cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hana Říčná
1985
Montrealgo Munduko Txapelketan, 1985ean, brontzea eskuratu zuen barra asimetrikoetan —Gabriele Faehnrich eta Dagmar Kersten alemaniarren ondoren.
Malores Etxeberria
Malores Etxeberria (Zaldibia, 1957) irakasle eta udal euskara-teknikaria da, 1990-2020 tartean Hernaniko udal administrazioan euskararen erabilera zabaltzeko lan handia egin duena.
Bizialdia
Beti ibili izan da euskararen munduan. Hamar urte zeramatzan helduen euskalduntzean, AEK-n lehenik eta Ilazki euskaltegian gero. Asko gustatzen zitzaion. Baina 1990ean, euskara zerbitzuak udaletan sortzen hasi zirenean, Hernaniko udaletxean hasi zen lanean, Hernanira joan zen bizi izatera eta bizi ere.
1990ean hasi zenean udalean dena erdaraz sortzen zen, gauza gutxi batzuk ezik itzuli eta bi zutabetan moldatzen zirenak. Udalak erabat funtzionatzen zuen gaztelaniaz, nahiz eta baziren politikari euskaldunak. Herri Batasuna zegoen alkatetzan eta udal-gobernuan, baina euskara ez zen bizi batere. Malores Etxeberria teknikari sartzean euskara zerbitzua sortu zuten administrari batek, itzultzaile batek eta Malores teknikari berriarekin berarekin. Orduan hasitakoari esker lorpen handiak izan ziren, 30 urte geroago euskara hutsean funtzionatzera heldu zen udalaren administrazioa.
Interallié saria
Interallié saria (Prix Interallié) 1930 urtetik Frantzian ematen den literatura-saria da. Udazkenero ematen da, azaroan. Saria ohorezkoa da, beraz ez dute dirurik ematen, eta kazetari batek idatzitako eleberri bati ematen zaio.
Malores Etxeberria
Bizialdia
Hala ere, 2022an, Malores ez zegoen pozik herri mailan egiten zen euskararen erabilerarekin, aurrerago joango zela uste zuen hasieran. Gauza asko egin zen 1990-2020 tartean, baina beraren iritziz herria urrun zegoen 2020an hasieran nahi zutenetik edo espero zutenetik. Kezka hori buruan eta toki askotan euskara bidegurutzean zegoela entzuten zenean, Hernaniko Euskara Zerbitzuan gogoeta bat ireki zuten. Txosten mamitsu bat argitaratu zuen Hernaniko Udalak, Aztiker ikerguneak lagunduta. Euskararen normalizazioa Hernanin, nola egin aurrera, 2021.
Interallié saria
Historia
Saria 1930eko abenduaren 3an sortu zuten hogeita hamar kazetari inguruk, Parisko Cercle de l'Union interalliéen bazkaldu zuten Femina sariaren epaimahaiaren andreen deliberazioaren zain. Saria azaroaren hasieran ematen da, Goncourt sariaren ostean, Parisko Lasserre jatetxean. Ohorezkoa da bakarrik, sari honekin ez baitago diru-saririk. Lehen saritua André Malraux izan zen, La Voie royale eleberriarekin.
Malores Etxeberria
Bizialdia
Galdetu zuten ea nondik jo behar zuten aurrera, ez baitzekiten ondo erantzuten. Gauza askorekin esperimentatu zen lehenago, batzuk ongi atera ziren, beste batzuk gaizki, Nondik jo behar zen? Zer esan behar zuten? Zein diskurtso erabili? Edozerk balio zuen? Dena zegoen ongi? Nora iritsi nahi zuten? Zer behar zuen euskarak irauteko, bizirauteko? Eta horri normalizazioa deituko zioten? Elebitasuna? Hizkuntz berdintasuna? Non egon behar zuten ez desagertzeko?
Joiki arrunt
Deskribapena
Karpoforoa: 8 eta 20 cm arteko altuera eta 2 eta 6 cm arteko lodiera, borra itxurakoa, batzuetan luzea, beste batzuetan motza eta lodia, goiko aldea obalatua edo zerbait lautua; kolorea horixka edo okre zurbila, zahartzean lehoi kolorera edo gorrixka izatera pasatzen da; hasieran azala leuna du, gero zimurra eta luzetara ildaskatua.
Hanka: Karpoforoaren luzapena da eta mehetuaz doa oinarrirantz. Batzuetan zuzena da, baina oro har, bihurria edo uhindua izaten da.
Haragia: Hasieran irmoa eta trinkoa, zuria, ebakietan gorri-ardo kolorekoa bihurtzen da, zahartzean kotoikara eta harroa. Usain berezirik gabea eta zapore garratz samarrekoa.
Etimologia: Clavaria terminoa latinetik dator, "clavarius" hitzetik, eta borra, iltze, esan nahi du. Pistillaris epitetoa latinetik dator, "pistillun" hitzetik, eta almaizaren borra, esan nahi du. Bere formagatik.
Jangarritasuna
Jangarri erdipurdikoa. Egositako ura botatzea komeni da, mingostasuna ahal den neurrian kentzeko.
Nahasketa arriskua
Clavariadelphus truncatus delakoarekin, baina honek zapala edo zapaldurik dauka goiko aldea eta haragia gozoa du.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, pagadietan batez ere, bakarka edo taldeka, baina ez sortatan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
Bobby Hull
Robert Marvin Hull (Point Anne, Ontario, 1939ko urtarrilaren 3a - Wheaton, Illinois, 2023ko urtarrilaren 30a) Kanadako izotz-hockey jokalaria izan zen, eta 24 denboraldi egin zituen profesional gisa. NHL Ospearen Aretoko kidea, bere seme Brett bezala, kirol horretako Ospearen Aretoan egotea eta Hart Trophy (NHL denboraldi erregularrako jokalari onenari emandako garaikurra) irabaztea lortu zuen lehen aita-seme bikotea izan zen. Chicago Blackhawks eta Winnipeg Jets taldeetan ere bere 9. zenbakia erretiratuta dauka.
NHL-ko karrera
Hull-ek estreinako urte sendoa izan zuen Calder Memorial Trophy-n bigarren sailkatuz. Hull-ek 16. eta 7. zenbakiak zeramatzan hasieran Black Hawk gisa, baina geroago bere 9 zenbaki ospetsura aldatu zen, bere haurtzaroko idolo Gordie Howe-ren omenez. Hirugarren denboraldian (1959-60), goletan eta puntutan (Art Ross Trofeoa) liderra izan zen ligan, 1961-62 eta 1965-66 urteetan ere lortu zuen balentria bikoitza. 1961ean Chicago Stanley Kopara eraman zuen, hirugarren orokorrean eta 23 urtean lehenengoa. Puntuetan bigarren geratu zen beste hiru aldiz.
1966ko martxoaren 12an, Golden Jet denboraldi batean 50 gol baino gehiago sartu zituen NHLko lehen jokalaria izan zen, Maurice Richard, Bernie Geoffrion eta berearen 50 goleko marka gaindituz. Haren 51. golak, New York Rangers-eko Cesare Maniagoren aurka sartuta, zazpi minutuko txaloak irabazi zituen Chicagoko estadioko zaleen partetik. Azkenean, Hullek 54 gol sartu zituen denboraldi horretan, Original Six garaiko denboraldi bakarreko guztirako handiena. Urte berean, Hullek denboraldi batean puntu gehienen errekorra ezarri zuen 97rekin, Dickie Moorek 7 urte lehenago ezarritako aurreko errekorra baino bat gehiago. Bere puntu osoa hurrengo urtean berdindu zuen Stan Mikit taldekideak, eta hiru urte geroago hautsi zuen bere errekorra Phil Espositok. Hull-ek 1960ko hamarkadan zazpi aldiz goletan lortu zuen liga liderra. 1968-69an, Hull-ek bere helburuak hautsi zituen denboraldiko lau goletan (58 lortuz) eta NHL-ko errekorra 107 puntu ezarri zuen arren (urte hartan ligan bigarren), Hawksek lehen aldiz galdu zuten kanporaketa. . bere rookie denboraldiaz geroztik. NHLko azken denboraldian, bost alditan 50 gol edo gehiago sartu zituen. Hau ordura arte NHLren historiako beste jokalari guztiek batuta baino aldi bakarra izan zen.
NHLko 15 denboraldi osoetan, Lehen Taldeko All-Star ezker hegaleko jokalaria izan zen hamar aldiz eta Bigarren Taldeko All-Star ezker hegaleko bi aldiz. Bere slapshot behin grabatu zen 120 mph-ra eta 30 mph-ra lerratu zezakeen. 50 goleko marka eklipsatzen lehena izateko bidean, Hullen eskumuturraren jaurtiketa bere slapshot baino gogorragoa izan zela esan zuen.
WHA-ko karrera
Hockeyko superstar garrantzitsuenetako bat bezala zuen soldata eskasarekin kontentagaitz, Hull-ek txantxetan erantzun zien 1972an World Hockey Elkarteko Winnipeg Jets hasiberriaren proposamenei euren taldea milioi bat dolarren truke trukatuko zuela, orduan absurdotzat jotzen zen kopuru bat. Ligako beste jabeak aurrekaririk gabeko kopuru bat ekarpena egiteko, halako izar nagusi bat biltzeak berehalako sinesgarritasuna eman ziola NHL sustraituarekin lehian zegoen arerio berriari, Ben Hatskin Jetsen jabeak batura onartu zuen eta Hull jokalari gisa kontratatu zuen. /kudeatzailea 10 urtean 1,75 milioi dolar balio duen kontratu baterako gehi milioi dolar sinatzeko bonus bat. Winnipeg-en debuta NHLko auzietan atzeratu bazen ere, Hull berehala bihurtu zen WHAko izarrik handiena Gordie Howe Trofeoa ligako jokalari baliotsuena 1972-73 eta 1974-75-en irabazita. Anders Hedberg eta Ulf Nilsson suediar lerrokideekin batera, 1970eko hamarkadako eraso-lerro ikaragarrienetako bat osatu zuen ("The Hot Line" izenez ezagutzen dena), eta Jets-ek bi AVCO Kopetara eraman zituen klubean egon zen garaian. Bere errendimendurik onena 1974-75 denboraldian izan zen, 77 gol sartu baitzituen marka profesional berria ezartzeko, eta 65 asistentzia gehitu zituen guztira 142 punturekin, ligako liderrarekiko bostetik bost, bigarren geratu zen bi aldiz. puntu lasterketa WHAn. Egitarauaren erdia baino gehiago jokatu zuen WHAko bost denboraldietan, Lehen Taldeko Izarra hiru aldiz eta Bigarren Taldeko Izarra bi aldiz, 50 gol eta 100 puntu lau aldiz sartu zituen bakoitzean.
Lavinia Miloşovici
Lavinia Miloşovici (Lugoj, Errumania, 1976ko urriaren 21a) gimnasta artistikoa da, 1992an txapeldun olinpiko bikoitza, eta bost aldiz munduko txapelduna hainbat probatan 1991tik 1995era.
1991
1991ko Indianapolisko MundukoTxapelketa
1992
Bartzelonako Olinpiar Jokoak 1992ko Parisko MundukoTxapelketan
1993
Birminghameko 1993ko Munduko Txapelketa
1994
Brisbaneko Munduko Txapelketa 1994an, Dortmundeko Munduko Txapelketa (Alemania), non taldekako lehiaketa baino ez zen jokatu
1995
1995eko Munduko Sabaeko txapelketan
1996
1996ko San Juan Mundiala Atlantako (Estatu Batuak) Olinpiar Jokoetan kirol-ibilbide arrakastatsuari amaiera emanez
Santa Katalina eliza (Zirauki)
Santa Katalina eliza Mañeruibarreko Zirauki udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. XVI. mendean birmodaltu zen.
Eraikina
Erdi Aroko fabrika da, XIII. mendearen hasieran eraikia eta XVI. mendean handitua, estilo gotiko-pizkundarreko beso zuzeneko gurutzadura batekin. Lehen eraikuntzatik portada kontserbatzen da, ondoan dagoen San Roman parrokiaren eredua pobretzen duena. San Blas eta San Juan Bataiatzailearen alboetako bi erretaulak Lizarrako Juan III Imberto eskultoreak 1614an Fermin Arbizurekin batera dokumentatutako lanak dira; lehenengoaren urre-kolorea Bartolome Utergak egin zuen 1657an, eta egun berean Gregorio Gómez Lizarrako margolariak hartu zuen bigarrenaren polikromiaren ardura. Beranduagokoa da Iruñeko Fermin Larraintzar arkitekto eta eskultoreak 1703an egin zuen tenpluko erretaula nagusia.
Olga Bitxerova
Olga Anatolievna Bitxerova — О́льга Анато́льевна Бичеро́ва — (Mosku, Errusia, 1967ko urriaren 26a) gimnasta artistikoa da, eta, Sobietar Batasunarekin lehiatuz, 1981ean munduko txapelduna izatea lortu zuen banakako lehiaketa orokorrean; beste bi aldiz, munduko txapelduna izan zen taldekako lehiaketan.
1981
1981eko Moskuko Munduko Txapelketan, banakako jeneralean, urrea eskuratu zuen, Maria Filatova (zilarra) eta Elena Davydova (brontzea) herrikideen aurretik; gainera, urrea lortu zuen taldekakoan, Txinaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik.
1983
1983ko Budapesteko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren eta Ekialdeko Alemaniaren aurretik, Natalia Jurtxenko, Tatiana Frolova, Olga Mostepanova, Natalia Ilienko eta Albina Shishova taldekide zirela.
Guru Gobind Singh
Sri Guru Gobind Singh Ji (Patna, 1666ko abenduaren 22a - Nanded, 1708ko urriaren 7a) bederatzigarren guruaren ondorengoa izan zen. Erdi Aroko agintari eta buruzagi politiko, militar eta espiritual gorena eta Khalsaren sortzailea. Khalsak ermandade martziala, Sikhismoa bizimodu martzial, onbera, ez-gatazkatsu, tolerante eta formaltzat instituzionalizatu zuen.
Guru Gobind Singh India osoan eta Pakistanen esklabotza eta kasta-existentzia abolitu zuen lehen gizona izan zen. Halaber, India eta bertako kultura eta erlijio guztiak nahastea onartu zuelako ere ezaguna da. Poeta eta jakintsu handia ere izan zen, sijismoren Adi Granth liburuak bere azken forman utzi zuen; horretarako sufien erregeordeen lankidetza izan zuen. Berak prestatutako edizioa Guru Granth Sahib liburuaren konpilazioa zen.
Idi-mihi (onddoa)
Idi-mihi edo Idi-mina (Fistulina hepatica) Fistulinaceae familiako onddo espezie bat da.
Aurretik tutuak eta gaineko geruza kenduta, gordinik edo egosita entsaladan jan daiteke, era berean, frijituta edo birrineztatuta ere jan daiteke. C bitaminan oso aberatsa da, eta zitriko askok baino gehiago du.
Deskribapena
Kapela: Masa haragitsua eta likatsua, 10-20 cm-ko diametrokoa eta 2-3 cm-ko lodiera duena, mihi edo giltzurrun itxurakoa, gorri-odol koloreko papilaz osatua edo gibel kolorekoez.
Tutuak eta poroak: Finak, motzak, zilindrikoak, horixkak, poro txikietan amaitzen direnak, biribilak krema kolorekoak edo arrosak.
Hanka: Alboan, motza eta lodia (batzuetan oinik gabe), kapelaren kolore berekoa.
Haragia: Trinkoa, zuntzuna, lodia, odolaren antzeko likido batez betetako zainekin, ebakitzean jariatzen duena, garratz samarreko zaporearekin.
Jangarritasuna:
Ale gazteak gordinik kontsumi daitezke entsaladan, edo beste edozein perretxiko bezala kozinatuta. Zahartzen denean larrukara da.
Nahasketa arriskua
Bere generoko bakarra izanik, nahastezina da.
Sasoia eta lekua
Ekainetik udazkenera arte, haritzen, gaztainondoen eta abarren motzondo eta enborretan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Asia, Australia.
Ioanna Petrovschi
Ioanna Petrovschi (Errumania, 1986ko otsailaren 5a) errumaniar gimnasta artistikoa da, 2002an munduko txapeldunorde asimetrikoetan.
2002
Debrecenen (Hungaria) egindako munduko txapelketan, zilarra lortu zuen barra asimetrikoen proban. Courtney Kupets (urrea) estatubatuarraren atzetik eta Ludmila Ezhova (brontzea) errusiarraren aurretik geratu zen.
Inkisizioa Euskal Herrian
Inkisizioa Euskal Herrian 1478an hasi zen, Sixto IV.a aita santuak Espainiako Inkisizioa ezarri zuenean Gaztelako erresuman. Nafarroako Erresumaren amaieran ezarri zen, eta Ipar Euskal Herrian ere eragin nabarmena izan zuen, bereziki XVII. mendean. Inkisizioak ez zuen ohiko justizia sistemaren mugarik, eta horregatik erresuma batean baino gehiagotan aritzen zen, maiz foruak aintzat hartu gabe. Euskal Herrian sona handikoak izan ziren 1525eko Nafarroako sorgin ehiza, 1609ko Lapurdiko sorgin ehiza edo hurrengo urtean gertatu zen Zugarramurdiko sorginkeria prozesua, baina XVI. mendean batez ere luteranismoa eta beste heresia batzuk zigortzeko ardura izan zuten, sorgin-ehiza baino gehiago.
Historia
1478. urtea n ezarri zuen Sixto IV.a Aita Santuak Inkisizioa Gaztelako erresuman (Inkisizio Berria, Tribunal del Santo Oficio gaztelaniaz), Errege-erregina Katolikoek hala eskatuta, eta inkisidoreak zuzenean hautatzeko ahalmena jaso zuten erregeek. 1481. urtean salatu zuen Aragoiko Inkisizioak Tutera n horrelako instituziorik ez egona eta 1486 an gutun bat bidali zieten Errege-erregina Katolikoek hiri hartako agintariei, bertan babesten ziren heretikoak beren esku uzteko aginduz. Ez zuen batere harrera onik izan gutun hark eta beren lurraldean Inkisizioko agintaririk ez zutela onartuko erantzun zuten tuterarrek. Tarazona ko apezpikutzaren barrutian zegoen Tuterako hiria, baina bertara jotzen zuten Aragoiko heretikoek, Nafarroako erresuma n inkisiorik ez zegoenez. Gaztelako eta Aragoiko erregea Nafarroako erresumaz jabetu ondoren sortu zen bertako lehen Inkisizio auzitegia (1513), baina, Nafarroako erresuma berreskuratzeko gerra zela medio, Calahorra ko (1522) eta, ondoren, Logroño ko hirira eraman zuten auzitegia, Iruñea n eta Tuteran egon ondoren. Izan ere, Calahorrako hirian izan zuen egoitza Hego Euskal Herriaz, zein Errioxaz eta Burgosko zati batzuetaz, arduratu zen Inkisizioko auzitegiak 1570 arte. Koroaren zerbitzupeko instituzioa izan zen Inkisizioa, izatez erlijio erakundea bazen ere. Erlijio ortodoxia katolikoa erreformaren eta beste erlijioen erasoetatik begiratzea zuen helburu Inkisizioak, baina laster hasi zen errepresio-esparrua zabaltzen berez ez zegozkion beste eremu batzuetara, heterodoxiarako bide guztiak eragotzi nahian (sexu ohiturak, odol garbitasuna, “sorginkeria” eta antzinako sinesteak, jakintza eta ideologia mailako joera libreak,…).
Ipar Euskal Herrian ez zen Inkisizio auzitegi berezirik izan: Lapurdi eta Zuberoa Bordel eko Parlamentuko justizia gortearen manupean egon ziren eta Nafarroa Beherea k eutsi zien bere justiziako erakundeei. XVI. mende an zehar erreformazaleen eta katolikoen arteko gerra zabaldu zen Nafarroa Behereko, Zuberoako eta, modu apalagoan, Lapurdiko lurretara eta liskar giro hura baretze bidean jarri zenean baizik ez zen abiarazi Ipar Euskal Herriko heterodoxiaren aurkako borroka, Bordeleko Parlementuko epaile zibilek zuzendua betiere.
Euskal Herrian izandako XVII. mendeko sorginkeriaren aurkako zapalkuntza gogorra ezaguna bada ere, batez ere Zugarramurdikoa, Inkisizioak beste egiteko ugari bete zuen: muga eta portuetako jende- eta liburu-trafikoaren kontrola, Durangoko heretikoen aurkako errepresioa, eta abar. Inkisizioak bere bideari eutsi zion XVII. mendean zehar Espainiako inperioko lurralde guztietan eta muga arazoez arduratu zen nagusiki Hego Euskal Herrian, erbesteko jendearen eta idatzien kontrola ziurtatzearren, eta izaera hori indartu zuen XVIII. mende an. Bertan behar utzi baina Elizako erakunde gisa geratu zen inkisizioak (Ofizio Santuko Kongregazioa, 1908-1965, bere Index librorum prohibitorum debekaturiko liburuen zerrendarekin batera) eragin handia izan zuenVatikano II kontzilio aurrean Euskal Herriko katolikoen artean.
Dhyan Chand
Major Dhyan Chand (1905eko abuztuaren 29a - 1979ko abenduaren 3a) Indiako belar hockey jokalaria izan zen, kirol horren historiako handienetako bat bezala hartuta. 1928an, 1932an eta 1936an, India belar hockeyan nagusi zen garaian, ezaguna zen golak sartzeko bere balentria apartengatik, baita urrezko hiru domina olinpiko irabazteagatik ere. Bere eragina garaipen horietatik harago hedatu zen, Indiak 1928tik 1964ra bitartean zortzi Olinpiar Jokoetatik zazpitan belar hockey proba irabazi baitzuen.
Hockeyko The Wizard (Aztia) edo The Sorcerer  izenez ezagutzen zen bere pilota kontrol bikainagatik, Chandek nazioartean jokatu zuen 1926tik 1949ra; 570 gol sartu zituen 185 partidatan bere autobiografiaren arabera, Goal. Indiako Gobernuak Chand Indiari Padma Bhushanen hirugarren ohore zibil handiena eman zion 1956an. Bere urtebetetze eguna, abuztuaren 29a, Indiako Kirolaren Egun Nazionala ospatzen da urtero. Indiako kirol ohore gorenak, Major Dhyan Chand Khel Ratna Sariak, bere izena du.
Yun Mi Kang
Yun Mi Kang (Ipar Korea, 1988ko otsailaren 1a) Ipar Koreako gimnasta artistikoa da, 2003ko txapeldunordea zaldi-jauzian.
Kirolari ibilbidea
2003ko Anaheimeko Munduko Txapelketan zilarra eskuratu zuen Elena Zamolodchikova errusiarrarekin berdinduta, Oxana Chusovitina uzbeka irabazlearen atzetik.
Jose Angel Torres
Jose Angel Torres Saenz (Donostia, 1959ko urtarrilaren 30a - Donostia, 2020ko abenduaren 1a) paleontologiazalea eta geologiazalea izan zen. jAranzadi Zientzia Elkarteko Geologia Saileko partaidea izan zen.
Klara Isabel Gutierrez pedagogoarekin hiru museo edo erakustoki sortu zituen geologiaz: Oiartzungo Ikasgune Geologikoa (Luberri), Igeakoa eta Mutrikokoa.
Lan paleontologikoa
Geologiaren zirrikituetan barrena ibili zen bizitzan zehar. Hamaika proiektutan parte hartuta: Igeako indusketak, Errioxako Paleontologiaren Interpretazio Zentroaren sorkuntza, eta Mutrikuko Nautilus Interpretazio Zentroarena.
Errioxako Igea herrian Baryonyx eta Hypsilophodon dinosauroen zenbait hezur aurkituta ohar zientifiko bat argitaratu zuen, eta geroago Londresko Historia Naturalaren Museoko Angela Milner zientzialaria zeharo txunditurik geratu zen aurkitutako izterra ikusi zuenean. 120 milioi urte atzerako hezurrak ziren haiek.
Idazlanak
Luberritik hainbat argitalpen egin dira. eskuliburuak eta fitxa didaktikoak tartean:
Andreea Raducan
Andreea Rãducan (Bârlad, Errumania, 1983ko irailaren 30a) errumaniar gimnasta artistikoa da, 2000. urtean taldekako lehiaketan txapeldun olinpikoa eta 1999 eta 2001. urteen artean munduko txapelduna bost aldiz.
2000
2000ko Sidneyko Olinpiar Jokoetan urrea eskuratu zuen taldekako finalean eta All Around finalean, Errusia eta Estatu Batuen aurretik, eta zilarra zaldi-jauzian, Elena Zamolodchikova errusiarraren ondoren eta Jekaterina Lobaznyuk errusiarraren aurretik.
2001
2001. urtea izan zen kirol-arrakastei zegokienez bere urte handia; izan ere, Munduko Txapelketan, Ganten (Belgika), hiru urrezko domina eskuratu zituen: taldekakoan, oreka-habean eta lurrako ariketan; eta brontzezko bi domina, zaldi-jauzian —Svetlana Khorkina errusiarraren eta Oksana Chusovitina uzbekaren atzetik, eta, bakarkako orokorrean, Svetlana Khorkina (urrea) eta Natalia Ziganshinaren atzetik.
Cafes La Brasileña-Manik
Historia
Taldea 1976. urtean eratu zen, arabako sei txirrindulari -rekin. Hurrengo urtean, Ricardo Galdós Espainiako Ziklo-Kross Txapelketa irabazi zuen. Gero, Araba Espainiako Txapelketa irabazi zuen taldeko txirrindulariekin. 1979. urtean, arabakoa ez zen lehen txirrindularia izan zen taldean; Jesús María Larrarte. Urte horretan txirrindulari kopurua hamaikara handitu zen. Hurrengo urtean, 1980an, Eduardo González Salvador Espainiako Txapelketa irabazi zuen. Urte txar baten ostean, 1982.ean, Bidasoako Itzulia irabazi zuten Jesús María Segura rekin. 1984. urtean, talde gehiago sortu ziren eta taldea txikiagotu egin zen. 1985ko denboraldian, arabaz kanpoko txirrindulariak gehiengoak ziren. Hurrengo urtean, 1986ean, taldea handitu egin zen; 26 afixionatu eta hainbat kadete. 1987ko denboraldi erdian uruguaiko txirrindulari bat etorri zen taldera; Fito Etxebarri. 1988ean Uruguaiko Itzuliko etapak irabazi zituzten eta nafarroan talde berria sortu zuten. 1989ean, elkarteak sei lasterketa antolatu zituen kategoria guztietan. 1990. urtean, talde txikiarekin hasi ziren; 13 txirrindulari bakarrik. 1992ean, 160 lasterketatan parte hartu zuten 8 hilaneteetan. Taldean, Estatu Batuetako eta Venezuelako txirrindulariak daude. 1993ko denboraldian garaipen errekorra ezarri zuten 15 txirrindulari desberdinekin.1994ko denboraldian azkena izan zen.
Aiman al-Zawahiri
Aiman Mohammed Rabie al-Zawahiri (أيمن محمد ربيع الظواهري; Giza, Egiptoko Erresuma, 1951ko ekainaren 19a - Kabul, Afganistan, 2022ko uztailaren 31) egiptoar medikua eta Al Kaida erakunde terrorista islamistaren burua izan zen.
2000ko urriaren 12ko USS Cole destruktore estatubatuarraren aurkako atentatua planifikatu zuela eta 2001eko irailaren 11ko atentatuak koordinatu zituela uste dute.
Sendagilea zen, eta 1980ko hamarkadatik zebilen islamismoan militatzen. Espetxean egon zen Egipton, eta, askatu zutenean, herrialdetik alde egitea erabaki zuen. Egiptoko Jihad Islamikoa erakunde terroristako burua izan zen. Osama Bin Ladenen aholkularia, medikua eta begikoa izan zelako, baita munduan zehar erasoak egin zituzten hainbat erakunde islamistetako kide aktibo izateagatik ere, mundu osoan ezaguna izan zen. FBIk Estatu Batuen eta Mendebaldeko beste herrialde batzuen aurkako eraso terroristetan parte hartu zuela ere susmatzen du, 1998ko abuztuaren 7an Estatu Batuek Kenyan eta Tanzanian zituzten enbaxadei egindako erasoak barne.
Aiman al-Zawahirik hiru hizkuntza hitz egiten zituen: arabiera, ingelesa eta frantsesa. Hainbat ezizen zituen, horien artean Abdallah, Abu Muhammad, Abu Fatima, Muhammad Ibrahim, Abu al Muiz, Doktorea, Profesorea, Emirra, Nur, Ustaz (Maisua) eta Abdel Muaz. «Doktor Heriotza» eta «Heriotzaren Doktorea» ere zioten.
Osama Bin Ladenen heriotzaren ondoren, munduko terroristarik bilatuena izatera pasa naiz. Washingtonen arabera, Kabulen ezkutatuta bizi zen Al-Zawahiri, haren familiarekin. Senideekin zegoen hil zutenean. Bi misil Hellfire jaurti zizkioten, baina, Etxe Zuriaren arabera, beste inork ez zuen minik hartu erasoan.
Philip Sheridan
Philip Henry Sheridan (Albany, New York, 1831ko martxoaren 6a - Nonquitt, Massachusetts, 1888ko abuztuaren 5a) estatubatuar jenerala izan zen.
Estatu Batuetako Gerra Zibilean parte hartu zuen, non azkar igo zen eta harreman estua izan zuen Ulysses Grantekin. Potomac Armadako Zalduntza Gorputza zuzendu zuen eta 1864an Jubal Early jeneral konfederatua garaitu zuen Shenandoah haranean. Garaipenaren ondoren, ibarreko azpiegitura ekonomikoa txikitu zuen. 1865ean zalditeriarekin Robert E. Lee jeneralaren atzetik ibili zen eta haren errendizioa lortu zuen Appomattox Courten.
Hurrengo urteetan, Ordoki Handietako Gerra Indietan esku hartu zuen. Yellowstone Parke Nazionalaren babesean ere berebiziko garrantzia izan zuen.
Em 1883 Estatu Batuetako Armadako buruzagi jeneral izendatu zuten, eta Grover Cleveland presidenteak Armadako jeneral mailara igo zuen 1888an.
Anna Grudkó
Anna Grudkó (Severodvinsk, Errusia, 1990eko otsailaren 9a) gimnasta artistikoa da, eta 2006an brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan.
2006
Aarhuseko (Danimarka) Munduko Txapelketan, taldekako lehiaketa irabazi zuen, Txinaren (urrea) eta Estatu Batuen (zilarra) ondoren. Taldekideak Svetlana Kliukina, Polina Miller, Anna Pávlova, Kristina Právdina eta Yelena Zamolódchikova izan ziren.
Espainiako emakumezkoen Errugbiko Ohorezko B maila
Espainiako emakumezkoen Errugbiko Ohorezko B maila (División de Honor B femenina de rugby) Espainian emakumezkoek jokatzen duten errugbi txapelketa nagusiaren bigarren maila da. Ohorezko maila bezala, Espainiako Errugbi Federazioak antolatzen du, eta gaur egun 8 taldek parte hartzen dute.
San Roman eliza (Zirauki)
San Roman eliza Mañeruibarreko Zirauki udalerrian kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da. XVII. mendean berregin zen.
Eraikina
Jatorrizko fabrika 1200 inguruan eraiki bide zen, zirkuluerdi-formako abside erromanikoarekin eta lau ataleko nabe bakarrarekin. XVII. mendearen amaieran eraberritu zuten. Praktikan, enpresa horren ardura Pedro Agirrek hartu zuen 1691. urtean, eta nabearen azken bi atalak eta gurutze-ganga sinpleak aldaezin mantendu zituen; gainerakoa, berriz, ertz-gangez estali zuen, une honetan erantsitako kaperek bezala, albo-habearte bana osatzen baitute; aldi berean, zirkuluerdi-formako absidea ganga estaliko burualde zuzen bihurtu zen.
Elizak XII. mende amaierako portada primitiboa gordetzen du, Lizarrako San Pedro Ruakoa elizarekin estilistikoki lotua, eta horren aurrekari zuzena hurrengo Garesko elizan dago. Horiek guztiak Donejakue Bideari hain lotuta dagoen eremu horren loraldi artistikoaren adibide adierazgarriak dira. Ziraukikoak, Lizarrakoak bezala, sarrera polilobulatuko arku handi bat du, ferra-arkutxoekin eta txaranbeltze sendoarekin, zortzi arkiboltaren bidez, pilare akodillatuen gainean, zimaziotan amaitzen direnak. Dekorazio-errepertorio aberatsak gai geometriko edo begetalak hartzen ditu, teknika oso laukoak, baita erliebe handiagoko apaindura figuratu oparoa ere -animalistikoa edo gizatiarra-. Oro har, gotikorako trantsizioko obra garrantzitsua da, eta ezaugarri islamiar, erromaniko eta zistertar oso desberdinekin nahasten dira.
Erretaula nagusia, XVI. mendeko San Romanen irudi bat eta Arrosarioko Ama Birjinaren eta Sortzez Garbiaren albokoak babesten dituena, barroko estilokoak dira, salomondar zutabeekin, eta 1702 eta 1706 artean egin zituzten Iruñeko Martin Legarra eta Pedro Lezeta arkitektoek. Zaharrenaren urre-kolorea Andres Matak egin zuen 1776an; Arrosarioko Ama Birjinaren polikromia, berriz, Logroñoko Rafaeli zor zaio 1730ean, eta haren eskultura Atarrabiako maisu Migel Zangozak egin zuen 1705ean. Estilo eta garai berekoa da Jose Erripak 1714an egindako organoaren kutxa, nahiz eta ondoren Ramon de Tarazona iruindarrak 1774an ukitu zuen.
Urregintzaren multzoak estilo, kronologia eta jatorriari dagokionez askotariko piezak biltzen ditu, Iruñea, Bartzelona edo Los Arcosko markak eta urregileak barne. Hala ere, 1600 inguruko kaliza aurrepizkundar interesgarria izateaz gain, bere kalitateagatik prozesio-gurutzea nabarmendu behar da, zati batean urreztatutako zilarrezkoa, XVI. mendearen azken laurdenean datatutako pieza garrantzitsua. Irudien kalitatea, anatomia erromanista eta arropa hanpatuena, José Velázquez de Medrano zilargilearen ezaugarria da. XVII. mendearen bigarren erdiko barroko estiloko ostadarretako bat Juan Aritzuk egina izan daiteke.
San Migel eliza (Artazu)
San Migel eliza Mañeruibarreko Artazu udalerrian dagoen Erdi Aroko kristau eliza da. XVIII. mendean zaharberritu zen.
Eraikina
Eraikinak, gurutze latindarraren oinarria dauka, aurrealde laukizuzenarekin. Elizaren kanpoaldean, eraikuntza fase ezberdinak nabarmentzen dira, sarrera ateak esaterako, erdi puntuko arku pizkundetarra dauka. Sakristian, San Miguel aingeruaren XVI. mendeko irudi bat dago, kaliz batzuk, eta zilarrezko gurutze neoklasiko bat.
Jacques Dubochet
Jacques Dubochet  (Aigle, 1942ko ekainaren 8a) suitzar biofisikaria da. 2017ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Joachim Frank eta Richard Hendersonekin batera kriomikroskopia elektronikoa garatzeagatik.
Lausanako Unibertsitateko Eskola Politeknikoan fisika ikasi zuen. Genevako eta Basileako unibertsitateetan egin zuen biofisikari buruzko tesia. 1978tik 1987ra, Heidelbergeko Biologia Molekularreko Europako Laborategian lan egin zuen.
Natalia Bobrova
Natalia Bobrova (Novosibirsk, Errusia, 1978ko abuztuaren 24a-Tel Aviv, Israel, 2015eko apirilaren 2a) errusiar gimnasta artistikoa da, lurzoru-proban espezialista, eta 1993an munduko brontzezko domina lortu zuen.
Jacques Dubochet
Krioelektroiaren mikroskopiako eta tomografiako teknologiak garatu zituen.
Natalia Bobrova
1993
Birminghameko 1993ko Munduko Txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen, eta podiumean geratu zen, Shannon Miller (urrea) estatubatuarraren eta Gina Gogean errumaniarraren (zilarra) atzetik.
Atzapar koral-zuri
Atzapar koral-zuria (Artomyces pyxidatus, sinonimoa: Ramaria pixidata) Auriscalpiaceae familiako onddo espezie bat da.
Pixka bat libragarria izan daiteke.
Deskribapena
Karpoforoa: 7 eta 14 cm arteko altuera, korala bezala hazten da, argimutil itxurako adar ugarirekin, modu berezi eta bereizgarrian amaitzen dira, sardexka gisa. Kolore zurixkakoa hasieran, gero hori-krema kolorekoa eta azkenean arre-gorrixka argia.
Haragia: Zurixka, zaila, sendoa, usain ahulekoa eta zapore min samarrekoa.
Jangarritasuna
Pixka bat libragarria.
Nahasketa arriskua
Ramaria stricta delakoarekin, hau ere egur hiletan bizi da, eta muturrak punta antzean amaitzen zaizkio. Ramaria abietina espeziarekin, zeinen adarrak bizpahiru hortz motzekin amaitzen baitira.
Sasoia eta lekua
Udaren amaieran eta udazkenean, usteltzen ari den egurrean agertzen da, Abies, Pinus, Fagus, Populus eta Salix zuhaitzen enborretan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa kontinentala, Erdialdeko Amerika, Asiako iparraldea.
Fermín de Marichalar y Arano
Fermin de Marichalar y Arano (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1595 maiatzaren 21a - 1648) noblea eta Nafarroako Gorte etako goi mailako kargua izan zen.
Lesakako eta Iruñeako leinu garrantzitsuen oinordekoa zen. Aitaren aldetik (Miguel de Marichalar y Zabaleta) Maritxalar eta Zabaletako jaunen oinordekoa zen; Amaren aldetik (Maria de Arano y Espinal) Arano eta  Espinal familien ondorengoa.
Lesakako bi leinuen jauregi eta ondasunen jabea zen, baita Etxarri-Aranatz, Lizarrabengoa eta Arbizu ko jauregi eta lurren jabe ere. XVII.mendean Nafarroako Errege Kontseilua n entzule lanetan arituko ziren hiru Maritxalarretan lehena. Nafarroako Gorteetan biziarteko postua lortu zuen Nafarroako erregeorde izan zen San Germango dukearen eskutik.
Bi aldiz ezkondu zen. Lehena Catalina Vallejorekin eta bi seme izan zituena: Miguel eta Antonio Manuel. Bere bigarren emaztea Graciosa de Eslava izan zen eta ezkontza horretatik Esteban Fermin jaio zen. Honek ere bere aitaren urratsak jarraitu zituen eta 1655 eta 1678 bitartean Kontseiluaren entzule izan zen.
Salamancako Unibertsitatea n egin zituen ikasketa juridikoak eta San Bartolomeko ikastetxe nagusiko kide izan zen. Administrazioan sartu aurretik, 1607 eta 1612ko Gorteetara joan zen Lesakatik prokuradore gisa; 1617koetan erresumako sindiko izendatu zuten; eta 1627an Madrilera joan zen Jeronimo Iberorekin, erregearekin Nafarroako Erresumar entzat interesgarriak ziren hainbat gai jorratzera. Nafarroako Gorte Nagusiko alkate postua lortu  zuen 1632ko apirilaren 16an, Juan de Navazen ordez. Errege Kontseiluko entzule bihurtu zen 1633ko otsailaren 22an.
Entzule izan zen garaian era guztietako egoerak bizi izan zituen, eskumikatua ere izan zen. 1637an, frantsesen aurkako kanpaina betean, Zangotzako merindade ko herri guztieetara joateko enkargua eman zitzaion bertako bizilagunei armak garbi eta prest edukitzeko erranez inbasioa gertatuz gero Auritz ko hiribilduari laguntzeko.
Urte horretan bertan, Frantziarekin izandako gerretan Nafarroan altxatuko zen armadaren eta Kantabriako probintziaren hornitzaile nagusiizendatu zuten.
Bere zereginak betetzeko moduak kritika garrantzitsuak eragin zizkion bai bera eta bai Erresumari; zaldieriak eta zereal-kargak enbargatzea leporatu zioten, eta urte hartako uztailean aberriaren etsaitzat ere jo zuten. Dena dela leporatutako karguek ez zuten garrantzi gehiegirik izan erregearentzat eta haren zerbitzura jarraitu zuen urteko 30.000 maravedi ko saria jasoz Maritxalarrek Frantziaren kontrako guda n emandako zerbitzuagatik.
Bere heriotzera Estaban Fermín Marichalar y Eslava semeak ordezkatu zuen kargu guztietan.
Richard Henderson
Richard Henderson (Edinburgo, 1945eko uztailaren 19a) eskoziar biologo eta biofisikaria da. 2017ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Jacques Dubochet eta Joachim Frankekin batera kriomikroskopia elektronikoa garatzeagatik.
Edinburgoko Unibertsitatean fisika ikasi zuen eta Cambridgeko Unibertsitatean doktoratu zen. Cambridgeko Biologia Molekularreko Laborategian lan egin zuen. Han, proteinen mintzak aztertu zituen kriomikrografia elektronikoaren bidez.
Gazta-pikorrak
Gazta-pikorrak edo gaztazko pikorrak (fromage en grains edo fromage en crottes frantsesez) cheddar gazta gatzatu freskoa da, Quebecekoa. Poutinearen funtsezko osagaia da. Funtsean, prentsatu ez den cheddar gazta besterik ez da.
Gazta hau eguneko freskorik onenean dago eta ez da hoztu. Hozten edo izozten denean, testurizatutako gustuaren arabera ehundura irmoa galtzen du, kontsolidatu egiten da eta gustua asko aldatzen zaio.
Kanadako beste probintzia batzuetan eta AEBn ere egiten da gazta hori.
Gutxiagotan "skouik-skouik" gazta ere esaten zaio; jendeak uste du gaztak hortz artean egindako hotsetik datorrela, baina izena ingelesezko squeak hitzetik dator, "karraskatu" esan nahi duena.
Gaztaren jatorria
Gaztaren jatorria Quebeceko erdialdean dago, 1960 inguruan. Garai hortan, baserrietako esne-soberakin handiak zeuden, eta horrek eraldaketa-fabrikak asetzen zituen. Esne-denda askok galdutako izakinak saltzeko irtenbidea aurkitu nahi zuten. Gazta-barietate berri bat garatu zuten: gazta-pikorrak. Erraz eta azkar prestatzen da, eta oso ezagun egin zen. Gaztagile ibiltariaren lanbidea geroxeago sortu zen, eta horrek esne-soberakinak gazta-pikorrak eginez saltzeko tradizioa betikotu zuen.
Jamides aratus
Jamides aratus lycaenids familiako tximeleta bat da. Malaysia penintsulan, Indonesia gehienean eta inguruko uharte batzuetan aurkitzen da.
Joachim Frank
Joachim Frank (Siegen, 1940ko irailaren 12a) alemaniar estatubatuar biofisikaria da. 2017ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Jacques Dubochet eta Richard Hendersonekin batera kriomikroskopia elektronikoa garatzeagatik.
Fisika ikasi zuen Friburgoko Unibertsitatean Fisika ikasi zuen Friburgoko Unibertsitatean eta Kalifornian zabaldu zituen ikasketak. Albanyko Unibertsitatean eta Columbiako Unibertsitatean irakasle izan zen.
Krioelektroiaren mikroelektronikari buruzko aurkikuntzez gain, bakterioen eta eukarioten erribosomari buruzko ekarpenak ere egin zituen.
Soalar
Solar, Hauza mendilerroan dagoen 830 metro garaierako mendia. Nafarroa Garaiko Baztan udalerrian dago. Bertan Soalarko estazio megalitikoa dago eta bertan aurkitu zen Soalarko menhirra.
Gailur apal eta garbia da, Burgamendiren iparraldean dauden arroka batzuk lurpean dituena.
Maria Kriutxkova
María Yevguénievna Kriuchkova (Rostov Don, 1988ko uztailaren 7a - ibídem, 2015eko martxoaren 8a) errusiar gimnasta artistikoa da,  Atenasko 2004ko Olinpiar Jokoetan domina olinpikoa eskuratu zuen.
2004
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen 16 urte besterik ez zituela. Hainbat modalitatetan parte hartu zuen. zalldi-jauzian 42. postuan geratu zen, lurzoruko ariketan 79. postuan geratu zen eta banakako ariketan 92. postuan.
Taldekako modalitatean ere parte hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen Anna Pávlova, Yelena Zamolódchikova, Natalia Zigánshina, Svetlana Jórkina eta Liudmila Yezhovarekin, 113.235eko puntuazioa lortu ondoren. Olinpiadak amaitu ostean, erretiratu egin zen entrenatzaile jarduteko
Heriotza
2015eko martxoaren 8an hil zen, 26 urte zituela, enbolia baten ondorioz.
Cătălina Ponor
Cătălina Ponor (Konstantza, Errumania, 1987ko abuztuaren 20a) errumaniar gimnasta ohia da.
Biografia
2002an talde nazionalarekin entrenamendua hasi ondoren, Ponorrek hainbat domina irabazi zituen Errumaniako taldearekin, oreka-barran eta lurzoruan.
2003. urtearen amaiera arte ia ezezaguna zen Ponor, eta gimnasta gisa egindako ibilbidean hainbat lorpen garrantzitsu egin ditu. Bere ibilbidean 2003ko Munduko Txapelketa nabarmendu behar da, bertan zilarrezko domina lortu baitzuen, eta 2004an Europako Gimnasia Lehiaketan eta 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan urrezko dominak eskuratu zituen.
Olinpiar Jokoen ondoren, Ponor eztabaidetan sartu zen, baina hainbat lehiaketatan lortu zuen arrakasta. 2006ko Europako Txapelketan urrezko domina eskuratu ondoren, Ponorrek erretiroa hartzea erabaki zuen, lesioengatik. Hala ere, berriro ekin zion entrenamenduari, eta, azkenik, Londres 2012ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen gimnasia artistikoko talde errumaniarrarekin. Taldekakoan brontzezko domina lortu zuen, eta zilarrezkoa, berriz, lurreko ariketan
Azkeneko parte-hartzea 2017ko Europako Txapelketetan izan zuen, Cluj-Napoca herrian, bere herrialdean (Errumania). Emaitza bikaina izan zuen bere kirolari ibilbidearei amaiera emateko. Oreka-barraren banakako amaierarako sailkatu zen, eta urrezko domina lortu zuen, 14.566 puntuazioarekin (6.2 zailtasuna eta 8.366 exekuzioa).
Munduko Kopako beste lehiaketa batzuetan sei domina gehiago lortu zituen, eta horietatik 4 urrezkoak izan ziren. Zehazki, urrezko domina lortu zuen bere espezialitatean: oreka-barran; Birminghan, Ingalaterra, 2006; Doha, Catar 2016; Bakú, Acerbayián 2017. Azken aldiz Dohan parte hartu zuen, Catar 2018, eta zilarrezko domina lortu zuen bere espezialitatean. Birminghanen zilarrezko domina ere lortu zuen 2006an, eta Bakun urrezko domina 2017an.
Maila pertsonalean, 2020ko abuztuan, Instagrameko kontuan Bogdan Ristea Jianurekin ezkonduko zela iragarri zuen
Goebbels haurrak
Harald, Magdaren seme nagusia
Haur hauekin batera Goebbelstarren familia beste seme zaharragoa zegoen. Hau, Harald, heriotzatik libratu zen Afrikan preso baitzegoen. Magda eta Günther Quandt 1921eko urtarrilaren 4an ezkondu ziren, eta urte bereko azaroaren 1ean Harald Quandt seme bakarra jaio zen. Bikotea 1929an dibortziatu zen, eta 1930eko irailaren 1ean Magda Alderdi Nazira batu zen. Magda eta Goebbelsen arteko maitasun-harremana 1933ko otsailean Weimarrera egindako bidaia batean hasi zuten. Haraldek Goebbels aitaordearekin harreman estua izan zuen, bileretara lagundu zuen, eta jendaurrean agertu zen haren ondoan, Gazte Hitleriarren uniformea soinean zeramala. Ministro izendatu ondoren, Goebbelsek Haralden aitari eskatu zion Magdari dibortzioaren ondoren ezarritako betebeharretatik askatzeko, eta Harald bikote berriarekin bizitzera joan zen 1934an.
Harald tenientea izan zen Luftwaffen, eta Magdaren seme bakarra izan zen Bigarren Mundu Gerratik bizirik atera zena. 1950eko eta 1960ko hamarkadetan Harald Mendebaldeko Alemaniako industrialari garrantzitsuenetako bat izan zen. Bost seme-alabaren aita, 1967an hil zen bere hegazkin pertsonala Italian erori zenean.
Haurren izenak
Zenbait egilek ondorioztatu dute haurren izenak «h» letrarekin hasten zirela, Adolf Hitlerren ohorez, baina ez dago teoria horren aldeko ebidentziarik; izan ere, dirudienez, Magdak bere seme-alabei letra horrekin hasten ziren izenak jartzeko ohitura bere lehen senar Günther Quandten ideia izan zen, eta hark ere bere lehenengo izena jarri zien bere bi seme-alabei, eta izen hori «lehen letrarekin» hasten zen.
Azken egunak
1945eko urtarrilaren amaieran Armada Gorria gertu zegoenez, Goebbelsek bere familia Lanketik Schwanenwerderren jabetza seguru samarrera eramateko agindu zuen. 1945eko apirilaren 22an, Armada Gorria Berlinen kanpoaldera iritsi baino egun bat lehenago, Goebbelek Vorbunkerrera eraman zituzten beren seme-alabak, zeina Führerbunkerreko behealdearekin lotuta baitzegoen, Reicheko kantzelaritzako lorategien azpian. Hitlerrek eta bere zerbitzuko languntzaile gutxi batzuek bertatik zuzendu zuten Berlingo gudua. Karl Gebhardt Gurutze Gorriko presidentea saiatu zen, arrakastarik gabe, umeak hiritik kanpora eramaten.
Bernd Freytag von Loringhoven jeneralak «triste» gisa deskribatu zituen haurrak, baina Erna Flegel erizainak, haiekin harreman handia izan zuenak, «Sinpatiko» eta «erabat xarmagarri» gisa deskribatu zituen. Txostenen arabera, haurrek Blondi Hitlerren txakurrarekin jolastu zuten, bunkerreko egonaldian, non haurrek gela bat partekatu zuten. Dirudienez, haurrek batera abestu zuten Hitler eta Robert Ritter von Greim zaurituarentzako bunkerrean, eta Jungek adierazi zuen haiekin egon zela apirilaren 30eko arratsaldean, Hitlerrek eta Eva Braunek beren buruaz beste egin zutenean.
Aurkikuntza
1945eko maiatzaren 3an, Ivan Klimenko buru zuten tropa sobietarrek Goebbels senar-emazteen gorpu kiskaliak Kantzelaritzako lorategian aurkitu eta biharamunean, haurren gorpuak aurkitu zituzten Vorbunkerren.
Hans-Erich Voss almiranteordea eta Hans Fritzsche kazetariak haurrak identifikatu zituzten. Gorpuak Berlingo Buchau hilerrira eraman zituzten, mediku sobietarrek autopsia egin ziezaieten. Ahalegin ugari egin zituen arren, Frau Behrendek ere, haurren amonak, ez zuen jakin zer gertatu zitzaien gorpuei. Goebbels familiaren gorpuzkiak, baita Hitler, Eva Braun, Hans Krebs eta Blondirenak ere, behin eta berriz lurperatu eta lurpetik atera zituzten.
Azken ehorzketa 1946ko otsailaren 21ean egin zen Magdeburgeko SMERSHren instalazioetan. 1970ean, Yuri Andropov KGBko zuzendariak gorpuzkiak suntsitzeko operazioa baimendu zuen. 1970eko apirilaren 4an, KGBko talde sobietar batek zurezko bost hilkutxa atera zituen Magdeburgeko instalazioetan, eta berehala suntsitu zituen. Ondoren, hondakinak Elba ibaiaren adarra den Biederitz ibaian zabaldu zituen.
Polemika
2005ean, Rochus Mischek, naziekin bizkarzain lanetan ibilitakoa, eztabaida sortu zuen Goebbeltarren sei seme-alaben omenezko plaka bat jartzea eskatu zuenean. Aurka zeudenek argudiatu zuten buruzagi nazi baten seme-alaben oroimena ohoratzeak Holokaustoaren biktimen memoria zikintzea zekarrela. Gurasoek egindako krimenak gorabehera, Mischek esan zuen umeak errugabeak zirela, eta haiek kriminal gisa tratatzea akatsa zela, gerran hildako beste biktima batzuk baitziren.
María Ángela Nieto
María Ángela Nieto Toledano (Madril, 1960ko martxoaren 1a) Espainiako zientzialari bat da, Biokimikan eta Biologia Molekularrean doktorea, eta Alacanteko Neurozientzien Institutuan —Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Goreneko (CSIC) eta Elxeko Miguel Hernández Unibertsitatean (UMH) egiten du lan.
Ibilbide profesionala
Madrilgo Unibertsitate Autonomoan doktoratu zen 1987an, proteina azido nukleikoen interakzioetan egindako lanagatik (CBM SO CSIC-UAM, Enrique Palacián Tesiaren zuzendaria).
1988an, Madrilgo AS Ikerketa Biomedikoen Institutura joan zen Abelardo López Rivasekin programatutako heriotza zelularra aztertzera.
1989an, Londresko National Institute for Medical Research-era batu zen, David Wilkinsonekin nerbio-sistemaren garapenean inplikatutako geneen isolamenduan lan egiteko. 1993an zientzialari titular (CSIC) izatea lortu zuen Madrilgo Cajal Institutuan, eta ordutik enbrioi-garapenean eta helduen patologietan mugimendu zelularretan interesa duen talde bat zuzentzen du. Transkripzio-faktoreen Snail familia ezaugarritu zuten, enbrioietako epitelio-mesenquima (EMT) trantsizioaren indukzioan duen funtsezko papera erakutsiz (1992-1994; adib. Science 1994). Lan honek iradokitzen zuen Snail berriro aktibatzea lehen mailako tumoreko minbizi-zelulen delaminazioan inplikatuta egon zitekeela.
2000. urtean, Amparo Canorekin, Snail E-cadherinaren zapaltzaile indartsua zela erakutsi zuten, migrazio-propietateak berretsiz eta tumoreen inbasio-frontean aktibatuz (Nat Cell Biol., 2000). Azterlan horrek lagundu egin zuen ISIk Molecular Medicine-en "Emerging Research Front" gisa identifikatutako Snail-EMT-minbizia eremuaren hasieran. 2000. urtean, Garapenaren Neurobiologia Saileko Zuzendari Ikertzaile Zientifikoa izendatu zuten, eta "EMBO Member" aukeratu zuten. Bere taldeak Snailek zelula-zikloa erregulatu eta heriotzarekiko erresistentzia ematen zuela aurkitu zuen, migrazioa bultzatuz zelula-banaketaren aurrean, eta abantaila emanez enbrioi- eta tumore-zelulei, urruneko lurraldeetara iristeko eta ehunak edo metastasia osatzeko, hurrenez hurren (Genes & Dev, 2004).
2004an, Ikerketa Irakasle izendatu zuten, eta urte horretan Alacantera joan zen bere taldearekin, Neurozientzien Institutura (CSIC-UMH). Han aurkitu zuten helduen giltzurrunean Snail berraktibatzea nahikoa eta beharrezkoa dela fibrosia eta giltzurrun-akatsa eragiteko, eta haren blokeoak animalia-eredu batzuetan eragindako fibrosia irauli dezakeela; horri esker, terapia antifibrotiko berri bat proposatu ahal izan da (EMBO J., 2006; Nature Medicine, 2015). Snail-ek ere garrantzi handia du hezurren garapenean eta homeostasian, eta bere adierazpen desarautuak akondroplasia eragiten du (gizakiengan nanismo mota ohikoena, Dev. Cell, 2007) eta mineralizazio eskasa helduengan (osteomalazia, EMBO J., 2009). Minbiziaren progresioari dagokionez, erakutsi dute EMT prozesu dinamiko eta itzulgarria dela, tumore-zelulak barreiatzeko beharrezkoa, baina metastasia sortzeko erreprimitu egin behar dela (Cancer Cell, 2012), EMTan oinarritutako terapia anti-metastasikoak diseinatzeko kontzeptua aldatuz (Science, 2013). Enbrioi-garapenaren funtsezko prozesuetara itzuliz, bere taldeak erakutsi du Snail eta beste transkripzio-faktore baten (Sox3) arteko elkarrekiko errepresioak enbrioi-lurraldeak definitzen dituela nerbio-sistemaren eraketa ziurtatuz (Dev. Cell, 2011) eta 2017an, bihotza enbrioi-garapenean kokatzen duen mekanismoa deskribatu dute (Nature, 2017), sortzetiko malformazio batzuk hobeto ulertzeko aukera emanez.
EMT hasieratik onartu zuten garapenaren biologoek, baina onkologoek ez hainbeste. Hala ere, orain minbiziaren ikerketa gai nagusietako bat bihurtu da (Nieto, Ann. Ber. Cell Dev. Biol., 2011 eta Nieto et al, Cell, 2016).
Bere ikerketen ekarpen nagusia da enbrioi-garapeneko epitelio-mesenquima trantsizioa eta helduaren hainbat patologiatan duen aktibazio aberrantea aztertzea.