cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jaime Urrutia
Jaime Urrutia (Madril, 1958ko ekainaren 21a) La movida madrileña mugimenduko musikagile, gitarrajole eta abeslaria da.
Ejecutivos Agresivos taldean hasi zen musika munduan. 1981-1999 bitartean, Ferni Presas eta Edi Clavorekin batera, Gabinete Caligari osatu zuen. Taldeak arrakasta handia lortu zuen Cuatro rosas (1984), Al Calor del Amor en un Bar (1986), Camino Soria (1987) eta Privado (1987) diskoekin. Subid la Música albumaren porrotaren ostean, taldea desegin zen, eta Jaimek bakarlari ibilbidea hasi zuen.
Cedegolo
Cedegolo Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cedegolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Santa María la Mayor kolegiata (Alquézar)
Santa Maria la Mayor kolegiata antzinako gaztelu-kolegiata da, Alquézar herrian dagoena, Huescako probintzian (Aragoi, Espainia). Herriko punturik gorenean dago, Vero ibaiak eratutako arroilaren gainean. Lehenbiziko kolegiata XI. mendean eraiki zuten, IX. mendeko alkazar batean. Egungo eliza, berriz, XVI. mendekoa da. Kultura-intereseko ondasun izendaturik dago.
Historia
Santa María eliza 1099an sagaratu zen. Horren kari, Petri I.a erregeak Somontanoko herri ugari eman zizkion, hala nola, Abiego, Lascellas, Azara, Ponzano, Adahuesca eta Estada. Kristauen eta musulmanen arteko muga hegoalderago zegoen orduko, Barbastro eta Huesca aldean. 1115ean, Petri I.ak foruak eman zizkion Burgo novo de Alchezar-i, alegia, gazteluaren kanpoaldean eratzen hasia zen herriari.
1148ean, Erramun Berenger IV.ak Tortosako elizbarrutiaren mende ezarri zuen Alquézar, eta horrela egon zen, 1242an Huescako elizbarrutian kokatu zuten arte. XIV. mendean, klaustro erromanikoa zaharberritu zuten. Azkenik, egungo eliza, jatorrizko tenplu erromanikoa ordezkatu zuena, XVI. mendean eraiki zen.
Gotorlekua
Konkistaren ostean, kristauek berritu eta handitu zuten jatorrizko gotorleku islamikoa. Gaur egun harresia eta bi dorre, horietako bat albarrana, ikus daitezke. Dorre nagusiaren aurrean Santa Maria Magdalena elizaren hondakinak daude. Hau izan zen Alquézarko lehenbiziko eliza, hots, harresiaren barneko aldean (Castrum Alqueçaris delakoan) kokatu ziren aurreneko kristauek erabiltzen zutena.
Klaustroa
Aipagarria da iparraldeko hormarteko kapitelen ikonografia, Itun Zaharreko eszenak nagusiki. Ekialdetik mendebaldera, hauek ditugu:
Interes handikoak dira, halaber, klaustroko hormetako pinturak, XV. eta XVI. mendeetakoak. Haietan, Jesu Kristoren haurtzaroko eta Nekaldiko sekuentziak ageri dira, egoera onean kontserbaturik.
Suediako Eliza
Suediako Eliza (Svenska kyrkan) eliza ebanjeliko luteranoa da, apezpikutza historikoa duena. Egoitza Santuarekiko obedientzia utzi zuen Erreforma protestantearen postulatuekin bat egin ondoren, 1527an Riksdagek Västeråsen hala erabakita.
XIX. mendera arte suediar batek debekatuta zuen Suediako Eliza uztea. 2000. urtean, Suediako Eliza behin betiko banandu zen Suediako Estatutik, baina tradizioagatik eliza nazionalaren estatusa mantentzen jarraitu zuen. Suediar gehienek Suediako Elizako kide izaten jarraitzen dute. Suediako Elizako artzapezpikua 1164tik Uppsalan bizi da, Uppsalako katedrala Suediako Elizaren Santutegi Nazionala delarik. Gaur egun, Suediako artzapezpikua Antje Jackelén da, postu hori betetzen duen lehen emakumea.
Michele Bartoli
Palmaresa
1994
1995
1996
1997
2000
2001
2002
2003
Pogrom
Historia
Pogrom deitutako lehenengo eraso oldea Errusiar Inperioan gertatu zen, 1881 eta 1884 artean. 1881ean Alexandro II.a Errusiakoa San Petersburgon eraila izan zelarik, errudunak juduak zirelako zurrumurrua zabaldu zen. Jarraian, inperioaren hego-mendebaldean (egungo Ukraina, Polonia eta Moldavian) juduen aurkako bortizkeria hedatu zen: hilketak eta bortxaketak gertatu ziren, eta milaka etxe suntsitu zituzten. Bitartean, agintariek ezer gutxi egin zuten erasoak geldiarazteko; are gehiago, pogromak juduen eskubideak murrizteko baliatu zituzten.
1903 eta 1906 artean beste pogrom olde bat izan zen, garrantzitsuena Chisinaun 1903ko apirilaren 6an. Jazarpen horien beste ondorio bat emigrazioa izan zen: 1880-1920 bitartean, Errusiar Inperioko bi miloi juduk Ameriketako Estatu Batuetara alde egin zuten. 1917ko Errusiako Iraultzan eta ondoko Gerra Zibilean (1918-1921) ere hainbat pogrom izan ziren. Judu aberatsek boltxebikeen erasoak pairatu zituzten, eta iraultzaren aldekoek, berriz, Armada Zuriaren errepresioa.
Antisemitismoaren historian pogrom hitza judu-komunitatearen aurkako edozein eraso izendatzeko erabiltzen da. Errate baterako, 1938ko azaroaren 9an, Alemanian eta Austrian gertatu zen Kristal hautsien gaua, Kristallnacht edo Pogromnacht izenez ezagutzen da. Era berean, pogromtzat hartzen dira, Izurri Beltza sortzen zutela leporaturik, XIV. mendean juduek jasan zituzten erasoaldiak ere.
NGC 1591
NGC 1591 galaxia espiral bat da, Eridanus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Buffalo (Mendebaldeko Virginia)
Buffalo Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Putnam konderrian dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Neolamprologus walteri
Neolamprologus walteri Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Gudari (argipena)
Izen arrunt gisa:
Izen berezi gisa:
Cellatica
Cellatica Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cellaticak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Boaedon lineatus
Boaedon lineatus Boaedon generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Henrike V.a Germaniakoa
Henrike IV.a aitaren aurka altxatu zen, Paskoal II.a Aita santuak lagunduta (1104-1105). Ondoren Paskoal II.aren kontra jarri zen eta Silvestre IV.a antipapa izendatu zuen (1105). Paskoal II.a preso hartu zuen 1111. urtean. Saxoniako printzeek menderatu zuten 1115. urtean eta Erromara jo zuen bi urte geroago. Gelasio II.a Aita santua agintetik kendu eta Gregorio VIII.a antipapa izendatu zuen (1118). Hala ere, Kalisto II.a Aita santuarekin bakea izenpetu zuen eta horrela bukatu zen Inbestiduren auzia (Wormsko konkordatua, 1122). Lotario III.a izan zuen ondorengo.
