cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antzinako Erromako gastronomia
Mahai-ohiturak
Oinak eta eskuak afaldu aurretik garbitzen ziren. Janaria hatz-puntekin eta bi koilara-motarekin hartzen zuten; handiena ligula eta txikiena cochlear ziren. Azken hori barraskiloak eta moluskuak jateko erabiltzen zuten, eta sardexka modernoaren baliokidea zen. Mahaian puska handiak zatitzen zituzten plater txikiagoetan zerbitzatzeko. Jaki bat jan ondoren, behatzak garbitzen zituzten, eta ezpainzapiak (mappae) ahoa garbitzeko erabiltzen zituzten. Gonbidatuek beren mappaea ekar zezaketen janariaren soberakinak edo opari txikiak (apophoreta) eramateko. Jan ezin zitekeen guztia, hezurrak eta maskorrak bezala, lurrera botatzen zuten, esklaboek garbitu ahal izateko.
Udan, kanpoan jatea tipikoa zen. Ponpeiako etxe askok lorategian harrizko besaulkiak zituzten espresuki helburu horretarako. Jendea otordu formaletan baino ez zen etzaten. Otordua arrunta bazen, eserita edo zutik jaten zuten.
192 Nausika
192 Nausika, asteroide gerrikoan aurkitutako 192. asteroidearen izena da. 1879ko otsailak 17an aurkitu zuen Johann Palisak Pulatik.
Antzinako Erromako gastronomia
Entretenimendua
Gonbidatuentzako afari batean, musikariek, akrobatak, poetek edo dantzariek antzezten zuten, eta solasek paper garrantzitsua jokatzen zuten. Dantzak ez ziren ohikoak, desegokitzat hartzen baitziren eta ez baitziren mahai-ohiturekin ondo moldatzen, baina comissation, berriz, kontrakoa zen. Gorputzaren beharrengatik mahaia uztea desegokitzat jotzen zuten, eta abstenitzea heziera onekotzat jotzen zuten. Plater nagusiaren atzean, etenaldi batean, eskaintza bat egiten zitzaien Lareei, etxeko izpirituei. Eskaintza hori, normalean, haragia, pastela eta ardoa izaten ziren. Pastela azafraiaz tindatzen zuten.
192 Nausika
Bere izena, greziar mitologiako Nausikaa izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, feaziarren errege zen Altzinooren alaba zena.
Antzinako Erromako gastronomia
Entretenimendua
Gonbidatuek koroak erabiltzen zituzten, afaltzen ari zirenen osasunari eta oturuntzaren giroari laguntzeko. Koroa hauek lore eta lurrin mota ezberdinez eginak zeuden. Pertsona batek erabiltzen zuen koroa motak goi klasean hartzen zuen posizioa adierazten zuen.
Edari alkoholdunak
Ardoa normalean kontsumitu baino lehen urarekin nahasten zuten: hartzidura kontrolatzen ez zutenez, alkohol-kontzentrazioa oso altua izan ohi zen. Ardoa, batzuetan, doitua eta «hobetua» izaten zen: ardo zuria eta alderantziz ardo beltza nola egin jakiteko eta ozpin bihurtzen ari zen ardoa erreskatatzeko jarraibideak daude oraindik. Ardoak era askotara dastatzen zituzten:
Maurice Utrillo
Maurice Utrillo (Paris, Frantzia, 1883ko abenduaren 26a - Dax, Frantzia, 1955eko azaroaren 5a) frantses pintorea izan zen.
Biografia
Suzanne Valadon pintorearen semea zen, eta Miguel Utrillo pintorearengandik hartu zuen abizena. Oso gazte zelarik erietxe batera eraman zuten alkoholismoa sendatzeko. Garai horretan ekin zion margotzeari eta eritegiko leihotik ikusten zituen ikuspegiak pintatzen hasi zen. Sisley eta Pissarro inpresionisten eragina izan zuen hasieran, baina 1907. urte inguruan inpresionisten eragina baztertu eta garai zuria (1907-1916) deitu zitzaion aldiari ekin zion. Garai honetan kolore zuria nagusi zuten 700-800 obra ondu zituen Utrillok. Handik aurrera kolore biziagoak erabiltzen hasi zen, eta amaren eragina nabaria den garai baten ondoren, heldutasun handia erakusten zuten ikuspegiak egin zituen.
1913. urtean lehen erakusketa egin zuen Eugène Blot galerian. Alkoholismoa zela eta, eritegietan egonaldi bat baino gehiago egin behar izan bazuen ere ospe handiko pintorea izan zen. 1934. urtean Lucie Valore pintorearekin ezkondu zen.
Prignac-en-Médoc
Biztanleria
2007an Prignac-en-Médoc udalerrian erroldatutako biztanleak 217 ziren. Familiak 74 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 23 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
190 Ismena
190 Ismena edo Ismene, asteroide gerrikoan aurkitutako 190. asteroidearen izena da. 1878ko irailak 29an aurkitu zuen Christian Heinrich Friedrich Petersek Clintonetik.
Prignac-en-Médoc
Etxebizitza
2007an 95 etxebizitza zeuden, 83 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 87 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 83 etxebizitza nagusietatik 72 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 45 etxek bost zituzten. 66 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
190 Ismena
Bere izena, greziar mitologiako Ismena izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, Edipo eta Iokastaren alaba eta Antigonaren ahizpa zena, azken honek ere, asteroide bati, 129 Antigonari izena ematen dilarik, honen tormentura lagundu ziona.
Prignac-en-Médoc
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 137 ziren, horien artean 102 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 102 pertsona aktiboetatik 91 lanean zeuden (50 gizon eta 41 emakume) eta 11 langabezian zeuden (9 gizon eta 2 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Prignac-en-Médoc udalerrian 84 unitate fiskal zeuden, 212 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.519 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra altzari denda bat zen.
2000. urtean Prignac-en-Médoc udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Castanheira (Mato Grosso)
Castanheira Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Paparazzi (abestia)
Paparazzi Lady Gaga abeslari estatubatuarraren abesti bat da. Lady Gaga eta Rob Fusari sortua, 2009. urtearen uztailaren argitaratu zen munduan zehar, The Fame albumeko bosgarren eta azken abesti bezala.
Bretenière
Bretenière Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bretenière udalerrian erroldatutako biztanleak 742 ziren. Familiak 249 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 84 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 117 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Mimesi
Mimesia kontzeptu estetiko bat da. Aristotelesen garaitik aurrera, helburu artistikoarekin egindako naturaren imitazioari dei egiten zitzaion horrela. Latinezko mimēsis hitzetik dator, aldi berean grezierako μίμησις [mimesis]-etik datorrena eta "imitazio" bezala itzuli daiteke.
Bretenière
Etxebizitza
2007an 267 etxebizitza zeuden, 258 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 242 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 258 etxebizitza nagusietatik 206 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 69 etxek lau zituzten eta 164 etxek bost zituzten. 235 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 91 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 156 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Mimesi
"Irudikapen" kontzeptutik bere mekanikaren nolakotasunagatik desberdintzen da; mimesiak kontra egiten dio erreferentearekin alderatzeari eta originalaren baliokidea bihurtzeari. Dena den, praktika mimetikoak ezaugarri adierazkorren beharra dakar. "Mimesia" "analogia"-rentzako sinonimo egokia bada ere, jeneralean mimesiaz hitz egiten dugu originalarekin antzekotasun zehatzagoa dagoen kasuetan.
Bretenière
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 509 ziren, horien artean 359 aktiboak ziren eta 150 inaktiboak ziren. 359 pertsona aktiboetatik 342 lanean zeuden (181 gizon eta 161 emakume) eta 17 langabezian zeuden (6 gizon eta 11 emakume). 150 pertsona inaktiboetatik 61 erretiraturik zeuden, 67 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bretenière udalerrian 250 unitate fiskal zeuden, 718 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.058 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 33 komertzioetatik, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 3 margolariak, 1 zurgina, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Bretenière udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 534 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mimesi
Artearen historia
XIX. mendean, argazkilaritzaren agerpenarekin, errealitatearen imitazio perfektua gauzatzeko instrumentu hoberena kontsideratu zen, mekanika eta optikaren legeen arabera, artistaren esku-hartzerik gabe. Errealitatearen kontzepzio mekaniko honen bidez, margolaritzaren funtzioa zalantzan jarri zen, imitazioaren funtzioaren baitan. Artearen barruko argazkilaritzaren estatutuaren analisia ere hasi zenez, artistaren esku-lanari kontrajartzen zaion medio teknologikoa da.
Anolis unilobatus
Anolis unilobatus Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Visitatio (argipena)
Visitatio termino latinoak hainbat artikulutara eraman gaitzake Wikipedia honetan:
Kristautasunean:
Pertsona izen gisa, termino honetatik eratortzen da gaztelaniazko Visitación izena, eta euskarazko ordain hauek ere:
Yuya Iwadate
Yuya Iwadate (岩舘 侑哉, 1985eko maiatzaren 25a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock.
Brit milah
Brit milah (בְּרִית מִילָה, ahoskatua; Askenazien ahoskera: ; Yiddishezko ahoskera: bris ) gizon juduei jaio eta zortzigarren egunean egiten zaien erdainkuntza errituala da, Jainkoaren eta Abrahamen arteko itunaren (brit) ikur gisa (. Talmuden arabera (Kiddushingo Ituna 29a:10), aitak bete beharreko agindua da, Abrahamek Isaaki Genesisen egin zion bezala. Gaur egun, erritua mohel (מוהל, pl.: mohelim) batek, "erdaintzaile" espezializatu batek, egiten du eta ez du ez mediku ez errabino izan behar, baina bai oinarrizko arauak errespetatzen dituen pertsona batek, hala nola Sabbat (egun sabatikoa) gordetzea eta koxer jatea.
Historia
Eskuarki Milahren nozioa, itun bati lotuta dagoen bezala, k.a. VI. mendean sortu zela uste dute, justu babiloniar erbestearen ondorioz. Praktikak aldi hori baino lehen juduen artean esanahi hori ez zuela ia ziurra da. Zenbait akademikok haurren sakrifizioaren ordezko gisa sortu zela iradoki dute. Pentateukoko J iturria (K. a. VII. mendean osatua, ziurrenik) ez du aipatzen zirkunzisioarekin zerikusia duen itunik. P iturrian (K. a. VI. mendean osatua, ziurrenik) zirkunzisioaren nozioa itun batekin lotzen da. Mutilazio genitalaren forma hori, Milah izenez soilik ezagutzen dena, Bigarren Tenpluko judaismoan hartu zuten, eta k.o. II. mendera arte forma nagusia izan zen. Akropostioan egiten zuten ebaki errituala izaten zen: zakil-mokotik irteten den moko-azalren zatia ebakitzen zuten.
Makabearren garairako, garaiaren zirkunstantziak zirela eta, gizon judu asko beren zirkunzisioak ezkutatzen saiatu ziren epispasmo-prozesuaren bidez. Greko-erromatar mundu osoan, genital ukigabeak, moko-azala barne, edertasunaren, kortesiaren eta maskulinitatearen seinaletzat hartzen ziren. Egunean ordubete gimnasioan eta erromatar termetan biluzik ematea ohitura zen; judu askok ez zuten nahi jendaurrean moko-azalik ez zutenik ikustea, halako lekuetan negozio- eta politika-kontuak eztabaidatzen baitziren. Jendaurrean zakil-mokoa erakustea lotsagabetzat, arruntzat eta sexu-desiraren seinaletzat hartzen zuten. Kultura klasikoan, helenistikoan eta erromatarrean, erdainkuntza barbarotzat jotzen zuten orohar. Bigarren Tenpluko judaismoa eta kristautasuna elkarrengandik banandu ondoren, idazle kristauek, hala nola Paulo Tarsokoak, eta ondoren Jerusalemgo kontzilioan, Milah espiritualki ez zela beharrezkoa adierazi zuten, eta bere garrantzia are gehiago handitu zen juduentzat.
Melanochelys trijuga
Melanochelys trijuga Melanochelys generoko animalia da. Narrastien barruko Geoemydidae familian sailkatuta dago.
Brit milah
Erritua
Tradizioak dioenez, Adam eta Moises zirkununtzinatuta jaio ziren, eta halaxe gertatuko da Mesiasekin ere.
Haurra moko-azalik gabe jaiotzen denean, edo jada zirkunzuntziatuta dagoen pertsona judaismora bihurtzen denean, ziztada txiki bat egiten dute, odol-tanta bat isurtzeko, eta, beraz, agindua betetzat jotzen dute. Mohel batek ere egin behar du hori.
Buttes Chaumont (Parisko metroa)
Buttes Chaumont Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 19. barrutian dagoena.
Domaňovce
Domaňovce Eslovakiako udalerri bat da, Levočako barrutian kokatuta. 12,83 km²ko azalera du eta 931 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1258. urtekoa da.
Zosterops meyeni
Zosterops meyeni Zosterops generoko animalia da. Hegaztien barruko Zosteropidae familian sailkatua dago.
Anier García
Anier García (Santiago de Cuba, 1976ko martxoaren 9a ) 110 metroko hesi-lasterketan espezializatutako kubatar atleta da.
Biografia
Oso gaztetatik nabarmendu zen 1995eko Gazte Joko Panamerikarrak irabaziz. Hurrengo urtean Atlantako Olinpiar Jokoetan parte hartzen du, eta final-laurdenetan kanporatua da.
1997an, Anier nazioarteko eszenan sartu zen Pista Estaliko Munduko Atletismo Txapelketako 60 metroko hesi-lasterketa irabazita Parisen. Zoritxarrez, Atenasko Aire Libreko Munduko Txapelketan lesio batekin hanka batean lehiatu zuen, baina finalerdietaraino iritsi zen.
1999an Winnipegeko Panamerikar Jokoak irabazi zituen. Bere garaipenik nabarmenena 2000ko Sydneyko txapeldun olinpikoa izan zen, Terrence Trammell erraz garaituz 0,16 segundoko aldearekin.
Garciak zilarrezko domina irabazi zuen 2001eko Aire Libreko Munduko Txapelketan eta Brontzezkoa urte bereko Pista Estaliko Munduko Atletismo Txapelketan eta 2003ko Pista Estaliko Munduko Atletismo Txapelketan. Ezin izan zuen 2003ko Aire Libreko Munduko Txapelketan lehiatu, lesio baten ondorioz, baina 2004ko Atenasko Olinpiadetan brontzezko domina lortu zuen.
Bere entrenatzailea Santiago Antúnez izan zen beti.
Markarik onena
110 m-ko hesi-lasterketa - 13.00 s ( Sydney, Australia, 2000ko irailaren 25a )
Dentex barnardi
Dentex barnardi Dentex generoko animalia da. Arrainen barruko Sparidae familian sailkatzen da.
Belluire
Belluire Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Belluire udalerrian erroldatutako biztanleak 170 ziren. Familiak 65 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 90 etxebizitza zeuden, 67 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 90etxeak ziren. 67 etxebizitza nagusietatik 58 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 108 ziren, horien artean 81 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 81 pertsona aktiboetatik 75 lanean zeuden (43 gizon eta 32 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Belluire udalerrian 75 unitate fiskal zeuden, 190 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.133 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren eta 1 argiketaria.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pello Irujo Elizalde
Pello Irujo Elizalde (Bidarte, 1939ko irailaren 8a - Iruñea, 2008ko irailaren 7a) euskal politikari abertzalea izan zen, Euzko Alderdi Jeltzaleko kidea eta gero Eusko Alkartasunakoa.
Eusebio Irujo Ollo eta Pilar Elizalde Esandiren semea, Bidarten bataiatu zuten Pello Maria Iñaki izenarekin. Pello jarri zioten semeari, Eusebioren anaia, Pello Mari Irujo Ollo, egun horietan fusilatuko zutela jakin izan baitzuten. Lau anai-arrebetan gazteena zen Agurne, Maite eta Mariloren ondoren. 1936ko uztaileko estatu kolpearen ostean, Eusebio, Pilar eta bikotearen bi alabak atxilotu zituzten Lizarran. Eusebio eta Juan Ignacio anaiak Iruñeko espetxean sartu zituzten eta bertan egon ziren 1938ko amaiera arte. Pello, anaia gazteena, heriotza zigorpean, San Cristobal mendiko gotorlekuko espetxera eraman zuten. Pilar eta bi alaba nagusiak Usulinas Iruñeko komentuan sartu zituzten. Han jaio zen Pilarren hirugarren alaba, Marilo. Gurutze Gorriak trukatu zituen Eusebio eta Juan Ignacio 1938ko abenduan. Ley de responsabilidades políticas delako ardura politikoen legea aplikatu zieten eta Capbreton-en erbesteratu ziren.
1939an jaio zen Pello, La Roseraie ospitalean. 1937an atzerrian zeuden 150.000 euskal erbesteratuen beharrei erantzuteko Eusko Jaurlaritzak Bidarten sortutako erbesteko bost ospitaleen arteko bat zen hau.
Erbestea
Bigarren Mundu Gerraren hasierak eta alemaniar okupazioak behartu zuten Eusebio, beste euskal abertzale askorekin batera, erbesteko bidea hartzera. Dominikar Errepublikan Eusko Jaurlaritzako ordezkaria izan zen Eusebio Jesús Galíndezekin. Atlantikoko batailaren eraginez Europatik zetozen etorkinen fluxua gutxitu zenean, Caracasera (Venezuela) joan zen bizitzera. Pilar eta lau seme alabak ezin izan zuten Venezuelara joan 1947ra arte, beraz zortzi urte zituela ezagutu zuen Irujok aita. Bizi osoan zehar izan zuen hau gogoan.
Caracasen finkatua, Irujok 1953an amaitu zituen lehen hezkuntzako ikasketak eta Nafarroako Lekarotz kaputxinoen ikastetxera Batxilergoa ikastera bidali zuten gurasoek. 1955 arte egon zen Lekarotzen eta Jorge de Riezu izan zuen irakasle. Geroago, Caracasera itzuli eta San Ignazio ikastetxean amaitu zituen Venezuelako batxilergoko ikasketak 1959. urtean. Caracasko Santa Maria Unibertsitatean ekonomian lizentziatu zen 1965ean. Urte horretan bertan Arantzazu Ametzaga Iribarrenekin ezkondu zen.
Gurasoek ezin ziotenez ikasketak ordaindu, 18 urterekin hasi zen lanean. Bost urtez uztartu behar izan zituen ikasketak, lana eta agenda politikoa. Hasieran, Galatas Taldeko farmazia konpainiako antolakuntza eta salerosketa sailetan lan egin zuen. Geroago, Mondragoneko Kooperatiben linea zuriko produktuak merkaturatzen hasi zen Venezuelan. Basko Export-eko bazkide sortzailea izan zen, beste zenbait euskal enpresekin Hego Ameriketako esportazio saria irabazi zuena.
1955tik aurrera Caracasko euskal etxearen bizi sozial eta politikoan barneratu zen. EGI-Caracasko kidea hirurogeiko hamarkadaren hasieratik eta Venezuelako EAJko lurraldez kanpoko erakundeko presidentea, atzerritik diktaduraren aurkako erresistentzia lanean aritu zen. Caracasko EGI taldeko kontaktua Euskal Herrian Mikel Isasi zen, 1971 eta 1975 bitarte EAJko presidentea izan zena. Irujok berak gogoratu zuen bezala, “gazte talde bat ginen, Venezuelako erbesteratu zaharren seme-alabak; ozeanoak Euskal Herritik bereizten bagintuen ere, gogoz saiatu ginen diktadura frankistaren aurka borrokatzen demokrazia berreskuratzeko. Gure gaztetasunak soilik azaltzen duen borroka ero horretan, Mikel Isasi izan genuen laguntzaile bere Donibane Lohizuneko etxetik. Caracastik bidalitako propagandaren banaketa egitean, Radio Euskaditik egunero emititzen genituen mezuak zirela eta garai hartan burututako gainerako ekintza guztiei aurre egitean eta, bereziki, Aberri Egunak prestatzean -Gernikakoa eta gero asko konplikatu baitzen hauen antolaketa- beti genuen dei bat Mikel Isasiri egiteko.”
Irujok euskal etxeko beste hedabide batzuekin ere kolaboratu zuen, batez ere Caracasko euskal etxean ekoizten ziren Aberri, Euzkadi eta Gudari aldizkariekin. Nafarroako historiari buruzko artikulu sorta argitaratu zuen Caracasko Aberri egunkarian 1959 eta 1960 bitarte eta historiari eta nazionalismoari buruzko bigarren artikulu sorta bat argitaratu zuen 1960an.
1967an Iruñean egin zen Aberri Egunean atxilotu eta torturatu egin zuten “desordena eragin duen hilabete honetako 1967ko martxoaren 26an hiri honetan legez kanpo gauzatu den euskal manifestazio separatistan parte hartu duelako”. Epaiketarik gabe, 1959ko uztailaren 30eko ordena publikoko legearen 2.e. artikuluko aurreikusitako delituaren erantzule aurkitu zutela jakinarazi zioten eta, 18. eta 19. artikuluen arabera, 10.000 pezetako isuna ezarri zioten eta deportatu zuten. Gobernu zibilaren bulegoetan atxilotu zutenean jasotako kolpeak zirela eta, Arantzak ez zuen ezagutu erbestera joateko Bartzelonako aireportuan elkartu zirenean.
Mikel Isasik erresistentzian zituen kontaktuei esker, Irujok muga zeharkatu ahal izan zuen 1968an aita azken aldi batez bisitatzeko. “Isasi lagunaren bizkarrean negar egin nuen une hartan, Lapurdi eta Nafarroa bereizten duen muga beldurgarri hura klandestinoki zeharkatu nuenean, eta hari esker, bere ezagutza eta presioei esker, aita ikusi ahal izan nuen azken aldiz. Agintari frankistek mugaren alderdi honetan sartzea debekatu baitzidaten.”
Itzulera
1972an Nafarroara itzuli zen emaztearekin eta hiru seme-alabekin, baina aste gutxi batzuetara Guardia Zibila Lizarrako etxera joan eta bisa kendu ziotela jakinarazi zioten. Egun horretan bertan mugaren beste aldera eraman zuten. Bi urteko negoziazioen ostean, León Herrerak, gobernazioko idazkariordeak, 1974ko ekainean jakinarazi zion Arantzazu Ametzagari mugetako komisario nagusiak agindutakoaren arabera, jarraibide egokiak eman zizkiola atzerri ministerioari senarrak bisa eskatu eta herrialdean sartu ahal izateko. Irujok 1974. urtearen amaieran Euskal Herrira itzuli ahal izan zuen, baina egonaldia hiru hilabetetara mugatu zen, beraz, epe hori amaitu ondoren herrialdea utzi behar izan zuen. 2004ko ekainera arte ez zuen Irujok Espainiako hiritartasuna eta Nafarroako herritartasun zibila berreskuratu.
1974 eta 1986 artean hainbat ardura izan zituen, besteak beste, EAJko lurraldez kanpoko batzordeko kide, Napar Buru Batzarreko (NBB) burukide eta Euskadi Buru Batzarreko (EBB) kide izan zen.
Diktadorea hil ondoren, NBBko presidente eta EBBko kide gisa parte hartu zuen konstituzioaren eta estatutuaren inguruko eztabaida politikoetan. Manuel Irujo Ollok bezala, Irujoren jarrera euskal herritarren eta haien lurraldeen eskubide historikoak baieztatzen ez zituen testu konstituzionalari ezetza ematea zen. Zentzu horretan, EAJko buruzagiek Josep Tarradellasekin eta Kataluniako beste agintari politikoekin izandako elkarrizketetan parte hartu zuen. EAJtik “foru xedapena” defendatu zutenei aurre egin zien eta UPNtik bultzatu zen Nafarroako hizkuntza zonifikazioari gogor ekin zion. Nafarroako ikastola publiko eta kontzertatuen sarearen eta euskal unibertsitatearen sorreraren sustatzaile sutsua izan zen. 1979ko urrian Irujo Gernikako estatutua onartzearen alde agertu zen, lurralde banaketa sortu arren, autonomia erkidegoak Nafarroarekin bat egiteko bidea eskaintzen baitzuen agiriak. Irujoren aburuz “bake estatutua” zen hura, herrigintzan elkarrekin aurrera pausuak emateko aukera eman zezakeen dokumentu administratiboa. 1979ko azaroan, argi eta garbi adierazi zuen “Nafarroako EAJren lehen xedea euskal batasun politikoa lortzea zela” eta gehitu zuen “Nafarroak euskal erregimen autonomikoan sartzea erabakitzean autogobernu eskubidea bere gain hartuko du.” Berrogei urtez luzatu zen diktaduraren ostean, EEBko beste kide batzuekin batera Irujok antolatzen lagundu zuen lehen ekintza masiboen arteko bat lehen Alderdi Eguna izan zen. 1977ko irailaren 25ean gertatu zen. “Hegazkin batek Aralarko San Migel gainetik hegan egin zuen fuselajean ikurriña margotuta zuela eta ikurriña erraldoi bat zekarren ere, kometa bat bezala haizearekin jolasten zuena” gogoratzen zuen Iñigo Barandiaranek. Egun batzuk lehenago, Irujok NBBren ezohiko bilera antolatu zuen Aralarren. Hiru eguneko iraupena izan zuen eta bertan alderdiaren barne antolaketaren gaiak eta Nafarroako trantsizioaren urte zail haietan jarraitu beharreko ildo estrategikoak sakonki aztertu ziren. Besteak beste, bilera honetan Jose Luis Albizuk, Fermin Ziaurritzek, Juan Carlos Iturrik, Pello Berengerek, Maritxu San Juanek eta Koldo Amezketak parte hartu zuten. Irujok prentsari esan zion moduan, “gutxiengo errai batek Nafarroa Euskal Herriko parte dela sentitzen du, eta gutxiengo txikiago batek Nafarroa espainola dela uste du. Dikotomia honekin aurrez aurre egiten du ideiak argi izateko aukerarik izan ez duten nafarren multzorik handiena. Ez dugu ahaztu behar nafarrek euskal ideia nazionalaren bultzatzaile izan ginela eta gaur egun atzean geratu garela. Nafarroako arima historikoa dago kolokan. Gatazka hau denboraren poderioz konpondu beharra dago, Nafarroari presio gehiago eragin gabe.”
1978an Manuel Irujoren itzulera antolatu zuen. Miarritzetik Noainera hegazkinez heldu zen Manuel. Arratsaldeko bostak ziren “Nafarroako lehoiak”, 38 urte erbestean ibili ondoren, Iruñean lurreratu zenean. Izugarrizko jendetza zain zuen aireportuan. Pello Irujok hegan egin zuen berarekin baina inork ez zuen susmatu gertaera hain masiboa gauzatuko zenik. Besoak zabalik agurtu zuen jendea hegazkinetik Manuelek eta lurra zapaltzean isilik egon zen minutu batzuk, emozioak jota. “Nola zaude?” galdetu zion Noaingo aireportuan besarkatzea hurbildu zen lehen pertsonetako batek. “Ahal dudan moduan nago, mutil”, erantzun zuen Manuel Irujok lau hamarkadaz diktaduraren aurka atzerriko erresistentzian lan egin ostean. Handik gutxira, Pedro Arbizu Lizarrako alkateak hiriko urrezko eta diamantezko intsignia eskaini zion. Ondoren, Iruñeko batzordeko presidenteak hiriko makila eman zion eta sinbolikoki “lehendakari” izendatu zuen. Aireportuko zuzendariak “Espainiara” ongietorria egin zion “espainiar eta leondar gisa”. Irujok “nafar eta euskal demokrata gisa” onartu zuen ongietorria.
1978an Orreagako gudaren 1.200 urtemuga gogoratzeko Arbaso Eguneko ekitaldien koordinatzaile nagusia izan zen Irujo. Eugène Goyheneche, Jose M. Satrustegi eta Jimeno Jurio bildu zituen Ibañeta Batzordea osatu zuen eta hainbat euskal kultur erakunderen parte hartzea koordinatu zuen, hala nola Euskalerriaren Adiskideen Elkartea, José Luis García Falcesek eta Carlos Claveríak ordezkatuta, Eusko Ikaskuntza José Estornés Lasak ordezkatuta, Kultur Mintegia, Aezkoa Elkartea eta Arturo Campion ikastetxea. Ekitaldiak Jimeno Juriok eta Mikel Soraurenek Iruñean emandako hitzaldi batekin hasi ziren. Pierre Narbaitzen Nafarroa bakarrik edo esnearekin antzezlana estreinatu zen Iruñean eta Arrano Beltza musika pieza Orreagako kolegiatan. Ekitaldien aurreko asteburuan, hamaika autobusez osatutako karabana antolatu zen Nafarroako hainbat leku historiko bisitatzeko. Iñaki Bilbao, Jesús Elso, José Andrés Gorritxo, Jesús Idoeta eta Luis Mari Ginea izan ziren Orreagako ekitaldien antolaketa materialaren arduradunen arteko batzuk.Abuztuaren 12an, ekitaldi nagusia baino hiru egun lehenago, artikulu luzea argitaratu zuen Irujok eta bertan adierazi zuen Orreagako gudako bezalako gertakariek hausnarketa bat egitera bultzatu behar gaituztela. Hainbat errege eta enperadore saiatu dira herri eta lurralde ezberdinak indarraren indarrez batzen eta batasun kontinentala edo unibertsala zentzugabeko bide honetan gauzatzen. “Inperio karolingioa Karlomagnoren apoteosi pertsonala baino ez zen izan” adierazi zuen Irujok eta azpimarratu zuen 778an bezala, 1978an ere euskaldun guztien batasunaren behar gorrian zegoela Euskal Herria. Orreagako guduaren oroimeneko monumentua inauguratu zuten kolegiataren zelai nagusian.
1986an EAJ banatu ondoren, Eusko Alkartasunako kide izan zen. Nafarroako EAko zuzendaritza batzordeko presidentea izan zen 1989 eta 1999 artean, eta zuzendaritza nazionaleko zuzendaritzako kidea 1999 eta 2007 bitarte. Eusko Alkartasunaren zuzendaritzan egindako lan eta arduren artean alderdiaren barne antolaketa, lurralde ezarpenaren eta alderdien finantzaketa nabarmendu behar.
Shohei Ogura
Shohei Ogura (小椋 祥平, 1985eko irailaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock eta Yokohama F. Marinos.
Pello Irujo Elizalde
Itzulera
Iruñean hil zen 68 urte zituela eta Lizarrako Irujo familiaren panteoian lurperatu zuten ikurriña eta Venezuelako banderarekin.
Lau seme-alaba izan zituen, Xabier, Pello, Mikel eta Enekoitz. Mikel Irujo 2007 eta 2009 bitarte Eusko Alkartasunako europarlamentaria izan zen. Nafarroako atzerriko delegatua Bruselan izan zen 2015 eta 2019 bitarte Uxue Barkosen presidentetzan eta 2019tik aurrera María Chivite buru duen koalizio gobernuan.
Catolândia
Catolândia Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Egiptoko VIII. dinastia
VIII. dinastiak, denbora laburrez iraun zuen, soilik hamairu urte inguru. Ziuraski, Menfisen, Manetonek Egiptoko VII. dinastia deitzen dueneko agintari iraultzaileek kendutako leinua berrezartzeko ahalegin bat izan zen, Koptoseko nomoetako gobernari boteretsuen laguntzarekin.
Pepi II.aren erregealdi luzearen ondoren, Egipto, zenbait lurralde politikotan banatu zen. Nomoetako gobernariak, errege bezala gobernartzen hasi ziren. Gainera, Delta ingurua, asiarrek inbaditu zuten. Hau, zeramika, hil artikuluen eta harrian zizelkaturiko erliebeen elaborazioan tokiko arte estilo ezberdinetan isladatu zen. Herrialdea, gobernari bakar baten agindupean, Mentuhotep II.arekin batu zen, Egiptoko XI. dinastian.
VII, VIII, IX, X eta XI. dinastiaren lehen zatiak, Egiptoko lehen tarteko aroa deritzona osatzen dute.
Garaiko dokumentuak
Koptoseko Dokumentuek, Neferkauhor eta Neferirkara gobernariek aldarrikatuak, Shemai eta honen seme Idiri ohore eta pribilegio ugari emanez, garaiko egoeraz informatzen dute, pertsonaia hauek, Koptoseko nomoko gobernari kargua izan zuten, chatyak eta hegoaldeko gobernariak, eurek nahi eran maneiatuz dinastia honetako gobernari ahulak.
Ipuurren Papiroko testuak, egoera kaotiko bat deskribatzen du: sinesgarritasuna galdutako erregeak, Deltaren asiar inbasioa, iraultza desordenak, errege artxibategi eta hilobien suntsipena, ateismoa eta sekretu erlijiosoen hedapena. Ordena Zaharra deritzonaren hondoratzea.
Erreferentziak antzinako testuetan
Manetonek, Sexto Julio Afrikanoren arabera, VIII. dinastia, "146 urte gobernatu zuten 27 erregez" osatuta zegoela esan zuen.
Eusebio Zesareakoarentzat, VIII. dinastia, "100 urtez gobernatu zuten bost erregez" osatuta zegoen.
Beste hipotesi batzuk
Oxfordeko Antzinako Egiptoren Historiak, VII. eta VIII. dinastiak, Egiptoko Antzinako Inperioaren barnean sartzen ditu.
Txirritxo
Txirritxo (Charadrius) Charadriidae familiako hegazti genero baten izen arrunta da. Txirrien neurri bertsukoak dira, 13-19 cm luze. Gorputzez ez dira txirriak bezain sendoak, eta mokoa ere haiek baino laburragoa dute. Sabelaldea zuria izaten dute, begi ingurua beltza, bizkarraldea gris berdexka edo marroi iluna eta lepoa zuri-beltza. Izkirak, harrak eta intsektuak jaten dituzte. Bost kontinentetan bizi dira
George Biddell Airy
Sir George Biddell Airy (Alnwick, Northumberland, Ingalaterra, 1801eko uztailaren 27a - Greenwich, Ingalaterra, 1892ko urtarrilaren 2a) britainiar matematikaria izan zen.
Biografia
Cambridgen egin zituen ikasketak eta graduatu ondoren bertako irakaslea izan zen. 1828an Astronomiako irakasle eta Cambridgeko Behatokiko zuzendari izendatu zuten. 1835etik 1881era Erregearen Astronomo izan zen.
Airyk ekarpenik garrantzitsuenak matematika eta astronomiaren alorretan egin ditu: Venus eta Ilargiari buruzko teoriak hobetzeaz gainera, optika-tresnen bazterreko interferentziak ere aztertu zituen. Gainera, ortzadarraren ikerketa matematikoa egin zuen eta Lurraren dentsitatea kalkulatu zuen pendulu baten bidez.
Airy hainbat elkarte ezagunetako kide izan zen, besteak beste, Errege Elkarteko kide (1836), Britainiar Elkarteko mahaiburu (1851), eta Londresko Errege Elkarteko zuzendari (1871).
1874an, Venusen mugimendua ikusteko bidaldi bat antolatu zuen.
On the Algebraic and Numerical Theory of Errors of Observations (Behaketen erroreen teoria aljebraiko eta zenbakizkoa) liburua idatzi zuen, Cambridgen eragin handia izan zuena.
Paolo Nespoli
2017ko azaroaren 29an espaziotik Wikipedia editatu zuen lehenengo pertsona izan zen.
Nana Darkoa Sekyiamah
Nana Darkoa Sekyiamah Ghana ko idazle eta blogari feminista da. Saritutako “Abenturak emakume afrikarren logeletatik“ (Adventures from the Bedrooms of African Women) bloga sortu zuen, eta The Guardian eta Open Democracy egunkariarentzat idatzi izan du. Sekyiamah Emakumeen Garapenerako Eskubideen Elkarteko Komunikazio Zuzendaria da, eta Feminismo Beltzaren Foroaren Lan Taldeko kidea, Brasil go Bahian historiako lehen Foro Feminista Beltza antolatu zuena.
Bizitza
Nana Darkoa Sekyiamah Londresen (Ingalaterra) jaio zen Ghanako gurasoengandik, eta Ghanan hazi zen. Errendimenduko entrenatzaile bezala diplomatura eta gatazka-bitartekaritzan ziurtagiria ditu, eta bizitzako entrenatzaile eta hizlari bezala lan egin du. Horrez gain, komunikazio eta kultur ikasketetan lizentziatura ere lortu zuen Londreseko Iparraldeko Unibertsitatean, eta genero eta garapeneko master bat London School of Economics and Political Science-n. Londresko Polizia Metropolitanoko lidergo entrenatzaile gisa ere lan egin du.
Sekyiamahk, “Abenturak emakume afrikarren logeletatik” bloga sortu zuen, Afrikako emakumeek sexuaren eta sexualitatearen inguruko eztabaida zabaltzen laguntzeko, eta haiek modu irekian hitz egiteko foro bat eskaintzeko. 2013ko Ghanako “Blog eta Giza Mediako Sariak” lehiaketan blog onenaren eta aktibistaren blog onenaren sariak irabazi zituen, eta 2014an berriro blog orokor onenaren saria. 2011ko martxoan, Arise aldizkariak Sekyiamah "Ghanako Aldaketa Sustatzaile” bezala izendatu zuen. Sekyiamah Accra-n aldizka biltzen den Afrika Feministako kide da.
Sekyiamah “Emakumeen Garapenerako Eskubideen Elkartean” (AWID) Komunikazio zuzendari gisa lan egiten du. Feminismo Beltzaren Foroko Lan Taldeko kidea da. “Espazioak sortzen eta ahotsak areagotzen: Afrikako Emakumeen Garapenerako Funtsaren lehen hamar urteak” funtsaren hasierako historiaz idatzi zuen. Era berean, “Emakumeak Afrikako lidergoan: Afrikako emakume inspiratzaileekin elkarrizketak” idatzi zuen, Afrika osoko emakumeei egindako elkarrizketa bilduma bat, feminismoa, politika eta arteak, besteak beste, AWDFrekin egindako lanaren bidez.
Sekyiamah 2015eko Kampala (Ugandako) Idazkera Jaialdian eta 2016ko Aké Arte eta Liburu Jaialdian Abeokutan (Nigeria) hizlari izan zen.
2021ean, Sekyiamah-ek “Afrikako emakumeen bizitza sexuala” liburua argitaratu zuen Dialogue argitaletxean. Margaret Busbyk egindako berrikuspen batean, "bereziki lan dinamikoa" dela deritzo. Ondoren, Nairobin, Kenyan, eszena-egokitzapen bat egin zen.
2022ko abenduan, Sekyiamah “BBCren 100 Emakumeen zerrendan” izendatu zuten, urteko munduko emakume inspiratzaile eta eragingarrienetako bat bezala.
Kanpo estekak
Abenturak emakume afrikarren logeletatik
Beroi
Beroiak erromatarren aurreko herria izan ziren Iberiar penintsulako Brontze eta Burdin Aroan. Bai iturri klasikoek, bai ikertzaile modernoek, beroiak herri zelta bat zirela uste dute, nahiz eta herri zeltiberiarren artean ez egon.
Etnia horren muga geografikoak ez dira zehatzak, Ebro ibaiaren sakonunean lurralde handi bat hartzen zuten, Toloño mendilerrotik Cidacos ibairaino, eta gaur egungo Araba, Burgos, Errioxa eta Nafarroaren zati bat hartzen zuten. Herri horretako hiri garrantzitsuak Oliba edo Libia, Tritio Metallo eta Varia izan ziren. Azken hori Vianako udal mugapeko La Custodiako aztarnategi arkeologikoarekin identifikatutako hiri nagusia da, eta haren defentsa-gotorlekua Kantabria mendian egon zitekeen. Geroago, Beroien lurralde zaharrean eta Varia kokalekuaren ondoan, Vareiako erromatar populazioa fundatuko zen, hipotesi batzuen arabera.
Ptolomeo, Estrabon, Aulo Hircio edo Tito Livio bezalako historialariek deskribatu zituzten, besteak beste. Tito Liviok Sertoriar Gerren K. a. 76ko kontakizunean aipatzen ditu, Sertorioren eta haren armadaren etsai gisa. Estrabonek bere identitate zeltiko esplizitua aipatzen du, eta Aulo Hirciok, Bellum Alexandrinum liburuan, gerlari beroiek Erromarekiko zuten grina eta fideltasuna adierazten du.
K.a. 72tik aurrera desagertu ziren herri gisa iturri klasikoetan, Sertorioren gerra amaitu ondoren, nahiz eta herri batzuek denbora batez beren kultura mantentzen duten erromanizazio berantiarraren ondorioz.
Iberiar penintsularako migrazio zeltikoei buruzko hipotesia
Migrazioak gertatu ziren uneari eta iberiar penintsula kolonizatu zuten zelten jatorriari buruzko zenbait hipotesi daude; funtsean, hirutan laburbiltzen dira. Henri d'Arbois de Jubainvillek toponimoak jarraituz aldeztutako lehena. Jatorriz ligurrak izan litezke, eta haren herriak, Adolf Schultenen arabera, ez ziren indoeuroparrak. Bigarrenak, Julius Pokornyk defendatua, dio indoeuropar ilirioak izan zirela lehen kolonizatzaileak ibai-ibilguetan barrena, K.a.1100 inguruan, eta gero, K.a. 500 eta K.a. III. mende bitarteko beste olatu zeltiko batzuen bidez. Eta Pedro Bosch Gimperak eta Jordi Maluquer de Motesek aldeztutako hirugarren hipotesia, bi olatu handi dituen emigrazio etengabeaz hitz egiten digute, bata zelta urnenfelderra, ilirioek Ekialdeko Pirinioetan presionatuta, K.a. 900. eta K.a. 600 urte bitarte, eta beste olatu bat Mendebaldeko Pirinioetan, hiru unetan: hasiera batean, K.a. 650 inguruan, Westfaliako zelto- eta germaniar zelsio-talde bi, bata Ebroko linea okupatuz Aragoiraino eta bestea Pancorboko haitzartean mesetarantz doana (Las Cogotas, Numantzia), Tajo, Portugal, Extremadura eta abarretatik banatua, tartesiarrekin bat egiteraino; bigarren une bat K.a. 600 inguruan, Mendebaldeko Pirinioetatik, beste herri germaniarren presioarengatik Gaztelako mesetako iparralderantz, Galiziarantz eta Salamanca, Extremadura (betoiak) eta Teruel (turoiak); eta hirugarren unea K.a. 570 inguruan, Rin Behereko eta Moselako herri zelta belgikarrena, Ebroren, Pirinioen eta Kantauri itsasoaren artean kokatu zirenak (versioiak, autrigoiak, karistiarrak, nerbioak, bakzeoak, etab...). Hipotesi horren arabera, beloiek eta titioek Jalónen behera egin zuten, eta lusoiak zelta bilakatu zituzten, ez baitziren.
Bilakaera etniko posiblea
Beraz, hipotesien arabera, beroiak Indoeuropar Iliriako herri zeltetatik etor zitezkeen. Herri horiei, seguruenik, zeltogermaniar, sefe eta zelta belgikarrak gehitu zitzaizkien Brontze eta Burdin Aroan, zenbait unetan. Herri horiek arbasoekin nahasi ziren pixkanaka, Burdin Aroko bigarren etaparaino, herri hallstattiar eboluzionatu bat edo posthallastatiar bat sortuz, generikoki zeltiberiar gisa ezagutzen duguna, erromanizazioa baino lehen.
Beroiak herri gisa
Beroiak herri kolonizatzaile, nekazari eta abeltzain gisa deskribatu dira, mendeetan zehar Ebroko bailaran bizi izan zen kultura bat garatuz. Kultura horren elementu zeltikoek eragina Aragoi Behereraino zabaldu zuten. Bere nortasun zeltikoa nabaria da bere toponimian eta bere monetatan, bere teseratan eta herri honi lotutako antroponimian erabilitako inskripzio eta legendetan. Beroiei lotutako gurtza-leku batzuk identifikatu dira, hala nola Arabako Markinez kontzejuko Santa Leokadia haitzuloa (Bernedoko udalerrian), non erliebe bat baitago, Eponako jainko zeltikoa irudikatzen duena.
Beroien kultura bere goraldian, erromanizazioaren hasiera
Ia uneko etnia zeltiberiar guztiekin bezala, K.a. V. mende inguruan. hiri-kontzeptu aurreratua eta definitua zuen, eta gizarte-egitura konplexua, tribu-espazioaren eremua modu ordenatuan banatua. Nekazaritza- eta abeltzaintza-tradizioari metalurgia- eta buztin-tradizioak gehitu zitzaizkion. Ohitura-, tradizio- eta sinesmen-aldaketak ere nabari dira, baina haustura-elementuak baino gehiago, beste kulturekiko harremanak izaterakoan.
Hallstatt kulturaren ondorengo aldian, zelten kulturako etxe sakabanatuen konglomerazio txikiak desagertzen joan ziren, hirigune konplexuekin kontrajarrita, defentsa-trazadurekin eta zerga-estiloko eredu politikoarekin, oppida. Horiek garrantzi txikiagoko beste nukleo batzuk hierarkizatu eta akropoli gisa erabiltzen dituzte, eta populazio-multzo homogeneoak osatzen zituzten. Horrek bultzada ekonomiko eta demografiko handia eman zuen.
Elite aristokratikoek funtsezko zeregina zuten hirien egitura politikoen kudeaketan. Une honetan konkista erromatarra gertatzen da (K.a. II. mendea). Idazle klasikoak erromatarren balentriak kontatzen hasi ziren, Iberiar penintsulako talde etniko batzuk aipatuz, hala nola baskoiak, autrigoiak, zeltiberiarrak eta abar, nahiz eta horiek ez izan de facto erakunde politikorik, salbu eta aipatutako hiri-estatuena. Hiri horien arteko harremanak lotura kulturaletan oinarritu behar izan ziren, tradizio komunetan edo, agian, antzina-antzinako familia-lotura komunetan, edo migrazio zelten bidez jatorria partekatzean.
Kontuan hartu behar da oso litekeena dela iturri klasikoak izatea (Tito Livio, Estrabon, Ptolomeo, Plinio, etab.). komunitate indigenek erromatarren kolonizazioari ulertzen zioten errealitatea aintzat ez hartzea, eta menderatzailearen ikuspegi exogenotik idatzita egotea. Beraz, zuhurtasunez hartu behar dira kontuan deskribapenak, katalogazioak eta kontaketak.
Arkeologia
Aurkikuntzen arabera, badira eboluzio desberdineko beroiak, batzuek iberiar eragin handiagoarekin, eta horietako batzuk ia eboluziorik ez dutenak Brontze Arotik, beren kultura-purutasun osoari eutsiz.
Geografia eta lurralde mugak: Ager Beronum
Herri honi buruzko lehen aipamen historikoen arabera, K.a. II. mendetik aurrera finkatuak zeuden egungo Errioxa aldean eta Nafarroako mendebaldeko muturrean. Aipu klasikoak K.a. I. mendekoak dira, komunitate egonkor gisa aipatzen dituztenak (Estrabon), Sertorioren gerretan Sertorioko armadaren aurka (Tito Livio) hartu zuten parte, eta hark garaitu egin zituen gerran. Talde gisa kultura transhumantea gisa biziraun zutela pentsatzen da, K.a. IV. mendetik aurrera, ezarri ziren arte.
Hedadurarik handieneko eremua iparraldetik kokatu ohi da Toloñoko mendilerroan (iturrien arabera, gaur egungo Arabaren lurraldean gehiago edo gutxiago sartzen da). Hala ere, iturriak nahiko berantiarrak dira, eta erromatar ikuspuntutik idatziak; beraz, litekeena da, zelten kulturarekin zerikusia duten aurkikuntza arkeologikoen arabera, San Formerioko muinoan (Pangua, Trebiñu) eta inguruan dauden toponimo indoeuroparretan oinarrituta, baliteke beroiak Trebiñu inguruan hedatzea kastro txikien, gune erlijioso txikien eta abeltzaintzari lotutako egitura defentsiboen bidez. Beroien eragina, La Hoya herrixkak hartu zuen garrantzia neurtzen badugu, Kantabriako mendilerrotik haratago joan zen, erromatarrak iritsi baino lehen gutxienez. Ekialdetik, egungo Calahorratik gertu egingo luke muga (eztabaidagarria Ponpeio Ptolomeoren aurkako porrotaren ondorengo bere baskonizazio berantiarragatik) baskoi eta zeltiberiarrekin, mendebaldetik Tiron ibaian izango lukete muga Autrigoiekin, eta hegoaldetik Tierra de Cameroseraino eta egungo Soriako probintziaren iparralderaino, pelendoiekin mugan.
Bordagaineko Andre Mariaren eliza
Bordagaineko Andre Mariaren eliza Lapurdiko Ziburu udalerrian dagoen eliza bat da. Bertan Andre Maria Nekaneren kapera dago (''Chapelle de Notre-Dame des Douleurs).
Jana Zinkevytx
Jana Vadymivna Zinkevytx —Яна Вадимівна Зінкевич— (Rivne, Ukraina, 1995eko uztailaren 2a) medikua, Ukrainako parlamentuko kide paraplegikoa eta militar beteranoa da. BBC ren 2022ko 100 emakumeetako bat izan zen.
Bordagaineko Andre Mariaren eliza
1987. urteaz geroztik Monumentu Historiko gisa sailkatua dago.
Jana Zinkevytx
Biografia
Rivnen jaio zen 1995ean. Erresuma Batuan egin zuen bere prestakuntza medikua. Donbasseko gerran, Zinemkèvitx Ospitaleko Mediku Batailoiko komandantea izan zen, 200 soldadu inguru salbatu ondoren. Larri zauritu zen auto-istripu batean 2015eko abenduan, eta, ondorioz, elbarri geratu zen, eta, beraz, ordutik gurpil-aulki bat erabiltzen du. Ukrainako Merituaren Ordenaren hartzaileetako bat da.
Europako Elkartasuneko alderdiaren ordezkari hautatu zuten Verhovna Radaren bederatzigarren deialdian, 2019ko Ukrainako parlamentu-hauteskundeetarako. Alderdiko hauteskunde-zerrendako zazpigarren egon zen.
Beroi
Geografia eta lurralde mugak: Ager Beronum
Hiri nagusiak hauek izan ziren:
Bordagaineko Andre Mariaren eliza
Kokalekua
Dorre karrikan dago, gain edo muino baten gainaldean. Alboan Bordagaineko dorrea eta Ziburuko gurutzea dauzka.