cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terraformazio
Arazo ekonomikoak
Planeten terraformazioa bezalako proiektuen hasierako kostua izugarria izango litzateke, eta enpresa horren azpiegitura hutsetik eraiki beharko litzateke. Teknologia hori oraindik ez da garatu, eta are gutxiago da oraingoz bideragarria finantzarioki. Gainera, gobernuak finantzatzen badu, litekeena da atzera botatzea. John Hickmanek azaldu duenez, gaur egungo ia planek ez dute estrategia ekonomikorik, eta bere eredu eta itxaropen gehienek oso baikorrak dirudite.
Arazo politikoak
Harrotasun nazionala, nazioen arteko lehiak eta harreman publikoen politika izan dira iraganean proiektu espazialei forma emateko motibazio nagusiak. Zentzuzkoa da pentsatzea faktore horiek planeta-lurreko ahaleginetan ere egongo liratekeela.
Herri-kulturan
Terraformazioa kontzeptu arrunta da zientzia-fikzioan, telebistatik, film eta eleberrietatik hasi eta bideojokoetaraino.
Tronu
Tronua errege-erreginek eta beste goi-agintariek zeremonia eta beste ekitaldi batzuetarako erabiltzen duten jarlekua, maiz ederki apaindua.
Étalle (Ardenak)
Étalle Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Étalle udalerrian erroldatutako biztanleak 89 ziren. Familiak 33 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 40 etxebizitza zeuden, 33 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 40etxeak ziren. 33 etxebizitza nagusietatik 31 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 1 doan lagata zegoen; 7 etxek lau gela zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 24 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 51 ziren, horien artean 42 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 42 pertsona aktiboetatik 39 lanean zeuden (25 gizon eta 14 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Les Petites-Loges
Les Petites-Loges Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Les Petites-Loges udalerrian erroldatutako biztanleak 435 ziren. Familiak 148 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 299 ziren, horien artean 232 aktiboak ziren eta 67 inaktiboak ziren. 232 pertsona aktiboetatik 219 lanean zeuden (120 gizon eta 99 emakume) eta 13 langabezian zeuden (6 gizon eta 7 emakume). 67 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Les Petites-Loges udalerrian 152 unitate fiskal zeuden, 455 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.365 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 1 iturgina eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Les Petites-Loges udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
3637 O'Meara
3637 O'Meara asteroide baten izena da. urriaren 23an aurkitu zuen B. A. Skiff-ek Anderson Mesa Behatokitik.
MUFG Bank
MUFG Bank, Ltd. (株式会社三菱UFJ銀行) Japoniako bankurik handiena da, 2006ko urtarrilaren 1ean, Bank of Tokyo-Mitsubishi, Ltd. eta UFJ Bank Ltd bankuek bat egin zutenean, sortu zutena. Bankua Mitsubishi UFJ Financial Grouparen banku komertzialaren, banku korporatiboaren eta inbertsio bankaren adar nagusia da.
3637 O'Meara
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1984 UQ izena zeraman. Ondoren Stephen James O'Meara omentzeko izena eman zitzaion.
MUFG Bank
MUFG munduko bederatzigarren bankua eta japoniar "megabanku"etako (SMBC eta Mizuhorekin batera) bat da.
3637 O'Meara
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.2 da.
Llantwit Major
, 'Llanilltud Fawr', Galesko hegoaldeko kostaldeko udalerri eta komunitate bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Bridgend udalerritik 14 kilometro hego-ekialdera, Barry hiritik 16 kilometro mendebaldera eta Cardiff hiriburutik 24 kilometro hego-mendebaldera dago.
2011ko erroldaren arabera 9.406 biztanle zituen.
Jenynsia luxata
Jenynsia luxata Jenynsia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anablepidae familian.
Zennor
Zennor, 'Sen Senar', Ingalaterrako hego-mendebaldeko Kornualles konderriko mendebaldeko muturrean dagoen udalerri bat da. Penzance udalerritik 6 kilometro iparraldera eta St Ives udalerritik 2-3 kilometro mendebaldera dago.
Parageorgbokiita
Parageorgbokiita oxido motako minerala da.
Ezaugarriak
Parageorgbokiita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.
Grainola (Oklahoma)
Grainola Oklahomako herri bat da. Osage konderrian kokatua dago. 2010ean 31 biztanle zituen, 0.62 kilometro koadrotan banatuta.
Chongqing World Trade Center
Chongqing World Trade Center (txinera sinplifikatuz: 重庆世界贸易中心), Txinako Herri Errepublikako Chongqing hiriko etxe orratza da. 2005ean eraikitzen amaitu zenetik, 2012ra arte hiriko etxe orratzik garaiena izan zen. Eraikuntza lanak 2002an hasi eta bi urte beranduago etxe orratzak gehiengo garaiera eskuratu zuen.
283 metro eta 60 solairu ditu.
Rémondans-Vaivre
Biztanleria
2007an Rémondans-Vaivre udalerrian erroldatutako biztanleak 217 ziren. Familiak 78 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 37 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 88 etxebizitza zeuden, 82 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 88etxeak ziren. 82 etxebizitza nagusietatik 76 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek hitu gela zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 73 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 150 ziren, horien artean 109 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 109 pertsona aktiboetatik 105 lanean zeuden (63 gizon eta 42 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rémondans-Vaivre udalerrian 88 unitate fiskal zeuden, 239 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.165 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak zurgina ziren.
2000. urtean Rémondans-Vaivre udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 5975
NGC 5975 galaxia bat da, Serpens konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Cook mendia
Haren magalean aurrera egiten duen glaziarra dugu, latitude hartan eta klima harekin ezaugarri hori duen munduko bakarra dena.
