cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garapen Jasangarrirako 4. helburua: kalitatezko hezkuntza
Garapen bidean dauden eskualde guztien artean Saharaz hegoaldeko Afrikak lortu zituen aurrerapen nabarmenenak lehen hezkuntzako matrikulazioan, baina oraindik desberdintasun handiak daude, batez ere landa- eta hiri-eremuetan. Bestalde, etxe pobreenetako haurrek baliabide gehiago dituzten familietatik datozenek baino lau aldiz aukera gehiago dituzte eskolara ez joateko.
Hezkuntzaren garapena mendeetan zehar
Hezkuntza hitza (educación gaztelaniaz) latinezko “educare” hitzetik dator eta gidatzea, prestatzea edo heztea esan nahi du. Pertsonei ezagutzak, balioak, ohiturak eta jarduteko moduak transmititzeko norabide anitzeko prozesu moduan definitu dezakegu. Hezkuntza ez da eskolako eremura mugatzen eta pertsonen artean partekatzen da ideien, kulturen, ezagutzen, iritzien… bitartez (Rodríguez, 2010).
Gizartea historian zehar aldatzen joan da, eta ondorioz, hezkuntza sistema k ere bere ibilbidea izan du mendeetan zehar. Gaur egun dugun hezkuntza ulertu ahal izateko beharrezkoa da aldaketa hauen berri izatea. Antzina, herri primitiboenek ez zituzten pertsona formatuak balore zein oinarrizko ezagutzak transmititzeko. Hala ere, gizakiak hezkuntza jasotzen zuen,  gurasoetatik seme-alabetara  transmititzen zena. Ezagutza hauen bidez gizakiak biziraun zezakeen bere mundu nahiz sozietatean.
Historian zehar gizon  zein emakume ek ez dituzte eskubide berdinak izan eta hezkuntza arloa honen adibide garbi bat da (Ballarín, 1989). XIX. mende amaiera arte emakumearen egoeraren inguruko kontzientzia ez zen hartu. Garai honetan hezkuntzak berebiziko garrantzia izan zuen emantzipazio femeninorako. XIX. mendean emakume guztiek ez zuten aukera izan hezkuntza jasotzeko. Goi mailako klaseetako emakume askok  hezkuntza jaso zuten, baina gizonek jasotzen zuten hezkuntzarekin oso ezberdina zen; 3 arlotan zentratzen zen; etxeko eginkizunetan, gizonaren arretan eta umeen heziketan. Nahiz eta gaur egun bereizketa hau ez den hain nabarmena, aurrera eman diren ikerketen emaitzek  desberdintasunak ez direla guztiz desagertu erakusten dute. Adibidez, mundu mailako analfabetismoa ri dagokionez, munduko gizonezko biztanleriaren %9,6 analfabetoa da. Nesken kasuan aldiz, portzentaia handiagoa da,  munduko emakume biztanleriaren %15a baita analfabetoa (Parada, 2001).
XXI. mendean hezkuntzaren inguruko bestelako ikuspegi bat dago. Mendeetan zehar landu diren arlo edota ikasgaiek garrantzia izaten jarraitzen dute, baina hezkuntza haratago doala diote autore ezberdinek. Pertsona hezkuntzaren erdian jartzen da eta honen ongizatea lortzea helburuetako bat bilakatzen da, eta horretarako emozioen lanketa edota trebetasun sozialen lanketa egiten da. Alderdi honetan irakasleen paperak berebiziko garrantzia hartzen du, beharrezkoa izango baita irakasleen arteko talde lana eta baita ikastetxeek bestelako erakundeekin izango duten elkarlana (Braslavsky, 2006).
Macedok (2007) ere hezkuntzak berebiziko garrantzia duela azpimarratzen du. Hezkuntzak gaur egun ditugun desafioei aurre egiten lagundu beharko ligukeela dio: pobrezia desagerraraztea, bakea eta segurtasuna eraikitzea, ezaguera modu bidezkoagoz banatzen duten gizarte zuzenagoak sortzea, kultura aniztasuna bultzatzea, hots, garapen iraunkorraren alde jokatzea.
Hezkuntzaren historia aztertu ondoren garbi ikusi daiteke garai bakoitzean hezkuntza modu ezberdinean ulertu dela eta ondorioz garrantzi ezberdina eman zaiola. Hasiera batean ez zen ikastetxerik existitzen baina hezkuntza familia giroan transmititzen zen, eta hau funtsezkoa zen bizirauteko. Ondoren, lehen instituzioak sortu ziren eta arlo ezberdinak jorratzen hasi ziren. Urteetan zehar ikusi da sexu bereizketak desberdintasuna izan duela hezkuntzan eta nahiz eta hau aldatzen doan, gaur egun presente dagoen arazo bat da.
Hezkuntzaren bilakaera herrialde bakoitzean modu ezberdinean eman da arrazoi ezberdinengatik, hala nola ekonomikoengatik edota kulturalengatik. Arrazoi ekonomikoak medio, herrialde bakoitzak baliabide ezberdinak izan ditu hezkuntza arloan garapena emateko eta honek eragin zuzena izan du herrialdearen garapen osoan. Ondorioz ikusi daiteke herrialde bateko hezkuntzaren garapena eta bertako garapen ekonomikoa lotuta doazela, batak bestean modu zuzenean eragiten duelako. Hau dela eta herrialde batentzat funtsezkoa izango da herritar guztiei kalitatezko hezkuntza eskaintzea.
Hezkuntza, pobrezia eta inklusioa
Pobreziaren definizio klasikoa honako hau da: bizi-maila onargarri bat mantentzeko oinarrizko elementuen falta (Parada, 2001). Hau dela eta pertsona bat pobrea izango da ez badu nahiko janari edota   honako zerbitzu hauen falta badu: hezkuntza, osasuna, ur edangarria eta bizileku seguru bat. Sarritan “ezberdintasun” kontzeptua erabiltzen da pobreziari erreferentzia egiterako garaian.
Ondorioz, pobrezia ez da soilik jatekorik edota edatekorik ez izatea. Hezkuntzaren alorrean pertsona bat pobrezia egoeran dagoela kontsideratu daiteke ikastetxera joaten bada baina kalitatezko hezkuntza ez badu jasotzen.
Aurrera eraman diren ikerketa ezberdinek bi baieztapen erakusten dizkigute, aldi berean osagarriak eta kontraesangarriak direnak: pertsona pobreek hezkuntza aukera gutxiago dituzte pobreak direlako eta/edo pertsona pobreek hezkuntza aukera gutxiago dituzte hezkuntza pobre bat eskaintzen zaielako.
Unesco, hezkuntza, zientzia eta kulturarako Nazio Batuen Erakundea da. Erakunde honentzat hezkuntza giza eskubide bat da eta kalitatearekin bat joan behar du. Horretarako, hezkuntzarako tresnak sortzen ditu pertsona guztiei  laguntzeko. Hau da, haur nahiz heldu guztiek kalitatezko hezkuntza bat izan dezaten eginkizun ezberdinak aurrera eramaten ditu.
Garapen Iraunkorreko Helburuek,  pertsonen arteko berdintasuna lortu, planeta babestu eta oparotasuna bermatu nahi dute, garapen jasangarriko agenda berri baten barruan. Hau horrela izanik, Unescok paper garrantzitsua jokatzen du zeregin honetan. Bi erakundeak bat datoz hezkuntza giza eskubide bat dela eta ondorioz herritar guztiei kalitatezko hezkuntza bat eskaini behar zaiela esaterako garaian.
Pobrezia egoeran dagoen herrialde batentzat zaila izango da herritar guztiei kalitatezko hezkuntza eskaintzea eta ondorioz inklusioa bermatzea. Honez gain, herrialde bateko hezkuntzak lotura zuzena du jasaten duen garapenarekin, izan ere, hezkuntza egoki bat bermatzen duten herrialdeek erakutsi dute ekonomikoki garatuago daudela beste herrialdeekin alderatuz. Ondorioz, herrialde baten garapen ekonomikoa lortu ahal izateko funtsezkoa izango da kalitatezko eta inklusiboa izango den hezkuntza  bermatzea.
Adierazleak
Hezkuntzak goranzko mugikortasun sozioekonomikoa ahalbidetzen du, eta funtsezkoa da pobrezia tik ateratzeko. Azken urteetan aurrerakuntza garrantzitsu asko egon dira hezkuntzarako sarbidea zabaltzeko orduan. Hala ere, gaur egun, oraindik ere munduko haur gehienek ez dute kalitatezko hezkuntza inklusibo nahiz bidezko eta etengabeko ikaskuntzarako aukerarik. Horregatik, Nazio Batuen Erakundeak garapen jasangarriko 17 helburu sortu zituen, horien artean lantzen ari garen hau, guztiontzako kalitatezko hezkuntza inklusiboa nahiz bidezkoa bermatzea eta etengabeko ikaskuntzarako aukerak bultzatzea. Izan ere, ikuspuntu ekonomikotik Munduko erkidegoentzat oso onuragarria izango litzateke, munduko herrialde guztietako ume guztiek eskola ra joateko aukera edukitzea.
Jarraian, hezkuntza ataleko 2 adierazle aztertuko ditugu, ondoren zenbakizko azterketa bat burutu eta iruzkinduko dugu.
1. Adierazlea
Our World in Datako grafiko honek adierazten duena da 1998 urtetik 2014 urtera eskolatik (bereiziki lehen eta bigarren mailako hezkuntzatik) kanpo dauden munduko gazteen biztanleria ren eboluzioa. 1998an, 381 milioi haur eskolatik kanpo zeudela estimatzen da, 2014ean berriz, 263 milioi haur, munduko gazteen populazioa handitu zen arren. Honek esan nahi du munduko erakunde nahiz gobernuek ahaleginak egin dituztela hasieran aipatu duten arazoa konpontzeko.
Grafikoa hiru koloretan zatituta dago. Batetik, urdinak batxilergoko gazteria adierazten du. Kolore berdeak berriz, bigarren mailako nerabeak. Azkenik, arrosa koloreak lehenengo mailako hezkuntza azaltzen du. Gainera, bertan neskak eta mutilak banatzen ditu, mutilak kolore ilunago batez adierazita daude, neskak aldiz, kolore argiago batean azaltzen dira. Beraz, grafikoa ikusita ondorioztatu dezakegu 2014rako lehen mailako hezkuntzako adinean nesken kopurua handiagoa dela mutilena baino. Aldiz, bigarren mailako hezkuntzan mutil gehiago daude eskolara joaten ez direnak.
2. Adierazlea
Grafiko honetan 1870etik 2010era munduko eskualde desberdinetako emakumeen eta gizonen artean hezkuntza lorpenaren (ehunekotan) bilakaera agertzen da. Datuek maila guztietako hezkuntza erakusten dute 15-64 adina bitartean.
Adierazle honetan urteko 15-64 adinen arteko emakume eskolarizatuen batez bestekoa, eskualdeka; urteko 15-64 adinen arteko gizonezko eskolarizatuen bataz bestekoarekin zatituta dagoela adierazten du. Gainera, herrialde bakoitzak pisu handiagoa edo txikiagoa dauka bere biztanleriaren arabera.
1870. urtean ekonomikoki garatuta zeuden herrialdeetako emakumeek eskola urtearen %74’46a besterik ez zuten gizonek zuten eskola urte bakoitzeko. Aldiz, beste eskualde batzuetan, Saharaz hegoaldeko Afrikan, emakumeak eskola urtearen %8’12ra joaten ziren gizonekin alderatuta. Horrezkeroztik, goranzko joera egon da munduko leku guztietan genero harremanetan, herrialde garatuetan ehuneko berdinera eta Afrikan %82ra iritsi arte. Honek esan nahi duena da, gizonen eta emakumeen arteko desberdintasuna gero eta txikiagoa dela hezkuntzarako sarbidean.
Ondorioa
Bi adierazleak kontuan hartuta ondorioztatu dezakegu gero eta aurrerakuntza gehiago daudela hezkuntza arloan. Izan ere,  ekonomiaren garapena erabat lotuta dago herrialde horren hezkuntza-mailarekin, biztanleriak gero eta hezkuntza-maila altuagoa izan, gero eta garatuagoa egongo da herrialdea. Munduko herrialde desberdinetan, historian zehar baieztatu den bezala, gaur egungo potentziak hezkuntzan egin dituzten inbertsioengatik kontsidera ditzakegu potentziak, eta ez hori bakarrik, goi mailako hezkuntzan sartzeko erraztasunak ere eskaini dituztelako.
Historian zehar hezkuntzaren garrantzia txikia izan da, pribilegiatuek bakarrik zuten eskolara joateko aukera. Industrializazioarekin batera, haurren eskolarizazioak aldaketak jasan zituen, gobernua ezberdinak hezkuntzan inbertitzen hasi baitziren eta gero eta haur gehiago eskolara joaten. Potentzia gehienek teknologiaren berrikuntzan lehenengoak izan nahi zuten, eta horretarako goi-mailako ikasketak zituzten jendea behar zuten, beraz, hori lortzeko ikasketak edukitzea animatzen hasi ziren.
Irudiak
Hezkuntza sistemak hainbat etapa izan ditu Antzinatetik egungo XXI. mendera bitartean ikusi berri dugun bezala. Munduko lehenengo eskola 1284ean Cambridgen, Ingalaterran ireki zen, non inflexio puntu handi bat izan zen hezkuntza-sisteman. Ordura arte, gizakiak hezkuntza beste modu batean jasotzen zuen, etxean zehazki, gurasoen ezagutza ezberdinak seme-alabei transmitituz. Bost mende geroago Industria Iraultza etorri zen, XIII. mendearen bigarren erdian hasi eta 1820-1840 urteen artean amaitu zena. Iraultza hau eraldaketa ekonomiko, sozial eta teknologikoaren prozesua izan zen eta eragin nabarmenak izan zituen gizarteko hainbat arlotan, horien artean hezkuntzan. Garai horretan, Industria Iraultzako langileen araberako pedagogia bat ezartzen hasi zen, haurraren gorputzaren gainean jarduten zuena, hura diziplina tzen, ordena bat lortzen, jarrera egoki bat ezartzen eta isiltasuna eta menpekotasuna irakasten saiatzen zena. Orduko hezkuntzaren helburua haur asko denbora gutxian alfabetatzea zen biharko langileak moralizatzeko, etxekotzeko eta integratzeko helburuarekin, baina hori ez zen haiek pentsatzen zuten bezain erraza izan.
Lehenengo irudian, 40 haur inguru ikus ditzakegu lau hormen artean bakoitza bere aulkian eserita, aurrean mahai txiki bat dutelarik. Argazki honetan jada nabaria da XX. mendera arte iraun zuen hezkuntza bereiziaren presentzia. Urte haietako mentalitatea egun dugunarekin alderatuta oso itxia zen eta erlijio ideiek egundoko pisua zuten gizartean, hori zen nagusiki hezkuntza bereiziaren arrazoietako bat. Horren haritik, emakumezkoek historian zehar ez dituzte gizonezkoek adina eskubide izan, eta are gutxiago hezkuntza arloan. Hori dela eta, neskek eta mutilek hezkuntza eredu desberdinak behar zituztela sinesten zuten. Irudira itzuliz, nahiz eta argazkia txuri-beltzean ateratakoa den, kolore hilez margoturiko eta apaingarri eta dekorazio urriko ikasgela batean aurkitzen dira ikasleak. Ikasleria uniforme berdinez jantzita ageri da, seriotasunaren eta diziplinaren isla. Ikasteko materialari dagokionez, ez dago begi-bistan liburu eta fitxa askoren presentziarik.
Bigarren irudia, Albert Anker margolari suitzarraren obra bat da, 1896. urtekoa. Artelan honen izena Die Dorfschule von 1848 da, euskaraz Herriko eskola 1848tik aurrera. Artista hau ezaguna zen garai hartako bizimodu arrunta, batez ere Suitza landatarra, erretratatzeko zuen gaitasunagatik. Pintura honetan, aurreko irudian ez bezala, neska-mutil gaztetxoez osatuta dago ikasle taldea, XIX. mendearen erditik aurrera emakumearen egoeraren inguruko kontzientzia hartzen joan baitziren. Horren ondorioz, nahiz eta XIX. mendean goi mailako klaseetako emakumeek eskolaratzeko zortea izan zuten, beste emakume askok ez zuten aukerarik izan eskoletako hezkuntza hura jasotzeko. Janzkerari dagokionean, badirudi ez daramatela uniformerik baina ia denek arropa berdintsua daramate soinean. Ikasgela aurreko irudikoarekin alderatuz, txiki samarra da baina dekorazioari dagokionean oso berdintsua, hormak kolore leunez margotuta eta apaingarri gutxirekin. Aipatzekoa da, ikasleen esertze distribuzioa, ikasgelaren erdigunea mutilek betetzen dute nagusiki eta alboetan, berriz, neskak ageri dira. Irakaslea erreparatzen badugu, eskuan makil moduko bat dauka, oraindik ere irakasleen autoritatearen erakusle. Materialarekin jarraituz, aurreko irudiaren antzera, ikasleek fitxa batzuk baino ez dituzte esku artean.
Historian zehar 120 urte inguruko salto bat eginaz 3. irudian kokatu gaitezke. Aurrekoekiko guztiz ezberdina den hezkuntza-sistema baten aurrean gaudela dirudi, eta hala da. Lehenengo begi-bistan koloreen indarra da nabari. Gaztetxoak arropa koloretsuz jantzita daude, eta nahiz eta ikasgelako hormak guztiz zuriak izan, aulkiek kolorez janzten dute gela. Leihoetan, berriz, ikasleek eginiko proiektu nabarren presentzia ikus daiteke. Jadanik XIX. mendean, argi dago inolako sexu bereizketarik ez dagoela, hezkuntza-sisteman behintzat, eta ikasgela barrutan aniztasuna dela nagusi. Materialari dagokionean, aipagarria da modernizazio teknologikoa ren presentzia, norbanako bakoitzak, eskuartean ikasteko material gisa, ordenagailu eramangarri bat duela ikusirik. Irakasteko modu berri eta desberdin bat aurkitu da eskoletan teknologiek ematen dituzten abantailez baliatuz.
Aldaketa  hau ikusita, argi dago hezkuntza jendartea rekin batera eraldatuz joan dela eta garai bakoitzean hezkuntzak izan duen funtzioa ez dela bera izan. Industrializazio garaian, esaterako, gizarteak pertsonek “makinen moduan” lan egitea nahi zuen eta honetarako irakasleek ezagutzak transmititzen zizkieten ikasleei, transmititutako hau inoiz zalantzan jarri gabe. Gizartea eraldatuz joan den heinean, beharrak ere aldatuz joan dira, hau da, makinen moduan funtzionatzetik edo arazo baten aurrean erantzun zuzen bakar bat izatetik, arazo beraren aurrean ahalik eta irtenbide egokiena bilatzera. (Azkarraga, 2010) Paulo Freirek pedagogo ospetsuak esan zuena ikusita, “irakasketa ez da ezagutzak transmititzea (...) irakasle eta ikasleak elkarrekin ikasi, irakatsi, kezkatu, ekoiztu eta elkarrekin eragozpenei aurre egitea da”, hezkuntza ulertzeko modua ere aldatu egin zela ikus daiteke (Lopez eta Uribe, 2005).
Hala eta guztiz ere, aurrez ikusitako irudi guztiak herrialde garatu etako ikasgelak direla ikus daiteke, hau da, garaian garaiko egoerarik hoberenetarikoen isla dira argazki hauek. Laugarren argazkian ordea, garapen bidean dagoen herrialde bateko ikasgela baten argazkia ikus dezakegu, Hego Afrikakoa hain zuzen ere. Hirugarren argazkiarekin alderatuz, garai beretsuko argazkiak direla ikus dezakegu, zerikusi handiegirik ez duten arren. Zaintza gutxi jasotako ikasgela bat dago, baliabide urriekin eta baliabide material hauek egoera nahiko kaxkarrean. Honen harira, haur hauek eskolan ikustean “zortedunak” izan daitezkeela esan dezakegu baina “Camino a la escuela” (Moran, 2018) dokumentala ikusi ondoren, haur batzuk hezkuntza izatea baino, eskolarako bidean ezer txarrik ez gertatzea ospatzen dutela esan daiteke, zoritxarrez. Dokumental honetan, 4 herrialde ezberdinetako familia batzuk eskolarako egin beharreko bidea azaltzen dute, non zailtasun ezberdinekin topatzen den bakoitza. Adibidez, egunero 15km-ko ibilbidea egin beharra eskolara iristeko edota animalia basati askorengandik ihes egin beharra eskolarako bidean.
Hau ikusita, eta dokumental honetako lehenengo esaldia oinarritzat hartuz, “Muy a menudo olvidamos que la escuela es una oportunidad”, hezkuntza aukera bat izan beharrean, hezkuntza duin bat eskubide bat izan beharko litzatekeela aldarrikatu beharko genukeela iruditzen zait. Inklusioan oinarritua, ezberdintasun ekonomiko, sozial, fisiko, psikiko etniko… nahiz orotarikoak aberastasun modura ikusiz eta hezkuntzak ikasle guztien beharrizan ak bere gain hartuz.
Mormyrops attenuatus
Mormyrops attenuatus Mormyrops generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Aldángo itsasadarra
Aldángo itsasadarra Galiziako Rias Baixas multzoko itsasadar txiki bat da. Pontevedrako probintzian dago, Pontevedrako itsasadarra eta Vigoko itsasadarraren artean.
Hiruki itxura du eta O Morrazo penintsularen muturrean dago, bere bokalea Pontevedrako itsasadarraren amaieran duela. Itsasadar honetan Orxas ibaiak urak isurtzen ditu.
Bere kostaldean zehar Cangas udalerriko O Hío eta Aldán parrokiak, eta Bueu udalerriko Beluso parrokia daude. Itsasadarrean Aldángo arrantza portua eta O Híoko kirol portua daude.
AItsasadarrean hondartza ugari daude, batzuk bandera zuridunak. Aldángo kostaldean San Cibrán, Areacova, Francón, Menduíña eta Lagoelas uharteak daude. Beluso parrokian Area de Bon, Lagos eta Ancoradoura hondartzak daude. Aldiz, O Hío parrokian Vilariño, Castiñeiras eta Areabrava hondartzak nabarmentzen dira.
Antoinette dans les Cévennes
Antoinette dans les Cévennes 2020ko Caroline Vignal frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Argumentua
Ikastetxe batean lan egiten du Antoinette irakasleak. Udako oporraldi desiratuak iristear direla, plan ugari egin ditu, eta pozarren dago egun zoriontsu horiek noiz iritsiko. Ikasle baten aitarekin joan behar zuen, maitale sekretuarekin. Baina buruan zituen plan horiek ez dira nahi zuen bezala irtengo.
Itziar Lazkano
Itziar Lazkano Setien (Portugalete, 1957ko urriaren 30a ) bizkaitar aktorea da.
Biografia
1979an, Cómicos de la Legua antzerki taldean hasi zen. 1980an, talde hau bitan banatu zen eta bere maisu izan zen Ramón Barearekin, Karraka taldea sortu zuten. Talde honetan, aktore lanak egiteaz gain, antzerkia eskoletan ezartzeko lan egin zuen. Ernesto del Río zuzendari bilbotarraren El amor de ahora (1986) filmarekin egin zuen bere debuta zineman.
Indarkeria
Indarkeria indarraren (energiaren) erabilpen okerra, ez zuzena, zuzengabekoa da, nork bere borondatea inposatzeko erabilitako indarra edo energia.
Indarkeriaren azterketa
Lao-Tse-k eta Immanuel Kant -ek, indarkeri gisa agresio edo indarkeria fisikoa besterik ez dute aipatzen, guda, analisi azkar batean behintzat, eta definiziorik ez dute ematen.
Eduki parekoa ematen dio baita MOE-k ere, eta halaxe definitzen du (indarkeria fisiko huts gisa), kalte psikikoak onartzen baldin baditu ere.
Ikuspegi hau ez dago erabat desagertua, baina gero eta zaharkituagoa geratzen ari da. Egun gaia landu izan duten ia autore guztiek indarkeria gertakari zabalago gisa ulertzen dute. Inork ez Krishnamurti-k bezain hedatua, ordea, ze borondatea indarkeria baldin bada, ia ezer ez dago indarkeriaz at.
Indarkeria eta biolentzia terminoen arteko aldea
Beste hizkuntza batzuetan (euskararen jatorrizko eremua inguratzen duten latindar guztietan, eta, gutxienez, indoeuropar gehienetan) indarkeria hitzaren ordainak (biolentzia gisakoak) ez ditu bereizten indar handia eta indarraren gehiegikeria. Euskaraz, indar-keria hitzak barnean darama xehetasun hau, beraz, euskal terminoa, soilik arlo moraleko biolentziari dagokio, zehatzago esanda: borondatedun eta konszientziadun izakienari bakarrik. Ez dagokio naturaren indarrei (tsunamia, erupzioa, lurrikara, sutea, haizetea, uholdea, lurroldea, elurroldea...), hauek indar handikoak izan baitaitezke ere (beraz biolentoak), ez dira indarkeriak. Euskaraz bederen ez.
Beraz biolentzia-ren eta indarkeria-ren artean badugu alde esanguratsu hau.
Gogorkeria
Euskaraz maiz erabiltzen da ere gogorkeria terminoa, eta hau, agresioari, indarkeria fisikoari lotu ahal zaio, gogorregi jokatzeari. Modu metaforikoan indarkeria psikikoari erreferentzia egin ahal dio ere. Halere, indarkeria hitzak eduki interesgarriagoa du azterketa honetan.
Bortxakeria
Gure hizkuntzan erabilia den beste terminoa da bortxakeria, baina, indarkeria fisikoari oso mugatua izateaz gain (eta gero eta ahulagoa da indarkeria agresiora mugatzearen joera hori arloko jakitunen artean, bereziki), bortxa hitzak berak dakarren judizio moralari, -keria atzizkiak duena gehitzen zaio, beraz, kontzeptu erredundantea da.
Gandhi eta bere ildoko Shantidas (indakeria-eza espirituala)
Arestian aipatu bezala, Lanza del Vasto-k indarkeria indarraren gehiegikeria dela dio.
Gandhi-ren esanetan, zerbait, jarreraren bat ala jokabideren bat, indarkeria ote den, gezurra ote den ala zuzengabekeria ote den, egoeraren arabera erabaki beharra dago. Noski, indarkeria etikoaz besterik ez da ari, himsa aipatzen duenean, indarkeriaz, ez biolentzia oroz. Horrek euskaraz ez du oztoporik, aurretik aipatu dugun bezala, baina bai bere inguruko hizkuntzetan (biolentzia ba baita indar handia ere, eta, ondorioz, lurrikara bat zein bere efektuak indarkeriatzat, injustiziatzat ala gezurtzat jotzea ez da oso logikoa, soilik biolentziatzat har daitezke). Hizkuntza horiek hau kontutan hartu behar dute itzultzerakoan eta terminua egokitu.
Gauzak horrela, Gandhik berak sekula ez zuen bere burua indarkeriatik garbi ikusi, indarkeriaeza ideal hutsa litzateke berarentzat, indarkeriagabezia hutsa, egia osoa, justizia erabatekoa, sekula erabat lortuko ez ditugun arren, beti aurrerantz jarraitu beharreko bidetzat hartzen zituen. Berak ez zuen bere burua erabat bakean ikusten, bidea amaituta, indarkeriatik aske, beti ba baitzuen hobetu beharreko zer edo zer, indarkeriaren bat gainditu beharrekoa. Beraz, Gandhik ez zuen inor baztertzen edo mespretxatzen biolentotzat jota (geroago aipatuko dugun unean-uneko salbuespenen batekin), ez zen ados bakezaleak eta indarkeriazaleak banaketa egitearekin, berarentzat ez zuen zentzurik, inor ez baitago erabat indarkeriaren baitan, inor ez honetatik guztiz garbi."Ez naiz egiaren bilatzailea baino. Uste dut beragana naraman bidea aurkitu dudala eta nire xedea gauzatzeko ahal dudan guztia egiten dut. Baina aitortzen dut ez naizela iritsi oraindik. Nire akats miserableak ondoegi ezagutzen ditut, eta ezagutza honetatik datorkit indar guztia. Egia esan, nahiko arraroa da batek bere mugak ezagutzea ."
San Jeronimo idazten (Caravaggio, Borghese)
San Jeronimo idazten edo San Jeronimo bere ikasgelan Caravaggioren olio-margolan bat da, 1605-06koa, eskuarki onartutako dataren arabera. Egun, Galleria Borghesen dago, Erroman.
Indarkeria
Gandhi eta bere ildoko Shantidas (indakeria-eza espirituala)
Une jakin batean, egoera jakin baten aurrean, indarkeriaeza (ahimsa) kontzeptua gaizki erabili zutenen aurrean, hauxe esatera iritsi zen:"Mila aldiz nahiago dut biolentoa koldarra baino. Indarkeriaeza ausardiaren gailurra da ."Esaldi hauek botatzearen zergatia izan zen, Bihar-en dagoen Bettiah aldameneko herriska bateko gizonen ihesa, indarkeriaezaren izenean, haien emazte, amak, alabak eta seme gazteenak erasotzaile batzuen eskuetan lagaz.
Shantidas-entzat ere injustizia oro eta gezurra bera indarkeria dira: Indarkeria ez dira soilik erahilketak, kolpeak, irainak, terrorea, errepresioa, harrokeria, baita gezurrak, hipokresia, abusua.
Indarkeriarik okerrena egiaren bortxaketa da. Eta beste animaliek ere indarkeriaz joka dezakete (Gandhiren ustetan bezala). Hau azpimarratu beharra dago ze pentsalari guztiek ez dira iritzi berekoak.
Immanuel Kant eta Aldous Huxley (ikuspegi filosofikoa)
Immanuel Kant-ek ere garrantzia eman dio gezurrari (indarkeria bakar moduan aipatu duen) gudari dagokienez. Uste du egiak gerra aukera ahultzen duela. Baina definizioetan eta kontzeptuetan sakontasunez sartu ez zenez, ezin dugu gehiago zehaztu honi buruzko bere iritzia. Bakeari buruzko bere liburuan egiten dituen ekarpen interesgarriaK gutxi dira, ez baitu kontzeptua argitzen ezta sakontasunez lantzen.
Armada iraunkorrak gerra mehatxu etengabea direla dio, espioitza zein gerra zikina salatzen ditu eta inperialismoak, noski, gerrara garamatzala.
Eta Huxley-k ere propangandaren bitartez zabaldutako gezurrari egozten dio jendea gerrarako prestatzea. Baina ez du argitzen ez zer den indarkeria ezta gezurra indarkeria ote den, adibidez.
Ekarpen interesgarriak egiten ditu, halanola denok, hitzez bederen, bakea nahi dugula diogula nabarmentzea, baina hori ez dugula lortzen, helmuga batera iristeko, bertarantz zuzendutako bideek besterik ez baigaituzte hara eramaten. Eta desatxekipena bakearen oinarri izan behar duela ere erabat zuzena da, bakegintzaren jakitun guztiek bat egiten baitute horretan.
indarkeriaeza humanista (Muller, Bekaert, Galtung, Rosemberg)
Jean-Marie Muller-ek, Marshall B. Rosemberg-ek zein Xavier Bekaert-ek , aitzitik, indarkeria gizakiek soilik eta gizakien kontra soilik eragin dezakete. Johan Galtung-ek ere hala dio bere lehen definizioan, gero zabaltze bat eginez, gehigarri gisa, bestelako indarkeriak onartzen ditu.
Jean-Marie Muller-ek dio: indarkeria oro beste gizaki baten gizatasunaren aurkako atentatua da.
Lehoiak oreina hil dezake baina ez da, horratik, biolentoa.
Dictionnaire De La Non-Violence deitzen den Jean-Marie Muller-en liburuan ere hutsune berbera ba baitago, duen izena izan arren.
Baina, gutxienez, indarkeria agresio fisikoa baina askoz zabalagoa dela onartzen du Xavier Bekaert-ek (baita Muller-ek ere):"hautatutako definizioak zeharkako giza-erantzunkizunekoak diren indarkeriak barneratzearen abantaila agertzen du, ze, sisteman solututa, indarkeria horiek betirakotzen dira, egileak zigor barik irteten dira, esate baterako indarkeria estrukturaletan (= egitura ekonomikoek, sozialek ala politikoek eragindako indarkeriatan, indarkeria zuzenik ez baldin badago ere, adibidez, norbait miserian uztea osasuna kaltetzen dioen diru egoera batean eta bizi esperantza gutxitzen dion batean) ."Definizioa dakar ere Johan Galtung soziologari eta matematikar norvegiarrak, haren ustez indarkeria da:"oinarrizko giza-beharrei egindako eraso ekidingarriak, modu orokorragoan, bizitzaren kontrakoak ere, behar hauen asetze maila posible denaren azpitik jartzen dutenak. Biolentzia-mehatxuak ere indarkeria dira."Johan Galtung-ek indarkeriaren eta bakearen azterketan lan handia egin baldin badu ere, haren definizioa ez da puntakoa, Gerttz-en azterketan, Zientziak definizio eta azalpen sinpleak, operatiboak eta eraginkorrak beti nahiago baititu eta Galtung-en definizio honek ez omen ditu baldintza horiek betetzen: - Ez du batere argi uzten noiz den ala ez den zerbait indarkeria, ze oinarrizko beharrak zer diren eta zer ez oso eztabaidagarria baita.
- Gizakiei oso mugatuta dago, modu orokorragoan, bizitzaren kontrakoak ere ''gehigarri horrek oso modu traketsean zabaltzen baitu hesparrua. Gainera, beste bizidunei zein bizigabeei ezin al zaie kalterik eragin, indakeriaz eraso?''
- Mehatxuak ere indarkeria dira ''gehigarriari buruz beste hainbeste. Errazagoa luke Galtung-ek segurtasuna oinarrizko behartzat jotzea (bizia, ongizatea, identitatea eta askatasuna taldearekin batera) eta, horrek, modu automatikoan sartuko luke methatxua indarkeriaren definizioan.''
- Asetze maila posible denaren azpitik jarri ''esaldia ere eskasa da, ze, horrela, argudia daiteke aurreko giza-talde jazartu horiek kontzentrazio eremuetan eta lan eremuetan gosez erahiltzea heuren benetako behar mailak ezagutzeko esperimentu hutsa zela. Ez zitzaiela inolako kalterik eragin, ez bederen nahita.'' Marshall B. Rosemberg-ek, bere Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentuan, haren sortzailearen psikologari profesioari ohore eginez, pertsonen arteko harremanei mugatzen die bere indarkeriaren analisia eta hau gainditzeko proposamenak. Noski, agresio fisikoa baino harago eramaten du indarkeriaren kontzeptua, baina ez du hau definitzen. Ezta hainbeste darabilen komunikazio kontzeptua ere.
Hau dela bitarte, Gerttz-ek tinko kritikatzen du Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentuaren jokabidea: ''Ikaragarri baloratuz gizakien arteko harreman pertsonalen analisiaren eremuan munduari egiten dion ekarpena, pertsonaz-pertsonakoan, azaldu nahi dut honek benetako komunikazio indarbakoaren potentziala asko mugatzen duela, ze indarkeria barik bizitzen saiatzen baldin bagara eta garena amankomunean jartzen saiatzen baldin bagara, argitu behar ditugu ere pertsonartean ematen diren indarkeria egiturazkoak, batez ere ondasunen banaketa desberdina eta zuzengabea, baita boterearena, erabakimenarena, informazioarena. Eta horrek guztiak dakarren zapalkuntza.''
''Bai, noski zabaldu behar dela Indarkeribako Komunikazioa mugimentuaren ezagutza hau eta pertsonen arteko harremanak osasuntzeko erabili. Mundua asko hobetuko litzateke berari esker.''
Baina Indarkeribako Komunikazioa-ren mugimentuak egiten duena indarkeribako komunikazio azalekoa ala kosmetikoa da.
''Ez da murgiltzen ez indarkeriaezaren sakontasun osoan ezta komunikazioarenean ere. Darabilen izena erabilita ere. Izen horiek erabiltzea bi kontzeptu horien errealitatea mugatuta, bi errealitate horiei (komunikazioari zein indarkeriaezari) kalte egitea da.Ez baititu bere osoan lantzen ez bata ez bestea.''
''Eskaintzen duena ez dago gaizki. Bikain, ordea. Baina pertsonartea, beste izakiak zein ingurunea ahazten ditu. Eta horrek indarkeriaezaren benetako xedeak alboratzen ditu. Makilaje hutsera mugatuz.''
Eta hertsiki kontrolatutako negozio batera zein oso garatura, haien edukiak hestuki babestuak baitaude eta lantegiak aski garestiak dira.
''Hori da, modu ez-zuzenean egiten duen kaltea. Beren ekarpena ona baldin bada ere.''
''Aspaldi ikasi nuen USA-tik datorren guztiarekiko mesfidati izaten, eta Marshall B. Rosemberg-en disziplina honek, erroak Gringolandian ditu. Handik datozen ustezko gauza on guztiek badute urrezko geruza hori, beste edozerk baino gehiago argitzen duena bere benetako izpiritua eta xedea.''
Osho
Osho-k (Rajneesh Chandra Mohan Jain-ek, Bhagwan Shri Rashnish-ek, Acharya Rajneesh-ek edo Bhagwan Shree Rajneesh-ek, denboran zehar izena aldatzen joan baitzen), ordea, inposizio oro indarkeria dela ulertzen du eta, bere ustez, animalia orok joka dezake indarkeriaz .Leihakeria oro indarkeriatzat jotzen du ere, baita edozein moduko errepresioa:"Erreprimitzen den orori ikaragarrizko boterea ematen zaio ."Osho-k ez zuen idazkirik laga, bere hitzak haren jarraitzaileek bildu eta argitaratu zituzten (eta oraindik hortan ari dira) maixuaren hitzaldien grabazioetatik abiatuta.
Indarkeria Energia gisa
Indarkeria energiatzat hartzea ez da Gerttz-en esklusiba, definizioan kontutan hartu ez baldin badute ere (ala sikiera definiziorik eskaini ez baldin badute ere) beste autore batzuek energia gisa hartzen dute indarkeria. Gerttz-ek baina lehenago Jiddu Krishnamurti k ba baitio:"Indarkeria energia mota bat da agresio bihurtzen den modu batez erabilitako energia"Lehen borondatea = indarkeria ekuazioa aurkeztu digun autore berak, orain indarkeria agresio bihurtutako energia dela dio. Beraz nahasmena ageri du, bien arteko aldea handia baita: lehen edozein asmo, borondate, nahi, indarkeria zen, orain soilik indarkeriak eragin fisikodunak dira, agresioak.
Jean-Mari Muller-rek ere, modu ez-zuzenean indarkeria energia dela adierazten du (bere hiztegian kontzeptuaren definiziorik ematen ez duen arren):"Biolentziaren energia da, onartua, otzandua, xukatua, bideratua, menderaratua, lekualdatua, transmutatua, sublimatua izan denean, biziaren mugimentu eraikitzailea espresatzen duena, ez gehiago biolentzia eruptiboa, basatia, krudela ."Hau hartuta, Gerttz-ek arrazointzen duen moduan, indarkeriak ezin du izan, aldi berean, edukiontzia eta edukia, beraz, indarkeriak energia behar du, Mullerren hitzak haintzat hartuz gero.
San Jeronimo idazten (Caravaggio, Borghese)
San Jeronimo dago irudikaturik, buru-belarri irakurtzen ari dela, beso bat zabalik.
Wilma Murto
Wilma Murto (Kuusjoki, 1998ko ekainaren 11) finlandiar atleta bat da, pertika-jauzian espezializatua. Europako txapelduna izan zen 2022an aire librean eta 2023an pista estalian.
Bruno Duhamel
Biografia
Arte Plastikoak ikasi zituen París I Panthéon-Sorbonneko unibertsitatean eta Arte Ederrak Angulemako fakultatean. 2006 urtetik Gidoilari ezberdinekin egin du lan, besteak beste, komiki sail hauetan: Kochka, Harlem eta Butch Cassidy. 2017ko otsailean atera zuen bere lehen albuma, Itzulera (jatorrizkoa, frantsesez, Le retour). Bere hurrengo lana 2018an argitaratu zuen, Inoiz ez (Jamais), 2019an #Nouveaucontact argitaratu zuen (euskaraz 2020ean argitaratua) eta urte berean 'Destins animés' album kolektiboan parte hartu zuen.
Wilma Murto
Ibilbidea
16 urte baino ez zituela hartu zuen parte Munduko gazte mailako txapelketan eta 2015ean Europako gazte mailako errekorra ezarri zuen, 4'45m. 2016an 4'71m egin zuen sato eta munduko 20 urtez azpiko errekorra izan zen.
San Jeronimo idazten (Caravaggio, Borghese)
Zenbaitetan autoretza zalantzan jarri izan da, Jusepe de Riberari esleitu baitzitzaion Borgheseko inbentarioetan 1700dik 1893ra bitarte.
Rivneko oblasta
Rivneko oblasta (ukraineraz: Рівненська область, translit. Rivnens’ka oblast), Rovnoko oblasta (errusieraz: Ровненская область) ere deitua, Ukrainako ipar-mendebaldeko oblasta da. Iparraldean Bielorrusiarekin du muga, ekialdean Zhytomyrko oblastarekin, hegoaldean Khmelnytsky eta Ternopilgo oblastekin eta mendebaldean Lviv eta Voliniako oblastekin. 20.047 km²ko azalera du eta 2008an 1.152.943 biztanle zituen. Hiriburua Rivne da.
Wilma Murto
Ibilbidea
2021ean Tokioko Olinpiar Jokoetan bosgarren egin zuen. 2022an Europako txapelduna izan zen eta munduko txapelketan seigarrena.
Triportheus magdalenae
Triportheus magdalenae Triportheus generoko animalia da. Arrainen barruko Triportheidae familian sailkatzen da.
San Bizenteko iturria
San Bizenteko iturria Donostiako Parte Zaharreko iturri historikoa da. Kondairaren arabera, Danborradaren sorrerarekin zerikusia izan omen zuen, Kañoietako iturriarekin batera.
Abuztuaren 31 kalearen hasieran dago kokatuta, San Bizente elizaren albo batean. Donostia hiri harresitua zenean, iturri hau eta Kañoietakoa ziren herritarrentzat ura lortzeko egokienak. Gaur egun ikus daitekeen iturriak ez du ura ematen, eta ez da garai batekoa: XX. mendeko laurogeigarren hamarkadan, jatorrizkoa oso gaizki zegoela eta, udalak hura kendu, eta gaur egungo gezurrezkoarekin ordeztu zuen.
Kanariar borroka
Kanariar borroka (Lucha canaria) Kanariar Uharteetako borroka-kirol tradizionala da, grappling edo heltze generokoa. Ezaugarri nagusiak hauek dira: borrokalariak borrokan kontrarioaren indarra aprobetxatzeko duen trebetasuna, eta arerioa zauritu gabe desorekatzeko asmoa, bere gorputzeko edozein atalekin lurra ukitzeraino (oin-solairuak izan ezik). Beste borroka-modalitate batzuetan gertatzen den bezala, ezin da lurrean borrokatu aurkaria ezegonkortzeko. Ez dago baimenduta inolako giltzarik. Kanariar borroka Kanarietako aborigenen garaian sortu zen, 1402ko gaztelar konkista baino lehen.
Praktika
Borroka terrero izeneko hareazko zirkulu baten barruan garatzen da, 15 eta 17 metroko diametroa duten bi zirkulu zentrokide dituena. Borrokaren hasieran, bi borrokalariak terreroren erdian daude eta eskuak estutzen dituzte. Keinu hori nobleziaren eta tradizioaren seinaletzat hartzen da, kanariar borrokaren berezko ezaugarritzat. Elkarri heltzen hasten dira, aurrez aurre jarrita, eta bakoitzak bere ezkerreko eskua sartzen du aurkariaren praken eskuineko geltokian. Gorputzak gerritik aurrerantz makurtzen dituzte, sorbaldak elkarren ondoan, altuera berean geratu arte. Eskuineko besoak lurrarekiko perpendikularrean jarrita, borrokalariek esku-ahurrak batu eta hareara hurbiltzen dituzte. Aipatzekoa da oraingoa baino lehenagoko araudietan derrigorrezkoa zela lurra hatz puntekin ukitzea. Arbitroak sekuentzia hori baliozkotu ondoren, borrokari hasiera ematen dion seinalea igortzen du, edo heltzen dio, txilibitua joz.
4K bereizmen
4K bereizmena edota 4K izendapenak hainbat formatu izendatzen ditu, ez baitio tamaina ala pantaila-bereizmen zehatz bati aipamen egiten, 4000 pixeletako bereizmen horizontala duten hainbat irudi tamainuei baizik. Beren itxura erlazioari dagokionez, bi 4K bereizmen nagusi daude: alde batetik, 4K 4096x2160, zinema digital eta infografian nagusitzen ari den estandarra, 17:9 erlaziokoa, eta bestetik, 4K UHDV 3840x2160 (2160p), telebista digitalen industrian erabilia, 16:9 erlaziokoa.
Kanariar borroka
Praktika
Hainbat borroka-sistema daude: taldeka edo banakako borroketan. Taldekako modalitatean hiru heldulekutara egin daiteke borroka, borroka jarraitua, edo denak denen aurka. Bestalde, banakako liskarrak pisuen, kategorien edo erronken arabera ezar daitezke. Modurik ohikoena bi talderen artean egiten da, gehienetan hamabi borrokalari bikoteka. Taldekako modalitatean, norgehiagokaren amaieran borrokalari gehien mantentzen dituena irabazlea da.
Nenetsia
Nenetsia edo Nenetsiako barruti autonomoa (Не́нецкий автоно́мный о́круг; nenetseraz Ненёцие автономной ӈокрук, Nenyotse avtonomnoy ŋokruk) Errusiako subjektu federal bat da, barruti autonomoa zehazki, Ipar-mendebaldeko Barruti Federalean kokatua eta administratiboki Arkhangelsk oblastaren menpe dagoena. 176.700 km²ko eremua du, eta 2010ean 42.090 biztanle baino ez zituen (0,24 biztanle km²ko dentsitatea). Hiriburua Narian-Mar da.
Tundra eta taiga dira nagusi lurralde guztian. Arrantza eta ehiza dira hango ekonomia jarduera nagusiak.
