cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enontekiö
Ingurunea
Faunari dagokienez, animalia artiko espezie gutxi batzuk eta uda partean iristen diren hegaztiez gain, ez dago animalia mota asko klima hotza dela-eta. Hain zuzen, uda partean iritsi eta zingiretako intsektuei esker bizirautea lortzen duten hegazti-motek osatzen dute talde ugariena; hala nola, aliota txikiak, arrano beltza eta belatz txikia motako harrapariak, luma dotoreko borrokalariak, elur-berdantzak, hontz gabiraiak, ipar-berdantzak, ipurzuri arruntak, istingor arruntak, kuliska pikartak, kurlinta bekaindunak, larre-buztanikarak, marikoi isatsluzeak, mendebal-txori mokomeheak, mirotz zuriak, mokoker arrunt eta papagaiak, negu-txirtak, negu-txontak, papourdinak, pinu-gailupak, siberiar eskinosoak, txirri hankalaburrak, txirritxo handiak, txoka txikiak, urre-txirri arruntak, zapelatz galtzadunak, zingira-hontzak eta zozo paparzuriak. Gainera, hamazazpi ur-hegazti espezie desberdin aurki daitezke aintziretan, haien artean, ahatebeltz arrunt eta hegazuriak, beltxarga oihulariak, izotz-ahateak, murgilari handiak, zerra txikiak, eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak. Elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, okil hiruhatzak, pinu-gailupak, txirri lepokodunak eta zapelatz galtzadunak, aldiz, bertako negu latzetan bizirautea lortu duten hegazti bakarrak dira, alegia, urte osoan zehar ikus daitezkeenak udalerrian.
Ugaztunen taldea, azkenik, altzeek, amerikar bisoiek, azeri gorri eta zuriek, erbinude arrunt eta zuriek, jatunek, hartz arreek, igarabek edo urtxakurrek, ipar-katamotzek, lemingek, otsoek, satitsu txikiek, tundrako otsoek, ur-ipurtatsek, ur-satitsuek, eta elur-orein etxekotu eta basatiek (basoko elur-oreinak) osatzen dute batik bat.
Historia
Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hala ere, hazkunde guzti hau ez zen hain oparoa izan udalerriarentzat; izan ere, industriak ez zituen bere sustraiak errotu Lappin (Kemi, Kemijärvi eta Tornio hirietan izan ezik) eta biztanle askok ihes egin behar izan zuen Finlandiako beste hiri nagusiago batzuetara euren bizimodua hobetu nahian. Nahiz eta gaur egun gero eta egitura garatuagoak iristen diren turismoari esker, eskualdeak elur-orein zaintzan murgilduta jarraitzen du eta, horregatik, lan esparru zabalagoa bilatzen duten biztanleek urtero-urtero bertatik alde egiten dute.
XXI. mendean bi talde etniko nagusi dauden arren, finlandiarrak eta samiak guztiz bateratuak daude egunerokoan, eta kultura aberastuz, bi gizarte-taldeak inolako desberdintasunik gabe bizi dira. Samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesten dituen Finlandiako Sami Lurraldea sortu zuen Enontekiök 1973. urtean Inari, Sodankylä eta Utsjoki udalerriekin batera.
Banaketa
Nahiz eta beti bateraturik aurkezten diren, udalerria hainbat herritan dago antolatua; hala, ez dago "Eanodat" edo "Enontekiö" izeneko biztanle-gunerik. XVIII. mendean Errusiar Inperioak Finlandia bereganatu zuenean eta Suediako eta Norvegiako mugak itxi egin zituztenean -1889an eta 1852an, hurrenez hurren-, elur-orein zaintzatik bizi ziren bertako herritarrak iparralderantz jo ezinik gelditu ziren. Muonio eta Torne ibaietako muga berriak ezarri zirenean, gainera, Kaaresuvanto eta Kuttanen bezalako herriak alde suediarrean eta finlandiarrean banaturik gelditu ziren. Mugen itxiera eta beraien bizimoduaren aldaketa ozenago salatzeko, 1877. urtean, gaur egun Eanodat/Enontekiö osatzen duten herriak batu eta udalerri berri bat sortu zuten.
80 biztanle baino gehiago dauzkaten herrixkak beltzez.
Garraio azpiegiturak
Enontekiö hain handia eta soila izanik, ez da erraza bertatik mugitzea autoz ez bada; ez dago iparralderaino doan trenik eta tren-geltoki hurbilena Kolarin dago (150 bat km hegoaldera). Aireportua da Helsinkitik bertara iristeko modu errazena, baina Rovaniemi Lappiko hiriburutik edota inguruko beste udalerrietatik iristeko autoa edo busa hartu beharra dago. Ondorengoak dira udalerria zeharkatzen duten errepide eta autobide nagusiak:
Valtatie 21: Tornio - Kilpisjärvi
Kantatie 93: Palojoensuu - Kivilompolo
Seututie 956: Sirkka (Kittilä) - Hetta
Seututie 957: Särkijärvi (Muonio) - Peltovuoma
Seututie 959: Kaaresuvanto - Karesuando (Kiruna)
Botniako golkoan hasten den Valtatie 21 autobideak udalerria zeharkatzen du hegoaldetik iparraldera eta Tornio hiritik muga hirukoitzerainoko bidea egiten du Torne, Muonio eta Könkämäeno ibaien ertzetik; guztira, 459 km ditu eta Tornio, Ylitornio, Pello, Kolari, Muonio eta Enontekiö udalerriak zeharkatzen ditu. Bestalde, herrixkak elkarren artean batzen dituzten bigarren mailako errepideak ere badaude, haien artean, Kantatie 93 errepidea, Palojoensuutik Hettara eta bertatik Kivilompolo Norvegiako muga-kontroladorera doana. Errepide bidez iristea ezinezkoa den herrixka bakarra, abeltzain samiak baino bizi ez diren iparreko Raittijärvi da, Käsivarsiko Eremu Basatiaren erdian dagoen herria. Mugako herrialdeetara igarotzeko, aldiz, errepidezko lau muga nagusi daude: Kaaresuvantotik eta Saivomuotkatik Suediara, eta lehen aipatutako Kivilompolotik eta Kilpisjärvi herritik Norvegiara.
Bestetik, Hetta eta Muotkajärvi herrien artean, alemaniarrek Jarraipenaren Gerran eraiki zuten eta Enontekiöko azpiegitura nagusia den aireportua dago, Enontekiö aireportua. Udaberrian larunbatero, eta martxotik maiatzera egunero, Helsinki hiriburuko aireportuarekin lotura duten hegaldiak daude; beste hainbat aireporturekin ere hegaldiak antolatu ohi dira sasoiaren arabera, besteak beste, Londresko Gatwick, Birmingham eta Glasgow aireportuekin. Enontekiö aireportua Lappi eskualde osoko aireportu txikiena da eta 2016. urtean 22.273 bidaiari baino ez ziren igaro bertatik (aurreko urtean baino %4,4 gehiago). Aireportuaz gain, Kilpisjärvin heliportu txiki bat ere badago, larrialdietarako eta hegaldi berezienetarako baino erabiltzen ez dena.
