cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deinonychus
Sailkapena
Deinonychus Dromaeosauridaeren barruan hobe ezagutzen den dinosauroetako bat da. Velociraptoren ahaide gertukoa da, Asiako Goi-Kretazeoko arroka formazio gazteagoetan aurkitu dena. Sortzen duten kladoaren izena Velociraptorinae da. Izena Rinchen Barsboldek jarri zion 1983an eta hasiera batean Velociraptor baina ez zegoen barruan. Gero Phil Curriek beste dromaeosaurido gehienak sartu ziten. Goi Kretazeoko Mongoliako Tsaagan eta Ipar Amerikako Saurornitholestes, generoak ere gertuko ahaideak direla uste da, baina azken honen inguruan gutxi dakigu eta sailkatzen zaila da. Velociraptor eta bere ahaideek atzaparrak kaskezurrak baino gehiago erabiltzen zituztela uste da, Dromaeosaurusek buruaren gogortasuna erabiltzen zuen bitartean ehizarako garaian. Troodontidaerekin batera dromaeosauridoek Deinonychosauria kladoa sortzen dute eta hau hegaztien klado ahizpa litzateke. Filogenetikoki Deinonychosauria da, beraz, dinosauro ez-hegaztien ahaiderik gertukoena gaur egungo hegaztiekin.
Gaman
Gaman (我慢) zen eskolako budismoaren jatorrizko japonierazko hitz bat da, "itxuraz jasanezina dena pazientziaz eta duintasunez jasatea" esan nahi duena. "Pertseberantzia", "pazientzia", "tolerantzia" edo "abnegazio" terminoak laburbiltzen ditu. Gamanzuyoi (我慢強い) loturiko terminoak tsuyoi ("indarra") eransten du, "jasan ezina jasatea" esan nahi du, edo "erresistentziarako gaitasun estoiko handia izatea".
Zuzendari onenaren Oscar Saria
1920
Komediako zuzendariari beste sari bat eman zitzaion lehenengo urte honetan.
Deinonychus
Aurkikuntza eta izena ematea
Deinonychusen arrasto fosilak Cloverly Formazioan aurkitu dira Montana eta Wyomingen eta ia-ia garaikidea den Antlers Formazioan Oklahoman Ipar Amerikan. Cloverly Formazioa Aptiarraren bukaeran eta Albiarraren hasieran kokatzen da, orain dela 115 milioi urtetik orain dela 108 Ma.ra. Horietaz gain haginak aurkitu dira Arundel Formazioan (Aptiar erdialdekoa), Potomac Formazioaren barruan, Atlantikoko Kostaldeko Lautadan, Maryland. Hagin hauek genero honetakoak direla uste da.
Gaman
Analisia
Gamana Ameriketako Estatu Batuetako kontzentrazio-esparruetan Bigarren Mundu Gerran sartuta zeuden japoniar jatorriko estatubatuarrei eta 2011ko lurrikarak eta tsunamiak kaltetutakoei egotzi zitzaien. Kontzentrazio-esparruetan, gama gaizki ulertu zuten ez-japoniarrek portaera barnerakoi gisa, edo asertibitate edo ekimen faltatzat, zailtasunaren edo sufrimenduaren aurreko indar-frogapentzat baino gehiago.
Piszczac udalerria
Piszczac Poloniako Lublingo voivoderriko landa-udalerri bat da, Biała Podlaska barrutian kokatuta. 170,19 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7355 biztanle zituen.
Deinonychus
Aurkikuntza eta izena ematea
30 urte geroago, 1964ko abuztuan, John Ostrom paleontologoak Yale Unibertsitateko Peabody Museumetik espedizioa abiatu zuen hezurdura gehiago aurkitzeko asmoz. Espedizioak bi uda hartu zituen eta 1000 hezur baino gehiago aurkitu ziren, gutxienez 3 indibiduo ezberdinenak. Asoziazioa oso zaila izan zen egiteko, aurkitutako hezur guztien multzoa dela eta, baina YPM 5205 espezimena izendatu zen espeziearen tipoa. Ezkerreko handa oso bat zen eta eskumako hanka baten zatia, biak ale berdinarenak. Beste hezur guztiak 50 izendapen ezberdinetan katalogatu ziren museoan.
Noelia Lorenzo Pino
Biografia
Noelia Lorenzo Pino Irunen sortu zen 1978an, Lanbide Heziketa ikasketak egin zituen eta ebaketa eta jantzigintza irakaslea da. Bere bide profesionala moda munduan garatu du.
Gaman
Analisia
2011ko Japoniako lurrikararen eta tsunamiaren ondoren, erresilientzia, gizalegea, arpilatzerik eza eta japoniarrek elkarri laguntzeko zuten gaitasuna gamani egotzi zioten. Era berean, arrisku larria izan arren, Fukushimako zentral nuklearrean, kaltetua eta erradioaktibitatez betea, geratu ziren 50- 70 langileek gaman ere erakutsi zuten.
Noelia Lorenzo Pino
Biografia
2006an bere moda enpresa propioa ireki zuen, Zoe deiturikoa, bere arreba Soniarekin batera baina, krisialdiaren ondorioz 2010ean itxi izan behar zuten.
Nahiz eta gutxi irakurtzen zuen, txikitatik olerkiak eta ipuinak idazten zituen. Antzerki tailer bat egin eta gero lagun batekin antzerki gidoi bat idatzi zuen. Chamusquina, lehen eleberria hasi zuenean nobela beltzeko ikastaro bat egin zuen eta honek Chamusquina berridatzi eta bukatzera eraman zuen.
Zuzendari onenaren Oscar Saria
Sari eta izendapen ugari dituzten zuzendariak
Hurrengo zuzendariek behin baino gehiagotan irabazi dute Zuzendari onenaren Oscar Saria:
Noelia Lorenzo Pino
Biografia
2013an bere lehen nobela beltza argitaratu zuen Chamusquina (Dauro, 2013). Argitaletxe txikia zenez ez zuen promozio handirik izan, ahoz ahokoak mugitu zuen eleberria.
Zuzendari onenaren Oscar Saria
Sari eta izendapen ugari dituzten zuzendariak
Hurrengo zuzendariek lau izendapen edo gehiago jaso izan dituzte Zuzendari onenaren Oscar Sarirako (*inoiz ez dute irabazi):
Noelia Lorenzo Pino
Biografia
Hurrengo biak, La sirena roja (Erein, 2015) eta La chica olvidada (Erein, 2016) izan ziren. Noelia Lorenzo Erein argitaletxearen Cosecha roja bilduman parte hartzen duen lehen emakumea da.
Deinonychus
Aurkikuntza eta izena ematea
Urte batzuk geroago Ostrom eta Grant E. Meyerrek euren materiala ikertu zuten berriro ere eta Brownen "Daptosaurus"a ere sartu zuten taldean, espezie berekoak zirela ondorioztatuz. Ostromek aurkikuntza hau 1969an argitaratu zuen, baita izena eman ere:Deinonychus antirrhopus. Lehen esan bezala, antirrhopus izenak "balantza" esan nahi du, eta isatsak izan zezakeen helburuari buruz ari da.
