cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskararen jatorria
Egiptoera, hititera, sumeriera, akadiera eta feniziera
Era berean, Hammurabiren Kodea euskaraz irakur zitekeen, eta Arnaiz-Villenaren ustez "ez dago bertan legerik", baizik eta euskarazko hileta testu bat. Eturiera, iberiera, tartessiera, guantxea eta minoikoa irakurtzeko gai dela ere dio, euskararekin deszifratuz. Euren ustez hizkuntza guzti hauek "Usko-Mediterranearrak" dira, Dené-Kaukasoar balizko familiaren adar bat. Familiakoak lirateke ere amazigh hizkuntzak. Euren tesiak hizkuntzalaritza eta arkeologia eskola ia guztiak ukatzen ditu. Feniziera, akadiera, ugaritera eta eblaitera, adibidez, hizkuntza semitiko argiak dira; Egiptoera eta amazigera Afro-asiar hizkuntzak dira. Hititera funtsezko hizkuntza da Aitzinindoeuropera berreraikitzeko, Arnaiz-Villenaren ustez ere euskara inola ere ez zen hizkuntza.
Lakarraren arabera, euren "Lenguaje religioso-funerario de los pueblos mediterráneos" lanean aurkeztutako 32 hitz komunetatik %85 ezin dira euskal oinarri gisa aurkeztu, eta beste % 15 ez dira ziurrak.
Dogon hizkuntzarekin loturak
2013an Jaime Martin hizkuntzalariak Mali eta Mauritania artean hitz egiten den dogon hizkuntza eta euskara erlazionatutako hizkuntzak zirela zioen ikerketa argitaratu zuen. 2.274 hitz aztertu eta parekotasunak aurkitu zituen hitzen % 70ean. Dogon etnia ezaguna da astronomian dituzten sinismenak direla eta, bereziki Sirius izarraren ezagutza dela eta, eta ufologian ohikoak dira eurei buruzko aipamenak. Xabier Kintanaren arabera ikerketa honek "ez du ez hankarik ez bururik" eta metodologiarik ere ez du. Dogon hizkuntza ez da hizkuntza bakar bat, baizik eta dozena bat hizkuntzaz osatutako familia bat.
Liguriera
Antzinako liguriera ligurrek hitz egiten zuten hizkuntza zen. Nahiko ezezaguna da, baina uste da indoeuroparra dela, ziurrenik zelta hizkuntzen familiakoa. Hala ere, egile batzuek euskararekin lotu dute, eta latinaren erroan dagoen hizkuntzari eusko-liguriera izena eman diote. Ikerlari batzuek ere oinarri aurre-indoeuroparra eman diote Liguriako hainbat toponimori, eta euskarazko hitzen ordaina bilatu horretarako. Ikuspegi honek ere kritikak jaso ditu.
Azalpen paleogenetikoak
Genomikaren bidez hizkuntzen eta hizkuntza-taldeen jatorriak argitzeko aurrerapenak egin dira 21. mendean. Bereziki, finkatua geratu da Yamnaya kulturaren inportantzia Europaren populazio genetikoan eta, aldi berean, lotura gero eta argiagoa Yamnaya eta hizkuntza indo-europarren artean. Beste adibide bat dago Polinesian, non austronesiar hizkuntzen zabalkundea eta aztarna genetikoak ere bat datozela demostratu den. Euskaldunen jatorriari buruzko ezagutza genetikoari dagokionez, alor honetan ere aurrerakuntzak egin dira, baina genetika eta hizkuntza kasu honetan bat datozen ez dago argi, eta hizkuntzalari euskaldunen artean, bereziki, eszeptizismoa erabatekoa da. Hala dio Ricardo Gomezek :
Hizkuntzalarien eszeptisizmoa gora-behera, gaur egungo euskaldunen datu genetiko gehiagorekin eta antzinako genomen azterketarekin, esparru honetan egindako hipotesi batzuk zaharkituago geratu dira (jatorri paleolitikoarena, bereziki), eta beste aurkikuntza berriago batzuek oinarri sendoagoa eskaintzen dute (Europako lehen populazio nekazariekin lotura).
Paleolitoko aterpe franko-kantabriarreko hizkuntza
Theo Vennemann hizkuntzalari alemanaren teoriaren arabera, azken izotzaldiaren garaian (duela 20.000 urte) Europako populazioa Pirineotara bildu zen aterpe bila eta bertan garatuko zatekeen gaur egungo Euskararen oinarria. Izotzaldia bukaturik, jende hori Europa osora zabaldu zen, (garaiko) euskara, era berean, toki guztietan barna hedatuz, harik eta indoeuropar hizkuntza familiaren zabalpenak ordezkatu zuen arte, Akitania eta Pirinioetan salbu.
Luigi Luca Cavalli-Sforza genetista ospetsuak bat egin zuen ikuspegi honekin, berezik euskaldunen Rh negatibo maila bereziki altuaren inguruan egindako azterketen bidez. 1996an idatzi zuen, italieraz:
Cavalli-Sforzaren 20. mende amaierako argitalpenak, zaharkituak geratu dira 21. mendeko paleogenomikaren argitan. RH portzentaien balioak ez dira jada erabiltzen populazioen jatorri eta ahaidetzak aztertzeko. Are gehiago, paleolitiko genomak aztertu diren heinean, demostratu da haien ondorengotza zuzena urria dela Europako populazioetan, eta nahasketa arrastoak utzi dituzten arren, oro har Europako herri guztien artean ikusten dira arrasto horiek.
Europako lehen nekazarien hizkuntzen multzokoa
2008-2018 urteen arteko ezagutza genetikoaren laburpena egin duten Pontus Skoglund eta Iain Mathiesonen arabera, Europan azken milurteetan bi populazio aldaketa ia erabateko egon dira:
Duela 8.500 urte hasten da igartzen Europan jatorri genetiko berria duen EEF populazio horren hedapena. Anatoliako ipar-mendebaldeko neolitoko biztanleekin oso lotua dago populazio hori, eta Europan zehar gene haiek zabaldu ziren heinean, nekazaritza ere zabaldu zen. Anatoliako lehen nekazari haien gaur egungo ahaide genetiko hurbilenak dira sardiniarrak.
Neolitoko geneen eta nekazaritzaren ekarpen hori Europa hegoaldetik, Mediterraneotik, Iberiara iritsi ziren gene horiek eta nekazaritza duela 7.300 urterako, eta Irlandaraino ere bai duela 5.100 urte inguru. EEF populazioen edo lehen nekazarien Iberiako lehen aztarna neolitikoetako batzuk Euskal Herritik gertu aurkitu dira, Atapuercan, eta azterketaren emaitza izan da gaur egungo populazioetan, haien gertukoenak euskaldunak direla.
Atapuercako nekazari haien artean, halaber, agertzen da sardiniarrekiko konexio bat. Lehen nekazarien edo EEF populazioen Europako beste multzo batzuetako azterketetan ere, gaur egungo populazioekin lotura egiterakoan, konexio bikoitz bera agertzen da: hurbiltasuna sardiniarrekiko (handiena), eta ondoren euskaldunekiko.
Adibidez, Grezia eta Egeoko lehen nekazarien artean ikusten da hori (alboko kanpoko irudien artean, ikus Hofmanová, Kreutzer et al, 2016), Greziako lehen nekazari haiek ahaidetza genetiko handiagoa dute gaur egungo sardiniar eta euskaldunekin, gaurko Egeo itsasoaren inguruko greziar, balkandar edo anatoliarrekin baino.
Era berean, Britainia Handiko neolitoaren hastapeneko genomek markatzaile bertsuak agertzen dituzte : lehen nekazariek Anatoliako neolitiko jatorria erakusten dute, eta gainera, bereziki, Iberiakoa ere bai tartean (alegia, nekazaritza iritsi zela Britainiar uharteetara Mediterraneotik eta gero Atlantikoko kostaldetik, eta ez Europako erdialdetik). Berriz ere, ahaidetasun genetikoaren datuetan, hurbiltasun handiena gaurko populazioetan euskaldun eta sardiniarrekin (alboko kanpoko irudien artean, ikus Brace, Diekmann et al, 2018 ). Era berean, azterketa honek agerian jarri du lehen neolito britainiarreko populazio hura, megalitoak eraikitzen hasi zena, ia guztiz ordezkatu zuela beste giza-inbasio batek, Kanpai-formako ontzien kulturaren ingurukoak, duela 4.500 urte: inbasio hori herri indo-europarrena izan daiteke, zeltena hain zuzen. Ikerketa honen argitan, Stephen Wells eta Razib Khan genetistek esan izan dute :
Beste azterketa interesgarri bat Portugalgo aztarna prehistorikoekin egin zen 2017an (neolito ertain eta berantiarra, eta brontzearoa): hiru kasuetan, haien gertukoenak gaur egungo populazioetan, euskaldunak dira, eta ondoren sardiniarrak.
Sardiniarekin konexioa
Europako lehen nekazarien edo EEF populazioen azterketa genetikoetan, hortaz, haiekin gaur egun ahaidetza handiena dutenak sardiniarrak eta euskaldunak dira (ikus gorago). Baina konexio linguistikoa frogatzea beste kontu bat da. Gaur egungo sardiniera hizkuntza erromantzea da, baina substratu paleo-sardiniar baten aztarnak izan ditzake. Juan Martin Elexpuruk uste du badagoela paleo-sardinieraren eta euskararen arteko konexioa, eta uharteko toponimian azterketa egin du antzekotasun horiek frogatzeko.
Markatzaile indoeuropar bat euskaldunen haplotalde gisa
Euskaldunen azterketa genetikoetan bada datu bitxi bat, haplotaldeen azterketak eman duena. Y kromosomaren haplotalde patrilinealen artean, R1b haplotaldearen aldaera bat da nagusi euskaldunen artean. Eta hain zuzen ere, haplotalde honen zabalkundea Yamnaya jatorriarekin eta indoeuroparrekin oso lotua dago. Euskaldunen artean nola hedatu zen ez dago argi, baina indarkeriazko inbasio zaharrekin eduki dezake harremana: R1b taldearen hedapena Europan duela 4.500 urte inguru gertatu zen bezala, beste eremu geografiko batzuetan beste haplotalde maskulino batzuk ere izugarri hazi ziren. Ameriketan duela 15.000 urte gertatu zen eztanda demografiko maskulino hori Q1 haplotaldearen azpitalde batekin, Afrikan duela 5.000 urte E1b taldearekin, Indiako azpikontinentean R1a haplotaldearekin...
Haplotalde hauen zabalkunderako existitzen den hipotesi argiena da une historiko batzuetan, giza-talde batzuek abantaila teknologiko jakin bat eskuratu zutela zabalkunde demografikoa eta territoriala (konkista) erraztu ziena. Europan, litekeena da gurdiaren edo zaldiaren edo metal jakin batzuen abantaila militarra izatea talde horien nagusitasunaren gakoa, eta hizkuntza indoeuroparren nagusitasuna ere horrekin lotua dago seguruenik. Era berean, gizarte konkistatzaile horietan gizonezkoen elite gerlari batzuek "monopolizatu" zuten ugalketa: emakumeen konkista, bortxaketa, eta antzeko kontu itsusiekin seguruenik. Kontua, halaber, ez da beste gizonezkoek ez erreproduzitzea, baizik eta elite gerlariak gehiago erreproduzitzea, eta emakume gehiagorekin. Europako kasuan, indoeuroparren konkistarekin oso lotua ematen du fenomenoak; R1b horrela hedatu zen Europan, indoeuroparrekin. Hortaz, nola agertu da R1b markatzailea hizkuntza ez-indoeuropar bat hitz egiten duen populazio batean, euskaldunen artean?
Hipotesi baten arabera, inbasio indo-europar agian zeltiar batek euskaldunen arbasoak ere astindu zituen duela 4.500 bat urte, aitzin-euskara baino askoz lehenagoko garai batean: aurreuskaldun haien artean, inbaditzaileek menderatuak, gizonezko aurreuskaldunen jario genetikoaren parte handi ezabatu egin zen, eta inbaditzaile indoeuroparren lerro patrilineal R1b-tarrak nagusitu ziren. Gainerakoan, euskaldunen beste bereizgarri genetiko batzuek eutsi zioten, lerro matrilinealetan batez ere; eta hizkuntzari dagokionez, emakume aurreuskaldun eta inbaditzaile gizonezko haien arteko ondorengo belaunaldiek aurreuskaldun izaten jarraitu zuten. Jario genetiko patrilinealaren ordezkapen handi bat egongo zen, baina ez hizkuntzaren ordezkapena.
Aizkora hitzaren eztabaida
Hizkuntzalarien artean eztabaida dago aizkora hitzaren jatorria zein den azaltzeko unean. Oraindik hitzaren jatorria egiaztatzea lortu ez den arren, bi teoria nagusi daude mahai gainean:
Aintzineuskaratiko 'Haitz'
Hizkuntzalari batzuek aizkora hitza antzineuskaratik datorrela babesten dute. Euskaraz, gauzak mozteko balio duten tresna guztiek, hala nola, aitzur, aizto, zulakaitz eta aizkora, "haitz" osagai bat dutela azpimarratzen dute. Teoria hau jarraitzen badugu, logikak esaten digu aizkora hitza hauek haitz landuz edo harriz eginda zeuden garaikoa dela, hau da, Paleolito eta Neolitoaren arteko garai hartakoa. Kontuan hartu behar dugu, Neolitoan zehar tresna hauek metalez egiten hasi zirela. Teoria hau lehen aldiz aspaldi proposatu zen, ez dago argi zeinek proposatu zuen lehen aldiz, jarraian babesle nagusiak: XIX. mendean Louis Lucien Bonapartek (Trasken arabera, 1997a, 289) babestu zuen, XX. mendean Jose Miguel Barandiarani esker ideia zabaldu egin zen eta Arturo Kanpion, Julio Caro Baroja eta beste hainbatek ideia onartu zuten. Aipatzekoa da, ideia hau indarra galtzen joan zela XX. mendearen erdialdetik aurrera, euskal hizkuntzalaritza berriak ez duelako babesten. Hala ere, ideia berritzeko saiakerak eta proposamenak egin dira, gaur egun, ikuspegi hau berritze aldera indar gehien duten bi teoria daude:
Gerson Antonio Porto
Gerson Antonio Porto (1972ko apirilaren 24a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Euskararen jatorria
'Asciola' indoeuroparra
Gaur egungo euskal hizkuntzalaritzak babesten duen teoria honen arabera, aizkora hitzak latinezko asciola forman du jatorria. Honekin ados dauden hizkuntzalariek argudio nagusi gisa aurrez aipatutakoa erabiltzen dute, baina badituzte beste hainbat argudio ere. Gorrotxategik 1998an jarraian duzuena esan zuen:
Gerson Antonio Porto
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse.
Euskararen jatorria
'Asciola' indoeuroparra
Beraz, teoria honen babesleen arabera nahiko argi dago hitz hauen jatorria latinean dagoela. Gizartean ordea, antzineuskararen ideia oso bizirik dirau eta beraz, bi teoriak oraindik ere eztabaidan daudela esan dezakegu. Aizkora hitza latinetik datorrela babesten dutenek saihestea zail egiten zaien arazo bat dutela aipatu beharra dago, oraindik ez dago batere argi euskaraz zergatik duten mozteko erabiltzen diren tresna guztien izenek haitz forma txertatuta. Hizkuntzalari batzuen esanetan, haitz guztiak latinezko asci formatik datozela esaten dute, beste batzuek arazo hau ekiditea nahiago dute.
Euskaldunen izaera mitikoaren eraikuntza
Rodrigo Ximenitz Arradakoak De rebus Hispaniae idatzi zuenean, Gaztelako erresuma Jaungoikoaren aginduz ari zela justifikatu nahi zuen. Horretarako bazuen arazo bat, ordea: euskaldun/nafarrak beste inor baino lehen zeudela Iberiar penintsulan, eta latindar kutsaduratik kanpo zeuden bakarrak zirela. Horregatik euskaldunaren figura goratu egin zuen, Tubalen ondorengo gisa (ikus, ondoren tubalismo sekzioa), Pirinioetatik jaitsi eta Hispania okupatu zuen herri gisa.
XVI. mendean kontakizun hori jaso zuten Juan Martinez Zaldibiakoa eta Esteban Garibai euskal apologistek, euskaldunaren jatortasuna goraipatuz. XIII. mendean jaso zen, lehen aldiz, euskalduna subjektu politiko gisa.
Tubalismoa
Tubalismoa sinesmenezko teoria bat da, gaur egungo historiografiak erabat baztertua. Tubalismoak euskaldunei eta iberiarrei jatorri mitikoa esleitzen die: esaten du Tubal (Noeren iloba) euskaldunen eta iberiarren lehendabiziko erregea izan zela, eta hainbat herri (hala nola Tafalla eratu zituela . Tito Flavio Joseforen kronikan agertzen da Jafeten semea zen Tubal Iberiara iritsi zela, baina Iberia hori gaur egungo Georgian dagoen Iberiako Erresuma zen. Jeronimo Estridongoak bata eta bestea nahastu eta Isidoro Sibiliakoak akatsa kanonizatu zuen, Georgiako Iberia Hispaniagatik aldatuz.
Sinesmenezko teoria horri jarraipen laikoa eusko-iberismoak eman zion. Jorge María Ribero-Meneses idazlea da tubalismoaren gaur egungo aldeztaile ezagunenetako bat, baita euskara dela munduan hitz egin zen lehen hizkuntzatik gertuen dagoena ere.
Eusko-kantabrismoa
Eusko-kantabrismoa historia eta antropologia arloko teoria bat da, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia probintziak, kantabriar lurraldeei loturik, erromatarren zapalkuntzari aurre egin zioten lurralde garaitugabeak izan zirela zioena. Hainbat mendez oso teoria arrakastatsua izan ondoren, XVIII.-XIX. mendeen bitartean baztertu zen, oinarri historikorik ez duelako.
Eusko-kantabrismoak greziar eta erromatar iturri klasikoetan aipaturiko Kantabria eskualdean sartzen zituzten gaur egungo Kantabria eta Euskal Herriko ipar-mendebaldeko hiru probintziak. Horrela, lurralde horietako euskaldunek (Iberiako jatorrizko biztanleak baitziren, eusko-kantabristen ustez) aro klasikoan kantabriarrei egozten zitzaien ausardia eta beste hainbat ezaugarri zituztela esaten zuen teoria horrek, eta horregatik probintzia horiek trataera berezia merezi zutela, Antzinako Erregimeneko espainiar eta frantses monarkien barruan. Estatu horietako gobernu zentralaren aurrean foruak defendatzeko erabili zen eusko-kantabrismoa, eta bereziki garrantzi handia izan zuen Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruak Espainiako gobernu zentralaren aurrean defendatzeko argudiotzat.
Jettingen (Baden-Württemberg)
Jettingen Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Plesiolebias aruana
Plesiolebias aruana Plesiolebias generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Babiloniar astronomia
Babiloniar astronomiak antzinako Mesopotamian garatutako teoria eta metodo astronomikoak izendatzen ditu. Tigris eta Eufrates ibaien arteko (gaur egungo Iraken) eskualde honetako zibilizazio batzuk aitzindariak izan ziren mendebaldeko astronomian. Horien artean sumertarrak, akadtarrak, babiloniarrak eta kaldearrak dira ezagunenak. Astronomia babilonikoak ezarri zituen ondorengo zibilizazioen astronomiaren oinarriak, hala nola greziar, indiar, sasandar, bizantziar eta siriarrarena, eta baita Erdi Aroko astronomia arabiar eta europarrarena ere. Autore klasiko greko eta latindarrek sarritan aipatzen dituzte Mesopotamiako astronomoak, eta “kaldeo” izena ematen diete, hauek apaizak eta astrologian espezializatutako idazleak baitziren.
K. a. VIII. eta K. a. VII. mendeetan, kaldearrak enpirikoki hurbildu ziren astronomiara, Unibertsoaren bertsio ideal bat zehazten zuen kosmologia sortuz. Astrologia ere garatu zuten, planeten posizioei lotua eta arrazonamendu logikoan oinarritua, astronomiari ekarpen garrantzitsuak eginez eta baita zientziaren filosofiari ere. Pentsalari eta ikerlari batzuentzat hau izan zitekeen lehen iraultza zientifikoa. Astronomia babilonikoaren teknikak eta metodoak neurri handi batean astronomia klasikoak eta helenistikoak hartu zituzten geroago.
Astronomia paleobabilonikoa
Astronomia paleobabilonikoa mendebaldar astronomiaren jatorritzat hartzen da. Erreinu babilonikoan caldea dinastiaren eraketa aurretiko astronomia praktikatua da.
K.a 3500. eta K.a 3000 urte bitartean, sumerioek cuneiforme izenean ezagutzen den idazkera ezaguna garatu zuten, eta horregatik izarren gertaeren inguruan lehendabiziko erregistroak egitea posible izan zen. Sumerioak astronomia zurruna praktikatzen zuten arren, babilonioen astronomia sofistikatuaren influentzia garrantzitsua izan zuten, zeinek kontzeptu batzuen artean izarren teologia (planetak jainko garrantzitsuak kontsideratzen zituen eta zenbaki sistema sexagesimala erabiltzen zuten) oinordetzan jaso zuten.
Babilonioak lehenak izan ziren fenomeno astronomikoen denborak erregistratzen idatziz eta kalkulu idatziak aplikatzen beraien aurreikuspenak formulatzeko. Garai paleobabilonikoko (K.a 1792 eta 1595 urte bitartean) buztinezko taulek, eguzki urtearen eguneko orduak kalkulatzeko metodo matematikoak erabiltzen zituztela erakusten dute. Gaur egun, Enûma anu enlil izeneko cuneiforme taulak kontserbatzen dira. Testu astronomiko hauetatik zaharrena 63. taula edo Ammisaduga Artizarra deitzen da. Izan ere, artizarraren 21 urteko irteerak eta sarrerak jartzen ditu.
Beste taula ezagun bat Mul-Apin da, non izarren eta konstelazioen katalogoak, heliako gehiago aurkitzeko metodoak eskaintzen dituen. GU izeneko taulak izarrak zenbakitzen ditu beraien inklinazioaren arabera. Horrez gain, dozenaka buztinezko taula ezagutzen dira eklipseen behaketa idatzia dutenak. Aurkikuntza guzti hauek egunaren iraupena neurtzetik hasita (cleipsidrekin, gnomonekin eta interkalazioekin) sistema erreferentzialaren arabera idazten ziren.
Kaldear astronomia
Kaldeako astronomiak Babiloniar dinastiaren erreinuaren (K.a 626-530) astronomia praktikatuaz gain, seleukotar inperioaren eta errege partoen praktikak ere barne hartzen ditu.
Nabonasar erreinuan (K.a 747-733) zehar bai kantitate aldetik eta baita kalitate aldetik ere, hobekuntza nabarmenak ikusi ziren behaketa astronomikoetan. Modu sistematikoan hasi ziren izarren fenomenoak artxibatzen, eta honek denbora tarte berriez jabetzea ekarri zuen, horien artean 18 urteek bi eklipse hartzen dituela. Ptolomeo astronomo greziarrak (K.a 100-170) bere egutegiaren sorrera Nabonassar erreinuaren hasieran kokatu zuen.
Kaldeako astronomiaren azken aurkikuntzak seleucida inperiopean (K.a 323-60) izan ziren. K.a. III. mendean astronomoak planeten mugimenduak aurreikusteko kronogramak erabiltzen hasi ziren. Testu hauek aurreko behaketekin alderatzeko balio izan zuten eta horrela errepikapenak detektatzeko. Denbora honetan zehar edo pixka bat beranduago kalkuluko formulak erabiltzen hasi ziren taulak erabili beharrean, honela hurrengo gertakarien datak bilatzeko.
Astronomia enpirikoren garapena
Astronomo kaldear gehienak efemerideak sortzen soilik interesatu ziren, eta ez ikusitako mugimenduen azalpen teorikoak garatzean. Mesopotamiako planeten modeloak enpirikoak ziren eta aritmetikaren bidez tratatzen ziren garai helenistikoan ez bezala. Azken hauek geometria, kosmologia eta filosofia espekulatiboa ere kontutan hartzen zituzten. Kaldearrak aritmetikaz gain, kosmogoniaz ere kezkatzen ziren eta baita unibertso primitiboaren natura idealaz ere. Astronomo kaldearren aurkikuntza garrantzitsuenen artean, eklipseen zikloak eta saroen zikloak zeuden, behaketa astronomiko zurrunen artean.
Astronomo kaldear garrantzitsuenen artean Naburimannu (K.a VI y III. mendean), Kidinnu (K.a. 340-280), Beroso (K.a. 350-270) eta Sudines (K.a 280-200). Influentzia handia izan zuten astronomo greko batzuengan, besteak beste Nizeako Hiparco (K.a 190-120) eta Ptolomeorengan (K.o. 100-170, alejandriako astronomoa).
Heliozentrismoaren aitzindariak
Seleukotar Seleuko astronomo kaldearrak (K.a. 190-130) izarren fenomenoak azaltzeko modelo heliozentrista bat proposatu zuen. Seleuko ezaguna da Plutarko-ren (K.o. 50-120) idatziengatik. Sistema heliozentristaren partaide zen, non lurra bere inguruan biratzen den, eta gainera eguzkiaren inguruan bueltak ematen dituen sinesten zuen. Plutarcoren arabera, Seleucok bere sistemaren erakustaldia ematen zuen, baina gaur egun ez da ezagutzen.
Lucio Russoren arabera (1944), bere erakustaldiak mareen fenomenoei lotuta egon zitekeen. Seleucok mareen mugimenduek ilargiarekin zerikusia dutela ohartuko zen, nahiz eta ilargia eta itsasoaren arteko mugimendua atmosferarekin lotuta zegoela pentsatu. Estrabonen arabera, Sleuco izango zen mareen mugimenduak azaltzen ilargiarekin lotuta.
Van der Waerdenekin bat etorriz, Seleukok teoria heliozentrikoa modelo geometrikoen konstanteekin azaltzen zuen, horrela aurreikuspen egokiak ematen zituelarik. Metodo trigonometrikoetan oinarritu zitekeen Hiparcoren (K.a. 190-120) garaikoa izanik, baina ez zen horrela izan.
Astronomia helenistikoan izan ziren eraginak
Garai klasikoko idazle grekoek eta helenistikoek (horien artean matematikoak, astronomoak eta geografoak) gaur egun arte iraun dute babilonioen mendebaldeko zibilizazioen obrak ez bezala, mendeetan ahaztuak izan baitira. XIX. mendeko indusketa lanetan cuneiformez idatzitako buztinezko hainbat taulatxo aurkitu ziren astronomiari buruz hitz egiten zutenak. Horietako gehienak Abraham Sachs-en bidez deskribatuak izan ziren eta ondoren François Thureau-Dangin-ek publikatu zituen bere “Testu matematiko babilonioetan”. Aurkikuntza arkeologiko hauen aurretiko erreferentzia bakarrak autore grekoen bidez eratorritako astronomia babilonikoa zen.
Berriz ere zibilizazio babilonikoa aurkitu zenean, argi geratu zen astronomia grekoak kaldearretatik ideia asko hartu zituela. Ebidentzia hauetako batzuk Hiparco (K.a. 190-120) eta Ptolomeo (K.o. 100-170) bezalako testuetan agertzen dira.
Kaldearren aurkikuntzak, K.a. IV. mendean Alejandro Magnoren persiar inperioaren konkista eta gero iritsi ziren Greziara, hau da, pentsalari babilonio eta grekoak beraien artean ideien elkartrukea posible izan zutenean.
Influentzia goiztiarra
Pentsalari asko ados daude ziklo metonikoa greziarrek eskriba babilonikoei esker zekitela esatean. "Meton" V. mendeko Atenaseko astronomo bat zen, eguzki-izarren egutegi bat proposatu zuena. K.a. IV. mendean Eudoxo Knidokoa (K.a. 390-337) astro finkoei buruz liburu bat idatzi zuen. Konstelazio batzuei buruz ematen duen deskribapena, zehazki 12 zeinu zodiakoei buruzkoak babilonioen antzekoak dira. Mende bat beranduago, Samoseko Aristarkoak (K.a. 310-230) babilonioek aurkitutako eklipseen zikloak erabili zituen urte baten iraupena zehazteko. Hala ere, grekoen eta kaldearren arteko erlazioak suposizioak besterik ez dira.
Oinordekoak: Hiparco eta Ptolomeo
Agerikoa da bai Hiparkok eta bai Ptolomeok mendeetan egondako eklipseen behaketen lista oso bat zutela. Hauek, seguru asko, kaldearren buztinezko taulatxoetatik hartuak izango ziren. Babestutako ereduak K.a. 652tik K.o. 130 urte arte datatuta daude, baina aipatzen diren izarren gertakariak Nabonassar erreinu arte gainditzen dira, Ptolomeok bere egutegia errege honen hasierako urtean hasten duelarik, K.a 747an.
Sistema B deritzonean erabilitako denboraren artean, Ptolomeok izendatuak, hauek aurkitzen dira:
● 223 hilabete (sinodiko) = 239 aldiz perigeo-tik pasatu (hilabete anomalistikoa) = 242 aldiz igaro nodos marratik (hilabete drakonitikoa). Aldi honi saros deitzen zaio, eklipseen aldiak kalkulatzeko oso egokia.
● 251 hilabete (sinodiko) = 269 aldiz perigeo-tik pasatu.
● 5458 hilabete (sinodiko) = 5923 aldiz nodos marratik pasatu
● 1 hilabete sinodiko = 29;31:50:08:20 egun (sistema sexagesimalean 29.53059413 egun).
Babilonioek aurkitzen zituzten aldi eta hilabete sinodiko guztiak jartzen zituzten, seguru asko egutegi eguzki-izarra erabiltzen zutelako. Urtearen iraupena izarren gertakarien arabera alda zitekeen, neurtzeko erreminta gisa. Hiparkoren obran agertzen diren metodo babilonikoen arrastoak hauek izan ziren:
● Zirkuluaren zatiketa 360º tan (lehenbiziko grekoa izan zen egiten).
● Sistema sexagesimal-aren erabilera.
Sasaniden astronomia
Mesopotamian izan zen sasanidek beren inperioaren kapitala ezarri zutenean, Ctesifonte hirian. Persiarrak eta babiloniarrak astronomiara dedikatu ziren bai Ctesifonten eta baita Gundishapurren ere (Persian). Sasanida aldiko testu astronomiko gehienak Pahlavi hizkuntzan idatziak izan ziren. Zj al Shah sasanidako astronomiaren oinarria zen eta informazio astronomiko handia zuten taulez osatuta zeuden.
Musulmanen astronomia
Persiar konkistaren ondoren, Mesopotamiak Irak izena hartu zuen. Abbastar Kalifa herriaren menpean, kapitaleko inperioa Bagdadera mugitua izan zen, VIII. mendean Irakeko kapital izendatua. VIII. mendetik XIII. mendera -Islamaren urrezko aroa ere deitua- Irak aktibitate astronomikoaren zentroa bihurtu zen eta Basora hiria materia honetako ikastetxe zentro handiena bihurtu zen. Arabiera jakintsuen hizkuntza bilakatu zen eta Irakeko musulmanek 1258 arte astronomiaren aurkikuntzen ekarpenak eman zizkien, Mongoliarrek Bagdad konkistatu zuten arte, horrela dinastia abasiari amaiera emanez.
Odessa (Missouri)
Odessa Missourieko hiri bat da. Lafayette konderrian kokatua dago. 2010ean 5,300 biztanle zituen, 10.61 kilometro koadrotan banatuta.
Coracina analis
Coracina analis Coracina generoko animalia da. Hegaztien barruko Campephagidae familian sailkatua dago.
Anton Dontxev
Anton Nikolov Dontxev (Антон Николов Дончев; Burgas, 1930eko irailaren 14a - Sofia, 2022ko urriaren 20a) bulgariar idazlea izan zen.
Sofiako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, idazketari ekin zion lanbide gisa. Eleberri historikoak idatzi zituen, eta gai historikoko filmen gidoilari ere izan zen. Abiatzeko denbora eleberria da ezagunena Bulgarian eta nazioartean eleberria da ezagunena Bulgarian eta nazioartean. 2003an Bulgariako Zientzien Akademiako kide aukeratu zuten.
Arnouville
Arnouville Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2007an 13.215 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Arnouville udalerrian erroldatutako biztanleak 13.215 ziren. Familiak 4.722 ziren, horien artean 1.190 pertsona bakarrekoak ziren (405 bakarrik bizi ziren gizonak eta 785 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.192 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.882 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 458 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 8.710 ziren, horien artean 6.360 aktiboak ziren eta 2.350 inaktiboak ziren. 6.360 pertsona aktiboetatik 5.506 lanean zeuden (2.895 gizon eta 2.611 emakume) eta 853 langabezian zeuden (414 gizon eta 439 emakume). 2.350 pertsona inaktiboetatik 618 erretiraturik zeuden, 976 ikasten zeuden eta 756 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Arnouville udalerrian 4.815 unitate fiskal zeuden, 13.844 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.285 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 752 komertzioetatik, 14 janari enpresak ziren, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 22 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 198 eraikuntza enpresak ziren, 187 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 65 garraio enpresak ziren, 45 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 13 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 18 finantziazio enpresak ziren, 15 higiezinen enpresak ziren, 64 zerbitzu enpresak ziren, 69 administrazio publikoko enpresak ziren eta 37 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 257 zerbitzu publikoetatik, 2 posta bulegoak ziren, 8 banku bulegoak, 1 funeraria, 9 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 autoeskolak, 43 igeltseroak, 17 margolariak, 15 zurginak, 23 iturginak, 20 argiketariak, 49 eraikuntza enpresak, 14 ile apaindegiak, 2 aldi baterako lan enpresak, 34 jatetxeak, 8 higiezinen agentziak, 4 tintoreriak eta 5 apaindegiak.
2000. urtean Arnouville udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 4 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Arnouville udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 611 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 551.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jully
Jully Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Jully udalerrian erroldatutako biztanleak 138 ziren. Familiak 57 ziren, horien artean 15 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 19 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Bréville (Charente)
Bréville Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Jully
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Bréville (Charente)
Biztanleria
2007an Bréville udalerrian erroldatutako biztanleak 505 ziren. Familiak 188 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 84 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 64 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Jully
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Bréville (Charente)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Jully
Etxebizitza
2007an 92 etxebizitza zeuden, 62 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 26 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 92etxeak ziren. 62 etxebizitza nagusietatik 54 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 43 etxek bost zituzten. 47 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bréville (Charente)
Etxebizitza
2007an 241 etxebizitza zeuden, 194 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 234 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 194 etxebizitza nagusietatik 160 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 121 etxek bost zituzten. 152 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 74 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Odaxothrissa ansorgii
Odaxothrissa ansorgii Odaxothrissa generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Bréville (Charente)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
Alfontso XII.aren hilondoko semea, erregetu bitartean haren ama Maria Kristina Habsburgo-Lorrenakoa izan zen erregeorde. Adin txikia bitartean, 1898an Espainiak Kuba, Puerto Rico eta Filipinak galdu zituen, iparramerikarren esku-hartzeak erabaki zituen askatasun gerren ondorioz. Espainiaren Inperioa bukatua zen. Bi urte geroago, aldiz, Mendebaldeko Afrikako zati bat hartu zuen Espainiak (Muni), Marokora hedatuko zen kolonizazioari ekinez.
Jully
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
1902. urtean koroatu zen eta 1906an ezkondu zen Viktoria Eugenia Battenbergekoa ingeles aristokratarekin. Atentatu bat izan zuen erregearen jarraigoak egun hartan (erregeak izan zuen bigarrena, bietatik zauririk gabe irten zen). 1912ko frantses-espainiar itunak Marokoko egoera argitu bazuen ere, ahalegin militar eta ekonomiko bereziak eskatu zizkion Espainiako estatuari, egokitu zitzaien alderdiko erresistentzia askoz ere indartsuagoa izan baitzen. Lehen Mundu Gerran Espainia neutral izan zelarik, ekonomia espainiarra arras bizkortu zen, gerran zeuden herrien merkatu berriak zabaldu egin baitzitzaizkion. Sistema politikoak, alabaina, porrot egin zuen: burgesiaren alderdi dinastikoak ahuldu, ezkerreko alderdi sozialista eta sindikatuak (CNT eta UGT) hazi eta gorpuztu eta Euskal Herriko nahiz Kataluniako higikunde abertzaleak sendotu ziren.
Jully
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 87 ziren, horien artean 63 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 63 pertsona aktiboetatik 62 lanean zeuden (33 gizon eta 29 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
1923ko irailaren 13an, Alfontso XIII.aren onespenarekin —eta patronaleko zati handi baten, Eliza Katolikoaren, Armadaren eta kontserbadore gehienen laguntzarekin—, Miguel Primo de Riverak Estatu kolpea jo eta diktadura ezarri zuen. 1927an bukatu zen Marokoko gerra eta, 1930. urtean, Primo de Rivera erretiratu eta alderdi guztiak berriz ere plazaraturik, Alfontso XIII.a bakar samar geratu zen nagusi ziren errepublikaren aldeko indarren aurrean. 1931ko apirilaren 12ko Udal Hauteskundeek egoera hau berretsi baizik ez zuten egin; 1931ko apirilaren 14an, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, eta erregek ihes egin zuen Espainiatik. Hau idatzi zuenː
Jully
Diru sarrerak
2009an Jully udalerrian 63 unitate fiskal zeuden, 147 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.261 euro zen.
Esomus caudiocellatus
Esomus caudiocellatus Esomus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Jean Craighead George
Jean Craighead George (Washington Hiria, AEB, 1919 ko uztailaren 2 a–Valhalla, AEB, 2012 ko maiatzaren 15 a) haur literatura idazlea izan zen.
Jully
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Jean Craighead George
Haur eta gaztetxoentzako ehun liburutik gora argitaratu zituen.
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
Azaroaren 26an, lege baten bidez, Parlamentuak goi saldukeriaren errudun jo zuen errege, eta erregetzako eskubideak kendu zizkien hari eta haren ondorengo guztiei:
Jully
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Jully udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.770 hektarea erabiltzen.
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
Lege hura, ordea, Francisco Franco generalisimoak indargabetu zuen, 1938ko abenduaren 15ean onartutako legearen bitartez. Hala ere, ez zion erregetza eman Alfontso XIII.ari, nahiz eta hark altxamenduaren hasieratik lagundu zion —«lehen orduko falangista» zela zioen Alfontso XIII.ak — eta milioi bat pezeta eman zituen 1937an frankisten alde.
Jully
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Alfontso XIII.a Borboikoa (Espainia)
Biografia
Erroman hil zen, 1941eko otsailaren 28an.
Bréville (Charente)
Diru sarrerak
2009an Bréville udalerrian 199 unitate fiskal zeuden, 500,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.111 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 33 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 4 igeltseroak, 1 margolaria, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Bréville udalerrian 36 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.232 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Coracina caesia
Coracina caesia Coracina generoko animalia da. Hegaztien barruko Campephagidae familian sailkatua dago.
Llanbrynmair
Llanbrynmair, 'Llanbryn-mair', Galesko udalerri eta komunitate bat da, Powys konderrian. A470 errepidean dago, Caersws eta Machynlleth udalerrien artean.
2011ko erroldaren arabera 920 biztanle zituen.
Plesiolebias canabravensis
Plesiolebias canabravensis Plesiolebias generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Terminator Salvation
Argumentua
2018. urtea, Azken Epaiaren Egunaren ondorena. John Connor (Christian Bale) Skynet adimen artifizial sistema eta bere Terminator gudarostearen aurkako gizaki talde matxinatuaren burua da. Baina Marcus Wright (Sam Worthington) deritzonaren agerpenak Connorren bizitza aldatu du, gizaseme horrek heriotzaren pasabidean egon eta Connorren aita (Anton Yelchin) ezagutu duela baidio. Erlojuaren aurkako lasterketan, Connorrek Marcus etorkizunetik bidalia ala iraganetik erreskatatua izan den jakin behar du. Bitartean, Erresistentzia Skyneten operazio zentroaren aurkako azken erasorako prestatzera doa.
Akira Saito
Akira Saito (斉藤 亮, 1972ko uztailaren 13a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse.
Sei Eguneko Gerra
Sei Eguneko Gerra (מלחמת ששת הימים; حرب الأيام الستة), edo 1967ko Arabo-Israeldar Gerra edo Arabo-Israeldar Hirugarren Gerra izenez ezaguna, Israelen, alde batetik, eta Egipto, Jordania, Irak eta Siriaren, bestetik, arteko guda izan zen, ekainaren 5 eta 10aren artean egina.
Gerra bukatutakoan, Israelek Gazako zerrenda, Sinaiko Penintsula, Golan eta Zisjordania hartu zituen mendean. Ondorio horien eraginak egungo geopolitikan ere nabariak dira.
Suezko krisia (1956)
Suezko krisialdia Egiptorentzat porrot militarra baina garaipen politikoa izan zen. SESBak eta AEBek egindako presio diplomatikoari esker, Israel Sinaiko penintsulatik atera behar izan zen. Gainera, NBEren soldaduek Egipto eta Israelen arteko muga zaintzeko agindua jaso zuten. Horrek herrialde bien arteko nolabaiteko bake egoera bermatu ahal izan zuen. Babes horren ondorioz, Egiptok Tirango itsasartea zabaldu behar izan zien itsasontzi israeldarrei.
Egoera erdi-baketsu horrek, hala ere, ez zuen Israelen onarpena lortu. Herrialde arabiar bakar batek ere ez zuen estatu judua onartu garai hartan. Siriak, gainera, Israelera armak bidaltzen zituen barneko sektore arabiarrak indartzeko.
Hasierak
Herrialde arabiarretako herritarrak beraien gobernuak presionatzen aritu ziren, Israelen kontra eraso egin zezaten. Errefuxiatu palestinarren egoera ere gero eta gogorragoa zen, eta horrek Israelen aurkako jarrera indartu baino ez zuen egiten.
Egiptok bere hitza bete beharrean, Israel barneko gerrila arabiarrei armak bidaltzen segitu zuen. 1966an Siriarekin defentsa itun bat izenpetu zuen, SESBren babespean. 1967ko maiatzaren 17an Nazio Batuen tropak erretiratzea eskatu zuen, muga berriz ere militarizatzeko. maiatzaren 23an, Tirango itsasartea itxi zien israeldar ontziei; Israelek ekintza hori gerra aldarrikapentzat hartu zuen, NBE aren itsas araudia apurtzen zuela esanez.
Maiatzaren 30ean, Jordaniako Hussein erregeak mendebaldearekin zituen lehentasunezko harremanak bertan behera utzi behar izan zituen, Egipto-Siria ardatzarekin bat egiteko.
Israelgo defentsa ministro izendatu berriak, Moshe Dayanek, AEB eta NBEren inplikazio eskasa ikusita, gerra hastea erabaki zuen 1967ko ekainaren 1ean.
Ekainaren 5eko "Foko Operazioa"
Gerra ekainaren 5ean hasi zuen Israelek. Foko operazioaren helburua Egiptoko aire indarrak deuseztea zen, goizero egiten zuten ibilaldiaren ondoren. Israelek informazio guztiz zehatza zuen Egiptoren hegazkin baseei buruz eta, horren ondorioz, Egiptoren armadako 420 hegazkinetatik 280 deuseztea lortu zuen. Erasoaren bat-batekotasunagatik, Egiptok ezin izan zituen Israelen 250 gerra hegazkinetatik 19 baino deuseztatu. Lehen operazio horrek gerran zehar Israelek izan zuen abantaila argia adierazten du.
Israelek ez zuen uste Jordaniak aparteko eskuhartzerik izango zuenik gerra horretan eta, beraz, Jordaniaren aurkako fronteari garrantzia txikiagoa eman zion. Hala ere, goizeko 11:15etan, Jordaniak Jerusalem mendebaldeari (Israelen kontrolpean zegoena) eraso egin zion. 12:30etan Israelek erantzun egin zuen, eta Jordaniako tropa ugari deuseztatu.
Iparraldean, Siriako armada Golanen ezarri zen, Galileako hiri israeldarrei eraso egiteko. Gerra hegazkin israeldarrek armada siriarraren % 60 deuseztea lortu zuten.
Ekainaren 6a: Umm Qatef eta Gaza hartzea. Jerusalem inguratua
Israelek Umm Qatef konkistatu zuen goizean. Tropek Sinaitik barrena jo zuten, Egiptoko tropei mugara iristea galeraziz. Gazan borroka gogorrak izan ziren; Israelek hegoaldeko frontean galdutako soldadu gehienak bertan hil ziren. Hala ere, Egipto errenditu egin zen eta israeldarrak Gazako zerrenda osoaz jabetu.
Erdialdeko frontean, Israelek Latrun, Ramala eta Jenin hartu zituen. Jerusalem ekialdea (jordaniar zatia zena) isolaturik geratu zen, tropa israeldarrak sartzeko zain. Irakek zuen H3 baseari eraso egin zioten eta Jordaniaren azken itxaropenak hautsi.
Iparraldean, Siriak Golandik Israeli eraso egiten segitu zuen.
Ekainaren 7a: Israel Jerusalemez jabetu zen
Israelek Sharm el Sheik konkistatu ondoren, Tirango itsasartea berriz irekitzea lortu zuen. Handik aurrera, merkataritza ontzientzat zabalik eduki zuten itsasartea. Une berean, Suezko kanaleraino iritsi ziren eta, egunaren amaierarako, Sinai osoa hartu zuten, iparmendebaldeko zati txiki bat izan ezik.
Egun hartako gertakari aipagarriena erdialdeko frontean gertatu zen. Israelek Jordania guztiz gainditu eta Jerusalemgo alde zaharra bereganatzea lortu zuen. Hortik aurrera, Zisjordania osoa hartu zuen, Jordan ibairaino.
Ekainaren 8a: Su eten proposamena
Egipto eta Jordania ia garaitu ondoren, Isralek su eten proposamen bat egin zuen. Egiptok onartu egin zuen, baina Siriak ez. Beraz, hortik aurrera gerra ekintza gehienak iparraldeko frontean gertatu ziren.
Ekainaren 9a: Siriaren aurkako erasoa
Zisjordaniako bataila amaitutakoan, Israelek soldadu gehienak iparraldera bidali zituen, Golanez jabe zitezen. Eraso gogorrak egin arren, ezin izan zuten Siriaren armada guztiz garaitu. Hala ere, porrota aurreikusi zuten siriarrek, eta eguna amaitzerako, tropak erretiratzen hasi ziren.
Ekainaren 10a: Gerraren azken eguna
Behin Siria Golandik irten ondoren, Israelek eskuratu zuen. Damaskorainoko bidea libre zuten soldadu israeldarrek. Hala ere, nazioarteko presioari amore emanez, Israelek su etena indarrean jarri eta gerra amaitu egin zen.
Gerraren ondorioak
Israelek 1967ko ekainaren 10ean eman zion amaiera gerrari. Militarki garaipen ukaezina izan zen estatu juduarentzat. Lurralde estu eta hauskor izatetik inguruko herrialdeen mehatxuen aurrean babesleku ziren lurralde zabalak zituen estatu izatera pasa zen. Sinai, Gaza, Zisjordania eta Golan eskuratzean inguruko herrialdeen balizko erasoen aurrean posizio indartsuagoan jartzen zuen. Gainera, Jerusalem osoa bere esku izatea propaganda eta legitimazio bide garrantzitsua bihurtu zen.
Gerra galdu zuten estatuentzat porrot izugarria izan zen. Argi utzi zuen herrialde arabiarrek ezin zutela Israel armen bidez garaitu. Horregatik, bestelako bide batzuk erabili zituzten Israel deslegitimatzeko: Israel potentzia kolonialistatzat jarri zuten, AEBren zerbitzura zegoen estatua zela zioten... SESBk gatazka horren aurrean ordu arte izandako jarrera argitu zuen, herrialde arabiarren tesiekin bat eginez. Horren ondorioz, AEB eta Israelen arteko harremanak gero eta sendoagoak izan ziren.