cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opio
Bilketa eta tratamendua
Beste prestaketa-metodo batzuk hauek dira: opio erregularraren tindaketa (tinctura opii), laudanoa, paregorikoa (tinctura opii camphorata), belar-ardoa (adib. Vinum opii), opio hautsa (pulvis opii), opio siropea (sirupus opii) eta opio-estraktua (extractum). Vinum opii azukrea, ardo zuria, kanela eta iltzea konbinatuz egiten da. Opio-xarabea egiteko, azukre-xarabearen % 97,5 opio-estraktuaren % 2,5ekin konbinatzen dira. Opio estraktua (extractum opii), azkenik, opio gordina urarekin beratuz egin daiteke. Opio-estraktua egiteko, 20 ur-zati eta 5 minutuz irakindako opio gordinaren zati bat konbinatzen dira.
Heroina askoz hobea da potentzia handiagoa duelako. Postmendekoetan egindako ikerketa batek aurkitu zuen heroina morfina baino 2,2 aldiz indartsuagoa dela, antzeko iraupenarekin. Kopuru erlatibo horietan, drogak subjektiboki bereiz zitezkeen, baina ez zuten lehentasunik. Anestesia kirurgikoan heroina morfina baino bi aldiz indartsuagoa dela ere aurkitu zen. Morfina heroina bihurtzen da erreakzio kimiko sinple baten bidez, anhidrido azetikoarekin, eta ondoren purifikatzen da. Mexikoko ekoizpenean bereziki, opioa zuzenean "mundrun beltzeko heroina" bihur daiteke prozedura sinplifikatu batean. Modu hau da nagusi AEBetan, Mississippitik mendebaldera. Heroinaren beste prestakin batzuei dagokienez, zain barneko drogen erabiltzaileen artean GIBaren transmisio-tasa dramatikoki txikiagoarekin lotu da (% 4 Los Angelesen eta % 40 New Yorken), injekzio-baldintza teknikoak direla eta, nahiz eta esklerosi benosoa eta faszitis nekrotizatzailea izateko arrisku handiagoarekin ere lotzen den.
Legeria
Munduko herrialde gehienetan, opioa I. taldekoetan katalogatuta dago, eta, beraz, hertsiki debekatuta dago bere merkataritza eta jabetza irabazi-asmoekin. Droga ilegala da. Gaur egun, legez kanpoko opioaren ekoizle nagusiak Afganistan eta Birmania dira, munduko ekoizpenaren % 90 inguru sortzen duten herrialdeak. Beste % 10 Hego Amerikako herrialdeetakoa da, Kolonbia edo Mexiko kasu. Opio legalaren ekoizpenari dagokionez, Nazio Batuen Estupefazienteei buruzko Konbentzio Bakarrak eta beste itun batzuek arautzen dute, herrialde ekoizle bakoitzaren gainbegiradapean. Munduko esportazio-merkatua arautu zen nazioarteko sare handi bat aurkitu zenean, 1930ean, merkatu beltzean sartzen zuena legezko ekoizpenetik abiatuta.
Oso herrialde gutxik baimentzen dute legalki opioa ekoizteko eta bere printzipio aktiboak ateratzeko, morfina eta kodeina, besteak beste. Herrialde horiek India, Frantzia, Turkia, Serbia eta Espainia dira, eta Iberiar penintsulako hegoaldean daude labore gehienak. Gaur egun 18 herrialdek baino ez dute landatzeko baimena. Ekoizle nagusiak Australia, Espainia eta Ingalaterra dira, ordena horretan. Neurri txikiagoan, opio legalerako babesa sortzen duten beste herrialde batzuk honako hauek dira: Frantzia, Hungaria, India, Turkia, Eslovakia, Japonia, Alemania, Austria, Txina, Mazedonia, Zeelanda Berria, Ukraina, Holanda, Errumania eta Polonia.
Legez kanpoko ekoizpena
Afganistan da gaur egun droga ekoizle nagusia. Munduko opioaren % 70 erregulartasunez ekoitzi ondoren, Afganistanek ekoizpena 74 tonara murriztu zuen urtean, 2000. urtean talibanen debekuaren pean, eta ekoizpena % 94 murriztu zuen. Urtebete beranduago, tropa estatubatuarrek eta britainiarrek Afganistan inbaditu ondoren, talibanak suntsitu eta bitarteko gobernua ezarri ondoren, laborantzapeko lurrak 285 milia karratura egin zuen atzera (740 km 2), Afganistan Birmania ordezkatuz, beste behin munduko opio ekoizlerik handiena bihurtuz. Herrialde horretan opioaren ekoizpenak azkar egin du gora ordutik, 2006an maximo historikoa lortuz. DEA ren estatistiken arabera, Afganistanen labean lehortutako opioaren ekoizpena 1.278 tonara igo zen 2002an, bikoitza baino gehiago 2003an, eta ia bikoiztu egin zen 2004an. 2004. urtearen amaieran, Estatu Batuetako gobernuak kalkulatu zuen 206.000 lo-belar hektarea laborantzapean zeudela, laborantza-lur guztien % 4,5. 4.200 tona opio ekoitzi zituen, munduko horniduraren % 76, hau da, Afganistango barne-produktu gordinaren % 60. 2006an, Droga eta Delituaren aurkako Nazio Batuen Bulegoak kalkulatu zuen ekoizpena % 59 hazi zela 165.000 hektareatara laborantzan, 6.100 opio tona ekoitziz, munduko horniduraren % 82. Erauzitako heroinaren balioa AEBetako 3.500 milioi dolarretan estimatu zen, eta horietatik Afganistango nekazariek 700 milioi dolarreko diru-sarrerak jaso zituztela kalkulatu zen. Nekazarientzat, laborea garia baino hamar aldiz errentagarriagoa izan daiteke. Opioaren prezioa kiloko 138 dolar ingurukoa da. Opioaren ekoizpenak tentsioa areagotu du Afganistango herrixketan. Zuzeneko gatazka oraindik gertatu ez den arren, opio merkataritzan parte hartzen duten gazte aberats klase berriaren iritziak ez datoz bat herrixketako buruzagi tradizionalekin.
Gero eta opio kopuru handiagoa morfina eta heroina bihurtzeko prozesatzen da Afganistango droga laborategietan. 2005eko abenduan onartutako lege antinarkotiko batek Afganistanek erregistroak edo erregulazioak garatzea eskatzen du, anhidrido azetikoa arakatzeko, biltegiratzeko eta edukitzeko. Afganistanez gain, opio kantitate txikiak ekoizten dira Pakistanen, Asiako hego-ekialdeko Urrezko Triangeluan (bereziki Birmanian), Kolonbian, Guatemalan eta Mexikon.
