cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lipizzan zaldi
Espainiako Zaldi Eskola
Mundu osoan ospetsua den Espainiako Zaldiketa Eskolak oso trebatuta dauden Lipizzan garañoak erabiltzen ditu zaldi-heziera mugimendu eta prestakuntza klasikoak erakusten dituzten emanaldi publikoetan. 1572an, Austriar Inperioaren garaian, Espainiako lehen zaldiketa-eskola eraiki zen, eta munduko zaharrena da. Espainiako Zaldiketa Eskolak, Vienan (Austria) dagoen arren, bere zaldien jatorrizko espainiar ondaretik hartzen du izena. 1729an, Karlos VI.ak Vienako Neguko Zaldi Eskola eraikitzea agindu zuen, eta, gaur egun Espainiako Zaldiketa Eskolaren egoitza izaten jarraitzen duen eraikina amaitu zen 1735ean.
Gerra garaiko kontserbazioa
Lipizzandarrek, historian zehar, hainbat lekualdatze jasan zituzten gerra garaietan, eta lekualdatze horietako bakoitzak arraza desagertzetik salbatu zuen. Lehenengoa, 1797ko martxoan izan zen Lehen Koalizioaren Gerran, zaldiak Lipicatik ebakuatu zituztenean. Bidaian zehar, 16 behorrek moxalak erditu zituzten. 1797ko azaroan itzuli ziren zaldiak Lipicara, baina ukuiluak hondatuta zeuden. Berreraiki zituzten, baina, 1805ean, Napoleonek Austria inbaditu zuenean, berriro ebakuatu zituzten zaldiak, eta Đakovo zalditegian zaindu ziren. Bi urtez egon ziren Lipicako zalditegitik urrun, 1807ko apirilaren 1ean itzuli arte, baina, gero, 1809ko Schönbrunn-eko Itunaren ondoren, zaldiak beste hiru aldiz ebakuatu zituzten ondorengo egonezin garaitan; ondorioz, zaldi asko galdu ziren, eta 1700. urtea baino lehenagoko zaldien odol-lerroak dokumentatzen zituzten erregistro-liburu idatziak suntsitu. Zaldiak 1815ean itzuli ziren Lipicara behin betiko, eta han egon ziren XIX. mendeko gainerako denbora guztia.
XX. mendeko lehen ebakuazioa 1915ean gertatu zen. Lehen Mundu Gerra zela-eta, zaldiak Lipicatik atera, eta Laxenburgon eta Kladruben jarri zituzten. Gerra ondoren, Austria-Hungariako Inperioa hautsi zen Lipica Italiaren parte bihurtuz. Horrela, animaliak hainbat haztegi ezberdinen artean banatu zituzten Austria, Italia, Hungaria, Txekoslovakia, Errumania eta Jugoslaviako nazio berrietan. Austriako nazioak Espainiako Zaldiketa Eskolako garañoak eta hazkuntzako zenbait animalia gorde zituen. 1920rako, Austriako hazkuntza-taldea Piber-en finkatu zen.
Bigarren Mundu Gerran, Alemania naziaren aginte gorenak Europako Lipizzan hazkuntzaren zatirik handiena Txekoslovakiako Hostau-ra eraman zuen. 1942an, Piberetik hartu zuten ugalketa abereak, eta Europako beste nazio batzuetako behor eta moxal gehigarriak iritsi ziren 1943an. Espainiako Zaldiketa Eskolako garañoak St. Martinsera (Austria) ebakuatu zituzten Vienatik, 1945eko urtarrilean, bonbardaketak hirira gerturatu zirenean, eta Alois Podhajsky Espainiako Zaldiketa Eskolako burua zaldiak arriskuan zeudelako beldur zen. 1945eko udaberrian, sobietar armadaren aurreratze zela eta, Hostauko zaldiak mehatxatuta zeuden, eta, instalazioak harrapatu izan balituzte, animaliak zaldi-haragitarako hil zitzaketen.
Ameriketako Estatu Batuetako Armadak egindako lipizzandarren erreskatea, Walt Disneyren Miracle of the White Stallions filmak famatua egin zuena, bi zatitan gertatu zen: Estatu Batuetako Hirugarren Armada, George S. Patton jeneralaren agindupean, St. Martinsetik gertu zegoen 1945eko udaberrian, eta garaño lipizzandarrak inguru hartan zeudela jakin zuen. Patton bera zaldizkoa zen, eta, Podhajskyk bezala, Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. 1945eko maiatzaren 7an, Podhajskyk Espainiako Zaldiketa Eskolako garañoen erakusketa bat antolatu zuen Patton eta Robert P. Patterson gerrako idazkariordearentzat, eta, amaitutakoan, Pattonek zaldiak bere babespean uzteko eskatu zuen.
Bien bitartean, Estatu Batuetako Hirugarren Armadako Bigarren Zalditeria tanke-unitateak, Charles Reed koronelaren agindupean zegoenak, zaldiak aurkitu zituen Hostaun, non 400 gerra-preso aliatu ere gordetzen ziren, eta 1945eko apirilaren 28an lekua hartu zuen. «Cowboy operazioa»-n, erreskateari esaten zitzaion moduan, 1.200 zaldi berreskuratu ziren, 375 lipizzandar barne. Pattonek erasoaren berri izan, eta Podhajsky Hostaura hegazkinez joateko bidaia antolatu zuen. Maiatzaren 12an, soldadu estatubatuarrek zaldiz, kamioiez eta akuiluz eraman zituzten mugatik 35 kilometrora, Kotztinz-era (Alemania). Lipizzandarrak, aldi baterako, Wimsbach-en kokatu zituzten azkenean; 1952an, hazkuntza-taldeak Piberera itzuli zituzten arte, eta garañoak, 1955ean, Espainiako Zaldiketa Eskolara itzuli ziren arte. 2005ean, Espainiako Zaldiketa Eskolak Pattonen erreskatearen 60. urteurrena ospatu zuen Estatu Batuetan zehar. Kroaziako Independentzia Gerran, 1991tik 1995era, Kroaziako Lipik ukuiluko zaldiak Novi Sadera (Serbia) eraman zituzten serbiarrek. Zaldiak, bertan, 2007. urtera arte gelditu ziren, beren jatorrizko herrialdera itzultzeko eskaerak egiten hasi ziren arte. 2007ko urrian, 60 zaldi itzuli ziren Kroaziara.
