cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elda Emma Anderson
Elda Emma Anderson (Green Lake, AEB, 1899ko urriaren 5a - Oak Ridge, 1961eko apirilaren 17a) AEBetako fisikari eta osasunaren ikertzailea izan zen. Bigarren Mundu Gerran, Manhattan Proiektuan lan egin zuen Princetongo Unibertsitatean eta Los Alamosko Laborategi Nazionalean, non uranio-235 puruaren lehen lagina prestatu zuen. Wisconsin-Madisongo Unibertsitateko graduatua, fisikako irakasle bihurtu zen Milwaukee-Downer Collegen 1929an. Gerraren ondoren, osasunaren fisikan interesatu zen. Osasunaren Fisika Dibisioan lan egin zuen Oak Ridge Laborategi Nazionalean, eta American Board of Health Physics izenez ezagutzen den ziurtapen profesionaleko agentzia ezarri zuen.
Haurtzaroa eta hezkuntza
Elda Emma Anderson Green Laken jaio zen, Wisconsinen, 1899ko urriaren 5ean. Edwin A. Andersonen, Wisconsinen jaioa, eta haren emaztearen, Lena (Heller ezkongabea), Alemanian jaioa, alaba zen. Nahiz eta txikitan zenbakiek liluratu, Anderson haur hezkuntzako irakasle bihurtu zen. Geroago zientziarekiko interesa garatu zuen, neurri batean bere ahizpa zaharrenaren eraginagatik, kimikako irakasle laguntzailea zena. Oro har, bere familiak alaba gazteenarentzat itxaropen handiak bazituen ere, denek babestu zuten ahalegin akademikoetan.
Valdefuentes del Páramo
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 331 biztanle zituen. biztanle zituen.
Elda Emma Anderson
Haurtzaroa eta hezkuntza
1922an, Andersonek unibertsitateko letretako batxilergoa (Bachelor of Arts) lortu zuen Ripon Collegen, eta 1924an, Wisconsin-Madison Unibertsitateko fisikako Arteetako (AM) maisutza amaitu zuen. 1924tik 1927ra, Iowako Estherville Junior Collegen klaseak eman zituen, non fisika, kimika eta matematikako dekanoa izan zen. 1929an fisikako irakasle bihurtu zen Milwaukee-Downer Collegen (Lawrenceko Unibertsitateak bereganatu zuen eliteko emakumezkoen unibertsitatea). 1934an fisika saileko buru izendatu zuten.
Karrera eta ikerketa
1941ean, Andersonek doktoregoa osatu zuen Wisconsin-Madison Unibertsitatean, "Energia-maila baxuak Co VII eta Ni VIII espektro atomikoetan" tesia idatziz. Amaitu eta berehala, denbora librea eskatu zuen Milwaukee-Downer Collegen zuen postutik, Princetongo Unibertsitateko Ikerketa eta Garapen Zientifikoko Bulegoan Manhattan Proiektuarekin lotutako gerra-ikerketa bat egiteko. Handik gutxira, Anderson kontratatu zuten bere lanarekin jarraitzeko, Alamoseko laborategian. Kokapen berrian, Andersonek fisio nuklearraren oinarrizko parametroak aztertu zituen, neutroien xurgapenarekin eta emisioarekin lotutako atzerapenen analisia barne. Lan horrek egunean hamasei ordu baino gehiago lan egitea eskatzen zuen. Beste lorpen batzuen artean, Andersonek uranio-235 puruaren lehen lagina prestatu zuen laborategian. Han egon zen bitartean, egoitza batean bizi izan zen eta, gainerako egoiliarrak baino zaharragoa izanik (berrogeita hamar urte zituen), bere ardurapean jarri zuten. Gauez lan egiten zuen, galtza bakeroak eta alkandora koadroduna janzten zituen, eta hori ez zen emakume batentzat ohikoa.
Gerraren ondoren, 1947an, Andersonek Los Álamos utzi eta Milwaukee-Downer Collegen irakatsi zuen berriro. Fisika atomikoan egin zuen ibilbideari esker, erradiazioak osasunean zituen ondorioez interesatu zen. 1949an, irakaskuntza utzi eta osasun-fisikako karrera hasi zuen. Bost urte besterik ez zeramatzan Tennesseeko Oak Ridge Laborategi Nazionaleko Osasun Fisikako Dibisioan, hezkuntza eta trebakuntzako lehen burua bihurtu zen. Osasun-fisikan trebatzeko programa berria ezartzen lagundu zuen, eta osasun-fisikan graduatutako bekadunei irakatsi eta aholku eman zien 1949az geroztik.
Andersonek Nashvilleko (Tennessee) Vanderbilt Unibertsitateko irakasleekin ere lan egin zuen, erakunde horretan osasunaren fisikan maisutza programa bat sortzeko. Gainera, gaur egun osasunaren fisikan liderrak diren militarrak, estatuko ofizialak eta federalak eta unibertsitateko irakasleak gaitzeko ardura izan zuen.
Bere betebehar akademikoetatik kanpo, Anderson ezaguna zen arazo akademiko zein pertsonalak zituzten ikasleei laguntzeagatik ere, orientazioa emanez. Kasu batzuetan, jakina zen ikasleei maileguak eman zizkiela, garai zailetan tarte bat partekatzeaz gain.
Andersonek bere arloko lehen nazioarteko ikastaroa antolatu zuen Stockholmen 1955ean; antzeko ikastaroak antolatu zituen Belgikan 1957an eta Mumbain 1958an. 1955ean Health Physics Society-ren ezarpena babestu zuen, aldi batez idazkari eta, azkenik, 1959tik 1960ra elkarteko presidente izan zelarik. Urte horretan bertan, American Board of Health Physics izenez ezagutzen den ziurtapen profesionaleko agentzia ezarri zuen. 1956an leuzemia hartu zuen arren, Andersonek ez zuen etsi bere ibilbidean, eta zenbait urtez eutsi zion postuari 1961ean hil zen arte.
Heriotza eta legatua
1956an, Andersonek leuzemia garatu zuen. Ez zen inoiz ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan. Ia bost urte geroago hil zen Oak Ridgen, Tennesseen, bularreko minbiziak eta leuzemiak jota, ziur asko material erradioaktiboekin egindako lanaren ondorioz, 1961eko apirilaren 17an. Anderson Green Lakeko hilerrian lurperatu zuten, Wisconsinen. Lucille McConnell ahizpak eta Natalie Tarr Millemann ilobak bizirik diraute. Bere obituarioak estaldura ona izan zuen prentsan eta aldizkari zientifikoetan. Omenaldiak ikaskideek eta ikasle ohiek idatzi zituzten.
Liluraren kontra
Liluraren kontra, edo Lilurarik ez hasierako bertsioan, euskal abesti herrikoia da. 1969an Mikel Laboak grabatu zuen Bertolt Brecht albumean Bertolt Brecht idazle alemanaren hitzekin.
Elda Emma Anderson
Heriotza eta legatua
Anderson urtero omentzen dute Osasun Fisikako Elkartearen urteroko bileran, Elda E. Anderson Saria elkarteko kide gazte bati aurkezten zaionean.
