cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maximilien de Béthune
Maximilien de Béthune, Sullyko dukea (Rosny-sur-Seine, 1559ko abenduaren 13a - Villebongo gaztelua, 1641eko abenduaren 22a) Frantziako Parea, Frantziako mariskala, Henrichemont eta Boisbelleko printze soberanoa, Rosnyko baroia, eta gero markesa, militar higanota eta Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoaren lagun eta ministroa izan zen.
Eragin handia izan zuen Frantziako politikan: finantza-kontseiluko kide izan zen, Henrike IV.ari katoliko egiteko gomendioa eman zion, Nantesko ediktuaren prestaketan parte hartu zuen (1598) Savoiarekin bakea egiten lagundu zuen (1601), lantzeko lursail berriak prestarazi zituen eta herri lan asko egin zituen. 1611n gobernuko kargu guztiak utzi zituen. Hala ere, 1621ean Frantziako gobernuaren eta Montauban eta Arroxelako protestanteen arteko bitartekari lanak egin zituen bakea jartzeko. Liburu bat idatzi zuen: Mémoires des sages et royales économies d´Etat de Henry le Grand (1638).
Urdazuri (argipena)
Urdazuri hitzak adiera batzuk ditu.
Plandome Heights (New York)
Plandome Heights  New York estatuko herri bat da. Nassau konderrian kokatua dago. 2010ean 1,005 biztanle zituen, 0.47 kilometro koadrotan banatuta.
Livraga
Livraga Italiako udalerri bat da. Lodiko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Livragak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bolimów udalerria
Bolimów Poloniako Lodzeko voivoderriko landa-udalerri bat da, Skieniewice barrutian kokatuta. 111,71 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4064 biztanle zituen.
Tylochromis labrodon
Tylochromis labrodon Tylochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Gengis Khan
Inperioa
1167an jaio zen, Baikal aintziratik gertu, ingurugiro aristokratiko batean. Borjigin klanekoa zen, Amur ibaitik Txinako harresirainoko eskualdean zabaltzen zena eta haren aita Yesugei, buruzagia. Hura tartariarrek pozoituta hil zen eta Timuyin bihurtu zen tribuaren buruzagi hamahiru urte zituela.
Garai hartan razziak eta erasoaldi txikiak egiten zituenez, hainbat gazteren leialtasuna lortu zuen eta harekin elkartu ziren. Haien artean Jamuka gaztea aipagarriena da. Horren gizarte mailak (noble familiakoa zen) eragina izan zuen Timuyinen botererako bidean. Eta horrela, hasierako jarraitzaile horiek zirela eta, geroago haren goardia inperiala izan zena sortzen joan zen. Hala ere, botere bidean bere aitaren lagun Toghril ek (Keraiten buruzagiak) gehien lagundu zion, armadako bigarren lerroko nagusi izendatu baitzuen eta horrela gizon gehiago elkartu baitzitzaizkion.
Geroago, hainbat liskar eta lehia egon ziren botereagatik. Haien ondorioz, Timuyin eta Jamuka banandu egin ziren. Azkena bere babesa kentzen saiatu zen, baina menpean zeuzkan klanak Timuyinen agintepean jarri ziren. Honetaz gain, Troghril ere banandu egin zen, bere alaba Timuyinen seme zaharrenarekin ezkontzeko baimena ukatu eta gero. Orduan, Jamuka eta Troghil elkartu egin ziren lehenago bere kidea izandakoari aurre egiteko, baina beraien armadako barne arazoak zirela eta, garaituak izan ziren; beren ondoan borroka egin zuten klan asko Timuyinekin elkartu ziren, gainera. Horrela, Keraitak garaituak izan ziren eta geratzen zen botere indartsu bakarra Namianoak izanik, Jamuka eta jarraitzaileak hauin babespean jarri ziren. Baina garaituak izan ziren (baita Merkitak ere, geroxeago haien aliatuak zirenak) eta Jamuka atxilotu eta hil egin zuten.
Azkenean 1206rako Mongolia guztia bere menpe zuen. Tribuen asanblada orokor batek Timuyin (39 urte zituen), Gengis Khan izendatu zuen Onon ibaiaren ertzean Quriltai izeneko zeremonia bat eginez. Uigurrera jarri zuten mongoliarren ahozko eta idatzizko hizkuntza moduan eta herrialde antolatuagoa eta orekatuagoa bihurtzeko lanetan hasi ziren. Karakorum Mongoliako hiriburu izendatu zuten.
Oirateak, kirgizak eta uigureak garaitu eta boterearen oinarriak finkatu ondoren, Txinako konkista hasiz zuen Gengis Khanek beste hainbat herrialderen laguntzarekin. 1208an Txinako Harresia zeharkatu zuten mongoliarrek eta euste-puntu bat jarri zuten barruan. 1213an bere armadak mendebaldera eta hegoaldera bidali zituen eta Qin dinastiak gobernatzen zuen lurraldera sartu ziren. 1215ean Yenking hiria (gaur, Beijing) hartu zuten. Txinako hegoaldera ez sartzea erabaki zuen, alde batetik, bere gizonentzat gogorregia zelako eta beste aldetik, Txinako hegoaldea iparraldea baino indartsuagoa zelako.
1218an Kara-kitai erreinua lortu zituzten. Azken horrekin inperioak Khwarezm inperio musulmanarekin (egungo Irak, Iran eta Turkestango zati bat) muga izatea lortu zuen eta hango agintariak erasorako asmorik ez zuela ematen zuenez, merkatariei inperiorako bideak zabaltzea erabaki zuen Gengis Khanek. Baina Ala al-din Muhammad agintariak Mongoliatik itzultzen ari zen karabana bat erasotu zuen eta bertako pertsona guztiak hil. Horrengatik, eta merkatu bideen erabateko jabetza lortu nahi zuelako, Gengis Khanek musulmanak erasotzea erabaki zuen. Ala al-dinek bere armada talde txikietan banatu zuenez eta mongoliarrak agertzean ihes egin zuenez, garaipena erraza izan zen, nahiz eta bere semea armada berriro osatzen eta mongoliarrei aurre egiten saiatu. Beraz, Bukhara eta Samarkanda (Khwarezmeko hiriburua) suntsitu zituen, bere jeneraletako bik iparraldean eta hegoaldean aurrera segitzen zuten bitartean. 1222 an, gaur Errusia diren lurraldeetan sartu eta Volga eta Dnieper ibaietatik Pertsiako golkoraino iristen zen eskualdea arpilatu zuten. 1223rako Jwarizm guztia bereganatua zuten; geroago, Peshawar eta Lahore hiriak (Indiako iparraldea eta Pakistan) konkistatu zituzten.
1225 ean, Mongoliara itzuli zen, garaile. Ondoren, sortu ziren matxinadak zapaldu zituen, Hisi-Hisiako lurraldean batez ere, ez zituztelako azken kanpainarako soldadurik bidali nahi eta matxinada hasiera izan zitekeelako (Gengis Khan hil arte ez ziren deuseztatu).
