urratsa 1991n hasi zen, Lur Hiztegi Entziklopedikoarena izan zen. Geroago Gazteen Entziklopedia ren lehenengo zenbakia 1992an argitaratu zuen EUSENOR Fundazioak, eta guztira 8 liburuki izango zituen. Biak helburu orokorrekoak izanik, Lur jatorriz euskaraz idatzita zegoen eta artikulu askoz gehiago eskaini zituen, baina Gazteenak azalpenak erraztearren erabiltzen zituen hainbeste osagai grafiko eskaini gabe.
Geroxeago etorri ziren hiztegi entziklopediko horien online-eskaintzak eta 2001ean sortu zuten Euskal Wikipediaren lehen bertsio nimiñoa.
2006an Zientzia eta Teknologia corpusa (edo ZT corpusa) sortu zuten UPV/EHUko IXA taldeak eta Elhuyar Fundazioak elkarlanean zientzia eta teknologiari buruzko testuak bilduz eta testu-corpus gisa antolatuta, 2003tik 2006ra bitartean eratu zuten corpusean 8,5 milioi hitz daude, morfosintaktikoki etiketatuta. 1990-2002 bitartean argitaratutako zientzia eta teknologiaren alorreko obrak bildu ziren corpusa elikatzeko. Bildutako testuak sailkatuta daude eremuaren (jakintza-alorra) eta generoaren (testu-mota) arabera.
2009an Zientzia eta Teknologiako Hiztegi Entziklopedikoa argitaratu zuen Elhuyar Fundazioak. Hainbat arlo eta erakundetako 200 aditu euskaldunekin lankidetzan oinarritua. Harrezkero edukiak modu irekian osatu eta eguneratu izan dira.
Auñamendi Eusko Entzikloplediak, Euskal Herriaren tradizioa, oraina eta etorkizunaren arteko lotura jaso zituen hainbat artikulutan,Eusko Ikaskuntzak Euskomedia fundazioaren bidez 2010ean Interneten argitaratua, Izan ere, Internet bidez dohainik kontsulta daiteke. 2020an 155.000 artikulu zituen gaztelaniaz (% 96,3) eta 6.061 (% 3,7) euskaraz, gehienak Bernardo Estornes Lasaren Enciclopedia general ilustrada del País Vasco ospetsukoak.
Condomgo katedrala
Condomgo San Petriren katedrala (Cathédrale Saint-Pierre de Condom) Frantziako Gers departamenduko Condom udalerrian dagoen katedral katoliko bat da.
XV. mendean hasi eta XIX. mendean amaitu zen. 1840an Frantziako gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.
Maiatzaren 31
Maiatzaren 31 gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta berrogeita hamaikagarren eguna da, 152garrena bisurteetan. 214 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Maiatzaren 30 | Urteko egutegi | Ekainaren 1
Lissonia
Lissonia ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Berriasiarrean, hau da, orain dela 145 milioi urte inguru.
Dixie Chicks
Dixie Chicks Ameriketako Estatu Batuetako country musika talde bat da. 1989an sortu zen Dallasen, emakume laukote bezala, Emily Erwin, Martie Erwin, Laura Lynch eta Robin Lynn Macy taldekide zituela.
Gaur egun, emakume hirukote bat da Emily Erwinek, Martie Erwinek eta Natalie Mainesek osatua.
Clint Warwick
Clint Warwick, Albert Eccles jaioa (Birmingham, 1940ko ekainaren 25a - ibidem, 2004ko maiatzaren 15a) ingeles musikaria izan zen, The Moody Blues taldeko baxu-jotzailea.
1950eko hamarkadan Birminghameko pubetan musika jotzen hasi zen. Ray Thomas, Mike Pinder, Denny Laine eta Graeme Edge-rekin batera The Moody Blues taldea sortu zuen. Estresak jota, 1966an musika utzi eta zurgintzan eta familian aritu zen.
Mennetou-sur-Cher
Mennetou-sur-Cher Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mennetou-sur-Cher udalerrian erroldatutako biztanleak 877 ziren. Familiak 412 ziren, horien artean 152 pertsona bakarrekoak ziren (72 bakarrik bizi ziren gizonak eta 80 bakarrik bizi ziren emakumeak), 144 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 80 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 557 etxebizitza zeuden, 428 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 95 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 511 etxeak ziren eta 41 apartamentuak ziren. 428 etxebizitza nagusietatik 320 bere jabearen bizilekua ziren, 96 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 103 etxek hiru zituzten, 129 etxek lau zituzten eta 171 etxek bost zituzten. 280 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 221 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 151 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 489 ziren, horien artean 354 aktiboak ziren eta 135 inaktiboak ziren. 354 pertsona aktiboetatik 317 lanean zeuden (170 gizon eta 147 emakume) eta 37 langabezian zeuden (13 gizon eta 24 emakume). 135 pertsona inaktiboetatik 68 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 41 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mennetou-sur-Cher udalerrian 429 unitate fiskal zeuden, 900 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.338 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 58 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 17 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 4 iturginak, 2 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 8 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 okindegi zen, 2 harategiak, 1 drogeria zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Mennetou-sur-Cher udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 612 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Brycinus comptus
Brycinus comptus Brycinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
Mitchell Langerak
Mitchell Langerak (1988ko Abuztuaren 22a - ) Australiako futbolaria da.
