cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mary Osborne
Lehen urteak eta eraginak
Gau hartatik aurrera, elkarrizketa labur hori inflexio-puntu bat izan zen bere bizitza profesionalean, musikari gisa: Charlie Christian, jazzeko gitarra modernoaren aita fundatzaile gisa onartua, Osborneren idolo eta musika-erreferente bihurtu zen. Hark, gainera, denda bat gomendatu zion Maryri, non Gibson ES-150 gitarra bat eros zezakeen, berak jotzen zuena bezalakoa, baita anplifikadore bat non lor zezakeen ere.
Karrera profesionala
1938an, Gibson gitarra elektrikoa erosi berria zuen, Christianena bezalakoa, eta bere soinu berriarekin liluratuta, Osborne biran abiatu zen Winifred McDonald piano-jolea buru zuen emakume-hirukote batekin. Batez ere, abesti dantzagarriak, jazzeko zerbait eta Andrews Sistersen pop abestiak jotzen zituen. Pittsburgheko irrati batek entzun ondoren, Hollywoodeko aktore eta Charles "Buddy" Rogers tronboi-joleak hirukotea bere ikuskizunaren zati gisa elkartu nahi izan zuen, baina, zenbait astez bira egin ondoren, 40ko hamarkadaren hasieran, Rogersek bere orkestra desegin zuen New Yorken agertu ondoren. Hurrengo asteetan, nesken hirukotea ere adiskidetasunez banatu zen; izan ere, guztiek ezagutu zituzten beren senarrak, Mary Osborne barne, Johnny Drake abeslariak Ralph Scaffidi tronpeta-jotzaile gaztea, Dick Stabile saxofoi-jotzailearen bandan zegoena, Winifred McDonald hirukotea Piccadilly hotelean jotzen zuen bitartean, 43. kaleko antzokien barrutian, Broadwaytik mendebaldera. Osborne eta Scaffidi 1942ko amaieran ezkondu ziren.
1940ko hamarkadaren hasieran, eta New Yorken kokatuta, Mary Osborne berehala egin zen ezagun interprete eta grabazio-artista gisa. 1941ean, Joe Venuti jazz-biolin-jotzailearekin bira egin zuen, Eddie Lang (1933an hil zen) betiko gitarra-jolea ordezkatuz. Venutik inoiz ez zuen ordezko egokirik aurkitu.
Osborne eta haren senarrari aukera bat aurkeztu zitzaien Chicagon, Russ Morganen Orkestrarekin eta Joe Mooney pianistarekin kontzertu bat Edgewater Beach hotelean. Michigan lakua ren ondoan dagoen josteta-konplexua da Edgewater Beach, eta big-bands delakoagatik da ezaguna. Morganek orkestra iraunkorra zuen. Osborne, orduan, Chicagoko klubetan hainbat jarduera egiten hasi zen, eta horietako batzuk Chez Paree ospetsuan egin zituen. Hiri horretan, Stuff Smith jazz-biolin-jolearen laukotearekin batera grabatu zuen Jimmy Jones pianoan eta John Levy kontrabaxuan.
1945etik 1949ra bitartean, bere hirukotearen buru izan zen, New Yorkeko hotel askotan jotzen baitzuen, bai eta Village Vanguarden eta La Calle 52ko beste lokal garrantzitsu batzuetan ere, Manhattango kale horretako klubak jazzeko komunitatearen erdigunea zirenean, hala nola Hickory House eta Kelly's Stables,Osbornek berak elkarrizketa batean aitortu zuen bezala:
1946 arte, Osborneren hirukotea Sanford Gold piano-jotzaileak eta Frenchy Cauette kontrabaxu-jotzaileak osatzen zuten, eta geroago Jack Pleis piano-jotzailea. Lehenik grabazioak egin zituzten Signature Records, Aladdin, Decca eta haren ordezkariarentzat,Coral, baina hainbat zailtasun izan ondoren kudeaketarekin, musika-agenteekin eta pertsonal-aldaketekin, hirukotea banandu egin zen.
Hala ere, Osborne saioko musikari gisa oso eskatua zegoen, eta artista handiekin grabatu zuen: Bob Chester,Terry Shand, Mel Tormé, Clark Terry, Tyree Glenn, Art Tatum, Dizzy Gillespie, Ben Webster, Mercer Ellington, Mary Lou Williams, Beryl Booker eta Coleman Hawkins. Larunbat arratsaldeetan ere emanaldi bat lortu zuen Minton's Playhouse klubeko taldean, Harlemeko 118. kalean. Jam sessions delakoagatik nabarmentzen den lokal bat da, eta hasieran publiko zabalarentzat ezezagunak ziren musikari gazteak jazzaren estilo berria asmatzen ari ziren, bebop izenekoa. Mintonen Coleman Hawkins, Ben Webster, Dizzy Gillespie eta Art Tatumekin jo zuen, eta geroago beste kontzertu eta grabazio batzuetarako kontratatu zuten.
Filadelfiako Musika Akademian parte hartu zuen lehen kontzertuetako bat 1944an izan zen. Leonard Feather produktore eta jazz-kritikariaren bidez lortu zuen, eta haren lagun egin zen 1940 inguruan, segur aski Minton'sen, Coleman Hawkins, Art Tatum, Denzil Best bateria-jotzailea eta Al McKibbon kontrabaxu-jotzailea izan zituen eszenatoki berean. 1945ean, Featherren eragin handiaren ondorioz, Esquire aldizkariaren New Orleanseko “Izarren Kontzertua”-n agertu zen. Aldizkari hori New Yorketik, Los Angelesetik eta New Orleansetik aldi bereko konexioan eman zen, eta oso garrantzitsua zen egun haietan. Osborne jazzaren mundura iritsi berria zela iragarri zuten. George eta Ira Gershwinen "Embraceable You" kantu ezaguna kantatu zuen eta "Rose Room" estandarraren bertsio bat jo zuen. Irrati-emanaldi horrek audientzia nazionala eman zion, eta une hartako beste Esquire All-Starsen mailan egoteko aukera eman zion: Duke Ellington, Louis Armstrong, Benny Goodman, Red Norvo, Billie Holiday eta Teddy Wilson.
1949ko urtarrilean, Lester Youngekin batera, zuzenean ematen zen telebista-saio batean agertu zen, Abenturak Jazzean New Yorkeko CBS n eta 1951n Arthur Godfreyren talentuak aurkitzeko showean. Ekintza horren ondorioz, Leonard Featherrek Down Beat aldizkarian goraipatu zuen, "Mary Osborne: a TV Natural" izeneko artikulu batean. Hala ere, irratian lortu zuen presentzia nabarmena, 1952tik 1963ra The Jack Sterling Show-en egindako lana, WCBS eguneko goizeko programa ospetsua, Columbiako Onda Media irratian, non Osbornek Elliot Lawrennen laukotearekin jotzen baitzuen, besteak beste, Elliot Johnkrennen musika moldaketekin. New Yorkeko irratiko saio honetan, Jack Sterling aktore, aurkezle eta bateriarekin, 1959ra arte zuzeneko musika izan zuen azkena izan zen. Osbornek Cocktail Swing albuma grabatu zuen, Sterlingen boskotearekin: Andy Fitz (klarinetea), Tony Aless (pianoa), Tyredy.
