cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Henrik Dam
Biografia
1946an, berriro itzuli zen Danimarkara eta biokimika eta nutrizio irakasle izan zen Institutu Politeknikoan 1965era arte.
Bere ikerketatan zera obserbatu zuen: grasarik gabeko dieta jarraitzen zuten oilaskoei nekezago koagulatzen zitzaien odola eta odoljarioak jasaten zituzten, muskulu eta azalazpietan, bereziki. Gerora, odolaren koagulazioaren gabezia hori ez zela fibrinogeno, kaltzio eta tronboplastina kontzentrazio baxuaren ondorio frogatu zuen, protronbina eskasiarena baizik. Odolaren koagulazioareko ezinbestekoa zen sustantzia liposoluble baten bila ikertzen ari zelarik, bat aurkitu zuen landareen hosto berdeetan eta horri deitu zion K bitamina.
Saria
K bitaminaren aurkiduntza eta funtzio fisiologikoei buruzko lanagatik, 1943an, Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Saria eman zioten, Edward Adelbert Doisyrekin partekatu zuelarik.
Amaia Romero
Amaia Romero Arbizu (Iruñea, Nafarroa, 1999ko urtarrilaren 3a) abeslari nafarra da. Izen artistikotzat bere ponte-izena, Amaia, erabili ohi du, euskarazko grafiaz. Operacion Triunfo 2017 saioan egindako parte-hartzearengatik eman zen ezagutzera, non finaleraino iritsi eta irabazi egin zuen. Gainera, Alfred Garcíarekin batera 2018ko Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartzeko aukeratua izan zen «Tu canción» abestiarekin, Raúl Gómez eta Sylvia Santorok konposatua.
Biografia
Amaia Romero 1999ko urtarrilaren 3an jaio zen Iruñean, Nafarroan. Angel eta Javieraren alaba, Amaia musikari familia batekoa da. Haien artean bere osaba Joaquin nabarmentzen da, zeina “Orfeon Pamplonés”eko kudeatzailea izan zen 2008tik 2016raino. Bi urtez Pablo Sarasate Orkestako kudeatzailea izan zen baita ere. Bera izan omen zen txikitan Amaiak musikarako sena zuela konturatu zena.
Nahiz eta gaur egun Mendillorriko auzoan bizi den, bere haurtzaroaren zati handi bat Soraurenen eman zuen. Larunbatero joaten zen bertara hamaiketakoa jatera bere birraitonak eta birramonak zuten etxera.
2010-2016: Hastapenak
2012. urtean El número Uno saioaren lehen edizioan parte hartu zuen. Lehiaketan sartzea lortu zuen «Here Comes the Sun» abestia bere ukelelearekin jo ondoren. Lehiaketan sei aste egon ondoren, Alberto Pestaña parte-hartzaile zaharrenarekin buruz buru lehiatu ostean kanporatua izan zen. Epaimahaia David Bustamante, Ana Torroja, Miguel Bosé, Natalia Jimenez eta Mónica Naranjo abeslari espainiarrez osatua zegoen. Azken honek honako gomendioa eman zion orduan:"«Nik izan dudan esperientziagatik, ikusi dudan guztiagatik, pertsona helduak ez bagaude arrakastarako prestatuak, imajina ezazue haur bat. Amaia, egon ziur zure bizitzako faborea egiten ari naizela. Orain, gaztea zarenean, geldialdi bat egiten baduzu eta urte batzuen buruan berriro ekiten badiozu, orduan hegan egingo duzu, baina hemen geratzen bazara, hain txikia izanik jan egingo zaituzte. Barkatuko nauzu? Nik badakit zuretzat ona izango dela. Badakit hoberena izango dela. Urte batzuen buruan ikusiko dugu elkar eta ikusiko duzu nola ondo joango zaizun.»"Bitxia bada ere, Monica Naranjo Operación Triunfo 2017ko epaimahaikide ere izan zen, Amaia ezagutzera eman zen edizioa.
2017-2018: Operación Triunfo eta Eurovisión
2018ko urtarrilaren 15ean, Amaia Romero lehiaketako finalista izatera iritsi zen. Epaileek 40 puntu eman zizkioten, programan inoiz eman den puntuaziorik altuena. Ondoren, 2018ko otsailaren 5ean, edizio horretako irabazle izendatu zuten, ikusleen botoen %46a jaso ondoren. Azken gala honen lehen fasean M-Clanen "Invisible" abestu eta ikusleen rbotoen %41a eskuratu zuen. Azken fasean, programaren lehen saioan abestutako Starman berriro interpretatuz lortu zuen saria.
Era berean, finalista izatean, Espainia 2018ko Eurovision Abesti Lehiaketan ordezkatzeko hautagaia izan zen. Bi abesti eman zizkioten: Rozalenek konposaturiko «Al cantar», bakarka abestu zuena, eta «Tu canción», Raul Gomez eta Sylvia Santorok konposatua, bere kide Alfred Garciarekin batera abestu zuena. Ikusleen botoen %43 lortuta, azken abesti honekin lehiatuko da 2018ko maiatzean Lisboan ospatuko den txapelketan.
Musika estiloa
Nahiz eta gaztea izan, Amaia Romerok musika ezagutza handia du, batez ere bere kontserbatorioko formazio akademikoagatik eta baita musika genero anitzak entzuten dituelako. Bere abeslari gogokoenak The Beatles eta Marisol dira. Amaia flamenko zalea da baita ere.
Akademian egondako denboraldian, abeslariak pianoan jo dezakeen aniztasuna agerian utzi zuen, besteren artean ondorengo abestiak interpretatuz: "Que bello es vivir", “Instrucciones para bailar un vals” edo El Kankaren "Lo Mal Que Estoy Y Lo Poco Que Me Quejo", "Zorongo gitano", "The House of the Rising Sun", Bachen fugak, Beethovenen sonatak, Stravinsky, Chopin, Navajita Plateáren "Noches de Bohemia"...
Masaya Suzuki
Masaya Suzuki (鈴木 将也, 1988ko maiatzaren 9a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock eta SC Sagamihara.
2011ko Espainiako Tabakoaren Aurkako Legea
Tabakoaren Aurkako Lege Berria edota 2011ko Tabakoaren Aurkako Legea izenez ezagutzen dena, aurreko 2006ko Espainiako Tabakoaren Aurkako Legea berritu asmoz 2011ko urtarrilaren 2an indarrean sartu zen espainiar lege bat da. Bere ondorio garrantzitsuena jendaurreko edozein leku publiko iriki edo itxietan erretzeko debekua da. Salbuespen batzuk kendurik, erabateko debekuaz mintzatu daiteke, honela bada, tabakoaren aurkako espainiar legedia gai honetan aintzindariak diren estatubatuar, alemaniar, britainiar edota irlandar legediaren pare jartzen delarik.
Isunak
Lege berriaren arabera, debekatuta dauden lekuetan erretzea hutsegite arina da. Behin egin ezkero, isuna 30 eurotakoa da. Gisa honetako hiru hutsegite pilatu ezkero, hutsegitea larritzat har daiteke. Era berean, leku edo lokal bateko jabeak erretzea debekatuta dagoen lekuetan erretzaileentzako toki bat egokitzea edota erretzea debekatuta dauden lekuetan erretzea baimentzea ere hutsegite larria da. Hutsegite larriak 601 eurotatik 10.000 eurotara doazen isunekin zigortuko dira, aldiz, hutsegite oso larriak 10.001 eurotatik 600.000 eurotara doazen isunekin zigortu daitezke.
Angé
Angé Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Angé udalerrian erroldatutako biztanleak 780 ziren. Familiak 312 ziren, horien artean 91 pertsona bakarrekoak ziren (38 bakarrik bizi ziren gizonak eta 53 bakarrik bizi ziren emakumeak), 95 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 103 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 408 etxebizitza zeuden, 325 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 50 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 389 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 325 etxebizitza nagusietatik 263 bere jabearen bizilekua ziren, 54 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 53 etxek hiru zituzten, 98 etxek lau zituzten eta 154 etxek bost zituzten. 250 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 142 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 160 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 467 ziren, horien artean 371 aktiboak ziren eta 96 inaktiboak ziren. 371 pertsona aktiboetatik 342 lanean zeuden (180 gizon eta 162 emakume) eta 29 langabezian zeuden (13 gizon eta 16 emakume). 96 pertsona inaktiboetatik 46 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Saint-Pardoux-d'Arnet Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Creuse departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Angé
Diru sarrerak
2009an Angé udalerrian 328 unitate fiskal zeuden, 781 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.578 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 26 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Biztanleria
2007an Saint-Pardoux-d'Arnet udalerrian erroldatutako biztanleak 158 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Angé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 1 zurgina, 3 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 1 apaindegia.
John Hersey
John Richard Hersey (Tientsin, Txina, 1914ko ekainaren 17a - Key West, Florida, AEB, 1993ko martxoaren 24a) Estatu Batuetako idazlea izan zen.
Angé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzial guztiak harategiak ziren.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
John Hersey
Biografia
Txinan jaio eta han bizi izan zen 11 urtez. Kazetari gisa ibili zen gerra-lekuetan, eta giro hartatik atera zuen lehen eleberrirako gaia: A bell for Adano (1944). Pulitzer saria jaso zuen lan horrengatik. Kultura zenbaitetako pertsonen artean komunikazioa lortu beharraz ari da eleberrian. Gerraren gaiarekin lotuta daude nola edo hala hurrengo eleberriak ere: Hiroshima (1946), The Wall (1950, Varsoviako juduen erresistentziari buruzkoa), The war lover (1959).
Angé
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Angé udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 703 hektarea erabiltzen.
Henderson Zelaia (Guadalcanal)
Henderson zelaia Bigarren Mundu Gerran, Salomon uharteetako Guadalcanal irlan zegoen aireportu militarra zen. Gaur egun, Honiara Aireportu Internazionala deitzen da.
Coryphophylax subcristatus
Coryphophylax subcristatus Coryphophylax generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
John Hersey
Biografia
Herseyren beste zenbait lan: A single pebble (1956), gaztetan ezagutu zuen Txinari buruzkoa; Under the eye of the storm (1967), The conspiracy (1972), The president (1975), The walnut door (1977), Aspects of the Presidency (1980), The Call (1985), Blues (1987), Life Sketches (1989), Fling and Other Stories (1990), Antonietta (1991), Key West Tales (1994).
Angé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Lonchura oryzivora
Lonchura oryzivora Lonchura generoko animalia da. Hegaztien barruko Estrildidae familian sailkatua dago.
Los Gallardos
Los Gallardos Almeríako udalerria da. 2006an 3.126 biztanle zituen.
Angé
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Henderson Zelaia (Guadalcanal)
Japoniarren eraikitze lanak
1942ko apirilean, Salomon uharteak okupatu eta gero, japoniar militarrek Port Moresby eta Ginea Berria hartzeko asmoa zeukaten. Plan horren arabera ere, japoniar itsas armadak Tulagi uhartea okupatu nahi zuen. Operazioaren helburua, japoniar defentsaren hego-perimetroa hedatzea zen eta baseak ezarri nahi zituzten, Nauru, Ocean uhartea, Kaledonia Berria, Fiji eta Samoa hartzeko. Horrela, Australia eta AEBen arteko hornitzeko itsasbideak eten nahi zituzten, Australiaren arriskua indargabetzeko.
Maiatzean, eskualde hartara heldu zirenean, japoniar injeniariek aireportua diseinatu zuten. "Lunga lurmuturra" edo "Runga lurmuturra" deitu zioten eta bere kodetutako izena "RXI" zen. Aireportu hartatik, japoniar hegazkinek Salomonen hegoaldea, Australiarako itsabideak eta Ginea Berriko ekialdeko hegala begiratu ahal izango zituzten.
Bi eraikuntza unitate nagusik hartu zuten parte: 1379 batean, eta 1145 beste batean. Biak heldu ziren 1942ko uztailren 6an. Taldea Midwayra joatekoa zen, behin uharte horiek menperatuta. Lana uztailaren 9tik hasi zen. Aliatuen kostazainek mungimendu horiek antzeman zuten eta estatubatuarrek Guadalcanal hartzeko planak egiten hasi ziren aireportua harzeko eta eurek, beraiek, erabiltzeko.
Ia uztailaren erdian, "Inouree Hama]]k agintzen zuen "Hama Eraikuntza Unitatearen" 250 zibil gehiago heldu ziren. Unitate horrek 50 gizonezko zituen iada, Tulagin. 14. Kanpatzeko-gorputzaren espezialistek irrati estazio bana eraiki zuten Tulagin, Gavutun eta RXIn. Eta azken horretan radardun aginte-postu bat ezarri zuten. Tokian tokiko langileak erabili zituzten eraikuntza-lan horietarako.
Aireportuaren lanak azkar joan ziren, izan ere, lan-programaren aurrean. 1942ko abuztuaren 6an, estatubatuar lehorreratzeen aurretik, langileei aparteko sakai ano bat eman zieten aireportuaren lana aldez aurretik amaitzeagatik.