Arraza modernoa
Lipizzan arrazak atzerakada bat jasan zuen bere populazioan, 1983an, epidemia biral batek jo zuenean Pibereko zalditeria. Berrogei zaldi eta espero zen moxal uztaren % 8 galdu zen. Harrezkero, haztegiko biztanleria hazi egin zen, eta, 1994rako, 100 behor zeuden haztegian, eta, 1993an, 56 moxal jaio zen. 1994an, haurdunaldi arrakastatsu eta moxalen jaiotze tasa % 27tik % 82ra igo zen, albaitaritza zentro berri baten emaitzari esker. 1996an, oinarri zientifikoan garatutako helburuarekin, Europar Batasuneko Indo-Copernicus Proiektuak finantzatutako ikerketa batek Europako zortzi haztegitako 586 zaldi lipizzandar ebaluatu zituen lipizzan zaldiaren deskribapena egiteko. ADN mitokondrialaren (mtDNA) azterketa egin zen 212 animaliatan, eta aztertutakoek zaldi modernoetan ezagutzen diren mtDNA haplotipoetatik 37 ezagutzen zituztela aurkitu zen, hau da, aniztasun genetiko handia erakusten dutela. Hori jada espero zen, jakina baitzen lipizzandar behorren familietan arraza ezberdin ugari biltzen zirela: arabiarrak, arraza garbikoak eta Europako beste arraza batzuk barne. Nazioarteko gobernu erakundea den Lipizzango Nazioarteko Federazioa (LIF) da arrazaren gidaria, eta lipizzandarra ordezkatzen duten erakunde nazional eta pribatu askok osatzen dute. Erakundeek arraza sustatzeko eta estandarrak mantentzeko egiten dute lan elkarrekin, LIFen lemapean. 2012an, ia 11.000 lipizzandar erregistratu ziren LIFen, 19 herrialdetako hazle pribatuekin eta Europako 9 estatuko hazleekin biziz. Kopururik handiena Europan dago, ia 9.000 zaldi erroldaturekin; Ameriketak datoz atzetik, 1.700 pasatxorekin, gero Afrika eta Australia 100 zaldi ingururekin. LIFaren parte diren estatutako 9 haztegiek Europako zaldien ia laurdena ordezkatzen dute. Errumaniako Sâmbăta de Jos da zaldi kopuru handiena duena, 400rekin, eta, ondoren, Piber (Austria) (360), Lipica (Eslovenia) (358), Szilvásvárad (Hungaria) (262), Monterotondo (Italia) (230), Đakovo-Lipik .(Kroazia) (220), eta Topoľčianky (Eslovakia) (200). Beste bi zalditegi txikiagoak dira, Bosniako Vučijak-ek 130 zaldi ditu, eta Serbiako Karađorđevo-k 30 besterik ez ditu. Heziketa-programak garatu izan dira arraza sustatzeko eta ugalketa-helburu tradizionalen atxikimendua sustatzeko ..
Gaur egun bere mugen barruan kokatuta dagoen Lipica haztegiaren bidez, Eslovenian garatutako zaldi arraza bakarra lipizzandarra denez, animalia nazional gisa aitortzen da Eslovenian. Esaterako, 20 zentimoko Esloveniako euro txanponetan, lipizzandar pare bat agertzen dira. Italiako Carabinieri zaldi gaineko poliziaren erregimentuek lipizzandarra ere erabiltzen dute beren zaldietako bat bezala. 2008ko urrian, Erresuma Batuko Isabel II.a erreginak Esloveniara egindako bisitan, lipizzandar bat eskaini zioten Lipican, 085 Favory Canissa XXII izenekoa. Animalia haztegiaren zaintzapean uztea erabaki zuen.
Prestakuntza eta erabilerak
Lipizzandarrentzat, zaldi-heziketa metodo tradizionalak Espainiako Zaldiketa Eskolan garatu ziren, eta zaldi-heziera klasikoaren printzipioetan oinarritzen dira, eta, aldi berean, Antzinako Greziako Xenofonte idazlearengandik dator, zeinaren lanak XVI. aurkitu ziren. Gaur egun, aplikagarritzat jotzen dira zaldien jarrera mentalaren eta psikearen garapenari buruzko bere pentsamenduak oraindik. Espainiako Zaldiketa Eskolako heziketa-metodoetan eragin handia izan zuten beste idazle batzuk honako hauek dira: Federico Grisone, XVI. mendean bizi izan zen Napoliko lehen zalditegiaren sortzailea, eta Antoine de Pluvinel eta François Robichon de la Guérinière, XVII. eta XVIII. mendeko bi frantses. Espainiako Zaldiketa Eskolan, garaño lipizzandarrak entrenatzeko metodoak ahozko tradizio baten bidez transmititzen ziren Franz Holbein Field mariskalak eta Johann Meixner eskolako zaldizko nagusiak, 1898an, eskolako zaldi eta zaldizkoen prestakuntzarako hasierako jarraibideak argitaratu zituzten arte. XX. mendearen erdialdera, Alois Podhajskyk hainbat lan idatzi zituen gaur egun zaldi-heziera zale askorentzat testuliburu gisa balio dutenak.
Espainiako Zaldiketa Eskolan irakasten diren printzipioak zalditeriako zaldizkoei gerrarako zaldiak prestatzeko irakatsitako praktiketan oinarritzen dira. Garaño gazteek lau urterekin ekartzen dituzte Espainiako Zaldiketa Eskolara entrenatzera. Entrenamendu osoak, batez beste, sei urte behar ditu zaldi bakoitzeko, eta eskolatzea amaitutzat jotzen da «Eskola Kuadrilla» egiteko behar diren trebetasunak menderatzen dituztenean. Hiru trebetasun-multzo dira, zein eta zailagoak direnak, zaldiei irakasten zaizkienak, hauek dira:
Piber haztegiak gidatzeko eta zaldi-zelarako behorrak trebatzen dituen arren, Espainiako Heziketa Eskolak garañoak bakarrik erabiltzen ditu bere emanaldietan. Mundu osoan, lipizzandarrak zaldi-hezierako eta gidatzerako erabiltzen dira gaur egun, baita Espainiako Heziketa Eskolan duten postu klasikoa mantentzeko ere.
Lurraren gaineko aireak
Beste mugimendu batzuk hauek dira:
Herri kulturan
Lipizzandarrek film, telesaio, liburu eta beste komunikabide askotan protagonista edo bigarren mailako paperak jokatu izan dituzte.
1940ko Florian filmak bi lipizzandar garaño ditu protagonista. Felix Saltenek idatzitako 1934ko eleberri batean oinarrituta zegoen. Filmaren ekoizlearen emaztea AEBko lipizzandar bakarraren jabe zen filma egin zen garaian. Bigarren Mundu Gerran, Lipizzan garañoen erreskatea 1963ko Walt Disneyren Miracle of the White Stallions filmean azaltzen da. Filma Disneyk ekoitzi zuen Bigarren Mundu Gerraren inguruan kokatua izan zen, eta hark egindako zuzeneko akziozko eta nahiko errealista izan den film bakarra da.
Tmesisternus riedeli
Tmesisternus riedeli kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Weigel ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 2006an.
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 9,9 eta 11,7 mm. artean ditu.
Tmesisternus persimilis
Tmesisternus persimilis kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1968an.
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. Espezieak 16 mm. ditu.
Tmesisternus speciosus
Tmesisternus speciosus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1868an.
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. Espezieak 14 eta 20 mm. artean ditu.
Caleb Clarke
Caleb Daniel Clarke (Auckland, 1999ko martxoaren 29a) zeelandaberritar errugbilaria da, samoar jatorrikoa, hegaleko postuan aritzen dena. 2018tik Blues taldearekin jokatzen du Super Rugbyn, eta 2017tik Auckland probintziarekin NPC txapelketan. 2020ko urriaren 11n egin zuen debuta Zeelanda Berriko errugbi selekzioarekin, Wellingtonen, Australiaren kontra.