Serravalle (Ticino)
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Angelina Golikova
Angelina Romanovna Golikova, errusieraz, Ангелина Романовна Голикова, Mosku, Errusia, 1991ko irailaren 17a) izotz gainean abiadura patinajean lehiatzen den atleta errusiarra da.
2014 eta 2022 artean, Neguko hiru Joko Olinpikotan parte hartu zuen, brontzezko domina lortuz, ROC ordezkatuz, Pekin 2022an, 500 metroko proban, eta zazpigarren postua, Pyeongchang 2018an, proba berean. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.
2019 eta 2021 bitartean, lau domina irabazi zituen Banakako Distantziako Abiadura-patinajeko Munduko Txapelketan; 2018 eta 2022 bitartean, bost domina, Banakako Distantziako Abiadura-patinajeko Europako Txapelketan, eta, 2021ean, Distantzia Laburreko Abiadura-patinajeko Europako Txapelketan, zilarrezko domina.
Misaki Uemura
Misaki Uemura (上村 岬, 1991ko urriaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Júbilo Iwata.
Fatalismo
Fatalismoa gertakizun guztiak halabeharraren mende daudela dioen doktrina da. Fatalismo terminoa latinezko fatum hitzetik sortzen da, "patua" esan nahi duena. Beraz, «fatalistak» askatasuna ukatuz gizakiari ezinbestean gailenduko litzaiokeen beharrean sinesten du. Zentzu arruntean, fatalismoa gertaeren determinismoan sinesteari dagokio, giza nahimenetik kanpoko kausek gidaturik, dela jainkoak bezalako naturaz gaindiko indarretatik, lege naturaletatik, ingurutik edo iraganean lortutako esperientzietatik datorren determinismo hori.
Fatalismoaren nozio horrek konnotazio negatiboa dakar, bai hizkuntza arruntean, bai filosofikoan. Aitzitik, determinismoaren jarrera nagusitu da, zeinak gertaeren kateatzea kausalitatearen printzipio logikoaren arabera postulatzen baitu.
Celestus hewardi
Celestus hewardi Celestus generoko animalia da. Narrastien barruko Anguidae familian sailkatuta dago.
Châteauvieux (Alpe Garaiak)
Châteauvieux Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Alpe Garaiak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Châteauvieux udalerrian erroldatutako biztanleak 438 ziren. Familiak 172 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Johann Christoph Pepusch
Johann Christoph Pepusch —John Christopher Pepusch izenaz ere ezaguna— (Berlin, Alemania, 1667 - Londres, Ingalaterra, 1752ko uztailaren 20a) musikagilea izan zen. Musika eta organo ikasketak egin ondoren, hamalau urte zituela Prusiako gortean hasi zen lanean. 1700ean Londresa joan zen, eta han Chandosko kondearen musika-zuzendari izan zen. Lincoln's Inn Fields Theatre antzokiko musika-zuzendaria ere izan zen, eta maskaradak eta oberturak sortu zituen. Musika-liburu asko bildu zituen liburutegi handi batean. Antzinako Greziako, Antzinako Erromako eta Pizkundeko musika aztertu eta ezagutarazi zuen. Corelliren lan asko argitaratu zituen. 1730ean A Treatise on Harmony teoria-liburua argitaratu zuen. John Gayren The Beggar's Opera operaren musika sortu zuen. Biolinerako eta flautarako sonatak, erlijiozko musika, kantatak, kontzertuak eta ganbera-musika idatzi zuen.
Châteauvieux (Alpe Garaiak)
Etxebizitza
2007an 206 etxebizitza zeuden, 178 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 193 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 178 etxebizitza nagusietatik 152 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 115 etxek bost zituzten. 157 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 67 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 286 ziren, horien artean 214 aktiboak ziren eta 72 inaktiboak ziren. 214 pertsona aktiboetatik 200 lanean zeuden (118 gizon eta 82 emakume) eta 14 langabezian zeuden (6 gizon eta 8 emakume). 72 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Châteauvieux udalerrian 176 unitate fiskal zeuden, 470,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.766 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 59 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 17 eraikuntza enpresak ziren, 22 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 19 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 7 igeltseroak, 4 margolariak, 3 zurginak, 1 iturgina eta 1 higiezinen agentzia.
Alsophylax szczerbaki
Alsophylax szczerbaki Alsophylax generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Châteauvieux (Alpe Garaiak)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Châteauvieux udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 174 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tetractenos glaber
Tetractenos glaber Tetractenos generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Phreatobius sanguijuela
Phreatobius sanguijuela Phreatobius generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Hermanovce nad Topľou
Hermanovce nad Topľou Eslovakiako udalerri bat da, Vranov nad Topľouko barrutian kokatuta. 25,94 km²ko azalera du eta 712 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1402. urtekoa da.
Luiz Otávio Santos de Araújo
Luiz Otávio Santos de Araújo, Tinga (1990eko urriaren 12a - ) Brasilgo futbolaria da.
Bolzano Novarese
Bolzano Novarese Italiako udalerri bat da. Novarako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Luiz Otávio Santos de Araújo
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Júbilo Iwata.
