cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tigre
Lurrualdea
Tigre helduak lurraldekoiak izan ohi dira eta asko ehizatzen dute. Beraz tigre bakoitzak bere lurraldea edo lur eremua du. Tigre emeek 20 km2ko lurraldea izan dezakete, arrena askoz zabalagoa da, 80km2-ko batez besteko azalera hartuz; hala ere, lurraldearen zabalera tigreen populazioaren araberakoa da. Tigre arrek hainbat emeen sarrera baimendu dezakete haien lurraldeetan, baina ez arrena. Emeekin harrapakin bat partekatzeko eta emearen ondoren elikatzeko gai dira (lehoien kasuan, alderantziz gertatzen da, izan ere ar menderatzailea da elikatzen den lehenengoa). Haien izaera erasotzailea dela eta, tigreen arteko lurralde gatazkak bortitzak izaten dira eta ar baten heriotzarekin bukatu daiteke, baina heriotza hauek urriak dira, izan ere lurralde gatazka gehienetan arrak ia kalterik gabe bukatzen dute. Haien lurraldea markatzeko arrak gernua eta beste jariakin batzuk zuhaitzen gainean zipriztintzen ditu.
Tigre basatia ikertzeko hainbat teknika existitzen dira; duela zenbait urte tigreen populazioa haien oinatzetako igeltsu moldeak erabiliz kalkulatzen zen. Gaur egun irrati transmisore lepokoa tresna erabilgarria bihurtu da, tigre basatien ikerketarako.
Ugalketa
Emeak soilik egun batzuetan zehar dira ugalkorrak eta estalketa egun hauetan zehar hainbat aldiz gerta daiteke. Umealdia 107 eguneko iraupena dauka, eta denboraldi hau pasatu ondoren, emeak, gehienez, sei kume erditzen ditu, kilogramo bat baino gutxiago pixatzen dutenak.
Ar helduak kumeak hiltzera iris daitezke, emeak harkorrak egiteko.
Zortzi aste betetzean, kumeak haien gordelekutik ateratzeko eta haien ama jarraitzeko prest daude.
Tigre gazteak, gutxi gorabehera, 18 hilabeteekin independente izaten hasten dira, baina bi urte edo bi urte eta erdi bete arte ez dira haien amengandik guztiz banantzen. Tigreek hiru edo lau urteekin sexu heldutasunera heltzen dira. Tigre gazteek eskuarki haien ametatik gertu kokatzen dute haien lurraldea, helduek berriz, gatazken bidez lortzen dute haien lurraldea zabaltzea. Tigre emeek ar eta eme kume kopuru berdintsua erditu ohi dituzte haien bizitza guztian zehar.
Dieta
Askatasunean, tigreak batez ere tamaina handiko ungulatuez elikatzen dira, nahiz eta, beste predatzaile asko bezala, tigreak ere oportunistak izan eta ez diete harrapakin txikiei muzinik egiten, esaterako tximinoak, paumak, erbiak eta arrainak. Siberian, tigrearen harrapakin nagusiak wapiti, sika oreina, oreina, orkatza eta basurdea dira, Sumatrako uhartetan berriz, Timorreko oreina, basurdea eta tapir malayoa. Belarjale handiak ehizatzeko gai dira, gaurrak, bufalo urtarra eta altzea esaterako.
Haien harrapakinen artean harrapakari handiak ere aurki daitezke, adibidez, marradun hienak, otsoak, cuoiak, erretikuludun pitoiak, indiar pitoiak, tibetar hartzak, bezudun hartzak, malaysiar hartza, siamdar krokodiloak, gabialak; eta batzuetan gepardoak, lehonabarrak eta padurako krokodiloak. Azken hauek soilik urritasun momentuetan jaten dituzte, normalean arriskutsuak direla uste dutelako erasotzen dituzte.
Indian sanbarra eta basurdea dira tigrearen harrapakin ohikoenak, noizbehinka asiar elefanteak eta indiako, Javako eta Sumatrako errinozeroak ere ehizatzen dituzte.
Tigrea sanbarraren, gaurraren edo bufalo urtarraren tamainako animaliak ehizatzea nahiago dute, hainbat egunez haragia ematen dielako, beste ehizaren bat saiestuz.
Ehiza metodoak
Normalean tigreek belarjaleak ehizatzen dituzte. Tigre zaharrek edo zaurituek etxeko ganadua eta gizakiak erasotzeko joera handiagoa dute, tigre osasuntsuek baino.
Tigreak bere indarra erabiltzen du haien harrapakinak kolpekatzeko eta lurrera botatzeko. Tigreak tamaina handia izanda ere, 90 km/h-ko abiadura har dezake. Tigrearen orroak erasoa hasterako momentuan funtzio garrantzitsua hartzen duela uste da; orroak soinu-uhin autemagarriez gain, gizakiontzat entzungaitzak baina harrapakinengan beldurra sortzen eta geldiarazten dituen infrasoinu uhinak ere baditu. Animalia lurrera botatzen du eta behin lurrean dagoela, tigreak lepoko atzeko aldean kosk egiten dio, orokorrean bizkarrezur-muina hautsiz, edo trakea zulatuz, bere harrapakinaren heriotza eraginez.
Tigre helduak 5 metroko altuerako saltoak eta 9 edo 10 metroko luzerakoak emateko gai dira.
Tigrearen atzaparrak (7,5 cm-ko luzera dutenak), kolpatzeko erabili dezakeen indarrarekin konbinatuta, hausnarkari bat kolpe batez hiltzeko gaitasuna ematen dio.
Antropofagia
Normalean tigreek belarjaleak ehizatzen dituzte. Baina beharrezkoa badute gizakiak ere jaten dituzte.
Tigreak portaera hori izateko arrazoia Afrikako lehoienaren antzekoa da, eta predatzailearen zahartasuna, kumeen babesa edo soilik harrapakin errazen eta ugarien erosotasuna dira arrazoi ohikoenak.
Desagertze arriskua
Gaur egun, tigrearen etsairik handiena gizakia da.
Hezurrak, eta ia tigrearen gorputzaren zati guztiak Txinako medikuntzan erabiliak izan dira, baina gaur egun praktika hau debekatua izan da.
Tigreen larrua lortzeko legez kontrako ehizak eta haien lurraldeen suntsipenak tigre basatien populazioa nabarmenki jaitsi du. 1900.urtean 1000.000 tigre basati zeudela uste da, Anatoliako penintsulatik Baliko uharteraino banatuak; 1993an 7000 geratzen ziren, horien bi heren Indian; 2013an tigre basatien populazioa 3000 alekoa zela kalkulatu zen, gaur egun berriz 20.000 bat daudela esaten da.
Eboluzioa
Tigrearen eboluzioa nahasia izaten jarraitzen duenez, ez dago bere fosil erregistroari buruzko informazio askorik. Panthera generokoko fosilik zaharrenak 2010en aurkitu ziren Tibetean eta 2013. urtean "Panthera blythea" bezala sailkatu ziren, 4,1 eta 5,9 milioi urte arteko antzinatasuna dute. Fosil hauen garrantzia tigrearen jatorriko lekuan datza; hau da,Pantherinae-ko subespezieko felidoak Asiatik datozela eta ez Afrikatik. Aurkitu diren tigre aztarnarik zaharrenak Txinan aurkitu ziren, Gansun hain zuzen ere, eta palistozenoaren hasieran, Panthera zdanskyi (tigrea baino txikiagoa den felido primitiboa, “Longdango tigre” izenez ezagutzen dena) baten fosilak dira. Oraingo tigreen aztarnak Javan aurkitu ziren eta 1,6 eta 1,8 milioi arteko aintzintasuna dute. Tigrea India eta Asiako iparraldera pleistozenoaren bukaeran iritsi zen, duela 10.000 urte.
Azpiespezieak
Tigrearen bederatzi azpiespezie Asian bizi izan dira azken aldiotan, horietatik hiru desagertu egin dira eta beste bat arrisku larrian dago. Hauen banaketa historikoa (oso murriztua dago gaur egun) nagusiki Errusiatik, Iranetik, Afganisanetik, Indiatik, Txinatik eta Asiako hego-ekialdetik, Indonesiako irlak barne, pasa zen. Tigrearen bizirik jarraitzen duten azpiespezieen zerrenda hurrengoa da, populazio basatiaren arabera ordenatuak:
Desagertutako azpiespezieak
XX.mendean zehar beste hiru aspiespezie desagertu ziren, ehiza eta haien habitaten hondaketa dela eta:
Beste barietate ez-taxonomikoak
Badira tigre-barietateak beren ezaugarri fisikoak eskuratu dituztenak subespezie bat edo talde bat osatu gabe. Barietate hauen artean urrengoak aurki ditzakegu:
Hibridoak
Hibrido hauen gehiengoa gatibutasuneko animaliekin ematen da, baina animalia basatiekin ere batzuk eman dira
Tigrea nazio animali giza
Gaur egun tigrea Asiako errialde desberdinetako nazio animalia da:
Koreako penintsula
Koreako penintsula edo Korea (Hego Korean hangul: 한반도, hanja: 韓半島, Han Bando; Ipar Korean chosongul: 조선반도, hanja: 朝鮮半島, Chosŏn Pando) Ekialdeko Asiako penintsula da. 1.100 kilometro luze da, Asia kontinentaletik Ozeano Bareraino, eta 220.847 kilometro koadroko eremua dauka. Ipar Korea eta Hego Korea estatuak daude penintsulan, 38° paraleloak bereizirik.
Txina dauka iparraldean, Errusia ipar-ekialdean, Japoniako itsasoa ekialdean, Ekialdeko Txinako itsasoa eta Koreako itsasartea hegoaldean, eta Itsaso Horia mendebaldean. Txinarekin 1.416 kilometroko muga du, eta 19 kilometrokoa Errusiarekin. Lurralde menditsua da, iparraldean eta ekialdean batez ere. Paektu da gailurrik garaiena (2.744 metro). Itsasertzak 8.460 kilometroko luzera du; oso malkartsua da.
Saint-Brandan
Saint-Brandan (bretainieraz Sant-Vedan) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Xavantina
Xavantina Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Tvøroyri
Tvøroyri (danieraz Tveraa) Faroetako Suðuroy uharteko hiri handiena da. Trongisvágsfjørður fiordoko ekialdeko ertzean kokaturik dago.
Historia
Kaia eta gaur egun "Tvøroyri hotela" dagoen plazan arraina lehortzen uzten zuten harri lauen artean. Danimarkako Royal Trade Monopoly herrian ezarri zen eta 1836 eta 1856 artean etxeak eraiki zituen plazaren inguruan. Konpainiak sortu zuen beraz Tvøroyri. 1856an monopolioa desegin zenean hainbat konpainia pribatu etorri ziren.
Herriaren gainaldean eliza dago. Eliza Norvegian eraiki zen eta ondoren Tvøroyrira ekarri 1907an.
Garraioa
Tórshavn hiriburuarekin lotzen duen ferri zerbitzua du. Bi autobusek uharte guztia konektatzen dute.
Kirola
TB Tvøroyri taldea Faroetako futbol talde zaharrena da eta 7 aldiz irabazi du Faroetako futbol liga.
Magnum Rafael Farias Tavares
Magnum Rafael Farias Tavares (1982ko martxoaren 24a - ) Brasilgo futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kawasaki Frontale eta Nagoya Grampus.
Santa Mariaren arkua
Santa Mariaren arkua (Arco de Santa María) Espainiako Gaztela eta Leon autonomia erkidegoko Burgos hirian dagoen monumentu ezagunenetarikoa da, erdigunean kokatuta dagoena. Erdi Aroan, hiri harresituan sartzeko 12 ateetakoa zen, alde batean Santa María-ko zubia Arlanzón ibaiaren gainean daukala, eta bestean San Fernando Erregearen plaza Katedralarekin. 1536 eta 1553 urteen artean berriztatu zuten Juan de Vallejo eta Francisco de Coloniak. 1943an Multzo Historiko-Artistiko izendatu zuten.
Espolón-eko pasealekuaren mutur batean dago, bestean Teatro Principal dagoelarik.
Merituaren Ordena (Erresuma Batua)
Merituaren Ordena Erresuma Batuko eta Commonwealtheko britainiar erregeak emandako saria da.
Historia
Ordena jaso duten atzerritar gutxi daude. Horien artean, Albert Schweitzer doktorea, Eisenhower jenerala, Ama Teresa eta Nelson Mandela.
Ordenaren titular britainiarrak izan dira: Florence Nightingale eta Joseph Lister (medikuntza); Alma-Tadema, Holman Hunt, Augustus John eta Graham Sutherland artistak; Henry Moore eskultorea; Sir Edward Elgar, Ralph Vaughan Williams eta Benjamin Britten konpositoreak; Thomas Hardy, James Barrie, T. S. Eliot, E. M. Forster, Graham Greene eta Ted Hughes idazleak; Sir Winston Churchill eta Clement Attlee lehen ministro ohiak; Baden-Powell jenerala (Scout Mugimenduko fundatzailea); Douglas Haig eta Kitchener landa-mariskalak, John Jellicoe, David Beatty eta Luis Mountbatten Birmaniako kondea almiranteak; Sir Geoffrey de Havilland hegazkin-diseinatzailea; eta Basil Hume kardinala.
Kōtoku-in
Kōtoku-in (高徳院) Japoniako Kamakura hiriko tenplu budista da bertan dagoen Budaren estatua erraldoiagatik ezaguna da, Daibutsu (大仏) izenaz ezagutzen dena eta Japoniako ikur garrantzitsuenetakoa dena.
Crassier
Crassier Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Kōtoku-in
Historia
Buda Handia Kamakura Aroan 1252 urtean eraikia izan zela pentsatzen da, Kamakura Japoniako hiriburua izan zen garaian hain zuzen ere. Aurretik 1243an egurrezko Buda erraldoia izan zen bertan baina ekaitz batez asko kaltetu zuen eta brontzezkoa egiteko eskaera egin zuen Inada-no-Tsubone andreak. Egileak Ōno Gorōemon edo Tanji Hisatomo izan bide ziren, garai hartako eskultore onenak baitziren. Budaren belarrietan urrezko aztarnak aurkitu dira eta urrez estalia egion zeneko hipotesia ere plazaratu izan da. Dena den ez da zurra gaur eguingo Buda iorduan eraikitakoa den ala ez. Jakina dena da Etxe baten barruan eraiki zutela, Narako Tōdai-ji tenplukoaren antzera.
Crassier
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kōtoku-in
Historia
1334an ekaitz berri batek etxea suntsitu zuen eta berreraikia izan zen, baina 1369an ekaitz berri batek suntsitu eta bigarren aldiz berreraiki zen. 1498an tsunamia izan zen eraikina bota zuena eta ordutik Budaren estatua aire librean egon da. Azkenik 1923ko Kantōko lurrikara handiak oinarria kaltetu zuen. 1960-61 urteetan lepoa sendotu zitzaion lurrikaren astinduak ongi jasan zitzan.
Pakistanen banaketa administratiboa
Pakistan lau probintziaz osatutako federazio bat da, hiriburu lurralde bat eta federalki kudeatutako eskualde tribalak. Pakistanek de factozko juriskikzioa du Kaxmirreko mendebaldean, bi entitate politikotan banatuta eta Indiak ere aldarrikatzen duena.
Kōtoku-in
Budaren ezaugarriak
Daibutsuaren altuera 13'35 metrotakoa da, oinarria barne, eta 121 tona inguru pisatzen ditu. Brontzez egina dago eta barrua hutsa du. Horrela turistak barnera sar daitezke. Bizkarrean bi leiho dauzka barruan sortzen den berotasuna ateratzeko.
Pakistanen banaketa administratiboa
2001ean Gobernu Federalak Banaketa edo Dibisio entitatea desagerrarazi zuen, eta horren ordez laugarren mailako banaketak ziren Barrutiak ezarri zituen azpibanaketa gisa. Guztira 107 barruti dira.
Kōtoku-in
Budaren ezaugarriak
Beste ezaugarri batzuk:
Literatura
Rudyard Kipling idazleak Kim eleberrian (1901) Kamakurako Buda izeneko poesia argitaratu zuen. Kipling bera 1892an Kamakura izan omen zen.
Lygodactylus inexpectatus
Lygodactylus inexpectatus Lygodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Bombe glacée
Bombe glacée (Bonboi izoztua) tradizio luzeko azkenburukoa da. Jatetxeetako menuetan 1882an agertu zen lehen aldiz. Izozkiz oinarritutako prestaketa bat da, "bonba molde" izeneko molde hemisferiko batean egina, geruza desberdin uniformeen bidez, kanpokoak txokolatezkoak, barrukoak izozkikoak.
Auguste Escoffier sukaldari frantsesak 60 errezeta desberdin ematen ditu bere Le Guide Culinaire liburuan.
Andrea Ros
Andrea Ros (Terrassa, ) kataluniar aktorea da, antzerkian, zineman eta telebistan aritutakoa.
Espainiako Alderdien Legea
Espainiako Alderdien Legea 2002ko ekainaren 27an Espainiako Legebiltzarrak onartutako lege bat da. Legearen helburua alderdi guztiek demokrazia eta konstituzioa errespetatzea da eta beraz bortizkeria onartzen duten alderdiak ezin dira demokratikoak izan. Modu honetan alderdiak legez kanpo uzteko bide administratiboa martxan jarri daiteke.
Podarcis liolepis
Podarcis liolepis Podarcis generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago.
Sommerfeld (kraterra)
Sommerfeld kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ01 lau-angelukoan dago Ilargiaren alde ezkutuan. 151 kilometroko diametroa du. Izena Arnold Sommerfeldren omenez darama. Sommerfelden hegoaldean Rowland dago, tamaina bertsuko kraterra, eta hego-ekialdean Birkhoffen lautada handi harresiduna.
Krater sateliteak
Krater sateliteak krater nagusitik hurbil dauden krater txikiak dira, eta krater horren izen bera hartzen dute letra larri osagarri batekin (baita horien eraketa krater nagusiaren eraketatik independentea bada ere). Konbentzioz, egitura horiek ilargi-mapetan identifikatzen dira, eta dagokien letra krater nagusitik hurbilen dagoen ertzaren erdian kokatzen da.
Canápolis (Bahia)
Canápolis Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Navarra Confidencial
Navarra Confidencial informazio orokorreko egunkari digital iruindarra da. Adolfo Alustizak eta Javier Garisoainek 2005eko abenduaren 3an sortua, ideologiaren aldetik paleolibertarismo eta espainiar nazionalista da. 2020an Alfredo Urquijo zuzendaria zuen.
La Plata
La Plata Argentinako hiria eta portua da, errepublikaren erdi-ekialdean dagoen Buenos Airesko probintziako hiriburua. Buenos Airesen hego-ekialdean dago, Rio de la Platako estuarioaren ertzean. 940 km²ko eremua du eta 2010ean 654.324 biztanle zituen.
Ekonomia
Merkataritza eta industriagunea (hozkailuak, altzairugintza, petrolio findegiak, industria petrokimikoa) da. Sartu-irten handiko portua du.
Satoshi Kukino
Satoshi Kukino (久木野 聡, 1987ko apirilaren 16a - ) Japoniako futbolaria da.
Kokots jolasa
Kokots jolasa binaka jokatzen den haur-jolasa da, bata besteari kokots eutsiz eta begietara begiratuz kantatzen dena. Kantuak dioen bezala, jarrera horri atxiki behar zaio barre edo irribarre egin gabe. Amore ematen duen lehenak jokoa galtzen du eta aurkariak zaplazteko bat emateko eskubidea du.
Hitzak
Hona hemen hitzak:
Satoshi Kukino
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kawasaki Frontale eta Tochigi SC.
Cochem
Cochem, Alemaniako Renania-Palatinatua estatuko udalerria da, Cochem-Zell izeneko barrutiko handiena eta bertako hiriburua dena. 2009an, hiriak 4.940 biztanle zituen.
Vilvoorde
Vilvoorde (nederlanderazko ahoskera:, Vilvorde, historikoki ingeleses Filford bezala ezaguna ) Belgikako iparraldeko udalerri bat da, Flandriako Brabante probintziakoa. 2013ko urtarrilaren 1ean 41.005 biztanle zituen.
Rouleina nuda
Rouleina nuda Rouleina generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alepocephalidae familian.
La Tribuna del País Vasco
La Tribuna del País Vasco informazio orokorreko egunkari digital donostiarra da. Raúl González Zorrillak 2013an sortua, ideologiaren aldetik eskuin liberala eta espainiar nazionalista da.
Alekšince
Alekšince Eslovakiako udalerri bat da, Nitrako barrutian kokatuta. 15,07 km²ko azalera du eta 1657 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1156. urtekoa da.
Olmos y Robles
Sinopsia
Sebastián Olmos Ezkarain jaio eta lan egiten duten guardia zibila da. Bertara ailegatzen da Agustín Robles, Grupo de Acción Rápida unitateko teniente bat. Biek munta handiko ikerketa batean lan egin beharko dute.
Exocoetus volitans
Exocoetus volitans Exocoetus generoko animalia da. Arrainen barruko Exocoetidae familian sailkatzen da.
Sparsbach
Sparsbach Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sparsbach udalerrian erroldatutako biztanleak 251 ziren. Familiak 89 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 45 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 151 etxebizitza zeuden, 89 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 60 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 147 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 89 etxebizitza nagusietatik 82 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 61 etxek bost zituzten. 73 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 51 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 156 ziren, horien artean 131 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 131 pertsona aktiboetatik 119 lanean zeuden (71 gizon eta 48 emakume) eta 12 langabezian zeuden (1 gizon eta 11 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sparsbach udalerrian 92 unitate fiskal zeuden, 255 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.450 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Greziako historia
Greziako historiak eskuarki greziar herria, haiek okupaturiko lurraldeak eta egungo Greziako estatu modernoaren ikerkuntza hartzen du bere baitan. Greziarren hedapena aroz aro aldatzen denez, Greziako historia ere malgua da, bere edukiera dagokionez. Aro bakoitzak bere interes-eremua dauka.
Lehendabiziko greziarrak egungo Grezia aldera K.a. III. milurtekoan iritsi ziren, non beste herri batzuk nekazaritza K.a. 7 milurtekotik. Hedapenaren erpinean, greziar zibilizazioa Egiptotik Hindu Kushera (egungo Pakistan) zihoan. Hortik aurrera, greziar gutxiengoak aurrean bere menpeko lurraldeetan (Turkia, Italia, Libia, Ekialde Hurbila) edo, migrazioa zela eta, munduko beste toki batzuetan (Ipar Amerika, Australia, Ipar Europa, Hegoafrika...). Nolanahi ere, egun, greziar gehienak Grezian (1821tik estatu independentea) eta Zipren bizi dira.
Espinosa del Camino
Espinosa del Camino Burgosko udalerria da, Montes de Oca eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 37 biztanle zituen.
Greziako historia
Halaber, Greziar historia garrantzitsua da antzinatean garatutako kultura Mendebaldeko Zibilizazioaren jatorritzat hartzen baita. Greziar kulturak Erromatar Inperioan itzelezko eragina izan zuen, baita Pizkundean eta beste ondorengo aroetan ere. Eragin hau hizkuntzan, politikan, hezkuntzan, filosofian, zientzian eta arteetan izan zen. Antzinako Grezia Iberiar penintsulatik Itsaso Beltzeraino grezieraz berba egiten zuten lurraldeez osatua zen.
Zibilizazio minoikoa
Greziaren inguruan sortu zen lehenengo zibilizazioetakoa Kretako Minoikoa izan zen. Informazio gutxi daukagu kultura horren inguruan. Izena ere historialari modernoek emandakoa da, Minos, Kretako kondairetako erregearengan oinarrituta.
Zibilizazio horren amaiera ere ez dago argi. Grezia kontinentaletik zetozen mizenastarrek inbaditu zituzten K.a. 1400 inguru. Horrekin batera, Santorini irlako erupzioak ere paper garrantzitsua jokatu omen zuen Kretako zibilizazioaren gainbeheran. Teoria horren arabera, minostar itsasontziak eta portuak suntsiturik geratu ziren lurrikara eta itsasikara itzel horiengatik. Balizko klima-aldaketak denbora luzean izan zezakeen eragin txarra uztetan.
Mizenas
Mizenastar Grezia, Brontze Aroko Grezia hain zuzen ere, Egeo Itsasora greziarrak heltzean (K.a. 1600 inguru) hasi zen, eta K.a. 1100 inguru amaitu zen, haren zibilizazioa bukatu zenean. Homeroren mitologiaren garaia da. Izena Peloponesoko penintsulako Mizenas hiri-aztarnategi arkeologikotik datorkio. Atenas, Pilos, Tebas edo Tirinto dira garaiko beste hiri garrantzitsu batzuk.
Mizenastar kultura aristokrazia gerlariak menperatu zuen. K.a. 1400 inguru, mizenastarrek minostar zibilizazioaren bihotza zen Kreta azpiratu zuten. Minostarren Lineal A izeneko idazkera bereganatu zuten mizenatarrek, Lineal B deritzon idazkera sortuz haien hizkuntza, grezieraren dauzkagun lehen aztarnak, idazteko.
Mizenasterrek noblezia tholoi izeneko hilobietan ehorzten zuten, zibilizazio honen ezaugarri behinenetakoa. Gorpuarekin batera, ezpatak edo gerrarako beste tresna batzuk ehorzten zituzten. Nobleek urrezko maskarak ere eraman zituzten, baita tiarak, armadura eta bitxidun armak ere.
Aro Iluna
Greziar Aro Iluna ustezko doriar inbasioarekin eta mizenastar zibilizazioaren amaiarekin (K.a. 1100 inguru) hasi zen eta K.a. 800 inguru bukatu zen, K.a. IX. mendean hiri-estatu greziarrak hedatzen hasi baitziren eta berriro idazten hasi baitzen. Homeroren epika lehenengoetakoak ziren. Ez da ahaztu behar estreinako Olinpiar Jokoak K.a. 776an burutu zirela.
Mizenastar zibilizazioarekin batera, Ekialde Hurbilean inperio batzuk, Egiptokoa eta hititena, amaitu ziren. Honen eragilea kanpotik etorritako herriak izan zitekeen. Izan ere, burdinezko armak zituzten, borrokan brontzezkoen aurrean abantaila erabakigarria ematen dutenak.
Arkeologiak mizenastar kulturaren amaiera erakusten du. Jauregi eta hiri handiak suntsitu edo abandonatu zituzten. Greziera ez zen gehiago idazten. Garai honetako zeramikak ikur geometriko errazak baino ez dauka, aurreko eta ondoko apaindura figuratiboren ondoan. Ilun Aroko greziarrak bizileku txikiagotan finkatu ziren, zeinek gosetea eta populazio galera iradokitzen dituen. Kanpoko ondasunik ez dira aztarnategian aurkitzen, zeinek salerosketa murriztua iradokitzen duen. Kulturaren arloan ere, garapen edo hazkunde txikia ikusten da.
Erregeek gobernatu zuten aro honetan. Gerragintzan, munta zalditeriatik infanteriara igaro zen. Ekoiztea merkea zenez, burdinak brontzea ordezkatu zuen edozein tresna edo arma mota egiterakoan.
Aro honen bukaeran kolonialismo garaia hasi zen, hiri-estatuen eredua oinarritzat hartuta. Horrenbestez, greziar mundua Iberiar penintsulatik Itsaso Beltzaraino hedatu zen. Feniziarrengandik alfabetoa hartu eta egokitu zen, grezieraz berriro idazteko.
Aro Arkaikoa
Greziako erliebe menditsuak eraginda, bere burua gobernatzen zuten komunitate txiki andana sortu ziren. Izan ere, elkarren artean komunikatzeko edo produktuak saltzeko biderik onena itsasoa izan zuten beti greziarrek.
Komunitate txiki horiek hiri bat (polis) zuten buru. Hastapenean erregeak (basileus) gobernatzen zuen hiri-estatu hori. Lurraren jabeek aristokrazia osatzen zuten. Hiri-estatuen arteko borroka jarraituak zirela eta, erregeen boterea higatu zen, eta aristokrazia horrek bere postua bete zuen denboraren poderioz. Nolanahi ere, merkataritzaren ugaltzearekin batera beste gizarte-klase bat sortu zen, merkatariena, diruduna lurra ez eduki arren. K.a. 650tik aurrera, tokian tokiko aristokraziak botereari eusteko borrokatu behar izan zuen tirano (tyrannoi, ez nahastu egungo diktadoreekin) izeneko klase berriko lider populisten aurka.
Espartan lur-aristokraziak boterea gorde ahal izan zuen. Likurgoren konstituziopean (K.a. 650 inguru), hiri horretan erregimen militarista berezia jarri zen martxan, biko monarkiaren azpian. Atenasen, ordea, monarkia K.a. 683an bertan behera utzi zuten. Solonek gobernu-sisteman erreforma batzuk ezarri zituen, aristokraziaren boterea apaltzeko. Pisistrates tiranoak, boterea eskuratuta, hiria merkataritza-botere bilakatu zuen. Horren ondoren, Kleistenesek demokrazia ezarri zuen (K.a. 500), boterea gizonezko herritarrek osatutako biltzarrak baitzeukan. Nolanahi ere, esklabuek, askatutakoek eta atzerritarrek ez zuten herritartasuna.
Denborak aurrera egin ahala, greziar mundua pixkanaka pixkanaka hedatu zen, hiri-estatuek kolonia ugari Mediterraneoan eta Itsaso Beltzan finkatu baitzituzten. Hiri batek kolonia fundatu arren, ez zeukan haren gaineko kontrolik, nahiz eta merkataritza eta erlijio arloetan lotura estuago eduki zezakeen. Eta koloniek ere beste kolonia batzuk sortu ahal izaten zituzten. Hori zela eta, sal-erosketa ugaldu zen garai honetan.
Aro klasikoa
Antzinako Greziako garai klasikoa bi gerrak markatu zuten. Pertsiako inbaditzaileen kontrako garaipenak urrezko aroaren atea zabaldu zuen. Arlo militarrean ez ezik, K.a. V. mendean Grezian (batik bat Atenasen) literaturan (Aristofanes, Eskilo, Euripides, Sofokles) arkitekturan (Partenoia), eskulturan (Fidias), politikagintzan (Perikles) eta filosofian (Sokrates) aurrerapauso itzelak eman ziren. Peloponesoko Gerrak, hein batean, amaiera ekarri zion egoera honi, gerra zibil honek ezegonkortasun-garaia ekarri baitzuen.
Nagusitasuna zela medio ika-mikan, Atenasek eta Espartak gerra ankerra borrokatu zuten, eremu osorako krisia ekarriz. Esparta garaile atera zen arren, bere nagusitasunak nahiagabea sortu zuen beste hiri greziarrean artean (esaterako, Jonia eta Zipre Persiar Inperioari eman zizikion). Honela, Tebas altxatu zen eta, Epaminondas jeneral jaioa buru zutela, K.a. 371n Leuktrako batailan Espartako armada suntsitu zuten. Tebasko nagusitasunaren epeari atea zabaldu zitzaion. Alabaina, Fozearen kontrako borrokan, Tebasek Mazedoniako Filipo II.ari eskatu zion laguntza. Mazedoniak berehala menderatu zituen Greziako hiri akituak. Alexandro Filiporen semearekin epe berri bat hasi zen, helenistikoa.
Aro helenistikoa
Aro hau Alexandro Handiaren konkistekin hasi eta, K.a. 146an, Erromak greziar penintsula konkistatzean amaitu zen. Nolanahi ere, erromatar aginteak ez zuen eten gizarte eta kultura helenistikoaren jarraipena (kristautasunaren etorrera arte ez zen moztu), baina independentzia politikoa ekarri zuen. Egungo Greziaren garrantzia apaldu zen aro honetan, Alexandria eta Antiokia kultura greziarraren motoreak bilakatu ziren.
Alexandro Handiaren heriotzaren ostean, boterea bereganatu nahian Alexandroren jeneralak elkarren aurka borrokatu ziren. Ondorioz, inperioa zatitu eta erresuma berriak sortu ziren. Ptolomeo Egipton edo Seleuko ekialdean geratu ziren. Greziako hiri-estatuen kontrola etena zen, matxinadak zirela eta. Hurrengo urteetan, sorturiko estatuek haien artean borrokatu ziren. Mazedoniako Filipo V.a Erromari aurre egin ahal izan zion azken agintari greziarra izan zen, Kartagorekin aliatuta. Hala ere, K.a. 202an Kartago gailenduta, Erroma ekialdeari so geratu zen. Honela, K.a. 198an Mazedoniako Bigarren Gerra piztu zen eta Tito Kinktio Flaminio jeneral erromatarrak Filipo garaitu zuen. Flaminio greziar kulturaren mireslea zen, eta greziar hiriak aske zirela iragarri zuen. Nolanahi ere, Korinton eta Kalzisen soldaduak kokatu zituen eta Erromak kontrolatzen zuen liga berri bat sortu zen.
Erromatar eta Bizantziar Inperioak
Antzinako Erromaren gainean eragin itzela izan arren, Grezia Erromatar Inperioko probintzia bilakatu zen Grezia. Inperioa bitan banandu zenean, ekialdeko zatian greziarra zen kultura nagusia. Bizantziar Inperioan greziera izan zen hizkuntza nagusia.
Otomandar Inperioa
Erasoak eraso, XV. mendera arte, inperio horrek zutik iraun zuen hamaika mendez. Otomandarren eskutan erortzean (1453), Konstantinopolisko jakintsu asko mendebaldera migratu ziren, Pizkundearen eragile bat izanik. Nolanahi ere, greziar ortodoxoen kohesiorako, eta ondorengo nortasun greziarra osatzeko, oso lagungarria izan zen erlijioan banantzeko sistema otomandarra.
Otomandar Inperiotik Greziak independentzia gerraren bidez lortu zuen 1821 eta 1829 bitartean. Hortik aurrera, Grezia eta Turkiaren arteko hartu-emanak gatazkatsuak izango dira oso, lurraldearen gaineko aldarrikapenak direla medio.
Independentzia
Ioannis Kapodistrias aukeratu zuten errepublika berriko lehen buruzagitzat 1827an. Edonola ere, hil ostean, Mendebaldeko Botereek Wittelbach leinuko monarka bat ezarri zuen.
1912 eta 1922 artean, Greziak hainbat gerra pairatu zituen. Nazionalismoak bultzatutakoan izan ziren, Greziak XIX. mendean sortutako Megali Idea (Ideia Handia, grezieraz) egin nahi zuelako, hau da, greziar etniako biztanleak zeuzkaten lurralde guztiak batzea. 1912an, Grezia gaur egun baino txikiagoa zen eta 1923an zehaztu ziren ia erabat gaur egungo mugak Lausanako Hitzarmenaren bitartez. Baina Grezian porrot sentsazioa zegoen Ideia Handiak huts egin zuelako.
Anatoliako penintsula eskuratzen saiatu zen Atenas. 1919an, Lehen Mundu Gerra eta gero, Otomandar Inperioa desagertzen ari zela Europako hainbat estatu (Erresuma Batuak, Frantziak eta Italiak) eta Balkanetako zenbait estatu Otomandar Inperioaren lurrak euren artean banatzeko lehia hasi zuten.
Erresuma Batua eta Frantziak Greziari greziar biztanleak zituzten lurraldeak hartzea proposatu zioten baina Greziako armadak ez zuen lortu eta 1922an Anatoliatik joan zen. Ondorioz, greziarrek milaka urtetan Anatolian izandako presentzia galdu zuen. Horrenbestez, Greziak eta Turkiak populazio trukaketa egin zuten: Turkia zeuden milioitik gora greziar Greziara joan ziren eta Grezian bizi ziren turkiarrak (300.000 baino gehiago) Turkiara bidali zituzten.
Testuinguru honetan, Konstantino I.a Handia erregea Anatoliako gertaeren errudun egin zuten eta armadak bultzatuta tronua Jurgi semeari utzi zion. Monarkiak prestigioa oso galdua zuen eta horrela, 1923ko hauteskundeak liberalek irabazi ondoren errepublika aldarrikatu zen eta Greziako mugimendu komunista industria guneetan indartzen hasi zen.
Hurrengo urteetan, ezegonkortasuna eta estatu-kolpeak nagusitu ziren. Italia faxistak 1940ko urriaren 28an amore emateko eskatu zion Greziari. Ioannis Metaxas diktadoreak ezaguneko "OXI" (EZ) erantzun zion ultimatumari, eta Italiak eraso zuen. Albanian Italiako armada geldiarazi arren, alemaniar indarren aurrean erori zen Grezia. Nolanahi ere, greziar erresistentziak arazo franko eman zizkien okupatzaileei.
Askatu ondoren, erregezaleen eta komunisten arteko gerra zibila piztu zen. Horrek hurrengo 30 urtetarako ika-mikak eta krisialdi ekonomikoa zabaldu zituen herrialde osoan. 1967ko apirilaren 21ean militarrek, AEBetako babespean, estatu-kolpea eman zuten. 1973ko azaroan kontra estatu-kolpe batek Dimitrios Ioannides diktatore ezarri zuen. Hala ere, 1974ko uztailaren 20an, Turkiak Zipre inbaditzean, diktadura bertan behera erori zen.
Konstituzio demokratikoa indarrean jarri zen 1975ean, eta, erreferendumen bidez, monarkia deuseztatu zen urte horretan ere. Erbestetik itzulita, Konstantinos Karamanlisek Demokrazia Berria alderdia eta Andreas Papandreuk PASOK alderdi sozialista osatu zuten, hurrengo hamarkadetan herrialdeko politikagintzan alderdi garrantzitsuenak. 1981eko urtarrilaren 1ean Europar Batasunean sartu zen eta 2001ekoan euro dirua hartu zuen.
Azken urteak
2007 eta 2008 artean gobernuak pilatutako zor finantzarioaren ondorioz, 2009aren amaieran krisialdi ekonomiko larrian sartu zen herrialdea, eremu politikoan islatu zena: 2015eko urtarrilean Syriza alderdi ezkertiarra boterera iritsi zen. Halaber, eskuin-muturra lehenengo aldiz boterera iritsi zen, Urrezko Egunsentiaren bidez.
Kirol arloan, 2004an antolatu zituzten Olinpiar Jokoak. Klima aldaketari dagokionez, 2007an, bestela, bero bolada larria pairatu zuten urte hartako ekainean. 2017ko uztailean 102 pertsona hil ziren azken hamarkadetan Europan gertatutako sute suntsitzaileenean.
2014
2014ko abenduaren 4an, Greziak aurrekontuak bidali zizkion troikari negoziazioa martxan jarri ahal izateko. Abenduaren 8an, Greziaren erreskatea beste bi hilabetez luzatu zuten, horrela Atenasko gobernua eta troika hura ordezkatu behar zuen sistema negoziatzeko denbora edukiko zuten. Hori dela eta, Samarasek zetorren astera aurreratu zuen Greziako presidentearen aukeraketa.
Abenduaren 9an, Samarasen ekintzak Greziako burtsaren jaitsiera handia eragin zuen.
Abenduaren 23an, bigarren itzulian ere ez zuten Greziako presidente izateko hautagaia aukeratu, izan ere, Stavros Dimasek 200 boto behar zituen baina 168 jaso zituen. Azaroaren 24an, hirugarren eta azken bozketa egingo zuten. Hauteskunde aurreratuak ondoan zituzten Grezian, izan ere, bigarren saiakeran ere Dimas presidente aukeratzea ez zuen lortu Samarasek. Abenduaren 29a zuen «arriskua saihesteko» azken aukera.
Abenduaren 29an, Greziako Parlamentuak Stavros Dimasen presidentetzarako hautagaitza bozkatu zuen. Baztertuz gero, hauteskundeak egin eta Syrizak irabazteko aukera zukeen. Demokrazia Berria alderdi kontserbadoreko hautagaiak 168 boto hartu zituen bigarren bozketan, eta kopuru berdina hirugarrenean ere. Baina 180 parlamentariren babesa behar zuen presidente izateko. Beraz, Dimasek ez zuen jaso babes nahikorik eta urtarrilaren 25ean egingo zituzten hauteskundeak Grezian.
NDFk adierazi zuen ez zizkiola Greziari ordainduko erreskateko azken 1.800 milioiak. Hala ere, Alexis Tsipras prest agertu zen EBko herrialdeekin negoziatzeko. NDFren ustez Greziak iraun zezakeen erreskateko azken 1.800 milioiak jaso gabe. Bestalde, Berlinek adierazi zuen hurrengo gobernuak eskuak lotuta edukiko zituela. Bruselak, berriz, erreformekin jarraitzeko eskatu zuen.
2015
Urtarrilaren 4an, Grezia eurotik kanporatzen posible ikusten zuen Alemaniak. Kanporatzea saihestezina litzateke baldin eta, Alexis Tsiprasek hauteskundeak irabaztekotan eta Greziak erreformen bidea bertan behera uztekotan.
Urtarrilaren 5ean, François Hollandek Grezian hartutako konpromisoak bete beharko zituela gobernu berriak adierazi zuen. Bestalde, Frantziako presidentea Angela Merkelekin batuko zela zetorren asteburuan Europaren etorkizunaz eztabaidatzeko ere jakin zen. Horrela, Europako Batasuneko agintariak Greziako hauteskundeen kanpainan sartu ziren. Gainera, Europako Batasunak Grezia eurogunea zela eta atzera bota ezin aen erabaki bat zela esan zuen.
Urtarrilaren 6an, Syriza beldur kanpaina borrokatzen ari zen, ezkerrak hauteskundeetan garaipena erdietsiz gero Greziak eurogunean jarraituko zuela esanez eta hartzekodunekin negoziatuko zutela adieraziz.
Urtarrilaren 16ean, Greziako hauteskundeak irabazi ahal izateko estrategia aldatu zuen Samarasek.
Urtarrilaren 21ean, Syriza ikusten zen dute garaile nagusitzat baina kalean ez zen horren eraginik. Beldurra eta etsipena ziren Greziako ordungo gai nagusiak.
Urtarrilaren 26an, hamar ministerio izango zituela gobernuak jakin zen.
Egun berean, zorra barkatzearen aurka azaldu zen Alemania, baina maileguen baldintzak aldatzeari buruz hitz egiteko prest azaldu zen.
Urtarrilaren 27an, arlo ekonomiko nabarmena zuen gobernua osatu zuen Alexis Tsiprasek Grezian. Defentsa Anelen eskuetan utzi zuen.
Urtarrilaren 28an, Alexis Tsiprasek "denbora" eskatu zion Martin Schulz Greziak "erreforma oso sakonak" egiteko. Bestalde, Troikaren hainbat erabaki atzera botatzeagatik Greziako gobernu berriak Atenasko burtsak %9,24 galdu zuen.
Urtarrilaren 29an, Greziako Gobernuak Troika mintzakide moduan ukatu egin zuen.
Lenny Murphy
Hugh Leonard Thompson Murphy (1952ko martxoaren 2a, Shankill Road, Belfast - 1982ko azaroaren 16a, Glencairn, upper Shankill Road, Belfast) Ipar Irlandako paramilitar loialista bat izan zen. Ulsterko Boluntarioen Indarra (UVF) erakunde armatuko kidea izan zen, halere bere ospea Shankill Butchers ("Shankillgo Harakinak") hiltzaile taldeko buruzagia izateagatik datorkio.
Nahiz eta hilketak leporatu eta espetxeratua izan, oraindik hilketa gehiagoren arduraduna izatea ere eragotzi izan zaio, bai eta beste asko agindu edo antolatu izana ere. Bera eta bere talde odoltsuaren hilketa metodoa tabernan mozkortu ondoren eta haiek itxi ostean Belfast hiriko eremu katolikoetan taxi beltz batean barneratu eta kaletik zihoan biktima ausaz hautatu eta bahitzea izaten zen, ondoren bahitua katolikoa zela ziurtatu eta tortura latzen ostean hil egin ohi zuten (normalki zintzurra ebakiaz). Hori dela eta, sarri bai psikologiako adituek nahiz bera ezagutu zutenen arabera Murphyk serieko hiltzaile edo psikopata baten izaera zuela esan ohi izan da. Murphyk sekulako gorrotoa zien katolikoei, edozein solasalditan eurei buruzko iritzi eta biraoak aipatu ohi zituelarik, halere batzuen ustez bere arbaso batzuk katolikoak izatea baliteke, gainera Murphy abizena irlandar katolikoen artean oso ohikoa da, Murphyk hau ez zuela oso gogoka adierazi nahian, hortaz bere gorrotoaren iturria hor egongo litzatekela aipatu ohi da.
"Britainiar krimen historiako serieko hiltzaile handiena" gisa deskribatua izan da. Jende katolikoaz gain, bere taldearen aurkariak izan zitezkeen lehiakide protestanteak ere zirt eta zart hil zituen.
1982ko azaroan 30 urte zituela Behin-behineko IRAk burututako atentatu batean hil zuten.
Esan ohi denez, UVF erakundeak berak eman izan omen zion IRAri Murphyren ohitura eta eguneroko mugimenduen berri, nahiz eta bi erakunde hauek elkarren arteko erabateko etsaiak izan, Murphyren sarraski eta tortura psikopatek kausa loialistari ematen zieten ospe txarraren ondorioz bai loialistek zein nazionalistek hartaz behin betiko desegitea aspaldi adostu omen zuten.
Aplonis magna
Aplonis magna Aplonis generoko animalia da. Hegaztien barruko Sturnidae familian sailkatua dago.
Kriptologia
Kriptologia bi zientzia antagonikotan eta nagusitan banatzen da: Kriptografia eta kriptoanalisia, baina Esteganografia ere sartzen da. Etimologikoki, hitz hauek greko klasikotik datoz. Kriptografia, “ezkutuan idaztea” bezala itzuli daiteke (Criptos, ezkutuan; graphos, idatzi). Aldiz kriptoanalisia kriptografiari kontrajartzen zaio, eta kriptografiaren bitartez lortutako mezu zifratua desegitea helburu duen zientzia da.
Kriptologia informazio seguruaren arlotik aparte beste esparrutara hedatu da. Hauen artean informazio digitala kautotzea da, sinadura digitala alegia.
Datuak ulergaitzak egiteko (zifratzeko) algoritmo baten bitartez egiten da, zifratze algoritmoa alegia. Zifratze algoritmoak gako bat erabiliz mezu originala (mezu gargia) desordenatzen duen prozedura da, mezu garbia ulergaitza bihurtuz. Kasu askotan deszifratze algoritmoa dago eta bere zeregina desordenatuta dagoen mezua ulergarri bihurtzea da.
Datuak eraldatzeak, datu maneiatzeren segurtasun arazo biri irtenbidea ematen die, Pribatutasuna eta kautotzea alegia. Datuak eraldatzean ez baimendutako pertsonek transmisio-bidetik mezua erauztea edo aldatzea eragozten da.
Zifratze metodoak bi taldetan banatu dira: ordezkapen eta lekuz aldatzeko zifratzaileak.
Ordezkapen zifratzaile batean letra bakoitza beste letraren edo letra multzoren ordez aldatzen da. Caesar kriptosistema da ordezkapen zifratzailerik zaharrena.
Ordezkapen zifratzaileetan karaktereen ordena mantentzen da baina edukia itxuraz aldatzen da. Aldiz lekuz aldatzeko zifratzaileek letrak desordenatzen dituzte baina ez dira aldatzen.
Jaffa
Jaffa (hebreeraz יָפוֹ‎‎ (Yafo),, arabieraz يَافَا‎) (Yaffa) Palestinako hiri arabiarra da. Mediterraneo itsasoaren ertzean dago, Tel Aviveko aldirian. Tel Aviveko administrazioarekin lotu zuten juduek 1948an.
Ekonomia
Metalurgia eta ehungintza.
Historia
Guztiz zaharra da Jaffako hiria (han lehorreratu zen Jonas, Bibliaren arabera). Egiptoarren mende egon zen K.a. 1465. urte aldera, eta filistindarrek, asiriarrek, greziarrek eta juduek (Juda Makabeo) eduki zuten mendean geroko garaietan. Berebiziko garrantzia izan zuten hango itsaslapurrek erromatarren garaian (Vespasiano).
Arabiarrek hartu zuten 636. urtean. Kristauen esku egon zen 1099tik 1187ra eta 1204tik 1275era bitarteko urteetan. XIV. eta XV. mendeetan etorri zen Jaffako hiriaren gainbehera.
Napoleon Bonaparteren gusaroste frantsesek setiatu zuten 1799. urtean, eta egiptoarren eta otomandarren mendean egon ondoren, armada ingelesa izan zen bertan 1917an. Arabiar abertzaletasunaren gune nagusia izan zen, Israelgo estatua sortu eta Tel Aviv hiriari lotu zitzaion arte.
Brynjólfur Sveinsson
Brynjólfur Sveinsson (1605eko irailaren 14a - 1675eko abuztuaren 5a), gotzain luteranoa izan zen Skálholt herrixkan, Islandia hegoaldean. Gotzain hau izan zen Codex Regiusa aurkitu eta Edda deitu zuena, Snorri Sturlusonek bere lana oinarritu zuen iturria zela onartu baitzuen.
Brynjolfurrek, eskuizkribuaren egiletza, Sæmundr fróðiri eman zion, XII. mendeko apaiz islandiar bat. Egungo adituek, baina, emate hau arbuiatu egiten dute, eskuizkribua, egile bat baino gehiagok idatzi zutela uste baitute.
1650ean, Frederiko III.a Danimarkakoak, Brynjólfur, Errege Historialari bezala izendatu zuen, berriki hildako Stephaniusen ordez. Postu horri uko egin zion, baina Islandian dokumentuak biltzeko ahalak eta bi egingo zituela agindu zuen. Bere lehen ekintzetako bat, bere elizbarrutiko fededunei, erregeari, antzinako eskuizkribuak, jatorrizkoak edo kopiak, opari bezala edo sariren baten truke emateko eskatzea izan zen. Bildu zituen islandiar eskuizkribuen artean, Flateyjarbók delakoa zegoen, Brynjólfurrek, idazkiaren jabea pertsonalki bisitatuz lortu zuena.
Brynjolfur, Hallgrímur Pétursson idazle eta olerkariaren bizitzan izan zuen paperagatik ere ezaguna da.
Dampierre-sur-Boutonne
Dampierre-sur-Boutonne Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 202 etxebizitza zeuden, 138 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 48 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 200 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 138 etxebizitza nagusietatik 117 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 13 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 75 etxek bost zituzten. 113 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 43 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Dampierre-sur-Boutonne udalerrian 130 unitate fiskal zeuden, 276 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.040 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Djerfisherita
Djerfisherita sulfuro motako minerala da eta djerfisherite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Djerfisherita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
St. Louis Blues
Palmaresa
-Stanley Kopa (Stanley Cup): 0
-Presidenteen Trofeoa (Presidents' Trophy):1
- Konferentziako Txapeldunak: 0
- Dibisio Txapeldunak: 9
Done Eztebeko eliza
Done Eztebeko eliza Aintzioan dagoen eliza bat da, Erroibarren, Nafarroa Garaian. Erdi Aroko eraikin protogotikoa da, XIII. mendearen hasierakoa, eta hainbat erreforma izan ditu, batez ere XVI. mendean.
UNESCOk Donejakue bidearen inguruan dauden babestutako eraikinen zerrendan dauka.
Deskribapena
Elizak nabe bakarreko oinplanoa du, bi tarte desberdinekin (koruaren zatiak zirkuluerdiko gangaz estalitako estalkia du nabearen oinetan; beste bi zatiak, fajoiz bananduak; estalkia XVI. mendeko gurutze-gangaz egina dute) eta burualde zuzena (Ebanjelioaren aldean, zirkuluerdiko arkuzko horma-hobi bat ikus daiteke aurrealdean, XVII. mendean egina). Koruak ganga izartua du, nerbio mistoko ganga izartua, eta koruak arku eskartzano bat du ahoan. Barruko hormak luzituta daude.
Presbiterioan barroko estiloko erretaula nagusia dago, XVII. mendearen lehen erdialdekoa, irudi modernoekin. Ebanjelioaren aldearen erdialdean XVII. bendeko barroko estiloko Kristo Gurutziltzatua dago, bere polikromia primitiboaren zati handi bat gordetzen duena.