cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fisikaren historia
Isaac Newton
XVII. mende amaieran eta XVIII. mende hasieran Iraultza Zientifikoaren figura handienaren lorpenak eman ziren: Cambridge Unibertsitateko fisikari eta matematikaria, Sir Isaac Newtonenak (1642-1727); askok eragin handiena izan duen zientzialaririk handiena kontsideratu dutena. Ingalaterrako Royal Society-ko kidea, bere mekanika eta astronomiako aurkikuntza propioak aurrerago eman ziren aurkikuntzekin uztartu zituen unibertsoaren funtzionamenduaren deskripzio sistematiko bat sortzeko. Mugimenduaren hiru lege formulatu zituen, baita grabitazioaren unibertsalaren legea ere, zeinak ondoren objektuen erorketa mugimendua azaltzeaz gain, gorputz zerutiarren mugimendua ere azalduko duena. Emaitza hauetara iristeko, Newtonek adar matematiko erabat berria asmatu zuen: kalkulua (Leibniz-ek ere bere kabuz asmatu zuen adar hau), fisikaren adar gehienen garapenean parte fundamentala bilakatuko dena. Newtonen aurkikuntzak Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (“Filosofia Naturalaren Printzipio Naturalak”) obran azaldu zituen 1687an, eta honek mekanika eta astronomiaren aro modernoaren abiapuntua markatu zuen.
Newtonek mekanikaren tradizio kartesiarra alde batera utzi zuen, ez baitzegoen ados korpuskuluen indarren teoriarekin. Mugimenduaren hiru legeak eta grabitatearen lege unibertsala erabiliz, frogatu zuen objektuek ez zituztela naturaren formak determinatutako ibilbideak jarraitzen. Horren ordez, esan zuen erregularki behatutako ibilbideak, baita etorkizuneko mugimendu guztiak ere, matematikoki deduzituak izan daitezkeela, ematen den mugimenduan, masan eta objektuen gaineko indarrean oinarrituz. Dena den, mugimendu zerutiarrak ez ziren hain ondo egokitzen Newtonen legeetara, eta horregatik, Newton sinisduna izanik, pentsatu zuen nolabait Jainkoak esku hartzen zuela mugimendu hautan eguzki sistemaren egonkortasuna bermatzeko. Newtonen printzipioak (baina ez bere tratatu matematikoak), eztabaida ekarri zuen filosofo kontinentalekin, hauek Newtonen mugimenduaren eta grabitatearen azalpen metafisikoa filosofikoki onartezina zela uste baitzuten. 1700 urte inguruan hasita, filosofia kontinentalaren eta analitikoaren arteko bereizketa eman zen, non eztabaida filosofikoez gain, Newton eta Leibnizen jarraitzaileek eztabaida pertsonalak ere izan zituzten. Alde bakoitzak bere kalkuluaren teknika analitikoen alde egin zuen, hauek independenteki garatuak izanik. Hasieran, tradizio leibniztar eta kartesiarra nagusi ziren kontinentean (Leibnizen kalkulua nagusi zen Ingalaterran izan ezik). Newton bera ere kezkatzen zuen grabitazioaren inguruko azalpen filosofikorik ez egoteak, nahiz eta bazekien ez zela beharrezkoa honen funtzionamendua azaltzeko. XVIII. mendea aurrera zihoan neurrian, filosofo kontinentalak Newtonen matematika bidez azaldutako mugimenduen formulak onartzen joan ziren.
Newtonek lehen errefrakzio-teleskopio eraginkorra eraiki zuen eta kolorearen inguruko teoria garatu zuen, “Optika” obran publikatu zuena; horretarako, argi zuria deskonposatzen zuen prisman oinarritu zen, non kolore ugarik espektro ikusgarria osatzen zuten. Newtonen argia, partikula ñimiñoek osatzen zutela azaltzen zuen bitartean, 1690ean Christiaan Huygensek uhinen bidez egiten zela azaldu zuen Newtonen teoriari aurre eginez. Hala ere, XIX. mendera arte ez zuen arrakasta handirik izan, garai horretan filosofia mekanikoaren nagusitasunak Newtonen azalpenaren alde egin baitzuen. Newtonek hozte lege enpiriko bat ere proposatu zuen, soinuaren abiadura ikertu zuen, berretura-serieak aztertu zituen, binomio teoria frogatu zuen eta erro karratuetara hurbiltzen zen metodo bat ere garatu zuen. Garrantzitsuena agian, Newtonek lurreko objektuen eta zeruko gorputzen mugimenduak lege berdinen araberakoak direla estea izan zen, zeinak ez diren ez ausazkoak ezta gaiztoak ere. Keplerren mugimendu planetarioen legeen eta bere grabitazio teoriaren arteko trinkotasuna frogatuz, heliozentrismoaren inguruko azken zalantzak uxatu zituen.
Beste lorpen batzuk
Iraultza zientifikoaren garaian, fisikaren beste adar batzuetan ere aurrerapenak eman ziren. William Gilbertek, Elizabeth I Erreginaren gorteko fisikaria, magnetismoaren inguruko lan garrantzitsua publikatu zuen 1600. urtean, non Lurra iman erraldoi moduko bat dela esan zuen. Robert Boylek (1627-1691) ganbera batean itxita, gasen portaera aztertu zuen eta bere izena daraman gasen inguruko legea formulatu zuen. Psikologian ere ekarpenak egin zituen eta kimika modernoaren hastapenetan lagundu ere egin zuen. Iraultza zientifikoaren garaian akademia eta elkarte ugari sortu ziren herrialde desberdinetan, handienak Ingalaterrako Royal Society (1660) eta Frantziako Zientzien Akademia (1666) ziren. Ingalaterrakoa Londresen kokatu zen instituzio pribatu bat zen, eta bertatik zientzialari ospetsu asko igaro ziren: John Wallis, Willian Brouncker, Thomas Sydenham, John Mayow eta Christopher Wren, hala nola. Pariskoa, instituzio publikoa zen, eta bertatik kide atzerritarrak ere igaro ziren, Dutchman Huygens nabariena. XVIII. mendean, Berlinen (1700) eta San Petersburgon (1724) ere akademia garrantzitsuak sortu zituzten. Akademia eta elkarteek espazio garrantzitsu bat aurkezten zuten iraultza zientifikoaren eta ondorengo garaietan ere eztabaida, publikazio eta garapen zientifikorako. 1690ean, James Bernoullik frogatu zuen zikloikdea zela tautokronaren arazorako konponbidea; eta ondorengo urtean, Johann Bernoullik frogatu zuen bi puntutatik zintzilikaturiko kate batek katenari bat sortuko duela. Beranduago, zikloideak kurba brakistokronaren arazoa ere konpontzen zuela frogatu zuen.
José Iruretagoyena
José Iruretagoyena Solchaga (Lodosa, – Iruñea, ) nafar militarra izan zen.
