cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polonia
Klima
Poloniako klima kontinentala da, tenperatura aldaketa handiekin urtean zehar. Uda bero heze laburrak, eta oso negu hotzak izaten dira. Lurraldea zelaia izanik, norabide bateko edo besteko haizeek baldintzatzen dute klima. Ekialdean nabarmenagoa da hotz-beroaren gorabehera, eta alderdi batzuk elurrak lau hilabetez estaltzen ditu. Itsaso Baltikoaren ertzean berriz, klima samurragoa eta egonkorragoa da. Mendietan hotza da. Tenperaturari dagokionez, urtarrileko batez bestekoa 3 °C-koa izaten da, eta -21 °C-koa neguko hotzena. Uztaileko batez bestekoa, berriz, 18 °C-koa, eta 32 °C-koa udako beroena. Euri gutxi egiten du Poloniako ordokian: 600-800 mm urtean (721 mm Krakovian eta 530 mm Varsovian). Mendialdean, berriz, 1.500 mm euri ere izaten da. Udako hilabeteak dira euritsuenak.
Historia
K.o. II. mendeaz gero Vistula eta Oder ibaien arroan bizi ziren eslaviar jatorriko leinuek hiri gotortuetan batu eta estatu txikiak sortu zituzten 800-960 urte bitartean.
Piast dinastia
Ezagutzen den lehen agintariak, Piast dinastiako Mieszko I.ak (963–992), eman zion batasuna lurraldeari, eta sarrera kristautasunari. Izan ere, 966. urtean kristau egin zen, eta urte hura hartzen da Poloniaren sorreratzat. Mieszkoren semea, Bolesław I.a «Ausarta» (992–1025) errege izendatu zuten 1025ean, eta harrezkero, monarkia eta kristautasuna herrialdearen batasunaren ezaugarri nagusi bilakatu ziren. Kasimiro I.ak (1034–1058) Krakovia hartu zuen hiriburutzat.
Hurrengo bi mendeetako gorabeherek arriskuan jarri zuten Poloniaren batasuna, lurralde batzuk banatuak eta beste batzuk hartuak izan baitziren. Izan ere, Bolesław III.a (1102–1138) erregearen lau semeen artean banatu zen erreinua, eta Danimarkak, bestalde, Pomerania beretu zuen. Mazoviako dukeek berriz Ordena Teutonikoko zaldun germaniarrei laguntza eskatu zieten prusiarrei sarrera eragozteko, eta ondoren Chelmnoko lurraldea eman zien, Vistula ibaiaren behealdeko ekialdean. Teutoi zaldunak beren lurraldea hedatzearen alde borrokatu ziren, eta Prusia eta Pomeraniako ekialdea hartu zuten. Halaber, mongolak berrogeita hamar urtez sartu-irtenka ibili ziren Poloniako lurraldean. Ladislao I.a Lokietek (1260–1333) batasuna eman zion lurraldeari, baina Silesia eta Pomerania galduak ziren.
Jagellon dinastia: 1386-1572
Jagellon dukea katoliko egin zen eta Poloniako errege izendatu zuten: Ladislao II.a (1386–1434). Hala, ezkontza haren bidez, Poloniak eta Lituaniako dukerriak Europako estatu ahaltsuenetako bat osatu zuten, Poloniar-Lituaniar Batasuna, Baltikotik Itsaso Beltzaraino, eta Adriatikotik Altai mendietaraino hedatu zena. Jogalia dinastiako erregeek aurre egin behar izan zieten, besteak beste, otomandarrei eta Moskuko Printzerriari. Aipatzekoa da Ladislao II.a Jagellon Lituaniako printzeak eta poloniar aliatuek 1410ean Ordena Teutonikoko zaldunen artean, Grunwaldeko guduan, eragin zuten sarraskia, hartan amaitu baitzen germaniarrek Itsaso Baltiko aldean zuten nagusigoa.
Sigismundo I.a Zaharra (1506–1548) eta Sigismundo II.a Augusto (1548–1572) erregeen agintaldiak izan ziren Poloniako urterik oparoenak: humanismoaren zabalkundea, erlijio askatasuna eta ekonomiaren gorakada. Kulturak gailurra jo zuen Nikolas Kopernikori eta Krakoviako unibertsitateari esker. 1569an, Lublinen, Poloniak eta Lituaniak Dieta eta errege bakar baten aginpidea onartu zuten.
Erresumaren gainbehera
Jagellon dinastiako azken erregea, Sigismundo II.a (1548–1572), oinordekorik gabe hil zen. Aurrerantzean erregea Poloniako nobleziak aukeratuko zutela erabaki zen, eta erregearen aginpidea nobleziarenaren mendean geratu zen. Vasa etxeko erregeen aginpidean Poloniako erreinua hondamendira eraman zuten gerrak izan ziren kosakoen, errusiarren, otomandarren eta suediarren aurka. Erreinua deseginez joan zen, lurralde asko galdu ziren, eta bien bitartean, ekonomiak hondoa jo zuen. Egoera hura are larriago bilakatu zen XVIII. mendean, eta Polonia auzo-herri indartsuen mendean geratu zen. Lurraldea hiru aldiz banatua izan ondoren, Poloniako erreinua guztiz desegin zen.
Banaketa
1807an Napoleonek Varsoviako Dukerri Handia sortu zuen, Prusiak eta Austriak 1795ean hartutako lurraldeetan. 1815ean Napoleon garaitua izan ondoren Vienako Batzarrak berriro banatu zuen lurraldea: Austriar Inperioari Galitzia eta Lodomeria eman zizkion, Prusiari Posnania, Krakovia errepublika aske egin zuen, eta gainerako lurraldeez Poloniako Erresuma osatu zuen, Errusiako tsarraren ordezkarien aginpidean geratu zena. Hurrengo urteetan poloniarrak burujabetasuna eskuratzeko asmoz matxinatu ziren, 1830ean Errusiaren aurka, 1846an Prusiaren aurka eta 1863an berriro ere Errusiarren aurka. Matxinadak gogor zapaldu ziren eta Errusia Poloniako abertzaletasuna eta kultura desegiten ahalegindu zen. Poloniar asko Mendebaldeko Europako beste herrialde batzuetara joan ziren ihes. Bestalde, Austriak Galitzia-Ruteniari autonomia eman zion, eta Poloniako kulturaren babesleku bihurtu zen.
XIX. mendearen bukaeran lehen alderdi politiko eta higikunde abertzaleak sortu ziren. Lehen Mundu Gerra bitartean, 1916an, Austria-Hungariako Inperioak eta Alemaniak Poloniako estatua osatu zuten Errusiaren mendean zegoen Poloniako zatian, Poloniako gudarosteak haien alde egin zezan. Poloniarrak, ordea, Austriaren eta Alemaniaren aurka matxinatu ziren.
