cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marrazo
Bibiparoak
Bibiparoak kumeak arrautza gabe edukitzen dute, hau da bizirik erditzen dituzte kumeak. Marrazoen kasuan erditze hau plazentaduna edo plazenta gabea izan daiteke. Mailu arrainak, zezen marrazoak eta marrazo urdinak marrazo bibiparoak dira.
Portaera
Betidanik uste izan da marrazoak harrapakari bakartiak zirela, nomaden moduan janari bila itsasoa zeharkatzen zutela. Hala ere marrazo espezie gutxi batzuek betetzen dute hau. Gehienak bizitzak sedentarioagoa eta sozialagoa dute, talde handitan bizi daitezke, eta pertsonalitateak garatzen dituztela uste da. Marrazoen migrazioa oso konplexua da, hegaztiena baino gehiago, marrazoak ozeano guztietan aurkituz.
Abiadura
Orokorrean, marrazoak bataz beste 8 kilometro orduko abiaduran egiten dute igeri, baina ehizatzean 19 kilometro orduko abiadura hartu dezakete. Marrazo muturluzea, marrazo espezie eta beste gutxi batzuen artean arrain azkarrenetakoa, 50 kilometro orduko abiadura hartzeko gai da. Marrazo zuria ere abiadura altuagoak hartzeko gai da; honen jatorria marrazo hauen fisiologia homeotermikoarengatik izan daiteke. Marrazoek egunean 70-80 kilometro egin ditzakete igeri.
Inteligentzia
Marrazoen gorputz-garun masaren ratioa ugaztunen eta hegaztien antzekoa da. Adibidez limoi marrazoak obserbazio bidez ikasten ditu berriak diren gauzak beraien ingurumenean.
Loaldia
Arnasteko igeri egin behar duten espezieak igeri lokartu deituriko prozesu bat egiten dute, non marrazoa esentzialki inkontziente dagoen. Prozesu honetan bizkar hezurra da igeri egitearen arduraduna eta ez garuna.
Giza kontsumoa
Marrazo okela kontsumitzen duten herrialdeen artean Asiako herrialdeak (Txina eta Japonia gehienbat) dira gehien kontsumitzen dutenak, 1996ean lur planetan arrantzatu ziren marrazoen %55,4 Asiako herrialdeek arrantzatu zituzten. Gainera, Islandian, Australian, Kanadan, Indiako zenbait eskualdeetan, Mexikon, Sri Lankan, Yemenen eta Afrikako zenbait eremutan marrazo okelaren kontsumoa hedatuta dago.
Marrazoen arrantza ere hauen hegatzak lortzeko ematen da, hauekin zopa egiteko. Produktu hau Asiako ekialdeko herrialde batzuetan ematen da, batez ere Japonia, Txina eta Taiwango eskualde batzuetan. Gizartean oso hedatua dago marrazoen hegatzek minbizia prebenitzeko balio dutenaren ustea, baina konprobatu da hau ez dela zuzena. Hain zuzen ere, marrazoen azalak duen dentikulu dermatikoarien ondorioz, hegatzen kontsumizioak dementzia izateko probabilitatea igotzen du.
New Salem (Ipar Dakota)
New Salem Ipar Dakotako hiri bat da. Morton konderrian kokatua dago. 2010ean 946 biztanle zituen, 3.78 kilometro koadrotan banatuta.
Rio Saliceto
Rio Saliceto Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rio Salicetok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Streaming
Streaminga Internet bidez egiten den bideo eta soinuaren transmisioa da, datu-bidalketa handiak egiten dira audio eta bideoak zuzenean transmititzen direnean eta datu-korrontea bidali dela edo streaming bidez transmititu dela esaten da hartzaileak datuak jasotzeko fitxategi osoak deskargatzeko beharrik ez daukanean. Hartzaileak fitxategia ordenagailuaz erreproduzi dezake, fitxategi osoa deskargatua izan gabe.
Streaminga edo datu-korrontea era jarraituan transmititzeko teknika bat da. Igorleak aldez aurretik grabatutako fitxategiak edo unean uneko ikuskizunak zuzenean eskain ditzake, bat-bateko komunikazioa lortuz. Teknika horren ezaugarririk nabariena informazioa jaso bitartean ikuskatu edo entzuteko aukera izatea da, fitxategiaren deskarga osoa egiteko beharrik gabe.
Rigardà
Rigardà (katalanez; ) Katalan Herrietako udalerri bat da, Conflent eskualdean kokatua. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Streaming
Funtzionamendua
Internet-nabigatzaile bat eta erreproduzitzeko aplikazio laguntzaile bat besterik ez da behar: lehena, eskaerak egiteko streaming zerbitzariari; bigarrena, fitxategia erreproduzitzeko.
Rigardà
Biztanleria
2007an Rigardà udalerrian erroldatutako biztanleak 320 ziren. Familiak 119 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 42 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 42 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Streaming
Funtzionamendua
Fitxategi bat erreproduzitzeko, nabigatzaileak fitxategiaren eskaera egiten dio web zerbitzariari eta horrek metafitxategia itzultzen dio. Horrek erreproduzitzaileari metafitxategia pasatzen dio. Erreproduzitzaileak streaming zerbitzariarekin komunikazioan hasten da RTSP (kontrolerako kanala) protokoloaren bitartez. Horrek datu basera jotzen du fitxategiaren bila eta RTP/RTCP (soinu eta bideo kanala) pasatzen dio erreproduzitzaileari. Erreproduzitzaileak, buffer baten bitartez, datuak jasotzen dituen heinean erreproduzitzen ditu. Eta zuzeneko streaminga baldin bada, streaming-zerbitzaria zuzenean kodetzailearekin jartzen da komunikazioan, datuak jasotzeko sare lokal edo konexio zuzen baten bitartez.
Estrategiak
Hemen agertzen dira streaming arazoak gainditzeko bi estrategia.
Rigardà
Etxebizitza
2007an 190 etxebizitza zeuden, 128 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 38 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 177 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 128 etxebizitza nagusietatik 92 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 66 etxek bost zituzten. 98 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 51 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 67 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Streaming
Estrategiak
CDN sistemak: Horren ideia da edukiak erabiltzaileei hurbiltzea CDN zerbitzarien bitartez. Eduki hauek zerbitzari gehienetan banatzen dira. Hemen erabiltzaile batek eskaera bat egiten duenean DNS-aren bitartez erabakitzen da zein den CDN zerbitzari egokiena erabiltzailearentzat.
Rigardà
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 197 ziren, horien artean 134 aktiboak ziren eta 63 inaktiboak ziren. 134 pertsona aktiboetatik 109 lanean zeuden (59 gizon eta 50 emakume) eta 25 langabezian zeuden (13 gizon eta 12 emakume). 63 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Streaming
Estrategiak
P2P sistemak: Haren funtzionamendua azken finean sare bat da: hor, aldi berean, erabiltzaile guztiak bezero eta zerbitzari dira. Hau da, eskaera bat dagoenean edukia banatzeko, erabiltzaile bakoitzak bere ondokoei banatzen die eta hauek beraien ondokoei eta horrela denbora guztian. Honek egiten du zenbat eta eskaera gehiago egon orduan eta hobe funtzionatzea, sistema eskalagarritasun handiarekin bihurtuz.