Liluraren kontra
Bertolt Brecht-en olerkia
Hau da Jose Angel Irigaraik sortu zuen itzulpena:
Saint-Denœux
Saint-Denœux Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Carrióngo Ituna
Carriongo Ituna Leongo eta Gaztelako errege Alfontso VII.aren eta Erramun Berenger IV.aren arteko hitzarmena izan zen, 1140ko otsailaren 22an Carrión de los Condesen (Palentziako probintzia) sinatutakoa Gartzia Remiritz buru zuen Iruñeko Erresuma banatzeko helburuarekin. Erramun Berenguer IV.a Ramiro II.aren alaba Petronilarekin ezkondurik zegoenez gero, Aragoiko Erresuma gobernatzen zuen de facto eta, beraz, Aragoiko Erresumaren izenean negoziatu zuen.
Saint-Denœux
Biztanleria
2007an Saint-Denœux udalerrian erroldatutako biztanleak 123 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Carrióngo Ituna
Ituna
Itunaren arabera, Ebro ibaiaren ezkerraldean zeuden hiri eta eskualdeak Gaztelako Erresumaren menpean geratuko ziren; 1137 eta 1140 arteko Nafarroa eta Aragoi arteko gudan Gartzia Remiritzek okupatu zituen herri eta eskualdeak Erramun Berenger IV.ak eskuratuko zituen; gainontzekoa hiru zatitan banatuko zuten: bata, Lizarra tartean, Alfontso VII.arentzat izango zen, eta beste biak, Iruñea tartean, Aragoiko Erresumarentzat. Hona hemen Tomás Urzainkik "La Navarra marítima" bere liburuan argitaratutako testua: ''"Este es el convenio y la concordia que hicieron entre sí el ilustre Alfonso VII, emperador de Hispania, y Ramón Berenguer IV, conde de Barcelona y príncipe de los aragoneses. Fundamentalmente se pusieron de acuerdo en lo que respecta a la tierra que tiene García, el rey de los pamploneses, a saber: que el citado emperador Alfonso tenga de ella Marañon y toda la tierra que desde el Ebro hacia Pamplona tenía su abuelo el rey Alfonso VI el día que murió; por otra parte, del resto de la tierra que tiene el rey García, que el cónsul de los barceloneses tenga toda la que le pertenece al reino de Aragón, sin rendir homenaje de ella, tal como la poseyeron en su tiempo los reyes Sancho Ramírez y Pedro I; de la otra tierra de Pamplona, por la que los reyes Sancho y Pedro hicieron homenaje a Alfonso VI, rey de León, que Alfonso tenga la tercera parte de ella y el conde de los barceloneses Ramón las otras dos terceras partes; y por estas dos terceras partes que preste al emperador Alfonso el mismo homenaje que prestaron los reyes Sancho y Pedro al Rey Alfonso VI,abuelo del emperador alfonso. Por otro lado, que en la tercera parte del emperador esté el castillo de Estella y en las dos partes del conde la ciudad de Iruña. Además de eso, el venerable emperador Alfonso y el ilustre conde de los barceloneses Ramón se pusieron de acuerdo en esto: que cualquiera que fuere e modo en que pudieran recuperar o adquirir las tierras de Pamplona que habían de ser repartidas según se ha dicho, ya fuera por los dos a la vez, por uno sin el otro o por sus hombres, que el emperador tuviera la tercera parte y el citado conde las otras dos hasta qe la adquiriesen totalmente. Y cuando todo sea adquirido, que lo dividan entre sí en el modo prescrito y que lo posean firmemente. Este convenio y concordia fue realizado en Carrión nueve días antes de las Kalendas de marzo, el año de la encarnación del Señor CXXXVIII después del milésimo, era milésima CLXXVIII, año 1139, en presencia de don Berenguer, obispo de Salamanca, Bernardo, obispo de Sigüenza, Pedro, obispo electo de Burgos, y diez y ocho condes y nobles que se hallan presentes en la curia del emperador"''
Saint-Denœux
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Carrióngo Ituna
Ituna
Garai hartan, Gaztelako eta Aragoiko erresumetako erregeek itun askotan banatu zuten Iruñeko Erresuma: 1151, 1157 eta 1198an hain zuzen ere. Itun guzti horien arabera, behin erresuma konkistatuta sinatzaileen arteko muga berria Argan kokatuko zuten. Nafarroa ez zen itunaren gai bakarra; Bartzelonako kondeak Gaztelako erregeari gorazarre egin eta Calatayud, Daroca eta Tarazona eman zizkion, gaztelarrek Zaragozari uko egitearen truke.
Saint-Denœux
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 52 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 75etxeak ziren. 52 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren eta 6 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 14 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Carrióngo Ituna
Ondorioak
Erramun Berenger IV.ak 1140 urteko uda baino lehen Iruñeko Erresuma eraso zuen, Longida eta Iruñean sartu, eta Ejea de los Caballerosen Gartzia Remiritz mendean hartu.
Saint-Denœux
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 44 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 44 pertsona aktiboetatik 31 lanean zeuden (20 gizon eta 11 emakume) eta 13 langabezian zeuden (8 gizon eta 5 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Carrióngo Ituna
Ondorioak
Gaztelako Erresumak, berriz, armada Nafarroarantz hurbildu eta Calahorran kokatu zuen kanpamendua. Nafar erregea bidera irten, Alfaron kanpatu eta borrokaldi batzuk izan ziren. Alfontso VII.a, Aragoiko Erresumak Nafarroa konkistatzeko gai ez zela uste zuenez, negoziatzen hasi zen Iruñeko erregearekin, bere lehengusu eta Tolosako konde Alfontso II.aren bitartez. Nafarren ordezkari nagusiak Iruñeko apezpiku Antso Larrosa eta Tuterako elizako priorea izan ziren.
Saint-Denœux
Diru sarrerak
2009an Saint-Denœux udalerrian 52 unitate fiskal zeuden, 124 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.885 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Eraispen nuklear
Eraispen nuklearra edo behin betiko ixte nuklearra zentral nuklear bat ixtea da, gehiago ez funtzionatzeko, eta erradioaktibitate-arriskurik egon ez dadin egiten diren eragiketak barnean hartzen dituena.
Bellvitge-Gornal geltokia
Bellvitge (Renfe Operadoran) edo Gornal (Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunyan) Bartzelonako metroa eta Kataluniako Aldirien geltoki bat da, l'Hospitalet de Llobregat udalerrian dago.
Geltokia 1987n inauguratu zen.
Manga (Minas Gerais)
Manga Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Jan Masaryk
Jan Garrigue Masaryk (Praga, 1886ko irailaren 14a - ibidem, 1948ko martxoaren 10a) txekoslovakiar politikari eta diplomazialaria izan zen.