Saintesko katedrala
Saintesko San Petriren katedrala (cathédrale Saint-Pierre de Saintes) Itsas Charente departamentuko Saintes hiriko alde zaharrean dagoen katedral katolikoa da. Saintongeko antzinako elizbarrutiaren egoitza izan zen. Eraikitze lanak XVII. mendean amaitu zuten, estilo nagusia gotiko flamigeroa izanda.
Deinonychus
Aurkikuntza eta izena ematea
1969tik aurrera milaka hezur egon dira eskuragarri, baina interpretazio egokiak egiteko hezur klabe asko falta ziren. Ez zegoen ia buruhezurreko elementu postorbitalik, ez femurrik, ez sakrorik ezta esternoirik. Hainbat orno falta ziren eta korakoidea falta zela uste zuten. Ostromek eginiko aldaka osoaren berreraikuntzan hezur pelbiko bitxia egin zuen, trapezoidala eta laua, baina iskioiaren luzera berdinekoa eta justu bere ondoan jarria.
Aurkikuntza gehiago
1974an Ostromek beste monografiko bat argitaratu zuen Deinonychusen sorbaldaren inguruan. Bertan azaltzen zuenez aurrekoan berreraiki zuen pubisa korakoidea zen, sorbaldako elementua eta ez aldakakoa.
Mulberry (Indiana)
Mulberry Indianako herri bat da. Clinton konderrian kokatua dago. 2010ean 1,254 biztanle zituen, 1.53 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 6394
NGC 6394 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Etxabakoizko errepide lotunea
Etxabakoizko errepide lotunea Nafarroako Zizur Nagusia udalerriko autobide errepide lotunea da.
eta autobiak elkarrekin lotzen ditu.
Historia
autobidearen Berriozar eta Noain arteko zatia 1991n inauguratu zen. Bestalde, Iruña eta Gares arteko autobidea 2004an ireki zuten. Hor sortu zen errepide lotunea.
Deinonychus
Aurkikuntza gehiago
Deinonychusen bi hezurdurarik osoenak American Museum of Natural Historyn eta Harvard Unibertsitateko Museum of Comparative Zoologyan aurki daitezke. Bi hezurdura hauetan esternoia, kanpoko saihetsak, furkula eta gastralia falta dira.
Ostromen lan guztiaren ostean ere hainbat hezur oraindik atera gabe geratzen ziren kareharrien barruan Amerikako Museoan. Batez ere hezur isolatuak eta hezur zatitxoak ziren, hasierako matrizea barne. Gerald Grellet-Tinner eta Peter Makovickyk 2000. urtean lana egin zuten arrasto horien gainean. Hasiera batean tendoi osifikatuak zirediten egitura batzuk, Ostromen ustez isatsa mugitzeko balio zutenak gastraliuma zen benetan. Oraindik garrantzitsuago hasierako Deinonychusaren inguruan hainbat arraultzen arrastroak aurkitu ziren.
3887 Gerstner
3887 Gerstner asteroide baten izena da. abuztuaren 22an aurkitu zuen A. Mrkos-ek Kleť Behatokitik.
Deinonychus
Aurkikuntza gehiago
Horren ondoren Grellet-Tinner eta Makovickyk ikerketa handiagoa egin zuten arraultzen inguruan eta euren konklusioa izan zen ziurrenik Deinonychusarenak berarenak zirela, eta hau izan zen ezagutu zen lehenengo dromeosaurido baten arraultza. Are eta gehiago, arraultza baten kanpoko aldea oso lotuta zegoen gastraliari eta beraz uste da Deinonychusek erruten zuela. Hori horrela bada Deinonychusek zuen beroa erabiltzen zuen arraultzak erruteko eta endotermoak izango lirateke, gaur egungo hegaztiak bezala. Gregory Ericksonek eginiko beste ikerketa batean ikusi zuten ale fosil honek 13 edo 14 urte zituela hil zenean eta bere hazkuntza jada geldi zegoela. Ikertu diren beste teropodoak ez bezala jada ez zen hasten ari hil zenean.
Inplikazioak
1969an Ostromek egin zuen Deinonychusen deskribapena XX. mendearen bigarren erdialdean egin den paleontologiako aurkikuntzarik garrantzitsuena dela esaten da. Dinosauro honen aurkikuntza, oso aktiboa, txikia eta arina dinosauroekiko zegoen pentsamendu zientifiko eta herritarraren aldaketa ekarri zuen. Hortik aurrera dinosauro batzuk odol-berokoak izan zitezkeenaren eztabaida piztu zen. Honek dinosauroen berpizkundea eragin zuen. Urteak pasa ziren eta eta Ostromek aurkitu zuenez Deinonychus eta hegaztien artean hainbat antzekotasun zeudela bere teoria egin zuen: hegaztiak dinosauroen ondorengoak zirela, alegia. 40 urte geroago ideia hau nahiko onartua da.
Anatomia oso antzekoa denez gaur egungo hainbat hegaztirekin, eta beste dromaeosaurido batzuen oso ahaide gertukoa denez gero, Deinonychusek lumak zituela uste dute hainbat paleontologok. Beste dromaeosaurido batzuek gaur egungo hegaztien antzeko lumak zituztela nahiko argia da, baita Velociraptor eta Microraptorengan ere, nahiz eta ez den aurkitu ebidentzia zuzenik Deinonychus batentzat. Phil Senter bezalako paleontologoak, adibidez, mugimendua ikertu du eta aurreko hanketan mugimendua hobetzeko lumak izan ahal zituztela proposatu du.
Paleobiologia eta paleoekologia
Ikerketa geologikoek adierazten dutenez Deinonychus uholde-lautadatan bizi zen, leku paduratsuetan. Cloverly Formazioko eta Antlers Formazioko ingurunea baso tropikal eta azpitropikaletakoa zen, ibai delta baatekin eta lagoon egiturekin, gaur egungo Louisianaren antzekoa.
3887 Gerstner
Orbitaren ezaugarriak
3887 Gerstner asteroidearen orbitak batezbeste 2,625 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,172 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,078 distantziara. Eszentrikotasuna 0,172 da, eta makurdura orbitala 13,37ºkoa da.
Saintesko katedrala
1862an gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.
3887 Gerstner
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.1 da.
Deinonychus
Paleobiologia eta paleoekologia
Deinonychusekin batera inguruan zeuden beste animalia batzuk Sauropelta bezalako belarjale babesdunak ziren. Zephyrosaurus eta Tenontosaurus ornitopodoak ere bertan bizi ziren. Acrocanthosaurus eta Sauroposeidon teropodo eta sauropodo erraldoiak ere eurekin bizi ziren Oklahoman aurkitutako arrastoen arabera. Geniopholis krokodiloa eta Lepisosteus ere bertan bizi ziren. Marylanden aurkitu diren haginak Deinonychusenak baldin badira, orduan Astrodon eta Priconodon ere berarekin bizi ziren. Cloverly Formazioaren oinarria orain dela 115 ± 10 Ma sortu zen eta gaina orain dela 108.5 ± 0.2 Ma. 2001ean eginiko ikerketa batean 43 esku eta 52 hanka hezur ikertu ziren presioarekin sorturiko hausturak aurkitzeko, baina bat ere ez zen aurkitu.
