cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loreak (filma)
Zabalpena eta sariak
Sariei dagokienez, entzute handia izan zuen Espainiako Zinema Akademiak Ingelesa ez den hizkuntza batean egindako film onenaren Oscar Sarirako hautagai izendatu izanak. Hala ere, mundu mailan izendapen eta sari asko bildu zituen, guztira 30 saritik gora lortu eta 68 festibaletan parte hartu zuen.
Natibo digital
Natibo digitala ala homo sapiens sapiens digitala delakoa, 1995tik gaur egun arte jaiotako pertsonek jasotzen duten izendapena da, jada nahiko garatutako teknologia jende askoren eskura bazegoen garaian. Bestalde, inmigrante digitala izendapenaz, 1940-1995 artean jaio direnak izendatzen dira, orokorrean aldaketa teknologiko prozesuaren ikusle eta aktore pribilejiatuak izan baidira.
Jatorria eta definizioa
"Digital natives" Marc Prensky k sortutako kontzeptua da. "Agintearen eta kontrolaren heriotza" izeneko saiakera batean azaldu zuen. Bertan, natibo digitalak Internetekin jaio eta hazi diren pertsonekin identifikatzen zituen, aldi berean etorkin digitalengandik (digital immigrants) bereizten zituelarik, hots, Internet ik gabe sortu eta hazita, IKT etara beranduago iritsitako pertsonak.
1978 aldera teknologia digitalaren bilakaera indartsu bati ekin zitzaion, hortaz, 1979 ondoren jaiotakoek ordenagailu ak eta telefono mugikor rak eskuragarri izan zituztela onartzen da (bai etxebizitze tan, bai ikasgela bai bideo-joko aretoetan); hortaz natibo digitaltzat har daitezke. Honen adibide, aldez aurretik erabili gabeko mugikor, tablet eta ordenagailu modelo ezberdin edo berriak nahiko ongi maneiatzeko gai izatea, jada teknologia digitalaren erabilpenera ohituak baitaude.
Ezaugarriak
Prenskyren ustez XXI. mende ko ikasleengan eten handia gertatu da, eta "berezitasun" bat da; zalantzarik gabe, XX. mende ko azken hamarkadetan teknologia digitala azkar eta etengabe hedatu izanak eragindako etena. Ikasleek modu erabat ezberdinez pentsatzen eta prozesatzen dute informazioa, aurrekoek ez bezala. Gainera, ez da ohitura koiuntural bat, baizik eta denboran luzatuko dena, eta ez da etengo, areagotuko baizik; beraz, haiek duten teknologia erabiltzeko eta erabiltzeko trebetasuna, irakasle eta hezitzaileena baino handiagoa da.
Aro digitalean jaio ziren eta teknologien erabiltzaile iraunkorrak dira. Bere ezaugarri nagusia, zalantzarik gabe, bere teknofilia da. Teknologia digitalekin zerikusia duen guztiarekiko erakarpena sentitzen dute. Azkar xurgatzen dute irudi eta bideoen multimedia-informazioa, testua balitz bezala edo hobeto; aldi berean kontsumitzen dituzte hainbat iturritako datuak; berehalako erantzunen zain daude; etengabe komunikatuta egoten dira eta beren edukiak ere sortzen dituzte.
Natibo digitalaren mitoa
Bere bizitza osoan zehar inguruan teknologia, gailu digital eta Internet eduki izanak, gazteen prestakuntza maila altutzat hartzeko joera izan da bai familia, bai hezkuntza-eremuan; eta natibo digitalek abantaila zutela uste izanaren ondorioz, ez dira kontzienteki landu hainbat gaitasun. Ikerketek, ordea, erakusten dute gaur egungo gazteek ez dutela halako trebetasun teknikorik garatu berez, gehienak Instagram, Snapchat edo YouTube bezalako sare sozialak erabiltzera eta musika edo filmak deskargatzeko programak erabiltzera mugatzen baitira. Bikain menderatzen duten zirkulu horretatik kanpo, muga ugari eta formazio eza erakusten dutela.
3128 Obruchev
3128 Obruchev asteroide baten izena da. martxoaren 23an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1979 FJ izena zeraman. Ondoren Vladimir Afanasjevicx Obruchev omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3128 Obruchev asteroidearen orbitak batezbeste 2,7 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,122 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,278 distantziara. Eszentrikotasuna 0,214 da, eta makurdura orbitala 6,92ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.5 da.
Monpardiac
Monpardiac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Monpardiac udalerrian erroldatutako biztanleak 37 ziren. Familiak 12 ziren, horien artean 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 16 etxebizitza zeuden, 14 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 2 bigarren erresidentzia ziren. Etxebizitza guzti hauek 15etxeak ziren. 14 etxebizitza nagusietatik 12 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 1ek hiru zituen, 4 etxek lau zituzten eta 7 etxek bost zituzten. 12 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 7 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hubei
Hubei (湖北 txinera sinplifikatuz), Txinako Herri Errepublikako probintzia baten izena da. Probintziak 185.900 kilometro koadroko azalera dauka eta 2004ko erroldaren arabera 60.160.000 biztanle bizi ziren bertan.
Inguru naturala eta kokapena
Hubeik Henan probintziarekin egiten du muga iparraldean, Anhui probintziarekin ekialdean, Jiangxi probintziarekin hego-ekialdean, Henan probintziarekin hegoaldean, Chongqingeko udaltasunarekin mendebaldean, eta Shaanxi probintziarekin ipar-mendebaldean.
Hiru Arroiletako urtegia Hubei probintziako Yichangen dago. 1993an presa eraikitzen hasi zirenetik, ehunka milaka biztanlerentzako etxebizitza berriak eraiki behar izan ziren, urtegiak hainbat herri urez bete zituelako.
Erliebea nahiko gorabeheratsua da, mendi malkartsuak probintziaren mendebaldean (3.105 metroko Shennongding esaterako) eta haran zabalak. Klimak, Asiako montzoiak baldintzaturiko klima azpitropikalaren ezaugarriak dauzka. Eta uda garaian 35 gradutik gorako tenperaturako izaten dira.
Klima
Hubei probintziak klima azpitropikala dauka, urtaro desberdinetik. Neguko batez-besteko tenperatura gradu bakarrekoa da gunerik menditsuenetan, eta sei gradukoa gainontzeko eremuetan. Uda garaian tenperatura 24 eta 30 gradu artekoa izaten da, nahiz eta Wuhan hiriburuan termometroa 40 gradura hurbiltzera hel daitekeen.
Banaketa administratiboa
Hubei probintzia, prefektura mailako hamabi hirik, Prefektura autonomo bat, azpiprefektura mailako hiru hiri, eta konderri mailako baso gune batek osatzen dute.
Prefektura mailako hiriez gain, Hubei probintzia ondoko azpiprefekturako hiriak;
Eta konderri mailako ondoko baso gunea:
Ekonomia
Hubeiko ekonomiaren ardatza nekazaritza eta industria dira. Nekazaritzan arroza eta arraina nagusitzen dira, tea, algodoia eta gariarekin batera.
Industrian, metalurgia, automobilgintza eta oihalgintza lantegiak daude, eta burdina, fosforoa, kuprea, urrea eta manganesoa ateratzen dira.
Politika
Hubei probintziako gobernadorea Li Hongzhong da. Txinako Alderdi Komunistak probintzian duen ordezkaria Luo Qingquan da.
Le Pen
Le Pen abizen bretoia da, bretainieraz (Ar Penn) burua esan nahi du, zentzu pertsonalean (buruzagia) hala nola geografikoan ere (lurmuturra).
Frantziako politikan ezagunak dira Le Pen familiako politikariak, aita-alabak:
Emiliano
Emiliano (Marcus Aemilius Aemilianus; 207-253), erromatar enperadorea izan zen 253ko hilabete batzuetan.
251n, Dezio eta Herenio Etrusko enperadoreak godoen aurka borrokatzen ari zirela, Treboniano Galo, Mesiako gobernatzailea, enperadore izendatu zuten legioek. Emilianok Mesia eta Panonia probintzietako burua hartu zuen. Haren ardura nagusia Danubioko muga defendatzea zen, batez ere Kniva godoen erregearen kontra.
Nolanahi ere, Treboniano Galok ez zuen oso ospe onik lortu legioen artean, batik bat 251n godoekin sinatutako bake-hitzarmen umiliagarriagatik eta Sapor I.ak, pertsiarren erregeak, Siria probintzia konkistatu zuela eta.
Nahigabe horren ildotik, Emilianok Knivari agindutakoa ordaintzeari muzin egin zion 253an. Godoek orduan mugako probintziak inbaditu zituzten, erromatarrek ordaintzera behartzeko. Emilianok aurre egin zien, eta, udarako, garaitu zituen. Erromako ohorea salbaturik ikusita, legioek enperadore aldarrikatu zuten. Aldarrikapen hori gauzatzeko, Erroma aldera jo zuen.
Galo eta Volusiano enperadoreek armada handia bildu zuten, tronua bere esku gera zedin. Nolanahi ere, bi armadek ez zuten elkarren kontra borrokatu, Galoren soldaduak matxinatu zirelako. Bi enperadoreak hil zituzten. Honela, tronua Emilianok hartu ahal izan zuen.
Erromako Senatuak berehala onartu zuen izendapen hori, eta Augusto titulua eman zion Emilianori. Hala ere, Valerianok, Rhin probintzietako jeneralak, Galori fidela jarraitzen zuen. Mendekua hartu nahian, Erromara abiatu zen. Borroka baino lehen, Galori gertatu zitzaion bezala, aurkariak gainditzea ezinezkoa zelakoan, bere soldaduek Emiliano hil zuten 253ko irailean.
Nafarroako Erresuma
Nafarroako Erresuma (Regnum Navarrae, Reino de Navarra, Royaume de Navarre) Euskal Herriko egitura politiko independentea izan zen, IX. mendean sortu eta, formalki, XIX. mendera arte iraun zuena. Hasierako garaian Iruñeko Erresuma izena hartu zuen, hiri hartatik hasi baitzen hedatzen.
“Nafar” hitza VIII. mendearen amaieran agertu zen lehenengoz, frankoen agirietan. IX. mendean, Iruñeko Erresuma sortu zen. Hedadurarik handiena Antso III.a errege zela lortu zuen, egungo Euskal Herriko lurralde guztiak batzeaz gain, mendebalderantz eta Ebro ibaitik hegoalderantz ere zabaldu baitzen. XII. mendetik aurrera, lurraldeak galduz joan zen.
1512tik aurrera, Nafarroa Garaia Gaztelako Erresumaren mende geratu zen, eta 1620an Frantziako Koroak Nafarroa Beherea, Biarnorekin batera, Frantziako Erresuma ri lotu zion. Erresuma izena 1789. urtean galdu zuen Nafarroa Behereak, Frantziako Iraultzarekin batera, eta 1841ean, berriz, Nafarroa Garaiak, Lehen Karlistaldia amaitu ondoren eta Foruak Eraldatzeko Legearen bidez.
Urte ilunak
Iruñeko Erresuma baskoien lurraldean sortu zen. Izan ere, Iruñea, Erdi Aroko erresumaren hiriburua, Ponpeio jeneral erromatarrak gotortutako hiria zen (Pompaelus latinez). Erromatarrek guztiz menperatuta zeukaten lurraldea K. a. 74rako. Beti ere, erromatartzea, erromatarren kultura elementu material eta espiritualen onartze eta beretzea den aldetik, sakonagoa izan zen agerean saltusean baino, biziagoa klase aberatsen artean nekazarien artean baino. IV. mende amaieran hasitako migrazio mugimenduen ondorioz, eten egin ziren administrazio loturak Erromarekiko. Badirudi antzinako germaniarrek Pirinioak gurutzatu nahi izan zituztenean, bertako noble multzo batek aurre egin ziela. Urte batzuk geroago, bagauda izeneko jendetza matxinatu zen baskoien lurraldean.
Edonola ere, erromatarren agintea desagertuta, bisigodoak bilakatu ziren Iberiar penintsulako botere nagusia. Hainbat errege godok baskoien aurka egin zuten borroka. Geroagoko zenbait kroniketan irakur daiteke errege horietako askok baskoiak menderatu zituztela (domuit vascones), baina behin eta berriro menderatu beharrak esan nahi du, ziurrenez, ez zituztela inoiz menderatzen. Datuak urriak izanda, ez dago garbi noraino menderatu zuten bisigodoek baskoien lurraldea. Iruñean bisigodoen hilerria agertu da, eta Iruñeko hainbat apezpiku izan ziren Toledoko kontzilioetan. Iparraldeari dagokionez, datu gutxi ditugu. VII. mendean errege frankoek gaskoien (iparraldeko baskoien) lurraldea okupatu nahi izan zuten. Badirudi frankoek agintea galdu ahala nagusitu zirela bertakoak, eta Akitanian zehar hedatu.
714tik aurrera, gudaroste musulmanak bertan izateak, ageriagoan jarri zituen iparraldeko (saltus) eta hegoaldeko (ager) baskoien arteko kultura ezberdintasunak. Ebroko haraneko jaun handiki batek, Cassius kondeak, kalifarekin elkar hartu eta bere aginpidea sendotu zuen, eta hurrengo lau mendeetan Erribera gobernatu zuen banukasitar dinastiaren buru bilakatu zen. Mendekotasun politikoarekin batera, kulturaren islamizatzea etorri zen.
VIII. mendean eta hurrengoaren lehen laurdenean, printze kristauen eta musulmanen arteko adiskidetasunezko hitzarmena izan zen Nafarroan politikaren ezaugarria, odol loturak eta interes ekonomiko berak baitzituzten. Ama berberaren semeak izan ziren, adibidez, Eneko Arista eta Musa ibn Musa, banukasitarren buruzagi ospetsua. Kidetasun horrek, eta Nafarroa Pirinioen hegoaldeko muturrean kokatua egoteak eragin berezia izan zuten Iruñeko Erresuma sortu eta finkatzekoan. Baskoiek hitzarmenak hautsi ondoren, ordea, Iruñea eraso zuten Uqba eta Yusuf valiek.