Rigardà
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 igeltseroa eta 4 margolariak.
2000. urtean Rigardà udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 90 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kanpo estekak
[[Kategoria:Conflenteko udalerri aurkibidea}}
Apistoloricaria ommation
Apistoloricaria ommation Apistoloricaria generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
St. Charles (Idaho)
St. Charles Idahoko hiri bat da. Bear Lake konderrian kokatua dago. 2010ean 131 biztanle zituen, 16.24 kilometro koadrotan banatuta.
Giuseppe Gasparo Mezzofanti
Giuseppe Gasparo Mezzofanti (Bolonia, Italia, 1774ko irailaren 19a – Erroma, Italia, 1849ko martxoaren 15a) kardinala eta hizkuntzalaria izan zen.
Bizitza
Jatorri apaleko familia batean sortua, haurtzarotik beretik ohikoa baino oroimen handiagoa, musikarako entzumen zolia eta atzerriko hizkuntzak ikasteko gaitasun aparta zituela frogatu zuen.
Sorterriko Eskolapioetan ikasi zuen eta han Aita Santuen Lurraldean apopilo zeuden misiolari jesuita askorekin harremanetan jarri, haien ordena ezabatuta baitzegoen. Haiekin solasean, laster ikasi zituen suediera, alemana, gaztelania eta Hego Amerikako zenbait hizkuntza. Eskolan ikasi zituen hizkuntza hilez ere jabetu zen.
Apaizgaitegian ikasi zuen eta filosofia eta teologiako ikasketak bukatu zituen apaiz ordenatzeko arauz ezarritako gutxieneko adina baina askoz ere lehenago. Bitartean, ekialdeko hizkuntzak ikasteari ekin zion.
1797an, 23 urte zituela, apaiz ordenatu zuten eta Boloniako Unibertsitateko hebreeraren, arabieraren, ekialdeko hizkuntzen eta grezieraren katedra bere gain hartu zuen.
1799. eta 1800. urteen artean, Napoleonen armadarekin liskarretan zauritutako atzerritarrak artatu zituen erietxeetan eta horretan ari zela, atzerriko zenbait hizkuntza ikasteko aukera izan zuen. Hiria bisitatzen zuten turisten eta bidaiarien aitor-entzule izan zen.
1831n, Gregorio XVI.aren eskaera onartu eta bere jakintza Herrien Ebanjelizazioaren Kongregazioaren zerbitzuan jarri zuen.
Erroman Eliza Katolikoko txoko guztietatik bertaratutako misiolariak eta jakintsuak zeudenez, hango giro kosmopolitaz hizkuntza asko ikasteko baliatu zen Mezzofanti.
Hizkuntzak ikasteko irrika horretan, txinera ikastea izan zen ahalegin itzela eskatu zion hizkuntza bakarra: horrek behartu zuen lau hilabetez ikasteari ematera txinera jariotasunez hitz egin ahal izateko. Ordutik aurrera txineraz mintzatu zen aita Umpierresekin eta horrek berretsi zuen osoki menderatzen zuela txinera mandarina –Umpierres lehenago Macaon misiolari ibilia zen eta Herrien Ebanjelizazioaren Kongregazioko hizkuntza irakasle zen–. Mezzofanti hiperpoliglota bilakatu zen eta 39 hizkuntza menderatzen zituen, tartean euskara.
Gregorio XVI.a haren lagun eta babesle egin zen eta kardinal izendatu zuen 1838ko otsailaren 12ko kontsistorioan.
Erroman hil zen 1849an. Erromako Sant'Onofrio al Gianicolo elizan hilobiratu zuten.
Wamsutter (Wyoming)
Wamsutter Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Sweetwater konderrian dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gosplan
Gosplan (Госпла́н, ahoskatua) errusierazko Gosudarstvenniy Komitet po Planirovaniyu (Государственный комитет по планированию, hots, Planifikazio Biltzar Estatala) izenaren laburdura da. Erakundea 1921 ean sortu zuten, eta SESBarentzat, ekonomia planak sortzeko funtzioa betetzen zuen. Egoitza Moskun zegoen eta 1991n herrialdea desegin zen arte iraun zuen.
Bost urteko ekonomia planak sortu eta behatzen zituen, eta 1920ko hamarkadan, garrantzi handia lortu zuen errusiar gobernuan.
Head Start
Ume pobreei, haurtzaindegi eta eskola zerbitzuak eskaintzen dizkien gobernuaren zerbitzuari, Head Start deitzen diogu. Programa honekin, laguntza arruntekin, beren diruarekin zerbitzu hauek ordaindu ezin dituzten familiek, laguntza bat jasango dute. Honen helburua, ume guztiek eskola zerbitzua jasotzeko gaitasuna izatea izango da.
Epe finkoko gordailu
Epe finkoko gordailua finantza-eragiketa bat da. Eragiketa horretan, finantza-erakunde batek, eskudirutan edo espezietan diru-baliabide jakin batzuk mantentzearen truke, errentagarritasun finkoa edo aldakorra ematen du. Epe finkokoa dela esaten da, inbertsioa ibilgetuta geratuko den aldia hasieran zehazten delako: urtebete, hiru hilabete, hilabete... Epe hori bukatzean, inbertsioa egin duenak dirua atera dezake; dela diru guztia, dela zati bat.
Hattula
Hattula Finlandiako Kanta-Hame lurraldeko udalerria da. Herria ez da 10.000 biztanlera iristen, eta bertako jendea nekazaria eta sozial-demokrata sutsuak izateagatik ezagunak dira, nahiz eta azkenengo bozketetan gutxigatik irabazi zuten.
Gurutze Santuaren Eliza
Erdi Aroko eliza garrantzitsua. XV. mendetik irauten duen Finlandia osoko eliza bakanetakoa. XVI. mendehasieran eginiko margolanak ondo konbertsuak daude eta Bibliako 180 istorio errepresentatzen dituzte. Zurezko 40 eskultura ere elizan daude, zaharrenak XIV. mende hasierakoak.
Geckolepis polylepis
Geckolepis polylepis Geckolepis generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Hattula
Museo Militarra
Finlandiako museo militar bakarra da. 1939. urtean, II. Mundu Gerran erabiliko tankeak erakusten dira bertan, sobietarrek guda irabazi ondoren itzuli zizkienak eta 1961. urterarte erabiliak izan zirenak.
Kolekzioak 50 tanke ditu eta beste hainbat ibilgailu, hala nola T-34 errusiarrak eta "Sturmgeschütz III Ausführung G" alemaniarrak. Noiz behinka exibizioak eskaintzen dira, batez ere Laponiako Gerra oroitarazten dutenak.
Inkala Jauregia
Nekazal-lurraldeko jauregia. Alajärvi lakuaren oinetan eraikia 1810. urtean. Sauna bat dago bertan eta egun batzuk gelditzeko aproposa da.
Wappinger (New York)
Wappinger Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Dutchess konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mcgillita
Mcgillita silikato motako minerala da eta pyrosmalita taldearen kidea da.
Iñigo Sarasola
Ibilbidea
''2019eko maiatzak 24an eguneratua. Datu ofizialak.''
New Town (Ipar Dakota)
New Town Ipar Dakotako hiri bat da. Mountrail konderrian kokatua dago. 2010ean 1,925 biztanle zituen, 3.32 kilometro koadrotan banatuta.
Lacertidae
Lacertidae Squamata ordenako familia bat da, Europako narrastien artean ugariena. 700 espezie inguru ditu, Europa, Afrika eta Asian bizi direnak.
Muskerra da familia honetako narrastirik ezagunena. Isats mehe luzea eta moztu ahala hazten zaiena dute. Begi niniak biribilak dituzte, eta mihia bi puntakoa eta uzkurkorra.
NGC 4578
NGC 4578 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
St. Maries (Idaho)
St. Maries Idahoko hiri bat da. Benewah konderrian kokatua dago. 2010ean 2,402 biztanle zituen, 28.56 kilometro koadrotan banatuta.
Zinta-belar
Zinta-belar (Chlorophytum comosum) Asparagaceae familiako landare iraunkorra da, hegoaldeko Afrikan jatorria duena. Landare apaingarri ezaguna bilakatu da.
Bi kultibar ezagunak ditu:
Bianchita
Bianchita sulfato motako minerala da eta hexahydrite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Bianchita sulfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
AveLina Pérez
Ibilbidea
Santiagoko Santart Eskolan ikasi zuen interpretazioa, eta Galiziako Arte Dramatikoko Goi Eskolan eszenaren eta dramaturgiaren zuzendaritza. Teatro del Fuego antzerki-konpainiaren zuzendaria da.
MS SPL Princess Anastasia
MS SPL Princess Anastasia (1993 eta 2010 urteen artean MS Pride of Bilbao) 1986. urtean eraikitako bidaiari-ferrya da, 176,8 metroko luzera eta 37.583 tonako pisua duena. MS Olympia izenarekin eraiki zen Finlandiako Wärtsilä ontziolan, Rederi AB Slite izeneko Suediako konpainia batentzat. Konpainia horrek 1993an porrot egin eta gero, Irish Continental Group enpresak erosi zuen, eta P&O European Ferriesi laga zion. P&Ok ontziari MS Pride of Bilbao izena jarri zion, eta Bilbo eta Portsmouth bitarteko zerbitzura bideratu zuen bidaiari-ferrya.
Aposturisoma myriodon
Aposturisoma myriodon Aposturisoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
MS SPL Princess Anastasia
Bilbao - Portsmouth linea
Linea hau 1993an ezarri zen, P&Ok Vapores Suardiaz enpresarekin bat egin ondoren. Aurretik, linea ezartzeko Gijongo portua aukeratzekotan egon ziren, baina azkenik Bilboko portua Portsmouthekin batzea erabaki zuten.
2010eko urtarrilaren 5ean, ontziak urteroko errebisioaren aurreko azken bidaia egin zuen. Egun batzuk beranduago urtarrilaren 15ean, P&Ok linea bertan behera utziko zuela jakinarazi zuen. Ontzia zaharregia zela eta, linearekin jarraitu ahal izateko ontzi berri bat eraiki beharko litzateke, eta konpainiaren arduradunen esanetan, ez da errentagarria jada galera ekonomikoak dituen linea baterako ontzi berria eraikitzea.
2010eko irailaren 27an Bilbo eta Portsmouth arteko bere azken bidaia egin zuen.
2010eko urritik aurrera
Portsmouthen konponketa lan batzuk egin eta gero, Falmouthen P&Oren hizki eta kanpoalde guztia berriztu zuten. 2010eko urrian izena aldatu zioten "Bilbao" bakarrik jarriz. Urte bereko abenduan Irish Continental Group enpresak ferrya St Peter Line enpresari saldu zion, eta berritze lan batzuen ondoren San Petersburgo eta Stockholm arteko ferry zerbitzua 2011ko maiatzetik aurrera eskaintzen hasiko da.
The Man Without a Face
Argumentua
1960ko hamarkadaren amaiera aldera, Maine estatua. Chuck (Nick Stahl), aitarik gabe eta emakume talde azpijokozale eta menperatzaile batzuk hezitutako mutikoa da, Justin McLeod (Mel Gibson) aurpegia desitxuratua duen irakasle misteriotsuaren lagun bilakatuko da. Justizia eta aurreiritzirik gabe bizitzeari buruzko filma da.
Filipe I.a (Nafarroako mariskala)
Filipe Nafarroakoa (Lizarra, ?- ib., 1450), Muruzabalgo bizkondea, nafar militarra eta Nafarroako Erresumako 4. mariskala izan zen. Nafarroako armadaren eta agaramontarren buruzagia izan zen.
Bizitza
Karlos II.a Nafarroakoaren sasikoa zen Leon Nafarroakoaren, Nafarroako 3. mariskala, eta Maria Joana izeneko emakume baten seme naturala izan zen. 1424ko abuztuaren 8an Joana, Petri Azkoiengoa "Zaharra"ren alaba, ezkondu zuen.
Rolo
Mugakideak
Rolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Itsas elefante
Itsas elefante Mirounga generoko animalien izen arrunta da. Carnivora ordeneko Phocidae familian sailkatuta dago.
Bi espezie ditu barnean Mirounga angustirostris eta Mirounga leonina hain zuzen ere. XIX. mendean biak ehizagatik desagertatzekotan izan arren, egun berreskuratu dituzte.
Txinerazko Wikipedia
Txinerazko Wikipedia (txineraz: 中文維基百科 edo 中文维基百科; pinyineraz: wéijī bǎikē), Wikipediaren txinera hizkuntzaz idatzitako edizioa da. 2002ko urrian jarri zen abian eta 2012ko irailean 400.000 artikulu inguru zituen. 87 administratzaile ditu, horietatik 29 Txinako Herri Errepublikakoak, 18 Txinako Errepublikakoak eta beste 15 Hong Kongdarrak.
Ezaugarriak
Txinerazko Wikipedia hizkuntza horretan idatzitako hirugarren entziklopedia da interneten, Hudong eta Baidu Baike entziklopedien atzetik.
Pekin Express
Pekin Express Europako hainbat herrialdeetako telebista kateetan emandako reality showa da. Bertan parte hartzen dutenek, milaka kilometro egin behar dituzte, Txinan edo inguruetako herrialdetan, Beijingera ailegatzeko. Frantziako telebista saioan, azken denboraldiak Hego Amerikan grabatu dira, nahiz eta saioaren izena mantendu den.
