cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Austronesiar
Gaur egungo adostasun zientifikoaren arabera, historiaurreko itsas migrazio batetik sortu ziren, austronesiar hedapenetik, Han aurreko Taiwandik, Kristoren aurreko 3000 eta 1500 urteen inguruan. Austronesiarrak iparralderago zeuden Filipinetara iritsi ziren, zehazki Batanes uharteetara, K. a. 2200 inguruan. Austronesiarrak izan ziren nabigazio ozeanikoaren teknologiak asmatu zituzten lehenak (bereziki, katamaranak, balantzinadun ontziak, heldulekuak zituzten ontziak eta karramarro-pintzazko bela), eta horri esker, azkar sakabanatu ziren Indo-Pazifikoko uharteetan. K.a. 2000tik aurrera Paleolitoko Negrito eta Australo-Melanesiar Papua herriek asimilatu zituzten. Pazko uhartera iritsi ziren ekialdean, Madagaskarrera mendebaldean eta Zeelanda Berrira hegoaldean. Mutur urrunenean, Ameriketara ere irits zitezkeen.
Hizkuntzaz gain, austronesiar herriek ezaugarri kultural asko partekatzen dituzte, hala nola tradizioak eta teknologiak, hala nola tatuajea, palafitoak, jade-taila, nekazaritza hezeguneetan eta labar-artearen hainbat motibo. Migrazioekin eraman zituzten landare eta animalia etxekotuak ere partekatzen dituzte, hala nola arroza, bananak, kokoak, ogiaren fruitua, Dioscorea ñamea, taroa, Broussonetia papyrifera, oiloak, txerriak eta txakurrak.
Ikerketaren historia
Madagaskar, Polinesia eta Asiako hego-ekialdearen arteko hizkuntza-loturak, bereziki malgatxeen, malaysiarren eta polinesiarren zenbakien arteko antzekotasun nabarmenak, garai kolonialaren hasieran autore europarrek onartu zituzten. Harreman horiei buruzko lehen argitalpen formala 1708an egin zuen Adriaan Reland orientalista holandarrak, eta Madagaskarretik mendebaldeko Polinesiaraino "hizkuntza komun" bat proposatu zuen, nahiz eta Cornelis de Houtman esploratzaile holandarrak Madagaskarren eta Malaysiako artxipelagoaren arteko lotura linguistikoak ikusi zituen mende bat lehenago, 1603an. Johann Reinholias Forster naturalista alemaniarrak bere bigarren bidaian ere parekatu zituen. Observations Made during a Voyage around the World (1778) liburuan, polinesiarren azken jatorria Filipinetako behe lurraldeetako eskualdeak izan zitezkeela adierazi zuen, eta uharteetara distantzia luzeko bidaia baten bidez iristea proposatu zuen. Hala ere, Johann Reinholden lan honek eta A Voyage Round the World (1777) idazleen munduaren inguruko bidaia batean egindako oharrek une erabakigarri bat markatzen dute arrazismo modernoaren hastapenetan. "Arraza hitza giza barietatearen sinonimo gisa erabiliz, polinesiar kulturaren aniztasuna interpretatzen dute europar ideal zurirantz berez igotzen den hierarkia lineal baten terminoetan".
Ondoren, Lorenzo Hervás filologo espainiarrak bere Idea dell'universo liburuaren zati handi bat (1778-1787) Malaysiako penintsula, Maldivak, Madagaskar, Sunda uharteak, Molukak, Filipinak eta Ozeano Bareko uharteak ekialderantz, Pazko uharteraino, lotzen zituen familia linguistiko bat ezartzeari eskaini zion. Beste autore askok sailkapen hori berretsi zuten (maldiveraren inklusio okerra izan ezik), eta hizkuntza-familia "malaysiar-polinesiar" izenez ezagutu zen, Franz Bopp hizkuntzalari alemaniarrak 1841ean lehen aldiz sortua (malayisch-polynesisch). Europako beste esploratzaile batzuek ere, hala nola William Marsden orientalistak eta Johann Reinhold Forster naturalistak, Asiako hego-ekialdearen, Madagaskarren eta Ozeano Bareko uharteen arteko loturak aipatu zituzten.
Johann Friedrich Blumenbachek bosgarren kategoria bezala gehitu zituen austronesiarrak De Generis Humani Varietate Nativa-ren bigarren edizioan (1781). Hasieran geografiaren arabera taldekatu zituen eta horrela deitu zien austronesiarrei "hegoaldeko munduko jendea". Hirugarren edizioan, 1795ean argitaratua, austronesiarrei "malaysiar arraza" edo "arraza marroia" deitu zien, James Cooken lehen bidaian parte hartu zuen Joseph Banksekin izandako korrespondentziaren ondoren. Blumenbachek "malaysiera" hitza erabili zuen austronesiar gehienek "malaysierazko hizkuntza" (hau da, austronesiar hizkuntzak) hitz egiten zutela uste zuelako, nahiz eta, oharkabean, bere arraza-kategoria malaysiar herriarekin nahastu zuen. Blumenbachek identifikatu zituen beste barietateak "kaukasoarrak" (zuriak), "mongoliarrak" (horiak), "etiopiarrak" (beltzak) eta "amerikarrak" (gorriak) izan ziren. Blumenbachen definizioa, neurri handi batean, Austronesiar herrien banaketa modernoaren berdina da, Asiako hego-ekialdeko uharteak ez ezik, Madagaskarko herriak eta Ozeano Bareko uharteak ere barne hartzen dituena. Blumenbachen lana gero arrazakeria zientifikoan erabili bazen ere, Blumenbach monogenista zen eta ez zuen uste giza "barietateak" berez elkarren artean txikiagoak zirenik.
Hala ere, XIX. mendean, arrazakeria zientifikoak zein poligenismoak austronesiarrak "mongoliar" arrazako azpimultzo gisa sailkatu zituen. Asiako hego-ekialdeko eta Melanesiako populazio australo-melanesiarrak ere (hasiera batean Blumenbachek "Malaya" arrazako azpiespezietzat sailkatu zituenak) "etiopiar" arraza gisa tratatzen zituzten orain, Georges Cuvier, Conrad Malte-Brun ("Ozeania" terminoa lehen aldiz aipatu zuena), Julien-Joseph Virey eta René Lesson bezalako autoreek bananduta.
Hizkuntzalaritzan, malaysiar-polinesia hizkuntza-familiak Melanesia eta Mikronesia ere baztertu zituen hasieran, eskualde horietako biztanleen eta malaysiar-polinesiar hiztunen artean desberdintasun fisiko nabarmenak zeudela uste baitzuten. Hala ere, gero eta froga gehiago zeuden malaysiar-polinesiar hizkuntzekin zuen hizkuntza-harremanaren inguruan, batez ere Georg von der Gabelentz, Robert Henry Codrington eta Sidney Herbert Rayren melanesiar hizkuntzei buruzko ikerketei esker. Codringtonek hizkuntza familia "ozeanikoa" terminoa sortu eta erabili zuen "malaysiar-polinesia" terminoaren ordez 1891n, melanesiar eta mikronesiar hizkuntzak baztertzearen aurka. Rayk hartu zuen termino hori, eta honela definitu zuen hizkuntza familia "ozeanikoa": Asiako hego-ekialdeko hizkuntzak biltzen dituena eta Madagaskar, Mikronesia, Melanesia eta Polinesia.