Iruñeko ahaideen eta banukasitarren arteko harreman on horiek VIII. mendearen azken herenean ere eman zituzten beren emaitzak. Karlomagnok akordio bat egin zuen Zaragozako buruzagi musulmanarekin, hark hiria eman ziezaion, baina gudaroste frankoa hirira iristean, iruzur egin ziotela konturatu zen. Horren ondoren, Karlomagnoren tropek Iruñea suntsitu zuten, baina baskoiek mendeku hartu zuten Pirinioetan, Orreagan zehazki, 778ko abuztuaren 15ean armada frankoa ustekabean harrapatu baitzuten segada batean. Errolan, Karlomagnoren lotinanta, hil zen gudu hartan. Gertakari haietan oinarriturik, frankoek Errolanen kantua idatzi zuten, lehen gesta kanta. Kanta horrek frankoen ikuspuntua adierazi zuen: frankoen aurkari baskoiak armada musulman gisa agertu ziren, eta Errolan printzea borroka eginez hil zen heroi moduan gudu odoltsu batean, eta ez segada batean harrapatua.
781ean, Abd ar-Rahman I.ak erasoaldi bat egin zuen Iruñeko lurraldeetan. 799an Mutarrif ibn Musa Iruñeko valia hil zutenean, aliatuek Tuterako gotorlekuari eraso, Yusuf ibn Amrus hango valia atxilotu eta preso eraman zuten Qaysko Harkaitzera (803). Gero, bata bestearen ondotik etorri ziren gudaldiak: Iruñea menderatzeko Ludovico Piorenak (812), karolingiarren aldeko Belaskoren aurka emirrak egin zituenak (816) eta Akitaniako erregeak Eblo eta Aznar kondeen gidaritzapean antolatua (824); bi buruzagiok arras zori desberdina izan zuten preso hartu zituztelarik. Eulogio Kordobakoak bisita egin zuen Iruñera eta Leireko, Igariko, Urdaspalgo eta Siresako monasterioetara. 851an Wilesindo apezpikuari bidalitako gutunean, agerian ipintzen du Pirinioetako komentu horietan erlijioak eta literaturak zuten indarra.
Iruñeko Erresuma
Antso I.a Gartzeitzekin (905-925) erresumaren barne egituraketa finkatu eta lurraldez hedatu zen. Ordura arte Iruñeko agintariek izan zuten ia defentsa hutsezko jarrera alde batera utzirik, inguruko lurraldeez jabetzeari ekin zion, hasi Deierritik eta Calahorra, Arnedo, Viguera eta Naiararaino. Abd ar-Rahman III.a bere gudarosteekin etorri zen Iruñea aldera; Iruñea eta Oviedoko erregeak garaitu zituen Valdejunquerako guduan (Muetz, 921), eta 924ko Iruñeko gudaldian berriro azpiratu zuen Antso erregea, hurrengo urtean hil zena. X. mendean, Antso erregearen ondorengoak Kordobako kalifen aurrean mendekotasunaren eta etengabeko jazarraldien artean ibili izan ziren eta, egoera horren eraginez, sarritan egin zituen Iruñea aldera udako ibilaldi militarrak (“azeifak”) Almanzorrek, Hixam II.aren lehen ministro ahaltsuak; hari eman zion Antso Abarkak bere alabetako bat, geroago Abderraman Antsoren ama izan zena.
Antso Nagusia (1004-1035) garrantzi handikoa izan zen Nafarroako, Euskal Herriko eta Iberiar penintsulako politikaren historian. Haren agintaldian barne kohesio eta ospe handiak lortu zituen Iruñeko Erresumak, eta errege eta handiki kristauek eta musulmanek haren agintaritza eta handitasuna aitortu zuten. Besteak beste, Islamarekiko hegoaldeko muga finkatu, Sobrarbe eta Ribagorzako lurraldeak bereganatu, Bartzelonako Berenger Erramun eta Gaskoiniako Antso Gilen kondeekin hitzarmenak izenpetu, Gartzea infantea hil ostean Gaztelako Konderria bere gain hartu, eta Leongo Erresuma gobernatu zuen. Politikoki hain desberdinak ziren lurraldeetan agintzeak ez zuen berekin ekarri erresuma bateratu bat sortzeko proiekturik; Antso erregeak zaindu eta errespetatu egin zituen erreinu eta jaurerri bakoitzeko estatus juridikoak eta politikoak. Erregealdi horren alde aipagarrienetako bat izan zen Leire, Donemiliaga Kukula, San Juan de la Peña eta Oñako San Salvador monasterioei emaniko bultzada.
Erregeak ez zituen bere mendeko lurrak semeen artean banatu; Gartzea legezko seme nagusiaren esku utzi zituen ondare lurrak, eta Ramiro, Ontzalu eta Errando haren anaien gaineko aginpide nagusia ere bai; Ramiro Aragoiko erregea zen, Ontzalu Sobrarbe eta Ribagorzako kondea (hura hiltzean, bi lurralde horiek Ramiroren eskura aldatu ziren), eta Errando, berriz, Gaztelako erregea. Laster sortu ziren liskarrak eta gatazkak anaien artean. 1043an, Ramiro I.a garaitu zuten Tafallako erasoaldian. Gaztelako Errandok, aldiz, Bermudo erregea hiltzean (1037) Leongo Erresuma oinordetu zuen, eta 1054an Burgosko Atapuercako zelaietan aurre egin zion bere anaia Gartziari; Gaztelako armada nagusitu zen gudu horretan, eta Gartzia erregea hil zen. Seme nagusiaren heriotzak galarazi egin zuen Antso Nagusiak erreinu kristauen indarrak Iruñeko erregearen gidaritzapean batzeko zituen asmoak betetzea. Aitzitik, Nafarroako lurraldearen alboetan Aragoiko eta Gaztela-Leongo erresumak sortu ziren mehatxagarri, behin eta berriro Antso IV.a Peñalengoaren eta haren oinordekoen lurrak erdibanatzeko prest.
Goi Erdi Aroan, ekonomia nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritzen zen batez ere. Maizterrek edo jopuek lantzen zizkieten lurrak ekoiztutakotik eta nekazari lurjabeek urtero ordaintzen zituzten petxa eta beste zergetatik eskuratzen zituzten irabazi gehienak erregeek, elizak eta handikiek. Garai hartan diru iturri garrantzitsua zen erregeen ondasunetarako mairuei kobratzen zitzaizkien paria edo printze sariak. Ez dirudi merkataritza oso garatua zegoenik, nahiz eta jakin badakigun Europatik larruak, metala, ehunak eta bolia inportatu izan zirela, eta Andaluziatik, berriz, oihalak, espeziak eta artelanak.
Nafarroa eta Aragoi (1076-1134)
Antso IV.a Raimundo anaiak hil zuen 1076an, Peñalengo amildegian, Funesen. Harrezkero, Nafarroako politikak une latzak bizi zituen, Gaztelaren eta Aragoiren hedapen nahiak mehatxatzen baitzuen. Iruñeko handikiek, gobernua Antso Ramiritz Aragoiko erregearen esku uztea aukeratu zuten. Lope Enekoitzek, Bizkaiko jaunak, Alfontso VI.a Gaztelakoarekin bat egin zuen, eta Araba, Bizkaia, Durangaldea eta Gipuzkoako zati bat Gaztelaren eraginpean geratu ziren. Horrezaz gainera, Lope Enekoitzen laguntzarekin, gaztelarrak Burebaz eta Errioxaz jabetu ziren. Ondorioz, Ega ibaia bilakatu zen Iruñeko Erresumaren hego-mendebaldeko muga. Antso Ramiritzek bultzada handia eman zion Islamaren mendean zeuden lurrak berreskuratzeari; Ayerbe (1083), Arguedas (1084) eta beste leku asko atzeman zituen, eta Huescako setioan hil zen 1094an.
