cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Araulas
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 369 ziren, horien artean 265 aktiboak ziren eta 104 inaktiboak ziren. 265 pertsona aktiboetatik 234 lanean zeuden (143 gizon eta 91 emakume) eta 31 langabezian zeuden (12 gizon eta 19 emakume). 104 pertsona inaktiboetatik 50 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Araules udalerrian 261 unitate fiskal zeuden, 640 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.614 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina, 2 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Araules udalerrian 49 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.204 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Frantzia-Prusia Gerra
Frantzia-Prusia Gerra edo Frantzia-Alemania Gerra 1870eko uztailetik 1871ko maiatzera arte izandako gerra izan zen. Emseko telegrama k piztu zuen. Frantziaren eta Prusiaren artekoa bainoago, Frantziaren eta Alemaniaren artekoa bat izan zen, Alemaniako beste estatu batzuek Prusiarekin bat egin zutelako (Bismarckek hala prestatua). Horixe zen, hain zuzen ere, Alemaniaren bateratzea sortu zuen kausetako bat.
Aurrekariak
1866an Prusia Austria-Prusia Gerra tik garaile irten ondoren, bere inguruan Alemaniaren bateratzea bilatu zuen. Frantziak, aldiz, Luxenburgo eta beste eskualdeak anexionatu nahi zituen, baina ez zuen beste herrialdeen babesa Prusiaren aurka egiteko.
Joan Prim espainiar jeneralak Karlos Antonio Hohenzollern-Sigmaringengoa bisitatu zuen, haren seme Leopoldok Espainiako tronua onar zezan; Otto von Bismarck prusiarra onespenaren alde azaldu zen. Baina Prusiak ez zuen Kuban Espainiako subiranotasuna nahi eta akordioa desegitekotan izan ziren.
Cunningtonia longiventralis
Cunningtonia longiventralis Cunningtonia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Frantzia-Prusia Gerra
Aurrekariak
1870eko uztailean Parisen onespenaren berri izan zuten. Iritzi publikoak Frantzia ren erantzuna eskatu zuen. Hala eta guztiz ere, handik gutxira Karlos Antonio Hohenzollern-Sigmaringengoak bere semearen ukazio publikoa azaldu zuen. Parisek, orduan, Emsera bere enbaxadorea bidali zuen, Leopoldoren uko idatzia lortzeko, baina Gilen I.a Alemaniakoak ez zuen halakorik onartu.
Kaiserr ak gertatutakoa Bismarcki telegrama baten bidez kontatu zion. Orduan, Bismarckek telegramaren testua aldatu (Gilen I.a frantziar enbaxadorea kaleratu balu bezala) eta prentsan zabaldu zuen. Horrek frantsesak sutan jarri zituen eta Otto von Bismarckek Alemaniako hegoaldeko estatu guztiak batzea lortu zuen.
Garapena
Frantziako gudarosteak ezin izan zitzaion Alemaniakoari gailendu: azken horrek Moltke, Manteuffel eta Roon zituen gidari, eta askoz hobeto hornituta zegoen. Frantsesen lehen hondamendien ondoren (Wissembourg, Froeschwiller-Reichshoffen, Forbach-Spicheren, 1870eko abuztuaren hasiera), alemaniarrek Estrasburgo (iraila) eta Nancy hartu zituzten; Bazaineren gudarosteak Metzera erretiratu behar izan zuen (abuztuaren 18a), eta bertan errenditu zen urriaren 27an. Hari laguntzeko eratutako Mac-Mahonen gudarostea, Chalonsen sortua, Sedanen garaitu zuten (irailaren 2a).
1871ko urtarrilaren 28an, Defentsa Nazionaleko gobernuak armistizioa izenpetu zuen. Parisko herritarrek, ordea, ez zuten onartu, eta errenditu izanak tirabira handiak sortu zituen gobernu ofizialaren (Biltzar Nazionala eta Thiers) eta indar iraultzaileen artean; horiek 1871ko martxoaren 18an gobernu iraultzailea eratu zuten: Parisko Komuna. Azkenean matxinada zapaldu bazuten ere (maiatzaren azkena), gobernuak bakearen lehen puntuak Versaillesen izenpetu zituen (otsailaren 28an) eta Frankfurteko hitzarmena ondoren (1871ko maiatzaren 10a).
Ondorioak
Frankfurteko itunaren bitartez, Bismarckek baldintza gogorrak ezarri zituen Frantziari: Alsazia-Lorena eta bere ikatz-meategiak galtzea, isun handiak eta abar.
Frantzian Inperioa erori zen eta Frantziako Hirugarren Errepublika aldarrikatu zuten.
Bismarckek Aliantza Hirukoitza sortu zuen Austria eta Italiarekin batera. Frantziak, berriz, Errusiarekin Biko Aliantza eta 1904an Erresuma Batuarekin Entente Cordiale sortu zituen, gero Entente Hirukoitza izan zena.
Zauriak ez ziren ondo osatu eta bi aliantzak Lehen Mundu Gerran borrokatu ziren.
Alfonso Zapico
Alfonso Zapico (San Martín del Rey Aurelio, 1981-) komikigile asturiarra da. Bere lehenengo liburua Frantzian argitaratu ondoren, hurrengo biak Bilboko "Astiberri" argitaletxearekin kaleratu ditu.
Bestela, kolaborazioak egin ditu "La Nueva España" egunkarirako gaztelaniaz eta asturieraz ordea "Les Noticies" astekarian eta "El Gomeru" aldizkari espezializatuan.
Colo-Colo
Colo-Colo (izen osoa Club Social y Deportivo Colo-Colo) Txileko futbol talde nagusietakoa da, Santiago hiriburukoa. Herrialdeko 30 liga irabazteaz gain 1991ean Libertadores Kopa irabazi zuen.
Ariarates VI.a
Ariarates VI.a Epifanes Filopator, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 130 eta K.a. 116 bitartean, eta aurreko erregea izan zen Ariarates V.aren seme txikia. Bere bost anai-arreba nagusiak, bere ama Nisak hil zituen, nork erregina bihurtu nahi zuen bere senarra hil ondoren, baina, txikiena, dinastiari leiala zen herriak salbatu zuen. Nisak, heriotz zigorra jaso zuen bere krudeltasunagatik, eta Ariarates VI.a errege bezala koroatua izan zen.
Sri Muktsar Sahib barrutia
Sri Muktsar Sahib barrutia Indiako barruti bat da, Firozpur dibisioan, Punjab estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Ariarates VI.a
Gertaera hauek, aitzakia bikaina izan ziren Pontoko Mitridates V.a Evergetes erregearentzat, herrialdearen gaineko bere kontrola ezartzen saiatu zena. Horregatik, Ariarates, bere alaba Laodizearekin ezkondu zuen, baina bere seme Mitridates VI.ak, Kapadozia Pontoren erresuma satelite bihurtzeko nahikoa ez zela uste izan zuen, eta Ariarates hiltzea agindu zuen.
Sussey
Sussey Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Ariarates VI.a
Erresuma, denbora laburrez, Laodizeak gobernatu zuen, baina Nikomedes III.a Bitiniakoaren inbasioa jasan zuen, erregina alargunarekin ezkondu zena. Baina, handik gutxira, Mitridates VI.ak kanporatu zuen, tronuan Ariarates VII.a jarri zuena, Ariarates VI.aren semea.
Sussey
Biztanleria
2007an Sussey udalerrian erroldatutako biztanleak 244 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 197 etxebizitza zeuden, 108 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 84 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 195 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 108 etxebizitza nagusietatik 84 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 82 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Maxwell (Nebraska)
Maxwell Nebraskako herri bat da. Lincoln konderrian kokatua dago. 2010ean 312 biztanle zituen, 0.88 kilometro koadrotan banatuta.
Sussey
Diru sarrerak
2009an Sussey udalerrian 106 unitate fiskal zeuden, 245 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.761 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa eta 1 jatetxe.
2000. urtean Sussey udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.802 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ausejo
Ausejo Errioxako iparraldean dagoen udalerria da, 2005ean 887 biztanle zituena.
Compans-Caffarelli (Tolosa Okzitaniako metroa)
Compans-Caffarelli Tolosa Okzitaniako metroaren geltokia da, Tolosa Okzitania udalerrian kokatuta dagoena, boulevard Lascrosses eta rue Lascrosses artean hain zuzen.
Geltokia 2007ko ekainaren 30an ireki zen, Tolosa Okzitaniako metroaren tolosa blinea Bòrdaroja eta Ramonvila arteko luzapenarekin.
Historia
2007ko ekainaren 30an ireki zen Compans-Caffarelli geltokia.
Ausejo
Ardogintza
Herria Errioxako ardoaren ekoizle nagusietakoa da "Errioxa Baxua" azpieskuldean.
Letheobia somalica
Letheobia somalica Letheobia generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Compans-Caffarelli (Tolosa Okzitaniako metroa)
Hiriko busa
Geltokia eta linearekin konekta da.
Hiriarteko busa
Geltokia Arc-en-Ciel sarearen 343, 362, 363, 365, 369, 373 eta 388 linearekin konekta da.
Villavard
Villavard Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 133 etxebizitza zeuden, 67 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 55 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 101etxeak ziren. 67 etxebizitza nagusietatik 52 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 64 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 23 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (42 gizon eta 35 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Villavard udalerrian 65 unitate fiskal zeuden, 148,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.392 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Villavard udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gymnothorax cribroris
Gymnothorax cribroris Gymnothorax generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Mare Imbrium
Mare Imbrium (Euriaren itsasoa) ilargi-itsaso zabala da, Ilargiaren iparraldean dagoena. Ilargiko hirugarren itsasorik handiena da, iparraldetik hegoalderantz 1.145 kilometroko luzera izanik.
Mendebaldean Oceanus Procellarum, ipar-ekialdean Sinus Iridum eta ekialdean Palus Nebularem ditu. 1651n Giovanni Ricciolik izendatu zuen.
Luna 17 sunda eta Apollo 15 misioak bertan ilargiratu ziren. David Scott eta James Irwin hiru egin eman zituzten bertan.
Le Mesnil-Réaume
Le Mesnil-Réaume Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Mesnil-Réaume udalerrian erroldatutako biztanleak 502 ziren. Familiak 188 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 70 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 87 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 3 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 194 etxebizitza zeuden, 186 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 192 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 186 etxebizitza nagusietatik 164 bere jabearen bizilekua ziren eta 22 alokairuan okupaturik zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 49 etxek lau zituzten eta 113 etxek bost zituzten. 170 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 70 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 102 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 309 ziren, horien artean 226 aktiboak ziren eta 83 inaktiboak ziren. 226 pertsona aktiboetatik 211 lanean zeuden (105 gizon eta 106 emakume) eta 15 langabezian zeuden (7 gizon eta 8 emakume). 83 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Mesnil-Réaume udalerrian 214 unitate fiskal zeuden, 577 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.019 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Le Mesnil-Réaume udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mare Fecunditatis
Mare Fecunditatis (Emankortasunaren itsasoa) ilargi-itsaso zabala da, Ilargiaren hegoaldean dagoena. Ilargiko laugarren itsasorik handiena da, 840 kilometroko diametroa izanik.
Mendebaldean Mare Tranquillitatis eta ekialdean mare Crisium eta Mare Nectaris ditu.
NGC 711
NGC 711 galaxia bat da, Aries konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Kunzang Choden
Kunzang Choden (Bumthango barrutia, Bhutan, 1952 )​ ingelesez idazten duen bhutandar idazlea da.
Biografia
Bere gurasoak lurjabeak ziren eta bederatzi urte zituela Indiako eskola batera eraman zuten; bertan ikasi zuen ingelesa. Delhiko Indraprastha Collegen psikologia ikasi zuen eta Nebraska-Lincoln Unibertsitatean soziologia titulua eskuratu zuen. Nazio Batuen Erakundearen Butango garapenaren aldeko programan lan egin du eta, gaur egun, suitzarra den bere senarrarekin bizi da Timbun. Bi alaba eta seme bat dute.
Maywood (Nebraska)
Maywood Nebraskako herri bat da. Frontier konderrian kokatua dago. 2010ean 261 biztanle zituen, 1.64 kilometro koadrotan banatuta.
Gymnothorax davidsmithi
Gymnothorax davidsmithi Gymnothorax generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Bertso zaharrak
Bertso zaharrak 1974an Xabier Lete, Antton Valverde eta Julen Lekuona abeslariek plazaratu zuten bertso zaharren bilduma izan zen. Bilduma bi albumetan zabaldu ziren. Bertsoak garaiko estiloan musikatuak izan ziren eta, horrela, zabalkunde handia ezagutu zuten. Jatorrizko edizioa Herri Gogoa Edigsa konpainiak egin zuen. Lanak, nolabait, bertsolaritza zabaldu eta sustatu nahi zuen eta helburu horrekin hiru abeslariek plazaz plaza aritzeko espektakulua sortu zuten, gero albumen oinarria izango litzatekeena. Azala Felix Garridok atondu zuen.
Bertsoak
Bi album ziren, beraz lau alde zituen:
Acanthosaura capra
Acanthosaura capra Acanthosaura generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Trichiurus australis
Trichiurus australis Trichiurus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichiuridae familian sailkatzen da.
2018ko Emakumeen Euskal Bira
2018ko Emakumeen Euskal Bira euskal txirrindularitza lasterketa horren 31. edizioa izan zen, maiatzaren 19tik 22ra artean egin zutena. 2018ko Emakumezkoen UCI World Tour hamabigarren proba izan zen.
Pocha Lamadrid
María Magdalena «Pocha» Lamadrid (Ciudad Evita, Argentina,1945eko apirilaren 17a - íbid. 2021eko irailaren 27a) ekintzaile afroargentinarra izan zen, eta «Afrika Bizi» gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea.
Biografia
María Magdalena Lamadrid 1945eko apirilaren 17an jaio zen Ciudad Evitan, Buenos Aireseko metropoli-eremuan. Erregeordetzaren garaian Rio de la Platako eskualdera eramandako esklabo zuluen ondorengo afroargentinarren bosgarren belaunaldia izan zen. Bere herenaitona esklabo liberto bat izan zen, Gregorio Aráoz de Lamadrid jeneralarekin lan egin zuena, eta haren abizena hartu zuen, garai hartako esklabo libertoen ohitura zen bezala.
Lamadrid 2021eko irailaren 27an hil zen, 76 urte zituela, jaiotzen ikusi zuen herrian. Urte horretako azaroko ospakizunak, Afroargentinartasunaren Hilabetea eta Afroargentinarren eta Afro Kulturaren Eguna, Pocha Lamadriden oroimenari eskainiak izan ziren argentinar gobernuaren eskutik.
Militantzia
1996an, Lamadridek Garapenerako Banku Interamerikarreko ikertzaile talde batekin lan egin zuen, Argentinako gizartearen sustrai afrikarrak ikertu nahian. Ondoren, 1997ko apirilean, «Africa Vive» gobernuz kanpoko erakundea sortu zuen, «afroargentinar, eta afrikar komunitatearen balioak berreskuratzeko eta gure herrialdeko afrikarren ondorengoak oraindik biktima diren diskriminazioaren eta ahanzturaren aurka borrokatzeko» lan egiten duena. Miriam Gomes Argentinako Elkarte Caboverdeanoko presidenteak esan zuenez, Pocha arrazakeriaren aurka borrokatzera bultzatu zuena zera izan zela: "11 edo 12 urterekin lanera irten eta gure neska-mutilekin, zaharrekin, zer gertatzen zen ikustea izan zen. Bi muturrek kezkatu zuten beti, afro zahartzaroak eta afro haurtzaro eta nerabezaroak».
2001ean, Lamadridek Bueno Aires Hiriko Herriaren Defentsa Erakundearekin lan egin zuen afroargentinar biztanleriaren zentsu bat egiteko hiriburu federalean, urte horretan egin zen errolda nazionalarekin batera. Errolda horrek (1869tik aurrera egindako aurreko errolda guztiek bezala) ez zuen autodeskribapen etnikoari edo arrazari buruzko galderarik egin. Lamadrid beraren arabera, 2002rako bi milioi argentinar afroondorengo baino gehiago zeuden, baina horietako askok ez zuten beren burua halakotzat hartzen, Argentinako gizartean txertatutako nozio arrazisten ondorioz.
2002an, bere izena ezaguna egin zen Ezeizako Pistarini Ministroa Nazioarteko Aireportuan gertakari arrazista bat izan ondoren. Panamako konferentzia batean parte hartzeko hegazkin bat hartzen saiatzean, aduanako ofizial batek atxilotu zuen, pasaportearen baliozkotasuna zalantzan jarri zuelako, Lamadrid "argentinarra eta beltza" izatea ezinezkoa zelako.
Lamadrid eta Africa Viveko militantziak afroargentinarren autoidentifikazioa 2010eko errolda nazionalean kontuan hartuko zuen galdera bat sartzen lagundu zuen. 2015. urtean, Buenos Aireseko Hiri Autonomoko "pertsonalitate nabarmena" izendatu zuten Porteña Legegintzaldiak.
Ireneo Lyongoa
Ireneo Lyongoa (baita San Ireneo bezala ezagutua) (Εἰρηναῖος; Esmirna, 130 – Lyon, 202) Greziako elizako apaiz eta martiria izan zen, Lugdunumgo apezpikua. Galiako apostolu izan zen, eta hainbat misiolari bidali zituen lurralde hartara. Viktor Aita Santuaren kontra egin zuen, haren gogortasunari gehiegizko iritzirik. Bi lan aipagarri idatzi zituen: Adversus Haereses ("Heretikoen kontra") eta "Irakaskuntza apostolikoaren azalpena". Jaieguna, ekainaren 28a.
Easo Ederra (argipena)
Easo Ederra izenak, jatorrian gaztelaniaz La Bella Easo edo Bella Easo deituak, adiera zenbait ditu:
Egin (egunkaria)
Egin Euskal Herriko egunkari enblematikoa izan zen, 1977an lehenengo alea argitaratu zuena. Batez ere gaztelania erabiltzen zuen, baina euskara eta frantsesa ere bai. Hernanin inprimatzen zen eta Orain S.A. enpresa zen egunkariaren jabea. Egunkari ezkertiar eta abertzalea zen.
1998an, Baltasar Garzón epailearen aginduz itxi zuten, ETAren zati bat zelakoan. Egunkari horren itxiera Dena da ETAren lehen urratsa bilakatu zen.
Historia
Eginek hainbat eraso pairatu zituen bere sorreratik, bai Espainiako Estatuaren aldetik, eta baita inkontrolatuen aldetik ere. 1985ean, GALek Xabier Galdeano egunkariko erredaktorea hil zuen.
Itxiera
Egin itxi eta biharamunean Euskadi Información behin-behineko egunkaria kaleratzen hasi ziren, harik eta 1999ko urtarrilaren 30ean, Gara egunkaria sortu zen arte.
Epaia Eginen alde
Egin itxi eta handik 11 urtera, 2009an, itxiera bidezkoa ez zela iritzi zion Espainiako Epaitegi Gorenak. Hala eta guztiz, jadanik Egineko langile zein zuzendaritza taldekoek gartzela zigor zein beste zigor mota gogorrak jasota zeuzkaten eta ez zieten dirurik edo besterik itzuli.
AVT edo Terrorismoaren Aurkako Erakundeak gogor kritikatu zuen erabaki hori: erakunde horren iritziz, egunkariko langile zein enpresak ordainetan dirua edo zer edo zer eskatu ahalko zuten epaia ikusi eta berehala. AVTren beldurrak ezerezean geratu ziren. Izatez, Eginek edo bere langileek ordainetan ez zuten ezer jaso: horrez gain, beraien materiala hondatu, hautsi eta alferrik galdu egin zen. Itxi ondoren, beraien estudioetara sartzeko baimenik gabe egon ziren urteetan eta Espainiako gobernuaren menpe egondako material gehienak desagertu, apurtu edo galdu egin dira.
Espainiako polizia nazional batek esandakoa
Enrique Pamiée EAEko poliziaburuak zera esan zuen 2021ean idatzitako liburuaren hariraː «Gau hartan, Hernanik Normandiako lehorreratzea zirudien; [polizien zabalpen] izugarria zegoen eta Garzón Donostiara joana zen, operazioa eremutik bertatik zuzentzeko... Egunkariak erredakzioa, administrazioa eta errotatiba zeuzkan nabean sartzera gindoazen, eta, gainera, Egin irratia eta Orain SA argitaletxea ixtera gindoazen. Adrenalina gorenean zegoen eta, sartu ginenean, bertan zeudenak neutralizatzen hasi ginen [...] Agindua zen errotatibek ezin zutela funtzionatu, baina ez genekienez erabiltzen, kide batek burnizko barra bat hartu zuen eta kolpeka hasi zitzaion hortik zegoen panel bati…». «Egia esan, gozatu zen harekin».
Bitxikeriak
Egin itxi eta gutxira, orduko Espainiako lehendakari Jose María Aznarrek zera esan zuenː "Norbaitek pentsatu zuen Egin egunkaria ixtera ez ginela ausartuko, ezta?". Eta zeharka Garzónen agindupean egindako itxiera, benetan bere agindupean egindako erabakia izan zela esan zuen. Urte horietan IUko buruzagi Julio Anguitak esaldi hori kontuan hartuta Aznarrek bere burua salatu zuela esan zuen eta itxieraren benetako agindua Espainiako Gobernuak eman zuela ziurtatu zuen.
2019an, egunkaria itxi eta handik 21 urtera, Gara egunkariak 3 milioi eurotik gora ordaindu behar izan zizkion Gizarte Segurantzari, Eginen zorragatik. Arrazoia zera zen, "enpresen arteko ondorengotza ideologikoa" izatea,Auzitegi Gorenekoa Baltasar Garzón epailearen iritziz.
Trichiurus brevis
Trichiurus brevis Trichiurus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichiuridae familian sailkatzen da.
Branson (Colorado)
Branson Coloradoko herri bat da. Las Animas konderrian kokatua dago. 2010ean 74 biztanle zituen, 0.634 kilometro koadrotan banatuta.
Najat Kaanache
Najat Kaanache (Orio, Gipuzkoa, 1987) gipuzkoar sukaldariburua eta telebista aurkezlea da. Aktore izandakoa da. 2000n Shamira izeneko pertsonaiarena egin zuen Euskal Telebistako Goenkale telesailean.
Bizitza
Orion jaio zen 1987an. Hasieran aktore-lanak egin zituen. 2000n Goenkale telesailean aktore aritu zen Shamira izeneko marokoar pertsonaia antzezten. 2003an, ordea, antzezteari utzi eta sukaldaritzan aritzeko hautua hartu zuen.
Munduko sukaldaririk ospetsuenetakoekin egin du lan. Esaterako, Ferran Adriàrekin El Bulli jatetxean; René Redzepirekin Noma jatetxean; eta Thomas Kellerrekin The French Laundryn jatetxean. 2015ean Piripi euskal jatetxea zabaldu zuen Miamin, Ameriketako Estatu Batuetan. 2016an Nur izeneko jatetxe arrakastatsua ireki zuen Marokoko Fez hirian. Izan ere, 2017an Luxury Restaurant Awards sarietarako hautagaitza lortu baitzuen.
Añamaza
Añamaza Soria, Errioxa eta Nafarroa zeharkatzen dituen ibaia da, Alhama ibaiaren ibaiadarra dena.
Izena
Añamaza "uren basoa" esan nahi du, erromatarren aurreko aña arroa ibaia edo ura izanik. Sorian Manzano ibaia, Añaviejan San Salvador ubidea eta Dévanosen Fuentestrún edo Cajo izenak ditu.
Ibilbidea
Malmayor eta Pozas erreken lotunean jaioa, Soria eta Errioxako zenbait herri zeharkatu ondoren Fiteron Alhaman du ahoa.
Hona hemen zeharkatutako herriak:
Mead (Nebraska)
Mead Nebraskako herri bat da. Saunders konderrian kokatua dago. 2010ean 569 biztanle zituen, 1.58 kilometro koadrotan banatuta.
Jammu barrutia
Jammu barrutia Indiako barruti bat da, Jammu dibisioan, Jamnu eta Kaxmir estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Illati euskara elkartea
Illati Idiazabalgo euskara elkartea da. Euskararen inguruko hainbat ekimen aurrera eramateaz gain bi hilabetero Aldaize herri aldizkaria kaleratzen du.
Elkartea 2003. urtean sortu zen.
Egunero
Egunero (edo Euskal Herrian Egunero) Euskal Herriko euskal egunkari bat izan zen. Lehen alea 2003ko otsailaren 21ean argitaratu zen. Egun bat lehenago Juan del Olmo epaileak Euskaldunon Egunkaria itxi zuen, eta egunkariaren egoitzako jabetza guztiak bereganatu zituen, Euskaldunon Egunkariak ustez ETArekin zerikusia zuelakoan.
Ryoichi Imamura
Ryoichi Imamura (今村 涼一, 2000ko maiatzaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Egunero
Egunero egunkaria 2003ko ekainera arte argitaratu zen. 2003ko ekainaren 21ean Berria egunkariak ordezkatu zuen arte, hain zuzen.
Ryoichi Imamura
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Tokyo.
Egunero
Elkartasun olatua
Euskaldunon Egunkaria-ren itxierak eragindako elkartasun-olatuari esker lehen egunetan behintzat, sekula gehien saldu den euskarazko egunkaria izan zen Egunero (60.000 lehen egunean, 40.000 bigarren egunean eta 45.000 hirugarrenean), eta Euskaldunon Egunkaria-k itxi zuten garaian zuen erosle kopurua baino handiagoarekin abiatu ahal izan zen Berria, handik lau hilabetera. Egunkaria-k, itxi zutenean, 20.000 ale inguru inprimatzen zituen egunean, eta 15.000 saldu. Garairik onenean, lehen astean, Euskal Herriko laugarren egunkari salduena izan zen Egunero, El Correo, Diario Vasco eta Diario de Navarra-ren ondoren.
Curculionidae
Curculionidae "egiazko" koskorrak (edo "kakalardo mutilak") familiakoak dira. Animalia-familia handienetakoa dira, 6.800 genero eta 83.000 espezie deskribatu dituzte mundu osoan.
Castelveccana
Castelveccana Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Castelveccanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Trichiurus gangeticus
Trichiurus gangeticus Trichiurus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichiuridae familian sailkatzen da.
Breckenridge (Colorado)
Breckenridge Coloradoko herri bat da. Summit konderrian kokatua dago. 2010ean 454 biztanle zituen, 15.526 kilometro koadrotan banatuta.
Acanthosaura crucigera
Acanthosaura crucigera Acanthosaura generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Almaluez
Almaluez Soriako probintziako udalerria da. Soriatik, probintziako hiriburutik, 80 kilometrora dago. Udalerriak 158,31 km²ko azalera dauka, eta 2006ko erroldaren arabera 254 biztanle bizi ziren herrian.
Antropozeno
Antropozenoa komunitate zientifikoaren zati batek Holozenoa ordezkatzeko proposatutako garai geologikoa da. Holozenoa Kuaternario aldiaren egungo garaia lurraren historialarientzat. Garai bat, geologian, denbora neurtzeko erabiltzen den unitate geokronologiko formal bat da. Ordezkapena proposatzeko arrazoia giza jarduerek ekosisteman izan duten eragin global esanguratsua da. Ez dago adostasunik bere hasiera data zehatzari buruz; batzuek, Iraultza Industrialaren hasieran (XVIII. mendearen amaieran) kokatzen dute, beste ikertzaile batzuk, berriz, nekazaritzaren hasieran, Holozenoa ere antropozeno garaiaren barruan kokatuz. Antropozenoak ordezkatu nahi duen terminoa, Holozenoa, 1867tik aurrera hasi zen erabiltzen. Garaiaren hasiera formalki Geologia Zientzien Nazioarteko Batasunak definitu zuen 2008an, eta muga orokorreko sekzio eta puntu baten bidez dago datatua, 2000. urtea baino 11 700 ± 99 urte lehenago.
Antropozeno terminoa 2000. urtean Paul Crutzen kimikako Nobel saridunak erabili zuen lehen aldiz. Honek giza portaerak azken mendeetan Lurrean izan duen eragina esanguratsua izan dela eta aro geologiko berri bat ekarri dutela postulatu zuen. Termino hau kontzeptu geologiko ofizial gisa erabiltzeko proposamenak indarra hartu du 2008tik, tesi hau babesten duten artikulu berrien argitalpenarekin. Hala ere, ofizial bihurtzeko, Nazioarteko Estratigrafia Batzordearen onespena behar da.
Giza eskuartzearen efektuak
Jan Zalasiewicz Leicesterreko Unibertsitateko geologoak, Antropozenoko Lan Taldearen buruak, giza eskuartzearen garrantzia azpimarratzeko helburuarekin, izen "deseroso" horrekin bataiatu nahi du bizi garen garaia: "Lurreko biztanle hutsak izateari utzi diogu, aktore geologiko bihurtzeko. Giza jarduerak badu jada eragin bat, geruzetan grabatuta geratzen ari dena, eta hori erakutsi nahi dugu. Gaiaren inplikazio politikoek ez digute ihes egiten, baina guri dagokiguna zientzia da "
Bioaniztasuna
Gizakiak biodibertsitatean duen eragina da Antropozenoaren ezaugarri nagusietako bat. Gizateria lurreko seigarren desagertze handian sartu dela esaten da batzutan. Aditu gehienak bat datoz giza jarduerek espezieen desagertze erritmoa bizkortu dutela esatean. Erritmo zehatza oraindik ere eztabaidagarria da: desagertze erritmo normala baino 100 eta 1.000 aldiz gehiago dela kalkulatzen da. 2010eko ikerketa baten arabera, Itsas fitoplanktona – Lurreko biomasa fotosintetiko osoaren erdia osatzen duten alga ñimiñoen espezie ugariak – Nabarmen murriztu dira munduko ozeanoetan azken mendean. 1950etik aurrera soilik, algen biomasa % 40 inguru murriztu zen, seguruenik ozeanoen beroketaren efektuz.
Autore batzuek, giza inpakturik gabe, planetaren biodibertsitatea erritmo esponentzialean hazten jarraituko lukeela diote. Extintzio-tasa globalen igoerak aurreko garaietako tasen gainetik egon dira gutxienez 1500. urtetik, XIX. mendean bizkortu zen eta are gehiago ordutik hona. 2012ko uztailaren 13ko New York Times egunkariko iritzi-artikulu batek, Roger Bradbury ekologistak idatzitakoak, ozeanoen biodibertsitatearen amaiera iragarri zuen “ Arrezifeak antropozenoaren ondorioz galduko diren lehen ekosistema izango dira, eta zentzugabea da pentsatzea azkenak izango direnik“ 2015ean argitaratutako pare bat ikerketatan, Amastridae familiako hawaiar barraskiloen desagertze behatuaren estrapolazioak "biodibertsitatearen krisia benetakoa" dela ondorioztatu zuen, eta Lurreko espezie guztien% 7 desagertuta egon zitekeela jada. Giza harraparitza Lurreko bizitzaren historian bakarra dela adierazi zen, dimentsio globaleko "superharraparia" delako eta mundu osoko elikagai-sareetan eragina duelako.
Biogeografia
Giza eraginaren ondorioz organismoen distribuzioan gertatzen diren aldaketa iraunkorrak erregistro geologikoan identifikatu ahal izango dira. Ikertzaileek dokumentatu dute espezie asko lekualdatu direla, haien egonlekuaren beroketaren ondorioz lehen hotzegiak ziren eskualdeetara, hasieran espero zena baino erritmo azkarragoan. Hau gertatu da, neurri batean, klima-aldaketaren ondorioz, baina baita nekazaritza, arrantza eta bidaia globalen ondorioz, bertakoak ez diren espezieak istripuz eremu berrietan sartu direlako. Desplazamendua ez da bakarrik geografikoa, ikertzaileek jakin dutenez, giza populazioaren hazkundearen eta giza jardueraren hedapenaren ondorioz, egunez normalean aktiboak diren animalia-espezie asko, hala nola elefanteak, tigreak eta basurdeak, gauez bizitzen hasi dira gizakiekin kontakturik ez izateko.
Geo-morfologia
Giza jarduerari egotz dakizkiokeen drainatze-patroien aldaketek denbora geologikoan zehar iraungo dute, erregimen geologikoa higagarria den kontinenteetako zati handietan. Adibidez, errepideen eta autobideen trazadurak, haien nibelazioaren eta drainatze-kontrolaren arabera definituak edo lurraren azaleraren forman giza jarduerek eragiten dituzten zuzeneko aldaketak (harrobiak eta paisajismoa). Adibide hauen artean azpimarragarria da Kaltemitaren agerkundea. Kaltemitazko formazioen uztarketak, Lurraren gainazalaren giza eraldaketaren aurretik gertatu ez den prozesu natural bat adierazten du, eta, beraz, Antropozenoaren prozesu bakar bat irudikatzen du. Kaltemita bigarren mailako depositu bat da, hormigoia, karea, morteroa edo kobazuloen ingurutik kanpo dauden beste kare-material batzuetatik eratorria. Kaltemitak gizakiak egindako egituren gainean edo azpian hazten dira (meatzeak eta tunelak barne) eta kobazuloetako espeleotemen formak imitatzen dituzte, estalaktitak, estalagmitak, fluxu-harria, etab.
Mare Nubium
Mare Nubium ('Hodeien itsasoa') ilargi-itsaso zabala da, Ilargiaren hegoaldean dagoena. Ilargiko bostgarren itsasorik handiena da, 715 kilometroko diametroa izanik.
Antropozeno
Geo-morfologia
=== Estratografia === Erregistro sedimentologikoak erakusten dutenez giza jarduerek, hala nola baso-soiltzeak eta errepideen eraikuntzak, Lurraren gainazaleko sedimentuen fluxuak handitu dituzte. Hala ere, mundu osoko ibai askotan presak eraikitzeak esan nahi du leku jakin batean sedimentuen metaketa-tasak ez direla beti handitzen Antropozenoaren ondorioz. Adibidez, mundu osoko ibai-delta askok gaur egun ez dute sedimenturik presa horiengatik, eta ezin diote jarraitu itsas mailaren igoeraren erritmoari.
Mare Nubium
Oceanus Procellarumen hego-ekialdean dago. 1651n Giovanni Ricciolik izendatu zuen.
Antropozeno
Erregistro fosila
Gizakiak egindako eta estratigrafian kontserbatutako artefaktuei "teknofosilak" deitzen zaie. Teknofosilen igoera nekazaritzaren ondoriozko higaduraren igoeran, sedimentuen osaeran izandako aldaketetan eta beste leku batzuetako lagapen-tasen igoeran islatuko da. Abandonatze-erregimena duten lehorreko eremuetan, ingeniaritza-egiturak lurperatu egingo dira, zaborrarekin eta hondakinekin batera. Ontzietatik botatako edo ibai eta errekek eramandako zaborra eta hondakinak itsas ingurunean pilatuko dira, batez ere kostaldean.
Arakatu daitezkeen elementuak
Osagai hauen kontzentrazioak nabarmen eta ia aldi berean hazten dira mundu osoan 1950etik aurrera.Elementu arrastoei dagokienez, gizarte modernoek utzitako sinadurak daude. Adibidez, Upper Fremont glaziarrean, Wyomingen, kloro-geruza bat dago 60ko hamarkadako arma atomikoen proba-programetako izotz-nukleoetan, bai eta 80ko hamarkadan ikatz-landareei lotutako merkurio-geruza bat ere. Gizakiak erregai fosilak erretzeak karbono beltzaren, errauts ez-organikoen eta partikula karbonoso esferikoen kontzentrazio handiak utzi ditu mundu osoko duela gutxiko sedimentuetan.1945etik 1951ra geroztik, euri erradioaktiboa dago gailu atomikoak probatzeko lekuen inguruan, eta 1952tik 1980ra, berriz, gailu atomikoen seinale argia ugeratu da 14C, 239Pu eta beste erradionukleiko artifizialen ondorioz. Erradionuklidoen kontzentrazio global handiena 1965ean gertatu zen, formalki definitutako antropozenoaren hasierarako erreferentzia puntu gisa proposatu den datetako baten.
Historia
Homo sapiensak biosferan duen eragina gero eta handiagoa dela pentsatzea ez da berria. Asko izan dira hura izendatzeko prposamenak. Lehen erregistroa 1778koa da, Buffonek Les Époques de la Nature-n idatzi zuen eragin honi buruz. Beranduago, XIX. mendean, Antonio Stoppanik Antropozoiko hitza sortu zuen gizakiaren aro geologiko garaikidea definitzeko. Andrew Revkinek ere proposatu zuen Antroceno terminoa “El calentamiento global: comprensión de la Previsión” (1992) liburuan, eta honako hau idatzi zuen: aro batean sartzen ari gara, egunen batean Antrozeno gisa ikus zitekeena. Azken finean, gure sorkuntzaren aro geologiko bat da. Baita Michael Samwaysek, 1999an beste termino bat sortu zuen Journal of Insect Conservation-en argitaratu zen "faunaren atzerriko lurretara lekualdatzea: hemen dator Homogenozenoa" izeneko artikulu batean, Samwaysek Homogenozeno hitza erabili zuen gure egungo garai geologikoa definitzeko, non biodibertsitatea gutxitzen eta mundu osoko ekosistemak aldatzen dabiltzan. Baina proposamenak proposamen Antropozeno hitza, oro har, termino teknikorik egokiena bezala hartzen da. Terminoaren autoretza Paul Crutzen Nobel Sariaren irabazleak dauka, 2000. urtean sortu zuen Holozeno hitzarekin zuen analogia dela eta. Berak gertakari honen bidez azaldu zuen “ni hitzaldi batean nengoen, zeinean norbaitek Holozenoari buruzko zerbait esaten zuen. Une hartan pentsatu nuen hitz hori ez zela zuzena, mundua gehiegi aldatu delako. Beraz, esan nion: ez, Antropozenoan gaude! Mundu guztia harrituta zegoen. Baina, dirudienez, mantendu egin da.” Krutzenek lehen aldiz erabili zuen terminoa prentsa idatzian Geosfera eta Biosferaren Nazioarteko Erakundearen (IGBP) 2000ko buletin batean, 41. zenbakian. Geroago, 2008an, Zalasiewiczek Amerikako Geologia Elkartearen buletin batean iradoki zuen Antropozeno hitzak modu egokian izendatzen zuela oraingo garai geologikoa.
Antropozenoaren hasiera(k)
«Antropozenoa» esaten zaio informalki giza jarduerek Lurreko dinamikari eskala orokorrean eragin dioten denbora tarteari. Unitate geokronologiko formal modura onartua izateko, bere hasiera finkatzeaz gain markatzaile estratigrafiko egokiak zehaztu beharra dago. Antropozenoa definitzeko lagungarriak izan daitezkeen hainbat iritzi zientifiko biltzen dira Antropozenoa : Lurraren historiako pasarte berria? María Jesús Irabien, Ane García-Artola, Alejandro Cearreta eta Eduardo Leorriren artikuluan.
Antropozeno zaharra, pleistozenoa
William Ruddimanek antzinako Antropozenoaren hipotesia proposatu du beste perspektiba batetik. Honen arabera, gizakia, XVIII. mendean Industria Iraultzarekin barik, duela zortzi mila urte hasi zen Lurraren kliman eta ekosistemetan inpaktu global esanguratsu bat izaten, antzinako gizakien nekazaritza aktibitate handien ondorioz. Ruddimanek dio nekazaritzak sortutako berotegi-efektuko gasek beste glaziazio bat hastea eragotzi zutela.
William Ripplek eta Chris Doughtyk egindako ikerketetan ere baiesten da antropozenoa duela 15.000 urte hasi zela, ehiztari-biltzaileek fauna ezabatzearen ondorioz sortutako ur-jauzi trofiko baten ondorioz. Teoria hau onartzen duten egileek Pleistozenoaren amaieran gertaturiko ugaztun handi askoren suntsipena klima-aldaketarekin eta giza kolonizazioarekin uztartu dute, espezie batzuen ehiza intentsiboaz gain beste harrapari eta gaixotasun berrien agerpena ekarriko baitzuen agian kolonizazio horrek. Dena dela, badirudi fenomeno hauek tokiko garrantzia baino ez zutela izan, gaur Afrikan megafaunak eta gizakiak elkarrekin bizitzen jarraitzen baitute.
Alaska-Siberia aldeko erregistro sedimentarioan ikusi da 13.800 urte BPOrain Aurretik inguruan), mamuten (belarjaleak) desagerpenarekin batera urki-polena hedatu zela. Belarjaleen populazioaren murrizketak, neurri batean ehizak eragindakoa ziurrenik, belarra eta arbolen tamaina handitzea eragin zuen. Zuhaixka eta zuhaitz hostoerorkorren garapenak paisaiaren kolorea ilundu zuen eta, horren ondorioz, lurreko albedoa jaitsi zen eta tenperaturak igo ziren.
Antropozenoa eta Holozenoa
Holozenoa hasten da azken glaziazioa amaitu zenean, beraz, gizakien kultur garapena posible egin zuen glaziazioarteko etapa dugu. Hau dela eta, Pleistozeno-Holozeno muga Antropozenoaren oinarri bezala zuzenean erabiltzea proposatu da. 8000-5000 urte BP inguruan, ehiza eta bilketa alde batera uzteak eta nekazaritza eta abeltzaintzaren garapen goiztiarrak atmosferaren eta klimaren konposizioaren aldaketa ekarriko zuten, Eurasiako paisaiaren aldaketarekin batera. Izotz-gordailuetan harrapatutako aireburbuilen ikerketaren arabera, 8000 urte BP-tik 1880 urte CE-ra arte CO2 kontzentrazioak astiro handitu ziren, milioko 260 partetik (ppm) 280 ppmra hain zuzen ere. Aldaketa hau nekazaritza-jarduerek eragindako basosoiltzearekin uztartu da.
Halaber, 5000 urte BP inguru Asian garatutako arrozaren laborantza ezeraginkorrak materia organikoaren hartzidura ekarri zuen artifizialki urpetutako landetan, eta ondorioz metano kontzentrazioak gora egin zuen. Ikertzaile hauen arabera, Holozenoan egindako giza jarduerak glaziazio berri baten heltzea atzeratzen ari dira sortutako berotegi efektua dela eta. Beste batzuek ordea, gizakien parte hartzea nahitaez oso murritza izan zela diote, une horretan populazioa urria baitzen.
Antropozenoa eta Industria Iraultza
Crutzen eta Stoermerren jatorrizko definizioak Antropozenoaren hasiera Industria Iraultzarekin lotzen du. Lurrun-makinaren asmatzeak eta erregai fosilen kontsumoaren pixkanakako gehitzeak nekazaritza eta abeltzaintza jarduerak nagusi zituen mundu batetik industria jaun eta jabe duen mundu jendetsu batera iristea ekarri zuten. Geroztik, azkar handitu da gizakiek kliman, lurzoruen erabileran eta biodibertsitatean duten eragina, baina hasieran ondorioak isolaturiko alde geografikoetan eta garai desberdinetan nabaritzen ziren eta horregatik proposatu da fenomeno hauek Lur mailako garrantzia lortu arte igarotako denbora tarteari «Paleoantropozeno» izendatzea.
Antropozenoan berriz, eskala orokorrean identifikatu ahal izateaz gain, fenomenoak une berean gertatu ziren eta beren marka betirako utzi zuten erregistro sedimentarioan. Adibidez, atmosferaren konposizoaren aldaketa globala aipa daiteke, 1880 eta 2010 urte CE artean 280 ppm-tik 390 ppm-ra igo baita poloetako izotzetan harrapaturiko aire-burbuilen CO2 kontzentrazioa. Gizakiek, eragile geomorfologiko modura, paisaia eraldatu dute, bai oharkabe (lehengaiak ustiatuta eta baso-soiltze edota suteak eraginda), bai nahita (ur-korronteak desbideratuta, eraikinak eginda) Beraz, Homo generoa agertu zenetik Lur-sistemaren garapenean berezko atala izan bada, Paleoantropozenoak Industria Iraultza arte igarotako Holozenoaren eta Pleistozenoaren zati bat hartuko lituzke bere barne.
Bestalde, badago proposamen bat Antropozenoa bi alditan banatzeko. Lehenengoa Antropozeno Goiztiarra dugu (Industria Aroa), 1800-1945 urte CE tartean. Bigarrenak, «Great Acceleration» delakoak (1950 urte CE geroztik), populazioa-igoera bizkortzea eta petrolioaren kontsumoaren igoera ditu ezaugarri nagusi. Denbora-tarte honetan lurreko biztanleen kopurua 2500 milioi izatetik 7000 milioi baino gehiago izatera iritsi da, aktibitate ekonomikoa eta petrolioaren kontsumoa 15 eta 3,5 aldiz biderkatu da, hurrenez hurren.
Micaela Portilla
Micaela Portilla Vitoria (Gasteiz, 1922ko uztailaren 30a - 2005eko urriaren 8a) XX. mendeko Euskal Herriko antropologo eta historialarien artean garrantzitsuenetako bat izan zen; esparru horiei buruzko azterlan ugari egiteaz gain, bestelako lan askotan ere protagonista izan zen lan metodologiko fin eta sakona eginez. Gainera, ia esan daiteke jarraitzaile eskola bat sortu zuela Araban. Hainbat testuliburu kaleratu zituen, eta aldizkari eta egunkarietan ere argitaratu zituen artikuluak. Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona saria jaso zuen, eta EHUko honoris causa doktorea zen, besteak beste.
Antropozeno
Antropozenoa eta Industria Iraultza
==== Antropozenoa eta 1950eko «Great Acceleration» -a ==== Industria, gizarte eta gizarte-produktuak oso arin hedatu dira «Great Acceleration» horren barruan. XX mende erdialdean, bigarren mundu-gerra gertatu ostean, gizakien presioaren areagotzeak ekarri du zenbait prozesu naturalen dinamikak Holozenoan garatzen zirenetatik argi bereiztea. Adibidez, eskualde artiko eta alpinoetako zenbait lakutan materia organikoaren nitrogeno egonkorraren konposizio isotopikoa aldatu zen ongarritze bezalako giza jardueren ondorioz. Honek nitrogenoaren ziklo orokorrean izan zuen eragin globala islatzen du, leku hauek gune industrializatu eta jendetsuetatik urrun baitaude. Erregistro fosilean ere beste eragile berri bat agertu da: teknofosilak. Hauek giza espezieek asmatutako eta landutako objektuak dira, gai naturalez eginak (buztina, harriak,...) edota artifizialez eginak (beira, zeramika, plastiko...), eta kultur faktoreei esker bilakatu zirenak. Geografikoki modu irregularrean sakabanaturik egon arren, gaur ia nonahi aurkitzen dira eta metakin sedimentarioak datatzeko erabil daitezke.
Micaela Portilla
Bizitza
Lehen hezkuntzako irakasle gisa hasi zuen bere zeregin profesional eta bokaziozkoa Arabako zenbait herritan (Aramaion eta Agurainen) eta azkenik Gasteizen. Ondoren, Madrilgo Complutense Unibertsitatean ikasten jarraitu zuen Geografia eta Historia espezialitatean. Bere lizentziako tesian, 1954. urtean, Torres de Mendozas, Guevaras y Ayalas en Álava izenburua duen lana aurkeztu zuen, bere ondorengo ikerketa lanen abiapuntu dena.
Antropozeno
Antropozenoa eta Industria Iraultza
Adibidez, 1950-1963 urteen tartean arma nuklearrak probatzeko atmosferan egin ziren saiakuntzetan sortutako erradionukleido berrien agerpen zabala dugu. Alamogordon (New Mexico, EEBB) lehenengo eztanda atomikoa gertatu zenetik, 1945 urte-ko uztailaren 16an. Lur mailan, bai lurzoruetan bai sedimentuetan. Data honetatik aurrera giza seinalea trinkoagoa, orokorragoa eta sinkronikoagoa egin denez, gure planetaren historian inoizko nabarmenena, data hau Antropozenoaren hasieraren markatzailea izateko proposamenak «Anthropocene Working Group» erakundearen babesa jaso du.
Micaela Portilla
Bizitza
Mikaelak etnografiaren arloan eginiko ekarpenen garrantzia kontuan izanda, Eusko Ikaskuntzak eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak haren omenezko kongresu bat antolatu zuten 2007ko otsailean, Sancho el Sabio Fundazioaren, Arabako Foru Aldundiaren eta Gasteizko Udalaren parte hartzearekin; kongresuan, ikerlariari buruzko erakusketa bat eta zenbait hitzaldi izan ziren.
Antropozeno
Terminoaren ofizializazio aukerak
,
Micaela Portilla
Lanak
Milaka orri idatzi zituen Mikaela Portillak argitaratu zituen artikulu eta liburuetan, haietako garrantzitsu eta aipagarrienak honako hauek izanik: