cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Odonatu
Bizi zikloa
Odonatuak arrautza bidez ugaltzen dira, baina arrautzatik atera eta heldutasunera iritsi bitartean larba eta naiade aldaeratatik igarotzen dira. Larba eta naiade horiek, itxuraz, diren motako odonato helduaren antzekoak dira, baina batzuk eta besteek alde handiak dituzte batez ere murtxikatzeko aparatuan eta arnasketakoan; larbek eta naiadeek begi txikiagoak dituzte, bestalde, baina antena luzeagoak eta gorputz laburragoa.
Larba-aldia
Prolarbak bere funtzioa betetakoan, kutikula urratu egiten da luzetara eta lehen naiadea irteten da. Ordurako horrek badu adin handiagoko naiadeen itxura orokorra. Hala ere, antenetan eta hanketan giltzarte gutxiago edukitzen ditu lehen naiadeak, ez du pterotekarik (hego-zorrorik) eta begi konposatuak omatidio kopuru txikiz osaturik ditu. Hurrengo mudetan zehar apendizeek behin-betiko giltzarte-kopurua lortuko dute progresiboki, eta bai begiek ere dagokien omatidio kopurua. Halaber, bosgarren edo seigarren mudatik aurrera zirriborratuko dira hego-zorroak eta sexu-ezaugarrien hasikinak.
Odonatuen naiadeak haragijaleak dira, eta uretako hainbat bizidun mota harrapatzen dituzte. Ez dira jale espezializatuak; baizik eta tamaina egokiko harrapakinak ehizatzen dituzte, adibidez, protozooak, errotiferoak, eltxo-larbak, zizare txikiak, ur-arkakusoak, ur-marraskiloak, arrainkumeak, apaburuak. Ikusi denez, tamaina eta mugimendua dira harrapakinen ezagumendurako estimulu garrantzitsuak. Ostera, forma eta kolorea ez. Urtoki berean bizi diren naiadeak, harrapakari jeneralistak izanik, lehiakide potentzialak dira, eta horretan oinarrituta azaldu nahi izan da espezie batzuen naiadeen jokabide lurraldekoia, bazka-tokia defendatzeko.
Odonatuen naiadeek ez dituzte harrapakinak bilatzen; aktiboki zelatan itxaroten baizik (geldi-geldirik eta ezkutatuta landaredian edo ehortzirik harea eta istilean). Gazteen kasuan harrapakinen detekzioa antena bidezkoa da: ur-mugimenduek kitzikatzen dituzte antenetako zentzumen-organoak. Zahartu ahala, ikusmenaren garrantzia handituz doa. Tamaina aproposeko ehizakia pasatzean, “maskara” izeneko aho-pieza atzitzaile ahaltsuaz eusten diote. Naiadeek eskuratutako janari-kopuruak, zer esanik ez, larba bakoitzaren eta beronen fasearen araberakoak izaten dira, eta hazkunde azkarreko aldietan garrantzitsuak izan daitezke. Esate baterako, laborategian hilabeteko esperimentu batean ikusi denez, burruntzi-larba batek 2.136 mg janari irentsi ditu, eta hiru aldiz mudatu eta gero 747 mg-ko pisu-emendioa erakutsi du.
Arriskuei dagokienez, larba hauek amuarrainen, hegazti hankaluzeen eta hainbat intsektu urtarren mantenu dira. Etsaien artean, horren ikuskorrak izan ez arren, hainbat bizkarroi dituzte: beharbada ezagunenak ur-akaro exoparasitiko batzuk ditugu; hauek odonatuaren bizi-zikloaz baliatzen baitira, haiena bete ahal izateko. Harrapakaritzarako hain ongi moldatutako maskarak ezer gutxi laguntzen du naiadeen defentsan. Geldirik egotea eta ezkutatzea dira babeserako estrategia nagusiak, harrapakaritzarako ere baliagarri diren jokabideak. Hala ere, detektatua izan den odonatu-larbak mekanismo bortitzagoetara jo dezake. Ikusgarriena turrusta bidezko propultsioa erabiltzea da, ihes egin ahal izateko, burruntzien larbek batzuetan egiten dutena. Horretarako, harrapakari baten hurbilean indar handiz kanporatzen dute ondesteko ura uzkian barrena; ondorioz, larba ziztu bizian aurrerantz abiatzen da. Beste batzuetan, hilarena egiten dute denbora-tarte batez arerioak eraso egin ez diezaien. Azkenik, aipagarria da birsorkuntzarako ahalmena izatea. Horrela izanik, odonatuen larben hankak erraz samar deslotzen dira gorputzetik (autotomia deritzon fenomenoa), harrapakariaren besarkada arriskutsutik alde egiteko; hurrengo mudetan zehar apendize galdua berrosatzen da.
Emergentzia
Larba-aldiaren amaieran begi konposatuak oso azkar garatzen dira, hego-zorroak hedatzen eta hegaldi-muskuluak hazten. Halaber, arrak eta emeak bereiz daitezke. Aldaketa morfologiko hauekin batera, jokabidea ere bestelakotu egiten da: naiadea, ur sakonetan beharrean, azaletik gertu mugituko da ur-bazterrerantz, edo urpeko landareetan gora. Arnasketa-tasak handiagotu zaizkionez, naiadeak oxigeno atmosferikoa bilatuko du tarteka, eta horretarako, brankia eta ondeste bidezko arnasketa alde batera utzirik, lehen espirakulua erabiliko du. Iharduera elikatzailea ere bertan behera utziko du. Aldaketa guzti hauek, intsektuen metamorfosi osoa bezalaxe, hormona bidez erregulaturik daude. Zenbait egunez luzatzen da aldi hau.
Azkenik naiadea prest dago azkeneko mudarako, muda imaginal deritzon horretarako, zeinak imagoa ekarriko baitu, hau da, ale heldua. Eraldaketa airean gertatzen da, hortik aurrerako ingurunean alegia. Goizeko lehen orduetan, ura utzi eta handik ordu pare batera, naiadeak zurtoinen batean gora igoko du, ura behin-betiko abandonaturik. Orduan hasten da itxura aldaketa drastikoa; orduerdian amai daitekeena: toraxa puztu eta larbaren azala urratu egiten da hego-zorroen artean; luzaro gabe handituko da arraildura, eta bertatik imagoaren toraxa kanporatu egingo da. Burua, eta gero hankak eta hegoak agertuko dira. Azkenean, abdomena askatuko du. Eraldaketa amaitzeko, larbaren “alkandora” erantzi eta gero, hegoak hedatu eta gotortu egin behar dira. Hasieran zimurturik, apurka-apurka destolestu eta luzatu egiten dira, idortzeaz batera. Konturatu orduko zeharo itxuratu zaigu burruntzi edo sorgin-orratza.
Garapen urrats guztietatik, emergentzi-aldia da arriskutsuena, zalantzarik gabe. Izan ere, zenbait orduz burruntzi eta sorgin-orratzak oso zaurgarriak dira, igel, armiarma eta txorien esku daudelarik. Era berean, imagoaren emergentziaren tarte horretan, haizeak, euriak edota tenperatura baxuek kalte handiak ekar diezaizkiekete: adibidez Anax imperator burruntziaren populazio batean eguraldi hotzak sortutako % 16ko hilkortasuna neurtu da.
Heldu-aldia
Emergentziaren osteko odonatu itxuratu berria heldugabea da sexualki. Esate baterako, helduen kolorazioa eta distira falta ditu. Hegoak nahikoa gogortzen zaizkion momentuan, larbaren garapena gertatu deneko urgainetik hegaldatu egingo da. Lehen hegaldi hau egunsentian izaten da, hegoei eraginez animaliak barne-tenperatura egokia lortu eta gero, txoriak ehizan hasi baino lehen. Aurreneko hegaldi hori metro gutxi batzuetakoa izaten da, sorgin-orratz gehienen modura, edo bidaia luze bihur daiteke, burruntzi askok egiten duten legez.
Lehen hegaldi horren ostean, odonatu heldugabeak urrundu egiten dira ar sexualki aktiboen iharduera-esparrutik, eta horrelaxe ahal izango dute bai elikatu eta bai guztiz garatu inolako interferentziarik gabe. Heldutasuna, emergentzia osteko bizpahiru egunetan lor daiteke espezie batzuetan, edo, beste muturrean, hiru bat astetan zenbait anisopteroren kasuan. Nolanahi ere, heldutasun eskuratu berriaren seinalea izaten da atzera ere ur-bazterretara itzultzea. Heltze-prozesuaren iraupena aldakorra da, baina normalean sorgin-orratzetan burruntzietan baino motzagoa izan ohi da, eta luzeagoa emeetan arretan baino.
Lurraldekoitasuna
Azkarrago heltzen direnez, normalean arrak iristen dira emeak baino lehenago ugaltze-tokietara, eta jokabide lurraldekoiak erakusten dituzte bertan. Alegia, animalia bakoitzak eremu bat defendatuko du, hots, lurraldea, eta ahaleginak egingo ditu gainerako ar “barrandariak” bertatik kanporatzeko. Lurraldekoitasuna bikotekidea lortzearekin erlazionatuta dago eta, antza, baita harrapakaritzarekin ere; lurraldea, azken batean, ehiza-eremua baita.
Lurralde baten jabea hurbildu egingo da hegaz edozein barrandarirantz, dela espezie berekoa, dela espezie desberdinekoa, eta aldameneraino alboratuko zaio. Orduan, eta eme espeziekidea baldin bada, berarekin parekatzen saiatuko da. Bestela, bizkarraldeaz kolpatuko du barrandaria, eta biak, jabea eta barrandaria, elkarrekin borrokatuko dira hegan doazelarik, aurkakoa lurrera bota nahirik. Borrokaldiok iraupen laburrekoak izaten dira, eta barrandaria urruntzea izan ohi da emaitza. Jabea pausaturik dagoenean, haren erantzun lurraldekoiak kilimusi oldarkor erritualizatuak izaten dira sarritan, hala nola abdomen koloreztatua nabarmen erakustea.
Lurraldearen tamaina eta mugak aldakorrak dira oso, leku konkretu bakoitzaren baldintzen araberakoak. Edonola ere, bertako eguzkiztapena eta landare urritasuna izaten dira, dirudienez, odonatuek hautaketarako erabiltzen dituzten faktore nagusiak. Halaber, defendaturiko lurraldearen azalera odonatu-espeziearen tamainaren funtzio zuzena da, halatan non, putzu txiki bat Anax edo Aeshna generoetako burruntzi ar bakar batentzako bizilekua den bitartean, bertako ur-bazterretan dozenaka sorgin-orratz manten baitaitezke.
Bestalde, azalera hori beste bi faktorerekin korrelazionatu da. Batetik, odonatuak mugimendua ikus dezakeeneko distantziarekin eta, bestetik, arren dentsitatearekin. Izan ere, dentsitatea emendatu ahala, lurraldeen azalera txikiagotuz doa, harik eta dentsitate jakin batekin lurralde minimoa lortzen den arte (inoiz metro karratu bat baino gutxiago). Dentsitate maximoa edo, bestela esanda, lurralde minimoa, berezitasun espezifikoak dira, baina, espeziea zenbat eta txikiagoa izan, dentsitate maximoa hainbat eta handiagoa izaten da.
Ehiza-jarduna
Odonatu helduak harrapakariak dira, eta ehizaki biziez elikatzen dira. Talde bitan bana ditzakegu oro har, “hegalariak” eta “begiztatzaileak”. Lehenengoek hegan egiten dute ehizarako, eta behin eta berriz zeharkatzen dute lurraldea ehizaki bila. Espezie begiztatzaileak, ostera, panoramika zabala duten puntuetan kokatzen dira, ihi baten puntan esaterako, bertatik lurralde osoa kontrolatuz. Aipatu dugun sailkapen erraza onartuz gero, burruntziak hegalarien taldean sartuko ditugu eta sorgin-orratzak begiztatzaileenean, salbuespenak salbuespen. Espezie begiztatzaileen kasuan, kokalekutik harrapakina somatutakoan, harenganantz abiatuko da sorgin-orratza; hanka eta barailez eskuraturik, kokalekura itzuliko da, eta bertan jango du. Espezie hegalarietan, ostera, bai erasoa eta bai ehizakia irenstea, hegan doazelarik burutzen dira. Hala ere, harrapakina tamaina handikoa bada, normalean gertatzen ez dena, burruntzia pausatu egingo da, jakia mamurtzeko.
Elikatzen ari diren odonatuak ez dira elkarrekiko oldarkorrak izaten, heldutasun sexualean egon arren. Hori dela eta, batzuetan odonatu-aldra edo multzo zabalak ager daitezke harrapakin ugariko tokietan, esate baterako, inurri edo termita hegadunen hodeiak eratzen direnean. Oportunista samarrak direlarik, dietaren muga ia bakarra harrapakinaren neurria dela esan dezakegu. Ondokoak ikusi dira burruntzien kasuan: dipteroak, eltxoak eta ur-eltxoak batipat, maiatz-euliak, trikopteroak, eta, nekezago, tximeletak, erleak eta beste odonatuak. Anisoptero tropikalak ausartagoak omen, eta bai igel txikiak eta are kolibriak ere harrapa ditzakete. Sorgin-orratz gehienak txikiagoak, begiztatzaileak eta hegaldi astitsuagodunak direnez, intsektu finkoez elikatzera ere jo dute, landare-zorriez esaterako, zeintzuek landarediaren baitatik erauzten baitituzte.
Odonatu helduek ikusmenaren bidez somatzen dituzte harrapakinak, begi konposatuak mugimenduak detektatzeko egokiro doituta baitaude. Izan ere, espezie handiek hogei metrora bereiz ditzakete mugimenduak. Anisopteroek zona binokular txiki bakarra dute beren ikusmen-eremuan, eta ziur aski ez dute ikusmen binokularra erabiltzen hegaz doan harrapakinarekiko distantzia kalkulatzeko, baina zigopteroen, hots, sorgin-orratzen, zona binokularra zabalagoa da, eta horren bitartez hondo konplexu baten kontra bereiz ditzakete harrapakinak; hostajearen kontra esaterako.
