cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Georges Dumas
Georges Dumas (Lédignan, Gard, Frantzia, 1866ko martxoaren 6a - Lédignan, Frantzia, 1946ko otsailaren 12a) filosofoa, sendagilea eta psikologoa izan zen. Esperimentuzko psikologia landu zuen batez ere. Pierre Janet neurologoarekin batera Journal de psychologie normale et pathologique aldizkaria sortu zuen 1904. urtean. Bere zuzendaritzapean Traité de psychologie garrantzitsua eman zen argitara (1923-1924).
Eleutherodactylus verruculatus
Eleutherodactylus verruculatus Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Science Hill (Kentucky)
Science Hill Kentuckyko hiri bat da. Pulaski konderrian kokatua dago. 2010ean 693 biztanle zituen, 1.61 kilometro koadrotan banatuta.
Mesitornis unicolor
Mesitornis unicolor Mesitornis generoko animalia da. Hegaztien barruko Mesitornithidae familian sailkatua dago.
Jito genetiko
Jito genetikoa, gene-jitoa, alelo-jitoa, edo Sewall Wright efektua (Sewall Wright biologoaren omenez) izenez ere ezagutzen da. Hautespen naturalarekin batera jarduten du, espezieen maiztasun alelikoak denboran zehar aldatuz. Jito genetikoa efektu estokastiko bat da; alelo batzuk ausaz eta ez hautespen naturalez galtzearen eta ugalketan ausazko laginketaren ondorioa da. Belaunaldi batetik bestera aleloen maiztasuna ausaz aldatzean datza. Normalean, maiztasun txikieneko aleloak galdu egiten dira, eta maiztasun handienekoak (% 100 inguruko maiztasuna) finkatu egiten dira. Ondorioz, populazioaren dibertsitate genetikoa murriztu egiten da. Hardy Weinbergen orekaren arabera, populazioen gutxieneko tamaina jakin batetik aurrera, baldin eta hautaketa- eta mutazio-prozesurik ez badago, efektu horrek garrantzia galtzen du, eta maiztasun genikoak egonkortu egiten dira.
Haustespen naturalaren antzean, jito genetikoak populazioetan eragiten du. Aleloen maiztasuna (maiztasun alelikoa) eta populazio bateko kideen aleloen predominantzia alteratzen du, eta taldearen dibertsitate genetikoa aldatu. Jito genetikoaren eraginak populazio txikietan areagotzen dira (botila-lepoa efektuan edo efektu fundatzaileetan gertatu ohi den bezala) eta adaptatiboak ez diren aldaketak eragiten dituzte.
Katrina urakana
Katrina urakana 2005eko Atlantikoko urakan garaian suntsitzaileena eta hildako gehien eragin zituen urakana izan zen. Estatu Batuetan kalte ekonomiko eta hildako gehien eragin zituenetakoa da. Halaber, Atlantikoan izandako seigarren urakan handiena izan da. Gutxienez 1833 pertsona hil ziren urakanak edota ondorengo uholdeek eraginda, 1928ko Okeechobee urakanaz geroztik Estatu Batuetako urakan hilgarriena bilakatu zelarik. Eragindako kalteak 108 mila milioi dolarretan balioztatu ziren.
Jito genetiko
Jito genetikoak populazio homozigotikoa eratzeko joera du, hau da, genotipo heterozigotikoak ezabatzeko joera. Gainera, populazio bakoitzean galdu eta finkatzen diren aleloak desberdinak izan daitezkeenez, jitoaren eraginpean espezie bereko bi populazio edo gehiago bereizten dira genetikoki.
Katrina urakana
Saffir-Simpson eskalan 5. mailara iritsi zen eta haizeak 280 km/hko abiadura izatera iritsi ziren. Estatu Batuetako hegoaldean itsasertzeko herriak erabat kaltetu ziren, batik bat, New Orleanseko metropoli-barrutian, milioi bat pertsona baino gehiago bertatik atera behar izan zituzten.
Jito genetiko
Alelo baten maiztasuna belaunaldi batetik bestera alda daiteke, laginketa-errore deritzenei esker. Izan ere, populazioaren alelo guztietatik frakzio txiki bat baino ez da pasatuko hurrengora.
Katrina urakana
Katrina 2005eko abuztuaren 23an eratu zen Bahametan. Florida hegoaldea 1go mailako urakan bezala igaro zuen eta 2.000 milioi dolar baino gehiagoko kalteak eta 6 hildako eragin zituen. Mexikoko Golkoan berriz indarra hartu eta 5. mailako urakana eratu zen. Bigarren aldiz lurra jo zuenean, Louisianako hego-ekialdean, ahuldu egin zen eta 3. mailako urakanean gelditu zen. Hala ere, Katrinak Golkoko itsasertza suntsitu egin zuen, Floridatik Texasera, indarra hartu zuelako. Hildako gehien New Orleansen izan ziren bertako dike-sistemak huts egin zuelako. Dike horietako asko urakana pasatu eta ordu batzuetara kolapsatu egin ziren.
Jito genetiko
Gametoak progenia ekoizteko elkartzen direnean laginketa-errorea gertatzen da. Organismo askok gameto kopuru handia sortzen dute, baina, populazioaren tamaina txikia denean, gameto kopuru mugatu bat elkartzen da hurrengo belaunaldiko indibiduoak ekoizteko. Lagin mugatu horretan dauden aleloen gainean zoriak eragiten du, eta, hala, laginketa-erroreak jito genetikoa edo maiztasun alelikoen aldaketak eragin ditzake. Espero diren proportzioen desbideratzeak ausazkoak direnez, ezinezkoa da aldaketaren norabidea aurreikustea. Hala ere, aldaketen magnitudea aurresan dezakegu.
Jito genetikoaren magnitudea
Jito genetikoaren kantitatea maiztasun alelikoaren bariantzatik abiatuz estima daiteke. Populazio banatuen kopuru handi bat behatzen badugu, bakoitza N indibiduoekin eta p eta q maiztasun alelikoekin, zorizko ugalketa-belaunaldi baten ostean,  populazioen arteko maiztasun alelikoen bariantza (sp2) izango da jito genetikoa:
Adibidez: demagun biztanleria 50 indibiduo direla. Maiztasun alelikoak berdinak direnean (p = q = 0,5), maiztasun alelikoaren bariantza (sp2) 0,5 izango da (0,5 . 0,5)/(2 . 50) = 0,0025. Aitzitik, p = 0,9 eta q = 0,1 denean, maiztasun alelikoaren bariantza 0,0009 izango da soilik. Halaber, jito genetikoa handiagoa izango da populazioaren tamaina txikia denean. p = q = 0,5 bada, baina populazioaren tamaina 50 izan beharrean 10 baino ez bada, orduan, maiztasun alelikoko bariantza (0,5 izango da. 0,5)/(2. 10) = 0,0125; hau da, populazioaren tamaina 50 denean baino bost aldiz handiagoa.
Kozojedy (Rakovníkeko barrutia)
Kozojedy Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 101 biztanle ditu eta 7,18 kilometro koadroko azalera. Rakovníkeko barrutian dago.
Jito genetiko
Jito genetikoaren magnitudea
Jito genetikoen bidezko populazioen dibergentzia Peter Buri-k gauzatutako esperimentuaren bitartez lortutako emaitzekin ilustratzen da. Buri-k 2 aleloren maiztasuna (bw75 y bw) aztertu zuen 19 belaunalditan banatutako 107 populaziotan. Biek 0,5 maiztasuna zuten, eta Drosophilan begien kolorean eragiten zuten. Jito genetikoaren emaitzak ikusita, populazio ezberdinetan maiztasun alelikoak dibergitu zuten, eta maiz alelo batekiko edo bestearekiko finkoak bilakatu ziren.
Jito genetikoaren eragileak
Jito genetiko guztiak laginketa-erroretik sortzen diren arren, zenbait modutan sor daiteke errore hori.
Kozojedy (Rakovníkeko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1349 urtean egin zen.
Jito genetiko
Baliabideak
Populazio bat tamainaz murriztu daiteke zenbait belaunalditan, espazioaren, elikagaien edo beste baliabide kritikoren batek mugatuta.
Botila-lepoa
Populazio baten tamaina izugarri murrizten da, eta, horren ondorioz, jito genetikoa jasateko aukera handia duen populazioa sortzen da. Gizabanako baten edozein mutazio komunitatean anplifikatuko da horrek berriro tamaina emendatzean. Botila-lepoko gertaerek ere espezieen dibertsitate genetikoa murrizten dute, gutxien erabiltzen diren aleloak desagertzearen ondorioz.
Nahiz eta botila-lepoa bat-bateko gertaera batek eragin, horren eragina mantentzen da denbora luzez. Ezohiko banaketa genetikoa eragiten duen botila-lepoaren adibide interesgarri bat da Mikronesiako Pingelap-en atoloian itsutasuna duten banakoen proportzio handia. Aipatutako itsutasuna, begietako makila zelulen  mutazio ezohiko batek eragiten du (akrotopsia).
Fundatzaile-efektua
Fundatzaile-efektua indibiduo kopuru txiki batetik populazio bat ezartzearen ondorioa da, botila-lepo efektuaren kasu berezia, alegia. Populazio batek tamaina emendatu eta handi samar bihur badaiteke ere, bere kide guztien geneak jatorriz fundatzaileengan  zeuden gene urrietatik eratortzen dira (migraziorik eta mutaziorik ez dagoela aintzat hartuta). Fundatzaileen gene batzuen gainean eragiten duten zorizko gertakariek eragin handia izango dute biztanleria orokorraren osaeran.
Ontzi batean dauden puxtarriekin analogia
Jito genetikoaren prozesua azaltzeko, 20 puxtarri dituen ontzi bat erabil daiteke populazio bateko 20 organismo irudikatzeko. Puxtarri ontzi hori hasierako populazio gisa hartzen da. Ontziko puxtarrien erdia gorria da eta beste erdia urdina. Kolore bakoitza populazioaren gene baten alelo desberdin bati dagokio. Belaunaldi berri bakoitzean, organismoak zoriz ugaltzen dira. Ugalketa hori irudikatzeko, jatorrizko ontziaren puxtarri bat ausaz hautatzen da, eta hutsik dagoen ontzi batean kolore bereko puxtarri berri bat uzten da. Hori jatorriko puxtarriaren “progenia” da, eta “aitzindaria” beste ontzian mantentzen da. Prozesu hori behin eta berriro errepikatzen da, bigarren ontzian 20 puxtarri berri egon arte. Bigarren ontzian 20 "ondorengo" egongo dira, eta gorriak eta urdinak izango dira. Zehazki 10 puxtarri gorri eta 10 urdin baldin ez badaude, frekuentzia alelikoak ausazko aldaketa izan du.
Prozesu hori hainbat aldiz errepikatzen bada, belaunaldi bakoitzean bildutako puxtarri gorri eta urdinen kopurua aldatu egiten da. Batzuetan, ontzi berrietako batek ontzi “aitzindariak” baino puxtarri gorri gehiago ditu, eta beste batzuetan urdin gehiago. Fluktuazio hori jito genetikoaren antzekoa da: aleloen banaketa belaunaldi batetik bestera ausaz aldatzeak populazioaren maiztasun alelikoan aldaketa dakar.
Edozein belaunalditan, kolore jakin bateko puxtarriren bat aukeratzen ez bada, horrek ez du “ondorengorik” izango. Adibide honetan, puxtarri gorririk aukeratzen ez bada, belaunaldi berria irudikatzen duen ontziak “ondorengo” urdinak bakarrik izango ditu. Kasu horretan, alelo gorria behin betiko galduko da populazioan, eta alelo urdina, berriz, finkatu egingo da: etorkizuneko belaunaldi guztiak urdinak izango dira. Populazio txikietan, alelo bat belaunaldi gutxi batzuetan finkatu daiteke.
Jito genetikoaren ondorioak
Jito genetikoak populazio bateko konposizio genetikoan eragin garrantzitsuak ditu.
1.- Populazioaren barruko maiztasun alelikoen aldaketa eragiten du. Jito genetikoa ausazkoa dela kontuan hartuta, maiztasun alelikoen igoera haien jaitsiera bezain ohikoa da eta denboraren poderioz fluktuatu dezake.
Ageneko Fe
Fe (latinezko fides eta frantsesez foy, fedea), eliza katolikoaren santua eta martiria da. III. mende an Agen en (gaur egungo Frantzia) sortua. Erromatar-gal iar familia aberats batekoa zen, eta kristau-fedea defendatu zuen, hil arte. Gresilla ra eraman zuten bertan torturatzeko, bertan erretzeko, San Lorentzo bezala, eta gresillan erretzen ari zela lepoa moztu zioten. 303. urtean akabatu zuten hamahiru urte besterik ez zituelarik, Maximiano enperadorearen erregealdian, Daziano prokontsul aren auzitegian agertu ondoren. Harekin batera, Alberta ahizpa ere akabatu zuten, baita San Caprasio gotzaina ere eta horiekin batera martirien patua partekatu zuten hiriko beste hainbat biztanle kristau.
Thaptomys nigrita
Thaptomys nigrita Thaptomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Chirostoma zirahuen
Chirostoma zirahuen Chirostoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Korronte elektriko
Korronte elektrikoaren SI-ko unitatea amperea edo amp da, hau da, gainazal baten zeharreko karga elektrikoaren fluxua,  segundoko coulomb batean. Amperea (A sinboloa) SI-ko oinarrizko unitatea da eta korronte elektrikoa amperemetro izeneko gailua erabiliz neurtzen da.
Gainera, korronte elektrikoek eremu magnetikoak sortzen dituzte, eta hauek motorretan, sorgailuetan, hariletan eta transformadoreetan erabiltzen dira. Horrez gain, eroale arruntetan, Joule-efektua sortzen dute, bonbilla gorietan argia sortzen duena hain zuzen. Denboran zehar aldatzen diren korronteek uhin elektromagnetikoak igortzen dituzte, hauek izanik telekomunikazioetan informazioa transmititzeko erabiltzen diren uhinak.
Ikurra
Korrontearen ikur konbentzionala I da, intensité du courant (korronte intentsitatea) esaldi frantsesetik datorrena. Korronte elektriko esan beharrean korronte soilik ere esan dakioke. I ikurra erabili zuen lehenengoa André-Marie Ampère izan zen ondorioz, Ampère-ren indar-legearen formulazioan (1820), bere omenez du unitateak bere izena. Notazio hau Frantziatik hasita Britainia Handira heldu zen, bertan estandar bilakatuz, hala ere, aldizkari batek ez zuen onartu eta I beharrean C erabiltzen jarraitu zuen 1896an.
Historia
Historikoki, korronte elektrikoa karga positiboen fluxu (+) gisa definitu zen, korrontearen zirkulazioaren ohiko noranzkoa polo positibotik negatiborako karga-fluxua izanik. Geroago, ordea, Hall efektuari esker ikusi zen metaletan karga-eramaileak, karga negatibodunak direla, elektroiak hain zuzen, eta horiek noranzko konbentzionalaren aurkako noranzkoan doazela.
Beraz, noranzko konbentzionala eta erreala zuzenak dira, hau da, elektroiak eta protoiak polo negatibotik positibora mugitzen dira (noranzko erreala), baina honek ez du kontraesaten kargen mugimendua ez dela polo positiboan hasten. Polo positiboan, lehenengo elektroia polo honengatik erakarria da, beraz, erakarpen honen ondorioz, hutsune bat geratzen da elektroia zegoen lekuan, hutsune hau, hurrengo elektroiarekin betetzen da, eta honela prozesua errpikatzen da polo negatibora iritsi arte (noranzko konbentzionala). Beraz, laburbilduz, korronte elektrikoa elektroien mugimendua da, polo negatibotik positiborako noranzkoan, baina mugimendu hau polo positiboan sortuz.
XVIII. mendean, elektrizitatearekin lehen esperimentuak egin zirenean, igurtziz (elektrizitate estatikoa) edo indukzioz sortutako karga elektrikoa besterik ez zegoen. Karga-mugimendu konstantea izatea lortu zen Alessandro Volta fisikari italiarrak lehen pila elektrikoa asmatu zuenean, 1800ean.
Hitzarmenak
Material eroale batean, korronte elektrikoa osatzen duten mugimenduan  dauden kargatutako partikulei karga-eramaile deritze. Zirkuitu elektriko gehienetan kableak eta beste eroale batzuk osatzen dituzten metaletan, karga positiboko nukleo atomikoak posizio finkoan mantentzen dira, eta karga-eramaileak karga negatibodunak dira, elektroiak, libreki mugi daitezkeelako metaletan zehar. Beste material batzuetan, batez ere erdieroaleetan, karga-eramaileak positiboak edo negatiboak izan daitezke, erabilitako dopatzailearen arabera. Karga eramaileak positibo eta negatiboak izan daitezke aldi berean, zelula elektrokimiko bateko elektrolitoan gertatzen den bezala. Karga positiboen fluxu batek karga negatiboen fluxu baten korronte elektriko berdina sortzen du eta eragin berbera du zirkuitu baten karga negatiboen noranzkoa positiboen kontrakoa denean. Korrontea karga positiboen, negatiboen edo bien fluxua izan daitekeenez, korronte-noranzkorako konbentzio bat behar da, karga-eramaile motarekiko independentea dena. Korronte konbentzionalaren noranzkoa, arbitrarioki definitua, karga positiboen noranzkoa da. Karga eramaile negatiboak, elektroiak (kable metalikoetako karga-eramaileak eta zirkuitu elektronikoko beste osagai asko), zirkuitu elektriko bateko ohiko korronte-fluxuaren kontrako noranzkoan mugitzen dira.
Erreferentziazko noranzkoa
Korrontea zirkuituko elementu batean edo kable batean bi noranzkoetan mugi daiteke, beraz, korrontea adierazteko I (intentsitate elektrikoa) magnitudea definitzerakoan korrontearen noranzko positiboa zehaztu behar da, normalean gezi baten bidez egingo dena zirkuituaren eskeman. Horri I korrontearen erreferentzia-noranzkoa deritzo. Zirkuitu elektrikoak aztertzen direnean, normalean, ez da ezagutzen korrontearen benetako noranzkoa zirkuituko elementu espezifiko batean zehar analisia osatu arte. Ondorioz, sarritan, korronteen erreferentzia-noranzkoak arbitrarioki esleitzen dira. Zirkuitua ebazten denean, korrontearen balio negatiboak, korronteak zirkuituko elementu horretan zehar duen benetako noranzkoa, aukeratutako erreferentziako noranzkoaren aurkakoa dela adierazten du.
Ohm-en Legea
Ohm-en legearen arabera, eroale bateko bi punturen arteko korrontea zuzenki proportzionala da bi puntu horien arteko potentzial diferentziarekiko. Proportzionaltasun konstantea, hau da, erresistentzia, sartuz, erlazio hau deskribatzen duen ohiko ekuazio matematikora iritsiko gara:
non I eroalean zeharreko korrontea ampere-unitateetan den, V eroalean zehar voltetan neurtutako potentzial diferentzia, eta R eroalearen erresistentzia ohm unitatetan.
Zehazkiago, Ohm-en legeak dio, erlazio horretan R konstantea korrontearekiko independentea dela.
Korronte zuzen eta alternoa
Korronte alternoko sistemetan (AC), karga elektrikoaren mugimenduak noranzkoa aldatzen du periodikoki. Korronte alternoko energia elektrikoa da etxebizitzei eta enpresei ematen zaiena gehienbat.
