cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arto tortilla
Arto tortilla arto nixtamalizatuarekin egindako janari zapala eta zirkularra da, ehotzen dena, orea egiten eta comal batean egosten dena. Kolonbiaurreko jatorriko prestaketa bat da eta gaur egun oinarrizko elikagaitzat hartzen da Amerikako herrialde askotan, bereziki Mexikon, Guatemalan, El Salvadorren, Hondurasen, Nikaraguan eta Costa Rican. Jakiak laguntzeko, biltzeko edo tacoak, enchiladak, chilaquileak edo quesadilla bezalako errezeta batzuen oinarri gisa kontsumitzen da. Tostadak egiteko ere frijitu daitezke, tortilla zopa edo labean totopoak egiteko.
Sparta (2022ko filma)
Sinopsia
Ewald Errumaniara joan zen bizitzera aspaldi. Orain, eta berrogeitik gora urte dituela, berriro hasi nahi du. Neska-laguna utzi eta barnealdera joango da bizitzera. Inguruko gazteen laguntzarekin, eskola bat gotorleku bihurtuko du. Haurrak pozik eta kezkarik gabe bizi dute bizitza berria. Baina mesfidantza laster piztuko da herrikoen artean.
Heltzear
Heltzear 2021eko Mikel Gurrea donostiar zinema zuzendariaren film laburra da. 2021eko Kimuak katalogokoa, Veneziako Zinemaldian parte hartu zuen lehendabiziko euskarazko filma izan zen.
Sinopsia
Donostia. 2000. urtea. Euskal gatazka aktibo dago. Sara, 15 urteko eskalatzailea, alboan ez duen nebari eskutitza idazten ari zaiola, bere bizitzako igoerarik zailenerako entrenatzen ari da.
Petri Atarrabiakoa
Petri Atarrabiakoa (? - 1347), frantziskotar administratzaile eta teologoa izan zen.
Petriren gaztaroa ez da ongi ezagutzen. "Atarrabiakoa" deitzen dutenez, sorterria herri hori zuela uste da. Ez dakigu noiz eta non sartu zen frantziskotarren ordenan, nahiz eta Iruñean gertatu zela pentsa daitekeen. Joan Duns Eskoto edo haren ikasle bat izan zuen irakasle Parisko Unibertsitatean. Bi aldiz hautatu zuten Aragoiko probintziako ministro frantziskotar posturako, 1317tik 1320ra eta 1324tik 1326ra.
Modelo 77
Modelo 77 2022ko Alberto Rodríguez Librero espainiar zinema zuzendariaren thrillerra da.
Petri Atarrabiakoa
1325ean teologia sakratuko irakasle izan zen, Bartzelonan ziurrenik. 1328an Parisera joan zen Nafarroako Joana II.a erreginaren ordezkari gisa. Misio horrekin lotutako dokumentu batek baieztatu du teologiako maisu zela. 1330eko Nafarroako foruen hobekuntzan parte hartu zuen. Nafarroako Filipe III.a erregeak pentsio bat eman zion 1329an. Erregistroek erakusten dutenez, pentsio hori azken aldiz 1346an ordaindu zen, eta beraz, 1347an hil zela uste da.
Materialen Zientzia eta Teknologia kongresuak
Ekitaldien zerrenda
2012z gero bi urterik behin antolatu dira bilkurak, Antolatu diren ekitaldiak hauek izan dira:
Petri Atarrabiakoa
Petrik iruzkin bat idatzi zuen Petrus Lombardus ek idatzitako Sententiarum libri quattuor sortako lehen liburuari buruz. Lan horretan bere quodlibet delakoa aipatzen du, ustez Bartzelonan egin zituen galderen eta erantzunen saioen erregistroa. Vatikanoko liburutegian aurkitutako eskuizkribu batean zenbait galdera Petriren galderatzat jo dira.
Atarrabiako eskola publikoak haren izena darama. Segur aski itzal handiko gizona zen garaian, batzuen ustez Atarrabi pertsonaia mitologikoak harengandik hartu zuen izena.
Miren Garmendia
Miren Garmendia Moneo (Hernani, 1999ko otsailaren 21a) Hondarribiako traineruko patroia da. 2021ean Euskotren Ligako patroirik onenaren saria jaso zuen.
Kirol ibilbidea
Hernaniarra izanik herriko traineruan hasi zen arraun egiten eta 2017an Gipuzkoako Ligako estropadetan titularra izan zen. Kontxako Bandera jokatzeko sailkatu zen taldea. Hurrengo bi urtetan atsedena hartu ondoren 2020ko Euskotren Ligaren amaiera aldera Hondarribiak fitxatu zuen. 2021ean Liga guztia jokatu zuen eta patroi onenaren saria jaso zuen. Taldeak ordea play-offak galdu eta ETE Ligara jeisti zen.
2022an ETE Ligako txapeldunak izan dira eta Liga nagusira itzuli dira.
Beharraldiko txanponak
Beharraldiko txanponak edo premiazko txanponak izan ziren kontsumo kooperatiba batzuek, bereziki Eusko Langileen Alkartasunak bultzatutakoek, sortutako txanpon edo monetak, diru ofizialaren eskasiari aurre egiteko.Txanpon haiek balioa zuten, soilik, sindikatuak berak antolatutako kontsumo kooperatibetan.
The Wonder (filma)
Sinopsia
Irlandako Midlands eskualdea, 1862. Neskato batek jateari utzi dio, baina bizirik eta egoera onean dago, miraria badirudi ere. Lib Wright erizain ingelesa herri txiki batera eraman dute Anna O'Donnell hamaika urteko neska behatzera. Turista eta erromes ugari biltzen dira hainbat hilabetean ezer jan gabe bizirik iraun duen duen neskatoa ikustera.
Beharraldiko txanponak
Kontsumo kooperatibak
Kontsumo kooperatibak XIX. mendearen erdialdean sortu ziren, Britainia Handian, eta Europa guztira zabaldu ziren berehala. Euskal Herrian astiroago hedatu zen ekonomia sozialaren eragile hau, Suediaren, Frantziaren edo Alemaniaren aldean. Lehen kontsumo kooperatibak 1914an sortu ziren Euskal Herrian, lehen-lehenik Bizkaian, iturburu eta joera katolikoari loturik, besteak beste ideologia sozialistaren eraginez sortzen ari ziren gisa bereko ekimenei aurre egin nahirik. Ohikoa izaten zen, halakoetan, kooperatibaren izenean «katoliko» hitza berariaz aipatzea.
Kooperatiba mota honen xedea zen langile bazkideei eta familiei jana eta bestelako hornigaiak ziurtatzea, merkatuan prezio ahalik eta onenak lortuta, ahalmen kooperatiboak ematen zuen indarra baliatuz.
Eusko Langileen Alkartasuna XX. mendearen lehen hamarkada hartan eratzen eta sendotzen ari zelarik, eta jakina denez sindikatuaren sorreran ideario katolikoak indar handia eduki zuela, beraren ekimenez edo, besterik ezean, babesaz zenbait kontsumo kooperatiba sortu ziren, batez ere sindikatua errotuta zegoen herrietan. Kontsumo kooperatiba haien barruan, txanpon propioak sortu zituzten, langile familia gehienek pairatzen zuten diru eskasiari aurre egiteko.
