cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parapsikologia
Zener kartak
XIX. mendean Charles Richet frantses fisiologoak egin zituen kartekin lehenengo esperimentuak iragarmenaren inguruan, lortutako emaitzak zoriz asmatuta lortuko liratekeen emaitzekin alderatuz. Diferentzia aski handia bada, zoriz asmatzen delako hipotesi baztertu eta psi ahalmena onartu egin beharko litzateke. Joseph Banks Rhine parapsikologiaren aintzindaria izango zen ESP Extrasensory Perception fenomenoak (iragarmena eta telepatia, hain zuzen) aztertzeko karten erabilera zabaldu zituena. Rhinek Karl Zener bere lankideak asmatutako kartak hasi zen erabiltzen bere esperimentuetarako. Izan ere, ordura arte erabilitako jolaserako kartak erabiltzeko eragozpen zenbait daude: pertsonek karta jakinak nahiago izaten ditu faktore kulturalengatik (batekoak, adibidez) eta, beste alde batetik, zenbakia eta paloa asma daitezke, hau da, erdizka ere asma daiteke, azterketa zailduz horrela. Oztopo hauek gaindituz, Zener kartek 5 ikur ezberdin irudikatzen dute: zirkulua, gurutzea, marra kurbadunak, karratua eta izarra. Iragarmenean Zener kartak erabiltzeko ohiko prozeduretatik hau da ohikoena: ikur guztietatik bosna karta dituen 25 kartako multzo bat osatzen da eta nahastu ondoren, esperimentuan parte hartzen duen pertsonak karta horiek asmatu behar ditu banan banan modu ordenatuan. Telepatia aztertzeko erabiltzen denean, esperimentatzaileak edo beste pertsona batek karta bat aukeratu, nolabait barneratu eta psi-hartzaileak, ustez ESP ahalmenak dituen pertsonak alegia, asmatzen saiatu behar da. Sarri, hipnosiaren efektuen mendean burutzen ziren esperimentuak, hipnosi egoerak psi-ahalmenak azalerazten dituelakoan. Nolanahi ere, Zener karten bitartez aztertzen diren psi-ahalmenak iragarmena eta telepatia dira batera (ez baita ezaguna iragarmena duelako edo bestearen pentsamendua jasotzen duelako asmatzen duen) eta horregatik kasu hauetan GESP edo General Extrasensory Perception aztertzen dela esaten da.
Rhineren esperimentuak kritikatuak izan dira, kartak asmatu behar zituzten pertsonek kartak ez ikusi edo prozesua inolaz ez kontrolatzeko baldintzak guztiz betetzen ez zirelako. Kartak modu harrigarrian maiz asmatzen zituzten pertsonen kasuan, behaketa-baldintzak zorrozten zirenean, zoriz asmatzen deneko neurri batera itzultzen ziren asmatutako kartak. Gainera, zoriz baino karta gutxiago asmatzen zirenean ere, Rhinek iragarmen-arrasto gisa ikusten zuen, pertsona horiek benetan karta asmatu eta aurka egiteagatik emaitza okerra ematen zutela argudiatuz. Karta asko asmatzen zituen pertsona bat aurkitzen zuenean eta beraren gainean esperimentu gehiago eginda, asmatzen zituen karten proportzioa beheraka hasten zela hautematean, ahalmenen neke-efektu batengatik gertatzen ziren baieztatzen zuen.
Ganzfeld esperimentuak
Zener kartekin egindako esperimentuetan pertsonak bere ohiko zentzumenak erabiltzen ditu eta hauek esperimentuko helburuari buruz informazioa lortzeko erabil daitezke, nahi gabe edo nahita tranpa eginez. Esperimentuaren baliogabetasuna ekar dezaketen oztopo hauek ekiditeko, ganzfeld esperimentua asmatu da, non psi-hartzailea zentzumenezko esperientzia orotik isolatzen den. Eserleku eroso batean, begiak estali egiten zaizkio eta belarrietan entzungailuak jarri, non soinu zuria (denetariko frekuentziazko soinu multzoa) edo soinu arrosa (frekuentzia altuak kenduta, ur-jausiaren soinuaren antzekoa da) jartzen zaion. Egoera horretan 30 minutuz egoten da, erlaxapen eta meditazio egoera batean. Bitartean, beste gela batean bidaltzaile bat aukeran dituen irudi edo objektuetatik bat aukeratu eta bertan kontzentratzen da; aldi berean, hartzaileak burutik pasatzen zaizkionak kontatzen dizkio mikrofonoz esperimentatzaileari. Bukaeran, bidaltzaileak aukeratutako irudia beste hirurekin batera aurkezten zaizkio hartzaileari eta honek baloratu egin du irudi bakoitzak prozesuan sentitu duenarekin duen adostasun maila. Horrela, zoriz asmatzeko probabilitatea %25 da.
Psikokinesia esperimentuak
Psikokinesia ahalmenari dagokionean, dadoekin egindako esperimentuak dira gehien erabili direnak. Dado erregular bat bota aurretik, pertsonak zenbaki bat ateratzeko egin behar du bere gogoz. Aipatu da horrelako esperimentuek psikokinesiaz gainera, iragarpenari buruzkoa ere izan daitezkeela. Horregatik, bestelako esperimentuak, benetan psikokinesia neurtu ez baizik eta frogatuko luketenak proposatu dira eszeptikoen aldetik, hala nola piztuta dauden bonbillen intentsitatea aldatzea eta orekan dauden mikrobalantzak mugiaraztea, baina ez dute komunitate parapsikologoaren aldetik onarpena jaso. Psikokinesia ikertzen nabarmnedu den proiektu bat Princetongo Unibertsitateko PEAR (Princeton Engineering Anomalies Research) programa izan zen. 1979 urtetik hasita, zorizko zenbakien sorgailuek ateratako balioak psikokinesia erabiliz aldaraz ote daitezkeen ikertzeko makina bat esperimentu egin zuen. 28 urteko ahaleginen ondoren, 2007 urtean laborategiko arduraduna zen Robert G. Jahnen beraren hitzetan, psikokinesiarako egiaztapenik ez zegoela adierazi zuen.
Meta-analisia
Esperimentu zenbaitek ager ditzaketen akats edo iridur-kritikak direla eta, parapsikologoek esperimentu eta ikerketa-mota bakoitzeko emaitzak bildu dituzte. Banakako esperimentuetan espero daitekeen zoriaren eragina eta iruzur-kasuak direla eta, esperimentu guztiak bateratuta baztertu beharreko kasu horien eragina desegiten dela baieztatu da. Historian zehar egindako esperimentu ezberdinetako datuak batera aztertzeko teknika honi meta-analisia deritzo. Zener kartean kasuan esaterako, 1933 urterako 85724 esperimentu eginak zituen Rhinek eta 25 kartako segida bakoitzean batezbestez 7.1 karta asmatu zirela kalkulatu zuen. Emaitza honen probabilitatea oso txikia da kartei buruzko erantzunak zoriz ematen diren kasuan eta psi ahalmenen froga gisa aurkezten da. Ikerketa parapsikologikoetan erabilitako meta-analisiaren aurka, fitxategi-efektua aipatu da, zeinaren arabera parapsikologoaren hipotesiaren bat datozen ikerketak eta emaitzak bakarrik biltzen diren. Egoera ezberdinetan egindako esperimentuak bateratu ezin daitezkeela ere hartu behar da kontuan.