Txinatar ekoizpenak Ipar Amerikarekin salerosten du eta mesede egiten dio. 2002an, Estatu Batuetako ekialdean hedatu nahi zuten. Irailaren 11 aren ondorengo aroan, mugen arteko merkataritza zaila bihurtu zen, eta nazioarteko lege berriak ezarri zirenez, opioaren merkataritza lausoagoa bihurtu zen. Boterea urruneko kontrabandistetatik goi mailako trafikatzaile eta opio-merkatarietara pasa zen. Azpikontratazioa biziraupenerako faktore handia bihurtu zen opioko kontrabandista eta nekazari askorentzat.
Existentzia
Santo Tomas
1- Munduaren mugimenduaren kausa lehena egon behar du, kausa geldia dena eta Jainkoa da.
2- Izakien existentziaren kausa bat egon behar du, kausarik ez duena eta Jainkoa da.
3- Munduko izaki guztiak kontingenteak dira. Ez dute existentzia izateko arrazoirik, soilik Jainkoak emandakoak. Hura baita kontingentea ez den eta berez, existitzen den bakarra.
4- Perfekzio-maila ezberdinetako izakiak daude. Perfekzio-mailaren kontzeptua perfektua den zerbaitekin alderatzen dugulako dakigu eta perfektua den bakarra Jainkoa da.
5- Errealitate material guztiek helburu baterako joera dute. Helburuzko kausa ezin da amaigabea izan. Beraz, azkeneko helburu bat egon behar du, Jainkoa dena.
Esentziari dagokionez, Avizenaren kontra, esentzia-existentzia dikotomian existentzia oinarrian jarriko du.
Opio
Legezko ekoizpena
Opioa legez ekoiztea baimenduta dago Estupefazienteei buruzko Nazio Batuen Konbentzio Bakarraren eta drogei buruzko nazioarteko beste tratatu batzuen arabera, eta herrialde bakoitzeko legea betearazteko ardura duten erakundeek zorrotz gainbegiratu beharko dute. Legezko ekoizpen metodo nagusia Gregoryren prozesua da. Honen bidez, mitxoleta guztia, sustraiak eta hostoak kenduta, birrindu eta azido diluituko disoluzioetan egosten da. Alkaloideak, ondoren, azido-base erauzketaren bidez berreskuratzen dira eta garbitu egiten dira. Prozesu hau Erresuma Batuan Bigarren Mundu Gerran zehar garatu zen, gerra garaiko funtsezko sendagai askoren eskasiak, prozesamendu farmazeutikoaren berrikuntza bultzatu zuenean.
Opioaren ekoizpen legala Indian askoz tradizionalagoa da. 2008tik aurrera, opioa 0,1 lo-belar hektarea landatzeko baimena zuten nekazariek bildu zuten, eta lizentziak mantentzeko 56 kilogramo opio gordin saldu behar zituzten aizundu gabe. Gobernuak opio-orearen prezioa ezartzen du eskainitako kalitate eta kantitatearen arabera. Batezbestekoa kilogramoko 1.500 errupia (18€) ingurukoa da. Diru gehigarri pixka bat lortzen da lo-belar buruak lehortuz eta haziak bilduz. Opio orea gobernuaren opio eta alkaloide fabriketan lehortu eta prozesatzen da, esportaziorako 60 kilogramoko kaxetan sartu aurretik. Osagai kimikoen arazketa Indian egiten da ekoizpen nazionalerako, baina inportatzaile atzerritarrek atzerrian egiten dute.
Mallinckrodt, Noramco, Abbott Laboratories, Purdue Pharma eta Cody Laboratories Inc. enpresek, Estatu Batuetan, Turkia eta Turkiako opioaren legezko inportazioa egiten dute, eta GlaxoSmithKline, Johnson & Johnson, Johnson Matthey eta Mayne opioaren legezko ekoizpena egiten dute Tasmanian, Australian; Sanofi Aventis Frantzian; Shionogi Pharmaceutical Japonian; eta MacFarlan Smith Erresuma Batuan. Nazio Batuen itunak eskatzen du herrialde bakoitzak Narkotikoen Kontrolerako Nazioarteko Batzordeari urteko txostenak aurkeztea, urte horretan kontrolatutako droga mota askoren benetako kontsumoa deklaratuz, baita opioideak ere, eta hurrengo urterako eskatzen diren kopuruak proiektatuz. Hori da kontsumoko joerak monitorizatu ahal izateko eta esleitutako ekoizpen-kuotak ezartzeko.
Existentzia
Aro Modernoko filosofian
Aro Modernoan existentziaren auziak ñabardura berriak hartuko ditu.
Opio
Legezko ekoizpena
2005ean, Senliseko Kontseilu Europarra programa bat garatzen hasi zen, Afganistanen legez kanpo sortutako opio kopuru handiaren ondorioz sortutako arazoak konpontzeko. Horietako gehienak heroina bihurtu eta kontrabandoan saltzen ziren Europan eta Estatu Batuetan. Proposamen hori da Afganistango nekazariei baimena ematea munduko farmazia-merkaturako opioa ekoizteko eta, horrela, beste arazo bat konpontzeko: analgesiko indartsuen erabilera kronikoa, garapen bidean dauden herrialdeetan beharrezkoa denean. Proposamenaren zati bat "80-20 araua" gainditzea da, Estatu Batuek Indian,Turkian eta Afganistan duten opio legalaren % 80 erostea eskatzen duena. Horretarako, bigarren mailako hornidura-kontrolerako sistema bat ezarri behar da, EIFNren egungo erregelamendua osatzeko. Sistema horren bidez, eskaintza eta eskaria egiten da, eta lo-belarrez egindako sendagaiak hornitzen zaizkie eskaera bete ezin duten herrialdeei. Senlisek hitzaldi bat antolatu zuen Kabulen. Mundu osoko droga-politiketan adituak bildu ziren, Afganistango gobernuko funtzionarioekin biltzeko. Barne segurtasuna, ustelkeria arazoak eta Afganistango arazo legalak eztabaidatu ziren. 2007ko ekainean, Kontseiluak "Poppy for Medicines" proiektua abiarazi zuen. Macfarlan Smithek Senlis txostenaren aurkikuntzak kritikatu izan ditu, eta esan zuen Europan morfina sortzen duten arren, inoiz ez zitzaiela eskatu txostenean parte hartzeko.
