cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rudy Fernández
NBA
Blazerrak playoffetarako seigarren postuan sailkatu ziren 50 garaipen eta 32 porroteko balantzearekin eta lehen itzulia Phoenix Suns taldearen aurka jokatu zuten. Brandon Roy taldekidearen baja zela-eta, Rudy eskolta titularra izan zen, lehenengo partidetan ez batere ondo ez bazen aritu ere. Portlandekoen bigarren porrotaldian, Rudy lehengoa izatera itzuli zen berebizikoak izan zitezkeen azken minutuetan 4 hiruko sartuz. Azkenean, Blazerrek galdu egin zuten Rudyren erakustaldi itzel baten aurrean: 16 puntu 17 minututan. Berriro ere, McMillan entrenatzailearen mesfidantzaren seinale.
Denboraldiaren bukaeran, Rudyk adierazpen harrigarri batzuk egin zituen: . Rudyk argi uzten zuen ez zegoela batere gustura taldean zuen rolarekin eta transferituko ote zuten txutxu-mutxu ugari entzun ziren, baina ez zen horrelakorik gertatu draftaren gauean. Hala ere, une hartatik aurrera, hiru talderen izenak entzuten hasi ziren udan zehar: Boston Celtics, Chicago Bulls eta New York Knicks. Portlandi, ordea, ez zitzaion nahikoa iruditu frankizia horiek eskaintzen ziotena. Europako zenbait talderen izena ere aipatu zen, hauen artean, Regal FC Barcelona, Real Madrid eta Panathinaikos.
Turkiako Mundu Txapelketa baino aste batzuk lehenago, Rudyri 25.000 $eko isuna jarri zioten bere ordezkari estatubatuarrak, Andy Millerrek, egindako adierazpen batzuen ondorioz. Honen arabera, Rudy NBAn jokatzeko interesa galtzen ari zen eta nahiagoko zuen Europara itzuli. Turkiako Mundu Txapelketaren ostean, denboraldiaurrea Portlandekin egingo zuela esan zuen Rudyk, haiekin hitzarmena zuela eta, profesionala zenez, bete egingo zuela. Kontuak kontu, Blazers taldearen Media Day eguna iritsi bezain laster, Rudyk bihotza ireki eta munduari bira eman zioten hitzak bota zituen. Arratsalde hartan bertan, Rudyk Facebookean argitaratu zituen bere adierazpenak: . Rudyk Regal FC Barcelonarekin aurreakordioa zuen zurrumurrua zabaldu zen arren, ez zen horrela izan. Rich Chok, Blazerren GM berriak, argi utzi zuen ez ziotela Rudy Fernandezi Europara itzultzen utziko. NBAk berriro ere jarri zion isuna balearrari urriaren 12an, jokalariaren ordezkari europarrak urriaren 6an egin zituen adierazpen batzuk zirela medio.
2010eko abenduaren 17an, Rudyk bere NBAko partidarik onena burutu zuen 26 puntu eta 6 errebote eskuratuz eta, partida hartan, Portland Trail Blazers taldeak 107-102 irabazi zion Minnesota Timberwolves taldeari.
Espainiako selekzioa
19 urte zituen Rudyk 2004ko Atenaseko Olinpiadetan debutatu zuenean. Espainiak zazpigarren postuan bukatu zuen. Rudyren batezbestekoak 5,1 puntu, 1,1 errebote eta 0,4 asistentzia izan ziren.
2005ean, Espainiak laugarren egin zuen Serbia eta Montenegroko Eurobasketean. Oraingoan, 2,7 puntu, 1,8 errebote eta 0,5 asistentziako batezbestekoa egin zuen.
2006an, Espainiako saskibaloiaren urrezko garaia hasi zen 2006ko Saskibaloi Mundu Txapelketarekin. Espainiak historian markatuta geldituko den finala irabazi zuen Greziaren aurka Pau Gasol gabe. Rudy, apurka-apurka, taldean lekua hartzen joan zen 9,1 puntu, 2,3 errebote eta 0,9 asistentziako batezbestekoarekin.
2007an, Espainiak Errusiaren aurka galdu zuen Madrilen ospatu zen Eurobasketeko finala. Rudyren batezbestekoak 9,9 puntu, 2 errebote eta 1,4 asistentziakoak izan ziren.
2008a oso urte garrantzitsua izan zen Rudyrentzat, bere ahalmen guztia erakutsi baitzuen mundu osoaren aurrean Pekingo Olinpiadetan. Rudyk DKV Joventut taldearekin denboraldi aparta bukatua zuen eta hurrengoa Portland Trail Blazerrekin hasi behar zuen. Talde berriko buruak gogotsu utzi zituen 13,1 puntu, 3,5 errebote eta 2,1 asistentziako batezbestekoarekin. Gainera, Rudy Espainiako jokalaririk onenetakoa izan zen AEBn aurka jokatu zuten final Olinpikoan. Askoren ustez, Espainiak urrezko zaporea zuen zilarra eskuratu zuen.
2009ko Poloniako Eurobasketean, Espainiak azkenean lortu zuen Europako txapeldun koroatzea. Rudy berriro ere taldeko onena izan zen Pau Gasolen atzetik. 13,6 puntu, 3,5 errebote eta 2,1 asistentziako batezbestekoa lortu zuen. Rudy Boskote Idealean sartu zuten txapelketako hegaleko onenaren postuan.
2010eko ekainean, Espainiako Saskibaloi Federazioak 24 jokalariko zerrendan sartu zuen Selekzioarekin 2010eko Mundu Txapelketan parte hartzeko. Sergio Scariolok, Espainiako hautatzaileak, 24 jokalari horietatik 15 hautatu zituen, Rudy haietako bat izan zelarik. 15 hauek Las Palmasen bilduko ziren txapelketaren aurretik. Espainiak seigarren egin zuen, lehenengo Serbiak kanporatu, eta gero, bosgarren posturako lehian, Argentinaren aurka galduz. Rudyren batezbestekoa 15,6 puntu, 6 errebote eta 1,7 asistentziakoa izan zen. Norgehiagokarik onena Argentinaren aurka jokatu zuena izan zen, 31 puntu, 8 errebote, 3 asistentzia eta 4 berreskurapenekin guztira 41eko balorazioa osatuz. Zelanda Berriaren aurka bikoitz-bikoitza lortu zuen 12 puntu eta 12 erreboterekin.
Plan España Fundazioa
Rudy Plan de España Fundazioko Por ser niñas proiektuaren enbaxadorea da. 2010eko uztailean, Egiptora bidaiatu zuen Paremos la Pobreza Infantil mugimendu internazionalarekin bat egiteko, eta bertan, Kairoko hegoaldean bizi den 4 urteko Kalima neskatxa apadrinatu zuen. Rudyk zera adierazi zuen bere Twitterrean: .
Florești (Prahova)
Florești Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Vitiněves
Vitiněves Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 344 biztanle ditu eta 4,91 kilometro koadroko azalera. Jičíngo barrutian dago.
Jorge Astaburuaga Vergara
Jorge Astaburuaga Vergara (La Serena, 1855 - Santiago, 1924ko azaroaren 10a) abokatu, diputatu, intendente eta diplomatiko txiletarra izan zen.