Petri I.a (1094-1104) eta Alfontso I.a (1104-1134) izan ziren Antso Ramiritzen ondorengoak, eta aurrera jarraitu zuten musulmanen aurkako gudaldiekin. Alfontsok eman zien buru Ebroko harana bereganaturik: Zaragoza 1118an, Tutera eta inguruko lurrak 1119an. Konkista horiek ez zuten ekarri komunitate musulmanen eta juduen desagerpena; aitzitik, horien osotasuna, nortasuna eta araudi sozial eta erlijiosoak foru berezien bidez zaindurik eta babesturik jarraitu zuten, nahiz eta auzo eta aljametan bazterturik bizi, kristauengandik bereizirik. Nafarroako judu jakintsuenetako bat Benjamin Tuterakoa izan zen, 1166 aldera Asia Txikian zehar egin zuen bidaiaren berri ematen duen Séfer Masaot liburuaren egilea.
Hiribilduen sorrerak ondorio sakonak izan zituen erresumaren egitura sozio-ekonomikoan; horietako asko Donejakue bidean sortu ziren, garai haietan gero eta ugariago baitziren Europako herrialde guztietatik Konpostelarantz zihoazen erromesak. Antso Ramiritz hasi zen horretan, Jaka jendeztatzera joanak zirenei foruak eskainiz. Horrek arrakasta izan zuenez, hiriak sortzeko kanpaina bati ekin zion, jendeztatzaileei frankizia, salbuespen eta abantailak emanez, eta Pirinioez bestaldeko hainbat jende erakarri zuen. Era horretan sortu ziren Lizarra (1090), Zangoza-Berria, Rocaforte edo Zangoza-Zaharretik gertu, Gares, Murugarren hiri zaharraren ondoan, eta San Zernin eta San Nikolas hiriak, gerora Nabarreria deitu den Iruñea zaharretik hurbil. Hiri hauetako biztanleak, Iruñeko San Zerningoak esate baterako, Pirinioen iparraldetik zetozen batik bat. Dena dela, “franko” kalifikatzaileak ez du adiera etnikorik, juridiko-ekonomikoa baizik, “aske” izatearena, alegia.
Hiritarren oinarrizko jarduera merkataritza zenez, San Zerningo kasuan gainera eta erromesei zegokienez jarduera hori monopolistikoa izanik, hautsi egin zen ekonomiaren ohiko eskema soziala; ordura arte ia nekazaritzan eta abeltzaintzan soilik oinarritzen baitzen ekonomia, eta jarduera horiek izan baitziren ordura arte oinarrizko irabazpideak erregerentzat, elizarentzat eta handikientzat. Burgesek erdietsi zuten botere ekonomikoak gatazkak eragin zituen burges horien eta aitoren semeen artean. Beti ere, nekazaritza eta abeltzaintza aberatseko herriak zituenez, Ebroko haraneko Erriberaz jabetzeak eta, horrekin batera, hiribilduetako frankoen lanak, Konpostelarako erromesaldien goraldiak eta merkataritzaren garapenak, hedapen ekonomikoa bultzatu zuten.
Bai orduan, bai gerora, erresuman eragin handia izan zuen pertsonetako bat Petri Rodezkoa izan zen, Iruñeko apezpiku izendatu zuten fraide frantsesa; elizbarrutia eraberritzeko aginduz etorririk, katedraleko apaizetatik hasi zuen eraberritze hori. Leireko monasterio zaharraren eskubideak baztertu eta zapaldu zituen bitartean, Frantziako monasterioei eta Aragoiko Montearagongoari eskaini zizkien Nafarroako hainbat errenta eta eliza, eta musulmanei atzemandako Erriberako herrietako elizak, berriz, Tarazonako elizbarrutiari atxiki zizkion.
Berrezartzea (1134-1194)
1134an Alfontso Borrokalariak bere hilburukoan adierazitakoak nahasmena sortu zuen nafarren artean, erresuma Tenpluko Ordenaren, Maltako Ordenaren eta Hilobi Santuaren Ordenaren esku uztea nahi baitzuen. Baina testamentua ez zen onartua izan. Aragoiko aitoren semeek Ramiro Monjea, errege zendu berriaren anaia, hautatu zuten errege, eta Nafarroako handikiek eta elizburuek, eta Ladron Enekoitz kondeak, Bizkaiko eta Gipuzkoako jaunak, Gartzea Remiritzen alde egin zuten; izan ere, Gartzea Remiritz sasi-jatorriz Gartzea III.aren ondorengoa zen. Berrezarlea ezizena eman zitzaion, Nafarroako Koroa Aragoikotik bereizi zelako. Aita Santuak ez zuen izendapen hori ontzat hartu eta ukatu egin zion errege titulua Gartzea Remiritzi. 1196 arte ez zen egoera hori zuzendu, eta Nafarroan bitarte horretan agindu zuten erregeek dux Pampilonensium edo dux Navarrorum (“Iruñeko edo Nafarroako duke”) titulua jaso zuten Erromatik.
Erresuma oso egoera zailean zegoen, Gaztelak eta Aragoik mendean hartzeko asmoa baitzuten. Gaztelarrek erasoa jo zuten, eta Errioxa osoa hartu zuten kontrolpean, Logroño izan ezik. 1135eko urtarrilean, Vadoluengoko Ituna sinatu zuten Gartzea Remiritzek eta Ramiro Monjeak. Aragoiko Erresuma gutiziatuz, Gartzeak aitortu zuen Aragoiko erregearenganako basailutza, hura hil ondoan erresuma bere eskuetara igaroko zelakoan. Baina akordioak oso iraupen laburra izan zuen, eta urte bereko maiatzean nafar erregeak basailu zina egin zion Alfontso VII.a Gaztelakoari; honek Zaragozako Erresuma eman zion Gartziari enkomiendan. Aliantza hori 1136an hautsi zen, Alfontso VII.a Ramiro Monjearengana gerturatu baitzen; horren ondoren Ramirok Zaragoza berreskuratu zuen
Harrezkero, Gartzea Remiritzek diplomazia eta gerra-aldiak tartekatu behar izan zituen Nafarroa osorik atxikitzeko. 1136an bertan, mendebaldeko Euskal Herriko lurraldeak bereganatzeko asmoz, Alfontso VII.ak gatibu hartu zuen Ladron Enekoitz, eta honek basailutza aitortu behar izan zion. Haren seme Beila Ladron, berriz, beti izan zen Gartzearen aldekoa. 1137ko urrian sinatu zen Gaztelaren eta Nafarroaren arteko bakea, baina Nafarroaren eta Aragoiren arteko liskarrek ez zuten etenik izan (Jakako setioak 1137 eta 1141ean, Malón, Pedrola eta Sauseren okupazioak 1137-1138an). 1140an, Carrióngo Ituna sinatu zuten Erramun Berenger IV.ak, Ramiro Monjearen suhi eta Bartzelonako kondeak, eta Alfontso VII.a Gaztelakoak Iruñeko Erresuma inbaditzeko eta banatzeko. Arrisku horren aurrean, Gartzea Remiritz Gaztelako monarkarengana hurbildu, eta bien arteko loturak ezkontzen bitartez sendotu zituzten: batetik, Gartzearen alaba Zuria eta Alfontsoren seme Antsoren arteko ezkontza hitzartu zuten eta, bestetik, Gartzea bera Alfontsoren sasiko alaba Urrakarekin ezkondu zen 1144an. Nafarroak eta Aragoik, aldiz, 1146ko azaroan sinatu zuten bakea San Esteban de Gormazen.
