cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekuatore-koordenatuak
Ekuatore-koordenatuek edo koordenatu ekuatorialak sistema bat osatzen dute zeru-esferan objektu bat zeru-ekuatorearekiko eta ekinozioko Ares Puntuarekiko kokatzeko. Koordenatu horiei deklinazioa eta igoera zuzena esaten zaie, eta latitudearen eta longitude geografikoaren baliokideak dira.
Azido fosforiko
Azido fosforikoa (azido ortofosforikoa, azido monofosforikoa edo azido fosforikoa (V)) konposatu inorganiko koloregabea da, usainik gabea, solidoa, fosforoduna, formula kimikoarekin. Eskuarki, % 85eko ur-disoluzioan erabiltzen da, likido koloregabea eta usaingabea sortzen duena, xarabe ez-lurrunkorra. Substantzia kimiko industrial garrantzitsua da, eta ongarri askoren osagaia da.
Ekuatore-koordenatuak
Ekinokzioen lerroa ekuatorearen eta ekliptikaren arteko elkargunea da. Hego hemisferiotik Ipar hemisferiora igarotzean Eguzkia proiektatzen den puntuari Aries puntua deitzen zaio.
Koordenatuen eta unitateen jatorria
Hauek dira funtsezko erreferentziak:
Azido fosforiko
Azido ortofosforiko izena azido espezifikoa beste azido fosforiko batzuetatik (azido pirofosforikoa, adibidez) bereizteko erabil daiteke. Hala ere, "azido fosforiko" hitzak, maiz, konposatu espezifiko hori esan nahi du, eta horixe da gaur egungo IUPAC nomenklaturak jasotzen duen esanahia.
Ekuatore-koordenatuak
Koordenatuen eta unitateen jatorria
Ekinozioen lerroak (x ardatza), ekuatore-diametro perpendikularrak (y ardatza) eta munduaren ardatzak (z ardatza) eratzen dute ekuatoreko koordenatu lerrozuzenak errepresentatzeko  triedroa.
Koordenatu horizontalak behaketa-guneei bereziki lotuta daude, hau da, koordenatu lokalak dira, baina ekuatore-koordenatuak diferenteak dira behaketa-puntuarekiko erreferentzia independenteak dira. Ares puntua eta zeru-ekuatorea ez dira aldatzen, edonon egonda ere. Aldiz, tokiko horizontea eta koordenatu horizontalen hegoaldeko puntua desberdinak dira behatzaile bakoitzarentzat. Gainera, koordenatu horizontalak eta ordu-koordenatuak azkar aldatzen dira; orduaren angelua 15º aldatzen da orduko, Lurraren errotazioaren eraginez; ekuatore-koordenatuak, aldiz, prezesioak eta nutazioak eragina izan arren, ia geldirik daude denbora-tarte ez oso handietan. Nolanahi ere, oso neurri zehatzetan mugimendu horiek kontuan hartu behar dira beharrezko zuzenketak egiteko. Igoera zuzena, α letra grekoarekin adierazi ohi dena, angelu bat da, zeru-ekuatorearen gainean neurtua, Aries puntuaren eta behatutako objektutik pasatzen den ordu-zirkulu edo meridianoaren artean. Longitude geografikoaren baliokidea da. Haren zentzu positiboa erlojuaren zuzeneko edo erloju orratzen kontrako noranzkoa da, Lurraren errotazioa ipar polotik ikusita bezala. Haren unitateak angeluenak izaten dira, ordutan adieraziak; beraz, 24 ordu 360°-koak dira. Hau da, ordu bat 15°-ren baliokidea da, edo gradu bat (1°) 4 minutu dira.
Astro baten ordu-zirkulua edo zeruko meridianoa da astrotik eta zeruko poloetatik igarotzen den zirkulu maximoa.
Deklinazioa δ letra grekoarekin adierazi ohi dena, zeru-ekuatorea eta objektua osatzen duten angelua da. Deklinazioa latitude geografikoarekin aldera daiteke, eta gradu hirurogeitarretan neurtzen da. Positiboa da zeru-ekuatorearen iparraldean badago, eta negatiboa hegoaldean badago.
Emmanuel Arriaga
Emmanuel Arriaga Pérez (Taxco de Alarcón, Guerrero, 1991ko otsailaren 1) futbolari profesional mexikarra da, eta gaur egun Potros UAEMentzat jokatzen du.
Ramón Arriaga
Ramón Eduardo Arriaga Tabares (Zapopan, Jalisco, 1990eko ekainaren 15a) Ramón Arriaga, Mexikoko futbol-elkarteko jokalari profesionala da, eta gaur egun Reynosa F.C.-rentzat jokatzen du.
Jesús del Muro
José de Jesús del Muro López (1937ko azaroaren 30a - 2022ko urriaren 4a) Mexikoko futbol entrenatzailea eta jokalaria izan zen.
Bere ibilbidean Atlas ( 1954–1965 ), Veracruz (1965), Cruz Azul (1966 eta 1971) eta Toluca (1969 eta 1973) taldeetan aritu zen.
1958an Mexikoko selekzioko kide egin zen, eta FIFA Munduko Kopako hiru txapelketetara joan zen: 1958, 1962 eta 1966, azken txapelketako zazpi partidatan eta sailkapeneko bi partidatan parte hartuz. Bere 40. eta azken nazioarteko partida 1968an izan zen.
Del Muro 1973an erretiratu zen eta entrenatzaile bihurtu zen, Toluca (1972–1973), Pachuca (1973), Jalisco (1974–75) eta Cruz Azul kudeatuz, azken hau 1997an entrenatuz. Mexikoko selekzioko entrenatzaile laguntzailea izan zen 1978ko Munduko Txapelketan, eta FIFAko 20 urtez azpiko Munduko Kopako entrenatzailea (1977–78 eta 1980), Mexikoko U17ko entrenatzailea (1987–88 eta 1995–97). eta 20 urtez azpiko selekzioak (1984–86, 1995 eta 1998–2000).
Alejandro Abasolo
Alejandro Abasolo Rodríguez (1997ko uztailaren 13a) Mexikoko futbolari ohia da, azkenekoz Guadalupe FC-ko erdilari gisa jokatu zuen Alebrijes de Oaxaca-k lagatuta.
Distantzia kosmikoen eskailera
Distantzia kosmikoen eskailera gero eta urrunago dauden objektuekiko distantzia neurtzeko metodo ezberdinen segidari ematen zaion izena da. Metodo bakoitza distantzia txikiagoetarako neurketa-metodo batean edo gehiagotan oinarritzen da, eskailera baten eskailera-maila ezberdin gisa ikus daitezkeenak. Eskaileran, eskailera-maila bat aurrera egiteko, beharrezkoa da aldez aurretik aurreko mailan finkatuta egotea.
Ezinezkoa da, zuzenean, distantzia neurketak egitea 1000 pc baino gehiagora dauden objektuetara. Distantzia horietatik abiatuta, zenbait eredu fisiko hartu behar dira neurketa sistemen oinarritzat. Lehen ereduak, distantzia apur bat handiagoak egiteko, metodo zuzenekin kalibratu behar dira. Hortik aurrera, metodo bakoitza aurrekoetan oinarritzen da, eta, horrela, neurketetan zehaztasun eza areagotu egiten da.
