cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bizi estralurtar
Ezaugarriak
2017an argitaratutako ikerketa baten arabera, Lurreko espezieen konplexutasunak izan zuen bilakaeraren ondorioz, beste leku batzuetako eboluzio estralurtarraren iragarpen-mailak gure planetako bizimoduaren antza izatea eragingo luke. Azterlanaren egileetako batek, Sam Levinek, honako hau dio: "Gizakiek bezala, aurreikusten dugu erakundeen hierarkia batez osatuta daudela, eta erakunde horiek guztiak lankidetzan aritzen direla estralurtar bat sortzeko. Organismoaren maila bakoitzean gatazka ezabatzeko, lankidetzari eusteko eta organismoa martxan mantentzeko mekanismoak egongo dira. Mekanismo horien adibide batzuk ere eman ditzakegu". Biziak adimena garatzeko duen gaitasuna ere ikertzen da. Gaitasun hori planeta batek dituen txoko ekologiko potentzialen kopuruarekin sortzen dela iradoki da, eta biziaren beraren konplexutasuna ingurune planetarioen informazio-dentsitatean islatzen dela, zeina, aldi berean, haien txokoetatik abiatuta kalkula daitekeen.
Oinarri biokimikoa
Bizirako oinarrizko lehen baldintza orekarik gabeko termodinamikarik gabeko giroa da; horrek esan nahi du oreka termodinamikoa energia-iturri batek hautsi behar duela. Kosmoseko energia-iturri tradizionalak izarrak dira, Lurreko bizian bezala, eguzkiaren energiaren araberakoa dela. Beste energia-iturri batzuk ere badaude, hala nola sumendiak, plaken tektonika eta iturri hidrotermalak. Ozeanoko eremu sakonetan eguzki-argirik jasotzen ez duten ekosistemak badaude Lurrean, iturri hidrotermanlen energia hartzen dutenak eguzkiarenaren ordez. Eremu magnetikoak eta erradioaktibitatea ere energia-iturri gisa proposatu dira, baina ez lirateke hain eraginkorrak izango.
Lurreko biziak ura behar du egoera likidoan, erreakzio biokimikoak gertatzen diren disolbatzailea den aldetik. Oso gutxitan gerta liteke abiogenesi-prozesu bat ingurune gaseoso edo solido baten barruan hastea: atomoen abiadurak, azkarregiak edo motelegiak lirateke, eta zaildu egiten du horietako batzuk aurkitzea eta erreakzio kimikoak hastea. Ingurune likido batek metabolismorako beharrezkoak diren elikagaiak eta substantziak garraiatzeko aukera ere ematen du. Karbonoaren eta beste elementu batzuen kopuru nahikoak, urarekin batera, organismo biziak sor ditzakete planeta telurikoetan, konfigurazio kimikoarekin eta Lurraren antzeko tenperatura-tartearekin. Uraren ordez amoniakoz egindako bizitza alternatiba gisa iradoki da, nahiz eta disolbatzaile hori ura baino eraginkortasun txikiagokoa dirudien. Pentsa daiteke, halaber, bizi-forma batzuetan disolbatzailea hidrokarburo likidoa izatea, hala nola metanoa, etanoa edo propanoa.
Bizi estralurtar potentzialaren beste alderdi ezezagun bat hura osatuko luketen elementu kimikoak izango lirateke. Lurreko bizia karbonoz osatuta dago neurri handi batean, baina beste biokimika-mota batzuk egon daitezke.
Karbonoaren ordezkatze-potentzial batek gai izan behar du molekula konplexuak sortzeko, eboluziorako behar den informazioa gordetzeko eta ingurunean libre egoteko. DNA, RNA edo hurbileko antzeko bat sortzeko, elementu horrek gai izan behar du bere atomoak beste askorekin lotzeko, molekula konplexu eta egonkorrak sortuz. Gutxienez hiru lotura kobalente sortzeko gai izan behar du; bi, kate luzeak egiteko, eta, gutxienez, hirugarrengo bat, esteka berriak gehitzeko eta askotariko informazioa emateko. Bederatzi elementuk bakarrik betetzen dute baldintza hori: boroa, nitrogenoa, fosforoa, artsenikoa, antimonioa (hiru lotura), karbonoa, silizioa, germanioa eta eztainua (lau lotura). Ugaritasunari dagokionez, karbonoa, nitrogenoa eta silizioa dira unibertsoko ugarienak, besteak baino askoz gehiago. Lurrazalean elementu horietako ugariena silizioa da, hidrosferan karbonoa da eta atmosferan karbonoa eta nitrogenoa. Silizioak, ordea, desabantailak ditu karbonoaren gainean. Silizio atomoekin eratutako molekulak ez dira hain egonkorrak eta azidoen, oxigenoaren eta argiaren aurrean ahulagoak dira. Silizioan oinarritutako bizi-formen ekosistema batek tenperatura oso baxuak, presio atmosferiko handia, oxigenorik gabeko atmosfera eta ura ez den beste disolbatzaile bat beharko lituzke. Tenperatura baxuek arazo gehigarri bat gehituko lukete: abiogenesia-prozesu bat aktibatzeko zailtasuna, lehenengo eta behin bizia sortzeko.
Bizi estralurtarra karbonoan oinarritzen bada eta ura disolbatzaile gisa erabiltzen badu ere, Lurrekoa bezala, biokimika erabat desberdina izan dezake oraindik. Bizia Lurrena RNAren mundu batekin hasi zen, eta, ondoren, bere egungo formara eboluzionatu zuen, non RNAren zeregin batzuk DNAk eta proteinek hartu zituzten. Bizi estralurtarra RNA munduan harrapatuta egon daiteke oraindik, edo beste konfigurazio batzuetara eboluzionatu. Ez dago argi gure biokimika sor litekeen eraginkorrena den, edo antzeko zer elementuk osatuko luketen. Hala ere, litekeena da zelulek Lurrarena ez bezalako konposizioa izan arren zelula-mintz bat izatea. Lurreko bizitza prokariotetatik eukariotoetara eta organismo zelulabakarretatik zelula anitzeko organismoetara igaro zen eboluzioaren bidez. Orain arte ez da prozesu alternatiborik asmatu emaitza hori lortzeko, ezta hipotetikorik ere. Eboluzioak bizitza banakako organismoetan zatitzea eskatzen du, eta ezein antolaketa alternatibo ez da behar bezala proposatu. Oinarrizko mailan, mintzek zelula baten muga definitzen dute, zelularen eta haren ingurunearen artekoa, eta hein batean irekita egoten dira harekin energia eta baliabideak trukatzeko.
Zelula sinpleetarik eukariotoen arteko eboluzioa, eta horietatik zelula-anitzeko bizi formetara ez dago bermatuta, beraz. Kanbriar leherketa bizia sortu eta milaka milioi urtera gertatu zen, eta haren kausak oraindik ez dira guztiz ezagutzen. Bestalde, zelulanitz izateko jauzia hainbat aldiz egin zen, eta horrek iradokitzen du eboluzio konbergenteko kasu bat izan zitekeela, eta litekeena dela beste planeta batzuetan ere gertatzea. Simon Conway Morris paleontologoak uste du eboluzio konbergenteak gure landare eta animalieb antzeko erresumak eragingo lituzkeela, eta ezaugarri asko animalia estralurtarretan ere garatzen direla, hala nola aldebiko simetria, gorputz-adarrak, digestio-sistemak eta zentzumen-organoak dituzten buruak. Planetaren testuinguruak ere eragina izango luke: grabitate handiagoko planeta batek animalia txikiagoak izango lituzke, eta beste izar mota batzuek fotosintetizatzaile ez-berdeak eragin ditzakete. Eskuragarri dagoen energia-kopuruak biodibertsitateari ere eragingo lioke; izan ere, iturri hidrotermalek eutsitako ekosistema batek izar baten argiak eta beroak baino energia gutxiago izango luke eskura, eta, beraz, haren bizimoduak ez luke halako konplexutasun bat baino gehiago handituko.
Peru (Vermont)
Peru Vermont estatubatuar estatuko Bennington konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 375 biztanle zituen eta 3,87 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Bizi estralurtar
Bizigarritasun planetarioa Eguzki-sisteman
Eguzki-sistemako gorputz batzuek bizi estralurtarrerako ingurune potentziala dute, bereziki azal azpiko ozeanoak dituztenak. Bizia Eguzki Sistemako beste leku batean aurkitzen bada, astrobiologoek iradokitzen dute segur aski muturreko mikroorganismo moduan izango dela, nahiz eta muturreko organismoen paradoxa den muturreko inguruneetan bizi diren bitartean ezin direla azaleratu, zenbait muga jarriz ikuspegi honi. NASAren 2015eko Astrobiologia Estrategiaren arabera, "Bizia beste mundu batzuetan, seguruenik, mikrobioak izango lirateke, eta konplexua den edozein bizi-sistema, seguru asko, mikrobioen bizitik sortu eta oinarrituko da. Mikrobioen mugei buruzko ezagutza handiak lor daitezke, Lurra modernoko mikrobioen azterketetatik abiatuta, baita haien nonahikotasuna eta antzinako ezaugarriak ere". Ikertzaileek mota askotako lurpeko organismoak aurkitu dituzte, gehienak mikrobianoak, lurpekoak ingurune oso sakonetan ere. Ikerlarien ustez, Lurreko bakterio eta arkeobakterio guztien %70 inguru lurrazalaren barruan bizi dira. Rick Colwellek, Oregon Estatuko Unibertsitateko Karbono Sakonaren Behatokiko taldeko kideak, BBCri esan zion: "Uste dut arrazoizkoa dela pentsatzea beste planeta batzuen zorupea eta ilargiak bizigarriak direla, bereziki ikusi dugulako hemen Lurrean organismoek eguzki-argitik urrun funtziona dezaketela, lurpeko arroka sakonetatik zuzenean emandako energia erabiliz".
Martek mikrobio-bizia duten lurrazal azpiko inguruneak izan ditzake. Jupiterren Europa ilargiaren azal azpiko itsas ingurunea izan liteke Eguzki Sistemako habitatik probableena, Lurretik kanpo, muturreko mikroorganismoentzat.
Merkurio
MESSENGER espazio-ontziak izotzaren arrastoa aurkitu zuen Merkurion. Babes zientifikoa egon daiteke, 2020ko martxoan egindako azterketetan oinarritua, Merkurio planetaren zatiak bizirako egokiak izan zitezkeela pentsatzeko, eta, agian, bizia aurkitzeko moduak, nahiz eta seguruenik mikroorganismo primitiboak izan diren planetan existitu direnak.
Amienseko barrutia
Amienseko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 299.776 biztanle ditu 2.465 kilometro koadrotan. Guztira 313 udalerri ditu. Bere hiriburua Amiens da.
Metaphrynella pollicaris
Metaphrynella pollicaris Metaphrynella generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Bizi estralurtar
Artizarra
XX. mendearen hasieran, Artizarra Lurraren zela uste zen bizigarritasunari dagokionez, baina Aro Espaziala hasi zenetik egindako behaketek erakutsi zuten Artizarraren azaleko tenperatura 467 °C ingurukoa zela, eta, ondorioz, Lurraren antzeko bizirako guztiz ezinezkoa. Halaber, Artizarraren atmosfera ia guztiz karbono dioxidoa da, eta toxikoa izan daiteke Lurraren antzeko bizitzarako. 50 eta 65 kilometro arteko altitudeetan, presioa eta tenperatura Lurraren antzekoak dira, eta muturreko mikroorganismo termoazidofiloak Artizarreko atmosferaren goiko geruza azidoetan. Gainera, Artizarrak ur likidoa zuen azalean, gutxienez, sortu eta milioi urte gutxira. Artizarraren atmosferan fosfinaren xurgapen-lerro bat aurkitu da, azalpen abiotikorako bide jakinik gabe, gaur egun atmosferan bizia egon zitekeela pentsarazi zuen 2020ko irailean. Gerora egindako ikerketek fosfinaren seinale hori sufre dioxidoaren seinale espektroskopikoa zela ikusi zen, eta ohartu ziren ez zegoela xurgatze-lerrorik.
Ilargia
Duela 3,5 eta 4 mila milioi urte bitartean, Ilargiak eremu magnetiko bat, atmosfera bat eta ur likido nahikoa izan zezakeen bere azalean bizitzari eusteko. Ilargiaren barruko eskualde bero eta presurizatuek ur likidoa izan dezakete oraindik.
2022an ez da jatorrizko ilargi-bizitzarik aurkitu, ilargi-arroken eta lurraren laginetan bizi-zantzuak barne.
Marte
Marteko bizitza luzaroan espekulatu izan da. Uste da ur likidoa Marten egon dela iraganean, eta orain, noizean behin, bolumen txikiko gatzun likido gisa aurki daiteke Marten, sakonera txikian. Marteko atmosferan behatutako metanoaren biosinadura potentzialaren jatorria ezin da azaldu, nahiz eta bizia tartean sartzen ez duten hipotesiak proposatu diren.
Marteko iragana epelagoa eta hezeagoa zela dirudi: ibaien oheak, kasko polarrak, sumendiak eta uraren aurrean sortzen diren mineralak aurkitu dira. Curiosity roverrak Aeolis Palus (Gale kraterra, 2013) aztertzen lortutako ebidentziak ur gezako aintzira zahar bat iradokitzen du, mikrobioen bizitzarako giro atsegina izan zitekeena. Gainera, Marteko zorupean gaur egun dauden baldintzek bizia babes dezakete.
Gaur egun, Curiosity eta Perseverance roverrek Marte aztertzen dute, eta antzinako biziaren ebidentziak bilatzen ari dira; besteak beste, mikroorganismo autotrofikoetan, kimiotrofikoetan eta/edo kimiolitoautotrofikoetan oinarritutako biosfera bat, bai eta ur zaharra ere, bizirako egokiak izan daitezkeen ibai eta laku inguruneak (ibai edo aintzira zaharrekin zerikusia duten lautadak) barne. Marten bizigarritasunaren, tafonomiaren (fosilekin zerikusia duena) eta karbono organikoaren ebidentzien bilaketa NASAren helburu nagusia da orain.
Margay
Margay (Leopardus wiedii) Leopardus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Felinae azpifamilia eta Felidae familian sailkatuta dago.
Bizi estralurtar
Zeres
Zeresek, asteroide-gerrikoan dagoen planeta nano bakarrak lurrun-atmosfera mehea du. Lurruna izotz-sumendiek edo sublimatzen ari den gainazaletik gertu dagoen izotzak (solido izatetik gas izatera) sor zezaketen. Hala ere, Zeresen ura egoteak, bizia han posible izan ote zitekeen ikertzera eraman du. Eguzki Sistemako leku bakanetako bat da, non zientzialariek bizi zantzuak bilatu nahi dituten. Planeta nanoak gaur egun izaki bizidunik ez izan arren, iraganean bizia gordetzen zuen seinale batzuk egon daitezke.
Margay
Azpiespezieak
Hona hemen egun onarturiko azpiespezieak:
Bizi estralurtar
Europa
Europa Ilargiak espekulazioak sortu ditu biziaren existentziari buruz, izotz azpian ur likidozko ozeano bat izateko aukera handia izan delako. Ozeanoaren hondoko iturri hidrotermalek, halakorik bada, ura berotu eta mikroorganismoei elikagaiak eta energia emateko gai izan daitezke. Baliteke, halaber, Europak makrofauna aerobikorako egokia izatea, izpi kosmikoek sortutako oxigenoa erabiliz, izpi horiek beren azaleko izotzari eragiten baitiote.
Europan bizia bilatzeko arrazoia asko hobetu zen 2011n, Europako maskor izoztu lodiaren barruan laku handiak daudela ikusi zenean. Zientzialariek ikusi zuten lakuen inguruko izotz-apalak haietan kolapsatzen direla, eta, hala, mekanismo bat sortu zuten, Europako azalean eguzkiak argiztatutako eremuetan sortutako produktu kimiko bizidunak barnera transferitzeko.
2013ko abenduaren 11n, NASAk jakinarazi zuen Europako azal izoztuan "buztinen antzeko mineralak" (bereziki, filosilikatoak) detektatu zirela, sarritan material organikoekin lotuta. Zientzialarien arabera, mineralen presentzia asteroide edo kometa batekin talka egitearen ondorioa izan daiteke. Europa Clipper bizigarritasuna aztertuko lukeen zunda 2024an espazioeatzeko asmoa dago. Europako azal azpiko ozeanoa da bizitza aurkitzeko helbururik onena gaur egun.
Saturno sistema
Jupiter bezala, Saturnon izaki bizidunak egotea ez da probablea. Hala ere, Titan eta Entzelado ilargiak biziarentzat egokiak diren habitatak izateko aukera ote dagoen espekulatu da.
Entzelado
Entzelado, Saturnoren ilargak, bizirako baldintza batzuk ditu, jarduera geotermikoa eta ur-lurruna barne, bai eta marearen eraginez berotutako izotz azpiko ozeanoak ere. Cassini–Huygens zundak 2005eko hegaldian karbonoa, hidrogenoa, nitrogenoa eta oxigenoa —bizia izareko funtsezko elementu guztiak— detektatu zituen Entzeladoko geiser baten bidez, izotza eta gasa jaurtitzen zuena. Geiserraren tenperaturak eta dentsitateak iturri beroagoa eta likidoagoa adierazten dute, gainazalaren azpian. Bizia posible den gorputzetatik, organismo bizidunak erraz sar litezke Eguzki-Sistema beste gorputzetan Entzelado bidez.
Titan
Titan, Saturnoren ilargirik handiena, atmosfera esanguratsua duen eguzki-sisteman ezagutzen den ilargi bakarra da. Cassini-Huygens misioaren datuek hidrokarburoen ozeano global baten hipotesia ezeztatu zuten, baina geroago frogatu zuten eskualde polarretan hidrokarburo likidoen lakuak zeudela, Lurretik kanpo aurkitutako azaleko likidoen lehen gorputz egonkorrak. Misioaren datuen analisiak kimika atmosferikoaren zenbait alderdi aurkitu ditu gainazaletik gertu. Datuek ez dute frogatzen, baina hipotesi baten arabera, han dauden organismoak hidrogenoa, azetilenoa eta etanoa kontsumitzen eta metanoa sortzen egon daitezkeela. NASAko Dragonfly misioak Titan erdi-erdian lurreratzeko asmoa du, 2027rako ezarritako jaurtiketa-datarekin laginak lortzeko gai den ontzi batekin.
Beste objektu batzuk
Eguzki-sistemako gorputz txikienetan beroa atxikitzeko eta berokuntza erradiaktiboa izateko ereduek iradokitzen dutenez, Rhea, Titania, Oberon, Triton, Pluton, Eris, Sedna eta Orcus ozeanoak izan ditzakete 100 km inguruko lodierako lurrazal solido izoztuen azpian. Kasu horietan, ereduek adierazten dute geruza likidoek zuzeneko kontaktua dutela nukleo harritsuarekin, eta, horri esker, mineralak eta gatzak modu eraginkorrean nahas daitezkeela uretan. Hori ez dator bat satelite izoztu handiagoen barruan egon daitezkeen ozeanoekin, hala nola Ganimedes, Kalisto edo Titanekin, non uste baita izotzaren presio handiko faseetako geruzak ur likidozko geruzaren azpian daudela.
Hidrogeno sulfuroa bizia mantentzeko disolbatzaile hipotetiko gisa proposatu da, eta nahiko ugaria da Jupiterren Io ilargian, eta likido-egoeran egon daiteke gainazaletik distantzia laburrera.
Liercourt
Liercourt Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Liercourt udalerrian erroldatutako biztanleak 355 ziren. Familiak 132 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 146 etxebizitza zeuden, 130 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 145 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 130 etxebizitza nagusietatik 118 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 51 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 115 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 53 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 62 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 231 ziren, horien artean 158 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 158 pertsona aktiboetatik 139 lanean zeuden (74 gizon eta 65 emakume) eta 19 langabezian zeuden (12 gizon eta 7 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Liercourt udalerrian 137 unitate fiskal zeuden, 379,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.637 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Liercourt udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 308 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Albino (Italia)
Albino Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Albinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Monsac
Monsac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Monsac udalerrian erroldatutako biztanleak 178 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 116 ziren, horien artean 78 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 78 pertsona aktiboetatik 71 lanean zeuden (37 gizon eta 34 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Monsac udalerrian 79 unitate fiskal zeuden, 193,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.983 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Monsac udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 385 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Margarita III.a Flandriakoa
Margarita Dampierrekoa (1350eko apirilaren 13a - Arras, 1405eko martxoaren 16a) Flandriako kondesa izan zen 1384-1405 bitartean (Margarita III.a), eta Borgoinako dukesa ezkontidea 1369-1404 bitartean.
Ezkontza eta seme-alabak
1357an, 7 urte besterik ez zituela, Filipe I.a Borgoinakoarekin (1346-1361) ezkondu, eta 1361ean, 11 urterekin, alargundu zen.
1369ko ekainaren 19an. Filipe II.a Borgoinakoarekin ezkondu zen. 10 seme-alaba izan zituzten, baina 7 bakarrik iritsi ziren heldutasunera:
Queenzieburn
, 'Queenieburn', Eskoziako etxalde bat da, Iparraldeko Lanarkshire konderrian.
Pawlet (Vermont)
Pawlet Vermont estatubatuar estatuko Rutland konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 1.477 biztanle zituen eta 13,2 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Streetman (Texas)
Streetman Texasko herri bat da. Freestone konderrian kokatua dago. 2010ean 247 biztanle zituen, 1.24 kilometro koadrotan banatuta.
Ninox scutulata
Ninox scutulata Ninox generoko animalia da. Hegaztien barruko Strigidae familian sailkatua dago.
Giverville
Giverville Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Giverville udalerrian erroldatutako biztanleak 300 ziren. Familiak 123 ziren, horien artean 41 pertsona bakarrekoak ziren (29 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 41 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 164 etxebizitza zeuden, 130 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 161etxeak ziren. 130 etxebizitza nagusietatik 83 bere jabearen bizilekua ziren, 45 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 43 etxek lau zituzten eta 46 etxek bost zituzten. 89 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 71 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lasiurus insularis
Lasiurus insularis Lasiurus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Giverville
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 194 ziren, horien artean 144 aktiboak ziren eta 50 inaktiboak ziren. 144 pertsona aktiboetatik 127 lanean zeuden (73 gizon eta 54 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 50 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Giverville udalerrian 142 unitate fiskal zeuden, 351 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.817 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Giverville udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 679 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Byron Center (Michigan)
Byron Center Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Kent konderrian kokatuta dago, Michigan estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
1980ko Frantziako Tourra
1980ko Frantziako Tourra Itzuli Handi honen 67. edizioa izan zen. 1980ko ekainak 26 eta uztailak 21 artean ospatu zen. 3842 kilometroko ibilbidea egin zen prologo bat eta 22 etapatan banatuta, hauetatik lehena eta zazpigarrena bi sektoretan banatuta egon zirelarik. 130 txirrindularik parte hartu zuten 10 txirrindulariko 13 taldetan banatuta, eta talde bakar batek ere ez zuen proba bere txirrindulari guztiekin amaitzea lortu. Garaileak, Joop Zoetemelk herbeheretara, proba batez beste 35,317 kilometro orduko abiaduran bete zuen.
Parte-hartzaileak
NP: Ez zuen etapa hasi; A: Etapan zehar abandonatu zuen; E: Kanporatua ; HD: Kontrolez kanpo.
Montdidiereko barrutia
Montdidiereko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 51.644 biztanle ditu 916 kilometro koadrotan. Guztira 132 udalerri ditu. Bere hiriburua Montdidier da.
Montségur-sur-Lauzon
Montségur-sur-Lauzon Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montségur-sur-Lauzon udalerrian erroldatutako biztanleak 1.142 ziren. Familiak 480 ziren, horien artean 123 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 71 bakarrik bizi ziren emakumeak), 182 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 139 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 588 etxebizitza zeuden, 486 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 73 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 482 etxeak ziren eta 99 apartamentuak ziren. 486 etxebizitza nagusietatik 335 bere jabearen bizilekua ziren, 131 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 71 etxek hiru zituzten, 143 etxek lau zituzten eta 248 etxek bost zituzten. 342 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 194 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 259 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 731 ziren, horien artean 519 aktiboak ziren eta 212 inaktiboak ziren. 519 pertsona aktiboetatik 461 lanean zeuden (246 gizon eta 215 emakume) eta 58 langabezian zeuden (29 gizon eta 29 emakume). 212 pertsona inaktiboetatik 86 erretiraturik zeuden, 52 ikasten zeuden eta 74 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montségur-sur-Lauzon udalerrian 486 unitate fiskal zeuden, 1.183 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.971 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 58 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 16 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 4 igeltseroak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 arropa denda zen eta 1 altzari denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Citrus (Kalifornia)
Citrus Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Los Angeles konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Caravaggio (Italia)
Caravaraggio Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Caravaraggiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Spermanthrax
Spermanthrax Gelechiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Spermanthrax pycnostoma da.
Streamline Moderne
Streamline Moderne edo Art Moderne, Art Déco estilotik 1930. urtean sortzen den adar bat da. Estilo hau forma kurbatuetan eta lerro horizontal luzeetan oinarritzen delako bereizten da, baita elementu nautikoak erabiltzeko joera azaltzen duelako ere.
Jatorria
Streamline arkitektura, Hermann Muthesiusek Alemanian 1920ko hamarkadan hasitako objektibotasun berria izenarekin ezaguna den arkitektura mugimenduan emandako eboluzioetako bati deritzo.
1929an AEBetan hasitako Depresio Handia zabaltzen zen heinean, Art Décoaren adar berri bat sortu zen. Streamlining kontzeptua industria-diseinatzaileen eskutik dator. Horiek, Art Décoaren joerak alde batera utzita, pentsamendu zientifikoetatik datozen abiadura eta dinamismoa adierazi nahi dituzte eguneroko produktuetan. Beste alde batetik, arkitektura konstruktibistaren forma zilindrikoak zein leiho luze horizontalak hartzen dira kontuan. Denbora gutxian diseinatzaileek tendentzia handiko produktuak berritu zituzten, eta streamline diseinua eguneroko objektu gehienetan agertu zen. Hauen artean erlojuak, irratiak, telefonoak, autoak eta etxetresnak zeuden.
Lasiurus egregius
Lasiurus egregius Lasiurus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Acheville
Acheville Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Acheville udalerrian erroldatutako biztanleak 594 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 62 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 97 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 15 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Streamline Moderne
Jatorria
Argi elektrikoa arkitekturan txertatu zuen lehena izan zen Streamline estiloa. 1933‐1935 urteetan, SS Normandie itsasontziaren lehen klaseko jangelan Laliquek diseinaturiko beirazko hamabi pilare eta 38 zutabek argitzen zuten espazioa. Teknika hori erabili zen lehenengo lekuetariko bat Strand Palace Hoteleko harrera-gela izan zen, 1930ean. Bertan, argiztapen-sistema beiraren barruan zegoen, beira argiztapen eta arkitekturaren parte bilakatuz. 1969 urtean, Victoria and Albert Museumek Strand Palace Hotela eraitsia izatetik babesten du. Horrela, museo batean gordetzen den lehenengo barne-diseinua izan zen.
Acheville
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Streamline Moderne
Jatorria
Streamline Moderne estiloa Art Décoak eta uneko austeritate ekonomikoak eragindako erreakziotzat agertu zen. Alde batetik, Art Décoaren angelu zorrotzen ordez, kurbadura aerodinamikoak ezarri zituzten. Beste aldetik, materialei dagokienez, harribitxiak eta zur exotikoen ordez, zementua eta beira jartzen zituzten, merkeagoak baitziren.
Espainiako gripea
1918ko gripe pandemia —Espainiako gripea ezizenaz ere ezaguna— 1918. eta 1919. urteetan munduan 500 milioi pertsona kutsatu eta 20-100 milioi lagun hil zituen gripe pandemia izan zen. 1918ko urtarrilean hasi zen eta 1920 arte iraun zuen, Artikoraino eta Pazifikoko uharteetaraino ere hedatuta. Ohiz kanpoko gripe pandemia larria izan zen, H1N1eko A azpimotako birusaren kariaz. Historian izandako pandemia larrienetarikoa izan zen, eta gaur egun ere ez dugu aski datu historiko eta epidemiologikorik haren jatorri geografikoa zehazteko.
Gaixotasun kutsakorrek bizi-itxaropena murriztua zuten XX. mendearen hasieran. Baina pandemia honen lehen urtean, Ameriketako Estatu Batuetan, adibidez, bizi-itxaropena 12 urtetan murriztu zen. Gripe gehienek gazte, zahar eta beste gaixotasunen batengatik ahuldutakoak hiltzen dituzte, baina 1918ko gripe pandemiak osasuntsu zeuden gazteak hil zituen batez ere.
Streamline Moderne
Jatorria
Art Déco eta Streamline Modernea ez dira zertan aurkakoak izan. Ohikoa zen Streamline Moderneko eraikinetan Art Décoaren xehetasun batzuk aurkitzea. Hala ere, Streamline diseinuaren atzean zeuden diseinatzaile nagusiek (Raymond Loewy, Walter Dorwin Teague, Gilbert Rohde, Norman Bel Geddes) ez zuten Art Déco mugimendua atsegin eta modernitate aizun gisa hartzen zuten.
Espainiako gripea
Zientzialariek pandemia hau azaltzeko hainbat azalpen proposatu dituzte. Ikerketa batzuek proposatzen dute birusaren bariantea berez zela agresiboa. Ikerlari talde batek biktimen ehun izoztuen laginak erabili eta birusa erreproduzitzea lortu zuten. Ikerketa horretan aurkitu zuten, infekzioa animalietan gertatzen zenean, arnas-aparatuaren akats orokorra ekartzen zuela, eta gorputza hiltzen zela zitokina ekaitz baten ondorioz, hau da, gorputzaren gehiegizko erreakzio immunitarioaren ondorioz. Horrek azaldu lezake bere ezohiko izaera larria eta biktimen adin profila hain zehatza eta mugatua izatea, gazte helduek immunitate-sistema sendoa baitute; heriotza tasa baxuagoa izan zuten profiletan (haur eta adinekoak), aldiz, immunitate-sistema ahulagoa da.
Streamline Moderne
Ezaugarriak
Streamline Modernearen eta Art Modernearen ezaugarri komunak:
Espainiako gripea
Azkenaldian egindako ikerketek jatorrizko txosten-medikuak hartu dituzte oinarri. Aurkitu dute birusa ez zela izan beste gripe batzuena baino birulentoagoa, baina epidemia gertatzeko baldintza bereziak zeudela, batzuk Lehen Mundu Gerrari lotuak, tartean elikadura eskasa, ospitaleak eta eremu medikuak gainezka egotea, higienerik eza... Ondorioz, infekzio bakterianoa sortu zen, biktima gehienak hil zituena, normalki ohean hilzorian egon ostean. Garaiko datu medikuak ez dira nahikoak pandemiaren jatorri geografikoa identifikatzeko. 1920ko hamarkadako entzefalitis letargikoaren agerpenean paper zuzena izan zuen.
Streamline Moderne
Ezaugarriak
Ezaugarri horiek dituzten bi adibide nabarmen agertzen dira AEBetan. Normandie Hotela da lehenengoa. 1942. urtean irekia, SS Normandie ozeanoetako gurutzaontziaren estiloari jarraitzen dio. Gainera, ontziaren zeinu originala du. Beste alde batetik, eguneroko bizitzan oinarritutako eraikin ospetsu batzuetan agertu ziren, The Sterling Streamliner Dinersak (AEBetako bizitzaren ezaugarriak biltzen zituen janari azkarreko jatetxeak dira Diners deiturikoak) Steamlined Trains estiloari jarraituz diseinatuak izan ziren.
Acheville
Etxebizitza
2007an 239 etxebizitza zeuden, 230 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 202 etxeak ziren eta 35 apartamentuak ziren. 230 etxebizitza nagusietatik 199 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 162 etxek bost zituzten. 207 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 83 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 128 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Salarias obscurus
Salarias obscurus Salarias generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Streamline Moderne
Ezaugarriak
Nahiz eta Streamline Modernean oinarritutako eraikin komertzialak etxeak baino ohikoagoak izan, Streamline Moderne estiloko bizilekuak existitzen dira. Honen adibide bezala Los Angelesko Lydecker House dugu, Howard Lydeckerrek eraikia. Streamline Moderne diseinuaz baliatu zen eraikinaren arkitektura diseinatzerako orduan. Hala ere, ez zen bakarrik eraikinetan aplikatu, bizilekuen hedaduran ere izan zuen eragina. Baita ere estiloaren hainbat elementu erabili ziren gerra ondoren San Frantziskon, etxe-ilaraz osaturiko Sunset District auzoa eratuz. Etxe hauen simetria da nabarmentzen den ezaugarri nagusiena. Auzoak ere simetria mantentzen du.
Acheville
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 394 ziren, horien artean 303 aktiboak ziren eta 91 inaktiboak ziren. 303 pertsona aktiboetatik 284 lanean zeuden (144 gizon eta 140 emakume) eta 19 langabezian zeuden (9 gizon eta 10 emakume). 91 pertsona inaktiboetatik 43 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Acheville udalerrian 224 unitate fiskal zeuden, 589,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.671 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Streamline Moderne
Diseinu industriala
Hasieran, Streamline estiloa erloju elektrikoetan, xurgatzaileetan, josteko makinetan eta irrati txikitan erabili zen hein handi batean. Horien fabrikazio-prozesuen ondorioz materialen zientzian garapen bat agertu zen, eta aluminio eta bakelita materialak erabiltzen hasi ziren. Europarekin alderatuz, Ameriketako Estatu Batuetan, 1930eko hamarkadan, indar handia hartu zuen kontsumo produktuen salmentak hobetzearen ideia. Beraz, ideia horren bitartez, Streamlining estiloa oparotasunarekin eta etorkizun zirraragarriarekin erlazionatu zen. Itxaropen hura Amerikako erdi‐mailako biztanleriak barneratu zuen. Gainera forma eta estiloaz baliatuz produktu sorta handiak ekoiztu zituzten, kontsumo-igoeraren ondorioz.
Acheville
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 4 ile apaindegiak.
Streamline Moderne
Diseinu industriala
Ondoren, 1930eko hamarkadan, Streamlining estiloa garraioaren mundura hedatu zen. Autobusak, trenbideak eta beste hainbat ibilgailu diseinatu ziren estilo hau jarraituz, estilo honi Streamliner deritzo. Streamline estiloa jarraitzen zuten eta kopuru handian produzituriko ibilgailuen artean honakoak aipatu daitezke: 1934ko Chrysler Airflow, 1950eko Nash Ambassador "Airflyte" eta Hudson Commodorea.
Acheville
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Streamline Moderne
Diseinu industriala
Hala ere, Streamline estiloa Europan garai hartan indartsu zebilen funtzionalismoarekin kontrastatu daiteke. Funtzionalismoaren arrazoietako bat, produktuen produkzio‐kostua gutxitzea izan zen. Horrela, produktuak langile-klasearentzat eskuragarriak eginez. Nahiz eta bi estilo hauek hainbat ezaugarri antzeko izan, Streamlining‐a eta funtzionalismoa, industria-diseinu modernistaren barruko bi adar oso ezberdinduak izan ziren.
Acheville
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Acheville udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Espainiako gripea
Espainiako gripea ezizena
Lehen Mundu Gerran aliatuek Espainiako gripea izena eman zioten. Espainia gudan ez zegoenez, bertako aldizkariek arreta gehiago eman zioten gaixotasunari, zentsurarik ez zelako aplikatu hedabideetan. Hori dela eta, Estatu Batuetan eta Europako beste herrialdeetan kasu erregistratuak ugari izan arren, Espainian larritasun handiagoa zuelako ustea zabaldu zen. Izan ere, Alemanian, Erresuma Batuan eta Frantzian gaixotasunari eta hilen kopuruari buruzko berriak zentsuratu egin zituzten hedabideetan, tropen morala jaitsiko ote ziren beldur. Hortik datorkio pandemia honi Espainiako gripea ezizena.
Llotja de la Seda
Llotja de la Seda (euskaraz Zetaren Lonja) arkitektura gotikoko lana da, Valentzia hiriaren dagoena. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Eraikina Valentziako Azoka Nagusiaren parean dago Azoka plaza kaleko 31. zenbakian.
Gurutze Santuaren komentua (Gasteiz)
Gurutze Santuaren komentua Arabako Gasteiz hiriburuan dagoen komentu bat da. Gasteizko Aldee Zaharreko Margogintza, San Bizente Paulekoa eta Santa Maria kantonamenduaren kaleetan dago, Gasteizko Santa Maria katedralatik hurbil. Bere arkitektura gotiko-berpizkundeko ezaugarriak ditu eta 1530-1547 artean eraiki zenetik klausurako domingar monja komunitate baten bizileku izan da, honek erlijiotsuak etengabe bizitzen egon diren gasteiztar zenobio zaharrena bilakatzen dute.
Espainiako gripea
Jatorriari buruzko teoriak
Ikertzaile gehienek 1918ko martxoan, Estatu Batuetan hasi zela onartzen dute; are gehiago, zenbait ikerlarik Texaseko Camp Funston gunean kontrataturik zeuden langile txinarrak identifikatu dituzte epidemia zabaltzearen arrazoi gisa.
Edonola ere, honako hipotesiak jorratu dira pandemia honen jatorria zehazteko orduan:
Euskal Herrian
Euskal Herrian espainiar gripeak hiru agerraldi izan zituen:
Ikertzaile batzuen aburuz, laugarren bolada bat ere izan zen 1920an. Oro har, Euskal Herrian epidemia bat-batean agertu zen, ez zuen denbora askorik iraun eta mila lagunetik hamabi hil zituen. Gainera, garaiko hedabideetan ikus daitekeenez, alarma piztu zuen gizartean. Eragina oso ezberdina izan zen herriaren arabera. Haietako batzuetan gogor kolpatu zuen: Orozkon (Bizkaia) herritarren % 25,7 hil zen, eta Etxarri-Aranatzen (Nafarroa) hilkortasuna % 61,1era ailegatu zen urrian. Hildako gehienak 1918ko udazkenean izan ziren.
Prebentzioa
Elionor Elisberg Millerrek hiru urte zituen 1918an, aurreko mendeko izurriterik hilgarrienak munduko biztanleriaren ia herena kutsatu zuenean. 50 milioi pertsona hil zituen. Gaur egun Elionorren bilobak azaltzen digu nola iraun zuen bizirik bere amonak, hartu zituen prebentzio-neurriei esker. Gripea Chicagotik hedatu zen heinean, gaur egun aktiboki sustatzen den baina modu desegokian inplementatzen den gizarte urruntze eta berrogeialdi a ezarri zuten. Elionor beste gaixoengandik bezain urrun geratu zen osasuntsuengandik. Garai hartan hartutako metodoak asko laguntzen digu gaur egungo koronabirusaren pandemiari nola aurre egin jakiteko.
Transmisio bideak
1917. urtean Estatu Batuek Lehen Mundu Gerran parte hartu zuten, Frantziaren aliatu gisa. Beatriz Echeverri soziologoaren ustetan, esan daiteke ‘gripe espaniarrak´ Kansanseko Funston kanpamentuan izan zuela jatorria. Soldadu bakoitza bere herrialdera itzuli zen, eta horrela transmititu zen pandemia. Pobreziaren hazkunde esponentzialak, gerrak aurrera egin ahala, militarrei ez ezik, biztanleria zibilari ere eragin zion, eta horrek osasun arazoak ekarri zituen, higiene faltagatik. Pandemia hau pertsonen arteko kontaktu fisikoaren eta higiene eskasaren ondorioz transmititzen zen.
Ninox japonica
Ninox japonica Ninox generoko animalia da. Hegaztien barruko Strigidae familian sailkatua dago.
Espainiako gripea
Sintomak
Biktimetako asko 20 eta 40 urte bitarteko gazte eta heldu osasuntsuak izan ziren. Sukar altua, belarrietako mina, gorputzaren nekea, beherakoak eta noizbehinkako gonbitoak ziren gaixotasun honen berezko sintomak. Pandemian hil ziren pertsona gehienak bigarren mailako bakterio-pneumonia izan zuten, antibiotikorik ez zegoelako.
Acheville
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Espainiako gripea
Sintomak
Baina gripe honek pertsonak azkar eta askota larritasuna ohartzerako hiltzen zituen. Desberdintasunik kezkagarrienetako bat bere erasoen bat-batekotasuna izan zen. Adibidez, John M. Barryren The Great Influenza (Gripe handia) lanean, hurrengoa kontatzen du testualki: "Rio de Janeiron, Ciro Viera Da Cunha medikuntza-ikaslea tranbiaren zain zegoen gizon batek ahots guztiz normalez zerbait galdetu zionean eta, jarraian, hil egin zenean. Lurmutur Hirian (Hegoafrika), Charles Lewis tranbia batera igotzen ari zen etxera itzultzeko. Bost kilometroko ibilbidean sei pertsona hil ziren tranbian, tartean gidaria ". Guztiak gripearen biktimak izan ziren.
Txertoa
1918. urtean txertoak ez ziren existitzen. Lehen ikasketak 1931. urtean hasi ziren. Medikuek eskuan zituzten baliabide guztiak erabili zituzten. Pazienteei odola ematea, oxigenoa ematea eta aspirina kopuru handiak ematea. Txerto eta serum berriak garatzea izan zen helburua, batez ere pneumokokken aurka. Baina bakarrik neurri terapeutiko batek arrakasta zuela erakutsi zuen: odolaren trasfusioa sendatutako pazienteetatik biktima berrietara.
Heriotzak
Arazoaren berri eman zen herrialde bakarra izateak izurritea Espainiako Gripea bezala ezagutaraztea eragin zuen. Eta epizentroa ez izan arren, Espainia izan zen kaltetuenetako bat, 8 milioi lagun kutsatuta eta 300.000 pertsona hilda.
Mundu mailan berriz, 50-100.000.000 pertsona inguru hil zituen. Heriotza tasa, %10-20koa zen. Birus honek ere animaliei eragin zien, txakurrak eta katuak adibidez.
Biktima kopuru handiena 13 asteko epe batean hiltzen joan zen, Irailatik Abendura. Pandemia guztiak bezala, sukar espainiarra ez zituen klase sozialak bereizten, eta, beraz, pobreei eta aberatsei eragin zien. Egungo pertsonai publikoen artean hurrengoak agertu ziren:
Gainera, mundu osoan benetako irismena izan zuen epidemia izan zen. Uharte tropikalak ere ez ziren libratu. Mendebaldeko Samoan, gaixotasuna itsasontzi batean sartu zen 1918ko azaroaren 7an. Bakarrik bi hilabetetan, 38.302 biztanleen %20a hil zituen. Munduko herrialde nagusietatik, bakar batek ere ez zuen ihes egin baja asko jasan gabe.
Sinestezina badirudi ere, estatubatuar gehiago hil ziren urte batean gripearen ondorioz bi mundu gerretan batera borrokan hil zirenak baino.
Pittsford (Vermont)
Pittsford Vermont estatubatuar estatuko Rutland konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 2.991 biztanle zituen eta 26,5 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Larako
Larako edo kabila, burdinazko edo zurezko pieza da, iltzearen antzekoa, zulo batean sartzen dena edo bi osagai zulodun elkartzeko erabiltzen dena. Ebenisterian askotan erabiltzen dute aurrefabrikatutako altzarietan.
Metaphrynella sundana
Metaphrynella sundana Metaphrynella generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Sudan (Texas)
Sudan Texasko hiri bat da. Lamb konderrian kokatua dago. 2010ean 958 biztanle zituen, 2.65 kilometro koadrotan banatuta.
Wilhelm Johannsen
Wilhelm Ludvig Johannsen (Helsingør, Danimarka, - Kopenhage, Danimarka, ) botanikoa, landare fisiologoa eta genetista izan zen.
Kopenhageko nekazari Institutuan egin zuen lan, hiriko unibertsitateko nekazaritza katedradun bihurtu arte. 1909an gene terminoa sortu zuen, "pangen" hitzaren laburdura bezala, Hugo de Vriesek sortua 1889an. "genotipo" eta "fenotipo" hitzak ere sortu zituen 1911n. Hala eta guztiz ere, genotipo eta fenotipo terminoak Johannsenentzat esanahi popularra zuen eta ez banakoa: fenotipoa populazio baten artean ezaugarrien agerpenen deskripzio estatistikoa zen; genotipo terminoa "leinu garbiak"-ei adierazitako abstrakzioa zen.
Streyella
Streyella Gelechiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Streyella pallidigrisea da.
Plymouth (Vermont)
Plymouth Vermont estatubatuar estatuko Windsor konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 619 biztanle zituen eta 5 pertsona/km²-ko dentsitatea.