cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hazkundearen kurba apaldu
Bidaiak murriztea
Litekeena da mugako murrizketek edo bidaiatzeko barne-murrizketek bi edo hiru aste baino gehiago atzeratzea izurrite bat, %99tik gorako estaldurarekin aplikatzen ez badira. Egiaztatu zen aireportuetan egindako detekzioa ez zela eraginkorra 2003an Kanadan eta Estatu Batuetan egindako SARS agerraldian birusaren transmisioa prebenitzeko. Austriaren eta Otomandar Inperioaren arteko mugako kontrol zorrotzak, 1770etik 1871ra bitartekoak, izurri bubonikoarekin kutsatutako pertsonak Austrian sartzea eragozteko ezarri zirenak, eraginkorrak izan zirela jakinarazi zen; izan ere, ez zen izurri agerraldi handirik izan Austriako lurraldean ezarri ondoren, baina Otomandar Inperioak XIX. mendearen erdialdera arte izurriaren agerraldi ugari jasaten jarraitu zuen bitartean.
Ipar-ekialdeko Unibertsitateak 2020ko martxoan argitaratu zuen ikerketa baten arabera, "Txinarako eta Txinatik egindako bidaia-murrizketek COVID-19ren nazioarteko hedapena geldiarazten dute, erkidego-mailako eta banakako transmisioa murrizteko ahaleginekin konbinatzen direnean". Bidaia-murrizketak ez dira nahikoak, gizartearen urruntzearekin bat egiten ez badugu" . Azterketak jakin zuenez, Wuhanera bidaiatzeko debekuak Txina kontinentaleko beste leku batzuetara zabaltzea hiru egunetik bost egunera atzeratu zuen, baina nazioarteko kasuen hedapena %80ra murriztu zuen. Bidaia-murrizketak hain eraginkorrak ez izateko arrazoi nagusietako bat da COVID-19 duten pertsona askok ez dutela sintomarik agertzen infekzioaren lehen etapetan.
Kasu posibleen berrogeialdia
2003an Singapurren izandako SARS gaixotasunaren agerraldian, 8.000 pertsona inguruk etxeko berrogeialdia jasan behar izan zuten, eta beste 4.300ek sintomak autokontrolatu behar izan zituzten eta osasun-agintariekin harremanetan jarri egunero, epidemia kontrolatzeko. Pertsona horietatik 58ri bakarrik diagnostikatu zitzaien azkenean SARS, baina osasun publikoko funtzionarioak pozik agertu ziren neurri horrek infekzioa gehiago zabaltzea saihesten lagundu zuelako. Autoisolamendu boluntarioak 2009an Texasen gripearen transmisioa murrizten lagundu ahal izan du. Epe motzeko eta luzeko ondorio psikologiko negatiboak jakinarazi ditu.
Osasun-hesia
Osasun-hesi terminoa lehen aldiz cordon sanitaire bezala erabili zen 1821ean, Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieuk Frantziako tropak Espainia eta Frantzia arteko mugan jarri zituenean sukar horia Frantziara iris zedin ekiditeko. Hala ere, baditu beste adibide historiko batzuk lehenago. Adibidez 1523an Maltan izurri beltza Birgu herritik ateratzeko osasun-hesi bat antolatu zuten. 1666an Eyam herri ingelesak bere buruaren gaineko osasun-hesia ezarri zuen izurria hedatzea ekiditeko. Hurrengo hamalau hilabeteetan populazioaren %80 hil zen. Inguruko herriek janaria ematen zieten puntu zehatzetan eta ordainketa ozpinarekin garbitutako txanponekin egiten zuten.
1793ko Filadelmiako sukar horiaren epidemian errepideak eta zubiak blokeatu ziren gaixotasunaren hedatzea gelditzeko. Garai horretan ez zen ezagutzen oraindik nola hedatzen zen gaixotasun hori. 1869an Adrien Proustek (Marcel Prousten aita) proposatu zuen kolera Indiatik Europa eta Afrikara heltzea ekiditeko nazioarteko osasun-hesi bat egitea. Bere proposamenean India eta Hegoaldeko Asiatik zetozen itsasontzi guztiek berrogeialdia pasa beharko zuten Suezen, baina ideia ez zuen inork hartu.
XX. mendean ere adibideak asko izan dira. Adibidez, 1995ean osasun-hesi bat erabili zen Kikwiten (Zaire) ebola birusaren gaixotasunaren agerraldi bat kontrolatzeko. Mobutu Sese Seko presidenteak tropekin inguratu zuen hiria, eta komunitaterako hegaldi guztiak eten zituen. Kikwiten barruan, Osasunaren Mundu Erakundeko eta Zaireko mediku taldeek kordoi sanitario gehiago eraiki zituzten, lurperatze eta tratamendu guneak populazio orokorretik isolatuz eta infekzioa arrakastaz mantenduz.
Schall Circle (Florida)
Schall Circle Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Palm Beach konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bellefonte (Pennsylvania)
Bellefonte Pennsylvaniako borough bat da. Centre konderrian kokatua dago. 2010ean 6,187 biztanle zituen, 4.79 kilometro koadrotan banatuta.
Zabul probintzia
Biztanle gehienak Paxtunak dira.
Tod
Tod, Antzinako Egiptoko hiri bat izan zen, Luxorretik 20 kilometro hegoaldera eta Hermontisen parean zegoena. Antzinako egiptoeraz, Dyerty deitzen zen, greziarrek, Tuphion izena eman zioten, erromatarrek Tufium edo Tuphium, eta, azkenik, arabieraz, Tod deitua izan zen.
Hiri honetan, Montu belatz jainkoa gurtzen zen, Horusen forma gerlaria zena. Bere lurreko izaera, Bukhis zezena zen (egiptoeraz Bakh), eta, bere gurtza toki nagusia Hermontis izan zen.
Toden, Bisson de la Roque arkeologoak, L'institute français d'archéologie orientale (IFAO)ko partaidea zenak, 1936an, Monturen tenpluaren indusketan (1934an aurkitua, hasiera batean, V. dinastiaren amaieran eta Inperio Ertaina amaitu ondoren eraikia) Todeko Altxorra delakoa aurkitu zuen, gaur egun, Louvreko Museoa eta Kairoko Egiptoar Museoaren artean banatua. Altxorra, landutako objektuetan, lapislazulian, zilindroak, zilarrezko kate eta beste batzuetan zetzan (Osirisen brontzezko estatua bat barne), ziuraski, atzerritarren emandako zergaordaina zena. Indusketak, 1913an hasi ziren, eta ez ziren 1991 arte amaitu, azkenik, Nag al-Madamud, Karnak, Hermontis eta Tod, Montu jainkoaren gurtza toki nagusiak zirela ezarria geratuz.