Metodo geometrikoak
Neurketa-metodo batzuek objektu astronomikoaren konfigurazio geometrikoa soilik erabiltzen dute. Oro har, metodo horiek ikusmen-lerroarekiko mugimendu tangentzialak eta erradialak behatzea eskatzen dute. Mugimendu erradialak oso zehatz neurtzen dira objektu baten espektro-lerroen Doppler desplazamenduaren bidez. Mugimendu tangentzialen neurketa, berriz, oso zaila da objektuak dauden distantzia handia dela eta. Kasu askotan, Lurraren atmosferatik kanpo dauden sateliteak edo irrati-interferometria bezalako teknika bereziak behar dira bereizmen angeluar nahikoa lortzeko.
Paralaje trigonometrikoa
Inguruko izarrekiko distantzia neurtzeko, paralaje astronomikoa erabiltzen da. Paralajea izar batek zeruan duen itxurazko posizioaren aldaketa da Lurrak ―Eguzkiaren inguruan― bere orbitan duen mugimenduaren ondorioz. Urruneko izarrak finko agertzen dira gertukoak gutxi gorabeherako elipse eszentriko batean mugitzen diren bitartean, izarrak ekliptikarekiko duen angelu erlatiboaren arabera. Metodo horrekin lortzen den distantzia neurtutako angeluaren eta Lurretik Eguzkirako distantziaren (unitate astronomikoa) arabera ematen da; beraz, bere zehaztasuna aurreko bi neurketen zehaztasunaren araberakoa da, zuzenean. 1989 eta 1993 artean, Hipparcos sateliteak, sistematikoki, 2,5 milioi izarren paralajea neurtu zuen, eta, neurketa horiekin, haien distantzia asko kalkulatu ahal izan ziren.
Kumulu higikorraren metodoa
Kumulu irekiak hodei molekular beretik, eta ia aldi berean, jaio diren izar multzoak dira. Talde horiek denbora batez elkartzen dira sakabanatu baino lehen, eta abiadura berarekin mugitzen dira. Propietate horiek erabiltzen dituen metodo geometriko hutsa erabil daiteke haien distantzia zehazteko, kumulu higikor deritzon metodoarekin.
Zentro galaktiko eta Karramarroaren Nebulosarako distantzia
Gure galaxiaren erdigunetik gertu dagoen eremuan, ur maser-ak ikus daitezke irrati-frekuentzian. Maser horien abiadura erradiala oso zehatz zehaztu daiteke emisioaren Doppler desplazamendutik. Abiadura tangentziala oinarrizko linea oso luzeko erradiointerferometria erabiliz neurtzen da. Maserak puntu zentral komun batetik, esferikoki, zabaltzen direla suposatzen da. Eredu horrekin eta abiadurarekin, distantzia zehaztu dezakezu. Esate baterako, metodo hau erabiliz, galaxiaren zentroa 7.500 ± 1.500 pc (24.000 ± 5.000 argi-urte) zegoela kalkulatu zen.
Karramarroaren Nebulosaren kasuan, aurreko hedapen-efektu bera ikus daiteke erradialki zein tangentzialki. Neurtutako datuekin, 6.300 argi urte inguruko distantzia kalkulatu zen.
Kandela estandarrak
Metodo geometrikoa erabiltzea ezinezkoa denean, kandela estandarrak deiturikoak erabiltzen dira distantzia neurtzeko. Kandela estandarrak beren distantzia neurtzeko erabil daitezkeen argitasun edo propietate ezaguna duten objektu astronomikoak dira. Objektu horiek ezaugarri batzuen arabera ezagutzeko aukera izan behar dute, hala nola denbora-aldakortasun zehatz batean edo haien espektro elektromagnetikoaren ezaugarriren batean. Horrez gain, kandelaren argitasun handiagoa edo txikiagoaren arabera ikus daiteke, eta, beraz, neur daiteke distantzia handiago edo txikiagoraino.
Argitasun ezaguna duen objektua kandela estandar gisa erabiltzeko, bere argitasun intrintsekoa kalibratu behar da. Objektutik jasotako fluxua (f) eta bere distantzia (d) ezagutzen badira lehen azaldutako metodo zuzenetako baten bidez, bere argitasuna honako erlazio honekin kalkula daiteke:
kandela horren argitasuna; hau da, distantziarekiko independentea den propietatea lortzen dugu. Kandela estandar gisa erabiltzen diren objektu batzuetan, argitasuna aldatzen da denborarekin, baina beti modu jakin batean.
Kandelarekiko distantzia ezin bada metodo geometrikoen bidez kalkulatu, beste klase bateko kandela batetik zenbatetsitako distantzia erabiliko litzateke. Horrela, gero eta distantzia handiagoak lortzen dira.
Hertzsprung-Russell diagramari doitzea
Izarrak Hertzsprung-Russell diagramaren barruan sailka daitezke beren propietate espektral eta argitasunaren arabera. Izar-talde batek ―kumulu ireki batek, adibidez― goiko diagramarekin bat datorren izarren banaketa du. Diagrama argitasun edo magnitude absolutuetan adierazten da, Lurretik ikusten dena izarren itxurazko magnitudea den bitartean. Magnitude absolutua (M) erlazio horrekin ikusitako itxurazko magnitudearekin (m) erlazionatuta dago:
Metodoa izar guztien batez besteko distantzia doitzean datza; horrek banaketa diagramara egokitzea dakar.
RR Lyrae aldagaiak
RR Lyrae motako izar aldakorrak RR Lyrae izarraren izen generikoa duten izar aldakorren prototipoa dira. Izar-multzoetan, kopuru handitan aurkitu ohi dira. Bere argitasuna ―edo bere magnitude absolutua― zehazki ezagutzen da. Bere itxurazko magnitudearekin alderatuz gero, nolako distantziara dagoen kalkula daiteke.
Zefeida aldagaiak
Zefeida izar aldakorrak oso argitsuak dira. Beren argitasuna ziklikoki aldatzen den arren, oso erlazio zehatza aurkezten dute haien argitasunaren eta beren periodoaren artean:
P periodoa egunetan eta Mv magnitude absolutua izanik.
Hidra (zoologia)
Hidrak edo Hydra generoko izakiak Hydridae familiako hidrozoo generoa dira, ur gezetan bizi direnak. Milimetro gutxi batzuetako neurriak dituzte, eta zelula urtikatzailez betetako garroekin harrapakin txikiak harrapatzen dituzten harrapariak dira. Birsortzeko ahalmen harrigarria dute, eta sexu ugaleketa asexuala nahiz sexuala erabil dezakete hermafroditak baitira.
Deskribapena
Knidario guztiek bezasla simetria erradiala dute eta mesoglea gelatina-itxurazko batek bereizitako bi zelula-geruza baino ez dituzte; kanpoko geruza ektodermisa da eta barruko geruza gastroderma. Oro har, hidrek milimetro gutxi batzuk dituzte, 1 mm-tik 20 mm-ra, guztiz zabalduta daudenean. Gorputz tubularra dute, disko basala izeneko oin itsaskor batez bukatua. Diskoko guruin-zelula basalek krokadura likido bat jariatzen dute, eta likido horrek ematen dizkio propietate itsasgarriak. Gorputzaren mutur librean, aho irekidura dago, garro mehe mugikorrez inguratua, zeinak izan daitezke bakar batetik hamabi garro arte.
Generoko zenbait espezie dira:
Paulo César (futbolaria)
João Evangelista Santiago Dino (Surubim, Brasil, 1952ko maiatzaren 11 - 2022ko urriaren 4a), gehienbat Paulo Zesar bezala ezaguna, futbolari brasildarra izan zen eta aurrelari gisa aritzen zen.
