cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Steve Marriott
Stephen Peter Marriott (Londres, 1947ko urtarrilaren 30a - Arkesden, Essex, 1991ko apirilaren 20a) ingeles musikari, abeslari, abesti egile eta gitarra-jotzailea izan zen, Small Faces eta Humble Pie taldeen sortzaileetako bat. Mod estiloko ikono bat izan zen Britainia Handian. 1965ean Small Faces taldea sortu zuen Ronnie Lane, Kenney Jones eta Jimmy Winstonekin. Marriott izan zen taldearen arrakasta gehienen egilea edo egilekidea. Taldea utzi ondoren, Humble Pie taldea sortu zuen Jerry Shirley, Greg Ridley eta Peter Framptonekin. Talde honetan Small Faces taldean baino askatasun handiagoa izan zuen sormenerako. AEBeko biren ondoren, bere nortasuna aldatu zuen, ziurrenik alkohol eta droga gehiegikeriagatik. Humble Pie-ko etaparen ondoren, bakarka edo beste talde batzuekin jotzen jarraitu zuen. Lo zegoela, bere etxebizitzari su ematean hil zen.
Pangio doriae
Pangio doriae Pangio generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Martin Amis
Martin Louis Amis (Oxford, Ingalaterra, 1949ko abuztuaren 25a - Lake Worth, Florida, 2023ko maiatzaren 19a) britainiar idazlea izan zen.
Kingsley Amis idazlearen semea zen. Britainiar gizarteaz egiten duen literatura-satiragatik da ezaguna.
Biografia
Martin 1971n lizentziatu zen Oxfordeko Unibertsitatean, eta London Observer egunkarian lan egin zuen literaturako kritikari gisa. 1972-1974 bitartean Times Literary Supplementeko kontakizun- eta poesia-saileko argitaratzailea eta zuzendaria izan zen. Gero New Statesmanentzat lan egin zuen eta 27 urte zituela literatura-sailaren zuzendari izatera iritsi zen.
1980an Observerera itzuli zen lankide berezi gisa. Idatzi dituen nobela, kontakizun, saiakera eta zinema-gidoiek ospe handia eman diote, eta bere garaiko idazle satiriko zorrotzenetakoen artean kokatu dute. Lehen nobelarekin (1973, Rachelen liburua) Somerset Maugham saria irabazi zuen 1974an''. Gero Haur hilak (1976), Arrakasta (1978), Beste jende bat (1981), Dirua (1984), Einsteinen mamuak (1987), Londresko zelaiak (1989) eta Denboraren gezia'' (1991) idatzi zituen.
Berriagoak dira Informazioa (1995) eta Gaueko trena (1997).
Amisen estilo zorrotz eta satiriko zainduaren atzean, gaur egungo gizarteak sexuarekin, drogarekin, indarkeriarekin, gai nuklearrekin eta ingurumenarekin dituen arazoekiko kezka islatzen da. Kritikari batzuentzat idazle iluna eta desatsegina da, beste batzuentzat, berriz, Dickensen ondorengo jenio komikorik handiena.
Burkina Faso
1970eko eta 1980ko hamarkadetan ezegonkortasun politiko handia egon zen bertan;1990ekoan alderdi anitzeko hauteskundeak antolatu ziren. Urtero ehunka mila landa langilek Ghana edo Boli Kostarako bidea hartzen dute lan bila.
Izena
Lehenago Volta Garaia izena ematen zitzaion. 1984ko abuztuaren 4an hartu zuen oraingo izena, Thomas Sankara presidentearen erabakiaz. Burkina Faso izenak “jende zuzenaren lurra” esan nahi du mossiera eta diula hizkuntzetan: diula hizkuntzaz faso hitzak “aberri” esan nahi du, eta burkina hitzak, moore hizkuntzaz, “jende zuzena”). Bertakoei burkinabé deitzen zaie.
Mugak
Mendebaldeko Afrikako estatu itsasgabea da, ipar latitudeko 9° eta 15° artean, eta 6°W eta 3°E longitudeen artean dagoena. Ipar-mendebaldean eta iparraldean Malirekin du muga, ekialdean Nigerrekin, hego-ekialdean Beninekin, hegoaldean Togo eta Ghanarekin, eta hego-mendebaldean Boli Kostarekin.
Hidrografia
Herrialde idorra izan arren, nahiko ibai-sare handia du, hegoaldean batez ere. Hiru arro nagusi daude:
Aipagarriak dira Tingrela, Bam, Dem aintzirak eta Oursi, Beli, Yomboli eta Markoye urmael handiak.
Klima
Klima tropikala da, bi urtarorekin: urtaro euritsua (maiatz edo ekainetik irailera) eta urtaro lehorra. Zenbat eta hegoalderago, urtaro euritsua luzeagoa da: urteko prezipitazioa 600 mm baino txikiagoa da iparraldean, eta 900 mm ingurukoa hegoaldean. Urtaro lehorrean harmattana da haize nagusia. Köppen klima sailkapenaren arabera, sabanako klima (Aw) da hegoaldean, estepako klima beroa (BSh) erdialde-iparraldean, eta basamortuko klima beroa (BWh) iparralde muturreko Sahel eskualdean.
Kolonialismo aurreko historia
Dogondarren aztarnak Burkina Fasoko iparralde osoan daude. Eskualdea K.a. XV. mendea inguruan utzi zuten, Bandiagarako amildegietan finkatzeko. Burkina Fasoko lurraldeak Songhai Inperioaren garaian garrantzi ekonomiko handia izan zuen.
Aro koloniala
Kolonizazio garaian, Erresuma Batuaren eta Frantziaren arteko lehia handia izan zen Afrikako alde horretan. 1896an, Frantziako indar militarrak mendean hartu zuen Uagaduguko Mossi Erresuma, eta Frantziako protektoratu bilakatu zen. Mendebaldeko eta ekialdeko eskualdeak 1897an erori ziren hainbat kanpaina militarren ondoren. 1898rako, egungo Burkina Fasoko lurraldearen gehiena konkistaturik zegoen, nahiz eta zenbait eskualdetako kontrola oso finkoa ez izan. Erresuma Batuarekin adostutako itunean, 1898ko ekainaren 14an, lurralde banaketa hitzartu zen bi potentzia kolonialen artean, eta haien arteko mugak ezarri ziren. Tokian tokiko komunitate eta botere politikoen aurkako borrokan jarraitu zuten frantziarrek bost urtez. 1904an, Mendebaldeko Afrikako Inperio Kolonial frantsesa berrantolatu zen. Bakean zegoen Volta ibaiko arroa Senegal Garaia eta Niger (Haut-Sénégal et Niger) probintziaren barnean sartu zen, Bamako hiriburu zuela.