1899an, Wilhelm Schmidt hizkuntzalari eta etnologo austriarrak "austronesiko" terminoa sortu zuen hizkuntza-familia izendatzeko. Schmidtek Codringtonen motibazio berberak zituen. "Malayo-polinesiera" terminoa proposatu zuen, azken izen horretan Melanesia eta Mikronesiako hizkuntzak modu inplizituan baztertzearen aurka zegoelako. Hizkuntza familiarentzat onartutako izena bihurtu zen, hizkuntza ozeanikoak eta malaysiar-polinesiarrak azpitaldeentzako izen gisa mantenduz.
Andoni Elizondo
Andoni Elizondo Mendiola (Donostia, 1932ko abuztuaren 5a - ib., 1986ko otsailaren 23a) gipuzkoar futbol jokalari eta entrenatzailea izan zen.
Real Sociedadean defentsa gisa aritu zen 1952tik 1964ra.
Real Sociedad zuzendu zuen sei urtez, bi tartetan: lehenbizi 1966tik 1970era eta gero 1974tik 1976ra.
Errelak UEFAren txapelketan egin zituen lehen partidak ere Elizondok gidatuta jokatu zituen.
Halaber izan zen 1975 osteko Euskadiko lehen hautatzailea, Jose Angel Iribarrekin batera.
Jokalari gisa ere jardun zuen Errealean, anaia Joseba Elizondok entrenatuta, besteak beste.
Nodoka Harada
Olinpiar Jokoak
2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetan Japoniako urrezko domina irabazi zuen taldeko kide izan zen. Urrezko dominaren partidako 6. sarreran, enbrage-joko bikoitzean lagundu zuen talde amerikarraren aurka, Japoniaren 2-0eko markagailuari eusteko. AEBk (zilarrezkoa) eta Kanadak (brontzezkoa) eskuratuko zituzten. Hauek osatu zuten Japoniako taldea: Haruka Agatsuma, Mana Atsumi, Yamato Fujita, Miu Goto Nodoka Harada, Yuka Ichiguchi, Hitomi Kawabata, Nayu Kiyohara, Yukiyo Mine, Sayaka Mori, Minori Naito, Yukiko Ueno Saki Yamazaki, Eri Yamada eta Yu Yamamoto-k.
Federico Franco
Alderdi Erradikal Liberal Benetakoaren kidea da. 2003-2008 bitartean Erdialdeko departamenduko gobernadorea izan zen. 2008ko apirilaren 20ko hauteskundeetara Fernando Lugo buru zuen Aldaketarako Batasun Abertzalearen barnean aurkeztu zen. Hauteskundeetan nagusitu ondoan Lugok presidenteorde izendatu bazuen ere, bien artean desadostasun ugari izan zen.
2012ko ekainaren 22an Paraguaiko Senatuak Fernando Lugo presidente kargutik kendu zuen, bere eginbeharrak ongi egin ez zituela argudiatuta, eta Francok hartu zuen haren lekua. Argentina, Ekuador, Bolivia, Txile, Dominikar Errepublika edota Venezuelak ez zuten presidente berria aitortu eta gertatutakoa estatu kolpetzat jo zuten.
Roxana Quispe Collantes
Roxana Quispe Collantes doktorea izan zen bere doktore tesia kitxuaz idatziz eta defendatuz doktore gradua lortu zuen lehen pertsona.
Quispe doktorea zazpi bat urtez ibili zen tesia idazten, 2012-2019 urteen tartean, eta gero, Limako Universidad Nacional Mayor de San Marcos-en defendatu zuen. Kitxua hizkuntzan egindako poesia izan zen bere ikergai nagusia, batez ere Andrés Alencastre Gutiérrez (1909-1984) poetaren obra, Cusco aldeko idazlea, Kilku Warak’aq izenarekin sinatzen zuen poeta.
Amarotz
Amarotz Tolosako (Gipuzkoa) auzo bat da. 2006an, 3.932 biztanle zituen.
Tolosako hegoaldean dago, Iruñera doan errepide zaharraren ondoan, Usabal eta San Blas auzoekin muga eginez. Izena, Amarotz, han bertan zegoen baserri batetik datorkio; egun, ez dago. Guztira 146.719 m² inguruko azalera du.
Geografia
Itsas mailatik, 95 metro eta 165 metro bitarte zabaltzen da auzoa. Hala ere, alboan itsatsirik duen mendiak (Euletxaga) 347 metroko garaiera du. Auzoaren kokapena orokorrean, (43º 07´ 39´´ I, 2º 04´ 41´´ M) da, hots, mendebaldera begira dago, Araxeseko arroa eta Oria ibaiaren arteko elkar batzearen tokian.
Euskal Autonomia Erkidegoko Mehatxaturiko Flora eta Faunaren Katalogoaren barnean dauden espezieak aurkitu daitezke Amarotz inguruko baso eta larreetan: Baso mixto atlantikoa Haritza eta Pagoa dira ekosistema honetako zuhaitz nagusiak. Altueraren arabera bata edo bestea nagusitzen da, itsasmailatik 500 metrotan muga ezarriz, goitik pagoa eta behetik haritza nagusitzen delarik, nahiz eta zenbaitetan nahasturik ere aurki daitezken. Ernio mendilerroko iparraldeko pagadi basofiloen garrantzia aipatu beharra dago. Haltzadi kantauriarra Haltzadi kantauriarra ibaien ur-ibilguen hertzeetan sortzen den korridore moduko habitat garrantzitsua da. Haltza (Alnus glutinosa) da zuhaitz nagusia naiz eta beste hainbat espezierekin batera agertzen den, ala nola, lizarra (Fraxinsu excelsior) edo baita haritzarekin ere. Behe haranetako larreak Tolosaldeko paisaia nagusia behe haranetan larreek, harizti txikiek eta baserriek eratzen duten mosaikoa da. Paisaia hau Baserriak eta mendeetan aurrera eramandako nekazal eta batez ere abeltzain ustiapenak eraikitako ekosistema antropogenikoa da, ala baina fauna aldetik aberatsa eta oso interesgarria da eta garapen iraunkorraren adibide bizia dela esan dezakegu beraz.
Lehenengoan, 90 metro inguruan (Kuaternario garaiko, Metaketa Alubialak). Bigarrenean, 109 metro garaieratik aurrera, (Triasikoa, Facies Keuper "Ofitak"). Hirugarrenean, 130 metrotik gora, (Goi Kretazikoa, Marga gris ilunak, eskistotsuak - Flysh karetsuak). Eta laugarrenean, 230 metro garaieratik aurrera, (Goi Kretazikoa, "Turionarra - Kanpaniarra", marga eta karerri hareatsuen txandaketa - Flych detritiko karetsua)
Beste alde batetik, geologiarekin jarraituz, 220 metro inguruan (43º 07´ 17.18´´ N, 2º 04´ 12.06´´ W) hasten den faila bat dago. Honek ipar/ekialdeko norantza hartzen du eta Leaburuko zonaldearen zehar luzatzen da; ondoren ipar-mendebalde / hego-ekialdeko norantzara okertuz.
Auzoaren Antolamendua eta plangintza
Bertako etxebizitzak, baserriak alde batera utzita, XX. mendean eraikitako eraikinak dira. Eraikin hauek, belaze eta lorategiekin tartekatzen dira. Le Corbusier arkitekto ospetsuaren funtzionalismoa eta Ebenezer Howarden lorategi hiria tartekatzen dituen urbanizazio ideia batekin sortu zela esan daiteke hau. Hots, bizitoki soila antolatu zen, etxebizitzen beheko aldeak pilarez osatuak eta hirugarren sektorerako espazioak eta lokalak utzita. Era berean, eraikinak berdegune edo lorategiekin tartekatuta, aisialdirako funtzioa eman asmo zioten auzoari.
Ondarea eta historia
Erdi Aroan, bailarako biztanleak parrokiatan multzokatuta zeuden; Laskoraingo eta San Estebango parrokietan (XII-XIII), adibidez. Inguruko mendietako hegaletan zeuden baserriak oraingo landa auzoen jatorri dira: Santa Lutzia, Monteskue, San Esteban, Urkizu, San Blas (Amarotz), Aldaba eta Bedaio.
Ondareari dagokionez, Amarotzek, 1830an eraikitako iturri natural bat du eta bertan, XIX. mendean zehar, ura hartzeko toki bat izateaz aparte, inguruko baserrietan bizi ziren bizilagunek arropak garbitzeko ere erabili ohi zuten. Izan ere, auzoan bertan, metro batzuk gorago, hantzekoa den beste iturri edo garbitoki bat dago. Hau ordea, gaur egun, hondaturik dago.
Beste alde batetik, orain-berriki arte Amarozko Paper Fabrika kokatzen zen (Tolosako hirian zutik iraun zuen azken fabrika izan zen eta azken mendean garrantzi ekonomiko handiena izan zuena ere). Hain zuzen ere, 143 urte izatera iritsi zen enpresa, eraitsi zuten arte. Tolosan oso ohikoak eta famatuak izan ziren paper fabrikak eta esan bezala, Amarotz auzoak ere bat zuen. Toki hori gaur egun urbanizatua dago, eraikin multzo berri bat altxatzeko etorkizunezko proiektu batekin. Baina hori dena egon aurretik, baita gaur egungo etxebizitza guztiak egon aurretik ere, auzoaren zati horretan bertan burdinola bat egon zen. Oso garrantzi handia izan zuen industria mota horrek Gipuzkoa osoan XIV. mendetik XVIII. mendera. Izan ere, hainbat indusketa arkeologikoek ziurtatu dute fabrika haien egiturak eta mende garai horietakoak zirela. Zorionez, 1862. urtean, Pablo Gorosabel tolosar kronikariak aipatu zuen:
Emilio Latorre Zubiriren Villa Papelera lanean, oso ongi ulertu eta ikusi daiteke Amarotz auzoko gune industrialaren joan etorriak historian zehar.
Aipatzekoa da ere, egun desagertua dagoen Amarotzaundi baserria. Izan ere, hau gaur egun Usabal Industrialdea kokatzen den tokian zegoen. Baserria, XV. mendekoa zen, hots, Erdi Arokoa. Beste baserria, hau ere Erdi Arokoa izanik eta zorionez zutik dirauena, San Blas ermitaren alboan kokatzen dena da. Bere izena Sasoeta baserria da eta XIV. mendeko eraikin bat dela katalogatua dago.
Maximilian Schell
Maximilian Schell (Viena, 1930eko abenduaren 8a - Innsbruck, 2014ko otsailaren 1a) suitzar aktorea izan zen, zineman eta telebistan aritutakoa.
1961ean gizonezko aktore onenaren Oscar Saria irabazi zuen.
Châtenay-en-France
Châtenay-en-France Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Châtenay-en-France udalerrian erroldatutako biztanleak 65 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak) eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Théodule mendi aterpea
Théodule mendi-aterpea (Theodulhütte; rifugio Teodulo; Refuge du Théodule) Valtournenche haranaren gainean,Aostako Haranan, Italiako Alpe Peninoetan, 3.317 metrotako garaieran.
Châtenay-en-France
Etxebizitza
2007an 21 etxebizitza zeuden, 19 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 2 bigarren erresidentzia ziren. 17 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 19 etxebizitza nagusietatik 11 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 2 etxek lau zituzten eta 10 etxek bost zituzten. 19 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 7 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Théodule mendi aterpea
Ezaugarriak
Aterpea Théodule mendatean dago (Theodulpass), Plateau Rosa glaziarraren ertzean. Mendateak Valtournenche eta Zermatt haranak lotzen ditu. Aterpe honetatik Matterhorn mendiaren ikuspegi ederra ikus daiteke.
Sarbidea
Sarbide errazena Breuil-Cervinia-Plateau Rosa teleaulkiaren bidezkoa da. Glaziarretik aterpea ordu erdian dago.
Châtenay-en-France
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
D'Artacán y los tres mosqueperros
1981ean BRB Internacional espainiar ekoiztetxeak eta Nippon Animation japoniar estudioek ekoiztu zuten. 1982ko martxoaren 26an Japonian MBS telebista kateak lehenbiziko atala aireratu zuen, aldiz 1982ko urriaren 9an Espainian TVE1 katean aireratzen hasi zen.
Hego Euskal Herrian nahiz Espainian haurren artean marrazki bizidun telesaila gutxik lortu duten sekulako arrakasta eta hedapena lortu zuen, gaur egun ere, garai hartan haur edo nerabe izan zen orok oroimenean edo gogoan izateko adina bai.
Argumentua
D'Artacán (D'Artagnan) gaskoi gazteak Biarno jaioterria utzi eta Paris hiriburura mosketari bilakatzeko asmoz iritsi berri da, bertan hiru mosketari ezagutuko ditu: Amis (Aramis), Pontos (Porthos) eta Dogos (Athos), adiskidemin egin eta elkarrekin batera Richelieu kardinal zitalaren egitasmo makurrak zapuztuz abentura ugari biziko dituzte. Tartea, D'Artacán gaztea Julieta (Constance Bonacieux) neska gazteaz maiteminduko da, Bonancieux jaunaren hiloba eta Frantziako Ereginaren konfidantzazko neskamea dena. D'Artacánek etxebizita bat topatzean, hartan Pom izeneko sagu bat ere ezagutuko du.
Dadaismo
Dadaismoa edo dada XX. mende hasieran sortutako abangoardiako arte mugimendua izan zen. Zurichen sortu zen, 1916. urtean eta hurrengo urteetan, 1923 inguruan desagertu bitartean, Zurichetik New York, Berlin, Kolonia, Paris eta Hannoverera zabaldu zen hainbat margolari, idazle, kritiko eta beste arte alorretako artisten eskutik.
Sorrera
Dadaismoa 1916an sortu zen, esan bezala, Hugo Ballek Zurichen zabaldu zuen Voltaire Kabaretean. Zurich hiri burgesa zen XX. mende hasieran, eta Lehen Mundu Gerraren garaian hainbat herritatik ihesi joandako matxinatuen bilgune bihurtu zen. Han elkartu ziren Huelsenbeck eta Ball alemaniarrak, Tzara errumaniarra, etab. Olerkigintzari, antzerkiari, abestiari, dantzari eta abarri eskainitako ekitaldiak antolatu ohi zituzten kabaret hartan Hennings, Tzara, Arp, Janco, Huelsenbeck, Richter eta abarrek. Izan ere, horixe zen dadaisten xede nagusietako bat: hainbat generoren arteko nahasketa, eta, artearen alorren arteko muga desagerraraziz, zera homogeneo eta koherente bat osatzea.
Dada deiturari buruz, bestalde, hainbat azalpen eman izan dira, baina gaur egun zabalduen dagoenaren arabera, frantses hiztegi batetik hartu bide zuten dada, hitza, ausaz. Zurichen hildutako kideek Lehen Mundu Gerra ondoren nagusitu ziren balio eta bizimodu burgesen kontrako eta burgesiaren literatura eta arte joeren kontrako jarrera zuten. Jarrera arrazionalisten eta kultura tradizionalaren kontra azaldu ziren dadaistak oro har, eta jarrera hori aditzera emateko bide gisa antiartea, obra antiestetikoak eta protesta ekintzak erabili zituzten. Zoriaren legea zen errespetatzen zuten bakarra, eta beren irudimena, berriz, errespetatu zuten errealitate bakarra. Eta bide eta helburu horiek landu nahi zituen talde batentzat egoki iritzi zioten dada hitzari.
New York
New Yorkeko higikunde dadaista Alfred Stieglitzek hiri horretan zuen 291 arte galeriaren eta Walter Arensbergsen estudioaren inguruan egituratu zen, 1915 eta 1917 bitarteko urteetan. Dadaismoari jarraituz hainbat ekintza antolatzen zituzten, Zurichen egiten zirenen aldi berean, baina era independentean eta ez haiek bezain asaldariak.
Artista dadaista aipagarrienak Man Ray, Morton Schamberg, Marcel Duchamp eta Francis Picabia izan ziren. Haiek guztiek joera estetiko estandarren kontrako iritzia azaldu zuten bere obren eta zenbait idatziren bidez, The Blind Man edo New York Dada aldizkarien bitartez, besteak beste, eta eragin handia izan zuten Ameriketako artean. Oro har, zoriaren, edo halabeharraren printzipioan oinarritu zuten beren lana eta aurkituriko objektuei balio berria, ohiko testuinguruaz kanpokoa, eman ohi zieten. Picabiak hainbat bidaia egin zituen New York, Zurich eta Paris artean, eta horrela bideratu zuen talde dadaisten arteko nolabaiteko koordinazioa.
Alemaniako dadaistak : Berlin, Kolonia, Hannover
Zurichen dada higikundearen sorreran parte hartu zuen artistetako batek, Huelsenbeckek ezagutarazi zuen dada higikundea Berlinen, baina kasu honetan, Berlingo talde dadaistak (1918-1923) izaera politikoagoa hartu zuen dadaismoaren sorlekuan izan zuena baino. Weimar Errepublikaren errestaurazioaren kontra egin zuten batez ere, eta mugimendu iraultzaile marxistaren izaera hartu zuen.
Franz Jung eta Johannes Baader izan ezik, dena den, artistak izan ziren gainerako alemaniar dadaista aipagarrienak: Hausmann, Grosz, Huelsenbeck bera, etab. Artista haiek gehien erabiltzen zuten adierazpen tresnetako bat fotomontaketa zen, hau da, argazki itsatsiak mezu inpirimatuekin nahastuz eginiko obrak. Teknika horrek John Heartfield dadaistak nazien kontra egindako lanekin (Adolf supergizona) iritsi zuen gorena. Beste zenbait herritan hezala, dadaistek hitzaldiak eta ekintza deigarri eskandalugarriak antolatu zituzten Berlinen ere, eta zenbait aldizkari eta agiri eman zuten argitara.
Koloniako eta Hannoverko talde dadaistetan aipatzekoa da, orobat, Kurt Schwitters, 1918tik aurrera batez ere. Hasieran margolaritza figuratiboa landu zuen Schwittersek. Gerora hondakin arrunten konbinazioak osatuz esperimentatu zuen, eta kalitate poetiko eta plastiko handiko lanak sortu zituen. Hori dela eta, ezin esan daiteke erabat dadaista zenik, eta, horrela, Berlingo talde dadaistak bazterrera utzi zuen Schwitters.
Paris
Parisen beste zenbait hiritatik iritsitako artisten eskutik zabaldu zen dada higikundea, Ameriketako, Zuricheko eta Alemaniako zenbait hiritako taldeetako kideen eskutik hain zuzen ere. Picabia Parisa iritsi zenean sortu zela esan daiteke Parisko taldea, 1919an, eta ondoren Tristan Tzara olerkaria izan zen taldearen bultzatzaile nagusia. Baina sortu eta desagertu ia aldi berean egin zela esan daiteke, 1920-1921. urteen inguruan hain zuzen ere.
Picabia, Duchamp eta Ernstek erakusketa handiak egin zituzten Parisen. Parisko artista dadaisten artean bi joera nagusi bereizi ziren: batzuek Zuricheko izpirituaren alde egin zuten, Tzara zutela buru, eta besteak, berriz, surrealismoaren aitzindari izan ziren, André Bretonen gidaritzapean, eta seriotasun handiagoa eta metodo zorrotzagoa erabili zuten. Hain zuzen ere, dada higikundea desagertu zenean, surrealismoari heldu zioten egile dadaista gehienek. Parisen desagertu zen dadaismoa, Bretonek 1922an antolaturiko Dada Biltzarrean, eta surrealismoak hartu zuen haren lekua.