Existentzia
Descartes
René Descartes (1596-1650) filosofo arrazionalista frantsesa izan zen, Modernitatearen oinarrizko autoretzat hartu izan dena. Descartesek existentzia gogoan (cogito-an) jarriko du eta horretatik, Jainkoaren eta munduaren existentzia frogatzen saiatuko da. Meditazio metafisikoak (1641) ni-aren existentzia zein Jainkoarena apriorikoa dela ondorioztatuko du cogito ergo sum baieztapenetik abiatuz. Hau da, existentziaren kontzepzio idealista bat izanen du.
Opio
Legezko landa Espainian
Kordobako udalerrian, Puente Genilen, Ecijan (Sevilla), Malagan, bi Gazteletan... estimazioen arabera, 12.000 hektarea inguru daude Espainian lo-belarrak landatzeko. Izan ere, gure herrialdea, Australiaren atzetik, morfina, kodeina eta abar fabrikatzeko opio legalaren munduko bigarren ekoizlea da.
Existentzia
Descartes
Cogito ergo sum ondoriora iristeko, zalantza metodikoa deritzona erabiliko du. Hau da, zalantza bere proiektu filosofikoaren abiapuntua izango da. Izan ere, bere filosofiaren xedea egia ziur bat aurkitzea izango da eta horren gainean, ezagutza berreraikitzea.
Esan bezala, egia ziurrera iristeko baliatuko duen metodoa zalantza egitea da. Beraz, zalantzazkoa den edozer ezagutza errefusatuko du, zalantzazkoa den edozeiren gainean ezin delako ezagutza ziurrik eraiki. Descartesentzat zalantza metodikoaren aplikazioa egiteko ez da beharrezkoa judizio bakoitzari banan-banan erreparatzea, ordea, nahiko da ezagutzaren oinarrizko judizioei heltzea. Izan ere, Descartesek ezagutzarekiko duen ulerkera fundazionalista den heinean, ezagutza mailakatua dela defendatuko du. Hau da, ziurtasunezko ezagutza bat dagoela, justifikaziorik behar ez duen ezagutza dena, bere horretan ziurra delako. Ez hori bakarrik, ezagutzaren oinarri-oinarrizko judizioa aurkitzean (egia ziurra dena), beste ezagutza guztia berreraiki daitekeela esango du. “Baina arrazoimenak dagoeneko konbentzitu nau neurri berdinean baztertu behar ditudala nire sinesmenetatik, bai erabat ziurrak eta zalantzarik gabekoak ez diren gauzak, bai nabarmenki faltsuak agertzen direnak; arrazoi honegatik nahikoa izango da nire iritzi bakoitzean zalantzarako motibo bakarra aurkitzea guztiak errefusatzeko. Eta honetarako ez da beharrezkoa nik guztiak banan-banan azter ditzadan, amaigabeko lana bailitzateke bera. Haatik, oinarrien hondamenak nahitaez eraikuntza osoaren hondamena dakarrenez, lehenik nire lehenagoko iritzien zutabe ziren hastapenei erasoko diet."
Opio
Legezko landa Espainian
Plantazioak ez dira telebistan ateratzen, Afganistango mediatikoenekin gertatzen den bezala, legez kanpokotzat jotzen direlako. Eta, hala ere, lantegi hori aspalditik dago gure herrialdean: opiotik eratorritako alkaloideak fabrikatzeko lehen baimena 1934an eman zitzaion Fábrica de Productos Químicos y Farmacéuticos Abellóri. 1970eko hamarkadaren hasieran, Alcaliber eratu zen, Espainiako merkatua kontrolatzen duen enpresa: erein eta biltzen denetik lehengaia egin arte. Gerora, Osasun Ministerioak kontrolatuta, lehengaia laborategi farmazeutikoetara bidaltzen da.
Existentzia
Descartes
Meditazio metafisikoak Zalantza bi pausotan ematen da. Lehenengo pausoan, zentzumenak ezagutza-iturri gisa ukatuko ditu. Horretarako, bi hipotesi planteatuko dituelarik:
Opio
Legezko landa Espainian
"70eko hamarkadan estupefazienteen hornidura-arazo larria sortu zen mundu osoan. Beraz, Australiari eta Espainiari dei egin zieten lo-belarraren laborantzan parte har zezaten, gai horien eskasia konpondu ahal zezaten", dio Osasun Ministerioak Alcaliber enpresaren jarduerari buruz emandako dokumentuak. Administrazioak, Osasun eta Barne Ministerioen bitartez, kontrol zorrotza egiten du prozesu osoan: adibidez, bi erakundeek baimena eman behar diete nekazariei lo-belarra lantzeko. Halaber, konpainiaren fabrika (Toledo) eta laboreak Guardia Zibilak eta Polizia Nazionalak zaindu ditzakete.
Sinizazio
Sinizazioa (han-izazio) txineraren eta Txinako kulturaren kontzeptuen asimilazio linguistikoa edo asimilazio kulturala da. Hizkuntzalaritzan, terminoa transliterazioari erreferentzia egiteko erabiltzen da berariaz, eta, alderdi horretan, "sinizazioa" erromanizazioarekin paraleloa da.
Testuinguru orokorragoetan, sinizaziotzat "txinatar bihurtzea" edo "han bihurtzea" hartzen da; kontrako prozesua "ez-txinatar" egitea da (desinizazioa). Terminoa gizarte-zientzietan erabiltzen dute, batez ere, identitate txinatarraren barruan dauden ez-han pertsonen (mantxuak, tibetarrak, mongolak edo uigurrak) asimilazio kulturala deskribatzeko.
Zentsu zabalago batean, "sinizazioa" fenomenoa ere aipatzen du, non Txinako inguruko kulturek herrialde honetako kulturak eta hizkuntzak eragina izan duten asimilatu gabe. Hori Koreako, Vietnamgo eta Japoniako historioetan islatzen da.
Integrazio-politika Txinaren nortasuna herritarren artean indartzera zuzenduta dago, balio partekatuak garatzera, herrialdeko herritarra izateagatik harro egotera, Txinako herritarren arteko desberdintasun kulturalak errespetatzera eta onartzera.
Opio
Kontsumoa
Mundu industrializatuan, Estatu Batuak opioide errezetatuen munduko kontsumitzailerik handiena da, eta Italia txikienetako bat, mina arintzeko narkotikoen preskripzioari buruzko erregulazio zorrotzenen ondorioz. Estatu Batuetara inportatutako opio gehiena bere osagai alkaloideetan banatzen da. Legezkoa edo legez kanpokoa izan, gaur egungo droga kontsumo gehiena prozesatutako deribatukoa da, heroina kasu.