Tenplua, hasieran Mentuhotep I.ak eraikia, ptolomeotarrek berriztatu zuten, bereziki Ptolomeo VII.a eta Ptolomeo XII.ak, hauei, apainduraren zati bat, bere zaharberritzea eta sarrera berri bat ematen zaizkielarik. Badaude, baita ere, Antonino Piori ematen zaizkion zatiren batzuk ere. Ptolomeotar tenplutik gertu, erromatar kiosko txiki bat dago.
Boca Pointe (Florida)
Boca Pointe Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Palm Beach konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bucephala albeola
Bucephala albeola Bucephala generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Saulx (Saona Garaia)
Saulx Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saulx udalerrian erroldatutako biztanleak 828 ziren. Familiak 304 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 55 bakarrik bizi ziren emakumeak), 90 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 101 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 39 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 341 etxebizitza zeuden, 301 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 268 etxeak ziren eta 73 apartamentuak ziren. 301 etxebizitza nagusietatik 194 bere jabearen bizilekua ziren, 97 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 82 etxek lau zituzten eta 175 etxek bost zituzten. 242 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 143 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 131 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Argonia (Kansas)
Argonia Kansasko hiri bat da. Sumner konderrian kokatua dago. 2010ean 501 biztanle zituen, 1.71 kilometro koadrotan banatuta.
Saulx (Saona Garaia)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 462 ziren, horien artean 355 aktiboak ziren eta 107 inaktiboak ziren. 355 pertsona aktiboetatik 328 lanean zeuden (171 gizon eta 157 emakume) eta 28 langabezian zeuden (11 gizon eta 17 emakume). 107 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 51 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saulx udalerrian 316 unitate fiskal zeuden, 784,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.490 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 43 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 9 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 3 igeltseroak, 2 iturginak, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Saulx udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dompierre (Orne)
Dompierre Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Dompierre udalerrian erroldatutako biztanleak 335 ziren. Familiak 140 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 56 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Grant parkea (Chicago)
Grant parkea AEBetako Chicago hirian dagoen hiri parke publiko bat da. 1,29 km2-ko azalera du. 1847an Lake parkea izenez sortua izan zen.
Bere barnean, Milurtekoaren parkea eta Buckingham iturria daude.
Dompierre (Orne)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 190 ziren, horien artean 142 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 142 pertsona aktiboetatik 134 lanean zeuden (78 gizon eta 56 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Arius madagascariensis
Arius madagascariensis Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Dompierre (Orne)
Diru sarrerak
2009an Dompierre udalerrian 150 unitate fiskal zeuden, 367,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.699 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
Spongano
Mugakideak
Sponganok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dompierre (Orne)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Dompierre udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 432 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Atopochilus mandevillei
Atopochilus mandevillei Atopochilus generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Oinaztarren gurutzea
Oinaztarren gurutzea Fernando Zarate hil zuen tokian bertan eraiki zen 1450ean. Gaur egun udaletxearen eta San Migel elizaren arteko plazan kokatuta dago.
Gurutzearen aurrean dagoen inskripzio elebiduna duen plaka bat dago. Honakoa dio euskaraz:
Tenplete (musika)
Musika banda eta taldeek aire librean kontzertuak eskaintzeko diseinatuak daude.
Erloju-sorgailu
Erloju-sorgailua datu-prozesamendurako eta sinkronizaziorako beharrezkoa den maiztasun jakin bateko bulkadak sortzen dituen osagaia da. Osagai horiek mekanikoak, elektrikoak eta elektronikoak izan daitezke.
Erlojuak denborazko erreferentzia ematen dio sistemari. Horrekin, modu sinkronikoan eta aurreikus daitezkeen tarteetan ikus daitezke gertaerak. Hori oso erabakigarria da sistemaren funtzio askotarako. Zirkuitu erresonantea eta anplifikatzaileak dira erloju gehienen oinarrizko atalak.
Erloju-sorgailuaren atalak
Zirkuitu erresonantea, normalean, kuartzozko  osziladore piezoelektriko bat da, baina tanke-zirkuitu sinpleagoak erabil daitezke. Osziladorea mekanikoa izan daiteke,(kristalezko osziladorea, adibidez), edo elektrikoa (esaterako, tanke-erresonadore induktorea (LC)). Osziladorearen irteeraren erantzunarekin egonkortzen da eta irteera hori anplifikatzen da. Horrekin irteeraren seinalearen errendimendua hobetu eta indar gehiago izatea lortzen da.
Zirkuitu anplifikatzaileak osziladorearen seinalea alderantzikatzen du eta oszilazioa mantentzeko asmotan, zati bat osziladorera berrelikatzen du.
Erloju-sorgailuaren funtzioak
Erloju-sorgailuak kanpo osziladore bat izaten du, horrek erloju seinalea erreferentzi frekuentzia batera kargatzen du. Hori egin ostean, seinalea erloju sorgailutik pasatzen da eta horrek hiru funtzio basiko egiten ditu:
Seinale kalitatea
Tenporizazioaren ziurgabetasuna edo fasearen bibrazio kantitatea dira seinalearen kalitatea definitzen dituzten ezaugarriak. Fasearen zarata erlojuaren ziurgabetasuna kuantifikatzeko erabiltzen da horrek frekuentzia menperatzen duenean.
Eginkizuna
Erloju-sorgailuak bulkadak sortzen ditu unitate elektroniko batean; hala nola, batugailu batean.
Prozesadoreen kasuan, erloju-zenbakia kalkuluen abiadura adierazteko erabiltzen da hertzetan (Hz) emanez; adibidez, 2000 Hz.
Osaera
Erloju-sorgailua multibibratzaile arrunt bat izaten da gehienetan. Hala ere, eremuaren arabera beste zenbait osaera izan ditzake. Ordenagailuen eta erloju-sorgailuen kasuan, kristalezko osziladore bat izaten da batez ere.
Beste alde batetik, automobiletan, argi keinukarietarako erabiltzen den erloju-sorgailua tenporizatutako errele bat izaten da.
Beste atal batzuk
Erloju-sorgailuak oinarrizko seinalea aldatzeko sekzio gehigarriak izan ditzake. 8088 ak, adibidez, 2/3ko lan-zikloko erlojua erabiltzen zuen, eta horrek eskatzen zuen erloju-sorgailuak logika izatea, osziladoreetan ohikoa den 50/50 lan-zikloa gordin bihurtzeko.
