cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Izotz-kasko
Geografoek izotz-zelaiak izotzak edo elurrak estalitako hedadura 50.000 kilometro karratu edo gehiagokoa denean aipatzen dituzte, eta inlandsisak (edo izotz kontinentala bera) estalki glaziarrek milioi bat kilometro karratu baino gehiagoko hedadura dutenean (gaur egun bi inlandsis daude, Antartikakoa eta Groenlandiakoa.
Azterketa geologiko eta glaziologikoen arabera, izotz zelaiak azken glaziazioan zehar eratu ziren askoz tamaina handiagoko glaziartutako guneen hondarrak izango lirateke. Izotz zelai hauek mundu ur edangarrizeko erreserba nagusiak dira, eta beraz, balio estrategiko handia dute.
Gelba
Gelba (Galeorhinus galeus) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Triakidae familiakoa. Itsaso subtropikaletan bizi den arrain hau obobibiparoa da. Bere generoan monotipikoa da.
Marrazoaren antzeko itsas arrain hau 1,5-2 m luze izaten da. Bizkarraldea eta alboko hegalez goitikoa gris urdinxka du, eta bular-sabelak ia zuriak. Oso hortz zorrotzak ditu, goikoak batez ere. Buruaren azpiko aldean du ahoa. Arrautza bidez ere ugaltzen den biziernalkaria da. 4 hilabeteko ernaldia izaten du, eta ondoren 40 ume egiten ditu.
Hemorrhois ravergieri
Hemorrhois ravergieri Hemorrhois generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Aequidens paloemeuensis
Aequidens paloemeuensis Aequidens generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Lokrida
Lokrida (antzinako grezieraz Λοκρίς, Lokris; egungo grezieraz: Λοκρίδα, Lokrida) Antzinako Grezia erdialdeko eskualde bat zen, kostalde kontinentalean zegoen, Termopiletatik Larimnara hedatuz, Korintoko golkoaren iparraldean. Bi lurraldetan banatua zegoen:
Jatorrizko Lokridaren lurraldea, bi eskualdetan banatu zen: Dorida eta Fozida. Beharbada, inguruko herri baten inbasio goiztiar baten ondorio izan zen. Gertaera honek, eskualdearen antzutasunarekin bateraturik, herri mugakideen joera gerlari eta dominatzaileen aurrean etengabeko larrialdi egoera sortu zuen, baita greziar historian paper atzerakoi bat izatea ere.
Lokrida Opuntia, bertako hiri nagusia zen Opusen izenetik abiatuta izendatua izan zen. Lokrida Opuntiako metropolirik nagusiena Naupakto zen.
K.a. VII. mendean, Italian, lokriar okupatzaileek Locri hiria sortu zuten.
Bigarren Mediar gerran, K.a. 480an, Xerxes I.a Persiako erregeak, Grezia inbaditu zuen eta bere armadarekin joan zen Trazia, Tesalia eta Lokridan zehar. Xerxesek, orduan, Atikarantz jarraitu eta Atenasi su eman zion, greziarrek ebakuatu zutena inbaditzailearen boterea ikusita.
Mitologia
Greziar mitologiaren arabera, Aiax Oileo, Lokridako erregea, Atenea jainkosak, Ulises, Odiseako honen bidaian, kaltetzea nahi zuten bere ontziak suntsitzeko eragin zuen ekaitz bortitz batean hil zen.
Hiroki Narabayashi
Hiroki Narabayashi (奈良林 寛紀, 1988ko urtarrilaren 14a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fujieda MYFC.
Iruñeko geltokia
Hauek dira Iruñeko geltokiak:
Trythogga
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Gulval herriaren mendebaldean.
Ángela de la Cruz (artista)
Ángela de la Cruz (Coruña, 1965eko martxoaren 2a) artista saritua da, 2010ean Turner sarirako izendatu zuten eta 2017an Arte Plastikoen Sari Nazionala irabazi zuen.
Biografia
Coruñan jaioa, De la Cruz filosofia ikasi zuen Santiagoko Unibertsitatean, 1989an Londres era joan eta han artea ikasi zuen Chelseako Arte Unibertsitatean, Goldsmiths College-an eta Slade School of Art-en (University College, Londres). Egun, Londresen bizi eta lan egiten du. 2005ean, burmuineko hemorragia bat izan ondoren koman zegoela, alaba bat izan zuen. De la Cruzek gurpil-aulkia erabiltzen du orain, eta laguntzaileak behar ditu bere lana egiteko.
Obra
Haren lanak, koadroak hiru dimentsioko objektu gisa hartzen ditu, bi dimentsioko irudikapen gisa baino gehiago, Lucio Fontanaren 40. hamarkadako mugimendu espazialistari jarraituz. Mugimendu horretara nola heldu zen azaltzen duten teoria desberdinak dira. Batetik, Slade School of Art-en ikasten ari zela, margotutako mihise baten bastidorea kendu zuela esaten da eta bestetik, nahi gabe apurtu zela. Pintura deformatuaren emaitzak inspiratu egin zuen eta, harrezkero lanak nahita distortsionatu edo hausten ditu, sorkuntza-prozesuaren parte gisa.
Lan nabarmenak
Hasieran, artistak oihal eta mihisekin lan egiten zuen, horren adibide dira Ashamed (1995), Homeless (1996), Self (1997), Ready to Wear (1997-2003) eta Nothing (1998-2005). 2000. urteaz geroztik, aulkiak, mahaiak edo armairuak gehitu ditu piezetan, batzuetan mihise hautsiekin apainduta. Bestalde, Clutter serieak (2003-2005) hondakin eta materialen bildumak biltzen ditu. Deflated (2009-) kako batetik zintzilik dauden markorik gabeko koadro-sorta bat da. Flat-ek (2009) plastiko bat eta lurrean kolapsatu duen metalezko aulki bat ditu. Azken urteotan, aluminioa ere erabili du: Mike Smithen estudioak Angelaren jarraibideen arabera materiala soldatu, zanpatu, kolpatu eta distortsionatu egiten du. Ondoren, Ángela de la Cruzen estudiora eraman eta laguntzaileek margotzen dute.
Jesús Moncada
Jesús Moncada Estruga (Mequinenza, 1941eko abenduaren 1a - Bartzelona, 2005eko ekainaren 13a) katalan hizkuntzako espainiar idazlea izan zen.
Jesús Moncada literatura katalan garaikidean gehien itzuli den egileetako bat da. Camí de sirga hamabost hizkuntzatara itzuli da, japoniera eta vietnamera barne. Moncadak gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez egindako lan ugari itzuli zituen katalanera, Guillaume Apollinaire, Alexandre Dumas, Jules Verne eta Boris Vian bezalako egileen eskutik.