Miguel Miramón
Miguel Gregorio de la Luz Atenógenes Miramón y Tarelo ( Mexiko Hiria, irailak 29, 1832 - Cerro de las Campanas, Queretaro, ekainak 19, 1867) Mexikoko jeneral kontserbadore bat izan zen, bereziki nabarmendu zena Erreforma Gerra n. Lehenik, bigarren buruzagi bezala, eta, ondoren, armada kontserbadoreko lehen buruzagi bezala, armada liberalaren aurka garaipen handiak lortuz. "Makabeo gaztea" bezala ezagutzen zen. 1859an, Mexikoko bitarteko presidente izendatu zuten, Alderdi Kontserbadorekoa, Tacubayako Plana ren ondorioz, Benito Juárez presidente liberalaren aurka, nork boterea eskuratu zuen Justizia Gorte Goreneko presidente zela, Ignacio Comonfort ek uko egin ondoren. Miguel Miramón Mexikok historian izan duen presidenterik gazteena da, eta hurrengo bi urteetan kontserbadoreen buruzagi nagusia izan zen. Mexikar hiritar bezala jaiotako lehen presidentea ere izan zen, bere aurreko guztiak Espainia Berriko Erregeorderria ren mendeko bezala jaio baitziren.
Ben Halloran
Ben Halloran (1992ko Ekainaren 14a - ) Australiako futbolaria da.
Etiopiako Inperioa
Etiopiako Inperioa, batzuetan Abisinia deitua, gaur egungo Etiopia eta Eritrean kokatutako erresuma zen. Goren aldian, Somaliako iparraldea, Djibuti, Egiptoko hegoaldea, Sudango ekialdea, Yemen eta Saudi Arabiaren mendebaldea ere hartu zituen. Zagwe dinastiaren ostean sortu zen, 1270. urtean eta 1974ra arte iraun zuen, monarkia estatu kolpe batekin bukatu zenean. Bere garaian munduko estaturik zaharrenen artean kokatzen zen, eta XIX. mendean Afrikaren kolonizazio prozesuak osorik mantendu zuen estatu bakarra izan zen.
Geikielita
{{mineral infotaula }} Geikielita oxido motako minerala da eta ilmenite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Geikielita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 - 6 da.
Altiphylax yarkandensis
Altiphylax yarkandensis Altiphylax generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Judu-erromantze hizkuntzak
Judu-erromantze hizkuntzak erromantze hizkuntzetan eratorritako judu-hizkuntzak dira, eskualde horietako juduen komunitateek sortuak.
Nairo Quintana
Nairo Alexander Quintana Rojas (Tunja, 1990eko otsailaren 4a) kolonbiar txirrindulari profesionala da, gaur egun Arkèa Samsic taldean dabilena. Quintana igotzaile petoa da eta ezaguna da bata bestearen atzetik eta modu iraunkorrean erasoaldiak jotzeko duen gaitasuna. Bere ibilbideko emaitzarik hoberena 2014an lortu zuen, Italiako Giroa irabazi baitzuen. Horrez gain, bigarren geratu 2013ko Frantziako Tourrean. Haren anaia ere, Dayer Quintana, txirrindulari profesionala da.
Tour Granite
Tour Granite (euskaraz: "Granite dorrea"), Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 2008an eraiki zen eta 184 metro zituen.
Tour Granite eraikuntza Société Générale banku konpainiak enkargatu zuen. Tours Société Générale-ren osagarri gisa eraiki zen, bulegoko lan eremua konpainiaren beharretarako nahikoa ez zelako.
Calipatria (Kalifornia)
Calipatria Kaliforniako hiri bat da. Imperial konderrian kokatua dago. 2010ean 7,705 biztanle zituen, 9.6 kilometro koadrotan banatuta.
Borgolavezzaro
Borgolavezzaro Italiako udalerri bat da. Novarako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Cútar
Cútar Málagako udalerria da, Axarquía - Costa del Sol eskualdean dagoena.
Pimelodella altipinnis
Pimelodella altipinnis Pimelodella generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Cútar
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 655 biztanle zituen.
John Young Stewart
John Young Stewart (Izen goitia: Jackie Stewart ; Dumbarton, 1939ko ekainaren 11) eskoziar auto-pilotu ohia da.
Laurogeita hemeretzi lasterketan parte hartu zuen eta hogeita zazpi irabazi zituen. Auto-lasterketa modernoen garaiko lehen pilotu profesionala izan zen. Eskozian zenbait urtez automobilismoan aritu ondoren, Europako 3 Formulako lasterketetan parte hartzen hasi zen. 1965ean, 1 Formulako lasterketetan parte hartzen hasi zen, BRM taldearen babespean, eta Italiako Sari Nagusia irabazi zuen, Monzako zirkuituan. Hiru urte geroago, 1968an, munduko txapelketan parte hartu zuen, eta bigarren gelditu zen, Graham Hillen atzetik. Hurrengo urteetan, hiru aldiz irabazi zuen txapelketa hura: 1969, 1971 eta 1973an, hain zuzen. Hamalau urtez parte hartu zuen 1 Formulako probetan.
