cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esklabotza
Euskal Herria
Urte askoan Euskal Herria n esklabotza ez zela eman pentsatzen zen. Odol garbitasuna zela eta, legeek eta instituzioek esklabotzaren aurkako jarrera erakutsi zuten, baina Jose Antonio Azpiazuk erakutsi zuen moduan, nahiz eta kopuru txikiagotan izan, Euskal Herrian ere esklaboen presentzia XVI. mendearen hasieratik ezagutu zen, batez ere musulmanak eta beltzak. Gehienak hiriburuetan zeuden, Baiona, Bilbo, Donostia, Gasteiz edo Iruñean, baina barnealdeko hogeita hamar herri inguruetako jauregi eta maiorazko etxeetan ere mantentzen zituzten, hasi Donibane Lohizune n edo Ziburu n eta Markina edo Lekeitio raino. Prestigio soziala ematen zuen etxean zerbitzari beltzak edo mulatoak izatea, eta kasu asko dokumentatuta daude, esaterako Bergara ko Ozaetarrenak, Oñati ko Berganzotarrenak, edo Azkoiti ko Oiartzabaldarrenak. Bestalde, hainbat komentu eta abade-etxeetan ere esklaboak mantentzen zituzten. XV, XVI, eta XVII. mendeetan gehienak hiriburuetan zeuden, Baiona, Bilbo, Donostia, Gasteiz edo Iruñea n, baina prestigio soziala ematen zuenez etxean zerbitzari beltzak edo mulatoak izatea, barnealdeko hogeita hamar herri inguruetako jauregi eta maiorazko etxeetan ere mantentzen zituzten, esaterako Bergara ko Ozaetarrak, Oñati ko Berganzotarrak, edo Azkoitiko Oiarzabaldarrak. Eta baita hainbat komentu eta abade-etxeetan ere.
Trafikatzaile asko euskaldunak ziren, bereziki Afrikatik eta Txinatik Karibe rako bidean, eta nahiz eta esklaboen etorrera Euskal Herrira murriztuz joan, trafikatzaileena XIX. mendearen amaiera arte mantendu zen. Kasu batzuetan esklabista indibidualak ziren, eta indiano aberats bilakatu ondoren jaioterrian filantropia rako diru asko utzitakoak, hala nola, Julian Zulueta, Jose Matia edo Manuel Calvo. Eta beste batzuetan, Caracas eko Errege Konpainia edo Konpainia Transatlantikoa bezalako euskal merkataritza elkarteek aritu ziren esklaboen salerosketekin dirutza egiten. Urko Apaolaza ren esanetan ”''Orduko fortuna handienek Antille tako irla hartan dute jatorria. Nekez uler dezakegu Euskal Herriko ekonomiaren historia Kuba eta azukre-kanaberak aipatu gabe''”.
Errusia
Kievan Rusen eta Muskovi n esklaboak kholops bezala sailkatzen ziren. David P. Forsythen arabera, "1649an Muscoviko nekazari guztien hiru laurdenak, hots, 13-14 milioi pertsona, morroiak izan ziren, haien bizitza materiala ia bereizten ez zela esklabotzatik. Agian beste 1,5 milioi formalki esklaboak ziren, errusiar esklaboak Errusia ko jabeei zerbitzatuz.” Esklabotza erakunde garrantzitsua izan zen 1723 arte, Pedro Handiak etxeetako esklaboak morroi bihurtzeko legea ezarri zuelako. Nekazaritza esklaboak lehenago bilakatu ziren formalki morroi, 1679an.
Eskandinavia
Eskandinavia n, bikingo en garaiko esklabotza XIV mendearen erdialdean abolitu zen.
Afrika
Arabiar esklaboen merkataritzak mila urte baino gehiago iraun zuen. 1960ko hamarkadaren hasieran bertan, Saudi Arabiako biztanleetatik 300.000 esklaboak zirela uste da. Yemenekin batera, saudiarrek 1962an esklabotza bertan behera utzi zuten. Historikoki, mundu arabiarreko esklaboak eskualde askotatik zetozen, besteak beste, Saharaz azpiko Afrikatik (batez ere Zanj), Kaukasotik (batez ere zirkasiarrak), Asia erdialdekoak (batez ere tartarrak), eta Erdialdeko eta Ekialdeko Europatik (batez ere Saqaliba). Zenbait historialarien esanetan, 17 milioi pertsona esklabo bezala salduak izan ziren India ko Ozeanoko kostaldean, Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean. Eta 1500 eta 1900 bitartean, 5 milioi inguru esklabo afrikar merkatari musulmanek erosi zituzten, eta bertatik eraman zituzten Itsaso Gorri tik, Indiako Ozeanotik eta Sahara ko basamortu tik. Gatibuak Ekialde Hurbilean zehar saltzen zituzten. Merkataritza hori azkartu egin zen, itsasontziek handiagoak ziren heinean, eta eskualde haietako plantazio etako eskaria gora joan zelako. Azkenean, urtero milaka gatibu eramaten zituzten. Indiako Ozeanoetako esklaboen merkataritza norabide anitzekoa zen, eta denborarekin  aldatu egin zen. Langile obedienteen eskaria asetzeko, Afrika hego-ekialdean erositako esklaboak merkatari arabiarrek mendeetan zehar eta kopuru handietan saldu zituzten Egipto n, Arabia n, Pertsiako Golko an, Indian, Europako Ekialde Urruneko kolonietan, Indiako Ozeanoko uharteetan, Etiopia n eta Somalian.
"Afrikako Historiako Entziklopedia”ren arabera, 1890eko hamarkadako munduko esklabo populazio handiena, 2 milioi pertsona inguru, Sokoto kalifatoaren lurraldean kontzentratzen zela kalkulatzen da. Esklaboen erabilera zabala zen, batez ere nekazaritza n. Halaber, “Esklabotzaren Aurkako Elkarteak”, 1930eko hamarkadan Etiopian 8 eta 16 milioiren arteko biztanleriatik, 2 milioi esklaboak zirela kalkulatu zuen. Ekialdeko Afrika ko esklaboak Bantu ko kostaldean bizi ziren Zanj engandik lortzen zuten.  Zanjeko biztanleak mendetan zehar izan ziren eramanak itsasontzietan, esklabo bezala, merkatari arabiarrengandik Indiako Ozeanoa ren inguruko herrialdeetara. Umayyad eta Abbasid kalifek Zanj esklabo asko errekrutatu zituzten soldadu izateko, baina eta 696. urtetik aurrera matxinatu egiten ziren Irak eko esklabista arabiarren aurka. Zanjen altxamendu nagusia, gaur egun Iraken kokatuta dagoen Basora probintzian eman zen 869 eta 883 artean. Uste da, Afrikako Aintzira Handi en lurraldean harrapatutako Zanj esklaboak hartu zutela parte. Ekialde Hurbilera esklabo bezala eramandako zanjak nekazaritzako lan gogorrenetan erabiltzen zituzten. Izan ere, landaketa-ekonomia hazten ari zen heinean eta arabiar indigenak aberastu, gero eta gutxiago ziren nekazaritzan eta eskulanetan, eta eskasiaren ondorioz esklaboen merkatua areagotu zen.
Bestalde, Aljeria ko hiriburua zen Aljer en, gatibu harrapatutako kristau ak eta europar rak esklabotzara behartu zituzten. Baina 1840ko hamarkada baino lehenagoko erregistro koherenterik ez dago. Hala ere uste da XVI. eta XIX. mendeen artean 35.000 europar esklabo ailegatu zirela Barbariko kostaldera, hots, Tripoli, Tunis eta gehienbat Aljer era, pirata musulmanek Mediterraneo ko eta Atlantiko ko kostaldeko herrietan eta itsasontzietan harrapatuta. Honen ondorio bat izan zen 1816an flota anglo-holandar rek Aljer bonbardatzea. Omaniar arabiarren garaian, Zanzibar bilakatu zen Ekialdeko Afrikako esklabo portu nagusia, eta historialari batzuen ustez, 50.000 afrikar esklabo igarotzen ziren bertatik urtero XIX. mendean. Eta uste da Afrikako 11tik 18 milioi arteko esklabok Itsaso Gorria, Indiako Ozeanoa eta Saharako basamortua zeharkatu zituztela 650. urtetik 1900 urte arte. Eduard Rüppellek Sudan eko esklaboak Egiptora garraiatzearen galerak deskribatu zituen: "1822ko Daftardar Bey kanpainan, Nuba hegoaldeko mendietan, ia 40.000 esklabo harrapatu zituzten. Hala ere, tratu txarren eraginez, gaixotasunengatik eta basamortuko bidaiagatik, soilik 5.000 iritsi ziren Egipto ra. " W.A. Veenhovenek honako hau idatzi zuen: "Gustav Nachtigal sendagile alemaniarraren lekukotza ren arabera, merkatura iritsi zen esklabo bakoitzagatik bidean hiru edo lau hil ziren” Eta John Keltie geografoaren ustez, arabiarrek kostaldera eramandako esklabo bakoitzagatik, gutxienez sei hil ziren bidean edo esklabisten sarekada ren ondorioz. David Livingston esploratzaileak berriz, hamarretik bat izatera jaisten zuen zifra.
Zerbitzari eta esklabotza sistemak ohikoak ziren Afrikako zenbait lekutan, antzinako munduko beste eremu batzuetan bezalaxe. Afrikan esklabotza moduek lotura estua zuten ahaidetasun egiturekin, eta erkidego askotan, ezin zenez lurraren jabetza aldatu, jabe batek esklabotza erabiltzen zuen eragina areagotzeko eta konexioak zabaltzeko. Horrek esklaboak jabearen familiarekin lotzen zituen, eta esklaboen seme-alabak familia lotura handiak zituztenez, batzuetan gizartean postu esanguratsuak lortzera ailegatzen ziren. Hala ere, sarri estigma atxikita zegoen eta ahaidetasun-talde bateko esklaboen eta jabearen familiarekin bereizketa zorrotzak egiten zituzten. Bestalde, esklabotza era desberdinak eman ziren: zorpetutako lana, gerrako gatibuak, esklabotza militarra, eta kriminalen esklabotza. Halaber, etxeko eta auzitegi etako esklabotza Afrika guztian oso zabalduta egon zen.
Afrikatik Ameriketara eramandako esklaboak: Atlantikoko esklaboen salerosketa hasi zenean, tokiko esklaboekin hasi ziren Afrikatik kanpoko ondasun esklabotzako merkatuak asetzen. Afrikatik kanporako salerosketa bakarra ez izan arren, Atlantikokoa bolumen eta intentsitate handienak hartzera ailegatu zen. Ondorioz, Afrikako kontinente a ibilbide posible guztietatik odolustu zen: Saharako basamortutik zehar, Indiako Ozeanoko eta Atlantikoko portuetatik, edo azkenik Itsaso Gorriaren bidez. Gutxienez hamar mendetako esklabotza herrialde musulmanen menpe egon zen, IX. mendetik  XIX. menderaino. Historialari desberdinen arabera, 4 milioi esklabo Itsaso Gorria zeharkatuz eraman zituzten, beste 4 milioi Indiako Ozeanoko Swahili portutik, 9 milioi Saharako karabane n ibilbideetatik, eta 11 eta 20  milioi artean (egilearen arabera) Ozeano Atlantikoa zeharkatuz.
Atlantikoko esklaboen merkataritzaren gailur ra XVIII. mendearen bukaeran eman zen, Afrika mendebaldeko barnealdera egindako espedizioetako harrapaketa handien ondoren. Espedizio hauek normalean Afrikako erresumek burutu zituzten, esate baterako, Oyo Inperioak (yoruba), Ashanti Inperioak, Dahomey erreinuak eta Aro Konfederazioak. Kalkulatzen da esklaboen % 15 inguru bidaian zehar hil zirela, Afrikan bertan hilkortasun tasak nabarmen handienak izanik, indigenak harrapatu eta itsasontzietara garraiatzeko prozesuan.
Amerika
Amerika ko esklabotzak eztabaida handiko gaia izaten jarraitzen du, eta herrialde batzuen historian eta bilakaeran izugarrizko eragina izan zuen, iraultza k, gerra zibil ak eta matxinada k piztuz.
Afrikako trafikoan zehar garraiatutako bidaien eta esklaboen estimazioa, XVI-XIX. mendeetanː
Partaideak
Errealitate konplexua zen esklaboen trafikoa; izan ere horretan elementu anitz sartzen zen. Hala nola, Europan produktu tropikalen eskariaren gorakada (kakaoa, kafea, azukrea, ...) eta beraiek ekoizteko landaketak askoz eraginkor eta errentagarriago bihurtzeko beharra, eta, gainera, beltzen ustezko erresistentzia etxalde tropikaletan lan egiteko eta eguraldiaren baldintzei aurre egiteko.
Europako potentziei aparteko onurak ekarri zizkien sistemaren barruan hiru fase bereiz daitezke:
Luzeak eta arrisku handiko bidaiak ziren arren, irabaziek ederto justifikatzen zuten enpresa-abentura hura, areago kontuan hartzen bazen nolako etekinak lor zitezkeen.
Harrapaketa
Afrikan esklaboak lortzea zen, zalantza izpirik gabe, hildako gehien eragiten zuen zeregina. Beltzak garraiatzeko ontziak iristen zirenean, eta behin bertako buruzagiekin behar ziren negozioak burutu ondoren, kostalderako bidean gizonezko eta emakumezko andana bat ikus zitekeen ilara batean sokaz edo zurezko uztarriez loturik. Pertsona haietarik gehienak harrapatzen zituzten tribu arerioen arteko hainbat borrokatan edo arpilaketetan parte hartu zutelako, hiltzaileak zein lapurrak zirelako, edo, lantzean-lantzean bizimodua aurrera atera ezinik zebiltzan familiak zirelako. Kateaz eta girgiluz lotu eta barrakoietan sartu aurretik, esklaboei azterketa anatomikoa egiten zitzaien gaixotasun edo akats fisikoren bat ote zuten ikertzearren. Horren kariaz jakina, giza merkantzia bertan baztertzea erabaki zitekeen edo baita salneurri apalago baten erostea ere. Horrela bada, prezioa adostu ondoren, ontzia kargatu ohi zuten ahalik eta lekurik gehien aprobetxatuz eta, sarri askotan, eraman zezaketen jende baino gehiago hartuta. Azkenik, ontziek Ameriketarako bidea hartzen zuten.
