cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mariupolgo setioa
Azovstal Siderurgiaren setioa
Apirilaren 20an, Errusiako eta DHEko Indarrek aurrerapen txikiak egin zituzten Azovstal Siderurgiaren kanpoaldean. Apirilaren 21ean, Vladimir Putin-ek, Errusiako Presidenteak, agindu zuen Errusiako tropek Azovstal ez erasotzeko, baizik eta hura blokeatzeko, hango Ukrainako Indarrek hornidurarik gabe geratu arte. Gainera, jakinarazi zuen "Mariupol 'askatzeko' borroka-lana (...) arrakastatsua [izan] zela"; bestalde, Ukrainako funtzionario batek Putinen iruzkinak ezeztatu zituen, Errusiak burdingintza erasotzea baino horren blokeoa ezartzearen atzean Errusiaren Mariupol fisikoki harrapatzeko ezintasuna adierazten zuela defendatuz. Sir Richard Barrons jeneralak, Erresuma Batuko Indar Bateratuen Komandoko komandante-ohiak, hiriaren eta bere errepideen kontrolari zegokionez, siderurgiaren aurkako borroka jada ez zela "benetan garrantzitsua" adierazi zuen, Errusia eta Krimea jada konektaturik zeuden eta. Haren ustez, Ukrainako Indarrak plantan garaitzea "benetan zaila" izango zen Errusiako tropentzat, "bi aldeentzat izugarrizko [giza] galerarik izan gabe". Putinek blokeoa agindu izan arren, Errusiako Indarrek 20 metro inguruko posizio-aurrerapenak eduki zituzten hainbat ukrainar posizioetan.
Apirilaren 22an, Errusiako Indarrek mendebaldeko Primorsky Barrutia ukrainar soldaduz garbitu zutela uste zuten, barrutia borrokaren berririk gabe utziz, gainerako ukrainar indar guztiak Azovstal Siderurgian inguratuta zeudelarik. Apirilaren 23an, Ukrainaren arabera, aire-erasoak eta, itxuraz, lurreko erasoak hasi ziren berriro Azovstal Siderurgiaren aurka. Ukrainako Presidentearen aholkulari batek esan zuenez, "etsaia Mariupolen defendatzaileen azken erresistentzia itotzen saiatzen ari da, Azovstal eremuan"; hala ere, informazio hori ezin izan da zen modu independentean baieztatu. Oleksi Danilov, Ukrainako segurtasun-buruak, esan zuen, gauez, helikoptero batek Azovstal birhornitu zuela. Egun berean, Errusia Mariupoletik Ekialdeko Ukrainako beste fronteetara indarrak birplekatzen ari zela jakinarazi zen, Errusiak Mariupol-jatorriko 12 unitate Ukraina ekialdean zabalduz. Biharamunean, Errusiako Indarrek Ukrainako posizioak bonbardatzen jarraitu zuten Azovstal Siderurgian; halaber, Errusiako Indarrek, ustez, instalazioaren aurkako eraso berri bat planifikatzen ari zirela jakinarazi zen ere. Apirilaren 27tik 28ra arteko gauean, Ukrainaren arabera, momentu horretara arteko aire-erasorik gogorrenak egin omen zituzten Azovstalen aurka, Tu-22M3, Su-25 eta Su-24 hegazkinekin eginiko 50 misil-jaurtiketa baino gehiagorekin instalazioak joz. Ukrainak esan zuenez, landa-ospitale militar bat jo zuten, eta, gainera, zauritu-kopurua 170tik 600 baino gehiago izatera pasatu zen, bonbardaketaren ondorioz.
Erresistentzia eta zibilen ebakuazioa
Apirilaren 30ean, Nazio Batuen Erakundea zein Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordea korridore humanitario batetik ebakuazio-korridoreak osatzen hasi ziren. Korridore hau António Guterres-ek, Nazio Batuen Erakundeko Idazkari Nagusiak, aurreko astean Moskura egin zuen bidaia baten ondoren osatu zen, non pertsonalki korridore humanitarioak osatzeko akordiora ailegatu zen. Apirilaren 30ean bertan, 20 zibil atera ziren Azovstal Siderurgiatik, Errusiako hedabideek 25eko kopurua aldarrikatu zuten bitartean. Era berean, gainerako 1,000 zibilak askatzen saiatzeko elkarrizketak martxan ziharduten ere. Azov Batailoiko kideen emazteetako bik, gutxienez, ebakuazio zibilekin batera plantan zeuden 2,000 soldadu ingururen aldi bereko ebakuazioa eskatu zuten, errusiarrek ukrainar soldaduak GP gisa tratatuko zituztenaren kezka eta sendagai- eta janari-hornidura falta nabarmenduz.
Maiatzaren 2an, 100 zibil inguru ebakuatu zirela jakinarazi zen. Errusiako hegazkinek, AEBetako Defentsa Sailaren arabera, gidatu gabeko bonba erabiltzen ari ziren Mariupolen. Era berean, Errusiako Lurreko Indarrak hiritik ateratzen ari zirela ere jakinarazi zuten, ziurrenik, Errusiaren Donbasseko posizioak indartzeko, non Errusia eskala handiko ofentsiba egiten ari zen. AEBetako Defentsa Saileko funtzionario baten arabera, "Errusiarrentzat Mariupol inguruko ahaleginak, hein handi batean, aire-erasoen eremuan [zeuden]". Maiatzaren 3an, Mariupolen, Errusiako Indarrek Azovstalen aurkako erasoak berriro hasi zituzten, burdingintza-plantaren kontrako "borroka odoltsu [eta] zaila" deitu izan den erasoa hasiz. Hurrengo egunean, errusiarrek plantara sartzen hastea lortu zutela jakinarazi zen. Davyd Arakhamia-k, Ukrainako politikariak, adierazi zuenez, "planta erasotzeko saiakerek bigarren egune[z] jarraitzen [zuten]. Errusiar tropak Azovstal [barruan zeuden] dagoeneko." Maiatzaren 5ean, 300 zibil inguru irten ziren, Errusiak irekitako korridore humanitario baten zehar, goizeko 8:00etatik arratsaldeko 18:00etara irekitakoak. Ukrainako Indarrek Errusiar Indarrek azkeneko egunetan eginiko aurrerapenak lurpeko tunel-sareari buruzko informazioa eman zien elektrizista bati leporatu zioten: "atzo [maiatzak 4], errusiarrak tunel hauek erasotzen hasi ziren, traizionatzailearengandik jasotako informazioa erabiliz". Maiatzaren 5ean ere, The Telegraphek jakinarazi zuen Errusiak Siderurgiako bunkerren aurkako bonbardaketak areagotu zituela, bonba termobarikoak erabiliz; testuinguru horretan, soldadu ukrainarrek Kieveko Gobernuarekin komunikazio guztiak galdu zituzten, lehen horiek bigarrenen aurka zabaldutako su-potentziak eraginiko hondamendiaren ondorioz. Bere azken komunikazioetan, Zelensky Presidenteak setiatutako siderurgiako komandanteari baimena eman zion, beharrezkoa balitz, errusiar erasoek sorturiko presioaren aurrean errenditzeko.
