cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakue Belatz de Medrano
Amaiurko defentsa
Testuinguru hartan izendatua izan zen Jakue Belatz de Medrano Amaiurko gazteluaren zaindaria kargurako. Alde batetik Amaiurtik ziurtatu behar zituen komunikazio lerroak Hondarribiarekin eta Peñonekin eta bestaldetik, Amaiur dispositiboaren erdian izanik, prestatu behar zen zalantzarik gabe etorri behar zen eraso espainiarraren aurka.Laster tirabirak agertuko dira Medranorentzat. Medio defentsibo gehigarri eske ibili zen bai Biarnon zegoen Henrike II.a erregea eta baita ere Baionan zegoen Jean d'Albon de Saint-André gobernadore frantsesa artean, leialtasunari buruzko mesfidantza sortuz. Beste alor batean, leporatu zitzaion esku gogorra erabiltzea Baztango eta inguruetako beaumontarren aurka, Henrike II.ak oraindik saiatzen zuelarik haien leialtasuna lortzen.
1522ko udaberriarekin kanpainak berriro hasi ziren. Martxoan Medranok saiatzen du Orreagako kolegiata kentzen Tristan Urtsuari. Aldiz, espainiar errefortzuak iristear daudelarik amore eman behar du (martxoak 14). Geroxeago Medranok atakatzen du Doneztebe baina erretiratu behar da Urtsuaren etorreraren aurrean (ekainak 18). Bestalde, San Martzialgo guduak (ekainak 30), Lapurdiko milizia deuseztatzeaz gain, ahulduko du asko Amaiurko komunikazioa Hondarribiarrekin.
SMACS J0723.3-7327
SMACS J0723.3-7327 orain dela 4.600 milioi urte zen bezala ikusten dugun galaxia-kumulu bat da, hego hemisferioko Volans konstelazioan (RA/Dec = 110.8375, –73.4391667). Zeruaren esparru oso txikia da, Lurraren Hego hemisferiotik ikusten dena, eta sarritan Hubblek eta beste teleskopio batzuek bisitatzen dutena iragan sakonaren bila. James Webb teleskopio espazialak eman zuen kolore osoko lehen irudiaren helburua zen, NIRCam erabiliz lortua. Horren aurretik, Hubble espazio-teleskopioak, Southern MAssive Cluster Surveyk (SMACS), Planckek eta Chandrak behatu dute.
Jakue Belatz de Medrano
Amaiurko defentsa
Une hartan Mirandako kondea, izendatu berria zen okupatutako Nafarroako erregeordeak, erabaki zuen Amaiurren aurka jotzea. Horrela, tropa handi batekin ateratzen da Iruñetik Baztanera. Elizondora iristen da (uztailak 12) eta biharamunean Amaiurko setioa hasten da. Medranorekin batera 200 lagun eskas daude, 10.000 soldaduko tropari erresistentzia oposatzeko. Ondoko egunetan ez dator inongo laguntzarik Lapurditik, eta Garazitik Beltzuntzeko jaunak mugimendu bat saiatzen badu Urtsuak geratuta dago mendialdean. Uztailaren 18an leherketa handi batek  suntsitzen du Amaiurko harresia, erresistentzia alferrikakoa bihurtuz. Horrela, Medranok erregeordearekin negoziatzen du gaztelua errenditzeko geratzen ziren defendatzaileen bizitzaren truke (uztailak 19). Aste batzuk geroxeago, deliberatu ondoren Espainiarrek erabakitzen dute Amaiurko gazteluaren erabateko suntsiketa leherketa bidez gauzatzea (abuztuak 12).
Bitartean, Jakue Belatz de Medrano, preso hartua, Iruñera igorria da. Ondoko egunetan presoetarik bat, Xabierko jauna, eskapatzen da. Erregeordeak jasotzen du presoak Atienzako gazteluara igortzeko agindua (abuztuak 2), baina hori bete gabe geratzen da. Geroxeago, beste agindu bati erantzunez, Erregeordeak uzten du Nafarroa, Valladolideko gortera joateko (abuztuak 15). Bitartean Iruñea beaumontarren esku geratuko da. Testuinguru honetan agertu ziren hilik presondegian Jakue Belatz de Medrano eta bere semea Luis (abuztuak 25). Heriotza hauek argitu gabe geratu ziren. Heriotza susmagarri hauei gehitu behar zitzaien 1516tik preso zegoen Nafarroako Mariskalarena Simancasko gazteluan (azaroak 24).
Ondorengotza
Jakue Belatz de Medrano eta bere semea Luis preso hil ziren Iruñean ondorengotzarik utzi gabe. Jakueren anai nagusia Leartzako eta Iguzkitzako jaunak aldiz, jarraipena eman zion Medrano leinuari. Hainbat belaunalditara, bere ondorengoek jaso zuten Besollako markeserria titulua (izena Besollako herritik hartua).
Dena den, Zuberoako dirudienez jatorri xumeko Bela familia joan zen aldarrikatzen filiazio fiktizio bat Jakue Belatz de Medranorekin. Honen alegiazko seme bat, Gartzia Belatz, Nafarroako lurralde askean errefuxiatua Lakarrako jaunaren ondoan, ezkondu omen zen Sohütako oinetxearen anderearekin 1525an, Bela leinuari hasiera emanez. Familia honetakoak ziren Jakes Bela (1588-1667) eta Joan Filipe Bela (1709-1796) idazleak.
Omenaldiak
1922an, monolito bat eraiki zen Amaiurren, Medrano eta lagunen defentsa heroikoa gogoratzeko. Monolito hura lehertu zuten 1931an. 1982an, beste monolito bat eraikia izan da, Medranoren izena gaur egun gogoratzen duena.
Ángela Ramos
Ángela Ramos Relayze (Callao, Peru, 1896ko ekainaren 6a - Lima, 1988ko uztailaren 25a) Peruko kazetaria, poeta eta antzerkigilea izan zen, eta herrialde horretako lehen erreportaria.
Biografia
1896ko ekainaren 6an jaio zen Callao portuan, Francisco Ramos eta Rosa Relayseren alaba. Grau Lizeoan lehen hezkuntza egin zuen, eta Sabogal del Callao Institutuan bigarren hezkuntza. Txikitatik gozatu zuen irakurketaz, aitak ematen zizkion hainbeste gustatzen zitzaizkion liburuak, eta berari leporatu zioten bere nortasuna izan zen horretara moldatzea. Angelak asko sentitu zuen bere heriotza, eta dolu bizi baten ondoren, azkenean aitaren nortasuna proiektatu eta errealitate latzari aurpegi eman zion.
Ikasgai guztietan aplikatutako ikaslea izan zen, irakurketarekin bere zerumugak zabaldu zituen, bere irudimena elikatu zuen eta bere behaketa eta jakin-mina areagotuz, irakurtzeaz ez ezik, idazteaz ere gozatzen hasi zen, poesiarako gustua eta trebetasuna garatu baitzituen, eta laster ingelesa ere menderatu zuen (piano-eskolekin txandakatzen zuen ingelesa). Irakaskuntzarako joera izan zuen beti, 12 urte zituenetik irakasle gisa lan egiten zuen, baina ez zen hezkuntza formalean aritu, ahots-zailtasunak baitzituen, eta zailtasun horiek ez zioten uzten ahozko azalpen luzeak egiten. Era berean, baletarekiko zuen interesaren ondorioz, baletaren kritikak egiten hasi zen, eta antzerkiarekiko zuen interesak antzerki-lanen egile eta iruzkingile izatera eraman zuen. Bere lanen artean, honako hauek daude: Por un marido eta La discípula.
