cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vouillé (Deux-Sèvres)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 92 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 20 administrazio publikoko enpresak ziren eta 12 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 20 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 margolariak, 3 iturginak, 4 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 2 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
S.D. Txapel Aundi
Txapel Aundi Donostiako kirol eta gastronomia elkartea da, Martutene auzokoa. 1956an sortua, hainbat ekimen eta arlo landu izan ditu bere historian zehar: festak, txirrindularitza (criteriuma antolatzen dute udazkenean), herri-kirolak, eta arraunketa.
Arraunketa saila
Garaipen garrantzitsuena, 1962an lortutako Espainiako Trainerilla Txapelketa izan zen. Honako tripulazio hau izan zuen tostetan: Rafael Almandoz, Tiburcio Etxeberria, "Bixentiko" Elizondo, J.M. Lizeaga "Ubillos", Antonio Oliden, Victor Sarasola eta Klaudio Etxeberria "Gorria".
Magadanichthys skopetsi
Magadanichthys skopetsi Magadanichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Gabonetako jertse
Gabonetako jertsea Gabonetako edo negu estiloko diseinua duen jertsea da, sarritan jai garaian janzten dena. Britainiar eta amerikar kultura modernoaren parte eta kitsch estiloaren ikurra da.
Indian Creek (Florida)
Indian Creek Floridako herri bat da. Miami-Dade konderrian kokatua dago. 2010ean 90 biztanle zituen, 1.2 kilometro koadrotan banatuta.
Gabonetako jertse
Gabonetako jertseetan agertzen diren motibo ohikoenak dira elur-oreinak, pinguinoak, Eguberrietako zuhaitzak, elur-panpinak, Bizarzuri.
Historia
Erresuma Batuan, Gabonetako jertseak ezagunak bihurtu ziren 1980ko hamarkadan, hainbat telebista aurkezleek, hala nola, Gyles Brandrethek eta Timmy Mallettek, Gabonetako oporretan janzten hasi ostean. Bereziki, haien ospea Andy Williams eta Val Doonican bezalako abeslarien eraginari egotz daiteke, telebistako Gabonetako ikuskizunetan halako jertseekin agertzen zirenak. Irlandan, The Late Late Show-eko aurkezleak jertse bitxi bat janzten du Gabonetako Late Late Toy Show-erako. 1990eko eta 2000ko hamarkadetan ez ziren opari ontzat hartzen eta mesederik gabe geratu ziren Gabonetako jertseak. Askotan, adineko senide batek eskuz egindako Gabonetako opari gisa ikusten dira. Bridget Jones's Diary 2001eko filmean halako jertse bat gauza lotsagarri bat bezala erakutsi zen. 2010eko hamarkadan ospea berreskuratu zuten. Joerari jarraitu diote hainbat pertsona ospetsuk. "Gabonetako jertse itsusi"-en lehiaketak urtero egiten dira AEBetan.
Fogo-Fátuo
Fogo-Fátuo (sutxakur) 2022ko João Pedro Rodrigues portugaldar zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da.
Gabonetako jertse
Historia
2012an, The Daily Telegraph egunkari britainiarrak "denboraldi honetako ezinbestekotzat" jo zituen. Goi-mailako moda-markek ere Gabonetako jertseak ekoitzi dituzte, Burberryk, Jil Sanderrek, Stella McCartneyk, Givenchyk eta Dolce & Gabbanak barne.
Fogo-Fátuo
Sinopsia
2069. urtea da. Gela ilun bateko ohean gizon bat dago, hilzorian. Haren ondoan, haur bat jostailuzko suhiltzaile kamioi batekin jolasten da. Ohe gainean, Jose Conrado Rozaren Mascarada nupcial margolana. Hilzorian dagoen gizona Alfredo da, Portugalgo erregea. Haurrak, Alfredoren biloba izan daitekeenak, ez dio kasu handirik egiten hiltzear den aitonari, eta jolas artean abesten hasiko da: 1980ko hamarkadako kanta portuges bat da, zuhaitzen laguntasunari buruzko umeen kanta bat. Abesti horrek eramango du Alfredo bere oroitzapenetara, eta istorioak 2011. urtera egingo du salto, Alfredo printze zen garaira. Gazte inozenteak, zuhaitzekiko maitasunak bultzatuta, eta klima aldaketak eta baso suteek kezkaturik, gurasoei (Portugalgo errege-erreginak) adieraziko die suhiltzaile izan nahi duela. Amak brometan ari dela uste du, baita suhiltzaile boluntarioen zuzendariak ere, baina Alfredok bide hori hautatu du, eta aurrera egin nahi du erabakiarekin. Bertan ezagutuko du Afonso irakaslea, eta topaketak hasiera emango dio elkarren arteko maitasun istorioari.
Gabonetako jertse
Historia
Save the Children erakundeak urtero Gabonetako Jertseen Eguna antolatzen du abenduan "Hobetu mundua jertse batekin" leloa erabiliz.
Ameriketako juduen artean, jantzi hau "Hanukkahko jertse" izenez ezaguna da.
Tradizio hau Erresuma Batutik eta AEBtik kanpoko herrialde askotan hedatzen da, esaterako Frantzian, Alemanian , Polonian eta Errusian. Euskal Herrian ere zabaltzen ari da Gabonetako jertseak janzteko ohitura.
Oxitetraziklina
Oxitetraziklina tetraziklina-taldearen espektro zabaleko antibiotikoa da, erlezaintzan klorhidrato moduan erabiltzen dutena.
Hauts kristalinoa da, uretan eta disolbatzaile organikoetan disolbagarria. %5,5eko eta %6ko kontzentrazioetan ekoizten dute. Erlauntzetan erabilitako dosia 1,2-1,25 g ingurukoa da. Kontzentrazio horri esker, antibiotikoaren jarduera lau astetan desagertzen da. Erlauntza bakoitzeko 1,4 g-tik gorako kontzentrazioetan toxikoa izan daiteke erleentzat. Jarabean, hautsean edo sendagai-pastan ematen dute.
1949an patentatu eta 1950etik aurrera saltzen dute.
Lamiaceae
Lamiaceae edo lamiazeoak (lehen Labiatae edo, deskriptiboak izaterakoan, ezpaindunak ) landare loredunen familia bat da. 210 generotik 236ra deskribatuak izan dira (ikus azpian) eta 6.900etik 7.200ra espezie dauzka.
