cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
PP+Cs
Euskadi
Galizian ez bezala, bi alderdien zuzendaritzen arteko negoziaketa "oso aurreratuta" omen zihoan Euskadirako koalizioari zegokionez, eta otsailaren 19an PP eta Cs-en arteko koalizio-akordioa hitzartu zen, Alfonso Alonso lehendakarigai izanik. Hala ere, hurrengo egunean Euskadiko PP akordioaren aurka agertu zen, komunikabideen bidez Casado eta Arrimadasek Cs-entzat Araba eta Bizkaiako zerrendetako bigarren postuak hitzartu zituztela jakin ondoren, Cs-entzat hainbesteko ikusgarritasuna "onartezina" zela iritziz, Euskadin inolako ordezkaritza instituzionalik gabeko alderdia dela kontuan izanik. Otsailaren 21ean, gauerdia koalizioa erregistratzeko epemuga zela, Alonsok uko egin zion hitzarmena sinatzeari, Euskadiko PPk alderdiaren zuzendatitzari negoziaketatik baztertu izana eta akordioari buruzko informazioa ezkutatu izana egotzi ziolarik, baina PPren zuzendaritzak hala ere koalizioa hitzartuko zela baieztatu zuen. Euskadiko PPren iturriek Europa Press agentziari esandakoaren arabera, iragarritako baldintzetan hitzartuz gero ez lukete koalizio akordioa "aitortuko".
PP eta Cs-ek koalizio akordioaren berri eman zieten komunikabideei, Alonsoren hautagaitzari aipamenik egin gabe, eta PPren zuzendaritzak Alonsorengan zuen konfiantza "erabat hautsirik" geratu omen zen, aliantza onartuko ez balu "alde egin beharko" zuela ohartaraziz. Era berean Euskadiko PPren gehiengoak Alonso (ez zuela dimisioaren aukera ikusten esan zuena) babestu zuen, eta alderdiaren zuzendaritza kritikatu zuen tartean sartzeagatik zein euskal kanpaina sakrifikatzeagatik alderdiaren Espainia osorako estrategiaren mesedetan. Otsailaren 23an, sortutako liskarraren harira, Pablo Casado PPko buruzagiak Alonsori ez zela lehendakarigai izango iragarri zion, haren ordez Carlos Iturgaiz hautatuz, Euskadiko PPren presidentea izandako 1996 eta 2004 bitartean. PPko idazkari nagusi Teodoro García Egeak Alonsoren hautagaitza erretiratzea "elkarrekin harturako erabakia" zela adierazi zuen, baina Euskadiko PPk (Alonso oraindik presidente zela) alderdiaren zuzendaritzaren aldebakarreko erabakia izan zela salatu zuen. Hurrengo egunean Alonsok dimisioa eman zuen Euskadiko PPren presidente gisa, eta aurreko egunetan gertatukoarekin desadostasuna adierazi ondoren politika utziko zuela iragarri zuen.
Eusko Legebiltzarra
Sei legebiltzarkide lortu zituzten, hiru Arabako barrutian, bi Bizkaiakoan (bakarra behin-behineko emaitzetan) eta bakarra Gipuzkoakoan. Denak PPkoak izan ziren salbu eta hirugarrena Arabako barrutian, zeina Ciudadanos alderdikoa zen: horrela bihurtu zen alderdi honen lehen legebiltzarkidea José Manuel Gil Vegas donostiarra. Behin betiko emaitzen kontaketa burutu ondoren gehitu zitzaien Luis Gordillo, Bizkaiako zerrendan bigarrena eta Cs Euskadiko burua.
Intzura
Kokalekua
Bidasoa ibaiaren ertzean eta Konpantzia eta Galera uharteen parean dago. .
Mesfidatien Akademia
Mesfidatien Akademia, katalanez Acadèmia dels Desconfiats, 1700ean Bartzelonan sortutako elkartea izan zen. Helburua Kataluniako historia, hizkuntza eta poesia ikertzea zen. Sortzaileak 14 jakintsu izan ziren eta dinamizatzaile nagusia Pau Ignasi de Dalmases izan zen. Egoitza nagusia Bartzelonako Carrer de Montcada kalean zegoen.
Historia
Erakundeak bizitza laburra izan zuen, saioak lau urte besterik ez baitziren ospatu eta, 1714an, Espainiako erregeak itxi egin baitzuen. Itxieraren arrazoia ideologikoa izan zen: Akademiaren partaide askok, Karlos II.a Espainiakoa hil zenean, Espainiako Ondorengotza Gerran, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren Habsburgortarraren alde jarri ziren. Azkenik Filipe V.a Espainiakoak, hau da, Borboiek, irabazi zuten eta 1714ean Bartzelonan sartu zenean elkartea debekatu zuen. Modu batez, Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelona erakundeak, 1729an sortua, haren ondorengoa izango zen.
Partaideak
Akademiaren partaideak ere hauek izan ziren: Josep Romaguera, Manuel de Vega i de Rovira, Joaquim Vives i Ximenes, Joan Baptista de Gualbes i Copons eta Francisco Valls.
Philippsthal (Werra)
Philippsthal Alemaniako udalerria da. Hessen estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dean Acheson
Dean Gooderham Acheson (Middletown, Connecticut, 1893ko apirilaren 11 - Sandy Spring, Maryland, 1971ko urriaren 12a) estatubatuar abokatu eta politikaria izan zen.
Frédéric Le Play
Frédéric Le Play (La Rivière Saint-Sauveur, Calvados, 1806 - Paris, 1882) ingeniari, ekonomialari eta soziologo frantsesa izan zen. Eskola Politeknikoan ikasi zuen, eta Meatze Eskolan irakatsi zuen. Politikan esku hartu zuen: Estatuko Kontseiluko kide (1855) eta senatari (1867-1870) izan zen. Comterekin eta Spencerrekin batera Soziologiaren sortzailetzat hartu izan da, eta zientzia horren barnean, metodo monografikoaren sortzailetzat. Joera kontserbadorea zuen; katolizismo sozialaren eragile nagusia izan zen, eta aldarrikatzen zuen gizartearen erreformari begira jabeen, patroien eta familiako gurasoen aginpidea berresten zuen. Ideia horiek eragin handia izan zuten XIX. mendearen bigarren erdialdeko patroien mugimendu sozialaren baitan (paternalismoa). La Réforme sociale (1864, Gizarte erreforma) da Playren obra nagusia; lan horretan sozialismoaren eta liberal baikorren aurkako agertzen da.
Dean Acheson
Harvardeko Unibertsitateko Zuzenbide Fakultatean ikasi zuen. Estatu Batuetako Alderdi Demokratako kide izan zen. Bere lehen kargua Franklin Roosevelt presidentearen gobernuan izan zuen altxorraren idazkariorde gisa. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuetako politika ekonomikoaren ardura izan zuen eta Erresuma Batuari berrarmatzeko politikan lagundu zion. 1944an Bretton Woodseko Konferentzian parte hartu zuen.
Musika-zerra
Musika-zerra, zerra musikala edo soinu-orria altzairuzko xafla bat da, arku batekin igurtzita, eskuaren presioaren ondorioz zerraren tentsioaren eta kurbaduraren arabera modula daitekeen soinua sortzen duena. Musika tresna idiofonoa da.
Historia
1870. urte inguru arte ez da metalurgiaren aurrerapenak musika-tresna onak egiteko soinu onargarria duten zerrak sortzea ahalbidetzen. Bilakaera hori paraleloki gertatzen da Amerikako eta Europako kontinenteetan. Horregatik, musikari industrial askok patenteak eskatzen dituzte beren herrialdeetan.
Baina 1900. urtera arte itxaron behar da lehen aldiz benetako "soinu-orriak" aurkitzeko, hortzak kenduta eta heldulekua aldatuta esku-zerrak baino ez zirenak. Batzuek helduleku tolesgarria gehituko dute erosotasuna eta birtuosismoa areagotzeko. Ameriketako zerra musikalak soinuaren tesituran mugatuagoak dira: 1½-tik eta 2½ zortzidunera gehienez, Europako musika-zerrak 3½ zortzidun edo gehiagora irits daitezkeen bitartean. Musikaltasun horretaz gozatzeko, beharrezkoa da altzairu tenplatuaren kalitate ezin hobea, lodiera ona, gogortasun zuzena, neurri zuzenak eta norabide egokian laminatzea. Zentzu horretan, frantsesak, britainiarrak, suediarrak eta alemaniarrak baino are gehiago, izan ziren nabarmenenak.
Tibava
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1282. urtekoa da.
Dean Acheson
Harry Truman presidentearen Estatu-idazkaria izan zen 1849tik 1953ra. Estatu Batuetako politikaren zuzendaritzan paper garrantzitsua izan zuen Gerra Hotzean. Marshall Plana, Truman doktrina eta NATO diseinatzen lagundu zuen.
Musika-zerra
Musikari ezagunak
Marlene Dietrich-ek jotzen zuen instrumentu hau. Natalia Paruzek, Saw Lady ("zerra emakumea") ezizenez ezagutzen dena, mundu osoko film, iragarki eta orkestratan jotzen zuen tresna hau. 2007ko azaroan, Carnegie Hall-en debuta egin zuen, non bakarka jo zuen. Frantzian, Emmanuel Brunek musika-zerrarako hainbat obra konposatu zituen, eta Yehudi Menuhinek eta Pascal Ayerbek aintzat hartu zuten. Another Earth filmean bezala, non protagonistetako batek jotzen duen eszena batean. Instrumentu hau Delicatessen filmean ere ikus dezakezue, non protagonistetako bat instrumentu honen zale handia den. Jack Nitzschek One Flew Over the Cuckoo's Nest-en soinu-banda konposatu zuen, zeinaren melodia zerra musikal baterako pentsatuta dagoen.
Dean Acheson
1950eko ekainean Truman konbentzitu zuen Koreako Gerran esku hartzeko. Halaber, Indotxinako frantsesei aholkulariak bidaltzeko konbentzitu zuen. Ondoren, John F. Kennedyk aholkua eskatu zion Kubako Krisialdian.
Girac
Girac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Aari hizkuntza
Aari (aroa edo aarai-aere deitua) Etiopiako hizkuntza bat da. Hizkuntza honen hiztunak Shankilla (edo Shanqella) bezala ezagutzen dituzte, nahiz eta erdeinuzkotzat hartzen den izen hori. 1998ko errolda kontuan hartuz, 150 000 pertsona baino gehiagok Aari-ez hitz egiten dute ama-hizkuntza gisa. Testamentu Berria lehen argitalpena izan zen 1997 ko hizkuntza honetan.
Eumeces schneideri
Eumeces schneideri Eumeces generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Aari hizkuntza
Aari-en alfabetatzea % 1 ekoa baina txikiagoa da.
Historia
1800eko hamarkada berantiarrean, Menelik II zen Etiopiako enperadorea. 1900eko hamarkada goiztiarrean, Amharako agintariak eskualdeko jabe bihurtu izan zen eta Aari jopuentzat egokia iruditu zitzaien. Gainera, "araqe"-a izendatutako edari sendo eta alkoholiko bat gainbeheratzen hasi ziren eta Aari kulturara sartu egin zuten. Beherakada egon zen 1974 an, monarkia uzkailita zegoenean, eta Aari-k bere lur tradizionalak onera berreskuratzeko goraipamena egin zuten. Geroztik, egoera sozial eta ekonomikoak nabari hobetu ziren eta horretaz gain, hezkuntzari buruzko interesa loratu zen (orain, Aari-hiri gehienek eskola gutxienez bat dute). Fedea Aari-komunitate guztietako bizi modu bat ere bada eta hiri gehienek eliza Ortodoxo bat dute. Badaude ere Aari-ren populazio kopuru garrantzitsu bat beren sinesmen tradizionalak ere praktikatzen dituztenak.
Gaur egungo egoera
Aari-ek gaur egun, 129.350 elebakarrak dira, eta 2007tatik aurrera 235.000k dute Aari-a lehen hizkuntza gisa. Hizkuntza hau etxean zein merkatuan erabiltzen ohi dute herri honetako biztanleek. Gainera, biztanleen kopurua hazitzen ari da. Aari hiztunen kopuru handı batea Amharik hizkuntza erabiltzen dute, Etiopiako hizkuntza ofiziala edo lehenengo hizkuntza. Wolaytta ere erabiltzen dute biztanleek. Hizkuntza hori alboko herriaren hizkuntza ofiziala da. Omo-ko herrikoa (Aari herriaren alboan dagoena).
Dialektoak
Bederatzi dialecto daude Aari hizkuntzan eta bakoitza ohiko buruzagi batekin lotzen dute. Dialekto horiek bata bestearengandik elkarren artean ulergarriak diren arren, batzuk ere ezaugarri desberdinak dituzte. Honako hauek dira Aariaren dialektoak (Ordezko izenak parentesi artean daude.)
Gramatika
Aari "subjektu-objektu-aditz" hizkuntza da (SOA), euskaraz adibide bat ipiniz (ez da oso komuna horrela esakdiak antolatzea, baina konparaketa ikus dadin, errazagoa da horrela jartzea): zaldiak (subjektua) jaten du (aditza) janaria (objektua) (nahiz eta euskararen kasuan, Aari hizkuntzaren antzera erabili daiteken). Hori Aari hizkuntzan zaldiak (subjektua) janaria (objektua) jaten du (aditza) (ikusten den moduan, Euskaraz ere esaldia ondo dago gramatikalki idatzita, baina Ingelesaren kasuan "SAO" idazten denez, konparaketa errazagoa da Aari hizkuntzarekin egiteko).
Aditzak:
Aari hizkuntzan, aditz nagusiaren forma kausatiboan, aditzari -sis- atzizkia gehitzen zaizkio. Adibiudez, buruk ( "irakitu" euskaraz ) aditza kausatiboan jarriz, (buruk + is) burukš idatziko litzateke eta aditz hori irregular bihurtuz."Irakitzea" esan nahiko bagenu infinitiboa gehitu egin beharko zaio buruk. Kasu honetan, infinitiboa (aditz izenaren atzizkia ere deitzen zaio) -inti da, burukinti idatziz. Hirugarren pertsonaren kasuan, kausa nagusia singularra (iraganekoa) búrukse da. Azkenik, orainaldian, búrukše idatziko lirtzateke.
Ortografia
Aari hizkuntza Latin etik eta Etiopiako hizkuntza tik nahasten ditu, baina Aari hiztunen% 10 baino gutxiago irakur dezake. Eskolatzeak ez da ondo garatzen munduko eskualde honetan, beraz hizkuntza hau ahoi erabiltzen da idatzi beharrean. Hala ere, herri askotan ikastetxeak daude eta hezkuntza eta alfabetatzea sustatzeko ahaleginak egiten ari dira. Gaur egun, bigarren hizkuntza gisa Aari-a erabiltzen dutenak % 8 a dira. Itun Berria Aarin 1997an ezarri egin zen. Horrez gain, beste liburu batzuk Aari-ra itzultzen dizkiete alfabetatzea sustatzeko: Genesis Exodus, 1 & 2 Samuel, 1 eta 2 Errege, Esther, Ruth, Psalms, Leviticus, Joshua eta Epaileak..., baina gaur egun Genesis bakarrik argitaratu egin da. Horretaz gain, kanpo erakunde batzuek Aari elizekin lan egiten dute Aari Bibliaren bertsio osoa idazteko eta alfabetatze-tasa handitzeko.
Erreferentziak
Aari at Ethnologue (18th ed., 2015)
Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Aari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
São José do Cerrito
São José do Cerrito Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Shota Sakaki
Shota Sakaki (榊 翔太, 1993ko abuztuaren 3a - ) Japoniako futbolaria da.
Girac
Biztanleria
2007an Girac udalerrian erroldatutako biztanleak 401 ziren. Familiak 166 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 59 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 55 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 256 ziren, horien artean 186 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 186 pertsona aktiboetatik 175 lanean zeuden (93 gizon eta 82 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Girac udalerrian 164 unitate fiskal zeuden, 376 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.556 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 8 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 3 zurginak, 2 argiketariak eta 1 jatetxe.
2000. urtean Girac udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 182 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Guiratinga
Guiratinga Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Girac
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Shota Sakaki
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Consadole Sapporo.
Maer (Kornualles)
Maer, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Bude udalerritik 1,6 kilometro ipar-ekialdera.
Papuligobius ocellatus
Papuligobius ocellatus Papuligobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Manuel Prats
Manuel Prats Gerendiain, "Pachuco" ezizenez ezaguna, (Portugalete, 1902ko urtarrilaren 1a - Barakaldo, 1976ko irailaren 22a ) bizkaitar futbol jokalaria izan zen. Kanpo-erdian kokatzen zen. Portugaleten, Barakaldon, Real Madrilen eta Murtzian jokatu zuen. Espainiako futbol selekzioan ere jokatu zuen 9 aldiz.
Gayssot Legea
Gayssot Legea (Loi Gayssot) 1990eko uztailaren 13an onartua, delitutzat hartzen du Frantzian 1945eko Londresko Gutunean definitutako gizateriaren aurkako krimenen kategoriaren existentzia edo tamaina zalantzan jartzea, zeinaren 9. artikuluari jarraiki Nazioarteko Auzitegi Militarrak nazien buruzagiak epaitu zituen, Nurembergen, 1945-46an.
Manuel Prats
1935ean Barakaldora itzuli eta bertan taberna bat jarri zuen. Gerra Zibilean futbola utzi zuen. Gero, 1940 eta 1950eko hamarkadetan entrenatzaile moduan aritu zen.
Euskal Herriko historiaurrea
Euskal Herrian, historiaurreko aztarnategi abera­tsenak dituen eskualdetako bat izanik, bertan egin diren ar­keologia eta paleoantropologiako ikerketen etengabeko garapenak eta haietako aur­kikun­tzek gero eta atzerago eramaten gaituzte, gure lurrean gizonaren lehen kokapena zehazterakoan. Atapuercan eginiko indusketek hurbilketa geografikoagatik pen­tsarazten dute Euskal Herrian gizakiaren kokapena, Behe-Paleolitora, 200.000 urte baino atzerago eraman behar dela. Homo neanderthalensisek artea egiten ote zuen ezbaian dago, eta badakigu Euskal Herrian ia desagertu ziren garaira arte bizi izan zirela ; baina gerora iritsitako Homo sapiensak aztarna ugari utzi ditu Euskal Herrian.
Zentsu hertsian, Euskal Herririk ez zen historiaurrean, eta ez dakigu ere bertan bizi ziren gizakiek zein hizkuntza hitz egiten ote zuten. Euskararen jatorriari buruzko azalpen paleogenetikoek ez dute lortu ebaztea euskararen jatorriaren edo euskaldunen jatorriaren inguruko eztabaida. Artikulu honetan, beraz, gaur egun Euskal Herria izena ematen zaion ingurune geografikoaren inguruan hitz egiten da.
Paleolitoa
Ez dirudi Euskal Herrian Würm izoztearen az­ken aldia baino lehenagoko arte sor­kun­tza benetako bati buruz hitz egin daitekeenik. Ordukoak ditugu, hain zuzen ere, nolabait langin­tza handien frogak, bai ehiztari eta bai uzta-bil­tzaileenak, kosta inguruan 350 metro baino altuera handiagoak ez dituzten lekuetako kobazulo eta babes naturaletan bizi zirenenak. Gizaki hauek Madeleine aldiko kultura bere goi eta az­ken aldian garatu zuten. Santimamiñe, Lumen­txa, Bolinkoba, Urtiaga, Ekain, Aitz­pitarte, Ermitia, Izturi­tze eta Beroberria dira aztarnategi garran­tziz­koenak, bai estratigrafiako betegarriengatik, bai langin­tzako tresnen aberastasun eta ugaritasunagatik: xixelak, harraskagailuak, xafla­txoak, arpoiak, azagaiak, haga­txoak, orra­tzak eta abar.
Arte historialarien artean gai eztabaidatuak dira, batez ere, historiaurreko aztarnategiok, milurteko luzeetan gizakiaren bizitoki izandakoak, ezinbestean bata bestearen gainean dituzte indusketetan azaldutako aztarnen zenbait fazies horien kronologiak, aldiak eta identifika­tzeak zalan­tza handiak sor­tzen dituztelako. Delako arazoak baztertu eta ar­keologo eta antropologoek beren iker­keta eta eztabaidetatik ateratako ondorioetan oinarrituta, arte-jarduera modura uler daitekeen horretan baino ez gara geratuko.