Gehyra angusticaudata
Gehyra angusticaudata Gehyra generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Ward (Hego Dakota)
Ward Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Moody konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Blinking Lights and Other Revelations
Blinking Lights and Other Revelations Eels taldeak estudioan grabatutako seigarren diskoa da. DreamWorks Records ekoiztetxea laga eta Vagrant Records disko-etxearekin grabatutako lehen lana da.
Kaspiar itsasoa
Kaspiar itsasoa (azerbaijaneraz: Xəzər Dənizi, errusieraz: Каспийское море, Kaspískoie more, kazakheraz: Каспий теңізі, Kaspij teñizi, turkmeneraz: Hazar deňzi, persieraz: دریای مازندران یا دریایخزر, Daryâ-ye Mâzandarân) Asia eta Europa artean, Kaukaso mendien ekialdean eta Erdialdeko Asiako estepa zabalaren mendebaldean dagoen ur masa itxi bat da. Azaleraz munduko ur masa itxirik handiena da, 371.000 km² baititu, Garabogazköleko laguna kenduta eta 78.200 kiometro kubo ur. Bere salinitatea %1,2 da (12 g/l), itsasoen batezbestekoaren herena. Kazakhstanekin inguratzen du bere iparreko erditik ekialdeko erdira, Errusiak iparralde-erditik mendebalde erdira, Azerbaijanek hego-mendebaldean, Iran hegoaldean eta Turkmenistanek hegoaldeko eta ekialdeko kostaldean.
1.200 kilometroko luzera du iparraldetik hegoaldera eta 320 kilometroko zabalera bataz beste. Bere gainazala itsasoaren maila baino 27 metro beherago dago. Ur geza Europako ibairik luzeenak ematen dio, Volgak, iparraldean itsasoratzen dena, sakonera eskaseko uretan. Bere erdialdean eta hegoaldean sakonune handiak ditu eta, horregatik, tenperatura, salinitatea eta ekologia oso aldakorrak dira maila horizontalean. Hegoaldeko punturik sakonena itsasoaren maila baino 1.023 metro beherago dago, itsasoetatik kanpo dagoen bigarren sakonunerik handiena, Baikal lakuak dituen 1.180 metroen atzetik. Antzina inguruan bizi ziren biztanleek idatziz utzi zuten Kaspiar itsasoa ozeanotzat zutela, ziurrenik tamainagatik eta ur gazia izateagatik.
Kaspiar itsasoan hainbat arrain espezie bizi dira, eta famatua da bai bere kabiarragatik zein petrolioaren industriagatik. Industria horrek, eta, maila txikiagoan, bertara ura isurtzen duten ibaiek, kutsadura maila altuak eragin dituzte.
Izena
Itsasoaren izena "Caspiars" hitzetik dator (aramaieraz: Kspy, grezieraz: Kaspioi, persieraz: کاسپی) aintziraren hego-mendebaldean bizi zen antzinako herri baten jentilen izena, gaur egungo Transkaukasian. Estrabon geografo eta historialari greziarrak Kaspiar tribuaren izena zuen Albaniako Kaspiar lurraldeaz idatzi zuen, aintzira bezala; Baina pertsona hauek jada ez dira existitzen. Gainera, " Kaspiar ateak ", Irango Teheran probintziako eskualde baten izenak, tribuak itsasotik hegoaldera migratu zuela adieraz dezake. Irango Qazvín hiriak bere izenaren erroa itsasoarenarekin partekatzen du. Izan ere, itsasoaren arabiar izen tradizionala Bahr al-Qazwin (Qazvin itsasoa) da.
Historia
Itsasoak 30 milioi urte inguru dituela kalkulatzen da. 5,5 milioi urte daramatza irteerarik izan. Behshahr ( Iran ) hiritik gertu dagoen Huto kobazuloan egindako aurkikuntzek iradokitzen dute inguru horretan 75.000 urtez bizi izan dela.
Garai klasikoan, Ozeano Hirkaniarra deitzen zitzaion. Khazar itsasoa ere deitu izan zaio. Antzinako Persian zein gaur egungo Iranen Mazandaran itsasoa bezala ezagutzen da. Errusiar iturri zaharrek Khvalian itsasoa deitzen diote, Khvalis delakoak, Korasmiako biztanleak; Arabiar iturri klasikoetan Bahr-e-Qazvin, Qazvín itsasoa izendatzen da.
Itsasertzeko hiri historikoak hauek dira:
Azterketa eta esplorazioa
Kaspiar itsasoaren esplorazio zientifikoa XVIII.mendean hasi zen Pedro I.a Handiaren ekimenez. Itsasoari buruzko lehen txostena Errusiako Zientzien Akademiak argitaratu zuen 1720an. Fedor I.Soimonov-ek itsasoaren deskribapena, lehen nabigazio-argibideak jasotzen zituena, eta itsasoaren atlasa argitaratu zen 1731n. Kaspiar Arroaren esplorazio hidrografikoa Errusiako Itsas Armadak jarraitu zuen eta XIX. mendearen bigarren erdian amaitu zen. Bakun 1830ean hasi ziren itsasoaren gainazaleko mailaren neurketa garrantzitsuak eta gaur egun 20 gune baino gehiagotan egiten dira.
Kaspiar itsasoaren diziplina anitzeko lehen ikerketak (hidrologikoak, kimikoak eta biologikoak) Nikolai M. Knipovich zoologo errusiarrak zuzendutako espedizioetan egin ziren. Aldizkako behaketa hidrometeorologikoak 1920ko hamarkadan hasi ziren. Gaur egun, Itsasoko Ikerketa Kaspiar Itsasoko Zientzia Kontseiluak koordinatzen du. Programa garrantzitsuenak itsasoko ur-erregimenaren eta mailaren epe luzerako gorabeherak aztertzen dituztenak dira, itsas ingurunearen babesa eta itsasoaren produktibitate biologikoa eta ezaugarri natural bereziak zaintzea. Sobietar Batasunaren desegitearekin eta eskualdean gatazka politikoen garapenarekin, ikerketa handi gutxi egin zen 1990eko hamarkadan. Dena den, XXI. mendearen hasierarako, ikerketa zientifikoa hasia zen eskualdeko ingurumen-arazoei aurre egiten.
Urpeko ezaugarriak
Ipar Kaspiarra, 99.404 km²-ko azalera duena, itsasoaren sakonerarik txikiena da, batez beste 4 eta 8 m arteko sakonera duena, eta gehienez 20 m-ra iristen da Erdialdeko Kaspioarekiko mugan. Hondoa lautada sedimentario uhintsu monotono batek osatzen du, hegoaldeko barra eta baso-lerro batek bakarrik etenda, horietako batzuk Tyuleny eta Kulaly uharteen eta Zhemchuzhny baskoien oinarriak osatzen dituztenak, azpiko egitura-altxatzeak islatuz. Gerriko horretatik haratago, Mangyshlak Bank bezala ezagutzen dena, Erdi Kaspiarrak, 137.917 km²-ko azalera, depresio irregular bat osatzen du, mendebaldeko malda gogor batekin eta ekialdeko malda leun batekin. Sakoneren zatia, 100 eta 140 m bitarteko sakonerak dituen plataforma bat, bi ertzetan luzatzen da, mendebaldeko isurialdea lur-jausiek eta urpeko arroilek zeharkatuta. Antzinako ibai haranen aztarnak aurkitu dira ekialdeko isurialde leunean; sakonunearen hondoak mendebaldean sakontzen duen ordokia hartzen du. Abşeron bankuak, harkaitz zaharragoen urpeko altueretatik altxatzen diren basko eta uharteen gerrikoa, Kaspioaren hegoaldeko trantsizioa markatzen du, gutxi gorabehera 149.106 km² hartzen dituen depresioa. Depresio hori mendebaldean eta hegoaldean estua den baina ekialdean zabaltzen den apalategi batek mugatzen du. Urpean dauden erliebe batzuek iparraldeko erliebea hausten dute, baina, bestela, sakonunearen hondoa lautada laua da eta Kaspioko sakonera handiagoak ditu.
Geografia
Kaspiar itsasoak, aspaldiko denboretan Caspium Mare edo Hyrcanium Mare deitua, 371.000 km²ko azalera (1.200 km luze, eta 320 km zabal) eta 78.200 km³ko bolumena ditu. Itsas maila baino 28 m beherago dago. Sakontasun handiena 1.025 metrokoa du.
Mendebaldean Errusia du, Azerbaijan hego-mendebaldean, Iran hegoaldean, Turkmenistan ekialdean eta Kazakhstan ipar zein ekialdean. Iparraldeko eta ekialdeko ertzak apalak dira; hegoaldekoak eta mendebaldekoak berriz garaiak eta labartsuak, hego-mendebaldean Kaukaso mendilerroa eta hegoaldean Elburz mendiak baitaude. Ekialdeko bazterrean, Turkmenistanen, Kara-Bogaz-Gol itsas aintzira dago, oso handia eta sakontasun gutxikoa.
Volga, Ural eta Terek ibaiek ematen diote ura. Kuma-Manitx ubideak Kaspiar eta Azov itsasoak lotzen ditu.
Uharteak
Kaspiar itsasoak hainbat uharte ditu. Ogurja Ada da guztietatik handiena, 47km-ko luzerarekin eta bertan Gazella ugari daude.
Kaspiar Itsasoaren iparraldean, uharte gehienak txikiak eta biztanlerik gabekoak dira, hala nola Tyuleniy Artxipelagoa, Hegazti Eremu Garrantzitsua (IBA), nahiz eta haietako batzuk giza kolonoak izan.
Azerbaijango kostaldetik gertu dauden uharte askok garrantzi geopolitiko eta ekonomiko handia dute petrolio erreserbak direla eta. Bulla uhartea Azerbaijango kostaldean dago, eta petrolio erreserba handiak ditu. Pirallahı uharteak, Azerbaijango kostaldean, petrolio-erreserbak ere baditu, eta petrolioa aurkitu zen Azerbaijango lehen lekuetako bat izan zen, eta Kaspiar Itsasoko zundaketa sektorialak egin ziren lehen lekua izan zen. Nargin uhartea baltsa gisa erabili zuen Sobietar Batasunak eta Bakuko badiako uharterik handiena da. Ashuradeh Miankaleh penintsularen ekialdeko muturrean dago Gorgan badiaren ipar-ekialdean, Irango kostaldetik gertu. Uharteek kanal bat sortu ondoren kontinentetik bereizi zen.
Hainbat uhartek, batez ere Azerbaijanen inguruan, ingurumen-kalte handiak jasan dituzte petrolioaren ekoizpenaren ondorioz. Vulfek, adibidez, kalte ekologiko larriak jasan zituen ondoko uharteetako petrolio-ekoizpenaren ondorioz, nahiz eta oraindik ere kaspiar fokak eta hainbat itsas hegazti espezie aurki daitezkeen.
Kaspiar itsasotik gertu dauden hiriak
Hauek dira Kaspiar itsasoaren ertzean dauden hiri nabarmenak:Beste hiri batzuk:
Dauden eta proposatutako kanalak
Kaspiar itsasoaren beste ibaiadar bat, Kuma ibaia, Done arroarekin ureztatzeko kanal batek lotzen du.
Iraganean proposatutako kanalak
Turkmenistango Ubide Nagusia, zeinen eraikuntza 1950ean hasi zen, Krasnovodskeko Amu-Daryako Nukusetik Kaspiar Itsasora joan behar zen. Ureztatzeko ez ezik, garraiorako ere erabiliko litzateke, Amu-Darya eta Aral itsasoa Kaspiar itsasoarekin lotuz. Stalin hil eta gutxira bertan behera utzi zuten proiektua, Karakum kanalaren alde, hegoalderago dagoen bidetik doa eta Kaspiar Itsasora ez da iristen.
1930eko hamarkadatik 1980ko hamarkadara arte, Pechora-Kama kanalaren proiektuak asko eztabaidatu ziren, eta leherketa nuklearren esperimentuekin eraikuntza proba batzuk egin zituzten 1971n. Proiektu honetarako, bidalketa bigarren mailako kontua zen, helburu nagusia Pechora ibaitik (Ozeano Artikora isurtzen den) uraren zati bat Kamatik Volgaraino birbideratzea zen. Helburuak batez ere ureztatzea eta Kaspiar itsasoko ur-maila egonkortzea ziren, garai hartan arriskutsuki azkar jaisten ari zela.
Eurasiako kanala
Ubidearen biderik seguruena, Kazakhstango Gobernuko Nekazaritza Ministerioko Ur Baliabideen Batzordeko funtzionarioek diotenez, Kuma–Manych depresioan jarraitzea da, non ibai eta aintzira kate bat jada ubide batek lotzen duen gaur egun. Volga-Don kanala berritzea litzateke beste aukera bat.
Hidrografia
Kaspiar itsasoak Volga, Ural eta Emba ibaien urak jasotzen ditu. Kaspiarra Azov itsasoarekin lotzeko proiektu bat dago Manytch kanalaren bidez.
Kaspiar itsasoak itsaso eta aintzirekin antzeko ezaugarriak ditu. Askotan munduko lakurik handienatzat hartzen da, ur geza ez izan arren.
