cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Disturbed
Disturbed heavy alternatiboko musika taldea da, Chicagon 1995ean sortua. Harrez geroztik, taldeak 11 milioi disko baino gehiago saldu dituzte mundu osoan zehar. Bost estudio-album plazaratu dituzte denbora horretan, eta guztiek lehenengo postua eskuratu dute Billboard 200 zerrenda ospetsuan.
Taldearen hasierako izena Brawl izan zen, beste abeslari batekin. David Draiman Brawlen sartzean, taldearen izena aldatu zen, Disturbed izateko. Lehenengo CDa, The Sickness izenekoa, 2000n kaleratu zuten, eta 4 milioi ale saldu zituzten AEBetan bakarrik. Bigarren diskoa, Believe, 2002an atera zuten. Ondoko bira egindakoan, Steve Kmak baxujolea bota zuten, eta haren ordez John Moyer hartu. 2005ean, beste album bat kaleratu zuten, Ten Thousand Fists zeritzona. Orain arte haien azken diskoa dena, Indestructible, 2008an atera zuten.
Irwin Shaw
Irwin Shaw, Irwin Gilbert Shamforoff jaioa (New York, 1913ko otsailaren 27a - David, 1984ko maiatzaren 16a) estatubatuar eleberrigile, antzerkigile eta gidoigilea izan zen.
Judu jatorriko jaio zen Bronxen. 1935ean gidoiak idazten hasi zen eta Bigarren Mundu Gerran George Stevens-en zine taldean egon zen. Ondoren, gidoiak, eleberriak eta istorio laburrak idatzi zituen. Bere lanarik ezagunenak Young Lions eta Rich Man, Poor Man dira. Lehenak izen bereko film bat inspiratu zuen, eta bigarrenak telesail bat.
Ptereleotris kallista
Ptereleotris kallista Ptereleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Microdesmidae familian sailkatzen da.
Cutry (Aisne)
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 112 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 24 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 58 etxebizitza zeuden, 41 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 57etxeak ziren. 41 etxebizitza nagusietatik 35 bere jabearen bizilekua ziren eta 6 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 28 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 20 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Arbaso
Arbasoa, pertsona batekiko, bere familia berean, bera baino lehenago bizi izan den pertsona bat da. Hau da, arbaso zuzen bat (gurasoak...) edo lehenagokoak, (aitona-amonak, birraitona-amonak, herenaitona-amonak...) eta honelaxe, denboran atzera eginez. Guzti honek, zuhaitz genealogikoa deritzona osatzen du. Hitza, ondorengo baten edo batzuen arbaso zuzen batekin lotutako arbaso talde bati ere ematen zaio.
Cutry (Aisne)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 81 ziren, horien artean 56 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 56 pertsona aktiboetatik 51 lanean zeuden (26 gizon eta 25 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Arbaso
Arbasoa biologian
Biologian, bi izakik, harreman genetikoa dute bata bestearen arbaso baldin bada edo elkarren arteko arbaso bat baldin badute. Eboluzio biologikoan, arbaso ebolutibo bera duten bi espeziei buruz, elkarren arteko oinordetza direla esaten da. Baina, filogenian, elkarren arteko arbasoaren kontzeptua, oraindik argitu gabe dago bakterio batzuk eta geneen transferentzia horizontala egiteko gai diren beste izaki batzuentzako.
Cutry (Aisne)
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
Arbaso
Arbasoak kultura mailan
Kultura batzuetan, begirune handia diete euren arbasoei, hilak zein biziak. Baina, beste muturrera joanez gero, gaztetasunean oinarrituriko testuinguru kulturaletan, ez dago zaharrenganako begirune gutxiago dago. Beste testuinguru kultural batzuetan, pertsona batzuk, probidentzia euren hildako arbasoetan bilatzen dute. Praktika hau, batzuetan, asaben gurtza bezala ezagutzen da edo zehazkiago esanda, arbasoei benerazioa.
Cutry (Aisne)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Chroicocephalus saundersi
Chroicocephalus saundersi Chroicocephalus generoko animalia da. Hegaztien barruko Laridae familian sailkatua dago.
Kelli Giddish
Kelli Giddish (Cumming (Georgia), 1980ko apirilaren 13a) aktore estatubatuarra da. Law & Order: Special Victims Unit telesailean Amanda Rollins detektibearen rola betetzeagatik da ezaguna.
Biografia
Kelli Giddish Cumming (Georgia) hirian jaio zen eta aitonak sartu zion zinemarekiko zaletasuna, Atlantako Fox antzokira eramaten baitzuen txikitan. Kirolaria ere bazen gaztaroan Central Forsyth High School-eko sofbol taldeko partaidea izan zen. Indianako Evansvilleko Unibertsitatean Antzerkigintzan graduatu zen.
Hasierako lanak
2005 eta 2007 artean All my children telesailean Diana "Di" Henry izan zen eta 2008an Death in Love filmean azaldu zen. Filme hau Sundanceko Zinemaldian saritua izan zen gainera. 2007an Law & Order frankiziako bi telesailetan azaldu zen, bakoitzean atal bakarrean. 2010an Past Life eta Chase telesailetan ohiko aktorea izan zen.
Law & Order: Special Victims Unit
2011ko ekainaren 27an Law & Order: Special Victims Unit telesaileko 13. denboraldiko aktore protagonistetako bat izango zela iragarri zen. "Scorched Earth" atalean egin zuen debuta Amanda Rollins detektibearen paperean eta bere pertsonaia Olivia Benson protagonistaren erabat bestelakoa zela ikusi zen.
Beste lan batzuk
2018an Body Count taldearen “All Love is Lost” abestiaren bideoklipean azaldu zen eta baita Law & Order telesailean kide duen Ice-T-ren Bloodlust diskoan ere.
Bizitza pertsonala
2015eko ekainaren 20an Lawrence Faulbornekin ezkondu zen Floridan. Bi seme izan dituzte elkarrekin, Ludo 2015ean eta Charlie 2018an. Kelli Giddishen haurdunaldiak Law & Order: Special Victims Unit telesailean agertu dira.