Distantzia kosmikoen eskailera
Sirena estandarra
Sistema bitar trinkoen kolapso-fasean sortutako grabitazio-uhinek —neutroi izarrak edo zulo beltzak, adibidez— propietate erabilgarria dute igorritako erradiazio grabitatorioaren anplitudea eta forma uhin grabitatorioen masaren araberakoak direlako. Uhin-formari erreparatuta, kirrinka horren masa, eta, beraz, anplitudea, kalkula daiteke. Gainera, grabitazio-uhinak ez daude itzaltzearen menpe bitarteko xurgatzaile baten ondorioa dela eta ―leiar grabitatorioaren menpe dauden arren. Hori dela eta, grabitazio- eta uhin-iturri hori bolumen ezaguna duen «sirena estandarra» da.
Paulo César (futbolaria)
Brasilen
Recifen futbolean jokatuz hazi zen. 1970eko hamarkadaren hasieran, Cacique eta Independenteko taldeetan jokatu zuen, Pernambuco estatuko bi klub txikienetakoetan.
Distantzia kosmikoen eskailera
Sirena estandarra
Iturburuaren eta jasotako anplitudeen arteko erlazioari esker, haien distantzia kalkula daiteke. Horrela, sirena estandarra, eskala kosmikoan, distantzia adierazle gisa erabil daiteke. Talka, optikoki ere ikus daitekeenean ―kilonova baten kasuan bezala―, Doppler desplazamendua neur daiteke, eta Hubble konstantea kalkulatu.
Paulo César (futbolaria)
Brasilen
1974an, kontratu bat sinatu zuen Parnahybaren alde, Piaudar Txapelketarako. Kamiseta zuri-urdinaren klubarekin titular bihurtu zen, eta Estatuko txapelketan bigarren postua lortu zuen, bai taldeei dagokienez, bai bakarka golegileen rankingean.
1977an, Maranhão estatuko São Luiseko Moto Clubari saldu zioten; han, estatuko txapelketa irabazi zuen, eta sartutako gol kopuru handiena lortu zuen, 22 guztira.
Distantzia kosmikoen eskailera
Tully-Fisher eta Faber-Jackson-en harremanak
Tully-Fisher erlazioa galaxia espiraletan —argitasunaren eta errotazio kurbaren artean— ikusten den erlazio enpirikoa da. HI lerroaren zabalera 21 cm-tan neurtu ohi da, errotazio-kurba ondo lagintzen baitu zentrotik nahikoa distantziara.
Valentín Arredondo
Valentín Arredondo (Ahome, Sinaloa, 1989ko otsailaren 13a) Mexikoko futbolari profesional erretiratua da, Ascenso MXko Murciélagos taldean jokatu zuena.
Distantzia kosmikoen eskailera
Tully-Fisher eta Faber-Jackson-en harremanak
Faber-Jackson erlazioa aurrekoaren antzeko erlazioa da, baina galaxia eliptikoetan ikusten da. Gainera, izarren argitasunaren eta abiaduraren barreiatzearen arteko erlazioa adierazten du. Erabilitako erlazio horren bertsio hobetuak galaxiaren hedadura angeluarra barne hartzen du eta D-σ deitzen da.
Paulo César (futbolaria)
Ekuadorren
1981ean, Ekuadorrera joan zen bizitzera, Guayaquilgo Barcelona Sporting Clubek erosi baitzuen pasea, baina birkokatze-arazo bat zela eta, klubak erabaki zuen maileguz bidaltzea Quitoko Ligara, aldaketa osatzeko. Quitoko Ligarekin 25 gol markatu zituen, eta bere karrerako goleatzaile nagusiaren hirugarren titulua lortu zuen. Ondoren, Barcelona Sporting Clubak bere plantillan sartzea erabaki zuen.
Distantzia kosmikoen eskailera
Azaleko distiraren gorabehera
Galaxiek gainazaleko distira-profil ezagunak jarraitzen dituzte. Galaxian izar erraldoi oso argitsuak egoteak gainazaleko distira horren gorabehera txikiak agertzea eragiten du. Galaxiaren gainazalean izarren banaketa homogeneoagoa edo homogeneoa hartzen bada, gainazal angeluar-eskualde definitu batean aldakuntza gehiago edo txikiagoa izango da barruan dauden izar erraldoien kopuruaren arabera. Erortzen diren izar kopurua galaxia zein urrun dagoenaren araberakoa izango da. Gainazaleko distira-gorabeherei buruzko Poisson-en estatistikak erabiliz, azalera-unitateko izar-kopurua kalkulatu, eta, kopuru horretatik abiatuta, galaxiarako distantzia ondoriozta daiteke.
Paulo César (futbolaria)
Ekuadorren
1983an, Ekuadorreko Txapelketako goleatzaile nagusia izan zen berriro, 28 golekin. Alcides de Oliveira herrikidearen ondorengoa izan zen aurreko urtean 22 golekin irabazi zuena.
Hidra (Norvegia)
Hidra (1918. urtera arte Hitterø idatzia) Agder konderriko uharterik handiena da, Norvegian. 20,8 kilometro koadroko Flekkefjordeko udalerrian dago, kostalde norvegioar kontinentalaren hegoaldean.
Jacek Malczewski
Jacek Malczewski (Radom, Batzarreko Polonia, Errusiar Inperioa, 1854ko uztailaren 15a - Krakovia, 1929ko urriaren 8a) poloniar margolaria izan zen.
Distantzia kosmikoen eskailera
Distira funtzioak
Metodo horrekin, objektu astronomiko mota batzuen argitasunaren banaketa tipikoa zehazten da. Banaketaren argitasuna ikusitako magnitudearekin egokituz, distantziaren adierazle bat lortzen da. Oro har, distantziak kalkulatzeko argitasun-funtziorik erabilienak nebulosa planetarioak, kumulu globularrak eta H II eskualdeetakoak dira.
Ia motako supernobak
Ia motako supernobak oso argitsuak dira, eta edozein galaxia motatan ikus daitezke. Oso ondo ezaugarritutako argi kurba dute, eta, horri esker, supernoba dagoen galaxiarako distantzia kalkula daiteke.
Hubbleren legea
Hubbleren legeak dio galaxia baten igorpenaren gorrira lerratzea egon dagoen bere distantziarekiko proportzionala dela. Distantzia neurtzeko metodo hori aurreko metodoekin kalibratu behar da. Galaxia baten abiaduraren tokiko aldakuntza txikiek ziurgabetasun batzuk eragiten dituzte metodo hori erabiltzean. Urrutiko objektuen espektroak ikusteko erraztasun erlatiboa dela eta, urruneko objektuen neurketak egiteko dagoen metodo unibertsalena da, eta, kasu askotan, bakarra.
Jacek Malczewski
17 urterekin Krakoviara joan zen eta 1872an hezkuntza artistikoa jasotzen hasi zen. Besteak beste, Jan Matejkoren eskolak jaso zituen. 1876an Parisera joan zen urtebetez bere artea hobetzera. 1885etik 1916ra Paris, Munich eta Viena aldizka bisitatu zituen, Italia, Grezia eta Turkiara bidaiatu zuen eta espedizio arkeologikoetan parte hartu zuen.
Hidra (Norvegia)
Geografia eta populazioa
Kontinentetik banatzen dy Hidrasund itsasarteak, 350 metro zabal, denak eta Listafjorden fiordoak. 2007an, Norvegiako Gobernuak itsaspeko tunel bat eraikitzeko aukera aztertu zuen, uhartea kontinentearekin transbordadorerik gabe lotzeko, baina onura txikirako garestiegitzat jo zen.
Jacek Malczewski
Polonia Gaztea mugimendu patriotikoko kide izan zen eta poloniar sinbolismoaren aitatzat hartzen da. Garaiko estiloa Poloniako martirioaren gai historikoekin, independentziarako ideal erromantikoekin, greziar eta kristau mitologiarekin, ipuin herrikoiekin eta naturarekiko maitasunarekin uztartu zuen.
Rafał Malczewski margolariaren aita izan zen.
Hidra (Norvegia)
Geografia eta populazioa
Uharteak 500 bizilagun inguru zituen 2015ean, gehienak Kirkehavn mendebaldeko herrian bizi dira, uharteko eliza dagoen tokian. Uhartearen hegoaldeko beste herrixka da Rasvåg. Azken toponimo honek halaber bertako fiordo txiki bat izendatzen du, zeinak uhartea bi alderditan bereizten duen.
Uhartea Hidra udalerri zaharraren erdigunea zen, 1893tik 1965era artean.
Paulo César (futbolaria)
Ekuadorren
1985ean Filanbancora joan zen eta denboraldi ona izan zuen, baina ez zuen lortu titulu nazionala irabaztea. Azkenean, Deportivo Quevedorako jokatu zuen, eta han izan zen B serieko (1990) goleatzaile nagisia.
Ezaugarri teknikoak
Aurrelari gisa jokatu zuen. Erdiko aurrelariaren rola bete zuen, eta 9 zenbakiarekin jantzi zuen elastikoa. Trebetasun tekniko finik ez zuen arren, goleatzaile gisa zituen dohainengatik nabarmendu zen. Oso trebea izan zen buruko tiroetan eta penalti eremuan posizio egokia aurkitzen, gola errazago bukatzeko.
Bizitza pertsonala
Pernambucoko estatuan jaio zen, eta Recifen bizi izan zen hasieran. Gero, hainbat aldiz aldatu zen, bere futbol-karrerari jarraituz. 1981ean Ekuadorrera iritsi zen, lehenbizi Guayaquilera eta gero Quitora. Azken hiri horretan, bere emazte brasildarra hil zen; gero, Ekuadorreko emakume batekin ezkondu zen berriro.
Futbolean bere ibilbidea amaitu ondoren, Guayaquilen jarri zen bizitzen eta bere negozioa hasi zuen.
Anna Pavlyk
Anna Pavlyk (Monastyrske, Kosiv, Ukraina, 1855eko urtarrilaren 26a - Lviv, 1928ko urriaren 13a) ukrainar idazle eta aktibista sozial eta kulturala izan zen, Galitzian emakumeen mugimenduan aktiboki parte hartu zuena.
Biografia
Monastyrske herrian jaio zen, orain Kosiv hiriaren zati den herrian. Familiaren finantza-baldintza zailak zirela eta, ezin izan zuen sistematikoki eskolara joan. Ikasteko gogo handia zuen, baina bere kabuz bakarrik egin zezakeen, liburuak irakurriz. Mykhallo Pavlyk nebak bidali zizkion liburuak eta aldizkariak Kosiven artean banatu zituen, eta bertako agintariek jazarri egin zioten.
Paulo César (futbolaria)
Bizitza pertsonala
2022ko urriaren 4an hil zen Guayakilen, bere osasunarekin zituen arazoengatik.
Anna Pavlyk
Lanak
Artikuluak, saiakerak eta poemak idatzi zituen. Haren artikulua, Nire bekatuak eta gizakiak, eta egia jaun eta papista agintarien bidegabekeriari buruzkoa da. Zaribnytsia saiakera idatzi zuen (Almanaque "Lehen koroa", 1887). Autoritateen bidegabekeriaren aurka gogor hitz egiten zuten poemak ere idatzi zituen, apaizen estortsioa (Desonestitatea, Aita Santuaren Kontzientzia, Tontoen epaiketa), kazetaritza-artikuluak (Kosiveko nekazari baten lagin bat), eta grabatutako folklorea.
Mykhailo Drahomanoven arreba, Olga Drahomanova-Kosach (Olena Pchilka ezizen literarioa), Anna Pavlyk Ivan Franko idazlearen bidez ezagutu zuena, bere lanean interesatuta zegoen. 1887an, Nataliya Kobrynskarekin batera, Pavlyk Galitzia eta Naddnipro eskualdeko emakumeen lanen almanaka bat argitaratu zuen, Lehen koroa, non Pavlyken istorio labur bat argitaratu zen.
1920ko hamarkadan, Pavlyk, ezkongabe egon zenak, Monastyrske herriko umezurtzei lagundu zien eta umezurztegi bat eta etxe bat eraikitzeko asmoa zuen, bereziki erositako lursail batean, non gaiso zeuden ukrainar idazleek atseden hartzeko eta sormenez lan egiteko aukera izango zuten. Hala ere, bera ez zen horretaz konturatu bat-bateko heriotza baten ondorioz.
Anna Pavlyk 1928ko urriaren 13an hil zen Lviv hirian eta bertan lurperatu zuten.
Epepeotes meleagris
Epepeotes meleagris Epepeotes generoko kakalardo Cerambycidae familiakoa da, Lamiinae azpifamiliakoa. Pascoe ikerlariak 1866an zientifikoki deskribatu zuen. Indonesian (Sulawesin eta Moluketan) banatzen da. 28 milimetroko luzera neurtzen du. Hegaldia otsailan, martxoan, maiatzan eta uztailan egiten dute.
Ethon
Greziar mitologian, Ethon (Αἴϑων; distiratsua), Kaukasoko arranoa edota Prometeoren arranoa ere deitua, Ekidna eta Tifonen seme-alaba zen arrano beltz erraldoia izan zen.
Zeus jainkoak, Olinpo menditik sua lapurtzeagatik, Prometeo titana Kaukasoko mendietako harresi batera kateatu zuen. Egunez, Ethonek Prometeoren gibela jaten zuen eta, gauez, organoa birsortzen zen. Zigorrak Heraklesek arranoa hil eta gatibua askatu zuen arte iraun zuen.
François-Adrien Boieldieu
François-Adrien Boieldieu (Rouen, 1775eko abenduaren 16a - Varennes-Jarcy, 1834ko urriaren 8a) frantziar musikagilea izan zen.
Rouengo katedraleko koruko maisuaren eta organo-jotzailearen eskutik jaso zuen bere musika-hezkuntza. Izu Garaian lehen lanak konposatu zituen eta berehalako arrakasta izan zuen. Parisera joan eta modan zeuden opera komikoak konposatzen hasi zen.
André Grétryren oinordeko espirituala izan zen eta apaindura handirik gabeko melodietan zentratu zen, baina orkestrazio adimentsu batekin. 1804tik 1810era San Petersburgon egon zen tsarraren gorteko konpositore karguarekin. Bederatzi opera konposatu zituen han.
Parisera itzulita, 1825ean bere maisulana konposatu zuen, La dame blanche, Walter Scotten bi lanetan oinarritua. Bere ospea operetan oinarritzen den arren, beste obra batzuk ere konposatu zituen, hala nola harparako kontzertu bat.
