cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apositu
Apositua zauri bat estali eta babesteko erabiltzen den edonolako estaldura da. Apositua zaurirekin kontaktu zuzenean egoteko diseinatuta dago, bendak ez bezala, askotan apositua jarri den lekua bere posizioan mantentzeko erabiltzen direla. Gaur egungo apositu asko auto-itaskorrak dira.
Saint-Ferréol-Trente-Pas
Saint-Ferréol-Trente-Pas Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Ferréol-Trente-Pas udalerrian erroldatutako biztanleak 235 ziren. Familiak 105 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 17 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 13 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 156 etxebizitza zeuden, 108 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 39 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 123 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 108 etxebizitza nagusietatik 72 bere jabearen bizilekua ziren, 31 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 12 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 49 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 52 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 150 ziren, horien artean 96 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 96 pertsona aktiboetatik 83 lanean zeuden (46 gizon eta 37 emakume) eta 13 langabezian zeuden (6 gizon eta 7 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Ferréol-Trente-Pas udalerrian 99 unitate fiskal zeuden, 210 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.684,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Saint-Ferréol-Trente-Pas udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 270 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Polytmus milleri
Polytmus milleri Polytmus generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Diancistrus mennei
Diancistrus mennei Diancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bythitidae familian.
Pelophryne api
Pelophryne api Pelophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Kostunbrismo
Kostunbrismoa euskal literaturan
Noizbait korronte honen barruan kokatu izan dira Txomin Agirreren Kresala (1901) eta Garoa (1907) nobelak, eta espekulatu ere izan da Peredaren eragina izan ote zuen. Euskal literaturak izan du halako kutsurik, batez ere XX. mendearen hasierako antzerki-lan barregarrietan.
Anjel Lertxundiren hitzetan gurean "ez dugu kostunbrismo aurrerakoirik izan, ez dugu gure ohiturak islatu eta ohitura alde txarrei buruz ironizatu zuen joerarik ezagutu". Gure kostunbrismoak "ez du errealitatea islatu, eder ustez mozorratu baino, beti ere iraganekiko liluraren eta ohitura onen eredupean: ideologikoki, gure kostunbrsimoak progresoaren bizkar eta aurka garatu du bere jardun litararioa, eta, horregatik, Mogelengandik hasi eta ia garurdaino, desiozko pertsonaiak eraiki ditu, haragizkoak baino gehiago. Euskaldun jatorraren eredua zehaztu eta erabaki behar zen, nonbait".
Vindobonella
Vindobonella Protura animalia taldeko genero bat da. Acerentomidae familiaren barruan sailkatzen da.
Pierre Laffite
Pierre Laffite, beste grafia batzuetan Lafitte, Laffitte edo Lafite (Biarritz, 1770 - 1821), ustez Lapurdin jaio eta XIX. mendearen hasieran Mexikoko golkoan pirata eta/edo kortsario aritu zen. Beti askoz ere ospe handia lortu duen bere anaia Jeanekin batera eta bere agindupera, New Orleansen merkatari aritzen zen itxurak gordetzeko, bere merkantziak abordatutako itsasontzietakoak (esklaboak barne) ziren bitartean.
Deituraz
Ezagunak diren dokumentuetan (bere balizko jaiotza eta familiarenak, heldua zenean bildutakoak) abizen honen frantsesezko lau grafia posibleak biltzen dira: Laffite, Lafitte, Laffitte eta Lafite. Artikuluaren izenbururako lehena erabiltzeko hautua honetan oinarritzen da: Louis-Jean Calvet ikertzaileak hainbeste aukera baloratu eta gero hautatu zuena delako; azken urteetako beste argitalpen batzuek ere hala jasotzen dute. Bigarrena, Lafitte, askotan erabili izan da batez ere Louisianan eta ingelesez. Beste aldaera biak minoritarioak dira.
Hala ere, deituraren jatorria okzitanieran dago eta hizkuntza honetako grafia arautuan idazkera egokiagoak Lahita, La Hita (batez ere gaskoieran) eta Lafita, La Fita (okzitanieraren beste aldareretan arruntagoa) dira. Hita eta fita hitzek "mugarri" esan nahi dute.
Jaioterri eztabaidatua
Geuk, ordea, Louis-Jean Calvet frantsesak bere 1998ko Barataria eleberrirako burutu zuen ikerketa lana hobetsiko dugu; liburuan bertan aztertutako dokumentazio guztia eta aurretik zeuden beste teorien kontraesanak azaldu zituen. Komentatzen duenez hainbat hiritako Herriko Etxeetara eskakizun berbera egin eta gero Biarrizko artxibotik izen horiek zituzten bi anaiaren berri dagoela adierazi zioten; Calvetek zuhurki aipatzen du ezin dela erabat ziurtatu bi anaia hauek "baieztatu nahi direnak" direla baina adinei buruzko data eta datu guztiak koherenteak dira Ameriketan jasotzen diren kontrastatutakoekin, beste teorietan gertatzen ez den bezala. Hipotesi biarriztarraren arabera Pierre Laffite 1773ko azaroaren 2an jaio zen hiri lapurtarrean eta bere gurasoak Laurens eta Marie izan ziren; azken hau Dagerre edo momentuko frantses grafian Daguerre deitura zuena. Aita "Candele" etxekoa zen eta lanbidez itsasontzi kapitaina.
Ameriketan
Saint-Dominguen jaio eta hortik Louisianara joan zela esateko frogarik ez badago ere, AEBetako estatu honetan garatutakoa kontrastatuago dago. Pierre New Orleansen zegoela frogatzen duen lehen dokumentua 1804koa da eta ni anaiak elkarrekin 1809ko batek erakusten ditu. Beti bere anaia Jeanekin elkarlanean, inguru horretan honi ospea eman zioten operazio guztietan parte hartu zuen. Jeanek baino denbora luzeagoa ematen zuen New Orleansen eta "merkataritza" operazioen aurpegi publikoa izaten zen sarritan, anaia askotan Misisipiko deltako lurraldeetan zegoen Barataria izeneko lekuan zegoen bitartean: bere pirata-aktibitateentzat legerik gabeko gunea zena. Hirian, ordea, merkatari zilegien irudia lantzen saiatzen ziren eta kasurik txarrenean kortsarioak zirela eta ez piratak. Gobernadoreekin ika-mikan, batzuetan lege-arazoak izan zituen eta kartzelaratu ere egin zuten. Bizitza pribatuari buruz nahiko segurua da hirian maitale beltz bat izan zuela eta berarekin seme-alaba batzuk izan zituela; Louis-Jean Calvetek bikotekide batzuk izan zituela jasotzen ditu Barataria liburuan.