Deskripzioa
Lamiaceae gehienak belarkarak dira, nahiz eta zuhaixka, zuhaitz eta igokari bakan batzuk ere egon.
Aurkako hosto bakunak, ebakidura laukiko zurtoina eta bertizilo laburretan elkartuta dauden lore ezpainbikoak dituzte.
Olio usaintsuak dituztenez, sukaldaritzan, medikuntzan edo lurringintzan erabiltzen dira eta bere baitan erromeroa, izpilikua, oreganoa, etab. hartzen dituen Lamiaceae familia osatzen dute.
Generoak
Hurrengo zerrenda honetan 2004an deskribatutako 236 genero agertzen dira. * batekin agertzen direnak lan horretan aipatutakoak dira. 2004tik aurrera sartutako generoak + zeinu batekin agertzen dira. Beste guztiak bertan daude historikoki hemen sailkatu direlako edo dudak daudelako bere sailkapenarekin. Ziurenik Adelosa generoa ez da existitzen.
Urtarai
Urtarai Nafarroa Behereako Pirinioetan dagoen mendi bat da, Lindus mendilerroan, Nafarroa eta Nafarroa Beherea arteko mugatik gertu. Lindus mendilerroa osatzen duten hiru mendietatik, txikiena da, 1156 metroko garaierarekin.
Lamiaceae
Generoak
* Acanthomintha
Acinos
Acrocephalus
Urtarai
Aldudeko haranaren hegoekialdeko angeluan, Frantzia eta Espainia arteko muga inguruan, erliebe leun eta ikuspegi zabaleko zenbait tontor altxatzen dira, horiek guztiak, Lindusen biltzen diren gailur taldeen zati direlarik. Mendi hauek bisitatzen dituena, laster gogoratuko da 778ko Orreagako gudu ospetsuaz, edo Done Jakue bidea egiten ari ziren erromesen oinatzak jarraituko ditu.
Lamiaceae
Generoak
Adelosa
Archboldia
Urtarai
Aipatu den bezala, Lindusen gailur taldeak banandu egiten dira. Kasu honetan garrantzia duena, mendebalde iparmendebalderantz doana da, mugako marratik gertu, hemen, gailurrak uzten dituena, Lindus eta Izterbegiren artean 6865 metroko lerro zuzen bat marrazteko
Lamiaceae
Generoak
Becium
Bovonia
Urtarai
Urepeletik
435 metroko garaierara dagoen Urepeletik, bide bat Ibañetako mendatearekin lotzen da, tontorretik oso gertu geratuz, Burdinkurutz lepoan hain zuzen ere, 1092 metroko garaieran.
Lamiaceae
Generoak
Calamintha
Urtarai
Urepeletik
Beste bide alternatibo bat, 580 metrora dagoen Harriondoa auzotik abiatzen da, Harriondoko Kaskoa izeneko gailurrera helduz, 1025 metroko garaieran dagoen Hortz Zorrotz izeneko haitzarekin lotzea ahalbidetzen duena, 965 metrora dagoen Huzai lepoaren hegoaldean. Hegohegoekialde norantzan, aurretontorrerantz igotzen da, 1121 metrora dagoena, Urtarairen tontorra baino lehenago dagoena. Hau, 1156 metrora dago.
Substantzia zuri
Substantzia zuria edo gai zuria garuneko eta bizkarrezur-muineko nerbio-zuntz traktuen multzoa da, gai grisa baino zurbilagoa. Garunean, substantzia zuria barnealdean banatuta dago, burmuin-azala eta kanpoko zelulen nukleoak, berriz, substantzia grisez osatuta daude. Banaketa hau bizkarrezur-muinean aldatzen da, non substantzia grisa erdian dagoen eta zuria kanpoaldean.
Urtarai
Ibañetatik
1057 metroko garaieran dagoen Ibañetako mendatetik, asfaltaturiko bide batek 1283 metroko garaieran dagoen Girizu mendia inguratzen du, iparraldeko aurpegiko basoa zeharkatu eta 1169 metrora dagoen Lindus lepora igotzeko, 1220 metroko garaieran dagoen Lindus mendiaren parean. Bide berberak, alde beretik, mendi honen tontorra ertzatu eta mugan bertan uzten gaitu, 1092 metrora dagoen Burdinkurutz lepoan. Eskuinaldean txabola bat geratzen da, eta, ezkerrean, dagokion mugarria. Toki honetatik bidezidor bat muinoaren tontorrera igotzen da, 1121 metroko garaieran dagoen aurretontor harritsu batetara helduz. 1109 metroko garaierara jeitsiera labur baten ondoren, leuntasunez, 1156 metrora dagoen Urtarairen tontorrera iristen da.
Lamiaceae
Generoak
Capitanya
Ceratanthus
Coridothymus
* Cryphia
Discretitheca
Dorystoechas
Englerastrum
Eriopidion
Erythrochlamys
Euhesperida
Geniosporum
Holostylon
* Hypogomphia
Martzeloren antzokia
Martzeloren antzokia, Antzinako Erroman eraikitako antzoki bat da, partzialki kontserbatua dagoena. Sant'Angelo rionean kokaturik dago.
Lamiaceae
Generoak
Keiskea
Martzeloren antzokia
Historia
Julio Zesarrek bultzatu zuen bere eraikuntza, eta Augustoren agintaldian amaitua izan zen, K.a. 13 eta K.a. 11 bitartean. Augustoren iloba zen Marko Klaudio Martzelori eskainia izan zen, erruki bezala, printze hau, goizegi hil baitzen, K.a. 23an, eraikin hau Marteren Zelaian altxatua izan aurretik. K.a. 17an, eraikuntza lanak oraindik amaitu gabe zeudenean, Augustok, antzokian, ludi saecularis ospetsuak ospatu zituen, Horaziok kantatuak. Inaugurazio egunean, Augustok, ustekabe arin bat jasan zuen: eserleku ofiziala hautsi egin zen eta, enperadorea, bizkarrez erori zen.
Lamiaceae
Generoak
Limniboza
Mesona
Martzeloren antzokia
Historia
Fatxadako materiala, Barcoko harrobiko trabertinoa da, Tivoliko bainuetatik gertu, Koliseoan erabilitako bera. Eta Koliseoan bezala, arkuak, gainjarritako ordena klasikoez estaltzen dira, kasu honetan dorikoa (toskanarra) behean eta jonikoa goian.