Borgolavezzaro
Mugakideak
Borgolavezzarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lodrino (Ticino)
Lodrino Suitzako udalerria da. Ticino kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Calistoga (Kalifornia)
Calistoga Kaliforniako hiri bat da. Napa konderrian kokatua dago. 2010ean 5,155 biztanle zituen, 6.7 kilometro koadrotan banatuta.
Traktu (argipena)
Traktu (latinezko traktus hitzetik) terminoak organismo bateko bi lekuren artean bidea egiten duen hodiari deritzo. Erabilera zenbait ditu:
Rita Montagnana
Rita Montagnana (Turin, 1895eko urtarrilaren 6a - Erroma, 1979ko uztailaren 18a) politikaria izan zen, Italiako Alderdi Komunistaren  buruzagia eta parlamentaria.
Biografia
L'Ordine Nuovo aldizkariak argitaratzen zuen korronte sozialista ezkertiarrari atxiki zitzaion —Antonio Gramsciren zuzendaritzapean— orduan Italiako Alderdi Komunista deitzen zenaren fundazioan parte hartu zuen —gero Italiar Alderdi Komunista—, eta, egoera horretan, Moskun izan zen Nazioarteko Komunistaren III. Kongresuan. 1922an La compagna (Burkidea) hamabostean behingo egunkaria sortu zuen, Alderdi Komunistako emakumeen mugimenduaren organoa, eta Erroman eta gero Turinen zuzendu zuen.
Bizitza pertsonala
L'Ordine Nuovo erredakzioan Ritak Palmiro Togliatti ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1924an. Hurrengo urtean, senar-emazteen seme bakarra jaio zen, Aldo, buruko gaitz larriak zituena. Ezkontza, legez banaezina izan arren, behin betiko hautsi zen 1948an, Togliattik Nilde Iottirekin izandako harremana argitaratu zenean.
Erbestea
Beste buruzagi komunista batzuek bezala, Togliatti-Montagnana senar-emazteak erregimen faxistan erbesteratu behar izan ziren, lehenik Frantzian eta gero Sobietar Batasunean, Frantzian eta Suitzan egonaldi luzeak eginez eta Italiara bidaia klandestinoren bat eginez. 1936 eta 1938 bitartean, Rita Montagnana senarrarekin batera egon zen Espainian, gerra zibilean. 1944ko apirilean Italiara itzuli zen, liberatutako Napolira hain zuzen ere, eta PCIko emakumezkoen adarreko buru eta Italiako Emakumeen Batasuneko sortzaile eta zuzendarietako bat bihurtu zen.
Buruzagitza
Emakumeen mugimenduaren buruzagi gisa, Montagnana izan zen, gerraostean, Emakumearen Nazioarteko Lehen Eguna ospatzearen antolatzaileetako bat, eta, Teresa Nocerekin eta Teresa Matteirekin batera, mimosa martxoaren 8ko lore-ikur gisa aukeratzearen arduraduna izan zen. Ezaugarri italiar horren ondorioz, oraindik gordetzen den ohitura bat sortu zen: emakumeei mimosa-sorta bat oparitzea oroitzapenezko data horretan. .
Montagnana Batzar Eratzaileko diputatu hautatu zuten eta, 1948an, senatari I. Legegintzaldian. PCIko Batzorde Nagusiko kide izan zen 1945 eta 1956 bitartean, eta Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistaren XX. Biltzarrean parte hartu zuen Italiako ordezkari gisa.
Chlorospingus flavovirens
Chlorospingus flavovirens Chlorospingus generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Celestus macrotus
Celestus macrotus Celestus generoko animalia da. Narrastien barruko Anguidae familian sailkatuta dago.
Ferdinando Leda
Ferdinando Pereira Leda (1980ko apirilaren 22a - ) Brasilgo futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Júbilo Iwata.
Tetractenos hamiltoni
Tetractenos hamiltoni Tetractenos generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Carl Almenrader
Carl Almenräder (Ronsdorf, Wuppertal, 1786ko urriaren 3a - † Biebritx, Wiesbaden, 1846ko irailaren 14a ) irakasle, musika tresna diseinatzaile eta konpositore alemaniarra izan zen.
Brycinus derhami
Brycinus derhami Brycinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
Carl Almenrader
Bere lana
Schotten lantegian lan egin zuen denbora luzez. Horrek, bere musika tresnen diseinuak egiteko ahalbideak eman zizkion. 1.831. urtean, Schotten lantegia utzi ondoren, Johann Adam Heckelekin batera, bere lantegi propia sortu zuen. Azken honek, orain gehien erabiltzen diren fagoten sistemari izena eman zion. Elkarrekin lan egin zuten, Almenräder bera hil zen arte. Baina Heckelek, fagotak eraikitzen jarraitu zuen, baita bere ondorengoek ere, geroz eta hobekuntza gehiago eginez, oraingo fagoten eredu estandarra sortuz.
The Freshman (1990eko filma)
The Freshman (euskaraz Lelotxoa), 1990eko Andrew Bergman estatubatuarrak zuzendutako mafia komedia film bat da. Marlon Brando, Matthew Broderick, Bruno Kirby, Penelope Ann Miller eta Frank Whaley aktoreek antzeztu zuten. Marlon Brandok The Godfather (1972) filmean antzeztutako Vito Corleone pertsonaiaren parodia egin zuen.