1812an britainiarren kontrako gerran eta New Orleanseko bataila izenez ezagun egin denean esku hartu zuen, Jeanekin batera. Artillerian zuten esperientzia gakoa izan zen Andrew Jackson jeneralak (geroago AEBetako presidentea izango zenak) bataila hau irabazi ahal izateko. Hori dela eta, 1815eko James Madison presidentearen agindu batek bere pirata ekintzak barkatu zizkion.
1817an Jean Galvestonera (Texas) joan zenean Pierre New Orleansen geratu zen; lehenagotik hasia zen garatzen espainiarren aldeko espioitza ekintzak, zeinetan bere anaia ere sartzea lortu zuen; Pierre izaten zen espainiar kontsularekin eta zenbait apaizekin kontaktua zuena. Bi anaiak kolektiboki "13 zenbakia" izenaz ezagunak ziren. Espainiaren, AEBen, Mexikoko independentziaren aldekoen eta Laffitetarren interesen arteko joko korapilotsu horretan aritu ziren.
Non hil zen?
Jaiotzarekin bezala, eztabaidatuak dira bere heriotzaren nondik-norakoak.
Brokdorf
Brokdorf' Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Pitta
Pitta Pittidae familiako hegazti genero bat da.
Ardon (Errusia)
Ardon (Æрыдон; Ардон) Errusiako Ipar Osetia-Alania errepublikako udalerria Ardonski barrutiko zentro administratiboa da. Tereken arroko Ardon ibaiaren mendebaldeko ertzean dago, Vladikavkazetik 39 km ipar-mendebaldera. 2010ean 18.774 biztanle zituen.
Biztanleria
2010ean Ardonek 18.774 biztanle zituen. Osaketa etnikoari dagokionez, gehienak (%78,1) osetiarrak ziren, %17,8 errusiarrak eta %1,4 armeniarrak.
Barañaingo Udala
1987ko udal hauteskundeak
Baliogabeko botoak 41 izan ziren (emandako guztien %0,67) eta zurizko 80 botu izan ziren (botoen %1,31). Abstentzioa %30,06koa izan zen.
1991ko udal hauteskundeak
Baliogabeko botuak 40 izan ziren (emandako guztien %0,64) eta zurizko 77 botu izan ziren (botOen %1,25). Abstentzioa %42,24koa izan zen.
1995ko udal hauteskundeak
Baliogabeko botoak 45 izan ziren (emandako guztien %0,53) eta zurizko 229 boto izan ziren (botoen %2,72). Abstentzioa %40,36koa izan zen.
1999ko udal hauteskundeak
UPNk bere zerrenda epez kanpo aurkeztu zuenez, CIB eskuineko independenteen aldeko botoa eskatu zuen. Baliogabeko botoak 71 izan ziren (emandako guztien %0,78) eta zurizko 367 boto izan ziren (botoen %4,04). Abstentzioa %41,79koa izan zen.
2003ko udal hauteskundeak
Baliogabeko botoak 594 izan ziren (emandako guztien %5,47) eta zurizko 262 boto izan ziren (botoen %2,55). Abstentzioa %32,64koa izan zen.
2007ko udal hauteskundeak
2007ko hauteskundeen emaitzak honakoak izan ziren:
Baliogabeko botoak 583 izan ziren (emandako guztien %5,19a) eta zurizko 222 boto izan ziren (botoen %2,08a). Abstentzioa %29,71koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeak
Baliogabeko botoak 146 izan ziren (emandako guztien %1,44a) eta zurizko 349 boto izan ziren (botoen %3,48a). Abstentzioa %34,71koa izan zen.
Gortina (Grezia)
Messara ibaiaren haranean dago, Psiloritis mendiaren hegoaldean.
Pelophryne brevipes
Pelophryne brevipes Pelophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Polytmus theresiae
Polytmus theresiae Polytmus generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Wenyingia (Protura)
Wenyingia Protura animalia taldeko genero bat da. Acerentomidae familiaren barruan sailkatzen da.
Diancistrus niger
Diancistrus niger Diancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bythitidae familian.
Il Vangelo secondo Matteo
Euskarara bikoiztua, 1983ko martxoaren 21eko gauean ETBn eman zuten, euskarazko lehenengo emankizun zinematografiko bilakaturik.
Sorrera
Erromako trilogia amaituta, Pier Paolo Pasolini testu kristau batzuk irakurri zituen eta, horiek inspirazio-iturri hartuta, ontzen hasi zen bere hurrengo egitasmoa. Hala ere, artean ez zuen behar beste diru eta, hura lortzeko, beste proiektu txikiago batean murgildu zen: Comizi d'amore ("Amodioaren inguruko bilkurak") dokumentala, ekoizteko merkea.
Pasolinik kristautasunaren eta komunismoaren arteko baliokidetza defendatzen zuen eta, bere ustez, Jesukristo antzeztuko zuen aktoreak komunista behar zuen. Zenbait aktore baztertu ondoren, Enrique Irazoqui ikasle eta militante komunista ezagutu zuen Bartzelonan, baina Irazoqui uzkur zen rol hori betetzeko. Hala ere, azkenean konbentzitu egin zuen, eta bera izan zen aktore profesional bakarra, gainerakoan, filmaketa-tokiko herritarrak izan baitziren aktoreak gehienean, baita Pasoliniren ama ere rol txiki baterako. Hautatutako herria Matera izan zen, Italia hegoaldean kokatuta.
Argumentua
Erromatar Inperioaren garaian, Palestinan, Jesus Nazaretekoak (Enrique Irazoqui) bere jarraitzaileekin batera herrialdean barna bidaiatu eta Jainkoaren irakaspenei eta arimaren salbazioari buruz predikatzen du. Bera Jainkoaren semea gizon egina eta iragarritako Mesia da, baina denek ez dute berak esandakoa sinesten. Erromatarrek atzemana eta gurutziltzatua izango da, eta handik hiru egunera berpiztu eta hilen artetik bizien mundura itzulia.
