cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Weeds
Lehenengo Denboraldia
Nancyren antagonista auzoan Celia Hodes da, manipulatzaile sutsua eta edertasunarekin obsesioa duen emakumea. Celia gurasoen asoziazioko burua da eta bere senarra Deanekin eta alaba Quinnekin ez du erlazio ona. Quinn Silasen neskalaguna da telesailaren hasieran eta sexualki aktiboa da. Alaba txiki bat du, Isabel 11 urte dituena; gehiegizko pisua du eta bere amak hitz negatiboak esaten dizkio bere egoeraren inguruan, ala ere, badirudi nahiko heldua dela duen urteetarako.
Bigarren Denboraldia
Bigarren deboraldia hau kutsu komikoa izaten jarraitzen duen arren, izera nahiko iluna du, izan ere, Nancy droga trafikatzaileen munduan sakonki murgiltzen da. Bigarren denboraldian Shanek 11 urte ditu eta Silasek 16. Nancy eta Conrad (Helyaren iloba) etxe bat alokatzen dute haien marihuana laborantza hazteko. Denboraldi honetan Nancy Peterrekin ezkontzen da izan ere,Peter Nancyren negozioak ezagutzen ditu eta orduan ezin izango du bere kontra testigatu. Dougen abokatuaren akats baten ondorioz, Celia Hodes kontseilari postu bat lortzen du hirian eta ondorioz, drogen kontrako kanpainari hasiera ematen dio.
Euskara
Hiztun kopurua
]] Euskaraz dakien pertsona kopuruari buruzko azken azterketa 2016. urtean egin zen. Eusko Jaurlaritzak, Nafarroako Gobernuak eta Ipar Euskal Herriko Euskararen erakunde publikoak egin zuten, elkarlanean. Datuak 16 urtetik gorako pertsonenak dira; beraz, kontuan izanda euskararen ezagutza handiagoa dela 16 urtetik beherakoen artean, euskaldunen ehuneko erreala handiagoa da.
Lethrinops christyi
Lethrinops christyi Lethrinops generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Euskara
Hiztun kopurua
Euskal Autonomia Erkidegoari dagokionez, 2016an 16 urtetik gorako biztanleen % 33,9 elebiduna zen (631.000 biztanle) eta % 19,1 elebidun hartzailea, alegia, euskara ulertzen zuten baina ez zuten egoki hitz egiten (356.000 pertsona). Erdaldun elebakarrak % 47 ziren (877.000 pertsona). Gipuzkoa zen euskaldunen ehuneko handiena zuena (% 50,6 elebidun eta % 20,4 elebidun hartzaile); Bizkaian % 27,6 ziren elebidun eta % 17,8 elebidun hartzaile; eta Araban % 19,2 ziren elebidun eta % 18,4 elebidun hartzaile. Azken urteetako joera euskararen ezagutzaren igoera da, bai elebidun osoen kasuan bai elebidun hartzaileen kasuan. Nabarmena da gazteen arteko igoera (% 71,4 elebidun dago 16 eta 25 urte arteko tartean), eta Arabako aldaketa (% 7 elebidun zegoen 1991 eta % 19,2 ziren 2016an). Trebiñuko barrendegian, 2012an egindako azterketaren datuak hartuta, biztanleen % 22 elebiduna zen eta % 17 elebidun hartzailea. 2002tik 2012ra arteko tartean elebidunen ehunekoa bikoiztu egin zen. Adin tarteka, elebitasuna handiagoa da adin txikiagoetan: 15 urtetik beherakoen artean, % 65ek euskara ezagutzen dute.
Villaverde Turtzioz barrendegian, berriz, 2002ko datuak ikusita, biztanleen % 20,70 elebiduna zen eta % 16,9 elebidun hartzailea. Kontuan izanda 1986an euskaldunak % 3,4 besterik ez zirela, eta Enkarterrietako joera bera erakutsi dutela euskalduntzeari dagokionez, gaur egun euskaldunen ehunekoa askoz handiagoa izango da.
Weeds
Bigarren Denboraldia
Silas eta Meganen arteko erlazioa kulunkan dabil: ikastetxea amaitzean ez dira berriz ikusiko. Orduan Silas Megan haurdun uzten saiatzen da, baina ez du lortzen eta ondorioz haien erlazioa behin betirako apurtzen da. Andy armadara ez joateko ahalegin guztiak egiten ditu eta rabino bihurtzeko ikasketak hasten ditu, ondorioz ezin izango du armadaren kide bihurtu. Asmo honi jarraituz, Yael Hoffman (rabinoen ikastetxeko burua)ezagutzen du eta erlazio labur bar mantentzen dute.
Fernando Buesa
Fernando Buesa Blanco (Bilbo, 1946ko maiatzaren 29a - Gasteiz, 2000ko otsailaren 22a) ETAk hildako euskal herritar politikaria izan zen.
Haurtzaroa
Fernando Buesa Bilboko ospitale batean jaio zen 1946an. Orduan familia Mundakan bizi zen, bere aita, Narciso Buesa Buesa, Bermeotik Sukarrietarako trenbidearen ingeniari izan baitzen. Urte bete eman zuen Mundakan eta Gernikara joan zen bizitzera gero, han hamar urte bete arte bizi zen. Gernikan bizi ostean Gasteizera aldatu zen familia.
Euskara
Hiztun kopurua
Nafarroari dagokionez, 2018ko azterlanak erakutsi zuen 16 urtetik gorakoen artean elebidunen kopurua % 14koa zela (69.000 pertsona), eta % 8 (55.000 pertsona) elebidun hartzailea zela. Elebidunen kopuruak gora egin du azken urteetan (1991n baino 3,4 puntu gehiago), bai eta elebidun hartzaileen kopuruak ere. 16 eta 25 urte arteko gazteen artean elebidunak % 26 dira.
Morengo
Morengo Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Morengok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Euskara
Hiztun kopurua
Ipar Euskal Herrian, 2016an, % 28,4 elebidunak ziren eta % 16,4 elebidun hartzaileak. Joera beheranzkoa da. Hala ere, azken urteetan joera hori moteldu egin da. Nolanahi ere, euskarak erabilera urria du kalean (2016): % 13,1 eta 14,5 artekoa zen Nafarroa Behere eta Zuberoan, % 5,4koa Lapurdi barnealdean, eta % 1,6koa Baiona Angelun eta Miarritzen (BAM).
Fernando Buesa
Ibilbide politikoa
Bere ibilbide politikoa Euskal Kristau Demokrazian hasi zuen, baina ondoren Euskadiko Alderdi Sozialistara pasa zen. 1983tik 1987ra Gasteizko udaleko zinegotzi izan zen, baita bere alderdiaren Antolakuntza Idazkari ere. Arabako ahaldun ere izan zen 1979tik 1983ra, eta Ahaldun Nagusi 1987tik 1991era. 1990etik 1994ra Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailburu izan zen, baita lehendakariorde ere Jose Antonio Ardanza lehendakari zen aldi horretan. Garai hartan istilu ugari izan zituen ikastolen eta euskararen aldeko higikundeekin. Euskal kutsuko sozialismoaren aurka agertu zen beti Buesa, eta Eusko Legebiltzarrean ere 1998ko hauteskundeetan legebiltzarkide hautatu zuten berriz ere eztabaida ugari izan zituen alderdi abertzaleetako ordezkariekin.
Mikel Larunbe
Mikel Larunbe García del Castillo, pilota arloan Larunbe deituraz ezaguna (Galdakao, Bizkaia, 1993ko otsailaren 1a), esku huskako pilotari profesionala da. Atzelari aritzen da, Asegarce enpresarekin. Estatistika ofizialetan jasota dagoenez, 1,92 m luze da, eta 85 kilo pisatzen du. Profesionaletako lehendabiziko partida 2013ko urtarrilean jokatu zuen, Bilboko Bizkaia pilotalekuan.
Leire Martínez Otxoa
Leire Martínez Otxoa (1979ko ekainaren 22a) Errenteriko pop abeslaria da, Abeslari gisa bereizten duen dohaina erregistro oso altuetako ahotsa izan arren tonu baxuetara ere iristeko gai izatea da.
Tetraziklina
Tetraziklinak espektro zabaleko antibiotikoak dira, gehienak era sintetikoan lortutakoak. Familia honi izena ematen dion antibiotikoa, tetraziklina bera, Streptomyces aureofassiens bakterioak sortzen du era naturalean.
Mikel Larunbe
Kirol lorpenak
Esku huskako pilotan, hauek ditu lorpen nagusiak:
Euskara
Hiztun kopurua
Euskal Herritik kanpo, badaude oraindik ere euskaraz aritzen diren komunitateak Amerikan.
Fernando Buesa
Ibilbide politikoa
Zuzenbide ikasketak burutu zituen Madril eta Bartzelonan eta hainbat kargu politiko izan zuten udal, probintzia eta erkidego mailan. ETAren mehatxupean zegoenez, Eusko Jaurlaritzako Herrizaingo Sailaren babespean zegoen. 2000 urteko otsailean Euskal Herriko Unibertsitateko Gasteizko campusean oinez zebilela, ETAk bonba-auto bat lehertu zuen Buesa eta bere bizkartzaina (ertzain arabarra zena) hil zituen. Horregatik bere omenez, Saski Baskoniaren pabilioiak Fernando Buesa Arena izena hartu zuen ordura arteko Araba Arena izena ordezkatuz.
Leire Martínez Otxoa
Bizitza
Leire hiru anai-arreben arteko zaharrena da. Errenterian hazi zen. Jada eskolara zihoan garaian dantza, solfeoa eta biolina jotzea gustatzen zitzaion eta musika ikasketak egin zituen. Batxilergoa amaitu ondoren, EHUn matrikulatu zen, Hezkuntza Fakultatean Magisteritza egiteko Hezkuntza Bereziko Espezialitatean.
Euskara
Erabilera
Egungo egitura instituzionala hasi zenetik (1979), hainbat ahalegin egin dira euskararen ezagutza eta erabilera zenbatesteko eta neurketa arautu bat lortzeko. 1982ko SIADECOren lehendabiziko kale neurketa baten ondoren (Euskaltzaindiaren mandatuz), 1989an egin zen lehendabiziko kale neurketa estandarizatua. Euskararen erabilera neurtzen duten bi azterlan egiten dira periodikoki, bata inkesta soziolinguistikoaren baitan herritarrei galdetuta osatzen dena, eta bestea kaleko erabilera erreala behatuta osatzen dena.
Leire Martínez Otxoa
Bakarlari moduan
2002an Telecinco telebista katearen Popstars lehiaketaren kastingetan parte hartu zuen baina baina familia arrazoiengatik programa utzi zuen. 2007an, Cuatro telebista katearen Factor X musika lehiaketan sartzea lortu zuen, Julieta Venegasen "Me Voy", Vanessa Paradisen "Be My Baby" edo Lisa Stansfielden "All Around The World" bezalako abestiak interpretatuz. Programako finalista izan zen eta seigarren galan kanporatua izan zen.
Weeds
Bigarren Denboraldia
Denboraldia aurrera doan heinean, Nancyren semeak bere negozioen berri izaten dute. Shane, ikastetxean eroso sentitzeko arazoak handitu egiten dira eta Gretchen deituriko neskaz erakarrita sentizen da, hala ere, berarekin apurtzen du Andyren neskalagunarekin obsesio itzela duelako, Kat.
Leire Martínez Otxoa
Bakarlari moduan
Abeslari-ibilbideaz gain, Leirek paper labur batzuk egin ditu telesailetan, esatera Disney Channeleko La gira telesailean, bere burua antzezten, eta Telecinco kate espainiarreko La duquesa telefilmean Alicia Koplowitz antzezten hainbat kapitulutan.
Zhu Yaming
Zhu Yaming (1994ko maiatzaren 4a) txinatar hirukoitz jauzilaria da. 2017ko Asiako txapelduna da proban.
Leire Martínez Otxoa
Bakarlari moduan
2014an, Leirek David DeMaría abeslari andaluziarrarekin batera Ocho apellidos vascos umorezko film espainiarraren No te marches jamás izeneko abestia interpretatu zuen. Kanta honek jatorrizko abesti onenaren Goya sarien 29. edizioan izendatua izan zen
Weeds
Hirugarren Denboraldia
Weedsen hirugarren denboraldia subtrama askorekin hasten da eta bigarren denboraldiko azken zatian ikusitakoarekin jarraitzen du. Celia U-Turnen merkantzia aurkitu eta suntsitu egiten du, ondorioz, Nancy berarentzat lan egitera behartuta ikusten da. Silas atxilotu egiten dute, eta ondorioz zerbitzu komunitarioak betetzera zigortzen dute. Silas eta Shane adin berekoa dira, baina denboraldi honetan Shane 12 urte beteko ditu.
Denboraldi honetan Nancyren bigarren lanpostu legala ikusiko dugu: Sullivan Groffentzat idazkari lanak egiten. Silas bere amaren marihuana saltzen hasten da Judah ezizenarekin eta Tara ezagutzen du, neska kristaua eta marihuana erretzailea. Shane eta Isabel ikastetxe ultraerlijioso batean ezagutzen dira eta lagun egiten dira. Shane bere hildako aitarekin hizketak izaten ditu. DEAren deia Nancy guztiz beldurtzen du, ikertua izateko beldurra baitu. Ondorioz Nancy Valerie ezagutzen du, Peterren lehenengo emaztea.
Leire Martínez Otxoa
La Oreja de Van Gogh taldeko abeslari
Amaia Monterok La Oreja de Van Gogh taldeko abeslari izateari utzi ondore, 2008ko uztailaren 14an taldekideek prentsaurrekoa eman zuten Madrilen Leire abeslari berri gisa aurkezteko. Urte bereko irailaren 2an kaleratu zuten Leire taldeko abeslari gisa zuen lehen diskoa, A las cinco en el Astoria. Lehen singlea, El Último Vals, Los40 irratian estreinatu zen ofizialki eta berehala lehen postutan jarri zen. Horrez gain, A las cinco en el Astoria diskoaren salmentengatik platinozko diskoa lortu zuten Espainian eta urrezko diskoa Txilen eta Argentinan.
Jende askok kontrakoa uste bazuen ere, taldearen ospeari eustea lortu du Leirek. Diskoen salmentan eta kontzertuetarako sarreretan ikusten da freskotasuna ekarri ziola taldeari eta disko berriak harrera ona izan zuela zaleen eta publiko orokorraren artean.
Tetraziklina
Erasobidea
Antibiotiko guztien antzera, tetraziklinak gai dira bakterioak akabatzeko giza-zelulak kaltetu gabe. Toxikotasun hautakorra dute, beraz. Tetraziklinak bakteriar erribosometan sartzen dira eta proteinen sintesia inhibitzen dute. Proteinak sortu ezean, bakterioak hiltzen dira.
Arietta (New York)
Arietta Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hamilton konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Zhu Yaming
2018ko IAAF Munduko Pista Estaliko Txapelketan zazpigarren sailkatu zen 16.87 marka onenarekin. 2018ko Asiako Jokoetan zortzigarren geratu zen.
Zhuk Tokioko 2020ko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen eta 2021eko abuztuaren 5ean zilarrezko domina irabazi zuen Jauzi Hirukoitzean.
Tetraziklina
Erasobidea
Bakterioen zelula mintza tetraziklinekiko irazkorra da, antibiotiko hauen sarrera ez du oztopatzen. Giza zelulen mintza, berriz, antibiotiko hauekiko iragazgaitza da, eta tetraziklinak ez dira sartzen zitoplasmara. Horretan datza toxikotasun-eza zelula eukariotoentzat.
Aplikazioak
Espektro zabaleko antimikrobianoak dira tetraziklinak. Horrek esan nahi du bakterio askoren aurka erabil daitezkeela. 1950-eko hamarkadan hasi ziren erabiltzen, baina denboraren poderioz bakterio anitzek erresistentzia garatu dute. Hori dela eta, gaur egun iraganean baino gutxiago erabiltzen dira tetraziklinak.
Klamidiak, mikoplasmak eta espiroketen aurka eraginkorrak dira oraindik tetraziklinak. Bruzelosia, kolera, sifilia eta aknearen tratamenduan erabiltzen dira.
Antibiotiko hauek ez dira erabili behar haurdun dauden emakumeengan eta ezta umeengan ere. Hauengan hortzen kolorea iluntzen dute. Kontrako efektuak sor ditzakete ere heste mailan (beherakoak eta sabeleko mina).
Tetraziklina garrantzitsuenak
Tetraziklina, doxiziklina, klorotetraziklina ("aureomizina" ere deitua) eta limeziklina dira tetraziklina nagusiak.
Euskara
Erabilera
2016ko inkesta soziolinguistikoak zioenez, 16 urte edo gehiagoko biztanleen % 25,7k euskara erabiltzen zuen neurri batean ala bestean:
Weeds
Hirugarren Denboraldia
Groff etxe berri bat oparitzen dio Celiari, ondorioz Doug gurutzea lapurtzen du eta Nancyren laborantzen barruan kokatzen du. Ondorioz laborantzak mugitzera behartuta ikusten dira. Andy laburki sartzen da pornoaren munduan. Conrad eta Nancy elkarrekin erlazio bar hasten dute baina ez du izango etorkizun askorik. Gero, Nancy Guillermo Diazi(trafikante mexikarren burua)laguntza eskatzen dio bera babesteko izan ere, motorista batzuk Nancy mehatxatzen dute bere merkantzia txarra saltzeko. Denboraldiaren amaieran, Nancyren etxea sutan ageri da Guillermok motoristen etxean egindako sutearen ondorioz. Sute hau auzo guztian zehar zabaltzen da.
Euskara
Erabilera
Erabileraren ehunekoak, ezagutzaren kasuan bezala, desberdinak ziren lurraldez lurralde. Euskararen erabilera trinkoa egiten zutenak % 20,1 ziren EAEn, % 6,6 Nafarroan eta % 8,1 Ipar Euskal Herrian.
Weeds
Laugarren Denboraldia
Laugarren denboraldiko lehenengo kapitulua, hirugarren denboraldiaren azkenen kapituluarekin hasten da, Little Boxes kantarekin alegia. Denboraldi honetan Silasek 17 urte ditu eta Shanek 13 urte.
Euskara
Euskalkiak
Euskalkiak euskararen dialektoak dira. Sortzen lehena mendebalekoa izan zen, VIII. mendearen inguruan, Asturiasko erresumak Araba-Bizkaietan zuen eraginagatik segur aski; eta hurrengo mendeetan eratu ziren gainerako euskalkiak. Aurretik, euskarak batasun handia zuen eta Euskal Herriak izandako zatiketa politikoen eraginez sortu ziren euskalkiak bost sorgunetan.
Weeds
Laugarren Denboraldia
Etxea sutean galdu ondoren Nancy etxez aldatzea erabakitzen du bere familiarekin batera; Ren Mar deituriko fikziozko herria, Californian. Familiaren etxe berria Andy eta Judahren aitaren etxearen alboan dago. Celia marihuanaren laborantzarako zegoen etxearekin lotzen dute eta ondorioz espetxeratzen dute, hala ere, askatasuna lortzen du Nancy zelatatzen eta salatzen laguntzen badu. Andy Dougekin bat egiten du eta elkarrekin etorkinak muga mexikarretik pasatzen sahiatzen dira. Isabelle Celiarekin beste etxe batera mugitzen da bere amarekin Detroitra joan beharrean. Silas marihuanaren laborantzarako gela bat aurkizen du gazta denda baten biltegian; denda hau, 10 urte nagusiago den ama ezkongabea eramaten du: Bitartean, Silas klaseko mutil "txarrenara" erretilu batekin jotzen du eta ondorioz, Simone eta Harmonyren arreta deitzen du.
Euskara
Euskalkiak
1729an, Manuel Larramendi jesuitak El Imposible Vencido. Arte de la Lengua Vascongada izeneko euskararen gramatika bat argitaratu zuen Salamancan. Bertan hainbat dialekto edo euskalki bereizi zituen: gipuzkera, bizkaiera, nafarrera eta lapurtera, eta azken bi horiek bat bera zirela jo zitekeela adierazi zuen.
Weeds
Laugarren Denboraldia
Nancy, Guillermo Diazi esker, amentzako arropa saltzen duen denda batean lan egiten hasten da. Baina denda hori estalkitzat erabiltzen dutela konturatzen dan; Mexikoko eta EEBB mugak lotzen dituen tunel bat da.
Azken kapituluan, Esteban Nancyren salaketaz berri izaten du eta orduan, Nancy harrapatzen du. Baina Nancy, seme bat itxaroten ari direla aitortzen dio, ondorioz, Nancy bere etxean hartzen du erditzearen egunerarte.
Palinuridae
Palinuridae crustacearen familia bat da, 45 espezie dituena. . Espezie ezagunena otarraina da (Palinurus elephas). Horregatik, batzuetan otarrainen familiatzat jotzen da.
Weeds
Bosgarren Denboraldia
Quinn Celiaren ordez dirua jaso nahi du. Celia EEBBtara itzultzen denean Nancyren "sekretua" aurkitzen du. Baina denborarekin, Silas eta Shane Estebanen etxera mugitzen dira. Sei hilabete beranduago, Esteban ezkontzeko eskatzen dio Nancyri baina orduan bien bitartean Pilar Zuazo agertzen da. Azkenean Nancy semea erditzen du baina Esteban benetako aitatzat agertzea ez du gustoko eta Andyri eskatzen dio aitasun gutuna sinatzeko. Tiroteka batean, Shane beso batean zauritzen dute, baina Nancyren ustez benetan tirokatu nahi zutena bera zen.