1954an, Terry Pollard pianista eta bibrafonistak gidatutako emakumeen zazpikotean parte hartu zuen, Leonard Feather-ek babestutako Cats Vs album bitxi bat grabatzeko. Chicks - A Jazz Battle of The Sexes, lau kantu biltzen zituena, non Clark Terry tronpeta-jotzaileak zuzendutako gizonen beste zazpikote bati "aurre" egiten zioten musikalki, non biniloaren kredituen arabera emakumezkoen septetoa ezarri zen Feather eta Nat Hentoff Down Beat aldizkari espezializatuko jazz kritikari ezagunaren iritziaren arabera.
1955etik 1959ra erditu zituen hiru seme-alabak. Hirugarren semeaz haurdun zegoela, Warwick Recordsentzat grabatu zuen 1960ko A Girl and Her Guitar albumetako lehena. Titulua pinpirina izan arren, Maryk indartsu jotzen zuen, hotz eta azkar, izar-boskote baten buru zela: Danny Barker gitarra erritmikoan, Tommy Flanagan pianoan, Tommy Potter kontrabaxuan eta "Papa" Jo Jones baterian abesti klasikoen bertsio onak, besteak beste, “I love Paris”, “How high the moon” edo “Body & Soul”, besteak beste.
1957 eta 1960 bitartean, Tyree Glenn tronboi-jolearen hainbat diskotan grabatu zuen, eta 1963an Gene Krupa eta Louie Bellson bateria-joleen The Mighty Two albumean.
1962an, bere karrerako gailurrean, bere teknika hobetzeko gitarra klasikoa formalki ikasi nahi zuela erabaki zuen. Alberto Valdés Blain irakaslea aukeratu zuen, Andrés Segoviaren ikaslea, eta harekin ikasi zuen 1968. urtera arte, bere burua aberasteko eta digitazio klasikoaren estiloa gehitzeko pua delako tresna erabili gabe, jazza jotzeko moduari.
1968an, Osborne Bakersfieldera (Kalifornia) joan zen bizitzera. Han eman zuen gainerako bizitza, senarrak Mosrite gitarra-etxerako salmenta-ordezkari gisa egindako lanaren ondorioz. Gitarra horiek nahiko ezagunak ziren arren, 1969an Mosrite porrot egin zuen. Orduan, Scaffidi senar-emazteek "Osborne Guitar Company" sortu zuten, beren kontura gitarrak eta gorputz solidoko baxu elektrikoak egiteko. Osbornek zuzeneko eragina izan zuen gitarra hauen mastaren eta diapasoiaren diseinuan, baita tresnen oreka orokorrean eta ukimenean ere. Zoritxarrez, Mosritek bezala, arazoak izan zituzten merkatu bat eskuratzeko, neurri batean Fender une hartan menderatuta zegoelako. Orduan, konpainia "Osborne Sound Laboratories" bihurtu zen, eta megafonia eta elektronika izan zituen ardatz, Maryk banan-banan probatzen zuen "Osborne" anplifikadore berri bat sortzeko. Baina azkenean, enpresa horrek ere ez zuen lortu espero zuen arrakasta, eta Osborne Soundek 1980an utzi zion behin betiko funtzionatzeari.
1978an, Kansas Cityko (WJF) Emakumezkoen Jazz Jaialdiaren lehen edizioan, gitarra-joleak "All-Stars" seikotearekin jo zuen, Marian McPartland (pianoa), Janice Robinson (tronboia), Mary Fettig (saxo alto) eta Lyntocano Millan buru zirela. Formazio horren aurrekaria 1977ko ekainaren 30eko kontzertuan izan zen, Rochesterreko Monticello Room-en (New York), non Now's The Time! albuma grabatu baitzen. Osborne boskotearen parte zen, McParland, Milano, Dodgion eta Elvira "Vi" Redd saxo altuan zituela. Lan horren izenburuak Marian McParland-en borondatea islatzen zuen; 1964an jada pentsatu zuen "unea iritsi zela" jazzaren munduan emakume interpreteen nolabaiteko anonimatua eta hura jotzeko moduari buruzko ideia okerrak indargabetzeko.
1981eko udan New Yorkeko Carnegie Hall-en agertu zen Kool Jazz Festival-en (lehen Newport Jazz Festival izenarekin), eta jendeak harrera beroa egin zion.
1989an, Los Angelesko Jazzaldi Klasikoan jo zuen, eta "The Man I Love" estandar ezaguna kantatu zuen, bere gitarraz lagunduta. Kritika nabarmendu zuen interpretazio-sentimenduaren sakontasuna, hiri-blues-ariketa arraro gisa hartua.
1990ean, Lionel Hamptonekin batera, Playboy Jazz Festival-en parte hartu zuen Hollywood Bowl de los Angelesen, eta gitarrista bikaina izaten jarraitzen zuela erakutsi zuen. Oso aldeko kritiken arabera, Osbornek 'lapurtu' zuen ikuskizuna.
1991ko abuztuan, Mary Osborne hirukotea New Yorken agertu zen azken aldiz, Village Vanguard klubean. Astebetez, Dennis Irwin baxuan eta Charlie Persip baterian aritu ziren, eta gau batez semeek bat egin zuten Peter Scaffidi baxu eta Ralph Scafjdi baterian elkartu ziren. Hau izan zen jendaurrean agertu zen azken aldia.
Osbornek Kaliforniako Estatuko Unibertsitatean ere egin zuen lan hainbat urtez, Bakersfielden (CSUB), eta, horren ondorioz, CSUBeko musika-ikasleentzako beka sortu zen. Beka hori urtero ematen da Bakersfieldeko Jazzaldian. Ikasle partikularrak zituen; gitarra-eskolak ematen zituen YWCAn, Bakersfield Collegen. Ikasle itsuentzako eskola berezia ere garatu zuen.
Jim Carlton Vintage Guitar aldizkariko kideak oso ondo laburbildu zuen Osbornek jazzaren historian izan zuen eragina: "Osborneren ondarea bere lanetik haratago doa. Bere memoriak osotasun artistiko eta pertsonaleko monumentu gisa balio du. Haren irmotasuna eta talentua ohiz kanpoko garapen artistikoan islatzen dira. Sexismoa eta arrazismoa jasan nahi ez zituenaren duintasuna eta ausardia goraipatzen zituen, jarrera horiek ohikoegiak ziren garai batean. Kultura- eta musika-arloko aitzindari izan zen, eta betiko egongo da artista handienen panteoian."
Musika estiloa
Gitarrista gisa, Osborne bere garaikideek onartzen zuten, bai aldaberatasun miresgarriagatik, bai bere bakarren bikaintasunagatik eta erritmo-trebetasunengatik. Haren estilo gogorra, oldarkorra, baina arimaz betea, ezin hobeto zetorren bat R&B-ren lehen artistekin, hala nola Wynonie Harris eta Big Joe Turner.
Gitarraren elektrifikazioaren hasiera irudikatu zuen garai batean, Osborneren soinua beroa eta brioiz betea zela jotzen zen, baina sustainarekin eta tempoaren zentzu nabarmenarekin, balada bat edo edozein gai azkar joz.
Christianek Osbornen zuen eragina ukaezina zen arren, Christianek eragin hori eta bere swing goiztiarreko soinu oldarkorra fintzen jarraitu zuen, bere ahotsean eboluzionatu arte. Une batzuetan, Django Reinhardt bezala entzuten zen, indarraren nahasketa latz eta korapilatsuarekin, eta New Yorkeko Kelly's Stableko ohikoa zenean, mirespenez entzun zuela esaten da, eta beste une batzuetan Wes Montgomery iradoki zezakeen.
Mary Osbornek ere kantari bikaina zela erakutsi zuen, baina, batez ere, jazzeko gitarrista bikaina izan zen.
Taldea eta tresnak
Gibson ES-150, Charlie Christianena bezalakoa, izan zen Mary Osborneren lehen gitarra elektrikoa. 1950eko hamarkadaren amaieran, publizitate- eta babes-kontratu bat eskaini zioten Gretsch-ekin, eta haren Country Club modeloekin edo, geroago, White Falcon batekin agertu zen argazkia. Gitarra horiek ez ziren gustukoenak, izan ere, jazzeko gitarristen artean ospe handiagoko beste gitarra archtop batzuk nahiago zituen, hala nola Gibson L-5 edo Stromaw-5 modeloa Azken modelo hori "cutaway" da, eta oso unitate gutxi eraiki ziren ber.
1964an, Toledoko (Ohio) lutier ezagunaren archtop modelo pertsonalizatua erabiltzen hasi zen, William G. Barker, 1966 arte fabrikatzaile horrek eraiki zituen 120 gitarretako bat, DeArmond pastilla bakarrarekin eta gozatzailearen azpian ezkutatutako tonu- eta bolumen-kontrolekin. Gitarra horrekin agertzen da Mary Osborne 1981eko Now And Then albumaren azalean (eta artikulu honetan agertzen den argazkian), Monticellok, Rochesterrek 1977an Tom Marcellok emandako kontzertuan.
Osborne Barker erabiltzen hasi zenean, Gretschekin zuen esklusibotasuna amaitu zuen.
Dirudienez, Mary Osborne izan zen 1945. urtean gitarran distortsioa erabili zuen lehena.
Laguntzaile gisa
Tyree Glennekin
Gene Krupa eta Louie Bellsonekin
Terry Pollardekin
Stuff Smith-ekin (laukotea)
Bien Hoa
Bien Hoa Vietnamgo hiria da, Đồng Nai probintziaren hiriburua. Herrialdearen hegoaldean dago, Ho Chi Minh Hiriaren metropoli eremuan. 2019an, 830.829 biztanle zituen.
Mary Osborne
Laguntzaile gisa
Jack Sterlingekin (Kintetoa)
Mel Tormeekin
Mary Lou Williams-ekin
Per Albin Hansson
Per Albin Hansson (Malmö, 1885eko urriaren 28a - Stockholm, 1946ko urriaren 6) suediar politikaria izan zen. Suediako lehen ministroa izan zen 1932tik 1946ra, 1936ko udan izandako krisi labur batean izan ezik.
1925etik Suediako Alderdi Sozialdemokratako presidente izan zen. Bigarren Mundu Gerran alderdi nagusien koalizio gobernua zuzendu zuen, Komunistarena izan ezik. XX. mendearen amaierara arte Suediaren ezaugarri izan ziren politika sozialdemokraten egilea izan zen. Horietan neutraltasun-politika zorrotza, ongizate-estatua eta korporatibismo sozial erreformista sartu ziren.
Gerra amaitu ondoren, gehiengo osoko gobernu sozialdemokrata zuzendu zuen, lanetik itzuliz bihotzekoak jota hil zen arte.
Martha P. Haynes
Martha Patricia Haynes (Boston, AEB, 1951) Estatu Batuetako astronomoa da, radioastronomian eta astronomia estragalaktikoan espezializatua. 1989an, Henry Draper Domina irabazi zuen Riccardo Giovanelli kolaboratzailearekin egindako lanagatik, unibertsoan galaxien banaketa mapatzeko irrati-teleskopioak erabiliz. Goldwin Smith astronomia-irakaslea da Cornell Unibertsitatean. Ameriketako Estatu Batuetako eta nazioarteko komunitate astronomikoko goi-mailako zenbait batzordetan parte hartu du, Akademia Nazionaletako Ingeniaritza eta Zientzia Fisikoen Dibisioko (2003-2008) eta Astronomia eta Astrofisikako Hamar Urteko Berrikusketa barne (2010ean). Nazioarteko Astronomia Batasuneko Batzorde Betearazleko lehendakariordea izan zen 2006tik 2012ra, eta Associated Universities Inc.-eko Administrazio Kontseiluan egon da 1994tik.
1992ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
1992ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 10. Edizioa izan zen. Abenduaren 1etik 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, udaletxean eta zenbait tabernetan ere ekintza eta antzezlan batzuk ere egin ziren.
Martha P. Haynes
Ibilbide akademikoa
Haynes Wellesley Collegen graduatu zen 1973an, Fisika eta Astronomiako Graduarekin. Indianako Unibertsitatera joan zen graduondoko eskolarako. Han, 1975eko masterra eta 1978ko doktoretza jaso zituen. 1978tik 1981era, Astronomia eta Ionosferako Zentro Nazionalean lan egin zuen, Green Bankeko Teleskopioaren zuzendari laguntzaile izateko joan zenean. 1983an Cornelleko irakasleekin bat egin zuen. 1989an, Haynes-ek, Riccardo Giovanelli kolaboratzailearekin batera, Henry Draper Domina jaso zuen, Gure unibertso ikusgaiaren maila handiko harizpizko egitura garrantzitsu batzuen lehen ikuspegi tridimentsionalagatik. 1999an, Arte eta Zientzien Akademia Estatubatuarrerako hautatu zuten, eta 2000n Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionalerako hautatu zuten.
1992ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
Edizio honetan bi omenaldi berezi aipa daitezke. Alde batetik, Leon Leon antzerki idazleri omenaldia egin zitzaion. Irrati lehiaketa ere idazle honi buruzkoa izan zen, irratsaio hauek Herri Irratian izan izan ziren entzungai. Bestetik, Anastasio Albisu antzerki idazleaari ere omendia egin zitzaion. Bi kasuetan, beraiei buruzko liburuxka bat argitaratu zuen Azpeitiko udalak Antzerkiren zuzendaritzapean.
1992ko Sari berezia, epaimahaiak hala erabakita, Taun Taun Kolektiboak irabazi zuen eta bigarrena Antxieta Antzerki Taldeak. Kartelaren egilea Mary Carmen Santos Pujó izan zen, lehiaketa bidez. Irrati lehiaketan, Azpeitiko Ikastolak irabazi zuen EGB-ko saria eta Andoaingo Ikastolak maila ertaineko saria.
Martha P. Haynes
Bizitza pertsonala
Haynes Riccardo Giovanellirekin ezkonduta dago. New Yorken bizi dira.
Garatxo marroi
Garatxo marroia (Hypoxylon fragiforme) Xylariaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez da kontsumitzen. Oso espezie arrunta da pagoen hildako adarretan eta enborretan, eta urriagoa haritzetan eta beste hostogalkorretan.
Deskribapena
Stroma: Hemisferikoa, globo formakoa, 4 eta 15 mm bitarteko diametrokoa, garatxoz betetako gainazala, hasieran arrosa-izokin kolorekoa, gorri-adreilu kolorera pasatuz eta zahartzean belztuz.
Etimologia: Hypoxilon terminoa grekotik dator, pixka bat gutxiago, esan nahi duen "hupó" hitzetik eta zura, esan nahi duen "xylon" hitzetik. Zurkaitz samarra. Fragiforme epitetoa berriz latinetik dator, marrubia esan nahi duen "fragum" hitzetik. Forma biribildua duelako.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabekoa.
Nahasketa arriskua
Genero bereko beste espezie batzuekin: Hypoxylon rutilum, Hypoxylon fuscum, etab.
Sasoia eta lekua
Urritik ekainera, pagoen adar hiletan, Fagus sylvatica, ale ugariko taldeetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Japonia, Himalaiako eremua, India.
Florence Van de Walle
Florence Van de Walle Parisen lan egiten zuen jornalari belgikarra izan zen. 1871n Parisko Komunan parte hartu zuen, eta Tuileriak jauregiari su ematen lagundu omen zuen.
Biografia
Florence Van de Walle 1838ko edo 1848ko urriaren 28an jaio zen Berchemen , Audenardetik gertu, Belgikan. Frédéric Van de Walle jornalariaren eta haren emazte Marie-Sabine de Venyn-en alaba izan zen.
Gaztetan Belgika utzi zuen eta Angers-en, Maine-Loiren, bizi izan zen 17 urte bete arte. Gero, Parisen bizi izan zen. Hiri horretan, 1868an, Baruteau izeneko gizon batekin bizi zen 17 rue Saint-Jacques kaleko 17. zenbakian, 5. barrutian. Florence Van de Wallek parte zuzena hartu zuen Parisko Komunan 1871n. Antoine Brunelek agindutako 107. batailoi federatuari atxikiturik egon zen ambulancière edo anbulantziako erizain gisa. Maiatzaren 22an, 8. barrutiko Royale eta Saint-Honoré kaleetako barrikadetan egon zen. Hurrengo egunean, maiatzaren 23an, bi aldiz zauritu zuten.
Maiatzaren 24an, Tuileriei su eman ziela harrokeriaz oihu egin zuen : "«Su eman diet Tuileriei, errege bat etor daiteke orain: errautsetan aurkituko du jauregia! Eta zer esan gaur gauean erreko den guztiaz!»." Florence Van de Vallek adierazi zuen ateak hautsiz ihes egin zuela Tuilerietatik, eta obus metrailaz zauritu zutela bularraren azpian.
Geroago, Van de Vallek ezeztu egin zuen sutean parte hartu izana. Edith Thomas-en arabera, bai bera eta bai Anne-Marie Menand izan zitezkeen sutean parte hartu zuten bakarretako bi. Lekuko batzuek adierazi zuten fusil bat bandoleran eta sable bat zeramatzala ikusi zutela. Ezaguna zen bere izaera politiko grinatsuagatik.
Maiatzaren 27an atxilotu eta Versailleseko Satory auzora eraman zuten. 1872an 4. Gerra Kontseiluaren aurrean aurkeztu behar izan zuen. Kontseiluak pétroleusetzat hartu zuen, errudun deklaratu, eta 1872ko apirilaren 16an bizitza osorako lan behartuetara kondenatu zuen.
1879ko amnistia-legearekin ez zuen izan inongo onurarik bere zigorrean, baina Haute-Marneko Auberiveko espetxeko medikuak bere aldeko txostena idatzi zuen, eta 1879ko azaroaren 15ean zigorra hamabost urtera murriztu zioten.
Velma Dinkley
Velma Dinkley (hizkuntza batzuetan, Vilma Dinkley) Hanna-Barbera Productions konpainia estatubatuarrak Scooby-Doo telesailerako sortutako eta ekoitzitako fikziozko pertsonaia da. Neska lasaia da, eta bere grina lagunekin aurkezten diren misterioak partekatzea da.
Martín de Salvatierra
Biografia
Tristán de Salvatierra eta Ana de Ulibarri-ren semea. Aitaren partetik, Juan Martínez de Salvatierra eta María de Adurza zituen aiton-amonak, amaren partetik ordea, Hernán Sánchez de Ulibarri eta Mari López de Esquivel.
Salamancako Unibertsitatean ikasi zuen. Fiskal eta inkisidore aritu zen zenbait epaitegitan, Murtzian, Llerenan eta Valentzian, hain zuzen ere. 1577an, Albarracíneko apezpiku izendatu zuten eta 1582an Segorbe-ra mugitu zuten eta 1591an Ciudad Rodrigora, non hil zen. Hil ondoren, bere omenez Antzinako Gasteizko babes-etxea sortu zen, zeina 1777an jarri zen martxan.
Velma Dinkley
Vilma taldeko kide gazteena da eta 15 urte ditu. Guztietan adimentsuena da, eta bere ezagutzak eta trebetasunak erabiltzen ditu kasuak argitzen laguntzeko, pistak aurkituz, txinera edo japoniarra irakurriz, formula zientifikoak deszifratuz eta prestatuz, antzinako objektuak aztertuz, irrati- eta komunikazio-ekipoak operatuz eta konponduz, bikingoen edo egiptoarren garaiko hieroglifikoak eta idazkerak itzuliz, etab.
2021eko otsailaren 10ean jakinarazi zen Vilmak ekintza errealeko bere telesaila izango duela, HBO Max streaming-plataformaren bidez, Mindy Kaling aktorea protagonista eta ekoizlea izanik. Telesailak pertsonaiaren izena izango du izenburu, eta publiko heldu bati zuzenduko zaio. Vilma Asiako hegoaldeko ondorengo gisa erretratatuko dute.
1994ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
1994ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 12. Edizioa izan zen. Abenduaren 1etik 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, herriko kiroldegian, udaletxean eta Enparan dorretxean ere antzezlan eta ekintza batzuk egin ziren.
Aipagarria da urte honetan udalari esker lau lan ekoiztu zirela, horien estreinaldia topaketetan eginez. Antolatzaileen barne-dokumentuetan garrantzia ematen zaio koprodukzioari, laguntza horren bidez antzerki taldeek beraien obrak topaketetan estreinatzea ekartzen baitu gehienetan.
Edizio honetan Katalina Eleizegi omendu zuten, bere bizitzari buruzko liburuxka argitaratu zen eta irrati lehiaketa ere idazle honi buruzkoa izan zen, irratsaio hauek Herri Irratian izan izan ziren entzungai. Gainera, "Emakume egileak euskal antzerkian" izenpean, omenaldia egin zitzaien Janamari Malharin, Miren Nekane Arrizabalaga eta Maria Arizmendiri ere. Udalak liburuxka bana argitaratu zuen bakoitzari buruzkoa.
1994ko Ikusleen sari berezia Maskarada Taldeak irabazi zuen eta kartelaren egilea Iñaki Aliste izan zen, lehiaketa bidez. Irrati lehiaketan Azpeitiko Jesusen Alabak Ikastetxeak irabazi zuen DBH lehenengo zikloko lehen saria eta Azkoitiko Xabier Munibe Ikastolak eta Ataungo Jose Migel De Barandiaran eskolak bigarrena banatu zuten. Bigarren zikloko lehen saria Karmelo Etxegarai Ikastolak irabazi zuen eta bigarrena Andoaingo Aita Manuel Larramendi Ikastolak.
Loretta Lynn
Loretta Lynn, Webb jaioa (Butcher Hollow, Kentucky, 1932ko apirilaren 14a - Hurricane Mills, Tennessee, 2022ko urriaren 4a) estatubatuar country abeslaria izan zen.
1980koa da Coal Miner's Daughter filma, Lynnen eta Doolittle senarraren bizitza kontatzen duena.
Lynn 18 aldiz egon zen Grammy sarirako izendatuta eta hiru aldiz irabazi zuen.
Diskografia
Studio albums
Inozibe udareusain
Inozibe udareusaina (Inocybe pyriodora) Inocybaceae familiako onddo espezie bat da. Toxikoa da.
Deskribapena
Kapela: 4 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, nahiko haragitsua, hasieran kanpai itxurakoa eta gero zabaldu egiten da, okre-gamuza kolorekoa edo lehoi kolorekoa, ilunagoa erdian, zuntzexkaz edo ezkata ilunagoez estalia diskoan eta ertz fibrilosoarekin eta urratuarekin.
Orriak: Eskotatuak,nahiko estu eta zabalak, gaztetan krema kolorekoak eta gero marroi-kanela kolorekoak.
Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Zilindrikoa, pixka bat lodiagoa oinarrian, zurixka eta zuntz txiki arrexka kolorekoekin, goian izan ezik, hor zuria eta pruinaduna da.
Haragia: Lodia, itxia, zurixka, aireak ukitzean berehala arrosa zikin kolorekoa bihurtzen da.
Etimologia: Inocybe terminoa, muskulua, nerbioa, zuntza, esan nahi duen "oso inós" hitzetik eta burua esan nahi duen "cybe" hitzetik dator; hau da zuntzezko kapela.
Toxikotasuna
Toxikoa da. Sindrome miko-kolirnegikoa eragiten du.
Nahasketa arriskua
Inocybe corydalina eta Inocybe bongardii toxikoak, antzekoak dira.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, hostozabalen eta koniferoen baso hezeetan.
Cédric Villani
Cédric Villani (Brive-la-Gaillarde, 1973ko urriaren 5a) frantziar matematikari eta politikaria da.
École Normale Supérieuren ikasi zuen eta Paris Dauphine Unibertsitatean doktoratu zen. 2009tik 2017ra Sorbonneko Unibertsitateko Henri Poincaré Institutuko zuzendaria izan zen, eta gaur egun Lyongo Unibertsitateko irakaslea da.
Batez ere, deribatu partzialetako ekuazioetan, Riemannen geometrian eta fisika matematikoan aritzen da. Fields Domina irabazi zuen 2010ean.
2017an, Erem alderdiak Frantziako Nazio Biltzarreko diputatu hautatu zuen Errepublika Martxan alderdiko kide gisa. 2020an alderdia utzi zuen Ekologia, Demokrazia, Elkartasuna izeneko berria sortzeko. Alderdi berria desegin ondoren Ekologia Belaunaldia alderdiarekin bat egin zuen. 2022ko hauteskundeetan eserlekua galdu zuen.
1993ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
1993ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 11. Edizioa izan zen. Abenduaren 1etik 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, herriko enparantzan ere ekintza batzuk ere egin ziren.
Edizio honetan bi omenaldi berezi aipa daitezke. Alde batetik, On Manuel Lekuonari omenaldia egin zitzaion Oiartzungo udaletxean, izan ere, bertako udalarekin elkarlanean eta Kutxa Fundazioaren laguntzaz, Azpeitiko udalak omenduari buruzko liburuxka bat argitaratu zuen. Irrati lehiaketa ere idazle honi buruzkoa izan zen, irratsaio hauek Herri Irratian izan izan ziren entzungai.
Bestetik, Arkotxa anaiak ere omendu ziren edizio honetan, euskal literaturaren alde egindako lanarena aitortuz. Eibarko, Mutrikuko eta Azpeitiko udalak, honetan ere Kutxa Fundazioarekin laguntzarekin, Arkotxa anaiei buruzko liburuxka kaleratu zuten.
1993ko Ikusleen sari berezia Maskarada Taldeak irabazi zuen "Munstro sakratuak" lanarekin eta bigarrena Markeliñe taldeak "Teilatua" lanarekin. Kartelaren egilea Rafa Serras izan zen, lehiaketa bidez. Irrati lehiaketan, Donostiko La Salle Ikastetxeak irabazi zuen EGB-ko lehen saria eta Azkoitiko Xabier Munibe Ikastolak bigarrena. BUP-eko lehen saria Basauriko Institutuak irabazi zuen eta bigarrena Azpeitiko Institutuak.
Bort
Bort edo sasiko ezkontzatik kanpo jaiotako haurra, ―semea, alaba―, etiketatzeko erabiltzen zen terminoa da. Ezkontza errito garrantzitsutzat daukaten kulturetan, ezkontzatik kanpo sortutako pertsona bort edo sasiko horiek gutxietsiak izaten ziren, eskubide gutxiago izaten zituzten.
Historia
Dokumentu zahar batzuek, Bibliak esate baterako, erakusten dute sasikoak seme-alaba legitimoak baino eskubide gutxiagoak zirela eta, batzuetan, zorroztasun handienaz tratatzen zirela. Deuteronomioan, adibidez, hau irakur daiteke: "Bortak ezin izango du Jaunaren Batzarrean sartu hamargarren belaunaldira arte".
Periklesek, Anaxagorasen ikasle eta Antzinako Grezia loratzera eraman zuen kapitain eta filosofo ospetsuak, sasikoen aurkako dekretu krudela eman zien atenastarrei. Bost mila bort inguru kondenatu zituen eta esklabo gisa saldu zituzten enkante publiko batean. Solonen legeen arabera, gurasoek ez zuten aitaren aginpiderik sasikoen gainean. Haiek sortzeko momentuko plazer hura, zioen legegile honek, aitaren sari bakarra izan behar du.
Erromatarren artean, sasikoen zoria oso eskasa izan zen. Hamabi tauletako legeek ez zieten sasikoei oinordetza-eskubidea onartzen. Justinianoren legeek elikagaiak ere ukatzen zizkieten bortei, eta kristautasunak bakarrik moderatu zuen zorroztasun hori. Anastasio enperadoreak adopzioaren bidez sasikoak legitimatzen utzi zien gurasoei. Justinok eta Justinianok ezeztatu egin zuten legitimazio hori, zeharka ohaidetza ez baimentzeko.
Koordenatu sistema astronomiko
Koordenatu-sistema astronomikoak edo zeruko koordenatuak erreferentzia-sistema jakin baten arabera, objektu baten posizioa zeruko esferan ematen duten balio multzoa dira. Koordenatu-sistema desberdinak daude jatorriaren eta erreferentzia-planoaren arabera. Lehenengo sailkapen batek bi talde handitan banatzen ditu, koordenatu kartesiarrak edo koordenatu esferikoak diren kontuan hartuta.
Koordenatu sistemak
Ondorengo taulak astronomia komunitateak erabiltzen dituen koordenatu-sistema ohikoenak zerrendatzen ditu: Hori kontuan hartuta:
Koordenatu cartesiarretan oinarritutako sistemak
Koordenatu angeluzuzenetan edo kartesiarretan hiru ardatz hartzen dira Ox, Oy, Oz, elkarren artean perpendikularrak, eta sekanteak jatorriko puntu batean, Eguzkia (koordenatu heliozentrikoak) edo Lurra (koordenatu geozentrikoak) izan daitekeena. Izan bedi adibidez P puntuaren koordenatuen.
Koordenatu esferikoetan oinarritutako sistemak
Koordenatu esferikoak gainazal esferikoetarako erabiltzen dira, esate baterako, zeruko esfera eta planeta baten gainazala.
Zeruko koordenatu gehienak koordenatu esferikoak dira.
Astronomian, izar baten posizioa koordenatu polar edo esferikoen bidez zehaztu ohi da. Hala ere, hasteko r distantzia ezezaguna denez, OP izarraren norabideaz bakarrik arduratzen gara, bi koordenatuen bidez determinagarria dena. Horretarako, egiten dena da izar guztiak erradio arbitrarioko esfera batean proiektatzea, hau da, zeru-esfera deritzona. Halako esfera bat behatzailearengan zentratuta dago. Egia esan, behatzaileak, irregulartasun topografikoak gorabehera, behatzailearen oinetik igarotzen den plano batek mugatutako zeruko hemisferio bat bakarrik ikusten du, eta zeru-esfera horizonte izeneko zirkulu batean mozten du.
Behatzailearen jarreraren arabera
Behatzailearen posizioaren arabera, honako hauek bereizten dira:
Haien balioak behatzailearen posizioaren araberakoak diren edo ez kontuan hartuta, koordenatuak honela sailkatzen dira:
Erreferentzia-planoaren arabera
Erreferentzia-planoa kontuan hartuta honako hau dugu:
Angeluen neurriari buruz
Angeluak radian edo gradutan neurtzen dira, baina, astronomian, ordutan ere neurtzen dira. Ordubeteko angelua 15º-ren balioa du (ordubetean Lurrak 15º biratzen baitu). Ordu angelua eta igoera zuzena gradu sexagesimaletan neur litezke, baina ordutan neurtzen dira.
Bere zatitzaileak hauek dira: 1 ordu = 60 minutu (min).
1 minutu = 60 segundo 1 min = 60 s.
Erlazio erabilgarria da: 1° = 4 minutu
Igoera zuzena ordu, minutu eta segundotan neurtzen den angelua da.
Joiki gozo
Joiki gozoa (Clavaria truncata edo Clavariadelphus truncatus) Clavariadelphaceae familiako onddo espezie bat da.
Koordenatu sistema astronomiko
Angeluen neurriari buruz
Beraz, AR = 3 h 25 min 13 s = 3,4202777... h = 51,304166…° = 51°18′15″.
Joiki gozo
Zapore gozoegia du. Manitol-a du, eta gozoegia egiten du. Gozogintzako errezeta batzuetan bakarrik erabil dezakegu.
Koordenatu sistema astronomiko
Koordenatu bihurketa
Zeruko koordenatuen bihurketak koordenatu batzuetatik besteetara joateko aukera ematen digu, ekliptikatik ekuatorera, adibidez; beste bihurketa batek ekuatoretik ordukoetara pasatzeko aukera emango digunez, ondoz ondoko bihurketek koordenatuen arteko edozein transformazio ahalbidetzen dute. Demagun, egunen batean, objektu bat koordenatu horizontaletan behatzen dugula, Lurrean dugun posizioa eta denboraren unea kontuan hartzen badugu, koordenatu ekuatorial edo ekliptikoetara irits gaitezke.
Joiki gozo
Deskribapena
Karpoforoa: 8 eta 15 cm bitarteko luzerakoa, zimurtsua, batzuetan ildaskatua, borra forma irregularra du, moztua edo bat-batean zabaldua goiko aldean; zahartzean irregularragoa bihurtzen da eta hondoratu egiten da. Lehenik hori argi kolorea du, eta, ondoren, hori bizia pixka bat laranja koloreko samarra.
Himenioa: Karpoforoaren azalera osoa estaltzen du.
Hanka: Betea, Karpoforoaren luzapena da, oinarrira mehetua, arre-horixka kolorekoa, okrea, lehoi kolorekoa edo tonu moreekin.
Haragia: Zuria, kotoikara, zurixka, okrea edo apur bat arrosa-purpura kolorekoa azalaren azpian. Zapaldutakoan gorrixka bihurtzen da, arre-morea ebakitzean edo igurtzitakoan. Usain ahula du eta zapore gozoa, azukretu samarra ere bai.
Etimologia: Clavaria terminoa latinetik dator, “clavarius” hitzetik eta borra, iltze, esan nahi du. Bere itxuragatik. Truncata epitetoa ere latinetik dator, moztua, esan nahi duen "truncatus" hitzetik. Bere formagatik.
Jangarritasuna
Zapore gozokoa, azukretu samarra.
Nahasketa arriskua
Clavariadelphus pistillaris delakoarekin, honek 25 cm-ko altuera har dezake, Karpoforoaren goiko aldea biribildua du, okre-hori zikin kolorea du, eta zapore mikatzekoa da. Clavariadelphus ligula, Clavariadelphus pistillaris txiki bat bezalakoa da eta taldeetan hazten da, koniferoen goroldio edo humusaren artean.
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Talde txikitan ateratzen da koniferoen eta pagoen basoetan, eremu menditsuetako lurzoru karedunetan, baina ugariena goiko mendietako izeietan da.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Txina.
Kaliza hankaluze
Kaliza hankaluzea (Helvella macropus edo Macropodia macropus) Helvellaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez jatea gomendatzen da, haragi gutxi duelako eta urria delako. Baina kontsumitzen bada, gutxienez 20 minutuz egosi behar da, eta egositako ura kendu.
Deskribapena
Karpoforoa: Hasieran kopuliformea, gero irekiagoa eta lauagoa. 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa. Arre-gris kolorekoa himenioan eta gris zurixka kanpoaldean eta ertzean. Kanpoko aldea, oina barne, oso ile laburrez estalita egoten da, eta kontzentrazio piramidal txikietan elkartzen dira. Haragi meheko errezeptakulu honi, 2 eta 4 cm bitarteko altuerako oin batek eusten dio, zilindrikoa, eta 1 eta 2 mm bitarteko lodierakoa. Kanpo egitura errezeptakuluaren kanpoko aldearen jarraipena da.
Askosporak: Garatxo finekin, oblongo-fusiformeak, hiru tantatxo ditu barruan, erdikoa handiagoa. Aska oktosporikoak eta zilindrikoak. Parafiso zilindrikoak.
Etimologia: Helvella hitza latinetik dator, eta lekale, barazkiak, esan nahi du, oro har, belar usaintsuak. Macropus epitetoa grekotik dator, handia esan nahi duen "Makro" hitzetik eta oin esan nahi duen "pus" hitzetik. Bere oin luzeagatik.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako interesik gabea.
Nahasketa arriskua
Cyathipodia villosa oso antzekoa da, erraz bereizten da esporak leunak eta txikiagoak dituelako.
Sasoia eta lekua
Udako eta udazkeneko espeziea da, koniferoen eta hostogalkorren basoetan hazten da.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Txina, Errusia, Japonia.
Izarputz nano
Izarputz nanoa (Geastrum schmidelii edo Geastrum nanum) Geastraceae familiako onddo espezie bat da. Ezin da jan, haragi gutxi du eta gainera larrukara da.
Deskribapena
Izenak dioen bezala, espezie oso txikia da, 1,5 eta 2,5 cm bitartekoa.
Exoperidioa: Gris-buztin koloreko bost edo zortzi beso triangeluar ditu,
Endoperidioa: Pedunkulu txiki batek eusten dio, esfera forma du eta kolore marroia. Goialdean zulo bat darama, tutu-formako eta sillonatutako moko bat.
Etimologia: Geastrum terminoa grekotik dator, lurra esan nahi duen "gé" hitzetik eta izarra esan nahi duen "áster" hitzetik.
Jangarritasuna
Ez du sukaldaritzarako baliorik.
Nahasketa arriskua
Geastrum minimum, Geastrum badium eta Geastrum pectinatum delakoekin.
Sasoi eta lekua
Udan eta udazkenean ateratzen da, dunetan edo eremu hareatsuetan eta itsasotik gertu dauden pinudietan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Japonia.
Izarputz beltz
Izarputz beltza (Geastrum melanocephalum) Geastraceae familiako onddo espezie bat da. Ez du sukaldaritzarako balio.
Koldo Berasaluze
Koldo Berasaluze Ibarzabal (Gernika, Bizkaia, 1992ko maiatzaren 17a) euskal herritar futbolaria da, Gernikako harrobian hezia. Atzelari gisa jokatzen du, oro har.
Izarputz beltz
Deskribapena
Karpoforoa: 3 eta 6 cm bitarteko altuerakoa eta 5 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Tipula formako epigeoa, punta zorrotza erpinean, betea, gogorra, ezkatatsua, arre-gorrixka kolorekoa; lore bat moduan irekitzen da, eta batzuetan 20 cm-ko diametroa izatera iristen da.
Koldo Berasaluze
Ibilbidea
''2022ko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.''
Izarputz beltz
Deskribapena
Exoperidioa: Erradialki urratzen da, 5, 7 eta 10 petalotan batzuetan; bi geruzak osatzen dute, kanpoaldea zaila eta lehorra, 1 mm-ko lodierakoa, arrexka kolorekoa; barrualdekoa haragi zurikoa da, trinkoa, 5 mm-ko lodierakoa, adinean aurrera egin ahala, desagertu egiten da, eta kanpoko aldea bakarrik geratzen da, bihurritua eta zaila.
Endoperidioa: Oso mehea eta iheskorra da; beraz, esporak heltzen direnean, airean geratzen dira, inguruan zabalduz.
Gleba: Subglobosoa, 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, zuria, gero sepia kolorekoa, beltza esporak heltzen direnean.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Nahasketa arriskua
Zaila da beste Geastrum batzuekin nahastea. Besteak beste, espora askez estalitako burua duelako, beste Geastrum-ak endoperidioen barruan izaten dituzte.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, belardietan eta larreetan. Oso urria.
Banaketa eremua
Europa, Errusia.
Kapar (onddoa)
Kaparra (Rhizina undulata edo Rhizina inflata) Rhizinaceae familiako onddo espezie bat da.
Interes zientifikoa, besterik ez du, gastronomikorik ez du.
Deskribapena
Kapela: Fruktifikazio sesila, 3 eta 15 cm bitartekoa, kanpoko azala marroia, leuna, matea edo distiratsua du. Izurtzen den forma lau samarra du, eta kuxin txiki batzuk eratzen ditu lurrean edo goroldiotan. Ertza izurtua, tolesduna eta zurixka du gaztetan. Barruko aldea horixka edo okre kolorekoa du, eta lurraren gainazalean finkatzen diren errizoma adarkatu ugari ditu.
Hanka: Ez du oinik.
Haragia: Kolore marroi argia du, mehea, harroa, zahartzean larrukara bihurtzen da.
Etimologia: Rhizina terminoa grekotik dator, erroa esan nahi duen "rhiza" hitzaren txikigarritik. Inflata epitetoa berriz latinetik dator, puztuta, esan nahi duen "inflatus" hitzetik. Bere itxuragatik.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Pachyella violaceonigra delakoarekin, hau ere lurrari itsatsita egoten da, baina mamitsuagoa eta hauskorragoa da.
Sasoia eta lekua
Udaberrian eta udazkenean, koniferoen basoetan, karedun lurretan eta sarritan erreta daudenetan.
San Joan Bataiatzailearen eliza (Irisarri)
San Joan Bataiatzailearen eliza, baita ere Donibane eliza, Irisarriko parrokia eliza da. Elementu zaharrenak XV. eta XVI. mendetakoak dira. Kanpoko arkitektura eta ezkila dorrea ikusgarriak dira. San Joan Bataiatzailearen historia irudikatzen duten berinate koloretsuak ditu. Ondoan hilerria dago non disko formako hilarriak ikus daitezkeen. Eliza herriaren erdigunean dago.
Historia
Eugène Goienetxeren arabera, baliteke egungo eliza Donibaneko oratorioa zegoen tokian eraiki izana. Kanpandorrean eraikitako XV. mendeko arku zorrotzeko bao handi batetik sartzen da bertara. Eraikina XVIII. mendearen hasieran zaharberritu zuten, baita XVIII. mendearen amaieran ere. Udal artxiboek 1847an elizari atxikitako eranskin bat aipatzen dute. E. Goienetxek 1860an egin zen zaharberritzeen berri eman zuen. Orduan arkupea eraiki zen. Udal artxiboak, bere aldetik, elizan eta kanpandorrean egin beharreko obren planoen eta zehaztapenen berri eman zuen 1866an. Need arkitektoak 1859an egindako planoak onartu ziren. 1871n, arkitekto berri batek, Mongaston jaunak, kanpandorrearen planoak egin zituen. Ezagutzen ez den arrazoiren batengatik, bigarren gailentze bat egiten da, neorromanikoa, gaur egun ikusten duguna. Argazki zaharrago batek erakusten duen bezala XX. mendearen hasieran egin zen. 1906ko inbentarioak bi galeria-maila aipatzen ditu elizaren barruan. Bakarra geratzen da. Bi beirate datatuak eta sinatuak daude, bestetik: lehena, koruan, hegoaldean, Baionako G. P. Dagrandek sinatua eta 1866ko data duena. Bigarrena, iparraldean, sartzean, Henri Gesta Tolosakoak sinatua eta 1923ko data duena.
Katilu esnehori
Katilu esnehoria (Peziza succosa) Pezizaceae familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.
Deskribapena
Errezeptakulua: Txikia, 1 eta 5 cm bitartekoa, hanka gabea, hasieran kopa itxuran eta ertza inkurbatua eta gero hemisferikoa. Barnealdea okre zurbil grisaxka samarreko kolorekoa edo oliba tonuekin eta kanpokoa aldea ere kolore berekoa da, baina zurbilagoa.
Jangarritasuna
Jan daiteke, baina ez du balio gastronomikorik.
Nahasketa arriskua
Peziza succosella delakoarekin nahas daiteke, baina honen latex-a berdexka da eta ez horixka, himenioa ere askoz ilunagoa du.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean hostozabalen basoetan, bide ilunetan, etab., buztin lurretan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Islandia, Israel, Txina, Argentina.
Katilu ilun
Sinonimoa: Otidea umbrina.
Deskribapena
Karpoforoa: 3 eta 6 cm bitarteko altuerakoa, hasieran ia globo itxurakoa, gero irregularki uhindua, arraildu samarra eta kanpoaldetik pixka bat zimurtua, oin labur bat izan dezake eta okre-arretik okre ilunera doan kolorea.
Etimologia: Otidea terminoa grekotik dator, belarrien antza duten perretxikoendako. Cochleata epitetoa, barraskiloaren forma zimurtuagatik du.
Jangarritasuna
Jangarria, baina oso kaskarra.
Nahasketa arriskua
Zenbait autorek uste dute, Otidea umbrina, Otidea cochleata delakoaren sinonimoa dela, oso antzekoak dira. Otidea alutacea delakoarekin nahas daiteke, honek kolore horixkagoa du. Otidea bufonia espeziearekin ere bai, honek tonalitate gorrixkak ditu.
Susan Jane Cunningham
Susan Jane Cunningham (Virginia, AEB, 1842ko martxoaren 23a -1921eko urtarrilaren 24a) Swarthmore College sortzen eta garatzen lagundu zuen matematikari estatubatuarra izan zen.
Biografia
1869an Swarthmore Collegeko matematika eta astronomia sailetako sortzaileetako bat bihurtu zen, eta bi dibisioak zuzendu zituen 1906an erretiroa hartu zuen arte. Swarthmore-ko astronomiako lehen irakaslea izan zen eta matematikako irakaslea unibertsitatean 1871tik aurrera. 1888an Matematika Departamentuko zuzendari bihurtu zen, eta urte horretan baimena eman zitzaion Swarthmoreko lehen behatokia planifikatu eta hornitzeko -Cunninghameko Behatokia bezala ezagutu izan zen beti-, astronomia saila hartzen zuena, eta bertan bizi izan zen erretiroa hartu zuen arte. Eraikina oraindik campusean dago, nahiz eta jada ez den behatoki gisa erabiltzen, eta orain Cunningham Eraikina bezala ezagutzen da.
Cunningham 1921eko urtarrilaren 24an hil zen bihotz-gutxiegitasunak jota. Haren hileta-elizkizuna campusean egin zen, Swarthmore College Meeting Housen, eta bertan izan ziren pertsona ospetsu asko, hala nola William C. Sproul Pennsylvaniako orduko gobernadorea eta Edward Martin Pennsylvaniako Estatuko Osasun Ordezkaria.
Aintzatespenak
1888an, Cunninghamek Swarthmoreko Unibertsitateak emandako zientzietako lehen Honoris causa doktoregoa jaso zuen.
1891n New York Mathematical Society-rekin bat egin zuen lehen sei emakumeetako bat izan zen, geroago American Mathematical Society bihurtu zena. Lehena Charlotte Angas Scott izan zen, eta beste laurak Smith Collegeko Mary E. Byrd, Vassar Unibertsitateko Mary Watson Whitney, Wellesley Collegeko Ellen Hayes eta Amy Rayson, New Yorkeko eskola pribatu batean matematika eta fisika irakatsi zituena.
Cunningham Ozeano Bareko Astronomia Elkarteko kide ere izan zen 1891tik, baita Britainiar Astronomia Elkarteko kide sortzailea ere, 1890ean, 1908ko irailean dimisioa eman zuen arte.
Katilu marroi-oliba
Katilu marroi-oliba (Peziza phyllogena) Pezizaceae familiako onddo espezie bat da. Gutxi estimatutako jangarria.
Sinonimoak: Galactinia olivacea, Peziza badioconfusa.
Deskribapena
Errezeptakulua: 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa. Ez du oinik, eta hasieran forma arraroa du, globo itxurakoa eta kupiliformea geroago, azkenean deformatu egiten da eta ingerada irregularrarekin, kurbatua eta izurtua. Bai barruko aldean bai kanpokoan, bere kolore orokorra gorri-oliba da, gaztetan berdexka kolore gehiago du eta zahartzean gorrixka gehiago.
Etimologia: Peziza terminoa, grekotik dator, oin txikiko onddoak izendatzen zituen "pezis" hitzetik. Badioconfusa epitetoa, Peziza badia delakoarekin nahasten delako?
Jangarritasuna
Jangarria da, baina gutxi estimatua.
Nahasketa arriskua
Peziza badia delakoarekin nahasten da, hau udan eta udazkenean ateratzen da.
Sasoia eta lekua
Udaberriaren hasieratik aurki daiteke eta udara arte iristen den espezie goiztiarra da. Mota guztietako basoetan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Islandia, Errusia, Japonia.
Kimo adarzuri
Kimo adarzuria (Xylaria hypoxylon) Xylariaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez du balio gastronomikorik. Haragi oso urria eta ez oso nabarmena.