Haurtzaroa eta gazteria Mequinenzan
Familia liburutegi ona zuen esku, eta oso gaztetatik irakurtzeko, idazteko eta marrazteko zaletasun handia zuen. Moncada beti gogoan izan zuen haurtzaroa Mequinenzako arroaren, gazteluaren eta ibaien meategiak, batez ere Ebroak, herriko bizimodu ekonomiko guztiaren ardatza eta aldi berean, osatutako espazio batean kokatua igaro zen., ia mundu magikoa, Moncada txikia bere lagunekin arrantzara, igerian eta nabigatzera joan zen izakientzat. Eta, hain zuzen ere, ibaiaren munduarekiko zuen lilura nabari zen bere liburu guztietan. Ez da harritzekoa, beraz, urte batzuk geroago, biztanleriaren zati bat urpean utzi behar zuten Mequinenza eta Ribarroja urtegien eraikuntzak mundu honen biziraupena mehatxatu zuenean, informazioa biltzen hasi zela kaldereroekin eta marinelekin egindako elkarrizketa luzeen bidez. ; gerora liburuetarako oso erabilgarria izango zen materiala, bai ibaiaren lexikoa erabiltzerakoan, bai agertzen diren pertsonaiak karakterizatzeko orduan.
Zaragoza eta itzulera Mequinenzara
Mequinenzan prestatzen jarraitu ezin zuen garaian, gurasoek Zaragozako barnetegi laikoa aukeratu zuten, Lleidan erlijiosoak besterik ez zeuden eta. Aukeratutako eskola Santo Tomás de Aquino zentroa izan zen, José Antonio Labordeta diputatu eta abeslariaren aitak eta Miguel Labordeta poetak sortutakoa; zentro liberal bat, Moncadak nerabe batek bere lehen literatura saria jaso zuen: Ramón y Cajal-en Memories of childhood and youth liburua, Mequinén-en kondaira bat berreskuratzeagatik. Zaragozan, bertan ikasi zuen 1953 eta 1958 artean, batxilergoa amaitu zuen eta batxilergoa egiten ari zenean magisteritza ikasi zuen.
Behin irakasle karrera amaitu zuenean, Aparteko sari batekin, behin-behineko irakasle izateko postu bat eskatu zuen Mequinenzan, baina ukatu egin zitzaion oraindik hemezortzi urte bete ez zituelako. Irakasle laguntzaile gisa hasi zen lanean, plaza hutsik zegoenetik. Geroago, oposizioak irabazi zituen arren, herri txiki bateko kargua utzi zuen eta nahiago izan zuen pare bat hilabetez Zaragozako zentro batean lan egin soldadutza egin arte. Soldadutza amaitu ondoren, Mequinenzara itzuli zen jakitun, hala ere, benetan gustatu zitzaiona margotzea eta idaztea zela.
Transferentzia Bartzelonara
Edmon Vallès Mequinako historialari, saiakeragile eta itzultzailearen aholkuak jarraituz, Moncada Bartzelonara joan zen 1966ko irailean pinturara eta literaturara erabat dedikatzeko asmoz. Hasierak, ordea, ez ziren batere errazak izan Edmon Vallès- ek lana topatzeko itxaropena izan zuen argitalpen proiektuak ez zuen arrakastarik izan eta Moncada bere burua lanik gabe aurkitu zen, bere familiarengandik urrun eta berarentzat guztiz arrotza zen leku batean. Lehenengo urtea Bartzelonan eman zuen Mekako margolari baten tailerrean, Santiago Estruga, lanean. Eguna bi zatitan banatu zuten, eta goiza pintura komertziala egiteari eman zioten bizimodua irabazteko ─ hirukotean zintzilikatzeko kuadrilak, gogoratu zen rientzat─ eta arratsaldea gustuko zuten pintura motari. Tolestu zutenean, oraindik ere denbora eta gogoa zituen Liburuen Arte Eskolan grabatua ikastera joateko.
Urtebete geroago, Mequinzen-eko Edmon Vallés- i esker, Montaner y Simón argitaletxean sartzeko aukera izan zuen, Mondadori gazte entziklopedia baten itzulpena berrikusteko norbaiten bila zebiltzan. Mexikon erbestetik berriki itzuli eta produkzio saileko buru gisa lan egin zuen Pere Caldersek kontratatu zuen. Moncadak, Bartzelonan finkatu zenetik oraindik ezer idatzi ez zuenez, bere lehen ipuina izango zen katalanez idatzi zuen: "Joc de Caps". Pere Calders-i asko gustatu zitzaion lehen ipuin hura eta idazten jarraitzera animatu gintuen eta Mequinenzaren hizkeraren benetako formak kontakizunetan sartzen jarraitzera. Luzaroan, lanorduen amaieran, biak argitaletxean egon ziren idazten edo elkarrekin joan ziren Ateneu Barcelonès. Idatzi zutena komentatu zuten eta Calders-ek, katalanarekin egindako lehen entsegu horietan, letratzen ikasten lagundu zion.
Literatur sarietara aurkezten ari zen istorioak ezagutzera emateko eta argitaletxe batzuk editatzeko interesa pizteko. "La lluna, la pruna" filmarekin Brugues saria irabazi zuen (1970), "Històries de la mà esquerra" bildumarekin Joan Santamaria saria (1971), "Crònica del darrer rom" aldizkariko Crida bigarren sariarekin. Serra d'Or (1971) eta "Narracions de l'Ebre" filmarekin Jaume March saria (1980). Argitaratu zen lehen testua "Crònica del darrer rom" izan zen, Serra d'Or aldizkarian 1971ko martxoan agertu zena, narrazioa non Moncada literatura munduaren gakoetako batzuk dagoeneko ikus daitezkeen.
Heldutasuna
Apurka-apurka, ordea, konturatu zen lan egiteko modu motela eta zorrotza zela eta, ezin zuela aldi berean pinturari eta literaturari dedikatzen jarraitu lanaldia amaitutakoan. Azkenean, literatur sariek eta Edicions de la Magrana "Històries de la mà esquerra" bere lehen liburua -hamazazpi kontakizun biltzen zituen-- bultzaturik, lan plastikoa alde batera uztea eta orduak eskaintzea erabaki zuen. lanak askatasunez utzi zuen idazteko. Horri esker, lau urte geroago bigarren ipuin liburua argitaratu zuen: "El Café de la Granota".
Beti gogoan zuen Montaner y Simón argitaletxetik igarotzea oso etapa aberasgarria zela bai lan egiten zuten pertsonentzat: Pere Calders eta Josep Soler, bai ikustera zihoazenentzat: Avel·lí Artís Gener "Tísner", Félix Cucurull, Xavier Benguerel, Giménez Botey eskultorea... eta bizi izan zituen pasadizoak. Izan ere, gaixotu zenean "Dante SL" behin-behineko izenburua zuen eleberri batean ari zen lanean, urte horietan bizi zen ingurunea birsortzeko asmoa baitzuen. Eleberria amaitu gabe zegoen, 2004ko udazkenean biriketako minbizia diagnostikatu zioten eta Bartzelonako klinika batean hil zen 2005eko ekainaren 13an. Egileak hala eskatuta, errautsak Mequinenzara eraman zituzten eta bere etxeak Mequinenzako Alde Zaharrean okupatutako orubean utzi zituzten. Uztailaren 9an hil ondoren Mequinenzako "seme kuttunaren" bereizketa eman zioten.