Opiazeoen zain barneko injekzioa da erabiliena: injekzioarekin alderatuta, "herensugeen jazarpena" (heroina aluminiozko paper batean berotzea) eta madak eta "ack ack" (tabakoa heroina-hautsarekin nahastuta duten zigarretak erretzea) % 40 eta % 20 efizienteak dira, hurrenez hurren. Heroinagatiko heriotza gehienak ez dira berez gaindosi baten ondorioa, alkohola edo bentzodiazepinak bezalako beste droga depresibo batzuekin konbinatzearen ondorio baizik.
Ekialdeko kulturan, opioa ohikoagoa da beherakoa tratatzeko. Hau, laudanoa baino soluzio ahulagoa da, batez ere, minarentzako sendagai bezala eta lo egiteko lagungarri bezala erabiltzen zen tinta alkoholiko bat. Opio tintura preskribatu egin da, besteak beste, beherakoa izateko. Jan baino hogeita hamar minutu lehenago hartutakoan, hesteetako mugikortasuna nabarmen gutxitzen da, hesteei likidoa gorozkietan xurgatzeko denbora gehiago emanez.
Historikoki opioak adikzio-kausa gisa ikuspegi negatiboa izan badu ere, morfinaren eta opiotik isolatutako beste deribatu batzuen erabilera berrezarri da min kronikoaren tratamenduan. Dosi kontrolatuetan ematen badira, opiazeo modernoak benetako tratamendua izan daitezke min neuropatikorako eta beste min kroniko batzuetarako.
Opioa hainbat modutan kontsumitu daiteke:
Erreta
Tradizionalki, opio gordina ere erre daitekeen arren, opioa uretan diluituz eta su motelean berotuz prestatzen da. Gero, iragazi eta berriro berotzen da, ur guztia lurrundu arte. Emaitza argizaririk eta nahi ez diren bestelako substantziarik gabe erretzeko prestakin bat da. Prestakin hori morfina maila kontzentratuagoa du.
Infusioak
Infusioak prestatzeko, ur irakina jartzen da katilu batean eta jada birrinduta dagoen lehortutako landare, kapsula edo zurtoinak gehitzen zaizkio. Gero, estali eta zenbait minutu igaro ondoren, infusioa kontsumitzen da.
Zainetatik barne
Opioa heroina balitz bezala prestatzen da koilara batean, eta zuzenean injektatzen da zainetan. Metodo kaltegarria da, gerora mina eta hantura sortzen baititu.
Prestakin sendagarriak
Opioa hainbat prestakin magistral egiteko ere erabil daiteke, hala nola laudanoa eta elixir paregorikoa, ahotik irensteko.
Propietate kimiko eta fisiologikoak
Opioak bi alkaloide talde nagusi ditu. Morfina, kodeina eta tebaina dira osagai psikoaktibo nagusiak. Isokinolinek, hala nola papaberinak eta noskapinak, ez dute eragin esanguratsurik nerbio-sistema zentralean. Morfina da opioaren alkaloide ohikoena eta garrantzitsuena, guztizkoaren % 10etik 16ra, eta bere ondorio kaltegarri gehienen erantzulea da, hala nola: biriketako edema, arnasteko zailtasunak, koma edo bihotzeko edo arnas kolapsoa. Morfinak mu opioide hartzaileak elkartzen eta aktibatzen ditu burmuinetan, bizkarrezur-muinean, urdailean eta hesteetan. Erabilera erregularrak drogekiko tolerantzia edo mendekotasun fisikoa ekar dezake. Opioaren mendekotasun kronikoa dutenek 1906an Txinan edo gaur egungo Iranen, batez beste zortzi gramo opio kontsumitzen dituzte egunero.
Bai analgesia bai droga-mendekotasuna mu opioide hartzailearen funtzioak dira, morfinarekiko sentikorra den lehen aldiz identifikatutako opioide hartzailea. Tolerantzia hartzailearen superaktibazioarekin lotuta dago. Zainketa aringarrietan morfina epe luzera erabiltzeak eta min kronikoaren tratamenduak beti dakar pazienteak tolerantzia edo mendekotasun fisikoa garatzeko arriskua. Errehabilitazio-tratamendu mota asko daude, baita naltrexona, metadona edo ibogaina bidezko tratamendu farmakologikoak ere.
Alkaloideak
Opioak alkaloide hauek ditu, fenilalanina eta tirosina aminoazidoen metabolismotik eratorriak:
Fenantrenos (Morfinanos)
Morfina % 10-15 artean
Heroina
Kodeina
Tebaina
Bentzilisokinoleinak
Narkotina
Existentzia
Descartes
Zalantzaren azkeneko pausoa hirugarren hipotesi batekin ematen da, non zalantza hiperbolikoa den. Bigarren pauso honetan, zalantzak ez dio zentzumenei "eraso" egingo, baizik eta arrazoimena edo adimenari. Azkeneko hipotesia, jeinu engainatzailearena da, non jeinu gaizto eta ahalguztidun baten existentzia hipotetikoa planteatuko duen, gure ezagutza manipulatzen duena. Aipatzekoa da zalantza metodikoan duen jarrera eszeptikoa, ez dela autorea eszeptikoa delako. Kontrara, itxurazko prozesu eszeptikoa baliatuko du ezagutzaren euskarri epistemologikoa bilatzeko.
UZEI
UZEI (Unibertsitate Zerbitzuetarako Euskal Ikastetxea) terminologia eta lexikografia zentro bat da. Euskara berritu eta mundu modernora egokitzeko helburuarekin 1977an sortutako irabazi-asmorik gabeko elkartea da, edozein euskal hiztunek edozein lan-eremutan egokitasunez eta zehaztasunez erabil dezan. 1987an, 226/1987 Dekretuaren arabera eta berariazko lankidetza-hitzarmena izenpetuz, Eusko Jaurlaritzaren Babespeko Elkarte bihurtu zen hizkuntza-plangintzako ikerlanean aritzeko.
Existentzia
Descartes
Prozesu eszeptikoa amaitutzat ematen da, egia ziur bat ondorio gisa ateratzen duelako: “Eta nik ziurtasunez dakit existitzen naizela eta nire naturari edo zerizanari pentsatzen duen gauza bat izatea dagokiola eta ez dudala aurkitzen berari derrigorrez dagokion besterik ezer; eta hortik zuzen ondoriozta dezaket ni pentsatzen duen zerbait naizela eta horretan datzala nire zerizana."
UZEI
1989an, Onura Publikoko aitorpena eman zion Eusko Jaurlaritzak hizkuntzaren ikerketan eskaintzen dituen zerbitzuengatik, Euskal Autonomia Erkidegoaren interes orokorreko lanak sustatzen dituelako.