Maiatzaren 6an, beste 500 bat zibil ebakuatu zituzten Azovstaletik, Nazio Batuen Erakundearen arabera. Azov Batailoiak, halaber, borrokalari bat hil eta beste sei zauritu zirela jakinarazi zuen ere, zibilak ebakuatzen laguntzen ari zirela.
Maiatzaren 7an, Ukrainako Gobernuak jakinarazi zuen Azovstal Siderurgiaren barruan zeuden gainerako emakume, ume eta adineko pertsona guztiak jada ebakuatuaturik zeudela.
Setiaturiko soldadu ukrainarrak
Maiatzaren 8an, Serhi Volinski-k, Ukrainaren Itsas Infanteriako 36. Brigadako komandanteak, "goi-potentzia batek gure erreskatea asmatzeko modua aurki [z]ezala" eskatu zuen. Egungo baldintzei zegokienez, “ematen [zuen] infernuko reality show batean lehorreratu [nintzela], non soldaduok gure bizitzaren alde borrokatzen [genuen], mundu osoak atal interesgarri hau ikusten [zuen bitartean]. Mina, sufrimendua, gosea, miseria, malkoak, beldurrak, heriotza; guztia benetakoa [zen]”. Zelensky Presidenteak, bestalde, hitzeman zuen "militarrak ebakuatzeko lanean ari" zirela.
Maiatzaren 9an, Donetskeko Herri Errepublikak Garaipenaren Eguneko desfilea egin zuen Mariupolen. Denis Puxilin-ek, Errepublikako buruzagiak, parte hartu zuen ekitaldian.
Maiatzaren 10ean, Ukrainako agintariek jakinarazi zuten 1,000 ukrainar soldadu jarraitzen zutela Azovstal Siderurgiaren barruan, harrapatuta.
Gerraren Azterketarako Institutuak, maiatzaren 12rako Errusiaren lur-erasoaldirik ez zegoela adierazi zuen; era berean, adierazi zuen Errusiako Indarrek, ziurrenik, M14 autobidea segurtatzen ari ziren, hurrengo egunerako lortu bezala.
Dauchingen
Dauchingen Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mariupolgo setioa
Ukrainaren errenditzea eta azken ebakuazioa
Maiatzaren 16an, Ukrainako Estatu Nagusiak jakinarazi zuen Mariupolen zeuden soldaduek "bere borroka-misioa bete" zuela eta, beraz, Azovstal altzairu-fabrikatik ebakuazioak hasi zirela. Militarrek esan zutenez, 264 zerbitzukide –horietatik guztietatik 53, "larriki zaurituta"– autobusez eraman zituzten Errusiako Indarrek kontrolatutako guneetara. Azov Batailoiko komandante den Denis Prokopenkok sare sozialetako argitalpen bat argitaratu zuenez: "bizitzak salbatzeko, Mariupolgo soldadu guztiak Komando Militar Gorenaren erabakia betetzen ari da"; adierazpen hau, Errusiak zauritutako ukrainar soldaduak Azovstaleko lantegitik ebakuatzeko eta DHEk kontrolatutako Novoazovsk herrira eramateko erabakiaren ondoren argitaratu zen. Hanna Malyar-rek, Ukrainako Defentsa Ministroordeak, esan zuen: "Mariupolgo defendatzaileei esker, Ukrainak denbora garrantzitsua irabazi zuen erreserba militarrak osatzeko, indarrak biltzeko eta aliatuen laguntza jasotzeko. [Soldaduek] beren eginkizun guztiak bete zituzten, baina ezinezkoa da Azovstal bide militarraren bidez desblokeatzea."
Gizalde-egoera eta gerra-krimenak
Martxoaren 6an, Petro Andryuxtxenko-k, Mariupolgo alkatearen aholkulariak, jakinarazi zuen jendea "kaleko putzuetatik edaten" ari zela, hirian ur korrontearen hornidura eten zelako, etenik gabeko errusiar bonbardaketen egunek eraginda. Berogailurik, elektrizitaterik eta telefono-zerbitzurik ez zegoela ere adierazi zuen. Gainera, zibilek ezin izan zuten hiria ebakuatu, su-etenaren urraketak, adostutako ebakuazio-korridoreen aurkako erasoak eta ebakuatzen saiatzen ari ziren zibilen aurkako eraso zuzenak zirela eta.
Martxoaren 7an, Michael Carpenter-rek, Ameriketako Estatu Batuek Europako Segurtasun eta Lankidetzarako Erakundean duten enbaxadoreak gerra-krimentzat jo zituen martxoaren 5ean eta 6an Mariupolen izandako bi gertakari. Baieztatu zuen, halaber, Errusiako indarrek adostutako ebakuazio-korridoreak bonbardatu zituztela, zibilak hauek erabiltzen saiatzen ziren bitartean.
Martxoaren 14an, ICRCko beste bozeramaile batek iragarri zuen hirian "ehunka mila" pertsonak "premia handiko produktuen muturreko edo erabateko urritasunari aurre egin behar ziotela; besteak beste, elikagaiak, ura eta sendagaiak".
Martxoaren 15ean, Iryna Verextxuk-ek, Ukrainako Lehen Ministrordeak, Errusiako indarrei leporatu zien 400 zibil inguru bahitu zituztela hiriko ospitale bat harrapatu ondoren.
Martxoaren 16an, Ukrainako funtzionarioek errusiar indarrei leporatu zieten ebakuazio-konboi baten aurka tiro egitea eta, hala, bost zibil zauritzea.
Martxoaren 18an, Ukrainako agintariek adierazi zuten 350,000 pertsona baino gehiago errefuxiatuta zeudela Mariupolen, setiopean, oraindik elikagairik edo urik gabe.
Martxoaren 21ean, CNNk jakinarazi zuen, Mariupolgo funtzionario batek esan zuenez, jendea beldur zela, bonbardaketa eta eraso etengabeen ondorioz, lurrazpiko babeslekuetatik irteteko, baita elikagaiak eta ura lortzeko ere; beraz, gutxiago edaten eta gutxiago jaten saiatzen zirela.
Martxoaren 22an, CNNk jakinarazi zuen Errusiako Armadak 11 autobus konfiskatu zituela, hirira zihoazela herritarrak ebakuatzeko. Fox Newsek geroago jakinarazi zuen autobusetako batzuk, gutxienez, hornidura humanitarioz beteta zeudela. Halaber, jakinarazi zuten autobusetan zihoazen 15 langile humanitario atxilotu zituztela Mariupolen elikagaiak sartzen saiatzen ari zirela. Era berean, CNNk jakinarazi zuen ere ordura arte zibilak ebakuatzeko Mariupolen autobus hutsak sartzeko ahalegin guztiek porrot egin zutela.
