cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zazpiko errugbia 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan - Emakumezkoen txapelketa
B taldea
section begin=MA1/> <section end=MA1/> <section begin=MA2/> <section end=MA2/>
<section begin=MA7/> <section end=MA7/> <section begin=MA8/> <section end=MA8/>
<section begin=MA13/> <section end=MA13/> <section begin=MA14/> <section end=MA14/>
C taldea
<section begin=MA3/> <section end=MA3/> <section begin=MA4/> <section end=MA4/>
<section begin=MA9/> <section end=MA9/> <section begin=MA10/> <section end=MA10/>
<section begin=MA15/> <section end=MA15/> <section begin=MA16/> <section end=MA16/>
9-12. lekuak
<section begin=MA19/> <section end=MA19/> <section begin=MA20/> <section end=MA20/>
<section begin=MA27/> <section end=MA27/> <section begin=MA28/> <section end=MA28/>
5-8. lekuak
<section begin=MA25/> <section end=MA25/> <section begin=MA26/> <section end=MA26/>
<section begin=MA29/> <section end=MA29/> <section begin=MA32/> <section end=MA32/>
Dominen playoffa
<section begin=MP/><section end=MP /> <section begin=MA21/> <section end=MA21/> <section begin=MA22/> <section end=MA22/> <section begin=MA23/> <section end=MA23/> <section begin=MA24/> <section end=MA24/>
<section begin=MA30/> <section end=MA30/> <section begin=MA31/> <section end=MA31/>
<section begin=MA33/> <section end=MA33/> <section begin=MA34/> <section end=MA34/>
Amaierako sailkapena
Iturria
Tok pisin Wikipedia
Tok pisin Wikipedia (Wikipedia long Tok Pisin) Wikipediaren tok pisin hizkuntzako edizioa da. 2009ko urriaren hasieran 850 artikulu baino ez zituen eta Wikipedien zerrendan 152.a zen.
Paraguai gazta
Paraguai gazta (kesu Paraguái) Paraguaiko behi-esne gazta mota bat da. Mamiarekin prestatzen da, esne osoa gatzagiarekin nahasiz. Orokorrean ez du gatzik. Prozesuaren ondorioz, gazta krematsu eta elikagarri bat lortzen da. Gaztak ore biguna eta zapore apur bat garratza ditu. Gaztak 45 bat eguneko iraungitze-epea du.
Osagaiak
Paraguai gazta egiteko erabiltzen diren osagai bakarrak behi-esne osoa eta mamia dira.
Transvaal kolonia
Transvaal kolonia 1902tik 1910era iraun zuen egitura izan zen, Erresuma Batuaren administrazioaren eta okupazio militarraren menpean. Hegoafrikar Errepublika ordezkatu zuen 1902an (hura baino muga zabalagoekin), eta 1910etik aurrera, lurralde osoa Hegoafrikar Batasun berriaren barruan integratu zen, Transvaal probintzia bihurtuta.
Gerraostea
Boerren Bigarren Gerran, Erresuma Batuak boer errepublikak (Orangeko Estatu Librea eta Hegoafrikar Errepublika) garaitu zituen. Vereenigingeko Itunean, boerrek Eduardo VII.aren agintea onartu zuten, eta ingelesek gerrak suntsitutako lurraldeen berreraikuntzan parte hartzeko konpromisoa hartu zuten, preso eta iheslarien itzulera erraztuta eta neerlanderazko kultura errespetatuta. Hala ere, aurrerantzean Transvaal kolonia izan zen horretan, Erresuma Batuko administratzaileek populazioa «ingelesteko» politikak bultzatuko zituzten.
Boerren aldeko jarrera
Gerra amaitu zenetik legebiltzarraren gehiengoa britainiarren esku egon zen; 1904tik aurrera, boerrak politikoki antolatzen hasi ziren, eta hurrengo urtean Het Volk alderdi bateratua sortu zuten; haien helburua boerren eta britainiar administratzaileen arteko adostasuna lortzea zen. Ingelesen alderdietan ere zati handi bat Transvaalen autonomiaren alde zegoen, eta 1907ko hauteskundeetan gobernua boerren esku geratu zen. Beste hiru kolonietan ere (Natal, Orange eta Lurmuturra) emaitzak antzekoak izan ziren; lauen ordezkariak herrialde bateratua osatzeko pausuak ematen hasi ziren. Horrela, boer eta ingelesen arteko adostasunez, 1910ean Hegoafrikar Batasuna sortu zen; eta haren barruan, Transvaal probintzia.
Canino
Canino Italiako udalerri bat da. Viterboko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Caninok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Oihaneko liburua
Oihaneko liburua (ingelesez, The Jungle Book) Rudyard Kiplingek 1894an idatzitako fikzio eleberria da.
Argumentua
Oihaneko liburua egiaz ipuin bilduma da: lehen zortziek ipuin bera dute gaitzat. Bikote batek eta haien seme Mowglik Shere Khan tigrearen atzaparretatik ihes egin dute; zoritxarrez, semea oihanean galdu zaie. Otso familia batek Mowgli salbatu eta semetzat hartu dute. Oihanean otsoen artean hazirik, Baloo hartza eta Bagheera pantera ditu lagunik onenak. Haren bizia abentura handia da, arriskuz betea, atzean baitauzka, beti zain, Shere Khan tigrearen atzaparrak.
Sulfamida
Sulfamidak sulfonamida molekulatik lortzen diren farmakoak dira, sufrez, oxigenoz eta nitrogenoz osatuak. Eragile antimikrobiarrak izanik, antibiotiko moduan erabiltzen dira hainbat gaitz infekziosoen aurka, medikuntzan eta albaitaritzan. Garrantzi historiko handia dute, bakterioen aurka arrakasta handiz erabilitako lehenengo botikak izan baitziren.
Aurkikuntza
Gerhard Domagk ikerlari alemaniarrak (Medikuntza eta Fisiologiako Nobel Saria 1939an) Prontosil izeneko botika aurkitu zuen 1932an, lehenengo sulfamida, Bayer laborategietan. Prontosil profarmakoa da, hots, in vitro ez du osatzeko ahalmenik, bere eraginkortasuna animali biziengan agertuz. Estreptokokoen aurka, bereziki, oso eraginkorra zen, eta beste sulfamida batzuen sintesirako abiapuntua izan zen.
1930eko hamarkadaren bukaera eta 1940koaren hasiera sulfamiden urrezko aroa izan zen, urte horietan merkaturatu baitziren familia honetako botika berri asko. Bigarren Mundu Gerran, batez ere, hamaika gaixoren biziak salbatu zituzten sulfamidek, penizilina sortu arte antibiotiko eraginkor bakarrak izan baitziren. Penizilina eta beste antibiotiko modernoen agerpenak, 1940ko hamarkadaren bukaeran, sulfamidak baztertu zituen, eta egun hasieran baino askoz gutxiago erabiltzen dira (gernu-aparatuaren infekzioak tratatzeko, bereziki, aplikatzen dira).
