cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Al-Andalus
Antolaketa
Al-Andalus modu zentralizatuan antolatu zen, Kalifak botere autokratikoa zuen eta sinesmendunen buruzagi nagusia zen. Kalifak ekonomia, justizia, armada eta kanpo politika ere zuzentzen zituen. Administrazioa zuzentzeko lehen ministro baten laguntza zeukan (hachib) eta valiak (gobernadoreak) eta cadiak (epaileak) izendatzen zituen. Mugako lurraldeetan valiak ardura militarrak ere bazituen. Armadako buruzagi gehienak arabiarrak ziren, eta soldadu gehienak mertzenario berbereak edo esklaboak.
Emirerriko eta kaliferriko artea
Eraikin artistikoak Kordoba eta inguruetan eraiki ziren batez ere. Han eraiki zen Kordobako meskita. Abd al-Rahman II.ak Meridako Alkazaba eraiki zuen, eta Kordoba eta Sevillako harresiak hobetu zituen.
Abd al-Rahman III.ak Medina Azahara eraiki zuen, bere bizilekua izateko. Garai hartako beste eraikin batzuk dira Toledoko Bab al-Mardum meskita, Gormazeko gaztelua (Soria) edo Ciudad de Vascos (Toledo). Espainiako Arkeologia Museoa n garai hartako bolizko hainbat objektu ikus daitezke. Adibidez, Zamorako potoa edo Leireko kutxatila.
Almohadeen artea
Almohadeek Almorabideen eredua jarraitu zuten. Palazioetan patio gurutzatuak erabili zituzten. Horren adibide nagusia Sevillako alkazarra da. Arkitektura militarrak ere berrikuntzak eduki zituen. Adibidez, dorre poligonalak, tiro egiteko angelu gehiago edukitzeko. Horren adibidea da Sevillako Torre del Oro.
Nazari artea
Granadako nazari erresumaren erakusgarri nagusiak Alhambra eta Generalifea dira. Meskitei dagokienez, eredu gutxi gorde dira, baina badirudi almohadeen eredua jarraitu zutela. nabeak alkiblaren hormarekiko perpendikularki antolatuz. Berrikuntza bakarra marmolezko zutabeen erabilera izan zen, eraikinak garrantzitsuak zirenean.
Literatura
Al-Andaluseko poeta ezagunenak hauek izan ziren: Ibn Hazm, Ibn Khafaja, Al-Mutamid (Sevillako taifa ko erregea izan zena), Wallada eta Zaynab.
Arabiera goi-kulturaren hizkuntza bihurtu zen.
Filosofia eta zientzia
Al-Andalusen eskola sare garrantzitsua egon zen. Erresuma kristauetan ere eragin zuen.
Zientzia
Kordoba islamiar munduaren zentro kultural garrantzitsuena bihurtu zen, Bagdadekin batera. Europako garrantzitsuena ere izan zen.
Irakaskuntza madrasetan egiten zen, eta Mediterraneoaren beste aldeko ikasleak ere etortzen ziren.
Abd Ar Rahman II.a izan zen Kordoba jakintza gune bihurtzen ahalegindu zen lehen buruzagi musulmana. Horretarako, beste herrialde musulman batzuetako jakintsuak erakarri zituen. Horietako bat izan zen Abbas Ibn Firnas. Musika irakasteko kontratatu zuten, baina beste arlo batzuetan ere aritu zen, adibidez, abiazioan. Hegan egiteko egurrezko tramankulu bat egin zuen, hegazti handien luma eta hegoekin. Bere asmakizuna probatzeko, altuera batetik bota omen zen. Garaiko aipamenen esanetan, hegan egitea lortu zuen, baina gero erori eta mina hartu zuen. Ibn Firnasek planetario bat egin zuen etxean. Han, planeten mugimendua ez ezik, euria eta txingorra ere erreproduzitzen omen ziren.
Astronomia arloan Az-Zarqaliren lanak aipatu behar dira. Toledon eta Kordoban bizi izan zen XI. mendean, eta Mendebaldean latinezko izenagatik ezagunagoa da: Azarkel. Ezaguna egin zen astronomia behatzeko tresnak eraiki zituelako. Azafea ere asmatu zuen, astrolabioaren antzeko instrumentu bat, nabigatzaileek XVI. mendera arte erabili zutena. Planeten orbita ez zela zirkularra ere esan zuen, eliptikoa baizik, arlo honetan Johannes Keplerri aurrea hartuz.
Al-Zahrawi zirujau garrantzitsua izan zen. Alhaken kalifaren gorteko medikua izan zen. Abulkasis izenarekin ere ezagutzen da. Al-Tasrif entziklopedia idatzi zuen, eta han bere prozedura kirurgikoak azaldu zituen: anputazioak, hortz tratamenduak, begi ebakuntzak... Lan hau latinera itzuli zen eta Erdi Aroko Europan erabili zen medikuntza irakasteko.
Botanikan eta farmazia arloan, Ibn al-Baitarrek landareak aztertu zituen Iberiar Penintsulan, Afrika iparraldean eta Ekialdean egin zituen bidaiei esker. Liburu batean 1400 landare deskribatu zituen, haien medikuntza erabilera aipatuz. Antzinako Greziako lanetan oinarritu bazen ere, ordura arte ezezagunak ziren 200 landareren medikuntza erabilerak azaldu zituen. Ibn al-Baitar Malagan jaiotakoa zen, XIII. mendean.
Ibn al-Awwamek nekazaritzari buruzko tratatu bat idatzi zuen. Erdia Aroan gai honi buruz idatzitako liburu garrantzitsuenetariko bat. Bertan 585 landare espezie eta 50 fruta arbola deskribatu zituen, nola landatu behar ziren azalduz. Ibn al-Awwam Sevillan bizi izan zen XII. mendean.
X eta XII. mendeen artean penintsulako geografo garrantzitsuak agertu ziren. Hauen artean aipagarriak dira Al Bakri, Ibn Jubair eta Al Idrisi.