Simpson (Louisiana)
Simpson Louisianaeko herri bat da. Vernon parrokian kokatua dago. 2010ean 638 biztanle zituen, 15.97 kilometro koadrotan banatuta.
Aulan
Aulan Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Aulan udalerrian erroldatutako biztanleak 4 ziren.4 zeuden familia guztiak pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak).
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4 ziren, horien artean 3 aktiboak ziren eta1 inaktiboa zen. 3 pertsona aktiboetatik 2 lanean zeuden (1 gizon eta 1 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). Pertsona inaktibo bakarra "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zegoen.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ostalaritza eta jatetxe enpresa batena zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Iñaki Camino
Iñaki Camino Lertxundi (Donostia, Gipuzkoa, 1963ko ekainaren 21a) euskalaria da. EHUn lan egiten du, Euskal Dialektologiako irakasle katedraduna izanik: bereziki euskal testu zaharrak eta euskal dialektologia sinkronikoa eta historikoa lantzen ditu. Nabarmentzekoa da Nafarroa Garaiko eta Ipar Euskal Herriko euskalkien arloan eta dialektologiaren alderdi teoriko-metodologikoan egindako lana.
Euskaltzain urgazlea (2003) eta Euskaltzaindiaren EHHA hizkuntza-atlasaren partaidea (1997-2009). Anuario del Seminario de Filología Vasca “Julio Urkixo”, Fontes Linguae Vasconum eta Euskera aldizkarien zuzendaritzako batzordekidea. Iraganean Ele eta Gogoa aldizkarietan jardun zuen. CNRS erakundearen Iker (UMR 5478) Baionako ikertaldean laguntzailea da.
Nafarroa Garaiko hainbat mintzo aztertu ditu: Aezkoa, Arakil, Goñerri eta Zaraitzukoa eta hego-nafarrera. Donostiarren mintzoa ere aztertu zuen Donostiako Udalaren 1997ko Karlos Santamaria beka irabazi eta baliaturik. Ipar Euskal Herrian, berriz, ipar-mendebaleko Zuberoa, Nafarroa Beherea, Amiküze, Oztibarre eta Garaziko mintzoak aztertu ditu. Bigarren euskara modernoaz ere (1876-1968) jardun du. Euskalkien egoera zaharraz, berriz, Nafarroa Behere, Zuberoa-Erronkari, Zaraitzu eta Nafarroa Garai-Lapurdi eskualdeetako iraganeko euskara aztertu du.
Testu zahar eta garaikideagoen argitaratzailea da: Juan Beriain (XVII), “Alphonsa Rodriguez” (XVIII), Jean Hiriart-Urruti (XIX) eta Pablo Fermin Irigarai “Larreko” (XX).
Unibertsitateko doktoretza-tesiak zuzendu ditu: Baztan-Bidasoko mintzoa (Edu Zelaieta, 2006), Nafarroako ipar-mendebaleko mintzoa (Amaia Apalauza, 2011), Euskal Herriko mendebaleko euskara zaharra (Eneko Zuloaga, 2020) eta Garaziko mintzoaren barne-aldakortasuna (Alex Artzelus, 2021). Egun, beste bi doktoretza-tesiren zuzendaria da: Itsas hegiko Lapurdiko mintzoa (Maitena Duhalde) eta Gipuzkoako erdialdeko mintzoa (Olatz Leturiaga).
74 Galatea
74 Galatea, asteroide gerrikoan aurkitutako 74. asteroidearen izena da. 1862ko abuztuak 29an aurkitu zuen Marsellatik Ernst Wilhelm Leberecht Tempel astronomo alemaniarrak.
Bere izena, Galateagatik, greziar mitologiako izen bereko pertsonaiaren ondorioz du, Azis artzainak eta Polifemo ziklopeak maite izan zutena.
Saint-Georges-d'Annebecq
Saint-Georges-d'Annebecq Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Georges-d'Annebecq udalerrian erroldatutako biztanleak 158 ziren. Familiak 65 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 26 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 22 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 95 etxebizitza zeuden, 68 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 94 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 68 etxebizitza nagusietatik 56 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 27 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 93 ziren, horien artean 71 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 71 pertsona aktiboetatik 70 lanean zeuden (39 gizon eta 31 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 22 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Noyant
Noyant Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Saint-Georges-d'Annebecq
Diru sarrerak
2009an Saint-Georges-d'Annebecq udalerrian 62 unitate fiskal zeuden, 156 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.645,5 euro zen.
Noyant
Biztanleria
2007an Noyant udalerrian erroldatutako biztanleak 1.902 ziren. Familiak 808 ziren, horien artean 233 pertsona bakarrekoak ziren (92 bakarrik bizi ziren gizonak eta 141 bakarrik bizi ziren emakumeak), 310 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 205 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 60 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Saint-Georges-d'Annebecq
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Saint-Georges-d'Annebecq udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 910 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jaúko Parke Nazionala
23.778,9 km²-ko azalera du: Euskal Herria baino pixkat handixeagoa da (20.664 km2 ditu EHk). Parkearen perimetroa 1213,7 km-koa da, eta IBAMA k (Brasilgo Ingurumen Institutua) eta Baliabide Natural Berriztagarriek administratzen dute.
Noyant
Etxebizitza
2007an 915 etxebizitza zeuden, 806 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 49 bigarren erresidentzia ziren eta 60 hutsik zeuden. 810 etxeak ziren eta 95 apartamentuak ziren. 806 etxebizitza nagusietatik 470 bere jabearen bizilekua ziren, 322 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 39 etxek bi zituzten, 187 etxek hiru zituzten, 250 etxek lau zituzten eta 324 etxek bost zituzten. 595 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 451 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 230 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Jaúko Parke Nazionala
Parkearen helburu espezifikoak
Natura-ekosistema babestuak kaltetzen dituen edozein alteraziotatik babestea, zientzia-, kultura-, hezkuntza- eta jolas-helburuetarako.
Noyant
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Jaúko Parke Nazionala
Parkearen helburu espezifikoak
UNESCOk parkea Gizateriaren Ondaretzat hartzen du Amazonia Zentralaren kontserbazio-gunearen izenarekin.
Noyant
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.018 ziren, horien artean 702 aktiboak ziren eta 316 inaktiboak ziren. 702 pertsona aktiboetatik 636 lanean zeuden (340 gizon eta 296 emakume) eta 66 langabezian zeuden (28 gizon eta 38 emakume). 316 pertsona inaktiboetatik 119 erretiraturik zeuden, 90 ikasten zeuden eta 107 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Jaúko Parke Nazionala
Geografia
Amazonia estatu brasildarreko Manaus hiriburutik ipar-mendebaldera geratzen da Jaú parkea. Solimoes eta Negro ibaian arteko lurraldean dago, bi ibaia hauek Amazonasen adarrik inportanteen artean daudelarik. Jaú ibaiaren arroa hartzen du parkeak, Negro ibaiarekin Jaúk bat egiten duenetik, 340 kilometroko ibai-bide bat mendebalderantz.
Noyant
Diru sarrerak
2009an Noyant udalerrian 806 unitate fiskal zeuden, 1.833 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.609,5 euro zen.
Jaúko Parke Nazionala
Bisitarientzako erakargarriak
Amazoniako oihanaren oparotasuna eta flora- eta fauna-biodibertsitate osoa ditu. Parkea ezin hobea da mendi-ibiliak eta kanoa egiteko, bertako edertasun naturalak ikusteko. Carabinani ibairako ibilbide bat dago.
Noyant
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 117 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 11 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 20 eraikuntza enpresak ziren, 23 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 6 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren, 16 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Jaúko Parke Nazionala
Bisitarientzako erakargarriak
Oihan tropikalaren aberastasuna eta Amazoniako aintzirarik handiena, Amaná, parkearen erakargarriak dira. Landaretza trinkoa da, oihan trinko tropikalez edo oihan irekiez osatua. Bitxikeria bat: parkean kaiman bat dago kilometro bakoitzeko, gutxi gorabehera, habitat guztietan.
Noyant
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 39 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 6 banku bulegoak, 1 funeraria, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 1 igeltseroa, 5 margolariak, 3 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 4 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen eta 1 arropa denda zen.
Jaúko Parke Nazionala
Bisitarientzako erakargarriak
Bisitetarako eperik aproposena uztaila eta azaroa artekoa da. Klima hezea da oihan tropikalen ondorioz, baina urtarorik euritsuenak abendua eta apirila hartzen ditu.
Manausetik aurrera, itsasontziz bidaiatu daiteke Negro ibaitik Novo Airãora, 6: 00etatik 18: 00etara. Novo Airãon, beste itsasontzi bat alokatu behar da eta Jaú ibaitik jarraitu parkearen eremuraino. Lurretik, Manacapuru/Novo Airão errepidetik joan behar da. Parkea 07: 00etatik 18: 00etara dago zabalik. Sarreraren prezioa R $3,00 da.
Noyant
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Noyant udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 212 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jaúko Parke Nazionala
Lege-aurrekariak
Parkea sortzea IBAMAk proposatu zuen, INPA k egindako azterlanen laguntzarekin, baliabide genetikoak babesteko eremu baliotsua kontuan hartuta.
Alderdi kulturalak eta historikoak
Parkearen eskualdea Amazoniako indigenen kolonizazioaren lehen poloa izan zen, lurraldearen jabetzak guduka markatu zuena. Bestalde, zeramika eta petroglifo arrastoak aurkitu dituzte harrietan.
Jaú ibaiaren arroa, parkea bainatzen duena, Brasilgo arrainik handienetako batengatik deitzen da, jaúa (Zungaro zungaro). Jaú hitza tupi hizkuntzatik dator, eta azkenean parke nazionala izendatu zuen.
Parkearen berezitasun berezienetako bat Brasilgo naturagune babestu bakarra izatea da, 450 km inguruko ibai zabal eta emaritsu baten arro osoa hartzen baitu. Horrela, ur beltzen ekosistema babesten da.
Klima
Klima hezea da, urteko batez besteko tenperatura 26 eta 26,7 ºC artekoa da, maximoak 31,4 eta 31,7 ºC artekoak eta minimoak 22 eta 23 ºC artekoak (DMPM, 1992). Euri-estazioak abendua eta apirila hartzen ditu, eta urtaro lehorrak uztailetik irailera.
Erliebe
Mendebaldeko Amazoniako lautadan dago, eta 100 imgm inguruko erliebe laua eta altitudeak ditu. Ibaien oheekin batera, kuaternarioko alubioi batzuk agertzen dira, harea, harea fin eta buztinez osatuak.
Landaretza
Landarediak oihan onbrofilo trinkoa du nagusi, eta bertan ohikoak dira Bertholletia excelsa, Pithecellobium racemosum, Vochysia maxima, Diplotropis spp, Virola spp, Protium spp eta Manilkara huberi zuhaixkak. Eremu horretan ere ohikoa da kalitate bikaineko urez hornitzen duen liana bat: Doliocarpus rolandri.
Sean Bean
Shaun Mark Sean Bean (1959ko apirilaren 17a, Sheffield, Hegoaldeko Yorkshire) ingeles aktore a da. Game of Thrones telesailean Eddard Stark pertsonaia antzeztu zuen.
Kandalanu
Kandalanu, Babiloniako XI. dinastiako (asiriarra) azken erregea izan zen, eta, bere erregealdia, K.a. 647tik K.a. 627 arte hedatu zen.
Jaúko Parke Nazionala
Landaretza
Goialdean, parkearen ipar-ekialdean, mendi-azpiko oihan trinko zati bat dago, eta zuhaixka adierazgarrienak Parahancornia amapa, Mikropholis guyanensis, Couma guianensis eta Holopyxidium jarana dira.
Kandalanu
Bere erregealdiari buruz, ez da ezer ezagutzen, bere erresuma, Babilonia, Borsippa, Uruk eta Sippar hirietara mugatua zegoela izan ezik, Babiloniaren gainontzeko antzinako lurraldeak, asiriar goarnizioen kontrolpean baitzeuden. Babiloniako errege izendatua izan zen bere aurreko erregea, Shamash-shum-ukin, bere anaia eta Asiriako erregea zen Asurbanipalen aurka matxinatu ondoren.