Argumentua
AEB, New York, Clark Kellog (Matthew Broderick) mutil gazte xaloa zinemagile ametsa betetzeko hirira iritsi berri da eta bitartean lan baten bila ari denez Carmine Sabatini (Matthew Broderick) mafiaburu itxura duen gizon adinduak eskeinitako lana onartuko du, bere ibilbide profesionalean asko lagundu diezaioken gizesemea dena baidirudi.
Gustave Lefèvre
Victor Gustave Lefèvre (Provins, 1831ko ekainaren 2a - Boulogne-Billancourt, 1910eko martxoaren 17a) frantziar konpositore eta musika irakaslea izan zen.
Gelosaita
Gelosaita mineral bat da.
Ezaugarriak
Gelosaita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: (0 ≤ x ≤ 0.4). Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Nactus coindemirensis
Nactus coindemirensis Nactus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Gendule
Gendule euskarazko gizonezko izena da.
Historia
Genduleren Erdi Aroko patronimikoa Genduleitz zen.
Izen hau Gendulain herri izenaren jatorria da.
Pagny-le-Château
Pagny-le-Château Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Pagny-le-Château udalerrian erroldatutako biztanleak 490 ziren. Familiak 184 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 56 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 210 etxebizitza zeuden, 190 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 202 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 190 etxebizitza nagusietatik 157 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 61 etxek lau zituzten eta 96 etxek bost zituzten. 127 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 74 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 96 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 313 ziren, horien artean 243 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 243 pertsona aktiboetatik 219 lanean zeuden (124 gizon eta 95 emakume) eta 24 langabezian zeuden (7 gizon eta 17 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pagny-le-Château udalerrian 191 unitate fiskal zeuden, 505 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.304 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Pagny-le-Château udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cristian Nazarit
Cristian Nazarit (1990eko abuztuaren 13a - ) Kolonbiako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Gifu.
Pimelodella australis
Pimelodella australis Pimelodella generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Teba
Teba Málagako udalerria da, Comarca de Antequera eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 4.253 biztanle zituen.
Hlinné
Hlinné Eslovakiako udalerri bat da, Vranov nad Topľouko barrutian kokatuta. 14,59 km²ko azalera du eta 1825 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1402. urtekoa da.
Camarillo (Kalifornia)
Camarillo Kaliforniako hiri bat da. Ventura konderrian kokatua dago. 2010ean 65,201 biztanle zituen, 50.6 kilometro koadrotan banatuta.
Chlorospingus canigularis
Chlorospingus canigularis Chlorospingus generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Fultot
Fultot Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fultot udalerrian erroldatutako biztanleak 196 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 104 etxebizitza zeuden, 78 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 104etxeak ziren. 78 etxebizitza nagusietatik 61 bere jabearen bizilekua ziren eta 17 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 54 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 36 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 121 ziren, horien artean 83 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 83 pertsona aktiboetatik 75 lanean zeuden (45 gizon eta 30 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fultot udalerrian 87 unitate fiskal zeuden, 212,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.430 euro zen.
Baratxuri
Baratxuria edo berakatza (Allium sativum) Allium generoko landare belarkara da, tipularen, tipulatxaren, porruaren eta tipulinaren familiakoa. Barazki biribil, txiki eta zuria da eta aletan antolatuta dago. Horrez gain, Erraboil motako barazkia da eta 50 zentimetrora arte haz daiteke.
Fultot
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Baratxuri
Asia erdialdean du jatorria duela gutxienez 6.000 urte, eta garai hartatik hona asko erabili da eskualde mediterraneoan, Asian, Afrikan, baita Amerikan ere.
Sukaldaritzan askotan erabiltzen da. Halaber, herri-medikuntzan ere baliotsua da.
Fultot
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Fultot udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Baratxuri
Historia
Baratxuriaren jatorrira joan nahi badugu dezente atzeratu beharko gara. Jatorriz, Asia erdialdeko landaretzat jotzen da, K.a 4000. urtean landatzen zen jada Txinan eta K.a 3000. urtean Mesopotamian. Ondoren, Egiptora zabaldu zen eta bere erabilera eremu mediterraneora hedatu zen. Herodotoren arabera (Kristoren aurreko V. mendea), Gizeh-ko piramidea eraikitzeaz arduratzen ziren esklaboak baratxuriekin elikatzen zituzten, eta, gainera, egiptoar hieroglifikoetan ere jaki oso ikusia zen. Haien arabera, indarra eta kemena ematen baitzien.
Fultot
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Baratxuri
Historia
Ondoren, feniziarren, grekoen edo erromatarren jakia izan zen. Grezian, propietate magikoak ezartzen zitzaizkion baratxuriari eta jaki hau Ares gerraren jainkoari eskaini zitzaion. Gainera, espiritu txarrak uxatzeko ere erabiltzen zuten. Erroman, aldiz, grekoen Ares jainkoa, Marte jainkoarengatik ordezkatu zuten. Hau, gerraren eta laborantzaren jainko gisa identifikatzen zen, eta beraz, soldaduek baratxuria kontsumitzen zuten balioa eta kemena emateko, baita gladiatoreek ere.
