cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belaiki
Ezaugarriak
Landareak 1,5 metroraino hazten dira, eta hosto obalatuak dituzte, 18 cm-rainokoak. Zurtoinak oso adarkatuak izaten dira, eta zurezkoak oinarrian. Loreak oso deigarriak dira, kanpai-formakoak, purpurak, distira berdaxkekin, eta usain apalekoak. Badago barietate bat, dena den, lore eta fruitu horixkak dituena.
Fruituak baiak dira, berde ilunak edo beltzak ondo helduta daudenean, distiratsuak, zentimetro bateko diametrokoak. Gozoak dira, eta alkaloide toxikoak dituzte.
Historia
Antzinako Egipton narkotiko gisa erabili zen, eta Erdi Aroan haren erabilera ezkutuan zabaldu zen. Belladona izena ("andre ederra") italieratik dator, hango emakumeek belladonaren fruitua igurzten baitzuten begien azpian begi-nini handiak izateko, midriasia eragiten baitu, hau da, begi-ninien dilatazioa.
Tradizionalki, analgesiko gisa erabili da, buruko minaren kontra, hileko minaren kontra, hanturaren kontra eta beste gaixotasun batzuk tratatzeko ere bai.
Historikoki mandragora, erabelar eta estramoniorekin batera erabiltzen zuten edabe anestesiko bat sortzeko, gainera ezaugarri psikoaktiboak zituen edabe bat zena.
Bunomys prolatus
Bunomys prolatus Bunomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Herrialde Komuneroa
Herrialde Komuneroa (Tierra Comunera, TC) Gaztelako (Espainia) alderdi politiko nazionalista edo gaztelanista da. 1991tik 2004ra alderdiak Herrialde Komuneroa - Gaztelako Alderdi Abertzalea (Tierra Comunera - Partido Nacionalista Castellano) izena izan zuen.
Poggensee
Poggensee Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Glamiseko gaztelua
Glamiseko gaztelua (Glamis Castle) Eskoziako Angus eskualdeko Glamis herriaren ondoan kokatutako gaztelua da. Lyon leinuaren egoitza izan da XIV menetik. Jurgi VI.a Erresuma Batukoaren emazte Elizabeth Bowes-Lyon Erregina Ama-k bertan pasa zuen haurtzaroa. Haien alaba Margarita Glamiseko gazteluan jaio zen. A mailako eraikina izendaturik dago.
Jan Parandowski
Jan Parandowski (Lviv, Austria-Hungariako Inperioa, gaur Ukraina, 1895eko maiatzaren 11 - Varsovia, Polonia, 1978ko irailaren 26a) poloniar idazlea eta itzultzailea izan zen.
Biografia
Greziar autore batzuen obrak itzuli zituen. Obra nagusiak: Dysk olimpijski (1933, "Olinpiar diskoa"), Trzy znaki Zodiaku (1938, "Zodiakoko hiru zeinu") saioak. Eleberri nagusia: Niebo w plomieniach (1936, "Zerua Garretan"). Antzerkia ere landu zuen: Medea (1962).
Glamiseko gaztelua
Kokapena
Gaztelua Forfar herritik 8 kilometrotara kokaturik dago Strathmore haranean. Iparraldean Grampianak ditu eta hegoaldean Sidlaw mendiak. 57 km²-ko azalera dauka eta parke eta lorategiez gain baratzak eta abereak ere baditu.
Herrialde Komuneroa
Aldarrikapenak
TCk Gaztelatzat jotzen dituzten lurraldeen batasunaren alde egiten du: Gaztela eta Leon, Gaztela-Mantxa, Madrilgo Erkidegoa, Kantabria eta Errioxa, besteak beste. Azken bi erkidegoetan eta Leonen, hala ere, ez du presentziarik. Alderdiaren eragin gune nagusia Burgosko probintzia da. Halaber, aipatu behar da Trebiñuko Konderriaren gaztelautasunaren defendatzailea ere badela (Izquierda Castellana ez bezala).
Hauteskunde emaitzak
1999an, ordu arteko bere emaitzarik onenak lortu zituen: 3 zinegotzi Burgosko Udalean, eta ordezkari bana Burgosko Diputazioan eta Gaztela eta Leongo Parlamentuan. Azken bi erakunde horietan ez du berriz ordezkaririk erdietsi.
2003ko hauteskundeetan emaitza kaskarragoak lortu zituen arren, zinegotzi kopurutan gora egin zuen, 72 hautetsi eskuratu baitzituen. Beti ere eragina Gaztela eta Leongo erkidegora mugatuz.
2007ko hauteskundeetan Alternativa por Castilla y León (ACAL) koalizioan aurkeztu zen Gaztela eta Leonen (besteak beste Bierzoko Bierzoko Alderdiarekin), bakarrik Gaztela-Mantxan eta Madrid es Castilla plataforman Madrilen. Era honetan, 22.297 boto lortu zituen erkidegoetako hauteskundeetan, aurkeztutako hautes-eremu guztietako %2,40a. Udal hauteskundeetan, berriz, botoak 14.367 izan ziren. Zinegotziak horrela banatu ziren: 13 Avilan, 64 Burgosen, 2 Cuencan, 2 Palentzian, 2 Salamancan, 2 Segovian, bat Sorian, 4 Toledon eta 2 Madrilen. Guztira 92 zinegotzi.
Glamiseko gaztelua
Historia
1376an Roberto II.a Eskoziakoak agindu zuen Glamiseko gaztelua eraikitzea eta Sir John Lyon ezarri zuen bertako jabe. Ordutik Lyon familiarena izan da gaztelua. XV mendean berreraiki egin zuten L itxura emanez. Glamiseko VI Lorda Janet Douglasekin ezkondu zen baina 1528an Koroarekiko traizioaz akusatua izan zen. Bere senarra hil ere egin zuen eta sorginkeria ere egotzi ziotenez Edinburghen erre egin zuten. Orduko erregea zen Jakue V.ak gaztelua beretzat hartu zuen baina 1543an VII Glamiseko Lordari itzuli zion.
Melanotaenia japenensis
Melanotaenia japenensis Melanotaenia generoko animalia da. Arrainen barruko Melanotaeniidae familian sailkatzen da.
Glamiseko gaztelua
Historia
1606an Glamiseko IX Lordak gaztelua birdiseinatu zuen. Tradizionalki Iñigo Jones arkitektu ingelesa hartu izan da lanen arduradun baina badirudi William Schaw izan zitekeela gaztelu berria diseinatu zuen arkitektoa. Ingalaterraren Eskoziako konkista garaian (Commonwealth, 1653-1659) soldaduak izan ziren bertan eta Glamiseko gaztelua nahiko hondatua gelditu zen. 1670 eta 1689 artean gaztelua berriztu egin zen eta ordukoak dira gaur egun ikusten diren egitura gehienak. XIX mendean suak hego-mendebaldeko eraikina erre zuen eta berreraiki egin behar izan zen.
