cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blain
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 360 komertzioetatik, 6 erauzte enpresak ziren, 8 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 14 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 48 eraikuntza enpresak ziren, 77 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 14 garraio enpresak ziren, 28 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 21 finantziazio enpresak ziren, 20 higiezinen enpresak ziren, 38 zerbitzu enpresak ziren, 49 administrazio publikoko enpresak ziren eta 34 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Rans
Biztanleria
2007an Rans udalerrian erroldatutako biztanleak 454 ziren. Familiak 179 ziren, horien artean 43 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 58 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 62 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
La Longueville
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak eta 1 lore-denda zen.
Blain
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 115 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 lan bilaketa bulegoa, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 6 banku bulegoak, 3 funerariak, 9 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 4 autoeskolak, 12 margolariak, 14 zurginak, 10 iturginak, 6 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 9 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 2 aldi baterako lan enpresak, 16 jatetxeak, 10 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 3 apaindegiak.
Rans
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
K.a. 7
K.a. I. mendearen taula (K.a. II. mende | K.a. I. mende | I. mende)
K.a. 20ko hamarkada | K.a. 10ko hamarkada | K.a. 0ko hamarkada | 0ko hamarkada | 10ko hamarkada
K.a. 12 | K.a. 11 | K.a. 10 | K.a. 9 | K.a. 8 | K.a. 7 | K.a. 6 | K.a. 5 | K.a. 4 | K.a. 3 | K.a. 2
Gomez Gonzalez Butroe
Biografia
Arratia aldeko Abendaño leinuko ganboatarren etsai handia zelarik, Otxandioko Abendañotarren dorrea eraitsi eta herria suntsitu zuen 1437an.
1441ean bakea izenpetu behar izan zuen, Villela eta Meñaka etxe ganboarretako osteek eraso ondoren. Handik bi urtera, ordea, berriro ekin zion borrokari eta 1444an izugarrizko zafraldia eman zien abendañotarrei Larrabetzu ondoan.
1446an Durango eta Bermeo hartu zituen eta 1448. urtean Arrasaten sartu zen, baina ganboarrek saldo handitan hiria inguratu eta, erasoa zaila izan zitekeela ohartuta, su eman zioten herriari, eta erabat suntsitu zuten. Oinaztarren lagunak ez ziren garaiz azaldu eta Gomez Gonzalez Butroekoa preso hartu zuten, Joan Gonzalez bere sasiko semearekin batera. Arrasaten bertan hil zituzten biak.
La Longueville
Ekonomia jarduerak
2000. urtean La Longueville udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 800 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Blain
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 31 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 2 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 3 harategiak, 3 liburu dendak, 9 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 2 zapata-dendak, 1 altzari denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Blain udalerrian 159 nekazaritza-ustiategi zeuden, 6.468 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu luzeetarako ospitale 1, 3 psikiatriko, 4 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Blain udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.368 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 681.
Rans
Etxebizitza
2007an 206 etxebizitza zeuden, 182 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 166 etxeak ziren eta 39 apartamentuak ziren. 182 etxebizitza nagusietatik 130 bere jabearen bizilekua ziren, 46 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 13 etxek bi zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 95 etxek bost zituzten. 142 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 67 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 100 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Rans udalerrian 185 unitate fiskal zeuden, 463,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.044 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Rans udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 276 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Phaeomarasmius erinaceus
Phaeomarasmius erinaceus Inocybaceae familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi du eta gainera zaporegabea. Ez da kontsumitzen.
Sinonimoa: Phaeomarasmius aridus, Pholiota erinaceae.
Deskribapena
Kapela: 0,8 eta 1,2 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, marroi kolorekoa, ezkatatxo luzangaz estalita, tenteak, lodiak. Ezkata nabarmenengatik ertza oxkarratua.
Botadiniak
Botadiniak (Wotādīniak, Votādīniak edo Otadiniak ere deituak) zeltiar herri bat izan ziren, burdin aroan zehar Eskoziako hego-ekialdean bizi zirenak. Gaur egungo Edimburgotik Northumberlandera zihoazen lurretan bizi ziren. Haien lurraldeek selgobaeekin eta brigantiarrekin egiten zuten muga. Klaudio Ptolomeok haiei buruz hitz egin zuen.
Phaeomarasmius erinaceus
Deskribapena
Hanka: 1 eta 3 cm bitarteko garaierakoa eta 0,4 eta 0,6 cm bitarteko lodierakoa. Zilindrikoa, kurbatua, kapelan dituen antzeko ezkatekin estalia.
Botadiniak
Historia
Briganteak bezala, Botadiniak herrixka txikiz osatuta zeuden, eta mendi txikien tontorretan sortzen zituzten. Gaur egun hiru ezagutzen dira: Yeavering Bell, Eildon Seat eta Traprain Law, Lothian herrian.
Phaeomarasmius erinaceus
Deskribapena
Haragia: Mehea, okre kolorekoa, usain eta zapore nabarmenik gabea.
Botadiniak
Historia
138 eta 162 urteen artean erromatarrek okupatu zuten lurraldea, Antoninoren harresia eraikitzean. Urteak pasa eta gero erromatarrek Hadrianoren harresira atzera egin zutenean Botadiniak berriro independiente bihurtu ziren, nahiz eta Erromatarrekin etsaitasunik ez izan.
Phaeomarasmius erinaceus
Deskribapena
Etimologia: Phaeomarasmius terminoa, grekotik dator, iluna esan nahi duen "phaiós" hitzetik eta Marasmius generotik, "marasmós" hitzetik. Erinaceus epitetoa, itxura kizkurra, arantzatsua, esan nahi duen, "ericius" hitzetik. Kapela ezkata puntazorrotz ete tentez estalita duelako.
Urraul
Urraul (batzuetan Irunberrialdea bezala aipatua) Euskal Herriko udalerri zaharra eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eta Zangozerria eskualdeetan dago, Iruñea hiriburutik 36,3 kilometrora. Altuera 395 eta 1442 metro artekoa da, eta 388,43 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Phaeomarasmius erinaceus
Nahasketa arriskua
Espeziearen berezitasuna dela eta, zaila da beste batekin nahastea. Lepiota hystrix delakoaren antza izan dezake, baina honek habitat desberdina du.