Martxoaren 25ean, Ukrainako agintariek Mikhail Mizintsev jeneral errusiarrari leporatu zioten Mariupolgo Haur eta Amatasun Ospitalearen eta hiri-antzokiaren bonbardaketak agintzea, non 1,200 zibil babesten ziren.
Ebakuazio-saiakeren blokeoa
Apirilaren 1ean, tropa errusiarrek NBEren erreskate-ahalegin bat bertan behera utzi zuten, zeinaren helburua bizirik zeuden ehunka zibil Mariupoletik kanpora eramatea zen, 50 autobusetan, Istanbulgo bake-elkarrizketekin jarraitzen zuten bitartean.
Amatasun- eta haur-ospitaleko bonbardaketa
Martxoaren 9an, aire-eraso batek amatasun bat eta haur-ospitale bat kaltetu ondoren, Volodymyr Zelensky-k, egungo Ukrainako Presidenteak, txiokatu zuen erasoa "ankerkeria" bat zela, eraikin-hondakinen bideo batekin batera. Ospitalea suntsituta geratu zen, atentatuan hiru pertsona hilez, tartean neskato bat, eta gutxienez 16 zibil zaurituz. Agintariek adierazi zutenez, ospitaleko paziente eta langile asko leherketaren hondakinen azpian lurperatuta geratu ziren. Sergei Lavrov-ek, Errusiako Kanpo Arazoetako ministroak, esan zuen eraikina Errusiak bonbardatu egin zuela, garai hartan, Azov Batailoiak okupatzen zuelako, jatorriz ospitale bat izan arren. Egun horretan bertan, Maria Zakharova-k, Errusiako Kanpo Arazoetako Ministerioko bozeramaileak uko egin zion ospitalearen bonbardaketari, hura "terrorismo informatiboa" zelakoan; Igor Konaxenkov-ek, Errusiako Defentsa Ministerioko bozeramaileak, berriz, muntaketatzat jo zuen bonbardaketa.
Ondoren, martxoaren 10eko arratsaldean, Errusiak Erresuma Batuan duen enbaxadak txio batean adierazi zuen erasoaren ondoren ebakuatu zituzten bi emakume haurdunak "makillaje errealista" zeramaten aktoreek interpretatzen zituztela; izan ere, txioaren arabera, amatasun-ospitalean Azov Batailoia zegoen, ez ez emakumerik ez haurrik, instalazioa "ez baitzegoen martxan". Txioa Twitterrek ezabatu zuen, komunitate-arauak hautsi zituelako. Dmitri Peskov-ek, Errusiako Presidentearen Prentsa-Idazkariak, bonbardaketa gertatu eta gutxira, Errusiako Gobernuak gertakaria ikertuko zuela adierazi zuen. Errusiaren aurkako akusazioak trending topic bilakatu ziren, orduan, sare sozialean.
Ohatila batean zaurituta ateratzen ari zela grabatu zuten emakume haurduna, Errusiak aktorea izatea salatu ziona, beste ospitale batera eraman zuten, non martxoaren 13an hil zen, semea hilik jaio ondoren. Hainbat zauri jasan zituen bonbardaketan; besteak beste, pelbis-zapalketa bat eta aldakako luizi bat, bere semea hilda jaiotzen lagundu zutenak. Haurra galdu zuela ikusita, medikuek esan zuten oihu egin ziela: "hil nazazue orain". Hogeita hamar minutu geroago, hil egin zen.
Ikerketa-kazetariek gezurtatu egin zuten bideoak faltsuak zirela eta bonbardatutako ospitalea postu militar gisa erabiltzen zela zioten errusiar adierazpenak. Martxoaren 22an, Aleksandr Nevzorov kazetari errusiarrari "informazio faltsua" egotzi zioten Errusiako legediaaren arabera, Mariupolgo amatasun-ospitale baten errusiar bonbardaketari buruzko informazioa argitaratu ondoren. Martxoaren 4an onartutako lege berri baten arabera, 15 urte arteko espetxe-zigorra ezar diezaiokete.
Eskualde-antzokiko bonbardaketa
Martxoaren 14an Maxar Technologiesek hartutako satelite bidezko irudi batek erakutsi zuen errusierazko "haurrak" hitza letra zuri handiz idatzita zegoela zoladuran, antzerkiaren aurrealdean zein atzealdean, eta horrek argi uzten zuela zibil errefuxiatuak zeudela, barruan. Dmytro Kuleba-k, Ukrainako Kanpo Arazoetako Ministroak, adierazi zuen Errusiak ezin zuela "ez jakin aterpe zibila" zela. Rada Gorenaren arabera, ezinezkoa zen antzokia erreskatatzen hastea, bonbardaketaren ondorioz. Era berean, Udalak adierazi zuen antzokiko aterperako sarbidea hondakinek blokeatzen zutela. Bestalde, Errusiako Defentsa Ministerioak ukatu egin zuen eraikinari eraso egin izana, eta Azov Batailoiari leporatu zion hura lehertu izana.
Hala ere, Tarutaren arabera, soto-babeslekuak, non jendea babestu zen, erasoari eutsi ahal izan zion. Bizirik atera zirenak martxoaren 17an hasi ziren antzokiaren hondakinetatik ateratzen. Martxoaren 18ra arte 130 zibil baino gehiago erreskatatu zituzten sototik, Ukrainako agintarien arabera, denak bizirik. Udalak adierazi zuenez, lehen informazioen arabera, ez zen inor hil, pertsona bat larri zaurituta zegoen arren.
Bizitegi-guneetako bonbardaketa masiboak
Martxoaren 2an, Serhi Orlov alkateordeak jakinarazi zuen artilleria errusiarrak Mariupolgo auzo jendetsu bat eraso zuela, ia 15 orduz bonbardatuz; hala, hiriaren ezkerraldeko bizitegi-auzo bat "ia erabat suntsituta" geratu zela adierazi zuen. Maxar Technologiesek martxoaren 9ko goizean ateratako Mariupolgo satelite-argazkiek "kalte handiak" erakutsi zituzten altuera handiko apartamentuetan, egoitza-etxeetan, janari-dendetan eta beste azpiegitura zibil batzuetan, eraso-aurreko eta -ondorengo argazkiak alderatuz zehaztu zena. Mariupolgo Udalak, egun hartan, adierazi zuen hiriko kalteak "izugarriak" zirela, hiriko etxebizitzen %80k, gutxi gorabehera, kalte nabarmenak jasan zituztela kalkulatuz, zeinetatik guztietatik ia %30 bat ezin ziren konpondu. Mariupoletik, Pavel Klimov-ek, Reuterseko kazetariak, esan zuen "edonon [zirela] alde belztuak" pisu-blokeetako etxebizitzetan.
