cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Literatura barrokoa
Kontzeptismoa
Alonso de Ledesma (1562-1623) hartzen da genero honetako lehen idazletzat; harenak dira Conceptos espirituales («Kontzeptu espiritualak»), Romancero y el monstruo imaginado («Erromantzeak eta munstro irudikatua»), Epigramas y Hieroglíficos («Epigramak eta Hieroglifoak»). Kontzeptismoak baditu aurrekariak, Erdi Aroan (Cancionero de Palacio, gorteko cancionero edo kantutegia), eta Berpizkundeko poeta handiengan (Garcilaso de la Vega, frai Luis Leongoa, San Joan Gurutzekoa). Geroago, XVI. eta XVII. mendeetako literatura guztira zabaldu zen.
Kontzeptismoa eta kulteranismoa alderaturik, bada xehetasun bitxi bat, alegia, zeinek bere lekua (geografikoa) izan zuela Espainian: Gaztela eta Aragoi kontzeptismoak; Andaluzia kulteranismoak. Alabaina, bi sistema hauek elkarrengana hurbildu ziren, eta baita bat egin ere, Baltasar Gracianen Agudeza y arte de ingenio (1648, «Zorroztasuna eta antzea») obran. Idazlan hori aldi berean da kontzeptismoaren doktrina eta poeta kontzeptisten antologia. Francisco de Quevedorengan (1580-1645), huraxe baita estilo honetako beste irudi handia, isekaren eta txantxaren aldera egiten du kontzeptismoak, satiraren edo umorearen aldera.
Kontzeptismoan edota kulteranismoan oinarrituko ziren geroago espainiar literaturako obra handiak. Hala ere, XX. mendean, honela zioen barrokoaren arerio zen idazle handi batek, Antonio Machadok: «Kulteranismoa eta kontzeptismoa (...) hutsaltasun bat eta beraren bi adierazpen dira».
Kultismoa edo kulteranismoa
Culteranismo da estilo honen jatorrian dagoen gaztelaniazko hitza, XVII. mendearen hasieran sortua, luteranismo hitza eredutzat erabilita. Hobe da agian kulteranismo esapidea erabiltzea; kultismo kontzeptuak, izan ere, hitz jantzia adierazten baitu, usadiozko lege fonetikoak baztertzen dituena. Kulteranismo hitza, gutxiespenezkoa hasieran, Bartolome Jimenez Paton (1569-1640) humanistak erabili omen zuen aurreneko aldiz. Estilo hanpatua adierazten du, puztua, latinaren sintaxia imitatzen duena, hitz arraro, neologismo edo arkaismoez hornitua.
Góngoraz gainera, bigarren mailakoak ere ez ziren idazleek ere landu zuten kulteranismoa: Juan de Tassis y Peralta (Faetonen elezaharra, Nikeako aintza), Pedro Soto de Rojas (Paradisu askorentzako itxia, lorategi gutxirentzako irekiak), Salvador Jacinto Polo de Medina, Gabriel Bocángel... Areago, sarritan landu zuten estilo hau, eta bikain gainera, estilo horren berorren etsai gogorrenek. Espainiako poesia modernoaren joera aberatsenen jatorrian -27ko belaunaldiarenean adibidez- garrantzizko osagaia izan da.
Barrokismoa
Berpizkundeko estiloaren aldaketa gisa definitzen bada barrokoa -hasieran, Berpizkundekoak berak ziren barrokoaren gaiak eta adierazmoldeak, baina gehiegikeriara jo zuten pixkana-pixkana-, barrokismoaz esan daiteke «klasizismoaren orekaren, harmoniaren, argitasun arrazionalaren galera dela» (Emilio Orozco). Helmut Hatzfeldek barrokoaren bihurritze baten moduan interpretatu du, manierismoa «Berpizkunde bihurritua (amaneratua)» den bezala. Zentzu honetan, barrokismoaren adibidetzat aipatzen ditu Giambattista Marino (1569-1625) Italian, Calderon de la Barca (1600-1681) Espainian, eta François Fénelon (1651-1715) Frantzian. Aldi berean, barrokoaren eredutzat hartzen ditu, hurrenez hurren, Torquato Tasso, Miguel de Cervantes eta Jean Racine.
Barrokismo hitzaren balioa, literatura estilo bat eta horri dagokion garaia izendatzen duen neurrian, maiz eztabaidatu da. Izan ere, Espainian Cervantes barrokoaren baitan sailkatzea eztabaidagarria den bezalaxe, era berean izan daiteke eztabaidagarria barrokismoa barrokoaren bihurritze gisa hartzea.
Barrokismoa, azken finean, barrokoaren inguruko joera da, eta kontrasteen bategitea du ezaugarri nagusia, Damaso Alonsok dioen bezala: «Barrokismoa coincidentia oppositorum handi bat da», eta orobat da errealitate desberdinen talka, «izadiaren eta artearen, grinaren eta balaztaren, bultzada nahasiaren eta arauaren, argitasunaren eta iluntasunaren talka». Kritikari horren beraren arabera, badira barrokismoaren adibideak ez bakarrik Calderónengan (bera da barrokoaren «indarkeria eta joritasuna» sistematizatzeko egin zen ahaleginaren ikurra), baita Lope de Vegarengan ere (zeinak estilo horretan parte hartzen baitu «Góngorak baino ugaritasun handiagoz eta are indar handiagoz»), eta orobat Góngorarengan eta Quevedorengan, zeinak estetika molde honen bi aurpegiak osatzen baitituzte: «Barrokismoak, alde batetik errealitatea goresten badu ere, mundu ideal argitsu bat bihurtzen duen arte (Góngorarena), beste alde batetik lurpeko munstro moduko batean murgilarazten du errealitatea (Gongoraren alderdi ilunena, eta areago Quevedorena)».
Ez da harritzekoa Polifemo-n estilo horren sintesi bat ikusi izana. Poema horretan, Europako tradizioko edertasunaren kontzeptuaren aurrez aurre -Petrarcarengandik zetorren kontzeptu hori- ikusmolde berri bat ekarri zuen barrokoak. Góngoraren ikusmolde berrian, tradizio hori «mehatxuzko erauntsi zurrunbilotsu batean dago bildua, Ziklopearen maitasun erraldoiak Galatearen gozotasuna eta grazia biltzen zuen bezala. Bultzada hori nondik datorren ez dakigu: paisaia ilunetan adierazten da, eta harritzen arteko leku mortuetan, Ziklopearen leize-zuloan bezala. Oldar izugarrietan lehertzen da, Polifemoren maitasuna eta gorrotoa bezala. Siziliako emankortasun izugarrian irakiten du, hango gari eta mahasti alorretan. Polifemoren elezaharra, bere munstrokerian eta bere edertasunean, barrokismo trinkotua da, haren erakusgarri ereduzkoa».