Haginen indarra
Haginkadaren indarraren kalkulua lehen aldiz 2005ean egin zen, berregindako barail giharren gainean. Ikerketa horrek adierazi zuenez Deinonychusak gaur egungo Alligator mississippiensisen haginkadaren %15a litzateke. Paul Gignacek 2010ean eginiko ikerketa batean ere saiatu zen indar hau neurtzen, batez ere aurkitu berria zen Deinonychus batek Tenontosaurus baten hezurren gainean egindako marketan oinarriturik. Marka hauek ale handi batenak ziren, eta Deinonychusek hezurretan zehar egin zezakeenaren lehenengo ebidentzia eman zuen. Hagin marka hauek erabilita Gignacek ondorioztatu zuen indarra aurreko ikerketatn baino handiagoa zela. Bere ikerketaren arabera 4.100 eta 8.200 Newtonekoa izango zen, hiena baino handiagoa eta tamaina horretako krokodilo baten antzekoa.
Histiophryne pogonius
Histiophryne pogonius Histiophryne generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Antennariidae familian.
Deinonychus
Haginen indarra
Gignac eta bere kideek ere ikusi zuten, hala ere, Deinonychusen hagin markak askoz arraroagoak direla Tyrannosaurusenak baino, adibidez. Ziurrenik Deinonychusek ez zuen jango normalki hezurren barneko haragia. Ziurrenik euren hagin indarra landuko zuten ehizatzerakoan edo defentsarako, baina ez jateko garaian.
Gorputz-adarren funtzioa
Ziurrenik Deinonychusen atalik garrantzitsuena atzapar luze eta kurbatua izango da, baina oso aldakorra da ale ezberdinengan. Ostromek 1969an deskribatu zuen espezimen tipoa oso atzapar kurbatua zuen, 1976an aurkitutako espezimen berri batean zegoen kurbatura askoz txikiagoa zen bitartean, beste hatzek zuten kurbaturaren antzekoa. Ostromek proposatu zuen diferentzia hau indibiduala, sexuala edo adinaren araberakoa izan zitekeela, baina ez zuela inongo ziurtasunik.
Ebidentzia anatomiko eta aurkitutako ibilbideen arrasto fosilek erakusten dute taloia gorantz eramaten zela atzaparrak ez izateko kontakturik lurrarekin oinez ari zirela bitartean.
Ostromek proposatu zuen Deinonychusek bere atzaparra bortizki mugi zezakeela bere harrapakina moztu eta deusezteko. Ikertzaile batzuek proposatu dute taloia erabili ahal zela Ceratopsia taldeko dinosauro handiak hausteko. Beste ikerketa batzuek proposatu dute atzapar horiek ez zirela erabiltzen haragia mozteko, baizik eta biktimari labainkadak sartzeko. Manning eta beste batzuek proposatu dute 2005ean eginiko ikerketa batean Deinonychus eta Velociraptoren erreplika errobotiko zehatzak egin zituzten eta tresna hidraulikoak erabili zituzten txerri baten gorpua golpatzeko. Froga hauetan ikusi zuten hatzaparrek ez zutela gaitasunik haragia hausteko, baina bai zulatzeko. Autoreek proposatu zuten atzapar horiek askoz eraginkorragoak zirela eskalada egiteko hiltzeko baion.
Ostromek Deinonychus ostruka eta kasuarioekin alderatu zuen. Nabaritu zuen bi hegazti espezie hauek min handia egin ahal dutela euren oineko bigarren hatzan duten atzaparrarekin. Kasuarioak 125 mm.ko atzaparrak ditu. Ostromek Gilliard zitatu zuen esanez atzapar horrek gizaki bat hautsi eta zati zezakeela. Kofronen (1999 eta 2003) 241 kasuario eraso dokumentatu ikertu zituen eta aurkitu zuen gizaki bat eta bi txakur hil zirela, baina ez zegoela ebidentziarik kasuario batek animalia bat zatitu zezakeenik. Animalia hauek euren atzaparra erabiltzen dute euren buruz defendatzeko, erasotzaileak izan daitezkeen animaliengandik babesteko eta jarrera agonistikoetan. Cariamidae familiako animaliek ere bigarren atzapar luzeago bat dute, eta animalia txikien parteak bereizteko erabiltzen dituzte irentsi aurretik.
Kenneth Carpenterrek 2002an eginiko ikerketa biomekanikoek konfirmatu zuten aurreko besoen erabilera ohikoena ehizarako garaian heltzea izan zitekeela, luzeak baiziren eta beste teropodo batzuk baino urrunago hel zitezkeelako. Korakoide luze eta handiak muskulo handi eta boteretsuak zuedela esan nahi du, interpretazio hau sendotuz. Carpenterrek ikerketa biomekanikoek proposatzen dute Deinonychusek ezin zituela bere besoak tolestu gorputzaren aurka hegazti batek egiten duen moduan, 1985an Jacques Gauthierrek egiten zuen proposamenean esan zen bezala eta 1988an Gregory S. Paulek.
Abiadura
Dromaeosauridoak, batez ere Deinonychusak, animalia oso azkar eta korrikalari gisa margotu izan dira medioetan, eta Ostromek berak proposatu zuen Deinonychus azkarra eta korrikalaria izan zitekeela egin zuen lehenengo deskribapenean. Hala ere, lehenengo aldiz deskribatua izan zenean, ez zegoen Deinonychusen hankarik fosilen artean eta Ostromek egin zuen femurraren tamainaren kalkulua handi geratu zen. Beranduago eginiko ikerketa batean Ostromek ikusi zuen femurra eta tibiaren arteko tamainen ratioa ez zela hain garrantzitsua abiadura zehazteko hankaren behealdea eta oinaren arteko harremana baino. Gaur egungo hanka antzekoak izan ditzaketen animalietan, adibidez ostrukatan, oin-tibia ratioa 0,95 da. Azkar korrika egiten zuten dinosauro batzuetan, adibidez Struthiomimusen, ratio hori 0,68koa da, baina Deinonychusen 0,48 da. Horren konklusioa argia zen Ostromentzat: Deinonychus ez zen animalia bereziki azkarra beste dinosauro batzuekin alderatuta, eta ziurrenik ez zen gaur egungo hegazti ez-hegalariak baino azkarragoa.
Beheko hanka eta oinaren arteko ratioa Deinonychusen metatarso bereziki motzei zor zaio. Ratio hori bereziki handiagoa da ale txikiagoetan handiagoetan baino. Ostromek proposatu zuen metatarso laburrak harremana izan zezazkeela atzaparrarekin, eta horrek ere azal zezakeen zergatik zen laburragoa helduen artean gazteen artean baino. Bere proposamena zen hanka korrika egiteko baino arma ofentsibo gisa erabili ahal zutela, atzaparra gora eta behera mugitzen, hankarekin batera, ehizatzen zutena guztiz apurtuz. Ostromen ustez gihar ezberdinak erabiltzen zituzten korrika egiteko eta ehizatzeko.
Richard Koolek 1981ean egindako Kanadako dinosauroen lorratzen inguruko ikerketan, dinosauroen abiaduren kalkuluak egin zituen, Gething Formazioan, Britainiar Kolunbian. Koolek hauetako bide baten abiadura estimatu zuen, Irenichnites gracilis iknotaxoian oinarritua, eta 10,1 kilometro orduko ibiltze abiadura eman zion. Uste da iknotaxoi hau Deinonychusekin lotuta egon daitekeela.
Arraultzak
Deinonychusekin elkarturik egon daitezkeen 2.000 arraultza aurkitu zirenetik beste teropodo batzuen arraultzekin alderatzeko aukera egon zen, bai egitura, errute eta birsortzeren aldetik. 2006an Grellet-Tinner eta Makovickyk egin zuten aleen ikerketan aztertu zuten ea dromaeosauridoak arraultzak jaten egon zitezkeen, edo arraultzak hor ote zeuden Deinonychusekin batera zori hutsaz. Ideia hau baztertu zuten, aurkitu ziren arrastoak justu hainbat saihets klaberekin kontaktuan zeudelako, hau da, ezin zirela izan euren urdaileko edukiak. Gainera fosilak erakusten zituen apurketa patroiek adierazten zuten ez zela hautsi fosilizatze prozesuaren aurretik. Arraultza zoriz hor asoziaturik geratu zela ere ez zen aukeren artean agertzen; arraultzen inguruan zeuden arraultzak ez zeuden desartikulaturik ez apurturik, eta bizitzan zehar izan zitzaketen posizioak mantentzen zituzten gutxi gorabehera, hau da, arraultzak aurkitu ziren hezurren ingurua ez zela gehiegi aldatu preserbazioaren aurretik. Gainera hezur hauek gastraliak ziren, eta horiek oso gutxitan aurkitzen dira artikulaturik. Grellet-Tinner eta Makovickyren arabera, beraz, datu guztiek adierazten dute arraultzak apurtu gabe zeudela Deinonychusaren azpian hau lurperaturik geratu zenean. Ziurrenik Troodontidae eta Oviraptoridaetan ematen zen antzeko portaerak eduki ahal zituzten, edo bestela baliteke ere arraultza obiduktoan egotea animalia hil zenean.
Deinonychusen arraultzen mikroegiturari eginiko ikerketak argi uzten du teropodo baten arraultzak direla, talde honetako beste arraultz ondo ezagun batzuekin aldekotasunak erakusten dituztelako eta ezberdintasun nabariak ornitiskio eta sauropodoen arraultzekin. Beste maniraptora teropodoen alderatuta, Deinonychusen arraultza Oviraptoridae eta Troodontidaeren antzekoak dira, nahiz eta azken hauek oso antzekoak diren Deinonychusen ahaideak diren Dromaeosauridaerekin. Arraultzen tamaina ezin izn zen kalkulatu, nahiko apurturik agertzen zirelako, baina Grellet-Tinner eta Makovikyk estimatu zuten euren tamaina 7 cm.koa izango zela, hodi pelbikoaren diametroa aztertuz. Tamaina hau Citipatiren 7,2 zentimetroak baino txikiagoa da. Citipati eta Deinonychus antzekoak dira gorputzaren tamainan. Gainera Citipati eta Deinonychusen arraultzen lodiera ia berdina da, eta lodiera eta arraultzaren bolumena normalki harreman zuzena dutenez gero, bi animalien arraultzak tamaina berekoak izango zirela baieztatzen du.
Jose Antonio Aduriz
Jose Antonio Aduriz Zabala (Oiartzun, 1949ko azaroaren 1a) gipuzkoar fraide eta hizkuntzalaria da. Frantziskotarra, Euskal Herriko Unibertsitatean Euskal Filologian lizentziatu zen. UZEIko lexikografo izatetik erretiroa hartu zuen.
1991n euskaltzain urgazle eta 2018an ohorezko euskaltzain izendatu zuten.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Sare berria 2019ko azaroaren 13an inauguratu zen NAV-001 emakidarekin, Iruñeko eta Soriako autobus geltokien artean, eta 2022ko martxoaren 23an Erdialdeko 16 lineak gehitu zitzaizkion, Tafalla erdialdetzat hartuta. Azken zabalkuntza 2023ko martxoaren 1ean egin zen, Erriberako emakidari zegozkion lineekin. Sarearen jabea den Nafarroako Gobernuaren aurreikuspenak foru komunitateko biztanleguneen ia % 100era zabaltzea dira. Hala ere, zenbait operadorek kudeatutako beste 50 linea baino gehiago daude, bidaiariak herriz kanpo errepidez garraiatzeko sarea osatzen dutenak, eta linea bateratu berriekin ordeztuko dira pixkanaka.
Sareak 151 geldialdi eta 24 linea ditu gaur egun. 2023ko maiatzaren 4tik aurrera, Sakanan 5 linea berri martxan jartzea espero da.
Identitatea
Emakida zaharretako konpainiek erabiltzen zituzten autobusek ez zuten inolako baldintzarik bete behar, zerbitzua normaltasunez emateko aukera izateaz gain. Horregatik, proiektatutako irudia enpresa bakoitzarena zen, eta ez zuen ematen sare edo sistema berekoa zenik. Hala ere, emakida berriak indarrean sartzean, Nafarroako Gobernua kontratistak baldintza gisa eskatzen du autobusak Nafarroako Hiriarteko Garraioa sarearekin identifikatzeko elementu bisual batzuk betetzea, edozein konpainiarenak direla ere.
Ikusizko identitatea
Beltza ez da identitate bisualaren kolore ofizial bat, idazkun gehienak kolore honetan egiten diren arren, hondo zuri baten gainean kontraste handia ahalbidetzen baitu.
Sarea ezagutzen den marka bisuala ez da « Nafarroako Hiriarteko Garraioa », baizik eta « NBUS » (NBus edo Nbus idatz daiteke, ofizialki letra guztiak letra larriz agertzen baitira), "Nafarroako autobusa" izen luzearen uzkurduratik datorrena.
Sarearen logotipoa Nafarroako armarriak osatzen du, zehazki Nafarroako Gobernuaren kolore bakarreko bertsioan, eta horrekin batera, « NBUS » inskripzioa eskuinean (n letra beltzez eta gainontzekoa gorriz) eta barra gorri bat ezkerrean, guztia hondo zuri baten gainean. Autobusetan, ezkerreko barra ez da logotipoan agertzen, hondoko margoan baizik.
Ibilgailuen identitatea
NBus markarekin lan egiten duten ibilgailu guztiek Nafarroako Gobernuaren gidalerroak jarraitzen dituzte homogeneizatzeko. Kanpoaldeari dagokionez, autobusak gorriz margotuta daude aurrealdean, eta zuriz atzealdean. Bi zatiak, barra zuri batez eta gorri batez banatzen dira, autobusaren bi heren inguru, gorriz estalita daudelarik. Autobusaren alde zuriaren gainean, bi alboetan, sarearen logotipoa jarriko da, baina barrarik gabe, lehen aipatu bezala. Gainera, logotipoen gainean dauden leihatiletan, Nafarroako Gobernuaren logotipoa ageri da zuriz estanpatuta.
Ibilgailuaren atzealdea zuriz margotuta dago eta autobus sarearen logotipoa ere badu. Gauza bera gertatzen da Nafarroako Gobernuaren logotipoarekin, salmentan logotipoaren gainean agertzen baita.
Aurrealdea, berriz, gorriz margotuta dago. Hemen, zerbitzua ematen duen konpainiaren logotipoa kolore zuriz ageri da, bai eta kontratatutako enpresaren berezko beste elementu batzuk ere, hala nola autobus-zenbakia. Logotipo hori autobusaren alboetako gune gorrian ere ageri da, zuriz margotuta.
Eskariaren zerbitzurako ibilgailuetan, txikiak direnez, iman plaka bat eramango dute, sarearen logotipoarekin eta Nafarroako Gobernuaren logotipoarekin, bi alboetan. Guztiak zuriak dira.
Aurrekariak
XX. mendearen erdialdetik, autobusa trena eta tranbia gainditzen hasi zen, herritarrek bidaiatzeko garraiobiderik gogokoena bihurtuz. Hala, Nafarroa Garaian, autobusak Iruñeko tranbia-Iratiko trena eta Plazaolako trena desagerrarazi zituen, besteak beste, 1955ean eta 1958an. Autobus lineak alternatiba azkarragoak bihurtu ziren, modernitatearen ikur eta merkeagoak, ez baitzen beharrezkoa azpiegiturarik mantentzea. Gainera, orokorrean zerbitzu hobea ematea ahalbidetzen zuten, tren geltokiak, sarri, herriguneetatik urrun baitzeuden (ikus Kaparrotsuko geltokia edo Uitziko geltokia).
Nafarroako Foruetan zehaztutako garraioen eta azpiegituren arloko eskumen historikoei jarraiki, Nafarroako Foru Aldundiak hiriarteko bidaiari-lineen emakidak eman zizkien zenbait garraio-enpresari, esklusiboki jarduteko. Hasiera batean, 55 emakida ere eman ziren, XX. mendearen amaieran 42 izan zirelarik, ezabaketa eta lineen bategiteen artean. Administrazioak, askotan, hogeita hamar urte inguruko aldirako ematen zituen. Ondoren, aurreikusita zegoen emakida unean uneko beharren arabera berriz diseinatzea eta lehiaketa bat egitea eskaintzarik onena bilatzeko, autobideekin gertatzen zen bezala.
Bidaiarien Garraiorako Plan Integrala
2000ko hamarkadan, Euskal Herriko hainbat herrialdek berrantolatu zituzten errepide bidezko hiriarteko garraio-zerbitzuak, kontrol handiagoa eta irudi bateratua emateko. Hori da Bizkaibusen (Bizkaia) kasua 1998an eta Lurraldebusena (Gipuzkoa) 2005ean. Ipar Euskal Herrian, Bearnorekin partekatutako sare berri bat sortu zen 2013an, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako hiri nagusiak lotzen zituena, baina ez, ordea, herri txikiak, batez ere Zuberoakoak eta, neurri txikiagoan, Nafarroa Beherekoak, garraio publikoko zerbitzurik gabe jarraitzen baitzuten.
Era berean, 2008ko krisi ekonomikoaren eztandak autobus-zerbitzuak murriztea eragin zuen, eskariak behera egin zuelako. Horiek erabiltzen zituzten bidaiari bakarrak beharragatik ziren, eta alternatiba hobea aurkitzen zutenek, aukeratu egiten zuten, zerbitzuak 1950eko hamarkadako ikuspegiarekin diseinatuta baitzeuden, ez XXI. mendekoak, kontzesio guztiak duela urte batzuk iraungi baitziren, baina inongo gobernuk ez zituen berritu.
Plana 2018ko urtarrilean aurkeztu zitzaion Nafarroako Parlamentuari, eta hil berean onartu zen. Nafarroako Gobernuari agindu bat eman zitzaion bere agintepeko autobus-emakida guztiak berritzeko eta erkidegoan garraio publikoa hobetzeko.
Inaugurazioa eta bilakaera
2018ko maiatzaren 5ean, Lurralde Kohesioko departamentuaren eta NBGPIren lanarekin bat etorriz, Nafarroako Gobernuak, Garapen Ekonomikoko departamentuaren bidez, lizitaziora atera zuen NAV-001 sare berriaren lehen emakida, Iruñea Soriarekin lotuko zuena, VNA-019 emakida zaharra ordezkatuz.
Azkenik, 2019ko azaroaren 13an, emakida berria jarri zen martxan, Nafarroako Gobernua NBGPIren arabera prestatzen ari den kontzesio serie berriko lehena. Enpresa esleipenduna Conda izan zen, Alsaren filiala. Emakida hori, Iruñea eta Soria artean, NBus markarekin lan egiten duen lehena da, eta, beraz, Nafarroa Garaia Euskal Herriko errepide bidezko hiriarteko garraio-sare bat duen azken herrialdea da, nahiz eta oraingoz osatu gabe egon. Arabak 2015ean egin zuen Araba Busekin eta Ipar Euskal Herriak sare bat izan arren, bere sarea hobetu zuen Transports 64 desagertu eta Txik Txaken Car Express sortu ondoren.
2020ko abuztuan, Bernardo Ziriza Nafarroako Gobernuko Lurralde Kohesiorako kontseilariak iragarri zuen bere departamentuak laster lehiaketara aterako zuela NBus sarerako aurreikusitako hamar emakiden bigarren esleipena: NAV-002, Erdialdeari dagokiona. Kontzesio berrian Orbaibarreko herri ugari agertuko lirateke, orduan garraio publikorik gabe. 3 line nagusiak, 6 eskualdeko lineak eta 7 tokiko lineak sortuko lirateke. Tafallan, gainera, osasunetxeraino zabalduko litzateke zerbitzua, eta Tafallako hiribusa jarriko litzateke.
2021eko maiatzean, Hermanos Arriaga eta Interbus enpresek osatutako Aldi Baterako Enpresa Elkartea NAV-002 emakidaren zerbitzuak 6 urtez emateko aukeratua izan zela iragarri zen. Emakida hori ustiatzen hasteko 2021eko abendua jarri zen epemuga gisa.
Hilabete geroago, Nafarroako Gobernuak hirugarren emakida atera zuen lizitaziora: NAV-003, Erriberari dagokiona. Gauza bera gertatu zen handik gutxira Sakanako NAV-004rekin, zehazki irailean.
2022ko martxoaren 23an, azkenean, Erdialdeko NAV-002 emakida jarri zen martxan, zerbitzua ematen zuten lineak ordeztuz.
2023ko martxoaren 1ean, azkenean, Erriberako NAV-003 emakida jarri zen martxan, zerbitzua ematen zuten lineak ordeztuz. Lehiaketa hori Hermanos Arriaga eta Interbus enpresei ere esleitu zitzaien, eta horiek Interes Ekonomikoko Elkarte (A.I.E.) gisa eratu ziren, Nafarroa Garaian modu bateratuan jarduteko eta etorkizunean emakida gehiago eskuratu ahal izateko. NAV-004 emakidari dagokionez (2023ko martxorako ere iragarri zen), ez zen horren inguruko iragarkirik egin, eta, beraz, ez zen zerbitzuan sartu. Burutzapena La Burundesa, S. A. U. enpresari agindu zitzaion.
Eragileak
Gaur egun, sarea 2 eragileek osatzen dute, eta guztira 3 enpresak osatzen dute.
Sare berria
Sareak Nafarroa Garaiko udalerri guztiei eman nahi die zerbitzua, Petilla Aragoiri izan ezik. Izan ere, gaur egun ez dago udalerria seribizatzen duen autobus-linearik, eta, Aragoiko lurraldeko barrendegia denez, han geldialdia duen edozein linek Aragoiko lurraldea zeharkatu beharko luke. Arazoa da garraio-linea batek bi herrialde edo probintzia zeharkatzen baditu, linearen zatirik handiena duen administrazioak administratzen duela, eta, nolanahi ere, Aragoiko Gobernua izango litzatekeela, ezinbestean, bere kargu hartuko lukeena.
Nafarroa Garaiari ez ezik, Araba, Gipuzkoa, Lapurdi eta Nafarroa Beherea euskal herrialdeei eta espainiar Errioxa, Soria eta Zaragoza eta frantziar Bearno probintziei ere ematen die zerbitzua.
Hannogne-Saint-Martin
Hannogne-Saint-Martin Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Sare berria
Sare berriak 10 emakida ditu, eta Nafarroako Gobernuak diseinatu ditu, Nafarroa Garaiko biztanleguneen % 100i estaldura emateko. Aurrekoek ez bezala, emakida berriek linea asko dituzte, NAV-001 emakidaren ildo bakarretik NAV-002 emakidaren 16 lineetara doazenak. Pixkanaka-pixkanaka jarri ziren zerbitzuan, 2019ko azaroaren 13tik, NAV-001 emakida zerbitzuan jarri zenetik 2023ko martxora arte, NAV-003 emakida egin zen arte.
Soina, eguzki efektua
Soina, eguzki efektua (Torse, effet de soleil) Pierre-Auguste Renoir margolari frantsesaren margolana da, 1875-1876an egina. Gaur egun Parisko Orsay museoan ikus daiteke.
Hannogne-Saint-Martin
Biztanleria
2007an Hannogne-Saint-Martin udalerrian erroldatutako biztanleak 476 ziren. Familiak 186 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 57 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 69 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Artenacia
Artenacia Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Artenacia jaurella da.
Hannogne-Saint-Martin
Etxebizitza
2007an 204 etxebizitza zeuden, 186 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 196 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 186 etxebizitza nagusietatik 158 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 62 etxek lau zituzten eta 103 etxek bost zituzten. 140 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 101 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 327 ziren, horien artean 241 aktiboak ziren eta 86 inaktiboak ziren. 241 pertsona aktiboetatik 217 lanean zeuden (121 gizon eta 96 emakume) eta 24 langabezian zeuden (10 gizon eta 14 emakume). 86 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 33 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Hannogne-Saint-Martin udalerrian 186 unitate fiskal zeuden, 472 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.551 euro zen.
Kalamidadeen liburua
Kalamidadeen liburua 1996an Joan Mari Irigoien euskal idazleak idatzitako umorezko, komedia gisako eleberri da. Liburua Antton Olariagaren marrazkiez lagunduta zetorren. Kritikari askoren ustez eleberri honek austura suposatu zuen garaiko narratiban.
Hannogne-Saint-Martin
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria eta 1 zurgina.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Lineak
Hiru line mota daude: nagusiak, eskualdekoak eta tokikoak. Line nagusiak Iruñea eta "hiri nagusiak" lotzeko diseinatuta daude, horiek baitira Nafarroako eskualdeetarako erreferentziazko hiriak. Eskualdeko lineak "hiri nagusi" horiek eskualdeko herriekin lotzen dituzte, eta Iruñera joateko enborreko lineekin konektatzea ahalbidetzen dute. Azkenik, tokiko lineak eskariaren araberako lineak dira, eta, beraz, noizbehinka baino ez dute zerbitzua. Herri txikiak beren erreferentziazko herriekin lotzen dituzte, "hiri nagusiak" izan daitezkeenak edo ez.
Hannogne-Saint-Martin
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzial guztiak lore-dendak ziren.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Sarearen mapa
Jarraian, gaur egun indarrean dauden emakida berri guztien ildoak jasotzen dituen mapa ageri da, linea nagusiak, eskualdekoak eta tokikoak bereizita:
Flota
NBus sarekin lan egiten duten ibilgailu guztiek Nafarroako Gobernuaren gidalerro hauek jarraitzen dituzte homogeneizatzeko. Gaur egun, 26 ibilgailu aritzen dira sarean, eta honako hauek dira:
Tarifak
Nafarroako Hiriarteko Garraioaren tarifak egindako distantziaren arabera zehazten dira; gutxieneko prezioa 1,35 €. Txartelaren prezioak plaza bat bermatzen du ibilbidea egiteko behar diren linea guztietan, hau da, line-aldaketak barne.
Horrela, Nafarroako Gobernuak emakida bakoitzeko kilometro bakoitzeko gehieneko kostua zehazten du, txikiagoa edo berdina izan daitekeena, baina inoiz ez handiagoa. Prezio hori orientagarria baino ez da, azken prezioari eragiten dioten iraunkortasun-irizpideetara ere egokitu behar baita. Prezio finkoak bi deskontu posible baino ez ditu: familia ugaria eta gazte-txartela. Familia ugariaren txartela aurkeztuz gero, prezio finkoaren % 20ko (orokorra) edo % 50eko (berezia) deskontua lor daiteke. Nafarroako Gobernuaren garraio-txartel gaztea aurkezten bada, prezio finkoaren gaineko % 20ko deskontua emango da. Bi aukerak konbinagarriak dira, eta % 70eko deskontua ere lor daiteke.
Ordainbideak
Gaur egun, honako ordainleku hauek onartzen dira sarean: Nafarroako Gobernua txartel bakar intermodal bat garatzen ari da Nafarroa Garaian, BARIK Bizkaian eta MUGI Gipuzkoan bezala. Hori dela eta, autobus guztiak prest daude etorkizunean kontakturik gabeko ordainbide bat ezartzeko. Hasieran, haririk gabeko txartela izango da.
Bernardo Ziriza Lurralde Kohesioko kontseilariak 2021eko martxoan Nafarroako Parlamentuan adierazi zuenez, bere departamendua txartel bakarra instalatzeko aukera ezberdinak aztertzen ari zen. Prozesu hori, gutxienez, 2016koa da, garai hartan Ekonomiaren Garapen eta Lehiakortasun sailburu zen Manu Aierdik garraio-txartel bakarraren proiektua lizitatuko zuela iragarri zuenean. 2017rako prest egongo zela esan zuen, inoiz gertatu ez zena.
