cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Newtonen legeak
Erreferentzia-sistema inertzialak
Erreferentzia-sistema inertzialak indar garbirik jasaten ez duten gorputzak abiadura konstantez mugitzen direla azaltzeko erabiltzen dira.
Azelerazioa duen erreferentzia-sistema bat ez da inertzia-sistema bat izango. Erreferentzia-sistema ez inertziala izango da. Adibidez, eskumako irudian ω abiadura konstantez biratzen ari den plataforma bat dugu. Bertan dagoen objektua ardatz birakariari dago lotuta soka batez. Bi behatzaile daude: bata inertziala, plataformatik kanpo dagoena, eta bestea ez-inertziala, plataforma gainean dagoena.
Newtonen lehenengo legearen aplikazioa
Demagun soka bati lotuta dagoen bola bat ibilbide zirkular bat jarraituz biratzen dela. Sokak eragindako indar zentripetuaren (tentsioa) ondorioz, masak ibilbide zirkularra jarraituko du. Baina soka apurtuz gero, bolak, ibilbide zuzen bat jarraituko du abiaduraren norabide berean. Apurketaren ondoren bolaren gain eragindako indar garbia 0 izango da, mugimendu zuzen uniformea jasanez.
Newtonen bigarren legea edo Indarraren legea
Lege hori indarraren kontzeptua kuantifikatzeaz arduratzen da. Gorputz batek jasaten duen azelerazioa, gorputz horren gain eragindako indar garbiarekiko proportzionala izango da. Proportzionaltasun konstantea gorputzaren masa da. Indarra, mugimendu aldaketaren indarraren, aplikatutako indarraren eta gorputz baten abiadura aldaketaren arteko proportzionaltasunaren eragina dela esan daiteke. Matematikoki honela adierazten da:
\boldsymbol F = \frac {\text{d}\boldsymbol p} {\text{d}t}, Masa konstantea bada
Gorputzaren masa konstantea bada, dinamikaren hurrengo ekuazioa aplikatu daiteke. Non m gorputzaren masa konstantea izan behar den.
Gorputz baten gain eragiten duen indar erresultantea eragindako indar guztien arteko batura izango da.
Masa konstantea ez bada
Gorputzen masa aldakorra bada, erlazioa ez da baliagarria izango. Beraz, legea orokortu egin behar da masa aldakorra den sistementzat. Horretarako, magnitude fisiko berri bat definitu behar da, mugimendu kantitatea, p.
Newtonek bere legea honela orokortu zuen:
Lege hori indar kontzeptuaren definizio operazionala da, azelerazioa bakarrik neur baitaiteke zuzenean. Era errazago batean eta mekanika newtondarretik irten gabe hurrengo hau esan daiteke:
Bigarren formulazio honek inplizituki definizio bat darama (1) zeinaren arabera momentu lineala masa eta abiaduraren arteko biderkadura den. Baldintza hori Einsteinek garaturiko erlatibitate bereziaren teorian betetzen ez denez, indarraren adierazpenak azelerazioaren funtzioan ikuspegi desberdin bat hartzen du (3): Kontuan hartu behar da erlatibitate berezian masa abiadurarekin aldatuz doala. Izan ere, bi masa desberdin definitzen dira: pausaguneko masa (edo masa mekanika newtondarrean) eta masa erlatibista. Hauxe da masa erlatibistaren formula:
Newtonen bigarren legearen aplikazioa
Newtonen bigarren legearen aplikazioen artean hurrengoak nabarmentzen dira:
Norabide erradialean Newtonen bigarren legea aplikatuz:
a_n-k ibilbidearen azelerazio normala adieraziko du. Posizio angeluarrean v abiaduraren balioa ezagutzen bada, hariaren T tentsioa zehaztu daiteke. Pendulua oreka puntutik igarotzen denean, tentsioak balio maximoa izango du.
Bigarren terminoak indar zentrifugoaren balioa adierazten du. Ibilbidearen muturretan abiadura zero denean, tentsioa minimoa izango da.
Newtonen hirugarren legea edo akzio-erreakzioaren legea
Hirugarren legea era honetan adierazten da: gorputz batean eragiten duen indar bakoitzeko, gorputz honek indar hori sorrarazi duen gorputzean indar berdina baina aurkako noranzkoduna egingo du (lege hau ez da betetzen indar magnetikoen kasuan). Bi gorputzek elkar eragiten dutenean, lehenengo gorputzak bigarrenean sortutako indarra, bigarren gorputzak lehenagoan sortutako indarraren berdina izango da magnitudean, baina aurkako norantzan.
Hirugarren lege honek matematikoki momentu linealaren kontserbazioaren legea adierazten du. Nahiz eta indarrak moduluz berdinak izan, bi gorputzen azelerazioak ez dira berdinak izango. Masa txikiagoa duen gorputzak azelerazio handiagoa pairatuko du, eta alderantziz, Newtonen bigarren legeak aurresaten duen moduan. Aipatzekoa da honakoa ere, akzio-erreakziozko bi indarrek bi gorputz desberdinetan eragiten dutela.
Adibidez, saskibaloiko baloi batek lurra jotzean, saskibaloiak Lurrari eragindako indarra, Lurrak saskibaloiari eragindakoaren berdina da. Dena dela, baloiaren masa askoz txikiagoa denez, Newtonen bigarren legeak baloiak azelerazio askoz handiagoa (Lurrarekin alderatuz gero) izango duela aurresaten du; eta, izatez, ezin da Lurraren higiduran desberdintasunik antzeman, beraren masa askoz handiagoa delako.
Newtonen hirugarren legearen aplikazioak
Akzio-erreakzio indarrak eragiten dituzten adibide batzuk:
Garrantzia eta baliagarritasuna
Einsteinen erlatibitatearen teoriaren arabera, ez dago erreferentzia-sistema pribilegiaturik. Fisikaren legeak erreferentzia-sistema guztietan betetzen dira, baina kasuan kasuko higidura erreferentzia-sistema batekiko neurtu behar da.
Lurreko gainazalean dagoen behatzaile batek ez luke desberdinduko Lurraren erakarpen grabitatorioaren eta suziri baten barruan 9,8 m/s²-ko azelerazioaz mugitzen ari denean pairatuko lukeen inertzia-indarraren artean. Hori dela eta, Newtonen legeak erreferentzia-sistema inertzialetan baizik ez dira baliagarriak. Esan beharra dago Lurraren gainazalak ez duela erreferentzia-sistema inertzial bat definitzen, bere buruarekiko biratzen ari delako eta grabitatea aldakorra delako Lurreko puntu desberdinetan. Hala ere, errotazioa geldoa denez eta grabitatea lurraren gainazalaren puntu batetik bestera asko aldatzen ez denez, Newtonen legeak nahiko hurbilketa ona dira Lurrean. Dena den, erreferentzia-sistema ez-inertzialetan indar irudikari edo inertzia-indarrak kontuan hartu behar dira aipaturiko legeak bete daitezen.
Coryphopterus eidolon
Coryphopterus eidolon Coryphopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Newtonen legeak
Garrantzia eta baliagarritasuna
Mekanika kuantikoan indarra, momentu lineala eta posizioa moduko kontzeptuak, egoera kuantikoan eragiten duten eragile linealez definiturik daude; argiaren abiadura baino askoz abiadura txikiagoan; hortaz, eragile hauentzat, Newtonen legeak objektu klasikoentzat bezain zehatzak dira. Argiaren abiaduratik hurbil dauden abiadurarekin, bigarren legeak forma mantentzen du, zeinak indarra momentu linealaren denborarekiko deribatuaren berdina den, baina, ez da  betetzen.
Spondylurus sloanii
Spondylurus sloanii Spondylurus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Raisa Álava
Raisa Álava Robina (Zuhatza, Araba, 1990) ilustzailea da, mundu osoko ekitaldi eta komunikabideetarako marraztu duen artista. 2023ko Frantziako Tourreko kartela egin zuen. Kolore asko eta oso bizidun ilustrazioa, Bilboko Guggenheim Museoaren, itsasadarraren eta Parisko Garaipen-Arkuaren irudiak txertatu zituen kartelean, irteera eta helmugako elementuak.
Biografia
La Taller Bilboko galerian egiten du lan. Arte Ederretan lizentziatua da Euskal Herriko Unibertsitatean. Zeramikan masterra egin zuen unibertsitate berean eta Bartzelonako Elisava eskolan Ilustrazioa eta Komikia graduondokoa.
Arte Ederrak karrera egin ondoren marrazketa arloan zentratu zen, batez ere. 2018 aldera marrazkietan kolorea erabiltzen hasi zen, harrezkero, fluor koloreak sartzen saiatzen da.
Normalean paperean marrazten du, eskuz marraztea gustatzen zaio. Gehienetan, rotrin bidez sortutako marrazkiak egiten ditu. Halere, azkar entregatzeko marrazkiak eskatzen dizkiotenean, ordenagailuan egiten ditu.
Erakusketak
Hainbat erakusketa egin ditu, besteak beste:
Sariak
Sari ugari jaso ditu bere ibilbidean zehar:
Gregory Bateson
Gregory Bateson (Cambridge, Britainia Handia, 1904ko maiatzaren 9a - San Frantzisko, Kalifornia, AEB, 1980ko uztailaren 4a) ingeles antropologoa izan zen.
Giza kulturen arteko komunikazio-fenomenoen garrantzia nabarmendu du. Papua Ginea Berrian egon zen lehenbizi, eta Balin ondoren, 1927-1939 urte-bitartean, Margaret Mead bere emaztearekin, latmmuls tribua aztertzen. Azterketa haietan oinarrituta azaldu zuen komunikazio-jarduerak egituratzen dituela gizarte-loturak. 1940ko hamarraldian, lan handia egin zuen zibernetikaren sorreran, Norbert Wienerrekin batera. Gizakiaren komunikazioa aztertu zuen alderdi desberdinetatik, umorea, buruko eritasunak, alkoholismoa, familiako liskarrak eta abar oinarri harturik. Bestalde, animalien komunikazioa eta ekologia ere aztertu zituen. Eragozpen bikoitzaren teoria asmatu zuen; teoria horrek komunikazioaren alderdi paradoxikoen garrantzia nabarmentzen du, batez ere, gizaki bat aldi berean aurrez aurreko jokaerak hartzera bultzatzen duten alderdiena.
Colorado do Oeste
Colorado do Oeste Brasilgo udalerri bat da, Rondônia estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Coryphopterus glaucofraenum
Coryphopterus glaucofraenum Coryphopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Urrezko astoa
Apuleioren Metamorfosiak gaur egunera arte iraun duen latinezko eleberri erromatar bakarra da. San Agustinek Urrezko astoa (Asinus aureus) deitu zion. K.o. II. mendean idatzi zuen Apuleiok, hain zuzen ere, eta grekotik latinera egokitu zuen. Litekeena da testu originalaren autorea Luzio Patraskoa izatea, baina eleberriaren protagonista nagusi eta narratzailea ere Luzio deitzen denez ez dakigu zehazki. Grekoz idatzitako testua galdu egin zen, baina Λούκιος ἢ ὄνος (Luzio edo Astoa) izeneko antzeko istorio bat ere badago. Autore ezezagun batek idatzi zuen eta seguraski Luzio Patraskoak idatzitako testuaren laburpena edo epitomea da. Antzinatean laburpen hori Luziano Samosatakoak idatzi zuela uste zuten.
Argumentua
Eleberri honek Luzioren abentura barregarriak jasotzen ditu. Magiak jakin-mina pizten dionez, Tesaliara joatea erabakitzen du, bertan sorgin eta azti asko bizi baitira. Magia ikasteko gehiegizko obsesio horren ondorioz, nahi gabe asto bihurtzen du bere burua. Hala, Erromako aristokraziako kide izatetik zama pisutsuak kargatzen dituen asto izatera igarotzen da. Eta orduan konturatzen da esklaboek eta behartsuek aberatsen eraginez zer nolako sufrimendua jasaten duten.
Istorioa eta estiloa
Lehen eleberri pikareskoa izan zen. Irudimenez betetako eleberri lotsagabe eta interesgarria da. Urrezko astoa da klase baxuen egoera aztertzen duen eleberri greko-erromatar bakarra. Gai serio bati buruz aritu arren, lan oso dibertigarria eta azkarra da, askotan baita sexualki esplizitua ere.
Istorio nagusian kontakizun barregarriak ageri dira eta horiek idazteko idazlea istorio folklorikoetan oinarritu zela uste da. Eleberriko istorio gehienak emakume adulteroei eta maitaleei buruzkoak dira; magia bidezko transformazioei buruz ere aritzen dira. Kontakizunik luzeena Kupido (Eros) eta Psikeri buruzkoa da. Eleberri honen bidez azalduko dira bi pertsonaia horiek lehenengo aldiz mendebaldeko literaturan.
Apuleioren estiloa haren istorioak bezain atsegina da. Jaiotzaz erromatarra ez izan arren, latinezko prosaren maisua izan zen. Latinaren erritmoa eta errima haren ama-hizkuntza balitz bezala menderatzen zituen.
Egokitzapenak
2002an Gidor Bilbaok Latin-literaturarako sarbidea: idazleak eta idazlanak argitaratu zuen. Bertan latin-idazleen euskarazko itzulpenak jasotzen dira; horietako bat Urrezko astoarena.
Grupo Austral
Grupo Austral 1930eko hamarkadatik Latinoamerikako arkitektura eta diseinuaren panoraman eragin handia izan zuen arkitekto talde bat izan zen, bai bere lan eta diseinuen bidez, bai argitalpenen bidez.
1938ko irailean Buenos Airesen sortua, bere estatutuak GATCPACen (GATEPACen Kataluniako adarra, Arkitektura Garaikidearen Aurrerapenerako Espainiako Arkitekto eta Teknikarien Taldea) oinarrituta sortu ziren.
Australaren lehen nukleoa Antonio Bonet, Jorge Ferrari Hardoy eta Juan Kurchanek osat dute, José Alberto Le Pera, Abel López Chas, Luis Olezza, Ricardo Vera Barros, Samuel Sánchez de Bustamante, Itala Fulvia Villa, Hilario Zalba eta Simón Ungarrekin batera.
Bere kideek euren arkitektura-ideia berrituak islatu zituzten taldearen izen bera zuen argitalpenean, eta hiru ale baino ez zituzten argitaratu, Walter Hylton Scottek zuzendutako Nuestra Arquitectura aldizkarian txertatuta.
Genthod
Genthod Suitzako udalerria da. Geneva kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Tune Up!
Tune Up! DJ Manian eta Yann Pfeifferek sortutako dantza musika alemaniar taldea da. Kaleratutako abesti famatuenen artean, "Raver's Fantasy", "Bounce" eta "Feel Fine" daude.
Ménièreren sindromea
Ménièreren sindromea barne belarriaren eritasuna da, entzumena galtzea, zorabioak, oreka falta, belarrietan presio-sentsazioa, eta abar, ezaugarri dituena. Prosper Ménièreren omenez jarri zioten izena.
Laxey
Laxey ('Laksaa'), Man uharteko herri bat da. 2006ko erroldaren arabera, 1.768 biztanle zituen.
Herriaren izena antzinako eskandinavieraren Laxa hitzetik dator, 'Izokinen Ibaia' esan nahi duena.
Portua
Laxeyk 1850eko hamarkadan meatzaritza-industriari zerbitzua emateko eraikitako portu txiki bat du. Gaur egun, aisialdirako itsasontziek eta itsasbazterreko arrantza-ontziek baino ez dute erabiltzen.
Garraiobideak
Laxeytik Man Uharteko Burdinbide Elektrikoa igarotzen da. Laxeyko tren-geltokiak, herriaren iparraldean kokatua, Snaefell Mendiko Burdinbidearekin lotura du, azken honen tren-geltokia herriaren hegoaldean dagoela.
Kirolak
Laxey F.C. futbol-taldeak Man Uharteko Futbol Ligan jokatzen du.
Piraña
Piraña (Pygocentrus sp., Pygopristis sp. eta Serrasalmo sp) ur gezatan bizi den arrain haragijalea da, Characidae familiakoa.
Gorputza arrautza egiturakoa dute, sendoa eta alboetatik zapal samarra. Aho txikia dute, baina baraila indartsuak eta hortz zorrotzak dituzte (amerindiarrek gezien puntan jartzeko erabiltzen dituzte). Bizkarrean bi hegal dituzte, bata garaia eta lodi samarra, aurrekoa, eta bestea txikia. Uzki-hegala gorputzaren erdialdetik isatseraino luzatua dute. Kolorez berde urdinxkak, horixkak edo beltzak izan daitezke. Bereziki, Amazonasen, Orinokon, Paraguain eta Guyanetan bizi dira. Orobat, Perun eta Bolivian bizi dira.
Oso arrain taldezaleak dira, eta neurriz txiki samarrak diren arren, edozein harrapakini (zaldiari, behiari, gizakiari) erasotzen diote, eta oso denbora laburrean hezur hutsean uzten dute. Erdialdeko Amerikako eta Hego Amerikako ibaietan bizi dira, Orinoko eta Amazonas ibaietan batez ere. Piraña motarik ezagunenak Serrasalmus rhombeus eta Serrasalmus nattereri dira. Azken hori 60 cm luze egin daiteke, eta bera da oldarkorrena. Hala ere, eskuarki, pirañen luzera 15 eta 25 cm artekoa izaten da.
Ameiva griswoldi
Ameiva griswoldi Ameiva generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Piraña
Pirañak ospetsuak dira beren hortz zorrotzengatik eta haragia jateko premiagatik. Venezuelan caribe izenaz dira ezagunak, oso arrain jatunak direla eta (karibe jendea lur haietako etnia bat izan zen, ohitura antropofagoak zituena).
Etimologia
Batzuen ustez, piraña guaranieratik datorren hitza da, eta "deabru arraina" esan nahiko luke jatorrian (pirá "arraina" eta -aña "deabrua").
Beste batzuk ere bat datoz guaranieratik datorrela, esaten dute jatorria beste bat dela: pirá “arraina” eta rai “hortzak” (guaranieraz pira`ai; gaztelaniara igarota, piraña).
Hala ere, beste bertsio batzuek defendatzen dute piraña hitza tupinambá hizkuntzatik datorrela, non pirá izenak “arrain” esan nahi duen eta anhá izenak “hortzak”. Hau da, arrain horzduna izango litzateke esanahia, teoria horren arabera.
Jokaera
Filmek hedatu dute pirañak gizakiei eraso egiten dietela. Hori ez da egia, oro har halako jokaerarik ez baita gertatzen. Izan ere, bertakoak lasai bainatzen dira pirañak dabiltzan uretan. Gainera, piraña eguneroko elikagaia da tokiko biztanleen artean.
Beraz, zinemak jende askori sorrarazi dio errespetu irrazional bat arrain hauei.
Erasoak izan diren guztietan Pygocentrus (sabel-gorri) espezimenak izan dira tartean. Hala ere, oso eraso gutxi izan dira. Azken ikerketetan, Serrasalmus brandtii eta Pygocentrus nattereri espezieak aztertu dira, Vianako lakuan. Laku hura euri sasoietan sortzen da, Pindare ibaiak (Mearim ibaiaren adarra, Maranhão, Brasil) gainezka egiten duenean. Ikerketa horien datuak erakusten digute piraña espezie hauek, bere bizitzako une batzuetan, landareak jaten dituztela. Beraz, ezin daiteke esan pirañak haragijale soilak direla.
Espezie eta generoak
Jendeari beti datorkio burura piraña berdina (hau da, sabel-gorria, Pygocentrus-a). Hala ere, badira beste piraina mota asko ere. Hona hemen piraña moten zerrenda:
Goiatuba
Goiatuba Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Boquio
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
2016ko Turkiako Itzulia
2016ko Turkiako Itzulia txirrindularitza itzuli honen 52. edizioa izan zen. 2016ko apirilaren 24an hasi eta maiatzaren 1ean amaitu zen.
UCI Europe Tourreko 2.HC mailan egon zen eta José Gonçalves portugesak irabazi zuen.
Wimmen's Comix
Garrantzia
Nahiz eta genero eta gai ugari biltzen zituen, Wimmen's Comixek garaiko beste antologia batzuek baino gehiago bideratu zituen feminismoaren kezka, homosexualitatea, sexua eta politika oro har, eta komiki autobiografikoak. Wimmen's Comix marrazkilari askoren ibilbidearen abiapuntua izan zen, eta prentsa txikiko eta autoargitalpeneko beste titulu batzuk inspiratu zituen, Dyke Shorts eta Dynamite bezalakoak.
Brvnište
Brvnište Eslovakiako udalerri bat da, Považská Bystricako barrutian kokatuta. 6,94 km²ko azalera du eta 1185 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1598. urtekoa da.
Bolventor
, 'Bedhasbold', Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Herrixka hau Jamaica Inn ostatu ospetsuaren kokalekua da, Daphne du Maurier idazlearen Jamaica Inn eleberria eta Alfred Hitchcocken 1939ko izenburu berdineko filmaren kokalekua.
Transport for London
Transport for London (TfL, literalki Londreserako garraioa) Londresko (Ingalaterra) garraio sistemaren alderdi gehienen ardura duen tokiko gobernu erakundea da. Garraio estrategiak ezartzea eta Londresko garraio zerbitzuak kudeatzea da haien eginkizuna.
Historia
TfL 2000. urtean sortu zen Greater London Authority delakoaren baitan, Greater London Authority Act 1999 delakoa Bere aurrekoaren (London Regional Transport) eginkizun gehienak oinordetzan jaso zituen 2000. urtean. 2003ra arte ez zuen botererik izan Londresko metroaren gainean. Londresko taxien administrazioa Metropolitar Poliziaren funtzioa izan zen aurretik.
Mateo I.a Visconti
Mateo I.a Visconti (Invorio, - Crescenzago, ) italiar aristokrata izan zen, Milango capitano del popolo izendatua.
Patxi Apalategi
Patxi Apalategi Mendizabal (1945) euskal itzultzailea da. Ezaguna da batez ere XIX. mendeko Gustave Flaubert en obrak eta Hergéren Tintinen komikiak euskaratzeko lanari esker.
Biografia
Parisen lizentziatu zen Soziologian eta Filosofian. Frantsesetik eta gazteleratik euskara ekarri ditu lan literarioak.
Frantsesetik
Gustave Flauberten lanaren itzultzailea da, eta Hergéren Tintinen abenturak ere itzuli izan ditu.
Anglo
Angloak edo angliarrak (Angeln; antzinako ingelesez Englas; anglus, singularra, anglii, plurala) germaniar herri bat izan zen. Jatorria gaur egungo Alemaniako Schleswig-Holstein estatuko Angeln eskualdean zuten (Danimarkako mugatik hurbil).
Eukalipto
Eukaliptoak (Eucalyptus) (grezieratik: ευκάλυπτος "estali") mirtazeoen familiako eta Eucaliptus generoko zuhaitzak edo zuhaixkak dira.
Hosto gazteak aurkakoak eta eseriak dituzte; helduak, berriz, txandakatuak, peziolodunak eta larrukarak. Loreak unbela bakanetan daude eta fruitua kapsula-motakoa da. Jatorriz Australia, Tasmania eta Zeelanda Berrikoak dira.
Eukaliptoaren hazkuntza azkarra
Eukaliptoa ezaguna da bere hazkuntza azkarrarengatik. Ustiapen-zikloa 12 urteko izan daiteke, eta ez 25 urtekoa pinuekin bezala, edo askoz urte gehiago espezie autotoktonoekin (pagoa, haritza, gaztaina...). Baina horrek badauka bere alde txarra: prozesu azkar horrek modu esanguratsuan ahultzen du lurraren kalitatea eta bizitza.
Madalena Nafarroakoa
Madalena Nafarroakoa edo Madalena Albretekoa (Iruñea, – Medina del Campo, 1504ko maiatza) Nafarroako Erresumako infantea izan zen.
Eukalipto
Eukaliptoaren ustiapenak dakarren arazoak
Arturo Elosegi ikertzaileak aztertu du eragin negatibo hori Euskal Herriko Unibertsitatean. Ikerketok erakutsi dute Euskal Herrian eukaliptadiek nabarmen hondatzen dituztela errekak. Eukaliptoaren orbela kalitate txarrekoa da, toxikoa animalia askorentzat. Eukaliptadiz inguratutako errekek orbel gutxiago eta kalitate okerragokoa jasotzen dute baso naturalez inguratutakoek baino. Horrek erreka inguruko onddoak eta ornogabeak kaltetzen ditu.
Madalena Nafarroakoa
Biografia
Aita Joanes III.a Nafarroakoa erregea eta ama Katalina I.a Nafarroakoa erregina zituen.
Eukalipto
Eukaliptoaren ustiapenak dakarren arazoak
Basogintza intentsiboaren kalteak eskalarekin lotuta daude. Unada bat eukaliptoz landatzeak eragin txikia du, haran oso bat eukaliptoz estaltzea oso bestelakoa da. Errekei begira, gauza asko egin daitezke basogintzaren eragina murrizteko: ibarbaso naturalak manten daitezke, pista-sareak optimizatu eta basolanak kalterik txikieneko garaietara mugatu, maiz egindako matarrasa oso kaltegarria da eta.
Madalena Nafarroakoa
Biografia
Madrilgo Ituna sinatzean, Fernando Katolikoaren gatibu bilakatu zen eta honek Medina del Campora bidali zuen, bertako La Motako gaztelura.
Anglo
V. eta V. mendeetan zehar saxoi eta jutoekin batera gaur egungo Ingalaterrako ekialdean kokatu ziren, hiru erreinu sortuz: East Anglia, Mercia eta Northumbria. Anglo eta saxoein arteko batasunak anglosaxoi herriaren sorkuntza ekarri zuen.
Madalena Nafarroakoa
Biografia
Madalena 1504an bertan hil zen eta bere heriotzak, gatibua zena, gerrate berriak sortu zituen Leringo kondea eta Nafarroako erregeen artean (1506-1508). Konde horri, baina, aurre egitea erabaki zuten Katalinak eta haren senar Juanek, baita hura garaitu ere. Harrezkero, Katalina benetako boterea hartzen hasi zen, eta erresumako egitura administratiboak berreskuratu zituen.
Anglo
Euren izendapena Engla-lond, gerora Engeland, hots, "Angloen Lurraldea", gaur egungo Ingalaterra izenen jatorria da.
Eukalipto
Espezie batzuk
600 espeziak, inguruan, dira.
Patxi Apalategi
Frantsesetik
Madame Bovary, Elkar, 2012 >
Spondylurus spilonotus
Spondylurus spilonotus Spondylurus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa (Lazkao) Lazkaoko Beneditarren Fondoa deiturikoa gorde, osatu, garatu eta gizartearen esku jartzea helburu duen erakundea da.
Fundazioa
Fundazioa 2011n sortu zen eta hiru kide ditu: Lazkaoko Beneditarrak, Gipuzkoako Foru Aldundia eta Lazkaoko Udala. Juan Jose Agirre monje beneditarra da fundazioko zuzendaria, eta Lazkaoko Beneditarren priore Rufino Mujika, lehendakaria.
Fundazioaren helburua da Juan Jose Agirrek 1970eko hamarkadatik hona bildutako aldizkariak, artxiboak eta orotariko bildumak (kartelak, pegatinak…) babestea, eta egindako lan horri jarraipena ematea.
Fundazioaren egoitza Lazkaon dago, Elosegi kaleko 27. zenbakian, Beneditarren Monasterioaren alboan.
Patxi Apalategi
Frantsesetik
Antropologia estrukturala, Klasikoak 1996
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa
Funtsak
Lau atal nagusitan bana daitezke fundazioaren funtsak: hemeroteka, bilduma dokumentalak, artxiboak eta kartelak/pegatinak, guztiak ere euskal gaien ingurukoak eta Euskal Herriko historiaren azken 40 urteak ezagutzeko, ezinbestekoak.
Patxi Apalategi
Gazteleratik
Kastila Zaharreko kontu zaharrak La Primitiva Casa Baroja 1985
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa
Funtsak
Hemerotekak 6.000 titulu ditu, XIX. mendetik gaur egunera bitartekoak. Nabarmentzekoak dira, besteak beste, 1970 eta 1980ko hamarkadetako argitalpen politikoak, Francoren garaian erbestean eta klandestinitatean ateratakoak, tokian tokiko aldizkariak edo gerra zibilaren aurretik argitaratutakoak.
Patxi Apalategi
Gazteleratik
Kastila Zaharreko kontu zaharrak Hiria, 2002
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa
Funtsak
Fundazioan 80tik gora bilduma dokumental daude, Agirrek urteen poderioz osatutakoak: bilduma politikoak, lan munduarekin zerikusia dutenak, gizarte alorrekoak eta kulturalak. Bertan oktabilak, panfletoak, prentsa ebakinak, komunikatuak, esku-egutegiak… aurki daitezke, baita barne dokumentazioa ere. Aipatzekoak dira politikaren alorreko bildumak, 1970 eta 1980ko hamarkadetakoak bereziki.
Hainbat pertsona eta erakundek emandako artxiboak ere gordetzen ditu fundazioak. Euskal Herriko historia garaikidearen ispilu dira guztiak.
Patxi Apalategi
Gazteleratik
Altzateko Jaun-en kontu-zaharra, La Primitiva Casa Baroja 1986
Lazkaoko Beneditarren Fundazioa
Funtsak
Fundazioak 22.000 kartel inguru ere gordetzen ditu. 1970eko hamarkadaren erdialdean hasi zen Agirre kartelak biltzen, aitzindaria izan zen lan horretan, eta horregatik, hainbat eta hainbat kartel ezin dira beste inon aurkitu, batez ere 1970 eta 1980ko hamarkadetan gai politikoen inguruan ateratakoak. Gainerakoan, fundazioan mota askotako kartelak daude: sindikalak, ekologistak, feministak, antimilitaristak, kulturalak… Azkenik, 25.000 pegatinatik gora ere gordetzen ditu fundazioak.
Patxi Apalategi
Gazteleratik
Rizal-i begira, La Primitiva Casa Baroja, 1986
Alabes gibbosa
Alabes gibbosa Alabes generoko animalia da. Arrainen barruko Gobiesocidae familian sailkatzen da.
A Paradanta
A Paradanta Galiziako hegoaldean eta barrualdean dagoen eskualdea da, Pontevedrako probintziaren hego-ekialdean kokaturik.
A Cañiza du hiriburu eta udalerri nagusia.
Boscadjack
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Coryphopterus gracilis
Coryphopterus gracilis Coryphopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Guabiju
Guabiju Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Ameiva leberi
Ameiva leberi Ameiva generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Santo Estevo eliza (O Saviñao)
Santo Estevo eliza tenplu erlijioso erromanikoa da, Ribas de Miñaoko parrokian kokatua, O Saviñao udalean. Interes Kulturaleko Ondasun izendatu zuten 1931n.
Historia
Monasterioaren lehen berri fidagarria nahiko berantiarra da, ez baitu XIII. mendea baino lehenagoko dokumentaziorik. Monasterioa 1460. urtean ere dokumentatuta dago Pombeiroko Kartularioan. Hala ere, Angel del Castillo historialariak esan zuen 976. urtean Diomondiko San Paio monasterioari eman ziotela eta XII. mendearen lehen erdian Lugoko Elizaren jabetza zela. Gaur egun ez dago antzinako monasterioaren gelen aztarnarik.
Arkitektura
Tenplua 25 metro luze da, eta nabe bakarra du ekialdera begira, granitozko hormekin eta bi isurkiko estalkiarekin.
Fatxada nagusia
Mendebaldeko fatxadan, erdiko ate txaranbeldua du, erdi-puntuko arkuarekin. Lau arkibolta ditu. Barruko arkiboltak erradialki eserita dauden zazpi irudi ditu: erdiko pertsonaiak eguzki-disko bat du, eta beste batek ilgora bat darama; bi musikari daude; besteak ontzi bat darama, eta ezer ez daramaten beste bi irudi ere badaude. Kapitelek landare eta animalia motiboak dituzte, baita herensugeak euren buztanari hozka egiten.
Tinpanoa, garai batean apaindua egon zena, gaur egun hutsik dago. Bi mentsulatan bermatzen da, ezkerrean gizon bat ageri da, eta eskuinean munstro bat: beharbada santu bat eta deabru bat.
Fatxadaren goialdeak kolore askotako beirazko arrosa leihoa du, eta erdian Jesukristoren irudi bat. Fatxadaren erpinean harrizko gurutze xume bat dago.
Presbiterioa eta absidea
Zirkuluerdi-formako absidea dauka eta bi arbotanteren gainean bermatzen da. Lau zutabe eta hiru leihate ditu, mentsulen gaineko arku txikiz osatutako erlaitzarekin. Presbiterioak bi aldeetan begi batzuk ditu, arku txikiz inguratuak, tinpanoa zulatuta, argia sartzen uzteko. Presbiterioaren hegoaldean sakristia bat dago.
Presbiterioak kanoi ganga du.
Kanpoaldea
Alboko hormek kontrahorma gisa jokatzen duten lau arkuren gainean deskargatzen dute pisua. Hegoaldeko horman beste sarrera bat dago, arkibolta batekin eta tinpano hutsarekin.
Teilatu-hegalean banda lombardiarrak daude, gizakien eta animalien apaingarriekin.
Kanpandorrea tenplutik kanpo dago, absidearen hegoaldean.
Barrualdea
Elizaren barrualdea, XII. mendearen amaierakoa seguruenik, Diomondiko San Paio elizakoaren oso antzekoa da. Nabea lau zatitan banatuta dago, kapitelez koroatutako hiru erdizutaberen bidez, mentsulen modura. Horien gainean bermatzen dira estalkiei eusten dieten arku zorrotzak. Egurrezko bi isurkiko teilatua du.
Frechilla
Frechilla Palentziako udalerria da.
Santo Estevo eliza (O Saviñao)
Barrualdea
Hormaren iparraldean fresko baten hondarrak daude, Kristoren jaiotzaren irudiekin.
Presbiterioan hilarri batzuk daude, horietako bat Monforte de Lemoseko armarriarekin.
Spondylurus turksae
Spondylurus turksae Spondylurus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Santo Estevo eliza (O Saviñao)
Barrualdea
Absidearen iparraldean eskultura-talde bat dago, Epifania izenekoa.
Bataiarria sarreraren ondoan dago, iparraldean, eta hainbat irudi geometriko ditu. Aldarean XVII. mendeko erretaula barrokoak daude.
Naadam
Naadam (Наадам, mongoliera klasikoz: Naɣadum, ahoskatua, jokoak) Mongoliako kirol jaialdirik garrantzitsuena da, tradizionalki gizonezkoek burutzen dutena hiru arlotan: Mongoliar borroka, zaldi lasterketak eta arkularitza. Azken aldiotan emakumezkoak ere azken bietan parte hartzen hasi dira.
Urtero antolatzen dute uda aldian hainbat tokitan 3 egunez beti ere, baina handiena Ulan Bator hiriburuan egiten dute uztailean. Txinako leku batzuetan ere antolatzen dute, mongoliar jende kopuru handiak daudenetan.
Prosper Ménière
Prosper Ménière (Angers, Frantzia, 1799ko ekainaren 18a - Paris, Frantzia, 1839ko otsailaren 7a) medikua izan zen. Gor-mutuei buruzko azterketak egin zituen, eta haietan oinarriturik deskribatu ahal izan zen urte batzuk geroago Prosperren abizena daraman eritasuna, Ménièreren sindromea: barruko belarriaren eritasuna, entzumena galtzea, zorabioak, oreka falta, belarrietan presio-sentsazioa, eta abar, ezaugarri dituena.
Ortoedro
Ortoedro edo paralelepipedo angeluzuzena paralelepipedo ortogonal bat da, bere ondoko aurpegiek angelu diedro zuzenak eratzen dituztenak. Aurpegiak karratuak edo laukizuzenak dira.
Kuboa ortoedroaren kasu berezi bat da non aurpegi guztiak karratu berdinak diren.
Le Grand-Saconnex
Le Grand-Saconnex Suitzako udalerria da. Geneva kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hergnies
Hergnies Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.581 etxebizitza zeuden, 1.498 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 75 hutsik zeuden. 1.563 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 1.498 etxebizitza nagusietatik 1.200 bere jabearen bizilekua ziren, 263 alokairuan okupaturik zeuden eta 35 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 33 etxek bi zituzten, 130 etxek hiru zituzten, 338 etxek lau zituzten eta 993 etxek bost zituzten. 1.146 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 592 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 729 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.804 ziren, horien artean 1.924 aktiboak ziren eta 880 inaktiboak ziren. 1.924 pertsona aktiboetatik 1.689 lanean zeuden (954 gizon eta 735 emakume) eta 235 langabezian zeuden (113 gizon eta 122 emakume). 880 pertsona inaktiboetatik 178 erretiraturik zeuden, 287 ikasten zeuden eta 415 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 85 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 5 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 17 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 10 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 16 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 funerariak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 3 zurginak, 3 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Hergnies udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 371 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, botika 1 bat eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Intxaurbizkar
Intxaurbizkar Dimako auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 16 biztanle ditu.
Hermetismo
Hermetismoa sinesmen filosofiko eta erlijiosoen multzoa da, Hermes Trismegistoren idatzietan oinarritzen dena (Liburu hermetikoak). Haren idazkien zenbait zati III. mendean aurkitu ziren, eta 1471. urtean Marsilio Ficinok latinera itzuli zituen.
Boscean
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Bellesguard
Bellesguard (euskaraz "Ikuspegi Eder" esan nahi du) edo Casa Figueras Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen etxe bat da. Antoni Gaudí arkitektoak proiektatu eta 1900-1909 bitartean Tibidabo mendiaren oinean eraiki zen.
Coryphopterus humeralis
Coryphopterus humeralis Coryphopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Urmia (aintzira)
Urmia (, Daryāche-ye Orūmiye; اورمیا ﮔﺆﻟﻮ, Urmiya gölü) Irango ipar-mendebaldeko aintzira da, ur gazikoa. Turkiatik gertu dago, Ekialdeko Azerbaijan eta Mendebaldeko Azerbaijan probintzien artean. Luze-zabalean, eremu osoa Iranen duten aintziretatik handiena da, 5.200 kilometro koadro baititu. Izena gertuko Urmia hiritik datorkio.
Unescok Biosfera erreserba izendatu zuen 1976an, baina eremuaren %90 galdu du azken urteetan, urtegien eta lur azpiko uren gehiegizko ustiatzearen eraginez.
Uharteak
Urmia aintzirak 102 uharte ditu : Aram, Arash, Ardeshir, Arezu, Ashk, Ashk-Sar, Ashku, Atash, Azar, Azin, Bahram, Bard, Bardak, Bardin, Bastvar, Bon, Bon-Ashk, Borz, Borzin, Borzu, Chak-Tappeh, Cheshmeh-Kenar, Dey, Espir, Espirak, Espiro, Garivak, Giv, Golgun, Gordeh, Gorz, Iran-Nezhad, Jodarreh, Jovin, Jowzar, Kabudan, Kafchehnok, Kakayi-e Bala, Kakayi-ye Miyaneh, Kakayi-e Pain, Kalsang, Kam, Kaman, Kameh, Kariveh, Karkas, Kaveh, Kazem-Dashi, Kenarak, Khersak, Kuchek-Tappeh, Magh, Mahdis, Mahvar, Markid, Mehr, Mehran, Mehrdad, Meshkin, Meydan, Miyaneh, Nadid, Nahan, Nahid, Nahoft, Nakhoda, Navi, Naviyan, Omid, Panah, Penhan, Pishva, Sahran, Samani, Sangan, Sangu, Sarijeh, Sepid, Shabdiz, Shahi (Eslami), Shahin, Shamshiran, Shur-Tappeh, Shush-Tappeh, Siyavash, Siyah-Sang, Siyah-Tappeh, Sorkh, Sorush, Tak, Takht, Takhtan, Tanjeh, Tanjak, Tashbal, Tir, Tus, Zagh, Zar-Kaman, Zarkanak, Zar-Tappeh, Zirabeh.
Taila (zerga)
Taila zerga zuzen bezala, modu pertsonalean biltzen dena da. Inposaketa prozesuari tailazio deritzo. Taillea Frantzian, Antzinako Erregimenean, zerga nagusienetako bat zen eta atzeragarritzat jotzen zena, pribilegiatuak zerga hori ordaintzetik libre baitzeuden, hain zuzen ere, gizarteko aberatsenak. Antzinako Erregimeneko Espainian, antzerako zergak zeuden, petxeroek bakarrik ordaintzen zituztenak.
Gian Galeazzo Visconti
Gian Galeazzo Visconti (Pavia, - Melegnano, ) italiar aristokrata izan zen.
Venezian eta Italiako erdialdean kanpaina handia egin zuen; lurralde asko konkistatu eta erosi zituen eta dukerria asko zabaldu zuen. Alaba Valentina Orléansko duke Luisekin ezkonarazi zuen eta, ezkontza horren ondorioz, Valentinaren iloba Luis XII.ak Milanen gaineko eskubideak eskatu zituen 1499-1500. urteetan
Mertxikondo
Mertxikondoa (Prunus persica) Rosaceae familiako fruta-arbola bat da. Fruitua mertxika da.
Terminologia
Mertxikondoaren fruituak izen ugari hartzen ditu: mertxika, muxika, muxurka, melokotoia, tuaxa, peska, fresku, prixku... Blanca Urgell hizkuntzalariaren arabera, Ibarguen-Cachopin kronikak (XVI. mendea) esaera hau jasotzen du: «Madaria eta Muxika, frutu on bi dira».
Ezaugarriak
Hosto erorkorreko eta adaburu zabaleko fruta-arbola da mertxikondoa; 3-6 m garai izan daiteke.
Zurtoina – Azala
Enborra txikia, zimurra eta gorrixka izaten da.
Hostoak
Hostoak leunak, lantza-formakoak eta meheki zerradunak dira.
Loreak
Martxotik maiatzera loratzen da mertxikondoa. Hostoak baino lehen ateratzen dira loreak -galtzarbetan-, eta zuriak edo arrosak dira.
Fruitua
Mertxikondoaren fruitua drupa da; pubeszentea, horia edo morea, eta kolore bereko mamia duena. Hazia hezur gogor batez inguratuta dago.
Zeru polo
Zeru poloak Lurraren errotazio ardatzak zeru-esfera mozten dituen bi puntu dira: zeruko ipar poloa eta zeruko hego poloa. Lurretik ikusita, izarrek puntu horien inguruan egiten dute bira.
Mertxikondo
Fruitua
Mertxika bizitza luzearen eta hilezkortasunaren sinbolo dira. Mertxikak Txinan eta herrialdeko portzelana ezagunak horien marrazkiekin apaindu ohi dituzte.
Zeru polo
Zeruko ipar poloa
Ekinozioen prezesioagatik, zeru poloak izarrekiko mugitzen dira, eta, ondorioz, hemisferio bakoitzean iparrizar]rra ez da berbera urteen igaroan. Gaur egun, iparrizarra ipar hemisferioan, Hartz Txikiaren isatsaren muturrean dagoena da, polotik hurbilen dagoena delako, gradu bat baino gutxiagoko distantzia dagoelarik, oraindik gehiago hurbiltzen joango da eta 2100an, zeruko ipar poloa eta iparrizarraren arteko distantzia ez da 28' baino gehiagokoa izango. Une honetatik aurrera, poloa izarretik aldenduko da, hau, iparrizarra, beste 25.780 urte arte izango ez delarik.
BKF aulkia
Sorkuntza
1938 amaieran Buenos Airesen (Argentina) sortu zuten Antonio Bonet, Juan Kurchan eta Jorge Ferrari Hardoy arkitektoek, Le Corbusierren estudioarekin lanean ari zirenak, taldeak diseinatutako etxebizitza-eraikin baterako garatu zuten. Aulkiak arkitektoen abizenen inizialetatik jaso zuen izena ( Bonet, Kurchan eta Ferrari).
Zeru polo
Zeruko ipar poloa
1930 inguruan zeru poloa 11 magnitudeko izar baten ondotik pasa zen, urte batzuez, Polarísima izena hartu zuena. Gaur egun poloa beragandik aldentzen da, urteko 20"ka. Prezesio mugimendu honen epea 25.780 urtekoa da eta mendez mende jaisten doa. Beste alde batetik, zeru poloak euren inguruan mugitzen diren ekliptikaren poloak ez dira aldaezinezkoak, ekliptikaren planoa motelki kulunkatzen baita, Lurrak, beste planeta batzuengandik jasaten dituen perturbazioen ondorioz.
Mertxikondo
Nutrizio informazioa
Nutrizio informazioa (100g)
BKF aulkia
Materialak
Aulkiaren egitura 12,7 mm-ko diametroa duen burdina trinko biribil batez egina dago, tolestura egiteko doitasun-makina erdi-automatiko hidraulikoekin fabrikatua. Lotura guztiak makina automatikoekin egiten dira eta akabera eskuz leuntzen da. Pintura tenperatura altuko erreketa epoxi motakoa da. Tratamendu laminarrak plastikoki biltzen du egitura.
Mertxikondo
Historia eta habitata
Mertxikondoa jatorriz Txinakoa da eta badira 3.000 urte landatzen dutela. Mendiko merkatari-bideetatik eraman zuten Pertsiara (Iran). K. a. 330 urtean, Greziara iritsi zen mertxikondoa eta Erdi Aroan bere ekoizpena Europa osora hedatu zen. Gaur egun, munduko fruta arbola hedatuena da eta ekoizle nagusiak hauek dira: Txina, Ameriketako Estatu Batuak, Argentina, Txile, Grezia, Frantzia eta Espainia.
Iraila udaren eta udazkenaren arteko igarotze hila da. Euriak hasten dira, eta mertxikak, maiatzaren lehen hamabostaldiaz geroztik Iberiar penintsulako hego-ekialdetik iritsi direnak, orduan Lleidan eta Aragoin agertzen dira.
BKF aulkia
Funtzionamendua
Pisua altzairuzko egitura arin baten gainean erortzen da eta aulkiaren gorputza larru zati batean oinarritzen da. Ferrari Hardoyk Parisen Le Corbusierren bulegoan egindako egonalditik hartu zituen bere ideia asko eta bere ibilbidearen gorenean egin zuen aulki hau, urte hauetan gehien kopiatzen denetako bat. Eserita dagoenean, pertsona baten gorputz-pisuak egiturarik gabeko posizio desberdinak har ditzake eta hamaka batean egotearen sentsazioa bizi dezake. Bere morfologia estrukturalak etengabeko dinamismoa ematen du, atseden-ekintzaren kontrakoa dena. BKF aulkiak pertsona bultzatzen du bere eserlekuan erortzen uztera, etzatera, fetu-posizio bateraino.
Eragina
Badago antzeko aurreko aulki bat, Tripolina, nahiz eta ez dagoen BKFren egileek horren berri izan zutenik. Aulki hori Britaniar Armadak XIX. mendean erabilitako olanez estalitako egurrezko eserleku tolesgarria da, 1877an eraikitzaile ingeles batek patentatua eta gero "tripolina" izena eman zion Tripoli, Italiar Libiako hiriburua, seriean fabrikatzean XX. mendeko 30eko hamarkadan. Egurrezko 10 piezaz egina dago, metalezko elementu artikulatuek elkarri eutsita, eta oihal edo larruzko zorro batez egina dago geroagoko bertsioetan.
Plagioa
"Butterfly" edo "tximeleta" izenarekin ere ezagutzen da, Estatu Batuetan legez kanpo fabrikatu zen izenarekin. Diseinua Artek-Pascoe enpresak erreproduzitu zuen hasieran, harik eta 1945ean Knoll konpainia estatubatuarrak ospetsua egin zuen arte. 1950eko hamarkadan, hainbat fabrikatzailek izen ezberdinekin bost milioi BKF aulki baino gehiago ekoitzi zituzten. Jatorrizko ereduan, gorputzaren pisua altzairuzko egitura finko batek eusten dion larruzko estalki baten gainean eserita dago. Hala ere, urte horietan hainbat material motatan erreproduzitu eta kopiatu zuten eta gaur egun oso testura eta kolore ezberdinetan aurki daiteke.
Omenaldiak
XX. mendeko aulkirik ospetsuenetako bat da eta New Yorkeko Museum of Modern Art- eko bildumaren parte da.
John Donne
John Donne (Londres, 1572ko urtarrilaren 22a - ibidem, 1631ko martxoaren 31) ingeles olerkari, militar eta idazkaria izan zen.
Familia katoliko batean jaio zen, baina gerora Anglikanoko elizako apaiz ordenatu zuten. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen, baina ezin izan zen lizentziatu katolikoa zelako.
Castelo do Piauí
Castelo do Piauí Brasilgo udalerri bat da, Piauí estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
John Donne
25 urterekin Thomas Egertonen idazkari izendatu zuten. Isilpean ezkondu zen Anne Morerekin, bere nagusiaren ilobarekin. Aurkitu ondoren, kaleratu egin zuten eta espetxean eman zuen denbora. Ondoren, ezkontzak estutasun ekonomikoak izan zituen, hamabi seme-alaba izan baitzituen. Ondoren, Parlamentuko kide izan zen eta Jakue I.a Ingalaterrakoa erregearen patronatua izan zuen. Bere olerkigintza modan jarri zen eta nobleziako kideei olerkiak eskaini zizkien. Erregeak eskatuta, apaiz anglikanoa eta errege kapilau izendatua izan zen.
Olerkari metafisikoen kidetzat jotzen da. Bere lanek estilo metaforiko eta sentsuala dute ezaugarri. Sonetoak, maitasun-poemak eta erlijio-poemak, latinaren itzulpenak, epigramak, elegiak, abestiak eta satirak idatzi zituen.
Ante
Antea ( Heg. ), halaber dama ( Ipar. ), larru onduaren ifrentzua da, bereziki altzearen larruarena. Haragiaren aldea kanpotik ikusgai egoteko landu den larru-mota da. Haragiaren aldea lixatu egiten da, belus-itxurako gainazala izan dadin.
Antea beroki, osagarri eta oinetakoentzako erabiltzen da, baina, zaiketa berezi bat eskatzen duenez, ezin daiteke edonon erabili. Lehorrean garbitzea dago, edo mekanikoki latexez. Dena dela, damazko oinetakoak eskuz txorrotako urez garbi daitezke horretarako sortutako ekoizkinez. Hori dela-eta, antezko oinetakoak neguko oinetako gisa oso egokiak dira, larru arruntezko oinetakoei distira emateak itzulizkoak garbitzea baino askoz luzeago jotzen duelako.
Izena
Hegoaldean ante izena erabiltzen da, espainieraz bezala, eta Iparraldean dama, frantsesezko daim hitzetik.
Ingelesez eta frantsesez anteari suede izena ematen zaio, frantsesezko gants de Suède izendapenetik dator, hitzez hitz "Suediako eskularruak" esan nahi duena. Suedierazko izena mocka da, moka-kafea bezala, Yemengo Moka herrikoa.
Félix Candela
Félix Candela (Madril, Espainia, 1910eko urtarrilaren 27a - Estatu Batuak, 1997ko abenduaren 7a) arkitekto eta ingeniari espainiar-mexikarra izan zen.
Biografia
Hormigoi armatuzko estalki ahalik eta meheenak nola egin izan zuen ikergai bizitza osoan. Ekarpen handiena, berriz, paraboloide hiperbolikoetan oinarritutako arrautza-oskolaren formako egiturak ditu, arkitekturan eraginkortasun handia dutenak.
Hauek dira Candelaren eraikin nagusiak: Mexikoko Unibertsitateko Izpi Kosmikoen laborategia (1952), ­horren hormigoizko estalkiak 15 mm-ko lodiera du­; Mexikoko La Milagrosa eliza (1953); Xochimilcoko Los manatiales jatetxea (1958); eta Mexikoko 1968ko Olinpiar Jokoetarako, beste bi arkitektorekin batera, eginiko Kirolen Jauregia.
Bere azken lana egiten ari zela (Valentziako L'Oceanogràfic akuario erraldoia), bihotz-gaixotasun baten ondorioz, Valentzia utzi eta Estatu Batuetara joan behar izan zuen. Han hil zen 1997ko abenduan.
Britannia (telesaila)
Britannia, britano-estatubatuar historia, fantasia eta drama film bat da. Kelly Reilly, David Morrissey, Zoë Wanamaker, Mackenzie Crook, Nikolaj Lie Kaas eta Eleanor Worthington Cox aktoreek antzeztu zuten. 2018ko urtarrilaren 18an Sky Atlantic (Erresuma eta Irlanda) eta Amazon Prime Video kateeta estreinatu zen.
Argumentua
K.a. 43. urtea, Britania. Kerra (Kelly Reilly) Cantii herriko buruzagiaren alabak beren usadiozko arerioak diren Antedia (Zöe Wanamaker) erregina eta Regniekin elkartu beharko da, Erromatarrei aurre egiteko helburuz. Aulus Plautius (David Morrisey) jeneralaren gidaritzapean erromatarrak iraganean Julio Zesarrek porrot egin zuen lekuan garaipena lortzeko asmoz itzuli dira. Aulus buruzagi indartsua da, baina misioa arriskuan jar dezakeen sekretu ilun bat ezkutatzen du. Bitartean, zelta tribuek eta druidek erromatarrei aurre egiteko bat egingo dute, eta Kerrak britainiar erresistentziaren buru izanik bere bizitzako erronka handienari aurre egin beharko dio.