Tomáš Masaryken semea izan zen. Pragan eta Estatu Batuetan hezi zen, bertako ama baitzen. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen austro-hungariar armadan. Gerra amaitzean, gorputz diplomatikoan sartu zen. Londresen enbaxadore izan zen 1925etik 1938ra. Alemaniak 1938an Txekoslovakia okupatu ondoren, erbesteko gobernu bat eratu zen Londresen eta Masaryk Atzerri ministro izendatu zuten. Gerra amaitu ondoren, Atzerri ministro izaten jarraitu zuen koalizioko gobernuan. 1948ko martxoan aurkitu zuten hilda. Agintariek suizidioa izan zela esan zuten, baina litekeena da eraila izatea.
Thymallus grubii
Thymallus grubii Thymallus generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Jin Hiroi
Jin Hiroi (広井 仁, 1975eko apirilaren 3a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Elektronika (argipena)
Elektronika hitzak zenbait adiera ditu:
Jin Hiroi
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Bellmare Hiratsuka.
Shaldon
Shaldon Ingalaterrako hego-mendebaldean dagoen Devon konderriko kostaldeko udalerri bat da. Teignmouth udalerriarekin parez-pare dago, bien artean Teign ibaia itsasoratzen delarik. Udalerri batetik bestera iragateko Shaldon Bridge zubia zeharkatzea derrigorrezkoa da.
Suminaren estrategia
Suminaren estrategia Fernando Morillo euskal idazleak 2007 urtean argitaraturiko eleberria da. Bertan, ama batek etxetik alde egina dagoen semearen itzularazteko enkargua egiten dio protagonista den Aimar izeneko mutil gazte bati.
Laburpena / ideiak nagusiak
Aimar antropologo gazte bat da, idazle lanetan ere ibiltzen dena. Udazkeneko egun batean, literatura lehiaketa bateko epaimahaikide baten deia jasotzen du (I. atala). Bere izena Flora da eta berak aurkeztu duen idazlanaren egitura eta antolamendu zehatza ikusita, bere dohaia erabili nahi du Fede bere semearen egoera bideratzeko. Fede amaren etxetik alde egin amarekin izandako liskar baten ondorioz: bi urte lehenago aita hiltzearen kolpea jaso eta depresioan jausten da; duela hilabete batzuk Garbiñe izeneko neska bat ezagutu, maitemindu eta berarekin hasten da harremanetan baina amak ez du neska begi onez ikusten (III. atala). Florak bere semea etxera itzultzea nahi du, nola edo hala, eta auzia Aimarren eskuetan uzten du, "errealitatea tolesteko" duen trebezia erabiltzeko adieraziz eta trukean diru kopuru handia eskainiz.
Amak emandako datu eskasetatik abiatuta, Aimar Federen lagun mina den Erikarekin hasten da lanean (VI. atala). Bere ezkutuko asmoak adieraziz, berarekin harremanetan hasten da eta, txiripaz balitz bezala, Federen auzia azaltzen dio (VII. atala). Aimarrek ezagutzen duen istorioa kontatu eta Fede berarekin pisu partekatu batean dagoela aitortzen dio. Aldi berean, Garbiñek ere alde egin eta Bilboko ospitale batean lanean ari dela kontatzen dio.
Aimar Bilboko ospitalera abiatzen da Garbiñeren mozorrotuta, baina apaizez mozorroturik (IX. atala). Garbiñek gorputegian egiten du lana, bera konturatu gabe argazki zenbait atera eta berarekin hizketan hasten da. Azkenean, Federen istorioa atera eta neskak bere mina, istorioaren bestelako xehetasunekin batera (Fede psikologoarenagana joana dela, alegia), azaltzen dizkio ustezko apaiza den Aimarri eta berari gutun bat entregatzeko eskatzen dio. Aimar Florarekin harremanetan jarri, psikologoaren helbidea eskatu eta Garbiñeren barkamen gutuna irakurtzen du (X. atala). Biharamonean, Garbiñek bere burua trenbidera botaz suizidatu egin delako berria jasotzen du Floraren eskutik (XI. atala). Gorpua guztiz desitxuratuta geratu da.
Federen psikologoarenagan joan eta Federen istorioarekin betara, Garbiñeren suizidioa aipatzen dio. Egunkariko argazkia ikustean, psikologoak neska hori ezagutzen duela adierazi eta artxiboetan miatu ondoren, bere argazkietan azaltzen den neska Garbiñe ez dela esaten dio psikologoari, artxiboko izena aipatu gabe. Aimarrek lortzen du agiri ikusi eta izena jakitea: Isabel Muga (XII. atala).
Aimarrek bere Diego lagunari Erikaren argazkitik marrazki bat egiteko eskatzen dio Erikari oparitu eta aitzaki horrekin informazio gehiago biltzeko (XIII. atala). Garbiñe eta Fede udaberriaren hasieran elkarrekin hasi, lehenengo topaketa taberna batean Garbiñe berari begira jarri gertatu zenean izan eta Florak senarra zenaren enpresa saldu eta diru asko eskuratu eta berako langileak kalean geratu eta horien artean suizidiorik ere izan zela jasotzen du Erikarengandik (XV. atala). Informazio hau zehaztu nahian, hildako langilearen datuak bilatzen ditu aldizkaritegian eta Interneten eta Udane Irabien bere alabaren izenarekin geratzen da (XVII. atala). Xake-jokalari aparta da neska eta bereziki estrategia zabalak antolatzen trebea zela jasotzen du xake-zaletu batengadik (XVIII. atala).
Aimar Garbiñe, Isabel eta Udane pertsona bera direla susmatzen hasten da. Udanek bere aitaren heriotza mendekatu nahian, Garbiñe izenez Fede seduzitu eta nahita ama aurka jarri eta nahigabea eragiten dio. Gorputegian gorpuak erraz eskuratzeko hasi delako susmoa ere hartzen du (XX. atala).
Aimar Fede arriskuan dagoela uste du eta Flora bere amarekin jartzen da harremanetan, semea arriskuan dagoela ohartaraziz eta bere laguntza eskatzeko. Federi ere deitzen dio, Garbiñeri buruz hitz egin behar diola eta (XXIV. atala).
Garbiñe (Udane, alegia) Federekin elkartzen da, baina, mutilaren egoera emozional larria baliatuz, suizidatu ondoren mamu bat delako itxurak eginez eta Fede ere suizidiora bultzatuz. Mutilak ustez pozointsuak diren pilulak irensten ditu Garbiñe aurrean dagoela, Garbiñek eskatuta amari gutun bat idatzi ondoren. Pilulen efektuagatik, Fede loak hartu eta Garbiñe atera egiten da pisutik (XXV. atala). Eskailerak jeistean, Aimarrekin topo egin eta honek Garbiñeren estrategia uzten du agerian. Loak hartzearena itxura hutsa zela eta, Fede ere ateratzen da pisutik, Aimarrek jakinaren gainean jarri duelako aurretik (XXVI. atala). Aimarrek poliziari ezer esateko asmorik ez duela adierazten dio baldin eta Fede eta Flora bakean uzten baditu. Ordez, semearen alde Florari senarra zenaren enpresarekin bururutako azpikeria eta martingala guztien agiriak erakutsi eta Flora gartzelara bidaliko dutela ziurtatzen dio. Azkenean, miresmena ere sentitzen du Aimarrek Udanerengana, burutu duen "suminaren estrategia" dela eta. Udanek egindako mesedea eskertu ez eta gerora Aimarren aurka joko duela hitz emateko (XXVII. atala).