Europan, Erdi Aroan, berakatza ugari jaten zen jakia zen eta baserritar eta nekazari jendeak jaten zuen bereziki. XV. mendearen amaieran, Espainiarrek landare hau Ameriketara eraman zuten, Kolonen konkistaren ondorioz, eta oso ondo egokitu zen lurralde hartan.
Garai hartatik aurrera, baratxuria elementu oso garrantzitsua izan da sukaldaritzan eta medikuntzan eta hau argi ikusi dezakegu hainbat artelanetan islaturik. Adibidez, Diego Velazquez-ek behin baino gehiagotan erabili zuen landare hau bere obretan ("La mulata" obran esaterako). Oso presente egon zen jakia izan zen XVII eta XVIII. mendean ere.
Gaur egun, baratxuri barietate berri ugari daude, eta munduko toki gehienetan landatzen den jakia da. Sukaldaritzan ezinbesteko jaki gisa har daiteke eta ekoizpen teknikak eta hazte-prozesuak oso zabalduta daude mundu guztian zehar.
Etimologia
Barazki honen izenaren historiaz jabetzeko, lehenik eta behin bere familiaz jabetu behar gara. Hau Liliaceae familiakoa da, eta familiaren barruan Allium Sativum izena hartzen du. Izen honetan, All-ek, beroa edo sutsua den zerbait adierazten du, eta Sativum izenak latinezko jatorria du eta "landatua" esan nahi du.
Izen zientifikoa alde batera utziz, landare honek hainbat hizkuntzetan izen oso bitxiak ditu, eta askotan izenek ez dute zerikusirik hizkuntza batetik bestera. Euskal Herrian esaterako, hasieran berakatz izenarekin ezagutzen zen. Berakatz, belar + latz izena hartzen du, hau da, gogorra, zimurra eta latza den belarra. Ondoren, baratxuri izena sartu zen, hau baratu/baratze + txuri hitz-jokotik dator, baratzetik ateratzen den landare zuria.
Espainian "ajo" hitza erabiltzen da. Hau, argi dago latinetik gertuagoko hitza dela (Allium), nahiz eta agian zenbait lotura izan ere grekerarekin (ἀλλᾶς). Hizkuntzaren aldaketen eta deribaketen ondorioz, "ajo" izaten amaitu zuen. Frantsesez ere antzeko zerbait gertatu zen, eta "ail" esaten zaio.
Honekin bukatzeko, ingelesean landare hau "garlic" izenarekin ezagutzen da eta ingeles zaharretik dator: "garlēac", (gar + leek), hau da, lantza formako porrua.
Landarea
Baratxuria loreontzi batean edo beste landare batzuen artean landatu daiteke. Ez du bereziki espazio handia hartzen, hazte-prozesu gehiena lur-azpian gertatzen delako. Baratxuria ez da hazi batetik sortzen, banako zuztarretatik baizik. Baratxuri-buru batek, normalean, zortzi ale ematen ditu, eta hauek berriro landatu daitezke beste baratxuri landare bat hazteko. Beraz, landare oso produktiboa da.
Landare hau udazken amaieran landatu behar izaten da hurrengo urte hasieran ekoizpen goiztiarra izan dezan. Hala ere, udaberrian ere landatu daiteke ekoizpen berantiar bat lortuz.
Lurraren azpian adar leun borobilak sortzen dira, metro batera irits daitezkeenak. Hosto lisoak eratzen zaizkio hamabost bat zentimetro luzerakoak, landarearen behealdean sortzen direnak. Gainera, zurtoinaren goialdean, loretxo txuri eta moreak hazten dira.
Beraz, hauek dira fruitua jasotzeko orduan baratxuriaren landarearen zatiak: sustraiak (lurretik mantenugaiak hartzeko beharrezkoak), bulba (non burua eta aleak bertan dauden), zurtoina, hostoak (zurtoinetik irteten direnak) eta puntako loretxoak.
Geminazioari dagokionez, baratxuriaren haziaren geminazio-tasa nahiko baxua da, %40 inguru. Baratxuriaren erabilera horren hedatua izanik, portzentaia oso eskasa da, eta iraganean espero da genetikoki hazi hauek hobetzea eta geminazio-tasak altuagoak izatea.
Motak
Baratxuriaren aldaera asko ikusi dira historian zehar, eta espezie ezberdin ugari ikus ditzazkegu gaur egun ere. Baratxuria munduko kontinente guztietan ekoizten da, eta bakoitzean desberdina da baratxuriaren fruitua. Bertako klimak, kokapen geografikoak edo erabilerak esaterako baldintzatu dezake itxuran eta zaporean.
Hala eta guztiz ere, baratxuria lau mota nagusitan sailkatzen da:
Baratxuri morea
Barietate hau kalitate eta zapore handikoa da, eta beraz, merkatu nazionalean eta nazioartekoan estimatuenetakoa da. Aberastasun nutritibo handiko jakia da eta hori gutxi balitz propietate antibiotikoak eta farmakologikoak ere baditu. Espainian, La Mantxako eskualdean landatzen da gehien eta Europar Batasunak eremu honetako baratxuri morearen kalitatea aitortua eta babestua du.
