cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Izar
Sekuentzia nagusiaren ondoren
0,4 eguzki-masa baino gutxiago duten izarrek erdiguneko hidrogenoa kontsumitzen dutenean, kanpo geruzak zabaldu eta hoztu egiten dira, erraldoi gorri bat sortuz. 5 milioi urte barru, eguzkia erraldoi handi bilakatzen denean, Artizarra eta Merkurio irentsiko dituela aurreikusten da.
Erraldoi gorri batean fusioak nukleoa inguratzen duen geruza batean jarraitzen du. Orduan nukleoa helioaren fusioa hasteraino konprimituko da, izarraren erradioa txikitu eta gainazaleko tenperatura igoz. Izarrak nukleoko helioa kontsumitu ondoren, fusioak karbono eta oxigenozko nukleotik kanpo jarraituko du. Orduan izarrak hasierako erraldoi gorriaren antzeko garapena jasango du, baina gainazal beroagoaz.
Izar handiak
Helio erretze fasean, 9 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarrek supererraldoi gorriak eratzeraino zabaltzen dira. Nukleoko erregaia erre ondoren, helioa baino pisutsuagok diren elementuak fusionatzen jarrai dezakete. Nukleoa konprimitu egingo da, tenperatura eta presioa igoaz, karbonoa fusionatzeko gai izan arte. Prozesuak jarraipena izango du, oxigenoa, neoia, silizioa eta sulfuroa erreaz. Bizitzaren bukaeran fusioa izarraren kanpo geruzetan gertatzen da. Geruza bakoitzak elementu bat erretzen du; kanpokoenak hidrogenoa, barrukoak helioa, eta abar.
Izarraren bizitzaren bukaera burdina sortzen hasten denean iristen da. Burdinazko nukleoa fusionatuz gero ez da energia igortzen, kontsumitu baizik. Izar oso handietan burdina pilatuko da nukleoan. Elementu pisu hauek kanpo geruzetara irten litezke, izarra inguratzen duten objektuak sortuz, Wolf-Rayet izar bezala ezagunak direnak eta kanpo atmosfera argitzen duen izar-haize trinkoa dutenak.
Kolapsoa
Tamaina ertaineko izar garatu batek, 1,4 eguzki-masa baino txikiagoa, planeta nebula bezala askatuko ditu kanpo geruzak. Kanpo geruzak askatu ondoren geratzen den objektu txikia ez da konpresio gehiago jasateko gai eta nano zuri deitzen zaio. Nano zuriaren barruko materiak ez du plasma izaten jarraituko, izarrak normalean plasmazko esfera kontsideratu arren. Nano zuriak nano marroi bilakatuko dira, eta azkenik nano beltz denbora epe oso luzean.
1,4 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarretan, leherketaren ondoren burdinazko nukleoaren handitzeak bere masa jasateko gai ez den arte iraungo du fusioak. Nukleoa bat-batean kolapsatuko da, eta elektroiak protoien barrura bultzatuak izango dira, neutroi eta neutrinoak sortuz. Bat-bateko kolapso honek sortutako uhin astinduak izar guztia supernoba eran leherraraziko du. Supernobak denbora labur batez izarraren jatorri-galaxia osoa argitzeraino dira distiratsuak. Izar berri bezala identifikatuak izan dira historian zehar esne bidetik at zeuden supernobak, begi hutsez ikusi zitezkeenak behintzat.
Supernoben leherketan materiaren gehiengoa kanpora jaurtikiko da eta erdigunean geratzen dena neutroi izar bilakatuko da, batzuetan pulsar edo X-izpi leherketa, baita zulo beltz ere 3 eguzki-masa baino gehiago dituzten izarretan. Neutroi-izar batean materia ez da gehiago plasma izango.
Hiltzen ari diren izarrek kanporatutako geruzek izar berrien sorreran berrerabiltzen diren elementu astunak dituzte, planeten sorrera bideratuz. Izarrarteko materiaren eraketan garrantzi handia dute izar handien supernoba eta izar-haizeak.
Adina
Izar gehienek mila milioi bat eta 10 mila milioi urte bitarteko adina dute. Batzuek 13,7 mila milioi urte dituzte, hau da, unibertso ezagunaren adina.
Izar handienak dira bizitza laburrena dutenak, erdigunean dagoen presio ikaragarriak hidrogenoa beste izarretan baino lasterrago erretzea eragiten baitu. Izar handienen bizitza milioi bat urte ingurukoa da; aldiz, masa txikiena duten nano gorriek hidrogenoa motelago kontsumitzen dutenez ehun mila milioi urte iraun dezakete.
Metaltasuna
Astronomian helioa baino pisutsuagoak diren elementuak metal elementu kontsideratzen dira, eta elementu hauen kontzentrazio kimikoari metaltasuna deritzo. Metaltasunak izarraren atmosferako burdin kopurua adierazten du orokorrean, burdina oinarrizko elementua denez neurtzen erraza baita. Izarrak etengabe supernoben leherketek igorritako elementu pisutsuz hornitzen direnez, burdin kopurua izarraren adina neurtzeko erabiltzen da. Elementu pisutsuen kopurua izarrak planeta sistema bat izan dezakeen jakiteko ere balio du.
Metaltasunak, eremu magnetikoen sorrera, izarrak bere erregaia erretzeko behar duen denbora eta izar-haizearen indarra baldintzatzen ditu.
Izar zaharrek gazteek baino metaltasun txikiagoa dute, sortu ziren lainoaren konposaketa dela medio.
Konposaketa kimikoa
Izar baten hastapenetan bere konposaketa, osagaien masa kontutan izanik, honako hau da:
Eguzkiak, helioa eta hidrogenoa ez ezik, osagai ditu karbonoa, oxigenoa, nitrogenoa eta burdina ere. Eguzkiaren metalikotasuna 0,02 da; beraz, izar horren masaren % 2a dira metal elementuak. Ezagutzen den burdin kopuru baxuena duen izarra HE 1327-2326 nanoa da, eguzkiaren 1/200.000 burdin kopurua baitu.
Diametroa
Lurraren diametroa 12.756 kilometro da. Eguzkiaren diametroa 1.390.400 km da. Antaresena, berriz, Eguzkiarena halako 700; eta Betelgeuserena, Eguzkiarena halako 800.
Izar txikienak neutroi izarrak dira, kilometro gutxi batzuk dituztenak, eta handienak berriz supererraldoiak dira. Adibidez: Orion konstelazioan dagoen Betelgeusek eguzkiak baino 1.000 bider diametro handiago du: 1.390.400.000 kilometro gutxigorabehera.
Errotazioa
Izar guztiek egiten dute bere buruaren inguruan bira. Errotazio abiadura, zahartzen doan eran, txikitu egiten da, eta izarraren izaera —sinplea, bitarra edo anizkoitza— baldintzatzen du.
Izarra objektu solidoa ez denez diferentzial-errotazioa du, errotazio abiadura ezberdina baitute latitude ezberdinetan dauden bi puntuek. Izar gazteen errotazio abiadura, ekuatorean, 100 km/s izan liteke. 300 km/s hartzen da izarra desegingo lukeen abiadura kritikotzat. Eguzkiak 25-35 bira egiten ditu egunero; haren ekuatore abiadura 1,994 km/s da. Achemar izarrak, ordea, 225 km/s abiadura du ekuatorean.
