cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian
Altxamendu militarraren porrota
Donostian Carrasco koronelak altxamenduarekin bat egin zuen, ez berehala, ordea. Herri mugimendua erabakigarria izan zen Donostiaren defentsa errepublikazalerako. Leku funtsezkoetan zeuden falangistak neutralizatu zituzten eta, uztailaren 21ean, Urbieta kalean egin zieten aurre altxatzea erabakitako Loiolako kuarteleko tropei. Trenez probintziatik iritsitako laguntza indarrek (Guardia Zibilaren laguntzaz) erabaki zuten gudua alderdi baten alde, eta altxatuen tropei atzera eginarazi zieten. Egun batzuen buruan, uztailaren 28an, militarrek amore eman zuten Donostiako Defentsa Batzordearen (Junta de Defensaren) aurrean, baina armak anarkistek hartu zituzten. Amore emate horretan, EAJko kideen lana erabakigarria izan zen, negoziazioak bultzatu baitzituzten: EAJk 1936ko abuztura arte ez zuen Errepublikaren aldeko jarrera ofizialik hartu. Sozialistek eta anarkistek Donostia eta Irungo kaleak kontrolatu zituzten eta abertzaleak ez ziren zenbait katoliko eta kontserbadore fusilatu. Donostiako Ondarreta, Hondarribiko Guadalupe eta Tolosako kartzeletan sarraskiak eta epaiketaz kanpoko exekuzioak izan ziren, miliziano abertzaleek gelditu ezin izan zituztenak.
Matxinoak Donostia eta Irunen atarian
Altxamenduaren lehendabiziko astean, Nafarroa Garaian zortzi zutabe antolatu ziren, batik bat erreketez osaturik, baina baita neurri handi batean falangistez eta soldadu erregularrez ere. Zutabeak laster joan ziren zutabe banatan Zegama aldetik Goierri eta Gipuzkoan barrena Donostia konkistatzera, eta Bortzirietatik muga konkistatzera. Bidean gipuzkoar tradizionalista eta karlista asko batu zitzaizkien.
1936ko abuztuaren 5ean, zortzi zutabeetako hiruk Irungo mugarantz jo zuten muga-postuak hartzeko, Errepublikari hornidurak eta komunikazioak mozteko asmotan. Bitartean, italiar hegazkinek eta Almirante Cervera zein España armadako itsasontziek Donostia, Irun eta Guadalupe bonbardatu zituzten, eta izua zabaldu. Abuztu erdialdetik aurrera, hornidura eta janaria guztiz urritu ziren. Eskuindar matxinatuek Badajozeko sarraskia errepikatzeko mehatxu egin zuten Irunen erresistentzia egiten jarraituz gero. Abuztuaren 26an, San Martzialeko gotorlekuari eraso egin eta, Legio eta hegazkinen laguntzari esker irailaren 2an bereganatu zuten. Uda amaieran Irun galdu zuten errepublikanoek, eta utzi baino lehen anarkistek su eman zieten Irungo zati askori. Matxinoen erreakzioaren beldur, herritar ugarik muga pasa zuten. Donostian, matxinatuen bost zutabe sartu ziren irailaren 13an. Ondoren, nahiz eta momentu hartan Donostiak bere populazioaren heren bat galdua eduki, hiriko biztanle asko ihesi joanak baitziren, artean beste hamar milaka batzuek ihes egin zuten. Inbaditzaileek 'garbiketa' sistematikoa burutu zuten. Tolosan abuztuaren 11n, Elizondon eta Lizarran egin bezala, Donostian ere euskarazko liburuak erre ziren.
Matxinoek Gipuzkoa azpiratu
Gudaroste karlistak berriz bildu eta Bizkai aldera jo zuten. Irailaren 22an Deba ibaira heldu ziren. Ordura arte, Gipuzkoa defendatzeko borroka ezkerreko milizianoek egin zuten, eta EAJren laguntza indar gutxiagokoa izan zen. Irailaren 29an, Mola jenerala k zuzenduta tropa gehiago sartu ziren Gipuzkoara, bazirudien Bizkai osoa berehala eroriko zela kolpisten oinpean. Ondo hornitutako alemaniar Junker 52 hegazkinak lehenengo aldiz heldu ziren Iparraldeko Fronte ra Gasteiztik aireratuz, defentsarik gabeko Bilbo ere bonbardatuz (irailak 25 eta 26), baita hiri horretan ehunka hildako utzi ere; une horretan, hirian biltzen ziren, gainera, Donostiatik ihesi heldutako errefuxiatuak, galduta bizimodua atera nahian zebiltzala. Errepresalian CNT ko kideek espetxe itsasontzietako 68 preso hil zituzten.
Telesforo Monzon Alemanian eta Europako beste toki batzuetan ibili zen armak erosten. Errepublikak alemaniar jatorriko armategi bat erosia zuen eta, Europako herrialdeek Ez Interbentzioko Hitzarmena sinatu berritan, armategiaren bagoiak Bordeleko tren geltokia n zeuden geldiarazita. Bertatik, Lezo Urreztietak (Lethok) eta bere gizonek armategia gauez atera ahal izan zuten, eta itsasontziz garraiatu zuten Hanburgo n erositako armategi hori Baiona raino. Steer-ek kontatzen du kolpisten itsas blokeoari (Canarias, España eta Almirante Cervera itsas armadako ontziei) iskin eginda Bilbora sartu zela Letho, kontrabandista eta ekintzaile politiko jeltzalea, eta bere itsasontzi txikiak salbatu zuela frontea. Bilbon kutxak ireki ondoren, metrailadore automatikoak abiada batean eraman zituzten Eibarrera eta Elgetara.
1936ko irailaren 25ean San Asentsioko ermitaraino heldu ziren baina atzera egin behar izan zuten. Era berean, urriaren 4an Gaztelumendi hartzea ere lortu zuten. Hala ere, bitan atzera boteak izan zirenez, posizioa mantendu baino ez zuten egin. Errepublikanoek eutsi ahal izan zieten karlisten aurrerakada ahaleginei. Urriaren 12an Molak aurreratzea gelditzeko agindu zuen, eta horren ondoren frontea egonkortu egin zen, ia Gipuzkoa osoa matxinoen eskutan zegoela.
Frontea Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mugan zehar zegoen:
Orduan esan daiteke Camino de los Toldos izenekoa zela benetako fronte lerroa:
Eusko Jaurlaritzaren sorrera
Bizkaian kuarteleratutako armadak 1936ko uztailean errepublikarren alde egin zuen. Berehala Defentsa Biltzarrak osatu zirenez, uztailaren 23an EAJk miliziano taldeak osatzeari lotu zitzaion. Uztailaren 29an, EAJk guardia boluntarioak biltzeko deia egin zuen, eta abuztuaren 5an Bizkai Buru Batzarrak bere milizianoen desfilea antolatu zuen Bilbon.
Gerrako lehen hiru hilabeteetan, Bizkai eta Gipuzkoako zenbait eliza arpilatu eta suntsitu zituzten anarkista taldeek, eta 50 apaiz inguru erail. EAJk, bere miliziak antolatzeke zituen eta, ezin zituen ekintza horiek geldiarazi.
1936ko irail bukaeran, Bizkai Buru Batzarrak inoiz baino duda gehiago zituen Errepublikari emandako sostenguaz, batez ere irailaren 25ean Altuna-Mendi eta Cabo Quilates itsasontzi-espetxeetan egindako sarraskiak eta gero. Buruzagi jeltzaleak arrakastarik gabe saiatu ziren britainiar diplomaziarekin harremanetan jartzen, Londresek euskal gobernu autonomo bat babes zezan. Mugimendu horien berri izan ondoren, Errepublikako Gobernuak Valentzian urriaren 1ean onartu zuen Euskadiren Autonomia Estatutua. Gainera, gerraren bilakaera kontuan hartuta gaizki hartutako erabakia izan arren, Gibraltarko itsasartea blokeatzen ari zen eskuadra Bizkaiko golkora bidali zuen, horrela Francoren armadari Afrikatik Iberiar penintsularako bidea irekiz. Itsasontziek Bilbon 20 egun eman zituzten. Garai berean, Bilbora errusiar merkantzia-ontzi bat heldu zen, armekin; horri esker, bizkaitarren adorea sendotu zen.
Eusko Jaurlaritza sorberriak hartutako lehendabiziko neurrietako bat indar polizial guztiak desegitea eta bere ordez Ertzaintza jartzea izan zen. Horrela, ordena publikoa hobetu zuen eta, salbuespenak salbuespen, exekuzio politikoekin bukatu. Hala ere, ezin zituen Bilboko sarraski basatiak geldiarazi: 1937ko urtarrilaren 4an, Larrinagako espetxean zeuden 224 preso politiko erail zituzten miliziano sozialistez osatutako batailoiek. Gudariek sarraskia gelditzea lortu zuten, 100 preso salbatuz. Eusko Jaurlaritzak erantzuleak epaitu eta haietako sei fusilatu zituen. Eraso honen ondoren, Eusko Jaurlaritzak frontetik zortzi batailoi kendu zituen Bilbon ordena publikoa mantentzeko.
1936ko urriaren 5ean Bilboko Burdin Hesia eraikitzeari ekin zion Jaurlaritzak. Lanak bukatu eta hilabetera, lanen zuzendariordea atxilotu eta fusilatu zuten, matxinoekin harremanetan jartzen saiatzeagatik.
Urriaren 16an, Eusko Jaurlaritzak errekluten lau kintak soldadutzara deitu zituen. Urri erdian, Bilbora hegazkin, kanoi, metrailadore eta armaz jositako itsasontzia heldu zen. Urriaren 26an, Agirrek eusko indar guztiak berak zuzendutako Euskadiko Defentsa Batzarraren aginduetara zeudela aldarrikatu zuen, hau Errepublikako Armadatik independentea zela adieraziz. Azaroaren 7an, Eusko Gudarostearen Aginte Nagusia sortu zuten. Eusko Gudarosteak 1936ko azaroaren 20an entrenamendu gabeko infanteriako 27 batailoi zituen, 25.000 lagun ingururekin. Gainera, frontean 10.000 eta 12.000 miliziano inguru zituen, orduan geldirik.
Legutioko ofentsiba
Matxinoak Madril hartzeari ekin ziotenez, Errepublikako Gobernuak Eusko Jaurlaritzari frontea hautsi zezan eskatu zion. Azaroaren 30ean egin zen Euskal Armada eratu berriaren erasoaldi bakarra eta azkena, Legutioko gudua edo ofentsiba izenekoa. Horretarako 29 batailoi, 5 ingeniarien konpainien laguntza zutenak, 25 kanoi eta 8 gerra-gurdi aukeratu zituen Gasteiz Errepublikarentzat berreskuratzeko.
Operazio horren helburua zen altxatutakoek Sevilla eta Irun artean zuten komunikazio-lerroa zatitzea. Hori lortu nahian, Bizkai hegoaldetik eta Deba Goienatik bi zutabek eraso zuten karlistek defendatutako Legutio. Francok errefortzuak bidali eta abenduaren 12an errepublikarrek erasotzeari utzi zioten, beren gudarietatik 1.000 inguru hil ondoren. Alde batetik, erasotzaileen prestakuntza faltak koordinaziorik eza ekarri zuen eta, bestetik, erasoaldiaren porrotean ikusi zen bi gudarosteen arteko desberdintasuna: nahiz eta zenbaki aldetik bien artean alde nabarmenik ez izan, gerrako hegazkinek, beren bonbardaketekin, abantaila handia ematen zioten Molaren armadari. 1936ko azaroaren 24an Errepublikako Gobernuak Espainia iparraldeko gudaroste guztiak Ejército del Norte (Iparraldeko Armada) izenekoan batzea erabaki zuen, Francisco Llano de la Encomiendak zuzenduta. Bateratzea teorian baino ez zen egin, Agirrek ez zuen eta onartu. Lehendakariak komisario politikoen sistemari uko egin zion, eta Iparraldeko Armadaren Aginte Nagusian prestakuntza militar eskaseko komunistak zeudela-eta arranguratu zen. 1937ko urtarrilean Agirrek honela idatzi zion Llanori, hau Bilbon zegoela: Eusko Jaurlaritzak bere indar guztien antolakuntza berria onartu arte... esklusiboki Eusko Jaurlaritzaren agindupean egongo dira.
1937ko otsailean, Llanok Bilbo utzi eta Santanderren jarri zen. 1937ko otsailean ere, Eusko Gudarosteko zazpi batailoik Asturiasko fronteari laguntzera joan ziren. Candido Sasetaren aginduetara, Oviedo hartzeko kanpainan hartu zuten parte. 1937ko martxoaren 5ean, Eusko Itsas Gudarostearen Bouren eta Canarias gurutzaontziaren arteko Matxitxakoko itsas bataila gertatu zen. Guduaren ondorioz, euskotarrek Bou Nabarra galdu zuten.
Bizkaiko ofentsiba eta Gernikako bonbardaketa
Negua eta gero, 1937ko udaberri aldera hasi zen Bizkaia menderatzeko frankisten ofentsiba, Iparraldeko frontea izeneko kanpaina hasiz. Horretarako, Molak lau errekete-brigada nafar erabili zituen, 28.000 lagun ingururekin: Brigadak Araban eta Gipuzkoan osatutako 10 batailoi, karlista nafar asko eta Espainiatik etorritako tropa erregularrek osatuta zeuden. Gainera 65. Kondor Legioko 140 hegazkinen, eta artilleriako 7 kanoi-bateria italiarren laguntza izan zuen. Horiek bere alde zuten airea eta baita itsasoa ere, Euskadiren kostaldean ezarritako blokeoarengatik. Ofentsiba hartan arma berri bat erabili zuten, ordura arte munduko inongo gerratan ikusi gabea: erretaguardiako herritar zibilak bonbardatzea eta herriak suntsitzea, morala jaisteko eta erresistentzia ahultzeko xedez. Hala, martxoaren 31n, Durango bonbardatu zuten. Durangoko bonbardaketan Aviazione Legionariako italiar hegazkinek 336 pertsona hil zituzten. Ofentsibaren etapa honetan, Eibar, Elgeta, Elorrio eta Otxandio ere bonbardatuak izan ziren, lehen lerrotik gertu zeuden herriak baitziren. Eusko Gudarostearen posizioen aurka aire eta artilleria bidez gogor egin ostean, altxatuek lurretik ekin zioten Bizkaiaren inbasioari. Soldadu faxistek Zabalanditik hautsi zituzten errepublikarren posizioak. Arratzola laster hartu baina orografia zela eta ezin zuten arin ibili. Eguraldi txarra zela eta, apirilaren 7an ofentsiba eten egin behar zuten. Apirilaren 13an Eusko Gudarosteak kontraeraso egin eta zenbait posizio berreskuratu zuen.
Une horretan, apirilaren 20 eta 24aren artean, Intxortetako gudua ezaguna gertatu zen, eta matxinatuek eusko gudarien fronte-lerroarekin talka egin zuten, Elgeta inguruan. Hasiera batean, Euskadiko konpainiek erasoaldia atzera botatzea lortu bazuten ere, azkenean Intxortak eta Udalatx menderakaitza erasotzaileen eskuetan gelditu ziren; halaxe, frontea hautsi zen, eta matxinatuei Bizkaiarako sarrera irekita geratu zitzaien. Apirilaren 26an, Eibar ere galdu zuten errepublikazaleek, eta berehala eskuindar matxinoek Durango konkistatu zuten. Hiru egun geroago, berriz, kolpistek Gernika ere mendean hartu zuten, alemaniarrek foruen herria bonbardatu eta hiru egunera. Hilabeteko erresistentzia bortitza suntsituta gelditu zen.
1937ko maiatzaren 5ean Agirrek eusko operazio militar guztien agintea bere gain hartu zuen. Armei heltzeko edota gotorlekuak eraikitzeko lanak egiteko gai ziren bizkaitar guztien mobilizazioa agindu zuen. Guztira 70.000 gudari inguru bazituen ere, teorian baino ez zen hala denentzako armak ez zituelako. Eusko Gudarosteari laguntzera hainbat gudari etorri ziren Kantabria eta Asturiastik, baina, bortizkeriaz eta estremismoz jokatzen zutenez, euskal herritarrek ez zituzten begi onez ikusi. Agintea lortu eta berehala, Agirrek maiatzaren 6tik maiatzaren 14rako egunen artean Sollubeko guduan zuzendu zuen Eusko Gudarostea. Gudu hartan, Bizkaiko lur laua galdu zuen.
1937ko ekainaren 30ean, Enkarterrietako Turtzioz herrian, Eusko Jaurlaritzak euskal lurretan egin zuen azken bilera burutu zuen, Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zutela. Herriko La Puente jauregian egin zen biltzarra eta amaitzean, Agirre lehendakariak Turtziozko manifestu ospetsua irakurri zuen, euskal lurretan irakurriko zuen azkena. Manifestu horretan, etsai frankistek eginiko sarraskiak gaitzetsi zituen eta euskaldunen aberria konkistatua izango bazen ere, herriaren arimak bizirik jarraituko zuela adierazi zuen.
Bilboren galera
Bizkai ia guztia hartuta, frankistei Bilbo gelditzen zitzaien hartzeko. Batailaren garrantziaz jabetuta Franco eta Mola berberak izan ziren guda zelaian. Maiatzaren 8an, Errepublikako Gobernuak bidalitako 50 ehiza-hegazkinetatik 45 heldu ziren Bilbora. Tamalez, ondo defendaturiko aireportuen ezak eta eskifaien eskarmentu eskasak laster amaitu zuten hegazkinekin.
Maiatzaren bukaerarako, Nafarroa Garaiko errekete-tertzioak Bilboko Burdin Hesitik hurbil ziren, eta hesiaren % 40 baino ez zegoen eginda. Matxinoek ahulezia guztien jakitun ziren, Pablo Murga ingeniariaren traizioari esker —eta, askoz neurri txikiagoan, Alejandro Goikoetxea ingeniariaren traizioari esker— planoak lortu zituztelako. Gainera, Burdin Hesiaren defentsa sistema zaharkitua zen, orduan sortu berriak ziren hegazkin bidezko erasoei aurre egiteko ez baitzen aproposa, eta Burdin Hesia fetitxe modukoa izan zen: eusko gudariek uste osoa zuten menperaezina zela, eta frankistei aurre egin gabe atzera egin zuten, defendatzeko egokiagoak ziren hainbat posizio utzita, Burdin Hesian babes egokiagoa izango zutelakoan. Eusko Gudarosteko ofizial izandako Joseba Elosegik gogor kritikatu du Bilboko Burdin Hesia egin izanak eusko armadari eragindako kaltea. Bitarte horretan, Mola jeneral matxinoa 1937ko ekainaren 3an hil zen hegazkinez Gasteizera zihoala, eta hegazkina egungo Alcocero de Molan erori zenean. Ekainaren hasieran bertan, Errepublikako Gobernuak Bilbora Mariano Gamir Ulibarri euskal herritarra bidali zuen, eta Agirreri aginte gorena haren esku uzteko eskatu. Gamir militar profesional eta independentea zenez, Agirrek onartu egin zuen, eta 40.000 eusko gudarien agintea eman zion gudua aurrera ateratzeko. Ekainaren 11an, matxinoak Bilboko Burdin Hesia setiatzeari lotu zitzaizkion, eta 36 orduz erasota, 500 hildako inguru izanik, haustea lortu zuten.
Bilbo erortzear zela, Prieto ren Errepublikako gobernuak Agirre ri agindu zion Gamir Bilbo defendatzeko gai ez bazen Ezkerraldeko industria txikitu egin behar zuela. Irunen gertatutako eta Donostian jeltzale eta sozialista eta anarkisten milizianoek izandako borrokak jakinda, Agirrek hori eragozteko asmoa adierazi zion. Agirrek gudariei sabotajearen saiakerak geldiarazteko agindua eman zien, eta 2.000 bat preso politiko askatu zituen, bai eta frankisten lerroetaraino lagunarazi ere. Hala eta guztiz ere, EAJko batailoien eta Asturiasko batailoien arteko borrokak izan ziren, asturiar haiek Deustu erre nahi zutelako. Nolanahi ere den, aireko bonbardaketak lagun, astebetean setiatzaileak gai izan ziren erresistentzia zapuzteko. Ekainaren 19an Bilbo hartu zuten. Hamar egun geroago, Francoren tropek Bizkai osoa konkistatu zuten. 20.000 gudari inguruk Kantabria aldera jo zuen.
Santoñako amaiera
Aurretik italiarri ukatutako negoziazio bidea berriz ireki zuen Eusko Jaurlaritzak Alberto Onaindia apaizaren bitartez. Euskal Herria galduta zegoen eta ez zegoen borrokan jarraitzeko asmorik gehienen aldetik. Borrokan jarraitu nahi zutenek Katalunia aldera joateko desioa zuten han Asturiasen baino indar handiagoz baitzeuden errepublikazaleak. Juan Ajuriagerrak abuztuaren 21ean sinatu zuen Santoñako hitzarmena Corpo Truppe Volontarie izeneko italiar soldadu ostearekin. Gudariak Santoñan elkartu ziren, eta espetxetik 2.500 bat preso politiko askatu zituzten. Komandanteak «Euzkadiko Errepublika» aldarrikatu zuen, eta ofizial bi fronte-lerroa zeharkatuta Corpo Truppe Volontarie armadako agintariekin jarri ziren hizketan. Italiarrek, eusko gudarien bizitzaren truke, guztizko errendizioa eskatzen zuten.
Horrela jokatzeak Espainiako Errepublikaren lehentasuna ez onartzea zekarren, eta euskal herritarrek errepublika hari egindako traizioa zen. Hala ere, italiarrek berek traizioa egin zioten hitzartutakoari, eta gudariak eta agintariak frankisten esku utzi zituzten ihes egiteko aukerarik eman gabe. Miliziano ez abertzaleek osatutako batailoiek berriz Asturiasen borrokatzen jarraitu zuten, iparraldeko frontea desagertu arte.
Ondorioak
Altxamendua izan eta urtebete baino lehenago Hego Euskal Herria galduta, Eusko Jaurlaritzak, ordutik aurrera, erbestean lan egin behar izan zuen. Matxinoak 1937ko ekainean hiriko defendatzaileek lehertarazitako Bilboko zubiak berreraikitzen hasi ziren. Madrileko gobernutik, Indalecio Prietok Ezkerraldeko industria suntsitzeko agindua eman zuen eskuindar matxinoek beren alde erabil ez zezaten. Jaurlaritzak (Leizaola k, Jose Antonio Agirre k) erabaki zaila hartu behar izan zuten: industrialdea bere horretan uztea, euskal herriaren geroa erraztuko zuelakoan. Bilbo hartu eta egun batzuk geroago, Francok bertan behera utzi zituen Bizkai eta Gipuzkoako foruak, «provincias traidoras» izendatuz. Altxamenduarekin bat egindako Arabak eta Nafarroa Garaiak, berriz, zenbait eskubide foral mantendu zituzten, tartean beren polizia eta zerga batzuen autonomia. Euskal herritarrek beren lurraldean jasan zuten errepresioak eta zapalkuntza ideologikoak berrogei urte gehiago iraun zuen. Santoñan saldutako gudariak Euskal Herri inguruko kartzeletara (Logroño, Burgos...) preso politiko eramanak ziren. 1936ko uztailean hasitako errepresioa zabaldu eta areagotu egin zen. Iruñeko San Kristobal gotorlekuan zeuden presoek 1938ko maiatzaren 22an ihes egin zuten. 795 iheslarietatik, frankistek ia denak, 585, harrapatu eta 211 erail zituzten. Erbesteratuak ere milaka izan ziren, Europara eta Hego Amerikara bidean.
Iheslari eta errefuxiatuak
Milaka hego euskalerritarrek jo zuten Ipar Euskal Herrira, baina han ez zuten batere harrera onik aurkitu. Izan ere, gerra zibilaren hasieratik frankisten alde buru-belarri aritu ziren Iparraldeko hautetsi eta hedabide gehienak, baita euskara hutsez argitaratzen zen Eskualduna astekaria ere. Errepublikaren eta Eusko Jaurlaritzaren aurkako eta kolpisten aldeko jarrera horretan, eusko abertzaletasunaren aurkari zen Jean Ibarnegarai euskal herritar diputatu antikomunista eta faxista izan zen gehien nabarmendu zen politikaria. Hala, bada, Hego Euskal Herriko iheslariak kontzentrazio esparruetan sartu zituzten, bereziki Gursekoan.
Guztira, Eusko Jaurlaritzak 150.115 errefuxiatu erregistratu zituen 1936 eta 1939 artean; Hego Euskal Herriko populazioaren %12 inguru zen hori. Baina ez da inoiz jakingo kopuru zehatza zein izan zen. II. Mundu Gerra bazetorrela ikusita Jaurlaritzak agindu zuen gerran ardurarik izan ez zutenak itzultzeko. 80.000 errefuxiatu inguru itzuli ziren, gehienak Hendaiako mugatik Irunera. Baina sei urte geroago 1945ean II. Mundu Gerra bukatuta gerraren ondorioz ihes egindako 12.000-14.000 herritar inguruk artean jarraitzen zuten deserrian; erdiek, Frantzian.
Bilbon frontea hondoratu ahala, iheslari jeltzaleek espioitza eta elkartasun sare eraginkor bat osatu zuten, gerora Álava Sarea deitutakoa; bertan, Emakume Abertzale Batzan ibilitako eta inguruko lau emakumek garrantzi berezia izan zuten. Sare hori indarrean izan zen espainiar agintari frankistek 1941eko urtarrilaren 2 eta 3an Sareko 28 kide atzeman zituzten arte, alemaniarrak 1940ko ekainean Pariseko Eusko Jaurlaritzaren egoitzara sartu eta artxibo ezkutu guztiak bereganatzearen ondorioz.
Hildakoak
Nafarroa Garaian, gerra ekintzarik gabe, estimatu da errepresioak zuzenean 3.000 pertsonatik gora hil zituela. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan azterketa zehatzagoa egin da, eta 20.000 hildako inguru zenbatu zituen Eusko Jaurlaritzaren, Gogora Institutuaren, EHUko Giza Eskubideen Unesco Katedraren eta Aranzadi Zientzia Elkartearen artean egindako ikerketa batek. Txostenak espetxe frankistetan 1945 arte hildakoen berri ere jasotzen du, gerraren zuzeneko ondoriotzat eta erailketatzat jotzen baitira kasu horiek.
Datu-base bat eratu zen 2019an ezagutarazitako ikerketa horren harira, eta bertan 19.547 fitxa jaso ziren; 998 emakumeak dira eta 18.507 gizonak. Gainerako 42en generoa ezin izan da zehaztu. 5.800 hildakoren kasuak gizateriaren kontrako krimenak direla ere ondorioztatu du txostenak. Datuak xehatuta, bonbardaketetan 1.363 lagun hil ziren, gehienak Bizkaian (1.170); exekuzio ustez legalak 895 izan ziren; espetxean hilak 2.252 izan ziren, eta erailketatzat hartzen ditu hauek txostenak, zirkunstantziak kontuan hartuta.
Prozesurik gabeko erailketen kasuan, txosten horrek bereizketa egiten du errepublikanoen eta matxinoen ekintzen artean. Borrokalari errepublikanoei "miliziano eta gudari" deitzen zaie txostenean, eta haiei ere horretako 936 hilketa egotz dakizkieke. Francoren aldekoei "matxino" deitzen zaie, eta 1.130 hildako egozten zaizkie (Gipuzkoan gehien, 521). Kasu hauetan bakarrik matxinoen erailketak dira gizateriaren aurkako krimenak, txosten horren arabera. Errepublikanoenak ez dira sailkatzen ahal kategoria horretan :
Aire-gerraren kronologia
Bizkaian Bilbo-Loiu aireportua eraikitzen ari zen garai hartan. Gainera, Lamiako, Somorrostro eta Diman aerodromoak zeuden.
RuPaul's Drag Race
RuPaul's Drag Race telerrealitate telebista-saio estatubatuarra da, talent show formatukoa. World of Wonder ekoiztetxeak sortua, lehen zortzi denboraldiak Logo TV telebista kateak aireratu zituen, bederatzigarren denboralditik hamalaugarrenera VH1 kateak aireratu zuen, eta hamabosgarrenetik MTV kateak aireratzen du. Saioan RuPaulek AEBetako Hurrengo Drag Superizarra aurkitu nahi du, RuPaul saioaren ekoizlea, aurkezlea, lehiakideen mentorea eta epaile nagusia delarik. Lehiakideek erronka eta froga ezberdinak burutu behar dituzte astero. Epaimahaikideak RuPaul bera, Michelle Visage, Ross Mathews, Carson Kressley eta beste gonbidatu batzuk dira: lehiakideen eginkizuna eta aurrerapena baloratu eta kritikatzen dute planteatzen den froga eta erronka bakoitzean. Erronken artean ibiltoki paseak, argazki sesioak, monologoak, antzespenak, dantza frogak, edo joste eta makillaje frogak daude, besteak beste.
RuPaul's Drag Race-en 14 denboraldi eman dira 2009tik, eta hiru spin-off sortu dira, RuPaul's Drag U, RuPaul's Drag Race All Stars eta RuPaul's Secret Celebrity Drag Race. Saioa Logo TV-ren saio arrakastatsuena da. . Hainbat herrialdetan saioaren egokitzapen propioak ekoitzi dituzte.
Lehiaketa saio onenaren Primetime Emmy saria eskuratu du lau alditan, eta Telerrealitate Aurkezle onenaren Emmy Saria sei alditan.
Formatua
Atal bakoitzak froga ezberdinak batzen ditu. Lehenik, denbora eta baliabide murritzeko erronka bat burutu behar izaten dute lehiakideek, mini challenge deiturikoa. Mini challenge frogaren irabazleak ataleko erronka nagusirako (maxi challenge deiturikoa) abantail bat eskuratu ohi du. Maxi challenge erronka banakakoa edo taldekoa izan daiteke. Koreografia bat burutzea, edo sketch batean antzeztea izan daiteke erronka nagusia, besteak beste. Erronka nagusiaren ondoren, lehiakideek look oso bat (janzkera eta makillajea) aurkeztu behar dute lehiaketaren ibiltoki nagusian; atal bakoitzak gai tematiko bat izan ohi du ibiltokirako. Batzuetan maxi challenge erronkaren xedea ibiltokirako look-a guztiz sortzea izaten da. Epaimahaikideek lehiakideak ebaluatzen dituzte, bai maxi challenge erronkan egindakoaren zein ibiltoki nagusian aurkeztutakoaren arabera, eta RuPaulek ataleko irabazlea erabakitzen du. Horrez gain, bi lehiakide kanporatzeko arriskuan jartzen ditu. Bi izendatuak aurrez aurre lehiatzen dira eszenatokian abesti famatu bati lip sync (ezpainen sinkronia edo playback) eginez. RuPaulek bietako bat libratzen du.
Epaimahaikideak
Lehiakideen eginkizuna epaimahai batek ebaluatzen du.
Epaimahaikide nagusi eta txandakakoen gain, astero epaimahaikide gonbidatuak azaltzen dira saioan. Besteak beste, Paula Abdul, Pamela Anderson, Ariana Grande, Miley Cyrus, Neil Patrick Harris, Debbie Reynolds, Kat Dennings, Demi Lovato, Rose McGowan, Olivia Newton-John, Rebecca Romijn, Kate Upton, John Waters, Candis Cayne, Natalie Cole, Dita Von Teese, Vanessa Williams, Kesha, Shania Twain, Christina Aguilera, Lady Gaga, Nicki Minaj, Alexandria Ocasio-Cortez, Jeff Goldblum, Whoopi Goldberg eta Cynthia Erivo epaimahaikide gonbidatuak izan dira.
Rupaul's Drag Race All Stars
All Stars spin-off saioan lehiakide ohi deigarrienetako batzuei berriz ere lehiatzeko aukera eskaintzen zaie.
Nazioarteko egokitzapenak
Hurrengo taulan beste herrialdeetan egindako egokitzapen ofizialak azaltzen dira.
Boigny-sur-Bionne
Boigny-sur-Bionne Frantziako udalerria da, Loiret departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Boigny-sur-Bionne udalerrian erroldatutako biztanleak 2.117 ziren. Familiak 816 ziren, horien artean 184 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 116 bakarrik bizi ziren emakumeak), 264 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 328 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 40 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 854 etxebizitza zeuden, 836 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 804 etxeak ziren eta 49 apartamentuak ziren. 836 etxebizitza nagusietatik 681 bere jabearen bizilekua ziren, 150 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 34 etxek bi gela zituzten, 127 etxek hiru zituzten, 276 etxek lau zituzten eta 399 etxek bost zituzten. 767 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 315 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 455 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.345 ziren, horien artean 1.012 aktiboak ziren eta 333 inaktiboak ziren. 1.012 pertsona aktiboetatik 950 lanean zeuden (475 gizon eta 475 emakume) eta 62 langabezian zeuden (34 gizon eta 28 emakume). 333 pertsona inaktiboetatik 126 erretiraturik zeuden, 131 ikasten zeuden eta 76 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Zinkrosasita
Zinkrosasita karbonato motako minerala da eta rosasita taldearen kidea da.
Mañariko Harrobiak
Mañariko Harrobiak Urkiolako Parke Naturalean dauden harrobiak dira, Mañariako udalerriaren eremuan.
Zinkrosasita
Ezaugarriak
Zinkrosasita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 da.
Boigny-sur-Bionne
Diru sarrerak
2009an Boigny-sur-Bionne udalerrian 835 unitate fiskal zeuden, 2.180 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.035 euro zen.
Mañariko Harrobiak
Marmol Harrobiak
Kareharria esplotatu aurretik, marmola ateratzen zuten Mañarian. Marmol hori Errioxako Kukullako San Millango monasteriora heldu zen, bertako mahaia marmol beltzez janzteko. Madrilgo Errege Jauregira ere eraman zuten marmol ospetsua. Hara bidalitako marmol zutabe bakoitzeko sei hilabeteko bidaia egin behar izaten zuten langileek. Gaur egun, ostera, harrobi horiek abandonatuta daude.
Boigny-sur-Bionne
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 62 komertzioetatik, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Aranpasa
Aranpasa edo aran melatua aran idor gozoa da. Berez, fruitu lehor moduan sailkatzen dute nahiz eta fruitu lehortua izan.
Mañariko Harrobiak
Marmol Harrobiak
Fits zuriak zituen marmol beltzak ospetsu egin zuen Mañaria, XVIII. mendeko dokumentuek jasotakoaren arabera. Hamar orduko lanegunak izaten ziren orduan. Lana, gainera, oso gogorra zela gogoratzen dute mañariarrek. Izan ere, baserritarrek hargin moduan ere jarduten zuten, etxeko lanak amaitu eta gero. Marmola ateratzeaz eta lehenengo tratamenduaz arduratzen ziren baserritarrak. Hargina, berriz, herritik kanpokoa izan ohi zen, lan horrek hezkuntza eskatzen zuen-eta. "Neguan ez zen lanik egiten. Euria eginez gero, marmola ateratzea oso arriskutsua bihurtzen zen. Lan egiten ez bazuten, baina, ez zuten kobratzen. Lan baldintza gogor horietan jarduteak zenbait behargini silikosia eragin zion. (Iñaki Beitia, Historialaria, Argia, 2003)"Industria iraultzaren ondoren, makinek aurreko beharginen lana egiten zuten. Orduan, langabezia areagotu zen Mañarian, dagoeneko ez zutelako euren premiarik. 1974ko krisi orokorraren ondorioz, marmol harrobiak abandonatu ziren.
Iturrietako marmol-harrobia eta Angurreta Harrobiak arte espazio bezala erabarrituak izan dira, besteak beste Angurreta Harrobia Kultur Elkartea (Víctor Arrizabalagaren zuzendaritzapean) eta Gerediaga elkarteei esker.
Kareharri Harrobiak
1989an Urkiola natura parkea izendatua izan zen, hori lortzeko bidean Gerediaga Elkarteak 1979an adierazpen publikoa egin zuen. 1981eko urtarrilaren 30ean Eusko Jaurlaritzak Urkiolako natura parkearen inguruan zituen planak aztertzeko deia zabaldu zuen, Gerediaga Elkartea planaren kontrako desadostasuna aurkeztu zuen trazatua kareharrizko harrobien interesei erantzuten zielako eta jardueraren eragina leuntzeko gunerik aurreikusten ez zelako. Bi urte geroago, Bizkaiko Foru Aldundiak "Hijos de León Amantegui" harrobien inguruetatik abiatuz, Iñungaineko lepoa tunel baten bitartez zeharkatu eta Dimara helduko zen errepidearen berri eman zuen, proiektua ez zuen aurrera egin. Urte horretan, Gerediagak monografiko bat eskaini zion Urkiolako Parke Naturalari.
Boigny-sur-Bionne
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 1 zurgina, 3 ile apaindegiak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
Mañariko Harrobiak
Atxarte eta Atxa Txikiko Harrobiak
Anbotoko mendikatearen defentsarako abiapuntua izan zen, hala ere 30.000 Ha-tik, gune babestua 5.769 Ha-ra mugatu zen, 1990eko urtarrilaren 4an Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkariak argitaratu zuenez. Beraz, ertzetan Atxarte eta Atxa Tikiko harrobiak funtzionatzen jarraitu zuten, Abadiñoko Udalak harria ateratzeko jarduerarako emakida 1990era arte luzatu zielako.
Enpresek eskatzen zuten luzapenaren arduraz 1990ean, eskalatzaileek, ekologista taldeek eta Gerediagak Urkiola Aldeko Batzordea (UAB) osatu zuten. Ekainaren erdialdean plataformako kideek igarobidea moztu zieten Asuntzeraino heldu nahi zuten autoei eta informazio paskinak banatu zituzten. Ekainaren 24an Atxarteko harrobiko hormetan hamaka bat eskegi zuten. Hala ere, Abadiñoko Udalak Eusko Jaurlaritzari emakida beste hamabost urtez luzazu zezan eskatu zuen. Hilabeteetan UAB-k EEE-EVE, Eusko Jaurlaritza eta Bizkaiko Foru Aldundiarekin aritu zen batzarretan, administrazioen buru Juan Mari Atutxa zelarik. Urriaren 12an berriro, 125 egunez, eskalatzaile talde batek Labargorriko horman zintzilikatu zen. Protesten sustatzaileen artean Jon Irazabal prozesatu zuten. 1995ean bertan behera utzi zituzten harrobiak. 2002an, Javier Uriarte, Abadiñoko alkateak, harrobiak berreskuratzeko plana aurkeztu eta ekologistek hamaka berriro eskegiko zutela mehatxatu zuten. 2012an, Atxarteko Harrobia, Abiadura Handiko Trena eraikitzeko lanetan soberan geratutako lurrak metatzeko leku moduan erabiltzeko aukera aztertu zen, baina ez zen gauzatu.
Boigny-sur-Bionne
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Boigny-sur-Bionne udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Mañariko Harrobiak
Amantegi, Mutxate eta Zallobenta enpresen Harrobiak
"1989an naturgune hori babestu zenean, harrobiak arautzeko legeria aldatu zen. Mañariko lurralde eremu handia Urkiolako Natur Parkearen mugen barruan dago. Egun harrobiak natur parkearen kanpoan geratu dira eta 'legearen barruan' jarduten dute." Mañariko hiru mendi Mugarra, Untzilaitz eta Eskubaratz esplotatzen dituzte hiru harrobik (Amantegi, Mutxate eta Zallobentak, hurrenez hurren). Javier Arteaga, Mañariko Alkatearen arabera, Bizkaian ekoizten den kareharriaren %30-40 Mañariko harrobietatik lortzen da. "Oraingo honetan (2003), Urkiolako Parkearen muga den Eskubaratz mendiaren eremu zabal bat birsailkatzeko eskatu du Zallobenta Harrobiak enpresak, (orain Amantegi enpresak erosi du harrobi hori, Adrián Amantegirena). Horrela, Natur Parke izatetik harrobi gisara hartu ahal izango da lurralde eremu zabal hori."
Carrickfergus (abestia)
Carrickfergus Irlandako abesti herrikoi eta ezagun bat da. Izena Ipar Irlandako Antrim konderrian dagoen Carrickfergus udalerriari zor dio.
Carpococcyx viridis
Carpococcyx viridis Carpococcyx generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.
Carrickfergus (abestia)
Abestiaren jatorri zehatza ez dago garbi, badirudi XVIII. mendeko Cathal Buí Mac Giolla Ghunna olerkaria egiletzat jo ohi den irlanderazko "Do bhí bean uasal" ("Bazen behin jauntxo bat") abestian oinarritua dagoela.
Mañariko Harrobiak
Historia aztarnak
Mañariak hiru koba multzo edo karst ditu, harrobien antzera. Kobetan egindako azterketek giza presentzia frogatu dute. Batzuetan, giza hezurrak aurkitu dira, k.a. 2.500-1.000 urteetakoak. Beste batzuetan, aldiz, gizakiak landutako harriak, zeramika eta hartzen buru-hezurrak ere topatu dituzte ikerlariek. Kobazulo gehienak ikertu barik daude. Haitzulo batzuek, gainera, balio historiko nabarmena dute. Esaterako, Jentilkoba, non kristautasuna euren erlijio bezala onartu ez zuten euskaldunek beraien batzarrak ospatzen zituzten, Espainiako Inkisizioa saihetsi nahian.
Boigny-sur-Bionne
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Carrickfergus (abestia)
Abestia XIX. mendean Cork hiriko bertso-paper batean lehenbizikoz agertu zen. Irlanderazko abestiaren hitzen gaia adarrak ipini dizkioten gizon bati buruzko tonuz igotako umorezko istorio pikaroa da. Aldiz, ondorengo ingelesezko bertsioaren gaia oso bestelakoa eta erabat nostalgikoa eta serioa da, bai eta ezagunena eta hedatuena ere. Ondoren, Iraultza Industrialarekin batera kokapena hegoaldeko Cork hiritik gaur egungo iparralde Carrickfergus udalerrira lekualdatu zen. Ingelesezko bertsioa Corktarren eta Carrickfergustarrek elkarrekin batera sortutako hitzak izatea baliteke.
Gaur egun nagusiki Irlandako baina baita beste herrialde anglosaxoi bartzuetako abeslari eta musika taldeek jo ohi duten abesti ezaguna da.
Mañariko Harrobiak
Historia aztarnak
Zallobenta harrobiaren zabalkundeak koba horietariko asko suntsituko dituela salatu du sosmanaria.org-ek (talde honek web gune bat paratu du Interneten egoerari buruzko iritzia emateko). Era berean, haitzuloetako historiaurreko margoak zituzten beste koba batzuk birrindu izana leporatu dio taldeak Amantegi harrobiari.
Natura
Mañariak fauna eta flora aberastasuna du. Herriko eremu handi bat Urkiolako Natur Parkearen barruan dago. Hortaz, desagertze bidean dauden bi espezie arriskuan utziko lituzke Zallobenta harrobiaren zabalkundeak: Pirinioetako desmana eta sasi-eskorpioia, alegia. Pirinioetako desmana inguruko abere ornodunik garrantzitsuena dela dio Urkiolako Natur Parkearen Erakuntza Planak. Florari dagokionez, Kantauriko artadia babestu gura izan du parkeak. Horrela islatzen da ere Untzilaitz mendia esplotatzen duen Mutxate harrobiaren Errestaurazio Planean. Planaren arabera, aipaturiko harrobia Kantauriko arteak landatzera derrigortuta dago, esplotazio baimena amaitzean.
Boigny-sur-Bionne
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Reimseko barrutia
Reimseko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 310.289 biztanle ditu 1.702 kilometro koadrotan. Guztira 175 udalerri ditu. Bere hiriburua Reims da.
Myroconger gracilis
Myroconger gracilis Myroconger generoko animalia da. Arrainen barruko Myrocongridae familian sailkatzen da.
Litoria brongersmai
Litoria brongersmai Litoria generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Newton (Texas)
Newton Texasko hiri bat da. Newton konderrian kokatua dago. 2010ean 2,478 biztanle zituen, 14.1 kilometro koadrotan banatuta.
Longkesh
Longkesh Ipar Irlandako Antrim konderrian dagoen udalerri txiki bat da, Ulster probintzian. 2001ean 201 biztanle zituen. Lisburn hiritik hurbil dago.
Long Kesh espetxea udalerri honetan dago. Jatorriz RAFen base militarra zena eta 1971ean Irlandar preso errepublikarrak barneratzeko bereziki berrituratua izan zen ontzetrazio-esparrua eta ondorengo H-blokeak.
Sainte-Menehouldeko barrutia
Sainte-Menehouldeko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 14.313 biztanle ditu 1.021 kilometro koadrotan. Guztira 67 udalerri ditu. Bere hiriburua Sainte-Menehould da.
Marsanne (Drôme)
Marsanne Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Marsanne udalerrian erroldatutako biztanleak 1.227 ziren. Familiak 452 ziren, horien artean 90 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 57 bakarrik bizi ziren emakumeak), 175 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 167 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 549 etxebizitza zeuden, 466 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 68 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 492 etxeak ziren eta 53 apartamentuak ziren. 466 etxebizitza nagusietatik 349 bere jabearen bizilekua ziren, 95 alokairuan okupaturik zeuden eta 21 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 26 etxek bi zituzten, 51 etxek hiru zituzten, 127 etxek lau zituzten eta 258 etxek bost zituzten. 329 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 226 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 220 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 730 ziren, horien artean 543 aktiboak ziren eta 187 inaktiboak ziren. 543 pertsona aktiboetatik 481 lanean zeuden (263 gizon eta 218 emakume) eta 62 langabezian zeuden (17 gizon eta 45 emakume). 187 pertsona inaktiboetatik 63 erretiraturik zeuden, 61 ikasten zeuden eta 63 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Marsanne udalerrian 463 unitate fiskal zeuden, 1.196 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.139 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 63 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 15 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina, 2 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 etxerako tresna denda zen, 1 altzari denda zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Marsanne udalerrian 48 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.014 hektarea erabiltzen.
Dimidio
Dimidio edo 51 Pegasi b exoplaneta bat da. Lehen exoplaneta honen aurkikuntza 1995eko urriak 6an iragarri zuten Michel Mayorrek eta Didier Quelozek Nature zientzia aldizkariaren 378. aleko 355. orrialdean, abiadura erradialeko metodoa erabiliz Haute-Provenceko Behatokian ELODIE espektrografoarekin.
Marsanne (Drôme)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Dimidio
Aurkikuntza iragarri ondoren, planeta honen existentzia San Francisco State Universityko Geoffrey Marcey doktoreak eta Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko Paul Butler doktoreak berretsi zuten, Kaliforniako San Jose hiritik gertu dagoen Lick Behatokiko Hamilton espektrografoa erabiliz.
Mârșa
Mârșa Errumaniako udalerri bat da, Giurgiu konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dimidio
2017an uraren arrastoak aurkitu ziren bere atmosferan.
Marsanne (Drôme)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mârșa
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Dimidio
Ezaugarriak
51 Pegasi b, 51 Peg b bezala laburtua, informalki Belerofonte deitua izan zen. Bere aurkikuntzaren ondoren, bere existentzia bere ezaugarri asko ezagutzea ahalbidetu duten behaketa askoren bidez berretsi da. Detekzio mota abiadura erradialena izan zen planetaren masa orbitaren okerdura angeluaren senoagatik biderkatuta ematen duen emaitza neurtzea ahalbidetzen duena m·sin (i) = 0.468 +/- 0.007 (masa jobianoetan neurtua). Metodo honek planetak izan beharko lukeen gutxienezko masa ematen digu. Abiadura erradialen bariazioek 59 metro segunduko zabalera bat dute eta 4.239 ± 0.001 eguneko orbita periodoa erakusten dute. Asko espekulatu da planeta honek masa txikiagoko planeta bat lagun duela urrunagoko orbita baten, 51 Pegasi bizigarritasun eremuan Lurraren antzeko planeta bat izateko hautagaietakotzat sailkatua egoteraino, sistema honetan ere, gure eguzkiaren hain antzekoa den izar batekin, bizigarritasun eremu hau 1 eta 2 unitate astronomiko bitarteko distantzian dagoelarik.
Andamiro
Andamiro Hego Koreako Seulen kokatutako enpresa bat da, "arcade" bideo-joko kontsoletarako pieza berrien fabrikazioan eta salmentan espezializatua. Gaur egun, Yong-Hwan Kimek zuzentzen du.
Dimidio
Ezaugarriak
Lehen exoplanetaren aurkikuntza astronomia ikerketaren arrakasta handi bat izan zen astronomoei planeta erraldoiak orbita txikietan egon zitezkeela erakutsi zienean, ordura arte kontutan hartu ez zena. Behin planeta horiek existitu zitezkeela ikusi zenean, bata bestearen atzean antzeko beste planeta asko aurkitu ziren. Gaur egun, 51 Pegasi Jupiter bero deritzon kategoria bateko planeta bat da. 51 Pegasi bezalako planetak ez dira bateragarriak egungo planeta eraketa teoriekin, eta, beraz, bere aurkikuntzak planeta migrazioaren teoria berriei buruzko eztabaida bultzatu zuen, horien arabera, planetak, euren existentzian zehar, euren orbitetan, euren izarragandik jatorrian eratu ziren tokia baino hurbilago egon arte eboluzionatu dezaketelarik. Planeten eraketa eta eboluzioaren tesien birplanteamenduak gaur egun ere oraindik jarraitzen du muturrekoagoak diren orbita eta masadun mundu bitxi gehiagoren aurkikuntzarekin.
Andamiro
Errekonozimendu handia lortu zuen simulazio-jokoak sortzeagatik, batez ere Pump It Up dantza simulazio bideo-jokoa sortzeagatik, eta, geroago, American Roxor estatubatuarrarekin elkarlanean, beste dantza-simulatzaile baten sorkuntzan, In The Groove 2.
Entomacrodus vermiculatus
Entomacrodus vermiculatus Entomacrodus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Urones de Castroponce
Urones de Castroponce Valladolideko udalerria da, Tierra de Campos eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 128 biztanle zituen.
Jose Manuel Estonba
Jose Manuel Estonba Arruabarrena (Irun, Gipuzkoa, 1916ko maiatzaren 29a - Urkiola, Bizkaia, 1982ko irailaren 22a) euskal idazlea izan zen.
Gasteizen egin zituen eliz ikasketak. Arteaga, Derio eta Bergarako apaiztegietako irakasle izan zen ondorengo urteetan eta urte askoan egon zen misiolari Ekuadorren.
Obra nagusiak: Izartxo (eleberria, 1959), Urgaiti´ko mutillak (eleberria, 1962), Oro del Ezka liburuaren itzulpena eta Dechepare (1943, gazteleraz).
Pastorekorta
Pastorekorta mendia Ganekogortako mendilerroan dago, Arrigorriagako lurretan, Bilboko muga eta Pagasarri menditik hurbil. 596 metroko altuera du.
Igotzeko lekuak
Bilbo: Pagasarri mendia inguratu behar da Pastorekortara heltzeko. Ordu bat eta 45 minutu.
Arrigorriaga: Arboliko mendia igo eta zuzenean Pastorekortara garamatza bideak. Ordu bat eta erdi.
Lindale (Georgia)
Lindale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Floyd konderrian dago, Georgia (AEB) estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.