cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bouër
Diru sarrerak
2009an Bouër udalerrian 105 unitate fiskal zeuden, 260 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.198 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Béchy
Biztanleria
2007an Béchy udalerrian erroldatutako biztanleak 525 ziren. Familiak 196 ziren, horien artean 39 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 59 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 82 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Bouër
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak iturgina ziren.
Bikingo ontziak
Antzinan, bi ontzi bikingo zeuden, alde batetik, gerraontziak, eta bestetik, merkataritza-ontziak, laburragoak eta zabalaoak zirenak. Merkantziak edo animaliak hobeto garraiatzeko zabalagoak izateaz gain, gerraontziak baino tripulazio txikiagokoak ziren.
Ontzi mota biek kasko trinkoa zuten, masta eraisgarria, eta arinak eta sakonera txikikoak ziren; ezpata-lema bat zuten, gilaren azpian metro bat bakarrik ateratzen zena, eta bikingoei abantaila taktiko handia eman ziena abiadurari eta maniobragarritasunari dagokienez. Horri esker, itsasbazterretan sartze azkarrak egin ahal izan zituzten, baita hondartzan gora egiteko, sakonera txikiko ibaiak igotzeko eta ur-jauziak egiteko ere.
Matosinhos
Matosinhos Portugalgo kontzejurik populatuenetarikoa da, Portoko barrutian kokatuta dagoena.
Béchy
Etxebizitza
2007an 207 etxebizitza zeuden, 194 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 178 etxeak ziren eta 29 apartamentuak ziren. 194 etxebizitza nagusietatik 158 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 4 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 133 etxek bost zituzten. 161 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 70 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 104 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bouër
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Bouër udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 855 hektarea erabiltzen.
NGC 1999
NGC 1999 nebulosa bat da, Orion konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Bouër
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Béchy
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Matosinhos
Geografia
Porto hiritik 8 kilometro mendebaldera dago, Ozeano Atlantikoaren ertzean. Bertan dagoen Leixões kaia Portugalgo itsas-porturik garrantzitsuenetako bat da. Hondartza luzea ere badu eta arrain eta mariskotan espezializaturiko jatetxe ugari ere bai.
Calhoun (Missouri)
Calhoun Missourieko hiri bat da. Henry konderrian kokatua dago. 2010ean 469 biztanle zituen, 2.55 kilometro koadrotan banatuta.
Bikingo ontziak
Era berean, branka ren eta popa ren artean alde handirik ez zuen ontziaren forma estilizatuak, bela handi bakar baten laguntzaz, abiadura eta maniobragarritasun handiagoa ematen zion bere garaiko itsasontzi handien aurrean; beraz, bikingoak erraz urrundu zitezkeen jazarleengandik, baita haizerik ez zegoenean ere bai, kasu horietan arraunak erabiliz, ontzi askok ez baitzuten arraunik eta haizearen mende baitzeuden.
Matosinhos
Historia
XII mendean Portugal sortu zenerako dagoeneko bazen Vila de Matesinum izeneko herri bat bertan. 1258ko agiri batean Matusiny izenarekin agertzen da. 1514 Manuel I.ak foruak eman zizkion.
XVII eta XVIII mendeen artean Igreja de Bom Jesus (Jesusu onaren eliza) eraiki zen kostaldetik gertu zegoen lorategi batean.
1984an hiri estatusa lortu zuen.
Kirolak
Leixões SC taldeak Portugalgo futbol kopa irabazi zuen finalean FC Porto 2-0 emaitzaz garaituz.
Bikingo ontziak
Aztarna arkeologiko edo piktorikorik ez dagoen arren, zenbait iturrik gainegiturak dituzten ontzi bikingoak ere aipatzen dituzte, hala nola gerraontzi greko-erromatar ren dorreak. Arietez hornitutako ontzi bikingoak ere aipatzen dira, baina ez da mota horretako lagin arkeologikorik aurkitu.
Esan beharra dago, bikingoek ontzi txiki asko erabiltzen zituztela, bai belaontzikoak bai arraunketakoak, hala nola arrantzarako edo ferjurako, eta hortik dator gaur egungo ferrya.
Gerra ontziak
Bikingo ontzi luzetzat hartzen da, 0,2 luze/zabal indizea duen ontziari, hau da, kroskoaren luzera haren zabalera halako bost da gutxienez. Bost mota zeuden (handienetik txikienera ordenatuta): busse, dreki, skeid, snekke edo snekkja eta karve.
Islandiako sagen arabera, ontzi luzeek hamahiru eta hogeita hiru arraun-pare bitarte dituzte. Baina Gokstad bikinga ren ontziaren erreplikak (karvi bat), Bergen etik New York erako bidaia egin zuenak, hamabi laguneko tripulazioa bazuen ere, 70 lagun ere eraman zitzakeela kalkulatzen da.
Orain arte aurkitutako ontzi bikingo luzeena, Kroskilde 6 izenekoa, K.o. 1025. urtearen ondoren eraikia, 36 m luze da gutxi gorabehera.
Busse ontziak, ordea, tamaina handiaren ondorioz, arraun bakoitzerako gutxienez bi gizon behar zituzten baina Era Bikingaren amaieran baino ez da agertzen. Sagetan aipatutako busse handiena Olaf Trygvasonen Ormen Lange da, 998. urtean eraikia, eta ustez 52 metro neurtzen zituen, Nahasmen pixka bat dago drakkar terminoari buruz (dragoiak); izan ere, ziurrenik skeid hutsak ziren, baina buru bakoitzak apaingarri gehiago zituen, hala nola, herensuge-buruaren itxurako branka. Hala ere, iturri historiko askok diseinu horiek aipatzen dituzten arren, oraindik ez da aurkitu maskara horien aztarna arkeologikorik. Arraun- eta bela-ontzi gisa diseinatu ziren, eta 8028 gizonetik ehun gizonera baino gehiagora garraia zitzaketen (nahiz eta ohikoena 50 eta 60 gizon izan).
Snekkea, suge itxurako maskaroia zuena brankan, skeid-a baino txikiagoa izan ohi zen. Segur aski, gerraontzi mota erabiliena izan zen, 40 bat gizon garraiatzeko gai zena. Bestalde, snekkar daniarrek, norvegiarrek eta islandiarrek baino sakonera txikiagoa zuten, fiordoetan eta itsaso irekian nabigatzen baitzuten.
Merkataritza-ontziak
Merkataritza-ontzi handiak, ask eta karv direlakoen artean banatzen dira nagusiki. Karv-ak ask-ak baino txikiagoak ziren eta erabilera anbibalentea zuten, hau da, gerra-ontzi gisa nahiz salgaientzat balio zuten. Era berean, litekeena da IX. eta X. mendeetan ez egotea alde handirik gerra-ontzi baten eta merkataritza-ontzi baten artean, haien formari eta tamainari dagokienez; beraz, zentzuzkoa da pentsatzea ontzi-mota bera zela.
Nolanahi ere, X. eta XI. mendeetako skejdarrak baino motzagoak eta zabalagoak ziren, erabilera militarrerako nahigabe diseinatutako ontziak. Beste merkataritza-ontzi bat, byrding-a, karv-a baino txikiagoa, 10-15 arraun-pare artekoa, erabili ohi zen tokiko garraiorako, baita Norvegia tik Islandiara bidaiak egiteko ere gai zen.
Eraikuntza
Lehen bikingo-ontziak kalitate oneneko haritz-zurez egin ziren arren, denborarekin eta haritz helduen urritasunarekin, gero eta zur gehiago erabiltzen hasi ziren, batez ere pinua eta, neurri txikiagoan, lizarra. Kalkuluen arabera, 20 metroko ontzi tipikoa eraikitzeko, bost metro luzeko eta metro bateko zabalerako hamaika haritz-enbor behar ziren, eta gilarako 18 metroko enbor bat. Oholak, eskuarki 2,5 cm-ko lodierakoak, riving-aren bidez lortzen ziren. Orduan, zerrak erabili ordez, ziriak erabiltzen ziren enborra bere zainean zehar ateratzeko. Horrela eginez, taula sendoagoa lortzen zen, eta, aldi berean, malguagoa eta gogorragoa, eta horrek asko murriztuko zuen zerraz ebakitako enborrak bezala deformatzeko aukera.
Halaber, aztarna arkeologiko batzuen arabera, beste ontzi batzuetako zurak birziklatzen ziren ontziak eraikitzeko edo konpontzeko. Bestalde, kalitate nahikoko zura duten zuhaitzik ez zegoenez, Islandiara zura inportatzen zen Eskandinavia ko penintsulatik, eta askotan, ur gaineko zura erabiltzen zen ontziak eraikitzeko.
Monpas lurmuturra
Monpas lurmuturra (Arimen muturra izenarekin ere ezagutzen da) Donostian dagoen lurmuturra, Ulia mendiaren oinetan eta Zurriola hondartzatik gertu. Kostaldetik ekialdera joanda Platako lurmuturra eta Pasaiako badiaren bokalera heltzen da. Bertan kaio-kolonia garrantzitsu bat dago.
Itsas muturretik aurrera begiratuta badirudi arroka hantxe bukatzen dela aurrean dena da itsasoa. Hala ere, harkaitza ez da han bukatzen, ur azpitik jarraitzen du; horren adierazgarri dira uraren gainetik bistaratzen diren arroka zatiak. Horrekin batera haizea da protagonista nagusia muturrean, kontuz jaistea garrantzitsua da haize bolada handia datorrenean oreka galtzea arriskutsua izan daiteke eta. Europako Batasunak babestutako eremu naturala da Uliako itsasertza, Saguesetik San Pedrora bitarte. Hala ere, Hainbat mehatxu jaso ditu. Hasteko, Sagues ondoko itsaslabarrean kirol portua egin nahi zuten. Ondoren, 2005 eta 2007 urte bitartean Sagues eta Monpas batzeko pasarela bat egiteko egitasmoa ere egon zen. Proiektu horiek bertan behera geratu zirenez eremu honek mantentzen du bere balio natural aberatsa eta haizea eta itsasoa dira nagusi Arimen muturra moduan ezagutzen den lurmuturrean.
Donostiako alkate Odon Elorzak 2014an proiektu bat aurkeztu zuen Zurriolako hondartzatik Monpaseraino pasarela bat eraikitzeko. Proposamena oso kritikatua izan zen, Europak onartuta duen gune babestu hori ez baitzuen errespetatzen. Hala ere, hura eraikitzeko proiektua Espainiako Estatuko 2018ko aurrekontuan sartzeko eskatu zuen.
Wrath of the Titans
Wrath of the Titans (euskaraz Titanen Amorrua) 2012ko Jonathan Liebesman hegoafrikar zinema zuzendariaren fantasia eta abenturazko filma bat da. Greziar mitologiako Pertseo heroia eta Titanen kondairetan oinarritua dago. Sam Worthington, Rosamund Pike, Bill Nighy, Édgar Ramírez, Toby Kebbell, Danny Huston, Sinead Cusack, John Bell, Ralph Fiennes eta Liam Neeson aktoreek antzeztu zuten.
Béchy
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 346 ziren, horien artean 264 aktiboak ziren eta 82 inaktiboak ziren. 264 pertsona aktiboetatik 240 lanean zeuden (124 gizon eta 116 emakume) eta 24 langabezian zeuden (12 gizon eta 12 emakume). 82 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Wrath of the Titans
2010ko Clash of the Titans (Titanen Talka) filmaren jarraipena da, hura era berean, 1981eko izenburu berdineko Clash of the Titans filmaren egokitzapena delarik.
Argumentua
Titanen Talkako gertaerak jazo eta hamar urtera, Pertseo (Sam Worthington) bere seme Heliorekin (John Bell) batera bizimodu lasaia bizitzeko asmoa du. Halere, Jainkoak, gizakien haienganako duten fedegabekeriaren ondorioz ahuldu eta Titannengan zuten kontrola galduko dute, haien buruzagia Kronos da, Zeus (Liam Neeson), Hades (Ralph Fiennes) eta Poseidon (Danny Huston) hiru jainko nagusien aita berbera. Hades eta Ares (Edgar Ramírez) Zeus atzemateko Kronosekin adostasun batera iristean, Pertseok bere aita Zeus erreskatatzeko ordura arteko bizimodu patxadatsua lagako du, betekizun horretan Andromeda (Rosamund Pike), Agenor (Toby Kebbell) eta Hefesto (Bill Nighy) lagun izango dituelarik.
Aktoreak
Bestelako antzezpen laburrak:
Béchy
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina eta 1 argiketaria.
2000. urtean Béchy udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
1106 Cydonia
1106 Cydonia asteroide gerrikoan aurkitutako 1106. asteroidearen izena da. 1929ko otsailak 5ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1929 CW zen. Bere izena irasagarraren izen zientifikoaren lehen hitzagatik jasotzen du.
Béchy
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Všestudy (Mělník barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1360 urtean egin zen.
Saint-Léger-des-Aubées
Saint-Léger-des-Aubées Frantziako udalerria da, Eure eta Loir departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Ptiloprora perstriata
Ptiloprora perstriata Ptiloprora generoko animalia da. Hegaztien barruko Meliphagidae familian sailkatua dago.
Saint-Léger-des-Aubées
Biztanleria
2007an Saint-Léger-des-Aubées udalerrian erroldatutako biztanleak 246 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 127 etxebizitza zeuden, 101 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 125 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 101 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 6 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 89 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 148 ziren, horien artean 114 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 114 pertsona aktiboetatik 111 lanean zeuden (58 gizon eta 53 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Léger-des-Aubées udalerrian 102 unitate fiskal zeuden, 252 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.214,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arropa denda bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nielles-lès-Ardres
Nielles-lès-Ardres Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nielles-lès-Ardres udalerrian erroldatutako biztanleak 484 ziren. Familiak 173 ziren, horien artean 26 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 79 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 193 etxebizitza zeuden, 173 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 192etxeak ziren. 173 etxebizitza nagusietatik 149 bere jabearen bizilekua ziren, 21 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 11 etxek hiru zituzten, 40 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 146 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 56 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 107 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 317 ziren, horien artean 227 aktiboak ziren eta 90 inaktiboak ziren. 227 pertsona aktiboetatik 205 lanean zeuden (116 gizon eta 89 emakume) eta 21 langabezian zeuden (9 gizon eta 12 emakume). 90 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nielles-lès-Ardres udalerrian 181 unitate fiskal zeuden, 522 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.287 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arraindegi bat zen.
2000. urtean Nielles-lès-Ardres udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Elusia
Elusia Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Elusia enalis da.
Nielles-lès-Ardres
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Luisa de Medrano
Luisa de Medrano Bravo de Lagunas Cienfuegos, lehen mailako iturrietan Lucía de Medrano izenez ezaguna (Atienza, Guadalajara, 1484ko abuztuaren 9a - 1527? ), latinista espainiarra izan zen. Salamancako Unibertsitatean kanonen ikasgairen bat eman ahal izan zuen, betiere emakumeak Europa errenazentistan baztertuta zeuden jarduerak eginez.
Bizitza eta lana
Luisa de Medrano Atienzan (Guadalajara) jaio zen, Sorian, 1833an egindako zatiketa probintzialeraino. Dueroko Berlangaren Salbatzaileen leinuko Diego López de Medrano San Gregorioren jaunaren eta Magdalena Bravo de Lagunasen alaba izan zen. Aitonak Isabel erreginari lagundu zion Enrike IV.aren aurka, eta traizio bidez Atientzako gaztelu menderaezina konkistatu zuen, han alkaide gisa finkatuz.
Luis Medrano, Valladolidekoa eta Coriako kanonigoa, 1511ko azaroaren 10ean Salamancako Unibertsitateko errektore hautetsia, bere neba izan zen Luisa Montañoren arabera.
Aita eta aitona Granadan borrokan hil ziren. Esker onez, erreginak bere gain hartu zituen alarguna eta seme-alaben hezkuntza. Primogenitoak —Bravo de Laguna izenaz ezagutzen direnak— Atienzako alcaideen kargua jarauntsi zuten, bitartean haren alaba Katalina, gortean zerbitzatu ondoren, mezenas garrantzitsu bihurtu zen Atienzan; adibidez, San Frantziskoko komentuko kapera finantzatu zuen familiako panteoi gisa. Familiaren beste adar batek Berlangako kolegiatan du bere hileta-kapera. Juan Bravo komuneroa ere familia berekoa zen, Bravo de Laguna Atienzaren nobleen armarria geroagokoa izanik.
Lanak
Luisa de Medrano beste emakume kultuen garaikidea izan zen, hala nola Beatriz Galindo la Latina eta Beatriz de Bobadilla.
Luisa de Medranori dagozkion hiru iturri primario baino ez dira aurkitu:
1. Lehena Pedro de Torresen Kronikoiko ohar bat da. 1507an unibertsitateko fisikarien katedradun hautatu zuten eta ondoren Sigüenzako kanonigoa izan zen. Kronikonaren eskuz idatzitako ohar batean hau irakur daiteke:
2. Bigarren iturria datarik gabeko gutun luze eta goresgarria da, Lucio Marineo Siculo erudito italiarraren Opus Epistolarum-en argitaratua (Salamancako irakaslea 1485 eta 1498 artean). Unibertsitatean ezagutu zuen, eta Lucía Medranoren jakinduriaren mirespena adierazi zuen.
3. Lucia de Medranori buruz hitz egiten duen hirugarren jatorrizko dokumentua Lucio Marineo Siculo bera da. De Rebus Hispaniae Memorabilibusen aipamena da, eta gaztelaniaz ere argitaratu zen, De las cosas memorables de España izenarekin. Aipamena 1530eko edizioaren azken zatian dago, eta ale gutxi daude:
Liburu hau azken kapitulurik gabe argitaratu zen 1533an eta 1539an, autorea eta Luisa de Medrano bera hil ondoren. Hura hiltzat jotzen da, ez baita aipatzen amaren testamentuan, Atienzan 1527an emana.El propio Sículo informaba en la edición de 1533 que se retiró del volumen, por prohibición del rey Carlos I, «la mención de ilustres varones y no pocas mujeres dignas de ser recordadas» Datu horrek adierazten du Luisa de Medranoren erreferentzia Karlos V.aren aginduz ezabatu zela.
Jacinto Chicharroren arabera, Luisa de Medrano Sibila Samia gisa erretratatuta egongo litzateke Juan Soredari esleitutako Atientzako Trinitate elizako profeta eta sibilen lau tauletako batean, herri bereko San Gil museoan gordeta.
Luisa de Medrano hainbat lanetan aipatzen da mendeetan zehar: Gil González Dávila (1650), Nicolás Antonio (Paris, 1672 - Madril, 1778), Bernardo Dorado (1776), Diego Clemencín (1821), Manuel Hermenegildo Dávila (1849), Marcelino Menéndez Pelayo (1896)....
Doradok, arestian aipatutako obran, honela nabarmentzen du Luisa de Medranoren bikaintasuna: Gaur egun, Medranoko Lucia Institutuari izena emateagatik ezaguna da salamankarren artean. Emakume horrek jasan duen ahanzturaren ondorioz, Institutuko egungo eraikinaren inaugurazioan, bertan zeuden agintariek ez zekiten nor izan zen Lucia de Medrano.
1935ean, Thérèse Oettel alemaniarrak Isabel Katolikoaren mendeko katedraduna: Lucía de Medrano argitaratu zuen, oraindik ere erreferentziazkoa den obra. Sarreran dio Penintsulako artxibo nagusietan zehar ibili zela, irakurritakoaren egiazkotasuna frogatzen zuten zantzuak biltzeko: «XVI. mendean, emakume aristokratiko batzuek katedrak izan zituzten Espainian; adibidez, Medranoko Lucia (sic), Salamancan.""
Beste artikulu batzuek, hala nola Adolfo Domínguez Perrinok eskaturik Carabias Torresek egindakoak, diote ezen, nahiz eta latinaren eta kultura klasikoaren ezagutzan nabarmendu, Luisa de Medrano ez zela inoiz izan, stricto sensu, Salamancako Unibertsitateko katedraduna.
2015ean, «Luisa de Medrano» genero-berdintasunerako Gaztela-Mantxako Nazioarteko Saria sortu zen, Soledad Cazorla, Marcela Lagarde, Miguel Lorente, Amelia Valcárceli eta Bernaldo de Quirósi, eta, 2020an, Carlota Bustelo García del Reali eman zitzaiena.
2018an, Espasa argitaletxeak Maria López Villarquideren La catedrática eleberria argitaratu zuen. Eleberri horrek Luisa de Medranoren garaiko pertsonaien ikuspuntuen bidez birsortzen du haren biografia. Eleberria txinerara itzuli zen eta 2022an argitaratu zen.
Coutarnoux
Coutarnoux Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Coutarnoux udalerrian erroldatutako biztanleak 101 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 83 etxebizitza zeuden, 47 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 81 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 47 etxebizitza nagusietatik 39 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 17 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Barilius lairokensis
Barilius lairokensis Barilius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Olivier van der Zee
Olivier van der Zee (Amsterdam, 1969) herbeheretar zinema zuzendari eta gidoilaria da, dokumentalak egiten dituena.
Všestudy (Chomutoveko barrutia)
Všestudy Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 188 biztanle ditu eta 5,11 kilometro koadroko azalera. Chomutoveko barrutian dago.
Junas
Junas Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gard departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Všestudy (Chomutoveko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1295 urtean egin zen.