Iristeko errepidea Pukaki lakutik abiatzen da, Twizel izanda udalerririk gertuena, Mackenzie barrutian.
Parke Nazionala
Cook mendiko Parke Nazionala sortu zuten 1953an, eta Gizateriaren ondaretzat izendatu du UNESCOk. Parkeak barne hartzen ditu 2.000 metrotik gorako 140 tontor (19 3.000 metrotik gorakoak) eta 72 izendun glaziar. Hau guztia 700 km2-ko azaleratik %40a da.
Aoraki kokatuta dago Kirikirikatata-ko (Cook mendilerroa) iparraldean.
Fondremand
Fondremand Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fondremand udalerrian erroldatutako biztanleak 189 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 31 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak eta 22 bakarrik bizi ziren emakumeak), 35 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 22 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 109 etxebizitza zeuden, 88 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 105 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 88 etxebizitza nagusietatik 64 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 79 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 127 ziren, horien artean 100 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 100 pertsona aktiboetatik 96 lanean zeuden (49 gizon eta 47 emakume) eta 4 langabezian zeuden (3 gizon eta 1 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fondremand udalerrian 82 unitate fiskal zeuden, 181 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.127 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Fondremand udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
1981eko Donostia Klasikoa
I. Donostia Klasikoaren ekitaldia 1981eko abuztuaren 11n ospatu zuten. 230 km egiteko 6o 09' 24" behar zuen Marino Lejarretak, batez besteko 37,757 km/o izanik.
Evelyn Waugh
Evelyn Waugh (Londres, Ingalaterra, 1903ko urriaren 28a – Taunton, Somerset, Ingalaterra, 1966ko apirilaren 10a) ingelesezko idazle eta kazetaria izan zen. Bere lehenengo eleberri historikoek Britainiar Inperioaren gainbehera kontatzen zuten. Abisinian gerra-kronikaria izan zen, eta Bigarren Mundu Gerran borrokatu zen.
Penarth
, Galesko hiri eta komunitate bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Cardiff hiriburutik 6,4 kilometro hego-mendebaldera dago.
2011ko erroldaren arabera 22.083 biztanle zituen.
Ferenc Kölcsey
Ferenc Kölcsey (Szödemeter, Hungariako Erresuma —egun Săuca, Errumania—, 1790eko abuztuaren 8a - Cseke, Szatmár, Hungariako Erresuma —egun Satu Mare konderria, Errumania—, 1838ko abuztuaren 24a) hungarierazko idazlea izan zen, hungariar etniakoa. Oso gazte zela gelditu zen umezurtz. Zuzenbideko ikasketak bukatu bezain laster, literatura-munduan barneratu zen, Ferenc Kazinczyren laguntzaz. Literatura-kritika landu zuen, eta diputatu liberala izan zen 1832-1836 bitartean. Ospe handia hartu zuten Parainezis politika-hitzaldiek. Obra nagusiak hauek dira: Dobozi, Lenka ederra, Zrinyi eta Itxaropena. Hungariako ereserki nazionala bihurtu zen haren Himnusz poema. 1989az geroztik urtarrilaren 22an Hungariar Kulturaren Eguna ospatzen da, 1823. urteko egun horretan burutu baitzuen Kölcseyk Hungariako ereserkiaren eskuizkribua.
Saint-Sériès
Saint-Sériès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Sériès udalerrian erroldatutako biztanleak 856 ziren. Familiak 292 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 84 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 144 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 310 etxebizitza zeuden, 301 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 286 etxeak ziren eta 23 apartamentuak ziren. 301 etxebizitza nagusietatik 223 bere jabearen bizilekua ziren, 69 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 58 etxek lau zituzten eta 193 etxek bost zituzten. 240 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 109 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 187 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 562 ziren, horien artean 408 aktiboak ziren eta 154 inaktiboak ziren. 408 pertsona aktiboetatik 367 lanean zeuden (204 gizon eta 163 emakume) eta 41 langabezian zeuden (17 gizon eta 24 emakume). 154 pertsona inaktiboetatik 46 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 58 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Sériès udalerrian 300 unitate fiskal zeuden, 862 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.340 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 36 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 4 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 4 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 1 higiezinen agentzia eta 1 tintoreria.
2000. urtean Saint-Sériès udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 225 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Grandfield (Oklahoma)
Grandfield Oklahomako hiri bat da. Tillman konderrian kokatua dago. 2010ean 1,038 biztanle zituen, 2.17 kilometro koadrotan banatuta.
Diana Uribe
Historia unibertsalari buruzko irratsaioetan espezializatu da, horietako asko podcast gisa interneten edonork entzungai.
Tabrett Bethell
Tabrett Bethell (Sydney, 1982ko maiatzaren 13a) aktore eta modelo australiarra da. Legend of the Seeker telesailean Cara Mason Mord'Sitharen rola betetzeagatik da ezaguna.
Biografia
Ama ospitalean erditzeko zegoela gurasoak ez ziren ados jartzen alabak izango zuen izenarekin. Aitak ospitaletik atera eta osteratxoa ematen ari zela Tabrett kalea ikusi zuen eta biek gustoko izan zutenez horrela jarri zioten izena. 16 urte zituela modelo lanetan hasi zen Chadwick Models agentzian eta Sydneyko Cronulla-Sutherland Sharks errugbi taldeko cheerleaderra ere izan zen.
