cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lateralitate
Etimologia
Duela denbora asko ezkerti izatea sinbolo txartzat hartu da. Hau biblia sortu zen denboratik ona horrela izan da, honen arabera, Jainkoarengandik onartuak izan zirenak bere eskuinean kokatuta zeuden. Horregatik, zera ondoriozta dezakegu: ezkerrean zeudenak ez direnez aipatzen, Jainkoaren onarpena ez dutela esaten da. Latinaren erroa hartzen badugu, askoz ere txarragoa da bere esanahia. Honen arabera, ezkerretik datorren guztia txarra edo okerra da ( latinetik sinister, sinistra, sinistrum = ezkerra). Gainera, haientzat ezkerti izatea zorigaitza da. Beste esanahi bat oker, ez zuzen, da. Hitzaren jatorrian ez dugu aurkitzen latinetik datorren sinistra kontzeptua. Hori aipagarria da, garai hartan ez baitzegoen txartzat hartuta, baina gaur egun, gure hiztegian konnotazio txarrean geratu zaigu. Bai adjektibo eta izen bezala. Beste alde batetik, frantsesez gouche, ezkerra esan nahi du. Hitz honek, baita ere, oker esan nahi du, makur, astun, trauskil, trakets, modagaitz edota baldar. (Donner a gauche = bide txarretik joan; du côte gauche = sasikume) Erderaz, izquierda. Etimologo guztiek hitza XII. mendekoa dela diote, preerromatarren hizkuntzatik hartutakoa, latinaren aurretik. Alde batetik gure hizkuntzako esku hartzen du izquierda hitzak eta beste alde batetik, oker. Hitz hauek, hitzaren jatorri posible baten jakinaren gainean jartzen gaituzte.
Historia
Denboran zehar, ezkertiak sineskera eta jazarpen askoren kausa izan dira. Erlijio askotan fama txarra izan dute. Islamismoan pertsona zikintzat hartzen dira eta Kristianismoan, bestalde, Azken Epaikatan Jainkoaren eskuinaldean, aukeratuak daude, ezkerraldean, berriz, kondenatuak. Gainera, ezkerra emakumearen simbolotzat hartu izan da historian zehar. Azken erlijo honetan (Kristianismoa) emakumea betidanik maltzurtzat hartu da. Honegatik alde hori haientzat madarikaturik dago. Esan beharra dago, bendizioa eskumako eskuarekin egiten dela. Zenbait zibilizaziotan, baita ere, antzekoa gertatu zen. Erroman ezpatari ezkertiak, eskua alde batera lotzera behartuta zeuden, eskumaz borrokatuz. Japonian emakume ezkertiek eskumatien plantak egin behar zituzten, gizonak bestela ez zirelako haiekin ezkontzen. Erdi Aroan, deabruaren laguntzailetzat hartuta zeuden emakume ezkertiak, sorginak zirela esaten zuten eta bat baino gehiago, honengatik, bizirik erre egin zuten. Gaur egun, Europako zenbait herrialdetan, lapur edo hiltzaile bat bilatzen denean, ezkertiek lehentasuna dute hori izateko. Honetaz gain, nork ez du nozbait esan “Jo, ezkerreko hankarekin esnatu naiz!”. Honek, zenbaitentzat, egun txarra edo madarikatua izango dutela esan nahi du. Hau azaltzeko esanahi lerdel bat hurrengoa da: deabrua ezkerrean esertzen da. Hospe txar hori deabruaren agerpenaren aurretik dago gure bizitzan. Erromatarrak hegaztien hegaldian fijatzen ziren beren aurresanetarako, ezkerretik hegan egiten zutela ikusten zutenean, etorkizun txarra edukiko zutela esaten zuten. Ezkertiak Deabruaren serbitzaritzat hartu ohi dira, Erdi Aroan bezala. Hori “desberdinak” direlako esaten da, hots, Jainkoak izaki ezkumatarra sortu zuelako.
Gaur egin
Gaur egun, errespetu handiagoz tratatzen ditugu. Honen adibide bat, 1975. urtean sortu zen Ezkertien Erakunde Internazionala da. Beren eguna abuztueren 13an da. Left Hand (West Virginia, EEUU) bizilagun guztiak ezkertiak dira. Hala ere, gure eguneroko bizitzan oraindik historiaren zati bat gelditzen da. Adibiderik argiena politikan ematen da. Betidanik alderdi apur bat erradikalak, pentsamendu libaralagoa edo herriaren alde daudenak ezkerreko alderditzat hartzen dira. Alderdi hauek, gehienetan, ez dira oso kontserbadoreak, horrek zer esan nahi du, elizarekin ez datozela bat, beraz, arraroak dira, edo bestala esanda ezker alderdikoak.
Ezaugarri fisikoak
Ume eta ez hain ume askorentzat artaziekin moztea edo txorrota irekitzea arazoa izan daiteke. Askotan mundua pertsona eskumatientzat eginda dagoela nabarmentzen da. Idazterakoan, baita ere arazoak izan ahal dituzte. Historian zehar, idazterakoan traketsak direla esan da. Ez da urrun geratzen ikasleak eskumarekin idaztera behartzen zitzaien garaia. Gaur egun, populazioaren %10 edo 15 ezkertia da. Pertsona hauek idazteko teknika bereziak dituzte. Gehienetan arkatza gorputzerantz bultzatzeko joera dute, nekagarria eta ezerosoa delarik. Mugimendu horretan ukondoarekin indarra egiten da gorputzerantz, tensioa eraginez. Idazteko hiru modu dituzte: Paperaren kokapena: Ezkertiei gehien laguntzen dien faktoreetako bat paperaren posizioa da. Modurik egokiena, papera ikaslearen aurrean izanda da eta bere ezkerraldean, zentrimetro batzuk urrunduz. Gero, eskumalderantz mugitzen da, orria apur bat okertuta utziz. Honela, mugimendu hobeago bat egingo dute eta lerroak zuzenago egingo dituzte idaztean. Lehen aipatu diren hiru idazteko formetatik egokiena garatzeko aukera izango dute: eskua lerroaren azpitik kokatuz, testua ikusi daiteke eta eskuak ez du idatzitakoaren boligrafo tintarik korritzen. Gorputzaren kokapena: Horrela eseri behar dira: Eskuaren posizioa eta arkatza nola heldu: Askotan denbora luzean idaztean, eskuan mina izan dezakete. Eskua erlajatzeko gelditu behar dira eta ezin dute hain azkar idatzi. Beraz, arkatza heltzeko modu desberdinak frogatu behar dituzte. Helburua beren hatzamarrak, eskumuturra eta besoa naturalki mugitzea da. Gainera, ezkertiek arkatza gogor heltzeko ohitura dute, txarto heltzen badute edota ondo eserita ez badaude. Arkatza oratzeko modurik ezagunena “tripodearen harpena” da. Hatz erakuslea eta lodia fintasunez arkatzaren aldeetan jartzen dira eta erdiko hatzamarra arkatzaren azpitik joan behar da. Honela, idaztean, arkatza ez da mugituko.