Georg August Schweinfurth
Heidelberg, Berlin eta Municheko unibertsitateetan hezi zen eta botanikan eta paleontologian espezializatu zen.
1863an Itsaso Gorriko kostaldera joan zen, Nilo itsasoratu eta Jartumera iritsi zen eta 1866an Europara itzuli zen.
1868an Ekialdeko Afrikara joan zen, Nilo Zuria nabigatu zuen eta Kongo-Nilo banalerrora iritsi zen. Uele ibaia izan zen bere aurkikuntzarik garrantzitsuena.
1873-74an Friedrich Gerhard Rohlfs Libiako basamortura lagundu nuen. 1875ean elkarte geografiko bat ezarri zuen Cairon, Afrikako ikasketa historiko etnografikoei aritua. 1875ean Arabiar basamortura eta ondorengo urteetan Eritreara bidaiatu zuen.
Tmesisternus florensis
Tmesisternus florensis kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1948an.
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 14 eta 18,5 mm. artean ditu.
Giorgia Meloni
Giorgia Meloni (Erroma, Italia, 1977ko urtarrilaren 15a) italiar kazetaria eta politikaria da. Italiako Anaiak alderdi politiko ultraeskuindarreko lehendakaria da. 2008ko maiatzaren 8a eta 2011ko azaroaren 16a bitartean Italiako Errepublikako Gazteria ministroa izan zen Silvio Berlusconiren IV. agintaldian. 2020ko irailaren 30az geroztik Europako Kontserbadoreen eta Erreformisten Alderdiko lehendakaria da.
Nic White
Nicolas William White (Scone, Hegoaldeko Gales Berria, 1990eko ekainaren 13a) australiar errugbilaria da, uztartze-erdilari postuan aritzen dena. 2015etik 2017ra Montpellier Hérault Rugbyn eta 2017tik 2019ra Exeter Chiefsen jokatu ostean, 2020an Australiara itzuli zen Brumbies taldean aritzera. 2013tik da Australiako selekzioko kidea.
Giorgia Meloni
Mussoliniren jarraitzailea den, FdI Italiako Anaiak alderdi ultraeskuindarraren buruak Italiako Parlamentuaren 2022ko Hauteskundeak irabazi ditu, behin-behineko emaitzen arabera %44 inguru bilduta. Abstentzioa ordea, %36-koa izan da, inoizko handiena.
Andrzej Munk
Andrzej Munk (Krakovia, 1921eko urriaren 16a - Kompina, 1961eko irailaren 20a) poloniar zinema zuzendari eta gidoilaria izan zen.
Giorgia Meloni
2022ko urriaren 22an Italiako lehen ministro karguaren zina egin zuen.
Andrzej Munk
Familia judu batean jaio zen, Bigarren Mundu Gerran ezkutatu zen eta 1944ko Varsoviako altxamenduan parte hartu zuen.
Tmesisternus obsoletus
Tmesisternus obsoletus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Blanchard ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1853an.
Andrzej Munk
Poloniako Herri Errepublikako stalinismo osteko garaiko artista eraginkorrenetako bat izan zen, eta 1950eko hamarkadako Poloniako Zinema Eskolako klasikotzat jotzen dira bere hainbat film. Auto-istripu batean hil zen.
Tmesisternus obsoletus
Hedapena
Ginea Berriko mendebaldean aurkitua izan da. Espezieak 15 eta 18 mm. artean ditu.
House (1986ko filma)
House (euskaraz Etxe), 1986ko Steve Miner estatubatuarrak zuzendutako beldurrezko komedia film bat da. William Katt, George Wendt, Richard Moll eta Kay Lenz aktoreek antzeztu zuten.
Film honek izandako arrakastari esker honako jarraipenak izan zituen: House II: The Second Story, House III: The Horror Show eta House IV: The Repossession.
Argumentua
Roger Cobb (William Katt) idazlea bizitzan arazo larriak agertu zaizkion gizasemea da, bere emaztearengandik banatu berria, Jimmy (Erik Silver eta Mark Silver) seme bakarra inongo aztarnarik desagertua eta Izeba Elizabeth (Susan French) urkaturik bere buruaz beste egin du, hain zuzen ere, Jimmy semea Izeba Elizabethen etxea bisitatzen ari zela misteriotsuki desagertu da eta Rogerrentzat hura bilatzea obsesioa bilakatu da.Horretaz gain, izebaren heriotz lazgarriaren ondoren, Roger izebaren etxean bizitzen jarri eta ikuskapen beldurgarriak izateaz gain naturazgaindiko fenomenoak biziko ditu, ondorioz bere semea etxeko txokoren batean preso dagoela sinistatua egongo da. Orduan, Roger etxean dauden deabruzko indarren aurkako borrokari ekingo dio.
Tmesisternus geelvinkianus
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 16 mm. ditu.
Suge-hozkada
Suge pozoitsuen itxura fisikoa alda daitekeenez, ez dago espezie horiek identifikatzeko eta arreta mediko profesionala bilatu behar den ebaluatzeko modu praktikorik. Ofidioak dituen gune batean bizi edo paseatzen bada, gomendagarria da horren berri ematea, hartu beharreko neurriak eta istripu ofidikoa gertatuz gero kontuan hartu beharreko ekintzak ezagutzeko. Lehen sorospenen indikazioak eskualdean bizi diren espezieen araberakoak dira, espezie batzuek eragindako hozkadetarako tratamendu eraginkorrak ez baitira eraginkorrak beste batzuentzat.
Sugearen hozkaden emaitza hainbat faktoreren araberakoa da; besteak beste, suge mota, eragindako gorputz-eremua, pozoi-kantitate injektatua eta biktimaren aurretiko osasun-egoera. Pozoia inokulatu ez arren pozoitsu ez diren sugeen hozkadek zauriak eragin ditzakete, hortzen ondorioz edo infekzio baten ondorioz. Hozkada batek erreakzio anafilaktikoa ere eragin dezake, hilgarria ere izan daitekeena.
Sugearen hozkadei egotzitako heriotza-kopurua eremu geografikoaren araberakoa da. Australian, Europan eta Ipar Amerikan heriotzak nahiko arraroak badira ere, sugearen hozkadekin lotutako erikortasuna eta hilkortasuna osasun publikoko arazo larria da munduko eskualde askotan, bereziki zerbitzu medikorik ez duten landa-eremuetan. Gainera, hegoaldeko Asian, hego-ekialdeko Asian eta Saharaz hegoaldeko Afrikan hozkada gehien izaten diren bitartean, Neotropikoetan eta beste eskualde ekuatorial eta subtropikal batzuetan eragin handiagoa dute. Urtero, hamarnaka mila pertsona hiltzen dira sugearen hozkaden ondorioz, nahiz eta hozkada bat izateko arriskua murriztu daitekeen prebentzio-neurriekin, hala nola babes-oinetakoak erabiltzearekin eta suge arriskutsuak bizi direla dakiten eremuak saihestearekin.
Izaskun Igoa
Izaskun Igoa Jaimerena (Ziga, Baztan, Nafarroa Garaia, Euskal Herria, 1995ko abuztuaren 2a) pedagogoa, idazlea eta Erran.eus hedabideko zutabegilea da.