Beti izan zuen gustuko antzerkigintza eta 2007an hamabi hilabeteko ikastaro intentsiboa bete zuen Screenwise aktore eskolan. Bitartean modelo lanak ere egiten jarraitu zuen eta hiriko The Daily Telegraph aldizkariko portada izan zen 2007ko otsailean. 2007an bideo eta laburmetrai banatan aritu zen eta baita Strangers Lovers Killers filmean ere.
2009an Terry Goodkind idazlearen Sword of Truth liburuetan oinarrituriko Legend of the Seeker telesailaren lehen denboraldiko azken kapituluan agertu zen eta bigarren denboraldi osoa protagonista laukotean egin zuen. Cara Mason Mord'Sitharen papera egin zuen eta mundu mailan egin zen ezagun.
2010an The Clinic filmeko protagonista izan zen eta urte berean Anyone You Want filmean egindako lanarengatik Manhattan Film Festivaleko emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen. 2011 urtean Poe filmerako aukeratua izan zen, Sarah Elmira Royster amorantearen papera egiteko. Kapitulu pilotoa ere grabatu zen baina ABC-k telesaila atzera botatzea erabaki zuen. 2013an Bollywood-eko Dhoom 3: Back in Action filmean hartu zuen parte. Hindi hizkuntzan grabaturiko film batek nazioarteko merkatuetan inoiz izan duen arrakasta handiena lortu zuen.
2014an Oren laburmetraia egin zuen. Film honek 2015eko Hollywood Reel Independent Festivalean bi sari eskuratu zituen, emakumezko aktore onenarena (Tabrett Betheli eman ziotena) eta nazioarteko laburmetrairik onenarena. 2014an Mistresses telesailaren 2. denboraldiko kapitulu batean agertu zen eta 2016an 4. denboraldiko ohiko aktrorea izan zen.
Tatuaje
Tatuajea gorputza eraldatzeko modu bat da. Larruazalaren gainean marrazki, patroi, irudi edo testu bat eginez lortzen da. Arkeologoek hautemandako erregistroen arabera, badira milaka urte tatuajeak erabiltzen direla. Orratzekin edo beste tresna batzuekin lor daiteke, pertsona baten azalean tinta edo beste pigmenturen bat injektatuz, epidermisaren azpian.
Tatuajeak hiru kategoriatan sailka daitezke: apaingarri hutsak (esanahi zehatzik ez dutenak), sinbolikoak (bakoitzarentzako esanahi espezifikoa dutenak) eta piktorikoak (pertsona edo gauza jakin baten irudikapenak).
Historia
1991n momia neolitiko bat aurkitu zen Ötztaleko Alpeetako glaziar baten barruan. Gorputzean 77 tatuaje zituen (68 eskumuturrean, 2 bizkarreko gerrialdean, 5 eskuineko hankan eta 2 ezkerraldean). "Izotzezko Gizona" edo Ötzi izenarekin ezagutzen da, 5.300 urte inguruko ehiztari neolitikoa. Hala ere, tatuajea kultura askotan eta honen arabera era askotara erabil izan da; adibidez, esanahi erritualekin edo ikurrak eta artea sortzeko.
Antzinako Egipton beste momia tatuatu batzuk aurkitu izan dira, eta honek frogatu zuen tatuajeak gizateriaren historia bezain zaharra direla. Gainera, tribu batzuetan elkarrengandik bereizteko erabiltzen ziren.
Antzinako tatuajeak oso praktikoak ziren austroasiar herrian. Hasieran buruko ehizarekin lotuta egon zitekeen. Tattooing tradizioak, aurpegiko tatuajeak barne, austroasiar azpi-talde guztien artean aurki daitezke, Taiwango Aborigenek, islandiar hego-ekialdeko asiar, mikronesiar, polinesiar eta malagasiar herriak barne. Austroasiarrek punta-puntako teknikaren bereizgarria erabiltzen zuten, arrain-hezurrek eta ostra-oskolek egindako zulaketa eginez.
Melanesiarren artean ere antzinako tatuaje-ohiturak dokumentatu dira, obsidianazko azal-zulatzaile bereizgarriak erabiliz. Beste talde etnolinguistiko batzuen artean ere, tatuajeak ere praktikatzen ziren Japoniako herrien artean, Indotxinako australasiarrek, Tamazghako (Ipar Afrika) emakumeek eta Nigeriako Yorubek.
Horrez gain, 2006an, Peruko iparraldeko kostaldean, duela 1.500 urteko momia bat ezagutzera eman zen eta El Brujo izendatu zuten, beso eta eskuetan, armiarma, krokodilo, tximino eta lehoinabarren tatuajeak baitzeuden. Sinesmen erlijiosoen arabera, antzinateko arte honen jatorria hildakoak gurtzera zuzenduta zegoela uste da, kasu askotan tinta errausketa baten ondoriozko errautsak baitziren.
Egipto
Egiptoko kulturan XI. dinastiatik (2160tik 1994ra K.A) egindako tatuajearen erregistroa dagoen bitartean, bere momia tatuatu ospetsuena Amunet da, Hathor jainkosaren apaiza, Tebas hirian aurkitu zena. Egipton tatuajeak apaizgaitegietan bakarrik erabiltzen ziren, eta emakumeek bakarrik egiten zutela uste da. Tatuajeen bidez ausardia eta heldutasuna berresten zen.
Asia
1000. urtean K.a. tatuajea India, Japonia eta Txinan agertzen hasi zen.
Japonian, tatuajeak gaizkileak markatzeko erabiltzen ziren, beren familiek isolatzen zituztenak, haientzat zigorrik okerrena zena. Yakuza izeneko mafia japoniarrak tatuajea erabiltzen zuen kideen ausardia eta mafiarekiko leialtasuna adierazteko.
1842an, Matshuhito gobernuaren enperadoreak, Japonia mendebaldera zabaldu zenean, debekatu egin zuen tatuajeen praktika.
Terminologia
XVIII. mendean, tatuaje hitza Polinesiako hizkuntzan sortu zen, “tatau” "jo" esan nahi duena.
Gorputzaren eraldaketa terminoaren etimologia ez da nahastu behar hitzaren jatorriekin. Kasu honetan, ingeleseko tatto hitza holandaranzko taptoe hitzetik dator.
Gaztelaniaz, tatuajeen zaleak «tattoos» esaten dute, edo gaztelaniazko «tatu» terminoa erabiltzen dute.
Polinesia
Polinesiak munduko tatuaje-tradizio zabalena du. Tribu ezberdinek tatuajea gorputz-apainketa gisa erabiltzen zuten, eta gainera oso gazte tatuatzen hasten ziren. Bere zentzu estetikotik harago, tatuajeak hierarkia ematen zuen, eta azalean zenbat tatuajeen arabera epaitzen zuten jendea. Hau da, zenbat eta tatuaje gehiago eduki, orduan eta errespetu handiagoa eduki behar zen.
Bereziki, maoriek tatuajeak erabiltzen zituzten guduetarako. Azalean zeramatzaten marrazkiak etsaiak izutzeko estrategiak ziren. Tatuatzeko praktika milaka eta milaka urtez garatu egin da, eta azkenean tatuajeak pertsonak identifikatzeko erabiltzen zen. Horrez gain, nerabezarotik heldutasunera igarotzean tatuaje batekin adierazi behar zuten.
Egipto
Emakumeak ziren gehien tatuatzen zirenak. Honi funtzio babesleak eta magikoak ematen zitzaizkion. Tatuajearen naturaz gaindiko izaera ez zen Egipton bakarrik ageri, kultura askok eman zioten botere asko tatuajeei, jainkoekin eta babesarekin lotzen zelako.
Amerika
Ipar Amerikan, indigenek tatuajeak erabiltzen zituzten erritualetan, pertsona bat pubertarotik helduarora igarotzen zenean. Bere arima babesteko egiten zuten.
Erdialdeko Amerikan, tribuek tatuajeak erabiltzen zituzten guduan hildakoak oroitzeko eta jainkoak jauresteko.
Amerikako hego hemisferioan bazeuden tribu indigenak beren gorputzak margotzen zituztenak, baina ez modu iraunkorrean. Lore eta landare-koipez egindako pigmentuak erabiltzen zituzten, erritualetan erabiltzeko. Esanahi sakon eta espiritual berdinekin, eta erritua amaitutakoan kendu egiten zituzten.
Afrika
Tatuaje estilo desberdin bat erabiltzen da. Tintazko tatuajeen gain, tatuaje mota berri bat sortu zuten. Baliteke tatuajetzat ez hartzea, ez dutelako tintarik erabiltzen, baina eskarifikazioaren bidez larruazala markatzen jarraitzen dute. Eskarifikaziok larruazalean eskarak sortzea ditu, azaleko ebakiak edo ebaki sakonak sortuz.
Tradizio hau Afrikako errege-erreginek beste tribu batzuk inbaditzen zituztenean hasi zen. Inbaditutako lurrak gobernatzeko hautatutako familiako kideak markatzen zituzten, beraz, lurraldeetara itzultzen zirenean eta markak ikusten zituztenean, lekua kontrolatzen zutela jakiten zuten. Azkenean, larruazalaren markak erabiltzen zituzten familiako beste kide batzuk ezagutzeko.
Eskarifikazioak arrazoi estetiko, erlijioso eta sozialengatik egiten dira, gizabanakoaren nortasunari buruzko mezu konplexuak transmitituz. Erritualak gainditzen ez zituztenak eta markak ez zituztenak tribuetatik kanpo gelditzen ziren.
Japonia
Erabilera estetikoarekin hasi ziren tatuajeak zabaltzen. Izan ere, Japonian delitugileak markatzeko ohitura zegoen. Marka horren helburua zen legea desobeditzen zuten pertsonak bizitza osorako eta alde guztietan gaitzesgarri bihurtzea. Lotsaren marka eramatearen ondorioz, gaizkileak beste mota bateko diseinu mitologikoagoekin estaltzen hasi ziren. Horrela Yakuza terminoa sortu zen, Japoniako "mafia" garrantzitsuenetarikoa bihurtuz, tatuajeak izateagatik bereizten dena. Japonian munduko tradizio tatuatzaile garrantzitsuenetako bat da.
Mendebaldea
Alemania nazian tatuajea kontzentrazio-esparruetako presoak markatzeko erabiltzen zen.
Gaur egun funtzio estetiko hutsak betetzen ditu, nahiz eta zenbait esparrutan konnotazio negatiboak izaten jarraitzen duen. Horrez gain, debekatuta edo mugatuta dago eremu askotan. Adibidez, Indar Armatuetan.
Tradizionalak, “Old School”
Estilo hauetako tatuajeak 1900eko lehen urteetan sortu ziren, marinelek Estatu Batuetan egindako diseinuetan inspiratutakoak, Ipar Amerikako itsas armadako soldaduak omentzeko.
Estilo honetako tatuaje ezagunenak aingurak, itsasargiak eta itsasoarekin lotutako elementuak dira. Tatuaje hauen bereizgarritasuna marrazki lodiak eta kolore gabekoak direla da. Gaur egun oso estilo ezaguna da herrialde anglosaxoietan.