Gordiichthys leibyi
Gordiichthys leibyi Gordiichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
José Félix Uriburu
José Félix Uriburu (Salta, Argentina, 1868ko uztailaren 20a - Paris, 1932ko apirilaren 29a) militar argentinarra izan zen, de facto Nazioaren Lehendakaritza hartu zuen 1930eko irailaren 8tik otsailaren 20ra, 1932koa estatu kolpe baten bidez, ordura arte aurrekaririk gabeko gertaera Argentinako historian.
1930eko irailaren 6ko kolpea eta gobernu militarra
193ko irailaren 6an, Uriburuk Hipólito Yrigoyen gobernu konstituzionala indargabetu zuen estatu kolpea zuzendu zuen eta diktadura militarra ezarri zuen, 1983ra arte iraungo zuen serie bateko lehena.
Uriburuk Leopoldo Lugones poetaren esku utzi zuen iraultza-aldarrikapena idaztea, baina lehen bertsioa kritikatu egin zuen José María Sarobe koronelak eta Agustín P. Justo jeneralak bere eduki faxistengatik. Lugonesek aldatu egin behar izan zuen.
Irailaren 10ean, Uriburu Nazioko presidente de facto izendatu zuten de facto gobernuen doktrina sortu zuen Justizia Auzitegi Gorenaren Saio ospetsu eta galdekatu baten bidez. Kongresua desegin zuen, salbuespen-egoera deklaratu zuen, probintzia guztietan esku hartu zuen eta, oro har, izaera faxista zuen gobernu elitista autoritario bat eratu nahi zuen, mireslea zen erregimena.
Errepresioaren erregimena ezarri zuen, polizia federaleko Atal Berezia sortzearen bidez aurkari politikoen aurkako torturaren erabilera sistematikoa lehen aldiz abian jarri zuen. Hainbat buruzagi politiko atxilotu zituen, horien artean Hipólito Yrigoyen, zentsura ezarri zien egunkariei, esku hartu zuen unibertsitateetan 1918ko Unibertsitate Erreformatik ezarritako autonomia eta elkar gobernua baliogabetuz.
Emoia cyanogaster
Emoia cyanogaster Emoia generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
José Félix Uriburu
1930eko irailaren 6ko kolpea eta gobernu militarra
1931 hasieran hauteskundeak antolatu zituen Buenos Aires probintzian, baina gero bertan behera utzi zituen Unió Cívica Radical (Batasun Zibiko Erradikala) irabazi zuelako. Urte horretako azaroan hauteskundeak deitu zituen berriro, hautagaitza erradikalistak debekatu eta publikoki iruzurtzat onartuta zegoen sistema antolatu ondoren. Baldintza horietan, Agustín P. Justo jenerala hautatu zuten lehendakari, Sáenz Peña Legearen zigorrarekin amaitu zuen kontserbatorismo liberala ordezkatzen zuena.
Boterea entregatu ondoren, Uriburu atzerrira joan zen osasun arrazoiengatik eta Parisen hil zen, urdaileko minbiziagatik ebakuntza egin eta bi hilabete geroago.
Momentu honetan Balcarce hirian Uriburu izeneko monumentua dago, izen bereko kalearen hasieran. Kentzeko udal ordenantzen proiektu desberdinak izan arren, batek ere ez zuen aurrera egin.
Iosif Stalin
1922an Alderdi Komunistako idazkari nagusi izendatu zuten, eta postu hori baliatu zuen boterera heltzeko. 1929tik aitzinera, boterea egonkortu eta alderdi barreneko arerio guztiak espetxeratu edo hilarazi zituen. Haren agintaldian, industrializazio prozesua gauzaturik eta Bigarren Mundu Gerran Alemania Nazia garaiturik, Sobietar Batasuna munduko potentzia gisa egonkortu zen. Baina, aldi berean, oso erregimen itxi eta totalitarioa eratu zuen. Bere figuraren gurtzea bultzatu zuen, eta neurri errepresibo gogorrak jarri zituen martxan. Milioika lagunek pairatu zuten haren errepresioa, eta haietako asko Siberiara bidali zituzten, gulagetara eta lan behartuetan aritzera. 1953an hil zenean, desestalinizatze prozesuari ekin zion Sobiet Batasunak, Nikita Khrustxoven eskutik.
Ezizenak
Ezbairik gabe, Stalin izan zen haren ezizenik ospetsuena, hots, “Altzairuz Egina” edota “Altzairuzko Gizona” (stal hitzak errusieraz “altzairu” esan nahi du, Vladimir Leninek berak erabilitako -in atzizkia gehituta). 1912an hasi zen Stalin deituratzat erabiltzen, boltxebikeek Tammerforsen (Finlandia) egindako biltzarraren ondoren, eta 1917. urteaz geroztik ezizen horrekin izan zen ezaguna. Hala ere, haren hurbilekoek Soso ere deitzen zioten, gaztaroan bere olerkiak sinatzeko erabili ohi zuen Soselo izenaren laburdura (errusierazko Iosif izenaren georgierazko parekidea da). Bere buruari Koba ezizenez ere deitzen zion, izen hori baitzuen georgiar herri-heroi batek. Beste ezizen ezezagunago batzuk ere erabili zituen: David, Morti, Nijeradze, Txizhikov eta Ivanovitx.
Bizitza
Iosif Stalin Georgiako Gori hirian jaio zen; aita, Vissarion Jugaxvili, osetiarra zen eta ama, Ketevan Geladze, georgiarra. 15 urte zituela, Tbilisiko apaizgaitegi ortodoxoan sartu zen. Ideia marxistak eta iraultzaileak ezagutu zituen bertan, eta ELASD (Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrata) alderdian sartu zen 1898an. Handik urtebetera, apaizgaitegitik bota zuten propaganda marxista egiteagatik. Bulego batean aldi labur batez lan egin ondoren, Tbilisiko alderdi sozialdemokrataren batzarreko kide egin zen eta politikari emana bizi izan zen handik aurrera. 1903ko azaroan, Siberiara bidali zuten, baina 1904 hasieran ihes egitea lortu zuen.