Psi egoerak
ESP informazioa eta bestelako psi ahalmenak zentzunemez jasotako informazioak edo zaratak ezkutatu edo nahastu egiten duela aipatu da parapsikologoen aldetik. Horrela, kanpoko eragin eta estimuluetatik kanpo, ametsetan, hipnosi-egoeran, meditazioan edo droga zenbaiten mendean pertsonak psi ahalmenak garatzeko egoera egokiagoan dagoela aipatu da. Iritzi hauek esperimentu zientifikoek exijitutako baldintzak kontrolatzeko erabili dira, argiak itzaliz (akaso, iruzurra ezkutatzeko) adibidez. Esperimentatzaileen lana eragozteko ere erabili izan da, bere presentziak psi ahalmena pizten uzten ez duela argudiatuz. Argudio hauek zentzuzkoak izan daitezke kasu askotan, baina ikerketa parapsikologiko zientifikoaren lana eragotzi egiten dute.
Egoera berezi hauetan egindako esperimentuak egin izan dituzte parapsikologoek, bai hipnosi pean bai guztiz esna zeuden pertsonekin. Ondorio gisa, hipnosipean ustezko iragarmenenerako ahalmena garbiago azaldu izan da. Ezagunak dira, halaber, 1960ko hamarkadan New York hiriko Maimonides osasun-zentroan egindako esperimentu ospetsuak, Maimonides ESP esperimentuak deritzenak, non ametsetan, zehatzago REM egoeran, zeuden pertsonei, psi-ahalmenaz jaso beharko luketen mezu bat bidaltzen zitzaien. Sendakuntza parapsikologikoen kasuan ere, gaixoak dituen fedeak, gogoak eta itxaropenak gaixotasuna sendatzeko faktore erabakiorrak omen dira fenomeno hauek ikertzen dituztenen artean.
Berezko kasuen azterketa
Berezko kasu parapsikologikoak esperientzia pertsonalez osaturikoak dira, ikerlarien kontroletik kanpo gertatutakoak. Bi motako gertakariak bereizten dira berezko kasuen atalean: batetik gertakari errepikakorrak, izpirituen agerpenekin eta poltergeist fenomenoekin loturik gehienetan: eta gertakari ez errepikakorrak bestetik, non pertsonek izandako iragarmen-fenomenoak (istripu bat gertatuko zela aurresan izan den kasuak, adibidez) biltzen diren gehienetan. Parapsikologiaren arlotik bertatik kasu hauen azterketa modu periferikoan bakarrik egin behar dela gomendatu da, fenomeno hauek gertatu zireneko egoerak eta zirkunstantziak ez baitira jakinak eta zehatzak izaten. Zerbait frogatu baino, zerbaiten arrastoa eman eta fenomeno baten inguruan arreta pizteko bakarrik balio behar dutela aipatu da.
Azalpen parapsikologikoak
Psi fenomenoen azalpena indar, erradiazio eta energia kontzeptuen bitartez egin izan da, bioenergia eta pareko kontzeptuak erabiliz. Zientzian kontzeptu hauek definizio zehatz eta argia badute ere, parapsikologian kontzeptu lauso eta ilunak dira. Antzinarotik chi, mana, prana kontzeptuak erabili izan dira izpiritu-indarra azaltzeko. Parapsikologiaren aitzindaria izan zen Franz Anton Mesmer sendagileak animalia-magnetismo kontzeptua sortu zuen trantze fenomenoak azaltzeko. Animalia-magnetismoa fluido moduan hartzen zen, naturan zegoena eta sendatzeko helburuarekin bideratu egin daitekeena. Telepatia eta iragarmena ere posible ziren fluido honek sortutako animalia-elektrizitateaz, zentzumenen transposizio bat eraginez. XIX. mendeko parapsikologian, elektrizitatearen antzeko indar ezezagunei egotzi zitzaien psikokinesia, lebitazio eta bestelako fenomeno parapsikologikoak, aldi berean psikologiko eta fisiko izan behar dena, "molekula-egituran barneratuz eta ... grabitazio-indarra ezeztatuz". Arimaren eta gorputzaren arteko harremana ere eraldatu egiten ditu.
Izpirituek euren agerpenak egiteko medium eta lekukoengandik energia eta materia hartzen dituztela aipatzen zen XIX. mendean. Mediumaren emanazio energitiko psikofisikoak zirela aipatzen zen. Nabarmendu behar da parapsikologiak zientziaren kontzeptu eta teoria berritzaileenak bereganatzeko egin dituen ahaleginak. Horrela 1923 urtean, teoria atomikoa eta erradiaktibitatearen ikerketa garatzen ari zen garaian, erradiaktibitatea aipatzen zen fenomeno horien jatorri moduan. Garai hartan, ektoplasma substantzia ezezaguna ere aipatzen zen izpirituen agerpena azaltzeko, gorputzaren indarraren proiekzio material bat organiko bihurtzen den izate moduan definituz besteak beste. Joseph Banks Rhine parapsikologoak psi fenomenoak fisikatik at zeudela baieztatu zuen, objektu fisikoen gainean eragina badu ere. Indar hauek jaso eta neurtzeko tresnak ere diseinatu dira: biometro edo estenometro izeneko aparailuak eta egun ere ezaguna den Kirlian kamarak, besteak beste. Nolanahi ere, parapsikologo modernoen hitzetan ere, "ez dago frogapen onarturik horrelako ezaugarriak dituen energia bat existitzen dela baieztatzeko".
Daniel Dunglas Home
XIX. mendean arrakasta handia izan zuen mugimendu espiritualistaren barnean medium ezagunenetakoa izan zen Daniel Dunglas Home. Ameriketan hezia, famatu egin zen bere séance edo izpiritu-saioetan objektuak bere gogoz bakarrik mugitzen zirelako eta berak hegan egiten zuelako, soinu harrigarriak ere entzuten zirelarik. Gazte zelarik, Europara joan zen bere ikuskizunak eskaintzera. Garaiko jakintsuen arreta piztu zuen eta horietako asko harri eta zur utzi zituen, erakusten zituen trebeziak ikusita (lebitazioak, psikokinesiaren fenomenoak, bere sesioetan entzuten ziren izpiritu-munduko ustezko soinu eta abesti arruntak). Jarraitzaile sutsuenen artean, Sir William Crookes fisikari ospetsua (talio eta izpi katodikoen aurkitzailea), gerora Society for Psychical Research izeneko elkartearen sortzailea, eta Arthur Conan Doyle idazlea, mugimendu espiritualistaren buruetako bat. Jarrera guztiz eszeptikorik zuenik ez zuen onartzen bere saioetan diote ikerlari batzuek, baina egia da beste mediumen aldean Homek bere saio guztiak ez zituela iluntasunean burutzen, argi biziarekin baizik (iruzurra zailtzen duena). Garaiko medium izenekoengan ohi ez bezala, ez zen trantze-egoeran sartzen bere ikuskizunak egiteko. Ikerlariak ez dira ados jartzen bere ahalmen paranormalak egiaztatzeko orduan: batzuen ustez, zenbaitetan bere azpikeriak agerian geratu bide baziren ere, ez zen orduan horren berririk zabaldu eta historian azpikeriatan in fraganti harrapatu ez den ustezko medium gisa agertzen da. Beste batzuen iritziz, aldiz (tartean sir William Crookes fisikari ospetsua), Homek sortutako efektu telekinetikoak benetakoak ziren, horien atzean izpirituen eragina zegoenik ezin frogatu bazen ere. Nolanahi ere, bere saioetan soinu txiki bat edukitzen zuen kutxa batean bere eserleku azpian edo mahai gainean, izpirituek jo zezaten. Saioetan oso abesti sinpleak eta beti berdinak entzun zitezkeen, baina hala ere harrigarria zen nola jo zitekeen akordeoi txikia ikutu ere egin gabe. Hil ondoren, bibote azpian ezkutatzen bide zuen harmonika bat aurkitu zen bere gauzetan, bere saioetako abestiak jotzeko behar zen musika tresna, soinu txikiaren antzeko doinuak jalgi egiten dituena hain zuzen.
Ian Stevenson eta berraragipenak
Ian Stevenson ipar amerikar doktoreak 1960 eta 1970eko hamarkadetan berraragipena iradokitzen zuten ehundaka kasu aztertu zituen munduan zehar, Indiatik Alaskara. Ikerketa zorrotz eta zuhurrak egiteagatik nabarmendu zen, lekukoen datu zehatzak bilduz elkarrizketa ezberdinetan, datuak behar bezala egiaztatuz eta hipotesi ezberdinak planteatuz. Jasotzen zituen ohiko kasuak haur txikiei buruzkoak ziren. Kasuko haurra bapatean bere lehengo guraso, bizitoki eta bizimoduari buruz hizketan hasi eta xehetasun harrigarriak ematen zituen, gerora Stevensonek berak egiaztatzen zituenak. Kasurik nabarmenenak haurrek jaiotzetik arrasto fisiko nabarmen bat erakusten zutenekoak ziren, ustez haurrek hitz egiten zuen hildakoari zegozkionak, istripu baten ondorioz askotan. Hizkuntzaren menderatze goiztiarra eta kasu batzuetan xenoglosia ere kointzidentziaren harrigarritasuna indartzen zuten. Nolanahi ere, esan behar da berraragipenaren sinesmenerako handia zuen pertsona zela eta arima eta gorputza guztiz izate bereiziak zirela baieztatu zuen bere bizitza guztian. Bere lanari egin zazikion beste kritikak berraragipenaren kausak eta mekanismoak garbi ez azaltzea, iruzur-kasuak kontuan ere ez hartzea eta iruzurra hautematen ez zenean, berraragipenaren froga gisa aurkeztea bestelako frogarik gabe (baieztapen-alborapen delakoa sortuz horrela). Twenty Cases Suggestive of Reincarnation bere liburuko kasuak azalpen ohikoak emanez goitik behera aztertu ere egin dira, kasuari berak egindako interpretazioa ezeztatuz. Deigarria da, aldi berean, berak aztertuako kasuen banaketa geografikoa, horietako asko berraragipena bertako kulturan eta erlijioan onartuta dagoen eskualdeetan jaso baitziren (Asian gehienak eta horietako asko Indian).
Nina Kulagina
XX. mendearen 60ko eta 70eko hamarkadetan SESBeko (gaur egungo Errusiako) etxekoandre apal batek mundu osoko ikerlari eta parapsikologoak asaldatu zituen, bere ahalmen telekinesikoak direla-eta. Hermetismo eta zorroztasun zientifiko handiz, zientzialari sobietarrek Nina Kulagina izeneko etxekoandre horri laborategiko kontrol zorrotzak egin zizkioten, bere ustezko ahalmenak ikertzeko. Egindako saio guztietan Nina Kulaginak ez zuen inoiz inongo eragozpenik jarri ikerturik izateko, eta SESBeko zientzialariek zein Europako eta EEBBetako parapsikologoek ere ez zuten inoiz iruzurra egiten harrapatu. Kulagina gai zen objektu txikiak mugitzeko inongo kontaktu fisikorik gabe, ustezko telekineasiaren bidez. Saioetan arteri-presioa eta bihotz-taupadak igo egiten zitzaizkion, neke handia sentitzen zuen eta erregistro entzefalografikoak burmuinaren lobulu okzipitalean ezohiko jarduera antzematen zuen. Hil arte (1990ean) ehunka saiotan parte hartu zuen, eta ospe handiko epaiketa irabazi zion Pravda egunkariari, bere efektu paranormalak imanen bidez lortzen zituela akusatu zion kazetari, hain zuzen
Alpha proiektua
1979 urtean Washingtongo Unibertsitateak ikerketa-proiektu zabal eta zorrotz bati ekin zion ahalmen parapsikologikoak frogatu nahian. James Randi eszeptikoak proiektuan zenbait arau eta protokolo jarraitzeko gomendatu zuen iruzurtien azpikeriak psi ahalmentzat hartuak ez izateko. Aldi berean, berarekin harremanetan zeuden bi kide proiektuan sartzea lortu zuten, euren psi ahalmenak frogatuak izan zitezen esaktuz. Egiaz, Randirekin adostuta lan egiten zuten eta ilusionista hutsak ziren. Parapsikologia-esperimentu askotan euren uztezko psi-ahalmenak (koilarak okertuz, objektuak eraldatuz, ...) frogatutzat jo zituzten ikerlarik. Ondoren, Randik iruzurraren berri eman zuen esperimentu parapsikologikoak guztiz engainagarriak zirela nabarmenduz. Iruzurrak komujniate parapsikologikoak guztiz astindu zuen arloaren seriotasun-eza agerian utziz.
Otxate herri madarikatua
Otxate Trebiñun kokatzen den herrixka bat da. Bertan 1982 urtean Mundo Desconocido aldizkarian argitaraturiko ustezko Objektu Hegalari Ezezagun baten argazkia herrian gertatzen omen ziren fenomeno ez ohikoen abiapuntua izan zen. Argazkiaren eta argazkiaren batera zabaltzen zen artikuluaren egilea Prudencio Muguruza gasteiztarra zen, ufologia, parapsikologia eta zientzia ezkutuetan aritzen den pertsonaia ezaguna. Bertan Otxate herriak astindu omen zuen hiru izurriteen berri ematen zuen, herriko biztanle gehienak hil zituena, izurrite horien froga historikorik ez badago ere. Herrian argi harrigarriak eta ahots misteriotsuak gertatzen zirela ere jasotzen zen. 1987 urtean Alberto Fernández fenomeno parapsikologoen ikerlariak bere buruaz beste egin zuen herrian. Bere taldeak izan zen Otxate herrian jasotako bi psikofonia edo ahots elektronikozko fenomeno hauek jaso zituena: batean ustez Kanpora (?) eta bestean ¿Qué hace la puerta aún cerrada? (Zer dela eta dago oraindik atea itxita?) aditzen da. Ahots elektronikozko fenomeno hauek, iruzurrak ez direnean, interferentziak sortutakoak edo zorizko andana batean jasotako soinu-egiturak besterik ez direla baieztatu da, ordea. Herriko zenbait pertsonen desagerpenak eta hilketa baten berri ere badaude. 2007 urtean ''Ochate. Realidad y leyenda del pueblo maldito'' liburua argitaratu zen, herriko gertakarien berri emanez.
Parapsikologia eta herri kultura
Beste alde batetik, literaturan eta zineman ere maiz agertzen dira fenomeno parapsikologikoak, gizartean fenomeno hauek duten eragina islatuz. Literaturan psi fenomenoak erabiltzeagatik nabarmendu den idazle bat Stephen King da. Carrie (1974) bere lehenengo eleberria ahalmen parapsikologikoak zituen neska bati buruzkoa izan zen, gerora zinema eta telebistarako bertsioak izan dituena. Gerora ere, gai hauekiko atxikimenduz jarraitu du idazten, mundu osoko arrakasta handienetako idazle bilakatuz. Zineman, aipagarria da The sixth sense (euskaraz, Seigarren zentzumena) filma, hildakoen izpirituekiko harremanak dituen haur bati buruzkoa.
Erriberriko Jauregiaren masustondoa
Erriberriko Jauregiaren masustondoa Nafarroa Garaiko Erriberriko Errege Jauregiaren Igeltsulanen ganberan dagoen bostehun urte baino gehiago duen masustondo beltza (Morus nigra) da. Zuhaitza Monumentu Natural izendatu zuten 2001an.
Deskribapena
Masustondoak 1,22 metroko diametroa du oinarrian, eta 9 metroko altuera. Koparen proiekzioa 7,50 X 6 m-koa da. Alea 1991n izendatu zuten Monumentu Natural, bere itxura, neurri eta historiagatik, oso delikatua eta desegituratua dago, eta, beraz, hainbat lan egin behar izan ditu bere iraupena bermatzeko.
Acquaro
Acquaro Italiako udalerri bat da. Vibo Valentiako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Acquarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
MV Sewolen hondoratzea
MV Sewol ferryaren hondoratzea 2014ko apirilaren 16an gertatu zen, Incheonetik Jejurako bidea egiten ari zela, Hego Korean. 6.825 tonako ontziak larrialdi-deia bidali zuen Byeongpungdo irlatik 2,7 kilometro iparraldera zegoela, 08:58an. 476 bidaiari eta tripulatzaileetatik 306 hondamendian hil ziren, horien artean Ansan hiriko institutu bateko 250 ikasle inguru. Bizirik atera ziren 172 lagunetatik, erdiak baino gehiago arrantza-ontziek eta beste ontzi komertzial batzuek erreskatatu zituzten, Koreako kostazainak (KCG) baino 40 minutu lehenago iritsi baitziren bertara.
Kritikak
Ezbeharra gertatu zenean ontziko arduradunek salbamendu-jakak jantzi eta lekuan bertan geratzeko esan zieten. Halaxe baieztatu dute tripulazioko kideek, ezbeharretik bizirik irten zirenek eta baita hildako bidaiarien telefono mugikorretan topatutako informazioak ere. Honen ondorioz, jende asko barkuaren barruan harrapatuta geratu zen ontzia hondoratzen zen bitartean.
Jiyang konderria
Jiyang Konderria (txinera sinplifikatuz: 济阳县; pinyineraz: Jǐyáng Xiàn), Jinan osatzen duten konderrietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 530.000 pertsona bizi ziren 1.075,0 kilometro koadroko azaleran.
Concha Espina
Concha Espina, jaiotzez, María de la Concepción Jesusa Basilisa Rodríguez-Espina eta García-Tagle (Santander, Espainia, 1869ko apirilaren 15a - Madril, Espainia, 1955eko maiatzaren 19a) eleberrigilea izan zen. 1927. urtean Espainiako Literaturako Sari Nazionala jaso zuen. 98ko belaunaldiko espainiar idazle koetaneoa izan zen; adinagatik ez da 27ko belaunaldikoa.
Lan nagusiak: La niña de Luzmela/ Luzmelako neskatoa (1909), La esfinge maragata/ Esfinge maragatoa (1914), El metal de los muertos/ Hildakoen metala (1920), El más fuerte/ Indartsuena (1946) eta Una novela de amor/ Amodiozko eleberri bat (1953).
MV Sewolen hondoratzea
Kritikak
Chonghaejin Marine ferryaren operadorea eta haren operazioak ikuskatzen zituzten erregulatzaileak ere kritikatu zituzten, baita Park Geun-hye presidentearen administrazioa ere, hondamendiari emandako erantzunagatik eta gobernuak guzti horretan zuen ardura ukatzen saiatzeagatik , eta KCG, berriz, hondamenaren kudeaketa txarragatik. Era berean, jendeak haserrea agertu zuen gobernuak eta komunikabideek hasieran informazio faltsua zabaldu zutelako, ontzian zeuden pertsona guztiak erreskatatu zituztela esan baitzuten. Gobernuari egotzi zioten irudi publikoa herritarren bizitzaren gainetik lehenestea, beste herrialde batzuen laguntza errefusatu eta hondamendiaren larritasunari publikoki garrantzia kenduz.
Concha Espina
Biografia
María de la Concepción Jesusa Basilisa Rodríguez-Espina eta Gacía-Tagle 1869ko apirilaren 15ean jaio zen Burlatan. Gurasoak Víctor Rodríguez Espina Olivares, eta Ascensión García Tagle de la Vega ziren. Hamar neba-arrebetatik zazpigarrena zen. Santanderko Méndez Núñez kalean zuten familia etxea, Sotileza auzoan. Hamahiru urte zituela, bere familia Mazcuerrasera joan zen, amonaren etxera. Hantxe hasi zen idazten.
MV Sewolen hondoratzea
Ondorioak
2014ko maiatzaren 15ean, kapitainari eta tripulazioko hiru kideri hilketa leporatu zieten, eta tripulazioko beste hamaika kideak, berriz, itsasontzia uzteaz akusatu zituzten. Hondoratzearen kudeaketa ofizialaren aurrean iritzi publikoak izan zezakeen erreakzioa kontrolatzeko Gobernuak kanpaina bat jarri zuen martxan eta kanpaina honen baitan Yoo Byung-eun atxilotzeko agindua eman zen (Chonghaejin Marineren jabea bezala izendatua), baina ezin izan zuten aurkitu, herrialde osoan bera bilatzeko agindua egon arren. 2014ko uztailaren 22an, poliziak jakinarazi zuen Seuletik 290 kilometrora, Suncheongo zelai batean agertu zen hildako gizon bat Yoo zela.
Concha Espina
Biografia
1888ko maiatzaren 14an Santanderko Atlantikoan lehen aldiz argitaratu zituen bertso batzuk 'Ana Coe Snichp' anagrama erabiliz. 1891n ama hil zen. 1893ko urtarrilaren 12an Ramón de la Serna eta Cuetorekin ezkondu zen jaioterrian. Aipatzekoa da María Gutiérrez Cueto (Maria Blanchard izenaz ezagunagoa) margolari kantabriar ospetsua, senarraren lehengusina eta adiskidetasun handia izan zuenarekin lotzen duen senidetasun politikoa. Senar-emazteak Valparaisora (Txile) joan ziren. 1894an jaio zen bere lehen semea, Ramón, eta 1896an Víctor de la Serna kazetaria. Txilen, Txileko eta Argentinako egunkariekin elkarlanean hasi zen. 1898an, familia Espainiara itzuli zen, eta 1900ean, Mazcuserrasen, bere seme Jose, umetan hil zena, jaio zen; 1903an, bere alaba bakarra, Josefina (Regino Sainz de la Maza musikariaren emaztea eta Carmen de la Maza aktore donostiarraren ama), eta 1907an, azken semea, Luis. Idazle gisa arrakasta handia izan zuena. Concha Espinak idazle gisa arrakasta handia izan zuen, eta senarra jeloskor jarri zen.
1909an, senarrarentzako lanpostua lortu zuen Mexikon, eta Madrilen jarri zen bere lau seme-alabekin. Senar-emazteak banatuta geratu ziren. Poesia eta beste genero asko idatzi zituen arren, ipuinetako eta eleberrietako narratibarekin lortu zuen ospea eta esker ona.
Lockeford (Kalifornia)
Lockeford Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Joaquin konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Concha Espina
Biografia
1934ko uztailean banandu zen juridikoki senarragandik. 1937an hil zen senarra. Espainiako Gerra Zibilak Mazcuserraseko etxean harrapatu zuen, eta handik ezin izan zen irten altxatutako bandoaren tropen Santander menderatu arte, 1937an. Handik aurrera, Sevillako ABC egunkarian kolaboratu zuen, eta testigantzazko eleberriak idatzi zituen: Retaguardia, Diario de una prisionera edo Luna roja.
1938an ikusmena galtzen hasi zen eta, ebakuntza egin arren, 1940an erabat itsu geratu zen. Hala ere, ez zion idazteari utzi. Hainbat lan antzerkirako eta zinemarako egokitu zituzten. Laurogeita sei urte zituela hil zen, 1955eko maiatzaren 19an, Madrilen. Almudena hilerrian dago.
Sariak eta omenaldiak
Beste sari eta ohore askoren artean:
Egunkarietako eta aldizkarietako artikuluak
[http://www.revista-raices.com/intro/intro.php Max Nordauri omenaldia (La Ondinaren hil ondoko edizioaren atarikoa). Madril. 1923, Raices. 16. zenbakia, 36 or.]
Patrick Süskind
Patrick Süskind (Ambach, Bavaria, Alemania, 1949ko martxoaren 26a), eleberrigile, antzerkigile, saiogile eta gidoigile alemana da. Oso famatu egin zen Kontrabaxua eta Perfumea lanekin, baina beti urrundu da publizitatetik. Oso gutxi ezagutzen da bere bizitza pribatuaren gainean, ez baitu elkarrizketarik ematen. Etxeak ditu Munichen, Parisen eta Montolieun, Frantzian.
Bizitza
Patrick Süskind Ambach herrian jaio zen, Munichetik hurbil. Wilhem Emanuel Süskind kazetari ezagunaren seme zaharrena da.
1968tik 1974ra historia ikasi zuen Municheko eta Aix-en-Provenceko unibertsitateetan. Frantziako hegoaldean zebilela, informazioa bildu zuen Perfumea izeneko eleberrirako.
1980 Hamarraldi horretan gidoigile moduan egin zuen lan telebistarako, “Kir Royal” eta “Monaco Franze” saioetan.
1981 Kontrabaxua argitaratu zuen, antzerki bakarrizketa bat, eta sekulako arrakasta izan zuen. Euskal Herriko antzokietan euskaraz ere antzeztu izan da.
1985 Perfumea. Hiltzaile baten historia idatzi zuen, hiltzaile baten historia. Eleberri horrekin iritsi zen ospearen gailurrera. Dagoeneko 50 hizkuntzatara itzuli da, tartean euskaraz, eta milioika ale saldu ditu. Tom Tyker zine zuzendariak ere film bat egin zuen eleberri horretan oin hartuta.
1986 Frankfurter Allgemeine Zeitung egunkariak sari bat eman zion lehen nobela onenagatik, baina berak ez zuen onartu, esanez ez zuela saririk hartuko bere idatziengatik.
1987 Usoa argitaratu zuen, eta geroago Sommer jaunaren historia, eta biek oso kritika onak jaso zituzten. Azken aldian, berriz, Hiru historia eta hausnarketa bat argitaratu zuen, eta gidoi bat Rossini filmerako.
Kanpoko loturak
Kontrabaxua antzerki lana
Perfumea filma
80 egunean
80 egunean 2010 urtean Jon Garaño eta Jose Maria Goenagak idatzi eta zuzendutako euskal filma da.
Donostiako Zinemaldian 2010eko Donostia Film Comissionen saria lortu zuen, baita Gehitu elkartearen Sebastiane saria ere.
Sinopsia
Axun (Itziar Aizpuru) eta Maitek (Mariasun Pagoaga) eskolan ezagutu eta bion arteko harremanak ezin laguntasunetik baino haratago joan. Bizitzak bananduta, Axun ezkondu egiten da eta Maitek bere benetako sexualitatea ezagutzen du. Berrogeita hamar urte pasa eta gero Donostiako ospitale batean topatu eta lehenengo sentimenduak berpizten dira.
Rouze
Rouze Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rouze udalerrian erroldatutako biztanleak 92 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 173 etxebizitza zeuden, 45 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 129 bigarren erresidentzia ziren. 151 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 45 etxebizitza nagusietatik 38 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 29 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 56 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboetatik 30 lanean zeuden (17 gizon eta 13 emakume) eta 6 langabezian zeuden (4 gizon eta 2 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
Raymond Larraburu
Biografia
Parisen zuzenbidea ikasi eta abokatu eta enpresen zuzendari moduan aritu zuen, tartean Compagnie d'Assurances Générales izenekoarentzat. Parisko Guardia Nazionalaren kapitaina izan zen 1830 eta 1847 artean. Ohorezko Legioko kide izendatu zuten.
Rouze
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia eta 1 eraikuntza enpresa.
Raymond Larraburu
Biografia
1849an Behe Pirinioetako diputatu bihurtu eta kontserbadore alderdiarekin aritu zuen. Berriro 1857an, 1863 eta 1865ean aukeratua, azken urte honetan Paueko alkate eta Behe Pirinioetako Kontseilu Orokorraren presidente orde bihurtu zen.
1869an senatuan sartu eta Napoleon III.aren alde egin zuen.
Rouze
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Middleport (Pennsylvania)
Middleport Pennsylvaniako borough bat da. Schuylkill konderrian kokatua dago. 2010ean 405 biztanle zituen, 1.14 kilometro koadrotan banatuta.
Rossville (Kansas)
Rossville Kansasko hiri bat da. Shawnee konderrian kokatua dago. 2010ean 1,151 biztanle zituen, 1.57 kilometro koadrotan banatuta.
Cryptobatrachus nicefori
Cryptobatrachus nicefori Cryptobatrachus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hemiphractidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Serley
Serley Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 310 etxebizitza zeuden, 227 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 73 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 283 etxeak ziren eta 22 apartamentuak ziren. 227 etxebizitza nagusietatik 178 bere jabearen bizilekua ziren, 45 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 15 etxek bi gela zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 73 etxek lau zituzten eta 103 etxek bost zituzten. 147 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 99 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 102 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 330 ziren, horien artean 234 aktiboak ziren eta 96 inaktiboak ziren. 234 pertsona aktiboetatik 209 lanean zeuden (119 gizon eta 90 emakume) eta 25 langabezian zeuden (10 gizon eta 15 emakume). 96 pertsona inaktiboetatik 49 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Serley udalerrian 230 unitate fiskal zeuden, 531 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.807 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina eta 1 iturgina.
2000. urtean Serley udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.422 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Elvia Carrillo Puerto
Elvia Carrillo Puerto (Motul, Yucatan, 1881eko urtarrilaren 30a - Mexiko Hiria, 1968ko apirilaren 15a) lider feminista, politiko eta sufragista mexikarra izan zen. Borrokalari sozial horri Mayab-eko Moja Gorria ezizena jarri zioten bere aktibismoagatik. Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistako kide izan zen, eta Yucatángo Kongresurako diputatu hautatu zuten 1923 an. Mexikon legegintza-kidego batean sartzeko hautatu zituzten hiru emakumeetako bat izan zen, emakumeek artean bozkatzeko eskubiderik ez zuten garai batean. 1953 era arte, emakumearen boto eskubidea lortu arte, borroka nekaezina egin zuen.
Biografia
Autodidacta, Rita Cetina Gutiérrez maistra eta poetaren luma-ikasle izan zen, eta haren La Siempreviva aldizkarian argitaratu zuen 1870 etik 1872 ra. Genero berdintasunari buruz zituen nozioak azaldu zituen. Urte batzuk geroago, bere irakaslea ohoratu egin zuen sortu zuen "Rita Cetina Gutiérrez" liga feministari eman zion izenaren bidez.
1910ean, espioi eta posta gisa parte hartu zuen Dzelkoop Planean, Yucatángo gobernadorearen aurkako matxinada armatuan. Enrique Muñoz Arístegui, Olegario Molinaren lasto-gizona, henekeneroen aberatsen oligarkiaren burua zen. Oligarkia hori, Casta jainkotiarra edo Casta Divina izenez ezaguna zen eta 30 bat familiak osatzen zuen. Molina 1901ean hautatu zuten, 1905ean eta 1906an ere bai, Porfirio Díaz kabineteko sustapen-ministro izendatu zutenean, Muñoz Arísteguiren bitartez, Yucatán estatua despotikoki gobernatzen jarraitu zuen. Elvia eta bere neba, Felipe, konspiratzaileak izan ziren mugimendu hartan, " Mexikoko Iraultzaren Lehen Txinparta" izenekoan: José E. Kantún, Crescencio Jiménez Borceguí, José Crisanto Chí, Víctor Montenegro, Claudio Alcocer, Miguel Ruz Ponaluz, Donato Bates eta Atilano Albertos. Geroago, Francisco I. Maderoren berrauketarako kontrako mugimendu nazionalarekin bat egin zuen eta 1912 an nekazari-erakunde bat sortu zuen Motulen, Mexikon lehena, agian.
Salvador Alvarado jeneralak Yucatánen gobernatu zuenean, 1915 etik 1918 ra, Yucatángo Bigarren Kongresu Feministan parte hartu zuen, Alvarado jeneralak berak babestuta. 1918ko martxoan, Motuleko Langileen Kongresuan parte hartu zuen, bere borroka-lankidearekin, Rosa Torre feministarekin batera. Han, sozialistek politikagintzan parte hartzeari uko egin zioten, ahotsa eta botoa ukatu baitzitzaien. Gaitzespen horrek aurreratu zuen Elviak urtebete geroago sortu zuen liga feministaren eragina; izan ere, Carrillo Puerto gobernadorearen hilketaren ondoren, 1924 an, kupula sozialistak kitatu egin zuen, eta indarkeria instituzional eta politikoarekin Elvia CDMXera erbesteratu zen.
1919 an, Venustiano Carranzaren gobernuan, Elvia Mexiko hirira joan zen, eta han sortu zuen "Rita Cetina Gutiérrez" liga feminista, 1917ko Konstituzioaren ondoren hautatutako ganbera legegileetan emakumeen botoaren eztabaida sar zedin, lortu gabe. Handik gutxira, Yucatánen, Liga hori emakumeen mugimendu sutsua izango zen.
Hain zuzen, 1921 ean, Felipe Carrillo Puertok, Elviaren nebak, hauteskundeetan irabazi ondoren, "Rita Cetina" liga Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistari atxiki zitzaion, eta 1922 ko urtarrilean, gobernadorearen eta estatuko irakasleen aurrean, Elvia Liga horretako presidente hautatu zuten, eta haren bulegoak "Ateneo Peninsular" eraikineko goiko solairuan jarri ziren. Harrezkeroztik, Elvia eta haren lagun Rosa Torre, Nelly Aznar, Susana Betancourt, Eusebia Pérez, Delta Aguayo eta Amalia Gómez maistrek, besteak beste, buru-belarri jardun zuten gizarte-klase guztietako gizon-emakumeen alfabetizazioaren, ausarkeriaren eta hobekuntza sozial eta ekonomikoaren alde. Hala, bada, "Rita Cetina" zentralaren eredutik abiatuta, 65 liga feminista jarri zituzten. Emakumeentzako gaueko eskola bat sortu zuten eta emakumezko zein gizonezko irakasleentzako etengabeko hezkuntzako eskola bat ere bai. Bi aldizkari argitaratu zituzten, Feminismo eta Rebeldia, eta, asteroko bileretan, hitzaldiak eman zituzten jaiotza-kontrolaren, hezkuntzaren, higienearen eta batez ere emakumeentzako interesgarriak ziren beste gai batzuen inguruan.
Hala ere, Elvia Carrillo Puertoren proiektuaren azken helburua emakumeentzako botoa lortzea zen, 1922an lortutakoa. Hain zuzen ere, Memorialak porrot egin ondoren —ehunka sinadura jaso zituen, baita Yucatánen ere—, emakumeen sufragiorako eskubidea eskatzen zuen, Elviak tokiko diputatu baten bidez aurkeztua, gehiengo sozialistak osatutako Estatuko Kongresuaren aurrean—, nebarengana jo zuen. Eta, bisita ugari egin ondoren, gobernadoreak erabaki zuen Konstituzioak berariaz debekatzen ez zuenez, Yucatáneko emakumeek botoa eman eta hurrengo azaroko hauteskundeetan bozkatu ahal izango zutela. Hala, lege-oinarririk gabe, 1922ko azaroan, Rosa Torre Méridako errejidore hautatu zuten. Urtebete geroago, Elvia bera, Beatriz Peniche Barrera eta Raquel Dίero (Hego-ekialdeko Alderdi Sozialistak postulatu zituen guztiak) eta tokiko biltzarrean parte hartu zuten; hala, Mexikoko lehen emakume hautetsiak izan ziren.
1924ko urtarrilean, Carrillo Puerto gobernadorearen estatu-kolpearen eta hilketaren ondoren, bere garaian Adolfo de la Huertasi [delahuertistak] egotzitako matxinada, Álvaro Obregon presidentearen aurka, eta 1924ko maiatzean konstituzio-ordena berrezarri ondoren, ordezko gobernadore José María Conuulek jazarri eta jazarri egin zuen Elvia. Berak adierazi zuen diputatu gisa hiru hamabostaldi besterik ez zituela kobratu. Bestalde, 1924ko uztailean, Rosa Torrek uko egin zion Méridako errejidore-karguari, orduko udal-presidente Javier Erosaren aginduz.
1925ean, orduko Calles presidentearen laguntzarekin, emakumeen boto-eskubidea onartuta zuen San Luis Potosíra joan zen Elvia. Diputatu izateko hautagaitza aurkeztu zuen eta irabazi egin zuen. Baina Gerra Kristerak animoa aldatuta zuen, beldur zelako emakumeen botoak kristeroen alde egingo ote zuen eta, hala, Kongresu federalak baliogabetzat jo zuen emakumeen botoa. CDMXera itzulita, Elviak Liga Orientatzaile Feminista Sozialista sortu zuen, eta Nekazaritza, Abeltzaintza, Landa Garapen, Arrantza eta Elikadura Idazkaritzako emakume-langileak antolatu eta lanean hasi zen. Geroago, 1931n, etengabe kritikak eta presio ofizialak jasotzen zituen erakunde hori Emakumeen Ekintzarako Liga bihurtu zen, eta etengabe borrokatu zen emakumeentzako boto-eskubidea onartzeko. Jakina da, adibidez, Elviak gutun bat bidali ziola Diputatuen Ganbera federalari, jarraitzaileen milaka sinadurarekin batera. Gutun horretan, 34. artikulu konstituzionala aldatzeko eskatzen zen, emakumeen botoa onartzeko. Orduan ere ez zen aintzat hartu eskaera.
" Errepublikako biztanleak, Mexikokoak izanda, baldintza hauek betetzen dituzten gizon-emakume guztiak dira: I. Ezkonduak izanez gero, 18 urte beteta edukitzea; bestela 21 urte eta II. Bizitzeko modu zintzoa izatea. Ekimen horrek porrot egin zuen, orduan nagusitzen zen ikuspegi politikoa honako hau zelako: emakumeari botoa emateko eskubide hori emanez gero, eragin politiko handia ematen zitzaion kleroari; izan ere, uste zuten kleroak neurri handi batean menderatu zezakeela emakumeen botoaren gehiengoaren borondatea, eta, orduan, aurrera ez egitea erabaki zuten. 1947 an, Miguel Alemán Valdésen lehendakaritzapean, hasiera eman zioten, eta Mexikon emakumearen boto eskubidea onartu zen, baina udal hauteskundeetan baino ez. Elvia Carrillok, 1941 ean ia itsu utzi zuen zirkulazio-istripu baten ondoren, gutxitu egin zuen gizarte-aktibismoa.
Hala ere, bere borrokari eutsi zion, eta azkenean Adolfo Ruiz Cortinesen lehendakaritza-aldian gailendu zen, 1953 an errepublikaren presidentearen ekimenak, Mexikoko Estatu Batuetako Konstituzio Politikoaren 34. artikulua aldatu zuenean Mexikoko emakumeei eskubide politikoen erabateko berdintasuna emateko, eta, zalantzarik gabe, boto-eskubidea. 1952 an, Elvia Carrillo Puerto Mexikoko Iraultzako beterano izendatu zuten Diputatuen Ganberan, eta Meritu Iraultzailearen ohorezko domina eman zioten.
Hil ondoko aintzatespena
2013 ko urriaren 15 ean, Mexikoko Senatarien Ganberak jakinarazi zuen Elvia Carrillo Puertoren oroimena aintzatetsi zuela, "gure herrialdean emakumeen giza eskubideak eta genero-berdintasuna defendatu, babestu, erabili eta ikertzeko" egindako lanagatik. Aitorpen hori urtero ematen da, martxoaren 8an, Emakumearen Nazioarteko Eguna ospatzeko.
Bizitza pertsonala
1900 ean, 19 urte zituela, Vicente Pérez Mendiburo landa-irakaslearekin ezkondu zen; handik hamabi urtera, 31 urte zituela, alargun geratu zen. 1917 an enplegatu publikoa zen Francisco Barrosorekin ezkondu eta 1925 ean dibortziatu zen. Felipe Carrillo Puertoren arreba da.
Shea Diamond
ShaGasyia Diamond, ezagunagoa Shea Diamond izen artistikoaz, (Little Rock, Arkansas, Ameriketako Estatu Batuak, 1978ko martxoaren 17a) estatubatuar emakumezko soul musika abeslari transgeneroa da.
Bizitza
1978an Little Rocken sortua, baina Memphisen hazi zen. Gizon jaio zen, bere genero nortasunarekin bat ez zetorren gorputzean.
14 urte zituenean etxetik alde egin zuen eta harrera etxe batera joan zen. 17 urterekin bere kabuz bizitzen hasi zen. 1999an genero trantsizioa egiteko finantzazioa etsi-etsian bilatzen zebilela, armazko lapurreta egin zuen. Harrapatu zuten eta 10 urte igaro zituen preso gizonezkoentzako espetxe batean. Espetxealdian I Am Her abestia idazten hasi zen.
2009an aske gelditu zenean New Yorkera joan zen bizitzera eta musikari ibilbideari ekin zion.
2016an I Am Her singlea argitaratu zuen.
Hadroi Talkagailu Handia
LHCa (Hadroi Talkagailu Handia —Large Hadron Collider—) CERNean kokatutako partikula-azeleragailu eta talkagailu bat da. Genevatik gertu dago, Frantzia eta Suitzaren arteko mugan. 7 TeVerarteko energia duten hadroi sortak, protoiak zehazki, talkatzeko diseinatu zen, eta bere asmo nagusia partikulen fisikako eredu estandarraren baliozkotasuna eta mugak aztertzea da; eredu hau partikulen fisikako marko teorikoa da. Honi buruz energia maila altuetan bere haustura ezagutzen da.
Talkagailuaren barnean bi protoi sorta kontrako norantzatan azeleratuak dira argiaren abiaduraren %99,99ra iritsi arte eta euren artean talkarazten dira, Big Banga gertatu eta berehala gertaturiko gertakariren batzuk irudikatzea ahalbidetuko luketen energia oso altuak eraginez (baina eskala subatomikoan).
LHCa munduko partikula azeleragailurik handi eta energetikoena da. Elektroi eta Positroien Talkagailu Handiarentzat (LEP ingelesezko siglez) sortutako 27 kilometroko luzera duen tunela erabiltzen du eta 34 herrialde eta ehunka unibertsitate eta laborategitako 2000 fisikari baino gehiagok honen eraikuntzan parte hartu dute.
Behin bere funtzionamendu tenperaturaraino hoztuta, 1,9 gradu Kelvinekoa dena (zero absolututik gora 2 gradu baino gutxiago, zehazki -271,15 °C) lehen partikula sortak 2008ko abuztuak 1ean txertatuak izan ziren, eta talkagailuaren ibilbide guztian zehar mugiarazteko lehen saiakera urte bereko irailak 10ean egin zen. Energia altuan egin beharreko lehen talkak 2008ko urriak 21erako aurreikusita zeuden arren, esperimentua atzeratua izan zen iman supereroaletako bat hozten duen helio likidoaren ihesa eragin zuen.
2009ko amaieran berriz ere martxan jarri zen eta urte horretako azaroak 30ean partikula azeleragailurik potenteena bihurtu zen bere sortetan 1,18 TeVeko energia lortuz, Tevatron estatubatuarrak aurretik ezarritako 0,98 TeVeko errekorra gaindituz. 2010eko martxoak 30ean LHCko lehen protoi talkek 7 TeVeko energia lortu zuten (euren artean bakoitza 3,5 TeVekoa zen bi sortak talka egin ondoren), saiakera mota hauetarako errekor berri bat izan zena. Talkagailua errendimendu erdian arituko da bi urtez, eta hauek igaro ondoren 14 TeVeko bere gehieneko energiara eramatea aurreikusten da.
Teorikoki tresna honek Higgs bosoia bezala ezagutzen den partikularen existentzia baieztatzeko balio izango duela espero da, "Jainkoaren partikula" edo "masaren partikula" bezala ere ezagutzen dena. Partikula honen behaketak fisikaren eredu estandarraren iragarpenak eta "lotura galduak" baieztatuko lituzke, eta gainerako funtsezko partikulek masa bezalako propietateak nola lortzen dituzten azaldu ahal izango litzateke.
Higgs bosoiaren existentzia egiaztatzea pauso esanguratsu bat izango litzateke Bateraketa Handiaren Teoria baten bilaketan, ezagutzen diren lau funtsezko elkarreraginetatik hiru elkarlotzea bilatzen duena; hortik kanpo soilik grabitatea geratzen da. Gainera, bosoi honek grabitatea beste hiru indarrekin alderatuz gero hain ahula zergatik den azalduko luke. Higgs bosoiarekin batera teorikoki iragarriak izan ziren beste partikula batzuk ere sortuko lirateke, zeintzuen bilaketa ere planifikatu baita, strangeletak, mikrozulo beltzak, monopolo magnetikoa edo partikula supersimetrikoak kasu.
Triacanthodidae
Triacanthodidae arrain hezurdunen familia bat da, Ozeano Atlantikoan, Indiako Ozeanoan eta mendebaldeko Ozeano Barean bizi dena.
Genero eta espezieak
Fmiliak 23 espezie ditu, 11 generotan banaturik:
Harvey Weinstein
Harvey Weinstein (Flushing, AEB, 1952) AEBetan film ekoizle izandako gizona da. Laneko botere posizioetan, bere enplegatuekin edo emakumezko aktoreekin sexu jazarle eta bortxatzailea izateagatik salatua, 2017tik aurrera paria sozial bihurtua dago. Bere kasuaren eskandalua Me Too mugimenduaren pizkundearekin oso lotua dago.
Biografia
Bere anaia Bob Weinsteinekin Miramax zine-konpainia sortu zuten. Film independente arrakastatsuak sortu zituen, besteak beste, Sex, Lies eta Videotape (1989), The Crying Game (1992), Pulp Fiction (1994), Heavenly Creatures (1994), Flirting with Disaster (1996) eta Shakespeare in Love (1998). Weinsteinek ekoitzitako filmek Oscar sarietako ehun hautagaitza baino gehiago lortu dituzte.
Miramax Disney konpainiak erosi zuen, baina harreman enpresarial hark huts egin ondoren, Bob anaiarekin jarraitu zuen, ekoiztetxe berriari The Weinstein Company izena emanda. 2017 arte iraun zuen konpainia horrek.
2017ko urrian, Weinsteinen aurkako sexu abusuen salaketa publiko egin ziren, bere konpainiatik bota zuten eta AEBetako Zinemako Arte eta Zientzien Akademiatik kanporatu zuten. Lauren O’Connor langile ohia izan zen publikoki hitz egiten lehena, baina egun gutxitan, hilabete hura amaitu artean, 80 emakumek baino gehiagok salaketa jarri zuten Weinsteinen aurka. Salatzaile osspetsuen artean, Rosanna Arquette, Katherine Kendall, Mira Sorvino, Rose McGowan eta Ashley Judd, esate baterako.