Ezaugarri psikologikoak eta genetikoak
XIX.mendean ikusi zen garunak bi hemisferio zituela eta bakoitzak funtzio konkretu batzuk betezen zituela. Ezkerrekoak hizkuntza, kalkulu matematikoa eta gorputzaren eskumaldeko zenbait mugimendu zuzentzen zituela eta eskumakoak, aldiz, espazio bisuala, musika eta gorputzaren ezkerraldeko zenabait mugimendu.
Honekin alderdi fisiologikoa azalduta geratu zen, baina zergatik hain ezkerti gutxi? Herentzia da hipotesirik onartuena. Ume batek ezkerti izateko %10-eko posibilitatea bakarrik dauka aita ezkertia bada, %20 ama bada ezkeria eta %50 biak badira. Hau gen bakar batean garatuko da bi alelomorfoekin, hots, R, emaileak, eskumaren erabilera transmitituko du; L, hartzaileak, ezkerraren erabilera. Norbaitek gurasoen R, edo R batena eta L bestearena heredatzen badu, eskumatiarra izango da, baina L bakoitzetik heredatzean ezkerti izatea lortu daiteke. Hala ere, gainerako seme erdia eskumatia izango da, nahiz eta guraso biak ezkertiak izan. Hori hezkuntzaren ondorioz gerta daiteke.
Pedagogia motak
Azaldu denez, umearen heziketa faktore nahiko garrantzitsua da lateralizaziorako. Txikitatik arauak barneratzen ditu eta etxean dauden gurasoengan fijatzen dira bere eginkizunak betetzarakoan. Orain, beraz, historian zehar eman diren pedagogia motak azalduko zaizkigu:
Kénédougou probintzia
Kénédougou Burkina Fasoko 45 probintzietako bat da, Ekialdeko eskualdean kokatua. Bere hiriburua Orodara da. 8.137 km2 ditu eta 2006an 283.463 biztanle zituen.
Departamenduak
Houet probintzian 10 departamendu daude:
Bryconamericus cinarucoense
Bryconamericus cinarucoense Bryconamericus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Golina udalerria
Golina Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Konin barrutian kokatuta. 98,97 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11928 biztanle zituen.
Blade Runner 2049
Blade Runner 2049 2017ko Denis Villeneuve kanadar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko neo-noir film bat da. Ryan Gosling, Harrison Ford, Ana de Armas, Sylvia Hoeks, Robin Wright, Mackenzie Davis, Carla Juri, Lennie James, Dave Bautista eta Jared Leto aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
2049. urtea. K (Ryan Gosling) blade runner berriak gizartean nagusi den kaosari amaiera jar dakioken eta luzaroan ezkutuan egon den sekretua topatu du. K-ren aurkikuntzak Rick Deckard (Harrison Ford) bilatzera bultzaraziko du, duela 30 urtetatik non dagoen inortxok ere ez dakien blade runner edo erreplikante ehiztari ohia.
Amurko poni
Amourko ponia, edo Mantxuriako ponia, (Amurskaya), egun desagerturik dagoen eta jatorria Txinako Mantxurian zeukan bertako zaldi arraza bat izan zen. Izenak adierazten duenez zaldi hauen jatorria Amur ibaiaren inguruan kokatzen zen. Tamaina eta ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen zen.
Zaldi txiki hauek oso ospetsuak ziren iraupen handiko abereak zirelako. Arraza ezaguna egin zen Amurko poni batek egindako balentriagatik. Serko izeneko aberea izan zen, eta Dimitri Pechkov militar errusiarra bere zalduna.
Serko zaldiaren lasterketa harrigarria
Amur arrazako Serko zaldia lasterketa ikusgarri baten protagonista izan zen Dimitri Pechkov bere zaldun kosakorekin. 1889. urtean Dimitri Pechkovek, bere poni amurskian zaldun, 9.000 kilometroko bidaia egin zuen 193 egunetan 1889.en urtearen amaieratik 1890. maiatzera, Amur alboko Blagoveshchensktik San Petersburgoko Tsarraren epaitegira joateko. . 193 egun erabili zituen halako tarte luzea egiteko.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala 2022ko abenduaren 18an jokatu zen Navarra Arenan. 2017ko Bertsolari Txapelketa Nagusia irabazi zuen Maialen Lujanbiok eta finalaurrekoan sailkatutako Aitor Mendiluze, Alaia Martin, Amets Arzallus, Beñat Gaztelumendi, Joanes Illarregi, Nerea Ibarzabal eta Sustrai Colinak parte hartu ztuen.
Goizeko saioan zein arratsaldekoan Maialen Lujanbio izan zen onena, eta Amets Arzallusekin batera igaro zen buruz-burukora. Buruz-burukoan jarritako ganbarako gaia "oreka" eta "ez dago B planik" izan ziren. Maialen Lujanbiok eskuratu zuen txapela, bere bizitzako hirugarrena.
Sari Banatzaileak
Paulu Zedda (Sinnai, 1964) Sardiniako cantada bat-bateko kantuaren inprobisatzailea da; cantadoria. Bosgarren eta zortzigarren sariak banatzeaz arduratu da Zedda.
La Bosse (Doubs)
Biztanleria
2007an La Bosse udalerrian erroldatutako biztanleak 77 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Eraztun trukakor
Matematikan (aljebra abstraktuaren adar batean: eraztunen teoria), eraztun trukakorra biderketa-eragiketa trukakorra duen eraztuna da. Hau da, edozein a, b \in R-rako baldin bada. Eraztun hau moduan adierazten da.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Ariketak
Goiza: (15 bertso puntuagarri)
Buruz burukoa: (10 bertso puntagarri)
Eraztun trukakor
Eraztunak, horrez gain, 1 elementu unitarioa baldin badu zeinak bada a guztietarako, eraztunari eraztun unitario trukakor deritzo.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
Gaiak
Eraztun trukakor
Eraztun trukakorrak aztertzen dituen eraztunen teoriaren adarrari aljebra kommutatibo deritzo. Osagarri gisa, aljebra ez-konmutatiboa eraztun ez-trukakorren azterketa da, non ez baita beharrezkoa biderketa trukakorra izatea.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
8ko NAGUSIA: Aitor eta Nerea ikertzaileak zarete. Urteak daramatzazue ikerketa batean. Diru-iturri falta dela-eta, egoera prekarioan ari zarete lanean. Zuk Aitor, ikerketa bertan behera utzi nahi duzu; Nereak amaitu arte jarraitu nahi du
Eraztun trukakor
Adibideak
beste emaitza bat ematen du, faktoreen ordena alderantzikatzen bada:
Propietateak
Eraztun trukakorren interes handiena dago aipatutakoaz gain unitarioak direnean, hau da, eraztun trukakor unitarioak.
La Bosse (Doubs)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
Alaia eta Maialen, denda bat duzue elkarrekin itsasertzean. Klima aldaketaren ondorioak gero eta nabarmenagoak dira zuenean. Zuk Alaia, denda lekuz aldatu nahi duzu; Maialenek bertan jarraitu nahi du.
La Bosse (Doubs)
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 30 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 25 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 30 etxebizitza nagusietatik 22 bere jabearen bizilekua ziren eta 8 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 25 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Fontaine-Bonneleau
Fontaine-Bonneleau Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Dolores del Río
María Dolores Asúnsolo y López Negrete de Martínez del Río (Durango, Mexiko, 1904ko abuztuaren 3a - Newport Beach, 1983ko apirilaren 11) mexikar aktorea izan zen. Hollywooden 1920 eta 1930eko hamarkadetan eta Mexikoko Zinemaren Urrezko Aroan izarra, Rodolfo Valentinoren baliokidea izan zen.
La Bosse (Doubs)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Dolores del Río
Lanak
Hollywooden:
La Bosse (Doubs)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 52 ziren, horien artean 43 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 43 pertsona aktiboetatik 41 lanean zeuden (26 gizon eta 15 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
2000. urtean La Bosse udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 220 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dolores del Río
Lanak
Argentinan
Espainian
Four (Isère)
Four Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Dolores del Río
Lanak
Italian
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
Sustrai Colina, Beñat Gaztelumendi 8ko nagusia Sustrai eta Beñat bi nerabe zarete, eta astean zehar apustu makinetan jokatzeko ohitura duzue. Gaur, ikastetxean, ludopatiari buruzko hitzaldi bat eman dizuete. Zu, Sustrai, identifikatuta sentitu zara; Beñat, ez.
Four (Isère)
Biztanleria
2007an Four udalerrian erroldatutako biztanleak 980 ziren. Familiak 367 ziren, horien artean 64 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 113 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 162 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
8ko TXIKIA: Aitor eta Amets arotzak edo zurginak zarete. Zu, Aitor, ohartu zara Amets, azken hilabeteetan, ezkutuan kutxa bat egiten ari dela. Zertan dabilen galdetzea erabaki duzu, eta esan dizu bere hilkutxa egiten ari dela.
Four (Isère)
Etxebizitza
2007an 406 etxebizitza zeuden, 369 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 385 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 369 etxebizitza nagusietatik 330 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 98 etxek lau zituzten eta 241 etxek bost zituzten. 313 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 117 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 234 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Fontaine-Bonneleau
Biztanleria
2007an Fontaine-Bonneleau udalerrian erroldatutako biztanleak 285 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Goizeko saioa
Alaia eta Sustrai, Iruñeko erraldoiak dantzatzera animatu zineten, eta gaur da kalejiran aterako zareten lehenengo eguna. Alaia, elkarren aurrean dantzan ari zaretela, gero eta okertuago ikusten duzu Sustrai.
Aspaldiko ezagunak zarete Nerea eta Joanes. Gaztetan ez zineten batere ondo konpontzen. Orain, zuen seme-alabak ikasgela berean daude, eta oso lagunak dira. Denbora asko eman behar izaten duzue elkarrekin.
Elkarrekin bazkaltzera joan diren bi lagun zarete Maialen eta Beñat. Maialen, Beñatek jaten hasi aurretik plater guztiei argazkia ateratzeko ohitura du. Postrea jaten hasi zarenean, Beñatek kargu hartu dizu berak argazkia atera baino lehen jaten hasi zarelako.
PUNTUARI ERANTZUNAK: Gaia: Musika taldeen itzulera. 1. Hertzainak-ek omen du bere azken bira 2. Aspaldiko taldeak oholtzara bueltan 3. Zein talde nahi zenuke berriz itzultzea?.
Gaia: Zaballa espetxeko bertso eskola. 1. Zaballara iritsi da bertso-eskola 2. Presoen hitza aske izan al daiteke? 3. Txapelketan ganbara, Zaballan kartzela
Gaia: Politikariak. 1. Beti ibiltzen dira elkarri oihuka 2. Herriak jasotzen du bozkatu duena 3. Izan nahi al zenuke noizbait agintari?
Gaia: Munduko inprobisatzaileak. 1. Berezia da kantu inprobisatua 2. Jardun al zara beste hizkuntza batean? 3. Iruditzen zitzaigun bakarrak ginela
Gaia: Pentsioak. 1. Gogor lan egin eta miseria jaso 2. Hil amaiera ez da denentzat berdina 3. Pentsiorik espero al duzu gerora?
Gaia: Gabonetako argiak. 1. Hilabete aurretik argiak piztuta 2. Batzuk haserre eta besteak gustura 3. Eta zure etxean piztuta al daude?
Gaia: Gaztetxea. 1. Hamarkada askotan egin da borroka 2. Herriari ematen diote bizitza 3. Zein da gaztetxeekin duzun harremana?
Gaia: Zabortegiak. 1. Guztiok sortzen dugu zaborra tonaka 2. Inork ez du ondoan zabortegirik nahi 3. Zuk zer egiten duzu gauzak hobetzeko?
SEI PUNTUKO MONTZA: Joanes 25 urteko semea eta Aitor, ama zarete. Joanes, Aitor amak esan dizu banandu nahiko lukeela, baina ez duela bizitza berri bat bakarrik hasteko modurik.
Nerea eta Amets neba-arreba abeltzainak zarete. Orain arte, behien esnea enpresa bati saltzen zenioten. Nerea, Ametsek proposatu dizu lan egiteko modua aldatzea, eta esnekiak zuzenean saltzen hastea.
Beñat 25 urte eman dituzu kartzelan. Azken urteotan, zu preso sartu zintuztenean jaio gabe zegoen Alaia gazteak eskutitzak idatzi dizkizu. Duela gutxi aske geratu zinen. Gaur, kalean, Alaia gerturatu zaizu esanez bera dela eskutitzak idazten zizkizuna.
Maialen eta Sustrai ospitale bateko bi zerbitzuburu zarete. Ez zaudete ados zuen agintari politikoen kudeaketarekin. Maialen, Sustraik proposatu dizu elkarrekin dimisioa aurkeztea.
GANBARA: Irribarre konplizea egin diozue elkarri. Doinua: Baneza eta banitu. Doinua: Gure herri ttiki hau da. Doinua: Esker onezko kantuz II Doinua: Maite gaituzten soro zelaiak. Doinua: Goizean altxatu eta. Doinua: Norbere mundu intimo. Doinua: Izarren hautsa egun batean Doinua: Larogeita hamar urte.
Arratsaldeko saioa
Gaiak
10ko TXIKIA: Aitor, gazte garaiko lagunen bazkaria antolatzen hasi zara. Alaiari deitu diozu izena eman dezan, baina pandemiaz geroztik, jende askorekin elkartzeak deseroso sentiarazten duela erran dizu.
Herri ttiki bateko biztanleak zarete Nerea eta Maialen. Zuk, Nerea, 80 urte dituzu; Maialenek, berriz, 20. Azken hamarkadetan, poliki-poliki, herrian geroz eta biztanle guttiago zarete.
Sustrai gurasoa eta Amets 14 urteko semea zarete. Sustrai, gaur Ametsek hiruhileko honetan atera dituen notak erakutsi dizkizu. Orain arte ez bezala, nota txarrak atera ditu.
Fontaine-Bonneleau
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 123 etxebizitza zeuden, 102 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 122 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 102 etxebizitza nagusietatik 80 bere jabearen bizilekua ziren eta 22 alokairuan okupaturik zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 62 etxek bost zituzten. 72 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 50 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 169 ziren, horien artean 115 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 115 pertsona aktiboetatik 101 lanean zeuden (57 gizon eta 44 emakume) eta 14 langabezian zeuden (5 gizon eta 9 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
PUNTUTAN: Alaia eta Nerea, bestaz besta janari azkarra saltzen duen furgoneta bat duzue. Gaur, Iruñeko Alde Zaharrean jarri zarete. Goizeko 06:00ak dira, eta jendea hurbiltzen hasi zaizue.
Fontaine-Bonneleau
Diru sarrerak
2009an Fontaine-Bonneleau udalerrian 98 unitate fiskal zeuden, 256,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.658 euro zen.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
Maialen eta Aitor begiraleak zarete. Umeekin irteera bat egin duzue. Hamaiketakoaren ordua ailegatu denean, kafe bat hartzera joan zarete, umeak parkean utzita. Bueltatu zaretenean, parkea hutsik dago, eta umeak ez dira inondik ageri.
Fontaine-Bonneleau
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
Amets eta Beñat, aireportu batean lan egiten duzue, eskanerretik pasatzen den guztia ikuskatzen. Gaur ere, harrituta zaudete ikusten ari zaretenarekin..
Fontaine-Bonneleau
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 2 zurginak, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
Sustrai eta Joanes, lan bertikalak egiten dituen enpresa bateko langileak zarete. Bilboko Iberdrola dorreko leihoak kanpotik garbitzen ari zarete.
Four (Isère)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Fontaine-Bonneleau
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Fontaine-Bonneleau udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
BAKARKA: Gobernuz Kanpoko Erakunde bateko kidea zara. Gazara bidean zoaz bi hilabete pasatzera, bertako haurrekin lan egitera..
Fontaine-Bonneleau
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Four (Isère)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 648 ziren, horien artean 507 aktiboak ziren eta 141 inaktiboak ziren. 507 pertsona aktiboetatik 475 lanean zeuden (260 gizon eta 215 emakume) eta 32 langabezian zeuden (7 gizon eta 25 emakume). 141 pertsona inaktiboetatik 47 erretiraturik zeuden, 58 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Fontaine-Bonneleau
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Four (Isère)
Diru sarrerak
2009an Four udalerrian 398 unitate fiskal zeuden, 1.076,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.212 euro zen.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
Urte luzez isilik gelditu ondotik, ttikitan familiako kide batek egindakoa kontatzea erabaki duzu..
Four (Isère)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 35 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 zurginak, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Four udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 640 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
2022ko Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala
Arratsaldeko saioa
Egun osoa bertzeen etxeak garbitzen aritu ondotik, zure etxera ailegatu berri zara..
Etxea txukuntzen ari zarela, zure nerabezaroko egunerokoa aurkitu duzu..
Izan dituzun azken bikote harremanek ez dute aurrera egin, ez duzulako guraso izan nahi..
Lortzea hainbertze kosta zaizun epaile lana utzi duzu. Lasaiago bizi zara orain.
Urtero, lagunekin, zure hirian egiten diren zezenketak ikustera joaten zara. Gaur, lehenbiziko aldiz, ez zara zezen plazara agertu.
Buruz burukoa
Gaiak
IPARRAGIRRERENA: Amets eta Maialen, gehiegizko lotsa lantzeko terapian ezagutu duzue elkar. Hitz egiten hasteko ordua da.
8KO TXIKIA: AMaialen, zuri buruzko pelikula biografiko bat egin behar dute. Amets da zure rola jokatuko duen aktorea.
GANBARAKO LANAK:
Oreka.
Ez dago B planik.
Pilar Heredia Iglesias
Pilar Heredia Iglesias (Fuensalida, Toledo, 1964ko urriaren 11) toledoar politikaria, aktibista eta feminista da. Espainiako gobernuan kargu instituzionala izan zuen lehen emakume ijitoa da, Yerbabuena Emakumeen Elkarteko presidentea eta Madrilgo Ijito Etxeko zuzendaria.
Biografia
9 urtera arte joan zen eskolara, amonari esker. 21 urterekin ezkondu zen. Autodidakta zen eta jakinmina zuen, 38 urterekin ostalaritzan lan egiten zuen. Bere herriaren erreferentea izan nahi zuen. Unibertsitate-karrera bat izan nahi zuen ijitoen herria defendatzeko eta gizartean emakume ijitoen parte-hartze handiagoa lortzeko.
Lan ibilbidea
2002ko martxoan GetafenYerbabuena Emakumeen Elkartea sortu zuen.
2011ko uztailean, Getafeko Udaleko Gizarte Gaietako eta Familiako kontseilari delegatua izendatu zuten.
Madrilgo La Casa Gitana zuzentzen du, Madrilgo Udalak bultzatuta, hainbat gizarte-eragilek eta erakundek parte hartzen dute herritar guztiengana iristeko.
Bizitza pertsonala
Ezkonduta dago eta lau seme-alaba ditu. Senarra izan da bere laguntzarik handiena aritu izan den ekintzatan. Bere semeetako bat goi-mailako ikasketak egin zituen Madrilgo Erkidegoko lehen ijito gaztea izan zen. Heredia izan da haren erreferente nagusia ikasten jarraitu nahi izateko. Bere aitari, José Herediari, 'Tio Carlos' izenaz ezaguna, Getafeko Udalak plaza bat eta busto bat eskaini zizkion, Paio eta ijitoen arteko integrazioaren alde egindako lanarengatik.
Dorrondiaga
Dorrondiaga Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.
XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak dorrondiagarrak ziren.
Izena
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Historia
Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Indiak
[[Fitxategi:Indies.PNG|eskuinera|thumb|300px|
]]
Indiak bezala (Indiaren pluralizazioa, herrialde hau baitzen erreferentzia puntua), XIX. mendearen zati batera arte, Asia eta Amerikako zenbait lurralde ezagutu ziren. Izena, XIV. mendean ospetsu egin zen, garai honetan, europar merkatari eta itsasgizonak, lurralde hauetara joan zirelarik merkataritzara, bereziki espeziak, kotoia eta anila lortzera, edo bitxigintza materialak (bolia, diamanteak, errubiak, perlak, koralak), baita zur preziatuak ere, kaoba, ebanoa, sandaloa eta teka kasu.
Izen honekin ezagutzen ziren lurraldeak, India beraz gain, Pakistan, Myanmar, Bangladesh, Maldivak, Thailandia, Malasia, Indonesia, Timor eta Filipinak ziren, hau da, Hego-ekialdeko Asia bezala ezagutzen den lurralde guztia.
Nahasmena Amerika aurkitu ondoren
Kristobal Kolon Amerikara iritsi ondoren, lurralde hau, lehen aipaturikoaren zati bezala hartu zen, Espainiaren zerbitzura zegoen Ameriko Vespucio kartografo florentziarraren azterketek, kontinente berri bat zela frogatu zuten arte. Indiak izena, ordea, mantendu egin zen, Mendebaldeko Indiak izena emanez Amerikari, Ekialdeko Indietatik bereizteko, hau da, hasieran aipaturiko asiar lurraldeak. Erabilera honen arrastoak, gaur egun zaharkitua dagoena, Amerikako jatorrizko herriak izendatzeko erabiltzen den "indiar" izen ezagunean ikusten da.
Kristobal Kolon Guanahanira iritsi zenean, Indietara iritsi zela erabat ziur zegoen, eta, horregatik, bertako biztanleei, indiar izena eman zieten. Hala ere, izena, ofizialki erabiltzen jarraitu zen, eta, egundaino, milioika pertsonek, jatorrizko amerikarrei indiar izena ematen diete. Ez da Indiekiko akats bakarra. Ozeano Barea ere, Panamaren inguru bereziagatik "hegoaldeko itsasoa" deitua zen.
14th Street–Union Square geltokia
, New Yorkeko metroaren geltoki bat da, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutian. Union Square plazan dago.
1948an inauguratu zen.
Neutro (elektrizitatea)
Ingeniaritza elektrikoan, neutroa energia elektrikoaren banaketa sistemako konexio puntu eta eroale bat da, orokorrean lurrera konektatua, eta funtzionamendu normalean korronte elektrikoa eraman dezakeena.
Sistema monofasiko baten, neutroak faseko korrontearen itzulera bidetzat egiten du. Sistema trifasiko baten, kargak izar eran konektatzen direnean, neutroa hiru faseen izarreko puntu komuna da. Kargak orekatuak badira, neutroak ez du korronterik eramango; kargak desorekatuak badira, neutroak desorekak sortutako korrontea eramango du.
Hydrodynastes
Hydrodynastes Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikan bizi dira.
NGC 3169
NGC 3169 galaxia espiral bat da, Sextans konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Mendebaldeko Indiak
Mendebaldeko Indiak Amerikan aurkitu berri ziren eta oraindik aurkitzeke zeuden europar nazioen Ameriketako lurraldeak ziren. Izan ere, Kristobal Kolon XV. mendearen amaieran hara iritsi zenean, ez zekien Mundu Berri batera iritsi zenik, Asian (Indietan) zegoela uste zuen.
Lurraldeak
Mendebaldeko Indiak izena Amerikaren europar kolonizazioarekin lotuta dagoenez, erresuma kolonizatzaile gehienek kontzeptua Karibera mugatu zuten, eta, beraz, zenbait hizkuntzatan Mendebaldeko Indiak eta Karibea sinonimoak dira. Mendebaldeko Indietako lurraldeen zerrenda bat honako hau izan daiteke:
Juangodoyita
Juangodoyita karbonato motako minerala da.
Ezaugarriak
Juangodoyita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Nansenia ardesiaca
Nansenia ardesiaca Nansenia generoko animalia da. Arrainen barruko Microstomatidae familian sailkatzen da.
Golub-Dobrzyń
Golub-Dobrzyń Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Golub-Dobrzyń barrutian kokatuta. 7,5 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 12839 biztanle zituen.
Liopropoma mitratum
Liopropoma mitratum Liopropoma generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Hydromorphus
Hydromorphus Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Erdialdeko Amerikan eta Kolonbian bizi dira.
Braswell (Georgia)
Braswell  Georgiako estatuko herri bat da. Mor konderrian kokatua dago. 2010ean 379 biztanle zituen, 8.17 kilometro koadrotan banatuta.
Berrespen pragmatiko
Berrespen pragmatikoa, erregeak, estatuaren funtsezko arloekin zerikusia duen aldarrikatutako lege edo arau orori deritzo, tronurako oinordekotza edo beste kontu batzuk erregulatuz. Aldarrikatuak izan ziren urteagatik identifikatzen dira:
Azpimarragarritasun historikoa lortu dutenen artean, honako hauek aipa daitezke:
Knox (New York)
Knox Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Albany konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
NGC 3171
NGC 3171 galaxia bat da, Hydra konstelazioan. Ormond Stoneek aurkitu zuen n.
Times Square–42nd Street/Port Authority Bus Terminal geltokia
Times Square–42nd Street/Port Authority Bus Terminal geltokia, New Yorkeko metroaren eta autobus geltoki bat da, AEBetako New York hiriko Manhattan barrutian. Times Square plazan dago.
1917an inauguratu zuten.
Golub-Dobrzyń landa-udalerria
Golub-Dobrzyń Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Golub-Dobrzyń barrutian kokatuta. 197,79 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8635 biztanle zituen.
Braselton (Georgia)
Braselton  Georgiako estatuko herri bat da. Haralson konderrian kokatua dago. 2010ean 7,511 biztanle zituen, 32.15 kilometro koadrotan banatuta.
Historia
Herriaren izenak Harrison Braselton gogoratzen du, Susan Hosch, plantazio aberats bateko alabarekin ezkondu zen nekazari pobrea. Braseltonek 318 hektarea erosi zituen ezkondu ondoren Hosch Plantationetik iparraldera, eta bertan eraiki zuen etxea. Lur horiek dira gaur egungo Braselton.
Bryconamericus cristiani
Bryconamericus cristiani Bryconamericus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Tuy probintzia
Tuy Burkina Fasoko 45 probintzietako bat da, Ekialdeko eskualdean kokatua. Bere hiriburua Houndé da. 5.639 km2 ditu eta 2006an 224.159 biztanle zituen.
Departamenduak
Tuy probintzian 6 departamendu daude:
Nansenia atlantica
Nansenia atlantica Nansenia generoko animalia da. Arrainen barruko Microstomatidae familian sailkatzen da.
Hampshire
Hampshire Hego-ekialdeko Ingalaterrako konderria da, Erresuma Batuan. Hiriburua Winchester du. 2003an 1.660.818 biztanle zituen.
Mugakide hauek ditu: Dorset, Wiltshire, Berkshire, Surrey eta West Sussex. 3.769 kilometro karratuko area du. Barruan Portsmouth eta Southampton hiriak daude.
Konderri honetan Jane Austen eta Charles Dickens idazleak jaio ziren.
Konderrairen kostaldetik hegoaldera Wight uhartea dugu.
Tribolonotus gracilis
Tribolonotus gracilis Tribolonotus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Enara
Enara, halaber ainara, elaia ( Bizk. ) edo txenada ( Gip. ), Hirundinidae familiako hegazti paseriformeen izen arrunta da.
Enaren banaketa kosmopolita da, mundu osoan bizi eta habia egiten baitute, Antartikan salbu. Familiaren jatorria Afrikan dagoela uste da, eta jatorriz habia zuloetan egiten zutela; oraindik ere Afrikan dute espezieen aniztasunik handiena. Europa eta Ipar Amerikako zenbait espezie distantzia luzeko migratzaileak dira; Afrikako espezieek, berriz, ez dute migratzen. Espezie batzuk giza jardueren ondorioz iraungitze arriskuan daude, baina beste batzuk gizakiek ingurumenean egin dituzten aldaketen ondorioz abantaila lortu dute eta gizakiei lotuta bizi dira. Euskal Herri osoan oso arrunta eta ugaria da udaberritik udazkenera bitartean, gehienetan landa inguruetako giza eraikinetara lotuta (baserri, abeletxe, eta abar).
Izena
Aitzineuskaraz: *eNala edo elai aitzineuskaraz: *eLana Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.
Euskarazko hainbat izen arrunt ditu: ''ainara, ainhia, azpizuri, beletxiko, bragaro, elai, enabera, enara, erlai, ernara, hegabera, hegoazpizuri, iñara, ipurzuri, kulentriña, mitxigu, ninera, txenara, zagaro.
Euskal Herriko enarak
Munduko enara espezien artean, lau dira Euskal Herrian bizi direnak: enara arrunta ( Hirundo rustica ), enara azpizuria ( Delichon urbica ), haitz-enara ( Hirundo rupestris ) eta uhalde-enara ( Riparia riparia ).
Enara arrunta
Ezagunena inolako zalantzarik gabe, enara arrunta ( Hirundo rustica ) da. Euskal Herrian bizi direnen artean handiena, ikusten dugun momentuan bere buztan xelebreak harritu egiten gaitu. Isatsaren kanpoaldeko bi lumak, kanpo-errektrize biak, izugarri luze eta finak dira, ezaugarri hau dagoeneko bere anaia hirundinidoengandik bereizteko nahikoa delarik. Bizkar eta burua beltzak ditu, paparra gorria eta sabelaldea zuria. Beti ere gizakiari lotuta bizi izan da eta gutxitan aurki daitezke bere habiak harkaitz, zubi edo zuhaitzetan. Nahiago izaten ditu giza eraikuntzak, baina hori bai, hiri eta herri handietatik urrun; baserri edota auzo txikietako lasaitasuna nahiago izaten baitu.
Egia esan, egunaren parterik handiena airean edo kableetan ematen du eta lurrera ia-ia kumaldian besterik ez da jaisten, habia egiteko buztina biltzera. Sasoi horretan erreka, putzu eta iturrietara hurbiltzen da. Buztin eta lokatz zatitxoak hartzen dituzte mokoan, belarrekin batera eta listuarekin nahastu ondoren eratzen dituzten bolatxoez, goitik zabalik dauden eta hain ezagunak diren kopa itxurako habiak eraikitzen dituzte atari eta kortetan.
Azken urteotan bere populazioak egundoko atzerakada jasan du, batez ere poluzioa eta pestiziden eraginagatik. Dena den, oraindik ere Euskal Herri osoan aurki daiteke. Ugariagoa da noski Hegoaldeko probintzietan, Araba eta Nafarroan habia egiteko leku aproposagoak aurkitzen baititu, baina gainontzeko bost lurraldeetan ere erraz aurki daiteke herri handi eta poluituetatik aldentzen bagara.
Beste izen hauek hartzen ditu Euskal Herrian: Ainara, Ainhia, Azpizuri, Beletxiko, Bragaro, Elai, Enabera, Enara, Erlai, Ernara, Hegabera, Hegoazpizuri, Iñara, Ipurzuri, Kulentriña, Mitxigu, Ninera, Txenara, Zagaro.
Enara azpizuria
Azken urteotan herri eta hiriak handitzearekin batera enara arrunta baserri inguruetara mugatu bitartean, enara azpizuria ( Delicho urbica ), askoz hobeto moldatu da bizitza modernora. Ez ditu mendiak utzi eta enara arruntarekin batera baserri eta auzotxoetan ere bizitzera hel daiteke, baina habia edozein lekutan egitea axola ez zaionez, herri handi eta hiriak kolonizatzea lortu du eta ez du enara arruntak izan duen atzerakada jasan. Gaur egun ez da zaila Arrasate, Irun edo Durango bezalako herri handietan hegaz ikustea.
Enara azpizuriari habia edozein lekutan egitea axola ez zaionez, herri handi eta hiriak kolonizatzea lortu du eta ez du enara arruntak izan duen atzerakada jasan.
Lehen aipatu dugun moduan, antzina bizi izateko gustukoen zituen mendi eta baserriak ez ditu utzi, baina pixkanaka Euskal Herri osora hedatzen joan da eta gaur egun lurralde guztian aurki dezakegu: Aralar, Elgea, Aizkorri edo Salbada bezalako mendikateetatik hasi eta hirietaraino eta kostaldetik Araba eta Nafarroako hegoaldeko lautadetaraino. Hau dugu egun ziurrenik enararik ugariena.
Beste izen hauek hartzen ditu Euskal Herrian: (Enara) buztanzuri, (Enara) ipurzuri, Ainara, Elai, Enabera, Enara (txiki), Erlai, Ernara, Hegabera, Hegazpizuri, Iñara, Kulentriña, Txenara (txiki).
Haitz-enara
Gure lurralde osoan zehar banatzen ari den beste espeziea haitz-enara ( Hirundo rupestris ) da. Aurreko biak baino ezezagunagoa eta urriagoa, haitz-enara dugu Europan ikus daitezkeen enaren artean bizi, azkar eta akrobatikoena. Hegan ari denean enara arruntaren antza du, baina are arin eta ausartago da. Honek ere, hegan ari dela harrapatzen ditu euli, liztor, inurri eta abar, baina lurrean harkaitz gainean dauden intsektuak hartzeko gauza ere bada hegan egiteko duen gaitasuna dela medio. Sarri ikus daitezke bata besteari jarraituz, fisikaren legeak alde batera utzi eta kiribil eta jauzi harrigarriak egiten edota hegan ari direla bata besteari intsektu bat ematen.
Europan bizi diren enaren artean pisutsuena da. Bizkarraldea eta burua arreak ditu, hegoak ilunxeagoak eta sabelaldea argia, baina ez beste enarek bezain zuria. Ezaugarri hauek nahikoa izan ohi dira txori hau identifikatzeko orduan, baina zalantza guztiak uxatzeko frogarik garbiena bere buztanari begiradatxo bat botatzean aurkituko dugu: laukia da, ez sardekara, eta gainera birak emateko isatsa zabaltzen duenean, oso nabariak dira bertan, bai gainean eta bai azpian, dituen orbantxo zuriak.
Hauez gain, haitz-enarak ere baditu beste espeziengandik etologikoki bereizten dituen beste zenbait ezaugarri. Hasteko besteak baino montikolagoa da; hau da, mendi eta harkaitzak nahiago ditu auzo, baserri eta belardiak baino. Horrez gain, habia ere haitz artean kokatzen du eta ez etxe edo giza eraikuntzetan. Eta azkenik, beste espezieak baino maizago jaisten da lurrera, atsegin baitu harri gainean etzanda eguzkitan epeltzea.
Ez da beharbada aurreko biak bezain ugaria, baina Euskal Herriko edozein harkaitzean aurki daiteke talde txikitan, batez ere mendietan. Gainera, azken urteotan bere populazioak gorantz egin du eta inguru berriak kolonizatzen hasi da. Adibidez, nik neuk Deba ibarrean detektatu izan dut, kostaldetik hurbil eta industriaz beteriko herrietan ere bai. Laguntza eta zorte-pixka batekin agian urte gutxi barru gure lurralde osora heda daiteke.
Beste izen hauek hartzen ditu Euskal Herrian: Haitz-enara, Mendi-txenada, Sandaili-txori.
Uhalde-enara
Eta azkenik gure laugarren laguna aurkeztuko dizuet: uhalde-enara ( Riparia riparia ). Denetan txikiena, 12 cm besterik ez ditu, enara hau barnealdeko probintzietan bakarrik agertzen da. Kostaldean migrazio-garaian ikus daitezke, baina Araba eta Nafarroako hegoaldean besterik ez du kumatzen, beste probintzietan horretarako leku egokiak falta baitzaizkio. Ibai handien inguruetan eraikitzen ditu bere habiak, beti kolonia handiak osatuz. Ehiza beste enaren antzera egiten dute, baina gehienetan ibai ertzetan eta esan bezala, talde handietan. Tarteka, araba-zozoen moduan, mugimendu sinkronikoak gauzatzen dituzte.
Uhalde-enara ere goitik iluna da, arrea, eta papar eta sabela zuriak dituen arren, bizkarraren kolore bereko lepoko bereizgarria du. Horrek eta, bere neurri txikiak eta buztanaren formak bereizten du beste espezietatik.
Enara arruntaren habia etxe atari batean. Heldua hiru txito bazkatzen.
Aipatu bezala, ibai handien hurbiltasuna atsegin dute eta leku lauak. Hori dela eta, Nafarroako eta Arabako hegoaldean besterik ez du kumatzen, batez ere Ebro haranean eta baita Zadorra bezalako beste ibai zabal batzuen inguruan.
Beraz lau hauek dira uda garaian oporretara etortzen diren lau lagunak. Zoritxarrez beste turisten antzera, udazkena hurbiltzean agur esan beharrean izaten dira. Beste hegazti intsektujale asko bezala, Afrika aldean pasatu behar izaten dituzte Gabonak hango uda aprobetxatuz, hemen ezinezkoa izango lukete eta neguan janaririk aurkitu. Hori dela eta irail aldean, uda amaitzear dagoenean eta zuhaitzak beraien lehen hostoak galtzeko zorian daudenean, gure enarak Afrikarako bidaia gertatzen hasiko dira.
Gero eta talde handiagoak bilduko dira, batez ere lezkadi eta kanaberadietan, indarberrituko dira eta gurekin udaberria eta uda pasatu dituzten hegazti ahaztezin hauek hegoalderanzko bidea hartuko dute. Bai gauez eta bai egunez migratzen dute, indartsu, 40-50 km/h batezbesteko abiadura eta azkar-azkar Euskal Herriko zelai eta basoak atzean utzi eta Zaire, Kamerun edo Madagaskarreko oihan eta lurretarantz abiatzen dira. Enara arrunta, azpizuria eta uhalde-enara irail bukaeran, sarri talde berean; haitz-enarari berriz pixka bat gehiago kostako zaio gure larre eta belardiak uztea eta urri bukaeraraino ez du alde egingo. Badira gurean gustura egon eta negua pasatzera gelditzen direnak, baina gutxiengoa da. Eguzkira eta epeltasunera ohituta, Euskal Herriko lanbro eta zirimiriak ez daude beraientzat eginak.
Migrazioa
Hegazti migrariak dira eta uda igarotzen dute Euskal Herrian enarek. Beste hegazti intsektujale asko bezala, Afrika aldean pasatu behar izaten dituzte neguak.
Irail aldean, uda amaitzear dagoenean eta zuhaitzak beraien lehen hostoak galtzeko zorian daudenean, gure enarak Afrikarako bidaia gertatzen hasiko dira. Gero eta talde handiagoak bilduko dira, batez ere lezkadi eta kanaberadietan, indarberrituko dira eta hegoalderanzko bidea hartuko dute. Bai gauez eta bai egunez migratzen dute, indartsu, 40-50 km/h batezbesteko abiadura azkarrean. Kongo, Kamerun edo Madagaskarreko oihan eta lurretarantz abiatzen dira.
Taxonomia
Familia bi azpifamiliek osatuta dago: Pseudochelidoninae (Pseudochelidon generokoak) eta Hirundininae hain zuzen ere. Guztira 83 espezie ditu, 19 generotan banaturik:
Koosharem (Utah)
Koosharem Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Sevier konderrian dago, Utah estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Juanitaita
Juanitaita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Juanitaita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1 da.
Richard Branson
Sir Richard Nicholas Charles Branson, ezagunagoa Richard Branson izenez (1950eko uztailaren 18a, Shamley Green, Surrey) ingeles enpresaburu, negoziogizon eta abenturazale bat da. Nagusiki berak sortutako Virgin markaren jabea izateagatik da ezagun. Virgin Group taldea 360 enpresek osatzen dute.
1972an 22 urteko adinarekin Virgin Records diskoetxea sortu zuen, baita gerora Virgin Atlantic Airways hegazkin konpainia ere.
Golden Dawn Orden Hermetikoa
Golden Dawn Orden Hermetikoa (Hermetic Order of the Golden Dawn) edo Urrezko Egunsentiaren Orden Hermetikoa, 1888an Londresen sortutako isilpeko erakunde esoterikoa izan zen. Helburu nagusia magia, alkimia eta kabala ikertzea zen. Sortzaile nagusiak William Wynn Westcott, Samuel MacGregor Mathers eta William Robert Woodman izan ziren. Oraindik-orain orden horren jarraitzaileak mundu osoan aurki daitezke.