Teknikak eta langaiak
Hasiera beretik gizakiaren jarduera horri dagokie, besteak beste, gaur egun hainbat tekniken emai­tzatzat jo­tzen ditugun gauzak: pintura, grabatua, erliebea eta baita eskultura ere. Langai mota orokorrari dagokionez ere bi alderdi bereiz daitez­ke: arte higikorra eta labar-artea.
Tresna higikorrak harriz­ko xafla gainetan edo errekarrietan aur­ki­tzen dira, baina, baita hezur, adar eta marfilez­ko gaietan ere. Ba­tzuetan, Paleolitoko eskulangilea, lan-tresnen gainean –esate baterako, azagaietan eta arpoietan– eginiko irudi ez-figuratiboetara muga­tzen zen. Adituek az­pimarra­tzen dute komeni dela harriz­ko tresnen langin­tza eta hezurrean landutako ebakiduren artean bereiz­kun­tza egitea; ohartaraziz, sarritan, erretenak, askak edo ebakidurak ez direla izaten arte-adieraz­penak, baizik eta tresnaren eraginkortasunari baino ez dagoz­kien langaiaren ezaugarriak.
Kobazuloetako hormetan eginiko labar-artea pinturak ala grabatuak izaten dira. Badira erliebeak ere, baina ezhoikoagoak. Erliebe kasu bakan hauetako bat Izturi­tzen agertzen da.
Formak eta irudiak
Paleolitoko gizakiak diseinaturiko formen artean badira figuratiboak eta ez-figuratiboak, arte higikorra nahiz hormakoa izan.
Figuratiboen artean, maizenik azal­tzen direnak, garai hartako zenbait abereren irudiak dira: bisonteak, zaldiak, oreinak, elur-oreinak, basahun­tzak, uroak eta abar. Ia inon ez da giza irudirik azal­tzen.
Ez-figuratiboak direnen artean ugaritasun handia dago eta ia beti nekez uler­tzen dira. Luzetarako lerro soilak, sigi-sagan eginiko okerrak, ondulatuak, izar irudiz­koak, hiruki i­txiak, erronboak, obaloak, laukiak, eta abar.
Hormetako irudiak, aldiz, aztarnategiko geruzetatik aparteko hormetan aur­ki­tzen dira, eta margotu edo grabatu zituzten ertilariak Goi-Paleolitoko edozein garaitakoak izan daitez­ke. Hortik dator, bada, ar­keologoek –eta hauen artean, batik bat, Henri Breuil ospe­tsuak– betidanik bi arte modu hauen arteko erlazioa ikusteko izan duten interesa. Baina, metodo hau oso eztabaidatua izan da. Bi arte jarduera hauen arteko kronologia paraleloak ez du ia inoiz ziurra izateko bermerik eskain­tzen. Desberdintasun hau, ziur asko, honegatik emango da: plastika adieraz­pen hauen izaera ez dela izan estetikazko sen hu­tsez­ko emai­tza, baizik eta gaurdaino ziurtasunez ezagu­tzen ez diren arrazoi sakonago ba­tzuen ondorioa. Honek guztiak pen­tsarazten du arte higikorraren eta labar-artearen helburuak eta asmoak desberdinak zirela.
Aldiak, estiloak eta kronologia
Hala eta guztiz ere, ar­keologorik ospe­tsuenak saiatu dira paleolitoko artearen hainbat zatiren ezaugarriak zehazten, kronologia prozedura bat finka­tzeko baliozkoa izan dadin. Henri Breuil saiatu zen sistema bat lan­tzen. Argudio tekniko eta estilistikoetan oinarriturik, bi ziklotako prozesu bat asmatu zuen: bata Aurignac-Perigord eta bestea Solutre-Madeleine aldia
Egun, historiaurrea ikertzen dihardutenek André Leroi-Gourhanen iriz­pidea onartu nahiago izan dute, hau da, oinarriz­koena ez da beti an­tzinakoena izaten, eta orokorrean historiaurrearen ikertzaile ospe­tsu honek finkaturiko sistema jarrai­tzen dute. Horretarako ez zen labar-arteaz baizik baliatu, baita arte higikorraz ere.
Leroi-Gourhan estiloaren zenbait egitura-faktore hauta­tzetik hasi zen; hain zuzen ere, koka­tze, konposa­tze, artikula­tze eta animatze faktoreetatik. Segida horri bigarren mailako beste osagai ba­tzuk eran­tsi ziz­kion. Eta hauetaz guztiez baliaturik, ehunka arte-laginen iker­ketari aplikatuz eta arte ez-figuratiboaren lehen aldi bat ziur­tzat hartuz, lau talde edo estilotan zatitu zituen:
Leroi-Gourhanen ustez, lau estilo hauetako bakoi­tza aldietan bana daiteke (an­tzinako aldi, berri...) eta guztiak, Henri Breuil-ek izendaturiko Madeleine aldiko guztiekin identifika daitez­ke, gu­txi gorabehera. Ar­keologoak gaur egun Leroin-Gourhanen zatiketa moduari eusten badiote ere, ez zaie kritikarik falta izan.
Arte higikorra
Arte higikorra esaten diegu giza eskuz landu eta leku batetik bestera eraman daitez­keen artelanei. Erliebeko apaingarriekin landutako arte mota hauetan aztarnategi abera­tsak, sartaldeko Pirinioetako kobazuloetan aur­ki­tzen dira, eta guztien artean Izturi­tzekoa da deigarriena.
Ezer baino lehen, eman dezagun ohar bat: Pirinioen eskualdeko arte higikorrean ia ez da erlieberik aur­ki­tzen eta eskultura libreak are gu­txiago. Oso gu­txi dago eta estetikoki kalitate gu­txikoa da. Inola ere, Fran­tzia hegoaldean eta beste eskualdeetan aur­kitu diren estatua­txo ezagunen –“Venus” deritzon– alerik ere ez da aur­kitu.
Atxetako estatua­txoa
Biz­kaian, Foruko Atxetan, Juan Mª Apellaniz irakasleak aur­kituriko estatua­txo bi­txi batek arreta merezi du. Estatuatxoaren gainean, paleolitoko ehiztari batek katu buru bat landu zuen hareharrizko har­koskor batean. Luzeran 15 cm ditu eta zabaleraz 7 cm Apellanizek K. a. 10.000 inguruan koka­tzen du, eta kontura­tzen da ertilariak, gauza natural bat irudi bihurtu duela, aurrealdeko eta goiko hausturaren eskuinaldeko erdiaren tarteko angeluan, kopeta, bekokia, garondoa, begi bat eta ahoa landuz.
Azalpen emaileak, honi dagokionez, Jorge Oteiza eskulturagilearen “Sadi Zañarturen argaz­kia” gogorarazten digu. Duela urte ba­tzuk, eskulturagile euskaldun honek berak “aur­­ki­tzearen” bere teoria bat asmatu zuen. Teoria honetan “arte” bezala izenpe­tzen da, naturako indar gorabehera­tsuak sorturiko zenbait objektu “aur­kitu” eta bere edertasuna kontenplatzeko sentiberatasun estetikoa izatea. Dena dela, esan daiteke Atxetako Madeleine aldiko “katu buruak” arte garbi­tzaile eta labur­tzailea gogorarazten duela, zeinari esker, Bracusik bere irudi ba­tzuei forma eman dien; adibidez, bere “itsas zakur” ezagunari.
Grabatu apaingarriak
Pirinioetako ehiztaria, esan daiteke, artista izaten ez dela plastika librean hasi, grabatuan baizik. Eta az­ken Goi-Paleolito aldian jada, hitz egin daiteke arte-jardueraz, gauzen erabilgarritasun soila gainditu eta zeinu apaingarri ba­tzuez tartekatu dituztela ikustean.
Horretan, hainbat alderdi aipa daitezke: diseinu formala, lerroduna, lerromakurra eta puntuduna; antolaketa, aldiz, sailka, paraleloan, taldetan, aur­kako ala guru­tzaturiko osagaietan eta abar; adieraz­pen formalari buruzkoan, guztiz abstraktuak, irudi naturalista, estilizatua edo eskemaduna eta geometrizatua. Ikuspegi horietatik guztietatik lortu da hainbat motibotako zenbait dozena sailka­tzea.
Ignazio Barandiaranek argibide esangura­tsuak plazaratu ditu eskulangileak langaien tarte hu­tsak uler­tzeko zuen moduez eta langai horietan irudiak buru­tzeko teknikei buruz. Fran­tses ar­keologo ba­tzuen proposamena, adibidez, H. Breuil, A. Laming Emperaire eta A. Leroi-Gorhan-ek atxikitako arte higikorraz eginiko igarpena –bereiz­ketak egitearen proposamena– egokia irudi­tzen zaigu, hala nola, azagaia eta guztien gainetik gogortasuna eta iraunkortasuna –etengabe erabil­tzen zutelarik– behar zituen espatula baten lanketaren eta apainketa per­tsonaleko –ziur asko, balio estetikoari dagokionez, ezaguera argiagoz burutuak– arte garbiko zin­tzilikarien artean.
Zati grabatudunak. Euskal paleolitoaren arte higikorraren sukalde handia izan zen Izturi­tzeko kobazuloan sartu baino lehen, aipa di­tzagun beste lekuetan aur­kituriko pieza bereziki nabarmen ba­tzuk. Euskal Herriko kobazuloetan aur­kituriko arte higikorreko gauzen azaleko deskribapena eta zerrenda ikus daiteke, motibo figuratiboak eta soilik apaingarritarako zirenak bereiziz, Ignazio Barandiaranek, 1965eko Sinposiumean, oso irudi didaktikoekin Euskal Historiaurre eta arazo etnologikoei buruz aur­kezturiko ikerlanean. Harrez­kero, arte higikorraren emaria azal­tzen eta nabarmenki handiago­tu da eta sailkapen-lan bikainak agin dira.
Baina, egiaz benetako artelanak dira, bi objektu higikor, Gipuz­koa aldeko kobazuloetan azaldutakoak.
Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio
Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio Mexikoko musika talde bat da, Mexiko Hirian 1985ean sortua, eta rock, ska, reggae, punk eta mexikoko musika tradizionalaren eraginak bezalako erritmoak, hala nola danzón eta boleroa, fusionatzen ditu.
Euskal Herriko historiaurrea
Ekaingo xafla
Bigarren pieza bikainetako bat Ekaingo kobazuloan Az­ken Madeleine mailan (K. a. 10.000) azaldutako hiru irudi grabatu dituen xafla da,: basahuntz bat, trazu sakonean landua; orein baten burua, lepoa eta adarra, trazu finago batez landua; eta zaldi bat, muturra eta gorputz aurrealdea besterik markatzen ez zaiona. Gaur egun jakin ez dakigun esanahiren bat duen “hirukoa” zalan­tzarik gabe. Grabatu hauek ere Pirinioetako eskolarekin ere hobeto uztar­tzen dira.
Ikuspegi kronologiko batetik, esan daiteke Kantauri aldeko arte higikorraren ugaritasun handia Goi-Paleolitoaren az­ken bost milurtekoan eta Mesolitiko alderako trantsizioan koka­tzen dela, alegia, Madeleine III. alditik Azil aldera: K. a. 13.500etik 8.500era.
Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio
Hispanoamerikan aitzindariak dira, Mano Negra eta Los Fabulosos Cadillacs-ekin batera, alterlatino edo rock mestizo gisa bataiatutako generoa jendetara ekartzen. 1985ean sortua, "La maldita" Mexikoko rockaren eragin handieneko talde eta aitzindarietako bat da.
Euskal Herriko historiaurrea
Izturi­tzeko al­txor higigarria
Lapurdiko Izturi­tzeko kobazuloko aur­kikun­tzak, euskal Paleolitoko arte higikorraren aztarnategian azaldutakoak, itzal handiko eta enblematikoenak dira, eta europarren mailan ospe­tsuenetarikoa. Bestalde, homogeneotasun gu­txienekoa dugu Euskal Herriko beste aztarnategiekin.
Maldita Vecindad y los Hijos del Quinto Patio
"Pachuco", "Don Palabras" eta "Kumbala" bezalako abestiekin ezagun egin ziren, batzuk aipatzearren. Beren musikan jantziak eta 1950eko hamarkadako kultura txikanoa deritzonaren eraginak sartu zituzten, hala nola, zoot suit-a eta pachucoaren figuraren beste elementu batzuk.
Euskal Herriko historiaurrea
Izturi­tzeko al­txor higigarria
Duela mende bat baino gehiago aur­kitua da, 1885ean, Nafarroa Behereko Izturi­tze eta Arberoako San Martinen tartean. Indusketa nagusiak Emmanuel Passemard-ek egin zituen 1913tik 1922ra bitartean, eta 1928tik 1956ra, berriz, Saint-Périer konde-kondesaren eskutik. Zori­txarrez, materialak oso sakabanatuak daude museo eta bilduma partikularretan; horietako batzuk baino ez dira ekarri Baionako Museora, eta ekarri direnak inola ere ez, esangura­tsuenak.
Aurreago esan dugun bezala, Izturi­tzeko aztarnategiak oso kultur maila garran­tziz­koen segidak ditu, musteriense mailetatik hasi eta erromatar Erdi Arora bitartekoak eta baita beranduagokoak ere. Horien artean, badira, Goi-Paleolitoko aldiko hamar maila gu­txienez, denak ere harrian eta hezurrean egini­ko ostilamendu ugari dutenak.
Arte higikorreko lanetan, mailarik abera­tsenen artean Erdi-Madeleine aldikoa nabarmen­tzen da, bai kopuruarengatik, bai adierazpenetan duten kalitatearengatik.
Ugaritasuna langaietan
Berauen barruan aipa di­tzagun, kontutan eduki beharrekoak baitira, lehendabizi, elur orein baten adarrean erliebe txikiz landutako haga­txo erdizir­kularrak, okerdurak eta lerromakurrak deskribatuz, estetika faktore modura, erritmoaren, paralelismoaren eta kontrastearen zen­tzu oso garatu bat adierazten dutenak. Breuilen ustez, objektu hauen eskematismo apaingarria, animalien (arrain eta oreinen) benetako adieraz­pen-garapenean az­ken zatia izan zen, hau da, dekorazio errealista baten degradaziozko ondorioekin, behin eta berriz errepika­turik gure­tzat esanahirik gabeko marra bilakatzen direnak.
Makilak izenekoak ere erliebe txikian landuak dira, eta hauen artean badira forma naturalak begiratu eta errepika­tzeko gaitasun deigarria erakusten duten grabatuak. Zulatu eta dekoraturiko makila guztien artetik nabarmen­tzen da erliebe txikian bikainki landutako bisonte burua daramana. Moldatuan dituen marraduragatik, Leroi-Gourhanek adierazi du Niauxko kobazuloko marraz­kiekin baduela zerikusirik. Badira makila ba­tzuk zaldiak, elur-oreinak eta arrainak grabaturik dituzten ere. Horietako ba­tzuk, azagaiak makilarekin lo­tzeko bitarteko pieza bezala erabiliko ziren.
Az­kenik, Izturi­tzetik aipa­tzekoak ditugu hezurrez­ko ala harriz­ko xaflak (beren egitura laua dela eta sarritan “espatulak” esaten zaienak), bisonte, elur-orein, zaldi, ahuntz eta antropomorfo irudiz apainduak.
Uste guztien arabera, delako estatua­txo hauek, aurreko garaietan xafla modura grabaturikoak, ez ziren erabilgarriak, azagaiak eta arpoiekin gertatu ohi zen mailan, ezta norberaren apaingarriko zin­tzilikarioekin gerta­tzen zen moduan ere. Horrexegatik hartu izan dira erlijioz­ko artelantzat. Labar-artearen egituratan an­tzik handiena dutenak plaketak direlako egiten da, hain zuzen ere, baieztapen hau eta horiei ar­keologo guztiek esanahi erlijioso bat ematen diote.
Testuingurua espaziala eta artistikoa
Bestalde, espazioari dagokionean beste testuinguru batean kokatuta, Pirinio erdialdeko aztarnategi handiekin hobeto uztar­tzen da Izturi­tze Euskal Herriko sartaldeko besteekin baino. Kantauri erdialdeko eta sartaldeko –berriro adieraz­pen bikainak azaldu diren Santander eta Asturiaskoak– artearekin duen an­tzekotasuna halaber, askoz txikiagoa da Pirinioetako erdialdekoarekin baino. Beraz, “esan daiteke Paleolito garaian Pirinio erdialdean erlijioan eta artean garatu zen bizi­tza bikain honen sartalderan­zko ai­tzinamendua dela Izturi­tze, baina berezitasun batekin, oraingo honetan hedaduraren er­tzak beronen erdigunea gaindi­tzen duela”.
Arte higikorrak duen distiraren kontrastean, Izturi­tzeko aztarnategiak ez du Ekain, Al­txerri eta Santimamiñeko aztarnategiekin alderagarri zaion labar-arterik. Eta eran­tzun sinesgarri bat aur­ki­tzea zaila li­tzaiguke, Izturi­tzeko arte higikorraren kalitate bikainari dagokion kalitatea bera labar-artean zergatik ez zaion azal­tzen galdegingo bali­tzaigu. Ingura­tzen gaituen ezjakintasun bera azalduko litzaiguke, Santimamiñeko bisonteen egileek beren aztarnategiko konpresore eta plaketen artean alderagarria den ezer zergatik ez zuten utzi galdegingo bali­tzaiguke.
Labar-artea
Euskal Herrian ezaguna zen labar-artea ez da bereziki azaldu ia orain­tsu arte. Baina, az­ken urteotan egin diren aur­kikun­tzak, gure herria, Paleolitoko artearen garran­tziz­ko lekuan kokatua du.
Pinturak eta grabatuak
Euskal Herrian labar-artea fran­ko-kan­taurikoaren sailean koka­tzen da. Historiaurreko gure pinturen aur­kikun­tzen aurretik, ezagunak ziren Fran­tzia erdialdeko Dordoñan Lascauxekoak (1940) eta askoz lehenago Altamirakoak (1879). Lascauxekoak an­tzinago­koak dira, hain zuen ere, Auriñaciense aldikoak, nolabaiteko giro epel garaikoak; Altamirakoak Madeleine aldikoak dira. Dirudienez, duela gutxi (1995) Fran­tzia hegoaldean, Ardèche departamenduan, lehen mailako garran­tzia duen beste aur­kikun­tza bat egina da hai­tzulo batean, adituak iker­tzen ari diren ehunka animalien irudiekin.
Goi-Paleolitoan labar-artea, zeha­tzago esanda, Madeleine aldian, pintura eta grabatu moduan azal­tzen da.
Gure Paleolito aldiko artearen ondaretzat har dezakeguna gainbegiratu eta azaldu baino lehen egin di­tzagun edozein historialariren berezko ohar ba­tzuk. Ezer baino lehen, egin dezagun ohar hau, guri naturala iruditu dakiguken zerbait, hasierako gizonarengan kreazio ahalegin bi­txi eta goiztiar baten balioa duena: hiru dimen­tsiotako objektuak horma baten bi dimen­tsioen adieraz­penetara murriztea, alegia. Aipa dezagun gainera, eskala laburtuko erreprodukzio bat dela. Dirudienez Afrikako zenbait herri oraindik ez da iri­tsi abstrakzio maila horretara.
Beste abstrakzio bat li­tzateke: margo bakar batez eginiko marraz­kiena, eredu naturalak berezkoa duen margo aniztasuna ordez­ka­tzen duena. Paleolitoko gizonak bereganaturiko abstrakzio horiek bul­tzatu zituzten lehen ar­keologoak a prioriz­ko ideia bat botatzera, eskultura marraz­kigin­tza baino lehenagokoa dela pen­tsa­tzera, alegia; baina ideia horri ezin eu­tsi izan zaio, historiaurreko azter­keta objektiboaren aurrean.
Gainera, egiaztatu egiten da historiaurreko artean naturalismotik eskematiza­tze sinbolikora pasa­tzen dela, nahiz eta badiren bi margo motak elkarren ondoan bizi zireneko kasuak; baina hasieran naturalismoa da nagusi. Gai honi dagokionez, gogora dezagun Wilhem Worringerren tesia, XX. mende hasieran jada bere teoria eran­tsiz baieztapen hau egin zuenekoa, alegia, “benetako arte-sormena ez dela abstrakzio eta geometrian baizik hasten”. Bistan da Madeleineko artistak ez zuela irudiak eskor­tzoan marrazteko eta beren bolumenak itxura­tzeko zailtasunik.
Zalan­tza handiagoak daude bere zen­tzu konposatzaileari buruz. Denbora luzez uste izan da ez zuela horren ezagu­tzarik. Baina aldarrikapen hau, bere horretan, arte historian konposaketa kon­tzeptu horri ezin diogu eu­tsi eman izan zaion zen­tzu zorro­tzera mugatuz baino; alegia, paisaiaz­ko hondoera guztiak, eta eszena posible guztiak erdiratu, uztaitu eta antola­tzeko espazioko erreferen­tzia txikienak alde batera uzten direnean. Eskuaren esparrua –artistaren­tzat, gorputz jarrera bat aldatu gabe iri­tsi dezakeen espazioa– eta gainjarritako irudiak, kokapena, simetria eta perspektiba aztertu ondoren, Leroin-Gouhanek ohar hau ematen du, pintura edo grabatuan gaur egunera arte zoruko marraren adieraz­penik ez bazen ezagu­tzen ere, Paleolitoko ertilariek “sarritan erabili izan dute beraren ordez­ko hormako pi­tzadura edo erlai­tzen bat. Leroi-Gourhanek baino askoz lehenago, salatu izan ditu Max Raphaelek “Paleolitoko artea, espazioak, mugimenduak eta konposaketen arazoak aurrez aurre hel­tzeko ezgai zen arte hasiberritzat jo­tzen zutenak”.
Aldiz, oraindik orain, Paleolito aldiko geometriariak izena eman dionik ere izan da, beren marraz­ki eta margoetan zenbait trazatu erregula­tzaileetan erabilera kon­tzientea delako ustea dutela-eta: urrez­ko ebaketa bikoi­tza, erro karratuaren proportzioa eta beste; dena dela, errealitatea begiz harrapa­tzeko eta egitura plastikoetan berriro sor­tzeko zuten ahalmen honen aurrean, Herbert Kühnek ida­tzi zuen bezala, “miresmenez, isilik gera­tzen da ahoa”.
Labar-artea duten kobazuloak
Pintura horien aur­kikun­tza duela gutxi egina bada ere, Euskal Herriko aztarnategietan historiaurreko gizonak utzi dituen labar-arte mul­tzoak ugaritzen hasiak dira –hamabi bat guztira– eta hauen artean, ba­tzuk garran­tzi handikotzat jo­tzen dira.
Aur­kikun­tzako kronologia gu­txi gorabeherako bati jarraituko ga­tzaiz­kio, garran­tzi txikienekoetatik abiatuta.
Aitz­bitarte
Palelitikoko aztarnategi handi baten lehen aur­kikun­tza Errenteriako Aitzbitartekoa izan zen, herri mailan Landarbasoko kobazulo deritzonean. Zenbait mailatan sail­katurik, historiaurreko gizonaren arrastoak aur­kitu dira denbora luzez bizi izandakoak eta langin­tza ugarirenak: orriak, har­txabalak, zenbait eratako karrakagailuak, pun­tzoiak eta abar; gu­txienez, Auriñaciense garaitik hasi eta Mesolitikora artekoak. Besteak beste, animalia-irudiz dekoraturiko hezur ba­tzuen aur­kikun­tza harrigarriak azaldu diren, bertan diren bostetatik, III. hai­tzuloa arakatuz hasi badira ere; IV. hai­tzuloko aztarnategia izan da ondoen ikertu dena. Han aur­kituak dira orein-burua grabaturiko plaketaren bat, makila zulodunen bat, haga­txo dekoratuak eta ebakiduraz eginiko animalia-irudiak dituzten zenbait hezur.
Laperra Benta
Kantabriako mugetatik gertu, Biz­kaiko Karran­tzan dago Laperra Bentako kobazuloan egin zen 1904an labar-artearen lehen aur­kikun­tza: irudi bat, kobazuloaren sarreran bertan. Bi urte beranduago, Breuilek beste lau irudi gehiago aur­kitu zituen: buruzagirik gabeko hiru bisonte azefalo, hatz oso bat, zehaztasun gutxiko bobido bat eta lerro-segida ulertezin bat. Hai­tzean halakoxe sakontasuna duen grabatu batez eginak daude. Grabatu hauen ezaugarri bereizgarria honetan da­tza: kobazuloaren sarreran zeudela eta eguz­kiaren argitan ikus daitez­keela. Gure herrian aur­kitu ditugunen artean, zaharrenak eta Auriñaciense aldiari dagoz­kionak dira. Apellanezi gertakari honek zera pen­tsarazten dio, Paleolito aldi an­tzinakoetan, Kantabriako artea, Euskal Herriko sartalderaino zetorrela, beste arte formula ba­tzuk (piriniotarrak) hartu ahal izateko edo bere-bereak sor­tzeko, Herria libre utziz.
Haristoi
Izturi­tzeko kobazulotik oso gertu eta az­pialdean dago Haristoiko kobazuloa, Otsozelaia ere esaten zaiona; han azalduak dira zaldia, bisontea, oreina eta hegazti buru bat. Erdi-Madeleine aldikoak dira.
Alker­ki
Nafarroako Urdazubin Alkerdi kobazuloko lehen hai­tzetako pinturak Casteretek aur­kitu zituen 1939an. Beranduago, J. M. Barandiaranek beste lau aur­kitu zituen. Kobazuloko bi gunetan kokaturiko grabatu mul­tzo bi dira. Bata, sarreraren aurrez aurre dago, 20 bat metrora. Bigarrena, berriz, beste horretatik 40 bat metrora, pasabide estu baten sakoneran. Besteak beste, gailen­tzen dira osatu gabeko orein baten grabatua, eta bi bisonterenak, baina konkorra eta isats oso luzea nabarmenduak dituztenak, eta beharbada otso baten buruaren grabatua. Behe-Madeleine aldian koka­tzen dira.
Etxeberri
Zuberoako Gamere-Zihigan, Etxeberriko-Karbian, Boucherrek 1950ean zenbait irudi aur­kitu zituen, oso nekez igo zitekeen leku batean, sarreratik 200 bat metrora. Irudiak apur bat itsustuak daude; bel­tzez eginak dira baina puntu eta orban okreak dituzte. Kobazuloaren bi aldetako hormetan, hamabi zaldi, bisonte pare bat, eta beste ahuntz pare bat ere zenbatu daitez­ke. Irudi ba­tzuk buztin zuri gainean beha­tzez eginak dirudite.
Oraindik ere igoera zailagoa duen tontor batean, beste bost zaldi eta beste baten trazuaz gain, ahuntz bat, bisonte bat eta zenbait tanto gorrizko mul­tzoa aur­kitu da. Leroi-Gourhanen ustez, bi animalia pareka­tzea zaldia-bisontea eta beste hirugarren animalia baten –hemen ahun­tza– etenik gabeko gaiari buruz­ko bi mul­tzo berdinen santutegi bat da. Antropologo ba­tzuk, zenbait irudi Auriñaciense aldian koka­tzen dituzte. Le­roi-Gour­hanek Erdi-Madeleine aldiraino atzera­tzen ditu.
Goikolau
Biz­kaiko Berrituan, Goikolau kobazuloko irudiak J. M. Barandiaranek aur­kitu zituen 1962an. Bost taldeetan banaturiko grabatu sail bat da. Ba­tzuetan, biz­karra bata bestearen gainean jarria duten animalia-eskema osatugabeak dira; hainbesteko pila bata bestearen gainean jarririk, ez da erraza izaten zein animalia-espeziea den ezagu­tzen, ahun­tzen bat edo beste izan ezik. Aur­ki­tzailearen beraren ustez, postpaleolitoan kokatu behar dira eta aztarnategiko zenbait mailetako hilobi izaerarekin lotu.
Sinhikole
Bordeleeko espeolologo talde batek 1971eko abuztuan Sinhikoleko-Karbia kobazuloan labar-arte aztarnategi berri bat aur­kitu zuen. Areto bakar bat da, luzeran 60 cm eta zabaleran 10 cm dituena, oso irudi gu­txikoa; baina, kalitate bikaineko zaldi bat eta bisonte bat azal­tzen dira. Zaldia, ingurune bel­tzez eta isats oso luzeaz margoturik. Barrutik, ilajearen eta buruaren margo­tze bikoi­tza gorriz egina da, begiaren­tzat hu­tsarte bat utzita. Bisontea, zaldiaren gainean kokaturik dagoena, osatu gabea da. Bere ile-zerra hai­tzaren er­tzak osa­tzen du. Bi irudi horiek eskuinean, bisontearena dirudien osatu gabeko beste irudi bat dago. Zaldiaren aurrealdeko az­pialdean, nekez uler daitez­keen trazu gorri ba­tzuk ere badaude.
Arenaza. Arantzadi Elkarteko kideek, 1973ko neguan labar-artearen beste aztarnategi bat topatu zuten Galdameseko Arenaza kobazuloan. Irudiak, nekez igo daitekeen areto txiki batean daude. Gela erdiesferiko bat da, sarreraren ia bestaldeko muturrean kokaturik goraka doan luzapen bat dago, eta orein eme talde bat azal­tzen da. Gu­txi zaindu delako-edo, oso egoera txarrean daude, hai­tzak nozitu duen zarta­tzearen ondorioz. Orein emeak, Kantabriako beste kobazuloetan erabilitakoaren an­tzera, puntea­tze teknikaz daude gorriz margotuak. Xehetasun honek eta oreinak nagusi izateak, badirudi Asturias eta San­tander aldeko artearekin ahaidetasun gertuagokoren bat adierazten duela, Laperra Bentari buruz aipatu den bezala, ipar Pirinioetako artearekin baino. Beren estiloagatik badirudi irudi hauek an­tzinako Madeleine aldikoen sailean atxiki behar direla.
Santimamiñe
Labar-arte mul­tzo handi bat aur­kitu zen 1916an Kortezubiko Santimamiñe kobazuloan. Ar­keologia ikuspegitik, Santimamiñek garran­tzi izugarria du, maila guztiak eskain­tzen baititu, an­tzinako Auriñaziensetik hasi eta Behe-Inperiorainokoak.
Arte historialariaren­tzat, benetako santutegia esaten dioguna da esparru garran­tziz­koena: 20 bat metroko luzera du eta 4 edo 5 m-ko altura. Irudien talde nagusia areto txiki batean dago, normalean oso sarbide zailekoa izaten da eta honen aurretik aretoaurre bat dago, osatugabeko zenbait bisonte eta zaldiez gainera, marra sail bat ere ikus daiteke. Ia biribila den ganbara edo aretoaren inguruetan –Leroi-Gourhanek biribilgune deitu zion– banaturik oraindik ere irudi-mul­tzo gehiago daude.
Irudiak eta beren kokamena. Bere ikusgarritasunagatik, taula bat nabarmen­tzen da, oso argi eta garbi sei bisonte, zaldi bat, orein buru bat eta ulermen zailagoko beste trazu eta marra mul­tzoa goza daitekeelarik. Zer adierazi nahi ote du behin eta berri zaldia eta bisontea pareka­tzeak eta beste sei bisonteek –hauetako ba­tzuk zutikako jarreran jarririk– seiak erdi-erdian marrazturiko zaldi bakar batek inguruan dituela? –galdegiten du gaur­ko ikusleak jakin-minez. Baina, eran­tzunik gabeko galderak.
Bi mul­tzo hauetaz gainera, kobazuloaren barruenean, sarreratik 150 m-ra, 1953tik 1962ra bitartean irudi berriak aur­kitu dira; hauen artean, bisonte ba­tzuk, zaldi bat eta ahuntz bat.
Guztira, ia berrogeita hamarrera iristen dira animalia-irudiak. Espezierik ohikoena bisontea da.
Teknika eta estiloa
Hemen, Al­txerrin ez bezala, irudi gehienak pintatuak daude, eta itzal eta guzti ba­tzuk. Irudi grabatuak oso gu­txi dira. Perfekzioan eta estiloan aldaketa suma­tzen da baina ez da erraza hortik kronologia bat atera­tzea.
Henri Breuilek zioen itzalekin modelaturiko lau bisonteetatik hiruk beren lau hankak agerian zituztela, eta trazu soil bakar batez marraztuak berriz bi besterik ez. Era berean, Madeleine aldiko ezaugarri moduan denek beren adardura profilez erakusten badute ere, bedera­tzik baino ez dituzte beren bi adarrak erakusten.
Talde handiko bisonteen artean Ignazio Aldekoak ere desadostasun horiek ematen ditu: “marra-trazu soileko irudien ondoan, badira beste ba­tzuk zenbait tokitan profilaren lodieraren biziago­tzegatik-edo ia lauak direnak, gu­txi-asko bular, konkor, papar... tinten betelanagatik argi-ilun gehigarri bat plantea­tzen dutenak. Zenbait aletan arte onekoa izan ohi da delako modelatzea”.
Esan daiteke, estilistikoki nahiko aurreratutzat hartu behar direla; ziur asko, Erdi-Madeleine aldi aldera gauzatuak. Benta Laperrakoen ondorengoak dira. Eta beren teknika eta ohi­kotasunagatik Pirinioetako santutegiekin uztar daitez­ke.
Al­txerri
Gipuz­koan Aiako Al­txerri kobazuloak aditu guztiak harritu zituen 1962an, ustekabean aur­kitu bai­tzuten bertan Aran­tzadi Zien­tzia Elkarteko hiru kidek ordura arteko labar-arte aztarnategirik garran­tziz­koena: ehun irudi baino gehiago eta oso espezie desberdinetakoak gainera, zaz­pi mul­tzotan banaturik. Aur­kikun­tza deigarri honen txostena jasotzean, J. M. Barandiaranek irudi guztien deskribapena egin zuen, marraz­ki bikainak eran­tsirik; ondorenean, Jesus Altunak eta Juan Mª Apellanizek, argaz­ki-ekipamendu bikain batekin, azter­keta osoago bat aur­keztu zuten, irudien iker­keta kronologiko eta paleontologiako bat eginez.