Gaztaina-koloreko baratxuria
Tamaina ertain-handiko aldaera da, nahiko handia baina ale gutxikoa, eta gaztaina kolorekoa. Hau, azal txuri batez estalita dago eta gainerakoak baino zapore pikanteagoa du. Bereziki Espainian eta Argentinan ekoizten da gehien.
Ekoizpena
Berakatzak hazteko duen prozesuak hainbat urrats zehatz bete behar ditu: lur mota hautatzea, baratxuri aldaera egokia landatzea, haziaren kalitatea bermatzea, landatze-garaia ondo aukeratzea, landatze-sakonera eta sistema egokia izatea eta ongi ureztatzea. Ondoren prozesu honetan gehiago sakonduko dugu:
Erabilerak
Baratxuriak erabilera ugari izan ditu historian zehar eta gaur egun ere erabilera ugari izan ditzake; baina, bi hauek dira erabilera nagusiak:
Sukaldean
Erraboil usaintsu hau sukaldean gehien erabiltzen den ongarrietako bat da. Saltsetan, zopetan, arrainetan, itsaskietan, haragietan eta ozpinetan erabiltzen da eta ospe handia du nazioarteko sukaldaritzan. Gainera, giza gorputzerako oso onak diren propietateak ditu; baina, hala ere, jende askok ez du jaten usain handia eta iraunkorra duelako eta digestio zaileko elikagaia delako.
Baratxuria era guztira kontsumitu daiteke, egosita, gordinik edota frijituta. Baratxuri gordin osoa eta zuritua zuzenean ogiaren gainen igurtzi ohi da zaporea emateko, horrez gain, saltsetarako ere erabiltzen da. Zatituz gero, oso erabilgarriak dira barazki gordinekin batera jateko adibidez.
Ale zatitu egosia gehiago erabiltzen da arrainetan, haragietan, patatekin batera edota onddoetan. Azkenik, Ale oso eta egosia egokia da erregosietan, gisatuetan edota zopetan.
Medikuntzan
Baratxuria herri-medikuntzan garai zaharretik erabilia izan den landarea da, eta farmakoen erabileraren aldizkatze naturala izaten jarraitzen du gaur egun ere. Sufrean aberatsak diren antioxidatzaileak ditu, adibidez alizina.
Tetraodon abei
Tetraodon abei Tetraodon generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Baratxuri
Medikuntzan
Honez gain beste propietate terapeutiko asko ditu, eta hauek dira nabarmenenak:
Tugéras-Saint-Maurice
Tugéras-Saint-Maurice Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Baratxuri
Medikuntzan
Horrez gain, ona da ere gibelarentzat, birikentzat eta kolesterol mailaren erregulazioarentzat.
Tugéras-Saint-Maurice
Biztanleria
2007an Tugéras-Saint-Maurice udalerrian erroldatutako biztanleak 332 ziren. Familiak 134 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 45 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 45 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Baratxuri
Herrialde exportatzaileenak
Baratxuria munduan gehien erabiltzen den fruitutako bat da. Gainera, bere egokitzapen errazari eta ezaugarri agronomikoei esker, ekoizpena eskualde desberdinetara zabaldu da eta lurralde askotan ikus dezakegu. Gaur egun, Txina, India, Bangladesh, Koreako Errepublika eta Egipto dira ekoizpenean gehien nabarmentzen diren herrialdeak, munduko produkzioaren % 93 baitute. Ondoren, Espainia da baratxuri gehien ekoizten duen hurrengo herrialdea, eta Hego Amerikan ere produkzioa handia da, bereziki Argentina, Brasil eta Perun.
Tugéras-Saint-Maurice
Etxebizitza
2007an 171 etxebizitza zeuden, 138 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 165 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 138 etxebizitza nagusietatik 113 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 74 etxek bost zituzten. 99 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 62 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Baratxuri
Herrialde exportatzaileenak
Exportazioari dagokionez, aldaketa ugari egon dira jaki honen merkatuan azken sei hamarkadetan. Hau, bereziki, Txinaren ekoizpenaren hazkundearengatik eta merkataratzearengatik izan da. Txinak 1960. urtean munduko baratxuriaren %70a ekoizten zuen jada, baina produktu hau ez zegoen merkatuan herrialdeko erregimen autarkikoarengatik.
80. hamarkadan, aldiz, produktu asiar hau merkatura sartzeak eragin handia izan zuen eta izaten jarraitzen du gainontzeko herrialdeengan. Frantzia, Italia, Argentina eta beste zenbait herrialdeetan exportazioak nabarmen gutxitu ziren eta Txina munduko exportazioaren %57a osatzera iritsi zen. Espainian, ez zen gauza bera gertatu, beti izan baitute produktu honen merkataretze-kuota altua.
Tugéras-Saint-Maurice
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Baratxuri
Osagarri nutritiboak
Mediterraneoko kultura askotako sukaldaritzan baratxuria oso maiz erabiltzen den arren, eguneroko dietan duen garrantzia ez da oso handia. Hau, kopuru txikietan eta laguntzaile gisa erabiltzen delako gertatzen da, ez da elikagai nagusi gisa erabiltzen.