Existentzia
Descartes
Meditazio metafisikoak Beste modu batean esanda, nahiz eta gure zentzumenek huts egin dezaketen eta jeinu maltzurrak ni engaina nazake, argi dago zalantzak dituen zerbait naizela eta zalantzak ditudan heinean, pentsatzen dudan zerbait naizela. Beraz, hasieran aipaturiko egia ziurrera iristen da: cogito ergo sum edo pentsatzen ari naiz beraz, banaiz. Pentsatzen dudan heinean, ziurtasun guztiz jakin dezakedana da existitzen naizela.
UZEI
Euskalterm
Urtetan egindako hiztegi terminologiko guztiak banku terminologiko batean sartu ziren. Honela, 1986an Euskalterm terminologia-bankua sortu zen bere baitan.
Existentzia
Hume
David Hume (1711-1776) filosofo eskoziar enpirista izan zen. Giza ezagutzari buruzko ikerketa-n (1739) ez du bereizten objektuen existentzia eta horien ideia izatea. Are gehiago, objektu baten ideia izatea objektu beraren existentziaren frogapena dela defendatuko du. Izan ere, enpirista den heinean, esperientzia ezagutzaren erdigunean jarriko du.
Opio
Alkaloideak
Papaberina
UZEI
XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa
XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa sortzeko sustatzaile nagusia UZEI izan zen Andoni Sagarnaren zuzendaritzapean. Metodo oso zehatzak definitu zituen orduan, batetik hizkuntzaren erabileraren inbentarioa lortzeko, eta bestetik testu guzti horien "argazki ona" izan beharko zen lagin estatistikoa definitzeko. Ildo horretatik,
Oligolepis cylindriceps
Oligolepis cylindriceps Oligolepis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
UZEI
Lexikoaren Behatokia
Lexikoaren Behatokia proiektua Euskaltzaindiaren ekimenez abiatu zen, 2007an, Hiztegi Batuko Lantaldeak egindako proposamen bati erantzunez, eta lankidetzan Ixa Taldearekin, UZEIrekin eta Elhuyarrekin. Proiektuaren emaitza da izen bera duen corpusa, zeina web bidez kontsultatu baitaiteke. 60 milioi hitzeko testu-corpus bat eratu du 2017ra arte. Corpusa automatikoki prozesatuta dago, eta linguistikoki etiketatuta, eta hizkuntza-corpusek ohikoa duten kontsulta-funtzionalitatea eskaintzen dio erabiltzaileari.
Existentzia
Hume
Humek gogoaren pertzepzioaren baitan inpresioak eta ideiak ezberdintzen ditu. Oinarrian inpresioak daude. Inpresioak mementoan jasotako pertzepzioak dira eta horregatik, biziagoak dira. Izan ere, inpresioak zentzumenen edo esperientziaren bidez jasotzen ditugu.
Venâncio Aires
Venâncio Aires Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Existentzia
Hume
Bestalde, ideiak inpresioen kopiak dira hauek imitatzen dituztelako eta horregatik, inpresioak baino ahulagoak dira. Esaterako, ez da berdina beroaren mina sentitzea (inpresioa) eta bero horrek eragindako minean pentsatzea edo irudikatzea (ideia). Inpresioa (bat-batean atzemandakoa) biziago sentitzen dugu. Hau da, ideiak jatorrian inpresioak izango dituzte eta inpresio bakoitzetik eratorritako ideia inpresio horrekin antzekotasuna izango du. Beraz, ezin dugu objektu baten inpresiorik jaso ez dugun ideiarik izan eta zentzumenetatik hautemandakoa ezagutza-iturria denez, hautemandako inpresioak existitzen dira.
Kant
Immanuel Kant (1724-1804) Ilustrazioaren filosofo prusiar esanguratsuenetarikoa izan zen. Modernitatearen azkeneko pentsalarietariko bat dela kontsideratzen da. Kantentzat existentzia ez da jabetza bat. Izan ere, existentzia ez da predikatu erreala baizik eta zerbait absolutua. Hau da, existentziak ez dio zerbait gehitzen objektuaren errealitateari. Beraz, Kantek, existentzia objektuaren propietate bat ez dela ukatzetik, Jainkoaren existentziaren argudio ontologikoei kritika egin zien.
UZEI
Hiztegi terminologikoak
1977an hasita UZEIk 24tik gora hiztegi terminologiko sortu ditu: Fisika, Estatistika, Informatika eta Interne ... Hauek dira hiztegi terminologiko horietako batzuk:
Existentzia
Kant
Argudio ontologikoaren aldekoen esanetan, Jainkoaren kontzeptuak perfekzio guztiak dituen entitate gisa edo handiagoa ezin den izaki gisa ulertuta, Jainkoaren existentzia dakar. Izan ere, existentzia perfekzio bat baita eta existitzen den izakia existitzen ez den izakia baino handiagoa edo perfektuagoa baita. Kantek Arrazoimen hutsaren kritika-n argudio hauen aurka egin zuen:"Horrela, gauza bat pentsatzen dudanean, nahi ditudan predikatuen eta nahi ditudan askoren bidez (baita determinazio osoan ere), ez zaio gauzari batere gehitzen, gauza hori badela planteatzen dudanean. Bestela, existituko zena ez litzateke nire adigaian pentsatu nuen gauza bera izango, baizik eta hori baino gehiago, eta ezingo nuke esan nire kontzeptuaren objektua bera existitzen denik."
Aro Garaikideko filosofian
Existentziaren gaia logika formalaren aldetik zein XX. mendean indarra hartuko duten filosofiaren beste azpi-adarretatik (adibidez, fenomenologia eta existentzialismotik) jorratuko da.
Existentziaren filosofia eta Existentzialismoa
Existentzialismoa XIX. mendean sorturiko korronte filosofikoa da, zeinak XX. mendean garrantzi handia izango duen. Existentzialismoaren arabera, existentzia esentziaren aurrekoa da. Gauzak esanahi bat izan aurretik existitzen dira, bereziki gizateriaren kasuan.
Existentziaren filosofia kontzeptua erabiltzerako orduan buru-belarri egon behar da. Izan ere, hainbat filosofok termino hau ukatu dutelako bere pentsamendu filosofikoari esleitzean, autore hauen ikuspuntutik ez delako
Søren Kierkegaard
Kierkegaard (1813-1855) existentzialismoaren aitzindaritzat jo duten autore da, nahiz eta existentzialismo terminoa ez zen sortu XX. mendera arte. Existentzialismoaren autoreetako bat izanik, bere biografia aztertzeak garrantzia du bere pentsamendu filosofikoa ulertzeko. Kierkegaard oinazetsu eta existentziaren ideiaz kezkatuta bizi izan zen, eta azkenean kezka hori krisi existentzial bilakatu zen. Are, huts egin zuten bere buruaz beste egiteko saiakerak egin zituen. Fede kristau indibidualaren alde egin zuen, Jainkoarekiko harremanean Eliza bezalako instituzioak ukatuz.