Esan bezala Jurgi VI.a Erresuma Batukoaren emazte Elizabeth Bowes-Lyon Erregina Ama-k bertan pasa zuen haurtzaroa. Haien alaba Margarita Glamiseko gazteluan jaio zen. Lehen Mundu Gerra garaian ospitale militarra ere izan zen.
Propithecus perrieri
Propithecus perrieri Madagaskarreko lemur espezie bat da, guztiak bezala, endemikoa.
Bere gorputza 85 zentimetrotik 92 zentimetrora bitartekoa da, eta horietatik 42 eta 46 isatsa da. Banaketa eremu murriztua du uhartearen ipar-ekialdean, Irodo ibaiak iparraldean eta Lokia ibaiak hegoaldean mugatua. Baso lehor hostogalkorretan eta erdi-hezeetan bizi da.
Ilajea ia erabat beltza du. 2-6 aleko taldetan biltzen da. Bere dietan hostoak, fruta heldugabea, pezioloak, kimuak eta loreak sartzen dira. Desagertzeko arriskuan dago; izan ere, munduko 25 primate-espezie mehatxatuenen zerrendan dago.
Rexismo
Rexismoa (Rexisme) 1935ean Léon Degrelle eskuineko politikari belgikarrak sortu zuen mugimendu politikoa zen. Katoliko moderatuen aurkako erlijio-mugimendu gisa sortu zen, baina 1936tik aurrera bete-betean agertu zen faxismoaren alde. 1940an, Bigarren Mundu Gerran nazien kolaboratzaile izan ziren rexistak. 1945ean, legez kanpo ezarri zuten rexismoa.
Laia (aldizkaria)
Laia Kuartangoko Laia Eskuetan Kultura Elkarteak editatzen duen aldizkari elebiduna da, euskara eta gaztelania erabiltzen baitu.
Aldizkari hau, Añana eskualdeko bizitza eta bizimoduak nabarmentzeko asmoarekin jaio zen eta urtero 6 ale argitaratzen ditu eta harpidedunen artean banatzen da.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza edo linguistika hizkuntza eta hizkuntzarekin lotura duten fenomenoak aztertzen dituen zientzia da. Hau da, hizkuntza adierazpide edo sistematzat hartuta, hizkuntzen arteko harremanak aztertzen dituen jakintza. Hizkuntzalaritza lan arlotzat duen pertsonari hizkuntzalaria deritzo; eta euskara aztertzen baldin badu, euskal hizkuntzalaria edo euskalaria.
Hizkuntzalaritza historikoa
Hizkuntzalaritza historikoa historian hizkuntza nola aldatzen den aztertzea da, batez ere, hizkuntza jakin bati edo hizkuntza-talde bati dagokionez. Hizkuntzalaritza historikoaren mendebaldeko joerak XVIII. mende amaierakoak dira, gutxi gorabehera, eta, garai hartan, diziplina filologiatik, testu zaharren azterketatik eta ahozko tradizioetatik kanpo geratu zen.
Hizkuntzalaritza historikoa, izan ere, alorreko lehen azpi-diziplinetako bat bezala sortu zen, eta XIX. mendearen amaieran landu zen gehien. Nahiz eta XX. mendean formalismora eta gramatika sortzailera jo, hizkuntzaren propietate unibertsalak aztertzen baititu, ikerketa historikoak oraindik ere ikerketa linguistikoaren eremu garrantzitsua izaten jarraitzen du. Diziplinaren azpieremuak dira: hizkuntza aldaketa eta gramatikalizazioa.
Hizkuntzalaritza historikoak hizkuntza aldatzen du, bai diakronikoki (iraganeko eta oraingo denbora-aldiak konparatuz), bai modu sinkronikoan (hizkuntza baten egungo hizkuntza-etaparen barruan dauden aldakuntzen arteko bilakaerari erreparatuz).
Hasieran, hizkuntzalaritza historikoa hizkuntzalaritza konparatuaren giltzarria izan zen, eta horrek hizkuntzen arteko erlazioaren azterketa eskatzen du. Garai hartan, hizkuntzalaritza historikoko adituak hizkuntza-familia kategoria ezberdinak sortzeaz eta historiaurreko protohizkuntzak berreraikitzeaz bakarrik arduratzen ziren metodo konparatiboa eta barne-berreraikuntzarako metodoa erabiliz. Barne-berreraikuntza metodo horren bidez, esanahi jakin bat duen elementu bat testuinguru edo ingurune desberdinetan berrerabiltzen da, non soinuan edo analogian aldakuntza bat dagoen.
La Membrolle-sur-Longuenée
La Membrolle-sur-Longuenée Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza historikoa
Horiez gain, ez dira hizkuntzalari gutxi euskararen azterketari ere beren denboraren zati handi bat eskaini diotenak. Euskara ez da indoeuroparra; ez da uraldarra, ez eta Austronesiakoa edo Amerikako indigenen jatorrizko hizkuntza. Hizkuntzalariek beste jatorri edo ahaidetasuna aurkitzen ez badiote, euskara hizkuntza bakartua da, hau da, munduan inolako ahaiderik ez duen hizkuntza. XVIII. mendearen bukaeran, Wilhem von Humboldt-ek (1767-1835), euskal gizartea eta euskara aztertzeko Euskal Herrira egindako bidaia batean, hauxe zioen: «Hizkuntza berezia da, hitzetan, osakuntzan eta ahoskeran, eta arrotzentzat ulertezina da, baita hitzik ñimiñoenetan ere. Gaur egun mendialdera jotzen ari da atzera, hamarkadaz hamarkada atzerago, alde guztietatik eraso egiten baitzaio, nazioaren alde ilustratuenak gutxietsia ama gaiztoa bailitzan, eta pentsatzekoa da gainbehera gero eta nabarmenagoa izango dela hemendik aurrera. Mende baten buruan, beharbada, hizkuntza bizien artetik desagertua izango da». Baina ez zen bakarra izan; hor dauzkagu, besteak beste, Luis Luzien Bonaparte Printzea, Vinson eta Lafon frantsesak; Van Eys eta Uhlenbeck herbeheretarrak; Schuchardt, Linschmann eta Bouda alemaniarrak; Dodgson ingelesa; Norbert Tauer txekiarra; Fita katalana; Cejador eta Tovar espainiarrak, eta Noam Chomsky amerikarra. Ahantzi gabe, noski, Koldo Mitxelena, Jose Maria Lakarra edota Joakin Gorrotxategi euskal hizkuntzalariak.
La Membrolle-sur-Longuenée
Biztanleria
2007an La Membrolle-sur-Longuenée udalerrian erroldatutako biztanleak 1.684 ziren. Familiak 608 ziren, horien artean 108 pertsona bakarrekoak ziren (48 bakarrik bizi ziren gizonak eta 60 bakarrik bizi ziren emakumeak), 184 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 284 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza historikoa
Hizkuntzalaritzan, konparatiboaren aurreko planteamendua, hala ere, hizkuntzalaritza historiko deritzan diziplina zabalagoaren zati txiki bat besterik ez da. Indoeuropar hizkuntza espezifikoen azterketa konparatiboa oso eremu espezializatutzat hartzen da gaur egun, eta ikerketa konparatiboa, berriz, hizkuntza baten geroko barne-bilakaerari buruz egiten da, zehazki hizkuntzen aldaera estandar modernoen garapenari buruz eta hizkuntza baten forma estandarizatutik aldaeretaraino garatzeari buruz.