Hezkuntza eta ikerkuntza
Herrialdeko hezkuntza sistemaren arabera, sei urtera arteko ikaskuntza "peruskoulu" izena duten eskolatan ematen da. Udalerrian, eskola ofizial bakarra dago Hetta herrian, Hetan peruskoulu. Dena den, udalak tokian tokiko hezkuntzaren alde egiten du, eta udalerri zabala denez, Kaaresuvanton, Kilpisjärvin eta Peltovuoman ere adin tarte jakineko haurrentzat eskolak badaude. Batetik, Kaaresuvanton eta Peltovuoman 6. maila arteko ikasleak hartzen dituzte; Kilpisjärvin, aldiz, 9. maila artekoak. Bestalde, Derrigorrezko Hezkuntza 7 urtetatik 16ra izaten da Finlandian. Zortzi urteko ikasbidea ikastetxe berean jasotzen dute ikasleek, lukio izeneko institutuetan, eta udalerrikoa Hetta hiriburuan dago baita ere, Enontekiön erälukio izenekoa.
2015. urteko maiatzaren 3an, Kilpisjärviko eskola kiskalita gelditu zen, ondoan aparkatuta zegoen autokarabana batek su hartu ondoren. Berreraikitze lanek bi urte hartu zituzten, baina 2017-18ko ikasturterako ikasleek eskola berria estreinatu ahal izan zuten. Udalerria inguru elebidunean dagoenez, bertan bizi diren samiek haien hizkuntzan ikasteko eskubidea dute eta gainontzeko biztanleek ere ipar samiera ikasi behar izaten dute.
Azkenik, ikerkuntzara bideratutako bi azpiegitura daude Enontekiön:
Osasuna
Udalerria Lappi Ospitale Barrutian dago eta bertako ospitale bakarra Rovaniemiko Lappiko Ospitalea da, Enontekiö herrigunetik 400 bat km hegoaldera. Ondorioz, Muonio bizilagunarekin batera, programa berezi bat antolatu du Udalak osasunaz arduratzeko. Nahiz eta larrialdietako erietxe nagusia Muonion dagoen, eritasun arinak sendatzeko bi eskualde-erietxe daude Hetta eta Kaaresuvanto herrietan.
Hiri senidetuak
Senidetasun hitzarmenik ez dagoen arren, mugaz gaindiko Kautokeino, Kiruna eta Storfjord udalerriek eta Enontekiök elkar-laguntza eta kooperazio akordioak adostu dituzte azken urteotan.
Udala
Enontekiöko eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2017ko apirilaren 9an ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.
Caecilia nigricans
Caecilia nigricans Caecilia generoko animalia da. Anfibioen barruko Caeciliidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Huygens (espazio zunda)
Huygens zunda, Europako Espazio Agentziak (ESA) egina eta bere izena XVII. mendeko astronomo herbeheretarra izan zen Christiaan Huygensengatik jasotzen duena (Saturno planetaren ilargia den Titanen aurkitzailea izan zena), Titan ilargiaren atmosferara sartzeko eginiko zunda bat da Cassini-Huygens misioaren zati bezala. Cassini-Huygens espazio-ontzia 1997ko urriak 15ean jaurtia izan zen Lurretik. Huygens zunda Cassini orbitatzailetik 2004ko abenduak 25ean banandu zen eta Titanen 2005eko urtarrilak 14an lurreratu zen, Xanadu izeneko eremutik gertu.
Enontekiö
Udala
Udalbatza 17 ordezkarik osatzen dute eta egungo talde politiko nagusia Zentroko Alderdia da. Hain zuzen, 2017ko udal hauteskundeetan, Finlandiako landa giroko udalerri gehienen antzera eta Lappi osoan bezala, Zentroko Alderdia izan zen garaile. Guztira bederatzi ordezkari lortu zituen, hala, aurreko legealdiko udalbatzako eserlekuak mantentzea lortu zuen. Jasotako 516 botoek, gainera, erabateko gehiengoa eman zioten, eta beste lau urtez udalerriaren gobernua osatzeko aukera eman zioten. Alderdi Nazionalak, bestalde, gorakada nabarmena izan zuen eta botoen %19,3ri esker bi zinegotzi gehiago eskuratu zituen. Hirugarren indarra "Johtti Sápmela" edo "Johtti Sápmelaccat rs:n" samien taldea izan zen, hauen kultura gobernuan parte hartzearren eratua; guztira, bi eserleku eskuratu zituen. Azkenik, aipatu beharra daude Liga Berdea eta Alderdi Kristau-Demokrata alderdiak, bana ordezkari lortu zutenak; hurrenez hurren, botoen %8,8 eta %7,1 izan zen jasotako babesa. Udal hauteskunde hauen ostean, eratu berria zen udalbatzak gehiengo osoz Mauri Koskela alkate izendatu zuen eta ordura arte kargu-lanetan ibili zen Mikko Kärnä gaztea ordezkatu zuen. Gobernu berriak, aldiz, udalbatzaren presidentea eta Udalaren bozeramailea izendatu zuen, Zentroko Alderdiaren kidea den Seppo Alatörmänen. Hurrengo udal hauteskundeak 2021. urtean ospatuko dira, herrialdeko gainontzeko udalerrietan bezala.
Biztanleria
Bi mila biztanlera iristen ez den udalerri hau biztanle gutxien duen Lappiko laugarren udalerria da, eta bere azalera handiak Finlandia osoko biztanle dentsitate txikiena duen udalerrien artean sartzen du. 90eko hamarkadaz geroztik, urtez urte biztanleria jaisten joan da, Finlandiako ekonomia krisialdiaren ondorioz batik bat; izan ere, industriak bertan sustraiak errotu ez zituenez, banku krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko udalerria eta herritar askok lan bila kanpora jo behar izan zuen -batez ere, Helsinki eta Rovaniemi hirietara-. Gaur egun biztanle ihes horrek jarraitzen du, lan esparru zabalago baten bila bertatik ateratzen diren herritarrak asko baitira. Hala ere, azkenaldian herrialdeko ekonomia egonkortu denez, biztanleen ogibide nagusiak, elur-orein zaintzak, bere horretan jarraitzen du. Lehen esan bezala, ez dago ez "Enontekiö", ezta "Eanodat" izeneko biztanle gunerik ere, eta udalerria herri txiki ugarik osatzen dute. Hauen artean biztanle gehien dituena Hetta edo Heahttá da, 800 bat inguru; ondoren, Muonio ibaiak Finlandia eta Suediaren artean banatzen dituen Kaaresuvanto eta Kuttanen herriak daude, bostehunen bat biztanle dituztenak; azkenik, Kilpisjärvi, Leppäjärvi, Nunnanen, Palojoensuu, Peltovuoma eta Vuontisjärvi herriak dira aipagarrienak, 200-100 biztanle artean dituztenak.
Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko udalerriekin alderatuta, Enontekiön, 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa oso baxua da, %12,3koa, eta 64 urte baino gehiago dituztenena, aldiz, altua, %25,3koa. Erlijioari dagokionez, gehienak sinesgabeak edo luteranoak dira, bereziki laestadianismo mugimendu kontserbadorekoak, eta sinestunen kopuru handiena samiek osatzen dute. Laestadianismoa Lars Læstadius suediarrak sortu zuen, eta hain zuzen, elizgizon hau Muonionjokik bi herrialdetan banatzen duen Kaaresuvanto herriko parrokian bikario ibili zen.
Udalerrian, bestalde, bi hizkuntza ofizial daude: finlandiera eta ipar samiera. Herritar gehienak elebidunak edo elebidun hartzaileak dira, baina lehenengo hizkuntza da nagusi, enontekiöarren %86,7ren jatorrizko hizkuntza delako; ipar samiera, berriz, herritarren %10ena baino ez da. Udalerriaren izen ofizialak "Eanodat" eta "Enontekiö" dira, ipar samieraz eta finlandieraz hurrenez hurren. Herrialdeak irudimenaren laguntzaz emakumezko itxura daukanez, eta udalerria Finlandiaren emakumezko pertsonifikazio horren eskuineko besoaren lekuan dagoenez, herrialdean bertako herritarrek käsivarsiarrak (besotarrak) ezizena jasotzen dute.
Enontekiöar ezagunen artean, aipatzekoa da Nils-Aslak Valkeapää sami artista; finlandieratik ipar samierara hainbat obra itzuli zituen, baina musika arloan eginiko lanengatik da ezaguna. 1968. urtean Meharguneen Gidaria (Ofelaš edo Veiviseren) norvegiar filmeko doinua sortzeagatik Soinu onenaren Oscar Saria irabazteko izendatua izan zen. Beste musikari osptesu bat Wimme Saari joik-abeslari samia da, sami kulturaren iraultzaren eragiletako nagusia izan dena azken urteotan.
Sami kulturaz gain, XIX. mendean bizitako Juhani Raattamaa apaiza ere aipatu beharra dago, Lars Læstadiusen lagun mina eta munduko lehen apaiz laestadianiarra izan zena. Azkenik, Heikki Autto politikari gaztea ere enontekiöarra da, Koalizio Nazionala alderdiaren ordezkari dena Eduskuntan (Finlandiar Parlamentua).
Samiak
Udalerria samien jatorrizko eta berezko lurraldearen barnean dago, Sápmi deituriko lurraldean. Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun; kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa edo Gorravárri tribuen eta beranduago (k.a. 3. milurtekoan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. XVI-XVII. mendera arte, herri nomada izan zen samiena eta garai hartan elur-orein zaintzaren kultura hasi zela uste da; bizimodu berri horrek, hala ere, aurreko kutsu nomada izaten jarraitu zuen, sasoiaren arabera, abeltzainek elur-oreinak hegoalde eta iparraldeko Ozeano Artikoaren artean eduki behar izaten baitzituzten. Bereizgarri horrek eta hizkuntzak (ipar samiera) Enontekiöko eta inguruko samiak gainontzeko tribu eta herrietatik bereizi izan ditu eta, ondorioz, giza-multzo honek "ipar sami" deitura jaso izan du, gaurdaino gorde den deitura. Izan ere, oraindik, abeltzaintzak ipar samien jarduera nagusia izaten jarraitzen du.
1973. urtean, Enontekiök, Inari, Sodankylä eta Utsjokirekin batera, Finlandiako Sami Lurraldea sortu zuen, samien ohiturak, hizkuntza eta lurrak babesteko asmoz. Gaur egun, Enontekiöko biztanleriaren %30 da talde etniko honetakoa (Sami Lurraldea kudeatzen duten arduradunen irizpideen arabera) eta Sami Parlamenturako hauteskundeetan parte har dezake; 2008tik Klemetti Näkkäläjärvi enontekiöarra da Sami Parlamentuko ordezkari nagusia. Utsjoki eta Inari ondoren, sami etniako biztanle gehien bizi den Finlandiako udalerria da eta "Eanodat" eta "Iänudâh" izenak jasotzen ditu ipar samieraz eta inariko samieraz, hurrenez hurren (lehenengoa baino ez da ofiziala). Azken urteotan, udalerria bi kultura ezberdinen artean eratzea lortu da, finlandiarren eta samien arteko ezberdintasunik gabeko bizimodua, oreka eta bizikidetza direla oinarri.
Azkenik, aipatzekoa da herritar gehienak elebidunak edo elebidun hartzaileak direla (finlandiera eta ipar samiera), baina ipar samiera, azken urteotan asko zabaldu den arren, samien %34ren jatorrizko hizkuntza baino ez dela.
Armarria
Armarria udalerria sortu ondoren onartu zuen udalbatzak, 1961eko urtarrilaren 17an (Barne Ministerioak apirilaren 21ean). Olof Eriksson margolari helsinkiarrak sortu zuen eta antzinako kulturak eta ohiturak Enontekiön duten eragina irudikatu nahi izan zuen. Atzealde urdinaren gainean, zilarrezko eskandinaviar lagopodo bat dago, eskualde honetan oso ohikoa den eta antzinako gosete garaian enontekiöarrentzat oso lagungarria izan zen hegaztia. Izan ere, negua bertan igarotzen duen hegazti bakarrenetakoa denez, Izotz Aro Txikian herritarren jaki nagusia bilakatu zen, eta, horregatik, "Bizitzaren hegaztia" moduan da ezagunagoa enontekiöarren artean.
Museoak eta Ondasun nabarmenak
Enontekiöko ondasun nabarmenen artean, historiarekin zerikusia duten bi museo daude: Enontekiöko Herri Museoa eta Finlandiako Basoen Bulegoa. Lehena 1991. urtean ireki zen Hettan eta, hala nola, Ylikyröko XVIII. mendeko biltegi bat, 20ko hamarkadako gela arrunt bat, XIX. mendeko etxalde bat eta XX. mende hasierako Muotkajärviko sauna bat daude erakusgai. Bestean, alegia, Finlandiako Basoen Bulegoan, Finlandiako Tunturi Lappi azpieskualdean babestutako eremuak kudeatzen dituen Metsähallitus enpresa nazionalaren bulegoa dago; hau ere Hetta herrian dago eta bertan, samien elur-orein kulturari eta udalerriko babestutako eremuei buruzko informazioa jaso daiteke.
Bertako eraikinen aspaldiko egiturei esker, Kultima, Näkkälä, Nunnanen, Peltovuoma, Pöyrisjärvi eta Raittijärvi herrixkak monumentu izendatuak izan ziren 1993. urtean; hauekin batera, Laponiako Gerran zutik iraun zuen harrizko zubi bakarra ere, Ahdaskuru izenekoa.
Aipatzekoa da, azkenik, Valtatie 21 autobidetik gertu dagoen Muotkatakka mendian, Laponiako Gerrako oroitarri bat dagoela; oroitarri hau 1945. urtean gerra amaitu zen tokian bertan eraiki zuten finlandiarrek.
Ospakizun bereziak
Udaberria hasi baino lehen, hainbat festa ospatzen da Hetta herrigunean: Martxo hasieran, esaterako, Hettako Mariaren Egunak ospatzen dira (finlandieraz, Hetan Marianpäivät; ipar samieraz, Heahtá Márjjábeaivvit). Sami-egutegian izen bereziko ospakizuna da, eta elizara joateaz gain, sami kulturarekin zerikusia duten ekitaldiak antolatzen dira; hala nola, musika kontzertuak, arte erakustaldiak eta elur-oreinen inguruko trebezia lehiaketak. XVI. menderako ospatzen zen. Udaberri hasieran ere Hettako Musikaren Egunak ospatzen dira. Egun hauetan, urtero ehunka musika-zaletu erakartzen duen musikaldi garrantzitsu bat antolatzen da.
Bestetik, ipar muturreko Kilpisjärvi herrian ere zenbait ospakizun izaten da; besteak beste, apiriletik uda bukaeraraino arrantza txapelketak antolatzen dira, izotz nahiz ur gainean, eta herrialdeko orientazio lehiaketa ospetsuenetakoak ere herri inguruko aintzira eta mendietan ospatzen dira.
Huygens (espazio zunda)
Deskribapena
Huygens zunda Saturno planetaren ilargirik handiena den Titanen hodeiak, atmosfera eta lurrazala esploratzeko pentsatu zen, Titanen atmosferan sartuz eta lurrazalera errobotizatutako laborategi bat eramanez. Misioa planeatu zenean Titanek izan zezakeen lurrazal mota ezezaguna zen. Lurreratzearen aurreko hilabeteetan Cassinik hartutako datuen analisiak galdera honi erantzuna ematen lagunduko zuela espero zen. Hasierako ziurgabetasunen artean garrantzitsuena zunda lur solido gainean edo hidrokarburoz osatutako laku edo itsaso batean lurreratuko ote zen jakitea zen.
Enontekiö
Ekonomia
Enontekiöko egitura ekonomikoaren arabera, biztanleria langilearen %76k zerbitzu sektorean egiten du lan (bai zerbitzu publikoetan, bai baso-zaintzan, bai turismoan); gainontzekoak, aldiz, basogintzan, nekazaritzan -egoera klimatikoak baldintzatuta- eta elur-orein zaintzan egiten du lan gehienbat. Hain zuzen, abeltzaintza iparraldeko samien ogibide nagusia da XVII. mendetik gutxienez. Lappi iparraldean industria ia garatu gabe dagoenez, langabetuen kopurua ia Finlandiako udalerri guztietako altuena da: %17,7 (2016). Udal zerga, aldiz, %21,25ekoa da.
Huygens (espazio zunda)
Deskribapena
Cassinik Titangandik 1200 kilometroko distantziara hartutako irudietan oinarrituz, zunda lurreratuko zen tokiak kostalde bat zirudien. Lurreratuko zen tokia solidoa ez zela izango onartuz, Huygens zunda lurrazal likidoarekin kontaktuan zenbait minutuz onik mantentzeko eta aurkitutako baldintzei buruzko informazioa bidaltzeko diseinatua izan zen. Gizakiek sortutako zunda bat lehen aldiz lurrean ordez itsasoan pausatuko zela espero zen. Zundak bere baterietan hiru ordurako energia baino ez zuen, eta hortik gehiena jaitsieran gastatuko zuen. Ingeniariek gehienez ere lurrazaletik 30 minutuan lortutako datuak jasotzea espero zuten.
Enontekiö
Ekonomia
90eko hamarkadaz geroztik, urtez urte udalerriko biztanleria jaisten doa. Garai hartan, Finlandiako banku krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko udalerria eta, ondorioz, herritar askok lan bila kanpora jo behar izan zuen -batez ere, Helsinki eta Rovaniemi hirietara-. Hala ere, gaur egun herrialdeko ekonomia egonkor dago, eta abeltzaintza esparrua orekan mantentzen da. Enontekiö lan eremu zabalagoaren bila kanpora joaten diren herritarrek husten dute.
Huygens (espazio zunda)
Deskribapena
Huygens zunda bi zatiz osatua dago: Bata zunda bera, Titanen lurrazalera jaitsi zena eta "Zundaren Laguntza Ekipoa" deritzona (PSE ingelesezko siglez) Cassini zunda orbitalari lotuta dagoena. PSEak zunda jarraitzeko, jaitsieran zehar lortutako datuak berreskuratzeko eta datuak prozesatu eta orbitatzailera bidaltzeko beharrezkoa zen elektronika du, ondoren orbitatzailetik Lurrera bidaliz.
Enontekiö
Ekonomia
Turismoa, bestalde, hazten ari den jarduera da; herria bisitatzen duten turistak norvegiarrak, suediarrak, finlandiarrak eta alemaniarrak dira batik bat. Lehenengoek muga igarotzen dute erosketa merkeagoak egiteko aburuarekin eta udalerrian uzten duten dirua oso mesedegarria da bertako ekonomiarentzat. Nahiz eta Lappiko beste udalerri batzuk baino turista gutxiago erakarri, hauen kopurua haziz doa urtetik urtera eta berebiziko sektore bilakatu da. Normalean, arrantza egiteko, naturaz gozatzeko, eskiatzeko, ibiltaritza egiteko, eta ipar argiak eta udako gauerdiko eguzkia Kilpisjärvi herriko Saana mendiaren tontorretik ikusteko iristen dira bertara. Aipatzekoa da Pallas-Yllästunturiko Parke Nazionalak 2016. urtean jaso zuen bisitari kopurua, guztira, 538.800 naturazale; hain zuzen, bisita gehien jaso zuen herrialde osoko natura parkea izan zen. Enontekiö-Kilpisjärvi ardatz turistikoak gainera, webgune berri bat estreinatu zuen ez asko, Tosi Lappi izenekoa (euskaraz, Benetako Laponia).
Huygens (espazio zunda)
Deskribapena
Zunda lo egon zen 6,7 urte iraun zuen planetarteko bidaia luzean zehar, urtean bi aldiz egiten zitzaizkion azterketengatik izan ezik, hauen emaitzak Lurrera igortzen zirelarik, ESAko sistema eta karga erabilgarriko adituek azter zitzaten.
Iruñeko katedrala
Iruñeko Andre Mariaren Jasokundearen katedrala XV. mendean Iruñeko Alde Zaharrean eraikitako katedral gotikoa da. Orube berean, lehenago, katedral erromaniko bat eta, ziur asko, erromatar kapitolioa ere egon ziren. Iruñeko eta Tuterako artxidiozesiaren egoitza da. Beste katedral batzuetan ohikoak diren eraikinak ditu, hala nola eliza, klaustroa eta sakristia; baina, horiez gain, baditu aletegia, jangela, kapitulu-gela eta logela ere. Azken horiek bere antzinako kabildoari lotutako eguneroko bizitzakoak dira, mendeetan zehar katedral gehienetan eraitsiak. Katedrala osatzen duten gelak, garai eta estilo bat baino gehiagotan eraiki ziren; gaur egun, zutik diraute gela erromaniko batzuk, baina, batez ere, gotiko estiloan eraikitakoak dira nagusi (horien artean, eliza eta klaustroa), XIV. mendetik XVI.era bitartekoak. Mendebaldeko fatxada, estilo neoklasikokoa, XVIII. mendearen amaieran eraiki zen.
Akhaltsikhe
Akhaltsikhe (ახალციხე) Georgiako hiria da, Samtskhe-Javakheti eskualdeko hiriburua.
Iruñeko katedrala
Eraikin multzo horretan, nabarmentzekoak dira: klaustroa, Europako arte gotikoko onenen artekoa eta XIV. mendeko klaustrorik onena jotzen dena; sukaldea, Europa osoko sukalde gotikoaren hiru adibide bakarretako bat; eta, azkenik, fatxada nagusia, penintsulako neoklasizismoaren obrarik garbi eta adierazgarrienetako bat.
Akhaltsikhe
Hiriko alde zaharrean Rabati gotorlekua dago, IX. mendean Lomisa edo Lomsia (georgieraz "leoiarena") izenapean eraikia. XII.mendetik Akhaltsikhe (georgieraz "gotorleku berria") jasotzen du.
Iruñeko katedrala
Kokalekua
Iruñeko Alde Zaharreko lekurik garaiena den muino batean dago, Erdi Aroan Nabarreria zeritzon burgu historikoan.
Bere aurrealdean Nabarreria kalea, Kuria kalea eta Compañia kaleak bat egiten dute, alboan Nafarroako Administrazio Publikoaren Institutuaren egoitza, San Jose plazatxoa eta Redin kalea daude, atzealdetik berriz Iruñeko harresiaz gain Barbazan Apezpikuaren ingurubidea du.
Katedralaren aurretik
Egungo eraikinak eremu zabala hartzen du hiriko alde zaharrean, zehazki, Nabarreriaren goiko aldean. Iruñeko gune honetan aurkitu dira aztarna arkeologiko zaharrenak, Burdin Aroan datatuak. Toki honetan bertan, hiri erromatarraren gune nagusia zegoen, honen hondakin ugari aurkitu direlarik eraikinaren barnean eta kanpoan egindako indusketa arkeologiko ezberdinetan, tenpluak hartzen duen tokia, kardoaren eta dekumanoaren bidegurutzearekin bat zetorrela frogatzen dutenak, hiri erromatar ororen erdigune neuralgikoa irudikatzen zuten bi kaleak.
Iruñeko elizaren berri izan zen lehen aldia 589an izan zen, Toledoko hirugarren kontzilioan hiri horretako gotzaina aipatzen zen dokumentu batean. Eta gotzain bat bazegoen, katedra bat izan behar zuen eta, beraz, katedral bat zegoen. Hala ere, toki horretan eliz eraikin baten existentziaren lehen froga fisikoa, eraikuntza erromanikoaren zimenduetan txertatua aurkitu zen, eta bere aurpegietako hiruk landutako kapitel bat da, IX. edo X. mendekoa, garai hartan eliza bat zegoela berretsiko lukeena.
924an, Abd al-Rahman III.ak eraitsi zuen eliz ospetsu bat zegoen (lehen aipatutako kapitela eliza horretakoa izango zena), Iruñeko kanpainaren barnean Nafarroa eraso zutenean. Antso Abarka erregeak (970-994) Iruñeko hiribildua eman zion Santa Mariari. Antso Nagusiak elizbarrutiko lehen tenplua berreraiki zuen, eta bultzada erabakigarria XII. mendean eman zen. 1086. urtean, Petri Rodezkoa apezpikuak kanonigo sekularren ordez kalonje erregularren komunitate finko bat jarri zuen, San Agustinen Arauaren arabera, honela, 1100 eta 1127 artean eraikitako estilo erromanikoko kabildoa sortu zuen. Sagaratzea, 1127ko apirilaren 12an egin zuen Antso Larrosa gotzainak Alfontso I.a Nafarroakoa erregearen laguntzarekin.
Katedralaren eraikuntza faseak
XIII. mendearen amaieran eta XIV.aren lehen erdian, gotiko estiloko klaustro berria eraiki zen, eta, XII. mendean zehar, eraikin gotiko batzuk eraiki ziren, Barbazana kapera eta jangela kasu. 1390ko uztailaren 1ean katedral erromanikoa erori zen koruaren aldetik, fatxada eta burualdea ukitu gabe geratuz. Hainbat esku-hartze egin ziren hurrengo mendeetan multzo osoan, eta aipagarriena da fatxada erromanikoaren ordez neoklasikoa jarri zela XII. mendearen amaieran.
1100 eta 1127 artean katedral erromanikoa eraiki zen. 1276an Nabarreriako Gerra izan zen Iruñeko burguen artean. Nabarreria guztiz suntsituta geratu zen, eta ez zen etxe berririk eraiki hurrengo 50 urtean. 1313an Luis I.a Nafarroakoak katedralari atxikitako kabildoko etxeak berreraikitzea baimendu zuen, gehienak gaur egungo San Jose plazan eta Dormitaleria kalean. Berreraikuntza hasi zenean, gainera, Izurri Beltza iritsi zen Iruñera. Epidemia honek, Euskal Herrian, eragin nabarmena izan zuen, baita katedralean ere: 1348an ehun bat kanonigo zituen katedralak, eta erdia baino ez ziren bizi 1363an; 1372an hogeita hamarretik beste zortzi hil ziren eta bost hildako gehiago izan ziren 1378an. Hala ere, urte horietan, Katedralaren kabildoak burgua berriro jendez betetzeko esfortzua egin zuen, higiezinen kudeaketa egiten.
Katedral erromanikoaren zatirik handiena 1390ean erori zen. Fatxadak eta burualdeak baino ez zuten zutik iraun. Berria eraikitzeko lanak, ordea, berehala hasi eta XV. mende hasieran amaitu zuten. Klaustro berria 1290 eta 1350 artean eraiki zen. Klaustro gainekoa 1472an bukatu zuten. Barbazana kapera eta jangela, berriz, 1330ean. Sakristiak XVII. mendekoak dira. Gaur egungo fatxada 1784 eta 1802 artean eraiki zen, XVIII. mendera arte iraun zuen fatxada erromanikoa ordezkatzeko. Fatxada berria Ventura Rodríguez arkitektoaren diseinuari jarraikiz egin zen, estilo neoklasikoan, Santos Angel Otxandategi durangarraren obra-zuzendaritzapean.
Iruñeko katedralean, Erdi Aroko penintsulako arkitektura eta, oro har, arte- estilo bat baino gehiago biltzen dira. Alabaina, frantses eraginpeko gotikoa nagusitzen zaie gainerako estilo guztiei. Obrak herritarrek beren borondatez emandako diruarekin hasi ziren; Iruñeko apezpiku zen Arnaldo Barbazangoak eman zien jarraipena, eta evreuxtarrek bukatu zituzten.
Monumentu-multzo honen barnean hiru zati nagusi bereizi behar dira: katedralaren beraren nabea, klaustroa eta elementu osagarri edo apaingarriak. Katedralaren nabearen berreraikuntza 1394. urtean hasi zen, Karlos III.a Noblearen erregetzaren garaian. Ondoren, Martin Zalba prelatuak San Martinen kaperaren eta Ebanjelioaren aldeko nabearen bi zatiren eraikuntza ordaindu zuen. Lancelot apezpikuaren garaian, berriz, alde horretako gurutzaduraren zimenduak bota ziren. Antso Oteitzakoak, erregearekin erdi bana, Epistolaren nabea eraiki zuen. Eta erdiko nabearen obrak, Karlos III.a erregeak hasi zituenak, Blanka II.a erreginaren garaian amaitu ziren. Agaramontar eta beaumontarren arteko gerra zela-eta, obrak geldirik egon ziren, baina, ondoren, Joan Albretekoa erregeak jarraipena eman zien, eta Alessandro Cesarini Iruñeko artzapezpiku zela amaitu ziren erabat.