Rokokoa
Frantsesezko rocaille hitzetik («harrikozkor» esangura du) dator rokoko hitza. Jatorrian, arkitekturan eta arte plastikoetan harkaitzaren itxura edo imitatzen duen arte lana adierazteko erabili zen; hortik soini zen architecture rocaille esapidea. XIX. mendean hasi zen kontzeptu hau artearen historian erabiltzen, eta geroxeago igaro zen literaturaren historiara, XVIII. mendeko idazle batzuek landu zuten estilo jakin bat izendatzeko. Hauek dira idazle horien lanetan nagusi diren gaiak eta ezaugarri estilistikoak: lasaitasun, bakuntasun eta tolesgabetasunaren iturri izanik izadia, izadiarekiko harremanak dakar zoriona; intimitatea defenditu beharra dago, maila pertsonalean nahiz arte lanetan; izadiko bizimodu naturalak eskaintzen dituen gozamenak balioesten dira; samurtasunez, eztitasunez eta orobat erotismo fin batez adierazten dira adiskidetasuna eta maitasuna. Rokoko joerako idazleengan, gai horiez gainera, estilo preziosista bat sumatzen da, halako dotoretasun azaleko bat, ironiaren zaletasuna, nolabaiteko sentimentalismoa, eta malenkoniazko tonu arina.
Joera hau Frantzian zabaldu zen aurrena, Pierre de Marivauxen (1688-1763) obra dramatikoaren bidez (maurivadage hitzak rokokoaren sentikortasun hau aipatzen du hain zuzen), eta Claude Crebillonen eleberrien bitartez (Sofa, ipuin morala, 1745). Rokokoaren estetikaren alderdi batzuk (ironiaren zaletasuna, sentimentalismoa eta malenkoniazko tonua), sumatzen dira halaber Voltaire, Rousseau eta Prevosten lanetan, hurrenez hurren.
Gobernantza elektroniko
Gobernantza elektronikoa tokiko informazio sareen eta informazio sare globalaren bidez gobernua antolatzeko modu bat da. Gobernua ren informazioaren integrazioan oinarritu ohi da gobernantza elektronikoa. Horretarako, hainbat erlazio sistema ezagutu ohi ditugu: gobernu eta hiritarren arteko harremana, gobernu eta enpresen artean, gobernutik gobernura, gobernutik langileetara.
Gobernu elektronikoaren bidez, gobernuko zerbitzuak herritarren eskura jartzen dira modu eroso, eraginkor eta gardenean.
Motak eta siglak
Gobernantza kontzeptuetan bereiz daitezkeen hiru helburu talde nagusiak: gobernua, herritarrak eta negozioak/interes taldeak dira. Gobernantza eredu hauek ingelesezko sigla misto batzuekin ere ezagutzen dira, esate baterak :
Gobernu eta herritarrak
Herritarrenganako (G2C) gobernantza elektronikoaren helburua, herritarrei IKT zerbitzu ugari eskaintzea da modu eraginkor ekonomikoan eta teknologia erabiliz gobernuaren eta herritarren arteko harremana sendotzea da.
G2C e-gobernantzako hainbat metodo daude. Bi norabideko komunikazioari esker, herritarrek berehala bidali ditzakete administrazio publikoekin berehalako mezuak, eta urruneko boto elektronikoak (boto elektronikoa) eta berehalako iritziak eman ditzakete. Parte-hartze elektronikoaren adibideak dira. Beste adibide batzuk linean edo telefonoz osa daitezkeen zergen eta zerbitzuen ordainketa izan zen. Munduan dauden zerbitzuak, hala nola izenak edo helbideak aldatzea, zerbitzuak edo diru-laguntzak eskatzea edo dauden zerbitzuak transferitzea erosoagoak dira eta ez dira aurrez aurre osatu behar.
Herrialdearen arabera
G2Ca desorekatua dago mundu osoan, mundu guztiak ez baitu Interneterako sarbidea eta informatika trebetasunik. Baina Estatu Batuak, Europar Batasunak eta Asiak garapenean daude sartuta.
==== Estatu Batuak ==== Estatu Batuetako gobernu federalak G2C teknologian esparru zabala du, herritarrei gobernuaren informazioa eta zerbitzurako sarbidea ahalbideratuz. Ongintza gobernuaren web ofiziala da, eta herritarrei prestatu egiten zaie nola aplikatu behar den jakiteko. Estatu Batuetako hainbat instituziok erabili ohi dituzte Gobernantza elektronikoa horietatik, Transportation, Safety Publikoaren Departamentua, Estatu Batuetako Osasun eta Gizarte Zerbitzuen Saila, Estatu Batuetako Hezkuntza Saila etab-ek.
EU
Europako herrialdeen kasuan, "Single Point of Access for Citizens of Europe" (EUSKARAZ Europarako eta Europarako bidaiei laguntzen die) 1999ko ekimen bat da, online gobernu baten aldekoa. Eginbehar nagusiak informazio publikoa ematea, bezeroei oinarrizko zerbitzu publikoetara iristea, online prozedurak sinplifikatzea eta sinadura elektronikoak sustatzea dira.
Estonia
Estoniako erresidentzia programa adibidez, Gobernantza elektronikoaren adibide bat da. 2001. urtean jada estatu honeyan Interneterako sarbidea giza eskubide gisa definitu zen. Gauza da, badutela herramienta bat burokrazia presentzial/fisikorik ez egiteko, hau da, herritar batek lurrak erosiz gero, ez dutela prozesu burokratiko presentzialetan parte hartzen. Europar Batasuneko merkatu digitalean negozioak garatzeko aukera ona da. Lituaniak ere antzeko programa bat abiarazi zuen.
== Gobernu eta enpresak == G2Bren helburua negozioetarako zailtasunak murriztea da, berehalako informazioa ematea eta komunikazio digitala ahalbidetzea e-business (XML) bidez. Gainera, gobernuak dagokion txostenean datuak berrerabili beharko lituzke, transakzio elektronikoko protokolo komertzialetaz baliatuz. Gobernuaren zerbitzuak honako talde hauetan daude kontzentratuta: giza zerbitzuak; zerbitzu judizialak; garraiobideak; lurreko zerbitzuak; finantza-zerbitzuak; eta beste batzuk.
Enpresentzako onurak
Gobernantza elektronikoak kostuak murrizten ditu, eta enpresei gobernuarekin harremanetan jartzeko aukera ematen die, hesiak kenduz. Gobernuaren eta negozioen arteko elkarrekintzak irauten duen denbora murriztu egiten du. Adibidez, ez dago zertan gobernu agentziaren bulegora joan behar, berehala interferentziak egin daitezke sagu baten klik baten bidez. Honek modu adierazgarrian murrizten du transakzio-denbora gobernuarentzat eta negozioentzat.