Bere doktrinaren hainbat ezaugarri:
Jean-Paul Sartre
Existentzialismoaren autore paradigmatikoa da eta bere burua existentzialistatzat hartzen duen filosofo frantziarra da. Nabarmentzekoa da bere obra filosofikoa bitxia dela, zennaitetan literaturaren bitartez aurkeztua izan delako. Horien artean, Goragalea (1938). Izatea eta Ezereza (1943) aipatu beharreko liburua da. Horrez gain, Heidegger ren dizipulutzat kontsideratua izan da. Sartrerentzat existentzia esentziaren aurrekoa da. Hau da, gizakia ez da den bezalakoa: besterik gabe da. Beste hitzekin esanda, gizakia ezin da kategorizatu, ez da esentzia. Existentzia purua, sinplea, biluzia eta bere baitan dena da. Adibidez, pertsona baten existentzia definitzerako orduan Sartrerentzat baxua, ile gorria, itsua... esatea okerra da. Etiketa horiek guztiak bere esentzia definitzea izatea litzatekeelako. Gizakia ez da gauzak diren modukoak. Gizakia aldez aurretik, ezereza da eta askatasunera kondenatuta dago. Zentzu horretan, gizakiarengan jartzen duen erantzukizuna osoa da. Intersubjektibitatearen alde egiten du, gizakia beraz, ez da soilik bere ekintzen erantzule izango besteen eta besteekiko ekintzen erantzule ere izango da.
UZEI
Jarduerak
Egun hauek dira UZEIren jarduera-lerro nagusiak:
Lurralde-geografia
Lurralde-geografia zenbait eskualdetako mugak erabiltzen dituen lan geografikoko metodoa da, behar desberdinetara egokitutako deskribapenak lortzeko edo errealitate geografiko zabalak edo ez hain zabalak interpretatu eta aztertzeko lana errazteko.
Irizpideak zehaztea funtsezko arazoa da eskualde bat definitzeko, nahiz eta irizpide horien izaera izugarri alda daitekeen, erliebe fisikoa, populazio taldea, klima, hiri-nukleoa, eremu kontinentala, etab. eragin eremua bezalako parametro desberdinak onartuz, betiere, beharrezko homogeneotasuna errespetatuz.
Rochefort-sur-Nenon
Rochefort-sur-Nenon Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rochefort-sur-Nenon udalerrian erroldatutako biztanleak 580 ziren. Familiak 244 ziren, horien artean 64 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 296 etxebizitza zeuden, 252 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 26 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 248 etxeak ziren eta 47 apartamentuak ziren. 252 etxebizitza nagusietatik 176 bere jabearen bizilekua ziren, 69 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 10 etxek bi zituzten, 41 etxek hiru zituzten, 76 etxek lau zituzten eta 123 etxek bost zituzten. 184 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 103 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 129 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 403 ziren, horien artean 309 aktiboak ziren eta 94 inaktiboak ziren. 309 pertsona aktiboetatik 293 lanean zeuden (167 gizon eta 126 emakume) eta 16 langabezian zeuden (5 gizon eta 11 emakume). 94 pertsona inaktiboetatik 33 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rochefort-sur-Nenon udalerrian 248 unitate fiskal zeuden, 604,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.675 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 55 komertzioetatik, 8 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 12 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 2 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 tintoreria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Rochefort-sur-Nenon udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 464 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Opio
Alkaloideak
Noskapina
Narceina
Printzipio aktiboak erauzteko Gregory metodoa erabiltzen da. Landare osoa biltzen da, sustraiak eta hostoak baztertuz, birrinduz eta azidotan diluituz. Ondoren, azido/base prozesu batekin tratatzen da. Metodo hau Erresuma Batuan sortu zen Bigarren Mundu Gerran.
Efektuak eta ondorioak
Opioaren efektuak, droga gisa, lehen 15 minutu eta ordubeteko epean agertzen dira. Aipatu beharra dago efektuak indartsuagoak direla opioa jan bada erre ordez. Efektuak iraunkorrak dira, 12 ordu iraun dezakete giza gorputzean. Opioa hartzean, gorputzean sortzen duen sentsazioa estimulatzailea eta atsegina da, opioak dituen alkaloideak burmuinetara iristen direlako eta endorfinen hartzaileak okupatzen dituztelako.
Xouaxange
Xouaxange Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Opio
Efektuak eta ondorioak
Opioa edozein metodotan kontsumitzeak eragindako efektuen artean begi-niniak txikitzea, goragaleak, okadak, izerdiak, buruko minak, bertigoak, askotan pixa egiteko gogoa, idorreria, azalean azkura izatea, orgasmoak lortzeko zailtasuna eta nekea daude. Kasu askotan, motibazioa ere galtzen da. Nahiz eta drogaren efektuek euforia eta poztasuna sentiarazten dituen, kontzientziari eta errealitatearen ikuspenari ere eragiten die. Logura- eta erlaxazio-pertzepzioa ematen du, eta minari nolabait immune izatea eragiten du.
Xouaxange
Biztanleria
2007an Xouaxange udalerrian erroldatutako biztanleak 344 ziren. Familiak 112 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Opio
Efektuak eta ondorioak
Opioaren deribatuak toxikoak dira eta mendekotasuna sortzen dute. Era guztietako ondorio psikologiko eta fisikoak ditu, eta denboran zehar garatzean, kalte konponezinak eragin ditzake osasunean. Ondorioetako bat droga modu konpultsiboan kontsumitu nahi izatea da, eta, gainera, dosi handiagoetan. Efektua igarotzean, mina, goragalea edo beherakoa ere sentitzen da. Epe luzera, gorputzean gero eta narriadura handiagoa dakar, eragiten duen elikadura txarragatik eta arnasketa- eta zirkulazio-arazoengatik. Horretaz gain, kontzientzia-arazoak, ahanzturak, memoriarik eza eta eraldatutako errealitatearen ikuspegia ere eragiten ditu.
Xouaxange
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 131 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 10 hutsik zeuden. 119 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 76 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 9 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 79 etxek bost zituzten. 99 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Aïssata Touré Kane
Biografia
Aïssata Kane 1938an jaio zen Dar Barkan, Senegal ibaiaren ibarrean, Nuakchotetik, Mauritaniaren hiriburutik 350 kilometrora. Tokiko botere politiko eta erlijioso handiko familia batekoa zen. Mame Ndiack Eliminane Abou Kaneren alaba zen 1923tik 1976ra bitartean barruti-buru eraginkorra. Lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak egin zituen Saint-Louisen, garai hartan Senegaleko eta Mauritaniako hiriburuan, eta ikasteko baimena izan zuen lehen neskatoetako bat izan zen, eta hori pentsaezina zen garai hartan. Gero Senegalen jarraitu zituen ikasketak.
Xouaxange
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 237 ziren, horien artean 176 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 176 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (82 gizon eta 73 emakume) eta 21 langabezian zeuden (12 gizon eta 9 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Aïssata Touré Kane
Biografia
Moctar Tourérekin, Frantziako funtzionarioarekin (1961eko independentzia baino lehen) ezkondu zen, eta Bruselara eraman zuten. Soziologia-urte bat ikasi zuen Bruselako unibertsitate librean, eta Letra-diploma lortu zuen. Nuakchotera itzuli ziren 1960ko azaroan independentzia aldarrikatuz. Frantseseko irakaslea izan zen 1963tik 1967ra.
Xouaxange
Diru sarrerak
2009an Xouaxange udalerrian 116 unitate fiskal zeuden, 336,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.761 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Aïssata Touré Kane
Biografia
1957an neskatoak eskolatzeko batzorde bat sortu zuen, eta independentziaren ondoren, 1961ean, Mauritaniako Emakumeen Batasun Nazionalaren sortzaileetako bat izan zen. Mauritaniar Herriaren Alderdiari (PPM) atxiki zitzaion, garai hartan alderdi bakarra baitzen. Gazteriaren Kontseilu Goreneko kide ere izan zen, gero, Emakumeen Kontseilu Goreneko kide. Erakunde hori independentziaren ondoren sortu zen, emakumeek hezkuntza eta ekonomia eskuratzeko aukera berdinak izan ditzaten. Kontseilu horren buru izan zen 1971etik 1978ra.
Xouaxange
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 jatetxe.
Aïssata Touré Kane
Biografia
Mauritaniako emakumeentzako Mariemou aldizkaria ere zuzendu zuen, Mariem Daddah-ren laguntzarekin.
Xouaxange
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Aïssata Touré Kane
Biografia
1975ean, Familia Babesteko eta Gizarte Gaietako ministro izendatu zuten, eta Mauritaniako lehen emakume ministro izan zen. Nesken eskubideetan aurrera egiteko, alaben eskolatze-ziurtagiriak aurkezteak baldintzatzen du familiari ostatua ematea. Gazteen gainelikadura behartuaren arazo kulturalari ere aurre egin behar izan zion. Ohituretan oinarritutako praktika da, eta obesitatea ezkontza goiztiarra errazteko erabiltzen den edertasun-kanona dela uste zuen. Hala ere, hiru urte besterik ez zuen iraun 1978ra arte, Mauritaniaren eta junta militarrak Fronte Polisarioaren arteko gatazka armatuan ahuldutako gobernua suntsitu zuenean.
Xouaxange
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Aïssata Touré Kane
Biografia
Une horretatik aurrera, Mauritaniako boteretik urrundu zen, eta nazioarteko ekintzan jarri zuen arreta. Nazio Batuetako erakundeen aholkularia izan zen, hainbat erakundetako lehendakaria, besteak beste, familia-organismoen nazioarteko batasunekoa, gero familiaren erakunde panafrikarrekoa, eta gero emakume frankofonoen nazioarteko elkartekoa. Halaber, Mauritanian ingurumena babesteko elkarte ekologikoaren buru izan zen.
Emakumeen eskubideak
Kanek ospe nazionala izan zuen emakume eta nesken eskubideen defendatzaile gisa ministro izan eta gobernukide izan aurretik. Mauritanian emakumeen osasuna eta hezkuntza hobetzeko ahaleginak bideratu zituen, eta herrialdeari beste lege-kode bat eman zionean, gobernuak arrakastaz presionatu zuen ezkontza-eskubideen gaineko xedapen bat sartzeko. Halaber, Mauritaniako Parlamentuan emakumeen ordezkaritza-kuota sartzea lortu zuen. Hasiera batean %10ean kokatu zen eta harrezkero igo egin da. Ministerioan iraun zuen bitartean, Kanek programa bat sartu zuen ezkontza poligamoen tasa murrizteko, eragin txikiagoa izan zuen (EMG) emakumeen mutilazio genitalari dagokionez. Mauritanian zabaldutako praktika bat denez, zera azaldu zuen, prozedura aurrera eramaten ari diren guztiek hainbat zigorri aurre egitea eta praktika desagerrarazteko lan egitea beharrezkoa zela. Kanek maila handiko gobernu-funtzionarioen laguntza jaso zuen, besteak beste, Daddah presidentearena, baina bere erreforma erradikalenetako batzuk lortzeko kontserbadore erlijiosoak aurka izan zituen.
Tropidophorus baconi
Tropidophorus baconi Tropidophorus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Gurpil-aulkiko saskibaloi
Gurpil-aulkiko saskibaloia, gurpil-aulkian egiten den saskibaloi mota da, ezgaitasun fisikoa duten pertsonentzat pentsatua. Saskibaloiaren arauak gurpil-aulkien berezitasunetara egokitu dira, kirolarien ezgaitasun mailak ere harmonizatuz.
Lautertal
Lautertal Alemaniako udalerria da. Hessen estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Gurpil-aulkiko saskibaloi
Lehiaketen artean, aipatzekoak dira Paralinpiar Jokoak eta urrezko kopa, bi urtean behin ospatzen dena Kanada, Australia, Estatu Batuak, Britainia Handia, Herbehereak eta Japoniaren parte hartzearekin.
Historia
1944an, Ludwig Guttmannek, Ingalaterra ko Stoke Mandeville ospitaleko errehabilitazio-programaren bidez zenbait kirol egokitu zituen gurpil-aulkira eta saskibaloiaren kasuan Netball gurpil-aulkia deitu zion.
1948ko Paralinpiar Jokoetan Netball gurpil-aulkia sartu zen. 1952an, Herbehereetako talde bat Britainiako taldearekin lehiatzera gonbidatu zuten, International Stoke Mandeville-Games (ISMG) sariaren lehen kopa bihurtu zena eta ordutik urtero ospatzen dena.
Egungo gurpil-aulkiko saskibaloia, 1956an jokatu zen lehen aldiz Stoke Mandeville-Games Nazioarteko Kopan. Pan Am Jets talde estatubatuarrak irabazi zuen txapelketa.
1973an, Stoke Mandevilleko Jokoen Nazioarteko Erakundeak (ISMGF Federazioa) gurpil-aulkiko saskibaloiaren lehen azpiatala ezarri zuen. Une hartan, ISMGF izan zen munduko erakunde gobernatzailea gurpil-aulkian egiten diren kirol guztietarako.
1989an, ISMGFk gurpil-aulkiko saskibaloiko azpi-atalaren izena aldatu zuen, eta Gurpil-aulkiko Saskibaloiaren Nazioarteko Federazio izendatuz.
1993an IWBF nazioarteko gurpil-aulkien saskibaloi-erakunde bihurtu zen, kirola egiteko erantzukizun osoarekin. Hurrengo urteetan, IWBF handitu egin zen kide-kopuruan; programa aktiboak dituzten gurpil-aulkietako Saskibaloiko Erakunde Nazionalen (NOWB) kopuruaren arabera, Nazioarteko Federazioa lau eremu geografikotan eratu zen: Afrika, Amerika, Asia/Ozeania eta Europa.
Araudia
Arauak, funtsean, saskibaloiarenak dira, baina kirolarien ezgaitasun mailak hartzen dira kontuan, 1etik 4,5era bitarteko puntuazioa aplikatuz. Zelaian dauden 5 jokalariek ezin dituzte 14 puntu baino gehiago izan klub mailan eta 14 puntu selekzioen mailan. Gurpilaren diametroa 68 zentimetro dira.
Makoto Shibahara
Makoto Shibahara (柴原 誠, 1992ko apirilaren 23a - ) Japoniako futbolaria da.
Gurpil-aulkiko saskibaloi
Araudia
Taldea mixtoak dauden tokietan, ezintasunik ez duten atletek 4,5eko puntuazioa dute, aldiz ezintasun-maila handiena duen kirolaria (bularraren azpiko paraplegia osoa bezala) 0,5ekoa.
Nazioarteko lehiaketak
Hauek dira ekitaldi nagusiak: saskibaloiko paraolinpiar jokoak, munduko IWAS jokoak (IWAS World Games) eta IWBF Munduko Txapelketa (IWBF World Championship).
Emakumezkoak
Ana Aguiriano jolakari aitzindaria izan zen, egun beste emakume kirolari batzuk ere nabarmendu dira, besteak beste, Agurtzane Egiluzek, Beatriz Zudairek eta Miren Lanzagortak.
Gertrudis de la Fuente
Gertrudis de la Fuente Sánchez (Madril, Espainia 1921eko abuztuaren 21a - ib., 2017ko urtarrilaren 23a) biokimikaria, farmazian doktorea eta Ikerkuntza Zientifikoen Kontseilu Nagusian (CSIC) ikerkuntzako irakasle izan zen. Entzimologian espezializatua, Biokimikan espainiar aitzindari izan da. Espainiar Gobernuak olio toxikoaren sindromearen konponbiderako eratutako komisioa koordinatzearen arduradun izan zen. Alberto Sols biokimikariarekin batera, Gertrudisen lana erabakigarria izan zen Entzimologiaren Institutuaren sorkuntza eta garapenean, “Alberto Sols” Ikerkuntza Biomedikoen Institutuan bihurtuko zena, CSIC eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoaren zentro mistoa.
Biografia
Gertrudis de la Fuente 1921eko abuztuaren 21ean jaio zen Madrilen. Zientzialari garrantzitsua ez ezik, emakume argia, eskuzabala, arduratsua eta saiatua zen. Familia umilekoa zen, aita burdinbideetako langile. Baina familiak, kulturarekiko eta jakintzarekiko gogoa sustatzen jakin zuen, baita justizia eta berdintasunarekiko konpromisoa ere. Horrela, Gertrudisek oso gaztetatik erakutsi zuen ikasteko eta jakiteko etengabeko nahia.
Sei urte zituenean, familiarekin batera Caceresko burdinbideetako herrixka batera lekualdatu zen. Bertan burutu zituen lehen mailako ikasketak, landa gune hartan emakumeek lehen edo bigarren mailako ikasketetatik haratago ikasten ez zutelarik. Honen ondorioz, ezin izan zuen bertan batxilergora sarbide izan, 1935.urtera arte bere aita jubilatu eta hiriburura bizitzera itzuli ziren arte. Berehala nabarmendu zen, geometriarekiko grin handia erakutsiz.
Gizartearen oztopoak
Bere haurtzaroan, treneko makinista izatearekin amesten zuen, baina garai horretan gizonezkoentzat bakarrik esleituta  zeuden lanbide horiek. Emakumeek soilik lehen edo bigarren hezkuntzara sarbidea izan zezaketen. Gertrudisek XX. mendearen erdialdean emakume espainiarrek zituzten arazo klasikoak pertsonifikatu zituen: hezkuntza eskuraezina, lanbide pentsaezinak eta gizonezkoen azpitik kokatzen zituzten aurreiritziak. Baina, familiak erakutsitako baloreen artean, berdintasuna egoteaz gain, aitonaren ahotik entzun zituen honako hitzak: “Horretarako balio badute, neskek ere ikasi egin behar dute.” Horrela, erraza izan ez bazen ere, bere ikasteko nahiari jarraituz, batxilergoa amaitzea lortu zuen, 1942.urtean, 21 urterekin, bere ikasketak eten behar izan baitzituen Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz.
Ikasketak eta eginiko ibilbidea lan munduan
Batxilergoa amaituta, bere etorkizuna Kimikan zegoela ulertu zuen. 1948an Madrilgo Complutense unibertsitatean Kimika Zientzietan lizentziatu zen, non biokimikarekiko interesa piztu zitzaion. Kimikako unibertsitate ikasketak burutzen zituen heinean, Fisika Zientzietako karrerako klaseetara joaten zen, matrikulatua egon ez arren, irakasleekin zuen harreman onari esker. Farmazia Fakultatean, Angel Santos Ruiz Biokimikako katedradunarekin doan lan eginez hasi zuen bere ikertzaile ibilbidea. Aldi berean, lehen hezkuntzako eskola batean zientzietako klaseak ematen zituen, horrela eskuratuz lehenengo soldata. 1950ean doktoradutza tesia egiteko beka bat lortu zuen 1954an amaitu zuena. Tesia amaitu baino lehen Alberto Sols ezagutu zuen, eta honek berarekin lan egitea eskatu zion. Horrela, tesia amaitutakoan bere laborategian sartu zen, berarekin batera ikerketa ugari eginez eta artikuluak idatziz, besteak beste, Nature aldizkari ospetsuarentzat.