La Membrolle-sur-Longuenée
Etxebizitza
2007an 641 etxebizitza zeuden, 609 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 592 etxeak ziren eta 46 apartamentuak ziren. 609 etxebizitza nagusietatik 415 bere jabearen bizilekua ziren, 189 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 36 etxek bi zituzten, 76 etxek hiru zituzten, 132 etxek lau zituzten eta 357 etxek bost zituzten. 496 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 227 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 346 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza historikoa
Adibidez, aditu batzuk makrofamiliak ezartzen ere saiatu ziren hizkuntza indoeuroparrak, uraldarrak eta beste hizkuntza-familia batzuek lotuz. Saiakera horiek, oraindik, metodo sinesgarritzat onartzen ez badira ere, beharrezko informazioa ematen dute hizkuntza aldaketan erlatibitatea ezartzeko. Hori, oro har, nekez aurki daiteke gertaeren artean, hizkuntz taldeen arteko antzekotasun eta aldakuntzak kasualitatez eta aspaldi gertatu zirelako. Sarri, 10.000 urte inguruko muga onartu ohi da ikerketak egiteko. Zaila da, halaber, hainbat protohizkuntza datatzea, metodo bat baino gehiago egon arren hizkuntza horiek gutxi gorabehera baino ezin baitaitezke datatu.
Montserrat Soliva Torrentó
Montserrat Soliva Torrentó (Torres de Segre, Lérida, 1943ko urtarrilaren 1a - Blanes, Girona, 2019ko irailaren 15a) Kataluniako zientzialaria izan zen, Zientzia kimikoetan doktorea eta Kataluniako Unibertsitate Politeknikoko Bartzelonako Nekazaritzako Goi Eskolako irakaslea.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza historikoa
Gaur egun, azterketa gramatikalen berrerabiltzearekin batera, hizkuntzalaritza historikoek hizkuntzaren aldaketa aztertzen dute, aldi berean, dialektoen eta dialektoen arteko erlazioan, baita iraganeko eta gaur egungoen artean ere, eta bilakaera eta txanda morfologiko, sintaktiko eta fonetikoari begiratzen dio.
Sintaxia eta morfologia
Sintaxia eta morfologia hizkuntzalaritzaren adarrak dira, hala nola hitzak eta morfema hizkuntza-unitate esanguratsuen ordenari eta egiturari buruzkoak. Sintaxiak hizkuntza bateko hiztunek hitzak esaldietan nola antola ditzaketen aztertzen du. Morfologiak, berriz, antzeko arauak aztertzen ditu morfemen ordenarako —azpi-hitzen unitateak, hala nola aurrizkiak eta atzizkiak—, eta nola konbinatu daitezkeen hitzak osatzeko.
Montserrat Soliva Torrentó
Biografia
Montserrat Soliva Zientzia Kimikoetan titulatu zen Bartzelonako Unibertsitatean, eta Bartzelonako Unibertsitate Autonomoko Oinarrizko Biologiako Institutuan doktoratu zen, SAFAko (Blanes) zuntz artifizialen Kimika-Ehungintza Laborategian sei urtez lan egin ondoren. Bartzelonako Goi Mailako Nekazaritza Eskolako irakasle izan zen 32 urtez, Nekazaritzako Analisi Kimikoarekin eta Hondakin Organikoen Kudeaketa eta Tratamenduarekin lotutako irakasgaien arduraduna. Konpostajean eta hondakin organikoen karakterizazioan, diagnosian eta lurzoruan aplikazioan espezializatua. Erretiratuta egon arren, Bartzelonako Goi Mailako Nekazaritza Eskolako (ESAB-UPC) Hondakin Organikoen Karakterizazio, Diagnosi eta Konpostaje taldearekin kolaboratzen jarraitu zuen.
La Membrolle-sur-Longuenée
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hizkuntzalaritza
Sintaxia
Sintaxia (grezieratik συν- syn-, batera, eta τάξις táxis, antolaketa) edo joskera hizkuntzalaritzako atal bat da, esaldien egitura finkatzen duten arauak aztertzen dituena. Sintaxia arau horiek izendatzeko ere erabiltzen da, hizkuntzaren sintaxia esapidean adibidez.
John Turner
John Napier Wyndham Turner (Richmond, Surrey, Ingalaterra, 1929ko ekainaren 7a - Toronto, 2020ko irailaren 19a) kanadar abokatu eta politikaria izan zen. 1984an Kanadako lehen ministroa izan zen. Ministro izan zen Lester B. Pearson eta Pierre Trudeauren gobernuetan. 1984ko ekainean Trudeauk dimisioa eman ondoren, lehen ministro eta Alderdi Liberaleko presidente bihurtu zen. Brian Mulroneyk urte bereko iraileko hauteskundeetan garaitu zuen. Oposizio burua izan zen 1990era arte, Jean Chrétienek bere alderdiko presidentetzan ordezkatu zuen arte.
Hizkuntzalaritza
Morfema
Esanahia duen unitate gramatikal txikiena.da morfema, ezin baitaiteke unitate txikiagotan banatu, esanahia galdu gabe; adibidez, sagar.
Hitzak morfemez osatuak dauden heinean, hiru hitz mota bereiz daiteke:
Sailkapen honen arabera, bistan denez, morfema bakarreko hitzak bakunak eta flexiogabeak dira beti; soilik morfema anitzekoak izan daitezke flexiodunak zein flexiogabeak bakunak zein konplexuak.
Oinarrizko hitz baten eta bere jatorriaren arteko soinu- eta ortografia-aldaketak alfabetatze-trebetasunekiko partzialak izan daitezke. Ikerketek erakusten dutenez, fonologian eta ortografian eraldaketak egoteak morfologikoki konplexuak diren hitzak ulertzea zailtzen du, eta oinarrizko hitz baten eta bere jatorriaren artean eraldaketarik ez egoteak morfologikoki konplexuak diren hitzak ulertzea errazten du. Morfologikoki konplexuak diren hitzak errazago ulertzen dira oinarrizko hitz bat sartzen dutenean.
Hizkuntza polisintetikoek, txuktxiera adibidez, morfema ugariz osatutako hitzak dituzte. Təmeyŋəlevtpəγtərkən txuktxi hitza, adibidez, buruko min latza dut esan nahi du, eta zortzi morfema ditu: t-ə-meyŋ-ə-levt-pəγt-ə-rkən glosa daitekeena. Hizkuntza horien morfologiak kontsonante eta bokal bakoitza morfema gisa ulertzeko aukera ematen du, eta gramatikak, berriz, morfema bakoitzaren erabilera eta ulermena adierazten du.