Erlojupeko
Erlojupekoa errepideko txirrindularitzako hirugarren lasterketa familia da (besteak, klasikoak eta etapatako lasterketak dira). 1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera Txirrindularitzako Munduko Txapelketa bat dago txirrindularientzako espezialitate honetan. Etapatako probetan, beti egoten da probaren bat erlojupekoa, beti bere iraupenaren arabera. Klasiketan eta etapatako lerroko lasterketetan ez bezala, erlojupekoetan, txirrindulari bakoitza bakarrik joaten da, bere taldekideen laguntzarik gabe, eta txirrindularien arteko irteera tartea minutu bat, bi, edo hirukoa izaten da, ibili beharreko distantziaren arabera.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan, bazegoen erlojupeko modalitate bat, non, txirrindularia moto baten atzetik joaten zen, zeinak biziki murrizten zuen airearen erresistentzia, eta, beraz, txirrindularia arinago joan zitekeen.
Gainera, badago beste modalitate bat, ez hain ohikoa, bikotekako erlojupekoa dena. Probarik azpimarragarriena, desagertu zen arte, Eddy Merckx Sari Nagusia izan zen.
Txirrindulari hoberenek, mutil zein nesketan, batzuetan, Orduaren errekorra lortu nahi izaten dute, belodromoetan egiten den proba.
1990eko hamarkadan, erlojupekoak izan dira aurrerapen teknologikoen onura gehien jaso dituzten probak, bereziki diseinaturiko elementuak sartuz, (eskutokiak, gurpilak, etab...), edo bizikleten aldaketetan, honela, postura aerodinamikoagoak ahalbidetuz.
Rampieux
Rampieux Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rampieux udalerrian erroldatutako biztanleak 152 ziren. Familiak 62 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 27 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 23 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 76 etxebizitza zeuden, 60 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 75 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 60 etxebizitza nagusietatik 53 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 36 etxek bost zituzten. 44 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 81 ziren, horien artean 56 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 56 pertsona aktiboetatik 49 lanean zeuden (27 gizon eta 22 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rampieux udalerrian 58 unitate fiskal zeuden, 130 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.225 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren eta 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 3 igeltseroak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra drogeria bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bausen
Bausen Arango udalerria da, hizkuntzaz eta kulturaz Okzitanian eta administrazioz Katalunian eta Lleidako probintzian kokatutakoa. 17,72 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 63 biztanle zituen.
Banaketa administratiboa
Hiru herritan banaturik dago:
Geositta
Geositta Furnariidae familiako hegazti genero bat da.
Zabalguneko merkatua (Bilbo)
Zabalguneko merkatua edota Merkatu Berria Bizkaiko Bilbo hiriburuko merkatu bat da.
kokalekua
Abando auzoko Zabalgune plazaren 11. zenbakian dago, Kolon Larreategi kalea eta Henao kalearen artean.
Historia
Lehenengo Zabalguneko merkatua XIX. mendearen bukaeran Bilboko zabalgunearekin batera eraiki zen.
Gaur egungo eraikina, aurrekoa ordezkatu zuena, 1944. urtekoa da eta German Agirre arkitektoak proiektatu zuen.
2005an Bilboko Udalak merkatua dagoen eraikina zaharberritu eta bertan Bilbao Ekimen Turistikoak, Bilbao Convention Bureau, Bilbao Kultura 700, Bilbao Gazte Sarea udal erakundeen eta udal egunkariaren egoitza ipini zituen. Erdialdeko guneaz gain, bere 1053 metro karratuak ekitaldiak ospatu eta topagune izateko erabili ohi dira.
SuperTuxKart
SuperTuxKart, STK bezala ere ezaguna, kart lasterketen bideo-joko bat da. GPL lizentziadun software librea da. SuperTuxKart plataforma-anitza da, Microsoft Windows, OS X, Linux, AmigaOS 4, AROS, MorphOS eta beste Unix sistema batzuetan erabil daiteke.
Yavanna (generoa)
Yavanna Protura animalia taldeko genero bat da. Acerentomidae familiaren barruan sailkatzen da.
Yichunentulus
Yichunentulus Protura animalia taldeko genero bat da. Acerentomidae familiaren barruan sailkatzen da.
Büttel
Büttel' Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Plaken tektonika
Plaken tektonika Lurrak geologiaren ikuspegitik zer funtzionamendu duen azaltzeko XX. mendean Alfred Wegenerrek sorturiko teoria da. Teoria honetan kontinenteen jitoa azaltzen da, eta geologian onarpen handiena duen azalpena da.
Plaka-tektonikaren teoriaren arabera, Lurraren azala plaka deritzen zenbait zatitan banatuta dago. Plaka horiek litosfera-zati mugikorrak dira; beraz, lurrazal kontinentalaz edota lurrazal ozeanikoz eta mantu zati batez osatuta daude, eta 80 eta 150 km bitarteko lodiera dute. Litosfera-zatiak edo plakak, denbora-eskala geologikoan, makurdurarekiko zurruntasunik gabeko fluido likatsuen gisan jokatzen duen astenosferaren gainean mugitzen dira, 1-20 cm/u bitarteko abiadurarekin. Beraz, plakak esfera baten gaineko estalki-zati mugikor gisa irudika daitezke. Plaken etengabeko mugimenduen eraginez, esfortzu izugarriak sortzen dira, eta horiek plaken arteko mugetan lurrikara edo prozesu magmatikoen bitartez islatzen den deformazioa eragiten dute. Deformazioa, batez ere, plaken arteko mugetan pilatzen denez, plakek gorputz zurrun gisa jokatzen dutela onartzen da. Plaken mugimenduaren arabera, hiru muga-mota bereizten dira: muga dibergenteak, non plakak elkarrengandik urrundu egiten baitira (rift kontinentalak eta ozeano-gandorrak); muga konbergente edo subdukzio-eremuak, non plaken hurbilketa-mugimenduaren ondorioz plaka bat bestearen azpitik mantuan barneratzen baita; eta muga kontserbakorrak edo faila transformatzaileak, zeinetan plaken mugimendua horizontalki eta norabide berean gertatzen baita litosfera sortu edo deuseztatu gabe.
Plaken arteko mugak dira lurrazalean aurki daitezkeen eremurik ezegonkorrenak; horietan sortzen dira lurrikara eta sumendi gehienak, eta muga horietan garatzen dira Lurraren azaleko ezaugarri topografiko nabarmenenak (ozeano-gandorrak, ozeanoetako fosak eta mendikateak). Prozesu horiek erabiliz definitu dira lurrazala osatzen duten zazpi plaka nagusiak: Ozeano Barekoa, Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa, Eurasiakoa, Afrikakoa, India-Australiakoa eta Antartikakoa. Horietaz gain, eskala txikiagoko dozena bat plaka definitzen dira; horien artean ezagunenak Ozeano Barearen ekialdean dauden Nazca eta Cocos plakak dira. Plaka bat litosfera ozeanikoz soilik egon daiteke eratuta (Ozeano Bareko plaka), edo litosfera ozeanikoz eta kontinentalaz, baina sekula ez litosfera kontinentalaz soilik.