Korronte alternoko zirkuitu baten ohiko uhin-forma uhin sinusoidala da, nahiz eta aplikazio batzuek uhin-forma alternatiboak erabiltzen dituzten, hala nola, uhin triangeluarrak edo karratuak. Kable elektrikoetan garraiatutako audio- eta irrati-seinaleak korronte alternoaren adibide ere badira. Aplikazio horien helburu garrantzitsu bat da AC seinalean kodetutako (edo modulatutako) informazioa berreskuratzea.
Bestalde, korronte zuzena (DC) karga elektrikoaren noranzko bakarreko mugimendua (batzuetan noranzko bakarreko fluxua) duen sistema da. Korronte zuzena zenbait iturrik sortzen dute, adibidez, bateriek, termopareek, eguzki-zelulek eta dinamo motako kommutadore bezalako makina elektrikoek. Korronte alternoa ere korronte zuzen bihur daiteke artezgailu baten bidez. Korronte zuzena eroale batean mugi daiteke, baita erdieroaleetan, isolatzaileetan edota hutsean zehar, elektroi sortetan edo ioietan. Korronte zuzenerako izen zahar bat korronte galbanikoa da.
Korronte elektrikoa naturan
Korronte elektrikoaren adibide naturalak ondokoak dira, besteak beste: tximista, deskarga elektroestatiko eta eguzki-haizea, aurora polarren iturria dena.
Old Station (Kalifornia)
Old Station Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Shasta konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Korronte elektriko
Korronte elektrikoa naturan
Korronte elektrikoarekin gizakiak egindako aparailuen artean kable metalikoetan eroapen-elektroien fluxua sartzea da adibide bat, esaterako, distantzia luzeetan energia elektrikoa hornitzen duten elikatze-lineak eta ekipo elektriko eta elektronikoen barruko kable txikiagoak. Eddy-ren korronteak eremu magnetiko aldakorren eraginpean dauden eroaleetan gertatzen diren korronte elektrikoak dira.
Halaber, uhin elektromagnetikoen eraginpean dauden eroaleen korronte elektrikoak bereziki azalean gertatzen dira. Korronte elektriko oszilakorrak irrati-antenen barruko tentsio zuzenetara isurtzen direnean, irrati-uhinak sortzen dira.
Elektronikan, beste korronte elektriko mota batzuen artean daude erresistentzien bidezko edo hutseko hodi bateko elektroien fluxua, bateria baten barruko ioien fluxua eta metal eta erdieroaleen barruko zuloen fluxua.
Korrontearen adibide biologiko bat da pentsamenduaren nahiz pertzepzio sentsorialaren erantzule diren neurona eta nerbioetako ioien fluxua.
Korronte elektrikoaren neurketa
Korrontea amperemetro bat erabiliz neur daiteke.
Horrez gain, korronte elektrikoa zuzenean neur daiteke galbanometro baten bidez, baina metodo horrek zirkuitu elektrikoa apurtzea eskatzen du, eta hau desegokia izan daiteke.
Korrontea zirkuitua hautsi gabe ere neur daiteke, korronteari lotutako eremu magnetikoa detektatuz. Gailuek, zirkuituaren mailan, korrontea neurtzeko hainbat teknika erabiltzen dituzte:
Joule Efektua
Joule-efektua, energia disipatzeko prozesua da, horren bidez, korronte elektriko bat eroale batetik pasatzean eroalearen barne-energia handitzen da, eta lan termodinamikoa bero bihurtzen da. Fenomeno hau James Prescott Joulek aztertu zuen lehen aldiz 1841ean. Joulek alanbre-luzera jakin bat sartu zuen ur-masa finko batean, eta 30 minutuz kablean zehar ezaguna zen korronte baten ondoriozko tenperatura-igoera neurtu zuen. Korrontea eta kablearen luzera aldatuz, sortutako beroa korrontearen karratua eta kablearen erresistentzia elektrikoaren biderketarekiko proportzionala zela ondorioztatu zuen.
Erlazio honi Joule-ren Legea deitzen zaio. SI-ko energia-unitateari joulea deitu eta J ikurra eman zitzaion. Normalean ezagutzen den SI-ko potentzia-unitatea, watt (ikurra: W), joule segundoko baten baliokidea da.
Elektroimanak
Elektroimanean, hari bobinak, iman baten moduan jokatzen du korronte elektrikoak zeharkatzen duenean. Hala era, korronterik ez dagoenean, bobinak magnetismoa galtzen du berehala. Korronte elektrikoak eremu magnetikoa sortzen du, eta eremu magnetiko hau, korrontea dagoen bitartean, haria inguratzen duten eremu lerro zirkularreko eredu gisa ikus daiteke.
Indukzio elektromagnetikoa
Eremu magnetikoa, korronte elektrikoa sortzeko ere erabil daiteke. Eroale bati eremu magnetiko aldakorra aplikatzen zaionean, indar elektroeragile (i.e.e.) bat induzitzen da, korronte elektrikoa sortzen duena ingurunea egokia denean.
Irrati-uhinak
Korronte elektrikoa forma egokiko eroalean zehar irrati maiztasunetan higitzen denean, irrati uhinak sor daitezke. Irrati uhinak argiaren abiaduran higitzen dira eta korronte elektrikoa sor dezakete urruneko eroaleetan.
Kondukzio motak ingurune ezberdinetan
Solido metalikoetan, karga elektrikoa elektroien bidez higitzen da, potentzial elektriko baxuenetik handienera. Beste ingurune batzuetan, kargatutako objektuen fluxuak (ioiak, adibidez) korronte elektrikoa sor dezakete. Karga-eramaile motatik independentea den korrontearen definizioa emateko, korronte konbentzionala karga-fluxu positiboaren norabide berean mugitzen dela esaten da. Beraz, karga-eramaileak (elektroiak) negatiboak diren metaletan, korrontea elektroien mugimenduaren aurkako noranzkoan dago. Karga-eramaileak positiboak diren eroaleetan, korronte konbentzionala karga-eramaileen norabide berean dago.
Hutsean, ioien edo elektroien habe bat sor daiteke. Material eroale batzuetan, aldi berean positiboki eta negatiboki kargatutako partikulen fluxuagatik sortzen da korronte elektrikoa. Beste batzuetan, soilik positiboki kargatutako partikulei esker sortzen da korrontea. Adibidez, elektrolitoetan, korronte elektrikoa ioi positibo eta negatiboen fluxuak sortzen du. Berun-azido zelula elektrokimiko arruntetan, korronte elektrikoa noranzko batean higitzen diren hidronio ioi positiboek eta kontrako noranzkoan higitzen diren sulfato ioi negatiboek osatzen dute. Txinpartetan eta plasman, korronte elektrikoa elektroien eta ioi positibo eta negatiboen fluxuak osatzen dute. Izotzetan eta hainbat elektrolito solidoetan, korronte elektriko osoa ioien fluxuaz osatuta dago.