Sasoia eta lekua
Udaberrian eta udazkenean, hostozabalen adar hiletan.
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Errusia.
Sainte-Marie (Ille eta Vilaine)
Sainte-Marie Bretainiako udalerri bat da. Administraiboki Frantziako Ille eta Vilaine departamenduan dago Bretainia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Urraul
Bertako biztanleak urrauldarrak dira. Ibarburua Puiu herria da.
Botadiniak
Historia
Erromatarrak behin betiko britainiatik alde egitean, botadinien inguruko lurrei Yr Hen Ogledd izena eman zitzaien (iparralde zaharra, galesez). Bertan hainbat tribu eta erreinu txiki sortu ziren. 470an inguruan Botadiniek Gododdin erreinua sortu zuten, hegoaldean Brynaich sortzen zen bitartean. Erreinu biak Deira eta Berniciako angloek konkistatu zituzten, beranduago.
Urraul
Lau erakunde sub-autonomok osatzen zuten: Urraulgoiti, Urraulbeiti, Urraul Ekialdekoa eta Ledeako Korredua. 1845ean banatu ziren egungo udalerriak osatzeko. Irunberri 1274an independizatu zen.
Izena
Urraul toponimoa modu bakarran agertu da historian zehar:
Etimologia
Urraul Nafarroako Pirinioaurreko hainbat ibar izendatzen dituen izena da. Urraulgoiti ("Urraul Goikoa"), guztien artean iparralderago dagoena eta Areta ibaiak zeharkatzen duena; Urraulbeiti ("Urraul Beikoa"), hegoaldean dagoena eta Irati ibaiak zeharkatzen duena, eta Erromantzatua ("Urraul Ekialdekoa" izenez ere ezaguna), ekialderago dagoena eta Zaraitzu ibaiak zeharkatzen duena. Gainera, Irunberri administratiboki Urraulbeitikoa izan zen Behe Erdi Aroan, nahiz eta geografikoki hori ez den aldatu.
Julio Caro Baroja da izen horri asko eskaintzen dion ikertzaile bakarra: «Baliteke izena "r"-tik "l"-ra (hango izenetan ematen da) pasabide edo alternantzia baten argitan azaltzea, eta horrela izatea Urraun (Eraul Eraun litzateke)». Eta beste batean idazten du: «Menturaz, Zaraitzu bezala, fitonimo bat da, "urra" (hurra) izenarekin erlaziona daitekeena». Amaiera Nafarroako beste izen batzuetan ematen da (adibidez, Eraul, Bidaul, Biaul...). Etimologia herrikoia "hurritz zuritua" da.
Armarria
Urraulgo armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Urraulek ez du banderarik, gaur egungo administrazio-erakunde ofiziala ez delako, baina bandera osatzen duten udalerrietako bandera guztiek armarria jartzen dute hondo gorri baten gainean.
Geografia
Erdialdeko Pirinioaurrean kokatua, Motxorro mendiaren (1 443 m) hegoaldeko magalean dugu. Areta, Irati eta Zaraitzu ibaiek ibarra sortu zuen.
Motriko (itsasontzia)
Motriko lurrunezko eta zurezko oskoldun arrantzu binakakoa izan zen, Tomás Lertxundi Semerena donostiarrarena. Ondarroaren bikia izan zen. Bilbora joan zen Pasaiaren ebakuazioan. Minaketari lanetan jarri zuen Eusko Itsas Gudarosteak (1937ko apirila) eta D-13 izena jarri (1937/5/12). Bilbo ebakuatzerakoan Santanderrera pasa zen eta ondoren La Pallicera (1937/8/25), azkenik gerra amaitu arte Rocheforten gelditu zelarik. Bere armadoreei 1939an itzuli zitzaien. Itsasoan 1946ean hondoratu zen.
Urraul
Inguru naturala eta kokapena
Urraul Zangozako merindadeko udalerria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Ibarburua Puiu izan zen, gaur egun herri hustu da. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron, Arbaiun edo Irunberri bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren hegoaldea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Estazio meteorologikoak
Urraulen dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1974an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Eparotz lekuan, itsasoaren mailatik 565 metrora. Azkenik, Esa udalerrian, itsasoaren mailatik 487 metrora, Nafarroako Gobernuak 1991an jarritako estazio meteorologiko beste bat dago. Erreferentzia gisa erabil zaitezte, hurrenez hurren, ibarraren erdialdeko, ipar/mendi eta hegoaldeetarako.
Banaketa
Urraul honako udalerri hauek osatzen dute, bakoitza bere herriarekin:
Historiaurrea
Imirizaldu kontzejuerrian Ugarron, Aikoa eta Aikoa II trikuharriak daude, azken biak izen horretako arroiletik gertu. Aristun, Baigura mendiaren ekialdeko isurialdean, Txamorro trikuharria dago. Guztiek adierazten dute gizakiaren presentzia goiz-goizetik bailara honetan. Garai hartan, Behe Paleolitoko tresna bat jaso zen Judasen Bentan. Eneolitiko-Brontzearoko aire zabaleko aztarnategi bat ere badago, eta Brontze Aroko hamaika tresna leundu solte aurkitu dira.
Irunberrin erromatarren ezarpena garai hartako mosaiko eta txanponen hainbat aurkikuntzek egiaztatzen dute. I. mendean erromatarrek Iluberri izeneko herrixka sortu zuten gaur egun Irunberri ezartzen den gunetik gertu. I. mendean Plinio Zaharrak argi utzi zuen iluberritarrak Zaragozako komentu juridikoan kokatuta zeudela eta sari-emaileak zirela.
Sainte-Marie (Ille eta Vilaine)
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 2.168 ziren. Familiak 841 ziren, horien artean 216 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 148 bakarrik bizi ziren emakumeak), 249 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 321 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 55 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denborak, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
K.a. 8
K.a. I. mendearen taula (K.a. II. mende | K.a. I. mende | I. mende)
K.a. 13 | K.a. 12 | K.a. 11 | K.a. 10 | K.a. 9 | K.a. 8 | K.a. 7 | K.a. 6 | K.a. 5 | K.a. 4 | K.a. 3
Urraul
Historiaurrea
Gainera, Ledean Brontze Aroko hiru aizkora leundu aurkitu zituzten. Saxo izeneko tokitik dator erromatarren garaiko hilobi-inskripzio bat. Erromanizazio handiko eremua da, haren lekukotza arkeologikoen arabera, hala nola Arroileko hiria, erromatarren garaikoa.
Sainte-Marie (Ille eta Vilaine)
Etxebizitza
2007an 991 etxebizitza zeuden, 854 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 68 bigarren erresidentzia ziren eta 69 hutsik zeuden. 940 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 854 etxebizitza nagusietatik 685 bere jabearen bizilekua ziren, 157 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 26 etxek gela bat zuten, 44 etxek bi zituzten, 135 etxek hiru zituzten, 200 etxek lau zituzten eta 448 etxek bost zituzten. 669 etxebizitzek parking plaza bat zuten azpialdean. 333 etxetan auto bat zegoen eta 422 bi edo gehiago zeuden
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.329 ziren, horien artean 991 aktiboak ziren eta 338 inaktiboak ziren. 991 pertsona aktiboetatik 911 lanean zeuden (498 gizon eta 413 emakume) eta 81 langabezian zeuden (30 gizon eta 51 emakume). 338 pertsona inaktiboetatik 114 erretiraturik zeuden, 110 ikasten zeuden eta 114 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sainte-Marie udalerrian 898 unitate fiskal zeuden, 2.328,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana 16.903€ zen.
Activitats ecomòmiques
2007an zeuden 73 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 18 eraikuntza enpresak ziren, 16 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 5 margolariak, 3 zurginak, 5 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 4 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 2 harategiak eta 1 etxerako tresna denda zen.
Urraul
Erdi Aroa
905era arte ez dago albiste berririk. Lope ben Muhammad banukasitaren eta Antso Gartzeitz Iruñekoa errege baskoi berriaren arteko topaketa izan zen Ledeatik gertu. Ez da ahaztu behar Erronkaribarreko armarrian mairu bat ageri dela, zubi baten gainean lepoa moztuta. Zubi hori, tradizioaren arabera, Esako zubia da, Ledearen parean.
924. urtean, Abd ar-Rahman III.ak "Iruñeko kanpaina"-ko etapa batean hartu zuen biztanleria, hau da, Antso Gartzeitz Iruñekoaren aurka egindako zigor kanpainan. Honek, Ebroren muga arabiarrerako arriskuarekin, Errioxa berriz konkistatu zuen, Ordoño II.a Leongoarekin aliatuta. Horri esker, tropa musulmanak Irunberrin sartu ziren 924ko uztailaren 22an. Biztanleria arpilatu eta gaztelua suntsitu zuten.
X. mendearen bigarren erdian Andregoto Garindoitz erreginak gobernatu zuen Irunberri, Gartzia II.a Santxitz erregearekin zuen ezkontza bertan behera utzi ondoren. Ordutik aurrera agian, XI. mendetik aurrera, edukitza baten egoitza izan zen. Gartzia V.a Ramiritz erregearekin izandako liskarretan, Bartzelonako Konderriko Erramun Berenger IV.a kondea hamabost egunez kanpatzera iritsi zen 1142an.
Ordutik mende bat baino gehiagoz bigarren maila batera igaro zen. XIII. mendearen bigarren erdian dokumentazioan Irunberri foruz hornitutako hiribildu gisa berragertu zen, Nafarroako Erresumako hiriguneen artean txertatuta eta bere enpresa politikoetan partaide. Foruak Antso VII. a Azkarrak eta Tibalt I.ak 1274an eta 1307an berretsi zituzten, hurrenez hurren, eta Urraul ibarrekiko independentzia suposatu zuten.
XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da, Aietxuibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun, Urraulgoitiko zenbait herri. Aietxuibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste, Aietxu, Arangozki, Elkoatz, Jakoisti, Larraun eta Raxa herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen, XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondoko Artzibarran, iparraldeko zatia garai berean Artozkibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.
Aro Modernoa
XVI. mendearen lehen erdian Nafarroa Gaztelako koroan sartu ondoren, ibarrak gaur egun dituen mugekin geratu ziren.
1845etik aurrera, ibarreko lau banaketa tradizionaletatik abiatuta osatutako lau udalerriek bereizita iraun zuten; 5 Irunberri badago, XIII. mendetik udalerri independentea zena. Hurrengo urtean, Ledeako Korredua desegin egin zen, eta bi udalerri berri sortu ziren, Ledea eta Esa. Horiei, hurrenez hurren, Kortes eta Baldetorre herri hustuen terminoak gehitu zitzaizkien, horiek ere desagertutako banaketa administratiboan sartuta.
Aro Garaikidea
2000. urtean sortutako 2000 Zonifikazioa Nafarroa Garaiaren sailkapen ez-ofizial eta eraginkor baten arabera, Urraulen zatirik handiena "Irunberrialdea" izeneko eskualde batekoa izango litzateke, Ledea eta Esa udalerriak kanpoan utzita. Eskualdekatze hori 2019an ordezkatu zuten Nafarroako eskualde berriek, lurraldea Pirinioaurrea (iparraldeko zatia: Urraulgoiti eta Urraulbeiti) eta Zangozerria (hegoaldeko zatia: Irunberri, Erromantzatua, Ledea eta Esa) artean banatzen baitute.
Demografia
biztanle zituen Urraulek.
Garraioa
Nafarroako Autobus Konpainiak Urraul Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Sainte-Marie (Ille eta Vilaine)
Activitats ecomòmiques
2000. urtean Sainte-Marie udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 737 hektarea erabiltzen.
Equipaments sanitaris i escolars
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden udalerriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Urraul
Garraioa
Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Laterango V. Kontzilioa
Laterango V. Kontzilioa Erroman egin zen, bertako San Joan Laterangoaren basilikan eta hortik izena datorkio. Kontzilioa hamabi saioetan egin zen, 1512ko maiatzaren 3tik 1517ko martxoaren 16 arte egin zen. Eliza Katolikoaren arabera, hamahirugarren Kontzilio Ekumenikoa eta Mendebaldean egindako hamargarrena izan zen. Kontzilioaren atzean arazo eta interes politiko ugari zeuden. Deialdia Julio II.a Aita santuak egin zuen.
Urraul
Garraioa
Bestalde, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Urraul Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:
Laterango V. Kontzilioa
Une historikoa
Basileako kontzilioa ez zen ondo itxi, bertan kontziliarismoa garaitua izan baitzen. Ondorioz, XV. mendearen bigarren erdian ez zen berriro ere Kontzilio Ekumenikorik ospatu. XVI. mende hasieran, 1503an, Julio II.a Aita santua izendatua izan zen eta hori promes bat egin ondoren lortu zuen: Kontzilio Ekumeniko batera deituko zuela. Baina bederatzi urte pasa ondoren kontzilioa deitu gabe zegoen.
Urraul
Euskara
Euskararen egoera oso desberdina da Urraulen. Udalerri gisa bizi izan zen bitartean, ama-hizkuntza eta bertako biztanleen komunikazio-bide nagusia izan zen, nahiz eta denborak aurrera egin ahala gero eta atzerago joan zen iparralderantz. Gaur egun, euskara ia anekdotikoa da Esa edo Ledea bezalako hegoaldeko eremuetan, non Nafarroako Gobernuak Euskararen Foru Legeari jarraiki sartu dituen eremu ez-euskaldunetan, non hizkuntza ofiziala gaztelania baino ez den.
Laterango V. Kontzilioa
Une historikoa
Bitarte horretan Frantziako Luis XII.a erregeak Aita santuari aurre egin zion. Helburua Italian Frantziako eragina zabaltzea zen. Frantziarrak presio egin zuen eta lortu zuen kardenal talde batek Pisan bilkura bat egiteko deialdia egitea. Deialdia 1511ko maiatzaren 16an egin zen eta urte bereko irailaren 1an hasteko asmoz. Azkenean, urriaren 1.arte luzatu zen. Pisan zazpi edo zortzi saio ospatu ziren. Horietan Julio II.a suspenditua izan zen eta Kostantzan zein Basilean egon zen kontzilio giroa berreskuratzen saiatu ziren. Ez zuten arrakasta izan eta poliki-poliki giroa moteldu zen. 1512an Milanera eraman zuten bilkura eta han desegin egin zen.
Urraul
Euskara
Irunberrin eta Erromantzatuan, XVIII. mendearen amaieran desagertu zen euskara, nahiz eta euskarazko hitz asko eta asko lagunarteko hiztegian egon. Irunberrin, hain zuzen, gaur egun euskaldun kopuru apala baina hazkorra da herrian, eremu "ez euskaldunean" sailkatuta dagoen arren, 1980tik Arangoiti ikastola abian dauka herriak. Eta ikastetxe hori berriztatzeko Nafarroa Oinez antolatu zuen 2003an, "Harriz herri Irunberri" lelopean. Hala ere, urriaren 19an ospatu behar zuten jaia eurite batek zapuztu egin zuen, ibilbideko azpiegiturak suntsituta. Ezbeharrak ezbehar, jendearen erantzun eskuzabalak ahalbidetu egin zuen ikastola egokitzeko prozesuak aurrera egitea.
Laterango V. Kontzilioa
Julius II.aren erreakzioa
Julius II.ak Pisako bilkuraren aurka erreakzionatu zuen, sasi kontzilioaz definituz. Baliogabetu zuen eta uztailaren 18rako Laterango V. Kontzilioa deitu zuen. Hasteko hasierako data apirilaren 19a zen baina frantsesez Ravenan izan zuten garaipenaren ondorioz, maiatzaren 3 arte atzeratu zen. Kontzilioak, dena dela, ez zuen arrakasta handirik izan zeren eta 1513ko otsailaren 21ean Julius hil baitzen; ordurako bost saio bakarrik eginak ziren. Batzarra Leon X.a Aita santuaren agindupean bukatu beharko zen, amaiera 1517 urte arte atzeratuz.
Urraul
Euskara
Iparralderago dauden ibarretan, XX. mendera arte egon da euskara. Izan ere, beren euskalki propioa dute Pirinioaurreko beste ibar batzuekin batera: pirinioaurrera. Urraulbeitin XVIII. mendean hitz egiteari utzi zitzaion, nahiz eta Urraulgoitin XX. mendearen amaierara arte iraun duen, nahiz eta bi kasuetan oso ahul egon.
Franziska Becker
Franziska Becker Mannheim hirian, 1949ko uztailaren 10ean jaiotako alemaniar komikigilea da, umore eta satira generoak jorratzen dituena. Ilustratzaile, margolari eta idazlea ere bada.
Urraul
Euskara
Nolanahi ere, euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urraulgo mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Laterango V. Kontzilioa
Lehenengo bost saioak
Hasierako saio horietan ez ziren erabaki asko hartu. Hauek izan ziren nagusiak:
Franziska Becker
Bizitza
Aita medikua eta ama etxeko andre zirela, txikitatik pintura gogoko zuen. Besteak beste, Wilhelm Busch poeta eta karikaturista alemaniarra, Carl Barks komikigile amerikarra, Walter Trier britaniarra, Olaf Gulbransson, Jeanne Mammen alemaniar margolaria edo George Grosz margolari eta karikaturistaren lanak gogoko zituen. Osasun teknikari gisa ikasketak egin zituen baina 1972tik 1976ra bitartean Karlsruheko Arte Akademian ikasketak egin zituen, besteak beste, Markus Lüpertzekin.
Laterango V. Kontzilioa
Kontzilioaren jarraipena
Agintea, beraz, Leon X.ak hartu zuen eta horrekin beste zazpi saio egin ziren. Saio horietan akordio batzuk lortu ziren:
Franziska Becker
Bizitza
1977 urtean EMMA bihilabetekari feministaren sorreran lan egin zuen. Bertan argitaratutako tira komikoek ezaguna bilakatu zuten. Ondoren, tirada handiago zuten Titanic, Stern edo Kölner Stadt-Anzeiger agerkarietan hasi zen argitaratzen bere lanak. Bere lanarik ezagunena da Feminax y Walkyrax, Asterix eta Obelixen parodia. .
Ordurako engaiatua zegoen mugimendu feministarekin non Alice Schwarzer ezagutzen zuen, EMMA aldizkariko erredaktore burua. 1985ean Kolonian bizitzera eta lan egitera joan zen. Egun Kolonia eta Filadelfiaren artean bizi da.
Lanak
Komikiez gain, marrazki bizidunak, liburuen ilustrazioak eta margolanak egin ditu, orokorrean umorezko begirada satirikoaz eginak.
‎* Männer‏ ‎ ‎* Weiber‏
Cearbhall Ó Dálaigh
Cearbhall Ó Dálaigh (Bray, Wicklow konderria, 1911ko otsailaren 12a - Dublin, 1978ko martxoaren 21a) irlandar politikari, kazetari, abokatu eta epailea izan zen. Irlandako 5. presidentea izan zen 1974tik 1976ra.
Dublingo University Collegen ikasi zuen. The Irish Press-en irlanderazko editorea izan zen.
Fianna Fáil alderdiko kide izan zen eta 1930etik zuzendaritza exekutiboko kide. 1946an fiskal nagusi izendatu zuten eta 1953an Auzitegi Goreneko kide. 1973tik 1974ra Europako Justizia Auzitegiko kide izan zen.
Labergement-lès-Seurre
Biztanleria
2007an Labergement-lès-Seurre udalerrian erroldatutako biztanleak 910 ziren. Familiak 341 ziren, horien artean 73 pertsona bakarrekoak ziren (53 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 118 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 134 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 406 etxebizitza zeuden, 340 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 30 bigarren erresidentzia ziren eta 36 hutsik zeuden. 387 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 340 etxebizitza nagusietatik 291 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 17 etxek bi zituzten, 58 etxek hiru zituzten, 84 etxek lau zituzten eta 180 etxek bost zituzten. 269 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 142 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 178 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 547 ziren, horien artean 422 aktiboak ziren eta 125 inaktiboak ziren. 422 pertsona aktiboetatik 371 lanean zeuden (214 gizon eta 157 emakume) eta 51 langabezian zeuden (16 gizon eta 35 emakume). 125 pertsona inaktiboetatik 43 erretiraturik zeuden, 32 ikasten zeuden eta 50 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Labergement-lès-Seurre udalerrian 362 unitate fiskal zeuden, 934,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.800 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 36 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 12 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 3 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria eta 3 jatetxeak.
2000. urtean Labergement-lès-Seurre udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 485 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ray Charles
Bizitza
Newport Jazz Festivalean agerpen bat egin ondoren arrakasta garrantzitsu bat lortu zuen "(The Night Time is) The Right Time" lanarekin, eta 1959ko bere kanturik ezagunena izan zen "What'd I say"rekin. Bere karreraren fase honen izatea Ray Charles aurrez aurre izeneko zuzeneko bere bilduman entzun daiteke, 1959an Atlantan afroamerikar entzulego ugari baten aurrean grabatua.
Ray blues-gospeleko bere sintesiaren mugetatik haratago joaten hasi zen Atlanticekin jarraitzen zuen bitartean, disketxe honek orain Jeinua deitzen zuelarik. Orkestra askorekin eta jazz artista askorekin grabatu zuen, Milt Jackson kasu, eta Hank Snowren "I'm Movin' On" lanarekin country musikako bere lehen coverra ere egin zuen.
Ondoren, ABC Recordsera pasa zen. ABCn, Charlesek kontrola handia izan zuen bere musikarekiko, eta bere ikuspegia ez zuen esperimentuzko alboko proiektuetan hedatu, baizik eta pop musikan, emaitza bezala "Unchain My Heart" kantua eta Billboardeko zerrendetan lehen postuan zegoen "Hit the Road, Jack" kantua emanez. 1962an Charlesek kanpoko bere entzule berriak Modern Sounds in Country and Western Music bilduma berriarekin harritu zuen, bilduma honen barnean, beste batzuen artean, "I Can't Stop Loving You" eta "You Don't Know Me". Honen jarraian zenbait arrakasta iritsi ziren, horien artean "You Are My Sunshine", "Crying Time", "Busted" eta "Unchain My Heart".
2004. urtean, Taylor Hackfordek film bat egin zuen Ray Charlesen bizitzari buruz: Ray.
Informazio teknologia
Informazio teknologia (IT) ordenagailuen datuak edo informazioa gordetzeko, berreskuratzeko, bidaltzeko edo aldatzeko erabilera da, batzuetan negozioen edo beste enpresen testuinguruan. IT informazio eta komunikazio teknologiaren (IKT) azpimultzoa da. Informazio teknologiako sistema bat (IT sistema) orokorrean informazio, komunikazio edo, espezifikoki esanda, konputagailu sistema bat – hardware, software eta periferiko guztien ekipamendua daukana – izan daiteke, pertsona-talde mugatu batez bideratuta dagoena.
Gizakiek Mesopotamiako sumertarrak idazketa garatu zutenetik, K.a. 3000 urtean gutxi gorabehera, datuak gorde, bidali eta aldatu dituzte. Hala ere, informazio teknologia terminoa agertu zen lehen aldia 1958an izan zen, Harvard Bussiness Review aldizkarian. Harold J. Leavitt eta Thomas L. Whisler "teknologia berriak ez dauka oraindik hitz zehatz bat esleituta. Informazio teknologia izendatu beharko genuke" adierazi zuten.
Konputagailu teknologiaren historia
Konputazioari laguntzeko makinak milaka urtez erabili izan dira. Antiziterako mekanismoa, K.a. lehen mendean sortua, lehen ordenagailu analogiko ezaguna da, eta lehen engranaje mekanismoa ere izan zen. Erabilitako prozesatzeko eta biltegiratzeko teknologian oinarrituta, lau garai bereizi ditzakegu IT-ren garapenean: aurre-mekanikoa (K.a. 3000-K.a. 1450), mekanikoa (1450-1840), elektromekanikoa (1840-1940) eta elektronikoa (1940-gaur egun arte).
Ordenagailu elektronikoak, erreleak edo balbulak erabiltzen zituztenak, 1940ko hasieran agertu ziren. Zuse Z3 elektromekanikoa, 1941ean burutua, munduko lehen ordenagailu programagarria izan zen, eta estandar modernoak informatikako makina osotzat har litekeen lehen makina. Colossus, Bigarren Mundu Gerran alemaniar mezuak deszifratzeko garatu zen makina, lehenengo ordenagailu elektroniko digitala izan zen.
1940ko hamarkadaren amaieran transistoreen garapenak Bell Laborategietan ordenagailu belaunaldi berriak energia kontsumoa asko murriztuz diseinatzea ahalbidetu zuen. Eskuragarri egon zen lehen konputagailu programa komertziala, Ferranti Mark I-a, 4050 balbula eta 25 kilowatt-eko kontsumo potentzia zuen.
Datu biltegiraketa
Lehenengo konputagailu elektronikoek, Colossus adibidez, zulotutako zintak erabiltzen zituzten, paper luze bat non datuak zuloen bitartez adierazten zen, gaur egun erabiltzen ez den teknologia bat. Datu elektronikoen biltegiraketa Bigarren Mundu Gerratik dator. Biltegiraketa digitalezko lehenengo gailua Williams-eko tutua izan zen. Bertan gordetako informazioa oso hegazkorra zen. Argindarra deskonektatzen bazen, datuak galtzen ziren. Hegazkorra ez den biltegiratzeko lehenengo makina danbor magnetikoa izan zen.
Lehen disko gogorra IBMk atera zuen 1956. urtean, 305 RAMAC konputagailu sistemaren konponente bezala. Gaur egungo datu digital gehienak disko gogorretan magnetikoki gordetzen dira, edo CD-ROM-etan optikoki. 2002. urtetik aurrera, datuak gailu analogikoetan gordetzetik gailu digitalera gordetzera pasa da.
Datu-baseak
Administraziorako Datu Base Sistemak 1960ko hamarkadan agertu ziren, datu kantitate handia gordetzeko eta modu azkar eta fidagarri batean lortzeko. Mota honetako lehenengo sistema IBMko Information Management System (IMS) izan zen, eta 50 urte geroago erabiltzen jarraitzen da. IMSk datuak biltegiratzen ditu hierarkikoki, baina 1970ko hamarkadan Ted Codd-ek ilara eta zutabeen araberako datu biltegiraketarako modelo bat proposatu zuen. 1981ean, lehen datu-baseen kudeaketarako sistema erlazional (ingelesetik: Relational Database Management System (RDBMS)) komertziala atera zuen Oracle-k.
Datu berreskurapena
Datubaseen modelo erlazionala programazio lengoaia independente bat aurkeztu zuen (Structured Query Language, SQL), aljebra erlazionalean oinarrituta. "Data" eta "informazio" hitzak ez dira sinonimoak. Biltegiratutako edozer da datu, baina antolatzen badugu eta esanahi bat ematen badiogu, informazio bilakatzen da. Munduko datu gehienak desantolatuta eta gailu fisiko desberdinetan kokatuta daude. Datu biltegiak 1980ko hamarkadan garatzen hasi ziren arazo hau ekiditeko.
Datu bidalketa
Datu bidalketak hiru alderdi ditu: igorpena, hedapena eta harrera. Broadcasting kategoriarekin zerikusia izan dezake, informazioa transmititzen delako beherantz eta norabide bakarrean. 2000ko hamarkadako hasieratik XMLa gero eta gehiago erabili izan da informazio elkartrukerako euskarritzat.
Datu manipulazioa
Hilbert eta Lopez aldaketa teknologiko esponentzial batez konturatu ziren (Mooreren legea bezalako zerbait):
Perspektiba akademikoa
Testuinguru akademikoan, ingelesez Association for Computing Machinery elkartea IT definitzen du "gradu programa bat ikasleak prestatzeko negozioen informatika teknologiaren beharrak, gobernuak, mediku zentroak eta beste erakunde mota batzuetarako. IT aditu batek erakunde batentzako hardware eta software egokia aukeratzeaz arduratzen da.
Perspektiba komertziala
Informazio teknologiaren arloko enpresak "teknologia sektorea" edo "industria teknologia" ezagutzen dira. Konpainia askok informatika, sare eta negozioen beste arlo teknikoak kudeatzeko sailak dituzte orain.
Perspektiba etikoa
Informazio etikaren eremua Norbert Wiener matematikariak abiarazi zuen 1940ko hamarkadan. Informazioaren teknologiaren erabilerarekin lotutako zenbait arazo etiko hauek dira:
Zientzia literatura
Literatura zientifikoa natur eta gizarte-zientzietan lan enpiriko eta teoriko originalak kontatzen dituzten argitalpenak biltzen dituen idazlan edo literatura da.
Hiru iturri maila ditu: iturri primarioak lan originalek osatzen dituzte, hala nola ikerkuntza zientifikoko argitalpenek, eta are patenteek, txosten teknikoek, ingeniaritza edo diseinu proiektuek eta softwareak. Iturria sekundarioak ikerkuntza bibliografikoko lanak (erreseinak), erakusketa-katalogoak, artikulu-bildumak eta, nolanahi ere, komunitate zientifikoari ezagutza berririk ematen ez dioten argitalpen zientifiko guztiak dira. Publiko zabalari zuzendutako entziklopediak edo antzeko lanak iturri tertiarisation tzat har daitezke.
Zientzia kontsumitzerakoan hainbat aukera izan ohi dira, izan ere zientzia kontsumo hori egiteko aukeratzen den bidearen eta lekuaren arabera hainbat eratako mugak eta laguntzak aurki daitezke. Aldi berean bilatzen dugun informazio hori ekoizteko modu ezberdinak daude, bakoitza bere ezaugarri zehatzekin.
Ikasketa tituluekin lotutako lanak
Erakundeko biltegi digitala: EHU ADDI
Kanpoko biltegi digitalak: Dialnet, Teseo, Tesiker, TDX...
Lan motak
Titulazioekin lotutako lanak (tesiak, GRAL ak, MALak) eta beste motako lanak izan daitezke, artikuluak adibidez.
Artikuluak
Hauek aldizkari zientifikoetan plazaratzen dira, lehenik eta behin aldizkariko komiteak jaso eta parekoek ebaluatzen dute (peer review). Ondoren, artikulua onartu edo baztertu egiten da, kasu batzuetan aldaketak jasan ditzake.
Peer Review
Peer review edo parekoen ebaluazioa lan bat ebaluatzeko metodo bat da, bertan artikuluaren egilearen antzeko gaitasunak dituzten profesionalek artikulu zehatz hori ebaluatzen dute. Zientzia-aldizkari batean jasotzen denean artikulua bi edo hiru adituri bidaltzen zaie, balidatu dezaten zuzena dela, ondo eginda dagoela, eta bertan ez dagoela iruzurrik. Orokorrean ikuskatzaileak ez dira mugatzen artikulua onartu edo arbuiatzera; iradokizunak egiten dituzte lana hobetzeko, berau argitarau aurretik, eta iradokizun horiek egileari bidaltzen zaizkio. Prozedurari dagokionez gehienetan berdintsua da: lehenengo 2-3 arbitro aukeratzen dira, hauek editoreari artikuluaren ebaluaketa eta nola hobetu daitekeen azalduko diote; ondoren, editoreak iradokizun horiek bildu eta egileari bidaliko dizkio (editoreak arbitroen gomendioak kontuan harturik artikulua publika dezake edo ez), artikuluak bi muturreko ebaluazioak jasotzen baditu, ona dela batzuen ustez eta txarra besteen ustez, editoreak beste arbitro batzuei galdetzen die.
Zientziometria
Ekoizpen zientifikoaren neurketa eta analisiaz arduratzen den zientzia da.
Impact factor
Aldizkarien eraginaren adierazlea edo impact factor aldizkariak artikuluek jaso dituzten aipuen kopuruaren arabera zerrendatzeaz arduratzen da. Honen zifra atera ahal izateko x urte kopuruan, 3 urte adibidez, 3 urtetan izandako aipu kopuruak 3 urte horietan izandako artikulu kopuruarekin zatituz aterako litzateke.
Beste adierazle batzuk
Aipatzeko beste adierazle batzuk H indizea, berehalakotasunaren indizea eta SJR dira.
SJR (Scimago Journal Rank):
Gaur egun gero eta gehiago kuestionatzen ari da sistema hori. Adibidetzat DORA adierazpena dugu: DORAk zenbait aholku garatu zituen ebaluazio zientifikoa hobetzeko asmoz.
Aldizkarien Industria
Argitalpen industriaren merkatua enpresa gutxiren eskuetan dago: Elsevier, Springer, Nature, Wiley... Instituzioak eta liburutegiak harpidetu egin beharko dira aldizkarien edukia kontsultatu ahal izateko. Aldizkarien edukia kontsultatu ahal izateko kuotak izugarri garestitu egin ziren azken 20 urteetan, horrexegatik modelo hori zentzugabekeri bezala geratu zen.
Gaur egungo modeloak
Gaur egun 4 modelo desberdin aurkitu daitezke: harpidetza, sarbide askea, sarbide irekia eta aldizkari hibridoak.
Sarbideak
Bi motako sarbideak daude, batetik Free Access non deskarga daitezke baina eskubideak argitaletxearenak dira eta bestetik Open Accessak deskarga daitezke eta eskubideak CC lizentzien bitartez erregulatzen direnak.
Sarbide Irekia (Open Access)
Budapest Open Access Initiative da ohikoenak. Budapest Open Access Initiative 2001eko abenduaren 1ean eta 2an Open Society Institute (ESI) erakundeak Budapesten egindako bilera batean hartutako proposamena da. Bileraren helburua nazioarteko ahalegina bizkortzea izan zen, arlo akademiko guztietako ikerketa-artikuluetarako sarbide librea (open access) lortzeko. Hauek Ikerketa doakoa izateko eta ordenagailu bat eta Interneterako konexioa duen edonorentzat eskuragarri egoteko balio dute. Gero eta eskari handiagoari erantzuten dute, koalizio anitza batek zientzietan, medikuntzan eta osasunean aurrerapen handiak egiten hasteko jarraibide berriak ematen dituzte.
Sarbide Irekiaren Mugimenduko liderrek garatu zituzten gomendioak. Azken hamarkadan lan egin du jendeari ikerketa akademikorako sarbide libre eta mugarik gabea emateko, eta horren zati handi bat funts publikoekin finantzatuta dago. Ikerketa publikoki denontzat eskuragarri egoteak, kargurik gabe eta egile-eskubideen eta lizentzien murrizketa gehienik gabe, ikerketa zientifikorako ahaleginak azkartuko ditu, eta egileei irakurle kopuru handiago batengana iristeko aukera emango die. Jabego publikoan edo lizentzia zabal baten bitartez argitaratzeren dira eta Interneten osoa eskuragarri dute eta paperez izaten bada, erreprodukzio kostuak izaten dugu. Ordenagailuaren bitartez prozesagarriak izaten direnak ezagutzeko, DOAJ (Directory of Open Access Journals) sarbide irekiko aldizkarien direktoriak soilik dira.
Sarbide Irekietan (OA) hiru motako bideak daude publikatzeko; Bide berdeak, bertan egileak instituzioaren biltegi digitalean plazaratzen du artikulua (ADDI, adibidez), azaldu daitezken mugetean bertsio ezberdinak, datak, epeak edo hizkuntzak izan daitezke. Bestetik, Urre Bideak daude, han egileak (erakundeak) ordaintzen dio aldizkariari, honek artikula doan eskain dezan. Azkenik Diamante bideak daude, hemen artikulua ebaluatu eta argitaratzen da aldizkari batean, baina kosturik gabe.
Zientzia irekia
Zientzia irekia: zientzia ikerketak, datuak eta informazioa edozein ezagutza-mailatan gizarteratzea helburu duen mugimendua da. Espainian 2011. urtean emandako legearen (“Espainiako Zientzia Teknologia eta Berrikuntzako Legea”) arabera diru publikarekin finantziatutako ikerketen emaitzak sarbide irekian argitaratu beharko dira, eta horren ondorioz biltegi digitalak sortu egin ziren, datu hauek gorde ahal izateko.
Ameriketako Estatu Batuetan eta Europar Batasunean antzeko legeak egin ziren, emaitza zientifiko horiek guztien eskuetara heldu ahal izateko. Eskubidea ez bakarrik irakurri eta deskargatzeko, baizik eta kopiatu, banatu, bilatu, estekatu eta abarretarako ere. 2021.urterako UNESCO ren gomendioa espero da, zientzia irekien araberakoa.
Zientzia Irekiaren oinarrien artean hauek nabarmentzen dira, metodologia irekiak, parekoen berrikuspen irekia, software eta hardware irekiak, datu irekiak, sarbide irekia (OA) eta hezkuntza baliabide irekiak (MOOC-ak).
Arrano sugezale
Arrano sugezalea (Circaetus gallicus) accipitridae familiako hegazti harraparia da. Europan eta Asian bizi da, neguan Saharaz haraindiko Afrikan emanez.
Bere hego-luzera 185-195 zentimetrokoa eta bere gorputza 63-68 zentimetrokoa izan liteke. Sugeak gehienetan, baita muskerrak ere, jaten ditu.
Landazabal ireki eta eguzkitsuak behar ditu hegazti honek, zuhaitz sakabanatuekin. Hegazti bikaina da, lertxun hauskarak adinako hego-zabalera lortzen du baina nabarmen lirainagoa da. Hegan doanean, hegoen azpialdeko lerro koloredunak nabarmentzen dira, eta soilik distantzia laburretara, arbel koloreko mokoa eta oinak. Pausatuta dagoenean bere buru handia eta begi hori handiak nabarmentzen dira.
Deskribapena
Tamaina handiko eta kolore aldakorreko harrapari handia da, gazteak kolore argia izan ohi dute eta helduak oso ilunetik oso argiraino aurkitu daitezke (Ontiveros, 2005). Hegan doanean azpitik begiratuta kolore argiko lumajea ikusten zaio, marra ilunez betea erremige eta errektrizetan eta bularraren erdialderaino estal dezakeen txanoa du (Ontiveros, 2005). Dortsalki kolore iluna du, grisa edo arrea. Gazteek kolorazio argia dute eta ez dute ia marrarik aurkezten azpialdean, gainera ez dute helduetan isatsaren amaieran agertzen den banda azpiterminal grisa, eta txanoa ere helduetan baino argiagoa da (Forsman, 1999). Helduek punta beltzdun moko grisa dute, eta behatzak gris argiak edo gris urdinxkak azkazal beltzekin (Ontiveros, 2005).
Bere tamainako harrapari batentzat oso behatz motzak ditu; behatz motzak, eta atzapar motz eta indartsuak erlazionatuta daude narrastien moduko harrapakin txiki eta iheskorrak ehizatzearekin (Ontiveros, 2005).
Badu dimorfismo sexuala, emeak zertxobait handiagoak dira kasu gehienetan (Ferguson-Lees eta Christie, 2004). Pisuari dagokionez arrek 1500-2000 g arteko pisua izaten dute eta emeek 1513-2110 g artekoa (Glutz et al., 1971). Beste hegazti handietan gertatzen den moduan ez ditu hegaldiko luma guztiak denboraldi berean aldatzen (Forsman, 1999)
Oro har, hegazti isila da baina, batzuetan, kumatze garaian batez ere, oihu ozen karakteristikoa egiten du, jostailuzko ahatetxoen antzekoa.
Garaia
Migratzaile transahariarra da (Ontiveros, 2005). Udaldikoa da Iberiar penintsulan, irailaren erditik urriaren hasiera bitartean joaten da, eta martxoa eta apirila artean itzultzen da, baina zonalde epelenetan negua ere igarotzen dute banako batzuk (Ontiveros, 2005).
Habitata
Itsas mailatik 2000 m-ra kokatzen diren zonalde irekiak eta prezipitazio gutxikoak hautatzen ditu arrano sugezaleak (Ontiveros, 2005). Zuhaitz marduletan egiten ditu habiak, nahiko txikiak bere tamainarekin alderatuz, eta kasu bakanen batean arrokatan edo lurrean habia egiten ere ikusi da (Cramp eta Simmons, 1980). Iberiar penintsulan pinudi mediterraneoak hautatu ohi ditu, baina artadietan eta artelatz-basoetan ere egiten ditu habiak, eta neurri txikiago batean, baita harizti eta pagadietan ere (Román et al., 1996). Oro har, habia egiteko beharrezkoak dituen basoak eta ehizatzeko behar dituen azalera ireki edo sastrakadiak konbinatzen dituzten zonaldeak hautatzen ditu.
Elikadura
Hegazti harraparien artean espezializatuenetakoa da dietari dagokionez; bereziki sugeak ehizatzen ditu, baina baita muskerrak, hegaztiak eta ugaztunak ere (Cramp eta Simmons, 1980). Egunez ehizatzen du normalean, baina tarteka iluntzean ere bai (Ojalvo, 1998).
Ugalketa eta ontogenia
Espezie udaldikoa denez sarri aurreko urtean utzitako habia berritzen dute (Ontiveros, 2005). Bi bikotekideek hartzen dute parte habiaren eraikuntzan, arrak eraikuntzarako materiala inguratzen du eta emeak eraikitzen du habia (Boudoint, 1953). Sarri sai motzak (Aegypius monachus) utzitako habiak erabiltzen ditu Iberiar penintsulan (Galán et al., 1997).
Bizimodua
Bakartia edo bikoteka normalean, baina migrazioan taldekoia izan daiteke, batzutan beste espezie batzuen konpainian (Ontiveros, 2005).