Bizitza
Izaskun Zigan sortu zen, gurasoak ere zigatarrak ditu. Herriko eskolara joan zen 3tik 11 urtera bitartean eta ondoren DBH eta Batxillergoa Lekarozko institutuan egin zituen. Euskal Herriko Unibertsitatean, Donostian, lizentziatu zen Pedagogian eta Sexologiako masterra egin zuen Incisex-en.
Idazle ibilbidea
Txikitatik liburu zalea izan zen, baina idazten DBHn hasi zen. Izan ere, DBHko 3. mailan irakasle batekin poesia gaia lantzen zuten eta etxerako lan gisa poemak idaztea proposatu zien irakasleak. Orduan hasi zen Izaskun konturatzen idaztea aunitz maite zuela. Hurrengo ikasturtean narrazioa lantzerakoan gauza bera gertatu zitzaion. Institutuan literatur lehiaketa bat antolatu zuten eta parte hartu zuen. 2019an berriz, Nafarroako Mendialdeko euskarazko Ttipi Ttapa aldizkarian hasi zen idazten.
Sariak
"Lanak kontzientzia eta izatea ditu ardatz. Gorputzari uko egin gabe, haragoko kezka eta gogoetetan sakontzeko."
Gabrielle Renaudot
Julia-Gabrielle Renaudot Flammarion (Meudon, Frantzia,1877ko maiatzaren 31 - Juvisy-sur-Orge, Frantzia, 1962ko urriaren 28a) frantses astronomoa izan zen. Juvisy-sur-Zientziaren Behatokian lan egin zuen, eta Frantziako Société Astronomique Astronomiakoaren idazkari nagusia izan zen. Marte planetaren gainazalaren ezaugarrien bilakaerari, Jupiterreko Orban Gorri Handiari eta beste planeta, planeta txiki eta izar aldakor batzuei egindako behaketei buruzko hainbat lan argitaratu zituen.Camille Flammarion lankide ezagunaren emaztea izan zen.
Hil ondoren, 1973an, Nazioarteko Astronomia Batasunak Marte planetako krater bati abizena jartzea onartu zuen, Renaudot izenaz ezaguna.
Biografia
Julia-Gabrielle Maria Latiniren (jatorri erromatarreko pintorea, Henri Regnault-en Salome egiteko modeloa) eta Jules Renaudot eskultorearen alaba izan zen. 1902tik aurrera Frantziako Société astronomique delakoari atxikitako unibertsitateko diploma baten titularra izan zen, eta 1910etik aurrera kolaboratu zuen bere aldizkarian.
Parisko kazetarien elkarteko kide ere izan zen.
1914an, bere borondatez erizain sartu zen armadan.
Epidemia-aldi batean nabarmendu diren pertsonen izurriteen ohorezko domina jaso zuen:
- kutsatzeko arriskuan jartzea, infekzio kutsakorrak dituzten gaixoei zainketak emanez;
- seinalatzea merezi duen esku-hartze pertsonal baten bidez, lurralde bat, herri bat gaixotasun epidemiko baten inbasiotik babestea;
- desinfektatzearen praktika zabaltzen laguntzea edo epidemia batean desinfektatze-lanetan parte hartzea.
1919an Camille Flammarionekin ezkondu zen, eta harekin lan egiten zuen Juvisy-sur-Mexikoko behatokian. 1925ean, alargundu eta Franceko Société Astronomiqueko Idazkaritza Nagusiaren eta L'Astronomie-ko Erredaktoreburuaren rola bete zituen batera. Marte azaleko aldaketei, Jupiterren orban gorri handiari eta beste planeta batzuen, planeta txikien eta izar aldakorren behaketei buruzko ikerketa-lanak argitaratu zituen L'Illustration, La Nature, La Revue scientificación, La Revue générale des Sciences eta Les Dernières Velboules-en.
1962ko urriaren 28an hil zen, gaixotasun luze baten ondorioz. Juvisyko behatokiko parkean lurperatuta dago.
1973an hil eta urte batzuetara, Nazioarteko Astronomia Batasunak Marteren talka-krater bat izendatu zuen bere oroimenean.
355 Gabriella asteroidea bere omenez deitzen da.
José Gaspar Rodríguez de Francia
José Gaspar Rodríguez de Francia (Yaguarón, 1766ko urtarrilaren 6a - Asunción, 1840ko irailaren 20a) Paraguaiko diktadorea izan zen 1814tik 1840ra.
Aita brasildarraren semea, apaizgaitegirako ikasi zuen, baina ez zen inoiz apaiztu. 1785ean teologian eta filosofian doktoratu zen Argentinako Cordobako Unibertsitate Nazionalean. Ondoren zuzenbidea ikasi zuen eta Ilustrazioak eta Frantziako Iraultzak eragin zioten.
Paraguairen independentzia osoaren aldekoa izan zen Río de la Plata Probintzia Batuekiko eta Brasilgo Inperioarekiko. Paraguaik 1811n independentzia lortu ondoren, maiatzean hiru kideko gobernu-batzordeko idazkari izendatu zuten, eta ekainean bost modelo gobernu-batzordeko kidea. Abuztuan Kongresuaren gaineko domeinu militarragatik dimititu eta zelaira erretiratu zen. Han babes handia lortu zuen, eta 1812an kanpo politikaz eta armadaren erdiaz arduratzen zen batzarrera itzuli zen.
1813ko urriaren 1ean Kongresuak Francia eta Fulgencio Yegros kontsul aldizkakoak izendatu zituen. Hurrengo urtean Francia kontsul bakar izendatu zuten, hiru urterako botere absolutuekin. Bere boterea sendotu zuen eta 1816an Kongresutik herrialdearen erabateko eta biziarteko kontrola jaso zuen.
Rousseauren Kontratu Sozialean oinarritutako gizarte bat inposatzen saiatu zen, eta horretarako herrialdea erabat isolatu zuen. 1820an eliteen konplot bat zanpatu zuen boteretik kentzeko eta 1821ean Fulgencio Yegros exekutatu zuen. Botereari eutsi zion tirania eta metodo irekien bidez, baina eliteak eta Eliza Katolikoa ere menderatu zituen, herritarrei lurrak eman zituen eta biztanleria elikatu eta hezi zuen, eta ez zuen herrialdea kanpoko gerretan sartu.
Tmesisternus joliveti
Tmesisternus joliveti kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1970ean.
José Gaspar Rodríguez de Francia
Bere titulu ofiziala Paraguaiko Diktadore Gorena eta Perpetuoa izan zen. Augusto Roa Bastosek haren bizitza nobelatu zuen Yo, el Supremo eleberrian.
Tmesisternus joliveti
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. Espezieak 11 eta 16 mm. artean ditu.
Oria (auzoa)
Oria Lasarte-Oriako auzoa da, udalerriko bi osagai nagusietan txikiena eta udalerriaren hegoaldea okupatzen duena. 1986an Lasarte-Oriako udalerria eratu zen arte, Urnietako parte zen. Oria ibaiak auzoaren mendebaldeko aldea markatzen du.
21. mendean errepideak eta urbanizazioak Lasarte eta Oriako nukleoak elkartu ditu. Izatez Oria lehen parte zen Urnietako kaskotik nahiko gertu dago, Benedika mendia dago tartean eta bidexkak badira, baina 20. mendeko errepide nagusiek Urnietatik urrunago kokatzen dute.
Oriaren garapena industria eta biztanleetan 19. mendean gertatu zen, Brunet familiak Hilados y Tejidos Oria enpresa bertan sortu zuenean. Enpresak langileentzako etxeak ere eraiki zituen. Lasarte-Oria eratu baino 5 urte lehenago, 1.467 biztanle zituen Oriak .1920 eta 1930eko hamarkadetan, Lasarte-Orian automobilismo lasterketak egin ziren. Lasarteko Zirkuitua Espainiako Sari Nagusiaren egoitza izan zen 10 aldiz. Helmuga, tribuna nagusia eta boxak Lasarte eta Oria artean zeuden (garai hartan bi guneak bereizita zeuden). Zirkuituko zati batek gaur egun Zirkuitu Ibilbidea izena darama. Zirkuituak errepidez hirigunea zeharkatzen zuen eta baita Andoain, Urnieta eta Hernani ere.
Gerra Zibila egon zen garaian lasterketak ez ziren egin.
Síofra O'Leary
Síofra O'Leary (Dublin, Irlanda, 1968ko irailaren 20a) irlandar legelari eta epailea da. 2022ko irailaren 19an Giza Eskubideen Europako Auzitegiko lehendakari hautatu zuten, erakundearen historian lehenengo emakume lehendakaria izanik.
Biografia
Zuzenbide Zibila ikasi zuen Dublinen, eta ondoren Europako Zuzenbidean egin zuen doktoretza, Florentzian. Bere tesian oinarrituta, The evolving concept of Community citizenship: from the free movement of persons to union citizenship (1993) izenburu bera duen liburu bat idatzi zuen 1996an.
Ikertzaile aritu da Cadizko Unibertsitatean, Londreseko Unibertsitatean, Cambridge eta Dublinen.
1996 eta 2015 urte artean Europar Batasuneko Justizia Auzitegian egin du lan, Luxenburgon. 2015etik ordea, Irlanda ordezkatzen zuen Giza Eskubideen Europako Auzitegian eta horrez gain, auzitegiaren lehendakari-ordea zen. 2022ko azaroaren 1ean Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren lehendakaritza hartu eta, Robert Spano ordezkatuko du, karguan bederatzi urtez egondako islandiarra.
Standardbred
Standardbred zaldi-arraza amerikarra da, arnes-lasterketetan duen trebetasunagatik ezaguna, non arrazako kideak trostan edo pausuan lehiatzen diren. Ipar Amerikan garatua, Standardbred zaldia mundu osoan da ezaguna, eta arrazaren odol-leinuak XVIII. mendean aurki daitezke Ingalaterran. Ondo eraikitako zaldi sendoak dira, jarrera onekoak. Arnes-lasterketez gain, Standardbreda hainbat zaldi-jardueratarako erabiltzen da, zaldi ikuskizunak eta plazer ibilbidetarako barne, batez ere, Estatu Batuetako Mendebalde Ertainean eta Estatu Batuetako Ekialdean eta Ontarioko hegoaldean.
Historia
Standardbreden oinarrizko odol-lerroak 1780an Ingalaterran jaiotako Odolgarbi baten arrastoa du, Messenger izenekoa. 1788an Estatu Batuetara inportatutako garaño grisa zen. Ordoki-lasterketako zaldi ugari sortu zituen, baina, batez ere, bere birbilobagatik egin zen ezaguna, Hambletonian 10engatik, Rysdyk's Hambletonian bezala ere ezaguna; 1849an jaio zen; arrazaren oinarrizko aitatzat hartua, eta Standardbred guztien sorburua da. Hambletonian 10 Norfolk Trotter-eko ama batetik zetorren, eta behorra eta moxala William Rysdyk New York estatuko baserritarrak erosi zituen, moxalak, hiru urte zituela, beste zaldi batzuen aurka lasterketa arrakastatsua egin zuenenean. Zaldiak 1.331 kume sortu zituen, eta horietatik 40k milia bat 2 minutu eta 30 segundo azpitik egin zuten. Eragin handiko beste aita bat Diomed odolgarbia izan zen, 1777an jaioa. Diomed odolgarbiaren-bilobak, American Star-ek, 1822an jaioa, eragin handia izan zuen arrazaren garapenean American Star 14aren bidez bere ondorengoen behorretan, zeinak Hambletonian 10rekin gurutzatu baitziren. Kirola, izan ere, ospea hartzen hasi zenean, hazkuntza selektiboagoa egin zen arnes-trosta azkarrago ekoiztu ahal izateko.
Lehen Standardbred arrazen erregistro nazionala Trotting Horse Breeders Elkarteak sortu zuen Estatu Batuetan, 1879an. Izena ugalketarako eskatzen zen «estandarra» zela eta sortu zen, hau da, denbora-muga jakin batean kilometro bat trostan edo pausoan ibiltzeko ahalmena. Standardbred bakoitzak, bi minutu eta 30 segundo baino gutxiagotan, trostan milia bat egiteko gai izan behar zuen. Gaur egun, Standardbred asko jatorrizko estandar hori baino azkarragoak dira, hainbatek 1 minutu eta 50 segundotan egiten baitute milia, eta pausu-zaldiak baino segundo batzuk motelago egiten dute trostan. Trosta-zaldietan odol-lerro apur bat desberdinak aurkitzen dira pausu-zaldiekin alderatuz, nahiz eta biek beren ondarea Hambletonian 10eraino daramaten.
Ezaugarriak
Standardbreda Odolgarbia baino gihartsuagoa eta gorputz luzeagokoa izan ohi da. Era berean, jarrera lasaiagoa du estrategia handiagoa behar duten lasterketetan eta odolgarbien lasterketetan baino abiadura aldaketa gehiago. Standardbreda pertsonei zuzendutako zaldia da, eta entrenatzeko erraza.
Oro har, apur bat astunagoak dira Odolgarbiak baino, baina hanka fin eta sendoak eta sorbalda eta atzealde indartsuak dituzte. Standardbredak altuera zabala du, 142tik 173 cm-ra doana, nahiz eta gehienak 152 eta 163 cm artekoa den. Beste kolore batzuk ikusten diren arren, gehienetan marroi-gorrixka, marroia edo beltza izaten dira, nahiz eta, adibidez, gaztaina, grisa eta nabarra ere aurkitu daitezkeen.
Standardbredak, normalean, 360 eta 450 kg arteko pisua du. Haren burua fina eta zuzena da, kopeta zabalekin, sudur-zulo handiak eta aho txikikoa. Standardbreden gorputz tipikoa luzea da, eta gurutzea, ondo definituta; sorbalda sendoak ditu, eta muskuluak luzeak eta astunak dira, eta horrek urrats luzeetan laguntzen du. Standardbreden lepoa gihartsua da, eta apur bat arkuduna izan behar du, luzera ertaina eta luzea duena. Hankak gihartsuak eta sendoak dira; orokorrean, oso apatx gogorrak eta iraunkorrak ditu.
Ibilera
Bakarkako Standardbredak trosta edo pausora jo ohi dute lasterketan. Trostarien lasterketa-ibilerarik gogokoena trosta da, non zaldien hankak diagonalean binaka mugitzen diren; eskuineko aurreko hanka aurrera egiten duenean, ezkerreko atzeko hanka ere aurrera egiten du, eta alderantziz. Pausua alboko bi taupadako ibilaldia da; pausu-zaldien aurreko hankak alde bereko atzeko hankekin batera mugitzen dira. Hala ere, arrazak beste zaldi-ibilera batzuk egiteko gai da, lauhazka barne, nahiz eta ibilera hori arnes-lasterketetan zigortua den.
Pausu-zaldiek, oraindik, trosta egiteko gaitasuna mantentzen dute, eta erregulartasunez egiten dute; hala ere, lasterketa egiten duten ibileraren arabera daude etiketatuta. Gainera, trostari batzuk pausoan joateko gai dira, baina nahiago dute trostan aritu. Gaur egungo Standardbredak bere ibilbide osoan ibilera berean egiten du lasterketa, salbuespen arraroekin. Eta ibilerak antzekoak diren arren, pausua trosta baino azkarragoa da.
Pausuan ibiltzeko gaitasuna DMRT3 genearen puntu bakarreko mutazio bati lotuta dago, zeina bizkarrezur-muineko neuronen I6 azpisailean adierazten den; eremu hori da gorputz-adarraren mugimenduak kontrolatzen dituen lokomozio-sarea koordinatzeaz arduratzen dena. Mutazio puntualak genearen amaiera goiztiarra eragiten du geldiketa-kodoi bat kodetuz, eta, horrela, transkripzio-faktore horren funtzioa aldatzen du. Bereziki, bai pausua eta bai trostako American Standardbredak finkoak dira DMRT3 aldaerarako. Horrek Standardbreden trosta eta pausua kontrolatzen dituen aldaera genetiko gehigarri bat, gutxienez, badagoela iradokitzen du. Hala ere, Europako Standardbreda ez dago, oraindik, konponduta DMRT3 aldaera horretarako, nahiz eta homozigotoek errendimendu-erregistro hobeak dituzten.
Hazkuntza praktikak
1939an, United States Trottin Associationen fundazioan, erregistro liburu-itxi bat proposatu zen. Genero liburua ez zen, ofizialki, 1973ra arte itxi, baina litekeena da, aurretik, behin betiko, itxi izana. 2009an, arrazaren barnean aniztasun genetikoaren galera murrizteko ahaleginean, United States Trottin Associationek, urteko, 140 behorrera mugatu zuen jaio berri guztientzat. Hori berehala sartu zen indarrean trosta egiten zuten garañoentzat, eta pixkanaka-pixkanaka pausuko garañoentzat.
Gaur egungo Standardbredak, normalean, ibilera motaren arabera hazten dira, hau da, trostariak trostariekin hazten dira, eta pausukoak pausukoekin Trostariak pausuko bat ekoiztea posible den arren, ibileraren berariazko hazkuntza-praktika hauek Standardbreda bi azpipopulaziotan bereizten ari da, ibilera motan oinarrituta, beste arraza batzuetan baino bereiziago.
Garapenaren gaixotasun ortopedikoak (DOD)
Osteokondrosia (OC), osteokondrosia disekatua (OCD) eta erlazionatutako beste garapen ortopediko gaixotasunak (DOD) maiztasun handian agertzen dira Standardbreden. OC/OCD baldintza moderatua, eta oso heredagarria da Standardbred eta antzeko arrazetan, eta arrisku-faktore genetikoak identifikatu dira. Aurkikuntza horiek hazkuntza-praktiken aldaketa batek arrazaren barneko prebalentzia murriztu dezakeela iradokitzen dute; hala ere, lesioak bere kabuz edo kirurgikoki konpondu edo zuzendu daitezke.
Arnes lasterketa
Standardbredak ezagunak dira arnes-lasterketetan duten trebetasunagatik, munduko zaldi azkarrenak baitira. Abiadura dela eta, Standardbreda mundu osoko beste arnes-arraza batzuk berritzeko erabiltzen da, hala nola Orlov Trotter eta French Trotter.
Australian, Kanadan, Zelanda Berrian, Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan lasterketak egiten dira, bai trostarientzat, bai pausu-zaldientzat ere. Europa kontinentalean, arnes-lasterketa guztiak trostari artean egiten dira. Ipar Amerikako trostarientzako lasterketa nagusiak barne hartzen dituzte Peter Haughton Memoriala bi urtekoentzako, eta World Trotting Derby, Yonkers Trot, Hambletonian eta Kentucky Futurity hiru urtekoentzat. Hambletonian lasterketari, batzuetan, «Kentucky Derby of Harness Racing» deitzen zaio. Trosta Koroa Hirukoitza Yonkers Trot, Hambletonian Stakes eta Kentucky Futurity-k osatzen dute. Ipar Amerikako pausu-lasterketa garrantzitsuenetako batzuk dira: Woodrow Wilson eta Metro Stake bi urteko zaldientzat eta Little Brown Jug, Meadowlands Pace, North America Cup eta Adios Pace hiru urtekoentzat. The Little Brown Jug, Messenger Stakes eta Cane Pace-k Pausuko Koroa Hirukoitza osatzen dute. Australiako eta Zeelanda Berriko lasterketa nagusien artean, New Zealand Trotting Cup, Miracle Mile Pace eta Inter Dominion serieak daude.
1968an, Zeelanda Berrian hazitako Cardigan Bay zaldia milioi bat dolar irabazi zituen lehen Standardbred zaldia izan zen, eta bederatzigarrena mundu osoan (lehen zortziak Odolgarbiak ziren). Estatu Batuetan ezaguna zen, eta Stanley Dancer-ekin Ed Sullivan Show-en agertu zen «milioi dolarreko zaldi» gisa.
Beste erabilera batzuk
Standardbreda zaldi ikuskizunetan ere erabiltzen da, baita plazer ibilalditarako ere. Zalgurdi arinekin ere ezagunak dira Amix herriarentzat, motordun ibilgailuak baztertzen baitituzte. Erretiratutako Standardbred askok bigarren ibilbidea aurkitzen dute pistatik kanpo, Standardbred Pleasure Horse Organization bezalako erakundeen laguntzarekin.
Arraza nahiko ona da jauzietan, eta kirol-zaldi diziplinetarako egokiak dira ehiza-eserleku, oztopo-jauzi, ehiza-ikuskizun eta ekitaldietarako. Arraza zaldi-heziera ikuskizunetan ere ikusten da, eta haien tenperamentu bikainak bideetan ibiltzeko eta ganadutegirako zaldi onak egiten ditu.
Horrez gain, arrazaren genetika dela eta, ibilaldi leunak egiteko ere animatu eta trebatu daitezke, batez ere rack-a eta pausoz pausokoa. AEBn etengabe hazten ari da Standardbred ibiltarien kopurua, eta haztegi batzuk ezaugarri hori duten animalien hazkuntzara zuzenduta daude. Standardbreda Australian ospea lortzen ari da erresistentzia zaldi gisa ere, 20 km-tik aurrerako ibilaldi sozial eta 40km-ko entrenamendu ibilalditik, 80 km arteko erresistentzia ibilalditaraino. Beren hezur sendo eta trinkoengatik dira ezagunak, konformazio egokiagatik eta denbora luzez trosta abiadura handian eroso mantentzeko gaitasunagatik. Arrazaren izaera atsegina eta maneiagarria ere bere ospea mantentzen laguntzen du. Ezaugarri horiek bereziki erakargarriak dira lehiakorra izateko hazitako arabiar zaldien aurka lehiatu nahi ez duten zaldizaleentzat, zeinak, askotan, gainean ibiltzeko zailagoak eta lehiakorragoak diren.
Lynx issiodorensis
Issoireko katamotza (Lynx issiodorensis) iraungitako Pliozeno berantiarreko Felidae familiako ugaztun karniboroa da. Ezagutzen diren katamotzaren (Lynx generoaren) lau espezieen aitzindaria dela uste da. Espezie honen arrastoak XIX. mendean aurkitu ziren Frantziako Perrier mendian.
Tmesisternus ruficornis
Tmesisternus ruficornis kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Thomson ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1865ean.
Scoville eskala
Scoville eskala piperren mina neurtzen duen eskala bat da, Scoville Min-Unitateetan (SHU, ingelesez Scoville Heat Unity) erregistratzen duena, zeinak kapsaizinoideen kontzentrazio neurtzen duen, horien artean kapsaizina izanik osagai nagusia.
Metodo alternatibo bat, “eraginkortasun handiko kromatografia likidoa” (HPLC, High-performance liquid chromatography), kapsaizinoideen edukia analitikoki kuantifikatzeko erabil daiteke, min-adierazle gisa. 2011tik aurrera, proba organoleptiko subjektiboak bertan behera uzten joan dira, HPLC bezalako metodo analitikoak erabiltzeko asmoz.
Kobako katamotz
Kobako katamotza edo Mediterraneo kobazulo katamotza (Lynx spelaeus edo Lynx pardinus spelaeus) iraungitako Pleistozenoko Felidae familiako ugaztun karniboroa da.
Liam Gallagher
William John Paul "Liam" Gallagher (Manchester, 1972ko irailaren 21a) britainiar abeslari eta egile abeslaria da.
Manchesterren jaio zen irlandar etorkinen familia batean. 1991n Oasis taldea sortu zuen eta handik gutxira bere anaia Noel taldean sartzera gonbidatu zuen. Anaiarekin hainbat borroka izan ondoren, 2009an taldea utzi zuen eta 2009tik 2014ra Beady Eye rock taldearen buru izan zen. 2017tik bakarkako ibilbidea egiten jarraitzen du.
Txerri-grisola
Txerri-grisola (Choiromyces meandriformis) Tuberaceae familiako onddo espezie bat da.
Espezie honekin kontuz ibili behar dugu, toxikotzat jotzen baita oso purgatzailea delako eta gastroenteritisaren antzeko urdail-arazoak sortzen dituelako, beherako handiak eragiten ditu.
Deskribapena
Karpoforoa: Tamaina handikoa, 5 eta 12 cm artekoa. Patata baten itxura biribildua du, kolore zurixka-grisaxka, arre argia edo arre-gorrixka du. Peridioa leuna, irregularra, pitzatua glebaren hazkunde azkarraren ondorioz, intsektuen edo gastropodoen higadurak eragindako hutsuneak dituzte.
Haragia: Gleba gogorra da, hasieran zurixka, gero horixka; lehortzean, okre koloreko zain bihurriak ikusten dira, meandroen antzekoak, hortik datorkio espeziearen izena. Gaztetan usain gabea, heltzean, usain aromatiko handia hartzen du, ez oso atsegina.
Etimologia: Choiromyces terminoa grekotik dator, txerriak bilatzen dutelako: zerri-perretxikoa. Meandriformis epitetoa glebaren meandro itxurako diseinuagatik da.
Jangarritasuna
Digeritzeko zaila, urdaileko arazoak eraginez, eta ondorio libragarriak ditu.
Nahasketa arriskua
Chiromyces gangliformis delakoarekin, hau txikiagoa da eta onddo helduaren usaina du, jangarria.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenaren hasieran, mota guztietako basoetan, bereziki pagoen azpian, lur karetsuetan. Lur azpiko espeziea da, nahiz eta sarritan azaleratzen den eta agerian geratzen den.
Jadiyetu El Mohtar
Jadiyetu El Mohtar Sidahmed (Dakhla, 1959ko otsailaren 4a) kazetari, irakasle eta ekintzaile sahararra da. Saharako Emakumeen Batasun Nazionaleko (UNMS) eta Fronte Polisarioaren Espainiako Ordezkaritzako kidea 1986az geroztik.
Ibilbidea
Saharako errefuxiatu-esparruetako (Tinduf) Sidi Brahim Basiri eskolan irakasten du, Auserd izeneko Wilayan, 1978tik 1985era. Cervantesen hizkuntza sustatzen aitzindarietako bat da Saharako errefuxiatu-kanpamenduetan.
Itzulpena eta interpretazioa ikasi zuen (2004-2006) Alcalako Unibertsitatean (Madrilgo Erkidegoa -Espainia).
Lan handia egiten du Saharako auziaren aldeko laguntza politiko eta humanitarioak lortzeko kanpaina diplomatikoetan.
Peru eta Sahararen arteko harreman diplomatikoetarako Peruk sarrera baimendu arte, hamazazpi egunez atxiki egin zuten Limako nazioarteko aireportuan, 2017ko irailaren 9an.
Coría y el mar film dokumentala itzuli zuen.
Euskal Herrian
2022ko Durangoko San Roke auzoan izan zen Rio del Oro GKEk antolatutako ekitaldian. 2022ko irailean ere Durangon izan zen Sultana Jayarekin hitzaldi bat ematen. Sultanak urte asko daramatza bere bizitza eta osotasuna arriskuan bere lurraren independentziagatik, eta oraintsu irten da urte bat eta zazpi hilabetez jasan duen etxe barruko atxiloketatik. Bertan, urik gabe, argirik gabe eta lo egiterik gabe egon da, Marokoko poliziaren jazarpenaren eta erasoaren azpian (baita sexu-erasoak jasanez ere). Jadiyetuk adierazi zuen sultana asko daudela; milaka sultana herri oso baten drama horretan ekinean, Mendebaldeko Sahararen egoerari buelta eman nahian, eta gehitu zuen: "“Saharako Arabiar Errepublika Demokratikoa 84 herrialdek onartutako errealitate itzulezina da”"
Feryal Özel
Feryal Özel (Istanbul, Turkia, 1975eko maiatzaren 27a) turkiar astrofisikaria da, eta energia handiko objektu trinkoen eta fenomeno astrofisikoen fisikan espezializatua da. Oso ezaguna da, neutroi-izarrei, zulo beltzei eta magnetareei egindako ekarpenengatik.
Hezkuntza
Hurrengo zerrendak Özel irakaslearen hezkuntza-bidea laburbiltzen du:
Ibilbidea
Irakaslea da Tucsoneko Arizonako Unibertsitatean, Astronomia Sailean eta Steward Behatokian. American Physical Societyren Maria Goeppert Mayer saria jaso zuen 2013an, neutroi-izarren astrofisikari egindako ekarpen bikainengatik.
Louise du Pierry
Elisabeth Louise Felicité Pourra de la Madeleine (La Ferté-Bernard, Frantzia, 1746ko abuztuaren 1a - Luzarches, Frantzia, 1807ko otsailaren 27a) astronomo frantsesa izan zen eta, kronika ofizialen arabera, Parisko Sorbona Unibertsitatean irakasle ageri den lehen emakumea.
Feryal Özel
Ibilbidea
Doktoretza Harvardeko Unibertsitatean jaso zuen eta Ikasketa Aurreratuen Hubble Institutuko kide eta lagun izan da, New Jersey. Harvard-Radcliffe Institute-n bekaduna izan da eta UC Berkeleyko Miller Institute-n irakasle bisitaria. Telebistako dokumental askotan agertu da, besteak beste, Big Ideas PBS eta Univarse en el History Channel seriean.
Massada de peixe
Massada de peixe edo Pasta saldatsua arrain arekin, Portugaldo gastronomian ezaguna den platera dugu. Kostan guzian prestatzen dena eta kasu askotan itsaskia ere ematen duena. Kasu askotan Cataplana errezetatik soberan geratutako osagaiekin burutzen da. Portugalgo kosta guzian prestatzen den platera dugu eta tokiaren arabera osagaiak aldatuz.
Louise du Pierry
Ikasketak
Ferté-Bernarden jaio zen, Frantziako Maine probintzian, 1746ko abuztuaren 1ean. Louise Pierry ikaslea Joseph Jerome de Lalanderen ikaslea eta maitalea izan zen 1779an. Historia naturala eta astronomia ikasi zituen. Bézierko Zientzia Akademiako kidea izan zen.
1789. urtean, Sorbonako Unibertsitateko lehen emakume irakaslea izan zen Parisen, astronomiako Cours pour las damas te mis à leur portée delakoan ikasleentzat. Emakumeentzako lehen eskola izan zen. Ikastaroak arrakasta handia izan zuen, nahiz eta ikasle askok hasieran uste zuten gaia oso zaila izango zela emakumeentzat.
Lanak
Datu astronomikoen bilketari buruzko lan asko argitaratu zituen. Lan horien artean hauexek daude:
Mary Proctor
Mary Proctor (Dublin, Irlanda, Erresuma Batua, 1862 - 1957ko irailaren 11) britaniar-estatubatuar astronomia zabaltzailea izan zen. Inoiz ez zuen lortu astronomo profesional titulazio akademikorik, baina oso ezaguna izan zen gaiari buruzko liburu eta artikulu ugariengatik. Garai batean pentsatu zen estatubatuarra zela, baina 1924 inguruko bidaiarien zerrenda bat aurkitu da, non nazionalitate britainiarra ageri den.
2002ko Urkiolako Igoera
2002ko Urkiolako Igoera bizkaitar lasterketa honen XXVIII. edizioa izan zen. 160 km egin zituzten, betiko moduan Urkiolako santutegian amaituz.
Mary Proctor
Lehen urteak
1898an, Mary Londresko Eskola Hartzailean graduatu zen.
Karrera
Aitari Knowledge (Ezagutza) izeneko aldizkari berria egiten lagundu zion Proctorrek. Aldizkari hori aitak sortu eta argitaratu zuen. Mary Proctorren lehenengo argitalpena mitologia konparatiboari buruzko zenbait artikulu izan zen. Astronomiari buruzko hitzaldia ematen hasi zen Proctor, eta arrakasta handia izan zuen 1893an Chicagon egindako Columbina Erakusketan. Bere lehen liburua, Starland-en istorioak, 1898an argitaratu zen, eta New York Hiriko Hezkuntza Kontseiluak onartutako testuliburuetan sartu zen. Eskola pribatuetan astronomia irakatsi zuen Columbiako Unibertsitatean ari zela.
Idazle
Proctorrek egunkari eta aldizkarietarako artikuluak idatzi zituen, eta herri-liburu ugari argitaratu zituen. Bere artikuluak eta liburuak irakurle gazteentzako bereziki egokituta zeuden, eta "haurren astronomoa" deitzen zioten. Bere liburuak erraz irakurtzen ziren, era berean, informaziozkoak eta ondo ilustratuak ziren, zorroztasunik galdu gabe. Astronomo profesionalek asko errespetatzen zuten, eta 1898an Zientziaren Aurrerapenerako Amerikako Elkarterako hautatu zuten. 1916an Real Sociedad Astronomicako kide izendatu zuten.
Max Slevogt
Max Slevogt (Landshut, 1868ko urriaren 8a - Leinsweiler, 1932ko irailaren 20a) alemaniar margolaria izan zen.
1885etik 1889ra Municheko Akademian ikasi zuen eta 1889an Parisera joan eta Julien Akademian ikasi zuen. Municheko bere lehen margolan ilunetatik margolan argitsuagoetara igaro zen. 1901ean Berlingo Sezesioan sartu zen eta 1914an Egipto eta Italiara bidaiatu zuen. Mendebaldeko frontean gerra pintorea izan zen Lehen Mundu Gerran. Gero, gerrako izugarrikeriak islatu zituen bere lanean.
Lovis Corinth eta Max Liebermannekin batera, Alemaniako margolaritzaren aire zabaleko estiloaren ordezkarietako bat izan zen.
2000ko Urkiolako Igoera
2000ko Urkiolako Igoera bizkaitar lasterketa honen XXVI. edizioa izan zen. 160 km egin zituzten, betiko moduan Urkiolako santutegian amaituz.
2001eko Urkiolako Igoera
2001eko Urkiolako Igoera bizkaitar lasterketa honen XXVII. edizioa izan zen. 160 km egin zituzten, betiko moduan Urkiolako santutegian amaituz.
Tmesisternus discomaculatus
Tmesisternus discomaculatus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1939an.
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. Espezieak 16 mm. ditu.
2003ko Urkiolako Igoera
2003ko Urkiolako Igoera bizkaitar lasterketa honen XXIX. edizioa izan zen. 160 km egin zituzten, betiko moduan Urkiolako santutegian amaituz.
2004ko Urkiolako Igoera
2004ko Urkiolako Igoera bizkaitar lasterketa honen XXX. edizioa izan zen. 160 km egin zituzten, betiko moduan Urkiolako santutegian amaituz.
Gabriel Mascaró Febrer
Gabriel Mascaró Febrer (Villafranca de Bonany, 1944ko martxoaren 7a), txirrindulari ohia da, profesionala 1968tik 1971ra.
Tmesisternus distinctus
Tmesisternus distinctus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Boisduval ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1835ean.
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. Espezieak 12-16 mm. ditu.
Ľudmila Pajdušáková
Ľudmila Pajdušáková (Radošovce, Austria (gero Eslovakia), 1916ko ekainaren 29a - Vyšné Hágy, Txekoslovakia, 1979ko urriaren 6a) Eslovakiako astronomo eta fisikaria izan zen.