Polonia burujabea
Lehen Mundu Gerra amaitu zenean, 1918an, Versaillesko Itunak Poloniaren burujabetasuna eta askatasuna onartu zituen, baita itsasora aterabidea (Gdańskeko igarobidea) izateko eskubidea ere. Urte horretan bertan Józef Piłsudski poloniar abertzale eta gerrako heroiak Poloniako Bigarren Errepublika aldarrikatu zuen. 1920-21 urteetan, ekialdeko muga zela eta, gerra egin zuten poloniarrek eta Armada Gorriak. Gerraren ondoren Poloniak laguntza-hitzarmenak izenpetu zituen Frantzia eta Errumaniarekin, eta Errusiarekin batera bi herrialdeen arteko muga berria finkatu zuen. 1926an Józef Piłsudskik estatu kolpe bat jo zuen, eta 1935 arte diktadura ezarri zuen Polonian.
1939 an Hitlerrek, Danzig Hiri Askea Alemaniarentzat nahi zuela-eta, Poloniako mendebaldea hartu zuen: Bigarren Mundu Gerraren hasiera izan zen. Aldi berean, Sobietar gudarostea ekialdetik sartu zen. Hala, Hitlerrek eta Stalinek Poloniako lurraldea bi herrialdeen artean banatu zuten. Stalinen aginduz, 20.000 inguru poloniar hil zituzten. Horien artean, 4.500 militarrak ziren, 1943an Katingo hilobietan aurkitu zirenak. Bien bitartean, Poloniako errepublikako gobernua Frantziara eta, gero, Erresuma Batura erbesteratu zen. 1941ean Alemaniako gudarostea Sobietar Batasunean sartu zenean Polonia osoa nazien mendean geratu zen. 1943ko apiril-maiatzean Varsoviako ghettoa matxinatu zen. Alemaniarrek sarraski izugarria eragin zuten juduen artean, eta bizirik atera zirenak sarraski-esparruetara eraman zituzten. Bigarren Mundu Gerran zehar alemaniar naziek ia 6 milioi poloniar eta judu hil zituzten.
Atahualpa Yupanqui
Biografia
Argetinako folk musikari garrantzitsuenetzat jo ohi da. Abeslari eta musikari ugarik bere abestiak abestu eta jo izan dituzte, horien artean honako hauek daudelarik: Mercedes Sosa, Los Chalchaleros, Horacio Guarany, Jorge Cafrune, Alfredo Zitarrosa, José Larralde, Víctor Jara, Ángel Parra, Marie Laforêt, Andrés Calamaro edota Mikel Laboa bera. Gaur egun ere, Argentina nahiz mundu osoko musikarien bilduma zati izan ohi dira.
Sobadi
Sobadia Benin go pattar bat da, gaur egun Togon ere asko zabaldua dagoena. Palmondo aren izerdiarekin egiten den ardo destilatu a da. Destilazio kopuruaren arabera % 45-70 tarteko graduazio-alkoholikoa eduki dezake. Egun berezietan zerbitzatzen da, jaunartze, ezkontza.... Koktel etarako ere erabiltzen da.
Atahualpa Yupanqui
Abestiak
Ofizialki Atahualpa Yupanquik 325 abesti erregistratu zituen, horien artean ezagun edo ospetsuenak hauek lireteke: La alabanza, La añera, El arriero, Basta ya, Cachilo dormido, Camino del indio, Coplas del payador perseguido, Los ejes de mi carreta, Los hermanos, Indiecito dormido, Le tengo rabia al silencio, Luna tucumana, Milonga del solitario, Piedra y camino, El poeta, Las preguntitas, Sin caballo y en Montiel, Tú que puedes, vuélvete, Viene clareando eta Zamba del grillo.
Queixàs
Queixàs Katalan Herrietako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Caixas udalerrian erroldatutako biztanleak 112 ziren. Familiak 51 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (3 bakarrik bizi ziren gizonak eta 10 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 14 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 85 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 32 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 83 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 42 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 23 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 71 ziren, horien artean 43 aktiboak ziren eta 28 inaktiboak ziren. 43 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (17 gizon eta 16 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 28 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Mukwa (Wisconsin)
Mukwa Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Waupaca konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Queixàs
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Lola Gaos
Dolores Gaos González-Pola, Lola Gaos (Valentzia, 1921eko abenduaren 2a – Madril, 1993ko uztailaren 4a), aktorea eta ekintzailea izan zen. Espainiako zinemako bigarren mailako aktore garrantzitsutzat hartua, eta bereziki ezaguna izan zen Jaime de Armiñánen Mi querida señorita filmean Chus lanagatik (1972) eta José Luis Borauren Furtivos filmean Martina (1975) lanagatik. Film horiek funtsezkoak izan ziren frankismotik demokraziara igarotzeko.
1952ko Bost Nazioen Txapelketa
1952ko Bost Nazioen Txapelketa Errugbi txapelketa honen hogeita hirugarren ekitaldia izan zen (guztira 58.a). 1952ko urtarrilaren 12an hasi eta apirilaren 5ean bukatu zen. Galesek partida guztiak irabazi eta bosgarren Slam Nagusia eskuratu zuen.
Lola Gaos
Emakume ekintzaile antifrankista, independentea, errebindikatzailea eta feminista izan zen. Ez zuen inongo alderdi politikotan militatu, nahiz eta zenbait alderdi ezkertiarrekin lankidetzan aritu zen. 1976an Emakumeen Elkarte Demokratikoaren sustatzaileetako bat izan zen.
1952ko Bost Nazioen Txapelketa
Puntuazio sistema
Entseguak hiru puntu balio zituen eta gauzatzeak beste bi. Dropak eta zigor kolpeak hiruna puntu balio zituzten.
Lola Gaos
Familia ingurunea
Valentzian jaio zen, klase ertaineko familia kultu batean, ezkertiar eta errepublikanoan, artista eta intelektualen saga batean. Aita José Gaos y Berea, Coruñakoa, eta ama Josefa González-Pola y Menéndez, Gijóngo asturiarra, hamalau seme-alaba izan zituzten, eta horietatik bederatzi bizirik atera ziren.
1952ko Bost Nazioen Txapelketa
Puntuazio sistema
Txapelketako sailkapenari dagokionez irabazitako partidak bi puntu balio zituen, berdindutakoak bat eta galdutakoak zero.
Lola Gaos
Familia ingurunea
Aita, Hipoteka Zuzenbidea bereziki ezagutzen zuen legelaria, gizon kultua, librepentsalaria eta ezkertiarra zen, eta kulturarekiko, musikarekiko eta askatasunarekiko grina transmititu zien seme-alabei, balio errepublikarren konpromisoaz gain. Erreferente izan zen Valentzian Bigarren Errepublikan.
Bere neba zaharrenak, José Gaosek, Logikako katedradunak, Ortega y Gasseten katedra hartu zuen, eta haren jarraitzaile nabarmenenetako bat izan zen, Gerra Zibilaren amaieran Mexikora erbesteratu baino lehen, non pentsamendu-eskola oso bat sortu baitzuen herrialde hartako unibertsitateetan. Beste neba bat, Vicente, poeta eta irakasle ezaguna izan zen, bere neba Alejandro bezala, Filosofiako katedraduna eta poeta, gazte samar hil zena. Ángel eta Ignacio idazle izateaz gain, aktore zen lehena eta itzultzailea bigarrena. Aita 1939an hil zen, Gerra Zibilaren amaieran frantziar kontzentrazio-eremu batean, eta familiak Mexikora erbesteratzea erabaki zuen.
Queixàs
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Caixas udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 140 hektarea erabiltzen.
Lola Gaos
Aktore gisa egindako ibilbidea
Lolak hasieran medikuntza ikastea zuten helburu, baina Gerra Zibilak bere itxaropenak zapuztu egin zituen, 1939an Espainiako Gerra Zibila amaitzean familiarekin Mexikora erbesteratu behar izan zuenean eta bere karrera interpretaziora bideratu zuenean. Han antzerkian hasi zen lanean.
Pulitzer Saria Fikzioan
Pulitzer Saria Fikzioan urtero Letren, Antzerkiaren eta Musikarengatik banatzen diren zazpi Amerikako Pulitzer Sarie tako bat da. Egile estatubatuar batek aurreko urteko egutegian argitaratutako eleberri nabarmena aitortzen du, ahal dela estatubatuar bizitzari buruzkoa. Eleberrirako Pulitzer saria izanik, jatorrizko Pulitzerretako programa 1917an eratu zenean zazpi sarietako bat izan zen, horietatik lau urte horretan bertan banatu zirela. (Ez zen eleberri saririk eman 1917an; baizik eta lehenengoa 1918an banatu zen.)
Queixàs
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pulitzer Saria Fikzioan
Sarituaz gain, finalistak ere 1980az geroztik iragarri izan dira, normalean hiru guztira.
Lola Gaos
Aktore gisa egindako ibilbidea
Interpretatu zituen pertsonaiak bere fisikoari zegozkionak izan ziren, ahots goroskorrarekin ohikoa zen paper urratuetan aurkitzea, herrixkako, sorgin edo pertsonaia ilun, dramatiko edo bitxiei bizia emanez. Espainiako zinemako bigarren mailako aktore garrantzitsutzat hartu izan da.
Caroline Elkins
Caroline Elkins (New Jersey, 1969) estatubatuar historialaria eta Harvard Unibertsitateko irakaslea da. Pulitzer saria jaso zuen 2006an, Imperial Reckoning: The Untold Story of Britain's Gulag in Kenya (2005) liburuarengatik. Britainiar agintariek Mau Mau mugimenduko kideen aurka, eta baita Kenyako indigenen aurka ere, egin zituzten torturak eta gehiegikeriak agerian utzi zituen ikerlan horretan.
Pulitzer Saria Fikzioan
Irabazleak
Hasierako 31 urteetan, "Eleberria" izenarekin, hogeita zazpi aldiz eman zen saria. Bestalde, 2016ra arteko lehen 69 urteetan "Fikzioa" izenarekin, 62 aldiz banatu zen. Hamaika urteetan ez zen saririk eman, eta inoiz ez dute bi autorek partekatu.
Sari bat baino gehiago
Orain arte lau idazlek irabazi dute Pulitzer Saria Fikzioan behin baino gehiagotan, bat nominalki eleberri kategorian eta bi fikzio orokorrean. Ernest Hemingway 1941 eta 1953ko epaimahaiek hautatu zuten, baina lehena deuseztatua izan zen, eta 1941ean ez zen saririk eman.
Montpezat-sous-Bauzon
Montpezat-sous-Bauzon Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lola Gaos
Antzerkia
1945ean Espainiara itzuli zenean, Lola Gaos hutsetik hasi zen, egoera gogorrean. Antzerkian hasi zen lanean, eta harremanetan jarri zen Mercedes Prendes, Mary Carrillo eta Guillermo Marín aktoreen antzerki-konpainietakoekin. Bere sorkuntzen artean, aipatzekoak dira Espektros eta García Lorcaren La casa de Bernarda Alba (1950), Carlos Muñízen Las viejas difíciles (1966), August Strindbergen eta Woyzecken El pelícano (1968) eta 1980an De San Pascual a San Gil, Domingo Mirasena.
Montpezat-sous-Bauzon
Biztanleria
2007an Montpezat-sous-Bauzon udalerrian erroldatutako biztanleak 764 ziren. Familiak 326 ziren, horien artean 114 pertsona bakarrekoak ziren (59 bakarrik bizi ziren gizonak eta 55 bakarrik bizi ziren emakumeak), 114 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 86 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Pulitzer Saria Fikzioan
Sari bat baino gehiago
• William Faulkner, 1955, 1963 (hil ondorengo saria)
Kramsk udalerria
Kramsk Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Konin barrutian kokatuta. 132,04 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11044 biztanle zituen.
Montpezat-sous-Bauzon
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Pulitzer Saria Fikzioan
Sari bat baino gehiago
• John Updike, 1982, 1991
• Colson Whitehead, 2017, 2020
1770 Schlesinger
1770 Schlesinger asteroide gerrikoan aurkitutako 1770. asteroidearen izena da. 1967ko maiatzak 10ean aurkitu zuten Carlos Cescok eta Arnold Klemolak El Leoncitotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1967 JR zen. Bere izena Frank Schlesingergatik jasotzen du.
Sardis (Georgia)
Sardis  Georgiako estatuko hiri bat da. Rabun County konderrian kokatua dago. 2010ean 999 biztanle zituen, 4.01 kilometro koadrotan banatuta.
Polonia
Polonia burujabea
1944ko abuztuaren lehenean Varsoviako biztanleek matxinada deia egin zuten, handik hurbil zegoen Sobietar Batasuneko gudarostea laguntzera joango zelakoan, baina sobietarrek ez zuten esku hartu eta alemaniarrek hiria menderatu zuten. 1944-1945 urte bitarteko neguan Sobietar Batasuneko gudarosteak alemaniarrak Poloniatik egotzi zituen eta behin-behineko gobernu bat ezarri zuten, komunisten agindupean. 1945eko otsailaren 4 eta 11 bitartean, Jaltako Konferentzia egin zen Iranen. Bertan, Stalin, Churchill eta Roosevelt presidenteek Poloniarako muga berriak aztertu zituzten.
Trentino-Adige Garaia
Trentino-Adige Garaia edo Trentino-Hego Tirol (Trentino-Südtirol alemanez, Trentino-Alto Adige italieraz, Trentin-Südtirol ladineraz) estatutu berezia duen Italiako eskualdeetakoa da, estatuko ipar-ekialdean dagoena.
Polonia
Poloniako Herri Errepublika
1945 eko abuztuaren 2an, Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Estatu Batuek, Erresuma Batuak eta Sobietar Batasunak Poloniaren muga berriak finkatu zituzten Potsdamen. Erabaki horren arabera, Poloniak 179.460 km² galdu zituen ekialdean, Sobietar Batasunaren alde, eta 102.555 km² beretu zituen mendebaldean, Alemaniaren kaltetan.
Trentino-Adige Garaia
Lurralde honek oso desberdinak diren esparru batzuk hartzen ditu: iparraldean Hego Tirol alemanduna eta hegoaldean Trentino italieraduna. Horrez gain, bi esparru hauetako zenbait haran Ladiniakoak dira. Bere lehen eskualde kontseilua 1948ko hauteskundeetan aukeratu zuten.
Mugakideak
Iparraldean Tirol eta Salzburg (Austria), hegoaldean Veneto eskualdea, ekialdean Tirol eta Veneto berriro eta mendebaldean Grisonia Kantoia (Suitza) eta Lonbardia mugakide ditu.
Polonia
Poloniako Herri Errepublika
1947ko hauteskundeetan, komunistek botoen % 90 eskuratu zituzten, eta Bolesław Bierut izendatu zuten Poloniako Herri Errepublikako lehendakari. 1952 an, Legebiltzarrak konstituzioa onartu zuen eta Poloniako ekonomia eta politika Sobietar Batasunaren eredura antolatu zen. Eliza katolikoak, gizartean oso errotua baitzen, komunisten aurkako abertzaletasuna bultzatu zuen, eta gobernuak Wyszyński kardinala atxilo hartu zuen 1953an. 1956an matxinada bat izan zen Poznańen. Egoera baretzeko, alderdi komunistak Gomułka ezarri zuen lehendakari, eta gobernuak jarrera bigunagoa hartu zuen, bai ekonomian, bai erlijioan.
1965tik aurrera, Europako mendebaldeko herrialdekiko merkataritza harremanak sendotuz joan ziren. Hala ere, 1968an intelektualak eta 1970an Baltikoko ontzioletako langileak matxinatu ziren. Gobernuak langileen aurka tiro egitea agindu zuen, eta krisia sortu zen Poloniako Langileen Alderdi Batuan (PLAB). Edward Gierek izendatu zuten alderdiko buru Gomulkaren ordez, baina erregimenak krisi gehiago izan zituen, ustelkeriagatik eta PLAB barruko tira-birengatik. 1976an berriz ere grebak izan ziren. Gobernuak ez zuen su armarik erabili grebalariak zapaltzeko, baina bai espetxe zigor gogorrak ezarri.
1979an, Joan Paulo II.a Aita Santuak bere jaioterria bisitatu zuen, harrera egitera atera zitzaion jendetza handiaren artean. 1980ko abuztuan, Gdańsken, Lenin ontzioletako lanuztea greba orokorra bihurtu zen, eta gobernuak ez zuen negoziatzea beste aukerarik izan. Bi hilabete geroago, gobernuak Solidarność sindikatua ezagutu zuen. Ordurako bazituen 10 milioi kide. Gero Nekazarien Solidarność sortu zen, hiru milioi nekazariren ordezkari. PLABek krisi gehiago izan zituen, Wojciech Jaruzelski jenerala –Lehen Ministroa orduan– alderdiko idazkari nagusi izendatu zuten arte. 1981eko abenduan, Jaruzelskik gerra egoera agindu zuen, Solidarność legez kanpo utzi zuen, eta sindikatuko buruzagiak klandestinitatera behartu zituen. Eliza katolikoaren bitartekaritzaz, gobernua eta Solidarnośćeko ordezkariak negoziatzen hasi ziren 1989an, Sobietar Batasunean Perestroika hasi zenarekin batera.
Gaur egungo Polonia
1989ko hauteskundeetan, PLABk oposizioarekin negoziatutako ordezkaritza besterik ez zuen lortu. Jaruzelski jeneralak gobernua PLABekin osatzea proposatu zion Solidarnośći, baina sindikatuak ez zuen onartu proposamena. Solidarnośćeko kide moderatu bat, Tadeusz Mazowiecki, izendatu zuten Europako bloke sozialistaren lehenengo gobernu ez komunistaren Lehen Ministro. Polonia harremanetan hasi zen berriro Vatikanoarekin eta Israelekin. Estatu Batuek eta Alemania Federalak diru laguntza eskaini zioten. Alemaniaren birbateratzeak kezka sortu zuen, mugak zirela eta, baina azkenean Bigarren Mundu Gerraren ondoren ezarritako muga berak berretsi ziren. 1989ko abenduan, Legebiltzarrak Poloniako Errepublika izena berreskuratzea onartu zuen. 1990eko urtarrilean, PLAB desegin egin zen, eta beste alderdi bat sortu zen, bitan banatu zena: Poloniako Errepublikako Sozialdemokrazia, batetik, eta Poloniako Batasun Sozialdemokrata, bestetik. 1990eko urtarrilean, gobernuak ekonomia doitzeko programa bat jarri zuen abian, Nazioarteko Diru Funtsarekin hitzarturik. Hilabete hartan bertan, Poloniak Europako Kontseiluan sartzeko eskaria egin zuen, eta Europako Ekonomia Erkidegoarekin negoziatzen hasi zen. NATOn sartzeko bi baldintza jarri zizkioten: ekonomiaren erreforma eta armen birmoldaketa. 1990eko maiatzean, Mazowieckiren aurkako lehen greba deitu zen, Gdańsken ostera. Lech Wałęsak “bere langile jatorria ahazteaz“ akusatu zuen Lehen Ministroa. Solidarność zatituz joan zen, agintean aritzeaz. Uztailean, alderdi politiko bihurtu zen, harik eta, azkenik, zenbait alderditan banatu zen arte.
1990eko abenduan, lehendakaritzarako hauteskundeetan, Wałęsa atera zen garaile, botoen % 75 eskuratuta. 1991ko abuztuan, Lehen Ministro berriak, Jan Krzysztof Bieleckik, bere karguaren dimisioa eman zuen, eta trantsizio politikoa krisian jarri zuen. 1991ko abenduan, Jan Olszewski izendatu zuten Lehen Ministro. 1992ko urtarrilean Solidarnośćek greba deia egin zuen, elektrizitate, gas eta berokuntza tarifen gorakadaren aurka. Wałęsak gobernu berria era zedin eskatu zuen, Olszewskirengan konfiantzarik ez zuelako. Ekainaren erdialdean, Legebiltzarrak, Wałęsaren proposamena onartuta, Batasun Demokratiko alderdiko Hanna Suchocka izendatu zuen Lehen Ministro, zazpi alderdiren koalizioaren laguntzaz. Suchockak diruaren kontrol zorrotza aplikatu zuen eta 600 bat enpresa estatal enpresa pribatu bihurtzeko prozesua bultzatu zuen. 1993ko otsailean, bestalde, Wałęsak, Elizaren presioari amore emanez, abortatzeko eskubidea baliogabetu zuen. Suchockaren politika sozialarekin pozik ez zegoela eta, Solidarnoscek gobernuaren aurkako zentsura mozioa bultzatu zuen. Azkenik, mozioa boto baten aldez onartu zen, eta legegintzarako hauteskunde aurreratuak deitu ziren. Hauteskundeetan, erregimen komunistaren alde zeuden sektore politikoak atera ziren garaile –Ezker Demokratikoaren Aliantza, batetik, eta Nekazari Alderdia, bestetik–, 100 eserlekutatik 73 eskuratuta. Walesak Nekazari Alderdiko Waldemar Pawlak izendatu zuen Lehen Ministro.
1994an tira-bira ugari izan zen lehendakariaren eta gobernuaren artean. Haatik, ekonomiaren liberalizazioaren aldeko politika ez zen ezertan aldatu, baina, hori bai, erreforma batzuen erritmoa moteldu egin zen, eragin soziala gutxitzearren. Komunista ohien itzulera 1995eko azaroan biribildu zen, lehendakaritzarako hauteskundeetan Aleksander Kwaśniewski atera baitzen garaile –botoen % 52 eskuratuta–, Walesaren kaltean. Walesaren lehendakaritzarako kanpaina komunismoaren gaitzespenean eta balio kristauen goresmenean oinarritu zen, abortua debekatzeko beharra behin eta berriro azpimarratuz. Hasieran, Jósef Olesky Lehen Ministro berriaren gobernuak ez zuen aldaketarik izan. Baina 1996ko urtarrilean, Oleskyk (komunista ohia) bere kargua utzi behar izan zuen, Barne ministroak Sobietar Batasuneko KGBri informazioa eman izanaz akusatu zuenean. Hurrengo hilabetean, Włodzimierz Cimoszewiczek hartu zuen Lehen Ministro kargua.
Zenbait alderditako eskuineko adarrek –politika sozial kontserbadore baten alde eta komunismoaren aurka egoteak batzen zituena– koalizio bat eratu zuten, Marian Krzaklewskiren gidaritzapean: Hauteskunde Ekintza Elkartasuna. 1997ko legebiltzarrerako hauteskundeetan, Hauteskunde Ekintza Elkartasunak Ezker Demokratikoko Batasuna menderatzea lortu zuen, botoen %33,8 eskuratuta. Jerzy Buzek, Hauteskunde Ekintza Elkartasunaren programa ekonomikoaren diseinatzailea, Lehen Ministro izendatu zuten. 1999an Poloniako parlamentuak NATOn sartzea erabaki zuen. Bestalde, Europar Batasuneko sarrera prestatzeko, hainbat neurri hartu ziren eta horrek langabezia handiatzea ekarri zuen ondorioz. 2004an sartu zen Polonia, azkenik, Europar Batasunean. Poloniarrek jakin zutenean EBko herritar berriek zazpi urte itxaron beharko zutela Batasuneko beste herrialdeetara joateko, areagotu egin zen jendearen eszeptizismoa. 2004an Polonia izan zen Irakeko Gerran estatubatuarren alde egin zuen Europa kontinentaleko herrialde bakarra.
Banaketa administratiboa
1999ko urtarrilaren 1etik indarrean dagoen antolakuntzaren arabera, Polonia 16 eskualde edo voivoderritan banaturik dago eta horiek 379 powiat edo konderri dituzte.
Biztanleria
Polonia, 38.005.614 biztanlerekin, Europako zortzigarren herrialderik populatuena da eta Europar Batasuneko seigarrena. Biztanleen banaketa ez da berdina alde guztietan. Leku batzuetan –ipar-ekialdean, adibidez– oso jende gutxi bizi da, eta beste batzuetan, berriz –Silesiako industria eta meatzaritza eremuan, adibidez– biztanle dentsitatea aurrekoaren halako zazpi da. Hiriburuaz gainera, Krakovia (756.183 biztanle), Lodz (737.098 biztanle), Wroclaw (632.996 biztanle), Poznan (551.627 biztanle), Gdansk (456.967 biztanle) eta Szczecin (405.606 biztanle) dira hiri nagusiak. XX. mendearen bukaeran, Polonian berrogei hiritik gora zeuden 100.000 biztanle baino gehiagorekin. Biztanleen %62 bizi dira hirietan.
Banaketa etnikoa
Poloniako gizataldeei dagokienez, XX. mendean zehar aldaketa handiak gertatu dira. Bi mundu gerren arteko urteetan, gutxiengo taldeak biztanleen %30 ziren. Bigarren Mundu Gerran, ordea, naziek gutxiengo horietako asko –juduak batez ere– deuseztatu zituzten, eta ahal izan zutenek emigratu egin zuten, bai gerra bitartean bai gerra ondoren ere. Gerraren ondorengo muga-aldaketek ere giza talde horietako batzuen –alemaniarrak batez ere– galera ekarri zuen.
Hori dela eta, XXI. mende hasieran biztanle gehien-gehienak poloniarrak ziren (% 93,52 2011n). Gutxiengoen artean, silesiarrak (% 1,09) alemaniarrak (% 0,28), ukrainarrak (% 0,12) eta bielorrusiarrak (% 0,12) dira talde handienak ; horiez gainera, eslovakiarrak, txekiarrak, lituaniarrak, ijitoak eta juduak ere daude.
Ekonomia
1989an, gobernu koalizio batek hartu zuen aginpidea, Solidarnosc (Elkartasuna) sindikatuaren gidaritzapean. 1989ko abenduan, gobernuak berrikuntza programa bat prestatu zuen, Polonia merkatu libreko ekonomiaren bidean jartzeko. Aldaketa horrek langabezia handia ekarri zuen, lansariak beheratu egin zituzten eta barne produktu gordina % 18,3 erori zen. Aurreneko kolpearen ondoren, ekonomia suspertzen hasi zen: 1992an barne produktu gordina % 2,6 igo zen, 1993an % 3,8, 1994an % 5 eta 1995ean % 6,2. Industria produkzioa handitzea, langabezia gutxitzea, inflazioak behera egitea eta erosteko ahalmena handitzea, merkatu ekonomiara igaro izanak izandako arrakastaren erakusgarri ziren. XX. mendearen bukaeran, biztanleria aktiboaren erdia sektore pribatuan ari zen.
Lehen sektorea
Polonia Europako nekazari herrialde nagusietako bat izan arren, ez da behar beste labore eta landare olio ekoizteko gauza, eta Europako ekialdeko beste herrialde batzuekin alderatuta, nekazaritzako emaitzak ez dira oso handiak. Erregimen komunistaren garaian, Poloniako nekazaritza sektore sozializatuetan eta pribatuetan antolatu zen; baserrien % 70 enpresa pribatu txikiak ziren, eta produkzio osoaren % 80 lortzen zuten. Lur emankorrenak erdialdean daude, baina baserri hoberenak hegoaldeko goi-ordoki apaletan eta mendi mazeletan daude. Batez ere laboreak (zekalea, garia, garagarra eta oloa), erremolatxa, patatak, sagarrak, marrubiak, arakatzak, koltza hazia, linazia eta tabakoa egiten dira. Abeltzaintzan behi hazkuntzak du batez ere garrantzia, eta haragi eta esnekien industria sare zabala eraiki da horren inguruan. Basoak (pinuak, izeiak, haritzak, pagoak, makalak eta urkiak) lurraldearen % 30 hartzen du, eta zur asko ateratzen da Silesiako eta Karpatoetako paper fabriketarako. Arrantzak, bestalde, gero eta pisu handiagoa du ekonomian. Batez ere bakailaoa, sardinzarra, ezpata-arraina eta txibia harrapatzen dira. Ontzi gehienak Okhotskeko itsasoan aritzen dira, eta portu nagusiak Świnoujście, Kolobrzeg, Darłowo, Ustka, Wladyslawowo, Puck eta Hel dira.
Meatzaritzak herrialdeko biztanle aktiboen % 3 hartzen du. Harrikatz erauzketa da sektore nagusia, eta munduko ikatz ekoizle handienetako bat da Polonia. Dena dela, ikatz produkzioa asko gutxitu da XX. mendearen azkeneko hamarraldietan (266 tona urtean 1980ko hamarkadaren bukaeran, eta 132 tona urtean 1990eko hamarkadaren hasieran). Polonia, gainera, sufre ekoizle handia da (3 milioi tona urtean). Ikatzaz eta sufreaz gainera, lignitoa, kobrea, beruna, zinka, magnesita eta gatza ere ekoizten dira. Bestalde, XX. mendearen azken hamarraldian, 1,3 milioi upel petrolio eta 4.000 milioi m3 gas natural ekoizten zituen urtero.
Industria
Bigarren Mundu Gerra baino lehen, Poloniako industriaren sektore nagusiak ehungintza, siderurgia, kimika, janari industria eta makineria ziren. Gerra ondoren, sektore horiek zabaltzen jarraitu zuten bitartean, beste produktu batzuk sortzen hasi ziren: petrokimikak, makina lanabesak, ekipo elektronikoak, ontziak, ongarriak eta kobrea. Industria inbertsio handienak Silesia Garaian, Varsovian, Lodzen eta Krakovian egin ziren, baina hiri txikiagoetara eta herrietara industria zabaltzeko ahaleginak ere egin ziren.
XX. mendearen bukaerako industria produktuen artean, aipagarriak dira zementua, altzairu gordina, ibilgailuak, garbigailuak eta hozkailuak. Industria astuna –siderurgia batez ere– ikatz aberastasunari esker garatu zen, eta, horregatik, industria nagusiak Silesiako ikatz hobien ondoan eraiki ziren: Katowice, Stalowa Wola eta Częstochowa hirietan besteak beste. Ontziola inportantenak Gdansken daude. Poloniako industriaren arazo larrienetako bat, zaharkitua geratzeaz gainera, kutsadura da, sortzen duen kutsadura handia alegia. Silesiako siderurgiaren ingurua, adibidez, Europako kutsatuenetakoa da. Energia gehiena, berriz, ikatzez hornitutako zentral termikoetan sortzen da.
Kultura
Poloniako kultura, eslaviarra jatorriz, beste kultura askoren ekarriek aberastu dute X. mendea ezkero. Kristautasunarekin batera, Mendebaldeko Europako zibilizazioaren ezaugarri batzuk jaso zituen Italia, Frantzia, Alemania eta Bohemiatik batez ere. Errenazimentuan nobleziak eta goi mailako klaseko merkatariek Grezia eta Erromako antzinako kulturak ezagutu zituzten, eta Lituaniarekiko batasunak, bestalde, ekialdeko kulturaren eraginari sarrera erraztu zion. Poloniako zientzialari nagusiak, Errenazimentuan Nikolas Koperniko, eta XX. mendean Jan Łukasiewicz logikaria izan dira. Poloniako musikagile ospetsuena Frédéric Chopin izan da. Chopinek pianorako idatzi zituen bere lan gehienak, Poloniako herri musikan oinarri harturik: polonesak, mazurkak… Halaber, aipatzekoak dira XX. mendean Ignacy Paderewski eta Arthur Rubinstein musikari eta piano-jotzaile bikainak, eta musikagile ospetsuenen artean, Karol Szymanowski eta Krzysztof Penderecki. Zinemagintzan, berriz, mundu osoan dira ezagunak Andrzej Wajda, Andrezj Munk, Roman Polanski eta Krzysztof Kieślowski zinema zuzendarien filmak.
Montpezat-sous-Bauzon
Etxebizitza
2007an 594 etxebizitza zeuden, 330 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 219 bigarren erresidentzia ziren eta 46 hutsik zeuden. 515 etxeak ziren eta 78 apartamentuak ziren. 330 etxebizitza nagusietatik 241 bere jabearen bizilekua ziren, 66 alokairuan okupaturik zeuden eta 23 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 31 etxek bi zituzten, 78 etxek hiru zituzten, 107 etxek lau zituzten eta 111 etxek bost zituzten. 174 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 154 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 118 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Touchay
Touchay Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Polonia
Literatura
Literaturan aipatzekoak dira, XIX. mendearen lehen erdian, Adam Mickiewicz, Juliusz Slowacki eta Zygmunt Krasinski poetak, eta XX. mendean, Henryk Sienkiewicz, Władysław Stanisław Reymont, Czesław Miłosz eta Wisława Szymborska Literaturako Nobel sariaren irabazleak.
Jai egunak
Poloniako jai egunak 1951ko lege batek araututa daude. 2011n zenbait aldaketa sartu zen.
Touchay
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Polonia
Kirola
Poloniako Tourra 1928. urtetik egiten da. 1993. urtera arte ez zen txirrindulari lasterketa profesionala. Azken urtetotan, eta bereziki XXI. mendeko bigarren hamarkadatik aurrera lasterketa garrantzitsuagoa bihurtu da. Laurent Brochard, Peter Sagan edota Ion Izagirre k irabazi dute lasterketa hau. Remco Evenepoel gazteak, bere ohiko erakuztaldi bat egin zuen eta 2020ko edizioa bereganatu egin zuen.
Montpezat-sous-Bauzon
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Touchay
Etxebizitza
2007an 202 etxebizitza zeuden, 128 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 60 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 199 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 128 etxebizitza nagusietatik 104 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 12 etxek bi gela zituzten, 41 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 77 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lola Gaos
Telebista
Telebistaren agerpenak Espainiako ingurunearen lehen uneetan nabari dira, eta 1957an, TVEk urtebete besterik ez zuenean, Arturo Ruiz Castilloren Los Tele-Rodríguez seriearen protagonista izan zen. Gero, Televisión españolako espazio eta telesail enblematikoetan parte hartu zuen, hala nola; Historia de la frivolidad, Historias para no dormir, Estudio 1, Teatro de siempre, Novela, El Irreal Madril (1969), Tres eran tres (1972-1973) edo Lorca, poeta baten heriotza (1987), Chicho Ibáñez Serrador-ekin lanean Valerio Lazarov edo Jaime de Armiñan. RTVE rentzat egindako lan guztiaren artean, Euripidesen Medea obran egindako interpretazioa nabarmentzen da. Obra hori Teatro de siempre programan eman zen, 1966ko abenduan, Agustín Gonzálezek eta María Luisa Pontek lagunduta.
Montpezat-sous-Bauzon
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 416 ziren, horien artean 284 aktiboak ziren eta 132 inaktiboak ziren. 284 pertsona aktiboetatik 239 lanean zeuden (125 gizon eta 114 emakume) eta 45 langabezian zeuden (21 gizon eta 24 emakume). 132 pertsona inaktiboetatik 77 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Touchay
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lola Gaos
Zinema
Lola Gaosek berrogeita hamar filme baino gehiagotan lan egin zuen. Lehena 1949an filmatu zuen. Sotoa, Jaime de Mayorak zuzendua, Camilo José Cela idazleak idatzitako gidoiarekin. Hurrengo urteetan, eta bereziki hirurogeiko hamarkadatik aurrera, Espainiako zinemaren historiako film garrantzitsuetako aktore bihurtu zen, Luis Buñuelen (Tristana, Viridiana), Luis García Berlangaren (El verdugo), José María Forquéren (Atrito a las tres), Antonio de Armiñánen (Antonio de Armiñida) agindupean. EdotaJosé Luis Borauren Furtivos (1975) Ovidi Montllorrekin batera protagonista izan zena. Manuel Gutiérrez Aragónen Sonámbulos (1978) eta Angelino Fonsen Marianela (1972) lanetan ere parte hartu zuen.
Azken urteak
1983an, Francisco Umbralek El País egunkarian gutun bat argitaratu zuen, Lola Gaosek idatzia, zailtasun ekonomikoak eta nekeak azalduz. ''Bi hilabete inguru eman ditut ospitalean, lanerako ezindurik utzi nauen gaixotasun batekin. Nire senarragandik, bananduta nagoenetik, hilean 40.000 pezeta kobratzen ditut, eta horietatik bizi behar dugu nire alaba Inesek eta biok. Inés kazetaritzan lizentziaduna langabezian dago. Esan dizudan pentsioa 10.000 pezetan geratzeko arriskua dago. Jateko lan egitea beste aukerarik ez dut".'' Lola Gaos 1988an egin zuen azken filma, Gran Sol marinelen istorioa, Ferran Llagosterak zuzendua. Laringeko operazio batek ia ahotsik gabe eta gaixorik utzi zuen. Madrilen hil zen, 1943an bizi zen hirian, hesteetako minbizitik, 1993ko uztailaren 4an, eta 71 urtera iritsi zen, zenbait urteren ondoren, ostrazismora kondenatuta eta zigor ekonomikoak ezarrita. Madrilgo La Almudena hilerrian lurperatu zuten.
Bizitza pertsonala
Gonzalo Castelló Gómez-Trevijano abokatuarekin ezkondu zen 1945ean (ezkontzari alaba bat, Luz, ekarri zion), eta harekin alaba bat izan zuen, Ines (2003an hil zen). Harengandik banandu zen, 1982an, garai hartako prentsa arrosan zalapartaren bat tarteko.
Aktibismoa
Ekintzaile komunista eta feminista Gaosek ez zuen inongo alderditan militatu, baina bere konpromisoagatik nabarmendu zen: askatasunen defendatzailea, emakumeen eskubideak eta erregimen frankistaren aurkako borrokari gisa. 1976an, Francisca Sauquillorekin batera, Emakumeen Elkarte Demokratikoaren sustatzaileetako bat izan zen. Hainbat batzarretan parte hartu zuen bere lankideekin batera, eta hitzaldiak eta mitinak ere eman zituen.
Montpezat-sous-Bauzon
Diru sarrerak
2009an Montpezat-sous-Bauzon udalerrian 300 unitate fiskal zeuden, 646,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.828 euro zen.
Touchay
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 170 ziren, horien artean 119 aktiboak ziren eta 51 inaktiboak ziren. 119 pertsona aktiboetatik 102 lanean zeuden (54 gizon eta 48 emakume) eta 17 langabezian zeuden (7 gizon eta 10 emakume). 51 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Izurri Atlantikoa
Izurri atlantikoa Europako mendebaldeari 1590ko hamarkadatik aurrera eragin zion izurriaren epidemia izan zen. Euskal Herrian 1597-1600 inguruan egon zen aktibo, nahiz eta lehenago eta geroago kasu batzuk ere izan ziren. Flandriatik iritsita, eragin nabarmena izan zuen Gaztelan. Euskal Herriko herri batzuetan, bereziki Pasaia, Donostia eta Oñatin eragina larria izan zen.
Touchay
Diru sarrerak
2009an Touchay udalerrian 127 unitate fiskal zeuden, 264 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.158 euro zen.
Montpezat-sous-Bauzon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
Lola Gaos
Aktibismoa
Rafael Calero Palma idazle eta poetak, 2019ko uztailean, Lola Gaosen semblanza batean, Diego Galánek Televisión Españolarentzat Queridos cómicos telesailean hil baino lehentxeago egindako elkarrizketa ekarri zuen gogora. Bere etxean egina zegoen eta atzean Ernesto Ché Guevararen argazkia zuen. Aktore-lanbideari buruz azaldu zuen: "Aktoreari ez zaio langile-kategoria ematen, ez dakit zergatik, (...) Lan egitera noa, eta soldata handiagoa edo txikiagoa izango dut, baina telebista konpontzen didan jaunak bezala. Orduan, zergatik deitzen digute artistak eta zergatik ukatzen digute langile-kategoria?"
Izurri Atlantikoa
Bilakaera
Izurri atlantikoa izena eman zaio gertakari horri, aurreko epidemia ia guztiak Mediterraneoari lotuta egon baitziren (nahiz eta Euskal Herrian ohikoa izan Donejakue Bideari lotuta hastea), eta kasu honetan Atlantikotik iritzi zelako Iberiar penintsulara.
Touchay
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Koninckita
Koninckita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Koninckita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 - 4 da.
Izurri Atlantikoa
Gaztelara iritsiera
Izurri atlantikoa Flandriatik Santanderrera iritsi zen Rodamundo itsasontzian izan zuen jatorria. Bertara Castro Urdialesko Bartolomé de San Juan izeneko bat sartu zen Calaisko portuan, eta hirira iristean azkar sakabanatu zen izurria Gaztelara eta Atlantikoko beste portuetara. 1596ko abenduaren 4an Santanderrek epidemia iritsi zela adierazi zuen eta gaixo guztiak hiritik kanporatu zituen, gaixotasuna inguruko herrietara hedatuz. Hortik Gaztelako goi-ordokira hedatu zen, ipar-hego norabidean, Andaluziara iritsi arte. 1597an Lisboara iritsi zen (eta hortik beste foku batzuk sortu ziren), 1598an Oviedora, Burgosera, Valladolidera, Madrilera eta Toledora.
Euskal Herrian
Kantabriatik Bilbora iristea ekiditeko Bilbok bere ateak itxi eta merkantziak behatzeari ekion zion 1597-1598 urteetan. 1596ko abuztutik urrira Hondarribian izurria sartu zen, eta data berdintsuetan Pasaian. Pasaiara Donostiatik etorri zela zioen garai hartako apaizak, "emakume arrain-saltzaile batzuek Castro [Urdialestik] zetozen oihal merke eta on batzuk erosi zituztelako, garesti eta txar atera direnak". Garai horretan Alemaniatik etorritako bi bidaiarik egoeraren berri jaso zuten: Hernanin lo egin zutenean, hiria itxita zegoen izurriaren beldur. 1597ko urriaren 21ean Pasaiaz gain, Lezon eta Errenterian ere hedatuta zegoen, eta gatazka zegoen Lezoko ontziolan egiten ari ziren barkuetako langileak Errenteriara bidali nahi zituztelako baina han ez zituztelako hartzen. Gaixotasunaren berri gutuna bidali zuten Iruñera, azalpenekin.
Touchay
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 margolaria.
Izurri Atlantikoa
Euskal Herrian
Jada 1598aren hasieran izurria Lekeitio, Soraluze eta Oñatira iritsi zela jakinda, herri gehienak gotortu ziren, baita Bilbo ere. Hala ere, urte horretako otsailean izurria Bilbora iritsi zen, eta urtebete egon zen hirian, harik eta 1599ko martxoan lehen agerraldi hori gelditu zen arte; baina atsedenik gabe, 1599ko udatik azarora bigarren bat egon zen. 1599an Legazpira iritsi zen, Mirandaola burdinolako familia osoa hil zen ama izan ezik. Herrien arteko mugak ixteak arazo larriak ekarri zituen elikaduran. Gipuzkoak, adibidez, Arabatik pasatzen zen gariaren beharra zuen; egoera ikusita, Arabak egoera probestu zuen gariarekin espekulatzeko, guardiak jarrita San Adriango baselizan. Bertatik pasatzen zen garia Segurara iristen zen, eta segurarrek, desesperazioaren ondorioz, gari lapurtu eta itzainak bahitzera iritsi ziren, gerora beraiek erabakitako prezioan inguruko herriei salduz.
Parterik txarrena Oñatik eraman zuen. Herriak bere biztanleen herena, 1.200 pertsona inguru, galdu zituela kalkulatzen da. Gainera, denbora horretan inguruko herrietatik isolatuta egon zen, bizirauteko beharrezkoa zen garirik gabe, eta gaixotzeko beldurrez ziren askok mendira jo zuten, aziendak hiltzen utziz edo arboletako fruituak jaso gabe. Goseak, izurriarekin batera, biztanleriaren herena inguru hil zituen. Arantzazuko Santutegiak ere egoera gogorra izan zuen, heriotzaz gain ez baitzuen bizirauteko nahiko janari lortzen. Kontrapartean Bergara egon zen. Inguruan foku garrantzitsuak zituen (Oñati eta Soraluze hasieran, Legazpi eta Gasteiz geroago) eta gari azoka garrantzitsua zen. Hala ere, bi urtez ia itxita egon ziren, eta lortu zuten gaixotasuna herrian ez sartzea; eragin ekonomikoa esanguratsua izan zen Eibarren eta Elgoibarren, baina salbu egotea ere lortu zuten.
Aucun
Aucun Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Montpezat-sous-Bauzon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 2 harategiak ziren.
Izurri Atlantikoa
Euskal Herrian
Arabak garia gorde zuen, espekulatu ahal izateko. Baina 1598tik aurrera Gasteizek eta Agurainek, gutxienez, izurria ere pairatu zuten eta, orduan, Gipuzkoako itzainak ziren salgarriak eramaten ez zituztenak Arabara. Gasteizek garaian zituen 5.000 biztanletik 2.000 hil zirela kalkulatu zuen Martin Perez de Viñaspre Lantziegoko apaizak. 1598ko urrian izurria zegoen Aiaraldean, Orozkon eta Gasteiz inguruko hainbat herritan.
Aucun
Biztanleria
2007an Aucun udalerrian erroldatutako biztanleak 256 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Izurri Atlantikoa
Aragoiko Erresuma
Aragoiko Erresuman ohikoak ziren izurriak, bereziki Bartzelona, Lleida eta Zaragozan, baina kasu honetan ez zen bertaraino iritsi, hegoaldean dauden hainbat hiri kenduta, Alacant eta Valentzia inguruan.
Hemibrycon orcesi
Hemibrycon orcesi Hemibrycon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Montpezat-sous-Bauzon
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Montpezat-sous-Bauzon udalerrian 31 nekazaritza-ustiategi zeuden, 390 hektarea erabiltzen.
Izurri Atlantikoa
Hildakoak
Izurri atlantikoa ez zen itzali guztiz 1604ra arte; milioi erdi pertsona hil zituen Gaztelan, biztanleriaren % 9,43. Ez dakigu zenbat pertsona hil ziren Euskal Herrian, baina badakigu kopurua ez zela txikia izan. Bilboko bederatzi mediku eta zirujanoetatik, herena hil zen. Hondarribian 219 pertsona hil ziren 1597ko abuztuaren 8tik urriaren 21era, eta Pasaian data berberen artean beste hainbeste (36 gizonezko eta 183 emakume ). Pasaian izurriak iraun zuen eta herrian bizi ziren 807 biztanleetatik 364 hil ziren, % 45,1. Lekeition gutxienez 500 pertsona hil direla esaten da dokumentazioan. Gainera, Izurri atlantikoak Espainia zein euskal hiriak krisi ekonomiko larrian utzi zituen.
Touchay
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Touchay udalerrian 36 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.488 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
1771 Makover
1771 Makover asteroide gerrikoan aurkitutako 1771. asteroidearen izena da. 1968ko urtarrilak 24an aurkitu zuen Lyudmila Chernykhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1968 BD zen.
Phyllodactylus palmeus
Phyllodactylus palmeus Phyllodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Phyllodactylidae familian sailkatuta dago.
Montpezat-sous-Bauzon
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Aucun
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: