cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erromanikoa Euskal Herrian
Orreagatik Garesera
Nafar hiriburuaren barruko ohi­ko ibilbideak Katedralaren mendebalde aldera jotzen zuen, Curia eta Mer­caderes kaleetan zehar, San Zernin auzora arte. Han bazen ospitale bat –XIV. mendean, bederen– Burgoko frankoek goberna­tzen zutena. Erromesen­tzat jaiera bereziko eliza zuen honek, San Saturninori eskainia; zeren eta leku honetan San Saturninok lehenengo kristauak bataiatu zituela uste izaten bai­tzen. Hemen ere izan zen lehen eliza erromaniko bat, gerora, XIII. mendearen az­ken aldera egungo eraikin batek ordez­katurikoa.
Nafar hiriburua utzi ondoren, erromesen ba­tzuk agian, Gazolaz­ko eliza bisita­tzeko kilometro pare bat desbideratuko ziren, eta haren atariko kapitelen ederra gozatu ahal izaten zuten. Gehienak ordea, Erreniega mendikate aldera abiatuko ziren errenkan. Egungo errepidetik ez­kerretara saihestuz Zizur Txikin kokaturiko ospitale batera iristen zen. Gaur egun, ez dago Jerusalengo San Joan Ordenari 1135. urtean emaniko eliza bat besterik, han emai­tza ugariak jasoaz jarraitu zuen honek, XII. mendean Ordenako gunerik garran­tziz­koena bilakaturik. Protogotiko estiloko eliza honek lau tarte eta zir­kuluerdi-formako absidea du; 1835. urtean, desamortizazioaren ondoren, bazterrera­tze tristea izan zuen, duela gutxi (1989) zaharberritua izan den arte.
Zizur Txikitik ospitale txiki bat zegoen Astrain aldera jarrai­tzen du bideak eta mendikatearen gorenean, mendi berari izena eman zion Bar­kamenarena deritzon ermita. Jai­tsieran, erromesek San Joan Ordenako etxe bat topa­tzen zuten, Garesko Guru­tzearen zain­tzaren menpe zegoena, Legardatik jarraitu eta beharbada Obanosera hurbilduko ziren beren ibilbidea Garesen buka­tzeko; han aurkitzen baitzituzten beren debozioak behar zuen berotasuna eta arte aberastasun apartak, geroxeago azalduko dugun bezala.
Artur Mas
Kataluniako Generalitateko lehen kontseilaria izan zen 2001tik 2003ra arte.
2003 eta 2006ko Kataluniako Hauteskundeetan, CiU alderdiaren buru moduan aurkeztu zen, eta biak ala biak irabazi zituen (aulki kopuruetan, botoetan bakarrik bigarrenak). Hala eta guztiz ere, bigarrenean PSC, ERC eta ICVk sortutako hirukoteak lortu zuen gehiengo absolutua, eta Pasqual Maragall eta Jose Montilla izendatu zituzten lehendakari. Azkenik, 2010ean hirugarren aldiz irabazi zuen, askoz tarte handiagoarekin, eta presidente bilakatu zen.
Erromanikoa Euskal Herrian
Orreagatik Garesera
Garesen bide guztien elkargunea. Kale Nagusitik herriari izena ematen dion zubi ospe­tsura iristen ziren. Gaur egun oinez­koek eta animaliek besterik erabil­tzen ez duten zubi hau, sei ar­kuz osaturikoa da, XI. mende hasierakoa eta beraz, Santiago bidean zutik daudenetatik zubi erromanikorik garran­tziz­koena da eta hemen elkartzen ziren Donejakuera zihoazen bide guztiak.
Somportetik Garesera
Fran­tziako hegoaldetik edo Erromatik zetozen erromesak Somportetik sar­tzen ziren eta Santa Kristina ospitalean har­tzen zuten ostatu. Canfrac‑tik barrena Jakaraino jaisten ziren, eta han An­tso Ramirezek XI. mendean eraikitako katedral erromanikoa bisita­tzen zuten. Santutegi bikain honen oroimena bide luzean lagun izango zuten halako bikaintasuneko beste eraikinik ez bai­tzuten topatuko Donejakuera bitartean.
Erromes batzuk San Joan de la Peñako monasterioa ikusteko desbideratzen ziren, aurrerago Tiermas herria aldenik alde igaroz sar­tzen zirelarik Nafarroan, ordurako ospe­tsua zen Leireko monasteriora igota; izan ere, IX. mendean, San Elogio martiriak bisitatu zuenetik harturiko izen ona Europa osoan barreia­tzen hasia baitzen.
Leiretik auzoan zegoen Zangozara pasatzen ziren, herri hau lehendabizi Rocaforte muinoan eraikia izan bazen ere, Aragoi ibaiaren er­tzeko egungo kokalekura Sancho Ramirezek (1076‑1094) eraman zuen, erromesaldiak sustatu nahiez eta bere menpeko lurretan frankoak finkatzeko erraztasunak bilatuz. Santiago eta Santa Maria la Real elizak –eraikuntzaz eta irudiz­ko apainketaz XII. mendean zehar osatzen zihoazkienak– bisitatu ondoren, Aragoi ibaia han bertatik igarotzen zelako, Vadoluengo zeri­tzan San Adrian ermita eta ospitalea bisita­tzen zituzten erromesek.
Monreal aldera jo­tzen zuen bideak; herri hau da, gainera, Erromesen Gidaren arabera, Aragoiko Biderako az­ken txangoa. Aragoiko gal­tzada horretako erromesak Garesera iri­tsi aurretik Eunateko eliza liluragarri honetatik pasa­tzeko zoriona ere bazuten.
Artur Mas
Haren lehen legegintzaldia murrizketa ekonomikoak nabarmen zituen, baina ekonomia itunaren lorpena zen nahi nagusia, eta, Mariano Rajoy Espainiar gobernuburu berria ukatu zionean, 2012ko azaroaren 25erako hauteskundeetara deitu zuen, independentzia lortzeko eta procés-ari hasiera emanez.
Hala ere, CiU 12 aulki gutxiago lortu zituen, eta ERC-ren laguntza behar izan zuen gobernua izateko. ERC-k, Oriol Junqueras buru izanda, erreferenduma eskatu zion truke. 2013aren amaieran kontsulta azaroaren 9an izango zela baieztatu zen. Geroago, Konstituzio Auzitegia hau baliogabetu eta gero, partaidetza-prozesu batera deitu zuen.
Erromanikoa Euskal Herrian
Garestik Lizarrara
Garestik erromesak Mañeru eta Ziraukitik jarrai­tzen zuten, bertan San Romanen eliza ederra bisitatu, eta atariko eskulturak kontenpla­tzen gelditu ondoren. Gero, gaur egun orain­dik zutik dirauen zubi batetik erreka zehar­katu, eta Vilatortako San Migelera iristen ziren, han bertan izandako eliza eta ospitaletik arte latz batez landutako harlandu ba­tzuk baino ez dira gorde; horiei buruz hitz egin dugu aurreko kapituluan. Ez oso urrun, beren ibilbideko txango baten az­kena bistaratzen zitzaien: Lizarra. Calistino Kodizearen Gidak herri hau Bideko txango nagusi moduan goraipa­tzen du: “Erromesak han aur­ki­tzen du ogi ona, ardo bikaina eta haragi nahiz arrain ugari eta era guztietako zoriona”. Herria oinetan begizta­tzen zuen muinoan, Sancho Ramirez (1063‑1094) “aragoitarrak”, Borrokalariaren aitak, gaztelu bat eraikia zuen –1572. urtean eraitsirikoa– eta XII. aren az­ken aldera Nafarroako Erregeen Jauregia al­txatu zen. Anaidiek zain­tzen zituzten ospitalez bete­tzen joan zen hiria. Ez zen falta ez, urte horietan eraiki­tzen hasi ziren santutegi eta erlijioz­ko monumenturik: Lizarrako San Pedro, Ruako San Migel, San Pedro, San Joanen parrokiak eta Hilobi Santuarena.
Lizarratik Logroñora
Ira­txetik bideak, Montejurra eta Monjardinen artetik jarrai­tzen zuen, delakoen gaztelua Turpinen Kronikan aipatua azal­tzen delarik. Gaur egun ez dira aurriak besterik gera­tzen. Mendiaren oinetan, berriz, atari eder bat erakusten duen parrokia-eliza erromaniko duen Villamayor de Monjardin aur­ki­tzen da; haren kapiteletan guru­tzadetako heroien borroka-eszenak ikus daitezke.
Artur Mas
Arrastaka hau eta gero, hauteskunde plesbizitarioak egiteko ideia hasi zen, konstituziogile bezalakoak. Baina Mas independentista-zerrenda bat bakarrik nahi zuen. Azkenean, ERC-k onartu zuen zerrenda horretan parte hartzea eta 2015eko irailaren 27rako deitu ziren. Zerrenda Junts pel Sí (Bai-agatik batera) deitu zen, eta Artur Mas 4. postuan zihoan, baina lehendakarigaia zen.
Hauteskundeen emaitzak ez ziren onak izan: independentistek gehiengo osoa zuten, baina CUP-aren laguntza baldin bazuten. Eta azken hauek ez zuten nahi lehendakaria ustela izatea. Negoziazio biziak, komunikabide-presio (Pressing CUP) eta 3 batzar eta gero, CUP-a ezetz esan zuen berriro. Azkenean, Mas pas al costat bat egin zuen (atzera egin zen) eta Carles Puigdemont izendatu zen Kataluniako lehendakari berria.
Erromanikoa Euskal Herrian
Lizarratik Logroñora
Torrestik, Poyoko Andre Mariaren ermitaren ondotik pasa ondoren, erromesak Vienara iristen ziren. Antso Indar­tsuak eraiki zuen hau, Gaztelaren noizbehinkako erasoetatik Nafarroa babesteko. Berehalakoan hazi eta garatu zen. Gaur egun desagertuak diren eliza ba­tzuk ere eraiki ziren. Bazen han erromesek aur­ki zezaketen aterpe­txe bat baino gehiago; han­txe indarberriturik bide lauetatik barrena, bara­tza oparo eta zelai berdeetatik pasatuz, Logroñora iristen ziren.
Ebro gainetik zubia zehar­ka­tzean, beste erreinu batean sar­tzen zireneko ezaugarria zen ibiltarien­tzat Errioxan sar­tzea, txanpon aldaketak egin behar bai­tzituzten –oraingoan ez ordea kornadu nafarrez, Gaztelako marabediez baizik. Orain zehar­ka­tzen hastera zihoazen lur haiek eta bide haiek Gaztelakoak ziren 1076.az geroztik.
Baionatik Mirandarako bidea
Gaztelakoak ziren, halaber, Baionatik zetozen erromesak hautatzen zituzten Gipuz­koa aldeko lur eta bideak, erlijio ikuspegi nahiz ikuspegi estetikotik interes gu­txi eskain­tzen zuen bidea izateaz gain, Beasaindik hasita bihurriak eta neke­tsuak ziren, Aiz­korri mendikatea aldenik alde igaro behar bai­tzen elezaharretako San Adriango zubitik. San Adrianetik Araiara jaisten ziren eta Aistrako baselizak –San Joan eta Santa Basilia– eta Amianoko San Joan, denak ere Zalduendon –Erdi Aroko “Saldodon”– direnak bisitatu ondoren, harrapa­tzen zuten, bada, Arabar lautada: Agurain eta Gasteiz.
Asko harri­tzen zituen halako paisaiak, han erabatekoa baitzen aldaketa. Gasteiztik –1200ez geroztik, hau ere Gaztelari lotua– bidea laua zenez ez zen inolako eragoz­penik aurrera egiteko, go­tzainaren egoi­tza zuen eliza zoragarria duen Armentiatik an­tzinako Iruña (Veleia) inguratu, eta Arganzon eta Lakorzana herriak aldenik alde zehar­katuz, Mirandara iri­tsi arte.
Araba aldeko ia herri hauek guztiek –nahiz eta oso desi­txuratuak dituzten izenekin erromesaldietako kroniketan askotan aipatzen diren herri hauek– gaur egunera arte oso gu­txi gorde dute Jainko­aren bidazti haiek kontenplatu zutenetik eta zenbait lekutan gorde direnak ez dira arte balio handienekoak. Santiago Apostoluaren hilobiari muin egin nahi zioten milaka erromes haiek barren-barrendik bila­tzen zuten a­tsedena eta babesleku a­tsegina eskain­tzen zien lekuek garai haietan zuten garran­tziaren kon­tzien­tzia izatea oso da zaila, gaur egun.
Beste ibilbide ba­tzuk
Donejakuerako bidearen eskemaren laburpen honetan aipatu ditugun izenak berriro ere ahoan erabili behar­ko ditugu arte erromaniko eta gotikoaz hitz egitean. Baina ezin ahaztuko ditugu bigarren mailako beste bide ba­tzuk:
Ez da zalan­tzan jar­tzekoa an­tzinako Baskonian arte garapenerako erromesbide hauek izan zuten garran­tzi itzela, ezta Antso Nagusiak Europa aldera ireki­tzeko egin zituen ahaleginak ere. Arrazoiez zioen Iñiguez Almechek, Antso Nagusiaren Fran­tzia aldeko ibilerek eta klunitarren aldeko proiektuek baieztapen egokia dutela eragin zituen artelanetan; hala ere, ireki­tze horrek ez zuen erago­tzi Nafarroak ohikoa zuen berez­ko izaera eta arte tradizioaren zati handi bat gorde­tzea.
Ibili beharre­koak dira erromes-gal­tzada zabal eta bide estu horiek, baldin eta Nafarroako eta Arabako arte aberastasun galant horren ezaguera osoa hartu nahi bada. Ez dugu ahan­tzi behar, esaten den bezala, bide guztiek Erromara daramatela egia baldin bada, beste hau ere hala izango dela: gure Euskal Herrian, “bide guztiek Donejakuera garama­tzatela”.
Azalpena
“Lehen arte erromaniko” kon­tzeptu hau Puig i Cdafach‑ena da, eta Penin­tsula mailan, berak eman nahi dion zen­tzu zehatzean, Kataluniako eliza ba­tzuetan baizik ez zen hasi, eta gerora ar­kitektura erromanikoa izango den berrikun­tzari dagokio. Bestalde, gogoan izan behar da beti, lonbardiarraren ondoan oso bestelakoa den “otoniarra” dei diezaiokegun beste “Iparraldeko lehen arte erromanikoaz” hitz egin daitekeela.
Puig i Cadafalchek lehendabizi bere ideiak katalanez argitaratu zituen, L´Arquitectura románica a Catalunya izenburua zuen lana lau liburukitan, 1911tik 1918ra bitartean. Gerorago azalduak dira gai berberari gaztelaniaz eskainitako El Primer Arte Románico eta Geografía del Primer Arte Románico izenburua duten beste bi lan hauek (1929‑1932). Eraiki­tzaile katalanek hainbat herri eta eskualdetatik jasoko zituzten eragin ugariak aztertu eta aipa­tzen ditu egile honek, hala nola: Ekialdea, Italia, Languedoc‑a eta Proven­tza, Cluny, musulmanen Hispania eta abar. Ondoren, Kataluniako lurraldeetan azaldu ziren hainbat kristau-eli­za diakronikoki kokatuz eta horien hainbat motatako desberdintasunak deskribatuz jarrai­tzen du.
Ezaugarriak
Puig i Cadafalch-en­tzat “Lehen arte erromanikoa” eraikun­tzako ezaugarrietatik ezagu­tzen da: paramentuan harri zakarra erabil­tzen du, kolpekako tresneriaz moztua eta opus spictum eran kokatua sarritan; bere hu­tsarteak oso estuak dira, barruko espazioak kanoi-erdiko gangez estal­tzen da; eta ez du apaingarritako eskulturarik.
Erromaniko zakar eta fun­tsez­ko hau hasieran bere burujabe­tzaz gara­tzen da baina, luze baino lehen, X. mende erdialdean edo, Italiako Iparraldeko eragina jaso zuen eta bat egin “estilo lon­bardoaz”, bere kanpoaldeko apaingarriak alai­tzen dituzten zerrenda eta ar­kuengatik ezagut daitekeenaz. Kanoi-gangen gainean tronpa gainetan kokatua dagoen oskolpe edo kupula azaldua da, XI. menderako jada, italiar elizen erara, eta, beroietan bezala, sa­ihe­tsetan leiho askoz zulaturiko dorre garaiak eta ar­kuen apainduria dutela, esaterako, Ripoll, Cardona, Cuixa, eta abar.
Espainiaren Iparraldeko erromanikoari buruz Raymond Oursel‑ek az­pimarra­tzen du –Kataluniaz pen­tsatuz, batez ere–, sistema berriak, ordura arte erabil­tzen ziren mozarabiarren formulak utzita, beste hiz­kera bat sortu zuela egituran, esaterako, bere ferra ar­kuen profil gaindituak; eta horien ordez, hartu zituen “italiar Lakuetan garai­tsu hartan bertan nagusi ziren egitura eta apainketa osagai guztiak, egundoko an­tzarekin, alegia, mailuz mozturiko paramentu txikiak, zerrenda eta ar­ku makurrak, absideko horma‑hi­lobiak eta sigi‑sagako osagai apaingarriak”. Ar­kitektura hau, “lonbardiar” izenekoa –geografikoki, etenaldi bi­txiak dituen arren–, ia Italia, Dalmazia, Fran­tzia mediterraneoa, Katalunia, Sui­tza, Renania, Burgundia eta Herbehere osoan hedatu zen.
Euskal eta Nafar monumentuetatik mozarabiarren eragineko osagaiak baztertu zituena, eragin lonbardiarra izan zen XI. mendearen az­ken aldean; mozarabiar hauen agerpenak prerromaniko­tzat har­tzera bul­tzatu izan gaitu, ba­tzuetan behin­tzat –Aragoiko Serrabloko eliza, adibidez–, eta, iriz­pide kronologiakoetatik kanpo utzirik, aurreko kapituluan koka­tzera bul­tzatu gaitu. Dena den, kultur ikuspegitik behin­tzat, gogoan hartu behar dugu kristau-errekonkistak beti eta nonahi ez zuela islameko kultura deusezta­tzea eragin, eta XI. mendetik Ebro ibarreko kokaleku judutarrek, arabiarren kultura eta kristauen kulturaren arteko transmisio ildoak ezarri zituztela.
“Lehen Arte Erromanikoaz” hitz egiten duten idazle guztiak ez zaiz­kio katalan historialari honek duen iriz­pide zorro­tzari lo­tzen. Az­ken batean, hiz­kera edo deitura horrekin normalean, estilo erromanikoaren lehen aldia izendatu nahi izan du, idazle bakoi­tza bere erara defini­tzen saia­tzen baita.
Lehen erromanikoaren esanahia
Hemen behin­tzat, lehen arte erromanikoaren izenburuari esanahi kronologikoa emango diogu, batez ere, betiere, ohartarazi nahiez, Europako arte estiloen ibilbide historiko guztian gerta­tzen den bezala, ez dela sinkroniarik izan hainbat herrialdeetan. Gure­tzat lehen arte erromanikoa soil-soilik ar­kitek­turari atxiki­tzen zaion kon­tzeptua izango da.
Eraikun­tza mota berria da, harriz­ko gangez espazioak estal­tzen hasi, eta hainbat habearte artikula­tzeko edo erdiko habeartea bere guru­tzadurarekin lo­tzeko egituraz­ko konponbideen bila baitabil.
Gehienetan bere paramentuak zakarrak dira, eta normalean ez du eskulturarik. Eta noizbait azal­tzen bada, oso soiltasun latz eta esanahirik gabekoa da, apaingarritako erliebe gisa begiratu beharreko ebakidurak dituzten ateburu eta kapitelak alai­tzeko besterik ez.
Leireko monasterioa
Antso Nagusiak nabarmenki lagundu zien, bai alde materialean nahiz alde espiritualean, Nafarroako monasterioei; izan ere, jabetza pribatuzkoak zirelako, asko izan arren, kulturaz eta erlijioz bizimodu ahuldua zeramaten. Erreforma politiko garbi batean saiatu zen Errege Handia, monasterioetan beneditar arautegia sartuz eta jabetza pribatu eta laikoen eskutik berauek askatuz; hauek helburutzat harturik etorrarazi zituen zenbait fraide Clunytik, Paterno buru zutela eta San Juan de la Peña monasterioan eman zien bizilekua. Litekeena da, 1022an, bere eskutik zaharberritua izatea Iruñeko eliza, laster bota zutena. Antso Nagusiaren ondoren, Nafarroako beste errege-erreginek ere jokaera bera izan zuten eta, behin eta berriz­ko emarien ondorioz, LEIREKO monasterioa erreinuko egoi­tza erlijiosorik garran­tziz­koena izatea lortu zuten.
Goñi Gaztanbidek azal­tzen duenez, kultur gune handi bat izan ez bazen ere, gauza materialetan behin­tzat, aurrerapen maila handia iri­tsi zuen bere baitan beste monasterio asko bildu zituelako. Eskumenean 72 monasterio eta zaz­pi herri izatera ere iri­tsi zen Leire. “Leireko abade-e­txea Nafarroak Fran­tziarekin izan beharreko harremanak ziurta­tzen ziz­kion monasterio guztiak bilduz joan zen”.
An­tzeko gertakariak esan daitez­ke Ira­txeko monasterioari buruz ere. Han santu baten, San Verebundo deritzonaren– itzalak erakarpen handi bat sor­tzen zuen, egia bada ere XI. mendeko hamar­kada horietan Nafarroako monasterio hain handi bati buruz­ko agiriak guztiz urriak direla. Ira­txeko ondarea nabarmenki hazi zen eta honek XII. mendeko eliza erromaniko bikaina eraiki­tzen lagundu zion. Leireko ondasunak handitzeak monasterioaberreraiki­tzeko zeregina erraztu zuen.
Leireko San Salbatore eliza, 1057an sagaratu zenak monasterio bizi­tzako unerik gorena erakusten dute Antso eta Joanen abade­tza aldietan, hauek Iruñeko go­tzain ere izan ziren. Lanbide honi, Antso Nagusia erregeak lehenik eta, ziurra izan daitekeen babesaren ondoren, bere seme Gar­tzia San­txezek eman zion jarraipena.
Leireko eliza erromanikoak bakearen gozotasunera baino borrokako ohituretara jarriagoak dauden gizon ba­tzuen espiritua bistaratzen du. Lanak kriptatik hasi ziren eta burualdetik jarraitu, biak ere batera sortuak nonbait, eta aldaketarik gabe burutuak, Lamperezen ustez. Horregatik gorde dute halako oreka. Horma lau eta biluzien, profil garbien eta hainbat ñabardurako hareharrien margo beroenganako zaletasun modernoa duenaren­tzat, Leireko abside hirukoi­tzaren kanpoko ikuskizunak edertasun liluragarria eskain­tzen du.
Lur sailaren maila desberdinen oztopoa gaindi­tzeko pen­tsaturiko kriptak burualdearen zama izugarria jasan behar du. Horregatik, nonbait, halako harri­tzat izugarriak, fusteen garaiera txikia eta haien bikaintasun ikusgarria –usteen arabera, berriz erabilitako erromatarren garaiko harroinak dira. Erdiko habeartearen zabalerak beldur emango zien eta goiko elizaren zama guztia jasan behar­ko zuen harriz­ko gangaren ziurtasunagatik, arrisku guztietatik ihes egitea erabaki zuten, espazioren ikuskizun estetikoaren kontura: beste eusgarri ilara bat kokatu zen erdiko habeartearen arda­tzean. Kontraesan arkitektoniko horrekin guztiarekin, eta, egitura osoaren laztasun itze­laz aparte, bisitaria ez da geldituko oroimenetik ezabatu ezinez­ko harridurarik gabe.
Goiko elizaren burualdea, halako oinarri sendoen gainean finkaturik, oldar­tsu al­txa­tzen da goialdera. Zir­kuluerdi-formako oinplanoa duten hiru abside zoragarri ditu, nolabait ere mozarabiar zaporedunak. Luze-zabalean habearteak berdinak eta Hispaniako artearen historiaren barruan berrikun­tza dira. Bi tartetako hiru habearteak –ez dakigu gehiago egin ziren– kriptakoei dagoz­kienak dira; lerdenak dira kanoi-ganga jarraituez estal­tzen dira. Harlanduetan ohikoa ez den neurri galantak edonor uzten du harriturik. Arrazoi osoz idazten zuen On Luis Mª Lojendiok Leireko San Salbatoreko fun­tsez­ko pieza burualde erromanikoa dela eta bere garran­tzia an­tzinakotasunean sustrai­tzen dela esatean. Lehenengoz, 1057an sagaratu zen eta 1090ean hurrengo aldian. “Espainiako erromaniko monumentu handietan lehenengoa da, lonbardiar joerako eragina duten eliza kataluniar ba­tzuen salbuespenarekin. Jakako katedrala, Leongo San Isidoro, Fromistako San Martin eta zalan­tzarik gabe Santiagoko katedrala baino lehenagokoa da. Bere marren zehaztasunak, bere handitasunak, bere kapitelen berezitasunak eta aitor­tzen zaion an­tzinakotasuna dela eta Leireko burualdea paregabea eta bakarra da”.
J.Gudiol eta J.A.Gaya Nuñok “Nafarroako erromanikoko lehen lan gorena” dela diote eta “monumentu jakin honetan eta Aragoiko ibarretako eliza zenbaitetan guztiz zehaztua geldi­tzen dela bertan jaio zirenen eraikuntza-eskola baten aukera” ere erakusten duela.
Crux-la-Ville
Crux-la-Ville Frantziako udalerria da, Nièvre departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Erromanikoa Euskal Herrian
Leireko monasterioa
Lehendabiziko ataria –gaur egun Porta Speciosa deritzona– ondoren egun dagoen kokalekura eraman zuten, XIV. mendean handiagotu zen mul­tzo gotiko osoaren ate izateko. Horregatik, bada, bere eskultura zatiak neurriz kanpoko handitasuneko ate-mar­koetan txertaturik azal­tzen dira.
Jakako katedrala
Ramiro I.ak, Antso Nagusiaren semeak, oinordeko­tzan Aragoiko konderria bereganatuz dinastia bat sortu zuenak, 1063an kon­tzilio bat bildu zuen Jaka hirian. Idazle ba­tzuen ustez, errege hori edo bere seme eta oinordeko Antso Ramirez izan zen bere eraikun­tza hasi eta bul­tzatu zuena (1076‑1082): baina iri­tzi berriago batek beraren hasierako data 1094‑1098 artean koka­tzen du.
Ar­kitektura nafar-euskaldunaren ondoren etorriko denaren gainean Jakako eragina izan zuen eraikin honek, merezi du hemen arreta pixka bat. Eraikina, Leireko eliza erromanikoa baino askoz beranduagokoa izanik, ez bai­tzen 1130era arte bukatu, Pirinioetako alde honetan eginiko guztiaren gainetik jar­tzen da handitasunean.
Elizak baditu hiru habearte, guru­tzadura eta absidea. Horma trinko eta sendoek eta hu­tsarte gu­txi ba­tzuk ematen dute garai hartako borrokarako indar la­tzeko espirituaren berri. Oinarriak zutabeekin txandaka­tzen dira.
Hiru absideek begirada berezia merezi dute, jatorriz­ko bat besterik ez delarik gera­tzen: zoruen arteko altueran gara­tzen diren inpostaz mar­katuriko hiru gune horizontaletan, tako edo zerrenda klasikoz apaindurikoei xake-itxurako jakarrei izena emango diena eta ondorengo eraikin erromaniko askotan aur­kituko dena.
Guru­tzaduraren besoak kanoi-gangaz estal­tzen dira eta erdiko zatia nerbio-gangaz, kupula itsu moduan, tronpa gainetan etzanak daude eta ez dira kanpora azal­tzen.
Habearteetan gangak gotikoak eta oso beranduan al­txaturikoak dira.
Crux-la-Ville
Biztanleria
2007an Crux-la-Ville udalerrian erroldatutako biztanleak 410 ziren. Familiak 194 ziren, horien artean 71 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 47 bakarrik bizi ziren emakumeak), 79 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erromanikoa Euskal Herrian
Jakako katedrala
Sartaldeko atariak uztai­tzen du elizaren bi sarbideetatik bat. Atari ederra da, landutako kapitelak dituzten zutabe eta ar­kiboltekin, bi lehoiek uztaituriko krismoia duen tinpanoaz. Eskulturaz­ko erliebeak, arte erromaniko guztia goiargiz janzten zuen espiritua oroimenean eduki­tzeko, behingoz buruz gogoan har­tzea komeni izaten den ida­tziez uztaiturik izaten dira sarritan. Jakako katedraleko sarrerako krismoiaren ondoan latinez­ko ber­tsoetan idaz­kun batek bere sinbologia azal­tzen du: HAC IN SCULPTURA, LECTOR, SIC NOSCERE CURA: P. PATER, A GENITUS, DUPLEX EST SPIRITUSALMUS. HII TRES QUIDEM DOMINUS SUNT UNUS ET IDEM
''Irakurle, eskultura honetan saia zaitez hau ikasten: P aita dela, A semea; bikoi­tza Espiritu Saindua. Hirurak Jaun bat bera dira''.
Alboetako irudizta­tzeak Kristo adierazten dute lehoi irudian (Ap. 5, 5) eroritako gizonari bar­ka­tzen eta sugearen gainean ibiliz doana edo, har­tzari eu­tsiz, herensugearen gainetik dabilela (Ps 91, 13). Bi erliebeak bakoi­tza bere idaz­kuna buruan dutela daude. Lehengoak hau dio:
PARCERE STERNENTI LEO SCIT, CHRISTUSQUE PETENTI Lehoiak badaki bere aurrean makur­tzen denari bar­ka­tzen, eta Kristok bere izenari dei egiten dionari
Crux-la-Ville
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 251 ziren, horien artean 162 aktiboak ziren eta 89 inaktiboak ziren. 162 pertsona aktiboetatik 148 lanean zeuden (86 gizon eta 62 emakume) eta 14 langabezian zeuden (6 gizon eta 8 emakume). 89 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
NGC 2561
NGC 2561 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Crux-la-Ville
Diru sarrerak
2009an Crux-la-Ville udalerrian 197 unitate fiskal zeuden, 418 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.359 euro zen.
Llolleo
Llolleo, Llo-Lleo ere deitua, Txileko Valparaiso V. eskualdeko San Antonio udalerriko herria da. Santiagotik 98 km-ra kokatuta dago eta 4 km-ra San Antonio portutik. Hegoaldean Maipo ibaiaren ahoak (Rocas de Santo Domingo-tik bereizten duena) mugatuta dago, Llolleo eremua "La Boca" edo "kala txiki historikoa" deitzen da eta bertan itsaskiak eta arrain desberdinak artisau-eran arrantzatu ahal dituzu.
Crux-la-Ville
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Llolleo
Llolleo Llollehue izenaren hispanizazioa da, Mapudungun hizkuntzan arrantzarako leku esan nahi duena. Herria 1912an trenbidea iritsi ondoren geltoki gisa jaio zen.
Astigar
Astigarrak Sapindales ordenako Acer generoko zuhaitzak dira, loreak mordo zintzilikarietan eta haziak hego moduko mintz gogor batez hornituak dituztenak.
Betidanik Aceraceae familian sailkatu dira, baina orain Hippocastanaceae-ekin batera, Sapindaceae familia definitu dute, ebidentzia genetikoaren arabera azken aukera hori egokiagoa dela hobetsi dutelarik.
Acer generoko zuhaitz batzuk euskaraz eihar izenaz ere izendatzen dira, hala nola eihar frantsesa eta eihar italiarra.
Izena
Astigar hitzaren etimologia ez dago argi, baina hitz elkartu itxura du, non bigarren zatia ihar litzateke, oraindik zenbait astigar espezietan erabiltzen dena (eihar frantsesa esaterako).
Astigarrak, Gipuzkoako Astigarraga udalerriari izena eman dio, eta baita ere Astigarribia eta Astigarreta auzoei.
Crux-la-Ville
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 1 argiketaria eta 1 eraikuntza enpresa.
Astigar
Izena
Acer generoaren izena latinetik eratorria da (ǎcěr, -ĕris), “zorrotza” esan nahi duena, ziur asko hostoen punta zorrotz bereigarriengatik edo, agian, zuhaitzaren zur gogorrarengatik, ustez lantzak egiteko erabilitzen zena.
Ezaugarriak
Astigarrek hosto oposatuak dituzte, gehienetan gingildun eta palmatuak baina, espezie batzuetan, pinatu edo gingil gabeak ere. Ez dute estipularik.
Loreak txikiak dira, pentameroak (5 sepalo eta 5 petalo askedunak), batzuetan petalorik gabe. Matsalko, korinbo edo unbeletan jaiotzen dira. Euren fruitu bereziak samara motakoak dira, lehorrak eta hegaldunak, eta binaka garatzen dituztenez disamara deritzo. Biraka jausi eta haizearen eraginez haziak urrunera eramateko forma egokia dute disamarek.
Morfologia
Astigar gehienek hazteko ahalmena dute, 10-45 m-tako altuera lortuz, baina beste zuhaixka batzuk 10 m baino gutxiagoko altuera izaten dute. Espezie gehienak hosto erorkorrekoak dira eta Asian eta mediterraneoan dauden gutxi batzuk hosto iraunkorrekoak dira. Astigarrek aurrez aurre jarritako hostoak dituzte, gehienetan gingildun eta palmatuak baina, espezie batzuetan, pinatu edo gingil bakoak ere. Hostoak gingil bakoitzaren muturrerantz zuzentzen diren 3-9 zainez hornituta daude, gingil bat beti erdian dagoela. Hala ere, espezie batzuk trifoliatuak dira: Acer griseum, Acer mandshuricum, Acer maximowiczianum y Acer triflorum.
Acer generoko espezieak negu bukaeran edo udaberri hasieran loratzen dira eta espezie gehienetan hostoak ateratzean loreak agertuko dira, baina batzuetan leheneago ere atera daitezke. Loreak arruntak eta pentameroak dira, luku, korinbo edo unbeletatik jaiotzen direnak. 4 edo 5 sepalo izaten dituzte, 4 edo 5 petalo 1-6 mm-ko luzerarekin, 4 eta 10 arteko lorezil 6-10 mm-ko luzerarekin eta bi pistilo edo pistilo bakarra bi estilorekin. Goian dagoen obarioak karpelo bi ditu, bere hegoek loreak luzatzen dituzte eta, horren ondorioz, erraza da esatea zein lore dira emeak. Loreak irten eta aste gutxi batzuetatik sei hilabeteak arte zuhaitzek hazi kopuru handiak botatzen dituzte eta  udaberri goiztiarrean polen eta nektar iturri garrantzitsuak dira erleentzat.
Acer generoak fruitu berezia aurkezten du, samara izenekoa, biraka jausi eta haizearen eraginez haziak urrunera eramateko forma egokia dutenak. Fruituak ere helikoptero izenaz ezagutzen dira, erortzean egiten duten mugimenduaren eraginez.
Izurriteak eta gaixotasunak
Lepidoptera ordeneko larba askoren elikagaia dira astigarraren hostoak. Kontzentrazio altuetan, beldar batzuek, Dryocampa rubicunda esaterako, hainbeste astigar hosto kantitate jaten dute zuhaitz ostalarian denboraldi batez hostoak galtzea eragiten duela. Aphidoidea superfamiliako intsektu izerdi-elikatzaileak ere astigarraren ohiko bizkarroiak dira. Baratzezaintzan arazo honi aurre egiteko dimetoato aerosola erabiliko da.
Crux-la-Ville
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
Astigar
Izurriteak eta gaixotasunak
Kanadan eta Estatu Batuetan astigar espezie guztiak Anoplophora glabripennis adar luzedun kakalardo asiarragatik mehatxatuta daude. Ondoriozko izurriteek milaka astigarren suntsipena suposatu du, eta baita beste zuhaitz espezie batzuena ere  Illinois, Massachusetts, New Jersey eta New York-en.
Astigarrak onddoek sortutako gaixotasun sorta handi batez kalte daitezke. Espezie nahiko bertizilosi gaixotasunarekiko sentikorrak dira, Verticillium generoko espezieek sortzen dutena, heriotza lokal nabarmena eraginez. Enborraren azaleko kedarraren gaixotasuna Cryptostroma generoko espezieek eragiten dute, eta honek lehortearen eraginezko estrespean dauden zuhaitzak hil ditzake. Astigarraren heriotza kasu gutxitan Phytophthora  sustraiaren usteltzeagatik eta Ganodermaren sustraiaren gainbeheragatik izango da. Udaren fase berantiarrean eta udazkenean astigarraren hostoak “alkitran-orbana” izeneko eritasuna paira dezakete, hostoen desitxurapena jasanez. Gaixotasun horren sortzaileak Rhytisma generoko espezieak dira. Uncinula generoko espezieek hostoen lizunketa sortzen dute. Hala ere, aipatutako azkenengo bi eritasunek ez dute arazo larriegirik eragiten zuhaitz hauen osasunean.
Erromanikoa Euskal Herrian
Jakako katedrala
Bigarrenean irakur­tzen denak hau dio:
Crux-la-Ville
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Crux-la-Ville udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.280 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erromanikoa Euskal Herrian
Jakako katedrala
IMPERIUM MORTIS CONCULCANS EST LEO FORTIS Herioaren erresuma zapal­tzen duen lehoi indar­tsua da
Tinpanoaren az­pian beste idaz­puru bat heda­tzen da: VIVERESI QUAERIS QUI MORTIS LEGE TENERIS HUC SUPLICANDO VENI RENUENS FOMENTA VENENI. COR VICIIS MUNDA, PEREAS NE MORTE SECUNDA.
''Herio­tzaren legeari lotuta zauden horrek, bizi nahi baduzu, zatoz hona otoizlari, sen pozoi­tsuak utzirik. Garbi ezazu zure biho­tza bekatu guztietatik bigarren herio­tza batean hil ez zaitezen.''
Ez da zalan­tzarik eliza honen egitura berriek miresmena sortuko zutela. Eta laster asko asmakizun berri haren imitazioak ikusi ahal izan ziren. Pen­tsatu izan da Carcipollera ibarreko Iguacel elizak Jakakoaren eragina jaso zuela; baina dena galderatan geldi­tzen da, Jakako katedralaren data zeha­tza argi­tzen ez den bitartean, izan ere, Iguaceleko atariaren gainaldean idaz­puru batek elizaren eraiki­tzea Antso Galindez eta bere emazte Urrakari zor zaiela dio, San­txo Ramirez agintean zela egina dela, 1072. urtean.
Uxueko eliza
Jakako eredu hau Uxuera eramana izan zen, zalan­tzarik gabe, Gar­tzia Berreza­rlea Erregearen erabakiz. Baina Uxuera, 1089an eraiki­tzen hasi zen eliza ikusi nahiez joaten den bisitaria uste gabekoarekin topatzen da. Habearteak erai­tsiak izan ziren beranduxeago eta absideak estali egin ziren eta deanbulatorio modura, gotiko garaian eraiki zen eliza gazteluan bereganatua geratu zen. Hala ere, tako ilarak ikus daitez­ke oraindik, baita Jaka aldeko artearen eragineko apaingarri la­tzak ere.
Nolanahi ere, Dulce Ocon Alonsok hain zehaz­ki ida­tzi duen legez, garran­tziz­koena da Leire eta Uxuerekin “Nafarroa europarturiko ar­kitekturaren joeretan sartu zela”.
Aralar­ko santutegia
Aralar­ko San Migel in excelsisen Santutegiari dagokionez, bere karolingio jatorriaz aipamenak eginak ditugu. Iruñeko elizakoa zen eta, nahiz eta hasieran Zamar­tzeko monasterioaren menpe izan, bere ondareak gero eta gehiago haziz joan ziren az­kar, Pedro I.a Erregeren ustez­ko mirariz­ko sendakun­tza zela eta. Horrela, abade­-etxe bihurtu zen.
Lehendabiziko eliza erromanikoa, habearte bakar eta zir­kuluerdi-formako absidea zituena, agian 1074an sagaratu zena, buka­tzerik gabe geratua izango zen; garai horretakoak dira absideen az­pieneko zatiak.