Antso VI.a Jakitunak 1150ean jaso zuen Nafarroako koroa, 15 urte zituela. Erregealdiaren hasiera zaila izan zuen, 1151ko urtarrilaren 27an, Alfontso VII.a Gaztelakoak eta Erramun Berenger IV.a Bartzelonako kondeak Tudejengo Ituna sinatu baitzuten Iberiar penintsulako lurrak banatzeko, Nafarroakoak barne. 1153an, ostera, Antso Jakituna eta Alfontso VII.a Gaztelakoa Sorian batzartu ziren, eta nafar erregearen eta Antsa Gaztelakoaren arteko ezkontza hitzartu. Bakearen truke, nafar erregeak onartu zuen Alfontsoren basailu izatea eta lurralde batzuk (Artaxona, Larraga eta Zebror) Antso Gaztelako oinordekoari ematea (Antso Gaztelakoa Zuria Nafarroakoarekin ezkondurik zegoen, alegia Antso Jakitunaren arrebarekin). 1157an, Alfontso VII.a hil zenean, Antso III.a egin zuten Leon eta Gaztelako errege, eta Antso Jakitunak mendekotasuna aitortu bazion ere, Artaxona, Larraga eta Zebror berreskuratu zituen.
Antso III.aren erregealdiak urtebete inguru iraun zuen, 1158ko abuztuan hil baitzen; beraz, haren seme Alfontsok, hiru urte besterik ez zuenak, oinordetu zuen Gaztelako Erresuma (Alfontso Zuria Nafarroakoaren semea eta Antso Jakitunaren iloba zen). Horren ondorioz, Nafarroako erregeak utzi zion Gaztelakoaren mendeko izateari, eta Nafarroako errege (rex Navarre) titulua erabiltzen hasi zen (1162), lehengo Pampilonensium rex bazterturik. Aragoiri dagokionez, 1162an hil zen Erramun Berenger IV.a, eta Alfontso Kastoa, artean bost urte zituena, jarri zen Aragoiko tronuan. Urte bereko abenduaren 19an, Nafarroak eta Aragoik bake akordioa sinatu zuten Vadoluengon, hamahiru urteko bakealdia ekarri zuena, eta Valentziako erregeari kenduriko lurralde guztiak banatzea erabaki zuten.
Lucy Stone
Lucy Stone (West Brookfield, Massachusetts, - Boston, ) estatubatuar hizlari eta aktibista izan zen. 1847an unibertsitatean diploma bat lortutako Massachusettseko lehen emakume bilakatu zen. Abolizionismo eta sufragismoaren aldekoa, hamahirugarren zuzenketan eta emakumeen bozkatzeko eskubidean lan egin zuen. Susan B. Anthony eta Elizabeth Cady Stantonekin batera, XIX. mendeko sufragisten "triunbiratuan" sartu zuten. Amerikako Elkartean Esklabutzaren aurka aritu zen irakasle, eta klaseetan esklabotasunaren aurka eta emakumearen eskubideen alde egin zuen. 1869an Emakumeen Sufragioaren aldeko Amerikako Elkartea sortu zuen.
Biografia
Bederatzi neba-arrebetatik zortzigarrena zen. Hannah Matthews eta Francis Stone izan zituen gurasoak. Bere haurtzaroa Coy's Hillen, familia-granja batean eman zuen, West Brookfielden, Massachusetts-en.
Nafarroako Erresuma
Berrezartzea (1134-1194)
Alfontso Gaztelakoaren adin txikiaz baliaturik, 1162-1163 bitartean Logroño, Nafarrate, Cerezo, Briviesca, Miranda Ebro eta Añana hartu zituen Antso Jakitunak, eta Montes de Ocako antzinako muga gainditu; Naiarak eta Calahorrak, aldiz, erasoari eutsi zioten. Beila leinua nafar erregeari izan zitzaion leial, eta Haro leinua gaztelarrari. 1167an, Gaztelako erregearen tutoreek hamar urteko su-etena eskatu zuten, baina 1173an, Alfontso VIII.a Gudulariak, errege harrezkero, eraso gogorra jo zuen eta, hamar urte lehenago galdutako lurraldeak berreskuratzeaz gain, Artaxonaraino iritsi zen. 1174ko udaberrian, Nafarroan egindako beste sarraldi batean, osaba setiatu zuen Legingo gotorlekuan (Urrotzetik hurbil) eta Iruñeraino eraso zion. 1175ean, gaztelarrak Bizkaian sartu, Enkarterrietan zehar, eta Nerbioiko ibarraz, Ibaizabal Barrenaz eta kostaldeaz jabetu ziren. 1176ko uztailean, Gaztelako tropak berriz barneratu ziren Nafarroako lurretan, eta Legineraino iritsi. Antso Jakitunak hala eskaturik, negoziazioa eta Henrike II.a Ingalaterrako erregearen bitartekaritza onartu zituen gaztelar erregeak. 1177ko martxoan emandako laudoan, Errioxa eta Bureba Gaztelako Koroari zegozkiola erabaki zuen Ingalaterrako erregeak, baina erabakiak ez zuen inor gogobete: Nafarroak ez zuen Errioxa galdu nahi, eta Gaztela mendebaldeko Euskal Herria eskuratzeko irrikaz zegoen. Nafar erregea hertsatzeko asmoz, Alfontso Gaztelakoak Cazolako Ituna izenpetu zuen Aragoiko erregearekin. Azkenik, 1179ko apirilaren 15ean Nafarroak eta Gaztelak bakea adostu zuten: Bizkaiko Jaurerria, mendebaldeko Arabako eskualde batzuk, Errioxa eta Bureba Gaztelarentzat izanen ziren; Arabako gainerako eskualdeak, Durangaldea eta Gipuzkoa Nafarroarentzat.
Antso Jakitunak, bestalde, berebiziko garrantzia hartu zuen Euskal Herri barnean, hiribilduen jendeztatze eta forutze berriak bultzatu baitzituen Nafarroan (Atarrabia), Gipuzkoan (Donostia) eta Araban (Biasteri, Gasteiz, Antoñana, Bernedo). 1170ean, Tuterako juduen forua berretsi zuen, eta 1171n Funeseko juduena onartu. 1190eko irailaren 7an, Antso Jakitunak eta Alfontso Kastoak Gaztelako erregearen aurkako aliantza erabaki zuten. Alfontso IX.a Leongoak eta Antso I.a Portugalgoak ere itun hori onartu zuten. 1191ko maiatzean, berriz, Antsoren alaba Berengela Rikardo Lehoi Bihotzarekin ezkondu zen; Rikardo, Ingalaterrako erregea izateaz gain, Akitaniako dukea ere zen. Urte haietan Antso Jakitunak Donibane Garaziko gazteluzaintza sortu zuen, eta handik harat Baigorri-Ortzaize, Arberoa eta Garazi Nafarroako Erresumaren eraginpean sartu ziren, Rikardo Lehoi Bihotzaren onespenarekin.