Familia
Francisco Solano Astaburuaga Cienfuegos eta María del Rosario Vergara Rencoreten semea zen. Rosalia Lyon Pérez-Rosalesekin ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituzten: Jorge, Luz, Ricardo, Arturo, María eta Luisa.
Diplomatikoa, intendentea eta diputatua
Txileko legazioko idazkaria izan zen Mexikon eta Erdialdeko Amerikan, eta Txileko legazioko langileen ondokoa Estatu Batuetan (1879).
1884an Santiago udalerriko idazkari izendatu zuten. Ideal kontserbadoreei atxikia, Coelemu eta Talcahuanoko diputatu hautatu zuten 1885ean, eta 1888an San Carlos departamentuaren izenean aukeratu zuten.
Aconcaguako probintziako intendentea 1890ean. Diru Etxeko superintendente izendatu zuten 1891n, Txileko legazioko idazkari gisa Washingtonera joan zen urte berean, Jorge Montt Álvarez en gobernu berriak izendatua, 1891n arrakasta izan zuen iraultzaren ondoren.
Xenophrys daweimontis
Xenophrys daweimontis Xenophrys generoko animalia da. Anfibioen barruko Megophryidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
René Desaeyere
René Desaeyere (1947ko irailaren 14a - ) Belgikako futbolari ohia eta entrenatzailea da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Royal Antwerp FC eta RWD Molenbeek.
Entrenatzaile gisa Standard Lieja, KRC Genk, Royal Antwerp FC eta Cerezo Osaka taldeak zuzendu zituen.
Planeta
Planeta izar baten edo hildako izar baten inguruan orbita egiten duen objektu astronomiko bat da, bere grabitazio indarrak biribildua izateko masa nahikoa duena, ez dena fusio termonuklearra egiteko bezain handia eta bere inguruko orbita planetesimalez garbitu duena. Planeta terminoa antzinarotik etorri da eta lotura sendoak ditu historia, astrologia, zientzia, mitologia eta erlijioarekin. Eguzki-sistemako hainbat planeta begi hutsez ikus daitezke, eta hainbat kulturek jainkoen mezulari gisa hartu izan dituzte historian zehar. Ezagutza zientifikoak aurrera egin ahala, gizakiak duen planeten pertzepzioa aldatu da, beste hainbat objektu ere bertan sartuz. 2016an Nazioarteko Astronomia Elkarteak (IAU) ofizialki planetaren definizioa egin zuen, nahiz eta bakarrik Eguzki Sistemari dagokion. Definizioa gatazkatsua izan zen, masa-planetarioa duten hainbat objektu kanpoan utzi zituelako orbita non edo zeren inguruan egiten dutenaren arabera. 1950a baino lehen ezagutzen ziren zortzi planeta definizioaren barruan geratu baziren ere, asteroide-gerrikoan dauden Zeres, Pallas, Juno eta 4 Vesta eta ezagutu zen lehen Neptunoz haraindiko objektua zen Pluton planeta izendapenetik kanpo geratu ziren, lehenago hala sailkatzen baziren ere.
Planetak bi motatan banatu ohi dira: dentsitate baxua duten planeta erraldoiak eta txikiagoak diren planeta telurikoak. IAUren definizioaren arabera zortzi planeta daude Eguzki-sisteman. Eguzkiarekiko distantziaren arabera, lau telurikoak dira, Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte; eta beste lau planeta erraldoi dira, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno. Zortzi planeta hauetatik seik satelite naturalak dituzte inguruan. Eguzki-sistematik kanpo milaka exoplaneta aurkitu dira Esne Bidean. 2017ko abenduaren 1ean 3.710 exoplaneta ezagutzen ziren, 2.780 sistema-planetariotan. Horietako batzuek Ilargiaren tamaina dute, beste batzuek Jupiterren tamaina bikoitza dute. Aurkitutako 100 planeta baino gehiagok Lurraren tamaina bera dute, eta bederatzik Lurrak Eguzkiarekiko duen distantzia erlatibo bera dute, hau da, bizigarritasun zonan daude. 2012ko ikerketa baten arabera, Esne Bidean dagoen izar bakoitzak batezbesteko 1,6 planeta ditu, gutxienez. Eguzkiaren antzekoak diren bost izarretik batek Lurraren tamaina duen planeta bat izango luke zona bizigarrian
Ptolomeok uste zuen planetek Lurraren inguruko orbita zutela, epizikloak eginez euren orbitan. Planetak Eguzkiaren inguruan mugitzen zirenaren ideia hainbatetan proposatu bazen ere, Galileo Galileik teleskopioarekin behaketak egin arte XVII. mendean ez zegoen honen froga behagarririk. Garai berdinean Tycho Brahek eta Johannes Keplerrek aurkitu zuten planeten orbitak ez direla zirkularrak, baizik eta eliptikoa. Behaketa instrumentuak hobetu ahala neurketa zehatzagoak egin ziren, eta ikusi zen planetek ardatz okertua dutela, eta batzuek izotz-kaskoak eta urtaroak dituztela. Aro Espazialaren hasierarekin Lurra eta beste planeta batzuk gertutik behatzeko aukera egon da, eta aurkitu da badutela bulkanismoa, urakanak, tektonika edo hidrologia bezalako fenomeno partekatuak.
Etimologia
"Planeta" hitza latinetik dator, planeta hitzetik. Hau antzinako grezieratik dator, πλανήτης ('planētēs' «erraria»). Hitz hau, era berean, πλανάω hitzetik dator ('planáō', «alderrai ibili») eta baliteke hitz hau Aitzinindoeuroperako *pel- hitzetik etortzea, esanahi berarekin.
Antzinaroan, batez ere Ptolomeoren teoria geozentrikoan, Lurra kosmosaren zentrotzat hartzen zen, eta bere inguruan biratzen zuten Eguzkiak eta bost errariak edo bost planeta errariak, horrela deituak ez dutelako zirkuluaren legea betetzen. Eguzkiak edo Ilargiak ez bezala, planetek ez dute Lurraren inguruko zirkulurik deskribatzen.
My Octopus Teacher
My Octopus Teacher Hegoafrikako 2020ko dokumentala da. Pippa Ehrlichek eta James Reedek zuzentzen dute. Craig Foster zinemagileak Hegoafrikako alga-baso batean bizi den olagarroarekin ohiz kanpoko harremana sortu zuen urtea kontatzen du. 2020ko irailaren 7an estreinatu zen Netflix plataforman, baina 2010ean hasi zen filmatzen. Orain arte, sari eta aintzatespen ugari jaso ditu —besteak beste, Oscar bat, dokumental onenaren kategorian—, baita kritika orobat onak ere.
Planeta
Historia
Planetaren ideia historian zehar aldatu da, iraganeko argi dibinotik zientziaren aroko bestelako lurretaraino. Kontzeptua hedatu da Eguzki Sisteman dauden beste mundu batzuk barne hartzeko, eta azken hamarkadetan Eguzki-sistematik kanpo dauden beste ehunka objektu izendatzeko. Planetak definitzeko egon den anbiguetateak, hala ere, eztabaida handia sortu izan du komunitate zientifikoaren baitan.
Bost planeta klasikoak begi hutsez ikusa daitezke, eta antzinaroan ezagunak izanagatik eragin handia izan dute mitologia, kosmologia erlijiosoan eta etnoastronomian. Antzinaroan astronomoek ikusi zuten nola argietako batzuk zeruan zehar mugitzen ziren, "izar finkoak" ez bezala, zeruan posizio erlatiboa mantentzen zutenak. Antzinako greziarrek argi hauei πλάνητες ἀστέρες (planētes asteres, "izar errariak") edo sinpleki πλανῆται (planētai, "errariak") izena eman zieten Antzinako Grezia, Txina, Babilonia eta zibilizazio aurre-moderno gehienetan uste zen Lurra zela Unibertsoaren erdigunea, eta planeta guztiek bere inguruan biratzen zutela. Pertzepzio honen arrazoia nahiko sinplea da: Lurretik ikusita ematen du izarrak eta planetak Lurraren inguruan egunero bira ematen zutela, eta Lurra zela solidoa eta geldi dagoena, besteak mugitzen diren bitartean; ideia hau "zentzu-komunekoa" zen. .
Babilonia
Planetei buruzko teoria funtzional bat izan zuen lehen zibilizazio ezaguna babiloniarra izan zen, K.a. 2. milurtekotik K.a 1. milurtekora arte Mesopotamian bizi izan zen zibilizazioak. Hala ere, lehen teoria astronomikoak Sumertar zibilizazioak garatu zituen K. a. 4. eta K.a 3. milurtekoan zehar. Astronomia planetarioari buruz gordetzen den testurik zaharrena Artizarraren Ammisadugako taula da, K. a. 7. mendean idatzitako Artizarrari buruzko behaketa astronomikoen testu babiloniar bat, beste batetik kopiatua eta jatorrizko hori, ziur aski, K. a. 2. milurtekokoa izan zen. MUL.APIN idazkera kuneiformez idatzitako taula multzo bat da, K. a. 7. mende ingurukoak, urte batean zehar Eguzkiak, Ilargiak eta planetek izaten dituzten higidurak deskribatzen dituena. Babiloniar astronomoek, bestalde, Mendebaldeko astrologiaren oinarriak ezarri zituzten. Enuma anu enlil idatzia Neo-asiriar periodoan zehar idatzi zen, K. a. 7. mendean; honek zenbait iragarpen egiten ditu eta fenomeno astronomikoekin lotzen ditu, adibidez, planeten mugimenduarekin. Idatzi horri esker badakigu babiloniar astronomoek barne planeten (Merkurio eta Artizarra) eta kanpo planeten (Marte, Jupiter eta Saturno) orbitak zehaztu zituztela. Beste bi planeta modernoak ez ziren atzeman Antzinaroan, teleskopioaren bidez atzeman ziren garai moderno goiztiarrean.
Astronomia greziar-erromatarra
Antzinako greziarrek, hasiera batean, ez zieten planetei babiloniarrek haina garrantzia eman. Pitagorikoek, K. a. 6 eta 5. mendeetan, euren teoria planetarioa asmatu zuten, zeinak Lurra, Eguzkia, Ilargia eta beste planetak unibertsoaren erdigunean kokatua zegoen "Su Zentral" baten inguruan biraka zebiltzala. Arratsaldeko (Hesperos) eta goizaldeko (Phosphoros) izarrak izar bera zirela (Artizarra) frogatzen lehenak Pitagoras edo Parmenides izan zirela esan ohi da, baina babiloniarrek jada bazekiten hori askoz lehenagotik. K. a. 3. mendean, Aristarko Samoskoak sistema heliozentriko bat proposatu zuen, zeinak Eguzkia erdigunean jartzen zuen eta Lurra haren inguruan biraka. Alabaina, sistema geozentrikoak indarrean jarraitu zuen Iraultza Zientifikoaren garaira arte.
India
499. urtean, Aryabhata astronomo indiarrak Lurraren errotazioa bere ardatzean esplizituki txertatzen zuen eredu planetario bat proposatu zuen, izarrek mendebalderantz egiten duten itxurazko mugimendu baten kausa bezala azaltzen duena. Planeten orbitak eliptikoak direla ere uste zuen. Aryabhataren jarraitzaileak bereziki ugariak izan ziren India hegoaldean, non Lurraren eguneko errotazioari buruzko printzipioak jarraitu ziren, besteak beste, eta horietan oinarritu ziren bigarren mailako zenbait lan.
1500. urtean, Keralako astronomia eta matematika eskolako Nilakantha Somayajik bere Tantrasangrahan Aryabhatako eredua berrikusi zuen. Bere Aryabhatiyabhasyan, Aryabhataren Aryabhatiyari buruzko iruzkin batean, eredu planetario bat garatu zuen, non Merkurio, Venus, Marte, Jupiter eta Saturnok Eguzkiaren inguruan orbitatzen duten, aldi berean Lurraren inguruan orbitatzen duena, geroago Tycho Brahek XVI. mendearen amaieran proposatutako sistema tikonikoaren antzekoa. Ondoren etorri ziren Keralako eskolako astronomo gehienek bere eredu planetarioa onartu zuten.
Erdi Aroko mundu islamiarra
XI. mendean, Artizarraren trantsitoa Avizenak behatu zuen, eta Artizarra, batzuetan behintzat, Eguzkiaren azpitik zegoela ezarri zuen. XII. mendean, Ibn Bajjahk "bi planeta Eguzkiaren aurpegian orban beltz gisa" ikusi zituen, gerora Merkurio eta Venusen igarobide gisa identifikatu zuena Maragheko behatokitik Qotb al-Din Shirazi astronomoak XIII. mendean. Ibn Bajjahk ezin izan zuen Artizarraren iragaiterik ikusi, ez baitzen bat ere gertatu bere bizitzan.
Europar Pizkundea
Iraultza Zientifikoa eta Koperniko, Galileo eta Keplerren eredu heliozentrikoa iritsi zirenean, "Planeta" terminoaren erabilera zeruaren inguruan mugitzen zen zerbait izatetik, izar finkoaren inguruan orbitatzen zuen gorputz batera igaro zen, zuzenean (planeta primario bat) edo zeharka (planeta sekundario edo satelite bat). Horrela, Lurra gehitu zitzaion planeten zerrendari eta Eguzkia ezabatu zen. Planeta primarioen zenbaketa kopernikarra 1781 arte mantendu zen, Urano aurkitu zen arte.
XVII. mendean Jupiterren lau satelite eta Saturnoren bost aurkitu zirenean, planeta primarioen inguruan orbitatzen zuten "planeta sateliteak" edo "planeta sekundarioak" zirela pentsatu zen, nahiz eta hurrengo hamarkadetan "sateliteak" deitzera pasako ziren laburtzeko, eta ez dago beti argi planetak kontsideratzen jarraitzen zitzaien. Aurkikuntza-txostenetan esplizituki "planeta" deitu ziren azken sateliteak Uranoren Titania eta Oberon izan ziren 1787an, nahiz eta "bigarren mailako planeten" erreferentziak aurki daitezkeen baita geroago ere.