Oinarriak
Lurraren barnealdea geruza ezberdinetan sailkatua dago, euren portaera fisikoari erreparatuta. Lurraren kanpoaldean dagoen atala bi geruza ezberdinetan sailkatzen dugu: litosfera eta astenosfera. Ezberdintasun hau diferentzia mekanikoetan eta beroaren transmisio ereduan oinarrituta dago. Litosfera hotzagoa eta zurrunagoa da eta astenosfera beroagoa eta ahulagoa mekanikoki. Litosferaren bero transmisioa kondukzioz egiten da, astenosferan konbekzioz egiten da eta horregatik tenperatura gradiente ia-ia adiabatiko bat du. Sailkapen mekaniko hori ez da nahasi behar nukleo, mantu eta lurrazal kontzeptuekin. Litosferak lurrazala eta goi mantuaren zati bat hartzen ditu bere baitan. Mantuaren zati bera momentu batean litosfera izan daiteke eta beste garai geologiko batean astenosfera, bere tenperatura, presio eta zizaila deformazioa kontutan hartuta. Oinarria, beraz, litosferaren existentziak ematen digu. Litosfera hainbat plakatan zatituta dago eta biskoelastikoa den astenosferaren gainean igerian dago. Plaka hauek beti daude mugimenduan eta geldoenak milimetro batzuk mugitzen dira urtean (azazkalen hazte abiadura) eta azkarrenak 15 zentimetro mugitzen dira urtean (gutxi gorabehera gizakion ilea hazten den abiadura).
Plaka horiek gutxi gorabehera 100 kilometroko lodiera dute. Euren barnealdean mantu litosferikoa da eta kanpoaldean bi motako lurrazala dute: lurrazal ozeanikoa, batez ere silizio eta magnesioz osaturikoa eta lurrazal kontinentala, batez ere silizio eta aluminioz osatua. Ozeanikoa 5 km inguru lodi izan ohi da, eta kontinentala batez beste 50 km.
Plaken artek elkarteei plaka muga deitzen zaie. Plaken arteko muga hauek gertaera geologikoei loturik daude, hala nola sumendi, lurrikara eta mendikateei. Munduan dauden sumendi aktibo gehienak plaken arteko mugan daude, eta famatuena da Pazifikoko Suzko Eraztuna. Muga horiek artikulu honen hurrengo atalean azaltzen dira sakonkiago.
Oro har plaka batek bai geruza ozeanikoa bai eta geruza kontinentala du. Adibidez, Afrikako plakak biak ditu, kontinentala kontinente osoan eta ozeanikoa Ozeano Atlantikoa eta Indiako ozeanoan. Bi lurrazal moten arteko ezberdintasuna euren dentsitatean oinarritzen da. Lurrazal ozeanikoa dentsoagoa da silizio gutxiago duelako. Arroka mafikoak dituela esaten da. Kontinentalak silizio gehiago du eta horregatik feltsiko deritzo. Hori dela eta, lurrazal kontinentala altuago egoten da ozeanikoa baino (ikusi isostasia fenomeno honen azalpenerako).
Teoriaren historia
XX. mendearen hasieran, norbaitek kontinenteen mugikortasuna aipatuz gero, ero-ospea hartzen zuen. Hala ere, argigarri geologikoak beste modu batera ezin azaldu zirela sentitzen zuten zientifikoek hainbat aldiz proposatu zuten ideia hori mendetan zehar. 1912. urtean, Alfred Wegener (1880-1930) meteorologo alemanak hainbat jatorritako zenbait argigarri bildu, eta kontinenteen jitoa deritzon teoria proposatu zuen, plaka-tektonikaren aitzindari gisa onartzen dena. Baina denbora behar izan zen harik eta, datu-pilaketaren ondorioz, ideia arbuiatu ezin izan zen arte. 1963 eta 1968 bitartean, plaken mugikortasuna geologo gehienen ortodoxia bihurtu zen bat-batean. Datuak gehituz joan ziren heinean, pilatu egin ziren kontinenteen mugikortasunaren aldeko frogak, eta, azkenean, ikertzaileek ezin izan zituzten arbuiatu argibide horiek guztiak.
Plaka-tektonikak geologian sortu zuen iraultza ulertzeko, aipatu behar da fisikan erlatibitatearen teoriaren sorrerak —XX. mendearen hasieran—, biologian DNAren aurkikuntzak —XX. mendearen erdialdean— eta astronomian Big Bangaren teoriak sortu zutenaren parekoa izan daitekeela. Hala ere, badu ezberdintasun nabarmen bat horiekiko: aurreko teoriek sortzaile edo buru nabarmenen bat dute, eta plaka-tektonikaren teoriak, aldiz, ez. Plaka-tektonika esparru ugarietatik eta ikertzaile askok sortutako aurkikuntza, eredu eta ideiez hornitutakoa da.
Teoriaren garapen historikoa hiru urrats nagusi hauetan bana daiteke: kontinenteen jitoaren aurretik, kontinenteen jitoa eta eztabaida-garaia.
Kontinenteen jitoaren aurretik
Plaka-tektonikaren oinarrizko zenbait ideia aspaldiko kontuak dira, eta ikertzaile ameslarien burutaziotzat hartu zituzten garaiko zientzia-buruek. Kontinenteen mugikortasunari buruzko erreferentzia historiko adierazgarrienetarikoak aipatuko dira segidan.
Amerikako kostaldea kartografiatu bezain laster, 1596. urtean, Abraham Ortelius kartografo flandiarrak aipatu zuen Ozeano Atlantikoko bi ertzetan kokatutako kostaldeak puzzle bateko fitxak balira bezala batu zitezkeela, eta iradoki zuen Afrika, Europa eta Amerika noizbait elkartuta egon zirela. 1620. urte inguruan, Francis Baconek Hego Amerikako eta Afrikako kostaldeen antzekotasuna aipatu zuen Novum Organum liburuan, nahiz eta horren zergatiari buruz ezer ez esan.
Ondoren, Afrika eta Amerika banandu izana onartzen zutenen artean, teoria katastrofistak gailendu ziren denbora luzean. 1666. urtean, François Placet moralista amerikarrak Uholde Unibertsalean bilatu zuen azalpena eta, aldiz, 1843. urtean, Alexander von Humbolt esploratzaileak proposatu zuen Ozeano Atlantikoa itsasoak indusitako harana zela.
Antonio Snider-Pellegrinik (1858), La création et ses mystères dévoilés liburuan, Afrikako eta Hego Amerikako Karbonifero periodoko landare-fosilen antzekotasunaz ohartuta, esan zuen bi lurralde horiek noizbait bat eginda egon zirela. Haren esanean, Lurraren jatorrian kontinenteak elkartuta zeuden, baina Uholde Unibertsalak Amerikaren eta Mundu Zaharraren arteko bereizketa eragin zuen.
Garai haietan, ikertzaile gehienek, prozesu geologikoen abiadura infinituki motelean oinarrituz, susmoak zituzten Lurraren antzinatasunari buruz, eta uste zuten Lurra Itun Zaharrak zioena baino zenbait aldiz zaharragoa zela. 1879an, Charles Darwinek proposatu zuen Ilargia Ozeano Baretik askatutako zatia zela. Osmund Fisher alemaniarrak, Physics of the Earth’s Crust (1889) liburuan, Darwinen teoria biribildu zuen, esanez Ilargia Kretazeoan banandu zela eta, horren ondorioz, lurrazalak egonkortasuna galdu zuenez, harrezkero kontinenteak mugitzen ari direla galdutako egonkortasuna berreskuratzeko.
F. B. Taylor (1910) fisikari iparramerikarrak kontinenteen jitoaren zergatiari buruzko hipotesi berria plazaratu zuen. Mugimenduen indar-eragileari buruz hau esan zuen: Lurrak Ilargia harrapatu zuen bere grabitate-eremuaren barnean orain dela 60 eta 150 Ma bitartean, eta hasieran Lurra eta Ilargia gaur baino askoz hurbilago zeudenez, Ilargiak Lurrean eragindako grabitazio-indarra nahikoa izan zen kontinenteak mugiarazteko.
Kontinenteen jitoa
Alfred Wegenerrek (1880-1930), kontinenteen jitoaren aldeko hainbat froga bildu eta biribildu ostean, kontinenteak historia geologikoan zehar mugikorrak izan direla dion teoria plazaratu zuen. Teoria ez zen guztiz onartu plaka-tektonikaren teoria iradoki arte, batez ere kontinenteak mugiarazteko mekanismorik azaltzen ez zuelako.
1926an, New Yorken egindako batzarrean, kontinenteen jitoa izan zen eztabaidagai nagusia. Nahiz eta zenbait hizlari jitoaren alde agertu, gehienek kontinenteen jitoaren hipotesia alboratzearen alde egin zuten. Ondorioz, kontinenteen jitoa kontzeptu geologiko errespetagarrien zerrendatik desagertu egin zen.
Litosferaren eta astenosferaren definizioa
1926. urtean, Beno Gutenberg sismologoak erakutsi zuen Lurraren azalaren azpitik 100 eta 200 km arteko tartean uhin sismikoen abiadura murriztu egiten dela. Fenomenoa azaltzeko, iradoki zuen geruza horren materialak ez direla gainekoak eta azpikoak bezain zurrunak. Gutenbergek lortutako datuek eta horietatik ondorioztatutako ereduek ez zuten garaiko zientzia-buruen onespenik izan, eta ideia hori baztertu egin zen hurrengo hiru hamarkadetan. 1960ko hamarkadan, aldiz, pilatutako datu sismikoen kopuru izugarriaren ondorioz, onartu behar izan zen abiadura txikiko geruzaren edo zurruntasun txikiko geruzaren agerpena. Geruza horren aurkikuntzak ondorio garrantzitsuak izan zituen plaken mugimendua azaltzeko.
Laborategian burututako petrologia esperimentaleko ikerketek erakutsi zuten abiadura sismikoen murrizketaren arrazoia: sakonera horietarako onartutako presio- eta tenperatura-baldintzapean, arroken ezaugarriak guztiz aldatzen dituen fusioa hasten da. Beraz, Joseph Barrell geologo iparramerikarrak 1914an iradokitako litosferaren eta astenosferaren arteko bereizketak azalpena izan zuen. Astenosferaren eta litosferaren izaerak kontinenteen jitoa baieztatzeko beharrezkoa zen mekanismoaren oinarria finkatu zuen.
Ikerketa ozeanografikoak
Kontinenteen puzzlea osatzeko egindako ahaleginak izugarri hobetu ziren, 1950eko hamarkadan, Sir Edward Bullardek ideia bat plazaratu ondoren. Bullardek esan zuen kontinenteen uztarketa egiteko, kostaldea erabili beharrean, itsas azpitik 200 m-ra dagoen kontinente-plataformaren eta kontinente-ezpondaren arteko muga erabili behar zela, hortxe zegoelako, hain zuzen, kontinenteen eta ozeanoen arteko benetako muga. Bullardek beste datu interesgarri bat ere plazaratu zuen: lurrazaleko bero-fluxuen neurketak eginez ohartu zen lurrazalean normala den bero-fluxuaren bikoitza dagoela ozeano-gandorren gainean, eta, aldiz, normala baino txikiagoa, fosa ozeanikoen gainean. Berehala sortu zen bero-fluxuaren anomalia horien eta mantuko konbekzio-korronteen arteko harremanei buruzko hipotesia, zeinak bero-fluxu altuko eremuak konbekzio-korronte gorakorrekin lotu zituen eta bero-fluxu txikiko eremuak, konbekzio-korronte beherakorrekin.
Nahiz eta II. Mundu Gerrak komunitate zientifikoaren ikerketa-esparru arruntak gelditu, gerratearen estreinako urteetan asmatutako bi tresnak garrantzi izugarria izango dute ondoren egingo diren ikerketa ozeanografikoetan: sonarra eta radarra. Gerra-garaian, zehaztasun handiko milioika soslai batimetriko burutu ziren, batez ere, Ozeano Barean. H. H. Hess geofisiko amerikarrak datu horiek guztiak bildu zituen, eta Ozeano Bareko mendebaldeko ezaugarri topografiko nabarmenenak deskribatu. Gerraren ostean, ozeanoetako ikerketa batimetrikoak zentzu zientifikoarekin burutu ziren, eta argi utzi zuten munduko ozeano guztietan zehar hedatzen den 40.000 km-ko itsaspeko mendikate baten existentzia (ozeano-gandorra). Hessen Evolution of Ocean Basins (1960) lanean, garrantzi handiko datua argitaratu zen. Haren esanean, ozeano-gandorren gailurrean irekitzen diren arrailduretatik, lurrazal ozeaniko berria eratu eta gandorraren alde bietara hedatzen da. Lanaren eraginez, pareko ondorioetara heltzen ziren beste zenbait artikulu argitaratu ziren, eta, horietako batean, R. S. Dietzek (1962) itsas hondoaren zabalkuntza terminoa erabili zuen. Wegenerrek uste zuen kontinenteak lurrazal ozeanikoaren gainean mugitzen zirela, baina Hessek erakutsi zuen kontinenteak, behintzat, pareko zurruntasuna duen itsas hondoarekin batera mugitzen direla. Ideia biribiltzeko, proposatu zuen itsas hondoko lurrazala fosa ozeaniko sakonetan eta mendikate gazteen parean desagertu egiten zela, subdukzio deritzon ekintzaren bidez.
Paleomagnetismoa
Kontinenteen jitoaren aurka zeuden ikertzaileak guztiz konbentzitzeko balio izan zuten datuak arroketako magnetismoaren ikerketatik heldu ziren. 1950 eta 1960ko hamarkadetan, geofisikoek, arroken hondar-magnetismoa ikertuz, kontinenteen jitoari buruzko froga zalantzagabea lortu zuten. Arroken hondar-magnetismoaren deklinazioa eta okerdura neurtuz, arroka eratu zeneko garaian Ipar polo magnetikoak zuen kokapena zehatz daiteke. Era horretan, kontinente baten zenbait garaietako arroken magnetismoa neurtuta, ikusten da poloaren kokapena aldakorra dela. Ageriko bidaia polarraren kurbek, kontinente bakoitzean burututako neurketa paleomagnetikoen ondorioz, denboran zehar polo magnetikoek izandako kokapena zehazten dute.
Kurba horiek bi eratara uler daitezke: batetik, polo magnetikoak lurrazalean zehar mugitzen direla onartuz, edo bestetik, mugitzen direnak kontinenteak direla ontzat emanez. Jakin bazekiten polo magnetikoen kokapena denboran zehar aldakorra dela, baina beti errotazio-poloaren inguruan, azken finean eremu magnetikoa Lurraren errotazio-mugimenduak gobernatzen duelako. Beraz, onartu beharra zegoen sistemako elementu mugikorrak kontinenteak direla. Gainera, kontinente bakoitzak bidaia polarraren kurba propioa duela ziurtatu zenean, argi gelditu zen kontinenteak bai polo magnetikoarekiko bai elkarrekiko mugikorrak direla.
1960ko hamarkadan, Lurraren eremu magnetikoak jasandako inbertsio magnetiko bakoitzaren adina zehaztu zen, eta egiaztatu zen denboran zehar inbertsioak ez direla erregularrak izan eta mundu-mailako hedapena dutela. Hamarkada berean, Ozeano Atlantikoko erdiko gandorrean eta Ozeano Bareko ekialdeko gandorrean, intentsitate magnetiko txiki eta handiko xingolen arteko txandakatzea behatu zen. Gainera, xingola magnetiko horiek tarte luzeetan jarraituak, gandorrarekiko paraleloak eta gandorraren ardatzarekiko simetrikoak direla jakin zen.
Fred Vine eta Drummond Matthews (1963) britainiarrek xingola magnetikoen eta hondo ozeanikoen zabalkuntzaren arteko lotura aurkitu zuten. Haien esanean, ozeano-gandorretan, magmak gora egiten du eta hondo ozeaniko berria eratu, eta alde batera eta bestera isurtzen da. Magma hoztu ahala, basaltoetako mineral burdinatsuak orientatu egiten dira Lurraren eremu magnetikoarekiko. Polaritate normaleko garaietan kristaldu berri diren hondo ozeanikoetako basaltoetako mineralak gaur egungo iparrarekiko orientatzen dira gutxi gorabehera. Aldiz, polaritate alderantzikatuko garaietan eratutako mineralak gaur egungo hegorantz orientatzen dira. Prozesu horren bitartez tartekatzen dira intentsitate handiko xingolak eta intentsitate txikikoak.
Muga motak
Teoria honetan litosferak astenosferaren gainean igeri egiten du. Litosfera zatitua agertzen da plaka tektonikoetan. Plaka hauen arteko mugimenduak hiru motatakoak izan daitezke:
Muga dibergenteak
Ozeano erdiko gandorretan aurkitu zen teoria frogatzeko ebidentziarik handienetarikoa, itsasoak handitzen zeudela frogatzen baitzen. Airetik egindako ikerketa geomagnetikoek egitura arraro bat erakutsi zuten, magnetismoa aldatzen zela ikusten baitzen, baina modu simetriko batean. Egitura hau erregularregia zen kasualitate bat izateko eta horregatik magnetismoan ematen diren aldaketak denboran zehar sortuak egon behar zirela argi zegoen. Alde bakoitzean zegoen arrokaren adina aztertuta teoria konprobatu zen.
Muga konbergenteak
Bi plakak elkarren kontra talka egiten dutenean, muga konbergente bat dugu. Muga hauetan plaka bat bestearen azpitik sartzen da, mantuan deseginez. Muga mota honek mendikateak sortzen ditu eta sumendien sorrerarekin harremanetan dago. Bi plakek talka egiten duten gunearen subdukzio zonalde deritzo. Hor sedimentua pilatzen doa eta akrezio prismak sortzen dira.
Plaken arteko talka hauek kontinente-kontinente artean izan daitezke, zeintzuetan mendikate bat sortuko den (Himalaia); ozeano-ozeano izan daiteke eta horietan uharte arkuak sortzen dira (Japonia); edo ozeano-kontinente izan daitezke eta hauetan fosa bat eta mendikate bat sortzen da (Andeak).
Beherantz doan plakak dituen likido eta gasek inguruan dauden arroken urtze puntua jaisten du eta horrela urtzen dira, magma sortuz. Magma honen dentsitatea inguruko arrokena baino txikiagoa denez pixkanaka-pixkanaka joango da gorantz eta sumendi kateak sortzen dira. Berarekin batera itsasoan zegoen arroka zati bat zenez uraz gain gas ugari igoko dira gorantz eta labaren eztandak askoz leherkorragoak dira. Mota honetako sumendi lerroak oso ugariak dira Pazifikoaren inguruan. Nazcako plaka Hego Amerikako plakaren azpian sartzean Andeetako sumendiak sortzen ditu. Ipar Amerikan Cascade mendilerroa sortzen da. Ozeano Bare osoan zehar Pazifikoko Su Eraztuna moduan ezagutzen den sumendi zirkulua osatzen da.
