cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quebeceko Askapenerako Frontea
Helburuak
Ezkerreko ikasle zein irakasle frankofono askoren artean sostengu handia eskuratu zuen Fronteak. Pierre Laporteren hilketa, baina, mugarri bat izan zen taldearen historian, eta harrezkero bere jarraitzaileen kopurua nabarmen murriztu zen.
Testuinguru politikoa
Quebec Kanadako hamar probintzietako bat da. Quebeceko herritarrak frankofonoak dira nagusiki, Kanadako gainontzeko lurraldekoak anglofonoak diren bitartean. Kultura erlijiosoari dagokionez quebecetarrak katolikoak dira, eta Kanadako gainontzeko biztanleak protestanteak.
Arlo politikoan Quebeceko nazionalismoa XX. mendeko 60ko hamarkadan garatzen da. Aldarrikapen linguistikoek antolakuntza politikoa eskatzen zutelakoan, abertzale quebectarrek Mouvement Souveraineté-Association herri-mugimendua sortu zuten 1960ean, 1968an alderdi politiko abertzale bat bihurtzen dena (Alderdi Quebecarra). Kontzientzia nazionalaren garatze-prozesuan ere garrantzia handia izan zuen Charles de Gaulle presidente frantziarraren bisitak (1967an), bere "Vive le Québec libre!" (Gora Quebec Askatuta!) ospetsua bota zuenean.
Quebeceko testuinguru partikularrak hainbat arrazoi eman zituen talde independentista armatu horrek bere agerpena egin zezan probintziako panorama politikoan, 60ko hamarkadaren hasieran. Gizarte mailan, Quebeceko langileen lan baldintza txarrak, angloparlanteen eta frankofonoen arteko garai hartako desoreka ekonomikoa (anglofonoen aldekoa) eta langabezia tasaren igoera dira, besteak beste, zenbait langile, autonomo eta intelektual frankofonok matxinatzeko bultzatu zituzten arrazoietako batzuk.
Historia
Taldea 1963an sortu zuten Independentzia Nazionalerako Elkartea (Rassemblement pour l'Independence Nationale) izeneko erakundearen militante batzuek. Hasiera batean independentziaren aldeko ekintza zuzenak egitearen aldekoak ziren (ikur "kolonial"en aurkako atentatuak, sabotajeak...) pertsonen aurkako eraso zuzenak saihestuz. Baina denboraren poderioz azken hauetan ere zentratu ziren. Gabriel Hudon, Raymond Villeneuve, Charles Gagnon eta Georges Schoeters ziren taldearen sortzaileetako batzuk.
1963ko martxoan Frontearen ekintzaile batzuek molotov koktelak Kanadako hiru kuartel militarren aurka jaurti zituzten, zazpi urte baino gehiago iraungo zuen indarkeriazko ziklo bati irekiera emanez. Hurrengo urteetan Kanadako erakunde militarrak, poliziak, komunikabide eta enpresa anglofonoak eta enpresaburu "traidoreak" bere helburu bihurtu ziren. Georges Schoeters, Frontearen buruzagietako bat, atxilotua izan zen 1963an eta hamar urteko kartzela zigorrera kondenatu.
Lehenengo hildakoa laster etorri zen, 1963ko apirilaren 21ean, Montrealgo Kanado armadaren kuartel baten aurkako bonba baten ondorioz.
Hasierako urte horietan erakundearen kide batzuk gerrilaren tekniketan trebatu ziren Jordanian, Palestinaren Askapenerako Erakundearen (PAE) aldetik laguntza jasoz.
1969an Montrealgo burtsaren aurkako atentatua burutu zuen FLQ-k, 27 zauritu eta txikizio handia bertan eraginez.
1970eko urrian oihartzun handia izan zuten bi bahiketa gauzatu zituen: James Cross-ena, merkataritza komisionatu britainiarrarena, eta Pierre Laporterena, Quebeceko lan ministroarena. Hauek askatzeko Fronteak preso independentista guztien (23 une hartan) askatasuna eta manifestu politiko baten irakurketa exijitu zituen, baina Kanadako Gobernuak salbuespen egoera (War Measures Act) Quebecen ezarriz erantzun zuen. FLQ-k Laporte erail zuen, eta Kanadako Gobernuak 400 atxiloketa baino gehiago eta milaka miaketa egin zituen, James Cross.en askapena ere lortuz.
Etmopterus joungi
Etmopterus joungi Etmopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Etmopteridae familian sailkatzen da.
Ctenomys rondoni
Ctenomys rondoni Ctenomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Ctenomyidae familian sailkatuta dago.
Saint-Germain-des-Fossés
Saint-Germain-des-Fossés Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Germain-des-Fossés udalerrian erroldatutako biztanleak 3.672 ziren. Familiak 1.622 ziren, horien artean 560 pertsona bakarrekoak ziren (208 bakarrik bizi ziren gizonak eta 352 bakarrik bizi ziren emakumeak), 485 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 425 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 152 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.853 etxebizitza zeuden, 1.635 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 55 bigarren erresidentzia ziren eta 163 hutsik zeuden. 1.392 etxeak ziren eta 382 apartamentuak ziren. 1.635 etxebizitza nagusietatik 1.000 bere jabearen bizilekua ziren, 601 alokairuan okupaturik zeuden eta 34 doan lagata zeuden; 80 etxek gela bat zuten, 119 etxek bi zituzten, 322 etxek hiru zituzten, 549 etxek lau zituzten eta 565 etxek bost zituzten. 1.183 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 750 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 530 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.272 ziren, horien artean 1.532 aktiboak ziren eta 740 inaktiboak ziren. 1.532 pertsona aktiboetatik 1.359 lanean zeuden (712 gizon eta 647 emakume) eta 172 langabezian zeuden (87 gizon eta 85 emakume). 740 pertsona inaktiboetatik 257 erretiraturik zeuden, 181 ikasten zeuden eta 302 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Germain-des-Fossés udalerrian 1.618 unitate fiskal zeuden, 3.643 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.592 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 138 komertzioetatik, 5 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 13 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 15 eraikuntza enpresak ziren, 30 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 9 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 8 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 11 zerbitzu enpresak ziren, 17 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 38 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 6 zurginak, 5 iturginak, 1 argiketaria, 4 ile apaindegiak, 6 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 15 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 2 harategiak, 2 liburu dendak, 2 arropa dendak, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Saint-Germain-des-Fossés udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1  eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Germain-des-Fossés udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 300 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pommevic
Biztanleria
2007an Pommevic udalerrian erroldatutako biztanleak 510 ziren. Familiak 212 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 337 ziren, horien artean 234 aktiboak ziren eta 103 inaktiboak ziren. 234 pertsona aktiboetatik 202 lanean zeuden (115 gizon eta 87 emakume) eta 32 langabezian zeuden (15 gizon eta 17 emakume). 103 pertsona inaktiboetatik 43 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pommevic udalerrian 206 unitate fiskal zeuden, 497 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.926 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 12 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 5 igeltseroak, 2 zurginak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Recajoko geralekua
Recajo Espainiako Errioxako tren geraleku bat da, Agoncillo udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geraleku honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Mikel Uraken
Mikel Uraken, (Bilbo, 1982) abeslari bilbotarra da.
Uni-Center
Uni-Center, Alemaniako Kolonia hirian dagoen etxebizitza etxe orratz bat da. Guztira 133 metro eta 45 solairu dauzka eta 1973an amaitu zuten.
Werner Ingendaay arkitektoak diseinatu zuen.
Tiselius (kraterra)
Tiselius kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ15 lau-angelukoan dago. 53,8 kilometroko diametroa du. Izena Arne Tiseliusren omenez darama.
Sitta tephronota
Sitta tephronota Sitta generoko animalia da. Hegaztien barruko Sittidae familian sailkatua dago.
Arago (kraterra)
Arago kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ12 lau-angelukoan dago. 25,5 kilometroko diametroa du. Izena François Aragoren omenez darama.
Dendroplex
Dendroplex Furnariidae familiako hegazti genero bat da. Denbora luzez Xiphorhynchus generoan sailkatu dira, baina gaur egun genero ezberdintzat daukagu.
Malé Raškovce
Malé Raškovce Eslovakiako udalerri bat da, Michalovceko barrutian kokatuta. 8,75 km²ko azalera du eta 240 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1478. urtekoa da.
Spalax munzuri
Spalax munzuri Spalax generoko animalia da. Karraskarien barruko Spalacidae familian sailkatuta dago.
Poxoréu
Poxoréu Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Jinzhou badia
Jinzhou badia Txinako Herri Errepublikako Liaodong penintsula eta Itsaso Horiaren artean dagoen penintsula da, Bohai itsasoan.
Mugak
Dalian hiriaren iparraldean eta Liaodong penintsularen hego-mendebaldeko muturrean, Jinzhou badia izoztu egiten da neguan, itsasontzien nabigazioa zailduz. Penintsularen beste aldean, Itsaso Horian dagoen Dalian badia ez da izozten.
Iparraldean Liaodong badiarekin egiten du muga.
Etmopterus litvinovi
Etmopterus litvinovi Etmopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Etmopteridae familian sailkatzen da.
Daya badia
Daya badia edo Bias badia (txineraz: 大亞灣), Txinako Herri Errepublikako Hong Kong administrazio bereziko eskualdearen ekialdea eta Guangdong probintziaren artean dagoen badia da.
Ezaugarriak
Daya badian lau erreaktore nuklear daude, bi Daya badiako Zentral Nuklearrekoak eta beste biak Ling Aoko Zentral nuklearrekoak.
Dapeng penintsula badiaren ekialdeko aldean dago.
Ameskoa ibarrak
Ameskoa ibarrek Urbasako lurretako zati bat dute, eta hantxe dago Urederraren jaiotza.
Maxomys tajuddinii
Maxomys tajuddinii Maxomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Muridae familian sailkatuta dago.
Manu Etxezortu Egibar
Manu Etxezortu Egibar (Andoain, 1969) irrati esataria da. Nahiz eta Andoainen jaio Zarautzen bizi da 2008 urtetik aurrera.
1991 urtetik EITBn egiten du lan. Hasieran, bekadun gisara urteren bat egin zuen telebistan. Bertatik aurrera beti aritu da irratian. Uhinen hedabidean gauza desberdinak egin izan ditu kirola ezezik: erreportajeak, lehiaketak aurkeztu, goizeko albistegietako esatari, ia hamarkada oso bat pasatu zuen goizeko albistegia eta tertulia aurkezten, eta gero magazinera pasatu zen, 2007an. 2022ra arte "Faktoria" irratsaio goiztiarreko esataria izan zen, "Euskadi Irratian". 2022ko irailetik, "Beste 40 urtean" saioa gidatzen du irrati berrean (ostegunero, 21:00etan).
Familia
Joseba Egibar euskal politikariaren lehengusua da.
Vila Flor (Rio Grande do Norte)
Vila Flor Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Norte estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Peruko Alderdi Komunista
Peruko Alderdi Komunista (Partido Comunista del Perú [PCP]) Peruko alderdi maoista bat da, 1964tik aurrera Bidezidor Argitsu (Sendero Luminoso) izenaz ere ezaguna. 1928ko urriaren 8an José Carlos Mariategik sortu zuen alderdia, Peruko Alderdi Sozialista izenarekin, Herriarte Komunistaren kide legez. 1930ean «komunista» izena hartu zuen.
PCPren helburua, Perun, herri-guda deitutako borroka iskiludunaren bidez estatu sozialista bat ezartzea da, nekazari txiroak iraultzarako oinarri hartuta. Bere buruzagia Abimael Guzmán Reynoso Presidente Gonzalo da. Hau 1992tik espe dago; eta, urte horretatik aurrera, erakundeak ekintza gutxiago burutzen ditu. Gaur egun, Huanukoko lurrarlde-elkargora mugatuta dago. PCP-ko Higikunde Iraultzaile Internazionalistarekin harreman estuak dauzka.
Peruko Egiaren eta Berradiskedetzearen Batzordearen arabera, Bidezidor Argitsua Peruko gatazkako hilketen %46ren erantzule da, 31.331 hildako egotziz.
1980eko hamarkadan babes zabala eduki zuen nekazari txiro eta hiretako aldirietako auzotar indigenen eta unibertsitate-ikasleen artean, industriako proletarioen babesa apalagoa izan zen. PCPren adar iskiluduna Herri Gerrillari Ostea (Ejército Guerrillero Popular [EGP]) izan zen. Berebat, Alderdiak giza-multzoen arloan herri-antolakudeez osatutako Fronte Bakarra (Frente Único) akuilatu zuen.
Alderdiaren goiburuak «Gora Herri Guda!» (¡Viva la Guerra Popular!), «Herri Guda Komunismora arte!» (¡Guerra Popular hasta el comunismo!) eta «Matxinada zilegia da!» (¡La rebelión se justifica!) dira, besteak beste.
Izenari buruz
Peruko hainbat talde komunistek bere egiten dute Peruko Alderdi Komunistaren izena. Hori dela-eta, PCP siglen ondoren, euren argitalpenen izenak jartzen zituzten: Unidad, Bandera Roja, Patria Roja. Akademikoek PCP-SL modua erabiltzen dute gainerakoetatik bereizteko. Hala ere, Alderdiak bere idazki nahi agiri guztiak Partido Comunista del Perú (PCP) izenarekin izenpetzen ditu.
Perutar Alderdi Sozialista
1929an PSPren ordezkari Hugo Pesce eta Julio Portocarrerok Mariategik azaldutako «Enden arazoa» aurkeztu zuten, Buenos Aires eta Montevideon egindako III. Herriartearen Latinoamerikako atalaren biltzarrean; biltzar hartan Mariategiren «Indioaren eta Lurraren arazoa» jorratzen zuten tesiek ez zuten adostasunik lortu sasoi hartan oso eztabaidatsuak izateagatik. Mariategiren beste tesiak, «Langile-mailaren Peruko egoerari buruz» eta «Perutar gizartearen ezaugarritzeari buruz», ostera, onartu egin zituzten. Aurrerago, Herriarte Komunistak Mariategiren antolabideak onartu zituen. Mariategiren «Indioaren eta Lurraren arazoa» jorratzen zuten tesiak tresna baliotsua izan ziren, nekazarien artean komunismoa zabaltzeko eta Alderdi Komunista hazi arazteko eta Peruko hegoaldeko Andeetan bere eragina sendotzeko.
Alderdi Komunistaren sorrera eta hastapenak
1930ean Mariategi hil zen, orduan, Eudocio Ravinez-ek PSPren artezkaritza bereganatu zuen eta III. Herriarteari Alderdi Sozialistak Alderdi Komunista izen berria hartu zuela jakinarazi zion, 1930eko martiaren 4ko Erdiguneko Batzordeko Osoko Saioan itunduta, saioan Mariategi lehendakari egon zen. Horrela, antolakundeak munduko komunisten herriarteko higikundeari atxikimendua ofizial egin zuen. 30. hamarkadan, oligarkia agintariak alderdia jazartzeari ekin zion, Leguía eta Sánchez Cerro-ren jaurlaritzaren zapalketak Alderdi Komunista arin desegitea lortu zuen. Sasoi horretan, errepresioa zela bide, hainbat alderdi-kide eta agintari erail zuten, Alderdiaren lehen martiriak izan ziren. 1936an Alderdi Komunista legez kanpo utzi eta hauteskundeetan esku hartzea galarazi zitzaion. 1939an Manuel Prado Ugartetxeren (1939-1945) hautagaitza (Perutar Higikunde Demokrata [MDP]) babestu zuten, Herriarte Komunistak II. Mundu Gudatean fronte antifaxistak eratzeko emandako ildoei jarraituz.
1942an eta 1946an Peruko Alderdi Komunistak bere lehenengo eta bigarren biltzarrak egin zituen, hurrenez hurren; biltzarrotan PCP gizamultzoen alderdi iraultzaile bat izatetik gero eta gehiago asagotu zen; eta, APRA nagusi zela, barne-politikagintzan eragina galdu zuen. Edozelan ere, Alderdi Komunistak eragin handia zeukan sindikatu eta irakastola nagusietan. Manuel Arturo Odría-ren (1948-1956) diktadura militarraren bitartean gizarte-higikundeek nahi Alderdi Komunistak zapalketa handia jasan zuten.
Haustura
1960ko hamarkadan Alderdia apurka legezkotasunera parajetu zen, eta Ezker Iraultzailearen Frontea (FIR) eta bestelako talde iraultzaileak Alderditik at eratzen hasi ziren. Gainera, Kubako Iraultzak, gerrilla gebaristek, troskismoak, eta abarrek, alderdi berriez gain, PCPren barruan bereizketak sorrarazi zituen, antolakunde ezkertiarrok 60. hamarkadan «ezker berri» legez ezagutu ziren.
PCPren izaera bulegari eta laguntzakoiak alderdi-kideak etsi zituen, batez ere, gerrilla gebaristak sozialismoa ezartzeko eratzat ikusten zuten unibertsitate-ikasle gazteak. 1962an, zati bat bereizi eta, 1963an, Héctor Béjar, Juan Pablo Chang eta Javier Heraud olerkaria buruan, beste alderdi batzuetako kide disidenteekin Nazio Askapen Gudarostea (ELN) irasi zuten. ELN Peruko lehenengo talde gerrillarietako bat izan zen.
SBAK-en XX. Biltzarraren bitartez Sobietar Batasunean marxismo-leninismoaren hasi-masien berrikuspena egin zen, haren aurka Txinako Alderdi Komunista eta Albaniako Lanaren Alderdia azaldu ziren, egundo emandako marxismo eta errebisionismoaren arteko ideologia-borrokarik handienetako bat sorraraziz. Ideologia-borroka hura Peruko Alderdi Komunistaren barrura ere iritsi zen, eta 1964ko Alderdiaren IV. Nazio Batzarrean, «sobietartzaleen» eta maoisten arteko haustura jazo zen. «Sobietartzaleak» PCP-Unidad izena eta maoistek PCP-Bandera Roja izenak hartu zituzten, siglei antolakunde bakoitzaren agerkarien izenak erantsiz. Peruko kasuan, Alderdi Komunista gehienetan ez bezala, antierrebisionistak gainerakoetan gailendu ziren sobietarren aldekoen parean egon ziren. 1967an, Gazteria Komunistako Bulego Politikoko kideek sasoiko idazkari nagusi Saturnino Paredes-en aurka azaldu ziren, eta, 1968an, PCPtik bereizi ziren PCP-Patria Roja osatzeko. Harrezkeroztik Paredesen ildo eskuindarraren aldekoek eta Abimael Guzmán-ek arteztutako ildo antierrebisionistaren aldekoek elkarren arteko ideologia-borrokari ekin zioten. Ildoen arteko talkek 1970ean Alderdi Komunistaren erdibitzea eragin zuen, eskuindar oportunistek PCP-Bandera Roja izenari eutsi zioten, eta Abimael Guzmán buru zen zatikia PCP-Sendero Luminoso bezala ezagutzen hasi zen. Zatikiak errebisionismoarekin apurtu ostean, PCP, alderdi-kide gutxirekin, Ayacucho-ra, indar nabarmena zeukan leku bakarrera, eta Lima eta beste hiri batzuetara mugatuta geratu zen, gizamultzoengan eragin aipagarria eduki barik. Orduan, taldeek Alderdi Komunistaren Birsorkuntzari ekin zioten.
Mika
Mika izenarekin honako artikuluak aurki daitezke:
Peruko Alderdi Komunista
Birsorkuntza
PCP higikunde iraultzailea eratzen hasi zen koadro komunistak marxismo-leninismo-Mao Tse Tung eta Mariategi Pentsamenduan heziz eta gizamultzoetako elementu jakitunenak bereganatuz. Testuinguru horretan, perutar maoistek Mariategi Buru Lan Gunea sortu zuten, marxismoaren klasikoen lanen ikasketa teorikoan eta proletariotzaren ideologia-abangoardiaren heziketan jarduteko. Horri esker, UNSCH-ko irakasle eta ikasleen artean euren eragina hedatu zuten, sozialismo zientifikoa ikastearen bidez koadro komunista bezala heziz. Aurrerago, ideologia-abangoardia hori gizamultzoen alor aurreratuenak bereganatzea lortu zuen, marxismoa proletariotza eta, bereziki, nekazarien artean zabalduz eta higikunde iraultzailearen eraketan aurrera eginez.1973tik aurrera, Erdiguneko Batzordearen III. Osoko Batzarrak gizamultzoekin bat egitea erabaki zuen. Horrela, Alderdiak gizamultzoen antolakunde eta herri-ikastetxeak sortu zituen, proletariotza eta nekazari txiroak abangoardiarekin lotzeko. Halandaze, fronteen arabera, Nekazari Txiroen Higikundea, Behargin eta Langile Klasisten Higikundea, Emakumeen Herri Higikundea, Auzotar Higikunde Klasista eta abar sortu zituzten. Herri-ikastetxeek komunismoaren heziketa eta Alderdiaren politika-ildoaren zabalkuntza areagotu zuten. 1975ean Ayacuchotik Lima eta landa-guneetara kideak bidali zituzten bertan Alderdia indartzeko, hala, 1976an Liman Alderdiaren Hiriguneko Batzordea berrantolatu zuten.
Mika
Pertsona izenak
Mika oso izen ezaguna da gizonengan Finlandian:
Peruko Alderdi Komunista
Birsorkuntza
Alderdiaren Birsorkuntza aurrera jarraitu zuen eta 1977ko apirilean VII. Osoko Batzarrean birsorkuntza-prozesua amaitzear zegoela iritzi zioten. Handik aurrera, alderdiaren eregitea borroka iskiludunaren araberakoa izango zela erabaki zuten; hots, Herri Guda hasteko prestakuntzari ekin zioten. Era horretan, Koadroen Nazio Ikastola egin zuten, koadroak landetara joan zitezen Nekazari Txiroen Higikundea garatzeko eta herri-ikastetxeak gauzatzeko, gizamultzoekin bat eginez. Beraz, herri-guda abiarazteko oinarriak ezarri ziren, zeren eta nekazariek burgesiaren indar zapaltzaileen aurka egingo zuten gizamultzo iskiludunak osatuko baitzituzten. Horrela, aginpide hutsuneak sortu nahi zituzten, berezko herri-aginpide politikoa eratzeko. VII. eta IX. Osoko Batzarren artean ildoen arteko borroka eman zen Alderdiaren baitan, eskuindar batzuk herri-guda hasteko aukera ukatzen zuten-eta. 1979an IX. Osoko Batzarrean, ildo bien arteko borroka ibilbide luzearen eta gizamultzoetako elementu jakitunekin lanean aritu ostean, Alderdia birsortutzat eman zuten. Halandaze, Demokrazia Berriko Errepublika eraikitzeko burgesia eta lur-jabeen aurkako borroka iraultzailea hastea egiteke zeukaten ataza zen. Ondorioz, urte bereko abenduan, Gudaroste Gorriaren I. Saildiaren I. Lagundia irasi zen eta Herri Gudaren lehenengo guda-burubidea ezarri zuten. 1980an Alderdi Komunistak diktaduraren osteko lehenengo hauteskunde orokorren aurkako boikota akuilatu zuen, eta Herri Gudari ekin zitzaion.
Mika
Pertsona izenak
Mika Japonian emakume izena da:
Peruko Alderdi Komunista
Herri Guda
Herri Aginpidearen finkatzeak eta babes-baseen egonkortzeak 1989an Herri Batzorde Irekiak biderkatzea ahalbidetu zuen. Lehenago, Herri Batzorde gehienak ezkutuan jarduten zuten, indar iskiludunek haiek suntsitzeko arriskuagatik. Hala ere, Aginpide Berria finkatzean, Batzordeak ireki egiten ziren. Landa-gunean arestikoa gertatzen zen bitartean, 1988 urtearen amaieran, PCP-ren ekintzak hirietan eta, batez ere, Liman hazi egin ziren. Urte berean, Peruko Alderdi Komunistaren I. Biltzarra egin zuten, bertan, borroka iskiluduna areagotzea erabaki zen, Herri Gudaren bigarren fase estrategia-orekara iristeko. Horretarako, ezinbestekoa zeukaten erasoak hirietan areagotzea iskilutea prestatzeko. Liman estatuko ia biztanleen herena bizi zen, sei milioi baino gehiago, eta biztanleria horren erdia hiriaren inguruko aldiri txiroetan bizi zen. Lehenik, PCP-ren hirietako ekintza San Markos eta La Canuta unibertsitateetan (zapalketa eta jazarpen handia jasan zuten, 800 eta 500 ikasle atxilotu ere egin zituzten sarekada batzuetan), sindikatu batzuetan eta auzo-higikundeetan ardaztuta egon zen. Hirietan Alderdi Komunistak herri-antolakundeak zabaltzen hasi zen ikasle-, langile-, auzo-higikundeetan, eta abar. Herri Gudan asaldura, borroka, liskar, exekutatze, egituren aurkako atentatu eta sabotaje ugari burutu zuten, Lima bakartzeko helburuarekin akuilatutako «lanuzte iskiludunak» hiria hainbat aldiz gelditzea lortu zuten. 1989 eta 1992aren artean, Ayacuchon hamaika eta Liman bederatzi greba iskiludun burutu zituen. Liman ere agerraldi iskiludunak gauzatu zituzten.
Ekintza iraultzaileen gorakada zela bide, Limako bazterretan indar iskiludunak zabaldu zituzten, komunistek bertan bizi ziren biztanle txiro askoren babesa baitzeukaten. Auzo txiroetan komunistek janari-banaketak egin, droga-saltzaileak zigortu eta herrizainak kanporatzen zituzten, Raucanan Herri Batzordea sortzea ere jadetsi zuten, 1991ean gudarosteak desegindakoa.
Komunisten ekintzek sorrarazitako kalteak 17.000 milioi dolarrean zenbatu dituzte, Peruko kanpo-zorraren antzekoa. 1990ean Estatu Batuek 35 milioiko guda-ekipoak bidali zizkion komunismoaren aurkako borrokan.
1990 eta 1991ean higikunde iraultzailearen ekintza eta kide kopuruak gora egiten jarraitu zuen, batez ere, hiri eta oihanetan, landa-gune eta mendilerroan babes-baseak ordurako finkatuta zeuden-eta. Horrekin batera, orduan Peru krisialdi politiko eta ekonomiko handi baten barrenean murgilduta zegoen. Horiek horrela, Alderdi Komunistaren Erdiguneko Batzordearen II. Osoko Batzarrean Herri Guda oreka estrategikoaren fasean sartua zela iritzi zioten.
Erkintzea
1992ko apirilean Peruko lehendakari Alberto Fujimorik estatu-kolpea (edo autogolpe) eman zuen indar iskiludunen babesarekin, aginpidea erdiratzeko eta higikunde iraultzailearen aurkako erasoari ekiteko helburuarekin. Geroxeago, espetxeetan sarraski berria gauzatu zuten, Canto Grande-n liskarren ostean 50 komunista, tartean hainbat buruzagi, aukeratu eta erail zituzten. Guda zikinaren helburua PCP burugabetzea zen, eta, urte bereko irailean, Abimael Guzman atxilotu egin zuten Elena Iparagirre, Laura Zambrano eta Maria Pantoja erdiguneko batzordekideekin batera.
Egun hartatik aurrera, borrokak apurkako gainbehera jasan zuen, eta hura «Bake Gutun» izenekoekin larriagotu zen 1993 urtearen amaieran. Gutunotan borroka iraultzailearen amaiera ezarri zen, eta Peruko Estatuari bake-ituna eskatu zitzaion, Nepalgo Alderdi Komunista (maoista)-k beranduago egindakoaren antzera. Gutunen agerpenak Alderdiaren haustura ekarri zuen, haiek aldezten eta ukatzen zutenen artean.
Perun eremu handiagoa bereganatzen zuten heinean, Alderdi Komunistak arazo ugariri aurre egin behar izan zion. Alderdiaren ikasbide maoistak ez zuen herritar askoren aldekotasuna lortu eta antolakundearen gogorkeriak biztanle batzuen begikotasuna galtzea eragin zien.
Berebat, lugin askok Alderdi Komunistaren ekintzen aurka agertu ziren, antzinako erakunde eta ohitura indigenei ez zietelako begirunerik gordetzen. Gainera, euren eraginpeko esparruetan komunistek herri-epaiketetan «iraultzaren arerioak» jendaurrean eta, batzuetan, ankerkeria handiz hiltzen zituzten. Hirietan ere arazoak eduki zituzten zenbait alorren begikotasuna jadesteko, merkatari txikiak askotan zirikatzen eta hornidura barik uzten zituzten-eta, esaterako, Lima bakartzeko «lanuzte iskiludunetan». Bestalde ere, euren kontrolpeko lurraldeetan komunistek, euren aurkako politikagintza, erlijio-agerraldiak eta edari alkoholdunen kontsumoa debekatu zuten. 1980ko hamarkadaren amaierarako, ordurako, Peruko antolakunde ezkertiar gehienak Alderdi Komunistaren eta bere borroka iskiludunaren aurka agertzen ziren.
2003ko berrindartzea
2003tik aurrera, Proseguir izeneko PCPren zatiki batek ekintza iskiludun esanguratsuak egiteari ekin zion berriz. Urte horretan, enpresa argentinar bateko 68 langile bahitu zituzten Ayacuchon. Atxiloketak oparoak izan arren, 2005eko otsailean, Huanacon, zortzi herrizain hil zituzten.
2006ko urrian, PCPko buru Abimael Guzmani biziarteko espetxe-zigorra ezarri zioten.
Sortutako antolakundeak
Alderdi Komunistak bere gizamultzoenganako bere eragina areagotzeko herri-antolakudeez osatutako Fronte Bakarra (Frente Único) edo Herriaren Babeserako Higikunde Iraultzailea (Movimiento Revolucionario de Defensa del Pueblo) eratu zuen. Fronte hura arloaren araberako erakundeetan antolatuta egoten zen:
Uhinak Irratia
Uhinak Irratia, 1999an Aiaraldean jaio zen irrati aske bat da. Aiaraldera euskaraz zein gaztelaniaz igortzen dute. Uhinak Irratiak ez ditu irratsaio guztiak ekoizten, Hala Bediko irratsaio batzuk igortzen baititu.
Programazioa
Programazioak hainbat irratsaio ezberdin ditu, ordutegi ezberdinetan.
Helena Perpenti
Helena (Candida Lena) Perpenti (1764ko otsailaren 1a - 1846) italiar botanikari, taxonomista, museoko kontserbatzaile eta esploratzailea zen.
Botanikari aditua zen eta bere lagunak, Pietro Moscati sendagile eta biologoarengandik, jaso zezakeen bere prestakuntza botanikoa.
Asmatzailea ere izan zen, amianto ehuntzeko teknika garatu baitzuen, ehun erregaitzak egiteko.
Etmopterus lucifer
Etmopterus lucifer Etmopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Etmopteridae familian sailkatzen da.
Petzval (kraterra)
Petzval kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ25 lau-angelukoan dago. 93,5 kilometroko diametroa du. Izena Joseph Petzvalren omenez darama.
Messe Torhaus
Messe Torhaus, Alemaniako Frankfurt hirian dagoen bulego etxe orratz bat da. Guztira 117 metro eta 30 solairu dauzka eta 1984an amaitu zuten.
Oswald Mathias Ungers arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Xiphorhynchus
Xiphorhynchus Furnariidae familiaren barruan sailkatzen den hegazti genero bat da. Bere monofilia oraindik ezbaian dago.
1963ko Kontxako Bandera
1963ko Kontxako Bandera (Banderaren 68. ekitaldia, garai hartan 61. ekitaldia bezala aurkeztu bazen ere) urte honetako irailaren 3 eta 8an jokatu zen, eta San Juanek bere 5. Kontxako Bandera eskuratu zuen, hirugarrena jarraian.
Kontakizuna
Lehenengo jardunaldia irailaren 1erako programaturik zegoen baina haize gogorraren ondorioz astearte arratsaldera atzeratzea erabaki zuten. Lau traineruk hartu zuten parte eta Bibiano Etxaberen Sanjuandarrak garaipen argia lortu zuen. Bigarren jardunaldirako Jaizkibelek nahiago izan zuen Coruñako Generalisimoaren Kopan aritu sariak hobeak baitziren han eta beraz hiru traineru baino ez ziren izan Kontxan. Bigarren jardunaldian ere San Juan izan zen nagusi.
Ge gorantza
Ghe edo Ge gorantza (Ґ, ґ) Alfabeto zirilikoko bostgarren letra da. Gamma letratik dator zuzenean eta horregatik berdin idazten da. Ukrainar alfabetoan erabiltzen da.
Agoncilloko geralekua
Agoncillo Espainiako Errioxako tren geraleku bat da, Agoncillo udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geraleku honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
H. G. Wells (kraterra)
H. G. Wells kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ07 lau-angelukoan dago. 109 kilometroko diametroa du. Izena Herbert George Wellsren omenez darama.
Etmopterus molleri
Etmopterus molleri Etmopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Etmopteridae familian sailkatzen da.
Cuniculus hernandezi
Cuniculus hernandezi Cuniculus generoko animalia da. Karraskarien barruko Cuniculidae familian sailkatuta dago.
Benedikto Anianekoa
Benedikto Anianekoa (Benedictus Anianensis; Benedikt von Aniane; Septimania, 747 aldean - Kornelimünsterko abadia, Akisgran, 821eko otsailaren 12a), jaiotza izena Witiza, beneditar lekaidea izan zen. Elizak santutzat gurtzen du. Jaieguna, otsailaren 12an ospatzen da.
Bizitza
774 edo 775ean, Saint-Seineko abadian sartu zen. 782an, Anianeko abadia sortu zuen Hérault ibaiaren ertzean, Montpelliertik 26 km mendebaldera. San Benedikto Nursiakoaren araudia finkatu eta berriro ezarri zuen Karlomagnoren inperioaren garaian; bi puntu nagusi hartu zituen oinarri: mundutik erabat berezirik bizitzea eta fraideen ohitura batasuna.
Europako Banku Zentrala
Sarrera
Europako Banku Zentrala (EBZ) Europar Batasuneko banku zentrala da, eta prezioen egonkortasuna mantentzeaz eta Europar Batasunaren barruan diru-politika ezartzeaz arduratzen da. 1998an sortua, EBZk helburu nagusia du inflazioa kontrolpean mantentzea eta deflazioa saihestea. Sistema deszentralizatuaren bidez funtzionatzen du, eta Batzorde Exekutiboa eta Gobernu Kontseilua dira erabakiak hartzeko organo nagusiak. EBZ kreditu-erakundeak gainbegiratzeaz, euro billeteak eta txanponak jaulkitzeaz eta atzerriko erreserbak kudeatzeaz ere arduratzen da. Bere diru-politikaren esparrua prezio-egonkortasunaren kontzeptuan oinarritzen da eta hori hainbat tresnaren bidez lortzen du, hala nola interes-tasen aldaketak eta arintze kuantitatiboa.
Historia
Europarako moneta bakarraren ideia 1970eko hamarkadan proposatu zen lehen aldiz, baina 1992ko Maastricht-eko Ituna arte ez ziren jarri Europako Banku Zentralaren oinarriak. Maastrichteko Itunak Europar Batasunaren sorrera (EB) ezarri zuen eta moneta bakarra sortzeko baldintzak ezarri zituen. Honela dio EBT (Europar Batasuneko Tratatua) 3.4 artikuluak “Batasunak ekonomia- eta diru-batasuna ezarriko ditu; dirua euroa izango da”. EBZ 1998an sortu zen ofizialki, eta euroa 1999an sartu zen zirkulazioan Baina 2002an erabili al zen lehen aldiz normaltasunez. Hasieran, 11 Estatukidek hartu zuten euroa monetatzat, eta ordutik 19ra iritsi da.
EBZ Alemaniako Bundesbank-aren eredua izan zen, munduko banku zentral arrakastatsuenetako bat izateagatik ospea zuena. Bundesbank prezioen egonkortasunari atxikimendu zorrotza eta interferentzia politikoekiko independentziagatik ezaguna zen. EBZ independentea izateko diseinatu zuten, diru-politikaren erabakiak kontu ekonomikoetan soilik oinarritzen zirela bermatzeko asmoz.
EBZk bere lehen urteetan izan zuen erronka esanguratsuenetako bat 2008an hasitako finantza krisi globala izan zen. Krisiak eragin handia izan zuen Eurogunean, eta hainbat estatu kidek krisiak bizi izan zituzten zituzten zorrak zirela eta. EBZk zeregin erabakigarria izan zuen krisia kudeatzen, eta hainbat neurri ezarri zituen, hala nola interes-tasen murrizketak, arintze kuantitatiboa eta likidezia-xedapenak.
EBZk ere kritikak jasan zituen krisi garaian Greziako zorraren krisia kudeatu izanagatik, batzuek bankuaren politikek krisia areagotu zutela argudiatu zutelako. EBZri leporatu zioten prezioen egonkortasunean gehiegi zentratu zela eta ez zuela nahikoa egin Euroguneko Estatu arazotsuetan hazkunde ekonomikoa laguntzeko.
Azken urteotan, EBZk erronka berriei aurre egin die, besteak beste, Brexit-ak Eurogunean izan duen eragina eta COVID-19 pandemia. EBZk hainbat neurrirekin erantzun die erronka horiei, besteak beste, interes-tasen murrizketak, aktiboak erosteko programa zabalduak eta larrialdietarako likidezia-hornidurak.
Laburbilduz, EBZk eragin handia izan du Europar Batasunean eta ekonomia globalean 1998an sortu zenetik. Bere historia arrakastak zein porrot nabariek markatu dute, eta bankuak eboluzionatzen jarraitzen du errealitate ekonomiko eta politiko berriei erantzuteko betebeharrarekin.
Egoitza
Europako Banku Zentralak Frankfurten (Alemania) du egoitza nagusia. Bankuaren eraikin nagusia hiriko Ostende auzoan dago, eta bere arkitektura bereizgarriagatik da ezaguna, EBZren bulego exekutiboak biltzen dituen 185 metroko dorrea barne. Bere egoitzaz gain, EBZk beste hainbat eraikin ditu Frankfurten, besteak beste, konferentzia zentro bat eta datu zentro bat. EBZk Frankfurten duen kokapena esanguratsua da, Alemaniako finantza-hiriburua eta Europako finantza-gune garrantzitsuenetako bat baita, eta kokapen ezin hobea da Euroguneko banku zentralarentzat, gainera, EB herrialdeen erdigunean dago kokatuta.
Presidenteak
Europako Banku Zentrala 1998ean sortu zenetik, 4 presidente egon dira bakarrik.
Azpimarratzekoa da EBZko presidentearen agintaldia zortzi urtekoa dela, baina kargua bigarren agintaldi baterako berritu daitekeela. Hala ere, presidenteetako inork ez du bigarren agintaldirik bete oraindik. Azkenik, presidenteak berdinketa kasuetan kalitatezko botoa dauka, EBZren ordezkari baita.
Batzorde Exekutiboa
Batzorde Exekutiboa diru-politika ezartzeaz eta bankuaren eguneroko eragiketak kudeatzeaz arduratzen da. Lehendakariak, Lehendakariordeak eta Europako Kontseiluak zortzi urteko agintaldi berriztaezinetarako izendatzen dituen beste lau kidek osatzen dute. Batzorde Exekutiboa astero biltzen da eta lehendakariak ardura zehatzak esleitzen dizkie kideei.
Gobernu Kontseilua
Gobernu Kontseilua Eurosistemako erabakiak hartzeko organo nagusia da, eta Batzorde Exekutiboko kideak eta euroguneko herrialdeetako Banku Zentral Nazionaleko gobernatzaileak barne hartzen ditu. Europako Kontseiluko presidentea eta Europako Batzorde ko ordezkari bat bileretara begirale gisa joan daitezke, baina ez dute boto eskubiderik. 2015az geroztik, EBZk Gobernu Kontseiluaren deliberazioen laburpenak argitaratu ditu bere webgunean, bankuaren gardentasunari buruzko kritikei erantzuteko saiakera batean. Hala ere, gobernadoreen banakako boto-erregistroak ez dira ezagutarazi.
Funtzioak
Europako Banku Zentrala Euroguneko banku zentrala da, eta diru-politika egiteaz eta Europar Batasunean prezioen egonkortasuna mantentzeaz arduratzen da. Funtzioak jasotzen dira EBFT 127-133. artikuluen artean eta baita 282-284. artikuluetan ere. 1998an Maastrichteko Itunaren baitan sortua, EBZk Frankfurten (Alemania) du egoitza nagusia, egitura deszentralizatua du, eta Batzorde Exekutiboa eta Gobernu Kontseilua dira erabakiak hartzeko organo nagusiak.
EBZren helburu nagusia prezioen egonkortasuna mantentzea da, hau da, epe ertainera prezioak %2 inguruko inflazio-tasan mantentzea, betiere %2 baina gutxiago izanda. Bankuak hainbat diru-politika tresna erabiltzen ditu helburu hori lortzeko, hala nola  interes-tasak finkatzea, merkatu irekiko eragiketak egitea eta bankuei likidezia ematea.
Bere diru-politikako ardurez gain, EBZk beste eginkizun garrantzitsu batzuk ere baditu, hala nola, euroguneko kreditu-erakundeak gainbegiratzea, euro billeteak eta txanponak jaulkitzea eta  EB Estatukideen atzerriko erreserbak kudeatzea.
EBZk eskuhartze politikoekiko duen independentzia bere funtzionamenduaren alderdi erabakigarria da, ekonomia kontuetan soilik oinarritutako diru-politikaren erabakiak hartzeko aukera ematen baitio. Bankuaren independentzia hainbat neurriren bidez bermatzen da, hala nola EBko Instituzio gisa duen estatusa, Europako Parlamentuaren aurrean duen erantzukizuna eta bere Batzorde Exekutiboa eta Gobernu Kontseiluko kideen izendapena, berriztaezinak direnak zortzi urteko agintaldietarako.
Orokorrean, EBZk zeresan handia izan du Euroguneko panorama ekonomikoa eratzen hasi zenetik. EBZak egin dituen ekintzak, mundu mailako finantza krisian, Euroguneko zor subiranoaren krisian eta COVID-19 pandemiaren aurrean eragin handiak izan dituzte Europako ekonomian eta baita haratago ere.
Independentzia, gardentasuna, erantzunkizuna eta honi egindako kritika
Gardentasunak, EBZk bere erabakiak, politikak eta eragiketak publikoari jakinarazteko duen obligazio eta argitasun mailari  egiten dio erreferentzia. EBZk bere komunikazio kanaletan eta erabakiak hartzeko prozesuetan gardena izan nahi du, horrek publikoaren eta finantza-merkatuen arteko ulermena eta konfiantza sustatzen baitu. Adibidez, banku zentralak bere funtzionarioen txostenak eta hitzaldiak argitaratzen ditu eta bere diru-politikako erabakiei buruzko azalpen zehatzak ematen ditu. Honek denak hutsune handi bat dauka ordea. EBZren bilerak ez dira inoiz publikoak. Eskaera ugari egin dira bilerak publikatzeko, Euroguneko populazioak hauek aztertzeko aukera izan dadin, baina bankuak beti ezekoa eman du, gardentasun printzipioa urratuz nolabait.
Erantzunkizunak, EBZk bere ekintzak jendaurrean eta Europako Parlamentuan azaltzeko eta justifikatzeko duen betebeharrari egiten dio erreferentzia. Bankuak jendaurrean erantzukizuna bermatu behar du informazioa emanez, eta Europako Parlamentuari EBZko funtzionarioen aldizkako txosten eta agerraldien bidez. EBZren erantzukizuna are gehiago indartzen da bere Batzorde Exekutiboko kideek Parlamentuko Ekonomia eta Diru Arazoetarako Batzordearen aurrean entzunaldietara joateko eskakizuna baitute.
Nahiz eta EBZk gardentasunaren, erantzukizunaren eta independentziaren alde egin beharko lukeen, kritikak eta eztabaidak egon dira bankuaren ekintzen eta erabakien inguruan. Esaterako, batzuek argudiatu dute EBZren arintze kuantitatiboaren programak gobernu bonu kopuru handiak erostea dakar eta nahi gabeko ondorioak izan ditzakeela, hala nola desberdintasun ekonomikoa areagotzea. Beste batzuek kritikatu dute EBZk ez duela nahikoa egin Euroguneko hazkunde ekonomikoa sustatzeko edo prezioen egonkortasunaz gain ez dituelako beste helbururik sustatu.
Swahili kultura
Swahili kultura swahili edo waswahili herriaren kultura adierazpenak dira. Swahili herria Afrikako herrialdean zabaldu zen, Somaliatik Mozambikera, Komore uharteak eta Madagaskar. Kultura honek historia luzea izan du eta horren adierazgarri leku desberdinetan gordetzen diren erorkinak eta herri ustuak. Oraindik-orain swahili herriak bizirik dirau.
Historia
Direla bi mila urtetik swahili hiriak garatu dira Afrikako ekialdearen kostaldean. Hiriok, merkataritzari esker, aberatsak ziren eta beste herriak erakarri zituzten. Horrela bantu hizkuntzetako herriak zonalde hauetara migratu zuten eta integratu ziren, hirien inguruko hizkuntza eta kultura bat sortuz. Arabiarrek multzo hauei al-Zanj («beltzak») deitu zieten. Zibilizazio hori, ondoren, Kenyara, Tanzaniara eta Mozanbikera zabaldu zen baita ere. Hiri hauek musulmanak eta, aldi berean, oso kosmopolitak ziren, bakoitzak status politiko propio eta independentea izanik.
Hiri hauen oinarri ekonomikoa merkataritza zen: bolia, ebanoa, urrea, sandalo, esklaboak... Haien sareak batez ere Afrikan eta Asian zabaldu ziren eta ondorioz, arabiarren, persiarren, txinatarren eragina ezagutu zuten halaber. Adibidez, 1414ean Malindi hiriko batzorde batek Txinako Gortera jirafa bat eraman zuen. 1417 eta 1419 artean lehendabizi, eta 1431 eta 1433 artean gero, Zheng He almirante txinatarra eta musulmanak hiri hauek ezagutzeko bi ibilaldi egin zituen. Lamu uhartetan, bestetik gene txinatarrak aurkitu izan dira. Beste hiri swahili, Kilwa Kisiwani, munduko hiri dotoreenetariko bat aipatua izan zen; Ibn Battuta hiria ezagutu zuen 1331an eta berari buruz Rilha liburua idatzi zuen.
Swahili hirien dekadentzia Portugalgo kolonizazioarekin eta europarren Amerikarako esklaboen merkataritzarekin batera hasi zen, XVI. mendean. Ondorioz, hiri batzuk ustu ziren baina, hala ere, beste batzuk oraindik orain bizirik diraute.
Arkitektura
Hiriak medinak sortzen dituzte goian aipatutako kostaldean. Estiloa, funtsean, arabiarra da baina beste elementu afrikarrak jaso ditu baita ere. Arkitektura honen ezaugarriak hauek dira: mihrabak, emakumeentzako gelak, dorreak, arkuak, arabiar apaingarriak...
Zanzibarreko Mji Mkongwe herri zaharra UNESCOren Gizateriaren Ondarearen zerrendan dago jasota. .
Musika eta poesia
Bi adierazpen hauek, musika zein poesia, garrantzi handia dute swahili munduan. Poetak oso estimatuak dira; onenek "malenga" izena dute.
Herri musika zabalduena Tarabu edo Taarab da: melodia arabiarren eta hinduen gainean poema erritmikak dira haien letrak. Tarabua ezkontzetan eta batzar berezietan jotzen zen. Denboraz bere konplexutasuna asko handitu da eta gaur egun musika-tresna tradizionalekin batera jatorri europarraren musika-tresnak erabiltza: tronpetak, danborrak, teklatuak, baxuak...
Beste herri-musika chakacha da. Estilo honek erritmo azkarrago du eta emakumeek bakarrik interpretatzen dute.
Literatura
Swahili kulturaren lehenengo testuak kaligrafia arabieraz idatzita daude. Zaharrenak, Kilwatik Mozanbikeko portugaldarrein idatzitako gutunak, 1711az geroztik datatzen dira. Ikerlarien arabera ezagutzen den lehenego swahili poema XVII. mendekoa da baina ez da jatorrizko testua gordetzen. Aurretik arabiera zen idazteko hizkuntza eta horrela dago idatzita, esaterako, 1520an idatzi zen Kilwa Chronicle eta gordetzen diren idazkunak. Beraz, swahili hizkuntza bezala XVI eta XVII. mendeetan hasi zen idazten.
Literatura ezagunena beranduago agertzen da: eleberriak (riwaya), dramak (tamthilia), poemak (shairi) eta epika (utenzi) osatzen dute. Lehenengo lan ezagunenak Utendi wa Tambuka (1728 inguruan) eta Utenzi wa Shufaka dira. Ezagutzen dira baita ere Fumo Liyongo ziklo mitikoaren poemak eta abestiak.
Azken hamarkadetan kiswahili hizkunytzaz kaligrafia latindarrez idatzitako literaturaren susperraldia ikusten ari da. Literatura hori, berez, ez da Swahiliz idatzitakoa baina nolabait haren jarraipena bezala ikusten da.
Gastronomia
Bi izan dira gastronomia honen elementu garrantzitsuenak: Merkataritza harremanen ondorioz, beste herri askotako eragina, esaterako Arabia, Txina, Europa, batetik. Beste eragin garrantzitsua erlijio musulmanarena izan da, bestetik; ondorioz ez alkoola ezta ere txerrikiak ez ditugu gastronomia honetan aurkituko. Orokorrean, haien gastronomian arrain asko, fruitu tropikalak eta espezie ugari aurkituko dugu.
Etmopterus perryi
Etmopterus perryi Etmopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Etmopteridae familian sailkatzen da.
Swahili kultura
Gastronomia
Swahili gastroniaren plater ezagunenak hauek dira:
Swahili ordutegia
Kultura honen ezaugarri bitxienetarikoa denboraren kudeaketa da. Alde batetik, orduen notazioa ezberdina da eta, bestetik, garai honetako pertzepzioa Afrikako gainerakoa bezalakoa da. Eguna bi zatitan banatuta dago, eguneko epea eta gauekoa. 6:00etan, egunsentiaren ordua, goizeko lehen orduari dagokio, 6:00etan, ilunabarra, gaueko lehen orduari dagokio. Horrela, haien eguneko 3. orduak guretzako 9. orduari dagokio. Hau ulertzeko Ekuatorean beti ordu berean hasten da goiza, swahili ordutegian 0:00.
Marisol Ortiz de Zarate
Marisol Ortiz de Zarate Mangas (Gasteiz, 1960ko apirilaren 22a) arabar eleberrigilea da, gazte literatura gaztelaniaz idazten duena. Euskadiko Idazleen Elkartearen kidea da.