== Gobernu eta langileak == Online tresna, informazio iturri eta artikuluen arteko harremana da. Langileei nolabait gobernuarekin eta beren enpresen komunikazioarekin duten harremana hobetzen laguntzen die. Langileei formazio modu berriak erabiltzera ahalbideratzen die, teknologia berrien erabilerarekin. Batik bat, dokumentuak gordez eta beste lankide batzuekin online partekatuz.
Gobernu eta gobernuak
Gobernu asko eta asko gutxinaka informazio teknologietan bilakaera bat esperimentatzen ari dira, merkataritza elektroniko eta negozio elektronikoari indarra eman eta gaur egun dagoen eskaerari erantzuna emanez. Honen helburu garrantzitsuenetariko bat, erredundantzia saihestea eta gobernuaren helburuetara iristea da. Prozesu teknologiko hau gizartera gerturatzeko, gizarteari laguntza ekonomiko eta formakuntza bat eman behar zaio. Gobernuen artean, alor honetan abangoardian dagoen herrialdeetako bat Kanada da. Izan ere, komunikazio prozesu eta informazioa gizarteari transmititzeko era berriak egiten hasi baita, batik bat, komunikazio birtual eta komunikazio parte-hartzailea n oinarrituz.
Erresuma Batua
1998ko apirilean sortutako teknologia broadbandan oinarritutako eta 2004ko otsailean eguneratutako sare pribatu birtuala da. Besteak beste, hainbat zerbitzu aurreratu eskaintzen ditu, besteak beste, fitxategi-transferentziak, bilaketa-instalazioak, informazio-zerbitzuak, posta elektronikoko truke-instalazioak (bai sareko kideen artean, bai Internetetik zehar), baita ahots- eta bideo-zerbitzuak ere. Gaur egun, sare gehigarri bat ere garatu dute: Sektore Publikoko Network (PSN) sarea izango dena. Sare hau, administrazio publikoak (Ingalaterrako departamenduak eta agentziak) elkarlanean aritzeko sarea da, informazioa eta zerbitzuak elkarren artean partekatzea erraztuz.
== Erronkak - Nazioarteko jarrera ==
Erronka hauek faktore administratibo, juridiko, instituzional eta teknologikoen ondorio dira.
Dunkerrin
Dunkerrin (Dún Cairin) Irlandako udalerri bat da, Offaly konderrian dagoena.
Harmony (Minnesota)
Harmony Minnesotako hiri bat da. Fillmore konderrian kokatua dago. 2010ean 1,020 biztanle zituen, 2.92 kilometro koadrotan banatuta.
Socond
Socond Errumaniako udalerri bat da, Satu Mare konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Lothey
Lothey (bretainieraz Lotei) Bretainiako Finistère departamenduko udalerria da.
Karl Krolow
Karl Krolow (Hannover, 1915eko martxoaren 11 - Darmstadt, 1999ko ekainaren 21a) alemaniar idazlea izan zen.
Biografia
Filologia, filosofia, historia eta arteko ikasketak egin zituen, Göttingenen eta Bratislavan. 1943an hasi zen bere lanak argitaratzen, poesiak, itzulpenak, kritikak eta saiakerak. Bere lehenengo poemetan nabaria da O. Loerke eta W. Lehmannen izadiaren lirikaren eragina. Barne-emigrazioaren egile gisa, alde batera utzi zituen gai historikoak, politikoak eta sozialak, eta izadiaz bakarrik idatzi zuen, gizakiaren existentziaren gauza soilenen adierazpen gisa. Egungo errealitatearen lehenengo aipamena Heimsuchung (1948, Miaketa) poema-bilduman egin zuen, baina gerrari eta hondamendiari buruzko erreferentziak halako distantzia batez markatuta daude, gerra ondoko Alemaniaren zoritxarra gizakiaren existentziaren oinarrizko egoera bihurtzen duen distantziaz. 50eko hamarraldiko testuek, berriz, literaturaren beste ideia bat aurkezten dute, gerren eraginpetik askea, eta irudimenez betea: Die Zeichen der Welt (1952, Munduaren zeinuak); Wind und Zeit (1954, Haizea eta denbora); Tage und Nächte (1956, Egunak eta gauak); Fremde Körper (1959, Gorputz arrotzak). Hurrengo hamarraldian modernotasunaren klasikotzat hartua izan zen Krolow, eta bera izan zen, Enzensbergerrekin batera, Alemaniako gerra ondoko literaturaren krisiaren diagnosiaren egilea. Horren aurrean, Krolowk literatura lakonikoa idatzi zuen, soila formetan -Alltägliche Gedichte (1968, Eguneroko poemak)-, eta bide berriak jorratu zituen, hala nola poesia erotikoa -Bürgerliche Gedichte (1970, Poema burgesak)-, edo historia eta prosa -Das andere Leben (1979, Beste bizitza)-. Alemaniako Hizkuntza eta Literaturako Akademiako lehendakari izendatu zuten 1972an.
Austria
Austria (Österreich, ahoskatua), ofizialki Austriako Errepublika (Republik Österreich) Erdialdeko Europako estatu itsasgabea da. Iparraldean Alemania eta Txekiarekin du muga, ekialdean Eslovakia eta Hungariarekin, hegoaldean Eslovenia eta Italiarekin eta mendebaldean Suitza eta Liechtensteinekin. 83.879 kilometro koadroko eremua du eta 8,7 milioi biztanle. Oso herrialde menditsua da, Alpeek azaleraren % 62 hartzen baitute. 1995etik Europar Batasuneko kidea da eta 1999tik, Eurogunekoa. Hiriburua Viena da.
Austria-Hungariako Inperioaren botere zentrua izan zen, baina Lehen Mundu Gerrako porrotaren ostean, Austria errepublika federal bilakatu zen. Bederatzi estatuk osatzen dute: Burgenland, Karintia, Austria Beherea, Austria Garaia, Salzburg, Estiria, Tirol, Vorarlberg eta Viena. Munduko herrialde aberatsenetako bat da, 41.700 dolarreko per capita errentarekin (2011ko zenbatespena). Alemana hizkuntza ofizials da, baina zenbait eskualdetan kroaziera k, esloveniera k eta hungarierak ere dute estatus hori.
Piprites griseiceps
Piprites griseiceps Piprites generoko animalia da. Hegaztien barruko Tyrannidae familian sailkatua dago.
Austria
Erliebea
Mendirik garaienak Alpeetan daude. Handienak hauek dira:
Hidrografia
Danubio da Austriako ibai nagusia. Iturburua Alemanian du eta Austrian Passautik barrena sartzen da; gero, Linz eta Vienatik igaro, eta Eslovakian barneratzen da. Danubioren austriar ibai-adar nagusiak ditugu Inn, Innsbrucketik pasatzen dena, eta Salzach, Salzburgo bainatzen duena. Herrialdeko aintzirarik handiena Bodensee edo Kostantzako aintzira da, Alemania eta Suitzarekin muga egiten duena.