Errusiako Langileen Alderdi Sozialdemokrata bitan zatitu zenean, Lenin buru zuten boltxebikeekin bat egin zuen. 1905eko Iraultzan parte hartu zuen; urte hartan bertan Finlandian egin zen alderdiaren biltzarran parte hartu zuen eta Lenin ezagutu zuen han. 1907an, Bakun bizi zelarik, hainbat greba bultzatu zituen eta kartzelara sartu eta erbestera bidali zuten behin baino gehiagotan. 1912an boltxebikeak alderdi sozialdemokratatik bereizi ziren, eta Stalin alderdi berriko batzar zentraleko kide hautatua izan zen. Halaber, Pravda-ren lehen alea argitaratu zuen. 1913ko urtarrilean, Vienan zen bitartean, bere garaian garrantzi handia izan zuen liburu famatu bat idatzi zuen: Natsionalni vopros i marksizm (1914, “Nazio arazoa eta marxismoa”). Garai hartan hartu zuen Stalin (errusieraz: “Altzairuzko Gizona”) ezizena. 1913ko otsailean San Petersburgora itzulirik, atxilo hartu eta Siberiara bidali zuten erbesteraturik 1917 arte.
Lenin 1924an hil zen, eta hutsik utzi zuen alderdi komunistaren lidergoa. Borroka gogorra hasi zen orduan Trotski eta Stalinen artean, Batzorde Zentralaren ardura bere gain hartzeko. Funtsean, Trotskik zuen Leninen babesa, eta sistema ez horren zurrun baten aldekoa zen, non korronte politiko ezberdinen ahotsa entzun ahal izango zen. Stalin ez bezala, komunismoa nazioarte osora zabaltzearen aldekoa zen Trotski. Stalinek, berriz, Sobietar Batasunean finkatu nahi zuen iraultza, eta nazioarteko sare komunista horren interesen alde jarri. Ezustean Stalinek hartu zuen alderdi komunistaren ardura, Grigori Zinoviev eta Lev Kamenevekin batera. Hain justu ere, Troika izeneko aginte kolegiatua osatu zuten hirurek. Hasieran, Zinovievekin eta Kamenevekin batera gobernatu zuen, baina handik urte batzuetara alderdiko zuzendaritzatik (politburotik) egotzi zituen traba egiten zioten aurkariak. Trotski 1925ean bota zuen SBAKetik, eta 1927an deserriratu zuten. Ordutik, handituz joan zen haren aurkako jazarpena, eta herrialde ezberdinetan ibili ostean (Turkian eta Norvegian, besteak beste) Mexikora erbesteratu zen. Han Ramon Mercader komunista katalanak hil zuen, Stalinen aginduz, 1940. urtean.
Stalinen ideien arabera, sozialismoa herrialde batean gauzatu eta indartu behar zen aurrena eta handik beste herrietara zabaltzen ahalegindu gero. Hala, bere eginahal nagusia Sobietar Batasunean ekonomia egitura sendoak sortzea izan zen, estatua beste inoren mende egon beharrik gabe, burujabe izan zedin. Zentralismo burokratikoa jarri zuen indarrean, non milaka lagun bihurtu zituen elite sumiso bat bere irizpideekiko. Nekazaritzaren kolektibizazioa ezarri zuen eta lurjabe txikien aurka gogor jokatu zuen. Horrekin batera, makina berriak sartu zituen; hala, nekazari askok hirietara jo behar izan zuen industrian lan egitera. Izan ere, industria egitura sendo bat sortzeari eman baitzion lehentasuna Stalinek. Horretarako, Bost Urteko Planak egituratu zituen, Sobietar Batasuna ahalik eta lasterren industrializatzeko. Lehen Bost Urteko Planaren (1928-1933) ondorio gisa, honakoa adierazi zuen:
Kolektibizazioaren funtsa lurraren jabetza komuna zen, kolkhozetan antolatua. Horren aurka zeuden milaka kulak Siberiara deportatuak izan ziren. Prozesua ez zen ondo egin eta, hasierako urteetan produkzioa jaitsi egin zenez, gosetea ekarri zien sobietarrei. Ukrainan, esate baterako, 7-8 milioi lagun hil zituen 1932-1934 bitarteko goseteak, nekazariak gehienak.
1930ean, Stalinen esku gelditu zen estatuko aginpide guztia, kolektibizazioaren kontra zeuden Nikolai Bukharin, Aleksei Rikov eta beste aurkariak baztertu egin baitzituen. Errusiako jaun eta jabe bihurturik, bere aginpidea indartu zuen, aurkariak eta etsaiak ankerki zapalduz; hala, Sergei Kirov bere laguntzailea hil zutela aitzakia harturik, Purga Handiari ekin zion, eta bere laguntzaile izandako asko eta asko, Bukharin, Rikov, Zinoviev eta Kamenev besteak beste, hiltzera kondenatu zituen.
1939an, Alemania Naziren indarraz kezkaturik eta gerra Sobietar Batasunera bidera ez zedin, elkarri ez erasotzeko hitzarmen bat sinatu zuen Hitlerrekin (Molotov-Ribbentrop Ituna). Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Stalinek Poloniako ekialdea, Herrialde Baltikoak eta Finlandiako eta Errumaniako hainbat lurralde konkistatu zituen indarrez. 1941eko ekainean, Sobietar Batasunaren inbasioari ekin zion Alemaniak. Uda aprobetxatu nahi zuen herrialde komunista bere gain hartzeko eta Kiev, Leningrado eta Mosku inguratzea lortu zuten tropa alemanek erasoa hasi eta aste gutxira. Armada Gorriak Ural mendilerroaren ekialdera jo zuen, neguari itxarotera. Gerraz baliaturik, Stalinen aginpidea areagotu egin zen; hala, ahalmen guztiak bereganatu zituen: Herri Komisarioen kontseiluko eta gudarosteko buru egin zen. Sobietarren kontraerasoak Berlingo ateetaraino eraman zuen Armada Gorria, eta 1945eko maiatzean Hitlerrek amore eman behar izan zuen. Sobiet Batasunak milioika biktima izan zituen gatazka militar handian.
Alemaniarrek atzera egin zutenean, Ekialdeko Europako herrialde asko Sobietar Batasunaren mende geratu ziren, eta izenaz burujabe baziren ere, ekialdeko estatu gehienak Stalinen politikaren morroi izan ziren handik aurrera. Bere bizitzaren azken urteetan, Gerra Hotza piztu zen demokrazia liberalen eta Sobietar Batasunaren artean; garai hartan diziplina zorrotza ezarri zuen Sobietar Batasun barruan eta baita kanpoan ere; barruan, ideologia zentsura ezarri eta askatasunak ezabatu eta bere irudia oso goraipatua izan zen, eta kanpoan, berriz, bere politikara makurrarazi zituen beste herrialdeetako alderdi komunistak eta bere eraginpean zeuden estatuak. Hil zenean Leninen mausoleoan hilobiratu zuten.
Heriotza
Bizitzaren azken urteetan, Stalinek lau pertsonaren konfiantza inguratu zuen: Lavrentia Beria NKVD zerbitzu sekretuetako burua, Georgi Malenkov, Nikolai Buganin eta Nikita Khrustxov. Stalinek ez zituen gobernu-lanak Kremlinetik kudeatzen, Kuntsevoko bere datxatik baizik, Kremlindik 20 minutura autoz.