64ko sutean kaltetua izan zen, baita Vespasiano eta Vitelio enperadoreen arteko guduetan ere, eta, azkenik, IV. mendearen hasieran bertan behera utzia izan zen. Berehala, harrobi bezala erabilia izan zen, eta, jada IV. mendean bertan, bere blokeak, Zestio zubia konpontzeko erabili ziren. 1150ean gotorleku bihurtua izan zen, beranduago berriz suntsitzea eragotzi zuena.
Lamiaceae
Generoak
Neohyptis
Neorapinia
Martzeloren antzokia
Historia
XIII. mendean, eraikina, Savelli familia nobleak okupatu zuen; XVIII. mendean, Orsinitarren jabetzara pasa zen. Kabearen kanpo fatxadako hirugarren solairuan dagoen Pizkunde garaiko jauregia, Baldassare Tommaso Peruzzi arkitektoak eginikoa da.
Martzeloren antzokia, gaur egun ikus daitekeen bezala, 1926 eta 1932 bitartean eginiko meritu handiko zaharberritze eta artifizial eta okupatzaileen askapen lan baten ondorio da.
Lamiaceae
Generoak
* Nepeta
Nosema
Octomeron
Fredrik Reinfeldt
John Fredrik Reinfeldt (Österhaninge, 1965eko abuztuaren 4a) suediar ekonomialari eta politikaria da. Suediako lehen ministroa izan zen 2006tik 2014ra.
Lamiaceae
Generoak
+Ovieda
Fredrik Reinfeldt
Ekonomia ikasi zuen Stockholmeko Unibertsitateko Negozio Eskolan. 1983an sartu zen Alderdi Moderatuan. 1992an alderdiko buru bihurtu zen eta Riksdageko diputatu izan zen 1991tik 2014ra.
2006an lehen ministro aukeratu zuten eta zentro-eskuineko koalizio gobernu baten buru izan zen eta 2010ean berriro hautatu zuten.
Lamiaceae
Generoak
Petitia
Pitardia
Rabdosiella
* Rosmarinus
+Rydingia
Sabaudia
Salazaria
Symphostemon
+Tetraclea
+Volkameria
Wiedemannia
Xenopoma
Trachyscorpia osheri
Trachyscorpia osheri Trachyscorpia generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
NGC 2582
NGC 2582 galaxia espiral bat da, Cancer konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Gartzia V.a Ramiritz
Gartzia V.a Ramiritz edo Gartzia Berrezarlea —Garcia Renimiriç— (1112 aldean - Lorka, 1150ko azaroaren 21a), batzuetan IV.a, VI.a edo VII.a, Iruñeko erregea izan zen 1134-1150 bitartean. Nafarroako Erresumako handiki eta apezpikuek aukeratu zuten errege, Alfontso Borrokalariaren testamentuaren xedapenei men egin gabe.
Erregealdia
Aita Ramiro Antso, Monzóngo eta Logroñoko jauna, eta ama Kristina Rodriguez Diaz Vivarrekoa, Cid Campeadorren alaba, izan zituen.
Alfontso VII.a Leongoa Zaragozara sartu eta aragoiarrek basailutza egin zutenean, erresuma bien arteko banaketa areagotu zen, Antso III.aren feudo baziren ere.
Nafarrek 1146an Deustia okupatu zuten, baina Alfontso VII.a Leongoak erresuma bien arteko epailearena egin zuen.
1144an alargun gelditu eta gero, Alfontso VII.a Leongoaren alaba zen Urraka ezkondu zuen. Hortik aurrera, Nafarroa eta Aragoiko erregeak Leon eta Gaztelako enperadorearekin senidetu ziren, era berean Erramun Berenger koinatua zen. Denek Alfontso VII.a enperadorearen menpekotzat jo zuten.
1149an bake-ituna sinatu zuen Erramun Berengerrekin. Hori zela eta, katalanak Zuria alaba ezkonduko zuen, Petronila Aragoikoaren senargaia bazen ere. Baina konpromisoa ez zen bete, Gartzia hil zelako. 1150ko azaroaren 21ean Lorkan hil zen, Lizarratik gertu. Iruñeko katedralean lurperatu zuten.
Ezkontzak eta seme-alabak
Gartzia V.a hiru aldiz ezkondu zen. Lehenik, errege titulua ez zuelarik, 1130 inguruan, Margaritarekin, L'Aigleko jaunaren alabarekin. Margarita 1141eko maiatzaren 25an hil zen. Hiru seme-alaba izan zituzten:
Hirugarrenez, Ganfreda Lopitzekin ezkondu zen.
Maitale ezezagun batekin seme bat izan zuen:
Tahuantinsuyoa macantzatza
Tahuantinsuyoa macantzatza Tahuantinsuyoa generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Ilion (New York)
Ilion  New York estatuko herri bat da. Herkimer konderrian kokatua dago. 2010ean 8,053 biztanle zituen, 6.46 kilometro koadrotan banatuta.
Orsini (familia)
Orsini familia, Italiako familia noblerik garrantzitsuenetako bat izan zen Erdi Aroan eta Pizkunde garaian. Tradizionalki, mendeetan zehar, Italiako errege familiarik boteretsuena eta antzinako eta ospetsuenetako bat.
Kontsonante afrikatu
Fonetikan, kontsonante afrikatu bat, bi fasez konposatutako kontsonante bat da. Hasierako fase herskarian, aire emaria ahots-bidean guztiz eragozten da, eta hurrengo fase igurzkarian atxikia den airea irekitze ia hertsi batetik pasatuz askatzen da.
Orsini (familia)
Antzina, lurralde handiak zituen Hungarian. Familia honetako kiderik azpimarragarrienak, Zelestino III.a, Nikolas III.a eta Benedikto XIII.a aita santuak izan ziren. Condottiero ospetsuak ere egon ziren, Pier Francesco Orsini kasu, baita garrantzi handiko beste pertsonaia erlijioso eta politiko batzuk ere.
Kontsonante afrikatu
Artikulazioa
Hastapeneko fase herskaria eta ondoko askatze fasea ahoskune berean egin behar dira.
Orsini (familia)
Jatorria
Orsini familiaren jatorria, elezaharra alde batera utzita, Ursus de Paro izeneko pertsonaian izan dezake, Erroman, 998an erregistratua zegoena.