Estatubatuarren aireportuaren hartzea eta Guadalcanalgo Itsas Gudua
1942ko abuztuaren 7an, aliatuak, batez ere estatubatuar marineak, Salomon uharteetako Guadalcanal, Tulagi eta Florida uharteetan lehorreratu ziren japoniarrei irlako baseak erabiltzea galarazteko. Izan ere, japoniarrek uharte haietatik Australia eta Zeelanda Berrirako hornitzeko itsasbideak oztopatu nahi zituzten. Aliatuek ere Guadalcanal eta Tulagi uharteak erabili nahi zituzten handik Rabaulgo eta Britainia Berriko japoniar baseak indargabetu edo hartzeko.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Etxebizitza
2007an 117 etxebizitza zeuden, 66 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 42 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 112 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 66 etxebizitza nagusietatik 57 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 36 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Teresa Zabalza Díez
Teresa Zabalza Díez (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1972ko abenduaren 31) musikagilea, musikaria eta musika irakaslea da.
Biografia
Iruñean jaio zen kazetaritzarekin (Maite Díez amaren aldetik) eta musikarekin (Joaquín Zabalza aitaren aldetik) lotutako familia batean. Piano klasikoko ikasketak egin zituen Pablo Sarasate kontserbatorioan (Iruñea). Hala ere, karreraren azken urteetan, interpretazio klasikoa ez ezik, konposizioa ere lantzen hasi zen, jazz-musikan espezializatuta. Horretarako, Iruñean prestakuntza klasikoarekin jarraitu zuen bitartean, jazz-ikasketak ere egiten zituen Jazzlen (Donostiako jazz-eskola). Iruñeko goi-mailako ikasketak amaitutakoan, Bartzelonara joan zen, Jazz Musikako ikasketekin jarraitzera, Bartzelona erreferente nabarmena baitzen arlo horretan.
Aldi berean, Harmonia Modernoko eskolak eman zituen, baita hainbat taldetako interprete gisa parte hartu ere. Besteak beste, Joan Monné, Joan Díaz, José Reinoso, Horacio Fumero eta Guillermo Kleinen eskolak jaso zituen. Harmonia modernoko irakaslea izan zen Musics lantegian. Bartzelonan Alejandro Mingot, Hasier Oleaga, Iosu Izagirre eta Miguel Villar (Pintxo) ezagutu zituen, eta haiekin Teresa Zabalza Quintet osatu zuen.
2002an Nafarroara itzuli zen, eta ordutik Nafarroako Goi Mailako Musika Kontserbatorioko Jazz Departamentuko irakaslea da.
2005ean Euria CDa argitaratu ondoren, hainbat jazz-jaialditan zehar ibili zen bere taldearekin, ezagutzera emateko (Jazzaldia, Getxo Jazz, Gasteiz, Jazzfermín, BBKJazz...). Beste talde batzuetan ere parte hartu du eta obrak sortu ditu.
2013an, Jokin eta Amaia Zabalza Díezekin batera, ESCM Zabalza Jazz eta Musika Eskola Modernoa sortu zuen.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 92 ziren, horien artean 68 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 68 pertsona aktiboetatik 66 lanean zeuden (32 gizon eta 34 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
2019 wikiproiektuaren ekimenak
Wikiproiektua abian jartzeko hainbat ekimen burutu dira: prestakuntza digitala, wiki dinamikak eta erreferentzia lanetan aritzeko prestakuntza, dokumentaziogunean bisita gidatua, eta artikuluen edizio bera.
Saint-Pardoux-d'Arnet
Diru sarrerak
2009an Saint-Pardoux-d'Arnet udalerrian 69 unitate fiskal zeuden, 160 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.514 euro zen.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
2019 wikiproiektuaren ekimenak
Haur eta Gazte Literatura 2019: Ekimenak
Saint-Pardoux-d'Arnet
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
2019 wikiproiektuaren ekimenak
Ekimenak
Saint-Pardoux-d'Arnet
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 3 albaitariak.
Henderson Zelaia (Guadalcanal)
Estatubatuarren aireportuaren hartzea eta Guadalcanalgo Itsas Gudua
Aliatuek japoniar defendatzaileak zanpatu zitzute; Tulagi eta Florida hartu zituzten, eta baita Guadalcanalgo RXI aireportua ere. Hartu zuten aireportuari Henderson Zelaia deitu zioten AEBetako marineen Lofton Henderson maiorraren omenez. Maior hori VMSB-241ren komandante nagusia zen eta Midwayko guduan japoniarrek hil egin zuten marineen lehenengo hegazkinlari izan zen, haren eskuadroia etsaiaren hegazkin-ontzien aurkako erasoan gidatzen ari zela.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
Ikasleek landutako artikuluen zerrenda
2018-2019 ikasturtean zehar ikasleek eguneratuko dute aurreko hiru ikasturtetan aukeratutako artikuluak, Haur eta Gazte Literatura wikiproiektuan
Henderson Zelaia (Guadalcanal)
Estatubatuarren aireportuaren hartzea eta Guadalcanalgo Itsas Gudua
Ustekabean harrapatuta, japoniarrek 1942ko abuztuaren eta azaroaren artean ahalegin handiak egin zituzten aireportua berreskuratzeko. Lehorreko hiru gudu handi eta itsasoko zazpi (gaueko bost eta bi hegazkin-ontzienak) eta etengabeko aireko guduen ostean 1942ko azaroan Guadalcanalgo itsas gudua gertatu zen. Gudu hartan, estatubatuarrek aurre egin zioten japoniarrek aireportua berreskuratzeko egindako azken saiakerari.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
Egindako lanaren estatistikak
Wikipediak eskaintzen duen Arbela tresnaren bitartez edizioaren estatistikak.
Henderson Zelaia (Guadalcanal)
Estatubatuarren aireportuaren hartzea eta Guadalcanalgo Itsas Gudua
1942ko abenduan, japoniarrek amore eman zuten eta ez zuten ahalegin gehiago egin. Izan ere, 1943ko otsailaren 7an, alde egin zuten Guadalcanal uhartetik, aliatuen erasoari ihes egiten ziotelarik.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
Egindako lanaren estatistikak
Haur eta Gazte Literatura 2019: wikiproiektuaren jarraipena:
Wikimedia & Education Conference 2019 aurkezpena
Poster English: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DK19_Wikiliburutegiak_Children_%26_Young_Literature_Wikiproject_Poster_A1_Ingles_1.1.pdf Posterra eus:
Saint-Pardoux-d'Arnet
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Pardoux-d'Arnet udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.482 hektarea erabiltzen.