Lehen Mundu Gerran, 1915-1916an, egungo Burkina Fasoko mendebaldean eta Maliko ekialdean gobernu kolonialaren aurkako matxinada armatua sortu zen: Volta-Bani Gerra. Frantziarrek, azkenean, altxamendua zapaltzea lortu zuten, baina desegigo handiak pairatu zituzten eta historiako indar kolonialik handiena bildu behar izan zuten. Iparraldean ere oposizio armatua piztu zen, eta tuaregek eta Dori eskualdeko aliatuek gobernuarekin izandako su-etena hautsi zuten. Lehen Mundu Gerra bukatutakoan, matxinada gehiagoren beldurrez, egungo Burkina Fasoko lurraldea Senegal Garaia eta Niger probintziatik atera zuten, administrazioa hurbilagoa izan zedin. Orduan, errepideak eraikitzeko ekimena jarri zen abian, eta kotoiaren landaketa bultzatu zen esportazioari begira. Asmo horiek, ordea, porrot egin zuten, eta 1932an lurraldea Boli Kosta, Mali eta Nigerren artean banandu zen.
Bigarren Mundu Gerra amaitutakoan sortu ziren kolonialismoaren kontrako istiluei erantzuna eman nahian, 1947ko irailaren 4ean Volta Garaia berriz ezarri zen, 1932an zituen mugekin. 1958ko abenduaren 11n, autodeterminazioa lortu zuen, eta errepublika bihurtu zen, Frantziar Erkidegoaren barnean (La Communauté Franco-Africaine). Independentzia osoa 1960an eskuratu zuen.
Burkina Faso independentea
Herrialdeko aurreneko estatu-kolpea 1966an gertatu zen. Gobernu zibila 1978an itzuli zen. 1980. urtetik aurrera hainbat estatu kolpe izan ziren (1980, 1982, 1983). 1984. urtean egungo izena eman zioten errepublikari, Thomas Sankara buruzagi zela. 1987 arte egon zen agintean Sankara, baina urte hartan kargutik kendu zuten, eta ordura arte haren laguntzaile izandako Blaise Compaoré kapitaina izendatu zuten lehendakari. Sankara agintaldiaren amaiera tragiko hark mito bihurtu zuen eta afrikar askorentzat heroi handia izan zen, Patrice Lumumba edo Nelson Mandela bezala; ustelkeriaren eta pobreziaren kontra borrokatu izana eta lehorteek eta baso soiltzeak kaltetutakoentzat laguntza antolatu izana dira Sankararen merezimendu nagusiak.
1987. urteaz gero Blaise Compaoré kapitaina Burkina Fasoko lehendakaria izan zen (Herri Fronteko buruzagi gisa hasieran, Demokraziaren eta Aurrerapenaren aldeko Biltzar-eko buruzagi gisa 1996tik aurrera), baina 1991ko konstituzioa onartu zenez gero, aldaketa nabarmenak izan ziren Burkina Fasoko gobernuan. Urte hartan marxismo-leninismoa alde batera utzi zuen alderdiak eta merkatu ekonomia finkatu zuen, oposizioko alderdiak onartu ziren, aginpideak bereizi ziren, etab. 1990etik aurrera, Burkinak Nigerreko eta Maliko gerratik ihes egindako iheslari tuaregen arazoari aurre egin behar izan zion. 1992an legebiltzarrerako hauteskundeak egin ziren, eta 1995ean udal hauteskundeak; Herri Frontea-k irabazi zituen biak (dena dela, azpimarratzekoa da Burkina Fasoko hauteskundeetan abstentzio handia izan ohi dela, azken urteetan % 44raino murriztu den arren). 1995ean oposizioak hauteskundeei boikota egin zien, hauteskunde batzordea independentea ez zelakoan, eta gizartean tentsio egoera nagusitu zen, azken urteetako egoera ekonomiko larria zela-eta (1995eko lehen sei hilabeteetan % 30 garestitu zen bizitza). Demokraziaren eta Aurrerapenaren aldeko Biltzarra alderdia osatu ondoren, Compaorek jarraitu zuen lehendakaritzan 1996an, oposizioa zatituta zegoelako eta hitzarmen estrategikorik ezin antolatu zuelako.
1998an eta 2005ean, Compaore berretsi zuten lehendakari gisa; Tertius Zongo izendatu zuten gobernuburu 2007an. Egoera ekonomikoa txarra eta egoera soziala nahasia izan arren, burkinafasoarrek nazioartean beren herriaren irudia hobetu zuen lehendakaria saritu zuten. Baina 2014ko urrian matxinada bortitza piztu zen, eta Blaise Compaorék dimisioa eman behar izan zuen.
Banaketa administratiboa
Herrialdea 13 eskualdetan banaturik dago; eskualde horiek 45 probintzia eta 351 departamendutan zatiturik daude (2014).
Luciana Echeverría
Luciana Andrea Echeverría Christie (Cauquenes, 1991ko uztailaren 12a) txiletar aktore, modelo, abeslari eta telebista aurkezlea da. Kameren aurrean publizitatean parte hartuz hasi zen eta 15 urterekin telebistan egin zuen debuta TVNko Karkú telesailean 2006an eta Six Pack taldeko kide izan zen. 2009an Corazón rebelde telenobelako protagonista izan zen, eta CRZ taldeko kide ere izan zen. 11 urterekin hasi zen modelatzen, Txilen oso marka ezagunetan agertuz.
Burkina Faso
Banaketa etnikoa
Biztanleen % 52 mossi etniakoak dira, % 8,4 fulaniak, % 7 gurmak, % 4,9 boboak, % 4,6 gurunsiak, % 4,5 senufoak, % 3,7 bissak, % 2,4 lobiak eta % 2,4 dagarak.
Hizkuntzak
Frantsesa da hizkuntza ofiziala, baina 60 hizkuntza indigena inguru daude. mossiera (% 50,5), fula (% 8,4) gurmera (% 6,1) eta banbarera (% 4,9) dira mintzatuenak (2006ko datuak).
Erlijioa
Musulmanak dira biztanleen % 61,5, kristauak % 29,8 (% 23,3 katolikoak, % 6,5 protestanteak) eta erlijio tradizionalen jarraitzaileak % 7,8.
Ekonomia
Munduko ekonomiarik atzeratuenetakoa da. Nekazaritza da ekonomia jarduera nagusia, baina klima eta lurraldearen ezaugarriak oztopo handiak dira (lurraldearen % 20 inguru lantzen da). Biztanle gehienek nekazaritzatik edo abeltzaintzatik ateratzen dute bizibidea (2017an barne produktu gordinaren % 31 hartzen zuten). Azukre-kanabera, kotoia, arroza, artoa, artatxikia lantzen dira batez ere. Ardiak, ahuntzak eta abelgorria dira azienda nagusiak. Lehorte larriak gertatu ohi dira, eta horrek kalte handiak eragiten ditu ekonomian; urtero-urtero hainbat biztanlek emigratzen du Boli Kostara eta Ghanara lehortearen eraginez.