Ugalketa
Odonatuek duten kopulatzeko modua bakarra da intsektuen artean, eta argiro mintzo da talde honen primitibotasunaz. Arraren ugal aparatu primarioa abdomeneko atzeko segmentuetan dago paratuta, gainerako intsektuetan bezalaxe, baina odonatuen kasuan ez dago arraren eta emearen ugal aparatu primarioen arteko kontakturik. Alabaina, odonatu arrek ugal aparatu sekundarioa dute abdomeneko bigarren eta hirugarren segmentuetan; bertan ipintzen dute esperma, eta hori da kopulazioan zehar barneratuko den estruktura.
Odonatuak eta gizakia
Gizakiarentzat zeharo kaltegabeak badira ere, zenbait sineskeria dago animalia hauen inguruan. Uste zabaldua da hegan doazela jendearen begietara eraso egiten dezaketela, begiorratz eta sakaojos izenek adierazten duten bezala. Areago, Gerhard Bähr euskaltzalearen iritziz, odonatuei beldur handia die herriak, hegaz ziztu bizian doan herensuge txiki baten itxura dutelako. Beldur hori Europako hainbat eskualdetan hedaturik omen dago. Hortaz, gogoratu behar da animaliok ez dakartela inolako gaitzik jendearentzat, onura baizik; eltxoez-eta elikatzen baitira.
Literaturan ere agertzen dira tarteka odonatuak; horren adibide da Jokin Zaitegiren olerki hau:
3434 Hurless
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 VO izena zeraman. Ondoren Carolyn Hurless omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3434 Hurless asteroidearen orbitak batezbeste 2,271 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,101 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,442 distantziara. Eszentrikotasuna 0,075 da, eta makurdura orbitala 3,94ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.9 da.
Montes de Oca
Montes de Oca Gaztelako ipar-ekialdeko lurraldea da, Burebako eskualdean.
Historia
Erromatarrek Auca izeneko hiria eraiki zuten han. Apezpiku baten egoitza izan zen Oca V-X. mendeetan, eta musulmanen esku egon zen aldi batez X. mendean. Bizirik egon zen bertan euskara IX-X. mendeak arte eta Nafarroako erreinuaren barneko muga lurraldea izan zen XII. mendea arte. Belorado izan da Oka aldeko hiri garrantzitsuena.
Chologaster cornuta
Chologaster cornuta Chologaster generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Amblyopsidae familian.
Albia lorategia
Banaketa
Bi eremutan banatua dago:
Estatuak
Eremu handienean hiru estatua daude:
Eraikinak
Bigarren zatian edo San Bizente plazan Maria Sortzez Garbiaren estatua bat dago, Agustín de la Herránek egina. lorategi hauen alboan San Bizente eliza eta Kafe Antzokia aretoa daude.
Ibáñez de Bilbao kalean Sabin Etxea dago, EAJren egoitza nagusia eta Sabin Aranaren jaiotetxea; Pedro Ibarretxe kalean Bilboko Justizia Jauregia dago, eta Colón de Larreategi eta Berastegi kaleen arteko izkinan Iruña Kafetegia ospetsua (nafar hiruburuko Iruña Kafetegiaren antzekoa), 1903ko San Fermin egun batez Severo Untzue Donamaria nafarrak irekia. 300 metro karratuko azaleraz, azulejoz eta neomudejar estiloaz osoki apaindua dago. Kafetegi honen barnealdea Bilboko udaletxeko Arabiar aretoaren egilea den Joaquín Rucoba arkitektoak apaindu zuen.
Ipar-mendebaldeko muturrean, Bizkaiko Foru Aldundiko Herrigintza Saileko eraikina (Sota-Aznar bulegoak) dago.
Hegoaldean, Iruña Kafetegia dago, hiriko gertakari eta eztabaida politiko eta kultural ugariren lekuko izan da, bai eta olerkari, idazle eta hiriko politikari ezagunen topagunea ere, tartean Pío Baroja, Miguel Unamuno eta Indalecio Prieto daudelarik.
Petersburg (Alaska)
Petersburg Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Petersburg Boroughn dago, Alaska estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Étienne Lesbats
Étienne Lesbats (Baiona, 1887ko abuztuaren 7a - ?) euskal arraunlaria izan zen, arraunketa olinpikoan aditua.
Société Nautique de Bayonne izan zuen kluba.
Oreina (filma)
Oreina 2018ko Koldo Almandoz donostiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Txintxua fiims Produzioak ekoiztua. Zinemaldiaren New Directors sailean estreinatua, Sîpo Phantasma eta gero, zuzendariaren bigarren film luzea izan zen.
Argumentua
Khalil gazte deserrotua dago, ahal duen moduan aurrera egiten saiatzen dena; horrez gain, elkarri hitzik egin gabe bizi diren bi anaia daude, baita inguru horretatik ihes egin nahi duen neska gazte bat ere.
Negar
Gizakiengan, negarra edo lantua malkoak isurtzea da, egoera emozional berezi bati erantzun gisa. Gai eztabaidatua da animaliak zertarako edo zergatik negar egiten ote duten, gizakiek argi dago emozio bati erantzuteko.
Prebalentzia
300 pertsona heldu aztertu ondoren, ikusi zen gizonek hilabetean behin eta emakumeek gutxienez bost aldiz egiten dutela negar bataz beste. Bereziki emakumeak hilekoa eduki aurretik eta bitartean ere negar egiten dutela ere hauteman zen.
Batzuen iritziz, negarraren onura fisiko zein psikologikoak ez dira konprobatuak izan zientziaren bidez. Hala ere, inkesten arabera, emakumeen %85 eta gizonen kasuan %73 onartzen du negar egin ondoren hobeto sentitzen direla.
Alemaniako Erakunde Oftalmologikoaren arabera, emakumeek 30-64 aldiz egiten dute negar urtean eta gizonek 6-17 aldiz. Beraz, konprobatuta dago emakumeak askoz sensibleagoak direla gizonak baino. Gizonek bi eta lau minutu bitartean egiten dute negar, eta emakumeek sei minutu inguru. Negarra negar bihurtzen zen emakumeen % 65 kasuetan, gizonen % 6rekin alderatuta. Nerabezaroaren aurretik ez zen sexuen arteko desberdintasunik aurkitu
Fisiologia
Pertsona bat benetan negar egiten ari dela jakiteko, normalean beste sintoma batzuekin batera agertzen da, hala nola arnasketa motel baina erratikoarekin, airea atxikitzeko noizbehinkako kasuekin (apnea) eta muskulu-dardararekin.
Hortaz aparte negar egiteko, malko guruinan dauden neuronak emozioekin lotutako garunaren zati batera konektatzen dira. Hau da, konexio neuronal bat egoten da.
Malko-motak
Hiru malko-mota daude: malko basalak, malko erreflexiboak eta malko psikikoak. Malko basalak minutu bakoitzeko 1-2 mikrolitroko abiaduran joaten dira, gutxi gorabehera, eta begiak lubrikatuak izateko eta kornearen irregulartasunak leuntzeko prest daude. Erreflexio-malkoak begiko erreakzioei erantzuten dieten malkoak dira. Adibidez negarra eragiten duten tipularen estimuluari erantzuten diote edo gorputz arrotz bat begian sartzen denean. Eta azkenik, malko psikikoak malko-sistemak sortzen ditu, eta egoera emozionaletan kanporatzen diren malkoak dira.
Funtzioa
Bi motako teoriak daude zergatik negar egiten den azaltzeko: Sinpleak direnak, adibidez eragindako minaren aurkako erreakzio gisa dela, edo konplexuagoak direnak adibidez hitz gabeko komunikazioan sartzen direnak, beste norbaiten portaera edo gauza material bat lortzeko. Adibidez negar egitea nahi dugun zerbait lortzeko. Hau da, manipulazio funtzioa eragiten du.
Kulturan eta gizartean dauden desberdintasunek azaltzen dute gizabanako batzuek zergatik egiten duten negar gehiago beste batzuek baino, hala nola jatorri kulturalak eta sexua. Historian zehar eta kultura askotan emakume batek negar egiten badu hobeto ikusita dago gizon batek negar egiten badu baino, ezarritako genero-rolen eraginagatik. Historikoki gizonak ezin duelako ahultasuna transmititu.
Batzuek diote ez dagoela malko emozionalak bota ditzakeen beste espezierik. Baina desadostasuna dago gai honekin. Zientzialariek uste dute bereziki konplexua den giza portaeraren batek eragiten duela negar egitea. Duela mende bat baino gehiago, Darwinek esan zuen negarra arreta erakartzeko erabilgarria zen, bereziki haurrek horretarako negar egiten dutela.
William H. Frey IIak, Minnesotako Unibertsitateko biokimikariak, proposatu zuen jendea hobeto sentitzen zela negar egin ondoren, estresarekin lotutako hormonak ezabatzen zirelako negarrarekin, bereziki "hormona adrenokortikotropiko" izeneko hormona bat.
Negarrari buruzko azken teoriek garrantzia ematen diote inpotentzia-sentsazio batengatik negar egiteko erlazioari edo loturarekin. Ikuspegi horretatik, inpotentzia esperientzia batek azal dezake zergatik negar egiten duen jendeak horrelako egoera gehienetan. Adibidez, pertsona batek negar egin dezake bereziki berri zoriontsu bat jaso ondoren, pertsona ez delako gai momentu horretan hitzez azaltzeko sentitzen ari dena. Estimulu horri erantzuteko, negar egiten du.
Psikologia ebolutiboari jarraitzen dion beste teoria bat Paul D. MacLean-ek ematen du. Teoria horrek iradokitzen du, lehenik, negarraren parte bokala "bereizte-negar" gisa erabili zela gurasoak beraien umeak biltzen laguntzeko. Teoria ebolutibo honen arabera, malkoak, garunaren garapenaren eta suaren aurkikuntzaren arteko loturaren emaitza dira. MacLeanek teorizatzen zuen, lehen gizakiek suan konfiantza handia izan behar zutenez eta denbora asko berari begira ematen zutenez, begietan malkoak sortzen ziren kearen efektuari erantzuteko. Gizakiek eboluzionatu ahala, keak lotura estua izan zuen bizia galtzearekin eta, beraz, minarekin.
2017an, Carlo Bellienik negarraren portaera aztertu zuen, eta ondorioztatu zuen animali gehienek negar egin dezaketela, baina gizakiek bakarrik emozioengandik negar egin dutela. Bestela esanda, gizakiek isuri psikoemozionala dute negar eran. Negarra enpatia eragiten duen portaera da, negar egiteak eragina du animo egoeran eta autoestimuan, malkoak aurpegian erortzen direnean hormona batzuk askatzen ditu, eta horrek erlaxazio sentsazioa eragiten du.
Erantzun biologikoa
Oso zaila izan daiteke negarraren ondorio biologikoak behatzea. Hala ere, laborategiko azterketek negarraren zenbait ondorio fisiko erakutsi dituzte, hala nola bihotz-maiztasuna handitzea, izerdia eta arnasketa motelagoa. Askorentzat badirudi negarraren ondorio lasaiek, arnasketa motela adibidez, sentsazio negatiboak erreparatzen dituztela, eta horrek azal lezake zergatik gogoratzen duen jendeak negarra baliagarria eta terapia modukoa.
Negarra kulturan eta erlijioan
Emozioen askapenarekin lotura handiena duen ekintza kultural eta sozialetako bat negarra da. Tom Lutzen hitzetan: "Negar egiteak aukera ematen digu gure larritasunaren arrazoiaz jakinarazteko, eta gure sentimenduetan arreta jartzeko".
Artearen munduan,ez dira gutxi negarraren fenomenoa erabili dutenak; Man Ray-tik, "Llanto" izeneko argazkian, non malko faltsu batzuk emakume-aurpegi baten gainean jartzen dira; Herbehereetako Bas Jan Ader artistaraino, nork bere obra garrantzitsuenen artean, bideoarte-pieza bat dauka eta honela dio izenburua: “I´m too sad to tell you”, permormance bat da eta artista kameraren aurrean negarrez ari da zenbait minutuz.
Lanbideen barruan, erostariak hiletetan negar egiteko kontratatutako emakumeak dira. Historian zehar oso garrantzitsuak izan dira, adibidez kultura erromatarrean. Familietako bat galdu duen pertsonarekin negar egiten zuten eta horrela beste pertsona hobeto sentitu litzateke.
Gehienetan negarra gauza intimoa da. Lotsa edo negarraren tabua gaur egun munduko leku batzuetan sustraitutako aurreiritzi kulturala da.
Erlijioek ere negarraren interpretazio propioak dituzte. Mistizismo juduarentzat malkoak goi-mailako ezagutza lortzeko bidea dira, hau da, negarraren bidez, egia errebelatu batera sartzea ahalbidetzen duen kontzientzia-egoerara iristeko bidea. Kristautasun ortodoxo eta katolikoan, malkoak benetako damutasunaren zeinutzat hartzen dira, eta desiragarria kasu askotan. Uste da benetako malkoak sakramentuzkoak direla eta bekatuak barkatzeko erabilgarriak.
Xiitek uste dute negarra erantzukizun garrantzitsua dela martirizatu zituzten liderrentzat. Imam Hussainen benetako maitale batek, Imam Hussainen sufrimendua eta zapalkuntzak senti ditzakeela uste dute; hau da, haren sentimenduak sentitu. Mahomaren iloba zen eta harengaz negar egitea benetako maitasun adierazpen seinalea da.
