cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patagoniako basamortua
Geografia eta klima
Neguan, kostarekiko hurbiltasuna eta altitudea dira faktore nagusiak: iparraldeko kostaldeko zonek negu leunak dituzte, 2 °C gauez eta 11 °C inguruan egunez; Santa Cruzen hegoaldea -2 °Ctik 5 °Cra aldatzen da, eta Tierra de Fuegon, -3 °C-tik 3 °C-ra, batez beste 0 °C. Barrualdean, iparraldeko zonak 0 °C eta 10 °C bitartekoak dira beheko zonetan, eta 5 °C eta 5 °C bitartekoak mesetetan (berriro ere, 0 °C batez besteko); hegoaldean, berriz, beheko zonak -3 °C eta 4 °C bitartekoak dira, eta eremu altuenak 0 °C-tik behera daude argi eta garbi. Punturik hotzenek -20 °C eta -25 °C arteko tenperaturak izaten dituzte olatu hotzetan, eta erregistro ofiziala -33,9 °C da Chubut probintzian. Hala ere, zenbait hirik diote -35 °C inguruko erregistroak izan dituztela.
Pordenone
Hizkuntzak
Italieraz gain, friulierazko aldaera bat (Furlan concuardiês) egiten dute.
Patagoniako basamortua
Geografia eta klima
Udako izozteak nonahi izaten dira, iparraldeko kostaldean izan ezik, eta elur arina ere denboraldi beroan eror daitezke. Haizeak konstanteak eta oso indartsuak dira, gehienetan mendebaldetik.
Andeak sortu aurretik, seguruenik baso epelek estaltzen zuten eskualdea. Hala ere, Andeak sortu ondoren, inguruko sumendietako errautsek basoak estaltzen zituzten, eta mineralez beteriko urak enborretan infiltratu ziren. Hala, zuhaitzak fosildu ziren, eta basamortuaren erdian munduko baso petrifikatu kontserbatuenetako bat sortu zen. Patagonikoa, nagusiki, legarrezko lautadek eta mesetek osatzen dute, hareharrizko arroilekin eta paisaia eratzen duten buztin-formekin, basamortuko haizeak zizelkatuta. Basamortua hartzen duen eskualdeak, ordea, ezaugarri asko ditu. Ibai galkorrak, lakuak eta drainatze deposituak, Andeetako udaberriko urtze formakoak, urtero, uretako hegazti eta belar mota ugari dituztenak. Hainbat metaketa glaziar, ibai eta bolkaniko ere badaude eskualdean, eta eragin nabarmena izan dute basamortuko kliman, denborarekin; bereziki, Patagoiko zati batzuk estaltzen dituzten legar-sedimentuetan.
Basamortua ere nahiko haizetsua da, itzal orografikoaren eta mendiko haize freskoa ondorioz. Haize horrek Hego Ozeano Atlantikoko hauts-iturri handienetako bat bihurtzen laguntzen du Patagonia.
Mendebaldean, basamortuko larre patagonikoen zatia baso subpolar magallanikoetako nothofagikoek mugatzen dute.
Arroka bolkanikoek basamortuaren 120.000 km 2 baino gehiago estaltzen dituzte, batez ere Somún Cura mendigunean (adibidez, Ipar Patagoniako mendigunea) eta Deseado mendigunea. Beste eremu bolkaniko batzuek Pali-Aike eremu bolkanikoa hartzen dute, Magallaesen itsasartetik gertu. Arroka bolkanikoak bi garai bolkanikoren emaiza dira: bata Eozenoan eta Miozenoan, eta bestea Miozeno berantiarretik Pleistozenoraino.
Fauna eta flora
Basamortuko giroa gogorra izan arren, animalia batzuk ausartu egin dira eta Patagonian bizi dira. Batzuk basamortuko kanpoalde bizigarrienetan eta geografikoki askotarikoetan baino ez dira bizi, non janaria ugariagoa baita eta ingurumena ez baita hain latza, baina denak daude Patagoniako basarmortuak hartzen duen eskualdean. Zuloetako hontza, Darwinen ñandua, guanakoa, tuko-tukoa, mara, pigmy-armadilloa, labezomorro patagonikoa, puma, azeri gris patagonikoa, basamortuko iguana, mendebaldeko sugea eta zenbait arrano eta belatz espezie bizi dira eskualde horretan.
Eskualdeko flora nahiko arrunta da bere klimagatik, eta basamortuko hainbat zuhaixka-espezie ditu, hala nola Acantholippia eta Benthamiella, eta Stipa eta Poa larre basamortuak. Uretako belarrak eta flora handiena basamortuaren kanpoaldean eta Andeetako isurketatik sortzen diren aintzira iragankorren inguruan daude.
Gizakiaren presentzia
Basamortuan hainbat herri indigena bizi izan dira iraganean, inguruko labar-pinturek erakusten dutenez. Bere izenaz ezagutzen diren basamortuko lehen biztanleak Tehueltxe taldekoak dira. Tehueltxeak ehiztari-biltzaileak ziren eta basamortuan aurkitutako haran oparoetan ez zuten nekazaritzarik praktikatzen. XVIII. eta XIX. mendeetan, basamortuaren iparraldean maputxe eragina izan zuen Araucanizatze prozesu baten ondorioz. Maputxeak estepa patagonikoaren iparraldean zaldiak haztu zituzten. Maputxee tribuak basamortuan zehar merkataritza kontrolatzera iritsi ziren eta Txileko hegoaldeko hiriekin, Buenos Airesekin eta Cuyo eskualdearekin merkataritza harremanak izatera iritsi ziren.
XIX. mendearen erdialdetik aurrera, Argentinar eta Europar zenbait kokaleku, batzuk noizbehinkakoak, basamortuaren ertzetan agertu ziren. Inportanteena Chubut ibaiaren itsasoratzean ezarri zuten Galesko etorkinek 1860an. Perito Morenok basamortua aztertu zuen 1870eko hamarkadan. 1870eko hamarkadan, Argentinako armadak Basamortua konkistatzeko kanpainari ekin zion eta maputxeen jauntxoak nabarmenki garaitu zituzten. Basamortuaren konkistaren ondoren, gainbehera handia gertatu zen basamortuko indigenen artean; batzuk Txilen eta Andeetan ezarri ziren. Basamortuaren konkistak gutxi gorabehera 1.000 amerikar hil zituela uste da. Gainera, 10.000 natibo amerikar atxilotu zituzten, eta horietatik 3.000 Buenos Airesen bukatu zuten, sexuka bereizita, ugalketa saihesteko. Txile eta Argentinaren arteko 1881eko mugen itunak behin betiko subiranotasun argentinarraren pean utzi zuen basamortuaren zatirik handiena; lehenik, Txilek Argentinako zonak bereganatzea eskatu zuen, oinordetzan jasotako titulu kolonialen aldarrikapenekin.
1900aren aurreko eta ondorengo hamarkada gutxitan, estepa patagonikoaren alderik lehorrenek gorakada izan zuten ardi-aziendetan, eta eskualde hori munduko ardi-esportatzaile handienetako bat bihurtu zen.
Eremu babestuak
2017. urteko ebaluazio batean ikusi zen ekoeskualdearen 70.970 km2 edo %12a eremu babestuetan dagoela. Eremu babestuetan sartzen dira Perito Moreno parke nazionala, Patagonia Urdina Biosferaren Erreserba eta Valdes Biosfera Erreserba.
Ernest Gellner
Ernest Gellner (Paris, 1925eko abenduaren 9a - Praga, 1995eko azaroaren 5a) filosofo eta antropologo soziala izan zen.
Bohemiako judu alemaniar hiztun bikote baten seme, London School of Economicseko eta Cambridgeko Unibertsitateko irakasle izan zen. Gizarte zientzietan eragin handienetako izan duen pentsalarietakoa da. Nazionalismoaren inguruko teoria originaletako baten sortzailea da, Though and Change-n azaldua. Haren arabera, nazionalismoa modernitatearen halabeharrezko produktua da, izan ere, modernotasunak hiritarren gizarte homogeneoak sortzeko kultura idatziak behar baititu. Ondoren idatzi zuen Nations and Nationalism lanean, kultura literario eta gizarte industriala bitarteko trantsizioaren oinarri materialak aztertu zituen.
Filosofo gisa, gaur egungo gizartearen arrazionaltasun kontzeptua garatu zuen eta bertan egungo kapitalismoak duen irrazionaltasuna maila altua azpimarratu zuen. Horrez gain, gizakien historia hiru atal handitan banatzen zuen: gizarte ehiztari-biltzailea; nekazale gizartea eta gizarte industriala). Banaketa hori bi iraultzan handiren bidez egin ziren haren ustez: Iraultza Neolitikoa eta Iraultza Industriala. Hala, gizarte bakoitzari mentalitate mota bat egotziko dio, nahiz eta bere analisia konplexuagoa egingo den gizarte mota bakoitza baldintzatzen duten ekoizpen, kognizioa eta koertzio faktore anitzak sartzen dituenean.
Nazionalismoa
1983an Nations and Nationalism argitaratu zuen. Gellner-en iritziz, nazionalismoa oinarrian printzipio politiko bata da zeinaren arabera batasun politikoa eta batasun nazionala elkarren artean kongruenteak izan behar diren. Gellner-ek dio, nazionalismoaren agerpena eta behar soziologiko bezala bilakatzea mundu modernoan baino ez zela eman. Aurreko garaietan (Historiako fase "agroalfabetizatuan"), agintariek haien menpekoen artean homogeneotasun kulturala ezartzeko pizgarri gutxi zuten. Baina gizarte modernoan lana tekniko bilakatzen da. Gizakiak makinekin batera lan egin behar du eta ikasi egin behar du. Komunikazio inpertsonal baten beharra dago, testuinguru gabea eta kultur estandarizazio maila altukoa.
Candas
Candas Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Candas udalerrian erroldatutako biztanleak 1.000 ziren. Familiak 370 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 52 bakarrik bizi ziren emakumeak), 133 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 145 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 409 etxebizitza zeuden, 371 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 396 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 371 etxebizitza nagusietatik 310 bere jabearen bizilekua ziren, 53 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 13 etxek bi zituzten, 31 etxek hiru zituzten, 92 etxek lau zituzten eta 234 etxek bost zituzten. 275 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 143 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 178 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Candas udalerrian 384 unitate fiskal zeuden, 1.034 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.166 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2000. urtean Candas udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.456 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hoplolatilus erdmanni
Hoplolatilus erdmanni Hoplolatilus generoko animalia da. Arrainen barruko Malacanthidae familian sailkatzen da.
Bullionismo
Bullionismoa, batzuetan krisohedonismo ere deitua, herrialde baten aberastasuna biltzen duen urre, zilar eta beste metal preziatuetan oinarritzen dela baieztatzen duen teoria ekonomikoa da. XVI. mendean sortu zen Inglaterran, garai hartan herrialdeak metal preziatuen metaketari esker mnudu zabalean zuen nagusigoa ikusita.
Olhain ikastola
Olhain ikastola Lapurdiko ikastola bat da. Sara herrian dago kokatuta.
Ikastetxe pribatua da, Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioa rekin itundua. Haur hezkuntza eta lehen mailetako ikasleak formatzen ditu, murgiltze ereduan. Seaska eta Ikastolen Elkartea federakuntzetako kide da.
Historia
Sarako ikastola 1977 an sortu zen, zazpi haurrekin, baina urte batzuk berantago ateak hetsi behar izan zituen. 1988 urtean Senpereko Zaldubi ikastolari lotzen zaio eta Sarako gunea hesten da. 1992an sortzen da berriro.
Parsonage udarea
Parsonage udarea Europako udareondoaren (Pyrus communis) kultibar bat da, jatorria duena New Rochellen (New York, Estatu Batuetako ipar-ekialdean). Jatorrizko zuhaitza R. U. Morgan erretorearen apez-etxean (parsonage, ingelesez) zegoen eta fruitu asko eta zaporetsuak ematen zituen. 1857an, Stephen P. Carpenter-ek ezagutzera eman zuen.
Urte haietan, New Rochelle ezaguna zen zuhaitzaken eta zuhaixken hedapenagatik. Higanotak bereziki trebeak ziren fruituak eta loreak garatzen. 'Churchland' eta 'Huntington' udare barietateak ere bertan sortuak dira, baita Lawton masusta ere.
Okrug
Okrug Ekialdeko Europan banaketa administratibo bat izendatzeko erabiltzen den hitza da. Etimologikoki, hitz hau, Bezirk (barruti) alemanierazko hitzaren antzekoa da. Biek ala biek, bezirkek zein okrugek, inguratuta dagoen zeozer esan nahi dute.
Bulgaria
Bulgarian, okrugak, "barruti" edo "lurralde" bezala itzulita, oblasten banaketa administratiboak ziren, 1987 eta 1999 artean existitu zirenak.
Errusiar Federazioa
Egungo Errusian, okrug hitza "barruti" bezala itzultzen da, edo, zuzenean, okrug bezala, eta honako banaketa administratibo hauek izendatzeko erabiltzen da.
Gainera, okrug hitzak selsobiet mailako banaketa administratibo batzuk ere adierazten ditu.
Serbia
Serbia hogeitabederatzi okrugetan banatuta dago, Belgradoko hiri-barrutia bezala. Serbian, okrug hitza, sarri, barruti edo lurralde gisa itzultzen da.
Bernard Barsi
Biografia
Barsi 1942ko abuztuaren 4an jaio zen Nizan, Frantzian. 1969ko ekainaren 28an apaiztu zuten
Ordenatu ondoren, Nizako Saint-Etienne de Tinée parrokian bikario izan zen 1969tik 1972ra. 1972tik 1982ra elizbarrutiko bokazio bulegoan lan egin zuen. La Trinité parrokiako artzain izendatu zuten, 1982tik 1991ra bitartean. Nizako elizbarrutiko bikario nagusi izendatu zuten 1991n, eta kargu horretan jardun zuen 2000. urtera arte etenaldi labur batekin 1997tik 1998ra, orduan Rennes-eko Elizbarrutiko administratzailea izan zen.
Barsi Monakoko artzapezpiku izendatu zuten 2000ko maiatzaren 16an. Urte bereko urriaren 8an gotzain sagaratua izan zen. Sagaratzaile nagusia Jean Bonfils, S.M.A., Nizako gotzaina izan zen. Bertan izan ziren François San Macary, Rennesko artzapezpikua, eta Joseph Marie Sardou, S.C.J., orduan Monakoko artzapezpiku emeritua.
Luis Alegre Zahonero
Luis Alegre Zahonero (Madril, 1977ko martxoaren 16a) maldridar filosofo eta politikaria da. Madrilgo Unibertsitate Komplutenseko irakaslea da bai eta Podemoseko asanblada eratzailean aukeratutako lehen Kontseilu Hiritarreko kidea.
Bernard Barsi
Biografia
2003an, 1970eko hamarkadan Erroman izandako haurren abusuari buruzko ikerketa bat gainbegiratu zuen Vatikanoan. Emaitza ez zen erabakigarria izan.
Luis Alegre Zahonero
Biografia
Luis Alegre Madrilgo Konplutentse Unibertsitateko Filosofia Fakultateko ikertzaile eta irakaslea da. Carlos Fernández Liriaren ikasle izandakoa, unibertsitate horretako Estetika irakaslea da gaur egun. Liria eta Alegre lankidetzan aritu dira kontrainformazio alternatiboko aldizkari eta Interneteko guneetan, hala nola El Viejo Topo, Viento Sur edo Rebelion.org.
Fougeré (Maine eta Loira)
Fougeré Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fougeré udalerrian erroldatutako biztanleak 770 ziren. Familiak 319 ziren, horien artean 81 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 45 bakarrik bizi ziren emakumeak), 109 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 113 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 388 etxebizitza zeuden, 317 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 42 bigarren erresidentzia ziren eta 29 hutsik zeuden. 379 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 317 etxebizitza nagusietatik 242 bere jabearen bizilekua ziren, 72 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 14 etxek bi zituzten, 49 etxek hiru zituzten, 89 etxek lau zituzten eta 163 etxek bost zituzten. 233 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 127 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 157 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 459 ziren, horien artean 327 aktiboak ziren eta 132 inaktiboak ziren. 327 pertsona aktiboetatik 294 lanean zeuden (168 gizon eta 126 emakume) eta 33 langabezian zeuden (12 gizon eta 21 emakume). 132 pertsona inaktiboetatik 65 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fougeré udalerrian 315 unitate fiskal zeuden, 782 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.131,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 31 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 zurgina, 3 iturginak eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 2 okindegiak ziren.
2000. urtean Fougeré udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.060 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Luis Alegre Zahonero
Biografia
Elkarrekin liburu ugari idatzi dituzte. Horien artean, El orden de El capital nabarmendu beharra dago, 2010eko Pentsamendu Kritikoaren Askatzaile Saria jaso baitzuen. Venezuelako Kultura Ministerioak emandako sari honek 150.000 dolarreko hobaria eman zien irabazleei. Biek ere Educación para la Ciudadanía; Democracia, capitalismo y Estado de Derecho; Comprender Venezuela, pensar la democracia, eta Akal argitaletxearen Filosofía y ciudadanía, Educación ético-cívica y Educación para la ciudadanía testu-liburuak izkiriatu dituzte. 2015eko uztailean, El Mundo egunkariak egindako Espainiako 50 homosexual garrantzitsuenen zerrendako hirugarren postuan agertu zen.
Jarduera politikoa
Luis Alegre 1992tik ezkerreko erakunde politiko ezberdinetan parte hartu du. Besteak beste, unibertsitatearen merkantilizazioaren aurkako ikasle-mugimenduan sutsuki jardun zuen 1999 eta 2002 bitartean. Espacio Alternativo alderdiko militantea izan zen, Izquierda Anticapitalista bihurtu zena. Horrez gain, Centro de Estudios Políticos y Sociales (CEPS Fundazioa) Fundazioaren Kontseilu Exekutiboaren kide izan zen. Aurrerago, Podemosen talde sustatzailearen komunikazio-arduradun bilakatu zen. Europako 2014ko hauteskundeen harira, Vistalegre jauregian egin zen «Bai, egin daiteke» Herritarren Batzarra antolatu zuen Talde Teknikoaren koordinatzaile hautatu zuten eta bertako bost txostengileetako bat izan zen (Pablo Iglesias, Íñigo Errejón, Juan Carlos Monedero eta Carolina Bescansarekin batera). Batzar horren amaieran, Luis Alegrek alderdi honetako Herritarren Kontseiluko eta Estatuko Batzorde Eragileko kide izateko behar ziren botoak lortu zituen. 2015eko otsailean alderdiko idazkari nagusi hautatu zuten Madrilgo Erkidegoan. Zuhurki partidua utzi zuen 2016. urtean.
Bernard Barsi
Biografia
Barsik Rainier III.a printzearen hiletan eman zuen ofizioa 2005eko apirilean, eta 2011ko uztailaren 2an Alberto II.a printzearen eta Charlene Wittstock-en ezkontzako buru izan zen.
Frantzisko aita santuak dimisioa onartu zuen 2020ko urtarrilaren 21ean.
Eo
Eo ibaia Iberiar penintsulako ipar-mendebaldean dagoen erreka da, A Veiga eta Castropol (Asturias) eta Ribadeo (Lugo, Galizia) artean itsasoratzen dena.
Metrojet 9268 hegaldia
Metrojet 9268 hegaldia nazioarteko charter hegaldi bat zen, Errusiako Kogalymavia aerolineak (Metrojet gisa ezaguna), Sinaiko penintsulan 2015eko urriaren 31ko 06:13tan (Egiptoko ordua) Sharm el-Sheikheko Nazioartkeo Aireportutik (Egipto) atera ondoren istripua izan zuen hegazkinaren izena zen. Pulkovo Aireportua zen bere helburua, San Petersburgon, Errusia.
Hegazkinak, Airbus A321a, 217 bidaiari eta 7 langile zituen barruan. Horietatik, gehienak turistak, 219 errusiarrak ziren, lau ukrainarrak eta bat bieloerrusiarra. Hildakoak, guztira, 224 izan ziren, beraz 9268 Hegaldiaren istripua Errusiar abiazioko inoizko larriena izan zen eta Egipton gertatutako larriena. A320 Airbus familiak inoiz jasan duen istripurik larriena ere izan da, eta 2015ean egon den istripurik larriena. Bonba batek eztanda egin zuelakoan hainbat konpainiek euren hegaldiak kendu zituzten Sharm-el Sheikhetik.
Istripuaren ostean ISISen Sinaiko adarrak, lehenago Ansar Bait al-Maqdis izenekoa, euren erantzukizuna izan zela esan zuen, eta gertakaria Sinaiko insurgentziatik gertu jazo zen. ISISek euren ardura Twitterren azaldu zuten, Abu Osama al-Masriren bideo adierazpen batekin, talde honen liderra.
2015eko azaroaren 9an, Egiptoko inbestigatzaileen kide anonimo batek adierazi zuen bonba batek hegazkina lehertu zuela, %90eko ziurtasunarekin; Ayman al-Muqaddamen ustez beste azalpen batzuk fuelaren leherketa bat, materialen fatiga edo litio-ioi baterien gainberotzea izan daitezke.
La Puebla de Híjar
La Puebla de Híjar Teruelgo udalerria da, Bajo Martín eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.024 biztanle zituen.
Collierville (Kalifornia)
Collierville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Joaquin konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lophotis ruficrista
Lophotis ruficrista Lophotis generoko animalia da. Hegaztien barruko Otididae familian sailkatua dago.
Chirostoma jordani
Chirostoma jordani Chirostoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Oviñana
Oviñana (Ouviñana) Asturiasko Cudillero kontzejuan dagoen parrokia edo herrixka bat da. 553 biztanle ditu, eta 4,26km². Iparraldean Bizkaiko golkoarekin du muga, ekialdean San Martin de Luiña parrokiarekin eta hegoaldean Soto de Luiñarekin.
Eleutherodactylus thorectes
Eleutherodactylus thorectes Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Oviñana
Oviñanako tokirik ezagunena Vidiuko itsasargia da, izen bereko lurmutur gainean eraikita eta 100 metroko itsaslabarrez inguratuta. Hondartza ugari ere baditu: Vallina, el Sablon, el Gallo, el Gallin, Cueva, Peñadoria, Gradas, San Cidiellu, Maurieyu, Portiella, Puertochico eta Castrillon.
Sadieville (Kentucky)
Sadieville Kentuckyko hiri bat da. Scott konderrian kokatua dago. 2010ean 303 biztanle zituen, 2.75 kilometro koadrotan banatuta.
Oviñana
Itsasoko uraren erosioak kobazulo ugari sortu ditu itsaslabarretan, ezagunena faro azpian dagoena la Iglesiona (kupula itxura duelako) izanda. Herriko eraikinik esanguratsuenak eliza, eskola, arrantzaleen kofradia, Vivigo auzoko kapera eta Vallina hondartza ondoko errotak dira.
Uztailaren hasieran La jira izeneko jaiak ospatzen dira eta abuztuko 15-17 egunetan San Roke herriko patroiaren jaiak. Garrantzi txikiko beste festak ere ospatzen dituzte, adibidez antroxu (edota inauteriak) eta Donibane gaua.
Oviñana 3 auzok osatzen dute: Riego Abajo (Rieguabaxo) 232 biztanle. Riego Arriba (Rieguarriba) 224 biztanle. Vivigo (Vivíu) 97 biztanle.
Pirinioetako ahuntz
Pirinioetako ahuntza garai batean Euskal Herriko Pirinioetako haranetan zein Pirinio osoan barrena (Aragoi, Okzitania, Katalunia eta Andorra) hartzen duen antzinako ahuntz arraza bat da. Ahuntz hauek Pirinioetako azpiko lautadetan zabaltzen ziren ere bere garaian, Landetan esate baterako.
Zenbait adituentzat ez dago argi Euskal Herriko ahuntz azpigorria eta ` ahuntzaren arteko ezberdintasuna, eta biak arraza berdina lirateke, bata eta bestea azpiarrazak izanik. Hala ere oro har euskal adituek bi arraza bereizten dituzte, eta azpigorria ofizialki bertako arraza izendatuta dago Euskal Autonomia Erkidegoan. Dena den gertuko senideak direla argi dago, eta ahuntz hauek ez bakarrik Pirinioetako mendiak baizik eta Asturiaseraino heltzen dira Kantauriar mendikatean barrena.
Gaur egun arraza Frantzian babestuta dago bere kopurua asko murriztu delako.
Ahuntz azpigorrien eta Pirinioetako ahuntzen arteko ezberdintasunetan sakontzeko:
Ezaugarriak
Ilaia luzea dauka arre ilun edo beltz kolorekoa. Noizean behinka abere zuriak ere badira
Batez besteko tamaina 75tik 85 zentimetrotara da soingurutzera. Pisua berriz 50 kg inguru. Adarrak paraleloan edo zabalean kokatuta egon daitezke.
Ohiturak eta gobernua
Garai batean ohikoa zen Pirinioetako ahuntzak neguan haran aldera jaistea eta bertan belarrondoa ematea bazkatzat. Udaberrian berriz berriro mendi aldera bortuetara igotzen zituzten abereak bertan larretzeko.
Gobernatzeko sistema mixtoa zen. Ahuntz kumeak amak hazten zituen bere esnearekin 15 kg. hartu arte, eta orduan haragitarako saltzen zituzten. Ondoren ahuntz emeak jaisten zituzten esnea lortzeko. Eme bakoitzak batez beste 0,5 eta litro bat ematen du egunero, hau guztia pentzuarekin lagundu gabe.
Ahuntz esnea behi esnearekin nahasten da bertako gazta mota bat egiteko.
Egungo egoera
Egun arraza honetako ahuntz talde gutxi geratzen dira, eta Frantzian babestuta dago.
Gaskoinia Parke Naturalean kokatutako "Landa handiaren museo ekologikoan" arraza honen talde bat mantentzen dute arraza babesteko.
Andrew Tate
Emory Andrew Tate III (Washington D. C., 1986ko abenduaren 1a) interneteko pertsona ezaguna eta kickboxer kirolari ohia da. Kickboxing-ean aritu ondoren, bere webgunearen bidez ordainpeko ikastaroak eta harpidetzak eskaintzen hasi zen eta, geroago, interneten ospea lortu zuen influencer gisa. Iruzkin misoginoak egiteagatik hainbat sare sozialek bere kontuak ezabatu dituzte.
2022ko abenduan Errumanian atxilotu zuten, bi neska bahitu, bortxatu eta bideo pornografikoetan erabili zituen krimen antolatuko unitate bat osatzea egotzita.
Hoplolatilus fourmanoiri
Hoplolatilus fourmanoiri Hoplolatilus generoko animalia da. Arrainen barruko Malacanthidae familian sailkatzen da.
Kožlí (Písekeko barrutia)
Kožlí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 54 biztanle ditu eta 4,33 kilometro koadroko azalera. Písekeko barrutian dago.
Sigmodon zanjonensis
Sigmodon zanjonensis Sigmodon generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
La Puebla de Valverde
La Puebla de Valverde Teruelgo udalerria da, Gúdar-Javalambre eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 569 biztanle zituen.
Go A
Go_A (Ґоу_Ей:, transliteratuta Gou Ei, hala nola Go A ahoskatzen den ingelesez) Ukrainako elektrofolk musika talde bat da, 2012an lehen aldiz sortua Kieven. 2021ko Eurovisión Abesti Lehiaketan Ukraina ordezkatu zuen "Shum" abestiarekin, eta bosgarren postua jarri zuten finalean.
Ibilbidea
Musika elektroniko modernoa eta erro etnikoak konbinatuko zituen talde bat osatzeko ideia Taras Xevtxenkorena izan zen 2011n, baina musikariekin lan egiteko lehen saioak 2012an egin ziren. Urte horretan Kateryna Pavlenko abeslaria bandarekin elkartu zen ordezko abeslari gisa 2012an, baina gerora abeslari nagusia bilakaru zen.
2020. urtearen hasieran, Pavlenko eta Go-Ak Vidbir 2020 lehiaketan parte hartu zuten, Ukrainako selekzio sistema 2020ko Eurovisioko Abesti Lehiaketarako, "Solovey" abestiarekin. Irabazi zuten, eta prest zeuden Eurovision 2020rako, baina COVID-19 pandemiaren ondorioz, lehiaketa bertan behera utzi zen. Hala ere, 2021rako, aurreko urtekoa ontzat eman zuten Ukrainan, eta Go_A Ukrainaren ordezkari izan zen Eurovision 2021ean "Shum" abestiarekin. 5. postu orokorra lortu zute, baina bigarrena bozketa publikoan, Måneskin irabazleen atzertik bakarrik. 2021eko maiatzaren 24an iritsi zen "Shum" lehen postura iritsi zen Spotify Viral 50ean.
Gag bisual
Historia
Gag bisualak hasieran antzerkian erabili ziren. Film baten lehen erabilera ezaguna, agerikoa izan zitekeen bezala, L 'Arroseur Arrosé (Ureztatzaile ureztatua) zinearen historiako umorezko lehen filmean gertatu zen. Filma Lumière anaiek filmatu zuten metrajeko minutu batean, 1895ean, eta lorezain bat, landareak ureztatzen dituena, azkenean haur baten bihurrikeriaren helburu bihurtzen da. Gag bisualen erabileran Georges Méliès benetako aintzindaria izan zen. Zinema mutuan gagen erabilera ezinbestekoa zen eta genero horretan garapen handia izan zuen.
Zineman
Zinemaren historian zuzendari askok umorearen zatirik handiena ikusizko gag batzuetan oinarrituta lortu dute, elkarrizketa erabili gabe sarritan. Adibide berrienetako Rowan Atkinsonen Mister Bean dugu baina antzeko klasiko asko daude, esaterako Charles Chaplin Charlotekin, Harold Lloyd, Buster Keaton, Ben Turpin edo Harpo eta Groucho Marx.
Izan Gira
Izan Gira edo Euskal rock´n´roll 1975. urte aldera Niko Etxartek argitaratutako rock abesti bat da. Gaur egun arte ezagutzen den euskara hutsean abesturiko lehenbiziko rock abestietako bat izatearen ospea du. Ordura arte euskaraz abesten ziren abestiak folk abestiak izan ohi baitziren.
Abesti honetan Zuberoan ospe handia duen Le Coucou des Bois diskoteka aipatzen du.
Asparukh
Asparukh (Аспарух, Asparuh; 640 aldean - Dnieper ibaia, 701) protobulgariar agintaria izan zen. Bizantziar Inperioaren armada Ongalgo Guduan garaiturik, Bulgariako Lehen Inperioa sortu zuen 681ean.
Huyendo conmigo de mi
Huyendo conmigo de mi (Nirekin niregandik ihes egiten) Fito & Fitipaldis taldearen seigarren estudio-albuma izan zen. 2014ko udan Madrilen egin zuten grabazioa eta urriaren 28an plazaratu zuten Dro diskoetxearekin. Albumaren 120.000 kopia baino gehiago saldu zuten. Ekoizlea Carlos Raya izan zen. Albumarekin batera dokumental bat zetorren.
Eleutherodactylus toa
Eleutherodactylus toa Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Tapajós (ibaia)
Tapajós Brasilgo ibaia da, Amazonasen eskuinaldeko adarra, Pará eta Amazonas estatuak zeharkatzen dituena. Mato Grosson sortzen diren Juruena eta Teles Pires ibaiek osatua da, eta Santarém hiriaren ondoan isurtzen da Amazonasera. 1.930 kilometro luze da (Teles Piresekin batera), eta 492.000 kilometro koadroko arroa drainatzen du, Amazonasen arro osoaren %7.
Kaxe
Alex Aizpuru Aizbitarte, Kaxe (Azpeitia, 1994ko urtarrilaren 21a) euskal herritar futbolaria da. Aurrelari gisa jokatzen du.
Estatistikak
''2019ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.''
Torpè
Torpè Italiako udalerri bat da. Nuoroko probintzian kokatuta dago, Sardinia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torpèk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Korhaan basoilo
Korhaan basoiloa (Afrotis afra) Afrotis generoko animalia da. Hegaztien barruko Otididae familian sailkatua dago. Hegoafrikan endemikoa da.
Chirostoma labarcae
Chirostoma labarcae Chirostoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Onanì
Onanì Italiako udalerri bat da. Nuoroko probintzian kokatuta dago, Sardinia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Onanìk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kozlov (Žďár nad Sázavouko barrutia)
Kozlov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 192 biztanle ditu eta 4,07 kilometro koadroko azalera. Žďár nad Sázavouko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1238 urtean egin zen.
La Zoma
La Zoma Teruelgo udalerria da, Cuencas Mineras eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 22 biztanle zituen.
Jaiak eta ospakizunak
Herriko jaiak ekainaren 22aren inguruan ospatzen dira.
Schwangau
Schwangau Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Zelomatu
Zelomatuak (Coelomata) zenbait sailkapenetan, bederen bizi-zikloaren aldiren batean zeloma izaten duten metazooez eratutako taldea da.
Passe-Crassane udarea
Passe-Crassane udarea Europako udareondoaren (Pyrus communis) kultibar bat da, neguko barietate bat dena.
Louis Boisbunel mintegizainak (1783-1856) Rouenen lortu zuen 1845ean, 'Doyenné d'Hiver' gurasoetako bat zela. 1855ean jaso ziren lehendabiziko fruituak. Kultibarra asko zabaldu zen, garai batean Frantziako neguko udarerik hedatuena baitzen. Egun, ordea, Passe-Crassane galzorian dago, su-gorrinak erraz egiten diolako kalte. Hori dela eta, 1994z geroztik, debekatuta dago zuhaitz mota hau landatu eta ugaltzea Frantzian, baina haizu da dauden zuhaitzetatik bildutako fruituak saltzea.
Zelomatu
Hona hemen Nielsen ''et. al.'' proposaturiko filogenia:
Hoplolatilus fronticinctus
Hoplolatilus fronticinctus Hoplolatilus generoko animalia da. Arrainen barruko Malacanthidae familian sailkatzen da.
Elvira Rodríguez
María Elvira Rodríguez Herrer (Madril, 1949ko maiatzaren 15a) madrildar ekonomialaria eta politikaria da. 2017. urteko otsailetik 2018ko ekainera bitartean, SEPIk %51ko partaidetza zuen Tragsako presidentea izan zen. Balore Merkatuaren Batzorde Nazionalaren presidentea izan zen 2012 eta 2016 bitartean. Alderdi Popularreko kidea, Murtziako diputatua eta Ingurumen ministroa izan zen, baita IX. Legegintzaldiko Madrilgo Biltzarreko presidentea ere.
Biografia
Elvira Rodríguez Madrilen jaio zen maiatzaren 15ean. Madrilgo Complutense Unibertsitateko Ekonomia eta Politika Zientzietako lizentziaduna da, bikain notarekin.
Lan ibilbidea
Kontu-hartzaile gisa, Estatuko lehen emakume ikuskatzaileetako bat izan zen. 1996an, PP Gobernura iritsi ondoren, Ministroen Kontseiluak Aurrekontuen zuzendari nagusi izendatu zuen, Ekonomia eta Ogasun Ministerioan, Rodrigo Ratoren agindupean. 1997an, Ministroen Kontseiluak Estatuko Administrazio Orokorrak Euskal Kupoaren Batzorde Mistoan duen ordezkari izendatu zuen. Kargu hori 1999an berritu zuen.
Alderdi Popularraren garaipen berria eta Cristobal Montoro Ogasun Ministerioan sartu ondoren, 2000. urtean, Aurrekontuen eta Gastuen Estatuko idazkari izendatu zuten. 2002. urtera arte ez zen Alderdi Popularrera atxiki, José María Aznar presidenteak gonbidatu baitzuen. Urte horretako alderdiaren kongresuan, Elvira Rodríguezek  'Hacia la sociedad del pleno empleo y de las oportunidades ' izeneko txosten ekonomikoa egingo zuen. 2003ko martxoan Ingurumeneko ministro izendatu zuten Rodríguez, eta 2004ko apirilera arte aritu zen kargu horretan.
Ondoren, Murtziako diputatu hautatu zuten, Diputatuen Kongresuko Ekonomia eta Ogasun Batzordeko kide, Aurrekontuen Batzordeko kide eta Kontuen Epaitegiarekiko Harremanetarako Batzorde Mistoko bozeramaile. Alderdi Popularraren Batzorde Betearazleko eta Zuzendaritza Batzorde Nazionaleko kide izan zen eta 2004az geroztik Mariano Rajoyren taldeko kide da Alderdi Popularraren Politika Ekonomiko eta Enpleguko idazkari. Majadahondako PPko buru izan zen 2006ko uztailera arte.
Madrilgo Erkidegoko garraio-sailburua izan zen Esperanza Aguirreren gobernuan 2006 eta 2007 bitartean, eta arrakastaz amaitu zuen Madrileko metroaren handitzea, 90 kilometro berri eta 80 estazio baino gehiago inauguratu baitzituen. 2007ko ekainetik 2011ko ekainaren 7ra arte Madrilgo Biltzarreko presidentea izan zen.
X. Legegintzaldiko diputatua, 2011ko abendutik 2012ko irailera. 2012ko irailaren 28az geroztik, Balore Merkatuaren Batzorde Nazionalaren (CNMV) presidentea izan zen, Julio Segura Sánchezen ordez. Balore Merkatuaren Batzorde Nazionalaren Kontseiluak (CNMV) bere gain hartu zituen erakundeak urriaren 6an lehendakariaren eta presidenteordearen agintaldiaren amaieran zituen erantzukizunak.
Tragsa estatu-sozietateko presidentea izan zen 2017ko martxotik.
2019an itzuli zen Diputatuen Kongresua Madrilgo Erkidegoan. 2020an, alderdi popularraren idazkariorde sektoriala bihurtu zen.
Gatzunetako antxoa
Jada 1250ean Alfontso XI.a Gaztelakoak Laredori arrainak gatzunetan jartzeko eskubideak eman zizkion. Baina 1880ko hamarkadan italiarrek Kantaurin industria bat ezarri zutenean prestaketa jendarteratu zen.
Mikel Bengoetxea
Mikel Bengoetxea, ezizenez Bengoetxea IV.a (Ezkurra, Nafarroa, 1955eko irailaren 7a) nafar esku pilotari profesional ohia da. Umea zenetik Leitzan bizi da. Juan Mari Bengoetxea edo Bengoetxea III.aren anaia eta Oinatz Bengoetxea edo Bengoetxea VI.aren osaba ere bada.
Bere ibilbide profesionaleko lorpenik handiena 1983 eta 1984ko EPELen binakako txapelketak birritan irabaztea izan zen, garaipen horietan bikotekide Maiz II.a izan zuelarik.
Energia
Energia magnitude fisikoa da; lan egiteko materiaren ahalmena da; beroa sortu; argia egin, eta mugimendua eragiten ahalbidetzen du.
Nazioarteko Sisteman, joulea da energia-unitatea, zeinaren sinboloa \text {J} den; baina beste unitate batzuen bidez ere adieraz daiteke.
Kontzeptu zientifiko bat da, aldakuntzak eragiteko ahalmenari lotuta dagoena. Hala ere, hitz bera zientziaren testuingurutik at ere maiz erabilia da. Zientziaren arloan, erabilpen zehatza, eta esanahi doia ditu, baina, esparru ez-zientifikoetan, ez da esanahi zehatzez erabiltzen, eta, sarritan, indar, kemen edo antzekoen sinonimotzat hartzen da.
Zientziari dagokionez, magnitude abstraktua da, sistema itxi baten egoera dinamikoarekin lotuta dagoena eta denboran zehar aldaezin agertzen dena. Esate baterako, energia zinetikorik gabeko sistemak geldi daude. Sistema bat hasierako egoera batetik geroko egoera batera eramateko behar den lan izeneko magnitudea sistemak izan duen energiaren aldakuntzaren parekoa da.
Termodinamika ere barne har dadin, esan dezakegu energia gorputzek, beren baitan edo beste gorputz batzuetan, eraldaketak (lanaren edo beroaren bidez) egiteko duten gaitasuna dela. Hau da, energia kontzeptua gauzak funtzionarazteko gaitasun gisa definitzen da.
Masa eta energia estuki lotuta daude. Masa-energia baliokidetasuna dela eta geldirik dagoenean, masa duen edozein objektuk ere (geldirik dagoen masa deitua) energia kantitate baliokidea du, zeinaren forma atsedenean dagoen energia deitzen baita, eta objektuak atsedenean dagoen energia horren gainetik eskuratutako edozein energia gehigarrik (edozein modutan) objektuaren guztizko masa handituko du bere energia osoa handitzen duen bezala. Adibidez, objektu bat berotu ondoren, bere energia gehikuntza masaren gehikuntza txiki bat bezala neur liteke, nahikoa sentikorra den balantza batekin.
Organismo bizidunek energia behar dute bizirik irauteko, hala nola gizakiek elikagaietatik lortzen duten energia. Giza zibilizazioak energia behar du funtzionatzeko, eta energia baliabide energetikoetatik lortzen du, esaterako, erregai fosiletatik, erregai nuklearretik edo energia berriztagarrietatik. Lurraren klimaren eta ekosistemaren prozesuak Lurrak Eguzkitik jasotzen duen energia erradiatzaileak eta Lurraren barruan dagoen energia geotermikoak bultzatzen dituzte.
Energia kuantifikatzeko erabiltzen dugun neurketa-unitatea julio edo joulea (J) da, James Prescott Joule fisikari ingelesaren omenez.
Etimologia
Antzinako grezierazko energeia (ενέργεια) hitzetik sortu zen (en + ergon); gero, latinez, energia forma hartu zuen, eta hortik iritsi da gure egunotara (euskaraz: energia; ingelesez: energy; gaztelaniaz: energía; frantsesez: énergie).
Gaur egungo hizkeran, energia hitzak hainbat adiera (kemena, adorea, bizitasuna, boterea, ahalmen psikikoa...) ditu bizimodu arrunteko arloetan.
Eleutherodactylus tonyi
Eleutherodactylus tonyi Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Energia
Historia
Energia hitza antzinako grezieratik dator: ἐνέργεια, erromanizatua: energeia, lit. jarduera, eragiketa, ziurrenik Aristotelesen lanean agertzen dena lehen aldiz, K. a. IV. mendean. Definizio modernoan ez bezala, energeia kontzeptu filosofiko kualitatiboa zen, zoriontasuna eta plazera bezalako ideiak barne hartzeko bezain zabala.
XVII. mendearen amaieran, Gottfried Leibnizek vis viva edo indar biziaren ideia proposatu zuen: objektu baten masa bider bere abiadura karratuaren produktua, eta vis viva totala gorde egiten zela uste zuen. Marruskaduraren ondoriozko moteltzea azaltzeko, energia termikoa materiaren osagaien ausazko higiduran ematen zela teorizatu zuen Leibnizek, nahiz eta mende bat baino gehiago beharko zen hori osoki onartzeko. Propietate horren analogia modernoa, energia zinetikoa, vis vivaren aldean, bi faktorek bakarrik bereizten dute.
1807an, beharbada Thomas Young izan zen vis vivaren ordez energia terminoa, bere zentzu modernoan, erabiltzen lehena. Gustave-Gaspard Coriolisek energia zinetikoa deskribatu zuen bere zentzu modernoan, 1829an, eta, 1853an, William Rankine-k energia potentzial terminoa asmatu zuen. XIX. mendearen hasieran, energiaren kontserbazioaren printzipioa ere aldarrikatu zen, eta edozein sistema isolaturi aplikatzen zaio. Urte batzuetan zehar, kaloria deitzen zitzaion beroa substantzia fisiko bat ote zen eztabaidatu zen, edo besterik gabe kantitate fisiko bat, hala nola momentua. 1845ean, James Prescott Joulek lan mekanikoaren eta beroaren sorreraren arteko erlazioa aurkitu zuen.
Aurrerapen horiek energiaren kontserbazioaren teoria ekarri zuten, hein handi batean William Thomsonek (Lord Kelvin) termodinamikaren alor gisa formalizatua. Termodinamikak prozesu kimikoen azalpenak azkar garatzen Rudolf Clausiusek, Josiah Willard Gibbsek eta Walther Nernstek lagundu zuten. Era berean, Clausiusek entropia kontzeptuaren formulazio matematikoa ekarri zuen, eta Jožef Stefanek energia erradiatzailearen legea. Noetherren teoremaren arabera, energiaren kontserbazioa fisikaren legeak denborarekin aldatzen ez diren ondorio da. Horrela, 1918az geroztik, teorialariek ulertu dute energiaren kontserbazio legea energia kantitate bateratuaren (hau da, denbora) translazio-simetriaren ondorio matematiko zuzena dela.
Energiaren kontserbazioa eta degradazioa
Sistema itxi batean, “Energia ez da sortzen, ezta deuseztatzen ere, transformatu baizik”. Beraz, esaldi honek esan nahi du unibertsoan momentu honetan, energia kopuru jakin bat dagoela eta kopuru hori inoiz ez dela aldatuko; izan ere, energia transformatzen joaten da, eta mota bateko energiatik beste mota bateko energiara pasa daiteke, baina inoiz ez desagertu.
Energiaren kontserbazioa
Energiaren kontserbazioaren legeak dioenez, edozein sistema fisiko isolaturen (alegia, beste ezein sistemarekin inolako elkarrekintzarik ez duena) energia-kantitate totalak konstante irauten du denboran zehar, nahiz eta energia hori mota batetik bestera transforma daitekeen. Bestela esanda, “energia ez da sortzen ezta deuseztatzen ere, transformatzen baizik”.
Izatez, lege hau ez da naturako fenomenoen deskripzioa, fenomenoen bilakaerari buruzko baieztapena baizik. Hots, naturako fenomenoetan gertatzen den edozein transformaziotan, energia deritzon kantitatea aldatu gabe geratzen da; aldatzen den gauza bakarra energiaren forma da. Alderantziz ere irakur daiteke legea: sistema baten energiaren ebaluazioa egitean, ondoz ondoko bi neurketatan balio desberdinak lortzen badira, horrek esan nahi du bi balio horien arteko aldea sistemari eman edo kendu zaion energia dela, sistema horrek kanpoko beste sistema batekin izandako elkarrekintzaren ondorioz.
Energiaren degradazioa
Energiaren transformazioak gertatzean edo higidurarekin batera marruskadura agertzean, kontuan izan behar da bero kontzeptua, prozesuen itzulezintasunarekin eta energiaren degradazioarekin zerikusia duena. Joulek beroaren eta energia mekanikoaren arteko baliokidetza definitu zuen 1845 ean. Hitz batez, berak frogatu zuenez, energiaren kontserbazioaren legea aplikatzean, beroa kontuan hartu beharreko energia-mota bat da.
Edozein transformazio energetikotan, marruskaduraren kausaz, hasierako energiaren parte bat iraungi egiten da energia termiko gisa, eta energia termikoa da energiaren transformazio guztien azken helmuga. Hortik dator naturan gertatzen den energiaren etengabeko degradazioa eta entropiaren printzipioan adierazita dagoen itzulezintasunaren arrazoia.
Energia mekanikoa
Fisika klasiko modernoan, energiaren kontserbazioaren lege unibertsalak —termodinamikaren lehen legearen oinarria dena— adierazten du sistema isolatu bati lotutako energia denboran konstante mantentzen dela. Horrek esan nahi du sistema fisiko klasiko ugarirentzat, nola hala energia mekanikoa, bero-energia, energia elektromagnetikoa eta beste energia potentzial mota batzuen batura zenbaki konstantea dela. Esaterako, energia zinetikoa materiaren mugimenduaren arabera kuantifikatzen da; energia potentziala deformazio-egoeraren edo materiaren posizioaren gainean eragiten duten indarrekiko propietateen arabera; energia termikoa bere bero-ahalmenaren arabera, eta energia kimikoa konposizio kimikoaren arabera.
Mekanika kuantikoan, magnitude baten neurketaren emaitzak, kasu orokorrean, ez du emaitza deterministarik ematen, eta, beraz, neurri baten energiaren balioaz soilik hitz egin daiteke; hala ere, hotza beroaren gabezia da, ez sistemaren energiarena. Energiaren balioa, oro har, ausazko aldagaia da, baina haren banaketa kalkula daiteke, baina ez neurri baten emaitza partikularra. Mekanika kuantikoan, energiaren egoera geldikor baten energiaren balio espero dena konstante mantentzen da. Hala ere, badira hamiltoniarrari ez dagozkion egoerak, zeinarentzat espero den energiaren egoera gorabeheratsua den, eta, beraz, ez da konstantea. Neurtutako energiaren bariantza, gainera, denbora-tartearen araberakoa izan daiteke, Heisenbergen ziurgabetasun-printzipioaren arabera.
Energia sistema fisikoen propietate bat da; ez da egoera fisiko erreala, ezta substantzia ukiezina ere. Hala ere, badira energia egiazkotzat jo dutenak, hala nola Wilhelm Ostwald, baliokidetasunaren ekuazioaren arabera materia kantitatearen neurria den masa energia bihur daitekeelako eta alderantziz. Beraz, ez da abstrakzio bat, errealitate aldaezina baizik, materia ez bezala. Mekanika klasikoan, magnitude eskalar gisa irudikatzen da. Energia sistema fisikoen propietate baten abstrakzio matematikoa da. Adibidez, energia zinetiko nulua duen sistema atsedenean dagoela esan daiteke. Problema erlatibistan, partikula baten energia ezin da eskalar aldaezin baten bidez irudikatu, lau-bektorialeko energia-momentu baten denbora-osagaiaren bidez baizik (lauko-momentu), behatzaile ezberdinek ez baitute energia bera neurtzen ez badira, partikularekiko, abiadura berean mugitzen. Materia-banaketa jarraitutzat hartzen bada, deskribapena are zailagoa da, eta, mugimendu-kantitatea eta energia behar bezala deskribatzeko, energia-momentu tentsorea erabili behar da.
Sistema fisikoen abstrakzio gisa erabiltzen da magnitude eskalarrekin lan egiteko erraztasunagatik, abiadura edo azelerazioa moduko magnitude bektorialekin alderatuta. Adibidez, mekanikan, energia mekanikoa osatzen duten energia zinetikoaren (potentzialaren) araberako sistema baten dinamika erabat deskriba daiteke, mekanika newtondarrean kontserbatzearen propietatea duena, hau da, denboran aldaezina izatea.