Erasobidea
Sulfamidak bakterioestatikoak dira: ez dituzte zuzenean bakterioak suntsitzen, baina haien ugalketa galarazten dute. Bakterio Gram positiboen aurka, batez ere, eraginkorrak dira, baina Gram negatibo batzuk ere sentikorrak dira botika hauekiko (enterobakterioak, esaterako).
Sulfamidak azido folikoaren sintesia inhibitzen dute. Haien egitura kimikoak antza handia du azido paraminobenzoikoarekin (PABA), azido folikoaren biosintesian parte hartzen duen funtsezko metabolitoarekin, hain zuzen ere. Sulfamidek PABA ordezkatzen dute azido folikoaren sintesian, eta hori dela-eta sintesi hori ez da osatzen. Azido folikoaren ezean bakterioak laster hiltzen dira.
Sulfamidek ez dituzte giza-zelulak kaltetzen, gizakiak ez baitu azido folikoa sintetizatzen, dietaren bidez hartuz. Azido folikoa sintetizatzen duten bakterio guztiak sentikorrak dira sulfamida guztiekiko; azido folikoa kanpotik hartzen dutenak (gizakiaren antzera), aldiz, ez dira botika hauekiko sentikorrak.
Erabilera eta aplikazioak
Aho bidetik hartzen dira batik bat, noizean behin -azalaren infekzioetan, kasu- pomada moduan aplikatzen badira ere, modu topikoan. Hesteetara iristerakoan xurgatuak izaten dira eta odolera doaz, organismoaren ehun guztietara iritsiz (baita likido zefalorrakideora, karenera eta umekira ere). Giltzurrun bidetik kanporatzen dira gernuarekin.
Aplikazioen artean hauek dira aipagarrienak:
Gaur egun sulfamidak ez dira asko erabiltzen, hainbat sulfamida topiko eta trimetoprim/sulfametoxazol konbinazioa izan ezik.
Ahultasun muskular
Motak
Akidura neuromuskularraren erdiko (zentral) edo ingurukoetan (periferiko) sailkatzen da, bere zergatiaren arabera. Erdiko neke neuromuskularra osotasuneko neke sentipen gisa azaleratzen da aldiz ahultasun muskular periferikoa ezintasun lokal gisa.
Neke neuromuskularra
Nerbioek kontrolatzen dute giharraren kontrakzioa hauen zenbateko, sekuentzia eta indarra determinatuz. Nerbio batek neke sinpatikoa pairatzen duenean inerbatzen duen giharra estimulatzeko gaitasuna galtzen du. Mugimendu gehienak giharrak sor dezaketen indarra baino gutxiago eskatzen dute, gaixotasunetan izan ezik.
Kontrakzio bereziki indartsuetan, giharraren gehienezko indar gaitasuna gainditzen dutenetan, neke neuromuskularra faktore erabakigarria bilakatu daiteke indibiduo ez entrenatuentzat, gaixotasuna sortuz.. Kontrakzio gogor bat epe luze batean izan ostean, nerbioaren seinalea gutxitu egiten da eta kontrakzioak eragindako indarra ere bai. Ez da minik ez molestiarik sentitzen, giharrak lan egiteari uzten dio pixkanaka.
Ez dagoenez estres nahikorik gihar eta zurdetan, sarritan ez da min muskularrik ageri. Indar-trebaketen helburuetako bat giharraren uzkurtzeko gaitasun maximoa berreskuratzea da. “Entrenamendu neural” honetan aste gutxitan indarra berreskuratzen da, uzkurtzeko gaitasuna berreskuratzen baitu giharrak, bere muga fisiologikoak gaindituz. Hau hipertrofiamiofibrilarraren edo sarkoplasmikoaren bidez lortzen da eta neke uzkurkorraren muga neke metabolikoa bilakatu.
Neke zentrala
Bulkada neuralaren murriztapena da. Nerbioko komando motorrean gertatzen den akatsaren ondorioz giharreko indarra galdu egiten da. Hala ere bulkada neuralaren murriztapena ariketa egin bitartean babes mekanismo bat dela iradoki da, intentsitate handiko lanen aurrean arazoak saihesteko. Interes handia egon da serotoninare n bideen inguruan, beren kontzentrazio handitu egiten baita burmuinean jarduera motorraren ondorioz. Jarduera motorrean serotonina sinapsia n askatzen da, motoneuronekin kontaktuan jarriz. Gehiegizko ariketa motor baten aurrean serotonina kantitateak gainezka egiten du. Serotonina hau hartzaile extrasinpatikoei elkartzen zaie, motoneuronen axoi aren hasierako segmentuan kokatzen direnak. Horrela bulkada nerbiosoaren hasiera inhibitzen da, uzkurketa muskularra eragotziz.
Neke periferikoa
Gihar periferikoen nekea ariketa fisikoa gauzatu bitartean ezgaitasun bat da gorputza k behar besteko energia hornitu dezan edo uzkurketan parte hartzen duten metabolitoez asetzeko. Hau da neke fisikoaren kasurik ohikoena: nazioartean heldu artean gutxi gora behera %72ri eragiten dio lan indarrean. Honek uzkurketa arazo bat sortzen du eta honek aldi baterako murriztapena edo gihar baten edo batzuen lan egiteko gaitasunean du eragina. Energi eskasia k hau da metabolismo azpiobtimo gehienetan azido laktikoaren metaketaren eta beste azido batzuenen eragina izaten da. Produktu metaboliko anaerobioek su sentsazioa eragiten dute giharretan nahiz eta oraingo ikerkuntza berriek aurkakoa dioten, hau da energi iturri direla.
Teoria periferikoen eta zentralen arteko ezberdintasun nagusia da periferikoaren kasuan, kontrakzioa eragiten duen erreakzio kateatuan akats bat baino gehiago agertzea. Hori horrela, esan dezakegu, erregulazio periferikoa arazoa dagoen guneko egoera kimiko metabolikoen esku dagoela. Erregulazio zentrala berriz, mekanismo integratua da eta bere helburuen artean ahulezia muskularra agertzen den unean sistemaren integritatea mantentzea da. Horretarako, azken hau, erretroelikaduraz baliatzen da. Hemen sartzen dira, besteak beste, seinale kimiko, mekaniko eta kognitiboak eta batez ere sistema periferikoan oinarritutako erretroelikaudura kolektiboa.