Metalak
Metaletan, atomo bakoitzeko kanpoko elektroi batzuk ez daude molekula indibidualei lotuta solido molekularretan dauden bezala, edo banda isolatuetan material isolatzaileetan dauden bezala; baina sare metalikoan zehar aske mugitu daitezke. Kondukzio elektroi hauek karga-eramaileak izan daitezke, korrontea garraiatuz. Metalak bereziki eroaleak dira elektroi aske horietako asko daudelako, normalean atomo bakoitzeko bat. Kanpoko eremu elektrikorik ez dagoenean, energia termikoagatik, elektroi askeak ausaz mugitzen dira; baina metalaren barruan batez besteko korronte garbia nulua da. Giro tenperaturan, ausazko mugimendu horien batez besteko abiadura 106 metro segundokoa da. Hari metaliko bat igarotzen den gainazalean, elektroiak bi noranzkoetan mugitzen dira gainazalean zehar abiadura berdinean. George Gamow-k bere One, Two, Three...Infinity (1947) zientzia liburuan idatzi zuen bezala, "The metallic substances differ from all other materials by the fact that the outer shells of their atoms are bound rather loosely, and often let one of their electrons go free. Thus the interior of a metal is filled up with a large number of unattached electrons that travel aimlessly around like a crowd of displaced persons. When a metal wire is subjected to electric force applied on its opposite ends, these free electrons rush in the direction of the force, thus forming what we call an electric current."
Metalezko haril bat DC tentsio iturri baten (baterian adibidez) bi terminaletan konektatzen denean, eroalean zehar eremu elektriko bat egongo da. Harila tentsio iturriarekin konektatzen den momentuan, eroalearen elektroi askeak, eremu positiboaren eraginez, terminal positiborantz joango dira. Beraz, elektroi askeak karga-eramaileak dira eroale solidoetan.
Gainazal batean zeharreko karga-fluxu egonkorrerako, I korrontea (amperetan) ekuazio honekin kalkulatu daiteke:
,
non Q, denbora jakin batean (t) gainazalean zehar transferitutako karga den. Q coulomb-etan, t segundotan eta I amperetan neurtzen dira.
Oro har, korronte elektrikoa, gainazal jakin batean zehar igarotzen den kargaren fluxuaren abiadura gisa adierazi daiteke:
.
Elektrolitoak
Korronte elektrikoa elektrolitoetan, elektrikoki kargatutako partikulen (ioiak) fluxua da. Adibidez, eremu elektriko bat aplikatzen bada Na+ eta Cl− disoluzioan (baldintza egokietan), sodio ioiak elektrodo negatiborantz (katodorantz) mugituko dira, eta kloruro ioiak elektrodo positiborantz (anodorantz). Erreakzioak elektrodoaren bi gainazaletan gertatzen dira, ioi bakoitza neutralizatuz.
Zenbait elektrolito nahasketetan, kolore biziko ioiak mugitzen diren karga elektrikoak dira. Kolorearen progresio geldoari esker, korrontea ikus daiteke.
Gasak eta plasmak
Airean eta haustura eremutik beherako gas arruntetan, kondukzio elektrikoaren iturri nagusia, gas erradioaktiboek, izpi ultramoreek edo izpi kosmikoek sortutako ioi mugikor gutxi batzuk dira. Eroankortasun elektrikoa baxua denez, gasak dielektrikoak edo isolatzaileak dira. Hala ere, aplikatutako eremu elektrikoa hausturaren baliora gerturatzean, eremu elektrikoak, elektroi askeak elektroi aske gehigarriak sortzeko beste azeleratzen ditu, Olde efektua edo Elur-bola efektua deritzon gas neutroen atomo edo molekulen arteko talkak eraginez eta ionizatuz. Haustura prozesuak eroale elektriko bihurtzeko adina elektroi higikor eta ioi positibo dituen plasma osatzen du. Prozesuan, argia igortzen duen bide eroalea osatzen du, hala nola, txinparta, arkua eta tximista.
Plasma, gas bateko elektroi batzuk molekuletatik, edo atomoetatik kentzen edo “ionizatzen” diren materiaren egoera da. Plasma tenperatura altuen bidez, edo eremu elektriko altua edo eremu magnetiko alternoa aplikatuz, sor daiteke, aurretik aipatu bezala. Masa txikiagoa dutenez, eremu elektriko batek eragitean, plasman dauden elektroiak azkarrago azeleratzen dira ioi positiboak baino; beraz, korrontearen zati handiena eroaten dute. Ioi askeek lotura berriak eratzen dituzte konposatu kimiko berriak sortzeko (adibidez, atmosferako oxigenoa oxigeno bakarrean haustean [O2 \rightarrow 2O], atomoen arteko lotura berriak eratuz ozonoa [O3] sortzen da).
Hutsean
“Huts perfektuak” kargatutako partikularik ez duenez, normalean, isolatzaile perfektu gisa jokatzen du. Hala ere, metalezko elektrodoz osatutako gainazalek, hutsaren eskualde bat eroale bihurtzea eragin dezakete; eremu  bateko elektroiak igorriz edo igorpen termoionikoaren bidez elektroi askeak edo ioiak injektatuz. Igorpen termoionikoa, energia termikoak metalaren lan funtzioa gainditzen duenean gertatzen da. Eremuaren elektroi igorpena aldiz, metalaren gainazaleko eremu elektrikoa tunel-efektua eragiteko adinakoa denean gertatzen da, eta elektroi askea metaletik askatu eta hutsera igarotzea eragiten du. Kanpotik berotutako elektrodoak hodei elektronikoa sortzeko erabili ohi dira, hutsean dauden hodietako harizpi edo zeharka berotutako katodoan bezala. Gori-gori dauden eskualde txikiak (katodo orban edo anodo orban izenekoak) sortzen direnean, elektrodo hotzek ere sortzen dituzte hodei elektronikoak igorpen termoionikoaren bidez. Lokalizatutako korronte altu batek sortutako elektrodoaren gainazaleko gori-gori dauden eskualdeak dira. Eskualde horiek, eremuko elektroi igorpenaren bidez sortu daitezke, baina hutsaren arkua eratu ostean, igorpen termoionikoaren bidez mantentzen dira. Elektroiak igortzen dituzten eskualde txiki hauek nahiko azkar eratu daitezke, eremu elektriko altu bat jasaten duen gainazal metaliko batean. Hodi hutsak eta sprytroiak hutsaren eroankortasunean oinarritutako kommutazio eta anplifikazio gailu elektronikoetako batzuk dira.
