cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bettencourt-Saint-Ouen
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 341 ziren, horien artean 264 aktiboak ziren eta 77 inaktiboak ziren. 264 pertsona aktiboetatik 234 lanean zeuden (137 gizon eta 97 emakume) eta 31 langabezian zeuden (7 gizon eta 24 emakume). 77 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bettencourt-Saint-Ouen udalerrian 200 unitate fiskal zeuden, 579 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.774 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 eraikuntza enpresa.
2000. urtean Bettencourt-Saint-Ouen udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saint-Martin-des-Tilleuls
Biztanleria
2007an Saint-Martin-des-Tilleuls udalerrian erroldatutako biztanleak 903 ziren. Familiak 317 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 103 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 141 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 347 etxebizitza zeuden, 331 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 341 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 331 etxebizitza nagusietatik 241 bere jabearen bizilekua ziren, 88 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 75 etxek lau zituzten eta 215 etxek bost zituzten. 292 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 115 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 208 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 604 ziren, horien artean 498 aktiboak ziren eta 106 inaktiboak ziren. 498 pertsona aktiboetatik 467 lanean zeuden (269 gizon eta 198 emakume) eta 32 langabezian zeuden (11 gizon eta 21 emakume). 106 pertsona inaktiboetatik 50 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Martin-des-Tilleuls udalerrian 340 unitate fiskal zeuden, 949 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.600 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Saint-Martin-des-Tilleuls udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.170 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Offaly konderria
Offaly konderria (gaeleraz Contae Uíbh Fhailí) Irlandako erdialdean dago kokatuta, Leinsterreko probintzian. 1.999 km2-ko azalera dauka eta 76.687 biztanle ditu (2011). Tullamore/Tulach Mhór da hiriburua eta hiri nagusia.
Natura
Ipar-mendebaldea Shannon ibaiaren lautadak hartzen du. Beste ibai batzuk Camcor, Brosna eta Silver ibaia dira. Hegoaldean berriz Slieve Bloom mendiak daude, mendirik altuena Arderin (irlanderaz Ard Éireann) da bere 527 metrorekin.
Solutré-Pouilly
Solutré-Pouilly Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Offaly konderria
Natura
Aipatzekoa da era berean Bog of Allen izeneko zohikaztegia, zingira batetatik sortua eta 958 km² dituenez ondoko konderrietara ere zabaltzen dena. Zohikaztegi gehiago ere badaude, Clara bog, Boora bog eta Raheenmore Bog.
Historia
Jadanik Aro mesolitikoan populaturik zegoen Boora bog eremua. K.a. 6800-6000 arteko harrizko aizkorak eta gezien puntak aurkitu dira zohikaztegiko indusketetan. Brontze Aroko tresnak ere aurkitu izan dira Birr gazteluaren ondoan.
Solutré-Pouilly
Biztanleria
2007an Solutré-Pouilly udalerrian erroldatutako biztanleak 379 ziren. Familiak 176 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Offaly konderria
Historia
Erdi Aro goiztiarrean Clonmacnoise multzo monastikoa eratu zen, Irlandako garrantzitsuenetakoa bihurtu zena. Hurrengo mendeetan O'Conor Faly (iparraldean) eta O'Carroll Ely (hegoaldean) leinuek agindu zuten lurralde hauetan, harik eta ingelesek 1556an eremua kolonizatu eta King's County izenaren azpian ("Erregearen konderria") dena konderri bakar bihurtu zuten arte. Historikoki Offaly izenaz ezagutu bada ere ez zen 1922 arte egoera ofizializatu.
Ekonomia
Zohikatza izan da konderriaren jarduera ekonomikoaren oinarria.
La Porte (Kalifornia)
La Porte Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Plumas konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Solutré-Pouilly
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Offaly konderria
Ekonomia
XVIII mendean Dublin eta Limericken arteko Ubide Handia zabaltzerakoan Tullamore eta Banagher herriek hazkunde nabaria izan zuten.
Kirolak
Joko gaelikoak dira nagusi Offalyko konderrian. Offaly GAA taldeak hiru aldiz irabazi du Futbol gaelikoaren txapelketa nagusia eta lau aldiz Hurlingaren txapelketa. 70, 80 eta 90 hamarkadetan talde indartsuak osatu zituen.
Bestalde Tullamore Town futbol taldea Irlandako lehen mailan ari da.
Solutré-Pouilly
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 227 etxebizitza zeuden, 174 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 191 etxeak ziren eta 36 apartamentuak ziren. 174 etxebizitza nagusietatik 119 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 6 etxek bi zituzten, 26 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 91 etxek bost zituzten. 142 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 85 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 77 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 252 ziren, horien artean 197 aktiboak ziren eta 55 inaktiboak ziren. 197 pertsona aktiboetatik 190 lanean zeuden (97 gizon eta 93 emakume) eta 7 langabezian zeuden (5 gizon eta 2 emakume). 55 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 28 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Solutré-Pouilly udalerrian 166 unitate fiskal zeuden, 397 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 25.602 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Claudia Behobide
Claudia Behobide Alkain (Hondarribia, Gipuzkoa, 1972ko martxoaren 1a) elite mailako iraupen-lasterketetako korrikalaria da.
Floridako itsaslasterra
Floridako itsaslasterra Mexikoko golkotik Ozeano Atlantikorantz isurtzen den itsaslaster bat da. Juan Ponce de León esploratzaile espainolak aurkitu zuen 1513an.
Lurraren errotazioak eraginda (ekuatorean indar handiagoa egiten baitu) Atlantikotik Karibe itsasorantz bultzatutako uraren ondorioz sortzen da itsaslasterra. Ura pilatu egiten da Erdialdeko Amerikako kosten inguruan, iparralderantz abiatzen da Yucatango kanalean barrena eta Mexikoko golkora iristen da. Golkoan berotu egiten da, eta kanporantz bultzatua da Floridako itsasartean zehar, Kuba eta Florida artean, eta Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean zehar jarraitzen du iparralderantz desegin arte. 1,8 m/s-ko abiadura du, batez beste.
Batzuetan, Golkoko itsaslaster ospetsuarekin nahasi izan da Floridako itsaslasterra, zeren Floridako ekialdeko kostaldean bat egiten baitu harekin.
Newburg (Cumberland konderria, Pennsylvania)
Newburg Pennsylvaniako borough bat da. Cumberland konderrian kokatua dago. 2010ean 336 biztanle zituen, 0.48 kilometro koadrotan banatuta.
Elanus leucurus
Elanus leucurus Elanus generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Abdukzio (ufologia)
Ufologian, abdukzioa (latinetik: abdelius) O.H.E ikusten duen lekukoak O.H.E-aren tripulatzaileen aldetik jasaten duen ustezko bahiketari deritzo.
Abdukzioa ufologiaren alderdi eztabaidagarri eta polemikoena izaten da. Lehenengo kasua 1961ean gertatu zen AEB-etan, Betty eta Barney Hill senar-emazteak protagonistak izanik. Geroztik, mundu osoan ehunka kasu agertu dira. J. Allen Hynek ufologoaren sailkapenean abdukzioak 4. motako gertuko topaketeetan sailkatzen dira.
Llanfoist
, 'Llan-ffwyst', Galesko udalerri bat da, Monmouthshire konderrian.
Abdukzio (ufologia)
Ohikoa da abdukzioetan lekukoak bere esperientziaren zati bat (edo zati osoa) ez gogoratzea. Holakoetan hipnosiaren bidez oroitzapenak azaleratzen dira. Abdukzio gehienetan abdukzituak O.H.Earen barruan azterketa mediko zorrotza jasan eta bere bahitzaleekin hitz egiteko (era telepatikoan?) aukera izaten duela kontatzen du.
Tapiolita-(Mn)
Tapiolita-(Mn) oxido motako minerala da eta tapiolita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Tapiolita-(Mn) oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 6,5 da.
Dendropsophus anataliasiasi
Dendropsophus anataliasiasi Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Castèunòu dau Papa
Castèunòu dau Papa Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vaucluse departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Châteauneuf-du-Pape udalerrian erroldatutako biztanleak 2.112 ziren. Familiak 855 ziren, horien artean 276 pertsona bakarrekoak ziren (96 bakarrik bizi ziren gizonak eta 180 bakarrik bizi ziren emakumeak), 240 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 287 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 52 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.043 etxebizitza zeuden, 893 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 117 hutsik zeuden. 767 etxeak ziren eta 273 apartamentuak ziren. 893 etxebizitza nagusietatik 466 bere jabearen bizilekua ziren, 343 alokairuan okupaturik zeuden eta 84 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 63 etxek bi zituzten, 183 etxek hiru zituzten, 258 etxek lau zituzten eta 378 etxek bost zituzten. 584 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 436 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 370 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.352 ziren, horien artean 1.008 aktiboak ziren eta 344 inaktiboak ziren. 1.008 pertsona aktiboetatik 929 lanean zeuden (489 gizon eta 440 emakume) eta 79 langabezian zeuden (26 gizon eta 53 emakume). 344 pertsona inaktiboetatik 100 erretiraturik zeuden, 131 ikasten zeuden eta 113 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 200 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 13 janari enpresak ziren, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 66 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 8 finantziazio enpresak ziren, 21 higiezinen enpresak ziren, 29 zerbitzu enpresak ziren, 16 administrazio publikoko enpresak ziren eta 16 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 24 zerbitzu publikoetatik, 3 banku bulegoak ziren, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 4 ile apaindegiak, 5 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 9 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 5 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Châteauneuf-du-Pape udalerrian 102 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.104 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Châteauneuf-sur-Sarthe
Châteauneuf-sur-Sarthe Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Châteauneuf-sur-Sarthe udalerrian erroldatutako biztanleak 2.765 ziren. Familiak 1.092 ziren, horien artean 337 pertsona bakarrekoak ziren (167 bakarrik bizi ziren gizonak eta 170 bakarrik bizi ziren emakumeak), 370 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 326 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 59 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.592 ziren, horien artean 1.145 aktiboak ziren eta 447 inaktiboak ziren. 1.145 pertsona aktiboetatik 988 lanean zeuden (552 gizon eta 436 emakume) eta 157 langabezian zeuden (55 gizon eta 102 emakume). 447 pertsona inaktiboetatik 175 erretiraturik zeuden, 124 ikasten zeuden eta 148 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Châteauneuf-sur-Sarthe udalerrian 1.185 unitate fiskal zeuden, 2.890,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.883 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 137 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 5 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 22 eraikuntza enpresak ziren, 24 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 8 finantziazio enpresak ziren, 8 higiezinen enpresak ziren, 15 zerbitzu enpresak ziren, 22 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 12 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 3 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 kirol-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Châteauneuf-sur-Sarthe udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 484 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Châteauneuf-sur-Sarthe udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 914 ikaslekin.
Petr Vakoč
Petr Vakoc (Praga, 1992ko uztailaren 11) txekiar txirrindulari ohia da.
2013
Eslobakiako Itzulia
Txekiako Itzuliko etapa bat
2014
Poloniako Itzuli ko etapa bat
2015
Txekiako Txapelduna
Txekiako Itzulia
Britainia Handiko Itzuli ko etapa bat
2016
Fleche Brabanconne
Classic Sud-Ardeche
2017
2. Txekiako Erlojupeko Txapelketan
3. Txekiako Txapelketan
Azoreetako itsaslasterra
Azoreetako itsaslasterra Ipar Atlantikoko itsaslaster bat da, ekialdetik hego-ekialdera higitzen dena. Ternuako bankuaren inguruetan sortzen da, han Golkoko itsaslasterra bitan banatzen baita: iparraldeko besoak Ipar Atlantikoko itsaslasterra sortzen du, eta hegoaldeko besoak Azoreetako itsaslasterra.
Azoreetako itsaslasterra hegoalderantz abiatzen da Atlantikoaren erdialdera iritsi arte, eta gero ekialderantz egiten du, Afrikako kostalderantz eta Cadizko golkorantz. Han, itsaslasterraren parte bat Gibraltarko itsasartean sartzen da.
Tyrannosaurus
Tyrannosaurus (antzinako grezierazko τυράννος tyrannos, «tirano» eta σαύρος' sauros, «musker» hitzak elkartuta sorturiko izena, «musker tiranoa» esan nahi duena) dinosauroen generoa izan zen. Generoko espezie bakarra Tyrannosaurus rex famatua da, Kretazeoan bizi izandako espezie haragijalea. Dinosauroen artean ikonikoena da zalantzarik gabe.
Kretazeo Berantiarrean bizi izan zen Ipar Amerikan, garai hartan Laramidia izeneko uharte-kontinentea zena. Inoiz izan diren haragijaleetan handiena zen. Aurkitu diren aztarnen arabera, 12 m inguru luze eta 4 m inguru garai zen, gaur egun onartzen den posturan, eta 6 eta 10 tona bitarteko pisua izango zuen. Burua, lepoa, gorputza, atzeko hankak eta isatsa oso sendoak zituen, baina aurreko hankak, berriz, laburrak eta argalak.
Aurreneko aurkikuntzak
1892an Edward Drinker Cope paleontologoak bi orno puxketa aurkitu zituen eta Manospondylus gigas izena eman zion ("orno porotsu erraldoia"), odol hodientzako zulo ugari aurkitu baitzituen bertan. Hasiera batean Ceratopsidae familiakoa zela uste izan bazen ere 1907an theropodo batena zela ikusi zen. 1917an Manospondylus gigas hau ondoren aurkituriko Tyrannosaurus rex-en aztarnen berdina zela ondorioztatu zuen Henry Fairfield Osborn paleontologoak.
Hezurdura guztia eta izendapena
Natur Historiaren Amerikar Museoko laguntzaile eta zaintzailea zen Barnum Brown paleontologoak 1900. urtean T. rex-en hezurduraren zati handi bat aurkitu zuen Wyomingen eta 1902an bigarren hezurdura baten zatia aurkitu zuen Montanako Hell Creek Formazioan. Azken honek 34 hezur fosilizatu zituen eta Henry Fairfield Osbornek (Museoaren presidenteak) Tyrannosaurus rex izena eman zion 1905ean. "Musker tirano erregea" izena eman zion garaiko animalien artean handiena bakarrik ez beldurgarrena ere bazela irudikatzeko.
Alexandre de Bournonville
Alexandre Hippolyte Balthazar de Bournonville, Bournonvilleko dukea, (Brusela, 1616ko urtarrilaren 5a - Iruñea, 1690eko abuztuaren 20a) flandriar noble eta militarra izan zen.
Hogeita Hamar Urteko Gerran armadan karrera egin ondoren, erregeak 1678an Katalunia eta 1686an Nafarroako erregeorde izendatu zuen.
Tyrannosaurus
Hezurdura guztia eta izendapena
Urte haietan beste hezurdura batzuk ere aukritu ziren eta izen beldurgarriak eman zitzaizkien, Dynamosaurus imperiosus edota Dynamoterror dynastes, baina denak Tyrannosaurus-aren hezurdurak zirela ondorioztatu zen.
Hurrengo haramkadetan izan ziren Mundu Gerrek paleontologoen jarduera baztertu zuten eta ez zen aurkikuntza berririk izan 1960, hamarkadara arte.
Aurkikuntza berriak
1960. hamarkadan Tyrannosausur rex-aren 42 hezurdura aurkitu ziren Ipar Amerikaren mendebaldean, batzuk hezurren %5a baino ez zuten baina bazeuden hezurren %80a zutenak ere. 1990. hamarkadan bi hezurdura oso aurkitu ziren, Sue eta Stan izenak eman zitzaizkienak, hezurdurak aurkitu zituzten zientzialarien izenak hain zuzen ere, Sue Hendrickson (1990ean) eta Stan Sacrison (1992an).
2005ean hautsitako hezur batetatik ehun biguna errekuperatzea lortu zen. Odol hodi flexible eta bifurkatuak aurkitu ziren eta hezurraren matrize zuntzkara eta elastikoaren ehuna aztertu ahal izan zen. Matrize honetan odol zelulak izan litezkeen mikroegiturak aurkitu ziren eta gaur egungo ostrukaren antzeko egitura zela ikusi zen.
Tamaina
Tyrannosaurus rex inoiz izan den animalia haragijale handienetakoa da. Sue (FMNH PR2081) izeneko aleak 12'3-12'8 metroko luzera du eta 3'66 metrotako garaiera pelbisean. Hainbat teknika bidez saiatu dira neurtzen izango zuen pisua eta 8'4-14 tona artean izango zuela estimatu zen. Azkenengo ikerketek 9'5, 8'4 eta 7'4 tona pisatuko zituela adierazi dute. Ez da alerik handiena, Scotty (RSM P2523.8) izeneko T.rex batek 13 metro neurtzen zituen.
Garezurra
Aurkitu den garezur handienak 1'52 metrotako luzera du eta 460 kilogramotako pisua. Fenestra (zulo) handiak ditu garezurrari pisua kentzeaz gain muskuluak txertatzeko erabiltzen zituenak. Ohikoak dira teropodo haragijaleetan. Gainerako teropodoekin alderatuta buruaren atzealdea muturra baino askoz zabalagoa da eta horregatik ikusmen binokular bikaina zeukala ikusi da. Hezurrak trinkoak ziren baina toki batzutan erlauntza itxura dute, hezurrak arintzeaz gain mugimendua lortzeko egokiak direnak. T. rex-en barailezurrak U itxura du (gainerako teropodoek V itxurakoa dute) eta horzkada indartsuagoa zuela ondorioztatu da.
Hortzeriaren ezaugarri nagusia heterodontzia da, hau da, itxura desberdineko hortzak ditu bakoitzak duen funtzioaren arabera moldatuak. Ebakortzak elkarrengandik gertu zeuden, D itxuran kokaturik zeuden, oso zorrotzak ziren eta atzerantz kurbaturik zeuden. Gailurra indartua zuten gainera. Gainerako hortzek "platano zorrotzen" itxura zuten eta elkarrengandik sakabanatuago zeuden. Aurkitu den T.rex hortz handienak 30'5 cm neurtzen zituen, sutrai eta guzti.
Bizkarrezurra
Lepoak S itxura zuen eta gainerako dinosauroekin alderatuta motza baina oso gihartsua zen, buru handiaren pisuari eutsi ahal izateko. Bigarren ornoa da bereziki txikia. Orno hauek aire poltsak zituzten alboetan.
Gorputz adarrak
Aurreko besoak oso motzak ziren. Bi erpe soilik zituzten baina hirugarren baten aztarna ere aurkitzen da. Baraila indartsuek harrapakina erasotzen zuten bitartean animaliari gogor eusteko balio zioten. Kopula garaian lagungarriak izango zirela ere pentsatzen da. Argalak eta sinpleak diruditen arren humeroari loturiko bizepsak ia 200 kilogramoko pisua altxa zezaketela ikusi da.
Pelbis handiari loturik atzeko hanka indartsuak zituen. Hainbat hezurrek hutsuneak zituzten, animaliari pisua kentzeko baina indarrik galdu gabe. Oinean hirugarren metatarsoa gainerakoak baino luzeagoa eta kurbatuagoa zen.
Dimorfismo sexuala
Ale berriak aurkitu ahala zientzilariek bi motatako tiranosauroak identifikatu zituzten, batzuei robust (mardula) esan zitzaien eta besteei gracile (arina). Dimorfismo sexualaren ondorio zirela jo izan zen. Robust taldekoak emeak zirela esan zen, arrautzak pasa ahal izateko pelbis zabalagoa eta buztaneko aurreneko orno txikiagoa baitzuten, krokodilo emeetan identifikatu zen bezala. 2005eko ikerketa batek ordea kerokodiloen ornoaren tamaina eztabaidan jarri zen eta bide batez tiranosauroen dimorfismo sexuala ere bai. T-rex ale bakarrean aurkitu da ehun biguna eta hori da sexualki sailkatu ahal izan den bakarra. Kaltzio kopuru handia zuen ehunak, arrautza sortzeko beharrezkoa, eta horregatik emea zela ondorioztatu da.
Garuna eta zentzumenak
Ohioko Unibertsitateko Lawrence Witmer eta Ryan Ridgely ikerlariek begien eta buruaren mugimenduen koordinazio bikaina zutela frogatu dute. Frekuentzia baxuko soinuak entzuteko gai zirenez distantzia luzera egon arren gai ziren harrapakina lokalizatu eta harrapatzeko.
55º-tako ikusmen esparrua zuten, esate baterako gaur egungo belatzek baino handiagoa, eta gizakiek baino 13 aldiz ikusmen zehaztasun handiagoa. Honi esker 6 kilometrotako distantziara iristen zen Tyrannosauroen ikusmen muga.
Garezurretan usaimen bulbo eta nerbioentzako espazio handiak ikusten dira eta honek usaimen bikaina zutela iradokitzen du. gaur egungo sai arreen usaimenarekin alderatu izan da. Thomas Carr eta bere taldeak 2017an Tyrannosuroen muturraren sentikortasun handia azaldu zuten eta beren habiaren tenperatura neurtzeko erabiliko zuten, gaur egungo krokodiloek egiten duten antzera.
Belarrietako koklea ere oso luzea zuten eta horregatik frekuentzia oso baxuko soinuak entzuteko gaitasuna zuten.
Garunari dagokionez, hegazti ez diren dinosauroen artean handienetakoa zutela ikusi zuten Grant R. Hurlburt, Ryan C. Ridgely eta Lawrence Witmerrek.
Termoerregulazioa
Ez dago argi tiranosauroak ektotermikoak (odol hotzekoak) edo endotermikoak (odol berokoak) ziren. Azken urteetan ikusi da T. rex gazteen hazkuntzak ugaztunen hazkuntzarekin antzekotasun handiak badituela.
Bestalde, gaur egun (2019an) oraindik zehaztu ezin bada ere T.rex-ak lumak izango zituen hipotesia ere zabaldu da, izan ere haren gertuko ahaideek lumak zituztela ikusi baita. Gorputzeko atal batzutan soilik agertuko zirela uste da, dena den, tiranosaurido erraldoiak klima berotan bizi zirela ikusita eboluzioan zehar galduko zituztela pentsatzen da.
Hazkuntza
Hainbat adinetako aleak aurkitu direnez Tyrannosaurus-aren hazkuntza erritmoa zehaztu ahal izan dute zientzilariek. 15 eta 20 urte arteko adinean hazkuntza ikaragarria izaten zuten eta helduarora iritsi ondoren sei urte inguruko bizi esperantza izaten zuten. Haurretan hilkortasun tasa handia zuten eta horregatik kumeen zainketak garrantzi handia zuen, 14 urterekin independizatzen ziren arte. Tiranosauro gazte gutxiren fosilak aurkitu dira, eta hortik on dorioztatzen da gazteen hilkortasun tasa nahiko baxua zela.
Ibilera
Historian zehar Tyrannosauroa-ren postura tripodea izan da, hau da, gorputzak 45º-tako inklinazioa eta hanka biak eta buztana lurrean finkatuta. Joseph Leidyk 1865ean Hadrosaurus-ari emandako posturaren antzera. 1915ean Henry Fairfield Osbornek tente marraztu zuen eta 1992 arte horrela irudikatu zen. 1990. hamarkadan Jurassic Park filmeak ibilera zuzenagoa erabili zuen eta ordutik ez da askorik aldatu, gorputza lurrarekiko paralelo eta buztana luzatuta buruaren pisua orekatzeko.
Tyrannosauroak hanka luzeak zituen baina zientzialariak ez dira ados jartzen har zezakeen abiadura zehazteko. Proposatu diren hipotesiek 5 km/h eta 19 km/h artean finkatzen dute abiadura maximoa. Ez da korrikan ari zeneko lorratzik aurkitu baina 4 metro inguruko pauso luzeak egiten zituela pentsatzen da.
Ostrukaren mugimenduarekin konparatu izan da, baina hainbat ikerlariren arabera sei tonako animalia bat 19 km/h-kotara zihoala estropuz egin eta eroriko balitz harturiko kolpeak animalia hilgo zuela ondorioztatu dute. Gaur egun afrikar elefanteen antzeko ibilerarekin konparatzen da.
Edozein kasutan ere harrapatzen zituen ceratopsido eta hadrosauridoak baino azkarragoa izan beharko zuela argi dago.
Elikadura
Tyrannosaurus-aren horzkada inoiz izan den lehorreko animalien artean indartsuena da. 3'6 eta 5'4 tona arteko indarra egiteko gai dira.
Mugitzeko era oraindu zehaztu ez izanak harraparia edo sarraskijalea den eztabaida piztu izan du historikoki. Jack Horner paleontologoak sarraskijalea izan zenaren hainbat argudio eman zituen :
Kontrako argudioak ere plazaratu izan dira. Karen Chin eta bere taldeak hezur zatiak aurkitu dituzte tiranosauroen koprolitoetan, baina hortzak hezurrak murtxikatzeko zailtasunak zituztela frogatu dute. Bestetik tiranosaurioa nahikoa azkarra bazela erakusten duten ikerketak azaldu dira. Azkenik ikusmen binokular bikaina zuen eta sarraskijalea balitz eboluzioak ez zukeen ezaugarri hori garatu araziko. Argudio hauek aintzat hartuta harraparia zela pentsatzen da gaur egun. Horrek ez du esan nahi hil berria den animalia bat jango ez zuenik edo beste batek ehizatutakoa lapurtuko ez zuenik.
2010. urtean kanibalismo zantzuak aurkeztu ziren. Hainbat tiranosauro ale aurkitu dira beste tiranosauro batek eragindako horzkadak hezurretan dituztela. Humeroan eta hanketako hezurretan agertu dira marka horiek eta sarraskijale oportunista jokaeraren froga gisa aurkeztu dira, ez baita sinesgarria tiranosauroen arteko borrokan etsaiaren hanketaraino makurtuko zirenik oreka galdu gabe. Ziurrenik lurrean erdi janda zegoen tiranosauro baten azken haragi zatiak hartuko zituen bere espeziekideak.
William Ablerrek proposatu du T. rex-aren listua pozointsua zela. Harrapakinei zauria egin ondoren listuko bakterioek usteltze prozesua abiatuko zutela dio, gaur egungo Komodoko dragoien antzera.
Sailkapena
Tyrannosaurus dinosauroen arteko Theropoda azpiordeneko eta Coelurosauria kladoan kokaturik dago eta Tyrannosauroidea superfamiliako genero tipoa da. Tyrannosaurinae azpifamilian T.rex-ez gain Daspletosaurus (Ipar Amerika) eta Tarbosaurus (Mongolia) ere badaude.
1955. urtean Evgeny Maleev paleontologo sobietarrak Tyrannosaurus bataar espeziea aurkitu zuen Mongolian, Tyrannosaurus generoko bigarren espezie bat balitz bezala, baina bien artean dauden desberdintasunak haintzat hartuta 1965ean zuzendu eta Tarbosaurus bataar izena eman zitzaion.
Hurrengo urteetan Tyrannosauridoen familiako hezurdura berriak aurkitu ziren eta 2013an honako sailkapen filogenetikoa aurkeztu zuen Loewen et al. taldeak :
Paleoekologia
Kretazeo Berantiarraren amaierako Maastrichtiar garaian bizi izan zen, duela 68-66 milioi urte, Ipar Amerikako mendebaldea hartzen zuen Laramidia kontinentean. Eremu azpitropikala zen eta klima epel eta hezea zuen. Florari dagokionez angiospermak ziren nagusi eta tarteka metasekuoiak eta araukariak ere ikusten ziren.
Ballybeg (Waterford konderria)
Ballybeg (irlanderaz Baile Beag) Irlandako hegoaldeko Waterfordeko konderrian dagoen Waterford hiriaren hegoaldeko auzune bat da.
Tyrannosaurus
Paleoekologia
Hipotesi baten arabera Tyrannosaurus-ek jatorri asiarra izan zezaketen, iparralderantz jo eta gaur egungo Ipar Amerikara iritsi arte.
Tyranosaurus-a egungo kulturan
Gaur egungo kulturan dinosauro ezagunena bihurtu da Tyranosaurus-a.
1905eko abenduaren 30ean The New York Times egunkariak horrela deskribatu zuen T. rex: "inoiz izan den animalia borrokalari ikaragarriena", "errege guztien errege animalien erreinuan", "Lurreko Gerra-Jaun nagusia" eta "oihaneko gizonjalea". 1906an "antzinateko boxealaria" izendatu zuten.
1942an Charles R. Knight artista amerikarrak Natur Historiako Field Museoan hormirudi famatu bat margotu zuen Tyrannosaurus eta Triceratops bana borrokan ikusten direna.
Zinemari dagokionez Tyrannosaurusaren aurreneko agerpena 1918koa da, The Ghost of Slumber Mountain filmean agertzen da Triceratops-aren aurka borrokan. 1925ean Arthur Conan Doyle-ren Mundu galdua eleberriaren adaptazioan agertu zen berriz. 1933an King Kong filmean agertu zen King Kong berarekin borrokan. 1993an Jurassic Park filmeko protagonista izan zen, bai eta saileko hurrengo hainbat filmetan ere. 2005eko King Kongen filmean ere berriz agertu zen.
Tammela
Tammela, 7.000 biztanlera iristen ez den herritxo hau, haritzen herria deitua da. Deitura hau 1423. urtean jaso zuen, herriko biztanle abenturazale batek, beste herrialde batetik ekarritako haritz haziak handi-handi hazi zelako herriko plazan.
Torronsuo eta Liesjärvi Parke Nazionalak
Udaberritik Udazkenera hainbat eta hainbat hegazti espezie desberdinak ikusi daitezke bertako basoetan, hegazti migratzaileak. Baso hauek zuhaitz zaharrez beterik daude eta urte askoko zuhaitzak aurkitu daitezke bertan, zaharrenak 150 urtera iristen direlarik. Herriaren azaleraren zati handia hartzen dute parke natural hauek eta benetan ikusgarriak dira ikusteko urteko edozein urtaroetan.
Gorka Pastor
Gorka Pastor (Iruñea, 1979) nafar musikari eta musikagilea da, piano-jole eta moldatzailea ere bai. Koldo Pastor Arriazuren semea da eta hainbat taldetan, tartean THC edo Zetak, izan da. Soinu-banda konpositore moduan ere aritu da.
2000. urtetik ta 2017. arte, Noaingo musika eskolan armonia, piano eta inprobisazio irakasle lanak egin zituen. eta eskola horretan bertan  4E gazte orkestra-rako zinema musika moldaketak egin zituen.
2021ean Zetak eta Razkin musika taldeetako kidea zen.
Bizialdia
Fermin Bernetxea eta Francesca Croccolino-rekin amaituko zituen bere goi mailako kontserbatorioko ikasketak 2004-an.
Hainbat musika-proiektutan aritu izan da. 2019tik Zetak taldearen teklatu-jotzaile gisa kontzertu askotan parte hartu du estatu mailan: Frantzia, Belgika, Finlandia, Kolonbia eta AEB (New York) besteak beste. Taldearen abestiak pop elektroniko estiloan kokatzen dira.
Geroago sortu zuen Garufa Tango taldean ahotsa ta pianoa uztartzen ziren, eta Euskal Herrian zein Italian, tango errepertorio klasikoa eskaini zuten. Hortik jarraituta Buenos Airesen urte bat eman zuen eraman zuen tango musika-estiloa aztertu eta sakontzen. bi disko plazaratu zituzten: “Garufa Tango” (2009) eta “Pintó el tango” (2010).
Interpretatzaile aritu da besteak beste hauekin: Carmelo Gómez, Pello Reparaz, Kai Etxaniz, The Cheese and Road Ensemble, Zura, Amor de Tokyo, Kenedy, Txerigans, Pablo Líquido, Carlos Lázaro, Pedro Fernandez Razkin, Belén Otxotorena, Koldo Pastor eta David Johnstone-ekin. Hasi zirenetik Pello Reparaz-ek sortutako euskal musika elektronikoko ZETAK taldean eta Pedro Fernandez Razkin-ek sortutako RAZKIN rock taldean teklatu-jolea da.
Zetak taldearekin hiru disko plazaratu ditu: "Zetak" (2019) eta "Zeinen ederra izango den" (2020).
RAZKINekin bi disko sortu ditu: "Razkin" (2020) eta "Norte (2021)
Gaur egun antzerkiko eta zinemako musikaren sorkuntzari ekiten dio nagusiki, esaterako La llave maestra antzerki konpainiarekin egindako lana eta Hijos de la tierra filma (FICC Velo Saria; dokumental onenari; Augusto saria; dokumental onena Zaragozako 19ª FC; Dokumental onenaren saria Cerdanyako LAOn; Goya saria; 2016ko dokumental labur onena).
2000. urtetik eta 2017. arte, Noaingo musika eskolan armonia, piano eta inprobisazio irakasle lanak egin ditu.
Zetak (2019)
2019an sorturiko euskal musika pop-elektronikoko taldea da. Taldekideak lau dira: Pello Reparaz, abeslaria, Leire Colmo, perkusioa, Iban Larreburu, bateria eta Gorka Pastor, sintetizadorea.
Bigarren diskoaren izenburua "Zeinen eder izango den" izan zen. 2020an plazaratu zuten Covid-19 pandemia gertatzen zen bitartean. Bideoklipa jarraitzaileen argazki eta bideoekin zuten, Zetakek bere jarraitzaileei bizitzako unerik zoriontsuenetako bideoak eta argazkiak eskatu zien eta jasotako materialarekin moldatu zuten bideoklipa. Arrakasta handia izan zuten, ia bi milioi bisita izan baititu. Hegan abestia Zetak Gaztea irratiarekin egindako kolaborazio bat da, 2020ko uztailaren 3an argitaratua. 300.000 bisita baino gehiago lortu ditu atera zenetik. Hitzeman abestia 2020ko azaroaren 16an argitaratuzuten. Zetak taldeak Oques Grasses katalan taldearekin egin zuten, eta bi hizkuntzetan dago; katalanez eta euskaraz. Akelarretan abestia 2020ko abenduaren 3an argitaratu zuten. 200.000 baina bisita gehiago izan ditu.
Horrela, bi urtez pandemia-egoera berezi batean egon ondoan, 2022koa itzuleraren urtea izan zen. Senpereko lakuaren leloaren barruan Itzuli zen Zetak taldea Herri Urrats-en abestiarekin batera. Zetak taldearen eta Erramun Martikorenaren arteko elkarlanean ateratako abestia da Itzulera. Erabateko estilo-aldaketa izandakoa. Bideoklipa Pellok zuzendu zuen, Iratze Reparazekin batera, txalaparta eta Kukai dantza taldeko Oskara koreografia ere integratu zutela.
17. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)
'''Eskualdeko Hiri Garraioaren 17. linea ( seinaleztatua, L17''' ofizialki) Erripagaña eta Barañain, hego Iruñeko auzoetan barrena, lotzen dituen autobus linea da.
Bere ibilbidean zehar, Iruñeko Autobus Geltoki a, Takonera Parkea, Trinitarioak Parkea, Iruñeko tren geltokia, Bianako Printzearen Plaza, Merindadeen Plaza, Eroritakoen Monumentua, Alfredo Landa Parkea eta Mutiloko Kultur Etxea bezalako toki garrantzitsuak lotzen ditu.
Historia
Linea Mutiloa eta Iruña arteko bidaiarien hiriarteko garraio-emakida gisa hasi zen, La Villavesa SA enpresari 1930ean emandakoa. 8. zenbakia zuen, eta Nafarroako Blanka plazaren bukatzen zuen.
1969an, La Villavesa SA itxi ondoren, La Montañesaren eskuetara pasatzen da linea.
1999an, Eskualdeko Hiri Garraioaren bateratzearekin, zenbakia jaso zuen eta Erdialdeko ibilbidea aldatu zuten.
2012ko abenduan, lau geltoki gehitu ziren Lezkairun.
2017ko irailean, Iruñeko Hiriguneko Zabaltze Planarekin, Merindadeen Plazako geralekua kendu zen Artiberrirako noranzkoan, eta haren ordez bat jarri zen Nafarroa Behereko etorbidean, bidaia-denborak optimizatzeko eta plaza horretako biraketak murrizteko.
2020ko urtarrilean, linea honen eta linearen ibilbidea inbertitu zen Adela Bazotik, Mutiloa parean. Era berean, maiztasunak hobetu ziren.
Maiztasunak
Linea urteko egun guztietan dago martxan. Hauek dira maiztasunak:
Ibilbidea
Autobus guztiek ibilbide osoa egiten dute.
Etorkizuna
Oraingoz ez da zerbitzuaren luzapen edo aldaketa berririk aurreikusten.
Espezismo
Definizioa
Renzo Llorentek dio espezismoa praktikatzen dugula, gizakien interesei baino gehiago gainerako espezieen (edo espezie konkretu bateko kideen) interesei kontsiderazio gutxiago diegun bakoitzean, interes horiek gizaki batenak ez izatearen arrazoi hutsagatik.
Aurreko guztia azaldurik eta ondorioz, espezismoa, gizakion eta beste animalien bizitzetako esfera orotan eragiten duen dominazio sistema da. Ez hori bakarrik, espezismoa, balore eta interesen mailaketan oinarritutako ideologia ere bada, non gizakion balore eta interesak gainerako animalien interesei gailentzen zaizkien. Horrez gain, espezie jakin batzuetako kideen bizitza eta interesak (txakur eta katuenak gehienbat) beste batzuenen (oilo, arrain edo txerrienak adibidez) gainetik ere jartzera garamatza.
Antiespezismoa
Espezismoaren kontrako eta animalien askapena bilatzen duen pentsaera filosofiko eta jarrerari antiespezismo deritzo.
Gizakiz haragoko animaliek, gizakiok bezala, nerbio sistema zentrala dute eta honek sentitzeko gaitasuna ematen die. Hau da animalia guztiak berdintzen gaituena, era berean, landareengandik banatuz, batzuen ustez bizitzeko interesa duten arren, ez dutelako sentitzeko gaitasunik eta, beraz, ez dutelako ez sufritzeko borondaterik. Honetan oinarritzen da sensozentrismoa bere subjektua determinatzeko. Beraz, antiespezismoak animalien ongizatea kritikatzen du eta haratago doa, animalia guztiak subjektu bezala aldarrikatuz. Jarrera honek dio espezismoa kapitalismoa sostengatzen duen jazarpen sistemetako bat dela antropozentrismoan oinarritzen dena, non kolektibo batek beste batekiko (gizakiok, gainontzeko animaliekiko) menperatze estruktura materiala ezartzen baituen. Honen kontrako borroka da antiespezismoa.
Animalien askapenerako etika praktikoak jarrera aktiboa eskatzen du, eta hori da beganismoa.
Historia
Antiespezismo hitza neologismo bat den arren, animalien askapenaren defentsak historia luzea du.
Antzinako Greziako filosofoen artean jarrera ezberdinak zeuden animalien izaera eta eskubideei buruz. Aristotelesek animalien izaera zentzumen eta bestelako jarduera fisiologikoetan gizakiaren parekoa zela aitortu arren, animaliak modu instrumentalean hartzen zituen, esklaboak bezala, gizakiaren mendean izateko sortu eta eratuak. Pitagorasek, ordea, haragirik ez jateko ikasbidea eman zuen, gizaki, animalia eta landareen arimen transmigrazioa gertatzen dela pentsatzen baitzuen.
Hinduismoak eta budismoak, berriz, animaliekiko erabateko errespetua zabaldu zuten ahimsa izeneko indarkeria-ezaren etikarekin ados, haragirik ez jateko agindua ematearekin batera. III. eta IV. mendeetan gailendu zen manikeismoak ere animalia eta landareekiko errespetua agintzen zuen. Aitzitik, Erdi Aroan Eliza Katolikoaren pentsamenduan nabarmendu ziren Agustin Hiponakoak eta Tomas Akinokoak animaliak gizakiaren zerbitzura sortuak direla defendatzen jarraitu zuten. Biblian animaliekin indarkeriaz jokatzeko debekuei buruz agintzen direnak justifikatzeko, modu horretan gizakiak gizakiekin ere indarkeriaz jokatzeko balizko joera ekiditeko dela baieztatu zuen Tomas Akinokoak. Argudio hau maiz erabiltzen da egun ere animalien ongizatearen defendatzaileen artean. Erdi Aroko beste pertsonaia katoliko nabarmen bat Frantzisko Asiskoa izan zen, egun santu dena: animaliak eta bestelako izakiekiko erakutsi zuen errukia eta natura osoko izakiak jainkoak sortu eta maitatu behar zirela baieztatu zuen. Beste batzuen iritziz, ordea, jainkoak gizonaren zerbitzura eta gozamenerako jarritakoak zirelako defendatu zituela interpretatu behar da.]
Dena den, Erdi Aroko Europan azaldu ziren animalien erabileraren inguruko lehenengo debekuak, zehatzago hartz eta zezenen aurka egiten ziren jazarpen eta oilarren borroken inguruan. Debeku hauek animalien pairamena ezabatu baino ordena publikoa bermatzeko plazaratu ziren, ordea [7]. Pizkundeak ekarri zuen korronte humanistak, gizona lehenetsi eta ez zuen ondorioz ekarri animaliekiko kezka, salbuespen zenbait kenduta: Leonardo da Vinci begetariano bihurtu animalien sofrimneduaz kezkaturik, eta Michel de Montaignek Krudeltasunaren gainean izeneko entsegua idatzi zuen animalien berezko eskubideen alde.
Animalia eta gizakien izaera erabat bereizi egin zituen René Descartes XVII. mendeko filosofoak. Descartesek animalien izaera eta bizitza era mekaniko huts batez azal daitekeela uste zuen, kontzientzia edo bestelako giza kontzepturik erabili gabe. Gizakiak, animaliak ez bezala, arima dauka, pentsatu egiten du, eta pentsamendu hori adierazteko mintzairaren ahalmena ere badu. Aldi berean, ordea, animalien krudelkeriaren aurkako lehenengo legeak, animalien eskubideetan oinarrituta, Aro Modernoan plazaratzen hasi ziren, 1641 urteko Massachusettseko Askatasun-Arautegia izenekoa kasu.
Taken 2
Taken 2, 2012ko Olivier Megaton frantziar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza thriller film bat da. Olivier Megaton and starring Liam Neeson, Maggie Grace, Famke Janssen, Rade Šerbedžija, Leland Orser, Jon Gries, D.B. Sweeney eta Luke Grimes aktoreek antzeztu zuten.
Espezismo
Historia
Ilustrazioak animalien eskubideen defendatzaile nabarmenak ekarri zituen. Jean-Jacques Rousseau eta Voltaire animalien babesaren alde egin zuten, seguru asko kleroaren antropozentrismoaren aurkako erreakzioaz. Jeremy Bentham filosofoa izan zen XVIII. mendean animalien eskubideak defendatzaileen aitzindaria. Arrazoimenaren irizpidea baztertu, eta animalien pairamena ezarri zuen animalien eskubideak defendatzeko irizpide gisa. Bere esanetan, gizaki eta animalien ezaugarri nagusia oinazea ekidin eta atsegina eta gozamena bilatzea da eta alde horretatik parekatu egin zituen eskubideei buruz. Gizakien eta animalien arteko harremana utilitarismoaz bideratu behar dela zioen, erabaki bakoitza munduan sortzen duen zoriona edo atsekabea kalkulatuta hartu behar dela defendatuz. Charles Darwin zientzialariak planteatu zuen eboluzio-teoriak ikuspegi berria jarri zuen gizakiak eta animaliak parekatzean. Animalien eskubideak errespetzatzeko oinarri zientifikoa jarria zegoen. Hala ere, XX. mendeak historian izandako animaliekiko tratu krudelena ekarri zuen, laborategietako esperimentazioaren eta granja industrialen bitartez. Animalien babeserako sortutako elkarteen lana indargabetu eta konpainia-animaliak zaintzera mugatu da, granja eta laborategietako egoera salatzeko behar zen ekintza politikoa ekiditeko.
Animalien eskubideen aldeko mugarri garrantzitsu bat Peter Singer australiar filosofoak idatzitako Animal liberation (euskaraz, Animalien askapena) liburua izan zen. 1976an Animalien Askapenerako Frontea izeneko erakunde klandestinoa sortu zen, animaliak modu klandestino eta legea hautsiz animaliak eta abereak askatuz laborategi eta abeletxeetatik eta animaliak aske bizitzeko lekuak zabalduz. 1980 urtean PETA People for the Ethical Treatment of Animals erakundea sortu zen, bere esanetan egun animalien, eskubideen alde munduan jarraitzaile gehien dituen erakundea. XXI. mendearen hasieran, PETA erakundeak bi milioi kide biltzen ditu.
Taken 2
Taken (2008) aurrekaria eta Taken 3 (2014) jarraipena ditu.
Argumentua
Bryan Mills (Liam Neeson) jada erretiratua dagoen arren, Lenore (Famke Janssen) emaztea eta Kim (Maggie Grace) alaba nahiz bere burua salbatzeko CIAko agente zeneko eskarmentuaz eta trebeziez berriez ere baliatu beharko da. Aurreko filmean aurre egin zien bahitzaileetako baten aita den Murad Hoxha (Rade Šerbedžija) albaniar mafiaburuak Bryanetaz mendakatu nahi du, eta Mills familia Istanbulen oporrak pasatzen ari dela baliatuz bere egitasmoa martxan jartzen saiatuko da. Baina beste behin ere CIAko agente ohia gutxiesten dutela dirudi.
Espezismo
Historia
Animalien Eskubideen Aldarrizkapen Unibertsala 1977ko irailaren 23an plazaratu zen Londresen, UNESCO eta Nazio Batuen Erakundearen onespena jaso ostean. Bertan, animalia guztiak, gizakia barne, parekatu eta animalien eskubideen zerrenda osatzen da:
2010eko uztailaren 28an Kataluniako Parlamentuak zezenketak debekatzea erabaki zuen. Erabakiak mundu osoan oihartzun zabala izan zuen eta Euskal Herrian antzeko erabakiak hartzeko atea zabaldu zuen.
Beganismoa
Beganismoa animaliarenganako errespetuan oinarritutako bizimodua eta antiespezismoa du oinarri teoriko eta filosofiko gisa.Ingalaterran sortu zen 1944an.
Beganismoak antropozentrismoa (hau da, gizakia ororen gainetik jartzea) arbuiatzen du. Aitzitik, animalien eskubideen alde egiten du, baina betiere animalien esplotazioaren beraren kontra, ez baita mugatzen haien bizi baldintzak hobetzeko aldarrikatzera.