Jaúko Parke Nazionala
Landaretza
Carabinani eta Jaú ibaien lautada alubialetan zehar, urte-sasoitan urpean, palmondoen multzoak sortzen dira, hala nola Iriartea spp, asai (Euterpe oleracea) eta Astrocaryon spp.
Kandalanu
Kandalanuren erregealdirako iturriak, urriak eta oso zatikatuak dira. Egungo dataziokoak, datatze formula ohikoak baino ezin dira aipatu ("Kandalanuren (erregealdiaren) xgarren urtean datatutako dokumentuak), baita kaltetutako idazkun kronologiko bat ere. Beranduago idazkun kronologikoetan, Kandalanu batzuetan aipatzen da eta beste batzuetan ez. Iturrien eskasiak, biziki zail egiten du bere nortasuna zehazteko kontua. Uste denez, Asurbanipalen beste anaia bat izan zitekeen, edo Shamash-shum-ukinen matxinadan zehar Asiriari leial mantendu zen tokiko eliteko partaideren bat. Bere izenak, itxuraz, akats fisikoren bat esan nahi du, ziuraski oin sardankoa. Kasu honetan, ez da ezinezkoa errege izendatu izana, berriki matxinatutako babiloniarrak izorratzeko; gainera, adimen urritasunen bat izango zuela uste da. Modu berean, Kandalanu, Asurbanipalek hartu zuen izen babiloniarra baino ez zela izan iradoki da. Azken hipotesi honen defentsan, ohi, Tiglath-Pileser III.a eta Salmanasar V.a, Babilonian, Pulu eta Ululayu izenekin errege izan zirela aipatzen da. Baina, G. Framek argudiatzen duenaren arabera, asiriar erregeek babiloniar izenak hartu izatearen ustezko adibide hauek, ez dira ebidentzia ofizialetan oinarritzen, eta, ondorioz, baztertu egin beharko lirateke. Gainera, jada aipaturiko Kandalanuren erregealdiaren testu kronologikoak (KAV 182), bera, Babilonian, Asirian, Assur-etil-ilanik errege bezala denbora bat zeramanean errege izan zela dio, hau da, Asurbanipal hil ondoren.
Jaúko Parke Nazionala
Landaretza
Eremu alubial zaharrenetan da, uholdeek gutxitan erasaten baitiote. Oihan ireki alubialeko giroa da, palmondo asko dituena, hala nola moritxea (Mauritia flexuosa)
Kandalanu
Bere heriotzarekin batera amaitu zen Babiloniako XI. dinastia eta Asiriak Babiloniaren gainean zuen domeinua, honen ondoren, urte beteko erregearte bat etorri zelarik, Nabopolasarrek tronua bereganatu zuen arte, XII. dinastia, neobabilioniarra edo kaldearra ezarriz.
Jaúko Parke Nazionala
Fauna
Ekuatoreko faunan ohikoak dira ilunabarreko eta gaueko ohiturak dituzten ugaztunak, hala nola bakanak eta/edo mehatxatuak jaguarra (Panthera onca), puma (Puma concolor), felino txikiak, hala nola ozelotea (Leopardus pardalis), jaguarundia (Herpailurus yagouaroundi) eta tigriloa (Leopardus tigrinus).
Badira, halaber, manatia (Trichechus inunguis), igaraba erraldoia (Pteronura brasiliensis), izurde arrosa (Inia geoffrensis), Alouatta seniculus, Aotus trivirgatus tximino gautarrak, Saimiri sciureus usain-tximinoa eta Tapirus terrestris'' tapirra.
Arrainen artean, piraruzua (Arapaima gigas), tukunarea (Cichla spp.) eta tambakia (Colossoma macropomum) daude.
Narrasti ugari dago, hanka gorriko lurreko dortoka (Geochelone spp), kaiman beltza (Melanosuchus niger), anakonda (Eunectes murinus) eta dortokak.
Jarraian dauden galeriako irudiak denak parkearen mugen barruan ateratakoak dira:
Franclens
Franclens Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Franclens udalerrian erroldatutako biztanleak 379 ziren. Familiak 141 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (25 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 49 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 173 etxebizitza zeuden, 139 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 158 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 139 etxebizitza nagusietatik 113 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 19 etxek hiru zituzten, 34 etxek lau zituzten eta 84 etxek bost zituzten. 132 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 87 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Fay-lès-Marcilly
Fay-lès-Marcilly Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Franclens
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 257 ziren, horien artean 211 aktiboak ziren eta 46 inaktiboak ziren. 211 pertsona aktiboetatik 189 lanean zeuden (106 gizon eta 83 emakume) eta 21 langabezian zeuden (11 gizon eta 10 emakume). 46 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Fay-lès-Marcilly
Biztanleria
2007an Fay-lès-Marcilly udalerrian erroldatutako biztanleak 104 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Uchucchacuaita
Ezaugarriak
Uchucchacuaita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Franclens
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Fay-lès-Marcilly
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Franclens
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen eta 1 jatetxe.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Fay-lès-Marcilly
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Franclens
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fay-lès-Marcilly
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 57 ziren, horien artean 41 aktiboak ziren eta 16 inaktiboak ziren. 41 pertsona aktiboetatik 34 lanean zeuden (21 gizon eta 13 emakume) eta 7 langabezian zeuden (1 gizon eta 6 emakume). 16 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
Euskal Herriko artea
Euskal Herriko artearen historia egiterakoan inguruko herrialde eta kulturetan erabiltzen diren banaketak ere egin daitezke, estiloetan zein epeetan.