Wikiproiektua: Haur eta Gazte Literatura/2019/Artikuluak
Wikimedia & Education Conference 2019 aurkezpena
en euskera https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DK19_Wikiliburutegiak_Poster_A1_5.pdf
Saint-Pardoux-d'Arnet
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Suitzako ekonomia
Suitzako ekonomia, nahiz eta baliabide natural handirik ez izan, munduko merkatu askeko ekonomia aurreratuen eta garatuenetako bat da. Zerbitzuen sektoreak ekonomia honetan paper oso garrantzitsua jokatzen du. Suitzako banku-industria eta turismoa bereziki oso garrantzitsuak dira. Bestalde, langabezia-tasa eta inflazioa bereziki baxuak dira eta haien diru-sarrerak nahiko altuak dira, baita inportazioak ere.
Ikuspegi globala hartuz gero, ikusi daiteke nola Suitzako ekonomia munduko lehen postuan dagoen 2015eko Global Innovation Indizean eta hirugarren 2020ko Lehiakortasun Globalaren Txostenean. Gainera, Nazio Batuen 2016ko datuen arabera, Suitza munduko hirugarren herrialderik aberatsena da Liechtenstein eta Luxenburgoren atzetik bakarrik. Norvegia eta Norvegiarekin batera, biztanleko BPG nominala 70.000 USD baino handiagoa duten munduko hiru herrialde bakarrak dira.
Europako herrialde gehienak bezala, Suitza, funtsean, 500 pertsona baino gutxiago enplegatzen dituen enpresa txiki eta ertainen (ETE) herrialdea da, hirugarren sektorearen garapenak indartu duen fenomenoa delarik: nekazaritzan ez diharduten enpresa pribatuen % 99 baino gehiago ETEak ziren 2005; XX. mendearen bigarren erditik hona gutxi aldatu den zifra da. Lanaldi osoko lanpostuen batez besteko bilakaerak ez du kontzentraziorako joerarik erakusten enpresa pribatu handien dinamismoa handiagoa izan arren.
Suitzako agintarien politika ekonomikoaren filosofia diseinu liberal eta ez-interbentzionista da, eta horrek merkataritza askearen defentsan, diruz lagundutako sektorerik ez erlatiboan -nekazaritza eta garraioaren salbuespen nabarmenak izan ezik- eta eskualde-politika zuhur batean eragiten du.
Sektoreak
Suitzako ekonomiak herrialde garatu baten ohiko eredua jarraitzen du sektore ekonomikoei dagokienez. Langileen gutxiengo txiki batek baino ez du parte hartzen lehen edo nekazaritza sektorean (biztanleriaren % 1,3, 2006an), eta gutxiengo handiagoak bigarren mailako edo manufaktura sektorean (% 27,7 2012an). Langile gehienak ekonomiaren hirugarren sektorean edo zerbitzuen sektorean aritzen dira (% 71,0, 2012an). Suitzako praktika ekonomiko gehienak Europar Batasuneko politiketara egokitu diren arren, merkataritza protekzionismo batzuek irauten du, batez ere, nekazaritza sektore txikiari dagokionean.
Lehen sektorea
Lehen sektoreak gutxieneko leku bat hartzen du Suitzako ekonomian. Nekazaritzaren kostuak ez du esportatzen ahalbidetzen estatuaren diru-laguntzarik gabe, milaka milioi franko erabiliz, eta honek nekazari kopuru handi baten biziraupena ahalbidetzen du. Horrez gain, produktu ekologikoen kontsumoa eta ongarri eta pestiziden erabilera murrizketak Suitzako iritzi publikoan garrantzi handia hartu du, eta hori dela eta, kontrolak oso zorrotzak dira eta Suitzako nekazaritzaren irudiari mesede egiten dion faktore nagusietako bat da.
Tarifa handiek eta barneko diru-laguntza zabalek barne ekoizpena bultzatzen dute, gaur egun estatu barnean kontsumitzen diren elikagaien % 60 inguru ekoizten baitu, eta ELGAren arabera, Suitza nekazaritzaren % 70 baino gehiago diruz lagunduta daude.
Bigarren sektorea
Suitzan 1970eko hamarkadatik bigarren sektorea gainbeheran egon da, batez ere, ekoizpena Asiako eta Ekialdeko Europako herrialdeetara mugitu izan delako urte hauetan. Hala eta guztiz ere, industria mekanikoa, elektronika, erlojugintza, teknologia medikoa eta kimikoa bezalako industriak oso ezagunak dira duten kalitateagatik eta berrikuntzengatik. Domeinu horretako enpresen artean, Novartis, medikamentu generikoen munduko liderra, munduko farmazia-konpainia handienetako bat da, Hoffmann-La Roche moduan, bestalde, erloju sektorea ere aipagarria da.
Suitza goi-mailako erloju eta erlojuen esportatzaile nagusia da. Suitzako enpresek munduko goi-mailako erloju gehienak ekoizten dituzte: 2011n esportazioak ia 19.300 mila milioi franko suitzarretara iritsi ziren, aurreko urtean baino % 19,2 gehiago. Erlojugintza Jura mendilerroaren inguruan kokatzen da, batez ere: Geneva, Vaud, Neuchâtel, Berna eta Jura kantonamenduetan. Erloju marka nabarmenenen artean, Rolex, Patek Philippe, Swatch edo Richemont daude, eta erloju hauek Asiara eta Europara doaz ,batez ere, urtero 20.000 milioi dolar baino gehiago esportatuz.
Hirugarren sektorea
Gaur egun, lanpostu gehienak hirugarren sektorekoak dira eta sektore honek aurrera egiten jarraitzen du finantza, aseguru eta garraio jarduerek eta aholkularitzak duten garrantziari esker. Gainera, bizi-mailaren igoera izugarria izan da XX. mendearen erdialdetik aurrera Suitzan. Sektorearen aurrerapenean parte hartzen du biztanleriak aisialdi-jardueretan (oporrak, zinema, jarduerak, kirolak, besteak beste) interesa izateari esker, beste batzuen artean, eta turismoa, bankuak eta ingeniaritza ikasketak oparotasun handiko sektoreak dira.
Atzerriko nazioek aspaldi aitortutzen duten Suitzaren neutraltasun eta subiranotasun nazionalari esker, ingurune egonkor bat sustatu dute, non banku-sektoreak garatu eta aurrera egin ahal izan zuen. Suitzak neutraltasuna mantendu du bi mundu gerretan, ez da Europar Batasuneko kidea eta 2002ra arte ez zen Nazio Batuen kide izan. Gaur egun, gutxi gorabehera, kanpoan dauden funts guztien % 28 jatorrizko herrialdea (batzuetan "offshore" fondoak) da, eta 2009an, Suitzako bankuek 5,4 bilioi franko kudeatu zituzten.