Mota horretako beste aukerako sekzio batzuek maiztasun-zatitzailearen edo erloju-biderkatzailearen sekzioak dituzte. Erloju-sorgailu programagarriek aukera ematen dute zatitzailean edo biderkatzailean erabilitako zenbakia aldatzeko, eta, horri esker, irteera-maiztasun ugaritako edozein hauta daiteke hardwarea aldatu gabe.
Arkansas City (Kansas)
Arkansas City Kansasko hiri bat da. Cowley konderrian kokatua dago. 2010ean 12,415 biztanle zituen, 24.24 kilometro koadrotan banatuta.
Belle Vernon (Pennsylvania)
Belle Vernon Pennsylvaniako borough bat da. Fayette konderrian kokatua dago. 2010ean 1,093 biztanle zituen, 0.65 kilometro koadrotan banatuta.
Squinzano
Squinzano Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Squinzanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lubanarro
Lubanarroa edo babes-erretena gotorleku edo gaztelu bat inguratzen duen erreten edo zulo luzea da, babes-funtzioak betetzen dituena. Urez beteriko eremu hauek batzuetan handitu eta presa edo urtegi bilakatzen dira.
Jada antzinako Egipton (adibidez, Nubiako Buhenen), Babilonian edo Asirian eraikitzen zuten.
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (Philadelphia, Pennsylvania, Ameriketako Estatu Batuak, 1928ko abenduaren 7a) hizkuntzalaria, filosofoa, zientzialari kognitiboa, historialaria, gizarte kritikaria eta aktibista politikoa da. Massachusettsko Teknologia Institutuko hizkuntzalaritza eta filosofia irakasle emeritua da, eta XX. mendeko hizkuntzalari garrantzitsuenetako bat. 1957ko Syntactic Structures lanarekin, gramatika sortzailearen lehen teorialaria izan zen; hizkuntzalaritza eskola horrek sintaxia hizkuntzen ikerkuntzaren erdigunean kokatu zuen, eta jakintza horretara erabateko iraultza ekarri.
Monofisismo
Monofisismoa Jesukristo guztiz izaki jainkotiarra dela, eta inolaz ere gizakia, baieztatzen duen doktrina da. Haren jarraitzaileak monofisitak dira. Kaltzedonian 451 urtean egin zen kontzilioan Elizak heresiatzat jo zuen. Eliza monofisitek ortodoxotzat dauzkate beren buruak. Armenian, Etiopian, Sirian eta Indiako hegoaldean daude eliza horiek zabalduta.
Noam Chomsky
Chomskyren hizkuntzalaritzak norbanakoak hizkuntzaz jabetzeko duen bideari buruzko teoria berri bat aurkeztu du, eta hizkuntzaren sakoneko egitura eta oinarriei azalpena bilatu nahi die. Hizkuntzaren ikuspegi innatista batez (hizkuntza gizakiaren jaiotzezko gaitasuna da), gramatika giza sistema kognitibo bereizitzat du. Halaber, «hizkuntzaren organo» baten eta gramatika unibertsal baten existentzia aldezten du. Horregatik eta giza zientziei egindako beste ekarpen askorengatik, XX. mendeko zientzialari ospetsuenetako bat da.
Gramatika sortzailea
Esan bezala, Chomskyk sortu zuen 1957an gramatika sortzailea izenarekin mundu osoan ezaguna den hizkuntzalaritza eskola berria. Chomskyren ustez, hizkuntza deitzen dugun gertaera ez da gizartean dagoen zerbait —fenomeno soziala, beraz—, baizik eta gizakiaren burmuinaren funtsezko ezaugarria, gizaki orok sortzez duen zerbait. Bestela, nekez ulertuko litzateke haurrak (haur guztiek, arraza eta herrien gainetik), bizpahiru urteko epe labur batean, hizkuntza bezalako ezagutza sistema bat halako ahalegin berezirik gabe bereganatzea.
Hizkuntzaren datuak analogiaren bidez azaltzen ez direnez, beste nolabaiteko argudioak erabili behar dira datu horien berri emateko. Gramatika sortzailearen ustez, hizkuntza guztiek funtsean eredu berari jarraitzen diote eta hizkuntzetako gramatika guztiek baldintza zehatz eta jakin batzuen azpian eraikitzen dira, nolabait ere hizkuntzaren funtsezko ezaugarritzat har daitezkeenak. Ezaugarri, hastapen edo baldintza horiek (uztardura, mugadura, kategoria isilak, etab.) unibertsalak dira eta hizkuntza naturalen nolakotasuna zedarritzen dute. Printzipio horiek burmuinean daude eta heredatu egiten dira. Besoak hazten ikasten ez den bezala, ez da hitz egiten ere ikasten; gizarte baldintza jakin batzuk gertatuz gero, hizkuntza hazi egiten baita haurrarengan. Azken batean, umeak hizkuntza baten (edo batzuen) azaleko ezaugarriak baizik ez ditu ikasi behar: hiztegia, arau jakin batzuk, eta abar.
Eztabaida luzeak sortu dituzten formulazio teoriko horiek hizkuntzalari sortzaileek hainbat hizkuntzatan egin izan dituzten azterketetan oinarritu dira; azterketa horien formulazioa Chomskyk berak egin du, logika, matematika eta gaur egungo komunikazio sistemetan erabiltzen diren baliabideez baliatuta. Horrela, lehenengo formulazioa Syntactic Structures (Sintaxi egiturak) liburuan egin zuen 1957an, gramatika sortzaile-bihurtzaile baten eredua erakutsi eta teoriaren oinarriak jarri zituena. Bere teorien bigarren formulazioa Aspects of the Theory of Syntax (Sintaxi teoriaren gaiak) liburuan egin zuen 1965ean. Hirugarren eredu bat proposatzen du Lectures on Government and Binding (1981, Uztardura eta gobernuari buruzko hitzaldiak) lanean, eta orain garatzen ari da beste bertsio bat Knowledge of Language: Its Nature, Origin, and Use (1986, Hizkuntzaren ezagutza: haren natura, jatorria eta erabilera) eta Barriers (1986, Hesiak) liburuak idatzi zituenez geroztik. Idazlan horiek guztiek Ameriketan, Europan eta Asian arrakasta handia izan dute, eta Chomskyren teorien inguruan aldeko nahiz kontrako beste zenbait eskola sortu dira. Beti aitortzen da, haatik, Chomskyren nagusitasuna.
Camerosko Jaurerria
Camerosko Jaurerria Erdi Aroan sortutako Tierra de Cameros eskualde errioxarrean garatutako aginte sistema izan zen.
Historia
1040an Iruñeko erregea zen Gartzia III.a Santxez "Naiarakoa" eta Estefania Foixekoa, bere emazteak sortu zuten. Lehendabiziko jauna Viguerako gobernadorea zen Orti Otsoitz izan zen. Hau Furtun leinukoa izan zen, hau da Cassius kondea eta Aritza leinuarekin lotuta eta Tuterako Banu Qasikoak senideak zituztela.
Noam Chomsky
Bestelakoak
Chomskyren lanak bestelako hainbat alderdi ditu: ezagunak dira XX. mendeko filosofo ezagunenekin izan dituen eztabaidak, gero zenbait liburutan islatzen direnak (Descartesen hizkuntzalaritza, Hizkuntza eta adimena, Hizkuntzari buruzko hausnarketak, eta abar). Politikan, berriz, Ameriketako Estatu Batuetako kanpo arazoetako politika gogor salatzen du, eta inperialismoaren aurkako hainbat testu idatzi du. Atxilotu ere egin dute horregatik zenbait aldiz.
1996an Bartzelona n Hizkuntza Eskubideen Deklarazio Unibertsala babestu zuten pertsona ospetsuetako bat izan zen.[1 ]
Camerosko Jaurerria
Historia
1366an Henrike II.a Trastamarakoak Jaurerria (bere berrogeita lau herriak barne) Joanes Ramirez Arellanokoari eman zion Naiarako gudua galdu ondoren ihes egitera laguntzeagatik. Ramirez Arellanokoak 1812 arte mantendu zuten jaurerria, urte hartako Espainiako Konstituzioak jaurerriak kendu zituelako.
Noam Chomsky
Haurtzaroa: 1928–45
Noam Chomsky 1928an jaio zen, Philadelphian. Haren gurasoak, Ze'ev "William" Chomsky eta Elsie Simonofsky, etorkin juduak ziren: aitak Errusiako Inperiotik ihes egin zuen 1913an eta ama Bielorrusia n jaiotako irakasle eta aktibista izan zen. Noam lehen umea izan zen, eta David Eli anaia gazteena bost urte geroago jaio zen. Gurasoek hebreera irakatsi zieten, eta jasotako antisemitismoa ri aurre egin zioten txikitan, bereziki Filadelfiako irlandar eta alemaniar jatorriko komunitateetatik.
Chomskyk Philadelphiako Central High School-ean ikasi zuen. Gurasoak "Roosevelt demokrata normalak" direla esan izan du, zentro-ezkerreko politikarekin jarraitzaileak. Lehen artikulua hamar urterekin idatzi zuen, faxismoa ren hedapenari buruz Bartzelona Espainiako Gerra Zibilean erori ondoren eta, hamabi edo hamahiru urtetik aurrera, politika anarkistarekin identifikatu zen.
Unibertsitatea: 1945-55
Hamasei urte zituenean, ikasketa programa orokorra hasi zuen Pennsylvaniako Unibertsitatea n eta filosofia, logika eta hizkuntzak ikasi. Etxean bizi zenez, bere gradua hebreera irakatsiz finantzatu zuen. Zellig Harris hizkuntzalari errusiarrak Chomsky hizkuntzalaritza teorikoaren eremuan sartu zuen, eta gai horretaz egin zuen BAk tesia: "Morfofonemika hebreera modernoa".
1951 tik 1955 era Chomsky Harvard Unibertsitate ko kidea izan zen. 1955ean doktoretza tesia aurkeztu zuen gramatika eraldatzaileari buruzko bere ideiak azalduz. Harvardeko irakaslea zen George Armitage Miller berarekin lankidetzan aritu zen, hizkuntzalaritza matematikako hainbat lan teknikotan.
1947 an, txikitatik ezagutzen zuen Carol Doris Schatz ekin bikote harremanak hasi zituen eta, 1949 an ezkondu ziren. Harvardetik Europara eta Israelera bidaiatzeko dirua jaso zuten, eta denboraldi bat eman zuten Hashomer Hatzair-en HaZore'a kibutzean.
New Yorkera egindako bisitetan, Fraye Arbeter Shtime aldizkari anarkista yiddishkoaren bulegora maiz jo zuen, eta anarkismoa ren eta liberalismo klasikoaren arteko loturara batu zen.
Hasierako karrera: 1955-66
Massachusetts Institute of Technology n (MIT) Chomskyk denbora erdia itzulpen mekaniko ko proiektuan sartu zuen, eta beste erdia hizkuntzalaritza eta filosofia ikastaro bat ematen. 1957an irakasle elkartua izatera igaro zen, eta bere lehenengo liburua argitaratu zuen: Syntactic Structures. Hizkuntzalaritza arloko ohiko ildoei erradikalki aurka egiten zion, eta ondorioz John Lyons hizkuntzalariak baieztatu zuen Egitura Sintaktikoek "hizkuntzaren azterketa zientifikoa" iraultzen zutela.
Chomskyk MITen hizkuntzalaritzan programa sortu zuen, eta 1961ean, Hizkuntza Modernoak eta Hizkuntzalaritza Saileko irakaslea izateko aginpidea lortu zuen. Osoko hizlari izendatu zuten 1962an Massachusetts-eko Cambridgen ospatu zen Hizkuntzalarien Nazioarteko Kongresuan, eta horrek estatubatuar hizkuntzalaritzaren bozeramaile gisa ezarri zuen.
Shattuckita
Shattuckita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Shattuckita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: Cu5(Si2O6)2(OH)2. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Noam Chomsky
Gerraren aurkako aktibismoa eta desadostasuna: 1967-1975
Chomskyk  AEBek Vietnamgo gerran parte harte-hartzearen 1962ko protestekin bat egin zuen, gaiari buruz elizetan eta etxeetan egindako elkarretaratze txikietan. 1967 an, Estatu Batuetako inplikazioa kritikatuz, "Intelektualen erantzukizuna" idatzi zuen disidente publiko gisan.
