cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luciana Aymar
Argentinako hedabideetan agerraldia
Luciana Argentinako atleta mediatikoen aldarrikapenik behinena dela ere nabarmendu izan da; mundu mailako markekin, hala nola Rexona, Gatorade, ICBC, Midea eta bere botak hornitzen zizkion Nike markarekin, kontratuak sinatu zituen.
Federico Bluthgen PepsiCo Bebidas Cono Sur-eko marketin zuzendariak azaldu zuenez, Gatoradek aukeratu zuen Lucha «kirolaren erreferente bat delako. Zortzi aldiz jokalari onena izendatuta ere, bikaintasun profesional handiz eta pasio osoz entrenatzen du. Luciana barrutik, norberak eman dezakeenetik, bere espirituan irabazteko ideia daraman profesional bat da».
Bere kirol-ibilbideaz gain, modelismoan aritu zen, eta telebista saio bat gidatu zuen.
2015ean, ESPN Latinoamerikan sartu zen emakumezkoen kirol produkzioekin elkarlanean aritzeko
229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà
229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà, behin-behinean 2007 UK126, disko sakabanatuan dagoen Neptunoz haraindiko objektu (TNO) bat da eta sistema bitar bat da, Eguzki-sistemaren kanpoko eskualdean. 2007ko urriaren 19an aurkitu zuten Megan Schwamb, Michael Brown, eta David Rabinowitz astronomoek Palomar Behatokian, Kalifornian. 600 bat kilometroko diametroa du. TNO hau tamaina erdikoa da, eta baliteke izatea 1.000 kilometrotik beherako objektu guztiz solidoen klase baten ordezkari ona. Keith Nollek eta Will Grundyk Hubble espazio teleskopioa erabilita bere ilargia aurkitu zuten, 100 bat kilometrokoa eta Gǃòʼé ǃHú izena eman zioten.
Izendapena
Gǃkúnǁʼhòmdímà izena Namibiako Juǀʼhoansi (ǃKung) herritik dator. Euren mitologian, Gǃkúnǁʼhòmdímà neska-urde-inurrijale bat da, San herri batzuetan pitoi-neska edo elefante-neska gisa agertzen dena. Bere herria babesten du eta gaizkileak zigortzen ditu bere gǁámígǁàmì arantzak erabilita, kazkabarraz beteriko hodei bat edo orix arruntaren adar magikoa. "Gǃkúnǁʼhòmdímà" izena bi hitzen nahasketa da, gǃkún 'urde-inurrijalea', ǁʼhòm mà 'neska gaztea' eta dí atzizki femeninoa. Gǃòʼé ǃHú ilargia bere adarraren izena da: sinpleki 'oryx' (gǃòʼé) eta 'adar' (ǃhú) esan nahi du.
Juǀʼhoan hizkuntzan planetoidea eta ilargiak [ᶢᵏǃ͡χʼṹ ᵑ̊ǁʰòmdí mà] eta [ᶢǃòˀé ǃʰú]  ahoskatzen dira. Normalki, kontsonante klikariak ez dira ahoskatzen beste hizkuntza batzuetan planeta aipatzen denean. Honela, Gun-hohm-di-ma eta Goh-ay-ku bezalako ahoskerak erabiltzen dira nazioartean.
Orbita
Gǃkúnǁʼhòmdímàek Eguzkiaren inguruko orbita 37,5–107,9 AUra egiten du 620 urte eta 2 hilabetean behin (226,517 egun; ardatz erdinagusia, 72,72 AUkoa). Haren orbitak 0,48ko eszentrikotasuna du, eta 23º-ko makurdura ekliptikarekiko. Disko-sakabanatuko objektua da.
0,48-ko eszentrikotasunak iradokitzen du grabitazioak sakabanatu zuela gaur egungo orbita eszentrikoan. Periheliora 2046ko otsailean iritsiko da, eta bere satelitearekin elkar ezkutaketak 2050aren amaieran hasiko dira eta hamarkada horretako zatirik handiena iraungo dute. 3,7ko magnitude absolutuko distira du, eta 1982an hartutako irudiak aztertuz 178 aldiz era 16 oposiziotik gora ikusi dira.
E. H. Carr
Edward Hallett Carr (Londres, 1892ko ekainaren 28a - ibidem, 1982ko azaroaren 3a) britainiar historialari, diplomazialari eta kazetaria izan zen.
Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen eta 1916an hasi zuen ibilbide diplomatikoa. Hiru urte geroago, Parisko Bake Biltzarran parte hartu zuen. 1936an zerbitzu diplomatikoaren dimisioa aurkeztu zuen eta nazioarteko harremanak eta Sobietar Batasuna aztertzeari ekin zion.
1941etik 1946ra The Times egunkarian editore laguntzaile aritu zen, eta erregimen sozialista eta Sobietar Batasunarekin aliantza proposatu zituen gerraostean.
14 liburukiko Sobietar Errusiaren Historia bat idatzi zuen. Nazioarteko harremanei buruz ere idatzi zuen, batez ere Hogei Urteko Krisia. Enpirismoaren aurka agertu zen historiografian eta Zer da Historia liburuan historiografiaren printzipioak ezarri zituen eta metodo eta praktika tradizionalak baztertu zituen.
Unibertsitate laboral
Unibertsitate laborala edo lan-unibertsitatea Espainiako hezkuntza-erakundea izan zen, langileen seme-alabei zuzendua, eta 1955etik 1989ra egon zen martxan; 21 egoitzetan, milioi erdi ikaslek edo ikasi zuten zentro horietan.
Historia
Unibertsitate laboralak Lan Ministerioaren mende zeuden, lan-mutualitateen konturako gizarte-hornidurako erakunde gisa. Haren sustatzailea José Antonio Girón de Velasco izan zen, eta, beraz, oinarri ideologiko falangistetatik sortu ziren, sendotze-etapan finkatu baitziren (1955-1962), eta gero pixkanaka ahulduz joango ziren hedatze-aldian (1962-1978). Azkenik, desagertze-aldian (1979-1981), "Irakaskuntza Integratuko Zentro" bihurtu ziren, eta Hezkuntza eta Zientzia Ministerioak xurgatu zituen eraikin eta eginkizun horiek. 26 urtez, ia milioi erdi ikasle igaro ziren instalazio horietatik, gehienak barnetegian, nahiz eta pentsio erdiko eta kanpoko ikasleak ere bazeuden. Gizonezko ikasleentzat bideratuta zeuden, Caceres eta Zaragozakoak izan ezik, horiek emakumezkoaentzat baitziren; azken urteetan bakarrik izan ziren mistoak. Horietan, bigarren hezkuntza, lanbide heziketa eta ingeniaritza teknikoak ematen ziren; Cheste eta Las Palmasen, berriz, lehen hezkuntzako bigarren zikloa ere ematen zen.
Eraikinak leku desberdinetara bideratu ziren: gehienak erabilera anitzeko zentro bihurtu ziren (gaur egungo Bigarren Hezkuntzako Institutuak eta Lanbide Heziketako Ikastetxe Integratu Publikoak); beste batzuk unibertsitate-campusetan daude, eta baten bat kulturgune da.