Finantza-sektorearen zatirik handiena Zurichen eta Genevan dago. Zurich bankuetan (UBS, Credit Suisse, Julius Baer) eta aseguruetan (Swiss Re, Zurich Insurance) espezializatua dago, eta Geneva aberastasunaren kudeaketan (Pictet Group, Lombard Odier, Union Bancaire Privée) eta lehengaien salerosketan, finantzaketa komertzialean eta bidalketa (Cargill, Mediterranean Shipping Company, Louis Dreyfus Company, Mercuria Energy Group, Trafigura, Banque de Commerce et de Placements).
Lana
Suitzako ekonomiak oso kualifikazio handiko langileak ditu. Herrialdeko lanaldi osoko langileen laurdena sindikalizatuta dago. Lan- eta zuzendaritza-harremanak adiskidetsuak dira, lan-ekintzetara jo beharrean gatazkak konpontzeko borondatea dutelako. Sindikatuen eta sektore-elkarteen artean egiten dira, askotan enpresaburuen sindikatuetan biltzen direnak, Fédération patronale vaudoise edo Fédération des Entreprises Romandes Genève kasua da adibidez. Gaur egun, 600 hitzarmen kolektibo inguru daude Suitzan, arazo handirik gabe aldian-aldian berritzen direnak. Hala ere, sektore guztietan ez dago estatu mailan gutxieneko soldatarik, baina hitzarmen kolektibo batzuek sektore edo enpresaburu jakin batzuetarako gutxieneko soldata eskakizunak izan ditzakete.
Soldatak
Suitzako herritarren soldata munduko beste herrialde gehienetan baino altuagoa da batez beste, bai soldata gordinaz zein soldata garbiaz hitz egiten bada.
Munduko hiri handienetan banatutako hamahiru lanbideren soldaten artean, suitzarren soldata garbia da altuena, Zurich, Basilea eta Geneva munduko lehen hirurak izanda, Eskandinaviako hirien aurretik.
Batez beste, suitzar batek 30 franko inguru irabazten ditu orduko, eta soldata gordinaren eta garbiaren arteko aldea Europako gainerako herrialdeetan baino garrantzi txikiagoa izan ohi da, dauden zerga gutxiei esker, eta horrek azal dezake zergatik lortzen dituen lehen postuak.
Soldata aldatu egiten da gizarte-taldearen arabera: OFEren (Estatistika Bulego Federala) datuen arabera (etxeko diru-sarrerak alderatzen dituzte), nekazari batek batez beste 4.300 franko inguru irabazten ditu, eta langileek, berriz, 7.200 franko inguru irabazten dituzte gutxi gorabehera. Aldea %40 baino gehiagokoa da. Suitzako batez besteko soldata 5.410 franko gordinekoa da.
Soldaten bilakaera etengabea izan zen 1990eko hamarkadara arte, 1993 eta 2000. urteen artean, soldatek bilakaera gutxiko aldia izan zuten. Gaur egun, emakumeen soldaten aurrerapen handia ikus dezakegu, soldata errealaren indizeak ikusi du emakumeen soldatak % 4,1 hazi zirela 2000-2003 aldian, eta gizoneena, aldiz, % 3,5. Horrez gain, emakumeek, oro har, gizonek baino % 15 gutxiago irabazten dutela azaltzen du, nahiz eta genero-berdintasunaren legea konstituzioan jasota egon.
Langabezia
Langabezia bereziki baxua izan da Suitzan, inguruko herrialdeekin alderatuta. 1997an % 5,2ko tasa izan zuen, gorakadaren errekorra izan bazen ere. Langabezia-tasa egonkorra da eta % 3,5 inguruan izan da pandemia heldu arte. Gaur egun % 5,1eko langabezia-tasa dago.
Langabezia-tasa biztanleriaren arabera aldatzen da. Kaltetuenak atzerritarrak dira, eta horien barruan kualifikazio maila baxuagoa da orokorrean. Ondoren, erromatar suitzarrak (frantsesak) eta italiarrak (Ticino) datoz eta tasa baxuenak Alemaniako eskualdeei dagozkie. Langabezia-tasarik handienak hiriguneetan biltzen dira, hala nola Zurich edo Genevan.
Barne Produktu Gordina
Suitzako Barne Produktu Gordina etengabe hazi zen 1990eko hamarkadaren hasierara arte. Hamarkada horretatik aurrera BPGa jaisten hasi zen. Gaur egun nahiko egonkor dago eta modu marjinalean egiten du aurrera. XXI. mendearen hasieran jaitsiera txiki bat jasan zuen, baina 2004. urtetik aurrera igoera handia izan du aurreko hamarkadekin konparatuz. Zurich Suitzako hiriburu ekonomikoa da, 70.000 milioi franko suitzarreko errentarekin (66.781 milioi euro); kantoi hau besteetatik urrun dago. Eskualde bakoitzak bere espezialitatea eta errenta-iturria ditu: adibidez, doitasunezko makineriaren industria Jura eta Biel-Bienne eskualdeetan kokatzen da, finantzak eta aberastasunen kudeaketa Geneva edo Zurich eskualdeetan, industria kimikoa eta farmazeutikoa Basilean, eta nekazaritza, batez ere, Bernako eta Valaiseko kantoietan kokatzen da.
Errenta desberdinatsun horren ondorioz, soldatak eta gizarte-prestazioak kantoi batetik bestera aldatzen dira. Neurri batzuk aplikatu zituen Suitza abiadura ezberdinetako garapena saihesteko: errenta apalenak dituzten eskualdeek laguntza ekonomiko gehiago jasotzen dituzte.
2003an, BPGa 433.300 milioi CHF ingurukoa izan zen (281.300 milioi euro inguru). 2004an, BPGaren hazkunde erreala % 1,7ra iritsi zen, eta laugarren hiruhilekoan – % 0,1eko hazkunde negatiboa izan zuen, bost hilabeteko hazkunde positiboaren ondoren. 2008ko krisialdiaren aurretik, Suitzako BPGa 540.000 milioi euro ingurukoa zen, hamarkada hasierako datuekin konparatuta, BPGa bikoiztu egin zen. Krisialdiaren ondoren, ekonomia egonkortu egin zen, mundu mailan gertatu zen moduan. Halaber, orduan,, puntu maximoetara heldu egin zen, 734.400 milioi euroraino iritsiz. Geroago, Covid-19aren krisialdiaren eraginak ekonomian ondorioak izan zituen BPG maila txikituz. Gaur egun, Suitzako ekonomiak eta bere BPGa bere historiako maila altuenean dago, 748.000 milioi euroko balioarekin.
Beraz, batez ere ekonomia esportatzailea da eta duela hamarkada batzuetatik superabita du ordainketa-balantzan. Bere merkataritza intraindustrial garrantzitsuak produktu-kategoria berdinen inportazio eta esportazio handia azaltzen du (enpresa berak erosi eta bere filialei saltzen die), baina Suitzak, gainera, lehengaien, bitarteko produktuen eta balio erantsi txikiko produktuen inportazio handiak egiten ditu. Aldiz, balio erantsi handiko eta eduki teknologiko handiko produktuak esportatzen ditu.
Esportazioak
Esportazioak progresiboki handiagotzen joan dira, 2003an Suitzako esportazioak 123.000 milioi CHF (80.000 milioi euro) ziren. 2008ko krisia baino lehen, Suitzaren esportazioak 136.000 milioi euro inguru ziren eta hamarkada hasierarekin konparatuz handitu egin ziren. Krisialdiaren ondoren esportazioak egonkortu egin ziren eta azken hamar urtetan nabarmenki handitu egin dira. 2016an esportazio maila bikoiztu egin zen. Gaur egungo egoerari dagokionez, Covid-19aren krisiaren ondorioz, hazkundea txikitu egin du, baina gaur egungo esportazioak BPGaren 280.000 milioi dira Suitzako ekonomian. Bazkide nagusiak Alemania, Frantzia eta Italia dira, nagusiki bere ondoan dauden herrialdeak direlako eta kultur antzekotasun handiak dituztelako. Amerikako Estatu Batuak eta Erresuma Batua ere talde honetan sartzen dira. Europar Batasunak (EB) esportazioen % 60 jasotzen ditu, hau da, Suitzako esportazio gehienak Europar Batasunera doaz.
Egia esan, Suitzako esportazioen osaeran industria farmakimikoaren pisuan etengabeko hazkundea ikusten da, neurtzeko eta doitzeko makina eta aparatuen esportazioaren kaltetan, Suitzako industria esportatzaile tradizionala izan dena. Izan ere, neurtzeko eta doitzeko aparatuen (batez ere, erlojuen) esportazio-industriaren pisu-galera oso motel baina etengabea da eta kezkagarria gertatzen ari da. Bilakaera horren arrazoien artean, nabarmentzekoa da frankoaren sendotasunak industria tradizionalean duen eragina, bai eta smartwatchak sartzeak sortutako lehia ere. Apple Watchen jaurtiketa, 2015ean, bereziki kaltegarria izan zen Suitzako erloju-egileentzat.
Produktu farmazeutikoen eskariaren prezioaren zurruntasunak ahalbidetzen du frankoaren sendotasunak sektore horren kanpo-salmentetan eragin negatiborik ez izatea, produktu horien eskari elastikoa dela eta, haien prezioak gorabeherik jasan ez dezaten. Patenteek eskaintzen duten esklusibotasunak ere mesede egiten die; izan ere, Suitza munduko liderretako bat da, per capita patente gehien dituen hirugarren herrialdea baita.
Suitzako esportazioaren sektore nagusiak aldatzen joan dira. Gaur egungo egoera hamarkada mende hasierakoarekin konparatuz maila handi batean aldatu egin da. Bere ekonomiaren sektoreen artean, produktu kimikoak eta farmazeutikoak nagusitasun handia eta pisu nabarmena dauka Suitzaren esportazioetan, 2015ean esportazioen 54.240 milioi euro suposatzen zituzten eta 2020an 77.495 milioi euro suposatzen zituzten. Beste aldetik, Suitzako ekonomia luxuzko produktuen merkatuan nagusia da eta datuek horrela adierazten dute, 2015ean 79.826 milioi euro etortzen ziren Urrezko bitxietatik eta bestelako bitxietatik. 2020an, esportazioak gutxiagotu egin ziren, baina maila egonkor batean mantentzen ziren, 75.598 milioi eurotan hain zuzen ere. Aurreko sektoreak ekonomian pisu handia dute, baina, bestelako sektore batzuek indar handia dute Suitzako ekonomian, adibidez: doitasun tresnen industria (14.652 milioi euro), industria kimikoak (22.352 milioi euro), makineria (18.516 milioi euro), erlojuen industria (15.844 milioi euro) eta elektronika (10.638 milioi euro). Datu guztiak 2020koak dira Suitzako aduanak emandako datuetan oinarrituz.
Esportazioak kontuan hartuta, Suitzak zerbitzuen esportatzaile indartsua du, gehienbat finantza-sektorean jarduten duten enpresek osatzen dute, munduko banku hoberenak Suitza kokatzen direlako. 15.682 milioi euro lortzen ditu finantza-sektoreak emandako zerbitzuen esportazioetatik. Munduko dirudun askok Suitzara dirua eramaten dute zerga sistema askoz malguagoa delako eta bankuek bezeroen kontuak sekretuan mantentzea ahalbidetzen dutelako. Bestelako zerbitzuak ere esportatzen ditu, seguruen sektorean ( 4.821 milioi euro) indar handia dauka, gehienbat finantza sektorearekin lotuta dagoelako eta Lizentzien eta Patenteetatik ( 15.682 milioi euro) ere sarrera handiak lortzen dituzte.
Suitza, tradizionalki, zerbitzuen esportatzailea izan da, batez ere, finantza-sektorekoa. Finantza-zerbitzuengatiko diru-sarrerak zerbitzuengatiko sarrera guztien herena izatera iritsi dira. Hala ere, finantza-krisiaren eta franko suitzarraren estimazioaren ondorioz, informazioa trukatzeko hitzarmenen sinadurak eta beste finantza-plaza batzuen lehiak behera egin dute diru-sarrera horietan, bai eta turismotik datozenak ere, baina zerbitzu teknologikoetatik datozen diru-sarrerak igo egin dira.
Inportazioak
Inportazioei dagokionez, Suitza ez da herrialde inportatzailea, gehienbat merkataritza balantza positiboa duelako. Bere inportazio nagusiak, mugan daude herrialdeetatik etortzen dira: Alemaniatik 10.638 milioi euro, Italiatik 15.692 milioi euro, Txinatik 15.034 milioi euro eta Frantziatik 11.946 milioi euro, datu guztiak 2020koak izanda. Inportatutako produktuak esportatzen direnekin bat egiten dute, bitxien industriak 91.973 milioi euro inportatzen ditu, luxuzko produktuen eskaria oso handia delako. Industria farmazeutikoak 34.161 milioi euro inportatzen ditu eta beste aldetik erregaietatik 5.192 milioi euro inportatzen dira.
Zerbitzu sektoreari dagokion inportazio maila handia da. Nahiz eta Suitza herrialde oso turistikoa izan eta neguko kirolak garrantzi handia daukaten, turismoari dagokion merkatal balantza negatiboa da, 425 milioi euro inportatzen dituelako. Beste aldetik, Suitzak telekomunikazioetan 4.229 milio euro inbertitzen ditu, ikerketa eta garapenean 13.105 milioi euro eta ahoulkularitza sektorean 7.760 milioi euro.
Merkatal Balantza
Adierazi den bezala, Suitzaren merkataritza-irekieraren maila oso handia da, eta 2019an % 84koa da (esportazioen eta inportazioen batura, BPGaren terminoetan). Hala ere, pandemiaren ondorioz, 2020an behera egin du, % 81,5era iritsiz.
Suitzak azpi-balantza komertzialen, zerbitzuen eta errenten superabitak erregistratzen ditu sistematikoki eta superabit kroniko bihurtzen ditu bere kontu korronteko balantzatik. Deigarria da zenbateko handia duelako, baita termino erlatiboetan ere, BPGren % 10 inguru baita. 2020an Suitzako kontu korrontearen superabita BPGren % 4,9koa izan zen.
Maila ekonomikoa
Suitzako biztanleko BPGa munduko altuenen artean dago. Arrazoietako batzuk dira ekoizpena balio erantsi handiko produktuetara bideratzea eta zerbitzuak menderatzea, oso aktiboa baita eta oso ondo garatuta baitago. Gaur egun, Suitzako ekonomia munduko hemeretzigarrena da BPG maila sailkapenean, munduko potentzien artean kokatuta dago, nahiz eta herrialde txikia izan. Bere kokapena, hau da, Europako erdialdean kokatuta egoteak eta kultura desberdinak elkarbizitzeak ekonomia sustatzea bultzatzen dute. Aldi berean, ekonomia handiekin muga izateak esportazioak eta produktuak garraiatzeko aukerak ahalbidetzen ditu. Suitzako per capita BPGa 76.330 €-koa da biztanle bakoitzeko, eta, beraz, biztanle bakoitzeko errentaren araberako herrialdeen konparaketan 196etik 4. postuan dago.
Finantza-sektoreak Suitzako ekonomian duen partaidetza murriztu egin da azken hamarkadan, beste sektore batzuek bezala, batez ere nekazaritzakoak, baina baita industria-sektoreak ere, eta nolabaiteko kezka sortu da zenbait esparrutan herrialdearen balizko "desindustrializazioagatik". Hain zuzen ere, sektore horrek "boom" bat erregistratu zuen mende honen lehen hamarkadan, eta, horregatik, frankoaren benetako estimazioan eragin zuen, eta, aldi berean, nazioarteko lehiakortasun-galera eragin zuen Suitzako industrian (batez ere, ekipoak eta makineria fabrikatzeko industrian).
Moneta
1848an, Suitzako Konfederazioak moneta jaulkipenaren monopolioa bereganatu zuen eta Suitzako frankoa (CHF) 100 zentimotan banatutako zilarrezko txanpon gisa definitu zuen. Hasieran Parisen egin ziren txanponak baina 1855etik aurrera Bernako Moneta Etxeko tailerretara mugitu zen produkzioa. 1865ean Latindar Moneta Batasuna sortzearekin batera, Suitza Frantziako "diru-probintzia" bihurtu zen hamarkada luzez. Konfederazioak billeteak jaulkitzeko monopolioa ere lortu zuen 1891n, baina ezin izan zuen hura baliatu 1910eko ekainaren 25era arte, Suitzako Banku Nazionala sortu zenean Estatuko banku baten aldekoen (parlamentuak onartua baina erreferendumean baztertua) eta jarduerak Konfederazioaren menpe zituen banku pribatu baten aldekoen arteko eztabaida baten ostean. 1926an, Latindar Moneta Batasuna ofizialki desegitean, moneta nazional bakar batek soilik zirkulatzen zuen herrialdean. Bigarren Mundu Gerran frankoa izan zen Europan moneta bihurgarri gogor bakarra, eta horregatik Alemania naziak operazio garrantzitsuak egin zituen herrialdean. 1960ko hamarkadan, zilarrezko txanponen balio metalikoa euren balio nominalaren gainetik nabarmen igo zen, beraz, 1968tik aurrera, kupro-nikel aleazio bat erabili zen Londresen partzialki egindako txanponetarako.
Moneta 10, 20, 50, 100, 200 (lehen 500) eta 1000 CHF billeteek eta 5, 10, 20 eta 50 zentimoko eta 1, 2 eta 5 CHFko (1 CHF = 100 zentimo) txanponek osatzen dute. 1 eta 2 zentimoko txanponak existitu dira baina monetizatu egin dira.
Suitzako Banku Nazionala arduratzen da diru kudeaketaz, gobernutik independentea da eta bere helburu nagusia inflazioari aurre egitea da.
Bankuak
2003an, finantza-sektoreak Suitzako BPGaren % 11,6 inguru adierazten zuen eta 196.000 pertsona inguru enplegatzen zituen, zeinetatik 136.000 banku-sektorean lan egiten zuten, Suitzako langile guztien % 5,6 inguru suposatuz.
Aliatuekin lerrokatzea
Nahiz eta eurogunearen erdian kokatuta egon, Suitzak bere txanponaren erabilerari eusten dio, Suitzako frankoari, zeinek inflazio arina jasan zuen. Bazkide komertzialen presioek aliatuen arauekin, aldebiko itunekin eta beste hitzarmenekin bat egitera bultzatzen dute, bereziki herrialdeen arteko lankidetza dirua zuritzearen eta terrorismoaren aurkako borrokan gauzatu da. Zerga-iruzurrarekiko tolerantzia-politika tradizionala poliki-poliki baretzen doa eta gero eta gertakari arraroagoa bihurtzen ari da.
Suitza nazioarteko erakunde ugaritako kide da, hala nola NBE (2002an sartu zen), MME, NMF, Munduko Bankua, ELGA, EMLE, BGEB eta UNCTAD. Honez gain, hitzarmen ugari egin dira beste herrialde batzuekin, hala nola EBrekin edo Estatu Batuekin.
1992an herri bozketa baten ostean, suitzarrek baztertu egin zuten euren herrialdea EBn sartzea.
Paradisu Fiskala
Suitza, oro har, paradisu fiskaltzat hartzen ez den arren, milaka pertsonek Suitzan bizitzea aukeratzen dute urtero, errenta eta ondare zerga arrunten ordez ordaintzen den eta zergadunaren gastuen arabera kalkulatzen den tasa lauko zergaz baliatzeko. Praktikan, Suitzako administrazioak uste du zerga horrek zegatutako pertsonaren urteko alokairuaren edo bizi den etxearen alokairu-balioaren bost bider gutxienez ordezkatu behar duela. Tasa lauko kreditu baten onuradunek ezin dute lan egin eta, beraz, ezta soldata jaso ere.
Honez gain, Suitzako banku-sekretua bankuei eta aurrezki-kutxei buruzko lege federalaren 47.artikuluak bermatzen du. Hau 1934an sartu zen indarrean eta bankuko ordezkariari bere bezero baten edozein informazio -bankukoa edo ez- zabaltzea debekatu egiten dio. Hau sekretu profesionaltzat har liteke nolabait, sekretu medikoaren balio berekoa. Sekretu hori ken daiteke nazioarteko prozesu judizial batek hala eskatzen badu. Diskrezio horrek kapitalaren etorreraren eta Suitzako frankoaren eta politikaren egonkortasunaren alde egiten du, nahiz eta polemika puntu garrantzitsua den finantza-industrian lehia justuari dagokionez, batez ere, euroguneko herrialdeekin.
Prezio altuak
2021eko bizi-kostuaren indizearen arabera, munduko 10 bizi-kostu altuena duten herrietatik 6 Suitzan kokatzen dira eta ondorengoak dira: Basilea, Zürich, Lugano, Lausana, Geneva eta Berna. UBSren ikerketaren arabera, 2018an Zürich munduko hiri garastiena zen, baina postua galdu zuen laster Bermudako Hamilton hiriarekiko.
Bestalde, Big Mac indizearen arabera, zeinek McDonald's konpainiaren izen bereko hanburgesaren balioa Amerikako Estatu Batuetan eta atzerrian berdin balio izateak eragingo lukeen aldaketa azaltzen duen herrialdeko erosahalmenaren parekotasuna neurtzeko, 2017an Suitza munduko herrialde garestiena da (6.35$ (6.50 CHF)), Norvegia (5.67$) eta Suediaren (5.26$) aurretik.
Suitzako Estatistika Bulegoak biztanleriaren gehiengoa ez aberatsa ez pobrea bezala definitzen du, eta batez besteko suitzarrek nahikoa irabazten dutela diote Suitzako bizi-kostu garestiari aurre egiteko.
Finantza Publikoak
Estatu federal gisa, Suitzak hiru finantzaketa publiko maila ditu: federala, kantonala eta komunala. Bigarren Mundu Gerra baino lehen eta bitatean, administrazio federalak mailegu handiak hartu behar izan zituen armamentu gastuak finantzatzeko. Ondorioz, 1950ean zor publikoa BPGaren % 72,7koa zen, eta horren % 60 Konfederazioari zegokion. 1973ra arte, Konfederazioaren zorraren indizea dezente jaitsi zen, kantonamendu eta udalena, berriz, gora zioan bitartean. Zor federalaren murrizketa hau hainbat faktoreren ondorioz gertatu zen:
1950 eta 1970 bitartean, Konfederazioak hemezortzi urteko superabita izan zuen, BPGaren % 1ekoa batez beste, 1965era arte; Herrialdeak "Trente Glorieuses" baliatu zuen urtean % 4,6ko hazkunde-tasarekin; 1960ko eta 1970eko hamarkadaren hasierako aktibitate ekonomikoaren hazkunde etengabeak BPGarekiko zorraren beherakada ekarri zuen, 1965etik aurrera balio nominaletan hazi baitzen.
1974-75eko krisi ekonomikoak gogor jo zuen Suitza eta bi urtetan zortzi puntutan igo zuen zorpetze ratioa. 1977-89 aldiko egoera ekonomiko onak, defizit txikiek eta 1980. hamarkadako bigarren erdiko superabitek botere publikoek beren zorpetze ratioa BPGaren % 31,6ra murriztea ahalbidetu zuten. 1990ean, Konfederazioaren zorpetze-tasa % 11,6koa zen, kantonamenduetakoa % 9,2koa, eta udalena % 11,3koa.
Demokrazia zuzenaren bidez, biztanleriak nahiko kontrol estua du urteko aurrekontu-oreka eskatzen duten lege edo konstituzio-araudien menpe dauden aurrekontuen gainean. Gainera, zuzeneko zergen bilketan izandako atzerapen luzeek fiskalitatearen eraginkortasuna politika fiskal tresna gisa eragozten dute.
Terrorismoa
Estatu Batuen eta Suitzaren arteko Ekonomia Batzorde Mistoaren (CEJ) bidez, herrialde honek terrorismoaren finantzaketaren eta ekintza terroristen prebentzioaren aurkako legedi zorrotza onartu du, diru zuritzearen aurkako hainbat prozeduren aplikazioagatik eta Al-Qaedako kontuak konfiskatzeagatik markatua.
Europar Batasuna
Nekazaritzaz gain, Europar Batasunaren eta Suitzaren arteko oztopo ekonomikoak eta komertzialak gutxienekoak dira. 1992an Suitzako hautesleek Europako Esparru Ekonomikoari buruzko Akordioari uko egin ostean, Suitzako gobernuak EBrekin aldebiko akordio ekonomikoak negoziatzeari ekin zion. Lau urteko negoziazioen ostean, Aldebikoetan amaitu zen, zein zazpi sektore hartzen dituen zeharkako akordioa den: ikerketa, kontratazio publikoa, merkataritzarako oztopo teknikoak, nekazaritza, hegazkin zibila, lurreko garraioa eta pertsonen zirkulazio askea. Parlamentuak 1999an ofizialki onartu zituen Aldebikoak eta 2000ko maiatzean erreferendum orokor baten bidez onartu ziren. Gero, Europako Parlamentuak eta bere estatu kideetako legebiltzarkideek berretsi zituzten akordioak. eta 2002ko ekainaren 1ean sartu ziren indarrean. Suitzako Gobernuak bigarren negoziazio txanda bati ekin dio, Aldebiko II izenekoa, herrialdeak erakundearekin dituen harreman ekonomikoak are gehiago sendotuko dituena.
Harrezkero, Suitzak bere jardunbide gehienak Europar Batasuneko politika eta arauetara egokitu ditu, herrialdearen nazioarteko lehiakortasuna maximizatzeko. Nahiz eta EBko politika gehienak polemikarik gabekoak diren, lankidetza polizial eta judiziala legearen betearaztea nazioarteko mailan eta aurrezkiaren gaineko zerga orduan eztabaidagarria da, batez ere, banku-sekretuan eman daitezkeen bigarren mailako efektuengatik.