Esku artean dugun gaixotasuna “neke metaboliko” izenez ere ezagutzen da. Izen hau gaixotasunean dagoen indar galeran oinarritzen da eta beste hainbat arrazoien artean, substratuen kontzentrazioen galeran eta miozuntzean barnealdeko metabolitoen metaketaren ondorioz gertatzen da.
Azido laktikoaren hipotesia
Hasiera batean, uste zen, azido laktikoaren pilaketa izan zitekeela ahulezia muskularraren eragilea, uzkurtzeko gaitasuna inhibituz. Gaur egun ordea, ez dakigu ziurtasunez giharren ahulezia nozitzeko aukerak areagotu edota gutxiagotzen dituen azido laktikoak.
Fermentazioaren azpiproduktu bezala, giharretako azidotasun maila igo dezake, eta ondorioz, hartzaileek Ca2+-kiko duten sentsibilitatea murriztu egiten da. Bestalde, Ca2+en mailak ere igoarazten ditu zitoplasman, kaltzioa zelulatik kanpo bidaltzen duen ponpa inhibitzen baitu. Honek K+ ioiek giharren jardueran duen eragin inhibizioaren aurkako efektua du. Gainera, Cl- ioietan ere egin negatiboa dauka azido laktikoak, K+ ioiak bakarrik utzita kontrakzioen aurkako indar bezala.
Fisiopatologia
Gihar-zelulak uzkurtzen dira burmuinetako kinada elektrikoen fluxua detektatzean. Hau, erretikulu sarkoplastikotik kaltzioa askatuz lortzen da. Ahulezia edo nekea, indarra sortzeko gaitasun gutxitua, gerta daiteke nerbioan edota giharrean bertan egon daitekeen arazoen ondorioz. Hainbat ikerketak adierazten dute arazoa giharreko kaltzio galaren oinarritu daitekeela. Hori gutxi balitz, ihes egiten duen kaltzioak giharreko zuntzak deuseztatzen dituen entzima konkretu bat aktibatzen dutela ere esaten da.
Ahulezia edo nekea aipatu berri ditugun substratuen gabeziaren ondorioz gertatzen da. Energia falta dela eta, giharrean uzkurtzeko duen gaitasuna galtzen du.
Larritasun sailkapena
Gihar-ahuleziaren larritasuna gradu ezberdinetan sailkatu daiteke honako irizpide hauei jarraituz gero:
Proximala eta distala
Posible da gihar-ahulezia “proximal” eta “distal” bezala sailkatzea kontuan hartuta zein den gaixotasuna pairatzen duten giharren kokapena. Proximalak, gorputzeko erdiko marratik gertuen dauden giharrei eragiten die. Honen adibide dugu “Cushing” sindromea edota “hipertiroidismoa”. Distalak berriz, gorputz adarretatik urrunen dauden giharrei eragiten die.
Egiazkoa eta hautemangarria
Egoera batzuetan, miastenia larri gaixotasunaren kasuan bezala, indar muskularra ohikoa da giharrak atsedenean egon badira. Nolanahi ere, benetako ahulezia agertuko da giharrak ariketa fisikoa egin ostean. Neke kroniko aren kasuan azaldu berri duguna gertatzen da.
Port Jefferson (Ohio)
Port Jefferson Ohioko herri bat da. Shelby konderrian kokatua dago. 2010ean 371 biztanle zituen, 0.43 kilometro koadrotan banatuta.
Maja Lidia Kossakowska
Maja Lidia Kossakowska (Varsovia, 1972ko otsailaren 27a - Stare Załubice, 2022ko maiatzaren 23a) fantasiazko idazle, arkeologo eta kazetari poloniarra izan zen.
1997an argitaratu zuen lehen aldiz. Bost liburu eta hainbat ipuinen egilea izan zen, non aingeruen gaiak erabili zituen. Janusz A. Zajdel sarirako zortzi aldiz izendatu zuten ipuin eta eleberriengatik, 2007an Smok tańczy dla Chung Fonga ipuinagatik jaso zuen. Beste hainbat sari ere jaso zituen.
Biografia
Arte Ederren Bigarren Hezkuntzako Eskolan ikasi zuen. Varsoviako Unibertsitatean Mediterraneoko Arkeologian lizentziatua, sartu zenean idaztea pentsatua zuen jada: fantasia idazten lagunduko zion zerbait ikasi nahi zuen. Haren poemek, J. Twardowski, J. Tuwim eta W. Szymborskaren lanekin batera, "Aingeruak" (Kopenhage, 2006) poloniar artisten erakusketarako iruzkin poetiko bat osatu zuten.
Idazle gisa ezaguna izan bazen ere, margolari eta Poloniako telebistan kazetari gisa ere aritu zen. Kossakowski jauregiaren jabe titularretako bat izan zen. Jarosław Grzedowicz idazlearen emaztea izan zen. Hala ere, ez zuen berarekin idatzi, nahiz eta bere lehen irakurletzat hartzen zuen.
2020ko abuztuan, Poloniako beste fantasiazko egile askorekin batera (Ziemkiewicz, Andrzej Pilipiuk, Jacek Dukaj, Jarosław Grzędowicz, Jacek Piekara), Jacek Komuda eta adierazpen askatasunaren defentsarako gutun ireki bat sinatu zuen. Gutunak berak "Nowa Fantastykak" egindako autokritikaren erantzuna zen, hilabete horretan Komudaren lan homofoboen aurreko argitalpenarekin lotuta.
Akradina
Acradina edo Akradinaren (Ἀχραδίνη) izenak basamakatzen lurra esan nahi zuen. Sirakusako Pentapoliko auzo baten izena zen, Ortigiako iparraldean, eta ekialdeko kostatik hedatzen zen, gaurko Santa Luzia eta Grottasanta auzoetarino. Gelonaren harresiek Titxetik bereizten dute, (egungo Mazzanti aldirietan). Akradinak kostaldea harresiekin babesten zuen itsasoko erasoak ekiditzeko. Horretarako, gero kaputxinoen izeneko harrobia, uztiatzen zen harria ateratzeko.
Bibliografia
ORSI, Paolo: Sepolcro arcaico dell'Acradina e terrecotte varie rinvenute presso Siracusa, R. Accademia dei Lincei, 1893
NGC 5405
NGC 5405 galaxia bat da, Boötes konstelazioan. Ernst Hartwigek aurkitu zuen n.
Madame de Montespan
Nobleziako familia batean jaio zen. Gabriel de Rochechouart, Mortemarteko dukea eta Tonnay-Charenteko printzearen alaba izan zen. 1663an Louis Henri de Pardaillan de Gondrin, Montespango markesarekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituzten.