Puntillismoa edo "Dotwork"
Tatuaje estilo hau Erresuma Batuan sortu zen. Marrazkiak puntuen bidez egitea da honen ezaugarri bereizgarriena, eta ez da kolorea erabiltzen. Tatuaje monokromatikoak izaten dira, eta old schooletik jasotako gaiak izaten dituzte. Gaur egun gehien erabiltzen den estiloetako bat da. Ez da behar gaitasun askorik estilo honetako tatuajeak lortzeko, beraz, tatuatzen hasteko estilorik ohikoenetako bat da.
Neo tradizionala edo "New Traditional"
Estilo honek old school estiloaren bilakaeraren emaitza da, diseinu eta konposizio elementu modernoak erabiltzen dituelako. Baina orain beste ikuspegi batekin erabiltzen da, garatutako teknika berriei esker. Gaur egun, neo diseinu tradizionalen gaiek ez dute tatuaje-diseinu tradizionalen inspiraziorik hartzen.
"New school"
1970eko hamarkadan sortutako tatuaje estiloa, Estatu Batuetako haur ilustrazioaren ezaugarri batzuen eraginez. Hauen ezaugarria nagusia lerro lodiak erabiltzen direla da. Horrez gain, kolore biziak eta diseinuaren objektuaren gehiegizko adierazpena. Tatuaje estilo honen diseinu bitxienak animazioa, komikiak eta karikaturak dira, baina baita bideo-jokoak, pop artea edo grafitiak ere.
"Stencil"
Tatuaje hauek txantiloietan oinarritutakoak dira. Monokromatikoak izaten dira eta ez dute degradaturik izaten. Grafitiak gogorarazten dituzten tatuajeak dira eta tatuatzeko erosotasuna haundia dute txantiloia erabiltzen delako.
"Black & Grey"
Gaur egungo estilorik ezagunenetakoa da. Tinta beltzetan oinarritzen dira errealistagoak izateko. Tinta zuria ere erabil daiteke, baina ez da ohikoena. Blackwork eta akuarela konbinazio moduko bat da. Artistak tinta beltzarekin bakarrik egiten du lan, ur gehiagorekin edo gutxiagorekin disolbatzen du, gris tonalitate desberdinak lortzeko. Espainian gehien eskatzen den tatuajea da.
3D
Estilo honetako tatuajeak egiteko zailenak dira, baino errealistenak. Tinta berezien konbinazioa behar da tatuatzaileak itzal errealistak eta zehaztasunarekin egin ahal izateko. Hiru dimentsioko tatuajeek hirugarren dimentsio bat dute: sakontasuna. Horrela azalaren gainetik edo gorputzaren barruan egoteko ilusioa sortzen du. Tatuaje estilo honetan ezagunena ilusio optikoak sortzea da.
Tinta zuria
Tatuaje zuriak edo white tatto-ak gorputz-aldaketa iraunkorrak dira, eta marrazki, letra edo sinbolo guztiak edo gehienak kolore zuriko tintaz eginak dira.
Tinta zuridun tatuajeak tinta beltzadun tatuajeak nabarmentzeko edo erliebedun tatuajeak egiteko erabiltzen da.
Tinta mota hau erabiltzeak alde onak eta txarrak ditu. Alde batetik, zuhurragoak izan daitezke. Beste aldetik, pertsona batzuek sentikortasuna edo alergia izan dezakete tinta honekiko. Horren ondorioz, ez da ondo sendatzen eta tinta kanporatzen du. Horrela, gaizki amaitutako diseinua geratzen da. Gainera, tratamenduren bat eskatu ahal izango du edo ez.
Kosmetika
Tatuajeen bidez, makillaje iraunkorra lor daiteke. Orratz batekin makillajea dirudien kolorezko tintarekin bekainak, ezpainak eta begiak tatuatzen dira. Normalean azal koloreak erabiltzen dira diseinuek makillajearen antza izan dezaten.
Henna
Beste tatuaje aukera bat henna-oinarritutako tatuajeak dira. Henna tatuajeak larruazalean margotzen dira. Tatuajeak ez bezala henna hiru kolorez osatzen da; gorrixka, laranja eta marroia.
Ephemeral tatuajeak
Tinta desberdineko tatuajeak dira. Beste tatuaje batzuetatik bereizten duena da urtebeteko iraupena duela. Tinta hau Estatua Batuetan sortu zen. Dermatologoen laguntzarekin garatu zen, larruazalarentzat arriskutsua ez zela ziurtatzeko.
Tinta beltza erabiliz gero, urte batean desagertu egiten da. Koloretako tintekin berriz, bi urte beharko dira guztiz desagertzeko.
Zainketa
Tatuaje bat egin ondoren larruazalak behar dituen zainketak oso garrantzitsuak dira orbaintzerako eta infekzioak saihesteko.
Hesgailua 2-24 orduz eduki behar da. Tatuajea bukatzerakoan tatuatzaileak ingurua estaliko du, larruazala hipersentibera baita. Hesgailuak gure azala babesten du sar daitezkeen bakterioetatik. Tatuatzaileak adierazitako denbora igaro ondoren hesgailua kentzeko aukera izango du.
Garbitzerako orduan, ur epela eta bakterioen aurkako xaboia erabili behar da. Igurtzi tatuajea arretaz, odol eta tinta hondarrak kenduz. Bukatzean, sukaldeko papera erabili lehortzeko eta ondoren tatuajea agerian utzi. Noizean behin krema aplikatzen da orbaintzerako, baino ez asko, eskualdi oso lodia jartzen bada, bakterioak ager daitezke. Astea pasa ondoren tatuajea orbainduta egongo da.
Osasun arriskuak
Tatuajeak ziztada ugariz egiten dira, eta ziztada horiek epidermisa gainditzen dute, tinta dermisean finkatzeko. Honek eragiten duen mina norberak egiten dion lekuaren araberakoa da. Batzuetan konortea gal daiteke.
Azalaren hesi immunologikoa hausten denez, tatuajeak osasunerako arriskuak dakartza, infekzioa eta erreakzio alergikoak barne. Ez da ahaztu behar tatuajea zauri bat dela, eta, beraz, infekzioak har daitezkeela.
Tatuatzaile modernoek osasun arriskuak murrizten dituzte, erabilera bakarreko tresnekin lan eginez eta ekipoak esterilizatuz erabilera bakoitzaren ondoren.
Tatuatzaile hasiberriek, presondegietakoak adibidez, kutsatzeko arrisku handiagoa dute. Tatuatzeko makina esterilizatu gabe egoten delako edo tinta kutsatua erabil daitekeelako eta nahigabe azaleko infekzio desberdinak transmititu. Hala nola, hepatitisa, herpesak, HIESa, tetanusa eta abar.
Kolore batzuek, gorria, morea, arrosa eta laranja adibidez, arazo eta kalte gehiago sortzen dituzte beste koloreekin alderatuta. Batzuetan, infekzioa hainbeste hedatzen da tatuajea duen gorputz-atala anputatzeko beharra sortzen dela.
Tatuajeak egiten dituzten artistak askotan gomendatzen dute eguzki krema erabiltzea tatuajeak desagertu ez daitezen eta larruazalaren osotasuna gordetzeko etorkizuneko tatuajeak errazago egiteko.
Ezabapena
Nahiz eta askok pentsatu tatuajeak iraunkortzat direla eta ezin direla inoiz ezabatu, urteekin erabat edo partzialki ezabatzeko modua aurkitu da, laser tratamenduarekin.
Tinta dermisean oinarritzen da, epidermisaren azpian dagoen larruazalaren geruzan. Epidermisak etengabe berritzen ditu bere zelulak, eta ezkatatze bidez kanporantz ezabatzen dira; dermisaren ehunek, berriz, ez dute berritze hori jasaten; beraz, tinta ez da ezabatzen.
Laser modernoarekin ere, tatuajeak kentzeko tratamendua mingarria eta garestia izan daiteke. Gainera, kolorezko tatuajeak ia ezinezkoak dira ezabatzeko. Kolore zailenak ezabatzeko berdea, morea eta horia dira.
Laser tatuajeaz gain beste metodo batzuk ere erabiltzen dira: dermabrasioa, salbrasioa (azala gatzarekin igurtziz), murrizketa-teknikak,... Batzuetan tatuaje handiagoetarako azal-txertoa erabili daiteke. Metodo zaharrago hauek laser tratamenduek ordezkatu dituzte ia erabat.
Esanahi ohikoenak
Jakina da, pertsona baten kultura eta sinesmenak bere tatuajeetan isla daitekeela. Gehienek pertsona edo gertaerak gogoratzeko tatuatzen dira. Beste batzuek esaldi positiboak, abestiak eta poemak aukeratzen dituzte.
Korasta lema
Korasta lema edo eutsitako lema korastaren luzapenean lema da, itsasontzien banda finkatzeko erabiltzen dutena.
Erdi Aroko Hansako kokek hedatuta, Nafarroako Erresumako itsasontziek erabili zutenez, lema nafar edo baionesa ere deitu izan zaio.
Tomas Urzainkiren esanetan XII. mendetik aurrera eta Enrique Maneraren esanetan XIII. mendetik aurrera, hegatsean zegoen arraun lema ordezkatu zuen. Aldaketa horri esker itsaso zabalean ziurrago nabigatzeko gai ziren itsasontziak.
Jenynsia maculata
Jenynsia maculata Jenynsia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anablepidae familian.
Samatan
Samatan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Samatan udalerrian erroldatutako biztanleak 2.214 ziren. Familiak 946 ziren, horien artean 321 pertsona bakarrekoak ziren (129 bakarrik bizi ziren gizonak eta 192 bakarrik bizi ziren emakumeak), 321 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 246 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 58 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 1.183 etxebizitza zeuden, 981 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 122 bigarren erresidentzia ziren eta 80 hutsik zeuden. 1.006 etxeak ziren eta 173 apartamentuak ziren. 981 etxebizitza nagusietatik 626 bere jabearen bizilekua ziren, 320 alokairuan okupaturik zeuden eta 35 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 70 etxek bi zituzten, 161 etxek hiru zituzten, 319 etxek lau zituzten eta 424 etxek bost zituzten. 610 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 473 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 380 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.307 ziren, horien artean 955 aktiboak ziren eta 352 inaktiboak ziren. 955 pertsona aktiboetatik 884 lanean zeuden (482 gizon eta 402 emakume) eta 71 langabezian zeuden (29 gizon eta 42 emakume). 352 pertsona inaktiboetatik 136 erretiraturik zeuden, 106 ikasten zeuden eta 110 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Samatan udalerrian 1.008 unitate fiskal zeuden, 2.223,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.720 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 198 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 8 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 52 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 15 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 22 zerbitzu enpresak ziren, 33 administrazio publikoko enpresak ziren eta 15 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 67 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 1 funeraria, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 autoeskola, 7 igeltseroak, 4 margolariak, 4 zurginak, 4 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 8 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 10 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 3 apaindegiak.
3638 Davis
3638 Davis asteroide baten izena da. azaroaren 20an aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1984 WX izena zeraman. Ondoren Donald R. Davis omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3638 Davis asteroidearen orbitak batezbeste 2,403 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,043 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,763 distantziara. Eszentrikotasuna 0,15 da, eta makurdura orbitala 13,87ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.9 da.
Schlieffen plana
Schlieffen plana (Schlieffen-Plan, ahoskatua) 1905ean Alemaniako estatu goreneko nagusi zen Alfred von Schlieffen kondeak prestatu zuen Frantziako frontean erabiltzeko Alemaniaren operazio planari deritzo. Frantziari berehala irabaztea zen asmoa Belgika eta Luxenburgotik erasoz.
Mendebaldean Frantziari bizkor garaituz gero, Alemaniako armada libre egongo litzateke ekialdean Errusia menderatzeko. Moltke jeneralak plan hori erabili zuen 1914an (baina porrot egin zuen) eta beranduago, Alemania naziak (ezberdintasun batzuk kenduta) 1940an. Azken erasoaldi honetan, alemaniarrek beraien helburu militarra lortu zuten.
Koka (argipena)
Koka izenak hainbat adiera ditu:
Samatan
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 26 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 5 okindegiak, 4 harategiak, 2 liburu dendak, 2 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 2 drogeria, 1 bitxi-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Samatan udalerrian 59 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.604 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 3 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Samatan udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 342 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 253.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Paragonita
Paragonita silikato motako minerala da eta dioctahedral mica taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Paragonita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Sumitomo Mitsui Banking Corporation
Sumitomo Mitsui Banking Corporation Group (SMBC Group; 株式会社三井住友銀行) Japoniako bigarren bankurik handiena da. Sumitomo eta Mitsui keiretsuetatik gertukoa, banku komertzial, banku korporatibo eta inbertsio banka moduan aritzen da.
SMBC munduko hamabigarren bankua eta japoniar "megabanku"etako (MUFG eta Mizuhorekin batera) bat da.
Apurtu
Apurtu 1989. urte amaieran Irunen (Gipuzkoa) sortutako euskal musika taldea da.
Giza eboluzioa
Giza eboluzioa prozesu ebolutiboa da primateen historiaren barruan. Homo sapiensa hominidoen familiatik bereizitako espezie gisa agertzea deskribatzen du, tximino handi guztiak barne hartzen dituen prozesua. Prozesu horrek giza bipedismoaren, trebetasunaren eta hizkuntza konplexuaren ezaugarriak mailaz maila garatzea ekarri zuen, baita beste hominino batzuekiko mestizajea ere. Giza eboluzioa ez zen lineala izan, korapilatua baizik. Giza eboluzioaren azterketak hainbat diziplina zientifiko hartzen ditu, hala nola antropologia fisikoa eta ebolutiboa, paleontologia eta genetika.
Primateak beste ugaztun batzuengandik bereizi ziren duela 85 milioi urte inguru, Goi Kretazeoan, eta haien lehen fosilak duela 55 Ma baino gehiago agertu ziren, Paleozenoan. Denboraren poderioz, primateen barruan hainbat klado sortu ziren, tximinoen superfamiliara iritsi zirenak, bertatik hominidoen eta giboien familiak sortu zirelarik, 15 eta 20 milioi urte artean banatu zirenak. Hominido afrikarrak eta asiarrak (orangutanak barne) 14 Ma inguru banatu ziren. Hominidoak (australopitecina eta panina subtribuak barne) gorillini tributik (gorilak) 8-9 Ma artean bereizi ziren; australopitezinoak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) 4-7 mya dituen Pan generotik (txinpantzeak eta bonoboak) bereizi ziren. Homo generoaren lehen arbaso ezaguna H. habilis izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena ; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.
Primateen eboluzio goiztiarra
Primateen eboluzio-historiak 65 milioi urte hartzen ditu, gutxienez. Ezagutzen diren primate zaharrenen antzeko ugaztun espezieetako bat, Plesiadapis, Ipar Amerikatik zetorren   ; beste bat, Archicebus, Txinatik. Antzeko beste primate basal batzuk Eurasian eta Afrikan zehar hedatu ziren Paleozenoaren eta Eozenoaren baldintza tropikaletan.
Lehen katarrino ezaguna Kamoyapithecus da, Eragaleiteko Goi Oligozenokoa, Rift Haran Handiaren iparraldean (Kenya), duela 24 milioi urtekoa. Bere jatorria Aegyptopithecus, Propliopithecus eta Parapithecus espezieekin lotuta dagoela uste da, duela 35 milioi urte ingurukoak. 2010ean, Saadanius katarrinoen koroa-taldearen azken arbaso komunaren hurbileko ahaide gisa deskribatu zen, eta behin-behinean 29 eta 28 mya artean datatu zen, erregistro fosilean 11 milioi urteko hutsunea betetzen lagunduz.
Miozeno goiztiarrean, duela 22 milioi urte inguru, Afrika ekialdeko zuhaitzetako katarrino mota ugariek aldez aurreko dibertsifikazio-historia luzea iradokitzen dute. Duela 20 milioi urteko talde honetako fosil oso ezagun bat Victoriapithecus da. Duela 13 milioi urte arte tximinoen leinukoak zirela uste den generoen artean, Proconsul, Rangwapithecus, Dendropithecus, Limnopithecus, Nacholapithecus, Equatorius, Nyanzapithecus, Afropithecus, Heliopithecus eta Kenyapithecus daude, guztiak ekialdeko Afrikatik etorriak.
Proba molekularren arabera, giboien leinua gainontzeko tximino handiko leinutik bereizi zen orain 18-12 Ma inguru, eta orangutanena (Ponginae azpifamilia) beste tximino handiengandik 12 Ma inguru. Ez dago giboien jatorria argi dokumentatzen duen fosilik, orain arte ezagutzen ez zen Asiako hego-ekialdeko hominoideoen populazio batean sortuak izan zitezkeenak, baina proto-orangutan fosilak Indiako Sivapithecus eta Turkiako Griphopithecus generoak dira, orain 10 milioi urte ingurukoak.
Modu orokorrean tximino deitzen ditugun giza arbasoen eboluzioa Afrikan gertatu zen. Gizaki modernoen arestiko afrikar jatorria onarpen handiko teoria da, nahiz eta eztabaidak existitu, eta bere arbasoak kontinente horretan bizi izan zirela are eta onartuago. Miozenoaren amaieran, orain dela 10 milioi urte inguru, Rift Haran Handia sortzen hasi zen, Afrikako ekialdeko guneak altxatu zituen prozesua. Belarrez beteriko sabanak sortzen hasi ziren, ugaztun belarjale handiagoen eboluzioa eragin zuena. Bertan bizi ziren primateek zuhaitz gutxiago eta belardi handiagoak zituzten. Eremu horietan zutik ibiltzea eraginkorragoa zen. Hominidoak (gizakiak eta Australopithecina eta Panina subtribuak barne) 8-9 Ma artean bereizi ziren Gorillini tributik (gorilak); Australopithecina tribuak (gizakien arbaso bipedo desagertuak barne) Pan generotik (txinpantzeak eta bonoboak ) 4-7 Ma. Homo generoaren lehen arbaso ezaguna H. habilis izan zen, duela 2 Ma baino gehiago agertu zena ; anatomikoki modernoak diren gizakiak, berriz, duela 300.000 urte inguru sortu ziren Afrikan.
Gizakien kladoa beste tximinoengandik bereizi zen
Gorilen, txinpantzeen eta gizakien arbaso komunaren inguruko espezieak Kenyan aurkitutako Nakalipithecus eta Grezian aurkitutako Ouranopithecus fosilekin ordezka daitezke. Proba molekularrek iradokitzen dutenez, duela 8 eta 4 milioi urte bitartean, lehenik gorilak eta gero txinpantzeak (Pan generoa) gizakiak sortu zituen lerrotik bereizi ziren. Giza DNA % 98,4 inguru txinpantzeen berdina da nukleotido bakar baten polimorfismoak alderatuz gero. Hala ere, gorilen eta txinpantzeen erregistro fosila mugatua da; kontserbazio txarrak (oihan tropikaleko lurzoruak azidoak izaten dira eta hezurrak disolbatzen dituzte) eta laginketaren alborapenak lagundu egiten dute, ziurrenik, arazo horretan. Beste hominido batzuk, seguru asko, ekuatore gerrikotik kanpoko inguru lehorrenetara egokitu ziren, eta han antilopeak, hienak, txakurrak, txerriak, elefanteak, zaldiak eta beste aurkitu zituzten. Ekuatore gerrikoa duela 8 milioi urte inguru uzkurtu zen, eta gorila eta txinpantze leinuen hominidoen leinuaren zatiketaren froga fosil oso gutxi daude. Batzuen arabera, giza leinuko fosilik zaharrenak Sahelanthropus tchadensis (7 Ma) eta Orrorin tugenensis (6 Ma) dira, eta ondoren Ardipithecus (5,5-4,4 Ma), Ar. kadabba eta Ar. ramidus espezieekin. Proposatu da ''Ar. ramidus''-ek zituen hainbat adaptazio oso ezberdinak direla beste ahaide batzuekin alderatuta. Horietatik nabarmenena da burezurraren forma, heldu batean txinpantze gazte baten itxura duena. Fenomeno honi neotenia deitzen zaio, eta gizaki modernoak duen ezaugarrietako bat da, beste primateetan gazteen ezaugarriak direnak mantentzen baititu. ''Ar. ramidus''ek ez zuen, gainera, letagin handirik eta dimorfismo sexuala txikiagoa zen, bonoboetan ere ikusten den tendentzia bat, baina are nabarmenago. Baliteke eboluzio elementu nagusia hautespen sexualaren ondorio izatea, kumeen zaintza handituz.
Australopithecus
Oihanen gutxitzearekin batera klima lehorragoa bilakatu zen, Australopithecus generoko lehen izakiak dieta berritzera eraman zituen gertakaria. Generoa duela 4 milioi urte inguru garatu zen Afrika ekialdean, kontinente osoan zabaldu eta duela 2 milioi urte desagertu baino lehen. Aldi horretan hainbat australopiteko mota egon ziren, hala nola Australopithecus anamensis, Au. afarensis, Au. sediba eta Au. africanus. Australopithecina azpileinuaren barruan beste genero bat ere sortu zen, Homo generoaren aurrekoa ez dena, Paranthropus izenekoa. Hauek barail eta hortz oso handiak zituzten. Tradizioz esan da oskoldun fruituak eta elementu gogorrak prozesatzen zuen dieta baten ondorio zela, baina baliteke izatea nutriente oso gutxiko belar kopuru handiak jateko egokitzapena izatea. Egile batzuek genero hau Australopithecusen barruan sartzen dute; hala denean, australopiteko sendo eta australopiteko lirain bereizketa egiten da. Kenyanthropus generoa leinu berberekoa dela ere uste da.