Hannogne-Saint-Martin
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Hannogne-Saint-Martin udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Ordainbideak
Nolanahi ere, txartela bateragarria izango da Herritar Txartelarekin, Eskualdeko Hiri Garraioaren autobusetan erabiltzen denarekin, baldin eta ez bada hobetzen. Era berean, hainbat ahotsek eskatu dute Nafarroa Garaia osorako ordainketa bakarreko bide berriaren ezarpena aprobetxatzea Euskal Herriko gainerako herrialdeetako txartelak ere onartzeko, hala nola MUGI, BAT eta BARIK.
Hannogne-Saint-Martin
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Soina, eguzki efektua
Historia
Obra, bigarren erakusketa inpresionista zela eta, jendaurrean 1876an erakutsi zen lehen aldiz. Mihiseak eskandalua sortu zuen lanaren benekotasun gordinaren ondorioz: bereziki garratza izan zen Albert Wolffen-ek egin zuen kritika, Le Figaron: "Saia zaitezte azaltzen Renoir jaunari soina ez dela usteltzen ari den haragi-masa bat, gorpu baten erabateko usteldura adierazten duten orban berde eta moreekin".
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Bidaiariak
Hemen jasotzen dira Nafarroako Gobernuak garraio-linea ezberdinetako bidaiariei buruz emandako datuak. Emakida berrien arabera multzokatzen dira, nahiz eta berritu aurreko egunetan emakida-zerbitzu zaharraren datuak apuntatzen diren: Oharra: atal hau osatu gabe dago.
Kyotoko Protokoloa
Protokoloa 1997ko abenduaren 11n onartu zen, Kyoto hirian egindako biltzarrean (Japonian). 2005eko otsailaren 16an sartu zen indarrean, 2004ko azaroan Errusiak onartu ondoren. Izan ere, hitzarmena abian jartzeko emititzen diren gas emisioen %55 onartzen zuten herrialdeek izan behar zuten eta hori ez zen lortu Errusiak onartu arte. Gaur egun 192 estatuk onartzen dute.
Petri Aratzurikoa
Petri Aratzurikoa XII. mendeko nafar noblea izan zen, Artaxoa eta Tuterako tenentea (1159-1169) izan zena. Logroñoko tenentea ere izan zen.
Soina, eguzki efektua
Deskribapena
Margolan hau interesgarria da, Renoirrek argiaren eta kolorearen ikasgai inpresionista bereganatu zuela erakusten baitu. Mihisearen oinarrian dagoen ideia zientifikoa da gorputz batek ez duela distira egiten bere argi islatuarekin bakarrik, baizik eta baita inguruko objektuetan zehar iragazten den argiarekin ere, eta, beraz, balio kromatikoak modu egokian determinatzen dituzte. Renoirrek mihisean itzultzen du fenomeno hau, Anna izeneko bainulari gazte baten gorputz-enborra irudikatzea aukeratuz, eguzki kiskalgarritik babesteko, natura berde eta oparo batean murgiltzen baita. Gainera, Renoirren poesiarekin koherentea den hautu figuratiboa da, arte klasikoaren Venus inspirazio iturri duena, paisaia baino giza irudia lehenesteko joera handiagoa duena.
Petri Aratzurikoa
Gartzea IV.a Ramirez Berrezarlea hil zenean, Antso VI.a Jakituna onartu ez zutenean, Petri Ruiz Azagrakoa suhiarekin batera erbesteratu eta Murtzian eta Valentziako taifan gobernadorea zen Muhammad ibn Mardanisen zerbitzupean jarri ziren, 1166 eta 1168 artean edo 1169 eta 1170 artean
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Sare zaharra
Sare zaharra 39 emakidetan egituratzen zen, XX. mendearen erdialdean Nafarroako Foru Aldundiak garraio konpainia ezberdinei emandakoak. Hasiera batean, 30 urte inguru irauteko pentsatuak izan ziren, baina hauek bi alditan berrituak izan ziren, sekula iritsi ez ziren kontzesio berri batzuk idazteko zain. Pixkanaka desagertu ziren, Nafarroako Gobernuak prestatutako 10 emakida berriak zerbitzuan jarri ahala.
Petri Aratzurikoa
1174an Alfontso II.a Aragoikoaren zerbitzuan zegoen eta Darocako jaun bilakatu zen. Urte hartan, suhiaren mesede, Tutera galdu zuen. 1179an Alfontso VII.a Gaztelakoa hautatu zuen errege eta Carrión de los Condesko hiri-gutunean lekuko moduan agertu zen.
1190ean Galarren Musa izeneko mailegu-emaile bati dirua itzuli ez zuenez, Antso VI.a erregeak bahituran emandakoa galtzea agindu zuen. Bere oinordekoak Nafarroan gelditu ziren, izan ere, 1233an Gerrero Arazurikoa alkate izendatu zuten.
Kyotoko Protokoloa
Herrialde guztiek ez dute zertan murriztu behar. Espainiaren konpromisoa esaterako, emisioak %15ean bakarrik igo daitezen da, garatzen ari den herrialdetzat hartzen delako. Hala ere, hori betetzea ezinezkoa izango zaio, 2005 eta 2006an adibidez bere emisioak %52 igo baitirelako eta 2007an %48. Beste herrialde batzuek ordea, Alemania eta Italia esaterako zuzenean emisioak murriztu behar dituzte.
Ahalik eta onarpenik zabalena lortzeko asmoz, protokoloari beste elementu batzuk gehitu zizkioten, trikimailu hutsak talde ekologisten iritziz. Esate baterako, herrialde kutsatzaileek gutxi kutsatzen duten herrialdeei kutsadura-eskubideak erosteko aukera izatea edo basoak berritzeko politika soil batekin herrialde batek bere kutsadura-mailei eutsi ahal izatea; izan ere, basoak kutsaduraren hustubidetzat jotzen dira. Hori negozioa egiteko modu bat baino ez da eta azkenean kutsatzen duten herrialdeek berdina kutsatzen jarraituko dute, baina orain baimenduta egingo dute kutsadura eskubideak erosi dituztelako.
Aurrekariak
1997ko abenduaren 11n herrialde industrializatuak Kyoto hirian konprometitu ziren berotegi efektua sortzen zuten gasen erabilpena murriztea. Gobernu izenpetzaileak adostu zuten %5,2ean gas kutsagarrien erabilpena jaisten 2008 eta 2012 bitartean 1990eko emisioak oinarritzat hartuta. Ituna indarrean sartu zen 2005eko otsailaren 16an, Errusiak egin zuen berrespenaren ondorioz 2004ko azaroaren 18an.
Helburu nagusia klima aldaketa gutxitzea da. Honek jatorri antropogenikoa du, oinarria berotegi efektuan izanda. Nazio Batuen zifren arabera, aurreikusten da lurrazalaren tenperaturaren batez bestekoa gora egongo duela 1,4 eta 5,8°C bitartean urte honetatik 2100raino, nahiz eta neguak gero eta hotzagoak eta bortitzagoak izan. Arazo honek izugarrizko aldaketak egingo ditu gure ekosisteman eta gure ekonomian esan zuen Europako Batzordeak.
Berotegi-efektu gasen murriztean energia nuklearra ez dela sartzen Kyoto protokoloaren barnean. Baina berau efektua ekiditeko modu bat da, hau da, herrialde bakoitzean erabakitzen baita berotegi-efektu gasen emisioak nola murriztu. Horrela, IPCC-ak gomendatu egiten du energia nuklearra erabiltzea berotegi efektua murrizteko.
Hannogne-Saint-Martin
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pirssonita
Pirssonita karbonato motako minerala da.
Lilian Harrison
Lilian Gemma Harrison (Quilmes, Argentina, 1904ko otsailaren 8a - Olivos, Argentina, 1993ko urtarrilaren 11) argentinar igerilaria izan zen. 1923ko abenduaren 22an munduko zabalena den Río de la Plata igerian zeharkatu zuen lehen pertsona eta uretan irauten munduko emakumezkoen errekorduna. Hego Amerikako igeriketaren aitzindaria izan zen.
Biografia
Lilian Harrison Quilmesen jaio zen 1904ko otsailaren 8an, etorkin britainiarren familia batean. 8 urte zituela, Ingalaterrara joan zen Hertfordshiren heztera, eta hantxe ikasi zuen igeri egiten. Argentinara 1920an itzuli zen, 16 urte zituela, eta San Isidro Klub Nautikoan igeri egiten hasi zen, Gunther Weberren zuzendaritzapean. Harekin hasi zen Rio de la Platako bidegurutzea prestatzen eta Vito Dumas, Romero Maciel eta Enrique Tiraboschiren laguntzarekin, besteak beste.
Munduko errekorra iraupenean
Garrantzi handiko lehen proba 1923ko otsailaren 4an egin zuen, Zárate-Tigre, 67 kilometroko Paraná ibaian. Emakumezkoen munduko errekorra ezarri zuen: 21 ordu, 20 minutu. Errekorra laster gainditu zuen Anita Gutbrodek, 1923ko martxoaren 13tik 14ra 22 ordu eta 47 minutuan igeri egiten iraun baitzuen.
Kyotoko Protokoloa
Eragina Espainian
Jatorrizko itunaren helburuak nahiko ezberdinak dira lurralde bakoitzarentzat. Honela Europar Batasuneko lurraldeak beraien artean emisioak gutxitzeko kuotak banatzeko baimena dute, beraien gutxitzea bakarrik %8 izateko. Hori egiten bada, Espainiak adibidez bere emisioak igo ahal ditu %15an. Baina 2005 bukatzera zihoala azken neurketa egin ondoren %50 baino gehiagokoak ziren 1990rekin konparatuz gero.
Pirssonita
Ezaugarriak
Pirssonita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 3,5 da.
Kyotoko Protokoloa
Eragina Espainian
Klima Aldaketaren kontrako Espainiaren Estrategia zehazten eta indarrean sartzen ez den bitartean, autonomia erkidegoak eta udalak (beren eskumenak oinarri hartuta, eta, bereziki, Garapen Iraunkorreko Agenda 21 Estrategien esparruan) beren gain ari dira gasen isurketak mugatzeko helburuak eta konpromisoak hartzen Kyotoko protokoloa bete dadin. Helburu horietan berotegi-efektua eragiten duten gasen kontrola sartzen da, baina baita gas horien pilaketa gutxitzea ere, karbono-sarbegiak ugaritzeari esker.
Lilian Harrison
Río de la Plataren lehen gurutzatzea
1923an Río de la Plata zeharkatzeari ekin zion. Ordura arte bederatzi saio egin zituzten Enrique Tiraboschi, Luis Garramendy, Elio Pérez, Romero Maciel eta Vito Dumas igerilariek, denak osatu gabe. Dumas izan zen uretan denbora gehien eman zuena (25 ordu, 17 minutu); Maciel izan zen distantzia handiena osatu zuena, eta Berazategitik 3 kilometro falta zituela utzi zuen.
Lilian Harrisonek 1923ko abenduaren 21ean ekin zion gurutzatzeari Uruguaiko Koloniako portuan, goizeko 9:28an. Lehen zatian, Caracciolo (argentinarra, Uruguain hazia) eta Graneri (uruguaitarra) igerilariek lagundu zioten, eta hiru orduz borrokatu behar izan zuten korrontean Uruguaiko kostaldera ez itzultzeko. Gero hegoalderantz jo zuen, Tiraboschi eta Wernotrirekin batera.
Kyotoko Protokoloa
Eragina Espainian
FEMPk badaki arazoa handia dela eta udalen eginkizunak garrantzi handia duela arazoa konpontzeko, eta, bestalde, CNCn eta Klima Aldaketarako Espainiako Bulegoan dagoenez, ingurumen alorreko hainbat ebazpen onartu zituen VIII. Batzarrean (2003ko azaroan). Ebazpen horietan garapen iraunkorra bultzatzeko politikak ezartzeko gomendioa egiten zitzaien Espainiako Tokiko Korporazioei, eta bereziki nabarmendu edo azpimarratu ziren klima aldaketaren inguruko gaiak edo alderdiak. Ebazpen proposamen horietatik, hurrengo orrialdeko taulan bildutakoak nabarmenduko ditugu.
Jack Hargreaves
Jack Hargreaves honakoa izan daiteke:
Kyotoko Protokoloa
Eragina Espainian
Horrez gain, tokiko korporazioetako aditu talde bat sortzea da helburua energia efizientzia eta energia berriztagarrien ezarpenerako politikei dagokienez, modu horretan politika horiek garatzeko babes teknikoa lortuko baita.
Gilbuena
Gilbuena Ávilako udalerria da, El Barco de Ávila-Piedrahíta eskualdean dagoena.
Munduko XII. Pilota Txapelketa
'''Munduko XII. Pilota Txapelketa''' 1994an jokaturiko nazioarteko pilota txapelketa izan zen. Txapelketaren egoitza Donibane Lohizune izan zen.
1982ko Nafarroako Itzulia
1982ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko XXI. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (lehenengoa bi sektoreetan banandua), ibilbidea Xabierren hasi eta Iruñean bukatu zen.
Kyotoko Protokoloa
Emaitzak
Kyotoko protokoloa betetzearen emaitzak:
Munduko XII. Pilota Txapelketa
Txapelketak
14 munduko txapelketa egin zituzten:
Wyandotte (Oklahoma)
Wyandotte Oklahomako herri bat da. Ottawa konderrian kokatua dago. 2010ean 333 biztanle zituen, 1.26 kilometro koadrotan banatuta.
Lilian Harrison
Río de la Plataren lehen gurutzatzea
15:30ean laranja-zukua hartu zuen, 17:00etan kafea eta 18:30ean azukre-koskorra. Gaua iristean, taldea konturatu zen ez zutela islagailurik eramatea aurreikusi, eta akats horrengatik proba bertan behera utzi beharra sortu zuen, baina ilargiari esker jarraitu egin zuen, argi falta konpentsatu baitzuen.