Fisikaren historia
Lehen termodinamika
Otto von Guerickek 1650ean motorraren aurrekaria diseinatu zuen, historiako lehen huts ponpa diseinatu eta eraiki baitzuen, eta lehenbiziko aldiz hutsa sortu zuen, “Magdeburg hemisferioak” izeneko esperimentuaren bidez. Hutsa frogatu nahi zuen, Aristotelesen “naturak hutsa gorroto du” ideia zabaldua faltsatzeko. Pixkat aurrerago, Boyle fisikari eta kimikari irlandarrak Guerickeren diseinuak ikasi zituen eta 1656an, Robert Hooke zientzialari ingelesarekin batera, aire ponpa bat eraiki zuen. Ponpa hau erabiliz, Boyle eta Hookek presio-bolumenaren arteko korrelazioa ikusi zuten gas baten baitan: PV=k, non P presioa den, V bolumena den eta k konstantea den. Korrelazio hau Boyleren Legea izenaz ezagutzen da. Garai horretan, airea mugimendurik gabeko partikulaz osatuta zegoela uste zuten, eta ez mugimenduan dauden molekulen sistema bat bezala. Mugimendu termikoaren nozioa bi mende ondoren etorriko da. Dena den, 1690eko Boyleren publikazioak kontzeptu mekaniko baten inguruan jarduten du: aire jauzia. Ondoren, termometroaren asmakuntza eta gero, tenperaturaren ezaugarria kuantifikatua izan zitekeen. Tresna honek Gay-Lussac-i bere legea aldatzeko aukera eman zion eta gasaren lege ideala formulatu zuen. Lege hau formulatu aurretik, Boylen bazkide batek (Denis Papin) lurrun digestore bat sortu zuen. Hau ontzi itxi bat da, tapa fin batekin, zeinak lurruna mantentzen duen presioa igotzen den arte.
Ondorengo diseinuek balbula bat erantsi zioten makina lehertu ez zedin. Balbula honen mugimendua ikusirik, Papin-i pistoi (eta zilindro) motorraren ideia bururatu zitzaion. Dena den, ez zuen bide horretan aurrera egin. Thomas Savery izan zen 1697an motore hau eraiki zuena. Nahiz eta hasierako motoreak eraginkorrak ez izan, zientzialari askoren atentzioa lortu zuten. Hala, 1689an eta lurrun-makinaren aurretik, zaldiak erabiltzen ziren meatzetatik ura ateratzeko. Ondorengo urteetan, lurrun-makinaren moldaketak eraiki ziren, Newcomen makina adibidez, eta ondoren Watten makina. Makina hauek zaldiak ordezkatu zituzten berehala. Hala, makina hauek zaldiekin alderatzen hasi ziren, eta horrela, zaldien indarraren neurriak erabiltzen ziren makinetarako (hortik dator gaur egungo zaldi potentzia). Hasieran makinek bazuten arazo bat: mantsoegiak eta traketsak ziren, soilik erregaiaren %2a bilakatzen zuten indar erabilgarri. Beste hitz batzuetan esanda, ikatz (edo egur) pila bat behar zen indar gutxi lortu ahal izateko. Hala, motoreen dinamikaren inguruko zientzia berri bat sortu zen arazo hau konpontzeko: termodinamika.
José Iruretagoyena
Biografia
Gerra Zibila piztu zenean koronela zen eta abuztuan Jose Soltxaga lehengusuaren agindupean Gipuzkoako kanpainan parte hartu zuen. Gerraren amaierako jenerala zen.
Gerra ondoren, gobernadore militarra eta 1946 eta 1947 artean, Iruñeko alkatea izan zen.
Fisikaren historia
XVIII. mendeko garapenak
XVIII. mendean zehar, Newtonek sortutako mekanika zientzialari askoren eskutik garatua izan zen, eta matematikari geroz eta gehiago kalkuluaren inguruan ikertzen hasi ziren. Mugimenduaren arazoen inguruko analisi matematikoaren aplikazioa, mekanika arrazional gisa ezagutzen zen, baita matematika mistoak bezala ere (ondoren mekanika klasikoa bezala izendatuko zen).
Mekanika
1714an, Brook Taylorek ekuazio diferentzial bat ebatzi zuen eta bertatik soka tentsatu baten bibrazio frekuentzia oinarrizkoa ondorioztatu zuen, tentsioa eta masa erlazionatuz. Daniel Bernoulli (1700-1782) matematikari suitzarrak gasen portaeraren inguruko ikerketa matematikoak egin zituen, mende baten ondoren garatuko den teoria zinetikorako oinarriak ipiniz. 1733an zintzilikaturiko kate baten frekuentzia eta harmonika ondorioztatu zituen ekuazio diferentzial bat ebatziz. Hurrengo urtean, mutur batetik heldutako barra elastiko baten bibrazioen ekuazio diferentzial bat ebatzi zuen. Benoulliren fluidoen dinamikaren tratatua eta bere fluidoen korronteen inguruko azterketa 1738ko Hydrodynamica lanean sartu zituen.
1739an, Leonhard Euler-ek osziladore harmonikoaren ekuazio diferentziala ebatzi eta erresonantziaren fenomenoaz konturatu zen. 1742. urtean, Benjamin Robinsek “Artilleriako Printzipio Berriak” lana publikatu zuen, aerodinamikaren zientziari hasiera emanez. Ingalaterrako lanak atzean geratu ziren kontinentean eman ziren aurrerapenekin alderatuz. Bertako akademietan, lanak aurrera egin zuen Bernoulli, Euler, Lagrange, Laplace eta Legendre bezalako zientzialariekin. 1743an, Jean le Rond d’Alembertek Traite de Dynamique publikatu zuen, non indar orokortuen kontzeptua proposatu zuen azelerazioan edo mugatuta zeuden sistementzako, eta lan birtualen ideia aplikatu zuen, D’Alemberten printzipioa izena jaso zuena, Newtonen bigarren legearen etsaia. 1747an, Pierre Louis Maupertuisek mekanikari gutxieneko printzipioak aplikatu zizkion. 1759an, Eulerek danbor laukizuzenaren bibrazioaren ekuazio diferentzial partziala ebatzi zuen. 1764ean, Euler danbor biribilen bibrazioaren ekuazio diferentzial partziala ikertzen ari zela, Bessel-en funtzioaren ebazpen bat aurkitu zuen. 1776an, John Smeatonek esperimentuei buruzko idazki batean indarra, lana, momentu lineala eta energia zinetikoa lotu zituen, eta energiaren kontserbazioaren ideia babestu zuen. 1788. urterako, Joseph Louis Lagrangek, Lagrangeren mugimenduaren ekuazioak proposatu zituen Mécanique Analytique lanan, non mekanika osoa lan birtualaren printzipioaren inguruan antolatzen duen. 1789an, Antoine Lavoisier-ek masa kontserbazioaren legea definitu zuen. XVIII. mendean mekanika arrazionala oso ondo ulertu daiteke bai Lagrangeren 1788ko lanean, baita Pierre-Simon Laplace-ren Mechanics-ean ere.
Termodinamika
XVIII. mendean zehar, termodinamika pisurik gabeko “fluido neurtezinen” inguruko teorien bitartez garatu zen. Fluido hauetako batzuk beroa, elektrizitatea eta flogistoa (berehala nitrogenoa eta karbono dioxidoa zirela konturatuko ziren). Kontzeptu hauek benetako fluidoak zirela onartuz, hauen ibilbide eta mugimenduak kontrola zitezkeen aparatu mekaniko edo erreakzio kimikoen bidez. Esperimentazio tradizio honek esperimentazio-aparailu berrien garapena ekarriko du, Leyden ontzia adibidez; baita neurtzeko tresna berriak ere, kalorimetroaren antzera; eta bertsio zaharren hobekuntzak, termometroaren kasua adibidez. Esperimentuek ere kontzeptu berriak sortu zituzten. Glasgow-eko Unibertsitatean Joseph Blacken bero latentea eta Benjamin Franklinen fluido elektrikoen karakterizazioa (esaten zuen fluidoak gehiegi eta gutxiegi zeuden lekuen arabera mugitzen zirela, ondoren hau karga positibo eta negatibo gisa berrinterpretatua izan zen) garaiko garapenaren ondorio dira. Franklinek ere, 1752an frogatu zuen tximistak elektrizitatea baino ez zirela.
Beroaren inguruko XVIII. mendeko teoriak, hau fluido mota bat bezala definitzen zuen, teoria kalorikoa bezala ezagutua. Nahiz eta ondoren frogatu zen teoria hau okerra zela, zientzialari askok teoria honengan konfiantza zuten eta aurrerapen handiak egin zituzten teoria modernoa garatu zen arte, horien artean koka ditzakegu Joseph Black (1728-1799) eta Henry Cavendish (1731-1810). Teoria honi kontrajarria, bazegoen gutxiago onartua zen teoria bat Newtonen garaikoa, esaten zuena beroa substantzia baten partikulen mugimenduaren ondorioa dela. Teoria mekaniko honek indarra lortu zuen 1798an Count Rumfordek (Benjamin Thompson) kanoi zulatuaren esperimentua egin zuenean, non beroaren eta energia mekanikoaren arteko harreman zuzena aurkitu zuen.
XVIII. mende hasieran elektrostatikaren eta indar magnetikoen inguruko teoria orokorrak bilatzen saiatu ziren Newtonen printzipioetara egokitzen zirenak, baina ez zen horrelakorik gertatu. Ezintasun hau pixkanaka desagertuz joan zen praktika esperimentalaren gorakadaren aurrean, eta XIX. menderako jada praktika hau zentrala zen, Royal Institutionen jada oso ohikoa zen. Bitartean, mekanika arrazionalaren metodo analitikoak fenomeno esperimentalei aplikatzen hasi ziren. Honen arduradun handienetako bat Jospeh Fourier frantsesa izan zen, beroaren zirkulazioaren tratatu analitikoaren ondorioz, 1822an publikatua. Jospeh Priestleyk 1767an aldderantzizko karratu elektrikoaren legea proposatu zuen eta Charles-Agustin de Coulombek alderantzizko karratuaren legea sartu zuen elektrostatikan 1798an.
Mende amaieran, Frantziako Zientzien Akademiako kideak esparru honetan nagusitu ziren. Aldi berean, Galileok eta bere jarraitzaileek bultzatutako tradizio esperimentalak iraun zuen. Royal Society eta Frantziak Zientzien Akademia ziren lan esperimentalaren inguruko lanak egiten zituzten zentro handienak. Mekanikan, optikan, magnetismoan, elektrizitate estatikoan, kimikan eta fisiologian esperimentuak egiten zituzten, eta XVIII. mendean ez zeuden hain bereiziak bata bestearengandik. Aurrerago, azalpen eskemak desberdinduz joan ziren eta adar hauek geroz eta gehiago bereizten joan ziren, esperimentu eskema desberdinak ere sortuz.
XIX. mendea
1800. urtean, Alessandro Voltak bateria elektrikoa (pila voltaikoa) asmatu zuen eta honek korronte elektrikoak ikertzeko bideak zabaldu zituen. Urte bete beranduago, Thomas Youngek argiaren uhin izaera frogatu zuen -Augustin-Jean Fresnelen lanak oinarri esperimentala eman zion-, baita interferentzia printzipioa ere. 1813an, Peter Ewartek energiaren kontserbazioaren ideia defendatu zuen “Mugimendu indarren neurketaren inguruan” idazlanean. 1820an, Hans Christian Ørstred-ek eroale elektrikoek indar magnetikoa handitzen dutela ikusi zuen, eta astebete geroago, André-Marie Ampère konturatu zen bi korronte elektriko paralelok indarrak eragiten dizkietela elkarri. 1821ean, William Hamilton, Hamiltonen funtzio bereizgarrien gainean ikertzen hasi zen. 1821ean, Michael Faradayk motore-elektriko bat eraiki zuen; bitartean, Georg Ohm-ek erresistentzia elektrikoaren legea zehaztu zuen 1826ean; tentsioa, korrontea eta zirkuitu elektrikoaren erresistentziaren arteko erlazioa finkatuz.Urte bete geroago, Robert Brownek mugimendu Browniarra deskubritu zuen: uraren gaineko polenaren mugimendua likidoaren atomoen mugimenduen ondorioa da. 1829an, Gaspar Coriolisek lana eta energia zinetikoa terminoei gaur egun dituen esanahia eman zien.
1831ean, Faradayk (eta beste aldetik Joseph Henryk) Faraday efektua deskubritu zuen, magnetismoaren bidezko korronte edo karga elektrikoaren sorrera -indukzio elektromagnetikoa; bi aurkikuntza hauek motore elektrikoaren eta sorgailu elektrikoaren oinarriak dira. 1834ean, Carl Jacobik funtzio eliptikoen teoria sortu zuen. 1834ean, John Russellek agortzen ez den ur uhin bat deskubritu zuen Edinburgotik gertu, eta ur-tankea erabili zuen ur olatu baten abiaduraren dependentzia luzeeraren eta uraren sakoneraren gainean zein zen aztertzeko. 1835ean, Willian Hamiltonek Hamiltonen mugimenduaren ekuazio kanonikoak zehaztu zituen. Urte berean, Gaspar Coriolisek gurpil hidraulikoen funtzionamendua teorikoki aztertu zuen eta Coriolis efektua ondorioztatu zuen. 1841ean, Julius Robert von Mayer-ek, zientzialari hasiberria, energiaren kontserbazioaren inguruan idatzi zuen, baina bere esperientzia falta zela eta, ez zuen onarpenik izan. Hurrengo urtean, Christian Doppler-ek Doppler efektua proposatu zuen. 1847an, Hermann von Helmholtzek energiaren kontserbazioaren legea formalki zehaztu zuen. 1851ean, Léon Foucaultek, pendulu handi baten bidez (Foucault pendulua) Lurraren errotazio-mugimendua frogatu zuen.
Ingurune jarraien mekanikan ere aurrerapen handiak eman ziren mendearen lehen erdian, elastikotasun legeak formulatu ziren solidoentzako, eta Navier-Stokes ekuazioak aurkitu zituzten fluidoen inguruan.
Termodinamikaren legeak
XIX mendean, beroaren eta energia mekanikoaren legeak kuantitatiboki ezarriak izan ziren Julius Rober von Mayer eta James Prescott Joulen bidez, zeinak beroaren baliokide mekanikoa neurtu zuten 1840an. 1849an, Joulek bere esperimentuen emaitzak publikatu zituen (baita pedalen bidezko gurpilaren esperimentua ere), eta bertan beroa energia mota bat dela frogatu zuen. Ondorio hori 1850ean onartua izan zen. Beroaren eta energiaren arteko harremana lurrun-makinen garapenerako garrantzitsua izan zen, eta 1824ean, Sadi Carnoten lan teoriko eta esperimentala publikatu egin zen. Carnotek termodinamikaren zenbait ideia hartu zituen bere makina eraginkorraren inguruko eztabaidan. Sadi Carnoten lanak termodinamikaren lehenengo legearen oinarria finkatu zuen —energiaren kontserbazioaren legearen berrespena—, zeina William Thomsonek (Kelvin Jauna) eta Rudolf Clausiusek formulatu zuten 1850. urtean. Kelvin Jaunak, zero absolutuaren kontzeptua gasetatik substantzia guztietara zabaldu zuena 1848an, Lazare Carnoten, Sadi Carnot eta Émile Clapeyronen ingeniaritzaren teoriaren inguruan idatzi zuen lehendabiziko lege hori formulatu ahal izateko.
Kelvin eta Clausiusek ere termodinamikaren bigarren legea zehaztu zuten. Lege hau lehenago beste modu batean zegoen formulatua: beroa ez doa berez gorputz hotz batetik beroago batera. Bestelako formulazio batzuk berehala planteatu ziren eta Kelvinek nolabait ulertu zituen legearen inplikazio orokor batzuk. Bigarren Legeak dio gasak mugimenduan dauden molekulek osatzen dutela (Daniel Bernoullik 1738an planteatu zuen antzeko zerbait, baina ez zuen arrakastarik izan). 1850ean, Hippolyte Fizeau eta Léon Foucaultek argiaren abiadura neurtu zuten uretan, eta ikusi zuten airean baino mantsoagoa zela, argiaren uhin izaera azpimarratuz. 1852an, Joule eta Thomsonek frogatu zuten gas bat abiadura handian zabaltzen baldin bada hoztu egiten dela, honi Joule-Thomson edo Joule-Kelvin efektua deritzo. Hermann von Helmholtzek unibertsoaren heriotza termikoaren ideiarekin aurrera egin zuen 1854ean. Urte berean, Clausiusek dQ/T-ren garrantzia ezarri zuen (Clausiusen teorema).
James Clerk Maxwell
1859an, James Clerk Maxwellek molekulen abiaduraren banaketaren legea deskubritu zuen. Maxwellek frogatu zuen eremu elektriko eta magnetikoak beren sorgunetik kanpora zabaltzen direla argiaren abiadura berdinean, eta argia erradiazio elektromagnetiko mota bat baino ez dela, soilik frekuentzia eta uhin luzeeragatik bereizten dena. 1859an, Maxwellek gas baten molekulen abiaduren banaketaren inguruko matematiketan lan egin zuen. Argiaren uhin izaeraren teoria onartua izaten ari zen Maxwellen elektromagnetikaren inguruko lanak aurrera egiten zuen ahala, eta hortik aurrera, argiaren eta elektrizitatearen eta magnetismoaren inguruko ikerketak areagotu egin ziren. 1864ean, Maxwellek eremu-elektromagnetikoaren teoria dinamikoaren inguruan idatzi zun eta argia fenomeno elektromagnetikoa dela esan zuen 1873an Treatise on Electricity and Magnetism obran. Lan hau Carl Friedrich Gauss eta Wilhem Weberen lan teorikoetan oinarritu zen. Beroa mugimendu partikularrean enkapsulatuz, eta honi dinamika Newtondarraren indar elektromagnetikoak gehituz, indar teoriko oso handia eman zien behaketa fisikoei.
Argia uhin formako energia transmisio bat dela (eter luminiszente batetik zehar), eta Heinrich Hertzen erradiazio elektromagnetikoaren hautematea, teoria fisikoaren garaipen handia izan zen, eta oinarrizko teoria askoren garapena ahalbidetuko zuen etorkizunean. Maxwellen teoriaren frogapen esperimentala Hertzek bideratu zuen, uhin elektrikoak sortu eta detektatzea lortuz 1886ean. Horrela, hauen ezaugarriak deskribatu zituen, eta hauek irrati, telebista eta beste aparailu batzuetan aplikatzea ahalbidetu zuen. 1887an, Heinrich Hertzek efektu fotoelektrikoa deskubritu zuen. Uhin elektromagnetikoen aurkikuntza ondoren hasi zen, zientzialari eta asmatzaile desberdinek esperimentu desberdinak bideratu zituzten uhin hauen ezaugarriak ezagutzeko. 1890 urtean, Guglielmo Marconik erradio uhin bat sortu zuen haririk gabeko telegrafo sistema baten bidez.
Materiaren teoria atomikoa XIX. mendean proposatua izan zen berriz John Dalton kimikariaren eskutik, eta Clausius eta James Clerk Maxwellek beraien gasen teoria zinetiko-molekularrean hipotesi gisa erabili zuten termodinamikaren legeak azaltzeko. Ludwin Boltzmann (1844-1906) eta Josiah Willard Gibbs (1839-1903) zientzialariek esan zuten energia (baita beroa ere) partikulen abiaduraren neurri bat dela. Egoera desberdinen partikulen antolakuntzen posibilitatea eta egoera hauen energia harremanduz, Clausiusek energiaren desagerpena berrinterpretatu zuen, eta esan zuen energia molekulen tendentzia estatistikoa dela. Termodinamikaren bigarren legearen interpretazio estatistikoa edo absolutuaren arteko eztabaida piztu zen hamarkada askotarako, zeina ez zen konpondua izango XX. mendean atomoen portaera zehaztu ahal izan zen arte.