Eraikuntzaren ondoren
1673 eta 1733an bi leherketa egon ziren Bolboraren errotan, Arantzadi inguruan zegoen bolbora fabrikan. Honek kalte handiak egin zizkion katedralaren dekorazioari, bereziki pinakulei.. Kabildoak konponketak José Sufiri enkargatu zituen, 1933ko azaroaren 21ean jada amaituta zituena. Beirateak 1773an berritu ziren, baina pinakuluak ez ziren inoiz ere berritu.
Eliza
Gaur egungo tenplu gotikoa eraikitzeko arrazoia aurreko tenplu erromanikoa bat-batean erori zela izan zen. Honek, lanak azkar hastera behartu zuen, katedrala Nafarroako erresumako ekintzarik garrantzitsuenetarako esparru bezala balio baitzuen, erregeen koroatze eta bilerak, euren bataioa edo euren lurpertzea, hiltzen zirenean. Arrazoi honegatik, bere berreraikuntza, Karlos III.a Noblea, Leonor Trastamarakoa eta bere oinordekoentzat helburu nagusi bihurtu zen, oso ohikoa ez zena. Normalki, kabildoak eta gotzainek katedral multzoetan egiten ziren esku-hartzeen kostuak ordaintzen zituzten garai horretan eta, erregeek, kaperak, erretaulak edo urregintza piezak soilik ordaintzen zituzten garaian. Kasu honetan, aurreko eraikinaren hondamena ia erabatekoa zenez, eta kabildoak eta gotzainak eraikuntza berriaren kostuak bere gain hartzea ezinezkoa zenez, erregeek euren errenten zati bat tenplu berria eraikitzeko erabiliko zuten, beranduago euren alaba Zuriak egingo zuen bezala.
XII. mendearen amaieran zeuden eta Europa osoan nagusi zen estiloa gotikoa zen. Nafarroan, Frantziarekin muga zuelako eta bertan leinu frantses ezberdinak gobernatu zituelako, Evreux (urte horietan gobernatzen zutenak) eta Xanpaina kasu, Frantziaren eragina oso garrantzitsua eta etengabea izan zen XII. eta XII. mendeetan zehar, eta, horregatik, eliza berria gotiko frantsesean eraiki zen.
1394ko maiatzaren 27an jarri zen lehen harria, gurutzaduratik erdiko nabearen bigarren zutabeko erliebean irakur dezakegun bezala, ebanjelioaren aldean, Birjina eseri baten aurrean belaunikatutako hiru kalonje irudikatzen dituen erliebe baten azpian, non honako hau jartzen duen: Capi(tu)l(u)m eccl(esie) Pampilon(ensis) an(no) M.CCC.LXXXX.IIII..
Barnealdea
Katedralaren oinplanoa, ohi denez, habearteak, gurutzadurak eta burualdeak osatzen dute. Habearteak hiru habearte ditu: erdiko habearte bat handiagoa da (12,2 m zabal eta 25,3 m garai), eta bi alboko ditu (7 m zabal eta 12,8 m garai). Habearteak sei zatitan banatzen dira, baina azkena, fatxadatik hurbilen dagoena, fatxadarekin batera eraiki zen XVIII. mendearen amaieran.
Habearte nagusiaren euskarriak forma erronboidaleko zutabe salbuetsiek osatzen dituzte, moldura ahurrez bereizitako hamabi zutabetxo finekin. Horiek parpain-arku eta arku formeroen pisua eusten dute, baita nerbio diagonalena ere. Alboko habeartearen eta kaperen artean dauden pilareak ez dira salbuetsiak; beraz, aurrekoen antzekoak izan arren, egitura aldatu egiten dute neurri batean. Bestalde, kapera bikoitzek zutabe salbuetsi bat dute, barrutik eta kanpotik baketoirik ez duena, zirkuluerdi-formako sekzioa baizik. Arkuak zorrotzak dira, erlaitz oso markatukoak eta profil molduratukoak.
Leihoak
Nabarmentzekoa da alboko habearteetako arkuen eta erdiko habearteko leihoen artean geratzen den horma-espazioa. Izan ere, leihoak ezin dira luzeagoak izan, kanpoaldetik daude alboko habearteen estalkiarekin eta kaperekin, azken horiek aurrekoen altuera berekoak baitira. Ez da harritzekoa kasu hau ikustea, baina bai, ordea, horma huts hori ez zela trazeria edo triforio batekin konponduko, eta horrek horma astun baten itxura eta inpresio negatiboa ematen du.
Erdiko nabeko leihoak dira handienak. Tarte bakoitzeko bi daude, altuera handian, txandaka handiagoak eta txikiagoak direnak, eta, aldi berean, diseinu alternatiboa dutenak. Arku zorrotz txaranbeldu batez osatuta daude, bi arkiboltaz osatua, alde banatan beste hainbeste zutabetxotan zurkaiztuak. Behealdea, ezpondan dagoen isurki batez errematatua dago, eta, bere barnealdea, erpinean trazeria bat eusten duten bi mainelek banatzen dute. Errepikatzen diren bi diseinuak, tarte bakoitietan, arku oso zorrotz, sekanteak eta tangenteak dira, barnealdea zirkuluetan inskribatutako laukiekin betetzen dutenak. Tarte bikoitietan, trazeria hiru zirkulu handiz osatuta dago, eta zirkulu horiek hiru karratu dituzte, alde okerrak eta laukizuzen inskribatuak dituztenak.
Kaperetako leihoak antzekoak dira, baina txikiagoak, eta mainel batez bakarrik banatuta daude. Trazeriak desberdinak dira, baina oinarrizko elementu berberek osatzen dituzte.
Sabaia
Katedraleko nabe guztiak ojiba-gangaz estalita daude. Erdiko habearteak gurutze-ganga bakunak ditu, barlongak, bat atal bakoitzean, parpain-arkuen bidez banatuta, eta gangaren giltzarriak fajoi-arkuarekin lotzen dituzten luzetarako loturen bidez sendotuta. Ojiba-arkua fajoia baino altuagoa da. Nerbioek eta fajoiek sekzio triangeluarra, akutua eta molduratua dute. Horma-bularrak hormatik jaisten den zutabetxo batean bermatzen dira, nabearen zutabean zehar.
Gangen eta fajoien giltzarriak motibo heraldikoz, zizelkatuz eta polikromatuz apainduta daude, eta, aldi berean, nerbio eta loturek armarri txiki bat dute giltzarriaren ondoan, baina polikromatua bakarrik. Gurutzaduratik hasita, honako armarriekin egingo dugu topo: Karlos III.a Noble, Zuria erregina, Nafarroa-Evreux, Zuriaren hasierakoa, eta, bosgarren atalean, Martin Peraltakoa gotzainaren armarria. Seigarren atalak, garai neoklasikoan eraikia izan zenez, ez zuen polikromiarik, ezta armarri heraldikorik ere, eta, beraz, azken zaharberritzean (1992-1994), birsortze hipotetiko bat egin zen, elizaren gainerakoan kontserbatutako adibideetatik abiatuta, bai baitira jatorrizkoak eta arkitekturaren garaikideak. Giltzarrien dekorazioari dagokionez, azpimarragarriena da polikromia ez zela giltzarrietan eta armarrietan bakarrik aplikatu, baizik eta horien inguruan lau metroko diametroa hartzen duela, eta, beraz, gangaren zati bat polikromatuta dagoela. Deigarria bada ere, hau ohikoa zen Erdi Aroan, non harri leuna zein zizelkatua polikromatzen zen.
Alboetako habearteetako gangek antzeko egitura dute, baina giltzarriak ez daude fajoiarekin loturaren bidez lotuta. Erdiko habearteak, fajoiek, giltzarriek eta nerbioek bezala, errege eta gotzainen armarri heraldikoak dituzte, eta giltzarriaren inguruan, gangaren zati bat ere polikromatuta dago.
Kaperak
Kaperak gurutzeria sinpleko gangez estalita daude, eta giltzarriak armarri heraldikoz apainduta daude, baina ez beti. Ohitura den bezala, kaperak santu baten edo gehiagoren izenean daude, eta mendeetan zehar batzuek titulartasuna aldatu dute. Gaur egun izen hauekin ezagutzen dira (nabearen oinetatik hasita, Ebanjelioaren aldean):
Gurutzadura
Gurutzadura karratua da, eta bi besoak bi atalez osatuta daude; lehenengoa angeluzuzena da, alboko habeartearen zabalerakoa, eta hurrengoa ia karratua. Ganga erdiko habeartearen altuera berean dago, eta habeartearen antzeko pilareek eusten diote; baina, kasu honetan, hamasei zutabetxok osatzen dute, eta ez hamabik.
Bi besoek bi leiho dituzte, bata bestearen parean, gurutzaduratik hurbilen dagoen zatian. Egitura leihoen antzekoa da, baina trazeria flamigeroa da. Bi arrosa-leiho txikik horma pikoak zulatzen dituzte, trazeria flamigeroarekin, klaustroaren iparraldeko hegalaren antzekoa.
Gurutzaduraren estalkia, bere bost giltzarriak dituen tertzeletedun ganga batez osatuta dago. Besoetatik hurbilen dauden tarteek gurutzeria sinplea dute, barlonga, luzetarako loturaz sendotua, eta kanpoaldekoek gurutze-ganga soilak dituzte, karratuak eta luzetarako eta zeharkako loturak dituztenak. Nerbioek nabekoek baino profil zorrotzagoa eta konplexuagoa dute, eta horren arrazoia da geroko eraikuntza fase batekoa dela. Geroago eraiki zela erakusten duen beste egitate bat giltzarrietan tailurik ez egotea da, nahiz eta hori disimulatuta ikusten den, urre-koloreko zurezko atzeko giltzarri handiekin estalita baitaude. Giltzarrien inguruko gangak berriz polikromatuta daude.
Burualdea
Iruñeko katedralaren burualdea presbiterioak eta kaperak egiten dituen girola batek osatzen dute. Presbiterioaren oinplanoa pentagono irregularra da. Girolak, bere aldetik, lau zati ditu, erdiko biak hexagono erregular berdinak dira, eta beste biak, pentagono irregularrak eta elkarren artean ezberdinak.
Presbiterioa erdiko habeartearen eta gurutzaduraren altuera berekoa da. Arku zorrotz zabal batez lotuta dago. Girola aldera, oso zorrotzak diren lau arku txiki daude, hiru zutabe biribiletan zutik, gangako arkuen pisua jasotzeko zutabetxo bat atxikita dutela. Leihoak nabearen antzekoak dira, baina mainel bakarrekoak, txikiagoak eta trazeria flamigeroak dituztenak.
Estalkia pentagono irregularrera egokitutako izar-formako nerbio-ganga bat da. Bost nerbio nagusi ditu, bost elementu osatzen dituztenak, gurutzaduraren ondokoa gainontzekoa baino askoz zabalagoa delarik garaipen arkuarekin moztuta. Nerbio nagusiak elkarren artean binaka lotuta daude tertzeleteen bidez, gurutzaduratik hurbil daudenak izan ezik, berez tertzeleteak ez direnak eta garaipen arkuarekin ebakitzen dituztenak. Aldi berean, tertzeleteak nerbio nagusiei lotuz elkartzen dira, honela, sei puntako izar bat osatuz. Puntu horien junturek hostoz landutako giltzarriak dituzte. Nerbioen profila gurutzaduraren berdina da.
Girolaren alderik nabarmenena sakristia banatarako sarrerako bi ateak dira. Biek antzeko egitura dute, hostotza naturalistaz apaindutako arku konopial batez osatua, intradosarekin apaindua, hostotza duen arku konopial batez gainjarria eta lore handi batez errematatua, hori guztia alboetara pinakulu kaxeatuez mugatua. Dirudienez, XIV. mendearen amaieran datatu daitezke, eta, jatorrian, hilobiak hartzeko ziren, baina ezabatu egin ziren, girolaren ondoren sortutako sakristietara iristeko.
Girolan hiru leiho txiki baino ez daude. Bata mainel batean oinarritutako jatorrizko trazeria gordetzen duena, bestea mainelik ez duena, eta hirugarrena, trazeria modernoa dirudiena.
Estalkiak, nerbioen bidez, sei edo bost zatitan banatuta daude, tartearen arabera. Giltzarriak armarri heraldikoa izateko prestatuta badaude ere, bakarra dago zizelkatuta, eta gainerakoak gurutzaduran bezala, egurrezko giltzarriek ezkutatzen dituzte.
Katedral gotikoetan oso ohikoak ez diren bi elementu batzen ditu. Alde batetik, kaperekin bat egiten duen girola, eta, bestetik, presbiterioan alboko paramentu pare bat dituena, honen hondoan bao bat jarri beharrean zutabe bat egotea eragiten duena.
Kanpoaldea
Nabeen gorputzak bi paramentu desberdin ditu kanpoaldean. Behekoa kaperei dagokie eta goikoa erdiko habeartearen goiko aldeari. Leihoek barrualdeko eskema bera dute, baina arkuaren gainean hauts-babes bat dago, iparraldean giza buruen mentsulek eta hegoaldean animalienek eusten diotena. Zati bakoitza, lau angeluko forma duen kontrahorma sinple batek banatzen du, bost iparraldean eta hiru hegoaldean. Kontrahorma honetatik, lau angeluko beste kontrahorma batean bermatuta dagoen zirkulu laurden formako ostiko-arku soil bat irteten da. Ez dago ziur pinakulurik ez dagoen, inoiz existitu ez direlako edo desagertu egin direlako. Hegoaldean, hormatutako ate zorrotz bat dago.
Gurutzadura eta nabeen gorputza bat datoz altueran eta zabaleran. Hegoaldeko fatxada zati batean bakarrik ikus daiteke, klaustroari atxikita baitago. Iparraldea, berriz, bere osotasunean ikus daiteke. Goiko aldean arrosa-leiho bat ikusiko dugu, eta beheko aldean San Jose plazatxoko ate gotikoa.
Ate hau, 1425 ingurukoa, Janin Lomme Tournaikoa eta bere tailerrari egozten zaio. Janbetan hiru baketoi eta bi arkibolta zabal dituen arku zorrotz batez osatua dago. Loroi bikoitz batez koroatutako arku konopiala, pinakuluetan amaitzen diren bi kontrahormaz markoztatua eta landare-motiboak dituen hauts-babes batez babestua. Tinpanoan, Birjinaren koroatzea irudikatzen da.
Kontrahormak lauak dira, azken tartera iristen diren arte. Bai hemen, bai burualdean, badakigu pinakuluen existentzia, horietako bat gorabehera ezberdinetatik bizirik atera baitzen eta bere lekutik eraitsi 1990eko hamarkadan, erortzearen beldur. Beraz, beste guztiak erori egin ziren, 1733an Bolboraren errotaren leherketan seguruenik, katedral osoa hainbeste kaltetu zuena eta, bereziki, bere apaingarriak, hala nola, beirateak, trazeriak eta pinakuluak.
Katedralean lurperatutakoak
Nafarroako erregeak eta familiakoak:
Museoa
Katedrala eta bere alboko eraikinek osatzen duten multzoan Iruñeko Elizbarrutiko Museoa dago. Honetan multzoa ikusteaz gain elizkizunetan erabili ohi diren erlijio elementuak ikusgai daude.
Juan Pablo García
Juan Pablo García Jiménez (Logroño, 1964ko abenduaren 28a), pilota munduan Juan Pablo bezala ezaguna, errioxar pilotari ohia da, palan jokatzen zuena. Daniel bere anaia ere palaria izan da.
Munduko indartsuena
Munduko indartsuena (この世で一番強いヤツ) Dragoi Bola anime eta mangan oinarrituriko 5. filma da, Dragoi Bola Z-ko bigarrena. 1990eko martxoaren 10an estreinatu zuten. Filma euskaratua izan da. Gazteleraz El más fuerte del mundo izenburua hartu zuen.
Juan Pablo García
Paletan eta pala motzean Sub-22 sailean Munduko Txapeldun izan zen 1984an. Bilbon hasi zen profesional bezala 1994. urtean. 1995. urtean Espainiako binakako txapelketa erdietsi zuen bere anaia Danielekin batera; 1996an Euskadiko txapeldun izan zen eta 1999an Urrezko Pala torneoan garaile izan zen, besteak beste. Eusko Basque enpresari lotutako jolakaria da pilotari errioxarra. Profesionaletarako jauzia egin aurretik Espainiako txapeldun izan zen 1984tik 1993ra, baita munduko txapeldun 1986an Gastezien Munduko X. Pilota Txapelketan eta Kuban 1990ean ospatu zen Munduko XI. Pilota Txapelketan, larruzko pilotaz jokatuz; Bartzelonako Olinpiar Jokoetan ere urrezko domina lortu zuen.
Munduko indartsuena
Sinopsia
Istorioa Uirō Doktoreakin hasten da, Cochin Doktorea, bere lankidea, Dragoi Bolei esker berpiztua izan ostean, Uiro Doktorea Tsumisumbri mendizerren izotzean gatibu baitzegoen. Bere burmuina duela urte asko gorputz robotiko batean gorderik zegoen, orduan Cochin Doktorea munduko gizon indartsuenaren gorputza aurkitu eta bahitu nahi zuen, Uiro Doktorea bertan berpiztu zezan, baina tamalez bi doktoreen datu baseak oso zaharkiturik zeuden, eta informazio horren arabera munduko pertsonarik indartsua Dortoka maisua zen. Dortoka Maisua bahitu ostean Goku eta bere lagunak bere bila doktorearen laborategira doaz, bere salbatzeko asmoarekin. Horra ailegatzean bi zientifikoen inteligentzia maltzurrak asmaturiko robot indartsuen aurka borrokatu beharko dira, azkenean, gorputz eraldaketa lortu ezinik, Uiro Doktorea robot gorputz ahaltsu bat hartuz Goku-ren aurka lehiatzen da, baina amaieran Son Goku-k Genkidama bati esker Uiro Doktorea garaitzea lortzen du.
Filmaren pertsonai esklusiboak
Filmeko pertsonaien izenak janari edo Nagoiarekin erlazionatuta daude
Uirō Doktorea
Uirō Doktorea (jatorrizko japonieraz ~ウイロー), Willow Dokorea euskeraz eta gaztelerazko itzulpenetan, zientifiko bikaina zen, baina berak egindako saiakuntzen erruz, zientifiko sorotzat hartu zuten, bere heriotza ekiditzeko, bere burmuina gorputz mekaniko batetara eraman zuen. Filmaren hasieran Kochin Doktoreari esker 50 urte izotz azpian igaro ondoren berpiztua isan zen, eta bizitzara bueltatutakoan munduko gizonik indartsuenaren gorputza hartzea erabakitzen du, baina Goku eta bere lagunen erruz gelditua da. Goku-k jaurtikitako Genkidama baten erruz hiltzen da. Bere izena japoniar plater batetik (jatorrizko japonieraz Uirō 外郎 ) dator.
Cochin Doktorea
Cochin Doktorea' (jatorrizko japonieraz Dr.コーチン ~Kōchin) Uiro Doktorearen laguntzailea zen, Dragoi Bolei esker berpiztu zuena. Bere itxura adieraz dezakeenaren kontra, ez da pertsona zahar bat ziborg bat baizik, bere eskua metrailadore batean bihur daiteke eta bere makila energia tirokatzen du. Bere izena japoniar oilo arraza batetik (jatorrizko japonieraz 名古屋コーチン Nagoya Kōchin) dator.
Ebi Fryer
Ebi Fryer (jatorrizko japonieraz エビフリャー Ebi Furyā) Cochin Doktorearen sorkuntza da, azala arrosa koloreko eta ile gorriko gerlari gihartsua da, izoztu egiten duen haizea igortzeko gaitasuna du. Bere izena japoniar plater batetik (jatorrizko japonieraz 海老フライ Ebi Furai) dator.
Kishīme
Kishīme (jatorrizko japonieraz キシーメ ) Kochin Doktorearen sorkuntza da, orezta gorri eta berde koloreko gerlaria da, bere bizkarra Stegosaurus baten antzeko plakez beterik dago, bere berezitasuna bere eskuetatik irteten zaizkion mangera berezi batzuen bidez deskarga elektrikoak ematea da, latigo baten bezala edo bere eskuak bilduz erabiliz beste baten kontra borrokatzeko. Bere izena japoniar plater batetik (jatorrizko japonieraz Kishimen 棊子麺 ).
Miso Kattsun
Miso Kattsun (jatorrizko japonieraz ミソカッツン ) Kochin Doktorearen sorkuntza da, Buyon munstroaren antzeko gerlari erraldoi eta elastikoa da, baina ez da azken hau bezain erraz izozten, Dodoria-ren antz handia du. Bere izena japoniar plater batetik (jatorrizko japonieraz Miso Katsu 味噌カツ ) dator.
Musika
Erdiko abestia
Graniteville (Hego Carolina)
Graniteville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Aiken konderrian dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Munduko indartsuena
Musika
Izte abestia (ending)
Psammobatis lentiginosa
Psammobatis lentiginosa Psammobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arhynchobatidae familian.