Mormyrops batesianus
Mormyrops batesianus Mormyrops generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Indarkeria
Indarkeria Energia gisa
Aipatzen du ere, beste autore bat, Thomas D'Ansembourg belgiarra, zeinak, Cessez D'Être Gentil, Soyez Vrai liburuan adierazten du:"Lehen kexatzeko, matxinatzeko, iraganminerako erabiltzen nuen energia guztia, apurka-apurka bildu egin dut eta berbideratu barne-eraldaketaren zerbitzuan jartzeko, sormenaren eta harremanaren zerbitzuan."D'Ansembourg-ek, Gerttz-en analisiaren arabera, badu energia eta indarkeriaren arteko harremanaren intuizioa, definiziorik eskaintzen ez duen arren. Sasidefinizio bat badu (Thomas berak Gerttz-i idatzi batean definiziotzat hori aurkeztu zion honek definiziorik ba ote zuen galdetzeko idatzi zionean):"Nik uste dut indarkeria dagoela gure indarra sortzeko, sustatzeko edo babesteko baino, behartzeko erabiltzen dugunean, geure buruarengan ala besteengan. Indar hau afektuzkoa, psikikoa, morala, hierarkikoa, instituzionala izan daiteke. Horrela, biolentzia sotila, eskularruduna eta belusezkoa, bereziki afektuzko biolentzia, infinitoki zabalduagoa dago kolpez, krimenez ala irainez gauzatzen dena baino eta berau askoz ere arriskutsuagoa da, ez baitu izenik ."Hau ez da definizioa, ze Alemania Europa da esatea ez da Europaren definizioa, honen zati baten aipamena baizik, honen elementu soil baten identifikazio hutsa. Definizio batek kontzeptuan sartzen den dena zedarrikatu behar du eta kanpoan geratzen den oro. Eta pasarte honek ez du hori egiten.
Halere, eta D'Ansembourg-ek indarra aipatzen duen arren, energiaren erabilpenaren alde egiteko erabiltzen du Gerttz-ek aipu hau (are gehiago aurrekoa haintzat hartuta), ze energia gorde eta meta daiteke, ezkutuan mantendu. Indarra ez, ordea, soilik batu egin daitezke indarrak, ala batzuk eta besteak, kontrajarrita, konpentsatu, batak besteari zati bat kendu ala, baita, elkarren artean anulatu. Indarraren eragina ikusi egiten da, energia baten eraldapen fisikoa baita indarra. Eta, ordea, sistema baten barruan ikustezin datzana, isilean, manifestatzen ez dena, gugan daukaguna, ez da indarra, energia baizik.
Norabide berean doan D'Ansembourg-en beste esaldi bat hauxe da:"Indarkeria eragotzitako (oztopatutako) bizitzazko bonba baten leherketa da ."Bonba lehertu aurretik, ba al zen indarkeriarik ala indarkeria hark leher egiterakoan besterik ez da existitzen?
Londresko Metalen Burtsa
Londresko Metalen Burtsa (ingelesez, London Metal Exchange; LME) metal ez-ferrosoen opzioen eta etorkizuneko kontratuen munduko merkataritza-burtsarik handiena da. Gaur egun, LMEk urtean 8.500 mila milioi dolarretik gorako salmenta-bolumena du. LME Finsbury Square 10ean dago, Londresen.
Indarkeria
Indarkeria Energia gisa
Ze lehenago baldin bazen, ezingo zuen egon leherketako uneko modu berean bezalaxe. Agian indarkeria ez da leherketa bera baizik eta honen azpian datzana. Pausotxo hori ematea falta du D'Ansembourg-ek indarkeriaren definizioa eskuratzeko.
Gainera, euskarak badu energia eta indarraren arteko nahasmen horren beste ebidentzia bat: argindarra hitza. Elektrizitatea ez da indarra, energia baizik, energia elektrikoa da. Meta daiteke (kondentsadore batean, esate baterako, baita zeruan ala lurrean ere, auto batek estatika pilatzen du eta ukitzen dugunean deskarga senti dezakegu...), energia elektrikoa pake-pakean gera daiteke, ageriko manifestaziorik gabe, baina, polo bateko eta besteko kableak harremanetan jartzen ditugunean, ala potentzial elektriko desberdina duten gorputzak kontaktuan jartzerakoan, agertzen zaigu haren indarra, txinparta ala deskarga gisa. Energia elektrikotik energia mekanikoa, soinua, argia... lortzen ditugu eta hauek badute indarra, elektrizitate berak ez.
Gauza bera gertatzen da indarkeriarekin: ezkutuan, gordeta egon daiteke, aukera ematen zaionean soilik agertzeko. Energia da beraz indarkeria, ez indarra. ''Indarkeria energia bezala definitzeak objektibatzeko aukera ematen digu, neurtzeko, kalkulatzeko, zenbatzeko ere. Ikuspegi honetatik, borondatea inposatzeko bonba atomikoa erabiltzea, tankea erabiltzea, pistola erabiltzea edota esku hutsez aritzea indarkeria maila desberdinetan leudeke energia edukiaren arabera''.
Londresko Metalen Burtsa
Burtsaren historia
LMEren jatorria 1571n dago, metalen merkatariak oinarri erregularren gaineko transakzioak egiten hasi zirenean. Hala ere, 1877an Londresko Merkatuaren eta Metalen Trukearen Konpainia sortu zuten, XIX. mendeko Britainia Handiko industria-iraultzaren zuzeneko emaitza gisa. Horren ondorioz, metalen kontsumoa asko handitu zen Erresuma Batuan, eta atzerriko metal-bolumen handiak inportatu behar izan ziren. Merkatariak metalen merkatuko eskaera asetzen hasi ziren. Merkatu horretan, etorkizunean negoziatzen ziren metalak arriskuetatik babesteko, eperako kontratu gisa salduz. Burtsa jarduera horretara ordena ekartzeko sortu zen, merkatu bakarra ezarriz, eta kontratuetarako negoziatzeko eta zehaztapen estandarizatuak egiteko garaiak onartu zituen.
Indarkeria
Indarkeria Energia gisa
Gainera badakigu energia ez dela sortzen ez desagertzen soilik eraldatzen. Beraz indarkeria energia modura definitzeak honen erro sakonak bilatzera bultzatzen gaitu, zergatiak zein konponbideak hondoan bilatzera eta ez soilik azalean. Horretaz gain, definizio horrek indarkeria zer den eta indarkeria zer ez den oso nabarmen lagatzen du, definizio on batek egin behar duen moduan. Zuzentasuna/zuzengabekeriaren muga, indarkeriarena, inposaketan ipintzeak ere arrazoizkoa bihurtzen du definizioa, objektibagarri. Ez da legea, ez da fedea, ez dira unean uneko hitzarmen sozialak indarkeriaren (edo honen ezaren) muga. Esan nahi da, duela 30 urte guraso batek bere haurrak jipoitzea normaltzat jotzen zela. Ala senarrak emaztea (eta pertsonarte musulmandarretan, adibidez, oraindik zilegi da). Garai hartako jendartearen gehienak ez zuen indarkeriatzat hartuko. Definizio honetatik, dudarik gabe, izango litzateke.
Horrela –tasunaren eta –keriaren arteko muga argitzen da, nabarmentzen.