Notomys
Notomys Muridae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.
Austria
Historiaurretik Erdi Aroa arte
Historiaurretik bertatik ezagutzen dira biztanleak Austrian. Goi Brontze Aroan eta Burdin Aro goiztiarrean Hallstatt kultura garatu zen. Erromatarrek Norika zeltiar erreinua menderatu zuten. Bertan, Raetia, Noricum eta Pannonia probintziak eratu zituzten bertan, eta garrantzi handiko hiriak sortu: Vindobona (Viena), Lentia (Linz) eta Claudia (Klagenfurt). Danubio ibaia merkatari bide garrantzitsua bihurtu zen. III. eta VI. mendeen artean inbasio berriak izan ziren Danubioren hegoaldeko lurraldean: bandaloak, godoak, hunoak, alamanak. VII. mendean avaroen inperioaren mende geratu zen. 788an, frankoen errege Carolus Handiak lurraldea menpean hartu eta Ekialdeko Marka (Marchia Orientalis edo Ostmark) eratu zuen.
1156. urtean, Henrike II.a Babenbergekoak marka dukerri bihurtzea lortu zuen Frederiko I.a enperadorearengandik, Privilegium Minus-aren bitartez; Viena bihurtu zen hiriburu. 1192an, Babenbergtarrek Estiriako dukerriaz (Steiermark) ere jabetu ziren. 1253tik aurrera, Bohemiako Otakar II.ak agindu zuen. 1278ko Dürnkruteko porrotaren ostean, Habsburgo dinastia alemaniarrak boterea hartu eta agintean jarraitu zuen Lehen Mundu Gerra arte.
Habsburgotarren Aroa
XIV. eta XV. mendeetan zehar, Habsburgotarrek mendean hartu zituzten Austriako Dukerriaren inguruko eskualdeak. Hori zela eta, 1438an Alberto II.a Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore hautatu zuten. Koroatua izan baino lehen hil zen arren, handik aurrera Inperio Santuko enperadoreak Habsburgo etxekoak izan ziren, salbuespen bakar batekin.
Habsburgotarrek, konkistaz ez ezik, oinordetzaz ere lortu zituzten lurraldeak. Maximiliano I.a Habsburgokoak, 1477an Borgoinako Dukerriko oinordekoarekin ezkondu eta gero, Herbehereak bereganatu zituen. Maximilianoren seme Filipe Ederra, berriz, Joana Gaztelakoarekin ezkondu zen, alegia, Gaztela eta Aragoiko oinordekoarekin. Beraz, Filipe eta Joanaren seme Karlosek, Habsburgotarren lurraldeak, Borgoina, Gaztela eta Aragoi oinordetzeaz gain, Italiako zati bat, Afrikako lurraldeak eta Amerikako lurrak ere jaso zituen. Karlosek 1555-56an abdikatu zuen. Espainia eta Herbehereak Filipe II.a semeari utzi zizkion eta Austria Fernando I.a anaiari.
Fernando I.a Habsburgokoa Ana Jagellonekin, Bohemiako eta Hungariako erregearen alabarekin, ezkondu zen. 1526ko Mohácseko guduan Luis II.a Hungariakoa hil ostean, Fernando eta Anak bi erresuma horiek jarauntsi zituzten. Hala ere, 1533ko Konstantinoplako Itunak hiru zatitan banatu zituen Hungariako Erresumako lurrak: iparraldea eta mendebaldea Habsburgotarrentzat, erdialdea Otomandar Inperioarentzat eta Transilvania Joan Zapolya eta haren oinordekoentzat. Fernando II.a, Bohemiako erregea 1617tik eta Hungariakoa 1618tik, kontrarreforma bultzatzen eta katolizismoa inposatzen saiatu zen. Baina Bohemiako protestanteek Fernando kargutik kendu zuten eta, haren ordez, Frederiko V.a aukeratu zuten errege. Gertaera horrek piztu zuen Hogeita Hamar Urteko Gerra.
Austria Europako boterea
Leopoldo I.aren erreinaldian (1657–1705) Austriak Otomandar Inperioaren eta Frantziaren aurkako gatazkak izan zituen. 1683an Viena setiatu zuten arren, otomandarrak garaituak izan ziren, eta 1699ko Karlowitzeko Itunaren ondorioz, ia Hungaria osoa Austriaren menpean gelditu zen. Frantziaren aurka borrokatu zen Bederatzi Urteko Gerran eta Espainiako Ondorengotza Gerran.
1792an, Frantziako Iraultza zela medio, Austria eta Frantziaren arteko gerra hasi zen, 1797 arte iraun zuena. Napoleonen garaipenak Germaniako Erromatar Inperio Santuaren desagerpena ekarri zuen (1806). Baina Habsburgotarrek Austriar Inperioa eratu zuten (1804). 1814an, Austriak Errusiak eta Prusiak Frantzia menperatzea lortu zuten. 1815eko Vienako Batzarrean, garaileek adostu zuten Europako egoera berria. Batzarrean, besteak beste, Germaniar Konfederazioa eratzea erabaki zen, Austria buru zela baina Prusiaren laguntzarekin. 1848ko iraultzak alemaniar biztanleriaren arazo sozial, politiko eta nazionalak azpimarratu zituen. Lurraldetasun auzia nahiko korapilatsua zen: batzuk Alemania Handia (Großdeutschland) sortzearen aldekoak ziren, alemanez mintzatzen zen Austriako lurraldeekin batera, eta beste batzuk Alemania Txikia (Kleindeutschland) sortzearen aldekoak. Austriak bere izaera ez galtzeko agertu zuen jarrera tinkoak Kleindeutschland-en garaipena ekarri zuen.
1864an, Austria eta Prusiak Schleswig eta Holstein dukerriak defendatu zituzten Danimarkaren aurka. Garaipenaren ondoren, bi aliatuek ezin izan zuten adostu dukerrien administrazio berria. Hain zen gogorra auzia, non Austriak, Alemaniako estatu batzuekin batera, Prusiaren aurkako gerra egin baitzuen, 1866ko Austria-Prusia Gerra hain zuzen ere. Sadowako gudua galdu ondoren, Austriak utzi behar izan zituen Alemania eta Italia, eta Germaniar Konfederazioa desagertu zen (Pragako bakea).