Fay-lès-Marcilly
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
Idoia Arrazubi
Biografia
Idoia Arrazubik 2011. urtean hasi zuen bere futbol ibilbidea, bere jaioterriko Tafallan, Nafarroan, Peña Sport Futbol Klub emakumezkoen filialeko oinarrizko indarretan edo kadeteetan sartu zenean. 2012an, 12 urtez azpiko hasiberri emakumezkoen Nafarroako futbol selekzioan parte hartu zuen, eta Lurraldeko Futbol Selekzioen Txapelketa Nazionaleko txapelduna izan zen. 2014an, 14 urterekin, Peña Sporteko lehen taldean sartu zen. Bi urte geroago, 2016an, beste talde nafar batentzat, Ardoi Kirol Elkartearentzat, fitxatu zuen, zeinerako urte bakar bat jokatu zuen, eta, ondoren, 2017an, CA Osasunagatik fitxatu zuen, non urtebete bakarrik eman zuen. 2018an Club Deportivo Elemental Racing Feminas taldeak fitxatu baitzuen, non gaur egun jokatzen duen.
Fay-lès-Marcilly
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Fay-lès-Marcilly udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Daugavpils
Daugavpils (letonieraz ahoskatua) hego-ekialdeko Letonian dagoen hiria da, Daugava ibaiaren ertzean dagoena. Daugavpils, hitzez hitz, "Daugavako gaztelua" esan nahi du. 100.000 biztanle baino gehiago ditu, Riga hiriburuaren ondoren herrialdeko bigarren populatuena izanik. Bielorrusia, Lituania eta Errusiako mugak gertu dituenez, trenbide sareko gune eta industriagune inportantea da.
Izenak
Historian zehar, hainbat izen ezberdinak izan ditu hiriak. Hona hemen:
Herri eta hiri senidetuak
Daugavpilsek honako hiri senidetuak ditu:
Drucat
Drucat Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Drucat udalerrian erroldatutako biztanleak 873 ziren. Familiak 332 ziren, horien artean 68 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 128 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 116 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 370 etxebizitza zeuden, 351 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 366 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 351 etxebizitza nagusietatik 301 bere jabearen bizilekua ziren, 43 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 76 etxek lau zituzten eta 235 etxek bost zituzten. 328 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 127 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 201 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 544 ziren, horien artean 394 aktiboak ziren eta 150 inaktiboak ziren. 394 pertsona aktiboetatik 356 lanean zeuden (188 gizon eta 168 emakume) eta 38 langabezian zeuden (22 gizon eta 16 emakume). 150 pertsona inaktiboetatik 73 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Drucat udalerrian 344 unitate fiskal zeuden, 890,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.257 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua zen, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Drucat udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 248 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Troglodytidae
Troglodytidae txori intsektujale oso handiak 80 espezie 20 generotan buruz osaturiko familia handi bat da.
Generoak eta espezieak
19 genero eta 88 espezie ezagutzen dira, horietatik Troglodytes troglodytes Amerikakoa ez den bakarra.
Barrabil-zorro
Barrabil-zorroa edo eskrotoa hainbat animalia arren ugal-aparatuko egitura anatomikoa da. Larruazal fin eta gihar leunez osatutako bi ganbaradun zaku bat da, zakilaren azpian eskegia. Ugaztun lurtar gehienek barrabil-zorroa dute. Eskuarki barrabil bat bestea baino beherago geratzen da, konpresioa ematekotan inpaktuaren indarra gutxitzeko. Perineoko errafea barrabil-zorroko trenkada lotzen duen larruazal zut eta txikia da, barrabil-zorroaren gainetik pixka bat altxatzen dena. Barrabil-zorro osoan zehar goitik behera hedatzen den lerro bat ematen du. Barrabil-zorroaren barruan fascia espermatikoa, barrabilak, epididimoa eta hodi deferentea biltzen dira. Itsas ugaztun gehienek ez dute barrabil-zorrorik kanpoaldean eta barrabilak abdomeneko barrunbe batean gordetzen dituzte, baita barrabiletako arteria, barrabiletako zaina eta plexo panpinformea. Gizakietan eta beste ugaztun batzuetan barrabil-zorroa ileekin estaltzen da nerabezaroan.
Emeengan egitura homologoa dira ezpain handiak.
Nemesio Etxaniz
Nemesio Agapito Etxaniz Aranbarri (Azkoitia, 1899ko abenduaren 19a - Donostia, 1982ko urtarrilaren 27a) gipuzkoar idazlea eta apaiz katolikoa izan zen, Euskal Herriarekiko eta euskararekiko konpromisozko jarreragatik nabarmendu zena. Besteak beste, Anttoni ta Antton kantu ezagunaren eta Gernika. Eusko Kantata-ko letraren egilea izan zen.
Lehenbiziko urteak
Nemesio Etxaniz Azkoitian jaio zen, 1899ko abenduaren 19an, Jose Luis Etxaniz merkataria eta Maria Antonia Aranbarri etxekoandrea, azkoitiarrak biak, guraso zituela. Gurasoak oso elizkoiak ziren, aita integrismo aldera lerratua, eta hamaika anai-arrebetatik bost erlijio-bizitzari lotu zitzaizkion. Nemesiok sorterriko Miserikordia eta La Salle Anaiak ikastetxeetan egin zituen lehenbiziko ikasketak eta, Lekarozko ikastetxean bi urte igaro ostean, Comillasko apaizgaitegian sartu zen 1912an; 12 urte pasatu zituen bertan. Seminarioko hizkuntza-aldaketak eraginda euskaltzaletasuna sortu zitzaion. Aitzol ikaskide eta lagunak zerikusi handia izan zuen eraldaketa horretan. Arraldea elezaharra, aitari entzundako istorioa, argitaratu zion Argia-k 1923an.
1924ko ekainean apaiztu zen, Santanderren; aita minbiziak joa zuen eta, hil aurretik apaizturik ikusi nahi baitzuen, ordenazioa aurreratu zuen. Urte eta erdiz Arabako Urarten egon ondoan, Bergarako Santa Marina parrokiara apaiz-laguntzaile kargura bidali zuten. Hasieran herritarren artean moral puritanoa aldarrikatzen saiatu bazen ere, denborak aurrera egin ahala jarrera integrista haiek alboratu eta moral kontuetan lasaitze-bideari ekin zion, eta Comillasko seminarioan ikasitako dotrina auzitan jartzen hasi zen. Kristau heziketaz landa, kantua, antzerkia eta zinema sustatu zituen Bergarako egonaldian. Horrezaz gainera, zenbait artikulu argitaratu zituen Donostiako El Día egunkarian.
36ko gerra eta gerraondoa
36ko gerra denboran, indar espainolek bultzaturik, Burgosera aldegin beharrean izan zen. Bertan a divinis zigortu zuten, eta funtzio sakraturik ematea galarazi. 1937ko maiatzean, Gipuzkoara itzuli eta Deban aterbetu zen, bere anaia medikuaren etxean. Bi urte geroago, Zumaiara bidali zuten, Artadi auzoko San Migel elizako apaiz. Ez zuen luze iraun, 1940ko Aste Santuan eman zuen predikua zela-eta salatua izan baitzen; hona prediku horren zati bat:
Francisco Javier Lauzurika gotzainarekin eztabaida latza izan zuen horren ostean, eta Erromara jo zuen laguntza eske, baina deus gutxi erdietsi zuen. Harrezkero, apaiz jarraitu bazuen ere, gotzaitegiarekiko harremanak eten zituen. Hurrengo hamar urteak Deban igaro zituen, eta ospitalean mezak ematetik bizi izan zen. Kristau izatearen garrantzia barnean baldin zeraman ere, euskalgintzari eta gerratean zanpatutako euskaldunen eskubideak aldezteari ekin zion; letra gutxiko euskaldunak, euskaldun iraunarazteko eginkizunari lotu zitzaion. Besteak beste, Alostorrea antzerki-taldea sortu zuen, 1947an lehenbiziko lana eskaini zuena: Manuel Ziarsoloren "Gabon-gabonetan". Gipuzkoako Gobernu Zibiletik azalpenak ematera joateko deitu zuten, euskarazko antzerki lan hori eman izanagatik.
Euskararen aldeko langile nekaezina
1950ean Debatik Azkoitira aldatu zen. Bere sorterrian erdara nagusitua zela ikusteak biziki mindu zuen, eta euskal giroa berpiztearen premiaz ohartu zen. Haren garaikide askok, Andima Ibiñagabeitiak, Jokin Zaitegik eta Orixek kasu, garrantzitsuena kultura egitea zela irizten zioten, goi mailako kultura, eta horretan ahalegindu behar zela bereziki. Etxanizen ustez, berriz, euskal hiztunengana iritsi beharra zegoen, hauek euskarari tinko eutsi ziezaioten. Horretarako eleberri modernoen beharra zegoen, antzerkien beharra, kanta eta dantzen beharra...
Azkoitiko gazte batzuekin antzerki taldea osatu, eta "Gabon-gabonetan" lana eskaini zuten 1951ko eguberrietan. Geroago, aldiz, Nemesiok berak idatzitako "Izeko aberatsa" taularatu zuten. 1951n, Kanta-kantari kantu bilduma argitaratu zuen, aitzindaria tangoak, runbak edota foxtrotak euskaraz ematen. 1952an, bi antzerki argitaratzea lortu zuen: "Izeko aberatsa" eta "Irulearen negarra"; azken hau Elias Gorostidik idatzitako "La hilandera de la capilla"-ren egokitzapena zen.
1953ko abenduan, Donostian kokatu zen; parrokiarik gabe egon arren, Erreparadorak komentuan ematen zuen meza egunero. Gipuzkoako hiriburuan, euskal kulturaren alde lanean ari ziren Antonio Maria Labaien, Manuel Lekuona, Karlos Santamaria edota Elbira Zipitria euskaltzaleekin jarri zen harremanetan, eta alor ugaritan jardun zuen: euskara irakasten, irratsaioak ematen La Voz de Guipuzcoa-n, antzerki lanak idazten, eta abar. 1956an, ezkutuan, Parisen antolatutako Lehen Euskal Mundu Biltzarrean parte hartu zuen. Frankismoko giroak itoa, erbesteratzekotan egon bazen ere, azkenik Euskal Herrian gelditzea erabaki zuen. 1958an, haren zenbait lan eman ziren argitara Euskal Antzerkiak kontu-kontari izenburuarekin.
Goi-nafarrera
Goi-nafarrera (goi nafarrera) gaur egun Nafarroa Garaiko iparraldeko eskualdeetan egiten den euskalkia da. Hedadura semantikoz, nafarrera ere esaten zaio, Euskaltzaindiko izendapenaren arabera.
Nemesio Etxaniz
Euskararen aldeko langile nekaezina
1950eko hamarkadaren amaieran, Jarrai antzerki taldeko gazteekin jarri zen harremanetan eta bere laguntza eskaini zien. Taldeari egokia iruditu zitzaionez, Victor Ruiz Añibarrok idatzitako "Mujeres en Berrigorriaga" komedia euskaratu eta eman zien. 1961-1962an, Donostiako Antzoki Zaharrean, Arrasaten eta Orion taularatu zuten, "Ito edo... ezkondu" izenarekin. 1964an, aldiz, Eugene O'Neillen "Bestelakoa" (Diff'rent) egokitu zuen Jarrai taldearentzat. Beharrak horrela eraginda, eta bizitzea egokitu zitzaion garaia zela-eta, era askotako lanak egin zituen hamarkada hartan: Arrate, Segura eta Loiola irratientzako gidoiak idatzi, Ez Dok Amairu taldearen lehenbiziko bilkuretan parte hartu, ikastoletako umeentzako abestiak ondu, Zeruko Argia-ko testuak sortu eta itzuli...
Goi-nafarrera
Oro har, erdialdeko dialekto bat da, Ipar Euskal Herriko eta Mendebal Euskal Herriko tradizioen artekoa. Euskalki horretan, bi hizkera mota nagusi bereizten dira: iparraldeko goi nafarrera eta hegoaldeko goi nafarrera. Nafarroa Garaiko euskal hiztun gehienak iparraldeko goi-nafarreraz mintzo dira. Hegoaldeko goi-nafarreraren eremua Nafarroa Garaiko erdialdetik Pirinioetara zabaltzen da. Horixe zen Iruñeko hirian hitz egiten zen berezko euskara mota, eta hiztun gutxi du gaur egun, mila lagunetik behera.