Sindikatuaren eta, oro har, jeltzaleen eraginez, lehen kontsumo kooperatibak 1919ko abuztuaren 15ean zabaldu zituen ateak, Bilbon. Formalki elkarte burujabe bat bazen ere, zeharka Eusko Langileen Alkartasuna ren eta Euzko Alderdi Jeltzalearen koadroek kontrolatzen zuten. Urte berean sortu zen beste bat Durangon, eta hurrengo urtean, 1920an, kooperatiba bana eratu ziren Algortan, Bermeon, Trapagaranen eta Ortuellan.
Mende hasierako saioak finkatu eta sendotu ziren neurrian, benetako indarra Espainiako Bigarren Errepublikaren garaian hartu zuten euskal herrietan, bereziki Eusko Langileen Alkartasuna k 1933an Gasteizen egindako batzar nagusiak era honetako kooperatibak sustatzea erabaki zuelarik, Heliodoro de la Torreren eta Graciano Ormaetxearen ekimenez. Horrela, 1933an bertan zenbait kooperatiba ireki ziren, batez ere Bizkaian, lehenik Bilboaldeko Eskuinaldean (Leioan, Getxon eta Erandion ), gero Ezkerraldean (Sestaon, Portugaleten ). Hurrengo urtean, Algortan, Matikon, Lutxana-Barakaldon, Basaurin eta Bilboko zenbait auzotan (Abando, Solokoetxe, Zorrotza, Deustu, Begoña).
Gipuzkoari dagokionez, kontsumo kooperatibak sortzeko prozesua astiroago joan zen. Herri batzuetan era honetako kooperatibak lehenagotik sortuak baziren ere —Azkoitikoa, adibidez, 1915ean—, Eusko Langileen Alkartasunaren ekimenez lehen kontsumo kooperatiba Eibarren sortu zen, 1929an. Geroago zabaldu ziren, 1934an, Legazpin, Tolosan eta Errenterian. 1936an, frankisten matxinadaren atarian, kooperatiba bana zabaldu ziren Donostian, Lazkaon, Hernanin, Azpeitian eta Oiartzunen; proiektuak oso aurreratuta zeuden, berriz, Arrasaten, Irunen, Zumarragan eta Zarautzen. Araban eta Nafarroan, berriz, kontsumo kooperatibak soilik hiriburuetan ezarri ziren. Gasteizen, 1934an zabaldu zituen ateak; eta Iruñean, 1936an martxan zen.
Azkoitia
Ezagutzen diren txanponak dira pezeta 1eko, 2ko, 5eko, 25eko eta 50eko baliokoak. Balio txikienekoek (1 eta 2 pezeta), aurrian herriko armarriaren gaztelua dute irudikatuta, eta handienekoek barriken iturria; guztiek, ifrentzuan txanponaren balioa eta kooperatibaren izena zeramaten. Diktadura frankistaren lehen urteetako gabezia larrietan, kooperatibaren txanponek balio handia izatera iritsi omen ziren.
Azkoitiko kooperatibaren kasuan, ezagutzen diren txanpon guztietan idazkunak gaztelaniaz soilik daude. Latorriz egindako txaponak dira.
Hernani
Aurreko atalean azaldu den bezala, Hernaniko kontsumo kooperatiba Eusko Langileen Alkartasunaren ekimenez eratu zen, 1936an, hau da, frankisten matxinada gertatu baino hilabete batzuk lehenago. Ez zuen, beraz, bizialdi luzerik ukan.
Ezagutzen den txanponak, aurrian, Eusko Langileen Alkartasunaren ikur tradizionala darama erdian, pixka bat aldatuta, azpian baserri baten irudia agertzen baita. Txanponaren ertzaren inguruan hau dago idatzita: «Eusko langile ta nekazarien sal-eroste elkargoa». Irudiaren azpian, «Ernani» ageri da.
Txanponaren ifrentzuan, balioa zehazten da: «½ aztaga (libra) ogi ordainbide», hau da, kilo laurden bat ogi, gutxi gorabehera.
Bi berezitasun ditu, gutxienez, Hernaniko kontsumo kooperatibaren txanpon honek: alde batetik, ez du balioa, beste kasuetan bezala, garai hartan indarrean zegoen pezetaren neurrira ematen, baizik eros ahalmenaren neurrira; bestetik, ezagutzen diren txanponetan bakarra da idazkunak osorik euskaraz dituena.
Brontzezko aleazioren batez, edo antzeko itxura duen beste aleazio metalikoren batez egina da.
Portugalete
Bilboaldeko beste zenbait kooperatibarekin batera, Portugaletekoa 1933an eratu zen. Ezagutzen den txanpon bakarra, beraz, 1933-1936 bitartean egina izan behar da..
Txanponaren balioa da pezeta baten 50 zentimo. Aurrian, Eusko Langileen Alkartasunaren ikurra ageri da erdian, eta ertzaren inguruan idatzita, goien «Cooperativa vasca» eta behean «Portugalete»; ifrentzuan, berriz, txanponaren balioa besterik ez da ageri, «50 centimos».
Brontzezko aleazioren batez, edo antzeko itxura duen beste aleazio metalikoren batez egina da. Txanponarekin batera, Portugaleteko Eusko Langileen Alkartasunaren zigilu bat ere ezagutzen da. Idazkun hau ageri du: «Pro Solidaridad de Obreros Vascos, 20 cts». Ez dago argi zigiluaren erabilera kontsumo kooperatibarekin lotuta ote zegoen edo, besterik gabe, sindikatuaren aldeko diru ekarpenak biltzeko sortu ote zuen sindikatuak.
El sostre groc
Sinopsia
2018an bederatzi emakumez osatutako talde batek salaketa bat jarri zuen Lleidako Antzerki Ikasgelako beren bi irakasleren aurka, 2001 eta 2008 bitartean, nerabeak zirela, jasan zituzten sexu-abusuengatik. Beranduegi zen. Beldurragatik, lotsagatik, gertatutakoa ulertzeko eta digeritzeko denbora gehiago behar izan zutelako, kasua preskribatuta zegoen eta artxibatu egin zuten. Hala ere, ez zekiten beren testigantzei esker ate bat ireki zutela eta, agian, dena ez zegoela galduta.
Apagón (telesaila)
Apagón Buendía Estudiosek Movistar Plus+erako sortutako telesail antologikoa da.
Pertsonaiak
{{Zutabeak|kopurua=2|
Sorgin handi-marroi
Sorgin handi-marroia (Stropharia rugosoannulata) Strophariaceae familiako onddo espezie bat da.
Jangarria, estimatuagoa Europako ekialdean. Gaur egun landatu egiten da helburu komertzialekin. Stropharia generoan, zalantzarik gabe, espezie haragitsuena eta handiena da, jangarri bakarra izateaz gain, hauetako asko toxikoak dira, baita haluzinogenoak ere.
Deskribapena
Kapela: Haragitsua, marroixka kolorekoa, arre-purpura kolorekoa ilunagoa edo argiagoa, 20 cm-rainoko diametrokoa, ertza horzduna eta zurixka, azala sendoa, haragitik erraz bereiz daitekeena.
Orriak: Libreak, ia itsatsiak, finak, meheak, ugari, eta kapelaren ertzerantz orritxoekin, kolorea zahartzean ilunduz doana, gris argi batetik gris-lila ilun batera igarotzen da.