Lucy Stone
Biografia
Arte-batxillerra amaitzean eskola-irakaslea izan zen. 21 urterekin Ohioko College Oberlinen AEB ikasle afroamerikarrak eta emakumeak onartu zituen Estatu Batuetako lehen unibertsitatean hasi zen, 1833an presbiterianoek sortua. 1839an, Stone Massachusettseko gradu akademikoa lortu zuen lehen emakumea izan zen.
Nafarroako Erresuma
Mendebaldeko Nafarroaren galera (1194-1234)
1194an, Antso Jakituna hil zelarik, haren ondorengoa, Antso Azkarra, Lochestik hurbil zebilen (Indre eta Loira) Rikardo Lehoi Bihotzaren alde borrokatzen. Beraz, Iruñera itzuli behar izan zuen errege izendatua izateko. Nafarroren eta Gaztelaren arteko egoera oso tirabiratsua zen, eta 1195eko neguan nafarrek arrazoirik gabeko erasoak egin zituztela salatu zuten gaztelarrek. Zelestino III.a aita santua saiatu zen Iberiar penintsulako erresuma kristau guztiak elkartzen musulmanen kontra borrokatzeko. Alabaina, 1195eko udan almohadeak penintsula hegoaldetik aurrera egin ahala, Alfontso VIII.a Gaztelakoa k aurrea hartu zien bere kabuz nafar eta leondarrei, beharbada garaipenaren loria guztia bereganatzeko; aldiz, garaitua izan zen Alarcosko guduan. Horrezaz gain, Nafarroak eta Leonek hitzarmenak sinatu zituzten almohadeekin, eta Antso Azkarrak eraso baten aurrean neutral jokatuko zuela agindu zien almohadeei. 1196ko otsailean edo martxoan, Antso Nafarroakoa, Alfontso VII.a Gaztelakoa eta Alfontso II.a Aragoikoa batzartu ziren, baina ez zuten akordiorik lortu. Berehala azkartu zuen aita santuak erasoaldi diplomatikoa, eta bi bulda atera zituen oso denbora gutxian. Bietan kristautasunaren etsaiekin bat egin izana aurpegiratzen zion Antso Azkarrari, eta Hispaniako beste errege kristauekin aliantza egitea proposatzen; bigarren buldan errege titulua onartu zion Antsori (1134tik duke titulua besterik ez zieten aitortzen aita santuek nafar erregei).
Lucy Stone
Biografia
1847an graduatu zen eta Elkarte Amerikarrean Esklabutzaren aurka irakasle lanetan hasi zen. Bere klaseetan esklabotza salatzen zuen eta emakumeen eskubideak ere defendatzen zituen.
1847an, emakumeen eskubideei buruzko lehen hitzaldi publikoa eman zuen, "Emakumearen Probintzia", Bowman Stone nebak gonbidatuta, bere elizan hitz egitera. Moldeak haustu zituen, emakume batek entzule mistoen aurrean ez baitzuen hitz egiten.
Nafarroako Erresuma
Mendebaldeko Nafarroaren galera (1194-1234)
Aita santuaren diplomaziak, oso neketan, ezarritako bake hauskorra 1197an apurtu zen. Gaztelak Nafarroari egotzi zion su-etena hautsi izana, eta aita santuaren ordezkariak, Gregorio kardinalak, Antso Azkarra eskumikatu zuen. 1198an, Inozentzio III.a aita santu izendatu berriak beste ordezkari bat bidali zuen Antso Azkarraren aurkako akusazioak aztertzera; alabaina, luze gabe Alfontso VIII.a Gaztelakoak alde batera utzi zituen erlijiozko aitzakiak, eta Nafarroa erasotzeko aliatuak bilatzen hasi zen. 1198ko maiatzean, Calatayudeko Ituna sinatu zuen Petri II.a Aragoikoarekin nafar erresuma zatitzeko eta banatzeko. Erasoaldia udaberri hartan bertan jo zuten: gaztelarrek Arabatik sartu eta Miranda Arga eta Inzura hartu zituzten; aragoiarrek, Zangozako merindadean barneraturik, Oibar eta Burgi berenganatu zituzten. Kanpaina uztailean amaitu arren, agerian gelditu zen Nafarroako Erresumaren ahulezia. Petri Aragoikoak onartu zuen Antso Azkarrarekin negoziatzea, baina Alfontso Gaztelakoa mendebaldeko Euskal Herriko lurren inbasioa prestatzen hasi zen. Horiek horrela, gerra finantzatzeko baliabideak biltzeaz gain, Antso Azkarrak Donostiako tenentzia sortu zuen, Gipuzkoaren defentsa hobetzeko.
Lucy Stone
Biografia
1850ean, Séneca Falls Konbentzioa New Yorken egin eta bi urtera, Massachusetts Worcest-en emakumearen eskubideen aldeko lehen Konbentzio Nazionala antolatu zuen. Hantxe ezagutu zuen bere senarra.
1855ean Henry B. Blackwell (1825-1909) esklabotzaren aurkako aktibistarekin ezkondu zen. Biek ezkontzan eskubide-berdintasuna izango zutela hitzeman zuten. Ezkondu eta urtebetera, lege diskriminatzaileen aurkako protesta eginez, Stonek bere ezkongabe-deitura berreskuratzea erabaki zuen, "nire izena nire nortasuna da eta ez dut galdu behar" idatzi zion senarrari gutun batean eta ezkontzaren ondoren bere abizena mantendu eta erregistratutako lehen estatu batuarra izan zen. . Senarra Elizabeth Blackwellen neba zen, emakumearen eskubideen aldeko aktibista eta Estatu Batuetako lehen medikua. Lucyk eta Henryk alaba bakarra izan zuten: Alice Stone Blackwell (1857-1950) kazetaria, itzultzailea eta emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea.
Esklabotasunaren aurka eta emakumeen botoaren alde
1861ean, New Jerseyko Emakumeen Elkarteko lehendakari hautatu zuten, eta Emakumeen Liga Nazionalaren fundatzaile izan zen. Liga horrek Estatu Batuetako Konstituziorako Hamahirugarren Zuzenketa sustatu zuen, 1865. urtean onartutako esklabotza indargabetu zuena.
1869an, Bostonen, Emakumeen sufragioaren aldeko Amerikar Elkartea (American Woman Suffrage Association) sortu zuen, gizarte-erreformatzaileen taldetik abiatuta, zera uste baitzuten, esklabotza abolitzea beharrezkoa zen bezala, emakumeen eskubideak defendatzea ere bazela. Talde moderatua izan zen, Elizabeth Candy Stanton eta Susan B. Anthonyren Emakumeen Sufragioaren aldeko Elkarte Nazionalaren taldea (National Woman Suffrage Association) baino militante txikiagokoa. Emakumeen botoa lortzeko kanpaina baino ez zuen egin, emakumeek jasaten zituzten beste diskriminazioez arduratu gabe.