Ur maila
Kaspiar itsasoko ur-maila ozeanoen batez besteko mailaren azpitik dago. 1840 eta 1930 artean, mailen oszilazioak mugatuak izan ziren, 1883an gertatutako -25,6 maximoa, eta 1853, 1857 eta 1925ean gertatutako -26,55 minimoa. 1930ean hasita, mailaren murrizketa nabarmena izan zen, urte horretan -26,0tik 1977an -29,0ra igaroz, hau da, urtean 6,25 cm-ko batez besteko murrizketa suposatzen du. Itsas mailaren 3 m-ko jaitsiera honek bi etapa bereizten ditu. Gutxi gorabehera 11 urte irauten duen lehen etapan, itsasoaren maila 180 cm inguru jaisten da (-16,3 cm inguru urtean), ia monotonoan; Bigarren etapan, 1940 eta 1976 artean, itsasoaren mailak 120 cm-ko jaitsiera izan zuen, hau da, -3,3 cm/urteko batez besteko murrizketa aurkeztu zuen, baina urte arteko oszilazioekin. 1978tik 1995era, Kaspiar itsasoaren maila +13,09 cm/urtean hazi zen, azken urte horretan -26,55era iritsi zen ozeanoen batez besteko mailari dagokionez. 1996tik 2017ra, itsas mailaren beherakadaren urte anitzeko aldi berri bat egiaztatu da, 2005az geroztik handitu dena, eta horrek kezkatzen ditu jakintsuak.
Klima
Kaspiar itsasoaren iparraldea izoztu egiten da neguan, eta negu hotzetan, iparraldeko eremu osoa izotzez estalita dago. Abenduan eta urtarrilean hegoaldeko eremu batzuetan izotza ere agertzen da. Negu epeletan, izotzak ertzak sortzen ditu kostaldetik gertu dauden gune zingiratsuetan.
Flora
1994 eta 1996 artean Kaspiar itsasoaren maila igotzeak uretako landaredi espezie arraroen kopurua murriztu zuen. Kostaldeko aintzira eta ur-masa sortu berrietan ereiteko materialaren falta orokorrari egotzi zaio.
Hauek Volgako deltako uretako landareei eragiten diete, hala nola Aldrovanda vesiculosa eta bertako Nelumbo caspica. Samur ibaiaren deltan 11 landare-espezie inguru aurkitzen dira, Tertziario garaikoak diren liana baso bereziak barne.
Fauna
Kaspioan gaizkata ugari bizi dira, kabiar gisa prozesatzen diren arrautzak ekoizten dituztenak. Azken urteotan, gehiegizko arrantzak esturioia mehatxatu du hainbesteraino, non hainbat talde ekologistak esturioia arrantzatzeko debekua aldarrikatzen hasi direla populazioa suspertu arte. Hala ere, esturioi kabiarraren prezioak hain dira altuak, non arrantzaleek agintariei eroskeria ematen diete legedia saihesteko, eta eraginkorra izan ez dadin. Kabiar industriak are gehiago arriskuan jartzen du arrain kopurua, eme ugalkorrak harrapatzea bideratzen baitu.
Kaspiar dortoka (Mauremys caspica), ondoko eremuetan aurkitu arren, guztiz ur gezako espeziea da. Zebra muskuilua Kaspiar eta Itsaso Beltzeko arroetakoa da, baina beste leku batzuetan espezie inbaditzaile bihurtu da, sartutakoan. Inguruak hainbat espezieri eman die izena, besteak beste, kaio kaspiarra eta kaspiar txenada mokogorria. Pusa caspica itsasoa (Pusa caspica) uretako ugaztun bakarra da eta Kaspiar Itsasoko endemikoa da, barneko uretan bizi diren foka espezie gutxietako bat da, baina ur gezakoen aldean desberdina da itsasoaren ingurune hidrologikoagatik. Duela mende bat Kaspiar itsasoan milioi bat foka baino gehiago bizi ziren. Gaur egun, %10 baino gutxiago geratzen da.
Gobustan Rock Art-en ikerketa arkeologikoek izurdeak eta marsoiak izan daitezkeenak edo moko-baleen espezie jakin bat identifikatu dute eta balea-arrantza-eszena bat izan daitekeen balea handiak litekeena dela adierazten du. Kaspiar itsasoan dago, gutxienez, Kaspiar itsasoak ozeano-sistemaren parte izateari utzi zion arte edo Kuaternariora arte edo aldi askoz berriagoak, esaterako, azken glaziar garaira edo antzinateraino.
Itsas arroak (ibaiak bezalako urak barne) bertako 160 espezie eta arrain azpiespezie ditu 60 genero baino gehiagotan. Espezieen eta azpiespezieen % 62 inguru endemikoak dira, baita 4-6 genero ere (tratamendu taxonomikoaren arabera). Bertako lakuak 115 natibo ditu, 73 endemiko barne (%63,5). Berez aintzirako 50 genero baino gehiagoren artean, 3-4 dira endemikoak: Anatirostrum, Caspiomyzon, Chasar (askotan Ponticola -n sartuta) eta Hyrcanogobius. Aintzira bereko familia ugarienak gobioak (35 espezie eta azpiespezie), ziprinidoak (32) eta klupeidoak (22) dira. Bi genero bereziki aberatsak dira Alosa 18 espezie/azpiespezie endemikorekin eta Benthophilus 16 espezie endemikorekin. Endemismoen beste adibide batzuk Clupeonella, Gobio volgensis, bi Rutilus, hiru Sabanejewia, Stenodus leucichthys, bi Salmo, bi Mesogobius eta hiru Neogobius dira. Natibo ez-endemiko gehienak Itsaso Beltzeko arroarekin edo Palearktiko oso hedatuta dauden espezieekin partekatzen dira, hala nola karpa gurutzatua, prusiar karpa, karpa arrunta, bisigu arrunta, bisigu zuria, sunbleak, txinga arrunta, errutilo kontinentala, Katxo arrunta, sitxela, tenka, silurua, lutxo arrunta, perka europarra, zandroa eta beste batzuk ere bai. Kaspiar itsasoan sartutako ia 30 arrain espezie ez-autoktono jakinarazi dira, baina gutxi batzuk baino ez dira finkatu.
Eskualdeko narrastien artean greziar dordoka (Testudo graeca buxtoni) eta Horsfield-en dortoka daude.
Ekonomia
Ekonomiari dagokionez, garrantzi handia dute petrolio hobiek eta nekazaritzak. Itsasoak berak garrantzi handia du, orobat, inguruko herrialdeen arteko merkatari bide gisa.
Eremua energia-baliabideetan aberatsa da. Duela gutxi aurkitu diren petrolio hobiez gain, gas naturalaren poltsa handiak ere badaude, nahiz eta oraindik ere beharrezkoa den eremua arakatzen jarraitzea bere ahalmen osoa ezagutzeko. Kaspiar itsasora sarbidea duten herrialdeak beren joko geopolitikoa garatzen ari dira, batez ere Ekialde Hurbileko ezegonkortasunari esker eta ondorioz Mendebaldeko herrialde askoren energia-politiken aldaketari esker. Beste faktorea, ez eragingarritasun gutxiagoarekin, AEBek duen hedapen militarra da Erdialdeko Asiako eskualdean.
Funtsezko gai bat Kaspiar Itsasoaren egoera eta hura partekatzen duten bost herrialdeen arteko lurralde-uren mugak ezartzea da. Errusiak, Azerbaijanek eta Kazakhstanek 2003an sinatu zuten hitzarmena iparraldeko itsasoaren %64 banatzeko, nahiz eta ibaiertzeko beste bi herrialdeek, Iranek eta Turkmenistanek, proposamen hori onartzen ez zuten. Horrek, ziurrenik, akordioa sinatu duten hiru nazioek aurrera egingo dute eta beren industria garatzen joango dira, beste bi herrialdeak geldirik egongo diren bitartean.
2000ko hamarkada amaiera aldera Azerbaijanen eta Kazakhstanen izan dira petrolio ekoizpenaren igoera handiena, %70 1992tik. Hala ere, eskualdeak ez du oraindik bere produktibitaterik handiena lortu; kalkulatzen da eskualdeko ekoizpen osoa eguneko 1,6 milioi upelekoa dela (250.000 m³), Brasilgo ekoizpenera apenas iristen dela. 2010a baino lehen hirukoiztu egingo zela aurreikusten zen.
Kaspiar Itsasoko eskualdeak 17 eta 44.000 mila milioi upel petrolio ditu, baina Great Game eskualdean 80 eta 150.000 mila milioi upel egon daitezke.
Eskualdeak 230 bilioi oin kubikoko gas erreserbak ditu.
Garraioa
Kaspiar itsasoan hainbat ferry konpainia daude:
Herri kulturan
1997an, Air Force One izeneko akzio-thriller film estatubatuarra, Wolfgang Petersen-ek zuzendu zuena, Air Force One (Boeing 747-146 [ Boeing VC-25A erretratatzen duena]) Atyrau probintzian, Kazakhstan-en, Kazakhstan aire-espaziotik desbideratu ostean erori zen lekua.
Elasmotherium
Elasmotherium perisodaktiloen ordenako eta Rhinocerotidae familiako ugaztun genero iraungia da, Eurasian Pleistozenon lehorrean 2.6 milloi urte bizi izan den handiena. Gaur egungo errinozeroen nolabaiteko antza zuten.
Espezieak
Hiru espezie ezagutzen dira:
Niagara (Ipar Dakota)
Niagara Ipar Dakotako hiri bat da. Grand Forks konderrian kokatua dago. 2010ean 53 biztanle zituen, 2.43 kilometro koadrotan banatuta.
Rubiera
Rubiera Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rubierak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Salmon (Idaho)
Salmon Idahoko hiri bat da. Lemhi konderrian kokatua dago. 2010ean 3,112 biztanle zituen, 60.42 kilometro koadrotan banatuta.
Katenaria (trenbidea)
Burdinbidean katenaria argindarra tren-makinari helarazten dion aire bidezko linea da.
E=mc²
E=mc^2 fisikako ekuaziorik ezagunetarikoa da, energia (E), masa (m) eta argiaren abiaduraren arteko erlazioa hutsean zehar azaltzen duena. Ekuazio hau erlatibitate bereziaren barruan sartzen da, eta hau dela eta, egunero erabiltzen dugun masaren kontzeptua (masa inbariantea) baino, masa erlatiboa erabiltzen da. Albert Einsteinek 1905an idatzi zuen (nahiz eta garaian idazkera ezberdina izan) bere Annus mirabiliseko txostenetan. Bertan Einsteinek erakusten zuen nola denbora eta espazioko lau dimentsioko sistema bateratu bat erabiliz fenomeno behagarrien jokaera azaltzea posiblea den, Galileoren erlatibitate printzipio eta argiaren abiadura konstatearekin bat eginez. Einsteinen erlatibitatearen teoria bereziak Euclide eta Galileoren denbora eta distantzia absolutuen ideia baztertu zuen, masa eta energia forman bakarrik ezberdinak direla erakutsiz.
Katenaria (trenbidea)
Ukipenezko Aire-Linea ere esaten zaio, eta hurrengo sistemak batu ditzake: "tranbia-linea", "trolebus-linea", "katenaria malgua" eta "katenaria zurruna". Burdinbideak mugiarazteko bestelako sistemak ere badaude, katenariarik erabiltzen ez dituztenak, hala nola hirugarren erraila edo lebitazio magnetikoa.
E=mc²
Beraz c² gaz biderkatuz (cren balioa 299,792,458 m/s da), masa energia bilakatu daiteke, hau da, SIko kg masaren unitatetik, energiaren joule edo kg·m²/s² tara.
Katenaria (trenbidea)
Elikatze-tentsio nagusiak 600 V eta 3 kV artekoak dira korronte zuzenan, eta 15 eta 25 kV artekoak korronte alternoan. Instalazio gehienak korronte zuzen edo alterno monofasikoan lan egiten dute, baina alterno trifasikoak ere existitzen dira.
E=mc²
Ekuazioaren zentzua
Pausagunean dagoen masadun edozein gorputzek, pausagunean neurtu daitekeen masa hori dela eta, berezko energia kantitate oso handi bat dauka, Newtonen fisikan proposatzen zenaren ez bezala, hau da, geldirik dagoen edozein gorputzek energia zinetikorik ez du, eta berezko izan dezakeen energia (kimiko edo termikoa) oso txikia da. Berezko energia honetaz gain, energia potentziala ere izan dezake, gorputzak indar eremu batekiko daukan posizioaren araberakoa dena. Einsteinen ekuazioari esker badakigu gorputzak berezko duen energia Newtonek suposaturikoa baino askoz handiagoa dela.
Katenaria (trenbidea)
Aire-lineatan instalazioaren polo positiboa katenaria izaten da oro har, eta polo negatiboa trena ibiltzen den errailak. Azpiestazio elektrikotik igortzen diren korronteak, sare orokorreko tentsiotik transformatuta, trenera heltzen dira katenariatik pantografoaren bitartez, eta trenbideko errailetatik azpiestaziora itzultzen dira. Trolebusetarako aire-lineatan hau ez da gertatzen, ez baitago errailik. Kasu hauetan, korrontea itzularazteko katenarian bertan dagoen beste kable bat erabiltzen da.
Dekonstrukzio
Dekonstrukzioa filosofia garaikidearen metodo bat da, kontzeptuen bilakaera historikoa aztertzeko testuen analisia lehenesten duena. Filosofia, literatura edo bestelako testuak zorrotz aztertzen ditu, haien hutsuneak eta zentzu nahasketak azaleratzeko, adierazpen iradokiak eta adierazten ez dena ardatz edukita. Testuen azterketaz diharduen teoria postestrukturalista da dekonstrukzioa, 1960ko hamarraldian zabaldu zena.
Katenaria (trenbidea)
Katenaria izena hari malguak sortzen duen forma geometrikotik dator, bere pisu propioa dela eta katenaria izeneko kurba sortzen baitu. Dena dela, garraioetan abiadura handiagoak lortzea ahalbidetzeko katenariak forma zuzenagoa hartu behar du, eta ez zaio uzten kurbadura gehiegi hartzen. Horretarako, bigarren kable bat ezartzen da, lehenengo kablea bigarrenetik eskegitzen delarik. Hala, kableek ez dute katenaria forma hartzen, baina hala eta guztiz ere katenari izenez ezagutzen da kableek osatutako instalazioa.
E=mc²
Ekuazioaren zentzua
Geldirik dagoen gorputzaren masa honi Einsteinen teorian pausaguneko energia deritzo; hau, gorputzaren berezko energia da. Formulako E, bestalde, gorputzaren masari proportzionala den energia da (gogoratu ekuazioan masa erlatiboa erabiltzen dela, hau da, masa ez dela konstantea).
Dekonstrukzio
Dekonstrukzioak frogatu nahi du testuen oinarriak berez konplexuak, ezegonkorrak edo ezinezkoak direla. Hau da, testuek esanahi kontraesankorrak eta bateraezinak dauzkate, eta interpretazio bat baino gehiago dituzte. Hortaz, interpretazioa ezin da puntu jakin batez harago joan. Derridak "aporia" deitu zion puntu horri. J. Hillis Millerrek honela deskribatu zuen dekonstrukzioa:
Katenaria (trenbidea)
Katenaria motak
Burdinbideak mugiarazteko ukipenezko aire-linea mota ezberdinak daude:
E=mc²
Ekuazioaren zentzua
Max Planck izan zen, Einsteinen ekuazioa ikusi eta gero, bateratzen diren sistemen masa sistemek berez duten masa baino gutxiago izango zena, sistemak lotzeko behar den energiak ihes egin eta gero. Plancken nehurketak prozesu kimikoetan izan zen, baina prozesu hauen lotura-energia txikiegia da nehurketak sentzurik izateko.
Dekonstrukzio
Dekonstrukzio terminoa Heideggerrek erabili zuen lehendabiziz, baina Derridaren lanagatik bilakatu zen ohiko haren erabilpena.
E=mc²
Formularen historia
Einsteinek argiaren abiaduran mugitzen diren gorputzei buruz burutatzen ibili ondoren, edozein gorputzen masak gorputzaren berezko energia-edukia izan behar duela ondorioztatu zuen. Horretan oinarrituta, 1905ean erlatibitate bereziaren teoriari buruzko artikulu bat bidali zuen Annalen der Physik fisika aldizkari alemaniarrera, baina inolako matematika-oinarririk gabe. E = mc2 ekuazioa handik hilabete batzuetara aldizkari berera bidalitako jatorrizko artikuluaren eranskin batean argitaratu zuen, baina Δm = L/c² bezala idatzita, non L energia den (nahiz eta artikulu berberean Einsteinek energiarentzat E ere erabili).
Dekonstrukzio
Jatorria eta helburua
Dekonstrukzioaren aitzindari nagusia Jacques Derrida frantses filosofoa izan da, eta bere teoria batez ere literaturan nabarmendu den arren, filosofiako testuen azterketan eta historian, antropologian eta psikoanalisian ere erabili da.
E=mc²
Formularen historia
Ekuazioa argitaratu eta gero, hainbat fisikari konturatu zen nukleo atomikoaren lotura-energia kalkulatu nahi izanez gero, nahikoa zela nukleoaren masa jakitea. Saiakuntza hau ezin izan zen egin 1932an neutroiaren eta bere masaren aurkikuntzara arte. Gertaera horretatik gutxira, posible bilakatu zen lehen trasmutazio-erreakzioak egitea, adibidez:
Dekonstrukzio
Jatorria eta helburua
Derridak Ferdinand de Saussurek azpimarratzen duen hizkuntza zeinuen arbitrariotasuna hartu zuen oinarri bere teoria zehazterakoan. Paradoxaren logika da teoria honen oinarria; horrek esan nahi du terminoetan berariazko kontraesana nabarmentzen dela, logika pentsamenduaren legeei kontra egiten diena dela esaten baita, eta paradoxa arrazoiaren kontrakoa baita. Ezaugarri hori dela eta, Derridaren teoriek beste filosofo askoren gaitzespena jaso dute, esanahiaren teoria zentzugabeak osatu dituelako haien ustez.
Dekonstrukzioak agerian utzi nahi ditu testuaren kontraesanak, egileak azaldu uste duenaren eta testuak benetan dionaren arteko kontraesanak; alde horretatik, dekonstrukzioaren xedea da egilearen asmoaren eta testuaren esanahiaren arteko kontraesana nabarmentzea. Horrela, dekonstrukzioaren jarraitzaileek ez dute testu baten behin-behineko interpretazio soil bat egiteko interesik, hizkuntzaren egitura tradizionalak deskonposatzeko baizik, bere elementuak askatasunez erabiltzeko, testua hizkuntzaren egitura tradizionaletatik askatu eta interpretazioak egiteko orduan mugarik ez edukitzeko moduan.
E=mc²
Adibide praktikoak
Kilogramo batean, teoretikoki, energia hau dago:
Kontuan hartzekoa da masatik energiarako aldaketak gutxitan direla %100 eraginkorrak. Teorikoki guztiz eraginkorra den adibide bat materia k eta antimateria k elkarrekin talka egiten dutenekoa da (esaterako positroniumaren saiakuntza); beste kasuetan, energiaren azpiproduktuak sortzen dira eta masatik oso gutxi pasatzen da energia izatera. Adibidez, fisio nuklearrean, masaren %0.1 edo energia bilakatzen da. Hala ere, atomoaren masa materiaren masaren zati bat baino ez denez, fisio nuklearra erabiltzen duen armamentuaren eraginkortasuna %40koa da. Fusio nuklearrean, bestealde, masa atomikoaren %0.3a energia bilakatzen da. Armamentu termonuklearrean berriz, eraginkortasunak behera egiten du, %0.03raino, bonbaren masaren zati handi bat materia ez-erradiaktiboa delako.
Ekuazioan masa energia "izan" arren, nomalean "bilakatu" hitza erabiltzen da. Normalean bilakatze prosezu honekin energia pasibo eta potentzial batetik energia zinetikora (lana egiteko gai dena) igarotzen deneko prosezua irudikatu nahi da, adibidez erreaktore nuklear batean. Gogoratzekoa da energia mota bat beste energia mota bat bilakatu denean baina sistemak energia hori galdu gabe, masarik ere ez duela galduko. Beraz, energia horrek ez badu alde egiten, argi, bero edo beste edozein erradiazio moduan, sistemaren masa totala kontserbatu egiten da, hau da, aldaezina da (edozein behatzaile bakarrentzako). Kilogramo bateko gorputz bat argi, bero edo beste edozein energia zinetiko bilakatzen bada, kilogramo bateko masa izaten jarraituko du, baldin eta bere pisua neurtzen duen sistematik alde egiten ez badu.
Ekuazioaren azalpena
E = mc², gorago esan bezala, geldirik dagoen masa inbariantea m_0 eta momenturik gabeko edozein sistema edo gorputzentzat erabili daiteke. Beste hitzetan, geldirik dagoen edozein partikulatzat. Hala ere, badaude beste kasu batzuk non partikulak bata bestetik aldentzen diren, momentuak ezeztatuz. Azken kasu honetan, partikulen masak bai higidura zein beroa dauka konponententzat, baina ekuazioa aplikatu daiteke.