Era berean ezkerreko aktibismoan parte hartu zuen. Chomskyk bere zergen erdia ordaintzeari uko egin zion, gobernuaren aurka aritutako ikasleei laguntza publikoa eman zien, eta ondorioz atxilotu egin zuten Pentagonoa ren aurrean gerraren aurkako hitzaldi bat ematen zebilen bitartean. Garai horretan, RESIST gerraren aurkako kolektiboa sortu zuen. 1970ean Asiako hego-ekialdea bisitatu zuen, Vietnamgo Hanoi Zientzia eta Teknologia Unibertsitatea n  klaseak emanaz, bai Laos-eko gerrako errefuxiatuen kanpamenduetara joanda.
Gerraren aurkako aktibismoagatik, behin baino gehiagotan atxilotu zuten, eta Richard Nixon presidentearen aurkari politikoen zerrenda nagusian zegoen. Bere emaztea hizkuntzalaritzako doktoregoa ikasten hasi zen familiari laguntzeko, senarraren espetxeratze edo lanik ezaren beldurrez. Hizkuntzalaritzan egindako lanak nazioarteko aitorpena lortzen jarraitu zuen, ohorezko doktore ugari jasoz.
Edward S. Herman eta Faurisson-en gertaerak: 1976-1980
Chomskyk publikoki kritikatu zuen nazismoa, eta orokorki totalitarismoa, baina adierazpen askatasunaren aldeko apustuak Robert Faurisson historialari frantsesaren eskubidea defendatzera bultzatu zuen, Holokaustoa ren ukazioaren jarrera azaldu zuenean.
Propaganda eta nazioarteko gaien kritika: 1980-2001
1985ean, Nikaraguako Kontrako Gerra ren garaian —Estatu Batuek Sandinista ren gobernuaren kontrako milizia k babestu zituztenean—, Chomsky Managua ra joan zen gatazkako langileen erakundeekin eta errefuxiatuekin elkartzera, politika eta linguistikari buruzko hitzaldiak publikoki emanez. 1983an, The Fateful Triangle argitaratu zuen, eta bertan argudiatzen zuen AEBek beti erabili izan dutela israeldarren eta palestinarren gatazka bere helburuetarako. 1988an, Chomskyk Palestinako lurraldeak bisitatu zituen, Israelen okupazioaren eraginaren berri emateko.
1990 eko hamarkadan, Chomskyk aktibismo politikoa lehen baino neurri handiagoan besarkatu zuen. Ekialdeko Timor ren independentziaren aldarrikapenarekin konpromisoa mantenduz, 1995 ean Australia ra joan zen Ekialdeko Timorren alde egiteko. Sortutako nazioarteko publizitatearen ondorioz, Wolfgang Sperlich bere biografoak adierazi zuen Ekialdeko Timorreko independentziaren kausari laguntzeko ezinbestekoa izan zela.
Irakeko gerraren kritika eta erretiroa MITetik: 2001-2017
2001eko irailaren 11ko atentatuen ostean, Chomsky-ri elkarrizketa luzeak egin zizkioten, eta Seven Stories Press-ek bildu eta argitaratu zituen urrian. Chomskyk argudiatu zuen Terrorismoaren Gerra ren ondorengoa ez zela urrats berri bat, baizik eta AEBetako kanpo politikaren eta konbinazio erretorikoaren jarraipena, Reagan arotik behintzat bazetorrena.
Bestalde, New Delhi ko Lakuawala Memorilean hitzaldia eman zuen 2001 ean, eta 2003an Kuba bisitatu zuen Latinoamerikako Gizarte Zientzialarien Elkarteak gonbidatuta. Chomskyren 2003ko “Hegemonia edo Biziraupena” liburuak Estatu Batuetako "estrategia inperial handia" deizenu zuena artikulatu zuen, eta Irakeko Gerraren hainbat alderdi kritikatu zituen.
MITetik 2002an erretiratu zen, baina campusean ikerketa eta mintegiak egiten segitu zuen emeritu gisa. Urte berean Turkia bisitatu zuen epaiketa batera joateko, eta kurdu en Turkiako zonaldeak bisitatu zituen, kurduen giza eskubideen alde hitz eginez. Halaber, Munduko Foro Sozialaren babesarekin, Brasil en hainbat konferentzietan hitz egin zuen 2002an eta 2003an, eta India ko Foroko ekitaldian ere parte hartu zuen.
Arizonako Unibertsitatea: 2017-gaur egun
2017 an, Chomskyk epe laburreko politika ikastaroa eman zuen Tucson-eko Arizona Unibertsitatean, eta gerora, lanaldi partzialeko irakasle gisa kontratatu zuten han, hizkuntzalaritza sailean, eginkizunak irakaskuntza eta mintegi publikoak zituela. Haren soldata emari filantropikoekin osatzen da.
Chomskyk 2018 an Kroazia, Serbia r, Bosnia-Herzegovina eta Montenegro ko hizkuntza komunari buruzko deklarazioa sinatu zuen.
Teoria linguistikoa
Chomskyren teoria linguistikoaren oinarria biolinguistikan datza, hizkuntzaren egituraren oinarrian dauden printzipioak gizakiaren adimenean biologikoki ezarrita daudela eta, beraz, genetikoki heredatuak direla dioena. Hori dela eta, gizaki guztiek hizkuntzaren egitura bera partekatzen dutela argudiatu zuen, desberdintasun soziokulturalak alde batera utzita. Chomskyk jarrera hori hartzerakoan, B. F. Skinner ren psikologia konduktista erradikala baztertzen du, horrek, hitz egitea eta pentsatzea pertsonen eta haien inguruen arteko interakzioen produktu guztiz ikasia zelakoa zioen eta.
Horren arabera, Chomskyk dio hizkuntza giza espeziearen garapen ebolutibo berezia dela, beste edozein animalia-espeziek erabiltzen duten komunikazio moduetatik bereizten dena. Chomskyk hizkuntzaren ikuspegi natibista eta internalista, koherentea da "arrazionalismoa ren" eskola filosofikoarekin, eta kontra egiten dio "enpirismoa ren" eskola filosofikoarekin koherenteak diren hizkuntzaren ikuspegi anti-natibistei eta externalistei, alegia, ezagutza guztiak, hizkuntza barne, kanpoko estimuluetatik datozela defendatzen duten teoriei.
Gramatika unibertsala
1960ko hamarkadaz geroztik, Chomskyk ezagutza sintaktikoa gutxienez partzialki natiboa dela mantendu du, eta horrek esan nahi du haurrek bertako hizkuntzaren ezaugarri jakin batzuk soilik ikasi behar dituztela. Giza hizkuntza eskuratzeari buruzko behaketetan oinarritu du argumentua eta "estimuluaren pobrezia" deskribatzen du: haurrek jasaten dituzten estimulu linguistikoen eta lortzen duten gaitasun linguistiko aberatsaren artean dagoen aldea.
Adibidez, haurrek aldaera sintaktiko baimenduen azpimultzo oso txikia eta finitua soilik baldin badute bere lehen hizkuntzan, nolabait gaitasun oso antolatua eta sistematikoa lortzen dute, esaldi kopuru infinitu bat ulertzeko eta ekoizteko, aurretik hizkuntza horretan inoiz egin ez dituztenak barne. Hori azaltzeko, Chomskyk arrazoitu zuen oinarrizko hizkuntza-datuak, berezko gaitasun linguistikoarekin osatu behar direla. Gainera, haurtxo bat eta katu txiki bat arrazonamendu induktiboa egiteko gai diren bitartean, datu linguistiko berberen eraginpean baldin badaude, gizakiak beti hizkuntza ulertzeko eta ekoizteko gaitasuna eskuratuko du, bitartean katutxoak inoiz ez duela lortuko gaitasunik hori.
Chomskyk gizakiak izan dezakeen edozein gaitasun garrantzitsu etiketatu zuen, eta katuak hizkuntza eskuratzeko gailurik ez zuela. Iradoki zuen hizkuntzalarien zereginetako bat izan behar dela gailu hori zer den eta zer nolako mugak jartzen dituen gizakien hizkuntza ezberdinetan. Mugaketa horien ondorio diren ezaugarri unibertsalak "gramatika unibertsala" izango lirateke. Ikerlari anitzek gramatika unibertsala zalantzan jarri dute, hizkuntzaren oinarri genetikoaren bideraezintasun ebolutiboa delakoan, hizkuntzen arteko ezaugarri unibertsal ezagatik, eta berezko eta unibertsalaren egituren eta hizkuntza zehatzen egituren arteko lotura frogatu gabeagatik.
Eraldatzaile-sortzaileen gramatika
Eraldatzaile-sortzaileen gramatika teoria zabala da, bertako hiztunen hizkuntza gaitasunak modelatzeko, kodetzeko eta ondorioztatzeko. Eredu horiek, edo "gramatika formalak", hizkuntza jakin baten egitura abstraktuak erakusten dituzte beste hizkuntza batzuetako egiturekin erlaziona daitezkeelako. Chomskyk gramatika eraldatzailea 1950eko hamarkadaren erdialdean garatu zuen, eta hizkuntzalaritzaren teoria sintaktiko nagusia bilakatu zen ondorengo bi hamarkadatan. "Eraldaketek" hizkuntzaren barruko harreman sintaktikoei egiten diete erreferentzia, adibidez, bi esaldien arteko gaia pertsona bera dela ondorioztatzeko gai da.
Hizkuntza sinplifikatzeko ahaleginean, gutxieneko ahalmenak erabiliz esanahia eta soinua erlazionatzen dituen sistema baten, Chomskyk "egitura sakona" eta "gainazalaren egitura" bezalako kontzeptuak baztertzen ditu, eta burmuinen zirkuitu neuralen plastikotasuna azpimarratzen du, kontzeptu kopuru infinitua izan ditzaketelako, edo "forma logikoak". Datu linguistikoen aurrean, entzule baten burmuinak soinua eta esanahia lotzen jarraitzen du, eta arau gramatikalak soilik hizkuntzaren funtzionamenduaren ondorioak edo bigarren mailako efektuak dira. Horrela, Chomsky-ren aurretiazko ikerketak hizkuntzaren arauetan arreta jarri zuen arren, orain burmuinak arau hauek sortzeko eta hizketa erregulatzeko erabiltzen dituen mekanismoetan oinarritzen da.
Ikuspegi politikoak
Chomskyren iritziz, errealitate politikoei buruzko egia sistematikoki desitxuratu edo kendu egiten du elite korporazio batek, komunikabide korporatiboak, publizitatea eta think tank sak erabiltzen baititu bere propaganda sustatzeko. Bere lanek horrelako manipulazioak eta iluntzen duten egia ezagutzera eman nahi ditu. Chomskyk uste du gezurrezko sare hau "zentzu komuna", pentsamendu kritikoa eta norberaren interesaren eta norberaren engainuaren eginkizunak ulertuz  apurtu daitekeela, eta intelektualek beren erantzukizun morala abdikatzen dutela munduaren egia esateko, prestigioa eta finantzaketa galtzeko beldurrez. Haren ustez, intelektual gisa, bere pribilegio soziala, baliabideak eta prestakuntza erabiltzea da bere borroka herri demokraziaren mugimenduei laguntzeko.
Protesta-martxa eta talde aktibista antolatzaileekin bat egin duen arren, Chomskyren saltoki politiko nagusiak hezkuntza eta argitalpena dira. Idazlan politiko ugari eskaintzen ditu, eta baita doako ikasgaiak eta hitzaldiak ere, kontzientzia politiko zabalagoa bultzatzeko. Munduko Industri Langileen nazioarteko sindikatu ko kidea da.
Estatu Batuetako kanpo politika
Chomsky estatubatuar inperialismoa ren kritiko nabarmena izan da. Ameriketako Estatu Batu etako kanpo politika ren oinarrizko printzipioa, Estatu Batuek ekonomikoki eta politikoki kontrolatzen duten "gizarte irekiak" ezartzea dela uste du, AEBetan oinarritutako negozioak aurrera egin dezaten.
Haren esanetan, AEBek bere interesekin bat ez datozen herrialde horietako mugimendu guztiak kendu nahi dituzte, eta AEBekiko errespetuzko gobernuak boterean kokatzen direla ziurtatu. Egungo gertaerak eztabaidatzerakoan, bere lekua ikuspegi historiko zabalago baten barruan kokatzen du. Bere ustez, AEBetako eta Britainia Handiko kanpoko ustiapenen kontu historiko ofizialek, zigortu egin dituzte nazioen ekintzak etengabe zuritzen, demokrazia hedatzeko edo beste kasu batzuetan kristautasuna zabaltzeko; kontu horiek kritikatuz, zuzendu nahi ditu. Sarritan aipatzen dituen adibide aipagarriak Britainia Handiko Inperioak India eta Afrikan izan zituen ekintzak dira, eta AEBek Vietnam, Filipinak, Latinoamerika eta Ekialde Hurbilean egindako ekintzak dira.
Chomskyren lan politikoa bereziki Estatu Batuetako ekintzak kritikatzen izan da. Esan du AEBetan ardazten dela, herrialdeak militarki eta ekonomikoki munduan menperatu duelako bere bizitza denboran, eta bertako hauteskunde sistema demokratiko liberala k herritarrei gobernuaren politikan eragina izatea ahalbideratzen duelako. Bere itxaropena da, AEBetako atzerriko politikek eurek kaltetutako populazioengan duten eraginaz kontzientziatuta, AEBetako eta beste herrialde batzuetako biztanleek politika horren aurka jotzea. Gobernuen motibazioak, erabakiak eta ekintzak kritikatu ditzatela eskatzen dio jendeari, beren pentsamendu eta ekintzen erantzukizuna onartu dezaten, eta beraientzako dituzten estandar berberak besteei aplikatzea.
Chomskyk Israel en eta Palestina ren arteko gatazketan AEBeko parte hartzea kritikatu du, bake ezartzea etengabe blokeatu duela argudiatuta. Chomsky-k, gainera, AEBetako eta Saudi Arabia ko lotura estua kritikatu du, eta baita Saudi Arabiak Yemen en izan duten esku-hartzean, nabarmenduz Saudi Arabiak "munduko giza eskubideen erregistro groteskoenetako bat" duela.
Kapitalismoa eta sozialismoa
Chomskyk kapitalismoa rekiko eta aberastasun materiala lortzeko desatsegintasua garatu zuen bere gaztaroan. Aldi berean, mespretxua handitu zitzaion sozialismo autoritarioarentzat, Sobietar Batasuneko politika marxista-leninistek irudikatuta. AEBetako ekonomialarien iritzi komuna onartu beharrean, estatuaren ekonomiaren jabetza osoaren eta jabetza pribatu osoaren artean espektro bat dagoela onartu beharrean, iradokitzen du espektro bat ulertu behar dela ekonomiaren kontrol demokratiko osoan edo kontrol autokrata osoan (estatukoa edo pribatua izan). Azaltzen du Mendebaldeko herrialde kapitalistak ez dira benetan demokratikoak, izan ere, bere ustez, gizarte benetan demokratiko baten pertsona guztiek beren iritzi politika ekonomiko publikoa adierazteko aukera dute. Elite agintarien aurka agertu da, hala nola Nazioarteko Diru Funtsa, Munduko Bankua eta GATT (OMEren aitzindaria) bezalako erakundeak. Chomskyk azpimarratzen duenez, 1970eko hamarkadaz geroztik, AEBetan gero eta desberdintasun ekonomiko handiagoak daude, hainbat finantza araudi indargabetu eta Bretton Woods-en finantza kontrolaren akordioa berriro baliogabetu dutelako.
AEBak alderdi bakarreko estatu gisa kalifikatzen ditu, bai alderdi errepublikanoa eta bai alderdi demokratiko a interes korporatibo eta finantzarioek kontrolatutako "negozio alderdi" bakarraren adierazpen gisa ikusiz. Chomskyk azpimarratu du, mendebaldeko demokrazia kapitalista liberalen artean, gutxienez biztanleriaren% 80k ez duela erabaki ekonomikoen gaineko kontrola, zuzendaritza klase baten esku baitago eta azken batean, elite aberats txiki batek kontrolatuta.
Horrelako sistema ekonomikoarekin lotura duela ohartuta, Chomskyk uste du aldaketa posible dela, arazoa ulertzen duten eta ekonomia modu bidezkoagoan berrantolatu nahi duten jende askoren lankidetza antolatuaren bidez. Komunikabideen eta gobernuaren korporazioen nagusitzeak, sistema honi aldaketa garrantzitsuak eragiten dituela aitortuz, baikortasun arrazoia ikusten du adibide historikoetan: esklabutzaren gaitzespen soziala ezmorala dela, emakumeen eskubideen aurrerapenak, eta gobernuak inbasioak justifikatzera behartzerakoan." Ahal izanez gero, gobernua aldatzeko iraultza bortitza saihestea hobesten du,  ahal bada azken errekurtso gisa hartuz, eta iraultza historikoen adibidea aipatzen du, non biztanleriaren ongizatea okertu egin zen.
Chomskyk ideia sozialista libertarioak eta anarko-sindikalistak, Ilustrazioa ren Aroko ideia liberal klasikoen ondorengoak direla ikusten ditu, bere jarrera ideologikoa gizakiaren izaera libertario eta sortzailea elikatzen duela argudiatuz. Etorkizun anarko-sindikalista bat aurreikusten du, langile en kontseiluek langileen ekoizpen-bitartekoen eta gobernuaren kontrol zuzena dutenak, batzar orokorretan elkartzeko aukeratuko baitzituzten ordezkariak. Autogobernu horren xedea da herritar bakoitza, Thomas Jefferson en hitzetan, "gobernu gaietan parte-hartzaile zuzena izatea". Bere ustez, alderdi politiko en beharrik ez da izango. Beraien bizitza produktiboa kontrolatuz, pertsonek lanerako gogobetetasuna eta helburuak betetzeko  sentsazioa lor ditzaketela uste du. Lanpostu desatseginak eta gogokoak ez direnak guztiz automatizatuak izan litezkeela argudiatzen du, ordainsari bereziak dituzten esku utziz, edo guztion artean partekatuz.
92 urterekin aktibo jarraitzen du, munduan hitzaldiak eta elkarrizketak emanez. Beti bezala, pentsamendu mailan boteretsuak eta haien apologistak desafiatuz. 2021ean Marv Waterstone Arizonako Unibertsitateko irakaslearekin batera argitaratu duen Kapitalismoaren ondorioak: fabrikazioarekiko nahigabea eta erresistentzia (Consequences of Capitalism: Manufacturing Discontent and Resistance) liburuan, aldaketa sozialaren inguruan Karl Marx en zulatzen ari den sator zaharra dakar gogora, modu eta bide ezberdinetan egin dezakeelako aurrera: "Justu lurrazalaren azpian dago. Honen inguruan pentsatzeko, ez duzu nagusi baten mendekoa zertan izan, zure bizitza gobernatu dezakezu, zure enpresak; horrek guztiak lurrazalera gerturatzen zaitu."
Israelgo eta Palestinako gatazka
Chomskyk izugarri idatzi du israeldarren eta palestinarren gatazkaren inguruan, herritarrak kontzientziatzeko asmoz. Aspaldi babestu zuen ezkerreko programa bi-nazionalista Israelen eta Palestinan, judu eta arabiarren egoitza den Levanten estatu demokratikoa sortu nahian.
Hala ere, egoeraren benetako real-politiko tasuna kontuan hartuta, konponbidea baldintza berdinetako bi estatuen artean egon daitekeela hobesten du. Chomskyri 2010ean Zisjordania ra sartzea ukatu zitzaion, Israeli egindako kritikengatik. Hitzaldi bat ematera gonbidatu zuten Birzeit Unibertsitatea n, eta Salam Fayyad palestinar lehen ministroarekin biltzeko asmoa zuen. Israelgo Atzerri Ministerioko bozeramaileak esan zuen azkenean Chomskyri sarrera ukatu egin zitzaiola hanka-sartze bategatik.
Albistegiak eta propaganda
Chomskyren idatzi politikoak ideologia, botere sozial eta politikoa, komunikabideak eta estatuaren politika izan dira. Bere lanik ezagunenetako bat, Fabrikazio baimendua, komunikabideek espektro politikoan estatuak finkatzeko eta bereganatzeko eginkizuna xahutzen du, kontrako ikuspuntuak baztertzen dituen bitartean. Chomskyk dio zentsuraren bertsio hau, "merkatu askeko" indarrek gobernuak gidatutakoa, sotilagoa eta zailagoa dela Sobietar Batasun eko propaganda sistema baliokidea baino. Bere esanetan, prentsa nagusia korporazioen jabetzakoa da eta, beraz, lehentasun eta interes korporatiboak islatzen ditu.
Amerikar kazetari asko saiatuak eta zentzudunak direla onartu arren, argudiatzen du komunikabideek gaiak aukeratzeko orduan, estaldura horrekin ezarritako premisak, eta adierazten diren iritzi sorta, estatuaren ideologia indartzera mugatzen direla: nahiz eta komunikabideek politikari indibidualak eta alderdi politikoak kritikatu, ez du estatuko eta sozietateen arteko lotura zabala ahulduko. Froga gisa, AEBetako komunikabideek ez dutela kazetari edo kritikari politiko sozialistarik enplegatzen nabarmendu du.
Era berean, AEBetako komunikabide nagusiek baztertu dituzten albiste garrantzitsuen adibideak ere aipatzen ditu, hauen berri emateak herrialdea gaizki islatuko lukeelako, besteak beste, Pantera Beltz en Fred Hampton en hilketa FBI ren inplikazio posiblearekin, edo Nicaragua n AEBek finantzatutako Kontrak egindako sarraskiak, edo israeldarren heriotzei buruzko etengabeko aipamenak, gatazka hartan Palestinako heriotza kopuru handiagoaren berri baliokidea eman gabe. Egoera hori konpontzeko, Chomskyk komunikabideen oinarrizko kontrol demokratikoa eskatzen du.
Chomskyk konspirazioaren teoria gehienak fruitugabeak jotzen ditu, politikaren eraketari buruz pentsatzea desbideratzen dituena erakunde-esparru baten, non banakako manipulazioa gizarte-premia handiagoen bigarren mailakoa den. Zuzenean baztertu ez dituen arren, botereari modu nabarmenean erronka botatzeko ez dute baliorik  Bere ideiak konspirazioaren teoria gisa etiketatzeari erantzunez, Chomskyk esaten du oso arrazionala dela komunikabideek informazioa manipulatzea saldu ahal izateko, beste edozein negozio bezala. Galdetzen du ea General Motors-i konspiratzailea dela leporatuko ote dioten, bere produktua saltzeko zer erabili edo baztertu duen aukeratzerakoan.
Beste diziplina batzuk
Chomskyk hainbat filosofia arloetan ere aktibitate handia izan du, hala nola filosofia kognitiboan, hizkuntza ren filosofia eta zientziaren filosofia. Esparru horietan, "iraultza kognitiboa" paradigma aldaketa esanguratsua izan zen. Garai hartako metodologia filosofiko nagusia zen positibismo logikoa baztertu egin zuen, eta filosofoen lengoaia eta pentsamendua birformulatu zituen. Chomskyk iraultza kognitiboa XVII. mendeko ideal arrazionalist etan sustraituta dagoela ikusi zuen. Bere posizioak -pentsatzen du adimenak hizkuntza, pertzepzioa eta pentsamendua ulertzeko berezko egiturak dituela-  arrazionalismoarekin (Ilustrazioarekin eta Kartesiarrekin) zerikusi handiagoa du konduktibismoarekin baino. Bere lan garrantzitsuenetako bat honela izendatu zuen Linguistika kartesiarra: pentsamendu arrazionalistaren historiaren kapitulu bat (1966). Hizkuntzaren filosofian, Chomsky bereziki da ezaguna giza hizkuntzan erreferentzia eta esanahiaren nozioa kritikatzen dituelako, eta adimen irudikapenen izaerari eta funtzioari buruz duen ikuspegiarengatik.
Chomskyk 1971an giza izaerari buruzko eztabaida ospetsua izan zuen Michel Foucault filosofo frantziarrarekin, sinbolikoa izan zen Chomsky filosofo analitikoaren prototipikoa bezala agertzeko Foucault-en aurka, tradizio kontinental aren defendatzailea zena. Hogeigarren mendeko bi moral eta intelektual ospetsuen arteko ezberdintasun bateraezinak erakusten zituen. Foucault-en posizioa kritikaren araberakoa zen: gizakia ezin dela ulertu gaur egun atzerritar gisa pentsatuz; Chomskyk, berriz, gizakiaren izaerak justizia moralaren arau arrunta bezalako unibertsaltasunak zituela zioen, arrazoimenaren bidez gizakiaren beharrak arrazionalki oinarritzat hartuta. Chomskyk orokorrean postmodernismoa eta Frantziako filosofia kritikatu zituen, argudiatuz ezkerreko filosofo postmodernoen hizkuntza ilunak langileen klaseei laguntza gutxi ematen diela. Filosofo analitikoekin ere eztabaidatu zuen, tartean, Tyler Burge, Donald Davidson, Michael Dummett, Saul Kripke, Thomas Nagel, Hilary Putnam, Willard Van Orman Quine eta John Searle.
Chomskyren ekarpenak intelektual en eta munduko historiaren barnean daude, filosofiaren historia barne. Ironia haren idazkeraren ezaugarri errepikakorretako bat da, sarritan bere irakurleek hobeto ezagutzen dutela suposatzen baitu, eta horrek bere aldarrikapenen egiazkotasunean gehiago inplikatzen du.