Brussey
Brussey Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Nafarroako Erresuma
Mendebaldeko Nafarroaren galera (1194-1234)
1199ko udaberrian, Gaztelak berriz ere eraso egin zion Nafarroako Erresumaren hego-mendebaldeko mugari. Pancorbotik Miranda Ebrora jo zuen, eta handik Arabara, Durangaldera era Gipuzkoara. Arabako lautadan, Trebiñuko eta Zabalateko gazteluek gogor egin zieten aurre. Ekain hasieran, gaztelarrek Gasteiz setiatu zuten; gasteiztarrek, Martin Txipia buru, suharki defenditu zuten hiria, eta zortzi hilabetez eutsi zioten Alfontso VIII.aren armadari. Bizkitartean, Antso Azkarrak musulmanen lurraldera bidaiatu zuen, almohadeen laguntza eskatzera, baina ez zuen lortu. Artean Nafarroara itzuli gabe zegoela, Iruñeko apezpiku Gartzea Errandoitz harengana joan zen, gasteiztarren egoera negargarriaren berri ematera. Erregeak Gasteiz errenditzeko agindua eman zuen, eta 1200eko urtarrilaren amaieran gaztelarrak hirian sartu ziren. Ordurako Araba, Durangaldea eta Gipuzkoa gaztelarren eskuetan zeuden, Arabako Errioxako lur batzuk izan ezik (Guardia, Labraza, Bernedo); ezbaian dago erresistentziarik izan zen edo ez mendebaldeko Euskal Herriko lurralde horietan. 1201eko martxoa baino lehen, su-etena sinatu zen; Nafarroak Trebiñuko eta Zabalateko gotorlekuak eman zizkion Gaztelari, Miranda eta Inzuraren truke.
1199-1200eko kanpainan, lurraldearen % 30 galdu zuen Nafarroako Erresumak, eta baita itsasorako irteera ere. Hurrengo urteetan, ezinbestekoa gertatu zen Nafarroako mendebaldeko muga berriko gaztelu-lerroa gotortzea eta aduana postuak ezartzea. Gaztelaren aurkako gatazka ez zen erabat baketua, eta 1201ean berpiztu ziren borrokak, Didako II.a Lopitz Harokoa, Bizkaiko jauna, Alfontso VIII.a Gaztelakoarekin etsaitu eta Lizarran erbesteratu zelarik. 1202ko irailean Gaztelako eta Leongo erregeek Lizarra setiatu arren, ezin izan zuten hartu. Urte hartan bertan elkartu ziren Alfaron Gaztela, Leon, Nafarroa eta Aragoiko erregeak Nafarroaren eta Gaztelaren arteko su-etena berrezartzeko. 1207an, beste su-eten bat sinatu zen Guadalajaran. Nafarroak ez zuen onartu mendebaldeko lurraldeen galera, baina denbora igaro ahala gaztelar okupazioa egonkortu zen.
Xanpainako dinastia (1234-1274)
1231ko otsailaren 2an Tuteran egindako bilkura batean, Antso Azkarrak eta Jakue I.a Aragoikoak elkar umeordetzea erabaki zuten. Horren arabera, bi sinatzaileetako bat hilko balitz, besteak hartuko zituen oinordetzan hildakoak utzitako lurralde guztiak. 1234an, Antso hil zenean, Nafarroako Gorteek ez zuten horrelakorik onartu, eta Tibalt Xanpainakoa aukeratu zuten errege, Zuria Nafarroakoaren semea eta Antso Jakitunaren biloba, 1234ko apirilean koroatua izan zena. Jakue Aragoikoak berehala okupatu zituen Gallur, Escó, Zalatamor eta Trasmozko gazteluak, baina Tibaltek konfrontazioa saihestu eta aragoiarraren esku zituen gotorleku horiek; Fernando III.a Gaztelakoarekin ere adiskidantza akordio bat sinatu zuen.
Tibalt I.a laster itzuli zen Xanpainako lurretara, eta han igaro zuen denbora gehiena, Nafarroako gobernua seneskalen gain utzirik. Tibaltentzat arrotzak ziren bere mendekoen hizkuntza eta ohiturak, eta horrek ezinegona eragin zuen jauntxoen eta elizgizonen artean; Obanosko Infantzoien Biltzarrak nabarmendu ziren bereziki lege zaharren defentsan. Hori zela-eta, erregea infantzoien biltzarrak desegiten saiatu zen. Tentsioa baretzeko, Foru Zaharra deiturikoa idatzarazi zuen 1238an, erresumako oinarri konstituzionalak finkatu zituena, eta Antso Fernandez Monteagudokoa nafarra izendatu zuen seneskal 1244an. Tibaltek harreman onak izan zituen hiribilduekin, hango frankoekin batez ere, Tuterako biztanleekin arazo batzuk izan zituen arren, eta auzi luze bat izan zuen Petri Ximenez Gatzolatzekoa Iruñeko apezpikuarekin (1242-1253), elizak beretzat nahi baitzuen Iruñeko hiriaren gobernua. Bortuz bestaldeko merindadean indartu zen Nafarroaren indarra, Zuberoako bizkondeak eta Lapurdiko jaun batzuek basailu zina egin baitzioten. Beste alor batzuei dagokienez, gobernua eta zerga sistema berrantolatu zituen, erresuma merindadetan banatu zuen, eta Leireko monasterioan zistertar erreforma ezartzen saiatu zen.
Tibalt I.a 1253ko uztailaren 8an hil zen. Semea, Tibalt II.a, artean 14 urte besterik ez zuena, izan zuen ondorengo; adinez nagusi izan arte, ama, Margarita Borboikoa, izan zen erregeordea. Aitaren antzera, Tibalt II.a Xanpainako lurretan bizi izan zen, bost alditan bakarrik joan zen Nafarroara, eta Xanpainako bi seneskalen esku utzi zuen gobernua: Geofroi de Bourlemont, 1255-1257 bitartean, eta Clement de Launay, 1258-1269 bitartean. Saiatu zen erregearen eskumena handiagotzen, baina aurka jarri zitzaizkion Infantzoien Biltzarreko kapareak. Nafarroako hirietako burgesek begi onez ikusi zituzten administrazioan bideratu zituen aldaketak, eta 1255ean hitzarmen bat sinatu zuen Iruñeko apezpikuarekin, Iruñeko gobernuari buruz, baina aita santuak ez zuen onartu hiriaren gobernua erregearen esku uztea. Kanpo arazoetan, Frantziako Koroari estu loturik ibili zen beti, eta harreman onak izan zituen aldameneko erresumekin (Gaztela, Aragoi, Ingalaterra); ez zen arduratu Nafarroako Erresumak mendebaldean galduta zituen lurraldeez. 1266an, arazo batzuk izan zituen Ingalaterrako Koroarekin, Bigorrako Konderria Nafarroako Erresumaren eraginpean geratu ondoren.
Tibalt II.a Sizilian hil zen 1270eko abenduaren 4an, izurriak joa, Zortzigarren Gurutzadatik itzultzean. Seme-alabarik ez zuenez, anaia Henrike I.a izan zuen ondorengo. Hark ere egonaldi luzeak egin zituen Frantziako jabegoetan, Nafarroan Petri Antso Monteagudokoa ordezkari utzirik. Erresuma bakean egon zedin ahalegindu zen, eta Filipe Gaztelako printzeak Alfontso X.aren aurka egin nahi izan zuen saioan ez zion lagundu. Garaiko kronikagileen arabera, haren erruz hautsi zen Iruñeko Nabarreria eta San Zernin auzoen arteko batasun hitzarmena. 1274ko uztailaren 22an hil zen, 25 urte besterik ez zuela.
