cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magonidak
Magonidak antzinako Kartagoko dinastia politiko bat izan zen K.a. 550etik K.a. 340 arte. Dinastiaren lehen erregea Magon I.a izan zen, honen agintaldian, Kartago, mendebaldeko Mediterraneoan, feniziar koloniarik nagusiena bihurtu zen. Magonidekin, Kartagotar Inperioa Sardinia eta Libiara hedatu zen, baita Sizilia ere, ia hamarkada batez kontrolatu zuena.
Magoniden agintaldia
Kartagori buruzko aditu nagusiak eszeptiko agertu dira Kartagoren barne historia berreraikitzea posible den ala ez erabakitzeko orduan, eta hori kontuan hartu behar da Magonidei dagokienez. Magonidek eta bere ondorengoek, ziuraski, gutxiago gobernatu zuten errege gisa tirano edo gizon politiko indartsuak baino. Diodorok, hala ere, legalki errege balira bezala deskribatzen ditu, boterea eskuratzeko legezko prozedura bat zutela, ez hartze hutsa. Herodotok, esaterako, Hamilkar I.a balioagatik errege zela esan digu, hau da, oinordetzarik gabeko hautaketa. K.a. 480an, Hamilcar I.a hil ondoren, erregeek boterearen zatirik handiena galdu zuten, zaharren kontseilu aristokratiko baten mesederako. K.a. 308an, Bomilkar I.a Kartagokoa, erabateko boterera berreskuratzeko, estatu-kolpe bat ematen saiatu zen, baina porrot egin zuen, Kartago, izen eta izatez, errepublika bihurtzera eraman zuena.
Perry (Illinois)
Perry  Illinoiseko herri bat da. Pike konderrian kokatua dago. 2010ean 397 biztanle zituen, 0.99 kilometro koadrotan banatuta.
Itxitura (historia)
Itxitura hitzak belardi, larre eta beste nekazaritza-lurrak banatzeko edo finkatzeko prozesuari egiten zion erreferentzia Ingalaterran; geroago, Mendebaldeko Europako gainerako lurraldeetara hedatu zen nekazaritza-lursailak, kontu handiz mugatuta, norbanako jabetza eta administraziokoak bihurtuz XIII. mendetik garai modernora arte.
Itxitura baino lehen, laborantza-lur asko sakabanatuta zeuden lur-lerro ugaritan, nekazari indibidualen kontrolpean hazkuntza garairako eta urte jakin bateko uzta amaitu arte. Behin itxita, lurren erabilera mugatu, eta jabearen esku soilik zegoen; erabilera komunerako, lur komuna izateari utzi zion, eta Ingalaterrako eta Galeseko eremu irekiko sistemari amaiera eman zion prozesua izan zen; horrek hiru elementu zituen: lur-lerro moduan soro ezberdinetan sakabanatuta zeuden nekazari ustiategi indibidualak, laborantza txandaketa eta artzaintza arrunta.
Itxiturak feudalismotik kapitalismora igarotzearen alde egiten lagundu zuen, eta, beranduago, pribatizaziora. Horrek gizartearen eta kolektiboaren eraikuntza-logika bat ezartzen du merkatuaren printzipioetan, azken finean, metaketa eta hazkunde ekonomiko- prozesuen alde egiten dutenak.
Itxitura prozesuak lurrik gabeko langile klasea sortu zuen, Ingalaterrako iparraldean garatzen ari ziren industria berriei beharrezko eskulana ematen ziena. E.P Thompsonek dio prozesu hori klase-lapurretaren kasu argia izan zela. Laboreen etekina handituz, baita lanaren produktibitatea ere, lan soberakina sortu zen, eta hori Industria Iraultzarekin lotuta dago.
Bestalde, prozesu horrek nekazaritzaren betiko bizirik iraute pobrezia arintzen lagundu zuela diote batzuek. Armstrong-ek adierazi izan du itxiturak eragin desberdinak izan zituela pobrezia arintzeko mendebaldeko eta ekialdeko konderrietan, eta aldi horretako beste gertakari batzuk, hala nola baserrietako soldataren jaitsiera eta hiriguneetara migrazioa, hazkundearekin lotuago egon zirela tokiko landa-biztanleria orokorrarekin.
Historia
Ingalaterran, itxituraren aldeko mugimendua XII. mendean hasi zen jauntxoentzako denbora osoko larre kopurua handitzeko, eta 1450 eta 1640 urteen artean hedatu zen.
Ingalaterran, soroen itxituraren aurkako borrokak XV. mendearen amaieran hasi ziren, eta XVI. eta XVII. mendean jarraitu zuten itxituren heskaiak botatzea bihurtu zenean «gatazka sozialerako modu garrantzitsuenean» (Manning, 1988: 311). Itxituren aurkako istiluak, sarritan, masa altxamendu bihurtu ziren. Ospetsuena, Kett-en matxinada izan zen, hala deitua bere buruzagi Robert Kett-en omenez, 1549an Norfolken gertatu zena. Ez zen borroka txikia izan. Gorenean, matxinoak 16.000 ziren; artilleriaz, armatuta zeuden; 12.000 lagunek osatutako gobernu armada garaitu zuten, eta Norwich ere hartu zuten, garai hartan Ingalaterrako bigarren hiririk handiena zena.
Motak
Horiek merkantilizazio prozesuetatik sortzen dira, baina baita horren aurkako borroken erreakzio gisa eta ondasun komunak berreskuratzeko ere, adibidez, pribatizazioa deitzen diren estrategien bidez, edo klase estrategien bidez, zeinak itxiturak atzera botatzera ahalbidetzen duten eta ondasun komunak eta komunitateak sortzen laguntzen dituzten. ''(*) Taularen itzulpen propioa, 146. orrialdean: De Angelis, Massimo (2007)''
Ekoizpen modu berriak
Itxituraren eta merkantilizazioaren dinamikak kulturaren eta ezagutzaren esparrura ere iritsi dira, batez ere ingurune digitalean, baliabideen jabekuntzarekin, copyright eta egile eskubideen gisako estrategien bidez. Dinamika horiek, erabiltzaileei, baliabide jakin batzuk eskuratzea eta erabiltzea eragozten diete, eta, horregatik, kultur ekoizpenerako eta berrikuntzarako oztopoa da; Paradoxikoki, merkatuak bultzatzen dituen dinamika horiek, interes pribatuaren kalterako dira, eduki berriak sortzea zailtzen baitute. Mugimendu batzuek, eremu horietan, komunen defentsa aldarrikatzen dute copyleft bezalako lizentziak ezarriz, erabiltzaileei ezarritako baliabideak erabili, aldatu eta banatzeko aukera ematen dietenak. Eremu horietan, ondasun komunen itxituraren dinamika eta haien defentsa eta sorreraren alde borrokatzen diren kontra-mugimenduak islatzen dira.
Clydebank
Clydebank (Bruach Chluaidh, Clidbaunk), Eskozia mendebaldeko udalerria da, Mendebaldeko Dunbartonshiren dagoena. Glasgow hiriaren mugan kokaturik dagoenez Glasgow Handiaren parte da.
2011ko erroldaren arabera 28.799 biztanle ditu baina inguruko herriak hartuta 45.000ko langa pasatzen du.
Historia
Antoninoren Harresia bertatik pasatzen zen eta erromatarren gotorleku bat ere izan zen bertan.
XIX menderarte ordea nekazal eremua baino ez zen, asentamendu eta granja txiki batzuk baino ez zituena. Nekazaritza nagusi izan arren meategi familiar batzuk, kotoi errotak eta ontziola txikiren bat ere bazen.
1870an Glasgowko industria eta merkataritza Clyde ibaia erabiltzen hasi zen eta merkatal itsasontziendako kaiak eraiki ziren Clyde ibaiaren ertzetan, bai eta ontziola handiak ere, lehenengoa Clyde Bank izenekoa ("Clyeden ertza"). Honek langile ugari ekarri zituen eta egoera hau areagiotu egin zen 1882an trenbidea iritsi zenean. 1886an polizia burgoa eratzea eskatu zuten eta honekin herri berria eratu zen, guztia sortarazi zuen Clyde Bank untziolaren izena hartu zuena.
Etorritako langileek indar haundia hartu zuten eta Eskoziako mugimendu sozialistaren erdiguneetako bat bilakatu zen Clydebank. Singer josteko makinen lantegian 11.000 langile zebiltzan eta protesta egin zuten 12 langile emakumeri alkartasuna erakusteko greba sonatua egin zuten. Greba bukatu zenean enpresak 400 langile kaleratu zituen, horien artean Arthur McManus, gerora Eskoziako alderdi komunistaren buruzagi izango zena.
1941eko martxoaren 13 eta 14an nazien hegazkinek hiria bonbakatu zuten ontziolak suntsitzeko asmoz. 528 pertsona hil ziren eta 617 zauritu.
Iñaki Martinez de Luna
Iñaki Martinez de Luna Perez de Arriba (Gasteiz, 1950eko urriaren 22a - ) euskal soziologoa da.
Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle ohia (1990-2015), hizkuntzaren soziologian aditua, bereziki hizkuntza gutxituen soziolinguistikan. Hainbat erakundetan lan egin izan du: 1982tik 1986ra arte EUSTAT (Euskal Estatistika Erakundea) eta 1986tik 2015era bitartean Prospekzio Soziologikoen Kabineteko arduraduna izan da.
2007-2013 artean Auñamendi Eusko Entziklopediako zuzendaria izan zen. Soziolinguistika klusterreko kide eta lehen lehendakaria. HIZNET Hizkuntza Plangintza Graduondoko zuzendaria (2001-2016). Eusko Ikaskuntzako kidea. ARRUE ikerlerroko zuzendaria (2004-2022), Euskararen Oinarrizko Diskurtsoen Lanketa (EGOD) ikerlaneko zuzendaria. Euskararen Adierazle Sistema (EAS) proiektuko zuzendaria (2013-2018). BAT Soziolinguistika aldizkariko zuzendaria ere 2022ra arte izan da. 2015eko uztailaren 17an euskaltzain urgazle izendatua izan zen.
2017tik Garabide elkarteko Kontseilu Nagusiko kidea eta 2019tik aurrera lehendakaria.
2018ko maiatzaren 24tik Euskal Herriko Unibertsitateko Gizarte Kontseiluko kidea da.
Argitalpenak
Azken argitalpen batzuk dira hauek:
Mi querido Klikowsky
Mi querido Klikowsky Euskal Telebistak sortutako telesaila da, Globomediak eta Tentazioak ekoiztua.
Diazetil peroxido
Diazetil peroxidoa konposatu organikoa da CH3COO–OOCCH3 formula duena peroxido organikoen familiakoa. Egoera puruan solido kristalinoa da usain garratzekoa eta oso lehergarria. Dimetil ftalatotan % 25eko kontzentrazioan disolbaturik baliatzen da sintesi organikoan oxidatzaile edo polimerizazioen hasarazle gisa.
Elektroskopio
Elektroskopioa gorputz batean elektrizitaterik baden eta elektrizitaterik baldin bada zein zeinutakoa den jakiteko erabiltzen den tresna da. Punta bat beirazko ontzi batean sartuta duen barra eroale bat izaten da. Barra estalki isolatzaile batek lotzen du ontziarekin. Ontziaren barneko puntatik metalezko bi xafla mehe (urrezkoak, gehienetan) daude zintzilik. Barraren beste muturra ukituz jartzen da aztertu nahi den gorputza; karga elektrikorik badu, xaflak aldendu egiten dira bata bestetik. Karga elektrikoa zenbat eta handiagoa izan, hainbat gehiago aldenduko dira.
Elektroskopioa zeinu ezaguneko karga elektriko batekin kargatzen bada, beste objektu baten karga elektrikoaren zeinua zein den jakin daiteke objektua hori elektroskopioaren esferara hurbilduz gero. Xaflak bereizi egiten badira, objektuaren karga eta elektroskopioaren karga zeinu berekoak dira. Elkartzera jotzen badute, berriz, kontrako zeinukoak dira.
Tarano
Tarano Italiako udalerri bat da. Rietiko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Taranok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Stafford (Ohio)
Stafford Ohioko herri bat da. Monroe konderrian kokatua dago. 2010ean 81 biztanle zituen, 0.88 kilometro koadrotan banatuta.
Rothois
Rothois Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 71 etxebizitza zeuden, 61 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 69 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 61 etxebizitza nagusietatik 54 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 33 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 111 ziren, horien artean 86 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 86 pertsona aktiboetatik 78 lanean zeuden (46 gizon eta 32 emakume) eta 8 langabezian zeuden (2 gizon eta 6 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rothois udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 210 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.242 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Rothois udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Osakako setioa
Osakako setioa (大坂の役) Toyomi klana suntsitzeko asmoz Tokugawa shogunatoak Osaka hiriari ekindako gudu-segida da. 1614tik 1615era iraun zuen eta bi alde ezberdin zatituta egon zen: neguko kanpaina (大坂冬の陣, Ōsaka fuyu no jin) eta udako kanpaina (大坂夏の陣, Ōsaka natsu no jin).
Testuingurua
1598an hil zenean, Hideyoshi Toyotomik Japoniako administrazioa Bost Buruen Kontseiluari utzi zion, buru nagusia Tokugawa Ieyasu izanez. Sekigaharako guduan Mitsunari Ishidak gidatutako beste buruak garaitu ondoren, Ieyasuk Japonia de facto menderatu zuen, eta 1603an Edon Tokugawa shogunatoa hasi zuen. Ieyasuren helburu politikoa erregimen iraunkor eta egonkor bat jartzea zen, eta Toyotomi klanaren berarekiko nagusitasun nominala arazo bilakatu zen.
Birus
Birus bat organismo baten zelula bizien barruan soilik erreplikatzen den agente infekzioso txiki bat da. Birusek era guztietako izaki bizidunak infektatu ditzakete, animalia eta landareetatik mikroorganismoetaraino, bakterioak eta arkeoak barne.
1892an Dmitri Ivanovskik artikulu batean tabako landareak kutsatzen dituen bakterio ez den patogeno bat deskribatu zuenetik, eta 1898an Martinus Beijerinckek tabakoaren mosaikoaren birusa aurkitu zuenetik, 5.000 birus espezie inguru deskribatu dira xehetasunez, milioika mota dauden arren. Birusak Lurreko ia ekosistema guztietan daude, eta entitate biologiko mota ugarienak dira. Birusaren azterketa birologia izeneko zientziak egiten du, mikrobiologiaren azpiespezialitate bat.
Infektatutako zelula baten barruan edo zelula bat infektatzeko prozesuan ez badaude, birusak partikula independente edo birioi moduan existitzen dira. Birioi batek honako atalak ditu: i) material genetikoa, DNA ala RNA molekula luzeak (bata ala bestea, inoiz ez biak), birusak eragiten dituen proteinen egitura kodetzen dutenak; ii) geruza proteiniko bat, kapsidea, materiala inguratzen eta babesten duen; eta, kasu batzuetan, iii) lipidozko kanpoaldeko bilgarri bat. Birus partikula horien formak helikoidal eta ikosaedrikoak dira espezie batzuentzat, eta egitura konplexuagoak beste batzuentzat. Birus espezie gehienek birioi txikiegiak dituzte mikroskopio optiko batekin ikusteko, bakterio gehienen tamainaren ehunena gutxi gorabehera.
Birusen jatorriak biziaren historia ebolutiboan ez daude argi: batzuk plasmidoetatik abiatuta eboluzionatu zutela uste da -zelulen artean mugi daitezkeen DNA piezak-; beste batzuk, berriz, bakterioetatik abiatuta eboluziona zezaketen. Eboluzioan, birusak geneen transferentzia horizontalerako bitarteko garrantzitsu bat dira, eta aniztasun genetikoa ugalketa sexualaren antzera handitzen dute ; baliteke ere eboluzioaren muinean paper garrantzitsua edukitzea. Birusak izaki biziduntzat hartzen dituzte zientzialari batzuek, material genetikoa garraiatzen dutelako, ugaldu eta eboluzionatu egiten direlako hautespen naturalaren bidez. Hala ere, ez dute ezaugarri giltzarririk (zelulen egitura, adibidez), normalean bizitza gisa hartzeko beharrezkotzat jotzen direnak. Eta ez dute metabolismo propiorik ere. Ezaugarri horietako batzuk dituztelako, baina ez guztiak, birus horiek "bizitzaren ertzeko organismo" eta erreplikatzaile gisa deskribatu dira. Biziaren mugan dauden egitura sinpleak dira beste zientzialari batzuen ustez
Birusak modu askotan hedatzen dira. Transmisio bide bat bektore bezala ezagutzen diren gaixotasunak daramatzaten organismoen bidez da: adibidez, birusa landaretik landarera transmititzen dute landareen izerdiaz elikatzen diren intsektuek, adibidez Aphidoidea taldekoak; eta animaliei erasotzen dieten birusak, berriz, odola xurgatzen duten intsektuek garraiatu ditzakete. Gripearen birusak eztul eta doministiku egitean hedatzen dira. Norobirusak eta errotabirusak, gastroenteritis biralaren kausa arruntak, bide fekal-oraletik hartzen dira, ukipenaren bidez eta gorputzera sartzen dira janarian edo uretan. GIBa sexu kontaktuagatik eta infektatutako odolaren eraginpean egoteagatik transmititzen den hainbat birusetako bat da. Birus batek kutsa ditzakeen zelula gonbidatuen barietatea "ostalari" deitzen da. Estua izan daiteke, birusa bat gai bada espezie gutxi kutsatzeko, edo zabala, gai bada asko infektatzeko.
Animaliengan birus infekzioek immunitate erantzun bat eragiten dute, infekzioa sortzen duen birusa ezabatu ohi duena. Erantzun immunitarioak txertoen bidez ere gerta daitezke, infekzio biral espezifikoari artifizialki hartutako immunitatea ematen diotenak. Birus batzuek, hiesa eta hepatitis birala eragiten dutenak barne, erantzun immunitario horiek saihestu eta infekzio kronikoak eragiten dituzte. Birusen aurkako hainbat sendagai garatu dira, antibiral izenekoak.
Historia
Louis Pasteurrek ezin izan zuen amorrua eragin zuen agenterik aurkitu, eta mikroskopioek antzemateko txikiegia zen patogeno baten inguruan espekulatu zuen. 1884an Charles Chamberland mikrobiologo frantziarrak Chamberland iragazkia (edo Pasteur-Chamberland iragazkia) asmatu zuen, bakterio guztiak bertatik igarotzen zen soluzio batetik ezabatzeko bezain txikiak ziren poroekin. 1892an, Dimitri Ivanovski biologo errusiarrak iragazki hau erabili zuen orain tabakoaren mosaikoaren birusa bezala ezagutzen dena aztertzeko: kutsatutako tabako landareen hosto birrinduen estraktuak infekziosoak izaten jarraitzen zuten, baita bakterioak desagerrarazteko filtrazioa egin ondoren ere. Ivanovskik iradoki zuen bakterioek eragindako toxina batek eragin zezakeela infekzioa, baina ez zuen ideiarekin jarraitu. Une horretan pentsatzen zen agente infekzioso guztiak iragazkiek atxiki eta inguru nutritibo batean landu zitezkeela, eta hori gaitzen teoria mikrobiarraren parte zen. 1898an Martinus Beijerinck herbeheretar mikrobiologoak esperimentuak errepikatu zituen eta iragazitako soluzioak agente infekzioso forma berri bat zuela konbentzitu zen. Agentea zatitzen ari ziren zeluletan soilik biderkatzen zela ikusi zuen, baina bere esperimentuek partikulez egina zegoela frogatu ez zutenez, contagium vivum fluidum (ernamuin bizi disolbagarria) deitu zion, eta birus hitza berriz sartu zuen terminologia zientifikoan. Beijerinckek birusak likidoak zirela esan zuen, gerora Wendell Stanleyk ezeztatutako teoria bat, partikulak zirela frogatu zuenean. Urte horretan bertan, Friedrich Loeffler eta Paul Froschek antzeko iragazki baten bidez pasatu zuten lehen animalia birusa: aphthobirusa, sukar aftosoaren agentea.
XX. mendearen hasieran, Frederick Twort bakteriologo ingelesak bakterioak kutsatzen dituzten birus talde bat aurkitu zuen, orain bakteriofagoak (edo normalean fagoak) deituak, eta Felix d'Herelle mikrobiologo franko-kanadarrak, berriz, agar plaka batean gehitzerakoan bakterioak hiltzen zituzten birusak deskribatu zituen. Birus horiek zehaztasunez diluitu zuen, eta diluzio altuenek (birus kontzentrazio baxuenak), bakterio guztiak hil beharrean, organismo hilen eremu diskretuak osatzen zituztela aurkitu zuen. Eremu horiek kontatzeak eta diluzio-faktorearekin biderkatzeak jatorrizko esekiduran zegoen birus kopurua kalkulatzea ahalbidetu zion. Fagoak sukar tifoidea eta kolera bezalako gaixotasunetarako tratamendu potentzial gisa iragarri ziren, baina haien promesa penizilinaren garapenarekin ahaztu egin zen. Bakterioen antibiotikoekiko erresistentziaren garapenak bakteriofagoak terapeutikoki erabiltzeko interesa berritu du.
XIX. mendearen amaieran, birusak honela definitzen ziren: infektagarritasuna, iragazkiak pasatzeko gaitasuna eta ostalari bizien beharra. Birusak landare eta animalietan baino ez ziren isolatu. 1906an, Ross Granville Harrisonek linfan ehunak hazteko metodo bat asmatu zuen, eta, 1913an, E. Steinhardt, C. Israeli eta R. A. Lambertek Vaccinia birusa hazteko akurien ehun kornealaren zatietan erabili zuten metodo hori. 1928an, H. B. Maitlandek eta M. C. Maitlandek Vaccinia birusa garatu zuten, oiloen giltzurrun xehatuen esekidura bidez. Bere metodoa ez zen oso zabaldua izan 1950eko hamarkadara arte, poliobirusa eskala handian hazi zenean txertoak ekoizteko.
Ernst Ruska eta Max Knoll ingeniari alemaniarrek mikroskopio elektronikoa asmatu bezain laster, 1931ean, lehen birusen irudiak lortu ziren. 1935ean, Wendell Stanley biokimikari eta birologo estatubatuarrak tabakoaren mosaikoaren birusa aztertu zuen eta nagusiki proteinez osatua zegoela aurkitu zuen. Tabakoaren mosaikoaren birusa izan zen kristalizatu zen lehena, eta, beraz, haren egitura xehetasunez ezagutu ahal izan zen. Birus kristalizatuaren X izpien difrakzioagatiko lehen irudiak Bernalek eta Fankuchenek lortu zituzten 1941ean. Bere irudietan oinarrituz, Rosalind Franklinek birusaren egitura osoa aurkitu zuen 1955. Urte berean, Heinz Fraenkel-Conratek eta Robley C. Williamsek frogatu zuten tabakoaren mosaikoaren birusaren ARN purifikatua eta bere proteinak beren kabuz mihiztatu daitezkeela, eta birus funtzionalak sortu, eta zelula ostalarietan birusak sortzeko modua hori bera izan zitekeela iradoki zuten.
XX. mendearen bigarren erdia birusen aurkikuntzaren urrezko aroa izan zen; animalien, landareen eta bakterioen 2.000 birus espezie inguru urte hauetan aurkitu ziren. 1963an Baruch Blumbergek B hepatitisaren birusa aurkitu zuen, eta 1965ean Howard Teminek lehen erretrobirusa deskribatu zuen. Alderantzizko transkriptasa, erretrobirusek euren RNA DNA bihurtzeko erabiltzen duten entzima garrantzitsua, 1970ean deskribatu zuten, modu independentean, Howard Teminek eta David Baltimorek. 1983an, Frantziako Pasteur Institutuko Luc Montagnierren taldeak lehen aldiz isolatu zuen VIH.41 izenarekin ezagutzen den erretrobirusa, HIESaren eragilea. Michael Houghtonek eta Chiron Corporationeko bere taldeak C hepatitisaren birusa aurkitu zuten, 1989an.
Bestalde, biologia molekularraren garapenak eta PCR teknikaren asmakizunak, XX. mendearen 80ko hamarkadan, birusen genomaren ikerketa ahalbidetu dute, laguntza handikoa izan dena txerto berrien bilaketan eta botika antibiralen garapenean. XX. mendearen bukaerak eta XXI mendearen hasierak birulentzia handiko birus berrien agerpena ikusi dute (GIB, Ebolako birusa, SARS-ekoa edo COVID-19koa -azken biak SARS CoV eta SARS-CoV-2 birusek, hurrenez hurren sortuak-). Patogeno berri hauek izurrite latzak eragin dituzte eta birologoen arreta erakarri dute azken urteotan, bere osasun ondorio latzak direla-eta.
Ezaugarriak
Birusek eztute organulurik eta ezta autonomia metabolikorik ere, beraz, eztira zelulatzat hartzen. Beren bizi zikloak bi fase ditu: Bata extrazelularra (zelulatik kanpokoa) eta metabolikoki inertea, eta bestea intrazelularra, ugalketa ematen denekoa.
Historikoki, agente infekzioso bat birus gisa hartzen zen beste aukerak baztertzerakoan, hau da, agente ezezaguna bakterio ez bazen, birus bat izan behar zuen. Horren emaitza izan zen birusen taldean oker sartu zirela zelula bizietan hazten ziren eta oso txikiak ziren agente jakin batzuk (adibidez, mikoplasmak).
Birusen tamaina txikiak bakterioetatik bereizten ditu hiru alderditan:
Horrez gain, birusek beste ezaugarri bereizgarri batzuk dituzte:
Leintz Bailarari Itzulia
Leintz Bailarari Itzulia urtero abuztuaren 16an Aretxabaletan jokatzen den txirrindularitza lasterketa da. Aretxabaleta Kirol Elkarteak antolatzen du eta Euskaldun Txapelketaren egutegian dago. 1931. urtean izan zuen lehenengo ekitaldia.
Birus
Tamaina
Birusen tamaina 24 nanometrotik hasi (ahoeriaren birusa) eta 300 nanometroetarainokoa izan daiteke (poxbirusena).
Leintz Bailarari Itzulia
Proba hau “Euskal Bailarak Kriterium”eko barnean dago, abuztuaren erdian lehiatzen diren beste hiru lasterketekin batera: Lemoiz Klasika, Aiara Zirkuitua eta Laudio Saria.
Birus
Tamaina
Hain izaki txikiak izateagatik, beren aurkikuntza oso berandu gertatu zen. Birusen existentziaz dagoen lehen erreferentzia Dimitri Ivanovski errusiar botanikoak eginikoa da. Ikertzaile hau, tabakoaren mosaiko izeneko gaixotasun eragilearen bila zebilen eta zera ondorioztatu zuen, bakterioak baino toxina edo organismo txikiago bat izango zela eragile hori, bakterioak atxiki zitzaketen iragazkiak iragan baitzitzazkeen. Eragile patogeno hauei, birus iragazkor deitu zien.
Leintz Bailarari Itzulia
Historia
1931. urtean hasi zen jokatzen. Garai hartako inguruko txirrindulari onenek hartu zuten parte, Federico Ezkerrak eta Eusebio Bastidak adibidez. Gerra Zibilak lasterketa eten zuen eta zortzi urteko hutsunearen ondoren berrekin zitzaion probari. Ordutik urtero jokatu da, 2020an ezik, COVID-19 pandemiak eragindako egoeraren erruz.
Birus
Tamaina
1897an Martinus Beijerinck holandar mikrobiologoak Ivanovskik eginiko saiakeren antzekoak egin zituen, eta toxinen ideia alboratu zuen, gaixotasunaren eragileak ugaltzeko ahalmena zuela ikusi baitzuen, landare batetik bestera bere ahalmen infekziosoa mantentzen zuelako, bere ahalmen patogenoa murriztu gabe. Handik gutxira Frederick Loeffer eta Paul Frosch mikrobiologo alemaniarrek, ganaduaren ahoeria birus iragazkor batek sortzen zuela ikusi zuten.
Roquepine
Roquepine Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Birus
Tamaina
30eko hamarkadan, poro txikiagoko iragazkiak erabiliz, birus kantitate handiak lortzea ahalbideratzen duen in vitro hazkuntza zelular teknikekin, ultrazentrifugazioarekin eta azkenik mikroskopio elektronikoa eta X izpien difrakzioaz, birusak ikustea lortu zen.
Roquepine
Biztanleria
2007an Roquepine udalerrian erroldatutako biztanleak 58 ziren. Familiak 24 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Birus
Kristalizagarritasuna
1935an W. Stanleyk frogatu bezala, birusak kristalizagarriak dira. Partikula birikoek forma geometriko doiak dituzte eta beren artean berdin-berdinak dira, beste organulu, organismo eta zelulak ez bezala. Bolumen eta forma berdinekoak izanik, partikula birikoek pauta tridimentsional erregularretan ordenatzeko joera dute, kristalizatzekoa alegia.
Nahitaezko parasito intrazelularrak
Zelulen derrigorrezko parasitoak dira eta ostalaritik kanpo inerteak. Halere, birus batzuek 40 bat egunetan iraun dezakete ostalariren batean ugaldu gabe. Birus barneko azido nukleikoa erreplikatu eta birus berriak sor daitezen, ezinbestekoa da zelula bizi bat inbaditu (ostalaria), eta bere egitura eta entzimak erabiltzea, horrela, birusak ondorengoak izan ditzan. Ondorioz, birus asko eta asko patogenoak dira, bakterio, landare eta animalietan gaixotasunak eragiten dituztelako.
Roquepine
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 33 etxebizitza zeuden, 27 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 32etxeak ziren. 27 etxebizitza nagusietatik 24 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 18 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 6 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Birus
Egitura
Birus partikula oso batek, birioi izena hartzen du. Azido nukleiko bat dauka (DNA ala RNA, inoiz ez biak), kapside izeneko proteinazko babes geruza batez inguratuta. Batzuek, lipidoz osatutako bilgarria izan dezakete kapsidearen gainetik, ostalariaren zelula mintzetik eratorritakoa. Hau oso ohikoa da animaliak infektatzen dituzten birusetan. Bilgarri lipidikoa duten birusak erraz inaktibatzen dira xaboiarekin edo alkoholarekin, baina bilgarririk gabeko birusak (birus biluziak) erresistenteagoak dira, orokorrean.
Kapsidea birusaren genomak kodetutako proteinez egiten da eta bere formak, birusak morfologikoki eta antigenikoki bereizteko balio du. Kapsomero izeneko azpiunitatez osatuta dago kapsidea. Hauek proteina globularrak izaten dira eta batzuetan zati gluzidiko bat izaten dute lotuta. Kapsomeroak beren artean elkartzen dira, kapsideari forma geometriko bat emanez.
Roquepine
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Birus
Egitura
Orokorrean birusen artean hiru mota morfologiko daude kapsidearen itxuraren arabera:
Birusen genoma
Azido nukleiko mota bakarra (DNA ala RNA) izateak birusak bereizten ditu gainontzeko bizidunetatik; izan ere, eukarioto eta prokarioto guztiek DNA eta RNA, biak, dituzte.
Roquepine
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 36 ziren, horien artean 18 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 18 pertsona aktiboetatik 15 lanean zeuden (6 gizon eta 9 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Brévilly
Brévilly Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Birus
Birusen genoma
Birusen azido nukleikoa askotarikoa izan daiteke:
Roquepine
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
Birus
Birusen genoma
Salbuespenak badaude ere, orokorrean landareak infektatzen dituzten birusek RNA izan ohi dute, animaliak infektatzen dituztenek DNA ala RNA, eta bakterioak infektatzen dituztenek (bakteriofagoek), DNA.
Brévilly
Biztanleria
2007an Brévilly udalerrian erroldatutako biztanleak 393 ziren. Familiak 144 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 68 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Roquepine
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Roquepine udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 125 hektarea erabiltzen.
Birus
Birusen genoma
Horretaz gain, azido nukleiko horietako batzuk zirkularrak dira, eta beste batzuk linealak.
Roquepine
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
3343 Nedzel
3343 Nedzel asteroide baten izena da. apirilaren 28an aurkitu zuen Lincoln Laboratory ETS-ek Socorro Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1982 HS izena zeraman. Ondoren Nedzel omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3343 Nedzel asteroidearen orbitak batezbeste 2,472 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,002 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,943 distantziara. Eszentrikotasuna 0,19 da, eta makurdura orbitala 15,85ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.8 da.
Birus
Birusen genoma
Kate bakarreko RNA duten birus batzuek (erretrobirusek) funtsezko entzima bat dute, RNAtik abiatuta DNA sortzen duena: alderantzizko transkriptasa. Gero, birus hauek RNA-m sortzen dute transkripzioaren bidez, eta hortik abiatuta behar dituzten proteinak
RNA duten birusetan RNA hori polaritate positibokoa (+) ala negatibokoa (-) izan daiteke, RNA-m-arekiko duen osagarritasunaren arabera. RNA (+) baldin bada, zelula ostalarian zuzenean proteinak sortuko ditu. RNA (-) baldin bada, RNA-m bihurtu behar da lehen, RNA polimerasa baten bitartez. Alderantzizko transkriptasa duten RNA birusek, aldiz, goian aipatu den prozesua jarraitzen dute.
Birusen genomaren tamaina aldakorra da, baina oso txikia bakterioen edo zelula eukariotoen genomaren aldean. Birus txikienek, esaterako, 5 gene edo gutxiago izaten dituzte. Giza genomak, aldiz, 30.000 gene inguru ditu. ΦX174 bakteriofagoak 5.386 base ditu (kate bakarreko DNA dauka). Epstein-Barr birusak (kate bikoitzeko DNA duenak) 172.000 pare-base ditu, eta 85 gene. GIBak, HIESaren eragileak, 9 gene besterik ez dauzka.
Bestalde, RNA duten birusek mutazioak jasaten dituzte sarri, RNAren kopia-prozesuan akatsak ohikoak direlako. RNA duten beste birus batzuek (esaterako, gripearenak) genoma oso zatituta dute kapsidearen barruan, genoma horrek ez baitu zati bakarra osatzen. Genomaren egitura berezi horrek aldakortasun genetikoa areagotzen du. Hori dela eta, egitura genetiko desberdinetako birusak agertzen dira etengabe, RNA-ren zatien arteko birkonbinazio genetikoa gertatzen delako. Mutazio edo birkonbinazio genetikoaren ondorioz birusek ezaugarri bereziak berenganatu ditzakete, batzuetan oso onuragarriak haientzat (birulentzia gehiago garatu, adibidez).
Birkonbinazio genetikoa gerta daiteke, halaber, genetikoki gertu dauden birusen bi anduik zelula ostalari bera infektatzen dutenean. DNA zatiak apurtu egin daitezke eta jatorrizko bi DNAren artean truke bat gertatu, konbinazio genetiko berri bat sortuz. Batzuetan, sortutako DNA horrek birus oso birulento berriak sor ditzake.
Erreplikazioa
Birusek ostalaria infektatu eta gaixotasuna hedatu ahal izateko ugalketa ezinbestekoa dute. Horretarako ostalariaren zelula erabiltzen dute, beren kasa erreplikatzeko gaitasunik ez baitute. Birusen errreplikazio zikloa asko aldatzen da birus mota batetik bestera, baina funtsean sei oinarrizko urratsez osatzen da.
Birusen ziklo litikoa eta lisogenikoa
Goian azaldu den prozesua da birus gehienek jarraitzen dutena, bakterio, landare edo animalia baten zelulak infektatzen dituztenean. Prozesu horretan zelula barruan sortutako birus berri horietako batzuek zelula puskatzen dute, hots, zelularen lisia eragiten dute, azaldu dugun bezala. Ziklo litikoa, horrenbestez, burutzen dute birus horiek.
Beste birus batzuek, aldiz, ez dute portaera hori erakusten zelula infektatzen dutenean. Birus hauek denbora luzean iraun dezakeen harreman berezi bat eratzen dute zelula ostalariarekin, zelula ez baitute hasiera batean puskatzen: fenomeno horri lisogenia deritzo, eta bakteriofagoek zein animalia-birusek burutu dezakete.
Lisogenian birusaren material genetikoa zelula ostalariaren genoman txertatzen da (giza zeluletan eukariotoen kasuan, eta bakterioetan prokariotoen kasuan). Hots, goiko ataleko erreplikazio fasea ez du burutzen birusak: material genetiko berria eta proteina birikoak sortu beharrean, material genetiko hori zelularen DNAn integratzen da eta hor egon daiteke hainbat belaunalditan, sor edo latentzia egoeran. Luzaroan egon daiteke hor, harik eta une jakin batean "esnatu" arte.
Zelula ostalariaren DNAn integratuta dauden birusei profago deitzen zaie (bakteriofagoen kasuan) edo probirus (animalia-birusen kasuan). Infektatutako zelularen genoma zatitzen den bakoitzean profagoa edo probirusa ere zatitzen da harekin batera.
Zelula eukariotoen DNAn integratuta dauden probirus horietako batzuek beste ezaugarri bat dute: tumoreak sortzen dituzte. Probirusak zelula normalaren eraldaketa edo transformazioa eragiten du, zelula kantzerigeno bihurtuz. Probirusaren material genetikoak onkogeneak ditu, eraldaketa hori sortzen dutenak. Fenomeno horri transformazio birikoa deritzo, eta hainbat tumoreen atzean dago (T zelulen leuzemia edo umetoki-lepoko minbiziaren atzean, esaterako).
Profagoak eta probirusak denbora luzean egon daitezke zelula ostalariaren barnean, belaunaldiz belaunaldi, sor egoeran. Hori gertatzen da, adibidez, HIESaren birusarekin. Probirusak edo profagoak egoera horretan daude harik eta kanpoko eragile batek (argi ultramoreak edo zenbait konposatu kimikok, profagoaren kasuan) berpizten dituzten arte. Hori gertatutakoan profagoak edo probirusak birus berriak sortzeari ekiten dio eta ziklo litikoa hasten da, bakterioaren edo zelula eukariotoaren suntsiketarekin bukatuko dena.
Birusek, azkenik, beste harreman mota bat eratu dezakete infektatutako zelulekin: infekzio latentea. Birusak sor egoeran egoten dira kutsatutako zelulen barruan, partikula biriko berririk sortu gabe; ondorioz, infektatutako zelulak ez dira suntsitzen. Hala ere, une jakin batean zenbait estimuluk birusaren aktibazioa eragiten dute, eta orduan birusa erreplikatzen da eta kutsatutako zelula suntsitu egiten du. Lisogenian ez bezala, infekzio latentean genoma birikoa ez da txertatzen kutsatutako zelularen DNAn.
Portaera mota hori barizela-zoster birusak jarraitzen du. Barizela pasatu ondoren, birusa urtetan zehar infektatutako neuronetan mantentzen da, zenbait estimuluk aktibatu egiten duten arte; hori gertatzerakoan, herpes zoster mingarria eragiten du. .
Gaixotasun biriko batzuk
Beheko taulan birusek gizakian eragindako gaixotasun garrantzitsuenak daude:
Birusen aurkako borroka
Birusak zelula barneko parasito hertsiak dira. Horrek esan nahi du zelulak infektatu behar dituztela ezinbestez "bizi" ahal izateko, jarduera biologikoa izateko. Zelulatik kanpo daudenean, birusak partikula inerteak dira, ez dute jarduera biologikorik erakusten.
Beste mikrobioen aldean (bakterioak, protozooak, legamiak...), modu autonomoan ere bizi daitezkeenak -infektatu gabe-, birusek ezin dute infektatu gabe jardun, parasito hertsiak direlako. Horrenbestez, birusak bakterio edo legamiak baino askoz kaltegarriagoak dira, zelulak beti infektatu behar dituztelako, sarritan gaixotasunak sortuz gizakiari, animaliei edo landarei.
Birus patogenoen aurkako borrokan hainbat elementu daude tartean: alde batetik, gure organismoaren defentsa naturalak; beste aldetik, gizakiak sortutako eragile kimikoak (antibiralak).
Immunitate-sistemaren defentsak birusen aurka
Birus patogeno bat gure organismoan sartzen denean gure immunitate-sistemak elementu asko abian jartzen ditu mikrobio arrotza suntsitzeko. Lehenengo defentsa-lerroa mekanismo ez-espezifikoak dira (berdin jarduten dutenak edozein mikrobioren aurka): esaterako, sudurretik sartzen diren birusen aurka (arnas-aparatuko infekzioak sortzen dituztenak: gripea edo pneumonia, adibidez) sudurreko eta errinofaringeko mukiak eta bertako zelula ziliodunek jarduten dute, birusak harrapatu eta erauzten dituztenak.
Bigarren defentsa mekanismo ez-espezifikoak ehunetako eta odoleko fagozitoak dira. Fagozitoak immunitate-sistemaren zelula bereziak dira, mikrobioak irentsi eta suntsitzen dituztenak. Fagozito garrantzitsuenak makrofagoak, neutrofiloak eta zelula dendritikoak dira. Fagozitoen jarduera ez da selektiboa, partikula arrotzak ez baitituzte bereizten eraso egiteko orduan. Makrofagoak eta zelula dendritikoak, bereziki, eraginkorrak dira birusen aurka. Immunitate-sistemaren beste zelula batzuk, NK zelulak, birusen suntsiketa prozesuan parte hartzen dute (bereziki, birusak dituzten eta infekzio kronikoak pairatzen dituzten zelulak suntsitzen dituzte NK zelulek).
Brévilly
Etxebizitza
2007an 159 etxebizitza zeuden, 145 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 155 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 145 etxebizitza nagusietatik 97 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 51 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 118 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Birus
Immunitate-sistemaren defentsak birusen aurka
Interferoia da gure organismoak birusen aurka erabiltzen duen beste estrategia bat. Funtsean, interferoia birusek infektatutako zelulek eta immunitate-sistemaren zelulek ekoizten duten proteina da, ondoko zelulak babesten dituena infekzio birikoen aurrean. Molekula oso garrantzitsua da interferoia birusen aurkako infekzioetan. Birus batzuek interferoiaren sintesia beste batzuek baino gehiago areagotzen dute, oso ondo ezagutzen ez den mekanismo baten bidez.
Brévilly
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Birus
Immunitate-sistemaren defentsak birusen aurka
Organismoaren bigarren defentsa-lerroa mekanismo espezifikoak dira: erantzun immunitarioa. Birusek lehenengo defentsa-lerroa gainditzen badute, defentsa-sistema konplexu eta eraginkor honekin topo egingo dute. Immunitate-sistemaren defentsa mekanismo espezifikoek osatzen dute defentsa-lerro hori, eta hauen bidez organismoak mikrobio patogenoa hobeto identifikatu eta erantzun egokiagoa ematen du haren aurka. Erantzun immunitarioak oroimen immunologikoa du, eta horrek bere eraginkortasuna nabarmen areagotzen du. Eta antigorputzak eta linfozitoak dira erantzun immunitarioaren funtsezko elementuak. Bi motatakoa izan daiteke erantzun immunitarioa: immunitate humorala, alde batetik, antigorputzen bidez gauzatzen dena; eta immunitate zelularra, T linfozitoen bidez bideratzen dena.
Brévilly
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 247 ziren, horien artean 176 aktiboak ziren eta 71 inaktiboak ziren. 176 pertsona aktiboetatik 147 lanean zeuden (84 gizon eta 63 emakume) eta 29 langabezian zeuden (18 gizon eta 11 emakume). 71 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Brévilly udalerrian 144 unitate fiskal zeuden, 381 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.246 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 zurgina.
2000. urtean Brévilly udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 825 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Peru (Illinois)
Peru  Illinoiseko hiri bat da. LaSalle konderrian kokatua dago. 2010ean 10,295 biztanle zituen, 23.22 kilometro koadrotan banatuta.
Birus
Immunitate-sistemaren defentsak birusen aurka
Birus patogeno baten sarrerak gure organismoan gure immunitate-sistema aktibatzen du: B linfozitoek birus hori aztertzen dute beren gainazaleko errezeptore proteikoen bidez, eta zelula plasmatiko bihurtzen dira, antigorputzak sortuko dituztenak. Antigorputz horiek birusaren aurka jardungo dute, birusaren antigenoekin lotuko baitira. Antigeno-antigorputz konplexuak fagozitoak erakartzen ditu, opsonizazio prozesuaren bidez, eta fagozito horiek partikula arrotzak irensten dituzte. Fagozitoak ez ezik, antigeno-antigorputz konplexuak konplementu sistema ere aktibatzen du, birus arrotzaren lisia eragiten duena.
Bi antigorputz mota dira garrantzitsuak. Lehenengoak IgM izena du, eta oso eraginkorra da birusak neutralizatzeko, baina immunitate sistemako zelulek bakarrik ekoizten dute aste gutxi batzuetan. Bigarrena, IgG izenekoa, denbora luzean sortzen da. Ostalariaren odolean IgM egotea infekzio akutu bat zehazteko erabiltzen da; IgGk, berriz, iraganean izandako infekzio bat adierazten du.
Erantzun immunearen bigarren defentsa lerroa immunitate zelularra da, T linfozitoen bidez gauzatzen dena. Immunitate zelularraren kasuan antigeno arrotzak neutralizatzen dituztenak ez dira antigorputzak, immunitate-sistemaren zelula berezi batzuk (T linfozitoak) baizik. Bi T linfozito mota daude: Tc linfozitoak (CD8+ ere deituak) eta Th linfozitoak (CD4+). Lehenengoek partikula arrotz eta inbaditzaileak zuzenean suntsitzen dituzte. Bigarrenak gai dira antigeno arrotz bat ezagutzeko eta berarekin konbinatzeko. CD8+ linfozitoek, bereziki, funtsezko zeregina burutzen dute birus patogenoen suntsiketa prozesuan.
Antibiralak
Zelula barneko parasito hertsiak direnez, birusek lotura oso estua mantentzen dute zelula ostalariarekin. Ondorioz, zaila da zelula ostalaria kaltetzen ez duten substantzia antibiralak erabiltzea. Bakterioen aurkako agente selektibo eraginkorrekin (antibiotikoekin) lortutako arrakasta terapeutikoak ezin dira lortu antibiralekin. Kontuan hartu behar da bakterioen egitura zelularra eta gure gorputzeko zelulena ezberdinak direla, eta horrek bakterioen aurkako antibiotikoen jarduera errazten du, erraza baita bakterioetan soilik dauden egitura zelularrei eraso egitea, gure gorputzeko zelulak kaltetu gabe. Birusekin ez da gauza bera gertatzen.
Lehenengo botika antibirikoak 1960ko hamarkadan agertu ziren, baina botika horien sintesian aurrerakada handia eman zen 1985tik aurrera, hein handi batean HIESaren agerpenarekin batera. Gaur egun, antibiotikoen aldean, botika antibiriko gutxi dago, nahiz eta haien zerrenda urtez urte handitzen den.
Antibirikoei esker hainbat gaitzen aurkako tratamendua dago egun: HIESa, herpesbirusek sortzen dituzten gaitzak (barizela, herpes arrunta, herpes zosterra...), B eta C hepatitisa.... A influenzaren birus (gripea) eta papilomabirusen aurka ere antibiriko espezifikoak daude.
Botika antibiralek modu ezberdinetan jarduten dute:
Ondoko taulan antibiral garrantzitsuenak agertzen dira, bere jarduera mekanismoaren arabera sailkatuak eta bakoitzaren aplikazioekin:
Txertoak
Botika antibiriko gutxi daudenez (bakterioen aurkako antibiotikoekin alderatuta), infekzio birikoei aurre egiteko modurik onena profilaxia eta txertoen erabilpena izaten da. Txertoek gaixotasun biriko batzuen hilgarritasun-tasa nabarmen jaitsi dute azken hamarkadetan: poliomielitisarena, elgorriarena, errubeolarena edota hazizurriarena, esaterako. Eta txertaketa masiboak baztangaren desagerpena lortu du. Gaur egun (2021ean) infekzio biriko askoren aurkako txertoak daude, nahiz eta beste batzuen aurka (HIESa, Ebola...) oraindik emaitza positiborik ez egon, ahalegin handiak egin arren.
Txerto antibiriko gehienak birus motelduekin prestatzen dira. Mikrobio motelduak dituzten txertoak, orokorrean, askoz eraginkorragoak dira eta erantzun immunitario iraunkorragoa eragiten dute mikrobio inaktibatuak dituztenak baino. Halere, txerto motelduak arriskutsuak izan daitezke paziente immunogutxituei aplikatzen zaizkienean, pertsona hauengan birusak gaixotasuna sor dezakeelako.
Bioteknologiaren eta ingeniaritza genetikoaren bitartez, birus patogeno baten zati batzuk (antigenoak) besterik ez erabiltzea txertoen prestaketan lortu da, kapsidearen proteinak, batez ere. Txerto horiek askoz ziurragoak dira gaixo immunogutxituentzat, gaitza sortu ezin dutelako. B hepatitisaren txertoa da horietako bat.
COVID-19aren pandemiak txertoen belaunaldi berri baten sorrera ekarri zuen: RNA-m-aren txertoak, hain zuzen. SARS-CoV-2 birusaren material genetikoaren zati bat erabiltzean datza teknologia berri hori.
Gaixotasun biriko baten erabateko desagerpena txertoen bidez baztangarekin bakarrik lortu da. Edozein gaixotasun biriko desagerrarazteko, beharrezkoa da animalia-gordailu bakar bat ere ez egotea, txerto eraginkorra egotea, infektibitate errepikakorrik ez egotea eta serotipo egonkor bat edo gutxi egotea. Baztangaren ondoren, gure planetatik laster desager daitezkeen gaixotasun birikoak poliomielitisa eta elgorria dira
Birusen jatorria
Hiru dira hipotesi nagusiak birusen jatorriari dagokionez:
Bizidunak al dira birusak?
Eztabaida luzeak egon dira aspalditik biologoen artean birusen jarduera biologikoa aztertzerakoan. Bizidunak al dira birusak? Elementu genetiko hutsak dira batzuentzat. Hainbat zientzialarik, aldiz, molekula hutsak baino zerbait gehiago direla proposatzen dute.
Gaur egun biologo gehienek uste dute birusak biziaren mugan dauden elementuak direla, ez benetako bizidunak.
Alde batetik, gainontzeko bizidunen aldean birusek ez dute egitura zelularrik, ez dira zelulak. Biziaren unitate txikienak zelulak direla onartzen baldin bada, birusak -horrenbestez- ez lirateke bizidunak izango.
Bestalde, birusek ez dute jarduera metabolikorik, bizidunen funtsezko beste ezaugarri bat. Izan ere, zelula ostalari bat infektatzen ez dutenean birioiak guztiz inerteak dira, ez dute jarduera biologiko txikienik ere erakusten.