Martxoaren 18an, Jim Hockenhull teniente jeneralak, Erresuma Batuko Defentsa-Inteligentziako buruak, "Mariupolgo biztanleria zibilaren aurkako etengabeko erasoak" deskribatu zituen. Ukrainako agintariek adierazi zutenez, Mariupolgo eraikinen %90a hondatuta edo suntsituta zegoen egunerako. Egun berean, Erresuma Batuko Sky Newsek "bonbardaketek ezagutezin utzitako eremu zibilak" erakusten zituzten bideoak deskribatu zituen. Sky Newsek Gurutze Gorria ere aipatu zuen "Mariupolgo suntsipen apokaliptikoa" deskribatzeko.
Hurrengo egunean, 2022ko martxoaren 19an, Mariupolgo polizia ukrainar batek bideo bat grabatu zuen, esanez: "[hirian] haurrak hiltzen ari dira, zaharrak [ere]. Hiria suntsituta dago[,] (...) ezabatua izan da ". Associated Pressek, ostean, errealtzat egiaztatu zuen bideoa.
Apirilaren 18rako, funtzionario ukrainarrek uste zuten, gutxienez, Mariupolen %95a suntsitua zegoela borroken ondorioz; hein handi batean, Errusiaren bonbardaketa-kanpainen ondorioz.
Zibil-heriotzak
Serhi Orlov-ek, Mariupolgo alkateordeak, martxoaren 9an adierazi zuen, gutxienez, 1,170 zibil hil zirela hirian Errusiaren inbasioa hasi zenetik, eta hildakoak hobi komunetan lurperatzen ari zirela. Martxoaren 11n, Udalak adierazi zuen, gutxienez, 1,582 zibil hil zirela setioan zehar; kopuru hori martxoaren 13an handitu zen, 2,187 hildakora iritsi arte. Martxoaren 14an, Volodymyr Zelensky-ren –Ukrainako Presidentearen– aholkulari den Oleksi Arestovytx-ek adierazi zuen 2,500 zibil baino gehiago hil zirela Mariupolgo setioan. Ostera, Udalak argitu zuen, zehazki, kopurua 2,357koa zela.
Hala ere, Pyotr Andryuxtxenko-k, udal-gobernuaren aholkulariak, adierazi zuen udaletxeko zenbaketa ez zela zuzena, eta, uste zuenez, hildako zibilak 20,000 izan zitezkeela, guztira. New York Times egunkariak jakinarazi zuen hiriko funtzionarioek zailtasunak zituztela setioan zenbat zibil hil edo desagertu ziren zenbatzeko. Telegram-en argitaratutako bideoek erakusten zuten Cheryomuxki auzoko bizilagunek gorpuak patio batean lurperatu behar zituztela, eta beste batzuek, berriz, posta-eraikin bat gorputegi inprobisatu bihurtu behar zutela, gorpuekin pilatuz.
Martxoaren 16an, Associated Pressek jakinarazi zuen dokumentatu zuela hildakoetako asko "haurrak eta amak" zirela, Errusiako Gobernuak zibilak erasorik jasan ez zutela esan izanaren aurka. Mariupolgo medikuek "zauritutako soldadu ukrainar bakoitzeko 10 zibil" tratatzen ari zirela esan zutela ere jakinarazi zuen.
Apirilaren 11n, Mariupolgo alkateak, Vadym Boytxenkok, adierazi zuen errusiar indarrek 10,000 zibil baino gehiago hil zituztela, hirian. Hurrengo egunean, apirilaren 12an, hiriko agintariek zibilen heriotz-kopuru erreala 20,000koa zela jakinarazi zuten. Egun horretan bertan, hiriko alkateak heriotz-kopurua 21,000 zibil ingurutan zehaztu zuen.
Ustezko arma kimikoen erabilera
Adituen arabera, goizegi da zehazki zer gertatu den esateko, funtzionario britainiarrek eta ukrainarrek fosforo zuriaren erabileraren susmoa zutela adierazi zuten arren; munizio mota hau, bederen, nazioarteko zuzenbidean ez da arma kimikotzat hartzen.
Antza denez, gainera, FSBk, Errusiako zerbitzu sekretuak, Basurin atxilotu zuen; ustez, arma kimikoak erabiltzeko planen berri emateagatik.
Erreakzioak
Ukrainako zein AEBetako funtzionarioek Bigarren Mundu Gerrako Leningradeko Setioarekin alderatu dute Mariupolgo setio hau.
Prentsa-estaldura
Associated Pressen (AP) kide den Mstyslav Txernov eta Evgeni Maloletka freelance-langileak otsailaren amaieratik martxoaren 11ra arte egon ziren Mariupolen. Hiriko kazetari bakanetakoak izan ziren, eta, APk dioenez, garai hartan Mariupolen izan ziren nazioarteko kazetari bakarrak; hala, Mendebaldeko komunikabideek haien argazkiak asko erabili zituzten hiriko setio-egoera estaltzeko. Txernoven arabera, martxoaren 11n ospitale batean zeuden argazkiak ateratzen, soldadu ukrainarren laguntzarekin hiritik atera zituztenean. Mariupoletik onik ateratzea lortu zuten, eta une hartan, bere ustez, ez zen kazetaririk geratzen hirian.
Azovstaleko siderurgia-plantaren testigantzak Starlink satelite bidezko konexio-sistemaren bidez zabaldu ziren.
SEOSat-Ingenio
2020ko azaroaren 17an jaurti zen espaziora Guyana Frantsesatik, baina jaurti bezain pronto galdu zen.
Espainiako Urrezko Mendea
Espainiako Urrezko Mendea (gaztelaniaz Siglo de Oro) espainiar kulturaren garai klasiko edo gorena ezagutzen da, nagusiki XVI. mendeko Pizkundea eta XVII. mendeko Barrokoa. Gertakari klabeen datak kontutan hartuz, Antonio de Nebrijaren Gramática Castellana 1492an argitaratu zenetik Pedro Calderón de la Barca 1681ean hil zen arteko garaia hartzen du.
Sarrera
XVIII. mendearen amaieran jada ezagun egin zen "Urrezko Mendea" izena, Felix Lope de Vegak bere mendea ezagutzeko erabiltzen zuena eta On Kixotek miresten zuena Urrezko Aroari buruzko bere hitzaldi ospetsuan. XIX. mendean George Ticknor hispanista estatubatuarrak sendotu zuen izen hori, Hesiodok idatzitako Teogonia mito ospetsuari erreferentzia eginez, non geroz eta kaxkarragoak ziren metalezko giza aro batzuk egon ziren.
Euren bateratze dinastikoarekin Errege-erregina katolikoek politikoki indartsua zen estatu baten oinarriak jarri zituzten, geroago sendotuko zirenak (intelektual garaikideren batzuk, Nikolas Makiavelo kasu, horren bekaizti agertu ziren); baina ideologikoki estatu hura Elizaren Inkisizioaren mende zegoen.
Kristau bihurtu ez ziren judutarrak 1492an kanporatuak izan ziren eta Europa osoan, Asian eta Afrika iparraldean hispaniar koloniak sortuz barreiatu ziren, non euren hizkuntza lantzen eta literatura gaztelaniaz idazten jarraitzen zuten, ondorioz, pertsonaia esanguratsuak ere sortuz, Jose Penso de la Vega ekonomialari eta idazlea, Miguel de Barrios, Juan de Prado, Isaac Cardoso, Abraham Zacuto, Isaac Orobio de Castro edo Manuel de Pina kasu. 1492ko urtarrilean Gaztelak Granadako erreinua konkistatu zuen, hala, ordu arte penintsulan musulmanek izan zuten aginte politikoari amaiera emanez, gutxiengo morisko bat Filipe III.a Espainiakoaren erregealdia arte gutxi gora-behera onartua bizitzen mantendu zen arren. Gainera, urte horretako urrian Cristobal Colon Amerikara iritsi zen eta Errekonkistako Erdi Aroko gerretan izan zen gerra grina lurralde berrietara hedatuko da, baita Europara ere, "Gizadiaren historiako balentriarik bikainena" deritzonean Pierre Vilar historialariak dioenez. Hala ere, eta batez ere XVI. mendearen erdialde inguruan espainiar erasmista eta protestanteak jazarriak dira edo Espainiatik joatea beste erremediorik ez dute, horien artean Biblia gaztelaniara itzuli zutenak, Francisco de Enzinas, Casiodoro de Reina eta Cipriano de Valera kasu, Juan Perez de Pineda, Antonio del Corro edo Juan de Luna humanista protestanteez gain, beste batzuen artean.
Garai honetako oparotasun kultural eta ekonomikoan zehar Espainiak nazioarteko ospea eta eragin kulturala lortu zuen Europa guztian. Espainiatik zetorren guztia sarri imitatu egiten zen, eta hizkuntzaren ikasketa eta azterketa (hispanismoa) hedatzen dira.
Garai honetan gehien landu ziren arlo kulturalak literatura, arte plastikoak, musika eta arkitektura izan ziren. Jakintza Salamanka eta Alcalá de Henareseko unibertsitate ospetsuetan metatzen da.
Garai honetako hiririk garrantzitsuenak honako hauek dira: Sevilla, kolonietako aberastasunak eta Europako merkatari eta bankari garrantzitsuenak hartzeagatik, nazioarteko gaizkiletzarekin batera; Madril Gortearen egoitza bezala, Toledo, Valentzia eta Zaragoza.
Humanitateen arloan berauen lanketa sakona baino gehiago zabala izan zen eta izaera hedatzailekoa aditukoa baino gehiago, filologiak adierazpen bikainak eman zituen arren, Biblia políglota complutense izenekoa edo Biblia Regis edo Anberesekoa kasu Benito Arias Montanorena, arlo zientifikoan linguistikan (Francisco Sánchez de las Brozas eta bere Minerva, misiolariek eginiko indiar hizkuntzen gramatika ugariak), Geografian, kartografian, antropologian eta Natur Zientzietan (Botanika, mineralogia) Amerikaren aurkikuntzaren ondorioz aurrerapen handiak egon ziren bitartean. Matematikan (Sebastian Izquierdo, Pedro Nunes, Juan Caramuel, Omerique, Pedro Ciruelo, Juan de Rojas y Sarmiento, Rodrigo Zamorano), fisikan, medikuntzan, farmakologian (Andres Laguna), psikologian (Juan Luis Vives, Joanes Uharte Donibanekoa) eta filosofian (Francisco Suarez) ere izan ziren egile aipagarriak. Era berean, herrialde berrien aurkikuntzak izan zuen eraginaren ondorioz zuzenbide naturala eta jendeen zuzenbidea ere garatu ziren Bartolome de Las Casas, giza eskubideen eragin handiko aitzindaria eta iusnaturalismoaren babeslea De regia potestate izeneko lanean edo Francisco de Vitoria bezalako pertsonekin.
Ikus, gainera: Humanismoa Espainian, Salamancako Eskola, Arbitrismo, Zientzia eta teknika Espainiako Urrezko Mendean eta Kristautasunaren historia Espainian (Aro Modernoa).
Urrezko Mendeak bi aro estetiko hartzen ditu, XVI. mendeko Pizkundea (Fernando Katolikoa, Karlos I.a Espainiakoa eta Filipe II.a Espainiakoaren erregealdiak) eta XVII. mendeko Barrokoa (Filipe III.a Espainiakoa, Filipe IV.a Espainiakoa eta Karlos II.a Espainiakoaren erregealdiak). Bi garai edo fase hauen ardatza Trentoko Kontzilioan eta erreakzio kontrarreformistan jar daiteke.
Literatura
Ikus, gainera: Pizkundeko espainiar literatura eta Barrokoko espainiar literatura
Espainiak bere aro klasikoan literatura unibertsalaren ondorengo garapenean eragin handia izan zuten estetika eta literatura genero batzuk sortu zituen.
Estetiken artean, funtsezkoa izan zen errealista eta herrikoia zen baten garapena, Pizkundeko idealismo noble, zaldun eta harranditsuaren aurkari kritiko bezala: zelestineskoa (Fernando de Rojasen La Celestina edo Tragicomedia de Calisto y Melibea, Feliciano de Silvaren Segunda Celestina), eleberri pikareskoa (Lazarillo de Tormes, egile ezezagunduna, Guzmán de Alfarache, Mateo Alemanena, Estebanillo Gonzalez) edo egungo eleberri polifoniko proteikoa (On Kixote) Miguel de Cervantesek "idazketa aske" bezala definitu zuena.
Literaturaren arruntze honen ondorioz jakintza humanistikoak ere arruntu ziren miszelanea edo ikasketa ugariko silben genero ezagunekin, oso irakurri eta itzuliak Europa guztian, hauen egilerik garrantzitsuenetako batzuk Pero Mexia, Luis Zapata eta Antonio de Torquemada direlarik beste batzuen artean. Antzerkigintzan aipagarrienak dira Pedro Calderon de la Barca, Tirso de Molina eta batez ere, Lope de Vega.
Chrysichthys mabusi
Chrysichthys mabusi Chrysichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Claroteidae familian sailkatzen da.
Fair Play (Missouri)
Fair Play Missourieko hiri bat da. Polk konderrian kokatua dago. 2010ean 475 biztanle zituen, 1.06 kilometro koadrotan banatuta.
Pont Cardinet (Parisko metroa)
Pont Cardinet Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 17. barrutian dagoena.
Dumbreck
, 'An Dùn Breac', Eskoziako Glasgow hiriko auzo bat da, Clyde ibaiaren hegoaldean.
Pont Cardinet (Parisko metroa)
Geltokia 2020eko abenduaren 14an ireki zen, Parisko metroaren paris 14linea inauguratzearekin batera.
Edmundo Flores
Edmundo Flores (1919ko maiatzaren 20a - 2003) mexikar ingeniaria eta idazlea izan zen.
Ingeniari agronomo ikasketak egin zituen Nekazaritza Eskola Nazionalean. Ekonomia doktore egin zen Wisconsineko Unibertsitatean (1944). Unibertsitateko irakaslea eta Nazio Batuetako Erakundeko aholkularia izan zen. Víctor Paz Estenssororen agintaldiko Boliviako gobernuan aholkulari izan zen nekazaritza erreformarako gaietan. Bestalde, hainbat erakunde eta enpresa pribatutako aholkulari izan zen, eta hainbat kargu bete zituen. Zientzia aldizkarietan ere parte hartu zuen, bai Mexikon bai Mexikotik kanpora. Bere idazlanetan behaketa zorrotza da ezaugarri nagusia, eta Mexikoko giroa batetik eta bestetik, bere pentsamendua, bere ikuspegia eta bere egoera erakusten ditu. Saiakera lanen artean aipagarriak dira: Vieja revolución, nuevos problemas (1969, Iraultza zaharra, arazo berriak), Desarrollo agrícola (1972, Nekazaritzaren bilakaera), La alimentación, problema mundial (1975, Elikadura, mundu osoko arazoa), La ciencia y la tecnología en México (1982, Zientzia eta teknologia Mexikon), ¿Por qué la crisis y cómo remediarla? (1984, Zergatik krisia eta nola konpondu). Autobiografia batzuk ere idatzi ditu:'' Historias de Edmundo Flores. Autobiografía 1919-1950 (1983, Edmundo Floresen Istorioak. Autobiografia 1919-1950 ), Antesalas del poder. Autobiografía 1950-1973 (1986, Aginpidearen bezperak. Autobiografia 1950-1973''). Ipuin liburu bat ere badu: Las moscas (1967, Euliak).
Gage konderria (Nebraska)
Gage konderria (Gage County) Nebraskako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Beatrice da. 2010eko zentsuaren arabera 22,311 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Gage konderriak 222,728 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,193 ura dira. Beste 220,535 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,02 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 22,311 pertsonetatik 21,817 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 385 dira. 72 beltzak edo afroamerikarrak. 101 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 81 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 233 pertsonek kokatzen zuten.
Santa Sofia (Tesalonika)
Santa Sofia (Ἁγία Σοφία, jakituria saindua) Greziako Tesalonika hirian dagoen eliza zaharrena da. UNESCOren zerrendan Gizateriaren Ondare bezala sartutako Tesalonikako monumentuetako bat da.
Historia
III. mendetik, eliza bat zegoen gaur egungo Santa Sofia elizaren tokian. VIII. mendean, egungo egitura, Konstantinoplako Santa Sofia elizan oinarritua izan zen (egungo Istanbul, Turkia). 1205ean, Laugarren Gurutzadak hiria hartu zuenean, Santa Sofia eliza Salonikako katedral bihurtu zen, hiria 1246an Bizantziar Inperioari itzuli ondoren mantendu zena. 1430eko martxoaren 29an Murad II.a sultan otomandarrak Salonika harrapatu ondoren, eliza meskita bihurtu zen
Bere planoa kupula duen gurutze greziarreko basilika batena da. Gül meskitarekin batera, Kalenderhane meskita Istanbulen eta Nizeako Dormizioaren eliza suntsitua, mota honetako arkitektura adibide garrantzitsuenetako bat da, erdi bizantziar garaiko tipikoak.
Ikonoklasta garaian, elizako absidea, urrezko mosaikoz apaindua izan zen, non gurutze handi bat baino ez dagoen, Konstantinoplako Santa Irene eta Niceako Dormizioaren eliza bezala. Gurutzea, Theotokos (Jainkoari edo Mariari erditu zitzaiona) irudiagatik ordezkatua izan zen 787-797an, ikonoduluen garaipenaren ondoren. Kupulan dagoen mosaikoak Jesusen Igokundea irudikatzen du 1:11 "gizon galilearrak, zergatik ari zarete zerura begira?". Kupula, hamabi apostoluen irudiek, Ama Birjinak eta bi aingeruk inguratzen dute.
Barruko dekorazioaren zati handi bat 1917ko Salonikako sute handiaren ondoren igeltsatu zen. Kupula ez zen 1980. arte zaharberritu.
Santa Sofia Salonikako monumentu paleokristau eta bizantziarren setioaren zati da, UNESCO ren Gizateriaren Ondarearen zerrendan.
Castillejos (Madril)
Castillejos, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Tetuán barrutian. Hiriko 63. auzoa da.
Swann-enetik
Swann-enetik (Du côté de chez Swann) Marcel Proustek idatzitako Denbora galduaren bila eleberri zikloaren lehen liburua da. Ziklo osoa zazpi eleberriez antolatuta dago. Lehenengo hau1913an plazaratu zen, argitaletxe askoren ezetza ezagutu ondoren. Literatura Unibertsalaren liburu garrantzitsuenetariko bat da.
Chondrostoma vardarense
Chondrostoma vardarense Chondrostoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Swann-enetik
Edukia
Oroimen liburu honek protagonistaren haurtzaroa eta nerabetasuna azaltzen du; protagonista, neurri handi batean egilearekin berarekin identifikatzen da.
Azalpen nagusiak familiaren ingurukoak dira: amarekiko maitasun sutsua, aitarekiko maitasun eza. Protagonista emakumeez inguratutako familian bizi zen. Testuinguru horretan lehenengo gorroto eta erruak ezagutuko zituen. Eleberria Combrayn kokatzen da eta hari nagusian beste bigarren mailako narrazioak bilduko dira.
Lehenengo eleberri honetan aurki daiteke Denbora galduaren bila zikloaren eszena ospetsuena: protagonistak madalena bat jaten duen bitartean, ekintza horrekin lotuta, haurtzaroko oroimenak esnatzen dira bere baitan.
Atalak
Hiru dira:
Eleberria zineman
Volker Schlöndorff zuzendari alemanak eleberria zinemara eraman zuen 1984an, Un amour de Swan izenburuaz. Charles Swann eta Odette de Crécy pertsonaiak Jeremy Irons eta Ornella Muti aktoreek antzeztu zituzten hurrenez hurren.
Euskarazko bertsioak
Euskaraz bi itzulpen ezagutzen dira, bakoitza bere izenburuarekin:
Taishi Brandon Nozawa
Taishi Brandon Nozawa (野澤 大志ブランドン) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Tokyo.
Frank Lampard
Frank James Lampard Jr. (Romford, Ingalaterra, 1978ko ekainaren 20a) futbolari profesionala da. Erdilari jokatzen du, gaur egun New York City taldearekin.
Bizitza
1978ko ekainaren 20ean Ingalaterrako Romford udalerrian jaio zen, Frank Lampard Sr futbolarien semea delarik. Bere aita West Ham United taldearekin jokatu eta bi aldiz txapeldun izan zen. Franken ama, Pat Lampard, 2008ko apirilaren 24ean zendu zen. Frank Tottenham Hotspur taldeko entrenatzailea den Harry Redknapp hiloba ere bada, bai eta Jamie Redknapp futbolariaren lehengusua ere.
Lampard oso gaztea zelarik Essex konderriko Brentwood Ikastetxean hezitu zen, han Jodie Marsh ezagunaren gelakidea izan zelarik.
1994an West Ham United Football Club taldearekin jokatzen hasi zen, han bere aita taldeko entrenatzailearen laguntzailea zelarik. Beranduago, 1995ko urrian, Lampard bigarren mailako taldea zen Galesko Swansea City Association Football Clubera bidali zuten, hemen bere lehen partidan Bradford City taldearen aurka 2-0eko garaipena izan zutelarik.
1997ko martxoan, Lampardek hanka apurtu zuen eta ezin izan zuen 1997-1998 denboraldi arte jokatu, azken denboraldi honetan West Ham United Football Club taldearekin zenbait gol sartu zituelarik, orduan 2001eko abuztuan Chelsea FC taldeak fitxatu zuen.
Ingalaterrako selekzio nazionalarekin
Frank Lampard Ingalaterrako Futbol Selekzioarekin 56 alditan jokatu eta 13 gol sartu ditu.
Tituluak
Txapelketa Nazionalak
C. A. Rosetti (argipena)
C. A. Rosetti errumaniar politikaria izan zen. Bere omenez izendatutako bi udalerri daude:
Santeuil (Eure eta Loir)
Santeuil Frantziako udalerria da, Eure eta Loir departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Santeuil udalerrian erroldatutako biztanleak 269 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 117 etxebizitza zeuden, 100 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 116 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 100 etxebizitza nagusietatik 89 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 59 etxek bost zituzten. 82 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 57 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 181 ziren, horien artean 152 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 152 pertsona aktiboetatik 138 lanean zeuden (76 gizon eta 62 emakume) eta 14 langabezian zeuden (8 gizon eta 6 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Santeuil udalerrian 102 unitate fiskal zeuden, 272 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.159,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Santeuil udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 710 hektarea erabiltzen.
Eriador
Eguzkiaren Bigarren Aroan, eta, ziuraski, askoz lehenago, basoz betea zegoen, baina, Dunedainek, horietako gehienak moztu zituzten zur harekin, euren itsasontziak egiteko. Eriador gehiena, Eguzkiaren Hirugarren Aroaren hasieran, Arnor erresumak hartzen zuen, erresuma hau, beranduago, Arthedain, Rhudaur eta Kardolan erresuma etsaietan banatu zelarik. Hobbitak bizi ziren Eskualdea, Arthedain erresumako zati izan zen, Bree eta inguruko herrixkak, Kardolaneko mugan aurkitzen ziren bitartean. Tumularioak, Eguzkiaren Lehen Aroan, Edainek, Beleriandera bidaiatzen zutenean eraiki zuten antzinako lurperatze gunean bizi dira. Eriadorreko beste toki garrantzitsu batzuk, Rivendel eta Eregion eta Angmarreko basamortuak dira. Eraztunaren Gerraren garaian, Eriador, ia biztanlerik gabe zegoen.
Bere mugak, honako hauek dira:
Regionen und Orte in Tolkiens Welt Länner a Stied aus Middle-earth Platser i Tolkiens värld
Amon Sûl
Amon Sûl (sindarinez Haizeen muinoa, eta, istorioetan, ohi, Haizeen tontorra deitua), Tolkienen legendarium ospetsuan, eta, nagusiki, Eraztunen Jauna eleberrian, agertzen den fikziozko toki bat da. Eriadorren erdian zeuden Denboraren Muinoetako tontorrik garrantzitsuenak jasotzen duen izena da.
Kanpo estekak
Lista gór i wzgórz Śródziemia
Fornost
Fornost (sindarinez Iparraldeko Gotorlekua edo Norburgo esan nahi duena), Erdialdeko Lurraldearen Eguzkiaren Hirugarren Aroan Arnorren zegoen hiri bat da, Tolkienen lan ospetsuaren arabera.
Bere izen osoa, Fornost Erain zen (Erregeen Iparraldeko Gotorlekua). Arnor zatitu ondoren, Arthedain erresumaren hiriburu eta dinastia honetako azken erregeen bizileku bihurtu zen. Angmarreko armadak eraso zuen (Fornosteko gudua), eta, azken erregea zen Arveduik, iparralderantz ihes egin zuen, bertan behera utziz. Eraztunaren Gerraren garaian, gizakiek beldur zioten, "hildakoen harresiak" deituz eta mamu tokitzat hartuz. Gandalfek, errege bat bertan berriz biziko zela iragarri zuen, Aragorni erreferentzia eginez.
Kilcoo (Down konderria)
Kilcoo (irlanderaz Cill Chua) Ipar Irlandako udalerri bat da, Down konderrian dagoena. Rathfriland eta Castlewellan udalerrien arteko errepidean dago.
2001eko erroldaren arabera 1.415 biztanle zituen.
Almenara (Madril)
Almenara, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Tetuán barrutian. Hiriko 64. auzoa da.
Hiriburuko eremu honi herriz hizkeran maiz La Ventilla deritzo.
Xake-erloju
Xake-erlojua esfera bikoitzeko erloju bat da, jokalari bakoitzak xake-partida batean bere jokaldiak pentsatzean emandako denbora zenbatzen duena. Ohiko xake-erloju analogiko irudian agertzen dena da. Erlojuaren gainean botoia sakatzean, erlojua gelditu eta bestea martxan jartzen da (ordulariek ez dute inoiz aldi berean funtzionatzen), aurkariaren denbora korrika eginaraziz. Erloju analogikoetan, jokalari bati bost minutu edo gutxiago geratzen zaizkionean, bandera gorri txiki bat altxatzen hasten da. Bandera hau erortzen denean, jokalariaren denbora amaitu dela esan nahi du, eta partida galtzen du beste emaitza batera iristen ez bada edo denbora kontroleko jokaldiak burutu ez baditu.
Hainbat joko-erritmo daude. Partida azkarretatik hasi (5 minutu jokalari bakoitzeko) eta erritmo klasikoko partidetaraino (2 ordu jokalari bakoitzeko, eta ordubete gehiago 40. jokaldia egin ondoren). Erloju digitalak sartzeak denbora-kontrol mota berriak erabiltzea ahalbidetu du. Adibidez, gaur egun, Nazioarteko Xake Federakuntzak (FIDE) ezarritako jokoaren erritmo "normala" partida osorako jokalari bakoitzeko 90 minutukoa da, gehi egindako jokaldi bakoitzeko 30 segundoko gehikuntza; horri esker, jokalari bati beti geratzen zaio gutxienez 30 segundo bere hurrengo jokaldia egiteko.
Bobby Fischer munduko txapeldun ohiak sortu zuen joko-kontrol mota hau, denbora gehituz, eta denbora kontrolatzeko erloju digital bat sortzea ere egozten zaio, 1992an Boris Spaskiren aurkako norgehiagokan lehen aldiz erabilia; horregatik, jatorrian, "Fischerren erlojua" izena hartu zuen.
Erlojua xakean sartzearen arrazoia oso erraza da: partida batek iraun dezakeen denbora osoa kontrolatzea. Partida sartu aurretik partidak ordu eta ordutan luza zitezkeen (baita egunetan ere), jokalari bakoitzak egoki iritzitako denbora guztia pentsa zezakeelako.
Diseinu adimentsua
Diseinu adimentsua (Intelligent Design ingelesez) hautespen naturala kontuan izan gabe unibertsoaren sorrera azaltzeko proposamen bat da, horren ezaugarri batzuk hobeki esplikatzen direlakoan eragile adimentsu bat(zu)ek zuzendutako prozesu baten bidez.
Teoria hau Discovery Institute izeneko talde kontserbatzaile kristauak garatu du AEBetan. Sustatzaileek teoria zientifikotzat aurkezten badute ere, zientzialariak aho batez bat datoz zientzia ez dela esaterakoan. Esate baterako, AEBetako Zientzien Akademia Nazionalak adierazi du "kreazionismoa, diseinu adimentsua edo bizitzaren sorreran naturaz gaindiko edozein bestelako esku-hartze ez dira zientzia, zientziaren metodoen bidez aztertu ezin direlako."
Konplexutasun murriztezina
Michale Behe biokimikoak garatu zuen kontzeptu hori 1993-96 bitartean. Kontzeptu horren arabera, zenbait sistematan, osagaiak elkarri egokituta daudenean oinarrizko eginkizun bat betetzeko, zati bat kentzeak ekartzen du sistema horrek behar bezala ez funtzionatzea. Saguentzako tranpa erabiltzen du Behek analogia moduan. Halako tranpetan, osagaiek (oinarria, jakia, malgukia eta harrapagailua) beren tokian egon behar dute tranpak ongi funtziona dezan. Haietako edozein kenduta, tranpak ez du bere eginkizuna beteko.
Diseinu adimentsuaren aldekoek argudiatzen dute hautespen naturalaren bidez ezin dela halako sistemarik sortu, eginkizuna soilik betetzen baita zati guztiak modu jakin batean antolatzen direnean. Behek adierazi du konplexutasun murriztezineko sistemak atzeman dituela, hala nola E. coli bakterioaren flageloan edo immunitate sisteman.
Kritikoek argudiatu dute konplexutasun murriztezinean kontsideratzen dela sistema batek behar dituen zatiak beti izan direla beharrezkoak, eta, horrenbestez, ezin direla aldatu edo erantsi. Adierazten dute ezen, hasieran soilik abantaila bat ematen zuena, gero beharrezko bilakatu daitekeela, beste osagai batzuk aldatuta. Are gehiago, haien esanetan, eboluzioan aurretik existitzen diren zatiak aldatu edo kendu egiten dira, erantsi baino gehiagotan.
Konplexutasun bideratua
1986an, Charles Thaxton kimikoak konplexutasun bideratuaren kontzeptua erabili zuen lehendabiziko aldiz, kontzeptua informazio teoriatik hartuta, aldarrikatzeko inteligentzia batek bideratzen dituela zelula batean DNAren bidez igortzen diren mezuak. Geroago, 1990eko hamarkadan, William Dembski matematiko eta filosofoak garatu zuen kontzeptu hau. Dembskik adierazi zuen ezen, zerbaitek konplexutasun bideratua daukala hautematen denean (hau da, konplexua eta "bideratua" batera denean), ondorioztatzen ahal dela eragile adimendun batek sortu zuela (hau da, diseinatu egin zutela).
Ondoko adibide hau eman zuen: alfabetoko hizki bat bideratua da, baina ez konplexua. Hizkiak aliritzian jarrita dauzkan esaldi luze bat konplexua da, baina ez bideratua. Shakespeareren soneto bat konplexua eta bideratua da aldi berean. Haren ustez, gauza bera esan daiteke bizia duten gauzei buruz, batez ere DNA gisako sekuentzien txantiloiei buruz.
Kritikoek adierazi dute hautespen naturalean gauza konplexuak gauza sinpleetatik sortzen direla, eta bide hori egokiagoa dela konplesutasuna esplikatzeko. Izan ere, Richard Dawkinsek adierazi duen bezala, diseinatzaile adimenduna tartean sartzen denean, konplexutasunaren arazoa atzeratu egiten da, diseinatzaile horren konplexutasuna ez baita kontuan hartzen.
Unibertsoko konstanteak
Diseinu adimentsuaren aldekoek biologiaz kanpoko argudioak ere baliatzen dituzte. Haien ustez, unibertsoko konstante batzuk bizitza ahalbidetzeko daude egokituta, eta hori ezin liteke kasualitate bat. Fisikako konstante horien artean honako hauek daude: funtsezko partikulen arteko grabitatea, elektromagnetismoa edo argiaren abiadura, besteak beste. Proposatu dute balore horietako bat ere pixka bat desberdina izatera, unibertsoa arras bestelakoa zatekeen, eta elementu kimiko ugari nahiz unibertsoko osagai batzuk (galaxiak esaterako) ezin izanen ziren sortu. Hartara, diseinatzaile adimendun bat behar zen, ezaugarri horiek behar bezala doitzeko, unibertsoa eta bizitza diren bezalakoak izan zitezen.
Kritikoek adierazi dute bestelako bizitzak posible liratekeela bestelako unibertso batean. Egun ezagutzen dugun bizitza akaso ez, baina beste bizitza mota sor zitekeen konstante horiek desberdinak izatera.
Easterhouse
, 'Am Baile Sear' eta 'Easterhoose' edota Eisterhoose, Eskoziako Glasgow hiriaren erdigunetik 10 kilometro ekialdera dagoen auzo bat da.
NA-7452
NA-7452 edo Labeagako errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-132A nafar errepideko 6,98 kilometroan hasi eta Iguzkitzan dagoen Labeaga kontzejura arte doa. Errepidea 1,07 kilometro luze da.
Fairview (Missouri)
Fairview Missourieko herri bat da. Newton konderrian kokatua dago. 2010ean 383 biztanle zituen, 1.21 kilometro koadrotan banatuta.