cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Épisy
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 342 ziren, horien artean 261 aktiboak ziren eta 81 inaktiboak ziren. 261 pertsona aktiboetatik 248 lanean zeuden (133 gizon eta 115 emakume) eta 13 langabezian zeuden (8 gizon eta 5 emakume). 81 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Épisy udalerrian 199 unitate fiskal zeuden, 543,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.340 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 autoeskola zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 iturgina, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
2000. urtean Épisy udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Paranigilgia
Paranigilgia Brachodidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Paranigilgia aritai da.
Chardon (Ohio)
Chardon Ohioko hiri bat da. Geauga konderrian kokatua dago. 2010ean 5,148 biztanle zituen, 11.86 kilometro koadrotan banatuta.
Qiqihar aireportua
Qiqihar Aireportua (txineraz: 齐齐哈尔三家子机场), (NAGE: NDG, NAZE: ZYQQ), Txinako Herri Errepublikako Heilongjiang probintziako Qiqihar hirian dago.
NGC 4857
NGC 4857 galaxia bat da, Draco konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
René-Louis Lafforgue
René-Louis Lafforgue (Donostia, 1928ko martxoaren 13a - Albi, Tarn, 1967ko ekainaren 3a) gipuzkoar abeslari, aktore eta musikagilea izan zen. Ideologikoki libertarioa, Frantzian egin zuen bere ibilbide profesionala.
Jiujiang Yangtze ibaiko zubia
Jiujiang Yangtze ibaiko zubia (txineraz: 九江长江大桥), Txinako Herri Errepublikako Jiangxi probintziako Jiujiang hirian dagoen zubia da. Jiujiango Xunyang Barrutia hegoaldean dagoen Xiaochi herriko Huangmei konderriarekin batzen ditu (azken hau Hubei probintzian).
Ezaugarriak
Zubiaren gehienezko arkua 216 metrokoa da eta trenbide eta autoek ibiltzeko erabiltzen da. Guztira autoentzako hiru errei ditu norabide bakoitzean eta Huangxiao autobidea osatzen duten zubietako bat da.
Saint-Ismier
Saint-Ismier Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Ismier udalerrian erroldatutako biztanleak 6.220 ziren. Familiak 2.266 ziren, horien artean 410 pertsona bakarrekoak ziren (163 bakarrik bizi ziren gizonak eta 247 bakarrik bizi ziren emakumeak), 816 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 861 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 179 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.419 etxebizitza zeuden, 2.293 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 63 bigarren erresidentzia ziren eta 63 hutsik zeuden. 1.996 etxeak ziren eta 419 apartamentuak ziren. 2.293 etxebizitza nagusietatik 1.915 bere jabearen bizilekua ziren, 316 alokairuan okupaturik zeuden eta 63 doan lagata zeuden; 14 etxek gela bat zuten, 79 etxek bi zituzten, 188 etxek hiru zituzten, 403 etxek lau zituzten eta 1.609 etxek bost zituzten. 2.039 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 697 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.514 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.803 ziren, horien artean 2.571 aktiboak ziren eta 1.232 inaktiboak ziren. 2.571 pertsona aktiboetatik 2.461 lanean zeuden (1.322 gizon eta 1.139 emakume) eta 110 langabezian zeuden (51 gizon eta 59 emakume). 1.232 pertsona inaktiboetatik 322 erretiraturik zeuden, 592 ikasten zeuden eta 318 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Urosaurus gadovi
Urosaurus gadovi Urosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Phrynosomatidae familian sailkatuta dago.
Saint-Ismier
Diru sarrerak
2009an Saint-Ismier udalerrian 2.349 unitate fiskal zeuden, 6.356,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 32.641 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 331 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 12 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 47 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 12 garraio enpresak ziren, 8 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 19 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 22 finantziazio enpresak ziren, 28 higiezinen enpresak ziren, 69 zerbitzu enpresak ziren, 71 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 51 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 6 banku bulegoak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 autoeskolak, 1 igeltseroa, 4 margolariak, 7 zurginak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 5 jatetxeak, 9 higiezinen agentziak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 12 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 2 arropa dendak, 2 kirol-dendak, 1 bitxi-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Saint-Ismier udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 308 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an 3 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Ismier udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 804 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beara penintsula
Beara penintsula (Béarra) Irlandako hego-mendebaldean dagoen penintsula bat da. Bere iparraldea Kerry konderrian dago, aldiz hegoaldeko eremua Cork konderrian dagoelarik. Penintsularen muga iparraldean Kenmare udalerriak ezartzen du, hegoaldeko muga berriz Bantry badia eta Bantry udalerriak berak.
Maupas (Gers)
Maupas Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 100 etxebizitza zeuden, 75 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 94 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 75 etxebizitza nagusietatik 61 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 11 etxek hitu gela zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 45 etxek bost zituzten. 66 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 119 ziren, horien artean 100 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 100 pertsona aktiboetatik 94 lanean zeuden (56 gizon eta 38 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Maupas udalerrian 72 unitate fiskal zeuden, 153 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.154 euro zen.
Tout Puissant Mazembe
Tout Puissant Mazembe Kongoko Errepublika Demokratikoko futbol talde bat da, Lubumbashi hirikoa. Herrialdeko talderik loriatsuena da eta 2010an FIFAren Kluben arteko Munduko Kopako finala jokatu zuen, ordurarteko final guztietan Hego Amerikako eta Europako taldeak aritu zirenez gauza historikoa izan zen.
Cerreto Guidi
Mugakideak
Cerreto Guidik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Maupas (Gers)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Miyahisaita
Miyahisaita fosfato motako minerala da eta hedyphane taldearen kidea da.
Maupas (Gers)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Maupas udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 714 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Miyahisaita
Ezaugarriak
Miyahisaita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Tximino-baztanga
Tximino-baztanga gaixotasun infekziosoa da, baztangaren familiako birus batek sortua, tximinoak -batik bat- jotzen dituena baina gizakiak ere pairatu dezakeena. Gaixotasun zoonotikoa da, hau da, animalietatik gizakiengana kutsatzen dena, azken boladan gizakien arteko kutsapena ere zabaldu arren.