Elkano, lehen mundu bira
Elkano, lehen mundu bira marrazki bizidunetako euskal film bat da, Ángel Alonsok 2019an egina.
Izar
Errotazioa
Masa konpaktuko objektu izateraino eraldatzen diren izarrak, errotazio abiadura handitzen dute erradioa txikitzean, nahiz eta abiadura hau ez izan momentu angeluarraren kontserbazio legeak aurreikusi bezain handia. Izarraren momentu angeluar galera izarrarteko haizeak galarazitako masaren ondorio da hein handi batean. Pulsar baten errotazioa oso garaia izan liteke hala ere, erradiazio igorpena eta abiadura txikitzen joango da pixkanaka. Karramarroaren nebulosaren bihotzeko pulsarrak, adibidez, segundoko 30 bider errotatzen du.
Elkano, lehen mundu bira
Sinopsia
Lehen mundu-bira. Magallaesen agintepean hasi eta Juan Sebastian Elkanok amaitutako bidaia, ezezagunerantz. Ekaitza, gosea, tribuak… Bost itsasontzi abiatu ziren Sevillatik. Hiru urteren ondoren, batek soilik lortu zuen itzultzea. Aparteko abentura planetaren inguruan, azkenean biribila dela frogatuta.
Izar
Kolorea eta tenperatura
Begi hutsez begiratu ezkero zuriak dirudite izar gehientsuenek, baina urdinak, zuriak, gorriak, laranja eta horiak dira. Kolorea izarraren tenperaturarekin dago erlazionaturik.
Koloreak izarren espektro-mota ematen digu, izarra sailkatzeko baliagarria izango dena.
Tenperatura
Sekuentzia nagusiko izarren gainazalaren tenperatura erdigunean sortzen den energia eta erradioaren araberakoa da. Eguzkiak milaka gradu batzuk ditu. Izar handiek ordea 50,000 ºK ere izan ditzakete. Erraldoi handiek tenperatura baxuak dituzte, 3.600 ºK inguru, baina argitasuna handia izaten da azalera handia baitute.
Gainazaleko tenperatura izarra sailkatzeko erabiltzen da, bere magnitude eta espektro absortzio marrekin batera.
Argitasuna
Ohikoa baino argitasun eta tenperatura baxuagoa duten izarreko guneei izar-lohiuneak deitzen zaie.
Cragside
Cragside Ingalaterrako Northumberland-eko Rothbury herritik gertu dagoen Viktoriar landetxea da. William Armstrong-en (Armstrong lehenengo baroia), Armstrong Whitworth arma enpresaren sortzailearen, etxea zen. handiki industriala, zientzialaria, filantropoa eta garabi hidraulikoaren eta Armstrong kanoiaren asmatzailea, etxeko arloan ere erakutsi zuen bere asmamena, eta Cragside energia hidroelektrikoarekin argiztatutako munduko lehen etxea bihurtu zen. Landetxea teknologikoki aurreratuta zegoen; Richard Norman Shaw etxeko arkitektoak idatzi zuen "era guztietako gauzak egiten dituzten makina hidrauliko zoragarriekin" hornituta zegoela. Bere lurretan, Armstrongek presa eta aintzirak eraiki zituen zerrategi bat, urarekin funtzionatzen duen garbitegia, ontzi-garbigailuaren eta plater-igogailuaren, igogailu hidraulikoaren eta hidroelektrikoki elikatutako erregailuaren lehen bertsioak. 1887an, Armstrong nobleziako titulua eman zioten, Erresuma Batuan noblezia lortu zuen lehen ingeniaria edo zientzialaria eta Cragsideko Armstrong baroi bihurtu zen.
Izar
Distira
Izarren distira magnitudea izeneko balio batekin adierazten da. Balio hori zenbat eta txikiagoa izan, orduan eta distiratsuagoa da izarra.
Magnitudea neurtzeko bi balio erabiltzen dira:
Bi magnitudeak unitate logaritmikoak dira: Magnitude aldea unitate batekoa den bi izarren arteko argitasun aldea 2,5 da. Beraz, +1,00 magnitude duen izarra +2,00 magnitudea duen izarra baino 2,5 bider distiratsuagoa da eta +6,00 magnitudea duen izarra baino 100 bider distiratsuagoa.
Bi magnitude hauek desberdinak dira izar berean. Adibidez Eguzkiaren itxurazko magnitudea -26,7 da eta berezko magnitudea +4,83. Lurretik ikusita, Sirius da zeruko izarrik distiratsuena, baina itxurazko magnitudea -1,44 du eta berezkoa berriz +1,41. Itxurazko magnitudeak lurretik ikusita izarrik distiratsuenak zein diren esaten digu, eta berezko magnitudeak berriz benetan izarrik distiratsuena zein den.
Begi hutsez ikuskorra den distira gutxieneko izarra +6,00 magnitude ingurukoa da.
2006ean ezagutzen den izarrik distiratsuena LBV 1806-20 da, eta -14,2 du berezko magnitudea. Izar hau eguzkia baino 38.000.000 bider argitsuagoa da. Distira gutxien duten izarrak NGC 6397 multzoan daude, eta berezko magnitudea +28 duen nano zuri bat topatu da han.
Eremu magnetikoa
Izar gehienek izar-haizearen araberako eremu magnetiko oso biziak dituzte, baita eguzkiak ere. Izar-haizea izarrek igorritako erradiazio eta partikulei deitzen zaie; eguzkiarenari eguzki-haizea deritzo.
Eguzkiaren eremu magnetikoaren intentsitate aldaketak jakiteko, eguzki-haizearen gorabeherei behatzen zaie, hau da, gainazaleko lohiuneen kopuru eta tamainei.
Sailkapena
Espektro motaren araberako sailkapena letra batez adierazten da; O motatik, oso beroa, M motaraino, oso hotza, doana. Sailkatzeko erabiltzen diren hizkiak, berotik hotzera, honako hauek dira: O, B, A, F, G, K eta M. Espektro mota bereziek letra bereziak dituzte. Ohikoenak L eta T dira, masa txikiko hotzenak eta nano marroiak sailkatzen dituztenak.
Letra bakoitzak 10 azpi-maila ditu, zenbakiz adieraziak, 0 eta 9 bitartean beroenetik hotzenera. Mugarik beroenean sailkapenak ez du balio, O0 eta O1 motako izarrak ez baitira existitzen.
Batzuetan sailkapen honi izarraren argitasuna adierazten duen zenbaki bat gehitzen zaio. 0 hipererraldoientzako, III erraldoientzako, V sekuentzia nagusiko nanoentzako eta VII nano zurientzako. Izar gehienak sekuentzia nagusian daude kokatuak. Eguzkia sekuentzia nagusian dagoen nano hori bat da, G2V multzoari dagokiona.