Historia
Hegoaldeko goi-nafarreraren lurraldean, eremu handiak hartu zizkion erdarak euskarari XIX. mendean zehar. Hegoaldeko goi-nafarrera XIX. mende arte euskal eusklakirik zabalduena eremuz izan zen (Lizarra, Tafalla eta Zangozako hirien ateetan zegoen euskararen eta erdararen arteko muga, XVIII. mendean). Hiru molde nagusi bereizi zizkion Bonaparte printzeak: Iruñerritik ipar-ekialderakoa (Egues, Olaibar, Artzi, Erro, Auritz), Iruñerritik hego-mendebalerakoa (Oltza, Zizur, Gulia) eta Izarbekoa (Gares).
Nemesio Etxaniz
Gizalegearen alde konprometitua
Hala ere, ez zuen etsi, eta erregimen frankistaren bidegabekerien aurkako borrokan segitu zuen. 1968 hasieratik, erregimenaren errepresio ekintzak egin zituenean, gogor salatu zituen agertzen ari ziren tortura kasu larriak, haietako batzuk Meliton Manzanas torturatzaile ezagunak eragindakoak. Bere kristau sinesmenean oinarritua, gutunak helarazi zizkion Gipuzkoako gobernadore zibilari, poliziak eragindako giza eskubideen urraketen eta agintarien utzikeriaren berri emanez. Gutun horietako batean, hauxe jakinarazi zion gobernadoreari: "Inoiz eskutitz hauek argitaratzen badira, ez da izanen nik ospea irabazi nahi dudalako, baizik eta euskal herriak jakin dezan apaizak ez garela mututurik egon botere publikoaren bidegabekerien aurrean".
Gamma-nonalaktona
γ-nonalaktonak karbono-atomo asimetriko bat baduen ere, bi enatiomeroen usain-ezaugarriak berdinak dira eta, ondorioz, nahaste errazemikoa baliatzen da eskuarki aromatizatzaile gisa.
Nemesio Etxaniz
Azken urteak
Azkuezale eta gipuzkera osotuaren aldeko azaltzen zen, eta ez zuen uste euskal ikastolak indartu arte euskararen batasuna ezartzea komeni zenik. Hala ere, euskara baturik izan baino lehenago, ikasle ibili zen Txillardegik eta Koldo Mitxelenak Gipuzkoako Diputazioan ematen zituzten klaseetan. Baina euskara literarioaren batasunak liskar ugari sortu zituen, eta Nemesiok ere izan zituen bereak. Izan ere, 1968an euskara batuaren oinarriak ezartzeko Euskaltzaindiak Arantzazun egindako batzarrean jaso zuen bere bizitzako minik handienetako bat; guztien gainetik, Manuel Lekuona lagun eta irakaslea bazterturik geratzeak berebiziko atsekabea sortu zion. Bestalde, ez zuen ongi hartzen orduko gazteen sozialismorako joera, eta haiekiko harremana zailduz joan zen.
Balistes ellioti
Balistes ellioti Balistes generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Balistidae familian.
Nemesio Etxaniz
Azken urteak
1982ko urtarrilaren 27an hil zen, Donostian, azken 30 urtetan bizi izan zen hirian.
Literatura lana
Nemesio Etxanizek sortutako literaturan poesiak hartzen du lehenbiziko lekua. Haren olerkigintza aztertu zuen Joan Mari Lekuonaren arabera, hutsune bat betetzen aritu zen Etxaniz, beste hainbat arlotan bezalatsu. Azkoitiarra poesia lantzen hasi zenerako, Lauaxeta eta Lizardi hasiak ziren euskarazko poesiagintzara molde berriak ekartzen, baina Etxanizek Espainiako olerkariengandik jaso zuen eragin handiagoa, Federico Garcia Lorca eta Juan Ramon Jimenezengandik bereziki. Esaldi laburrez osaturiko poemak landu zituen beti, eta gerra aurreko olerkarien eta gerra ondoko Gandiaga edota Iratzederren arteko zubi lana bete zuen. Gerraurreko poesiari jarraipena egin zion, baina garaiko existentzialismotik ezaugarriak ongi jasoak zituela. Lekuonak bi sail bereizten ditu Etxanizen poesian. Bata era tradiziozkoan egindako lanarena da, esaterako Kattalin euskal balada, hamarreko nagusian eginikoa, eta Iturritxo, alegia moduko bat. Beste saila Etxanizek maitalearen bizikizunetatik sorturiko poemek osatzen dute.
Gamma-nonalaktona
Sintesia
Hainbat molde dago γ-nonalaktona sintetizatzeko. Hexanola eta azido akrilikoa edo metil akrilatoa erreakzionaraziz fosfato basiko baten presentzian sintetiza daiteke.
Goi-nafarrera
Historia
Erdarazko dokumentuetan ageri diren euskarazko toponimo, hitz eta esaldi laburrak alde batera utzita, hegoaldeko goi-nafarreraz ezagutzen den lehen olerkia 1564koa da, Joan Amenduzekoa Iruñeko medikuak egina. 1561ean Antso Elsokoa fraile teatinoak Doctrina Christiana bat euskaraz (goi-nafarreraz, agian) eta gaztelaniaz inprimarazi zuen. 1621 ean, Juan Beriaingoak, Utergan (Izarbeibar) sortutako apezak, Tratado de como se ha de oir misa obra euskaraz (hegoaldeko goi-nafarreraz) eta gaztelaniaz idatzi zuen. 1735ean argitaratu zuen Eleizalde apezak Apecendako Doctrina Christiana liburua, eta 1754an idatzi zuen Jose Antonio Mikelestorena lesakar apezak Cerura nai duenak ar dezaquean vide erraza obra.
Gamma-nonalaktona
Sintesia
Heptanaletik abiatuz bi urratseko prozesu baten bidez ere lor daiteke. Lehen urratsean heptanala eta azido malonikoa erreazionarazten dira trietilamina katalizatzailea delarik azido hepta-3-enoikoa emateko. Bigarren urratsean amberlyst 15 erretxina kationiokaren bidez substatuaren ziklazioa lortzen da.
Sintesi biokimikoa ere baliatzen dute hainbat frabikatzailek, esaterako Pichia ohmeri edo Pichia stipitis legamiak baliatuz substratu egoki batean.
Goi-nafarrera
Historia
Goi-nafarreraz idatzi zuten bi apez ageri dira gailen XVIII-XIX. mendeetan, Sebastian Mendiburu (Oiartzun, Gipuzkoa, 1708 - 1782), iparraldeko goi-nafarreraz idatzi zuena, eta Joakin Lizarraga (Elkano, Egues, 1748 - 1835) hegoaldeko goi-nafarreraz idatzi zuena. XIX. mendearen erdialdetik aurrera hasi ziren Nafarroa Garaiko euskal idazleen lanak Euskal Herriko beste aldeetara bizkorrago zabaltzen; eta, oraindaino nafarrerak, Nafarroa Garaiko gorabehera sozio-politikoak zirela medio, euskararen munduan literatura dialekto nagusitzat hartzeko aukerarik izan ez duen arren, euskalki nagusitzat jotzen da egun alderdi askotatik.
Nemesio Etxaniz
Literatura lana
Zazpi antzerki lan idatzi zituen, eta itzulpen bat ere egin zuen. Militantziaz idatzitako testuak dira, euskarazko lanak behar zituzten antzerki-taldeei laguntzeko prestatuak. Eugenio Arozenaren iritziz, egitura teologikoa du Etxanizen antzerkia, eta zintzoen eta gaiztoen arteko lehia agertzen du. Hiru lan nabarmentzen dira: Maite ere neurriz, Zotzean bizia eta Gabon-zauria. Antzerkigile moduan eginiko lanaz gain, antzerki munduan hasi berriak ziren gazteei eskainitako laguntza ere aipagarria da.
Honorato Tolosakoa
Honorato Tolosakoa (Nafarroa, III. mendea - Tolosa Okzitaniakoa, III. mendea) misiolari kristaua izan zen, Tolosako bigarren gotzaina izandakoa. Erromatar Eliza Katolikoak egun bat du ezarrita San Honorato ospatzeko: abenduaren 22a.
Elezaharren arabera, Nafarroan jaio zen eta Zernin Tolosakoak kristau bihurtu zuen. Era berean, Honoratok Fermin Amienskoa kristautu zuen.
Nemesio Etxaniz
Euskal Kantagintza Berriaren aita espirituala
1951. urtean, Kanta-kantari izeneko kantutegia argitaratu zuen Nemesio Etxanizek. Hitzaurrean, ederki islatu zuen garai hartako euskal musikaren egoera zein zen. Abesbatzetan kantatzeko doinuak, otxoteen musika eta herri kantu tradizionalak kenduta, basamortua zen euskal abestigintza. Inguruko herrietan nagusitzen ari ziren doinu eta erritmo berriek ez zuten islarik gurean, erdarazko eredu inportatuetan ez bazen.
Kezka horrek akuilatuta, kantagintza berritzeko beharra aldarrikatu zuen Etxanizek. Hura hasi zen zenbait tango, runba, pasodoble eta modako beste doinu batzuk moldatzen eta euskaratzen. Haren ekarpenak segida izan zuen; izan ere, handik gutxira dantza talde batzuk -Azkoitiko Kontrapuntoak eta Bilboko Soroak, besteak beste- hasi ziren kantu zaharrak modu berrian ematen. Eta horien atzetik etorri ziren besteak, egoera irauli zutenak. Tunelaren ilunean argia ikusten hasi zen. Nemesio Etxanizi zor zaio Euskal Kantagintza Berriaren aitatasuna (espirituala, bederen).
Nafarroako Lehen Autonomikoa
Nafarroako Erregional Preferentea (1986-2015)
1986-87 denboralditik aurrera nafar taldeek baino ez dute jokatu maila honetan. 2004-05etik aurrera bi multzo osatu ziren eta bi irabazle izan ziren beraz.
Goi-nafarrera
Hedadura
Nafarreraren hiztunak dituen eremua hau da: Bortziriak, Malerreka eta Sakana eskualdeak; Bertizarana, Goizueta, Beintza-Labaien, Saldias, Ultzama, Lantz, Anue, Atetz, Odieta, Esteribar, Erroibar eta Auritz udalerriak; eta Oronoz-Mugairi herria (Baztan udalerriko mendebaldean; Baztango gainerako herrietan goi nafarrera eta nafar-lapurteraren arteko nahasketa batekin solastatzen dira).
Tarteko hizkerak
Alde batetik, Baztango herri gehienetan (Oronoz-Mugairi izan ezik) nafar-lapurterara jotzen da; eta Aezkoan, goi-nafarreraren, nafar-lapurteraren eta ekialdeko nafarreraren tartekoa hitz egiten da.
Bestetik, Leitza, Basaburua, Imotz, Larraun, Lekunberri, Ezkurra eta Eratsungo hizkera erdialdeko euskara edo gipuzkerara gerturatzen da.
Burundan, Altsasu, Olazti, Bakaiku eta Urdiainen, erdialdeko euskararen osagaiak dituzte, bai eta mendebaleko euskararenak ere; badirudi mendebaleko euskararen eragin hori Gasteiztik heldu zela, hiri hori izan bide baitzen mendebaleko euskararen sorgune nagusi XII. eta XIII. mendeetan.
Nafar-lapurtera
Zugarramurdi, Urdazubi eta Luzaide nafar herrietako berezko hizkera nafar-lapurtera da.
Ekialdeko nafarrera
Azkenik, sartaldeko ibarretako hizkerak ekialdeko nafarreran sailkatuak dira gaur egun. Galdua den erronkariera eta galtzear den zaraitzuera ditugu.
Mezilečí
Mezilečí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 139 biztanle ditu eta 5,19 kilometro koadroko azalera. Náchodeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1386 urtean egin zen.