cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Informazioaren zientzia
Analisi dokumentala
Katalogazioarekin batera, dokumentu bakoitzaren edukia sintetizatu edo laburtzea posible egiten duen zehaztapenak definitu behar dira:indexazioa eta laburpenak barnehartzen ditu. Indexazioaren bitartez indexatze-terminoak (hitz gakoak) hautatzen dira, dokumentuaren edukiaren muina jasotzen dute (gaia, pertsonaiak, erakundeak, lekuak, datak… definitzen dituena). Horrela, informazio bilaketak erraztu egingo da. Horretarako, irakurketa-analisia-terminoen hautaketa-normalizazioa erabili behar da. Adibidez,
Berria, 2007-04-26: Hamasen adar armatuak bertan behera utzi du Israelekiko su-etena
Saving Mr. Banks
Estreinaldia
Walt Disney Estudioak filma Blu-Ray, DVD eta plataforma digitaletan argitaratu zuten 2014 martxoan. Argitalpen horiek ezabatutako hiru eszena zekarten.
Informazioaren zientzia
Analisi dokumentala
Erabiltzaileak informazioa bilatzeko orduan arazo ezberdinak sor daitezke:
Saving Mr. Banks
Kritikaren erantzuna
Saving Mr. Banks-ek kritika positiboak jaso zituen oro har, batez ere aktoreen lanari dagokionez, eta bereziki Thompson, Hanks, eta Farrell-en kasuetan. Rotten Tomatoes web orrian %78a bozka positiboak izan dira, eta Metacritic Kritika bilgune orrian bataz besteko nota 65/100 da.
Informazioaren zientzia
Analisi dokumentala
Laburpenek, berriz, dokumentu baten edukiak, modu labur eta zehatzean jasota, iritzi kritikorik gabe, zehazten ditu, testu baten bitartez adierazi. Azkenik, folksonomia indexatzeko sistema sortu da interneten.
Kortrijkeko gudua
Kortrijkeko gudua (Slag bij Kortrijk, Bataille de Courtrai), Urrezko ezproien gudua (Guldensporenslag, Bataille des éperons d'or) ere deitua, Frantziako armadaren eta Flandriako herri-milizien arteko bataila izan zen, Kortrijk herritik hurbil gertatua (gaur egun Belgika), 1302ko uztailaren 11an.
Informazioaren zientzia
Dokumentazioa komunikabideetan
Egunkarietan pertsona gutxi izaten dira (3-6), ​telebistan​, ordea, lan talde handiak izaten dira (hogei lagun inguru ETBn, ehun TVEn).
Kortrijkeko gudua
Aurrekariak
XIII. mendearen amaieran, Flandriako hiriak, hala nola Brujas, Gante, Ypres, Lille eta Douai, Europako aberatsenetako batzuk ziren. Frantziako Koroaren basailuak baziren ere, autonomia handia zuten beren aferetarako. Hirietako patrizio aberatsen eta eskulangileen arteko liskarrak aitzaki hartuta, Filipe IV.a Frantziakoa konderria menderatzen saiatu zen. 1297ko urtarrilean Guido van Dampierre Flandesko kondeak Eduardo I.a Ingalaterrakoaren babesa lortu eta Filipe IV.arekin zuen basailutza lotura hautsi zuen. Erantzun gisa, Frantziak Flandria inbaditu zuen.
Galoi (argipena)
Galoi hitzak adiera zenbait ditu:
Kortrijkeko gudua
Aurrekariak
Armistizio baten ondoan, 1300ean erori zen Ypres, flandestarren azken gotorlekua. Filipe IV.ak Jacques de Châtillon izendatu zuen Flandriako gobernadore. Guido van Dampierre eta haren seme Roberto gatibu eraman zituzten Frantziara. Gertaera horrek hirietako ofiziale elkarteen ezinegona eragin zuen. 1302ko maiatzaren 18an, Brujasko eskulangileak frantziar okupatzaileen aurka matxinatu ziren: etxez etxe, ohatzean zeuden soldaduak hil zituzten. 1.000 hildako baino gehiago izan ziren Brujasko matutiak deitutako sarraski hartan.
Indarrak
Roberto II.a Artoiskoa buru zuen armada indartsua bidali zuen Filipe IV.ak Brujasko matxinada zapaltzera. 6.500 gizon inguru ziren: 2.500 zaldizko, 1.000 baleztari, 1.000 pikari, eta infanteria arineko beste 2.000 oinezko. Flandestarrak 9.000 inguru ziren, baina ez zuten zalditeriarik. 3.000 Brujaskoak ziren, gehienak eskulangileak, Willem van Gulik buru zutela. Beste 3.000 Brujas inguruko eskualdekoak eta Flandesko itsasaldekoak ziren (Joan I.a Namurkoa buru), 2.500 ekialdeko Flandeskoak (Jan Borluut buru) eta 500 Ypreskoak.
Gudua
1302ko uztailaren 8an, bi armadek aurrez aurre egin zuten topo Kortrijk hiriaren ondoan. Uztailaren 11n, frantziar baleztariek eraso egin zuten. Ondoren, oinezkoak abiatu ziren flandriarrengana. Roberto II.a Artoiskoak, garaipena hurbil ikusirik, zalditeria abiarazi zuen. Baina eremua ez zen egokia zaldizkoentzat. Asko lokatzetan trabatu edo lur erretenetan erori ziren; beste batzuk, oinezkoekin oztopatu eta jomuga erraza izan ziren flandriarrentzat.
Frantziarren hondamendia erabatekoa izan zen, eta Roberto Artoiskoa bera guduzelaian hil zen. Flandestarrek Groeningheko zelaiko lohian sakabanaturik gelditu ziren frantziar zaldunen edergailuak bildu zituzten. Urrezko ezproi ospetsuak Kortrijkeko Andre Maria eliza apaintzeko erabili ziren.
Ondorioak
Kortrijkeko garaipenari esker, Flandriak burujabetzari eutsi ahal izan zion. Hala ere, 1304an Filipe IV.ak errebantxa hartu zuen Mons-en-Pévèleko guduan. 1305eko ekainaren 25ean sinatu zen Athisko Bakeak oso baldintza gogorrak ezarri zizkien flandriarrei.
XIX. mendean Hendrik Conscience idazleak gudua idealizatu zuen Leeuw van Vlaanderen (1838, «Flandesko lehoia») eleberrian. Guduaren data, uztailaren 11, Belgikako flandriar komunitatearen jaieguna da.
Informazioaren zientzia
Dokumentazioa komunikabideetan
Euskal Herriko komunikabideen dokumentazio zerbitzuak enpresa barrurako dira eta komunikabideko bertako langileek erabiltzen dituzte, bereziki, kazetari moduan identifikatuak daudenak. Enpresako erabiltzaileek ez daukate inolako eragozpenik dokumentazio zerbitzuak kontsultatzeko; kanpokoei, ordea, ez zaie baimentzen edota zerbait ezhoikoa da.
Infoadex
Publizitatearen kontrola dauka Espainian. Komunikabideetan txertatutako iragarkiak aztertzen ditu. INFOADEX datu-baseak urtero 5 miloi iragarpen kontrolatuak ditu. Urtean zehar hedabide konbentzionaletan egiten diren publizitate-txertatzeak artxibatu eta analizatu egiten ditu.
Besteak beste honako hauek aurkitu daitezke Infoadexen datu basean:
Infoadex enpresak aztertzen duen informazioa:
Saving Mr. Banks
Sariak
Saving Mr. Banks hainbat sarietara nominatua izan zen bere estreinuaren ostean. Erakunde, talde kritiko eta ikusleek bereziki laudoriatu zuten Emma Thompsonen lana filmean. Pelikulak bost nominazio jaso zituen BAFTA sarietan: Pelikula britainiar hoberena, emakume antzezle onena lehen mailako paper batean, idazle britainiarren arteko debut onena, zuzendaririk onena, musikarik onena eta jantzitegi onena.
Pelikulak jatorrizko soinu banda onenaren Oscar sarirako nominazio bat soilik lortu zuen 86. Akademiaren Sarietan, izan ere, kritiko askok emakume aktore onenaren sarian eta pelikula onenaren sarian kandidato sendoak zirela zioen.
Alaitz Abesbatza
Alaitz Abesbatza Antton Leteren ekimenez, Gasteizko Samaniego Eskolaniako kideek hasitako lanari jarraipena emanaz, 1986. urtean Gasteizen sortu zen abesbatza da. Euskal Herrian nahiz Europan zehar eskaini dituzte emanaldiak, esate baterako, leku hauetan: Anguleman (Frantzia, 1989), Lisboan (Portugal, 1990), Tenerifen (Kanariak, 1992) eta Oudenaarden (Belgika, 1994). 45 lagunez osatutako abesbatza da eta 1996az geroztik Basilio Astúlezek zuzentzen du. Hainbat lehiaketatan parte hartu du, hala nola Gran Premio Nacional de Canto Coral izenekoan, Tolosako Nazioarteko Abesbatza Lehiaketan eta Bergarako Euskalherria Kantuz jaialdian.
Erloy
Biztanleria
2007an ErloyErloy udalerrian erroldatutako biztanleak 98 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 45 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 76etxeak ziren. 45 etxebizitza nagusietatik 40 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 58 ziren, horien artean 43 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 43 pertsona aktiboetatik 39 lanean zeuden (22 gizon eta 17 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa batena zen.
2000. urtean Erloy udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Damokles
Damokles, (grezieraz Δαμοκλῆς, Damoklēs, "Herriaren ospea") (K.a. IV. mendea) Antzinako Greziaren Dionisio Zaharraren gorteko gizona izan omen zen. Pertsonaia hau anekdota arrunt baten inguruan sortu zen, Damoklesen ezpatarekin erlazionatua. Boterean daudenentzat erreferentzia bat da, berehalako eta beti aurrean arriskuak dituztelako. Damokles, Sirakusako Dionisio I.aren gortesau bat izan zen. Dionisiok erregetza hartzera behartu zion, eta errege-aulkian eseri zenean, buruaren gainean hari batez zintzilikaturik zegoen ezpata bat jarri zion; orduan ulertu zuen zein ahula den tiranoaren egoera. Anekdota hau, dirudienez, Timeo Taorminakoaren Siziliako galdutako historian agertu zen (K.a. 356-260). Beharbada, Zizeronek Diodoro Sikuloren idazkietan irakurri zuen. Tusculanae Disputationes lanean erabili zuen V. 21 eta handik Europako kulturari igaro zen.
Damoklesen ezpata esapideak mehatxu edo hurbileko arriskua adierazten du.
Damoklesen ezpata
Istorioaren arabera, Damoklesek Dionisio I.a tiranoa lausengatzen zuen esanez zorionekoa zela botere eta ahalmen handiko pertsona zelako eta handitasunez inguraturik zegoelako. Dionisiok orduan, Damoklesi proposatu zion haren lekuan jartzeko, honela jakingo zuen nolakoa zen erregearen zoriontasuna. Damoklesek azkar eta gustura onartu zuen. Geroago, Dionisiok Damoklesi agindu zion tronuan esertzeko. Behin eginda, buruaren gainean zintzilikaturik jarri zion ezpata bat. Hau bakarrik zegoen lotuta kirtenetik zaldi baten buztaneko ile batekin. Damoklesek, jasanezinezko egoeraz konturatuta eta zauritua ez izateko, Dionisiori eskatu zion baimena alde egiteko. Horrela konturatu zen zoria boterearen egikaritzaren erantzukizunetik zetorrela. Zizeronek idatzitako istorio hau bere bostgarren arrazoibidean, adierazi nahi zuen bertutea nahikoa zela bizitza zoriontsua izateko.
Kultura, arte eta literatura
Damokles ezpataren kontua askotan erabiltzen da adierazteko boteredunek beti arriskuan daudela. Orokorrean, aieruzko sentsua, behin-behineko egoera batez sortuak. Tragedia bat hasteko zortezko mekanismo soil bat da baino ez. Shakespearek Henrike IV.aren lanean, gai honetan gehitu zuen: Deseroso dago koroa janzten duen burua. Honela konparatzen zuen greziar eta erromatar imajinagintzen Tikeren eta Fortunaren ziurtasun eza. Horaziok, K.a. I. mendean, Carminum liber tertius edo Odes III liburuan, 29 poeman, Damoklesen ezpata aipatzen zuen. Liburu honetan, landatar-bizitza arruntaren bertuteak laudatzen eta kontrajartzen zituen boteretsuen mehatxuzko eta antsietatezko bizitzarekin. Honetan erreferentzia egin zuen haren lagunari eta patroiari Gaius Maecenas, Horaziok Siculae dapesek edo Siziliar jaiek ez zietela inolako plazerra ematen gizakiei Beraien buruen gainean zintzilikatuta dago ezpata bat (destrictus ensis). Esaldia erabili ohi da edozein zorigaiztotako egoera azaltzeko, bereziki arriskua agerian eta hurbila denean.
John F. Kennedy Estatu Batuetako presidenteak konparatzen zuen nonahiko nuklear suntsidura Damoklesen ezpata batekin, munduko populazioaren gainean eskegita zegoena. Nikita Khrushchovek, SESB aren idazkari nagusiak, nahi zuen bonba atomikoa eskegita egon zedila inperialisten buruen gainean, Damoklesen ezpata baten moduan.
Éterpigny (Somme)
Éterpigny Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Éterpigny udalerrian erroldatutako biztanleak 179 ziren. Familiak 57 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 33 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 67 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 67etxeak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 45 bere jabearen bizilekua ziren eta 12 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 2 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 115 ziren, horien artean 91 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 91 pertsona aktiboetatik 84 lanean zeuden (48 gizon eta 36 emakume) eta 7 langabezian zeuden (5 gizon eta 2 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Éterpigny udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tulsako arrazagatiko sarraskia
Tulsako arrazagatiko sarraskia edo Greenwoodeko sarraskia 1921eko maiatzaren 31n eta ekainaren 1ean gertatu zen. Herritar zuri askok Oklahomako hiri horretako Greenwood barrutiko herritar eta negozio beltzak erasotu zituzten. Sarraskiari "Estatu Batuetako historiako arraza-indarkeriako gertakari okerrena" deitu diote. Kaletatik eta hegazkin pribatuetatik, supremazista zuriek barrutiko 35 bloke karratu baino gehiago suntsitu zituzten. Garai hartan, Tulsakoa Estatu Batuetako komunitate beltzik aberatsena zena, "Black Wall Street" bezala ezagutua.
800 pertsona baino gehiago ospitaleratu zituzten eta 6.000 herritar beltz inguruk instalazio publikoetan babesa hartu zuten, askok zenbait egunetan zehar. Oklahomako Bizi-Estatistiken Bulegoak ofizialki 36 hildako erregistratu zituen, baina Amerikako Gurutze Gorriak estimazio bat emateari uko egin zion. 2001eko estatu-batzorde baten gertakarien azterketa batek 36 hildako baieztatu zituen, 26 beltz eta 10 zuri, autopsia garaikideen, heriotza-ziurtagirien eta beste erregistro batzuen txostenen arabera. Hala ere, batzordeak 75-100 eta 150-300 hildako arteko zenbatespenak eman zituen.
Sarraskia Erorien Eguneko asteburuan hasi zen, Dick Rowland 19 urteko zapata-garbitzaile beltzari Sarah Page 17 urteko igogailu-gidari zuri bat erasotzea leporatu ostean. Zapata-garbitzailea zaintzapean jarri zuten. Ondoren, Rowland giltzapetuta zegoen epaitegitik kanpo haserre zeuden herritar zuri asko bildu eta lintxatua izan zela zioten zurrumurruek bertako biztanleria beltza asaldatu zuten. Herritar beltz batzuk epaitegi aldera armaturik iritsi eta 12 pertsona hil zituzten: 10 zuri eta 2 beltz. Heriotza hauen berri hiri osoan zabaldu zen heinean, indarkeriak eztanda egin zuen. Matxino zuriek auzo beltza suntsitu zuten gau eta goiz hartan gizonak hilez eta dendak eta etxeak erre eta arpilatuz, Hurrengo eguneko eguerdi inguruan, Oklahomako Guardia Nazionaleko tropek, gerra-legea aldarrikatuz, egoera kontrolatzea lortu zuten. 10.000 pertsona beltz inguru etxerik gabe geratu ziren, eta jabetzari egindako kaltea 1,5 milioi dolar baino gehiago izan zen onibarretan eta 750.000 dolar jabetza pertsonalean (2019an bere baliokidea $32.25 milioi dolar izango litzateke). Beltzek ez zuten inoiz bere jabetza berreskuratu, eta ez zuten kalte-ordainik jaso.
Bizirik atera ziren beltz askok Tulsa utzi zuten, eta hirian geratu ziren herritar zuri-beltzak isilik egon ziren hamarkadetan zehar, izuaren, indarkeriaren eta gertaera honen galeren inguruan. Sarraskia, neurri handi batean, tokiko, estatuko eta estatuko historietatik kanpo geratu zen.
Juan Luis Zabala
Juan Luis Zabala Artetxe (Azkoitia, Gipuzkoa, 1963ko uztailaren 24a - ) euskal idazle, kazetari eta blogaria da.
Biografia
Euskal Filologiako ikasketak egin zituen. 1986-1988 bitartean euskara irakasle izan zen Andoaingo Zine eta Bideo Eskolan. Geroztik, Euskaldunon Egunkarian eta Berrian  egin du lan, kultura saileko erredaktore gisa.
1994an Rikardo Arregi kazetaritza saria irabazi zuen, Kroaziari buruzko erreportaje-sail batengatik.
Hainbat literatur genero landu ditu. Aipatzekoak dira Zigarrokin ziztrin baten azken keak (1985, 1984ko Azkue saria), Kaka esplikatzen (1989), Galdu arte (1996), eta Agur, Euzkadi (2000), eleberriak; Ahanzturaren artxipelagoa (1987), Gertaerei begira (1988), Sakoneta (1994, Tene Mujika saria), eta Harri barruko bihotz-borrokak (1999), narrazioak; Hautsia natza (2000, Felipe Arrese Beitia saria), poesia; Federico Garcia Lorcaren Poeta New Yorken (2003), itzulpena; Jesus Mari Artze, ttakunaren esku isila (2003), biografia; Inon izatekotan (2006), artikulu-bilduma.
2015ean Kutxa Irun Hiria Eleberri saria irabazi zuen Txistu eta biok lanarekin.(1) Argitaratu ondoren, bigarren sari bat irabazi zuen, Zilarrezko Euskadi Saria.
Joncreuil
Joncreuil Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Juan Luis Zabala
Bloga
"Inon izatekotan" izena du eta "Berria" egunkariaren komunitatean sartuta dago.
Joncreuil
Biztanleria
2007an Joncreuil udalerrian erroldatutako biztanleak 98 ziren. Familiak 50 ziren, horien artean 18 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 23 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Sara Carracelas
Biografia
Donostian jaio zen eta Errenterian bizi da. Musika eta irakurtzea gustatzen zaio. Erditzean izandako akats baten ondorioz, ezgaitasuna du. Lau urterekin hasi zen igeriketa errehabilitazio lanetan, eta hamabirekin lehiatzen hasi zen. Igeriketak egunez egun hobetzen laguntzen dio.
Informatikaria da eta on line marketin-sail batean lan egiten du.
Igerilari ibilbidea
Sarak 29 domina ditu guztira PPen, Munduko Txapelketen eta Europako Txapelketen artean. Horietatik %85 baino gehiago urrezkoak dira. Baina, gainera, 6 errekor hautsi ditu munduan 1996az geroztik, eta 27 urte ditu, eta Dordoka taldeko donostiarrak irabazten jarraitzeko gogo handia du.
Joncreuil
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 54 ziren, horien artean 40 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 40 pertsona aktiboetatik 36 lanean zeuden (23 gizon eta 13 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Sara Carracelas
Igerilari ibilbidea
1996ko Summer Paralmpicsen lehiatu zen, 50 metroko backstrokean urrezko domina eta 50 metroko estilo librean irabaziz. Brontze bat ere irabazi zuen 100 metroko estilo librean.
Joncreuil
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa batena zen.
Sara Carracelas
Igerilari ibilbidea
2000ko Udako Joko Paraolinpikoetan, 50 metroko atzeko trazuan urrezko domina bat irabazi zuen, 50 metroko estilo librean brontze bat eta 100 metroko estilo librean zilar bat.
2004ko Udako Joko Paraolinpikoetan lehiatu zen. 50 metroko atzeraldian, 50 metroko estilo librean eta 100 metroko estilo librean amaitu zuen.
Joncreuil
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Joncreuil udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Sara Carracelas
Igerilari ibilbidea
2008ko Udako Joko Paraolinpikoetan ibili zen, eta 50 metroko backstrokean brontze bat irabazi zuen. 2010ean, Tenerifeko Nazioarteko Irekian lehiatu zen.
Beste garaipen batzuk:
urre bat Europako Badajoz´97n.
3 urre Munduko Christchurch´98an.
4 ale Europako Stockholm´01ean.
4 urre Mar de Platan (02).
3 urre eta zilar bat Berlingo´03an.
urre 1 eta 3 plater Durbán´06 Munduko Txapelketan.
Esepo
Esepo greziar mitologiako bi pertsonairen izena da:
Finlandiako historia
Finlandiako historia Finlandia herrialdeari dagokion historia azaltzen duen artikulua da. Paleolitoan iritsi ziren lehen gizakiekin hasten da eta lotura estua du finlandiar eta sami herriekin. Finlandiar herria Suediako Koroaren mugen barruan bizi izan da azken mendeetan; aldiz, bien arteko kultura eta politika kontraesanak areagotu egin ziren XIX. mendean, eta finlandiar nazionalismoaren goraldia ekarri.
Brest-Litovsk Ituna k segurtatu egin zuen 1918an Finlandiaren independentzia. Hala ere, ekialdeko mugari buruzko tirabirek indarrean jarraitu zuten eta, II. Mundu Gerra bukatutakoan, Finlandiak galdu egin zuen finlandiar herriaren Ladoga laku ko eskualdea, gerran garaile ateratako Sobiet Batasunaren onuran. Gerra Hotzean, hala ere, Finlandiak neutraltasun politika bat jarraitu zuen. XX. mende amaieran, teknologia eta hezkuntza garatzearen aldeko apustua egin zuten bertako gobernuek, XXI. mendean Finlandia munduko bizi kalitate handieneko herrialde bat izatera heltzeraino.
Paleolitoa
Finlandia lurraldeko lehenengo giza-biztanleen aztarnak Kristinestadeko Susiluola leizean (euskaraz, Otsoaren leizea) aurkitu dira. Eginiko datazio-proba desberdinek topatutako objektuen adina 130.000-120.000 urte bitartekoa dela baieztatu dute; horrela, aurreneko gizakiak garai hartan iritsitako Neanderthalgo gizakiak direla ondorioztatu dute, Izotz Aroaren etorrerarekin batera hegoaldera jo eta leku hura utzi behar izan zutenak. Arrasto hauen artean, besteak beste, harrizko tresnak eta sua sortzeko lanabesak aurkitu dira. Nahiz eta objektu hauek gizakienak ez direla esaten duten arkeologoak ere badauden, Kristinestadekoa garai honetako Ipar Europako aztarnategi nagusiena da.
Les Rosiers-sur-Loire
Les Rosiers-sur-Loire Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Finlandiako historia
Paleolitoa
Bestalde, herrialdeko historialarien artean teoria aski zabaldua da Cromagnongo gizakia aurrenekoz Azken Maximo Glaziarra baino lehen iritsi zela Finlandia hegoaldera. Izan ere, k.a. 34.000 eta 22.000 urteen bitartean, alegia, tenperatura nabarmen leundu zen garaian, elur-orein eta mamut taldeak iristen hasi ziren bertara eta hainbat mendez klima gogorreko lurralde honetan egokitu ziren. Horrenbestez, gertaera honen frogarik ez dagoen arren, zentzuzkoa da pentsatzea mamut iletsu eta ugaztun handi hauen atzetik Goi Paleolitoko ehiztariak ere etorriko zirela. Izotz Aroan lurralde guztia glaziar sendo baten azpian zegoen eta honek, bertako geografia guztiz moldatzeaz gain, animalien egonlekuak oztopatzen zituen. Finlandiar lurraldearen lehenengo zatiak ez ziren glaziarra urtzen hasi zen garairaino azaleratzen hasiko, 13.000 bat urte atzera; orduan, klima gogorrak irauten zuen arren, aurreneko lur-eremu hauetan zuhaitzik gabeko tundra egokitu zen. Aztarna arkeologikoen arabera, gizakiak duela 12.000 urte iritsi ziren beste behin, larre berri bila zebiltzan ugaztun belarjaleen atzetik; hauek Bielorrusia eta Polonia ingurutik lekualdatu zirela uste denez, Swideriar kulturako giza-taldeak zirela pentsatu izan da. Gizakia behin betiko Finlandian finkatu zen garaia iritsi zen, Mesolitoaren hasiera.
Les Rosiers-sur-Loire
Biztanleria
2007an Les Rosiers-sur-Loire udalerrian erroldatutako biztanleak 2.325 ziren. Familiak 989 ziren, horien artean 308 pertsona bakarrekoak ziren (120 bakarrik bizi ziren gizonak eta 188 bakarrik bizi ziren emakumeak), 345 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 294 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 42 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Finlandiako historia
Mesolitoa
Izotz Aro gogorraren ondoren, Holozeno garaia iritsi zen. Klima hotz eta lehorrak zirauen Finlandia hegoaldean, baina lehenengo urkidiak hazten hasi ziren. Garai honetan ere, glaziarraren higadurak herrialdea bitan banatzen duen mendikate txikia sortu zuela uste da, alegia, hegoaldea gainontzeko lurraldetik bereizten duen Salpausselkä mendikatea. Mendebaldea, bestalde, glaziarraren urtzearen ondorioz sortu zen Yoldia itsasoaren azpian zegoen eta ekialdeak, aldiz, tundra eremu zabala izaten jarraitzen zuen. Hurrengo milurtetan, Onega aintziraren mendebaldean eta Estonian, Kunda izeneko kultura garatzen hasi zen. Ehiztari-biltzaileetan oinarritutako gizartea zen, Finlandian eta Oka-Volga ibaien artean eragin handia izango zuena, eta baso eremuak eta ibai ertzak gogoko zituen. Badirudi, Kunda kulturako giza-taldeak k.a. 9000. urte inguruan iritsi zirela Finlandiara, Ipar Europako glaziarraren muga lurraldearen erdialdean zegoen garaian.
Klima epeltzen zihoan heinean, urkidiak eta pinudiak hazi eta hego-ekialdeko gizakiak erakartzen zituzten ehizakiak iristen hasi ziren; hala nola, kastoreak, hartzak eta oreinak. Glaziarra dagoeneko ia urtuta zegoen Finlandian eta Yoldia itsasoaren ondotik, Suedian zegoen Närkeko itsasartea itxi zenean, Ancylus aintzira erraldoia sortu zen. Arrantzak pisu handia zuen garai hartako gizartean eta, hain zuzen, lehen giza-arrastoak ibai eta aintzira ertzeetan aurkitu dira. Hauen artean, aipatzekoak dira animaliak harrapatzeko tresnak, egurrezko lerak, zizelak, aiztoak, zeramika ontziak, amuak eta pinuaren azalaz eginiko arrantza-sareak. Jatorrizko gizarte honen lehenengo bizilekuak Orimattila, Eno, Joutseno, Kareliako istmoan dagoen eta arrantza-sarea aurkitu zen Antrea, iparraldeko muturrean dagoen Utsjoki, aztarnategi nagusiena den Ristola, Mäntsälä, Hyrynsalmi eta ekialdeko Suomussalmi dira, zaharrenetik berrienera. Nahiz eta Kunda kulturaren barneko giza-taldeak izan, finlandiar tribuek Askola edo Suomusjärvi deiturak ere jasotzen dituzte.
Les Rosiers-sur-Loire
Etxebizitza
2007an 1.190 etxebizitza zeuden, 1.018 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 114 bigarren erresidentzia ziren eta 58 hutsik zeuden. 992 etxeak ziren eta 101 apartamentuak ziren. 1.018 etxebizitza nagusietatik 647 bere jabearen bizilekua ziren, 359 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 75 etxek gela bat zuten, 74 etxek bi zituzten, 189 etxek hiru zituzten, 260 etxek lau zituzten eta 420 etxek bost zituzten. 722 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 468 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 393 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Finlandiako historia
Mesolitoa
Mesolito garaia bereizten duen kultura mota k.a. 7000. urte inguruan egonkortu zen bertan; k.a. 6500. urterako, gainera, klima dagoeneko gaur egungoa bezain epela zen hegoaldean. Lehen esan bezala, Ancylus erraldoiak Finlandia mendebaldea ur azpian zuen eta gaur egungo Itsaso Baltikoa, bi mila urtez, gutxi gorabehera k.a. 5800. urtera arte, ur gezako eremua izan zen. Glaziarrak atzera egiten zuen heinean, finlandiar guneak urez bete ziren eta urtzearen ondorioz ere, Øresund itsasartea urpean gelditu zen. Horrela, Ipar Itsasoko eta Ozeano Atlantikoko ur geza sartzen hasi zen Ancylusen eta ordura arte aintzira izandakoa, Littorina izeneko itsaso bihurtu zen; itsaso honen ondorengo zuzena da Itsaso Baltikoa. Horrela, uraren maila jaitsi eta Finlandiako mendebaldea azaleratu egin zen. Ur mugimendu hauen aztarna nabariena herrialdeko milaka aintzirak dira, ekialderaino zabaldu zirenak.
Kunda kulturaren ondoren, buztingintza iritsi zen k.a. 4200. urtean, Danimarkara nekazaritza eta Ekialde Hurbilera kobrea moldatzeko teknikak iritsi ziren garaian. Kultura berri honi Orraziaren zeramika kultura deitzen diote adituek, egindako ontziak orrazien hortzen markekin apainduak daudela diruditelako. Ordurako hiru-bost mila lagun bizi zirela uste da eta taiga edo baso boreala, bestetik, Kainuu eskualderaino iristen zela. Garai hau, Mesolitoaren amaiera eta Neolitoaren hasieratzat hartzen den muga da Finlandiako historian.
Les Rosiers-sur-Loire
Diru sarrerak
2009an Les Rosiers-sur-Loire udalerrian 1.008 unitate fiskal zeuden, 2.358,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.019 euro zen.
Finlandiako historia
Neolitoa
Neolitoa buztingintza eta Orraziaren zeramika kulturaren eskutik iritsi zen Finlandiara. Kultura honen eragin-eremua Ural mendien eta Vistula ibaiaren, eta Ozeano Artikoaren eta Oka-Volga ibaien artean zegoen; eta badirudi, kultura honetako giza-taldeak finno-ugriarrak zirela. Aspalditik zientzialariek darabilten hipotesia europarrak Izotz Aroko hotz jasanezinetik babesteko, kontinenteko hiru leku epel desberdinetan babestu zirela da. Honela, hiru taldeetan bereizita, Europako hiru hizkuntza familia handiak sortu ziren, indoeuroparrena, euskararena eta finno-ugriarren aurrekaria izan zen uraldarrena. Izotz Aroa bukatzerakoan, hiru talde hauek Europa eta Asian barrena egin eta euren hizkuntza leku desberdinetan zehar zabaldu zuten. Dena den, aipatzekoa da azken urteotan hizkuntzalari askok hipotesi hau ez dutela hain ziurtzat jotzen.
Les Rosiers-sur-Loire
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 131 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 23 eraikuntza enpresak ziren, 29 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 15 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 14 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 44 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 autoeskola, 3 igeltseroak, 9 margolariak, 4 zurginak, 4 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 5 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 9 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 altzari denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
Șoarș
Șoarș Errumaniako udalerri bat da, Brașov konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Les Rosiers-sur-Loire
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Rosiers-sur-Loire udalerrian 53 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.924 hektarea erabiltzen.
Finlandiako historia
Neolitoa
Finlandiako Orraziaren zeramika kulturako gizartea bi talde nagusitan bereizita zegoen: hego-mendebaldeko Järkärläko eta iparraldeko Säräisniemiko taldeak.
Les Rosiers-sur-Loire
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Finlandiako historia
Neolitoa
K.a. 3200. urtean, bestalde, Kordeleztatutako zeramika edo Gerra aizkoraren kultura eratzen hasi zen herrialde baltikoetan, Finlandian (Jäkärläko taldearen esparruan gutxi gorabehera) eta Suedia hegoaldean. Kultura honek gerrarako erabiliko zituen armak hobetu eta errituetarako objektuak sortu zituen; Finlandian, guztira, kultura honekin lotura duten 900 pieza baino gehiago aurkitu dira. Gainera, zeramika bitxia egiteko kordelak erabiltzen hasi ziren, kulturari izena emango ziotenak. Hildakoak banako hilobietan ehorzten zituzten eta animalia sinbologiarik ez zutela dirudi. Litekeena da herri hauek nomada izateari utzi eta garia landatzeari edo abereak zaintzeari ekitea. Dena den, hemengo kulturak, gainontzeko bizilagunekin alderatuz gero, zenbait berezitasun garatu zituen zeramikaren arloan: platerak txikiagoak ziren, hondoa lauagoa zuten eta goiko aldea baino ez zuten apaintzen. Finlandiako gizartean gainera, ez zegoen Estonian izan zen batasuna, zabalera dela-eta, lurraldeko gizartea zatitua zegoelako. Kultura honen esparru-eremuaren muga gaur egungo Kokkola, Tampere eta Vyborg hiriek osatuko luketen zuzena izango litzateke. Kultura hau moldatuz joan zen eta Saimaa aintziraren inguruko herritarrak esaterako, teknologia garatzen hasi ziren. Zuntzak eta amiantoz eginiko zeramika egiten hasi ziren; amiantoa eta buztina nahastuz, berezko zeramika mota berri bat sortu zuten, amianto zeramika deitua eta Finlandiaz gain, bakarrik Japonian aurkitu daitekeena. Teknika berri hau Saimaa aintziratik barnealde guztian zehar zabaldu zen Botniako Golkoraino, eta honen baitan, zeramika egiteko bi azpitalde sortu ziren ipar eta erdialdean, Kierikkikoa eta Pöljäkoa.
Bestalde, k.a. 3000-2000 urteen artean, Botniako Golkoaren ertzean bizi ziren herritarrak Jätinkirkko (Erraldoien eliza) izeneko eraikin erraldoiak eraiki zituztela uste da. Erdialdeko Europa eta Eskandinaviako megalitismo ohitura jarraitzen duten eraikin hauek hirurogei metro diametroko oina eduki zezaketen eta harrizko horma handien gainean egurrez eginiko teilatu sendo bat zegoen. Eraikin hauen kokapena eguzkiaren mugimenduarekin zegoen zuzenean lotuta eta Ostrobotnian izan ziren eraikiak batik bat. Ospetsuena eta handiena Kastellin jätinkirkko izenekoa da, Raahe eta Vihanti udalerrien artean.
Kultura hauen nahasketaren ondorio zuzena da lurraldean k.a. 2400 eta 1400 urteen artean eratu zen kultura, Kiukainengo kultura. Harri Aroaren azkenengo garaia izan zen eta, arrantza eta nekazaritza gizartean berebiziko garrantzia edukitzen hasi ziren. Finlandiako koniferoen baso epelak bota eta abere eta hazientzako lursailak sortu zituzten herritarrek. Gizarte honek Finlandia hego-mendebaldea kultura berean batu zuen, Satakunta eta Hego Ostrobotnian hasi eta Vyborg inguruan bukatzen baitzen. Ardi eta behi hezurrak aurkitu dira garai honetako aztarnategi arkeologikoetan, eta badirudi, itsas-txakur muturbeltzaren ehizak ere, espezie hau Itsaso Baltikotik desagerrarazi zuela.
Finlandia ekialdean eta iparraldean, aldiz, garai honetako aztarna arkeologikoak murriztu egiten dira eta ez dago k.a. 2500. urtetik aurrera eraikitako erraldoien eliza berriren arrastorik. Eremu honetako herri txikiak zatitu eta banandu zirela dirudi; beraz, pentsatzekoa da bizilagun gutxiko eremu bihurtu zirela.
Brontze Aroa
Brontze Aroa k.a. 1500. urtean iritsi zen Finlandiara. Hego-mendebaldeko itsasertzean brontzezko objektu asko aurkitu dira, Brontze Aro Nordikoaren barnean sailka daitezkeenak. Hain zuzen, hego-mendebaldean, lehenengo etxaldeak eraikitzen hasi ziren eta Itsaso Baltikoko gainontzeko herriekin harremana estutu zen. Garagar eta gari landaketak eta txerri, behi, ardi eta ahuntzen abeltzaintza hasi zen. Garai honekin batera, alegia, nekazaritza eta abeltzaintzaren sarrerarekin batera, finnen sinesmenen kultura ere aldatu zela uste dute adituek. Europako nekazaritza giroko sinesmenak iritsi ziren Finlandia hego-mendebaldera eta arbasoen memoriaren garrantziak gora egin zuen. Hildakoak errausten hasi ziren eta badirudi arima ulertzeko modua ere aldatu zela. Hilarrien apaindurek gora egin zuten eta orduan, Eskandinavian hain ospetsuak diren harrizko mukuruak eraikitzen hasi ziren. Kuninkaanhauta edo Erregearen hilobia da, hain zuzen, Brontze Aroan eraikitako Finlandiako eta Ipar Europako harrizko mukuru eta hilobi-monumentu handiena; guztira, 30 metroko luzera eta 4 metroko altuera dauka eta finlandiar folklorearen arabera, garai hartako errege aberats baten hilobia da. Hala ere, Finlandiako ehorzketa mukuru-multzo ospetsuena 1999. urtetik herrialdeko UNESCOren zazpi Gizateriaren Ondareetako bat den granitozko Sammallahdenmäki da, Lappi herrian dagoena. Ipar-ekialdean, bestalde, brontzearen kultura Volga eta Oka ibaien ingurutik iritsi zen, ekialdetik. Finlandiaren alde honetan ere, aldaketa kultural handiak izan ziren: hildakoak errausten hasi ziren eta gutxiengo nekazaritza ere iritsi zen. Hala ere, iparraldekoena, ehiza, arrantza eta fruitu-bilketan oinarritutako kultura nomada izaten jarraitu zuen. Badirudi, Finlandiako bi kultura hauen artean sortu ziren desberdintasunak eta gainontzeko herriekin izandako harremanak herrialdeko bi etnia garrantzitsuenak sortu zituela, hau da, finn eta sami etniak. Lehenengoa mendebaldeari begira zegoen eta bigarrena, aldiz, batik bat ekialdera; fenomeno hau hizkuntzalaritzak aztertu du, izan ere, gaur egungo finlandieran dauden eta samieretan ez dauden germaniar hitz gehienak aro honetan hartutakoak dira; hala nola, "errege" (kuningas), "printze" (ruhtinas), "botere" (valta), "errenta" (vuokra), "ohore" (kunnia), "erreskate" (lunnaat), "hilketa" (murha) edo "jende" (kansa).
Burdin Aroa
Finlandia bereizketa honetan zetzala, Burdin Aroa iritsi zen k.a. 500. urtean. Lurraldeko aintziretan burdin mea dagoenez, burdinaren erabilpena lanabesen ekoizpenetan azkar zabaldu zen. Burdinezko objektu zaharrenak Finlandia iparraldean aurkitu diren ezpatak dira, beraz, burdinaren kultura ekialdetik etorri zela uste dute adituek. Hegoaldea, bestalde, itsasertzean bizi ziren biztanle egonkorrek osatzen zuten eta Itsaso Baltikoan nagusitu zen Jastorf kulturaren eragina bizi izan zuten kristo aurreko azken mendeetan. Ekonomia mistoa zuten, hau da, nekazaritzan, abeltzaintzan, ehizan eta arrantzan ibili ohi ziren. Harrizko mukuru txikiez eginak izaten ziren hilobiak brontzezko objektuez apainduak izaten jarraitzen dute. Garai honetan, gainera, Baltikoaren finlandiar itsasertzean, Jatulintarha edo Troia izenaz ezagunak diren harrizko labirintoak eraikitzen hasi zirela uste da. Labirinto hauek finn kultura eta mitologiaren barruan zuten helburua zehaztea zaila den arren, badakigu leku berezi eta sakratuak izan zirela. Historialari eta ikerlariek adierazi dute eraikin bitxi hauen helburu nagusia izpiritu gaiztoak bertako bide nahasietan kateaturik mantentzea zela, baina badirudi labirintoen erdigunean arbasoen espirituekin harremanetan jartzeko errituak ere ospatzen zirela. Hainbat menderen ostean, V. mendean, Erromatar Burdin Aroa moduan ezagutzen den garaia iritsi zen Finlandiara. Herrialde baltikoen eta germaniarren eragina handitu zen hegoaldean eta herri eta hilerri handiagoak eraiki zituzten kostaldean. Nekazaritzak eta metalezko objektuek, hala nola urrezkoek, gora egin zuten eta germaniar armamentuak agertzen hasi ziren. Hego Ostrobotnia eskualdea garai honetako aztarnategi garrantzitsu bat bilakatu da, izan ere, bertan aurkitu diren hilerrietan gizartea mailetan banatua zegola antzeman daiteke; maila altuagoa zutenek, apaingarri gehiago eta hilobi dotoreagoak izan ohi zituzten. Vöyri herrian, esaterako, gainontzekoetan aurkitu ez diren urrezko txanpon, eraztun, bitxi eta apaingarri ugari daude hilobi bakarrean. Hegoaldea, dena den, batez ere abeltzaintzan oinarritutako ekonomia izaten jarraitzen zuen eta badirudi, bakar batzuk lortutako aberastasunak larruaren merkataritzan lortu zituztela eta ez bizilagun germaniarrak ospetsu egin zituzten borroketan. Produktu hauek ziurrenik Laponia eta iparraldetik iritsiko ziren hegoaldeko portu eta herrietan saltzeko; ondorioz, garai hau iparraldean bizi ziren samien Burdin Aroa deitua izan da.
VI.-VIII. mendeen artean, Migrazioen Garaia iritsi zen. Finlandia hego-mendebaldean sortutako kultura oparoa ekialderantz mugitzen hasi zen, Karelia eta Savoniara; zabalkuntza honen erakusgarri nagusia Savonian berriz ehorzketak egiten hasi zirela da. Åland uharteak finn herriaren lehenengo zabalguneak izan ziren, baina ondoren, Eskandinavia osoko herriak iritsi ziren bertara, eta kultura nahasketak, uharteetako kultura propioa eratu zuen. Gainontzeko Finlandiako gizarteak lotura estua izan zuen Suedia erdialdeko eta Eskandinavia hegoaldeko buruzagiekin, ustez, merkataritzaren ondorioz, eta honela, penintsularen gaur egungo harremana itxuratzen hasi zen. Garai honetako aztarna arkeologiko ugari aurkitu da; Orismala herrian, esaterako, Leväluhta izena jaso duen garai honetako herri bat aurkitu dute; bertan, finn herriaren aberastasun-garai honen berri ematen duten lanabes eta bitxi asko aurkitu dira.
Bikingoen nagusitasunaren azken urteetan, kristautasuna Finlandian lehorreratu zen; zehazki, Olof Skötkonung suediar errege kristauaren eskutik sartu zen erlijioa. Honek ere, lurraldeko gotorlekuak eraiki eta sendotu zituen, Lietoko gaztelu zaharra esaterako. XI. mendean eskualdeko gobernuak eratzen hasi ziren eta lurraldea Suediar Erresumaren kontrolpeko eremu bilakatu zen. Honela, kristautasunaren sarreraren eta gutxiengo gobernu antolakuntzaren bidez, Erdi Aroan murgildu zen Finlandia.
Erresumaren hastapenak
XI. mendean, kristautasunari eta gutxiengo gobernu antolaketa bati esker, historia Finlandiara iritsi zen. Mende honetakoak ditugu lurraldeari buruzko lehen eskuizkribuak eta suediarren lehen sarrerak. Erik Santuaren kondairaren eta garaiko beste kronika batzuen arabera, 1150. urtera arte suediarrek ez zuten lurralderik konkistatu; baina, XII. mende erdialdean azkenean, Erik IX.a buru zuen Lehen Gurutzadak Finlandia hego-mendebaldea menperatzea lortu zuen. Konkista hau eskualdeak kristautzearekin batera eman zen eta horrela, erregearen konkistatzaile nagusia Henrike Uppsalakoa gotzaina izan zela uste da. Jatorrizko Finlandia eta Satakunta lurraldeak kristautu eta bertako biztanleak gurutzearen aurrean makurrarazi ondoren baino ez zen bukatu Erik Santuaren Lehen Gurutzada. Hernike Uppsalakoaren heriotza da, hain zuzen ere, finn mitologiako eresi ospetsuenaren -Henrike Uppsalakoaren eresia- gai nagusia. Badirudi, hilketa lurraldean eratzen ari zen eliza-gobernu organizazioaren aurkako finn paganoen erasoa izan zela; gaur egun, gainera, Lalli hiltzailea, finlandiar sinesgabeen edo zapalkuntzaren aurkako erakundeen ikur nagusi bilakatu da. Salbuespenak salbuespen, herritar iraultzaileek ez zuten beren helburua lortu eta finn tribuen arteko batasunik ez zegoenez, Suediar Erresumari hego-mendebaldearen konkista eta kristautzea erraza gertatu zitzaion.
XIII. menderako, Suediar Erresumak, Birger Jarl agintari ospetsua buru, boterea bermatua zuen lurraldean. Erresumak, bigarren eta hirugarren gurutzadetan, Tavastia eta ekialdeko Karelia eskualdeak konkistatuak zituen; dena den, Karelia novgorodarrek eta suediarrek irrikatzen zuten lurraldea izanik, hainbat borroka bizi izan ziren oraindik XIII. eta XIV. mendeen artean, Suediar-Novgorodar gerrak izenaz ezagunak direnak. Hain zuzen, Ladoga aintziraren inguruan, Eliza Ortodoxoak eta Katolikoak ere istilu ugari izan zituzten eta bi elizbarrutien eta Novgorodeko Errepublika eta Suediar Erresumaren arteko muga erabakitzeko, azkenik, 1323. urtean Nöteborgeko bake-ituna sinatu zuten bi herrialdeek; honen arabera, suediarren eremua Kareliako istmo zatituan hasi eta Savoniatik Botniako Golkoraino doan Pyhä ibaian amaitzen zen. Suediar Erresumak, orduan, mugetan zeuden gotorlekuak sendotzeari ekin zion eta gaztelu-harresi bat osatu zuen Finlandian; aipatzekoak dira, besteak beste, Tavastiako, Turkuko eta Vyborgeko gazteluak. Oraindik "Finlandia" izeneko gobernu antolakuntzarik ez zegoen arren, lurraldea bitan banatua zegoen, samiak nagusi ziren iparraldeko Norrland eskualdea eta suediarren menpe zegoen Österland; dena den, aurkitutako agirien arabera, badakigu XII. mendetik aurrera Finlandiako duke izeneko titulu bat bazela.
Kalmarreko Batasuna
Kalmarreko Batasuna 1397. urtean sortu zen, Margarita I.a Danimarkakoak Eskandinaviako hiru erresumak batu zituenean. Europako erresuma handienetakoa bilakatu zen, Finlandian hasi eta Groenlandian amaitzen baitzen. Dena den, ez zen oso erresuma egonkorra izan, suediarren eta daniarren botere nahiak borroka asko sortu zituelako. Suediarrek mugak egonkortu nahi zituzten eta Batasuna ekialderantz zabaldu nahi zuten; daniarrek, aldiz, hegoalderantz zabaldu nahi zuten, Germaniarantz. Batasunaren hastapenetan, Finlandiak oraindik ez zuen gobernu antolakuntza finkorik; hau, bi zatitan banatua zegoen, Åbok edo Turkuk gobernatzen zuen mendebaldea eta Vyborgen esku zegoen ekialdea. Batasuneko gainontzeko merkatal-hiriekin alderatuz gero, Turku eta Vyborg txikiak zirenez, ezin izaten zuten Tallinn edo Stockholm bezalako bizilagun erraldoiekin lehiatu. Dena den, hasiera honetan, hiri hauetako burgesiak lurralde barruko merkataritza txiki guztia kontrolatzen zuen.
Kalmarreko Batasunaren finkatze urte hauetan, eta batez ere Erik Pomeraniakoaren garaian (XV. mendearen hasieran), lurraldeko agintari gehienak zeharo aldatu ziren. Erregeak Finlandiara egin zuen bisitan, esaterako, Turkuko gazteluaren jaunak aldatu egin zituen. Boteredun familia berriak iritsi ziren, suediarrak, alemaniarrak eta daniarrak, eta finlandiar noblezia atzerritarra eratzen hasi zen. Bestalde, bertako noblezia txikia edo apala ere eratzen hasi zen; hau gehienetan armadako buruak edo administrari txikiak ziren zaldunek eta elizgizonek osatzen zuten. 1407. urtean, Turkuko eskualde auzitegia sortu zen eta Finlandiak, edo nobleziak behintzat, bere lurraldearen kontrola bereganatzen hasi zen. Hala nola, zilarrezko txanponak ekoizten hasi ziren eta zergak biltzeko eskumena ere lortu zuten finlandiarrek. Bake garaia izan zen lurraldean, Batasunaren handitasunari esker novgorodarrek erasotzeari utzi baitzioten. Dena den, Suediar Erresumak zergak eta tributuak izugarri igo zituen daniarren aurka lehiatzeko asmoarekin. Suediar nobleziaren aberastasuna handitu eta erregetzaren boterea indartu zen arren, erdi-mailako merkatariek Hansako Ligako merkatarien aurkako lehia galdu zuten. Odoluste honen aurrean, matxinada ugari izan ziren Suediar Erresuma osoan, bai Suedian, baita Finlandian ere; aipatzekoak dira 1439. urtean Tavastian eragotzia izan zen Daviden matxinada eta Engelbrekt Engelbrektsson suediarraren matxinada arrakastatsua.
Hain zuzen, azkeneko matxinada honen ondorioz, Erik Pomeraniakoak Suedia, Danimarka eta Batasuneko erregetzak utzi behar izan zituen 1439. urtean. Orduan, elizgizonek eta nobleziak osaturiko aristokraziak Kalmarreko Batasunaren kontrola eskuratu zuten; agintaritza eskuratzen lehena, matxinadaren buru izan zen Engelbrekt Engelbrektsson izan zen. Honi esker, garai ezegonkor honetan, suediarrak esnatzen eta gutxinaka, daniarrei lekua kentzen hasi ziren. Finlandian bestalde, botere goren bakarrak indarra galdu zuen eta gazteluetako eta lur-sail handietako jabeak lurraldeko nagusiak bilakatu ziren. Monarkia berrezartzeko zenbait saiakera izan ziren arren, hala nola, Karlos VIII.a Suediakoarena eta Vyborgen sostengu handia eduki zuen Kristobal Bavariakoarena, aristokraziak bere boterea eta eragina mantetzea lortu zuen erregeordearen irudiari esker. Moskuko Dukerri Handiak Novgorodeko Errepublika 1478. urtean bereganatu zuenean, Kalmarreko Batasunaren ekialdeko muga ezegonkorra bihurtu zen. Herrialde berri boteretsu honek Ipar Karelia inguruan arazoak sortzen hasi zenean, mugak babesteko asmoz, Suediar Erresumak Savonian Olavinlinna izeneko gaztelua eraiki zuen. Aspaldiko Nöteborgeko bake-ituna hautsi zutelakoan, moskutarrek Suediar Erresuma eta Finlandia erasotu zuten; dena den, 1482. urtean sinatu zuten eta gutxi iraungo zuen bake-akordio batean bidez, eraso hauek amaitu egin ziren.