Bi plaka kontinentalek talka egiten dutenean bi plakek jasaten dituzte konpresio indarrak eta beraz bata bestearen azpian sartu edo bata bestearen gainetik doa. Toles ugari gertatzen dira eta mendikate estentsiboak sortzen dira. Kasurik ezagunena Himalaiatan gertatzen da, non Tibeteko goi-ordokia azpian dagoen plakak sorturiko altxaketa den.
Bi plaka ozeanikok talka egiten dutenean uharte arkuak sortzen dira, Japonia eta Aleutiar uharteak bezala. Plaka bat bestearen azpian sartzerakoan forma ganbila duten lerroak sortzen dira, puntu bakoitza sumendi bat edo irla bat delarik.
Muga transformatzaileak
John Tuzo Wilsonek onartu zuen bezala, marruskadura dela eta plaka ezin dira bata bestearen ondotik ezer gertatu gabe igaro. Benetan gertatzen dena da estresa bi plaken alboetan metatzen dela, eta bi plaketan indar horrek arrokek duten euste gaitasuna baino handiagoa denean energia askatzen dela. Askatze hori bat-batekoa izan daiteke edo denbora luzeagoan, arroken erreologiaren arabera. Behe lurrazaleko eta mantuko arrokek modu gradualean metatzen dute deformazioa, baina hauskorra den litosferaren goialdea hauste da eta energia modu instantaneoan askatzen da. Askatze honen ondorioz lurrikarak sortzen dira, muga mota honetan ohikoa den fenomenoa.
Honen adibide on bat San Andres faila da, Ipar Amerikako mendebaldeko kostaldean. Bertako faila sistema muga transformatzaile bat da, non Pazifikoko plaka eta Ipar Amerikako plaka bata bestearekiko alboz mugitzen diren (Pazifikokoa ipar-mendeblderantz, Ipar Amerikakotik begiratuta). Beste adibide batzuk Anatoliako faila edo Zeelanda Berriko Faila Alpinoa dira. Kaliforniako kostaren aurrean Mendocino haustura ere mota honetakoa da.
Plaken mugimendua sortzen duten indar nagusiak
Plaken mugimendua astenosferaren ahultasun erlatiboa dela eta gertatzen da. Mantuak duen beroaren disipazioa da ezagutzen den plaken mugimenduaren hasierako indarra. Lurraren barnean egindako bi eta hiru dimentsioko irudietan (tomografia sismikoa erabilita) mantuaren dentsitatea horizontalean aldakorra dela erakusten dute. Dentsitate aldaketa horiek materialek, mineralek edo tenperaturak sor dezake. Mantuaren konbekzioak plaken mugimenduan duen eragina gaur egun ere eztabaidan dagoen gaia da, eta geodinamikako aztergairik garrantzitsuenetarikoa. Moduren batean, edo bestean, energia hau plaketara igarotzen da eta euren mugimendua sortzen du. Basikoki bi indarrek eragiten dute orduan: marruskadura eta grabitatea.
Kontinenteen jitoaren teoria ez zen onartu batez ere ez zuelako argi azaltzen nola eta zergatik mugitzen ziren plakak. Plakek duten mugimendua zehaztasun handiarekin ezagutzen bada ere, oraindik ez da bukatu horren gorputz izugarri handien mugimendua sorrarazteko gai diren indarrei buruzko eztabaida.
Oro har, bi joera orokor daude plaken mugimendua eragiten duten indarren jatorriari buruz, eta ez dira kontrajarriak. Batetik, plaken mugimendua mantuko konbekzio-korronteen ondorioa dela diotenak daude; bestetik, plaken mugimendua plaketan bertan sortutako indarrek gidatzen dutela diotenak. Lurreko dinamika orokorrari buruz proposatutako eredu berrienek era osagarrian erabiltzen dituzte bi joeretako ideiak.
Plaken mugimenduak mantuan du jatorria
Plaka-tektonikaren teoria sortu ondoren eta jakin zenean mantuan bero-garraioa konbekzioaren bitartez gertatzen dela, iradoki zen plaken mugimendua mantuko konbekzioaren ondorio zuzena izango zela. Hau da, mantuaren konbekzio-mugimendu motela gainetik dauden litosfera-plakak mugiarazteko gai dela onartzen da.
Azkeneko urteetan, mantuko konbekzio-korronteei buruzko eredu ugari plazaratu dira, baina oraindik ez da onarpen orokorrik lortu gai horren inguruan. Hasieran, onartu zen ozeano-gandorren azpitik konbekzio-korronte gorakorrak eta subdukzio-eremuetan konbekzio-korronte beherakorrak zeudela, baina gaur egun eredu hori alboratuta dago. Mantuaren konbekzioari buruzko azkeneko ereduek uztartu egiten dituzte ikerketa geokimikoek argi islatzen dutena (mantuaren barnean kimikoki ezberdinak izan behar duten gordailuak agertzen direla), ikerketa geofisikoek frogatu dutena (mantuko konbekzioak orokorra izan behar duela) eta tomografia sismikoak erakusten duena (Afrika eta Ozeano Barearen azpian, mantuaren tenperatura izan beharko lukeena baino altuagoa dela). Eredu horien arabera, konbekzio-korronte gorakorrak mantuko eremu beroetan kokatzen dira, eta korronte beherakorrak, subdukzio-eremuen inguruan. Hala ere, ugari dira oraindino konpondu gabe gelditzen diren arazoak.
Plaken mugimenduak plaketan bertan du jatorria
Nahiz eta mantuko konbekzioak plaken zinematika gidatzen duten indarrei buruz azalpen koherentea eman, ezin da egokitzat jo ez baititu kontuan hartzen plaka litosferikoetan eragina izan dezaketen indar guztiak. Plaken arteko mugetan jatorria duten indarrak aspalditik dira ezagunak, baina orain dela gutxi arte ez da finkatu indar horiek plaken mugimenduan duten benetako eragina. Hauek dira plaken mugimenduan eragina izan dezaketen deskribatutako indar guztiak: gandorretako bultzada-indarrak (ridge push); ezpalen tirada-indarrak (slab pull); ezpalen aurkako tirada-indarra (slab drag); oinaldeko zizaila-trakzioa (mantle drag); fosako sukzio-indarrak (trench suction); plaken ukipen-erresistentzia (subduction resistance); mugimendu transformatzaileekiko erresistentzia (transform resistance).
Plaken mugimenduak, beraz, indar horien guztien arteko elkarrekintzaren ondorioa izan behar du; hala ere, bakoitzaren garrantzi erlatiboa zehazteko, ikertzaileak ez dira ados jartzen. Eredu gehienek erakusten dute gandorretako bultzada-indarrak eta ezpalen tirada-indarrak gai direla plaken mugimendua gobernatzeko, eta bi horien artean, bigarrenak askoz ere eragin handiagoa duela. Oinaldeko zizaila-trakzioa da arazo gehien sortzen dituena. Zenbait eredutan eragin eskasa esleitzen zaion arren, mantuko konbekzioa plaken zinematikaren erantzule nagusia dela diotenetan, indar nagusitzat hartzen da.
Mekanismo bakoitzaren garrantzi erlatiboa
Plaken mugimendu erreala indar guztien batura bat izan beharko luke. Hala ere ez dago oso argi zein indarrek eragiten duen indartsuen.
Ateratako ondorioetako bat subdukzioa duten plakek duten mugimendu erlatiboa besteena baino askoz handiagoa dela da. Adibide moduan jarri daiteke Pazifikoko plakak duen subdukzio kopuru handia izan daitekeela plaka honek duen mugimendu azkarraren eragilea.
Plaka nagusiak
Definizioaren arabera, zazpi edo zortzi plaka handi daudela esaten da: Afrikako plaka, Antartikako plaka, Eurasiako plaka, Hego Amerikako plaka, Indoaustraliako plaka, Ipar Amerikako plaka (Ipar Amerika eta Asiako ipar-ekialdeko muturra hartzen ditu) eta Pazifikoko plaka. Batzuetan India eta Australiako plakak bereizten dira.
Beste plaka txiki asko daude, horietatik handienak Arabiako plaka, Cocosko plaka, Filipinetako plaka, Juan de Fuca plaka, Nazcako plaka, Scotia eta Karibeko plaka dira.
Gaur egun plaken mugimendua satelite bidez jarraitzen da, eta lurreko neurketekin doitzen da.
Diancistrus novaeguineae
Diancistrus novaeguineae Diancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bythitidae familian.
Nicolás Estéfano
Nicolás Nico Estéfano Montalbán (Barakaldo, 1947ko otsailaren 9a - Bilbo, 2016ko martxoaren 19a) Athleticeko erdilaria izan zen.
Ibilbidea
Bilbao Athleticen hasi ondoren, 1966an lehen taldean debutatu zuen. 1973an Katalunia aldera joan zen CE Sabadellen aritzeko. Sestaon amaitu zuen.
Pelophryne guentheri
Pelophryne guentheri Pelophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Marrazki
Marrazkia bi ikuspegiren arabera-edo defini daiteke. Batetik, artistak pintura-, eskultura- edo arkitektura-lanari ekin aurretik egiten duen zirriborro gisa (sorkari figuratibo ororen, batez ere pinturaren, oinarria da, beraz, kasu horretan marrazkia). Bestetik, marrazteko teknikak eta materialak erabiliz sortzen den zer gisa, beste obra baterako urratsa ez baizik eta sorkuntza-lan baten emaitza gisa. Nolanahi dela ere, bata zein bestea har daitezke artelantzat. Izan ere, artistaren azken helburua ez izanda ere, marrazkiak ez du, horratik, balio gutxiago ; aitzitik, obra bukatuarenak bezain balio estetiko eta espresibo aberatsak izan ditzake marrazkiak, eta are aberatsagoak ere bai.
Belianes
Belianes Kataluniako udalerria da, Urgell eskualdean eta Lleidako probintzian kokatuta dagoena. 15,8 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 589 biztanle zituen.
Marrazki
Teknikak
Marrazteko teknika zaharrenetako bat metalezko punta deitua da, zilar edo berunezko ezten moduko bat, zeinak arrasto grisaxka uzten zuen paper gainean. Lehenbizi, hezur-hautsez, arabiar gomaz, kolorea emateko hautsez eta urez egindako substantzia bat zabaltzen zen paperaren gainean (cava tinta, italieraz). Metalezko puntak paper horretan baizik ez zuen marratzen. Teknika hori XIV. mendean asmatu zen, eta XV. mendean asko zabaldu zen florentziar, eskandinaviar eta alemaniarren artean. Hurrengo mendeetan ere erabili bazen ere, pixkanaka-pixkanaka alde batera utzi zen. Hala ere, XIX. mendeko artista batzuek ere (Degasek, adibidez) erabili zuten.
Luma eta tinta antzinatik erabiltzen dira. VI. mendean, adibidez, antzara- edo beltxarga-lumak erabiltzen ziren.
Geroago, kanaberaz egin ziren, eta, XIX. mendetik aurrera, metalez. Tintak ere era askotakoak izan zitezkeen, eta artistak berak prestatu ohi zituen. Gehien erabiltzen zenetako bat kuku sagarra -tanino asko baitu- egosiz egiten zen, bitrioloa, arabiar goma, eta trementina-esentzia gehituta.
Kolorez, izan zitekeen marroi iluna, eta, zahartu ahala, beilegi bihurtzen zen; edo izan zitekeen beltza, eta marroi bilakatzen zen.
Batzuetan, denbora igaro ahala, tintak erre egiten zuen papera, eta marrazkiaren lerroen ordez urratu edo ebaki finak agertzen ziren paperaren azalean. Luma oso tresna egokia zen zirriborroak eta krokisak azkar egiteko. XIV. eta XV. mendeetan lerro fin jarraituak egin ahal izateko egokitu eta hobetu zen, Leonardoren marrazkietan, edota gero, XVI. mendean, Dürer, Rafael eta Michelangeloenetan ikus daitekeenez. Hala, artistaren berezkotasuna papereratzeko bitarteko hoberenetakoa bihurtu zen luma.
Marrazkilarien beste teknika bat, harri beltza (arbel buztintsua), antzinatik da ezaguna, baina ez zen XV. mendearen bukaera arte zabal erabiltzen hasi. Beltza eta grisa bitarteko tonuak hartzen ditu, eta batez ere bolumenak eta giza irudia marrazteko da egokia.