Bidaia eta salmenta
Atlantikotik zehar burutzen zen bidaiak makina bat heriotza ekarri ohi zuen, zeren eta, ontziaren upategietan jendea hain pilatuta eta aireztapenik gabe egonda, bizkarroiak eta gaixotasunak erruz ugaltzen baitziren. Hori gerta ez zedin emakume eta haurrei egunean ontzi gainera irteten uzten zitzaien; gizonezkoak, berriz, egunean bi edo hiru aldiz ateratzen zituzten kateaturik zerbait jan eta kirol pixka bat egin zezaten. Janaria, funtsean, arroz, arto, manioka edo babez osatu ohi zen; janari-anoak gosea kentzeko bestekoak baziren ere, ez ziren sekula izaten esklaboei indarra emateko bezain ugariak; horretara beltzen tratulariak ez ziren errebolta baten beldur izaten.
Helmugako portura iristean, eta arauzko koarentena igaro eta gero, apaindu ohi zituzten makillaje moduko bat emanez itxura hobea eman, akatsak disimulatu prezio hobean saltzearren. Maiz salmenta multzoka gauzatzen zen; horrela bada, multzo horietan osasuntsuak eta gaixoak nahasten ziren. Salneurria, berriz, bakoitzak zeukan adin, osasun edota indarraren araberakoa izaten zen. Ordainketa truke-letra edota produktu tropikalen bitartez burutzen zen, eta oso gutxitan erabiltzen zen moneta.
Esklaboen bizimodua
Esklaboa, beraz, nagusiaren jabetza bilakatzen zen eta, behin etxalde batera lekua aldatu ostean, zeregin desberdinak batzen zituen: etxeko zerbitzuak (sukaldari, orgazain, garbitzaile...), laborantzako lanak (kotoia, azukre-kanabera edo kafea biltzen) edota lan berezi batzuk (errota-lanak). Egoerak aldakorrak izan bazitekeen ere, esklaboen bizimodua, oro har, oso antzekoa zen leku guztietan. Kasurik gehienetan oso urria izan ohi zuten jatekoa eta, beste debekuren artean, ez zeukaten elkarrekin biltzerik, ez armak edukitzerik, ez irakurtzen eta idazten ikasterik ez trukea egiterik, ez eta etxaldeaz kanpora irteterik ere. Arau horiek hautsiz gero, hainbat zigor ezartzen zitzaien, hala nola, jatekorik ez ematea, burdinaz markatzea, kateaturik ibiltzeko edota lepokoa erabiltzeko beharra, eta zartailuz zigortzea; zigor guztietarik latzena edo ankerrena azken hori izaten zen.
Kuba
Enkomienda erromatarren garaitik zetorren erakunde sozioekonomikoa zen, eta horren bidez, pertsona batek beste bati ordaintzeko behartutako lana egin behar zuen, ustez jasotako babesa edo onura lortzeko. Amerike tako eta Filipine tako kolonizazio ak gauzatzeko, espainiar erregeak konkistatzaile kolonoen alde lege bat ezarri zuen, enkomienda eskumen hori ezarriz. Kristobal Kolon Hispaniola ra iritsi zenean, urrezko meategi ak aur aurkitu zituen. Bere erauzketarako, indigenen zerga sortu zuen, eta horren arabera, 14 urtetik gorakoek urrez betetako saski bat eman behar zioten hiru hilabetean behin. Baina Francisco de Bobadilla epaile instruktorea 1500. urtean iritsi zenean, Kolon atxilotu egin zuen, eta espainiar kolonizatzaileei lurrak eta indigenak eman zizkien enkomiendan, berari laguntza ziurtatzearen truke. Horrela, enkomienden bidez, konkistatutako lurraldeen dominazioa finkatzeko aukera ematen zen, indigena k lan behartura antolatuz, eta europar kultura eta ebanjelizazio a inposatzeko aukera handituz. Kolonoak saritzeko, eta aurkitutako eta konkistatutako lurraldeetan Espainiako biztanleria ezartzea bermatzeko modua zen.
Baina espainiarrek eramandako gaixotasun berriek eraginda indigenak jasandako epidemiak zirela eta, langile beharra sortu zen, eta 1501ean iritsi ziren lehen esklabo afrikar rak Kuba eta Hispaniola uharte etara, Espainiako kolonia horiek izanik europar lehenak esklabo afrikarraz baliatzen.
Bartolomé de las Casas, XVI. mendeko fraide dominikarra eta historialari espainiarra, Kubako (Bayamo eta Camagüey n) kanpainetan parte hartu zuen, eta Hatueyko sarraskian egon zen. Sarraski hura ikusteak, indigenak esklabo bezala ez erabiltzeko mugimendu sozial baten alde borrokatzera bultzatu zuen. Gainera, bertako biztanleen beherakada kezkagarriak indigenak babestuko zituen lehen errege legea ezartzea ekarri zuen. Hispaniola uhartera 1501ean iritsi ziren lehen esklabo afrikarrak. Bestalde, Ingalaterra k ere garrantzi handia izan zuen Atlantiko ko esklaboen salerosketan. Francis Drake eta bere kideek aitzindariak izan ziren "Esklaboen triangelua" garatzen.
1789an Espainiako Koroa k esklabotza erreformatzeko ahalegina egin zuen, esklaboen eskaria gero eta handiagoa zelako. Koroak dekretu bat eman zuen, Espainiar Kode Beltza, janari eta arropa xedapenak zehazten zituena, lan ordu kopurua murriztu, zigorrak mugatu, erlijio instrukzioa eskatu, eta ezkontzak babestu, haur txikiak amarengandik urrun saltzea debekatuz. Britainiar rek ere beste aldaketa batzuk egin zituzten Kubako esklabotzaren instituzioan. Baina plantazioetako jabeek askotan lege ak bazter uzten zituzten haien aurka protestatuz, beren agintaritza rako mehatxagarriak izateaz gain, profesionaltasunean bidegabe sartzen zirela argudiatuz.
Ameriketako esklaboen lanbideak: Dena den, esklaboen jabeek ez zuten kodearen neurri guztien aurka protesta egin, eta horietako asko jada praktika arruntak zirela esan zuten. Zigor fisikoa aplikatzeko zuten gaitasunari mugak ezartzeko ahaleginaz kexatu ziren. Adibidez, Kode Beltzak zigorradak 25era mugatu zituen, eta "hematoma k edo odoljario larriak ez eragitea" eskatzen zuen. Jabeek pentsatu zuten esklaboek ahultasun bezala ulertuko zituztela muga horiek, eta azken batean erresistentzia ekarriko zutela. Kontra agertu ziren beste gai bat lanorduena izan zen, "egunsentitik ilunabarrera" mugatzen zelako. Plantazioetako jabeek erantzun zuten uzta denboraldian egunean 20 ordu behar zirela mozteko eta prozesatzeko. Azukre landaketetan eta azukre lantegietan aritzen ziren esklaboek baldintza gogorrenak izaten zituzten maiz. Landa lana oso zorrotza zen, eta esklaboak gazterik hasten ziren bertan. Eta lanegunak 20 ordu inguru irauten zuten uzta eta prozesatzeko garaian, besteak beste, laboreak landatu eta mozten, bagoiak garraiatzen eta azukre-kanala prozesatzen makineria arriskutsuekin aritzen zirelako. Esklaboek barrakoitan bizitzera behartzen zituzten, gauean pilatuta eta giltzaperatuta, lo egiteko hiruzpalau ordu inguru zituztela. Barrakoietako baldintzak gogorrak ziren; osasungaitzak oso eta izugarri beroak. Normalean ez zen aireztapenik egoten, eta leiho bakarra horman zegoen trangatutako zulo txikia zen.
Kubako esklabotza sistema bereizita zegoen lanen arabera. Batzuk gizakumeak bakarrik burutzen zituzten, eta beste batzuk emakume zko esklaboek soilik. XVI. mendetik, Habana ko emakumezko esklaboek lan hauek egiten zituzten: herriko taberna k, jatetxe ak eta ostatu ak ustiatu, eta etxeetako lanak, hala garbitu nola zerbitzatu. Halaber, hiriko prostituta k emakume esklaboak izaten ziren.
Kubako emakume batzuk askatasuna lor zezaketen gizon zuriekin seme-alabak izanda. Latindar gainerako kulturetan bezala, muga  baxuagoan zeuden mulato edo arraza mistoko biztanleak. Batzuetan, emazteak edo konkubinak hartzen zituzten gizonezkoek, aske uzten zituzten beraiek eta beren seme-alabak. New Orleans en eta Santo Domingo n bezala, mulatoak hirugarren talde gisa sailkatuak izan ziren, Europako kolonoen eta Afrikako esklaboen artean. Askatutako esklaboak, orokorrean arraza mistokoak, Kubako biztanleria osoaren % 20 dira, eta zuria ez den biztanleriaren % 41.
Plantazioetako ugazabek esklabo afro-kubatarrei haurrak ekartzea animatzen zizkieten, beren indarra erreproduzitzeko. Esklaboen jabeek gizon beltz sendo eta handiak emakume beltz osasuntsuekin lotu nahi zituzten. Barrakoitan kokatzen zituzten eta sexua izatera behartu, "arrazako stock" haurrak sor zitzaten, ondoren bakoitza 500 peso tan saltzeko. Era berean, plantazioetako ugazabek haurrak jaiotzeko premia zuten, baldintza gogorren ondorioz hiltzen ziren esklaboak ordezkatzeko. Batzuetan, arduradunek haurren kalitatea gustuko ez bazuten, gurasoak bereizi egiten zituzten, ama berriro soro etan lan egitera itzuliz.
Emakumeak zein gizonezkoak indarkeria eta tratu txarreko zigor umiliagarri asko jasaten zituzten. Beren jabeak gaizki hartu edo desobedituz gero, esklaboak sarritan galdara-etxeetako sotoetan giltzaperatzen zituzten, eta bertan baztertuta utzi egun batzuk, eta inoiz baita bizpahiru hilabetez. Sotoetan bi eratako egurrezko kutxetan sartzen zituzten, etzanda edo zutik egotekoetan. Bestalde, emakumeak ere zigortuak izaten ziren, baita haurdun egonda ere. Orokorra zen zigorkadak jasotzea, eta emakumeak zirenean "etzanda behera begira jartzen zituzten, lurrean egindako zuloaren parean, sabelak babesteko". Jabe batzuk haurdun zeuden emakumeak sabelean ere jipoitzen zituzten, sarri abortuak eraginez. Zauriak "tabako hostoekin, txizarekin eta gatzarekin egindako konpresekin" tratatzen zituzten.
Mendeak joan ahala, gero eta esklabo afro-kubatar gehiagok askatasuna lortzen zutelako, 1846an Garapen eta kolonizazio errege batzordea-k langile txinatarrak ekartzea erabaki zuen. Horrrela, esklabo beltzen ordez lan egitera Kanton, Hong Kong eta Makao ko kuli langileak ekartzen hasi ziren zortzi urteko kontratuekin, baina baldintza oso txarretan. Habana ra ailegatu zen lehen ontzia Okendo izan zen 1874ko ekainean; 206 kuli heldu ziren, sei hil ondoren ehun eta hogeita hamaika eguneko nabigazioan. 1847-1873 urteen bitartean, 342 ontzi heldu omen ziren Habanara; kalkulatzen da 130.000tik gora kuli eraman zituztela. Julian Zulueta ren klana zegoen tartean negozioaren adar guztietan. Zuluetaren ustez, kolonizazioa ez da epaitu behar gehiegikeria bakan batzuengatik. Bere usez, kolonizatzea eta bortizkeria zurituta daude onurengatik, eta milaka "ezjakin" jaso dira, lanaren bidez, "moralaren mailara." Egia zen txinatar asko suizidatzen zirela batez ere lehenengo urteetan, baina "Arazo hori egokitu artekoa da bakarrik. Lehenengo bi urteak pasatu eta gero, pozik aurkitzen dira beraien zoriaz eta lana betetzen saiatzen dira. Oso arraroa da orduan beren buruaz beste egitea edo ihes egiten saiatzea".
Peru
Ameriketako espainiar kolonizazioaren garapenean, 1542an Hego Amerika ia osoa, Panama eta Ozeaniako uharte batzuk barne, hartzen zuen Peru ko erregeordetza sortu zuen Madril eko gorteak, politika bateratuak inposatzeko. Kanpoan geratzen zen egungo Venezuela, eta baita Portugal eko inperiokoa zen gaurko Brasil go lurraldea. Peruko esklabotzaren eraketa, Kuba ren eta Hispaniola ren paretsua izan zen, bertako indigenekin hasi eta ondoren Afrika ko beltzekin jarraitzeko.
Dena den, bazituen bereizgarri batzuk, esate baterako indigenei ezarritako mita, eta esklabo beltzen alokairua:
- Mita edo indigenen behartutako lana, bereziki Potosi ko zilar meategi etan eman zen, orduko Peruko iparraldean, gaur egungo Bolivian. 1545ean antzeman zituzten zilarraren beta ugari, eta ustiapen a hazten joan zen heinean, indigena gehiagoren premia zegoen. Frantzisko Alvarez Toledo erregeorde ak 13.500 indigena behartu zituen lanera mita sistemarekin. Aurretik lurraldean jadanik erabiltzen zen lan sistema hori, Inka erregeek doako zerbitzu bezala hartzen zituztelako indioak, herri bakoitzetik ehuneko hainbat, epe jakin baterako.
Baina Toledok muturreraino eraman zuen zerbitzu hori meategietan, gizapetiko baldintza k ezarriz indioei. 4.500 mitaiok (horrela deitzen zitzaien) hiru hilabete jarraian jarduten zuten meategian, egunean 15 orduz lan eginaz tunel ak zulatzen, metala eskuz edo pikotxa rekin ateratzen, etab. Bitartean beste 9.000ak atseden hartzen zuten, ondoren txandatzeko. Lan baldintzak oso txarrak izateaz gain, luizi ak eta bestelako istripu ak ohikoak ziren, ehunka langile barnean harrapatuta geratzen zirela. Litekeena da 1545 eta 1625 artean, 15.000 mitaiotik gora hiltzea zilarraren ustiapen ean.
- Alokairu aː afrikar beltzen esklabotza Kuba koen parekoa zen. Indigenekin gertatzen zen bezala, kristautu gabe zeudenez ontzat ematen zen arimarik ez zutela, eta ondorioz salerosketako kontratuetan esklaboa objektu bat zen. Frederick Bowser historialariak aipatzen du: "Afrikako esklaboak ez zuela zaldi batek baino duintasun gehiago". Izan ere, erosterakoan bere egoera fisikoa aldez aurretik berrikusten zen, edozein lesio posible kontuan hartuz, hortz ak zein egoeratan zeuden ikusiz, eta zein jatorrikoa zen, prezioa ezarri aurretik. Beltz bakoitza markatzen zuten, bere jabea nor zen ziurtatzeko, duela gutxi arte behiekin egiten zen bezala. Bizkarrean edo aurpegian zeinu bereizgarria jartzen zitzaien, burdina gori ekin. Egintza horri "Karinba" deitzen zitzaion, eta burdina goria esklaboa zigortzeko ere erabiltzen zuten. Baina artisau edo merkatari espainiarrak edo indigenak esklabo beltz bat erosteko baliabiderik ez zuenean, errenta ren bidez eskuratzeko aukera izaten zuen, bere janari, jantzi eta osasunaren erantzukizuna hartuz. Eta betetzen ez bazuen, hitzarmenean itzulera aurreikusita zegoen, alokairuan eman zitzaion moduan. Adibide garbia Cánepa Pachas historialariak azaldu du: "Vallehumbrosoko markesa k, azukre-kanabera helduak biltzeko, mozteko edo ehotzeko, Carrillo de Albornoz ugazabari esklabo gizakume eta emakume beltz gazteak alokatu zizkion, bizpahiru hilabetetan bere lurretan lan egiteko. Askotan emakumeak haurdun itzultzen ziren, izan ere esklabo beltza errentagarria eta produktiboa izateaz gain, errentariak nahierara erabiltzeko eskubidea zuen, sexu-abusuak barne.
Brasil
Brasil go esklabotza 1532an Portugal go lehen asentamendua ezarri baino askoz lehenago hasi zen, tribu bateko kideek beste batekoak harrapatuz gero, esklabo bihurtzen baitzituzten.
Geroago, portugaldar kolonizatzaileek lan indigenen menpe egon ziren asentamenduen hasierako faseetan, iraunkortasun ekonomikoa mantentzeko, eta bandeiras izeneko espedizioetan bertakoa indigenak harrapatzen zituzten maiz. Afrikako esklaboen inportazioa XVI. mendearen erdialdean hasi zen, baina indigenen esklabotzak XVII eta XVIII. mendeetan jarraitu zuen.
Amerika osora eta Europara eramandako esklaboak: Atlantiko ko esklaboen merkataritzaren garaian, Brasilek beste edozein herrialdek baino gehiago inportatu zituen Afrikako esklaboak. Gutxi gorabehera 5 milioi esklabo ekarri zituzten 1501-1866 aldian. 1850eko hamarkadaren hasiera arte, Brasilgo itsasertz era iritsi ziren afrikar gehienak mendebaldeko Afrikako erdialdeko portuetan izan ziren ontziratuak, batez ere Luanda n (oraingo Angola). Gaur egun, Nigeria kenduta, Afrikako jatorriko biztanleen populazioa handiena Brasilen dago. Esklaboen eskulana Brasilen azukrea ren ekonomiaren hazkundearen motorra izan zen, azukrea koloniaren esportazio nagusia bilakatuz 1600 eta 1650 bitartean. Bestalde, 1690. urtean urre zko eta diamante zko meategi ak aurkitu zituzten, eta horrek areagotu egin zuen afrikar esklaboen inportazioa, errentagarria zen merkatu hau indartzeko. Garraio-sistemak garatu ziren meatze azpiegituretarako, eta biztanlegoak gora egin zuen urre eta diamante meatzaritzan parte hartu nahi zuten etorkin ekin. Afrikako esklaboen eskaera goian mantendu zen XVIII. mendearen bigarren erdian, meatze industriaren gainbehera gertatu arte. Abeltzaintza-etxaldeak eta elikagai en ekoizpena ugaritu egin ziren biztanleriaren hazkundearen ondoren, eta biak esklaboen lanaren menpe zeuden. 1700etik 1800era 1,7 milioi esklabo inportatu ziren Afrikatik, eta 1830eko kafearen gorakadak esklaboen salerosketaren hedapena areagotu zuen.
Brasil mendebaldeko azken herrialdea izan zen esklabotza indargabetzen. Ameriketara eramandako esklabo guztien ehuneko berrogei Brasilera bidali ziren. Erreferentzia gisa, Estatu Batue k ehuneko 10 jaso zuten. Indargabetuta egon arren, oraindik ere XXI. mendean badaude Brasilen esklabotza moduan lan egiten duten pertsonak.
Ameriketako Estatu Batuak
XVII eta XVIII. mendeetan zehar Ipar Amerika ra iritsitako afrikar asko zerbitzari bezala lan egiteko kontratuekin iritsi ziren. Zerbitzari lanetik esklabotzara aldatzea pixkanaka eman zen prozesua izan zen, Virginia n hasita. Aldaketa horren lehen dokumentazio legala 1640an egin zen, John Punch beltzak ihes egiten saiatzeagatik bizitza osorako esklabotza zigor ra jaso zuenean, Hugh Gwyn zerbitzatzera behartuz. Kasu hau esanguratsua izan zen, zigorra gizon beltza zelako ezarri ziotelako. Izan ere, berarekin ihes egin zuten bi zerbitzari zuriei bestelako zigor bat ezarri zitzaien (bata herbeheretar jatorrikoa eta bestea eskoziar ra). Bizitzako morrontzara kondenatutako gizon beltz baten lehen kasua dokumentatua da, eta halaber beltz eta zurien arteko arraza bereizketa egiten zuen lehen legezko kasua.
1640. urtearen ondoren, plantazio etako jabeek kontratuen iraungitze ari jaramonik ez zizkieten egin, eta kontratudun zerbitzariak bizitza osorako esklabo bezala mantentzen hasi ziren. Hala frogatu zen 1655. Johnson v. Parker epaia n. Kasu zibil baten ondorioz, auzitegiak erabaki zuen gizon beltz bati, Anthony Johnson Virginiakoari, aurrerantzean beste gizon beltz baten jabetza izango zuela, John Casorena. Lehen instantzia izan zen Hamahiru Kolonie tako erabaki judizialen artean ezartzen zuena, hilketarik gauzatu ez zuen pertsona bat, beste batentzat bizitza osorako morrontzan egon behar zela.
Estatu Batuetan erakunde legala zen pertsonen ondasun esklabotza, hasieran afrikarrena eta ondoren afro-amerikarrena. XVIII eta XIX. mendeetan eman zen esklabotza mota hau, Britainia Handi tik independentzia lortu ondoren, eta gerra zibil a amaitu arte. Esklabotza Ameriketako britainiar garai kolonialen hasieratik praktikatu zen, eta legala zen Hamahiru Kolonietan 1776an Independentzia Adierazpena egin zen unean.
Amerikako Iraultzaren garaian, esklabo egoera Afrikako arbaso ekin lotutako arraza kasta bezala instituzionalizatu zen. Ameriketako Estatu Batuak polarizatu egin ziren esklabotzaren gaiaren inguruan, Mason-Dixon lerroak banantzen zituela Pennsylvania bezalako estatu askeak, Maryland eta Delaware esklabotzaren aldekoekin.
Kongresuak, Jefferson en administrazioaren garaian, esklaboak inportatzea debekatu zuen 1808an, nahiz eta kontrabando a (legez kanpoko inportazioa) ezohikoa ez izan. Estatu barruko esklaboen salerosketa trafikoak, ordea, erritmo bizian jarraitu zuen, Hegoalde Sakoneko kotoi zko plantazioak garatzeko eskariak eraginda. Estatu horiek mendebaldeko lurralde berrietara esklabotza zabaltzen saiatu ziren, nazioan zuten botere politikoaren zatia mantentzeko.
Milioi bat esklabo baino gehiago saldu ziren Goi Hegoaldetik, langile soberakina zeukatelako. Gehienak Hegoalde Sakonera eraman zituzten behartutako migrazioan, familia asko zatituz. Hegoalde Sakonean afro-amerikar kultura komunitate berriak garatu ziren, eta esklaboen biztanleria osoa askatu aurretik 4 milioi izatera iritsi zen. XIX. mendean, esklabotzaren defendatzaileek instituzioa "beharrezko gaitz a" zela zioten. Garai hartako jende zuri asko beldur zen esklabo beltzak emantzipatuz gero, esklabotzaren jarraipena baino ondorio sozial eta ekonomiko kaltegarriagoak aurreikusten zituztelako. Alexis de Tocqueville idazle eta bidaiari frantziar ra, Demokrazia Amerikan liburuan (1835), esklabotzaren aurka agertu zen, Ameriketako gizartean zuen eragina behatzen zuen bitartean. Esklabotzarik gabeko gizarte anitza pentsaezina zela uste zuen, beltzen aurkako aurreiritziak areagotuko egingo zirelako, eskubide gehiago lortzen zituzten unetik. Beste batzuk ordea, James Henry Hammondek bezala, esklabotza "zerbait positiboa” zela esaten zuten: "Horrelako klase bat beharko da egon, bestela ezingo dugu aurrerapen, zibilizazio eta hobekuntza daraman beste klase jasoago bat izan."
Hegoaldeko estatuko gobernuek esklaboen eta estatu askeen arteko oreka mantendu nahi zuten Kongresu an, botere oreka politikoa mantentzeko. Britainia Handi tik, Frantzia tik eta Mexiko tik eskuratutako lurralde berriek, konpromiso politiko handiak hartu zituzten. 1850. urterako, kotoiari esker aberats bilakatu zen Hegoaldea, Batasunetik ateratzeko mehatxu a botatzeraino, eta tentsioa igotzen jarraitu zuen. Hegoaldeko kristau zuri ugari, eliza ko ministroak barne, esklabotza justifikatzen saiatu ziren paternalismoz. Hedatuen zeuden elizak, hala nola Bataiatzaileak, Metodista k eta Presbiteria noak, esklabotzaren gaiaren inguruan banatu egin ziren, batzuk Iparraldeko erakundeei jarraituz eta beste batzuk Hegoaldekoei.
Abraham Lincoln ek 1860ko hauteskundeak irabazi zituenean esklabotzaren hedapena gelditzeko plataforman, 1860ko AEBetako erroldaren arabera, 400.000 pertsona inguruk, familia guztien % 8 ordezkatzen zutenak, ia 4.000.000 esklaboren jabe ziren. Hegoaldeko familien herena, esklaboen jabe ziren. Hori zela eta, Lincolnen hauteskundeetan zazpi estatuk Batasunetik alde egin zuten, Amerikako Estatu Konfederatuak osatzeko. Aldetako lehen sei estatu, Hegoaldean esklabo gehien zituztenak ziren. Handik gutxira, esklabotzaren gaiaren ondorioz, AEB guztian gerra zibil a lehertu zen. Amaitutakoan, 1865eko abenduan esklabotza legez debekatua izan zen.
2018an, Orlando Sentinel egunkariak Florida ko kristau-eskola pribatu batzuen berri eman zuen, ikasleei curriculum sorkuntzailea irakasten zietelako honelako esaldiekinː "Hegoaldeko zuri eta beltz gehienek elkarrekin bizi izan ziren giro onean", eta "Botere gosez zeuden pertsonek suspertu zuten esklaboak."
Barbados
XVII mendearen hasieran, Barbados en lan gehienak Europako zerbitzari kontratatuek egiten zuten, ingeles ek, irlandar rek eta eskoziar rek batez ere, esklabo afrikar eta esklabo amerindiar rekin batera. 1640an, Brasil go azukre-kanabera mota landatzen hasteak, gizartea eta ekonomia guztiz eraldatu zituen. Izan ere, denborarekin Barbados munduko azukre industria handienetako bat izatera ailegatu zen.
Laborantza berriaren efektuak handitzen joan ziren heinean, Barbadoseko eta inguruko uharteetako konposizio etniko ak ere aldaketak izan zituen. Azukre plantazioak inbertsio eta eskulan handiak eskatzen zituen. Hasieran, herbeheretar merkatariek ekipo ak, finantzaketa eta Afrikako esklaboak hornitzen zituzten, azukre gehiena Europa ra garraiatzeaz gain. 1644an Barbadoseko biztanleria 30.000 pertsonakoa zela kalkulatzen zen, eta horietatik 800 inguru Afrikako jatorrikoak ziren, gainerakoak batez ere ingeles jatorria izanik. Ingeles baserritar txiki horiei azkenean lurrak erosi zizkieten, eta uhartea Afrikako esklaboek landutako azukre plantazio handiz bete zen. 1660. urtean, parekidetasuna zegoen 27.000 beltzekin eta 26.000 zuriekin. Baina 1666. urterako, gutxienez 12.000 baserritar txiki zuriei lurrak erosi zizkieten, edo hil egin ziren, edo uhartea utzi zuten. Gainerako zuriak berriz, gero eta txiroagoak ziren. Horrela, 1680. urterako 17 esklabo beltz zeuden zerbitzari kontratudun bakoizteko. 1700. urtean, 15.000 zuri aske zeuden, eta 50.000 afrikar esklabo.
Esklaboen kode ak ezartzearen ondorioz, afrikarren eta langile zurien arteko tratamendu diferentziala sortu zenez, uharteak gero eta erakargarritasun gutxiago zuen zuri txiro entzat. Esklabo beltzen kodeak 1661, 1676, 1682 eta 1688an ezarri ziren. Kode hauei erantzunez, denbora horretan zehar esklaboen matxinada batzuk egon edo planifikatu ziren, baina ez zuten inongo arrakastarik lortu. Nolanahi ere, zuriak emigratu egin ziren, eta landaketen jabeek Afrikako esklaboen inportazioa handitu zuten azukrearen kanaberak lantzeko.
Haiti
Esklabotza Haiti n, Kristobal Kolon uhartera 1492. urtean iritsi zenean hasi zen. Praktika hori, bertako biztanleentzat suntsitzailea izan zen. Taíno arrazako indigenak sarraskitu ondoren behartutako lanarengatik, gaixotasunengatik eta gerren eraginez, espainiarrak, Bartolome de las Casas apaiz katolikoaren aholkularitzarekin eta eliza katolikoaren bedeinkapenarekin, Afrikan bahitutako esklaboak ekarri eta behartutako lanetan ezarri zituzten. 1625. urtean Frantzia ko kolonien garaia hasi zen, eta Haitiko ekonomia (orduan Santo Domingo izenaz ezagutzen zena) esklabotzan oinarritzen zen. Bestalde, han zegoen esklabotza praktika, munduko basati ena zela jotzen zen.
1697ko Ryswick Itunaren ondoren, Hispaniola irla Frantzia eta Espainiaren artean banatua izan zen. Frantziak mendebaldeko herena jaso zuen, eta ondoren Santo Domingo gisa izendatu zuen. Azukre-kanabera plantazioak garatzeko, frantsesek milaka esklabo inportatu zituzten Afrikatik. Azukrea irabazi onenen laborantza izan zen XVIII. mendean zehar. 1789 aldera, 40.000 kolono zuri inguru bizi ziren Santo Domingon. Zuriak baino askoz gehiago ziren inportatu zituzten milaka esklabo afrikarrek, beren plantazioak lantzeko. Uhartearen iparraldean, esklaboek Afrikako kulture kin, erlijio ekin eta hizkuntz ekin lotura ugari atxiki ahal izan zuten. Eta lotura horiek etengabe ari ziren berritzen, inportatutako afrikar berriekin. Beltzekin alderatuz, zuriak hamarretik bat ziren. Frantzian egindako Kode Beltzak, Jean-Baptiste Colbert ek prestatua eta Luis XIV.ak berretsitakoa, esklaboen tratamenduari eta askatasun baimenduei buruzko arauak ezarri zituen. Santo Domingo esklaboen kolonia basatienetako bat zela aipatu izan da; eta inportatu berri ziren afrikarren herena urte gutxiren buruan hiltzen ziren. Halaber, esklabo asko gaixotasunez hiltzen ziren, esaterako birusaren eta sukarraren tifoideagatik. Jaiotza tasak ehuneko 3 ingurukoak izan ziren, eta badaude frogak batzuetan fetuak abortatu edo infantizidioak egiten zituztela, ez zutelako nahi beren seme-alabak esklabotzaren loturekin bizitzea.
Louisiana ko kolonian gertatu zen bezala, Frantziako gobernu kolonialak beltz batzuk askatzeko eskubideak ahalbidetu zituen: adibidez gizonezko kolono zurien eta emakume esklabo beltzen ondorengoak, eta geroago, arraza mistoko emakumeak. Denborarekin, asko esklabotzatik askatu zituzten, eta gizarte klase bereizia ezarri zuten. Frantziar guraso zuriek maiz bidaltzen zituzten beren arraza mistoko kreole seme-alabak hezitze ra Frantziara. Horrela, kreole gizonezko batzuk militar ere sartu ziren. Kreole askeak orokorrean uhartearen hegoaldean bizi ziren, Port-au-Prince ren ondoan, eta asko ezkondu ziren komunitatearen barnean. Artisau eta merkatari lanetan aritu ziren maiz, eta jabetza k izaten hasi ziren. Batzuk, esklabo beltzen jabe ere bilakatu ziren. Denborarekin, kreoleak gobernu koloniala eskatu zuen bere eskubideak zabaltzeko.
1804ko Haitiko iraultzak, gizakiaren historiako esklaboen matxinada arrakastatsu bakarrak, esklabotzaren amaiera eraman zuen Frantziako kolonia guztietara.
Jamaika
Jamaika Taino tribuek kolonizatu zuten, 1494an Kristobal Kolon iritsi aurretik. Espainiarrek Taino asko esklabotu zituzten, eta batzuk ihes egitea lortu arren, gehienak hil egin ziren Europako gaixotasunengatik eta behartutako lanagatik. Ordezkatzeko, espainiarrek lehen esklabo afrikarrak eraman zituzten bertara.
Kolono espainiarrek ez zuten emakumerik eraman lehen espedizioetan, eta Taíno emakumeak hartu zituzten beren ohiko emazte gisa. Ondorioz, ume mestizo ak ekarri zituzten. Espainiarren sexu indarkeria Taino emakumeekin ere ohikoa izan zen. 1670 eta 1680 hamarkadetan, Afrikako esklaboen populazioak inoiz ez bazuen 10.000ko muga gainditu, 1800. urterako 300.000tik gora izatera igaro zen.
Mexiko
1519an, Hernan Cortes ek lehen esklaboak eraman zituen Mexikora. XVI. mendearen erdialdean, Luis de Velasco bigarren erregeordeak, azteka k esklabo hartzea debekatu zuen. Baina aztekak gudutan hiltzeaz gain, Europatik eramandako gaixotasunengatik hiltzen ziren, langile eskasia sortuz. Ondorioz, Afrikako esklaboak inportatzen hasi ziren, ez baitzuten baztanga ren gaixotasuna hartzen. Lanaren truke, afrikarrei askatasuna erosteko aukera ematen zitzaien, eta beste kasu batzuetan jabeek beraiek aske uzten zituzten.
Puerto Rico
Ponce de León konkistatzaile espainiarra Puerto Rico uhartera iritsi zenean, Taíno tribuak esklabo hartu zituen, urre zko meategi etan eta gotorleku en eraikuntzan lan egitera behartuz. Taíno asko hil ziren, batez ere baztangaren gaixotasunagatik, ez zutelako inolako immunitate rik. Halaber, Taíno batzuk bere buruaz beste egin zuten, edo uhartea utzi zuten 1511ko Taínoen matxinadaren porrotaren ondoren. Kolono espainiarrek, auzitegietan salatu zuten eskulangileak behar zituztela. Alternatiba bezala, Bartolome de las Casas apaizak esklabo afrikarrak inportatzea eta erabiltzea proposatu zuen. 1517an, Espainiako Koroak baimena eman zien, kolono bakoitzak hamabi esklabo inportatzeko.
Esklabo afrikarrak legalki marka tzen zituzten, gori-gori zegoen burdina batekin. Helburuak, "lapurreta" galaraztea eta auzien aurrean errekonozitzea ziren. Kolonoek, 250 urte baino gehiago jarraitu zuten marka praktika horrekin. Urrezko meategietara, edo uharteko jengibre eta azukre soroetara lan egitera bidaltzen zituzten. Ugazabaren lurretan zeuden etxoletan familiekin bizitzea baimentzen zitzaien, eta lur zati bat uzten zieten baratze bezala erabiltzeko. Baina, bestela, oso tratu gogorrak jasaten zituzten, sexu gehiegikeriak barne, kolonizatzaile gehienak emakumerik gabe iristen zirelako. Eta horietako asko afrikarrekin edo Taínoekin ezkontzen ziren. Bere arraza mistoko ondorengoek, Puerto Ricoko biztanleriaren lehen belaunaldiak osatu zituzten.
Espainiarrentzat, afrikarrak Taínoen gainetik zeuden, hauek ez zutelako integratu nahi. Esklabo asko kristau bihurtu ziren halabeharrez, eta ondoren jabeen abizenak ematen zitzaizkien.
1570. urte aldera, kolonoek urrezko meategiak agortu zirela ikusi zuten, eta uhartea igarotzen zuten itsasontzi ak hornitzen hasi ziren. merkataritza indartuz. Tabako a, kotoi a, kakao a eta jengibre a bezalako laboreak ekonomiaren ardatz bilakatu ziren. Nazioarteko merkatuan azukrearen eskaera gero eta handiagoa zenez, plantazio garrantzitsuek azukre-kanabera ren laborantza ra eta prozesu ra bideratu ziren. Azukre plantazioak Puerto Ricoko industria nagusi bezala ustiatu zuten, Afrikako esklabotzaren premia goian mantenduz.
Espainiako Koroa k "1789ko Grazia Errege Dekretua" eman zuen, esklaboen merkataritzari lotutako arau berriak ezartzen zituena, murriztapenak gehituz. Dekretuak, merkatariei esklaboak erosteko eta Karibeko merkataritzaren loratzean parte hartzeko eskubidea ematen zien. Urte hartan, esklaboen kode berria aurkeztu zen, Kode Beltza izenarekin ere ezaguna zena. Kodearen ondorioz, esklabo batek bere askatasuna eros zezakeen, beti ere jabea saltzeko prest bazegoen, eskatutako prezioa ordainduta. Esklaboei denbora librean dirua irabazteko baimena eman zitzaien, zapatari lanetan, arropak garbitzen, edo beraien baratze tan hazten zituzten produktuak salduz. Haur jaioberri aren askatasuna zela eta, oraindik bataiatu gabe zeudenean bataiatutako haurren prezioaren erdia ordaintzen zuten. Askatutako askok Cangrejos, Carolina, Canóvanas, Loíza eta Luquillo bezala ezagutzen ziren lurraldeetan kokatu ziren, eta batzuk, esklaboen jabe izatera ailegatu ziren. Hala ere, askatasunerako bide horiek gorabehera, 1790etik aurrera Puerto Ricon esklaboen kopurua bikoiztu egin zen, uharteko azukrearen industriaren hedapen ikaragarriaren ondorioz.
1873ko martxoan, esklabotza legez debekatua izan zen. Baina esklaboak ez ziren emantzipatu, baizik eta beren askatasuna erosi behar zuten, jabeek ezarritako prezioan. Era berean, beste hiru urtez lan egin behar izan zuten lehengo jabearentzat, edo beren zerbitzuetan interesa zuten beste kolonoentzat, edo estatuarentzat, nolabaiteko kalte-ordain bezala. Bestalde, 1527 eta 1873 artean, Puerto Ricoko esklaboek hogei matxinada baino gehiago burutu zituzten.
Surinam
Herbehere tako kolono holandar askok Surinam en bereziki Afrikako esklaboak erabili zituzten kafea ren, kakao aren, azukre-kanabera ren eta kotoi zko plantazioetan produktuak landatzeko, uzta batzeko eta prozesatzeko. Kolonoek esklaboekin oro tratamendua txarra izaten zuten. C. R. Boxer historialariak idatzi zuen "gizakiak gizakiengandik jaso duen ankerkeria, Surinamen bere mugetara iritsi da."
Zimarroiak maiz joaten ziren plantazioetara esklaboen artetik kide berriak biltzeko eta emakumeak harrapatzeko. Baita armak, janariak eta hornigaiak eskuratzeko ere. Inoiz, plantazioetako ugazabak eta haien familiak ere hil zituzten erasoetan. Ondorioz, kolonoek aurkako kanpaina armatuak antolatzen zituzten, baina normalean zimarroiak basoetatik ihes egitea lortzen zuten, kolonoek baino asko hobeto ezagutzen zituztelako. Liskarrak amaitzeko, XVIII. mendean Europako agintari kolonialek hainbat bake itun sinatu zituzten tribu ezberdinekin. Zimarroiei subiranotasun egoera eta merkataritza eskubideak eman zizkieten barnealdeko lurraldeetan, autonomia aitortuz.
Herbeheretarrek 1863an Surinameko esklabotza indargabetu zuten, esklaboek 10 trantsizio urtetan plantazioetan soldata apalekin lan egiteko baldintzarekin, jabeen kalte-ordain partzial bezala. 1873, urtearen ondoren, askatasuna lortutako gehienek Paramaribo hiriburura alde egin zuten, hainbat belaunalditan plantazioetan lan egin ondoren.
Asia
Esklabotza Asia osoan egon da, eta gaur egun ere badira esklabotza mota desberdinak.
Txina
Esklabotzak Txina ko historian zehar hainbat forma hartu ditu. Legez aitortutako instituzio bezala indargabetu egin zuten 1910ean, erabat onartutako lege batean barne, nahiz eta praktikan gutxienez 1949. urte arte iraun zuen.
Tang dinastia k mendebaldeko esklaboak erosi zizkien judu erradanitei. Halaber, Tang dinastiako soldadu eta piratek Korea ko, Turkia ko, Persia ko, Indonesia ko, barne Mongolia ko, Asia erdialdeko eta India iparraldeko biztanleak, bahitu eta esklabo bihurtu zituzten. Bertako esklaboen iturririk handiena hegoaldeko tribuetatik etorri zen, besteak beste Fujian, Guangdong, Guangxi eta Guizhou hegoaldeko probintzietatik. Tang dinastiak leku gehiagotan ere erosi zituen esklaboak, hala nola Malaysia rrak, Khmers ak, India rrak eta "larru beltzeko" herritarrak (Asia hego-ekialdeko eta Ozeano Bare ko austronesiar Negrito ak, Afrikar rak, edo biek).
XVII. mendean Qing dinastia n, Mantxu zerbitzari hereditarioak zeuden, hau da, literalki "etxeko pertsonak". Mantxuek jabeen eta esklaboen arteko harreman pertsonal eta paternalista estua zuten, eta Nurhachi historialariak esan zuen bezala: "Jabeek maitatu egiten zituzten esklaboak, eta beraiek bezala jaten zuten".
Xiejiao erlijio heterodoxoa praktikatzea egotzi zieten musulman txinatarrei, eta ondorioz Xinjian era erbesteratu zituzten, beste musulman batzuentzat esklabo gisa salduz, hala nola Sufi ei. Halaber, opio arekin zerikusia zuten delituak egindako txinatarrek ere, esklabo bihurtu zituzten. Praktika hau Qing legeak ematen zuen.
India
India ko esklabotza K.a.ko VI. mendean hedatuta zegoen eta, agian, antzinako vediko en garaitik zetorren. Indiako iparraldea musulmanek menderatu zutenean XI. mendean esklabotza areagotu egin zen. Bestalde, Portugalek bazituen esklabo indioak XVI. mendearen ondoren. Herbeheretarrak ere abisiar esklaboak inportatu zituzten 1660ko hamarkadara arte, neurri handi batean behartutako lanerako. 1626 eta 1662 artean, herbeheretarrek batez beste 150-400 esklabo esportatu zituzten urtero Arakan-Bengale ko kostaldetik. Batavia ren lehen 30 urteetan, Indiako eta Arakan eko esklaboak herbeheretarren konpainian lan-indar nagusia izan ziren. Gosete garaian, Koromandelgo esklaboak areagotu egin ziren, Nayaka ko agintariek Bijapurreko jaunaren aurka egindako matxinadaren ondoren (1645). Eta Bijapurreko armadak Thanjavur lurraldea suntsitu zuenean, 150.000 pertsona baino gehiago eraman zituzten.