Margolanak
Lan plastikoen lehen erakusketak Mequinenzan egin ziren 1966 eta 1970 urteetan. Hurrengo hamarkadan, banakako eta taldeko erakusketetan parte hartu zuen Kataluniako hainbat herritan: Mataroko L'Abast (1977 eta 1978), Bartzelonako Unescoko Eskolak (1977), Vilassar de Mar-eko Botiga (1979) eta Laietana Aurrezki Kutxa Arenys de Mar (1980). Irakurle gehienek ez zuten bere alderdi piktorikoa aurkitu idazlea hil zen arte Mequinenza (2005), Tarragona (2005), Lérida (2006, 2009), Barbastro (2007) eta Calatayud (2007) erakusketen ondorioz. Gaur egun, bere lan piktorikoaren zati handi bat Mequinenzako Historia Museoan instalatuta ikus daiteke, Moncadari eskainitako espazioa duten Museos de Mequinenza.
Argazki lanak
2014an, Museu Etnològic de Barcelona- k Mequinenzako Udalarekin elkarlanean Mequinensa! Erakusketa ekoitzi zuen . Jesús Moncadaren argazkiak. Erakusketak berak Mequinenzako Alde Zaharrean berak ateratako Jesús Moncadaren argazkiak ikusteko aukera eman zigun 1970eko hamarkadaren hasieran Ribarroja urtegiaren ur azpian desagertu aurretik, bere literatur lanetako hainbat testuekin konbinatuta.
Moncada eta Mequinenza
Horregatik, Jesús Moncadaren lanak izaera unibertsala du, zatiak irakurtzeko eta ulertzeko aukera ematen duena, bere ipuin eta eleberrien berrargitaratzeak eta hizkuntza multzo on batera egindako itzulpenek frogatu duten moduan. Moncadak, behin baino gehiagotan aitortu zuenez, bere testuetan ondo dakienaz hitz egitea gustatzen zaio. Zalantzarik gabe, Mequinenzako biztanleriaren zati bat Ribarrojako urtegiaren ur azpian desagertzen ikusteak eta alde zaharreko gainerakoa eraisteak, ibaiekiko beti sentitu zuen liluraz gain, bere lana modu berezi eta sakonean markatzen du. .
Aroa Arrizubieta
Aroa Arrizubieta Barredo (Gasteiz, Araba, 2001) Arabako bertsolaria da.
Jesús Moncada
Moncada eta Mequinenza
Bai "Camí de Sirga" edo "Estremida memòria" bezalako eleberri koralagoetan, bai pluralean "La galeria de les estàtues", Mequina giroa eta Ebroko ibilbidea oso presente daude. Kaleak, plazak, kafetegiak, dantzalekuak, baratze lurrak, Ebroko kaiak, lignito meategiak eta meatzariak, llautak eta llauteriak, burgesak, merkatariak, nekazariak ... literatur espazio txiki, trinko eta goxo hau askoren erdibidean ari da osatzen. aldiz, drama eta komedia artean, eta askotan umorez, ironiaz, satiraz, samurtasunez, heriotzaz eta hileta-erritualez josita, ahozkotasuna kontenplatzen duen estiloarekin eta hitz biziak, aberatsak eta adierazgarriak dituztenak. eta oso landua, ordea, Mequinenzako mendebaldeko katalanaren lexikoa eta fraseologia saihestu gabe.
Sariak eta ohoreak
Elkarrizketa batean zergatik ez zen literatura sarietara aurkezten galdetu ziotenean, Moncadak beti azaldu zuen mota honetako lehiaketekiko interesa desagertu zela bere lanak argitaratzeko interesa zuen editore bat zegoenean. 1988an, " Camino de sirga " k erantzun bikaina izan zuen publikoaren eta kritikaren aldetik. Kataluniako literatura garaikideko lanik onenetako bat bezala hartu zuen bere lehen eleberriak Joan Crexells saria (1988), Literatura Saria (1988) saria jaso zuen Sabadell Fundazioaren Amigos de las Artes y de las Letras de Sabadell erakundeak. Kritikaren Sari Nazionala (1988), Serra d'Or Kritikaren Saria (1989) eta Bartzelona Hiria Saria (1989). Literaturako Sari Nazionaleko (1988) finalista ere izan zen.
"Estremida memòria" filmarekin Joan Crexells Saria (1997) eta Serra d'Or Kritikaren Saria (1998) eta Humbert Torres Saria jaso zituen bigarren aldiz. Moncadaren literatur lana bere lankideek ere baloratu zuten, bera izan baitzen Kataluniako Hizkuntzako Idazleentzako Jaume Fuster Saria jaso zuen lehen idazlea. Urte berean Katalunian eta Aragoin ere aitortu zitzaizkion merezimenduak, Kataluniako Generalitateak Saint Jordi Gurutzeari eta Zaragozako Foru Aldundiari Portugalgo Santa Isabel Domina eman zionetik. Azkenean, 2004an, Aragoiko Gorteek Aragoiko Literaturaren Ohorezko Saria eman zioten, lehen aldiz bere lana katalanez idatzi zuen Aragoiko egile bati eman zitzaion saria. Jesús Moncadak, bere heriotzaren Mequinenzako seme kuttunaren izenarekin, bere espazioa du Museos de Mequinenza. Mequinenzako Historia Museoko Moncada Espazioak bere lan piktoriko, literario eta fotografikoa sakon aztertzeko aukera ematen du.
Jesús Moncadaren lana
Jesús Moncadak, motela eta zorrotza bere idazkera prestatzerakoan, momentu jakin batean, pintura alde batera utzi eta bere lanak idazten eta argitaletxe desberdinen enkarguak eta itzulpenak amaitzen erabat eskaini zuen. Moncada lan labur baten egilea bada ere - hiru ipuin liburu, hiru eleberri eta artikulu bilduma -, bere literaturak interes handia sortu du, irakurle kopuru garrantzitsuen artean, jakintsu eta itzultzaileen artean.
Bere lanaren inguruko azterketei dagokienez, hainbat monografia daude aldizkarietan, irakurketa gidetan, doktorego tesietan, kritiketan, artikulu orokor eta espezializatuetan, eleberri eta ipuinen analisiaz gain, onomastika, besteak beste lexikoa, fraseologia, hizkuntzaren erabilera, mitoa edo satira.
Moncadian prosa oso aberatsa da esamolde idiomatikoetan, batez ere esaldietan eta esaldi multzoetan. Mequinenzaren hizkeraren fraseologismoak eta buelta zehatzak funtzio narratiboarekin agertzen dira, askotan Jesús Moncadaren umorea eta ironia onartzen baitute. Horrez gain, lurraldearen presentzia (toponimoen eta Mequinenzako topografiaren eta klimaren elementu ezaugarrien bidez), lexikoa eta fraseologia eta llauter eta meatzarien lanen aipamenak ezaugarriekin adierazitakoak dira landutako piezen gakoak. Jesús Moncadaren estiloa.