Gaitzaren lehenengo giza kasuak 1970ean Afrikan deskribatu ziren, nahiz eta tximinoetan baztanga mota hori ezaguna izan lehenagotik.
Etiologia
Tximino-baztangaren birusak (Monkeypox, ingelesez) sortzen du gaitza. Birus hori Orthopoxvirus generoan sailkatuta dago, beste birus batzuekin batera (besteak beste, baztangarena). Genero honetako birusak handiak dira, eta kate bikoitzeko DNA dute material genetikoa, simetria konplexadun nukleokapsida baten barruan.
Birus honek tximinoetan zein gizakiengan sortzen du gaitza. 1958an aurkitu zuen Preben von Magnus mikrobiologiak laborategiko makako batean.
Hisonotus leucofrenatus
Hisonotus leucofrenatus Hisonotus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Igone Arribas
Igone Arribas Bailón (Barakaldo, Bizkaia, 1983ko uztailaren 22a - ) gimnasta ohi bizkaitarra da. Gimnasia erritmikoan bitan Espainiako txapelduna izan zen. Espainiako gimnasia erritmikoko selekzio nazionaleko partaide izan zen multzoen modalitatean (1999 - 2001), eta Sydneyko Udako Olinpiar Jokoetan (10. postua) parte hartu zuen espainiar taldearekin.
Tximino-baztanga
Infekzioa
Gaitzaren gordailu natural nagusia animalia karraskariak dira (arratoiak, muxarrak, katagorriak...). Izenak hori aditzera eman arren, tximinoak ez dira birusaren gordailua, birusak infektatzen dituen ostalariak baizik.
Igone Arribas
Hastapenak
Gimnastika erritmikoan hasi zen, 9 urterekin, Leioako Sakoneta Klubean, Mari Cruz Cobelas klubaren sortzaileak, bere amarekin batera mantenurako gimnastika-eskola batean arreta jarri ondoren. 1996an, junior kategorian, urrezko domina eman zioten «B» banakako Espainiako Txapelketan; 1997an, berriz, baita junior gisa ere, urrea izan zen urte hartako «B» banakako Espainiako Txapelketan. 1999ko maiatzean, gazteen kategorian, Espainiako Klub eta Autonomien Txapelketa («B» banakako txapelketa) jokatu zuen Zaragozan, eta zilarra lortu zuen autonomien artean, brontzezko domina jaso zuen kluben artean (Alai Otaola lankidearekin), brontzezko domina pilotan eta brontzezkoa mazoetan. Urte horretako abenduan, 2 urrezko domina lortu zituen, gazteen kategorian, Sakonetarekin, Espainiako Talde Txapelketan.
Tximino-baztanga
Epidemiologia
1970ean deskribatu zen, Kongoko Errepublika Demokratikoan, tximino-baztangaren lehenengo giza infekzioa. Harrezkero, Afrika Erdialdean eta Mendebaldean hainbat agerraldi gertatu dira, eta inguru hartan gaitza endemikoa da. 1997an agerraldi oso bortitza gertatu zen Kongoko Errepublika Demokratikoan
Igone Arribas
2000: Sidneyko Joko Olinpikoak
1999ko azaroan, Espainiako gimnasia erritmikoko selekzio nazionalaren talde seniorrean sartu zen. Sakoneta Klubeko hirugarren gimnasta izan zen Espainiako taldean, Eider Mendizabal eta Lorena Barbadapena Madrileko Errendimendu Handiko Zentroan entrenatzen. 1999tik, Nancy Usero multzoko hautatzailea eta entrenatzailea zen. Nancyk Dalia Kutkaite zuen laguntzaile eta entrenatzaile juniorren taldean.
Tximino-baztanga
Epidemiologia
2003an, ordea, gaitza Afrikatik irten eta AEBetara iritsi zen, bertan kasu ugari sortuz. Antza, Afrikatik ekarritako maskota batzuek (Cricetomys gambianus) birus patogenoa AEBetara eraman zuten, pertsona asko kutsatuz.
Igone Arribas
2000: Sidneyko Joko Olinpikoak
Igone Arribasek, 2018an RFEG aldizkarian CARera iristeari buruz  zera esan zuen:"Ez nintzen kontzentrazio askotara joan, 16 urte nituen eta denbora pasatzen zitzaidala ikusten nuen... gutxien espero nuenean, aukeratu egin ninduten [...] Urteek aurrera egin ahala, ohartu nintzen zer zaila den hara iristea. Ez dago zure esku bakarrik, faktore asko eman behar dira. Alde horretatik, zorte handia izan nuen, Madrilera 1999ko azaroan iritsi nintzelako eta hurrengo urteko irailean JJ-OO batzuetan lehiatzen ari nintzelako."2000. urterako (urte olinpikoa), Espainiako konbinatuak muntaia berriak egin zituen, bai 3 zinta eta 2 eraztunen ariketarako, Los Activos eta Vicente Amigoren musikarekin, bai 10 mazarena, The Corrs eta Loreena McKennitt-en nahasketa batekin. Igone gimnasta titularra izan zen ariketa mistoan eta mazoen ariketan ordezkoa. Urtarrilaren 2tik 11ra Errendimendu Handiko Zentroan kontzentratu ziren Sierra Nevadako (Granada) CSDren altuerako entrenamendurako. Denboraldi hasierako nazioarteko txapelketetan emaitza onak lortu zituzten, hala nola zilarra orokorrean, urrea mazoetan eta zilarra mistoan Madeiran, brontzea orokorrean, 8. postua mazoetan eta zilarra mistoan Thiaisen, zilarra Kalamatan eta berriro zilarra Malagan.
Tximino-baztanga
Epidemiologia
2022an gaitzaren kasu berriak Europako Mendebaldeko hainbat estatutan azaldu ziren, hala nola AEBetan eta Kanadan ere. Lehenengo kasua Erresuma Batukoa izan zen, Afrikatik etorritako bidaiari batena. Pertsonen arteko kutsapenak gaitza nabarmen hedatu zuen 2022ko maiatzean. Euskal Herrian lehenengo bi kasuak 2022ko maiatzaren 25ean baieztatu ziren, Gasteizen. Ekainaren hasieran kasuak bost ziren: bi Araban, bat Gipuzkoan eta bi Bizkaian, guztiak gizonezkoak.
Sintoma klinikoak
Baztanga klasikoaren antzeko sintomak ditu tximino-baztangak, baina askoz arinagoak.
Inkubazio epea ez da laburra, 8-14 egun ingurukoa. Sukarra, buruko eta giharretako mina, gongoil linfatikoen hantura, nekea, eta geroago ohiko larruazaleko erupzioa (pustulak) dira sintoma nagusiak. Azken hauek aurpegian eta besoetan agertzen dira lehen, eta gero gorputzeko beste atal batzuetara hedatzen dira.
Igone Arribas
2000: Sidneyko Joko Olinpikoak
2000ko irailean egin ziren Sidneyko Udako Olinpiar Jokoak. Igone, Marta Calamonte, Lorena Guréndez, Carolina Malchair, Beatriz Nogales eta Carmina Verdú ziren Espainiako talde horretako kideak, Atlantako lehiaketa berean lortutako urrezko domina berreskuratzeko aukera zuten. Hala ere, bi ariketak egitean zenbait akats gertatu ziren, hala nola zinta batean korapilo bat eta bi maza-erorketa. Horren ondorioz, Espainiako konbinatua sailkapen-fasean hamargarren eta azken postuan jarri zen, eta, beraz, ezin izan zuen parte hartu finalean.
Tximino-baztanga
Diagnostikoa eta tratamendua
Gaixoaren anamnesiak eta sintomatologiak laguntza handia emango dio terapeutari diagnostikoaren zantzu batzuk izateko, hala nola testuinguru epidemiologikoak ere. Dena den, antzeko sintomak eragiten dituzten beste gaixotasun birikoekin nahas daiteke (baztanga, barizela, elgorria...). Horrenbestez, laborategiko azterketak (ELISA, PCR...) beharrezkoak dira behin-betiko diagnostikoa eman ahal izateko.
Igone Arribas
Gimnasiatik erretiratzea
Sidneyko Joko Olinpikoak jokatu ondoren, Igonek 2001eko selekzioan jarraitzea erabaki zuen, ekainean Genevako Europako Txapelketan parte hartzeko asmoz. Taldeko kapitain bihurtu zen gainerako kideak erretiratu ondoren, baina urte horren hasieran taldea uztea erabaki zuen, lesio baten ondoren eta Europatik hiru hilabetera Nina Vitrichenko hautatzailea buru zuen talde tekniko berri bat izendatu ondoren.
Igone Arribas, 2018an RFEG aldizkarian erretiratu dela azalduz:"Asko kostatu zitzaidan [Ninarekin] egokitzea [...] Gainera, Europarraren datara hurbiltzen zen, eta nik ikusten nuen ez geundela prestatuta [..] lehiatzera atera ginen... Eta antsietatea eragiten zidan Sidneyn bezala pasatzearen ideiak. Urte hartan izan nituen arazo pertsonalei gehituta, egun batean, nire ustez, ezin nuela gehiago esan nuen. Egun batzuetan psikologoarekin hitz egin eta lasaiago egon ondoren, damutu egin nintzen erabakiaz, baina berandu zen."2018ko azaroaren 24an omenaldia egin zioten Bilboko Euskalgymen gainerako euskal gimnastika erritmiko olinpikoekin batera. Gero Igone hainbat domina nazional eta autonomiko irabazten lagundu zion Leioako Club Sakoneta federatuta zegoen Bizkaiko Gimnasia Federazioko kidea izan zen, epaile nazionala eta entrenatzailea Judith Torralbarekin batera.
Tximino-baztanga
Diagnostikoa eta tratamendua
Ez dago tratamendu espezifikorik gaitz honen aurka. Kasu gehienetan gaixoaren immunitate-sistema birus patogenoari gailentzan zaio aste gutxitan. Arrisku handiko gaixoekin hainbat antibiral erabil daitezke.
Jakina da baztangaren aurkako txertoak (azken 40 urteotan erabili ez dena, baztangaren birusa 1980tik desagertuta dagoelako) babes handia ematen duela tximino-baztangaren aurka, immunitate gurutzatuaren fenomenoari esker.
Igone Arribas
1996
Espainiako Klub eta Autonomien Txapelketa («B» banakakoa)
Urrea sokan (junior kategoria)
1997
Espainiako Klub eta Autonomien Txapelketa («B» banakakoa)
Urrea pilotan (junior kategoria)
1999
Espainiako Klub eta Autonomien Txapelketa (B banakakoa), Zaragozan
Brontzea kluben artean
Brontzea pilotarekin
Brontzezkoa mazoekin
Espainiako Talde Txapelketa Valladoliden
Urrezko domina lehiaketa orokorrean (gazteen kategoria)
Urrea, 3 eraztun eta 4 mazorekin
Madeira Cup
Zilarrezko domina lehiaketa orokorrean
Urrezko domina 10 mazatan
Zilarrezko domina, 3 zintatan eta 2 eraztunetan
Thiais
Brontzezkoa, lehiaketa orokorrean
8. postua 10 mazotan
Malaga International
Zilarrezko domina lehiaketa orokorrean
Sidney 2000ko Joko Olinpikoak
10. postua
Maoismo
Maoismoa edo Mao Tse-Tung Pentsamendua (txinera sinplifikatuaz: 毛泽东思想; txinera tradizionalaz: 毛澤東思想; pinyinez: Máo Zédōng Sīxiǎng) Mao Zedongek garatutako marxismo-leninismoaren aldaera da. Marxismo-leninismo-maoismoa ere deitzen zaio. Txinako Alderdi Komunistaren doktrina ofiziala izan zen, 1978an Deng Xiaopingen buruzagitza pean ildo berria hartu arte. Txinako Alderdi Komunistak ez du maoismo izandapena erabili, doktrina horri Mao Tse-Tung Pentsamendua izendapena emanez. Aldi berean, Mao Zedongen planteamenduekin bat egiten duten Txinatik kanpoko hainbat alderdik marxista-leninista deritzote euren buruari, beraien arabera Maok marxismo-leninismoa Txinako beharretara egokitu baitzuen, ez doktrina berri bat sortu. Beste alderdi komunista batzuek, berriz, maoistatzat edo marxista-leninista-maoistatzat dute euren burua, buruzagi txinatarraren ekarpena azpimarratu asmoz.
Hala ere, Maok leninismoa garatu zuten aportazio teoriko eta praktikoak egin zituela kontsideratzen dute beste alderdi maoista batzuek.
Txinatik kanpo, maoista terminoa 1960ko hamarkadatik aurrera hasi zen erabiltzen, normalean gutxiesgarri gisa, SESB aren komunismo eraren aurka zihoazen pertsona eta alderdiez.
Mao eta nekazariak
Maok defendatu zuen Alderdi Komunistak bere jakinduriarekin mobiliza zitzakeen nekazariak indar iraultzaile bat zirelako ideia. Txinan, hasiera batean, semifeudalismoa zegoen, latifundioak zapalduta zeuzkan nekazari kantitate izugarriarekin. Horregatik, Txinako Iraultza landatik hirira izan zen. Txinako Alderdi komunista boterera eraman zuen eredua, nekazarien oinarriak zituen borroka armatua izan zen.
Estrategia militarra
Maoismoak dotrina militar oso bat barneratzen du, ideologia-politikoa estrategia militarrarekin estu lotuz. Bertan, "boterea fusiletik jaiotzen da" (Maoren aipua) eta nekazariak borroka armatuaren gerran parte hartzeko mobilizatuak izan daitezke hiru fase dituen gerrillarako:
Maoismoa bertako industrien mobilizazio masiboan oinarritzen da, horrela Txinari bizitzeko eta gerrarako beharrezko hornidurak emango lizkieke. Masen antolakuntza militarra eta botere ekonomikoa beharrezkoa da herrialdea kanpoko erasoetik babesteko; eta aldi berean, zentralizazioak ustelkeria saihestuko luke.
Mao estratega militar bikaintzat hartzen da; haren ideien kontra daudenek ere onartzen dute hala dela. Bere gerrilla gerrari buruzko idatziak, gerrilla planak egin nahi dituztenentzako oinarrizko irakurgaiak dira.
Maoisten ideia militarrak XXI. mendearen hasieran hartu zuten garrantzia, Txina kanpoan barnean baino gehiago.
Klaseen arteko borroka sozialismoan
Maoismoa beste ideologia komunista batzuetatik desberdintzen duen kontzeptu bat honako hau da: boterea hartu ondoren, klase sozialak oraindik esistituko lirateke, beraz klaseen arteko borrokak jarraituko luke gobernu sozialistan zehar. Nahiz eta proletarioek botere estatala iraultza sozialista batekin lortu izan, burgesiak kapitalismoa berriz ezartzeko ahalmena edukiko lukete.
Analisi maoistaren arabera, esperientzia sobietarrak erakusten zuen nola Estatuan enkistatutako burokrazia mota berri bateko burgesia bihurtu eta kapitalismoa berriz ezar litekeen. Hori saihesteko antolatu zen Iraultza Kulturala: bertan, Maok sozialismoan sakontzera eta alderdi barneko errebisionistak kanporatzera deitu zuen.
Maoismoa eta SESB
Maok SESB ean gertatutako aldaketak aztertu zituen, Stalinen heriotzaren ondoren. Maok baieztatu zuen Stalin, Marx eta Leninen banderak alde batera utziak izan zirela, sistema kapitalistaren berrezartzeko prozesuari hasiera emanez. Hark zioenez, SESB herrialde "sozialfaxista" bilakatu zen; horrela, Txina eta SESBaren arteko tentsioa hasi zen.
Maoren ustez, Stalin leninismoaren defendatzailea izan zen, sozialismoaren eraikuntzan aurrerapen asko lortu zituena. Hala ere, akatsak egin zituelakoan zegoen.
Idazkiak
Maoismoaren ildo nagusiak Maoren Liburu Gorrian biltzen dira nagusiki, zehatz euskaratuta Mao Zedong buruzagiaren aipuak liburuan. Mao Zedongen hitzaldi eta idazkietako adierazpenak jasotzen dituen liburua da, 1964tik gutxi gorabehera 1976 arte argitaratua. Iraultza sozialistaren gaineko pentsamendu garrantzitsuenen antologia da, kolore gorriko liburutxo batean argitaratua; laster Liburu gorria izena hartu zuen. Txinako Herri Errepublikako gazteek Kultura Iraultzaren denboran sarri erabili zuten, eta bertako esakune edo aipuak hizkuntza askotara itzuli dira.
Maoismoa Euskal Herrian
Euskal Herrian, Euskadiko Mugimendu Komunista (EMK) bere burua maoistatzat jo zuen alderdi politiko bat izan zen. Haren aurrekaria 1966an sortu zen ETAren zatiketa batetik, ETA-berri izenarekin. ETAren helburuak eta metodoak baztertu eta langile eta herri mugimendua marxismo-leninismoaren ikuspegi maoista batetik egituratzeko beharra aldarrikatu zuen.
Maoistak zirelakoan, eguneroko hizkeran euskaraz txinoak esaten zitzaien EMK alderdikoei (Liga Komunista Iraultzailekoei edo LKIkoei troskoak esaten zitzaien bezala). Hala ere, EMK-koei txino eta maoista etiketa jarri arren, haien benetako ildo maoista 1970eko hamarkada hasierako hiruzpalau urtekoa izan zen, gero ez zegoen benetan Maoren aldeko aldarri politiko benetakorik. Mikal Isasi militante ohiak maoismoaz Berriari esana: «Txinako egoeraren eta maoismoaren interpretazio oso idealizatua egiten zen orduan, ezkerreko militante europar batek Txinako egoera ezagutzeko aukerak hutsaren hurrengo zirelako. EMK-k ere nozitu zuen hori, eta bolada batez, marxista-leninista Mao Zedongen ekarpenekin izan zen haren ideologiaren definizio ofiziala. Baina gutxi iraun zuen, bizpahiru urte, eta laster oso kritiko agertu ginen etapa horrekin».
Reggaeton
Reggaeton edo reggaetoi delakoa reggae eta hip hop musikan jatorria duen musika mota bat da. Bere hitzek aldiz, raparen eragina ere badute.
Lehenbiziko aldiz Latinoamerikan 1980ko hamarkada amaieran Panama eta Puerto Rico herrialdeetan sortu zen. Ondoren, 1990ko hamarkadan zehar latinoamerikar komunitateak ezarriak zeuden herrialdeetan zehar hedatu zen, Estatu Batuak eta Espainia barne.
Blondefontaine
Blondefontaine Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Blondefontaine udalerrian erroldatutako biztanleak 234 ziren. Familiak 107 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 23 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 27 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 141 ziren, horien artean 104 aktiboak ziren eta 37 inaktiboak ziren. 104 pertsona aktiboetatik 98 lanean zeuden (50 gizon eta 48 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 37 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Blondefontaine udalerrian 112 unitate fiskal zeuden, 244 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.905 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Antonio Gebarakoa
Frai Antonio Gebarakoa (Treceño, Kantabria, Gaztelako Koroa, 1481 inguruan - Mondoñedo, Lugo, Galizia, 1545eko apirilaren 3a) espainiar idazlea izan zen, frantziskotarra.
Biografia
Karlos V.aren aitorlea, eta Guadixeko (1528) eta Mondoñedoko (1539) apezpiku izan zen. Printze idealaren irudia eman zuen El libro llamado Relox de Príncipes, en el cual va encorporado el muy famoso libro del emperador Marco Aurelio (1529) obran. Era berean, Menosprecio de corte y alabanza del aldea idatzi zuen, bere garaiko bizitzako datuak ematen dituena. Epístolas familiares liburuan bere garaiko edo antzinako pertsonei idazten die.
Frantziako Bigarren Inperioa
Barne politika
Inperio Autoritario deritzon Bigarren Inperioaren lehenengo epe honetan, barne politika bi helburu nagusi izan zituen Napoleon III.ak: estatuko botereak bereganatzea eta matxinadak itzaltzea. 1852ko konstituzioak Napoleonen esku botere betearazlea eta militarra utzi zituen, baita justizia boterean eskua sartzeko eskumena ere, ordezkariak izendatu ahal izaten baitzituen. Legegintzari zegokionez, Napoleonek Estatu Kontseilua eratu zuen, zeinek proposatzen zituen gizonezko sufragio unibertsalaren bidez hautatutako legebiltzarrak aztertu behar zituen legeak.
Orden publikoa poliziaren bidez gorde zen: polizia hirietan eta jendarmeria herrietan. Zentsurarik ez egon arren, prentsa zein unibertsitateak zelatan zituen. Elizarekin aliatuta, batik bat Industria Iraultzak ekarritako aberastasunak, baikortasuna, segurtasuna eta ondasun andana eman zizkien frantsesei. Honela, matxinatzeko gogoa apaldu zen.
Kanpo politika
Kanpo politikan, epe honetan Krimeako Gerran zein Austria-Piamonteko Gerran ere aritu zen Napoleon.
Krimeako Gerran Napoleon III.ak Erresuma Batuaren alde egin zuen eta Nikolas I.aren Errusiaren aurka Ekialdeko katolikoei lagundu nahian. Bi urteren buruan garaile aterata, nazioarteko mailan ospe handia lortu zuen Napoleonek.
Italian, Piamonteko Cavourrekin sinatu zuen Plombièrs hitzarmena (1858ko uztailaren 21ean) Austriaren aurka. Hurrengo urteko ekainean, Magenta eta Solferino gudetan austriarrak garaitu ostean, Prusiak Austriari laguntza emango zien beldurrez, Napoleonek bakea sinatu zuen, Piamontekin adostu gabe. Piamontek lurralde batzuk lortu arren, tartean Aita Santuen Estatuko zati bat, Cavourrek dimisioa aurkeztu zuen.
Ekonomia
Historialari frankok Frantziako benetako Industria Iraultzaren garapena epe honetan kokatzen dute.
Napoleonek eskua sartu zuen ekonomian. Frantziako nekazarien babesa (populazio aktiboaren %50 baino gehiago) bereganatu nahian, laguntza eman zien. Halaber, Paris eraberritu zuen, hiriburuko langabeziari aurre egiteko eta negozio-burgesiaren babesa ere bereganatzeko.
1850eko hamarkadan babeskor jokatu zuen Napoleonek ekonomia arloan, eta ekonomia modernizatu ahal izan zuen. 1860ko hamarkadan, merkatuak ireki zituen, eta, 1866ko krisi ekonomikora arte, Frantziako kanpoko salmentak ugaltzea lortu zuen.
Barne politika
Frantziako laguntzarekin Piamontek Aita Santuen Estatuetako zati bat eskuratu izanak (1859) kendu zion Napoleoni hainbat katoliko frantziarren babesa. Orduan, Napoleonek politika aurrerakoiagoa hartu zuen, -1859an amnistia ezarri zuen, esterako- errepublikazaleen babesa bereganatu nahian. Hala ere, atzerakoiekiko lotura moztu ez zuenez, hein txiki batean baino ez zuen lortu.
Kanpo politika
Porrot latzak ere izan bazituen ere, batik bat 1866tik aurrera, Napoleonek arrakastak izan zituen: Savoia eta Niza bereganatu zituen Frantziak 1860an, Indotxinan eta Senegalen lehenengo koloniak kokatu zituen, Suezko Kanalaren eraikuntza (1859-1869), edota Mexikoko espedizioa (1861-1866).
Baina 1866an bertan, Bismarcken estreinako porrot diplomatikoa izan zuen Napoleonek, Luxenburgo Frantziarako bereganatu nahi izan zuenean. AEBetako Gerra Zibilean Hegoaldearen alde egin zuen Napoleonek, eta 1865ean Iparraldea atera zen garaile. Gainera, Frantziak Mexikon ezarritako gobernua –Maximilianorena- ez zuten onartu AEBek. 1867an, Frantziak abandonaturik, Maximiliano atzeman eta hil zuten.
Baina porrot erabakigarria 1869-1870eko Prusiaren kontrako gerra izan zen. Bismarckek berehala garaitu zituen Frantziako armadak. Ondorioz, Alsazia eta Lorena galdu zituen Frantziak, eta legebiltzarrak III. Errepublika aldarrikatu ondoren, II. Inperioa amaitu zen.
Laurens (Hérault)
Laurens Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Laurens udalerrian erroldatutako biztanleak 1.263 ziren. Familiak 500 ziren, horien artean 132 pertsona bakarrekoak ziren (54 bakarrik bizi ziren gizonak eta 78 bakarrik bizi ziren emakumeak), 198 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 151 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 716 etxebizitza zeuden, 528 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 133 bigarren erresidentzia ziren eta 55 hutsik zeuden. 690 etxeak ziren eta 21 apartamentuak ziren. 528 etxebizitza nagusietatik 393 bere jabearen bizilekua ziren, 118 alokairuan okupaturik zeuden eta 17 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 18 etxek bi zituzten, 109 etxek hiru zituzten, 193 etxek lau zituzten eta 207 etxek bost zituzten. 381 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 232 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 242 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 773 ziren, horien artean 526 aktiboak ziren eta 247 inaktiboak ziren. 526 pertsona aktiboetatik 456 lanean zeuden (252 gizon eta 204 emakume) eta 70 langabezian zeuden (22 gizon eta 48 emakume). 247 pertsona inaktiboetatik 106 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 91 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Laurens udalerrian 552 unitate fiskal zeuden, 1.299,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.192 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak eta 1 harategia zen.
2000. urtean Laurens udalerrian 95 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.029 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Peig Sayers
Peig Sayers (1873, Dún Chaoin - 1958ko abenduaren 8a, An Daingean) irlandar idazle eta istorio kontalari bat izan zen ("Seanchaí"). Irish Folklore Commission erakundeko Seán Ó Súilleabháin agiritegizainak "azken denboraldiko emakumezko istorio kontalari handiena" izan zen.
Thieboudienne
Thieboudienne (euskaraz ahoskatuta: ttebu jen), Senegalgo plater tradizionalaren ikur nagusia da, arroza (ceeb) eta arraina (jën) oinarritzat hartzen dituena.
Peig Sayers
Dún Chaoin udalerrian jaio eta neskame gisa lan egin zuen. Halere, Blasket uharteetako Pádraig Ó Guithín arrantzalearekin ezkondu eta uharte horietara bizitzera lekualdatu zen.
Peig Sayersen ama hizkuntza irlandera izan arren ez zegoen alfabetatua, nahiz eta haurra zelarik eskolan ingelesezko ikastaroak jaso izan. Hortaz, bere istorioak Irish Folklore Commission erakundeko Seosamh Ó Dálaigh kideari eta British Museumgo Robin Flower doktoreari diktatu zizkien.
Thieboudienne
Izena
Jatorrizko izena ceebu jën da, thiéboudienne, thiéboudiène, thiébou dieune bezala transkribatu izan dena.
Osagaiak eta prestaketa
Thieboudiennea been cin motako platera da, alegia: osagai guztiak marmita berean ezarriz prestatzen den horietakoa.
Peig Sayers
Peig Sayersek bere seme Micheál-i irlanderazko bere autobiografia bat diktatu zion, 1936an idazlan hau Peig izenburuaz argitaratu zen. Gaur egun oraindik Irlandako ikastetxe askotan irlanderazko ikasgaian derrigorrezko irakurgaia izan ohi delarik.
1953. urterarte uharte horietan bizitzen egon zen, urte hartan Irlandako Gobernuak hustuarazi eta bertako biztanleak lur lehorra lekualdatu zituen arte. Pig Sayers An Daingean/Dingle udalerriko ospitalera eraman zuten, 1958an hil zelarik. Bere seme-alaba guztiak, Micheál ez ezik, EEBBra emigratu zuten, gaur egun bere ondorengoak Massachusetts estatuko Springfield hirian bizi direlarik.
Jada zahartzaroan bera eta bere bizipenei buruz mintzatzean honako hau aipatu zuen:
Telebista
TG4 telebista kateko Paddy Whackery telesaioan Fionnula Flanagan aktoreak irlanderarengan fedea berrezartzeko Dublin hirira bidalia izan zen Peg Sayersen mamuaren papera antzeztu zuen.
Thieboudienne
Osagaiak eta prestaketa
Erabiltzen den arraina meroa, urraburua, lupia, lutxoa, legatza... izan daiteke. Arroza eta tomateaz gain, osagaiak etxetik etxera alda daitezke: tipula, azenarioa, aza, manioka, kakahuete olioa, perrexila, berakatza, piperra, espeziak...
Alde batetik, arraina garbitu eta barazkiekin betetzen da (perrexila, tipula, berakatza, piperra, espeziak...); oliotan minutu gutxi batzutan sueztitu eta gero, aparte gordetzen da. Olio horretan gainontzeko barazkiak jartzen dira, urarekin; egosi direnean, barazkiak ateratzen dira arrainarekin batera jarriz. Bitartean, urarekin arroza egosten da; azken minutuetan barazkiak eta arraina lapikoan sartzen dira, azken egostaldia emanaz.
Jatorria eta hedapena
Senegaldarren arabera, plater hau Penda Mbaye sukaldariak asmatu zuen XIX mendean, Ndar edo Saint-Louis hirian (artean Mendebaldeko Afrika Frantseseko hiriburu zena). Inguruko herrialdeetan ere ezaguna da, adibidez Malin (zamé) edo Mauritania eta Gambia (benechin).
EEBB-etako Savannah red rice izeneko platerak thieboudienne-aren itxura handia du; hori dela eta, kreoleek afrikarrengandik hartutako errezeta dela uste da.
Dicomano
Dicomano Italiako udalerri bat da. Florentziako probintzian kokatuta dago, Toscana eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Dicomanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cary (Illinois)
Cary  Illinoiseko herri bat da. McHenry konderrian kokatua dago. 2010ean 18,271 biztanle zituen, 16.24 kilometro koadrotan banatuta.
Nanjing Yangtze ibaiko zubia
Ezaugarriak
1968an eraiki zen eta Txinan atzerriko ingeniarien laguntzarik gabe eraikitako lehen zubia izan zen. Hasieran, zubiaren eraikuntzan Sobietar Batasuneko teknikarien laguntza izan zuten, baina hauek proiektua utzi eta txinatarrak bakarrik utzi zituzten.
Zubiak 6.772 metroko luzera dauka, eta trafiko gehien dagoen unean, 15 minutu eman daiteke zubia igarotzen.
Heriotza mugako esperientzia
Heriotza mugako esperientzia (HME laburtua, ingelesez NDE – near-death experience, «heriotzaren ondoan esperientzia») hainbat pertsonak –heriotza klinikoan egon direnak– azaldutako testigantzak dira, egoera kliniko horretan izandako pertzepzioei buruzkoak.
Medikuntza arloko aurrerapenek –besteak beste, suspertze kardiakoaren eremuan– heriotza klinikoan egon direnen berpiztea ahalbidetu dute, HMEen testigantzak areagotu duena. Ikerlari batzuen ustez heriotza klinikoan egon direnen % 10 eta % 20 ingurukoek halako esperientziak gogoratzen dituzte.
Hainbat zientzialariren iritziz heriotzaren osteko kontzientziaren biziraupena frogatuko lukete HMEk. Beste batzuen iritziz, aldiz, prozesu fisiologiko baten ondorioa besterik ez dira, egoera berezi horretan burmuinak sortutako eldarnio biziak, hain zuzen ere.
Heriotza klinikoa
Klaudio Harluxeteko “Euskal Hiztegi Entziklopedikoa”-k heriotzari buruzko honako definizio hau ematen du: “Biziaren erabateko eta betirako etena”. Definizio honen arabera heriotza itzuli-ezinezko gertaera denez, HME bat eduki duena ez da benetan hilda egon, “in strictu sensu”. Hori dela eta, gai honen ikerlariek nahiago dute “heriotza kliniko” terminoa erabiltzea, zehatzagoa delako eta neurtu eta zehaztu daitekeen egoera bati aipamena egiten diolako.
Heriotza biologikoaren aldean, beraz, heriotza klinikoa prozesu itzulgarria da. Heriotza klinikoaren ohiko adierazlea bihotz-biriketako gelditzea izan da, hots, arnasketa eta bihotz-taupadaren eza. Zientzialariek, baina, beste parametro bat sartu zuten gero: burmuin-jarduerarik eza. Azken hau lehenengoaren ondorioa besterik ez da: bihotz-biriketako gelditzeak burmuinaren heriotza eragiten du minutu gutxitan, oxigenoa burmuinera iristen ez zaiolako (anoxia).
Kontuan hartu behar da, beraz, bihotz-biriketako gelditzea prozesu itzulgarria dela, burmuinaren zelulek bizirik irauten duten bitartean. Zelula horiek hiltzen direnean heriotza biologikoa gertatzen da (burmuina baita bihotz-biriketako prozesuak zuzentzen dituena).
Burmuin-jarduera elektroentzefalogramaren (EEG) bidez neurtzen da: burmuinak ez badu jarduerarik EEGren monitorean erregistro laua agertzen da. Egoera horrek minutu asko irauten badu (bihotz-biriketako gelditzearekin batera) heriotza klinikoa heriotza biologiko bihurtzen da.
HME izan dutenen hainbat kasutan medikuek heriotza klinikoa baieztatu dute. Beste kasu batzuetan, aldiz, ez da baieztatu burmuinaren heriotza, EEGren monitorea ez zegoelako eskura eta, larrialdia dela eta, arreta guztia bihotz-birikak bizkortzean jarri delako.
Historia
1975ean Raymond Moody psikiatra estatubatuarrak Life After Life («bizitzaren ondorengo bizitza») liburua kaleratu zuen, heriotzaren mugan izandako esperientzien gaia mundu osoan ospetsu bihurtuko zuena. Liburu horretan, Moody-k honelako esperientziak bizi zituzten 150 pertsonaren testigantzak aztertu zituen lehenengo aldiz, eta testigantza eta bizipen horiek amankomunean alderdi asko zituztela azpimarratu zuen.
HMEei buruzko lehenengo liburu horretan Moodyk lekukoen kontaketa bat osatzen du, baina haren kritikoen ustez ez du sakon ikertzen fenomeno horren jatorria. Psikiatra estatubatuarrak hipotesi mistiko edo transzendentearen aldeko hautua egiten du fenomenoa azaltzeko. Garai berean Elisabeth Kübler-Ross psikiatra ezaguna gai honetaz interesatu eta Moodyren antzeko ondorioetara iritsi zen.
XX. mendeko 90eko hamarkadan ikerlari talde berri batek ekin zion esperientzia hauen jatorriaren ikertzeari, laborategiko tresnak erabiliz eta burmuinaren azterketa zorrotza eginez. Pim Van Lommel kardiologo holandarra, Sam Pernia eta Peter Fenwick kardiologo eta neurologo estatubatuarrak , eta Susan Blackmore psikologoa ondorio ezberdinetara iritsi ziren haien ikerketetan: batzuek heriotzaren osteko kontzientziaren biziraupenari eusten zioten bitartean, beste batzuek prozesu fisiologiko hutsa zela baieztatzen zuten. Gaur egun bi teoria kontrajarri horiek zutik diraute, gero azalduko dugunez.
Heriotzaren bizipenak
Testigantza gehienetan honako alderdi hauek agertzen dira:
Bizipen hauek guztiak ez dira beti agertzen lekukoen azalpenetan, baina hauetako batzuk sarritan errepikatzen dira. Kontaketa-patroia Moodyk berak bere liburu batean egiten duen honakoa izango litzateke:
2017an Liejako Unibertsitateko ikerlari talde batek (Coma Science Group-arekin koordinatuta), Charlotte Martial neuropsikologoaren zuzendaritzapean, ikerketa baten emaitzak publikatu zituen "Frontiers in Human Neuroscience" aldizkarian. Talde horrek HME-ko 154 kasu sakon aztertu zituen, eta lekukoek gehien errepikatzen zituzten bizipenak aipatu: gorputzetik irtetzeko sentsazioa (lekukoen % 53), tunel batean sartzearena (% 47), argi indartsu baten ikusmena (% 69), bake sakonaren sentsazioa (% 80) eta hildako lagun/senideekin topaketarena (% 64) ziren ohikoenak. Ikerlariek aipatzen zuten bizipen horiek ez zirela beti orden berean agertzen, ordena ezberdina baitzen sarritan lekukoen arabera. Charlotte Martialen iritziz, ikerketak agerian jartzen zuen bizipen batzuk oso antzekoak direla lekuko gehienengan, fenomeno beraren osagaiak direla garbi uzten duena, baina denboraren aldakortasun handia zegoela ere sentsazioen artean.
Bestalde, deigarria da aipatutako bizipenak eta -orokorrean- egoera horretan egon direnen testigantzak antzekoak direla lekukoaren jatorria eta sinesmenak direnak direla. Hots, pareko kontakizunak egiten dituztela Australiako aborigenek, Europako kristauek, Asiako musulmanek edo Ipar Amerikako ateoek, Kübler-Ross doktoreak azpimarratzen zuenez
Esperientziaren ondorioak
Ikerlari batzuek (R. Moodyk, Pim Van Lommel-ek…) heriotza mugako esperientzia bat izan dutenen aldaketa sakona azpimarratzen dute. Pertsona hauen talde bati egindako segimenduan, Van Lommel doktoreak zera egiaztatu zuen: esperientzia izan eta gero, hauetako % 70a denbora gutxian dibortziatu egiten zela.
Esperientzia hauek bizi dituzten gizabanakoak bizitza eta munduari buruzko beren ikuspegia aldatzen zitzaiela aitortzen zuten. Denek, salbuespenik gabe, galdua zuten lehenago heriotzari zioten beldurra. Errotik aldatu zitzaizkien bizitzan zituzten lehentasunak. Orokorrean, ez ziren lehen bezain materialistak eta gehiago kezkatzen ziren funtsezko arazo filosofikoez. ,
Horietako asko idealistago eta altruistago bihurtzen ziren, eta arreta gehiago jartzen zioten lagun hurkoari. Esperientzia hori bizi eta gero ogibidez edo lanbidez aldatzen zirenak ez ziren gutxi, eta ezta banandu edo dibortziatzen zirenak ere.
Bizitzaren aurreko jarrera berri hori luzaro mantentzen da, HME bizi eta hamarkada batzuk geroago ere.
Hipotesi transzendentea
HMEak aztertu dituzten ikerlari ospetsu batzuek (R. Moodyk, Pim Van Lommel-ek, Peter Fenwick-ek, Bruce Greyson-ek…) kontzientzia, arima edo gogoa ez dela burmuinaren emaitza hutsa baieztatzen dute, heriotzaren ostean bizirik jarraitzen duen entitate autonomoa baizik.
Hipotesi honi eusten diotenen ustez, kontzientziak beste dimentsio batera pasatuko luke burmuina itzaltzen denean.
Bruce Greyson psikiatra estatubatuarrak baieztatzen du ez dagoela hipotesi fisiologiko edo psikologikorik HME batean gertatzen diren fenomeno guztiak azaltzen dituenik.
Peter Fenwick neurologoak, bere aldetik, burmuinaren jarduera elektrikoa bihotz-gelditzea gertatzen denetik segundo gutxira desagertzen dela gogorarazten du. Neurologiak burmuinak funtzionatzen ez duenean esperientziak izatea ezinezkoa dela dioenez, fase horretan bizipenak badaude kontzientzia eta burmuina guztiz autonomoak direla ondorioztatu behar dela baieztatzen du Fenwick-ek.
Pim Van Lommel kardiologo holandarrak azterketa sakonak burutu ditu arlo honetan, eta The Lancet zientzia-aldizkari ospetsuan (2001. urtean) argitaratu zituen bere lanen ondorioak. Van Lommel-ek ez du inongo zalantzarik baieztatzeko burmuina ez dela kontzientziaren sortzailea, honen hartzaile edo errezeptorea baizik. Kontzientziak, kardiologo honen ustez, existentzia autonomoa baitauka.
Van Lommel-ek, azkenik, hilzorian eta koma sakonean zegoena hainbat kasutan bere ingurunean gertatzen zena zehatz-mehatz deskribatzeko gai izan zela aipatzen du. Horrek bere gorputzetik at informazio hori jaso duen ustera garamatza.
Kontzientziaren biziraupena defendatzen dutenek, hain zuzen ere, HMEak izan dituztenek sarritan beren inguruneko informazio zuzena eman dutela azpimarratzen dute, heriotza klinikoan zeuden bitartean. Bistan da egoera horretan informazio hori ez zutela eskura. Adibideak ugariak dira eta aipagarrienetako bi hemen agertzen dira:
Nabaria da hilzorian zegoenak ezin zituela xehetasun hauek ezagutu, heriotza klinikoan zegoelako.
Ikuspuntu eszeptikoa
Zientzialari eszeptikoenek ere ez dute gaur egun aintzakotzat hartzen hipotesi hau, azalpen fisiologikoen aldeko hautua egiten baitute fenomenoa ulertarazteko.
Hipotesi fisiologikoa
Hainbat zientzialarik heriotza mugako esperientziak burmuinak sortutako haluzinazioak direla proposatu dute. Haluzinazio bizi horien eragilea era askotakoa izan daiteke, baina beti zerikusi handia du lekukoaren egoera fisiologiko bereziarekin (heriotzaren mugan burmuinaren egoera fisiologikoa apartekoa baita).
Hipotesi honi eusten diotenen ustez eragile haluzinogeno nagusiak honako hauek izan litezke: