cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agaricus cappellianus
Deskribapena
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik. Vaporarius epitetoa berriz latinetik dator, berogailu esan nahi duen "Vaporarium" hitzetik. Bere erre koloreagatik.
Jangarritasuna
Jangarri ona.
Nahasketa arriskua
Kapelaren kolore ilunagatik eta handia delako zaila da nahastea. Espezie nahiko antzeko bat badago: Agaricus subperonatus, baina hau txikiagoa da eta gorrixkagoa.
Sasoia eta lekua
Irailetik azarora, bide ertzetan, zabor piletan eta simaurraren ondoan.
Banaketa eremua
Mendebaldeko Europa, San Laurendi ibaiaren eremua.
Azpibeltz odoltsu
Azpibeltz odoltsua (Agaricus haemorrhoidarius) Agaricaceae familiako perretxiko espezie bat da. Jangarri ona da, baina ez oso ezaguna eta bildua. Agaricus campestris perretxikoaren antzeko kalitate gastronomikoak ditu.
Deskribapena
Kapela: 12 cm arteko diametrokoa, hemisferikoa, gero ganbila eta bukaeran zabaldu egiten da. Ertz inkurbatua eta apendikulatua, errezel zuriaren hondarrekin. Azal bereizgarria, fibriloso-ezkatatsua, arre-okre antzeko kolorekoa, ukitzean gorriz zikintzen da. Schäffer erreakzioa negatiboa.
Orriak: Estu, desberdinak, libreak, arrosa-gorrixka kolore bizikoak, bukaeran arre-purpura ilun kolorekoak. Ertz irregularrekoak eta alboak baino kolore argiagokoak. Espora-jalkina arre-purpura kolorekoa.
Agaricus moelleri
Agaricus moelleri edo Agaricus praeclaresquamosus Agaricaceae familiako perretxiko espezie bat da. Errefusatzekoa, ez da komeni ez biltzerik eta ez kontsumitzerik.
Azpibeltz odoltsu
Deskribapena
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Kapela: 5 eta 10 (12) cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa, gero ganbila eta azkenik ganbil laua. Ertza soberakinekin, inkurbatutik dekurbatu-laura eta, apendikulatua eta helduaroan pitzatua. Azala Fibrilosoa, eskatatsua, zuria edo zertxobait grisaxka erdian, ezkata zentrokide gris-fuliginosoekin estalita, dentsoagoak eta ilunagoak erdian, igurtzitakoan berehala hori-kromo kolorera biratuz eta alkoholarekin ere bai, batez ere ertzean.
Azpibeltz odoltsu
Deskribapena
Hanka: 13 cm arteko garaierakoa eta 2,5 cm arteko lodierakoa, erraboildun samarrekoa, laster barnehutsa, leuna eraztunetik gora eta flokonoso-ezkatatsua azpitik, zurixka, ukitzean gorriz zikintzen da. Eraztun superoa, mintzezkoa, ertz flokosoa, batzuetan koskaduna, zuria.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Orriak: Estu, libreak, hasieran zurixkak, berehala arrosak eta, azkenik, arrexka koloretik beltzerakoak.
Azpibeltz odoltsu
Deskribapena
Haragia: Lodia, zuria, ebakitzean gorritu egiten da, usain eta zapore fungiko atseginak ditu.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Hanka: 6 eta 12 (14) cm bitarteko garaierakoa eta 0,8 eta 1,5 (2) cm bitarteko lodierakoa, fistulosoa, zilindrikoa, luzetara haritsua, zetaduna, eta oinarrian baztertutako erraboilarekin; zurixka, isla horixkekin, baina ukitzean horitu eta ilundu egiteko joerarekin.
Azpibeltz odoltsu
Deskribapena
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik. Haemorrhoidarius epitetoa berriz latinetik dator, hemorroidea, esan nahi duen. "haemorrhois" hitzetik. Haragiak kolore gorria hartzeko duen joeragatik.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Eraztuna: Goian subflokonosua, zabala, zurixka, horitzeko joerarekin, bikoitza, goialdea mintzezkoa eta hauskorra eta irregularki atzeratuta behealdea,
Azpibeltz odoltsu
Jangarritasuna
Jangarri bikaina.
Nahasketa argazkia
Agaricus sylvaticus delakoarekin nahas daiteke eta baita Agaricus langei espeziearekin ere, honek, markatuago ditu ezkatak eta batez ere koniferoetan hazten da.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Haragia: Zuria, baina horixka oinaren oinarrian; fenol edo tintaren usaina du eta zapore gozoa.
Azpibeltz odoltsu
Nahasketa argazkia
Oharra: Gorritzen diren espezieen artean, hobekien bereizten dena da, kapelan dituen zuntzengatik eta ez duelako ia ezkatarik
Eneko Semenoitz
Eneko Semenoitz hauetako bat izan daiteke:
Lekeitioko hilketak (1972)
Lekeitioko sarraskia frankismoaren azken garaian Guardia Zibilak Lekeitio herrian burutu zuen bi ETAkideen hilketa izan zen. 1972ko irailaren 2an, Guardia Zibilak Lekeition ETAko kide Mikel Martinez de Murgia "Murgi" eta Jose Benito Mujika "Xenki" hil zituen.
Gertaerak
Hilketen bezperan Polizia frankistak ETAren Fronte Kulturaleko bi kide (Jon Mikel Feijo eta Mikel) atxilotu zituen herrian propaganda banatzen ari zirela. Gau osoan torturatu ostean biharamunean propaganda nork eman zien esan zuten.
Azpibeltz odoltsu
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean hostozabalen basoetan, batez ere Quercus zuhaitzetan, baina baita koniferoen basoetan ere.
Eugenia Golea
Eugenia Golea (Bucarest, Errumania, 1971ko martxoaren 10a) errumania r gimnasta artistikoa da, 1988an txapeldunorde olinpikoa taldekako lehiaketan.
2022ko Getxoko Zirkuitua
'''LVXXVII. Getxoko Zirkuitua- XXII. Ricardo Otxoaren Memoriala''' 2022ko uztailaren 31n egin zuten. 33 km luzera zuen zirkuituak Bilbo, Getxo, Berango eta Leioa zeharkatu zituen eta pelotoiak, zenbait bira egin ondoren, guztira 196,5 km osatu zuen. 1.1. maila zuen.
Azpibeltz odoltsu
Banaketa eremua
Europa, Ameriketako Estatu Batuak, Kanada.
Eugenia Golea
1985
Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, zilarra lortu zuen taldekako lehiaketan, Sobietar Batasunaren atzetik eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik. Taldekideak Laura Cutina, Celestina Popa, Daniela Silivas, Ecaterina Szabo eta Camelia Voinea izan ziren.
Agaricus moelleri
Deskribapena
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa, esan nahi duen "agarikón" hitzetik.
Lekeitioko hilketak (1972)
Gertaerak
200 guardia zibilek Dendari kaleko 36. atariko etxea inguratuta izan zuten eta herrian zer gertatzen ari zenaren berria laster zabaldu zen.
Agaricus moelleri
Jangarritasuna
Oso astuna edo toxiko samarra.
Lekeitioko hilketak (1972)
Gertaerak
10.30etan ke-granadak jaurti zizkieten barrura. Xenkik arnasa hartu ahal izateko leihoa ireki zuenean tirokatu zuten kanpotik. Mikelek, sendagilea eskatu egin zuen baina poliziek laguntza ukatu zuten. Poliziek Mikeli armak leihotik botzea eskatu zioten eta armak bota eta gutxira, atearen bestaldetik 45 tiro sartu zizkioten.
Egun horretan Lekeitioko herri guztia poliziez gainezka egon zen eta herria guztiz kontrolpean sarritan Hego Euskal Herriko herrietan frankismoko azken urte horietan gertatu izan zen moduan. Lekeitioko jaiak, irailaren 1ean hasi zirelarik polizien gehiegikeria gaitzezteko asmoz, bertan behera geratu ziren 3. egunetik aurrera eta urte hartan ez zen Antzar Eguna ospatu nahiz eta garaiko agintari frankistek ondo ez hartu erabaki hau.
Agaricus moelleri
Nahasketa arriskua
Horitzen diren Agaricus espeziekin nahas daiteke, baina azkar hori-kromo kolorera pasatzen da eta fenol usaina du.
Basoetako azpibeltz
Deskribapena
Orriak: Meheak, libreak, sabeldunak, arrosa-haragi kolorekoak, gero, gris-arrosak, eta zahartzean marroi-gorrixka txokolate kolorekoak.
Agaricus moelleri
Sasoia eta lekua
Hostozabalen basoetako soilguneetan hazten da, belardietan, parkeetan eta lorategietan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Japonia, Txina, Errusia, Australia, Brasil.
Lekeitioko hilketak (1972)
Gertaerak
Gertakarien ondoren, Guardia Zibilak une oro kontrolatu zuen etxebizitzarako sarbidea, eta ez dago jasota bertan epailearen presentziarik. Ordu batzuk geroago, Institutu Armatuak medikuei gorpuak ikuskatzeko eskatu zienean, gorpuak manipulatuak izan zitezkeela ikusi zuten. Bi gazteak hil zirenetik medikuak iritsi ziren arte ordu batzuk igaro ziren, eta denbora horretan, Bengoetxea doktoreak dioenez, Guardia Zibilak etxebizitza garbitu zuen. Ez zuten jaurtigairik aurkitu, soilik bi gorpu: ‘Xenki’-rena, balaren marka oso zehatz batekin, frankotiratzaile batek egingo zukeena bezalakoa, eta, ‘Murgi’-rena, 20 bala-zulo baino gehiagorekin, bai gerrialdean eta bizkarraldean, hots, konfrontazio baten ondoriozko markekin bat ez datorren autopsia.
Agaricus gennadii
Agaricus gennadii Agaricaceae familiako perretxiko espezie bat da. Ezin da jangarritzat jo usain txarra duelako, baina batez ere urria delako.
Micropeltidaceae
Micropeltidaceae onddo familia da. Nahiz eta zalantzak izan Dothideomycetes klasean kokatzen dira.
2022ko Getxoko Zirkuitua
17 taldek eta 152 txirrindularik hartu zuten parte, horietatik 131 amaitu zirenak. Garailea UAE Team Emirates taldeko Juan Ayuso espainiarra izan zen.
Lekeitioko hilketak (1972)
Hildakoak lurperatzea eta jazarpena
Familiek ikusi edo identifikatu gabe lurperatu zituzten bi gorpuak. Agintari bat ere ez zen senideekin harremanetan jarri heriotzen berri emateko. Bai, ordea, Guardia Zibilak: Mujika familiaren atea jo ondoren ‘Xenki’-ren argazkia erakutsi zieten, Pili arreba zaharra Egiari Zor fundazioak antolatutako hitzaldi batean azaldu zuen bezala. Hala ere, azkenean, zarauztarra etxera eramatea lortu zuten. «Amak ikusi egin nahi zuen berea zen jakiteko eta kutxa zabaldu eta bere burua ikusi genuen». ‘Murgi’-ren senideek, berriz, ezin izan zuten senidea identifikatu.
Bi hildakoen senideak atxilotu, torturatu eta espetxeratu zituzten, eta Estatu espainolaren errepresioak eragotzi egin zuen gertatutakoaren egia ikertzeko ahalegin oro.
Bertsio ofiziala
50 urteetako bertsio ofizialak zioen tiroketa batean hil zirela. Garai hartako komunikabide guztiek bertsio hau babestu zuten. Kontuan hartu behar da frankismoaren diktadura indarrean zegoela garai hartan. Poliziak hasiera batean Lekeitioko Arrantza Taldea (Club de Pesca de Lequeitio) estandarazi zuten ekintzaileak zirela uste zutela esan zuten nahiz eta beranduago ideia hori bertan behera utzi.
2022an, hilketak izan eta 50 urte beranduago, Espainiako komunikabide batzuek, ABC egunkariak tartean, frankismo garaiko hasierako bertsio ofiziala babesten zuten.
Frankismoaren garaiko agintariek baina baita gaur egungoek ere 1972ko bertsio ofiziala ez dute zalantzan ipini eta Guardia Zibilaren inpunitatea babestu dute.
Agaricus gennadii
Sinonimoa: Clarkeinda cellaris
Lekeitioko hilketak (1972)
Eusko Jaurlaritzaren aitorpena
Lekeitioko Udalak duela 2015ean kasu hau ikertzeko eskatu zion Gogora Institutuari. Ondoren, familiak Lakuako Gobernura jo zuen 2016an onartutako polizia-gehiegikerien eta giza eskubideen urraketen legearen bidez.
Agaricus gennadii
Deskribapena
Kapela: 6 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, ganbil-laua, glabroa, leuna, ertza osoa; kolorea zurixkatik alutazeo zurbilera, azkenean lau angeluko aureolatan ildaskatutako geruza bat du.
Basoetako azpibeltz
Deskribapena
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
2022ko Donostia Klasikoa
'''XLI. Donostia Klasikoaren ekitaldia''' 2022ko uztailaren 30ean egin zuten. UCI WorldTourreko hogeita laugarren txapelketa izan zen.
Eugenia Golea
1987
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako urrea irabazi zuen —Sobietar Batasunaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, taldekideak: Aurelia Dobre, Daniela Silivas, Ecaterina Szabo, Camelia Voinea eta Celestina Popa. Gainera, zaldi-jauzian zilarra lortu zuen.
2022ko Turkiako Itzulia
8. etapa
Euria zela eta, 25 kilometro egin ondoren, bertan behera utzi zuten.
Lekeitioko hilketak (1972)
Eusko Jaurlaritzaren aitorpena
2022ko abuztuan Jaurlaritzak Mujika eta Martinez de Murgia exekutatu egin zituztela baieztatu zuen. Ikerketa batek frogatu du Guardia Zibilak exekutatu zituela.
Eugenia Golea
1988
1988ko Seulgo Olinpiar Jokoetan (Ipar Korea) zilarra lortu zuten taldekakoan, Sobietar Batasunaren ondoren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik (brontzea). Taldekideak: Aurelia Dobre, Celestina Popa, Gabriela Potorac, Daniela Silivas eta Camelia Voinea izan ziren.
2022ko Donostia Klasikoa
Lasterketa
23 taldek hartu zuten parte, horietatik 18 UCI WorldTour mailakoak. Bost kontinental mailakoak izan ziren: Burgos-BH, Caja Rural, Euskaltel-Euskadi, Kern Pharma eta TotalEnergies hain zuzen ere. 160 txirrindularitik 60ek amaitu zuten. Remco Evenepoel flandriarrak irabazi zuen urrutitik erasoa jota.
Lekeitioko hilketak (1972)
Eusko Jaurlaritzaren aitorpena
Iñigo Urkullu lehendakariak esan zuen ebazpena ez zuela Gobernu Kontseiluak igorri, horretarako ardura duen balorazio batzordeak baino; erabakia errespetatzen zuela adierazi du. Horrez gain, gogorarazi du batzorde hori «erabat independentea» dela, eta ez daukala horren gaineko eraginik.
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Amerikarteko Giza Eskubideen Gortea (gaztelaniazko siglak, Corte IDH) Amerikako Estatuen Erakundearen organo judizial autonomoa da, eta San Josen du egoitza, Costa Rican. Giza Eskubideei buruzko Amerikako Konbentzioa eta Giza Eskubideei buruzko beste itun batzuk aplikatzea eta interpretatzea du helburu, Giza Eskubideen Amerikarteko Sistema deiturikoaren mende baitaude.
Basoetako azpibeltz
Deskribapena
Hanka: Luzea eta mehea, zilindrikoa. Zuria, eraztun sinplea, zabala
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Giza eskubideak babesteko eskualdeko hiru auzitegietako bat da, Giza Eskubideen Europako Auzitegia eta Afrikako Giza Eskubideen eta Herrien Auzitegiarekin batera.
Historia
1969ko azaroan, Giza Eskubideei buruzko Amerikarteko Konferentzia Espezializatua egin zen Costa Ricako San Josen. Bertan, Estatu Batuetako Antolakundeko Estatu Kideetako ordezkariek Giza Eskubideei buruzko Amerikako Konbentzioa idatzi zuten, eta 1978ko uztailaren 18an jarri zen indarrean, Estatu kide batek hamaikagarren berreste-tresna ezarri baitzuen.
Agaricus gennadii
Deskribapena
Orriak: Estu, biribildu-itsatsiak, zuri-arrosa kolorekoak, ondoren arrosa ilunagoak eta azkenik beltzak.
Basoetako azpibeltz
Deskribapena
Haragia: Mehea, zuria, apurtzean arrosa edo gorri-arrosa bilakatzen da.
Agaricus gennadii
Deskribapena
Hanka: 5 eta 7 cm bitarteko garaierakoa eta 1,5 eta 2 cm bitarteko lodierakoa, arrautza-erraboil formako oinarria, arbi baten gisakoa, oinetik bereiz daiteke, lehenik ezkatatsua, gero laua, betea eta barrubetea; bolba mehea, mintzezkoa, erdi askea, zuri zikin kolorekoa, lobulu ugarirekin edo oinean banandurik.
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Historia
Hogeita bost nazio amerikarrek berretsi edo atxiki dute Konbentzioa: Argentina, Barbados, Bolivia, Brasil, Kolonbia, Costa Rica, Txile, Dominika, Ekuador, El Salvador, Granada, Guatemala, Haiti, Honduras, Jamaika, Mexiko, Nikaragua, Panama, Paraguai, Peru, Dominikar Errepublika, Surinam, Trinidad eta Tobago, Uruguai eta Venezuela
Basoetako azpibeltz
Deskribapena
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik Silvaticus epitetoa, oihana, basoa, esan nahi duen "silva" hitzetik dator, baina baita basatia eta alderrai ere
Lekeitioko hilketak (1972)
Eusko Jaurlaritzaren aitorpena
Mujika eta Martinez de Murgia «exekuzio arbitrarioaren biktima» ofizialtzat aitortu ditu ebazpen horrek, eta adierazi du bizitzeko eskubidea urratu ziela Guardia Zibilak. Egiari Zor fundazioak BERRIAri azaldu zionez, gertatutakoa argitzeko, hilketaren egunean han zeuden zenbait lekukoren testigantzak bildu dituzte, eta baita medikuen datuak ere: «Jende askorekin hitz egin dute. Garai hartan gorpuen azterketa egin zuten medikuetako batekin ere lanean ibili dira, eta hark gordeta zeukan oraindik informazio guztia; kasua oso ondo gogoratzen zuen, gainera».
Basoetako azpibeltz
Jangarritasuna
Jangarri ona.
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Historia
Ondoren, bi herrialdek uko egin diote:
Basoetako azpibeltz
Nahasketa arriskua
Agaricus haemorrhoidarius delakoarekin nahas daiteke, hau hostozabalen azpian hazten da. Agaricus sylvaticus barruan Möller-ek, hainbat mota bereizten ditu.
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Historia
Dominikar Errepublika (2014 azaroaren 4ean) Batzordeak bere konstituzioaren aurkako erasoa egin zuela esan baina ez zuen Hitzarmenaren salaketa formala egin. Peru ere saiatu zen, baina ez zuen prozesu egokiari jarraitu.
Basoetako azpibeltz
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Koniferoen basoetan, gutxitan hostozabalen azpian. Ohikoa.
Agaricus bresadolanus
Agaricus bresadolanus edo Agaricus romagnesii Agaricaceae familiako perretxiko espezie bat da. Agaricus xanthoderma delakoak bezala, sindrome gastrointestinala sortzen du (beherakoa, gorakoa, ondoeza) zenbait orduz. Orri arrosadun txanpiñoi guztiak ez dira jangarriak.
Basoetako azpibeltz
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Errusia, Kazakhstan, Japonia, Australia, Zeelanda Berria, Hawaii, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Hegoafrika, Brasil.
Agaricus bresadolanus
Deskribapena
Kapela: 3 eta 8 cm arteko diametrokoa, hasieran globo itxurakoa, gero laua, irregularra, arrexka koloreko zuntz ezkatadunak ditu.
Orriak: Hasieran arrosak, gero arrexkak, ertz zurixkekin.
Hanka: Liraina, zuria, igurtziz horitzeko joera duena, bere oinarrian sustrai luze bat du adarrekin, oharkabean pasa daiteke, perretxikoa bat-batean ateratzen bada.
Haragia: Gorritzeko joerarekin. Ereduko forman, anis eta fenolen arteko usain ahula du, nabarmenagoa eta biziagoa infidus aldaeran.
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik.
Toxikotasuna
Toxikoa
Nahasketa arriskua
Agaricus Bresadolianus oso antzekoa da, honek kapela erregularragoa du; orrien kolore berekoa, zistidiorik ez dagoelako, honek ere oinaren oinarrian sudur antzeko bat du, ez da puntan amaitzen.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, belarrezko ibilbideetan, lorategietan eta parkeetan, hostozabalengandik hurbil samar.
Gartzia Semenoitz Sobrarbekoa
Gartzia Semenoitz Sobrarbekoa (XIII. mendea) lehenengo Sobrarbeko errege mitologikoa (724–758) izan zen. Ribagorzako konderrietako ala buru izan zen. Semenoarekin lotura, bera izan zen, ustez, 717an errege hautatu zuten lehena.
Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegia
Eginkizunak
Auzitegiak funtzio jurisdikzionala eta kontsulta-funtzioa betetzen ditu:
Funtzio jurisdikzionala
Auzitegiak kasu bat ebatzi baino lehen, Konbentzioaren 48. artikulutik 50. artikulura bitartean ezarritako prozedurak agortu behar dira. Batzordeak eskubideen ustezko urraketen salaketak jasotzen ditu. Salaketa jaso ondoren, bidezkoa bada, Batzordeak informazioa eskatuko dio Gobernuari, planteatutako gaia aztertuko du eta, beharrezkoa bada, ikerketa egingo du. Adiskidetasunezko konponbidea bilatu behar da. Ondoren, adiskidetasunezko konponbiderik lortzen ez bada, Batzordeak txosten bat egingo du, eta bertan egoki iritzitako ondorioak, proposamenak eta gomendioak azalduko ditu.
Auzitegiaren ebazpenak nahitaezkoak dira. Estatu batek ezin ditu bere barne-zuzenbideko xedapenak eskatu tratatuetan hartutako betebeharrak ez betetzeko. Hain zuzen ere, betebehar horietako bat da Gorteko auzi batean parte hartzen duten estatuek organo horren erabakia betetzeko konpromisoa hartzen dutela.
Kontsulta-funtzioa
Amerikako Konbentzioak Gorteari esleitu zion "orain arte inolako nazioarteko auzitegiren esku utzi den kontsulta-funtziorik handiena". OEAko kide diren estatu guztiek IDH Gortearen iritzia eska dezakete, Estatuak San Joseko Ituna berretsi duen ala ez kontuan hartu gabe. Era berean, OEAko organo nagusi guztiek Gortearen iritzia ere eska dezakete. NBEk edo Europako Sistemak ez bezala, Amerikarteko Sisteman, IDH Gorteak bere iritzia eman dezake OEAko estatu kide baten barne-zuzenbidearen bateragarritasunari buruz eta Giza Eskubideen arloan hartu dituen nazioarteko betebeharrei buruz.
Agaricus gennadii
Deskribapena
Haragia: Zuria, trinkoa, usain txarrekoa eta zaporegabea.
Etimologia: Cellaris epitetoa latinetik dator, soto, upategi, esan nahi duen "cella" hitzetik. Leku horretan aurkitu zelako lehen aldiz.
Jangarritasuna
Usain txarreko jangarria.
Nahasketa arriskua
Agaricus pequinii delakoarekin, hau handiagoa da (5-14). Agaricus bitorquis espeziearekin ere bai, honek eraztun bikoitza du goian. Agaricus bernardii perretxikoarekin, goian eraztun hondarrekin.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Upategi hareatsuetan, baina baita parke eta lorategietan ere, zedro zuhaitzetatik gertu.
Banaketa eremua
Europa, Ameriketako Estatu Batuak.
Agaricus langei
Agaricus langei Agaricaceae familiako perretxiko espezie bat da. Itxura odoltsua izan arren, edozein basa txanpiñoi bezala prestatzen da.
Deskribapena
Kapela: 6 eta 12 cm arteko diametrokoa, kolorea marroi-horixka zikina du, hondo argiagoaren gainean. Erdi-esferikoa, gero ganbila, erdian zapal samarra, azkenik zabaldua. Azala bereiz daiteke, lodia, zaila, lehorra eta zuntzezko ezkatak dituena.
Orriak: Libreak, estu, desberdinak, meheak eta sabelarekin erdian. Hasieran kolore arrosa ederra dute, azkenik marroi-txokolate kolore iluna hartzen dute.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Haragia: Trinkoa, zuria, gorri-karmin bizi kolorea hartzen du aireak ukitzean. Zapore gozokoa eta usain ahulekoa.
Etimologia: Agaricus terminoa grekotik dator, perretxikoa esan nahi duen "agarikón" hitzetik. Langei epitetoa Jakob Emanuel Lange (1864-1941) daniar mikologoaren omenez da.
Jangarritasuna
Kalitate oneko jangarria. Bere itxura odoltsuagatik susmagarritzat hartu izan da arrazoirik gabe.
Nahasketa arriskua
Agaricus haemorrhoidarius delakoarekin, honek hostozabaletan irteten du. Agaricus sylvaticus espeziarekin ere bai, honek hasieran gorri-laranja koloreko haragia du, gero gorri-odol kolorekoa eta normalean pinudietan ateratzen da. Biak jateko onak.
Sasoia eta lekua
Abuztutik azarora bitartean, batez ere koniferetan ateratzen da.
Banaketa eremua
Europa, Australia.
Lola Robles
Lola Robles (Madril, 1963ko irailaren 17a) espainiar idazlea da, zientzia-fikziozko lanetan aditua. Aktibismo sozialagatik ere nabarmendu da. Feminista, bakezalea eta queer deitzen zaio.
Biografia
Filologia hispanikoa ikasi zuen, baina profesionalki beste jarduera batzuetan aritu zen (1987 eta 2002 bitartean agente judizial gisa lan egin zuen, eta, ondoren, Erregistro Zibilean, bere ikusmen-arazoek erretiroa eragin zuten arte).
Bost urtez Clara Obligadoren literatura-tailerretan parte hartu zuen. Madrilgo Emakumeen Liburutegian lan egin zuen 1986tik 2002ra bitartean, bere kultura-jarduerak, hitzaldiak eta lantegiak koordinatuz eta kudeaketa administratibo eta ekonomikoa eramanez, eta 1994an Emakumeen Liburutegi eta Dokumentazio Zentroen Sarearen sortzaileetariko bat izan zen.
Ipuin-liburuak
Saiakuntza-liburuak
Padmasambhava
Padmasambhava ("Lototik jaioa"), Guru Rinpoche (Guru Ederra) eta Oaquiyna-ko Lotoa izenez ere ezaguna. Indiako Vajraren maisu tantriko budista izan zen, ustez, Vajrayanari irakatsi ziona, Tibeten (8. 9. mende bitartean). Zenbait iturri tibetar goiztiarren arabera, Ba-ren Testamentua adibide, Tibetera VIII. mendean iritsi zen, eta Samyeko monasterioa eraikitzen lagundu zuen, Tibeteko lehen monasterio budista. Hala ere, ezer gutxi dakigu benetako irudi historikoari buruz, Vajrayanarekin eta budismo indiarrarekin dituen loturez gain.
Ondoren, Padmasambhava, budismoa Tibetera transmititzeko figura nagusitzat hartu da. XII. mendetik aurrera, Padmasambhavari buruzko hagiografiak idatzi ziren. Lan horiek zabaldu egin zituzten Padmasambhavaren profila eta jarduerak, orain espiritu eta jainko tibetar guztien manipulazioa bezala ikusia, eta zenbait testu sekretu (terma) ezkutatzea etorkizuneko tertönentzat. Nyangral Nyima Özer (1124–1192) izan zen Zangling-ma-ren autorea, Padmasambhavaren biografia zaharrena.
Budismo tibetar modernoan, Padmasambhava Buda Shakyamunik emandako Buda bat da. Hagiografia tradizionalen arabera, ikasleek Yeshe Tsogyal eta Mandarava maistra handiak dituzte. Nyingmako eskola garaikideak uste du Padmasambhava fundazio-irudia dela. Nyingma eskolak ere tradizioz dio Dzogchen leinuaren jatorria Garab Dorje dela, Padmasambhavara zuzenean transmitituz.
Tibeteko budismoan esaten da Padmasambavako irakaskuntzetan ahozko leinua (kama) eta altxor ezkutuko testuen leinua (termak) daudela. Tibeteko budismoaren arabera, Padmasambhavako termak zorioneko izakiek aurkitu dituzte, eta tertöns (altxorraren bilatzaileak), berriz, baldintzak ondo beteta daudenean. Esaten denez, Padmasambhavak tertöns dirudi ameslarien arteko topaketetan, eta haren forma guruaren yogan ikusten da, batez ere Nyingmako eskolan. Padmasambhava asko gurtzen dute budistek Tibeten, Nepalen, Bhutanen, Indiako Himalaiako estatuetan eta mundu osoko herrialdeetan.
Charles-Jean de la Vallée Poussin
Charles-Jean de la Vallée Poussin (Lovaina, 1866ko abuztuaren 14a - Brusela, 1962ko martxoaren 2a) belgikar matematikaria izan zen, Harvardeko Unibertsitatean eta Sorbonan lan egin zuena. Bere lorpenik ezagunena 1896an (urte berean Jacques Hadamard matematikari frantziarrak modu independentean lortua) zenbaki lehenen teorematik egindako frogapena izan zen. Gero, hurbilketaren teoria landu zuen.
José Rubén Zamora Marroquín
José Rubén Zamora Marroquín (Guatemala, 1956ko abuztuaren 19a) ingeniari industriala da, enpresaburua, kazetaria eta Guatemalako hiru egunkariren sortzailea: Siglo 21 (1990), El Periódico (1996) eta Nuestro Diario (1998).
José Rubén Zamora Guatemalako gobernu desberdinen ustelkeria salatu du kazetaritzaren bitartez, adibide Otto Pérez Molina, Jimmy Morales eta Alejandro Giammattei-ren gehiegikeriak azaleratzeko argitaratu dituen artikuluak. Erdialdeko Amerikako kazetari independente nagusienetakotzat jotzen da Zamora.
Biografia
2003an, 23 gizon armatu bere etxean sartu ziren eta bera eta bere senideak bahitu eta mehatxatu zituzten Alfonso Portillo Guatemalako presidentearen aurkako zenbait argitalpen idatzi zituelako egunkariak. World Association of Newspapers (WAN) babesa erakutsi zion eta Portillori gutuna idatzio zion erasoa salatuz, John R Hamilton Ameriketako Estatu Batuetako enbaxadorea Guatemalan babesa erakutsi zion ere. 2005ean, Eduviges Funes indar armatuko kidea 16 urteko kartzela-zigorra jaso zuen bahiketarengandik, Belter Álvarez ordea aske geratu zen proba nahikoa ez zegoelarik. Biak ziren presidentearen segurtasunerako langileak.
2008an lagun batzuekin afaltzen zegoela Guatemalako Hiriko taberna batean, lagunak joan ziren eta bera ordaitzen geratu zenean bahitu zuten. Hurrengo egunean bere kotxea handik hurbil agertu zen, eta erailketaren zurrumurrua zabaldu ere. Zamora Chimaltenangon agertu zen, konortea galdurik eta erdi biluzik. Alvaro Colom erasoa gaitzestu zuen eta Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegiak babes neurriak eskatu zituen kazetariarentzat.
2021eko urrian, Zamorak Guatemalako Fiskal Nagusiak, Consuelo Porras, bere kontrako kasu bat eraikitzen ari zela salatu zuen. Urte berean, AECID eta EFE agentziak sortutako Espainiako Erregearen Nazioarteko Kazetaritza Sarietako bat jaso zuen El Periodico-ren izenean.
2022ko uztailaren 29an, atxilotua izan zen, Rafael Curruchiche fiskalaren aginduz. Curruchiche ustelkeria kasuen ikerkekta oztopatzen duela salatu du Ameriketako Estatu Batuak. Hainbat elkarte, Guatemalako Kazetarien Elkartea adibide, prentsa askatasunaren aurkako neurria dela salatu dute, Polizia kazetariaren etxea eta egunkariaren bulegora miatzera sartu bazen ere, dirua garbitzeaz eta informazioaren salerosketa egozten diote. Zamorarekin batera, Samari Gómez Díaz atxilotu dute, uztez, sekretupeko informazia zabaltzeagatik. Atxilotuak gose greba hasiko duela jakinarazi eta bere bizitzaren kontrako erasoak jaso ditzakeelaren beldur dela adierazi du.
Guatemalako Kazetarien Elkartearen aburuz, Alejandro Giammattei-ren gobernua hasi zenetik prentsa askatasunaren aurkako 350 eraso eman dira Guatemalan. Kazetarien Behatokiak ere ardura azaldu du eta giza eskubideen urraketa areagotzen ari dela salatu du.
2023ko apirilaren 20an, Zamoraren abokatuak ziren Juan Francisco Solórzano Foppa eta Justino Brito Torres atxilotuak izan ziren ustez justizia jarduera oztopatu, testigu faltsuak aurkeztu eta diru-garbiketa leporatuta. Zamora defendatu izan duten abokatuak atxilotuak izan dira, Foppa hirugarrena izanik. Martxoan Foppak Zamoraren defentsa utzi zuen eta kasua defendatu nahi zuen oro kriminalizatua izango zela salatu zuen ere.
Hamabost istorio Aizkorpeko
Hamabost istorio Aizkorpeko Pio Berasategi idazleak 1984an plazaratu zuen ipuin-bilduma da. Guztien elementu amankomuna Aizkorri mendia da. Narrazioen oinarria tradizionala bada ere, Berasategik litaeratura forma eman zien horretarako Zegamako euskara aberatsa erabiliz.
Historia
Berasategik ipuinok 60. hamarkadan idatzi bazituen ere garain hartan argitaratzea ez zuen lortu. Zegama inguruko kontu, elezahar, ipui, gertaera, esames eta abarretan dute iturri kontaera guzti hauek. Ahoz aho beregana heldutako elezaharrak oinarritzat harturik berak nahi tamainan eta legean moldatu eta indarberritu ditu ipuin berriak sortuz. Ipuien oinarrian tradiziozkoak dira: bide-lapurrak, urrezko kutxak, dirutzak, aberastasunak eta beste honelakoak. Hizkuntzan baserri giroko hitzak eta tramankulu zaharren izenak ugari dira.
Ipuinak
Hamabost dira jasotako narrazioak:
2023ko Eurovision Abesti Lehiaketa
2023ko Eurovision Abesti Lehiaketa urtero ospatzen den Eurovision Abesti Lehiaketaren 67. edizioa izan zen. Liverpoolgo Liverpool Arena aretoan egin zen. Erresuma Batuan ospatzea erabaki zen; Ukrainak irabazi zuen 2022ko edizioa, baina ezin izan zituen ekitaldia antolatzeko segurtasun-baldintzak bermatu Errusia-Ukraina gerraren ondorioz. Finalerdiak maiatzaren 9 eta 11an jokatu ziren, eta final handia maiatzaren 13an. Bederatzigarren aldia izango da lehiaketa Erresuma Batuan ospatzen dela.
Lehiaketa Loreen abeslari suediarrak irabazi zuen, "Tattoo" abestiarekin. Loreenek lehenago 2012ko edizioa irabazi zuen, eta lehiaketa birritan irabaztea lortzen zuen bigarren artista bilakatu zen, lehen emakumezkoa. Suediaren zazpigarren garaipena izan zen, Irlandaren errekorra berdindu zuelarik. Käärijä finlandiarrak lortu zuen bigarren postua "Cha Cha Cha" kantarekin, telebozketaren gustokoena izanik.
37 herrialde izan ziren partaide, aurreko urtean baino hiru gutxiago. Bulgaria, Ipar Mazedonia eta Montenegrok bere partadeitza eten zuten, batik bat 2021-2022ko krisi energetikoak sortutako baldintza ekonomikoen ondorioz.
Kokapena
2022ko edizioa Ukrainak irabazi zuen Kalush Orchestra taldearen "Stefania" abestiarekin, eta tradizioa jarraituz, 2023ko lehiaketa antolatzeko gonbidapena Ukrainak jaso zuen. Hala ere, 2022ko Errusiaren Ukrainako inbasioak sortutako egoera ageria izanik, laster espekulatu zen antolakuntza beste herrialde batek hartu beharko zuela. Hainbat herrialde eskaini ziren antolatzeko Ukrainak ezin ezean, hauen artean Belgika, Erresuma Batua, Espainia, Herbehereak, Italia, Polonia eta Suedia.
Ukraina baketu batean antolatu ahal izateko nahia adierazi zuen Mykola Chernotytskyi UA:PBC ukrainar telebista publikoko buruak, eta baita 2022ko maiatzaren 20an elkarrizketak hasiko zituztela Europako Irrati-Telebista Batasunarekin (EBU). Volodymyr Zelensky Ukrainako presidenteak egun batean lehiaketa Mariupol hirian ospatu ahal izateko itxaropena adierazi zuen.
2022ko ekainaren 16an, UA:PBC eta ukrainar gobernua EBUrekin bildu ziren lehiaketa Ukrainan ospatzeko aukerak aztertzeko. Hurrengo egunean, Ukrainak ez zituela betetzen ekitaldia jaso ahal izateko segurtasun-baldintzak adierazi zuen EBUk, eta ordez 2022ko ediozoko bigarren sailkatuarekin, BBC-rekin, elkarrizketak hasiko zituela. Chernotytskyi UA:PBC-ko buruak eta Oleksandr Tkachenko ukrainar kultura ministroak ekitaldia Ukrainan egiteko elkarrizketak jarraitzea eskatu zuten, eta besteak beste, Boris Johnson britainiar lehen ministroaren babesa jaso zuten. EBUk ekainaren 23an bere erabakia baieztatu zuen, segurtasun kezkak zehaztuz eta egoitza hautaketa ez politizatzeko eskatuz. Lehiaketa aurreko urteko irabazleak jaso ez zuen azken aldia 1980ko edizioa izan zen.
2022ko uztailaren 25ean, EBU, UA:PBC eta BBC-ek lehiaketa Erresuma Batuan egingo zela iragarri zuten, eta hiria hautatzeko lizitazio-prozesua aste berean hasiko zela. UA:PBC BBC-ren lankide izango zela ere iragarri zen, ikuskizunetan ukrainar elementuak sartzeko.
Bederatzigarren aldia izan zen ekitaldia Erresuma Batuan egiten zela, bere errekorra handituz, izan ere hauetatik bosgarren aldia izan zen beste herrialde bat ordezkatzen zutela antolaketan. Azkenengoz 1998ko edizioa hartu zuen, Birminghamen.
Hiriaren hautaketa
Ukrainak ezingo zuela antolatu iragarri bezain pronto, Erresuma Batuan egingo zela irabagarri aurretik, Erresuma Batuko hogei hirik adierazi zuten egoitza izateko interesa: Aberdeen, Belfast, Birmingham, Brighton, Bristol, Cardiff, Darlington, Derry, Edinburgo, Glasgow, Leeds, Liverpool, Londres, Manchester, Nottingham, Newcastle, Prudhoe, Sheffield, Sunderland eta Wolverhampton. Hala, Brighton, Cardiff, Derry, Nottingham eta Sunderland hiriek bere proposamena erretiratu zuten geroago. 2022ko abuztuaren 12an, BBC-ek zazpi hiri hautagai izendatu zituen: Birmingham, Glasgow, Leeds, Liverpool, Manchester, Newcastle eta Sheffield. Irailaren 27an, bi finalista izendatu zituen: Glasgow eta Liverpool. 2022ko urriaren 7an, Liverpoolgo Liverpool Arena aretoa hautatu zuten egoitza bezala BBC eta EBU-k. Pabilioi honek 11.000 pertsona har ditzake.
Aldaketak bozketa-sisteman
2022ko azaroaren 22an, aldaketa nabarmenak iragarri zituen EBUk bozketa-sisteman. Finalerdietako emaitzak telebozketaz soilik erabakiko dira, 2004 eta 2007 artean gertatu zen gisa, eta finaleko emaitzak epaimahai profesionalen eta telebozketaren puntuaketak batuz erabakiko dira, 2009tik gertatu ohi den bezala. Herrialde batek ezin badu telebozketaren emaitzik eman finalerdietan, badaezpadako epaimahai baten botoak emango ditu, eta finalean ere arazoak irauten badu, herrialdeko epaimahai profesionalaren botoak bikoiztuko dira. Herrialde bateko epaimahaia baliogabetzen bada, herrialdeko telebozketa emaitzak bikoiztuko dira. Lehen aldiz, partaide ez diren herrialdeetako ikusleek botoa eman ahal izango dute hiru saioetan web-plataforma baten bitartez, eta "Gainontzeko mundua" bezala aurkeztuko dira emaitzak.
Ikus-diseinua
2022ko urriaren 7an jakinarazi zenez, Eurovisionen "bihotz" logo generikoak Ukrainako banderaren koloreak erakutsiko zituen aurreko urteko garaile bezala, eta ez Erresuma Batuarenak, antolatzaile bezala.
Edizioaren ikus identitatea eta leloa, United by Music (euskaraz "Musikak elkartuak") 2023ko urtarrilaren 31an aurkeztu ziren. Bihotzez osatutako kate bat da ikus identitatearen ezaugarri nagusia, Ukrainako eta Erresuma Batuko banderen koloreak uztartuz. Infografia, apainketa, eszenatokiaren diseinua, eta merchandisina, besteak beste, ikus identitate honetan oinarritu ziren.
Aurkezleak
2023ko otsailaren 22an, aurkezleak ezagutari ziren. Alesha Dixon britainiar abeslaria, Hannah Waddingham britainiar aktorea, eta Julia Sanina ukrainar abeslaria hiru saioen aurre egon ziren, eta Graham Norton esatari eta aurkezle irlandar-britainiarra elkartu zitzaien finalean.
Eszenatokia
Eszenatoki-diseinua Julio Himede eszenografoak burutu zuen. Aurretik Grammy Sariak (2022), MTV Europe Music Awards (2016-2021), edota MTV Video Music Awards (2018-2021) ekitaldien eszenatokiak proiektatu zituen Himedek. Eszenatokiaren arkitekturak "besarkada handi bat" irudikatzen du Himederen hitzetan, Ukrainara, partaideei eta ikusleei luzatzen dena. Karlos III. eta Camilla Erresuma Batukoak inauguratu zuten eszenatokia, apiliraren 26an Liverpoolera egindako bisitaldi batean.
Postalak
Postalak 40 segunduko aurkezpen bideoak dira, telebistan erakusten direnak hurrengo artista eszenatokian prestatzen den bitartean. Postal bakoitzak hiru leku erakutsi zituen: bat Ukrainan, bat Erresuma Batuan, eta hirugarrena ordezkari bakoitzaren herrialdean, hirurak gai beraz lotuak.
Artista gonbidatuak
Lehen finalerdia irekitzeko Julia Sanina aurkezleak "Mayak" abestu zuen. Pausartean, Alyosha 2010eko edizioko ukrainar partaideak "Ordinary World" abestu zuen Rebecca Ferguson abeslariarekin batera, eta Rita Ora abeslaria bere kanta ospetsuen pot-purri batean aritu zen.
Finala Kalush Orchestra aurreko urteko talde irabazleak zabaldu zuen, "Stefania" kanta irabazlea eta "Changes" single berria joz. Ondoren, Go_A (2021ko ukrainiar partaideak), Jamala (2016ko irabazlea), Tina Karol (2006ko ukrainiar partaidea) eta Verka Serduchka (2007ko ukrainiar partaidea) aritu ziren, 26 artista finalistak desfile batean aurkezten ziren bitartean. Pausartean, Sam Ryder 2022ko edizioko britainiar partaidea eta txapeldunordeak "Mountain" single berria abestu zuen, Roger Taylor Queen taldeko bateriajolearen laguntzarekin. Jarraian, Liverpoolgo hiriak pop musikari egindako ekarpenari buruzko emanaldia egon zen, Eurovisioneko lehiakide ohi batzuen eskutik: Mahmood (2009ko italiar partaidea), Netta (2018ko irabazlea), Daði Freyr (2020 eta 2021eko islandiar partaidea), Cornelia Jacobs (2022ko suediar partaidea), Duncan Laurence (2019ko irabazlea), Sonia (1993ko britainiar partaidea) eta Ruslana (2004ko irabazlea).
Finalerdien zozketa
Herrialde partaideak bi finalerdietan banatzeko zozketa 2023ko urtarrilaren 31an ospatu zen, St George's Hall eraikinan. Finalerdietako 31 partaideak 5 pototan kokatu ziren lehenik, haien bozketa joera historialaren arabera. Finalerdi bakoitzera poto bakoitzeko 3 herrialde bideratu ziren, modu honetan finalerdiak bozkaketari begira ahalik eta dibertsoenak izatea lortuz. Finalera zuzenik sailkatutako herrialdeek – Big 5 taldeko herrialdeak (Alemania, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia eta Italia) eta Ukraina – zein finalerditan dagokien botoa ematea ere erabaki zuen zozketak.
Lehen finalerdia
Finalerdi honetan 15 herrialdek hartu zuten parte. Emanaldia maiatzaren 9an izan zen, asteartea, eta 10 herrialde pasa zieen finalera. Hau erabakitzeko, finalerdian parte hartzen duten herrialdeetaz gain, Alemania, Frantzia eta Italiak bozkatu ahal izan zuten, bai eta herrialde ez partaideak "Gainontzeko mundua" bezala. Taulan azpimarratutako herrialdeak pasa ziren finalera.
Bigarren finalerdia
Finalerdi honetan 16 herrialdek hartu zuten parte. Emanaldia maiatzaren 11an izan zen, osteguna, eta 10 herrialde pasa ziren finalera. Hau erabakitzeko, finalerdian parte hartzen duten herrialdeetaz gain, Erresuma Batua, Espainia eta Ukrainak bozkatu ahal izan zuten, bai eta herrialde ez partaideak "Gainontzeko mundua" bezala. Taulan azpimarratutako herrialdeak pasa ziren finalera.
Finala
Finalerdi bakoitzeko 10 herrialde hoberenek hartu zuten parte finalean. Beraiekin batera, aurreko ediozoko irabazlea (Ukraina) eta Big 5 herrialdeak (Alemania, Erresuma Batua, Espainia, Frantzia, Italia) zuzenki sailatuak zeuden. 37 herrialde partaideek eman ahal izan zuten botoa, bai eta herrialde ez partaideak "Gainontzeko mundua" bezala.
Jacques Hadamard
Jacques Salomon Hadamard (Versalles, 1865eko abenduaren 8a - Paris, 1963ko urriaren 17a) frantziar matematikaria izan zen, Bordeleko Unibertsitatean eta Sorbonan lan egin zuena. Fisika matematikoko hainbat gai jorratu zituen. Analisi infinitesimalaren oinarriak ezartzen ere lagundu zuen, eta determinatzaile baten balio absolutuari buruzko teorema garatu zuen.
Henri Poincaréren oinordekoa izan zen 1912an Frantziako Zientzien Akademian. Bere lorpenik ezagunena 1896an (urte berean Charles-Jean de la Vallée Poussin matematikari belgikarrak modu independentean lortua) zenbaki lehenen teorematik egindako frogapena izan zen.
Nikon Moskukoa
Nikita Minov edo Nikita Minin, Nikon izenez ezagunagoa (Ни́кон; Veldemanovo (Nizhni Novgorod), 1605eko maiatzaren 7a - Jaroslavl, 1681eko abuztuaren 17a ), Moskuko eta Errusia guztietako patriarka izan zen, Errusiako liturgia ortodoxoko kanonen erreformatzailea, greziar kanonetara hurbiltzeko; Erreforma horiek Elizaren eta Estatuaren urruntzearen ideia defendatu zuten, azken hauek hierarken eta eliz erakundeen nagusitasuna aitortuz, eta horrek zisma garrantzitsua eragin zuen Errusiako Eliza Ortodoxoan (raskol). Nikonen erreformen aurka dauden taldeak staroveri (sinestun zaharrak) edo raskólniki (zismatikoak) izenez ezagutzen dira, antzinako otoitzen erabilera defendatzen dutenak.
Errusiako Alexis I.a tsarraren lagun mina zen, hamar urtez ezkonduta egon zen eta semeak hil ondoren fraide bihurtu zen, eliza barruan mailaz igo zen eta 1649an Novgorodgo (Handia) metropolitar gotzain kargura igo zen. eta 1652an Moskuko Patriarkarenera. Bi urte geroago 1654an kontzilio bat deitu zuen eta bertan bere apaizak testu sakratuen berrikuspen osoa adostera behartu zituen, testu grekoetatik berak itzuli eta moldatu zituena; monasterioak eraiki eta eraberritu zituen eta bilduma baliotsuez hornitu zituen, bere mandatariek Ekialde Hurbila eta Errusia arakatu zuten eskuizkribuen bila, profano zein sakratuen bila, Errusiako eliza bere jatorri greziarretara hurbildu zezaketen eskuizkribuen bila, Errusia Eliza Ortodoxoaren zentro politikoa eta espirituala bihurtuko zela uste zuen. .
Erreformak Avvakum protopope-aren (sinestun zaharren buruzagia) erreakzio bortitza piztu zuen. Nikonek Siberiara deportatu arazi zuen eta torturak jasan zituen. 1656an, botere espiritualaren nagusitasuna onartzen ez zuen tsarrarengandik urrundu zen. 1658an Nikon bi urte lehenago Istratik gertu sortu zuen Berpizkundearen Monasteriora erretiratu zen. Geroago, 1664an, bere eginkizunak berreskuratzen saiatu zen, baina 1666ko kontzilioak, Estatuak Elizaren gaineko garaipena markatu zuenak, behin betiko kendu zuen, intsumisioa egotzita eta apaiz-funtzioak kenduz, Nikon (fraide) bezala bakarrik aitortuz.
Nikon Vologda eskualdeko Ferapontov monasteriora erbesteratu zuten. Baina, Errusiako Alexis I.a tsarra hil zenean, bere seme eta ondorengo Teodoro III.a tsarrak (Fiodor Alekseievitx) Nikon Berpizkundeko monasteriora eraman zuen, Moskutik hurbil. Hirurogeita hamar urtetik gorako fraideak ezin izan zuen bidaia luzean bizirik iraun, Jaroslavl inguruko Nikolo-Trópinskaia elizan hil zen. Tsaren nahi espresuki eta Moskuko Joakim Patriarkaren (Патриарх Иоахим) protestak gorabehera, Nikon patriarkaren ohoreekin lurperatu zuten Istrako monasterio maitean. 1682an, tsarrak patriarka tituluaren post mortem itzultzea lortu zuen Nikoni.
Peter Gade
Peter Høeg Gade (Aalborg, 1976ko abenduaren 14a) badmintonean lehiatu zen daniar kirolaria da, banakako modalitatean.
Bost domina irabazi zituen 1999 eta 2011 bitartean Munduko Badminton Txapelketan, eta bost urrezko domina irabazi zituen Europako Badminton Txapelketan 1998 eta 2010 bitartean.
Udako lau Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, Sydneyn 2000n laugarren postuan, 2004an Atenasen bosgarren, 2008an Pekinen bosgarren eta 2012an Londresen bosgarren postuan.
Stanley Schachter
Stanley Schachter (Queens, 1922ko apirilaren 15a - East Hampton, 1997ko ekainaren 7a) psikologo estatubatuarra izan zen, emozioen jatorri bikoitzaren teoriagatik aitortua, estimulu fisiko baten eta subjektuak sentitzen duen sentsazioaz egiten duen kognizio edo interpretazioaren batuketatik sortzen dena. Gainera, pertsona bakoitzak estimuluak modu jakin batean interpretatzen ikasten du, eta horrek emozio mota bat indartzen du, pertzepzio batzuei zentzua emanez.
Schachter Michiganeko Unibertsitatearekin lotuta zegoen, adikzioei eta sektei buruzko ikerketak ere egin zituen.
Argitalpen eta aurkikuntza nagusiak
Desbideratzea, errefusa eta komunikazioa (1951)Schachter-ek esperimentu bat egin zuen, pertsona batek kohesioarekin bat egiteko senti ditzakeen presio sozialak probatu zituen, taldeko iritziekin bat eginez eta beste taldekideen garrantzia. Schachterrek talde baten barruan komunikazioaren eta arbuioaren garrantzia aitortu zuen eta aldagai horiek koordinatu zituen esperimentuaren konstruktuekin batera. Schachterren esperimentuen emaitzak funtsezko osagaiak dira pertsonen arteko komunikazioa eta talde dinamika aztertzeko.
Jaiotza Ordena, Eminentzia eta Goi Mailako Hezkuntza (1963)Schachter-ek ere interesa zuen Francis Galton-en eminentziari eta jaiotza-ordenari buruzko jatorrizko ideiei buruzko ikerketan. Ospetsuenak, asmamenezkoak, produktiboenak edo jenioenak zirenak familiako lehensemeak edo seme bakarrak zirela uste zuen. Schachter-en ikerketak ondorioztatu zuen datu hauek ideia bat besterik ez direla, aurreko ikerketa guztiek unibertsitateko biztanleria lagin esperimental gisa parte hartzen zutelako. Adierazi zuen unibertsitateko laginak, arrazoi askorengatik, familiako lehensemez gainezka daudela.
Obesitatea eta elikadura (1968)Schachter-ek esperimentu asko egin zituen obesoengan gosearen barne eta kanpoko seinaleak probatu zituztenak. Argitalpen honetan deskribatutako esperimentu bat estresarekin erlazionatuta zegoen. Esperimentu honek bi aldagai independente izan zituen; eta betetasuna. Estresa manipulatzeko, mineko edo minik gabeko shock manipulazioa egin zen gizabanako gizen eta ez obesetan. Zaporea probatzeko galleta gazituekin egin beharreko bigarren ikerketa baten berri eman zitzaien parte-hartzaileei. Esperimentuaren menpeko aldagaia kontsumitutako galleta gazituen kopurua izan zen. Schachterrek bere aurkikuntzetan oinarrituta ondorioztatu zuen badirela erantzun fisiologikoak (barne seinaleak) estresatuta dagoenean ez jateko esaten dizutenak. Ikerketan, obesoak ez ziren pertsonek gutxiago jaten zuten estresatuta zeudenean. Hori barne-seinale horiekiko sentikortasun txikiagoa izan ohi duten eta kanpoko seinaleekiko sentikortasun handiagoa duten gizabanako obesoekin alderatu zen, hala nola janari-iragarkiak eta jaten emandako denbora-tarteak.
Nikotinaren erregulazioa erretzaile astun eta arinak (1977)Schachter-ek erretzaile mota desberdinen artean nikotina ingesta erregulatzeari buruzko ikerketa egin zuen. Erretzaileak nikotina-kontsumoa erregulatzen duela dioen hipotesia probatu zuen. Emaitzek erakutsi zuten epe luzeko erretzaile astunek nikotina-kontsumoa gutxitzen zutela nikotina baxuko zigarro gehiago erretzeagatik. Epe luzeko erretzaile arinak ez zuten nikotina-kontsumoa modu koherentean erregulatzen.
Teoriak
Emozioen teoria: Schachterrek Jerome Singer-ekin batera emozioen bi faktoreen teoria asmatu zuen. Teoria honek dio emozioa bi faktoretan oinarritzen dela, etiketa kognitiboak eta asaldura fisiologikoa. Pertsona batek emozio bat sentitzen duenean, asaldura fisiologikoa gertatzen da, eta pertsonak inguruneari begiratzen dio kitzikapen fisiologikoa nola etiketatu jakiteko. Gainera, pertsona bat asaldura egoeran dagoenean gerta daitezkeen bi baldintza proposatzen dituzte: azalpen bat dagoenean eta norbanakoak bere asalduraren azalpenik ez duenean. Lehenengo baldintzapean, gizabanako batek azalpen hori erabiliko du eta dena ondo egongo da. Bigarren baldintzan, gizabanakoak bere asaldura etiketatuko du kanpoko eta barneko estimuluetan oinarrituta.