Erradiazio esperimentuak
XIX mendean, esperimentu batzuetan erradiazio forma ezezagunak detektatzen hasi ziren: Wilhelm Röntgenek X-izpiak deskubritu zituen 1985ean; 1896an Henri Becquerelek zenbait materia mota deskubritu zituen zeinak erradiazioa emititzen duten. 1897an, J.J. Thomsonek elektroia deskubritu zuen, eta Marie eta Pierre Curiek elementu erradioaktibo berriak aurkitu zituzten. Honek ustez suntsiezina den atomoaren eta materiaren izaeraren inguruko eztabaida piztu zuen. Mari eta Pierrek “erradioaktibitate” terminoa erabili zuten ezaugarri hau definitzeko, eta radioa eta polonioa elementu erradioaktiboak isolatzea lortu zuten. Ernest Rutherford eta Frederick Soddyk Becquerelen erradiazio formetako bi indetifikatu zituzten elektroi eta helioaren bitartez. Rutherfordek erradioaktibitatearen bi mota izendatu zituen eta 1911. urtean frogatu zuen atomoak bazuela positiboki kargatutako nukleo dentsoa, zeina karga negatiboa duten elektroiez inguratuta dagogen. Teoria klasikoaren arabera, egitura honek ezin zuen egonkorra izan. Teoria klasikoa ere oker zegoen, XIX mende bukaeran egin ziren bi esperimenturen emaitzak ikustean. Esperimentu hauetan ikusi zen ez zela beharrezkoa “eter luminiszenterik” fenomeno elektromagnetikoak azaltzeko. Erradiazioaren eta erradioaktibitatearen inguruko ikerketak ardatz izan ziren ondorengo urteetan, eta 1930.eko hamarkadan fisio nuklearra deskubritu zen, zeinak energia atomikoari bide eman zion.
Albert Einsteinen erlatibitatearen teoria
1905ean, 26 urte zituen Albert Einstein (1879-1955) fisikariak, frogatu zuen nola denbora eta espazioaren neurriak behatzailearentzat eta behatuarentzat desberdinak ziren. Einsteinen erlatibitatearen teoria erradikalak iraultza berri bat suposatu zuen zientziarentzat. Nahiz eta beste ekarpen garrantzitsu asko ere egin zituen Einsteinek, erlatibitatearen teoriak bere baitan inoiz izan den lorpen intelektual handienetako bat suposatu zuen. Nahiz eta erlatibitatearen kontzeptua ez zuen Einsteinek ezarri, azaldu zuen espazio huts batean argiaren abiadura beti konstantea dela, hau da, behatzaile guztientzako berdina eta mugimenduarentzako muga absolutua. Honek ez du eragiten pertsona baten egunerokoan, izan ere objektu gehienen abiadura argiarena baino askoz ere txikiagoa da. Baina argiaren abiadurara hurbiltzen diren objektuetan, erlatibitatearen teoriak frogatzen duena da, hauetan erlojuak ipiniko bagenitu, denbora askoz ere mantsoago igaroko litzakeela lurrean geldirik dagoen behatzaile batentzat baino. Einsteinek E=mc2 formula ere deduzitu zuen, massa eta energiaren arteko baliokidetasuna zehazten duena.
Erlatibitate berezia
Einsteinek esan zuen argiaren abiadura konstantea dela erreferentzia-sistema inertzial guztietan eta lege elektromagnetikoak erreferentzia-sistema dena delakoa izanik, baliozkoa izan behar dutela. Baita ere esan zuen masa eta energia elkar trukagarriak direla bere E=mc2 formularen arabera. Urte berean publikatutako beste artikulu batean, Einsteinek baieztatu zuen erradiazio elektromagnetikoa kantitate txikitan (quantum) transmititzen dela, Max Planck teoriko fisikoak proposatutako konstante batean oinarrituz.
Erlatibitatearen teoria, behaketa fisikoen eta espazio eta denboraren kontzeptuen arteko harremanen inguruko formulazioa da. Teoria elektromagnetikoaren eta Newtonen mekanikaren arteko kontraesanetatik jaio zen eta bi esparru hauetan eragin handia izan zuen. Arazoa zen ea beharrezkoa zen uhin elektromagnetikoak bideratzen zituen “ether” horren inguruan eztabaidatzea, baita honen inguruko mugimendua eta honen antzematea ere, izan ere, Michelson-Morley esperimentuan ez zen hau lortu. Einsteinek eztabaida honekin eta “ether” kontzeptuarekin amaitu zuen bere erlatibitatearen teoria bereziarekin. Hala ere, bere oinarrizko fomulazioak ez du teoria elektromagnetiko detailatua sartzen.
Einsteinek “zer da denbora?” galderari Newtonek emandako erantzuna zalantan jarri zuen, osagabea dela esanez. Horren aurrean, “behatzaileak” beharrez bere denboraren eskalaren erabilera egin behar du, eta mugimendu desberdinean dauden bi behatzaileentzako, denbora eskalak desberdinak izango dira. Honek denbora eta espazioa bi kontzeptu lotu bilakatzen ditu, izan ere, behatzailearen mugimenduaren (espazioa) araberakoa da denboraren jarduna. Behatzaile bakoitza bere espazio-denboraren egituraren jabe da. Erreferentzia absoluturik gabe, gertakarien inguruan behatzaileek neurketa desberdin baina baliozkoak egiten dituzte. Einsteinen hitzetan, konstante irauten duen gauza bakarra hauxe da: “Fisikaren oinarrizko legeak identikoak dira bata bestearekiko abiadura erlatibo konstantea duten bi behatzailerentzako”
Erlatibitate bereziak eragin sakona du fisikan: teoria elektromagnetikoaren birmoldaketa gisa hasi, baina naturaren simetria lege berri bat suposatu zuen, Poincaré simetriaz ezagututa, simetria Galilearraren ordez indarrean jarri zena.
Erlatibitate bereziak dinamikan ere eragin handiak eduki zituen. Nahiz eta hasieran “masa eta energiaren bateratze” gisa ulertua izan zen, berehala ikusi zuten dinamika erlatibistak pausagunean dagoen materiaren eta sistema baten energia eta momentuaren artean bereizketa zorrotza egiten duela. Masa terminoak aldaketa semantikoa izan zuen XX. mende bukaeran, eta hortik aurrera soilik pausagunean dagoen masari egiten dio erreferentzia.
Erlatibitate orokorra
1916. urterako, Einsteinek teoria jada mugimenduaren egoera guztietara orokortzea lortu zuen, baita uniformeak ez diren azelerazioetara ere, horrela ezagutzen da Erlatibitatearen Teoria Orokorra. Teoria honetan Einsteinek kontzeptu berri bat barneratu zuen, espazio-denboraren kurbaturaren kontzeptua, zeinak espazioko puntu guztietako efektu grabitazionala deskribatzen duen. Honek Newtonen grabitazio lege unibertsala alde batera utzi zuen. Einsteinen arabera, grabitazioaren indarra nolabaiteko ilusioa da espazioaren geometriak eragina. Masa baten presentziak espazio-denboraren kurba eragiten du masaren inguruan, eta kurbatura honek espazio-denboraren ibilbidea determinatzen du, askatasunez mugitzen diren objektuek jarraitzen duten ibilbidea. Teoria honekin deduzitu zuen grabitateak argiarengan eragina zuela ere (geroago esperimentuen bidez baieztatua izan zena). Erlatibitatearen tankera honek eguzkiaren inguruko argiaren tolestura azaldu zuen, zulo-beltzak aurreikusi zituen eta baita hondo-erradiazio kosmikoaren ezaugarriak ere. Erlatibitatearen, efektu fotoelektrikoaren eta gorputz beltzen inguruko erradiazioaren lanei esker, Einsteinek 1921ean Nobel Saria irabazi zuen.
Einsteinen erlatibitatearen teoriaren geroz eta onarpen handiagoak, argiaren transmisioaren izaerak, eta Niels Bohren atomoaren ereduak konpondutako arazoak bezain besteko arazo berriak sortu zituzten, eta fisika osoa printzipio fundamental berrien gainean berrezartzeko helburua zen nagusi. Einsteinen erlatibitate orokorrak ondorioztatu zuen espazioa kurbatua eta finitua dela, eta lente grabitazionalen eta eremu grabitazionaletako denboraren distortsioaren fenomenoak aurreikusi zituen.
Mekanika kuantikoa
Erlatibitateak konpondu ez zuen arazoa izan zen gorputz beltzek emititzen duten erradiazio elektromagnetikoaren inguruko azalpena. Fisika klasikoak zioen hau infinitua bilakatzen zela, baina esperimentuek kontrakoa zioten. Arazo hau mekanika kuantikoaren teoria berriak konpondu zuen. Mekanika kuantikoa atomoen eta sistema subatomikoen teoria da. XX. mendeko lehendabiziko 30 urteetan zehar jaio eta garatu zen teoria hau. Teoria kuantikoaren oinarrizko ideiak Max Planckek (1858-1947) proposatu zituen, zeinak Fisikaren Nobel Saria jaso zuen 1918an, deskubritu zuenean energiaren izaera kuantifikatua. Teoria kuantikoa onartua izan zen Compton Efektuak frogatu zuenean argiaren partikula izaera.
1905ean, Einsteinek teoria kuantikoa erabili zuen efektu fotoelektrikoa azaltzeko, eta 1913an Niels Bohr fisikari daniarrak konstante berdina erabili zuen Rutherforen atomoaren egonkortasuna azaltzeko, baita hidrogeno gasak ematen duen argiaren frekuentzia ere. Atomoaren gaineko teoria kuantikoak mekanika kuantikoaren garapenari ate guztiak ireki zizkion 1920ko hamarkadan. Quantum-aren printzipio berriak Werner Heisenberg, Max Born eta Pascual Jordanek mekanika matrizialaren bitartez formulatu zituzten, eta “egoera” bereizien arteko harreman probabilistikoak landu zituzten, kausalitatearen posibilitatea ukatuz. Mekanika kuantikoa Heisenberg, Wolfgang Pauli, Paul Dirac eta Erwin Schrödingeren eskutik asko garatu zen. Heisenbergek 1927an “ziurgabetasunaren printzipioa” eta mekanika kuantikoaren “Kopenhageko interpretazioa”ren ekarpenek kausalitate fundamentalaren ukazioa azpimarratzen zuten, nahiz eta honen aurkako asko izan (Einstein hauen artean). Mekanika kuantukoa tresna ezin garrantzitsuagoa bilakatu zen maila atomikoko fenomenoen inguruko ikerketa eta azalpenentzako. 1920. urtean, Satyendra Nath Bose zientzialari indiarrak fotoien gaineko lana bideratu zuen, eta mekanika kunatikoak Bose-Einstein estatistika fundatu zuen, Bose-Einstein kondentsatuaren teoria.
Spinaren estatistikaren teoremak ezarri zuen mekanika kuantikoko edozein partikulak bosoia (estatistikoki Bose-Einstein) edo fermioia (estatistikoki Fermi-Dirac) izan behar zuela. Beranduago jakingo zen oinarrizko bosoi guztiek indarra transmititzen dutela, eta elektromagnetismoa fotoiek transmititzen dutela.
Eremu kuantikoen teoria
Filosofiaren esparrura gerturatzen zirenek unibertsoaren natura eztabaidatzen zuten bitartean, teoria kuantikoak proposatzen zihoazten, Paul Dirac-en erlatibitate kuantikoaren teoriarekin hasiera emanez 1928an. Hala ere, teoria elektromagnetikoa kuantifikatzeko ahaleginek oztopo handia ikusi zuten 1930eko hamarkadan, izan ere, energia infinituen formulazio teoriak nagusitzen hasi ziren. Egoera hau ez zen guztiz ebatzia izan Bigarren Mundu Gerra igaro arte, Julian Schwinger, Richard Feynman eta Sin-ltiro Tomonagak independenteki birnormalizazioaren teknika proposatu arte, zeinak elektrodinamika kuantiko sendo baten sorrera ahalbidetu zuen.
Bitartean, oinarrizko partikulen inguruko teoriak sortu ziren eremu-teoria kuantikoaren ideiaren garapenarekin batera, zeinak dioen eremu elektromagnetikoak partikula eremuen antzeko izaera dutela. Hideki Yukawak proposatu zuen nukleoaren karga positiboak batera mantentzen zirela partikula baten bitartezko indar baten bidez, zeinaren masa elektroiaren eta protoiaren artean kokatzen den. Partikula hau, “pioi”, 1947an identifikatu zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren partikula talde batekin batera. Hasieran, partikula hauek izpi kosmikoek utzitako ionizazio erradiazio gisa aurkituak izan ziren, baina ondoren berriagoa eta indartsuagoa zen partikula-azeleragailu baten bidez sortzea lortu zen.
Partikulen fisikatik at, garaiko aurrerakuntza garrantzitsu batzuk:
Eremu batuen teoria
Einsteinek pentsatzen zuen naturako oinarrizko interakzio guztiak teoria bakar batean azaldu daitezkeela. Eremu bateratuen teoria interakzio desberdinak uztartzeko ahaleginak izan ziren. Teoria honen formulazioetako bat gaugen eremuen teoria izaz zen, simetriaren ideiaren orokortze bat. Eredu estandarra izan zen arrakastatsua indarraren, ahuleziaren eta interakzio elektromagnetikoen arteko bateratzean. Grabitazioa beste edozer gauzarekin lotzeko ahaleginek huts egin zuten.
Eredu estandarra
Partikula hauen zabaltze eta deskonposizioaren bidezko interakzioak, oinarrizko teoria kuantiko berriei lekua utzi zien. Murray Gell-Mann eta Yuval Ne’eman-ek partikula berri hauei ordena berri bat eman zieten kualitate zehatz batzuen arabera klasifikatu baitzituzten, Gell-Mannek izendatutako “Zortziko bidea”rekin hasiz. Bere ondorengo garapenera arte, Quark Eredua hasieran ez zen aproposa iruditu elkarrekintza nuklear bortitza deskribatzeko, bide emanez S-Matrizea bezalako teoriei. 1970ean, Kromodinamika kuantikoaren ezarpenarekin oinarrizko eta elkartrukeko partikulen inguruko auziari amaiera eman zitzaion, eta honek “Eredu Estandarraren” ezarpena ahalbidetu zuen, gaugen eremuen teoriaren matematiketan oinarrituz. Honek indar guztiak deskribatu zituen, grabitatearena izan ezik, eta gaur egun oraindik onartua da.
Eredu Estandarrak elektroahulen interakzioaren teoria eta kromodinamika kuantikoa klasifikatzen ditu, hauek gauge taldean sartzen ditu. Abdus Salami, Steven Weinberg eta ondoren, Sheldon Glashow-ri zor diegu elektromagnetismoaren eta interakzio ahulen uztartzearen formulazioa eredu estandarraren baitan. Elektroahularen teoria ondoren izan zen baieztatua esperimentazio bidez, eta 1970an Fisikaren Nobel Saria eman zitzaion.
1970etik aurrera, oinarrizko partikulen fisikak unibertso goiztiarraren inguruko kosmologian ezagutzak eskaini ditu, batez ere Big Bang teoriak, Einsteinen erlatibitatearen teoria orokorraren ondorioa. Dena den, 1990ean hasita, behaketa astronomikoak erronka berriak ere ekarri ditu, hala nola, egonkortasun galaktikoaren (materia iluna) inguruko azalpenak eta azeleratutako unibertsoaren (energia iluna) ingurukoak.
Azeleragailuek Eredu Estandarraren alderdi batzuk baieztatu dituzten bitartean, partikulen interakzio desberdinak detektatuz; oraindik ez da eman erlatibitate orokorraren eta Eredu Estandarraren arteko uztartzea egiten duen teoriarik. Supersimetria eta korden teoria, askoren ustez uztartze hau emateko bide zuzena da. Dena den, Hadroi Kolisore Handiak, 2008an funtzionatzen hasi zena, oraindik ez du ebidentziarik aurkitu bi teoria hauen alde.
Kosmologia
Esan ohi da kosmologia ikerketa auzi garrantzitsua bilakatu zela Einsteinen Erlatibitate Teoria Orokorrarekin bat, 1915ean, nahiz eta “erlatibitate orokorraren urrezko aroa” arte ez zen zabaldu.
Hamarkada bat geroago, “eztabaida handiaren” erdian, Hubble eta Slipherek unibertsoaren zabalkundea deskubritu zuten 1920an. Einsteinen erlatibitate orokorra erabiliz, Lemaitre eta Gamowk big bang teoria bezala ezaguna izango zen teoria formulatu zuten. Honen aurka, egoera geldikorraren teoria formulatu zuten Hoyle, Gold, Narlikar eta Bondik.
Hondoko erradiazio kosmikoa 1960an baieztatua izan zen Penzias eta Wilsonen eskutik. Aurkikuntza honek big bang teoria indartu zuen egoera geldikorraren teoriaren aurrean.
Gaur egun, materia iluna eta energia ilunaren inguruko arazoak agenda kosmologikoaren ardatza osatzen dute.
Higgs-en bosoia
Peter Higgs izan zen 1964ean Higgsen eremua (melaza kosmikoa) asmatu zuena, hiru taldetan lan egiten zuten beste sei fisikariekin batera. Bere taldekideak Tom Kibble, Carl Hagen, Gerald Guralnik, François Englert eta Robert Brout ziren.
Biuret-en erreakzio
Biuret-en erreakzioa laborategian erabiltzen den proba biokimikoa da, proteinen lotura peptidikoa antzematen duena. Aztertu nahi den lagin batean, erreakzio honek proteinak, peptidoak eta oro har lotura peptidikoak dituen substantzia oro antzeman egiten ditu.
Proteinen detekzioa ez ezik, proba honek lagin batean dagoen proteinen kontzentrazioa ere (espektrofotometriaren bidez, 540 nm-tan irakurriz) neurtu egiten du.
Oinarria
Urea (CO(NH2)2) berotzerakoan bi substantzia agertzen dira: amoniakoa eta biuret izenekoa:
Biuret horrek antza handia du proteinekin, -CO-NH- taldeak dituelako. Inguru alkalino batean, Cu2+ ioiarekin erreakzionatzerakoan, biuretak more kolorea hartzen du.
Era berean, -CO-NH taldeak dituen proteina bezalako substantzia orok ere more kolorea hartzen du Cu2+ ioiarekin erreakzio egiterakoan inguru basiko batean.
Zenbat eta CONH talde gehiago eduki aztertutako laginak, orduan eta biziagoa izango da more kolorea kobre sulfatoa gehitzerakoan.
Chiloglanis batesii
Chiloglanis batesii Chiloglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Arius sumatranus
Arius sumatranus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Berwick (Pennsylvania)
Berwick Pennsylvaniako borough bat da. Columbia konderrian kokatua dago. 2010ean 10,477 biztanle zituen, 7.97 kilometro koadrotan banatuta.
John Cleese
John Marwood Cleese (Weston-super-Mare, Somerset, 1939ko urriaren 27a - ) Ingalaterrako umorista eta aktorea da, Monty Python taldeko kidea izateagatik ezaguna.
Biografia
Txiki-txikitatik umore aldartea izan du Cleesek: eskolatik bota zuten patioko estatua idulkitik jaitsi eta komunera joan zela oinatzak marraztearen bidez iradokiagatik. Zuzenbidea Cambridgeko Unibertsitatean ikasten ari zela, Graham Chapman, etorkizuneko beste Monty Pythoneko kidea, ezagutu zuen. Cleesek, halere, irratirako saioak idazteari eta antzezteari ekin zion. Ameriketako Estatu Batuetan Terry Gilliam, beste Monty Pythoneko kide bat, eta Connie Booth, etorkizuneko emaztea, ezagutu zituen.
1965ean Cleese Londresera itzuli zen. Chapmanekin batera The Frost Report telesaiorako idazten hasi zen. Telesaio horretan Ingalaterrako umorista hoberenak bildu ziren, haien artean Eric Idle, Terry Jones eta Michael Palin Monty Pythoneko kideak. Taldea sortu zen 1968an Monty Python's Flying Circus telesaioa egitearren. Lau urte iraun bazuen ere, Cleesek laugarrenean apenas ez zuen parte hartu. Haren ustetan, saioaren kalitateak behera egin zuen. Hala ere, taldera bueltatu zen Monty Python and the Holy Grail, Life of Brian eta The Meaning of Life filmetan jardutera.
Horretaz kanpo taldea utzita, Cleesek arrakasta handia ezagutu zuen Britania Handiko telebistan Fawlty Towers saioarekin. Saio hau, gaur egun ere, britaniar komedia hoberenetakotzat jotzen da. 80 eta 90eko hamarkadetan, Cleese zineman aritu da behinik behin; tartean Monty Pythonera itzuli da, 1982an esaterako, Monty Python Live at the Hollywood Bowl egitera. 1988an A Fish Called Wanda idatzi zuen. Historiako film ingeles arrakastatsuena izan zen, eta Oscar sarirako izendapena jaso zuen Cleesek.