1953ko otsailaren 28an, afari oparo bat egin zuen, eta jan-edanak goizalde arte iraun zuen. 1953ko martxoaren 1eko goizeko hamaiketan Stalinek ez zituen bere atseden gelatik guardiak deitu, ohi zuen ez bezala, ezta gelatik atera ere. Arratsaldeko seietan, haren gelako argia piztu zen. Stalini apoplejia batek erasan zion.
Guardia batek lurrean zetzala deskubritu eta Stalin sofa batean etzan zuten. Guardiek Beria deitu zuten telefonoz. Beriak galarazi zuen mediku batek Stalin berehala artatzea. Lehendabizi Beria, Malenkov, Buganin eta Khrustxov bertaratu ziren martxoaren 2ko gauean, Stalin konorterik gabe zetzala. Stalin "lotan" utzi zuten, Beriak adierazi zuen bezala. Hamahiru ordu joan ziren mediku batek diktadorea ikusi zuen arte.
Meategiko zaldi
Meategiko zaldia meatzaritzan mendetan erabilitako abereak izendatzeko izena da. Oro har lantegi hauetarako poniak erabiliak izan ziren, lur azpiko tuneletan lan egiteko. Bereziki ikatz meategietan erabiltzen zituzten, XVIII.en mendetik XX.en mendera arte, baina baita lehenengo garaietan ere eta baita beste zenbait meategi meatzaritzan.
Iosif Stalin
Heriotza
Medikuek izainak erantsi zizkioten lepoan susper zedin, errusiar metodo tradizional bat. Tarteka esnatzeko keinuak egin eta ura edan zuen arren, martxoaren 4rako argi zirudien Stalin hilzorian zela, atzera bueltarik gabe. Diktadorea, artean, une batez esnatu zen amorrua eta eldarnioa zerizkiola keinuetan. Haatik, hurrengo egunaren gaueko hamarrak laurden gutxiagotan hil zen.
Meategiko zaldi
Zaldiaz gain mandoak eta stoak erabiliak izan dira ere metat
Iosif Stalin
Heriotza
Stalinen hilzorian eta haren ohe aldamenean beilari zituen aipatu sobietar agintariek ondorengotzarako botere lehia hasi zuten, bi taldetan elkartuz: batetik, Beria eta Malenkov; bestetik, Buganin eta Khrustxov. Hor bertan, SESB zuzenduko zuen hurrengo agintari taldea erabaki zuten. Stalin hil ondoren, hiru dolu egun agindu ziren, eta Leninen mausoleoan hilobiratu zuten, mausoleoari haren izena ere gehituz. Pentsatzen da ehunka pertsona hil zirela gorpua bisitatzean sortu zen anabasan.
Euskal Herriko Harri Txikien Txapelketa
Euskal Herriko Harri Txikien Txapelketa urtero jokatzen den harri-jasotze proba da. Harri Handien Txapelketa ere jokatzen da.
Meategiko zaldi
Euskal Herrian pottoka arraza historikoki oso erabilia izan zen Bizkaiko Meatzaldean. Hemen ikatz meategiez gain, zaldiek eta pottokek lan egin zuten burni meategietan.
Jules Roy
Aljeriar pied-noir, Aljeriako amaren aldeko aitona-amonen baserrian eman zuen haurtzaroa. 1940an Philippe Pétain eta Vichyko Frantziaren alde agertu zen, baina 1942an Frantziako Indar Askeekin bat egin zuen eta RAFen hegazkin bonbaketari bat gidatu zuen.
Meategiko zaldi
Beraz Euskal Herrian meategiko poniak, pottokak gure kasuan, diru iturri bat izan ziren mendetan esportatzeko merkantzia bezala.
Eliza Metodista Batua
Eliza Metodista Batua (United Methodist Church edo UMC) estatubatuar eliza protestante metodista da, ebanjelismoaren adarrekoa. 1968an The Methodist Church eta Evangelical United Brethren Church elizen fusiotik sortua, bere erroak John eta Charles Wesleyren kristau piztueran daude.
Edsbyns IF
Edsbyns IF Suediako bandy talde arrakastatsuena da, Munduko onenetakoa ere bai. Ovanåker udalerrian du egoitza.
Meategiko zaldi
Galesen ere meategiko poni hauek ugari izan ziren.
Jules Roy
1946an hasi zen idazten, eta gerrako esperientziak gai izan ziren hainbat liburutan. 1946an hasi zen idazten, eta gerrako esperientziak gai izan zituen hainbat liburutan. 1953an armada koronel mailarekin utzi zuen Indotxinako Gerra salatzeko eta eleberriak eta historia idazten jarraitu zuen. Albert Camusen laguna izan zen eta garai batean L'Express aldizkarian lan egin zuen. Bere azken urteetan Maria Magdalenaren gurtza mistikoa izan zuen.
Eliza Metodista Batua
Herrialdeko bigarren sinesbide protestanterik nagusiena da (lehenengoa Hegoaldeko Konbentzio Baptista da). 2007an 12 milioi kide zituen mundu osoan: 8 miloio Estatu Batuetan eta Kanadan eta 3,5 milioi Afrika, Asian eta Europan.
Jules Roy
Lanak
Eleberriak Ez-fikziozkoa Saiakerak Poetry Drama Panfletoa Ipuinak Gutunak
Meategiko zaldi
Zaldien erabilaren historia meatzaritzan
Ameriketako Estatu Batuetan ere zaldiak erabili zituzten meategitean, esate baterako Apalatxeak mendietako ikatz meategitean. Erabilera hau 1971.en urtera arte luzatu zen.
Kanpo estekak
The Pit Pony Sanctuary
Iosif Stalin
Biktimen kopurua
Hitlerrekin batera, XX. mendeko genozidarik handientzat jo izan da Stalin, milioika gizabanakoren heriotzaren erantzulea izan zelako.
Zaila da bere biktimen kopurua kalkulatzea. Deportazioak eta gulagak, propio eragindako goseteak (Ukrainiakoa, esaterako, Holodomor beldurgarria), purgak, II. Mundu Gerrako presoen fusilamenduak, exekuzio politikoak....Sobiet Batasuna desagertu ondoren historialari batzuek ikerketa sakonak egin zituzten, baina zenbakietan ez dago adostasunik. Biktimen kopurua 4-10 milioiren artean legoke, historialarien arabera
Goseteen ondorioz hildakoen kopurua gehitzen bazaio aurreko kopuruari (hainbat ikerlariren iritziz goseteak propio eragindakoak zirelako, etsaiak eta gutxiengo etnikoak akabatzeko; haatik, puntu honetaz ez dago adostasunik) kopuru finala handiagoa litzateke, 20 milioitik gertu egonik
NGC 1592
NGC 1592 galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Buffalo (Wisconsin)
Buffalo Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Marquette konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gianluca Bortolami
Gianluca Bortolami (1968ko abuztuaren 28a, Locate di Triulzi, Italia) italiar txirrindulari profesional ohi bat da. Bere ibilbide profesionala 1990etik 2006ra doa eta klasikomano gisa nabarmendu zen. Denera 33 garaipen lortu zituen.