XIX. mendea
XIX. mendeko lehen hamarkadan lau planeta berri aurkitu ziren: Zeres (1801ean), Palas (1802an), Junon (1804an) eta Vesta (1807an). Hala ere, laster ikusi zen ordura arte ezagutzen ziren planetetatik nahiko ezberdinak zirela: espazioaren eskualde orokor bera partekatzen zuten, Marteren eta Jupiterren artean (asteroide gerrikoa), batzuetan orbitak gainjarrita, non planeta bakar bat espero zen, eta askoz txikiagoak ziren; izan ere, hautsita zegoen planeta handiago baten zatiak izan zitezkeela susmatzen zen. "Asteroide" deitu zitzaien, teleskopio handienetan ere izarrak ziruditelako, planetaren egiturarik ikusteko aukerarik gabe.
XX. mendea
Pluton 1930ean aurkitu zuten. Hasierako behaketek Lurra baino handiagoa zela sinestarazi ondoren, objektua berehala onartu zuten bederatzigarren planeta nagusitzat. Beste kontrol batzuek aurkitu zuten objektua askoz txikiagoa zela: 1936an, Ray Lyttletonek iradoki zuen Pluton Neptunotik ihes egindako satelite bat izan zitekeela, eta Fred Whipplek 1964an iradoki zuen Pluton kometa bat izan zitekeela. Ezagutzen ziren asteroide guztiak baino handiagoa izaten jarraitzen zuenez, eta planeta nanoen eta Neptunoz haraindiko beste objektu batzuen populazioa ondo behatuta ez zegoenez, bere estatusari eutsi zion 2006. urtera arte.
1992an, Aleksander Wolszczan eta Dale Frail astronomoek pulsar baten inguruan planetak aurkitu zituztela iragarri zuten, PSR B1257+12. Aurkikuntza hori, oro har, beste izar baten inguruan dagoen planeta-sistema baten lehen behin betiko detekziotzat hartzen da. Ondoren, 1995eko urriaren 6an, Genevako Behatokiko Michel Mayorrek eta Didier Quelozek sekuentzia nagusiko izar arrunt baten orbitan dagoen exoplaneta baten lehen behin betiko detekzioa iragarri zuten (51 Pegasi).
Exoplaneten aurkikuntzak beste anbiguotasun bat ekarri zuen planetaren definizioan: planeta bat izar bihurtzen den puntua. Ezagutzen diren exoplaneta askok Jupiterrek baino masa handiagoa dute askotan, eta nano marroiak izenez ezagutzen diren izar-objektuetatik hurbil daude. Nano marroiak izartzat hartzen dira deuterioa (hidrogenoaren isotopo astunagoa) fusionatzeko gaitasun teorikoa dutelako. Jupiterren masa baino 75 aldiz handiagoa duten objektuek hidrogeno sinplea fusionatzen badute ere, Jupiterren 13 masako objektuek deuterioa fusionatu dezakete. Deuterioa nahiko arraroa da, galaxiaren hidrogenoaren % 0,0026 baino gutxiago baita, eta nano marroi gehienek deuterioa fusionatzeari utziko zioten aurkitu baino askoz lehenago, eta horrek planeta supermasiboetatik bereiztezinak bihurtzen ditu.
Amblycirrhitus pinos
Amblycirrhitus pinos Amblycirrhitus generoko animalia da. Arrainen barruko Cirrhitidae familian sailkatzen da.
Planeta
XXI. mendea
XX. mendearen bigarren erditik aurrera, Eguzki Sistemaren barruan objektu gehiago eta beste izar batzuen inguruan objektu handiak aurkitzean, planeta bat osatu behar zuenari buruzko eztabaidak sortu ziren. Bereziki, desadostasunak izan ziren ea objektu bat planetatzat hartu behar zen beste populazio bateko kide bazen, gerriko batean bazegoen, edo deuterioaren fusio termonuklearraren bidez energia sortzeko bezain handia bazen.
Astronomo kopuru gero eta handiago batek Pluton planeta gisa desklasifikatzearen alde egin zuen, 1990eko hamarkadan eta 2000ko hamarkadaren hasieran antzeko objektu asko aurkitu baitziren Eguzki Sistemaren (Kuiper gerrikoa) eskualde berean bere tamainara hurbiltzen zirenak. Pluton milaka gorputz txikiko populazioaren parte bat besterik ez zela aurkitu zen.
Horietako batzuk, Quaoar, Sedna, Eris eta Haumea kasu, hamargarren planeta bezala iragarri ziren prentsa herrikoian. 2005ean Erisen iragarpenak, Pluton baino % 27 masiboagoa, planetaren definizio ofizial baterako bultzada sortu zuen.
Arazoa aitortzeko, IAU planetaren definizioa sortzeari ekin zion, eta bat egin zuen 2006ko abuztuan. Haren definizioa orbita garbitu zuten zortzi gorputz nabarmen handiagoetara murriztu zen (Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno), eta planeta nano mota berri bat sortu zen, hasieran hiru objektu zituena (Zeres, Pluton eta Eris).
Definizio hori ez da mundu osoan onartu. Planeta nanoak planeta txikiaren kategoria gisa proposatu ziren (planetoideak ez bezala objektu subplanetario gisa), eta geologo planetarioek planetak bezala tratatzen jarraitzen dute, IAUaren definizioa gorabehera. Planeta nanoen kopurua, baita ezagutzen diren objektuen artean ere, ez da ziurra, baina badago adostasun orokor bat asteroideen gerrikoan dauden Zeresi buruz eta gutxienez zortzi transneptunori buruz: Quaoar, Sedna, Orko, Pluton, Haumea, Eris, Makemake eta Gonggong. Geologo planetarioek "planeta sateliteak" izenez ezagutzen diren masa planetarioko hemeretzi ilargiak ere hartzen dituzte, baita Lurraren Ilargia ere, lehen astronomo modernoek bezala. Batzuk haratago doaz eta gorputz handi samarrak eta geologikoki eboluzionatuak dituzte, gaur egun biribiltasunik ez dutenak ere, Pallas eta Vesta bezala, nahiz eta geologo planetario guztiek ez duten bat egiten.
2006ko IAUren planetaren berdefinizioa
Beheko mugaren gaia IAUren Batzar Nagusiaren 2006ko bileran aztertu zen. Eztabaida askoren eta huts egindako proposamen baten ondoren, bileran parte hartu zutenen gehiengo handi batek ebazpena onartzeko bozkatu zuen. 2006ko ebazpenak honela definitzen ditu planetak Eguzki Sistemaren barruan:
Definizio horren arabera, Eguzki Sistemak zortzi planeta dituela uste da. Lehenengo bi baldintzak betetzen dituzten baina hirugarrena betetzen ez duten gorputzak (Zeres, Pluton eta Eris) planeta nano gisa sailkatzen dira, baldin eta beste planeta batzuen satelite naturalak ere ez badira. Hasiera batean, IAUko batzorde batek planeta-kopuru askoz handiagoa barne hartuko zuen definizio bat proposatu zuen, ez baitzuen (c) irizpidetzat hartzen. Eztabaida luze baten ondoren, bozketa bidez erabaki zen gorputz horiek planeta nano gisa sailkatu behar zirela.
Definizio hori planeten eraketari buruzko teorietan oinarritzen da. Teoria horietan, enbrioi planetarioek, hasieran, objektu txikiagoen auzotasun orbitala argitzen dute. Steven Soter astronomoak deskribatzen duen bezala :
2006ko IAUren definizioak zenbait arazo dakartza exoplanetentzat; izan ere, hizkuntza Eguzki Sistemaren espezifikoa da, eta eremu orbitaleko biribiltasun- eta espazio libre-irizpideak ezin dira gaur egun ikusi exoplanetentzat.
Eguzki-sistematik kanpoko planeten definizioaren arazoa
Ez dago exoplaneten definizio ofizialik. 2003an, Nazioarteko Astronomia Batasuneko (IAU) Kanpoko Planetei buruzko Lantaldeak jarrera-adierazpen bat egin zuen, baina adierazpen hori ez zen inoiz proposatu IAUren ebazpen ofizial gisa, eta IAUko kideek ez zuten inoiz bozkatu. Posizio-adierazpenak honako jarraibide hauek jasotzen ditu, nagusiki planeten eta nano marroien arteko mugan zentratuta :
Lanaren definizio hori exoplanetei buruzko F2 Batzordeak aldatu zuen 2018ko abuztuan. Exoplaneta baten definizio proposatu ofiziala horrela emendatu zen :
IAUak adierazi zuen definizio horrek aurrera egitea espero zitekeela ezagutzak hobetu ahala.
Azpinano marroien definizio bat masa planetarioa duen objektu batena da, hodeien kolapsoz sortu zena eta ez akrezioz. Azpinano marroi baten eta planeta baten arteko eraketa-bereizketa honek ez du akordio unibertsalik; astronomoak bi aldetan banatuta daude, planeta baten eraketa-prozesua sailkapenaren banaketaren zatitzat hartu behar ote duten. Desadostasunaren arrazoietako bat da askotan ezinezkoa dela sorrera-prozesua zehaztea. Adibidez, izar baten inguruan akrezioz osatutako planeta bat sistematik bota daiteke flotatzaile bihurtzeko, eta era berean, izar-kumulu batean hodeien kolapsoaren bidez bere kabuz sortu zen azpinano marroi bat izar baten inguruan orbitan harrapa daiteke.
Izar eta planeta sistemen eraketaren ordenagailu bidezko simulazio batzuen arabera, masa planetarioko objektu batzuk izarrarteko espaziora kanporatuko lirateke. Objektu horiei, normalean, planeta errebeldeak edo libreki flotatzen duten planetak deitzen zaie. Azpinano marroiak planeta errebelde edo planeta-masako nano marroitzat har daitezke. Izar-kumuluetako planeta errebeldeek izarren antzeko abiadurak dituzte, eta, beraz, berriro harrapatu daitezke. 100 eta 105 UA bitarteko orbita zabaletan harrapatzen dira. Kapturaren eraginkortasuna murriztu egiten da kumuluaren bolumena handitzearekin batera, eta kumulu-tamaina jakin baterako, handitu egiten da anfitrioiaren/nagusiaren masarekin. Ia ez du zerikusirik planeta-masarekin.
Definizio geofisikoa
Astronomo eta planeta-zientzialari guztiek ez dute erabat onartzen IUAren definizioa. Zientzialari planetarioak askotan geologia planetarioaz interesatzen dira dinamikaz baino gehiago: zeruko gorputz batek geologia dinamikoa (planetarioa) izan dezake bere mantua bere pisuaren azpian plastiko bihurtzeko behar duen masan (oreka hidrostatikoa), eta, ondorioz, gorputzak forma biribila hartzen du. Hau definizio geofisikoetan planetaren zigilutzat hartzen da, adibidez :
Eguzki Sisteman, masa hori gorputz batek bere orbita desegiteko behar duena baino txikiagoa izaten da, eta, beraz, definizio geofisikoen arabera "planetatzat" hartzen diren objektu batzuk ez dira halakotzat hartzen IAUaren definizioaren arabera, hala nola Zeres eta Pluton. Definizio horien defendatzaileek argudiatu ohi dute kokalekuak ez lukeela inportatu behar, eta planetaren izaera objektu baten berezko propietateen arabera definitu beharko litzatekeela.
Sorrera
Ez dakigu ziur planetak nola sortzen diren. Teoria nagusia da nebulosa bat gas- eta hauts-disko mehe batean kolapsoan dagoenean sortzen direla. Nukleoan protoizar bat sortzen da, errotazioan dagoen disko protoplanetario batez inguratuta. Akrezioaren bidez (talka itsaskorraren prozesu bat), diskoko hauts-partikulek masa metatzen dute gero eta gorputz handiagoak sortzeko. Planetesimalak izenez ezagutzen diren masa-kontzentrazio lokalak sortzen dira, eta horiek akrezio-prozesua bizkortzen dute material gehigarria erakartzean, grabitazio-erakarpena dela eta. Kontzentrazio horiek gero eta trinkoagoak bihurtzen dira, grabitateak protoplanetak sortzeko kolapsatzen dituen arte. Planeta batek Martekoa baino masa handixeagoa lortzen duenean, atmosfera hedatua pilatzen hasten da, eta horrek izugarri handitzen du planetesimalen harrapaketa-tasa arrastatze atmosferikoaren bidez. Solidoen eta gasaren akrezioaren historiaren arabera, planeta erraldoi bat, izotzezko erraldoi bat edo Lurraren antzeko planeta teluriko bat izan daiteke. Uste denez, Jupiter, Saturno eta Uranoren satelite erregularrak antzera eratu ziren ; hala ere, Triton ziurrenik Neptunok harrapatu zuen, eta Lurraren Ilargia eta Plutonen Karonte talketan eratu zitezkeen.
Protoizarra piztu eta izar bat osatzeko adina hazi denean, bizirik atera den diskoa barrutik kanporatzen da fotolurrunketaren, eguzki-haizearen, Poynting-Robertsonen arrastearen eta beste efektu batzuen ondorioz. Hortik aurrera, oraindik ere protoplaneta asko egon daitezke izarraren inguruan edo elkarren artean orbitatzen, baina, denborarekin, askok talka egingo dute, planeta handiago bakar bat osatzeko edo beste protoplaneta edo planeta handiago batzuek xurgatzeko materiala askatzeko. Behar bezain masibo bihurtu diren objektuek materiaren zatirik handiena harrapatuko dute beren orbita inguruetan, planeta bihurtzeko. Talkak saihestu dituzten protoplanetak planeten satelite natural bihur daitezke grabitate-harrapaketako prozesu baten bidez, edo beste objektu batzuen gerrikoetan gera daitezke planeta nano edo gorputz txiki bihurtzeko.
Planetesimal txikiagoen inpaktu energetikoek (baita desintegrazio erradioaktiboak ere) hazten ari den planeta berotuko dute, eta gutxienez partzialki urtu egingo da. Planetaren barnealdea bere masaren arabera bereizten hasten da, nukleo trinkoagoa garatuz. Planeta lurtar txikienek atmosferaren zatirik handiena galtzen dute akrezio horren ondorioz, baina galdutako gasak mantuaren desgasifikazioagatik eta ondorengo kometen inpaktuagatik ordezka daitezke. (Planeta txikienek hainbat ihes-mekanismoren bidez irabazten duten edozein atmosfera galduko dute).
Eguzkia ez den beste izar batzuen inguruan planeta-sistemak aurkituz eta behatuz, kontakizun hori egin, berrikusi edo ordeztu daiteke. Metalikotasun maila 2 (helio) baino zenbaki atomiko handiagoa duten izar batek planetak izateko probabilitatea zehazten duela uste da orain. Beraz, uste da metaletan aberatsa den I populazioko izar batek ziur aski II. populazioko izar batek baino planeta sistema garrantzitsuagoa izango duela metaletan.
Barne-planetak
Barne planeta terminoa erabiltzen da maiz, eta ez da behe planetarekin nahastu behar. Azken honekin Eguzkitik gertuago dauden Merkurio eta Artizarra izendatzeko erabiltzen da.
Merkurio
Merkurio (0,4 UA; ) Eguzkitik gertuen dagoen planeta da, eta Eguzki-sistemako txikiena, 0,055 Lurraren masa baino ez ditu. Merkuriok ez du satelite naturalik. Bere inpaktuzko kraterrez gain, rupes deituriko hegi batzuk baino ez ditu ezaugarri geologiko gisa. Rupes deritzon hauek, ziurrenik, planetaren uzkurtzeagatik sortuko ziren. Merkurioren atmosfera oso txikia da, Eguzki-haizeak bere gainazaletik kentzen dituen atomoz osatua. Mantu oso txikia du, eta burdinazko nukleo handia, eta honen arrazoia oraindik ezezaguna da. Hipotesi baten arabera, kanpo geruza oso bat galdu zuen inpaktu erraldoi baten ondorioz; edo ezin izan zela gehiago hazi Eguzkiaren eragina zela eta.
Lurra
Lurra Eguzki-sistemako hirugarren planeta da, dentsoena eta bizia duen planeta ezagun bakarra. Eguzkitik 150.000.000 kilometrora dago, hau da, Unitate Astronomiko batera (1 UA). Satelite natural bat du, Ilargia. Ezagutzen dugun planeta bakarra da bizitza duena. Lurreko biodibertsitatea milioika urtetan garatu da, era jarraituan hedatuz iraungipen masiboetan izan ezik. Bertan 8 milioi espezie baino gehiago bizi dira eta 7.200 milioi gizaki, haren biosferaren eta mineralen mende.
Lurraren litosfera milioika urtetan gainazalean zehar higitzen diren plaka tektoniko izeneko hainbat atal zurrunetan banatuta dago. Lurraren gainazalaren % 71 urez estalita dago. Beste guztia kontinente eta uharteak dira, bertako aintzira eta ur-ibilguak kontuan hartuta. Poloak gehienbat izotzez daude estaliak, itsas-izotzak eta Antartikako izotz-geruza barne. Lurraren barnea oraindik ere aktibo dago, burdinazko barne-nukleo solidoarekin, eremu magnetikoa eragiten duen kanpo-nukleo likidoarekin eta mantu osatzen duen geruza lodi eta nahiko solidoarekin.
Marte
Marte (1,5 UA; ) Lurra eta Artizarra baino txikiagoa da (0,107 Lurraren masa). Bere atmosferan batez ere karbono dioxidoa dago, eta presio atmosferikoa zoruan 6,1 milibarrekoa da, Lurrarenaren %0,6 inguru. Bere gainazalean sumendi handiak daude, hala nola Eguzki-sistemako mendirik altuena den Olympus Mons, eta rift bailara handiak Valles Marineris gisa; ezaugarri hauek jarduera geologikoa erakusten dute, orain dela 2 milioi urtera arte, gutxienez, iraun zuena. Bere kolore gorria burdin oxidotik datorkio. Martek bi satelite natural txiki ditu, Fobos eta Deimos. Uste denez kapturatutako asteroideak izango lirateke.
Jupiter
Jupiter ( 5,2 UA) planetarik handiena da. Beste planeta guztiak batera baino 2,5 aldiz handiagoa da, eta 318 Lurraren masa ditu. Batez ere hidrogeno eta helioz osaturik dago, eta 69 satelite ezagutzen ditugu. Lau handienak Ganimedes, Kalisto, Io eta Europa dira, planeta telurikoekin hainbat antzekotasunekin, hala nola sumendiak eta barne beroketa. Ganimedes, Eguzki-sistemako sateliterik handiena, Merkurio baino handiagoa da.
Saturno
Saturno ( 9,5 UA) Jupiterrekin antzekotasun handiak dituen planeta da, baina bere eraztun-sistema dela eta nabarmena da. Konposaketa eta magnetosfera Jupiterrenaren antzekoa da, baina bere bolumena txikiagoa da, %60a, hiru aldiz txikiagoa da eta 95 aldiz Lurraren masa ditu. Eguzki-sistemako planeta bakarra da urak baino dentsitate txikiagoa duena. Eraztunak izotz eta arroka partikula txikiz osaturik daude. Batez ere izotzezko 62 satelite ezagun ditu. Horietatik bitan, Titan eta Entzelako, jarduera geologikoa dago. Titan da Eguzki-sistemako bigarren ilargirik handiena, Merkurio baino handiagoa da eta atmosfera nabarmena duen satelite bakarra da.
Urano
Urano ( 19,2 UA) Lurrak baino 18 aldiz masa gehiago du, baina kanpoko planetetatik txikiena da. Eguzki-sistemako planeta bakarra da alboz biratzen duena Eguzkiarekiko; bere makurdura axiala 90º baino handiagoa da ekliptikarekiko. Bere barneko nukleoa beste planeta handiena baino hotzagoa da, eta ez du ia erradiaziorik jaurtitzen espaziora. 27 satelite ezagun ditu, handienak Titania, Oberon, Umbriel, Ariel eta Miranda.
Neptuno
Neptuno ( 30,1 UA) Urano baino pixka bat txikiagoa da, baina dentsoagoa eta masa handiago du, 17 Lurraren masa. Barne-bero gehiago irradiatzen du, baina ez Jupiterrek edo Saturnok bezain beste. 14 satelite ezagutzen ditugu, horietatik handiena Triton da, nitrogeno likidozko geiserrekin. Triton da satelite handi bakarra orbita erretrogradoa duena. Neptunoren orbitan hainbat planeta nano daude, Neptunotar troiano izenarekin, berarekiko 1:1 erresonantzia dutenak.
Exoplanetak
Exoplaneta bat eguzki sistematik kanpoko planeta bat da. 2022ko ekainaren 1ean, 5.059 exoplaneta baieztatu ziren 3.733 planeta-sistematan, eta horietatik 824k planeta bat baino gehiago dituzte. Ezagutzen diren exoplaneten tamaina aldatu egiten da: erraldoi gaseosoak, Jupiterren tamaina bikoizten dutenak, eta Ilargiaren tamaina apur bat handiagoa dutenak. Planeta horietako 100ek baino gehiagok Lurraren tamaina bera dute gutxi gorabehera, eta horietako bederatzik beren izarraren eremu bizigarrian orbitatzen dute. 2011n, Kepler espazio teleskopioaren taldeak Lurraren tamainako lehen exoplaneten aurkikuntzaren berri eman zuen, Eguzkiaren antzeko izar baten inguruan orbitatzen dutenak, Kepler-20e eta Kepler-20f. 2012an egindako azterlan batean, grabitazio-mikrolenteen datuak aztertzen dira, eta kalkuluen arabera, Esne Bideko izar bakoitzeko 1,6 planeta daude, batez beste. 2013tik aurrera, eguzkiaren antzeko bost izarretik batek bere eremu bizigarrian Lurraren tamainako planeta bat duela uste da.
1992. urtearen hasieran, Aleksander Wolszczan eta Dale Frail irrati-astronomoek PSR 1257+12 pulsarra orbitatuz bi planeta aurkitu zituztela iragarri zuten. Aurkikuntza hori berretsi egin zen, eta, oro har, exoplaneten behin betiko lehen detekziotzat hartzen da. Pulsarreko hiru planetak koplanarrak direnez eta neutroi izarrak pulsar ostikada batekin jaiotzen direnez, ikertzaileek susmoa dute pulsarrak planetak eratzeko bigarren erronda batean sortu zuen supernobako disko ezohiko batetik abiatuta sortu zirela, eta ez guraso-izarrak edo, agian, gainerako nukleo harritsuak sortu zirenean sortu ziren planetak eratzearen ondorioz.
Exoplaneta baten lehen aurkikuntza baieztatua, sekuentzia nagusiko izar arrunt bat orbitatuz, 1995eko urriaren 6an gertatu zen, Genevako Unibertsitateko Michel Mayorrek eta Didier Quelozek 51 Pegasi inguruko exoplaneta baten detekzioa iragarri zutenean. Ordutik Kepler misiora arte, ezagutzen ziren exoplaneta gehienak Jupiterren antzeko masa zuten gasezko erraldoiak edo handiagoak ziren, errazago antzematen baitziren. Kepler misiorako hautagai diren planeten katalogoa Neptunoren tamainako planetek eta txikiek osatzen dute nagusiki, Merkurio baino txikiagoak izan arte.
Eguzki Sisteman existitzen ez diren planeta motak daude: super-lurrak eta mini-Neptunoak, Lurra edo Neptuno bezalako lurrunkorren eta gasaren nahasketa bat bezalako harritsuak izan daitezkeenak; gaur egun, bien arteko banaketa-lerroa Lurraren masaren bikoitzaren inguruan gertatzen dela uste da. Badira Jupiter beroak beren izarretik oso gertu orbitatzen dutenak eta planeta ktoniar bihurtzeko lurrundu daitezkeenak, horiek baitira soberan dauden nukleoak.
Eguzkiaren antzeko 5 izarretik batek, gutxi gorabehera, Lurraren tamainako planeta bat du eremu bizigarrian; beraz, gertuen dagoena Lurretik 12 argi-urtera egotea espero da. Lurreko planeta horien agerpen-maiztasuna Drakeren ekuazioaren aldagaietako bat da, Esne Bidean dauden zibilizazio adimendunen eta komunikatzaileen kopurua zenbatesten baitu.
Ezaugarriak
Planeta bakoitzak ezaugarri fisiko bakunak dituen arren, badira haien arteko puntu komun batzuk. Ezaugarri horietako batzuk, eraztunak edo satelite naturalak kasu, Eguzki Sistemako planetetan soilik ikusi dira orain arte, eta beste batzuk, berriz, exoplanetetan ere ikusi ohi dira.
Orbita
Eguzki Sisteman, planeta guztiek biratzen duten norabide berean orbitatzen dute Eguzkiaren inguruan (erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan, Eguzkiaren ipar polotik ikusita). Aurkitu da gutxienez exoplaneta batek, WASP-17b-k, bere izarraren errotazioaren kontrako noranzkoan orbitatzen duela. Planeta baten orbitaren iraultza baten aldiari aldi edo urte sideral deritzo. Planeta baten urtea bere izarrarekiko distantziaren araberakoa da; planeta bat bere izarretik zenbat eta urrunago egon, orduan eta luzeagoa izango da egin behar duen distantzia, baita motelagoa ere, bere izarraren grabitateak gutxiago eragiten diolako. Planeta bakar baten orbita ez da guztiz zirkularra, eta, beraz, bakoitzaren distantzia aldatu egiten da bere urtean zehar. Bere izarrarekiko hurbilketa handienari periastro (eguzki sistemako perihelio) deitzen zaio, eta izarraren banaketarik handienari, berriz, apoastro (afelio). Planeta bat periastrora hurbildu ahala, bere abiadura handitu egiten da grabitazio-energia potentziala energia zinetikoagatik aldatzean, Lurrera erortzen den objektu bat erortzean bizkortzen den bezala; planeta apoastrora iristen denean, bere abiadura moteldu egiten da, Lurrean gorantz jaurtitako objektu bat bere ibilbidearen erpinera iristean moteltzen den bezala.
Makurdura axiala
Planetek ere makurdura axialeko gradu ezberdinak dituzte; beren izarren ekuatoreen planoarekiko angelu batean daude. Horren ondorioz, hemisferio bakoitzak jasotzen duen argi-kopurua aldatu egiten da bere urtean zehar; ipar hemisferioak bere izarretik urrun seinalatzen duenean, hego hemisferioak harantz egiten du, eta alderantziz. Beraz, planeta bakoitzak urtaroak ditu, klimaren aldaketak bere urtean zehar. Hemisferio bakoitzak bere izarretik urrunago edo hurbilago seinalatzen duen uneari solstizioa esaten zaio. Planeta bakoitzak bi ditu bere orbitan; hemisferio batek udako solstizioa duenean, bere eguna luzeagoa denean, besteak neguko solstizioa du, bere eguna laburragoa denean. Hemisferio bakoitzak jasotzen duen argi eta bero kantitate aldakorrak planetaren erdi bakoitzeko eredu klimatikoetan aldaketak eragiten ditu urtero. Jupiterren ardatz-joera oso txikia da, eta, beraz, bere urtaro-aldakuntza oso txikia da; Uranok, ordea, ardatz-joera hain du muturrekoa, non ia alde batera baitago, eta horrek esan nahi du hemisferioa bat eguzkiaren argitan dagoela beti, edo beti ilunpean bestea solstizioen garaian. Exoplaneten artean, inklinazio axialak ez dira ziur ezagutzen, nahiz eta uste izan Jupiter bero gehienek ardatz-inklinazio hutsala edo nulua dutela beren izarretatik hurbil egotearen ondorioz.
Errotazioa
Planetak beren zentroetatik igarotzen diren ardatz ikusezinen inguruan biratzen dira. Planeta baten errotazio-aldiari izar eguna esaten zaio. Eguzki Sistemako planeta gehienek Eguzkiaren inguruan orbitatzen duten norabide berean biratzen dute, hau da, Eguzkiaren ipar polotik ikusitako erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan, Artizarra eta Urano izan ezik, horiek erlojuaren orratzen noranzkoan biratzen baitira, nahiz eta Uranoren ardatz-inklinazio muturrekoak konbentzio ezberdinak egotea eragiten duen, bere poloetako zein den "iparraldea" eta, beraz, erlojuaren noranzkoan. Erabiltzen den konbentzioa gorabehera, Uranok errotazio atzerakoia du bere orbitarekiko.
Planeta baten errotazioa hainbat faktorek eragin dezakete bere eraketan. Momentu angeluar garbia hartzekodun objektuen momentu angeluarreko ekarpen indibidualek eragin dezakete. Planeta erraldoiek gasa hartzeak ere lagun dezake une angeluarrean. Azkenik, planeta baten eraikuntzaren azken etapetan, protoplanetaren akrezio-prozesu estokastiko batek planetaren biraketa-ardatza alda dezake ausaz. Aldaketa handia dago planeten artean, Artizarrak 243 egun behar baititu biratzeko eta planeta erraldoiek ordu batzuk besterik ez. Ez dira ezagutzen exoplaneten errotazio-aldiak. Hala ere, Jupiter "beroen" kasuan, izarretatik hurbil egoteak esan nahi du blokeatuta daudela (hau da, haien orbitak sinkronizatuta daude biraketekin). Horrek esan nahi du beti aurpegi bat erakusten dietela beren izarrei, alde bat betiko egunean eta bestea betiko gauean.
Orbita garbitzea
IAUren definizioaren arabera, planeta bat definitzen duen ezaugarri dinamikoa da bere orbita garbitu duela. Bere auzoa garbitu duen planeta batek masa nahikoa pilatu du planetesimal guztiak bere orbitan biltzeko edo erratza pasatzeko. Izan ere, bere izarra modu isolatuan orbitatzen du, bere orbita antzeko tamainako objektu ugarirekin partekatu beharrean. Ezaugarri hori 2006ko abuztuan sartu zen IAUren planetaren definizio ofizialean. Irizpide horrek planeten kategoriatik kanpo uzten ditu Pluton, Eris eta Zeres bezalako gorputz planetarioak, planeta nano bihurtuz. Gaur egun arte irizpide hori Eguzki Sistemari bakarrik aplikatzen zaion arren, zenbait exosistema gazte aurkitu dira, zeinetan probek iradokitzen baitute orbita-desoreka bat gertatzen ari dela haien inguruetako diskoen barruan.
Carnuntum
Carnuntum (Ptolomeoren arabera Kapvoiis) Danubio ibaiaren hegoaldeko ertzean eta Norika probintzian zegoen erromatar gotorleku bat izan zen, I. mendean Goi Panoniako hiriburu bilakatu eta 50.000 biztanle izatera iritsi zen. Gaur egun, Austria Beherean dago, Viena eta Bratislava hirien artean, eta "Carnuntum Parke Arkeologikoa" deritzonan, 10 km²-ko azalera du eta Petronell-Carnuntum eta Bad Deutsch-Altenburg udalerrien lur eremuetan kokatzen da.
Planeta
Tamaina eta forma
Planetak esferikoak dira gutxi gorabehera, grabitateak materia forma esferiko baterantz erakartzeko joera baitu. Ondorioz, planeta baten tamaina, gutxienez, batez besteko erradio baten bidez eman daiteke (adibidez, Lurraren erradioa, Jupiterrena, etab.). Hala ere, planetak ez dira guztiz esferikoak; adibidez, Lurra poloetan apur bat hanpatua dago eta ekuatorearen inguruan sabeleratzen da bere errotazioaren ondorioz. Beraz, lurraren formara hobeto hurbiltzea esferoide oblatu batena da, zeinaren diametro ekuatoriala polotik polorako diametroa baino 43 kilometro handiagoa den. Zehatzago, lurraren forma geoide batena da. Oro har, planeta baten forma esferoide baten erradio polar eta ekuatorialak emanez edo erreferentziazko elipsoide bat zehaztuz deskriba daiteke. Zehaztapen horretatik abiatuta, planetaren lautzea, azalera eta bolumena kalkula daitezke; haren grabitate normala kalkulatzeko, planetaren tamaina, forma, errotazio-abiadura eta masa ezagut daitezke.
St. Francois konderria (Missouri)
St. Francois konderria (St. Francois County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clayton da. 2010eko zentsuaren arabera 65,359 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Planeta
Masa
Planeta bat definitzen duen ezaugarri fisikoa da bere grabitatearen indarra bere egitura fisikoa lotzen duten indar elektromagnetikoen gainean nagusi izateko bezain masiboa dela, eta horrek oreka hidrostatikoko egoerara eramaten duela. Horrek esan nahi du planeta guztiak esferikoak edo esferoidalak direla. Masa jakin batek ere forma irregularra izan dezake, baina objektuaren konposizio kimikoaren arabera aldatzen den puntu horretatik harago, grabitatea objektu batetik bere masa-zentrora tiraka hasten da, objektua esfera batean kolapsatzen den arte.
St. Francois konderria (Missouri)
Geografia
St. Francois konderriak 11,776 kilometro koadro ditu. Horietatik 722 ura dira. Beste 117,038 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 55,5 da.
Planeta
Masa
Masa da, halaber, planetak izarretatik bereizten dituen atributu nagusia. Izar masaren beheko muga Jupiterrena (MJ) baino 75 aldiz handiagoa dela kalkulatzen den bitartean, planetaren bizitzarako masa planetarioaren goiko muga 13 MJ ingurukoa baino ez da eguzki-motako isotopiko ugari duten objektuentzat, horietatik haratago fusio nuklearrerako baldintza egokiak lortzen baitira. Eguzkiaz gain, ez dago masa horretako objekturik Eguzki Sisteman, baina badira tamaina horretako exoplanetak. 13 MJko muga ez dago unibertsalki adostuta.
St. Francois konderria (Missouri)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 65,359 pertsonetatik 61,409 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 778 dira. 2,759 beltzak edo afroamerikarrak. 228 amerikar natiboak ziren eta 32 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 242 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 12 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 677 pertsonek kokatzen zuten.
Planeta
Masa
Masa zehatz batekin ezagutzen den exoplanetarik txikiena PSR B1257+12A da, aurkitutako lehen exoplanetetako bat, 1992an pulsar baten inguruko orbitan aurkitu zena. Bere masa Merkurio planetaren erdia da, gutxi gorabehera. Are txikiagoa da WD 1145+017 b, nano zuri baten inguruan orbitatzen duena; bere masa, gutxi gorabehera, Haumea planeta nanoarena da. Hala ere, litekeena da objektu hau definizio guztien arabera planetatzat ez hartzea. Eguzkia ez den sekuentzia nagusiko izar baten inguruan orbitatzen duen ezagutzen den planetarik txikiena Kepler-37b da, Ilargiarena baino masa (eta erradioa) handixeagoarekin.