Orsinitarren garai gailena
Orsinitarrek, euren garai gailena, XII. mendearen amaiera aldera bizi izan zuten, Giacinto Orsini, Zelestino III.a izenarekin aita santu bezala aukeratu zutenean, bere ilobekiko izan zuen eskuzabaltasuna, familiaren lurjabetzen jatorria izan zena.
Aliantza aita santuarekin
XIII. mende osoan, aita santuarekin aliantza, Orsiniko etxearen tradizio irmo eta emankor batean garatu zen.
Kontsonante afrikatu
Euskaraz
Euskaraz kontsonante afrikatuak hiru ahoskunetan aurki daitezke: /t͡s̺/ hobikari-apikaria (egungo grafia batuan <ts>), /t͡s̻/ hobikari-lepokaria (egungo grafia batuan <tz>) eta /t͡ʃ/ hobiostekoa (egungo grafia batuan <tx>).
Orsini (familia)
Orsinitarrak guelfoen aldeko bezala
Aita Santua eta Germaniako Erromatar Inperio Santuaren arteko borroka politikoan, Orsinitarrek, guelfoekin batera, aita santuaren alde egin zuten Colonna familia gibelinoaren aurka, aita santuaren boterearen aurka egiten zuena, Inperioaren nagusitasunaren alde eginez.
Kontsonante afrikatu
Hitz hastapenean (/#_)
/t͡s̺/ eta /t͡s̻/ oso urriak dira hitz hasieran (tsar, tzakur). /s̺/ eta /s̻/, ordea, maiz erabili ohi dira (sagu, zopa). Bestalde, /ʃ/ eta /t͡ʃ/-ren banaketa desberdina da euskalki batetik bestera (xede, txerri).
Bokal artean (/V_V)
Bokal artean /s̻/ eta /t͡s̻/, zein /s̺/ eta /t͡s̺/-ren arteko oposizio tinkoa da eta biak agertzen zaizkigu: azal, izan, atzo, etzi, etzan, esan, osaba, atso, otso...
Orsini (familia)
Orsinitarrak Colonnatarren aurka
Orsinitarren ohiko arerioak, Colonnatarrak ziren. Mendeetan zehar bi familia boteretsu hauen arteko etsaitasun basatiak domeinatu zuen Erromako eta bere lurraldeko politika, eta bertako kaleak, borroka armatu ikaragarriekin odoldu zituzten.
Kontsonante afrikatu
Herskari baten ondotik (/C_)
Maileguetan ekialdean, herskari + txistukari → afrikatu bihurtzen dira (etsenplu, atsolutoki).
Orsini (familia)
Orsinitarrak, gaur egun
Orsinitarrak, Italiatik eta mundu osotik hedatu dira, abizen hau daramatenak ugari direlarik, euren seme-alabak kontuan hartu gabe, Europa, Amerika eta Ozeanian zehar familia ugari sortu dituztenak.
Kontsonante afrikatu
Ozen baten ondotik (/n, l, r_)
Ozenen ostean gurzkariak afrikatzen dira: antz, pentsa, beltz, eltze, hartz, ertz.
Aldiz, ozen + igurzkari taldearen ostean herskari bat dagoenean, desafrikazioa dugu: beltz > belztu, hortz > horzkari, mendirantz > mendiranzko.
Kontsonante bat aitzin (/_C)
Kontsonante aurrean, beraz, igurzkariak baino ez dira agertzen: esne, ahizpa, gaixto, ixtorio.
Konposaketan eta eratorpenean ere desafrikazioa dugu: hotz > hoztu, hitz + tegi > hiztegi, hetsi > hesten, itxi > ixten.
Hitz bukaeran (/_#)
Hitz amaieran afrikatuak dira ohikoenak (mahats, latz), baina igurzkariak ere posible dira (maiz, arnas).
Indian Harbour Beach (Florida)
Indian Harbour Beach Floridako hiri bat da. Brevard konderrian kokatua dago. 2010ean 8,290 biztanle zituen, 6.8 kilometro koadrotan banatuta.
Rubikon
Rubikon (italieraz: Rubicone; latinez: Rubico) Italiako Forlì-Cesenako probintziako uharra da, Adriatikoan ahoa duena.
Carbonia-Iglesiasko probintzia
Hizkuntzak
Carbonia-Iglesiasen, zabalduen dagoen italieraz gain, sardinieraren logudorera aldaera eta ligurieraren tabarchinera aldaera ere hitz egiten dira.
Rubikon
Historian K.a. 49ko urtarrilaren 10 eta 11 arteko gauan sartu zen, noiz Julio Zesarrek ibaia zeharkatu zuen bere legioekin batera. Zeharkatze horrek gerra zibilaren casus belli bilakatu zen, Galia eta Italia arteko muga zelako. Kondairak orduan alea iacta est (zortea botata dago) esan zuela dio.
Carbonia-Iglesiasko probintzia
Herriak
Probintziako herririk garrantzitsuenak honakoak dira:
Karen Blixen
Karen von Blixen-Finecke baroisa (Rungsted, Sjaelland, 1885eko apirilaren 17a - Rungsted, 1962ko irailaren 7a) Isak Dinesen ezizeneko idazle danimarkarra izan zen, herrialde hartako XX. mendeko egilerik ezagunenetarikoa. Labak aurrena ingelesez idazten zituen eta gero danierara Dinesenek berak itzultzen zituen. Libururik ezagunena Out of Africa ("Afrikatik at") du.
Juan Mari Mendizabal haren lanen itzultzaile da, eta Elkar argitaletxean plazaratu zuen Dinesenen Patuaren Pasadizoak (jatorrizko izenburua, Skaebne-Anekdoter).
Diskoboloa
Mironen Diskoboloa («disko-jaurtitzailea», grezieraz Δισκοβόλος, Diskobólos) Grezia klasikoko eskultura ospetsu bat da, Kristo aurreko 460-450. urteen inguruan egina.
José Madinabeitia
José Madinabeitia Ortiz de Zarate (Oñati, 1870eko urriaren 14a - Bilbo, 1923ko urtarrilaren 2a) gipuzkoar mediku eta politikari sozialista izan zen, Juan Madinabeitiaren anaia. Bilbon mediku zela, mende bukaeran politikan hasi zen. Sozialista izateagatik bezero kontserbadoreek alde egin zioten Bilbon zuen kontsultatik, eta orduan txiro eta behartsuenei zabaldu zizkien ateak. Kontsulta bat zabaldu zuen ondoren Eibarren; han gaixoei dohainik laguntzen zien. Bizkaiko meatzarien greba luzearen garaian, haien seme-alabez arduratu zen beste batzuekin batera, eta 200 bat haur jaso zituen Eibarrera. Eusko Ikaskuntza elkartearen sortzaileetakoa izan zen 1918. urtean. Bost urte geroago hil zen Bilbon.
Saint-Hilaire-Bonneval
Saint-Hilaire-Bonneval Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Substantzia gris
Substantzia grisa edo gai grisa nerbio-zelulaz oparo hornitutako ehun grisaxka, bizkarrezur-muineko gai zuriaren barnealdean eta burmuinaren kanpoaldean aurkitzen dena. Entzefaloan, substantzia zuria barnealdean banatuta dago, kortex zerebrala eta kanpoko zelulen nukleoak, berriz, substantzia grisez osatuta daude. Banaketa hau bizkarrezur-muinean aldatzen da, non substantzia grisa erdian dagoen eta zuria kanpoaldean.
Saint-Hilaire-Bonneval
Biztanleria
2007an Saint-Hilaire-Bonneval udalerrian erroldatutako biztanleak 792 ziren. Familiak 292 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 84 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 128 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Borgofranco sul Po
Borgofranco sul Po Italiako udalerri bat da. Mantuako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Borgofranco sul Pok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Je verrai toujours vos visages
Je verrai toujours vos visages 2023ko Jeanne Herry frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Saint-Hilaire-Bonneval
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 555 ziren, horien artean 425 aktiboak ziren eta 130 inaktiboak ziren. 425 pertsona aktiboetatik 406 lanean zeuden (210 gizon eta 196 emakume) eta 19 langabezian zeuden (4 gizon eta 15 emakume). 130 pertsona inaktiboetatik 42 erretiraturik zeuden, 63 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 igeltseroak, 1 zurgina eta 2 iturginak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Saint-Hilaire-Bonneval udalerrian 36 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.480 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Taichung konderria
Taichung Konderria, Txinako Errepublikako Taiwan probintziaren ipar-mendebaldean dagoen konderria da, izen bereko Taichung hiria inguratuz. Konderriak 2.051,47 km²-ko azalera dauka eta 2009ko urtarrileko erroldaren arabera 1.556.176 biztanle bizi ziren bertan.
Epsom (New Hampshire)
Epsom Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Merrimack konderrian dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Marrakexeko medina
Historia
Marrakexeko medina hiriburua eta haien ekonomia eta kultura gune nagusia bihurtu zuten almorabideek. Bi mendetan hiria nomada herri horrek ezarritako trazaketaren arabera handitzen joan zen. Hasierako medina gotortuaren aztarnak gordetzen dira: harresiak, 1126-1127 artean altxatuak, eta hiriaren ekialdean dauden palmondo sailak.
1147an, almohade bereberreak hiriari eraso zioten eta konkistatu zuten. Eraikin gehienak suntsitu zituzten eta medina berriro ere eraiki zuten. Garai horretan Kutubiyya meskita eraiki zuten, non minaretea azpimagarria den, harresiak indartu zituzten kasba gotortu zuten bi atari harriz, Bab Agnaou eta Bab Robb, El Badi jauregia altxatu zuten, Menara lorategiak eta enparantza egin zituzten... Ingeniaritza zibilaren ikuspuntutik Tensift zubiak garrantzi handia du.
1269tik aurrera, almohadeek boterea galdu zuten hirian eta, horrekin batera, medinaren maldan behera hasi zen. XIV. mendean Ben Salah meskita eraiki zen. 1510ean Saadi leinuarekin hiriak bere handitasuna berreskuratu zuen. Dinastia horrekin meskitak, madrasak eta jauregiak egin ziren. Garai horretatik Saadien hilobiak dira.
Angulemako katedrala
Angoulemako katedrala (Cathédrale Saint-Pierre d'Angoulême) katedral katolikoa da, Angulemako apezpikuaren egoitza. Estilo erromanikoa da arkitekturan nahiz eskulturan.
Lehenengo katedrala IV. mendean eraiki zen, aurreko santutegi pagano baten lekuan. Eliza hori VI. mendean suntsitu zen, Klovisek hiria hartu zuenean Vouillé-ko guduaren ondoren (507). Beste katedral bat kontsakratu zuten 560an, baina bi mende geroago su hartu zuen, agian vikingoen ondorioz.
Hirugarren katedral bat 1017an kontsakratu zen. Baina XII. mendearen hasieran txikiegitzat jo zuten eta eraberritzeari ekin zioten. 1110ean hasi ziren lanak, eta 1128rako bukaturik zeuden. Katedralaren itxura hurrengo mendeetan aldatu zuten. Esaterako, dorreetako bat XVI. mendeko Erlijioen Gerretan suntsitu zuten. XIX. mendean dorre gaineko konoak erantsi zitzaizkion Paul Abadiek zuzendutako eraberritzean, baina Erdi Aroko fatxada bere horretan mantendu zuten nagusiki.
Fatxadan 70 eskultura baino gehiago daude, bi gairen inguruan antolatuak: jasokundea eta azken auzia. Horretaz gain, eguneroko bizitzaren eszenak ere ageri dira: ehiza edo laborantzako lan nekagarriak.
Barnealdean, nabeak hiru kupula ditu; transeptu luze batek gurutzatzen du, zeinak dorre bana baitu iparraldeko eta hegoaldeko muturretan. Trantseptua eta nabea gurutzatzen diren tokian kupula handiago bat dago egun, jatorrizkoa ordeztu duena 1568ko setioan suntsitu baitzuten.
Andronovo kultura
Andronovo kultura Brontze Aroan Siberiako mendebaldean eta Asiako estepan garatutako kultura multzo antzekoen talde bat da. Ziurenik izenik egokiena horizonte arkeologikoarena izango litzateke.
Sintaxta kultura zaharragoa (2100-1800) lehenago Andronovo kulturaren barruan sartzen zen, baina gaur egun guztiz bereiztutako kulturatzat hartzen da, baina bere aurrekari gisa, eta Andronovo horizontearen esparru zabalaren barrua kontsideratzen da.
Ikerlari askoren arabera Andronovo horizontea Indoiraniar hizkuntzekin lotzen da, nahiz eta Uraliar hizkuntzen hizketa eremuan sartzen zen iparraldean.
1997ko Italiako Giroa
1997ko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 80. edizioa izan zen. 1997ko maiatzak 17 eta ekainak 8 artean ospatu zen, 22 etapatan banatutako 3912 kilometroko ibilbidea eginez. Itzulia Venezian hasi eta Milanen amaitu zen.
Garailea Ivan Gotti izan zen, proba 102 ordu, 53 minutu eta 38 segundotan bete zuena, batez beste 38,018 kilometro orduko abiaduran.
Trachyscorpia verai
Trachyscorpia verai Trachyscorpia generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
Saint-Hostien
Saint-Hostien Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Hostien udalerrian erroldatutako biztanleak 612 ziren. Familiak 256 ziren, horien artean 92 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 84 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Saint-Pierre-de-Manneville
Saint-Pierre-de-Manneville Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Saint-Hostien
Etxebizitza
2007an 381 etxebizitza zeuden, 253 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 76 bigarren erresidentzia ziren eta 53 hutsik zeuden. 336 etxeak ziren eta 45 apartamentuak ziren. 253 etxebizitza nagusietatik 180 bere jabearen bizilekua ziren, 64 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 13 etxek bi zituzten, 45 etxek hiru zituzten, 77 etxek lau zituzten eta 117 etxek bost zituzten. 188 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 99 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 111 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Saint-Pierre-de-Manneville
Biztanleria
2007an Saint-Pierre-de-Manneville udalerrian erroldatutako biztanleak 718 ziren. Familiak 261 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 91 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 118 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 290 etxebizitza zeuden, 267 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 290etxeak ziren. 267 etxebizitza nagusietatik 229 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 21 etxek hiru zituzten, 73 etxek lau zituzten eta 173 etxek bost zituzten. 219 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 107 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 149 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Saint-Hostien
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 429 ziren, horien artean 292 aktiboak ziren eta 137 inaktiboak ziren. 292 pertsona aktiboetatik 261 lanean zeuden (144 gizon eta 117 emakume) eta 31 langabezian zeuden (14 gizon eta 17 emakume). 137 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 79 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Saint-Pierre-de-Manneville
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 492 ziren, horien artean 369 aktiboak ziren eta 123 inaktiboak ziren. 369 pertsona aktiboetatik 342 lanean zeuden (178 gizon eta 164 emakume) eta 27 langabezian zeuden (14 gizon eta 13 emakume). 123 pertsona inaktiboetatik 42 erretiraturik zeuden, 52 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Saint-Hostien
Diru sarrerak
2009an Saint-Hostien udalerrian 260 unitate fiskal zeuden, 619,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.145 euro zen.
Saint-Pierre-de-Manneville
Diru sarrerak
2009an Saint-Pierre-de-Manneville udalerrian 281 unitate fiskal zeuden, 745,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.320 euro zen.
Saint-Hostien
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 30 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Saint-Pierre-de-Manneville
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 4 administrazio publikoko enpresak ziren.
Saint-Hostien
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 3 zurginak, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
Saint-Pierre-de-Manneville
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 argiketaria.
Saint-Hostien
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 kirol-denda zen.
Saint-Pierre-de-Manneville
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Pierre-de-Manneville udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 448 hektarea erabiltzen.
Saint-Hostien
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Hostien udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 511 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Saint-Pierre-de-Manneville
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saint-Hostien
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Xylocopa varipuncta
Xylocopa varipuncta erle espezie bat da, Xylocopa generoan eta Apidae familian.
Franck-Hertz esperimentua
Franck eta Hertz-en esperimentua atomoen portaera kuantikoa erakutsi zuen lehen neurketa esperimental elektrikoa izan zen. 1914ko apirilaren 24an aurkeztu zen Alemaniako Fisika Elkartea n, James Franck eta Gustav Hertz-ek argitaratutako artikuluan. Franck eta Hertz-ek hodi huts bat diseinatu zuten, bertan, merkurio gasean zehar zeuden energiadun elektroiak aztertzeko. Elektroia k merkurio atomo batekin talka egitean energia zinetikoa ren kantitate zehatz bat galtzen zuela behatu zuten (4,9 eV). Energia galera hau 1,3 milioi metro segunduko abiadura n doan elektroi bat pausagunera eramateko behar dena da. Bestalde, abiadura hori baino azkarrago doan elektroi baten energia galera ere berdina zela ikusi zuten, baina kasu honetan, elektroia ez da pausagunera iritsiko. Aldiz, abiadura hori baino geldoago doazen elektroiak merkurio atomoekin talka egitean errebotatu egiten zuten, beraien abiadura edo energia zinetikoan aldaketa handirik gertatzen ez zelarik.
Emaitza esperimental hauek bat zetozen Bohr-en atomoaren eredua rekin, aurreko urtean Niels Bohr-rek proposaturikoa. Bohr-en eredua mekanika kuantikoa ren eta atomoen geruza eredua ren aitzindaria izan zen. Eredu honen oinarria atomoaren barneko elektroi batek energia kuantikoaren maila bat hartzen duela da. Talka gertatu baino lehen, merkurio atomoaren barneko elektroiak energia maila baxuena hartzen du. Aldiz, talka ondoren, elektroi batek energia altuagoko maila bat hartzen du, aurrekoak baino 4,9 eV gehiago dituena. Honek esan nahi du elektroia merkurio atomoarekin ahulago lotuta dagoela. Bohr-en ereduan ez zeuden bitarteko energia-mailarik. Ezaugarri hau iraultzailea izan zen, elektroi bat atomoaren nukleo ra edozein energiagatik lotuta ez zegoela esaten zuelako.
1914ko maiatzean Franck eta Hertz-ek argitaratutako bigarren artikuluan, merkurio atomoek igorritako argi-izpi ek talketatik energia xurgatzen zutela behatu zuten. Argi ultramore honen uhin-luzera elektroiak galdutako 4,9 eV energiarekin bat zetorrela erakutsi zuten. Uhin-luzera eta energiaren arteko erlazioa ere Bohr-ek aurresan zuen.
1926ko abenduaren 10ean, Franck eta Hertz-ek esperimentu honi esker Fisikako Nobel saria irabazi zuten.
Esperimentua
Franck eta Hertz-en jatorrizko esperimentuan hodi huts bat erabiltzen zuten, merkurio tanta batekin, eta hau berotu egiten zen, 115C-tara berotu zituzten hodi barruan hain zuzen ere. Merkurioaren presioa 100 Pa zela neurtu zuten gutxi gorabehera, atmosferaren presioa baino dezente baxuagoa. Garaiko hodiaren adibide bat agertzen da irudian. Hau hiru elektrodoz doiturik dago: elektroien igorle bat, katodo bero bat, metalezko sare bat eta, azkenik, anodo bat. Sarearen boltaia positiboa da katodoarekin alderatuta, hau dela eta, katodo berotik igorritako elektroiak sarera erakarriak izango dira. Elektroiak saretik pasatzeak eta anodora heltzeak korronte elektrikoa neurtu ahal izatea eragiten du esperimentu honetan. Sarearekin alderatuta anodoaren potentzial elektrikoa arinki negatiboa da, hau dela eta, elektroiak anodora iristean gutxieneko energia zinetikoa izan behar dute saretik pasa ostean.
Frank eta Hertzek, beraien lehen artikuluan abarmendu zuten, esperimentuari zegokion energiaren 4’9V-ren karakteristika merkurioaren atomoen gasaren deskargetan igorritako argiaren uhin luzerarekin bat zetorrela. Energia zinetikoaren eta zegokion argiaren uhin luzeraren (Johannes Stak eta Arnol Sommerfeld i esleituriko lana) erlazio kuantikoa erabili zuten, hauek aurreikusi zuten 4’9eV-ri dagokion argiaren uhin luzera 254- nmkoa dela. Erlazio bera txertatu zen Einsteinen 1905eko efektu fotoelektrikoaren teorian ere. 2.artikuluan, Franck eta Hertzek igorpen optikoak zeudela esan zuten beraien hodietan, zeinek 254nmko uhin luzerako argia soilik igortzen zuten. Eskuineko irudian merkurio gasaren argiaren deskargaren espektra erakusten da, zeinek argiaren hainbat uhin luzera igortzen dituen 254nm-rekin batera. Irudia 1914an Franck eta Hertzek argitaraturiko jatorrizko espektroan dago oinarritua. Franck eta Hertzek uhin luzera bateko argia igortzeak, eta neurtu zuten tentsioaren periodoa kasi zehatzak izatea oso garrantzitsuak izan ziren.
Elektroien eta atomoen arteko talkaren eredua
Elektroien eta merkurio atomoen arteko talka elastiko eta inelastiko en bidez azaldu zuten Franck eta Hertzek beraien esperimentua. Motel mugitzen diren elektroiak elatikoki egiten dute talka merkurio atomoekin. Honek esan nahi duena da, elektroia mugitzen den noranzkoaren aldaketa talkak eragiten duela, abiadura, berriz, ez. Irudian talka elastikoa agertzen da, geziaren luzerak elektroiaren abiadura adierazten du. Talkak ez dio merkurio atomoari eragiten, eta hau, gehienetan, honen masa elektroiarena baino 400000 aldiz handiagoa delako gertatzen da.
Elektroien abiadurak 1.3milloi metro segunduko pasatzen dituenean, merkurio atomo batekin duen talka inelastikoa bilakatzen da. Abiadura hau 4’9eV energia zinetikoari dagokio, merkurio atomo batean uzten dena. Irudian ikusten den bezala, elektroiaren abiadura gutxitu egiten da, eta merkurio atomoa kitzikatu egiten da. Denbora pixka bat pasatu ostean, merkurio atomoan dagoen 4’9eV-ko energia argi ultramore bezala egoizten da, 254nm-ko uhin luzerarekin. Argiaren igorpenarekin jarraituz, merkurio atomoa bere jatorrizko egoerara itzultzen da, hasierako egoerara.
Igorritako elektroiak katodotik libreki joango baziren sarera heldu arte,  sarera aplikaturiko boltaialren proportzionalaren energia zinetikoa eskuratuko zuten. 1eVko energia zinetikoa  sarearen eta katodoaren arteko 1Vko potentzial diferentziari dagokio. Merkurio atomoaren talka elastikoek elektroiak sarera heltzeko behar duen denbora areagotzen du, baina elektroien energia zinetikoaren batazbestekoa ez da asko aldatzen.
The Love Boat
The Love Boat (Maitasunaren Ontzia) estatubatuar telesail antologikoa da, Jeraldine Saunders idazlearen Love Boats eleberrian oinarritua, Aaron Spellingek ekoiztu zuena. 1977ko maiatzaren 5aren eta 1986ko maiatzaren 24aren artean aireratu zen ABC katean.
Franck-Hertz esperimentua
Elektroien eta atomoen arteko talkaren eredua
Sarearen boltaia 4’9Vtara heldutakoan, saretik gertu dauden elektroien arteko talkak inelastiko bihurtzen dira, eta elektroien abiadura asko gutxitzen da. Sarera iristen den elektroi baten energia zinetikoa baxua da, izan ere, ez dauka anodora iristeko bezain beste energia zinetiko, honen tentsio elektroiak apur bat uxatzeko ezarria baitago. Grafikoan ikusi daitekeen moduan, elektroien korrontea anodora heltzean gutxitu egiten da. Sarearen tentsioaren igoerek, talka inelastiko bat jasan zuten elektroientzako energia nahikoa berreskuratzen dute, eta ondorioz anodora iristea lortzen dute. Sarearen potentzialak 4’9Vak pasatzen dituen heinean, korrontea berriz ere handituz doa. 9’8V-ko baliora heltzean, egoera berriz ere aldatzen da. Katodotik sarera dagoen bidaiaren erdia bidaiatu duten elektroiak energia nahikoa daukate talka inelastiko bat izan dezaten. Erdiko puntutik pixkanaka sarera gerturatzen doazen bitartean, beraien energia zinetikoa, berriz ere, handitzen doa, baina sarera heldu baino lehen beste talka inelastiko bat eduki dezakete. Anodoko korrontea, berriz ere, jaitsiz doa. Prozesu hori 4’9V-ko tartean errepikatuko da; kasu bakoitzean elektroiak talka inelastiko bat jasango du.
The Love Boat
Jack Jonesek abestutako izenburu berdineko abestia, telesailaren doinu nagusia izateaz gain, ikur ezaguna ere bilakatu zen.
Franck-Hertz esperimentua
Kuantikaren hasierako teoria
1914an, beraien esperimentuak argitaratu zituztenean, Franck eta Hertz horretaz jabetzen ez ziren jabetu, eta 1913an Niels Bohr-ek atomoetarako eredu bat argitaratu zuen, hidrogeno atomo baten propietate optikoak kontuan hartuz oso arrakastatsua izan zena. Hauek, hainbat uhin luzeratako argiak igortzen zituztenak gasetan behatzen ziren normalean. Argi-iturri arruntak, argi gorriko bonbilak esaterako, edozein uhin luzeratako argia igortzen dute. Bohr-ek hidrogenoak igorritako uhin luzerak kalkulatu zituen zehaztasunez.
The Love Boat
Argumentua
Mundu guztiko itsasoetan barna bidaiatzen duen luxuzko ontzi batean girotua dago. Bertan eskifaiaren (bai bidaiariak nahiz ontziko kideak) bizipen, amodio eta gertakariak modu atsegin eta maiz erromantikoan agertzen dira.
Franck-Hertz esperimentua
Kuantikaren hasierako teoria
Borh-en ereduaren usteak elektroi baten eta atomo nukleo baten loturaren energian eragiten du. Beste partikula batekin talka egitean atomo bat ionizatu daiteke talka honekin energia mekaniko minimoa emanez gero. Honek atomoaren elektroia askatzen du, ioi positibo bat utziz. Lurraren inguruan orbitatzen duten sateliteekin parekotasuna dauka. Satelite bakoitzak bere orbita berezko bat dauka, eta edozein luzera orbital, eta baita edozein energia mekanikoa izan dezake sateliteekin. Elektroi bat antzeko indar batek nukleo atomikoaren karga positibora erakartzen duenez, kalkulu “klasikoek” iradokitzen duten edozein lotura-energia elektroietarako ere posible izan beharko litzatekeela. Hala ere, Bohr-ek lotura energia multzo zehatz bat baino ez dela gertatzen onartu zuen, elektroiaren “energia kuantiko mailei” dagozkienak. Elektroi bat, normalean, energiaren mailarik baxuenean agertzen da, energia mekaniko handienarekin batera. Maila horien arteko lotura-energiak ez dira onartzen. Hau suposizio oso iraultzailea izan zen.
Franck eta Hertzek, euren esperimentuen 4’9V ezaugarria, katodoak igorritako elektroi hegalariekin talka egitean merkurio atomoen ionizazioaren ondorioa zela proposatu zuten. 1915ean Bohr-ek, Franck eta Hertz-en neurketak berak esandako atomoen ereduentzako enregien mailentzako egokiagoak zirela adierazi zuen artikulu batean. Bohr-en ereduan, talkak barne elektroi bat kitzikatu zuen atomoaren barnean bere mailarik baxuenetik bere gaineko lehen maila kuantikoraino. Bohr-en ereduak, argia bere maila kuantiko kitzikatutik, mailarik baxuenera itzultzen den aldi berean igorriko zela ere iragarri zuen, bere uhin luzera, atomoaren barne mailen energia diferentziari “Bohr-en erlazioa” deitu zitzaion. Franck eta Hertzen  254nm-ko hoditik egindako igorpenaren behaketa, Bohr-en ikuspegiarekin ere sendoa zen. 1918ko Lehen Mundu Gerra ren amaieran idatzi zutenFranck eta Hertz-ek, Bohr-en ikuspegia hartu zuten esperimentua interpretatzeko, egun mekanika kuantikoaren zutabe esperimentaletako bat bihurtu da. Abraham Pais ek deskribatu zuen bezala, “Orain Franck eta HErtz-en lanaren edertasuna ez da soilik elektroiaren E2-E1energia galeraren neurrikoa, baizik eta elektroiaren energia 4’9V baino handiagoa denean, merkurioa aurreko formulan definitu zen frekuentzia baten argi ultramorea irradiatzen hasten dela ere ikusi zuten. Honela,  (hasieran konturatu gabe) Bohr-en ahaidearen lehen froga esperimental zuzena egin zuten! Franck-ek igorpen ultramorearen esperimentuaren garrantzia azpimarratu zuen 1960ko Physical Science Study Committee (PSSC) filmaren epilogoan.
Neoi gasarekin esperimentua
Irakaskuntza-laborategietan neoi gasa erabiltzen da Franck eta Hertz-en esperimentua burutzeko. Gas honek disdira laranja baten bidez atomo eta elektroien arteko talka inelastikoak ikustea ahalbidetzen du. Gainera, gasa ez da toxikoa, huts hodia apurtuz gero arriskuak murrizteko. Merkurio gasa erabiltzean talka elastiko eta inelastikoak gertatzean atomoek irradiatzen duten argia ultramorea da eta gizakiok ez dugu ikusten. Neoi gasa erabiliz, tentsio diferentzia 18,7 V-ekoa denean, disdira laranja agertzen da. Disdira hau katodotik gero eta gertuago agertuko da potentzial azeleratzailea handitzen denean. Potentzial diferentzia handituz gero, disdira ezberdinak agertzen dira.
Neon gasa erabiltzearen beste abantail bat giro-tenperaturan erabil daitekeela da. Hala ere, argi honen uhin-luzera 18,7 V-eko potentzial diferentziak eta Bohr-en ereduak proposatutako argiaren uhin-luzera baino askoz handiagoa da. Gertaera honen azalpen partziala maila baxuenaren gainean bi maila atomiko daudela da, 16,6 eV eta 18,7 eV-ekoak. 18,7 eV-eko mailararte kitzikatutako elektroiak 16,6 eV-eko mailara pasatzen dira, argi laranja igorriz.
Juan Mari Mendizabal
Juan Mari Mendizabal (Donostia, 1951ko abenduaren 19a) itzultzailea da.
Itzulpenak
Danieratik euskarara:
Erin (New York)
Erin Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Chemung konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Shaka Virgokoa
Shaka Virgokoa Europan Zodiakoko Zaldunak bezala ezagutzen den Saint Seiya manga eta animeko pertsonaietako bat da. Virgoko urrezko zalduna da. Saga Geminiskoak, Shura Kaprikorniokoak eta Camus Akuariokoak jaurtitako Atenea Deiadarraren ondorioz bere zortzigarren zentzua itzartu zuen Areto Bikian, deiadar horren ondorioz hilez. Patriarkak berak eta bere kideek jainkoengandik gertuenekotzat hartzen dute, ziuraski, urrezko zaldunik boteretsuena bihurtzen duena, bere indarraren froga bat berak bakarrik botere handiko beste 3 urrezko zaldunen aurka borrokatzeko ahalmena delarik: jada aipaturiko Saga Geminiskkoa, Shura Kaprikorniokoa eta Camus Akuariokoa.