Cardioglossa cyaneospila
Cardioglossa cyaneospila Cardioglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Zapus trinotatus
Zapus trinotatus Zapus generoko animalia da. Karraskarien barruko Zapodinae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Williamsburg (Florida)
Williamsburg Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Orange konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Tricase
Tricase Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Son (Ardenak)
Son Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Son udalerrian erroldatutako biztanleak 96 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 49 etxebizitza zeuden, 39 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 48etxeak ziren. 39 etxebizitza nagusietatik 33 bere jabearen bizilekua ziren eta 6 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 5 etxek hiru zituzten, 4 etxek lau zituzten eta 28 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 18 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Son udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 735 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
793 Arizona
793 Arizona asteroide gerrikoan aurkitutako 793. asteroidearen izena da. 1907ko apirilak 9an aurkitu zuen Percival Lowellek Flagstaffetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1907 ZD zen. Bere izena AEBetako Arizona estatuagatik jasotzen du.
Malkar-sorbeltz
Malkar-sorbeltza (Tachymarptis melba lehenago Apus melba), apodidae familiako hegazti espeziea da. Hegoaldeko Europatik Himalaiarainoko mendietan bizi da, tartean Euskal Herrian ere.
Sally Kellerman
Sally Kellerman (Long Beach, Kalifornia, 1937ko ekainaren 2a - Los Angeles, 2022ko otsailaren 24a) estatubatuar aktore eta abeslaria izan zen.
Hirurogei urteko ibilbide izan zuen. Hainbat filmetan lan egin zuen Robert Altman zuzendariarekin eta Oscar Sarirako izendatua izan zen MASH filmean egindako lanagatik. 1972an kaleratu zuen lehen diskoa eta 2009an bigarrena, eta hainbat filmetan ere abestu zuen.
Trepuzzi
Trepuzzi Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Trepuzzik honako udalerri hauekin egiten du muga:
794 Irenaea
794 Irenaea asteroide gerrikoan aurkitutako 794. asteroidearen izena da. 1914ko abuztuak 27an aurkitu zuen Johann Palisa astronomo austriarrak Vienako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1914 VB zen.
Aurora (Kansas)
Aurora Kansasko hiri bat da. Cloud konderrian kokatua dago. 2010ean 60 biztanle zituen, 0.26 kilometro koadrotan banatuta.
Oxyura ferruginea
Oxyura ferruginea Oxyura generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Sofia Erregina Arte Jauregia
Sofia Erregina Arte Jauregia (katalanez Palau de les Arts Reina Sofia) Valentziako opera antzokia eta Valentziako Erkidegoko Orkestra Sinfonikoaren egoitza, Valentziako Arte eta Zientzien Hiria deituriko multzo artistiko eta kulturaleko eraikinetako bat da. Bolumetria eta egiturari dagokionez eraikin nabarmengarria da, Santiago Calatrava arkitekto valentziarrak egina, Tenerifeko Auditorioa eredu bezala hartuta, hau ere berak eginikoa, urte batzuk lehenago.
Musika Jauregiaren izena Sofia Espainiako erreginaren omenez du.
Ezaugarriak
Lau gela nagusi ditu:
Kanpo estekak
Webgune ofiziala
Nebulosa planetario
Nebulosa planetario bat hedatzen ari den plasma eta ionizatutako gasezko bilgarri distiratsu batek osatutako igorpen nebulosa da, erraldoi gorriek euren bizitzaren azken uneetan jasaten duten adar asintotiko erraldoi fasean kanporatua.
Izena XVIII. mendeko bere lehen aurkitzaileek, garaiko teleskopio optikoetatik begiratuta, euren itxura planeta erraldoien antzerakoa zela uste izateagatik jaso zuen, nahiz eta ez izan planetekin zerikusirik. Arlo astronomikoari dagokionez, denbora gutxian, hamarnaka milaka urte batzuk, gertatzen den gertaera bat da, izarren bizitza milaka milioika urtekoa den bitartean.
Erraldoi gorri fasera iristen diren izarren bizitzaren amaieran, kanpo geruzak pultsaketa eta izar haize bortitzen ondorioz kanporatuak dira. Geruzak kanporatu ondoren, izarraren nukleo txiki bat mantentzen da, oso tenperatura altuan eta oso bizi distira eginez. Nukleo honek igorritako erradiazio ultramoreak izarrak kanporatutako kanpo geruzak ionizatzen ditu.
Nebulosa planetarioak oso garrantzitsuak dira astronomian, galaxien eboluzio kimikoan funtsezko papera betetzen baitute izarrarteko ingurunera metal astunak eta izarren nukleosintesiko beste produktu batzuk (karbonoa, nitrogenoa, kaltzioa eta oxigenoa) itzuliz. Urruneko galaxietan nebulosa planetarioak dira euren konposaketa kimikoari buruzko informazio erabilgarria lor daitekeen objektu bakarrak.
Behaketak eta aurkikuntzak
Orohar, nebulosa planetarioak begi hutsez ikusi ezin diren objektu ahulak dira. Aurkitu zen lehen nebulosa planetarioa Vulpecula konstelazioko Dumbbell Nebulosa izan zen, 1764ko uztailak 12an Charles Messierrek behatu zuena eta M27 izenarekin bere nebulosa katalogoan gehitu zuena. Izena beranduago eman zion John Herschelek pisu batekin zuen antzagatik (ingelesez dumb-bell).
Nebulosa planetarioen izaera ezezaguna izan zen lehen behaketa espektroskopikoak egin ziren arte. 1864ko abuztuak 29an William Hugginsek hartu zuen nebulosa planetario baten lehen espektroa, Katu Begi nebulosarena, hain zuzen ere, nebulosa honen argia sakabanatzen zuen prisma bat erabiliz. Bere espektroa aztertzean, Hugginsek etenik gabeko igorpen espektro bat aurkitzea espero zuen, Andromeda galaxia bezalako beste nebulosa batzuetan ikusi zuen bezala. Alabaina, benetan ikusi zuena igorpen lerro gutxi batzuk izan ziren. Hugginsen beraren esanetan:
̣
Hau, nebulosa planetarioetan, gasetan bezala, igorpen lerroak nagusi direlako gertatzen da, izarrek sortutako nebulosetan ez bezala, etengabeko espektru bat dutenak. Hugginsek hidrogenoaren Balmer lerro bat identifikatu zuen, zehazki Hbeta, zian koloreari dagokiona, lerro dizdiratsuago batzuk ere agertzen ziren arren, 500,7 nanometroko uhin luzerari zegokiona horien artean, astronomoek elementu bakar batekin ere identifikatzerik lortzen ez zutena.