Gengis Khan 1227ko abuztuaren 18an hil zen zalditik erori eta pairatu zituen zauriengatik, Hisi-Hisiako erreinuari eraso egin baino lehen. Bera hil ondoren, Mongoliar inperioa bere lau semeen artean banatu zen, Ogodei hirugarren semearen agintepean. Hura 1229an khan izendatu zuen mongoliar printzeen asanbladak. Aitaren konkistak sendotu zituen; Txina iparraldekoa eta Koreako menderatzea osatu zuen; inperioa zabaldu zuen; Georgia, Armenia eta Kaukasiari bere babesa eman zien eta Errusiako Danubio lautadan sartu.
Kublai Kan bilobak Txina osoa (bai iparraldea, bai hegoaldea) erabat menderatu zuen: Txinako enperadore garrantzitsuenetako bat izatera iritsi zen.
Mongoliar inperioa 1368an erori zen.
Armada eta estrategiak
Gengis Khanek Mongoliar Inperioa ez zuen indarragatik bakarrik lortu, baita estrategia onak erabili zituelako eta gobernadore ona izan zelako ere. Haren ezaugarrietako bat bere izaera eta lider itxura ziren. Garai hartako batezbesteko mongoliarra baino altuagoa zen, buru zabala zuen, masailezur indartsua eta begirada sarkorra.
Gengis Khanek garaile izateko aukera eman zioten aldaketa horiez gaina, diziplina inoiz baino gehiago sendotu zuen eta arau zorrotzak jarri. Armada zaldunez osatzen zen ia erabat eta geroago, ingeniari talde bat sartu zuen, setioak egiteko. Arkua armarik eraginkorrena zen: txikia zen eta zaldi gainean azkar zihoazen bitartean erabiltzeko erraza. Atzealdean airearekin soinua ateratzen zuen dispositibo bat zuen, horrela gerlariak bazekien gezia nora zuzendu, nahiz eta ez ikusi. Indar handiaz, armadurak zeharka zitzakeen. Tenperatura baxuak jasan ahal izateko, gerlari mongoliarrak jantzi egokiekin ibiltzen ziren eta bidaia handiak egiteko beharrezko guztia eramaten zuten, baina zaldiek pisu handirik eraman gabe, borrokarako behar baitzituzten. Gerlariak aztertuak izaten ziren gerrara joan aurretik eta tresneria egoera onean mantentzen ez zuena zigortzen zen.
Mongoliarren armadaren egitura, normalean, aurrealdean zaldun pisutsuen bi lerrokoa eta atzean zaldun arinen hiru lerrokoa izaten zen. Azken hori aurreratu eta arkuak erabiltzen zituen gero, atzera itzultzen ziren bidea zaldun pisutsuei uzteko.
Rhinolophus hillorum
Rhinolophus hillorum Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
NGC 2791
NGC 2791 galaxia espiral bat da, Cancer konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Gengis Khan
Armada eta estrategiak
Gerra psikologikoa ere erabili zuen: etsaiak garaitzeko, konkistatutako lurraldeetan beldurra zabaldu zuen. Mongoliarrek sarraski izugarriak egin zituzten eta herritarrei ondorioak erakusten zizkieten (gorpuak, buruak...).
Beste abantaila estrategiko mongoliar bat beren etsaiek beraiek inguruan zuten ezjakintasuna zen eta zaila izaten zen etsaientzat mongoliarren gerlarien kopurua kalkulatzea. Hainbat estrategia erabiltzen zituen, zaldien gainean panpinak jartzea, adibidez, eta horrek ezustekoa mongoliarren alde jartzen zuen. Hona adibide batzuk:
Hala ere, nahiz eta agintari gaizto eta bihozgabea zela izan, bere lurraldeetan bakea eta ordena ezarri zituen, tribuen arteko borrokak bukarazi, komunikazio bide berriak eraiki, bere menpekoen erlijioak errespetatu eta irakurtzen jakin ez arren, hizkuntza idatziaren balioa baloratzen jakin zuen.
Daméraucourt
Daméraucourt Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Antartika
Antartika Hego Poloaren inguruan dagoen kontinentea da. Oro har, 60º hegoaldeko paraleloaren hegoalderaino dagoen lurraldea Antartika kontinentetzat hartzen da, horixe baita Itun Antartikoak dioena. Geografia fisikoaren ikuspuntutik, muga Hego Amerikaren alboko Hegoaldeko Georgiak uharteen eta Hego Sandwich uharteen artean dago.
Daméraucourt
Biztanleria
2007an Daméraucourt udalerrian erroldatutako biztanleak 211 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 30 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Antartika
"Artiko" hitzak (grezieraz αρκτικως «arktikos») "hartzarena" esan nahi du, Hartz Txikia konstelazioaren omenez (iparrizarra hantxe dago, Ipar Poloa markatzen duena); hari kontrajarrita, "antartiko" hitzak (grezieraz ανταρκτικως «antarktikos») "hartzaren kontrakoa" esan nahi du eta Hego Poloa izendatzeko erabiltzen da.
Geografia fisikoa
Antartika laugarren kontinenterik handiena da, Asia, Amerika eta Afrika ondoren. Zirkulu Polar Antartikoaren hegoaldean dago. Haren formari dagokionez, 4.500 kilometro-diametroko zirkulu itxura du eta "S" itxurako penintsula bat sortzen duten bi sartune ditu.
Daméraucourt
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 133 ziren, horien artean 99 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 99 pertsona aktiboetatik 87 lanean zeuden (44 gizon eta 43 emakume) eta 10 langabezian zeuden (5 gizon eta 5 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Antartika
Geografia fisikoa
Normalean bitan zatitzen da:
Daméraucourt
Diru sarrerak
2009an Daméraucourt udalerrian 85 unitate fiskal zeuden, 226 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.284 euro zen.
Antartika
Geografia fisikoa
Mendebaldeko partean, hegoaldean Penintsula antartikoa dago.
Daméraucourt
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Antartika
Geologia
Antartika gaur egun Lurraren Hego Polo geografikoan dagoen lurralde kontinentala da. Duela 160 milioi urte, India, Afrika, Australiarekin eta Hego Amerikarekin batera, Pangea zeritzon superkontinentearen zati bat zen. Pangea zatitu zenean kontinenteak banatzen hasi zen, Antartika eta Australia denbora asko eman zuten elkarrekin hegoalderentzako bidean baina azkenean zatitu ziren gaur egun duten kokapenera iritsi arte.
Daméraucourt
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria eta 1 iturgina.
Antartika
Geologia
Ekialdeko Antartika (Adelia, Coats, Maud Erregina, Mauds, Victoria, Wilkes) Lehen Aroko multzoa da, bi fasetan tolestua: kostaldeko mendilerroan 4.000 metrotik gorako gailurrak ageri dira (Kirkpatrick eta Markham mendiak), baita mendialde bolkanikoak ere (Erebus eta Terror).
Mendebaldeko Antartika (Marie Bird lurraldea, Elisworth ordokia, Sentinelles mendien istmoa, penintsula antartikoa, Grahamen lurra), Tertziarioan guztiz mugitua, Hego Amerika aldera luzatzen da. Bertan ageri da kontinenteko punturik garaiena (Vinson mendia, 5.140 m).
Daméraucourt
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Daméraucourt udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Antartika
Geologia
Azalera osoaren % 2 salbu (nunatak mendiak, U moduko haranak eta itsasertzeko behe ordoki batzuk), gainerakoa izotzak estalita dago, Ekialdeko Antartikan ageri diren 4.000 metrotik gorako gailur eta itsasertzean amaitzen diren izotzezko plataformetaraino (Rosseko Barrera handia) zabaltzen den inlandsis izenekoa osatuz.
Klima
Antartika hezetasun gutxien eta tenperatura baxuena duen kontinentea da. Kontinentearen ia azal osoan klima polarra da eta hilabete beroenaren batez besteko tenperatura ez da 0 °C baino handiagoa.
Daméraucourt
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Antartika
Klima
Hegoaldeko kostaldeetan (Penintsula antartikoan eta gertuko uharteetan) klima epelagoa dute, tundrakoa, hilabete beroena 0 °C gainean dena. Eskualdeko batez besteko tenperatura 17 °C zero azpikoa da, eta baxuena Vostok errusiar kanpamentuan neurtu zen, 1983ko uztailaren 21ean, 89,2 °C zero azpikoa.
Hain tenperatura baxuen eragile ez da klima polarra soilik, baita garaiera altua eta eguzki izpien falta ere. Kontuan izan behar da izotzak izpien % 80 eta % 90 artean islatzen duela.
Daméraucourt
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Antartika
Landaredia
Klima hain latza denez, Antartikan ia ez dago landarerik, bakarrik algak, goroldioak eta likenak. Nolanahi ere, ugariena kasuarina da, zuhaixka txiki bat.
Fauna
Fauna urria da kontinentearen barruan. Itsas-hartza, fokak eta pinguinoak dira bertako animalia nagusiak. Hegaztien artean, badaude zenbait harrapari. Itsas txakurrak, hegaztiak eta pinguinoak udan baino ez daude Antartikan, neguan migratu egiten dutelako.
Eldorado Business Tower
Eldorado Business Tower, Brasilgo São Paulo hirian dagoen bulego etxe orratza da. Guztira 141 metro eta 36 solairu dauzka eta 2007an amaitu zuten eraikitzen.
Antartika
Krilla
Hego Ozeanoko animaliarik ezaugarriena krilla da, 4 zentimetroko oskoldun txikia beste espezien elikadura dena (itsas txakurrak, baleak, hegaztiak, pinguinoak, eta abar). Hain da oparoa non ikertzaile batzuek esan baitute gizonentzako elikadura ere izan litekeela, baina gaia auzitan dago.
Historia
Kontinentea ikusi omen zuen lehen esploratzailea Gaztelako Gabriel palentziarra izan zen. Hark 1603an, hegoaldeko 64° iritsi eta lurra ikusi zuen (batzuen ustetan, Hego Shetland uharteak), harekin joan zen marinel nederlandar batek zioenez 1607an eta 1622ko nederlandar dokumentu baten arabera. Beste historialari batzuek diote Dirck Gerritsz nederlandarrak kontinentea ikusi zuela Drake pasabidearen hegoaldean nabigatzen ari zenean 1599an.
XVIII. mendean, Bouvet de Lozier nahiz James Cook itsasgizonek ezin atzeman izan zuten kontinentea bera. Espedizioak asko izan ziren XIX. mendearen lehen erdialdean: W. Smith, Bransfield, Palmer, Bellingshausen, Davis (kontinentean lehorreratu zen lehena, 1821), Weddell, Dumont d'Urville, Wilkes, Ross.
Halako aurkikunde garrantzitsurik egin gabe mende erdia egin ondoan, XIX. mendearen bukaeran Antartikarako beste zenbait espedizio antolatu ziren: Gerlache de Gomery (lehen negua Antartikan, 1898), Scott, Nordenskjöld, Charcot, Schackleton, Roald Amundsen. 1900an, Erresuma Batuko Robert Falcon Scott zuzenduriko Discovery espedizioa 82º17' latitudera iritsi zen. 1911 ko abenduaren 14an Roald Amundsen Hego Polora heldu zen eta Scott 1912ko urtarrilaren 17an.
Zenbait herri, "aurkikundearen" teoria erabiliz, Antartikako sektore batzuen jabe egin ziren: Australia, Frantzia, Britainia Handia, Norvegia eta Zeelanda Berria (1934). Haien ondoan, Argentina eta Txile, Sobietar Batasuna eta Ameriketako Estatu Batuak (1945-1949). Azkenik, Hegoafrika, Belgika eta Japonia. Geofisika Lehen Nazioarteko Urtean (1957-1958), Antartikaren ikerketa zientifikorako ahaleginak batzea erabaki zuten estatu horiek eta Washingtongo Ituna sinatu zuten (1959).
1952tik aurrera, 66 base ari ziren lanean Antartikan: 19 ditu Britainia Handiak; 11, Sobietar Batasuna izandakoak; 10, Argentinak; 8, Estatu Batuek; 6, Txilek; eta hiruna. Australiak eta Frantziak. Berrogeita hamar urtean lur haiek ez ustiatzeko hitzarmena sinatu zen 1991n.
Gizakiaren presentzia
Kontinentea ez du bertoko biztanlerik, ikerlari eta militarrak baino ez daude. Badaude zenbait herrialdeek jabetza aldarrikatzen dutenak baina Itun Antartikoak kontinentearen statusa finkatu du.
Zirkulu polar antartikoaren hegoaldean jaiotako lehendabiziko haurra Solveig Gunbjörg Jacobsen izan zen. Neskatila Fridthjof Jacobsen, Grytvikengo Balea-kanpamentuaren zuzendaria, eta Klara Olette Jacobsenen alaba zen. Solveig 1913ko urriaren 8an jaio zen Hegoaldeko Georgietan. Kontinentean jaiotako lehendabiziko haurra Emilio Marcos Palma argentinarra 1978ko urtarrilaren 7an Esperanza basean zen.
Baseak
Itun Antartikoa sinatu duten herrialde gehienak ikerketa kanpamentuak dituzte Antartikan. Batzuek urte osoan jarduten dute eta besteek, udan baino ez. Gehienak Penintsula antartikoaren iparraldean daude.
2004ko neguan, 19 herrialderen 39 base geratzen ziren Antartikan. Honako hauek ziren:
Orthriophis taeniurus
Orthriophis taeniurus Orthriophis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Antartika
Itun Antartikoa
1959ko abenduaren 1ean Washingtonen sinatu zen eta 1961eko ekainaren 23an indarrean jarri zen.
Itunak Antartikaren status legala finkatu zuen. Itunaren baseak hauek dira:
Itun Antartikoaren kideak bi multzotan banaturik daude:
Alemania, Argentina, Australia, Belgika, Brasil, Bulgaria, Txile, Txina, Hego Korea, Ekuador, Espainia, Ameriketako Estatu Batuak, Finlandia, Frantzia, India, Italia, Japonia, Zeelanda Berria, Norvegia, Herbehereak, Peru, Erresuma Batua, Errusia, Hegoafrika, Suedia, Ukraina eta Uruguai.
Itun Antartikoaren idazkaritza Buenos Airesen dago, Argentinan. 2005eko maiatzean idazkaria Jan Huber nederlandarra zen.
Lurralde aldarrikapenak
Lurralde aldarrikapena duten herrialdeak hauek dira:
Sei herrialde hauek eskubidea gorde dute, aldarrikapenik egin ez duten arren:
Teleskopioak
Antartika leku ezin hobea da astronomia ikerketak egiteko. Antartikako sei hilabeteko negu luzean, inon ez bezala beha daitezke bertatik hegoaldeko hemisferioko izarrak eta galaxiak. Eta gainerako sei hilabeteetan, egun argia baita beti, etengabe ikusi eta azter daiteke eguzkia. Areago, Antartika bereziki leku egokia da eguzki haizea (eguzkiak egozten dituen energia partikulen isuria) aztertzeko. Lurraren eremu magnetikoak eguzki haizearen partikula gehienak desbideratzen ditu beste lekuetan, baina partikulak eremu magnetikoaren irekiguneetatik isurtzen dira Antartika inguruan, hegoburuan bat egiten baitute eremu magnetikoko lerroek.
1991. urtean Estatu Batuetako gobernu erakunde batek, Virginiako Zientzia Fundazio Nazionalak (NSF), hegoburuko behatoki nagusia dena ezarri zuen. Hiru teleskopio nagusi daude bertan, erakunde askotako zientzialariek erabiltzen dituztenak. Teleskopio horietako batek, COBRA (Cosmic Background Radiation Anisotropy telescope) deritzonak, espazioan zehar zabaltzen diren mikrouhin irradiazio normalean erregularretan anisotropiak antzeman ditu. Espektro elektromagnetikoan diren mikrouhinak eta beste era batzuetako irradiazio motak (gamma izpiak, X izpiak, izpi ultramorea, argi ikusgaia, izpi infragorriak eta irrati uhinak), argiaren lastertasunean mugitzen dira espazioan barrena, hau da, 299.792 metro segundoko. Mikrouhin irradiazioak Big Bang-aren aztarrenak dira, hau da, duela 10-20 mila milioi urte zientzialarien aburuz unibertsoaren sorrera eragin zuen leherketaren aztarrenak. Beste bi teleskopioek ere zeruko objektuek igorritako irradiazioak jasotzen dituzte. Batek milimetro batetik beherako luzera duten uhin elektromagnetikoak antzematen ditu. Era berean, Lurreko atmosfera aztertzeko erabiltzen da. Beste teleskopioak irradiazio infragorriak detektatzen ditu; hartzen dituen irudiek izar eta galaxien sorrerari buruzko informazio garrantzitsua ematen dute.
Anatolanthias apiomycter
Anatolanthias apiomycter Anatolanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Antartika
Izotz azpiko teleskopioa
Antartikako izotz geruzaren azpian, azaletik 800 metrora, beste teleskopio bat eraiki zen, unibertsoaren etorkizunaren berri jakiten laguntzeko. Tresna honek AMANDA (Antarctic Muon And Neutrino Detector Array) du izena. Lurraren zentroa seinalatzen du, eta neutrino izeneko partikula subatomikoak detektatzen ditu, izarrek, zulo beltzek eta zeruko beste objektuek egozten dituztenak. Neutrinoak oso zailak dira antzematen, ez baitute karga elektrikorik, ez masa edo materia kopururik (edo oso gutxi), eta ez dute ia inoiz materiarekiko eraginik. Neutrinoak detektatuak izan gabe igarotzen dira leku guztietan barrena, baita Lurra zeharkatuz ere. AMANDA eraikin biribila da, hamar zulokoa, bakoitza diametroz 60 zentimetrokoa, kilometro batek bi kilometrora ur beroko zurrutaden bitartez izotzean zulatua. Zulo horietan sarturiko detektagailu elektronikoek iparburutik Lurrean sartzen eta hegoburura iristen diren neutrinoak detektatzen dituzte. Neutrino batek izotzean atomo batekin talka egiten duenean, beste partikula subatomiko bat sortzen da, muoi deritzana, eta argi urdinezko distira sortzen du. Izotz garbiak, gainera, behaketak nahas ditzaketen partikula galduak iragazten laguntzen du.
Lurraren iraganeko klimaren aztarrenak
Orobat ari dira ikertzaileak gune askotan izotza zulatzen izotzezko zilindro luzeak ateratzeko, Lurraren klimaren historiaren informazioa ematen baitute izotz geruzek. Duela milaka eta milaka urte Antartikan eroritako elurrak, atmosferan zehar egindako ibilbidean, gasak eta bestelako objektuak beretu zituen. Elurra, konprimiturik, izotz bihurtu zen, eta material hori barruan gorde zuen. Zenbait lekutan, urtero-urtero pilatu ziren geruzak, bata bestearen gainean, egutegiko orriak bezala ordena kronologikoan. Ikertzaileek izotz horiek zulatzen dituzte, nolakoak ziren Lurraren atmosfera, tenperatura eta klima jakitearren, eta nola aldatu diren milaka urtean zehar. Nazioarteko zientzialari talde bat, Errusiar Antartika Ekialdekoan, Vostoken, izotzezko geruzan, 3.000 metroko sakonerara iritsi zen 1995. urtean. Munduko izotz gune zaharrena eskuratu zuten, duela 300.000 urteko klimari buruzko informazioa zuena.
Izotz geruzaren murriztea
Zientzialari asko beldur da mundu osoko tenperatura altuagoek ez ote duten Antartikako izotz geruza urtuko. Baldin eta Antartikako 30 milioi kubikoko kilometroak urtuko balira, itsasoaren maila 55 metrotik gora igoko litzateke, eta urez estalita geratuko lirateke mundu osoko kostaldeko eremu asko. Garai batean izotz geruza guztiz iraunkorra zela pentsatzen zen. Gai honen inguruan, Antartika Mendebaldeko Izotz Geruzaren gainean (WAIS) egin dira azterketa asko, hori baita munduan geratzen den izotz geruza bakarra ozeanoan oinarrituta dagoena. WAIS geruza itsas mailatik behera dauden harkaitzen gainean dago, nahiz eta inguruko izotz puska batzuk ozeanoan igeri dabiltzan.
Iturri batetik baino gehiagotatik etorri dira WAIS hau egonkortasuna galtzen ari ote den susmoak. Azterlan batean, zientzialariek zuloak egin zituzten izotzaren azpian, eta alga mota baten fosilak aurkitu zituzten, diatomeoenak, Lurrean aurrenekoz duela bi milioi urte agertu zirenak. Fosil horien agerpenak WAISaren parte hori, duela bi milioi urte baino gutxiago, itsaso zabala zela frogatzen du. Izotz geruzaren egonkortasun faltaren beste seinale bat WAISetik barrena Ross itsasoraino doazen bost izotz-laster eskergaren jokamoldea da. Glaziarrak ez bezala, glaziarrak mendiek mugatzen baitituzte alde bietatik, glaziarreko izotzak, oso motel mugitzen denak, mugatzen du izotz-lasterra. Izotz-lasterra oso azkar mugitzen da, eguneko 1,8 metro, inguratzen duen glaziarraren urteko 1,8 metroekin alderatuta. Izotz-lasterrak ozeanora garraiatzen du kontinente barneko izotza, eta han pusketan zatitzen da eta izozmendiak bezala igeri joaten da. Gauza da izotz-laster batzuk ezohiko moduan hasi direla mugitzen. Izotz-laster bat, adibidez, lehen baino bizkorrago mugitzen da, eta beste bat gelditu egin da. Izotz-lasterren mugimendu ezohiko horiek WAISaren erdialdeko partera garraia dezakete izotza, eta geruza bere oinarritik osorik aska daiteke. Geruzaren parte handiena mugitzen hasiko balitz, izotz gehiago joango litzateke itsasora eta, itsasoan urturik, berehala igoko litzateke itsas maila.
Izotzaren azpian sumendi aktiboak direla aurkitu da. Sumendien leherketetatik sorturiko beroa edo Lurraren nukleotik arrakala mehe batean barrena ihes egiten duen berotasun geotermikoa ari da, agian, urtzen izotz-lasterren azpiko izotza. 1989. urtean, Kaliforniako ikertzaile batzuek ore antzeko sedimentuen laginak atera zituzten izotz-laster baten azpitik, hartxintxarrak eta ura nahastuak zituztenak. Aurkikuntza horrek frogatu zuen jalkin horiek zirela eta ez ura bakarrik, harkaitzen eta izotz-lasterraren arteko igurtzia gutxiagotuz, izotz-lasterraren isuria ahalbidetzen zutenak.
Zientzialari batzuen arabera, aspaldi erabaki zen WAISen etorkizuna. Haien ustez, izotzezko geruza berotzen aritu da, Izotzaldiaz geroztik, gutxienez azken 10.000 urteotan, eta horren ondorioz izan diren tenperatura global beroek ekarri dute berotasuna; berotasun hori orain ari da iristen izotz geruzaren hondoraino, eta horrek eragiten du izotz-lasterren mugimendu nahasia; behin izotz-geruzaren oinarriko tenperatura igotzen denean, izotza bigunduko da, eta lasterrago isuriko da erabateko kolapsoa gertatzen den arte.
Ozonoa, itsaslasterrak eta meteoritoak
Lurraren ozono geruzaren hondamena da ikertzaileak Antartikan aztertzen ari diren beste gertaera guztiz garrantzitsua. Lurraren goreneko atmosferan dago ozono geruza, eta eguzkitik iristen diren irradiazio ultramore kaltegarrien % 90 iragazten ditu. Geruza babesgarri hori murriztuta, gutxi bada ere, Lurreko azalera iristen den argi ultramorearen maila gehitzen da, eta horrek ondorio kaltegarriak izan ditzake landare eta animalietan. 1980ko hamarraldiaren erdialdean, Antartikaren gaineko ozono geruza mehetzen ari zela adierazi zuten zientzialari batzuek, itxuraz klorofluorokarbono izeneko gai kimikoak atmosferan pilatzen eta hura ahultzen ari zirelako. Garai hartan, aerosoletan asko erabiltzen ziren klorofluorokarbonoak, baina gaur egun debekatuta daude herrialde industrializatu askotan. Alabaina, haien osagaiak atmosferan geratu dira. Atmosferaren ikertzaileek aurkitu dute Antartikan gertatzen direla udaberri oro munduko ozono maila apalenak, atmosferan ozono geruzaren ahulune bat sortzen dutenak. Antartikako hotz izugarriak, haize zirimolek, eta neguko iluntasun erabatekoak sortzen dituzte zuloa osatzeko baldintza egokiak.
Udaberrian, eguzki argiaren aurreneko agerpenak hodei polar estratosferikoak eragiten ditu, eta haietan gertatzen da klorofluorokarbonoen eta ozonoaren arteko erreakzioa. Aditu batzuk beldur dira mundu osoko uretako elikagai sarea ez ote duen kaltetuko ozonoa gutxitzeak, hau da, habitat bateko animalien eta animalia horiek jaten dituzten elikagaien arteko harremanen multzoa. Badirudi ozonoaren zulotik sartzen den argi ultramoreak moteldu egiten duela Hego Ozeanoko algen hazkundea. Krillak algak jaten ditu, eta pinguinoek krilla. Hala, Antartikako animalia guztiak: arrainak, hegaztiak, fokak, baleak, etab. krillaren mendeko dira nola edo hala. Algetan gertaturiko aldaketa handi batek, beraz, elikagai sare osoari eragingo lioke.
Pinguinoak, irradiazioa eta algak
Antartikako Adelia pinguinoak aztergai onak dira ozonoa urritu dela ikusteko. Antartikako hegaztien % 70 dira pinguinoak; Torgersen uhartean aztertzen dira bereziki. Zientzialariek pinguinoen elikadura ikertzen dute gehienbat, hartatik jakin baitezakete inguruko uretako algen egoeraren berri. Gorakoa eragiten zaie pinguinoei, eta ondoren, urdaileko eduki erdizka digerituta aztertzen da, eta azterketa horretatik krillen kopurua, adina eta hazkunde lastertasuna jakiten da; faktore horiek guztiak zuzenean lotuta daude krillak eskura dezakeen alga kopuruarekin. Orain arte lortu diren lekukotasunen arabera, tenperaturaren gorabeherak, itsasoa estaltzen duen izotzaren zenbatekoak eta beste faktore batzuek eragin handiagoa dute algen hazkuntzan argi ultramorearen maila handiagoak baino.
Ozeano Australa
Ozeano Australa edo Ozeano Antartikoaren gaineko azterketa asko ari dira gaur adituak egiten. Ozeano Australeko izotzean dauden zulo misteriotsu batzuek nolako eragina duten mundu osoko itsaslaster eta klimaren gainean jakin nahi da. Zulo horiei polinia esaten zaie, eta itsas eremu handiak dira, neguan, inguruko ura ez bezala, izozten ez direnak. Ur horrek berotasuna askatzen du, inguruko atmosfera izoztura igarotzen dena. Ura, oso hotza, iparralderantz isurtzen da, itsaslaster izugarri handi bat osatuz, mundu osoko ozeanoen tenperaturari eta beste ezaugarriei eragiten diena. Uraren eta airearen arteko harremanak orobat lasterragotzen du gasen trukea, eta truke horixe da Ozeano Australak munduko klimaren gainean duen eraginaren beste faktore bat. Ozeano Australak, dirudienez, bere ur-laster eskergak eta bertan bizi diren landare mikroskopikoen kopuru handia direla-eta, askatzen duen baino karbono dioxido gehiago xurgatzen du, eta karbono dioxidoa da, aditu askoren arabera, berotegi efektua eragiten duten gasetako bat. Hortaz, Ozeano Australeko poliniak berotasun globala erregulatzeko mekanismo naturala izan daitezke, karbono dioxidoa beretuz eta pilatuz.
Antartikako meteoritoak
Ekialdeko Antartikan, izotzezko geruza mendien kontra estututa dagoen lekuetan, meteoritoen aztarren asko dago. Lurrera iritsi eta milaka edo milioika urtean izotzean lurperatuta egon dira meteoritoak. Glaziarraren barne mugimenduek azalera garraiatzen dituzte, izozte prozesu naturalari esker beren jatorrizko egoeratik ezertxo ere galdu gabe. 16.000 meteoritotik gora jaso dira Antartikan: mundu osoan lortu diren guztiak baino gehiago. Batzuk ez ziren lehen ezagutzen, horien artean Martetik etorri bide direnak. Zenbait ikertzaileren ustez, asteroideen eta kometen kolpeak Martera iristean, bertako harkaitzen puskak egotzi zituzten espaziora, eta eguzkiaren orbitan ibili ziren milioika urtean. Azkenik, Antartikara erori ziren, Lurreko beste toki batzuetara bezala.
Orobat dute Marterekin zerikusia Ekialdeko Antartikako mendietan (bailara lehor esaten zaie), izotzik gabeko harkaitzetan, bizi diren organismoek. Mikroorganismo horiek kareharrizko eta hareharrizko harkaitzen poroen barruan bizi dira, kanpoko egoera gogorretik babestuta. Organismo horiei buruzko jakintza lagungarria izan daiteke Marteko balizko bizitzari buruzko ikerketetan.
Boiga hoeseli
Boiga hoeseli Boiga generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Tylochromis lateralis
Tylochromis lateralis Tylochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Plandome Manor (New York)
Plandome Manor  New York estatuko herri bat da. Nassau konderrian kokatua dago. 2010ean 872 biztanle zituen, 1.25 kilometro koadrotan banatuta.
Fozea
Bere izena foka (animalia) hitzetik dator, hiriaren sinboloa izan zena. Eritrea eta Teos-eko kolonoek fundatuta K. a. VIII. mendean. Portu garrantzitsua izan zen eta Mediterraneo mendebaldeko herrialdeekin tratu handiak mantendu zituen: Massalia (Marseilla), Niza, Tartessos, Emporion (Empúries), Alalia (Korsika) eta Velia.)
Historia
Herodotoren berrien arabera, Tartessoko errege Argantoniok Fozeako herritarrei, pertsiarrek mehatxatuta zituztela, zera eskaini zioten, beren lurretako edozein lekutan kokatzea beren herria. Ez zutenez onartu Argantonio diru asko eman zuen Fozean harresia eraikitzeko. Hala ere, esfortzu hauek, ez zuten bere fruitua eduki eta 540. urtean Ziro Handiaren gizonek Fozeako harresiak suntsitu zituzten, populazioa erdian abandonatu zuten hiria eta Alalian bilatu zuten babeslekua, Korsikan.
Fozeakoek Tartessosen egoteko aukera galdu zuten eta beren herrialdea suntsituta izan zenerako Argantonio hil egin zen. Denboraldi horretan, Kartagoko boterea indartzen ari zen Iberiar penintsulan. Fozearen suntsiketaren bost urte pasa ondoren, 535. urtean, Kartago eta etruskoen artean itsasozko aliantza bat sortu zen eta grekoen kontra Alalian, irabazle atera ziren, eta berriz ere, lekuz aldatu behar izan zuten, aldi honetan Italiako kostaldeetara, non Elea herria fundatu zuten.
Pentsa dezakegu Argantonioren laguntza hori beste intentzioekin eginda izan zela, adibidez, irteera berriak bilatzen ari zen monopolizatzeko, lehendik merkatari feniziarrak Tartessosko merkatuaren gain zeuden eta. 573.urtean Tiro garaitua izan zen Babiloniako errege Nabukodonosorren esku, horren ondorioz mendebaldeko kolonia feniziar eta ekialdeko metropoliekin deskonenktatu egin zuten. Argantonio, bere erresuma krisi sakon batean ikusi zuen, ez zuen aurkitzen irtenbideren bat meategietako produktuetan eta Kartagoren eboluzioaren beldurragarik, fozeatarrei konbentzitzen saiatu zen beren lurretan gelditzeko eta beren merkataritza harremanak indartzeko.
Argantonioren eskaintza honen kapitulua erreferentzia egiten dio, zeharkako modu baino argi batez, Tartessosek, zibilizazioan krisi sakon bat sufritzen ari zen, eta hiri horren azken urteak iristen ari ziren.
Karlos I.a Nafarroakoa
Karlos I.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoa (Clermont, 1294ko ekainaren 18a – Vincennes, 1328ko otsailaren 1), ezizenez Karlos Ederra (Charles le Bel) eta Nafarroan Karlos Burusoila deitua, Marcheko kondea, 1322-1328 bitartean Nafarroa eta Frantziako erregea izan zen. Kapeto etxearen adar nagusiko hamabosgarren eta azken Frantziako erregea izan zen.
Bizitza
Filipe I.a, Ederra eta Joana I.a Nafarroakoaren hirugarren semea izan zen. 1314an Marcheko konderria jaso zuen. Filipe II.a Luzea bere anaiaren ondorengoa izan zen. 1322ko otsailaren 21ean, Reimsko katedralean, Roberto Courtenaykoa artzapezpikuak Frantziako errege izendatu zuen. Nafarroako koroa ere jarauntsi zuen, baina uko egin zion kargua zin egiteari. Hori zela eta, haren agintea legezkotasunik gabea izan zen, eta kontrol militarrean oinarritu zen. Haren agintaldian Nabarreriaren berreraikitzea amaitu zen.
1322an bertan, juduak Frantziako Erresumatik kanporatu zituen. Hori egiteko legenardunen konplotaren argudioa erabili zuen, alegia, juduek, legenardunekin eta buruzagi musulmanekin batera (tartean Babiloniako sultana), azpilanean ibili zirela putzuak pozoinduz kristau guztiak hiltzeko.
Aurreko erreinaldian izandako agintekeriak zirela eta, errege-altxorra agortua aurkitu zuen. Horrexegatik lombardiar bankariak estutu, eta epaile txarrak zein jauntxoak zigortu zituen. Gainera, Girard Guette, anaiaren finantza-arduraduna, atxilotu zuen 120.000 libera bidegabeki xahutzea leporaturik. Bere erreinaldiaren sei urteetan, Karlos I.ak zergak handitu eta ondasunak konfiskatu zituen.
Karlos Ederrak liskar latzak izan zituen Eduardo II.a, Ingalaterrako erregearekin, azken honek Guiena eta Ponthieuko lurraldeak zirela eta omenaldia egin nahi ez ziolako. Horri erantzunez, 1324an Frantziako erregearen armadak Akitania osoa hartu zuen, Baiona eta Bordele izan ezik. Ondoko urtean, Elisabet Frantziakoa -Eduardo II.aren emaztea eta Karlos Ederraren arreba- Parisa joan zen gatazkari konponbidea ematera; horretarako Akitaniako dukerria Eduardo, Galesko printzearen esku utzi zuen. Baina, bake ituna egin zen arren, Ingalaterraren babesa zuten Gaskoiniako zenbait noblek Frantzian sarraldiak egiteari ekin zioten. Honek Sasikumeen guda izenekoa eragin zuen (Gaskoiniako jauntxoak nobleteriaren sasikumeak zirelako hartu zuen izen hori). 1326an Elisabet erreginak Ingalaterrara itzuli eta, Eduardo semearekin elkar harturik, senarra atxiloarazi zuen. 1327an, Eduardo II.a tronutik kendua izan zen, eta irailean hil zuten Berkeleyko gazteluan.
Karlos Ederra 1328ko otsailaren 1ean hil zen, gizonezko oinordekorik gabe. Frantziako Erresumako ondoregotzaren afera izan zen Ehun Urteko Gerra piztu zuen arrazoi nagusia. Nafarroako Erresuman, berriz, haren heriotzaren ondoan herria altxatu zen frantziar mendekotasunaren aurka, eta Nafarroako Gorteek Joana II.a hautatu zuten erregina.
Ezkontzak eta seme-alabak
Karlos I.a Nafarroakoa hiru aldiz ezkondu zen :
Oinordekotza
Karlos Ederra Vincennesen hil zen, 1328ko otsailaren 1ean. Saint-Denisko basilikan ehortzi zuten, zebait urte geroago Joana Evreuxekoa emaztea lurperatu zuten leku berean. Semerik ez zuenez, Kapeto etxearen adar nagusia bukatu zen. Joana erregina haurdun zegoenez, hilabete bi itxaron behar izan zuten umea mutikoa edo neskatikoa zen jakiteko. Izan ere, hamabi urte lehenago Lege Salikoa erabiltzeari ekin zitzaion Frantziako koroa nori zegokion zen erabakitzeko.
Hiru erregegai izan ziren :
Ateuchosaurus chinensis
Ateuchosaurus chinensis Ateuchosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Simon Ammann
Simon Ammann (Grabs, 1981eko ekainaren 25a) suitzar eski-jauzi laria da.
Neguko sei Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, 1998 eta 2018 artean, eta urrezko lau domin lortu zituen guztira: Bi 2002an Salt Lake City-n eta bi 2010ean Vancouverren, bi aldietan tranpolin arrunt eta tranpolin handiko banakako probetan. Gainera, 6. postuan sailkatu zen 1998an Naganon eta 7. postuan 2006an Turinen, taldekako proban.
Lau domin irabazi zituen Eski Nordikoko Munduko Txapelketa n 2013 eta 2020 urteen artean.
N. K. Jemisin
Nora Keita Jemisin (Iowa City, Iowa, 1972ko irailaren 19a), N. K. Jemisin izen laburtuarekin ezagunagoa, zientzia fikzioa lantzen duen idazle estatubatuarra da. Eleberri onenaren Hugo saria (zientzia fikzioko sari inportante bat) hiru aldiz jarraian irabazi duen lehen idazlea izan da (2016, 2017 eta 2018) trilogia bereko bere hiru eleberrirekin.
Biografia
Iowa Cityn jaio zen, Iowan, Estatu Batuetan, baina hazi New York en eta Mobilen, Alabaman, hazi zen. 1990-1994 bitartean psikologia ikasi zuen Tulane Unibertsitatean, laborategi, estatistika eta ikerketa alorrera berezituta. Marylandeko Unibertsitatean jarraitu zituen ikasketak, eta Gaitasun Pedagogikoaren Ziurtagiria lortu zuen. Massachusettsen bizi izan zen hamar urtez, New Yorkera bizitzera joan zen arte. Han bizi izan da ordutik. Urte askoan orientatzaile profesional gisa aritu zen lanean, baina 2016ko maiatzean, Patreon mezenasgo kolaboratibo webgunean kanpaina arrakastatsu bat egin ondoren, denbora osoan idazle jarduteko adina lortu zuen.
Urbión
Urbión (Picos de Urbión) Espainiako Iberiar sistemako mendilerro altuenetako bat da. Errioxako Autonomia Erkidegoa, Soria eta Burgosko probintzien bilgunean zabaltzen da. Ebro eta Dueroko arroak banatzen ditu. Mendebaldera Neila mendilerroa eta ekialdera Cebollera mendilerroa zabaltzen dira. Iparraldera Demandako mendilerroa dago.
Tontorrak
2.000 metroko mailaren inguruan daude: tontorrik altuena Muela de Urbión (2.228 m) da. Mendi horiek glaziarrek modelatuak dira. Antzinako galaziar horien aztarnak dira Laguna de Urbión eta Laguna Negra de Urbión laku ezagunak.
Duero
Duero ibaia mendi horietan sortzen da, Duruelo de la Sierrako udalerrian, Soriako ipar-mendebaldean, 2.160 metroko altueran.
Otto Nicolai
Carl Otto Ehrenfried Nicolai (Königsberg, 1810eko ekainaren 9a - Berlin, 1849ko maiatzaren 11) alemaniar musikagile eta orkestra-zuzendaria izan zen.
Haur miresgarria izan zen eta bere aitaren lehen musika-hezkuntza jaso zuen. 1826an etxetik Berlinera ihes egin eta musika ikasten jarraitu zuen, eta Alemanian arrakasta lortu ondoren Italiara joan zen. Bertan Italiako operak konposatu zituen eta denbora batez Verdi baino ezagunagoa izan zen. 1849ko hamarkadan Vienan lan egin zuen eta kontzertu denboraldietan nabarmendu zen. Bere bizitzaren amaieran izendapenak jaso zituen Berlinen.
Joop den Uyl
Johannes Marten "Joop" den Uijl (Hilversum, 1919ko abuztuaren 9a - Amsterdam, 1987ko abenduaren 24a) Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1973 eta 1977 bitartean.
Alderdi Laborista (PvdA)ko kidea izan zen. Ekonomia ikasi zuen Amsterdamgo Unibertsitatean. Funtzionario gisa lan egin zuen eta gero ministroa izan zen hainbat alditan. 1973an 1977ra arte iraun zuen koalizioko gobernua zuzendu zuen.
Agirre Aristizabal ahizpak
Mirentxu eta Mikele Agirre Aristizabal (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1936ko azaroaren 2a) ahizpa biki nafarrak eta aktibistak dira. Espainian 1936an estatu-kolpea eman ondoren, fusilatu eta errepresaliatutako pertsonen oroimen historikoaren babesleak dira.
Biografia
Mirentxu eta Mikele bost kideren arteko ahizpa txikienak dira. Izatez, Lizarrakoak, baina 1936an Iruñeko klinika batean jaio ziren. Ama, Elvira Aristizabal, Lizarrakoa zen; aita, Fortunao Aguirre, ostera, Arellanoarra eta Lizarrako alkatea zen. 1936ko Espainiako estatu-kolpearen ondoren atxilotu eta hil egin zuten, azken alaba bikiak jaio baino bi hilabete lehenago.
Lizarran bizi izan dira, bi urte izan ezik. Bi urte horietan, gerran zegoen giro politikoa zela eta, Donostian bizi izan ziren.
Lan ibilbidea
Bizitza osoan, fusilatu eta errepresaliatu zituzten pertsonen oroimena berreskuratzeko eta haien gorpuzkiak berreskuratzeko lan egin dute. Amak irakatsi zien aitaren oroimena bizirik mantentzen, elkarrekin izan zituzten bizipenak gogorarazita. 1959an aitaren gorpuzkiak berreskuratu zituzten, Cuelgamurosera joan eta Lizarrako familiaren panteoian lurperatu ahal izan zituzten.
Aktiboki hartu dute parte oroimen historikoa berreskuratzen eta estatu-kolpearen ondoren Nafarroan errepresaliatutako pertsonei omenaldia egiten. 2002ko azaroan Nafarroako Fusilatuen Senideen Elkartea (AFFNA-36) sortu zenetik, kide aktiboak izan dira. Elkarte horretako presidentea izan zen Mirentxu zortzi urtez, 2002an sortu zenetik, 2010era hain zuzen ere. 2012an, Gorka Morenoren Asociados por la verdad (1936-2012) liburuan jaso ziren haren testigantzak.
Lodi Vecchio
Lodi Vecchio Italiako udalerri bat da. Lodiko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lodi Vecchiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gaztelako gaztelania
Gaztelako gaztelania edo gaztelaniaren iparraldeko dialektoa (dialecto castellano septentrional) gaztelaniaren dialektoa da, iparraldeko Espainian eta Hego Euskal Herrian egiten dutena. Iparraldetik Kantabria eta mendebaldeko Bizkaia eta hegoaldetik Cuenca ditu mugak. Madrilen edo Mantxan iparraldeko dialekto honen ezaugarriak erabiltzen dituzte, baina baita andaluzierarenak ere (nagusia posizio inplosiboan /s/ hizkiaren hasperena).
Fonologia
Azpidialekto batzuetan beste fenomeno linguistiko batzuk gertatzen dira:
Gramatika
Fenomeno zaharra baden ere ez da inoiz izan gaztelaniaren estandar bat; gainera, laismoa ez da inoiz Gaztelatik atera eta guztiz ezezaguna da Amerikan.
Lexikoa
Gaztelako gaztelaniaren lexikoa, beste aldaerarenak bezala, latindar jatorria du. Gaztelaniaren beste dialektoek bezala zenbait arkaismo ditu, baina ez besteek baino gehiago.
Zakil
Zakil terminoa sarpena egiten duten hainbat organori ematen zaio, baina ez guztiei. Adibidez zefalopodoen sarketa-organoari ektokotilo izena ematen zaio, eta armiarma arrek pedipalpoak erabiltzne dituzte. Ornodunen artean ere badira aldaera morfologikoak, hemipeneak kasu.
Zakil gisa har dezakegun organo bat duten animalia espezie gehienetan, funtzio bakarra ernal-hazia emeengan sartzea da. Ugaztun karenadunetan, ordea, zakila ere uretraren amaiera du, eta gernua zein ernal-hazia eramateko funtzioak ditu. Zakil bat duten animalia gehienetan sistema bat dago gogortzeko, eta askok gorputz barruan gordetzeko aukera dute.
Zakilen formak oso aldakorrak dira. Hegazti eta narrasti batzuetan kloakak elkartzen laguntzen duten sistemak dituzte. Ugaztun guztiek zakil bat dute, eta intsektiboro, saguzar, karraskari, karniboro eta primate gehienek bakulu bat dute, zakila tentetzen laguntzen duen hezurra.
Hegaztiak
Hegazti ar gehienek (adibidez, oilarrek eta indioilarrek) kloaka dute (emeek ere badute), baina ez zakilik. Zakila duten hegaztien artean, Palaeognathae (Tinamidae eta Ratitae) eta Anatidae (ahateak, antzarak eta beltxargak) daude. Hegaztien zakilak ugaztunena ez bezalako egitura du, kloakako hormaren hedapen erektiboa delako eta linfari esker zutitzen delako, ez odolari esker. Zati batean lumaz estalita egon ohi da, eta espezie batzuetan arantzak eta harizpiak izaten ditu eskuila moduan, eta leuntasun egoeran kloakaren barruan kiribiltzen da. Oxyura vittatak ornodun guztien gorputzaren tamainarekin alderatuta zakil handiena du; gorputzaren tamainaren erdia (20 cm) izan ohi duen arren, 42,5 cm luze den zakila duen ale bat dokumentatu da.
Hegazti ar gehienek kanpoko genitalik ez duten arren, uretako hegaztien arrek (Anatidae) falo bat dute. Hegazti gehienek arrak emeen gainean kulunkatzen dira eta kloakak elkartzen dituzte, "kloaka-muxu" deitzen den mugimenduarekin; ondorioz, intseminazio behartua oso zaila da. Uretako hegaztien arrek garatu duten faloa beren gorputzetik ateratzen da (espiral moduan, erlojuaren orratzen noranzkoan) eta emeak beren laguntzarik gabe intseminatzen laguntzen du. Uretako hegaztien arrek indarra erabiliz emeekin kopulatzeko duten faloaren bilakaerak kontra-egokitzapena eragin du emeengan, irteerarik gabeko zakuak eta espiralak deritzen bagina-egituren forman, erlojuaren orratzen noranzkoan. Egitura horiek zaildu egiten dute arrak tartean sartzea emeen borondatearen aurka. Erlojuaren orratzen noranzkoko espiralak esanguratsuak dira, arraren faloa espiralean ateratzen delako erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan; beraz, erlojuaren orratzen noranzkoko baginako egitura batek kopula indarrez eragotziko luke. Ikerketek frogatu dutenez, arraren faloa zenbat eta luzeagoa izan, orduan eta landuagoak dira baginako egiturak.
Giza zakila
Giza zakila gizaki arrak sarpenerako erabiltzen duen sexu-organo bat da, eta gernua kanporatzeko erabiltzen den gernu-aparatuaren ataletako bat. Zakilaren parte dira radix edo sustraia, corpus edo gorputza eta epitelioa. Epitelio honek moko-azala izaten du zakil-mokoa estaltzen. Zakilaren gorputza ehunezko hiru zutabez osatua dato: bi zakilaren leize-gorputza dira alboetan, eta alde bentralean zakilaren gorputz arola. Gizaki arren uretra prostatatik igarotzen da, eta bertan lotzen da eiakulazio-hodien zuloekin zakileraino iritsi aurretik. Uretrak zakilaren leize-gorputza zeharkatzen du uretraren kanpoko zuloa aurkitu arte. Bide hau gernu zein ernal-haziarentzako hodia da.