Filosofia
Al-Andalusek zubi lana egin zuen Ekialdearen eta Europaren artean, filosofo klasikoen lanak zabalduz, batez ere Aristotelesen lanak. Al-Andaluseko itzulpenengatik izan ez balitz, lan hauetako asko galdu egingo ziren, ziurrenik.
Al-Andaluseko pentsalari nagusia XIII. mendeko Ibn Rusd izan zen (Averroes bezala ere ezaguna). Aristoteles itzuli eta komentatu zuen. Platonen lanak ere komentatu zituen, eta medikuntzari buruzko entziklopedia bat idatzi zuen. Bere ideiek eragina eduki zuen berpizkundean. XIII. mendean, Aristotelesen pentsamendua Pariseko Unibertsitatera heldu zen Averroesen eraginagatik batez ere. Honen jarraitzaileak averroista bezala ezagutu ziren. Ezagunena Siger Brabantekoa izan zen. 1270 eta 1277 urteen artean averroisten ideiak gaitzetsi zituen Parisko artzapezpikuak, eta haren jarraitzaileak jazarri zituzten.
Mistika
Al-Andaluseko sorkuntza intelektualaren oinarri garrantzitsu bat mistika izan zen. Idazle ezagunena Ibn Arabi izan zen.
Eremita eta mistiko ugari egon ziren. Adibidez, Ibn Masarra, Al-Andaluseko lehen eskola espiritualaren sortzailea. Eskola honek arrakasta handia izan zuen Kordobako aristokraziaren artean.
XIII eta XV. mendeen artean eragin handia eduki zuen sadiliya izeneko tariqak edo ordenak.
Ekonomia
Islamaren iritsierak Iberiar Penintsulako ekonomia aldatu zuen: landa-gizartea izatetik gizarte hiritarra izatera pasatu zen.
Al-Andalus merkataritza biziko gunea izan zen. Hirietako leku garrantzitsuenetarikoak azokak ziren.
Hirietan kalitate handiko eskulangintza garatu zen. Al-Andaluseko luxuzko hainbat produktu Europa kristaura esportatzen ziren, eta baita Magrebera edo ekialdera. Produktu horiek estatuaren tailer eta dendetan egiten ziren.
Lasioglossum nitidiusculum
Lasioglossum nitidiusculum erle espezie bat da, Lasioglossum generoan eta Halictidae familian.
Cygnus X-1
Cygnus X-1 (Cyg X-1 bezala laburtua) Cygnus konstelazioan dagoen X izpi iturri oso distiratsu bat da. 1964an aurkitu zen White Sands Missile Rangetik jaurtitako Aerobee suziri azpi orbital batean jarritako X izpi detektagailu batetik. Cyg X-1 oso aldagarria da, baina X izpi gogorretan (30 KeV baino energia dutenak) zeruko iturririk distiratsuena izaten ohi da.
Sistemaren elementu orbitalen neurketa bidez objektu konpaktuaren masa gure eguzkiarena baino 7 eta 13 aldiz artekoa dela ezarri da. Neutroi izar batek izan dezakeen masarik handiena 3 eguzki masakoa denez, objektu hori zulo beltz bat dela ebazten da. Izan ere, Cyg X-1 da zulo beltz baten existentzia frogatzea lortu zen lehen kasua.
Materia zurrustadak ere ikus daitezke, unitate astronomiko batzuetatik zenbait parsecetaraino hedatzen direnak, non izarrarteko ingurunearekin talka egiten duen eta optikoan igorpen arku bat eratzen duena. Arku hau eratzeko, zurrustadak gure eguzkiarena baino 1000 aldiz baino handiagoa den potentzia izan behar du.
Sistema Lurretik 8.000 argi-urte ingurura dago.
Al-Andalus
Nekazaritza
Ureztatzeko teknika berriak sartu ziren eta aurretik zeudenei gehitu zitzaizkien. Horri esker ekoizpenak gora egin zuten eta soberakinak sortu ziren merkatuetan saltzeko. Labore berriak ekarri zituzten: arroza, kotoia, azukre-kanabera, zitrikoak... Hauek, Mediterraneoan ohikoak ziren produktuei gehitu zitzaizkien: garia, mahatsondoa eta olibondoa.
Hirietako artisautza
Hiriak bizitza ekonomikoaren erdigune bihurtu ziren, eta hauetan artisautza egiten zen. Al-Andaluseko luxuzko produktuak kanpora esportatzen ziren. Horien truke, merkatariek urrea eta esklaboak ekartzen zituzten, eta baita beste lehengai batzuk ere. Bi txanpon mota erabiltzen ziren: dinarra eta Dirhema. Kordoba ian zen hiri garrantzitsuena, eta X. mendean 100.000 biztanlera heldu zen, Europako hiri handiena bihurtuz.
Abeltzaintza
Ekonomikoki garrantzia txikiagoa zuen. Ahuntzak eta behiak hazten ziren. Oiloak eta untxiak ere bai.
Meatzaritza
Erromatarren garaian ustiatzen ziren meategietan lanean jarraitu zuten. Burdina eta kobrea ateratzen zuten, batez ere. Merkurioa Almadeneko meategitik ateratzen zuten. Urrea, zenbait ibaietatik (Segre, Guadalquivir, Tajoren itsasoratzean). Zilarra Murtzian, Bejan eta Kordoban bilatzen zuten, eta burdina Huelvan eta San Nicolas del Puerto n. Almadenen zinabrioa zegoen, kobrea Toledon eta Granadan, beruna Cabran eta eztainua Algarben.
Beste jarduera batzuk
Basoetan egur ugari zegoenez, altzariak egiteko, txalupak eraikitzeko eta erretzeko erabiltzen zen. Medikuntzarako landareak ere jasotzen ziren, eta baita hainbat fruitu ere (gaztainak, hurrak...). Kortxoa ere batzen zuten.
Arrantza itsasoan eta ibaietan egiten zen, nahiz eta elikaduran pisu handirik ez zuen. Espezia arrantzatuenak sardina eta atuna ziren. Azken hau arrapatzeko almadraba teknika erabiltzen zuten.
Gatza ere lortzen zuten, batez ere gatzagetan. Honi esker, gazitze kontserba ugari egiten zituzten, esportatzeko.
Gizartea
Al-Andaluseko biztanleak oso heterogeneoak ziren, batez ere hasieran. Zaila da kalkulatzea zenbat pertsona bizi izan ziren lurralde hartan, baina X. mendean 10 milioi pertsona inguru bizi zirela aipatzen dute adituek.
Banaketa etnikoa
Etnikoki honela banatzen zen gizartea:
Banaketa erlijiosoa
Erlioaren arabera, pertsonak musulmanak edo dhimmiak ziren (kristau edo judu).
Hauek ziren talde nagusienak: Judu eta kristauek euren erlijioa praktikatzeko askatasuna zeukaten, baina zerga berezi batzuk ordaindu behar zituzten: zerga pertsonala (yizia) eta lurretatik jasotako sarreren araberakoa (jarach). Judu eta kristauek euren autoritateak zituzten eta euren arauekin epaitzeko eskubidea zuten. Hala ere, debeku batzuk zituzten: Ezin zuten kargu politikorik eduki; gionak ezin ziren emakume musulman batekin ezkondu; banandutako auzoetan bizi behar ziren; ezin ziren zaldiz ibili; arropan bereizgarri bat eraman behar zuten. Hiri batzuk mozarabiarren bizileku garrantzitsuak izan ziren, besteak beste: Toledo, Merida, Valentzia, Kordoba eta Lisboa. Bizikidetza ez zen beti ona izan. Toledoko mozarabiarrak matxinatu egin ziren arabiar boterearen kontra. Beste mozarabiar batzuek ihes egin zuten iparraldeko erresuma kristauetara, eta horrela hedatu zituzten mozarabiar kulturaren arkitektura edo toponimia.
Ibilbide (fisika)
Ibilbidea zinematikan higitzen ari den gorputz baten segidako posizioen leku geometrikoa da. Ibilbidea higidura deskribatzen den erreferentzia-sistema edo begiralearen araberakoa da.
Mekanika klasikoan ibilbidea gorputz jakin baten ibilbidea zuzen jarrai bat da. Aldiz, mekanika kuantikoan hau horrela ez den egoerak ere jazotzen dira. Adibidez, elektroi batek atomo baten orbitan duen posizioa probalistikoa da, hortaz ibilbidea bolumen batena da.
Ibilbide fisikoa
Zinematikan ibilbidea higitzen ari den gorputz batek iragaten dituen posizio guztien multzoa da. Matematikoki posizio edo kokapena denboren arabera zehazten da:
\mathbf{t} hiru posizioetako edozeinetan topa liteke:
Gainontzeko bi espresioak honen arabera zehazten dira:
Espazio tridimentsional batean bi ekuazio ditugunez, multzo honek askatasun gradu batzuk ditu, hortaz zuzen bat zehazten du, hau gorputzak espazioan duen ibilbidea izango delarik.
Al-Andalus
Banaketa erlijiosoa
Juduak komertzioan aritzen ziren, eta zergak kobratzeaz ere arduratzen ziren. Medikuak, enbaxadoreak edo diruzainak ere izan ziren. Adibide gisa, Hasdai ibn Xaprut judua (915-970) Abd ar-Rhaman III.aren konfiantzazko gizona izan zen. Kalifa honen eta bere semearen garaian Al Andaluseko juduek oparotasuna lortu zuten. Kalifatoaren aginduetara lan egin zuten; zientzian, merkataritzan eta industrian aritu ziren, batez ere setaren eta esklaboen komertzioan. Iberiar Penintsularen hegoaldea babesleku bihurtu zen beste herrialdeetako judu jazarrientzat. Kalkuluen arabera, uste da XV. mendearen amaieran 50.000 judu zeudela Granadan eta 100.000 musulmanen menpeko Iberiar Penintsula osoan. Almorabide eta almohadeen garaian egoera okertu zela uste da, nahiz eta iturriak ez diren oso ugariak. Juduen kontrako progromoak ere egon ziren Kordoban (1011) eta Granadan (1066).
Almohadeak almorabideak baino fundamentalistagoak ziren. Ez musulmanak gogor tratatu zituzten. Konbertsioaren edo heriotzaren artean aukeratzera behartu zituzten, eta hauetako askok emigratu egin zuten. Maimonidesen familia, adibidez, ekialdera joan zen, herrialde musulman toleranteagoen bila.
Banaketa sozioekonomikoa
Islamaren arabera musulman guztiak komunitate berdinaren kide badira ere (umma), islamiar juristek libre eta esklabuen arteko banaketa egin zuten. Horrela banatzen ziren taldeak posizio sozioekonomikoaren arabera:
Pozzaglio ed Uniti
Pozzaglio ed Uniti Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Pozzaglio ed Unitik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sphenomorphus incertus
Sphenomorphus incertus Sphenomorphus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Emanuel Buchmann
Emanuel Buchmann (Ravensburg, ) Alemaniako txirrindulari profesional bat da. Gaur egun Bora–Hansgrohe taldean lasterka egiten du.
Palmaresa
2015 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023
Larraul
Larraul Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, Tolosaldeko eskualdekoa. biztanle zituen. urtean. Larrauldarren % 90 baino gehiago euskaldunak izanik, Larraul Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko (UEMA) kide da.
Izena
Herriaren izena beti Larraul formarekin aipatu izan da; lehendabiziko aldiz, 1470. urtean.
Larraulgo herritarrei larrauldar deritze; eta tabako erretzaile ezizenaz ezagunak dira, Azkuek jaso zuenez.
Geografia
Larraul Gipuzkoaren barnealdeko herri bat da, eta Aiztondo haranean dago, Tolosaldeko ipar-mendebaldean. Ez dago Bizkaiko itsasoaren ertzetik oso urruti, baina Hernio mendiak (1075 metroko altitudea) eta haren mendilerroak itsasoa ezkutatzen diote. Izan ere, Larraul mendilerro horren hegoaldeko magalen dago, itsas mailatik 225 metro gorago, haranaren hondoan, terraza natural batzuen gainean. Horri esker, nekazaritza izan da bertakoen bizibidea mende askoan. Hostozabalen eta koniferoen basoek hartzen dute Larraulgo lurraldearen zati handi bat.
Udalerri mugakideak
Larraulek mugakide ditu ipar eta ekialdean Asteasu, hegoaldean Alkiza, eta mendebaldean Errezil (Urola Erdia).
Historia
1766an Asteasutik bereizi zen, desadostasunen ondorioz, baina 1840ra arte ez zuen alkate eta udalik izan.
Demografia
Gaur egun, Larraulgo biztanleak 250 inguru dira; XX. mendearen bukaeran, ordea, erdia ziren. Izan ere, ordu arte larrauldarrek izandako ekonomia jarduera nagusiak (nekazaritza eta abeltzaintza) nabarmen ahuldu ziren, baina industriak gorantz egin zuen.
1990eko hamarraldian, hainbat etxebizitza eraiki zituzten bertan: horri esker, herriak susperraldia izan duenez, biztanleen erdia baino gehiago 35 urtetik beherakoa da gaur egun. Biztanle kopurua handitzearen ondorioz, hezkuntzarako, aisialdirako eta herri zerbitzuetarako hainbat jarduera antolatu dira berriro Larraulen.
Hala eta guztiz ere, larrauldar gehienek herritik kanpo egiten dute lan, industrian eta zerbitzuetan.
2016an herrian bizi ziren 246 biztanleetatik % 10,98k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak % 4,47 ziren.
Ekonomia
2017an, sektore ekonomikoak honela banatzen ziren: lehen sektorea BEGaren % 4,5 zen; bigarren sektorea, % 5,2; hirugarren sektorea, % 22,4. Eraikuntzan, % 67,9k lan egiten zuen.
Politika
Egungo Larraulgo Udalbatza 2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeetan erabaki zen. Hauteskundeen ondoren, PSE-EE alderdiko Maite Arana —Santurtzin (Bizkaia) jaioa, 1970ean; Donostian bizi da— hautatu zuten alkate. Izan ere, nahiz eta alderdi horrek 19 boto besterik jaso ez zuen (botoa emateko eskubidea zuten 186 larrauldarren artetik), alderdi horretakoa izan zen Larraulen hauteskunde horietara aurkeztutako hautagai zerrenda bakarra; horrenbestez, PSE-EE alderdikoak dira Larraulgo Udaleko zazpi zinegotziak. Boto emaileak 115 izan ziren; abstentzioa, % 38,17; boto baliogabeak, 1; eta boto zuriak, 95 (% 82,61). PSE-EEkoek nahikoa zuten boto baliodunen % 5 lortzea, alkatetza bereganatzeko; eta boto baliodunen % 18 jaso zituzten.
Euskara
Larraulgo euskara gipuzkera ren aldaera bat da; zehazki, erdiguneko gipuzkeraren barnean dagoen Tolosaldeko euskara z hitz egiten da. Jasotako datuek diotenez, larrauldarren % 92,09 euskaldunak dira, eta euskararen erabilera % 80,06koa da.
Eustaten arabera, 2016an euskaldunak % 88,71 ziren.
Karen Olsen Beck
Karen Olsen Beck (Kopenhage, Danimarka, 1933ko urtarrilaren 31) jatorri daniar-estatubatuarreko arkitektoa, soziologoa, politikoa, diplomatikoa eta gizarte-langilea da.
Biografia
Kopenhagen (Danimarka) jaio zen, 1933ko urtarrilaren 31n. Walter Olsen eta Karen Beck-en alaba, New Yorkeko familia daniar eta estatubatuarra.
Estatu Batuetan arraza-banaketari amaiera eman nahi zuten Eskubide Zibilen aldeko ekintzailea zen Olsen, eta Costa Ricako presidente José Figueres ezagutu zuen (kasualitatez, bere herrialdean arraza-bereizketa indargabetu zuen 1948an), Columbiako Unibertsitatean hitzaldi bat ematen ari zela. Harekin ezkondu zen lehendakari zela, eta TIME aldizkariak bete zuen albistea.
Lau seme-alaba izan zituen, José María (1994-1998), Karen Christiana (mundu mailan Klima Aldaketa arloan lan egiten duen ekonomialaria eta analista), Mariano eta Kirsten Figueres Olsen.
Lan ibilbidea
Liberazio Nazionaleko Alderdiko diputatu izan zen 1990-1994 bitartean, eta Figueres Olsen semeak izendatu zuen herrialdearen ordezkari diplomatiko eta presidenteorde gisa nazioarteko hainbat espaziotan, hura administratzen ari zela. Israelgo Costa Ricako enbaxadore ere izan zen. Ohikoa denez, beste lan filantropiko batzuk egin zituen, lehen dama izan zenean. Desarmerako, Bakerako, Askatasunerako eta Garapen Jasangarrirako José Figueres Ferrer Fundazioko lehendakaria da.
José Figueres Ferrerren emaztea izan zen, Costa Ricako lehendakaria bi aldiz, hauteskundeetan eta beste batean 'de facto' izan baitzen, eta José María Figueresen ama, geroago semea ere Errepublikako lehendakaria izan baitzen. Olsenek hainbat kargu publiko izan ditu: Batzar Legegileko diputatua, enbaxadorea eta bi aldiz lehen dama.
Klaudiar leinua
Klaudiar leinua Antzinako Erromako familia boteretsuen artean zaharrenetakoa izan zen. Mendeetan zehar, klaudiarrek Erromako kargu garrantzitsuenetan izan ziren, Errepublikaren eta Inperioaren buru.
Klaudiar leinuko adarrak
Hiru adar nagusitan banatu zen familia hau Errepublikaren bukaerako. Neron cognomen edo goitizena zeukatenak, zeinek Tiberio prænomen hobesten zuten, Berant Errepublikaren garaian senatari ospetsuak izan ziren. Juliar leinuarekin bat egin zuten Tiberio (Tiberio Klaudio Neronen semea) Augustok semetzat hartu zuenean.
Klaudio cognomen zutenek, zeinek Gaio eta Marko izenak hobesten zituzten, K.a. 51 eta K.a. 49 artean hiru kontsul jarraian izan zituzten. Gaio Klaudio Martzelo (K.a. 49an kontsula izandakoa) Oktavia Augustoren arrebarekin ezkondu zen. Haien semea Julia Augustoren alabarekin ezkondu zen. Klaudio Pulker cognomen zutenek, zeinek Apio eta Publio izena hobesten zituzten, oso paper garrantzitsua ere jokatu zuten Berant Errepublikan. Arrazoi politikoengatik, plebeio batek leinu honetako bat semetzat hartu zuenean, Publio Klodio Pulker era jaso zuen adar honen izenak. Izan ere, Klodio zen izen honen ahoskera arrunta.
Pirinioak (eskualdea)
Pirinioak Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Iparekialderago dagoen eskualdea da, Pirinio ibarrak biltzen dituena. Erliebe handiko mendialdea da, antolaketa alpetarragoa duena, eta biztanleak, aldi berean, ibarrak osatzen dituzten herri txikietan antolatzen dira, hau da, Euskal Herriko eskualde honetako berezko antolamendu-irudian.
Kaiku (ontzia)
Kaikua, abatza eta goporra Euskal Herriko artzainek jeitzitako esnea biltzeko erabili ohi zuten zurezko ontzi heldulekudunak dira.
Etimologia
Etimologo batzuen ustez, kaiku hitza latineko caucus hitzetik dator eta hau, berriz, grekerako kaúke hitzetik. Esan orain dela bi mila urte Estrabonek lanabes honen aipua egin zuela.
Pirinioak (eskualdea)
Eskualdeburua Lintzoain kontzejua da, Erroibar udalerrian.
Kaiku (ontzia)
Etimologia
Bestalde, euskal kulturgile diren Telesforo Aranzadi, Joxemiel Barandiaran eta Antxon Agirre Sorondoz gain, kaikua, beste hainbat antropologo eta etnologoek ere aztertua izan da; Ramon Violant i Simorrak eta Julio Caro Barojak, adibidez.
Historia
Kaikua artzainen funtsezko osagarria da, eta aspaldi-aspalditik dago Euskal Herriko artzain-tradizioarekin lotua. XII. mendean hasi ziren, beranduenez, esnea biltzeko bi kirteneko ontzia erabiltzen. 1197. urtean argitaratutako Nafarroako Antso Azkarraren biblian dago objektuaren eskualdeko lehen lekukotasuna. Birkide Santua agertzen da behi bat jezten, aurrean kaiku bat duela, behiaren errapearen azpian, eta bere atzean beste bi.
Cosne-Cours-sur-Loire
Biztanleria
2007an Cosne-Cours-sur-Loire udalerrian erroldatutako biztanleak 11.166 ziren. Familiak 5.390 ziren, horien artean 2.274 pertsona bakarrekoak ziren (873 bakarrik bizi ziren gizonak eta 1.401 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.720 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 990 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 406 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Kaiku (ontzia)
Historia
Baina kaikua tradiziozko objektua baino gehiago da. Mendez mende, ez da batere aldatu; batetik, itxura estetiko berezia duelako, noski; baina, batez ere, sofistikatua eta zinez praktikoa delako. Hasiera-hasieratik, kaikua jezteko urrats guztiak ongi egin ahal izateko pentsatua da: esnea hartzea, kontserbatzea eta transformatzea. Forma funtzioaren araberakoa du, behar oso berezi bati erantzuteko sortua baita.
Materiala eta diseinua
Urkiaren zurez egiten da kaikua. Urkia arina eta sendoa izateaz gain, euskal oihanetan ugaria da. Bestalde, urkiak ez du hezetasunik xurgatzen eta berotasuna ere ongi jasaten du. Artzainek erraz garraiatu dezaketen tresna da kaikua, batere hausteko beldurrik gabe. Gainera, harri gori bat sartu ahal zaio, esnea gatzatzeko eta mami goxoak egiteko.
Kaikuak praktikotasuna bere diseinuari zor dio. Aldeek 45° eta 55° arteko makurdura dutenez, esnea ontziaren hondoraino isurtzen da, honela batere zipriztinik bota gabe. Bestalde, kaikuak bi kirten ditu; bata, gainaldean, erdirantz itzulia eta bestea berriz alde batean.
Tamainaren arabera berriz, bi eginkizun nagusi ditu: handiena, esnea gordetzea da eta txikiena gatzatua zerbitzatzea.
Ontzi berean egiten da guztia: garraiatu, egosi eta zerbitzatu.
Bitxikeriak
Kaikuak mendiko artzain gutxi batzuentzat ezinbesteko tresna izaten jarraitu arren, gaur egun, orokorrean, apaintzeko erabiltzen da.
Pirinioak (eskualdea)
Izena
Pirinioak beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Baix
Baix Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Pirinioak (eskualdea)
Izena
Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Pirineo / Pirinioak.
Baix
Biztanleria
2007an Baix udalerrian erroldatutako biztanleak 1.009 ziren. Familiak 392 ziren, horien artean 104 pertsona bakarrekoak ziren (64 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 116 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 156 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Pirinioak (eskualdea)
Etimologia
Eskualdeak Pirinioak sistema geografikoaren izena hartzen du.
Baix
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Pirinioak (eskualdea)
Mugakideak
Pirinioak eskualdeak Baztan-Bidasoa eskualdea du muga iparmendebaldean. Hegoekialdean Zangozerria eskualdea dago. Hegoaldean, Pirinioaurrea eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdea. Iparraldean, Nafarroa Behereko edo Baxenabarreko lurraldearekin egiten du muga, eta ipar-ekialdean, Zuberoakoarekin.
Baix
Etxebizitza
2007an 480 etxebizitza zeuden, 398 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 70 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 360 etxeak ziren eta 66 apartamentuak ziren. 398 etxebizitza nagusietatik 280 bere jabearen bizilekua ziren, 104 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 103 etxek lau zituzten eta 222 etxek bost zituzten. 283 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 172 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 199 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Cosne-Cours-sur-Loire
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Baix
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Pirinioak (eskualdea)
Inguru naturala
Eskualdea Pirinioko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran ibar txikiek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:
Baix
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 671 ziren, horien artean 493 aktiboak ziren eta 178 inaktiboak ziren. 493 pertsona aktiboetatik 435 lanean zeuden (256 gizon eta 179 emakume) eta 58 langabezian zeuden (18 gizon eta 40 emakume). 178 pertsona inaktiboetatik 50 erretiraturik zeuden, 60 ikasten zeuden eta 68 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Pirinioak (eskualdea)
Inguru naturala
Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
Baix
Diru sarrerak
2009an Baix udalerrian 394 unitate fiskal zeuden, 1.000,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.103 euro zen.
Cosne-Cours-sur-Loire
Etxebizitza
2007an 6.644 etxebizitza zeuden, 5.520 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 319 bigarren erresidentzia ziren eta 805 hutsik zeuden. 4.407 etxeak ziren eta 2.201 apartamentuak ziren. 5.520 etxebizitza nagusietatik 3.032 bere jabearen bizilekua ziren, 2.367 alokairuan okupaturik zeuden eta 121 doan lagata zeuden; 241 etxek gela bat zuten, 663 etxek bi zituzten, 1.701 etxek hiru zituzten, 1.536 etxek lau zituzten eta 1.379 etxek bost zituzten. 3.664 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.778 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.403 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Baix
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 44 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Pirinioak (eskualdea)
Klima
Eskualde horrek du desnibel handiena, eta alde handiz gainera, kontraste handiak ditu behealdean (ibarrak, non baitaude herri gehienak) eta goialdean (mendiak). Hala, eskualdea, oro har, behealdeko klimaren (behealdea) eta azpiatlantikoaren (goialdea) artean dago, nahiz eta bi zonetan bien ezaugarriak izan. Hori horrela da inguruko plubiometria handiagatik, behe-laino eta behe-hodei ugariekin eta eguzki-ordu gutxirekin batera, zeinak larriagotu egiten baitira lurraren orografiak bere irismena are gehiago mugatzen duen herri jakin batzuetan.
Cosne-Cours-sur-Loire
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Petronor Bandera
Petronor Bandera 1986tik aurrera Zierbenan antolatzen den estropada da. Zierbena Arraun Elkartea kluba da antolatzailea eta Petronorrek babesten du.
Pirinioak (eskualdea)
Klima
Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Aurizperri (Erroibar), Abaurregaina (Aezkoa), Ezpartza (Zaraitzu) eta Urzainki (Erronkaribar).
Petronor Bandera
San Pedro da garaipen gehien lortu dituena, 9, hauetatik 7 jarraian lortu zituelarik. Azken urteetan TKE Ligako estropada izan da.
Pirinioak (eskualdea)
Banaketa tradizionala
Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek, mendebaldetik ekialdera:
Gainera, Auritz hiribilduak aspaldidanik izan du bere ibar geografikoaren independentzia administratiboa. Gauza bera gertatzen da Orreagarekin, bere kolegiataren inguruan, eta Luzaiderekin, bere kokapen geografiko bereziagatik Nafarroa Behereko lurraldean. Nabaskozeren kasuan, almiranterri bat da, almiranterrien almiranterria, gaur egun Zangozerria eskualdean dagoen Gazteluberri udalerria ere hartzen duena.
Petronor Bandera
Emakumezkoen estropada
Emakumezkoen Traineru Ligaren barnean kokaturik dagoen estropada da.
Iso Salankijärvi
Iso Salankijärvi aintzira Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen aintzira bat da. Pallas-Yllästunturi Parke Nazionalaren eta Pulju Eremu Basatiaren artean dago, Yli-kyrö herriaren ertzean eta Muonio eta Kittiläko udalerrien mugatik hurbil. Nahiz eta aintzira ez dagoen babestutako eremu batean, bertan, hegazti babestu asko aurki daiteke; hala nola, txirri antzeko hegaztiak (urre txirri arruntak esaterako), borrokalariak, kuliska pikartak, zingira-hontzak, mirotz zuriak, eskandinaviako lagopodo ospetsuak, ahatebeltzak, ahatebeltz hegalzuriak, murgilari handiak, zerra txikiak, hego mugimendu motzak egiten dituzten belatz txikiak eta arrano beltzak.
Kano eskola
Kano eskola, XV. eta XIX. mendearen artean praktikatutako japoniar margolaritza estilo bat izan zen.
Muromachi garaiko Ashikaga shogunerria, baita Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi eta Edo garaiko shogunak ere zerbitzatu zituen artista familia batek landu zuen.
Garai hartako gazteluetan espazio banatzaile bezala erabiltzen ziren panel irristagarri eta bionboetan eskala handiko diseinu ausartak egiten ziren. Tinta txinatarrez eginiko margolaritza monokromo estiloa, Yamato-e (japoniar margolaritza artea) polikromatikoarekin nahastu zen; artistaren batzuk, urrexka koloreko hondo bat erabili zuten, efektu ikusgarriagoak lortzeko.
Iso Salankijärvi
Beste ohiko biztanle batzuk azeri zuri eta gorriak, bisoi amerikarrak, elur-orein etxekotuak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak dira.
Ketojärvi hegoaldean da Iso Salankijärvi aintziraren bizilagun nagusia. Ura Ounasjoki ibaiaren bidez husten da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.
Igor González de Galdeano
Igor González de Galdeano Aranzabal (Gasteiz, 1973ko azaroaren 1a - ) euskal txirrindulari ohi eta kirol-zuzendaria da. Lau aldiz lehenengo bosten artean izan da, Itzuli Handietan. Bizkaiko Bira irabazi zuen.
Anaia Álvaro txirrindulari profesionala ere izan da.
Ibilbidea
1995 eta 2005 artean txirrindulari profesionala izan zen eta 14 garaipen lortu zituen. Espainiako Vueltan bigarrena izan zen 1999 eta laugarrena 2004an. Frantziako Tourrean, berriz, bostgarrena 2001 eta 2002. Kirol profesionala utzi ondoren, Euskaltel-Euskadi taldeko kirol-zuzendari bihurtu zen 2006tik 2011 arte.
Emaitzak lasterketa nagusietan
(*) Erlojupekoa
Pirinioak (eskualdea)
Udalerriak
Pirinioak eskualdea 30 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
Henry Morton Stanley
Sir Henry Morton Stanley (Denbigh, Gales, Britainia Handia 1841eko urtarrilaren 28a - Londres, Ingalaterra, Britainia Handia 1904ko maiatzaren 10a), jaiotza izenez John Rowlands, galestar kazetari eta esploratzailea izan zen. Afrikan zehar egindako esplorazio bidaiek eta David Livingstone aurkitu izanak ospe handia eman zioten. Topatu zuenean Livingstoneri esan omen zizkion hitzak askotan aipatzen dira: “Livingstone doktorea, ezta?”
Pirinioak (eskualdea)
Herriak
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 61 biztanlegune daude eskualdean:
Henry Morton Stanley
Biografia
Stanley Galesko Denbighen jaio zen, 1841eko urtarrilaren 28an. 1859an, Windermeer itsasontziko ontzimutil gisa, Liverpooletik New Orleansera joan zen. Hiri honetan Henry Hope Stanley izeneko merkatari batek semetzat hartu zuen. Geroago gazteak Stanley abizena hartu zuen. 1861ean Ameriketako Estatu Konfederatuen armadan sartu zen Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean borrokatzeko eta AEBetako herritartasuna hartu zuen. Gerra amaitu zelarik kazetari lanetan hasi zen. 1868an New York Heraldeko berriemailea izan zen britainiar armadak Abisiniara egindako espedizioan.
Pirinioak (eskualdea)
Herri hustuak
Pirinioak eskualdeak, gainera, 17 herri hustu ditu, honako hauek:
Henry Morton Stanley
Biografia
1869an James Gordon Bennett New York Heraldeko editoreak David Livingstone misiolari eta esploratzailearen bila joateko agindu zion. Livingstone urte batzuk lehenago Afrika esploratzera joana zen eta ez zen haren berririk. Espedizioa Zanzibarretik abiatu zen, 1871eko martxoan. Livingstone azaroan atzeman zuten, Ujiji herrixkan, oso gaixo. 1872an Tanganyika lakuaren iparraldea elkarrekin esploratu zuten. Gero Stanley Britainia Handira itzuli zen baina Livingstone Afrikan gelditu zen.
Pirinioak (eskualdea)
Partzuergoak
Gaur egun, Pirinioak eskualdean 5 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:
Historia
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legea ren arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Pirinioak izenarekin agertzen zen, eta 30 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena.
Henry Morton Stanley
Biografia
1874tik 1877ra Daily Telegraph eta New York Herald egunkariek ordaindutako beste espedizio bat egin zuen Afrikara. Victoria eta Tanganyika lakuen inguruan nabigatu zuen eta Lualaba Kongo ibaiaren ibaiburua zela frogatu zuen. Espedizioa hasi zuten 356 lagunetatik 114 baino ez ziren amaierara iritsi.
Pirinioak (eskualdea)
Historia
Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.
Demografia
biztanle zituen Pirinioak eskualdeak.
Henry Morton Stanley
Biografia
1879 eta 1884 artean Belgikako Leopoldo II.ak Association internationale africaine elkartearentzat lan egiteko hartu zuen. Elkarte honen helburu humanitarioen atzean, ordea, Belgikako erregearen handinahia eta espansionismoa zegoen. Kongora itzulirik bolia eta kautxua atera ahal izateko burdinbidearen eraikuntza hasi zuen eta tribuetako buruzagiekin iruzurrezko hitzarmenak sinatu zituen.
Pirinioak (eskualdea)
Ekonomia
Bi okupazio nagusi daude eskualdean. Lehenengoa, industriala, eskualdeko industrialdeetan (Urrobi, Izize, Burgi) zein inguruko zonaldeetan (Agoitz, Irunberri). Bigarrena tradizionalagoa da, eta nekazaritzari eta abeltzaintzari buruzkoa da. Bestalde, turismoa oso sektore garrantzitsua da eskualdean, bai jarduera turistikoei dagokienez, bai ostalaritzari (landetxeak nabarmentzen dira) eta baita jatetxeei dagokienez ere. Hala ere, oso eskualde zahartua da, eta, beraz, bertako biztanle gehienak erretiratuta daude. Eskualde honek oso ekoizpen-sare txikia du, despopulazioa jasaten baitu, eta, era berean, despopulazio horren kausa ere bada.
Politika
Pirinioak eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.
Hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
Cosne-Cours-sur-Loire
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 6.600 ziren, horien artean 4.456 aktiboak ziren eta 2.144 inaktiboak ziren. 4.456 pertsona aktiboetatik 3.738 lanean zeuden (2.025 gizon eta 1.713 emakume) eta 717 langabezian zeuden (283 gizon eta 434 emakume). 2.144 pertsona inaktiboetatik 783 erretiraturik zeuden, 576 ikasten zeuden eta 785 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cosne-Cours-sur-Loire udalerrian 5.336 unitate fiskal zeuden, 10.838,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.640 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 736 komertzioetatik, 9 erauzte enpresak ziren, 18 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 38 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 63 eraikuntza enpresak ziren, 210 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 18 garraio enpresak ziren, 60 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 14 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 39 finantziazio enpresak ziren, 30 higiezinen enpresak ziren, 76 zerbitzu enpresak ziren, 113 administrazio publikoko enpresak ziren eta 45 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 174 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 2 lan bilaketa bulegoak, 1 jendarmeria, 2 posta bulegoak, 8 banku bulegoak, 2 funerariak, 21 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 4 autoeskolak, 10 igeltseroak, 7 margolariak, 9 zurginak, 15 iturginak, 4 argiketariak, 4 eraikuntza enpresak, 17 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 6 aldi baterako lan enpresak, 31 jatetxeak, 15 higiezinen agentziak, 4 tintoreriak eta 5 apaindegiak.
2009an zeuden 102 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 6 supermerkatuak, 5 brikolaje denda handika, 4 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 12 okindegiak, 8 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 4 liburu dendak, 24 arropa dendak, 4 etxerako tresna dendak, 6 zapata-dendak, 3 elektrotresna dendak, 5 altzari dendak, 4 kirol-dendak, 2 drogeria, 3 lurrin-dendak, 3 bitxi-dendak eta 7 lore-dendak ziren.
2000. urtean Cosne-Cours-sur-Loire udalerrian 37 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.440 hektarea erabiltzen.
Baix
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina, 2 argiketariak eta 1 eraikuntza enpresa.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Baix udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 297 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pirinioak (eskualdea)
Hezkuntza
Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu euskalduneko udalerrietan (eskualdeko mendebaldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, derrigorrezkoa da gutxieneko eskolak euskaraz ematea; beraz, A eta D ereduak baino ezin dira eskaini, eta, praktikan, D eredua bakarrik eskaintzen da (erabat euskaraz, gaztelania bakarrik ikasgaiarekin). Hala ere, eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko ekialdeko ibarrak) ez da betebehar hori betetzen, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hori dela eta, A eta D ereduak (euskararekin) eta G eredua (gaztelaniaz, euskararik gabe) eskaintzen dira. Praktikan, G eredua Erronkariko ikastetxeetan bakarrik eskaintzen da, hara Obelba eta Zigoze Aragoiko udalerrietako ikasleak joaten baitira, non hezkuntza legeak ez duen aurreikusten euskara irakastea, eta, beraz, ez du onartzen.
Osasuna
Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.
Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.
Bigarren espigoi
Bigarren espigoia Bilboko portuko Santurtziko kaia da. Printzesa kaiaren hegoaldean eta Alboko kaiaren ipar-ekialdean eta Victoria erregina eta Bizkaia kaien iparraldean dago.
Pirinioak (eskualdea)
Osasuna
Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:
Garraioa
Autobuses Artieda autobus konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:
Bigarren espigoi
Espainiako printze izenaz ere ezagutua, hiru zatitan banatzen da. "Hegoaldeko 2. espigoia", "Ekialdeko 2. espigoia" eta "Iparreko 2. espigoia". Hegoaldeko kaiak 950 metroko luzera dauka, Ekialdeko kaiak 270 metro, eta iparreko kaiak 820 metroko luzera. Gai solidoak kargatzeko erabiltzen da.
Pirinioak (eskualdea)
Garraioa
Gainera, Nafarroako Autobus Konpainiak Pirinioak Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Bestalde, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak. Behe-nafarreran Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) eta Luzaidek zeuden, mendebaldekoan, eta Zaraitzuko udalerriak (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze), ekialdean. Erronkariko udalerriak (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) zubereran zeuden eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.
Cosne-Cours-sur-Loire
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 tratamendu laburretarako ospitale, 2 iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, psikiatriko 1 bat, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, osasun-zentro 1 bat, 5 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Kikuchi Yōsai
Japoniar heroien bere marraztutako historia, Zenken Kojitsu izenekoa, tinta monokromatikozko margolari bezala zuen abileziaren lan azpimarragarri bat da. Bere lana, Japoniako historiako 500 pertsonaia garrantzitsu hartzen dituena, baliabide historikoki extensiboa da, are arkeologikoa ere. Zenken Kojitsu lana, jatorrian, xilografian inprimatutako hamar liburutan inprimatua izan zen, 1878an, Kikuchi hil zen urte berean.
Cosne-Cours-sur-Loire
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta 7 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Cosne-Cours-sur-Loire udalerrian 3 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 2 hezkuntza orokorreko lizeo.Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.022 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 1.063.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pirinioak (eskualdea)
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean nafarreran sailkatu ziren Erroibar, Auritz eta Orreaga udalerriak, Luzaide sailkatu zen nafar-lapurteran eta Aezkoako udalerriak (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) sailkatu ziren tarteko hizkeren, nafarrera, nafar-lapurtera eta zuberera artean. Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Galoze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak, atzerakada-eremuan, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren, eta Nabaskoze, ez-euskal eremuan.
Hizkuntza-zonakatzea
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legea ren bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Erroibar, Auritz, Orreaga, Luzaide eta Aezkoako (Abaurregaina, Abaurrepea, Aria, Aribe, Garaioa, Garralda, Hiriberri, Orbaizeta eta Orbara) udalerriak hartzen zituen barne, eremu euskaldunean. Eremu mistoan Zaraitzuko (Espartza, Ezkaroze, Gorza, Itzaltzu, Jaurrieta, Orontze, Otsagabia eta Sartze) eta Erronkariko (Bidankoze, Burgi, Erronkari, Garde, Izaba, Urzainki eta Uztarroze) udalerriak zeuden, Galoze izan ezik, eremu ez-euskaldunean baitzegoen Nabaskozerekin batera. 2017an legea zabaldu zenean, Galoze udalerria sartu zen eremu mistoan, eta Nabaskoze eremu ez-euskaldunean geratu zen.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Sexsarbori
Sexsarbori, Sex arboribus, Sexs arbor, antzinako akitaniarren jainko bat zen erromatarraren garaian. Berari eskainitako hiru inskripzio topatu ziren Garona Garaian, garai erromatarretan Lugdunum Convenae hiria zenaren eskualdearen ekialdean, Arba eta Rieumajou ibaien arroan. Egurgileen jainko bat izan zitekeela proposatu da eta orduan Sexs arbor litzateke, egungo euskarara ekarrita, agian, Sets/Setz/Setx/Zets/Zetz/Zetx zuhaitza? Ikerlari batzuek, nahigo dute Sexarbores (nominatiboa, plurala), izan ere, ez baitago argi izena beraren erroak nolako forma izango zuen.
Lycodes reticulatus
Lycodes reticulatus Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.