cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bitcoin
Ekonomia
Tesla, Inc. MicroStrategy Time Inc. eta Dish Network bezalako multinazionalek bitcoinekin ordaintzea baimentzen dute, baita Virgin Galactic eta Reddit enpresek ere, beste batzuen artean. Gaur egun, enpresa eta negozio txiki askok bitcoinak onartzen dituzte mota guztietako zerbitzuetarako ordainbide gisa. Nazioartean duen irismenari eta erabiltzaileek modu anonimoan salerosi ahal izateari esker, gero eta arautuagoak dauden sektoreetan ireki da bidea. Bitcoin beste kriptomoneta batzuekin trukatzea errazten duten hainbat plataforma daude, stablecoin izeneko prezio egonkorreko txanponak barne. Badira osagarriak merkataritza elektronikoko plataforma gehienentzat, hala nola, WordPress eta Drupal plataformentzat ordaintzeko bitarteko gisa erabiltzea errazten dutenak besteak beste.
Legezkotasuna
Bitcoinen erabilera eta harekin lotutako zerbitzuak herrialde, probintzia, udalerri edo bestelako administrazio-erakunde bakoitzaren legediaren menpe daude. Legezkoa edo legez kanpokoa izan daiteke, gai horietako batean erakunde arautzaileren batek dibisa, balio, salgai, etab. bezalakoak onartzea ala ez. Oro har, esparru arautzailerik ez dagoenean, zuzenbidearen legezkotasun-printzipioaren arabera onartzen da haren alegaltasuna ("arautu gabeko" estatusa). Printzipio horren arabera, ekintza egin aurreko lege batean delitu gisa deskribatutako jokabideak baino ezin dira zigortu, beste era batera esanda, legeak debekatzen ez duen guztia baimenduta dagoela ezartzen du.
Hasiera
2008ko azaroaren 1ean, Satoshi Nakamoto izengoitiarekin sinatuta mezu bat bidali zen Metzger, Dowdeswell & Co sozietate mugatura. Mezu horretan Bitcoin izeneko "eskudiru elektronikoko sistema berri bat" deskribatzen da, guztiz peer-to-peer dena eta konfiantzazko hirugarrenetan oinarritzen ez dena. 2009ko urtarrilaren 3an, protokolo horretan oinarritutako lehen peer-to-peer sarea martxan jarri zen ("bitcoin" izenarekin ere), monetaren nodoak igarotzeko kode irekiko lehen softwarea martxan jarri ondoren, eta horrek lehen bitcoinak sortzea eta horren meatzaritza hastea ekarri zuen. Bitcoinen lehen blokea, genesi blokea bezala ezagutzen dena, Satoshi Nakamotok berak minatzen du. 2009ko urtarrilaren 9an, SourceForge plataformaren bidez monetaren nodoak igarotzeko kode irekiko softwarearen lehen bezeroa merkaturatu zen.
Gertaera nabarmenak
2010 eta 2011 urteen artean, trukerako plataformak sortzen hasi ziren, bitcoinekin salerosteko aukera ematen zutenak banku-transferentzien bidez. Horien ondoren, ordainketa plataformak etorri ziren, merkatariei bitcoinekin egindako ordainketak onartzeko aukera eskaintzen zietenak, tokiko monetan egindako salmenten zenbatekoa zuzenean beren banku-kontuetan kobratuz.
2011n Electronic Frontier Foundation, Internet Archive, Freenet, Free Software Foundation... bezalako erakundeak bitcoinetan kobroak onartzen hasi ziren. 2011ko ekainaren 14an Wikileaks, bitcoinak onartzen hasi zen Visa, MasterCard eta PayPal ordainketa elektronikoko prozesadoreek antolatutako blokeoaren ondoren.
2013ko azaroaren 27an, Bitcoinak 1.000 dolarreko muga gainditu zuen lehen aldiz. 2014an Wikimedia Fundazioa eta Mozilla Fundazioa bitcoinak onartzen hasi ziren.
Nodoak eta zorroak (software)
Bitcoinak kudeatzeko, bezero gisa balio duten eta honako hauek exekutatzea ahalbidetzen duten programak eta/edo aplikazioak behar dira:
Hauek orokorrean ordenagailu edo telefono adimenduenetan instalatzen edo exekutatzen dira eta bitcoinen URI eskema bezalako estandarrak ezagutzen dituzte.
Transakzioak
Bitcoin UTXOn oinarritutako sistema bat da (Unspent Transaction Output). UTXOen kopuruak bloke-katearen erregistroaren bidez gastatu ditzaketen helbideei lotuta daude. Erabiltzaile batek moneta-unitateak beste erabiltzaile bati transferitu nahi dizkionean, transakzio bat eraikitzen du, bertan zehazten ditu alde batetik gastatu nahi dituen UTXOetatik zenbat bitcoin uzten dituen eta beste aldetik hartzailearen helbidea.Transakzioa jasotzen duten nodoek sinadura kriptografikoak eta balioa egiaztatzen dituzte. Prozedura horrek transakzioa modu mugagabean zabaltzen du, sareko nodo guztietara iritsi arte. Azkenik, transakzioa meatzari batek balioztatzen du bloke batean. Transakzio bat bloke-katean dagoenean eta ondorengo bloke-kopuru arrazoizko baten onespena jaso duenean, transakzioa bloke-katearen zati iraunkortzat har daiteke, eta beraz, parte-hartzaile guztiek onartzen dute.
Meatzaritza
Bloke berrien sorkuntzari "meatzaritza" esaten zaio, urrearen meatzaritzarekin duen antzekotasunagatik. Bloke-katea jarduera horren bidez eraikitzen da, eta horri esker, blockchain teknologia eguneratu eta modu seguruan oinarritutako peer-to-peer sarea mantentzen da.
Sareko meatzari guztiak lehiatzen dira beren egungo bloke hautagaiaren arazo kriptografikoari irtenbidea aurkitzen lehenak izateko, lan-proben sistema baten araupean. Meatzarien helburu zehatza minatzen ari diren blokerako balio duen zenbaki bat bilatzea da. Proba-akats prozesu horrek nekeza egiten du blokeak sortzea, eta meatzariak ekintza zintzoetan inbertitzera bultzatzen ditu.
Meatzari batek bere blokeko arazo kriptografikoaren irtenbidea aurkitzen duenean, konektatuta dagoen gainerako nodoetara transmititzen du. Bloke hori baliozkoa bada, nodo horiek transmititu eta bloke-kateari gehitzen diote. Prozesu hori behin eta berriz errepikatzen da blokeak sareko nodo guztiak lortu dituen arte. Bloke bat baliozkoa izan dadin, hura sortu zuen meatzariak erreferentzia gisa hartu behar du haren goiburuan ezagutzen duten katerik luzeeneko azken blokearen laburpen kriptografikoa.