Celia Nancyren "taldea"( Doug, Dean, Sanjay, Ignacio and Isabelle) batu egiten du marihuana saltzen hasteko. Denboraldi hau Nancy eta Pilarren arteko liskar batekin amaitzen da. Orduan Pilar hil egiten da Botwindarren kide bat tirokatu egiten duelako.
Seigarren Denboraldia
Shane Pilar erail ondoren, Botwindarrak iparraldera mugitzen dira. Geroago Andy-k beraiekin bat egiten du Audrarekin apurtu ondoren. Haurtxoaren jaiotza ziurtagiria izan barik, Nancy, Andy, Silas eta Shane, ezin izango zuten kanadiar muga zeharkatu, ondorioz, Newmansarren identitatea hartzen dute eta Seattlen finkatzen dira. Silasek 19 urte ditu eta Shanek 15.
Nancy, Andy eta Silas inguruko hotel baten lan egiten hasten dira, eta Nancy haxixa ekoizten hasten da. Familia guztia lanean dabilen bitartean, Shaneek Stevie zaintzen du. Bitartean, Cesar Estebani bere sema non dagoen eta berreskuratzeko eskatzen dio. Ren Marko etxean pistak bilatzen zeudela, Dougekin topo egiten dute eta Botwindarrak non dauden esatera behartzen dute.
Emanaldiak
Espainian, sei denboraldi eman zituzten Canal+ ordaintze-katearen bitartez, estreinaldia 2006 irailaren 18an izanik. Denbora igaro ahala, Cuatro katean eman zuten, ostiraleko "prime time" gunean, baina porrot izugarria izan zen. Izan ere, katearen bataz bestekoaren lau puntu azpitik geratu zen. Orduan, larunbateko "late night" gunera igaro zen, katearentzat onak ziren emaitzak jasoz; katearen bataz bestekoa baino bi puntu gorago geratu zen. Hala ere, telesail eskaintzatik kendu egin zuten hirugarren denboraldia amaitu zenean, audientzia maila baxua zuelako. Latinoamerikan Movie City katearen bitartez igorri egiten da eta Estatu Batuetan, Showtime telebista katearen bitartez.
Nancy Botwinen papera egiten duen aktoreak, Mary-Louise Parker-ek, telesaila utziko zuelaren zurrumurruak zabaldu ziren; orduan telesailari beste denboraldi bat gehitu zitzaion.
Euskara
Euskalkiak
Luis Luziano Bonapartek euskalkien beste banaketa bat egin zuen, egundaino indar handiz iritsi dena. Euskaltzaindiko lehen presidente Resurreccion Maria Azkuek (1864–1951) Bonaparteren banaketa berrikusi zuen. Besteak beste, erronkariera (1991n hil zen azken hiztuna) euskalki berezitzat jo zuen, Bonapartek zubereraren barnean sailkatu arren.
Weeds
Erreferentziak
2. Weeds telesailari buruzko informazio orokorra
Euskara
Euskalkiak
1997an Koldo Zuazok eginiko sailkapen berriaren arabera, berriz, euskalkiak honela izendatu dira:
Tradizioan, gipuzkera, bizkaiera, lapurtera eta zuberera izan dira euskalki literarioak, hau da, euskal literatura egiteko, aldaera horiexek erabili izan dira. Mendeetan zehar, lapurtera (Ipar Euskal Herrian) eta gipuzkera (Hego Euskal Herrian) izan dira euskalki erabilienak, maila jasoan. Bizkaierak, era berean, erabilera handia izan zuen XX. mendearen hasieran, Bizkaian Sabin Aranaren abertzaletasunak izan zuen indarrak bultzaturik.
Euskara batua
1960ko hamarkadan, euskara batuaren sortze prozesuari ekin zitzaion, euskalkien arteko zatiketa gainditzeko eredu estandarizatuari, alegia. Bizitzaren esparru guztietara zabaltzeko eta, finean, egungo gizartean aise moldatzeko oinarriak eman zizkion batuak hizkuntzari. 1963an hainbat euskalarik Euskal Idazkaritza izenekoa sortu zuten Baionan eta euskara batuaren arauak erabakitzeko lanean jardun zuten urtebetez Txillardegiren gidaritzapean. 1964an jendaurreko ekitaldian aurkeztu zituzten Baionako Biltzarraren erabakiak. Data hori mugarritzat hartzen dute askok ondorengo bilakaera kontutan izanda. Zehazkiago, 1968an Euskaltzaindiak Arantzazuko santutegian (Oñati, Gipuzkoa) egin zuen batzarrean abiatu zen batasun prozesutik sortu zen euskara batua. Baionako erabakiak abiapuntu eta oinarri izan ziren Arantzazuko batzarrean.
Euskaltzainek Arantzazuko batzarrean euskara bateratzeko lehenengo arau multzoak finkatu zituzten, idatzian erabili beharreko ortografia, morfologia, deklinabidea eta neologismoei buruzko arauak emanez. Hizkuntzaren batasunerako, gipuzkera eta lapurtera euskalkiak hartu ziren oinarritzat, baina gainerako euskalkien berezitasunak eta aldaerak ere kontuan hartuta.
Weeds
Erreferentziak
3. Canal +ko linka
Euskara
Euskara batua
Batasuna ez da bat-bateko gauza izan, eta, nahiz eta neurri handi batean egina dagoen, aurrera doan langintza da oraindik ere. Izan ere, Euskaltzaindiak pixkanaka onartu eta argitaratu ditu euskararen alorrak finkatzeko arauak eta gomendioak, eta jardun horretan segitzen du gaur egun ere.
Hizkuntzaren egitura
Morfologikoki hizkuntza eranskaria da, tipologia ergatibokoa edo aktibokoa (deskribatzailearen ikuspegi teorikoaren arabera). Hitzen ordena neutroan subjektua objektuaren aurretik doa, eta objektua aditzaren aurretik (SOV ordena).
Weeds
Erreferentziak
4. Weeds gaztelaniazko Wikipedian
Euskara
Ezaugarri fonologikoak
Euskararen sistema fonologikoak bost bokal ditu: /a/, /e/, /i/, /o/, /u/ (horiei zubereraren /y/ gehitu behar zaie). Munduan hedatuen dagoen tipo bokalikoa da. Beraz, euskara batez bestekoaren barruan dago. Diptongoekin ez da berdin gertatzen: euskarak bost dauzka (goitik beherakoak deritzen motakoak), /ai/, /ei/, /oi/, /au/ eta /eu/. Horrek nolabaiteko konplexutasuna ematen dio bokalismoari, eskuarki gaztelaniarenaren oso antzekoa denari (ekialdean /ui/ diptongoa ere bada, baina haren erabilera mugatua da oso).
Euskararen azentua intentsiboa izan ohi da. Ezin da errazki azaldu zertan datzan, zubereraz izan ezik, euskalki horretan azentuazioa finkoa baita, hitzeko azkenaurreko silaban. Beste euskalkietan, arau hauek dute indarra:
Ezaugarri morfologikoak
Egitura morfologikoaren aldetik, euskara hizkuntza eranskarien barruan dago, finladiera edo turkierarekin batera, adibidez. Hizkuntza multzo horretan, morfemen arteko mugak argi eta garbi azaltzen dira, eta segmentu morfologikoetan esanahi bana adierazten da. Ezaugarri hori, morfemen arteko bereizketa gardena, euskarari aplikatu dakioke eskuarki. Hala ere, zenbait alor gramatikaletan, osagai morfologikoen arteko zatiketa eta esanahia duten unitateekiko lotura ez dira hain begi-bistakoak.
Izen morfologia
Atzizki bakunean oinarritzen diren postposizio sintagma hauetaz gain badira atzizki konposatu itsatsia duten beste postposizio batzuk. Horiek sortzeko, genitiboaren edo adlatiboaren forma ondoren doan beste atzizki batekin lotzen da. Kasu konposatu horiek hauexek dira: soziatiboa edo komitatiboa (etxearekin), hurbiltze adlatiboa edo direkzionala (etxerantz), muga adlatiboa (teliko edo terminatibo ere deitua; etxeraino), destinatiboa (edo benefaktiboa; etxearentzat, etxerako) eta motibatiboa (edo kausala; etxearengatik). Postposizio horietan guztietan, bereizten ahal dira, alde batetik, oinarrizko atzizkia (genitiboa edo adlatiboa) eta, bestetik, berariazko atzizkia. Adibidez, etxe-a-ren-tzat (artikuluari dagokion -a- bat barne) edo etxe-ra-ino. Ikuspegi historikotik, zenbait formaren kasuan, gaur egun duten itxura bi atzizki batzearen ondorio da, aurreko adibideetan bezala, edo paradigmaz kanpoko osagaiei esker gorpuztu da, kausalean edo, kasu konposatuen artean, lokatibo adnominalean gertatu den moduan.
Lekua adierazten duten postposizioetan (lokatiboa, ablatiboa, adlatiboa eta azken honen oinarrian eratzen diren kasu konposatuetan) erreferentzia biziduna duten izenek atzizki osagarri bat erakusten dute (-ga(n)-), gehienetan genitiboarekin konbinatuta agertzen dena: ablatiboaren kasuan honako forma hauek konpara daitezke, etxe-tik eta gizon-a-ren-gan-dik, edo lokatiboaren kasuan beste hauek, etxe-a-n eta gizon-a-ren-gan.
Horiek guztiak postposizio itsatsiak dira. Badira beste gisa bateko batzuk, postposizio askeak deitzen ditugunak. Horrela osatzen dira postposizio askeko paradigmak: etxe ondoan, herritik hurbil, maldan behera, eta abar.
Postposizio sistema horrek hiru forma edo paradigma multzo dauzka: bat singularrerako, beste bat pluralerako eta beste bat numero marka gaberako (mugagabe deitu izan da gramatiketan), hots, artikulurik ez daukan eta, numero gramatikalari dagokionez, indiferentea den horretarako. Ikus bedi lagin hau, liburu izenerako:
absolutiboa (etxea, singularrean), ergatiboa (etxeak), datiboa (etxeari), genitiboa (etxearen), instrumentala (etxeaz), lokatibo edo inesiboa (etxean), ablatiboa (etxetik), adlatiboa (etxera), lokatibo adnominala (etxeko) eta prolatiboa (etxetzat). Absolutiboaren ukoak partitiboaren
Euskal kasuak antolatzeko sistema dela eta, aipatu behar da haren funtsezko ezaugarri bat: izaera sintagmatikoa da, alegia, kasua markatzen duen atzizkia sintagma edo talde nominalaren azken osagaiari gehitzen zaio, ez osatzen duten guztiei:
Liburuan irakurri zuen, liburu hartan irakurri zuen, liburu erosi berrian irakurri zuen.
Berezitasun hori numero pluralaren adierazpenera ere zabaltzen da: sintagmako azken osagaia bakarrik agertzen da markaturik plural gisa:
Liburu berriak, liburu berri horiek.
Sistemaren beste bereizgarri bat, hizkuntza aglutinatzaileetan gertatu ohi dena, forma nominaletan desinentzien markak metatzeko aukera da (elipsiaren ondorio gisa):
Lagunarenetik, genitiboko -ren- atzizkia eta ablatiboko -tik atzizkia metaturik.
Aditz morfologia
Euskarazko aditzaren morfologia konplexuagoa da izenarena baino. Kategoria unibertsalak ez ezik (tenpusa edo aldia, aspektua, modua, numeroa eta pertsona), euskaraz forma sistema jori bat dago: aditz batzuetan (dozena bat, aditz laguntzaileak barne) forma analitiko edo perifrastikoak (eramaten dut), alde batetik, eta, bestetik, forma sintetikoak edo trinkoak (daramat, eraman aditz berekoa) bereizten dira; horrez gain, konjugazio orokor bat dago, pluripertsonala deritzona, non aditzaren ekintzan diharduen edo parte hartzen duen bakoitzarentzat markak ageri baitira; eta gainera konjugazio alokutibo bat ere bada, formak modu batean edo bestean osatzerakoan entzulearen sexua kontuan hartzen duena (hiketa).
Forma sintetikoen bidez, aspektuaren esanahi progresiboa adierazten da, forma perifrastikoen esanahi puntualaren kontrakoa: dator alde batetik, eta etortzen da bestetik; darama alde batetik, eramaten du bestetik (aditz estatiboetan, ordea, erlazio hori ez da gertatzen: daki, dakusa). Adibideotan ikus daitekeenez, forma perifrastikoen aditz laguntzailea (da / du) aldatzen ahal da eta aditzaren izaera semantikoaren arabera benetan aldatzen: aditza iragangaitzen taldekoa bada (edo, hobe, adituek «inakusatiboak» deitzen dieten horretakoa) laguntzaileak izan-eko formak hartzen ditu. Aitzitik, aditza iragankorra bada edo iragangaitza baina aktiboa bada, laguntzailea *edun paradigmatik hartzen da (forma hori ez dago dokumentatua, horregatik izartxo batekin markatzen da):
* edun-etik datorren laguntzailearekin osaturiko aditz multzoetako subjektuek ergatiboaren marka daukate (-k singularrean). Esan den bezala, ezaugarri hori egitura iragankorrei (Anek liburua irakurri du) ez ezik, esanahi aktiboko egitura iragangaitzek osaturiko azpitalde txiki bati ere badagokio (Anek ondo dantzatzen du, emanaldiak luze iraun du). Horregatik, egile batek baino gehiagok pentsatzen du euskara ez dela zehazki hizkuntza ergatibo bat, kontzeptua ezaugarri morfologiko eta sintaktikoetatik abiaturik definitu ohi den moduan, egitura aktiboko hizkuntza bat baizik.
Konjugazio edo aditz komunztadura pluripertsonalak adizki bakar batean partaide batzuk biltzen ahal ditu: subjektua, osagarri zuzena (gehienetan, markatu gabe) eta zeharkako osagarria. Darama adizkia daramakio adizkiarekin alderatuz gero, berehala atzematen da ekintzako hirugarren partaidea, zeharkako osagaiarena egiten duena.
Ikus ditzagun beste adibide batzuk:
Adizkiak, bereziki konjugazio pluripertsonalaren barruan, oso modu ikusgarrian zailtzen ahal dira, adibide hauek frogatu bezala (egiazko kasuak dira, baina gutxi erabiliak): ziezazkiguketen, z-ieza-z-ki-gu-ke-te-n morfemetan zatitua, edo generamazkionan (emakume bati hika hitz egiten zaionean), ge-ne-ram(a)-z-ki-o-na-n morfemetan zatitua.
Azkenik, konjugazio alokutiboak solaskidearen sexuaren arabera bereizten diren adizki-paradigmak biltzen ditu. Adizki horiek orokorrei buruz diferenteak dira, ez bakarrik hizlariak espresuki bere solaskidea aipatzen duenean (ikusi duk [mask.], ikusi dun [fem.]), hori beste aditz pertsona bati baitagokie, baizik eta solaskideak ekintzan esku hartzen ez duenean ere bai: liburu hau irakurri diat (gizon bati hitz egiten zaionean), liburu hau irakurri dinat (emakume bati hitz egiten zaionean); adizki markatugabea, solasaldiaren erreferentziarik egiten ez duena, liburu hau irakurri dut esaldian dago. Forma berezi horien erabilera harreman eta egoera jakin batzuetara mugatuta dago: erabiltzen diren barietateetan, aditz-joko alokutiboa arrunta da anai-arreben artean eta adin bertsuko adiskideen artean; ohikoagoa, dena den, gizonezkoen artean emakumezkoen artean eta harreman mistoetan baino. Bestelako egoeretan forma alokutiboen erabilera urria da, edo ez da gertatzen.
Ezaugarri sintaktikoak (joskera)
Euskaraz, hitzen ordena SOV (subjektua – objektua – aditza) izan ohi da, marka ergatiboa duten hizkuntzetan oso zabaldua dagoena. Hala ere, euskarak malgutasun sintaktiko nabarmena du. Esaldien mailako ordenarik ohikoena (Jonek(S) auto berria(O) erosi du(V)) izenen eta postposizioen arteko harremanarekin bat dator (euskaraz ez dago preposiziorik): aulkiaren atzean, iritzi horren aurka. Gaztelaniatik harturiko preposizioak, euskarak onartu eta gero, beste postposizioak bezala portatzen dira: iritzi horren aurka. Izen sintagmaren eta haren genitibozko osagarriaren arteko ordena (aitaren etxea) bat dator tipologikoki hitzen oinarrizko ordenarekin. Gauza bera esan daiteke egitura konparatiboez: hauetan, konparazioaren bigarren osagaia adjektiboaren –hau dagokion graduan– aurretik agertzen da (zu baino gazteagoa).
Mendeko perpaus erlatibodunak laguntzen duten substantiboaren aurretik joan ohi dira ([erosi berri dudan](Rel) liburua). Hala ere, hori ez da modu bakarra klausula erlatibodunak sortzeko: maila batzuetan zeina izenordaina erabiltzen da, erromantzearen egituraren antzera, hots, erlatiboa substantiboaren ondoren. Gaurdaino ia-ia iraun ez duten eraikuntza zaharretan, erlatiboa erreferentearen atzetik ere bazihoan, hala nola: monument ageri eztiradenak (Rel) bezala zarete (Leizarraga, 1571, Lukas XI, 44). Joskera hori oraingoarekin alderatzen ahal da (ageri ez diren (Rel) monumentuak bezala(koak) zarete). Barne erlatiboko klausulak dira, seguru asko. Horrenbestez, euskarak izan litezkeen aukera tipologiko guztiak dauzka mendeko esaldi erlatiboak osatzeko.
Ezaugarri lexikoak
Euskararen lexikoa da hizkuntzaren gainean gutxien ezagutzen den kontuetako bat eta horrek bide eman die balizko iritzi etimologiko guztiei, fundamentuarekin edo gabe. Zoritxarrez, azken hauek izan dira nagusi historian zehar.
Gaur egungo ikerketek (Joseba A. Lakarraren eskutik) adierazten dute, antza, jatorrizko lexikoaren multzoaren muina erro laburretan, monosilabikoetan, oinarritzen zela eta, hortik abiaturik, hizkuntzaren bilakaeraren ondorengo urratsetan, bi silaba edo gehiagoko erroak sortuz joan zirela. Euskarak hiztegi etimologiko on baten behar gorria du. Gaur egun euskarazko hitz jator gutxi zehazki ezagutzen ditugu; esan dezakegu hainbat hitzak jatorrak direla zehazki, adibidez, aditz osagarririk gabe (hau da, «izan» edo «egon») erabiltzen diren aditz guztiak («dakar», «dabil», «dator» eta bezalakoak), soin baten zati ia guztiak («esku», «begi», «buru» eta bezalakoak), zenbakiak adierazten dituzten hitzak «mila» zenbakiraino («mila» eta handiagoak diren zenbakiak latinetik eratorri ziren), ahaidetasuna adierazten duten hitzak («aita», «neba», «arreba», «osaba» eta bezalakoak) eta izenordain guztiak («gu», «hau», «ezer», «nor», «zerbait» eta bezalakoak). Jatorri ezezagun edo zalantzakoa duten hitzak ere ditugu, adibidez, «alai» eta «jai» hitzak ez direla jatorrak dirudi, baina ezin dugu esan nondik eratorri ziren.
Euskarazko hitzekin lotura duten hitzak beste Eurasiako hizkuntzetan aurkitzen ditugu Eurasiako hizkuntza zaharrenetako bat delako: ele — uraldar kel «hizkuntza» eta mongoliera хэл (hel) esanahi berdinarekin, gutxi (antzineuskaran — guti) — dravidar guti «txiki», etb.
Maileguei dagokionez, badakigu euskara latinezko eta erromantzezko hitzez elikatu dela lotsarik gabe. Mailegu batzuk begi-bistakoak dira (bake < lat. pace(m), ohore < lat. (h)onore(m), liburu < lat. libru(m), herren, herrenka < esp. renco, rengo), baina beste batzuk ez hainbeste (aizkora < lat. asciola, begiratu < lat. vigila edo euskaratik begi, aitortu < aragoiera zaharreko aytorgar).
Askoz gutxiago izanik ere, litekeena da antzinako hizkuntza zeltetatik harturiko lexikoa ere izatea (mando, gori, maite, lur, agian izokin, baina azken hitz horren jatorria latin berantiarreko esocina izan liteke, Asturietako esguín «izokin gaztea» kide izanik) eta germaniar hizkuntzetatik ere bai (agian urki). Arabieratik harturiko hitzak ere badira (alkandora, azoka, erraz), baina gehienak erromantzeak iragazirik etorri dira.
Idazkera
Euskarak, XVI. mendean idazten hasi zenetik, alfabeto latindarra erabili du, bere kokaleku geografikoaren eraginez. Gaur egun, euskal alfabetoak bost bokal ditu:
eta ondorengo kontsonante hauek:
Balnain
, 'Baile an Fhàin', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Glen Urquhart haranean dago, Drumnadrochit udalerritik 5 milia mendebaldera.
Euskara
Idazkera
Gainera, beste bost kontsonante ere baditu, beste hizkuntzetikako maileguak idazteko:
Kontsonante horietako batzuk konbinatuz, ondorengo digrafo hauek sortzen dira:
Azentuari dagokionez, ez da idazkeran adierazten.
Ahozko literatura
Ahozko literaturak aipamen berezia behar du. Euskararen idatzizko garapen mugatua dela eta, ahozko literaturaren agerpenek indar berezia izan dute. Horrela, atsotitzak, baladak eta kopla zaharrekin batera, besteak beste, berebiziko munta du bertsolaritzak.
Nahiz eta lehenagoko aztarnak ere badiren, bertsolaritza XIX. mendetik aurrera garatu zen Euskal Herrian. Ez zen lurralde guztietan indar berarekin hedatu, ordea. Gipuzkoako eskualde batzuek eman zituzten bertsolaririk ezagunenak. XIX. mendeko gerra eta gatazka ugariek eskaini zuten bertsotarako gairik. Hori dela eta, frantsesen aurkako, karlisten garaiko eta Kubako gerrei buruzko bertso mordoxkak iritsi zaizkigu: ahoz aho banaka batzuk, idatziz gehienak. Kanta paperen bidez zabaldutako bertsoak oso modan egon ziren, eta zenbait kasutan orduko gertaera eta albisteak jakinarazteko modurik herrikoienetako bat zen.
Mende hartako bertsolari zaharrenen artean Xenpelar errenteriarra dugu ospetsuena. Haren bertso-sorta askok bizirik diraute euskal kantutegian: Betroiarenak, Pasaiako zezenarenak edo Ia guriak egin du, esaterako. Bat-bateko bertsolari moduan nabarmendu ez baziren ere, Jose Mari Iparragirre eta eta Bilintxen bertsoak ere aipagarriak dira. Lehenaren Ume eder bat eta Gernikako arbola edo bigarrenaren Bein batian Loiolan eta Loriak udan intza bezela, oso ezagunak dira. Azpimarratzekoak dira Iparraldeko koblakariak ere, hala nola Zuberoako Piarres Topet «Etxahun» barkoxtarra (Ürx'aphal bat badügü, Maria Solt eta Kastero...) eta Nafarroa Behereko Joanes Oxalde bidarraitarra (Lurreko ene bizia, Iruñeko ferietan...).
Euskara idatziaren lehen urratsak
Euskaraz idatzitako lehenengo hitzak Akitania eta Pirinio inguruetan aurkitutako erromatarren garaiko hilarrietakoak dira ( I. mendea) Jainko eta Jainkosen izenak izan litezke: sembe > seme; anderexo > andereño; cison > gizon...
Gaur egun ezagutzen den euskara ez da antzinaro hartakoa bera. Horregatik aitzineuskara deritzo garai hartako euskaldunen mintzairari; eta aitzineuskaratik gaur egungo euskarara, garai hartako latinetik gaur egungo gaztelaniara dagoen antzeko aldea edo handiagoa legoke.
Orain arte euskaraz idatzita aurkitu diren esaldirik zaharrenak Donemiliagako glosak dira (X. mendea). Horren zergatia hauxe da, herri literatura eta tradizioa ahoz transmititu izan direla batez ere.
Glosak, latinezko testuak ulertzeko monje kopistek idazten zituzten oharrak dira, hau da, zatirik zailenei buruzko ohar batzuk "Guec ajutuezdugu" (ez dugu laguntzarik) eta "Içioki dugu" (piztu dugu) dira.
Bernat Etxepareren Linguae vasconum primitiae liburua euskaraz argitaratutako lehena da, 1545ekoa. Izenburua latinez dago, baina liburu osoa euskaraz. Idazleak idazterakoan ez zuen eredurik izan. Horregatik, grafia asmatu behar izan zuen eta euskararen soinuak, hotsak, paperean emateko erdaran erabiltzen ziren letrez baliatu zen: apeza izanik, baitzekien erdaraz idazten. Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria (1571) Joanes Leizarragak idatzi zuen. Apaiz katolikoa zen, baina garaiko Nafarroako erregina protestante bihurtu zenean higanot bihurtu zen, beste kristau asko bezala. Erreginak Itun Berriaren itzulpena euskarara egitea eskatu zion Leizarragari, dotrina kalbinista zabaltzeko. Horrela, Jesus Krist Gure Jaunaren Testamentu Berria argitaratu zuen 1571. urtean. Liburua Vulgatatik itzulia bada ere, baditu itzulpena ez diren beste atal batzuk: horien artean, Nafarroako erreginari zuzendutako gomendio gutuna, non Euskal Herria izenari lurraldea zehazten zaion, baita euskara eta euskalkien izan zituen arazoak azaltzen dituen «Heuscalduney» deritzon atala ere. Gero (1643) euskal prosaren gorengo emaitza da, eta aszetika deritzon azpijeneroko obra unibertsala, nolabait 1643. urtean azaldu zen, Bordelen inprimaturik. Haren egile Pedro Agerre Azpilkueta (Axular) Nafarroa Garaiko Urdazubi herrixkan jaio zen. Axular goitizena bere jaiotzeko baserritik datorkio. Iparraldeko Saran eman zituen Axularrek bere urterik gehienak, hango errektore edo parroko. Liburuaren hizkuntza eredua, geroago lapurtera klasikoa deitu zena da. Eredu horretara heltzeko, Axularrek herriak ulertzeko moduko hitzak eta adierazpideak bilatzen ditu, baina horretan aberastasunik batere galdu gabe. Horregatik esaten da Axular dela euskal prosaren benetako sortzailea, Leizarragak bidea nolabait jorratu bazuen ere.
Literatura idatzia
Euskarak lapurtera idatziaren bidez, batik bat, bizi zuen berpizkundea. Ondokoak izan ziren euskal literaturari hasiera ematen zioten autoreak:
Hurrengo mendeetan gainerako euskalkiek idatzizko garapen handiagoa izan zuten. Euskalki literarioak lapurtera, bizkaiera, gipuzkera eta, apalkiago, zuberera izan ziren. Berpizkunde osasuntsu baten ondoren, hegoaldean XVIII. mendean geldiune bat jazo zen, non erlijio-testuen itzulpen txepelen erdian Agustin Kardaberazen Eusqueraren berri onac nabarmendu zen. Era berean, egile handirik izan zen: Axular XVII. mendean, Juan Antonio Mogel eta Pedro Antonio Añibarro XIX.enean eta Estepan Urkiaga Lauaxeta, Txomin Agirre, Xabier Lizardi eta Gabriel Aresti besteak beste, XX.enean.
1968tik aurrera, euskara batuaren garapenarekin, euskarazko literatura azkar hazi zen, eta egun asko dira euskal idazleak, besteak beste:
Euskal Herriaren inguruan
Euskara Bearnoko hainbat herri eta auzunetan mintzatua da. Herri eta auzune horiek Zuberoaren inguruan daude. Honako hauek dira: Aramitze, Arriba, Arribalda, Azpilda, Ereta, Hagoeta, Jeruntze, Lixoze, Nabarzi, Orin eta Tabaila-Uzkaine. Batzuek zerrenda horretan sartzen dituzte Eskiula, Jeztaze eta Ozaraine-Erribareita ere, baina gehienetan Zuberoako herritzat hartzen dira.
Aspaldiko bisitariak: Donejakue bidea
Euskal Herria igaroleku zelako beste froga bat Donejakue bidea da. Erdi Aroan hasi zen, eta denbora luzez (X. mendetik XIX.eraino) erromes asko heldu ziren Europa osotik Compostelara, Done Jakue apostoluarena omen zen hilobia ikustera, zerua irabazteko bidea zelakoan. Bideko pausaleku handienetakoa zen Orreagako monasterioak, konparazio batera, oraindik XVII. mendean urteko 20.000 janari ematen zituen. Euskarak harridura pizten zuen bidaiarien artean. Itsaso erromanikoaren barnean euskararen uharte ikusgarria ageri zen. Horregatik, bidaiariek hiztegitxoak osatu zituzten, batzuk oso zaharrak, XII. mendekoak.
Arnold von Harff alemaniar zalduna, 1496–1499 urteen artean egindako erromesaldietan, Euskal Herrian ere izan zen, eta erromesaldi horien berri eman zuenean, euskarazko hiztegitxo bat jaso zuen.
Euskara bidaiari
Euskalduna euskaraz hitz egiten duen pertsona da, non jaio zen edo non bizi den berdin dio. Beraz, euskaldun guztiak ez dira Euskal Herrian bizi, Euskal Herritik kanpo ere euskaldunak bizi dira eta horren froga bizia dira munduan zehar topa daitezkeen Euskal Etxeak edo Euskara edo Euskal Kultura irakasgai dituzten zenbait Unibertsitate.
Historian zehar ez dira gutxi herria utziz mundu zabalera abiatu zirenak. XVI. mendeaz geroztik, Amerikarako bidea izan zen norabide nagusia. Ameriketan egiten zituzten lanbideak desberdinak dira, baina zenbait garaitan artzaintza nagusia zen. Argentinan, Buenos Aires hiriburuan esne industria XIX. mendean euskaldunen eskuetan zen, hala nola, gazitegiak (okela kontserbatzeko industria, alegia); bi lan horiek «euskaldunen lanak» deitzeraino heldu ziren. Horretaz gain, euskaldunak aritu ziren Ameriketako hainbat eta hainbat jardueratan: Kaliforniako urre-meatzeak, ostatuak eta merkataritza, Argentinako Pampa ordekan, unai gisa...
Euskal etxeak
Euskal etxeak atzerrira joandako euskaldunak batzen diren lekuak dira. Elkarte horien helburua elkarren arteko laguntza eta euskal nortasuna babestea dira. Horretarako ekintza ezberdinak antolatzen dira: Euskarazko klaseak, kanta eta dantza taldeak, aldizkariak, liburuak, festak, bertsolari txapelketak, eta abar.
Munduan zehar dauden euskal etxeetatik zaharrena Montevideoko (Uruguai) Laurak Bat euskal etxea da, 1876. urtekoa. Urte berean, Argentinan Laurak Bat izena duen beste euskal etxe bat zabaldu zuten halaber.
Euskara, munduko unibertsitateetan
Euskarak eta euskal kulturak interesa sortzen dute Euskal Herritik at. Horren oinarrian arrazoi desberdinak daude, zientifikoak eta sentimentalak.
Arrazoi zientifikoek mugiarazten dituztenentzat, euskara ikasgai edo ikergai da. Horientzat, euskal hizkuntzaren eta kulturaren ezaugarri bereziak dira interes-sortzaile; adibidez, euskara lurralde berean sustraituta gutxienez hogei mendetik gora egin duen hizkuntza izatea, eta ahaide ezagunik gabeko hizkuntza izatea.
Edonola ere, arrazoia bata ala bestea izanik, interes horri esker euskararen eta euskal kulturaren presentzia asko hedatu da munduan zehar.
Euskara Interneten
Euskal Herriko zortzigarren lurraldea deitu izan zaio Internetari. Interneten hainbat eduki topa daitezke euskaraz: testuak, audioak, bideoak ... Milaka webgune topa daitezke euskaraz, batzuk euskara hutsean eta beste batzuk aukeren artean euskara ere eskaintzen dutenak. Hainbat aplikazio informatiko ere euskaraz lokalizaturik daude. Badago software librea euskaraz lokalizatzen dabilen komunitate bat ere.
Euskarak Interneten badu domeinu bat ere, .EUS domeinua, euskara eta euskal kulturaren komunitatearen Interneteko goi mailako domeinu orokorra. Domeinuaren helburua euskara eta euskal kultura sustatzea da eta euskara eta euskal kulturaren komunitatea kohesionatzea.
Euskal pidginak Islandian eta Kanadan
Euskal Herriko baleazaleek pidgin bi sortu zituzten Ipar Atlantikoan egindako bidaietan: Islandian euskara-islandiera pidgina, eta Ternua eta Labradorren algonkin-euskara pidgina. XVIII. mendearen inguruan galdu ziren, baina idatzizko lekukotasun apur batzuk gorde dira.
Euskararen aldeko gizarte mugimendua
Euskara, hizkuntza gutxitua izanik, ez da egoera arrunta bizitzen ari bere lurraldean. 1980ko hamarkadatik hainbat aurrerapauso eman badira ere (hizkuntza koofiziala da Euskal Autonomia Erkidegoan eta Nafarroako iparraldean), zenbait esparrutan oso presentzia eskasa du. Horri aurre egiteko, frankismo bukaeratik talde ugari sortu dira euskararen alde lan egiteko, zeregin horretan jada ziharduten taldeei gehituz.
Elkarteak
Hauek dira euskararen alde diharduten elkarte nabarmenenak:
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Aeroconstellacion (Tolosa Okzitaniako tranbia)
Aeroconstellacion (Aéroconstellation, frantsesez) Tolosa Okzitaniako tranbiaren geltokia da, Blanhac udalerrian kokatuta dagoena, boulevard Henri Ziegler eta boulevard de l'Europe artean hain zuzen.
Geltokia 2010ko abenduaren 11an ireki zen, Tolosa Okzitaniako tranbiaren linea Arenas eta Aeroconstellacion arteko luzapenarekin.
Historia
2010ko abenduaren 11an ireki zen Aeroconstellacion geltokia.
The Drop (filma)
The Drop (euskaraz Ematea) 2014ko Michaël R. Roskam belgiar zinema zuzendariak zuzendutako drama filma bat da. Dennis Lehane idazle eta gidoigilearen Animal Rescue ("Aberearen Erreskatea") eleberrian oinarritua dago, filmaren gidoia ere berak egokitu eta idatzi zuelarik. Tom Hardy, Noomi Rapace eta James Gandolfini aktoreek antzeztu zuten.
2014ko Torontoko Zinemaldian estreinatu zen eta urte berdineko Donostiako Zinemaldian lehiatu zen. Bitxikeria gisa, James Gandolfini aktorearen azken antzezpena izan zen, urte hartan hil baitzen.
Oxymormyrus boulengeri
Oxymormyrus boulengeri Oxymormyrus generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Kielgo ubidea
Kielgo ubidea (Nord-Ostsee-Kanal, «Ipar itsasoa - Baltikoa kanala»), 1948 arte Kaiser-Wilhelm-Kanal izenaz ezaguna, eta Itsaso Baltikoa eta Ipar itsasoa elkartzen dituen ubide bat da, 98 kilometro luze. Alemaniako Schleswig-Holstein estatuan dago.
Historia
Bi itsasoen arteko lehenengo ubidea Kristian VII.a Danimarkakoak bultzatu zuen 1748an Eider ibaia aprobetxatuz. Eiderkanal zuen izena.
Ezaugarriak
98 kilometroko luzera du eta 45 metrotako zabalera. Ubidea erabili ezean Danimarkari buelta emateak 460 kilometrotako distantzia egin beharra dago. 2007an 43.000 itsasuntzik zeharkatu zuten ubidea.