Morfemen barruan gertatzen diren soinu-aldaketez arduratzen den diziplina morfofonologia da.
Semantika eta pragmatika
Semantika eta pragmatika hizkuntzalaritzaren adarrak dira. Semantika esanahi gramatikal eta lexikoei dagokie, eta pragmatika, berriz, testuinguruari. Semantika formalaren esparruak esaldien denotazioak eta esamolde eratzaileen esanahietatik abiatuta nola osatzen diren aztertzen ditu. Semantika formala neurri handi batean, hizkuntzaren filosofian oinarritzen da, eta logika eta informatikaren tresna formalak erabiltzen ditu. Semantika kognitiboak esangura linguistikoa kognizioaren alderdi orokorrekin lotzen du zientzia kognitiboaren ideiak hartuz, hala nola prototipoaren teoria.
Pragmatikak ezaugarri batzuk hartzen ditu bere baitan, hala nola hizkuntza-ekintzak, inplikazioa eta elkarrekintzan hitz egitea. Semantikak ez bezala, zeinak hizkuntza jakin batean konbentzionala edo kodifikatua den esanahia aztertzen duen, pragmatikak aztertzen du nola esanahiaren transmisioa ez dagoen soilik hizlariaren eta entzulearen ezagutza estruktural eta linguistikoaren (gramatika, lexikoa, etab.) mende, baizik eta baita ere esaldiaren testuinguruaren, tartean daudenei buruz dagoen edozein ezagutzaren, hiztunaren asmo inferituaren eta beste faktore batzuen mende. Alde horretatik, pragmatikak azaltzen du hizkuntza-erabiltzaileek nola gaindi dezaketen itxurazko anbiguotasuna, zeren esanahia hitz egiteko eran, lekuan, denboran eta abarretan oinarritzen baita.
Fonetika eta fonologia
Fonetika eta fonologia soinuei (edo zeinu-hizkuntzen alderdi baliokideei) dagozkien hizkuntzalaritzaren adarrak dira. Fonetika, neurri handi batean, soinuen alderdi fisikoei dagokiona da, hala nola haien artikulazioa, akustika, ekoizpena eta pertzepzioa. Fonologia, berriz, soinuen abstrakzio linguistikoei eta kategorizazioei buruzkoa da, eta, hizkuntza batean, soinuak zer diren, nola egiten diren eta hitzetan konbinatu daitezkeen adierazten digu, eta, ezaugarri fonetiko batzuk hitz bat identifikatzeko, zergatik diren garrantzitsuak azaltzen digu.
Tipologia
Tipologia linguistikoa (edo hizkuntza-tipologia) hizkuntza, haien konparazioa ahalbidetzeko, beren egitura-ezaugarrien arabera aztertzen eta sailkatzen dituen hizkuntza-eredua da. Munduko hizkuntzen egiturazko aniztasuna eta ezaugarri komunak deskribatzea eta azaltzea du helburu. Bere azpi-diziplinen artean, besteak beste daude: fonologia-tipologikoa, soinu-ezaugarriez arduratzen dena; tipologia sintaktikoa, ordena eta hitzaren formaz arduratzen dena; tipologia lexikoa, hizkuntza-hiztegiaz arduratzen dena, eta tipologia teorikoa, joera unibertsalak azaldu nahi dituena.
Hizkuntzalaritzaren aztergaia
Sistema bat dela kontuan hartuta aztertzen du hizkuntza hizkuntzalaritzak. Hizkuntzalaritzaren aztergaiak sistema horren izaera, egiturak, osagaiak eta berezitasunak dira. Teoriazko hizkuntzalaritza esaten zaio hizkuntzak oinarrian duen egitura azaltzeko teoria ematen saiatzen denari, eta hizkuntza baitan aplikatua hizkuntzalaritzaren kontzeptuak pedagogiazko helburu baten mendean jartzen dituenari.
Bestalde, sinkroniazko hurbilpena erabil dezake hizkuntza aztertzeko (hizkuntza jakin bat aztertzea une jakin batean) edo diakroniazkoa (hizkuntza jakin baten bilakaera historian zehar). Teoriazko hizkuntzalaritzaren joera da hizkuntzaren egiturak hiztunen erabilera jakinetatik kanpo uztea eta horren ondorioz, hizkuntza deskribatzeko sinkroniazko azterketak erabiltzea; era berean, ez ditu hizkuntzaren ezagupena, erabilera eta antzeko gairik aztertzen, eta gai horiek psikolinguistikaren, soziolinguistikaren eta antropologiazko hizkuntzalaritzaren esku geratzen dira.
Lehen azterketak
Panini indiar gramatikariaren lanak dira hizkuntzalaritzari hasiera eman ziotenak (India, IV. mendean): sanskrito zaharra finkatu zuen eta azterketa morfosintaktiko zehatzak egin zituen. Grezia zaharreko filosofoek K.a. V. mendean teoriazko hizkuntzalaritzaren alorreko lehenengo azterketak ezagutzera eman zituzten (giza hizkuntzaren jatorria eta grekoaren gramatika). Greziar gramatikariek erromatarrengan eragin handia izan zuten, eta ondoren, Erdi Aroan eta Errenazimentuan egin ziren erromantze hizkuntzen gramatiketan. Salbuespen gutxi batzuk alde batera utzita, gramatikari gehienek latina eta grekoa aztertu zituzten edo lekuan lekuko hizkuntzak deskribatu eta nola zuzen erabili irakatsi zuten.
Gramatika sortzailea edo generatibismoa
1950. urterako, hizkuntzalari batzuek estrukturalistei salatu zieten ez zutela behar bezain kontuan hartzen giza hizkuntzaren adimenezko izaera, eta azalean ez zeuden gertaerak ez zituztela aztertzen. Noam Chomsky estatubatuar hizkuntzalariak estrukturalistei aurre egin zien hizkuntza guztietan egitura unibertsalak zeudela esan zuenean (gramatika unibertsala), eta berriro ere hizkuntzalaritzaren helburuak aldatu zituen. Hizkuntza aztertuz adimenaren lana aztertu nahi izan zuen, eta estrukturalistek baztertutako teoria mentalistari garrantzia eman zion: hizkuntza burmuineko zati baten gaitasun batean datzala azpimarratzen zuen, ikusmena edo mugimendua bezala. Hizkuntzaren ezagupen inkontzientea (competence) aurkitzea zuen helburu, esaldi kopuru amaigabea (performance) azterketaren oinarrian zuela. Gramatika sortzaile-bihurtzailea deitu zitzaion joera honi. 1957an Chomskyk lehenengo aldiz aipatu zuenez geroztik, gramatika sortzaileak (generative grammar delakoak) etengabe izan ditu aldaketak, Printzipioen eta Parametroen Teoria kasu. 1970. urteaz gero, hizkuntzalaritza sortzaileak sintaxiaren eta semantikaren arteko harremanak aztertu ditu batez ere. Generatibismoa naturalismoarekin, natur zientziekin (bereziki biologiarekin) eta filosofiako adar objetibistarekin du lotura.
Hizkuntzalaritza kognitiboa edo kognitibismoa
Hizkuntzalaritza kognitiboa edo kognitibismoa 1950eko hamarkadako generatibismoari aurre egiteko garatu zen hizkuntzalaritza eskola bat da, eta 1970-1980ko hamarkadetan hartu zuen indarra. Bultzatzaile nagusiak Ronald Langacker eta George Lakoff estatubatuarrak izan ziren. Hizkuntzalaritza honen arabera, semantikak sintaxiak bezainbesteko garrantzia luke, baita garrantzi gehiago ere. Bestalde, generatibistek ez bezala, kognitibistek hizkuntza analisiaren hiru atalak (fonologia, sintaxia eta semantika) elkarri oso loturik daudela diote eta ezin direla banatuta ikertu. Teoria ezberdin anitz badaude ere (Prototipoen Teoria, Markoen Teoria, Metafora eta Metonimien Ikerketa, Eredu Kognitibo Idealizatuen Teoria... ) helburu bakar batek batzen ditu: esaldien/hitzen esanahia eta horrek egitura sintaktikoarekin dituen loturak ikertzea.
Hizkuntzalaritza aplikatua
Hizkuntzalaritza aplikatuaren garapena inguru anglosaxoietan zehar gertatu zen 20. mendean, hizkuntza-zientzietako edozein azterketa-alorren teoriaren eta ikerketaren orientazio bat da. Diziplina arteko marko teoriko batetik abiatuta xede aplikatu batekin aritzen da, hizkuntzalaritzak itzulpengintzarekin, hezkuntzarekin, psikologiarekin, antropologiarekin, pedagogiarekin eta soziologiarekin zerikusia zuten hizkuntza-arazoak aztertzea du helburu.
Ikerketa arloak
Hizkuntzaren ikerketara bere mailen bidez gerturatu gaitezke, alde batetik, kodigo linguistiko gisa konfiguratzen duten arau eta erregelei begiratuz (gramatika); eta, bestetik, komunikazio interakziorako tresnatzat hartuta, pragmatika eta testu linguistika diziplinekin adibidez.
La Membrolle-sur-Longuenée
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.142 ziren, horien artean 876 aktiboak ziren eta 266 inaktiboak ziren. 876 pertsona aktiboetatik 817 lanean zeuden (438 gizon eta 379 emakume) eta 59 langabezian zeuden (28 gizon eta 31 emakume). 266 pertsona inaktiboetatik 106 erretiraturik zeuden, 106 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Membrolle-sur-Longuenée udalerrian 633 unitate fiskal zeuden, 1.781,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.290 euro zen.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntza-tipologia
Hizkuntza-tipologia (edo tipologia linguistikoa) hizkuntzak egiturari dagozkion ezaugarrien arabera aztertu eta sailkatzen dituen hizkuntzalaritzaren alorra da. Helburutzat du munduko hizkuntzen ezaugarri komunak zein egitura-aniztasuna deskribatzea eta azaltzea. Bere azpidiziplinak honako hauek dira:
La Membrolle-sur-Longuenée
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 58 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalaritza historikoa eta konparatua
Hizkuntzalritza historikoa edo hizkuntzalaritza diakronikoa hizkuntzen aldaketak denboran aztertzen duen hizkuntzalaritzaren adar bat da. Esparru honetan horretan XVIII. mendean Indiako sanskritoa Europako hizkuntzekin lotuta zegoela ezagutzeak garrantzi handia izan zuen. Ikerketa horien ondorio nagusia indoeuropar hizkuntza hipotetikoa azaltzea izan zen.
La Membrolle-sur-Longuenée
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 3 margolariak, 3 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
Hizkuntzalaritza
Hizkuntzalari ospetsuak
Hona hemen euskara edo erdararen bat aztergai izan duten hizkuntzalari nabarmenenak:
DeRidder (Louisiana)
DeRidder Louisianaeko hiri bat da. Beauregard parrokian kokatua dago. 2010ean 10,578 biztanle zituen, 23.67 kilometro koadrotan banatuta.
La Membrolle-sur-Longuenée
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean La Membrolle-sur-Longuenée udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 720 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Montserrat Soliva Torrentó
Biografia
Gai horiekin lotutako 150 karrera-proiektu baino gehiago zuzendu zituen, ikerketa-proiektu ugaritan parte hartuz, eta enpresei eta administrazioei hondakinen tratamenduarekin lotutako gaietan aholkuak eman zizkien. Gainera, argitalpen zientifiko eta dibulgaziozko ugari ditu. Bere ikerketa-ibilbide luzean zehar egindako lana batez ere konpostajean zentratu zen, ingurumena zaindu eta hobetzeko, lurzorua babesteko eta nekazaritza-produktibitatea handitzeko helburuarekin.
Montserrat Soliva estatuko agintari gorenetako bat izan zen konpostajearen arloan.
2012an, Kataluniako Generalitatearen ikerketa-ibilbidearen Ingurumen Saria jaso zuen. Horrela, 36 urte baino gehiagoko ibilbide profesional eta pertsonala aitortzen zaio nekazaritzaren eta ingurumenaren babesaren eta hobekuntzaren zerbitzura, unibertsitateko irakaskuntzan, prestakuntza espezializatuan, ikerketan eta transferentzia teknologikoan jardun duenetik.
Bizitza pertsonala
Napoleó Soliva Moner Blaneseko maisuaren alaba zen. Herri horretan jardun zuen 30 urtez, eta bere izenari eskainitako eskola bat du (Napoleó Soliva Eskola), bere irakaskuntza-ibilbidea aitortzeko.
Charadrius ruficapillus
Charadrius ruficapillus Charadrius generoko animalia da. Hegaztien barruko Charadriidae familian sailkatua dago.
Capulin (Colorado)
Capulin Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Conejos konderrian kokatuta dago, Colorado estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Rhinopithecus strykeri
Rhinopithecus strykeri Birmaniako iparraldeko eta Txinako inguruetako zerkopitekoen familiako primate katarrino espezie bat da. Geissmannen taldeak izendatu zuen espeziea 2010ean, garezur batetik abiatuta, eta Jon Stryker filantropoaren omenez du izena. Populazio osoa 260-330 alek osatzen dutela kalkulatzen da. Espeziea "nwoah mey" gisa ezagutzen da bertako dialektoan (aurpegia gorantz duen tximua). Euriaren ondorioz doministiku egiten duela esaten da, sudurraren inguruan azala mozten duelako. Inguruko jendeak esaten du burua beherantz begira duela, aurpegia belaunen artean ezkutatuz euria egiten duenean, seguru asko sudurra uraren sarreratik babesteko.
Espeziea zientziarako berria den arren, ez da inguruko ehiztarientzat. Espeziea arriskuan dago, bere habitat naturala galdu duelako eta ehizagatik.
Lobendava
Lobendava Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 291 biztanle ditu eta 19,54 kilometro koadroko azalera. Děčíngo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1259 urtean egin zen.
Mario Soldati
Mario Soldati (Turin, Italia, 1906ko azaroaren 17a - Lerici, Italia, 1999ko ekainaren 19a) italiar zinemagile eta idazlea izan zen.
Biografia
Malombra (1942) eta Provinciale (1952) lanak egin ondoren, kritikari-lanari ekin zion. Eleberriak idazten ere hasi zen, eta umorea, suspensea, bitxikeriak eta eguneroko bizitza uztartzen ditu horietan: 24 ore in uno studio cinematografico (1935), La verità sul caso Motta (1941), A cena col commendatore (1950), Lo smeraldo (1974), L'avventura in Valtellina (1986), Regione regina (1987), Le sere (1994).
NBL
National Basketball League edo NBL hurrengo gauzak izan daitezke.
Trapu zaharrak
Trapu zaharrak edota Alegiako traperoari Jose Maria Iparragirrek Tolosaldeko Alegia udalerriko Ramon Batista trapu-saltzaileari eskainitako bertsoak dira.
Historia
1856. urte inguruan koka daiteke kantu hau. Ezkondu aurretik, garai horretan Jose Maria Iparragirre kantaria Alegiara etortzen zen Anjela Kerejeta bere andregaia bisitatzera. Bere gitarra aldean zuela ibiltzen zen beti, eta Alegiara etortzen zenean ere bere gitarra atera eta kantari hasten omen zen. Angel Oiarzabalek Alegiako herriari buruz 1987an kaleratutako liburuan aipatzen du Iparragirrek honako kanta ezagun hau egin eta Anjelari kantatzen ziola Alegiako kaleetan: ''Anjela nerea! Gazte zerala diozu, gaztea eta ederra zera zu''.
Bazen garai hartan Alegian paper-fabrika, 1803an papera egiten hasi zena; eta bazen baita ere lanbide edo ofizio bat, gaur egun desagertuta dagoena, trapero edo trapu-saltzailearena. Era guztietako trasteak, gauzak eta trapuak erosi eta saldu egiten zituen traperoak. Sasoi hartan bazen Alegian ofizio hori zuen pertsona bat: Ramon Batista. Joxe Mari Iparragirre haren oso lagun egin zen, eta gaur egun hain herrikoia den Alegiako traperoari abestia egin eta eskaini zion berari.
Ramon Batista hau goizean goiz hasten omen zen builaka, alegitarrak esnaraziz, trapu eske: “Trapero!”. Asto baten laguntzaz ibiltzen omen zen Ramon Batista bere zereginak betetzen. Bere astoa deitu eta honako bertso hauek kantatzen omen zizkion, mingaina goiko ahosabaian jarrita eta soinu berezi bat ateraz:
''Izik arri, arri, ibilli ez gaiten larri tripatikan plako eta ankatik elbarri. Nire astoak badauka pekorra ugari.
Kate Millett
Kate Millett (jaiotzaz Katherine Murray Millet; Saint Paul, Minnesota, 1934ko irailaren 14a - Paris, Frantzia, 2017ko irailaren 6a) estatubatuar idazle, feminista ekintzaile, zinema-zuzendari, eskultore eta filosofoa izan zen. Generoari buruzko lehen doktore-tesia egin zuen, gaur eguneko mugimendu feministaren giltzarria dena: Sexual Politics (1970). Besteak beste, pertsonala dena politikoa ere badela esaten zuen, eta uko egiten zion patriarkatua eta genero-rolak giza naturaren ondorio direla onartzeari; bere aburuz, patriarkatuaren jatorria historikoa eta kulturala da, ez besterik, eta ez dago desberdintasun mental ez emozionalik emakumeen eta gizonen artean. Bestalde, familia patriarkatuaren instituzio nagusia dela baieztatzen zuen, eta maitasun erromantikoa, ostera, gizonek emakumeak esplotatzeko erabiltzen duten arma bat.
Biografia
Katherine Murray Millett AEBko Mendebalde Ertaineko Minnesota estatuan jaio zen, 1934ko irailaren 14an. Ama Helen Feely Millett zuen, irakaslea eta aseguru-saltzailea; aita, berriz, James Albert Millett, ingeniaria. Kate Millettek zioenez, umetan aitaren beldur izaten zen, jo egiten zuelako; alkoholikoa zen, eta etxetik alde egin zuen Katherinek 14 urte zituela, familia egoera ekonomiko txarrean utzita. Millettek bi ahizpa zituen, Sally eta Mallory. Ondare katoliko irlandarra zeukaten, eta Millettek sorterriko eskola erlijiosoetan egin zituen haurtzaroko ikasketak.
Ondoren, Minnesotako Unibertsitatean ikasi zuen, eta 1956an lizentziatu zen, cum laude izendapenarekin; han ikasle zela, Kappa Alpha Theta ahizpatasuneko kidea izan zen. Gero, Ingeles Literaturako graduondoko ikasketak egin zituen Oxford Unibertsitateko St. Hilda fakultatean, izeba dirudun batek ordainduta, eta 1958an amaitu zituen, notarik gorenarekin.
Hamar bat urtez hezitzaile eta artista jardun zuen, horietatik bi Japonian, 1961-1963 bitartean. 1965. urtean Fumio Yoshimura eskultorearekin ezkondu zen, eta gero, 1970eko hamarkadan, dibortziatu egin ziren.
1968an, Columbia Unibertsitateko Ingelesa eta Literatura Konparatua programan sartu zen. Han zegoela, zenbait mugimendutan parte hartu zuen: ikasleen eskubideen aldekoa, emakumeen askapenaren aldekoa eta abortuaren erreformaren aldekoa. 1969ko irailean tesia amaitu zuen, eta 1970eko martxoan doktore izendatu zuten, ohorezko aipamenarekin. Tesiaren izenburua Sexual Politics zen; aurkeztu eta hurrengo urtean liburu gisa argitaratu zen, eta giltzarria izan da bai garai hartako feminismoarentzat bai gaur eguneko mugimendu feministarentzat.
Kate Millettek bisexual aldarrikatu zuen bere burua. Garai hartan, gizarteak erabat arbuiatzen zituen heterosexualitateaz kanpoko sexu- eta maitasun-ereduak, eta, ondorioz, Millettek tratu txarrak eta zapalkuntza-egoerak bizi izan zituen, baita behin eta berriro salatu ere.
Sexual Politics
1969an, Kate Millettek garai hartako feminismoaren eta gaur eguneko mugimendu feministaren giltzarri izango ziren ideiak jasotzen zituen doktore-tesia aurkeztu zuen: Sexual Politics.
Lan hartan, ideia nagusi bat jaso zuen: pertsonala dena politikoa ere bada. June Fernandez euskal feministak dioen bezala, "Milletten asmoa emakumeen kontrako diskriminazioak eta erasoak politizatzea zen. Hau da, indarkeria matxista ez dela isilpean pairatu beharreko arazo pribatua, egitura sozial jakin baten ondorioa baizik".