Pribatutasuna
Banku-eredu tradizionalak pribatutasun-maila bat lortzen du, tartean dauden aldeek informazioa eskuratzea mugatzen baitu. Transakzio guztiak publikoki iragartzeko beharrak metodo hori baztertzen du, baina pribatutasuna oraindik manten daiteke informazio-fluxua beste leku batean etenez; gako publiko anonimoak mantenduz. Jendeak ikus dezake norbait diru-kopuru bat beste pertsona bati bidaltzen ari zaiola, baina transakzioa inorekin lotzen duen informaziorik gabe.
Sarearen gardentasuna eta bitcoinen transakzio publikoen erregistroa direla eta, erabiltzaile batek bere pribatutasuna babestu nahi badu, bere identitate erreala bere helbideekin erlazionatu ahal izatea saihestu behar du, izan ere, kanpoko edozein behatzailek edozein unetan azter ditzake transakzioen edukia, jatorrizko helbideak eta helmuga. Ezaugarri hori ez dator bat banku-eredu tradizionalarekin, horrek, ezkutuan mantentzen baititu zenbaketa publikorako transakzioak.
Sarearen bidez egiten diren mugimenduen azterketa errazteko, hainbat webgunek (oro har, bloke-katearen esploratzaileak) transakzio guztien informazio eguneratua ematen dute, honako aldagai hauek barne:
Firewall gehigarri gisa, beste pare bat gako erabili behar dira transakzio bakoitzerako jabe komun bati lotuta egon ez daitezen. Esteka batzuk oraindik saihestezinak dira, transakzio asko sartuz nahitaez jabe berarenak zirela adierazten dutenak. Arriskua da gako baten jabea ezagutarazten bada, loturak, jabe berarenak ziren beste transakzio batzuk agertu ditzakeela.
Kontrakoak
Ekonomian aditu eta bitcoin eta kriptomoneta zale asko etengabe ari dira bitcoinen etorkizunari buruzko iritzia ematen. Iritzi horiek sare sozialetan eta komunikabide espezializatuetan sortutako komunitateetan argitaratu ohi dira normalean. Bitcoinaren aurkari batzuentzat "bitcoina kolapsatzeko arrisku handia dago, eta ekonomialari askoren arabera, zero balio erreala du. Bitcoina, gaur egun, noraezean dagoen meategi bat da eta ia finantza-arautzaile guztiek ohartarazten dute haren aurka ". Babes politikorik gabeko sistema denez, ez gobernuena, ez erakunde ekonomiko edo finantzarioena, haren jabeak oinarritzen diren propietate matematiko eta kriptografikoek soilik babestuko lituzkete.
Aldekoak
Beste batzuentzat, Bitcoinek etorkizun oparoa du trukerako balio-biltegi eta kontu-unitate gisa. Bitcoinaren aurrerapen esponentzialari buruzko teoria ugari daude. 2017an zehar, Bitcoinek hainbat mehatxu eta eraso jasan ditu fronte mediatiko, politiko, tekniko eta ekonomikoetatik, baina guztietatik onik atera da eta kriptoekonomiaren enpresa-klusterrean erreferentziazko kriptomoneta gisa mantendu da. Ikuspegi teknikotik, Bitcoin etengabe garatzen ari da eta beta garatzaile eta probatzaile komunitate zabala du. Hauek dira garatzen ari diren ezaugarrietako batzuk:
Prest (Jousilouli)
Prest Jousilouli musika taldearen 1. diskoa da, 2000. urtean Gor diskak diskoetxearen zigilupean argitaratutakoa.
Nueva Alborada
Nueva Alborada Paraguaiko udalerri bat da, Itapúako departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 7805 biztanle zituen.
Gabrielle Douglas
Gabrielle Christina Victoria "Gabby" Douglas (Virginia Beach, Virginia, 1995eko abenduaren 31) Ameriketako Estatu Batuetako gimnasta da. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan gimnastika artistikoko banakako eta taldekako probetan urrezko dominak irabazi zituen. Era horretan, buruz buru urrezko domina bat lortu zuen lehen gimnasta beltza izan zen. Horrez gainera, 2011ko Munduko Txapelketan urrea irabazi zuen AEBetako taldean zegoen.
Azaroaren 30
Azaroaren 30a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita hamalaugarren eguna da, 335.a bisurteetan. 31 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Azaroaren 29 | Urteko egutegi | Abenduaren 1
2404 Antarctica
2404 Antarctica asteroide baten izena da. urriaren 1an aurkitu zuen A. Mrkos-ek Kleť Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1980 TE izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2404 Antarctica asteroidearen orbitak batezbeste 3,123 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,698 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,548 distantziara. Eszentrikotasuna 0,136 da, eta makurdura orbitala 2,69ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.7 da.
NGC 7035
NGC 7035 galaxia bat da, Capricornus konstelazioan. Frank Mullerek aurkitu zuen n.
Gaixotasun terminal
Gaixotasun terminala edo hilurreneko gaixotasuna XX. mendean zabaldutako kontzeptu medikoa da, sendatzerik edo modu egokian tratatzerik ez daukan gaixotasuna izendatzen duena. Haren ondorioz, denbora tarte labur batean pazientearen heriotza etorriko dela espero daiteke kasu gehien-gehienetan, laburtasunarena aldakorra ahal izan arren. Orokorrean, fase honetan dauden gaixo terminalak bi taldetan sailkatzen ditugu, alde batetik onkologikoak edo minbiziak jotakoak eta bestetik "ez onkologikoak" edo bestelako gaixotasunak pairatzen dituztenak, tartean fase aurreratuan dauden Biriketako Gaixotasun Butxatzaile Kronikoa (BGBK) eta Bihotz-gutxiegitasun kronikoa. Sarritan, bizitzaren azken faseko gaixotzat hartzen ditugu bizi itxaropena sei hilabetekoa edo txikiagoa dutenak, eritasunak haren ohiko bilakaera edukiko duela suposatuta. Hilabete kopuru hori estandarizatu egin bada ere, bizitza-luzeraren estimazioak okerrak izan daitezke. Beraz, diagnostiko zuzena izan arren gaixo batek gainditu dezake sei hilabeteko muga hori. Halaber, aurrera astiro egiten duen gaixotasuna pairatzen duen paziente bat, Alzheimerra adibidez, agian ez dute terminaltzat joko bizi itxaropen handiagoa duelako.
Terminaltasun ez onkologikoa
Minbiziarekin zerikusirik ez duten gaixotasunak baina terminaltasun egoerak eragiten dutenen artean hauek ditugu: Alde batetik organo gutxiegitasun kroniko aurreratuak ditugu, batik bat arnas aparatuarenak (BGBK, birikako fibrosia), bihotz-gutxiegitasun kronikoa, zirrosia, giltzurrun-gutxiegitasun aurreratua, Alzheimer gaixotasuna eta bestelako dementziak, Parkinson gaixotasun aurreratua, istripu zerebrobaskular larriak eta Alboko Esklerosi Amiotrofikoa (gazteleraz ELA).