Parisko Kontserbatorioko irakaslea eta Arte Ederren Akademiako kidea izan zen. Hargin beltza izan zen eta Frantziako Ekialde Handiaren parte.
Jorge Aparicio (mexikar futbolaria)
Jorge Aparicio Estrada (Mexiko Hiria, 1989ko maiatzaren 27a) mexikar futbolari profesionala da, Ascenso MXko Sonora taldean jokatzen duena, Celayatik lagatuta.
Herensuge Turkesa
Herensuge Turkesa (txineraz: 青龍 Qīnglóng), txineraz Qinglong izenez ere ezaguna, Bost Eskualdeetako Jainko Gorenen (五方上帝 Wǔfāng Shàngdì) mendia edo indar ktonikoak ordezkatzen dituen Dragoi Jainkoetako bat da). Txinako konstelazioen Lau Ikurretako bat ere bada, zeinak Wufang Shangdiren astral irudikapenak diren. Herensuge turkesa ekialdea eta udaberriko denboraldia adierazten ditu . Batzuetan, Herensuge urdin-berdea, herensuge berdea edo herensuge urdina (蒼龍 Cānglóng) deitzen zaio)..
Herensugea maiz aipatzen da hedabideetan, feng shui-n, beste kulturetan eta hainbat tokitan Herensuge berdea eta Avalon herensuge gisa. Bere zuzendaritza kardinalaren epitetoa «Ekialdeko herensuge berde urdina» da (東方青龍Dōngfāng Qīnglóng edo 東方蒼龍 Dōngfāng Cānglóng).
Herensuge hori japonieraz Seiryū, koreeraz Cheongnyong eta vietnameraz Thanh Long bezala ere ezagutzen da.
Herensuge Turkesaren zazpi jauregi
Beste hiru sinboloekin gertatzen den bezala, zazpi Jauregi astrologiko (Ilargiaren posizioak) daude Herensuge Turkesaren barruan. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira :
Kultur irudikapenak
Herensuge Turkesa tenplu taoistetan, ateetako jainko gisa agertzen da. Lushango Xikang-en, Wang Huiren (harrizko hilkutxa, ekialdeko aldean) hilobian irudikatu zuten. Horren kalko bat David Crockett Graham-ek bildu zuen, eta Field Museum of Natural History-n dago. Herensugea Txinako bandera nazionalean agertu zen 1862-1912 urteetan, eta Hamabi Ikurren ikur nazionalean 1913-1928 bitartean.
Herensuge Turkesa aurkari gisa ere agertzen da Nintendo DS Animal Boxing borroka-jokoan, Seiryu izenaz.
Japonia
Japonian, Herensuge Turkesa hirietako lau espiritu zaindarietako bat da, eta ekialdeko Kyoto hiria babesten duela uste da. Mendebaldea Tigre Zuriak babesten du, iparraldea Dortoka Beltzak, hegoaldea Txori Gorribiziak eta erdialdea Herensuge Horiak babesten dute. Kyoton, espiritu zaindari horietako bakoitzari eskainitako tenpluak daude. Herensuge Turkesa Kyoto ekialdeko Kiyomizu tenpluan irudikatzen da. Tenpluaren sarrera baino lehenago herensugearen estatua bat dago; gauez, tenpluaren barruko ur-jauzitik edaten duela esaten da. Hori dela eta, urtero ekitaldi bat egiten da ekialdeko herensugea gurtzeko. 1983an, Asuka herrian, Kitora hilobia aurkitu zuten. Lau zaindariak hormetan margotu ziren (zegozkion noranzkoetan), eta konstelazioen sistema bat margotu zen sabaian. Hau da lau zaindarien antzinako erregistro bakanetako bat.
Korea
Korean, Hego Pyongan probintziako Uhyon-ni herrian aurkitutako Goguryeo hilobien horma-irudietan Herensuge Turkesa eta lau sinboloetako beste izaki mitologikoak agertzen dira.
We Are Lady Parts
We Are Lady Parts (Lady Parts gara) britainiar sitcoma da, Nida Manzoorrek sortua, idatzia eta zuzendua. Emakume musulmanez osatutako punk rock talde bateko kideen bizipenak kontatzen ditu. Telesaila Londresen kokatua dago. 2021eko maiatzaren 20an estreinatu zen.
Sinopsia
Amina tradizio musulmanean kateatuta dabil, amodio erromantikoari eta ezkontzeko desirari uko egin ezinik. Gitarra irakaslea den arren, agertokira igotzearen beldur da, eta bere bizitza hankaz gora jarriko dute musika talde bat osatu nahi duten lau neska grinatsuk.
Alejandro Arana
Alejandro Arana (Álvaro Obregón, Barruti Federala, Mexiko, 1997ko abuztuaren 5a) Mexikoko futbolaria da, atezain gisa jokatzen duena, eta egungo taldea Mexikoko Liga MXko Querétaro FC da.
Dortoka Beltza
Dortoka Beltza (txineraz 玄武 Xuánwǔ) Txinako konstelazioetako Lau Ikurretako bat da. Suge batekin korapilatuta dagoen dortoka bat bezala irudikatu ohi da. Ekialdeko Asiako hizkuntzetan erabiltzen den izenak  ez da animalia horiei buruzko aipamenik egiten; Itzulpen fidelagoa izan zitekeen «Gerlari Beltza» ordezko izena. Txineraz Xuanwu izenez ezagutzen da.
Alejandro Arana
CD Tudelano
2021eko ekainaren 28an, ofizial bihurtu zen CD Tudelano-ra iristea.
Dortoka Beltza
Japonian, Genbu izena du. Kyoto babesten omen du iparraldean, hiria babesten duten lau espiritu zaindarietako bat izanik. Kyotoko Funaoka mendiaren gainean dagoen Kenkun baselizak irudikatzen du.
Izakiaren izena Xuanwu jainko taoista garrantzitsuaren bera da; batzuetan (Mendebalderanzko bidaian bezala), dortoka eta suge baten konpainian ageri da.
Carlos Arreola
Carlos Alberto Arreola Rodríguez (1995eko martxoaren 4a) Mexikoko futbolaria da, Ascenso MX taldeko Coras de Nayarit taldeko atzelari eta defentsako erdilari gisa jokatzen duena, Club Atlas de Guadalajara-k lagatuta.
Dortoka Beltza
Korean, Hyeonmu izena du eta Vietnamen, Huyen Vu.
Carlos Arreola
Atlas
Arreolak 2011n hasi zuen bere ibilbidea Atlasekin, bigarren eta hirugarren mailetako filial taldeetan jokatuz.
Dortoka Beltza
Historia
Han dinastiaren garaian, jendeak, sarritan, dortoka itxurako jadezko zintzilikarioak janzten zituen. Antzinean, Txinak eragina izan zuenez Japonian, Japoniako ohorezko tituluek eta ikurrek ere dortoka aipatzen zuten maiz.
Daniel Arreola
Daniel Arreola Argüello (1985eko urriaren 8a -) atzelari gisa jokatu zuen futbolari profesional ohia da.
Dortoka Beltza
Historia
Txinako jauregien iparraldeko ateek Xuanwu izena hartzen zuten maiz. Ospetsuena, Xuanwu ateko istilua, non Li Shiminek boterea hartu zuen Jiancheng eta Yuanji anaiak hil eta estatu kolpe baten ondoren; Taiji jauregiaren iparraldeko atean gertatu zen, Chang'an iparraldean.
Carlos Arreola
Atlas
2015eko otsailaren 20an, Arreolak bere debuta ofiziala egin zuen Atlasekin, Club Santos Lagunaren aurkako partida batean. 66 minutu jokatu zituen eskuineko atzelari gisa 4ko lerroan, Estadio Coronan ospatutako partidan Atlasek 0-1 irabazi zuen.
Daniel Arreola
Atlante
Arreolak 2008ko Apertura 2008ko denboraldiko hasierako partidan debutatu zuen, 54. minutuan ordezko gisa sartuz, Atlantek Deportivo Toluca irabazi zuen 2-1. Urte bereko azaroaren 12an sartu zuen bere lehen gola Tecos UAGen aurka 3-1 irabazita.
Dortoka Beltza
Kondairak
Antzinako Txinan, dortoka eta sugea, izan ere, iraupena sinbolizatzen zuten izaki espiritualak zirela uste zen. Dortoka itxurako hilobiak eraikitzeko min jendearen ohitura zerikusia izan dezake hilobia Dortoka Beltzaren eraginpean jartzeko nahiarekin.
Carlos Arreola
Tampico Madero
2016ko ekainaren 8an, Tampico Maderok Arreola fitxatu zuen Club Atlas-ek lagatuta.
Daniel Arreola
Atlas
2016ko ekainaren 8an, Atlasek Arreolaren fitxaketa ofiziala egin zuen Apertura 2016rako.
Dortoka Beltza
Xuanwu
Mendebalderako bidaia eleberri klasikoan, Xuanwu iparraldeko errege bat zen, eta haren mendean bi jeneral zituen: «Dortoka Jenerala» eta «Suge Jenerala». Jainko horrek tenplu bat zuen Hubeiko Wudang mendietan, eta, gaur egun, «Dortoka mendia» eta «Suge mendia» daude Wuhanetik gertu, Hubei hiriburua den ibai baten aurrez aurreko bi aldeetan. Kondaira taoistak dio Xuanwu Txinako agintari baten printzea zela, baina ez zuela tronua hartzeko interesik, baizik eta, 16 urterekin, gurasoak utzi eta taoismoa ikastea erabaki zuela. Kondairaren arabera, azkenean, jainkozko estatusa lortu zuen, eta iparraldeko zeruko jainko gisa gurtzen zuten.
Daniel Arreola
Mexikoko selekzioa
Bere nazioarteko lehen agerraldia 2010eko martxoaren 17an izan zen, Mexikoko selekzioarekin, Torreónen Ipar Koreari 2-1 irabazita.
Carlos Arreola
U. de C.
2017an, Arreolak Loros UdeCrekin sinatu zuen Atlasetik lagatuta.
Dortoka Beltza
Xuanwu
Txinako beste kondaira batzuk  «Dortoka Jenerala» eta «Suge Jenerala» nola sortu ziren ere esaten du. Xuanwuk argitasuna eta jainkozko estatusa lortzeko egindako azterketan —jainkotasuna guztiz lortzeko—, giza haragi guztia bere gorputzetik garbitu behar zuela esan zioten. Beti munduko janaria jan zuenez eta ahalegin guztiak egin arren, bere urdaila eta hesteak gizakiarenak ziren oraindik. Orduan, jjainko bat etorri, eta bere organoak jainkozko beste batzuengatik aldatu zituen. Behin haiek kenduta, jatorrizko urdaila eta hesteak dortoka eta suge, hurrenez hurren, bihurtu zirela esaten zuten. Dortoka eta sugea deabru bihurtu ziren, eta jendea izutu egiten zuten. Orain jainkotiarra, Xuanwuk —orain jainkotiarra— horren berri izan zuen, eta landan askatutako munstroak hiltzera itzuli zen. Hala ere, sugeak eta dortokak damua erakutsi zutenez, ez zituen hil, baizik eta, lanean utzi zituen bere menpean, beren okerrak barkatzeko. Orduan, Dortoka eta Suge jeneral bihurtu ziren, eta bere lanetan lagundu zioten Xuanwuri (beste kondaira batek zioen organo hilkorrak Wuhaneko Dortoka eta Suge mendiak izateko bota zirela).
Carlos Arreola
Nazioarteko ibilbidea
Arreola 2013an deitu zuten Mexikoko U18rako. Geroago, 2015eko FIFA U-20 Munduko Txapelketan parte hartu zuen Mexikoko 20ko taldean parte hartu zuen.
Dortoka Beltza
Xuanwu
Beste iturri baten arabera,  Xuanwu Bidea aztertzen hasi eta gero, jainko bihurtzeko bere iraganeko bekatu guztiak garbitu behar zituela konturatu zen. Hori lortzen ikasi zuen urdaila eta hesteak ibaian garbituz. Bere barne-organoak garbituz, bere bekatuak uretan disolbatu ziren forma ilun eta beltz batean. Ondoren, herrialdea izutzen zuten dortoka beltz bat eta suge bat bihurtu ziren. Xuanwuk hau jakin zuenean, beste ipuinean bezala menperatzera itzuli zen.
Dortoka Beltzaren Zazpi Jauregi
Beste hiru sinboloekin gertatzen den bezala, Dortoka Beltzaren barruan zazpi Jauregi astrologiko (Ilargiaren posizioak) daude. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira :
Aurea Etxaniz
Aurea Etxaniz Beitia (Soraluze, Gipuzkoa, 1922ko urriaren 4a - Caracas, Venezuela, 2019ko apirilaren 17a) erraketista profesionala izan zen
Lehen urratsak
Aurea Etxaniz Beitia osabaren eskutik hasi zen frontoian, esku-pilotan hasi ere. Jose Etxaniz zen Aurea Etxanizen osaba eta Azkoitiko frontoiko arduraduna zen hura. Alabari eta lobari, biei erakutsi zien pilotan jokatzen, Azkoitian; hain ondo eze Fernando Alberdik, Aurea Etxanizen lobak, etxean askotan entzunda duen moduan, “12 urte ingurura arte, ez zegoen Soraluzen inor, ezta mutilik ere, esku-pilotan Aureari irabaziko zionik”.
Pilotari primerakoa izanda, Aurea Etxaniz Beitiari parean tokatu zitzaion joan den mendeko hasiera hartan bizi izan zen testuinguru berezia: erraketisten sorrera, haien gorakada eta kirol-mota horren profesionalizazioa.
Ibilbide profesionala
Orduko prentsak ondo goraipatu zuen:"'Ikuspuntu guztietatik pelotari ona... oso zehatza... badaki noiz eutsi pilota eta noiz indarrez eman... den ezkertirik onenetarikoa...'"
Erretiroa
Santa Cruz Tenerifeko frontoian jokatzen ari zela José Acosta ezagutu zuen, bere gizona izan zena. Azken partidua Las Palmas Kanaria Handikoan jokatu zuen, 1.948ko abuztuaren 18an. Bertan ondo irabazitako omenaldia egin zioten.
Azken urteak Caracasen bertan eman zituen, alabarekin.
Heriotza
2019ko apilaren 17an hil zen Caracasen eta errautsak Soraluzera ekarri zituzten, berak oso maitatua zuen toki batean lurperatzeko.
Madalena eliza (Donazaharre)
Madalena eliza Nafarroa Behereko Donazaharre herrian dagoen eliza da. XIV. mendeko eraikina da. Monumentu Historiko gisa erregistratuta dago 2008tik. Udalaren jabegoa da.
Historia
1328an agertzen den eliza Lehuntzeren prioreatu bateko kapera da, Gersko Beaumarchésen zegoen Case-Dieu abadiatik zetozen, Premontretarrek sortua. Erromesen bideari lotuta zegoen multzo honek ospitalea barne hartzen zuen. Kanpandorrea, jatorrian kanpai-horma zena, ataripe aurretik kanpandorre bihurtu zen XIX. mendean.
17 Hippies
17 Hippies, 1995ean Berlinen sortutako folk musika talde handi bat da, musika tresna ugarirekin musika egiten dutena eta musikari profesionalak eta amateurrak biltzen dituena. Alemaniako eta Frantziako folkloreko abestiak eta Europa ekialdeko musika jotzen dute, bai eta beraiek konposaturiko abestiak ere.
Hastapenak
17 Hippies taldea Berlinan sortu zuten Christopher Blenkinsop (bouzouki, ukelele eta ahotsa), Carsten Wegener (baxua), Lutz "Lüül" Ulbrich (banjoa eta gitarra), Kristin "Kiki" Sauer (akordeoia eta ahotsa) eta Reinhard "Koma" Lüderitz (gaita) musikariek. 1996an kontzertuak egiten hasi ziren Hippie Haus Tanz (Hippie etxeko dantza) izenarekin eta uhurrengo urte parean Antje Henkel (klarinetea), Elmar Gutmann (tronpeta), Ulrike "Rike" Lau (biolontxeloa), Henry Notroff (klarinetea) eta Dirk Trageser (gitarra eta ahotsa) gehitu zitzaizkien. 2018an Estatu Batuetan jo zuten, Texasen eta Louisianan, eta Parisen ere bai aurrenekoz.
Rent a Poet diskoetxea sortu zuten eta aurreneko diskoak atera zituzten, Rock’n’roll 13, Texas Radio eta Wer ist das?. Halako talde handian 17 Hippiesen norabidea zein izan behar zuen zehazterakoan asmo desberdinen arteko konfliktoa sortu zen eta krisian sartu zen taldea.
Soinubanda eta mundu mailako arrakasta
2001ean Berlinaleko itxiera ekitaldian Andreas dresen zuzendariak bere hurrengo filmerako soinubanda egin zezaten eskatu zien. Hauek erronka onartu eta kameo txiki bat ere egin zuten Halbe Treppe filmean. Honek taldeari bultzada handia eman zion.
2004an estudioko lehen diskoa kaleratu zuten, Ifni izena zuena. Aurreko diskoak zuzenekoak izan ziren denak. Diskoaren aurkezpen bira zabala egin zuten; Alemania, Suitza, Herbehereak, Belgika, Hungaria, Txekiar Errepublika, Maroko, Frantzia, Espainia eta Japonia hartu zituen bira honek. Estudioko bigarren diska Heimlich izan zen (2007) eta Europan eta Ipar Amerikan atera zen. Honek Estatu Batuetako hiri handietan bira egiteko aukera eman zien eta Chicagon, New Yorken, Washingtonen eta Bloomingtonen izan ziren. Estudioko irugarren diska El Dorado (2009) mundu guztian atera zuten eta 14 herrialdetan zehar egin zuten aurkezpen bira, Europaz gain Txinan, Estatu Batuetan, Israelen eta Jordanian. 2011n Zeelanda Berrian ere izan ziren.
Euskal Herrian
17 Hippies taldeak jo izan du Euskal Herrian ere. 2009an Eskoriatzako plazan izan ziren Mundumira jaialdiaren barnean eta 2012an Lekorneko Euskal Herria Zuzenean jaialdian ere bai, besteak beste.
Janine Connes
Janine Connes (Frantzia, 1934) astronomo frantses bat da, Fourierren espektroskopia infragorri eraldatuaren metodoa ezartzera eraman zuena.
Biografia
Connesen lana Fourierren transformatu espektrofotometroaren teknika aztertzea da batez ere, 1954an hasi baitzen arlo hori ikasten. Bere tesiak eta ondorengo argitalpenek erabiltzeko behar diren xehetasun praktikoen azterketa sakona egin zuten, diseinu goiztiarraren printzipioetako asko ezartzeko egiaztatutako tesiarekin. Pierre Connes senarrarekin, Artizarra eta Marteren argazkiak egin zituen Bigorreko Observatoire du Pic du Midin, metodoa erabiliz, ordura arte besteek baino irudi hobeak aurkeztuz. Connesek interferometriaren erabileraren abantaila identifikatu zuen.
Argitalpenak
Hurrengo artikuluak "arlorako berebiziko garrantzia duten oinarrizko lanak" dira -- Ian McLean irakaslea.
Txinatar konstelazio
Txinako astronomia tradizionalak zeruko esfera asterismo edo konstelazioetan banatzeko sistema du, «ofiziala» bezala ezagutzen dena (txineraz xīng guān).
Txinako asterismoak, oro har, tradizio helenistikoaren konstelazioak baino txikiagoak dira. Song dinastiako (XIII. mendea) Suzhou planisferioak 283 asterismo erakusten ditu guztira, banako 1565 izar guztira. Asterismoak lau taldetan banatzen dira: Hogeita Zortzi Jauregiak (, Èrshíbā Xiù) ekliptikan zehar eta Iparraldeko Zeruko Hiru Esparruak. Hegoaldeko Zerua bosgarren talde gisa gehitu zen Ming dinastiaren amaieran, Europako izar-mapetan oinarrituta eta 23 asterismo gehigarriz osatuta.
Hiru Esparruak (, Sān Yuán) Esparru Debekatu Morea hartzen du bere baitan, zeina Ipar Zeruko Poloan zentratzen den, izarrak urte osoan ikus daitezkeen eta horiek barne hartzen dituen beste biak zeruko ekuatorean dauden bitartean.
Hogeita Zortzi Jauregiek, hala, Txinatik ikusten diren —baina ez urte osoan zehar— izar horietarako erabiltzen den koordenatu ekliptiko bat osatzen dute, ilargiaren hilabetean zehar ilargiaren mugimenduan oinarrituta.
Historia
Txinako sistema, izan ere, sistema greko-erromatarretik independenteki garatu zen, gutxienez, K.a. V. mendetik aurrera, nahiz eta lehenago elkarrekiko eragina izan zitekeen, antzinako Babiloniako astronomiaren paralelismoak iradokitzen duen bezala.
Gaur egun dauden txinatar izar-mapa zaharrenak Tang dinastiakoak dira. Horien artean, aipagarriak dira ''Kaiyuan Garaiko Astrologiari buruzko VIII. mendeko Tratatua eta Dunhuang Izarren Diagrama''. Lehengo astronomo txinatarren bildumak (Shi Shen, Gan De eta Wu Xian) eta Indiako astronomiakoak (K.o. I. eta II. mendeetan Txinara iritsi zirenak) biltzen ditu. Gan De, izan ere, Estatu Gudalarien garaiko (K.a. V. mendea) astronomo bat izan zen, eta Dunhuang-eko Izar-maparen lekukotasunaren arabera, 810 izar zenbatu zituen 138 asterismotan. Dunhuangeko Izar-mapak berak 1.585 izar ditu 257 asterismotan bilduta.