Junas
Biztanleria
2007an Junas udalerrian erroldatutako biztanleak 1.003 ziren. Familiak 416 ziren, horien artean 109 pertsona bakarrekoak ziren (43 bakarrik bizi ziren gizonak eta 66 bakarrik bizi ziren emakumeak), 113 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 151 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 43 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 504 etxebizitza zeuden, 420 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 61 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 472 etxeak ziren eta 29 apartamentuak ziren. 420 etxebizitza nagusietatik 311 bere jabearen bizilekua ziren, 96 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 27 etxek bi zituzten, 80 etxek hiru zituzten, 143 etxek lau zituzten eta 162 etxek bost zituzten. 320 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 160 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 232 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 662 ziren, horien artean 506 aktiboak ziren eta 156 inaktiboak ziren. 506 pertsona aktiboetatik 449 lanean zeuden (237 gizon eta 212 emakume) eta 57 langabezian zeuden (25 gizon eta 32 emakume). 156 pertsona inaktiboetatik 53 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 53 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Junas udalerrian 430 unitate fiskal zeuden, 1.042 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.282,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 51 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 16 zerbitzu publikoetatik, 4 zurginak ziren, 3 iturginak, 4 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Junas udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 444 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Branford Center (Connecticut)
Branford Center Connecticuteko (Ameriketako Estatu Batuak) erroldak esleitutako leku bat da, New Haven konderrian. biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.
Castledawson
Castledawson (An Seanmhullach) Ipar Irlandako udalerri bat da, Derry konderrian dagoena. 2001ko erroldaren arabera 3.293 biztanle zituen.
Recea (Brașov)
Recea Errumaniako udalerri bat da, Brașov konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
California (Missouri)
California Missourieko hiri bat da. Moniteau konderrian kokatua dago. 2010ean 4,278 biztanle zituen, 8.67 kilometro koadrotan banatuta.
Lekukoaren protokolo
Lekukoaren protokoloa atzipen protokolo mota bat da, denbora guztian saretik bidaiatzen dagoen kontrol-trama berezi bat erabiltzen duena, lekukoa (token) alegia.
Datuak bidali nahi duen estazioak lekukoa bereganatu behar du eta lekukoa daukanean transmititu ahal duen beste estaziorik ez dagoela ziur da. Estazio batek bete transmisio eginbeharrak asez gero, aldameneko estazioari pasatzen dio lekukoa.
Teknika hau eraztun topologian erabiltzen da gehien bat. Teknika honetan kontrola estazioen artean banatuta dago.
Kanpo estekak
Telekomunikazio Hiztegia: www.telekomunikaziohiztegia.org
Liga Nazionaleko Txapelketa Sailak
Liga Nazionaleko Txapelketa Sailak, ingelesez National League Championship Series (NLCS), AEBtako eta Kanadako MLB beisbol txapelketako Liga Nazionalaren final kanporaketek osatzen duten partidu saila da.
NGC 6813
NGC 6813 nebulosa bat da, Vulpecula konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Liga Nazionaleko Txapelketa Sailak
1969an ospatzen hasi zen, Beisbol Liga Nazionala Ekialdeko Dibisioan eta Mendebaldeko Dibisioan berregituratu zenean. Bi dibisioetako irabazleak Txapelketa Sailak irabazteko 5 partiduetan lehiatzen ziren, partidu kopuru gehiena irabazten zituena garaile suertatuz. 1985an 7 partiduetara aldatu zen. 1994an Amerikar Liga hiru dibisioetan berregituratu zen, Erdialdeko Dibisioa gehituz. Hiru dibisioetako irabazleak 5 partiduetan lehiatzen dira, eta horietatik ateratzen diren bi talde garaileak Txapelketa Sailetan lehiatzen dira. Azken txapelketa formatu hau gaur egun arte mantendu da.
1969. urterarte Amerikar Ligako irabazlea denboraldi erregularreko talderik onena izaten zen.
Altdorf (Esslingen)
Altdorf (Esslingen) Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Ffaldybrenin
edota Ffald-y-brenin, Galesko udalerri bat da, Carmarthenshire konderrian. Carmarthen udalerritik 12 miliatara dago. Ffarmers udalerritik 2 miliatara eta Llanbedr Pont Steffan udalerritik 5 miliatara dago.
Clady (Derry konderria)
Clady (Carraig Ceasail) Ipar Irlandako udalerri bat da, Derry konderrian dagoena. 2001ko erroldaren arabera 1.287 biztanle zituen.
Otto Mueller
Otto Mueller ( Polonia, 1874ko urriaren 16a – 1930eko irailaren 24a) margolari eta ilustratzaile alemaniarra izan zen. «Die Brücke» talde espresionistaren partaidea izan zen.
Biografia
Otto Mueller Liebaun (gaur egungo Lubawkan, Polonia) jaio zen, Kreis Landeshut, Silesia alemaniarrean. Aita aleman eta ama ijitoa ziren. 1890tik y 1892ra litografo bezala prestatu zen, Görlitzen eta Breslaun. 1894tik 1896ra Dredeko Arte Ederren Akademian ikasi zuen eta, ondoren, ikasketekin Munichen jarraitu zuen, 1898an. Azken hiri horretan Franz von Stuckek talentu ez zuela esan zion eta ondorioz bertako Arte Ederren Akademia utzi zuen.
Muellerren lehenengo lanek inpresionismoaren, Jugendstil mugimenduaren eta sinbolismoaren eragina erakusten zuten. 1908am Berlinera joan zen eta han bere interes nagusia espresionismoan jarri zuen. Urte horietan Wilhelm Lehmbruck, Rainer Maria Rilke eta Erich Heckel ezagutu zituen. 1910ean Dresdeko Die Brücke taldean sartu zen; talde horretan margolari espresionistak biltzen ziren. 1913an Die Brücke, partaideen arteko diferentziak zirela eta, desagertu zen. Halaber, Muellerrek Blaue Reiter artisten taldearekin harremanetan jarri zen.