Horrekin batera, Millettek uko egiten zion patriarkatua eta genero-rolak giza naturaren ondorio direla onartzeari. Beren ustez, patriarkatuaren jatorria historikoa eta kulturala da, ez besterik, eta ez dago desberdintasun mental ez emozionalik emakumeen eta gizonen artean. Familia patriarkatuaren instituzio nagusia dela baieztatzen zuen, eta honela azaltzen zuen: «Patriarkatua familia-egituren gainean eraikita dago. Familia gizartearen ispilua da; patriarkatuaren multzoaren barruan dagoen unitate patriarkal bat, alegia».
Maitasun erromantikoari dagokionez, gizonek emakumeak esplotatzeko erabiltzen duten arma bat dela zeritzon. Horrela mintzatzen zen gai horren inguruan: "Maitasuna emakumeen opioa da, masena erlijioa den bezala. Gu [emakumeok] maitatzera dedikatu garen bitartean, gizonak gobernatzen aritu dira. Akaso maitasuna, bere horretan, ez da txarra izango, baina bai andreak limurtzeko eta menpeko egiteko erabili denean. Gizaki askeen artean beste gauza bat da".
Esan bezala, mendebaldeko gizarte patriarkalaren kontra egin zuen, bai gizarteari berari dagokionez bai literaturari dagokionez ere. Batez ere, D.H. Lawrence, Henry Miller eta Norman Mailer eleberrigileen 'sexismoa' eta 'heterosexismoa' kritikatu zituen, eta haien ikuspegia Jean Genet autore gayaren bestelako iritziarekin konparatu zuen.
Politika sexualari buruz, berriz, honela mintzo zen: "Sexua politikaz blaitua dagoen giza kategoria da. Gaur egun hautemanezina den arren, sexu nagusitasuna da, agian, gure kulturan errotuen dagoen ideologia. Boterearen elementu oinarrizkoena islatzen duelako".
Aktibismoa eta beste lan batzuk
Argitaratutako liburuarekin irabazitako diruarekin, 1970eko hamarkadaren hasieran hainbat eraikin erosi zituen Poughkeepsie-n (New York), eta haiek berrizteari ekin zion. Proiektu hura, azkenean, Women's Art Colony Farm etxaldea bihurtu zen, hots, emakume artista eta eskultoreen komunitatea.
1974an Flying liburu argitaratu zuen, autobiografia ez-akademikoa, non bere alderdi artistikoa erakutsi baitzuen; izan ere, beste gauza askoren artean, Millett eskultorea eta zinemagilea ere bazen. Liburu hartan Yoshimurarekiko ezkontza-bizitzaz eta emakumeekin izandako maitasunez ere hitz egiten zuen.
1979an Iranera joan zen, emakumeen eskubideen alde lan egitera. Halako batean deportatu egin zuten, eta itzuleran Going to Iran liburua idatzi zuen, herrialde hartan bizitako esperientziaren berri emanez. Islamean emakumeek bizi duten menderakuntza-egoera salatu zuen, eta horren kontra lan egin; ondorioz, islamofobiaz salatutako lehen pertsona izan zen.
1977an Sita liburua argitaratu zuen, lesbianen arteko maitasun oinazetsu bati buruzkoa, non bakardadearekiko eta pertsona ezegokia izatearekiko beldurra azaltzen baitzuen. Horrenbestean, Flying liburuarekin ekindako bideari jarraitu zion, hau da, armairutik ateratzekoari, ohartu baitzen gai horretaz jendaurrean hitz egiteak isolamenduari eta alienazioari aurre egiten laguntzen ziola.
The Loony-Bin Trip (1990) liburuan, ostera, Millettek nahasmendu bipolarrari buruzko hausnarketak jaso zituen. Izan ere, osasun-arazoak zirela-eta ospitale psikiatrikoan egona zen, eta liburu hartan erietxeetan bizitako esperientziak xehatu zituen. Bestalde, litio bidezko terapia bertan behera uzteko erabakiaren berri ere eman zuen.
1990eko hamarkadaren amaieran eta 2000koaren hasieran, liskartuta ibili zen New York hiriko agintariekin, birmoldaketa masibo baten karietara etxetik bota nahi zutelako. Millettek eta beste batzuek errekurtsoa aurkeztu zuten epaitegian, baina galdu egin zuten. Eraikina eraitsi zuten, eta bizilagunak beste etxe batzuetan ostatatu zituzten.
Heriotza
2017ko irailaren 6an hil zen, bihotz-biriketako geldialdi baten ondorioz, urtero Parisera bere urtebetetzea ospatzeko egiten zuen bidaian.
Filmak
·  (1981) Not a Love Story: A Film About Pornography (dokumentala)
·  (1989) Bookmark: Daughters of de Beauvoir (1. atala) (biografia)
Nycticebus javanicus
Nycticebus javanicus (edo Javako loria) Lorisidae familiako primate estrepsirrino bat da, Indonesiako Java uhartearen mendebaldean eta erdialdean dagoena. Hasieran espezie berezitu bezala deskribatu bazen ere, Nycticebus coucangen subespezietzat hartu zen denbora askoan, harik eta 2000ko hamarkadan bere morfologia eta genetika berriro aztertu eta espezie bereizia zela zehaztu zen arte. N. coucang eta N. bengalensis loriarekin lotuta dago. Espeziea aldakorra da ilearen luzeraren eta, neurri txikiagoan, kolorearen arabera.
Kate Millett
Filmak
·  (1998) Playboy: The Story of X' (dokumentala)
Dunnottar gaztelua
Dunnottar gaztelua (Dunnottar Castle) Eskoziako ipar-ekialdean kokatzen den Erdi Aroko gaztelua da. Stonehaven herritik 3 kilometro hegoalderuntz dago. Gaur egun bertan bere hondakinak besterik ez dira gelditzen, hauek lurmutur baten amildegi edo itsaslabar baten gainean kokaturik daudelarik. A mailako eraikina izendaturik dago.
Kate Millett
Filmak
·  (2001) The Real Yoko Ono (telebistarako)
Dunnottar gaztelua
Historia
Gugaino iritsi zaizkigun eraikinak nagusiki XIX eta XV. mendekoak dira, baina ia ziurtasun osoz bertan mende ilunak izenez ezagutzen den garaiko gotorleku bat legoke. Dunnottar gazteluak Eskoziako historiako Erdi Aro eta Ilustrazio garaietan paper garrantzitsua izan zuen, bere kokalekutik Eskoziako iparraldeko itsas trafikoaren ibilbideak kontrolatu baizitezkeen, baita lurrez defendatzeko erraza zelako. Gaur egun nahiz eta leku hau jendeari irekia egon jabego pribatua da, urtero milaka turista ugarik bisitatzen dutelarik.
Kate Millett
Filmak
·  (2007) Des fleurs pour Simone de Beauvoir (dokumental laburra)
Dunnottar gaztelua
Fauna
Gazteluaren ipar eta hegoaldeko amidegietako haitzak itsas hegazti ugariren bizileku dira, honek Eskoziako kostaldeko lur eremu hau iparraldeko Europako hegaztien santutegi garrantzitsua bilakatzen dutelarik.
Nycticebus javanicus
Kopetan diamante baten itxura ematen dion marra bat du. 5,6 eta 6,8 kilogramo bitarte pisatzen du. Loris guztiak bezala, espezie zuhaiztar bat da, eta poliki-poliki mugitzen da lianetan zehar, zuhaitz batetik bestera salto egin beharrean. Batez ere lehen eta bigarren mailako basoetan bizi da, baina banbu, mangladi eta kakao-landaketetan ere aurki daiteke. Fruta, muskerrak eta arrautzak jaten ditu, adarretan lo egiten du (batzuetan taldean) eta normalean bakarrik edo bikotekidearekin ikusten da.
Dunnottar gaztelua
Geologia
Dunnottar gaztelua kokaturik dagoen harkaitza mundu mailako erreferentziazko konglomeratuzko itsaslabar bat da.
Nycticebus javanicus
Javako loriaren populazioa etengabe murrizten ari da ezkutuko ehizagatik, animalia exotikoen salerosketagatik eta medikuntza tradizionalarekin lotutako ikerketak egiteko erabiltzen dutelako. Loris populazioek dentsitate txikia dute, eta pairatzen duten mehatxu handienetako bat habitata suntsitzea da. Hori dela eta, Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak (UICN) galzorian dagoen espezie gisa katalogatzen du, eta desagertzeko aukera gehien duten munduko 25 primate zerrendan (2008-2010) sartu zen. Nahiz eta Indonesiako legeak babesten duen eta babestutako hainbat eremutan dagoen, isileko ehiza jarraitua eta animaliak babesteko legeak nekez aplikatzen dira toki mailan.
Toixko gudua
Toixko gudua (Batalla del Toix) Bigarren Karlistaldiko arma ekintza izan zen, 1874ko martxoaren 14an egina, zeinean Francesc Savalls jeneralak gidaturiko indar karlistek Eduard Nouvilas jeneralaren gobernutar zutabea garaitu zuten. Guduaren ondorioz karlistek Olot hartu zuten.
Dunnottar gaztelua
Zinema
Mel Gibson eta Glenn Close aktoreak agertzen diren Hamlet filmako zenbait eszena Dunnottar gazteluaren filmatu ziren.
Toixko gudua
Aurrekariak
1874 urtearen hasieran, Rafael Tristanyk gidaturiko karlista indarrek barnealdeko Katalunian ofentsiba bat hasi zuten eta bata bestearen ondoren Vic eta Manresa konkistatu zituzten. Horrek troparen mantentzea ahalbideratzen zuen herrialdearen barnealdeko zonalde zabal eta aberatsa kontrolatzea suposatu zuen. Hiri hauek hartu ondoren, karlistek Olot konkistatzea helburutzat finkatu zuten. Francesc Savallsen gidaritzapean karlistek 1873ko abendutik Olot setiatuta zuten, eta herri garrantzitsua izateagatik eta mugatik hurbil egoteagatik, gobernutar tropek hura mantentzeko mugimenduren bat burutzen saiatu ziren. Arrazoi honengatik, Nouvilas jeneralak hiri hau laguntzeko eta setiotik askatzeko zutabe bat osatu zuen. Gironatik abiatu zen zutabea 2.500 gizonek osatzen zuten; Arapilesko eta Bartzelonako ehiztari batailoi bana; Cádizko Errejimentuko eta Nafarroako batailoi bana, Alcantarako zalditeriako eskuadroi bat eta hiru karabinero konpainia. Martxoaren 13an, gauez, zutabea Argelaguerera heldu zen. Gau horretan Nouvilas jeneralak karlistek Castellfollit de la Rocako pasabidea gotortu zutenaren berri izan zuen eta talka saihestu nahian Tortellàtik itzulingurua ematea erabaki zuen, Lliercako zubi-burutik, Santa Barbara menditik eta Toixko mendilerrotik igaro ondoren Sant Joan les Fontsetik Olotera heltzeko. Tortellàra ailegatzean Savallsekin konpondu gabeko kontuak zituzten Askatasunaren aldeko 120 boluntario gehitu ziren. Urtebete lehenago, herria erasotu eta erretzen saiatu zen.
Gudua
Karlistek gobernutar zutabearen etorreraren jakinaren gainean zeuden eta segada prestatu zuten Toixko mendilerroan, Montpetiten, Montmajorren, Creuren mendietan, Puig de Viversen, Canadellen eta Cosen muinoan posizioak hartuz. . Savallsek Galceran de Sadernesen Castellfollteko zonaldeko indar guztiak bildu zituen, Mieres eta Santa Pauko taldeen errefortzuekin. Inguruko baserritarren etxeak bisitatu zituzten, abereak gorde zitzaten eta etxeen barruan geldi zitezen ohartarazteko. Gobernutar zutabea arratsaldean, nekaturik, Toixera heldu eta mendi-magaletik jaisten ari zenean, ingurutzen zuten karlistek tiro egiten hasi ziren. Ustekabean harrapatu zituzten basoaren babesik gabeko inguru batean. Gobernutar indar batzuk berriro Toixko gailurrera heltzea eta zeramatzaten lau Krupp kanoi berriak kargatzea lortu zuten, baina baioneta karga baten ondoren menderatuak izan ziren. Borrokaren berri izan zuenean, Oloteko alkatea herritik atera zen berrehun boluntariorekin zutabe liberalarekin batzeko asmoz, baina Viversko mendilerroan karlista askorekin topo egin ostean herrira bueltatu behar izan zuen. Handik gertu, Canadelleko dorretik Savallsek gau hortan Nouvilas jeneralarekin afalduko zuela esan zuen. Borroka basatia izan zen eta gauera arte iraun zuen, gobernutar zutabearen zati gehiena, 1.000 soldadu inguru, errenditu zen arte. Soldadu batzuek Frantziara ihes egitea edo Olotera heltzea lortu zuten. Orotara 200 soldadu hil ziren, eta karlistek gerrako harrapakin gisa lau kanoi, 150 zaldi, 2.000 fusil, munizioa eta 70.000 ogerleko zituen kutxa lortu zuten. 1.800 preso egin zituzten. Harrapatutako Tortellàko Askatasunaren 33 boluntarioetatik 27 Candelleko zelaian, Besalútik hurbil, fusilatu ziituzten. Hildako soldaduen gorpuak gurdietan kargatu, Montaguteko hilerrira eraman eta hobi komunean lurperatu zituzten. Guduaren berri izan zutenean Oloten errendizioa eskaini zuten eta karlistak herrira erresistentziarik gabe sartu ziren. Hilabete batzuk geroago, uztailean, 196 militar exekutatu zituzten, buruzagi, ofizial, ofizialorde, soldadu eta Karabineroen Gorputzeko kideen artean.
Shirley MacLaine
Shirley MacLaine (jaiotzez Shirley MacLean Beaty 1934ko apirilaren 24) Ameriketako Estatu Batuetako aktorea da. Warren Beattyren arreba zaharra da.