Supereroankortasuna
Supereroankortasuna material jakin batzuetan gertatzen den fenomenoa da. Erresistentzia elektrikoa nulua denean eta materiala tenperatura kritiko bereizgarriaren azpitik hoztean eremu magnetikoa kanporatzen duenean gertatzen da. Heike Kamerlingh Onnesek aurkitu zuen Leiden-en, 1911ko apirilaren 8an. Ferromagnetismoa eta lerro espektral atomikoen moduan, supereroankortasuna fenomeno mekaniko kuantikoa da. Bere ezaugarrietako bat Meissner efektua da, hau da, supereroale egoerara igarotzean supereroalearen barnealdetik eremu magnetikoaren lerro guztien kanporaketa. Meissner efektua gertatzeak adierazten du supereroankortasuna ezin dela fisika klasikoko eroankortasun perfektuaren idealizazio gisa ulertu.
Erdieroaleak
Erdieroaleetan baliagarria izan ohi da korrontea “zulo” positiboen fluxuaren ondorioz sortzen dela pentsatzea (erdieroale kristalak balentzia elektroi bat falta duen tokietan dauden karga positibo eramaile mugikorrak). Hori gertatzen da p motako erdieroaleetan. Erdieroaleak, eroale eta isolatzaile baten tarteko magnitudeko eroankortasun elektrikoa du. Eroankortasuna, gutxi gorabehera, zentimetroko 10−2 eta 104 siemens (S⋅cm−1) tartean dago.
Erdieroale kristalino klasikoetan, elektroiek banda jakin batzuen barruan soilik izan dezakete energia (hau da, energia-mailen tarteak). Energetikoki, banda hauek oinarrizko egoeraren energiaren, elektroiak materialaren nukleo atomikoetara estu lotuta dauden egoeraren eta elektroi askearen energiaren artean kokatzen dira; azken honek, elektroi batek materialetik guztiz ihes egiteko behar duen energia deskribatzen du. Energia-bandak elektroien egoera kuantiko diskretu askori dagozkie, eta energia baxua duten egoera gehienak (nukleotik gertuago daudenak) okupatzen dira, balentzia banda izeneko banda jakin batera arte. Erdieroaleak eta isolatzaileak metaletatik bereizten dira, edozein metalen balentzia banda ia elektroiz beteta baitago ohiko funtzionamendu baldintzetan; bestalde, oso gutxi (erdieroaleak) edo ia bat ere ez (isolatzaileak) daude eroapen bandan, balentzia bandaren gainean dagoen bandan.
Balentzia bandatik eroapen bandara bitarteko eroalean, elektroiak kitzikatzeko erraztasuna banden arteko tartearen (gap elektronikoa) araberakoa da. Energia banda-tarte horren tamainak erdieroaleen eta isolatzaileen arteko banaketa lerro arbitrario (4 eV gutxi gorabehera) gisa balio du.
Lotura kobalenteetan, elektroiak salto egiten du ondoko lotura batera. Pauli baztertze printzipioak, elektroia lotura horren kontrako lotura egoera altuenera igarotzea eskatzen du. Deslokalizatutako egoeretarako, adibidez dimentsio bakarrean (nanokable batean), energia bakoitzerako, elektroiak noranzko batean higitzen diren egoera bat dago; eta beste egoera bat elektroiak beste noranzkoan higitzen direna. Korronte garbia igaro dadin, noranzko baterako beste noranzkorako baino egoera gehiago okupatu behar dira. Hori gerta dadin, energia behar da; izan ere, erdieroalean, hurrengo egoera altuagoak banda gap elektronikoaren gainean daude. Askotan, honela adierazten da: banda osoek ez dute eroankortasun elektrikoan laguntzen. Hala eta guztiz ere, erdieroaleen tenperatura zero absolututik gora igotzen denez, erdieroalean energia gehiago dago sareko bibrazioetan eta eroapen bandan dauden kitzikatutako elektroietan xahutzeko. Kondukzio bandako korrontea daramaten elektroiei elektroi aske deritze; nahiz eta askotan elektroi esaten zaien testuinguruan argi badago.
Korronte dentsitatea
Korronte dentsitatea aukeratutako azalera unitateko igarotzen den karga kantitatea da. Bere magnitudea zeharkako sekzio unitateko korrontea den bektore gisa definitzen da. Erreferentzia noranzkoan aztertu bezala, bere noranzkoa arbitrarioa da. Normalean, mugitzen diren kargak positiboak badira, korronte dentsitateak kargen abiaduraren zeinu bera du. Karga negatiboetarako, korronte dentsitatearen zeinua, kargen abiaduraren aurkakoa da. SI-ko unitateetan, korronte dentsitatea (sinboloa: j) metro karratuko amperetan (oinarrizko SI-ko unitateak) adierazten da.
Metalak bezalako material linealetan eta maiztasun baxuen azpitik, gainazal eroalearen korronte dentsitatea uniformea da. Baldintza horietan, Ohm-en legeak dio korrontea, metal erresistikorraren (edo beste gailu ohmiko bat) (ideala) bi muturren arteko potentzial diferentziarekiko (zeharkakoa) zuzenki proportzionala dela:
,
non I korrontea den, amperetan neurtua; V potentzial diferentzia den, voltetan neurtua; eta R erresistentzia den, ohm-etan neurtua. Korronte alternoetarako, batez ere maiztasun altuagoetan, azal efektuak korrontea modu desberdinean hedatzea eragiten du eroalearen sekzioan zehar; dentsitatea handiagoa da gainazaletik gertu, eta beraz, itxurazko erresistentzia handitzen da.
Jito abiadura
Eroale baten barruan, kargatutako partikula higikorrak etengabe mugitzen dira ausazko noranzkoetan, gas bateko partikulak bezala (zehatzago esanda, Fermi gas bat). Karga-fluxu garbia sortzeko, partikulak batera mugitu behar dira batez besteko jito tasarekin. Elektroiak metal gehienen karga eramaileak dira eta bide irregularra jarraitzen dute atomoekin talka eginez; baina orokorrean, eremu elektrikoaren kontrako noranzkoan jitoan. Jitoan ibiltzen diren abiadura, ekuazio honen bidez kalkula daiteke:
I = nAvQ ,
non
Normalean, solidoetako kargak astiro higitzen dira. Adibidez, 5 A-ko korrontea daraman 0.5 mm2-ko sekzioko kobrezko hari batean, jito abiadura milimetro segundoko ordenakoa da. Beste adibide bat jartzearren, izpi katodikozko hodi baten barruko hutsunean, elektroiak argiaren abiaduraren hamarren baten abiaduran higitzen dira lerro zuzenetan.
Alà dei Sardi
Alà dei Sardi Italiako udalerri bat da. n kokatuta dago, eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Korronte elektriko
Jito abiadura
Azeleratzen den karga elektriko orok, eta beraz, korronte elektriko aldakorrak, eroalearen gainazaletik oso abiadura handian hedatzen den uhin elektromagnetikoa sortzen du. Abiadura hori, argiaren abiaduraren zati esanguratsua izan ohi da, Maxwell-en ekuazioetatik ondoriozta daitekeenez; beraz, elektroien jito abiadura baino askoz azkarragoa da. Adibidez, korronte alternoko linea elektrikoetan, energia elektromagnetikoaren uhinak kableen arteko espazioan zehar hedatzen dira, iturri batetik urruneko karga batera mugituz, hariletako elektroiak distantzia txiki batean aurrera eta atzera bakarrik mugitzen diren arren.
Uhin elektromagnetikoaren abiaduraren eta hutseango argiaren abiaduraren arteko erlazioari abiadura faktorea deritzo; eroalearen eta inguratzen duten material isolatzaileen ezaugarri elektromagnetikoen eta haien formaren eta tamainaren araberakoa da.
Hiru abiadura horien magnitudeak (ez naturak), gasekin lotutako antzeko hiru abiadurekin ereduztatu daiteke. (Ikus gainera ereduztapen hidraulikoa.)
Alà dei Sardi
Mugakideak
Alà dei Sardik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hoplolatilus purpureus
Hoplolatilus purpureus Hoplolatilus generoko animalia da. Arrainen barruko Malacanthidae familian sailkatzen da.
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Legarda)
Jasokundeko Andre Mariaren eliza Izarbeibarrako Legarda udalerrian kokatutako XIV. mendeko kristau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.
Habearte bakarreko eraikin gotikoa da, burualde zuzena du burualdean, eta XVI. mendeko kapera gotiko berantiar bat erantsi zioten, epistolaren aldean gurutze-gangaz estalia, eta XVI. mendearen amaierako bi ataleko nabe bat, ebanjelioaren aldean ertz-gangaz estalia. Habearte nagusia fajoien gaineko kanoi zorrotzeko gangaz estalita dago, eta oinaldeko lehen atala, goi-koruaren zati batekin okupatua, gainerakoen ondorengoa da.
Eleutherodactylus warreni
Eleutherodactylus warreni Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Legarda)
Sarrerako atea, gotikoa, arku zorrotzekoa da, eta bere arkiboltak, giltzarrian krismoia dutenak, inposta-kapiteletan bermatuta daude, Kristoren Haurtzaroko erliebe historiatuekin apainduta (Bisitazioa, Jaiotza eta Deikundea).
Erretaula nagusia platereskoa da (XVI. mendekoa), eta sotobankoa, bankua, bi solairuko bost kale eta atikoa ditu. Bankuan, Ebanjelarien erliebeak nabarmentzen dira, bakoitzak bere idazmahaian idazle gisa irudikatzen dituenak. Lehenengo solairuan, Santosen hainbat irudi daude, titularraren irudiarekin batera dauden horma-hobietan, erdiko kalean. Bigarren solairuan, Deikundearen, Inuzenteen Sarraskiaren eta Natibitatearen eszenak dituzten erliebeak daude, eta, teilatupean, fardel biribileko Kalbarioa ageri da, Aita Betierekoaren irudiarekin amaitzen den frontoian.
Epistolaren aldeko kaperan erretaula txiki bat dago, tailuzkoa, San Joan Bataiatzailearen Kondairaren erliebeekin apaindua, eta ebanjeliokoan beste bat, Birjinari eta Haurrari eskainia, estilo erromanistan, San Pedro eta San Pauloren artean, Deikundearen, Egiptorako ihesaren eta Esponsalesen eszenak erliebean dituela, bankuan.
Claude Boujon
Claude Boujon (Paris, 1930eko uztailaren 28a - 1995eko irailaren 13a) haur eta gazte literaturako idazle eta ilustratzailea izan zen.
Bernard Versele saria eskuratu zuen 2003an.
Farinelli
Farinelli —jaiotza-izena: Carlo Broschi Farinelli— (Napoli, Italia, 1705eko urtarrilaren 24a - Bolonia, Italia, 1782ko irailaren 16a) kantaria izan zen, castratien artean ospetsuena. Europa guztian kantatu zuen (1732-1737) baina Madrilen hartu zuen bizilekua: erreginaren begikoa izaki —Calatravako kantziler egin zuen—, eragin handia izan zuen. Fernando VI.a Espainiakoa hildakoan, Bolonian hartu zuen egoitza.
Antzinako greziar filosofia
Lau garaitan bana daiteke antzinako greziar filosofiaren aroa : filosofo presokratikoak, Sokratesen aurretikoak alegia, bereziki kosmologia landu zutenak eta fenomeno naturalen azalpen arrazionalak ematen saiatu zirenak; Sokratesekin, biraketa antropologikoa gertatu zen filosofian, non gizakia bilakatu zen aztergai nagusi; Platonek gizakia eta gizartea aztertzen jarraitu zuen baina ontologia ere garatu zuen, ideien teoria delakoan, Aristotelek kritikatu zuena, gertaera eta behaketa enpiriko eta zehatzetan oinarritutako epistemologia garatuz; azkenik, aro helenistikoak eskola filosofiko zenbaiten garapena ekarri zuen, hala nola estoizismoa, neoplatonismoa eta eszeptizismoa.
Filosofiaren sorrera
Filosofiaren sorrera Grezian kokatzen da K. a. VI. mendean. Etimologiaren arabera, jakituriaren maitasuna esan nahi du filosofia hitzak, eta beraz jakituria da filosofoen helburua.
Filosofiaren jatorria gizakiak azalpen mitikoak alde batera utzi eta horien ordez azalpen logikoak erabiltzen hasi zen sasoian dago. Azalpen mitikoan jainkoak dira gauza guztien zergatia edo kausa, eta azalpen logikoan, berriz, natura behatu eta ondorio logikoak ateratzen dira. Garai horretan Grezian pentsaera aldaketa bat gertatu zen. Ordura arte indarrean zeuden azalpen mitikoak kritikatu eta garaiko jakintsuak logos delakoa erabiltzen hasiko ziren.
Filosofo presokratikoak
Filosofiaren sorreran kosmos delakoa dute aztergai, naturaren osotasuna adierazten duena, non gertaera naturalak lege unibertsal baten araberakoak diren. Haien ritziz, naturan gauzak ez dira nolanahi gertatzen, badago armonia bat, izan ere lege naturalak agintzen eta zuzentzen baititu naturan gertatzen diren aldaketa guztiak. Horregatik, lehenengo filosofoak fisikoak ziren, haien aztergai nagusia natura baitzen.
Garai honetako filosofoen helburua naturaren arkhe edo printzipioa bilatzea izan zen, naturaren printzipio material eta iraunkorra, nondik izaki bizidun guztiak sortzen diren. Baina filosofo guztiek ez ziren ados jarri arkhe delakoa zein den definitzerakoan. Erantzunak bi sailetan banatzen dira:
Garai antropologikoa
K.a. V. mendean greziar filosofian norabidea aldatzen da, kezka nagusia kosmologiatik gizakiarengana aldatuz. Aldaketa hau gertatu zen aldiari garai antropologikoa deritzo. Hortik aurrera, filosofoak ez dira hainbeste kezkatuko kanpoko naturaz, gizakiaren barneko izaeraz baizik eta hiru izango dira horren inguruan landuko dituzten arloak: antropologia (zer eta nolakoa den gizakia), etika (nola jokatu behar duen gizakiak zoriontasuna lortzeko) eta politika, (nola antolatu behar den gizartea gizakion arteko harremanak zuzenak izan daitezen). Garai honetan sofistak, Sokrates, Platon eta Aristoteles dira filosofo garrantzitsuenak.
Sofistak
Sofista hitzak trebea, maisua eta jakintsua esan nahi du. Eristika edo eztabaidatzeko artea zen haien trebetasuna. Irakasle profesionalak ziren eta diru truke irakasten zuten filosofo taldea bezalaxe defini daitezke.
Sofistek gazteei irakasten zieten politikan parte har zezaten eta horregatik beraiek hezitako gazteak demagogoak bihurtu ziren, hau da, herritarren engainatzaileak. Sokratesen ustez, oso kaltegarriak izan ziren atenastar demokraziarentzat, atenastar demokrazia suntsitu baitzuten. Bi sofista nabarmentzen dira: Protagoras eta Gorgias
Garai helenistikoa
Helenismoa erlijio kezka eta asalduren garaia izan zen. Erlijio ofizialaren aurrez aurre, bazegoen norbanakoaren erlijioa ere, salbamen pertsonala helburu obsesiboa bihurturik. Horrela loratu ziren misteriozko gurtzak, jainkoarekiko harreman zuzena bideratzen eta gizonaren erosketa agintzen zutenak, hala adibidez misterio zahar asko: Demeter Eleusisen, Kabiriarrak Samotrazian, eta batez ere Dionisorenak.
Joera horrekin batera, eskola eta akademia arrazionalak ez ziren desagertu: eskola peripatetikoa, eszeptizismoa, epikureismoa eta estoizismoa loratu ziren.
Epikureismoaren oinarrietan, Epikurok bere eskolan azaldu bezala, gorputzaren garrantzia azpimarratzen da, existentziaren oinarria baita, eta gizakiaren zoriona gozamena. Gozamen hori mina saihestuz lortzen da, moderazioarekin zoriona, gozamen naturalak eta beharrezkoak aukeratuz.
Eszeptikoen zorion-bilaketa ere ezin uka daiteke, baina zorion edo gozamen terminoak baino, espirituaren lasaitasuna edo ataraxia lortzeaz mintzo ziren. Korronte honetakoen iritziz, ezin da ezagutu nolakoak diren gauzak, eta beraz, hoberena da iritzirik ez ematea, faltsu edo benetakorik ez baita existitzen. Aldi berean, erabateko ezagupenak lortu nahi izatea lasaitasunik ezaren iturri da.
Helenismoaren beste ezaugarri bat izan zen ideia filosofikoen transferentzia bat Erromarantz, politika eta kultura potentzia bezala, Erromatar zibilizazioak Grezia zaharraren ondare artistiko, literario, zientifiko eta filosofikoa jaso eta egokitu zuen, eta filosofiaren alorrean, grekoen dotrina ezberdinak hartu zituzten (Aristoteles, Platon, epikureismo, estoizismo, eszeptizismo, zinismo) eta hauen ideiak latinez azaltzeko ahalegin handiak egin zituzten. Zizeron (K.a. 106-43) eta Varron (K.a. 116-27) bezalako autoreek egin zuten "itzulpen" lana, oso garrantzitsua izan zen pentsamendu grekoa Mendebaldera eramateko. Epikureismoa eta estoizismoaren jarraitzaleak dira jbestalde Lukrezio (K.a. 98-55) eta Seneka (K.o. 4-65).
2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak
2005eko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak urte horretako apirilaren 17an egin ziren. VIII. Legealdiko 75 Eusko legebiltzarkideak hautatu ziren, ohikoa zen bezala lurralde historiko bakoitzetik 25.
EHAK alderdi politikoa izan zen mintzagai nagusia, legez kanpo utzitako Batasuna eta Aukera Guztiak alderdien konpromisoak bere egiteagatik. PP alderdiak haiek legez kanpo uztea eskatu arren, Alderdien Legean oinarrituta, Estatuak ez zuen horretarako arrazoirik aurkitu.
Honetaz gain, sano nabarmena izan zen EAJ-EA koalizio abertzalearen eta PP alderdiaren beherakada, bakoitzak 4 eserleku galdu zituelarik. Ondorioz, PP bigarren alderdi politiko izatetik, hirugarren alderdi izatera pasa zen, honen lekua PSE-EEk hartuz. Bestalde, Aralar alderdi abertzaleak Legebiltzarrean eserleku bat lortu zuen.
Fátima Diame
Fátima Diame Diame (Valentzia, 1996ko irailaren 22a) luzera-jauzian eta jauzi hirukoitzean espezializatutako valentziar atleta da. 2022an luzera jauziko txapelduna izan zen Iberikoamerikako txapelketan. Espainia ordezkatu zuen Munduko Atletismo Txapelketan (2022), eta 16. postua lortu zuen.
Biografia
Familiak Senegalgo jatorria du. Erizaintza ikasi du. 2013. urtean egin zuen nazioarteko debuta.
Kirolari ibilbidea
Brontzezko domina bat irabazi zuen 2015eko Europako Atletismo Txapelketan, luzera-jauziaren kategorian. 2018an, brontzezko bi domina lortu zituen Tarragonako 2018ko Mediterraneoko Jokoetan, jauzi hirukoitzeko eta luzera-jauziko kategorietan. 2017an Espainia ordezkatu zuen Munduko Atletismo Txapelketan eta ezin izan zuen finalera iritsi, 25. postuan gelditu baitzen.
Besteak beste, honako txapelketetan parte hartu du:
Saint-Amandin
Saint-Amandin Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Cantal departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Amandin udalerrian erroldatutako biztanleak 241 ziren. Familiak 112 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 298 etxebizitza zeuden, 119 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 141 bigarren erresidentzia ziren eta 38 hutsik zeuden. 284 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 119 etxebizitza nagusietatik 91 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 13 etxek bi gela zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 82 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen: