cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alertzedi-espatula
Deskribapena
Karpoforoa: Lehorra, fruktifikazioaren altuera guztira 2 eta 6 cm-ra bitartekoa. Kolore hori ilun samarrekoa, hezetasun mailaren arabera. Zapala edo espatula formakoa, irregularki kizkurra. Hanka bat du, hasieran zurixka, gero tonu horixkekin eta zertxobait pikortsua.
Etimologia: Spathularia terminoa latinetik dator, espatulei dagokien "spatula" hitzetik. Flavida epitetoa ere latinetik dator, hori esan nahi duen "flavidus" hitzetik, Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Interes gastronomikorik gabea.
Nahasketa arriskua
Spathularia neesii delakoarekin, hau alertzeetan ateratzen da, kolorea, zuri-alutazeotik okre-zikinera doana. Spathularia pectinatus ere hor dago, honek izeietan irteten du eta handiagoa da eta espora txikiagoak ditu. Mitrula paludosa espeziearekin ere bai, hau txikiagoa da eta euriak sortutako putzuetan landare hondarretan ateratzen da.
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Mendiko pinudien azpian taldeak osatuz leku hezeetan. Ez da arraroa.
Mariela SR Coline Fanon
Biografia
Fundación Raíces Perdidas elkarteak haur lapurtuak eta haien senideak bilatzen jarraitzen du, Fundación de Antropología Forense de Guatemala elkartearen laguntzarekin DNA probak eginez. Europar Batasunari ikerketak sustatu ditzan eskatu dio Alemania, Belgika, Danimarka, Espainia, Frantzia, Grezia, Italia, Luxemburgo, Herbehereak zein Suitza-n haur guatemalarrak legez kontra adoptatu ote diren baieztatzeko, izan ere behintzat horietako zazpi herrialdetan kasuak antzeman dira eta. 2022an, Belgikako Legebiltzarrak haur guatemalarren legez kontrako adopzioak onartu eta parkamena eskatu zuen, horrez gain biktimei babesa eskaini zien diplomazia arloan bere jatorrizko nortasunaren bilaketan.
Alertzedi-espatula
Banaketa eremua
Asia, Europa, Ipar Amerika.
Izar-mapa
Izar-mapa edo izar-atlasa, gauean ikusgarri diren objektu astronomikoen (izar, konstelazio, galaxia, planeta eta ilargi) errepresentazio kartografikoa da. Izar mapak giza historiaren lehen migrazio mugimenduetatik erabili dira nabigatu eta orientatu ahal izateko. Gaur egungo mapak Lurretik zein espaziotik eskuraturiko argazki bidez osatzen dira, latitude eta longitude geografikoen antzeko koordenada sistema batean oinarriturik. Ordea, historiaren parte handi batean mapak, begiz edo astrolabio zein planisferio tresna bidez aztertu dira. Ez dira izar mapak katalogo astronomikoekin konfunditu behar, azken hauek argizkien zerrenda edo tabulazioa baitira, elkarrekin taldeka daitezkeenak ezaugarri komun bat dutenean.
Felisa Ventura
Felisa Ventura Irigoien (Eibar, Gipuzkoa, 1902ko maiatzaren 18a – ib., 1959) erizaina, emagina eta jaioterriko udal-praktikantea izan zen.
Biografia
Saturnino Ventura Erro eta Rufina Irigoien Ezkurdia ziren bere gurasoak. Valladolideko Medikuntza fakultatean Erizaintza ikasketak burutu zituen, titulua 1923 urtean eskuratuz. Hurrengo urtean, Unibertsitate berean, Obstetrizia sailean, laguntzaile aritu zen. Hantxe esan zioten emagina izateko dohain handiak zituela, eta ez zuen baztertu lan esparru hori.
1925ean, ikasketak amaituta, 23 urteko Felisa gazte bat eta besapean “Erditze normaletan artatzeko praktikante baimendu” tituluarekin, Eibarrera itzuli eta Nuestra Señora de Arrate Klinikan praktikante lanpostua onartu zuen. Bertan jaioberriei munduratzen laguntzeaz gain, beste zeregin batzuk zituen: laborategiko analisiak, erradiografiak, erradioterapia saioak, ebakuntzak…
Bere sasoian tuberkulosia gaixotasun larria zen, kasu askotan heriotzara artekoa. Eibarren bereziki, industriagintza sektoreari hain lotua egonik, sentsibilitate berezia zegoen gaitzarekiko eta herritarrengan, batez ere langileengan sortzen zituen osasun ondorioetan. 1910ean tuberkulosoen zainketarako pabiloi bat zabaldu zen Legarre auzoan, urte gutxitan txiki geratu zena eta 1927an ospitale bat martxan jartzeko proiektua egin zen. 1930 urtean inauguratu zen, Ziriako Agirre sendagilea bertako sendagile izendatuta. Urte bete lehenagotik udal-praktikante plaza lortuta, Felisak erietxean ere kargu bera izan zuen, Ziriako Agirreren lantaldean arituz.
1938an, udal langile batzuen kontrako salaketa jarri zen, tartean Felisa, eta prozesu judizial bat abiatu zen. Leporatzen zitzaien “desafección al glorioso alzamiento nacional”, hau da, Bigarren Errepublikako gobernuaren kontrako estatu kolpearen aldeko jarrerarik ez erakustea. Lau urtez egon zen medikuntza alorrean aritu ezinik eta bi urte zerrendetatik ezabatuta. 1943an itzuli zen bere ohiko jardueretara. Felisa Ventura 30 urte baino gehiago aritu zen Eibarko udal-praktikante eta emagin bezala.
Ford Antzokia
Ford Antzokia (ingelesez Ford's Theatre) Estatu Batuetako Washington hiriko antzoki historiko bat da, 1860ko hamarkadatik hainbat antzerki emanalditarako erabiltzen dena.
Historia
Jatorriz gurtza etxea zen, 1833an hiriko Lehen Baptisten bigarren bilera-etxe gisa eraikia, Obadiah Bruen Brown artzain zela. 1861ean, kongregazioa eraiki berri zen eraikin batera joan ondoren, John T. Ford-ek eliza zaharra erosi zuen eta antzoki bihurtu zuen.
Antzokia sute batek suntsitu zuen 1862an eta hurrengo urtean berreraiki zuten. Antzokia 1863ko abuztuan berriz ireki zenean, 2.400 lagunentzako edukiera zuen.
Ginekologia eta obstetrizia
Erditze garaiko farmakoak (obstetrizian)
A. Hipodinamian Oxitozina sintetikoa erabili.
Ford Antzokia
Historia
Ford Antzokia Abraham Lincoln Estatu Batuetako presidentea 1865eko apirilaren 14an John Wilkes Booth aktoreak hil zuen gunea izan zen. Tiroa jaso ostean, hildako presidentea Petersen etxera eraman zuten, eta hurrengo goizean hil zen.
Geroago antzokia biltegi eta bulego gisa erabili zen eta 1893an zati bat erori zen, 22 hildako eraginez. 1968an antzoki gisa berritu eta berriro ireki zuten. 2000ko hamarkadan 2009ko otsailaren 12an zaharberritu eta publikoarentzat ireki zen, Lincolnen jaiotzaren berrehungarren urteurrena ospatzeko.
Ginekologia eta obstetrizia
Erditze garaiko farmakoak (obstetrizian)
B. Hiperdinamian agonista β -adrenegrikoak, Ritodrina, Salbutamola, Fenoterola eta Terbutalina erabili.
B. Fetuaren sufrimendu akutuaren tratamendurako zain barneko serumekin hidratazioa handitzea, hiperoxigenazioa handitzea O2-a %100-ean jarriz eta umetoki inhibitzaileak/tokolitikoak ematea (β agonistak).
Mariela SR Coline Fanon
Biografia
Bere aktibismoa eta lidergoa dela eta, Nazio Batuen adituek Estatuak deitu dituzte nazioarteko legez kontrako adopzioen aurkako neurriak sustatzera, gizadiaren aurkako krimena izan daitezkeelakoan, bortxazko desagerpena eta haurren salerosketa kasuak diren heinean.
Rita Gardner
Rita Gardner (New York 1934ko urriaren 23a - New York, 2022ko irailaren 24a) estatubatuar antzezle eta abeslaria izan zen.
Karrera profesionala
Gardnerrek off-Broadway-ko debuta egin zuen Jerry Herman-en Nightcap (1958) musika-berrikuspenean,  1960an The Fantasticks-eko jatorrizko aktoreen taldean Luisaren papera izan baino lehen. Broadwaytik kanpoko beste kreditu batzuk: The Cradle Will Rock (1964), To Be Young, Gifted, and Black (1969), Jacques Brel is Alive and Well and Living in Paris (1972), Steel Magnolias (1987), Wings (1993) eta El extranjero (2004).
Gardnerrek Broadway-n debuta egin zuen A Family Affair iraupen laburreko musikalean (65 emanaldi) 1962an, Sally Nathan gisa. 1963an Pal Joeyren birjarpen labur batean agertu zen Linda English gisa eta Susan Watson ordezkatu zuen 1964an Parisen Ben Franklin inauguratu eta gutxira. Bere Broadwayko ibilbidea geldiarazi egin zen gero, eta On a Clear Day You Can See Forever (1965), The Last of the Red Hot Lovers (1969) eta Morning's at Seven (2002) (Cora eta Esther-en ordezkoa) lanetan nabarmendu zen. 2006an Rosieren papera izan zuen The Wedding Singer-en, hiru musika-saiorekin, "Move that Thang" abestia barne.
2002an, bere bakarkako saioan Try to Remember: A Look Back at Off-Broadway New Yorkeko Sullivan Street Playhouse-n agertu zen larunbat gauetan. Ikuskizunean The Fantasticks-eko baladak izan ziren. New Yorkeko Metropolitan Room-en egin zuen errebista 2011n..
Gardnerrek antzezpena ikasi zuen New Yorkeko HB Studion. Yale Unibertsitateko 6. Urteko Cabaret Konferentziako irakaslea izan zen 2008an.
Bizitza pertsonala eta heriotza
New Yorken jaio zen 1934an, Rita Schier Nathan eta Tillie (Hack eskondu aurretik) Schierren alaba zen. Anaia zahar bat zuen, Louis (edo Lewis).
Keia (musika taldea)
Keia Oñatin 2021ean sortutako rock musika taldea da, Ane Arruti zarauztarrak gidatzen duena.
Ibilbidea
Ane Arruti zarauztarra bakarlari gisa ibili izan da eta 2021eko apirilean Iker Martinez de Zuazo oñatiarrarekin elkarlanean hasi zen. 2021 amaierarako Sharon Stoner taldeko Iñigo Ibarrondo eta Egoitz Olalde gehitu zitzaizkien eta abestiak grabatzen hasi ziren. 2022an atera zuten aurreneko disko hori, hamar abesti dituena. Zortzi abestiren hitzak Ane Arrutik eginak dira. Diskoaren aurkezpena Oñatiko gaztetxean egin zuten eta bigarren kontzertua Zarautzen.
Rita Gardner
Bizitza pertsonala eta heriotza
Herb Gardner antzerkigilearekin ezkondu zen 1957an; ezkontza 1970ean dibortziatu zen. Urte hartan, Peter Cereghetti-rekin berriro ezkondu zen, baina handik gutxira dibortziatu ziren. Rita Robert Sevra antzerkigilearekin ezkondu zen berriro.
Rita Gardner leuzemiaz hil zen 2022ko irailaren 24an, New Yorken, 87 urte zituela.
Buxton
Buxton Ingalaterrako Derbyshire konderriko herri eta bainuetxe bat da. Ur mineralekin iturri termalak ditu eta estalaktitadun haitzuloak. Buxton Mineral Water Company (Nestlérena ) hirian ur minerala atera eta botilaratzen duen enpresetako bat da.
Neomak
Neomak musika taldea 2019an sortu zuten folk taldea da, pandero eta perkusiotik abiatu eta abangoardiara jotzen duena, bai estetikoki eta baita musika aldetik ere. Zazpi partaide ditu, haietako hiru arrasatearrak dira eta gainerakoak Deba, Zarautz, Zizurkil eta Asteasukoak dira.
Ibilbidea
Trikitilari txapelketatan bikoteka aritu ondoren Kepa Junkeraren Sorginak panderojole taldearen inguruan bildu ziren 2014an. Munduan zehar birak egin zituzten trikitilari bizkaitarrarekin; Washington, Krakovia, Danimarka, Alemania, Frantzia, Portugal, Maroko... Junkerak 2018an ezbeharra izan zuenean proiektua bertan behera gelditu zen eta zazpi trikitilarik Neomak taldea eratu zuten. COVID-19 pandemiak eraginda proiektu berriak geldialdi bat izan zuen baina egoera normaldu zenetik kontzertu ugari eman dituzte eta 2022an diskoa kaleratu zuten, taldearen izena daramana. "Hamen" eta "Ilargi berriak" izan ziren diskoko singleak.
Aprileko azpiarrosa
Aprileko azpiarrosa (Entoloma aprile) Entolomataceae familiako onddo espezie bat da.
Irin usain nabarmena duenez, batez ere laguntzeko edo hornigaietarako erabiltzen da. Adituen esku dago bilketa, sailkatzeko zailtasun ugari baititu eta espezie toxiko antzekoak baitira.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 9 cm bitarteko diametrokoa, hasieran konikoa, gero kanpai itxurakoa edo ganbila eta azkenean zabaldu egiten da. Titi apur batekin eta ertzak biribilkatuta egoten dira luzaroan; gero, luzatuta eta izurtuak geratzen dira. Azalak kolore gris zikina edo gris-marroia du, hezetasunarekin oso sentikorra eta denbora lehorrarekin zurbildu egiten da.
Orriak: Eskotatuak, itsatsiak, zabal, desberdinak, hasieran grisaxkak eta gero marroi-arrosak.
Orri Eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Zilindrikoa, lodixeagoa oinarrian, hasieran betea, baina laster barnehutsa, eta zurixka, luzetarako zuntz-txiki ilunago eta distiratsuekin.
Haragia: Lodia kapelaren erdian eta oso mehea ertzetan. Zurixka da eta irin usaina eta zaporea ditu.
Etimologia: Entoloma terminoa grekotik dator: ertza barrurantz biribildua. Aprile epitetoa berriz latinetik dator, apiril esan nahi duen "aprilis" hitzetik. Bere hazteko garaiagatik.
Jangarritasuna
Jangarri ona da.
Nahasketa arriskua
Entoloma clypeatum bezalako udaberriko Entolomen taldean dago, hau bereizten da aprile-tik, soropildua hazten delako, oina leuna, zuria, zuntzik gabea, eta iluna duelako. Entoloma sinuatum toxikoa udazkenean bakarrik hazten da, eta, beraz, udaberriko Entolomen bilketa seguruagoa da.
Sasoia eta lekua
Apirilean hostozabalen basoetako lurzoru hareatsu eta buztintsuetan agertzen da.
Banaketa eremua
Europa.
Jose Mari Pastor
Jose Mari Pastor González (Bilbo, 1964) bizkaitar kazetaria eta Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea da.
Biografia
1982ko Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu zuen. EHUn ikasi zuen kazetaritza eta Euskal herriko informazio politikoa ETBko Gaur Egun albistegian (2008. eta 2010. urteak) tesiari esker doktoretza erdietsi zuen. Tesiaren helburua hedabide publikoaren ildo informatiboa aztertzea izan zen, Eusko Jaurlaritzako agintean bi alderdi desberdinetako buruzagiak lehendakariak izan diren garaietan: Juan Jose Ibarretxe (EAJ) 2008an eta Patxi Lopez (PSE-EE) 2010ean. Bi urteetako laginek emandako emaitzak konparatu zituen, aro bakoitzaren ezaugarriak eta bi agintaldietako informazio ildoak bereiziz. Funtsean, euskarazko hedabide publiko bakarraren jarduera aztertu zuen, ikuspegi kritikotik gizartearen zerbitzura zenbateraino dagoen nabarmentzeko.
Hainbat hedabidetan jardun du. Hogei urte ez zituela hasi zen euskal prentsan idazten, Anaitasuna aldizkarian, eta ondoren, Egin, EiTB, Euskaldunon Egunkaria eta Berrian ere lan egin du.
Kazetaritzako Saileko irakasle atxikia da, non irakasle gisa hasi zen lanean 2007-2008 ikasturtean. "Berrien Idazkera Prentsan" eta "Interpretazio Generoak" irakasgaiak ematen ditu Kazetaritzako graduan, eta EHU eta EiTB artean sinatutako Multimedia Komunikazioko masterrean.
Liburuak
Gutxienez honako hiru liburu idatzi ditu:
Anis-klitozibe zuri
Sinonimoa: Clitocybe suaveolens
Deskribapena
Kapela: Higrofanoa, 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, beix-haragi zurbil kolorekoa. Hasieran ganbila, gero laua, erdian koloretsuagoa den sakonune txiki batekin; hezetasunean ertz ildaskatua.
Orriak: Dekurrente samarrak; hasieran zurixkak, bukaeran krema zikin kolorekoak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Liraina, hauskorra, zurixka; kotoi itxurako hondarrekin oinarrian, 4 - 8 x 0,3 - 0,5 cm-koa.
Haragia: Zurixka, anis usain garbiarekin.
Etimologia: Clitocybe hitza grekotik dator, burua, esan nahi du, kapelaren formagatik. Fragrans epitetoa berriz latinetik dator, usaina esan nahi duen "fragrans" hitzetik. Usain handia duelako.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Zenbait autorek Clitocybe txiki, zurbil eta anis usaina duten talde bati buruz egiten dituzten interpretazioak desberdinak dira, eta, askotan, kontraesankorrak. Batzuentzat espezie beraren forma desberdinak baizik ez lirateke izango, eta beste batzuentzat, berriz, oso desberdinak.
Clitocybe suaveolens deritzona oso antzekoa da, baina kapela koloreztatuagoa eta unbilikatuagoa du, orriak dekurrenteagoak, haragia hauskorragoa eta usain leunagokoa.
Abatocera
Espezieak
Abatocera azpigeneroa
Anis-klitozibe zuri
Sasoia eta lekua
Udazkenean, baso argietako hezeguneetan, belarretan eta goroldiotan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Kolonbia, Txile, Europa, Errusia, Japonia, Australia, Zeelanda Berria eta Taiwan.
Antonio Vallejo-Nájera
Antonio Vallejo-Nájera (edo Vallejo-Nágera) Lobón (Paredes de Nava, 1889 - Madril, 1960ko otsailaren 25a) Espainiako medikua izan zen, Valladolideko Unibertsitateko Psikiatriako lehen katedradun numerarioa. Bere teoriengatik eta frankismoaren arazoetan parte hartzeagatik «Espainiako Mengele» ere deitzen zaio. Juan Antonio Vallejo-Nágera psikiatraren aita eta Samantha Vallejo-Nágera sukaldariaren aitona.
Teoriak
Frankoren diktaduraren Zerbitzu Psikiatriko Militarren buru gisa, ideologia marxistako pertsonen gutxiagotasun mentala frogatzen zuen azterketa bat enkargatu zitzaion. Eduard Pons Pradesek Los niños republicanos (RBA, 2005) lanean dioenez, Antonio Vallejo-Nájera jaunak «gerrako preso errepublikanoei buruzko azterlan bat zuzendu zuen 1938an, marxismora zein malformazio eramaten zuen zehazteko. Alegia: gene gorriaren bila zihoan». Azterlan horietan esaten zuen emakume errepublikanoek harreman-puntu asko zituztela haurrekin eta animaliekin, eta gizarte-oztopoak hausten direnean, ankerrak direla, inhibizio adimentsu eta logikorik ez dutelako, eta sentimendu patologikoak dituztela. Ponsek, bere liburuan dioenez, Vallejo-Nájerak beste lan batean Inkisidoreen Kidego Orokorra sortzeko eskatu zuen.
Azterketa egiteko, hainbat test psikologiko egiten zizkien presoei, kolapso fisiko eta mentalaren ertzean zeudenean. Vallejo-Nájeraren taldeak bi mediku, kriminologo bat eta bi zientzia-aholkulari alemaniar zituen. Beren subjektu klinikoak bi taldetan aukeratu zituzten: bata, San Pedro de Cardeñako Nazioarteko Brigadetako preso kideena, eta, bestea, Malagako 50 preso errepublikarrek osatua, eta horietako 30 gauzatzeko zain zeuden. Emakumeen azterketak, izaki degeneratuak zirela eta, beraz, delinkuentzia marxistaren aldeko joera zutela kontuan hartuta, psikiatrari balio izan zion emakumeen psikearen animalia-izaerari buruzko "emakumeen kriminalitate iraultzailea" azaltzeko, bai eta "izaera sadiko nabarmena" azaltzeko ere, egoera politikoek "sexu-grina ezkutuak asetzea" ahalbidetzen zietenean. Vallejo-Nájerak egindako azterketaren ondorioetako batzuk hauek dira: Emakumeen gutxitasuna ere defendatu zuen: Haren Eugenesia de la hispanidad y regeneración de la raza liburuan, Vallejok «eugenesia positiboa» aldezten zuen. Haren helburua «hautetsiak ugaltzea eta ahulak galaraztea» zen, bere unibertso obsesiboan gorriak baitziren, «beren gaiztakeria intrintsekoan, pentsamolde apalagoko eta arriskugarritzat» hartzen zituenak. Bere teorien ondorio dramatikoa La locura y la guerra: psicopatología de la guerra española lanean azaldu zuen, non seme-alabak marxisten gurasoengandik banantzearen alde baitzegoen, «subjektu horiek haurtzarotik bereizteak izurrite beldurgarri horretatik aska lezake gizartea».
Teoria horiek haur errepublikanoen bahiketa justifikatzeko erabili ziren. Haren planteamenduek, biologikoek baino gehiago, arraza balio kulturalen multzo baten emaitza zela aldarrikatzen zuten. Espainian osasun nazionalerako ezinbesteko baldintzak zituzten balioak hierarkikoak, zikirenseak eta aberrigabeak ziren. Errepublikak eta ezkerrak aldeztutako edozein balio etsaitzat hartzen zen eta berehala kendu behar zen. «Gure arraza higienizatzeko hain lan garrantzitsua» zeritzonak obsesionatuta, haren eredua garai batean Espainia pozoitutako doktrinetatik babestu zuen inkisizioa zen. «Inkisizio modernizatu bat eskatzen zuen, beste orientazio, helburu, baliabide eta antolamendu batzuekin; baina Inkisizioa». Arrazaren osasunak haurrak ama "gorrietatik" bereiztea eskatzen zuen.
Erregimen frankistarekin lankidetza aktiboa izateak eta garaikideek Alemania naziaren alde aldeztutako teorietatik hurbil egoteak eragin dute haren lanaren zati handi bat ahanzturan sartzea.
Obrak
Bere lanaren zati batek kontzeptu psikiatrikoak zabaldu nahi izan ditu:
Beste lan batzuk:
Samisoni Taukei'aho
Samisoni Taukei'aho (Tongatapu, 1997ko abuztuaren 8a) tongatar errugbilaria da, orpokatzaile postuan aritzen dena. 2017tik, Chiefs taldearekin jokatzen du Super Rugbyn, eta Waikato probintziarekin NPC txapelketan. Tongan sortu bazen ere, Zeelanda Berriko selekzioan jokatzen du; 2021eko uztailaren 17an egin zuen debuta, Hamiltonen, Fijiren kontra.
Abatocera
Espezieak
Sternobatocera azpigeneroa
Pinu-sustraietako ardagai
Pinu-sustraietako ardagaia (Phaeolus schweinitzii) Fomitopsidaceae familiako onddo espezie bat da.
Inonotus hispidus eta Gymnopilus spectabilis delakoen konposatu haluzinogeno eta lasaigarri berak ditu. Pazifikoko uharte batzuetako errituetan erabiltzen da.
Deskribapena
Kapela: 10-25 cm-koa eta 1-3 cm-ko lodierakoa, zirkulu formakoa edo zirkuluerdikoa, giltzurrun formakoa edo abaniko itxurakoa; lehenengo ganbila gero inbutu itxuran. Gaztetan hori-sufre kolorea du, eta zahartzean, erdigunetik hasita, marroi edo arre-herdoil kolorera bihurtzen joaten da. Azala ilupaduna eta feltroduna. Ertza mehea, gingilduna, batzuetan oso deformatua.
Tutuak: Luzeak oinaren inguruan, kanpoaldera erabat murrizten dira; oso dekurrenteak, hasieran horiak, ondoren herdoil kolorekoak.
Tutu dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak.
Poroak: Irregularrak, poligonalak, tutuen kolorekoak.
Haragia: Biguna, harroa suberosoa zahartzaroan, hori-azafrai kolorekoa, azkenean arre-herdoil kolorekoa.
Etimologia: Schweinitzii epitetoa izen berezi bat da, L. v. Schweinitz mikolologo alemaniar-amerikarraren omenez.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Zaila da beste espezie batekin nahastea.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, koniferoen basoetan, deskonposatzen ari diren pinu motzondoetan, batzuetan humusean.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Eurasia; sartua: Zeelanda Berria, Australia, Hego Afrika.
Farmazia beltza
Farmazia beltza komikia lantzen duen argitaletxea da, Ereiten Kultur Zerbitzuak enpresak 2018 urtean sortu zuen. Larraitz Arretxea, David Zapirain eta Juan Carlos Mora izan ziren Ereitenen sustatzaileak.
2021eko The Rugby Championship
2021eko The Rugby Championship The Rugby Championship Hego Hemisferioko txapelketaren bederatzigarren edizioa izan zen, 26.a Hiru Nazioen Txapelketak eta Tri Nations Series kontuan hartuta. Hegoafrika txapelketara itzuli zen COVID-19 pandemiaren murritze guztiak amaitu ondoren.
Bidaiak murrizte aldera partida guztiak Australian jokatuko zirela erabaki bazen ere, Hegoafrikak etxean jokatu zituen Argentinaren aurkako biak, eta Zeelanda Berria ere etxean aritu zen aurreneko partidan.
Arte-ardagai
Deskribapena
Tutuak: Geruza bat da, poro zabalekin eta hexagonalekin, hasieran kolore argikoak, gero arrexkak.
Trama edo bilbea: Suberosoa, potasarekin belztu egiten da.
Etimologia: Nitida epitetoa latinetik dator, garbi esan nahi duen “nitidus” hitzetik.
Nahasketa arriskua
Kapela arrea, poro zabalak eta habitata arteetan dira espezie honen ezaugarriak.
Banaketa eremua
Portugal, Espainia, Frantzia, Italia.
Ants Piip
Ants Piip (Tuhalaane, Errusiar Inperioa, 1884ko otsailaren 28aGreg./otsailaren 16aJul. - Nirivski lan esparrua, Perm oblasta, Sobietar Batasuna, 1942ko urriaren 1a) estoniar abokatu, diplomazialari eta politikaria izan zen. Estoniako estatuburua izan zen 1920tik 1921era eta lehen ministroa 1920ko urrietik abendura.
Arte-enborretako ardagai
Sinonimoa: Phellinus torulosus
Ants Piip
Irakasle aritu ondoren zuzenbidea ikasi zuen San Petersburgoko Unibertsitatean eta ikasketak Berlingo Unibertsitatean zabaldu zituen. 1917an Estoniako Probintzia Batzarreko kide hautatu zuten eta Batzar Konstituziogileko kide izan zen. 1917tik 1919ra San Petersburgoko eta Londresko misio diplomatiko estoniarretan parte hartu zuen. Berebiziko garrantzia izan zuen Estoniaren independentzia asmoak nazioartekotzen Pariseko Bake Konferentzian. 1919-20an Estoniako ordezkaritzan parte hartu zuen Tartuko bake negoziazioetan Errusia Sobietarrarekin.
Miriam Burland
Miriam Seymour Burland (Montreal, 1902 – Ottawa, 1996ko apirilaren 1a) Kanadako astronomoa izan zen. Dominion Behatokiko lehen emakumea izan zen, 1927an Astrofisika Dibisioan sartu zenean.
Ants Piip
Tartuko Unibertsitateko nazioarteko zuzenbideko irakaslea (1919-1940), Britainia Handian enbaxadorea (1920), lehen ministroa (1920ko urritik abendura), estatuburua (1920ko abendutik 1921eko urtarrilera), bost aldiz Asuntis Kanpo Arazoetako ministroa, Estatu Batuetan enbaxadorea (1923-1925) eta parlamentuko kidea (1938-1940) izan zen.
NKVDk 1941ean atxilotu eta Siberiako lan esparru batean hil zen.
Miriam Burland
Ibilbidea
Bertha Belasco eta Benjamin Burlanden alaba zen. Bere amak aktiboki parte hartu zuen Saint-Lamberten bizitza sozialean, Tuesday Musical Club-aren eta Christmas Tree League elkartearen sortzaile gisa. Burland Montrealgo Longueuil Institutura joan zen eta matematika eta fisika ikasi zituen McGill Unibertsitatean, non izotz hockeyko jokalari sutsua ere bazen. Astronomo gisa trebatu zen McGillen, Vibert Douglasekin.
Burland Dominion Behatokiko Astrofisika Dibisioan batu zen 1927an, eta plantillan parte hartu zuen lehen emakumea izan zen. 1930eko hamarkadan, Kanadako Astronomia Errege Elkartearen Ottawako Zentroan (RASC) lidergoan egon zen, lehendakari-agintaldia barne. Zefeida aldagaien fotometria fotoelektrikoan lan egin zuen, eta ondoren meteoroak aztertu zituen. Kanadan eguzki-eklipse garrantzitsuak ikusi zituzten hiru zientzialari-taldetan parte hartu zuen, 1932an, 1954an eta 1962an.
Aintzatespenak
1963an, Burlandek Kanadako Astronomia Errege Elkartearen Zerbitzurako Saria (RASC) jaso zuen. "Badakit bost doktore zientzialari bihurtu zirela Behatokira egindako bisitei eta haien karrerekiko dudan interesari esker", adierazi zuen 1967an Dominion Behatokitik erretiroa hartu zuenean.
Argitalpenak
Burlanden argitalpenen artean honako hauek daude: "Combined Radar, Photographic and Visual Observations of the Perseid Meteor Shower of 1947" (Nature 1948, Peter Millmanekin eta D. W. R. McKinleyrekin), eta "Wave Lengths, Equivalent Widths, and Line Profiles in the Spectrum of the Star H. D. 190073" (Canadian Journal of Research 1949, C. S. Beals-ekin).
Bizitza pertsonala
Miriam Seymour Burlandek aktiboki parte hartu zuen Ottawako Zonta Clubean, eta bertako lehendakaria izan zen 1941ean. 1996an hil zen, 93 urte zituela, Ottawan.
Arte-enborretako ardagai
Sukaldaritzarako interesik gabea. Antzina ardagai gisa erabiltzen zen.
Deskribapena
Kapela: 30 x 40 cm-koa, oso handia, 10 cm-rainoko lodierarekin, dimidiatu-lautua edo hondoratua, ildaskatua, tomentosoa, lehoi kolorekoa edo arre-lehoi kolorekoa, ertz argiagoarekin, horia edo hori-herdoil kolorekoa.
Tutuak: 3 eta 11 mm bitartekoak, estratifikatuta, kapelaren kolore berekoak.
Poroak: 0,10 mm-tik 0,24 mm-ra, obalak, biribilduak, zurixka-lehoi kolorekoak ondoren arre kolorekoak, hezetasunean gorri ilunak.
Etimologia: Phellinus terminoa grekotik dator, kortxozkoa esan nahi duen “phellinos” hitzetik. Torulosus epitetoa berriz latinetik dator, sorki esan nahi duen "torus" hitzaren txikigarritik. Bere ertzarengatik.
Nahasketa arriskua
Fomitopsis eta Phellinus generoko espeziekin nahas daiteke.
Sasoia eta lekua
Udan. Koniferoen enbor edo motzondoetan, eremu mediterraneoan, batez ere Quercus ilex zuhaitzen azpian.
Banaketa eremua
Mundu osoa.
Hesola-ardagai
Hesola-ardagaia (Gloeophyllum sepiarium) Gloeophyllaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez da jangarria. Hildako pinu zura inbaditzen du, eta, beraz, harekin eraikitako elementu guztiak, batez ere lurzoru heze batekin kontaktuan badaude. Usteldura marroia sortzen du.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 10 cm bitartekoa, zirkulu-erdi formakoa, zapala, hirtsutua, eta eremu zirkularrekin, marroi-gorrixka kolorekoa, erdialdean ilunagoa eta ertz horixka-laranja kolorekoarekin.
Orria-poroak: Nahiko estu, erradialak eta labirinto formakoak, okre-herdoil kolorekoak.
Haragia: Kolore marroi-laranjakoa, gaileten zaporea du, baina oso gogorra da kontsumitzeko.
Etimologia: Gloeophyllum terminoa erretxinaduna, itsaskorra, esan nahi duen "gloiós" hitzetik dator eta orri esan nahi duen "phyllon" hitzetik.
Nahasketa arriskua
Gloeophyllum abietinum delakoaren oso antzekoa da, baina ez du hazkunde-ertz horirik, zurixka edo okre-antzeko kolorekoa du.
Sasoia eta lekua
Urte osoan obrako egurretan eta zuhaitz enborretan bizi da, bereziki mendiko koniferoetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Txile, Hegoafrika, Europa, Errusia, Txina, Korea, Japonia, Australia, Zeelanda Berria.
Haritz-ardagai
Haritz-ardagaia (Daedalea quercina) Fomitopsidaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez da jangarria, haragi zurkara eta larrukara du. Daedalea generoko espezie bakarra da.
Usteldura arrexka sortzen du.
Águila akueduktua
Águila akueduktua (Acueducto del Águila) Nerja herrian (Málaga) kokaturik dagoen akueduktu bat da, XIX. mendean San Joaquín azukre lantegira ura eramateko eraiki zena.
Kokapena
Nerja herritik 3 kilometro ekialdera kokaturik dago, maldan gora, Mediterraneoko autobidetik distantzia laburrera. Akueduktutik oso gertu Nerjako leizea dago. Akueduktuaren albo bietan hainbat miradore ezarri dituzte.
Historia
Nerja udalerria oso malkartsua da eta Almijarako mendilerrotik Chíllar ibaia jeisten da. Udalerriko Maro herrixkan zegoen XIX. mendean hainbat azukre ingenio eraiki ziren. San Joaquín lantegiak mendilerrotik ura ekartzeko Águila akueduktua eraiki zuen 1879 eta 1880 artean. Rafael de Chaves-ek diseinatu zuen eta Francisco Cantarero arkitekto nerjatarrak eraiki zuen.
1930. urtean Azucarera Larios enpresak hartu zuen bere gain eta 2005ean Nerjako udalak eskuratu zuen. 2010 eta 2012 artena berriztatze lanak egin zitzaizkion.
1961. urtean Nerjako leizea babestea erabaki zen eta 1968an babes eremua leizearen inguruko lurretara hedatu zen, eta akueduktua ere barnean sartu zen.
Lantegia aspaldi itxi zen eta akueduktua gaur egun Nerjako baratzeak ureztatzeko erabiltzen da.
Ezaugarriak
1'5 kilometrotako ubide baten zatia da. 40 metrotako altuera duen La Coladilla barrankoa zeharkatzen du eta 72 metrotako luzera du. Uraren ubideak 0'65 x 0'65 m-tako sekzio karratua du. Bigarren ubide bat ere badago, hegaldeko aurpegian estalita doana. Ubideei eusteko akuedutuk erdi puntuko 38 arku ditu guztira lau solairutan antolatuta.
Akueduktuaren goiko solairuan hiru eraikin txiki daude. Bi muturretan sarrerako eraikinak daude eta akueduktuaren erdian dago hirugarrena. Erdialdeko eraikinean "Pura y limpia" ("purua eta garbia") esaldia irakus daiteke eta gainean bi burutako arrano baten itxurako haize-orratza du, horrek ematen dio izena akueduktuari.
Nerea Arruti
Nerea Arruti (Urnieta, Gipuzkoa, 1990eko otsailaren 1a) herri kirolaria da. Aizkora proban eta euskal pentatloian aritzen da.
Haritz-ardagai
Deskribapena
Karpoforoa: 5 eta 30 cm bitarteko diametrokoa. Lodia, handia. Azala hasieran zurixka, gero arre zurbila edo arre-grisaxka, glabroa edo pixka bat belusduna, zimur-ildaskatua, eremu zirkularrekin, ertza kamutsa du, normalean erregularra.
Nerea Arruti
Ibilbidea
Judoan eta crossfitean aritu ondoren, El Conquistador del Caribe III (2020) ETBko programan hartu zuen parte.
Haritz-ardagai
Deskribapena
Orriak: Ez dira orriak, ezta tutuak ere, labirinto antzeko bat da, horma modukoak, orri gisakoak, kolore grisaxka-okre zurbilekoak.
Hanka: Ez du, karpoforoa zuzenean egur hilari edo biziari lotuta dago.
Nerea Arruti
Ibilbidea
2021ean aizkorarekin praktikatzen hasi zen hasi zen, eta 2022an Urrezko Aizkolariak proba irabazi zuen, binaka Nerea Sorondorekin batera, eta ondoren banaka. Aizkolaritzako emaitzek animatuta, Euskal Pentatloi Sarian hartu zuen parte, eta lehiaketa horretan ere banakako eta binakako probak irabazi zituen. 2022. urtea biribiltzeko, aizkora txapelketak irabazi zituen: Gipuzkoako Aizkolari Txapelketa irabazi zuen Irati Astondoarekin buruz burukoa jokatuta, azaroaren 6an Euskal Herriko txapelduna izan zen, eta hurrengo astean Sherpa.ai Txapelketa irabazi zuen.
Haritz-ardagai
Deskribapena
Haragia: Zurkara, gogorra. Gris-lehoi kolorekoa. Usain berezirik gabea.
Etimologia: Daedalea terminoa: Dedalo, Kretako labirintoa eraiki zuen grekoa. Quercus epitetoa latinetik dator, artea esan nahi duen "Quercus" hitzetik. Bere habitatagatik.
Jangarritasuna
Ez da jatekoa, larrukara baita, zura bera bezalakoa.
Nahasketa arriskua
Oso zaila da nahastea, himenioa labirinto formakoa duelako; hala ere trametea forma hor dago, non ia azalera emankor guztia poroz betea dagoena.
Sasoia eta lekua
Urte osoan, arteen, urkien, gaztainondoen, haritzen eta abarren enbor hiletan edo bizietan. Oso arrunta eta iraunkorra.
Banaketa eremua
Europa, Asia, Ipar Afrika, Australasia.
Rachel Mandelbaum
Rachel Mandelbaum (AEB,1977ko abenduaren 15a) estatubatuar astrofisikako irakaslea da Carnegie Mellon Unibertsitatean. Kosmologia eta eboluzio galaktikoa aztertzen ditu, materia ilunean eta energia ilunean arreta jarriz. Bere lanaren zati handi batek galaxietako grabitazio-lentearen fenomenoa erabili du, eta hark hobekuntza nabarmenak egin ditu lentearen parametroen kalibrazioan.
Hezkuntza
Mandelbaumek 2000. urtean lortu zuen Fisikako Gradua Princetongo Unibertsitatean, ohorerik handienekin.
Alertze-ardagai
Alertze-ardagaia (Laricifomes officinalis) Fomitopsidaceae familiako onddo espezie bat da. Ez du sukaldaritzarako balio. Onddo honek historia luzea du, bere ezaugarri terapeutikoak direla eta. Badirudi grekoek eta erromatarrek purgatzaile gisa erabiltzen zutela.
Rachel Mandelbaum
Hezkuntza
Fisikako doktoretza egin zuen Prpizongo Unibertsitatean 2006an, eta fisikako irakasle laguntzailea da Carnegie Mellon Unibertsitatean.
2022ko The Rugby Championship
2022ko The Rugby Championship The Rugby Championship Hego Hemisferioko txapelketaren hamargarren edizioa izan zen, 27.a Hiru Nazioen Txapelketak eta Tri Nations Series kontuan hartuta.
Lehenbiziko jardunaldia
Partidako jokalaria:
Alertze-ardagai
Deskribapena
Kapela: 10 eta 20 cm bitartean neurtzen du normalean, baina oso handia izan daiteke eta metro erdiko altuera eta 30 cm-ko zabalerara irits daiteke. Zaldi apatx globo itxurakoa da, eta oinik gabea. Besaulki itxurakoz hornitua dago, eta gune kolore zurikoak eta marroi-grisaxkak ditu. Zarakar oso mehe batez jantzia dago eta bere ertzak oso kamutsak dira.
Tutuak: Laburrak, oso geruzatuak, zurixkak, gero krema kolorekoak.
Poroak: Biribilduak eta txikiak edo pixka bat angelutsuak eta krema-zurixka kolorekoak.
Haragia edo bilbea: Lodia eta biguna edo harroa, gero gogortu egiten da, zuri-horixka kolorekoa, irin usainekoa eta zapore mikatzekoa.
Etimologia: Officinalis epitetoa latinetik dator, sendagarria esan nahi duen "officinalis" hitzetik. Medikuntzan erabiltzen delako.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Fomitopsis pinicola oso antzekoa da, baina pinu enborretan hazten da.
Sasoia eta lekua
Urte osoan bizi da alertzeen enborretan. Beste konifero batzuetan ere bizi daiteke, baina segur aski mendiko alertzeak parasitatzen aurkituko dugu.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, alertze-ardagaia desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
2022ko The Rugby Championship
Lehenbiziko jardunaldia
Partidako jokalaria: Rob Valetini (Australia) Oharrak:
Bigarren jardunaldia
Partidako jokalaria:
Rieko Ioane (Zeelanda Berria)
Oharrak
Thomas Gallo (Argentina) Oharrak
Hirugarren jardunaldia
Partidako jokalaria:
Fraser McReight (Australia)
Oharrak
Emiliano Boffelli (Argentina)
Rachel Mandelbaum
Sariak
Mandelbaumek hainbat sari jaso ditu, besteak beste:
2022ko The Rugby Championship
Bosgarren jardunaldia
Partidako jokalaria:
Samisoni Taukei'aho (Zeelanda Berria)
Malcolm Marx (Hegoafrika)
Seigarren jardunaldia
Partidako jokalaria:
Jordie Barrett (Zeelanda Berria)
Ada Henry Van Pelt
Ada Henry Van Pelt (Princeton, Kentuckyn, AEB, 1838 - Kalifornia, AEB, 1923ko abuztuaren 7a) estatubatuar ekintzailea izan zen, emakumeen sufragioaren alde. Gainera, editorea, hizlaria eta, geroago, asmatzailea izan zen. Zenbait patente zituen, ur-araztegi elektrikorako bat barne, 74 urte zituenean patentatua.
Biografia
Henry 1838an jaio zen, Princetonen, Kentuckyn, C. B. Henry bankariaren alaba. Anna izeneko ahizpa eta Sezesio Gerran Kentuckyren 15. zaldunaren buru izan zen neba A. P. Henry koronela zituen.
Charles E. Van Pelt kapitainarekin ezkondu zen 1864an, eta bera Kentuckyko Infanteria Montatu Boluntarioaren Erregimentuan aritzen zen. Sezesio gerraren ondoren, bikotea Nebraskara joan zen bizitzera. Henry Kaliforniara joan zen 1889an. Ada Henry Van Pelt Liburutegi publikoaren sortzaileetako bat izan zen Lincolnen, Nebraskan. Ebell Club-eko kide izan zen Los Angelesen.
Ada Henry Van Pelt 1923an hil zen, 84 urte zituela.
Ibilbidea
Pacific Ensign astekari antialkoholikoaren editore eta idazle nagusia izan zen sei urtez, eta 1897an amaitu zuten. Astekarian egon zen bitartean, Ozeano Bareko Kostako Emakumeen Prentsa Elkarteko lehendakaria izan zen, eta 1898an hitzaldi-bira bat egin zuen Kaliforniari buruz eta Gurutze Gorri Amerikarrarekin egindako lanari buruz, Hispano-Estatu Batuetako gerran, ilustrazioekin.
San Frantziskon egin ziren bi antzezlan ere idatzi zituen: The Cross Roads School, "burlesco estridente" bat, eta The Quaker Sentinel, Sezesio Gerrari buruzko drama bat.
Henryk hainbat patente izan zituen, hala nola permutazio-sarraila hobetua eta 1911n "bulkada erabiltzeko tresna" bat. Frantziako Zientzia Akademiako ohorezko kide bihurtu zen 1912an.
Óscar Humberto Mejía Víctores
Óscar Humberto Mejía Víctores (Guatemalako Hiria, 1930eko abenduaren 9a, 2016ko otsailaren 1a) Guatemalako politikaria eta militarra izan zen, Guatemalako estatu-burua eta diktadorea, 1983ko abuztuaren 8tik 1986ko urtarrilaren 14ra.
Biografia
1982ko ekainaren 9an, Efraín Ríos Montt jeneralak Estatuburu izendatu zuen bere burua, eta Héctor Maldonado Schaad eta Francisco Luis Martínez Gordillo koronelak boterearen mende jarri zituen, hiriburutik hurbil zeuden kuarteletan armadako elementu guztiak biltzen zituen bitartean.
Foru Bereziko Auzitegien bitartez, eta Erakunde Judizialarekin batera, modu bortitz eta azkarrean epaitu eta kondenatu zituzten erakunde juridiko, politiko, ekonomiko eta sozialen kideak. Auzitegiek Defentsa Ministerioaren jurisdikziopean funtzionatzen zuten; orduan, Mejía Víctores jeneralaren kontura. Guztira, hamabost pertsona fusilatu zituzten, aurkakoa frogatzeko modurik izan gabe; izan ere, harrapatu eta hilabete baino lehen epaile anonimoez osatutako —aurpegirik eta erregistrorik gabeak— epaitegiek heriotz zigorrara kondenatu zituzte. Gainera, beste bostehun eta laurogeita bi pertsona epaitu ziren, heriotza-zigorrik jaso ez zutenak.
Giza Eskubideen Amerikarteko Auzitegiak 1982aren amaieran egindako bisitaren ondoren, Ríos Monttek erabaki zuen heriotza-zigorraren betearazpen guztiak bertan behera uztea, kondenatuen izenak jakinarazi gabe, giza eskubideen nazioarteko erakundearen zenbait iradokizun kontuan hartuta. CIDHren txostena jaso ondoren, legeak aldaketak izango lituzke; besteak beste, defentsak parte-hartze diskretua izan zezakeela gutxienez, eta beste instantzia bat sor zezakeela auzitegi horien mendeko prozesuetarako. 1982ko abenduaren 14an, aldaketak Aldizkari Ofizialean argitaratu ziren: 111-82 Lege Dekretuan. Defentsak, gutxienez, mekanismo bat aktibatu ahal izan zuen Justizia Sistema Ofizialaren barruan, eta, fusilamenduak saihestea lortu ez zuen arren, egun batzuetarako utzi zituen gutxienez.
Foru Bereziko Auzitegiek heriotza-zigorra ezartzeaz gain, beren lege-dekretuaren arabera, espetxe-zigorra bikoiztu egin zezaketen epaietan. Eta Polizia Nazionalak, Ikerketa Teknikoen Saileko adimen-kidegoaren bidez, eta Foru Bereziko auzitegietan epaile gisa jarduten zuten armadako ofizialek, epaitegi horietan nor epaituko zuten erabakitzeko.
1983ko estatu-kolpea
1983ko ekainean, Estatu Batuetako Defentsa Sailak mezu bat jaso zuen Guatemalako inteligentzia-bulegotik. Mezu horretan azaltzen zitzaion Ríos Montt-en aurkako estatu-kolpea espero zela, ekainaren 30etik abuztuaren 2ra bitartean gerta zitekeena —Armadaren eguna—, hau da, liberazionisten aurkako kadeteak altxatzea oroitzen zen egunean. Estatu Batuetako komunikatuaren arabera, Defentsako ministroa, Mejía Víctores, beste militar batek ordezkatuko du, eta Ríos Montt eraitsi ondoren, hauteskundeak deituko ditu estatu-biltzar konstituziogile bat osatzeko, lapurreta gertatu eta hirurogei eguneko epean. Batzar konstituziogile berria bitarteko kongresua izango litzateke. Hauteskunde orokorretarako deia egingo litzateke, eta estatubatuarrek uste zuten Ríos Montt bota eta hiru urtera izango zela. Rio Montt botatzeko arrazoiak AEBetako komunikatuan jaso ziren:
Estatu-kolpearen hasierako aldarrikapena eremu militarretako komandanteek sinatu zuten, eta horiek “Komandanteen Kontseilua” eratu zuten eta kabinete zibil bat osatzen saiatu ziren. Kabineteko kideen artean Fernando Andrade Díaz - Durán bankuen jabea eta Rodolfo Lobos Zamora eta Héctor Nuila Hub-ren lagun pertsonala zen.
Foru-Auzitegi Bereziak bere kudeaketan
Mejía Viktoresen arabera, kolpearen helburuak ziren:
1983ko abuztuaren 12an, urte bat eta hamaika egun geroago, Gobernuak Foru Bereziko Auzitegien legea indargabetu zuen, 93-83 dekretua argitaratu ondoren. Baina epaile sekretuek agindutako guztia, legeak zioenez, hilabete baino gutxiagoan ebatzi behar zen, eta fusilamendurik ez dagoenez, lege-prozedurak nahasi egin ziren. Abuztuaren 22an beste lege dekretu bat argitaratu zen aurrekoa hobeto aplikatzeko: 99-83, eta jada ez ziren berrezarri abuztuaren 8a baino lehenagoko zigorrak, Foru Bereziko Auzitegiek emanak.
Foru Bereziko Auzitegiek gauzatutako guztiaren aurkako demandak, hala ere, tonuz hazi ziren. 1984ko ekainean, berrogeita hamar bat errudun epaitu zituzten. Granja Pavónetik saiatu ziren heriotza-mehatxuak eta estortsioak salatzen, eta epaile sekretuei leporatu zieten hori. Azkenik, 1984ko uztailean, indultu osoa dekretatu zuen Mejía Víctimas erakundeak 74-84 lege dekretuaren bidez.
Gobernu-plana
Hobera egin zuten biktimek Gobernuaren Funtsezko Estatutu batean (11-86 Lege Dekretua), Manuel de Jesús Girón Tánchez abokatuak prestatua, eta Batzar Nazional Konstituziogile baterako deia egin zuen. Eta batzarrak konstituzio berri bat salatu zuen bitartean, Gobernuak “Lekualdatuen berrasentamendu militarizatua” izeneko plana jarri zuen martxan, eta trantsiziorako proiektu militar bat ezarri zen. Eta oraindik martxan zegoenez, Gerra Zibilak Tinkotasun 83 plana martxan jarri zuen, biztanleria zibilaren kontrola sendotu eta Autodefentsa Zibileko Patruilak indartu zituena.
1983ko kolpearen ondoren, AEBetako inteligentzia-komunitateak eta giza eskubideen behatzaileek ohartarazi zuten landa-eremuko giza eskubideen abusuak nabarmen jaitsi zirela, baina hiriko heriotzaren eskuadroien jarduerak areagotu egin ziren. Gainera, exekuzio estrajudizialen eta sarraskien mailak jaitsi egin ziren bitartean, bahiketa eta desagertze behartuak areagotu egin ziren. Handik gutxira, Guatemala hiriko egoera Lucas Garcíaren gobernuan bizi zenaren antzekoa izaten hasi zen. Hil horretako lehen hilabetean, dokumentatutako hileroko bahiketen kopurua hamabitik abuztura igo zen, berrogeita hamaseira, irailean. Biktimen artean, Estatu Batuetako Garapenerako Nazioarteko Agentziako (USAID) langileak, ezkerreko alderdi politiko moderatu eta erradikaleko kideak eta apaiz katolikoak zeuden. Nazio Batuetarako txosten batean, Guatemalarako Giza Eskubideen Batzordeak zazpiehun eta hamahiru betearazpen estrajudizial eta bostehun eta sei desagerpen egin zituen Guatemalan 1984ko urtarriletik irailera bitartean. 1986ko martxoan Estatu Batuetako Defentsa Sailaren mezu sekretu batek adierazten zuen 1983ko abuztuaren 8tik 1985eko abenduaren 31ra bi mila zortziehun eta laurogeita hiru bahiketa izan zirela guztira; eta bahiketek ehun eta hogeita hamazazpi ematen zituztela hilero 1984an. Txostenak gertaera horiek Muskuilu Biktimaren segurtasun-indarren programa sistematiko bati lotu zizkion, eta adierazi zuen, nahiz eta jarduera kriminala eta bere kabuz desagertzen ziren pertsonak egon, segurtasun-indarrek eta talde paramilitarrek zuten desagerpen gehienen erantzukizuna. Talde lotsagabeek ez dute normalean bahitzen beren jarduera iraultzaileen parte gisa.
Gobernu zibilerako trantsizioa
Hobera egin zuten biktimek “Berrelkartze Instituzionala 84” eta “Egonkortasun Nazionala 85” kanpaina-planak jarri zituzten abian, trantsizioa bideratzeko indar politiko indartsuarekin, baina oraindik ere jarraitzen du herri-buruzagi batzuen jazarpenarekin eta kanporatze selektiboarekin, besteak beste, Santiago López Aguilar unibertsitateko katedradunarena.
Protesta herrikoiak
Mejía Víctoresen gobernuan, Elkarren Laguntzarako Taldea (GAM) sortu zen, Nineth Montenegroren gidaritzapean[6], eta indar handia hartu zuen Hezkuntza Ertaineko Ikasleen Koordinakundeak —CEEMek—, Gizonentzako Institutu Nazional Zentraleko ikasleek, Belengo Jaurerriko Institutu Normal Zentralak eta Aqualtako Institutu Normalak 1985eko irailean osatu zutenek.
Gobernuak armadako hiru mila soldadurekin erantzun zuen, blindatu arinek lagunduta, eta Polizia Nazionaleko trinpantzeen aurkako tropelaren indarrekin, hiriko erdigune eta eremu periferikoetan zabaldu zituztenak. Halaber, irailaren 3ko gauean, militarki okupatu zuten Guatemalako San Carlos Unibertsitatea, eta esan zuten haren barruan lurrazpiko tiro-poligono bat eta propaganda subertsiboa aurkitu zirela.
Mejía Víctores 2016ko otsailaren 1ean hil zen. Guatemalako armadako bozeramailearen arabera, estatuburu ohi baten hileta izan behar zuen, baina erakundeak Mejia familiaren dolua errespetatzen zuela adierazi zuen.
Donostiako ardagai
Ezin da jan, haragia gogorra duelako.