Ikasketak amaitutakoan, Pacific Steamship Navigation Company-n aritu zen lau urtez idazkari lanetan. Enpresa horrek kalte-ordain txikiarekin kaleratu zuen aita, erretiro-eskubidea ez ordaintzeko. Angelak aste osoan egiten zuen lan bertan, igande goizetan ere bai. Hantxe izan zituen bere lehen sentsibilizazio-esperientziak lan-borrokaren esparruan. Horrela bere nortasunaren alde bat agertu zuen, inoiz utzi ez zuena: jarrera errebelde bat, garai hartarako modu paregabean adierazi eta Peruko lehen erreportari bezala ezagutarazi zuena.
Oraindik bapore konpainia ingeleseko langilea izanik, igoera ekonomikoengatik erreklamatu zuen, baina bere patroiek ez zutela amore emango konturatu zenean, kexa-gutun bat idaztea erabaki zuen, 1918an idatzia eta "Lan egiten duen emakumearen sufrimendua" izenekoa. Zoila Aurora Cáceres idazle eta feministarekin kontsultatu zuen, eta hark bere babesa adierazi zion eta idazten jarraitzera bultzatu zuen. Oscar Miró Quesadarekin ere konektatu zuen, El Comercio egunkarian bere gutuna argitaratuz.
Handik denbora batera, honako aldizkari hauetan idatzi zuen: "La Prensa", "La Crónica", "El Tiempo" eta "La Noche"; Federico More kazetariaren "Cascabel" astekarian eta "Amauta", "Variedades" eta "Mundial" aldizkarietan. Luma eskuan eta justiziaren zentzu nahiko garatuarekin altxa eta protesta egin zuen ahal zuen modurik onenean, berak ezagutzen zuen modurik onenean, eta horrela idatzi eta kritikatu zituen gure gizartearen hainbat alderdi. Garaiko idazle eta kazetari garrantzitsuenen lagun eta lankide izan zen.
Angela Ramos 1922an ezkondu zen Felipe Rotalderekin, hauxe ere kazetaria eta bohemioa. Familia bat osatu zuten bi alabekin: Susana eta Enriqueta.
Kazetaritza-lana
Kazetaritzaren munduan egin zituen lehen saioak anonimoak izan ziren, eta hauek “El Comercio”-n argitaratu ziren. Baina ez zen egin zuen gauza bakarra izan; izan ere, Angela Ramosen esparrua oso zabala izan zen. Letren eremutik, arteetatik pasatuz eta gizarte-komunikazioan amaituz, bera kazetaria, borrokalari soziala eta idazle sentsitiboa izan zen. Bere komunikabidean elkarrizketaren teknika zaila praktikatzen zuen lehen kazetaria izan zen. Elkarrizketa kazetaritza-ariketan arte konplexua da teknikaren zorroztasunaz eta egitura formalaz ari bagara; izan ere, elkarrizketatzailearen zeregina gai jakin bati buruzko informaziorik onena lortzea da, ez da galdera-formulatzaile soil bat, modulatzaile sotil bat baizik. Peruko kazetaritzan badaude kronika eta elkarrizketen ale batzuk, besteak beste, Ángela Ramosek "Mundial"-erako prestatu zituenak. Elkarrizketa hori José Carlos Mariáteguiri egin zitzaion 1926ko uztailean, eta, eduki baliotsua zuenez, behin betiko sartu zen "Amauta"-ren biografian. Elkarrizketa batean, berak esan zuen kazetari gisako bere lehen urteak inoiz ez zirela zailak izan, kazetari emakume bakarra baitzen, eta bere izaera alaiak lagundu egin baitzion beti. Inoiz ez zuen matxismoaren pisua sentitu, aita ez baitzen inoiz matxista izan, ezta Felipe Rotalde senarra ere.
Gizarte-baztertuen aldeko borroka
Bere kazetaritza-jardueraren hasieratik, Angela Ramosek gizartean baztertuak ziren pertsonen alde ateratzeko joera sentitu zuen, bere garaian presoak eta langabeak, eta “Sor Presa” bere izengoitiarekin egin zituen bere askatasuna debekatuta zutenen aldeko hainbat kanpaina. Angelak hasieratik jakin zuen hori, jarrera anormalak eta delituzkoak gizarteko baliabide errepresiboekin batzen zirenean, jokabide zuzentzaileak edo zuzenketazkoak sortzea galarazteaz gain, inklinazio negatiboenak sorrarazten zituela. Gertaera hori salatu beharra zegoen, eta halaxe egin zuen Angela Ramosek, Limako espetxeak ("Frontoia" barne) urtez urte bisitatuz, presoei ematen zitzaien tratu ankerra salatuz eta duintasunez bizitzeko gutxieneko baldintzak aldarrikatuz. Kontra ere egon zen eta "Alferkeriaren Legea" salatu zuen, eta kanpaina horretan Jose Carlos Mariategik babestu zuen, lege hori salatzen lehenetarikoa izan zela gogoraraziz. Azkenean, lege hori 1986an baliogabetu zen, Angela Ramosek 90 urte bete baino pixka bat lehenago.
Emakumearen eskubideen eta parte-hartze politikoaren alde egin zuen, eta dei egin zien "borrokatu, lan egin eta sufritu dutenei, izan etxeko emakumeei, irakasleei, profesionalei edo enplegatuei;... izan adoretsuak, kementsuak, kultuak, eta jarri hitzean eta ekintzetan gizona ohartarazteko gai ez dena; bizitza eta bere arazoak ikusteko giza begi sakonak izanik".
Politika
Angela Ramosek oso ondo ezagutzen zituen bidegabekeriak (bere aita bidegabe kaleratu zuten) eta boteretsuen nagusitasuna, eta orduan hasi zen borrokan eta kausa sozial guztiez interesatzen. Garai hartan ezagutu zituen Mariategi eta bere laguntzaileak. Berak behin adierazi zuen bezala, logikoa zen sar zitekeen alderdi bakarra Alderdi Komunista izatea. Beraz, 1930ean Jose Carlos Mariategik berak gomendatuta sartu zen, eta bere burua marxista txartzat jotzen bazuen ere, poztu egiten zen asaldatzaile handia izan zelako. Poliziari 18 aldiz aurre egin zion manifestazio ezberdinetan, eta egun baten teniente bati arma kentzea ere lortu zuen.
Florian Wirtz
Florian Richard Wirtz (Pulheim, Ipar Renania-Westfalia, Alemania, 2003ko maiatzaren 3a), Florian Wirtz izenez ezagunagoa, alemaniar futbol jokalaria da, erdilari gisa jokatzen duena Alemaniako Bundesliga ligako Bayer Leverkusen-en. Internazionala da Alemaniako selekzio nazionalarekin.
1998ko Volta Limburg Classic
1998ko Volta Limburg Classic (2012 urtera arte Hel van Het Mergelland deitua), Volta Limburg Classic txirrindularitza lasterketaren XXVI. ekitaldia izan zen.
180 km izan zituen eta irteera eta helmuga Eijsden hirian izan ziren. Lasterketak 31 aldapa izan zituen guztira. 146 txirrindularik hartu zuten parte eta garailea Raymond Meijs herbeheretarra izan zen.
I Zwicky 18
I Zwicky 18 galaxia nano irregularra da, Lurretik 45 milioi argi-urtera, Hartz Handiaren konstelazioaren norabidean. Fritz Zwicky astronomoak identifikatu zuen lehen aldiz 1930eko hamarkadan, eta hortik datorkio izena.
I Zwicky 18, 500 milioi urte besterik ez dituena, galaxia berri bat da, galaxia gehienekin konparatuta, Esne Bidea barne, 12.000 milioi urte inguru dituena. Uste da oraindik ere III. Populazioko izarrak sor ditzakeela; haren izarrak hidrogenoz eta helioz osatuta daude ia erabat, eta osagai astunenak ia ez daude konposizioan.
Trumpler 15
Trumpler 15 Carina konstelazioan dagoen Gila nebulosaren kanpoaldeko kumulu ireki bat da. Trumpler 15ean izarrek duten adinaren arabera, ematen du gertu dituen Trumpler 14 eta Trumpler 16 baino pixka bat zaharragoa dela.
I Zwicky 18
Uste da galaxia duela gutxi eratu dela, bere materia "normalak" adierazten duen bezala, edo lehenago eratu dela, eta milaka milioi urtez iraun duela galaxia ilun gisa, eta duela gutxi baino ez duela eskuratu izar-eraketari ekiteko behar den hidrogeno- eta helio-masa. Alde horretatik, beste galaxia nano batekin kasualitatez topo egiteak eta horrek eragiten dituen grabitazio-perturbazioek hidrogeno-hodeien kolapsoa eta horren ondorioz sortzen diren izarren sorrera eragin ditzakete.
Suzanne Vega
Haren musika folk estilokoa da eta 1980ko hamarkadan ospea lortu zuen, bereziki Luka abestiarekin.
WASP-96b
WASP-96b gasezko exoplaneta erraldoia da. Haren masa 0,48 Jupiter da. G motako WASP-96 izarretik 0,0453 AUko distantziara dago, 3,4 egunean behin orbitatzen duena. 1120 argi-urtera dago, Fenix konstelazioan. WASP proiektuak aurkitu zuen 2013an.
Sodioaren distira txikia du, itxuraz bere atmosfera hodeirik gabe dagoelako.
James Webb teleskopio espazialaren hasierako argitalpen zientifikoan ageri den objektuetako bat da WASP-96b.
Victoria Åberg
Ulrika Victoria Åberg (Loviisa, Finlandiako Dukerri Handia, 1824ko otsailaren 23a - Weimar-Eisenach, 1892ko uztailaren 15a) Düsseldorf eskolako  paisaia-pintore finlandiarra izan zen. Alexandra Frosterus-Såltinekin batera, Finlandiako lehenengo emakumezko artista profesionala.
Biografia
Ulrika Victoria Åberg 1824ko otsailaren 23an jaio zen Loviisan.
Porvoon Joseph Desanordekin egin zituen lehen arte-ikasgaien ondoren, Victoria Åbergek marrazketa-irakasle gisa egin zuen lan 1846tik aurrera nesken eskola batean, eta Helsinkiko Finlandiako Arte Elkartearen marrazketa-eskolara joan zen 1848tik 1850era. 1858an Düsseldorfera joan zen, eta bertan Hans Fredrik Gude margolari norvegiarraren ikasle pribatua izan zen 1862 arte, ez zegoelako unibertsitateko arte-prestakuntzarik emakume artista gisa. Düsseldorfen Schirmerren ikasle Alexander Michelis ezagutu zuen, eta 1863an Weimarko Arte Eskolako paisaia-pinturako irakasle bihurtu zen. Weimarren, klase partikularrak ere hartu zituen berarekin. Gero Dresdera joan zen bizitzera, eta han bere irakasle partikularra izan zen. Gudek eta Richterrek bere talentua goraipatu zuten; bere margolanak kanpoan erakutsi, saritu eta erosten ziren. 1868/1869 eta 1870-1876 urteetan Italian bizi izan zen, batez ere Florentzian eta Erroman, gero Alemanian, 1883tik aurrera Weimarren. Oso gaztetan kopiatzaile gisa trebatu ondoren, paisaiak pintatzeari ekin zion, lehenik finlandiar motiboekin, gero alemaniar eta italiarrekin batez ere. 1860an Düsseldorfera egindako ikasketa-bidaia batean sortutako Deutsche Landschaft margolanak Finlandiako Arte Elkartearen lehen saria jaso zuen 1861ean. 1865ean Errusiako Arte Akademiako ohorezko kide bihurtu zen. Haren erretratua 1885ean margotu zuen Rosa Petzelek (1831-1912) Weimarren.
Clement Greenberg
Clement Greenberg ( ahoskatua; 1909ko urtarrilaren 16a - 1994ko maiatzaren 7a), inoiz, K. Hardesh ezizenez idatzi zuen; saiakeragile estatubatuarra izan zen, eragin handiko ikusizko arte-kritikari gisa ezaguna batez ere, XX. mendearen erdialdeko Amerikako arte modernoarekin estuki lotutako kritikaria eta estetizista-formalista. Izan ere, espresionismo abstraktuarekin eta Jackson Pollock margolariarekin izandako loturagatik gogoratzen da. Jatorri lituaniar-judukoa zen, eta yiddish hizkuntza menperatzen zuen.
Hastapenak
Clement Greenberg New Yorkeko Bronx-en jaio zen 1909an. Gurasoak klase ertaineko etorkin juduak ziren, eta, hiru semeetatik, zaharrena zen. Txikitatik, Greenbergek konpultsiboki marraztu zuen, gazte izatera heldu eta literaturan zentratzen hasi zen arte. Greenbergek Erasmus Hall High School, Marquand School for Boys, eta gero Syracuse Unibertsitatean ikasi zuen; 1930ean, AB batekin graduatu zen, cum laude, Phi Beta Kappa. Unibertsitatearen ostean, ordurako yiddish-a eta ingelesa txikitatik menperatzen zituen, Greenbergek, bere kabuz, italiera eta alemana ikasi zituen frantsesez eta latinez gain. Hurrengo urteetan, Greenbergek AEBren zehar bidaiatu zuen bere aitaren produktu lehorren negoziorako lanean, baina lana ez zen bere gogoetara egokitzen; beraz, itzultzaile lanetara jo zuen. Greenberg 1934an ezkondu zen; hurrengo urtean, seme bat izan zuen, eta, handik urtera, dibortziatu egin zen. 1936an, Greenbergek hainbat lan onartu zituen Estatu Batuetako Gobernu Federalean: Funtzio Publikoaren Administraziotik Beteranoen Administraziora eta, azkenik, Aduana Zerbitzuko Tasatzaileen Dibisiora 1937an. Orduan hasi zen Greenberg serio idazten, eta, handik gutxira, aldizkari eta literatura aldizkari txiki batzuetan hasi zen argitaratzen.
Abangoardia eta kitsch estiloa
Argitaratutako bere lehen saiakerak batez ere literatura eta antzerkia jorratzen bazituen ere, arteak, oraindik, erakargarritasun handia zuen Greenbergentzat, eta, hala, 1939an, bat-batean, bere izena bisualaren idazle gisa agertu zen bere saiakerarik ezagunena eta aipatuarenarekin: «Avant-Garde and Kitsch», Partisan Review aldizkarian argitaratua lehen aldiz. Marxismoaren eraginpeko saiakera horretan, Greenbergek aldarrikatu zuen benetako abangoardiako artea Ilustrazioaren pentsamendu kritikoaren iraultzaren produktua zela, eta, horregatik, kulturaren hondamendiari aurre egin, eta, gizarte kapitalista eta komunista nagusiko kulturaren degradazioari, atzera egiten dio, eta, aldi berean, artistak, merkatuaren edo estatuaren menpe, ezinbestean, "urrezko zilbor-hesteaz" lotuta jarraitzen duen paradoxa aitortzen du. Kitsch estiloa, berriz, industrializazioaren eta langile-klasearen urbanizazioaren produktua izan zen, langile-klasearen kontsumorako egindako betegarri bat: kultura gosez zegoen populazioa, baina abangoardiako kulturaz gozatzeko baliabiderik eta hezkuntzarik gabe. Greenbergek idatziko du:
Greenbergentzat, kitscha sentimendu faltsuak pizteko aproposa zen bitartean, abangoardiako artea "inuzenteegia" zen propaganda gisa eraginkortasunez erabiltzeko edo kausa batera makurtzeko.
Greenbergek alemanaren "kitsch" hitza bereganatu zuen "kultura" forma baxu eta asmatu hau deskribatzeko, nahiz eta harrezkero, bere konnotazioak kultura kapitalista/komunistaren material nostalgikoen onarpen baiezkoago batera itzuli diren.
Artearen historia, espresionismo abstraktua eta ondorengoa
Greenbergek XX. mendeko artearen historiari buruz zuen ikuspegia definitzen zuten hainbat saiakera nagusi idatzi zituen.
1940an, Greenberg Partisan Review-en sartu zen editore gisa. 1942an, berriz, the Nation-eko arte kritikari bihurtu zen, eta, Commentary-n, editore elkartua izan zen 1945etik 1957ra.
1950eko abenduan, gobernuak finantzatutako Amerikako Askatasun Kulturalaren Batzordean sartu zen. Modernismoak esperientziari buruzko iruzkin kritikoa ematen zuela uste zuen Greenbergek. Etengabe aldatzen zuen kitsch sasi-kulturara egokitzeko, zeina etengabeko garapenean baitzegoen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo urteetan, horrenbestez, Greenbergek abangoardiako artista onenak Europan baino Ameriketan sortzen ari zirelako jarrera bultzatu zuen. Jackson Pollock defendatu zuen, bereziki, bere belaunaldiko margolaririk handiena bezala, artistaren "osoak" keinu-oihalak gogoratuz. 1955eko "American-Type Painting" saiakeran, Greenbergek espresionista abstraktuen lana sustatu zuen arte modernistaren hurrengo etapa gisa (esaterako Jackson Pollock, Willem de Kooning, Hans Hofmann, Barnett Newman eta Clyfford Still-enak), margolari hauek koadro-planoaren "lautasuna" nabarmentzen ari zirela argudiatuta.
Greenbergek espezifikotasun ertaineko kontzeptu bat artikulatzen lagundu zuen. Arte-euskarri bakoitzak berezko ezaugarriak zituela planteatzen zuen, eta proiektu modernistaren zati batek beren euskarri zehatzarekin gero eta konprometituagoak ziren artelanak sortzea suposatzen zuen. Pinturaren kasuan, haien euskarriaren bi dimentsioko errealitateak lautasunari garrantzia handiagoa ematea ekarri zuen Errenazimentutik eta perspektiba piktorikoaren asmakuntzatik ohiko pinturan aurkitu ohi den sakontasunaren ilusioaren aldean.
Greenbergen iritziz, Bigarren Mundu Gerraren ostean, Ameriketako Estatu Batuak «arte aurreratuaren» zaindari bihurtu ziren. Atzerriko antzeko mugimenduak goraipatu zituen, eta, 1956an, Painters Eleven erakusketak New Yorkeko Riverside Gallery-ko American Abstract Artists-ekin izandako arrakastaren ostean, Torontora joan zen taldearen lanak ikustera 1957an. Bereziki harrituta utzi zuen William Ronald eta Jack Bush margolarien ahalmenak, eta Bushekin adiskidetasun estua garatu zuen geroago. Greenbergek, Bushen Painters Eleven osteko lana, espresionismo abstraktutik kolore eremuko pinturara eta abstrakzio lirikora egindako aldaketaren adierazgarri argi gisa ikusi zuen, hau da, garai hartako idatzi kritiko gehienetan eskatzen zuen aldaketa.
Greenbergek pop artearen inguruko sentimendu nahasiak adierazi zituen. Alde batetik, pop arteak «bigarren belaunaldiko espresionismo abstraktuaren zurrunbiloen aurrean irekitasun eta argitasunerako joera» zuela esan zuen. Baina, bestalde, pop arteak ez zuela «azaleko maila batean baino gehiago zaporea zalantzan jartzen» ere esan zuen.
1960ko hamarkadan, Greenbergek eragin handia izan zuen kritikari belaunaldi gazteago batengan, besteak beste, Michael Fried eta Rosalind E. Krauss-engan. Dena den, Greenbergen postmodernist teoriekin eta gizartean parte hartzen duten artearen mugimenduekin izandako aurkakotasunak eragin zuen, bai berari, bai miresten zuen arteari "moda zahar" gisa etiketatzea eta kritikarien jomuga bihurtzea ekarri zuen.
Tom Wolfek, Greenberg kritikatu zuen "The Painted Word" liburuan, Harold Rosenberg eta Leo Steinbergekin batera, eta «Cultureburgeko erregeak» izendatu zituen. Wolfek hiru kritikari hauek artearen munduan nagusitzen ari zirela beren teoriekin argudiatu zuen, eta (literaturaren munduan ez bezala, non edonork liburu bat eros zezakeen) artearen mundua bildumazale, museo eta kritikari aberatsez osatutako zirkulu-uharte batek kontrolatzen zuela ikaragarrizko eraginez.
Pintura osteko abstrakzioa
Azkenean, Greenberg kezkatuta zegoen espresionismo abstraktu batzuk «modalitate multzo batera murriztu» zirelako, eta gero eta gehiago bilatzen zuen gaia, artistarekin lotura eta pintzelkada zehatzak bezalako elementuak abandonatu zituzten artista multzo berri bat. Greenbergek iradoki zuen prozesu horrek «garbitasun» maila bat lortu zuela (komatxoen artean bakarrik erabili zuen hitza), oihalaren egiatasuna eta espazioaren bi dimentsioko alderdiak (lautasuna) agerian utziko zituena. Greenbergek espresionismo abstraktutik edo abstrakzio margolaritik bereizteko sortu zuen Post-Painterly Abstraction terminoa deitzea, berak nahiago zuen bezala. Pintura osteko abstrakzioa bigarren belaunaldiko espresionista abstraktuen keinu-abstrakzioaren aurka erreakzionatzen zuen arte abstraktu ugariri emandako terminoa zen. Pintura osteko abstrakzioaren joera nagusien artean, Ellsworth Kelly eta Frank Stella bezalako margolari zorrotzak daude, zeinak estu araututako formen eta ertzen arteko harremanak aztertu zituzten; Stellaren kasuan, gainazalean irudikatutako formen eta euskarriaren forma literalaren artean eta kolore-eremuko margolariak lehen magna eta gero ur-oinarritutako pintura akrilikoak lehendatu gabeko mihisak tindatu zituzten, hala nola Helen Frankenthaler eta Morris Louis-ek, kolore garbi eta irekiko eremu handi eta bizien ukimenezko eta optikoko alderdiak arakatuz. Mugimendu horien arteko muga ahula da; hala ere, Kenneth Noland bezalako artistek bi mugimenduen alderdiak erabili zituzten bere artean. Pintura osteko abstrakzioa, oro har, autokritikaren dialektika modernistaren jarraipena dela ikusten da.
Clement Greenberg bilduma
2000. urtean, Portlandeko Arte Museoak (PAM) Clement Greenberg bilduma eskuratu zuen XX. mendearen amaierako eta XXI. mende hasierako 59 artista garrantzitsuren 159 pintura, estanpa, marrazki eta eskulturaren bilduma. PAMek Arte Moderno eta Garaikideko Jubitz Zentroan erakusten ditu lanak, batez ere; eskultura batzuk kanpoan daude. Ordezkatutako artista gehienak estatubatuarrak dira, hainbat kanadarrekin eta beste nazionalitate batzuetako artista batzuekin batera. Bilduman ordezkatuta dauden artisten artean daude: Edward Avedisian, Walter Darby Bannard, Stanley Boxer, Jack Bush, Anthony Caro, Dan Christensen, Ronald Davis, Richard Diebenkorn, Enrico Donati, Friedel Dzubas, André Fauteux, Paul Feeley, Helen Frankenthaler, Robert Goodnough, Adolph Gottlieb, Hans Hofmann, Wolfgang Hollegha, Robert Jacobsen, Paul Jenkins, Seymour Lipton, Georges Mathieu, Kenneth Noland, Jules Olitski, William Perehudoff, Jackson Pollock, Larry Poons, William Ronald, Anne Ryan, David Smith, Anne Truitt, Alfred Wallis eta Larry Zox.
Greenbergen alargunak, Janice van Horne-k, Greenbergen bildumako artistei buruzko erakusketa-katalogo eta argitalpen-liburutegi komentatua eman zion Portlandeko Arte Museoari. Greenbergen komentaturiko liburutegia Portland Art Museum-en Crumpacker Family Library-n dago eskuragarri, publikoarentzat doan.
Herri kulturan
Greenberg, Jeffrey Tambor aktoreak irudikatu zuen 2000. urteko Pollock filmean, Jackson Pollocken bizitzari buruzkoa.
Mia Hamm
Mariel Margaret Hamm-Garciaparra (Selma, Alabama, Ameriketako Estatu Batuak, 1972ko martxoaren 17a) futbol jokalari ohia, bi aldiz urrezko domina olinpikoa eta Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketa (FIFA) irabazlea. Futboleko izar izendatu zuten, eta 1987tik 2004ra Estatu Batuetako emakumezkoen futboleko talde nazionalerako aurrelari gisa jokatu zuen.
Biografia
Selman jaioa, Alabama, Mia Bill eta Stephanie Hamm-en sei seme-alabetatik laugarrena izan zen. Txikia zela oinak zuzentzeko aparatua erabili zuen. Ameriketako Estatu Batuetako Aireko Armadan hazi zen. Bost urte zituela, Wichita Fallsen (Texas) bizi zela, lehen futbol-taldean sartu zen.
Panpina Ustela
Panpina Ustela literatura aldizkari bat izan zen, Bernardo Atxagak eta Koldo Izagirrek argitaratu zutena 1975eko urtarrilean. Estatuaren eta Eliza Katolikoaren aurkako irainak zituelakoan, garaiko agintariek bahitu egin zuten argitalpena. Aldizkariak bi jarraipen izan zituen hurrengo urtean, 1976an, Zorion Ustela eta Mermelada Ustela izenez.
Mia Hamm
Biografia
1987ko Estatu Batuetako Jaialdi Olinpikoan jokatu zuen, Estatu Batuetako emakumezkoen futbol-talde nazionalean jokalari gazteena. Hammek urtebete eman zuen Burkeko (Virginia) Lake Braddock bigarren hezkuntzako eskolan, eta Lake Braddock futbol-taldeari 1989ko estatuko txapelketak irabazten lagundu zion.
1989tik 1993ra, Ipar Carolinako Chapel Hileko Unibertsitatean izan zen. All-American ohoreak irabazi zituen, Atlantikoko Kostako Konferentziako Urteko Jokalari izendatu zuten hiru urtez jarraian, eta ACC Urteko Atleta izendatu zuten 1993 eta 1994 urteetan. Ipar Carolinatik graduatu zen 1994an, ACCren erregistroekin helburuetarako (103), asistentzietarako (72) eta puntu totaletarako (278). 2003an, bera eta Michael Jordan izendatu zituzten konferentziaren lehen berrogeita hamar urteetako ACCko atletarik onenak.
Estatu Batuetako emakume-talde nazionaleko kidea izan zen eta 1993an zilarrezko domina irabazi zuen Udako Unibertsitate lehiaketan, Buffalon.
Panpina Ustela
Bi idazle gazte, espetxean topo
Aldizkaria idatzi eta argitaratzeko deliberamendua Bernardo Atxagak eta Koldo Izagirrek elkar ezagutu zutenean sortu zen, Donostian.
Mia Hamm
Biografia
2001ean, Women's United Soccer Association (WUSA), eta Washington Freedom-erako jokatu zuen 2001etik 2003ra bitartean. Ligaren historian zehar, Hamm izendatu zuten ligako izarra, eta gogor erabili zuten marketinean eta sustapenean. 2001ean egindako publizitateko 1.000 exekutiboko inkesta batean, Anna Kournikovak baino ia bi aldiz boto gehiago jaso zituen "atletarik erakargarrienak".
Belauneko lesio bat izan zuen 2001eko azaroan, eta jokoz kanpo eduki zuen zenbait hilabetez 2002. urtearen hasieran. 2002ko denboraldiaren erdia baino ez zuen jokatu, hala ere zortzi lorpen izan zituen. Taldeak hirugarren postua lortu zuen 2002ko denboraldian, 11-5–5 erregistro batekin, eta playoffetara jo zuen. Filadelfiako 1–0 kargaren aurkako finalerdia irabazi ondoren, taldea 3–2 garaitu zuen WUSA Sortzaileen Kopan.
2004ko Atenasko Joko Olinpikoen ondoren erretiroa iragarri zuen. Estatu Batuek Mexiko 5-0 garaitu zuten eta Hamm-ek bi helburutan lagundu zuen.
Panpina Ustela
Bi idazle gazte, espetxean topo
Garai hartako giro guztiz politizatu eta bortitza irudikatzen du bi idazleen arteko harremanen hasierak. Izan ere, Beñat Sarasola idazle eta ikerlariak dioenez, Koldo Izagirrek kartzelan ezagutu zuen Bernardo Atxagaren anaia bat, eta haren bitartez andoaindar idazlea.
Mia Hamm
Biografia
1999an, Mia Hamm Fundazioa sortu zuen, bere neba anemia aplasikoa z hil eta gero. Hezur-muinaren edo muinaren transplantea behar duten familientzako kontzientziazioa sustatu eta funtsak biltzen ditu, eta fundazioak pertsonak hezur-muinaren erregistro nazionalean erregistratzera bultzatzen ditu, eta funtsak ematen dizkio UNC Health Care and Children's Hospital Los Angelesi. Halaber, kirolaren bidez emakumeak ahalduntzeko aukerak sortzea du helburu. Hammek urteroko futbol-partida antolatu du Los Angelesen, fundazioari laguntzeko.
Panpina Ustela
Bi idazle gazte, espetxean topo
Atxagak adiskide zuen Jose Ramon Zubimendi usurbildarraren bitartez, Daniel Palacios, Usurbilgo Reprografía Anaitasuna izeneko inprimategiko arduraduna izan zuten laguntzaile handiena, aldizkaria kaleratu ahal izateko.
Haustura bat, ordura artekoarekin
Frankismoaren menpeko giro etsian, literatura aldizkariak isilduta zeudela esan liteke, 1970ko hamarkadaren hasieran. Euzko-gogoa, Jokin Zaitegik 1950ean Guatemalan sortutakoa, desagertua zen, 1959az geroztik. Jon Mirandek eta Txomin Peillenek Parisen Igela aldizkaria 1962-1963 bitarte argitaratu zuten. Karmel aldizkari erlijiosoaren Olerti gehigarria, Santi Onaindiaren ardurapean argitaratzen zena, 1969an eten zuten. Esan daiteke, beraz, 1970eko hamarkadan euskal literaturaren esparruan aldizkaririk batere ez zegoela.
Euskal literaturak eta kulturak, oro har, garai ilun bat bizi zuten unean sortu zuten, Donostian, Bernardo Atxaga eta Koldo Izagirre idazleek Panpina Ustela. Artean, hau da, aldizkaria kaleratu zutenean 1975eko urtarrilean, gazteak ziren biak: Atxagak 23 urte zituen eta Izagirrek, 21.
Aurreko literaturaren hertsitasunarekin hautsi nahi izan zuten, izenburuak berak iradokitzen duen eran, orduko poesia soziala, Gabriel Aresti buru zuena, panpina ustel bat bailitzan.
Urte batzuk geroago, Koldo Izagirrek honela azaldu zituen aldizkaria kaleratzeko arrazoiak:
Arestiren bidetik etorri zen euskal poesia soziala atzen utzi nahi izan zuten, beraz, baina Arestiren itzala arbuiatu gabe.
Zentsuraren debekua eta salaketa
Panpina Ustela aldizkariak oso zabalkunde urri eta mugatua eduki zuen, frankismoaren aldez aurreko zentsura indarrean baitzegoen artean. Nahitaezkoa zen, beraz, aldizkaria kaleratu aurretik testuak eta gainerako edukiak aurkeztea, zentsuraren baimena jasotzeko. Panpina Ustelak. ordea, ez zuen argitaratzeko baimenik jaso, eta aurkeztutako ale guztiak bahitu egin zituzten.
Bi salaketa jarri zizkieten: alde batetik, Eliza Katolikoa iraintzea; bestetik, Estatuaren aurkako legez kanpoko propaganda egitea. Gogoan izan behar da aldizkaria kaleratu zenean frankismoa indarrean zegoela, eta diktadorea bizirik oraindik. Agintarien salaketaren ondorioz, bi idazleei isun bat jarri zieten, 1977ko Espainiako Amnistiaren Legeak baliogabetu zuena.
Zentsurarekin arazoak sor zitezkeela susmaturik, dirudienez, inprimatutako ale kopuruaren erdia aitortu zuten egileek, eta horrela banatu ahal izan zituzten ale batzuk, lagunen eta ezagunen artean, diru galera handi bat eduki arren.
Panpina Ustelaren edukia
Aldizkari formatua erabili bazuten ere (28 cm x 18,5 cm, 36. orrialde), azaleko nahiz barruko marrazkiek —Jose Alberdi pasaitarrarenak— eta argazkiek —Jose Manuel Susperregi hondarribiarrarenak— itxura ilun eta underground bat ematen diote aldizkariari.
Azal osteko lehen orrialdean, aurkibide gisara, Bernardo Atxagaren eta Koldo Izagirreren hil mezuak ageri dira, bietako bakoitzak idatzitako artikuluak testamenduan utziko balituzte bezala. Egileek atzean utzi nahi zuten aroaren amaiera irudikatzen du aurkibide harrigarri honek.
Aldizkariaren amaieran, berriz, idazle biek sinatutako agiri edo manifestu bat jasotzen da, «Ez dezagula konposturarik gal, halare» izenburuaz. Funtsean, literaturari autonomia bat aitortzea eskatzen zuten, garai hartako argitaletxe eta aldizkariei aurre eginez, eta euskara batuan, lehenengoz. Baita ere, literatura lehiaketen aurka egiten zuten, garai hartan sortzaile gazteek nabarmentzeko zeukaten ia sistema bakarra baitzen:
Aldizkaria osatzen duten hamalau poema, narrazio eta artikuluak bi idazle sortzaileek idatzi eta sinatuak dira.
Neurri bateraino, esan daiteke aldizkariaren ale honetan Atxagak eta Izagirrek argitaratu zituzten testuak aitzindari izan zirela, hau da, bi idazleen ondorengo lanetan, aldez edo moldez, agertuko diren gaiak jasotzen dituztela.
Mia Hamm
Biografia
Bartzelona Futbol Klubaren munduko enbaxadorea da. 2014ko urrian, Los Angeles FC Liga Nagusiko jabekide gisa izango zela iragarri zuten. Hilabete bere, Serie A, A.S. Roma telesaileko zuzendaritza-batzordean sartu zen. Telesaila Estatu Batuetako inbertitzaileen jabetzakoa da. Joe Biden lehendakariordearekin eta Jill Bidenekin batera, 2015eko Emakumeen Munduko Kopako finalean AEBren ordezkari aritu zen, Vancouverren.
Panpina Ustela
Zorion Ustela
Panpina Ustela aldizkariaren kaleratzeak eduki zituen lege arazoek eragindako zabalkunde urriari irtenbide bat eman nahirik, bigarren alde bat argitaratu zuten 1976an, Zorion Ustela izenburuaz.
Mia Hamm
Munduko Kopako partidak eta txapelketa olinpikoak
Estatu Batuetako futbol-talde nazionaleko kide gisa lehiatuko da FIFAko Emakumeen Munduko Txapelketan lau biderrez: 1991ren inaugurazioa Txinan, 1995 Suedian, eta 1999 eta 2003 Estatu Batuetan. Hiru Udako Joko Olinpikotan parte hartu du: 1996 Atlantan, 2000 Sidneyn eta 2004 Atenasen. Guztira, 38 partidatan jokatu zuen, eta 13 gol lortu zituen nazioarteko zazpi txapelketatan. Taldeko kideekin, Hamm-ek hirugarren postua lortu zuen 1995ean eta 2003an Munduko Kopako bi txapelketetan, bigarrena 2000ko Joko Olinpikoetan eta lehena nazioarteko beste lau txapelketetan.
Panpina Ustela
Zorion Ustela
Ale honen edizioaren arduradun izan ziren Koldo Izagirre eta Ramon Saizarbitoria, Bernardo Atxagak egileen artean jarraitzen badu ere. Gogoan izan behar da bigarren ale hau argitaratu zenerako Atxaga Bilbora joana zela. Beste kolaboratzaile bat, gutxienez, eransten zaie, Xabier Olarra idazle eta itzultzailea. Aldizkariaren azala eta maketa Juanba Berasategirena da (27,5 cm x 18,5 cm, 32 orrialde).
Saizarbitoriaren eragina aldizkariaren lehen testu izenburu gabean bertan antzeman daiteke, aldizkari independenteei buruzko lerro irrigarrietan.
Bigarren ale honetan poema eta narrazio gutxiago daude, eta gehiago dira iritzi artikuluak, kritikak edo saiakerak. Deigarria da bigarren ale honetako artikulu bi baino ez daudela sinatuak, hain zuzen ere kolaboratzaileenak, Bernardo Atxagarena eta Xabier Olarrarena (X.O. laburduraz).
Literatura aldizkariak, euskararen egoera zokoratua, sexua edo euskal literaturaren norabide nagusi edo ofizialak izan ziren aldizkariaren kritiken jomuga, berriro ere euskara batu eta kultu bat errebindikaturik, zalantza gabeko esaldi honetan: «ez gaude prest (...) analfabetoek konpreni dezaketen euskara bat erabiltzeko».
Nabarmentzekoak dira Koldo Izagirrek idatzitako bi testu, nahiz ez duten, esan bezala, egilearen sinadurarik:
Mermelada Ustela
Bigarren alearen urte berean, 1976an alegia, kaleratu zuten hirugarren eta azken alea, Mermelada Ustela izenburuaz.
Azken ale honen edizioaren arduradun, berriro ere, Koldo Izagirre eta Ramon Saizarbitoria idazleak izan ziren; alde horretatik begiratuta, bigarren alearen jarraipentzat har daiteke. Egileen artean, bigarren alean izandakoez gain, Joxan Elosegi eta Joxean Muñoz ageri dira.
Edukiei dagokienez, bigarren alearen bidetik joan zen aldizkariren azken ale hau: ikuspegi eta doinu kritikoa da nagusi, betiere umorearen eta irriaren bitartez. Aldaketa bat badago, ordea: testu guztiak sormenezkoak edo fikziozkoak dira, ez dago azterketa sakonik.
Nolanahi ere, azken ale honetan argitaratu zuen Bernardo Atxagak «Lizardi, Rimbaud etorri duk hitaz galdezka» poema ezaguna, gerora Mikel Laboak kantuz eman zuena, Sei izenburuko diskoan. Baita ere, Atxagarena da «lauaXeta gogoan, eta begien omenez...» hasten den poema, urte bi geroago, 1978an, Etiopia liburuan argitaratuko zuena.
Aldizkariak artikulu editorial moduko bat jasotzen du, Ustela izenaz izenpetua baita, «Ustela bilingue egiteko eskaera asko jaso dugu azken hilabeteotan» esaldiaz hasten dena. Euskaraz edo gaztelaniaz idaztearen auzia aztertzen du, hautu argi bat eginez:
Aitorpen horrek agerian uzten du hautu hori, dena dela, ez dela ideologikoa, politikoa edo hizkuntzazkoa soilik, baizik, batez ere, literarioa.
Fikziozkoa ez den beste testu batean —«Guri praileetatik gustatzen ez zitzaiguna...» hasten dena— berriro ere agertzen dira hastapeneko Panpina Ustelan azaldutako gai batzuk, Jakin aldizkariaren aurkako kritika baten barruan; besteak beste, literatura lehiaketen kontrako jarrera argia.
Irakurle baten gutun bat ere argitaratu zuten aldizkarian, sinadura eta guzti: J. Ig. Garmendia ezezagun batek Parisetik bidalitakoa. Orobat, Zorion Ustela aurreko aleak eragindako miresmena azaltzen du gutunak.
Nabarmendu beharrekoetan, baita ere, aldizkariaren hirugarren ale honetan argitaratu zen Gabriel Arestik —ordurako hila zen Aresti,1975eko ekainean— 1971n gaztelaniaz idatzitako poema bat (gaztelaniazko jatorrizkoa, «Elegia por un niño castrado»; euskaraturik, «Landatzen ditut belaunak lurraren gainean»), Ramon Saizarbitoriak izandako jokabideari buruzko kritika zorrotz bat eginez. Lur argitaletxean Jakes Oihenarteren Kaniko eta Beltxitina pastoralaren edizio bat argitaratu zuen Arestik, baina liburua kaleratu aurretik, argitaletxeko arduradunek —tartean, Saizarbitoriak— erabaki zuten liburuaren hegal bat moztea, bertan Arestik esaten omen baitzuen «euskal proletariorik ez da existitzen». Ustelaren azken alean azken alean poema euskaraturik agertzea umore ukitu bat bezala interpretatu daiteke.
Ustela Saila
Panpina Ustela izenburuarekin abiatutako aldizkariaren ibilbidea aipatutako hiru aleekin amaitu bazen ere, Ustela izenburua berreskuratu zuen Koldo Izagirrek, Joxe Mari Olaizolarekin batera Ustela Saila argitaletxea sortu zuenean, 1977ko martxoan.
Argitaletxeak emaitza oparoa eduki zuen, 1983ko abendura bitartean 14 idazle gazte edo berriren 19 liburu argitaratu baitzituen.
Mary Black (Salemeko epaiketak)
Mary Black ( XVII. mendea- )  jatorri afrikarreko esklaboa izan zen, Nathaniel Putnamen etxekoa. Black abizena bere jatorri beltzagatik eman zioten seguraski. Sorginkeriaz salatu zuten Salemgo sorginkeria prozean. Nathanielen iloba Thomas Putnam izan zen akusatzaile nagusietako bat, nahiz eta Nathaniel bera eszeptikoa izan eta Rebecca Nurse ere defendatu zuen. Mary atxilotu, prozesatu eta kartzelaratu egin zuten, baina ez zuten epaitu, eta aldarrikapen bidez askatu zuten 1693ko urtarrilaren 21ean. Mary Nathanielen etxera itzuli zen askatu ondoren.
Tituba eta Candyrekin batera, Mary histerian salatutako hiru esklaboetako bat izan zen. Hirurek bizirik iraun zuten.
Atzipenaldia
John Hathornek eta Jonathan Corwin-ek Mary Black-i agindu zioten, Sarah Wildes, Sarah eta Edward Bishop, William eta Deliverance Hobbs, Nehemiah Abbot, Mary Eastey eta Mary English-ekin batera, 1692ko apirilaren 21ean Ann Putnam, Jr., Mercy Lewis, Mary Walcott eta beste batzuen gainean egindako sorginkeriaren "susmo altua" zela eta, Thomas Putnam eta John Ton-en salaketa baten ondorioz.
Epaiketa
Mary 1693ko urtarrilean epaitu zuten, eta inor ez zen haren aurka agertu; beraz, aske utzi zuten. Benjamin Rayk Satanás eta Salem liburuan, Nathaniel Putnam errespetatuegia izatearen aukera planteatzen du, inork gaiztakeria lepora ziezaion zerbitzariari. Putnamek kartzelaratzeko ordainsaria ordaindu eta etxera eraman zuen berriro. Gainera, bere errugabetasunari buruzko testigantza irmoa Putnamen entrenamenduagatik izan zitekeela teorizatzen du. Maryren akusatzaileak Nathanielen aurka errepresaliak hartzen egon zitezkeen Rebecca Nurseren alde hitz egiteagatik. Esklabo bati leporatuta nekez lor zitekeen ezer, ez baitzuten propietaterik.
Homunkulu nebulosa
Homunkulu nebulosa edo Homunkuluaren nebulosa Hego hemisferioko nebulosa bat da, Carina konstelazioan dagoen Eta Carinae izar bitarraren inguruan dagoena. Era bilobulatuan, Eta Carinae-ren nebulosa ere deitzen zaio, nahiz eta termino hori, maiz Gila nebulosa izendatzeko ere erabili den. Homunculus terminoak «gizon txikia» esan nahi du latinez eta Enrique Gaviola fisikari eta astronomo argentinarrak proposatu zuen, Bosque Alegre estazio astrofisikoko 1,5 m-ko teleskopioa erabiliz identifikatu eta aztertu zuenean.
1840 inguruan antzemandako erupzio batean kanporatutako izar-hautsak eta gasak osatzen dutela uste da; leherketaren ondorioz, Eta Carinae gaueko zeruko bigarren izar argitsuena zen. Ordutik aurrera, distira txikiagoa izango zuen hodeiaren ondorioz. Barruan, bada beste egitura bat, "homunkulua" izenekoa, XIX. mendearen amaieran izandako erupzio txikiago batek sortua.
Trumpler 14
Trumpler 14 sei argi-urteko diametroa (1,8 pc) duen kumulu ireki bat da, Gila nebulosaren barnealdean kokatua, Lurretik 8.000 argi-urte ingurura (2.500 pc). Carina OB1 izar-elkarketaren kumulu nagusietako bat da, Gila nebulosaren elkarterik handiena. Trumpler 14an 2.000 izar inguru identifikatu dira, eta kumuluaren guztizko masa 4.300 M☉koa dela uste da.
Adina
Ezagutzen den izar-kumulurik gazteenetako bat da, 300 eta 500 mila urte bitarteko antzinatasunarekin. Konparazio batera, R136 izar superkumulu masiboak 1 eta 2 milioi urte artean ditu, eta Pleiade ospetsuek 115 milioi urte inguru.
Kataja
Kataja Suedia eta Finlandiaren artean banatutako lurraldea duen uhartea da. Haparanda hegoaldean dago, Botniako golkoan, Itsaso Baltikoaren iparraldean, eta, politikoki, Norrbotten konderrikoa da. Azalera 0,71 km²-koa da gutxi gorabehera, eta bi kilometro luze eta 200-500 metro zabal da.
Zatiketaren arrazoia
Uhartearen banaketa errebote isostatiko izenez ezagutzen den fenomeno geologiko baten ondorio da. Suedia eta Errusiar Inperioaren arteko muga (Finlandiak kudeatzen zuena garai hartan) 1809an egin zenean, bere itsas zatia elkarrengandik oso gertu zeuden bi uharteren artetik igarotzen zen; Suediako Kataja uhartea eta Finlandiako Inakari uhartea ziren. Errebote isostatikoak, mugaren trazaduraren ondorengo hamarkadetan zehar, bi uharte horien arteko lur zati bat sortu zen bia uharteak elkartuz, bakarra eginez. Fenomenoak batu egin zituen.
Leecher
Informatikan eta, bereziki, Interneteko jargoian, leech(er) izain da, (bizkarroi esateko modu bat), eskuarki, beste batzuen informazioari edo ahaleginari onura ateratzen dion erabiltzailea, baina ez duena inoiz ezer eskaintzen trukean, edo, egitekotan, eskaintza hutsalak egiten dituena, izain ez deitzeko edo. Ingelesetik bere horretan mailegatutako hitza da, (leech: izain) Terminoa aspaldi sortu zen, Internet en hastapenetan, fitxategi ak deskargatu eta trukean ezer kargatuko ez zuten erabiltzaileei zirikatzeko. Euskaraz litxer ahoskatzen da.
Testuinguruaren arabera, leeching terminoaren erabilpenak txantxa edo irain zentzua har dezake, askotan Interneteko gunearen netiketa ren arabera ulertuko da: ohikoa izaten da, doan ematen dena erruz erabiltzea, eta ohikoa izaten da jasotzen duenak ematen duen komunitateari zentzuzko diru-kopururik inoiz ere ez ematea trukean. Beraz, konnotazio gutxiesgarririk gabe ere erabiltzen da hitza, eta horregatik terminoak, batzuetan, informazio-multzo handiak deskargatzeko aukera eskaintzen dela besterik ez du esan nahi: adibidez, offline reader Leech, the Usenet newsreader NewsLeecher, audioak grabatzeko gunea SoundLeech edo LeechPOP, deskargatzeko baliabidea POP3 posta zerbitzuen bidez.
Izain animali bizkarroiaren esanahia du leech termino horrek, hortik datorkio izena, odola zurrupatu eta gero, oharkabean, odola eman dion animalia uzten ibiltzen den animalia, eskerrak eman gabe. Beste termino batzuk ere erabiltzen dira ingelesez, hala nola "freeloader", 'doan deskargatzen ibili ohi dena', "mooch", 'eskale' eta "sponge", 'belaki a', baina "leech(er)", 'izain', termino hau da erabiliena.
Jane Wenham (ustezko sorgina)
Jane Wenham (?- Hertfordshire, Ingalaterra, 1730) Ingalaterran sorginkeriagatik heriotza-zigorra ezarri zioten azkenetako bat izan zen, baina kondena bertan behera utzi zuten. 1712ko epaiketa, normalean, sorginkeriaren azken epaiketatzat hartzen da Ingalaterran.
Atzealdea
Wenhamek, Walkerneko alargun Hertfordshirek, difamazio-kargua aurkeztu zuen baserritar baten aurka, sorginkeria-salaketa bati erantzuteko. Sir Henry Chauncy herriko bake-epaileak Gardiner apaizari, Walkerneko errektoreari, bidali zion gaia. Txelin batekin saritu zuten, baina gutxiago eztabaidatzea gomendatu zioten. Emaitza horrekin desengainatuta, justizia "beste era batera" izango zuela esan omen zuen. Ustez, Ann Thorne, errektoretzako neskamea, sorgindu zuen.
Epaiketa
Wenhamen aurkako atxiloketa-agindu bat eman zuen Sir Henry Chauncyk, eta aginduak eman zituen "sorgin-markak" bilatzeko. Berak eskatu zuen bere errugabetasuna erakusteko probaren bat egiteko, atxilotua izan ez zedin, uraren froga esaterako; hala ere, Aitagurea errezatzeko baino ez zitzaion eskatu.