Poema bat nola egin
Tristan Tzarak poema bat egiteko metodoa plazaratu zuen Sept manifestes Dada liburuan, 1924an:
Egunkari bat hartu
Egunkarian zure poemaren luzerako artikulua aukeratu
Ondoren, kontu handiz, artikuluaren hitzak moztu eta poltsa batean sartu
Orain banan-banan moztutakoak joan ateratzen
Zehatz-mehatz hitzak ondo asko kopiatu ateratako ordenenean berean
Poemak zure antza izango du
Eta zu idazle ikaragarri originala eta sentiberatasun liluragarrikoa zara
Nahiz eta ezjakinek ez ulertu
Danne-et-Quatre-Vents
Danne-et-Quatre-Vents Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Sammallahdenmäki
Sammallahdenmäki Lappi herrian, Satakunta lurradean, Finlandiako hegomendebaldean dagoen ehortze-lekua da. Bertan, granitoz altxatutako 36 ehortze-multzoak aurkitu dira Kronologikoki Brontze Arokoa da, K.a. 1500 eta K.a. 500 urtekoak dira. 1999ko abenduaren 1an Unescok Gizateriaren ondarearen zerrendan sartu zuen Sammallahdenmäki, horretan Finladiako lehenengo aztarnategi arkeologikoa izanik. Tumulo hauek sortu zituzten kultureei buruz oso informazio gutxi dago; Sammallahdenmäkikoa garrantzitsuenetariko bat da.
Danne-et-Quatre-Vents
Etxebizitza
2007an 252 etxebizitza zeuden, 236 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 231 etxeak ziren eta 21 apartamentuak ziren. 236 etxebizitza nagusietatik 207 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 168 etxek bost zituzten. 219 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 76 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 127 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 405 ziren, horien artean 292 aktiboak ziren eta 113 inaktiboak ziren. 292 pertsona aktiboetatik 275 lanean zeuden (154 gizon eta 121 emakume) eta 17 langabezian zeuden (5 gizon eta 12 emakume). 113 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra funeraria zen.
2000. urtean Danne-et-Quatre-Vents udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sammallahdenmäki
Kokapena
Lurperatzeak egin ziren garaietan lekua itsasotik oso gertu zegoen. Mugimendu isostatikoek Botniako golkoaren urak atzera eraman dute eta gaur egun itsasoa 15 kilometrotan dago.
Aurkikuntza
Garai modernoetan tumulu horien lehenengo aipamen 1878koa da. Horietako lau 1891an Volter Högman arkeologoak aztertu zituen, tartean Kirkonlaattia elizaren lurra, 16m.X 19m.ko angeluzuzeneko itxurakoa.
Botswana
Botswana (ingelesez ahoskatua), izen ofiziala Botswanako Errepublika (Republic of Botswana; Lefatshe la Botswana), hegoaldeko Afrikako estatu burujabea da. Iparraldean eta mendebaldean, Namibia du, ipar-ekialdean, Zambia eta Zimbawe, eta hego-ekialdean eta hegoaldean, Hegoafrika. 581.730 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2019an 2,3 milioi biztanle zituen. Gaborone da hiriburua eta hiririk handiena da.
Mugak
Hegoaldeko Afrikako estatu itsasgabea da, hego latitudeko 17° eta 27° artean, eta ekialdeko longitudeko 20° eta 30° artean kokaturik dagoena. Iparraldean eta mendebaldean Namibiarekin du muga (1.544 kilometro), ekialdean Zimbabwerekin (834 kilometro) eta hegoaldean Hegoafrikarekin (1.969 kilometro); iparraldean, Kazungulatik hurbil, 150 metro inguruko muga du Zambiarekin.
Eskualde naturalak
Lurralde zabala da, eta biztanle urrikoa. Hiru alde nagusi bereizten dira:
Hidrografia
Lau arro nagusi daude:
Klima
Estepako klima beroa (BSh Köppen klima sailkapenaren arabera) herrialdeko zatirik handienean; Kalahari basamortuaren hego-mendebaldean, berriz, basamortuko klima beroa (BWh) dago. Hego-ekialdean urteko prezipitazioa ez da 300 mmra iristen, eta ekialdean, Limpoporen haranean, 400 mm baino txikiagoa da. Iparraldea eta hego-ekialdea dira eskualderik euritsuenak; Gaboronen 520 mm jasotzen dira urtean.
Historia
Bechuanalandia Erresuma Batuaren protektoratua izan zen 1885etik aurrera. 1966an lortu zuen independentzia eta Commonwealtheko kide bihurtu zen. Seretse Khama independentziaren aldeko borrokaren liderra hautatu zuten lehendakari. Khama hil zenean, Quett Masire, artean lehendakariordea, hautatu zuten lehendakari 1980an. 1984an eta 1989an berrautatua izan zen. 1991n oposizioko zazpi taldeetatik hiruk bat egin zuten gobernuko alderdiari aurre egiteko. Aurreko urteetako ekonomia-hazkunde handia gorabehera, urte hartan egin ziren independentziaz geroztiko grebarik handienak. Sektore publikoko langileen aldarrikapenei entzungor eginez, gobernuak 18.000 funtzionario kaleratu zituen. 1992an langabezia % 25ekoa zen. Apirilean, lehortea zela-eta, larrialdi-egoera agindu zen, eta estatuak errotik murriztu zituen gastu publikoak: estatuak zuzenean edo zeharbidez enplegatzen zuen langileen heren bat lanik gabe geratu zen.
1994ko hauteskundeetan gobernuko alderdia nagusitu zen, berriro ere, baina bederatzi aulki gutxiagorekin. 1995ean neska bat erritu batean hiltzeaz akusatuta zeuden hiru pertsona aske uzteak manifestazioak eta istilu larriak eragin zituen. Oposizioko alderdientzat gizarte-mailen arteko desberdintasunak (munduko handienetakoak, zenbait azterketaren arabera) eta langabezia izan ziren istilu horien benetako eragileak. 1996an, herrialdea kanpora saltzen zuen mearen prezioaren mendean zegoen oraindik ere. Festus Mogae hautatu zuten lehendakari 1999an, eta berriro irabazi zituen hauteskundeak 2004an.
2008an Ian Khama bilakatu zen lehendakari. 2010ean, Kalahari Erdialdeko erreserbako boskimanoen eskubideak etengabe urratzen zirela salatu zuen NBEk. 2018an, Mokgweetsi Masisik ordeztu zuen Ian Khama presidente karguan.
Politika
Botswanak ez du inoiz estatu-kolperik izan, eta Afrikako estaturik egonkorrenetakoa da. Egungo konstituzioa 1966tik dago indarrean. Errepublikako`presidentea estatuburua eta gobernuburua da. Parlamentua ganbera bakarrekoa da, Nazio Biltzarra (National Assembly), eta 63 kidez osaturik dago.
Biztanleria
2.338.900 biztanle zituen 2019an. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 30,5 dira, 15-24 urte bitartekoak % 18,3, 25-54 urte bitartekoak % 39,7, 55-64 urte bitartekoak % 5,9, eta 65 urtetik gorakoak % 5,5. Bizi itxaropena 64,8 urtekoa da; 62,8 urtekoa gizonezkoena eta 66,9 urtekoa emakumezkoena (2020ko zenbatespenak). 2018an helduen % 22 seropositiboa zen.
Banaketa etnikoa
Gizatalde nagusia tswana da, biztanleria osoaren % 79. Kalahariko basamortuan boskimanoak bizi dira, eta, haietaz gainera, beste bi gizatalde txiki daude: kalangak (% 11) eta hereroak.
Hiri handienak
Lau biztanletatik hiru hirietan bizi dira, gehienak herrialdearen ekialdean.
Ekonomia
Botswanako ekonomiak bi oinarri nagusi ditu, abeltzaintza eta meatzaritza (nikela, kobrea eta diamanteak). Munduko hirugarren diamante-ekoizle nagusia da. Diamanteen produkzioak egun duen garrantzia hartu baino lehen, ekonomia haragi- eta larru-esportazioan bakarrik oinarritzen zen. Abeltzaintza animalia basatien eta landareen kaltean ari da zabaltzen. Beste diru-iturri batzuk luxuzko turismoa (safariak) eta kanpoan, Hegoafrikan gehienbat, lan egiten dutenen ekarpenak dira. Industria gutxi dago, oinarri-oinarrizkoa. Aipagarriak dira Gemsbok eta Chobe-ko parke nazional handiak, eta Kalahariko ehiza-erreserba.
Hemibarbus labeo
Hemibarbus labeo Hemibarbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Paco Mir
Francesc de Paula Mir i Maluquer, Paco Mir izenarekin ezaguna (Bartzelona, 1957ko azaroaren 15a) aktore, umoregile, gidoilari eta zinema-zuzendari katalana da, Tricycleko kide izateagatik ospetsua. Bi Max_sari irabazi ditu. Hainbat telesail ekoitzi ditu, publizitate kanpainak sortu eta antzerki eta zarzuela sorta txiki bat egokitu eta zuzendu du.
Biografia
Paco Mirrek berak dioena: "1957an jaio nintzen eta berehala ikusi zuten gizonezkoa nintzela eta Francisco de Paula izena jarri beharko zidatela, hau da, familiako Mirtarren adarrean jartzen zena. Txikitan 'Currito' garaia bat igaro nuen ('Curro' deitzen zioten nire aitarekin bereizteko), baita urte batzuk geroago 'Currito de oro' garai bat ere. Izen hori urte batzuk geroago, dena aprobetxatu behar denez, torero pertsonaia bat izendatzeko erabili nuen du. Azkenean denak ados jarri ziren eta Paco izena eman zidaten. Arte Ederretako ikaslea nintzen, baina, egia esan, gehien gustatu zitzaidana komikiak marraztea izan zen, baina egun batean kasualitatez antzerkiarekin topo egin nuen eta, gaur egun, 34 urte baino gehiagoz mundu osoko hainbat eszenatoki zapalduta, Tricycle-rekin zortzi antzezlan sortuta, horietako bost idatzita, Max sari bi irabazita, hainbat telesail ekoitzita, publizitate kanpainiak sortuta, eta antzerki, zarzuela eta opera asko moldatu eta zuzenduta (arrakasta pixka batez)... mundu honetan kasualitatez nagoela sentitzen dut oraindik. Bada ez bada, ez diot utzi marrazteari." Batez ere Tricicle hirukote umoretsuko kidea izateagatik ezaguna da, baina Paco Mirren bakarkako jarduerek arku zabala hartzen dute. Antzerki munduan Francis Veberren Politicament incorrecte edo The Dinner of the Idiots bezalako lanak moldatu eta zuzendu ditu eta bi antzezlan idatzi ditu: No és tan fàcil (Ez da Erraza euskarazko bertsioan) and Coneixes a Prosineckty?.
Elena Sorolla
Elena edo Helena Sorolla García (Valentzia, 1895eko uztailaren 12a - Madril, 1975) XX. mende hasierako eskultore eta margolaria izan zen. Bere lan gehienak bilduma pribatuetan gorde dira, baina gutxi batzuk Sorolla Museoan daude.
Paco Mir
Biografia
2008an Monty Python-en Spamalot musika moldatu zuen, umore gehiago sartuz, ospe handia lortu zuena. Bi urte geroago, Noises Off katalanera moldatu zuen (Pel davant i pel darrera, aurrealdea eta atzekoa ). Azken finean, are antzerki gehiago egin ditu.
Eskandinaviako historia
Historiaurrea
Harri, Brontze edo Burdin Aroko aztarna gutxi daude: material horietako erreminta edo tresna batzuk, bitxiak, apaingarriak, kairnak eta, batez ere, petroglifo izenez ezagutzen diren marrazkiak dituzten harri batzuk.
Paco Mir
Biografia
2011n bere lehenengo ipuina Monument a l'estel (Monumentua izarrari) argitaratu zuen. 2011-2012 urteetan Erik Gideonen Forever Young bere modura moldatu eta birsortu zuen. 2012an ere, Leonard Bernstein- ek egin zuen Candide itzuli eta Tricycle-n, Garrick obra amaitu zuen.
Eskandinaviako historia
Harri Aroa
Azken glaziazio garaian ia Eskandinavia guztia izotz geruza fin baten pean zegoen eta. Klima pixkana berotuz eta glaziazio garaia amaituz joan zen heinean, Europa erdialdeko ehiztari nomadak eskualdea bisitatzen hasi ziren, baina K.a.12.000. urte ingurura arte ez zen biztanleria finkorik egon
Mesolitoa
K.a. 9.000. urtetik k.a.6.000.era Eskandinaviako biztanleria nomadek edo erdi-egonkortutako taldeek osatzen zuten baina ezer gutxi dakigu beraiei buruz. Ehizari, arrantzari eta bilketari esker biziraun zuten. 3.000 urteko denbora-tarte honetako 200 ehorzleku inguru ikertu dituzte eskualdean.
K.a. 7.milurtekoan, elur-oreinak eta ehiztariak Eskandinaviako iparraldera joan zirenean, basoak garatu ziren. Maglemosiarrak Danimarkan eta Suediako hegoaldean nagusitu ziren. Iparraldean, Norvegian eta Suediako iparraldeko zatirik handienean, Fosna-Hensbacka kulturakoak bizi ziren, batez ere basoaren ertzean. Iparraldeko ehiztari-biltzaileek taldeko animaliak eta izokinen mugimenduak jarraitu zituzten, neguan hegoaldera eta udan iparraldera lekualdatuz. Lehen herri hauek iparraldeko beste eskualde batzuetakoen (egungo Finlandia, Errusia eta Ipar Amerikako ipar ertzeko Bering itsasartearen lurretan zeudenen) antzeko kultura-tradizioak zituzten.
K.a. 6.milurtekoan, Eskandinaviako hegoaldeko eremua hostozabalen baso epelek estaltzen zuten. Bertako faunaren artean Asiako uroak, Europako bisonteak, altzeak eta oreinak zeuden. Garai honetan nagusitu zen kultura Kongemosea izan zen, fokak ehizatu eta arrantza egiten zuena. Kongemoseen iparraldean, Norvegiako eta Suediako hegoaldearen zatirik handienean, beste ehiztari-biltzaile batzuk bizi ziren: Nøstvet eta Lihult kulturakoak, Fosna eta Hensbackaren ondorengoak. K.a.6.milurtekoaren amaieran, hegoaldean, Kongemoseak Ertebölle kulturakoek ordezkatu zituzten.
Neolitoa
K.a.5.milurtekoan, ertebølletarrek zeramika ikasi zuen hegoaldeko tribu bizilagunengandik. Hauek lurra lantzen eta animaliak hazten hasiak ziren. Nekazaritza jarduerekin ere hasita zeuden eta K.a. 3.milurtekoaren bueltan inbutu-formako ontzien kulturaren parte bihurtu ziren. K.a. 6.milurtekoan zehar, tribu horiek Suedian hedatu ziren Upplandera arte. Nøstvet eta lihult-ek teknologia berriak ikasi zituzten (ez nekazaritza, ordea) eta zulodun zeramikaren kulturakoak bihurtu ziren K.a. 4.milurtekoaren amaieran. Tribu hauek aurrera zihoazen nekazariak gelditu eta Suediako hego-mendebaldera bultzatu zituzten. Batzuek diotenez ordea, nekazariak eta biltzaileak beraien borondarez batu ziren tokiko biztanleriarekin eta ez omen zituzten ez hil, ezta kanporatu ere. Mistoa dirudien gune bat behintzat badago: Alvastra pile-dwelling.
Ez dakigu lehen eskandinaviar hauek zein hizkuntza hitz egiten zuten, baina K.a.3.milurtekoaren amaieran tribu berriak gailendu ziren kordoi-zeramika kulturarekin eta aditu askok aitzindoeuropera hitz egiten zutela uste dute. Biztanlego berri hau Upplandera eta Osloko fiordora hedatu zen eta ziurrenik gaur egungo hizkuntza eskandinaviarren arbasoa den hizkuntza mintzatzen zuten. Artzainak ziren eta haiekin batera Neolitoan sartu zen Eskandinavia hegoaldeko zatirik handiena.
Metalurgia Eskandinaviako hegoaldera iristea bat etorri zen, tumulu luzeak, hobi-barrutiak, bi barrutiko etxeak eta beste zenbait tresna agertzearekin, eta, beraz, erabat neolitikoa den gizartea sortu zen.
Brontze Aro Nordikoa
Eskandinaviarrak merkataritzaren bidez Europako Brontze Aroan berandu sartu baziren ere, erdialdeko Europatik inportatutako eta ongi kontserbatutako artilezko, egurrezko eta urre eta brontzezko objektu aberatsak daude euren lurretan. Garai honetan Harri Aro nordikoaren ondorengo lehenbiziko zibilizazio aurreratua sortu zen Eskandinavian. Eskandinaviarrek Europako eta Mediterraneoko ikur asko hartu zituzten eta estilo eta objektu berriak ere sortu zituzten. Mizenasko zibilizazioa, Villanovako kultura, kultura Feniziarra eta Antzinako Egiptokoa garai honetako Eskandinaviako artelanen iturriak izan daitezkeela uste da. Atzerriko eragina anbarraren merkataritzarekin lotzen da, garai honetako Mizenasko hilobietan aurkitutako anbarra Baltikokoa baita. Hainbat petroglifotan ageri diren itsasontziek eta harrizko itsasontzi gisara ezagutzen diren harrizko formazio handiek itsaso bidezko merkataritzak euren kulturan eragin handia izan zuela adierazten dute. Hainbat petroglifotan ageri diren itsasontzien jatorria Mediterraneokoa izan daiteke.
Garai honetako tumulu eta petroglifo zelai asko dauden arren, haien esanahia aspaldi galdu zen. Brontzezko eta urrezko tresna ugari daude. Petroglifoen itxura gordina eta brontzezko lanak alderatuta kultura edo talde sozial ezberdinek sortutakoak direla ondorioztatu da. Brontze Aroan ez zegoen hizkuntza idatzirik herrialde nordikoetan.
Erromatarren aurreko Burdin Aroa
Brontze Aro nordikoa klima hotzago eta hezeago batekin amaitu zenez, garai honetan aurkikuntza arkeologiko gutxiago daude. Era berean, germaniar herriak Mediterraneoan eta erromatarrentzat ezagunak izaten hasten diren garaia ere bada. K.a. 113-101 urteen artean Jutlandgo (gaur egungo Danimarka) bi tribu germaniarrek Erromatar Errepublika erasotu zuten (gaur egun Zinbriar Gerra izenez ezagutzen dena). Bi tribu hauek, Zinbriarrek eta Teutoitarrek, Bigarren Gerra Punikoaz geroztik Erromak jasandako galerarik handiena eragin zuten. Azkenean erromatar legioek garaitu zituzten zinbriarrak eta teutoitarrak
Burdina baliotsua zen jatorriz eta apaingarrietarako erabiltzen zen. Orratzak dira aurkitu ziren objekturik zaharrenak, baina ezpatak eta igitaiak ere aurkitu zituzten. Aro osoan zehar erabili zen brontzea, baina, batez ere, apaingarri gisa. Brontze Aro nordikotik zetozen tradizioei jarraipena eman zitzaien arren, Erdialdeko Europan Hallstatt kulturaren eragin handia izan zen. Gorpuak lurperatu eta errautsak kutxetan gordetzeko Urnfield kultur tradizioarekin jarraitu zuten. Azken mendeetan, Europa Erdialdeko La Tène kulturaren eragina Eskandinaviara zabaldu zen Alemaniako ipar-mendebaldetik. Garai honetako aztarnak aurki daiteze Eskandinavia hegoaldeko probintzia guztietan. Arkeologoek ezpatak, ezkutuak, lantzak, guraizeak, igitaiak, kurrikak, labanak, orratzak, belarriak, irakinontziak, etab. aurkitu dituzte. Brontzea torkeetarako (iduneko) eta irakinontzietarako erabiltzen jarraitu zen, Brontze Arotik zetorren estiloari jarraiki. Aurkikuntza garrantzitsuenetako bat Dejbjerg gurdia da, Jutlandian aurkitua, lau gurpilekin eta brontzezko atalekin.
Erromatar Burdin Aroa
Tribu germaniar askotan Erromatar Inperioarekin harremana eta presentzia militarra mantendu ziren arren, Eskandinaviaren zatirik handiena mundu latindarraren periferiaren ertzean garatu zen. Suediarrei ( Suoiak ) eta Gautei egindako aipamenak kenduta, idazle erromatarren erregistrorik gabe gelditu zen eskualdearen zatirik handiena.
Paco Mir
Biografia
2015ean Ja em queixo jo per tu (Ni kexatuko naiz zure partez) liburua argitaratu zuen (Ed. Comanegra), Agustín Mellado lankide zaharrarentzat idatzitako egunerokoa, bizitzari, lanari eta emakumeei buruzko neurak egunez-egun laburbiltzen dituena.
Eskandinaviako historia
Erromatar Burdin Aroa
Eskandinaviara ondasun ugari inportatu ziren, hala nola, txanponak (7.000 baino gehiago), ontziak, brontzezko irudiak, beirazko edalontziak, esmaltedun belarriak, armak, etab. Gainera, metalezko objektuen eta zeramikazko ontzien estiloa erabat erromatarra zen. Lehen aldiz agertu ziren inausketarako guraizeen gisako objektuak. III. eta IV. mendeetan Itsaso Beltzaren iparraldean finkatu ziren germaniar herrietatik zenbait elementu inportatu ziren. Norvegiar runa esate baterako, horietako bat dela uste da.
Garai honetako zingiretako momia ugari daude Danimarkan, Schleswigen eta Suediako hegoaldean. Haien gorpuekin batera armak, etxeko tresnak eta artilezko jantziak daude. IV. mendeko arraun-ontzi handiak aurkitu zituzten Schleswigeko Nydam mosse- n. Asko erre gabe lurperatu zituzten, nahiz eta geroago tradizio hori berreskuratu.
Lee konderria (Ipar Carolina)
Lee konderria (Lee County) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sanford da. 2010eko zentsuaren arabera 57,866 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Eskandinaviako historia
Erromatar Burdin Aroa
V eta VI mendeetan, urrea eta zilarra ohikoago bihurtu ziren. Hau tribu germaniarrek Erromatar Inperioan egindako arpilatzeen ondoren, eskandinaviar asko urre eta zilarrarekin itzuli zirelako izan daiteke.
Lee konderria (Ipar Carolina)
Geografia
Lee konderriak 67,092 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,058 ura dira. Beste 66,034 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 86,25 da.
Elena Sorolla
Biografia
Joaquín Sorolla y Bastida margolariaren eta Clotilde García del Castilloren alaba gazteena izan zen.
Eskandinaviako historia
Germaniako Burdin Aroa
Erromatar Inperioa erori ondorengo aroa Germaniar Burdin Aroa izenez ezagutzen da, eta Germaniar Burdin Aro goiztiarra eta berantiarra deituriko bi garaitan banatzen da. Suedian Vendel aroa deritzo garai honi, Mälaren aintziraren ibilguan hilobi-gune aberatsak zituen aroa. Germaniar Burdin Aro goiztiarra historian daniarrak agertu ziren garaia da, Jordanesen arabera, heruloak ordezkatu zituzten suediarren (Suehans, suetidi) ondorengoak.
Inperio erromatarra gainbehera zihoanean, urre mugimendu handia egon zen Eskandinaviara, eta material horrekin egindako lan bikainak daude, besteak beste, ezpata zorroak eta brakteatoak. Gallehusen urrezko adarrak daude lan horien adibiderik esanguratsuenen artean.
Erromatar Inperioa desagertu zenean, urrea urritu egin zen eta eskandinaviarrak urrez estalitako brontzezko objektuak egiten hasi ziren, eskandinaviar estiloko korapilatutako animalien elementu apaingarriekin. Burdin Aroko germaniar apaingarriek forma anatomiko gutxiko animaliak erakusten dituzte, baina beranduago bikingoen aroan oso ezagunak diren elkarrekin gurutzatutako eta korapilatutako gorputz-adarren formak erabiltzen hasi ziren.
Samiak
Historiaurreko garaietatik, Europa Artikoko Sami herriak egun Norvegia, Suedia, Finlandia eta Errusiako Kola Penintsularen iparraldea hartzen duen eremuan bizi eta lan egin izan du.
Artikoan eta artikoaren azpialdeko Fennoskandia eta Errusiako eskualdeetan bizi izan dira gutxienez duela 5.000 urtetik hona. They have inhabited the northern arctic and sub-arctic regions of Fenno-Scandinavia and Russia for at least 5,000 years. Samiak Artikoko biztanleriaren parte dira eta talde zirkunpolarretako (Artikoko Kontseiluko Herri Indigenen Idazkaritza, esate baterako) kide ere badira.
Petroglifoak eta aurkikuntza arkeologikoak edo K.a. 10.000 inguruko egonlekuak aurki daitezke samien lurralde tradizionaletan. Paleolito berantiarreko eta mesolito goiztiarreko ehiztari eta biltzaileak Komsa izenez izendatu zituzten ikertzaileek, ez baitakigu beraiek zein izendapen erabiltzen zuten.
Lanaren Nazioarteko Erakundearen (LNE) 1989ko 169. hitzarmenaz geroztik indigena gisara onartuta daude samiak Norvegiako herri indigena gisara onartuta daude, eta, beraz, nazioarteko zuzenbidearen arabera, sami herriak Norvegian babes eta eskubide bereziak ditu.
Bikingoen Aroa
Bikingoen Aroan, bikingoek Europako, Ekialde Hurbileko, Ipar Afrikako eta Ipar Amerikako eremu asko arpilatu, kolonizatu eta ustiatu zituzten, zehazkiago esanda, egungo Ternua uharteko eremuak.
Bikingoen Aroaren hasiera, oro har, 793an kokatzen da, bikingoek Lindisfarne uharteko monasterio garrantzitsua arpilatu zutenean, eta amaiera berriz, Harald Hårdrådek Ingalaterrako arrakastarik gabeko inbasio saiakera egin zuenean, 1066an eta normandiarren Ingalaterrako konkistarekin.
Finkamendu garaia
Finkamendu garaia 800. urtean hasi zen. Bikingoek Eskozia, Ingalaterra, Groenlandia, Faroe uharteak, Islandia, Irlanda, Livonia, Normandia, Shetland uharteak, Sizilia, Rus' eta Vinland (Ternua uhartea) inbaditu zituzten eta ondorenean bertan finkatu ziren.
Baltikoko Eslaviarrekin harremana
Elena Sorolla
Biografia
Ikasleen kreatibotasuna bultzatzen zuen Institución Libre de Enseñanza izeneko erakundean ikasi zuen. Bertan, garai hartako neskatilek eskola erlijiosoetan jaso ohi zutenaren desberdina zen hezkuntza jaso zuen, beraz.
Lee konderria (Ipar Carolina)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 57,866 pertsonetatik 44,897 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 10,576 dira. 11,369 beltzak edo afroamerikarrak. 253 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 475 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 80 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 779 pertsonek kokatzen zuten.