Onddo iodousaindu
Onddo iodousaindua (Boletus impolitus edo Hemileccinum impolitum) Boletaceae familiako onddoa da.
Oina bota, usain txarra duelako. Ondo eginda kontsumitu behar da, kapela prestatzean lixiba usaina jariatzen du.
Sinonimoak: Boletus impolitus Fr. (1838), Xerocomus impolitus (Fr.) Quélet (1888) , Leccinum impolitum (Fr.) Bertault (1980)
Deskribapena
Kapela: 6 eta 15 cm arteko diametrokoa, hasieran hemisferikoa, ondoren ganbila, zahartzean ganbil-zabaldua, erdian hondoratua ere egon daiteke, batzuetan maspilduekin. Kolore aldakorrekoa, gehienetan zurbila, hori-buztin kolorekoa, oliba-horixkakoa edo hori-okrea. Azala hasieran belusatu fin batekin, baina berehala leuna eta ilegabea, beti lehorra.
Tutuak: Meheak, luzera ertainekoak, oinean biribilduak, hori argikoak hasieran, ondoren hori-urre kolorekoak eta, amaieran, hori-okre kolorekoak berde-olibaz nahastua.
Poroak: Meheak, hasieran biribilak, ondoren apur bat angelutsuak, tutuen kolore berekoak.
Hanka: 6 - 14 x 2 - 6 cm-koak, sendoa, hasieran oboidea, gero luzezka, betea, horixka, apur bat gorriz zikindua.
Lollardo
Lollardo edo lolardo (ingeles zaharretik, lollaert, "marmarti"), XIV. eta XV. mendeetan Ingalaterran zabaldu ziren kristau herese batzuei eman zitzaien izena da.
Onddo iodousaindu
Deskribapena
Haragia: Lodia, trinkoa gaztetan, biguna ondoren, zurixka-horixka kolorekoa. Fruta usaina du kapelan eta iodo usaina oinaren oinarrian eta azido samarreko zaporea.
Lollardo
John Wycliffe teologoaren jarraitzaileak ziren, eta eliz agintarien ohituren aurka jo zuten, pobreziara itzultzea aldarrikatzen zutela. Mugimendu horrek teologiazko oinarriak zituen hasieran, baina XIV. mendearen bukaeran gizarte-mugimendu bihurtu zen: ideia haietan aurkitu zuten funtsa herri-matxinadek XV. mendean, eta, zapalkuntza bortitzagatik ere, bizirik iraun zuen ideologia honek, erreforma protestantea herrian sustraitzeko ahalegina erraztu baitzuen XVI. mendearen hasieran.
Neolamprologus wauthioni
Neolamprologus wauthioni Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Onddo iodousaindu
Deskribapena
Etimologia: Boletus terminoaren etimologia eztabaidagarria da. Impolitus epitetoa latinetik dator, leun esan nahi duen "impolitus" hitzetik. Kapela pikortsu eta flokosoagatik.
Jangarritasuna
Jangarri ona. Moztu egin behar zaio oina, oinarrian duen iodo usainik ez izateko.
Nahasketa arriskua
Boletus hau ez da oso ezaguna, urria delako; Fragante ataleko espezieren batekin nahas liteke: Boletus fragrans eta Boletus aemilii, atal honetakoa da, Boletus impolitus ere, baina hauen koloreak oso desberdinak dira.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, hostozabalen basoetako lurzoru buztintsuetan, batez ere Quercus zuhaitzen azpian.
Banaketa eremua
Ipar-ekialdeko Estatu Batuak, Ontario, Itsas Probintziak, Europa osoa eta Errusia.
Info7
Info7 2006ko urtarrilean sorturiko eta 2018ko abenduaren 15ean desagertutako irratia izan zen. Egin irratiaren hutsunea betetzeko jaio zen eta gaur egun, Naiz Irratiak hartu du bere lekua.
Internet bidez entzun ziitekeen irratia zen, baina FM bidez Euskal Herriko txoko guztietara ailegatzeko urratsak egin zituen. Dena den, Euskal Herriko hiriburuetan eta herri batzuetan FM bidez entzun zitekeen, zenbait herritarren iniziatiba zela eta (Donostialdean 99.2; Tolosaldean 97.7; Bergaran 107.0; Arrasaten 106.1; Urolan 107.7; Durangoaldea 100.7; Otxandion 90.4; Iruñean 106.7; Gasteizen 103.8; Bilbon 102.3 eta Goierrin 106.0). Proiektuaren ezaugarrien artean irekia, Euskal Herria aintzat hartzen zuena eta Euskal Herri osorako izatea zen. Munduan zehar gertatzen dena ere Euskal Herriaren ikuspuntutik lantzen zituen.
Itxiera
Hasierako urratsak egin eta lantalde txikia aktualitateari begira jarri zen. “Kalegorrian” goizeko magazinarekin, albistegiekin eta bestelako saioekin programazioa garatzen joan zen. Kalera ateratzea jauzi garrantzitsua izan zen irratiaren ibilbidean. Hasieran oso langile gutxirekin ezinezkoa zena posible bihurtu zen. «Jendea Info7 Irratia aurrez aurre irratia egiten ikustea eta jendearekin harreman hori izatea oso garrantzitsua izan da», nabarmendu du Olazarrek. Horrela etorriko ziren Bilboko urtarrileko presoen aldeko manifestazioaren inguruko zuzeneko emanaldiak, Durangoko Azokakoak edota Bertsolari Txapelketa Nagusiaren emankizuna. «Gu izan ginen txapelketa zuzenean eskaintzen lehenak», gogoratu du kazetariak. Helduko ziren, ondoren, Ondarroako, Donostiako Bulebarreko eta Gasteizko herri harresien zuzeneko kronikak, besteak beste.
Euskal Herriko esparru komunikatibo horretan, Info7k gehiago ere eman zien entzuleei, musika espezializatuaren atalean, boluntario gisa aritutako eta musikan jantzitako laguntzaile askori esker; “Talaiatik” iritzi atalean arlo ezberdinetako eragileei ahotsa emanez; zientzia dibulgazioari lotutako saioak...
Irratiaren ibilbide osoan zehar lizentzien esparrua izan zen zabalpenerako zailtasun nagusia. Denbora aurrera joan ahala, hori ere argitu zen, eta bide horretan jarriko zuen irrati proiektu berriak Info7ko taldeak pilatutako esperientzia.
Choilley-Dardenay
Choilley-Dardenay Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Choilley-Dardenay udalerrian erroldatutako biztanleak 161 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Ruggero Leoncavallo
Ruggero Leoncavallo (Napoli, Italia, 1857ko apirilaren 23a - Montecatini, Toskana, Italia, 1919ko abuztuaren 9a) musikagilea eta libreto-egilea izan zen.
Napoliko Kontserbatorioan ikasi zuen. Wagnerren miresle sutsua zenez, musikagile lanetan hasi nahi izan zuen obra handi bat eginez, I Medici izeneko trilogiarekin. Baina hain handinahia ez zen beste obra xumeago batekin lortu zuen arrakasta: Pagliacci (1892), gaur egun ezagun den bakarra. Ondoren Chatterton (1896) idatzi zuen, eta Venezian aurkeztu zuen bere La Bohème, Puccinirena baino urtebete geroago. Baina ez zuen arrakasta handirik lortu. Operetak ere idatzi zituen, baina ez zuen jende gehiegi erakarri. Edipo Re (1920) izan zen idatzi zuen azken opera.
Choilley-Dardenay
Etxebizitza
2007an 95 etxebizitza zeuden, 65 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 93etxeak ziren. 65 etxebizitza nagusietatik 50 bere jabearen bizilekua ziren eta 15 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek hitu gela zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 65 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 65 pertsona aktiboetatik 60 lanean zeuden (32 gizon eta 28 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Choilley-Dardenay udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 177 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.481 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Choilley-Dardenay udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lemavoak
Lemavoak Gallaeciako tribu zeltiar bat ziren, haien lurraldea gaur egungo Tierra de Lemos da, Lugoko probintziaren hegoaldean
Kultura
Lemavoak Kastroen kulturaren parte ziren, Iberiar penintsulako iparraldeko kultura
Militarra
Erromatarrekin parte hartu zuten eta Ala I Levamorum eta Cohors I Lemavorum civium romanorumsortu zen, idatzizko aztarnak geratzen direnak
Etimologia
Lemavo izena  galiako Lemovizetik etorri ahal da *limos / *lemos hitztik, olmo esan nahi duena
Eskreszentzia
Eskreszentzia organismo, organo edo ehun baten azaleran sortzen den tontor edo koskor mamitsu edo haragitsua da, bere testura normala aldatzen duena.
Buffalo Gap (Hego Dakota)
Buffalo Gap Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Custer konderrian dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Onddo hankagorri
Onddo hankagorria (Neoboletus luridiformis, izen ohia Boletus erythropus) Boletaceae familiako onddoa da.
Sinonimoak: Boletus luridiformis Rostk. (1844), Suillus luridiformis (Rostk.) Kuntze (1898) , Boletus erythropus Pers. (1796)
Deskribapena
Kapela: 6 eta 12 (20) cm arteko diametrokoa, ganbila, haragitsua, sendoa, lehorra, likatsua ez. Gaztetan belusatua, arre iluneko kolorea erreflexu gorrixkekin edo oliba antzekoekin.
Tutuak: libreak, estu, hori-berdexkak, ebakitzean urdintzen direnak.
Tutu libreak: Oinera hurbiltzen diren tutuak, baina ukitzen ez diotenak.
Michel de Montaigne
Michel Eyquem de Montaigne (Saint-Michel-de-Montaigneko gaztelua, Périgord, 1533ko otsailaren 28a - ib., 1592ko irailaren 13a) Frantziar errenazimenduko filosofo, idazle, moralista eta politikaria izan zen, Essais («Entseguak») idazlanari esker entsegua genero literario modura zabaltzeagatik ezaguna da, Mendebaldeko kulturan eragin handia eragin zuelarik. Bere lana ezaguna da eguneroko anekdotak eta ikuspegi intelektual batetik egindako autobiografia bat batzeagatik. Bizitza osoa eman zuen Frantzian obra hori idazten, nahiz eta tarteka Italiara eta Alemaniara bidaiak egin zituen.
Lehen bi liburukiak Bordelen argitaratu ziren, 1580an; 1588an hiru liburuki argitaratu ziren Parisen, eta bera hil ondoren (1595) argitaratu zen, ohar autobiografikoz betea, azken bertsioa. Bere pentsamendua idazle klasikoengan oinarritzen da gehienbat, hauen inguruan hausnartu zuen, beren bizitzak deskribatu eta garai hartako gertakariak aditzera eman zituen. Montaigneren lehen garaian, autore klasikoak irakurtzeaz gain (Seneka eta Plutarko, batez ere), eszeptizismoa eta estoizismoa sutsuki landu zituen. Azken garaian, epikureismoak hartu zuen nagusitasuna. Jakitunaren barne-askatasunean oinarritzen da bere pentsamendu guztia. Gizakia aztertuko du gehienbat. Agnostizismo modernoaren aldera jo zuen, fede kristauaren dogmak zalantzan jarri ez bazituen ere.
Mendebaldeko autore askorengan eragin zuzena izan zuen, besteak beste Francis Bacon, René Descartes, Blasie Pascal, Jean-Jacques Rousseau, Albert Hirschman, William Hazlitt, Ralph Waldo Emerson, Friedrich Nietzsche, Stefan Zweig, Eric Hoffer, Isaac Asimov, eta seguruenik William Shakespeare-ren azken lanetan ere.
Onddo hankagorri
Deskribapena
Hanka: Sendoa, haragitsua, sabelduna, goialdean mehetua, sare gabea, gorri-purpuraz tantotua hondo horixkaren gainean.
Haragia: Hori-limoi kolorekoa, ebakietan berehala urdintzen da aireak ukitzean. Trinkoa, sendoa eta azkenean biguna. Zapore leuna du, ez mikatza, eta usain hautemanezina.
Michel de Montaigne
Bere bizitzan zehar, Montaigne ezagunagoa izan zen politikagintzarengatik autore modura baino. Bere entseiuetan eguneroko anekdota eta buruhauste pertsonalez hitz egin izana estilo propiodun berrikuntza beharrean kalte modura ikusia izan zen, eta “neu naiz neure liburuaren gaia” deklarazioa, bere garaikideek norbereganako errukitze modura ikusi zuten. Denborak aurrera egin ahala, ordea, Montaigne garai horretako zalantzen haragiztatze modura ikusia izango zen. Ezaguna da bere galdera eszeptikoarengatik, “Que sçay-je” (“Nik zer dakit?”, egungo frantsesera honela itzultzen da: que sais-je?).
Bizitza
Montaigne Frantziako Akitania eskualdean jario zen 1533.urtean, bere familiarena izandako Montaigneko Gazteluan; hain zuzen ere, mendixka baten tontorrean, montaigne batean, eraikitako chateau bat zen gaztelua, Dordoina ibaiaren ertzean zegoena, Bordeletik berrogeita hamar bat kilometrora, egun Saint-Michel-de-Montaigne izenpean ezagutzen den hirian. Familia aberatsekoa zen; bere birraitona, Ramon Felipe Eyquem, sardinzarren salerosketaz dirutza bat irabazi zuen eta 1477. urtean lursaila erosi zuen, Montaigneko Jaun bilakatuz. Bere aita, Pierre Eyquem, Montaigneko Jauna, Soldadu Katoliko frantsesa izan zen Italian eta baita Burdeoseko alkate. Guienan “Eyquem” patronimikoa zeramaten familia asko egon ziren arren, uste da bere aitaren familiak marrano (Iberiar penintsulan Katolizismora bihurturiko Juduei emandako izena) jatorria izan zezakeela pentsatzen da, halaber, bere ama, Antonieta Lopez de Villanueva, Protestantismora bihurtu zen. Bere amaldeko aitona, Pedro Lopez, Zaragozakoa, katolizismora bihurturiko marrano familia batekoa zen. Bere amaldeko amona, Honorette Dupuy, Gaskoiniako, Frantziako, familia katolikokoa zen.
Onddo hankagorri
Deskribapena
Etimologia: Boletus terminoaren etimologia eztabaidagarria da. Erythropus epitetoa berriz grekotik dator, gorri eta zornetik. Oinaren koloreagatik.
Michel de Montaigne
Bizitza
Montaigne bere amarengandik hurbil pasa zuen bizitzaren atal handi bat, bera baino beranduago hil egin zelarik, horrela izan arren bere Entseiuetan bitan bakarrik egiten zaiolarik aipu. Bere aitarekin zeukan erlazioa, ordea, askotan agertzen eta eztabaidatzen da saiakeretan. Oso gaztetarik hasi zen Montaigneren hezkuntza, aitak bere lagun humanistekin elaboraturiko plan pedagogikoa jarraitu zuelarik. Jaio eta gutxira, Montaigne landetxe txiki batera eraman zuten, bere bizitzaren lehen hiru urteak nekazari familia batekin eman zituelarik, Montaigne zaharraren esanetan “Umea, gure laguntza behar duten pertsonengana eta pertsona horien bizitza egoeretara hurbilaraztea” zen horren zergatia. Urte horien ondoren, gaztelura bueltatu zen. Helburua, latina bere lehen hizkuntza bihurtzea zelarik. Montaigneren hezkuntza intelektualari dagokionez, Horstanus izeneko mediku aleman bat, frantsesez ez zekiena, jarri zion tutore modura bere aitak. Latinez hitz egiten zuten zerbitzariak soilik kontratatu zituzten, umeari bakarrik latinez hitz egiteko agindua emanez. Arau berdina mantendu zen bere ama, aita eta zerbitzariengan, berak erabiltzen zituen hitz berdinak erabiliz, tutorearen hizkuntza ikasteko. Montaigeri latina ikasteaz gain ezagutza erlijiotsu eta intelektualaz kitzikatu zitzaion txikitatik. Grekoa ezagutzea lortu zuen joko-jolas, elkarrizketa eta meditazio ariketak erabiltzen zituen metodo pedagogiko batengatik, ohikoak ziren liburuak erabili beharrean. Bere hezkuntza, aitak sortu eta finduriko arau eta erregelez josirik egon arren, askatasuna eta gozamena sustatu zituela dio Montaignek, borondate propio batez ikasketak eta betebeharrak egin nahi izateko muga gehiegirik jarri gabe. Musikagile batek esnatzen zuen egunero instrumentu ezberdinekin, gainera bere tutorearekin klaseak zituela zitara-jole batek aspergarritasuna ekiditeko doinuak jotzen zituen.
1539. urte inguruan, Montaigne Burdeoseko izen handiko barnetegi batera bidali zuten, Guienako Eskolara, ondoren, garaiko eruditu latindar hoberenaren zuzendaritzapean, George Buchanan, bere ikasketa-plan guztiak gainditu zituen, jada hamahiru urte bete zituela. 1546. urtean zuzenbide ikasketak hasi zituen Tolosako Unibertsitatean (Akitanian) eta bertako lege sisteman lan egiten hasiko zen. Périgueux-eko Laguntzen Auzitegian aholkulari izan zen eta, 1557. urtean, Burdeoseko Parlamentuko aholkulari izendatu zuten (maila altuagoko auzitegia zena). 1561 eta 1563 urte bitartean, Karlos IX.aren gorteko gortesau izan zen; Roueneko Setioan (1562) erregearekin batera egon zelarik. Noblezia frantsesaren ohore altuena jaso zuen, Done Mikelen Ordena, gaztetatik lortzea helburutzat zuena. Burdeoseko Parlamentuan lan egiten zuen bitartean, Étienne de la Boétie filosofo eta poetaren oso lagun egin zen, Discours de la servitude volontaire liburuaren egilea, 1563.urtean honen heriotzak sakonki mindu zuelarik Montaigne hori izan baitzen bere lagun min bakarra. 1565.urtean Françoise de la Cassaigne-rekin ezkondu zen, seguruenik itunpeko ezkontza batean. Tolosako (Akitania) eta Burdeoseko merkatarien familiako noblea zen. Sei alaba izan zituzten, baina soilik bigarrenak, Leonorrek, gainditu zuen haurtzaroa. Bere bikote bizitzaz ezer gutxi dakigu, Montaignek ez du gehiegi hitz egiten honen inguruan. Honakoa idatzi zuen Leonorren, bere alabaren, inguruan “Nire alaba guztiak erizaindegian hiltzen dira; baina Leonor, zorigaitz honetatik ihes egin duen gure alaba bakarrak, sei urte bete ditu zigorrik jaso gabe, bere ama bihozberarengatik, hitzez ez bada, zeinak oso gizabidetsuak diren”. Bere alaba François de la Tour-ekin ezkondu zen lehenengoz eta beranduago Charles de Gamaches-ekin, bakoitzarekin alaba bat izan zuelarik.
Onddo hankagorri
Jangarritasuna
Jangarri ona, ondo prestatzen bada, eta zerbait toxikoa gordinik. Larbek gutxi erasotzen diote. Kolore urdina desagertu egiten da egosten den bitartean.
Nahasketa arriskua
Boletus queletii bezalako tutu gorriko beste Boletus batzuekin, oinaren oinarrian kolore gorri-ardotsua duena. Boletus luridus espeziarekin, hankan sarea duena. Boletus dupainii kapela gorriarekin eta Boletus torosus onddoarekin, non poroak lehenengo horiak diren, azkenean gorrietara pasatuz.
Michel de Montaigne
Bizitza
Bere aitaren eskaeraren eskutik, Montaignek Raymond Sebonden bakarrizketa katalanaren lehen itzulpenean lan egiten hasi zen, Theologia naturalis, bere aitaren heriotzaren hurrengo urtera (1568) argitaratuko zuelarik (1595ean, Index Librorum Prohibitorum-aren barnean argitaratuko zelarik, Biblia errebelaturiko egiaren jatorri bakarra ez dela esateagatik). Honen ondoren, familiaren ondareak jarauntsi zituen, Montaigneko Gaztelura mugitu zelarik 1570. urtean, Montaigneko Jaun bilakatuz. Horrez gain, bere lagun zen Boétie-ren obra editatu zuen hau hil zenean.
Onddo hankagorri
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Pagadietan eta hariztietan arrunta, eta arraroagoa da koniferen artean.
Michel de Montaigne
Bizitza
Bidaia hartan idatzi zuen Journal de voyage en Italie par la Suisse et l'Allemagne en 1580 et 1581, egilea hil ondoren argitaratua, 1774. urtean. Berez ez zen argitaratzekoa eta, hortaz, ez du kezka formalik; horrexegatik, egilearen nortasun irekiaren lekukotza interesgarria da. Bestalde, 1569an Ramon Sibiuda katalanaren Theologia naturalis-en itzulpena argitaratu zuen. Apologia ironiko bat eskaini zion Sibiudari bere Entseiuak-etan.
Onddo hankagorri
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
Michel de Montaigne
Entseiuak
Montaignek bizitasunez idatzi zuen, bere lana aipu greko-latinoz beterik dago, barkamena eskatzen duelarik «aurretik beste batek esandako berbera egokiago esan izanagatik». Pedanteriaren aurka egitearekin obsesionaturik askotan bere pentsamenduaren eta bere aipuen erreferentziak ahazten zituen, egun zailtasunak daudelarik zenbait esan katalogatzeko.
Bere helburua da gizabanakoa deskribatzea eta batik bat bere burua deskribatzea, horrela izanik, zailtasunak aurkituko ditu bere burua eta nia bereizterakoan. Bere galdera oinarrizkoena honakoa izango delarik: Que sais-je?, “Nik zer dakit?” Edo “Zer dakit bada nik!” modura itzuli izan dena. Biolentzia kondenatzen du, katoliko eta protestanteen artean batik bat. Fanatismoaren aurrean eszeptizismoa defendatuko duelarik. Pesimismoa lantzen duen idazlea da, bere Raymond Sebond-en apologia esntseiu luzean, bigarren liburuko hamabigarren kapituluan, arrazoimenarekiko mesfidantza beharra aldarrikatzen du, ez baitugu beste edozein animaliak baino honekiko kontrol handiagorik.
Honela hasten da bere liburua: “C’est ici un livre de bonne foi, lecteur. Il t’avertit dès l’entrée que je ne m’y suis proposé aucune fin, que domestique et privée. Je n`y ai eu nulle considération de ton service, ni de ma gloire. Mes forces ne sont pas capables d’un tel dessein. (…) Si c’eût été pour la faveur du monde: je me fusse mieux paré et me présenterais en une marche étudiée. Je veux qu’on m’y voie en ma façon simple, naturelle et ordinaire, sans contention et artifice: car c’est moi que je peins.”
“Fede oneko liburua da hau, irakurle. Hasieratik ohartarazten zaitu berarekin ez diodala neure buruari etxekoi edo pribatua ez den helbururik proposatu. Zeure zerbitzurako edo neure gloriarako arretarik ez dut beregan jarri: nire indarrak ez dira jomuga horretara iristeko gai. (…) Munduaren onespena bilatu izan balitz: hobe konpondu nintzatekeen eta planta prestatuagoa adieraziko nukeen. Nire forma xume, natural eta ohikoenean ikusia nahi dut izan hemen, itxurakeria edo artifiziorik gabe: neure burua baita marrazten dudana.”
Montaigneren filosofia
“Bizitzen irakasten digun zientzia da filosofia”. Esan zuen Montaignek. Filosofia, norbanakoari esentziala dena (heriotza, maitasuna, laguntasuna, haur hezkuntza, bakardadea, esperientzia, etab.) aurrean jartzen dion pentsamendu bizia da berarentzat. Bere ustez, ezagutzaren ikaskuntza da: filosofatzea pozik bizitzea da edo ahalik eta poztasun handienarekin.
Montaigneren filosofia, bere esperientzien (magistraturak, guda zibilak, gaixotasunak, bidaiak) eta berak irakurritako filosofoen (Cato, Epaminondas, Sokrates) ondorio da. Bere pentsamenduaren eboluzioa Errenazimenduaren eboluzioaren eskutik iritsi zen, dio Pierre Villey-ek, antzinaroko irakaskuntzak errepikatzen hasi baitzen bere obrak landu haurretik.
Bere pentsamenduaren garapena
Lehen entseiuetan, Montaigne gogotsu agertzen zen, bere garaiko humanista askoren antzera, estoizismoarengatik (Senekarena batik bat): arrazoimen landu bat ahalguztiduna da eta nahimenarekin nahikoa da ezbehar oro konpontzen laguntzeko. 1572an, “ongiaren eta gaizkiaren inguruko gustuak gure iritzien araberakoak direla” (I, 14) demostratzeko entseiu bat idatzi zuen. Filosofatzea hiltzen ikastea da (I, 20) entseiuan, tonu berberaz, Lukrezioren Gauzen naturaz lanaren bukaera eta epikureismoa landuko ditu, baina bere burua ikertzen hasten den unetik eta bere izaeraren eta bere benetako beharren kontu egiten denean, Senekaren erremedioak berarentzako bortitzegiak direla pentsatuko du eta ikuspuntu horretatik baztertzen hasiko da gutxika: “Zein da zalantza honen mamia, zeinak giza naturaren ezbehar guztiak aurreikusi nahi izatea egiten duen, zeinak zailtasunez prestatzen gaituen guregana iristeko gai ez diren ezbeharrei aurre egitera? Ez da kolpea bakarrik mintzen gaituena, haizea eta zarata ere badira (…) Ordea, errazena eta naturalena pentsamendutik bereiztea da” “Egia da heriotzaren inguruan mintzatu diren adituek herioak berak baino tormentu gehiago eman zutela”
Plutarkok, Montaignerengan influentzia handia eragin zuenak, egia absolutu eta zalantza-ezina dutenen aurrean mesfidati izaten lagundu zion. Moralista grekoak, eguneroko bizitzaren behatzaileak, zailtasun psikologikoetara eta barne introspekziora bideratzen du Montaigneren pentsamendua. Plutarkoren eraginpean, Montaignek gogoeta pertsonal batez nahastuko ditu gero eta gehiago bere Entseiuak eta moral familiar, sinple eta praktiko batekiko gustua agertu zuen. 1576. urte inguruan, Sexto Enpiriko eszeptiko grekoa irakurriko du, bere pentsamendua eszeptizismora moldatuz: kontuz ibili judizioekin eta gizakiaren espiritua bustitzen duten aurreiritziak defendatzearekin, garai bati edota medio bati dagozkien ideia edo ohiturak direlarik. Platon eta Xenofonteri esker ezagutuko du Sokrates, “Irakasleen irakaslea”.