cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko kultura
Euskarazko literatura
XX. mendean gure literaturaren egoera erabat aldatu zen. Gabriel Aresti, dira izen aipagarri batzuk. Lehen Euskal Pizkundeak XIX. mendearen bukaeratik XX. mendean zehar zabaldu zen, Francoren estatu kolpea eta Espainiako Gerra Zibila gertatu arte. Bultzatzaileen artean, Anton Abbadia, Seber Altube, Sabin Arana, Resurreccion Maria Azkue, Arturo Campion, Andima Ibiñagabeitia, Sorne Unzueta, Julio de Urquijo eta Iokin Zaitegi ditugu garai guztian zehar. Testuinguru horretan Euskaltzaindia sortu zen, euskaraz egindako irakaskuntza zabaladu zen eta literatura lantzeko bide berrian sortu ziren. Garai horretan izen handi batzuk ditugu: Xabier Lizardi, Lauaxeta, Orixe, Antonio Maria Labaien. Idazle hauek hizkuntza literarioa beste maila batera eraman zuten. Gerrarekin batera, hau da 1936tik aurrera, hirurogeigarren hamarkada arte, euskal literatura Hegoaldean erbestean edo katakonbetan gelditu zen. Garai ilun horretan erbestetik idazle batzuek euskal literatura zabaltzen aritu ziren, esaterako Iokin Zaitegi, Telesforo Monzon, Salbatore Mitxelena, Orixe. Ipar Euskal Herrian literatura bide tradizionaletan gordetzen zen salbuespen batzuekin: Txomin Peillen eta, batez ere, Jon Mirande. Prentsan Piarres Lafittek Herria aldizkaria zuzendu zuen.
1950eko hamarkadaren bukaeran, idazle-belaunaldi berria jaio zen, tartean Gabriel Aresti. Honek Harri eta Herri (1964) bere liburuan Europan modan zegoen gizarteko poesia jorratu zuen. Era berean, antzerkiari ekin zioten talde batzuekin edo Ez Dok Amairu, "Euskal Kantagintza Berria" izeneko mugimenduaren sortzaileekin ere harreman estuak izan zituen. Eleberriei buruz, Txillardegiren Leturiaren egunkari ezkutua (1957) lehendabiziko euskal eleberri modernoa da, existentzialismo ereduak jarraitzen duena. Gero Ramon Saizarbitoriaren Egunero hasten delako eta Ehun metro (Nouveau Roman mugimenduaren eragina dutenak), Arantxa Urretabizkaia eta Anjel Lertxundi agertu ziren.
Panorama zail hori Franco hil ondoren nolabait aldatu zen, bai Hegoaldean baita ere Iparraldean. XX. mendeko azken hogeita bost urtetan estilo eta genero ugariko idazleak agertu ziren. Horien artean, egile garaikiderik ospetsuena Bernardo Atxaga dugu, bere lanak hainbat hizkuntzatara itzulita argitaratu baitizkiote, baina beste asko euskal literaturari benetako aldaketa eta maila eman diote. Izen batzuk aipatzearren Joseba Sarrionandia, Xabier Lete, Unai Elorriaga, Joxemari Iturralde, Laura Mintegi, Itxaro Borda, Pako Aristi, Aingeru Epaltza, Patziku Perurena, Kirmen Uribe, Eider Rodriguez, Uxue Alberdi, Jokin Muñoz...
Bestela, herrialde mailan osorik hartzen duen liburu azoka eta literaturaren inguruko topagunea dugu urtero Durangoko Azoka. Maila txikiagoan Sarako Idazleen Biltzarra, Zarauzko Literaturia eta Eako poesia egunak ere baditugu aipagai.
Euskarazko haur eta gazte literatura
Euskal haur eta gazte literatura (EHGL) ezin uler daiteke ahozko literatura kontuan izan gabe. Helduei nahiz haurrei zuzenduta sortu diren ipuinek, kantek, olerkiek, bertsoek, esaera zaharrek, hitz-jolasek, aho-korapiloek edota asmakizunek, besteak beste, osatzen dute ahozko literatura. Euskal Herrian, ahozko literatura oso aberatsa izan da betidanik eta horren ondorioz, jaso dugun ondarea balio handikoa da. Euskaraz idatzitako haur eta gazteentzako literaturak, bestetik, bi mendeko historia baino ez duenez, literatura nahiko berria dela esan dezakegu.
XIX. mendearen hasieran, 1803an hain zuzen, argitaratu zen haurrentzako euskarazko lehen liburua, Juan Bautista Aguirrek idatzitako katixima bat: Confesioco eta Comunioco Sacramentuen gañean Eracusaldiac, lenvicico Comunioraco prestatu bear diran Aurrentzat, eta bidez Cristau acientzat ere bai. Urtebete beranduago, 1804an, Bizenta Mogelek (1782-1854) Ipui onac alegi liburu ezaguna argitaratu zuen, ahozko literaturan oinarrituta. Eta ez zen haurrei zuzendutako beste argitalpenik egon euskaraz 1890. urtean A. Apaolazak Patxiko Txerren argitaratu zuen arte (86 urteko tartean, hain zuzen).
XX. mende hasieran, ordea, Euskal Herrian eskola elebidunak sortzeari ekin zitzaion eta euskarazko ikas-materialen beharrari erantzun nahian, haur eta gazteentzako lehen lanak argitaratzen hasi ziren. Hala, urrats nabarmenak eman ziren EHGLn: Literatura Unibertsaleko lan garrantzitsuak euskarara itzultzen hasi ziren, euskal tradizioko ipuin-bildumak osatzen hasi ziren (Supazter chokoan, Ixtorio-Mixterio, Amattoren uzta, etab.), haur nahiz gazteentzako lanak idazten hasi ziren bertako idazle euskaldunak; batzuk aipatzearren: Kirikiñoren Abarrak (1918), Xabiertxo (1925), Ixaka Lopez de Mendizabalek idatzia eta Jon Zabalo “Txiki”k ilustratua, Gregorio Mujikaren ''Pernando Amezketarra. Bere ateraldi eta gertaerak (1927), Txomin Arlote (1929), Alejandro Bilbaok (“Erramun Maruri”) idatzia, Dar-Dar-Dar'' (1929). Garai honetakoa da, halaber, euskarazko lehen antzezlana: Nekane edo Neskuntzaren babesa (Tene Mujika, 1922).
Hala, euskararen egoerak hobera egin ahala, Euskal haur eta gazte literaturaren ekoizpena ere handitzen, indartzen eta zabaltzen hasi zen. Baina ekoizpen edo produkzio hori eten egin zen 1936ko Espainiako Gerraren ondorioz (besteak beste). Hego Euskal Herrian euskararen erabilera debekatu egin zen eta haur eta gazteentzako oso lan gutxi argitaratu zen bai guda-garaian eta baita guda-ostean ere. Garai hartan argitaratutako obra esanguratsuenak hauek dira : Haur elhe (1944), Oxobi behe-nafarrak haurrentzat idatzitako lehen poesia-liburua, Orixeren Leoi-kumea (1948), Jon Etxaidek gazteentzat idatzitako liburuak, erlijio-liburuak...
1950eko hamarkadaren hasieran, Euskaltzaindia euskaraz argitaratzeko debekuaren aurka borrokan hasi zen. Bestalde, Euskal Herriko giro politikoa, pixkanaka, aldatzen ari zen. Bi faktore horiei (eta gehiagori) esker, gero eta lan gehiago argitaratzen hasi ziren euskaraz, eta XX. mende erdialderako EHGLren susperraldia sumatzen hasi zen. 1960. urtetik aurrera, bai nazioartean eta baita Euskal Herrian ere, HGLren egoerak hobera egin zuen, nabarmen. Esan ohi da, hain zuzen, 1960ko hamarkadaz geroztik hitz egin daitekeela Haur Literaturaz adiera hertsian. Nazioartean, 1955. urtean, IBBY erakundea (International Board on Books for Young People / Haur eta Gazte Liburuaren Nazioarteko Erakundea) sortu zen. Gurean, berriz, ikastolak sortzen hasi ziren, eta euskarazko material didaktikoaren behar handia zegoen oraindik. Garai honetan, gainera, Marijane Minaberrik hiru liburu argitaratu zituen. Beraz, 60ko hamarkadatik aurrera, haur eta gazteentzako liburu eta aldizkarien argitalpenek gora egin zuten. Ordura arte hain ohikoak izan ziren gai erlijioso eta hezitzaileak alde batera utzi eta literaturaren balio estetikoari lehentasuna ematen hasi zitzaion, eta euskal idazleak beren lanetan gai berriak sartzen hasi ziren, gazteak literaturara hurbiltzeko helburuarekin.
70. hamarkadaren bueltan aldaketa berriak etorri ziren (sormenezko pedagogia edota Célestin Freinet en ideiak, esaterako). 1975ean Franco diktadorea hil zenean, ikastoletan ikasle kopurua handitzen hasi zen. Gainera, euskararentzat mesedegarriak izan ziren beste gertaera batzuk ere egon ziren (EAE ko Autonomia Estatutuaren onarpena, Elebitasuneko dekretua, Helduak Alfabetatzeko Koordinakundea), eta horrek guztiak eragin zuzena izan zuten Euskal Haur eta Gazte literaturan.
XX. mendearen bigarren zatian, euskara hezkuntza sistemetan txertatzearekin batera, literatura honek garrantzi handia hartu zuen. Haurrek, gazteek, eta euskara ikasi nahi zuten euskaldun berrien eskariagatik literatura mota honek garrantzi handia hartu zuen, eta horren lekuko, EAEko Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailetik urtero, 1997. urtetik aurrera, literatura mota honentzat Haur eta gazte literaturako Euskadi Sariak.
Euskal Herriko erdal literaturak
Euskal Herriko erdal literaturetan ere baditugu egile handien izenak. Erdi Aroan gaztelaniaz idatzi zuen Gonzalo de Berceo Errioxako idazlea ziur aski euskalduna zen. Geroztik mendez mende asko izan dira gaztelaniaz idatzi dutenak, esaterako, Felix Maria Samaniego, Francisco Navarro Villoslada, Miguel de Unamuno, Pio Baroja, Isidoro Fagoaga, Juan Larrea, Ignacio Aldekoa, Blas de Otero, Angela Figuera (1902-1984), Gabriel Zelaia, Ernestina Champourcin (1905-1999), Ramiro Pinilla (1923-2014), Pablo González de Langarika (1947-2016) eta zuzentzen zue Zurgai poesia-aldizkaria, Fernando Aramburu (1959), Dolores Redondo (1969), Espido Freire (1974).
Frantsesez idatzi dutenen artean XVI. mendean Martin Oihartzabal dugu. XIX. mendean Agosti Xaho (1811-1858) zuberatarrak gure kulturan eragin handia izan duten liburuak argitaratu zituen. Mende horretan beste idazleak ditugu: Piarres Ihartze (1765-1843), Jean-Baptiste-Pierre Lafitte (1796-1879). XX. mendean Louis Dassance (1888-1976), Sophie Andouin-Mamikonian (1961), Xavier Mauméjean (1963), Marie Darrieussecq (1969), Michaël Blauwart (1971)...
Beste hizkuntzetan idatzi duten egile ezagunak ere badira: Hebreeraz, Yehuda Halevi (1070-1141) eta Benjamin Tuterakoa (1130-1173) ditugu, biak juduak eta Tuterakoak; arabieraz, Al-Tutili (1092-1126), Tuterako poeta; gaskoiaz, Pierre Lesca de Hitze (1729-1807) eta François Batbedat, (1745-1806); eta okzitanieraz, Gilen Tuterakoa (1199-1214), Jan Gaztelu-Etxegorri, ezizenez Jan deu Sabalòt (1896-1981) edo Joan-Miquèu Dordeins (1954).
Filosofia
Euskal Herria filosofo eta pentsalari askoren herria izan da. Ezagutzen diren zaharrenak juduak eta arabiarrak izan ziren, Nafarroako Erriberan jaiotakoak: Yehuda Halevi (1070-1141), Abraham ben Ezra (1092-1167), XIV. mendeko Ben Xaprut... euskal pentsamendutzat har daitekeen lehenengo espresioa euskal apologistak dira, Joseba Gabilondo filosofoaren arabera Rodrigo Semenez Arradakoak gaztelar eta euskal subjektuak sortu zituenetik edaten zutenak. Pizkundean euskal identitatea purutasunaren identitate gisa azaltzen zen. Garai horretan (1638) idatzi zuen Notitia utriusque Vasconiae Arnaut Oihenartek, euskalduntasuna eta Nafarroa lotuz. Juan Martinez Zaldibiakoak Gipuzkoaren eta bere foruen apologia egin zuen, eta bereziki jarraitu zuen Arradakoaren pentsamendua Suma de las cosas cantabricas y guipuzcoanas liburuan. Tesi berbera erabili zuen Esteban Garibaik, nahiz eta berak Gaztelako koroaren aldeko gorazarre gisa azaldu. Andres Poza apologistak idatzitako De la antigua lengua, poblaciones y comarcas de las Españas liburuan euskaldunen kaparetasun unibertsala justifikatzeko saiakera egiten zen. Miguel Unamuno bilbotarra XIX. mendearen amaierako eta XX. mendearen hasierako pentsalari garrantzitsuenetakoa da. Posizio ideologiko ezberdinak izan zituen, eta garaiko eztabaidei heldu zien. Gaur egungo irakurketa askoren arabera, liberalismoa defendatu zuen, nahiz eta Joxe Azurmendiren ustez kontrakoa ondorioztatu daitekeen bera irakurrita. Bere garaian euskal pentsamenduak apologiatik abertzaletasunera egin zuen salto, eta liberalismoa zein sozialismoa hedatu ziren Euskal Herrian. Bi pentsamendu lerro horiek, abertzalea eta sozialista, ez ziren bateragarri ikusi ahalik eta 1950eko hamarkadan Euskadi Ta Askatasunaren inguruan bildutako pentsalariek gerora ezker abertzalearen oinarri teorikoa sortu zuten arte.
Arte bisualak
Euskal Herrian eskultore, margolari, arkitekto ugari izan ditugu, horietako asko nazioarteko mailan ezagunak.
Arte museoen artean, nazioarte mailan erreferente eta ikur nagusia Guggenheim Bilbao Museoa da. Bestela, Artium Museoa Gasteizen, Nafarroako museoa Iruñean, Tabakalera eraikina Donostian eta Bilboko Arte Eder Museoa aipagarriak dira.
Euskal Herriko margolaritza
Euskal Herriko margolaritzak ez du jarraitasunik izan XIX. mendearen erdia arte, nahiz eta XV. mendetik aurrera margolari bikainak izan diren. Horietako askok Euskal Herritik kanpora lan egin zuten. XVI. mendeko margolari ospetsuenak Frantzisko Mendieta bilbotarra eta Mexikoko eskolaren sortzaile izan zen Baltasar Etxabe zumaiarra dira.
XVII. mendean, Ignacio Iriarte azkoitiarrak, Sevillan finkatuta, Murilloren margo-lan askoren hondoko paisaiak margotu zituen.
XIX. mendean, erromantizismoaren eraginpean, ohiturei eta historiako gaiei buruzko margo-lanak egin ziren batez ere. Euskal Herriko margolari gehienek Madrilgo San Fernando Arte Ederretako Eskolan egiten zituzten ikasketak. XIX. mendearen erdialdean euskal pinturaren historian garrantzi handia izan zuen margolaria Antonio Maria Lekuona (1831-1907) izan zen, Euskal Herriko margolaritzaren aitzindaritzat hartzen dena. Beste bi margolari bikainak Juan Barroeta eta Eduardo Zamacois izan ziren. Euskal margolari asko Parisa joan zen, eta hala, mende bukaeran Frantzian sortu zen inpresionismoaz kutsatu ziren. Euskal Herriko inpresionismoa Adolfo Guiard Larrauri (1860-1916) bilbotarrarekin hasi eta sortzez asturiarra zen Darío de Regoyosekin (1857-1913) sendotu zen. Fauvismoak ere izan zuen gurean jarraitzailerik, Francisco Iturrino eta Juan Etxebarria adibidez. Bestalde, euskal herritar margolari batzuek Espainiako 98ko belaunaldiko mugimendu intelektualarekin bat egin zuten; horien artean, aipagarriena Ignacio Zuloaga (1870-1945) izan zen.
XX. mendearen hasieran bi joerako margolaritzari bide eman zien, bata euskal esentziaren bila, giza arazoez kezkatua bestea. Lehen joerako margolarien artean Valentin Zubiaurre eta Ramon Zubiaurre anaiak daude. Bigarren joera, errealismo sozialeko margolariak, Aurelio Arteta (1879-1940) eta Julian Tellaetxe (1884-1960) gailendu ziren.
1936ko gerrak margolari askoren jarduna eta adierazpen askatasuna eten zituen. Hala ere, 1941etik aurrera euskal artistek elkarteak eta pintore taldeak sortu zituzten beren lanbidea babesteko eta artea sustatzeko. Urte horietan berrikuntza gutxi izan ziren, Jose María Uzelay (1903-1979) bermeotarraren surrealismoa izan ezik. 1949an, Jorge Oteiza Euskal Herrira itzuli ondoren, hasi zen euskal artearen pizkundea, hura, Nestor Basterretxea, Eduardo Txillida eta Agustin Ibarrolarekin lehenbizi, eta handik hamar urtera, margolaritza informalista ekarri zuten Rafael Ruiz Balerdi, Jose Luis Zumeta, Amable Arias, Jose Antonio Sistiaga eta beste margolari batzuekin. Urte horietan artea herrira zabaltzeko eta euskal estetika bat sortzeko ahaleginak egin ziren. 1960an Euskal Eskola osatu zuten GAUR, EMEN, ORAIN eta DANOK taldeak sortu ziren Hego Euskal Herriko lau lurraldeetan. Joerei dagokienez, informalismoa eta abstrakzioa nagusitu ziren.
Euskal Herriko eskulturagintza
Erdi Aroaren bukaeratik Barrokora arte, talentu handiko eskultore eta irudigile ugarik egin zuten lan Euskal Herriko elizetan eta, askoz gutxiago, eraikuntza zibiletan. Joan Aiarakoa, Andres Araotz, Juan Antxeta (1533-1588), Martin Díez Liatzasolokoa (1500 inguru-1583), Lope Larreakoa (1540–1623) edota Joan Bazkardo eskultoreek maila bikaina izan zuten, beste askorekin batean, XVI. eta XVII. mendeetan. XVIII. mendeko ekonomia eta gizarte krisi sakonak eta XIX. mendeko gerra egoera latzaren ezin eramanak hutsune sakona ekarri zuten Euskal Herriko arte alor guztietara eta aro barrokoan ugaldu ziren eskultoreek ez zuten jarraitzailerik izan ondorengo bi mendeetan.
XIX. mendearen bukaeran eskultore belaunaldi berri bat azaldu zen Euskal Herrian, Bilbon bereziki, eta garrantzi berezia hartu zuen Bizkaiko hiriburuko Arte Ederretako Eskolak. Eskultura ez zen gehiago eraikuntzari bereziki atxikiriko artea, eta, harriaz gainera, beste gai batzuk erabiltzen hasi ziren, brontzea bereziki. Horrez gainera, joera klasizistak eta errealistak nagusi ziren arren, sinbolismoak eta espresionismoak gero eta indar handiagoa hartu zuten Euskal Herriko estetika esparruan, Europan barrena artearen arloan mamitzen ari zen iraultza sakonaren fruitu. Francisco Durrieu edo Durrio eta Nemesio Mogrobejo bilbotarrek zabaldu zuten bidea, eta Quintín de la Torre, Higinio Basterra, Fructuoso Orduna, Leon Barrenetxea, Moisés de Huerta eta beste zenbait eskultore jarraitu zitzaizkien.
Jorge Oteizaren eskutik etorri zen benetako iraultza euskal eskulturaren eremura eta, oro har, euskal estetikaren mundura. Eskultore handia izateaz gainera, teoriagile gisa ere garrantzi handia izan du Oteizak. Oteizaren planteamenduek berehalako oihartzuna izan zuten euskal artista gazteagoengan eta, oro har, Euskal Herriko arte mugimendu orotan. Haren arrimuan gorpuztu zen (Gaur taldea, 1966) Nestor Basterretxea, Remigio Mendiburu, Vicente Larrea, Jose Ramón Carrera, Agustin Ibarrola eta Ricardo Ugarte eskultore garrantzitsuen obra eta beste hainbat eta hainbat artistaren jardun apalagoa. Eduardo Txillida ere euskal artista ezaguna bihurtu zen nazioartean. Gaur taldearen inguruko mugimenduan parte hartu zuen, Oteizarekin batera. Oteizarenean ez bezala, Txillidak askoz azalpen teoriko gutxiago egin zituen. Egungo eskulturan ere izen handiak daude: Xabier Santxotena (1946), Cristina Iglesias (1956), Koldobika Jauregi (1959)...
Musika
Bestela, Julian Gaiarre, Ainhoa Arteta eta Maria Bayo abeslariak mundu osoan dira ezagunak, bai eta Donostiako Orfeoia abesbatza ere. Arlo horretan, Juan Mari Beltran musikaria aditu handienetakoa da. Izan ere, Oiartzunen antolatu zuen Herri Musikaren Txokoa erreferentziazko tokia.
Musika tradizionalean hainbat instrumentu erabiltzen dira, hala nola alboka, panderoa, trikitia, txalaparta, txistua, txirula eta ttun-ttuna. Folk musikan ere badira nahiko ezagunak diren taldeak, Oskorri eta Tapia eta Leturia kasu. Azken urteetan gorakada nabarmena jaso du musika mota honek Kepa Junkera bezalako musikarien lana dela eta. 1970eko hamarkadan Ez Dok Amairu mugimenduari lotutako hainbat abeslari ere egon ziren, Mikel Laboa eta Benito Lertxundi kasu.
Musika garaikideari dagokionez, Euskal Rock Erradikalak garrantzi handia izan zuen eta oraindik ere badu. Musika estilo horretan, talde aipagarriak dira «Barricada», «Eskorbuto», «Hertzainak», «Kortatu», «La Polla Records» eta «RIP», besteak beste. Denboran geroagokoak eta estiloz zabalagoak dira «Berri Txarrak», «Betagarri», «Kuraia», Fermin Muguruza bera, «Negu Gorriak» eta «Zea Mays».
Antzerkigintza
1494. urteko estreinako aipamenetik, Europa osoan bezala, euskal antzerkigintza Kristautasunari estu lotuta ibili zen, eta bereziki landu ziren Eguberriaren eta Aste Santuaren gaiak. Euskal antzerkigintza XVIII. mendean hasi zen kristau mundutik aldentzen; Ilustrazio garaia zen, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak eta elkarte haren sortzaile Frantzisko Xabier Munibek bultzada handia eman zioten euskal antzerkigintzari. Hala ere, XIX. mende arte ez zen osatuko aldentze hori.
1915ean, antzerkigintza berpiztuko zuen Euskal Iztundea jaio zen Donostian. Antzerki eskola baten modukoa zen Euskal Iztundea, baina hori baino gehiago ere izan zen: antzerkiaren inguruan zebilen jendearen bilgunea, baita obrak sortzekoa, entseguak egitekoa... Euskal Iztundea zuzentzeko katedra lortzen lehena Toribio Altzaga izan zen; hainbat motatako testuez gain, batez ere antzerki lanak idatzi zituen (osorik euskaraz idatzitako lehena, Aterako gera (1888)). Euskal Iztundeak sustatutako lanak Donostia eta Gipuzkoa osora hedatu ziren, baita Bizkaira ere gero, Resurrecion Maria Azkue ren eskutik. 1936ko gerra osteko urteetan, frankistek Euskal Iztundea itxiarazi zuten, eta Altzaga Ondarretako kartzelan sartu.
XX. mendean, Francisco Francoren diktadurak euskal kulturari ezarritako errepresioak etenaldi larria ekarri zuen. Frankismoa bukatu aurretik, ordea, Euskal Herrian kultura mugimendu bizi eta indartsua sortu zen antzerki talde amateurren inguruan. Gabriel Aresti izan zen, 1960ko hamarkadan, euskal antzerkiaren berritzaile, gazteen antzerki taldeekin eta antzezleekin zuzeneko harremana zuela. Boterearen arbitrariotasunari eta Euskal Herriko moral tradizionalari aurka eginez, tradizioaren eta abangoardismoaren arteko sintesia egin zuen; herri antzerki iraultzailea egin zuela esan izan da. Xabier Letek dioenez, Arestiren Beste mundukoak eta zoro bat antzezlanarekin hasi zen euskal antzerkigintza berria.
Ablepharus grayanus
Ablepharus grayanus Ablepharus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Euskal Herriko kultura
Antzerkigintza
Gaur egun, euskarazko literatura generoetatik atzenduena dugu antzerkia.
Zinema
Euskal Herriko zineman erdaraz egiten da gehienbat. Euskarazko filmak gutxi dira, eta gehienak haurrentzat eginak. Azken urteotan, «Aupa Etxebeste!», «Kutsidazu bidea, Ixabel», «Eutsi!», «Loreak», «Handia» eta «Errementari» izan dira euskal film luze aipagarrienetakoak.
Kakaura Ibi
Kakaura Ibi, Egiptoko VIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K.a. 2170 inguruan gobernatu zuena, Egiptoko lehen tarteko aroan.
Ordena Zaharra hondoratu ondoren, Egiptoko VI. dinastiaren amaieran, Goi Egiptoko nomoetako gobernariek, euren lurraldeen gaineko nagusitasuna ezarri zuten.
Andovce
Andovce Eslovakiako udalerri bat da, Nové Zámkyko barrutian kokatuta. 10,78 km²ko azalera du eta 1434 biztanle 2017ko datuen arabera.
Kakaura Ibi
Gobernari hau, zailtasun politiko edo ekonomikoko garai batean sortutako denbora baterako agintari kontseilu batetakoa izan liteke.
Ingeniaritza sozial (politika zientzia)
Ingeniaritza soziala politika zientzian esanahi bikoitzarekin erabiltzen den terminoa da. Alde batetik, herrialde ala eskualde bateko biztanleriaren jarrera, gizarte harremanak eta/edo gizarte ekintzetan eragiteko saiakera; bestetik, gizarte aldaketa programak ezartzeko edo hubiltzeko modua. Bi esanahiek ere, gobernu edo talde pribatuek burututako neurri handiko saiakerak barne hartzen dituzte.
Euskal Herriko kultura
Zinema
Euskal Herriko zuzendarien artean, ezagunak dira Montxo Armendariz, Juanma Bajo Ulloa, Alex de la Iglesia, Julio Medem, Imanol Uribe, Jon Garaño, Jose Maria Goenaga eta Aitor Arregi besteak beste.
Kirolak
Futbola da Euskal Herrian jarraitzaile gehien dituen kirola, batez ere Hego Euskal Herrian. Azken urteetan bost talde aritu dira Espainiako lehen mailan jokatzen: Athletic, Real Sociedad, Alavés, Eibar eta Osasuna. Talde horien arteko partidei euskal derbia deitzen zaie. Emakumeen futbol ligan Athletic da garaipen gehien dituen taldea. Ipar Euskal Herrian jarraitzaile gehien dituen kirola errugbia da. Biarritz Olympique eta Aviron Bayonnais Frantziako txapeldunak izan dira. Euskal Herriko saskibaloi talde garrantzitsuena Gasteizko Saski Baskonia da. Bost aldiz izan da Euroliga txapelketako "Final Fourrean" eta bitan finala jokatu du. Eskubaloi talde handiak ere izan dira Euskal Herrian, Bidasoa, San Antonio, Itxako eta Bera Bera izan dira talderik indartsuenak.
Dully
Dully Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Euskal Herriko kultura
Kirolak
Euskal Herria munduko hainbat bazterretan famatua da Euskal Herrian sortutako pilota jokoa, batez ere zesta punta bertsioan. Frontoi ugari daude pilotan aritzeko eta hainbat enpresek kudeatzen dute, gaur egun, pilota profesionala. Herri kirolak abeltzaintza, nekazaritza, arrantza eta artisautza jardueretan oinarriturik Euskal Herrian antzinatik jokatu izan diren kirolak dira. Herri kirolen jatorria, izan ere, garai bateko lan jarduerak aisialdira bideratzea izan da. Abeltzain, nekazari, arrantzale nahiz artisauek ogibidez egin behar zituen lanak kirol bilakatu dira denborarekin, indartsuago, bizkorrago, trebeago... nor zen erakutsi nahian. Halakoak ditugu aizkora proba, traineru estropadak, harri zulaketa, sokatira edo harri jasotzea. Hainbat herri kirol konbinatzen dituzten frogak ere badira, Zazpi Herrialdeen Arteko Txapelketa eta Euskal pentatloia adibidez.
Dully
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Euskal Herriko kultura
Kirolak
Txirrindularitzan, golfean eta Joko Olinpikoetan ere kirolari nabarmenak izan dira euskaldunen artean.
Euskal Herrian badago mugimendua selekzio ofizialak izateko mundu mailako lehiaketetan. Batez ere futbolean nabarmendu da azken urteetan Euskal Herriko selekzioaren aldeko lana, baina beste kirol batzuetan Euskal Herriak badu selekzio ofiziala, hala nola segalaritzan edo wushu-kungfuan.
Gastronomia
Euskal Herria ezaguna da bere gastronomia dela eta. Restaurant aldizkariak 2008ko munduko 50 jatetxe onenen eginiko zerrendan, lau jatetxe euskaldun agertu ziren: Mugaritz (4. postuan), Arzak (8. postuan), Martin Berasategi (29. postuan) eta Etxebarri erretegia (44. postuan).
Euskal Herrian 6 ardo izendapen berezi daude eta horietako bat, Nafarroako Ardoa, 5 azpizonaldetan banatzen da. Araban Errioxako Ardoa eta Arabako Txakolina ekoizten dira. Bizkaian Bizkaiko Txakolina eta Gipuzkoan Getariako Txakolina. Nafarroa Beherean Irulegiko Arnoa ekoizten da eta Nafarroa Garaian Errioxako Ardoa egiteaz gain Nafarroako Ardoaren bost eskualdeak daude: (Behe Mendialdea, Lizarraldea, Valdizarbe, Behe Erribera eta Goi Erribera).
Hedabideak
Gaztelaniazko telebista nagusiak Telecinco, Antena 3, Televisión Española (bi kate), Cuatro, La Sexta eta ETB 2 dira. Radio Euskadi eta Radio Vitoria gaztelania hutsezko irratiak dira; Herri Irratia elebiduna eta Info7 hirueleduna. TF1, France 2, France 3, France 5, M6 eta Arte dira frantsesezkoak.
Egunkariei dagokienez, «Berria» da euskaraz eta Euskal Herri osoan argitaratzen den bakarra. «Gara» lurralde osoan ere hedatuta dago eta nagusiki gaztelaniaz egina da. Ipar Euskal Herrian, Le Journal du Pays Basque eta Sud Ouest ditugu. Probintziaz probintzia, hauexek dira irakurrienak: El Correo Español (Bizkaian eta Araban), El Diario Vasco (Gipuzkoan), Diario de Navarra (Nafarroan) eta Sud Ouest (Ipar Euskal Herrian).
Mitologia
Euskal mitologia Euskal Herriko lurraldeetako mitoen multzoa da. Bertan nahasturik antzematen dira eragin kristau zein paganoak.
Kondaira sinbolikoa, munduaren hasierako edo denbora historikotik kanpoko gertakari harrigarriren baten berri ematen du askotan. Antzinako jainko edo heroien ekintzetan edo egiazko gertaeretan oinarritzen dira alegiazko kontakizunak, jatorri ezezagunekoak eta herri baten tradiziozko pentsamendu kolektiboaren osagai direnak, naturaren indarrari edo giza izaeraren zenbait alderdiri buruzko ikuspegia eta sinesteak islatzen ditu.
Euskal Herriko mitologiako pertsonaien, jainko-jainkosen, kondairen, sinesmenen eta abarren corpusa oso zabala da.
Onomastika
Euskaltzaindiak urtetan argitaratu ditu onomastikari buruzko txostenak, Onomasticon Vasconiae izenburupean, Jimeno Jurio, Juan San Martin, Henrike Knörr, Roberto Gonzalez de Viñaspre, Elena Martinez de Madina, Patxi Salaberri, Mikel Gorrotxategi, eta beste hainbat filologo ibili dira lan horietan. Baina euskal onomastikaz egindako ikerketa lan guztiak ez dira Onomasticon Vasconiae bilduman sartu.
Onomastikaren arloan, aipagarria da euskal toponimia eta antroponimiaren arteko loturak, emakumezkoen izenen artean lurraldez lurralde hainbat adibide ditugularik. Nafarroa da herrialderik emankorrena esparru honetan, Leire, Iratxe, Idoia, Alaitz, Nagore, Saioa, Uxue, Eunate, Irantzu, Puy eta Orreaga izenekin. Ipar Euskal Herrikoak ditugu, bertzela, Ainhoa eta Garazi arrakastatsuak, eta Nafarroarekin batera Irati eta Zuberoa elkar banatzen ditu. Gipuzkoa ere emankorra da toponimoetatik etorritako izenei dagokienez eta Arantza(zu), Itziar, Olatz, Dorleta, Aloña eta Larraitz eman dizkigu. Azkenik, Bizkaiko Begoña, Udiarraga eta Ziortza eta Arabako Estibalitz ditugu.
Emakume gaztea
Emakume gaztea (Die Jungfrau) edo Birjinak Gustav Klimt austriar margolariaren margolana da, 1912 eta 1913 bitartean margotu zuena. Olio-margolana oihal gainean margotu zuen, eta handia da, ia karratua. Artistaren azkenetariko lan bat izan zen. Gaur egun Pragako Museo Nazionalean gordetzen da.
Deskribapena
Konposizioa goitik behera ikusita dago. Haren forma borobila da eta horrek lanari dinamismo handia ematen dio. Margolanean irudi multzo bat ikusten dugu: emakume gorputz batzuk, biluziak zein jantzita, eta elementu dekoratiboak (espiralak, zirkuluak, loreak, zintak). Guztia iluntasunez inguratutako uharte bat irudikatzen du. Ikusten diren jantziak errumaniar gustukoak dira.
Batez ere emakumeen aurpegiak bereizi egiten dira. Gazte batzuk lotan daude, beste batzuk erdi esnatuta. Batek margolanetik kanpora begiratzen du. Koloreak dotoreak dira eta apaingarrien aberastasunak multzoari sortaldeko kutsua ematen dio.
Interpretazioa
Antza denez, lan sinboliko honekin Klimek emakumeen garai desberdinak sinbolizatu nahi ditu. Prozesu baten ondorioz emakumeak kontzientzia lortzen du eta begiak irekitzen ditu.
Pedro Baigorri
Pedro Baigorri Apeztegia (Zabaldika, Esteribar, Nafarroa Garaia, 1939 - Cesar departamendua, Kolonbia, 1972ko urriaren 6a) nafar iraultzaile eta abenturazale bat izan zen, lanbidez sukaldaria.
Zabaldikan jaio arren bere familia Lizarraldeko Mañeru herriko jatorrikoa zen. Bere aita, Espainiako gerra zibila bukatzerakoan lanik gabe gelditu zen eta familia aurrera atera ahal izateko beste irtenbiderik aurkitzen ez zuenez guardia zibil sartu zen. Modu honetan familia Etxarri-Aranatzera bizitzera joan zen, bertan Pedro bere haurtzaroko lehen urteak igaroko zituen, herriko haurrekin jolasten eta euskaraz mintzatuz, bere anaiak elkarrizketa batean kontatzen zuen bezala.
Familiaren egoera ekonomiko kaxkarra zela eta (hiru anai arreba ziren eta bera hiruetan zaharrena), Pedro oso gazterik Iruñeko Yoldi hotel famatuan lanean hasi zen, sukaldean.
Iruñetik Donostiarako bidea hartu zuen ondoren, berarengan izugarrizko eragina izanen zuen eta ezkerreko ideia abertzaleak zituen lankide Donostiar batek bultzatuta. Gipuzkoako hiriburuan Maria Cristina hotelean sukaldari lanetan hasiko da. Bera bertan zegoelarik, eta Franco Donostian oporrak pasatzen ohi bezala, hotelera deitu zuten sukaldari bat eskatuz berarendako sukaldatu zezan; era honetan, Baigorrik Francoren Kontxako badian atrakaturik zegoen Azor itsasontzi famatuan otordua prestatu zion diktadoreari.
Berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieran Parisera joan zen. Bertan, hiria hobeto ezagutzeko asmoz bizikleta bat erosi zuen eta Nouvelle Unibersitén matrikulatu egin zen frantsesa ikasteko. Garai horretan bere bikotea izanen zen Colombia Moya dantzari mexikarra ezagutu zuen. Biak, Monroe doktrina zela medio Amerika utzi eta Pariseko Latin auzora joaten ziren ezkerreko errefuxiatuekin harremantzen hasi ziren.
1962 urtean Kubara joatea erabaki zuten, han Fidel eta Raul Castro anaiak eta Ernesto Che Gevararekin harremanetan jarriko da, konfiantza handia hartuko zuten elkarrekin.
Habanan gerrilla ikastaro bat burutu zuen eta arma eta lehergailuen fabrikazioa eta erabilpena ikasi. Bertan, Harvard unibertsitatean Medikuntza ikasketak burututakoTulio Bayer eta William Ramírez Tobón soziologia ikaslea ezagutu zituen. Hiruek gerrillla talde bat osatu zuten Kolonbian borrokan aritzeko, eta han egon ziren denbora batez bizi baldintza txarretan Sierra Nevada de Santa Martako mendilerro bakartuan, harik eta taldea desegin zen arte.
1972ko urriaren 6an kolonbiar ejerzitoaren segada batean hil egin zuten Cesar departamenduan. Bere gorpua ez dute oraindik aurkitu.
I Finally Found My Way
Paul Stanley gitarjole/abeslariari eta Bob Ezrin ekoizleari kreditatutako balada, Peter Criss bateriak albumean abesteko bereziki idatzitako abestia da. Crissek kantuan abesten duen arren, ez zuen bateria jo abesti honetan, izan ere, album osoan Ace Frehleyren "Into the Void" kantuan baino ez du bateria jotzen.
Abestia promoziozko single moduan argitaratua izan zen, eta ez single komertzial moduan.
Yusuke Tasaka
Yusuke Tasaka (田坂 祐介, 1985eko uztailaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Enrique Bunbury
Enrique Ortiz de Landázuri Izardui, Enrique Bunbury izen-deiturez ezaguna (Zaragoza, 1967ko abuztuaren 11) espainiar abeslaria da.
Héroes del Silencio taldeko abeslaria izan zen, eta 1997an bakarlari bezala hasi zen, Espainia eta Latinoamerikan irudi garrantzitsu bihurtuz. "Iberoamerikar rockeko 250 bildumarik hoberenak" izeneko zerrendan zazpi bilduma ditu. Hurrenez hurren: 5. postuan Senderos de traición, 35. postuan Avalancha, 81. postuan Flamingos, 117. postuan El espíritu del vino, 119. postuan El mar no cesa, 154. postuan Pequeño eta 228. postuan Radical sonora.
Arkularitza 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan
Arkularitza 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Yumenoshima parkean jokatu zen, Tokion, 2021eko uztailaren 23tik uztailaren 31ra.
Bost proba daude arkuaren baitan, bi gizonezkoenak (banaka eta taldeka), bi emakumezkoenak (banaka eta taldeka) eta, lehen aldiz, proba misto bat, binaka.
Stenungsund udalerria
Stenungsund Suediako udalerria da. Västra Götalandeko konderrian kokatua dago. 301,09 km² ditu eta 25,534 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Las Llanas pilotalekua
Las Llanas pilotalekua Sestaoko pilotalekua da. 1962an inauguratu zutenetik hainbat pilota-partidu nagusi jokatu dituzte bertan, final asko tartean.
Eraikin honetan kontzertuak eta beste ekitaldiak ere ospatu dituzte
Nukleo silabiko
Sarrera
Silaba hitza baino txikiagoa den segmentuen sekuentzia antolatua da, gutxienez nukleoa duena. Silaba konposante desberdinek osatzen dute: ekina, nukleoa eta koda. Erran dezagun 'C' kontsonante bat dela, 'V' bokala eta '.' silaba muga; .CVC. sekuentzian lehen C silaba ekina izango litzateke, V nukleoa eta azken C koda.
Definizioa
Nukleoa silaba jakin baten erdigunea da. Nukleoa bokal batez osatua da usu, hizkuntzaren arabera forma ezberdinak atzeman daitezke: monoptongoa, diptongoa eta triptongoa, eta kontsonante silabagile batek ere nukleoa osa dezake batzuetan.
Silaba nukleoa euskaraz
Euskaraz bokalak eta diptongak dira nukleotan. Diptongoen kasuan, bokal osoa da erdigunea. Euskarak ez du kontsonante silabagilerik nukleo gisa.
Silaba nukleo mota ezberdinak badira:
Maxea
Maxea Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Markina-Xemeinen sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Nukleo silabiko
Silaba bakarreko hitzen adibideak
Bokal bakarreko monosilaboen etsenpluak: a (V), at (VC), ertz (VCC), zuntz (CVCC), zu (CV), etab.
Maxea
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 654 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %22,64.
Xabier Sarasa
Xabier Sarasa (Donostia, Gipuzkoa, ?), gipuzkoar tronpa-jotzaile eta musikagilea da.
Nukleo silabiko
Silaba bakarreko hitzen adibideak
Diptongodun monosilaboen etsenpluak: oi (Vw), eup (VwC), zaunk (CVwCC), lau (CVw), leun (CVwC), etab.
Xabier Sarasa
Nafarroako Goi Kontserbatorioan konposizioko azken ikasturtea egiten ari da, Jaime Berrade eta Joseba Torrerekin. Euskadiko Orkestra Sinfonikoko tronpa titularra da, 1992az geroztik.
Theneuille
Theneuille Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Theneuille udalerrian erroldatutako biztanleak 398 ziren. Familiak 176 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Squiffiec
Squiffiec (bretainieraz Skiñvieg) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Theneuille
Etxebizitza
2007an 303 etxebizitza zeuden, 183 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 73 bigarren erresidentzia ziren eta 46 hutsik zeuden. 295 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 183 etxebizitza nagusietatik 134 bere jabearen bizilekua ziren, 38 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 11 etxek bi zituzten, 39 etxek hiru zituzten, 54 etxek lau zituzten eta 77 etxek bost zituzten. 154 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 95 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 63 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lewis Waller
William Waller Lewis (Bilbo, -Nottingham, ) ingeles antzerki aktore eta zuzendaria izan zen. Aita Bizkaian ingeniari moduan lan egiten zuenez, Bilbon jaio zen.
Theneuille
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 243 ziren, horien artean 160 aktiboak ziren eta 83 inaktiboak ziren. 160 pertsona aktiboetatik 141 lanean zeuden (79 gizon eta 62 emakume) eta 19 langabezian zeuden (9 gizon eta 10 emakume). 83 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Theneuille udalerrian 198 unitate fiskal zeuden, 418,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.776 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 bitxi-denda zen.
2000. urtean Theneuille udalerrian 38 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.755 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Niloufar Bayani
Niloufar Bayani (persieraz: نیلوفر بیانی; Teheran, 1986) irandar ikertzaile eta ekintzaile bat da, basabizitzaren kontserbazio biologiaren esparruan lan egiten duena. 2019an, espioitza kargu batez epaitu zuten, ateak itxita egindako auzi batean, eta 10 urteko espetxe zigorra ezarri zioten.
Gaztaroa eta hezkuntza
Niloufar Bayani 1986an jaio zen Teheranen (Iran). 2009an graduatu zen Kanadako McGill Unibertsitatean, biologiako ikasketetan, eta kontserbazio biologiako master bat egin zuen Columbiako Unibertsitatean.
Ibilbidea
Graduatu ondoren, Nazio Batuen Ingurumen Programako (NBIP) proiektuen aholkularia eta aholkularia izan zen Bayani, 2012 eta 2017 bitartean.
2017. urteko udan, Irango Faunaren Ondarearen Aldeko Fundazioarekin (PWHF) bat egin zuen. Irango erakunde ekologista bat da, Kavous Seyed-Emamik eta beste ekologista irandar batzuek sortua. Iranen basabizitza babesteko proiektuetan lan egin zuen, eta zazpi probintziatan tranpa kamerak jarri zituen arrisku kritikoan bizi den Asiako gepardoa (Acinonyx jubatus venaticus) kontrolatzeko.
Geri's Game
Geri's Game (Geriren Jokoa) 1997ko Jan Pinkava txekiar-britainiar zinema zuzendari eta gidoilariak zuzendu eta idatzitako konputagailu animaziozko film laburra da. Pixar ekoiztetxeak ekoitzi zuen.
Argumentua
Gerik, filmeko pertsonaia nagusiak, bere buruaren aurka xake partida bat jokatzen du. Jokoa aurrera doan heinean, bi pertsona ezberdin elkarren artean jokatuz dabiltzala dirudi.
Niloufar Bayani
Atxilotzea eta espetxeratzea
Bayani 2018ko urtarrilean atxilotu zuen iraultza islamiarraren zaindarien armadak, espioitza leporatuta. PWHFko beste kide batzuk ere atxilotu eta espetxeratu zituzten, besteak beste, Seyed-Emami, Amir Hossein Khaleghi, Abdolreza Kouhpayeh, Hooman Jokar, Morad Tahabaz, Sam Rajabi, Sepideh Kashani eta Taher Ghadirian.
2019an, Bayanik gutun ireki bat idatzi zuen Ali Khamenei aiatolari, poliziaren galdetzaileek tratu gogorra eman ziotela azalduta. 2020ko otsailaren 18an, BBC Persiak gutun batzuk argitaratu zituen, Bayanik Evingo espetxetik idatzitakoa; haietan, jasandako torturak zehazten zituen. BBCk egindako txosten baten arabera, banandu eta bakartuta atxilotua eduki zuten zortzi hilabetez, eta torturatzeaz gain itauntzaileek sexu erasoekin mehatxatu zuten. Bayanik azaldu zuen galdetzaileek Seyed-Emamiren argazkia erakutsi ziotela; haren gorpua espetxeko ziegan aurkitu zuten, atxilotu eta bi egunera, funtzionarioen esanetan bere buruaz beste egin ondoren.
Abokaturik gabe eta emandako azalpen guztien gainetik kondenatu zuten 2020. urtean.
Nazioarteko presioa
2019ko martxoaren 14an, Europako Parlamentuak ebazpen bat onartu zuen, Iranen errespetatzen ez diren giza eskubideak, adierazpen askatasuna, bidezko judiziorako eskubidea, prentsa askatasuna, pentsamendu askatasuna eta erlijio askatasuna aldarrikatzeko. Zehazki, dokumentuak Bayaniren eta gainerako ekologisten kasuari egiten dio erreferentzia, E. puntuan eta dei egiten die Irango agintariei bidegabe atxilotutako pertsona guztiak espetxetik askatuak izan daitezen.
Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluak, 2020ko urtarrilaren 28an, Iranen giza eskubideen egoerari buruzko txosten bat argitaratu zuen, Kontalari Bereziaren kezka larria agertzen zuena, funtsezko giza eskubideen errespetuari dagokionez. Dokumentuaren 29-31 paragrafoetan, atxilotutako zortzi ekologisten kasua aipatzen zen; horien artean Bayani. «Etsai den estatuari laguntzea» leporatzeaz gain, 2012 eta 2017 bitartean Nazio Batuen Ingurumen Programako proiektuen aholkulari gisa jasotako diru sarrerak itzultzera ere kondenatu zuten. Kontalariak dei egin zien Irango agintariei, komunitate zientifikoak Irango herriaren alde egindako lanaren errespetua bermatzera.
Scholars at Risk (SAR) nazioarteko erakunde eta pertsonen sareak aktiboki lagundu dio Bayaniri, Irango agintari publikoei gutunak bidalita, unibertsitateetan haren aldeko mintegiak antolatuta eta sare sozialen bidez.
Erreakzioak Iranen
Bayanik galdekatzaileen sexu jazarpena eta eraso psikologikoak azaldu ondoren, Teherango fiskaltzak salaketak ukatu zituen, argudiatu zuen galdeketa prozedura guztiak bideoan grabatuta zeudela, eta Bayaniren azalpenak lotu zituen hauteskunde bezperako ekintzekin. Adierazi zuen botere judiziala sentibera zela akusatu, kondenatu eta presoen duintasunarekiko.
Galdekatzaileek Bayaniri emandako tratu txarren berri luze eta zabal eman zen sare sozialetan. Twitter-en egindako jakinarazpen batean, Mostafa Tajzadeh ekintzaile politiko erreformistak egia eskatu zuen Bayaniren kasuan eta indarkeriaren egileen zigorra.
Aitorpenak
2022an, BBCren 100 emakume inspiratzaileen zerrendan sartu zuten Niloufar Bayani.
Taden
Taden (bretainieraz Skiñvieg) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Galaxias maculatus
Galaxias maculatus Galaxias generoko animalia da. Arrainen barruko Galaxiidae familian sailkatzen da.
Essertines-sur-Rolle
Essertines-sur-Rolle Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Cyclopaedia
Cyclopaedia (jatorrizko izenburua ingelesez: Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences) Ephraim Chambers-ek (1680 inguruan – 1740ko maiatzaren 15a) XVIII. mendearen hasieran argitaratutako entziklopedia izan zen (1728an lehen orrialdeak argitaratu ziren). Hainbat hizkuntzatara egindako itzulpenak, frantsesera barne, Argien Garaiko Encyclopédie inspiratu zuen. Cyclopediak ezagutza 47 adarretan banatzen du, gaikako aurkibide gisa balio dutenak (sarrerak aurkibide batera gehitu ziren alfabetikoki ordenatuta ondorengo edizioan).
Lotutako hainbat artikuluren irakurketa errazten duten barne erreferentzia gurutzatuak erabiltzeagatik nabarmentzen da. Lana aurreko hainbat konpilaziotan inspiratuta dago, besteak beste, John Harrisen Lexicon Technicum eta Pierre Bayle-ren Le Dictionnaire historique et critique. Gerora Abraham Rees-ek handitutako edizio batera zabaldu zuen.
"Cyclopaedia" ingelesez ekoiztutako lehenengo entziklopedia orokorretako bat izan zen.
Markinako Lehoia
Anton Totorikaguena Egurrola “Markinako Lehoia” (Markina, 1935 - ib., 2017ko azaroaren 28a) herri kirolari famatua izan zen.
Markina-Xemeingo Ugarte dorretxean jaioa, afizioa familiatik zetorkion (aitona bat palankaria izan zen, eta bestea barrenatzailea); horretara, gaztetandik nabarmendu zen herri kiroletan: harri-jasotzen, soka tiran...
Gizon probak
Fama handiena gizon-proban lortu zuen; baita bere ezizena ere. Bakarka zein taldeka aritu zen, eta garai batean ez zen probalekuetan Markinako Lehoia gaindituko zuen aurkaririk; 1.200 kgtako harriak ere eraman zituen.
Idi probak
Baserritarra izaki, animaliekin ere trebea zen eta horiekin ere probetan aritu zen; bai bere abereekin, baita besteenekin ere. Idiekin askotan ibili zen, baita astoarekin ere; Napoleon izeneko astoarekin, esate baterako, sari ugari irabazi zituen.
Dena den, bere gizon-probalari famak zenbait eragozpen ere ekarri zizkion arlo honetan. Esate baterako, 1974ko apirilaren 14an Tolosan jokatutako idi apustu batean, Antonio Soraluze eta Millan Lasa probalarien arteko kontratuan espreski adierazten zen "que este último pueda llevar dos arreadores de su libre elección a excepción del León de Marquina", idiei tiraka lagundu ziezaiokeelakoan.
Saint-Mariens
Saint-Mariens Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Uhrwiller
Uhrwiller Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Saint-Mariens
Biztanleria
2007an Saint-Mariens udalerrian erroldatutako biztanleak 1.400 ziren. Familiak 514 ziren, horien artean 99 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 58 bakarrik bizi ziren emakumeak), 156 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 214 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 45 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Uhrwiller
Biztanleria
2007an Uhrwiller udalerrian erroldatutako biztanleak 687 ziren. Familiak 268 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 104 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Saint-Mariens
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Uhrwiller
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 290 etxebizitza zeuden, 272 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 275 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 272 etxebizitza nagusietatik 234 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 21 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 60 etxek lau zituzten eta 172 etxek bost zituzten. 195 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 143 etxetan bat baino gehiago zituzten.