Bestalde, Moncadian lana hogeita bat hizkuntzatara itzuli da. Fikzio liburuki guztien gaztelaniara egindako itzulpena nabarmentzen da, baina Camino de sirga aragoierara eta galegora egindako itzulpenak ere kontuan hartu behar ditugu -hizkuntza hauetara itzulita dagoen izenburua- eta Moncada hizkuntzatan irakur zitezkeen interesa Japoniarrak edo vietnamdarrak.
Lokrida Opuntia
Lokrida Opuntia, lokridar opuntiarrak (Ἐπικνημίδιοι) bizi ziren Lokridako zatia zen, ekialdeko Lokrida barrutiaren barnean (Dafnoseko portua eta Zefiso ibaiaren artean). Hegoaldereneko hiria Larimna zen, Beoziarekin mugan (eta aurretik hiri beoziarra izan zena). Dafnoseko portua fozidarren enklabe bat zen, eta opuntiarrak Dafnosetik hegoaldera bizi ziren. Euren izena, bertako hiri nagusia zen Opuntegatik jasotzen zuten. Mendilerro batek aurrera egiten zuen Eta menditik, eta, kostaldearekiko eta hegoaldeko zatiarekiko paraleloan, opuntiarrak Beozia iparrekialdetik banatzen zituen.
Ptychozoon
Ptychozoon Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean bizi dira.
Lokrida Opuntia
Bertako hiriak, iparraldetik hegoaldera, kostaldean, honako hauek ziren: Alope, Zinos, Opunte, Hales eta Larimna, eta, barnealdean, Kaliaros, Narix eta Korseia.
Rajecká Lesná
Rajecká Lesná Eslovakiako udalerri bat da, Žilinako barrutian kokatuta. 39,26 km²ko azalera du eta 1199 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1413. urtekoa da.
Katuarrain
Katuarraina edo lixa (Scyliorhinus canicula) ur gaziko arrain kartilaginosoa da, Scyliorhinidae familiakoa.
Ipar-ekialdeko ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi da. plataforma kontinentalean eta goialdeko aldatsetan, Norvegia eta Britainiar uhartetatik Senegaleraino, 63° N eta 12° N latitudeen artean. Gehien bat hondo hondartsu, legartsu edo lupetsutan ibiltzen da, metro gutxi batzuk eta to 400 m arteko sakoneratan. Ipar-ekialdeko ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan katuarraina elasmobrankioen artean ugarienetariko bat da. Populazio gehienak egonkorrak dira toki gehienetan. Bizkaian itsuki, momatx edo pitarrosa diote.
Deskribapena
S. canicula espeziekoak sakonera txikiko uretan bizi diren buru motzeko marrazo lerden eta txikiak dira, 1 m luze eta 2 kg baino astunago izatera hel daitezkeenak. Bi bizkar-hegatsak isatsaren aldean dauzkate kokatuak gorputzean. Haien larruazalaren ukia latza da, lizpaperraren laztasunaren antzeko laztasunarekin. Sudurzuloak musuaren behealdean dituzte eta zirrikitu kakotu batez ahora lotuta. Behealdea zuri-grisaxka argia dute eta goialdea marroi-grisaxka, ilunagoak diren orbanekin. Bizkarreko kolorea hondarrarenaren antzekoa da, orban txiki eta marroi edo ia beltz askorekin. S. canicula espezieko arren hortzak emeenak baino handiagoak dira. Mendebal-Afrikako uretan S. canicula espezieko arren barailak sendoago eta handiagoak dira.
Ugalketa
Ugalketa obiparoa da. Kapsula korneo batez babestuta dauden eta kiribil luzeak dituzten arrautzak jartzen dituzte. Arrautzak gehien bat itsasertzeko sakonera gutxiko uretan hazten diren makro algetan jartzen dira. Arrautz zorroak itsasertzetik urrunago jartzen dituztenean ornogabe eseri tenteengan jartzen dituzte. Arrautza zorroak 4 cm luze eta 2 cm zabal inguru izan ohi dira, inoiz ez 6 cm baino luzeagoak. Arrautza zorroak Europako itsasertz guztietan aurkitu ahal dira. Enbrioiak 5–11 hilabetetan garatzen dira, itsasoko tenperaturaren arabera, eta jaio berriak 9–10 cm luze izaten dira. Errunaldia ia urte osoan gerta daiteke. Hala ere, baliteke toki batzuetan errunaldiak urtean zehar garai ezberdinetan sakabanatuta gertatzea. Arrak 37.1-48.8 cm luze inguru direnean heltzen dira heldutasun sexualera, emeak 36.4-46.7 cm. luze inguru direnean.
Elikatzea
S. canicula espezie oportunistatzat hartzen da, harrapakin mota askorekin elikatzen da eta: moluskuak, ekinodermoak, poliketoak, krustazeoak, sipunkulidoak, tunicateak... Hala ere, krustazeo dekapodoak eta arrainak dira haien elikagai nagusia. Elikatzeko preferentziak adinarekin aldatzen dira; katuarrain gazteagoek krustazeo txikiak gurago dituzte, zaharragoek ermitauak eta moluskuak. Gorputz tamainarekin ere aldatzen da dietaren konposizioa. Bestalde, harrapakinak ugariagoak izanda, uda partez gehiago jaten dutela ikusi da. Ez daude ezberdintasun handiak S. canicula espezieko arren eta emeen elikatzeko ohituren artean.
Azterketa gai
S. canicula espeziea egokia da gastrulazio azterketa konparatiboak egiteko zenbait ziogatik.
Moreno Valley (Kalifornia)
Moreno Valley Kaliforniako hiri bat da. Riverside konderrian kokatua dago. 2010ean 193,365 biztanle zituen, 132.8 kilometro koadrotan banatuta.
Mamut iletsu
Mamut iletsua, elefante iletsua edo tundrako mamuta (Mammuthus primigenius), elefanteen familiatik zetorren desagertutako genero bat da; Mammuthus primigenius-ek egungo elefanteen antzeko tamaina zuen. Mamut mota honen ale asko aurkitu dira Siberian, Artikoko irletan eta Ipar Amerikan, baita gorputz oso izoztuak ere. Animalia honen lehen alea 1806an aurkitu zuten, Lena ibaiaren bokaletik gertu, Siberian (Errusia).
Eboluzioa
Proboscidea ren hasierako kideak (elefante modernoak klado honen barruan sartzen dira), Tetis itsasoaren inguruan bizi izan ziren duela 55 milioi urte inguru. Proboscidearen gaur egungo ahaiderik hurbilenak sirenoak dira (manatiak eta itsasuskiak). Elefantidae familia duela 6 milioi urte Afrikan agertu zen, familia horretan elefante modernoak eta mamutak sailkatzen direlarik. 2006. urtean hiru ikertzaile-taldeek mamuten mitokondrioen DNA-profilak erauzi zituzten. Honi esker mamuten eta Asiako elefanteen (Elephas maximus)  arteko senidetasuna baieztatu zen. Afrikako elefanteak, aldiz, klado honetatik duela 6 milioi urte banandu ziren. 2008. urtean mamuten DNA-kromosomiko osoa mapatu zen, bertan ikusi zen elefante afrikarrak eta mamut iletsuak % 98.55 eta % 99.40 arteko ahaidetasuna zutela. Mamut espeziearen aztarna asko aurkitu direnez, genero honen historia ebolutiboa berreraiki daiteke azterketa morfologikoen bidez. Bere molarretako esmaltearen gandorren arabera identifikatu daitezke, hots, espezie primitiboek ia ez daukate gandorrik eta hauen kopurua handituz doa espezie berrietan. Hortzeko koroak, altuago eta sakonagoak bilakatu ziren eta garezurrak gorago kokatu ziren horri egokitzeko. Era berean, garezurra laburtu zen burua gutxiago pisa zezan.
Mammuthus generoko lehen kide ezagunak Pliozenoko Mammuthus subplanfrons afrikarra eta Pleistozenoko M. africanavus espezieak dira. Mamutak duela 3 milioi urte inguru sartu ziren Europan. Europako lehen mamutari M. rumanus deritzote eta Europatik eta Txinatik zabaldu zen. Bere molarrak bakarrik ezagutzen dira (8 eta 10 arteko esmalteko gandorrak daukate).
Subespezieak
Gaur egun mamut espezie bakoitzaren arteko trantsizio-morfologiak erakusten dituzten indibiduoak eta populazioak ezagutzen dira, baita espezie primitibo eta deribatuak ere. Espezieei eta haien bitarteko formei kronoespezie deritze. M. primigenius eta beste mamuten arteko taxoi asko proposatu dira, baina horiek zalantzagarriak dira, autorearen arabera espezie aurreratu baten forma edo espezie primitibo baten forma aurreratuak bezala bereizten direlako. Bitarteko forma horiek bereiztea eta zehaztea paleontologia kuaternario ko arazo iraunkor eta konplexuenetariko bat da. Baina bitarteko espezie eta subespezie batzuk aurki ditzakegu, hala nola M. Medius, M. Chosaricus, M. P. primgenius, M. p. jatzkovi, M. p. sibiricus, M. p. fraasi, M. p. leith-adamsi, M. p. Hydruntinus, Kenensis. p.
2011ko azterketa genetiko batek argitu zuen Kolonbian aztertutako bi indibiduoek mamut iletsuen azpiklado batean bil zitezkela. Horrek iradokitzen du bi populazio ezberdin elkartu zirela eta kume emankorrak sortu zituztela. Ipar ameriketako M. jeffersonii izan daiteke bi espezie hauen hibridoa.
Ezaugarriak
Haren hortzak tundrako landareetara egokituta zeuden.
Habitata eta banaketa geografikoa
Pliozeno eta Pleistozeno aren arteko trantsizio-garaian kontinenteak gaur egungo ia kokapen berean zeuden. Kontinente horien oinarrian dauden plaka tektoniko ak ez dira ia 100 km mugitu Pleistozenoaren hasieratik.
Pleistozenoan ziklo glaziarren errepikapena zen ezaugarri klimatiko esanguratsuenetarikoa. Bada, kontinente glaziarrak 40 paraleloraino hel zitezkeen. Maila glaziar maximoan lurraren azaleraren % 30 izotzez estalia zegoen. Gainera, permafrost zonaldea hegoalderantz hedatu zen izotz-geruzaren mugatik Ipar Amerika eta Eurasia mailaraino. Izotz garaien mugetan urteko batazbesteko tenperatura -6 gradukoa zen; Permafrost mugan, aldiz, 0 gradutakoa. Geruza glaziarren hegoaldean laku handiak metatzen ziren, drainatze-bideen blokeoa eta aire hotzaren lurruntzearen murrizpena zela eta. Ipar Amerikako erdialdea eta iparraldea Agassiz lakuak estaltzen zituen erabat. Gaur egun lehortuak dauden ehun arro baino gehiago zeuden Amerikako mendebaldean. Bonneville lakua, adibidez, Laku Gazi Handia dagoen tokian zegoen. Eurasiaren kasuan laku handiak garatu ziren glaziarren drainatzearen ondorioz. Laku afrikarrak beteagoak zeuden lurruntze-tasa txikiagoaren ondorioz.
Halaber, garaiko klima gaur egungoa baino hotz eta lehorragoa zela eta, basamortuak lehorragoak eta zabalagoak ziren. Prezipitazioak txikiagoak ziren lurruntze ozeaniko eta kontinentala murriztu egin zelako, basoen konposizio berezia sortu zuena. Lurreko ekosistema nagusiak hauek ziren: belar-lautadak, belardiak eta sahats-sabanak. Eurasian estepa nagusi zen zona subglaziarraren zati handi batean.
Baldintza klimatikoei esker leku desberdinetan bizi ziren animali espezieak. Landare aniztasun handia zuten lekuetara moldatzea ere ahalbidetu zuen. Gaur egun iparraldean eta hegoaldean bizi diren espezieak elkarrekin bizi ziren leku berean, alegia. Pleistozenoko hazkunde-garaia aniztasun maila handia ekarri zuen. Izan ere, ekosistema egokiagoak sortu ziren espezializatu gabeko espezieentzat.
Siberiatik Alaskara eta Yukon-ean zehar zabaltzen zen bideari “Mamutaren estepa” deritzote. Ugaztun handientzat egokiak ziren baldintzak bermatu zuten bertako landareri motak. Pleistozenoko flora bereziki elikagarria zen beraientzat. Klima gogorrak zuntz eta karbohidratoen metaketa bultzatzen zuen landareen bizi-iraupenerako.
Desagerpena
Mamut gehienak azken glaziazioa ren amaieran desagertu ziren. Hala ere, oraindik ez da aurkitu desagertzearen behin betiko frogarik. Populazio txiki bat Saint Paul uhartean (Alaska) bizi izan zen 6000 urtera arte gutxi gorabehera. Aldiz, C.2 eta Wrangel uharteko (Siberia) mamut nanoak ez ziren desagertu k.a 2000 urtera arte. Zenbait teoria daude desagerpenaren inguruan, baina orokorrean faktoreen konbinaketak sorturiko desagerpena badu. Hauek dira indar handien duten hiru teoriak:
Azken aurkikuntza zientifikoen arabera duela 10.500 eta 7.500 urteen artean desagertu ziren mamutak Ipar Amerikan. Ondorio horretara iristeko, zientzialariek Permafrostaren lur-laginetan aurkitutako DNA-laginetan oinarritu dira, zehazki Alaskako Yukon ibaian jatorria zuten lagin horiek. Aztertutako lur-laginetan gernu-hondakinak eta ugatz-gorozkiak zeuden.
Ingalaterran, ordea, duela 4.000 urte desagertu zen mamuta, Shorpshireko hezurren aurkikuntzaren arabera. Aurkitutako hezurrak Europa Mendebaldeko mamut iletsuaren hondarrik berrienak dira.
Fosilak
Iraungitako espezie gehienak fosildutako gorpuzkien bidez ezagutzen dira. Mamut iletsuaren kasuan, gorpuzki izoztuak aurkitu dira indibiduoen tamaina handia eta klima hotzaren ondorioz. Horrelako gorpuzkiei esker, espezieen larruazala, ilea, muskuluak, ehunak eta organoak ikertu ahal izan dira.
Izozteko modu desberdinak daude: zonalde urtsu txikietan harrapatuta geratzea, izotz-bolkeen erorketa baten ondoren, uholde baten ondorioz... Horregatik, Yakutiako Berelekh ibaitik hurbil dagoen zonaldean, gutxienez 156 mamut baino gehiagoko 9.000 hezur aurkitu dira eremu berean, uholde baten korronteak eramanda, han gelditu zirelako seinale.
Aurkitutako indibiduoak
Lehenbiziko mamut izoztua
Zientziak dokumentatutako lehen mamut izoztua.1806an aurkitu izan zen eta Adamseko mamuta bezala ezaguna da. Kolima ibaiko Mamuta
1977an oso ondo kontserbatuta aurkitu zuten 7 eta 8 hilabete arteko mamut iletsu baten gorpuzkia. Dima izena jarri zioten.
Yukagirren mamuta
2003an Yukagir-en (Yakutia), ehiztari batzuek aurkitutako mamut ar heldua. 40 eta 50 urte bitartekoa, 2,8 m-ko altuerakoa eta 4 tonatik gorakoa.
Ust-Nero mamuta
2004an Ust-Nero-n aurkitua. Burua, tronpa, bizkarraren zati bat eta zenbait ehun aurkitu zituzten.
Mikrouhin-errefraktometro
Mikrouhin-errefraktometroa errefraktometro mota bat da, airearen errefrakzio-indizea neurtzeko aukera ematen duena, airea zeharkatzen duen mikrouhin seinale baten aldakuntzaren bidez. Aparatu honek irrati uhinen hedapen arazoak hobeto ulertzeko aukera ematen du, batez ere maiztasun handiko seinaleetan. Indizearen aldaketek, batez ere gradiente handiek, irrati sistemetan komunikazio-hutsegiteak sor ditzakete edo radar funtzionamenduan izandako perturbazio esanguratsuak sor ditzakete.
Cheilinus oxycephalus
Cheilinus oxycephalus Cheilinus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Neko Case
Musika ibilbidea
Musika estilo ugaritan aritutako artista da. Hasierak Kanadako giro unibertsitarioko punk taldeetan bateria jotzen eman zituen, ondoren, nolabait miresten zituen Patsy Cline eta Loretta Lynnen bidea jarraituta country musikara hurbiltzeko, janzkera retroarekin gainera. Behin, Nashvillen beroak jota abesten zegoela, alkondara kendu eta bularretakoan geratu zen; countryaren lobby maskulino tradizionalak ez zion barkatu eta betiko ukatu zion sarrera musikaren tenplu den hiri hartan.
Gertakari hark eraginda akaso, bere musika power pop eta indie rock soinu modernoagotara bideratu zuen, bai The New Pornographers kanadiarrekin, bai bakarka. Ohiko musikariez gain, AEBetako americana eta rock giroko izen handiez inguratu da diskoak osatzeko, hala nola Calexico taldeko Joey Burns eta John Convertino, The Sadies, M. Ward, Laura Veirs, k. d. lang edota Mark Lanegan.
Trachipterus altivelis
Trachipterus altivelis Trachipterus generoko animalia da. Arrainen barruko Trachipteridae familian sailkatzen da.
Echinanthera undulata
Echinanthera undulata Echinanthera generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Alaia Gaztelumendi Mendarte
Alaia Gaztelumendi Mendarte, ALAIART izenez ezaguna (Oiartzun, Gipuzkoa, 1993) margolaria, muralista eta arte plastiko etan irakaslea da.
Bere unibertso piktorikoa lerroz eta kolorez beterik dago. Lerro jarraiaren bitartez bere emozioak eta interesak azaleratzen ditu. Errepresentazio hauetan, emakumearen irudia eta elementu naturalak presentzia handia dute. Gizaki eta naturaren arteko oreka etengabea bilatuko balu bezala. Erabiltzen duen gama kromatikoari erreparatuz, lur kolore naturalak, okreak eta berdeak nagusitzen dira. Maiz lerroaren eta kolore orbanen arteko erlazioarekin jolaste du esanahi berriak sortze bidean.
Alaiaren lanaren beste berezitasun bat teknikaren alorrean topa dezakegu. Margoa eta mosaikoa uztartzen baiditu maiz bere hormetako diseinuetan.
Haurtzaroa
Oiartzungo Altzibar auzoan jaioa da. Lehen ikasketak Elizalde Herri Eskolan egin zituen. Txikitatik izan du marraztea gustuko Alaiak eta etxean jasotako ereduak asko erraztu dio artearen bidean abiatzeko. Bere gurasoek izan duten artearekiko zaletasunagatik eta bere anaia Dei Gaztelumendi ere diseinu munduan aritzen baita.
Ikasketak
Batxilergo Artistikoa burutu zuen Donostiako Usandizaga Institutoan 2011an, EHU bitartez Haur Hezkuntza Graduduna (2015) eta Goi-Mailako Teknikaria Ilustrazio Diseinuan eta Arte Plastikoa n Bartzelonako Escola Massanaren bitartez, Bartzelona (2017)
Artearen ibilbidea
2015ean bere lehen mosaiko murala burutu zuen Donostiako Guardetxe Kultur Etxean. Jarraian, Bartzelonara joan zen ilustrazio eta arte plastikoko formakuntza jasotzera eta 2017an, ikasketak bukatuta, Euskal Herrira bueltatu zen ALAIART ezizenarekin bere arte proiektu pertsonala garatzeko asmoz.
Proiektu honek bere bi bokazioak bilduko zituen, artelan proiektu pertsonalak, batetik, eta arte irakaskuntza, bestetik. 2019an bere lana erakusteko aukera izan zuen Kutxa Kulturreko Artistaren Txokoan eta Posidonia Estudioan, eta 2020an Donostiako Arteuparte Galerian. Urte berean, Gasteizko Mazoka Ilustrazioa Jaialdian aukeratua izan zen estatu mailako beste ilustratzaileekin batera. Muralismoaren esparruan, hasieran aipatu bezela, Oiartzunen burutu dituen bi mural kolektibo dira aipagarriak: “Zaindu ditzagun gure bazterrak” eta “Putzu Haundira” 2021 Herritarren parte hartzearekin, eta espazio urbanoaren trasformazio bidean, interes soziala duten proiektuak sustatzea ditu gustuko. Lehenaren kasuan haurrak hartu zuten parte herriko ikastetxeekin eta herriko Ludotekarekin koordinazioan; materiala bildu zuten, bisita gidatuak egin ziren muralaren prozesua ikus zezaten eta murala osatzen lagundu zuen eman ziren 8 lantegiren bidez.Bigarren proiektuan, emakumeen txanda izan zen. Oiartzun herriko guara-lekuaren paretak berritzearekin batera belaunaldi ezberdinetako emakumeen elkarlana sustatu zen, muralaren osatze prozesuaren bueltan, garaiko emakumeen lana ikustarazteko asmoz.
Bestetik, Donostia Kulturak antolatutako 2021eko Altzapain mural topaketan parte hartu zuen Alaiak Euskal Herriko beste 6 artistekin batera. Bertan “Elkar bizi eta hazi” murala osatu zuen Oleta auzoan margoa eta mosaikoaren teknikak uztartuz.
Bide beretik jarraituz, Laudioko Ahalduntze Eskola berriaren murala dugu. Emakumeen borroka feministari lotutako murala sortu zuen herriko adin guztietako emakume/neskekin elkarlanean. Hiru lantegi burutu zituzten eta aurreko proiektuen moduan, birziklatutako azulejoak  erabili zituzten.
2023an, Oiartzungo animalimalisten taldearen ideiarekin bat, margo eta azulejoekin egindako murala sortu du bidegorrian. Muralak animaliarik gabeko festak aldarrikatzen ditu.
2021-22tik Arte Plastiko - Ikusizkoen irakaslea da Errenteriako Herri Arte Eskolan eta bere arte proiektu pertsonala jorratzen jarraitzen du margolaritza eta muralismoaren esparruetan.
Eskultura
2019tik eskulturaren bidea jorratzen du zeramika erabiliaz. Marrazten dituen diseinuetan oinarriturik, arlo honetan interesatzen zaiona bolumena eta espazio hutsen arteko erlazioarekin jolastea da.
Sexu ugalketa
Sexu ugalketa geneen elkartze eta nahastean oinarritzen den prozesua da. Prozesu honetan askotan ar eta eme motak (edo sexuak) sortu dira. Ugalketa sexuala gameto izeneko zelula berezien elkartzeaz gertatzen da. Ugalketa mota honetan bi gurasoen ezaugarri genetikoak batzen dira. Gameto hauek forma eta funtzioetan berdinak izan daitezke (isogametoak) baina gehienetan sexu bakoitzak bereziak diren heterogametoak sortzen ditu: arraren gametoak txikiak dira, mugitu ahal dira eta distantzia luzeetara euren informazio genetikoa garraiatzeko gaitasuna dute; emeen gametoak, aldiz, luzeak dira, ez dira mugitzen eta organismo berriaren garapenerako elikagaiak dituzte. Organismo baten sexua sortzen dituen gametoen arabera ezagutzen dira: arrek ar-gametoak sortzen dituzte (espermatozoideak) eta emeek eme-gametoak (obuluak); izaki batek biak aldi bereak sortzeko gaitasuna badu hermafrodita izena ematen zaio. Askotan izakiak kanpotik ere ezberdintasunak ditu ar edo emea den arabera, bai forman bai eta tamainan ere. Honi dimorfismo sexual deritzo.
Bakterioetan ere ematen da geneen birkonbinaketa eta sexu biologikoan bada ere hau ere sexua da. Bakterioetan sexua ez da zertan eman behar genero ezberdinen artean, ez eta espezie berdinaren barruan. Bakterioek gaitasuna dute inguruan duten informazio genetikoa jaso eta euren DNAn txertatzeko. Honela bakterioetan sexua transformazio, transdukzio eta konjugazio bitartez eman daiteke. Teoria endosinbiotikoaren arabera eukariotoen sorreran ere hipersexu izeneko prozesua eman zen; bertan prokarioto ezberdinen informazio genetikoa betirako batu zen.
Sexu ugalketa
Sexu ugalketa gertatzen denean bi izakik euren informazio genetikoa elkartzen dute oinordeko bat edukitzeko. Informazio genetikoa aziko desoxirribonukleikoaren barruan gordetzen da, kromosometan. Gurasoetako bakoitzaren kromosoma mota bakoitzetik bana elkartuz izaki bakoitzak bere kromosoma kopuru bikoitza du beti. Egoera honi diploide deritzo, eta gametoak, beraz haploideak dira. Gametoak sortzeko prozesu horri meiosia deritzo eta bertan informazio genetikoa ausaz banatzen da bi gameto ezberdinetan. Meiosiari esker kromosomak elkartzean bikoteka jarri eta informazio genetikoa elkartrukatzen dute eta, horrela, oinordekoak duen informazio genetikoa beti izango da gurasoenaren ezberdina.
Animaliengan
Hainbat animalia gai dira ugalketa asexuala izateko. Erabiltzen diren metodoak partenogenesia eta fragmentazioz.
Zigotoa hasieran esfera batean bilakatzen dira, gero blastula batean, honek berrantolakuntza eta bereizketa ematen duelarik. Belakietan blastulak igeri egiten du leku berri bateraino eta bertan belaki berri bat sortzen du. Talde gehienetan, ordea, blastulak berrantolakuntza ezberdin bat garatzen du. Lehenengo inbaginazio bat edukitzen du eta gastrula sortzen da, bertan liseriketa ganbara egongo delarik. Modu honetan bi azal ezberdin sortzen dira: ektodermoa, endodermoa eta gehienetan mesodermoa. Geruza horietatik organoak sortzen dira. Animaliek eguzki energia erabiltzen dute modu ez-zuzen batean hasteko. Hala ere badira animalia gutxi batzuk ez dutela energia horrela jasotzen, fumarolen inguruan bizi direnek bakteria sulfato-jalez elikatzen dira eta beraz eguzkiaren energia ez dute inongo moduan sartzen euren zikloan. Hala ere animalia gehienek landareek fotosintesiaren bitartez ekoizten dituzten azukreak jaten dituzte (edo beste animalia batzuk jaten dituzte hauek aurretik landareak jan dituzte). Azukre hauek erabilita hazi edo mugitu daiteke animalia. Prozesu hau glikolisi moduan ezagutzen da.
Landareengan
Animaliek bezala landareek gameto ar eta eme ezberdinak garatu dituzte. Landare ezagunenen artean arren gametoak geruza gogorren barruan gordetzen dira, polena sortuz. Emeen gabetoak obuluen barruan gordetzen dira; behin ernalketa eman eta gero haziak sortzen dira. Bertan landare enbrioiak garatzeko behar dituen elikagaiak daude.
Landare askok loreak dituzte eta hauek dira horien sexu-organoak. Loreak normalki hermafroditak dira eta bai ar zein eme gametoak sortzen dituzte. Eme-organoak elkartu eta pistiloak sortzen dituzte. Euren barruan obuluak gordetzen dira. Ar organoak lorezilak dira. Luzeak eta ilekarak dira eta pistilo eta petaloen artean tartekatzen dira, polena sortzeko.
Pinu eta koniferatan sexu-organoak pinaburuak dira eta eme zein ar formak dituzte. Eme pinaburuak egonkorragoak dira. Ar pinaburuak txikiagoak dira eta polena dute barruan.
Onddoengan
Onddoen ugalketa konplexua da, hain heterogeneoa den organismo-talde honetan espero den bezala. Onddo gehienak modu sexualean zein asexualean ugal daitezke, ingurumen-baldintzen arabera. Baldintza hauek genetikoki finkatuta dauden garapen-programak abiarazten dituzte onddoetan, eta ugalketa sexualerako edo asexualerako espezifikoak diren egitura espezializatuak sortzea eragiten dute.
Geneen transferentzia horizontala
Geneen transferentzia horizontala bi izaki ezberdinen artean belaunaldi berririk eman gabe egiten den informazio genetikoaren nahasketa da. Hau prokariotoen artean ohikoa da, baita espezie ezberdinen artean ere, eta eukarioto batzuetan ere eman dela dirudi. Ohiko zentzuan sexu gisa kontsidera ezin daitekeen arren, ikuspegi biologikotik ez dago ezberdintasun handirik.
Kazushi Uchida
Kazushi Uchida (内田 和志, 1987ko urriaren 9a - ) Japoniako futbolaria da.
Sexu ugalketa
Prokariotoetan
Bakterioen artean geneen transferentzia horizontala guztiz arrunta da, baita harreman filogenetiko zuzena ez dutenen artean ere. Uste denez hau da antibiotikoekiko bakterioek duten erresistentzia geroz eta handiagoaren arrazoietako bat. Bakterio batek erresistentzia garatzen duenean laster barreiatu dezake gene berezi hori bere espezieko eta beste batzuetako izakiekin. Honako hauek dira ezagutzen diren hiru transferentzia motak:
Kazushi Uchida
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fujieda MYFC.
Sexu ugalketa
Transformazioa
Transformazioan kanpoko DNA edo RNA hartuz zelularen informazio genetikoen alterazioa da. Prozesu hau oso ohikoa da bakterioen artean eta gutxitan ematen da eukariotoetan. Transformazioa egiten diren esperimentu genetikoetan erabiltzen da gene berriak zeluletan sartu ahal izateko. Biologia molekularraren eta bioteknologiaren oinarrietako bat da. Industrian eta medikuntzan oso erabilia da.
Transdukzio
Transdukzioa birus baten bitartez bakterioen arteko trukaketa genetikoa da. Bakterioak infektatzen dituztenean, birusek bi ziklo burutu dezakete: litikoa eta lisogenikoa. Batean zein bestean, birusek infektatutako bakterioaren DNA zatiak harrapatzen dituzte. Bakterio berri batean sartzean, DNA zati horiek sartzen dira ere bakterio berrian, birusaren material genetikoarekin batera.
Konjugazioa
Konjugazioa bi bakterioen arteko trukaketa genetikoa da, zeinean bakterio emaile batek DNA zati bat ematen dio bakterio hartzaile bati.
Konjugazioa gerta dadin bakterioen arteko ukipen fisikoa eman behar da. Pili izeneko egitura batzuei esker material genetikoa transferitzen da bakterio Gram negatiboetan. Pili horiek luzakin urriak eta luzeak dira, bakterioaren kanpoaldean kokatuta daudenak, konjugazioan zubi modura jarduten dutenak. Bakterio Gram positiboetan ez dago pilik, eta bakterioen arteko kontaktu fisikoa zuzena izaten da. Konjugazioa da sexuaren adiera ezagunetik gertuen dagoena.
Eukariotoetan
Fungi eta bakterioen arteko transferentzia horizontala ere existitzen da, adibidez Saccharomyces cerevisiae espeziean.
Azuki babarrunaren kakalardoak endosinbiontea den Wolbachiaren informazio genetikoa ere jaso duela dokumentatu da. Bakterioen genero honek ere artropodo eta nematodo filaridoetan informazio genetikoa ere txertatu du.
Mitokondrietako geneen transferentzia horizontala Rafflesiaceae landare familia eta bere inbaditzaileen artean ematen da ere.
Giza ugalketa psikologia ebolutiboan
Sexu ugalketa geneak etorkizuneko belaunaldietara hedatzeko bitartekoa denez, hautespen sexualak paper garrantzitsua du giza eboluzioan. Gizakien jarduera sexuala, orduan, interesgarria da psikologo ebolutiboentzat, bikoteak erakartzeko eta ziurtatzeko mekanismo eboluzionatuak ikertu nahi baitituzte. Interes horretatik hainbat ikerketa-ildo sortu dira, hala nola bikotea hautatzeko azterketak, bikotea isilpean bilatzea, bikotea atxikitzea, apareatzeko lehentasunak eta sexuen arteko gatazka.
1972an, Robert Triversek sexu-desberdintasunei buruzko artikulu famatu bat argitaratu zuen, gaur egun gurasoen inbertsioaren teoria bezala ezagutzen dena. Gametoen tamainaren arteko desberdintasunak (anisogamia) arrak (gameto txikiak – espermatozoideak) eta emeak (gameto handiak – obuluak) bereizten ditu funtsean. Triversek adierazi zuen anisogamiak, oro har, gurasoen inbertsio-maila desberdinak eragiten dituela sexuen artean, eta hasieran emakumeek gehiago inbertitzen dutela. Triversek proposatu zuen gurasoen inbertsioan dagoen alde horrek sexuen arteko ugalketa-estrategia desberdinen hautespen sexuala eta gatazka sexuala dakarrela. Adibidez, iradoki zuen ondorengoengan gutxien inbertitzen duen sexua, oro har, gaitasun inklusiboa handitzeko gehiago inbertitzen duen sexua eskuratzeko lehiatuko dela (ikus Batemanen printzipioa ). Triversek adierazi zuen gurasoen inbertsio diferentzialak sexu-dimorfismoen bilakaera ekarri zuela bikotea aukeratzean, sexu barneko eta arteko ugalketa-lehian eta segizio-erakustaldietan. Ugaztunetan, gizakietan barne, emeek arrek baino askoz ere guraso-inbertsio handiagoa egiten dute (hau da, erditzearen eta edoskitzearen ondoren jaiotzen dira). Gurasoen inbertsioaren teoria bizitzaren historiaren teoriaren adar bat da.
Buss eta Schmitten Sexu Estrategien Teoriak (1993) proposatu zuen, gurasoen inbertsio diferentzialaren ondorioz, gizakiek sexualki malgutasunez egindako egokitzapenak garatu dituztela, honako hauekin lotuta: "Sexu-irisgarritasuna, ugalkortasunaren ebaluazioa, konpromisoa bilatzea eta saihestea, berehalako baliabide iraunkorrak lortzea, aitatasunaren ziurtasuna, bikotearen balioaren ebaluazioa eta gurasoen inbertsioa". Interferentzia Estrategikoaren Teoriak iradoki zuen sexuen arteko gatazka gertatzen dela sexu bateko ugalketa-estrategia gogokoenek beste sexukoekin interferitzen dutenean, eta hori erantzun emozionalak aktibatzean gertatzen da, hala nola haserrea edo jelosia.
Emakumeak, oro har, selektiboagoak dira bikotea aukeratzean, batez ere epe luzerako estaltze-baldintzetan. Hala ere, egoera batzuetan, epe laburreko estaltzeak onurak ere ekar diezazkieke emakumeei, hala nola ugalkortasun-asegurua, gene hobeen trukea, endogamia-arriskuaren murrizketa eta beren ondorengoen aseguruen babesa.