Egoitzak
21 instalazio izan zituen; parentesi artean, Unibertsitate Laboral gisa jarduera akademikoak hasi ziren urtea:
Teleportazio
Teleportazioa objektuak edo partikulak leku batetik bestera berehala mugitzeko prozesua da.
Kontaketaren arabera, teleportatzaile izeneko makina edo gailu bat erabil daiteke, edo ez. Adibidez, gizaki baten kopia zehatza teleportatuko bagenu, jatorrizkoa suntsitu beharko genuke, teleportatutzat eta bikoiztutzat har ez dadin.
Teleportation hitza Charles Fort idazleak asmatu zuen 1930eko hamarkadaren hasieran. Fortek desagertze eta agerpen misteriotsuen arteko ustezko lotura deskribatzeko erabili zuen.
Xingola urdina
Xingola urdina (lazo urdina deituraz ezagunagoa) indarkeria politikoaren eta ETAren kontrako ikur bat izan zen Hego Euskal Herrian eta Espainian, paparrean pin moduan eramatekoa eta diseinu orokor bat. Agustin Ibarrola artistaren diseinua izan zen, eta ikurra Bakearen Aldeko Koordinakundeak plazaratu zuen, 1993an zehazki. Urte hartako uztailean bahitu zuten Julio Iglesias Zamora enpresaria, eta Askatasuna leloaren A hizkiaren formagatik hautatu zuten lazoa sinbolo gisa, enpresaria askatzeko mobilizazioen erdian. Urte horretan, 80.000 pertsona atera ziren kalera xingola urdina ikurtzat hartuta Donostian, ETAren bahiketaren kontra. Gerora, beste talde batzuek ere erabili izan dute —PPk, adibidez—, batez ere, Espainian. Jose Maria Aldaiaren bahiketan (1995), berriz erakutsi ziren kaleetan xingola urdinak, ETAren ekintzen kontra protesta egiteko. Hain zuzen, Gregorio Ordoñez Donostiako PPko alkateordea izan zen ikur horren babesleetako bat ikurraren kontra oldartzen zirenen aurrean; izan ere, Ezker Abertzaleak beste goiburu eta diseinu bat atera zuen xingola urdinari aurka jarria: "Euskal Herria askatu".
Takeo Fukuda
Takeo Fukuda (福田 赳夫) japoniar politikaria izan zen. Japoniarko lehen ministroa izan zen 1976tik 1978ra.
Samurai familia batean jaio zen eta zuzenbidean lizentziatu zen Tokioko Unibertsitatean. Gerran burokrata izan zen Finantza Ministerioan. 1952an diputatu hautatu zuten, eta ondoren Nekazaritza, Finantza eta Kanpo Arazoetako ministro. 1976an Alderdi Liberal Demokratikoko presidente eta lehen ministro hautatu zuten. Neutral mantendu zen Txinaren eta Sobietar Batasunaren arteko gatazketan, eta harremanak hobetu zituen Asiako hego-ekialdeko herrialdeekin.
Yasuo Fukuda bere semea ere Japoniako lehen ministroa izan zen.
Azkoiengo gaztelua
Historia
Tibalt I.a Nafarroakoaren garaian, 1237an, gotorlekuko gobernadorea Hurtado Mendoza zalduna zen, Kaparrotsurena ere bere ardurapean zuena. 1256an, Corbaran Leetek gordetzen zuen.
Diego Peritz Zotetze alkate zela, 1280an ogia egosteko labe berri bat egin zen, eta mendiaren aurkako postigoa. Aldi berean, zisterna edo algibe bat egiteko leku bat prestatu zen. Garai hartan, atxikipena urtean 15 libera eta 75 kahitze gari suposatzen zuen.
1307an, Joan Ruitz Funeskoa alkaide zela, gazteluko etxeak eta bi dorreak estali ziren. 1315ean, Ferran Ruitz Peñalengoa alkatetza hartu zuen, gazteluaren eta dorrearen zaintzak 7 libera eta 35 kahitze esleitu zizkiola. 1321ean jarraitzen zuen. Karlos II.a Nafarroakoak 1351n Martin Peritz Urabaini eman zion zaintza, 4 libera eta 20 kahitzerekin. 1366an, baina, Santxitz Kaparrotsukoa etorri zen, ezkutaria, eta baleztak eta artilleria eman zizkioten gaztelua defendatzeko, Konpainia Handien beldur.
Azkoien hiribildua Gaztelako tropek setiatu zuten 1378an, eta bertako biztanleek babestu zuten. Setioari aurre egin ondoren, Funes berreskuratzera atera ziren, etsaiaren esku erori baitzen. Dorrea edo talaia 1400. urtean erortzear zegoen. Bortz urte geroago, kontu batek dio erorketa handia dela. Hala ere, gaztelua zutik geratu zen.
1423an, Karlos III.a Nobleak hala eskatuta, hiribildua eta bere gaztelua Bianako Printzerrian integratu ziren, erregeak Karlos IV.a bilobaren alde eraikia. Geroago, 1430ean, Gaztelaren aurkako gerra zela eta, 45 gizon iritsi ziren Azkoiengo goarnizioa eratzera, Guillen Arnaut Donamariaren agindupean; gainera, bortz baleztari bidali ziren gaztelura. Urte horretan bertan, Joan II.a eta Zuria I.a erregeek hiribildu honen eta Funesen jaurerria eman zioten Piarres Azkoiengoari, gaztelu eta jurisdikzioarekin, Gaztelako eta Aragoiko erregeekin izandako negoziazioetan emandako zerbitzuengatik.
Nafarroako Gerra Zibilaren garaian, 1457an, Gil Intxaurreta alkaidea zen, 3 arma-gizon eta 5 zaldizko bere zerbitzura zituela. Geroago, 1469an, Mosen Piarres altxatu zen armaz honekin eta beste gaztelu batzuekin, bat mariskalarekin eta agramondar buruzagiekin, Leonor I.a Nafarroakoak beaumontarrekin sinatutako bake akordioaren aurka. Printzesak setioa jarri behar izan zion hiribilduari matxinada menderatzeko. 1470ean, gertakari horren ondoren, Azkoiengoek, etorkizunean antzeko gauzak saihestu nahian, gaztelua eraitsi zezatela eskatu zioten printzesari, inoiz ez egiteko eta etengabe berregiteko moduan. Aldi berean, koroari betiko atxikitzea eskatzen zuten, eta ez jaunen jabetzari.
Gaztelua eraisteko eskaerak ez zuen eraginik izango. Fernando Katolikoak Nafarroako Erresuma konkistatu zuenean, Simancasen, Nafarroan zeuden gotorlekuen zerrenda batean, Azkoiengoa aipatzen da Faltzesko markesaren parte gisa. Dirudienez, 1516an bota zuten, Erresumako beste batzuekin batera.
Kin-dza-dza!
Kin-dza-dza! (Кин-Дза-Дза!) 1986ko Georgi Danelija errusiar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko film komikoa da. Errusiar askorentzat kultuzko filma da eta bere elkarrizketak maiz errepikatzen dituzte.
Argumentua
Istorioa «Kin-Dza-Dza» galaxiako «Plyuk» planeta desertuan gertatzen da, non elkar ezagutzen ez zuten bi gizaki, «Osaba Vova» eta «biolin-jotzailea», bata besteari esaten dioten bezala, teleportatzaile estralurtar batekin ustekabean topo egin ondoren geldituko diren. Etxera itzultzeko bilaketan izandako gorabeherak deskribatzen ditu filmak. Planetako biztanleek gizakiak dirudite, itxura primitiboko teknologiarekin eta kultura barbaroarekin, gizakiaren antzekotasun satirikoekin.
Leucocoprinus brebissonii
Leucocoprinus brebissonii Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Urria Euskal Herrian. Lepiota txiki guztiak bezala, ez da jangarria, susmagarria baizik.
Sinonimoa: Lepiota brebissonii.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 3 cm arteko diametrokoa, hasieran konikoa gero zabaldu egiten da, hondo zurixkaren gainean nabarmentzen diren ezkata beltzaxkak ditu, eta erdian gune arre ilun bat, oso agerikoa. Ertza garbi ildaskatua, Coprinusena gogorarazten du.
Orriak: Estu, libreak, lehenengo zuriak, gero kremak.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: 4.5 – 6 x 0,3 – 0,6 cm-koa, zuria hasieran gero haragi kolorekoa, pruinaduna, eraztun hauskor bat du oso goian.
Haragia: Oso mehea, zuria. Usain gutxikoa.
Etimologia:
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Leucocoprinus cepistipes delakoarekin, baina hau handixeagoa da, eta ezkata zentrokide arre-lehoi kolorekoak ditu, habitata ere desberdina du: negutegiak, loreontziak, landare hondakinak etab.
Sasoia eta lekua
udazkenean, normalean hostozabalen azpian, baina koniferetan ere aurki daiteke. Urria.
Banaketa eremua
Europa eta Ipar Amerika. Duela gutxi arte, perretxiko hau Europan bakarrik zegoen, baina azken urteotan Pazifikoaren ipar-mendebaldean identifikatu da.
Joanes Erramiritz de Bakedano
Joanes Erramiritz de Bakedano edo Erramiritz (Arremiritz) Bakedao (1485/1490-1522), San Martingo eta Ekalako oinetxeen jauna, XVI. mendeko nafar buruzagi militar bat izan zen, Nafarroako independentziaren aldeko gerla denboran.
Familia
Bakedanotarrena Ameskoako leinu noble bat zen. Bakedao herriko jatorria zuten eta, besteak beste, familia honetako kide batzuek izan zuten Lizarraldeko merino kargua edo Lizarrako Zalatanborreko gazteluzaintzaren kargua. Joanes Erramiritz de Bakedanoren aitonak, Joanes Ferrandiz de Bakedanok bilobari leinuaren ontasunak testamentuz utzi zizkion 1498an, San Martingo eta Ekalako oinetxeak. Hemendik aurrera Joanes ezaguna izango da San Martingo jauna bezala.
Biografia
Nafarroako konkista hasten delarik Ataungo ingurua defendatzen ari da. Bainan Albako dukearen kanpainia oso bizia da eta egun gutxitan Iruñea espainiarren esku geratzen da (uztailak 25) eta Joanes III.a eta Katalina errege-erreginak ihesi doaz Bearnorantz. Denbora gutxitan beraz Fernando Katolikoaren usurpazioa sendotzen da eta Nafarroako nobleziak ezinbestean leialtasun zina egiten dio, tartean Nafarroako Mariskala eta San Martingo jauna (abuztuak 31). Geroxeago, jakinik Joanes III.a erregeak saiatuko duela erresuma berreskuratzen San Martingo jaunak osatzen du 700 laguneko tropa bat eta, Jakue Belatz de Medranoren laguntzarekin, lortzen du Lizarrako gazteluaren kontrola hartzea (urriak 5). Halere, laister Lizarra setiatua da Diego Martinez de Alabaren eskutik. Gaizki preparatua defentsa luzerako, San Martingo jaunak negoziatzen du gazteluaren entrega (urriak 28). Libre ateratzen da eta aprobetxatzen du bat egiteko Iruñea aurrean iritsi den Joanes III.a erregearekin. Hilabete baten buruan, Iruñeko erabateko blokeoa ezinezkoa izanik eta negu giroaren aurrean, erregeak erabakitzen du itzultzea iparralderantz (azaroak 30). San Martingo jaunak bat egiten du erabaki honekin.
Hurrengo urtean, bera ihesi dagoelarik, epaitua da Fernando Katolikoaren aurkako errebeldiagatik. Zigortuta geratzen da (1513ko ekainaren 6an) eta bere ontasun guztiak galtzen ditu Diego Martinez de Alabaren mesederako. Dirudienez Pedro Belitz de Gebara Oñatiko kondeak proposatzen dio bere burua defenditzea Fernando Katolikoaren aurrean, leialtasunaren truke. San Martingo jaunak arbuiatzen du proposamena eta zigorra aplikatuta geratzen da.
1516an, Fernandoren heriotza aprobetxatuz (urtarrilak 23), Joanes III.ak beste kanpainia militar bat martxan jartzen du. Aldi honetan San Martingo jaunak Nafarroako Mariskalarekin bat egiten du Erronkaribarretik aritzeko (martxoak 15). Cristóbal Villalbaren zaintza zorrotzak eta ezusteko elurteek korapilatzen dute kanpainia eta Isaban preso hartuak dira Mariskala eta San Martingo jauna (martxoak 25). Bi preso ospetsu hauek Gaztelara bidaliak dira, Atienzako presondegian geratzeko. Badirudi San Martingo jauna hiru urtez atxikia egon dela eta baldintzapean aske geratu zen 1519an. Orduan hasi zuen bere emaztearekin batera Diego Martinez de Alabarengandik bere ontasunak berreskuratzeko prozedura judiziala.
1520an Gaztelako Komunitateen Gerra pizten delarik, San Martingo jauna behartuta dago bat egiteko Gaztelako Kondestablearen tropekin Briviescan. Kondestablearen kanpainiak bukatu zuen Villalarko garaipenarekin (1521ko apirilaren 23a).
Gaztelako matxinada hura aprobetxatuz, Nafarroa askatzeko tropa antolatu zuen Henrike II.a errege berriak Esparrosko jaunaren gidaritzapean. Esparrosek askatutako Iruñean sartu zen maiatzaren 18an. San Martingo jaunak baliatzen du une hori uzteko Gaztelako gudarostea eta bat egiteko Nafarroakoarekin. Erresumaren kontrola ziurtatzeko operazioak bideratu zituen ondo ezagutzen zuen Lizarraldean beaumontarren aurka eta Zegarraingo guduan hauetako batzu garaitu zituen (maiatzak 31).
Geroxeago Esparrosek amore eman behar du Logroñoren aurrean eta Iruñerako bidean erabat garaitua geratzen da Noaingo guduan (ekainak 30). Ondorioz nafarren artean sortzen den deskalabruan, San Martingo jaunak saiatzen du Donibane Garazi defenditzea, Joan Arberoaren agindupean Diego de Vera espainiar koronelaren aurrean, bainan uztailaren 20an nafarrak errenditu behar dira eta beste lagun batzuekin batera preso hartua da. Verak zaintzapean bidaltzen du Iruñera, bainan bidean lortzen du ihes egitea eta salbu iristea Amikuze aldera (Arberoa aldiz urkatua izan zen Iruñean). 1521ko udazkenan Nafarroaren aldeko tropek beste kanpainia bat abiatu zuten eta Amaiur (urriak 3) eta Hondarribia (urriak 18) kontrolpean hartu zituzten. San Martingo jaunak ekintza hauetan parte hartu zuen Nafarroako Mariskal gaztearen agindupean.
Negua ondoren borrokak areagotu ziren Bidasoaldean eta espainiarrek lortu zuten Irungo Gaztelu Zahar gaztelua konkistatzen (ekainak 26). Kontra eraso bat antolatu zen Lapurdiko bailea zen Senpereko jaunaren gidaritzapean. Ekintza honetan parte hartzen zuen San Martingo jaunak landsknecht alemaniarrak zuzenduz. Aldabe mendian kokatu zirelarik, Oiartzualdeko miliziek inguratuak izan ziren eta san Martzial egunean (ekainak 30) gertatutako guduan Senpere eta San Martin garaituak izan ziren. Borroka honen ondorioz Senpere preso hartua izan zen et San Martingo jauna, aldiz, hilik geratu zen. Beltran de la Cueva Gipuzkoako gobernadore espainiarrak baimendu zuen San Martingo jaunaren gorpua entregatzea Hondarribiko nafar gudarosteari. Ondoren Lapurdin ehortzia izan zen.
Nahiz eta hilik egon, San Martingo jaunaren aurkako haserre inperiala ez zen gelditu. Alegia, Karlos enperadoreak ukatu zien barkamena alargunari eta semeari (1523ko abendua). Horregatik, oraindik 1539an Katalina alargunak justizia eskatzen zuen senarraren ontasunak berreskuratu ahal izateko. Ondoko urteetan dena den, lortuko zuen bere asmoa betiko leialtasunaren truke.
Ondorengotza
Joanes Erramiritz de Bakedano, San Martingo jauna, ezkondu zen Katalina izeneko andrearekin eta gutxienez seme bat izan zuen: Honen birbiloba, Diego Ramirez de Bakedano Ruiz de Arkaia (1617-1695), Andiako markeserria izendatua izan zen.
Beste ondorengoen artean aurkitzen da Angel de Saavedra y Ramirez de Bakedano, Andiako VI. markesa eta Rivaseko dukea.
Jevgeni Leonov
Jevgeni Pavlovitx Leonov (Евгений Павлович Леонов; Mosku, 1926ko irailaren 2a - ib., 1994ko urtarrilaren 29a) erruso-sobietar aktorea izan zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo sobietar zinemako pertsonarik ospetsuenetako bat izan zen. Animaziozko filmak ere bikoiztu zituen, tartean Winnie the Poohrenak.
Arriaga (Erandio)
<mapframe latitude="43.30282" longitude="-2.964764" zoom="13" width="200" height="132" align="right">{ "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ -2.965905,         43.302868        ]      }    }  ] }
Arriaga Erandio udalerriko auzo bat da. 2012ko abenduko 31ko erroldaren arabera, 559 biztanle ditu.
Izena
Izenaren jatorria euskarazko “harri” izenaren eta “-aga” atzizkiaren arteko lotura da eta bere esanahia harri askoko eremua edo harritza da.
Euskarazko ahozko hizkeran “Arrea” edo “Arria” esaten zaio, ‘-aga’ atzizkiaren era laburtua dela eta. Gauza berdina gertatzen da Arana<Aranaga edota Madaria<Madariaga hitzekin.
Erdarako ahozko hizkeran “Arriagas” esaten zaio, gaztelerak ‘-s’ letra gehitzeko duen amaierako morfema pluralizatzailea dela eta. Erandioko biztanleen gehiengoek horrela ezagutzen dute auzoa.
Idatzizko eran, Arriaga izango litzateke auzoa deitzeko forma egokia, 1653-ko dokumentuek esaten duten bezala. Dokumentu hauek auzoari jatorri data bat emateko balio dute.
Eraikinak
Eraikinei begira, Artetxe dorrea eta Arriagaseko eskola zarrak dira nabarienak.
Auzo honetako baserri gehienak oraindik zutik mantentzen dira eta aldaketa gutxi jaso dituzte. Hauek dira baserrien izenak: Artetxe, Ugartetxe, Iturralde, Arribeiti, Arribeitizarra, Arribeitierdikoa, Mugaburu, Mugaburutxiker, Basarrate, Erregena, Basazelai, Txakolina, Argiñena, Alkaidena, Altzagena, Urrestitaberna, Aranaga, Urrestibekoa (Txikoena), Ibaigana, Urrestibarri, Urrestiburu, Arriagana, Araukotorre, Beitibekoa, Erdikoetxe, Goskoetxe, Goskoetxeaurre (Etxebarri), Mendikoetxe, Mendikoetxebarri, Txantelena, Txantelenagoikoa, Uribarri
Jaiak
Herriko jaiak uztailaren 4an dira, Trifon Deunaren egunean.
Melissa de la Cruz
Melissa de la Cruz (Manila, Filipinak, 1971ko irailaren 7a) idazlea da. Las au pairs eta Sangre azul nobelen serieak idatzi ditu.
Rudolf Laban
Rudolf von Laban (Presburgo, 1879ko abenduaren 15a-Weybridge, Surrey, 1958ko uztailaren 1a) austro-hungariar dantza-modernoko maisu, koreografo eta teorikoa izan zen. Europako dantza modernoaren aitzindarietako bat da, eta "dantza espresionistaren aita fundatzailea" zen, gorputzaren bitartez behar zuen guztia adieraztea lortzen baitzuen.
Melissa de la Cruz
Biografia
De la Cruz Manilan (Filipinak) hazi zen eta familiarekin San Frantziskora joan zen bizitzera. Han graduatu zen Bihotz Sakratuaren Komentuko Prestaketa lanean. Artearen Historian eta Ingelesean lizentziatu zen Columbiako Unibertsitatean.
New Yorken eta Los Angelesen eman du denbora; eta familiarekin bizi izan da Hollywood Hillsen.
The Beauchamp Family seriea
Witches of East End seriea:
Jean-Louis Tauran
Jean-Louis Tauran (Bordele, 1943ko apirilaren 5a - Hartford, Connecticut, 2018ko uztailaren 5a) frantziar kardinala izan zen.
Erromako Unibertsitate Pontifikal Gregoriotarrean ikasi zuen, eta 1969an apaiztu zen; ondoren, Bordeleko elizbarrutian apaiza zen. 1975ean Vatikanoko zerbitzu diplomatikoan sartu zen eta hainbat misiotan parte hartu zuen.
1991n gotzain eta Estatuekiko Harremanetarako idazkari izendatu zuten. 2003an kardinala sortu zen eta Eliza Katolikoko Liburutegi eta Artxibista izendatu zuten. Kardinal hautesle gisa parte hartu zuen 2005 eta 2014ko konklabeetan. Protodiakono gisa, Frantzisko aita santuaren izendapena iragarri zuen.
Antipiretiko
Erabilera
Neurri fisikoak dira sukarrari aurre egiteko lehen neurri ez-inbaditzailea, hala nola oihal epelak (oihal hotzek errebote-efektua eragiten dute) buruaren inguruan, besapeak eta sabelaldea edo ur epeleko bainuak. Neurri antipiretiko horietan ez da botikarik erabiltzen. Parazetamolarekin batera, sukarra modu eraginkorragoan jaisten dute. Neurri fisikoak modu isolatuan minutu gutxitan bakarrik dira eraginkorrak.
Antipiretikoak ematea ohikoa da sukarra duten pertsona gehienetan, batez ere haurretan. Jakina da sukarra gorputza defendatzeko mekanismo bat dela, batez ere immunitate-sistema aktibatzeko, eraginkorrago lan egin dezan. Gorputzeko tenperaturaren gorakadari febrikula deitzen zaio, eta ez da sukar arriskutsu bat botikekin gutxitu behar izatea. Sakoneko gaixotasunari heldu behar zaio, baina populazioak eta komunitate medikoak hartutako ohiturengatik, gurasoen antsietateagatik gehiago preskribatu eta ematen dira antipiretikoak, eta ez benetan egokiak izan behar direlako.
Zein antipiretiko erabili erabakitzeko, ekintza-mekanismoa, farmakodinamia, eraginkortasuna eta albo-ondorioak hartu behar dira kontuan. Gehienetan, helburua gaixoaren tenperatura eta molestiak gutxitzea denez, eta, ahal den neurrian, hanturazko erantzuna ez aldatzea, erantzuna gehiegizkoa ez bada behintzat, parazetamola gomendatzen da.
Antipiretiko gehienak analgesikoak dira eta hanturaren aurkakoak ere izan daitezke. Antiinflamatorio ez-esteroideak, ibuprofenoa adibidez, hantura eta hemorroide kasuetan erabiltzen dira.
San Joan eliza (Azkoien)
San Joan eliza Argako Erriberako Azkoien udalerrian kokatutako XVIII. mendeko kristiau eliza bat da. Neoklasiko estiloa ditu.
Eraikina
Hiribilduaren goiko aldean, San Juan parrokia zaharraren hondakinak daude. Eraikin gotiko-pizkundar da, eta 1565ean Joan Antxieta harginak egin zituen obrak. Ia ez dago haren aztarnarik, baina badakigu alboko kaperak eta burualde poligonala dituen nabea zela, ganga gotikoz estalia. XVIII. mendeko dorreak zorte hobea izan du, oinaldean osorik kontserbatzen baita. Erriberako Barrokoko adreiluzko fabrika tipikoa da, gorputz prismatiko beheranzkoak eta erremateko beste oktogonal bat dituena, pilastra landuez eta lan geometrikoz aberastua.
Parrokiako presbiterioan erretaula nagusi handi bat dago, Nafarroako XVIII. mendeko garrantzitsuenen artean dagoena. Zaragozako Jose Ramirez eskultore ospetsuak hasi zuen, 1766an, eta hari zor dio erdialdea. Diagonalean antolatuta dauden zutabeek eta apurtuta dagoen frontoi kurbatu indartsuak osatzen dute traza, eta hori guztia barroko berantiar eta klasizista bati dagokio. Alboko kaleak lauagoak eta rococo apaingarriz beteak ziren, eta 1762tik aurrera Kalagorriko Diego de Camporredondoko erretaulak egin zituen. Arkitektura horrek erliebeetan eta fardeletan oinarritutako ikonografia bat hartzen du, eta bere egituragatik San Joan Ebanjelariaren martirioaren historia handia nabarmentzen da, baita Pedro, Pablo, Andres eta Santiago apostoluen tailuak ere, kale nagusiari dagozkionak. Titularraren erliebea konposizio konplexua da, keinu dekamatorioko eta jarrera mugituetako irudi ugarirekin, erditik San Juan biluzia buru dela. Apostoluen irudiek kanon luzea eta izaera bernineskoko ezaugarriak eskaintzen dituzte. Behekoak Camporredondoren eskulturak dira. Tenplua alboko habearteetan dauden beste erretaula garrantzitsu batzuekin ere aberasten da, guztiak ere XVIII. mendeko barrokoak, baina kronologia ezberdinekoak, eta dekorazio oparokoak, San Blas eta Arrosarioko Ama Birjinaren aldareak nabarmentzen direlarik.
Azken honek, XVI. mendeko bigarren hereneko Ama Birjinaren tailu eseria eder bat babesten du. Erretaulak bezain ikusgarria da koruko tribunoetako baten rococo organoa. Sakristian tailu ugari daude, eta horien kronologia XVI. mendetik XVIII. mendera bitartekoa da. Hala ere, garrantzi handiagoa du urregintzako bildumak, zilarrezko pieza baliotsuz osatutakoak.
Parrokia-altxorrak ere badu brontzezko gurutziltzatu txiki bat, XIV. mendeko gotikoa. Apaingarrien kapitulua ere oso aberatsa da, eta bertan San Joanen terno zuri bikaina sartu behar da, 1600. urtean Migel Sarasa Iruñeko brodatzaileak egiten zuena. Pieza ezberdinez ugaritzen ziren santuaren historiak, zeinak pinturak simulatzen baitituzte bere barietate kromatikoagatik eta konposizioagatik, abolengo rafaelesko manierismo bati egokitzen zaizkion ezaugarriak. Errokoko estiloko beste terno zuri bat dago, ikusgarria eta ikusgarria, 1770ean Bartzelonako Jose Velat eta Jose Estruch maisuek brodatu zutena.
Erlikiak
Aipamen berezia merezi dute San Blasen erlikia-ontziak. 1500 inguruko obra gotikoa da, Iruñeko puntzoiak kontserbatzen dituena, XVII. mendeko nabarmenkeria, garbizalea, eta apaingarri ugari dituen eukaristia-kutxatila, landare- eta lore-motiboz apaindua, 1700 inguruko barroko batean ohikoa.
Santuaren bi beso gordetzen omen dira beso-formako erlikia banatan, eta prozesioetan ateratzen dituzte.
Martha Corey
Martha Corey (Ingalaterra, 1619 edo 1620 - Salem, Massachusetts, AEB, 1692ko irailaren 22a) sorginkeriaren errudun salatu eta deklaratu zuten Salemgo sorginkeria prozesuan, Giles Corey bigarren senarrarekin batera. Urkatu egin zuten.
Epaiketa
Komunitatea harrituta geratu zen Martha ikusi zuenean, haren errukiagatik eta dedikazioagatik ezaguna baitzen. Martha ez zen inoiz agertu sorgin-epaiketen alde, ez baitzuen uste sorginik zegoenik, eta argi eta garbi adierazten zuen salatzaileak gezurretan ari zirela, eta horren berri izatean, bi neska gaztek (Ann Putnam, Jr. eta Mercy Lewis) sorginkeriaz salatu zuten berehala.
Martha ez zen jabetzen herriaren paranoia-mailaz, eta hura epaitu zutenean, egiazkoa zen bere errugabetasunaz, eta inoiz ez zuen zalantzan jarri exoneratua izango ez zenik. Azterketa egiten ari zirela neskek kontra egin ahala, Marthak epaileari eskatu zion ez sinesteko haur histeriko batzuen gorabeherak. Neskak bere mugimenduak imitatzen hasi ziren, berak kontrolatu balitu bezala. Mercy Lewisek hauxe oihukatu zuen: "Belarrira xuxurlatzen duen gizon bat dago". John Hathornek Lewisi galdetu zion ea gizona Satanas zen; gero, Ann Putnam Jr.-ek esan zuen Martha Coreyk txori hori bat zuela eskua zupatuz, eta hori nahikoa zen epaimahaiak errudun emateko. 1692ko irailaren 22an urkatu zen. 72 urte zituen.
Bere senarrak, Gilesek, salaketen aurka defendatu zuen, eta berari ere sorginkeria leporatu zioten. Hark ez zuen epaiketarik egin nahi izan, eta zapalduta hil zuten, harri pilo baten azpian. Epaitu edo baietz edo ezetz esateagatik epaitu ez izatearen arrazoi nagusia bere ondarea mantentzea zen, jaraunsleei konfiskatu gabe. Sheriffak zer eskatzen zuen galdetu zionean, berak "pisu handiago" jartzeko eskatu zion, besterik ez. 1692ko irailaren 19an hil zen, Martha emaztea urkatu baino hiru egun lehenago. Bera erruduntzat jo ez zutenez, bere ondasunak, bere azken nahiaren eta testamentuaren arabera, bera errugabea zela hitzari eutsi zioten semeengana igaro ziren.
Anna Maria Bofarull
Anna Maria Bofarull (Tarragona, Katalunia, 1979 ) zinema gidoilaria, zuzendaria eta ekoizlea da. Konpromiso sozial handiko zinema sortzen du, eta protagonista femeninoetan oinarritzen da.
Ibilbidea
Humanitateetan lizentziatua da Pompeu Fabra Unibertsitatean, eta zinema-zuzendaritza titulua du Bartzelonako Centre d'Estudis Cinematogràfics de Catalunya-n. Parisen osatu zituen zinema ikasketak. Lehen lanak 2007an egin zituen.
Lehen film luzea Notas al pie dokumentala izan zen, XX. mendeko memoria espainiarrari buruzkoa. 2011n, Dahlako errefuxiatu-eremuetan bizi zen Dadah-ri buruzko dokumental bat estreinatu zuen Hammadak izenekoa. Sonata para un violoncelo lanean (2014) bereziki ezaguna duen gai bat planteatzen zuen: fibromialgia, amak pairatzen duen gaixotasuna. Julia izeneko biolontxelo-jole baten istorioa kontatzen du. Mikromezenasgoari esker lortu zuen aurrera ateratzea, eta Malagako Zinemaldian estreinatu zuten.
Hirugarren film luzea Sinjar (2021) da, Nora Navas eta Guim Puig-ekin. Estatu Islamikoko soldaduen sarraskia erakusten du Sinjar hirian, Kurdistan irakiarrean, borrokatzen diren hiru emakumeren istorio errealetan oinarritutako fikzio batean: "emakume-begiz ikusitako gerra-filma". Hadia (Halima Ilter) esklabo bihurtu dute. Arjin (Iman Ido Koro) gazteak gatibutasunetik ihes egitea lortu du, eta Bartzelonako Carlota (Nora Navas) arrastorik utzi gabe yihadarekin bat egin duen semearen bila dabil etsi-etsian.
Txipen eskasia globala
2020-2022ko munduko txip-eskasia gaur egungo krisia da. Zirkuitu integratuen eskaera (eskuarki, txip erdieroale izenekoak) eskaintza baino handiagoa da. Horrek 169 industriari baino gehiagori eragiten die, eta garestitze, eskasia eta ilarak eragin ditu kontsumitzaileen artean automobilak, txartel grafikoak, bideojokoen kontsolak, konputagailuak eta erdieroaleak behar dituzten bestelako produktuak erosteko. Eskasia horren arrazoi nagusiak hauek dira: COVID-19aren pandemia, Txinaren eta Estatu Batuen arteko merkataritza-gerra eta zenbait gertakari klimatiko larri.
COVID-19 pandemia
Urruneko lana eta urruneko ikaskuntza handitzeak ordenagailuen, sare-periferikoen eta txipekin kontsumitzeko beste produktu elektroniko batzuen eskaera handitzea ekarri zuen. Konfinamenduen ondorioz, txipak ekoizteko instalazioak itxi egin ziren, eta inbentarioak agortu egin ziren. 2020ko laugarren hiruhilekoan, konputagailu tradizionalen salmentak % 26,1 igo ziren aurreko urtearekin alderatuta.
Txinaren eta Estatu Batuen arteko merkataritza-gerra
2020ko irailean, Txinaren eta Estatu Batuen arteko gatazka ekonomikoaren zati gisa, AEBko Merkataritza Sailak murrizketak ezarri zizkion Txinako txip-fabrikatzaile handienari, Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC), eta horrek zaildu egin zien Estatu Batuetan presentzia zuten enpresei saltzea. Murrizketa horiek direla eta, enpresek beste fabrikazio-instalazio batzuk erabili behar izan zituzten, hala nola Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited (TSMC) eta Samsung. Hala ere, enpresa horiek beren ahalmen maximoan ari ziren ekoizten.
Klima gogorra
Neguko ekaitz gogor batek, 2021eko otsailean, Austinen, Texas, Samsung eta NXP Semiconductors en bi fabrika ixtera behartu zuen, eta horrek hilabete batzuk atzeratu zuen bi instalazio horien hornidura.
Taiwan erdieroaleen munduko industriaren liderra da, eta TSMCk 2020an erdieroaleen-fabrikazioko munduko merkatuaren % 50 baino gehiago kontrolatzen du. 2021ean, Taiwanek mende erdian egondako lehorterik okerrena jasan zuen. Horrek arazoak sortu zituen txip-fabrikatzaileen artean, ur ultrapuru handia erabiltzen baitute fabrikak garbitzeko eta txipak egiteko. Adibidez, TSMCko instalazioek egunean 63.000 tona ur baino gehiago erabili zituzten, tokiko bi urtegiren horniduraren % 10 baino gehiago.
Instalazioetako suteak
Asahi Kaseiren erdieroaleen instalazio bat, ADC eta DAC osagaietan espezializatzen dena, erre egin zen 2020ko urrian. Renesas Electronics-en beste fabrika japoniar batek, automobiletan erabiltzen diren mikrokontroladoreen munduko merkatuaren % 30 hornitzen duenak, su hartu zuen 2021eko martxoan; Renesasek esan zuen gutxienez 100 egun hartuko zituela produkzio normalera itzultzeko. 2022ko urtarrilean, ASMLren Berlingo instalazioan izandako sute batek txipak ekoizteko erabiltzen ziren EUV litografiako ekipoen ekoizpenean eragin zuen.
Autoak
Batez besteko auto modernoak 1.400 eta 1.500 txip bitarte izan ditzake, eta horietako batzuk 3.000 txip ere bai. Autoek munduko txip-ekoizpenaren %15 hartzen dute, eta gailu elektroniko pertsonalek, berriz, %50 inguru. Txipek eragindako diru-sarrerak automobilgintzatik kanpoko sektoreetara bideratuago daude. Espero da txip-eskasiaren ondorioz munduko automobilgintza industriak 210.000 milioi dolar estatubatuar galtzea.
Pandemiaren hasieran, auto-fabrikatzaileek oker iragarri zuten salmentak erori egingo zirela, txip-eskaerak baliogabetu zituzten eta ez zeuden prest eskaerari erantzuteko. Txipen fabrikatzaileek konpromiso gehiago zituzten ITen sektorean, eta horrek murriztu egin zuen automobiletarako txipen ahalmena. Fordek amaitu gabeko milaka ibilgailu aparkatu zituen Kentucky Speedwayn, baina konpainiak auto horiek muntatzen amaitzea espero zuen. Toyotak ibilgailuen ekoizpena % 40 gutxitzea pentsatu zuen mundu osoan 2021eko irailean; General Motorsek, berriz, adierazi zuen Ipar Amerikako ia auto guztien ekoizpena aste batean edo bitan geldituko zituela hilabete horretan bertan. 2021eko hirugarren hiruhilekoan, Estatu Batuetako auto berrien salmenten bi heren bakarrik izan ziren 2020ko epe berean, eskaintzak ezin izan baitzuen eskaera bete. Opelek 2022ra arte itxi zuen Eisenach-en fabrikazio-instalazioa, eskasia zela eta, eta 1.300 langile kaleratu zituen aldi baterako.
Txartel grafikoak eta bideojokoetarako PCak
Munduko txip-eskasiak txartel grafiko berriak eskuratzea zaildu zuen, baina kriptodiru-meatzaritzak gora egin zuen 2021ean. Jokoetarako PCko osagaiak aurkitzea zailagoa eta garestiagoa izan zen, eta, jokoetarako PCak AMD edo Nvidiaren mende zeudenez GPU txartel diskretuak egiteko, bi konpainiek beren lerroak eguneratu zituzten pandemian zehar, aurkitzen zailak diren eredu berrien bidez, edo ohikoak baino %50etik %300era garestiagoak diren produktuekin.
Kontsola-jokoak
COVID-19 pandemian, zineak eta antzokiak itxi egin ziren, birusaren hedapena saihesteko, eta, ondorioz, pertsona askok etxean entretenitzera jo zuten autoisolamendu-aldietan. horrek areagotu egin zuen bideo-jokoen kontsolen eskaera. Pandemiarekin batera, bideo-jokoen kontsolen bederatzigarren belaunaldia merkaturatzean, eskaria are gehiago handitu zen, eta Microsoft-ek eta Sony-k beren kontsola berrien eskaera errekorra jakinarazi zuten. Microsoftek 2021eko otsailean espero zuen Xbox Series X eta Series S eskasia 2021. urtearen erdialdera arte egongo zela, gutxienez; Sonyk, berriz, 2021eko maiatzean ohartarazi zuen PlayStation 5 kontsolaren urritasunak 2022ra arte jarraituko zuela. Bi konpainiek TSMCk egindako AMD txipak erabiltzen dituzte bederatzigarren belaunaldiko kontsoletan, eta horrek presio gehigarria eragiten dio hornidura-kateari. Hornidura-arazoek irauten duten heinean, saltzaileak kontsolak saltzen ari dira eBay eta antzeko webguneetan, prezio minorista baino % 50 edo % 100 gehiago ordainduta. Nintendok % 20 Switch kontsola gutxiago egin zituen. Hasieran, 30 milioi unitate produzitzeko asmoa zuen konpainiak, baina 24 milioi bakarrik ekoitzi ahal izango ditu zerga-urtean, 2022ko martxora arte.
Gobernuak
2021eko otsailaren 24an, AEBko lehendakari Joe Bidenek, agindu betearazle bat sinatu zuen, erdieroaleen hornidura-katea indartzeko aukerak berrikusiz txipen eskasia aztertzen saiatzen dena. Ondoren, apirilean, teknologia-enpresa nagusietako zuzendari exekutiboak eta AEBko gobernuko funtzionarioak gailur birtual batera joan ziren Etxe Zuriarekin, erdieroaleen hornidura-katearen erresilientzia nola hobetu aztertzeko. Beste bilera birtual batean, 2021eko irailaren 23an, Etxe Zuriak presioa egin zien automobil-fabrikatzaileei, txip-fabrikatzaileei eta beste batzuei egungo krisiari buruzko informazioa eman dezaten, konpontzen lagunduz.
2021eko abenduan, txipak egiteko oinarria bultzatzeko plan bat delineatu zuen Indiak.
Konpainiak
2021eko uztailaren 22an, Inteleko Pat Gelsinger CEOak esan zuen 2021eko bigarren erdian txip-eskasia okerragotzea espero zuela, eta hornidurak normaltasunera itzuli baino urtebete edo bi urte lehenago gertatuko direla. 2021eko abuztuaren 19an, Jensen Huang-ek, Nvidiako CEOak, esan zuen eskasia 2022ra arte egongo dela, eta AMDko zuzendari exekutiboak, Lisa Suk, irailaren 27an, 2022ko bigarren erdian urritasuna hobetuko zela esan zuen, nahiz eta ohartarazi zuen ordura arte eskaintza estututa egongo zela. Hala ere, IBMko CEO Arvind Krishnak urriaren 11n esan zuen optimista dela 2022aren amaierarako txip-eskasiaren ebazpen baten iragarpen oro, eta "seguruago" ikusten duela arazoa ez dela erabat konponduko 2023ra edo 2024ra arte.
2021eko irailaren 24an, Taiwango TSMCk esan zuen alderdi interesdun guztiekin lanean ari dela txipen mundu-krisia gainditzeko, irailaren 23an Etxe Zuriaren bilera birtualean parte hartu ondoren. 2021eko apirilaren hasieran, TSMCk iragarri zuen USD 100 000 milioi euro inbertitzeko asmoa duela hurrengo hiru urteetan, Intelek USD 20 000 milioiko plan bat iragarri eta gero, Arizonan txipak modu aurreratuan fabrikatzeko ahalmena zabaltzeko. 2020ko maiatzean, TSMCk US$12 mila milioiko plana iragarri zuen, Arizonan erdieroaleen fabrika bat eraikitzeko eta jarduteko, Estatu Batuetako bigarren fabrikazio-lekua. 2021eko ekainetik aurrera ari dira eraikitzen, eta 2024an hasiko dira txipak ekoizten.
2021eko irailaren 20an, General Motors Estatu Batuetako automobil-fabrikatzaileko zuzendari exekutiboak, Mary Barrak, esan zuen txipen eskasiak horniketa-katea birplanteatzera behartu duela. Barrak esan zuen konpainiak erdieroale gehiago lortuko dituela zuzenean txip-fabrikatzaileetatik, hornitzaileen ordez, gaur egungo txip-eskasiari egokitzeko.
Sara Buesa Rodríguez
Sara Buesa Rodríguez (Gasteiz, 1980ko irailaren 22a) politikari arabarra da, Euskal Herriko giza eskubideen aldeko ekintzailea eta Fernando Buesa Fundazioaren lehendakariordea.
Txipen eskasia globala
Konpainiak
2021eko azaroaren 29an, Nissaneko CEO Makoto Uchidak BBCri esan zion goizegi zela mikrotxipak eta, beraz, amaitutako automobilak noiz entregatuko ziren esateko.
Sara Buesa Rodríguez
Biografia
2000. urtean, ETA erakundeak Fernando Buesa Blanco aita hil zuen.
2015etik 2019ra Gizarte Politiken eta Osasun Publikoaren zuzendaria izan zen Gasteizko Udalean. 2019tik 2021eko maiatzera Gasteizko Udaleko Gizarte Politika, Adineko eta Haur Departamentuko zuzendaria izan zen.
2021eko maiatzean Lanbide - Euskal Enplegu Zerbitzuko Prestazio eta Gizarteratze zuzendari izendatu zuten.
2012. urteaz geroztik, Fernando Buesa Fundazioko lehendakariordea da. 2000ko azaroan sortu zen, Fernando Buesaren oroimenez, bake-kulturaren, demokraziaren eta gizarte-aurrerabidearen alde duen ereduari bizirik eusteko.
2014. urtetik ikasgeletara eraman du bere lekukotza Eusko Jaurlaritzaren eta Adi-adian programarekin. Programa horren helburua giza duintasuna, bizikidetza eta enpatia ikastea da, biktimen testigantzak entzuteko esperientzia baten bidez.
Mi bebito fiu fiu
«Mi bebito fiu fiu» (Nire haurtxo txikitxo fiu fiu) Peruko Tito Silva Music musika-ekoizleak prestatutako abestia da. Ahotsa Tefi C abeslariarena da. Interneten izugarrizko zabalkunde ezagutu zuen. Hitzek zentzu parodikoa dute.
Ezaugarriak
Oinarrizko musika Didoren «Thank you» eta Eminemgo «Stan» abestietan dago hartuta. Hitzak, bestetik, Peruko presidentea izan zen Martín Vizcarrari Zully Pinchi Ramírez politikariak idatzi zizkion maitasunezko mezuetan oinarrituta dago. Abestia oso hizkuntza desberdinetara itzulia izan da, gehienetan antzeko arrakasta izanik.
Streaming
«Mi bebito fiu fiu» Spotifyren 50 hamar biralenen arteko lehenengoan kokatu zen. Lehen hilabetean Youtube Music plataforman 10 milioi erreprodukzio ezagutu zituen.
Abigail Williams (Salemeko epaiketak)
Abigail Williams (Massachusetts, AEB, 1680ko uztailaren 12a - ib., 1697ko urria) 1692ko Salemgo sorginkeria prozesuko lehen akusatzaileetako bat izan zen. Epaiketa horiek ustez sorginak ziren 150 pertsona baino gehiago eraman zituzten espetxera.
Historia
Abigail eta bere lehengusina, Betty Parris, izan ziren 1692ko Salemen Epaiketetan lehen akusatzaileak. Abigail, 11 urtekoa, Samuel Parris osabarekin bizi zen, indioen eraso batean gurasoak hil ondoren. Deodat Lawson apaizaren testigantzaren arabera, Abigail eta bere lehengusina Betty atakeak izaten hasi ziren, eta gelen inguruan ibiltzen ziren besoak astintzen, aulkien azpian makurtzen eta tximiniatik igotzen saiatzen ziren. Lawson apaizaren arabera, bere gorputzak ezinezko posizioetan bihurtzen ziren.
Gertakari horiek Salemgo biztanleei eragin zieten, eta, beraz, Samuel Parris tokiko ministroak erabaki zuen mediku bati deitzea portaera bitxi horren arrazoiak zehazteko. William Griggs medikuak, nahigabe horren eragilea asmatzen ez zuenez eta jatorri medikokoa ez zela uste zuenez, sorginkeria izateko aukera iradoki zuen. Beraz, Parris jaunaren esklaboetako bati, Titubari, "sorginen pastel" bat prestatzeko agindu zioten —zekalea biktimen gernuarekin nahastuta—, txakur batek jateko. Teoriaren arabera, Abigail eta Betty sorginduta bazeuden, zakurrak antzeko sintomak izango zituen, sorginkeriaren presentzia eta praktika berretsiz.
Bere esanak zirela eta, salaketa faltsu batzuk egin ziren, hogei pertsonaren heriotza eragin zutenak. 1692ko otsailean, hiru emakume atxilotu zituzten sorginkeriaren susmopean: Sarah Good, Sarah Osborne eta Tituba. Denak errudun aurkitu zituzten, baina Titubak bakarrik aitortu zuen. Beste biek aitorpenik egin ez zutenez, urkatua (Sarah Good) eta espetxean (Sarah Osborne) hiltzera kondenatu zituzten. Tituba askatu egin zuten urtebete kartzelan eman ondoren, ezezagun batek askapena ordaindu zuenean.
Bere izenean helduen salaketa legalik gabe, "aflijituak" ez ziren inoiz entzun epaimahai batean, adingabeak baitziren. Industriaurreko gizarteetan, haur eta emakume ezkongabeak ez ziren ia kontuan hartzen eta ez zuten legezko botererik. Ez dago argi, Abigailek, Betty lehengusuak ez bezala, zergatik jarraitzen zuen erasoekin eta pertsona errespetagarriak salatzen. Historialari batzuek, hala nola Norton eta Roachek, uste dute Abigail, umezurtz txikia, gozatzen ari zela bat-batean helduen arretarako eta botererako gune gisa bihurtzean.
Epaiketen hasieran, batez ere martxoan, apirilean eta maiatzean, akusatzaile gisa jardun zuen arren, bere azken lekukotasuna 1692ko ekainaren 3koa izan zen. Ez dago prozesuetatik bat-batean desagertu zela azaltzen duen dokumentaziorik. Haren ondorengo bizitza ere ez da ezagutzen. Inoiz ezkondu ez zela eta bakarrik hil zela ostrazismoan uste den arren, ez dago ebidentziarik.
Arenbergeko basoa
Trouée d'Arenberg (Arenbergeko basoa, euskara itzulita; baita ere Tranchée —trintxera— d'Arenberg edo Trouée de Wallers-Arenberg), galtzadaarrizko errepide-zati bat da, 2.400 metrokoa. Ezaguna da Paris-Roubaix lasterketako zati garrantzitsu bat delako, apirileko bigarren igandean lehiatzen dena.
Arenbergeko basoa 1968ko edizioan sartu zen lehen aldiz, Eddy Merckx belgikarrak irabazi zuenean. Harrezkero, edizio guztietan egon da, 2005ean izan ezik, tartean uholdeak izan direlako, eta 1974tik 1983ra bitartean, Basoen Bulego Nazionalak itxia.
Lasterketan garrantzi historikorik izan ez arren, Arenberg Roubaix lasterketaren ikur eta esentziatzat hartzen da, «Ipar Infernua» izenaz ezaguna. Arenberg meatzari-hiritik hurbil dago, Wallersen ipar-mendebaldean, Frantziako Alta Frantzia eskualdeko bat.
Paris-Roubaixen Adiskideen Elkartea, 1977an sortua, bere mantentzeaz eta hobetzeaz arduratzen da, besteak beste.
Albina Stardust
Albina Stardust (Burlata, Nafarroa Garaia, 1997)  Eneko Garcia Jaurena  drag artista eta aktibista trabestia k gorpuztutako pertsonaia da.
Ibilbidea
2018 urtean sortu zuen Albina Sardust drag pertsonaia LGTB festa baten ondoren. Ordutik abestiak sortu, hainbat ikuskizun eman  eta telebista saiotan parte hartu du.
Drag erreferentetzat ditu Divine (XX. mendeko drag aitzindaria), Lady Gaga, David Bowie, Donatella, Sussie Pussie eta Yogurinha Borova.
Itzulpengintza ikasketak egin zituen EHU n eta lanbidez ingelerako irakaslea da.