Beste aldetik, munduko herrialde askotan HIESdun milaka gaixok ez dute sendabiderik gaur egungo tratamenduetara ezin direlako iritsi, beste garai batean geure ingurunean ere bageneuzkan terminaltasun egoerak pairatuz.
Faseak
Lehendabiziko faseak egun edo aste gutxi irauten du. Gaixo gehienak psikologikoki "shock" egoeran hartzen dute albistea, ezezagunaren aurrean antsietate handia erakutsiz. Batzuetan errutasun sentsazioa garatzen dute, egoera horretara iristean zerbait txarto egin duelakoan. Beste batzuetan umorea, ironia edo sarkasmoa erabiltzen dituzte gaixoek defentsa mekanismo gisa. Beste batzuk erantzun barik gelditzen dira eta sarritan "negoziatzeari" ekiten diote. Depresioaren maila normalean ez da baxua, eta gutxienez familiaren sostengua eskatuko du, kasu batzuetan medikazio espezifikoa ere beharrezkoa delarik. Aste batzuetan zehar luzatu daiteke, baina sarri gaixoa azken fasera pasatzen da, onartzearena alegia.
Arintzea
Sendatzerik ez badu ere, gaixoak haren egoera latza arintzeko aukera eta eskubidea dauka, medikuntza paliatiboa delakoaren bidez. Funtsean, sintomak gutxitu edo kentzea da helburua, eta beti ere gaixoaren alboan egotea edo zaintzea, bakarrik edo bazter batean izatea baino zainduta egotearen sentsazioa emanez.
Halaber, gaixotasuna berez osatu ezin bada ere, adi egon beharko da medikua eritasunak eragindako bestelako zirkunstantziei, hala nola infekzioak edo depresioa, tratamendua dutenak.
Helix pomatia
Helix pomatia tamaina handiko barraskilo espeziea da, beraz molusku gasteropodo lurtarra. Erdialdeko eta hego-mendebaldeko Europa jatorria duen helizikulturan oso aintzat hartua dute. Frantziar gastronomian escargot diote. Euskal Herritik hedaturik dagoen barraskilo arrunta oso antzekoa du.
Tximeleta-kurba (aljebraikoa)
Matematikan, tximeleta-kurba aljebraikoa seigarren graduko planoko kurba aljebraiko bat da, ekuazio honen bidez adierazia:
Tximeleta-kurbak singulartasun sinplea du, hiru delta inbariantzarekin, eta horrek esan nahi du zazpigarren genero-kurba dela. Zazpi generoko kurba plano bakarrak bereziak dira, zazpi ez baita zenbaki triangeluarra, eta sei da kurba horretarako gradurik txikiena; beraz, tximeleta-kurba, bere itxuraz gain, interesgarria izan daiteke adibide gisa.
Tximeleta-kurbak bi adar-zenbaki eta multiplikotasun ditu, eta, beraz, loturaren berezitasunak bi osagai ditu, eskuineko argazkian.
Funtzioak ematen du tximeleta-kurba aljebraikoaren azalera (gamma funtzioarekin \Gamma)
eta s arku-luzera,
Anomaloglossus kaiei
Anomaloglossus kaiei Anomaloglossus generoko animalia da. Anfibioen barruko Aromobatidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Cheilodipterus lachneri
Cheilodipterus lachneri Cheilodipterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Qingshan Barrutia
Qingshan Barrutia (txinera sinplifikatuz: 青山区; pinyineraz: Qīngshān Qū), Wuhan osatzen duten barrutietako bat da. 2005eko erroldaren arabera, 452.000 biztanle bizi ziren 45,0 kilometro koadroko azaleran.
Roccavivara
Roccavivara Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Perrecy-les-Forges
Perrecy-les-Forges Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Perrecy-les-Forges udalerrian erroldatutako biztanleak 1.715 ziren. Familiak 744 ziren, horien artean 183 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 131 bakarrik bizi ziren emakumeak), 314 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 215 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 842 etxebizitza zeuden, 750 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 68 hutsik zeuden. 752 etxeak ziren eta 90 apartamentuak ziren. 750 etxebizitza nagusietatik 558 bere jabearen bizilekua ziren, 156 alokairuan okupaturik zeuden eta 36 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 24 etxek bi zituzten, 117 etxek hiru zituzten, 263 etxek lau zituzten eta 342 etxek bost zituzten. 530 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 330 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 331 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.022 ziren, horien artean 672 aktiboak ziren eta 350 inaktiboak ziren. 672 pertsona aktiboetatik 591 lanean zeuden (319 gizon eta 272 emakume) eta 81 langabezian zeuden (37 gizon eta 44 emakume). 350 pertsona inaktiboetatik 154 erretiraturik zeuden, 66 ikasten zeuden eta 130 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Perrecy-les-Forges udalerrian 745 unitate fiskal zeuden, 1.722,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.074 euro zen.
Bradgate (Iowa)
Bradgate Iowako hiri bat da. Humboldt konderrian kokatua dago. 2010ean 86 biztanle zituen, 0.9 kilometro koadrotan banatuta.
Perrecy-les-Forges
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 25 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 autoeskola, 2 igeltseroak, 5 margolariak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 3 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Perrecy-les-Forges udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.691 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 osasun-zentro eta 2 botika zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Domenico Fontana
Domenico Fontana (Melide, Ticino, 1543 - Napoli, 1607ko ekainaren 28a) suitzar jatorriko arkitekto eta hirigilea izan zen. Berantiar Pizkundean Erroma eta Napolin lan egin zuen. Sixto V.a aita santu zela (1585-1590), arkitekto ofiziala izan zen. Kapera Sixtinoa eraiki zuen Santa Maria Nagusian eta Laterango jauregiaren aurrealdea jaso zuen (1587). Sixto V.a hil eta gero, Napolira joan zen. Bertan, Errege jauregia eraiki zuen (1600-1602). Haren estiloak, Michelangelo eta Vignola oinarritzat hartuz, bidea zabaldu zion Maderno eta Berniniren eraikitzeko moduari.
Aharrausi
Aharrausia ahoa asko irekiz arnasa sakon hartzea, eta ondoren hartutako arnasa botatzea eragiten duen ekintza erreflexua da. Aharrausi egitean tinpanoak eta aurpegiko giharrak luzatzen dira, burua atzerantz makurtzen da, begiak itxi edo erdi ixten dira, malkoak jariatzen dira, listua ekoizten da eta gorputzeko beste hainbat ekintza gertatzen dira.
Aharrausien mekanismoa
Lehenik eta behin, aharrausia nola gertatzen den jakin behar dugu, bere oinarri fisiologikoak hain zuzen ere. Gure sentimen-hartzaileek estimulu bat (gosea, logura, nekea...) garraiatuko dute nerbio-sistema zentralera. Nerbio-sistema zentralak informazioa jaso, prozesatu eta erantzuna sortuko du. Kasu honetan erantzuna erdi-borondatezko erreflexua izango da: aharrausia.