Industria nekazaritzako gaietan dago oinarritua (kontsumorako gaiak egiten dira batez ere), baina herrialdearen barne beharrak asetzeko lain bakarrik ematen du. Kanpo merkataritza apurrak emaitza negatiboa du Burkinarentzat. Horren arrazoi nagusietako bat itsasorako irteerarik eza eta komunikazio kaskarrak dira, inguruko herrialdeen mende baitago merkataritza harremanetan. Langabezia handia dago, eta lan baldintza kaskarretan ari da langile asko. Etorkizunari begira, lurpeko aberastasunak dira Burkina Fasoren itxaropen bakarra: manganeso eta bauxita erreserba handiak daude, eta urrea ere badago, baina gaur egun ez dira behar adina ustiatzen. Hori guztia dela eta, nazioarteko laguntzen mende dago ekonomia; Nazioarteko Diru Funtsaren laguntzarekin nekazaritzaren garapenerako eta garapen hidraulikorako programak antolatu dira.
Mardyke
Ballinlough, 'An Mhuirdíog', Irlandako Cork hiriko auzo bat da.
Gastrotheca
Gastrotheca anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Hemiphractidae familian sailkatua.
Salmo platycephalus
Salmo platycephalus Salmo generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Saint-Côme-et-Maruéjols
Saint-Côme-et-Maruéjols Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gard departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Côme-et-Maruéjols udalerrian erroldatutako biztanleak 733 ziren. Familiak 264 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 70 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 117 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 301 etxebizitza zeuden, 270 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 264 etxeak ziren eta 37 apartamentuak ziren. 270 etxebizitza nagusietatik 191 bere jabearen bizilekua ziren, 75 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 18 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 84 etxek lau zituzten eta 136 etxek bost zituzten. 189 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 102 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 158 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 494 ziren, horien artean 373 aktiboak ziren eta 121 inaktiboak ziren. 373 pertsona aktiboetatik 340 lanean zeuden (180 gizon eta 160 emakume) eta 33 langabezian zeuden (14 gizon eta 19 emakume). 121 pertsona inaktiboetatik 39 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 34 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 1 iturgina eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lurrin-denda bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Courcôme
Courcôme Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Sayaka Mori
Sayaka Mori, japonieraz 森 さやか Mori Sayaka, (Moroyama, Japonia, 1988ko irailaren 29a) softbol jokalari japoniarra da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, parte hartu, eta urrezko domina irabazi zuen.
Courcôme
Biztanleria
2007an Courcôme udalerrian erroldatutako biztanleak 428 ziren. Familiak 180 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 80 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Sayaka Mori
Olinpiar Jokoak
2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan Japoniako urrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Urrezko dominaren partidako 6. sarreran, enbrage-joko bikoitzean lagundu zuen talde amerikarraren aurka, Japoniaren 2-0eko markagailuari eusteko. AEBk (zilarrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten Japoniako taldea: Haruka Agatsuma, Mana Atsumi, Yamato Fujita, Miu Goto Nodoka Harada, Yuka Ichiguchi, Hitomi Kawabata, Nayu Kiyohara, Yukiyo Mine, Sayaka Mori, Minori Naito, Yukiko Ueno Saki Yamazaki, Eri Yamada eta Yu Yamamoto-k.
Courcôme
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 244 ziren, horien artean 151 aktiboak ziren eta 93 inaktiboak ziren. 151 pertsona aktiboetatik 138 lanean zeuden (77 gizon eta 61 emakume) eta 13 langabezian zeuden (4 gizon eta 9 emakume). 93 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Courcôme udalerrian 178 unitate fiskal zeuden, 435 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.295 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 7 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 2 zurginak eta 2 eraikuntza enpresak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Courcôme udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.440 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Santu Michanu
Santu Michanu (leonesez) edo San Emiliano (gaztelaniaz) Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. eskualdean dago, itsas mailatik metrora, eta -ko azalera hartzen du.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 682 biztanle zituen. biztanle zituen.
SUMMA Aldapeta
Aldapeta Maria Ikastetxea Donostiako erdialdean dagoen ikastetxe bat da, Haur hezkuntzatik Batxilergora bitarteko hezkuntza-eskaintza egiten duena. 2012ko irailean sortu zen SUMMA Adapeta izenarekin, elkarren inguruan zeuden Belen ikastetxeak, Santa Maria ikastetxeak eta Mariaren Lagundia ikastetxeak bat egitea erabaki ondoren. Ikastetxea lau eraikinetan banaturik dago, Aldapetan eta San Bartolome muinoan.
2020 urtean ikastetxeak bere izena aldatu zuen Aldapeta Maria Ikastetxera.
Mount's Bay
Mount's Bay (Baya an Garre ; mendiko badia) Mantxako kanalaren kostaldean dagoen badia handi bat da, Lizard Pointetik Gwennap Headeraino hedatzen dena. Badiaren iparraldean, Maraziondik gertu, St Michael's Mount dago, badiaren izenaren jatorria. Udan, portu handi, onbera, eszeniko eta naturala da. Hala ere, neguan, itsasertzeko denboraleek itsas arriskuak eragiten dituzte, batez ere itsasontziak nabigatzeko. XIX. mendetik aurrera, 150 naufragio ezagun baino gehiago daude inguru horretan. 2016ko urtarrilean Marazion eta St Michael's Mounten inguruko badiaren ekialdeko aldea Itsas Kontserbazio Eremu izendatu zuten.
Pangio elongata
Pangio elongata Pangio generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Neurozientzia
Neurozientziaren lan eremua asko zabaldu da eta orain ikerketa modu asko erabiltzen ditu nerbio-sistemaren alderdi molekularrak, zelularrak, garapenekoak, egiturazkoak, funtzionalak, ebolutiboak, konputazionalak eta medikuak hobeto ezagutzeko. Neurozientzialariek erabilitako teknikak ere gero eta gehiago dira, banakako nerbio-zelulen ikerketa molekular eta zelularretatik hasi eta edo burmuinaren irudien ordenagailu bidezko ikerketara arte.
Historia
Neurozientziaren hastapenak Santiago Ramón y Cajalekin batera doaz, neuronaren doktrina formulatu baitzuen. Nerbio-sistemaren garapenaren, endekatzearen eta birsorkuntzaren arazoei egindako ekarpenak gaur egungoak dira eta fakultateetan ikasten jarraitzen dute. Neurozientziari hasiera eman behar bazaio, XIX. mendean egongo da.
Mikroskopioaren eta teknika esperimentalen garapenarekin, hala nola ehunak finkatu eta tindatzearekin edo nerbio-sistemaren egiturari eta funtzionaltasunari buruzko ikerketarekin, diziplina hau garatzen hasi zen. Baina neurozientziak hainbat jakintza-arloren ekarpenak jaso ditu, garunaren funtzionamendua hobeto ulertzen lagundu dutenak. Neurozientzian ondoz ondoko aurkikuntzak diziplina anitzekoak direla esan daiteke.
Neurozientzia kognitiboa
Neurozientziak oso espektro zabala hartzen du zientziaren barruan. Oinarrizko ikerketatik hasi eta jokabidean azpian dauden mekanismoek duten eraginarekin lan egiten duen ikerketa aplikatura arte. Neurozientziaren barruan, neurozientzia kognitiboa goi-funtzioek nola funtzionatzen duten jakiten saiatzen da, hala nola hizkuntzak, memoriak edo erabakiak hartzeak.
Neurozientzia kognitiboaren helburu nagusia ekintza mentalen nerbio-irudikapenak aztertzea da. Prozesu mentalen substratu neuronaletan zentratzen da.
Funtzio espezifikorik ez duten elkartze-arloak dira funtzio sentsorial eta motorrak interpretatu, integratu eta koordinatzen dituztenak. Goi-mailako funtzio mentalen arduradunak izango lirateke. Oroimena, pentsamendua, emozioak, kontzientzia eta nortasuna bezalako funtzioak gobernatzen dituzten garun-eremuak kokatzea askoz zailagoa da.
Gaixotasun neurologikoak
Garunak, bizkarrezur-muinak eta nerbioek nerbio-sistema osatzen dute. Oro har, gorputzaren funtzio guztiak kontrolatzen dituzte. Nerbio-sistemaren zati batean zerbaitek gaizki funtzionatzen duenean, baliteke mugitzeko, hitz egiteko, irensteko, arnasa hartzeko edo ikasteko zailtasunak izatea. Oroimenarekin, zentzumenekin edo aldartearekin ere arazoak egon daitezke.
600 gaixotasun neurologiko baino gehiago daude. Hauek dira tasa ezagunenak:
Txenada arrunt
Deskribapena
Neguan bekoki zuria izaten du eta mokoak kolore iluna hartzen du.
Habitata eta bizimodua
Hegalari bikaina da. Ezagutzen diren migrazio bidai luzeenak txenadek egiten dituzte. Uda ipar-hemisferioko lurretan igarotzen dute, Kanadan, Europa iparraldean eta Siberian, besteak beste. Bertan izaten dituzte kumeak. Neguan hegoaldera jeisten dira, ia ia Antarktikaraino iristen direlarik. Euskal Herrian uda partean ikusten ditugun txenadak Ghanako kostaldera joaten dira negua igarotzera.
Lehorrean kostaldean egon ohi da, uharte, hondartza, duna, padura eta estuariotan, baina kontinente barneko aintzira, ibai eta gatzagetan ere ikusten da.
Elikadura
Biziaren zatirik handiena itsaso zabalean igarotzen duenez arrantzale bikaina da. Airetik eraso bortitzak egiten ditu eta itsasoan buzeatuz harrapatzan ditu arrainak. 5 eta 15 cm arteko luzera dute harrapatzen dituen arrainek. Kumatze garaian koloniatik 5-10 kilometro artean urruntzen dira eta arrainez gain molusko, krustazeo eta beste ornogabe batzuekin osatzen dute dieta. Kontinente barnealdean intsektu handiak harrapatzen ditu; kakalardoak, larbak, sitsak...
Arrain bakarra eraman ohi du mokoan eta sarritan beste hegazti batzuk lapurtzen saiatzen dira, hala nola, marikakak, ameriketako antxetak eta beste txenada espezie batzuk. Batzutan espezie berekoek ere parasitatzen dituzte.
Ugalketa
Koloniak eratzen ditu apirila eta maiatza artean. Lurraren gainean ezartzen dute habia eta nahiko sinplea izaten da. Emeak bi edo hiru arrautza jartzen ditu, marroixkak eta orbain ilun ugari dituztenak, eta guraso biek txitatzen dituzte 22-23 egunetan zehar. Txitak lumatxaz eta begiak zabalik jaiotzen dira eta 21-25 egun dituztenean hegan egiteko gai dira.
Hegaztien gripea
Hegazti gripeak kutsaturiko aurreneko espeziea izan zen txenada arrunta. Hegoafrikako hegaztietan aurkitu zen 1961 urtean.
Taxonomia
Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean. Sterna frisierazko eta aintzinako ingelesezko hitza da "itsas enara" izendatzeko erabiltzen zutena. Hirundo enararen latinezko izena da, haren antza duelako ezarri zion izena. Txenada arruntak lau azpiespezie ditu :
Euskal Herrian dituen izenak
Honako izen hauek ematen zaizkio txenada arruntari :
Ibn al-Qalanisi
Hamza ibn Asad abu Ya'la ibn al-Qalanisi (1070 – 1160eko martxoaren 18a) XII. mendeko Damaskoko politikari eta kronikagile izan zen.
Biografia
Banu Tamim tribuko ondorengoa eta Damaskoko aitoren-seeme-alaben partaidea izan zen. Literatura, teologia eta zuzenbidea ikasi zuen. Damaskoko Diwan al-Rasa'il edo kantzelergoko idazkaria izan zen lehendabizi eta nagusia. Alkate antzeko hiriko ra'is bi aldiz izan zen.
Haren kronika, Dhail edo Mudhayyal Ta'rikh Dimashq (Damaskoko Kronikaren Jarraipena, alegia)Hilal bin al-Muhassin al-Sabi' kronikaren jarraipena izan zen. Kronologikoki 1056tik al-Qalanisiren heriotza arte 1160 urtean doa. Kronika honen interes nagusia Lehenengo Gurutzada arabiarren ikuspuntutik azaltzen duela da eta, horregatik, egungo historialarientzat informazio-iturri interesgarria da. XII. mendeko kronika berandutiarrek al-Qalanisiena oinarri gisa erabiltzen dute, Ibn al-Athir kronika barne.
Oriolus percivali
Oriolus percivali Oriolus generoko animalia da. Hegaztien barruko Oriolidae familian sailkatua dago.
Andy Narell
Andy Narell (New York 1954ko martxoaren 18) piano-jotzailea, perkusionista eta musikagile estatubatuarra. Jazz etnikoa landu du batez ere. Trinidad eta Tobagoko danbor metalikoak jotzen ditu. Haren zortzi diskoetan Steve Erkiagaren kolaborazioa izan du.
Historia
Nerabe zenean Kaliforniara joan zen. Aitak, Murray Narell, haurrak kaleko giroetatik at izateko, haiei danbor metalikoak jotzen eta steelbandak erakusteko Ellie Mannette konbidatu zuen. Narellek Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn ikasi zuen eta David W. Tuckerren gidapean pianoa "University of California Jazz Ensemble" taldean jo zuen. 1973an graduatu zen. Larogeigarren hamarkadan Dizzy Gillespieri eta Thelonious Monki eskaini zitzaizkien album-omenaldietan hartu zuen parte. OndorenCaribbean Jazz Project, Montreux, Sakésho, eta Béla Fleck and the Flecktones taldeekin kolaboratu zuen.
Tomás Azúa Iturgoyen
Tomás Azúa Iturgoyen (Santiago 1700 - Santiago 1757) abokatua, Txileko San Felipe Errege Unibertsitateko sortzailea eta gero lehen errektorea izan zen.
Biografia
Tomás Azúa Iturgoyen Tomás Ruiz de Azúa Arsamendi eta María Iturgoyen Lisperguer y Amasaren semea zen, Txileko noblezia kolonialeko familia aberats batekoa. Oinarrizko ikasketak Liman egin zituen eta San Markos Unibertsitate Nagusia Nazionalean kanonetan eta zuzenbidean doktoretza lortu zuen. 1727an Santiagoko Errege Audientziak abokatu izendatu zuen, Espainiako koroarekin San Felipeko Errege Unibertsitatearen fundazioa kudeatzeko agindua eman zitzaion.
María Constanza Marín de Poveda Azua-rekin ezkondu zen, eta 1757an hil zen, Santiagoko La Merced komentuan lurperatuta zegoela.
San Felipeko Unibertsitateko Fundazioa
Azúak onarpena eta funtsak kudeatzeko eginkizuna zuen Espainiako koloniako lehen unibertsitatea Txilen sortu ahal izateko. Horretarako Espainiara joan behar izan zuen unibertsitateko eraikuntza hasteko beharrezko baimenak eskatzeko, Errege zelula baten bidez.
Espainiako koroak onartu ondoren, 1738an, Unibertsitatea 1748ra arte ez zen funtzionatzen hasi, kokapen arazoengatik eta gastuei aurre egin behar zieten baliabideengatik. 1747an San Felipeko Errege Unibertsitateko errektore izendatu zuten.
Txileko Monetaren Fundazioa
Txileko Santiagoko Errege Moneta Etxea Espainiako koroarekin instalatzea kudeatu zuen, Felipe V.aren Errege Agiriaren bidez bere instalazioa onartuz. 1749an instalatu zen eta Francisco García de Huidobro zenaren betiko titulua mantendu zuen, garai hartako merkataria zelarik.
Rottenacker
Rottenacker Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Eat to the Beat
Eat to the Beat Blondie taldearen musika diskoa da, 1979an argitaratutakoa.
Gegeneophis
Gegeneophis anfibio genero bat da, Gymnophiona ordenaren barruko Indotyphlidae familian sailkatua.
Pallacanestro Cantù
Pallacanestro Cantù saskibaloi talde italiarra da, 1936an Cantùn (Como) sortutakoa eta Europako inoizko talde hoberenen artean duguna.
Jokalari ezagunak
Antonello Riva eta Pierluigi Marzorati besteak beste.
Salmo rhodanensis
Salmo rhodanensis Salmo generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Rio Quente
Rio Quente Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
André Frénaud
André Frénaud (Montceau-les-Mines, Frantzia, 1907ko uztailaren 26a - Paris, Frantzia, 1993ko ekainaren 21a) frantses poeta izan zen.
Biografia
Literatura-, filosofia- eta zuzenbide-ikasketak egin zituen Parisen. 1930ean, frantseseko irakasle izan zen Lvoveko Unibertsitatean (Polonian). Bigarren Mundu Gerra hasi zenean, Alemaniara deportatu zuten, baina ihes egitea lortu zuen, eta erresistentzian parte hartu zuen.
Bere poesia lanetan halako oldartu nahi bat azaltzen da, arrazoi existentzialengatik ezinegonez betea. Hizkera arrunta baina zehatza erabiltzen du beti, tonu-aldaketa bat-batekoez eta irakurlea harrituta uzten duten ustekabe eta kontraesanez ederki hornitua. Haren mundu poetikoa Sartre edo Albert Camusenaren pare jarri izan da: Les rois-mages (1943, "Errege Magoak"); Les mystères de París (1943, "Parisko misterioak"); La noce noire (1946, "Ezkontza beltza"); Poèmes de Brandebourg (1948, "Brandenburgoko poemak"); Poèmes de dessous Le plancher (1949, "Zoru-azpiko poemak"); Énorme figure de la déesse Raison (1949, "Arrazoi jainkosaren irudi-eskerga"); Les paysans (1951, "Baserritarrak"). 1960ko hamarraldian bi poema-bilduma argitaratu zituen: Il n´y a pas de paradis (1962, "Paradisurik ez dago") eta La sainte face (1968, "Aurpegi santua"). Handik zenbait urtera, La Sorcière de Rome (1973, "Erromako sorgina") poema luzea eman zuen argitara, eta hurrengo urtean, Mines des rien, petits délires (1974, "Ezeren meatokiak, txikinahikeriak").
Txenada hankabeltz
Txenada hankabeltza (Thalasseus sandvicensis) sternidae familiako hegazti zangaluzea da. Migrazio garaian agertzen da Euskal Herriko kostaldean, udaberrian eta udazkenean.
Deskribapena
Txenada arrunta baino zerbait handiagoa da, 36-46 cm arteko luzera eta 86-105 cm arteko hego-zabalera baititu. 28 gramo pisatzen ditu batazbeste. Azpialdean zuria da eta bizkarraldea grisa du. Ipurtaldea eta buztana oso zuriak dira. Ugalketa garaian buruaren goikaldea beltza dueta atzerantz luma puntadunak azaltzen ditu. Mokoa ere beltza da eta punta horixka dauka. Neguan bekokia zuritu egiten zaio, begia baino atzerago arte. Izenak argi adierazten duen bezala hanka beltzak ditu.
Hegan ari denean hanka luzeak ikusten zaizkio eta buztana aldiz motza eta urkila itxurakoa. Hegakera indartsua du, hegokada indartsu eta erregularrak egiten ditu. Elikazten ari denean aldiz norabide aldaketa bortitzak egiteko gai da eta bapateko eraso bortitzak ere egiten ditu.
Txenada gazteek azpialde zuria eta bizkarraldean luma marroi, gris eta zuriak izaten dituzte. Buruaren gainaldea ere marroia izaten da.
Bizilekuak
Kostaldeko hegaztia da eta ur garbi eta epelak aukeratzen ditu. Kumatze garaian kolonia handiak eratzen ditu beste hegazti espezie itsastarrekin batera, hala nola, gainerako txenadak, kaioak, antxetak, limikoloak... Hondartzak, dunak, uharteak eta paduretan ugaltzen da eta harea edo limozko lurzoruetan habia egiten du.
Migrazioak
Txenada hankabeltza hegazti migratzailea da. Europa iparraldean kumatzen du, Danimarkan, Herbeheretan, Britainia Handian, Frantzian eta Alemanian batez ere eta negua Afrika mendebaldean igarotzen du, Mauritanian hasi eta Hegoafrikaraino. Talde handiena Mauritaniako Banc d'Arguin Parke Nazionalean biltzen da, 30.000 ale inguruko kolonia hain zuzen ere. Euskal Herrian migrazio garaian aurkitzen dugu gure kostaldeko eremuetan, Urdaibaien, Txingudin eta Donostian adibidez.
Elikagaiak
9-15 cm arteko luzera duten arrainak harrapatzen ditu. Tarteka krustazeo txikiak, poliketoak eta hegazti limikoloen arrautzak ere jaten ditu. Ur azaletik 10 metrotako altueran hegan ari dela harrapakina lokalizatu eta amilduz eraso bortitza egiten du.
Emakumeak jazz musikan
Emakumeak jazzaren historian beti egon dira presente, garai desberdinetan zehar, artista, konpositore, kantautore edo talde zuzendari gisa. Batzuk, hala nola Billie Holiday eta Ella Fitzgerald, famatuak ziren haien ahotsei esker; beste batzuek musikari, talde zuzendari eta musika interprete gisa egindako ekarpenengatik askoz ere errekonozimendu gutxiago lortu zuten. Orokorrean jazz musikariaren gizarte irudia gizonezkoa da eta horrela jarraitzen du.
Historia
Emakumeek jazzaren historian parte hartu dute, garai desberdinetan, artista, konpositore, kantautore edo taldeen zuzendari gisa. Batzuk, Billie Holiday eta Ella Fitzgerald, esaterako, famatuak izan ziren beren ahotsagatik. Beste batzuek konpositore, banda-zuzendari eta musika-interpretatzaile gisa egindako ekarpenei askoz ere errekonozimendu txikiagoa egin zaie. Jazz munduan esanguratsuak izan diren beste emakumeen artean Lil Hardin Armstrong pianista edota Dorothy Fields aipatu behar dira.
1920ko abuztuaren 18an Flapper mugimendu liberalaren garapenari esker eta emakumeen sufragismoaren goraldian, emakumeak gizartean presentzia izaten hasi ziren. Lehen Mundu Gerra amaitu eta gero, "Jazz Aroan", emakumeek parte-hartze handiagoa izan zuten lan-munduan eta horrela independentzia handiagoa lortu zuten. Berdintasuna eta sexualitate librea bezalako ideiak hedatzen hasi ziren eta emakumeek rol berriak hartu zituzten.1920ko hamarkadan musikari ospetsu asko sortu ziren, besteak beste, Bessie Smith (1894–1937) blues abeslari afroamerikarra, geroago emakume abeslariak inspiratu zituena, besteak beste. Billie Holiday (1915 - 1959) eta Janis Joplin (1943 - 1970).
Lovie Austin (1887 - 1972) pianista eta banda zuzendaria izan zen. Hasieran, Lil Hardin Armstrong piano-jolea (1898 - 1971) King Oliver taldean sartu zen Louis Armstrongekin batera, eta, ondoren, pianoa jo zuen, bai The Hot Five bandan baita The Hot Seven taldean. Valaida Snow (1904–1956) tronpeta-jotzaile famatu egin zen, eta denek "Little Louis" deitzen zioten. 1930eko eta 1940ko hamarkadak arte, Billie Holiday bezalako kantari asko ez ziren artista arrakastatsutzat hartu musikaren munduan. Emakume hauek etengabe saiatu ziren beren izenak musikaren industrian ezagutarazteko eta geroko beste artista askorentzat bidea irekitzeko.
Jazzaren konposizioa orokorrean gizonezkoen lurraldea izan bada ere, emakume batzuen papera ere garrantzitsua izan da. Irene Higginbothamek (1918 - 1988) ia 50 abesti idatzi zituen, horietako ezagunena "Good Morning Heartache" izan zen.[4] Era berean, Ann Ronell (1905–1993) 1932ko "Willow Weep for Me" arrakastagatik eta 1933ko Disneyren "Who's afraid of the Big Bad Wolf?" abestiagatik nabarmendu zen. Horrez gain, Jerome Kernekin batera idatzi zuen 1937an jatorrizko abesti onenaren Oscar saria irabazi zuen "The Way You Look Tonight" abestia. Lil Hardin Armstrong-en abestirik handiena. "Struttin' with Some Barbecue" ospetsua 500 aldiz grabatu da. Beste abesti aipagarri batzuk "Doin' the Suzie Q", "Just for a Thrill" eta "Bad Boy" dira. Billie Holiday abeslari izateagatik ezaguna den arren, "God Bless the Child" eta "Don't Explain" idatzi zituen Arthur Herzog Jr. musikariarekin batera, eta "Fine and Mellow" blues abestia konposatu zuen.
Emakumeen rola
Historikoki, emakumezko jazz artista ezagunenak abeslariak izan dira, besteak beste, Ella Fitzgerald (1917-1996), Billie Holiday (1915 - 1959), Carmen McRae (1920 - 1994), Dinah Washington (1924 -1963), Sarah Vaughan (1924-1990), Betty. Carter (1929 - 1998), Anita O'Day (1919 - 2006), Abbey Lincoln (1930 - 2010), Nancy Wilson (1937 jaioa) eta Diane Schuur (1953 jaioa).
Badira musikari oso garrantzitsuak ere, kasu batzuetan konpositore eta musika-zuzendari ere izan zirenak: Toshiko Akiyoshi (pianista), Sweet Emma Barrett (pianista), Carla Bley (pianista), Terri Lyne Carrington (bateria), Regina Carter (biolin-jotzailea), Alice Coltrane (harpa-jotzaile, musikagile eta musika zuzendaria), Shirley Horn (pianista), Joelle Khoury (pianista eta musikagilea), Jeanette Kimball (pianista), Melba Liston (tronboijole eta musikagilea), Billie Pierce (pianista) edota Mary Lou Williams (pianista).
Txenada mokobeltz
Txenada mokobeltza (Gelochelidon nilotica) sternidae familiako hegazti zangaluzea da.
Emakumeak jazz musikan
Emakumeen rola
1920ko hamarkadan ez zen ondo ikusten emakumeek jendaurrean musika egitea eta are gutxiago funtsean maskulinotzat hartzen ziren haize edo perkusio instrumentuak jotzea, are okerrago ikusten zen emakume batek jaz musika jotzea. Musika mota hau diskoteketan jaio eta garatu zen, garai horretan "emakume errespetagarri" batentzat desegokitzat jotzen diren lekuetan. Egoera horretan, emakume instrumentistak ez zuten erraza izan gizonezkoen orkestran jotzea, eta are gutxiago jazza jotzea. Emakumezkoen orkestrak izan ziren, beraz, emakumezko instrumentista askorentzat sistematikoki musika zirkuluetatik baztertuta zeuden emakumezkoen estatusagatik soilik. Erabat emakumez osatutako jazz taldeen arteko ezagunenak The International Sweethearts of Rhythm eta Frances Carroll & The Coquettes izan ziren. Orkestra hauek laster arrakasta izugarria izan zuten. Bere ospearen arrazoia bere exotismoan oinarritzen zen neurri handi batean. Emakumeek «gizonen laguntzarik gabe» jo zezaketela ikusle eszeptikoak harritzen zuen, tximinoen orkestra bat ikustean harrituko ziren modu berean. Formazio hauen arrakastan lagundu zuen beste faktore bat kideen erakargarritasun fisiko hutsa izan zen, "femeninoan" janzteko eta "irribarrea galdu gabe" jolasteko asmoz.
Pangio filinaris
Pangio filinaris Pangio generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Emakumeak jazz musikan
Emakumeak jazzean izan dituzten eragozpenak
Jessica Duchen Londresko The Independent egunkariko musika idazlearen arabera, emakumeek egiten duten musika sarriegi epaitzen da itxuraren arabera eta ez talentuaren arabera. Gainera, argazkietan eta eszenatokian erakargarri agertzeko presioari aurre egin behar diote. Duchen-en esanetan, "musikari batzuek uko egiten diote ezer azaltzeari, baina egiten dutenek arrakasta handiagoa izaten dute beren fisikari esker". Nahiz eta aspaldi musika-industria prest egon emakumeek emanaldietan eta ikuskizunetan parte hartzeko, aukera gutxiago dute autoritate-kargu bat betetzeko, adibidez, musika-zuzendari izateko. Herri musikan, abestiak grabatzen dituzten emakume abeslari asko egon arren, oso gutxi daude audio-nahasketa mahaiaren atzean musika ekoizle gisa, grabazio prozesua zuzentzen eta administratzen dutenak.
Txenada hankabeltz
Ugalketa
Europa iparraldean apirila eta abuztuaren artean ugaltzen da. Kolonia oso dentsoak sortzen ditu, 5-7 habi metro karratuko ezarriz. Lehenengo iristen diren bikoteek toki onena aukeratzen dute eta gainerakoak inguruan pilatzen dira. Gainerako txenadak baino erasokorragoa izaten da habia harraparien aurrean defendatu behar duenean. Lurrean egindako zuloa belar gutxi batzuez estali eta arrautza bat edo bi jartzen ditu. Arrautzak zuriak dira eta orbain ilun txiki ugari dituzte. Guraso biek txitatzen dituzte 25 egunetan zehar eta txitak jaio bezain laster habia uzteko gai dira, dena dela habiatik gertu mantentzen dira. Hilabete behar izaten dute hegan egiteko eta bitartean gurasoek zaindu eta likatzen dituzte.
Emakumeak jazz musikan
Emakumeak jazzean izan dituzten eragozpenak
Nahiz eta asko izan, ez dira musika munduan onartuak izan. Izen handiko jazzlariak gehienak gizonezkoak izan dira. Jazz munduan beste musika mota batzuetan bezala gertatzen dena aztertu behar da. XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran hainbeste kantautoreren musika argitaratu eta entzun zen.
Txenada hankabeltz
Taxonomia
John Latham naturalista britainiarrak deskribatu zuen 1787. urtean eta Sterna sandvicensis izena eman zion. Duela gutxi, 2017an, DNA mitokondrialarekin egindako ikerketek Thalasseus generoan kokatu dute. Thalasseus izena grekerazko Thalassa hitzetik dator eta "itsasoa" esan nahi du eta sandivensis izena aldiz Ingalaterrako Sandwich (Kent) herritik, bertan aurkitu baitzuen Lathamek deskribaturiko aurreneko alea.
Bakartxo Etxeberria
Bakartxo Etxeberria Otaño (Andoain, Gipuzkoa, 1922ko azaroaren 25a - Donostia, Gipuzkoa, 1978ko azaroaren 20a) erraketista profesionala izan zen. Bartzelona, Kordoba, Sevilla eta Madrilgo frontoietan jokatu zuen "Echeve" goitizena erabiliz.
Txenada hankabeltz
Taxonomia
Txenada hankabeltzak hiru azpiespezie ditu:
Euskal Herrian dituen izenak
Honako izen hauek ematen zaizkio txenada hankabeltzari :
Autoamerican
Autoamerican Blondie taldearen musika diskoa da, 1980an argitaratutakoa.
Bakartxo Etxeberria
Biografia
Bakartxoren gurasoak Francisco Etxeberria Fernández eta Concepción Otaño Aranguren izan ziren, haren neba-arrebak: Koldobika, Begoña, Agustin eta Joan Mirena Etxeberria Otaño, eta Juan Bautista eta Sabino Etxeberria Lizarribar. Bere argazkia Andoaingo Txitibar tabernan ikus daiteke
Aitzindariak
Emakume kirolari antzindariak izan ziren erraketistak. Arrakastaz beteriko hiru edo lau hamarkada bizi izan zituzten. 1940ko eta 1950eko hamarkadak izan ziren erraketisten urrezko aroa. Bartzelonan eta Madrilen zazpina frontoi zeuden orduan. Erraketisten historia, orain arte nahiko isilik egon bada ere, esanguratsua izan zen oso. Hego Euskal Herriko 47 herritako 237 erraketista profesional daude zenbatuta. Zenbaki garrantzitsua da eta gainera, 1940. hamarkadako estatistiken arabera, emakume lizentzia gehiago zeuden gizonenak baino. Garaiko emakume aurreratuak izan ziren, familia eta herria utzi eta lanera alde egin zutenak. Beren ibilbidearen berri, aitzitik, inork gutxik izan du oraintsu arte. Azken urteotan aldiz, hainbat erakusketa eta omenaldi ari dira antolatzen erraketisten jaioterrietan.
Can Tries-Gornal geltokia
Can Tries | Gornal Bartzelonako metroaren geltoki bat da, l'Hospitalet de Llobregat udalerrian dago.
Txenada mokobeltz
Lehen sterna nilotica izen binomiala zuen. Hegoaldeko Europan (baita gutxi batzuk iparraldeko Alemanian eta Danimarkan ere), ekialdeko Asian, Ipar Amerikako kostalde bietan, ekialdeko Hego Amerikan eta Australian bizi da.
Can Tries-Gornal geltokia
Geltokia 2016n inauguratu zen.
Aguas de Barcelona
Aguas de Barcelona edo Agbar, ur banatzaile kataluniarra da. Gaur egun bere egoitza Agbar dorrean du.
Historia
1867an Liejan eta Belgikako kapitalarekin "Compagnie des Eaux de Barcelone" enpresa sortu zen. Enpresa horrek, Bartzelona inguruko herrien ur-hornikuntzaz arduratzen zen. Gaur egun, Bartzelona inguruko herri horiek Bartzelonako auzoak dira, egindako anexioen ondoren. 1881an enpresaburu frantses batek erosi zuen enpresa, eta ordutik "Société Générale des Eaux de Barcelone" izenarekin ezagutu zen.
1919an azkenik enpresaburu katalan talde batek erosi zuen enpresa eta berriro ere izena aldatu eta "Sociedad General de Aguas de Barcelona" jarri zioten. Ordutik erkidego ezberdinetako ur-hornikuntza lehiaketak irabazi ditu eta gaur egun Espainiako hainbat probintzia eta hirietako ur-hornikuntzaz arduratzen da. 1998an Agbar Fundazioa sortu zen. 1999an Txileko Emos enpresa erosi zuen (handik aurrera Aguas Andinas izena ezarri ziotelarik). Enpresa horrek Txileko bost milioi pertsona ingururen ur-hornikuntzaz arduratzen da.
Ur-hornikuntzaz gain bestelako sektoreetan ere inbertsioak egin ditu, halanola automobilgintza, eta ingurugiroaren mantenuarekin zerikusia duten gaiekin. Horrez gain, hainbat herrietan dago gaur egun Aguas de Barcelona, esaterako Ameriketako Estatu Batuetan, autoen aparailuen ingurugiro sistemetan eta Txinan automozio zerbitzuak eskainiz. 2004ean Agbar Museoa sortu zen, Agbar Fundazioaren lana hobeto erakusteko asmoarekin.
Pesäpallo
Pesäpallo (suedieraz boboll) Finlandian sorturiko pilota kirol bat da, beisbolaren antza daukana. Finlandiaz gain Alemania, Suedia, Suitza, Australia eta Kanadako Ontario probintzian ere jokatzen da azken bi hauetan bertara iritsitako nordikoek jokatzen dute.
Historia
Lauri "Tahko" Pihkala-k asmatu zuen 1920 hamarkadan. Garai berrietara egokitzen jakin du eta popularra bihurtu da. 1952ko Udako Olinpiar Jokoetan erakusketa kirola izan zen, Helsinkin antolatu baitziren Jokoak.
Joko arauak
Lau zatitan banatzen da partida eta oinarrian beisbolaren helburuak eta jokaerak ditu. Badira hainbat desberdintasun, aipagarriena pitcherrak bola bertikalki botatzen duela, bateatzailearen lana nabarmen erraztuz.
Mutilen taldeak, nesken taldeak eta talde mixtoak daude.
Kornuallesko gudua
Kornuallesko gudua edo Mount's Bayko erasoa, 1595eko abuztuaren 2an, Espainiako Koroak ingeles kostaldearen aurka egindako eraso bat izan zen, non Kornuallesko zenbait herri suntsitu zituen. Espainiak Ingalaterrako lurraldeak inbaditu dituen aldietako bat izan zen.
Aurrekariak
Henrike III.a Frantziakoaren hilketaren ondoren, Henrike III.a Nafarroakoa protestanteak frantziar koroa bereganatu zuen. Liga Katolikoak, Sixto V.a aita santuak eta Filipe II.a Espainiako erregeak Frantziako erregetzat aitortzeari uko egin zioten. Hori zela eta, Espainiako erregeak 1590ean Juan del Águila burua zuen espedizio bat bidali zuen Frantziara.
Ingelesek, 1585ean hasitako gerragatik, protestante eta Espainiaren etsai gisa, Henrike Nafarroakoari lagundu eta tropak bidali zituzten Frantziara.
Gatazka
Milizia ingelesek, milaka gizonez osaturik eta tropa espainiarrak inbadituz gero ingelesen defentsaren giltzarri zirenek, armak bota eta izuak jota ihes egin zuten. Bi egunetan espainiarrek nahi zuten guztia hartu eta Mousehole, Paul, Newlyn eta Penzance herriak erre zituzten. Gotorleku ingelesen artilleria ere desmuntatu eta galeretan ontziratu zuten.
Egunaren amaieran, ohiko meza katolikoa ospatu zuten Ingalaterrako lurretan, Ingalaterra garaitua izan ondoren eliza bat eraikiko zutela hitz emanez. Berriro ontziratu ziren, preso guztiak hondartzetara bota zituzten, Royal Navyko ontzi bat hondoratu zuten eta haiek kanporatzeko bidalia izan zena Francis Drake eta John Hawkinsen agindupeko gerra-flota bat saihestu zuten.
Frantziara itzulia
Abuztuaren 5ean, Frantziara itzuli eta hurrengo egunean, 46 ontziko herbeheretar ontzidi batekin topo egin zuten, eta handik ihes egitea lortu zuten, baina aurretik bi ontzi etsai hondoratu zituzten. Abuztuaren 10ean, Amezketa eta bere gizonak garaile lehorreratu ziren Blaveten, nahiz eta aurretik Penmarc'hen gelditu ziren berriro, non konponketa batzuk egin ziren. Espedizioak 20 baja izan zituen, guztiak holandarren aurkako borrokan.
Ondorioak
Amezketaren espedizioa Ingalaterran soldadu espainiarrak lehorreratu zituen bakanetako bat (baina ez bakarra) izan zen.
Mantxako kanaleko portuen kontrolak, 1595ean Amezketa lehorreratzeko izan zituen erraztasunak eta Ingalaterrako lehorreko tropen ahuleziak (armak utzi zituzten miliziak), 1597an beste inbasio flota berri bat sortzea bultzatu zuten.
Schroeder
Schroeder Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Oriolus larvatus
Oriolus larvatus Oriolus generoko animalia da. Hegaztien barruko Oriolidae familian sailkatua dago.
Victory Boogie-Woogie
Victory Boogie-Woogie Piet Mondrian margolari abstraktu nederlandarraren lan amaitu gabea da. Haren bizitzaren azkena izan zen; 1944an amaitu gabe geratu zen, artistaren heriotzagatik. 1998tik Hagako Udal Museoko bildumaren parte izan da. Mondrianek zabaldutako Neoplastizismo mugimendu barruan kokatzen da.