1667an Luis erregearen maitale bihurtu zen eta zazpi seme-alaba izan zituzten. 1674an senarrarengandik banandu zen.
Gortean izan zuen eraginak hamarkada bat iraun zuen, harik eta Pozoien aferak inplikatu zuen arte. Des Fontanges dukesa Montespanen aurkari bihurtu zen eta bat-batean hil zen. Hainbat pertsona hil zituzten sorginkeriagatik eta hilketagatik.
Pseudacanthicus fordii
Pseudacanthicus fordii Pseudacanthicus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Dirk Uittenbogaard
Dirk Uittenbogaard (1990eko maiatzaren 8an jaioa) Herbehereetako arraunlaria da. Europako txapelduna, urrezko eta brontzezko olinpiar domina eta munduko txapelduna da 2019ko Munduko Arraun Txapelketan irabazitako gizonezkoen skull laukoitzean. Zortzikoan, brontzezko domina irabazi zuen 2015eko Munduko Arraun Txapelketan, eta gizonezkoen zortziko proban lehiatu zen Rio de Janeiroko 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina lortuz. Herbehereetako gizonezkoen skull laukoitzean, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio, urrezko domina irabazi zuen Herbehereetako taldearekin Abe Wiersma, Tone Wieten eta Koen Metsemakersekin batera, eta, proba horretako munduko markarik onena ezarri zuten.
NGC 5406
NGC 5406 galaxia bat da, Canes Venatici konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Ingeles sinplezko Wikipedia
Ingeles sinplezko Wikipedia (Simple English Wikipedia) Wikipediaren ingeles sinplezko edizioa da. 2009ko urriaren hasieran 57.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 37.a zen. Wikipedia honen helburua ingelesa ongi ez dakiten ikasle eta gazteek artikuluak hobeto ulertzea da. Bere web helbidean hitz konpletu bat erabiltzen duen entziklopedia bakarra da (simple.wikipedia.org).
Knocknagree
Knocknagree (irlanderaz Cnoc na Graí, Untxiaren Muinoa esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren ipar-mendebaldean dagoen udalerria da. Cork konderria eta Kerry konderriaren arteko mugan dago, Ballydesmond eta Macroom udalerriak elkarlotzen dituen R582 errepidean eta Rathmore udalerritik 5 km iparraldera.
2003ko Munduko Alpetar Eski Txapelketa
'''XXXVII. Munduko Alpetar Eski Txapelketa''' Alpeetako Saint-Moritz (Suitza) herrian ospatu zen, 2003ko otsailaren 2a eta 16a bitartean, Nazioarteko Eski Federazioak (NEF) eta Suitzako Eski Federazioak antolatuta.
Knocknagree
Knocknagree GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.
3247 Di Martino
3247 Di Martino asteroide baten izena da. abenduaren 30ean aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 YE izena zeraman. Ondoren Mario di Martino omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3247 Di Martino asteroidearen orbitak batezbeste 3,21 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,722 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,699 distantziara. Eszentrikotasuna 0,152 da, eta makurdura orbitala 10,87ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 10.70 da.
Edith Stein
Edith Stein (Wroclaw, Prusia, gaur egun Polonia, 1891ko urriaren 12a - Auschwitz sarraski-esparrua, 1942ko abuztuaren 9a) moja karmeldarra eta Eliza Katolikoko santua izan zen. Jatorriz, judua eta alemaniarra. Ofizialki Gurutzeko Teresa Benedikta izenez kanonizatu zuten arren (moja zeneko izena, alegia), gehienbat jatorrizko izenez ezagutzen da (Edith Stein).
Bizitza
Edith Stein Wroclaw hirian jaio zen, garai hartan Prusiaren barnean zegoen herrian. Bere gurasoak judu sinestun eta praktikanteak ziren. Txikitatik argitasun handia erakutsi zuen eta horrek ikasketetarako erraztasuna eman zion. Umetatik bere amaren sinesmen sendoa miresten zuen, bereziki umea zela aita hil zitzaionetik amak hartu zuelako familiaren kargu guztia. Hala ere, gaztaroko lehen urteetan erlijiotik aldendu eta agnostizismora, lehenbizi, eta ateismora, geroago, hurbildu zen.
1913an Göttingeneko unibertsitatean sartu eta fenomenologiara gerturatu zen. 1916an Freiburgeko unibertsitatean filosofiako doktoretza lortu zuen (Alemaniako lehenengotariko emakumezkoa), Edmund Husserlen fenomenologia aztertuz (Enpatiaz izeneko tesia aurkeztu zuen). Tartean, Lehenengo Mundu Gerran erizain lanetan aritu behar izan zen. Gerra amaitu ondoren unibertsitate horretan filosofiako irakasle egin zuten, Husserlen laguntzaile.
Gerraren esperientziak bilaketa filosofiko eta erlijiosoan murgilarazi zuen; filosofia kristaura gerturatu zen pixkanaka, baina bere bizitzako aldaketa garrantzitsuena Teresa Avilakoaren autobiografia irakurri ondoren gertatu zitzaion (1921ean) eta, ondorioz, erlijio katolikoan sartzea erabaki zuen. Aldi berean, kristau filosofiaren eta fenomenologiaren arteko harremanak ikertzen aritu zen eta emakumearen egoerari buruzko hausnarketak plazaratu zituen. Besteak beste, Tomas Akinokoaren De Veritate («Egiaz») lana alemanera itzuli zuen.
Santa Teresaren autobiografiak eraginda, 1933an Koloniako karmeldarren komentuan sartzea erabaki zuen, Gurutzeko Teresa Benedikta izena hartuta. Komentuko zuzendariek Edithek idazten eta ikertzen jarrai zezala nahi zuten, baina ordurako nazien boterea handia zen eta, jatorri judukoa zenez, ezin izan zuen ezer gehiago argitaratu. Horrela, garai hartan idatzi zuen bere lanik garrantzitsuenetakoa, Endliches und ewiges Sein («Izaki finitua eta Izaki betierekoa»), nahiz eta ez zen 1950era arte argitaratu.
Nazien arriskutik ihes egiteko, Edith eta haren ahizpa Rosa (hau ere katoliko bihurtu eta komentu berean sartu zen) Herbehereetako komentu batera bidali zituzten 1939an. Hala ere, hurrengo urtean naziak herrialde hura bereganatu zuten. Holandako eliz agintariek katolikoei naziekin ez kolaboratzeko deia egin zieten eta 1942ko uztailean juduen aurkako Holokaustoa gaitzesteko gutuna kaleratu zuten. Agintari naziek, horren aurrean, katolizismora bihurtutako juduak atxilotu eta kontzentrazio eremuetara eramateko agindu zuten. Suitzara ihes egitekotan zeudela, 1942ko abuztuaren 2an, atxilotu zituzten Edith eta Rosa ahizpak eta Auschwitzera eraman zituzten. Han gas-kameratan sartuta hil zituzten.
Beatifikazioa eta kanonizazioa
1962an hasi zen Edith Stein-en beatifikazio prozesua. Joan Paulo II.ak beatifikatu zuen 1987an Kolonian, "Israeleko alaba, Kristoren fedearekiko martiria eta herri juduaren aurkako sarraskiaren biktima" zela esanez. Aita Santu berak santutu zuen 1998an, eta urtebete geroago Europako zaindari izendatu zuen, Nursiako Benito deuna, Zirilo eta Metodio deunak, Sienako Katalina deuna eta Suediako Brigida deunarekin batera. Haren jaieguna abuztuaren 9an ospatzen da, bereziki karmeldarren artean.
Stein hiltzearen kausari buruzko eztabaida
Erlijio katolikoaren arabera, martiria da bere kristau fedea dela-eta erail duten norbait. Aditu batzuek zalantzan jarri dute Edith Stein hiltzeko arrazoia hori izatea; kritikari horien ustez, jatorriz judua zelako hil zuten, eta ez kristau sinesmenekoa izateagatik. Daniel Polishek adierazi duenez, badirudi Elizak, beatifikazio horren bidez, «kristautze jarduerak bultzatzeko mezu tazitua» ematen duela.
Eliza Katolikoak dioenez, Herbehereetako Eliza Katolikoko gotzaintzak argitaratutako idazkiaren ondorioz atxilotu zuten. Izan ere, Herbehereetako gotzaintzak jendaurrean gaitzetsi zuen nazien arrazismoa 1942an. Bestela esanda, Elizak dio Elizaren irakaspen moralen ondorioz hil zela Stein, eta ondorioz benetako martiria dela.
Monmouth (Illinois)
Monmouth  Illinoiseko hiri bat da. Warren konderrian kokatua dago. 2010ean 9,444 biztanle zituen, 10.9 kilometro koadrotan banatuta.
Eirenis medus
Eirenis medus Eirenis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Enrique Irazoqui
Enrique Irazoqui Levi (Bartzelona, - ibidem, ) aktore, ekonomilari, xake jokalari eta literatura irakaslea izan zen.
Biografia
Aita psikiatra euskal herritarra eta ama enpresaburu italiarra, Bartzelona izan zuen jaioterri. 1964an Italiara eginiko bidaia batek, ordea, haren bizitza aldatu zuen. 19 urte besterik izan ez eta ekonomia ikasten ari zela, kide zen Ikasleen Sindikatu Demokratikoarentzat —frankismo garaian legez kanpokoa— babesa lortzeko asmoz jo zuen herrialde hartara. Hala ezagutu zituen, besteak beste, Rafael Alberti eta Vasco Pratolini idazleak, eta batez ere, Pier Paolo Pasolini poeta eta zinema zuzendaria.
Olga ekaitz tropikala (2007)
Olga ekaitz tropikala 2007ko 15. ekaitza izan zen.
Enrique Irazoqui
Biografia
Zineman esperientziarik izan ez arren, Il Vangelo secondo Matteo (Pasioa Mateoren arabera) filmeko Kristo bihurtu zuen Irazoqui. Hainbatentzat Jesusen bizitza ondoen erakusten duen filma da Pasolinirena. Gazteak ez zuen aktore izateko bokaziorik, baina pelikularen arrakastak mundu berri baten ateak ireki zizkion, eta, gerora, beste hainbat pelikuletan ere hartu zuen parte, tartean, Noche de vino tinto (1966), Dante no es únicamente severo (1967).
Olga ekaitz tropikala (2007)
Ekaitza abenduaren 11an sortu zen, urakanen denboraldi ofiziala amaitu eta bi astera.
Enrique Irazoqui
Biografia
Zinema utzita, AEBetara jo zuen, literatur ikasketak egitera. Horretarako, besteak beste, Pasoliniren, Jean-Paul Sartreren eta Simone de Beauvoirren gomendiozko gutunak aurkeztu zituen. Hala, literatur irakasle izan zen AEBetan, Mexikon eta Granadan (Espainia). Xakea gustuko, jokalarien eta makinen arteko partidak ardatz zituen hainbat txapelketa antolatu zituen, tartean, Vladimir Kramnik munduko txapeldunaren eta Deep Fritz ordenagailuaren arteko partida, 2002an.
Bere azken urteetan, berriz ere zinemara gerturatu zen, eta A la soledat (2008) eta Cenestesia (estreinatu gabea dago) pelikuletan hartu zuen parte.
Kontzilio
Kontzilioa (latinez concilium, "kontseilua"), sinodoa (grezieraz σύνοδος, synodos, "batzarra") edo elizbatzarra kristau-elizgizon eta beste erlijio-ordezkariren batzarra da, doktrinari buruz eztabaidatu eta erabakiak hartzeko biltzen dena.
Bost kontzilio mota daude, bi kategoria nagusitan banatuak:
Jose Sebastian Laboa
Jose Sebastian Laboa Gallego, ezagunagoa Monsinore Laboa kargu izenez, (Pasaia, Gipuzkoa, 1923ko urtarrilaren 20a - Donostia, 2002ko urriaren 24a) apaiza eta nuntzio apostolikoa zen, hau da, Vatikanoko diplomatikoa.
26 urterekin apaiztu zen eta Erromara joan zen. Bertan zuzenbide kanonikoan doktoratu zen. Roncalli kardinalaren, gero Joan XXIII.a izango zenaren, lagun mina izan zen eta bere jaioterrira, Pasai Donibanera, ere ekarri zuen bisitan.
Joan Paulo II.ak Panamako nuntzio apostoliko izendatu zuen 1982an. Zeregin garrantzitsua izan zuen herrialde honetako gerran, bere bitartekaritzari esker Manuel Antonio Noriega diktadoreak bere burua armada estatubatuarraren esku utzi baitzuen. Gero nuntzio izan zen Paraguain eta Maltan ere. Bestalde, Vatikanoak Libiarekin konpondu nahi zituen harreman diplomatikoak berreraikitzen lan handia egin zuen. Saio horretarako Muammar al Kadafirekin elkarrizketatu zen. Nazioartean egin zuen diplomazia eta bitartekaritza lanak jende askoren errespetua ekarri zion.
Montmahoux
Montmahoux Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montmahoux udalerrian erroldatutako biztanleak 74 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 46 etxebizitza zeuden, 35 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 43 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 35 etxebizitza nagusietatik 28 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 28 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 argiketaria.
2000. urtean Montmahoux udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Garraio sistema adimendun
Garraio sistema adimendunak errepide bidezko garraiobideen eraginkortasuna eta segurtasuna hobetzeko teknologiak dira, hala nola, elektronika aurreratua, komunikazioak eta informatika sistemak. Jatorrian IVHS (Intelligent Vehicle/Highway Systems, Automobil eta Autobideetarako Sistema Adimendunak) izenaz ezagutzen ziren, eta gaur egun ITS ere deitzen zaie. Gidarien eta autobideen artean informazioa denbora errealean trukatzeko aukera ematen dutelako deritze adimendun.
Aplikazioak
Zenbait auto modelotan gidariarentzako informazio sistema aurreratuak jartzen hasi dira aukera moduan; halakoetan, gidariak helmugako helbidea sartzen du, eta sistemak hara iristeko biderik errazena agertzen dio, pantaila batean mapa elektroniko bat erakutsiz, edo bidaian zehar argibide eta aginduak ematen dituen ahots sintetizatu baten bidez. Sistema hauek autoan transmisio eta erantzungailuak erabiltzen dituzte, eta Kokapen Orokorraren Sistema bat, satelite artifizialen bidez uneoro autoaren kokapen zehatza ezagutzeko. Larrialdiren batean laguntza eskatzeko irrati zelularreko teknologia ere badute.
Horrez gainera, segurtasuna hobetzeko ibilgailuen kontrol automatizaturako sistemak garatzen ari dira; autoaren ertzean jartzen dira, gidariari arrisku jakin batez ohartarazteko edo larrialdiren batean gizakiaren okerrak zuzentzeko. Bestalde, eskoletako autobusetan radar bereziak jartzen hasi dira, ibilgailutik gertu norbait sumatuz gero gidariari jakinarazteko. Gidaria ispiluetatik ikustera iristen ez den ibilgailuak antzemateko ere erabiltzen dira radarrak eta beste sentsore mota batzuk. Gainera, gauez edo eguraldi txarra denean hobeto ikusteko sentsore infragorridunak eta beste metodo batzuk ere ikertzen ari dira.
Garraio sistema adimendunaren egitasmorik handiena autobide automatizatua da: ibilgailuak bide laburretan abiadura handian ibili ahal izango dira, autoko radarraz, ibilgailuaren kokapenaz, ibilgailuen arteko informazio konexioaz eta motorreko sentsoreez baliaturik (azken hauek azelerazio eta galgatze sistemetan eragiten dute). Merkataritzako ibilgailuak, kamioiak eta autobusak ere ITS teknologia hauetako batzuk erabiltzen ari dira. Erantzungailuen bidez, bidean doazela bidesariak ordaindu, baimen edo lizentziak lortu eta ohiko beste hainbat ekintza ere geratu gabe egiten dituzte.
Sistema hauei guztiei esker, beraz, hainbat aurrerapen lor daiteke: auto ilarak gutxitzea, ibilgailuek geratu eta berriro abiatzean isurtzen dituzten gai kutsagarriak urritzea, bidaiaren denbora murriztea, errepideen edukiera handitzea, eta bidaia seguruagoak egitea.
Bedazzled (2000ko filma)
Bedazzled (euskaraz "Txunditua") 2000ko Harold Ramis estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako umore beltzezko film bat da. Brendan Fraser, Elizabeth Hurley eta Frances O'Connor aktoreek antzeztu zuten.
Unibertsoa
Unibertsoa existitzen den materia eta energia guztia eta horiek existitzen diren espazioaren eta denboraren batasuna da. Unibertsoaren barruan existitzen diren atomo, molekula, planeta, satelite, planeta nano, izar, galaxia eta galaxien arteko eduki guztia dago. Unibertsoaren tamaina ezezaguna bada ere, Unibertso behagarriaren tamaina kalkulatzea posible da. Europako Espazio Agentziaren Planck satelitea erabilita 90.680 milioi argi-urte ditu zabaleran, lehen uste zena baino % 0,7 txikiago.
Unibertsoaren lehenengo ereduak Antzinako Grezia eta Indiako filosofoek garatu zuten, eredu geozentrikoa, Lurra Unibertsoaren zentroan ezarriz. Mendeetan zehar ikerketa sakonagoak egin ziren eta Nicolaus Copernicusek eredu heliozentrikoa proposatu zuen, Eguzkia jarrita Unibertsoaren eta Eguzki-sistemaren zentroan. Isaac Newtonek grabitazio unibertsalaren legea garatu zuen Copernicusen, Tycho Braheren eta Johannes Keplerren planeten mugimenduaren legea jarraituz. Behaketak aurrera joan ahala jakin zen gure Eguzki-sistema Esne Bidea izeneko galaxian kokaturik dagoela, eta hau Unibertsoan dagoen galaxietako bat baino ez dela. Pentsatzen da galaxiak modu uniformean sakabanaturik daudela norabide guztietan, eta Unibertsoak ez duela, beraz, ez ertzik ez erdigunerik. XX. mendearen hasieran egindako ikerketek proposatu zuten Unibertsoak hasiera bat izan zuela, eta espantsioan ari dela, geroz eta abiadura handiagoan. Unibertsoaren masa gehiena ezagutzen ez den materia ilun izeneko zerbaitetan dagoela uste da.
Big Bang teoria da gaur egun Unibertsoaren garapena azaltzeko teoria nagusia kosmologian. Teoria honen arabera, espazioa eta denbora orain dela 13.799±21 milioi urte sortu ziren materia kopuru mugatu batekin, Unibertsoaren espansioarekin dentsitatea galduz joan dena. Hasierako espantsioaren ostean, Unibertsoa hoztu zen, lehenengo partikula subatomikoak sortzea baimenduz, eta atomo sinpleak osatuz. Laino erraldoiak batzen hasi ziren grabitazio indarraren eraginez, galaxia, izar eta, orokorrean, ikus dezakegun guztia sortuz. Guregandik 13.799 milioi argi-urtera baino urrunago dauden objektuak ikustea posible da gaur egun, espazioa bera ere hedatu delako. Hau dela eta, gugandik 46.000 milioi argi-urtera dauden objektuak ikustea posible da, sortu zirenean gugandik askoz gertuago zeudelako.
Unibertsoaren amaieraren inguruan hipotesi asko daude, baita Big Bangaren aurretik, aurretik kontzeptua existitzen bazen, egon zenaren inguruan. Hainbat fisikari eta filosofok espekulazioaren eremuan uzten dute hau, inoiz jakitea posible izango ote den zalantzan jarriz. Fisikari batzuek multibertsoaren ideia proposatu dute, gurea existitu daitekeen Unibertsoetako bat baino ez dela argudiatuz.
Definizioa
Unibertsoa existitzen den, noizbait existitu den eta etorkizunean existituko den guztiaren batura gisa definitzen da. Gure gaur egungo ulermenaren arabera, Unibertsoa espazio-denbora, energia (erradiazio elektromagnetikoa eta materia barne) eta euren artean harremantzeko dituzten lege fisikoz osaturik dago. Unibertsoak bizi guztia, historia osoa eta, filosofo eta zientzialari batzuen arabera matematika eta logika hartzen ditu barnean.
Etimologia
Unibertso hitza antzinako frantseseko univers-etik dator, zeina latineko unus («bakarra») eta versus («buelta») erroetatik eratorria den. Latinezko hitza Zizeronek jada erabili zuen gaur egungo hitzaren zentzu berean. Batzuetan sinonimo gisa erabiltzen da antzinako Grezierazko kosmos hitza (ὁ κόσμος); ildo honetatik, Unibertsoa ikertzen duen zientziari kosmologia deitzen zaio.
Sabino Arana Goirik gaudi neologismoaren bidez izendatu zuen unibertsoa, garai hartako garbizaletasunari erantzunez. Izen hori, dirudienez, gau- errotik eratorri zuen (gauza hitzaren errotzat hartzen zuen Aranak) eta -di atzizki ezaguna gehitu zion. Euskaltzaindiaren hiztegian eta beste hainbatetan ageri da.
Kronologia eta Big Banga
Ez dugu ezagutzen unibertsoaren osagaien % 96 zertaz egina den; hala ere, materia ikusgaiaren banaketa aztertuta, materia eta energia ilunaren existentzia ondorioztatu dugu, eta unibertsoaren ikuspegi nahiko osatua egin dugu. Gainera, unibertsoa hedatzen ari dela ere jakin ahal izan dugu, eta azken horrek beste ondorio garrantzitsu batera garamatza. Hedapenari atzeraka eragingo bagenio, unibertso behagarria uzkurtu egingo litzateke espazio-denboran, eta bertan den guztia dentsitate eta tenperatura izugarriko egoera batera eramango luke. Big Bangaren teoriaren arabera, egoera hori izango litzateke, hain zuzen ere, gaur egun ikusten dugun unibertsoaren hasiera.
Ez ditugu oraindik ezagutzen hasiera-hasierako uneen gorabeherak, 10-43 segundu unearen aurrekoak. Denbora tarte honi Plancken aroa deitzen zaio, zerotik Planck denbora bat ematera igarotzen den denbora, hain zuzen ere. Orduan, naturaren lau indar oinarrizkoak (grabitatea, nuklear ahula eta bortitza eta elektromagnetikoa) bat eginda zeuden, eta ez dugu egoera hori deskribatzeko teoria egokirik. Beraz, ezin dugu esan nola hasi izen hedapena, alegia, nola gertatu zen Big Bang deitu ohi den leherketa handia; baina ondorengo historiaren lerro nagusiak nahiko ondo ezagutzen ditugula esan daiteke.
Badakigu 10-30 s aurretik hedapenak izugarri abiadura handian gertatu behar izan zuela. Inflazio-aroa deritzon horrek 10-35 s baino ez zuen iraun, baina orduan sortu zen espazio-denborak sobera hartzen du bere barne gaur egungo gure unibertso behagarria, hedapen-tasa 1050 izan zelako.
Tenperatura eta dentsitate izugarriko egoera horretan, lehenengo segundoan zehar gutxi gorabehera, protoiak eta neutroiak sortu ziren. Big Bangaren lehenengo 10 segunduetan quark-aroa, hadroi-aroa, eta leptoi-aroa deitzen diren faseak igaro zituen Unibertsoak. Fotoien talken ondorioz, beren energia masa bihurtuz, lau indarrak ere bereizi egin ziren, eta tenperatura 10.000 milioi graduraino jaitsi zen. Hirugarren minutua bete orduko, tenperatura 1.000 milioi gradura jaitsi zen, eta protoi eta neutroiek elementu arinenen nukleoak sortu zituzten, batez ere hidrogenoa, deuterioa eta helioa. Big Bangeko nukleosintesi gisa ezagutzen den denbora honek 20 bat minutu iraun zituen.
Hurrengo urrats garrantzitsua tenperatura 3.000 K-eraino jaitsi zenean gertatu zen, Big Banga gertatu eta 380.000 urtera. Garai honi protoi garaia deitzen zaio. Ordutik aurrera, elektroiak aurrez sortutako nukleoekin elkartu ahal izan ziren, eta pixkanaka atomoak sortu zituzten. Orduan sortu zen hondoko mikrouhin-erradiazioa. Ondoren, unibertsoak hozten eta hedatzen segitu zuen, erradiazioaren eragina oso txikia zen, eta grabitate-indarra nagusitu zen. Izarren sorrera 100 milioi urtera hasi zen; ziurrenik oso masibo eta argitsuak ziren, eta Unibertsoaren ionizazioaren arduradun izango ziren. Ez zegoen elementurik litioa baino pisutsuagorik eta, beraz, elementu pisutsuagoak izarren nukleosintesiari esker gertatu ziren. Galaxia eta izarren eraketa ez zen hasi 1.000 milioi urte pasa arte, eta, ondoren, Unibertsoak ezagunagoa egiten zaigun itxura hartu arte eboluzionatu du.
9.800 milioi urte igaro ondoren Unibertsoaren zabalpenaren ondorioz materiaren dentsitatea txikiagoa zen energia ilunaren dentsitatea baino, gaur egungo energia ilunak dominatutako garaia hasiz. Garai honetan Unibertsoaren espantsioa azeleratu da, energia iluna dela eta.
Esne Bidearen disko fina orain dela 5.000 milioi urte hasi zen eratzen, eta orain dela 4.600 milioi urte gure Eguzki-sistema.
Ezaugarri fisikoak
Funtsezko lau elkarrekintzetatik, grabitazioa da nagusi luzera-eskala astronomikoetan. Grabitatearen ondorioak metagarriak dira; aldiz, karga positiboen eta negatiboen efektuek elkar deuseztatzeko joera dute, eta, ondorioz, elektromagnetismoa nahiko txikia da luzera astronomikoko eskaletan. Gainerako bi elkarrekintzak, indar nuklear ahul eta bortitzak, oso azkar gutxitzen dira distantziarekin; horien eraginak luzera-eskala subatomikoetara mugatzen dira nagusiki.
Tamaina eta eskualdeak
Erlatibitatearen teoria orokorraren arabera, litekeena da espazioaren urruneko eskualdeak inoiz ez elkarreragitea gurearekin, ezta unibertsoaren bizitzan ere, argiaren abiadura finituaren eta espazioaren etengabeko hedapenaren ondorioz. Adibidez, litekeena da Lurretik bidalitako irrati-mezuak inoiz ez iristea espazioko eskualde batzuetara, nahiz eta unibertsoa betiko existitu: espazioa argiak zeharkatu dezakeena baino azkarrago zabal daiteke.
Teleskopioekin ikus daitekeen eremu espazialari unibertso behagarria deitzen zaio, behatzailearen kokapenaren araberakoa. Lurraren eta beha daitekeen unibertsoaren ertzaren arteko distantzia 46.000 milioi argi-urtekoa da (14.000 milioi parsec), eta, ondorioz, ikus daitekeen unibertsoaren diametroa 93.000 milioi argi-urtekoa da (28.000 milioi parsec). Argiak unibertso behagarriaren ertzetik egin duen distantzia asko hurbiltzen da unibertsoaren adinera, argiaren abiadurarekin biderkatuta, 13.800 milioi argi-urte (4,2 × 109 pc), baina horrek ez du distantzia adierazten une jakin batean, unibertso behagarriaren ertza eta Lurra ordutik urrundu direlako. Konparazio batera, galaxia tipiko baten diametroa 30.000 argi-urtekoa da (9.198 parsec), eta inguruko bi galaxien arteko distantzia tipikoa 3 milioi argi-urtekoa da (919,8 kiloparsec). Adibidez, Esne Bideak 100.000 eta 180.000 argi-urte arteko diametroa du, eta Esne Bidetik hurbilen dagoen galaxia ahizpa, Andromedako galaxia, 2,5 milioi argi-urte inguruan dago.
Unibertso behagarriaren ertzetik harantzago espaziorik ikusi ezin dugunez, ez dakigu unibertsoaren tamaina osoa finitoa edo infinitua den. Kalkuluek iradokitzen dute unibertso osoak, mugatua bada, beha daitekeen unibertsoa baino 250 aldiz handiagoa izan behar duela. Unibertsoaren tamaina osoari buruzko estimazio eztabaidagarri batzuen arabera, finitoa balitz, megaparsec izango lituzke, Mugarik Gabeko Proposamenaren ebazpenean iradokitzen den bezala.
Adina eta hedapena
Astronomoek unibertsoaren adina kalkulatzen dute, Lambda-CDM ereduak unibertsoaren bilakaera zehaztasunez deskribatzen duela onartuz, oso egoera uniforme, bero eta trinko batetik egungo egoerara, eta eredua osatzen duten parametro kosmologikoak neurtuz. Eredu hau teorikoki ondo ulertua dago eta doitasun handiko behaketa astronomiko berriek babesten dute, hala nola WMAP eta Planckek. Oro har, doitutako behaketen multzoan sartzen dira hondoko mikrouhin erradiazioaren anisotropia, Ia motako supernoben distira/gorriranzko desplazamendua erlazioa eta eskala handiko galaxien multzoa, barioien oszilazio akustikoaren ezaugarria barne. Beste behaketa batzuk, hala nola Hubbleren konstantea, galaxien kumuluen ugaritasuna, grabitazio-lente ahulak eta kumulu globularren aroak, horiekin bat datoz oro har, eta ereduaren egiaztapena ematen dute, baina zehaztasun gutxiagoz neurtzen dira gaur egun. Lambda-CDM eredua zuzena dela onartuta, esperimentu askok hainbat teknika erabiliz egindako parametroen neurketek unibertsoaren adina 13.799 ± 0.021 milioi urteko balio hobea ematen dute 2015ean.
Denborarekin, unibertsoa eta bere edukia eboluzionatu egin dira; adibidez, kuasarren eta galaxien populazio erlatiboa aldatu egin da eta espazioa bera hedatu egin da. Hedapen horren ondorioz, Lurreko zientzialariek 30.000 milioi argi-urtera dagoen galaxia baten argia ikus dezakete, nahiz eta argi horrek 13.000 milioi urte baino ez dituen bidaiatu; horien arteko espazioa bera zabaldu egin da. Hedapen hori bat dator urruneko galaxien argia gorrirantz mugitu dela ikustearekin; igorritako fotoiak uhin-luzera luzeagoetara eta maiztasun baxuagora luzatu dira bidaian zehar. Ia motako supernoben analisiek espazioaren hedapena azeleratzen ari dela adierazten dute.
Zenbat eta materia gehiago egon unibertsoan, orduan eta indartsuagoa izango da materiaren elkarrekiko grabitate-erakarpena. Unibertsoa trinkoegia balitz, grabitate singularitate batean kolapsatuko litzateke berriro. Hala ere, unibertsoak oso materia gutxi izango balu, autograbitatea ahulegia izango litzateke egitura astronomikoak sortzeko, galaxiak edo planetak kasu. Big Bangetik, unibertsoa modu monotonoan hedatu da. Agian ez da harrigarria gure unibertsoak masa-energia dentsitate egokia izatea, metro kubiko bakoitzeko 5 protoiren baliokidea, eta horri esker, azken 13.800 milioi urteetan hedatu da, unibertsoa gaur ikusten den bezala osatzeko denbora emanez.
Badira indar dinamikoak unibertsoko partikuletan eragiten dutenak eta hedapen-erritmoan eragiten dutenak. 1998a baino lehen, espero zen hedapen-tasak behera egingo zuela denbora igaro ahala, grabitazio-interakzioek unibertsoan duten eraginaren ondorioz; eta, horregatik, badago kopuru gehigarri bat, desazelerazio-parametroa deritzona, kosmologo gehienek positiboa izatea espero zutena eta unibertsoko materia-dentsitatearekin lotuta egongo zena. 1998an, bi talde ezberdinek neurtu zuten desazelerazio-parametroa negatiboa zela, -0,55 inguru, eta horrek teknikoki esan nahi du \ddot{a} eskala kosmikoaren faktoretik eratorritako bigarrena positiboa izan dela azken 5.000-6.000 milioi urteetan. Hala ere, azelerazio horrek ez du esan nahi gaur egun Hubbleren parametroa handitzen ari denik.
Espazio-denbora
Espazio-denbora gertaera fisiko guztiak gertatzen diren eszenatokia da. Espazio-denboraren oinarrizko elementuak gertaerak dira. Edozein espaziotan, gertaera bat posizio bakar gisa definitzen da une bakar batean. Espazio bat gertakari guztien batasuna da (lerro bat bere puntu guztien elkarketa den bezala), formalki barietate batean antolatuak. Gertaerek, hala nola materiak eta energiak, espazio-denbora kurbatzen dute. Espazio kurbatuak, bestalde, materia eta energia modu jakin batean jokatzera behartzen ditu. Ez du zentzurik bata bestea gabe kontsideratzeak.