Hungariar nazionalismoa baretzeko asmoz, Frantzisko Josef I.a Austriakoak Austria-Hungariako Inperioa eratu zuen: 1867ko Austriar-Hungariar konpromisoaren arabera, boterea bitan banatu zen, Austriako Inperioa eta Hungariako Erresuma, biak Frantzisko Josef I.aren agindupean, baina lurraldean bizi ziren gutxiengoek (poloniarrek, ukraniarrek, txekiarrek, eslovakiarrek, esloveniarrek, serbiarrek, kroaziarrek, italiarrek eta errumaniarrek) inperioren oinarriak azpijan zituzten.
Lehen Mundu Gerra
1914ko ekainaren 28an, Gavrilo Principek (Esku Beltza serbiar taldeko kidea) Franz Ferdinand artxidukea hil zuen Sarajevon. Gertaera hau Lehen Mundu Gerraren lehergaia izan zen. Gudak anabasa politikoa eta hondamena ekarri zizkien Erdialdeko Potentziei (Austria-Hungaria, Bulgariako Erresuma, Alemania eta Turkia) eta Austria-Hungariako Inperioaren bukaera eragin zuen.
1919ko irailean garaileek eta Austriak sinatutako Saint-Germaingo Itunak Habsburgotar monarkiaren amaiera ekarri zuen. Hungariaren burujabetasuna onartu zen, Txekoslovakia, eta Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma (aurrerago Jugoslaviako Erresuma deitua) sortu ziren eta beste lurralde batzuk Polonia eta Italiako Erresumari eman zitzaizkien. Austria errepublika bilakatu zen (Austriako Lehenengo Errepublika) baina inperioko eskualde aleman-hiztun batzuk (Hego Tirol, Sudeteak) kanpo geratu ziren. Horrez gain, Alemaniarekin bat egitea debekatu zitzaion. 1920an konstituzio berria indarrean jarri zen.
Gerraren ostean, Austriako egoera oso larria zen. Hondamen ekonomikoa buka zedin, 1922an nazioarteko mailegua lortu zuen, Nazioen Ligak gainbegiraturik. Finantzak egonkortu ziren arren, artean ere langabeziak oso handia zen. 1929tik aurrera, Depresio Handiak gogor astindu zuen herrialdea.
Austrofaxismoa eta Hirugarren Reicha
Arazo ekonomikoez gain, 1920ko hamarkadan alderdi nagusien armada paramilitarren arteko gerra zibil isila izan zen. Sozial Kristauen laguntza zuen Heimwehr talde erreakzionarioaren eta Sozial Demokraten aldeko Republikanischer Schutzbunden artean liskar ugari gertatu zen.
Austriako Lehenengo Errepublikak 1933 arte iraun zuen. Urte hartan, Engelbert Dollfuss kantzelerrak parlamentua desegin eta Italiako faxismoaren pareko erregimen autokratikoa (austrofaxismoa) ezarri zuen. Ordurako (1933ko udaberria) Alemanian Hitler zegoen agintean, eta naziek Alemania eta Austria batzearen aldeko propaganda egiten zuten. Hori eragozteko Dollfussek Hungaria eta Italiaren laguntza bilatu zuen. Sozial Demokratak jazarriak izan ziren eta 1934ko otsailean armak hartu zituzten. Lau egun iraun zuten borroketan Heimwehr taldea eta Dollfuss garaile irten ziren. Urte berean, alderdi politiko guztiak, Dollfussen Fronte Patriotikoa izan ezik, legez kanpo geratu ziren eta maiatzeko konstituzio berriak kantzelerraren boterea indartu zuen, baina 1934ko uztailaren 25ean nazi talde batek Engelbert Dollfuss hil zuen.
Dollfussen ondorengo Kurt Schuschnigg herrialdearen independentziari eusten saiatu zen, baina 1936an Mussolinik Hitlerrekin elkar hartu zuenetik, Austria erabat bakarturik geratu zen. 1938ko martxoaren 12an, Alemaniako armada Austrian sartu zen eta biharamunean Hitlerrek herrialdearen Anschluss edo anexioa aldarrikatu zuen.
Alemania naziak arras beretu zuen Austria eta Ostmark izena eman zion (Alpen-Donau-Reichsgaue 1942tik aurrera). Kristal hautsien gaueko gertakariek erakutsi zuten bezala, antisemitismoa oso bortitza zen Austrian. Juduen erdiek (100.000 inguru) Bigarren Mundu Gerra hasi baino lehenago ihes egin zuten herrialdetik. Gerra amaitzerako, 65.000 judu austriar baino gehiago hilak izan ziren, haietako asko sarraski-esparruetan, ijito, aurkari politiko eta ahalmen urriko pertsona askorekin batera. Ehunka mila austriar Wehrmachten borrokatu ziren, eta ez gutxi SSetan. Borroketan 250.000 inguru hil ziren, eta beste asko preso eraman zituzten. Nazien aurkako erresistentzia, bai ezkerrekoa (sozialistak eta komunistak), bai kontserbadorea (sozial kristauak eta monarkikoak) haintzat hartzekoa izan zen. Hamarka mila pertsona motibo politikoengatik atxilotu zituzten, eta asko sarraski-esparru edo espetxeetan hil ziren.
Aliatuen okupazioa
1945eko apirilean, Hirugarren Reicha bukatzear zegoela, Karl Rennerek behin-behineko gobernua osatu zuen Vienan, Sozial Demokrata, Sozial Kristau eta komunisten parte hartzeaz eta Sobietar Batasunaren isilbidezko onarpenaz. Aliatuek 1945eko maiatzaren 9an okupatu zuten herrialdea eta uztailean lau okupazio eremutan banatu zuten, Sobiet Batasuna, AEB, Frantzia eta Britainia Handiak administraturik. Viena ere, Berlin bezala, lau zatitan banandu zuten. 1945eko azaroko hauteskundeetan, Karl Renner aukeratu zuten bigarren errepublikako presidente. Gerraren ondoren, ekonomia lur jota zegoen, baina 1948tik aurrera Marshall Planak suspertzen lagundu zuen.
Pseudomancopsetta andriashevi
Pseudomancopsetta andriashevi Pseudomancopsetta generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Achiropsettidae familian.
Austria
Aliatuen okupazioa
1955eko maiatzaren 15ean Austriak lau indar okupatzaileekin sinatu zuen itunaren ondorioz, independentzia osoa berreskuratu zuen. Urte bereko urriaren 26an, parlamentuak Austriaren «betirako neutraltasuna» onartu zuen. Neutraltasun horrek gaurdaino jarraitzen du.
Gerraondoa
1971-1983 bitartean sozialistak egon ziren gobernuan, eta Austria berdintasunaren eredu bihurtzen saiatu ziren. Baina 1983an, legebiltzarrean zuten gehiengo absolutua galdu zutenean, koalizio bat osatu zuten liberalekin. Koalizio hori, ordea, hautsi egin zen liberalek eskuinerantz egin zutenean. Austriarrak gobernuaren eta sozialisten kontra azaldu ziren administrazio arazoak, sektore publikoan izan ziren langileen kaleratzeak eta pribatizazioak zirela-eta.