Kategorizazioa
Saiakera asko egon dira bi negar motak bereizteko: Positiboa eta negatiboa. Hiru ikuspegi desberdinetan banatu dira sentitzen diren emozioak aztertzeko eta bi moten arteko kontrastea hautemateko. Ikuspegi espazialak azaltzen du negar negatiboa esperimentatzen dela etxean bakarrik sentitzen bada (isolamendua beraz depresioa) edo hurbileko norbait hil bada. Aldiz, negar positiboa "hemen" egotea eta momentua bizitzea da, edo senitarteko edo lagun baten lorpen garrantzitsu baten ondorioz.
Denbora-ikuspegiak azaltzen du negarra beste perspektiba batetik. Denboraren ikuspegitik, negar mingarria iraganean asko pentsatzeagatik edo etorkizunari beldurrez begiratzean datza. Hortaz aparte, beste herrialde batera bizitzera joan den edo, besterik gabe, hil den lagun edo senide batekin denbora gehiago ez pasatzeagatik damutzea. Aitzitik, alaitasunez negar egitea, denbora-ikuspegi honen arabera, pertsona hori bere bizitzan oso pozik egon den une batean izoztuta geratzea da.
Azken dimentsioa ikuspegi publiko-pribatu du izena. Adibidez, pertsona batek negar egiten badu, kanpoko munduari bere barne-sufrimendua adierazten hari dio. Horretan datza azken ikuspegi hau. Arthur Schopenhauer alemaniar filosoforen arabera, negar mingarria autokonpasioa edo autoestimua igotzeko metodo bat da. Negar alaiak, ordez, edertasuna, edo miraria aldarrikatzen du.
Negarra haurretan
Haurtxoek malkoak isuri ditzakete 4-8 aste dituztenean .Heldu gehienek zehaztu dezakete haur baten negarra haserrea edo mina den. Hortaz aparte, guraso gehienek gaitasun handiagoa dute beren haurren oihuak bereizteko eta beste haur batengandik. 2009ko ikerketa batean ikusi zuten haurrek eta haien gurasoek oso tonu antzekoa dutela. Gero, negar tonuaren ondorioak atera ziren, haurren nazionalitateen arabera. Adibidez, haur frantsesek gero eta nota altuagoa dute; haur alemanek, berriz, tonu edo melodia grabeago bat daukate. Negarra kritikoa da haur bat jaiotzen denerako. Negarrez ari denean arnasa hartzeko gaitasuna badu, esan nahi du behar bezala egokitzen dela kanpoko mundura. Proba bat bezalakoa da, haurra osasuntsu dagoela frogatzen duena. Negarra haurraren komunikazio-modua den arren, ez da soinu monotono batera mugatzen. Hiru soinutan banatzen dira: Hiru horietako lehena oinarrizko negarra edo negar basikoa da, negar eta isiltasun patroia duen negar sistematikoa. Oinarrizko negarra negar txiki batekin hasten da, isiltasun laburragoarekin batera, eta horren ondoren, tonu altuko txistu bat. Hau eta gero,isiltasun periodo txiki bat dago eta hau amaitzen denean berriro oihukatu egiten du haurrak.
Beste aldetik haserre negarra dago. Negar basikoaren oso antzekoa da; negar mota honetan, aire gehiago pasarazten da ahots-kordetatik, eta negar gogorragoa egiten du. Negar mota honen ezaugarria oinarrizko patroiaren denbora-sekuentzia bera da, baina fase-osagaien luzeran dauden diferentziengatik bereizten da. Hirugarren mota minagatik negar egitea da beste biek ez bezala, ez du aurreko txisturik eta guztiz ustekabekoa da. Minaren negarra gogorrena da. T. Berry Brazeltonek iradoki du gehiegizko estimulazioa haurraren negarrari laguntzen dion faktore bat izan daitekeela, eta negar aktiboko aldiak baliagarriak izan daitezkeela gehiegizko estimulazioa arintzeko eta umearen nerbio-sistemari homeostasia berreskuratzen laguntzeko. Sheila Kitzinger-ek korrelazioa aurkitu zuen amaren jaio aurreko estres-mailaren eta gero haurtxoaren negar-kopuruaren artean. Jaiotza eta negar-traumatismoaren arteko korrelazioa ere aurkitu zuen. Hortaz aparte ere bai aurkitu zuen ebakuntza obstetrikoak egin zizkieten emakumeei bere haurrek beste haur batzuek baino gehiago negar egin zuten. Negar hori geldiarazteko beste erremedio bat probatu beharrean, amek haurtxoei bere besoekin eustea hobeto zela iradoki zuen, negarrak bere bidea naturalki jarraitzeko. Beste ikerketa batzuetan Sheilaren aurkikuntzak berretsi ziren, adibidez: Jaiotzean arazoak izan zituzten haurtxoek negar gehiago egiten zuten lehenengo hiru hilabeteetan, eta maizago esnatzen ziren gauez negarrez. Hainbat aurkikuntza horietan oinarrituta, Aletha Solterrek haur-negarraren askapen emozionalaren teoria orokor bat proposatu zuen. Beste arrazoi hauek (gosea edo mina, esaterako) alde batean uzten haurrek negar egiten badu, negarra estresa askatzeko mekanismo onuragarria izan daiteke deritzo Alethak. Haur horiek kontsolatzeko, "besoak barrura" izenko teknikan fokatzea gomendatzen du. Haurra lasaitzeko beste modu bat amaren sabelare n familiartasuna eta maitasuna imitatzea da. Robert Hamilton doktoreak teknika bat garatu zuen gurasoentzat, haurtxo bat lasaitzeko eta 5 segundotan negar egiteari uzteko.
Mini
Mini British Motor Corporation (BMC) eta bere oinordekoek 1959 eta 2000 artean ekoiztutako kotxea izan zen. Jatorrizko modeloa 1960ko hamarkadaren britainiar ikurtzat hartzen dute. Volkswagen Beetle bere alemaniar aurkariarekin batera XX. mendean eragin handien izan zuten kotxeen artean dago.
Frantzisko Josefen Lurraldea
Frantzisko Josefen Lurraldea (errusieraz Земля Франца-Иосифа, Zemlya Frantsa-Iosifa) Ozeano Artikoan dagoen uhartedi errusiarra da, Zembla Berritik ipar-mendebaldera eta Svalbardetik ekialdera dagoena. Artxipelago honek 191 uharte hartzen ditu bere barne. Uharte gehienetan ez da inor bizi, base militar eta zientifikoak salbu.
Administratiboki Errusiako Arkhangelskeko Oblastaren administraziopean dago.
Cyclodomorphus maxima
Cyclodomorphus maxima Cyclodomorphus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Sciota (Illinois)
Sciota  Illinoiseko herri bat da. McDonough konderrian kokatua dago. 2010ean 61 biztanle zituen, 0.83 kilometro koadrotan banatuta.
Orain (argipena)
Orain hitzak adiera zenbait ditu:
Mekanika klasikoaren historia
Fisikaren barruan, Mekanika deritzo indarren eraginpean dagoen materiaren higidurak eta orekak era matematikoan aztertzen dituen atalari. Artikulu honetan, gaur egun duen izaera garatu arte Mekanikak mendeetan zehar izan duen historia azalduko da.
Izatez, Mekanikaren historia Galileo rekin (1564-1642) hasi zen benetan. Baina Fisikaren atal honek askoz ezagutza zaharragoetan izan zuen jatorria, bereziki Aristoteles en (k.a. 384-322) eta Arkimedes en K.a. 287-212) gogoetetan abiatuta. Nolanahi ere, XIX. mendera arte mekanika terminoak gaur egun garbi bereizirik dauden bi arlo biltzen zituen: batetik, materiaren higidura ren azterketa zientifikoa eta, bestetik, teknologia n erabiltzen ziren makina k fabrikatzeko artea.
Mendeetan zehar, Mekanikaren arloa asko zabaldu zen, terminoa argitzeko adjektibo osagarria gehitu zitzaizkion: mekanika newtondarra, mekanika analitikoa, mekanika lagrangearra, mekanika hamiltondarra, mekanika klasikoa, mekanika erlatibista. Mekanikaren garapen horiek Naturako higiduren behaketan gizakiengan sorturiko galderei erantzunak bilatzetik etorri dira: filosofoek, astronomoek, matematikariek... eginiko galderetatik. Betidanik, Natura miresten zuten gizakiek atsegin hartu dute zeru izartsuari edo itsasoko olatuei begiratzean, edo hegaztien hegaldia ikustean, edo ilunsentia mirestean, edo Naturaren beste hainbat gertaera behatzean. Edertasunez liluraturik, eta jakinahiaren eraginez, oso antzinatik hasita, gizakiek hainbat galdera planteatu dituzte, fenomeno naturalak zergatik eta nola gertatzen diren ulertu ahal izateko.
Gauzak horrela, garai guztietako naturaren filosofoek landu dituzten gaitetako bat higiduraren forma naturaletan parte hartzen duten indarren ezagutza izan da.
Mekanika terminoaren etimologia
Jatorriz, aspalditik erabilitako Μηχανικά (“Mekanika”)  hitza ezaguna zen arren, fisikan erabiltzen den mekanika terminoa ez zen gaur egungo esanahiaz erabiltzen, harik eta Galileoren teoriak plazaratu ziren arte; eta terminoa XIX. mendean finkatu zen fisikarien artean.
Mekanika klasikoaren aurrekariak
Antzinako Grezian, Mekanika izena sortu aurretik, mota filosofiko edo erlijiosoko hausnarketak egiten ziren astroen higidurak azaltzeko asmoz. Zeruko objektuen higiduren erregulartasunak harritu egiten zituen astronomoak, eta haiek, besterik ezean, jainkoen edo makina erraldoien eraginpeko ondorio modura imajinatzen zituzten.
Garai hartan, ageriko errealitatearen azalpenerako, mitologia eta metafisika sortu ziren, imajinaziozko errelato eta legendak osatuz. Baina, aldi berean, greziarrek matematika eta filosofia ere landu zituzten. Eta matematikaren barnean, "matematika purua" —aritmetika eta geometria— lantzeaz gain, "matematika aplikatua" ere hartu zuten kontuan: astronomia, estatika eta optika…
Aristotelesen fisika
Bere aurreko filosofoen lanak bilduz, Aristoteles-ek (K.a. 384-322) teoria mekaniko baten oinarriak ezarri zituen. Teoria haren arabera, unibertsoko gorputz guztien higidurak lehenengo motor baten higiduratik eratortzen ziren, eta higidura berriak gorputzen arteko ukipenen bidez transmititzen ziren. Gainera, teoria horri beste ideia bat ere erantsi zion, esanez objektuak "naturalki dagokien" tokira iristeko higitzen zirela, bertan aurkituko baitzuten higiezintasuna.
Aristotelesen higiduraren teoriak argitu gabeko zailtasun asko zeuzkan barnean, eta estagirita bera ere oso kontzientea zen oztopo haietaz. Teoriaren arabera, indar bat jasaten ari ziren bitartean soilik higitzen ziren gorputzak. Baina, gauzak horrela balira, nola uler zitekeen arku batez jaurtitako gezi aren higidurak luze irautea arkulariak jaurti ondoren? Dena den, zailtasun horiek gorabehera eta benetan sinesgarriagoa izan zitekeen teoria alternatiborik ezean, Aristotelesen ideiak erabili ziren higiduraren izaera adierazteko, bigarren milurtekoaren hasierara arte gutxienez.
Arkimedesen estatika
Arkimedes-ek (K.a. 287-212) zientzia mekanikoa —makinak egiteko "artea"— sortu eta garatu zuen. Berak egindako ekarpen batzuk baliagarriak dira gaur egun ere. Horrela, gorputzen orekari buruzko gogoetetatik abiatuta, hainbat mende geroago Galileo-k proposatuko zituen mekanika modernoaren oinarriak ezarri zituen. Ez zen oraindik higiduraren teoria bat, baizik eta mekanika estatiko bat, hau da, gorputzak elkarrekin orekan geldi dauden baldintzak ulertzeko metodo bat. Halere, aurrerapen handiak ekarri zituen mekanika kontzeptuaren bigarren esanahiaren arloan, alegia, makinak eraikitzeko artean.
Heron Alexandriakoa
Arkimedesekin batera, aipagarria da Heron Alexandriakoa-k (c. 10-70) eginiko lana. Besteak beste, Arkimedesen palankaren printzipioa orokortu zuen, eta gainera, hidraulika ren deskribapena egin zuen. Eta higiduraren azterketa eta erabilera praktikoari dagokionez, lehen lurrun-makina asmatu zuen, eolipila edo Heronen iturria izenaz ezagutu izan dena.
Makinen artearen gainbehera
Teknika grekoaren garapena Alexandriako eskolako azken ordezkariekin gelditu zen. Dirudienez, arrazoi nagusia izan zen greziar filosofoek teknika eta eskulanei zieten nolabaiteko mespretxua.
Ondoren etorritako erromatarrak ez ziren oso berritzaileak izan makinen artean. Soilik Vitruvio-k (K.a. 80/70 inguru - K.a. 25) eman zuen, bere garaiko makinen balantzea, berak idatzitako De architectura libri decem tratatuaren amaieran, euskaraz Arkitekturaz izenburuaz itzulia izan dena.
Gauzak horrela, unibertsoaren dinamikari buruzko ikuspegi aristoteldarrak hainbat mendetan zehar iraun zuen zutik, eztabaidatua izan gabe. Tarte horretan Aristoteles izan zen jakintzaren azken hitzaren jabe. Hori dela eta, gure aroko lehenengo hamabost mendeetan oso aurrerapen gutxi egin ziren fisikaren arloan, bereziki, dinamika ren arloan.
Erdi Aroko teoria mekanikoak
Erdi Aroan Europak antzinako idatziak berraurkitu zituen, batez ere autore arabiarren bidez. Haien artean zeuden Aristotelesen lanen itzulpenetan oinarriturik, zenbait aurrerapauso eman zituzten, hala nola:
Errenazimentua
Errenazimentua n ez zen aurrerapen berezirik egin mekanika modernoa sortzeko lain, baina funtsezko pauso batzuk eman ziren, ondoren Galileo-k emango zuen azken pausoa prestatzeko. Horien artean funtsezkoa izan zen, ordura arte jakintsu guztiek onartzen zuten Ptolomeo-k eguzki-sistemaren izaera azaltzeko eredu geozentrikoaren ordez Koperniko-k proposatutako eredu heliozentrikoa.
Kopernikoren iraultza
Izenek berek agerian jartzen dutenez, Ptolomeo-k (c. 100-c. 170) Lurra jarri zuen unibertsoaren zentroan; aitzitik, Koperniko-k Eguzkia jarri zuen bertan. Proposamen horrek sekulako iraultza ekarri zuen. Koperniko-k (1473-1543) proposatutako eguzki-sistema ren eredu heliozentrikoa funtsezkoa izan zen planeten behaketetan agerikoak ziren higidura ulertezinak azaldu ahal izateko. Horrela, Kopernikok astroen higiduraren egiturari buruzko eredu erabat berria proposatu zuen, eta ondorioz ordura arte astronomoek onartutakoaren Ptolomeoren eredu geozentrikoaren hankaz gora jarriz, alegia, iraultza sortuz astronomiaren munduan.
De revolutionibus orbium coelestium
Kopernikoren maisu-lana De revolutionibus orbium coelestium («Esfera zerutiarren erreboluzioei buruz») izenekoa izan zen. Hogeita bost bat urte pasatu zituen lan horretan (1507–1532), eta hil eta gero argitaratu zuen Andreas Osiander-ek 1543an. Bertan azaldu zuen Kopernikok bere eredu heliozentrikoa, unibertsoaren zentroa Lurretik atera eta Eguzkira eraman zuena (Helios = Eguzkia).
Eredu kopernikarraren ideia nagusiak honako hauek izan ziren:
Johannes Kepler (1571-1630) astronomo alemaniarrak aurrera egin zuen Kopernikoren teoriaren bidetik. Keplerrek era sinpleagoan azaltzen zuen planeten higidura; hain zuzen, Tycho Brahe (1546-1601) astronomo daniarrak eginiko behaketetan oinarriturik, Keplerrek bere lege ospetsuak enuntziatu zituen, Kopernikok proposaturiko orbita zirkularren ordez, planetek orbita eliptikoak osatzen zituztela adieraziz.
Mekanika modernoaren sorrera: Galileo
Galileoren (1564-1642) meritu orokorra da ikuskera zientifikoaren argitasunera eraman izana inertzia kontzeptua, zehazki argituz higiduraren iraupen inertziala eta, bestetik, gorputzen erorketa askea ren izaera erakustea, esperimentuen bidez erakutsi ere. Hori guztia nahikoa izan zen, hain zuzen ere, gorputz isolatuaren benetako mekanika zientifikoaren lehen oinarriak ezartzeko, eta, horrekin batera, unibertsoari buruzko lehen begirada zientifikoa sortzeko, zientzia fisiko modernoa abiatuz.
Giambattista Benedetti-ren (1530-1590) lanetan inspiratuta, Galileok gorputz astunen erorketa askea behatu eta aztertu zuen, eta higidura horren izaera uniformeki azeleratua pentsatu zuen. Gainera, plano inklinatua ren estatika eta gainean jarritako gorputz astun baten orekaren legeak erakutsi zituen.
Hortik aurrera, plano inklinatuan biraka ari den bola baten beheranzko higidura aztertuz, bi ezagutza horiek konbinatzeko gai izan zen, eta, horrela, higidura hori ere uniformeki azeleratua izango zela frogatu ahal izan zuen, nahiz eta horren azelerazio konstantea txikiagoa izan erorketa askearen kasukoa baino. Horrela konturatu zen mantsoago gertatzen ziren higidurak errazago eta hobeki azter zitezkeela esperimentazioan.
Newtonen mekanika arrazionala
Isaac Newton-en (1642-1727) aurretik, pisuak gorputzen barne-kualitate bat adierazten zuen. Pisu kontzeptuak bi izaera zituen: izaera estatikoa zuen, balantzaren orekan agertzen eta neurtzen zena; eta izaera dinamikoa, gorputzak beherantz erortzeko joerak erakusten zuena. Grabitatea ere gorputzen beste kualitate bat zen: gorputzak astunak izatearen kualitatea, eta hortaz, gorputzak erortzearen kausa. Galileok ez zuen ikusmolde hori aldatu. Izatez, gorputzen erorketaren deskribapen matematiko bat proposatu zuen, hipotetikoa, airearen erresistentziarik gabe gertatzen zena, gorputzek erorketa askean zuten poraera deskribatu eta azaltzeko.
Isaac Newtonek, Philosophiae naturalis principia mathematica (1687) lanaren hitzaurrean, adierazi zen bi mekanika-mota bereizi behar zirela: bata praktikoa, izena eman zioten eskulanezko arte mekaniko guztiak gordetzen zituena; bestea, mekanika arrazionala, lege eta frogapen matematiko zehatzen bidez aztertzen eta lantzen zena. Newtonek aldatu egin zuen aurrekoek zeukaten pisu kontzeptuaren izaeraren ikuspegia: pisua masadun gorputz orotan eragiten duen indar bat zela esan zuen, beste masa handi batek sortua —kasu hartan, Lurra k—, eta inds hori zela gorputza lurrazalerantz higiaraztearen kausa. Grabitazio unibertsala izan zen Newtonen lehenengo funtsezko ekarpena Galileoren mekanika finkatzen hasteko.
Bestetik, Newtonek indarraren eta azelerazioaren arabera pentsatu zuen masa kontzeptua, bi magnitude horien zatidura modura hain zuzen ere. Gainera, aldi berean higiduraren eboluzioa zehazten zituzten hiru legeak eman zituen: lehena, inertziaren legea; bigarrena, indarra masarekin eta azelerazioarekin erlazionatzen zuen ekuazioa; eta hirugarrena, akzio-erreakzioaren legea. Horiekin "indar" kontzeptuaren esanahia argitu zuen, higiduraren aldaketaren sortzailea zela adieraziz, eta, nolabait, mekanika arrazionalaren funtsa zela esanez, Printzipia liburuaren lehen edizioaren hitzaurrean idatzita utzi zuen bezala: «Mekanika arrazionala indarrak eta indarren ondoriozko higidurak aztertzen dituen zientzia da».
Matematika Naturako legeak aztertzeko hizkuntza
Baina fisikako kontzeptuen aldaketez gain, Newtonek beste ekarpen garrantzitsu bat ere egin zuen: kontzeptuen azalpena ekuazio matematikoen bidez adierazi zuen. Hain zuzen ere, 1669 prestaturiko De analysi per aequationes numero terminorum infinitas lanean, kalkulu diferentziala ren oinarriak prestatu zituen, eta horiek bihurtu ziren fisikako kontzeptuak modu matematikoan lantzeko “hizkuntza” egokia, horrela mekanika arrazional matematikoa bultzatuz.
Gaur egun, inoiz izan den zientzialari handienetakotzat hartua da Isaac Newton, Philosophiae naturalis principia mathematica (1687) izeneko lanari esker. Bertan gorputzen higidura arautzen duten funtsezko lege dinamikoak aurkeztu zituen, indarrek higiduran duten eragina deskribatuz, eta halaber, indar grabitatorioen izerari buruzko teoria enuntziatuz. Horrez gain, honako kontzeptu hauen esanahia argitu zuen: pisua, inertzia, marruskadura-indarra, bulkada, higidura-kantitatea, indar zentripetua...
Galileok uste zuen modu berean, Newonen iritziz ere matematika zen fisika ulertzeko hizkuntza edo lengoaia egokia. Horregatik, lengoaia horren bidez adierazi zituen higiduraren eta grabitazio unibertsalaren legeak. Newtonek fenomeno fisikoen interpretazio mekanizista egitea proposatu zuen, eta interpretazio hori nagusi izan da pentsamendu zientifikoan XX. mendera iritsi arte, hain zuzen ere fisikaren arlora erlatibitatearen teoria eta teoria kuantikoa etorri arte.
Macy's
Macy's (R. H. Macy & Co. jatorriz) saltegi handien kate estatubatuarra da. Rowland Hussey Macyk 1858an sortu zuen. 552 denda baino gehiago ditu baina nagusiena New Yorken dago. Munduko txikizkari nagusienen artean dago. 1924tik aurrera antolatzen duen Macy's Thanksgiving Day Parade New Yorkeko jaialdi nagusienetariko bat da.
Mekanika klasikoaren historia
Matematika Naturako legeak aztertzeko hizkuntza
Newtonen ondoren bi mendeetan, mekanika newtondarrak aurrera egin zuen, fisikaren arlo nagusi izatera pasatuz, eta behatutako hainbat fenomeno fisiko azaltzeko baliagarria izanik. Newtonen lanarekiko miresmena ezin zehatzago azalduta dator Alexander Pope poetaren hitzetan:
Mekanika newtondarraren parteak
Oro har, mekanika newtondarra hiru parte hauetan banatzen da:
Mekanika arrazionalaren kasu bereziak
Aztergai den objektuaren arabera, hauexek dira mekanika arrazionalaren kasu bereziak:
Mekanika matematikoaren garapena
Hamazortzigarren mendean zehar, fisika matematikoa asko garatu zen: Daniel Bernoulli (1700-1782) eta Leonhard Euler-ek (1707-1783) grabitazio-kasu baten lehen azterketa zehatzak egin zituzten, termino analitiko eta diferentzialetan; gainera, Gottfried Wilhem Leibniz-en (1664-1716) kalkulu integrala ere erabili zuten mekanika newtondarraren azterketa baieztatu eta aberasteko.
Johann Bernoulli-k (1667-1748) eta Daniel Bernoulli-k (1700-1782) lehen urratsak eman zituzten mekanika analitikoan, kalkulu integral eta diferentziala aplikatzean oinarritutako metodoa erabiliz. Zeruko mekanika analitikorako benetako aurrerapena Alexis Clairaut-ek (1713-1765) egin zuen, Halley kometa ren perihelio a kalkulatu zuenean kometaren 1759ko itzulera-dataren inguruan.
Puntuaren eta solidoaren dinamikako problemak ebazteko metodoak Leonhard Eulerrek egin zituen, ekuazio diferentzial eta integraletan oinarrituta. Geroago Jean le Rond d'Alembert ek (1717-1783) dinamikako problemak ebazteko printzipioa proposatu zuen, eta Joseph Louis Lagrange-k (1736-1813) dinamikako problemak analitikoki ebazteko metodo orokorra landu zuen, D'Alembert-en printzipioa eta desplazamendu birtualen printzipioa oinarri hartuta.
Mekanika analitikoa
Ikuspegi analitikoa, neurri batean, Joseph-Louis Lagrange-k (1736-1813) eginiko mekanika analitikoaren emaitza da, eta baita 1833ko William Rowan Hamilton-en (1808-1865) formulazio baliokidearena. Azken batean, bi formulazio horiek D'Alembert-ek 1743an sartutako printzipio diferentzialean oinarritzen dira. Formulazio horietaz baliatuz, xehetasunez azaltzen dira aplikazio astronomikoak eta fisikaren oinarrizko legeak.
Mekanika analitikoa mekanikaren formulazio abstraktu eta orokor bat da, eta erreferentzia-sistema inertzialak edo ez-inertzialak baldintza berdinetan erabiltzea ahalbidetzen du, baina, Newtonen lege etan ez bezala, mugimendu-ekuazioen oinarrizko forma aldatu gabe.
Mekanika analitikoak funtsean bi formulazio ditu: formulazio lagrangearra eta formulazio hamiltoniarra. Biek fenomeno natural bera deskribatzen dute, alderdi formalak eta metodologikoak alde batera utzita, eta ondorio berberetara iristen dira. Lagrangeren formulazioa erabilgarritasun praktiko batera bideratuta dago, eta hamiltoniarra egokiagoa da formulazio teoriko baterako.
Mekanika modernoa
Aurreko ataletan aipaturiko lorpenak kontuan izanik, XIX. mendearen azken laurdenean, fisikariek uste zuten jadanik osaturik zegoela mekanika klasikoaren egitura osoa; eta egitura hori eraikin tinko eta hautsezina zela, betiko horrela iraungo zuena. Baina XX. mendearen hasieran, bi iraultza gertatu ziren mekanikaren arloan: batetik, mendearen lehenengo hamarkadan mekanika erlatibista, bereziki 1905ean Albert Einstein-ek (1879-1955) eginiko lanetatik abiatuta; eta bestetik, 1920ko hamarkadaren erditik aurrera,  mekanika kuantikoa, besteak beste Erwin Schroedinger-ek (1887-1961), Werner Heisenberg-ek (1901-1976), Max Born-ek (1882-1970) eta beste zenbait fisikariren lanaz sortua.
Shakespears Sister
Shakespears Sister pop eta rock musika bikote alternatiboa izan zen, Erresuma Batuan kokatua. 1988an Siobhan Fahey kantagileak sortu zuen, honek Bananarama utzi ondoren.
Ibilbidea
Shakespears Sister bakarkako proiektu gisa hazi zen hasiera batean, baina 1989rako bikote bihurtu zen Marcella Detroit musikari estatubatuarra gehitu zenean. Elkarrekin, Faheyk eta Detroitek, bi disko eta zenbait single Erresuma Batuko salduenetan jarri zituzten. Abesti ezagunena 1992an egin zuten, "Stay", zeina EBko single zerrendako 1. postuan izan zen zortzi astez jarraian.