Denok dakigunez, aharrausi egiteko baraila eta mihia beherantz eraman behar ditugu, eta faringea irekiko dugu, horretarako aurpegiko muskulu ugari erabiliko ditugu. Normalean, begiak erdi ixten ditugu eta burua atzera botatzen dugu. Ezin dugu hasperekin nahasi behar, hauek oxigeno gehiago hartzeko balio dutelako eta egindako mugimenduak leunagoak direlako. Esaterako, barailarekin egindako mugimendua ez da hain nabarmena.
Zergatik egiten dugu harrausi?
Hainbat teoriak aldarrikatu dutenez, hauek banan-banan adieraziko ditugu. Iragaite biologikoa deitutako teoriaren arabera, aharrausiak aktibitate batetik beste batera pasatzerakoan gertatzen dira. Adibide dezente daude hau azalduko dutenak, hala nola, hegazkin batean belarria presio atmosferikoari egokitu dadin aharrausi egiten dugu; gidatzen dugunean askotan ahoa zabaltzen dugu arreta berreskuratzeko; kirolariek lasterketa hasi baino lehen; politikariek hitzaldien aurretik; ohetik altxatzean; logura dugunean etab. Gainera, eboluzioan oinarritzen omen da. Izan ere, keinua unibertsala da eta esanahi berekoa mundu osoan, hau da, erreflexua bateratu dugu. Ondorioz, gure alerta-egoera ezagutzera ematen dugu eta aldi berean komunikazioa suspertzen dugu.
Bigarren teoriaren arabera, aharrausiek burmuina hozteko balio dute. Albany unibertsitateko ikertzaileek frogatu dutenez, burmuinak hartzen ditugun kaloria guztien herena kontsumitzen du eta aire hezearen bidez hozten da. Unibertsitate horretan egindako esperimentuetan ikasleek jendea aharrausika zebilen bideokaseteak ikusi behar zituzten. Bitartean ikasleriaren erdiak ahotik arnastuko zuen eta beste erdiak sudurretik. Horrela frogatu dute ahotik arnastean aharrausika hasteko probabilitate gehiago daudela sudurretik arnastean baino. Beste saiakuntza batean, lehen aipatutako bideokaseteak ikusi behar zituzten, baina oraingo honetan ikasleen erdiak izotz-poltsa zuten bekokian; beste erdiak, aldiz, ur beroko poltsa. Lehengo erdiak ez zuen aharrausi egin, bigarrenak bai ostera.
Aharrausiak azaltzeko gehien hedatu den teoria hipoxiarena da. Arnas egiten dugu oxigenoa lortzeko, honen bidez erretzen eta asimilatzen baititugu mantenugaiak. Bestetik, mantenugaiak energia lortzeko erabiltzen ditugu eta karbono dioxido (CO2) produktua ekoizten dugu erreakzioetan. CO2 zeluletatik odolera joan eta gas bat denez arnasketaren bidez gorputzetik kanporatuko dugu. Mekanismo hau automatikoki burutzen da organismoan. Nekatuta, aspertuta gaudenean edo logura dugunean arnasa motelago hartzen dugu eta ondorioz, albeoloak kolapsatzen dira. Odolean hiperkapnia agertzen da (CO2 kontzentrazio altuak) eta zeluletara heltzen den oxigenoa eskasa izango da. Arazoari konponbidea emateko aharrausi egiten dugu oxigeno kontzentrazioa igo dadin. Lo egitean oxigeno kontsumoa jaitsi arren, karbono dioxidoaren ekoizpena ere murrizten da, beraz, ez dago aho zabalka egon beharrik. Hipotesi honen aurka doazenak ere badaude, batzuek oxigeno eta karbono dioxido kontzentrazioek ez dutela aharrausian eragiten defendatzen dute; besteen ustez teoria hau ez luke azalduko umekiek zergatik aharrausi egiten dute birikak erabiltzen ez badituzte.
Hala ere, ahoa zabaltzea zenbait gaixotasunaren adierazle izan daiteke. Ikerketa epidemiologiko baten arabera, Parkinsonen gaixotasunean erreflexu honek ez dauka kontrol hertsirik eta ondorio gisa, agerpenaren maiztasuna eta ezaugarriak aldatuta egon daitezke. Egia esan, Parkinson gaixotasunaren kausa dopaminaren urritasuna da eta onartuta dagoenez dopamina eta azetilkolina, besteak beste, aharrausiaren aktibazioan parte hartzen dute. Gainera, Parkinsonaren aurkako tratamendu batzuekin aharrausiak desagertzen dira. Beraz, Corlieu doktoreak dioen bezala, tratamendu baten eraginkortasuna froga dezake. Bestetik, gehiegizko aharrausiak erreakzio basobagal batek eragin ditzake, hau da, nerbio bagoak odol-hodien gain izan duen eraginaren ondorioz. Kasu honetan bihotz-arazo baten aurrean egon gaitezke. Aharrausi egitea geldiezina baldin bada tumore bat izan daiteke kausa, honek eragindako hipertentsio kraneala, hain zuzen ere.
Kutsakorrak al dira?
Zientzialariek gai honetan ere ez dira ados jartzen. Askoren ustez, aharrausiak geldiarazi ditzakegu horrela erabakitzen badugu, ez baita guztiz oharkabekoa. Nahita agerrarazi ditzakegu hauetan pentsatuz (borondatezko ekintza). Ustez, gizaki primitiboek taldeetan bizi zirenez, atseden hartzeko denak ados jartzen ziren eta seinalea aharrausia zen. Klan horretako kide guztiek seinalea errepikatu behar zuten. Gaur egun aztarna-erreflexua besterik ez litzateke izango. Edozein modutan ere, hipotesi honek ez du azaltzen zergatik aharrausi egiten dugun bakarrik gaudenean.
Ondorioak
Teoria hauek guztiak aipatu ondoren argi geratzen dena da aharrausien kausan ikerlariek ez dutela bat egiten. Gainera, oraindik hainbat kontu daude gai honekin erlazionaturik eta argitu behar direnak: Ekintza honen ostean tentsio arteriala igotzen omen da eta baita bihotz-erritmoa ere, ba al dauka zerikusirik aharrausiaren zergatiarekin? Bestetik, zergatik esklerosi anizkoitza duten gaixoak maizago aho zabalka aritzen dira? Dakigunez, gaixotasun horren funtsa ez da hormona edota neurotransmisore baten akatsa, immunitate arazo batean datza. Aharrausiei buruz irakurtzeak ere hauek eragiten ote ditu? Ez hori bakarrik, itsuek kasete bat entzutean non pertsonak aho zabalka dabiltzan, aharrausi egiten dute. Batzuen ustez erreflexu honen ondoren endorfinak jariatzen dira eta horregatik ongizate sentsazioa lortzen dugu, hori horrela izango balitz, zergatik fetuek aharrausi egiten dute? Ikerlari batzuen ustez umekien “aharrausia” ez omen da helduena bezalakoa, irenste-keinu bat izan daiteke edo ahoa zabaltzeko modu bat.
Animalia aharrausiak
Animaliek ere, gizakien antzera, aharrausi egiten dute.
Birika
Birikak arnas-aparatuko organo nagusiak dira gizakiengan eta beste hainbat animaliatan, tartean arrain eta barraskilo batzuetan ere. Gizakien eta ugaztun gehienen kasuan bi birika daude, bihotzaren alde bietan. Birikek atmosferako oxigenoa hartu eta odolera bideratzen dute eta, aldi berean, odoleko karbono dioxidoa kanporatzen dute. Prozesu horri arnasketa deritzo.
Biriketako ehunak hainbat gaixotasun paira ditzake, tartean pneumonia eta birikako minbizia. Biriken buxadura kronikoak ere gerta daitezke, adibidez bronkitis kronikoa edo lehenago enfisema deitzen zen gaixotasuna; gaixotasun horiek guztiak erretzearen ondorio izan daitezke, edo industrian sortutako gai arriskutsuak arnasteagatik, hala nola ikatz-hautsa, asbesto zuntzak edo silikatozko hauts kristalinoa. Bronkitisak arnasbideak kalte ditzake. Birikei lotutako termino mediku gehienak pulmo- hitzarekin hasten dira, latinezko pulmonarius hitzetik, edo antzinako grezierazko pneumo- hitzarekin.
Jatorri enbrionarioari dagokionez, endodermotik datozen organoak dira birikak. Umekian birikak sortzen direnean likido amniotikoz inguratuta dago, eta beraz ez dute arnasketarako balio. Umekian odola biriketatik desbideratzen da ductus arteriosus arteria erabilita. Erditzerakoan, hala ere, airea biriketatik pasatzen hasten da, desbideraketa hau ixten da, eta arnasketa hasten da. Biriken garapena haurtzaroaren hasierako fasean ematen da.
Anatomia
Birikak toraxaren barnean daude, saihetsek babestuta, eta bakoitza bihotzaren alde batera. Mediastino egiturak birikak banatzen ditu, eta pleura deritzon mintz bikoitzak birikak inguratzen ditu. Gizakiek bi birika dituzte, bata ezkerrean eta bestea eskuman, toraxean kokatuta. Bihotzak betetzen duen espazioa dela eta, eskuineko birika bere homologo ezkerreko birika baino handiagoa da.
Gizakietan, biriken pisua aldakorra izaten da sexuaren arabera. Eskuinekoak 600 g-ko pisua du, batez beste, eta ezkerrekoak, aldiz, 500 g-koa. Emakumeen kasuan, balio horiek baxuagoak dira, bular-kaiolaren tamaina txikiagoa delako. Bi birikek, beraz, 1,3 kilogramoko pisua dute, gutxi gorabehera. Birikak arnasketa-sistemaren behealdean daude, trakean hasi eta bronkio eta bronkiolotan banatzen den eremuan. Arnasbideetatik inhalatutako airea jasotzen dute.
Arnasbidea bronkiolo terminaletan amaitzen da, gas-trukaketa eginez. Gas-trukaketa hori birikak osatzen dituzten albeoloen eta odolaren artean gertatzen den oxigenoaren eta karbono dioxidoaren difusioari esker gertatzen da. Horregatik, albeoloek harreman estua dute kapilarrekin. Albeoloetan gertatzen dira oxigenoaren airetik odoleranzko sarrera eta karbono dioxidoaren odoletik aireranzko irteera. Odolaren eta albeoloen arteko gas-igarotze hori (difusio sinplea), oxigeno eta karbono dioxidoaren presio partzial ezberdinen ondorioz gertatzen da.
Ramón de Carranza Trofeoa
Ramón de Carranza Trofeoa (gazteleraz Ramón de Carranza) urtero Cádizen jokatzen den lagunarteko udako futbol txapelketa da. Etxeko Cádiz Club de Futbol da txapelketaren antolatzailea eta Atletico Madril da garaipen gehien lortu dituen taldea.
Birika
Anatomia
Elkarrekin, giza birikek 2.400 kilometro arnasbide eta 300 eta 500 milioi albeolo artean dituzte. Birika hiru lobulutan bereizten dira: mediastinikoa, hegalekoa eta diafragmatikoa. Bronkio-arteriek eta birika-arteriek oxigenaziorako beharrezkoa duten odola eramaten diete birikei. Birikek bi jatorri ezberdineko odola jasotzen dute: oxigenorik gabekoa gas hau jasotzeko, eta oxigenoduna, birika bera elikatzeko. Bestalde, eskuineko birika hiru lobulutan banatuta dago bi artekaren bidez, eta ezkerrekoa, aldiz, bi lobulutan soilik: goikoa eta behekoa.
Ramón de Carranza Trofeoa
Historia
Cádiz taldearen krisialdi batean sortu zen klubarentzako dirua ateratzeko bide gisa. Bitxikeria gisa aipatu behar da 1962ko finala erabakitzeko bost penaltitako tanda bat egitea erabaki zela. Gerora mundu mailan zabaldu zen sistema hau eta bere garaian Ramón de Carranza Trofeoa famatua izan zen honengatik.
Birika
Eskumako birika
Eskuineko birikak ezkerrekoak baino lobulu eta segmentu gehiago ditu. Hiru lobulutan banatuta dago: goi-lobulua, erdi-lobulua eta behe-lobulua. Behe-lobulua bi fisuraz zeharkatuta dago: bata, zeiharra eta bestea, horizontala. Goi-fisura horizontalak goi-lobulua eta erdi-lobulua bereizten ditu. Goi-fisura behe-fisura zeiharrean hasten da birikaren atzeko ertzetik gertu, eta horizontalki luzatzen da aurrerantz. Behe-fisura zeiharrak behe-lobulua goi- eta erdi-lobuluetatik bereizten du, eta hertsiki lerrokatuta dago ezker-birikako fisura zeiharrarekin.
Ramón de Carranza Trofeoa
Historia
2019an emakumezkoen trofeoa abiatu zen eta Athletic taldea izan zen aurreneko txapelduna.
Birika
Eskumako birika
Bihotza inpresio kardiakoa izeneko inpresio batean dago. Birikaren hiloaren gainean, azigo zainarentzako arku itxurako zirrikitua dago. Horren gainean, Goiko Kaba zainarentzako zirrikitu zabala dago eta, eskuinean, zain brakiozefalikoa; horren atzean, eta birikaren goiko aldetik gertu, enbor brakiozefalikoarentzako zirrikitua dago. Hiloaren eta birika-lotailuaren atzean, esofagoarentzako zirrikitua dago, eta esofagoarentzako zirrikituaren beheko ataletik gertu, bihotzera sartu baino lehen, Beheko Kaba zainarentzako zirrikitu sakona.
Ezkerreko birika
Ezkerreko birika bi lobulutan banatuta dago: goi-lobulua eta behe-lobulua. Fisura zeiharra saihetsetatik birikaren azal mediastinoraino luzatzen da, hiloaren gainetik eta azpitik. Ezkerreko birikak, eskuineko birikak ez bezala, ez dauka erdi-lobulurik; hala ere, ezaugarri homologo bat badauka: goi-lobuluaren proiekzioa, ligula izenekoa. Ligula izenak “mingain txiki” esan nahi du. Ezkerreko ligulak eskuineko erdi-lobuluaren paralelo anatomiko gisa jokatzen du, eta bi egiturek jarrera paretsua erakusten dute antzeko infekzio eta konplikazio anatomikoen aurrean. Ligulak bi segmentu bronkiopulmonar ditu: goikoa eta behekoa.
Ezkerreko birikaren azal mediastinoak inpresio kardiako zabala dauka: hor, bihotza dago. Inpresio kardiakoa eskuineko birikakoa baino sakonagoa eta luzeagoa da.
Mikroanatomia
Birikak beheko arnas-aparatuaren parte dira, eta bronkioen aire-bideei babes ematen die. Birikek barne hartzen dituzte albeoloetan amaitzen diren bronkioen aire-bideak, tarteko birika-ehuna eta zainak, arteriak, nerbioak, eta hodi-linfatikoak.
Arnas-aparatua
Alde batetik, arnasbideak bi taldetan sailkatzen dira: goi-arnasbideak (sudurra, aho-barrunbea eta faringea) eta behe-arnasbideak (trakea eta bronkioak). Bestalde, birikak daude, gas-trukeaz arduratzen diren arnas-aparatuaren atalak. Birikak bronkiolo, albeolo-hoditxo eta albeoloz osaturik daude.
Odol-hornidura
Birikek, birika-arteriaren bidez jasotzen dute odola eskuineko bentrikulutik. Birika-arteria bi adarretan bereizten da: bata ezkerreko birikarantz eta bestea eskumako birikarantz. Bestalde, bi adar horiek progresiboki adarkatzen dira, arnasbideekiko norabide paraleloan. Birika-zainak,ezkerreko aurikulan amaitzen dira.
Biriketako odol-hornidura berezia da gainontzeko organoekin konparatuta. Izan ere, birika-arteriak oxigenorik gabeko odola garraiatzen duten arteria bakarrak dira. Bestalde, birika-zainek, albeoloetan egiten duten gas-trukearen ostean, odol-oxigenatua garraiatzen dute ezkerreko aurikulara. Bestalde, oxigenoaren eta karbonoaren trukea birika-albeoloen eta odol-kapilarren arteko difusioz egiten da.
Nerbio-hornidura
Birikak nerbio-sistema autonomoa osatzen duten nerbioez hornituta daude. Nerbio-sistema parasinpatikoko sarrera nerbio bagoaren bidez gertatzen da. Azetilkolinaren estimuluari erantzunez, muskulu leuna uzkurtu, eta bronkioak eta bronkioloak inguratzen ditu. Ondorioz, guruinen jariaketa emendatu egiten da. Horrez gain, birikek sistema sinpatikoaren eragina ere jasotzen dute; izan ere, noradrenalinak arnas-traktuko hartzaileetan eragin, eta bronkodilatazioa gertatzen da.
Biriken barne-anatomia
Bronkio nagusiak biriketan sartzean, lobulu-bronkioetan banatzen dira, biriketako lobulu bakoitza aireztatzeko.
Zatiki-bronkioak
Hamar zatiki bronkio ditu, lobulu bronkioetatik aterarzen direnak.
Ezkerreko birika:
Zatiki bronkioak are gehiago adarkatzen doaz. Azkenean zuhaitz bronkio bat eratzen dute eta belaunaldiz belaunaldi hainbat adar ematen dituzte. Hainbat ezaugarri dituzte eta egitura espezifikoak eratzen dituzte adarkatzen diren heinean.
Zatiki azpiko bronkio nagusiak eta zatiki azpiko bronkio txikiak
Zatiki bronkio bakoitza adarkatzen doa eta zatiki azpiko bronkio nagusiak eratzen dira 5 belaunalditan zehar. Kartilagoa dute. Zatiki azpiko bronkio nagusiak adarkatzen diren heinean, hurrengo egiturak eratzen dituzte, zatiki azpiko bronkio txikiak. Horiek ere kartilagoa dute eta 15 belaunalditan zehar adarkatzen dira.
Bronkioloak, bukaera bronkioloak eta arnas-bronkioloak
Zatiki azpiko bronkio txikiak adarkatzen dira halabert, eta bronkioloak sortzen dituzte. Jada ez dute kartilagorik. Bronkioloetatik, bukaera bronkioloak sortzen dira 21. belaunaldian jada eta hortik jada arnas bronkioloak sortzen dira: gasen trukaketa egiten albeoloekin kontaktuan daude.
Albeolo eta albeolo-zakuak
Arnas bronkiolo bakoitzak bost albeolo zaku inguru ditu eta bakoitzean albeolo asko dauzka. Albeoloen barnealdean, Kohn poro deituriko zulotxoak daude: haien bitartez, zaku albeolar eta azinoetako albeoloen artean aire trukaketak gerta daitezke, alboan dauden albeoloak beraien artean komunikatzen direlako.
Guztira, 300 milioi albeolo baino gehiago ditugu, 100-120 m2-rainoko gas difusio edo trukaketa azalera ahalbidetzen dutenak.
Lobulutxoak eta azinoak
Birika zatiki bronkioetatik albeoloetara bana daiteke. Baina badago beste motatako banaketa bat: birika lobuluez eraturik dago eta lobuluek ere oinarrizko egitura batzuk dituzte, hala nola, aurretik zatiki edo segmentuak, lobulutxoak eta azinoak. Lobulutxoa bronkiolo batek aireztatzen duen birika azalera da eta azinoa, bukaera bronkiolo batek aireztatzen duen birika azalera. Bai lobulutxuen eta bai zatiki bronkioen artean ehun konektiboa dago. Ehun horrek trenkadak eratzen ditu, egitu haien artean.
Biriken kanpo morfologia
Biriken kanpo morfologiari dagokionez, hiru aurpegi eta bizpahiru ertz daude. Aurpegiei dagokienez, hurrengoak daude:
Ertzei dagokienez, bizpahiru daude:
Aurreko ertza (1): mediastino-aldeko aurpegiaren aurreko muga da. Ertz zorrotza da eta mihi moduan bihotza estaltzen du aurrealdetik. Ezkerreko birikak bi egitura berezi ditu ertz horretan: bihotz muxarradura (urdinez) eta lingula (berdez).
Beheko ertza (2): saihets-aldeko aurpegiak eta mediastino-aldeko aurpegiak diafragma-aldeko aurpegiarekin osatzen duten muga.
Atzeko ertza (3): Kamutsa eta biribildua da eta orno gorputz eta saihetsen formetara egokituta dago. Terminologia anatomikoan ez da berez ertz moduan definitzen, baina liburu askotan adierazten da.
Saihets-aldeko aurpegia
Irudian eskuineko eta ezkerreko birikak ikus daitezke. Birikek lobuluak dituzte, bakoitzak lobulu kopuru desberdina, hain zuzen ere. Lobulu horien artean, artekak daude.
Saihets-aldeko aurpegi horretan saihetsen eta saihets arteko giharren aztarnak daude, alboko aldean.
Mediastino-aldeko aurpegia
Aurpegi horretan egitura berezi bat dago: hiloa. Birikak duen zuloa da eta bertatik birikaren erroa sartzen da. Birikaren erroa bronkioak, birika arteriek, birika zainek eta beste egitura txikiagoek (bronkio arteria eta zainak, nerbioak eta linfa hodiak) osatzen dute. Gainera, hiloak pleura mintzaren babesa du inguruan, mahuka itxura hartzen duena.
Birika-hiloa eta erroaren egitura
Bi birika dauzkagu, barrunbe torazikoaren alde bakoitzean. Izan ere, bi birikak trakea eta bihotzaren bitartez banatuta daude eta, banaketa eragiten duen eremu horri mediastino esaten zaio. Izan ere, birika hiloa birika bakoitzaren aurpegi mediastinikoaren goiko erdian dago.
Eskuineko birikaren hiloa goiko kaba zainaren atzean dago, eskuineko aurikularen atzean eta azigoz zainaren arkuaren azpian. Ezkerreko birikaren hiloa, aldiz, arku aortikoaren azpitik dago, beheranzko aortaren aurretik.
Hala eta guztiz ere, erroaren osagaiak ezberdin antolatzen dira eskuineko eta ezkerreko birikan:
Beraz, desberdintasun nabariena birika-arteriak dira, eskumaldean bronkio nagusiaren aurrealdean daudelako eta, ezkerraldean, aldiz, bronkio nagusiaren goialdean.
Birika-aztarnak
Biriken inguruan bainbat organo daude. Gainera, birikak hain bigunak izanda, inguru hartako egiturek aztarnak uzten dituzte bertan. Bi biriketan agertzen diren aztarnak ez dira guztiz berdinak: badaude soilik alde bakar batean kokatzen diren egiturak, eta horren ondorioz, birika bakar batean aztarnak sortarazten dituzte.
Bronkio-biriketako zatikiak
Zatiki bronkioek biriken segmentuak aireztatzen dituzte. Bronkio-biriketako zatiki izenaz ezagutzen dira. Birika bakoitzean, antzeko segmentu edo zatikiak dauzkagu eta zatiki bronkioen izen eta zenbaki berekin izendatzen dira. Segmentu haietako batzuk erdialdeko ikuspegitik bereiz daitezke; beste batzuk soilik alboko ikuspegitik eta zenbait bi aldeetatik ikus daitezke. Eskumako birika:
Ezkerreko birika:
Pleura
Birikak inguratzen, pleura izeneko mintz serosoa dago. Birikak babesten ditu, eta bi orriz osatuta dago:
Bi orri horiek jarraiak dira. Izan ere, birikaren hiloaren inguruan mintz hori tolesten da, eta bi orriak komunikatzen ditu. Horri esker, hilotik igarotzen den erroaren egiturak pleurak babestuta daude. Beste aldetik, hilotik behera, mintzaren tolesa ere agertzen da, baina horren erdian egiturarik ez dagoenez, aurreko eta atzeko tolesak elkartzen dira. Modu horretan, lotailu bat sortzen da: birika lotailua.
Hilketa lokartua
Hilketa lokartua (Sleeping Murder) Agatha Christiek idatzitako eleberri bat da. 1976an argitaratu zen. Miss Marple pertsonaia eleberri honetan ere agertzen da.
Birika
Pleura
Pleuraren bi orrien artean espazio bat dago: pleura barrunbea. Hor ez dago airerik, baina likido pleuralaz beteta dago. Haren presioa negatiboa da. Pleura barrunbearen presioa positiboa bihurtzen bada (pneumotorax batean airea sartzean, adibidez), birikak kolapsatzen da, eta haien distentsioa ez da gertatuko: horrek arnasa hartzea galaraziko du.
Zokoguneak
Birika bakoitza pleuraz inguratuta dago; bi atal ditu: errai-orria eta pareta-orria. Horien artean pleura barrunbe deituriko espazio txiki bat geratzen da.
Arnasketa prozesuan zehar, birikak bete (arnasgora edo inspirazioa) eta hustu (arnasbehera edo espirazioa) egiten dira. Hala, euren bolumena aldatu egiten da, eta ez dute pleura barrunbe osoa hartzen denboran zehar. Azken finean, pleura barrunbeak espazio-tarte gehigarri bat du (pareta-pleurak mugatuta) birikaren betetze maximoa ahalbidetzeko aukera izateko, baina horren okupatze osoa denbora tarte gehienetan ez da gertatzen: arnasgora sakonean bai, baina arnasbehera eta gainerako egoeretan, ez. Hau da, birikek ez dute pareta pleurak hartzen duen espazio guztia betetzen. Horren ondorioz, pleuran zokoguneak sortzen dira; birikek hartzen ez dituzten pleura barrunbearen espazio hutsak (birika eta pareta-pleuraren atalen artekoak), toraxeko eremu jakinetan kokatuak:
Egoera fisiologikoan dagoen pertsonak ez luke zertan airerik eduki zokoguneen barnean.
Eraketa-prozesua
Giza biriken garapena zirrikitu laringotrakealetik abiatuta gertatzen da. Heldutasunerako garapena fetuan eta jaiotzaren osteko hainbat urtetan zehar gertatzen da.
Arnas-traktua osatzen duten laringea, trakea, bronkioak eta birikak enbriogenesiaren laugarren astean sortzen hasten dira birika-kapulutik abiatuta.
Arnas-traktuak zuhaitzak bezalako egitura adarkatua du. Enbrioian egitura hori morfogenesi prozesuaren bidez sortzen da. Biriken garapenean, epitelioak adarkatutako tutuak osatzen ditu. Ondoren, epitelio tubularra bronkio bilakatzen da. Bronkio bakoitza bronkioloetan adarkatzen da eta, azkenik, albeoloak sortzen dira. Adarkadura-morfogenesiarekin lotura duten geneak hainbat dira: sonic hedgehog (SHH), fibroblastoen hazkuntza-faktoreak (FGF10 eta FGFR2b) eta hezur-proteina morfogenikoa (BMP4). Badirudi, FGF10 dela denetan funtzio garrantzitsuena betetzen duena. FGF10 seinale molekula parakrinoa da, epitelioaren adarkatzerako beharrezkoa dena, eta SHHk FGF10 inhibitzen du.
Laugarren astearen amaieran, birika-kapulua bitan banatzen da eta eskuineko eta ezkerreko bronkio-kapuluak sortzen dira. 5. astean zehar eskuineko kapulua hiru bronkio-kapulu sekundariotan adarkatzen da eta ezkerrekoa bi bronkio-kapulutan. Gerora, horietatik abiatuta birika-lobuluak sortzen dira, hiru eskuinean eta bi ezkerrean. Hurrengo astean zehar, lobulu sekundarioak adarkatu egiten dira lobulu tertziarioetan: gutxi gorabehera hamar alde bakoitzean. 6. astetik 17. astera birikaren elementu nagusiak agertzen dira, albeoloak izan ezik. 16. astetik 26. astera bronkioak luzatu eta birika-ehuna baskularizatu egiten da. Gainera, bronkioloak eta albeolo-hodiak garatzen dira. 26. asterako bronkiolo terminalak garatuta daude eta hauek bi arnas bronkioloetan adarkatzen dira.
26. astetik jaiotzara arte odol-aire muga zehazten da. Horrez gain, I motako eta II motako albeolo-zelulak agertzen dira, eta albeolo-zakuak hedatu egiten dira. Albeolo-zakuek albeolo primitiboak daramatzate, amaieran albeolo-hodiak osatzen dituztenak. Jaiotzan haurraren birikak, hauek jariatutako fluidoz betetzen dira. Jaiotzaren ondoren, haurraren nerbio-sistema zentralak tenperatura- eta ingurune-aldaketen aurrean erantzuten du. Horrek lehenengo arnasketa aktibatzen du. Jaiotzaren ostean, birika-fluido fetalak birikak betetzen ditu. Lehenengo arnasketaren ostean, gorputzak fluidoa xurgatzen edo kanporatzen du. Jarraian, birikak espontaneoki arnasten hasten dira eta birika-ehunetan sartzen den odol kantitatea emendatzen da. Jaiotzan albeoloak ez daude erabat garatuta eta heldutasun goiztiarrean albeoloen garapenak aurrera egiten du. Soilik kapilar-sarearen garapenaren ostean lortzen dute birikek hazkuntza fase arrunta.
Gas-trukea
Puntu honetan birikek hondakin-aire kapazitate funtzionala dute eta heldu baten kasuan bolumena 2.5-3 litrokoa da. Jarduera egiten denean, arnasketa pisutsuan, lepoko eta sabelaldeko muskulu ugarik parte hartzen dute. Hauek hasperenean kaxa torazikoa beherantz bultzatzen dute, barrunbe torazikoaren bolumena murriztuz. Une honetan hondakin-aire kapazitate funtzionala murriztu egiten da; hala ere, birikak ezin direnez hustuta egon, aire litro bat mantentzen da bertan.
Babesa
Kanpo ingurunearekiko iragazki funtzioa betetzen dute birikek. Bronkioetako guruin seromukitsuetako zelulek, mukia sortzen dute eta, horri esker, mikroorganismoek sortutako infekzioetatik babesten dute organismoa. Arnastutako airean dauden hauts partikulak eta bakterioak arnas hodietako azalera mukitsuan gelditzen dira eta zilioen mugimenduen bidez, faringera bideratzen dira. Gainera, birikaren azalak A immunoglobulina jariatzen du eta honi esker arnas infekzioei aurre egitea lortzen da. Horrez gain, zelula kaliziformeek mukia jariatzen dute eta muki horrek hainbat konposatu immunologiko ditu; horien artean, defentsinak, antiproteasak eta antioxidatzaileak. Bestetik, birika azalak ere makrofagoak eta zelula dendritikoak ditu; horiei esker birikan barneratzen diren mikrobioak deuseztatzen dira fagozitosi prozesuaren bidez, eta sistema immunologikoko T eta B zelulak aktibatzen dira.
Arnas hodiaren tamainak eta aire-fluxuak birikak babesten ditu partikula handietatik. Partikula txikiak ahoan metatzen dira, eta partikula handiak, aldiz, sudurreko ileetan gelditzen dira itsatsita.
Beste batzuk
Arnasketa prozesuan parte hartzeaz gain, birikek beste zenbait funtzio betetzen dituzte. Batetik, homeostasia mantentzen laguntzen dute eta, horretarako, errenina-angiotentsina sistemako zati izanik, odolaren presioaren erregulazioan laguntzen dute. Azido-base oreka mantentzeko azido-base homeostasian parte hartzen dute birikek, arnasketan karbono dioxidoa kanporatuz.
Birikek babes-funtzioa betetzen dute. Odolaren bidez transmititzen diren zenbait konposatu, horien artean, prostaglandinak, leukotrienoak, serotonina eta bradikinina, biriken bidez jariatzen dira. Anti-proteasa sistema, α1-antitripsina gehienbat, sistema-immunoalbeolarraren hanturazko elementuen aurrean ematen da. Proteasa nagusiak biriketan, elastasa, kolagenasa, hialuronidasa eta tripsina dira.
Bestetik, biriketan zenbait droga edo substantzia xurgatu, eraldatu edo jariatu egin daitezke. Birikek zainetako koaguluak iragazten dituzte eta horri esker, isuriak gertatzea ekiditen da. Horrez gain, birikek funtzio garrantzitsua betetzen dute soinuen sorkuntzan; izan ere, aire-fluxua eskaintzen dute soinuen ekoizpenerako. Zenbait ikerketek iradoki dute birikek odol plaketen ekoizpenean parte hartzen dutela.
Gene eta proteinen adierazpena
Proteinak kodetzen dituzten 20.000 gene inguru adierazten dira giza zeluletan eta horietatik % 75 birikan adierazten dira. Gene horiek kodetzen dituzten proteinak gune ezberdinetan adierazten dira: pneumozitoak albeoloetan eta mukia jariatzen duten zelula kaliziformeak arnas aparatuko mukosan. Biriketan gehien adierazten diren proteinak, proteina garbitzaileak dira : SFTPA1, SFTPB eta SFTPC, eta anpsina. Beste zenbait proteina, biriketan asko adierazten direnak, diineina proteinak dira: DNAH5 zelula ziliatuetan eta SCGB1A1 arnas hodietako mukosako zelula kaliziformeetan.
Garrantzi klinikoa
Birikek hainbat gaixotasun paira ditzakete. Arnasbideen gaixotasunak aztertzen dituen espezialitate medikua pneumologia da, eta biriken kirurgia egiten duen espezialitatea, kirurgia kardiotorazikoa.
Biriken ehunaren hanturari pneumonia deritzo, eta arnasbidearen hanturari bronkitis eta bronkiolitis; pleuraren hantura pleuresia da. Hantura gehienak bakterio eta birusek eragiten dituzte. Beste jatorri bateko hantura bada, pneumonitis izena ematen zaio. Bakterioek eragindako pneumonia ezagunenetako bat tuberkulosia da. Immunodefizientzia duten pertsonek infekzio kronikoak izan ditzakete, adibidez Aspergillus fumigatus onddoak eragiten duen aspergiloma.