1986ko lehendakaritzarako hauteskundeak Alderdi Popularreko Kurt Waldheimek irabazi zituen, nahiz eta kontrako jarrerak sortu ziren Bigarren Mundu Gerran alemaniar gudarostean egin zituen lanengatik. Legebiltzarrerako hauteskundeen ondoren, Fred Sinowatz kantzelerrak dimititu eta Franz Vranitzky sozialistak hartu zuen kargua, eta koalizio bat osatu zuen Alderdi Popularrarekin. Gobernuak aurre egin behar izan zien sektore publikoaren pribatizazioei, aurrekontuen defizitari eta Waldheimen hautaketa zela-eta nazioartean sortu zen kezkari. Koalizioak aurrera jarraitu zuen 1990eko hauteskundeen ondoren (Alderdi Popularrak 17 eserleku galdu zituen). Hala ere, 1992an Thomas Klestil Alderdi Popularreko hautagaia hautatu zuten lehendakari.
1994an austriarrek erreferendum baten bidez erabaki zuten Europar Batasunean sartzea, baina neutraltasuna gordez. Dena dela, alderdi nagusiek iritzi kontrajarriak dituzte neutraltasun militarrari buruz: SPÖk egungo sistema atxiki nahi du, baina ÖVPk nahiago luke Austriak Europako seguritate politikan parte hartzea, eta baita NATOren barruan egotea ere. Konstituzioa aldatzeko bi hereneko gehiengoa beharrezkoa denez, «betirako neutraltasunak» irautea espero da.
Azken urteak
2000ko otsaileko hauteskundeetan, Alderdi Popularrak eta Askatasunaren Alderdiak (FPÖ) gobernuko koalizioa osatu zuten. Europar Batasuneko hamalau kideek (baina ez Europar Batasunak berak) koalizioa gaitzetsi zuten, FPÖren jarrera xenofobo eta eurofokoak zirela-eta. Baina Alderdi Popularrak atxiki zuen koalizioa 2003ko otsaileko hauteskundeetan. 2006ko urriko hauteskundeetan, Alderdi Sozialdemakratak (SPÖ) lortu zuen garaipena, baina ez zen nahikoa izan bakarrik gobernatzeko. Beraz, 2007ko urtarrilean bi alderdi nagusiek koalizio handia osatu zuten, Alfred Gusenbauer kantzeler federala zela.
Politika
Austria errepublika federal demokratikoa da. Bere lege nagusia 1920ko konstituzioa da, nahiz eta geroago aldatua izan den. Estatu burua Presidente Federala (Bundespräsident) da, sei urteko eperako herri-boto zuzenaz hautatua. Gobernuburua Kantzelari Federala (Bundeskanzler) da, ministro kontseiluaren burua eta erantzulea Parlamentuaren aurrean.
Botere legegilea bi ganberatan banatuta dago: Goi Ganbera edo Bundesrat (64 kide) eta Behe Ganbera edo Nationalrat (183 kide). Behe Ganbera organo legegile erabakitzailea da eta kideak lau urterako hautatzen dituzte. Kontseilu Federal edo Goi Ganberako kideak, aldiz, estatu bakoitzeko parlamentuak hautatzen ditu, eta berritu egiten dira eskualdeko legebiltzarra aldatzen denean. Hori dela eta, alderdi bakoitzaren pisua aldatuz joaten da, eskualde hauteskundeetako emaitzen arabera. Kontseilu Federalak betoa jar diezaieke Kontseilu Nazionalaren erabakiei. Beti ere, azken erabakia Kontseilu Nazionalaren esku dago, Beharrungsbeschluss edo «boto iraunkorra»-ren bitartez.
Biztanleria
2016ko uztailean Austriak 8.741.753 biztanle zituen, hau da, 104 biztanle kilometro koadroko. Hiriburua da hiririk jendetsuena; herrialdeko biztanleen laurdena inguru bizi dira bertan, hango bizi mailak eta kultura eskaintzak erakarrita. Gainerako hiri nagusiak ez dira hain handiak. Biztanleriaren hazkunde begetatiboa txikia da (‰ 0,51 2016an), baina etorkin franko hartzen du (5,2 immigrante 1.000 biztanleko 2016an). Bizi itxaropena 81,5 urtekoa da; 78,9 urtekoa gizonezkoentzat eta 84,3 urtekoa emakumezkoentzat (2016ko zenbatespena).
Banaketa etnikoa
2012ko datuen arabera, biztanleen % 81,1 austriarrak dira; % 2,7, alemaniarrak; % 2,2, serbiarrak; % 2,2, turkiarrak; eta % 11,5, beste herrialde batzuetakoak.
Hizkuntzak
Austriako biztanle gehienek alemana erabiltzen dute, eta hori da hizkuntza ofiziala herrialde osoan. Hala ere, austriar hiritartasuna duten sei gizatalde txikik (1976. urteaz geroztik, kroaziarrek, hungariarrek, txekiarrek, esloveniarrek, eslovakiarrek, eta 1994tik aurrera, ijitoek), talde etnikoa-ren estatusa lortu zuten eta hainbat hizkuntza eskubide aitortu zitzaizkien. Kroaziera hizkuntza ofiziala da Burgenlanden; esloveniera, hegoaldeko Karintian; eta hungariera, Burgenlanden.
Ekonomia
Lehen Mundu Gerraren ondoren, industria eskualderik gabe geratu zen Austria. 1929ko krisiak, Alemaniari batu izanak eta Bigarren Mundu Gerrak areagotu baizik ez zuten egin egoera latz hori. Azken gerraren ondoren, oreka ekonomiko berria lortu zuten, Marshall Planatik abiatuta. Gaur egun, biztanleko barne produktu gordina munduko garaienetakoa da (47.300 dolarrekoa 2015ean, munduko 27.a ). Inbertsioei eman zaien garrantziari esker (barne produktu gordinaren % 20-25), lortu da emaitza hori. 1946. urteaz geroztik, ekonomia jarduera nagusiak nazionalizatu egin ziren (petrolioa, merkataritza banku handienak, ibai eta aire garraio nagusiak, burdinbiderako gaien fabrikak, gas naturalaren ekoizpena, elektrizitatea, besteak beste), baina azken urteetan pribatizazioa bultzatu da. Austria eredutzat har daiteke ekonomia dinamikoa eta askotarikoa gauzatzen jakin duen estatu menditsua den aldetik.
Nekazaritza, abeltzaintza eta basozaintza
Nekazaritzak eta basozaintzak barne produktu gordinari egiten dioten ekarpena txikia bada ere (2015ean, %1,3 ), oso sektore garatua da. Nekazari asko jarduera batean baino gehiagotan aritzen dira, mendialdean batez ere; inguru horietan turismoa, eskulangintza eta industria jarduera osagarriak baitira. Austriaren orografia egokia ez bada ere nekazaritzarako, produkzioa askotarikoa izatea lortu da: garia, garagarra, oloa, artoa, azukre erremolatxa. Mahastiak eta fruitu arbolak ordokietan landatzen dira. Belardi eta larreak ugari dira (eremuaren %28). Behi aziendak garrantzi handia du: Austria esne, gazta eta gurin ekoizle handia da. Fruituak, barazkiak eta, batez ere, olioak, ordea, inportatu egin behar dira.
Industria
Biztanle aktiboen % 25,3 industrian ari da lanean (2015 ). Bertako lehengaietan eta energian oinarritzen da industria (burdina, kobrea, beruna, grafitoa; kaolina, talkoa eta magnesita). 1990. urtea arte Austriako industriak gorakada izugarria izan zuen: bertako baliabideak ekoizteko malgutasuna izan da gorakada horren arrazoi nagusia. Horrezaz gainera, esku lanaren maila hartu behar da kontuan. Hala, enpresa txikiez eta erdi mailakoez osatutako industria sare bat eratu da. Bestalde, Austriak emaitza ezin hobeak izan ditu ingeniaritzaren alorrean. Industria sektore nagusia eraikuntza metalikoek, mekanikoek eta elektrikoek osatua da; horren atzetik daude janari industria, kimika, ehungintza, beirak eta portzelana. Austrian debekatuta dago energia nuklearra ekoiztea (1978ko erreferenduma), eta energia balantza defizitarioa da, nahiz eta ahalegin handiak egin diren hidroelektrizitatearen alde: 1.300 zentral hidraulikok energia elektrikoaren % 56 sortzen dute (2014 ).
Skrchov
Skrchov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 111 biztanle ditu eta 2,11 kilometro koadroko azalera. Blanskoko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1364 urtean egin zen.
Mahalon
Mahalon (bretainieraz Mahalon) Bretainiako Finistère departamenduko udalerria da.
Rhinella fissipes
Rhinella fissipes Rhinella generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Maintenon
Maintenon Frantziako udalerria da, Eure eta Loir departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Maintenon udalerrian erroldatutako biztanleak 4.441 ziren. Familiak 1.808 ziren, horien artean 543 pertsona bakarrekoak ziren (246 bakarrik bizi ziren gizonak eta 297 bakarrik bizi ziren emakumeak), 575 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 555 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 135 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.856 ziren, horien artean 2.151 aktiboak ziren eta 705 inaktiboak ziren. 2.151 pertsona aktiboetatik 1.960 lanean zeuden (1.038 gizon eta 922 emakume) eta 191 langabezian zeuden (97 gizon eta 94 emakume). 705 pertsona inaktiboetatik 308 erretiraturik zeuden, 230 ikasten zeuden eta 167 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Maintenon udalerrian 1.876 unitate fiskal zeuden, 4.488,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.474 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 233 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 janari enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 46 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 19 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 7 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 11 finantziazio enpresak ziren, 18 higiezinen enpresak ziren, 27 zerbitzu enpresak ziren, 38 administrazio publikoko enpresak ziren eta 27 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 77 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 posta bulegoa, 5 banku bulegoak, 2 funerariak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 2 autoeskolak, 6 igeltseroak, 4 margolariak, 2 zurginak, 4 iturginak, 2 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 11 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 13 jatetxeak, 10 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 22 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 3 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 3 harategiak, 1 liburu denda zen, 3 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 1 altzari denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arfi
Biztanleria
2007an Arphy udalerrian erroldatutako biztanleak 157 ziren. Familiak 83 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 30 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 167 etxebizitza zeuden, 84 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 82 bigarren erresidentzia ziren. 154 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 84 etxebizitza nagusietatik 64 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 14 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 2 iturginak.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Durrow (Offaly konderria)
Durrow (An Darú) Irlandako udalerri bat da, Offaly konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 118 biztanle zituen.
Hegoaldeko eskualdea (Libano)
Hegoaldea (الجنوب, Al Janobiyah) Libanoko eskualdetako bat da.
Biztanleriaren %8a kristaua, %80a xiita eta %10a sunita da.
Pilar Sansinenea
Pilar Sansinenea Goñi (Donostia, 1905eko azaroaren 21a - 1997ko abuztuaren 28a) maistra, Emakume Abertzale Batzaren kidea eta espeleologoa izan zen.
Biografia
Donostian jaio zen, 1905eko azaroaren 21an. Baina umezurtz gelditu zenean, Tolosara joan zen osaba-izeben etxera bizitzera: Doroteo Ziaurritz sendagilea eta politikaria zuen osaba. Hantxe sortu zen Pilarren abertzaletasuna eta euskaltzaletasuna.
Gerra zibila sortu ondoren frankistak Tolosa hartu zutenean, Hondarribira joan zen, Ipar Euskal Herrira ihes eginez. Eresoinka euskal dantza eta abesbatzan, kontralto bezala parte hartu zuen. Bere senarra Jesus Elosegirekin Europan barrena ibili zen, Eresoinka koroan.
1940. hamarkadan, Aranzadi Zientzia Elkartea abiatu zuten zientziazaleetako bat izan zen, eta senarrarekin batera elkartearen bizitzan partehartze handia izan zuen.
Beste ikerle batzuekin batera, idatzi zuen Contribución al estudio del dialecto roncalés, 1953an Real Sociedad Bascongada de Amigos del Pais edo Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen boletinean argitaratu zena.
Jose Miguel Barandiaranen laguna, bera eta senarra izan ziren Gerra Zibilaren ostean hura Hego Euskal Herrira bueltatu ahal izateko gestioetan gehien aritu zirenetakoak.
Espeleologia
Sansinenea kobazuloen ikerketan aritutako lehen emakumeetako bat izan zen. Lehen kontaktua 1944ean izan zuen, Kataluniatik etorritako espeleologo batzuei (Ramon Margalef eta Francesc Español) Aralarreko zenbait kobazulotara lagunduz. Kanpaina honek jarraipena izan zuen, eta katalanek animatuta (gehienak irakasleak eta Centro Excursionista de Catalunya-ko kideak), bultzatu zuten Sansineneak eta bere lagunek Natura Zientzia zale guztiak biltzeko erakunde bat: Aranzadi Zientzia Elkartea. 1949an Troskaetako aintzira gainditu zuen espedizioan parte hartu zuen. 1950etan “Primer Congreso Internacional de Estudios Pirenaicos” ospatu zen Donostian, eta bera euskal ordezkarietako bat izan zen. Urte berean, bere lagunekin batera Aizpitarteko kobazuloetan laginketa bioespeleologikoan arituko zen. 1951ean Gesaltzako Lizuna (Oñati) esploratu zeneko operazio handian parte hartu zuen, antolakuntzan eta puntako taldearekin komunikazioan.
Piprites chloris
Piprites chloris Piprites generoko animalia da. Hegaztien barruko Tyrannidae familian sailkatua dago.
Acipenser baerii
Acipenser baerii Acipenser generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Acipenseridae familian.
Massouda Kohistani
Massouda Kohistani (Afganistan, 1982) abokatu eta aholkularia.
Biografia
1988an, 17 urteko nerabea zelarik Pakistanera ihes egin zuen talibanetatik, bertan sei urte zegon ziren, alfonbrak josten, inglesa ikasi zuen ere. Afganistanera itzuli eta aholkulari gisa lan egin zuen zenbait GKErentzat, batez ere emakumeen eskubideen alde egindako jardueragatik pertsonaia publiko eta ezaguna zen herrialdean eta bere lana Afgan Woman Network bezalako elkarteen babesa izan du. Ashraf Ghani presidenteak talibanekin duen aliantza salatu du. 2021eko abuztuaren 20an kaletik erasotu eta mehatxatu zuten, hurrengo egunean, abuztuaren 21ean Afganistanetik alde egin zuen, talibanetatik ihesi, eta Espainian dago errefuxiatu. Ciudadanos alderdiak bidio bat egin du emakumearen erreibindikazioak zabaltzeko.
Santău
Santău Errumaniako udalerri bat da, Satu Mare konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Urano (mitologia)
Mitologia klasikoan, Urano (Οὐρανός, Ouranos, "zerua"; Uranus itzulia) zeruaren jatorrizko jainkoa da. Greziar mitologian, Gea, Ama Lurraren seme eta senar bezala pertsonifikatua zen. Biak izan ziren greziar jainko gehienen arbasoak, baina zuzenean Uranori eginiko gurtza bakar bat bera ere ez zen mantendu garai klasikoa arte, eta jainko hau ez da agertzen antzinako zeramika greziarreko ohiko gaien artean. Hala ere, Lurra, Zerua eta Estigia, deitze solemne batean elkar zitezkeen epika homerotarrean.
Greziar gehienek, Urano jatorrizko jainkotzat (protogenos) hartzen zuten, eta ez zizkioten gurasorik ematen. Filosofoen eraginpean, Zizeronek De natura deorum lanean, Eter eta Hemera antzinako jainkoen ondorengoa zela diote, Airearena eta Egunarena, alegia. Ereserki orfikoen arabera, Urano, gauaren jainkosa Nixen semea zen. Erromatar mitologian, bere baliokidea, Caelus da (caelum hitzetik, latinez "zerua" esan nahi duena).
Sorkuntza mitoa
Sorkuntza mito olinpiarrean, Hesiodok bere Teogonian kontatzen duen bezala. Urano gauero joaten zen lurra estaltzera eta Gearekin elkartzera, baina izan zituen seme-alabak gorrotatzen zituen. Hesiodok, sei titanak eta sei titanideak, Hekatonkiroak, ehun beso eta berrogeita hamar buruko erraldoiak zirenak, eta Ziklopeak, begi bakardun erraldoiak aipatzen ditu. Uranok, Gearen seme-alabarik gazteenak Tartaroan giltzaperatu zituen, sakontasunen eta iluntasunaren mundua. Baina Geak maite zituen, eta, ondorioz, sukarrizko igitai bat egin eta bere seme-alaba titanei laguntza eskatu zien Uranotaz mendekatzeko. Soilik Kronosek, titanen artean gazteena zenak, bete zuen bere eginbeharra: bere aita segada batean harrapatu zuen eta igitaiarekin zikiratu zuen, horren ondoren sexu organoak jaurtiz. Mitoak dioenez, honen bidez, Zipre uhartea sortu zen.
Hauen odolak (edo haziak, bertsioen arabera) Lurra zipriztindu zuenean, Erraldoiak sortu ziren (beranduago, jainkoek Heraklesen laguntzarekin suntsituak), Eriniak (Furia mendekatzaileak), Meliadeak (lizarretako ninfak), eta, egile batzuen arabera, baita Telkinak ere. Kronosek, itsasora bota zuen igitaia (Korfu uhartea sortu zuena, beste bertsio batzuek, odoldutako igitaia lurperatua izan zela eta hortik, uharte horretan bizi zen feaziarren tribu mitikoa sortu zela kontatzen duten bitartean), eta Uranoren sexu organoak, Afrodita jainkosa sortu zen bits bat eratu zutena. Urano tronutik kendu ondoren, Kronosek Tartaroan giltzaperatu zuen Ziklope eta Hekatonkiroekin batera, hauen beldur ere bazelarik.
Urruneko jatorriko antzinako mito hauek, heleniarren gurtzetan ez ziren islatzen. Uranoren funtzioa, iragandako garai bateko garaitutako jainkoarena da, benetako denbora hasi aurreko garai batekoa. Bere zikiratzearen ondoren, Zerua ez zen berriz Lurra estaltzera joan, baizik eta bere tokia hartu zuela eta "jatorrizko gurasoak euren amaierara iritsi ziren". Urano, ia ez zen giza itxurakotzat ere hartzen, zikiratzearen mitoko sexu-organoez aparte. Soilik zerua zen, antzinakoek, brontzezko ganga arkutu edo sabai bat bezala hartzen zutenak, finko eutsia (edo ardatz baten biratua) Atlas titanak. Homerotar olerkietan, ouranos, batzuetan, Olinpoarentzako alternatiba bat da jainkoen egoitza kolektibo bezala; gertakari jakin bat, Iliadaren I. liburuaren amaieran izango litzateke, Tetis itsasotik sortzen denean Zeusekin honako hau erregutzeko: "itsasoko olatuen artetik irtenez, goizean goiz igo zen zeru handira eta Olinpora, eta Kronion luzebegiralea, aparte eseria ikusi zuen". "Olympus, ia beti, egoitza horrentzat erabiltzen da, baina ouranosek, sarri, gure gainean dagoen zeru naturalari erreferentzia egiten dio, jainkoak han bizi izateari erreferentziarik egin gabe", adierazi zuen William Salek, jainkoen lehen egoitza, benetako Olinpo mendia izan zela ondorioztatuz, nondik, Homeroren garaiko tradizioak zerura, ouranosera eraman zituen. VI. menderako, Afrodita Urania (zerutiarra) bat Afrodita Pandemosengandik (jende guztiarena) bereizia zenean, ouranosek, soilik zeru esfera bera esan nahi zuen.
Interpretazioa
Astrologian, Uranok, norbanakoaren erabakitze ahalmena eta independentzia izpiritua irudikatzen ditu.