Ondorenean, aurrealdea berregin zen absideen altuera haziz, harburuz­ko erlai­tzak eran­tsi zi­tzaiz­kion eta tronpen gaineko kupula egin edo berreraiki zen. Hiru habearteak eta nartexa ere eraiki ziren. Alfon­tso Borrokalariaren garaian beharbada hasiak izango ziren lan hauek, XII. mendean zehar luze jo zuten, baina ez da ziurtasunez bere sagara­tzearen datarik azal­tzen.
Az­kenik elizaren barruan monjeen otoi­tzerako kapera bat eraiki zen. Zamar­tzeko eraikuntza-lana egin zuen ar­kitektoa bera izatea litekeena da, oinplanoaren planteamendua, inposten egitura, erroseten eta zerrenden apainketa eta hu­tsarteetako diseinu urria berdin berdinak baitute.
Esanahiak eta jatorriak
Eskultura erromanikoren azter­keta, bai Euskal Herrian nahiz kanpoan, lehen mailako garran­tzia duena da kristau artearen historian. Zenbait mendeetako isiltasun ikonografikoa igaro ondoren, Europa berriko kristau-elkarteak bere fedea adierazteko beharra izan zuen, egitura plastikoen sor­kun­tza-lanen bitartez, “salbamen historia” deituko dena bistaratuko dutenak. Goiz Erdi Aroko mututasun plastikoa gaindituz, arte erromanikoa saiatu zen, XI. mendeko bigarren erdi aldera fedearen misterioak kanpora­tzen, adieraz­pide horretan­txe utziz aldi berean, kristau eliza hornitu eta eder­tzearen zeregina.
Kultur ilunaldi bat
Edozein arte historialariren­tzat an­tzinako kulturak nozitu zuen bi ala hiru mendetako geldialdia, Iparraldeko herrien eskualde mediterraneoak indarrean hartu zituena, nonbait nabari­tzekotan ikonografian nabarituko zen. Zenbait mendetan sartaldeko gizonak ingura­tzen zuen mundu naturala beste nonbait adierazia ikusteko gogo guztia galdua zuela esan daiteke. Axolagabetasun honek, beste sentiberatasun bat adierazten zuen honek, ertilari grekolatindarrak burutu zituen arte klasiko zoragarri haiek buru­tzeko erabilitako teknikak ahanztea ekarri zuen. Herri horiek kristau­tzen eta, nolabait ere, “erromanizatzen” joan ziren heinean, marraz­keta eta eskulturaren berez­ko tek­niken berreskura­tzea astiro egina eta geldia izan behar­ko zuen, besteak beste, judu‑kristauak ingura­tzen zuen mundu sentikorra adierazteko sentitu behar zuen mesfidan­tzagatik.
Gizon Egitearen misterioaren ondorio logikoak norberagana­tzea eman zenean, desagertu egin zen mesfidan­tza hori, an­tzinako arte klasikoaren edertasunak ezagu­tzen eta miresten ziren abiada berean, ertilariak arte figuratiboa mendera­tzen eta eskura­tzen hasi ziren eta Europa prest zegoen estilo berri baten jaio­tza onartzeko.
Kultur laburbil­tze berri bat
Ikonografia erromanikoa, –marraz­keta eta eskultura– orduan, zenbait iturrietatik ateratako osagaien bilduma bezala jaio zen: Jain­koa Gizon Egitearen dogma, ekialdeko irudimen bi­txi eta zoragarria, iparraldeko herriek edergarrietarako zuten sena, eta paganismorik sakoneneko herrien “genius locia” elkar­tzetik, alegia.
Arte erromanikoan ikonoen estilistika bilduma batetik sor­tzen da: errealismo mediterraneoaren eta ekialdeko abstrakzioaren arteko bildumatik; imita­tzeko irudiaren eta sinbolo adierazgarrien bilduma, eta berez­ko egituren edertasunarekiko nahiera heleniarraren eta apaingarri atseginen eta edergarri bikainenganako zelten eta anglosaxoien zaletasunaren laburpen.
Garai bateko Baskonian, kristautasunaren sarreraren aur­ka luzez gogor eu­tsi ondoren, eskultura, prerromanikoa deitu diogun ar­kitekturari herabetasunez atxikia azaltzen zaigu. Leireko kriptako kapitelen ebakidurak eta Villatuertako harlanduen egitura lau eta eskematikoak ezin igar daitezke jaio­tzen saiatzen den artearen hastapeneko bul­tzada gisa izan ezik.
Arte txikiak
Euskal artearen historialariaren arreta eska­tzen duen esparru tekniko bat da arte txiki ala luxuz­koena, non ertiaren jeinua ala talentua, Europa iparraldeko jatorria duten herrien edergarrietako tradizio handiko ahaleginetik abiatuta, egitura naturalen irudigin­tzaz liluratua sentituko den. Kristau-ikuspegitik, lilura honi mesedegarri zaio, neurri txikiko objektuak izatea –ku­txak, erlikia-on­tziak, antipendioak, ostilamendu liturgikoak– gur­tzako idolo jarrerarik ez baitute eragiten. Hor­txe dago beraz, arte historiaren begirale soilarengan nahas­mena sor­tzen duen nolabaiteko kontraesan hori, gorputz-irudienganako leialtasuna eska­tzen duenaren­tzat konkor biribileko, hegalkin handiko eta betiere, osatu gabea eta munstroz­koa denaren bi­txitasuna, eta, bestetik, arte txiki ugarietan –marfilak, metalak, esmalteak, eta abar– teknika mendera­tze baten ondoan, egitura naturaletan, kontaketetan eta adieraz­penetan errealismo alderako joera garbi bat adierazten den eskulturen artekoa.
Marfilez­ko ku­txak. Hain zuzen ere, atal honetan gogoratu behar ditugu Donemiliagako monasterioan gorde­tzen diren marfilez­ko ku­txak. Donemiliagako ku­txa deri­tzona, non zorionez, salbatu ziren erasoan etorritako soldaduen irrikatik monasterioaren sor­tzaile bakarzalearen bizi­tza eta mirariak konta­tzen direneko marfilez­ko lauki txikiak, gaur egun metal bi­txiez gabeturiko ku­txarenak. Naiarako Gartziaren garaikoak dira, 1053koak eta Leongo San Isidro elizako, San Joan eta San Pelaioren ku­txa osa­tzen dutenen oso an­tzekoak dira. Beste beranduagoko data –XI. mende az­ken aldekoa– Yusoko San Millan monasterioan jasotako bigarren ku­txari dagokio: San Felicesen ku­txa.
Monumentuz­ko eskultura
Monumentuz­ko eskulturaren sorrerari dagokionez, arte erromaniko bikainaren ezaugarri izango denari buruz Henri Focillonek mar­katu dituen aldiak gogora­tzea onuragarria gerta dakiguke.
Lehenengo aldia “tutu-formako” esaten zaiona da, naturako egiturak eskema batean tolesten direlako non geometriaz­ko tutu-forman azal­tzen diren gorputz atalak.
Bigarren aldi bat “ar­kupeko per­tsonaia” duena bezala ezagut daiteke, sarritan presbiterioetan eta ateburu an­tzinakoenetan ikusten dira; giza irudiak oso modu zapalean erakusten dira, ar­kuek eta beren eusgarriek eskain­tzen duten tartean zorroz­ki egokituak direlarik. Hirugarren aldi bat “frisoen artea” deritzonak osatua izango li­tzateke; giza irudia, gorputz egiturari leialago izango zaio eta, berez­koa duen dinamismoa eraku­tsiz, ar­kitekturaren esparruko menpekotasun orokorraren arauak hau­tsi gabekoa da.
Astigar
Acer campestre
Acer campestre edo arrunta zuhaitz bat da hosto dezidukoa. Enborraren azala kolore grisekoa da, pixka bat kortxoduna eta denborarekin arraildurak azaltzen ditu bere gainazala zimurtsua egiten dutena ukitzerakoan.
Hialeah (Florida)
Hialeah Floridako hiri bat da. Miami-Dade konderrian kokatua dago. 2010ean 233,394 biztanle zituen, 51.5 kilometro koadrotan banatuta.
Astigar
Acer campestre
Adaburuaren forma borobila da, eta adar asko ditu norabide desberdinetara. Udan hostoak kolore berdekoak dira goialdean, eta azpialdean iletsua eta kolore zurixka daukate. Udazkenean kolore horia hartzen dute.
Loreak ez dira ia ikusten eta kolore berdekoak dira, hostoak baino lehen ateratzen dira. Alboetako fruituak erakargarriagoak dira, hasieran kolore berdekoak, baita gorri apur batekin ere aurrerago kolore marroia hartzen dutena. Fruitu hauek hego moduko batzuk eramaten dituzte, hazien lekualdaketa errazten dutena. Haizeari eta hegoei esker lekualdaketa eremu urrunetara ahalbidetzen dute. Iberiar penintsulan espezi autoktonoa da, batez ere iparraldean izaten du jatorria.
Acer platanoides
Hostoak kontrakoak eta lobulatuak dira, bost lobulu dituzte luzetara 7-14 cm eta 8-20 cm zabalean dituztenak. Lobulu bakoitzak batetik hirurako alboko hortzak dituzte. Hostoaren pezioloak 8-20 cm-ko luzera du, eta apurtzerakoan esne itxurako zuku moduko bat jariatzen du. Udazkenean kolorea horia izaten da, batzuetan gorri-laranja bada ere.
Loreak 15-30 bitarteko korinboetan daude antolatuta, horiak edo hori-berdexkak direnak, bost sepalo eta 3-4 mm-ko luzera duten bost petalo dituztenak. Lorealdia udaberriaren hasieran ematen da, hosto berriak atera baino lehen. Fruitua samara bikoitza da, bi hazi hegodun dituena. Haziek forma diskoidala dute, oso zapala, 10-15 mm bitarteko zabalera eta 3 mm-ko lodiera dituena. Haziaren hegoek 3-5 cm-ko neurria aurkezten dute, eta bien artean dagoen angelua 180º-koa da gutxi gora-behera. Gehienetan sortzen diren ia hazi guztiak bideragarriak izaten dira.
Acer monspessulanum
Tamaina ertaineko zuhaitz bat da, 10-15 metrotara heldu daitekeena. Enborra 75 cm-koa da diametroz bataz beste eta suber gris iluna du, leuna dena gaztaroan eta ildaskatua heldua denean. Acer generoan dauden beste espezieetatik desberdintzatzen da dituen hosto trilobulatuei esker, hauek 3-6cm-koak dira eta berde ilunak. Ikutuz gero porotsua dela nabaritu daiteke. Hostoak udazkenean jausi egiten dira, azaroan hain zuzen ere. Eta aldiz, loreak udaberrian loratu egiten dira, 2-3cm-ko lore horiak emanez. Fruituak 3cm-takoak dira eta egurra nahiko garestia da. Zuhaitz espezie hau mediterranear inguruko basoetakoa da berez, baina Maroko, Portugal, Turkia, Libano, Frantzia eta Alemania aldera ere hedatu da.
Acer pseudoplatanus
Zuhaitz altua da, 30 metrotaraino iritsi daitekeena, enborraren azala grisa eta leuna da. Bestalde, hostoak palmeatuak dira, obalo formako bost lobulu ditu, erpina hortzduna du eta 10-15cm-koak dira normalean. Loreak hermafroditikoak dira eta hori-berdeak, bost sepalo eta bost petalo luzez eratuak. Fruitua bi samara erditik lotuak dira, hegoen aldera handitzen dena eta hauen artean 173 graduko angelua eratuz. Apirilean eta maiatzean loratzen da eta fruituak udan heltzen dira guztiz. hauek denbora askoz egongo dira zuhaitzari lotuta.
Habitatari dagokionez, lur freskoan hazten da, mendi-hegaletan eta aranetan beti modu puntualetan, hau da, ez dituzte basoak eratzen, beste zuhaitz mota batzuen basoetan agertzen da zoriz, adibidez pagadietan. Banaketa geografikoari dagokionez, gehienbat Europako erdialdean eta hegoaldean aurki daiteke, hala ere, Asiako hego-ekialdean ere. Iberiar penintsulari dagokionez, Pirineoetan eta Kantauri itsasoko kostaldean hazten da. Baita ere Portugalko iparrean.
Acer negundo
Acer negundo dioikoa da. Loreak txikiak dira 10-30 petalorekin 1-2dm-tara heldu daitezke. Loraldia udaberri hasieran ematen da. Fruitua disamara da, hau da, bi samara lotuz eraturik dagoela eta 1-2cm neurtuz. Udazkenean askatzen dira zuhaitzetik eta negu osoan iraun dezakete.
Zuhaitza Amerikatik dator berez, Europara ekarri zen 1688an kutsadurari duen erresistentziagatik, hazkunde azkarrarengatik eta toxizitate faltagatik. Horrela, trafiko askoko hirietan, mehatzeguneetan eta hiri-parkeetan kokatu ziren. Espezie honek nahiago ditu lurzoru eguzkitsuak baina lurzorua gehiegi ureztatuta badago ere bizi daiteke. -30 °C-ko tenperaturak jasan ditzazke.
Saint-Astier (Lot eta Garona)
Saint-Astier Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Astier udalerrian erroldatutako biztanleak 185 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 122 etxebizitza zeuden, 78 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 32 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 122etxeak ziren. 78 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren eta 13 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 41 etxek bost zituzten. 77 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 119 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 39 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 75 lanean zeuden (40 gizon eta 35 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 39 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Sikivu Hutchinson
Sikivu Hutchinson (AEB, 1961eko otsailaren 11) idazle eta ekintzaile afroamerikarra da.
Saint-Astier (Lot eta Garona)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.