cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosniako gerra
Gerraren izaera
Sumantra Boseren aburuz, aldiz, posiblea da Bosniako gerra zibil modura definitzea, serbiar eta kroaziar nazionalistek egiten duten irakurketarekin bat egin beharrik gabe. Bere ustez, "bortxa gertakari gogorrak 'kanpo' gertakari eta indarrek eragin zituzten bitartean, barneko gizartea ere oso loturik egon da indarkeria horretan" eta ondorioztatzen du "erlatiboki zentzu gehiago duela Bosnian jazotako 1992-95 arteko gatazka 'gerra zibil' modura izendatzea - nahiz eta zalantzarik gabe gerrak Bosniako lurrez gaindiko dimentsio garrantzitsua izan."
2010ean, Ejup Ganić bosniar komandantea atxilotu zuten Londresen, ustezko gerra krimenen harira Serbiak eginiko estradizio eskaera bati erantzunez. Timothy Workman epaileak, aldiz, Ganić aske uztea ondorioztatu zuen, Serbiaren eskaerak "motibazio politikoak" izan omen zituelako. Bere erabakian, Bosniako gerra nazioarteko gatazka armatu gisa definitu zuen, Bosniak 1992ko martxoaren 3an independentzia aldarrikatu zuela argudiatuz.
Mary Kaldor-ek, Bosniako gerra berak gerra berri modura izendatzen dituen gatazken adibide gisa definitu zuen; gatazka hauek ez dira ez zibil ez estatuen arteko bezala klasifikatzen, bi gerra-moten ezaugarriak baitituzte.
Biktimak
Gerrak eragindako hildako-kopuruaren kalkuluak eztabaida handi samar eta oso politizatuak sortu dituen gaia da. Izatez, desadostasun handia dago biktima kopuruarekin, 25.000 eta 329.000 artean aldatzen delarik berau, iturriaren arabera. Arrazoietako bat, gerrako biktima nor izan daitekeenaren definizio kontraesankorrak daudela da. Ikerketa batzuek ekintza militarrek eragindako biktima zuzenak bakarrik kontatzen dituzte, beste batzuk biktima ez-zuzenak ere kontatzen dituztelarik, esate baterako, gerrak eragindako baldintza gogorren (hotza, gosetea, gaixotasunak edo beste istripu batzuk) ondorioz hildakoak. Jatorrizko kopuru handiagoaren beste arrazoietariko bat hildako batzuk birritan edo hirutan kontatzen zirelako da, zerrenda zibil eta militarretan, ez baitzegoen zerrenden koordinazio sistematikorik gerra garaian; kopurua egokitzeko, RDC eta ICTYren unitate demografikoa lanean egon dira zerrenda desberdinetako hildakoen errepikapenak konpontzen.
1994an, Cherif Bassounik, gerra krimenak ikertzen zituen NBEko aditu-komisioaren buruak, 200.000 hildako inguru egon zirela estimatu zuen. Steven L. Burg eta Paul S. Shoup-ek idatzitakoaren arabera :
Obermayer et al. eginiko ikerketak 176.000-an ezartzen du biktima kopurua eta Ewa Tabeau-ren ikerketak (Hagako Epaitegiko fiskalaren bulegoa) 104.732tan ezartzen du biktima-kopuru minimoa. Bertan, adierazten du zenbakiak ez direla "nork nor hil zuen" modura interpretatu behar, milaka serbiar hil baitzituen serbiar armadak Sarajevo, Tuzla eta beste zenbait hiri multietnikoren setioan, bonbardaketan. Txosten honen egileek esaten dute hildako kopurua pixka bat handiagoa izan daitekeela.
2007ko ekainaren 21ean, Sarajevoko Ikerketa eta Dokumentazio zentroak Bosnia-Herzegovinako gerrako ikerketa zabalena argitaratu zuen, hurrengo izenburuarekin: Hildakoen liburu Bosniarra - Bosnia-Herzegovinako hildako eta desagerturiko 97.207 hiritarren izenen datu-basea. Nazioarteko aditu-talde batek ebaluatu zituen aurkikuntzak kaleratu baino lehen. 240.000 datu baino gehiago bildu, prozesatu, egiaztatu, konparatu eta ebaluatu zituen nazioarteko aditu-talde batek, nazionalitate guztietako 97.000 biktima baino gehiagoko kopurua emateko. Ikerketak erakutsi du 97.207 biktimetatik gehienak bosniakoak zirela (%66), serbiarrak (%25), kroaziarrak (%8) eta beste nazionalitate batzuetako (albaniarrak, ijitoak...) kopuru txiki batzuk atzetik zituztelarik. Era berean, bosniarrek galera zibil oso handiak pairatu zituzten (%83), serbiar (%10) eta kroaziarrekin (%5) alderatuz gero. Gainera, biktima bosniarren %30-a gutxienez emakumezkoak eta umeak izan ziren.
2008ko irailaren 23an Nazio Batuen Batzar Nagusiaren 63. sesioan eginiko adierazpenetan Haris Silajdžić, Bosnia eta Herzegovinako delegazioko buruak esan zuen "Gurutze Gorriaren Nazioarteko Komitearen datuen arabera, 200.000 pertsona erail zituzten, tartean 12.000 ume, 50.000 emakumeraino bortxatu zituzten eta 2.2 milioi pertsonek bere etxea utzi behar izan zuten. Hau, bosniar genozidio eta soziozidio egiaztagarria izan zen."
Kroaziar eta bosniarren arteko gatazkako biktimak ikuspuntu etnikotik lantzen duen estatistika argirik ez dago. Ikerketa eta Dokumentazio zentroak emandako datuetatik (Bosniako gerra orokorretakoak direnak) batzuk har daitezke, gatazka bosniar-kroaziarra jazo zen lurraldeetakoak hain zuzen, hurbilpen bat egiteko. Datu hauen arabera, Bosnia erdialdean dokumentaturiko 10.448 hildakoetatik (soldadu eta zibilak) gehienak bosniakoak (%62) ziren, kroaziarrak (%24) eta serbiarrak (%13) atzetik zituztelarik. Gornji Vakuf eta Bugojno udalerrietako 1.337 hildako dokumentatuak ez daude Bosnia erdialdeko biktima modura kontatuta (Neretva errekako lurraldekoak baizik) nahiz eta udalerriak Bosnia erdialdean kokatuta dauden (Gornje Povrbasje lurraldean hain zuzen). Gornje Povrbasje-ko biktimen %70-80 bosniakoak ziren, gutxi gorabehera. Neretva ibaiko lurraldean, 6.717 hildakorekin, %54 bosniakoak ziren, %24 serbiarrak eta %21 kroaziarrak. Lurralde hauetako biktimak gehien bat -baina ez bakarrik- bosniar eta kroaziarren arteko gatazkaren ondorio izan ziren. Hein txikiago batean, serbiarrekin izandako gatazkak ere bere pisua du estatistiketan. Esate baterako, hainbat serbiar erail zituzten kroaziar indarrek 1992an, Čipuljić herrixkan, Bugojno udalerrian.
Era berean, nazioarteko tropen artean baja aipagarriak egon ziren, UNPROFOReko 320 soldadu inguru hil ziren Bosniako gatazkak iraun zuen bitartean.
UNCHRek adierazi zuen Bosnia eta Herzegovinako gatazkak 2.2 milioi pertsona behartu zituela euren etxeak uzten, Europan Bigarren Mundu Gerraren ondoren desplazatu gehien eragin dituen gatazka izanik.
Garbiketa etnikoak
Garbiketa etnikoak sarritan jazo ziren gerran zehar. Honen barruan, nahi ez zen talde etnikoaren intimidazio, kanpora bidaltze behartuak edota hilketak zeuden, talde etnikoaren arrasto fisikoak kendu edota suntsituz, hala nola, gurtzeko tokiak, hilerriak eta eraikin historiko eta kulturalak. Matjaž Klemenčič eta Mitja Žagar adituen arabera, "Nazionalista etnikoak ziren politikarien ideiek, zeintzuk Bosnia eta Herzegovina lurralde etniko homogeneotan birrantolatzea zuten helburu, ezinbestean etnikoki nahasiak ziren lurraldeen banaketa zekarren, hauek gune serbiar, kroaziar eta musulman bihurtzeko".
ICTYren hainbat ebazpen eta salaketen arabera, indar serbiar  eta kroaziarrek  garbiketa etnikoa eragin zuten, euren agintaritza politikoak planifikatua izan zena, etnikoki puruak ziren estatuak (Bosniako Serbiar Errepublika eta Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublika) sortzeko. Gainera, serbiar indarrek sarraskia eragin zuten Srebrenican gerra amaieran. 1995eko CIAren txosten baten arabera, serbiar indarrak izan ziren gerran eginiko gerra-krimenen %90-aren erantzule.
HVOren eraso anitzen frogetan oinarrituz, ICTYk ebatzi zuen Kordić eta Čerkez kasuan 1993ko apirilerako, agintaritza kroaziarrak bazuela komuneko diseinu edo plana sorturik eta buruturik Lašva Harana etnikoki bosniarrez garbitzeko, Bosnia erdialdean. Dario Kordić, tokiko agintari politikoa, izendatu zen garbiketa etniko horren planifikatzaile eta eragilearen errudun.
Genozidioa
Bosnia-Herzegovinak Serbia eta Montenegroren aurka 1993an eginiko genozidio salaketa bati jarraituz, Nazioarteko Justizia Auzitegian epaiketa egin zen. Nazioarteko Justizia Auzitegiak (ICJ) 2007ko otsailaren 26an kaleraturiko epaiean eta gerraren izaera era ez-zuzenean nazioartekoa zela aitortuz, Serbiak Republika Srpskako indarrek eginiko genozidioaren ardura zuzenik ez zuela izan adierazten da. Hala ere, epaiaren arabera, Serbiak ez zuen indar serbiarrek eragindako genozidioa ekiditeko ezer egin eta ez zituen genozidioa eragin zuten norbanakoak zigortu edota epaitu, bereziki Ratko Mladić jenerala.
Kroazian zegoen AEBetako enbaxadoreak 1994ko otsailaren 8an Etxe Zurira bidalitako telegrama batean genozidioa gertatzen ari zela adierazi zen. Telegramak Sarajevoren aurkako "bonbardaketa jarraitu eta bereizi gabekoa" (Karadžićen indarrek eragindakoa) eta Bosnia iparraldeko talde gutxituek "alde egin zezaten behartzeko saiakera modura" jasaten zuten jazarpena aipatzen ditu genozidioa gertatzen ari zenaren adibide modura. 2005ean, Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak erabaki zuen "Serbiar oldartze eta garbiketa-etnikoen polikak betetzen duela genozidio terminoaren definizoa".
Masa-bortxaketa eta zapalketa psikologikoa
Nahiz eta Bosniako gerran zehar alde guztietakoek emakumeak bortxatu, bereziki serbiarrek emakume katoliko eta musulmanak erasotu zituzten. Bortxaturikoen kopuruen estimazioak 20.000 eta 50.000 artekoak dira.
Eraso hauen ondorioz emakume eta neskek pairaturiko arazoen artean ginekologikoak, gaixotasun fisiko eta psikologikoak, nahi ez ziren haurdunaldiak eta sexu-transmisiozko gaixotasunak egon ziren. Bizirik atera ziren askok orain ere deseroso/frustratu/nazkaturik sentitzen dira gizonezkoekin, sexuarekin eta harremanekin; biztanleria edo gizarte baten hazkunde eta garapena baldintzatuz. Gizarte musulmanetan ohikoa den moduan ezkongabeak ziren emakumezko gehienak birjinak ziren bortxatuak izan zirenean, oraindik trauma handiagotuz. Masa-bortxaketak batez ere Bosnia ekialdean egin ziren, Fočako sarraskian alde batetik eta Grbavican bestetik, Sarajevoko setioak zirauen bitartean.
Serbiar soldaduek emakume eta neskak atxilo-esparruetan edukitzen zituzten, bizi-baldintza guztiz antihigienikoetan bizitzera beharturik zeudelarik, tratu txarrak jasaten zituzten bitartean, tartean behin eta berriz bortxatua izatea. Polizia edo militar serbiarrak atxilo-esparru hauetara joan, emakumezko bat edo gehiago aukeratu, kanpora eraman eta bortxatu egiten zituzten. Guzti hau bistara egiten zen, tokiko agintari serbiarrek, bereziki indar polizialek, horren berri zutelarik, baita parte-hartze zuzena ere batzuetan. Fočako polizia-indarren burua, Dragan Gagović, identifikatu zuten atxilo-esparruetara emakumeak bortxatzen joaten zen gizonetako bat modura. Hainbat bortxatze-esparru zeuden Fočan, tartean, "Karamanen etxea" deiturikoa. Bertan bahiturik zeuden bitartean, emakumezkoak etengabe bortxatzen zituzten. Emakumezko horien artean, adin txikikoak ere baziren, 12 eta 14 urteko gazteak zirelarik batzuk.
Bereziki emakumezko bosniako musulmanak erasotu zituzten, bortxatzea izanik serbiarrek bosniakoei nagusitasuna eta garaipen erakusteko modu bat. Esate baterako, Dragoljub Kunarac gerra kriminal zigortuak edo bere agindupeko gizonek aukeraturiko neska eta emakumeak sistematikoki eramaten ziren soldaduen basera. Bertan, neska eta emakumeak, zeintzuk Kunarac-ek zekien zibilak ziren, bortxatzen zituzten soldaduek edo Kunarac berak. Soldadu serbiarrek, atxilo-esparruetatik hainbat emakumezko musulman hartzen zituzten eta haiekin izatera behartzen zuten zenbait denborarako, bortxatua izateko.
Radomir Kovač-ek, bera ere ICTYk gerra krimenengatik zigortua, lau emakumezko zituen bere etxean bahiturik eta horietatik hiru behin eta berriz bortxatzen zituen, bosniar gizarte zibilaren aurkako erasoa indartuz. Kovač-ek bere lagunak ere gonbidatzen zituen bere etxera, batzuetan haiek ere emakumezkoak bortxatzea baimenduz. Gainera, Kovač-ek hiru emakumezko saldu egin zituen. Saldu baino lehen, emakumezko horietako bi beste soldadu serbiar batzuen eskuetan jarri zituen, azken hauek hiru astez behin eta berriz hauek bortxatu ondoren itzuli zizkiotelarik bueltan. Azken horietako emakume bat saldu egin zuen eta bestea ezagun baten eskuetan utzi zuen.
Auzipetzeak eta prozedura legalak
Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Epaitegi Kriminala (ICTY, ingelesezko sigletatik) 1993an eratu zen NBEren gorputz modura, Jugoslaviako gerretan egindako krimenak aztertu eta egileak auzipetzeko. Epaitegia Hagan (Herbehereak) dago kokatuta.
Lege-adituen arabera, 2008rako, 45 serbiar, 12 kroaziar eta 4 bosniako gerra krimenen egile modura kondenatu zituen ICTYk Balkanetako gerrekin lotuta. Serbiar eta kroaziarrak salatu eta kondenatu zituzten gerra krimen sistematikoak (estrategia baten barruan) egitearen arduradun modura, bosniakoak norbanakoek eginiko gerra krimenengatik zigortu zituztelarik. Gerra garaiko serbiar agintaritza ia osoa, tartean Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik eta Duško Tadić gerra krimen eta garbiketa etnikoa egin izanagatik epaitu eta zigortu zituzten. Radovan Karadžić, Republika Srpskako presidente ohia, gaur egun epaitzen ari dira. Era berean, Ratko Mladić general militar nagusia epaitzen ari dira ICTYn, Sarajevoko setioa eta Srebrenicako sarraskiarekin loturik. Garaiko Serbiako presidentea, Slobodan Milošević, gerra krimenen erantzule modura akusatu zuten, tartean Genevako itunaren hauste larriak, gizateriaren aurkako krimenak eta genozidioa, baina 2006an hil zen epaiketa amaitu baino lehen. Zenbait kroaziar goi-mailako aagintari batzuk (Dario Kordić) ere zigortu zituzten gerra krimenak egiteagatik, beste batzuk (Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Corić, eta Berislav Pušić) oraindik epaitzen ari direlarik. Alija Izetbegovićen heriotzaren ondoren, ICTYk jakinarazi zuen bera gerra krimenak egin zituenaren susmoak zeudela eta beraz ikerketapean egon zela; dena den, fiskalak ez zuen froga nahikorik aurkitu Izetbegović bizirik zegoen bitartean akusisazio bat osatzeko. Genozidioa da serbiarren aurka eginiko akusazio gogorrena. Kroaziarren kasuan, gizateriaren aurkako krimenekin (garbiketa etnikoa), genozidioaren ondoren akusaziorik altuena, jaso zituzten zigorrik handienak. Bosniarren kasuan, jasotako zigorrik larrienak Genevako itunaren hausturarekin loturiko gerra krimen desberdinak izan ziren.
Berradiskidetzea
2004ko abenduaren 6an, Boris Tadić serbiar presidenteak Bosnia-Herzegovinan barkamena eskatu zuen serbiar herriaren izenean krimenak jasan zituen jendeari.
Ivo Josipović kroaziar presidenteak 2010ko apirilean eskatu zuen barkamena bere herrialdeako Bosniako gerran izan zuen paperagatik. Trukean, Haris Silajdžić Bosnia eta Herzegovinako presidenteak Kroaziarekin erlazioak hobetu zituen, nahiz eta serbiarren kasuan aurrekoan hala ez egin.
2010eko martxoaren 31n serbiar parlamentuak adierazpena onartu zuen "1995eko uztailean Srebrenicako biztanleria bosniakoaren aurka eginiko krimena erarik eta gogorrenean gaitzetsiz" eta biktima guztiei barkamena eskatuz, hala egiten duen lehen adierazpena izanik lurraldean. Adierazpenaren bultzatzailea Boris Tadić presidentea izan zen, aurrera eraman zuena nahiz eta politikoki oso gai eztabaidatua izan. Aurretik, giza-eskubideen aldeko taldeek eta alderdi ez-nazionalistek bakarrik bultzatu zituzten halako neurriak.
Jean-Joseph Sanfourche
Jean-Joseph Sanfourche, Sanfourche izenez ezaguna (Bordele, 1929ko ekainaren 25a - Saint-Léonard-de-Noblat, 2010eko martxoaren 13a) margolari, poeta, diseinatzaile eta eskultore frantziarra izan zen.
Art brut praktikatzen zuen eta Gaston Chaissac, Jean Dubuffet, Robert Doisneauren laguna zen, eta harekin korrespondentzia bat mantendu zuen. Jean-Joseph Sanfourche 2010ean hil zen, Saint-Léonard-de-Noblat ospitalean. Limogesko Louyat hilerrian lurperatuta dago gurasoekin batera.
Ugal-aparatu
Ugal-aparatua, ugaltze-aparatua, ugaltze-sistema edo ernalkina organismo baten ugaltze-aparatua, sistema genitala izenez ere ezaguna, sexu-ugalketan parte hartzen duten organo anatomiko guztiek osatutako sistema biologikoa da. Bizirik gabeko substantzia asko, hala nola fluidoak, hormonak eta feromonak, ugalketa-aparatuaren osagarri garrantzitsuak dira. Organo-sistema gehienek ez bezala, espezie ezberdinen sexuek, askotan, desberdintasun handiak dituzte. Desberdintasun horiek bi gizabanakoen artean material genetikoa konbinatzea ahalbidetzen dute, eta horrek ondorengoen gaitasun genetiko handiagoa izateko aukera ematen du. Ugaltze funtzio horretaz gainera, gizakiek, maiz, plazera sortzeko erabiltzen dute.
Animaliak
Ugaztunetan, ugalketa-aparatuko organo nagusiak kanpoko genitalak (zakila eta bulba) eta barne-organo batzuk hartzen ditu bere baitan, gametoak sortzen dituzten gonadak (barrabilak eta obulutegiak) barne. Giza ugalketa-aparatuaren gaixotasunak oso ohikoak eta hedatuak dira, batez ere, sexuaren bidez transmititzen diren gaixotasunak.
Beste ornodun gehienek antzeko ugalketa-sistema dute gonadaz, hodiz eta irekigunez osatuta. Hala ere, ornodun talde guztietan, aniztasun handia dago egokitzapen fisikoetan zein ugalketa-estrategietan.
Ornodunak
Ornodunek beren ugaltze-sistemaren funtsezko elementuak partekatzen dituzte. Guztiek gonada izenez ezagutzen diren gametoak sortzen dituzten organoak dituzte. Emeetan, gonada horiek gorputzaren kanpoalderako irekidura batekin lotzen dira, normalean, kloakarekin, baina, batzuetan, bagina edo antzeko organo bezalako poro berezi batekin lotzen dira.
Gizakiak
Giza ugalketa-aparatuak sexu-harremanen bidez barne ernalketa izan ohi du. Prozesu horretan, arrak, zakila tente duelarik, emearen baginan sartzen du, eta espermatozoideak dituen esperma isurtzen du. Ondoren, espermatozoideak baginan eta umetokian zehar, umetoki edo Falopioren tronpetara bidaiatzen du obulua ernaltzeko. Ernalketa eta ezartze arrakastatsuaren ondoren, umekiaren haurdunaldia emakumearen umetokian gertatzen da, gutxi gorabehera, bederatzi hilabetez, prozesu hori, gizakietan, haurdunaldia bezala ezagutzen da. Haurdunaldia erditzearekin amaitzen da erditzearen ondoren. Erditzea umetokiaren muskuluak uzkurtuz, umetokia dilatatuz eta haurra baginatik (emakumezko organo genitala) egotziz amaitzen da. Gizakiaren haurrak babesgabeak dira, eta gurasoen zaintza maila handia behar dute urte askotan. Haurra eradoskitzeko, gurasoen zaintza mota garrantzitsu bat emakumezkoen bularreko ugatz-guruinak erabiltzea da
Emakumezkoen ugaltze-aparatuak bi funtzio ditu: Lehenengoa, obulu-zelulak sortzea da, eta, bigarrena, kumeak, jaio arte babestea eta elikatzea. Gizonezkoen ugaltze-aparatuak funtzio bat du, eta espermatozoideak ekoiztea eta ezartzea da. Gizakiak sexu-bereizkuntza maila altua du. Ia ugalketa-organo guztietan dauden desberdintasunez gain, normalean, desberdintasun ugari gertatzen dira bigarren mailako sexu-ezaugarrietan.
Gizonezkoen Anatomia eta ugalketa-sistema
Gizonek ere barneko eta kanpoko genitalak dituzte, ugalketaren eta sexu-harremanen erantzuleak direnak. Espermatozoideen ekoizpena ere ziklikoa da, baina emakumeen obulazio-zikloan ez bezala, esperma-ekoizpenaren zikloan egunero milioika espermatozoide sortzen ari dira etengabe.
Kanpoko anatomia maskulinoa
Gizonezkoen genitalak zakila eta eskrotoa dira. Zakilak pasabide bat ematen die esperma eta gernuari. Tamaina ertaineko zakil flazidoa 9,5 cm luze eta 3,0 cm-ko diametro ingurukoa da. Altxatzen denean, batez besteko zakila 11 cm-tik 15 cm-ra bitartekoa da, eta 3,8 cm-ko diametroa du. Zakilaren barne-egiturak ardatza, glansa eta sustraia dira.
Zakilaren ardatza belakizko hiru gorputz zilindriko dira, luzeran zehar odol-hodi ez beteak. Spongiosum gorputza, besteen azpian zentralki dagoen hodi bat da, eta amaieran hedatzen da zakilaren punta osatzeko.
Ardatzaren mugan altxatutako ertza, koroa deitzen da. Uretra ardatzean zehar zabaltzen da, esperma eta gernua rentzat irteera emanez. Sustraia gorputz leizetsuen mutur hedatuak dira. Gorputz horiek aireztatu egiten dira, sendaketa osatzeko, eta hezur punikoari eta gorputz harrotuaren (erraboila) mutur hedatuari lotzen zaizkio. Sustraia bi muskuluz inguratuta dago; muskulu bulboberernosoa eta muskulu istxiokabernosoa, pixa egiten eta eiakulatzen laguntzen dutenak. Zakilak, glanak estaltzen dituen prepuzio bat du, eta hau, batzuetan, arrazoi mediko, erlijioso edo kulturalengatik zirkunzisioa ren ondorioz kentzen da. Eskroto an, barrabil ak gorputzetik urrun mantentzen dira, horretarako arrazoi posible bat, esperma, gorputzeko tenperatura normala baino pixka bat txikiagoa den giro batean sor daitekeela da.
Barneko anatomia maskulinoa
Gizonezkoen barneko ugaltze-egiturak honako hauek dira: barrabilak, edukto-sistema, prostata eta semen-besikula k, eta Cowperren guruina.
Barrabiletan (gizonezkoen gonadetan) sortzen dira espermatozoideak eta gizonezkoen hormonak. Egunero sortzen dira milioika espermatozoide ehunka tubulu erdi-niferotan. Leydig zelulak izeneko zelulak tubuluen artean daude; horiek hormona androgeno ak sortzen dituzte; testosterona eta inhibitzaile a dira. Testikuluak kordoi espermatikoak eusten ditu. Hodi-egitura horrek odol-hodiak, nerbioak, hodi deferenteak eta testikuluak igotzen eta jaisten laguntzen duen muskuluak ditu, tenperatura-aldaketen eta eszitazio sexualaren aurrean. Egoera hauetan, testikuluak gorputzera gehiago hurbiltzen dira. Esperma lau zatiko hodi-sistema baten bidez garraiatzen da. Sistema honen lehen zatia epididimisa da. Hemen, barrabilak elkartu egiten dira. Hodi-sistemaren bigarren zatia hodi deferenteak dira, izurritearen beheko muturrean hasten den muskulu-hodia. Deferensak gorantz igarotzen dira barrabilen aldean, kordoi espermatikoaren parte bihurtzeko.
Mutur hedatua anpulua da, eiakulatu aurretik esperma metatzen duena. Hodi-sistemaren herena hodi eiakulatorioak dira, 2,5 cm-ko hodi binakatuak, prostata-guruinetik pasatzen direnak, semena sortzen den lekuan. Prostata-guruina maskor itxurako organo solido bat da, uretraren lehen zatia inguratzen duena, eta gernua eta semena ditu. Emakumearen G puntua ren antzera, prostatak sexu-estimulazioa ematen du, eta kloaka-sexuaren bidez orgasmoa eragin dezake.
Prostata-guruinak eta semen-besikulek semen-likidoa sortzen dute, eta espermarekin nahasten da semena sortzeko. Guruin prostatikoa maskuriaren azpian eta ondestearen aurrean dago. Bi eremu nagusi ditu: batetik, gizonezkoen uretra hezearen estaldura mantentzeko jariakinak sortzen dituen barnealdea, eta, bestetik, semena igarotzea errazteko jariakin seminalak sortzen dituen kanpoaldea. Semen-besikulek fruktosa jariatzen dute aktibazio eta mobilizazio espermatikorako, umetokiko uzkurdurak eragiteko, umetokiko mugimenduan laguntzeko, eta baginaren azidotasuna neutralizatzen laguntzeko. Cowperren guruinak prostataren azpiko ilar-tamainako bi egitura dira.
Kanpoko anatomia femeninoa
Venusen mendia gantz-ehunaren geruza leun bat da, hezur punikoa gainjartzen duena. Pubertaro aren ondoren, eremu hori handituz doa. Nerbio-bukaera asko ditu eta estimulazioarekiko sentikorra da.
Labia txikiari eta labia handiari ezpainak esaten zaie. Larruazalaren bi tolestura luze dira, monsetik perineumera hedatzen direnak. Pubertaroaren ondoren, kanpoko azala ilez estaltzen da. Minorapiak, larruazaleko ilerik gabeko bi tolestura dira, klitoria ren gainean daudenak, kaputxa klitorala eratzeko eta ukimenarekiko oso sentikorrak dira. Labia txikia odolez gizentzen da sexu-estimulazioan, eta, ondorioz, puztu eta gorritu egiten dira. Labia txikiak ehun konektiboz osatuta daude, eta ehun horiek odol-hodiekin ematen dira. Sexualki estimulatu gabeko egoera batean, ezpainak baginako eta uretrako irekidura babesten du, eta estali egiten ditu. Labia txikiaren oinarrian Bartholinen guruinak daude, eta horiek likido alkalino tanta batzuk gehitzen dizkiote baginari hodien bidez; fluido horrek kanpoko baginaren azidotasuna indargabetzen laguntzen du, esperma ezin baita giro azidoan bizi.
Klitoria zakilaren ehun enbrionario beretik garatzen da; nerbio-bukaerez (edo, kasu batzuetan, gehiagoz) baino ez da osatzen, eta, beraz, guztiz sentikorra da. Hau egitura erektil luze txiki bat da eta funtzio ezaguna besterik ez du, sexu-sentsazioak. Emakumeen orgasmo-iturri nagusia da. Esmegma izeneko jariakin lodi horiek klitorian biltzen dira.
Bagina-irekidura eta uretra-irekidura ezpain txikiak bereizten direnean bakarrik ikus daitezke. Irekidura horiek nerbio-bukaera asko dituzte, eta ukimenarekiko sentikor bihurtzen dituzte. Muskulu bulbokabernoso izeneko esfinter reko muskulu-eraztun batez inguratuta daude. Muskulu horren azpian eta bagina-irekiduraren kontrako aldeetan, bonbilla bestibularrak daude, kitzikatzean zakila odolez puztuta heltzen laguntzen diotenak baginari. Baginako irekiduraren barruan himena dago, mintz mehe bat. Uretra-irekidura maskuriarekin konektatzen da uretrarekin; gernua kanporatzen du maskuritik. Hori klitoriaren azpian eta bagina-irekiduraren gainean dago.
Bularrak emakumeen gorputzaren aurreko toraxeko larruazalpeko ehunak dira. Teknikoki emakume baten anatomia sexualaren parte ez diren arren, rolak dituzte bai plazer sexualean eta baita ugalketan ere. Bular rak izerdi-guruin aldatuak dira, ehun haritsu eta koipetsuez osatuak  eta nerbioak, odol-hodiak eta hodi linfatikoak dituztenak. Beren helburu nagusia garapenean dagoen haur bati esnea ematea da. Bularrak pubertaroan garatzen dira, estrogeno a areagotzeari erantzuteko. Bular heldu bakoitzak 15-20 bular-guruin ditu, esnea sortzen dutenak, irregularki eratutako lobuluak, albeolo-guruinak eta titiburura eramaten duen hodi laktifero bat dituztenak. Lobuluak ehun konektibo dentsoek bereizten dituzte. Ehun horiek guruinak bermatu eta ehunei lotzen dizkiete azpiko bular-muskuluetan. Beste ehun konektibo bat, lotailu esekidura izeneko hari trinkoak eratzen dituena, barrurantz zabaltzen da bularreko azaletik bularreko ehuneraino, bularraren pisua bermatzeko. Herentziak eta gantz-ehunaren kopuruak zehazten dute bularren tamaina.
Barneko anatomia femeninoa
Emakumeen barruko ugalketa-organoak bagina, umetokia, Falopioren tronpa k eta obario ak dira. Bagina zorro motako kanala da, bulbatik umetokir aino hedatzen dena. Koitoan zakila hartu eta espermaren gordetzaile gisa aritzen da. Bagina ere jaiotza-kanala da; 10 cm-ra zabal daiteke erditzean. Bagina maskuriaren eta ondestearen artean dago. Itxi egiten da normalean, baina eszitazio sexualean ireki, luzatu eta lubrifikazioa eragiten du zakila sartu ahal izateko. Baginak hiru horma ditu geruzatan; hauek bakterio naturalak dituzten autogarbiketa-organoak dira, eta ez dute legamiarik sortzen. G puntua gisa 1950 ean deitu zion lehen aldiz Ernst Gräfenberg ek eta hau baginaren aurreko horman egon daiteke eta orgasmoak eragin ditzake. Eremu hori aldatu egin daiteke emakumeen tamaina eta kokapenaren arabera; batzuetan, baliteke ez egotea. Zenbait ikertzailek beren egitura edo existentzia zalantzan jartzen dute, edo klitoriaren luzapentzat hartzen dute.
Umetokia organo hutsa eta muskularra da, eta ernaldutako obulu bat feto batean ezarri eta haziko da. Umetokia maskuriaren eta hestearen arteko pelbis-barrunbean dago, baginaren gainean. Umetokiak hiru geruza ditu; barnekoena endometrio a da, non obulua ezartzen den. Obulazioan, hori guztia finkatu egiten da. Inplantazioa gertatzen ez bada, hilerokoan lehertzen da. Umetoki-lepoa umetokiaren mutur estua da. Umetokiaren alde zabala fundusa da. Obulutegiak (gonada femeninoak) barrabilen enbrioi-ehun beretik garatzen dira. Obuluak obulazioa baino lehen biltegiratzen eta garatzen diren iturriak dira. Obarioek ere progesterona eta estrogenoa diren hormona femeninoak ekoizten dituzte. Obarioen barruan, obulu bakoitza beste zelula eta eduki batzuek inguratzen dute, folikulu primario izeneko kapsula baten barruan. Pubertaroan, folikulu horietako bat edo gehiago hilabetero heltzen dira. Heltzen direnean, graafio folikuluak deitzen zaie. Emakumeen ugalketa-sistemak ez ditu obuluak sortzen; 60.000 obulu inguru daude jaiotzean, eta horietatik 400 bakarrik heltzen dira emakumearen bizitzan.
Obulazioa hileko ziklo batean oinarritzen da; hilaren 14a da emankorrena. Lehenengo egunetik laugarrenera, menstruazio a eta estrogenoaren eta progesterona ren produkzioa jaitsi egiten dira, eta endometrioa argaltzen hasten da. Endometrioa ez dago aktibo hurrengo hiru eta sei egunetan. Hilekoa amaitutakoan, zikloa berriro hasten da guruin pituitarioaren FSH handituz. Bosgarren egunetik hamahirura bitartean, obulazioaren aurreko etapa deitzen zaio. Etapa horretan, guruin pituitarioak hormona folikuloestimulatzailea (FSH) jariatzen du. Estrogenoa FSH askatzea inhibitzeko jariatzen denean, atzeraelikadura-begizta negatiboa sortzen da. Estrogenoak umetokiaren endometrioa loditzen du. Hormona luteinizatzailea areagotzeak obulazioa eragiten du.
Hilaren 14an, obarioa zabaltzen da. Folikuluaren haustura eta obulu heldua sabelaldeko barrunbera kanporatzen dira. Muki zerbikala aldatu egiten da esperma-mugimenduari laguntzeko. Hilaren 15etik 28ra, orain gorputz luteo deritzonak, estrogenoa jariatzen du. Progesteronaren produkzioa handitu egiten da, eta LHaren askapena inhibitzen du. Endometrioa loditu egiten da inplantaziorako prestatzeko, eta Falopioko tronpetatik umetokiraino joaten da. Obulua ongarritzen ez bada eta ezartzen ez bada, hilekoa hasten da.
Beste ugaztun batzuk
Ugaztunen ugalketa-sistema gehienak antzekoak dira; hala ere, badaude desberdintasun nabarmen batzuk gizakiak ez diren ugaztunen eta gizakien artean. Esate baterako, ugaztun ar gehienek zakila dute, tente jarri arte barnean gordetzen dena, eta gehienek zakila hezurra edo bakulua dute. Gainera, espezie gehienetako arrak ez dira gizakiak bezala sexu ugalkorrak izaten etengabe. Gizakiek bezala ugaztun talde gehienek eskroto baten barruan aurkitutako barrabil jaitsiak dituzte; hala ere, beste batzuek gorputzaren horma bentralean gelditzen diren barrabil jaitsiak dituzte, eta, azkenean, talde gutxi batzuek, hala nola elefanteak, beren gorputz barru-sakonean aurkitzen diren jaitsi gabeko barrabilak dituzte, giltzurrunen inguruan.
Martsupialen ugaltze-aparatua bakarra da, emeak bi bagina dituen zentsuan; biak kanpotik irekitzen den zulo bakarra dute, baina, umetokian, konpartimentu ezberdinetara daramate; arrek, normalean, bi puntadun zakila izan ohi dute, emeen bi baginei dagokiena. Martsupialek, normalean, titiak dituen kanpo aldean duten poltsa batean garatzen dituzte kumeak, eta beren kume jaioberriak (kanguru) haietara lotzen dira. Gainera, Martsupialek eskroto aurre penial berezia dute. 15 mm-ko luzera duen kanguru jaioberriak, instintiboki, arakatzen eta zimurtzen ditu 15 cm-ak larruari atxikita, amaren poltsara bidean.
Umetokia eta bagina ugaztunak baino ez daukate, eta hegaztietan, narrastietan, anfibioetan edo arrainetan ez dute homologorik. Beste ornodun taldeek, umetokiaren ordez, aldatu gabeko obiduktu bat dute zuzenean, kloaka batera doana, hau da, gametoen, gernuaren eta gorozkien irteera-zulo partekatura. Monotremeek (hau da, ornitorrinkoek eta ekidnak), arrautza erruten duten ugaztun taldeak ere, ez dute, ez umetokirik, ez eta baginarik ere, eta, alde horretatik, narrasti baten antza duen ugalketa-sistema dute.
Txakurrak
Etxeko txakurretan, sexu-heldutasuna (pubertaroa) 6 eta 12 hilabete artean gertatzen da, bai arretan, bai emeetan ere, nahiz eta hori bi urtera arte atzeratu daitekeen arraza handi batzuen kasuan.
Zaldiak
Behorren ugaltze-sistema haurdunaldia, jaiotza eta edoskitzaroa kontrolatzeaz arduratzen da, baita bere araldi-ziklo eta estaltze-jokabideaz ere. Garañoaren ugaltze-aparatua bere sexu-jokabidearen eta bigarren mailako sexu-ezaugarrien (gandor handi bat balitz bezala) erantzule da.
Txoriak
Hegazti arrek eta emeek kloaka dute, zeinaren bidez arrautzak, espermatozoideak eta hondakinak pasatzen diren. Harremanak kloakaren ezpainak elkarrekin sakatuz egiten dira, batzuetan organo intromitente gisa ezagutzen dena eta ugaztunen zakilaren antzekoa den falo gisa ezagutzen dena. Emeak arrautza amniotikoak erruten ditu, eta fetu gazteak bertan jarraitzen du garatzen, emearen gorputzetik irten ondoren. Ornodun gehienek ez bezala, hegazti emeek, normalean, obulutegi eta obidukto funtzional bakarra dute. Talde gisa, hegaztiak, ugaztunak bezala, gurasoen zaintza maila altuagatik nabarmentzen dira.
Anfibioak
Anfibio gehienek arrautzen kanpoko ernalketa dute, normalean ur barruan, nahiz eta anfibio batzuek, esate baterako zezilarrak, barne-ernalketa izan. Guztiek barne-gonada parekatuak dituzte, hodi bidez kloakari lotuak.
Arrainak
Arrainek ugalketa-estrategia ezberdin ugari erakusten dituzte. Arrain gehienak, ordea, obiparoak dira, eta kanpoko ernalketa dute. Prozesu horretan, emeek beren kloaka erabiltzen dute arrautzak edo arrabak deitzen diren beren gametoen kantitate handiak uretara askatzeko, eta ar batek edo gehiagok espermatozoide asko dituen esnea deituriko likido zuri bat askatzen dute ernaldu gabeko arrautzen gainean. Beste arrain-espezie batzuk obiparoak dira, eta barne-ernalketa dute pelbiseko edo kloaka aldeko hegatsek lagunduta, gizakiaren zakilaren antzeko organo intromitente batean aldatzen direnak. Arrain-espezieen zati txiki bat bibiparoak edo obobibiparoak dira, eta kolektiboki bibiparo gisa ezagutzen dira.
Arrain gonadak, normalean, obulu edo barrabilen bikoteak izaten dira. Arrain gehienak sexu dimorfikoak dira, baina espezie batzuk hermafroditak edo sexu bakarrekoak dira.
Ornogabeak
Ornogabeek ugalketa-sistema oso desberdinak dituzte, eta, duten ezaugarri komun bakarra, denek arrautzak erruten dituztela izan daiteke. Gainera, zefalopodoak eta artropodoak alde batera utzita, gainerako ornogabe guztiak hermafroditak dira, eta kanpoko ernalketa erakusten dute.
Zefalopodoak
Zefalopodo guztiak sexu-dimorfoak dira, eta arrautzak errutean ugaltzen dira. Zefalopodo gehienek erdibarne ernalketa dute, zeinean arrak bere gametoak emearen estalduraren barrunbean edo barrunbe palialaren barruan jartzen dituen emearen obulutegi bakarrean aurkitzen diren obuluak ernaltzeko. Era berean, zefalopodo arrek barrabil bakarra dute. Zefalopodo gehienen emeetan guruin nidamentalek arrautzaren garapenean laguntzen dute.
Oskolik gabeko zefalopodo ar gehienetan (Coleoidea) zakila espermatoforoak ektokotilo izeneko beso eraldatu batera transferitzeko erabiltzen den gonoduktuaren mutur luze eta gihartsu bat da. Hori, halaber, espermatoforoak emeari transferitzeko erabiltzen da. Ektokotiloa falta den espezieetan, zakila luzea da, eta estalduraren barrunbetik haratago zabaltzeko eta espermatoforoak zuzenean emeari transferitzeko gai da.
Noain Elortzibar
Noain Elortzibar ([no.ain eloɾts̻iβaɾ]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da. Soziologiaren ikuspegitik Iruñerrikoa den arren, Zangozako merindadean eta Agoizko epai-barrutian barruan dago sartuta. 48,2 kilometro karratu ditu, eta 0 biztanle.
Ugal-aparatu
Intsektuak
Intsektu gehienak obiparo gisa ugaltzen dira, hau da, arrautzak jarriz. Arrautzak obulu pare batean sortzen ditu emeak. Espermatozoideak ―arrak barrabil batean edo, normalean, bitan ekoizten dituenak― emea estaltzean transmititzen dira kanpoko genitalen bidez. Espermatozoideak emearen barruan espermaleku batean edo gehiagotan gordetzen dira. Ernalketa garaian, arrautzak obiduktuetan zehar ibiltzen dira espermatozoideak ernaldu ditzaten, eta, gero, gorputzetik kanporatzen dira (ezarriak), kasu gehienetan obipositore baten bidez.
Araknidoak
Araknidoek gonada bat edo bi izan ditzakete, sabelaldean kokatuta daudenak. Irekiera genitala bigarren sabeleko segmentuaren azpialdean kokatu ohi da. Espezie gehienetan, arrak espermatozoideak pakete batean edo espermatoforo batean transferitzen dizkio emeari. Araknido askotan, gorteatzeko erritual konplexuak eboluzionatu dira espermatozoideak emearen entrega segurua ziurtatzeko.
Noain Elortzibar
Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz, ura hornitzeaz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz, Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala.
Geografia
Noain Iruñerriaren hegoaldean kokaturik dago, Nafarroa Garaiaren erdigunean eta Iruñetik bost kilometrora. Elortzibarren Iruñerriko eta Nafarroa Garaiko bi autobide garrantzitsuenetako bik egiten dute bat, AP-15 autobidea Tuterarako norabidean, eta A-21 autobidea Jakarako norabidean.
Ugal-aparatu
Araknidoak
Araknidoek, normalean, arrautza gorringodunak erruten dituzte, helduen antza duten heldugabeetan eklosionatzen direnak. Eskorpioiak, ordea, obobibiparoak edo bibiparoak dira, espeziearen arabera, eta kume biziak erditzen dituzte.
Landareak
Izaki bizidun guztien artean, loreak ―zeinak angiospermoen ugaltze-egiturak diren― fisikoki mota askotarikoak dira, eta, horren arabera, aniztasun handia erakusten dute ugalketa-metodoetan. Landare loredunak ez diren landareek (alga berdeak, goroldioak, hepatikoak, antoceroptikoak, iratzeak eta koniferoak bezalako gimnospermoak) ere, haien ugalketa sexualean, elkarreragin konplexuak dituzte egokitzapen morfologikoaren eta ingurune-faktoreen artean. Ugalketa-sistema, edo landare baten espermatozoideak beste baten obulua ernaltzen duen modua, ugalketa-morfologiaren araberakoa da, eta landare-populazio ez klonalen egitura genetikoaren determinatzaile garrantzitsuena da. Christian Konrad Sprengelek (1793) landare loredunen ugalketa aztertu zuen, eta lehen aldiz ulertu zen polinizazio prozesuak elkarrekintza biotiko zein abiotikoak zirela.
Onddoak
Onddoen ugalketa konplexua da, eta bizimodu eta osaera genetikoen desberdintasunak islatzen ditu organismoen erreinu anitz honen barruan. Onddo guztien heren bat ugaltzeko metodo bat baino gehiago erabiliz ugaltzen dela uste da; adibidez, ugalketa, bizi-zikloaren barruan, ondo bereizitako bi fasetan gerta daiteke espezie baten barruan, teleomorfoa eta anamorfoa. Ingurumen-baldintzek genetikoki zehaztutako garapen-egoerak abiarazten dituzte, sexu edo asexual ugalketarako egitura espezializatuak sortzera eramaten dutenak. Egitura horiek ugalketa laguntzen dute esporak edo esporak dituzten propaguluak modu eraginkorrean barreiatuz.
Noain Elortzibar
Geografia
Noainek Aranguren ibarrarekin egiten du muga iparraldean, Iruña, Beriain eta Galar Zendearekin mendebaldean, Tebas-Muru Artederreta eta Untzuerekin hegoaldean, eta Elo eta Untziti udalerriekin ekialdean; Ibargoiti, geografikoki Elo barne, izenak adierazi bezala Elortz ibaiaren goiko aldea da.
Inguru naturala eta klima
Noainek trantsiziozko klima duenez, klima atlantikoko eta mediterraneoko espezieak ditu. Urteko prezipitazioak 700 mm inguru izaten dira, gehienak euri moduan, baina neguan elur moduan ere bai. Neguko batez besteko tenperatura 5 °C da, eta udako batez bestekoa 20 °C.
Estazio meteorologikoak
Noainen bi estazio meteorologiko daude, bata Iruñeko aireportuan, eta bestea herrigunean, itsasoaren mailatik 456 metrora. Estazioa Nafarroako Foru Aldundiak jarri zuen 1975. urtean.
Iruñea-Noain aireportuaren behatokiak 1975 eta 2000 artean, urtean batez beste 12,5 °C eta 721 mm prezipitazio izan zituen. Gainera, urtero, batez beste 58 egun oskarbi, 42 izozte eta 2201 eguzki-ordu izan zituen.
Kontzejuak
Honako herri hauek osatzen dute udalerria: Elortz, Ezperun, Gerendiain, Imarkoain, Noain (herriburua), Oritz, Otao, Dorre, Iharnotz, Zabalegi, Zulueta eta Andrikain. Antzina, Gorriz-Luzea izeneko herria ere bazegoen, baina hustu egin zen. Tebas ibarretik bereizi zenean 1264an, Gorriz-Luzea Tebasekin sartu zen, Teobaldo II.a erregearen aginduz.
1943an, Muru Artederreta ere Tebasi erantsi zitzaion arrazoi praktikoak zirela eta, bakarturik baitzegoen. Horrela, Tebas-Muru Artederreta udalerria sortu zen Elortzibarraren eta Alaizko mendizerraren artean. Udalerriaren mendebaldean, Erreniega mendia dago, Iruñea hegoaldean.
Historia
Noaini buruzko lehen dokumentua 1067. urtekoa da, bertan Iruñeko Juan apezpikua ageri da ibarreko onuradun. 1095eko beste dokumentu batean herria "Elorceibar" moduan ageri da. Teobaldo II.a erregeak Lizarrako foruaz baliatu zen Noain Tebastik banatzeko. Ondorengo mendeetan zehar, ibarra osatzen duten kontzejuetan ibarreko diputatu batek agintzen zuen, herrietako erregidoreek urtero aukeratua, Torresko kanposantuko elizan egiten zen biltzarrean. Horrez gain, herri bakoitzak justizia nahi eran kudeatzeko eskumena zeukan.
Historikoki herritar gehienak nekazariak izan dira, eta Alaitz mendizerrako larreez baliatzen ziren. XX. mendean industriaren garapenarekin batera, lantegi handiak altxatu ziren, 300 langiletik gorako bi lantegi eta 200 langiletik gorako beste bat. Horrez gain, 1970eko hamarkadatik aurrera, Noainen kokapen estrategikoa dela eta, Iruñerriko Garraioaren Hiria eta TIR aduana bertan eraiki ziren.
Ekonomia
Udalerriaren hegoaldeko muturrean, Alaizko mendilerroan, Nafarroako gobernuak eraikitako "Alaitz" izeneko parke eolikoa dago. Ezarritako indarra 33,09 megawatt da. Parkearen jabea Acciona da gaur egun.
Demografia
Noain Elortzibarreko populazioak ez zuen aldaketa nabarmenik izan XX. mendearen lehen erdialdean zehar, eta 1960ko hamarkadara arte beheranzko joera txikia izan zuen. 1970eko hamarkadatik aurrera, berriz, hazteko joera izan zuen, batez ere Iruñetik hain hurbil egonda eta garraiobideak hobetuta, hiriburuaren hedapenak eragina izan zuelako herrian. Haatik, XXI. mendearen lehen hamarkadan gertatu zen hazkunde handiena: populazioa ia bikoiztu egin zen hamar urteren epean.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 539 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %10,13 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Udaletxea
1971. urtean eraiki zen Noain herriburuko eraikin baten beheko solairuan. Antzinako udaletxea Zabalegi kontzejuan egon zen, baina Noain haztean, biztanleria gehiena bizi zen kontzejura eraman zuten udaletxea. Udala alkateak eta hamaika zinegotzik osatzen dute. 2009ko maiatzaren 26an, urte eta erdiko eraikuntza lanen ondoren, Noaingo udaletxe berria inauguratu zuten. Bi solairuko gortina hormadun eraikina, Noain kontzejuan dago.
Udal hauteskundeak
1999tik 2007ra Noaingo alkatea UPNko Miguel José Elizari izan zen. 2007an bere alderdiak zazpi zinegotzi lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 21 izan ziren, zuriz emandako botoak 49, eta abstentzioa %31,61ekoa. Elortzibar Ezker Taldeak zinegotzi bat lortu zuen, PSNk beste bat, Nafarroa Baik beste bat eta Amigos del Valle de Elorz (AVE) taldeak beste bat.
2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk 7 zinegotzi eta, beraz, gehiengo osoa lortu zuen; urte horretan Óscar Arizkuren aukeratu zuten alkate. Bigarren Bildu geratu zen; talde berriak aurreko agintaldian ordezkaritza izan zuen Elortzibar Ezker Taldearen laguntza izan zuen, besteak beste.
2015eko udal hauteskundeek aldaketa nabarmena eragin zuten udalerrian. UPNk bi zinegotzi eta gehiengo osoa galdu zituen, eta horrek aldaketa politikoari bidea ireki zion. Noain Maite Dugu herri plataforma bigarren geratu zen hauteskundeetan, hiru zinegotzirekin, eta Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioak beste hiru zinegotzi eskuratu zituen. PSNk eta Izquierda-Ezkerrak beren zinegotziak mantendu zituzten, bana. Emaitza horien ondorioz, Maite Dugu Noain plataformako José Ignacio Erro hautatu zuten alkate, bere taldeko zinegotzien, Euskal Herria Bildukoen eta Izquierda-Ezkerrakoaren babesarekin.
Alkateak
Hauek izan dira Noaingo azken alkateak: a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
c Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
d 1999ko urrian Julian Arranz Mariño alkateak dimisioa aurkeztu zuen.
e Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, 2013an UPNko idazkari orokorra izatera pasa zen.
f Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu, bere partiduarekin zituen desadostasunengatik.
Aireportua
Noainen Iruñeko aireportua kokatuta dago, 1972tik bidaia zibilentzat irekia. 2007az geroztik aireportuaren handitze lanak hasi zituen AENAk.
Autobusa
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 2 linea daude:
Birse
, 'Braois' edota Breis, Eskoziako parrokia bat da, Aberdeenshire eremu administratiboan.
Noain Elortzibar
Autobusa
Gainera, Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
Horrez gain, La Veloz Sangüesina edo Zangozar Azkarra izeneko autobus konpainiak Elortz eta Zuluetako kontzejuak Zangoza Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:
Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.
Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Euskara
Nafarroako Parlamentuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Noain eremu ez euskalduneko udalerria da; hori dela eta, gaztelania da hizkuntza ofiziala bakarra. 2001eko erroldan, herritarren % 3,82k zekien euskaraz hitz egiten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Noain) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustekabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Baina, 2010eko otsailaren 18an Nafarroako Parlamentuak eremu mistoan sartzea onartu zuen baina udaletxeko gehiengoak ez zuen aukera hau berretsi.
Donostia Arraun Lagunak
C.R.O. Donostia Arraun Lagunak Donostiako arraun-talde bat da, Donostia Arraun Batzordea eta C.R.O. Arraun Lagunak elkarteak 1995an elkartzerakoan sortua. Tostako arrauna eta arraunketa olinpikoa lantzen ditu.
Traineruari dagokionez, 2007an Donostiako traineru bateratua, Donostiarra, eratzeko hitzarmenaren partaide izan zen, 2017an Kaiarriba Arraun Elkarteak informatu zuen 2012tik hitzarmena bukatuta zela.
C.R.O. Arraun Lagunak
1965ean sorturiko elkartea da. Hasieran aulki mugikorrean jarduten baziren ere, 1970eko hamarkadan trainerua lehen aldiz urteraratu zuten, eta 1971an lehen aldiz parte hartu zuten Kontxako Banderan. Garairik onena 1990eko hamarkadaren hasieran izan zuen. 1991n bost bandera irabaziz eta Kontxan hirugarren geldituz hasi zuen bolada onak 1992an izan zuen jarraipena, Euskadiko eta Espainiako Txapelketak irabazi eta Kontxan berriz ere hirugarren gelditu baitzen.
Txapelketak
Donostiako Arraun Batzordea
Donostia Arraun Batzordea (arraun munduan Donostia izen hutsez ezagutua), Donostian 1968an sorturiko arraun kluba izan zen. Donostiako arraunean Esperanzak eta Jaizkibelek betetako garaia amaitzean sortu zen, Donostiako trainerua osatzeko ardura hartuz bere gain. 1995ean desagertu zen: hurrengo denboraldirako Arraun Lagunak taldearekin batu egin zen, eta, ondorioz, Donostia Arraun Lagunak sortu zen.
Donostia Arraun Lagunak
1995ean sortu zen, Donostia Arraun Batzordea eta C.R.O. Arraun Lagunak elkarteak batu ondoren.
1997tik aurrera donostiarren arteko sailkapen estropada irabazi eta Kontxako Banderan hartu zuen parte hainbat urtez, nahiz eta ez zuen lortu aparteko emaitza onik. Seigarrena izan zen 1998 eta 1999an, eta beste guztietan zortzigarrena.