cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heste mehar
Erraboila, anpulua edo goiko zatia
Lehenengo zatia da eta guztien artean laburrena. Zati zabala da, horregatik anpulu edo erraboila deritzo. Lehenengo gerri ornoaren (L1) parean kokatzen da, eta atzeranzko eta goranzko norabidea hartzen du pilorotik abiatuta. Gibelarekin erlazionatzen da, alde batetik, gibel duodenoetako lotailuaren bidez, eta bestetik, errai honek sorrarazten duen duodenoaren goiko tolesagatik:
Zati honetan, aipagarriak dira Brunner-en guruinak. Mukosa azpiko geruzan kokatzen dira eta muzinaz osaturiko jariakin alkalinoak sortzen dituzte, urdailetik datorren kimo azidikoa neutralizatzeko balio dutenak. Azido asko denean handitu egin daitezke, baina fisiologikoa da. Beste funtzio batzuk ere badituzte, hala nola, ingurune alkalinoa sortzea bertako entzimen jarduera bermatzeko eta paretak lubrikatzea.
Beheranzko zatia
Beherazko norabidea erakutsiko duen zatia eta guztien artean luzeena da 7-8 cm-ko luzera baitu. Lehenengo eta hirugarren gerri ornoen (L1-L3) artean luzatzen da. Beheranzko zatia peritoneoz kanpoko zatia da, eta ondorioz ez da mugikorra izango. Atal honen erlazioak honako hauek dira: aurreko aldetik, zeharkako kolonarekin erlazionatzen da, atzeko aldetik, berriz, eskuineko giltzurrunarekin, eta erdialdetik pankrearen buruarekin.
Beheranzko zati honen erdialdeko paretan, bi mukosa toles biribil bereizten dira:
Vagli Sotto
Vagli Sotto Italiako udalerri bat da. Luccako probintzian kokatuta dago, Toscana eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Heste mehar
Beheranzko zatia
Beraz, beheranzko zatira are eta behazun xixkuaren jariakinak helduko dira, urdailetik datorren kimoaren liseriketa jarraitzeko asmoz.
Vagli Sotto
Mugakideak
Vagli Sottok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Heste mehar
Zeharkako zatia
Zeharkako norabidea erakusten du eta eskuinetik ezkerrera zuzentzen da hirugarren gerri ornoaren (L3) parean. Peritoneoz kanpoko egitura da, eta ondorioz ez da mugikorra. Beheranzko eta zeharkako zatiaren artean toles bat sortzen da: duodenoaren beheko tolesa.
Bere erlazioak honako hauek dira: Beheko kaba eta aortaren aurrealdetik pasako da, baina aldi berean, bertatik sortzen diren mesenterio arteria eta zainaren atzealdetik.
Goranzko zatia
Goranzko norabidea erakusten du, hirugarren gerri ornotik bigarreneraren (L3tik L2ren) parera luzatzen delako. Bukaeran, jejunoarekin jarraitu ahal izateko, angelu nabarmena sortzen du: Duodeno-jejunotako tolesa. Hau izango da bi egitura horien muga. Toles honetan duodenoaren esekitze-lotailua edo Treitz-en lotailua ezartzen da, duodenoa diafragmarekin lotuko duena. Lotailu hau peritoneo zatia da, beraz, angelua bera peritoneo barruko egitura izango da, oso mugikorra.
Bere erlazioak honako hauek dira: Aortaren ezkerraldetik joango da eta ezkerreko giltzurrunaren aurrealdean kokatuko da.
Jejuno eta ileona
Heste mehearen hurrengo bi zatiak jejunoa eta ileona dira. Biek batera 6m inguruko luzera duen hodi jarraia osatzen dute. Zehazki, hodiaren lehen ⅖-ak jejunoak osatzen ditu eta gainerakoak ileonak. Bihurgune asko dituzte eta hauei heste lakio deitzen zaie.
Hubble
Hubble honakoa izan daiteke:
Heste mehar
Jejuno eta ileona
Beraien arteko muga kanpotik ezin da bereiztu, muga hau histologikoki ezartzen da. Eskubiko hipokondrio eremutik ezkerreko hipogastriko eremura doan marra birtual laprana ezartzen da, marratik gora geratzen diren heste lakioak jejunoari dagozkio eta marraren azpian gelditzen direnak, ordea, ileoari.
Barne egitura
Bai duodeno zein jejuno eta ileonak, barne egitura amankomuna erakutsiko dute.
Barne egitura 4 geruzak osatzen dute, argitik interstiziora:
Mukosa
Duodenoaren anpuluan eta ileoaren urruneko herenean izan ezik, heste mehearen mukosan toles biribilak daude eta Kerkring-en balbulak deritze. Horiek gero eta txikiagoak eta urriagoak dira heste mehe hasieratik urrundu ahala.
Mukosaren azal osoan heste-bilo asko agertzen dira xugatzeko azal erabilgarria handitzeko. Motots bakoitzaren barnean hodi kilifero bat (hodi linfatikoa), benula bat eta arteriola bat daude. Horrela, xurgatu diren nutrienteak bai sistema kardiobaskularrera (odolera) bai linfa-sistemara zuzenean sartzen dira. Heste meharreko zelulei enterozito deituko zaie. Mukosaren epitelioak 2 zelula mota ditu:
Heste-bilo artean Lieberkühn-en kriptak zabaltzen dira. Kripta horien paretetan heste-guruinak kokatzen dira. Hauetan beste 3 motatako zelulak tartekatzen dira:
Mukosapeko geruza
Ehun konektibo dentso ez-modelatuz osatua dago. Duodenoan ez bezala, bertan ez dira agertzen Brunnerren guruinak. Odol hodiak eta Meissnerren plexua bertan kokatzen dira.
Giharrezko geruza
2 azpigeruza erakusten ditu luzaera osoan:
Haien uzkurketek 2 motako mugimenduak eragiten dituzte:
Giharrezko azpigeruza bien artean Auerbachen plexua aurkitzen da eta giharrezko zuntz biribil eta mukosapeko geruzaren artean Meissner-en plexua kokatzen da.
Abdentzia
Geruza serosoa.
Enbriologia
Garapen enbrionarioan ematen den tolespen zefalo-kaudal eta alboko tolespenaren ondorioz, saku bitelinoaren zati bat enbrioi barrura sartuko da heste primitiboak osatuz. Saku bitelinoa endodermoz osatuta dagoenez esan dezakegu heste mehearen jatorria endodermikoa dela. Garai honetan ez da egongo leku nahikorik barrunbe abdominalean errai guztiak bertan egoteko eta honen ondorioz, saku bitelinoaren zati bat enbrioaren kanpoan egongo da. Kanpoan dagoen saku bitelinoaren zatia eta barnekoa hodi onfalomesenterikoaren bidez lotuta egongo dira zeinek denborarekin zilbor-heste barruan kokatuko da. Heste primitiboak lau zati izango ditu eta bakoitzak liseri hodiaren zati bat eratuko du:
Heste mehea aurreko hestearen amaierako herenetik eta erdiko hestetik garatuko da.
Heste meheak hernia fisiologiko garaia pairatuko du non umetoki barruko garaiko 6. astetik- 3. hilabetera hesteak zilbor-heste barruan kokatu eta bertan garatuko diren. Erdiko hesteak helduleku baten itxura izango du eta bi ataletan banatuko da: helduleku kaudala eta zefalikoa. Atal hauek erlojuarean aurkako norabidean biraketa prozesu bat jasango dute arauzko posizioa lortzeko, errotazioa 2 zatitan banatuko da. Lehenengo errotazioa zilbor-hestean egingo da eta 90º koa da. Bigarren biraketa 10. astean gertatuko da erraiak barrunbe abdominalera sartzearekin batera, 180º ko biraketa izango da.
Musika elektroniko
Musika elektronikoa edo elektronika musika tresna elektronikoak, tresna digitalak edo zirkuituetan oinarritutako musika teknologia erabiltzen dituen musika generoa da. Baliabide elektronikoekin zein elektromekanikoekin (musika elektroakustikoa) egindako musika barne hartzen du. Tresna elektroniko puruak zirkuituetan oinarritutako soinuaren sorkuntzaren mende daude erabat, adibidez osziladore elektroniko bat, theremin bat edo sintetizadore bat bezalako gailuak erabiliz. Tresna elektromekanikoek zati mekanikoak izan ditzakete, hala nola sokak eta mailuak, eta elementu elektrikoak, hala nola pastilla magnetikoak, potentzia-etapak eta bozgorailuak. Gailu elektromekaniko horien artean telharmoniuma, Hammond organoa, piano elektrikoa eta gitarra elektrikoa daude.
Heste mehar
Irrigazioa
Abomen aortatik zuzenean pareta adarrak eta errai adarrak aterako dira, abodmeneko paretak eta erraiak odoleztatzeko, hurrenez hurren. Heste meharraren odoleztapenaz arduratzen direnak erdiguneko errai adarrak izango dira, zehazki, gibel-arteria batua (enbor zeliakotik ateratzen dena) eta goiko mesenterio arteria.
NGC 4831
NGC 4831 galaxia bat da, Hydra konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Musika elektroniko
Lehen musika-gailu elektronikoak XIX. mendearen amaieran garatu ziren. 1920ko eta 1930eko hamarkadetan tresna elektroniko batzuk sartu ziren eta haiekin idatzi ziren lehen konposizioak. 1940ko hamarkadan, audio-zinta magnetikoari esker, musikariek soinuak grabatu eta, ondoren, zintaren abiadura edo norabidea aldatuz editatu ahal izan zituzten. Horren ondorioz, zinta bidezko musika elektroakustikoa garatu zen 1940ko hamarkadan, Egipton eta Frantzian. 1948an Parisen sortutako musika konkretua soinu natural eta industrialen zati grabatuen edizio bateratuan oinarritzen zen. Sorgailu elektronikoetatik sortutako musika 1953an sortu zen lehen aldiz Alemanian. Musika elektronikoa Japonian eta Estatu Batuetan ere sortu zen 1950eko hamarkadatik aurrera, eta ordenagailuen konposizio algoritmikoa hamarkada berean frogatu zen lehen aldiz.
Artizarra (sare soziala)
Artizarra Ikertzaile eta profesional euskaldunen sare sozial tekniko-zientifiko-profesionala da. 500dik gora profesional euskaldunen arteko harremanak errazten ditu. Udako Euskal Unibertsitateak sortu zuen 2018an. Profesional bakoitzak Inguma datu-basean duen ekoizpenaz gain uneko bere jarduera profesionalaren datuak ere erakusten ditu. Mundu mailako LinkedIn sarearen antzerakoa da, baina euskaraz eta euskararen alorrean lokalizatuta. Hor agertzen diren komunitate zientifiko-profesionaleko kideei elkarren berri eman nahi die.
Mauléon-d'Armagnac
Mauléon-d'Armagnac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Heste mehar
Gibel-arteria batua
Enbor zeliakotik ateratzen da, hau da, T12 mailetik. Eskuinerantza zuzentzen da eta piloro aldean bitan adarkatzen da:
Artizarra (sare soziala)
Lan-harremanen arloan Linkedin sareak egiten duena, eta unibrtsitateko arlo akademikoan, Google Scholar-ek edo Research Gate-k egiten dutena izan ziren Artizarraren inspirazioa.
Mauléon-d'Armagnac
Biztanleria
2007an Mauléon-d'Armagnac udalerrian erroldatutako biztanleak 277 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 34 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 35 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 170 etxebizitza zeuden, 122 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 28 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 122 etxebizitza nagusietatik 102 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 82 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 51 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 155 ziren, horien artean 122 aktiboak ziren eta 33 inaktiboak ziren. 122 pertsona aktiboetatik 115 lanean zeuden (64 gizon eta 51 emakume) eta 7 langabezian zeuden (1 gizon eta 6 emakume). 33 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mauléon-d'Armagnac udalerrian 120 unitate fiskal zeuden, 261 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.759 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa eta 1 argiketaria.
2000. urtean Mauléon-d'Armagnac udalerrian 53 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.135 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Boxeoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak super superastuna
Boxeoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak superastuna 2021eko uztailaren 24tik abuztuaren 6ra ospatu zen Ryōgoku Kokugikanen. 17 herrialdetako 17 boxeolarik hartu zuten parte. Astuna kategorian 91 kilogramo baino gehiagoko boxeolariek hartzen dute parte.
Musika elektroniko
Musika elektroniko garaikideak barietate asko biltzen ditu, eta musika artistiko esperimentaletik hasi eta forma herrikoietara, hala nola dantzako musika elektronikora. Pop musika elektronikoa ezagunagoa da 4/4 forman, eta aurreko formak baino konektatuago dago korronte nagusiarekin, merkatu-nitxoetan ezagunak baitziren.
Jatorria: XIX. mendetik XX. mendera
XX. mendearen hasieran, elektronika hasiberriarekin esperimentatzeak lehen musika-tresna elektronikoak sortu ziren. Lehen asmakizun horiek ez ziren saldu, baizik eta erakustaldi eta jarduera publikoetan erabili ziren. Publikoari lehendik zeuden musika-erreprodukzioak eskaintzen zitzaizkion, instrumentuentzako konposizio berrien ordez. Batzuk berritasuntzat jotzen ziren eta tonu sinpleak sortzen zituzten bitartean, Telharmoniumak orkestra-instrumentu batzuen soinua arrazoizko doitasunez sintetizatzen zuen. Interes publiko bideragarria lortu zuen, eta aurrerapen komertzialak egin zituen telefono-sareen bidezko musikaren transmisioan
Xochitl
Xochitl (877 aurretik - 916) tolteken erregina eta Tecpancaltzin Iztaccaltzinen emaztea izan zen. Bere existentzia elezaharretatik haratago eztabaidagarriagoa da, bere bizitzaren kontaketa gehienbat Fernando de Alva Ixtlilxochitl historialari indigenaren idazlanetan oinarriturik dagoelarik.
Musika elektroniko
Jatorria: XIX. mendetik XX. mendera
Garaiko musika-konbentzioen kritikariek etorkizun handiko zerbait ikusi zuten aurrerapen horietan. Ferruccio Busonik instrumentu elektronikoek ahalbidetzen zuten musika mikrotonalaren konposizioa bultzatu zuen. Etorkizuneko musikan makinen erabilera aurreikusi zuen eragin handiko Sketch of a New Esthetic of Music idatzi zuen (1907). Francesco Balilla Pratella eta Luigi Russolo futuristak zarata akustikoarekin musika konposatzen hasi ziren makineriaren soinua gogora ekartzeko. Eragin handiko L'arte dei Rumori (1913; Zaraten artea) manifestuan elektronikak ahalbidetuko zituen hedapen tinbrikoak aurreikusi zituzten.
Xochitl
Biografia
Xochitl Tecpancaltzin enperadore toltekaren maitalea zen, hau Maxiorekin ezkonduta zegoelarik. Maxio hil zenean, Xochitl erregina bilakatu zen eta Tecpancaltzinen lehen semea eduki zuen (Maxiorekin alabak soilik izan zituelako). Haien semea, inperioaren oinordeko bilakatu zen, Topiltzin-Meconetzin bezala ezagutu zena.
Musika elektroniko
Lehen konposizioak
Huts-hodiaren garapenak interpretaziorako tresna elektroniko txikiagoak, anplifikatuagoak eta praktikoagoak sortu zituen. Zehazki, theremina, Martenot uhinak eta trautoniuma 1930eko hamarkadaren hasieran agertu ziren komertzialki.
1920 hamarkadaren amaieratik, instrumentu elektronikoen praktikotasun handiagoaren ondorioz, Joseph Schillinger bezalako musikagileek adoptatu egin zituzten. Normalean orkestretan erabiltzen ziren, eta konpositore gehienek thereminerako zatiak idazten zituzten, bestela hari-instrumentuekin interpreta zitezkeenak.
Abangoardiako musikagileek kritikatu egin zuten tresna elektronikoen erabilera nagusia helburu konbentzionaletarako. Instrumentuek hedapenak eskaintzen zituzten musika mikrotonalaren defendatzaileek ustiatu zituzten tonu baliabideetan, hala nola Charles Ives, Dimitrios Levidis, Olivier Messiaen eta Edgard Varèse. Gainera, Percy Graingerrek theremina erabili zuen tonalitate finkoa erabat uzteko, eta Gavriil Popov bezalako errusiar konpositoreek zarata-musikaren zarata-iturri gisa tratatu zuten.
Lehen grabazioak
Lehen grabazio-teknologien garapena eta tresna elektronikoena paraleloak izan ziren. Audioa grabatzeko eta erreproduzitzeko lehen bitartekoa XIX. mendearen amaieran asmatu zen fonografo mekanikoarekin. Disko-jogailuak erabilera komuneko etxeko artikulu bihurtu ziren, eta 1920ko hamarkadan konpositoreek jada erabiltzen zituzten beren emanaldietan grabazio laburrak erreproduzitzeko.
1925ean grabazio elektrikoa sartu zenean, disko-jogailuekin esperimentazio handiagoa egin zen. Paul Hindemithek eta Ernst Tochek hainbat pieza konposatu zituzten 1930ean, instrumentuen eta ahotsen grabazioak abiadura egokian gainjarriz. Teknika horien eraginez, John Cagek Imaginary Landscape No. 1 konposatu zuen 1939an, grabatutako tonuen abiadurak doituz.
Konpositoreak filmen gaineko soinu-teknologia berriarekin esperimentatzen hasi ziren. Grabazioak soinu collageak sortzeko elkartu zitezkeen, hala nola Tristan Tzara, Kurt Schwitters, Filippo Tommaso Marinetti, Walter Ruttmann eta Dziga Vertovenak. Gainera, teknologiak soinua grafikoki sortzeko eta aldatzeko aukera ematen zuen. Teknika horiek Alemaniako eta Errusiako hainbat filmetako soinu-bandak osatzeko erabili ziren, baita Dr. Jekyll eta Mr. Hyde filmarekin Estatu Batuetan. Soinu grafikoarekin egindako esperimentuak Norman McLarenek jarraitu zituen 1930eko hamarkadaren amaieratik.
Heste mehar
Gibel-arteria batua
Hauetatik, urdail-duodenotako arteria bakarrik arduratuko da heste meharraren odoleztapenaz, duodenoaren goiko zatia odoleztatzen duelako.
Urdail-duodenoetako arteria
Piloro atzekaldetik pasatzen da eta haren beheko ertzean duodeno-gaineko arteria(k) ematen ditu, arteria hauek duodenoaren hasierako zatia odoleztatuko dute. Geroxeago pankrearen burua aurrekaldetik zein atzekaldetik odoleztatzeko pankrea-duodenoetako goiko atzeko arteria eta pankrea-duodenoetako goiko aurreko arteria ematen ditu. Handik aurrera, duodeno-urdailetako arteria izenaz aldatzen da eta eskubiko urdail-omentuetako arteria bihurtzen da.
Goiko mesenterio arteria
Enbor zeliako baino 1 cm beherago sortzen da aortaren aurrekaldetik, L1 beheko ertzaren parean. Hasieran, peritoneoz atzekoa da. Pankrea atzekaldean sortzen da, eta pankrearen buruaren eta gakoaren arteko muxarraduratik aurrealdera pasatuko da, giltzurrun odol hodien gainetik (giltzurrun ezkerreko zainaren azalaldean). Behin aurrera pasatu dela, duodenoaren 3. zatiaren gainean eusten da. Honek beheko pankrea duodenoetako arteriak ematen ditu (aurreko eta atzekoa), zeinek goiko pankrea-arteriekin (goiko pankrea-duodenoetako adarrekin) anastomosatzen dira.
Mesenterioaren bi orrien artean sartzen da eta eskubirantz zuzentzen da, eta heste mehea eta heste lodiaren lehenengo bi herenak (zeharkako kolonaren lehenengo 2/3) odoleztatzen ditu.
2 motatako adarrak ematen ditu: ezkerrekoak eta eskubikoak. Ezkerrekoak izango dira heste mehea odoleztatzeaz arduratuko direnak.
Ezkerreko adarrak
Jejuno- eta ileo-arteriak izango ditugu. Lehen 5-6 adarrak jejunorako izango dira, eta gainontzeko 10-12 adarrak, berriz, ileorako.
Julia Mamea
Julia Mamea ({{lang-la|Julia Avita Mamaea}; 180 - 235) Alexandro Severo enperadorearen ama izan zen. Aldi berean, Julia Mesaren alaba, Julia Soemiasen ahizpa eta Septimio Severoren iloba izan zen.
Julia Soemias ahizpa ez bezala, Julia Mamea emakume bertutetsua omen zen, eskandalurik gabea. Karakala lehengusuaren heriotzarekin batera Siria aldera joan behar izan zuen.
Heste mehar
Ezkerreko adarrak
Hauek mailakatuta daude eta arku itxurako anastomosiak sortzen dituzte, ugariagoak direnak ileon aldera. Anastomosi hauetatik adartxoak aterako dira eta 2. mailako arku itxurako anastomosiak eratuko dituzte. Azkenik, 2. mailako arkuetatik adar zuzenak ateratzen dira pareta odoleztatzeko. Jejuno aldera adar zuzen horiek luzeagoak izaten dira.
Eskubiko adarrak
Batez ere, heste lodiaren lehenengo bi herenak odoleztatzen dituzte. 3 adar emango dituzte:
Julia Mamea
Julia Mesa amaren eta Julia Soemias ahizparen konspirazioari esker, tronua severar leinuan jarri ahal izan zuten berriro, Heliogabaloren esku hain zuzen ere. Nolanahi ere, Heliogabalok eta Julia Soemiasek, haren amak, gobernari kaxkar baino kaxkarragoak zirela erakutsi zuten. Julia Mesak konspiratzeari ekin zion berriro.
Erroa argitaletxea
Erroa argitaletxea Bilbon sortutako argitaletxea da Zenbat Gara kultura elkartearen ekimenez eta bultzadaz.
Akutu (argipena)
Akutu hitzak adiera zenbait ditu:
Julia Mamea
Hori zela eta, gerretara ere joaten zen Julia Mamea. Germanian zegoen semearekin armadak matxinatu zirenean. Bertan behera utzi ezinik, matxinoek enperadorea zein ama hil zituzten. Maximino Trax, matxinoen burua, bihurtu zen enperadore berria.
Erroa argitaletxea
Argitaletxearen katalogoan liburuak, diskoak, DVDak, nobela grafikoak eta komikiak dauzkate. Honako egile hauek topa daitezke katalogoan: Adur Larrea, Asisko Urmeneta, Xamar, Hektor Ortega...
Heste mehar
Zainen itzulera
Heste meharraren odolaren itzulera goiko mesenterio zainak egingo du. Zain honek, bare-zainarekin eta beheko mesenterio zainekin batera, porta zaina eratuko du. Honek odola gibelera eramango du.
Pankrea-gorputzaren atzealdean, bare zaina beheko mesenterio-zainarekin batu egiten da eta horrela sortzen den zaina geroxeago (pankrearen idunaren atzealdean) goiko mesenterio-zainarekin anastomosatuko da, pankrea-buruaren aldean porta zaina osatzeko. Porta zaina gibel-duodenotako lotailuarekin barruan sartuko da, eta gibelaren hiliotik (gibel arteriaren eta gibel-hodi batuaren atzetik) sartuko da. Ondoren, darkatuko da segmentu guztietara heltzeko, eta sinusoide hepatikoetan drainatuko du odola.
Inerbazio eferentea
Inerbazio eferentea nerbio sistema autonomoak egingo du. Honek atal sinpatikoa eta parasinpatikoa izango du.
Bell P-63 Kingcobra
Bell P-63 Kingcobra, AEBetako Bigarren Mundu Gerrako ehiza-hegazkin nagusienetako bat izan zen. Bell Aircraft enpresak hegazkin honen Bell P-39 Airacobra aurrekariaren akatsak zuzentzeko saiakera izan zen. Nahiz eta USAFen estandarrak guztiz bete izan ez, Sobietar Batasunak arrakastaz egokitu zuen. Frantziako Aire Armadak ere Indotxinako Gerran erabili zuen.
Minonoa
Minonoa Dalceridae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Minonoa perbella da.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Artikulu honek Goi Paleolito aroan gizakiak Euskal Herrian izan zuen bilakaera du aztergai, hainbat alor hartzen direla oinarri azterketa hori egiteko: kronologia, ingurugiroa, biltegi nagusiak, kultura materiala edo bizimodua. Goi Paleolito aroan edo Leptolito aroan kulturaren alor askotan gertatu zen dinamika berrien sorrera azpimarratzen da; aldaketa horiek iragarri zuten Holozenoaz gero ekoizpen ekonomiarekin gertatuko zen aldaketa.
Heste mehar
Inerbazio sinpatikoa
Torax nerbio esplakniko nagusi (T5-T9), txiki (T10-T11), txikien (T12) bidez heltzen zaie.
Inerbazio sentikorra
Hesteak ohartu ezinak dira taktuetara, minetara eta tenperaturetara, ez ordea anoxietara (oxigeno falta), agente kimikoetara eta distentsioetara.
Zuntz sentikorrek nerbio parasinpatikoek duten kontrako norabideko bide (Vagus nerbioen ibilbidea) berbera egiten dute vagus nerbioaren nukleo bakartiraino.
Zeliakia
(Agerrera 2,6:1000) Zeliakia edo glutenarekiko enteropatia sentsiblea, glutenaren kontsumoaren aurrean gorputzak sortuko duen erreakzio inmunitario sistemiko bat da, zehazki glutenean aurkitzen den gliadina glukoproteinari. Gluten, gari, olo, garagar eta zekalean agertzen den proteina bat izango da. Gaixotasun sistemiko bat dela esaten da, izan ere, glutenarekiko ematen den erantzun inmunitarioan antigorputz mota desberdinak sortzen dira, eta hauek organismoaren edozein atali egiten die kalte. Denborarekin, glutena hartzean heste mehearen mukosa handitzen eta kaltetzen da eta horrela digestioan zehar elikagaien mantenugaiak birxurgatu behar direnean, ez da gertatuko.
Hau ematen denez, gorputzak ez ditu lortuko behar dituen mantenugaiak (bitamina, burdina, etab.) eta, hori dela eta, gaixoak desnutrizioa, pisu galera edota anemia ferropenikoa garatu dezake nahiz eta normal elikatu. Gaur egun dagoen tratamendu bakarra dietatik glutena daukaten elikagaiak ezabatzea da eta dieta hau modu zorrotz batean jarraitzea. Honekin lortuko duguna, gaixoaren heste mukosa osatzea eta erantzun inmunitariorik ez sortzea izango da.
Onfalozelea
(Agerrera 2.5 / 10000)
Onfalozelea zilbor-heste eraztuna ixten ez denean gertatzen da. Horren ondorioz, abdomen erraiak (area, gibela, heste meharra, etab.) zilbor-hestera irtengo dira. Kasu honetan, irteten diren errai hauek mintz batez inguratuta egongo dira. Onfalozelea bi kausengatik gerta daiteke:
● Hernia fisiologikoa bukatzen denerako, erraiak barrunbe abdominalera ez itzultzea. Mintz amniotikoz estalita egongo dira errai hauek.
● Arauzko hernia fisiologikoa emango da, eta ondoren, bigarren hernia bat sortuko da, abdomen aurreko paretaren ixte akatsaren ondorioz. Hori dela eta, erraiak faszia subserosaz eta peritoneoz estalita egongo dira.
Zooamata
Zooamata proposaturiko animalia klado bat da, Ferae (Carnivora eta pangolinak) eta Perissodactyla (zaldi, errinozeroak eta antzekoak) eratua. Cetartiodactylarekin eta Chiropterarekin batera Ferungulata sortuko luke, Laurasiatheriaren parteetako bat. Izenak greziera eta latinezko hitzak elkartzen ditu, "animalia lagunak" adierazteko; izan ere, talde honetan daude katu, txakur eta zaldiak, guztiak gizakiak bezatuak eta etxe abere bilakatuak.
Heste mehar
Onfalozelea
○ Hernia sekundario honek 2 kausa izan ditzake:
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Kontuan hartu behar da gaur egungo Euskal Herriko zazpi probintzietako herrialdeetan bizi ziren gizakiei buruzko ikerketak direla. Aipagarria da esatea Cro-Magnoniek nekez hitz egingo zutela aintzineuskarako aldaera bat. Denbora tarte handiegia dago Goi Paleolito garaitik aintzineuskara edo akitaniera garaietaraino.
Zooamata
Beste proposamen batek, ordea, Perissodactyla eta Cetartiodactyla talde berean batzen ditu, Euungulata izenarekin. Bi proposamenek ebidentzia molekularrak erabiltzen dituzte, baina ez dira guztiz ziurrak. Hala ere Zooamata guztiak Laurasiatheriaren parte direla argi dago.
Hutsul poni
Hutsul ponia, edo Karpatoetako ponia, Гуцульський кінь), (Koń huculski), (Huțul), bereziki Ukrainan hedatutako zaldi arraza bat da, Polonian eta Errumanian ere zabaldurik dagoena. Bere hedapen gunea Karpato mendietan barrena dago eta arraza Hutsul herriarekin lotuta agertzen da.
Bere tamaina zein ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Goi Paleolito aroaren kronologia erlatiboa eta ingurugiroa
Euskal Herriko Goi Paleolito aroa mendebaldeko Europakoaren antzera antolatu ohi da, H. Breuilek eta D. Peyronyk XX. mendeko lehen lau hamarraldietan bereizi zituzten parametro tipologiko eta kulturalak oinarri hartuta, hain zuzen. Bestalde, kultura mailan Pleistozeno aldiaren azken partea gainerakoetatik bereizten duen irizpidea onartu egin da, izan ere, K. a. 35.000. urteaz gero garrantzi handiko aldaketak gertatu ziren Erdi Paleolito arotik Goi Paleolito arora igarotzean (aldaketa antropologikoak, Neanderthalgo gizakitik gizon modernora; arte figuratiboaren lehen aztarnak; hezurrezko tresnagintzaren bilakaera; hosto itxurako harrizko tresnen prozesua; janariez eta lehengaiez hornitzeko teknika berriak, etab.). Goi Paleolito aroko aldaketa horien ezaugarriak zehaztea eta izan zuten garrantzia aztertzea da arkeologia ikerketen ardatz nagusia gaur egun.
Hutsul poni
Arrazaren historia
Karpato mendiko mugak sarritan aldatu dira historian zehar, hau dela eta hainbat herrialdeek aldarrikatzen dute zaldi arraza hau berezkotzat. Poloniak, Errumaniak, Ukrainak... Askotan gertatzen den legez, bertako arrazek herrialde konkretu bat baino gehiago hartu dezakete.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Goi Paleolito aroaren kronologia erlatiboa eta ingurugiroa
Goi Paleolito aroa hiru aldi handitan banatu ohi da: Aurignaciar, Solutrear eta Magdaleniar aldiak, hurrenez hurren. Aldi horietako bakoitzak milaka urte hartzen ditu, eta faseetan banatzen dira; fase horietako batzuk kultura maila hartzen dute zenbaitetan.
Aurignaciar aldiaren barruan, esaterako, Châtelperroniar, Protoaurignaciar, Aurignaciar eta Gravettiar aldiak bereizten dira (ordena kronologikoan). Solutrear eta Magdaleniar aldien antolamendua soila da: lehen aldia, erdikoa eta goi-azken aldia bereizten dira bietan.
Camden (Ohio)
Camden Ohioko herri bat da. Preble konderrian kokatua dago. 2010ean 2,046 biztanle zituen, 3.21 kilometro koadrotan banatuta.
1992ko Nafarroako Itzulia
1992ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko XXXI. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (bosgarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Agoitzen hasi eta Iruñean bukatu zen.
Yama-dera
Geografia
Izenak "mendiko tenplua" esan nahi du, izan ere Yamagatatik ipar-ekialdea trenez 20 minutuko bidaia egin ondoren aurkitzen den Hōshū-yama muinoan baitago.
Historia
860 urtean Ennin monje budistak Risshaku-ji (立石寺) tenplua sortu zuen Txinatik bueltan etorri zenean. 1356an eraikin nagusia den Konpon-chūdō eraiki zuen Shiba Kaneyori daymioak, Yamagatako gazteluko jauntxoak.
XVI mendean inguruko leinuen artean izan ziren borroketan tenplua suntsitua izan zen eta 1543an Enkai monjeak berreraiki egin zuen. Edo Aroan tenplu garrantzitsua izan zen.
1689an Matsuo Bashō poetak Yama-dera tenpluari buruzko haiku famatua egin zuen:
Ah, isiltasun hau
harkaitzen hondora
txitarraren ahotsa
Ragnar Bragason
Ragnar Bragason (1971ko irailaren 15a) islandiar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea da.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Goi Paleolito aroaren kronologia erlatiboa eta ingurugiroa
Kronologiari dagokionez, Goi Paleolitoko kultura horien ibilbideak hogeita bost milurteko hartzen ditu; bestalde, Goi Pleistozenoko aldi hotzena izan zen (Pleriglaziar esaten zaio, eta Alpeetako sekuentziako Würm izotzaldiaren III. eta IV. estadioak hartzen ditu). Zenbait epealdi izan baziren ere, aroaren amaiera arte ez zen klima erabat epeldu, Holozeno eta Epipaleolito aldien hasiera izan zen arte K. a. IX. milurtekoa inguruan.
Ragnar Bragason
Bizitza eta ibilbidea
Droplaug Súðavíken ( Islandia ) jaio zen. Ezagun da Börn (Haurrak) eta Foreldrar (Gurasoak) filmengatik, biak Edda sariaren irabazle, eta Næturvaktin (Gaueko txanda), Dagvaktin (Eguneko txanda) eta Fangavaktin (Prison Shift ) telesail ezagunengatik
Ragnar Súðavik herrian hazi zen, arrantzale eta nekazari familia batean. Unibertsitatean bideo laburrak egiten hasi zen. Bideoklip, film labur eta dokumental ugari zuzendu ondoren, Fíaskó ( Fiasco) film luzea atera zuen 2000. urtean. Lehenagoko lanean idazteko eta zuzentzeko modu tradizionalak erabili zituen, baina berriki Ragnarrek Mike Leigh eta John Cassavetes bezalako zuzendariek aktoreekin inprobisazioaren bidez pertsonaiak eta gidoiak sortzeko lan egiten dutenen antzeko metodoak jarraitu ditu.
Haren lana hirurogeita hamaika aldiz izendatu dute Edda sarietarako, urtero Islandian ematen diren zinema eta telebista sariak, eta hogeita bi aldiz jaso du sariren bat.
Fíaskori Epaimahaiaren Sari Berezia eman zioten 2000 urtean Kairoko Nazioarteko Zinemaldian. Börn filmarekin 2007an Kopenhageko Nazioarteko Zinemaldian film onenaren Urrezko Beltxarga irabazi zuen eta 2007an Transilvania Nazioarteko Zinemaldian Zuzendari Onenaren saria.
Bere azken filmak, Málmhaus (Metalhead), mundu mailako estreinaldia 2013ko Torontoko Nazioarteko Zinemaldian izan zen.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Goi Paleolito aroan izan ziren hotzaldiek bi motako eraginak izan zituzten giza taldeetan. Batetik, itsas maila gaur egun baino 120 metro beherago egotera heldu zen garai hartan; Muskiz eta Miarritze arteko kostaldea, esaterako, lau-hamar kilometro zabalagoa zen. Bestetik, garaierak gaur egun duen eragin bera zuenez gero (zenbat eta garaiago orduan eta hotzago), talde haiek nahiago zituzten, "oro har", behe lurrak bizilekuak egiteko. Dena dela, ez zen beti hala izaten; Araban eta, batez ere, Nafarroan aurkitu diren Goi Paleolito aroko zenbait aztarnategiren arabera (aro horretako aztarnategi batzuk gaur egungo 900 metroko garaieran daude), ez da gauza segurua garaiera behin betiko faktorea denik.
Euskal Herriko Goi Paleolitoko aztarnategiak ehunen bat dira guztira, han-hemen sakabanatuak: Bizkaia, Gipuzkoa eta Ipar Euskal Herrian hogeita bostna aztarnategi, eta hamar bat Nafarroaren (gehienak) eta Arabaren artean. Dena dela, aztarnategi horiek guztiek ez dute garrantzi bera, ez bildu diren tresnei dagokionez ezta estratigrafiari dagokionez ere; horrez gainera, aztarnategi horietako hogeiren bati dagokionez, ezin baiezta daiteke Goi Paleolito arokoak direnik.
Ragnar Bragason
Bizitza eta ibilbidea
2012an, Ragnarrek Gullregn (Laburnum) estreinako antzezlana idatzi eta zuzendu zuen, Reykjavik City antzokian. Antzezlanak 2013ko Islandiako Arte Eszenikoen Sarietarako zortzi izendapen jaso zituen eta bi irabazi zituen, horien artean Urteko zuzendariarena. Bere bigarren antzezlana, Óskasteinar (Aldaketa txikia), Reykjavik City Antzokian estreinatu zen eta 2014ko Islandiako Arte Eszenikoen Sarietan Emakumezko Aktore Onena ere irabazi zuen.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Bi arrazoirengatik aurkitu dira aztarnategiak han-hemen sakabanaturik: indusketa lanen erritmoa eta arauak batetik, eta landare dentsitatea bestetik. Karst eremuetan, esaterako, haitzulo eta harpeetan egin dira batez ere indusketak, eta hainbat aztarnategi aurkitu dira horietan. Izan ere, baldintza egokiak izaten dira inguru horietan arkeologia aztarnak gordetzeko (kareharrizko eremuak izaten dira eta babesean egoten dira), aterpe termikoaren lana egiten baitute (leku itxiak izaten dira, eta hezetasun maila handikoak). Hala ere, hainbat indusketa egin dira Lapurdin, Nafarroa Beherean edo Gipuzkoako eta Bizkaiko gaur egungo kostaldean karst erlieberik ez dagoen eremuetan, eta horietan ere garai hartako hainbat bizileku aurkitu dira aire zabalean, haitzuloetako bizilekuak baino hondatuagoak noski; hezurrezko tresnagintzaren aztarnarik, ordea, ez da aurkitu. Dena dela, arkeologia aztarnategien kokagunea aztertzean kontuan hartu behar da ziur asko kostaldeko aztarnategi asko urpean gelditu zirela Pleistozenoaren amaieran itsas mailak gora egin ondoren (Flandriar itsas-goratzea).
Bizilekuaren kokagunea aukeratzeko garaian, goratasunaz gainera beste hainbat faktore hartu ziren kontuan. Arestian aipatu bezala haitzuloetako bizilekuak zituzten gustukoen Goi Paleolito aroko gizakiek. Haitzuloen artean, bestalde, nahiago izaten ziren sarrera handiko sarguneak, lehorrak, hegoaldera edo hego-ekialdera begira, ikuspen handikoak eta gune estrategikoetan kokatuak animalien joan-etorria menderatzeko (kontuan hartu behar da garai hartako gizakien elikaduran garrantzi handikoa zela ehiza) edo beharrezko lehengaiak eskura edukitzeko (suharri azaleratzeak, esaterako).
Bestalde, haitzuloaren inguruko biotopo nagusiaren araberakoa izaten zen ehiza.
Heste mehar
Onfalozelea
■ 4-8 aste artean enbrioi tolespena gertatzean akatsak gertatzen dira eta aurreko pareta ez da ondo eratuko.
Yama-dera
Egitura
Konpon-chūdō eraikin nagusia benetan bitxia da, Japonian ez baita ohikoa pago egurrez eraikitzea, eta mendiko haitz baten gainean jasotzea ere berezia da. Mila maila dituen eskilara batek eramaten du tenplura eta bertatik dagoen ikuspegia itzela da. Yakushi Nyorai-ren egurrezko irudia dago barnean.
Yamaderako Bashoren Omenezko museoa 1989an ireki zen haranaren beste aldean eta Matsuo Bashō haiku poetaren bizitza ezagutaraztea du helburu.
1996an Ingurumen ministerioak Yamaderako txitxarrak Japoniako 100 soinu paisaien zerrendan sartu zuen.
Heste mehar
Onfalozelea
■ Alboko mesodermo aren migrazio akatsak.
Eragabetasun honek hilkortasun tasa altua dauka eta erlazionatuta egongo da beste patologia desberdindekin, adibidez, Edwards sindromea. Tratamenduari dagokionez, kirurjia bidez tratatzen da, erraiak berriko barrunbe abdominalera sartuz.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Bizitzeko lekuak aukeratzeko garaian hainbat parametro hartzen ziren kontuan, giza taldeak gaur egungo giro eta eguraldi baldintzak baino baldintza gogorragoetan bizirik iraun zezan: bizilekuaren bizigarritasuna batetik, eta beharrezko zituzten gaiak hurbil izatea bestetik. Garai hartako nomaden ekonomia urtaroen araberakoa zenez gero, bizilekuaren inguruan zein baliabide ekoitz zitekeen hartzen zen kontuan: lehengaiak eskuratu, barazkiak bildu, ehiza, arrantza edo itsaskiak, besteak beste. Euskal Herrian, esaterako, Ekain (Gipuzkoa) aztarnategiko Magdaleniar aldiko aztarnak dira ekonomia mota horren erakusgarri. Ignacio Barandiaranek Euskal Herriko Goi Paleolito aroko aztarnategi nagusiak zortzi taldetan banatu zituen 1980an, eta horietako batzuk, gainera, beste hainbat taldetan bana daitezke: Bizkaiko Mendebala (Enkarterriak batez ere); Ibaizabal-Deba ibaien goi arroak; Bizkaiko eta Gipuzkoako kostaldea; Ataun-Arakil; Aturri Behea eta Lapurdiko kostaldea; Haranbeltzeko basoa (Zuberoa).
Manuel Portela
Gerra Zibila hastean errepublikaren legezkotasuna defendatu zuen. Nizara egin zuen ihes, baina Espainiara itzuli zen geroago. Gerra bukatu zelarik, Frantziara egin zuen ihes, berriz ere, baina Gestapok atxilotu zuen. Gobernu espainiarrak estradizioa eskatu arren, alemaniarrek ez zuten Espainiara bidali.
1952an Bandolen, Marseillatik hurbil, hil zen.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Aztarnategi multzo horien artean bizileku gehien dituen ingurua Gipuzkoako eta Bizkaiko kostaldea da; bertan zenbait ibairen behe arroak daude Goi Paleolito aroko aztarna ugari dituztenak (Gernika, Lea-Artibai, Deba, Urola, Oria, Urumea eta Oiartzun).
Artikulu hau ez bada ere arkeologia aztarnategien azterketa zehatza egiteko leku egokiena, ezin aipatu gabe utzi zenbait maila oso interesgarri, horiexek baitira, hain zuzen, euskal Goi Paleolito aroko geruza segida ezaugarriak.
Iparraldeko aztarnategi nagusiak hauek dira: Izturitze eta Otsozelaiko harpeak (Nafarroa Beherea), Gatzarria (Zuberoa) eta Azkonzilo (Nafarroa Beherea).
Big (filma)
Big (euskaraz Handi) 1988ko Penny Marshall estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko komedia filma bat da. Tom Hanks, Elizabeth Perkins, Robert Loggia eta John Heard aktoreek antzeztu zuten.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Gipuzkoan aztarnategi ugari dago euskal Goi Paleolito aroaren ikerketan garrantzi handia izan dutenak. Aitzbitarte IV. aztarnategia izan zen Gipuzkoan induskatu zen lehen aztarnategia. Aztarnategi honetan Solutrear eta Magdaleniar aldiko gizakiak bizi izan ziren, batez ere. Aitzbitarte III.an egin berri diren ikerketetan Magdaleniar, Solutrear eta Gravettear aldiko aztarnak aurkitu dira. Urola ibaiaren arroan Ekain haitzuloa (Magdaleniar aldian erabilia, batez ere), Erralla (Magdaleniar aldikoa hau ere) eta Amalda (Gravettear eta Solutrear aldikoa) aztarnategiak dira nabarmenenak. Gipuzkoako Goi Paleolito aroko hirugarren gunea Deba ibaiaren arroan dago: Goi arroan Lezetxiki eta Labeko Koma daude, biak Chatelperroniar eta Gravettear aldikoak; behe arroan, berriz, Urtiaga, Ermitia edo Langatxo, besteak beste, Magdaleniar aldiko bizileku izan zirenak batez ere, eta Ermitiako Solutrear aldiko maila aberatsak dituztenak aurretik. Nafarroako Goi Paleolito aroaren azterketak azken bi hamarraldietan egin dira gehienbat, baina Nafarroaren iparraldea besterik ez da aztertu. Aztarnategi nagusiak hauek dira: Berroberria (Magdaleniar aldikoa), Alkerdi (Gravettear aldikoa), Abauntz (Magdaleniar eta Solutrear aldikoak), Portugain (Magdaleniar aldikoa), Hego Mugarduia (Gravettear aldikoa) eta Koskobilo (erabat hondatua; Aurignaciar, Gravettear, Solutrear eta Magdaleniar aldietako arkeologia mailak zeuden ziur asko bertan).
Big (filma)
Bi Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Tom Hanks) eta Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria (Gary Ross eta Anne Spielberg).
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Bizilekuen kokaera eta bizileku motak: arkeologia aztarnategi nagusiak
Bizkaiko indusketa kopuruak behera egin du azken urteetan. Aztarnategi aipagarrienak Bolinkoba (Gravettear, Solutrear, eta Magdaleniar aldiko aztarnekin) eta Santimamiñe (aurrekoaren arkeologia maila berak dituena) dira. Garrantzi gutxiagokoen edo ikertzen ari direnen artean aipagarriak dira: Polvorín (Aurignaciar aldikoa), Antoliña (Magdaleniar, Solutrear eta Gravettear aldikoa), Atxurra (Solutré eta Magdalen aldikoa), Lumentza, Atxeta, Silibranka eta Laminak II.a (Magdaleniar aldikoak, guztiak). Aipagarriak dira, bestalde, Kurtziako kostaldean, Sukarrietatik Plentzia arteko kostaldeko zatiko hainbat bizilekutan ikus daitezkeen arkeologia materialen azaleratzeak.
Tresnen bilakaera eta teknologia aldaketa
Gaur egun, aztarna gutxi batzuk besterik ez daude Goi Paleolito aroko gizakiei buruzkoak: harrien eta zenbait materia organikoen aztarnak besterik ez (hezurrak, adarrak eta soinberen maskorrak, eta egur ikaztuaren aztarnak). Erabiltzen zituzten gainerako tresnak eta armak ezezagunak dira. Hortaz, kulturaren eta jokaeraren inguruko hainbat eta hainbat alderdien azterketarako mugak handiak dira guztiz.
Garai hartatik gaur egunera iritsi diren tresna gehienak harrizkoak dira. Goi Paleolitoean izugarrizko bizkortzea izan zuten aurreko aroetan erabiltzen ziren tresnagintza teknikek. Bizkortze hori eragin zuten gertakarien multzoari leptolitizazio prozesua (edo tresnei hosto itxura emateko joera) esaten zaio: harri xafla edo mikroxaflazko tresnak nagusitu ziren (aurreko aroetakoak baino luzeagoak, estuagoak eta arinagoak,xafla motakoak), eta era askotako harrizko tresnak sortu ziren hari eskerrak. Harrizko tresneria arindu eta txikiagotu egin zen, oro har. Beraz, tresnak gero eta ugariagoak eta hobeak ziren, eta ondorioz egokiagoak zituzten betekizunetarako. Le Moustier aldian erabiltzen ziren tresnez gainera (karrakailuak eta ebakigailu horzdunak, eta gutxiago, gutxi landutako ertzak edo bi aldekoak), karrakak, gubilak, zulatzaileak edo bizkardun muturrak, erabiltzen ziren, besteak beste, Goi Paleolito aroan.
Hezurrezko tresnagintzak aurrerabide handia egin zuen Goi Paleolito aroan, Magdaleniar aldian batez ere. Gai organiko ugari erabiltzen hasi ziren (ez bakarrik hezurra) tresnak eta objektu apaingarriak egiteko; gai horien artean aipagarri dira, izan zuten garrantziagatik, zerbidoen adarrak. Gai inorganikoz landutako apaingarriak ere aurkitu dira, hezurrezko tresnak egiteko erabiltzen ziren teknikekin eginak. Arte mugikorra esaten zaion arte motako aztarnak ere badira.
Big (filma)
Argumentua
Josh Baskin (David Moscow) hamabi urteko New Jerseyko Cliffside Park auzoko mutiko bat da, bere adineko neskatoak jaramonik egiten ez diotela eta gurasoekin gogaiturik heldua izatea amesten du. Gau batez txanpon batek truk desio bat ematen omen duen makina zahar batean txanpona bota eta bere desioa eskatuko du. Hurrengo egunean esnatu bezain azkar ispiluan goizero egiten duen legez aurpegia ikusten denean txunditurik heldua (Tom Hanks) dela ikusiko du. Halere, txanponaren beste aldea inongo eskarmenturik gabe mutikoak izan ohi ez dituzten helduen bizitzako ardura eta arazoei aurre egin beharko diela da.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Tresnen bilakaera eta teknologia aldaketa
Paleolito aroko bizilekuen antzinatasuna aztertzeko prozedura absolutuez gainera (karbono-14 eta beste batzuk), baliabide tipologikoak erabiltzen dira gehienbat.
Goi Paleolitoeko aldi bakoitzeko harrizko eta hezurrezko tresna sail bat izaten da garai horren adierazgarri, geologian "fosil zuzendari" kontzeptua erabiltzen den moduan.
Châtelperrongo punta, esaterako, Châtelperroniar aldiaren adierazgarri izan ohi da, sardexkadun azagaiak lehen Aurignaciar aldiarenak, Noaillesko zulakaitza edo Gravetteko punta Gravettear aldiarenak, ertz laueko harrizko tresnak Solutré aldiarenak eta azagaiak, hagaxkak eta, batez ere, arrankaziak Magdaleniar aldiko faseenak, hurrenez hurren. Dena dela, salbuespenen bat edo beste eginda, aldiaren adierazgarri horiek ez dira behin betikotzat hartu behar, izan ere, egiaztatu ahal izan da tresna asmatu zenetik arkeologia zerrendatik desagertzen den arteko denbora tartea luzeagoa izaten dela ezaugarritzen bide duten aldia bera baino.
Gizakiaren eragina ingurunean
Goi Paleolito aroan espezializazioa gero eta handiagoa zen gizakien zenbait jardueratan, harrapatzaile ziren aldetik batez ere. Dena dela, prozesu hori testuinguru zabalean hartu behar da kontuan, hau da, historiaurreko taldeak bizirik irauten ahalegintzen ziren eta izadiko baliabideak eskuratzeko zuten ahalmenaren mende zeuden erabat. Ehiza, arrantza, itsaskiak harrapatzea, barazkiak biltzea (fruituak, sustraiak, azalak, hostoak, belarra, abarrak), ura gordetzea, harrizko eta hezurrezko lehengaiez hornitzea, eta antzeko jarduerez gainera, lehengai horiek jateko prestatzea, bizilekuak egokitzea, tresnak lantzea, eta abar egin behar izaten zuten garai hartako gizakiek.
Cinderella Man
Cinderella Man (euskaraz literalki Mari Errauskin Gizona) 2005eko Ron Howard estatubatuar zinema zuzendariaren drama filma bat da. Russell Crowe, Renée Zellweger, Paul Giamatti, Bruce McGill eta Craig Bierko aktoreek antzeztu zuten. James J. Braddock boxeolariaren bizitzari buruzko biografia filma da.
Goi Paleolitoa Euskal Herrian
Gizakiaren eragina ingurunean
Giza talde horien jardueren espezializazioa Goi Paleolito aroan bizkorra izan zen oso. Bestalde, ez da gauza segurua aldaketa tekniko eta ekonomiko horietara izadiak berak baldintza ekologiko gogorren bidez bultzatu ote zituen; seguruagoa dirudi, dena dela, aztarnategien ingurua ustiatzeko moduaz gero eta ezaupide gehiago zituztela esatea. Goi Paleolitoeko ehiztari-biltzaile taldeen espezializazioak zenbait emaitza izan zituen; atal honetan adibide batzuk aipatuko dira. Harrizko tresnagintzari dagokionez, suharra ez beste lehengaiak gero eta gutxiago erabiltzen ziren (kuartzita, kuartzoa, hareharria, kareharria, burdin harria, erupzio harria); gai horiek, dena dela, Erdi Paleolito aroan garrantzizko gaiak ziren tresnagintzan. Ustiaketa mota berriak sortzeak eta ustiaketarako eremuak mugatzeak kultura desberdinak eta tresnagintza tradizio berriak ekarri zituen ondorioz.
Zeharo aldatu zen hezurrezko tresnagintza (harrizkoa baino askoz gehiago); tresna mota berriak agertu ziren, eta mota bakoitzak bere funtzioa zuen (nahiz eta ez dakigun zehazki zertarako erabiltzen zituzten).