cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1766ko matxinada
Donostia eta inguruak
Apirilaren 20an, Hernani eta Oiartzungo alkateen arteko mezu-trukea egon zen. Urduri zeuden, matxinada etorriko ote zen, eta armak eskuetan euren interesak defendatzeko prest zeudela adierazi zioten elkarri. Egun hartan bertan, Urnietara iritsi ziren matxinatuak, Usurbiletik. Bertan, Miguel Antonio Iriarte alkateari aginte-makila hautsi, haren eskribaua mahai batera igoarazi, eta Azpeitiko kapitulazioak irakurtzera behartu zuten. Herriko jauntxoek gaizki ikusi zuten egoera, eta hurrengo egunean bolbora kintal bat, bi mila bala eta laurehun "txispadun harri" erosi zituzten, eta defentsa bateratua egitea adostu zuten Andoain eta Hernanirekin.
Apirilaren 21ean Hernanira iritsi ziren matxinatuak, inguruko baserri eta basoetan ezkutuan gaua pasa eta gero. Hala ere, ez zuten lortu herrian sartzea, eta laster pairatu zuten matxinadaren errepresioa.
Cabrich
, 'A' Chabrach', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. Inverness udalerritik 11 milia ipar-mendebaldera dago.
1766ko matxinada
Tolosaldea eta Goierri
Dokumentazio gutxi dago Tolosaldea eta Goierrin matxinadak izandako paperaren inguruan. Datu gehiago daude egindako ibilbideari buruz: Azpeititik Errezilera, hortik Bidania eta Albizturrera eta Albizturretik Ordizia eta Beasainera. Idiazabal eta Lazkaoraino iritsi zen matxinatuen ibilbidea. Apirilaren 15 eta 19 bitartean hainbat gatazka izan zen herri horietan, eta baita Alkiza eta Zizurkilen ere. Tolosak ez zuen parte hartu matxinadan, eta tolosarren aurkako jarrerak matxinatutako asko euren etxeetara bueltatzea eragin zuen.
Gipuzkoatik kanpo: Bizkaiko ekialdea eta Araba
Debagoienetik Aramaio, Betoñu, Gasteiz eta Aguraingo bidea hartu zuten matxinatuek, baina bertan gatazka txikiak baino ez ziren izan.
Debabarrenetik, ordea, Bizkaiko ekialderako bidea hartu zuen, eta Markina, Berriatua eta Ondarroara iritsi zen. Markina-Xemeinen 58.632 errealeko kalteak eragin zituen.
Errepresioa
Aurreko matxinadek ez bezala, errepresio latza izan zuen 1766koak. Orokorrean, 1718ko matxinada zapuztu zuten familia berberek zuzendu zuten 1766koaren aurkako zapaltzea. Errepresio indarrak Donostiatik atera ziren, garaiko oligarkiak eta jauntxoek antolatuta, eta helburu nagusia Azpeitia izan zen. Errepresioaren finantziaziorako Donostiak 151.832 erreal jarri zituen, Caracasko Gipuzkoar Konpainiak 5.000 peso eta Kontratazio Etxeak beste 4.000 peso. Hibernia batailoiko 300 soldadu irlandarren buru Vicente Kindelan militarra zegoen, Fleigneseko kondearen eskariz. Haiekin batera zihoazen beste 1.200 herritar, donostiarrak gehienak, baina asko Oiartzun, Errenteria, Hernani eta Urnietan errekrutatuak. Bidean Narrosko markesa eta Peñafloridakoa gehitu zitzaizkien, soldadu arrunt gisa jardun zutenak. Tropa guztien antolaketa Donostiako alkateak egin zuen, Manuel Antonio Arriola Corral, Arriola familia boteretsuko kidea eta Donostiako oligarkiako agintarietako bat denbora luzez.
Maiatzaren 1ean Elgoibarrera iritsi zen armada. Bertatik bi dibisio atera zituen, bata Eibar eta Soraluzera joan zen; bestea, Mutriku eta Debara. Maiatzaren 4an Azpeitira iritsi zen Donostiako alkatea eta hurrengo egunean Azkoitian eta Azpeitian zituen 70 presoak Donostiara eramateko eskatu zuen. Egun hartan bertan heldu ziren Tolosara, hurrengo egunean Andoainera eta hilaren 8an Hernanira. Hernanira sartu zirenean, Juan Bautista Urreta, Azkoitiko zapataria, istripuz hil zen, nahiz eta istripu hori zer izan zen ez dagoen argi. Maiatzaren 10ean Eibarrera iritsi ziren irlandar soldaduak, baina artean kanpoan zeuden atxilotu nahi zituzten matxinatutako batzuk.
Herri askotan abendura arte geratu ziren armada horiek, eta haien ostatu-gastuak udalek ordaindu behar izan zituzten.
Epaiketak
Arriolak berak egin zituen epaiketak, horretarako baimena eskatuta. Matxinatuek ekonomia moralaren defentsa egin zuten, eta gariaren liberalizazioaren eta prezioen igoeraren aurka hitz egin zuten. Erregimen Zaharreko ekonomiaren gainbeheraren ondorioz gertatutako elikagaien matxinaden epaiketetan ohikoa zen argudio hori, baina liberalismoak ez zuen moral hori onartzen. Matxinatuen alde hitz egin zuten, gainera, Azpeitiko eta Azkoitiko hainbat aberatsek. Euren defentsa indartzeko asmoz, gipuzkoarrak izanda aitoren seme zirela adierazi zuten matxinatuek; hala ere, ez epaileak, ez akusatzaileak, ez Arriolak berak, ez zuten ordurako sinisten kaparetasun unibertsalaren ideian, eta ez zuten onartzen goi eta behe klasekoek eskubide berberak izatea.
Eibarren atxilotutakoak Azpeitian epaitu zituzten. Matxinadaren arduradunen artean herriko izen nabarmen batzuk zeuden, tartean aurretik kargu publikoak izandakoak ere. Gainera, 175 matxinaturi isun kolektiboa jarri zitzaien, bakoitzak 4 dukat ordaindu behar zituen, baina norbaitek dirurik ez balu, guztien artean ordaindu behar zen; matxinada kolektiboa izan zen seinale. Eibarrek ere bere gain hartu behar izan zuen militarren egonaldiak eragindako gastua.
Sententziak gogorrak izan ziren guztientzat, nahiz eta ez zen egon heriotza zigorrik. Jauntxoek heriotza zigorrak eskatzen zituzten, eta Barreda korrejidoreak horretarako baimena eskatu zuen Valladoliden. Zazpi matxino urkatu nahi zituzten, eta dena prestatu zuten horretarako. Deserriratzeak Gipuzkoatik kanpora, 200 dukat arteko isunak, Afrikako iparraldean armadan zerbitzatu beharra eta kartzelatzeak ezarri zitzaizkien kondenatuei, epaileen hitzetan, «Gipuzkoa garbitzeko». Zigorretako batzuk fisikoak izan ziren; adibidez, zaldiek lurretik herrestan eramatea zigortua eta makilakadak jasotzea, edo urkabearen azpitik pasatzea, agertzen dira sententzietan Bartolome Olanoren aurkako sententzian heriotza zigorra ere proposatu zuten, eta bera izan zenez lehenengoa ezkila jotzen, haren burua moztu eta kanpaian jartzea nahi zuen Barredak Mateo Garate eta Antonio Irigoieni buruz honakoa dio sententziak:
Bartolomé Olanoren sententzia proposamenak honakoa zekarren: .