Thymallus mertensii
Thymallus mertensii Thymallus generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Nova Castilho
Nova Castilho Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Teppei Nishiyama
Teppei Nishiyama (西山 哲平, 1975eko otsailaren 22a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Bellmare Hiratsuka, Montedio Yamagata eta Oita Trinita.
Sabanejewia balcanica
Sabanejewia balcanica Sabanejewia generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Korea (eritasuna)
Korea nahi gabe egiten den bat-bateko higidura da, sorbaldetakoa, ezpainetakoa edo aurpegikoa bereziki. Higidura bat-batekoa izaten da, baina higidura horren ondorioz hartzen den egoerak segundo batzuetan aldatu gabe iraun dezake. Koreak burmuinetako gorabeheren ondorioz gertatzen dira. Hiru korea mota nagusi dira:
Nobel Sariak
Nobel Saria (suedieraz: Nobelpriset [nʊˈbɛ̂lːˌpriːsɛt]; norvegieraz: Nobelprisen) aurrerapen akademi ko, kultural edo zientifiko ak aitortzeko, Suedia ko eta Norvegia ko erakundeek hainbat kategoriatan ematen duten nazioarteko sari multzoa da. Alfred Nobel kimikari, ingeniari eta industrial suediarraren nahiari esker bost Nobel sari jarri ziren martxan 1895ean, eta 1901ean eman ziren lehen aldiz Kimika, Literatura, Bakea, Fisika eta Fisiologia edo Medikuntza ko sariak. Mundu mailan onartuta dago eskuragarri dauden sari entzutetsuenak direla dagozkien alorretan.
1968an, Sveriges Riksbank Suediako banku zentralak, Sveriges Riksbank Ekonomia Zientzien Saria ezarri zuen Alfred Nobelen oroimen ean. Saria Nobel Fundazioak 1968an Sveriges Riksbanketik jaso zuen dohaintza n oinarritzen da, bankuaren 300. urteurrena zela eta. Ekonomia Zientzien lehen saria Ragnar Frisch ek eta Jan Tinbergen ek jaso zuten 1969. urtean. Ekonomia Zientzien Saria Stockholm eko Suediako Zientzien Errege Akademiak eman zuen, 1901az geroztik Nobel Sariak ematen diren printzipio berberei jarraituz.
Suediako Zientzien Errege Akademia k Kimikako zein Fisikako Nobel Sariak eta Sveriges Riksbankek Zientzia Ekonomikoetan ematen dituzte, Alfred Nobelen oroimenean. Karolinka Institutuko Nobel Batzarrak Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria, Suediako Akademiak Literaturako Nobel Saria, eta Norvegiako Nobel Batzordeak Bakearen Nobel Saria ematen dituzte.
1901 eta 2018 urteen artean, Nobel Sariak (eta Ekonomia Zientzietako Sariak, 1969tik aurrera) 590 aldiz eman ziren, 935 pertsona eta erakundeei. Zenbait aldiz, behin baino gehiagotan jaso dute Nobel Saria, eta horrek 27 erakunde eta 908 pertsona biltzen ditu. Sari-zeremonia urtero egiten dute Stockholmen, Suedian (Noruegiakoa Oslo n ospatzen den Bake Sariaren ekitaldia izan ezik). Hartzaile bakoitzak ("laureatua" izenarekin ezagutzen dena) urre zko domina, diploma eta Nobel Fundazio ak erabakitzen duen diru kopuru bat jasotzen ditu. (2020. urteaz gero, sari bakoitzak 9.000.000 SEK balioko ditu, edo 935.366 dolar inguru, 848.678 euro edo 716.224 £). 1980a baino lehen egindako dominak 23 kilate ko urreaz eginda zeuden, eta ondorengoak 18 kilateko urre berdean, 24 kilateko urrezko estaldurarekin.
Limnodynastes
Limnodynastes anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Limnodynastidae familian sailkatua.
Nobel Sariak
Saria ez da hil ostean ematen. Hala ere, pertsona bati saria ematen bazaio eta jaso aurretik hiltzen bada, saria oraindik aurkez daiteke. Ezin da saririk banatu hiru pertsona baino gehiagori, nahiz eta Bakearen Nobel Saria hiru pertsona baino gehiagoko erakundeei ematerik badagoen.
Historia
Alfred Nobel 1833ko urriaren 21ean jaio zen Stockholm en, Suedia n, ingeniari en familia baten. Kimikari, ingeniari eta asmatzaile a izan zen. 1894an, Nobelek Bofors burdin a eta altzairu fabrika bat erosi zuen, armamentu en fabrikatzaile garrantzitsua bihurtuz. Nobelek balistita ere sortu zuen. Asmakizun hau ke rik gabeko lehergailu militar askoren aitzindaria izan zen, batez ere hauts kordita britainiar ke gabekoa. Patente en erreklamazioen ondorioz, Nobel korditari buruzko arau-hauste auzian parte hartu beharrean aurkitu zen. Bere bizitzan zehar Nobelek dirutza bildu zuen, aberastasun gehiena egin zituen 355 asmakizunetatik zetorkiola. Horien artean dinamita da ospetsuena.
Labeo altivelis
Labeo altivelis Labeo generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Nobel Sariak
Historia
1888an, Nobel harrituta geratu zen Frantzia ko egunkari baten "Hiltzearen merkataria hil da"  izenburuko heriotza-oharra irakurtzerakoan. Alfreden anaia Ludvig zen hildakoa, eta heriotza-oharra zortzi urte goiztiarra izan zen. Dena den, oharrak Nobeli nahasmen a sortu zion, kezkati geratuz ea nola izango zen gogoratua gerora. Horrek bere testamentu a aldatzera bultzatu zuen. 1896ko abenduaren 10ean, Alfred Nobel Italia ko San Remo n zuen txalet ean zendu zen, burmuin eko odoljario baten ondorioz, 63 urte zituenean.
Sersheim
Sersheim Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Nobel Sariak
Historia
Nobelek hainbat testamentu idatzi zituen bere bizitzan. Hil baino urtebete lehenago egin zuen azkena, 1895eko azaroan Paris eko Suedia-Norvegia ko Elkartean sinatuz. Denen harridurarako, Nobelen azken borondate ak zehazten zuen bere dirutza sari sorta bat emateko erabiliko zela, "gizateria ren onura handiena" lortzen zutenentzat fisika n, kimika n, fisiologia n edo medikuntza n, literatura n eta bake an. Nobelek bere aktibo osoen % 94, 31 milioi SEK (186 milioi dolar 2008an, 150 milioi euro 2008an) utzi zuen bost Nobel Sariak ezartzeko. Testamentuaren inguruko eszeptizismoa zela eta, Norvegiako Storting ek ez zuen onartu erabakia 1897ko apirila arte. Testamentuaren exekutibo ek, Ragnar Sohlmanek eta Rudolf Lilljequistek, Nobel Fundazioa eratzeaz arduratu ziren, fortuna zaintzeko eta sariak banatzeko.
Nobelen aginduek Norvegiako Nobel Batzordea izendatu zuten Bakearen Saria emateko. Bertako kideek testamentua 1897ko apirilean onartu eta gutxira izendatuak izan ziren, handik lasterrera sarietako beste erakundeak izendatuz. Hauek Karolinka Institutua, Suediako Akademia, eta Suediako Zientzie n Errege Akademia izan ziren. Nobel Fundazioak sariak nola eman beharreko jarraibide ei buruzko akordioa lortu zuen, et, 1900. urtean, Nobel Fundazioaren estatutu berriak Oskar II. erregearen aginduz promulgatu zituzten. 1905ean, Suedia eta Norvegiaren arteko batasun pertsonala desegin egin zen.
Telêmaco Borba
Telêmaco Borba Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Nobel Sariak
Fundazioaren eraketa
Stockholm en 1896ko abenduaren 30ean irakurri zen bere borondatearen eta testamentu aren arabera, Alfred Nobelek eratutako fundazioak gizarte aren zerbitzura lan egiten zutenak sarituko zituen. Nobel Saria Alfred Nobelen dirutza pertsonalak finantzatu zuen. Iturri ofizialek diotenez, Alfred Nobelek akzio en % 94a Nobel Fundazioari utzi zizkion, eta horiek dira sariaren egungo oinarri ekonomikoa.
Nobel Fundazioa erakunde pribatu gisa sortu zen 1900eko ekainean. Bere eginkizuna Nobel Sarien finantzaketa z eta administrazioa z arduratzea da. Testamentuaren arabera, Fundazioaren zeregin nagusia Nobelek utzitako fortuna kudeatzea da. Robert eta Ludvig Nobelek petrolioaren negozioan parte hartu zuten Azerbaijan en, eta E. Bargengren historialari suediarrak dioenez, Nobel familiako artxibategia n aztertuz, "Bakun en Alfredek zuen dirua erretiratzea baimentzea izan zen faktore erabakigarria, horrek ahalbideratu zuelako Nobel Sariak ezartzea." Nobel Fundazioaren beste zeregin garrantzitsu bat, sariak nazioartean merkaturatzea eta sariei lotutako administrazio informala gainbegiratzea da. Fundazioak ez du Nobel saridunak hautatzeko prozesuan parte hartzen. Zentzu askotan, Nobel Fundazioa inbertsio konpainia baten antzekoa da, Nobelen dirua egoki inbertituz sariak eta administrazio jarduerak finantzatzeko oinarri sendoa lortzeko. Nobel Fundazioa Suedia n (1946az geroztik) eta Estatu Batuetan inbertsio zerge tatik (1953az geroztik) salbuetsita dago. 1980ko hamarkadaz geroztik, Fundazioaren inbertsioak errentagarri agoak bilakatu ziren, eta 2007ko abenduaren 31an, Nobel Fundazioak kontrolatutako aktiboak 3.628 bilioi suediar kronak ziren (560 milioi dolar inguru).
Estatutuen arabera, Fundazioa Suediako edo Norvegiako bost herritarrek osatutako batzordea zen, eta Stockholm en zuen egoitza. Kontseiluko presidentea Suediako erregeak izendatzen zuen, gainerako lau kideek sarien partaide ziren erakunde en patronatuek izendatuz. Kontseiluko kideen artean zuzendari exekutibo bat hautatzen zen, zuzendariorde bat erregeak izendatzen zuena, eta bi diputatu patronatuko kideek aukeratuta. Hala ere, 1995. urteaz geroztik batzordeko kide guztiak patronatuek aukeratu dituzte, eta baita  zuzendari exekutiboa eta zuzendariordea. Batzordeaz gain, Nobel Fundazioa sarian partaide diren erakundeek osatzen dute (Suediako Zientzia Akademiako Errege Akademia, Karolinka Institutuko Nobel Batzarra, Suediako Akademia eta Norvegiako Nobel Batzordea), erakunde horien patronatuak, eta ikuskariak.
Fundazioaren kapitala eta kostua
Gaur egun Nobel Fundazioa ren kapital aren % 50 akzio etan inbertituta dago, % 20 bonu etan, eta % 30 beste inbertsio batzuetan (adibidez estaldura-fondoak edo higiezin ak). Banaketa ehuneko 10 aldatu daiteke. 2008ko hasieran, funtsen % 64 Amerika ko eta Europa ko akzioetan inbertitu ziren, % 20 bonuetan, eta % 12 higiezinetan eta estaldura fondoetan.
2011n urteko kostu osoa 120 milioi krona izan zen gutxi gorabehera, horietatik 50 milioi krona sarietara bideratuz. Sariak ematean ziharduten erakundeei eta pertsonei ordaintzeko gastuak 27,4 milioi krona izan ziren. Stockholm eko eta Oslo ko Nobel astean izandako ekitaldiak 20,2 milioi krona kosta ziren. Administrazioa, Nobel sinposioa, eta antzerako gaiak 22,4 milioi krona kosta ziren. Halaber, kontuan hartu behar da Ekonomia Zientzien sariaren 16,5 milioi krona Sveriges Riksbankek ordaindu zituela.
Lehen sariak
Nobel Fundazioa eta haren ildoak jarri zirenean, Nobel Batzorde ak inaugurazioko sarietarako hautagaitzak biltzen hasi ziren. Ondorioz, aurretiazko hautagaien zerrenda bidali zuten erakunde saritzaileetara.
Nobel Batzordearen Fisika Sariko zerrendak, Wilhelm Röntgen en X izpi en aurkikuntza eta Philipp Lenard en izpi katodiko en lana aipatu zituen. Zientzien Akademiak Röntgen hautatu zuen saria jasotzeko. Bestalde, hemeretzigarren mendearen azken hamarkadetan, kimikari askok ekarpen garrantzitsuak egin zituzten. Horrela, Kimika Sariarekin Akademian "zientzialari hauei saria zein orden atan eman behar zitzaien erabakitzea eztabaidatu zuten". Akademiak 20 izendapen jaso zituen, horietako hamaika Jacobus van 't Hoffentzat. Eta ondorioz, Van 't Hoffi eman zioten saria termodinamika kimikoan egindako ekarpenengatik.
Hell Is for Heroes
Hell Is for Heroes 1962ko Don Siegel estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Nobel Sariak
Lehen sariak
Bake aren lehen Nobel saria partekatua izan zen. Jean Henri Dunant suitzar rarengana joan zen, Gurutze Gorriaren Nazioarteko Mugimendua sortu eta Geneva ko Hitzarmen a abiarazteko eginkizunagatik, eta baita Frédéric Passy bakezale frantses arengana, Bakearen Ligako sortzailea eta Dunantekin batera aktiboa izan zelako Ordena eta Zibilizazioaren Itunean.
Bigarren Mundu Gerra
1938an eta 1939an, Adolf Hitler ren Hirugarren Reich ak hiru alemaniar sariduni (Richard Kuhn, Adolf Friedrich Johann Butenandt eta Gerhard Domagki) debekatu egin zien sariak onartzea. Gerora gizon bakoitzak diploma eta domina jaso ahal izan zituen. Suedia Bigarren Mundu Gerra n ofizialki neutral a izan bazen ere, sariak era irregularrean eman ziren. 1939an, Bakearen Saria ez zen eman. 1940tik 1942ra ez zen saririk eman inongo kategoriatan, Alemaniak Norvegia okupatu zuelako. Hurrengo urtean, sari guztiak eman ziren, literaturako eta bakekoa izan ezik.
Hell Is for Heroes
Argumentua
Reese sarjentu ohi menderakaitza mailaz jaitsiko dute edateagatik eta bere infanteriako pelotoi txiki eta etsira itzuliko dute; pelotoiak frontera itzultzeko agindua jasoko du ustekabean, Sigfrido lerrora.
Nobel Sariak
Ekonomia Zientzietako saria
1968an, Sveriges Riksbank Suediako banku zentralak 300. urteurrena ospatu zuen, eta diru kopuru handia eman zion Nobel Fundazioari Alfred Nobelen omenez sari bat ezartzeko. Hurrengo urtean, Sveriges Riksbank Saria Ekonomia Zientzie tan Alfred Nobelen Memorian eman zen lehen aldiz. Suediako Zientzien Errege Akademia sarituen hautaketaz arduratu zen. Ekonomia Sariaren lehen sarituak Jan Tinbergen eta Ragnar Frisch izan ziren, "prozesu ekonomikoak aztertzeko eredu dinamiko ak garatu eta aplikatu zituztelako". Bestalde, Nobel Fundazioaren Kontseiluak erabaki zuen gehikuntza horren ondoren, sari berririk ez onartzea.
Adjudikazio prozesua
Adjudikazio prozesua Nobel Sari guztientzako antzerakoa da, desberdintasun nagusia izanik nork izendatzen dituen hautagaiak arlo bakoitzerako.
Hautagaiak
Nobel Batzordeak hautagaitza orriak 3.000 pertsona ingururi bidaltzen dizkie, normalean sariak eman aurreko urteko irailean. Pertsona horiek, oro har, arlo garrantzitsu baten lan egiten duten akademi ko nabarmenak dira. Bakearen Sariari dagokionez, kontsultak gobernu ei, bakearen saridun ohiei, eta Norvegia ko Nobel Batzordeko kideei edo kide ohiei ere bidaltzen zaizkie. Izendapen orriak itzultzeko epea sariketaren urteko urtarrilaren 31 da. Nobel Batzordeak 300 hautagai inguru izendatzen ditu jasotako orrietatik. Hautagaiek ez dira jendaurre an ezagutarazten, eta saria lortzeko hautagaiei ere ez zaie esaten. Saria jasotzeko hautagaien erregistro guztiak, saria eman zenetik 50 urtez zigila tzen dira.
Hautaketa
Ondoren, Nobel Batzorde ak txosten bat prestatzen du arlo garrantzitsuenetan aditu ak diren aholkuak islatuz. Hori, aurretiko hautagaien zerrendarekin batera, saritzen duten erakundeei aurkeztuko zaie. Instituzio ek batu egiten dira hautagaien artean sarituak aukeratzeko, bozketa ren gehiengo osoarekin egingodutena. Bozketa egin eta berehala jakinarazten da haien erabakia, errekurritu ezin dena. Gehienez hiru saritu eta bi lan desberdin aukeratu ahal izango dira sari bakoitzeko. Bakearen Saria izan ezik, instituzioei ematea badelako, sariak pertsone i soilik eman ahal izango zaizkie.
Hilondoko izendapenak
Hilondo ko izendapenak onartzen ez badira gaur egun, hasieran batzordearen erabakiaren eta sari banaketaren artean hil ziren zientzialariak, saria jasotzeko eskubidea izan zuten. Hori bi aldiz gertatu zen: 1931ko Literatura Saria Erik Axel Karlfeldt i eman zitzaionean, eta 1961eko Bakearen saria Dag Hammarskjöld NBE ko idazkari nagusiari emandakoan. 1974az geroztik, urrian sariak iragartzen direnean saritua bizirik egon behar da. William Vickrey hautagai bat egon zen, 1996an Ekonomiako saria jakinarazi ziotena, baina aurkeztu aurretik zendu egin zen.
2011ko urrian, Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria lortzeko sarituak iragarri zirenean, batzordea ez zen ohartu sarituetako bat, Ralph M. Steinman, hiru egun lehenago zendu zela. Batzordea Steinmanen sariaren inguruan eztabaidatzen aritu zen, nahiz eta arauen arabera saria ez da ematen hil ondoren. Batzordeak erabaki zuen Steinmani saria "fede onez" eman zitzaiola, eta aldaketarik gabe geratuko zela.
Aitorpenaren atzerapena
Nobelen testamentu ak zioen "aurreko urtean zehar egindako aurkikuntzak aitortzeko" sariak emango zituela. Hasieran, sariek normalean azken aurkikuntzak hartzen zituzten aintzat. Hala ere, aurkikuntza goiztiar horietako batzuk geroago gutxietsita geratu ziren. Adibidez, Johannes Fibigerek 1926ko saria jaso zuen Fisiologia n edo Medikuntza n, minbizia eragiten zuen ustezko parasito a aurkitzeagatik. Lotsa hori ez errepikatzeko, sariek gero eta onarpen handiagoak izan zituzten aurkikuntza zientifikoek denboraren proba gainditzen zutenean. Ralf Petterssonek, Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria Batzorde ko presidente ohiaren arabera, "aurreko urtea" irizpidea Nobel Batzordearen interpretazioan, aurkikuntzaren eragin osoa agerian geratu den urtea da.
Aitortzen den saria eta burutzen den tartea, diziplina batetik bestera aldatu egiten da. Literatura Saria normalean lorpen bakar bat baino gehiago izateagatik, bizitzako lan metatua aitortzeko ematen da. Bake aren Saria ere bizitza osoaren lanaren truke eman daiteke. Adibidez, 2008ko Martti Ahtisaari saritua izan zen nazioarte ko gatazkak konpontzeko lanagatik. Dena den, gertakari jakin batzuengatik ere sarituak izan daitezke. Adibidez, Kofi Annan ek 2001eko Bakearen Saria jaso zuen, lau urte besterik ez zeramatzala Nazio Batu en Idazkari Nagusi bezala. Era berean, Yasser Arafat ek, Yitzhak Rabin ek eta Shimon Peres ek, Osloko Ituna k arrakasta handiz amaitu eta urtebetera 1994ko saria jaso zuten.
Fisika, kimika eta medikuntza ko sariak normalean lorpena oso onartua izan ondoren ematen dute. Batzuetan, urte asko izaten dira, Subrahmanyan Chandrasekhar en kasuan bezala. 1983ko Fisika Saria partekatu zuen 1930eko hamarkadan izar ren egitura eta bilakaerari buruz egindako lanengatik. Baina zientzialari guztiek ez dira nahiko denbora bizi izaten beren lana aitortzeko. Ondorioz, izan dira saritu ezinezko aurkikuntzak, aurkitzailea zendu ondoren izan dutelako eragina.
Sarien zeremoniak
Bakearen Saria izan ezik, Nobel Sariak Stockholm en (Suedia n) ematen dira urteroko sari zeremonian, abenduaren 10ean, Alfred Nobelen heriotzaren urteurrenean. Hartzaileen hitzaldiak sari banaketaren aurreko egunetan izaten dira normalean. Bakearen saria eta hartzaileen hitzaldiak urteko sari banaketaren zeremonian egiten dira Oslo n, Norvegia n, eskuarki abenduaren 10ean baita. Sari-zeremonia eta lotutako banketeak nazioarte ko ohizko ekitaldi garrantzitsuak izaten dira. Suediako zeremoniak Stockholmeko kontzertu aretoan egiten dira, eta ondorengo Nobel banketea Stockholmen udaletxeko areto nagusian. Bakearen Nobel Sariaren zeremonia Norvegiako Nobel Institutuan eta Osloko Unibertsitateko auditorioan egin izan ziren lehen, eta 1990tik hona Osloko udaletxeko areto nagusian.
Nobel hitzaldia
Nobel Fundazioa ren estatutu en arabera, saritu bakoitzak hitzaldi publikoa eman behar du sariaren gaiarekin lotutako arlo bati buruz. Nobel hitzaldiak genero erretoriko gisa, hamarkadak behar izan dituzte gaur egungo formatura iristeko. Hitzaldi hauek Nobel astean izaten dira normalean (zeremoniaren eta oturuntza ren aurreko astea, sarituak Stockholm era iristen direnetik, Nobel banketea amaitzen den arte), baina ez da derrigorrezkoa. Saria jaso eta sei hilabeteko epean ematera behartuta dago, baina batzuk beranduago eman izan dute. Adibidez, Theodore Roosevelt AEB etako presidenteak Bakearen Saria 1906an jaso zuen, baina hitzaldia 1910ean eman zuen, kargua utzi ondoren. Hitzaldiak, sarituak aukeratu dituen elkarte berak antolatuak daude.
Dominak
Nobel Fundazio ak 2012ko maiatzean jakinarazi zuen Svenska Medalj AB enpresarekin, Suediako bost Nobel Sarien dominak ekoizteko kontratu a sinatu zuela. 1902 eta 2010 artean, Nobel saridunen dominak Myntverket moneta etxeak egiten zituen, Suediako konpainia zaharrenak, baina 2011an ateak utzi zituen 107 urteren ondoren. Bestalde, 2011n Kongsberg en kokatutako Norvegia ko moneta etxeak egin zituen dominak. Nobelaren dominak Nobel Fundazioaren marka erregistratuak dira.
Domina bakoitzean Alfred Nobelen irudi a ageri da ezkerreko profilarekin aurrealdean. Fisika ren, kimika ren, fisiologia ren edo medikuntza ren eta literatura ren dominek aurrealde berdinak dituzte, Alfred Nobelen irudia eta bere jaiotze eta heriotzaren urteak erakutsiz. Nobeleren erretratu a Bakearen Sariaren eta Ekonomia Sariaren dominetan ere agertzen da, baina diseinu apur bat ezberdinarekin. Adibidez, saridunaren izena Ekonomia dominaren ertzean dago grabatuta. Dominaren atzealdeko irudia, saria ematen duen erakundearen arabera aldatzen da. Kimikaren eta fisikaren dominen atzealdeak diseinu bera dute.
1980 baino lehen egindako domina guztiak 23 kilate ko urre an eginda zeuden. Harrez gero, 18 kilateko urre berdean daude eginda, 24 kilateko urrezko estaldurarekin. Domina bakoitzaren pisua urrearen balioaren arabera aldatzen da, baina batez beste 175 gramo izaten da. Diametro a 66 milimetro koa da, eta lodiera 5,2 milimetro eta 2,4 milimetroen artekoa da. Euren urrezko edukiagatik, eta erakusleiho an egoteko joera handia dutenez, Nobel dominak lapur reten menpe daude. Bigarren Mundu Gerran, Max von Laue eta James Franck zientzialari alemaniarren dominak Kopenhagen era bidali zituzten hobeto zaintzeko. Alemania k Danimarka inbaditu zuenean, Hungaria ko George de Hevesy kimikariak (eta Nobel saridunak bera ere) aqua regian disolbatu zituen (azido nitrokloridrikoa) Alemania Nazi ak konfiskatzea saihesteko, eta titularrei arazo legalak ekiditeko. Gerra ostean, urrea disoluziotik berreskuratu zen, dominak berriro moldekatzeko.
Diplomak
Nobel saridunek diploma bat jasotzen dute Suediako erregearen eskutik, edo bakearen sariaren kasuan, Norvegiako Nobel Batzordeko presidentearen eskutik. Banatzen dituzten erakunde ek diploma saritu bakoitzari bereziki diseinatzen dio berea. Diplomak Suedia ko irudi eta testu ak ditu, eta bertan, saria jasotzen duenaren izena doa, eta eskuarki saria zergatik jaso duen aipatzen da. Bakearen Nobel saridunetako diplomak ez dute inolako aipamenik egiten.
Sariaren dirua
Irabazleei saria jasotzen dutenean agiri bat ematen zaie, diru kopuruaren zenbatekoa baieztatzen duena. Sariaren diru kopurua Nobel Fundazioak urtero duen diruaren araberakoa da. Poltsa handitu egin da 1980ko hamarkadaz geroztik. Orduan sari bakoitzaren kopurua 880.000 SEK ziren (2,6 milioi SEK guztira, gaur egungo 350.000 dolar). 2009an, diru-saria 10 milioi SEKekoa izan zen (1,4 milioi dolar). Eta 2012ko ekainean, 8 milioi SEKera jaitsi zen. Bi saridunek kategoria batean saria partekatzen badute, saria banatu egiten da hartzaileen artean. Hiru badira, batzorde esleitzaileak aukera du berdin banatzeko hirurei, edo erdia esleitzeko bati eta laurdena beste biei. Ohikoa da hartzaileek sariaren dirua ematea, jarduera zientifiko, kultural edo humanitarioei laguntzeko.
Hartzaile eztabaidagarriak
Beste kritika batzuen artean, Nobel Batzordeei agenda politikoa izatea leporatu zaie, eta merezitako hautagai batzuk alde batera uztea. Eurozentrismo z ere salatuak izan dira, batez ere Literatura sariarengatik.
Bakearen saria Bakearen Nobel Sariagatik gehien kritikatuak izan zirenen artean Henry Kissinger eta Lê Đức Thọ zeuden. Honek Norvegia ko Nobel Batzordeko bi kideren dimisioa ekarri zuen. Kissingerrek eta Thọk saria jaso zuten Ipar Vietnam eta Estatu Batuen arteko su-etena negoziatzeagatik 1973. urtarrilean. Hala ere, saria iragarri zenean, bi aldeek oraindik ere borrokan ari ziren. Ipar Vietnamen aldekoek ziotenez Kissinger ez zen bakegilea, baizik eta kontrakoa, gerra zabaltzeko arduraduna. Etsai ek ostera, negoziazioetan bere praktikak iruzur rean oinarritzen zirela leporatu zioten Lê Đức Thọri, baina ez zuten kritikatzeko aukerarik izan, saria errefusatu egin zuelako.
Yasser Arafat ek, Shimon Peres ek eta Yitzhak Rabin ek 1994an Bakearen Saria jaso zuten, Israel en eta Palestina ren artean bakea egiteagatik. Saria iragarri eta berehala, Norvegiako Nobel Batzordeko bost kideetako batek Arafat terrorista gisa salatu ondoren, dimisioa eman zuen. Halaber, Arafati buruzko zalantzak hainbat egunkari etan agertu ziren.
Bakearen beste Sari eztabaidatu bat Barack Obama k 2009an jaso zuena izan zen. Hautagaitza guztiak Obamak Estatu Batu etako presidente kargua hartu zuenetik hamaika egunetara itxi ziren, baina benetako ebaluazioa hurrengo zortzi hilabetetan egin zen. Obamak berak adierazi zuen ez zuela saria merezi, ez eta horrek kokatuko zuen konpainiaren aldamenean egotea ere. Bakearen aurreko saridunak banatuta zeuden, batzuk Obamak saria merezi zuela esanez, eta beste batzuen ustez, oraindik ez zuela lorpenik ziurtatu halako sari bat merezitzeko. Obamaren sariak, Jimmy Carter eta Al Gore ren aurreko Bake Sariekin batera, ezker reko joera salaketak bultzatu zituen.
Literatura Saria
2004ko Literatura Saria Elfriede Jelinek i emateak, Suediako Akademia-kide Knut Ahnlunden protesta ekarri zuen. Ahnlundek dimisioa eman zuen salatuz Jelinek hautatzeak "indar aurrerakoi guztiei kalte konponezina" eragin ziola, eta literaturaren ikuspegi orokorra arte gisa, nahastu egiten zuela. Bere ustez, Jelineken lanak "egitura artistikorik gabe eginiko testu multzo bat" ziren. Herta Müller ren 2009ko Literatura Sariak ere kritika sortu zuen. The Washington Post en arabera, AEB etako literatur kritikari eta irakasle askok ez zuten bere lana ezagutzen. Kritiko horientzat, sariak eurozentriko ak ziren.
1949an, António Egas Moniz neurologoak Fisiologia edo Medikuntza Saria leukotomia prefrontal a garatzeagatik jaso zuen. Aurreko urtean, Walter Freeman doktoreak prozeduraren bertsio bat garatua zuen, azkarrago eta errazago burutzeko. Jatorrizko prozeduraren inguruko publizitate aren zati bat zela eta, Freemanen prozedura etika mediko modernoa behar bezala kontutan hartu gabe geratu zen. Sariaren ondorioz, eta The New England Journal of Medicine bezalako itzal handiko argitalpenak babestuta, leukotomia edo "lobotomia" hain ezaguna egin zen, non 5.000 lobotomia inguru burutu zirela Estatu Batu etan Monizek saria jaso ondorengo hiru urtetan.
Lorpenak ahaztu
Norvegiako Nobel Batzordeak baieztatu egin zuen Mahatma Gandhi Bakearen Sarirako hautagai izan zela 1937-39, 1947an, eta 1948ko urtarrilean erail zuten egun batzuk lehenago. Ondoren, Norvegiako Nobel Batzordeko kideek deitoratu egin zuten saria ez zitzaiolako eman. Geir Lundestad, 2006ko Norvegiako Nobel Batzordeko idazkariak esan zuenez, "Gure 106 urteko historiaren omisiorik handiena da, zalantzarik gabe, Mahatma Gandhik ez zuela inoiz Bakearen Nobel saria jaso. Gandhi Bakearen Nobel saririk gabe egon zitekeen. Galdera da ea Nobel Batzordea Gandhi gabe egon daitekeen ala ez." 1948an, Gandhiren heriotzaren urtea, Nobel Batzordeak saria emateari uko egin zion urte hartan "ez zegoela bizi zen hautagai egokirik" esanaz. Geroago, 14. Dalai Lama ri Bakearen Saria eman ziotenean 1989an, batzordeko presidenteak hitzaldian gaineratu zuen "neurri batean, Mahatma Gandhiren memoriari egindako omenaldia" izan zela. Bakearen Saria lortzeko oso ezagunak ziren beste pertsona batzuk, baina jaso ez zutenak, honakoak ziren Atzerri Politika aldizkariaren iritziz: Eleanor Roosevelt, Václav Havel, Ken Saro-Wiwa, Sari Nusseibeh eta Corazon Aquino. Aldizkariak zioen "inoiz irabazi ez zuten, baina izan beharko luketen pertsonak" zirela. 1965ean Nazio Batuen Erakunde ko idazkari nagusi U Thant i Norvegiako ordezkari iraunkorrak jakinarazi zion urte hartan saria brari emango zitzaiola, galdetuz onartuko zuen ala ez. Enplegatuekin kontsultatu ondoren, baietz erantzun zuen. Aldi berean, Bakearen Nobel sariko Gunnar Jahn presidenteak, gogor egin zuen U Thanti saria ematearen aurka, eta azken unean UNICEF i eman zitzaion. Gainontzeko batzordekideek saria U Thanti ematea nahi zuten, Kuba ko misil en krisia baretzeko egin zuen lanagatik, Kongo ko gerra amaitzen lagundu zuelako, eta Vietnam go gerra amaitzeko bitartekaritza lanak egin zituelako. Desadostasunak hiru urte iraun zuten, eta 1966an zein 1967an ez zen saririk eman, Gunnar Jahnek U Thantiren hautagaitzari betoa jarri ziolako modu eraginkorrean.
Literatura Sariak baditu ere hutsegite eztabaidagarriak. Adam Kirschek iradoki zuenez, idazle aipagarri askok galdu zuten saria arrazoi politiko engatik edo literaturaz kanpokoengatik. Era berean, Europa ko eta Suedia ko egileengan jarritako arreta handia kritikatua izan da. Sariaren joera eurozentrikoa Peter Englund Suediako Akademiako 2009ko idazkari iraunkorrak aitortu zuen, gaineratuz hori arazoa zela. Dena den, Europarekiko joera horrek idazle aipagarri batzuk ere Literatura Saritik baztertuak utzi zituen, besteak beste, Leo Tolstoi, Anton Chekhov, JRR Tolkien, Émile Zola, Marcel Proust, Vladimir Nabokov, James Joyce, August Strindberg, Simon Vestdijk edo Karel Čapek. Eta mundu mailan, Jorge Luis Borges, Ezra Pound, John Updike, Arthur Miller, Mark Twain eta Afrika ko Chinua Achebe.