Kapetar dinastia (1274-1328)
Henrike I.a Nafarroakoa 1274ko uztailaren 22an hil zen, alaba Joana oinordeko utzirik. Joanak 18 hilabete besterik ez zuenez, Zuria Artoiskoak bere gain hartu zuen alabaren erreginordetza. Zuriak deiturik egindako bilkura batean, aitoren semeek eta hiribilduen ordezkariek Petri Antso Monteagudokoa hautatu zuten gobernadore. Egoeraz baliaturik, Gaztelak eta Aragoik beren eraginpean ezarri nahi zuten Nafarroa, eta aliatuak ere bazituzten erresuman: Petri Antso Monteagudokoa eta Nafarroako Gorteak Jakue I.a Aragoikoaren aldekoak ziren; Gartzea Almoravit, Armingot apezpikua, kalonjeak eta Nabarreriako biztanleak, berriz, Alfontso X.a Gaztelakoaren aldekoak. Horiek horrela, irailean gaztelarrek Viana setiatu zuten eta Mendavia hartu. Eraso horren ondorioz, Gaztelaren aurkako jarrera zabaldu zen Nafarroan. Erregina alargunak Frantziako gortera eraman zuen Joana, eta han Nafarroako erreginagaiaren eta Filipe infantearen arteko ezkontza hitzartu zuen; era horretan, Nafarroako Koroa eta Kapetar dinastia bateratu ziren.
Lehendik aski txarra bazen ere, Iruñeko burguen arteko giroa gaiztotuz joan zen 1275eko hasieratik aurrera. Nabarreriakoek gerra-tresnak eraiki eta San Zernin eta San Nikolasen aurka zuzendu zituzten. Gobernadorea saiatu zen egoera bideratzen, baina alferrik izan zen, eta dimisioa eman behar izan zuen. Izan ere, Nabarreriakoak indartsu sentitzen ziren, Gartzea Almoraviten eta gaztelarren sostengua zutelako. 1276ko udaberrian, gobernadore berriak, Eustache de Beaumarchaisek, gerra-tresna eta gotorleku guztiak eraisteko agindu zuen, bai Nabarreriakoak, bai burguetakoak. Nabarreriakoek ez zuten agindua onartu eta eraso egin zieten beste burguei. Bere burua oso egoera larrian ikusirik, Beaumarchaisek laguntza eskatu zion Frantziako erregeari. Filipe III.a Frantziakoa bidalitako armada 1276ko irailean iritsi zen Iruñera. Egun gutxiren buruan amaiera tragikoa izan zuen Nabarreriako Gerrak: frantziar tropek Nabarreria suntsitu eta arpilatu zuten, eta bertako biztanleak sakailatu. Gaztelako erregeak bidalitako indarrak, berriz, Erreniegan gelditu ziren, Iruñera hurbildu gabe.
Nabarreria ezereztu ondoren, gainerako erresitentzia guneak ere azpiratu zituen frantziar armadak: San Kristobalgo gaztelua, Mendavia, Punicastro, Lizarra eta Garaño. Frantziak eta Gaztelak su-etena sinatu bazuten ere, Gaztelaren aldeko nafar nobleen ondasunak konfiskatuak izan ziren. Nabarreriari dagokionez, 1324 arte ez zuen Frantziako erregeak onartu etxebizitzak eraiki zitezen. Joana erregina 1284an ezkondu zen Filipe Ederrarekin. Parisen bizi zen, eta ordezkari batzuez baliatu zen Nafarroa gobernatzeko. Gobernadoreen utzikeria eta aginpide desmasiak areagotu zirenez gero, infantzoien eta hiribilduen bilkurak berpiztu ziren.
Joana erregina 1304an hil zen. Nafarroako hiribilduek, aitoren semeek eta elizgizonek Luis infantea lehen baino lehen erregetzeko galdatu zuen, baina Filipe Ederra luzamendutan ibili zen. Nafarrek oso jarrera irmoa agertu zuten, eta Luisek foruak zin egin arte ez zutela gobernadorerik onartuko jakinarazi zioten Frantziako erregeari. Nafarroatik iristen ziren berriek asaldatu zuten Frantziako gortea; izan ere, nafarrek Fortun Almoravid errege izendatzekotan zeudelako hotsa zabaldu zen. Azkenik, 1307ko urrian koroatu zuten Luis Hutin Iruñeko katedralean. Luis Hutinek laster desagerrarazi zituen nafarren itxaropenak: konfiantzazko gizonak ezarri zituen erresumako kargu nagusietan, frantsesak guztiak, eta erresistentziako kideak atxilotu eta gogorki zigortu zituen; horren ondoren, ez zen Nafarroara itzuli, 1316an hil zen arte. Filipe II.a (1316-1322) izan zen haren ondorengoa, Joana ilobari erregetza usurpatu baitzion; Parisen koroatua izan zen, eta hark ere gobernadoreen bitartez erreinatu zuen, erresuma zapaldu gabe. Egonezinak Karlos Burusoilarekin (1322-1328) egin zuen gainezka, foruei zinik ere egin gabe, “gogo onez baino gehiago indarrez” nafarrak mendean hartuta eduki baitzituen.
Joana II.a
Karlos I.a Nafarroakoa hil zenean, frantses gobernaria bere kargutik bota eta handikiek eta Hiri Onen ordezkariek, Garesen elkarturik, Luis Hutinen alaba Joanari eman zioten koroa; Joana Filipe Evreuxkoarekin ezkondurik zegoenez, dinastia berri bati eman zitzaion hasiera. 1329an koroatu zituzten errege-erregina berriak, Iruñeko katedralean, Nafarroako Gorteekin Larrasoañan elkartu ondoren; foruak “hobetzeko erabakiak” hartu eta beren jatorriko lurraldeetara itzuli ziren.
Karlos II.a Gaiztoa eta Izurri Beltzaren aroa
Karlos II.a Gaiztoaren erregealdian (1349-1387), nahasmendu politikoak eta gerrak izan ziren nagusi; horrek guztiak gainbehera amildu zuen ekonomia. Izurri beltzaren hasiera eta berehalaxe hartu zuen oinordetzan erregetza. Kalkuluen arabera, izurri beltzaren aurreko urteetan 200.000 pertsona inguru bizi ziren Nafarroan, XIX. mendera arte berriro lortuko ez zen kopurua. 1347tik 1349rako tartean biztanleen erdia galdu zela kalkulatzen da, izurriaren eraginez, batik-bat; migrazioen eta gosearen eraginez beste asko. Zergaren oinarrian zeuden petxeroak, etxe kopuruaren arabera neurtu ohi zirenak, asko murriztu zituen izurriaren hurrengo olatuek, baina zergak ez ziren murriztu: gutxiagok gehiago ordain behar zuten. Honela, protesta giroa nagusi zen, askok ezin zutelako ordaindu eta nahiago zutelako etxea utzi eta eskale bizitza hartu. Nafarroako Gorteek koroaren alde agindutako laguntza ekonomikoengatik protestan ari ziren handiki eta nekazariak gogorki zigortuz hasi zuen agintaldia. Iruñeko Ibarreko eta Arakilgo jaunen ordezkariak eta Infantzoien Biltzarreko beste buruzagi batzuk hilarazi zituen; Infantzoien Biltzarra handik aurrera ez zen gehiago bildu.