Ostia (argipena)
Ostia izenak adiera zenbait ditu:
Baratxuri
Osagarri nutritiboak
Jaki honen propietate nutritiboei dagokionez baratxuriaren zati jangarriaren % 30 inguru karbohidratoz osatuta dago eta % 6 inguru proteinaz. Mineral eta bitamina batzuen edukia ere interesgarria da, %7,8. Baratxuriak ere osagai bioaktibo garrantzitsu asko ditu. Ikertzaile gehienek uste dute baratxuriak osasunari dakarzkion onuren gakoa konposatu azukreztatu ugari izatea dela. Elikagai honek, konposatu hauei dagokionez, beste edozein barazkik baino askoz gehiago ditu.
Hauek dira konposatu azukreztatu hauen adibide batzuk: aliina, ajoenoa, alizina, alil mercaptanoa, dialilo sulfuroa eta S-alil-zisteina besteak beste.
Tugéras-Saint-Maurice
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 211 ziren, horien artean 150 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 150 pertsona aktiboetatik 132 lanean zeuden (73 gizon eta 59 emakume) eta 18 langabezian zeuden (9 gizon eta 9 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tugéras-Saint-Maurice udalerrian 148 unitate fiskal zeuden, 354 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.123 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
2000. urtean Tugéras-Saint-Maurice udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 870 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Juan Mugertza
Juan Mugertza Sasieta (Elgoibar, 1900ko maiatzaren 6a - Mungia, 1937ko maiatzaren 5a) atleta izan zen, distantzia ertain eta luzeetan espezializatua.
Biografia
Juanito Mugerza gazte-gaztetik ibili zen atletismoan. Lehendabiziko Espainiako Txapelketan, Donostian 1917an egin zena, 1.500 eta 5.000 metroko lasterketak irabazi zituen 17 urte zituela.
1921 arte, lasterketa berak irabazi zituen, 1920an 5.000ekoa izan ezik. 800 metrokoa ere bitan irabazi zituen (1918 eta 1921ean) eta, bitxikeria moduan, 1921ean 110 metro hesiduna ere irabazi zuen (lasterketa hori egiten zuten lehendabiziko aldia zenez adituak ez zeudelako).
1919an Behobia-Donostia lasterketaren lehendabiziko edizioa ere irabazi zuen.
1920an Anberesko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, baina ez zen ongi aritu: 5000 metroko lasterketan lehendabiziko errondan seigarren izan zen, eta 1500ekoa ez zuen bukatu.
1921ean Rifeko gudan borrokatzeko deitu zuten eta ez zuen berriro lasterketetan parte hartuko.
Gerra Zibilean hil zuten matxinoek, Mungia bonbardatu zutenean.
1943an, Elgoibarren bere omenez Juan Muguerza Nazioarteko Krosa izeneko lasterketa sortu zuten, eta ezagun egin da nazioartean.
Ardon (argipen)
Ardon honako udalerrietako bat izan daiteke:
Lenar
Lenarrak (lapiaz, karren) forma karstikoen multzoa dira, gailur zorrotzez bereizitako ildaxka sakon eta zulo irregularrez osatua. CO2tan aberastutako urak kareharriko zirrikituetan sartzean, arroka disolbatzen du formazio hau sortuz. Krioklastismo bidez ere sortzen dira. Bi lapiaz mota daude:
Batzuetan, karrenak leizeen barnean ikus ditzazkegu; galerien zapaian hain zuzen ere. Galeria aktiboa zenean (maila freatikoaren azpitik zegoenean; hau da, ura igarotzen zenean) sortutako formazioak dira. Lurrazpiko ibai honek, denboraren poderioz eramandako buztin, harri, etb-ak metatzen ditu. Gogora dezagun ur azidoak kareharria baino ez duela higatzen; horregatik, ibaiak ekarritako materiale hauek galeriaren ia osotasuna bete arte metetuko dira. Ibaia zapaitik geroz eta hurbilago pasatuko da kareharrian lapiaza eratuz.
Geminga
Geminga (SN 437/PSR B0633+17/PSR J0633+17) Gemini konstelazioan dagoen neutroi izar bat da. Izen hau Giovanni Bignami italiar astronomoak eman zion objektu hau teleskopio optikoekin behatu zuenean. Izena ingelesezko Gemini gamma-ray sourcen kontrakzio bat da, baita Milango lonbardierazko esaera bat ere, "ez dago hor" esan nahi duena. Gure eguzki sistematik 552 argi urteko distantziara dago.
Aurkikuntza
SAS 2 satelite artifizialak aurkitu zuen 1972an ordurarte ezagutzen zen objektu bakar batekin ere bat ez zetorren gamma izpi iturri bizi bat bezala. Gemingaren existentzia ESAren COS-B sateliteak berretsi zuen. Einstein behatokiarekin eginiko behaketek gamma izpien iturriak x izpiak ere igortzen zituela erakutsi zuten, askoz isuri txikiagoarekin baina. X izpiko ROSAT sateliteak Gemingaren seinalea 0,237 segunduka errepikatzen dela aurkitu zuen, Compton Gamma Izpien Behategiak berretsi zuena.