cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kleenex
Testuinguru historikoa
Lehen Mundu Gerra 1918an amaitu zen eta Estatu Batueta n “20ko hamarkada zoriontsua” bezala ezagutzen zen aldia hasi zen non, gerran parte-hartze arrakastatsua izan ondoren, hazkunde ekonomikoa hasi zen. Horretan, superprodukzioa eta kontsumismoa sustatu ziren, eta estatubatuarren bizi-kalitatea asko hobetu zen, aurretik gerraosteko krisi bat jasan arren.
D'Huison-Longueville
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Senuc
Senuc Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bagnolo del Salento
Bagnolo del Salento Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Bagnolo del Salentok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Senuc
Etxebizitza
2007an 109 etxebizitza zeuden, 73 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 107etxeak ziren. 73 etxebizitza nagusietatik 51 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 48 etxek bost zituzten. 55 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 24 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 76 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 38 lanean zeuden (25 gizon eta 13 emakume) eta 10 langabezian zeuden (7 gizon eta 3 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Senuc udalerrian 72 unitate fiskal zeuden, 145 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.363 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak igeltseroa ziren.
2000. urtean Senuc udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Amenofis III.a
Nebmaatra Amenhotep, Amenhotep III.a edo Amenofis III.a Egiptoko XVIII. dinastiako faraoi garrantzitsu bat izan zen, K.a. 1391 edo K.a. 1390etik K.a. 1353 edo K.a. 1352 arte gobernatu zuena. Imenhotep III.a, Amenophis III.a, Memnon edo greziartutako beste izen batzuekin ere ezagutzen da. Bere tituluen hieroglifoen transkribapena Neb-Maat-Ra Amen-Hotep da, bere tronu eta jaiotza izenak.
Biografia
Amenofis III.a bere aita Tutmosis IV.aren oinordekoa izan zen Egiptoko tronuan. Tiy erreginarekin batera bere seme Akhenaton izan zuen, tronuan bere oinordekoa izan zena. Dirudienez, Amenofis oraindik haur bat zela koroatua izan zen, ziuraski sei eta hamabi urte bitartean zituenean. Bere ama zen Mutemuia erreginak eta erregeordetzako aholkulari batek egoki zuzendu zuten bere haurtzaroan.
Garai honetan garrantzi handia hartu zuten bere aita-amaginarrebak ziren Yuya eta Tuyuk, nortzuk ziuraski bere osaba-izebak izan ziren. Hain botere eta eragin handia zuen bikote hark ezen Erregeen Haranean lurperatuak izateko ohorea izan zutela.
Erregealdi luze bat
Amenofis III.aren erregealdia Egiptoren historiako oparoena bezala har daiteke, Tutmosis III.a eta Amenofis II.aren Asiako kanpaina loriatsuen ondoren eta Amarnako krisiaren aurretik izan baitzen, krisi honen protagonista bere seme Akhenaton izan zelarik.
Ohi Amenofis III.a errege izateko gai ez zela pentsatu da, hilobiak eta tenpluak eraikitzeko lanean zentratua zegoena, ehizaldi handiak egiten eta Egipton bertan zein atzerrian bere harenak hornitzeko emakume ederren bilatzen. Teoria honen arabera, bere emaztea zen Tiy erreginak zuzendutako gobernu taldetxo batek maneiatuta egongo litzateke. Oroitzapenezko eskarabeoek lehoi ehizaldiak, Malkatako laku artifizialetik eginiko ibilaldiak eta harenera iristen diren emakume gazteak aipatzen dituzte: oparitutako bizitza bat, baina ez errege batena.
Amenofis III.a bere erregealdiko 39. urtean hil zen, eta Erregeen Haraneko KV22 hilobian lurperatua izan zen. Bere momia (kontserbazio egoera kaxkarrean), bere aitona Amenofis II.aren hilobitik gertu aurkitu zen, Egiptoko XX. dinastiako apaizek hara eraman baitzuten arpilaketa eta bandalismotik babesteko. 2010eko irailean National Geographicek momia hau eta beste batzuen identifikazioa Tutankamonen momiari eginiko DNA analisi bati esker posible izan zela argitaratu zuen. Horri esker, gainera Tiy erregina, Akhenaton, Tutankamonen ama eta honen emaztea identifikatu ahal izan ziren. Tiyren momia ere Yuya eta Tuyuren hondakinekin berretsi zen.
Beti hitz egin izan da Amenofis III.a eta bere seme Akhenatonen arteko elkargobernaritza bati buruz, eta bi, bederatzi edo baita hamabi urteko epeak ere eman izan dira, halako egoerarik noizbait gertatu izan bazen behintzat. Amarnako gutunei esker, bereziki Shubiluliuma I.a errege hititak jasotako bat, Akhenaton abegitsu zoriontzen duena tronuratzeagatik, dirudienez Amenofis III.a eta bere seme Akhenatonen arteko elkargobernaritza gehienez ere bi urtekoa izan behar izan zuen.
Tatiana Savitxeva
Tatiana Nikolajevna Savitxeva (Татьяна Николаевна Савичева; Gdov, 1930eko urtarrilaren 23a - Schatki, Gorki oblasta, 1944ko uztailaren 1a), jeneralean Tania Savitxeva deitua, nerabe bat izan zen, Bigarren Mundu Gerrako Leningradeko Setioan egunerokoa idatzi zuena.
Historia
Alemaniarrek 1941eko irailean setiatu zuten Leningrad hiria; blokeoak 872 egun iraun zuen. Tarte horretan milioitik gora pertsona hil ziren hirian, %90 goseak jota. Tania Savitxeva haurra, familia txirokoa izaki, hamar urte zituela hasi zen sobietar armadarentzat lanean: lubakiak zulatzen, barrikadak prestatzen eta teilatuak zaintzen, etsaiak su-bonbak jaurtitzen zituenean lehenbailehen itzaltzeko.
Egun batez, Nina ahizpa lanera joan eta ez zen itzuli. Senitartekoek hilda zegoela pentsatu zuten eta amak Ninaren ohar-liburuxka bat eman zion Tatianari, ahizpa nagusiagoa gogoan izan zezan. 1941eko abenduaren 28an, minak muntatzeko fabrikatik bueltan, Zhenia ahizpa hotzak hil zuen eta orduan erabili zuen lehenengoz Tatianak beste ahizparen liburuxka. Guztira bederatzi orritxo erabili zituen hauxe idazteko:
Tatiana 1942ko abuztuan erreskatatu zuten beste 140 haurrekin batera, eta Krasni Bor herriko ospitalera eraman zuten osa zedin. Baina ikusmena galduta eta elikadura urritasunari aurre egin ezinda, hesteetako tuberkulosiak jota hil zen 1944ko uztailaren lehenean, 14 urte zituela.
Akaso Leningradeko biztanle askok xehetasunez beteriko egunkari luzeagoak idatziko zituzten, Amsterdameko “atzeko” etxean Anne Frankek egin bezala. Baina nazien setioaren negu gogorretan, altzariekin batera, liburuak ere erre zituzten berotasun pixka bat lortzearren. Tatiana Savitxevak errusieraz idatzitako 60 hitzak ez zituzten inoiz argitaratu. Baina Nurembergeko epaiketetan froga gisa erabili zituzten.
Bielorrusia eta Ukraina arteko muga
Bielorrusia eta Ukrainaren arteko muga Bielorrusia eta Ukrainaren arte 891 kilometroko nazioarteko muga da. Bi estatuek Poloniarekin duten muga hirukoitzean hasten da mendebaldean, eta bi estatuen eta Errusiaren arteko muga hirukoitzean amaitzen da ekialdean. Bielorrusiaren, Errusiaren eta Ukrainaren arteko muga hirukoitza monumentu batekin markatuta dago; beste muga hirukoitzean, berriz, Mendebaldeko Bug ibaia dago, Poloniako mugarekin bat datorrena.
Geografia
Muga Polesiako eskualde geografikoan dago (Polesiako lautada). Mendebaldeko Bug-etik Dnieper-era hedatzen da, gutxi gorabehera, Pripiat ibaian (ekialdeko aldean bakarrik). Ekialdeko Europako ordokia handienaren parte da, Pinskeko hezeguneengatik ezagunak.
Mugaren mendebaldeko muturra Mendebaldeko Bugean hasten da Xatski lakuen inguruan, eta ekialderantz jotzen du Pinsk hezeguneetatik. Gainera, Pripiat ibaiarekiko paralelo zabaltzen da, hegoaldetik urrun samar, Txernobylgo hondamendiaren ondoren kutsatu ziren baso trinko batzuetatik pasatuz. Pripiat ibaitik igarotzen da muga, Pripiat hiriaren iparraldean, eta, ondoren, hego-mendebaldera ere egiten du bira, ibaiak bezala, eta ibaiarekiko paralelo jarraitzen du. Muga Dnieper-era iritsi ahala, iparralderantz biratzen da Homel erantz ibaian zehar. Homelen eta Ripken herrien arteko erdigunean, muga biratu eta ekialderantz doa berriro, Errusiako erdiko goi-ordokira, 100 kilometrotan zehar. Han amaitzen da Errusiako mugarekiko muga hirukoitzean.
Historia
[[Fitxategi:Polish-Lithuanian_Commonwealth_(1619)_compared_with_today's_borders_PL.png|ezkerrera|thumb|350x350px|Polako-Lituanako Mankomunitatearen lurralde zatiketa 1619an, Europako mapa garaikidearen hondoan (Bielorrusia barne). Legenda
{{Legend|#ffaec9|Poloniako Erresuma (1385-1569)}} {{Legend|#ffc90e|Errege Prusia}} {{Legend|#dab9f4|Lituaniako Dukerri Handia}} {{Legend|#bccacb|Livonia - Lituaniako eta Poloniako erresumako lurraldea}} {{Legend|#efe4b0|Kurlandia - Lituaniako eta Poloniako erresumako lurraldea}}]] Estatu modernoaren muga Lehen Mundu Gerratik dator, 1918an Ukrainako Herri Errepublika agertu baitzen lehen aldiz mapan.
Hala ere, mugak sustrai historikoak ditu. Lituaniako Dukerri Handiaren eta Poloniako Erresumako Koroaren artean zegoenaren antzekoa da, gutxi gorabehera, Lublingo Batasunaren arabera. Iparraldearen aldeko Brest eta Minsk-eko voivodatuen eta Poloniako aldeko Kiev, Bolinia eta Rutenia arteko muga administratiboa zen.
Lehen Mundu Gerraren eta Rigako Itunaren ondoren, mendebaldeko zatia bat zetorren Polesia eta Volinia Poloniako Bigarren Errepublikako probintzietako muga administratiboarekin, eta ekialdean Bielorrusia eta Ukrainako errepublika sobietarrekin.
Hasiera batean, Sobietar Batasuneko bi errepubliken arteko muga Bielorrusiako RSSaren eta Ukrainako RSSaren arteko Itunak onartu zuen 1990eko abenduaren 12an. Sobietar Batasuna desegin ondoren, Bielorrusiaren eta Ukrainaren arteko nazioarteko akordioa lortu zen, Sobietar Batasunetik jasotako mugak elkarri aitortzen dizkiona.
Bielorrusiako Muga Batzordeko lehendakari Igor Raczkowskiren arabera, 10 urte arteko iraupena izan lezake mugen markatze-lanak, eta 51 mila milioi errubloko aurrekontua behar du.
Mugaketa 2013ko azaroaren 13an hasi zen, mugako lehen seinalea inauguratu zenean, Ukrainako, Bielorrusiako eta Errusiako muga estatalen elkargunean.
1986an Txernobylgo hondamendia gertatu ondoren, mugaren zati handi bat Txernobylgo (Ukrainako aldea) eta Polesiako Erreserba erradiologiko estatalaren (Bielorrusiako aldea) bazterketa eremuaren barruan geratu zen. Ukrainako Txernobylgo Bazterketa Eremua Ukrainako Ekologia eta Baliabide Naturalen Ministerioak zuzentzen du bere agentzia bereziaren bidez. Eremuak ez du azpiegitura egokirik eremu horretan kutsaduragatik mugako pasabiderako. Baztertze eremuak bere kontrol puntuak ditu. Mugan zehar, Ukrainaren aldeak Txernihiv-Ovrutx tren zerbitzua aurki daiteke, Txernobilgo zentral nuklear abandonatua Slavutytx hiriarekin lotzen duena. Burdinbideak Bielorrusia-Ukraina muga bi aldiz zeharkatzen du.
Bender (Futurama)
Bender Tolestzaile Rodriguez (Bender Bending Rodriguez ingelesez) Futurama telesaileko pertsonai nagusietako bat da.
Bender, Mexikon 2994 urtean fabrikatutako robot bat da. Fryren lagunik onena da, eta Planet Expresseko metal-tolestzailea da.
Benderren izaera
Benderrek alkoholdun edariak edan behar ditu derrigorrez, bestela herdoildu eta mozkortu egiten da. Gainera, zigarro puruak erretzen ditu dotorearena egiteko eta robot emeekin ligatzea gustatzen zaio. Halaber, kleptomano bat da eta ia beti iraintzen dihardu.
Leopoldo Luque
Leopoldo Jacinto Luque (Santa Fe, 1949ko maiatzaren 3a - Mendoza, 2021eko otsailaren 15a) argentinar futbolaria izan zen. 1972tik 1984ra besteak beste Rosario Central, River Plate, Racing Club de Avellaneda taldeetan jokatu zuen. Argentinako futbol selekzio nazionalarekin 43 aldiz jokatu zuen eta 21 gol sartu zituen. 1978an Munduko Futbol Txapelketa irabazi zuen bere selekzioarekin.
Cash (2010eko filma)
Cash edo Ca$h (euskaraz Eskudiru), 2010eko Stephen Milburn Anderson estatubatuarrak zuzendutako thriller film bat da. Sean Bean, Chris Hemsworth, Victoria Profeta, Mike Starr, Michael Mantell, Glenn Plummer eta Antony Thekkek aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
AEB, Chicago, Sam Phelan (Chris Hemsworth) eta Leslie (Victoria Profeta) sernar-emazteen bizitzak eskudiruz beteriko maleta bat topatzean aldatuko dira. Arazoa maleta galdu duen Pyke Kubic (Sean Bean) gizon bitzi eta ilunak bere dirua berreskuratzen ahalegintzen denean hasiko da
Bintze (ibaia)
Bintze (beste izenak: Biniese, Binies) Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 19,1 kilometro luzerarekin, Erronkaribarran Uztarroze udalerrian jaiotzen da, 1297 metroko altueran, eta Ezka ibaian isurtzatzen da, Burgi udalerrian, 606 metroko altueran.
Ibilbidean zehar, 51 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.
Bere ibilbidean, Erronkariko ibaxako zati bat zeharkatzen ditu.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Bibiana Gallego Lancharro
ibiana Gallego Lancharro (Calzadilla de los Barros, Badajoz, Extremadura, 1799 ko azaroaren 2a - Madril, 1867), Marquesa de Aguiar, poeta eta dramaturga espainiarra izan zen.
Biografia
Badajozen jaio zen 1799an eta, 17 urte zituela, Juan Bueno Fernández de la Mazarekin ezkondu zen. Moguer ren (Huelva) bizi zen Juan Bueno eta hara joan zen Bibiana bizitzera. Bi seme-alaba izan zituzten, Eduardo eta Bibiana, baina arazoak berehala agertu ziren. 1830ean, Gallegok memoriala idatzi zion Fernando VII. a erregeari, senarrari buruz esanez gizon biziotsua zela eta maitale bat zuela. 1817an banandu ziren eta, 1819an, Gallegok dibortzioa eskatu ondoren, 1833an amaitu zen prozesua.
1834an, Bibiana alaba 16 urterekin ezkondu zen, amaren baimenik gabe, José María Ortega y Gómezekin. Hala ere, Gallegok ezkontza hori bertan behera uztea lortu zuen. Urte horretan bertan, bere osabaren, Antonio de Rozas y Colarteren, Marquesa de Aguiar titulua jaso zuen, zeina ondorengorik gabe hil baitzen. Handik aurrera, Aguiarreko Markesa gisa sinatu zuen eta bere izena aldatu zuen, Bibiana Gallego Lancharrorena utzita. Hainbat auzi izan zituen, bai berak bai bere semeak, familiako beste kide batzuekin, tituluagatik. 1855ean, denboraldi bat bizi izan zuen Monesterion (Badajoz), bertan eta sorterrian zuen ondarea kitatzeko. 1867 baino lehen hil zen, urte hartan semeak markes titulua baitzuen, beste oinordeko batek erreklamatzen baitzion.
Espainiako Idazleen Hiztegi baterako apunteetan, 1889ko irailean La España Moderna aldizkarian argitaratua, No más lugar, eta beste poesia bat, La pasión y muerte de nuestro Señor Jesucristo izeneko komedia baten egilea da, baina ez dago horiei buruzko beste daturik.
Obra
Bere lanik ezagunena obra dramatiko labur bat da La elección de Ayuntamiento, 1841ean argitaratua, bertsoz idatzia eta ekitaldi batez osatua. Bertan, Gallegok sistema politikoa kritikatzen du, non udal-hauteskundeetarako errolda-sufragioa onartzen baitzen bi urterik behin. Lanaren argumentua sinplea da. Udal hauteskundeak egingo dira Ronda (Malaga) inguruko herri txiki batean. Jauntxoaren agenteek botoak promesen, mehatxuen eta era guztietako azpikerien bidez nola erosten ari diren kontatzen dute. Haren aurkaria, don Pancracio, botoak erostera iritsi da, eta konturatu da sistema ustelean erori dela eta herritik alde egiten du. Bozketa gizonezko baten aurrean egiten da, eta hark, harrituta, ikusitako irregulartasunak salatu nahi ditu. Baina, konturatu denean, jauntxoaren jarraitzaileek jipoi bat eman nahi diote deitzen ez dioten tokian sartzeagatik.
Lanak denbora-batasuna du, dena 24 ordu baino gutxiagoan gertatzen baita, eta leku-batasuna, ekintza herri berean garatzen delako. Hitzen zentzu bikoitzean oinarritutako nahastekin jolasten da, jipoi batean amaitzen da eta era guztietako pertsonaiak agertzen dira: herritarrak, merkatariak, kontrabandistak, alkatea eta sakristaua... Hizkuntza Andaluziako hizkera motetara eta inguruko herri-hizkerara egokitzen da. Haren metrika biribilkiekin hasten da, eta erromantzean jarraitzen du pieza osoan.
Gallegok Oda a la paz o exhortación a los partidos políticos ere idatzi zuen. Anatema a la guerra civil Sevillan 1848an argitaratu zen, María Luisa Fernanda de Borbón infantari buruzkoa, urte hartako iraultzak Frantziatik bota baitzuen. Bere izenburuarekin Bigarren Gerra Karlistaz hitz egiten zuen, berariaz aipatzen ez badu ere. Bota duten odolaren errua bi taldeei egozten die. Obra erromantze heroikoan idatzita dago, eta egilea Isabel II.aren defendatzaile gisa aurkezten du, nahiz eta gatazka politikoen etsai izan.
Couvains (Orne)
Biztanleria
2007an Couvains udalerrian erroldatutako biztanleak 206 ziren. Familiak 79 ziren, horien artean 25 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 124 etxebizitza zeuden, 77 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 42 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 124etxeak ziren. 77 etxebizitza nagusietatik 58 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 46 etxek bost zituzten. 65 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 120 ziren, horien artean 88 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 88 pertsona aktiboetatik 78 lanean zeuden (47 gizon eta 31 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Couvains udalerrian 69 unitate fiskal zeuden, 175 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.528 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen, 1 argiketaria eta 1 albaitaria.
2000. urtean Couvains udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.393 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tales
Tales edo Tales Miletokoa (Θαλης, Thalis; Mileto?, c. K.a. 624 - c. K.a. 546), Antzinako Greziako filosofo presokratikoa izan zen. Matematiko eta astronomo izatearekin batera, natura zientziaren eta filosofia naturalaren αρχηγος (arkhegos) sortzailea izan zen, Aristotelesen arabera. Miletoko eskolako lehenengo ordezkaria da eta Anaximandro izan zuen kide eta jarraitzaile. Halaber, Zazpi Jakintsuetako bat izan zen, Zeure burua ezagutu ezazu lelopean.
Bizitza
Talesen bizitzari buruzko iturri garrantzitsua Diogenes Laerzioren Filosofoen bizitzak bilduma da. Mileto hirian, familia ospetsu eta aberats baten baitan, jaio zen seguru asko, zalantzak badaude ere, dena den bertan bizi eta bere filosofia garatu zuela ziurra da.
Bizi zen garaia Talesek berak aurresan zuen K.a. 585eko maiatzaren 25ean gertatu zen eguzki eklipseari esker zehaztu daiteke. Sardes hiriko konkista K.a. 547. urtean ere bizi izan zuen zalantzarik gabe. Bizitzan zehar, Egiptora bidaiatu zuen non matematika, geometria eta fisika ikasi baitzituen.
Voulton
Voulton Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Tales
Pentsamendua
Naturari buruz ezarri zituen hipotesiek ezagutza zientifikorako bidea zabaldu zuten, azalpenak jainkoen eraginetik askatuz eta ikuspegi mitologikoak alde batera utziz. Munduaren eta naturaren arkhe edo jatorriaren galdekizuna eta naturako aldakortasunaren azalpena Talesek abiarazten du. Horrela, monismo materialista bati bide emanez, Talesek gauza guztien sorburua eta helmuga ura dela pentsatzen zuen, seguru naturan bertan behaketaz eratutako hipotesiei esker, ura lurrun bihurtu eta izakien jaiotza eta hazkuntza hezetasun giro batean baitira, , jainkoen inongo parte hartzerik gabe.
Bestalde, izaki bizidunek, baina baita bizigabeek ere (imanak eta anbareak, kasu), erakusten zuten mugimendua azaltzeko, gauza guztiek arima bat dutela baieztatu zuen, unibertso osoari bizia ematen diona. Aldi berean Talesek «gauza guztiak jainkoez beteta daude» baieztatu ere egin omen zuen, hilozoismoaren hipotesia alegia, baina seguru esan daiteke ez zela greziar jainkoetaz ari, guztiaren jatorri den uraren oinarrizko izaeraz eta unibertsoa osoari bizia ematen dion arimaz baizik. Ildo horretatik, aditu gehienek bat datoz esatean arimari buruzko ideia horiek ez dutela zalantzan jartzen Talesen ikuspegi arrazionala eta erabateko materialismoa.
Geometrian ere aritu zen, Talesen teorema delakoak horren lekuko.
Bibliografia
Talesi buruz dakigun guztia zeharkako erreferentziak dira. Antzinako filosofo greziarren testu batzuk hemen aurki daitezke:
Wellsburg (Iowa)
Wellsburg Iowako hiri bat da. Grundy konderrian kokatua dago. 2010ean 707 biztanle zituen, 2.83 kilometro koadrotan banatuta.
Voulton
Biztanleria
2007an Voulton udalerrian erroldatutako biztanleak 310 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 127 etxebizitza zeuden, 114 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 126 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 114 etxebizitza nagusietatik 103 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 89 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 63 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 218 ziren, horien artean 154 aktiboak ziren eta 64 inaktiboak ziren. 154 pertsona aktiboetatik 146 lanean zeuden (76 gizon eta 70 emakume) eta 8 langabezian zeuden (5 gizon eta 3 emakume). 64 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Voulton udalerrian 119 unitate fiskal zeuden, 331 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.921 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Voulton udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Segelerita
Segelerita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Segelerita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: Ca2 Mg2 Fe^{3+}2(PO4)4(OH)2 * 8H2O. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 da.
Zenon Eleakoa
Zenon Eleakoa (Ζήνων ó Ελεάτης, Zínon ó Eleátis; Elea, c. K.a. 490 - c. K.a. 430) eskola eleatikoko filosofo greziar bat izan zen. Gutxi ezagutzen da bere bizitzari buruz. Suda entziklopediaren arabera, bere bizitzaren gorenera (akme) 78. Olinpiadan (K.a. 468-465 urteak) heldu zen. Platonen Parmenides lanean aipatzen da Parmenidesen jarraitzailea izan zela eta Atenasera lagundu zuela. Bertan, Zenonek dialektikaz jotzen zuen Parmenidesen teoriak arbuiatzen zituztenen aurka. Horrela, Parmenidesen ustezko monismoa defendatzearren, mugimendua eta izatearen pluraltasuna ukatzen duten paradoxengatik da ezaguna. Horrela, Zenon mundua homogeneoa eta bakarra izan behar zuela probatzen saiatu zen, eta espazioa ez zegoela elementu ez-jarraiez osatuta baizik eta unibertso osoa unitate bakar bat zela. Historian zehar gutxietsia izan bada ere, bere dialektika hitz-joko hutsa dela argudiatuz, filosofo modernoek, Bertrand Russell kasu, bere paradoxen sakontasuna goraipatu dute.
Zenonen paradoxak
Zenonek logoi edo argudio andana bat idatzi omen zuen gaztetan Parmenides bere maisua defendatzearren, pluraltasuna eta mugimendua baztertuz. Argudio hauetatik guztietatik bakan batzuk bakarrik heldu dira gaurdaino.
Akiles eta dortoka
Akiles eta dortoka protagonistak dituen paradoxa honetan, Akilesek dortoka bat harrapatu behar du. Dortoka 100 metrotara dago, adibidez. Akiles 100 metroak eginez hasieran dortoka zegoen punturaino iristerako, dortoka beste (demagun) 10 metro egin ditu eta hasierako puntu horretatik urrundu da. Akiles berriz ere abiatzen da dortoka harrapatzeko 10 metro eginez, baina bigarren tartea egin duenerako, dortokak hirugarren tarte bat (demagun metro bat) zabaldu du Akiles heltzen den puntutik. Eta horrela infinituraino luzatuz, Akilesek dortoka inoiz ez duela harrapatuko ondorioztatzen da. Esperientziak, ordea, azkenean Akilesek dortoka harrapatuko duela erakusten digu eta horretan datza paradoxa eta dialektikaren muina.
Geziaren paradoxa
Gezi bat airean irudikatu behar da. Istant batean gezia mugitzen dela egiaztatzeko, gezia dagoen puntura mugitu behar izan da eta doan puntura mugitu behar da. Istant horretan ez da mugitu dagoen puntura, bertan baitago ia. Eta doan puntura ere ez da joan, istant horretan puntu berean baita. Beraz, istant batean mugimendua posible ez denez, edozein istantetan ere mugimendua sortzea ezinezkoa da.
Vrigny (Marne)
Vrigny Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vrigny udalerrian erroldatutako biztanleak 218 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 87 etxebizitza zeuden, 84 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 2 hutsik zeuden. 86 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 84 etxebizitza nagusietatik 63 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 63 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 45 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Dekantazio onil
Dekantazio onila edo dekantazio inbutua, kono forma duen beirazko edukiontzi bat da. Behealdean, hustubide bat du. Honen jarioa balbula baten bidez erregulatu daiteke. Goikaldean, bertatik onilaren barnealdea betetzeko balio duen aho estalgarri bat du.
Tresna hau, bereziki, nahasgarriak ez diren likidoak banantzeko erabiltzen da. Likido hauek dentsitate eta propietate molekular ezberdinak dituztelako banantzen dira onil honetan, fasearte baten bidez. Adibide bezala, ur eta olio emultsio baten kopuru txiki bat banandu nahi izanez gero, dekantazio onil batean sar daiteke. Bere horretan denbora nahikoa utzi ondoren, bi substantzien arteko banaketa argi bat agertuko da, eta, hori egin eta gero, bi zatitan bana daiteke. Horretarako, beheko balbulatxoa zabaldu eta dentsitate gehien duen likidoa isurtzen utzi behar da, kasu honetan, ura. Eta, bi likidoen faseartea balbulara iristen ari dela ikusten denean, jarioa mozten da. Honela, ura edukiontzi batean hartua egongo da, eta, olioa, dekantazio onilaren barnean.
Vrigny (Marne)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 145 ziren, horien artean 109 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 109 pertsona aktiboetatik 106 lanean zeuden (52 gizon eta 54 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 gizon). 36 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vrigny udalerrian 82 unitate fiskal zeuden, 209 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 27.453 euro zen.
Dekantazio onil
Normalean, fase urtsua izaten da dentsitate gehien duena, eta, horregatik, onilaren behealdean dago. Fase organikoa, aldiz, dentsitate gutxiagokoa da, eta, honegatik, onilaren goikaldean egoten da. Hau ez da gertatzen kloratutako disolbatzaileak erabiliz gero (kloroformoa, metileno kloruroa, karbono tetrakloruroa...) hauek, dentsitate handiagokoa baitute eta, beraz, onilaren behealdean geratuko dira, ura goikaldean geratuko den bitartean.
Vrigny (Marne)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vrigny udalerrian 39 nekazaritza-ustiategi zeuden, 432 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Caecilia caribea
Caecilia caribea Caecilia generoko animalia da. Anfibioen barruko Caeciliidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Venelles
Venelles Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Rodanoren Ahoak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Venelles udalerrian erroldatutako biztanleak 8.110 ziren. Familiak 3.326 ziren, horien artean 889 pertsona bakarrekoak ziren (351 bakarrik bizi ziren gizonak eta 538 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.046 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.089 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 302 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 3.578 etxebizitza zeuden, 3.402 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 79 bigarren erresidentzia ziren eta 97 hutsik zeuden. 2.609 etxeak ziren eta 880 apartamentuak ziren. 3.402 etxebizitza nagusietatik 2.345 bere jabearen bizilekua ziren, 961 alokairuan okupaturik zeuden eta 96 doan lagata zeuden; 100 etxek gela bat zuten, 345 etxek bi zituzten, 472 etxek hiru zituzten, 1.022 etxek lau zituzten eta 1.463 etxek bost zituzten. 2.824 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.480 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.690 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Venelles udalerrian 3.367 unitate fiskal zeuden, 8.280 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.308 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 804 komertzioetatik, 20 erauzte enpresak ziren, 12 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 38 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 89 eraikuntza enpresak ziren, 183 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 19 garraio enpresak ziren, 24 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 41 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 35 finantziazio enpresak ziren, 42 higiezinen enpresak ziren, 154 zerbitzu enpresak ziren, 97 administrazio publikoko enpresak ziren eta 47 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 170 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 7 banku bulegoak, 21 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 4 autoeskolak, 19 igeltseroak, 16 margolariak, 8 zurginak, 14 iturginak, 13 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 13 ile apaindegiak, 4 albaitariak, 21 jatetxeak, 16 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 7 apaindegiak.
2009an zeuden 55 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 8 okindegiak, 3 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 2 arraindegiak, 3 liburu dendak, 5 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 4 elektrotresna dendak, 3 altzari dendak, 5 kirol-dendak, 2 drogeria, 1 bitxi-denda zen eta 5 lore-dendak ziren.
2000. urtean Venelles udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 325 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 4 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an 2 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pseudonezumia japonicus
Pseudonezumia japonicus Pseudonezumia generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Anas diazi
Anas diazi Anas generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Claudio Leturiaga
Claudio Leturiaga (zenbait lekutan Leturia bezala ere agertzen da) oñatiar txirrindularia izan zen. 1935etik 1941ra izan zen profesionala. Gasteizen bizikleta-denda izan zuen.
Palmaresa
1936
1941
Botrugno
Botrugno Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Botrugnok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Irunberri
Irunberri (zaraitzueraz: Ilunberri; erronkarieraz: Urunberri) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Zangozerria eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 38,7 kilometrora. Altuera 403 eta 1 531 metro artekoa da, eta 57,40 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Clarksburg (Kalifornia)
Clarksburg Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Yolo konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Irunberri
Irunberri Urraul ibarrean dago geografikoki, Irati eta Zaraitzu ibaien arteko elkargunean. Udalerriaren iparraldea Urraulbeitiko lautadan dago; ekialdea eta hegoaldea, berriz, Leireko mendilerroaren lehen mendiek hartzen dituzte, eta horien artean Irunberriko eta Arbaiungo arroilak daude, baita Harriaren eta San Adrianen labarrak ere. Udalerriak enklabe bat du Loitiko mendatearen parean. Erdi Aroko hiribilduak kale estu eta meharrak ditu, baita ertaroko harresiaren zati bat ere. Gaur egun, eskualdeko industriaguneetako bat da, hirigunearen inguruan eta Pirinioetako Ataria industrialdean dauden industriekin, eta Nafarroa osoan oso gune turistiko garrantzitsua da. Irunberri Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.
Urraul ibarrena da geografikoki, baina ez administratiboki 1274tik, udalerri independente batean sortu zenetik. Bertako biztanleak irunberriarrak (zaraitzueraz: ilunberriarrak; erronkarieraz: urunberriarrak) dira.
Izena
Irunberri edo Ilunberri edota Urunberri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Gaur egungo Irunberriko populazioa oso garai zaharrean hasi zela uste da, izan ere, Plinio Zaharra bezalako geografo erromatarrek aipatzen zituzten baskoi komunitateen artean iluberritani tribuarena zegoen, tradizionalki Irunberriko populazioarekin lotu izan dena. Irunberrin erromatarren aztarna batzuk aurkitu dira, eta gertu dagoen Ledea udalerrian erromatar eta zelta hiri baten aztarnak daude.
Jatorrizko Ilumberri izenetik abiatuta, hizkuntzalariek modu koherentean berreraiki dute izenaren bilakaera gaur egungo euskarazko formetaraino: Ilumberri > Irunberri. Nafar erromantzearen kasuan, bere bilakaera fonetikoa haratago joan zen Ilumberri > Lumberri > Lumbierre > Lumbier pasatuz.
Ilumberri izenaren esanahi etimologikoari dagokionez, aitzineuskaratik datorrela uste da. Lehenengo hitzak Irun, Iruña edo Iruñea bezalako lekuizenetan agertzen den berbera dirudi, eta tradizionalki hiri edo (h)ili ("hiri") hitzarekin lotu izan da euskaraz. Bigarren terminoa berri da; beraz, esanahi etimologikoa "Hiriberri" izenaren antzekoa litzateke.
Euskalkien arteko aldakuntzak (batua, zaraitzuera eta erronkariera) fonetikoak baino ez dira, eta, beraz, izenak esanahi bera du. Euskaltzaindiak Irunberri gomendatzen du, baina Udalak nahiago du Ilunberri.
Armarria
Irunberriko armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Irunberriko banderak Irunberriko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Geografia
Irunberri Urraul ibarran barruan dago geografikoki, baina, administratiboki, udalerri independente da. Ibar hau Pirinioaurreko ibarra da, Longida, Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarren eta Nabaskoze almiradioaren artean. Ibarra zeharkatzen du Irati eta Zaraitzu ibaiak, Aragoi ibaiaren adarrek.
Inguru naturala eta kokapena
Irunberri Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da, Nafarroako hiriburutik 39 kilometrora. Herrira heltzeko N-240 errepidea hartu behar da Iruña-Oska norabidean. Behin Judasen Bentara helduta, ezkerrera jo behar da NA-150 errepidea hartuta. Herriko punturik altuena Arangoiti mendiaren 1 355 metroan dago, Leireko mendilerroaren baitan. Bertan daude Irunberriko eta Arbaiungo arroilak.
Klima eta landaredia
Jatorrizko landaredia, hariztiz, artediz, pagadiz eta pinudiz osatzen zen, baina gizakiaren mendeetako ustiapenaren ondorioz, birlandaturiko pinuak baino ez dira gordetzen gaur egun. Pinudi hauek XIX. mendetik aurrera landatu ziren Austriatik eta Japoniatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
Estazio meteorologikoak
Irunberrin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Urraulbeiti pareko udalerrian, estazio bat dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Garai hartan, Behe Paleolitoko tresna bat jaso zen Judasen Bentan. Eneolitiko-Brontzearoko aire zabaleko aztarnategi bat ere badago, eta Brontze Aroko hamaika tresna leundu solte aurkitu dira. Egungo herrigunean erromatarren ezarpena garai hartako mosaiko eta txanponen hainbat aurkikuntzek egiaztatzen dute. I. mendean erromatarrek Iluberri izeneko herrixka sortu zuten gaur egun Irunberri ezartzen den gunetik gertu. I. mendean Plinio Zaharrak argi utzi zuen iluberritarrak Zaragozako komentu juridikoan kokatuta zeudela eta sari-emaileak zirela.
Erdi Aroa
X. mendearen bigarren erdian Andregoto Garindoitz erreginak gobernatu zuen, Gartzia II.a Santxitz erregearekin zuen ezkontza bertan behera utzi ondoren. Ordutik aurrera agian, XI. mendetik aurrera, edukitza baten egoitza izan zen. Gartzia V.a Ramiritz erregearekin izandako liskarretan, Bartzelonako Konderriko Erramun Berenger IV.a kondea hamabost egunez kanpatzera iritsi zen 1142an.
Ordutik mende bat baino gehiagoz bigarren maila batera igaro zen. XIII. mendearen bigarren erdian dokumentazioan foruz hornitutako hiribildu gisa berragertu zen, Nafarroako Erresumako hiriguneen artean txertatuta eta bere enpresa politikoetan partaide. Foruak Antso VII. a Azkarrak eta Tibalt I.ak 1274an eta 1307an berretsi zituzten, hurrenez hurren, eta Urraul ibarrekiko independentzia suposatu zuten. 1298tik erresumako hiribildu onen ermandadean aipatzen da, eta 1319tik Nafarroako Gorteetako bileretan agertzen da.
Garai hartan, kontzejuak Iruñeko apezpikuari eman zizkion 1299 eta 1300 bitartean parrokia-elizaren patronatu-eskubidea eta errentak. 1367an, Karlos II.ak Irunberri kontzejuari herriko etxe eta etxe batzuen gainean zituen 24 libra eta 16 karlin zuriko zentsua saldu zion mila florinen prezioan, eta, gainera, erresuma osoan bidesaria ordaintzetik betiko askatu zuen. 1380. eta 1381. urteetan, Maria Fernanditz Kapanetakoa, Oier Maulekoen emaztearekin, ezkutariarekin, zuen auzia, Kapaneta herriaren terminoak Irunberri udalerriei batzeari buruzkoa. Erabaki hori hartzeko, Migel Tabarrekoa, Iruñeko Santa Mariako priorea, izendatu zen arbitro, eta hark epaia eman zuen adieraziz María Fernanditzek onartu eta berretsi behar zuela, bere kabuz eta bere ondorengoen bidez, aipatutako Kapanaga elkartzea.
Beharbada, XIV. mendearen bigarren erdiko krisi orokorraren ondorioz, kapareen eta frankoen arteko liskarrak eragin zituzten une zailak ezagutu zituen, bi talde horiek osatzen baitzuten bertako biztanleria. Karlos III.a Nafarroakoak, desadostasun larriak aintzat hartuz, denak kapare klasekoak izatea onartu zien. Era berean, 1412an harresiak zaharberritzen hasi zen, gutxienez hamabost urtez luzatu zena, eta, horren ondoren, Nafarroako Erresumako gotorleku garrantzitsuenetako bat bihurtu zen.
Behe Erdi Aroko mendeetan, udalerria zabaltzen joan zen zenbait herrixka jenderik gabe sartu zirelako, hala nola Biezkas (XIII. mendea), Kapaneta (1381), Basolatz (1497), Nekoza (XV. mendearen bigarren erdia) eta Miranda (1514).
Leonor I.a Nafarroakoak, 1473ko abenduaren 9an, 24 urtez kuartel eta kontribuzioetatik salbuesteko pribilegioa eman zien lumbierinoei, garai hartan katalanekin borrokan ari zen Joanes erregeari 2 000 libra ematearen truke. 1487an, Joanes eta Katalina erregeek hamar urtez luzatu zuten pribilegio hori, Irunberrik haiei eta bere aurreko Frantzisko I.a Nafarroakoari emandako zerbitzuak ikusita. 1489. urtean berriro berretsi zen pribilegio hori. Fernando II.a Aragoikoak 1513ko irailaren 9an berretsi zuen, beste behin ere. Azkenik, Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa erregeak 1528an berretsi zuen, Azparrozek 1512an irunberritarrei ezarri zien setioa ikusita.
Julio Altadillek adierazten du nola Irunberri Nafarroako Erresumako Gerra Zibilan Bianako printzearen alde makurtu zen, eta, horregatik, Joan II.ak Villahermosako dukea setio eta guzti jartzeko agindu zuen, hartu eta bere legeei zenbait udal-xedapen gehituz. 1458. urtean, gerra zibilarekin jarraituz, nahiz eta batzuetan su-eten eta bakeek bertan behera utzi, Karlos Artiedakoa, beaumontar buruzagia, printzearen eta bere jarraitzaileen izenean baina baimenik gabe itzuli zen Irunberrira; agramondarrek plaza berreskuratzeko egin zuten saio berriak porrot egin zuen, Gaztelako tropen laguntza zela medio.
Aro Modernoa
Fernando Katolikoak Nafarroa konkistatzen hasi zenean, Albako dukearen armada Iruñetik oso hurbil zegoela, Joanes III.a errege nafarrak hiriburutik ihes egin zuen 1512ko uztailaren 23an, eta Irunberrin babestu zen. Lehenik Zangozatik igaro zen, eta han ez zen seguru sentitu. 1512ko uztailaren 28an, sorospen-itxaropenik gabe, Sarriako batxilerra eta Martin Jauregizar bidali zituen Irunberritik Iruñera, gaztelarrekin itun baten baldintzak negoziatzeko. Gaztelarrek proposatutako baldintzen gogortasunaren aurrean, eta kontraerasoari ekiteko tropa nahikorik ez zuenez, 1512ko uztailaren 30ean erregeak Irunberritik alde egin eta Orthezera abiatu zen, han baitzegoen bere familia. Nafar zaldun ugari izan zituen atzetik.
1512ko abuztuaren 10ean iritsi ziren Irunberrira Albako dukearen tropak. Hiribilduak, defentsarako gaitasun gutxirekin, lau diputatu bidali zizkion dukeari, sei egun geroago sinatu zen hitzarmen baten arabera gaztelarrei obeditzera behartuta zeudela hitzartuz. Bertan xedatzen zen Irunberri Nafarroako Erresuman geratuko zela, bere pribilegio eta ohitura guztiak gordetzeaz gain, baita auzokide guztien ondasun guztiak ere. Defentsak ere mantendu ziren, mugaldean zeudelako.
1512ko azaroaren hasieran, armada frantziar-nafarrak Iruñea setiatzen zuen bitartean, gaztelarrek Irunberri indartzen dute, plazaren kokapen estrategikoa kontuan hartuta. Birkonkistatzeko ahalegin horien ondoren, Fernando Katolikoak Nafarroako hainbat hiri gotortzeko agindu zuen, Frantziak babestutako Albreteko dinastiaren errebantxa bat saihesteko, eta Irunberrin 100 lantza eta 200 zaldizko goarnizio bat jarri zuen.
1396ko pribilegioz, Karlos III.a Nobleak emana, Irunberrik Nafarroako Gorteetan zuen eserlekua. XVI. mendearen erdialdean, Gorteetan bete beharreko lekuari buruzko desberdintasunak sortu ziren. 1561ean, Tafallaren ondoren eta Agoitzen aurrean eman zioten postua, Migel LedeakoA lunbiako ordezkariak protesta eginez. Geroago, kausa beragatik auziperatu zen Irunberri Gares kontzejuarekin. Irunberrik hiribildu onaren izaerari eutsi zion, Nafarroako Gorteetan eserlekuarekin eta botoarekin, XIX. mendearen lehen herenean Gorteak desagertu ziren arte.
Borboien etorrera Gaztelara ekarri zuen bere ondorengotza gerran, Nafarroa Garaiak leial eutsi zion Filipe V.a Borboikoari. Hala ere, Karlos VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren tropek erresumaren zati bat hartu zuten 1710ean, Irunberri, besteak beste. Urte horretako abenduaren 23an erregegaiaren tropak Irunberrin sartu ziren 600 infanterekin, 30 zaldirekin eta 2 000 luginekin, herritarrekin talkak izan zituztelarik; haietatik hainbat baja eta preso izan ziren. Urte horren amaieran Melungo kondeak erregegaiaren tropak bota zituen, eta Nafarroa Filipe V.aren alde geratu zen behin betiko.
1793ko ekainaren 22an, Konbentzioaren Gerran, Erronkaribartarrek Irunberri, Nabaskoze, Zaraitzu, Zangoza, Salbaterra Ezka eta Izabako postuak hornitzen lagundu zuten, frantziarren sartze bati uko eginez.
Aro Garaikidea
Iberiar Penintsulako Gerran, frantziarrek Irunberri gotortu zuten, Nafarroako beste herri batzuekin batera, erresuma osoan zebiltzan gerrillarien partiden aurkako neurri gisa. 1809ko ekainaren 5ean Frantziako destakamendu bat Irunberriko goarnizioan babestu zen, erronkaribartarrak atzetik zituztela, hauek Isuko ingurunetan eraso eta 130 baja eman baitzizkieten. 1810eko otsailaren amaieran, Gregorio Krutxaga Urzainki zuzendutako Frantzisko Xabier Mina gerrillariek Irunberriko goarnizio frantziarrei eraso zioten, hirurogeita hamar soldaduz osatua. Setiatuak adorez defendatu ziren, eta gerrillari batzuk gotorlekuko ateraino iritsi ziren. Errenditzera beharturik, frantziarrek uko egin zioten, baina gerrillariek gotorlekuari atxikitako etxe bati su eman ziotenean, amore eman zuten. Presoak Lleidara bidali zituzten. Gerrillariek hildako bat eta bost zauritu jasan zituzten, horien artean Krutxaga.