Asterismoen kopurua, edo asterismotan bildutako izarren kopurua, ez zen inoiz finkoa izan, magnitude-ordena berean mantendu baitzen (konparaziorako, Ptolomeok II. mendean egindako izar katalogoak 1.022 izar zituen 48 konstelaziotan). XIII. mendeko Suzhouko izar-taulak 1.565 izar ditu 283 asterismotan; XIV. mendeko Cheonsang Yeolcha Bunyajido korearrarenak 1.467 izar ditu 264 asterismotan, eta 1673an Flandriako Ferdinand Verbiest jesuitak Kangxi Enperadorearentzat egindako zeruko globoak 1876 izar ditu 282 asterismotan.
Hegoaldeko Zerua ezezaguna zen antzinako txinatarrentzat, eta, ondorioz, ez da sistema tradizionalean sartzen. XVI. mendean, Europako harremanekin, Xu Guangqik, Ming dinastia amaierako astronomoak, Europako izar-mapetan oinarritutako beste 23 asterismo sartu zituen. «Hegoaldeko Zeru» (近南極星區) asterismoak Txinako sistema tradizionalaren parte gisa tratatzen dira gaur egun.
Terminologia
Txinako «izar, zeruko gorputza» hitza 星 xīng da. 星 karakterea, jatorriz, forma konplikatuagoa zuen: 曐; karaktere fono-semantikoa, zeinaren, jatorriz, bere zati semantikoak 晶 hiru izar distiratsu irudikatzen zituen («eguzki» 日 erradikalaren hiru kasuak).
«Konstelazio» termino txinatar modernoa 星座 (xīng zuò) da, IAU sistemak definitutakoei erreferentzia eginez. Termino zaharragoa 星官 (xīng guān) sistema tradizionaleko konstelazioak deskribatzeko bakarrik erabiltzen da. 官 karaktereak «funtzionario publikoa» esan nahi du (hortik euskarazko «ofiziala» itzulpena txinatar asterismoetarako), baina, historikoki, gōng 宮-ren aldaera bat da —tenplua, jauregia—, jatorriz eraikin handi baten piktograma.
Hiru Esparruak
Hiru Esparruak Debekatutako Esparru Morea (, Zǐ Wēi Yuán), Jauregi Gorenaren Esparrua (, Tài Wēi Yuán) eta Zeruko Merkatuaren Esparrua (, Tiān Shì Yuán ) dira.
Debekatutako Esparru Moreak gaueko zeruaren iparraldeko eremua hartzen du. Antzinako txinatarren ikuspuntutik, Debekatutako Esparru Morea zeruaren erdian dago, eta beste izar guztiek inguratzen dute: Hartz Txikia, Draco, Camelopardalis, Cepheus, Cassiopeia, Auriga, Boötes eta Hartz Handia, Canes Venatici, Leo Minor eta Herkules konstelazioen zatiak.
Zeruko Merkatuaren Esparruak Serpens, Ofiuko, Aquila eta Corona Borealis konstelazio greziarrak eta Herkulesen konstelazioen zatiak hartzen ditu.
Hiru Esparru horietako bakoitza bi «horma» asterismoz itxita dago, 垣 yuán izendatuak, «horma baxua, hesia; esparrua» (ez da nahasi behar ilargi-jauregiarekin: «horma» 壁):
Hogeita Zortzi Jauregiak
Hogeita Zortzi Jauregiak Lau Sinbolotan biltzen dira, bakoitza iparrorratz norabide batekin lotuta eta zazpi jauregirekin. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira :
Hegoaldeko asterismoak (近南極星區)
Asterismoak hauek dira:
Txinako izar izenak
Antzinako astronomo txinatarrak sistematikoki izendatu zituzten izar ikusgaien izenak, gutxi gorabehera, Johann Bayer-ek antzeko modu batean egin baino mila urte baino lehenago. Funtsean, izar bakoitza asterismo bati dagokio. Ondoren, asterismo horretako izar bakoitzari zenbaki bat ematen zaio. Hori dela eta, izar bat «Asterismoaren izena + Zenbakia» izendatzen da. Asterismo batean, ordea, izarren zenbaketa ez da izar horren itxurazko magnitudean oinarritzen, asterismoan duen posizioan baizik. Bayer sistemak txinatar metodo hori erabiltzen du noizean behin, batez ere, Dipper Handiko izarrekin, denak magnitude berekoak baitira; aldi berean, Hartz Handiaren izarrak (北斗 txineraz), Txinako astronomian, zenbakituta daude Bayer izendapenen ordena berean, bi kasuetan Dubhe lehena delarik.
Adibidez, Altair 河鼓二 izena du txineraz; 河鼓 asterismoaren izena da (literalki Danborra ibaian);二 zenbakiaren izendapena da (bi). Hori dela eta, hitzez hitz esan nahi du: «Ibaiaren Danborraren Bigarren Izarra». (Bayer-ek Altairi Beta Tympani Flumine dei ziezaiokeen Txinako konstelazioen katalogazioa egin izan balu)
Izar batzuek badituzte izen tradizionalak ere, askotan, mitologiarekin edo astrologiarekin lotuta. Adibidez, Altair 牛郎星 izenez ezagutzen da edo 牵牛星 txineraz (Behi Artzainaren Izarra), Behi Artzain eta Ehule Neskaren istorio mitologikoari aipamena eginez.
Izendapen horiek, oraindik, Txinako astronomia modernoan erabiltzen dira. Izen tradizionalen ingelesezko izenak erabiltzen diren izar guztiak itzultzen dira ohiko txinatar izendapenen eta ez katalogoko izenen itzulpenen arabera.
IAU konstelazio modernoaren arabera
Jarraian, 88 IAU konstelazioen zerrenda aipatzen da, haien izenen txinerazko itzulpenarekin. Lotutako artikulu bakoitzak konstelazio (moderno) bakoitzaren barruan dauden izarren izen txinatar (tradizionalak) zerrenda eskaintzen du.
George du Maurier
George Louis Palmella Busson du Maurier (Paris, 1834ko martxoaren 6a - Hampstead, 1896ko urriaren 8a) frantziar ingeles marrazkilari, umorista grafiko eta idazlea izan zen.
Parisen ikasi zuen artea, eta Ingalaterran bizi izan zen bere emaztearekin. Marrazkilaria izan zen Punch aldizkarian, eta astean bi marrazki egin zituen, gizarte viktoriarra kritikatuz. Eleberrien egilea ere izan zen, eta Trilby eleberri gotikoan Svengali pertsonaia sortu nuen.
Gerald du Maurier aktorearen aita eta Angela du Maurier eta Daphne du Maurier idazleen eta Jeanne du Maurier artistaren aitona izan zen. James Matthew Barrieren Peter Pan liburua inspiratu zuten bost haurren aitona ere izan zen.
María Gay
Maria Lourdes Pichot i Gironès (edo Pitchot eta Gironès), artistikoki Maria Gay bezala ezaguna (Bartzelona, 1876 ko ekainaren 12a - New York, 1943ko uztailaren 29a), jatorri katalaneko mezzosopranoa izan zen.
Ramón Pichot i Gironès margolariaren arrebak Joan Gay i Planella konpositorea ezagutu zuen Kataluniako Orfeoian, eta harekin ezkondu eta bakarlari gisa aritu zen, María Gay izen artistikoa hartuta. XIX. mendearen amaierako Bartzelonako artista modernisten taldeko kide izan zen senarrarekin, Kataluniako Musika Erakundearen kontzertuetan, Katalunia Berriko abesbatzan eta Bartzelonako Ateneoan kantatuz.