cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Substantzien abusu
Osasun publikoaren definizioak
Osasun publikoko profesionalak saiatu dira substantzien erabilerari norbanakoa baino ikuspegi zabalago batetik begiratzen, gizartearen, kulturaren eta eskuragarritasunaren garrantzia azpimarratuz. Osasuneko profesional batzuek alkoholaren edo drogen "abusua" terminoak saihestu nahi dituzte, objektiboagoa den hizkuntzaren alde, hala nola "alkohol- eta substantzia-motako arazoak" edo "drogen erabilera kaltegarria/arazotsua". Columbia Britainiarreko Osasun Ofizialen Kontseiluak —2005eko politikei buruzko eztabaida-dokumentuan, A Public Health Approach to Drug Control, Kanadan—, substantzia psikoaktiboak erabiltzeko osasun publikoaren eredu bat hartu du, eta horrek aurre egiten dio "erabilera" vs. "abusua" antonimo bitarrak (edo osagarriak) zuri-beltzean modu sinplistan eraikitzeari. Eredu honek esplizituki onartzen du erabilera-espektro bat, erabilera onuragarritik mendekotasun kronikora doana.
Definizio medikoak
"Drogen erabilera desegokia" ez da gaur egungo diagnostiko medikoa munduan gehien erabiltzen diren diagnostiko-tresnetan: Ameriketako Elkarte Psikiatrikoaren Buru-nahasteen Eskuliburu Diagnostiko eta Estatistikoa (DSM) eta Osasunaren Mundu Erakundearen Gaixotasunen Nazioarteko Sailkapena (CIE).
Balio-judizioa
Philip Jenkinsek iradoki du bi kontu daudela "drogen abusua" hitzarekin. Lehenik, "droga" bat osatzen duena eztabaidagarria da. Adibidez, GHB, nerbio-sistema zentraleko substantzia naturala, droga da, eta legez kanpokoa da herrialde askotan; nikotina, berriz, ez da ofizialki droga bat herrialde gehienetan.
Bigarrenik, "abusu" hitzak edozein substantziaren erabilera-estandar onartua eskatzen du. Mendebaldeko herrialde gehienetan, onartutzat jotzen da noizean behin ardo-edalontzi bat edatea, eta zenbait botila edatea gehiegizkotzat. Tenplaketaren defendatzaile hertsiek, erlijioz motibatu daitezkeenak edo ez, edalontzi bat ere edaten ikusiko lukete abusu gisa. Talde batzuek (mormoiak, “La Palabra de la Sabiduría” delakoan esaten den bezala) kafeinaren kontsumoa edozein kopurutan gaitzesten dute. Era berean, ordezkatutako kanabisa edo anfetaminak (jolasa) drogen abusu gisa erabiltzeak substantzia kaltegarria dela erabakitzea dakar, baita kantitate txikitan ere. Estatu Batuetan, sendagaiak legez bost kategoriatan sailkatu dira, Kontrolatutako Substantziei buruzko Legearen I, II, III, IV edo V. zerrendan. Drogak abusu-potentzialaren arabera sailkatzen dira. Sendagai batzuen erabilerak lotura estua du.
Drogen erabilera desegokia
Sendagaiak modu desegokian erabiltzea maiz erabiltzen den terminoa da, baldin eta propietate lasaigarriak, antsiolitikoak, analgesikoak edo estimulatzaileak dituzten sendagaiak umorea aldatzeko edo intoxikatzeko erabiltzen badira, eta ez badakite sendagai horien gaindosiak ondorio kaltegarri larriak izan ditzakeela batzuetan. Batzuetan, preskribitu zioten pertsonaren drogen desbideratzea sartzen du.
Errezetatutako botiken kontsumo-tasak azkar gainditzen du Estatu Batuetako legez kanpoko droga-kontsumoa. Drogen Abusuaren Institutu Nazionalaren arabera, 2010ean, 7 milioi pertsona sendagai errezetatuak hartzen ari ziren medikuntzaz kanpoko erabilerarako. 12. mailako ikasleen artean, mediku-errezetarik gabeko drogen kontsumoa kalamuaren bigarrena da orain. 2011n, "Bigarren Hezkuntzako 12 heldu nagusitik ia batek Vicodinen erabilera ez-medikoaren berri eman zuen; 20tik 1ek OxyContinen erabileraren berri eman zuen. Bi botikek opioideak dituzte. 2017an, Estatu Batuetako 12 graduko ikasleen artean egindako inkesta baten arabera, OxyContinen erabilera okerra %2,7koa izan zen; 2005ean, berriz, %5,5ekoa. Hidrokodona/parazetamol konbinazioaren erabilera okerra apalagoa izan zen 2003an% 10,5eko gailurretik. Murrizketa horrek zerikusia izan dezake osasun publikoko ekimenekin eta prestasun gutxiagorekin.
Gero eta gehiago, legea aplikatzeak kontrolatutako substantziak agintzeko ardura ematen die medikuei, gaixoen kontrolak erabat ezarri gabe, hala nola "medikamentu-kontratu" bat pazienteentzat. Kezkatzen diren medikuak gaixoetan mina bilatzeko portaera identifikatzeko moduari buruz hezten ari dira, eta errezetatutako medikamentuen abusuaren berri emango dieten "bandera gorriak" ezagutzen ari dira.
Substantzien dependentziaren sintomak
Drogen abusuak, (alkohola barne) osasun-arazoak, arazo sozialak, lesioak, babesik gabeko sexua, indarkeria, heriotzak, ibilgailu motordunen istripuak, hilketak, suizidioak, mendekotasun fisikoak edo mendekotasun psikologikoak eragin ditzake.
Suizidio-tasa handia dago alkoholikoetan eta beste toxikomano batzuetan. Bere buruaz beste egiteko arrisku handiena eragiten duten arrazoien artean daude, besteak beste, alkohola eta beste droga batzuk epe luzera neurriz gain hartzea, eta horrek garunaren kimikaren distortsio fisiologikoa eragiten du, baita isolamendu soziala ere. Beste faktore bat da drogen ondorio intoxikatzaile akutuen ondorioz suizidioa gertatzeko arriskua handiagoa dela. Suizidioa oso ohikoa da alkoholaz abusatzen duten nerabeetan ere, eta 4 suizidiotik 1 alkoholaren abusuarekin zerikusia duten nerabeetan izaten da. Estatu Batuetan, suizidioen %30 alkohol-abusuarekin lotuta daude. Alkoholaren abusua delituak egiteko arriskuak areagotzearekin ere lotuta dago, besteak beste, haurren abusua, etxeko indarkeria, bortxaketak, lapurretak eta erasoak.
Droga-abusuak, alkohola eta preskripzio-drogak barne, buruko gaixotasunaren antzeko sintomak eragin ditzake. Egoera intoxikatuan nahiz erretiratzean gerta daiteke hori. Kasu batzuetan, alkoholak eragindako nahasmendu psikiatrikoek desintoxikazioaren ondoren ere iraun dezakete, hala nola psikosi luzea edo depresioa anfetamina edo kokaina gehiegi hartu ondoren. Abstinentzia-sindrome luze bat ere gerta daiteke, erabilera eten ondoko hilabeteetan irauten duten sintomekin. Bentzodiazepinak dira botikarik nabarmenenak abstinentzia-efektu luzeak eragiteko, eta, batzuetan, sintomak desagertu eta urte batzuetara irauten dute. Alkohola, barbituriko eta benzodiazepinen abstinentzia hilgarriak izan daitezke. Haluzinogenoak gehiegi erabiltzeak, nahiz eta oso nekez gerta daitekeen, zenbait gizabanakotan delirioak eta beste fenomeno psikotiko batzuk eragin ditzake erabilera eten ondoren. Hori batez ere delirianteen arriskua da, eta nekez gertatzen da droga psikodeliko eta disoziatiboekin.
Kalamuak (Kanabisa) izu-erasoak eragin ditzake intoxikazioan, eta etengabe erabiliz gero, distimiaren antzeko egoera eragin dezake. Ikertzaileek ikusi dute kalamua egunero kontsumitzeak, eskizofrenia eta bestelako arazo psikotikoak garatzeko aukera handiagoa dago.
Antsietate eta depresio larriak alkoholaren abusu iraunkorrak eragiten ditu. Alkohola neurriz kontsumitzeak ere areagotu egin ditzake zenbait indibiduoren antsietate- eta depresio-mailak. Kasu gehienetan, alergiak eragindako nahaste psikiatriko horiek desagertu egiten dira abstinentzia luzearekin. Era berean, substantzien gehiegikeriak burmuinean aldaketa asko eragiten dituen arren, badirudi abstinentzia-aldi luzeen ondoren asaldura horietako asko leheneratu egiten direla.
Oldarkortasuna
Oldarkortasunak desira damutuetan, apetituetan edo inklinazioetan oinarritutako ekintzak ditu ezaugarri, pentsamenduetan baino gehiago. Substantzia-abusua duten gizabanakoek oldarkortasun-maila handiagoa dute, eta droga asko erabiltzen dituztenak oldarkorragoak dira. Hipotesi baten arabera, bulkaden kontrola galtzea kontrol-inhibitzaile baten ondorio izan daiteke, eta inhibitzaile horrek kalte egin diezaieke aurreko azalean dauden gai aktiboek eragindako alterazioei. Nerabezaroan aldaketa bulkaden kontrola modulatu dezaketen neuroebolutibo eta hormonalak, drogekin esperimentatzera eta mendekotasunera eraman ditzakeenak. Uste da oldarkortasuna funtsezko ezaugarria dela neurotizismoaren nortasunaren esparruan (gehiegizko indulgentzia/larrialdi negatiboa), substantzien abusuaren garapenarekin lotzen dena. == Populazio bereziak ==
Etorkinak eta errefuxiatuak
Etorkinek eta errefuxiatuek estres handia jasaten askotan; trauma fisikoek, depresioak eta maiteengandik banantzeak eragindako antsietateak, batik bat. migrazioaren aurreko eta igarotzako faseak ezaugarritzen dituzte askotan, eta horien atzetik datoz "disonantzia kulturala", hizkuntza-oztopoak, arrazakeria, diskriminazioa, ezbehar ekonomikoa, pilaketa, gizarte-isolamendua, estatusa galtzea eta lana lortzeko zailtasunak eta deportaziorako beldurrak. Errefuxiatuek askotan izaten dituzte kezka atzean utzitako maiteen osasunaz eta segurtasunaz, eta ziurgabetasuna sorterrira itzultzeko aukeraz. Batzuen ustez, substantzien abusuak estresatzaile horiei aurre egiteko mekanismo gisa funtzionatzen du.
Etorkinek eta errefuxiatuek beren jatorrizko herrialdeko substantziaren erabilera eta abusu-ereduak eta -jokabideak ekar ditzakete, edo sartzen ari diren kultura menderatzailearen barruan substantziaren erabilerari eta abusuari buruz dauden jarrerak, jokabideak eta arauak har ditzakete.
Kaleko ume eta gazteak
Garapenean dauden herrialde askotako kaleko haurrak arrisku handiko taldea dira substantziaren erabilera okerra pairatzeko, bereziki disolbagarriak diren substantziekin. Kenyako ikerketetan oinarrituta, Cottrell-Boycek honako hau argudiatzen du: "Kaleko haurren artean drogen kontsumoa nagusiki funtzionala da — kaleko bizitzaren zailtasunen aurkako zentzumenak lausotzen dituena —, baina, era berean, lotura bat eragin dezake ‘kaleko familia’ berdin askoren laguntza-egiturarekin, esperientzia antzekoen ikur indartsu gisa bezala."
Musikariak
Kalitate handiko errendimendua mantentzeko, musikari batzuek substantzia kimikoa k hartzen dituzte. Musikari batzuek alkohola bezalako drogak hartzen dituzte antzezpenaren estresari aurre egiteko. Talde gisa, substantzien abusu tasa handiagoa dute. Pop musikariek abusatzen duten substantzia kimikorik ohikoena kokaina da, ondorio neurologikoengatik. Kokaina bezalako kitzikagarriek alertak eta euforia sentipenak areagotzen dituzte, eta, beraz, interpretea nolabait eszenatokiaren “jabe” balitz bezala sentiarazten dute. Musikari batentzat substantziak xurgapen modura hartzea oso kaltegarria izan daiteke bere errendimendurako; bada, birikak organo garrantzitsuak dira kantarientzako eta tabakoarekin abusatzea kalte handia egin diezaiokelako. Erretzeak albeoloei kalte egiten die, oxigenoa xurgatzeaz arduratzen baitira.
Beteranoak
Substantzien abusua beteranoen osasun fisiko eta mentalari eragiten dion faktore bat izan daiteke. Substantzien abusuak harreman pertsonal eta familiarrei ere kalte egin diezaieke, eta horrek zailtasun ekonomikoak sortzen ditu. Frogak daude pentsatzeko substantzien abusuak neurriz kanpo eragiten diela etxerik gabeko beteranoei. 2015ean Floridan egindako ikerketa batean, beteranoen eta beteranoak ez direnen artean etxebizitzarik ez izatearen kausak konparatu ziren autoerreportaje batean, eta egiaztatu zen etxerik gabeko parte hartzaileen % 17,8k alkoholari eta drogei lotutako beste arazo batzuei egotzi zietela etxerik ez izatea, eta % 3,7k, berriz, etxerik ez duten beteranoen taldeari.
Sexua eta generoa
Gizonek eta emakumeek hainbat desberdintasun adierazten dituzte substantzien abusuaren epe laburreko eta luzeko ondorioei dagokienez. Desberdintasun horiek garuneko dimorfismo sexualei, sistema endokrinoei eta metabolikoei dagozkie. Era berean, genero-desberdintasunen faktoreak dira, substantzien abusuari dagokionez, emakumeei neurriz kanpo eragiten dieten gizarte- eta ingurumen-faktoreak, hala nola haurrak eta adinekoak zaintzea eta indarkeria jasateko arriskua. Emakumeek, substantziez abusatzen dutenean, adierazten dute kalte handiagoa jasaten dutela hainbat arlotan, esaterako, enpleguan, familian eta gizarte-funtzionamenduan, baina tratamenduari antzeko erantzuna ematen diote gizonekin konparatuz.
Gainera, nahasmen psikiatrikoen aurrean, ohikoagoa da emakumeak substantziez abusatzea gizonak baino; emakumeek maizago erabiltzen dituzte substantziak nahasmendu horien ondorio negatiboak murrizteko.
Beste alde batetik, gizonek emakumeek baino joera handiagoa dute lehen aldiz substantzien abusua jasatera, normalean talde bateko kide izateko presioa eraginda.
Elkarreraginean, emakumeek gizonek baino plazer handiagoa izan dezakete drogekin. Emakumeek azkarrago egiten dute aurrera lehen esperientziatik mendetasuneraino gizonek baino. Medikuek, psikiatrek eta gizarte-langilee k uste izan dute emakumeek alkohola azkarrago kontsumitzen dutela hasten direnean. Behin adikzio-portaera ezartzen denean emakumeentzat, gizonek baino droga dosi handiagoetan egonkortzen dira. Erretzeari uztean, emakumeek estres handiagoa sentitzen dute. Gizonezkoek sintoma handiagoak izaten dituzte alkoholetik aldentzean. Genero-desberdintasunak daude errehabilitazio- eta berrerortze-tasei dagokienez.
Alkoholaren kasuan, erorialdien tasak oso antzekoak dira gizon eta emakumeentzat. Emakumeen kasuan, ezkontza-estresa, askotan, alkoholaren abusuarekin lotzen den bitartean, gizonentzat, berriz, ezkonduta egoteak substantzien abusuarekiko arriskua murrizten du.
APA, AMA eta NCDA
1966an, Amerikako Mediku Elkartea ren Alkoholismo eta Adikzioen Batzordeak estimulatzaileen (anfetaminen, batez ere) abusua definitu zuen "mediku-gainbegiratzearen" terminoetan:
"erabilera" estimulatzaileek praktika medikoan duten leku egokiari dagokio; "erabilera okerra" medikuak terapia-bide potentzialki arriskutsu bati ekiteko duen zereginari aplikatzen zaio; eta "gehiegikeria" medikuntza-zaintzarik gabe eta, bereziki, mendekotasun psikologikoa, tolerantzia eta jokabide anormalak ekar ditzaketen dosi handietan sendagai horiek nork bere kabuz hartzeari.
1972an, Amerikako Psikiatria Elkarteak definizio bat sortu zuen, legezkotasuna, gizarte-onargarritasuna eta kultura-familia faktore kalifikatzaile gisa erabiltzen zituena:
Bodrumgo gaztelua
Bodrumgo gaztelua edo Halikarnasoko San Petriren gaztelua (Bodrum kalesi) Turkiako hego-mendebaldean dagoen gaztelu bat da, Bodrum herrian, antzinako Halikarnason.
San Petriren gaztelua deitzen da eta 1420an eraiki zuten Jerusalemgo San Joango Ospitaleko Zaldunek. Kristauek hiri hori galdu ondoren Maltako Ordenako zaldunak eta Rodasko zaldunak izatera pasa ziren.
1522ko Suleiman Handiaren erasoaren ondoren, gaztelua, Antzinateko zazpi mirarietako bat zen Halikarnasoko Mausoleotik ekarritako materialekin konpondu zen. Eraikin hori, Mausoleoa alegia, Mausolo erregearen hilobi bezala egin zen. Eta Mausolo izenetik dator mausoleo hitza.
Bibliografia
Bodream ou rêve de Bodrum, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme, Paris, 2010
Substantzien abusu
APA, AMA eta NCDA
Arau orokor gisa, droga-abusu terminoa substantzia kopuru mugatu baten legez kanpoko kontsumoari, medikuntzarik gabekoari, aplikatzeko erreserbatzen dugu; substantzia horietako gehienek egoera mentala aldatzeko propietateak dituzte, arau sozial en arabera desegokitzat, kaltegarritzat, mehatxugarritzat edo, gutxienez, kultu-atzerritartzat jotzen diren moduetan.
1973an, Marihuana eta Droga Abusuen Batzorde Nazionalak hau adierazi zuen:
Droga gehiegikeria edozein droga edo produktu kimikori buruzkoa izan daiteke, ekintza farmakologikoak kontuan hartu gabe. Konnotazio uniforme bakarra duen kontzeptu eklektikoa da: gizartearen desadostasuna. Batzordeak uste du drogen abusua terminoa kendu egin behar dela adierazpen ofizialetatik eta politika publikoen elkarrizketatik. Terminoak ez du erabilgarritasun funtzionalik, eta kodehitz arbitrario bat besterik ez da bihurtu, laster okerrekotzat jotzen den droga horren erabilerarako.
DSM
Amerikako Psikiatria Elkartearen Buruko Nahasmenduen Diagnosi eta Estatistika Eskuliburuaren lehen edizioa k (1952an argitaratua) alkohola eta beste droga-abusu batzuk biltzen zituen "nortasun soziopatikoko nahasmenduen" pean, eta horiek nahasmendu psikologiko sakonagoen edo ahulezia moralaren sintomak zirela uste zen. Hirugarren edizioa 1980an argitaratu zen, eta substantzien abusua (droga-abusua barne) eta substantzien mendekotasuna substantzien abusutik bereizitako baldintzatzat hartzen zituen lehena izan zen, faktore sozialak eta kulturalak ekarriz. Mendekotasunaren definizioak drogekiko tolerantzia azpimarratzen zuen, eta horiek kentzea diagnostikorako osagai giltzarri gisa; abusua, berriz, honela definitzen zen: "erabilera problematikoa gizarte- edo lan-urritasunarekin", baina bazterketarik eta tolerantziarik gabe.
1987an, DSM-IIIR kategorian, "substantzia psikoaktiboen abusua", drogen abusuaren kontzeptu zaharrak barne hartzen dituena, honela definitzen da: "kontsumo jarraituak adierazitako erabilera-eredu desegokitzailea, nahiz eta jakin arazo sozial, okupazional, psikologiko edo fisiko iraunkor edo errepikakorra duela, hau da, fisikoki arriskutsua den egoeretan behin eta berriz erabiltzea eragiten edo larriagotzen duena". Hondar-kategoria bat da, eta mendekotasuna lehenesten da aplikagarria denean. Lehen definizioa izan zen faktore portaerazkoe i eta fisiologikoei garrantzi bera eman ziena diagnostikoan. 1988rako, DSM-IVk honela definitu zuen substantzien mendekotasuna: "erabilera konpultsiboa dakarren sindromea, tolerantziarekin eta bazterketarekin edo gabe"; substantzien abusua, berriz, "erabilera konpultsiborik, tolerantzia esanguratsurik edo erretiratzerik gabeko erabilera problematikoa" da. Substantzien abusua kaltegarria izan daiteke osasunarentzat, eta hilgarria ere izan daiteke egoera jakin batzuetan. 1994an, Amerikako Psikiatria Elkarteak (DSM-IV-TR) argitaratutako DSM ren laugarren edizioak honela definitu zuen substantziaren mendekotasuna: "pertsona batek alkohola edo beste droga batzuk kontsumitzen jarraitzen duenean, substantziaren kontsumoarekin lotutako arazoak izan arren, substantziaren mendekotasuna diagnostikatu daiteke", diagnostikorako irizpideekin batera.
DSM-IV-TRren definizioa
A. Substantzia bat gaizki erabiltzeko eredu bat, klinikoki esanguratsua den narriadura edo larridura eragiten duena, 12 hilabeteko epean gertatzen den ondorengo hauetako batek (edo batzuek) adierazten duen moduan:
DSMren (DSM-5) bosgarren edizioa 2013an argitaratu zen, eta terminologia hori berraztertu zuen. Aldaketa nagusia gehiegizko mendekotasunaren terminologiaren trantsizioa izan zen. DSM-IV garaian, abusua gaixotasunaren forma goiztiarra edo arrisku gutxiagokoa zela ikusten zen, mendekotasun irizpideekin. Hala ere, APAren menpekotasun terminoak ez du esan nahi menpekotasun fisiologikoa dagoenik, baizik eta esan nahi du gaixotasun-egoera bat dagoela, seguruenik adikzio-egoera gisa aipatuko litzatekeena. Askok aitortzen dute terminologiak nahasmendua eragin duela, bai medikuntza-komunitatean, bai jende orokorrarekin. Ameriketako Psikiatria Elkarteak ekarpenak eskatu zituen gaixotasun honen terminologia aldatzeko DSM-5 eztabaidetan aurrera egin ahala. Substantzien abusua eta mendekotasuna presente zeuden edo ez, baina substantzien erabileraren nahasmenduak hiru larritasun-maila ditu: arina, neurrizkoa eta larria. == Substantzien abusuen ondorioak == Substantzia psikoaktiboak, droga izenez hobeto ezagutzen direnak, jatorri naturala edo sintetikoa duten substantzia kimikoak dira, nerbio-sistema zentrala ren funtzioei eragiten dietenak, hau da, garun ari eta bizkarrezur-muinari eragiten dietenak. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) arabera, substantzia bat da, organismoan sartzen dena edozein bide erabiliz, gure gorputzaren funtzionamendu naturala nolabait aldatzen duena eta, gainera, mendekotasuna sor dezakeena, fisikoa edo psikologikoa. Era berean, substantzia psikoaktiboek gizabanakoaren kontzientzia, aldartea edo pentsamendu-prozesuak alda ditzakete. Hainbat substantzia psikoaktibo mota daude, eta oinarrizko lau kategoriatan banatzen dira: depresorea k, estimulatzaileak, opiazeoak eta haluzinogenoak.
Depresoreei hipnotiko edo lasaigarri ere esaten zaie. Farmako horiek jarduera neurologikoa moteldu eta inhibitzen dute, eta, gainera, nekea eragiten diote erabiltzaileari. Alkohola, antihistaminikoak, barbiturikoak eta Valium preskripzio-droga sendagai depresoreen adibideak dira.
Estimulatzaileek garuneko jarduera areagotzen dute. Gehien erabiltzen direnak kafeina eta nikotina dira. Anfetamina eta kokaina ere estimulagarriak dira. Estimulatzaile batzuk aisialdirako erabiltzen dira, eta beste batzuk, hala nola antidepresiboak, helburu sendagarriak dituzte eta medikuaren errezetarekin daude eskuragarri.
Haluzinogenoak erabiltzailearen kognizioa eta pertzepzio sentsoriala aldatzen duten substantziak dira. Marihuana, psilozibina eta meskalina jatorri naturaleko haluzinogenoak dira. LSD eta estasia bezalako drogak haluzinogeno sintetikoak dira. Opiazeoek sentsazio mingarriak arintzen dituzte, opiotik eratorriak dira eta ondorioak sortzen dituzte burmuinean opiazeoak hartzen dituztenekiko elkarreraginaren bidez. Kodeina eta morfina mina tratatzeko klinikoki emandako opiazeoak dira. Heroina opiazeo bat da. Opiazeoak oso adiktiboak dira. Kolonbiako Drogen Behatokiaren (ODC) arabera, herrialdean, hiru milioi pertsona inguruk kontsumitu dituzte noizbait legez kanpoko drogak; gainera, gazteen eta adingabeen artean, marihuana da gehien kontsumitzen den droga, eta atzetik datoz kokaina eta estasia. Osasunaren Mundu Erakundearen (OME) arabera, substantzia psikoaktiboen abusuak osasun-arazo kronikoen, gizarte-arazoen, koordinazioaren eta kognizioaren galeraren eta gaindosiaren ondoriozko heriotzaren edozein konbinazio sortzeko ahalmena du.
Droga psikoaktiboen kontsumoak oso arriskutsuak izan daitezkeen alterazioak sortzen ditu. Hona hemen substantzia horien abusuak ekar ditzakeen ondorioetako batzuk:
Desdoikuntza neurokimikoak garunean
Drogen kontsumoak aldaketa neurokimiko eta funtzional iraunkorrak eragiten ditu adiktoen burmuinean. Motibazio-arazoak sortzen ditu, memorian eta kontrol kognitiboan. Gainera, ikerketek erakusten dute neurona-galera, arazo neurodegeneratiboak, proteina azidoen murrizketa eta garunari zuzenean eragiten dioten beste ondorio batzuk ere gertatzen direla.
Umorea nahastea
Umorearen alterazioak maiz gertatzen dira drogaren kontsumoarekin. Ez bakarrik epe luzera, baita epe laburrera ere. Horrek esan nahi du pertsona bat erlaxatuta egotetik modu iheskorrean haserre eta oldarkor sentitzera pasa daitekeela. Epe luzera, pertsona askoren nortasuna alda daiteke substantzia psikoaktiboen kontsumoarekin.
Familia-, harreman- eta gizarte-arazoak
Familia-mailako arazoak nahiko ohikoak dira, kontsumitzen diren droga-motak alde batera utzita. Arazo sozialak gerta daitezke, halaber, pertsona bat substantzia horien ohiko kontsumitzailea denean, eta lagunak eta lana gal ditzake. Drogak kontsumitzen dituen pertsonak interesa gal dezake bere zaletasunetan eta gustuko beste jarduera batzuetan.
Adikzioa
Droga-kontsumoaren ondorio nagusietako bat adikzioa da. Droga gogorren kasuan, mendekotasunak eragin dezake pertsona batek bere eskuetan dagoena egitea hainbeste maite duen eta behar duen substantzia lortzeko, eta lapurreta edo sexu-harremanak izatera ere irits daiteke diru edo dosi baten truke.
Arazo kardiobaskularrak
Arazo kardiobaskularrak ohikoak dira droga gehienen kontsumo luzearekin, substantzia horiek bihotzaren funtzionamendu normala aldatzen baitute. Farmako batzuek organo horren jarduera oso altua eragiten duten bitartean, beste batzuek guztiz kontrakoa egiten dute. Bi kasuetan, arteria-presioa aldatu egiten da.
Drogak gehiegi hartzeak bihotzeko erasoak, odol-hodietako infekzioak eta bestelako arazo kardiobaskularrak eragin ditzake.
Immunitate-sistema ahultzea
Ikerketek erakusten dute droga gehienek sistema immunologikoa ahultzen dutela. Analgesiko gisa funtzionatzen duten opiazeoak bezalako farmako askok erreakzio negatiboak eragiten dituzte immunitate-sisteman, eta, horren ondorioz, kontsumitzaileak era guztietako gaixotasunak eta infekzioak izateko arrisku handiagoa dute.
Drogen kontsumoarekin lotutako jokabideek, gainera, beste gaixotasun batzuk eragin ditzakete, hala nola hiesa edo hepatitisa heroina injektatuz gero, eta jokabide ausartegiak egitera eramaten dute, bestelako ondorio kaltegarriak eragin ditzaketenak.
Arnasteko arazoak
Drogak kontsumitzeak arnas gaixotasunak izateko arrisku handiagoa eragiten du, hala nola pneumonia. Droga batzuen albo-ondorioek bularreko eta biriketako minak edo arnas-depresioa barne hartzen dituzte. Gainera, tabakoa edo kokaina bezalako drogen kontsumoak biriketako osasun-arazo larriak eragin ditzake.
Jokabide antisozialak
Droga-abusuaren ondorioz, kontsumitzaileek ez dituzte aurrez zituzten jarduerak egiten, eta, gainera, aukera handiagoa dute lanean arazoak izateko, hala nola errendimendu eskasa izateko, eta baita lana uzteko edo kaleratzeko ere.
Gazteen kasuan, eskolan errendimendua izatea edo ikasketak uztea horrelako substantzien kontsumoaren ebidentzia baino gehiago da.
Isolamendua
Droga-kontsumoaren ondorio zuzena izan daiteke isolamendua. Alde batetik, gazteak familiatik edo lanetik isolatu daitezke, eta kasu larrietan, hala nola heroina-kontsumoan, drogazalea isolatu egin daiteke maila sozialean, baita pertsonalean ere, bere itxura fisikoaz eta higieneaz kezkatzeari utziz. Kontsumitzaileak drogagatik eta drogarentzat bizi daitezke.
Anna Kournikova
Anna Sergeyevna Kournikova (Анна Сергеевна Курникова; Mosku, Errusia, 1981eko ekainaren 7a - ) tenislari errusiarra da.
Binakako jokoan munduko onena izatera iritsi zen, bakarka inoiz txapelketarik irabazi ez zuen arren.
Substantzien abusu
Antsietatea eta loezina
Oso ohikoa da drogak maiz kontsumitzen dituzten pertsonek antsietatea eta loaren alterazioak izatea. Izan ere, gizabanako batzuek onartzen dute ez direla gai marihuana kontsumitu gabe oheratzeko, behin kontsumitzera ohitzen direnean. Estasia edo kokaina bezalako drogek loaren kalitatea alda dezakete, gaueko antsietatea edo amesgaiztoak sortuz.
Bestelako nahasmendu psikologikoak
Antsietate-, loezin- eta depresio-arazoak dira droga-kontsumitzaileek izan ditzaketen arazo psikologikoetako batzuk. Beste kasu batzuetan, gainera, nahasmendu larriagoak izan ditzakete, hala nola eskizofrenia edo nahasmendu paranoidea.
Heriotza
DSM-5-aren arabera, 12 hilabetez substantzien kontsumoaren nahastearen diagnostikoa egiteko irizpide hauetako bi bete behar dira:
Hiru larritasun mailatan sailkatzen da, betetzen dituen irizpide kopuruaren arabera: arina (2-3), moderatua (4-5) eta larria (6 edo gehiago).
DSM ren 5. edizioan, jokoarekiko menpekotasun-jokabidea nahaste beraren barruan sartzen da, mendekotasun-jokabideek jokabide-ezaugarriak eta garuneko sari-sistemen alterazioak baitituzte substantzien kontsumoaren menpekotasunaren antzekoak.
The Glenn Miller Story
The Glenn Miller Story (eusk. 'Glenn Millerren istorioa') 1954ko Anthony Mann estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Substantzien abusu
Heriotza
Griffiths-entzat (1998) sei irizpide hauek betetzen dituen edozein jokaera operatiboki menpekotasun gisa definituko da.
Beraz, mendekotasunean garrantzitsua dena ez da mendekotasuna sortzen duen jarduera zehatza, harekin ezartzen den harremana baizik. Subjektuak kontrolatu ezin duen harreman negatiboa da, harreman suntsitzailea. == Hautaketa eta eboluzioa == Substantzien erabileraren portaera bahetu eta ebaluatzeko prozesua garrantzitsua da substantziak erabiltzearen ondoriozko nahasteak diagnostikatu eta tratatzeko. Aztertzaileak substantziak erabiltzearen ondoriozko nahaste bat duten edo izateko arriskua duten pertsonak identifikatzeko prozesua dira. Normalean, administratzen errazak dira. Ebaluazioak substantziak erabiltzeko portaeraren izaera argitzeko erabiltzen dira, tratamendu egokia zehazten laguntzeko. Ebaluazioek trebetasun espezializatuak eskatzen dituzte, eta aztertzaileek baino luzeagoak dira administratzeko.
Adikzioa burmuineko egitura-aldaketetan agertzen denez, baliteke erresonantzia magnetiko ez-inbaditzaileak etorkizunean mendekotasunaren diagnostikoa egiten laguntzea.
Berariazko ebaluazioak
Bahetzeko hainbat tresna daude, eta nerabeekin erabiltzeko baliozkotu dira, hala nola CRAFFT Screening Test eta helduekin CAGE galdeketa. Haurdunaldian substantziak modu desegokian erabiltzen direla detektatzeko tresnetarako zenbait gomendioren artean sartzen da 10 minutu baino gutxiago hartzen dutela, ohikotasunez erabili behar direla, hezkuntza-osagai bat dutela. Haurdun dauden emakumeentzako tresna egokiek barne hartzen dituzte.
Psikologikoa
Aplikatutako portaeraren analisiaren, portaeraren psikologiaren eta ausazko saiakuntza klinikoen literaturatik abiatuta, ebidentzian oinarritutako zenbait esku-hartze sortu dira: ezkontza-terapia konduktuala, motibazio-elkarrizketa, errefortzu komunitarioaren ikuspegia, esposizio-terapia, kontingentzien erabilera. Begiak eta buruko antsietatea ezabatzen laguntzen dute, tratamendurako ikuspuntua hobetzen dute eta jokabide-trebetasun berriak ikasten dituzte, berrerortzearen sintomak murrizten dituzte.
Haur eta nerabeetan, terapia kognitibo-konduktualak (TCC) eta familia-terapiak gaur egun ebidentzia zientifiko handiena dute substantzien abusu-arazoak tratatzeko. Ongi ezarritako azterketetan, familian eta CBT taldean oinarritutako tratamendu ekologikoa ere sartzen da. Tratamendu horiek hainbat formatutan administra daitezke, eta horietako bakoitzak ikerketarako laguntza-maila desberdinak ditu Ikerketak erakutsi duenez, TCC taldea eraginkorragoa da gizarte-trebetasunak, garapenerako emozioak erregulatzeko gaitasun egokiak eta pertsonen arteko beste trebetasun batzuk garatzen laguntzen duelako. Zenbait tratamendu-motaren zatiak konbinatzen dituzten tratamendu-eredu integratu batzuk ere ondo ezarrita edo, seguruenik, eraginkorrak ikusi dira. Amaren alkoholaren eta beste droga batzuen kontsumoari buruzko azterlan batek frogatu du tratamendu integratuko programek emaitza esanguratsuak izan dituztela, eta horrek emaitza negatibo handiagoak ekarri dituela pantaila toxikologikoetan. Gainera, ikusi da eskolan oinarritutako esku-hartze laburrak eraginkorrak direla nerabeen kontsumoa eta alkoholaren eta kalamuaren abusua murrizteko. Motibazio-elkarrizketa eraginkorra izan daiteke, halaber, nerabeen artean substantziak kontsumitzeagatiko nahastearen tratamenduan.
Alkoholiko Anonimoak eta Narkotiko Anonimoak autolaguntzako erakunde oso ezagunak dira, eta kideek elkarri laguntzen diote, ez dute substantziarik erabiltzen. Gizarte-trebetasunek eragin nabarmena dute alkoholismoa duten pertsonengan, alkoholak garunean dituen ondorio neurotoxikoen ondorioz, bereziki garunaren aurrealdeko azalaren eremuan. Alkoholarekiko mendekotasunaren tratamendurako gizarte-trebakuntza osagarria ziurrenik eraginkorra dela iradoki da, gizarte-ingurunearen kudeaketa barne.
Botikak
Substantzien abusua tratatzeko zenbait sendagai onartu dira. Beste zenbait sendagai ere, askotan beste testuinguru batzuetan erabiltzen direnak, eraginkorrak direla frogatu da, bupropiona eta modafiniloa barne. Batzuetan, metadona eta buprenorfina erabiltzen dira opiazeoekiko mendekotasuna tratatzeko. Farmako horiek beste opioide batzuen ordezko gisa erabiltzen dira, eta oraindik abstinentzia-sintomak eragiten dituzte, baina prozesua modu kontrolatuan murrizten laguntzen dute.
Antipsikotikoek ez dute tresnarik aurkitu. Akamprostata NMDA antagonista glutamatergikoa da, eta alkoholaren abstinentzia-sintomekin laguntzen du, alkoholaren abstinentzia sistema hiperglutamatergiko batekin lotzen delako.
Heroinazko tratamendua
Europako hiru herrialdek HATen programa aktiboak dituzte: Ingalaterra, Herbehereak eta Suitza. Kalteak murrizteko estrategia horiei buruz erakunde kontserbadoreen taldeek iritzi kritikoa izan arren, herrialde horietan aurrerapauso nabarmenak egin dira intolerantziarekiko intolerantziarekin zerikusia duten heriotzen murrizketan. Adibidez, Estatu Batuek, neurri horiek hartu gabe, hazkunde handiak izan dituzte intolerantziarekiko intolerantziarekiko intolerantziarekiko intolerantziarekiko intolerantziarekiko intolerantziarekiko intolerantziak eragindako heriotzetan. 2018an, 60.000 pertsona inguru hil dira Estatu Batuetan, eta aldi berean 260 lagun hil ziren Suitzan. Herrialde horietako biztanleriari dagokionez, AEB. 10 aldiz heriotza gehiago izaten ditu, opiazeoekiko intolerantziaren intolerantziaren aurreko intolerantziaren intolerantziaren aurreko intolerantziaren aurreko intolerantziaren ondoriozkoak baino 10 aldiz gehiago.
Diagnostiko duala
Ohikoa da drogak hartzeagatik arazoak dituzten pertsonek beste arazo psikologiko batzuk izatea. “Diagnostiko duala” edo “bat datozen nahasteak” terminoek aldi berean osasun mentalaren eta substantzien kontsumoaren nahastea edukitzeari egiten diote erreferentzia. Psikofarmakologiarako Britainia Handiko Elkartearen arabera (BAP, ingelesezko siglak), “depresioa, antsietatea eta psikosia bezalako nahasmendu psikiatrikoen sintomak salbuespenaren ordez, drogak eta/edo alkohola bidegabeki erabiltzen dituzten gaixoetan”.
Nahaste psikologiko komorbidoa duten gizabanakoek pronostiko txarra izaten dute, arazoetako bat tratatzen ez bada. Historikoki, diagnostiko duala zuten pertsona gehienek arazoetako batengatik bakarrik jaso zuten tratamendua, edo ez zuten tratamendurik jaso. Hala ere, laurogeiko hamarkadaz geroztik, buru-osasuna integratzeko eta mendekotasuna tratatzeko bultzada bat izan da. Metodo horretan, bi baldintzetako bat ere ez da primariotzat hartzen, eta biak batera tratatzen ditu hornitzaile berak.
Epidemiologia
Drogak kontsumitzen hastea, alkohola barne, errazagoa da nerabezaroan gertatzea, eta nerabe zaharragoek substantziekin egindako esperimentu batzuk ohikoak dira. Adibidez, Monitoring the Future Survey (Estatu Batuetako substantzien kontsumo-tasei buruzko azterketa nazionala) 2010eko emaitzen arabera, 12 urteko ikasleen %48,2k diote beren bizitzako uneren batean legez kanpoko drogaren bat kontsumitu dutela. Inkesta egin aurreko 30 egunetan, 12 urteko ikasleen %41,2k alkohola kontsumitu zuten, eta 12 urteko ikasleen %19,2k tabako-zigarroak erre zituzten. 2009an, Estatu Batuetan, bigarren hezkuntzako ikasleen% 21 inguruk errezetarik gabeko botikak hartu dituzte. Eta 2002aren hasieran, Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, 140 milioi pertsona zeuden alkoholaren mende, eta beste 400 milioi alkoholaren mende.
Ikerketek frogatu dute nerabe gehienek drogen erabilera ezabatuko dutela arazo bihurtu baino lehen. Beraz, erabilera orokorreko tasak handiak izan arren, substantziez abusatzeko irizpideak betetzen dituzten nerabeen ehunekoa askoz txikiagoa da (%5 inguru). Nazio Batuen kalkuluen arabera, "ohiko 50 milioi erabiltzailek baino gehiagok erabiltzen dituzte morfina-diazetatoa (heroina), kokaina eta droga sintetikoak. "
70.200 estatubatuar baino gehiago hil ziren drogen gaindosiagatik 2017an. Horien artean, hazkunde handiena fentaniloarekin eta opioide sintetikoekin lotutako heriotzetan gertatu zen (28.466 heriotza).
2014ko Nafarroako Itzulia
2014ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko LIII. ekitaldia izan zen. Bi etapaz osaturik, Orkoiengo Lizarteren lantegian hasi eta Iruñean bukatu zen.
Apostolepis quinquelineata
Apostolepis quinquelineata Apostolepis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Ziboko metroa
Ziboko metroa (txineraz: 淄博地铁), Txinako Herri Errepublikako Shandong probintziako Zibo hirian eraikitzen ari den garraiobidea da.
Eraikuntza lanak 2008an hasi ziren, eta lehen linea 2011an zabaltzea espero da.
Erdibiko esaldiak
Erdibiko esaldiak, ingelesez Garden path sentence, gramatikalki zuzenak izanik, esanahi anbiguoa edo nahasia duten esaldiak dira. Horrela, hasieran, esanahi bat duela ematen du baina amaieran agertzen den beste elementu batek dena zalantzan uzten du.
Modu batez hartzailea engainatuta sentitzen da. Esaterako, Anderrek goizean irakurri duen liburua lapurtu dute liburutegian. Zer lapurtu dute? Anderren liburua edo liburutegian zegoen Anderrena bezalako liburua? Hartzailearen buruak errazena ematen duen esanahia interpretatu egiten du baina gero hori ez dago hain garbi. Ondo ulertzeko esaldi osoa irakurri behar da, askotan behin baino gehiagotan. Esaldi hauek anbiguotasun handia erakusten dute. Askotan esaldia gaizki idatzita bezala uler daiteke. Esaldi hauek hartzailea irteerarik gabeko bide batera eramaten dute.
Adinaren garrantzia
Ikerketa desberdinen arabera zahartzaroarekin batera horrelako esaldiak ulertzeko ahalmena gutxitu egiten da
Kanpo estekak
̈ːIkuspuntu psikologikoa.
Rore
Rore Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Itsas Alpeak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Roure udalerrian erroldatutako biztanleak 204 ziren. Familiak 110 ziren, horien artean 42 pertsona bakarrekoak ziren (34 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 15 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 206 etxebizitza zeuden, 111 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 56 bigarren erresidentzia ziren eta 40 hutsik zeuden. 134 etxeak ziren eta 69 apartamentuak ziren. 111 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 40 etxek bi zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 7 etxek bost zituzten. 9 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 15 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Haluzice
Haluzice izan daiteke:
Rore
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 72 aktiboak ziren eta 46 inaktiboak ziren. 72 pertsona aktiboetatik 64 lanean zeuden (37 gizon eta 27 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 46 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Roure udalerrian 42 unitate fiskal zeuden, 67 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 11.883 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 jatetxe.
Herrien elkartasuna (Jaizkibeleko eskultura)
Herrien elkartasuna, Herrien batasuna edo "Arrautza frijitua" Remigio Mendiburu eskultoreak 1963an sortutako burdinazko eta harrizko eskultura da. Jaizkibel mendian dago, Pasaia eta Hondarribiaren arteko mugan goiko errepidetik gertu. Mendibururen karreran oso garrantzitsua izan zen obra hau. Jaizkibelen jarri baino lehenago 1963an "Gure Denboraren Presentzia" erakusketa kolektiboan erakutsi zen Bartzelonako René Met Galerian.
Rore
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Herrien elkartasuna (Jaizkibeleko eskultura)
Kokapena, Labetxu haran eskegiko goialdea
Eskulturaren kokapena benetan bitxia da Artola gailurtxoan, Jaizkibelgo errepideko (GI-3440) 9. kilometrotik gertu. errepidetik 100 bat metrora Labetxu haranaren goialdean. Behealdean Pasai Donibanen hasi eta Higerreko lurmuturrean bukatzen den ibilbidean, askotariko itsaslabarrak, hareharrizko formazio ikusgarriak, kala txiki erakargarriak eta naturak zizelkatu dituen beste makina bat bitxi daude. Labetxu koloreen sinfonia bere baitan musikatzen duen Labetxuko haran eskegia, hain zuzen ere. Koloreen harana ere esaten zaie Labetxuko parajeei, eta hango labirintoetan galtzera gonbidatzen du, argiak sortzen dituen kolore anitzen jokoetan murgilduz. Hamaika aukera eskaintzen dituen leku ikusgarri honek formazio geologiko askotarikoak xehetasunez janzten ditu. Naturak gurekin jolasten du argiaren magiaz baliatuz. Eta hor bertan dago goialdean Remigio Mendibururen eskultura.
Rore
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kujō Yoritsugu
Kujo Yoritsugu (九条頼嗣) Japoniako Kamakura shogunerriko bosgarren shoguna izan zen, 1244tik 1252 arte gobernatuz.
Laugarren shoguna izan zen Kujo Yoritsuneren laugarren semea izan zen, eta Hojo klaneko erregeordeek kontrolatua zegoen. Tronua, sei urterekin hartu zuen, bere aita kargutik kendua izan zenean, eta hamairu urte bete arte gobernatu zuen, Hojo klanak, bera ere kargutik kendu zuenean.
Merindade
Merindadea edo ibar-jaurerria Erdi Aroko administrazio erakunde bat zen, herrialdea baino txikiagoa eta udalerria baino handiagoa. Erakunde hau Gaztelan XI. eta XII. mendetan sortu zen, organo zentralaren eta hiribildu edo errege jaurerrien arteko administrazio erakunde gisa. Gaztelako Erresumaz gain, Nafarroako Erresumak ere erabili zuen; izan ere, Nafarroak sei merindade zituen. Beste erresumetan ere, antzeko instituzioak agertu ziren, hala nola Ingalaterrako count edo Frantziako bailli. Merindadeetako funtzionario nagusia merio edo ibar jauna zen.
Historia
Erdi Arotik aurrera, merio edo ibar jaun baten ardurapean zegoen lurraldea. Merioa erresumako administrazioari loturiko kargua zen eta ekonomia, finantza, justizia eta militar alorretara zabaltzen zen haren aginpidea. Justizia alorreko betebeharretan nabarmentzen zen merioa. Gaztelako erresumako administrazioaren arabera, bazen merio nagusi bat, eskualde guztietarako, eta baziren eskualde bakoitzeko merio soilak. Nafarroako erresuman justiziaz eta zerga bilketaz arduratzen ziren merioak, gorteko nobleen artean aukeratuak.
Arabako eta Gipuzkoako merindade nagusiak
1274. urtean sortu zituen Alfontso X.a Gaztelako erregeak Arabako eta Gipuzkoako merindade nagusiak. Merioa zen erregearen ordezkari nagusia, korrejidore karguaren aitzindaria aditu askoren ustetan. XV. mendearen bukaeran desagertu ziren merindade nagusi hauek, korrejidoreen esku utzi baitzituzten Errege-erregina Katolikoek merio nagusiari zegozkion egiteko asko.
Bizkaiko merindadeak
Nortasun handiagoko erakundeak izan ziren Bizkaiko jaurerriko merindadeak. Elizaldeek edo elizateek osatzen zuten merindadea eta merio edo ibar jaun bat, batzuetan bi, izaten zuten administrazio buru. Bazen, halaber, merindadeko junta edo biltzarra. Ibar jaun hauek erregeren agindupeko gizonak ziren eta Bizkaiko herrialde osoan aginpidea zuten karguen (korrejidorea, diputatuak, foru-alkateak) aginduak betearazten zituzten. Sei merindade bereizi ziren Bizkaian XVI. mendea arte: Busturia, Uribe, Arratia, Bedia, Zornotza, Markina, eta merindade gisa hartu zuten Durangaldea mende hartatik aurrera. Enkarterriek ez zuten berez inolako merindaderik osatu eta merindadeetatik kanpo geratu ziren Bizkaiko hiriak.
Nafarroako merindadeak
Nafarroako Erresuman bost merindade nagusi izan ziren hasieran: Iruñeko merindadea edo mendialdea, Tuterako merindadea edo Erriberakoa eta Zangoza, Lizarra eta Nafarroa Behereko edo bortuez bestaldeko merindadea. Iruñeko merindadea bitan zatitua zen, eta 1407an sortu zen Erriberriko merindadea. Nafarroa Behereko merindadean hiru bailerri bereizten ziren, Donibane Garazi, Amikuze-Oztibarre eta Bastida; Iruñeko merindadea Nafarroako ipar-mendebalean zabaltzen zen eta hiriburua bera eta gainerako ibarrak bereizten ziren han; Zangozako merindadeak Nafarroako ipar-ekialdea hartzen zuen; Lizarrako merindadea Nafarroako hego-mendebaleko lurretara zabaltzen zen eta Tuterakoak hegoaldeko erribera lurrak hartzen zituen. Tuterako eta Zangozako merindadeen artean egituratu zen Oliteko merindadea. Egun ere bizirik dirau Nafarroa Garaian lurralde banaketa honek.
Gaztelako merindadeak
Gaztela eta Leon eta Kantabria autonomi erkidegoetan merindade batzuk izan ziren. Burgosen Merindadeen eskualdean (merindadeak) udalerri batzuk merindade izena daukate: Merindad de Valdivielso, Merindad de Sotoscueva, Merindad de Valdeporres, Merindad de Montija, Merindad de Río Ubierna eta Villarcayo de Merindad de Castilla la Vieja. Palentzia eta Kantabria probintzietan Merindad de campoo herrialde izan zen. Alfoz de Burgos herrialdean Merindad de Cuesta-Urria dago.
Baguio poni
Baguio ponia Filipinetako bertako zaldi arraza bat da, bere jatorria nahiko modernoa izanik. Zaldi hauen hedapen gune nagusia Luzongo Baguio hiriko inguruetan kokatzen da.
Bere tamaina zein ezaugarriengatik Baguio arraza ponien sailkapen taldean sartzen da.
Arrazaren jatorria
Baguio ponien jatorria Txinatik zein Hego Ameriketatik, (bereziki Brasiletik ), merkatariek Filipinetara ekarritako zaldietan dago. Arraza lortzeko abere hauek beren artean gurutzatu zituzten edo beren kabuz nahastu ziren, mendian libre geratutako abereen kasuan.
Baguio poniaren jatorria Baguio light horse delako arrazaren oso antzeko da, biok poniak izanik. Bi arrazek elkarrekin antz handia daukate. Dirudienez une batean merkatariek beraien zaldiak Filipinetako basoetan abandonatu zituzten eta bertako baldintza latzenetara moldatu ziren aurrera ateratzeko basazaldi bilakaturik. Basatasun hau bereziki nabarmena da baguio ponietan.
XVIII. mendean uhartedia zaldi eta behi aziendaz beterik zegoen. Kasu askotan larreak gain erabiliak zeuden. Mende hartan hainbat zaldi mota etxerakotutako abereak zein zaldi basatiak hezten eta aukeratzen hasi ziren eta handik Baguio light horse eta Baguio poniak sortu ziren. Prozesuan espainiar zaldi arrazako animaliak zein arabiar zaldiak ere poniekin nahastu zituzten.
Anna Maleras
Anna Maleras Colomé (Bartzelona, Katalunia, 1940)bartzelonar dantzari eta koreografoa da, eta bereziki ezaguna da dantza garaikidea Herrialde Katalanetara eta Espainiara zabaltzeko egin duen lanagatik. Dantza garaikidearen eta jazzaren (antzerki eta musika zinemaren dantza) aitzindari izan zen.
Biografia
1967an Anna Maleras estudioa sortu zuen, Heurarekin batera dantza garaikideko lehen eskolak Katalunian. Irudi handiak osatu zituen, hala nola Francesc Bravo, Avelina Argüelles, Montse Colomé, Marta Almirall, Ramon Oller i Cesc Gelabert. Kataluniako Kultura Ministerioko Dantza Kontseiluko kidea da.
Prestakuntza
Dantza klasikoan, bolera-eskolan eta espainiar dantzan trebatu zen Bartzelonan. Mundu osoko hainbat herrialdetako dantzari, koreografo eta dantza modernoko, jazzeko eta garaikideko irakasle ugarirekin lan egin zuen. Bartzelonako Antzerki Institutuak emandako titulua du.
Ibilbide profesionala
Lizeoko Antzoki Handiko dantza-taldeko dantzaria izan zen Joan Magriñàrekin. 1967an sortu zuen bere eskola, Estudio Anna Maleras izenekoa, eta egun, mantendu egiten da. Eskola horretan klaseak ematen dira, Anna Maleras dantza-eskola izenarekin.