Lehen Mundu Gerran Alemaniako armadan borrokatu zuen, Frantzian eta Errusian. Gerra bukatuez gero, Breslauko Arte Akademian (Akademie der Bildenden Kunste) irakatsi zuen. Han jarraitu zuen heriotza gertatu arte, 1930eko irailaren 24an. Bere ikasleak izan ziren, besteak beste, Johnny Friedlaender eta Isidor Ascheim. 1937an naziek museoetan zeuden bere 357 lan konfiskatu zituzten berea "Arte endekatua" omen zelako.
Obra
Mueller Alemaniako expresionismoaren artista lirikoenetariko bat izan zen. Haren gai nagusia gizakien eta izadiaren arteko lotura izan zen. Harmonia da bere lanen ezaugarri nagusietariko bat, bai formetan bai koloretan. Oso ezagunak dira emakume biluzien eta emakume ijitoen egin zituen margolanak.
Keiichi Zaizen
Keiichi Zaizen (財前 恵一) Japoniako futbolari ohia eta entrenatzailea da.
Všesulov
Všesulov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 135 biztanle ditu eta 4,17 kilometro koadroko azalera. Rakovníkeko barrutian dago.
Keiichi Zaizen
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Yokohama Marinos.
Všesulov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1325 urtean egin zen.
Keiichi Zaizen
Entrenatzaile gisa Consadole Sapporo taldeak zuzendu zituen.
Recea (Maramureș)
Recea Errumaniako udalerri bat da, Maramureș konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Prionapteryx
Prionapteryx Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Prionapteryx nebulifera da.
Anablepsoides xanthonotus
Anablepsoides xanthonotus Anablepsoides generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Myza celebensis
Myza celebensis Myza generoko animalia da. Hegaztien barruko Meliphagidae familian sailkatua dago.
Anton Pliesnoi
Anton Pliesnoi (Dnipro (Ukraina), 1996ko irailaren 17a) halterofilian aritzen den Ukrainan jaiotako kirolari georgiarra da.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen halterofilian ≤96 kilo kategorian, bi jasoaldietan 387 kilo jasoz; Fares El-Bakh qatartarraren (urrezko domina) eta Keydomar Vallenilla venezuelatarraren (zilarrezko domina) atzetik sailkatu zen.
Pleine-Selve (Aisne)
Pleine-Selve Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 167 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 26 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 84 etxebizitza zeuden, 65 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 82etxeak ziren. 65 etxebizitza nagusietatik 58 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 33 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 73 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 73 pertsona aktiboetatik 69 lanean zeuden (35 gizon eta 34 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pleine-Selve udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 185 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.097 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 iturginak eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Pleine-Selve udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Moosup (Connecticut)
Moosup Connecticuteko (Ameriketako Estatu Batuak) erroldak esleitutako leku bat da. biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.
Všetaty (Mělník barrutia)
Všetaty Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 2.279 biztanle ditu eta 12,86 kilometro koadroko azalera. Mělník barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1352 urtean egin zen.
Coventry Lake (Connecticut)
Coventry Lake Connecticuteko (Ameriketako Estatu Batuak) erroldak esleitutako leku bat da. biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.
Murexechinus melanurus
Murexechinus melanurus Murexechinus generoko animalia da. Dasyuromorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Dasyurinae azpifamilia eta Dasyuridae familian sailkatuta dago.
Álex Pina
Álex Pina Calafi, (Iruñea, 1967ko ekainaren 23a - ) nafar gidoigile eta ekoizlea da.
Donostian bizi izan zen bost urte zituenetik unibertsitatera joan zen arte. Informazio Zientziak ikasi zituen Nafarroako Unibertsitatean. 2016an, Vancouver Media ekoizpen etxea sortu zuen.
Všetaty (Rakovníkeko barrutia)
Všetaty Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 312 biztanle ditu eta 6 kilometro koadroko azalera. Rakovníkeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1223 urtean egin zen.
Barilius mesopotamicus
Barilius mesopotamicus Barilius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Quinebaug (Connecticut)
Quinebaug Connecticuteko (Ameriketako Estatu Batuak) erroldak esleitutako leku bat da, Windham konderrian. biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.
Asahifuji Seiya
Asahifuji Seiya (旭富士 正也), Seiya Suginomori (杉野森 正也) jaioa, japoniar sumo borrokalari ohia da. 1990eko uztailean, Japoniako 63. yokozuna (txapeldun handi) aukeratu zuen Sumoaren Elkarteko Txapeldun Handia Aukeratzeko Kontseiluak. 1979an, Asahifuji gaztea Osakako Kinki Unibertsitatera joan zen, sumoan aritzeko ikas-sari batekin. Bigarren urtean alde egin zuen handik. 1982an ekin zion borrokari ostera, eta aise igaro zen sumoko beheko lehen hiru mailetatik. 1983ko martxoan, Asahifuji sumoko goi-mailara igo zen. Laster, pankreatitis bat gainditurik, txapeldun gazte bihurtu zen, eta, 6 lehiaketaren ondoren, 27 urterekin, txapeldun senior. Izan zuen problemarik artean, pankreatitisa berrituta. Azkenean, halere, denei nagusitu zitzaien, eta yokozuna titulua eman zioten. Asahifujik hamabosna eguneko bi txapelketa irabazi, eta bietan 14-1eko emaitza ia biribila lortu ondoren irabazi zuen ohore hori. Horrezaz aparte, sari eta ohore ugari ditu jasorik.
Franckeita
Franckeita mineral bat da.
Ezaugarriak
Franckeita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Fe(Pb,Sn)₆Sn₂Sb₂S₁₄.
Ibon Navarro
Ibon Navarro Pérez de Albéniz (Gasteiz, Araba, 1976ko apirilaren 30a) ICL Manresa saskibaloi taldeko entrenatzailea da. 2014ko azaroaren 13tik 2015eko ekainaren 5era, Laboral Kutxa Baskoniako entrenatzailea izan zen.
Ibilbidea
2000tik 2005era bitartean Zurbano taldeko entrenatzailea izan zen. 2007/2008 denboraldian Neven Spahija teknikariaren laguntzaile bilakatu zen eta kargu horretan izan zen 2014an nagusi bilakatu arte:
Gibbossa
Gibbossa Lycaenidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Thecla gibberosa da.
Paços de Ferreira
Paços de Ferreira Portugalgo Portoko barrutian dagoen kontzejua da. 1993an eratu zen eta 2011 urtean 56.340 biztanle zituen.
778 - La Chanson de Roland
778 - La Chanson de Roland 2011n Olivier van der Zee zuzendariak egindako film dokumentala da, Errolanen kantua inspiratu zuten gertakariei buruzkoa. Dokumentalean hurrengo adituak elkarrizketatu zuten: Alessandro Barbero, Armando Besga Marroquín, Philippe Senac, Isabel Ubieto, Manuel Martín Bueno, Mercedes Unzu , Juan María Martínez Txoperena , Marie-Ange Landais eta Anthony Hunt.
Sinopsia
Europako miloi pertsonek Errolanen kantua bigarren eskolan ikasi dute, Europako kulturaren herentzian funtsezko atala dena. Baina 1200 urte beranduago han kontatzen diren abenturak eta gero, guzti horatik zer da egia?
Biziaren historia ebolutiboa
Lurreko biziaren historia ebolutiboak organismo biziek eta fosilek eboluzionatu zuten prozesuak marrazten ditu, biziaren lehen agerpenetik gaur egunera arte. Duela 4.500 milioi urte (Ga) sortu zen Lurra, eta bizia 3,7 Ga baino lehen sortu zela iradokitzen dute frogek. Gaur egun ezagutzen diren espezie guztien arteko antzekotasunek, arbaso komun baten eboluzio prozesuan zehar banandu direla adierazten dute. Gutxi gorabehera bilioi bat espezie bizi dira gaur egun Lurrean, eta horietatik 1,75-1,8 milioi baino ez dira izendatu , eta 1,6 milioi datu base zentral batean dokumentatuta daude. Gaur egun bizirik dauden espezie horiek Lurrean bizi izan diren espezie guztien ehuneko bat baino gutxiago dira.
Lehen bizi-ebidentzia Groenlandiako mendebaldean 3.700 milioi urte dituzten arroka metasedimentarioetan aurkitutako karbono biogeniko eta estromatolitoen fosiletatik dator. 2015ean, "Bizi biotikoaren hondarrak" aurkitu zituzten Mendebaldeko Australian, 4.100 milioi urteko arroketan. 2017ko martxoan, Quebeceko (Kanada) Nuvvuagittuq Gerrikoan fumarola hidrotermalen prezipitatuetan aurkitutako mikroorganismo fosilizatuen moduan Lurreko bizi-arrasto zaharrenak egon zitezkeela jakinarazi zen, duela 4.280 milioi urte, duela 4.400 milioi urte ozeanoak sortu eta ez asko geroago, bizirik izan zitezkeenak.
Bakterioen eta arkaeoen tapete mikrobianoak izan ziren Arkearraren lehen garaiko bizi nagusia, eta uste da eboluzio goiztiarraren urrats nagusietako asko inguru horretan gertatu zirela. Fotosintesiaren eboluzioak, 3,5 Ga ingurukoa, bere hondakin produktua, oxigenoa, atmosferan metatu zuen eta, ondorioz, oxigenazio gertaera handia gertatu zen, 2,4 Ga inguruan hasi zena. Eukariotoen lehen ebidentziak (organuludun zelula konplexuak) 1,85 Ga-koak dira, eta lehenago egon daitezkeen arren, euren dibertsifikazioa azkartu egin zen oxigenoa euren metabolismoan erabiltzen hasi zirenean. Beranduago, 1,7 Ga inguru, organismo multizelularrak agertzen hasi ziren, funtzio espezializatuak betetzen zituzten zelula ezberdinekin. Ugalketa sexuala, ugalketa-zelula maskulino eta femeninoen (gametoak) fusioa dakarrena, ernalketa izeneko prozesu batean zigoto bat sortzeko organismo makroskopiko gehienentzat ugalketa-metodo nagusia da eukarioto ia guztientzat (animaliak eta landareak barne), ugalketa asexualarekin alderatuta. Hala ere, ugalketa sexualaren jatorriak eta bilakaerak misterioa izaten jarraitzen dute biologoentzat, nahiz eta eboluzionatu zuen arbaso komun batetik abiatuta, espezie eukariota zelulabakarra baitzen. Bilateria, ezkerreko alde bat eta eskuineko alde bat dituzten animaliak, bata bestearen ispilu diren irudiak, duela 555 milioi urte (Ma) inguruan agertu zen.
Ediacararreko biota, Ediacararrean agertzen da, ornodunak, gainontzeko filum moderno gehienekin batera, Kanbriarreko leherketan 525 Ma inguru sortu ziren bitartean. Permiar aroan, sinapsidoak, ugaztunen arbasoak barne, lurra menderatu zuten, baina talde honen zatirik handiena, 252 Mako Permo-Triasiar iraungitze masiboan iraungi zen. Hondamendi honetatik berreskuratzean, arkosauroak, lurreko ornodun ugarienak bihurtu ziren ; arkosauro talde batek, dinosauroak, Jurasiko eta Kretazeo aroak menderatu zituen. 66 Ma Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboaren ondoren, hegaztiak ez ziren dinosauroak hil zituen, ugaztunak azkar handitu ziren tamainan eta aniztasunean. Iraungitze masibo horiek eboluzioa bizkortu dezakete, organismo talde berriak dibertsifikatzeko aukerak ematen baitituzte.
Lurraren historia goiztiarra
Lurrean aurkitutako meteorito zatirik antzinakoenek 4.540 milioi urte inguru dituzte; honek, antzinako berunezko biltegien datazioarekin batera, Lurraren adin estimatua garai horren inguruan kokatu du. Ilargiak Lurraren azalaren konposizio bera du, baina ez du Lurrarena bezalako burdin gune aberatsik. Zientzialari askoren ustez, Lurra sortu eta 40 milioi urtera, Lurrak Marteren tamainako gorputz batekin talka egin zuen, Ilargia sortu zuen azalaren materiala orbitan botaz. Beste hipotesi bat Lurra eta Ilargia aldi berean fusionatzen hasi zirela da, baina Lurrak, lehen Ilargiak baino grabitate askoz handiagoa duenez, inguruko ia burdin partikula guztiak erakarri zituen.
2001era arte, Lurrean aurkitutako arroka zaharrenek 3.800 milioi urte inguru zituzten , zientzialariek Lurraren azalera ordura arte urtua egon zela uste izan zutelarik. Ondorioz, Lurraren historiaren zati honi Hadearra deitu zioten. Hala ere, 4,4 Ga zirkoien analisiak, Lurraren azala, planeta sortu eta 100 milioi urtera solidotu zela adierazten du, eta planetak, azkar hartu zituela ozeanoak eta atmosfera bat, bizia jasateko gai izan zitekeena.
Ilargiaren ebidentziak, 4 eta 3,8 Ga bitartean, Eguzki-sistemaren eraketatik geratu ziren hondakinengatik Bonbardaketa Berantiar Handia jasan zuela adierazten du, eta Lurrak, are bonbardaketa astunagoa jasan beharko zukeen bere grabitatea dela eta. 4 eta 3,8 Ga bitarteko Lurraren baldintzen zuzeneko ebidentziarik ez dagoen arren, ez dago arrazoirik pentsatzeko Lurrak ere ez zuela jasan bonbardaketa astun berantiar honek. Gertaera honek, aurreko edozein atmosfera eta ozeano kendu ziezaiokeen; kasu honetan, gasek eta kometen inpaktuek ordezkapena eragin zezaketen, Lurreko sumendien desgasifikazioak, gutxienez erdia hornitu zuen arren. Hala ere, lurpeko bizitza mikrobianoak honaino eboluzionatu izan balu, bizirik iraungo zuen bonbardaketatik.
Biziaren lehen ebidentzia
Identifikatutako lehen organismoak ñimiñoak eta bereizgarri berezirik gabekoak ziren, eta euren fosilek barra txikiak dirudite, prozesu fisiko abiotikoen bidez sortzen diren egituretatik bereizten oso zailak direnak. Lurreko bizitzaren ebidentziarik antzinakoena, bakterio fosilizatuak bezala interpretatua, 3 Ga-koa da. 3,5 Ga inguruko arroketan egindako beste aurkikuntza batzuk bakterio bezala interpretatu dira, ebidentzia geokimikoarekin, 3,8 Ga bizitzaren presentzia ere erakusten duela dirudien arren. Hala ere, azterketa horiek arretaz aztertu ziren, eta jakinarazi ziren "bizi-sinadura" guztiak eragin zitzaketen prozesu ez-biologikoak badaude. Horrek ez du frogatzen aurkitutako egiturek jatorri ez biologikorik zutenik, baina ezin da esan biziaren presentziaren froga argiak direnik. 3,4 Ga-n datatutako harrien sinadura geokimikoak bizi-froga gisa interpretatu dira, baina kritikoek ez dituzte baieztapen horiek sakon aztertu.
Quebeceko (Kanada) Nuvvuagittuq Greenstone gerrikoan 3.770 eta 4.280 milioi urte bitarteko mikroorganismo fosilduen frogak aurkitu zituzten, nahiz eta probak eztabaidaezinak ez diren.
Biziaren jatorria
Biologoek Lurreko organismo bizidun guztiek azken arbaso unibertsal bakarra partekatu behar dutela arrazoitzen dute, birtualki ezinezkoa litzatekeelako bi leinu banandu edo gehiagok organismo bizidun guztien mekanismo biokimiko ugari eta konplexuak bereiz garatzea.
Erreplikazioa lehen: RNA mundua
Hiru domeinuen sistemako kiderik sinpleenek ere DNA erabiltzen dute euren geneak kodetzeko, eta RNA eta proteina kopuru handi bat instrukzio horiek "irakurri" eta hazi, mantendu eta autoerreplikatzeko.