cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Landskronako zitadela
Historia
1549 eta 1559 artean eraiki zen Danimarkakoa zen Eskania eskualdea babesteko helburu argiaz. Bi putzuk inguratzen dute eta artileriak ornituriko bastioi eta harresiak ditu. Europako putzu sistema handiena eta ongien kontserbaturikoa dauka.
Euskara eta generoa
== "Gizona" erabilera espezifikoa == Tradizioan eta literaturan “gizona” hitza erabili dela bai gizonak bakarrik bai gizonak eta emakumeak izendatzeko. Hiztegi batzuek oraindik bi esanahiak jasotzen dituzte:
Armancourt (Oise)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Landskronako zitadela
Historia
1644an Gustav Horn suediarrak eskuratu zuen eta urtebetez eutsi zion daniarrek berreskuratu aurretik. 1658ko Roskildeko Itunak ordea Suediarren esku utzi zuen. Hurrengo urteetan atalak gehitu zizkioten.
XIX mendean emakumezkoentzako presondegia izan zen.
Euskara eta generoa
Gizon. 1. Gizakia, lurreko abere mota garatueneko kidea. Ikus giza-. [Adibideak]. 2. Gizaki arra. Ikus gizonezko; gizaseme; emakume. [Adibideak]. […]
Armancourt (Oise)
Etxebizitza
2007an 221 etxebizitza zeuden, 200 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 208 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 200 etxebizitza nagusietatik 164 bere jabearen bizilekua ziren, 32 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 6 etxek bi zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 49 etxek lau zituzten eta 118 etxek bost zituzten. 170 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 130 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hawthorne (New Jersey)
Hawthorne New Jerseyko borough bat da. Passaic konderrian kokatua dago. 2010ean 18,791 biztanle zituen, 8.64 kilometro koadrotan banatuta.
Armancourt (Oise)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Euskara eta generoa
Gizon. 1. Lurreko abere mota garatueneko kidea, gizakia. 2. Gizaki arra, gizonezkoa. […]
Armancourt (Oise)
Diru sarrerak
2009an Armancourt udalerrian 205 unitate fiskal zeuden, 552 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.090 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Euskara eta generoa
Azpimarratzekoa da bai Euskal hiztegia-k bai Erein euskarazko hiztegia-k lehendabizi zentzu generikoko adiera jartzen dutela. Elhuyar hiztegia–n lehenengo zentzua espezifikoa da. 3000 hiztegia-k, berriz, ez du zentzu generikoa jasotzen, espezifiko moduan soilik azaltzen du hitza.
Argi ikusten da, baina, bi erabilerak bereizteko premia, anbiguotasunak saihesteko. Izan ere, ondorengo esaldia bi modutara uler daiteke, gizonezkoak izan edo gizon eta emakumeak izan: Auzo horretan bost mila gizon bizi dira
Armancourt (Oise)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Armancourt udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Euskara eta generoa
Anbiguotasun hori ekiditeko eta “gizakia = pertsona arra” eragiketa ere saihesteko, “gizona” zentzu espezifikoan (pertsona arra izendatzeko) soilik erabiltzeko aldarrikatu behar dugu. Desegokia da, beraz, modu orokorrean edo generikoan (emakumeentzat ere) erabiltzea. Baina, oraindik “gizona” generiko moduan erabiltzen da: Gizonak badu inguru latz bat menperatzeko premia… (“Izarren hautsa” abestian).
Armancourt (Oise)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Euskara eta generoa
"Gizona" hitz elkartuetan
Hainbat hitz elkartu daitezke “gizon” osagaiarekin: lege-gizona, enpresa-gizona, industria-gizona, kultur gizona, elizgizona, plazagizona, itsasgizona...
Armancourt (Oise)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskara eta generoa
"Gizona" hitz elkartuetan
Hitz konposatu hauek egokiak izango dira baldin eta esanahi espezifikoa badaukate. Erreferentzia egiten badio talde anitz bati edo ezagutu gabeko generoko pertsona bati, “gizon” osagaia aldatu beharko dugu, “-ari” atzizkia, “langile”, “pertsona” etab. erabiliz: legelaria, enpresaria, industrialaria, kultur-pertsona, eliz-pertsona, plaza- pertsona, itsas-langilea…
Posible da, noski, kolektiboa erabiltzea (jendea) eta generoa zehaztuko dugu pertsonarena baldin badakigu: kultur gizona, kultur emakumea, kultur jendea...
Kobaltolotharmeyerita
Kobaltolotharmeyerita fosfato motako minerala da eta tsumcorite taldearen kidea da.
Euskara eta generoa
"-Sa" bukaerako femeninoak
Zubereran “-sa” atzizkia izen femeninoak osatzeko erabiltzen da. Atzizkia daramaten hitz batzuk, bestalde, berriak dira edo maileguak. Hona hemen adibide batzuk: alkatesa, aktoresa, jainkosa, alarguntsa, artzaintsa, laborarisa, ostalersa, idazlesa, betsolarisa, idazkarisa, langilesa, euskaltzaintsa, iragarlesa, dantzarisa, ikaslesa, doktoresa, abadesa, dukesa...
Elaphe maculata
Elaphe maculata Elaphe generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Euskara eta generoa
"-Sa" bukaerako femeninoak
Hitz horien erabilpen orokorra nahiko mugatua izan arren, gero eta hedatuago daude haietako batzuk: “alkatesa”, “aktoresa”… Baliteke hedatze hori politikoki zuzena izateko joerarekin lotuta egotea eta gaztelanian eta frantsesean emakumeak izendatzeko aldarrikapenekin zerikusirik izatea, baina bide hori ez doa euskararen izaerarekin bat eta hizkuntzak ez du estrategia hori behar. Hortik jarraitzekotan, euskaran ere “bikoteak” joango dira sortzen, frantsesa eta gaztelaniaren erara (doctora / doctor; doctoresse / docteur).
Kobaltolotharmeyerita
Ezaugarriak
Kobaltolotharmeyerita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 da.
Euskara eta generoa
"-Sa" bukaerako femeninoak
“-Sa” atzizkia erabiltzeak ondorio bat dauka: “–sa” atzizkirik gabeko izena maskulino bihurtzen du. “Langile” hitzak, berez, ez dauka generorik -euskaran hitz gehienekin gertatzen den bezala- eta emakumeei eta gizonei aplika dakieke. Baina “langilesa” erabiltzen hasten bagara, “langile” hitza espezifikoagoa geldituko da, gizonentzat bakarrik.
Generorik gabeko izenak
Euskaran substantibo gehienek ez daukae generorik. Hala ere, generorik gabeko substantiboak entzutean edo irakurtzean, nortaz hitz egiten den jakin gabe, zer irudi etortzen zaigu gogora, emakume bat edo gizon bat? Horra adibide bat:
''Aita-semeak motorrez doaz. Istripua izaten dute eta aita bertan hiltzen da. Semea larri zaurituta geratzen da. Anbulantzia batek ospitale hurbilenera eramaten du eta han denak hasten dira zirujauaren bila. Zirujauak oihu egiten du gaztea ikustean: “Ezin diot ebakuntzarik egin, nire semea da”.''
Gakoa ez dago hizkuntzan, hiztunon burmuinean baizik. Inertzia batzuk gelditzen zaizkigu oraindik eta pertsona –ez badakigu zein generotakoa den– gizon moduan irudikatzen dugu berez, batez ere historikoki gizonek egin duten lanbide batekin lotuta badago. Hiztunon inertziak dira, ez dut uste hizkuntzarenak.
"Gizon" terminoa eta "gizon portatu" ezaugarri positibo moduan
Euskal hiztegia-k adiera hau ere jasotzen du “gizon” hitzaren azalpenean: Gizona, adorearen, ausardiaren eta dagozkion gainerako tasunen jabetzat hartua. Etor hona, gizona bazara!
Terminoa, beraz, bertute multzo baten moduan ulertu da, eta batez ere adorea eta ausardia barneratzen ditu. “Emakume” hitzari ez zaio, berriz, esanahi hori eman. Hiztegiak “gizona” ilustratzeko jarritako adibidea esanguratsua da: Etorri hona, gizona bazara.
"Neska" eta "emakume" irain moduan
"Gizona” terminoak esanahi positiboa dauka; “neska” eta “emakume” terminoak, berriz, irangarriak izan daitezke. Hitz horiek, irain moduan, gizonei eta mutikoei zuzentzen zaizkie. Kalean erabiltzeaz gain, umeentzako pelikuletan, marrazki bizidunean... maiz entzuten dira zentzu horiekin. Emakumeen edo nesken inguruko estereotipoekin lotuta daude: neskak eta emakumeak dira berritsuak, pinpirinak, txepelak, tuntunak... Horra adibide batzuk: Aizu, neska txotxolo baten moduan jokatzen ari zara! Emakume negarti bat dirudizu!.
Jauzi semantikoa
Termino bat erabiltzen da generikoa (emakume eta gizonentzako) dela ulertaraziz, eta gero, momentu jakin batean, aditzera ematen da termino hori ez zela benetan orokorra, baizik eta maskulinoa soilik. Alegia, orokorretik espezifikora pasatzen da abisurik gabe eta solaskidea konturatzen da orduan testuaren igorleak lehengo izena maskulino moduan ulertu zuela. Esan dezagun, gainera, jauzi semantikoa egiten duten hiztunen artean, ia denak gizonak direla, eta ez bakarrik jarrera kontserbadorea daukaten gizonak, baizik eta baita ere bere burua progresistatzat jotzen dutenak. Fenomenoa beste hizkuntzetan ere gertatzen da. Ikus ditzagun adibide batzuk (azken adibidea mikroipuin bat da eta osorik transkribatu dugu).
Adibidea: Gazteen aisialdia errutina hutsa da: telebista ikusi, tragoak hartzera joan,
neskekin ligatzen saiatu…
Chanhac
Chanhac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chaniat udalerrian erroldatutako biztanleak 160 ziren. Familiak 67 ziren, horien artean 21 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 17 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 21 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 109 etxebizitza zeuden, 70 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 103 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 70 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 34 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 71 lanean zeuden (43 gizon eta 28 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chaniat udalerrian 68 unitate fiskal zeuden, 161 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.761 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 iturgina.
2000. urtean Chaniat udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Crotalus totonacus
Crotalus totonacus Crotalus generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Shunki Higashi
Shunki Higashi (東 俊希, 2000ko uztailaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Carpiano
Mugakideak
Carpianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sargocentron diadema
Sargocentron diadema Sargocentron generoko animalia da. Arrainen barruko Holocentridae familian sailkatzen da.
Koefiziente binomial
Kalkulua
n zenbaki oso ez negatiboa eta k zenbaki oso bat izanik, koefiziente binomiala honela definitutako zenbaki arrunta da:
Haplochromis petronius
Haplochromis petronius Haplochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Koefiziente binomial
Adibidea
Koefiziente binomialak (x + y)n binomioaren garapeneko koefizienteak dira (hortik datorkio bere izena):
Ángel Castresana
Ángel Castresana del Val (Medina de Pomar, 1972ko otsailaren 29a) espainiar txirrindulari ohia da, 1997 eta 2006 artean profesionala zena.
Palmaresa
1997 2001
Anna Grodzka
Anna Grodzka (Otwock, Polonia, 1954ko martxoaren 16a) poloniar politikaria da. 2011ko Poloniako hauteskunde orokorretan Palikoten Mugimendua izeneko alderdi politiko ezkertiar eta liberalaren baitan hautagai aurkeztu zen eta Sejmerako (Poloniako Parlamentuko Behe Ganbera) hautatua atera zen. Hori dela eta, Poloniako historiako lehenengo parlamentari transgeneroa bilakatu zen. 2014ko ekainean, Grodzkak Berdeak alderdiarekin bat egin zuen.
Biografia
Grodzka, jaiotza izenez Krzysztof Bogdan Bęgowski, Otwocken jaio zen 1954an. Sexu-trantsizioa egin aurretik, ezkonduta egon zen eta seme bat eduki zuen. 2009an egin zuen trantsizioa, 2007an bere emazteaz dibortziatu eta gero.
Psikologia klinikoa ikasi zuen Varsoviako Unibertsitatean. Bere ikasketa garaian, Grodzka Poloniako Langileen Alderdi Batuko eta Poloniako Ikasleen Elkarteko kide izan zen.
Galdera-erantzun sistemak
Galdera-erantzun sistemak informazioaren berreskurapenaren arloaren barruan sartzen dira.
Orokorra
Sistemari zenbait dokumentu jakin igortzen dizkiogunean, World Wide Web, adibidez, aipatu sistema prest egongo da igorritako informazioari (hizkuntza naturalean (Natural language) aurkezten dena erantzun bat emateko. Adituen esanetan, galdera-erantzun sistema hauek informazioa hustutzeko erabiltzen diren beste sistemak baino teknika konplexuagoak erabiltzen dituzte, hizkuntza naturalaren prozesamenduarekin (NLP) loturik. Horrela, zeinbaitetan bilaketa-motoreak baino haratago dagoen pausutzat dira aurkeztuak.
Eremu itxiko galdera erantzunak bat egiten du alor baten menpean egindako itaunekin (medikuntza edo autogintza, adibidez) eta lan errasagotzat izan daiteke hartua. Izan ere, NLP sistemek eremu espezifikoen jakintza esplotatu dezakete, hala nola, ontologiaren arloa.
Zabalik dauden eremuetan, aitzitik, galdera-erantzun sistemek zerarekin egiten dute bat: ontologia orokorren inguruan planteatuko galderekin. Bestalde, sistema hauek datu gehiago eskaintzen dituzte zeinetatik erantzunak lortu.
Egitura eta funtzionamendua
Lehenengo galdera-erantzun sistemak 60ko hamarkadan zehar garatu ziren eta, oinarrian, hizkuntza natural eta sistema adituen arteko konexioak ziren, arlo jakin batzuetara lotuta zeudelarik. Aitzitik, gaur egungo galdera-erantzun sistemek testu-dokumentuak beharrezko iturri, oinarri bezala erabiltzen dituzte eta, erantzunak bilatzeko, hizkuntza naturalaren prozesamendu-teknika ezberdinez baliatzen dira.
Beste sistema batzuk, sarean bilatutako emaitzak erabiltzen dituzte eskuragarri dauden testu-kantitateak hedatu eta, ondorioz, erantzun zuzena aurkitzeko probabilitatea handitzeko. Sistema konplexuak dedukzioak egiteko (abdukzio lez) eta jakintza esplotatzeko gai dira.
Gaiaren inguruan egin diren ikasketak
Duela bi urte, ikerlari talde batek galdera-erantzun sistemen inguruko lan bat bat egin zuten. Ondorengo puntuan izan ziren indentifikatuak:
Galdera mota ezberdin bakoitzak dagokion erantzuna aurkitzeko estrategia jakin bat eskatzen du. Galdera tipoak taxonomietan hierarkikoki antolaturik daude. Zenbait informazioren eskaerak bide ezberdinetatik gidatzen dira, batzuk galdera gisa eta beste batzuk baieztapen erara. Beharrezkoa da galderaren ulertze eta prozesaketarako modelo semantiko bat zeinak itaunketa baliokideak antzemateko gai izan behar duen; hizkuntza akzioa, berbak, erlazio sintaktikoak edo hizkuntza-formak direnak direlarik. Eredu honek itaunketa konplexu bat itaunketa sinple bihurtzea ahalbidetzen du: anbiguetateak identifikatu eta bere testuinguru egokian jarriko lituzke. Galderak gehienetan testuinguru jakin batean igortzen dira eta erantzunak testuinguru berean eman. Kontestua galdera argitzeko erabili daiteke, anbiguetateak ekiditzeko adibidez, edo ikerketa bat egiteko bideak mantentzeko galdera-serie batean zehar.
Galdera bati erantzuna eman aitzin, beharrezkoa da zer nolako jakintza-iturri dauden gure eskura. Behar dugun erantzuna jakintza-iturri horretan ez badago, formak ez du garrantziarik, erran nahi baita, nola prozesatu dugun galdera, ez eta informazioaren hustuketa, ez baitugu aurkituko behar dugun erantzun zuzenik. Erantzunen hustuketa honako faktoreen araberakoa da: galderaren konplexutasunaren araberakoa, galdera-prozesaketak eman digun erantzun motaren araberakoa, bilaketa-metodoaren araberakoa, galderak duen enfokearen arabera eta testuinguruaren araberakoa. Erantzunaren hustuketa faktore hauen guztien araberakoa izango da esan bezala. Erantzuna prozesatzeko ekintzak kontu handiz eta inportantzia berezia emanez burutu behar dira. Galdera-erantzun sistema bat ahalik eta era naturalean izango da aurkeztua. Kasu batzuetan, hustuketa sinple bat nahikoa da. Adibidez: galderaren klasifikazioa erantzuna izen bat (pertsona, erakunde, denda... batena), kantitate bat (diru-kantitate, neurri, distantzia... batena) edo data bat ("Zer egun izan zen 1989ko gabon gaua?" bezalako galdera batena)denean, datu bakar baten hustuketa nahikoa da. Bertze kasu batzuetan, erantzunaren aurkezpenek dokumentu anitzen arrapostu partzialak konbinatzen dituzten tekniken beharra agertzen da.
Badaude galdera-erantzun sistema batzuk datu base (database) batetik segundo batzuetan erantzunak hustutzeko ahalmena dutenak galderaren konplexutasuna, tamaina eta anbiguetateak berdin duelarik. Horiek dira, ba, garatu beharreko sistemak.Oso garrantzitsua da galdera-erantzunen sistemak ingelesa ez den hizkuntzetan ere garatu ahal izatea. Gehiago esanez, aski garrantzitsua da ingelesez idatzita ez dauden testuetan erantzunak aurkitzea itaunketa ingelesez burutu denean. Askotan gertatzen da, informazio bat bilatu eta galdera-erantzun sistemak ha ez harrapatzea. Kasu ezberdinengatik gertatu daiteke, hala nola, galdeketa prozesuan akats bat agertzen delako klasifikazioa egiterako oduan edo erantzunaren hustuketa erraza ez delako. Kasu hauetan, galdetzaileak galdera egin ez ezik sistemarekin solasaldi bat mantentzen du.
Galdetzaile konplexuago batzuk testuetatik edo egituraturarko datu-baseetatik at dauden erantzunak ematen dituzte. Galdera-erantzun bat modernizatu ahal izateko, jakintza-base ezberdinetan lan egiten duen elementu arrazional bat sartzea beharrezkoa da. Erabiltzailearen profilak zera harrapatzen du: galdeketari buruzko datuak, arlo interesgarriak, galdeketak usu erabiltzen dituen eskema arrazionalak, sistema eta erabiltzailearen arteren arteko "solasaldien" bitartez finkatutako alor komunak, etab. Profila plantila bat bezaa agertzen da irudikaturik non plantila horretako atal ezberdinek profil bat errepresentatzen baitute. Profilaren plantila horiek bata bestearekin bat eginik egongo dira.
Aone O'Gromainen artikulua
Multilingual and Cross-Lingual Issues in Question Answering artikulua publikatu zuen Aoife O´Gromanek [HTTP://www.localisation.ie Localisation Focus] aldizkarian ingelesez eta orain euskaratzen ditugun zati hauek, erabat baliagarriak zaizkigu eni, Eneko, eta Gorka Intxaurberi Wikipedia-rako landu behar dugun gaian sakontzeko. Honela dio Aoifen artikuluak:
Walter Wallberg
Walter Wallberg (Bollnäs, 2000ko martxoaren 24 - ) Suediako eskiatzaile akrobatikoa da. 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan koskatako proban urrezko domina irabazi zuen.
Galdera-erantzun sistemak
Aone O'Gromainen artikulua
Galdera-erantzun sistema batek zera eskatzen du: sarrera bat, galdera moduan ematen dena. Adibidez: Noiz jaio zen Julio Zesar? Behin galdera eginda dagoenean, sistemak erantzun konkretu bat emango digu: Kristo ondorengo 100. urtean, kasu honetan. Galdera-erantzun sistema batek informazioaren hustuketa (Information Retrieval)eta hizkuntza naturalaren prozesamenduaz Natural Language Processing)-az baliatzen da, erantzun zehatzak dokumentu askoren artean topatu eta emateko.
Walter Wallberg
Ibilbidea
Bi urte baino ez zituela hasi zen eskiatzen eta hamabi urterekin akrobaziazko eskiaz zaletu zen. 2015-2016 denboraldian gazte mailako Europako Kopa irabazi zuen eta Munduko Txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen. 2018ko Pyeongchangeko Jokoetan hartu zuen parte baina emaitzak oso apalak izan ziren.
2020 eta 2021 artean belauneko hiru ebakuntza jasan ondoren 2022ko Pekingo Jokoetan txapeldun olinpikoa izan zen faboritoa zen Mikael Kingsbury kanadarra mendean hartuta. 83.23-ko puntuazioa lortu zuen.
Galdera-erantzun sistemak
Aone O'Gromainen artikulua
TREC (Text Retrieval Conference)-n galdera-erantzun sistemetan erabilitako metodo orokorrena honakoa da:
1.- Galdera mota eta NE "(named entity)-a identifikatu. Orduan, Julio Zesarren inguruko galdera bat egiten badugu, data bat jakiteko, adibidez, noiz (when) motako galdera erabili beharko dugu. Beste mota batzuk honakoak dira: zer (what), nor (who), nola (how), etab.
2.- TREC-eko dokumentuetatik hitz edo perpaus klabea daukaten elementuak hustu. Julio Zesarren kasuan, hitz klabeak Julio Zesar eta jaio dira berba klabe horiek.
3.- NE-ko instantzia apropos guztiak ezagutu hustutako dokumentuetan. Julio Zesarren kasuan, zera esan nahi du honek: data guztiak aurkitzea.
Badaude, testu multilingueen prozesamenduan (Multilingual text processing), zenbait faktore erabat garrantzitsu, zeinen artetik, batzuk, MT (Machine Translation)]-arekin erlazionaturik baitaude:
2.- Zenbaitetan, izenak itzuli egingo dira, baina beste batzuetan ez. Adibidez, "Tchétchénie" (frantsesez), "Chechnya" bezala itzuliko da ingelesera. Hala ere, "Grand Prix" ez da "Grand Prize" bezala itzuliko, "New York" "Nouvelle York" itzuliko ez den moduan.
3.- Izenburuen itzulpenak ere arazoak sortu ditzake. Har dezagun, adibidez, frantsezeko "La belle et la bête" (Ederra eta Piztia). "Beauty and the Beast" bezala itzuli beharko zen, baina, ziur aski, "The Beautyful One and the Animal" bezala izanen da itzulia."
Euskarazko artikuluak
Argi dago ingelesez ematen direla galdera erantzun sistema aurreratu gehienak, baina badaude euskaraz lantzen hasi diren lehenengo prototipoak ere.
“Androideekin hitz egiten” izeneko artikulua irakurri ondoren, konturatu nintzen Euskal Herriko egoeraz zerbait idatzi behar nuela. Testualki zera dio artikulu honek: “Beste ildo batean, elkarrizketa-sistemen kasurik sinpleena galdera-erantzun sistemena da [Question Answering]. Ingelesez badira sistema aurreratuak, baina euskaraz lehenengo prototipoak lantzen ari dira oraindik. Konputagailu batekin elkarrizketa izatetik urrun gaude gaur egun, baina ikerkuntza horretara zuzendurik dago, eta dagoeneko hasi dira lantzen naturaltasuna lortzeko ezinbestekoak diren ezaugarriak, bai kognitiboak, bai emozionalak. Dena den, galdera-erantzun sistema bat horretatik urrun dago, Picassok zioen bezala, erantzunak besterik ez ematea ez baita komunikazioa. Oraindik ez da iritsi makinek gurekin bihotzez hitz egingo duten eguna. Gainera, batzuetan gizakiok gai gara hitzik gabe elkar ulertzeko, eta, ziur aski, zailtasunak izango dira horrelako komunikazioa lantzeko.”
Informazio gehiago http://www.zientzia.net/artikonts.asp?Artik_kod=9395 orrialdean aurkitu dezakezue.
Euskaraz lehenengo prototipoak lantzen ari zirela irakurri ondoren, jakin-minez bete nintzen eta “ixa” taldeko artikulu batean ondokoa irakurri nuen:
“Burutu diren lanak ondorengoak dira: - UZEIko Euskal Term. Datu-base terminologikoa, non UZEIren hiztegi berezitu guztiak erraz kontsulta daitezkeen. - Joseba Abaitua hizkuntzalariak Manchester-en aurkeztu zuen tesia. Euskararen morfologia eta sintaxirako gramatika lexiko-funtzional bat proposatzen du. Egun Bartzelonako FUJITSUren itzulpen automatikorako proiektuan ari da lanean. - Donostiako Informatika-Fakultatean 7 partaideko talde bat ari da bide berri hauek urratu nahian. Hasiera CAPRA proiektuaren eskutik etorri zen. Proiektu horretan, ordenadore bidez ordenadorearentzako programak idazten irakatsi nahi da. Bere barruan bi doktorego-tesi gorpuzten dira. Batean problemen enuntziatuak lengoaia naturalez automatikoki ulertzeko sistema bat eraiki zen eta bestean ikasle eta ordenadore-tutorearen arteko komunikazioa lengoaia naturalez burutzen da. Sistema gaztelaniarako egin da, baina euskarari ere egokitu zaio zenbait modulu. Aurten proiektu berria abiarazi da UZEI Institutuarekin eta APIKA informatika-enpresarekin batera. Proiektu honen helburuak bi dira: euskaraz idatzitako testuentzako zuzentzaile ortografikoa eta euskararako analisatzaile morfologiko orokorra burutzea.”
Artikulu hau https://web.archive.org/web/20051228144643/http://ixa.si.ehu.es/Ixa/Argitalpenak/Artikuluak/1000911726/publikoak/88IVAP.ps orrialdean agertzen da eta oso erabilgarria da gure lanaren arlorako. Artikulu honen izenburua “Lengoaia naturalaren ordenadore-bidezko aplikazioak” da eta ondokoa aurkitu dezakegu:
-Datu baseen galdeketa sistemak -Itzulpen automatikoa -Testuen eduki-araketa -Elkarrizketa interfaceak -Ahozko idazmakina
Carugate
Carugate Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Carugatek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Agureok maitemindu behar ez
Agureok maitemindu behar ez (Os vellos non deben de namorarse) Alfonso Rodríguez Castelao egile galiziarraren antzezlan bakarra da. Lehen aldiz 1941ean, Buenos Airesen taularatu zen baina haren idazketa egileak New Yorkeko erbestealdian egin zuen; egilearen hitzetan "nostalgia sendatzeko modu bat gisa" idatzi zuen. Lana Galiziako antzerkiaren obra garrantzitsuenetariko bat da. Antonio Maria Labaienek euskeratu zuen eta [[Antzerti (aldizkaria)|Antzerti aldizkariaren bigarren garaian argitaratu zen, 1984an. Gai nagusia bakardadearena da.
Argumentua
Antezlana hiru ekitaldiko fartsa da. Ekitaldiekin batera "Hitzaurrea" eta "Azken hitza" dakar, lanaren helburua azaltzeko. Fartsa sintesi artistiko bat da, trikimailu eszenografiko bat, non amodioak eta heriotzak beren betiko jokaldia jokatzen duten, zuhurtziarik gabeko hiru zaharrekin: Don Saturio botikarioa, Lela gaztearen maitasunagatik bere buruaz beste egiten duena; Don Ramon kaparea, Micaelari zitzaion maitasunagatik azken egunak simaurtegi batean amaitzen dituena. Fuko jauna, Pinpinielarekin ezkondu ondoren zoriontasunez hiltzen dena.
Gaia
Eskatu bizitzaren luzapena eta gozatu berandu baino lehen. Agureok maitemindu behar ez antezlanak gizakiak bakardadeari dion beldurra eta maitatzeko eta maitatua izateko duen beharra taularatzen ditu. Baina zer gertatzen da oso denbora gutxi geratzen denean eta estrategiak huts egiten duenean?
Euskarazko bertsioa
1984ean Antonio Maria Labaienek antzezlana euskaratu zuen. Bertsioa Antzerti aldizkarian 1984eko 70.zenbakian plazaratu zuen.
Hutong
Hutong hitzak (txineraz 胡同) Pekingo kalezulo estuz osatutako auzo txiki bat adierazten du; izen bera dute halako auzoetako kaletxo estuek. Hutong bati ematen zaion izena, adibidez, «Adreiluz egindako pagodaren kalezuloa» edo Zhuanta Hutong (北京旅游网) kaletxo multzo bati dagokio, haien barruan daudelarik siheyuan asko (hau da, patio baten inguruan elkartutako etxebizitzak). Hutong erako kale estuak dira komunikazio bide nagusiak Beijingeko erdialdeko etxebizitzen artean. Halako auzoen muga bereizten dute kale nagusiek, eta multzoak osorik begiratuta, ohar gaitezke siheyuanen antzeko egitura kontzentratua sortzen dutela. Hirigintza tradizionala gorde duten beste hiri batzuetan ere badira hutong erako antolamenduak,hala nola Pingyaon.
Historia
Hutong kaletxoak Beijingeko sinboloetako bat dira, 700 urte baino gehiagoko historia baitute. Izan ere, hutongak Yuan dinastiaren garaian eraiki zituzten. «Hutong» hitza худаг, khudag mongolieratik hartua da, «putzua» esan nahi duena. Ura eguneroko bizitzako elementu garrantzitsu bat izan da beti; beraz, etxebizitzak eraiki izan dira erabilgarri dauden putzuen arabera. Hutongak pixkanaka sortu ziren, zenbait kalexka bilduz.
Hiri Debekatuaren ekialdean eta mendebaldean kokatutako hutongak aristokratentzat eta Qing dinastiaren elitearentzat erreserbatu ziren. Korridore eta kalexka haiek berehala izan ziren ospetsu, etxe bakoitzak bere patioa baitzeukan, batzuetan ez bakarra, hiru ere bai.
Hutongen eraikuntza
Hutong kaletxoak ekialdetik mendebaldera begira daude, siheyuanen eta etxebizitzen irekidura nagusiak hegoaldera begira egon daitezen, horrela feng shuiaren eskakizunak betetzen baitziren. Siheyuanak, patio karratukoak, adreiluz egiten dira. Etxe tradizional hauek patio karratuetara irekitzen dira, herri txikietako giroari eutsiz. Pekingo auzo gehienak siheyuan bat beste batekin elkartuz osatu ziren, eta hura beste batekin, eta horrela hurrenez hurren hiri osoa sortu arte.
Kalexkak eta patioak
Txina zaharrean, kaleen eta kalezuloen definizioa oso zorrotza zen. Kalezuloak (hutong) barne sarbiderako sareak ziren, hiribideek ebakitzen dituzten bloke handietara iristeko. Batzuetan, korridore luzeak izaten dira, egurrezko atez markaturiko hormak izaten dituzte, patio karratuko etxeetara ematen dutenak (siheyuan). Kale hauetan denda eta komun publikoak daude.
Hutongak arriskuan
Hutongak iraganean zabaldutako arkitektura tradizionalaren ikur izan diren arren, desagertzen ari dira gaur egun, Pekin hiriaren bilakaeraren ondorioz. Agintarien iritziz, mantentze falta kronikoaren erruz eta garraiobide modernoetarako desegokiak direnez, kalezulo gehienak suntsitu dituzte azken urteotan. Hutong gehienak abiadura oso azkarrean eraitsi ziren 1990 eta 2010 bitartean.
2016. urtetik aurrera, Pekingo agintaritzak hiria babestu eta berritzeko plan batean sailkatu ditu auzo zahar horietako batzuk. Beste adostasun bat sortu da ondare horren balioa aintzat hartua izateko. Horrela, garai bateko hutong auzoak indarrez berritzen dira gaur egun, edo berreraiki ere egin daitezke, baina ez da beste suntsipenik onartzen.
Hutong batzuk
Denboran zehar gutxiago edo gehiago berrituta egonda ere, antzinako Pekingo hiri bizitza gogorarazten dutenez, gero eta turista gehiago bildu ohi dira hutong kalezuloak ikustera. Hauek dira hutong ezagun batzuk:
Garapen Jasangarrirako 15. helburua: lehorreko bizitza
Lehorreko Bizitza Garapen Jasangarriko 15. helburua da. Gaur egun biodibertsitate arazoak geroz eta larriagoak bihurtzen hasi dira, planetaren eremu askok arazo hauek era larri batean pairatzen hasi dira eta abiadura honetan jarraituz, urte gutxitan munduko azalera osoak pairatuko ditu arazo larri hauek. Horren ondorioz, NBE-k onartutako garapen jasangarrirako helburuetan hamabosgarrena kokatu zuten lehorreko bizitza. Adituek badakite guztiz beharrezkoa dela helburu horiek ahal den azkarren betetzea larritasun bortitzeraino ez iristeko.
Historia
Basamortutzea eskualde arido, erdi-arido edo eskualde azpiheze lehorretako lurraren degradazioa da; klima-aldaketak edo giza jarduerak eragindakoa (Mujika, 1994). Giza-jarduerak arazo larriak ekartzen dizkio gure lurrari. Lur-eremuak bukatzen ari dira; normalean, lurrak gaizki erabiltzeagatik edo gehiegizko ustiaketagatik gerta daiteke lehortzea; hori ekiditeko, lurren erabilera aldatzen eta mugatzen hasiak dira. Mundu osoko kontinente guztietan gertatzen ari dira basamortutzeak (Antartikan izan ezik). Orain arte eremu lehorretan bakarrik gertatzen ari zen, ur gutxirekin lurrak oso kaxkarrak izaten ziren eta populazioaren gorakadarekin pobrezia ere eragin zezakeen. Nekazaritza eta Abeltzaintza bateratzea onuragarria izan daiteke lurraren emankortasunerako. Animalien gorotzek lurra ongarritzen dute eta horren ondorioz; animalien janaria landatzeko hobea izan daiteke. Basamortutze prozesuari geldiune bat emateko, ezin zaie gehiegizko erabilera eman, lurren txandakatze-sistema egokia da horretarako, eta garrantzitsuena, urarekin elkartzea da arazo hau gelditzeko forma bakarra.
Lurren kalitatea kontuan hartuz, Nekazaritza Intentsiboa ez da batere ona. Nekazari askok abere (behiak gehienetan) gehiegi dituzte dauzkaten lur eremuetarako; horren ondorioz, simaurra kontzentrazio altuetan pilatzen da. Bestalde, ukuiluetatik urrutira dauden lurrak ongarritzeko, ongarri minerala erosten da; eta kantitate gehiegi aplikatzea ez da batere ona. Ongarri horien osagarri nagusia Nitrogenoa da, horrek landareen haztea eta produkzioa arintzen du baina nitrogeno gehiegi isuri ezkero, landarea ez da gai kantitate handi hori barneratzeko; horrenbestez, gasak isuri eta ur putzuak metatzen dira. Arazo horiek kontuan hartuz, EHUko Landare Biologia eta Ekologia sailak ikerketa bati hasiera eman zion 2002an. Hasieran simaurrez eta ongarri mineralez elikatutako lurrak aztertu zituzten eta ikusi zuten gas-emisioak antzekoak zirela eta simaur lurrak motelago hazten zirela; baina halaber, metodo bat ez zen bestea baino hobea. Ondoren, belarra moztutako zelaiak eta landa-lurrak konparatu zituzten. Emaitzetan, zelaietako lurrek gas gehiago isurtzen zutela ikusi zen.
Lehorreko bizitzan desagertzeko arriskuan dauden animaliek pisu handia hartzen dute. UICN-k (Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasuna) faunaren Zerrenda Gorria argitaratu du. Bertan ikus daiteke, ugaztunak direla desagertzeko arrisku gehien duten animaliak (%25) eta horietatik katamotza da lehen postuan dagoena (200 bakarrik gelditzen dira). Arazo guzti honen eragile nagusienak habitat naturalen suntsiketak, isilpeko ehiza eta arrantza dira (Jan Schipper, 1996). Mundu osoan dauden 5487 espezie desberdinetatik 1141 desagertzeko zorian daudela frogatu da. Jan Schipper-ek esan bezala (UICNko ugaztunen azterketetako zuzendaria) 1141 espezietatik 800 desagertuak egon daitezke jadanik; urteetan zehar horien daturik ez direlako aztertu. Animalia horien adibide; Yang-Tsé txinatar izurdea eta Kubako “jutíta” karraskaria izan daitezke. Desagerketak arintzeko beste fenomeno bat Aldaketa Klimatikoa izan daiteke. Hartz Polarra eta itsasoko otsoa izoztutako habitatetan bizi behar dira eta gure planetaren tenperatura gehiegi igoko balitz, izotz eremuak desagertuko lirateke; horren ondorioz, izotzetako espezieak desagertzen hasiko lirateke denbora gutxian. 2020ean, gure planetaren tenperatura 1,2 °C koa izan da eta 1880ean -0,16 °C koa zen (NASA ). Espezien desagerpenak ekiditeko hartu beharreko neurriak hauek direla esan daiteke: Animalien bizilekuak zaintzeak garrantzi handia duela argi dago; lurrak emankorrak izan arren, gehiegizko erabilera ematea oso kaltegarria da. Bestalde, animalien ehiza eta arrantza mugatu behar dira, gutxi dauden espezieak bukatu ez daitezen; eta azkenik, Lurraren tenperatura jaistea lortu behar da, izotzetako animaliak bizirik jarrai dezaten.
Lur Eremuen Degradazioa
Adierazle honek Lur eremu osoan degradatzen den lurraren proportzioa esaten digu, kasu honetan indizean ematen diren datuak 2015-ekoak dira. GJH-ren helburua da 2030erako, desertifikazioa saihestu eta lur degradatuak berrezarri, desertifikatutako lurrak berrezarri, lehorteak eta uholdeek ukitutako lurrak ere, eta lurreko degradazioa neutrala izatea lortzen saiatu (Our World In Data 2015).
Hainbat gauzen ondorioz Degradazioak gertatzen dira, hau da, Desertifikazioa gerta daiteke aridizazio-prozesuaren kausa edo ondorio bezala. Jatorrian, emankorrak diren eremuetan gertatzen da, non nekazaritza lanak egiten ziren. Orduan, populazioa handitzeak lurren ustiapena intentsiboagoa izatera behartu zuen eta horrek lurrak momentu batean emankorra izateari uztea eragiten du.
Mapa honek adierazten digu munduko herrialde desberdinetan degradatuta dauden lurren portzentaia 2015. Urtean. Ikusi daitekeenez, degradazio portzentai altuena duten herrialdeek, esaterako, Hego Afrika, Mexiko, Paraguai,… Horiek %50 baino degradazio handiagoa dute, hau da, herrialdeak duen lurren erdia baino gehiago degradatua dago. Bestalde, Errusia eta Sahara inguruko herrialdeak aurki ditzakegu; gehien bat hauen degradazioa ez da %10-tik pasatzen. Lurren degradazioa oso arazo larria da, lur horiek emankorrak ez direlako; beraz, bertan ezingo da ezer landatu ezta inongo baliabiderik lortu. Arazo hau geroz eta arruntagoa bihurtzen ari da eta honek etorkizunean eragina izan dezake edozein herrialdeetan, azkenean lurretik eratorritako jakiak jateko edo animali desberdinak elikatzeko erabiltzen ditugu. Horren eraginak oso gogorrak izan daitezke, gizakiak bizitzeko elikatu behar gara; eta geroz eta lur emankor gutxiago dago bertatik janaria atera ahal izateko. Etorkizuneko gauza bat da baina abiadura honetan jarraitzen badugu ez da denbora asko gelditzen hori gertatzeko. Urrutira joan gabe, herrialde behartsuetan gertatzen ari den gauza bat da gaur egun.
Eremu Babestuak
Hortaz, adierazle honek herrialde bakoitzak duen eremu babestua bere lur azal osoarekiko adierazten digu. Grafikoari erreparatuz ikusi dezakegu herrialde asko %5 eta %20 artean kokatzen direla, nahiz eta batzuk hortik gora egon eta beste batzuk behera; gainera, gehiago behatuz bakarrik hiru herrialdek daukatela %50 baino lur azalera gehiago babestua ikusi dezakegu (Eslovenia, Kaledonia berria eta Venezuela). Lur zonalde bat babestua izatea, bizitzarako balio batzuk dituela esan nahi du, alde batetik historikoki esanahi oso garrantzitsu bat duela, adibidez: Egiptoko piramideak, Machupichu,… Beste alde batetik, babestuak izan daitezke balio natural handiak dituztelako eta gizaki eta beste espezie askoren bizi iraupenerako beharrezkoak direlako. Gainera gaur egun babesa emateko bi modu daude: lehena, estatuak eman diezaioke garrantzi handikoa ikusten badu; eta bigarrena,  agente pribatu batek ere eman diezaioke babes hori. Guk uste baina garrantzi handiagoa dauka babesa ematea geroz eta lur eremu gehiagori, babesa emanez deforestazioa ekidin dezakegulako eta bertako biodibertsitatearen iraupena ziurtatu; hau da, lurren babesaren bitartez gizakiaren bizi iraupen handiagoa lortu dezakegu eta gure planetaren biziraupena luzatzea. Adituek diotenez planetaren %50 babestu beharra daukagu 2030. urtea heldu aurretik, arazo hau hain larria ez izateko.
Red List Index
Red List Index (RLI) espezie talde nagusien kontserbazio egoera zehazten duen adierazlea da; eta etorkizun hurbilean hedatuko diren espezieen proportzio neurriak hartzen ditu, kontserbazio ekintza gehigarririk gabe. Hemen ikusi dezakegunez herrialdeak kolore gorri desberdinez markatuta daude eta kolore hauek zenbakizko balio bat dute 0 tik 1 arte. 1 zenbakiak etorkizun hurbilean bertako espezierik ez desagertzea 2019rako esan nahi du, berriz, 0 zenbakiak, herrialdean espezie bizidun guztiak desagertzea etorkizun hurbil batean esan nahi du. Helburua da 2030. urterako mendiko ekosistemen kontserbazioa bermatzea, biodibertsitatea barne (Our World In Data, 2019).
Logo (programazio-lengoaia)
Logo konputagailuen programazio-lengoaia da, normalean haurrei programazio-lengoaiak irakasteko erabilia. 1967an sortu zuten Wally Feurzeigek, Seymour Papertek, eta Cynthia Solomonek. Logo ez da akronimo bat, baizik eta Feurzeigek proposaturiko izena. Ezaugarri nagusietako bat dortoka-grafikoak dira. Dortokaren mugimenduak pantailaren ezkerretara, eskuinetara edo aurrera bideratuz, programatzaileek marrazki errazak egin ditzakete, eta behin marrazketaren ingurunea menderatzen dutenean, lengoaiaren ezaugarri korapilatsuagoak ezagutzen hasten dira; ezaugarri horiek LISP programazio-lengoaian oinarrituta daude, batez ere. Logo heziketarako lengoaiatzat hartzen da, nahiz eta enpresa batzuk saiatu izan diren programazioetako profesionalek ere gehiago erabil dezaten.
Garai bateko Logo lengoaiaren helburuak gaur egun Scratch lengoaiak betetzen ditu. "Scratch programazio-lengoaia bisuala da lotura handia duena Logo-ren jatorrizko funtzionalitateekin, baina eguneratuta."
Lengoaia
Logoren ezaugarri erabilienetako bat "dortoka grafikoak" ekoiztea da, hau da, dortoka birtual bati jarraibideak emateko aukera izatea, marrazkiak sortzeko erabiltzen den kurtsore grafiko bat, bertsio batzuetan triangelu bat dena, beste batzuetan dortoka baten irudia du goitik ikusita. Dortoka edo kurtsore hau jarraibideak adierazten dituzten hitzen bidez maneiatzen da, adibidez:
Garapen Jasangarrirako 15. helburua: lehorreko bizitza
Red List Index
Adierazle hau aztertzen badugu ikusiko dugu nola herrialdeak ez dauden 0-tik hurbil, baina oso adierazgarria da ikustea herrialde asko ez daudela 1 puntuan, horrek esan nahi du datozen hurrengo urteetan espezie batzuk desagertuko direla eta horrek arazoak ekarri ditzakeela; esaterako, biodibertsitate galera nabaria ekarriko du honek. Baita ere ikusi dezakegu galerak gehien bat Europa kontinentalean eta lurralde garatuetan gertatuko direla, hau da, ondorioztatu dezakegu gizaki asko bizi diren tokian biodibertsitate galera handiagoak egongo direla, gehien bat, ehiztariak eta eraikinak egiteko lurraren beharrengatik. Aldiz, ikusi dezakegu Afrikako leku ez garatuetan desagerpenak ez direla gertatuko edo oso gutxi emango direla. Nahiz eta ikusi herrialde askok izango duten galera ez dela oso handia izango hurrengo urteetan, horrek ez du esan nahi ez dela aldatuko denboraren poderioz; beraz, GJH bete beharko dira ez badugu arazo larriagoak eduki nahi.
Edateko Ura Eskuragarri Ez Duten Pertsonak
Azkenik, zenbakizko azterketa bat eginez, denboran zehar munduan ura eskuragarri izan ez duten pertsonen kopuruari buruz, esan daiteke datuak urtez urte hobetu egin direla, edateko urik ez duten pertsonen kopurua jaitsi egin delako 1270 milioitik 667,77 milioietara 20 urteetan zehar; 1995-2015 artean, hau da, eman den aldaketa erlatiboa -%48-koa izan da urte horietan zehar. Datu oso onuragarriak dira ia erdia jaitsi egin delako, baina oraindik gehiago txikitu egin behar da kopuru hori oraindik oso handia delako. Gainera mapei erreparatuta esan dezakegu urik gabeko pertsona gehienak Afrikako herrialdeetan eta Indian daudela. Garapen jasangarrirako helburuetan esaten pertsona guztientzat edateko ura eskuragarri egotea urte gutxiren barruan.
Irudiak
Gizakiak urteak pasa hala, lurrak modu desberdinetan landu eta zaindu dituzte. XIX. mendean, Industria iraultza gertatu zen. Industria iraultzak, hainbat alorretan izan du eragina. Nekazaritza k garrantzi handia izan zuen garai hartan. Iraultzak gauza onuragarriak ekarri zituen. Hari esker gizartean eboluzioa egon zen eta hainbat aldaketa tekniko sortu ziren; adibidez, nekazaritzan, lurraren kalitatea hobetzen zuten txandakako sistema berritzaileak erabiltzen hasi ziren, oinarrizko tresneria hobetuz eta, ondoren, mekanizazio bidez, adibidez, gurdietan zaldiak erabiliz idien ordez. Baina iraultzaren ondorioz eta enclosure izeneko sistemaren ondorioz, gariaren eta nekazal-produktuen beherakada suposatu zuen. Industria eboluziorako onuragarria izan arren, kalteak eragin zituen ingurunean.
Gellilydan
Gellilydan Galesko Gwynedd konderriaren hegoaldean dagoen herri bat da. Blaenau Ffestiniog udalerriaren barnean kokatzen da.
Garapen Jasangarrirako 15. helburua: lehorreko bizitza
Irudiak
Margolan hau XIX. mendeko irudirik ikusienetakoa da. Ikusi daitekeenez bi nekazari horiek otoitz egiten ari dira. Herrialde katolikoetan egunean behin angelus izeneko otoitza egiten zen, hortik dator margolan honen izena. Nekazariek egun osoa ematen zuten lurrak lantzen, Angelus otoitza normalean eguerdian egiten zen. Koadro honen izena El Angelus da. Margolanean ikusi daiteke kanpai dorre bat. Millet-ek XIX. mendean nagusiki nekazaritza paisaia irudikatzen du. Adibidez, Milleten beste margolanetako bat Las espigadoras izan zen eta bertan ere nekazariei protagonismoa ematen die. Millet izan zen nekazariei protagonismoa eman zien lehenengo artista.
Irudi honetan emakumeak lurrak lantzen ikusi ditzakegu. Irudiak XIX mendeko nekazaritza paisaia irudikatzen dute.
Argazkian, 3 emakume ikus ditzakegu lurrak lantzen eta haien atzekaldean hiria ikus daiteke. Hortik dator margolanaren izena Las espigadoras. Margolan hau, aurreko irudian bezala Millet-ek egindakoa da. Margolan hau oso ezaguna da, bertan Millet-ek XIX. mendeko egoera sozialari kritika egiten dio. Margolan hau ez zen burgesia ren gustukoa izan.
XX. mendean, aurrerakuntza asko egon ziren nekazaritza arloan. Ongarri kimikoak, pestizidak, makinak, negutegi ak eta ureztatze sistema berriak erabiltzen hasi ziren. Langileen esku hartzeari dagokionez XX. mendean aurreko mendean baino garrantzi gutxiagoa zuen. XIX. mendean aurrerakuntza teknologikoak egon arren, XX. mendekoek diferentzia egin zuten. Nekazaritzaren mekanizazioak, produkzio handiagoa ekarri zuen, beraz lurrak geroz eta gehiago esplotatzen zituzten.
Irudian ikus daitekeenez, hainbat makina daude, langileei haien lana errazten diena. Hala ere, garai hartan mekanizazioaren ondorioz, motordun tresnak erabiltzen hasi ziren. Zaldiak alde batera utzi egin ziren. Mendeetan zehar egondako aurrerakuntzen ondorioz eta lurren esplotaziare n ondorioz, lur asko erabilezinak geratu dira. Lurrek bere emankortasuna galdu dute eta basamortutze prozesu bat jasan dute.
Basamortutako lurrak hasiera batean, lehen esan bezala, oso emankorrak ziren. Baina gizakien populazioa hazi zenean, lurrek ustiapen bortitzagoa jasan behar izan zuten eskariari aurre egiteko. Baina lurren ustiapen masiboa ez zen izan basamortutze prozesuan izan zuen faktore bakarra. Lurren basamortutzea eragin duen faktore garrantzitsuena gizakia da. Mendeetan zehar, gizakiok ez gara gelditu gure ekintzek zer kalte eragin dezaketen pentsatzen. Berekoi bihurtu gara, eta gure ekintzek gure ingurunean duten eraginean pentsatu gabe egiten ditugu. Hala ere, ez da dena gizakien erru, istripu geologikoek eta suteek ere zerikusi handia dute. Hala ere, sutea k eragindakoak izan daitezke edo istripuak izan daitezke. Espainia da Europako basamortutze indize handiena duena.
Gure eskuetan dago gure ingurunea modu jasangarrian erabiltzea, basamortutzearen aurka borrokatzea eta biodibertsitatearen galera gelditzea.