Hanka: zuntzuna, muin antzeko bat du, zuria barrutik, luzetarako zuntz horixkekin, lodia, okertua eta oinarrian erraboilarekin, modu ez homogeneoan lotuta dago kapelako haragiarekin. Eraztun zabala, iraunkorra, sendoa, ertz horixkarekin; oinaren goialdean.
Haragia: Zuria eta lodia, pixka bat horixka bareek jandako lekuetan, bere zaporea gordinik ez da, ez mingotsa ez pikantea.
Etimologia: Stropharia terminoa, neskatoak bularra estutzeko erabiltzen zuten "estrofio" hitzetik dator, ondo hauen eraztunagatik edo eraztunaren arrastoengatik. Rugosoannulata epitetoa, zimurtua esan nahi duen "rugosus" hitzetik dator eta eraztun batekin esan nahi duen "annulatus" hitzetik.
Jangarritasuna
Turingo (Italia) Car!o Luciano Alessio doktorearengatik jasotako informazioaren bidez, badakigu jangarria dela eta Ekialdeko Europako merkatuetan asko landatzen eta saltzen dela.
Nahasketa arriskua
Bere koloreagatik, handia delako eta ateratzen den tokiagatik, ezin da nahastu.
Lya Ímber de Coronil
Lya Imber de Coronil (Odessa, Ukraina, 1914ko martxoaren 17a - Caracas, Venezuela, 1981eko irailaren 13a) jatorri juduko pediatra venezuelar ezaguna izan zen. UNICEFeko lehendakariordea, Venezuelan titulu medikoa lortu eta elkarte medikoa sortu zuen lehen emakumea. Venezuelako Puerikultura eta Pediatria Elkartearen eta Osasun Mentaleko Venezuelako Ligaren sortzailea izan zen.
Sorgin handi-marroi
Sasoia eta lekua
Negu bukaeran eta udaberrian ateratzen da, belardietako belar artean eta uhar edo errekastoen urertzean zehar.
Lya Ímber de Coronil
Biografia
Lya Ínber Barú Ukraniako Odessa hirian jaioa zen. Jatorri judua zuen familiak egoera ekonomiko larria hobetu nahian, alde egin zuen. Gurasoak, Naúm Imber eta Ana Barú, Errumania erreinuko (gero Moldavia) Soroka herritik atera ziren, Lyarekin (ordurako 16 urte zituen) eta hamar urte gazteagoa zen ahizpa Sofiarekin, Venezuelara emigratzeko. Gurasoek heziketa ona eman zieten Lyan eta Sofía ahizpa kazetari eta museo-kontserbadoreari. Lya Ímbarrek Venezuelako Unibertsitate Zentralean ikasi zuen, eta pediatrian eta puerikulturan espezializatu zen. Bera ez zen 82 gizoneko promozio bateko emakume bakarra izan, baina herrialdean mediku gisa graduatzen zen lehen emakumea izatera iritsi zen. Ikasle urte haietan, injekzioak jartzeagatik kobratzen zuen diruari esker bizi izan zen. Diru hori frantseseko eskola partikularretatik eta alemanez idatzitako artikulu zientifiko batzuen itzulpenetatik zetorren.
Herrialdean medikuntzan izena eman zuen lehen emakumea izan ez bazen ere (lehena jatorri sefardia zuen beste emakume venezuelar bat izan zen, Sara Bendahan), atentzioa ematen zuen ilehoria eta atzerriko azentu nabarmena zituelako.
Interes handiz, Medikuntza ikasten ari zela, Lya Imberrek Erizaintzako praktikak egiten zituen, pazienteak etxean hartuta, eta graduatu ondoren, laborategiko eta Mikrobiologiako azterketak egiten zituen Osasun eta Gizarte Laguntza Ministerioan (1936-1940). Beraz, Lya erizaina eta Lya bioanalista ere aipa genitzake, eta horrexek erakusten du osasunaren dama berezi horren aldakortasuna. Behin batean, Lyak hauxe esan zuen: "“… amets egin dut teknika modernoak dituen laborategi batekin, beharrezko ebaluazioa eta ikerketa-lana egin ahal izateko…"Imber de Coronil doktorearen kultura hain zen zabala, non zenbait hizkuntza menderatzen baitzituen, hala nola errusiera, frantsesa, errumaniera, gaztelania, alemana, ingelesa eta idisch-a. Horri esker, jarduera akademiko ugari egin zituen Ukrainan, Errumanian, Frantzian, Ingalaterran, Belgikan, Jugoslavian, Suitzan, Italian, Kenyan, Estatu Batuetan, Kolonbian, El Salvadorren, Kuban, Haitin, Ekuadorren, Argentinan, Uruguain, Guatemalan eta Mexikon.
Lya Imber de Coronil biriketako kartzinoma batetik hil zen (inoiz erre ez bazuen ere) Caracasen, 1981eko irailaren 13ko egun ilun batean, 67 urte zituela. Haur behartsuenen osasuna eta poza berpiztu zituen argia itzali zen.
Hil ondoren, Venezuelako Puerikultura eta Pediatria Elkarteak “Lya Imber de Coronil” Merituaren Ordena sortu zuen, haurren eta nerabeen osasunaren alde lan nabarmena egin duten Venezuelako emakumeak omentzeko.
Lan ibilbidea
Azpimarragarria da, bere ezagutza humanistiko zabalarengatik (horiei Errusiako literaturan zuen nagusitasun aparta gehitzen zitzaien), bere kideen artean atentzioa ematen zuela, ez bakarrik bere sendotasunagatik, adimenagatik eta edertasunagatik, baizik eta -Fakultateko ikasle bakar izatearen irmotasun eta irmotasunagatik -irmotasunez -. Ezarritako gizarte-arauekiko independentzia- eta auzi-ihesbide-ezaugarri horrek, bere izateko modua ez ezik, bere lanbide-jarduera ere karakterizatu zuen, eta, aurrerago, Munduko Psikiatriako pertsonaia ezaguna bihurtu zen.
1936an, Medikuntzako lizentziadun titulua lortu zuen, eta, urtebete geroago, inauguratu berri zen J. M. de los Ríos Udal Ospitalea hasi zen lanean barne-mediku gisa (orduan Gustavo H. Machado doktoreak zuzentzen zuen). Erakunde horretan mediku egoiliar kargua hartu zuen gero, eta, azkenean, Ospitaleko Buruzagitza Titularrari zegozkion erantzukizunak bere gain hartu zituen. Zuzendari lanetan, Gustavo H. Machado liburutegia eta elkarte medikoa sortu zituen ospitale horretan, eta aktiboki hartu zuen parte Haurren Ospitaleko Patronatuaren fundazioan. Emakume berezi hori (1938an Fernando Rubén Coronilekin ezkondua) irmoa eta antikonbentzionala zen, eta hori ondo islatzen zen ospitale horretako zuzendari gisa hartu zuen xedapenetako batean, osasun-erakunde horretan emakumeei prakak erabiltzea debekatzenzuen kartela kendu baitzuen.
Baina bere garaiko Medikuntzari egin zion ekarpenik handiena amak gaixorik zeuden seme-alabengandik hurbil egon behar zutela uste sendoan oinarritu zen, eta horrek, bere ustez, nabarmen laguntzen zuen haurrak osatzen.
1941ean, Venezuelako Medikuen Elkargo bateko Zuzendaritza Batzordeko lehen kidea. UNICEFeko Zuzendaritza Batzordeko kidea ere 1972tik 1974ra. Venezuelako Medikuntza Akademia Nazionaleko lehen emakumea izan zen 1981ean.
Lya Imber pediatra mikrobiologoa
Alberto Fernández doktoreak (1892-1949) azterketa egin zuen Parisko Pasteur institutuan. Antituberkulosazko txertoa prestatzen espezializatu zen, gero Italian jarri zen eta Venezuelara itzuli zen. Han, UCVn lan egin zuen, José Gregorio doktorearekin batera, sortu berria zen Bakteriologia Katedran. Fernández doktoreak eta Gustavo Machado doktoreak (1897-1968), Pediatria ere Parisen ikasi zuenak, bcg-ren (Calmette Guerinen baziloa) zerbitzua sortu zuten, non haurrei txertoa jartzen baitzieten tuberkulosiari aurrea hartzeko, eta pediatria- eta puerikultura-kontsulta egiteko aprobetxatzen baitzen. Kontsulta horretan, Lya Imber ikaslea sartu zen 1935ean, eta bi irakasle berezi horietatik Pediatrian eta Mikrobiologian hartu zuen interes akademikoa (bi katedrak hasiberriak ziren Venezuelan).
Urte horietan, gaixotasun infekziosoek kalte handia egiten zioten osasunari; izan ere, malaria (lurralde nazionalaren %50) eta tuberkulosia ziren Venezuelako arazo endemiko nagusiak, eta, ondoren, sukar horia, ankilostomiasia, difteria eta bilharziasia. Horiek guztiak garatu zituen gero Lya Imber doktoreak, graduatu ondoren, argitalpen hauek sortzen ditu, besteak beste: Tuberkulosia haurretan, diagnostikoa eta tratamendua (1936), Entzefalitis Postvaccinala (txertoaren ondoren), Bilharziosiaren tratamendua (1954). Era berean, benetako zalaparta eragin zuen, eta lehen aldiz eman zien emakumeei eritasun infekziosoei eta sexu-transmisioari aurrea hartzeko hitzaldiak.
Argitaratutako lanak
Bere espezialitateari buruzko hainbat lan argitaratu zituen. Hauek dira garrantzitsuenak:
Pitoi (eskalada)
Pitoia eskaladan edo alpinismoan erabiltzen den gailua da. Metalezko xafla bat da, beste muturrean eraztun bat duena, hormetako edo lurreko pitzaduretan mailu batekin hondoratzen dena, eta ainguraketa-puntu gisa balio duena eskalatzaileari erortzea eragozteko edo progresioa ziurtatzeko. Eraztunak mosketoi bat pasatzeko balio du, eta bertatik soka pasatzen da.
Eskalada artifizial
Eskalada artifiziala eskalada estilo bat da, non aurrez kokaturiko gailu eta sokak erabiliz norbere buruari tiraka gorantz aurrera egiten duen. Justu, eskalada librearen kontrakoa da, izan ere, modalitate horretan ez dute laguntzarik erabiltzen aurrera egiteko.
Eskalada artifizialean era guztietako materialak erabiltzen dira, hala nola arteka-trabagailuak eta pitoiak, igotzen laguntzeko, eta ez babes gisa bakarrik; hau da, materiala aurrera egiteko ere erabil daiteke. Presa naturalik ez badago, finkagailuak jartzen dira (arrokaren baldintzetarako egokiak), mailakatutako estribuei eusteko, eskalatzaileak gora egin dezan. Eskalada motela eta neketsua da, eta material asko erabili behar da. Leku jakin batzuetara iristeko modu bakarra da, eta espeleologoek asko erabiltzen dute, adibidez, kobazuloetako horma eta sabaietan zintzilikatutako zuloak esploratzeko.
Sofía Ímber
Sofía Ímber Barú (Soroca, Errumania erreinua (gero Moldavia) 1924ko maiatzaren 8a - Caracas, Venezuela, 2017ko otsailaren 20a) Venezuelan bizi izan zen errumaniar kazetaria izan zen, artearen sustatzailea eta Caracasko Arte Garaikideko Museoaren sortzailea.
Biografia
Naum Imber eta Ana Barúren alaba Venezuelara 1930ean iritsi zen, jatorri judua zuen familiak egoera ekonomiko larria hobetu nahi baitzuen. Hala ere, gurasoek heziketa ona eman zieten Sofíari zein Venezuelan titulu medikoa lortu zuen lehen emakumea izan zen Lya ahizpari.
1944an Sofia Guillermo Meneses idazlearekin ezkondu zen. Ezkontza horretatik lau seme-alaba jaio ziren: Sara, Adriana, Daniela eta Pedro Guillermo. Meneseses-ekin Europara joan zen Marcos Pérez Jiménez jeneralaren gobernuko zerbitzu diplomatikoko kide gisa, eta hantxe hasi ziren harremanak ezkerreko intelektualekin eta Los disidentes izenarekin taldekatutako artista venezuelarrekin; besteak beste, Alejandro Otero pintore eta eskultorearekin. Venezuelara itzultzean, dibortziatu egin zen, eta, Carlos Rangel bigarren senarrarekin batera, «Buenos Días» telebista-programa egiten hasi zen. Programa hori Venevisiónek eman zuen, goizeko «Buenos Días, Venezuela» maratoiaren barruan. 1988an, senarrak, Carlos Rangelek, bere buruaz beste egin zuen. Hala ere, bere buruaz beste egin ondoren agertu zen, programa animatzeko, eguneroko naturaltasun berarekin. Ondoren, Sólo con Sofía telebista-saioa eta La Venezuela Posible irratsaioa ekoitzi eta gidatu zituen. Venezuelako egunkari ospetsuetan lan egin zuen: El Nacional, El Universal, Últimas Noticias eta Diario 2001. 1971n, Yo la intransigente izenburupean bildu zituen prentsa-artikuluak (Editorial Tiempo Nuevo, Buenos Aires).
MACCSI
1973an, Sofía Imberrek «Arte Garaikideko Museoa, Caracas Sofía Imber» (MACCSI) sortu eta zuzendu zuen, gero, Caracasko Arte Garaikideko Museoa (MACC) izenekoa eta bertan lau mila lan inguru erakusten dira. Simón Bolívar Zentroko lehendakari Gustavo Rodríguez Amengualen laguntza irmoarekin, museoa 1974ko otsailaren 20an ireki zen, Rafael Caldera lehendakaria eta Alicia Pietri lehen dama buru zirela.
1990ean, Carlos Andrés Pérez garai hartako presidenteak, museoa sortzeko egindako lanaren omenez, museoaren izena aldatzeko agindua eman zuen, handik aurrera «Caracas Sofía Imber Arte Garaikideko Museoa». 2002. eta 2003. urteen artean, museoaren buru izan zen bitartean, guztira 14 lan desagertu ziren museoaren gangetatik, eta denera 500.000 dolarretan baloratu ziren, besteak beste, Henry Moore eta Lucian Freud-en lanak. Gertaera hori ikertuta, hiru lan berreskuratu ziren 2003. urtearen hasieran, Antonio Moyaren lan bat izan zen, kontabilitatean desoreka bat egon zelako eta FOGADEn Jesús Sotoren bi lan.
Ia hogeita hamar urtez, Sofia izan zen museoaren buru; 2006an, Hugo Chávez Venezuelako presidenteak kargutik kendu zuen, orduko Chávez presidentearen antisemitismoa kritikatzen zuen gutuna sinatzean izandako parte-hartzeari erantzunez. Orduan, Fernando Botero margolari eta eskultore kolonbiarrak protesta-gutunak bidali zituen. MACCSIren artelanen galerarik nabarmenena Henri Matisse La Odalisca con Pantalón Rojo koadroaren lapurketa izan zen, eta jatorrizko marko orijinalean jarritako kopia batekin ordezkatu zen. Genaro Ambrosino galerista venezuelarrak aurkitu zuen ordezkapen hori, eta Miamiko arte-zirkuluan pintura saldu izana salatu zuen. FBIko ezkutuko agenteek berreskuratu zuten taula, 2012ko uztailaren 17an, Miamiko hotel batean. La Odalisca con Pantalón rojo lana desagertu egin zen MACCren gangatik «ziurgabetasun instituzionaleko» garai batean, Marianela Balbi kazetari venezuelarrak 2009an argitaratu zuen El rapto de la odalisca liburuaren arabera. MACCSIren hazkundearen barruan, Venezuelako arte garaikidearen meka gisa, Koruko Arte Museoa ere sortu zuen, Falcón estatuaren hiriburuan.
Kondekorazioak eta aintzatespenak
Nazioko eta nazioarteko sarien artean, Venezuelako Kazetaritza Sari Nazionala jaso duen emakume bakarra da. Venezuelako Arte Plastikoen Sari Nazionala ere jaso zuen, Venezuelan sormen-prozesua suspertzeko egindako lanagatik.
Besteak beste, kondekorazio eta aintzatespen hauek jaso ditu:
Andrés Bello Unibertsitate Katolikoak «Sofía Imber eta Carlos Rangel» Ikerketa Aretoa sortu zuen, eta, ondoren, «Sofía Imber» Kazetaritza Katedra ezarri zuen. Ikerketa-aretoak digitalizatu egin zituen Sofiak eta Carlosek Buenos Días saioan egindako elkarrizketa guztiak. Kazetaritza-artxibo hori baloraezina da Venezuelako gizarte-komunikazioaren munduan.
2012an, Arlette Machado ikertzaileak Mil Sofía (Editorial Libros Marcados argitaletxea) argitaratu zuen. Elkarrizketa itxurako horretan, Sofiak 253 orrialdetan kontatu zuen bere bizitza eta ibilbide profesionala.
Sofía Imberrek bere liburutegi pertsonala eman zion Andrés Bello Unibertsitate Katolikoari, 2014ko ekainean. Bildumak 14 mila ale inguru ditu, eta ikastetxe horretako «Padre Carlos Guillermo Plaza» kultur etxean gorde ziren. Urte berean, The Venezuelan American Endowment for the Arts delakoak ematen dion Arteen Páez Domina jaso zuen.
2016ko apirilean, Miamiko Arte Museoak omenaldia egin zion Imberri, Arte Garaikidea Venezuelan eta Latinoamerikan garatzen egindako ibilbideagatik, eta Arte Plastikoetan mundu osoan erreferentzia izan zen arte izena zeraman museoa bihurtu zuen herrialdea. 2017ko otsailaren 20an hil zen, 92 urte zituela.
Simón Bolívar Unibertsitateak Honoris Causa Doktoretza saria eman zion 2017ko otsailaren 21ean, bere «ibilbide profesional nabarmena eta herrialdearen gizarte- eta kultura-aurrerapenari egindako ekarpen esanguratsuak» aitortzeko. Sari hori ezin izan zuen jaso, Imber ikasketa-etxe horretan egin beharreko zeremonia baino egun bat lehenago hil baitzen.
Arteka-trabagailu
Arteka-trabagailua altzairuz edo aleazio bereziz egindako takoa da, eskalatzaileak segurtasun-gailu gisa erabiltzen duena. Behin harkaitzeko arraila batean sartuz gero, trabatuta geratzen da trakzioaren eraginez. Hala ere, erabili ondoren erraz berreskuratzen da harkaitzetik. Bi mota nagusi daude: mekanikoak (friend ere deituak) eta pasiboak.
Esther Phillips
Esther Phillips, hasieran Esther Little, jaiotzez Esther Mae Jonesek (Galveston, AEB, 1935eko abenduaren 23a - Torrance, AEB, 1984ko abuztuaren 7a) estatubatuar R&B abeslaria  izan zen. Kantari moldakorra zen, eta pop, country, jazz, blues eta soul abestiak ere interpretatu zituen.
Biografia
Gurasoak banandu egin ziren neska nerabe bat zenean, eta aitaren (Houston) eta amaren (Vatts inguruan, Los Angelesen) artean banatu zuten denbora. Elizan kantatzera eraman zuten, eta herriko blues-klub batean talentu-lehiaketa batean ez zuen parte hartu nahi, baina ahizpak behin eta berriz ekinda, parte hartu zuen. 14 urte zituela, 1949ko talentu amateurraren lehiaketa irabazi zuen Barrelhouse Club-en, Johnny Otis piano-jole, bateria -jole, abeslari, zuzendari, eta blues eta rhythm and blues enpresariaren jabetzakoa. Otis harritu eta berarekin Modern Records zigilurako grabatu baitzuen, eta bere The California Rhythm and Blues Caravan traveling revue delakoan sartu zuen, 'Little Esther ' izenarekin. Geroago, Phillips abizena hartu zuen, gas-estazio bateko kartel batek inspiratua, antza.
Hasierako ibilbidea
Bere lehen disko arrakastatsua "Double Crossing Blues" izan zen, Johnny Otis Quintette eta Robins ahots-taldearekin. Savoy Records-ek argitaratu zuen 1950ean, eta 1. postua lortu zuen Billboard R&B chart-en. Zenbait disko arrakastatsu egin zituen Saboyrentzat Johnny Otis Orchestrarekin, besteak beste, "Mistrusting Blues" (Mel Walkerrekin duoan) eta "Cupido Boogie", eta horiek ere urte horretako 1. postura iritsi ziren. Beste lau gai sartu ziren Top 10ean, urte berean: "Misery" (9. postua), "Deceivin' Blues" (4. postua), "lWedding Boogie" (6. postua) eta "Far Away Blues" (6. postua). Genero guztietako emakume artista gutxik izan zuten halako arrakasta lehen urtean.
Phillipsek Otis eta Savoy zigilua utzi zituen 50eko hamarkadaren amaieran, eta Federal Records-ekin sinatu zuen. Baina hit-ak hasi bezain laster gelditu ziren. Hogeita hamar gai baino gehiago grabatu zituen Federalentzat, baina bakarra, "Ring-a-Ding-Doo", iritsi zen zerrendetara, eta 8. postua lortu zuen 1952an. Otisekin ez lan egitea haren arazoaren zati bat zen; beste zatia heroinarekiko mendekotasuna areagotzea zen, hamarkadaren erdialdean jada mendekotasuna zuen eta. 1954ko Gabon Egunean, Houstonen lanean ari zirela, Johnny Acek tiro bat (nahi gabe) eman zionean, Pillips gela berean egoteak, ustez, ez zion lagundu kontu horretan.
1954an, Houstonera itzuli zen, aitarekin bizitzera eta indarrak berreskuratzera. Diru faltan, Hego osoko gaueko klub txikietan lan egin zuen, Lexingtoneko (Kentucky) ospitaleko aldizkako egonaldien ondorioz, bere mendekotasuna tratatzeko. 1962an, Kenny Rogersek Houstoneko klub batean kantatzen aurkitu zuen, eta anaiak zuen Lenox Records diskoetxearekin kontratua lortzen lagundu zion.
Itzulera
Azkenean, Phillips 1962an dezente errekuperatuta zegoen lanari ekiteko. Esther Phillips izena hartu zuen Little Estherren ordez, eta "Release Me" country gaia grabatu zuen Bob Gans ekoizlearekin. Lehen postua lortu zuen R&B chartean eta 8.postua Billboard Hot 100ean. Lenox-ekin R&B postu txikiagoko zenbait egin ondoren, Atlantic Records-ek kontratatu zuen. Beatles taldearen "And I Love Him" ia R&B-ra iritsi zen, 1965ean Top 10era, eta, ondoren, Erresuma Batura joan zen nazioarteko lehen ikuskizunetarako.
70eko hamarkada
1950eko hamarkadaren ondorengo arrakastarik handienetako bat Kudu Recordsentzako From a Whisper to a Scream, lehen albuma izan zen, 1972an. Gil Scott-Heronek drogen erabilerari buruz idatzitako "Home Is Where the Hatred Is" hasierako gaia Grammy Sarirako izendatu zuten. Aretha Franklinek irabazi zuen, baina Franklinek garaikurra eman zion, berak irabazi behar zuela esanez. 1975ean, Dinah Washingtonen "What a Diff'rence a Day Makes" gaiaren eguneratze bat argitaratu zuen, "Release Me" egin zuenetik arrakasta handiena izan zuena. Estatu Batuetan Top 20 lortu zuen eta UK Singles Charten. 1975eko azaroaren 8an, Candice Bergenek aurkeztutako NBC Saturday Nighteko (geroago Saturday Night Live) atal batean abestu zuen. Izen bereko albuma izan zen salmenta-arrakastarik handiena: Joe Beck moldatzailea gitarran, Michael Brecker saxo tenorrean, David Sanborn saxo altuan, Randy Brecker tronpetan, Steve Khan gitarran eta Don Grolnick teklatuetan.
70eko hamarkadan eta 80ko hamarkadaren hasieran grabatzen eta jarduten jarraitu zuen, eta zazpi album osatu zituen Kudurekin eta lau Mercury Records-ekin (1977an sinatu zuen). A Way To Say Goodbye azken albumaren grabazioa hil baino bi hilabete lehenago amaitu zuen, eta 1986an kaleratu zuen Muse zigilu txikiak.
Heriotza
Phillips UCLA Medical Center-en hil zen, Carsonen (Kalifornia), 1984an, drogen abusuak eragindako giltzurruneko eta gibeleko gutxiegitasuna zela eta. Johnny Otisek egin zituen hiletak. Comptoneko Lincoln Memorial Parkeko hilobi pobre batean lurperatu zuten, eta 1985ean Forest Lawn Memorial Park-en berlurperatu zuten, Hollywood Hillsen, Los Angelesen. Brontzezko plaka batek bere karrerako lorpenak gogorarazten ditu eta Bibliako pasarte bat aipatzen du: "Aitaren etxean jende asko bizi da" (Juan 14:2).
Valentzia etxea (Donostia)
Valentzia etxea Donostiako Parte Zaharraren etxebizitza-eraikina da, portu gainerko harresiaren azken aztarnen ondoan.
Bere aurretik leku berean Lonja etxea zegoen. Valentzia etxea 1935ean eraiki zen. Arkitektoak Pablo Zabalo eta Jose Manuel Aizpurua izan ziren, batez ere lehenengoa. Anbizio handiko eraikina da, harlanduzko eta hormigoizkoa. Estiloa historizista neogotikokoa da.
Atarian sustatzailearen izen irakur daiteke: Feliciano Valencia. Ataria oso dotorea da, marmolezko eskailera zabalekin eta beirakiekin.
Eskalada libre
Eskalada libre harkaitz-eskalada mota bat da, non eskalatzaileak eskalada-ekipoak erabili ahal izango dituen, hala nola sokak eta uhalak, baina soilik erorketetan izandako lesioetatik babesteko eta ez aurrera egiten laguntzeko. Eskalatzaileak aurrera egiten du harkaitzaren gainetik mugitzeko trebetasun fisikoa erabiliz. Eskalada libreak, zehatzago esanda, eskalada klasikoa, kirol-eskalada, boulderinga eta bakarkako eskalada mota gehienak barne har ditzake.
Booze & Glory
Booze & Glory Londresen 2009an sortutako Oi! musika taldea da.
Ibilbidea
2009an Mark (ahotsa), Liam (gitarra), Bartez (baxua) eta Mario (bateria) elkartu ziren. Liam ezik, gainerakoak poloniar jatorrikoak dira eta dagoeneko Londresko musika eszenan ezagunak ziren. 2010an atera zuten lehenengo diskoa, Always on the Wrong Side, eta hurrengo urtean bigarrena Trouble Free. Aldi berean single eta EPak ere atera zituzten eta "London Skinhead Crew" bideoklipak 20 milioi ikustaldi izan zituen.
2013an aldaketak izan ziren taldean. Bartez eta Mariok taldea utzi zuten eta haien ordez T. Cliché suediar baterijolea eta Bubbles sartu ziren taldean. 2014an talde berriztuak hirugarren diskoa atera zuen, As Bold as Brass.
2015etik aurerra aldaketa berriak etorri ziren eta jatorrizko taldetik Mark Marlowskik baino ez du jarraitzen. Kahan (gitarra), Chema (baxua) eta Frank (bateria) dira gaur egungo gainerako taldekideak.
Hitzak
British Oi! deitu izan dena jotzen dute. Londresko langile klasearen ikuspegitik egiten dituzte hitzak Londresko skinhead ingurua deskribatuz eta garagardoa edateari buruzko abestiak ere badituzte. Londres, Inglaterra eta West Ham Uniteden aldeko abestiak egiten dituzte eta Ingalaterraz harro daudela esateaz gain beren burua apolitikotzat dute eta kideen jatorri ezberdinak ere goraipatzen dituzte.
Ilargiaz haraindiko injekzio
Ilargiaz haraindiko injekzio (ingelesez, Trans-Lunar Injection, TLI) esaten zaio Ilargira eramango duen ibilbide batean espazio-ontzi bat jartzeko propultsio-maniobra bati.
Ilargiaz haraindiko injekzio ibilbideak Hohmannen transferentzietara hurbiltzen dira, nahiz eta kasu batzuetan energia gutxiko transferentziak ere erabili diren, hala nola Hiten zundaren kasuan. Lurra-Ilargia sistematik kanpoko perturbazio esanguratsurik ez duten iraupen laburreko misioetarako, oro har, praktikoagoa da Hohmann transferentzia azkarra erabiltzea.
Espazio-ontzi batek TLI bat egin du, Lurraren inguruan dagoen aparkaleku zirkularreko orbita batetik ilargi-transferentzia egiten hasteko. TLIrako behar den bultzada handia, oro har, suziri kimikoko motor bat erabiliz lortzen da. Motor horrek nabearen abiadura handitzen du, eta bere orbita Lurraren orbita zirkularretik oso orbita eszentrikora aldatzen du. Ilargiaren transferentzia-arkua zeharkatzen hasten denean, haren ibilbidea Lurraren inguruko orbita eliptiko batera hurbiltzen da, Ilargiaren orbitatik gertu apogeoa duela. TLIrako pultsuaren magnitudea eta unea zehaztasunez kalkulatzen dira, Ilargia Lurraren inguruko errotazioan seinalatzeko. Bulkada emateko motorrak pizteko unea kalkulatzeko, kontuan hartu behar da Ilargia hurbiltzean nabea apogeora hurbilduko dela. Azkenik, ontzia Ilargiaren eragin-eremuan sartzen da, eta ilargiaren gaineko hegaldi hiperboliko bat egingo du.
Itsas Armadaren Errege Institutua eta Behatokia
Itsas Armadaren Errege Institutua eta Behatokia (ROA izenez ezagutzen dena) ikerketa zientifikoko eta kultura-hedapeneko zentro bat da, Espainiako Itsas Armadari dagokiona eta San Fernando (Cádiz) herrian dago.
Behatoki astronomiko eta geofisiko baten funtzio espezifikoak betetzen ditu, Espainiako Itsas Armadako langile zientifikoen goi-mailako prestakuntza-zentroa izateaz gain eta 30.000 liburuki biltzen dituen liburutegia izateaz gain. Espainiako zentro zientifiko moderno zaharrena eta munduko garrantzitsuenetakotzat hartzen da. Itsas Armadaren Errege Institutua eta Behatokia Cadizeko inguruetako arkitektura neoklasikoaren adibiderik garrantzitsuenetako bat izan zen. ROA eraikina XVIII. mendearen amaieran eraiki zen Torre Alta gainean, eta arkitektura aldetik bere soiltasun eta marraren garbitasun handiagatik nabarmentzen da. ROAren egungo egoitzak aurrekoa ordezkatu zuen, Cádizen kokatua eta behaketa astronomikorako altitude baxukoa.
Matilda De Angelis
Matilda De Angelis (Bolonia, Italia, 1995eko irailaren 11) italiar musikagilea, abeslaria eta aktorea da. Besteak beste, Veloz como el viento eta El Premio filmetan edo The Undoing zein Leonardo telebistako miniserietan lan egin du.
Biografia
Hamahiru urte zituela hasi zen gitarra eta biolina jotzen. Boloniako "Enrico Fermi" lizeo zientifikoan ikasi zuen.
2011n, De Angelis Rumba de Bodas taldean hasi zen kantatzen. Taldeak album bat ere grabatu zuen, Karnaval Fou, eta 2014. urtean argitaratu zen.
Aktore lana
2015ean, Matteo Rovere zuzendariak aukeratu zuen Veloz como el viento (2016) filmaren castinerako. De Angelis-en arabera, Rovere-k"«nire argazki batzuk ikusi zituen Facebooken, eta ezagutu egin nahi izan ninduen, film berri horretan ni protagonista izatea nahi baitzuen, eta ez zuen aktore profesional bat kontratatu nahi izan, Italiako eskualde jakin bateko dialekto jakin bat behar baitzuen (Emilia Romagna). Orduan, entzunaldira joan nintzen eta esan zidan: 'berriro egin behar duzu, baina gidoi batekin', eta hiruzpalau entzunaldi izan nituen ondoren, eta papera lortu nuen'."Bere debutean, De Angelis David di Donatello sarirako izendatu zuten 2017an, Aktore Onenaren sarirako; Seventeen izeneko filmeko abestia ere idatzi eta kantatu zuen, eta Jatorrizko Abesti Onenaren saria jaso zuen lehiaketa berean. Flaiano saria eta Nastro d'argento dotore bat ere jaso zituen Berri Onenarentzat.
2017an, Brittia izeneko pertsonaia interpretatu zuen El Premio de Alessandro Gassmann komedian. 2018an, Youtopia drama ere egin zuen. Nerabe batek bere birjintasuna linean saltzen zuen familia salbatzeko, eta arrakasta handia lortu zuen topless-ean agertzen zen eszenei esker. 2020an, HBOko The Undoing telebistako miniserie batean parte hartu zuen (Anatomy Award bat irabazi zuen, biluzik zegoen aurreko eszenagatik), eta Netflixen La increíble historia de la Isla de las Rosas filmeko protagonista izan zen, Sydney Sibiliak zuzendua.
Liev Schreiber-ekin batera, Ernest Hemingway-ren Al otro lado del río y entre los arboles eleberria egokitutako filmean protagonista izan zen.
2021ean, Cremonako Caterina pertsonaia interpretatu zuen Leonardo serie historikoan (Leonardo Da Vinci).
Cronquist sistema
Cronquist sailkatze-sistema landare loredunak sailkatzeko sistema taxonomiko bat da. Arthur Cronquist-ek garatu zuen monografia eta testu sorta batzuetan, besteak beste, The Evolution and Classification of Flowering Plants (1968; 2. edizioa, 1988) eta An Integrated System of Classification of Flowering Plants (1981) lanetan (begira Bibliografia).
Cronquist-en sistemak bi klase zabaletan jartzen ditu landare loredunak, Magnoliopsida (dikotiledoneoak) eta Liliopsida (monokotiledoneoak). Klase horien barruan, erlazionatutako ordenak azpiklaseetan biltzen dira.
Eskema hau oso erabilia izan bazen ere, jatorrizko forman edo bertsio egokituetan, gaur egun botanikari askok lehen aldiz 1998an garatu zen Angiosperm Phylogeny Group taldearen sailkapena erabiltzen dute landare loredunak ordena eta familiatan sailkatzeko.
Cronquist-en An Integrated System of Classification of Flowering Plants (1981) lanean jarritakoaren arabera Magnoliopsida klasean 64 ordena eta 321 familia sartzen dira eta Liliopsida klasean 19 ordena eta 65 familia.
The Evolution and Classification of Flowering Plants 1968 (monocots) Landare loredunen bilakaera eta sailkapena 1968 (monokotiledoneoak)
Liliatae klasea (Monocotyledoneae)
Estilema
Estilema hitza egile baten estiloaren ezaugarri edo konstanteak definitzeko erabiltzen den terminoa da. Estilo-ezaugarri ere deitzen zaio normalean. Estilema eraikuntza formal berezia da, egile baten lanetan errepikatzen dena; bere hizkuntzaren ezaugarria da, bere idazkera literarioarena edo artistikoarena. Estilema batzuk genero, mugimendu, poetika eta garai bateko gustu batzuen ezaugarriak dira, errepikatzen diren elementuak.
Íñigo Alfonso
Íñigo Alfonso (Iruñea, 1979 ) nafar kazetaria da. Las mañanas de RNEko aurkezlea 2018tik.
Kronostasia
Kronostasia (antzinako grezieratik: χρόνος, kronos, "denbora" eta στάσις, stásis, "egonean") denbora-ilusio mota bat da, non, gertaera berri bat burmuinera heltzen den lehen aldian, badirudi denbora motelago igarotzen dela. Efektu horrek itxurazko iraupena 500 ms-rainokoa izan dezake, eta ikusmen-sistemak gertaerak hauteman baino lehen modelatzen dituela adierazten du.
Íñigo Alfonso
Iñigo Iruñean jaio zen, 1979an. Iruñeko Claret Larraona ikastetxean ikasi zuen. Gaztela-Mantxako Unibertsitatean kazetaritza ikasi zuen.
Kronostasia
Ilusio horren adibide arrunt bat erloju geldituaren ilusioa deritzona da, non erloju analogiko baten segundoen orratza luzaroan geldi egoten dela ematen duen lehen aldiz begiratzen denean.
Íñigo Alfonso
Sariak
Teobaldo Saria Nafarroako Kazetariari (2021)
Kronostasia
Ilusio hori entzumenaren eta ukimenaren esparruan ere gerta daiteke. Adibidez, azterketa batek iradokitzen du norbaitek telefono baten bidez dei-tonu bat entzuten duenean, entzungailua belarri batetik bestera behin eta berriz aldatzen duen bitartean, deia egiten duenak tonuen arteko iraupena handitzen dela iruditzea.
Dark Hedges
Dark Hedges, euskaraz Pago Ilunak, Irlandako Antrim konderrian dagoen Bregagh Road errepudeko atal edo etorbide bat da, Armoy eta Stranocum udalerrien artean. Etorbide honek alde banatan ezagun egin duten eta itxura hertsia ematen dioten pago iladak dauzka.
Judith Joy Ross
Judith Joy Ross (Hazleton, Pensilvania, AEB, 1946) erretratuetan espezializatutako argazkilari estatubatuarra da. Bere argitalpenen artean, aipatzekoak dira Contemporáries/ Garaikideak (1995), Portraits/ Erretratuak (1996), Portraits of the Hazleton Public Schools/ Hazleton eskola publikokoen erretratuak (2006) eta Protest the War/ Protesta gerragatik (2007), non "gazteriaren xalotasuna, botere politikoaren aurpegiak eta gerraren kostu emozionala aztertu dituen".
Ibilbidea
Ross Moore College of Art-en graduatu zen 1968an, eta 1970ean Chicagoko Illinois Teknologia Institutuko Diseinu Institutuan argazki-maisutza lortu zuen, Aaron Siskindekin batera. 1980ko hamarkadaren hasieratik, Estatu Batuetako biztanleei argazkiak ateratzen hasi zen, bereziki Pensilvaniako Ekialdean, han jaio eta hazi baitzen.
Argazkiak nori
Telesailetan, Weatherlyko Eurana Park-en (Pensilvania, 1982), Washington Hiriko Vietnamgo Beteranoen Monumentuaren bisitarien argazkiak (1983-1984), Estatu Batuetako Kongresuko kideen argazkiak eta Washingtongo bulegoetako laguntzaileen argazkiak (1986-1987), langileak, jendea zentro komertzialetan edo haurrak bere etxe ondoan jolasten Bethlehemen ( Pensilvania).
New Yorken eta Parisen etorkinen argazkilaria, eta San Franciscoko Arte Modernoko Museoak langile teknologikoei argazkiak ateratzeko eskatu zion Silicon Valleyn (Kalifornia). Bere proiektu nagusietako bat, 1992tik 1994ra Hazletoneko eskola publikoetan 1950 eta 1960 hamarkadetan parte hartu zutenen argazkiak, Yaleko Unibertsitateko Arte Galeriak argitaratu zituen 2006an, Hazletongo Eskola Publikoetako Erretratuak izenarekin.
Bekak eta aintzatespenak
Besteak beste:
Azucena Rodríguez
Azucena Rodríguez (Madril, Espainia, 1955) zinema-zuzendaria eta gidoilaria da. Atlas de geografía humana (2007), Entre rojas (1995) eta Cuéntame cómo pasó (2001) lanetan parte hartzeagatik ezaguna.
Biografia
Historiako lizentziaduna, gidoilari, zuzendaritzako laguntzaile gisa hasi zen zineman. 1995ean, egin zuen lehen film luzea, Entre rojas (1995). Filmografia nabarmena du zuzendari lanean: "Giza geografiaren atlasa" (2007); "Puede ser divertido" (1995) "Entre rojas" (1995), "Su primer baile" (1990).
Almudena Grandes idazle eta zutabegilea izan zuen lagun Izquierda Abierta partidan Kultura Kritikoaren arloko koordinatzailetzan.
Bizitza pertsonala
Senarra Francisco Villar Castejón (La puerta de Alcalá kantaren konpositorea) da eta María Villar OT 2018ko lehiakidea alaba.
Artemis 1
Artemis 1-en misioa sei astekoa izango da, eta suziriaren etapa guztiak eta ondorengo Artemis misioetan erabiliko diren espazio-ontziak probatuko ditu. Orbita hartu eta Ilargiaz haraindiko injekzio bat egin ondoren (Ilargirantz erreta), misioak hamar CubeSat satelite zabalduko ditu eta Orion ontzia urruneko orbita erretrogrado batean sartuko da sei egunez. Ondoren, Orion ontzia itzuli eta berriro sartuko da lurreko atmosferan, ezkutu termikoak babestuta, eta Ozeano Barean murgilduko da.
Hainbat atzerapenen ostean, NASAk 2022ko azaroaren 16an jaurtitzea erabaki zuen, John F. Kennedy espazio-zentroko 39B jaurtiketa-gunetik. Ondoren, Orion ontziak, zeinaren misioak 25,5 egun inguruko batez besteko iraupena izango duen, Ilargiari bira emango lioke sei egunez. Dena aurreikusi bezala ateratzen bada, misio aitzindari hori "Orion espazio-ontzia" eta "espazioko jaurtiketa-sistema" tandemaren hasiera izango da hurrengo hegaldi tripulatuentzat (zazpi eguneko joan-etorria). Artemis 2 tripulaziodun misioarekin jaurti nahi da, eta 2025ean Lunar Gateway espazio-estazioarekin batera jaurti nahi da Artemis 3 misioa.
Izena
Lehen Exploration Mission-1 (EM-1) deitzen zitzaion, baita Space Launch System 1 (SLS-1). Ondoren, Artemis 1 edo Artemisa 1 izena hartu zuen misioak, Artemis programa hasi ondoren.
Marius Sabaliauskas
Marius Sabaliauskas (Kaunas, 1978ko azaroaren 15a), lituaniako txirrindulari ohia da. Txuma Txirrindulari Klasika Internazionala irabazi zuen eta profesionaletara pasa zen.
Soledad Bravo
Soledad Bravo (Logroño, Espainia, 1943ko azaroaren 13a) Venezuelan bizi den kantaria da. Ahots indartsua du ezaugarri, eta Hispanoamerikako musika-errepertorio zabala ezagutzen du. Era askotako musika-generoak landu ditu. Haren hastapenak kanta folklorikoari eta protesta-abestiari lotuta daude. Kantu horrekin ospe handia lortu zuen, eta «Nueva Trova Cubana» eta «Nueva canción latinoamericana» direlakoen konpositore adierazgarrienak ezagutarazteko bidea izan zuen, Mercedes Sosarekin batera.