Zarauztik ihes egindakoen ondasunez administrazioa jabetu zen, eta deserriratzen asko egon ziren han-hemenka.
Jesusen Lagundiaren aurkako neurriak
1767an Jesusen Lagundia Espainiatik eta bere lurralde guztietatik kaleratu zuten. Sei urte geroago, Karlos III.a Espainiakoak lortu zuen Klemente XIV.a aita santuak Jesusen Lagundia osoa ezeztatzea. Pedro Rodríguez de Campomanes fiskalaren aginduz 2.641 jesulagun kaleratu zituzten Espainiatik eta 2.630 Ameriketatik. Euren 146 eraikin estatuaren esku geratu ziren. Jesusen Lagundiaren aurkako neurriak hartu zituzten hamarkada horretan hainbat herrialdek: Portugalek 1759an bota zituen, Frantziak 1764an eta Napoles eta Parmak 1768an.
Karlos III.ak Joaquín de Eleta frantziskotarra izendatu zuen konfesore, eta haren eraginez antijesuitismoa indartu zen. Manuel de Roda justizia ministroak ere Jesusen Lagundiaren aurkako irizpideak zituen; hark Zesarea Operazioa deitu zion jesuitak kaleratzeko planari. Guztien artean Esquilacheren aurkako altxamenduan Jesusen Lagundiak izandako papera aipatu eta baita asmatu ere egin zuten. 1766ko matxinadetan Isidro Lopez jesulaguna zegoela ahomentatu zuten, eta Gasteizko euren eskola batean klandestinoki inprimatutako esku-orriak zeudela; bigarren hau faltsua zen.
Loiolako Santutegia eraikitzen ari ziren langileek matxinadan izandako jokabidea ez zitzaien gustatu agintariei. Eta matxinada zapaltzera sartu zirenean jesulagunek eremu sakratua zela aldarrikatzea ere deitoratu zuten. Gertakari hau ere erabili zen kaleratzeko arrazoien artean. 1769ko abuztuaren 17an, Jesusen Lagundiarena izandako Bergarako etxea Euskalerriaren Adiskideen Elkarteari eman zion Karlos III.ak, eta bertan sortu zuten Bergarako Errege Mintegia.
Ondorio politikoak
Egile batzuek aipatu dute 1766ko matxinada (1632ko matxinada eta 1718ko matxinada bezala) Foruen aurkako neurriekin ere lotu behar dela. XIX. mendean Karlistaldiak ekarri zituzten mugimenduen eta sakoneko interpretazioen lehen zertzeladak izan ziren matxinada hauek.
Plano juridikoan, ordena zaharreko "ekonomia moralaren" amaiera suposatu zuen. Gerora, beste epaiketa batzuetan ekonomia moralari buruzko argudio horiek erabili ziren, baita irabaziak bizitzaren gainetik jartzen ziren kasuetan ere. Jauntxoek, lehen aldiz Gipuzkoan, argudio hau guztiz ukatu zuten, liberalismoaren ordena juridikoa zaharraren gainetik jarriz.
Udaletan bi kargu berri sortu ziren, etxe-jabe ez ziren herritarren beharrei aurre egiteko: herri-diputatu (Diputado del Comun) eta herri-sindiko (Sindico Personero del Comun) izenekoak. Hauek aukeratzeko herritar xumeek ere zuten eskumena, lehenengo aldiz nobleziatik kanpo utziz hauteskunde bat.
Literaturan
Iñigo Aranbarrik bi liburu idatzi ditu gaiaren inguruan. Apirila, eleberri formatukoa, eta Txanton Garrote eskenatokitik jaitsi zen eguna, entsegu historikoa. 2018an Imanol Eliasek idatzitako antzezlana aurkeztu zen Azpeitian.
2020an David Zapirainek "Eburniko kattana" argitaratu zuen, garaiko gertakarietan oinarritua.
Memoria historikoa
Azpeitiako kale batek 1766ko matxinada izena darama, gertakariak eta «galtzaleen borroka» gogoratzeko.
Oneta
Oneta Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Onetak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Włocławekeko elizbarrutia
Włocławekeko elizbarrutia (Diecezja włocławska, Dioecesis Vladislaviensis) edo, XX. mendera arte, Kujawyko elizbarrutia (Dioecesis Cuiaviensis), Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar elizbarrutietako bat da. 996an ezarri zen. Apezpikuaren egoitza Włocławeken dago. Egun apezpikua Krzysztof Jakub Wętkowski da.
Fosforilazio oxidatibo
Fosforilazio oxidatiboa arnas kateari lotuta dagoen prozesu metabolikoa da, mitokondrioen gandorretan ATP sortzen duena. Fosforilazio oxidatiboa ez da ATP eratzen duen prozesu bakarra, baina bai nagusia (zelula batean agertzen den ATParen %90a prozesu horren bidez sortzen baita).
Elektroien garraio katean sortzen den energia askeak mitokondrioen barneko mintzean protoien gradiente elektrokimikoa eragiten du; gradiente horrek protoien mugimendua dakar, ATP-sintetasaren entzima aktibatzen duena. ATP sintasa da, hain zuzen ere, ATP molekularen sorrera katalizatzen duena.
Gradiente horren ondorioz protoiek mintza zeharkatzen dute berriz, matrizera pasatuz. Mintzean topo egiten dute bertan dauden ATP sintasekin, haien konformazioa aldatuz eta beren jarduera entzimatikoa aktibatuz.
ATP sintasa entzima kanal pasibo bat da. Honen bidez, protoiak mintzaren alde batetik bestera igarotzen dira, gradiente elektrokimikoaren energia potentziala, protoi indar eragile deiturikoa, askatuz. Energia hori fosfato talde bat ADP molekula bati lotzeko erabiltzen da, energia potentzial horren zati bat ATP molekularen energia altuko anhidro loturetan biltegiratzen delarik. Hau, mekanismo baten bidez egiten da, non entzimaren zati baten errotazioa gertatzen den protoiak hortik igaro ahala. Ornodunetan, eta seguruenik animalia erreinu osoan, ATP molekula bat sortzen da 2,7 protoi desplazatuko. Organismo batzuk errendimendu txikiagoko ATPasak dituzte.
Badaude ere proteina desakoplatzaile batzuk, protoi-fluxua kontrolatu eta, fosforilazio oxidatiboaren bi faseak desakoplatuz, beroa sortzea ahalbidetzen dutenak.
Esan daiteke, beraz, arnas katea eta fosforilazio oxidatiboa elkarri egokitzen dioten bi prozesuak direla: arnas katea prozesu exergonikoa da, energia askatzen duena, fosforilazio oxidatiboa endergonikoa den bitartean. Mintzean dagoen protoien mugimenduaren bidez elektroien garraio katetik askatutako energia ATP-sintetasa entzimara eramaten da. Protoi-ponpaketa horrek ATP-sintasaren egitura-aldaketa eragiten du, entzima hori gai izanik ATParen sorrera katalizatzeko.
Bizidunek, mantenugai ugari erabiltzen dituzten arren, ia guztiek fosforilazio oxidatiboa egiten dute ATP (metabolismoa ri energia ematen dion molekula) sortzeko. Bide hori hain da nonahikoa, energia askatzeko modu oso eraginkorra baita hartzidura-prozesu alternatiboekin alderatuta, baita glukolisi anaerobikoarekin ere.
Nahiz eta fosforilazio oxidatiboa metabolismoaren funtsezko zati bat izan, oxigenoaren espezie erreaktiboen proportzio txiki bat sortzen du, hala nola superoxidoa eta hidrogeno peroxidoa, eta, ondorioz, erradikal askeak hedatzen dira. Horrek kalte zelularra eragiten du, gaixotasunak eragiten ditu eta, agian, zahartzea. Hala ere, erradikalek zeregin garrantzitsua dute zelula-seinaleetan, eta, seguru asko, mitokondrioko barne-mintzaren berezko proteinen lotura disulfuroak sortzen. Ibilbide metaboliko hori egiten duten entzimak droga eta produktu toxiko askoren jomuga dira, eta haien jarduera inhibitzen dute.
Kimiosmosia
Fosforilazio oxidatiboak bi erreakzio akoplatuen bidez funtzionatzen du, batak energia askatzen duelarik, exotermikoa, eta bestea honen energiaz baliatzen delarik bere erreakzioa burutzeko. Elektroi garraioaren bidezidorra prozesu exergonikoa da eta hemendik askatzen den energia ATP-aren sintesian erabiltzen da, hau endergonikoa delarik. Elektroi garraio bidezidorretik ATP sintasara doa energia, protoien fluxu bidez, kimiosmosiaren prozesua burutuz. Protoiak mintzaren alde negatibotik, N aldea, alde positibora, P aldea, pasatzen dira. Entzima hauek bateria baten modukoak dira, zirkuituan zehar korrontea eramateko lan egiten dutelarik. Protoien mugimenduak gradiente elektrokimiko bat sortzen du mintzean zehar, protoi indar eragile deiturikoa. Gradiente honek bi osagai ditu: batetik, protoi kontzentrazioaren arteko aldaketa (pH gradiente bat) eta, bestetik, potentzial elektrikoaren aldaketa, karga negatiboa duen N alde batekin. Energiaren zati handiena potentzial elektroikoen diferentzia bezala biltegiratzen da mitokondrietan, baina beste zati bat pH gradiente bezala gordetzen da kloroplastoetan.
Fosforilazio oxidatiboan askatutako energia kantitatea handia da, fermentazio anaerobikoan sortutakoarekin alderatuz. Glukolisiak 2 ATP molekula soilik sortzen ditu. Fosforilazio oxidatiboaren bidez, aldiz, 30 eta 36 ATP molekula artean sortzen dira, glukosa molekula bat karbono dioxido eta ur bihurtzean lortzen diren 10 NADH eta 2 sukzinato molekulatatik abiatuz. Emaitza hori, dena den, ATP maximo teorikoa da. Izan ere, praktikan, protoi batzuk mintzean zehar filtratzen dira, ATP-ren produkzioa gutxiagotuz.
Protoi eta elektroi garraiolariak
Elektroi garraio bidezidorrak elektroiak eta protoiak garraiatzen ditu, elektroiak emaileetatik hartzaileetara transferituz eta protoiak mintzean zehar garraiatuz. Prozesu horiek erabiltzen dituzten transferentziazko molekulak disolbagarriak edota proteinei lotutakoak izan daitezke. Mitokondrian, elektroiak mintzen arteko espazioan zehar garraiatzen dira, c zitokromoa ren bidez (uretan disolbagarriak diren elektroiak garraiatzen dituen proteina). Horrek elektroiak soilik garraiatzen ditu, proteinaren hemo taldeko burdin atomoaren erredukzioz eta oxidazioz transferituz. Mitokondriaren barruko mintzean, Q10 koentzima k (CoQ edo UQ), elektroi garraiatzaile liposolublea denak, elektroi zein protoiak garraiatzen ditu erredox ziklo baten bidez. Q koentzima molekula oso hidrofobikoa da, beraz, mintzean zehar barreiatzen da. UQ-k bi elektroi hartzerakoan edo bi protoi askatzerakoan, hidrokinona formara erreduzitzen da (UQH2). Hidrokinonak bi elektroi askatzerakoan edo bi protoi hartzerakoan, bere hasierako formara oxidatzen da, ubikinonara (UQ edo Q). Horren ondorioz, bi entzima antolatuta badaude eta Q mintzaren alde batetik txikitzen bada eta QH2 bestea oxidatzen bada, ubikinona erreakzio horietara akoplatuko da eta protoi-jaurtitzaile gisa jardungo du mintzean zehar. Bakterio-elektroiak garraiatzeko kate batzuek kinona desberdinak erabiltzen dituzte, hala nola menakinona, ukuinoiaz aparte.
Elektroi garraio bidezidorra
Prozesu kataboliko asko NADH koentzima erreduzituaren bidez eramaten dira aurrera, esaterako, glukolisia, Krebs-en zikloa eta beta oxidazioa. Koentzima honek potentzial handiko elektroiak ditu, hau da, oxidatzerakoan energia asko askatzen du. Hala ere, esan beharra dago, zelulak ez duela energia guzti hau aldi berean askatzen, bestela, erreakzio kontrolaezina izango litzake. Honen ordez, elektroiak NADH-tik kanporatzen dira eta entzima batzuen bidez oxigenora garraiatzen dira, elektroi bakoitzeko energia kantitate txiki bat askatuz. Entzima hauek lau konplexu dira eta elektroi garraio bidezidorra osatzen dute lauren artean. Konplexuak mitokondriaren mintzean kokatzen dira.
Eukariotetan, lehen aipatutako konplexuetatik hiruk, protoiak ponpatzen dituzte mintzaren kanpora, eta horretarako NADHren oxidazioan askatutako energiaz baliatzen dira. Honek, mintzaren kanpoan protoien akumulazio bat eragiten du eta ondorioz, gradiente elektrokimiko bat sortzen da mintzean. Hemen pilatzen den energia, ondoren ATP ak sintetizatzeko erabiltzen da, ATP sintasaren bidez.
I.konplexua
Krebs-en ziklotik datorren NADH-ren bi elektroiak konplexuan dagoen FMN elektroi hartzaileak hartzen ditu, NAD+ sortuz. Jarraian, elektroi horiek Fe-S zentrora pasatzen dira, oxidatuta egotetik erreduzituta egotera pasatzen dena. Behin elektroiak Fe-S zentrotik pasa direla, konplexuan dagoen ubikinona molekula interno batek hartzen ditu bi protoirekin batera (UQH2, hidrokinona). Oro har, konplexu honek katalizatzen duen erreakzioa NADH-ren oxidazioa da, elektroiak kinona batera garraiatuz, ubikinonara (UQ), eta UQH2 sortuz.. Erredox potentzial guztia bi protoiren punpaketa baten bidez itzuliko du (hidrokinonaren bi protoiak askatuz). Askatutako energia gerora erabiltzen da lau protoiren desplazamendurako, matrizetik mintzaren arteko espaziora.
Gertatzen den erreakzio orokorra hurrengoa da:
Beraz, protoiak punpatzen dira, malda elektrokimikoa bultzatuz eta energia askatuz.
II.konplexua
Sukzinato-Q oxidorreduktasa entzima, II konplexua edo suzinato deshidrogenasa izenez ere ezagutzen dena, elektroien garraio bidezidorreko bigarren sarrera da. Ez da ohikoa, entzima hori baita Krebsen zikloaren prozesuen eta elektroien garraio-katearen parte den bakarra.
Sukzinatoa fumaratora oxidatzen du eta ubikinona erreduzitzen du (ubikinonari elektroiak FADH2-k ematen dizkio). Erreakzio horrek NADHren oxidazioak baino energia gutxiago askatzen duenez, II. konplexuak ez du elektroirik garraiatzen mintzean zehar, eta ez dio protoi-gradienteari laguntzen.
Erreakzio orokorra ondorengoa da:
ΔGº= -13,5 kJ/mol (ez da ADP fosforilatzeko nahikoa energia)
III.konplexua
Mamiferoetan konplexu hau dimero bat da eta azpiunitate bakoitzak honako hauek ditu: 11 proteina azpiunitate, Fe-S zentro bat eta hiru zitokromo: zit c1 bat eta bi zit b. Zitokromoak elektroi transferentziako proteinak dira, hemo talde bat dutenak gutxienez. Hemo taldearen barruko burdin atomoek 2 edo 3 oxidazio egoerak dituzte, elektroien transferentzia ematen den bitartean. Konplexuaren funtzionamendua: I. eta II.konplexuetatik ubikinona bana ateratzen da 2 elektroirekin, 2 UQH2 (edo QH2) ditugu beraz. Hidrokinona horrek elektroiak Fe-S konplexu bati ematen dizkio eta hortik zit-c1-era pasatzen dira, azkenik, zit c-ra iritsiz. Azken hori elektroiak IV.konpexura eramaten dituen garraiolaria da eta ezaugarri berezi batzuk ditu, horien artean, elektroiak banaka eramaten dituela. Esan bezala, hidrokinonak binaka eramaten ditu elektroiak, beraz, biak hartzeko 2 Cyt c beharko lirateke.
Beraz, momenturen batean sistema bi elektroi maneiatzetik elektroi bakarra maneiatzera pasa behar da. Hidrokinonak elektroi bat ematen dio Cyt c garraiolariari, eta geratzen den semikinonarekin Q zikloa deritzon mekanismoa gertatzen da: 2 UQH٠-ri elektroi bana kentzen zaizkio, eta elektroi gabeko UQ-ri, geroago, 2e- sartuko zaizkio, UQH2 sortuz (bi semikinonatik hidrokinona bat sortu), eta berriro ere prozesua errepikatuz [argazkian ikusten den bezala].
Elektroi transferentzia 2 aldiz ematen da, alde batetik 2 hidrokinonek elektroiak Fe-S zentruari ematean eta, bestetik, 2 semikinonetatik 2 ubikinona sortzean. Beraz, guztira 4H+ punpatuko dira.
Gertatzen den erreakzio orokorra:
UQH2 + 2 zit cox. → UQ + 2 zit cerred.
IV.konplexua
Burutzen den erreakzioa honako hau da:
2 zit cerred + 2H+ + ½ O2 →  2 zit cox +H2O
ΔGº= -110 KJ/mol
Konplexuen antolaketa
Jatorrizko ereduaren arabera, aurrez aipatutako konplexuak mitokondriaren mintzean zehar libreki barreiatzen ziren, difusioaren bidez. Berriki lortutako datuek, ordea, konplexuek “superkonplexu” deituriko ordena altuko egiturak osa ditzaketela proposatzen dute. Eredu honek dioenez, hainbat konplexu, elkarrekin interakzionatzen duten entzimaz osatutako mutzo edo agrupazio bezala existitzen dira. Asoziazio horiek substratuen kanalizazioa ahalbidetu dezakete hainbat entzima konplexuren artean, hauen protoi-tranferentzia tasa edo efizientzia handituz. Ugaztunetan agertzen diren superkonplexuen artean, osagai batzuk besteak baino kopuru handiagoan aurkitzen dira, I/II/III/IV konplexuen eta ATP sintasa ren arteko tasa 1:1:3:7:4 izanik, hurrenez hurren. Hala ere, superkonplexu hauen hipotesiari buruzko eztabaida ez dago ebatzita oraindik, zenbait datu ez baitira eredu honetara egokitzen.
ATP sintasa
ATP sintasa, V konplexua ere esaten zaio, fosforilazio oxidatiboaren prozesuaren azken entzima da. Entzima hori bizi-mota guztietan dago, eta berdin funtzionatzen du prokariotetan nahiz eukariotetan. Entzima horrek protoi-gradiente batean metatutako energia erabiltzen du mintzean zehar, ATParen sintesia ADPtik eta fosfatotik (Pi) egiteko. ATP molekula bat sintetizatzeko behar den protoi-kopuruaren zenbatespenak hiruzpalau dira, eta ikertzaile batzuek aditzera ematen dute zelulek proportzio hori alda dezaketela, hainbat baldintzatara egokitzeko.
Fosforilazio-erreakzio hori oreka bat da, eta aldatu egin daiteke indar motor bat aldatuz. Indar protoi eragilerik ez badago, ATP sintetasaren erreakzioa ezkerrerantz mugituko da, ATP hidrolizatuz eta protoiak matrizetik kanpo mintzaren bidez ponpatuz. Hala ere, indar eragile handia denean, erreakzioa kontrako noranzkoan mugitzera behartzen da; ezkerretik eskuinera, eta protoi-fluxua ahalbidetzen du kontzentrazio-gradientearen noranzkoan, ATPtik ADP sortuz. Are gehiago, lotura estua duen H+-ATPasa proteina bakunkoarekin, erreakzio bera erabiltzen da zelula-konpartimentuak azidotzeko, protoiak ponpatuz eta ATP hidrolizatuz.
ATP sintasa, bi azpiunitatez osatuta dago; bata F0, eta bestea F1. F0 -k sintasaren barruko zatia zeharkatzen du, eta protoiak bertatik igarotzen dira. Aldiz, F1 zatia matrixean kokatzen da. Azken honen mugimenduaren bidez sortzen da ATP-a. F1 zatia α(3), β (3),γ ,δ eta ε proteinaz osatuta dago. Batez, ere erreakzioak eta -n ematen dira erreakzioak.
Protoiak, F0 kanaletik, F1 azpiunitaterako mugimenduaren bidez ATP sortzeko energia iturri dira, baina baita ere honen askatze prozesua ere bultzatzen dute.
F0-tik sartzen diren protoietako bat F1- era pasatzen da eta bestea zuzenean matrixera joatzen da. Prozesu hau burutzeko beharrezkoa da malda bat egotea, eta baita mitokondriaren mintza egoera onean egotea malda mantentzeko. Aipatutako malda hau, elektroi garraioen prozesutik lortuko da, eta honen lanaren arabera, ADP fospatora elkartu eta ATP sortuko da.
ADP eta Pi L (loose) eremura lortzen dira. Proteien fluxuak konformazio aldaketak bultzatzen ditu, odoren ATP sortuz T eremuan (tight), eta sortutako ATPa askatuz eta eremua irekiz (O, open), horrela berriro ADP eta fosfatora elkartzen da, eta zikloa berriz hasten da.
Inhibitzaileak
Droga eta toxina asko existitzen dira, fosforilazio oxidatiboa inhibitzen dutenak. Toxina hauek elektroi garraioko entzima bakarra inhibitzen badute ere, prozesuko zati baten etenaldiak prozesu osoa gelditzen du. Esate baterako, oligomizinak ATP sintasa inhibitzen duenean, protoiek ezin dute mitokondriara itzuli eta ondorioz, gradientea handiegia bihurtzen da. Honela, NADH ez da oxidatzen eta azido zitrikoaren zikloak funtzionatzeari uzten dio, NAD+-aren kontzentrazioa txikiegia gelditzen delako eta beraz entzimek ezin dutelako hontaz baliatu.
Ashford (New York)
Ashford Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Cattaraugus konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Río Negro (Txile)
Río Negro Txileko hegoaldeko komuna eta hiria da. Los Lagos eskualdeko Osorno probintzian kokatuta dago. 18.432 biztanle (2002).
Camault Muir
, Eskoziako Highland eskualdeko baserriz osatutako etxalde bat da. Kiltarlity udalerriaren zatia da eta herrigunetik milia bat hegoaldera dago.
Lethrinops longimanus
Lethrinops longimanus Lethrinops generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Paramormyrops jacksoni
Paramormyrops jacksoni Paramormyrops generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Sphodromantis
Sphodromantis, mantisen generoa da, Mantidae familiakoa. haren jatorria Afrikan, Iberiar penintsularen hegoaldean eta Arabian dago.
Espezieak
Hauek dira ezagutzen direnak:
CBGB
CBGB New Yorkeko klub bat da, East Village auzoan dagoena. CBGB berez Country, BlueGrass eta Blues hitzen akronimoa, 1973an Hilly Kristalek sortu zuenean hiriko punk rock eta new wave banden, tartean Ramones, Television, Patti Smith Group, Blondie eta Talking Heads, seaska izan zen. 1980ko hamarkadatik aurrera, CBGB hardcore punkari esker ospetsuago bilakatu zen.
Neron
Neron Klaudio Augusto Germaniko (Nero Claudius Cæsar Augustus Germanicus, 37ko abenduaren 15a - 68ko ekainaren 9a) Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 54ko urriaren 13tik 68ko ekainaren 9ra, Julio-Klaudiar leinuaren azken enperadorea. Gneo Domizio Enobarbo eta Agripina Txikiaren arteko ezkontzatik jaioa, tronura, bere osaba Klaudio hil ondoren iritsi zen, nork, aurretik, tronua hartu eta bere seme Britanikoren kaltetan, oinordeko bezala izendatu zuen.
Bere erregealdian, bere arreta gehiena, diplomazian eta merkataritzan jarri zuen, eta Inperioaren kapital kulturala handitzen saiatu zen, zenbait antzoki eraikiz eta lehiaketa eta proba atletikoak sustatuz. Diplomatikoki eta militarki, bere erregealdia, Partiar Inperioaren aurkako arrakastagatik, britainiarren matxinadaren errepresioagatik (60-61) eta Greziarekiko harremanen hobekuntzagatik bereizten da. 68an estatu-kolpe bat izan zen, non zenbait gobernadorek parte hartu zuten, eta, ondoren, itxuraz, bere buruaz beste egitera behartu zuten.
Neronen erregealdia tirania, luxuria eta bitxikeriarekin lotzen da. Exekuzio sistematiko batzuengatik gogoratzen da, bere ama eta anaiorde Britanikorena barne, eta, batez ere, Erroma sutan zegoen bitartean bera bere lirarekin konposatzen ari zelako uste orokorragatik, kristauen jazarle gupidagabe bat izateaz gain. Iritzi hauek, nagusiki, Tazito, Suetonio eta Dion Kasio historialarien idazkietan oinarritzen dira. Bizirik iraun duten antzinako iturrietatik gutxik deskribatzen dute modu positiboan, baina badira batzuk erromatarren artean, batez ere Ekialdean, duen ospe handia kontatzen dutenak.
Neronen egintza tiranikoak kontatzen dituzten dokumentuen egiantza eztabaida iturri da gaur egun. Fikzioaren errealitatea eta idazki klasikoak bereiztea ezinezkoa izan daiteke. Historialari moderno batzuek pentsatzen dute Neroni buruzko antzinako ekintza tiranikoen iturriak ez direla fidagarriak, Erromako herritarrek eta, bereziki, Inperioaren Ekialdeko probintzietakoek uste zutelako berriro itzuliko zela bere heriotzaren ostean. Hil eta gero, gainera hiru Sasi-Neron egon ziren, eurak Neron zirela iragarri zuten hiru pertsona, herritarren babesa lortzeko.
Stacy Keach
Walter Stacy Keach, Jr. (Savannah, Georgia, 1941eko ekainaren 2a) estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat da.
Mundu mailan nagusiki Mickey Spillane's Mike Hammer (1984-1987) telesailan Mike Hammer detektibea antzezteagatik ospetsu egin zen. Antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: Fat City (1972), Class of 1999 (1990), Escape from L.A. (1996), American History X (1998) eta The Bourne Legacy (2012).
Akroleina
Akroleina konposatu organikoa da CH2=CHCHO formula duena. Aldehido asegabeen artean sinpleena da. Likido kolorge eta usain garratzekoa da.
Prestakuntza
Akroleina industrian prestatzen da propenoa oxidatuz metal oxidoen bidez katalisi heterrogeneoz.
CH3CH=CH2 + O2 → CH2=CHCHO + H2O
(CH2OH)2CHOH → CH2=CHCHO + 2 H2O
Akroleina ere sintetiza daiteke formaldehidoaren eta azetaldehidoaren kondentsazioz.
HCHO + CH3CHO → CH2=CHCHO + H2O
Erabilera
Akroleina narritatzailea denez arma kimiko gisa bailatu izan da. Frantziako armadak akroleina usatu zuen Lehen Mundu Gerran esku-granadak eta artileriako obusak betetzeko.
Egun biozida gisa baliatzen da uretako belar gaiztoak eta algak tratatzeko.
Akroleinak bi funtzio-talde dituenez, aukera hori baliatzen da hainbat sintesi kimikoetan, adibidez, metionina aminoazidoa sintetizatzeko.
Osasun-arriskuak
Akroleina toxikoa da eta larruazalaren, begien eta arnasbideen narritatzaile bortitza.
Latorri
Konposizioa
Latorriaren osaera honako hau da (kanpotik barrura):
Erabilpenak
Ontzi metalikoak fabrikatzeko material ezin hobea da, altzairuaren erresistentzia mekanikoa eta konformazio-gaitasuna eztainuaren korrosioarekiko erresistentziarekin konbinatzen baititu. Material horrekin produktu osagarriak fabrikatzen dira, janarientzako tapoi, tatxa, manixa, honda, estalki eta pote metalikoak, sintetikoak, olioak eta deribatuak.
Latorria sukaldeko tresnak, jostailuak, tresneria eta abar fabrikatzeko ohiko elementua izan zen, eta latorrigilea, berriz, ohikoa.
Aralar zeharkalea (Iruñea)
Aralar zeharkalea Nafarroako hiriburua den Iruñeko Bigarren Zabalgunean dagoen norantza bakarreko zeharkale bat da.
Izena
Izena Aralar mendilerroaren omenez darama.
Kokapena
Media Luna kalea eta Aralar kalearen artean hedatzen da.
SOS Children's Villages
SOS Children's Villages (SOS-Kinderdorf International) nazioarteko gobernuz kanpoko erakunde bat da, Hermann Gmeiner austriarrak 1949an sortua. Erakundeak familia-eredu batean oinarritutako haurren zaintzea du helburu. Gurasoak galdu dituztelako edo gurasoek ezin dituztelako arrisku egoeran dauden haurrei zuzenduta dago.
UNESCOren kidea da eta aholkulari iraunkorra NBEko Ekonomia eta Gizarte Kontseiluan. Egun, munduko 134 herrialdetan lan egiten du, gutxienez 60.000 haur herrixka ezberdinetan banatuta, eta 500.000 baino gehiago eskolen, zentro sozialen, medikuen eta GIB/HIESa duten haurrentzako laguntzen bidez.
Washington
Washington, Columbiako Barrutia, Washington D. C. edo sinpleki D.C. Ameriketako Estatu Batuetako hiriburua da. Amerikako Iraultzaren ostean sortu zen herrialde berriaren gobernua ezartzeko. George Washington Ameriketako Estatu Batuetako lehen presidentearen eta Aita Fundatzailearen izena darama. Washington da Washingtoneko eskualde metropolitarraren hiri nagusia, 6.131.977 biztanle dituen eskualdea. Washington hiriburu politiko garrantzitsua da, AEBko gobernu federalaren egoitza bertan dagoelako. Munduko hiririk bisitatuenen artean dago, urtero 20 milioi turista jasotzen ditu. Washington berak 693.972 biztanle zituen 2017ko uztailean. Maryland eta Virginiako suburbioetatik datozen eguneroko langileek hiriaren biztanleria milioi batera igotzen dute lan egunetan. Washingtoneko eskualde metropolitarrak 6 milioi biztanle baino gehiago ditu, AEBko 6. eskualde metropolitar estatistikorik handiena.
1790ko uztailaren 16an Residence Act legea sinatu zen, Ekialdeko Kostaldean hiriburua sortzeko baimenarekin, Potomac ibaiaren alboan. Ameriketako Estatu Batuetako konstituzioak Kongresua eta Barrutiaren legepean egongo zen barruti federal baten sorrera baimendu zuen. Maryland eta Virginiak lurraldea eman zuten barruti federala osatzeko, lehendik existitzen ziren Georgetown eta Alexandria herrien lurraldeak ere sartuz. 1791an eratu zen hiriburu nazional gisa. 1846an Kongresuak Virginiak emandako lurraldeak itzuli zituen; 1871an geratzen zen Barrutiaren eremuarentzat gobernu munizipal bakarra sortu zuen.
AEBko gobernu federalaren hiru adarrak Barrutian bertan daude: Ameriketako Estatu Batuetako Kongresua, Presidentea eta Gorte Gorena. Washingtonen ere hainbat monumentu eta museo nazional daude, gehienak National Mall parkearen inguruan. Hiriak 177 enbaxada ditu, eta mundu mailako hainbat elkarteren, sindikatu, gobernuz-besteko erakunde, lobby eta elkarte profesionalen egoitza da.
1973tik aurrera Barrutia 13 kidez osatutako kontseilua eta hautatutako alkate batek zuzentzen du. Hala ere, Kongresuak lege lokalak ezezta ditzake, eta autoritate gorena mantentzen du. D. C.ko herritarrek Ameriketako Estatu Batuetako Ordezkarien Etxean bozka-eskubiderik ez duen hautetsi bat aukeratzen dute, baina ez dute ordezkaritzarik Senatuan. Barrutiak hiru boto elektoral dituzte presidente hauteskundetarako, 1961ean onartutako Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren hogeita hamahirugarren emendakinaren arabera.
Historia
XVII. mendean europarrak Potomac ibaira iritsi zirenean Algonkin hiztunak diren Piscataway herria bizi zen bertan. Taldeetako batek Nacotchtank izena zuen; talde horrek Anacostia ibaian hainbat herixka zituen, gaur egungo Columbiako Barrutian. Europar kolonoen eta inguruko tribuen arteko talken ondorioz Piscataway herria lekuz aldatu zuten. Horietako asko 1699an Marylandeko Point of Rocksen kokatu ziren.
1788ko urtarrilaren 23an James Madisonek The Federalist Papers lanaren 43. zenbakia argitaratu zuen, argudiatuz gobernu federalak autoritatea behar zuela hiriburu nazionalaren gainean, bere segurtasuna eta mantenua ziurtatu ahal izateko. Bost urte lehenago, ordaindu gabeko soldadu talde batek Kongresua inguratu zuen bere kideak Filadelfian bilduta zeudenean. 1783ko Pennsylvaniako mutina izenez ezagutu zen gertakariak argi utzi zuen gobernu nazionalaren segurtasuna ezin zela utzi estatu baten esku.
AEBko Konstituzioaren Lehen Artikuluaren Zortzigarren Sekzioak dio aukera dagoela "Barruti bat sortzeko (ez duena hamar milia karratu baino gehiago), estatu zehatz batek emanda, Kongresuak onartua, Estatu Batuetako gobernuaren egoitza sortzeko". Hala ere, Konstituzioak ez du zehazten hiriburuarentzako leku bat. 1790eko Konpromisoa izenez ezagutzen denarekin Madison, Alexander Hamilton eta Thomas Jefferson akordio batera iritsi ziren gobernu federalak Amerikako Iraultzaren zorra ordaintzeko hiriburu berria Hegoaldeko Estatu Batuetan jartzearen truke.
Enneanectes glendae
Enneanectes glendae Enneanectes generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Ipar-katamotz
XIX. mendearen erdialdera banaketa zabala zuen Europa osoan, baina giza jardueraren eraginez, leku ezkutu eta helezinenetara baztertua izan da. Egiaztatutako datuen arabera, Euskal Herrian 1936an ehizatu zen azken katamotza. Nafarroako Alaitz mendi-multzoan harrapatu zuten hain zuzen. Hala ere, badirudi oraindik Euskal Herriko Pirinioetan, Nafarroan zein Zuberoan katamotzak geratzen omen direla, azken urteetan arrasto-behaketak eta behaketa zuzenak aipatu baitira Iratin, Santa Grazin eta Pirinioetako beste hainbat lekutan. Ez bakarrik Euskal Pirinioetan, baizik eta mendi multzo osoan barrena. Edonola ere, oraindik baleude, Pirinioetara erabat mugatuta leudeke eta galtzeko arrisku larrian. Pirinioetako balizko katamotz hauen iraupenak eztabaida bizia pizten du oraindik ere adituen artean. Batzuek erabat defenditzen dute presentzia hau eta beste hainbatek, berriz, zeharo ukatu.
Ipar katamotzaren azpiespezie ugari dago, eta haren ondorioz aldakortasun handia dago kolore zein tamainetan.
Washington
Sorrera
1790ko uztailaren 9an Kongresuak Residence Act legea onartu zuen, Potomac ibaiaren alboan hiriburu nazionala sortzeko. Kokapenzehatza George Washington presidenteak aukeratu zuen, uztailaren 16an legea sinatu zuenean. Maryland eta Virginiak utzitako lurretan eraikia, hasierako itxura alde bakoitzetik 10 milia neurtzen zuen barruti federal karratu bat zen, guztira 100 milia (259 kilometro koadro).
Álvaro Untoria
Álvaro Untoria Hervías, pilotaren arloan Untoria deituraz ezaguna (Naiara, Errioxa, 1990eko urriaren 17a), esku huskako pilotari profesionala da. Atzelari aritzen da, Aspe enpresarekin. Estatistika ofizialek diotenez, 1,88 m luze da, eta 91 kilo pisatzen du. Profesionaletako lehendabiziko partida 2011ko uztailean jokatu zuen, jaioterriko pilotalekuan, Asegarce enpresarekin (2019ko urtarrilaren hasieran aldatu zen Aspe enpresara). Oso pilota gutxi galtzen duen pilotaria da, jokalekuan ederki mugitzen dena eta tarteka pilota ederki gozatzen duena, nahiz eta jotzaile handia ez izan. 2015ean, Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusia irabazi zuen, Bengoetxea VI.a aurrelaria lagun.
Ipar-katamotz
Banaketa
Mundu mailan, Asian eta Europan agertzen da. Asian, Himalaiaren iparraldeko isurialdean aurki daiteke, sastrakadi itxietan eta basoen mugatik gorako trokarteetan. Himalaiaren hegoaldeko isurialdean, Nepaleko Dhaulagiri eskualdean bakarrik ikusi da, tundra alpetarrean. Tibeteko goi-ordoki osoan, eta erdialdeko Asiako basamortuetako mendietan eta muinoetan aurki daiteke. Antzina Europa osoan bizi zen eta arrunta zen Euskal Herrian, baina egun, desagertuta dago Europa mendebaldeko leku gehienetan; halere, badirudi Pirinioetan aleren batzuk geratzen direla.
Álvaro Untoria
2013an, bigarren mailako hiru finalak eta sanmateoetako torneoa jokatu zituen, lehen mailan sartzekotan zen. Urte hartako urrian, ordea, partidetan eskua handitzen hasi zitzaion: likidoak pilatzen zitzaizkion ukondotik behera. Sei hilabetez ondo jokatu ezinda ibili zen, gaitzaren jatorria aurkitu ezinda, harik eta eskuko min txiki baten erruz pilota jotzeko postura txarra hartu zuela aurkitu zioten arte. Gaitza konponduta, 2014aren bukaeran maila onean jokatzen aritu zen, eta Andoni Aretxabaletaren ordez Esku Huskako Binakako Pilota Txapelketa Nagusian sartu zuten, Oinatz Bengoetxea aurrelaria lagun. Maila ikusgarria eman zuen txapelketan, eta, horri esker, Bengoetxea-Aretxabaleta bikotea hasierako ligaxkaren zatirik handienean sailkapenaren erditik behera (kanporatuko zituztenen artean) ibili eta gero, Bengoetxea-Untoria finalerdietarako sailkatu ziren lehenik, eta finalerako gero. Finalean, 22-7 irabazi zieten Berasaluze II.ari eta Zubietari.
Ipar-katamotz
Banaketa
Banaketa-mapetan katamotzaren presentzia jarri dugu Pirinioetan, baina, zantzuak badiren arren, presentzia ez dago erabat frogatuta.
Álvaro Untoria
Kirol lorpenak
Esku huskako pilotan, hauek ditu lorpen nagusiak:
Washington
Sorrera
Dagoeneko existitzen ziren bi herri txertatu ziren lurralde horretan: 1751n sortutako Georgetown, Maryland eta 1749an sortutako Alexandria. 1791-92an Andrew Ellicott eta bere laguntzaileek, Benjamin Banneker izeneko afrikar-amerikar astronomoa barne, barruti federalaren mugak aztertu eta mugarriak jarri zituzten milia guztietan. Milia hauetako asko oraindik bertan daude.
Ipar-katamotz
Espeziearen banaketa historikoa
Zantzu guztien arabera, ipar-katamotza izan zen garai historikoetan Euskal Herrian hedatuta egon zen katamotz espezie nagusia. Ipar-katamotza Iberiar penintsularen iparraldeko isurialdean zabalduta egon zen, baita Pirinioetan ere, baina hau bere banaketa eremuaren muga izan zen. Inguru honetan espezieari buruz izandako aurkikuntza arkeologiko gehienak Euskal Herrikoak dira. Aipa daitezke Pagolusietako leizea, Rascaño, Santimamiñeko harpea eta Urratxa.
Cannich
, 'Canaich', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Inverness udalerritik 43 kilometro mendebaldera dago.
Ipar-katamotz
Espeziearen banaketa historikoa
Ipar-katamotza kontinenteko hainbat uhartetan sekulan ez da izan, hala nola Sizilia edota Irlanda n. Basoak urri diren zenbait eskualdetatik ere betidanik falta izan da.
Washington
Sorrera
Potomac ibaiaren iparraldeko lurretan hiriburu federala eraiki zen ondoren, Georgetownen ekialdean. 1791ko irailaren 9an hiriaren eraikuntza gainbegiratzen ari ziren hiru komisarioek Washington presidentearen omenez jarri zioten izena. Barruti federalari Columbia izena eman zioten, garai hartan Estatu Batuei ematen zitzaion izen poetikoetako bat. Kongresuak lehen bilera egin zuen Washingtonen 1800eko azaroaren 17an.
Kongresuak Columbiako Barrutiaren 1801eko Lege Organikoa onartu zuen, Barrutia ofizialki antolatzen zuen legea, lurralde osoa gobernu federalaren kontrol esklusiboan jarriz. Gainera, Barrutian zeuden eremu ez-inkorporatuak bi konderritan banatu ziren: Washingtoneko konderria Potomacek ekialdean eta Alexandriako konderria mendebaldean. Legearen onarpenaren ostean Barrutian bizi ziren herritarrak jada ez ziren Maryland edo Virginiako herritarrak, beraz Kongresuan zuten ordezkaritza galdu zuten.
1814ko abuztuaren 24 eta 25ean Washingtoneko Errekuntza izeneko erasoa gertatu zen, 1812ko angloamerikar gerran britainiar indarrek hiriburua inbaditu zutenean. Kapitolioa, Ogasun Saila eta Etxe Zuria erre ziren eraso honen baitan. Gobernuaren eraikin gehienak azkar konpondu zituzten; hala ere, Kapitolioa eraikitzen ari ziren garai horretan, eta ez zen amaitu 1868ra arte.
Berritzulpena eta Gerra Zibila
1830eko hamarkadan Alexandriako hegoaldeko lurraldearen gainbehera ekonomikoa eman zen, batez ere Kongresuaren kudeaketa txarra dela eta. Alexandria esklabo azoka garrantzitsu bat zen, eta esklabotzaren aldeko biztanleek beldurra zuten Kongresuko abolizionistek Barrutian ere esklabotzarekin amaituko zutena, ekonomia oraindik gehiago kaltetuz. Alexandriako herritarrek eskatu zuten Virginiara itzultzea, donatutako lurra berriro itzuliz, Columbiako barrutiaren berritzulpena deitzen den prozesu baten bidez.
Virginiako Batzar Orokorrak berritzulpena 1846an bozkatu zuen eta Alexandria berriro euren lurralde izatea onartu zuten. 1846ko uztailaren 9an Kongresuak lurraldea berriro ere Virginiari itzultzea onartu zuen. Honela, gaur egungo Barrutiaren eremua Marylandek emandako lurra baino ez du hartzen. Alexandriako esklabotzaren aldekoen kezka bete zen, eta 1850eko Konpromisoan Barrutian esklaboen salerosketa debekatu zen, baina ez esklabotza bera.
1861ean Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila hasi zenean gobernu federala hedatu zen, Barrutiko biztanleen biztanleria handituz, baita ere askatutako esklaboen fluxu handiarekin. Abraham Lincoln presidenteak Konpentsatutako Emantzipazio Legea sinatu zuen 1862an, Columbiako Barrutian esklabotzarekin amaituz eta 3.100 esklabu askatuz, Emantzipazio Adierazpena baino bederatzi hilabete lehenago. 1868an Kongresuak Barrutian bizi ziren afrikar-amerikar gizonezkoei udal hauteskundetan bozkatzeko eskubidea eman zien.
Hazkuntza eta garapena
1870erako Barrutiaren biztanleria %75 hazi zen aurreko zentsutik, 132.000 biztanlera iritsiz. Hiriaren hazkuntza handia ere, Washingtonek oraindik hautsezko bideak zituen, eta ez zuen estolderiarik ere. Kongresuko kide batzuek proposatu zuten hiriburua mendebalderako mugitzea, baina Ulysses Simpson Grantek ez zuen proposamena onartu.
Kongresuak 1871ko Columbiako Barrutiko Lege Organikoa onartu zuen, Washington eta Georgetowneko hirietako lege propioak kendu zituena, gobernu berria sortuz Columbiako Barruti osorako. Grantek Alexander Robey Shepherd izendatu zuen gobernadore 1873an. Shepherdek eskala handiko proiektuak gaimendu zituen, Washington guztiz modernizatuz, baina Barrutiaren gobernua lur-jota utziz. 1874an Kongresuak lurralde-gobernua aldatu zuen eta hiru kidez osatutako Komisarioen Mahaia osatu zuen.
Hiriko lehen tranbia motorizatuak 1888an hasi ziren ibiltzen, eta Washigtoneko Hiriaren jatorrizko mugetatik kanpo hiria hazten hasi zen. Washingtonen planurbanoa hedatu zen barrutian zehar hurrengo hamarkadetan zehar. Georgetown formalki batu zen Washignton hiriarekin 1895ean. Halaere, hiriak ez zuen etxebizitza onik, eta lan publikoen presioa zuen. Washington izan zen AEBko lehen hiria berrikuntza proiektu bat garatzen, 1900eko hamarkadan sortutako "City Beautiful mugimendua"ren baitan.
Paula Frías Allende
Paula Frías Allende (1963ko urriaren 22a - 1992ko abenduaren 6a) Isabel Allende idazle txiletar-amerikarraren alaba zen hezitzailea eta psikologoa izan zen. Haren aitona Salvador Allenderen lehengusua zen, 1970etik 1973ra Txileko presidentea. Hil ondoren, bere amak fundazio bat sortu zuen Paularen izenean lanean jarraitzeko.
Ipar-katamotz
Espeziearen banaketa historikoa
Espeziearen atzerakadarik handiena, gizakiak eraginda, mendebaldeko eta hegoaldeko Europan eman da.
Paula Frías Allende
Biografia
Allendek Venezuelan eta Espainian kokatutako komunitate pobretuetarako humanitario gisa lan egin zuen, hezitzaile eta psikologo gisa zituen gaitasunak erabiliz. Ernesto Diazekin ezkondu zen Venezuelan, 1991n.
Ipar-katamotz
Ipar-katamotza Euskal Herrian
Ugari dira katamotzari buruzko testigantza eta datu historikoak Euskal Herrian. Urte askotan eztabaida egon da adituen artean ea gure arteko katamotza Iberiar katamotza, ipar-katamotza edota bion arteko azpiespeziea izan ote zen. Egun adituek bildutako datuen arabera garai historikoko euskal katamotzak ipar-katamotz espeziekoak izan omen ziren, baina iberiar katamotzaren presentzia hegoaldean zeharo baztertu gabe. Iberiar-katamotza Iberiar Penintsulako hego-mendebaldean hedatzen da bereziki.
Paula Frías Allende
Biografia
1991n, Paula koman sartu zen, porfiriaren konplikazioak ospitaleratu ostean. Botikaren akats batek garuneko kalte larriak eragin zizkion, egoera begetatibo iraunkor batean utziz. Bere amak Kaliforniako ospitale batera eraman zuen eta gero bere etxera, non hil zen 29 urte zituela 1992ko abenduaren 6an
Ipar-katamotz
Testigantza historikoak
XVI.etik XIX. mendera arteko agirietan katamotza "tiguere", "pantera", "leopardo", "tigre", "gato cerval" zein "onza" izenekin agertzen da. Euskal izena betidanik katamotza izan da.
Washington
Hazkuntza eta garapena
1930eko hamarkadan New Deal delako ekonomia planaren ondorioz gastu federala asko handitu zen, gobernuaren eraikin berriak, memorialak eta museoak eraikiz Washingtonen. Bigarren Mundu Gerrak oraindik gehiago handitu zuen gobernua, langile federalen kopurua handituz hiriburuan ; 1950erako Barrutiak bere biztanleria maximora iritsi zen: 802.178 biztanle.
Eskubide zibilen eta barne legearen aroa
1961ean Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren hogeita hamahirugarren emendakina onartu zen, Barrutiari hiru boto emanez Kolegio Elektoralean presidentea eta presidente-ordea aukeratu ahal izateko, baina oraindik ordezkaririk gabe Kongresuan.
Ipar-katamotz
Testigantza historikoak
Esate baterako, Arabako Antoñanako agirietan sarri agertzen da aipatuta katamotza izen ezberdinekin. Bertako katamotz baten lehendabiziko aipamena 1645. urtekoa da. Hala ere, antza, pizti harrapatzaile batek Oñatin harrapatu eta bertan saria kobratzeko eramandako piztia izan zen. Hau ez da harrigarria, eta antza ohiko ohitura zen garai hartako pizti harrapatzaileen artean.
Ashland (Maine)
Ashland Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Aroostook konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.