Espektro kasu berezia duten izarrak adierazteko hizki txikiak erabiltzen dira. Adibidez e hizkiak igortze-marrak daudela esan nahi du; m hizkiak ezohikoa den metal kopuru handiak adierazten ditu; var hizkiek espektro motaren aldaerak adierazten ditu.
Nano zuriek D hizkiak hasten den multzo propioa dute, ondorengo azpimultzoetan banatua dagoena: DA, DB, DC, DO, DZ eta DQ. Azken hauek espektroko marra esanguratsuenen arabera. Jarraian tenperatura adierazten duen balore bat gehitzen zaio.
Izarraren zatiak
Izar tipiko baten zati nagusiak nukleoa, barnealdea eta atmosfera dira. Nukleoan gertatzen dira izarraren energia iturburu diren erreakzio nuklearrak. Barnealdeak gainazalera garraiatzen du nukleoan sortutako energia. Garraio hori bi era ezberdinetan egiten da, horren arabera bi eremu bereiziz: barnealde erradioaktiboa eta barnealde konbektiboa. Atmosfera da izarraren kanpoaldean dagoen eremua; hiru zati ditu barnealdetik kanpora: fotosfera, kromosfera, eta koroa. Atmosfera da izarreko zatirik hotzena eta bertan gertatzen dira materia igortzen duten fenomenoak. Nahiz eta atmosfera izan izarreko zatirik hotzena, koroan tenperatura asko igotzen da, milioi graduraino gutxienez. Koroak dentsitate baxua du eta tenperatura altua izarraren eremu magnetikoan abiadura handiz mugitzen diren partikula ionizatuek ematen diote.
Bere bizitzan izarren eremuek tamainaz aldatzen dira, baita kokapenez ere. Batzuetan barnealde konbektiboa barnealde erradioaktiboa baino lehen egongo da, eta besteetan alderantziz. Nukleoak ere alda ditzake bere ezaugarriak eta tamaina.
Erromatarrei Gutuna
Erromatarrei egindako epistola Bibliako Itun Berriko liburua da. Bibliaren edizio ia guztietan Apostoluen Eginak izeneko liburuaren ostean agertu ohi da. San Paulok idatzi zuen K. o. 57-58 urte inguruan, artean Korinton zela.
Erromako kristau elkarteari idatzitako gutun honek Ebanjelioa kultura eta herri guztientzat dela azpimarratzen du. Horretarako Itun Zaharreko aipamen ugari jaso zituen Paulok, judutar jatorriko kristauengan sortutako mesfidantzak leuntzeko asmoz. Zehatz-mehatz, hauek ziren bere helburu garrantzitsuenak:
Epistola hau idatzi zuenean Erroman izan gabea zen oraindik, baina bertan aipatzen dira Inperioko hiriburuko berri jasotzeko erabili zituen iturriak: Priszila eta Akila. Gutuna bera ere Febe deituriko emakume batek eraman zuen Erromara.
Teapot Domeko eskandalua
Teapot Domeko eskandalua Warren G. Harding AEBetako presidentearen administrazioa inplikatu zuen funtzionario-eroskeria kasu bat izan zen, 1921etik 1923ra bitartean. Albert Bacon Fall barne-idazkariak Teapot Domen (Wyoming) zeuden petrolio-erreserbako eremuak alokatu zizkien, baita beste bi kokaleku ere Kalifornian, tarifa txikiko eta lizitazio lehiakorrik gabe, petrolio-konpainia pribatuei. Thomas J. Walsh senatariak sakon ikertu zituen errentamenduak. Petrolio-konpainien eroskeria onartzeagatik zigortuta, Fall espetxera joan zen lehen presidentetza-kabineteko kide bihurtu zen. Inor ez zuten kondenatu eroskeria ordaintzeagatik.
Watergate eskandaluaren aurretik, Teapot Domeren gaia "Estatu Batuetako politikaren historiako eskandalu handi eta zirraragarrientzat" jotzen zen. Hardingen administrazioaren izen ona kaltetu zuen, 1922ko Trenbidearen Greba Handiaren erabilera polemikoak eta 1922ko Mundu Gerrak doitutako Konpentsazio Legearen (Bonus Bill) Hardingen betoak jada oso kaltetua zegoena. Kongresuak, gero, legeria bat onartu zuen, gaurdaino irauten duena, eta Ordezkarien Ganberari eta Senatuari zitazioa egiteko ahalmena ematen die Estatu Batuetako edozein herritarren erregistro fiskalak berrikusteko, hautetsiak edo izendatuak izan. Uste da eskandaluaren ondoriozko legeek botereak eman zizkiola Kongresuari, kontrol-erakunde gisa duen papera finkatuz.
Teknezio
Teknezioa elementu kimiko bat da, Tc ikurra z adierazten da eta 43 zenbaki atomikoa dituena. Taula periodikoan 5. periodoa eta 7. taldean kokatzen da. Trantsiziozko metal bat da. Isotopo egonkorrik ez daukan elementurik arinena da.Taula periodikoan aurkitzen den lehenengo elementu sintetikoa da.
Ezaugarri nagusiak
Trantsizio-metal kristalino eta gris zilarkara honen propietate kimikoak renioaren eta manganesoaren artekoak dira. Teknezio-99m (99mTc) isomero nuklearra medikuntza nuklearrean erabiltzen da mota askotako test diagnostikoak egiteko. 99Tc isotopoa gamma izpirik gabeko beta partikulen iturri gisa erabiltzen da.
Elementua aurkitua izan baino lehen, Dmitri Mendeleievek 43. elementuaren propietateak aurresan zituen. Mendeleievek bere taula periodikoan hutsune bat zegoela konturatu zen eta falta zen elementuari eka-manganeso deitu zion. 1937an 97Tc isotopoa artifizialki sortutako lehen elementua bihurtu zen. Hortik datorkio, hain zuzen, izena (grezieraz τεχνητός, alegia "artifiziala"). Lurrean existitzen den tekneziorik gehiena fisio nuklearraren ondorio da, uranio-235 isotopoa erreaktore nuklearretan erretzean sortzen baita. Ez da existitzen 4,2 milioi urte baino gehiago irauten duten teknezio-isotoporik eta, beraz, 1952an izar gorri erraldoietan aurkitu zenean, ikusi zen izarrek elementu astunak ekoitz ditzaketela. Teknezioa modu naturalean ere agertzen da, aztarna-elementu gisa bada ere, uranio-meen fisio espontaneoaren ondorioz edo molibdeno-oreen neutroi-harrapaketaren ondorioz.
Ialomița (ibaia)
Ialomița (râul Ialomița, ahoskatua) hegoaldeko Errumaniako ibaia da, Danubio ibaiaren adarra dena. 417 kilometro luze da. Iparraldeko Bucegi mendietan, Karpatoetan, jaiotzen da eta Errumania igarotzen du Giurgeni hiriraino. 10.350 km²-ko arroa du.
Teresa eta Galtzagorri
Teresa eta Galtzagorri marrazki bizidunetako euskal film bat da, Agurtzane Intxaurragak 2017an egina.
Sinopsia
Iratxoek udaberria ekartzen digute urtero. Tim lehen aldiz iritsitako iratxoa da. Feriako soinu erakargarriarekin nahasita, gainerako iratxoengandik bereizi da. Eta Samuel eta Vladek harrapatu dute, zirkuko atrakzio gisa esplotatzeko.
Stonehaven
Historia
Fetteresso gazteluaren inguruan hainbat aztarna arkeologiko aurkitu izan dira. Aberdeenerako aintzinako bidean kokaturik dago Stonehaven. Herria Kilwhang izenarekin sortu zen, "latigoaren muinoa" esan nahi du, inguruko itsaslabarretan haizeak sortzen duen soinuaren ondorioz izan liteke.
2004an animalia lurtar baten fosil zaharrena aurkitu zen, Pneumodesmus newmani miriapodoa.
Johan Cruyff
Hendrik Johannes Cruijff edo Johan Cruyff (Amsterdam, Herbehereak, 1947ko apirilaren 25a - Bartzelona, Katalunia, 2016ko martxoaren 24a) futbol entrenatzaile eta futbolaria izan zen. Historiako futbolari onenetakotzat jotzen da.
1974 eta 1978ko Munduko Futbol Txapelketan txapeldunordea izan zen Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin. Halaber, "Europako futbolaririk onena" izendatu zuten 1971, 1973 eta 1974an.
Halaber, UEFAko Txapeldunen Liga irabazi zuen 1971, 1972 eta 1973an Amsterdamgo Ajaxekin. Talde horretan hamar denboraldi egin ondoren, 1973an, FC Barcelonak fitxatu zuen; 1978an, Ameriketako Estatu Batuetako ligara joan zen: bertan hiru denboraldi eman zituen eta Espainiako Bigarren mailako Levante UD taldean ere aritu zen. 1981ean, berriro Herbehereetako ligara joan zen eta, bi denboraldi Ajaxen eman ondoren, bere azken urtea jokalari izan zen Feyenoord Rotterdamen.
1984an, jokalari gisan erretiratu zen, baina, 1985ean, Ajaxeko entrenatzaile izendatu zuten eta egun, Kataluniako selekzioko entrenatzailea da. Gainera, 2010ean, FC Barcelonak klubeko Ohorezko presidente izendatu zuen eta Kataluniako federazioarekin kolaboratu zuen kirol proiektuetan.
FIFAk XX. mendeko futboleko lau jokalari onenen artean izendatu du Cruyff; harekin batera Pelé, Diego Armando Maradona eta Alfredo Di Stéfano daude.
Hiru aldiz jaso zuen Urrezko Baloia (1971, 1973 eta 1974).
Biografia
Hendrik Johannes Cruijff 1947ko apirilaren 25ean jaio zen Weidestraaten, Amsterdameko kanpoaldean, Ajax-en zelaitik gertu. Hermanus Cornelius Cruijff aitak fruta eta barazki denda bat zuen; ama, Petronella Bernarda Draaijer, etxeko lanetan aritzen zen eta dendan ere lagundu ohi zuen. Jopie deitzen zion Johani.
Umea beti zebilen baloiaren atzean eta Amsterdameko Ajax taldea berehala sartu zen bere bizitzan, batez ere, 10 urte zituenean, 300 haurren artean aukeratu zutenean. Ama garbitzaile lanetan ibiltzen zen klubean eta entrenatzaileagan eragin zuen Johanen ahalmenak estimatuarazteko ahaleginetan.
1959ko uztailaren 8an, bihotzeko batek aita hil zion eta 12 urteko haurra etxeko ekonomian lagundu beharrean aurkitu zen. Handik urtebetera, ikasketak utzi eta futbolean sartu zen buru-belarri eta, beste urtebete barru, bere bigarren aita izango zena ezagutu zuen, Ajaxen zelaia zaintzen zuena.
1968ko abenduaren 2an, Johan Danny Costerrekin ezkondu zen, Cor Coster enpresaburuaren alabarekin. Hiru seme-alaba izan zituzten: Chantal (1970eko azaroaren 16a), Susila (1972ko urtarrilaren 27a) eta Jordi (1974ko otsailaren 9a). Familia Bartzelonan bizi da. 1993an jaio zen Johan Cruyff-en lehen biloba, Jessua Andrea, Chantal alabaren eta Jesús Mariano Angoy atezain ohiaren semea. Geroago etorri zen Gianluca, bikotearen bigarren semea.
1991n, bihotzeko batek Barça alboratzera eraman zuen. Cruyffek asko erretzen zuen eta utzi beharrean izan zen; handik aurrera, Chupa Chupsa ahoan agertu da maiz. Tabakoaren aurkako kanpainetan esku hartu zuen behin baino gehiagotan.
Haur ezinduak kirolean bideratzen dituen Johan Cruyff Foundation elkartearen aitzindaria izan zen; halaber, Cruyff Academics International, Johan Cruyff Institute for Sport Studies, Johan Cruyff University eta Johan Cruyff Collegez arduratzen da. Kirolarekin zerikusia duten programak eskaini ditu Espainian, Herbehereetan eta Mexikon.
Ajax
Rinus Michels entrenatzaileak ariketa fisikoa programatu zion, gorpuzkera ahula sendot zezan. Berehala sartu zen Ajax barneko lan guztietan, aldagelak zaintzen, zapatak garbitzen eta abarretan, azkenean jokalari taldean sartzea lortu zuen arte.
Hamazazpi urte zituen nederlandar Ligan debuta egin zuenean eta berak sartu zuen bere ekipoak markatu zuen gol bakarra. 1964ko azaroaren 15a zen eta GVAV Groningen aurka jokatu zuten. Hurrengo urteetan, Ajaxekin, sei Liga (Eredivisie), lau Kopa (Herbehereetako Kopa), hiru Europako kopa, Kontinenteen arteko kopa bat eta Europako Superkopa bat lortu zituen.
1969-1970 denboraldian, berriro bi txapelketa irabazi zituzten urte berean baina, 1970ean, lesio bat izan zuen eta denboraldi baterako zelaietatik urrundu behar izan zuen. Itzuli zenean, 1970eko urriaren 30ean, ezin izan zuen betiko 9 zenbakia eraman, Gerrie Mührenek hartuta baitzuen eta, jeneralean 11tik gorako zenbakiak ordezkoentzat baziren ere, 14 zenbakiarekin atera zen. Prentsak datu hori nabarmendu zuen, eta gazte bihurriak betiko bereganatu zuen zenbaki hura, geroztik izango zituen taldeetan.
Handik aurrera, Johan Cruyff erreferentzia esanguratsua izan zen futbolaren munduan.
FC Barcelona
1973-1974 denboraldian, Ajax taldea utzi zuen. Kluba Real Madril taldeari eskualdatzeko negoziatzen ari zen, baina berak ez zuen hara joan nahi izan, eta haren arerio nagusia zen FC Barcelonara jo zuen. Cruyffen eskualdatzea futbolaren historian ordu arte egindako garestiena izan zen —60 milioi pezeta— eta hilero 12.000 dolarreko irabazia eman zion kontratua izenpetu zuen. Bartzelonan, idolo nagusia izan zen eta, haren etorrerarekin, 14 urtez irabazle izan ez zen taldeak bira handi bat eman zuen, ez baitzuen partidurik galdu denboraldi horretan, baita Liga eskuratu ere.
Casa Blanca (Arizona)
Casa Blanca Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pinal konderrian dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Líšnice (Ústí nad Orlicíko barrutia)
Líšnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 748 biztanle ditu eta 11,49 kilometro koadroko azalera. Ústí nad Orlicíko barrutian dago.
Johan Cruyff
FC Barcelona
1975-1976 denboraldian, Hennes Weisweiler entrenatzailearekin arazoak izaten hasi zen eta, haserrearen haserre, ekainaren 30ean, kluba utziko zuela adierazi zuen. Hala ere, futbolaria itzal handiko gizona zen eta publikoa haren alde zegoen nabarmen; horregatik, entrenatzaileak dimititu zuen eta Laureano Ruizek hartu zuen lan hori haren ordez.
Líšnice (Ústí nad Orlicíko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1366 urtean egin zen.
Johan Cruyff
FC Barcelona
Garai hartan Bartzelona eta kataluniar kultura barneratuta zituen erabat; bere hirugarren semeak Jordi izena zuen, adibidez. Horrek denak frankismoarekin arazoak ekarri zizkion, bera beti agertu baitzen erregimenaren aurka eta izen katalanak debekatuta zeuden artean.
1975ean, Brontzezko baloia jaso zuen eta kontinenteko hirugarren jokalari hoberena izendatu zuten. 1976-1977ko denboraldian 30 partida jokatu zituen eta 14 tanto markatu; Erregearen Kopan jokatutako 9 partidetan, berriz, beste 6 sartu zituen eta Europako Kopan jokatutako 7 partidetan, 5.
1977-1978 izan zen azken denboraldia Barçan eta Errege Kopa lortu zuten. Hamaika gol gauzatu zituen, baina zuzendaritzarekin zituen arazoek Espainiako futbola uztera behartu zuten.
Ameriketako Estatu Batuetako Futbol Liga (NASL)
Oso denbora gutxian egon zen geldi eta, 1979an, Los Angeles Aztecs taldeak fitxatu ondoren, maiatzaren 23an, debutatu zuen. 3-0 izan zen emaitza eta gol haietako bi harenak izan ziren. Hamsei gol 27 partidutan nahikoak izan ziren Ameriketako Estatu Batuetako Ligako jokalari onenaren saria jasotzeko.
Hurrengo denboraldian, 1980an, Washington Diplomatsekin fitxatu zuen eta hamar gol sartu zituen 27 partidutan. Berriro ere, Ligako Jokalari hoberena izendatu zuten.
1981ean, Espainiako Bigarren Mailan hasi zen jokatzen, hilabete batzuetan Levante UDn, baina Washingtonen bukatu zuen urtea.
Eredivisiera itzuli
34 urterekin, Ajax taldeak fitxatu zuen berriro. Bertan aritu zen hurrengo bi denboraldietan eta bi liga eta kopa bat irabazi zituen. Ajaxen eman zuen azken denboraldian, 1982-1983an, Cruyffek zeharkako penaltia ospetsu bilakatu zuen: zuzenean bota beharrean, Jesper Olsen lagunari bota zion, horrek itzuli egin zion eta Cruyffek markatu.
Denboraldi hartan haren bigarren aita izan zena galdu zuenez, ganoragabetuta ibili zen: Ajaxek ez zion kontratua berritu.
Berriro atera zitzaion alde bihurria eta Ajaxen aurkari nagusia zen Rotterdameko Feyenoordekin fitxatu zuen 37 urte zituenean. Bikoitza lortu zuen, Liga eta Kopa, eta Eredivisieko jokalari hoberena izendatu zuten. Garaipenez hornituta amaituko zuen jokalari bizitza.
Selekzioa
1966ko irailean, Holandako selekzioarekin debutatu zuen Hungariaren aurka eta 2-2 berdindu zuten azken minutuan.
1976an, Eurokopan hartu zuen parte eta hirugarren geratu.
2008ko apirilean, Cruyffek 1977ko amaieran gertatutakoa argitu zuen; FC Barcelonako jokalaria izan zen garaian, bera eta familia bahitzeko saiakera izan zen. Gaizkile batzuk sartu zitzaizkien etxean eta bera eta emaztea aulki batean lotu zituzten, baita seme-alaben aurrean tiro egiteko mehatxatu ere.
Bere herriko selekzioan parte hartzeari utzi zionean, 48 partidu jokatuta zituen, 33tan kapitain izanik, eta 33 gol sartuta.
Entrenatzaile
Berehala itzuli zen berriro zelaira. 1984-1985 denboraldian, kirol zuzendari gisa sartu zen Ajax taldean eta hasieratik argi izan zituen ideiak. Epe luzerako proiektuari ekin zion eta kirol egitura eraldatzeari eman zion, bertako harrobia kontuan hartuz. 3-4-3 sistema erabili zuen, hiru defentsa ezarriz eta asko arriskatuz, baina erasoak arrakastatsuak izaten ziren. Urte horretan UEFAko txapeldunen Liga irabazi zuten. Sistema bera ezarri zuen beheko ekipoetan eta harrobi hartatik aterako ziren Ronald de Boer, Frank anaia, Edgar Davids edo Clarence Seedorf, 1995ean, Ajax Txapeldunen Liga irabaztera eraman zutenak. Proiektua hasi zuenak eraman beharko zuen haren ardura eta, 1985eko ekainaren 6an, Ajaxen entrenatzaile izateko izenpetu zuen. Bi denboraldi eta erdi eman zituen han, Europa osoa joko berritzale harekin liluratuz. Munduko entrenatzailerik hoberena izendatu zuten World Soccer Magazine aldizkarian. Ajaxek bi kopa irabazi zituen Herbehereetan eta Eurokopa ere bai, baina ez ligarik.
1988ko maiatzaren 4an, FC Barcelonak kontratatu zuen. Kluba berriro gaizki zebilen eta epe luzerako proiektua diseinatu zien, hainbat jokalari fitxatuta —hala nola Txiki Begiristain edo José Maria Bakero— taldea berrituz.
Hala ere, Bartzelonan izan zuen hasiera ez zen erraza izan. Cruyffen ustez, ezinbestekoa zen taldeak jokoaren eskema barneratzea. Bigarren urtean, 1989-1990 denboraldian, Michael Laudrup fitxatu zuenean, ingurukoek ez zuten gustuko izan.
Baina Cruyffek aurrera segitu zuen eta, azkenean, iritsi zen arrakasta. Ronald Koeman eta Hristo Stoitchkov fitxatu zituen eta 1990-1991ko liga irabazi zuten. Barça irabazlea jarri zen martxan eta Real Madriden nagusigoa amaitu.
1995-1996 denboraldia gogorra izan zen. Emaitza onak behar ziren eta Luis Figo fitxatu zuten. Arrakasta ez zen etorri, ordea, eta Cruyffen eta Núñez presidentearen arteko harremanak okerrera egin zuen: Cruyff bota zuten eta Rexach hartu. Haren lehenengo partiduan, Camp Nou pankartaz lepo agertu zen, herbeheretarrari eskerrak emanez.
2010ean, FC Barcelonak klubeko ohorezko presidente izendatu zuen eta Kataluniako federazioarekin kolaboratzen du kirol proiektuetan.
Lainoztagailu
Lainoztagailua jariakin bat lainoztatzeko erabiltzen den tresna da. Hezetasuna handitu edo zerbait produktu kimikoez bustitzeko erabiltzen da. Nekazaritzan ohikoa da soro eta baratzeak lainoztatzeko (fumigatzeko tresna moduan). Kasu honetan, helburua landareak pestizidaz bustitzea da, uzta intsektu edo beste animalia kaltegarriengandik babesteko. Garbiketa tresna gisa ere erabiltzen da, gainazalak xaboiz edo desinfektagarriren batez bustitzeko.
Lainoztatzea eskuz, traktorez, horretarako prestaturiko egitura mugikorrez edo airez egin daiteke, hegazkin txikiekin.
Impluvium
Impluvium hitza latinez impluere, angeluzuzeneko hondo laua duen putzua da. Greziar, erromatar eta etruriarren etxeetako (domus) atarian kokatzen zen.
Impluviumera joaten zen ura, compluviumetik sartutakoa zen eta zorutik 30 cm azpitik zegoen. Sarritan ur biltegi batera konektatuta zegoen, beharra zegoenean ur hori erabil ahal izateko. Putzu honen beste funtzio bat, bero handia zenean, etxeko tenperatura moteltzea zen.
Anarhynchus frontalis
Anarhynchus frontalis Anarhynchus generoko animalia da. Hegaztien barruko Charadriidae familian sailkatua dago.
René Girard
René Noël Théophile Girard (Avignon, 1923ko abenduaren 25a - Stanford, Kalifornia, 2015eko azaroaren 4a) frantziar historialari, literatur kritikari eta gizarte-zientziaren filosofoa izan zen. Bere lana filosofia antropologikoaren tradiziokoa da.
Bere garaiko postmodernismoaren aurkakoak izan ziren bere ideiak eta giza izaerari buruz zuen ikuspegia ezkorra izan zen. Erlijioa funtsezko kohesio-tresnatzat hartu zuen.
Hasierako agnostizismotik katolizismora bihurtu zen. 2005ean Frantses Akademiako kide hautatu zuten.
Cierva C.4
Cierva C.4 Juan de la Cierva eta Codorníu ingeniari espainiarrak 1922an eraikitako autogiro esperimentala izan zen.
Garapena
Arrakastaz hegan egitea lortu zuen lehen autogiroa izan zen, aurretik porrot egin zuten C.1, C.2 eta C.3 diseinuen ondoren. Sostengu-asimetriak sortzen zuen arazoa zuzentzeko beharra ikusi zuen horiekin, autogiroak atzera egin ez zezan.
De la Ciervak arazo horiek nabaritu zituen eskala errealeko ereduekin esperimentatzen zuenean; hala ere, ez zuen aurkitu eskalan egindako ereduetan, arrakastaz hegan egin zutenetan, eta, beraz, eskala eta tamaina errealeko errotoreen arteko desberdintasunak kontuan hartzen hasi zen. De la Ciervak ikusi zuen modeloetan erabilitako errotoreak banbuz eginda zeudela, eta horrek neurri errealean egindakoak baino malguagoak egiten zituela.
Malgutasun horrek bereganatzen zuen aurrera doan hegalaren eta atzera egiten duenaren arteko euste-diferentzia. Arazo berri bat izan zuen orduan: nola sortu errotore malgu bat garai hartan zeuden materialekin. Arazo hori konpontzeko azkenean bururatu zitzaion soluzioa 1922ko apirilaren 18an frogatu zen, eta hau izan zen: ardatz horizontaleko artikulazio baten bidez, besoak errotoreko abatzarekin lotzea, ardatz horizontal horrek, aireontziaren ardatzaren inguruan biratzean, euste-diferentzia berdindu zezan.
Diseinua
C.4-k Sommer monoplano baten fuselajea erabiltzen zuen; ziur aski, C.3-a birziklatu zuen, eta lzeharkako errotore bat zuen, sustraian artikulatutako lau beso zituena. 1922ko apiriletik maiatzera bitartean osatu zuen, eta José María Espinosa Ariasek probatu zuen ekainean Getafen. Arrakasta ez zen berehalakoa izan, eta Juan de la Ciervak hainbat aldaketa eta fintze egin zituen diseinuan. Azkenik, hurrengo urteko urtarrilean, hegazkina Getafen abiatu zen, Alejandro Gómez Spencerren agindupean, 183 metroko hegaldia egiteko. Iturrien arabera, ekitaldia hainbat egunetan izan zen: urtarrilaren 9an edo urtarrilaren 17an.
Cienega Springs (Arizona)
Cienega Springs Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. La Paz konderrian dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Harriet Tubman
Harriet Tubman (Maryland, c. 1822 – 1913ko martxoaren 10a), jaiotzean Araminta Ross gisa erregistratua, Moises Beltza, Amama Moises edo Bere jendearen Moises bezala ere ezaguna, Estatu Batuetan afroamerikarren askatasunerako borrokalari bat izan zen. Esklabotza jaio zenetik ezagutu zuen, baina egoera horretatik ihes egitea lortu zuen. Esklabotasunetik ihes egin ondoren, hamahiru erreskate-misio egin zituen, eta 700 esklabo inguru libratu zituen. Horietarako, esklabotzaren aurkako sarea erabili zuen, Lurpeko burdinbidea. Ondoren, Harpers Ferryren armategia okupatu ondoren, John Browni lagundu zion, esklabotzaren aurkako ikono bat bihurtu zen. Gerraren ondoren emakumeen sufragioa lortzeko borrokatu zen.
Dorchester konderriko esklabotzan jaio zen, Maryland. Haurtzaroan, hainbat jabek jipoitu zuten. Nerabea zela, zauri handia jasan zuen buruan, "jabeetako" batek, nahi gabe, beste esklabo baten aurka jaurtitako objektu astun batekin harrapatu zuenean. Zauriaren ondorioz, garun-hodietako arazoak, buruko minak, irudipenak eta hipersomnia izan zituen bizitza osoan.
1849an Filadelfiara ihes egin zuen Tubmanek. Ondoren, Marylandera itzuli zen berehala, familia erreskatatzera. Pixkanaka, hainbat senitarteko atera zituen estatutik, eta, batzuetan, dozenaka esklabo berak gidatu zituen askatasunera. Gauez eta ezkutuan bidaiatuz, Tubman (edo «Moises», deitzen zioten moduan) «inoiz ez zuen bidaiari bat galdu». Urteetan zehar hainbat sari eskaini ziren ihes egindako esklaboak harrapatzeagatik, baina inoiz ez zen jakin Harriet bera ari zela laguntzen. Esklabo iheskorren aurkako Legea 1850ean onartu zenean, esklabo askori lagundu zion Kanada aldera ailegatzen.
Rit, Harrieten ama, familia elkartuta mantentzeko borrokatu zen, baina esklabotzak eragotzi egin zion hori lortzea. Edgard Brodess-ek hiru ahizpak (Linah, Mariah Ritty y Soph) saldu zituen, eta, azkenean, betiko banandu ziren. Georgiako merkatari batek Edgard Brodess-i Riten seme txikia  (Moises) erostea proposatu zionean, neskak beste esklabo batzuen laguntzaz ezkutatu zion.
Heleophryne purcelli
Heleophryne purcelli Heleophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Heleophrynidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Samuel Pierpont Langley
Samuel Pierpont Langley (Roxbury, Massachusetts, AEB, 1834ko abuztuaren 22a - Aiken, Hego Carolina, AEB, 1906 otsailaren 27a) AEBtako astronomo eta fisikaria izan zen. Aitzindaria izan zen abiazioaren esparruan ere.
Biografia
Samuel Pierpont Langley Roxburyn jaio zen, Massachusettsen (AEB), 1834ko abuztuaren 22an.
1886an, eguzki-fisikari eginiko ekarpenak kontuan harturik, AEBtako Zientzia Akademia Nazionalaren Henry Draper domina eman zioten. 1890ean, Frank Washington Veryrekin batera, Pittsburgheko Allegheny Behatokiko infragorrien gaineko ikerketak argitaratu zituzten eta negutegi efektuaren gaineko lehen kalkuluak egiteko erabili zituen Svante Arrheniusek.
Aerodinamikaz ere arduratu zen, eta zenbait hegaldi labur egiteko aukera eman zion aeroplanoa egin zuen 1896an.
Abiazioa
Langley aireak baino gehiago pisatzen zuen lehen tresna hegalaria egiten saiatu zen. Haren modeloek hegan egin zuten, baina, Wright anaienak baino askoz ere xumegoak izan baziren ere, pilotatutako bi hegaldi saiakerek kale egin zuten.
Banda elastikoek bultzaturiko planeagailu eta aeroplanoekin hasi zen esperimentatzen Langley, hegazkina mugitzen duen energia banda horien tortsioan biltzen zelarik. Ez zen teknika hori erabilita zegoen Alphones Pinaudek lortutako emaitzetara iritsi, baina aurrera jarraitu zuen hala ere. Errotatzen zuen beso bat eraiki zuen, Wright anaien tunel aerodinamikoaren antzera, bere tresnak probatzeko xedean. AEBtako Defentsa Departamentuak 50.000 dolarreko beka bat eman zion eta Smithsonian Institution-ek, berriz, 20.000 dolarrekoa, tripulatutako aeroplanoa garatu eta lurrun eta gasolinazko motordun modelo handiago batzuekin jarraitu ahal izateko. Nolabaiteko aurrerapena lortu zuen, alanbrez eginiko ereduen egonkortasuna eta bultzada frogatuz. Finantziazioan laguntzeko eskaintza ere egin zien Wright anaiei, baina haiek ez zuten onartu.
Chataignier (Louisiana)
Chataignier Louisianaeko herri bat da. Evangeline parrokian kokatua dago. 2010ean 364 biztanle zituen, 1.63 kilometro koadrotan banatuta.
Samuel Pierpont Langley
Abiazioa
Fuselajea egiten ari ziren bitartean, barne-errekuntzako motorraren garapena motor fabrikatzaile bati azpikontratatu zioten. Fabrikatzaileak porrot egin zuen potentzia eta pisu espezifiko hura zuen motorra egitean, baina Langleyk kontratatuta zuen Manly ingeniariak diseinua bukatzea lortu zuen. Motor berriak Wright anaienarenak baino potentzia gehiago eskaintzen zuen kiloko. Ez zen Langleyren lana, egia esan, baina bere bultzada esanguratsua izan zen abiazioaren esparruan.
Bere makina pilotatuak alanbrezko egitura zuten bi hego pare zituen, tandem eran (bata bestearen atzean) kokatuta. Bai pendize eta baita bira egiteko kontrolak zituen, baina ez inklikanazioa eta, horretarako, pisua orekatzeko ahaleginean ibili behar zuen egokia zen angelua lortzeko. Wright anaiak haize bortitzaren aurka egingo zuen aeroplano arin eta bizkorraren bila ibili baziren, Langley Potomac ibaian ibili zen istripuei ekiditeko ahaleginetan. Katapulta bat behar zuen jaurtiketarako eta aireontziak ez zuen lurreratze-trenik, aurreikusita baitzegoen hegaldiak uretan amaitu behar zuela. 1903ko abenduaren 7 eta 8ko porroten ondoren, proiektua bertan behera geratu zen. Hala ere, diseinu gehienak oso-osorik jasoko zituzten ibaitik.
Langleyren aireontzia eraldatu zuten eta, 1914an, Glenn Curtissek pilotatzea lortuko zuen, alferrik izan bazen ere, Wright anaiei patentean aurrea hartu nahian. Langleyk ez zuen Wright anaien berrikuntza parekatzeko modurik aurkitu: pilotoaren zamak maniobra zezakeen aireontzi handiegi hori kontrolatzeko era. Egia da, era berean, Langleyk bere patrozinatzaileei informe eta proposamen ez gutxi aurkeztu beharrean izan zela, Wright anaiak horrelako oztoporik ez zuten bitartean, bere diru propioa baitzuten eta askatasun osoz burutzen zituzten ikerketak.
Kataluniaren independentziari buruzko autodeterminazio erreferendum loteslearen legea
Kataluniaren independentziari buruzko autodeterminazio erreferendum loteslearen legea (Llei del referèndum d'autodeterminació vinculant sobre la independència de Catalunya) 2017ko urriaren 1ean Katalunian egin zen independentziari buruzko erreferenduma arautzen duen legea da. Legeak arautzen ditu erreferendumaren egitea, horrek emaitzaren arabera izango dituen ondorioak eta Kataluniako Hautes-Sindikaturaren eraketa. Legearen arabera, "Kataluniako herria subjektu politiko burujabea da eta, izaera horrekin, bere egoera politikoa libre eta demokratikoki erabakitzeko eskubidea du". Katalan herriaren burujabetzaren ordezkaria Kataluniako Parlamentua dela esaten du. 2017ko irailaren 6an onetsi zen, eztabaida parlamentario handi baten ostean.
Legearen arabera 2015eko Kataluniako Parlamentuko hauteskundeetan jasotako agindua da 1978ko Espainiako Konstituzioak ezarritako paktu politikoarekin haustea, Kataluniako Estatutuari buruzko Espainiako Auzitegi Konstituzionalaren epaiaren ondotik. Legeak nazioarteko zuzenbidea aipatzen du, tartean Nazio Batuen Erakundeak 1966an onetsitako nartutako Giza Eskubideen Nazioarteko Itunak eta 1999/57 Ebazpena.
Legeak ez du gutxiengo parte-hartzerik ezartzen, Veneziako Batzordeak gomendatzen zuen bezala, boikot deialdiak ekiditeko. Baiezko boto gehiago baldin badaude ezezkoak baino, Kataluniako Parlamentuak Kataluniako Errepublika sortzeko prozesu konstituziogilea formalki deituko du.
Hemibagrus nemurus
Hemibagrus nemurus Hemibagrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Duvensee
Duvensee Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Platyrrhinus infuscus
Platyrrhinus infuscus Platyrrhinus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Fariseu
Fariseuak (hebreeraz: פרושים, perushim "bereizitakoak"), antzinako juduen artean, legearen aginduak, itxuraz bederen, hertsiki betetzen zizutenen taldekoa izan zen. Garrantzia handia izan zuten farisearrek Joan Hirkanoren garaietatik aurrera (K.a. 135- K.a. 105), errege asmonearrek jazarri bazituzten ere. Legeari oso atxikiak ziren; ahozko tradizioaren arabera argitzen zuten legea, eta hura zehaztu eta berrikuntzak sartzen zituzten. Ebanjelioetan itxurakeria leporatzen zaie (hortik farisau hitzaren zentzu txarra, itxurati eta azal huts bezala). Haiei esker iraun zuen bizirik judaismoak 70. urteko hondamendiaren ondoren.
Melanotaenia batanta
Melanotaenia batanta Melanotaenia generoko animalia da. Arrainen barruko Melanotaeniidae familian sailkatzen da.
Líšnice (Šumperk barrutia)
Líšnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 355 biztanle ditu eta 9,73 kilometro koadroko azalera. Šumperk barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1539 urtean egin zen.
Chuquicamata
Chuquicamata aire zabaleko kobre, urre eta molibdeno meatzea da, Txileko Calama udalerrian dagoena, Antofagasta eskualdean, 2870 metroko garaieran. Munduko kobre-meategirik handiena da; 950 hektareako eremua hartzen du, eta 2021ean 319.280 tona kobre erauzi ziren. Codelco estatuko enpresak kudeatzen du.
GAFAM
GAFAM akronimoak interneteko enpresa indartsuen batzuk izendatzen ditu: Google, Apple, Facebook, Amazon eta Microsoft. AEBe tako multinazional hauek urte gutxiren bueltan bihurtu dira eremu digitala arautzen duen oligopolio bateko aktore. Ikerlariek frogatu dute GAFAMen eta hedabideetako edukiaren arteko konexioaren hazkundea, baita taldeak ekonomia digitalean sormen eta kultura industrien etorkizuneko garapena baldintzatzeko patroiak ezartzeko duen gaitasuna ere. GAFAMetako bakoitzak bere ekosistema sortzen du, baina jatorri desberdina izan arren, guztiek antzeko egiturak sortzen dituzte. Haien ezaugarri nagusiak: modu ekosistemikoan lehiatzen dira, eta ez produktuka, oso talde zentralizatuak dira, hedapen-hazkunde nabarmena dute eta liderrak dira burtsa-kapitalizazioan.
GAFAM aldakiak
Hasiera batean GAFA zena (Google, Amazon, Facebook, Apple) Microsoft bilduz GAFAM bihurtu zen. Netflix barne hartuz FAANG akronimoarekin deitua da ere bai. Txina ri erreparatuta BATX akronimoa erabiltzen da lau enpresa teknologikorik handienak aipatzeko modu bezala: Baidu, Alibaba, Tencent eta Xiaomi.
Ezaugarriak
XXI. mendean ekonomia berri batek zuzentzen du ekosistema digitala, non talde mediatikoek eta, oro har, kultura-industriek nagusitasunezko posizioak izateari uzten dioten. Interneteko teknologia-talde handiek – Google, Amazon, Facebook, Apple eta Microsoft (GAFAM) – gero eta presentzia handiagoa hartu dute agertoki mediatikoetan. Enpresa horiek erabiltzaileen arreta lortzeko lehiatzen dira, produktu eta zerbitzu mediatikoak garatzen dituzte eta kontzentratzen dituzte online publizitatearen inbertsioak. Horrek guztiak, tradizionalak ez ezik, Netflix edo Spotify bezalako plataforma disruptiboak ere arriskuan jarri ditu.
GAFAM osatzen duten multinazionalek eremu digital zabalen kontrola dute, bereziki, beren merkatu- eta finantza-ahalmenari esker, baina baita jabetza intelektual eta industrialaren eskubideen bidez ere, hedatu eta indartu egiten baitira, noizean behin "patente en gerrak" sortuz. Izan ere, modu ekosistemikoan lehiatzen dira, produktuaren arabera lehiatu ordez. Ondorioz, oso talde zentralizatuak sortzen dira, burtsa kapitalizazio handikoak. GAFAM etengabe hazi behar da, eta berrikuntzarekiko mendekotasuna du: patenteen bulimia deitu izan dena.
Haien artean ezberdinak badira ere, oligopolioa sortzeko izan dituzten baldintza komunak hainbat faktoretan laburbildu daitezke, hegemonia neoliberala rekin lotura estua dutenak: konbergentzia teknologikoa, deserregulazioa eta ekonomiaren globalizazioa. Abian jartzen dituzten estrategia guztiak multinazional gehienen ezaugarri dira. GAFAM taldearen helburu orokorra da honako hauek beren eskuetatik pasatu eta kontrolatzea: komunikazio interpertsonala eta euskarri digitaletako edukien zabaltze zein bertan gertatzen diren jarduera guztiak. Horrela, internauten kontaktua antolatu ahal dute lineako bestelako edozein informaziorekin, baita beste internautekin ere. Funtzio ekonomiko nahiz editoriala, infomediazio bezala izendatu izan dena: hautatu, antolatu, hierarkizatu eta solaskideak eta informazioa online eskura nola jarri erabaki. Horretarako, kontzentrazio bertikal eta horizontal bat egin dute, edukiak eta zerbitzuak internauten bidez bideratzeko beharrezkoa den azpiegitura material eta software osoan sartzeko: sistema eragileak, aplikaziozko softwarea, informatika-ekipamenduak, telekomunikazio-sareak, datu zentroak eta lineako zerbitzuak. Negozioak hazkunde bektore estrategikoetarantz bideratzen du GAFAM, hala nola osasuna eta gauzen Internet, laguntzaile birtualak, etxetresna elektrikoak, hiriak eta auto adimendunak edota bizi konstanteak monitorizatzeko aplikazioetara. Datu masiboen iturri amaigabeak dira eta konkistatzeko duten arlo bakarra telekomunikazioena da.
Ondorioak eta ekimenak
Eduard Snowden-en aburuz teknologia norbanakoaren boterea handitzeko tresna bada ere, gobernuek eta korporazioek bildutako boterearen ondorioz munduaren ekintzak kontrolatzeko edo gutxienez eragiteko aukera dute: "Datuak ez dira abstraktuak jendeari buruzkoak direnean. Ez dira datuak ustiatzen ari direnak: jendea da."
Legeria
Herritarrak babesteko asmoz, konpainia teknologiko handien autoerregulazioaren aurkako saiakerak hasi dira. 2016ko apirilean, Europako Parlamentu ak datuen babes orokorra arautzeko legea onartu zuen (GDPR legea ingelesez).