cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sexu ugalketa
Giza ugalketa psikologia ebolutiboan
Aitatasun maskulinoaren segurtasunik eza dela eta, sexu-ezberdintasunak aurkitu dira sexu-jeloskortasunaren eremuetan. Emakumeek, oro har, desleialtasun emozionalaren aurkako jarrera handiagoa dute, eta gizonek desleialtasun sexualaren aurkako erreakzio handiagoa izango dute. Eredu berezi hori aurreikusten da, sexu bakoitzerako estaltze-kostuak desberdinak direlako. Emakumeek, batez beste, nahiago izan beharko lukete baliabideak (adibidez, finantzarioak, konpromisoa) eskain ditzakeen bikote bat; beraz, emakume batek desleialtasun emozionala egiten duen bikote batekin baliabide horiek galtzeko arriskua du. Bestalde, gizonak ez daude inoiz beren seme-alaben aitatasun genetikoa z ziur, beraiek ez dutelako ondorengorik ("aitatasunaren segurtasunik eza"). Horrek iradokitzen du gizonentzat desleialtasun sexuala gehienetan desleialtasun emozionala baino abertsiboagoa izango litzatekeela, baliabideak beste gizon baten ondorengoengan inbertitzeak ez baitakar beren geneak hedatzera.
Beste ikerketa-ildo interesgarri bat emakumeek obulazio-zikloan zehar dituzten bikote-lehentasunak aztertzen dituena da. Ikerketa honen oinarri teorikoa da antzinako emakumeek beren hormona-egoeraren arabera ezaugarri jakin batzuk dituzten bikoteak hautatzeko mekanismoak garatu dituztela. Obulazio-aldaketaren hipotesi gisa ezagutua, emakume baten zikloaren obulazio-fasean (emakume baten zikloaren 10etik 15era, gutxi gorabehera), kalitate genetiko handiko gizon batekin itxuratu zen emakume batek, batez beste, kalitate genetiko baxuko ar batekin itxuratu zen emakume batek baino seme-alaba osasuntsuak sortzeko eta erditzeko joera handiagoa izango zuela dioen teoria. Aurreikuspenen arabera, mozketa-lehentasun horiek bereziki nabarmenak izango dira epe motzeko estaltze-eremuetarako, gizonezko bikote potentzial batek geneak bakarrik eskainiko lizkiekeelako ondorengo potentzial bati. Hipotesi horri esker, ikertzaileek azter dezakete emakumeek kalitate genetiko altua adierazten duten ezaugarriak dituzten bikoteak aukeratzen dituzten obulazio-zikloen ugalkortasun handiko fasean. Izan ere, ikerketek erakutsi dute emakumeen lehentasunak aldatu egiten direla obulazio-zikloan zehar. Bereziki, Haseltonek eta Millerrek (2006) erakutsi zuten emakume oso emankorrek nahiago dituztela gizon sortzaileak baina pobreak epe laburrean lankide gisa. Sormena gene onen adierazle izan daiteke. Gangestad et al. (2004) adierazten du oso emankorrak diren emakumeek nahiago dituztela presentzia soziala eta gaitasun intrasexuala duten gizonak; ezaugarri horiek seinale izan daitezke emakumeei aurreikusteko zer gizonek eskura ditzaketen baliabideak.
Ghardaia
Ghardaia (غرداية; ⵜⴰⵖⴻⵔⴷⴰⵢⵜ) Aljeriako hiria da, izen bereko probintziako hiriburua dena. UNESCOk Gizateriaren Ondare izendaturiko Mzab bisitatzeko abiapuntua da.
Herriak
Bederatzi herrik Ghardaia udalerria osatzen dute:
Groatita
Groatita fosfato motako minerala da eta alluaudite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Groatita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Kaylee McKeown
Kaylee Rochelle McKeown (Redcliffe (Australia) ) australiar igerilaria da.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, lau domina lortu zituen: 100 m bizkar proban, urrezko domina irabazi zuen, eta Olinpiar Jokoetako errekorra (OE) ezarri zuen 57,47ko denborarekin, Kylie Masse kanadarraren (zilarrezkoa, 57,72koarekin) eta Regan Smith estatubatuarraren aurretik sailkatuz (brontzekoa, 58,05koarekin). Munduko errekorra (ME) ere haren esku dago, Australian, Olinpiar Jokoetako sailkepenetarako probatan, lortutako 57,45 segundoko denborarekin. 200 m bizkar proban ere, urrezkoa lortu zuen 2.04,68 minutuko denborarekin, Kylie Masse kanadarraren (zilarrezkoa, 2.05,42koarekin) eta Emily Seebohm herrikidearen aurretik sailkatuz (brontzekoa, 2.06,17koarekin). 4x100 m lau-estiloko erreleboan, urrezkoa eskuratu, eta Olinpiar Jokoetako errekorra (OE) ezarri zuen Australiako taldeak 3.51,60 denborarekin, AEBko (zilarrezkoa, 3.51,73ko denboarekin) eta Kanadako taldeak gaindituz (brontzezkoa, 3:52.60koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kaylee McKeown, Chelsea Hodges, Emma McKeon, Cate Campbell, Emily Seebohm, Brianna Throssell eta Mollie O'Callaghan-ek. 4x100 m lau-estiloko errelebo mistoan, brontzezkoa irabazi zuen 3.38,95 denborarekin, Erresuma Batuko taldearen (urrezkoa 3.37,58 denborarekin ME) eta Txinakoaren atzetik sailkatuz (zilarrezkoa, 3.38,86); hauek osatzen zuten taldea: Kaylee McKeown, Zac Stubblety-Cook, Matthew Temple, Emma McKeon, Bronte Campbell, Isaac Cooper eta Brianna Throssell-ek.
Gainerako jarduerak
2017ko Munduko Ur-kirol Txapelketan, 200 metro bizkar-proban hartu zuen parte.
Monteu Roero
Monteu Roero Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Monteu Roerok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Rhinogecko
Rhinogecko Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. India eta Pakistanen bizi dira.
Atochako basilika
Atochako Gure Amaren errege-basilika (Real basílica de Nuestra Señora de Atocha) Madrilgo eliza da, Espainiako hiriburuan dauden sei basiliketako bat dena. Predikarien Ordenako komentu baten gainean eraikia, basilikaz gain 1965etik aurrera parrokia eta domingotarren komentua ere bada. Bere ondoan, Gizon Ospetsuen Panteoia dago.
Morgan Hill (Kalifornia)
Morgan Hill Kaliforniako hiri bat da. Santa Clara konderrian kokatua dago. 2010ean 37,882 biztanle zituen, 33.4 kilometro koadrotan banatuta.
Henry Parkes
Sir Henry Parkes (Canley, Warwickshire, 1815eko maiatzaren 27a - Sydney, 1896ko apirilaren 27a) australiar politikaria izan zen.
Ingalaterran jaio eta 1839an Australiara emigratu zuen. Gaizki ordaindutako hainbat lan egin ondoren, aduana-departamentuan hasi zen gobernuarentzat lanean. Aldi berean margolaritza argitaratzen zuen. Gero lan pribatuetara itzuli zen eta egunkarien jabea izan zen. Hala ere, bere negozioek porrot egin zuten.
1848an politikan sartu eta autogobernua defendatu zuen. Australiako sei kolonien federazioa sustatu zuen, Britainia Handiko presoak Australiara deportatu izana kritikatu zuen eta trenbide sarea hedatzea proposatu zuen. Ideia horiek direla eta, "Federazioaren aita" deitu izan zaio.
1854an Hegoaldeko Gales Berriko koloniako Kontseilu Legegileko kide hautatu zuten. 1872tik 1891ra hainbat aldiz zuzendu zuen Hegoaldeko Gales Berriko gobernua.
Uroa (Artzibar)
Uroa Artzibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
1366n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Artzibarko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak uroarrak ziren.
Geografia
Uroa Artzibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.
Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.
Montezemolo
Montezemolo Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Uroa (Artzibar)
Klima
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.
Montezemolo
Mugakideak
Montezemolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Uroa (Artzibar)
Klima
Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
Estazio meteorologikoak
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Zandueta eta Espotz arteko erdibidean, herri edo baserri hori zegoen, 870 metro inguruko altueran. Ez dago herrixka honi buruzko datu askorik, 1366rako ez baitzuen biztanlerik. 1534an, Artzibarko Urco desolatua aipatzen da, eta, gure ustez, despopulazio horri buruzkoa da. 1800ean Uroa izendatu zuten, jauregi eraitsi batekin, erdia Berrioko maiorazkoaren jabetzakoa eta beste erdia Frantzisko Gendika landa-mariskalarena eta Zanduetako bizilagun batena, izenik aipatu gabe.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Pablo Atchugarry
Pablo Atchugarry (Montevideo, 1954ko abuztuaren 23a) artista eta eskultore uruguaitarra da.
Biografia
María Cristina Bonomi eta Pedro Atchugarry Rizzoren hiru seme-alabetatik bigarrena izan zen. Bere anaia nagusia Alejandro Atchugarry, abokatua, Ekonomia ministroa izan zen Jorge Batlle gobernuan eta bere anaia txikia psikiatra eta idazlea da. Pablok artera dedikatzeko gogoa oso txikitatik sentitu zuen eta aitaren laguntza izan zuen, margolaritzarekin hasi zen adierazpide gisa eta gero eskulturan sartu zen zementua, burdina eta egurra bezalako materialekin.
1970eko hamarkadaren amaieran, Montevideon, Buenos Airesen, Porto Alegren eta Brasilian hainbat erakusketa egin ostean, Espainiara, Frantziara eta Italiara ikasketa bidaiak egin zituen. 1978an bere bakarkako lehen erakusketa egin zuen Italiako Lecco hirian (Como lakua). 1980-1981 bitartean, bidaiatzen jarraitu zuen eta bere pintura-lanak erakusten jarraitu zuen Stockholmen, Lucernan, Luganon, Munichen, Zurichen, Londresen, Malmon, Parisen eta Bogotan. 1982an Italian finkatzea erabaki zuen, Leccon. 1987an bere lehen banakako eskultura erakusketa egin zuen, Milango Bramantino Kriptan. 1989an hasi zen obra monumentalak egiten, egun espazio publikoak eta bilduma pribatuak integratzen dituztenak.
Obra
Bere lehen zementuzko eskultura 1971koa da (Zaldia). 1979an bere lehen eskultura egin zuen Carraran, “ La Lumière ”, marmolarekin. Michelangeloren Vatikanoko Pietatearen marmolezko bertsioa sortu zuen, 1983an amaitutako Carrarako marmolezko 12 tonako bloke batean exekutaturiko lana
2002an Carrarak Michelangelo saria eman zion bere ibilbide artistikoa aitortzeko.
Fundazioa eta museoa
2007an Pablo Atchugarry Fundazioa sortu zuen Manantialesen (Uruguai) artearen eta publikoaren arteko topagune bat sortzeko helburuarekin, eta harrezkero bere lana eta egoitza Italiako Lecco eta Manantialesen artean banatu ditu.
2022an, Atchugarry MACA Arte Garaikideko Museoa inauguratu zen jabetza berean, Carlos Ott arkitektoak diseinatutako eraikina, 5.000 metro koadro, 4 erakusketa areto, zinema areto bat eta aire zabaleko antzoki bat dituena. MACA agendak aldi baterako erakusketak proposatzen ditu, Pablo Atchugarryren bilduma iraunkorra agertzeaz gain, besteak beste, Julio Le Parc, Carlos Cruz-Diez, Joaquín Torres García, Ernesto Neto eta Carmelo Arden Quin artisten 100 lan baino gehiago biltzen dituena, besteak beste.
Aequidens patricki
Aequidens patricki Aequidens generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.964 etxebizitza zeuden, 2.778 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 46 bigarren erresidentzia ziren eta 140 hutsik zeuden. 2.754 etxeak ziren eta 208 apartamentuak ziren. 2.778 etxebizitza nagusietatik 2.037 bere jabearen bizilekua ziren, 714 alokairuan okupaturik zeuden eta 27 doan lagata zeuden; 19 etxek gela bat zuten, 174 etxek bi zituzten, 432 etxek hiru zituzten, 747 etxek lau zituzten eta 1.406 etxek bost zituzten. 2.222 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.092 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.493 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Orschwihr
Orschwihr Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Orschwihr udalerrian erroldatutako biztanleak 979 ziren. Familiak 412 ziren, horien artean 92 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 56 bakarrik bizi ziren emakumeak), 152 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 148 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.838 ziren, horien artean 3.754 aktiboak ziren eta 1.084 inaktiboak ziren. 3.754 pertsona aktiboetatik 3.541 lanean zeuden (1.891 gizon eta 1.650 emakume) eta 213 langabezian zeuden (89 gizon eta 124 emakume). 1.084 pertsona inaktiboetatik 402 erretiraturik zeuden, 410 ikasten zeuden eta 272 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Orschwihr
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Diru sarrerak
2009an Saint-Philbert-de-Grand-Lieu udalerrian 2.868 unitate fiskal zeuden, 7.800 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.135 euro zen.
Orschwihr
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 400 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 8 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 16 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 60 eraikuntza enpresak ziren, 98 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 12 garraio enpresak ziren, 13 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 9 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 28 finantziazio enpresak ziren, 26 higiezinen enpresak ziren, 54 zerbitzu enpresak ziren, 45 administrazio publikoko enpresak ziren eta 27 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Orschwihr
Etxebizitza
2007an 460 etxebizitza zeuden, 408 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 35 hutsik zeuden. 363 etxeak ziren eta 95 apartamentuak ziren. 408 etxebizitza nagusietatik 314 bere jabearen bizilekua ziren, 86 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 60 etxek hiru zituzten, 94 etxek lau zituzten eta 226 etxek bost zituzten. 371 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 168 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 217 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 32 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 6 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 3 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 2 kirol-dendak, 2 lurrin-dendak, 1 bitxi-denda zen eta 4 lore-dendak ziren.
Orschwihr
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 623 ziren, horien artean 501 aktiboak ziren eta 122 inaktiboak ziren. 501 pertsona aktiboetatik 481 lanean zeuden (253 gizon eta 228 emakume) eta 20 langabezian zeuden (10 gizon eta 10 emakume). 122 pertsona inaktiboetatik 48 erretiraturik zeuden, 37 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Orschwihr udalerrian 414 unitate fiskal zeuden, 986,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.585 euro zen.
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an psikiatriko 1, 3 botika eta anbulantzia 1  bat zegoen.
Orschwihr
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 39 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 16 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Arketurki
Arketurki iberiarren moneta zeka batek jasotzen duen izena da. Segre ibaiaren edo Ebro ibaiaren bidean lekuren batean egongo zela uste da. K.a. II. mendean brontzezko monetak ekoizten zituzten, iberiar alfabetoa erabilita. Mendean zehar bi monetan mota ekoiztu zituen, bata hasieran, bestea amaieran.
Saint-Philbert-de-Grand-Lieu
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Orschwihr
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 3 jatetxeak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Orschwihr udalerrian 61 nekazaritza-ustiategi zeuden, 374 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Daijiro Okuda
Daijiro Okuda (奥田 大二郎, 1989ko apirilaren 23a - ) Japoniako futbolaria da.
Annette (filma)
Annette, 2021eko Leos Carax frantziarrak zuzendutako musikal drama film psikologiko bat da. Adam Driver, Marion Cotillard eta Simon Helberg aktoreek antzeztu zuten.
2021eko Cannesko Zinemaldian estreinatu zen.
338 Budrosa
338 Budrosa, asteroide gerrikoan aurkitutako 338. asteroidearen izena da. 1892ko irailak 25ean aurkitu zuen Auguste Charlois astronomo frantziarrak Nizatik.
Tubbs Mill
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, St Goran parrokian.
Larimna
Larimna (grezieraz Λάρυμνα, latinez Larymna), antzinatean, Greziako Beozia eskualdeko portu bat izan zen, Zefiso ibaiaren itsasoratzean.
Pausaniasek, Larimna, lokridar opuntiarrena izan zela dio, bere borondatez, Tebasen mende geratu zen arte, ziuraski Epaminondasen garaian, K.a. 371n. Baina, Eszilaxek, hiriari buruz, data honen ondoren idatzi zuena, oraindik lokridar hiri bezala aipatzen du, eta benetan izango zen Kasandro Mazedoniakoak Tebas berreraiki ondoren. K.a. 230ean, jada beoziar hiri bezala deskribatzen da. Orduan, hiriaren goialdeza eta behealdeaz osatua zegoen. Azken honek, Lebadea, Keronea, Orkomeno, Kopais eta beste beoziar hiri batzuentzat portu bezala funtzionatzen zuen.
Bere hondakinak, non harresiak nabarmentzen diren, Bazarakin daude, Zefiso ibaiaren eskumako ertzean, hain zuzen ere, Zefiso ibaia, lurrazpiko kanal batetatik azaleratu ondoren.
Cheilinus trilobatus
Cheilinus trilobatus Cheilinus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Trachipterus arcticus
Trachipterus arcticus Trachipterus generoko animalia da. Arrainen barruko Trachipteridae familian sailkatzen da.
Rajecké Teplice
Rajecké Teplice Eslovakiako udalerri bat da, Žilinako barrutian kokatuta. 11,85 km²ko azalera du eta 2985 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1376. urtekoa da.
Itsaso
Itsasoa ur gaziko hedadura zabala da, kostatik haratago dagoena, eta Lurraren azaleraren % 71 estaltzen duena (361.132.000 km², eta bolumena osoa 1.332.000.000 km³ inguru ). Itsasoek hidrosferaren azaleraren % 97,2 hartzen dute. Lurreko klima erregulatzen du eta eginkizun garrantzitsua du uraren zikloan, bai eta karbonoarenean eta nitrogenoarenean. Geografian, itsasoa ur eremua da, ozeanoa baino txikiagoa edo harexen zatia dena, eta batzuetan laku handiei ere itsaso deitzen zaie. Gizakiak historiaurretik baliatu izan dira itsasoaz, aztertuz, ustiatuz eta garraiobidetzat erabiliz. Itsasoaren azterketa zientifiko modernoa ozeanografia da.
Grootfonteinita
Grootfonteinita mineral bat da.
Ezaugarriak
Grootfonteinita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Itsaso
Itsasoko uretan disolbatutako solido ugariena sodio kloruroa da. Horrez gain, urak magnesio-, kaltzio-, potasio- eta merkurio-gatzak ere baditu, eta besteak asko, horietako batzuk oso kontzentrazio txikietan. Gazitasuna asko aldatzen da, txikiagoa urazaletik eta ibai handien bokaleetatik hurbil eta handiagoa hondo sakonetan; hala ere, disolbatutako gatzen proportzio erlatiboak gutxi aldatzen dira itsasoan zehar.
Gizakiak elikagaiz hornitzen da itsasotik, batez ere arrainak, baina baita itsaskiak, ugaztunak eta algak ere, arrantzaleek harrapatuz edo urpean haziz. Itsasoak beste hainbat erabilera ere baditu, horien artean merkataritza, bidaiak, meatzaritza, energiaren sorrera, gerra eta aisialdiko jarduerak, hala nola igeriketa, bela eta urpekaritza. Jarduera horietako askok itsas kutsadura sortzen dute.
Hitza
Euskara batuan erabili beharrekoa itsaso da, ts-rekin.
Hitz elkarketan, lehen osagaia denean itsas forma bereiz idazten da, marrarik gabe. Hala ere, euskal hitz zaharrak loturik idatzi ohi dira: itsasadar, itsasargi eta abar.
Itsaso emakume-izena ere bada. Itxaso ere erabiltzen da. Itsaso edo Itxaso deiturak ere badira.
Izenak
Ur eremu batzuek itsaso izena hartzen dute, itsasoak ez izan arren. Beste hainbat, nahiz eta beste izen bat erabili, itsasoak dira. Adibidez, golko eta badia. Hurrengo zerrendan izen nahasgarri batzuk agertzen dira:
Motak
Ozeanoa baino txikiagoak diren itsasoen artean, hiru mota bereizten dira: itsaso zabalak, ozeanoekin zuzenean lotuta daudenak (Kantauri itsasoa edo Karibekoa, esaterako), ozeanoarekin itsasarte baten bidez lotuta dauden itsasoak (Mediterraneoa edo Itsaso Gorria, adibidez) eta, azkenik, itsaso itxiak, ozeanoarekin batere loturarik ez dutenak (Itsaso Hila, Kaspiar Itsasoa eta abar).
Itsasoko ura
Gazitasuna da, dudarik gabe, itsasoko uraren ezaugarri nagusia; horregatik, gesala ere esaten zaio. Gazitasunarekin batera, tenperatura eta presioa dira beste bi tasun aipagarriak. Eguzki energia da itsasoen bero iturri behinena; hala, ur azalean nabaritzen da, batez ere, Eguzkitiko berotasuna, eta sakondu ahala gero eta berdinago eta gorabehera gutxiago izaten du.
Sodio kloruroa da itsas urak duen gatz ugariena, eta, ondoren, magnesio kloruroa, kaltzio eta potasio sulfatoak, kaltzio karbonatoa eta magnesio bromuroa, besteak beste. Lurruntasuna handia izaten den itsasoetan –tropiko aldekoetan eta itsaso itxietan– are gaziagoa izaten da itsas ura.
Uraren higidura
Itsasoko ura etengabe ari da mugitzen, gainaldeko ura batez ere. Uhinak, itsasaldiak eta itsaslasterrak dira itsasoaren higidura mota nagusiak.
Uhinak
Haizeak jotzen duenean, ur azalean uhinak edo olatuak eratzen dira, eta gehienez ere zazpi-hamar metrotako sakonera izaten dute. Itsas zabalean haizeak uhinak eratzen ditu, baina ez du ur masa aurrerantz eramaten; kostaldera hurbildu ahala, ordea, olatuaren uhinak hondoaren kontra jo eta lehertu egiten dira. Olatuek indar handia har dezakete lehertzean; hala, kosta higatzen dute.
Itsas zabaleko olatuek eta grabitate arruntekoek izan dezaketen goreneko garaierari buruz hainbat iritzi daude, baina orain arteko erregistroen arabera, olatuek 20 metroko garaiera izan dezakete gehienez ere. Dena dela, uhin garaiera oinarri harturik sailkapen hau egiten dute marinelek ageriko olatuentzat:
Itsasaldiak
Mareak edo itsasaldiak itsas mailaren gorabeherak dira, eta Eguzkiaren eta, batez ere, Ilargiaren erakartze indarrek eragiten dituzte. Ilargiaren erakartze indarra Eguzkiarena baino askoz ere handiagoa denez Lurrean, Ilargiaren aldiekin batera izaten dira itsasgorak eta itsasbeherak.
Ilberria eta ilbetea denean izaten dira itsasaldi biziak eta orduan igotzen eta jaisten da gehiena itsas maila, zeren eta, halakoetan, Ilargiaren erakarpen indarrari Eguzkiarena gehitzen baitzaio. Itsasaldiak askoz ere gorabehera txikiagoak izaten ditu itsaso itxietan (Mediterraneoan, adibidez) itsaso zabaletan baino (Kantauri itsasoan, esaterako).
Itsaslasterrak
Itsasoko ur-lasterrak itsas azalean edo hondoan higitzen diren ibaien moduko jarioak dira, eta Lurreko beste latitude batzuetara eramaten dituzte jaiolekuko uraren ezaugarriak (gazitasuna, tenperatura, etab.). Haize nagusiak eta uraren dentsitate desberdintasunak dira itsaslasterrak sortzen dituzten bi arrazoi behinenak. Itsaslasterrak horizontalean higitzen dira azalekoak direnean, eta bertikalean sakonekoak direnean.
Lurraren errotazioarengatik sortzen den inertziak, Coriolisen indarra delakoak, eskuinerantz desbideratzen du itsaslasterren norabidea Ipar Hemisferioan, eta ezkerrerantz Hego Hemisferioan. Itsaslasterrak hotzak edo epelak izaten dira, jaiolekuaren arabera, eta eragin handia dute tokian tokiko kliman.
Itsaslaster hotzak bi lurburuetan jaiotzen dira, eta tropiko etarantz bideratzen dira handik; aldiz, itsaslaster epelak Ekuatorean eta tropiko aldean jaio eta lurburuetarantz joaten dira. Golkoko itsaslasterra izenekoa Bizkaiko golkotik igarotzen da; itsaslaster epela da, Mexiko parean jaiotzen baita, eta Euskal Herriko klima epeltzen du.
Itsas hondoko erliebea
Lurrazalean bezala, itsas hondoan ere haranak, sakanak, ordokiak eta mendikateak daude. Hala, kostaldean kontinentearen itsaspeko ordokia hedatzen da, itsaso zabalerantz okertuta egoten den lur zerrenda laua eta sakontasun gutxikoa (200 metro sakon du gehienez ere).
Kontinentearen itsaspeko ordokia bukatzen den tokian ezponda edo aldapa hasten da; ordokian eta ezpondan arroila sakon batzuk izaten dira ibaietako ur lasterrek ebakiak. Ezpondatik itsaso zabalerantz barneratu ahala, itsas hondoko sakana edo ordoki abisala hedatzen da; itsas maila baino 3.500-5.500 metro beherago dago sakana abisala eta bertan biltzen dira, ibaiek eramanda, kontinenteetako sedimentuak.
Ordoki abisalean mendikateak edo bizkarrak daude, ozeanoetan zehar kilometro askotan luzatzen direnak, eta mendikate horietako tontorrak bizpahiru kilometrotako garaiera izaten dute. Lurraren azaleko bi plakaren artean eratzen dira itsas hondoko bizkarrak, eta lurpeko indarren ondorio dira. Ordoki abisalean badira osin sakon batzuk ere, eta osin horien alde batean uretatik kanpora irteten diren tontor batzuk izaten dira, uharte arku izenekoak.
Itsas bizitza
Itsas ekoizle primarioak (landareak eta organismo mikroskopikoak planktonean) oso hedatuta daude eta funtsezkoak dira ekosisteman. Kalkuluen arabera, munduko oxigenoaren erdia fitoplanktonak sortzen du eta itsasoko material biziaren ekoizpen primarioaren % 45 diatomeek ematen dute. Alga handiagoak, makroalga (itsas belarra) deritzena, garrantzitsuak dira toki mailan; sargazoek jito flotatzaileak eratzen ditu, kelpak, aldiz, itsas hondoko basoak.
Argia urazaletik 200 metrora baino ezin denez sartu, sakonera hau landareak haz daitezkeen itsas zati bakarra. Itsasoko nitrogenoaren zikloa eraldaketa mikrobiano konplexuetan datza, horien artean nitrogenoaren finkapena, honen asimilazioa, nitrifikazioa, anammoxa eta desnitrifikazioa.
Animalia handiei dagokionez, itsasoan lehorrean baino taxoi mota zabalagoa dago, eta oraindik espezie asko ez dira aurkitu, zientziak ezagutzen duen kopurua urtero handituz. Ornodun batzuk lehorrera itzultzen dira ugaltzera, adibidez itsas hegaztiak, fokak eta dortokak, baina arrainek, zetazeoek eta itsas sugeek bizimodu erabat itsastarra dute dute, ornogabeen filum oso batzuk bezala.
Biomak
Itsasoko biometan ezin da eskualde biomarik bereizi, itsasoko ingurunearen egoera era berekoa delako eskala handian, eta itsasoko izaki biziak erraz barreiatzen direlako. Urak dituen ezaugarri fisikoen ondorioz, itsasoan ez dira behin ere izaten lehorrean berez izaten diren tenperatura aldaketak; gainera, ura ez da faktore mugatzailea, argia bai ordea, ez baita metro gutxi batzuk baino sartzen.
Itsaso estralurtarrak
Ilargiko itsasoak zabaldi basaltikoak dira berez. Lehen astronomoen ustetan ur eremuak zirenez, itsaso izena hartzen dute. Izena latinez dute, hau da, mare, baina baita ere oceanus (ozeanoa), lacus (lakua), palus (zingira) edo sinus (badia).
Ur likidoa aspaldi existitu ahal izan da Marteko lurrazalean. Horregatik, hainbat zabaldi itsaso lehortuak direlako teoriak daude. Handiena Vastitas Borealis da; beste batzuk Hellas Planitia eta Argyre Planitia dira.
Hainbat ilargiren lurrazpian ur likidoa dagoela uste da, batez ere Europa ilargian.
Kulturan
Itsasoak kulturan eragin handia izan du hainbat mendeetan zehar eta gizakiak itsasoan izan duen esperientzia kontraesankorra izan da: boteretsua baina barea, ederra baina arriskutsua. Itsasoari buruzko kultura literatura, arte, poema, film eta antzerki bidez gauzatu da. Txalupak irudikatzen dituen artelanik zaharrena duela 40.000 urtekoa da. Harrezkero, hainbat herrialde eta kulturatako artistek itsasoa irudikatu dute. Sinbolikoki, izaki fantastikoz betetako ingurune etsaitzat hartu izan da itsasoa: Leviatan Biblian, Isonade japoniar mitologian, Kraken eskandinaviar mitologian edo Traganarru euskal mitologian.
Zientzian
Itsaso terminoa Fisika kuantikoan ere erabiltzen da. Dirac itsasoa energia negatiboaren egoeren interpretazio bat da, hutsa barnean hartzen duelarik.
Hugo Wolf
Biografia
1888. urtean Wolfek 300 bat lied idatzi zituen Mörike, Eichendorff eta Goetheren testuen gainean. Bestalde, 1891. urtean Spanisches Liederbuch kanta-bilduma idatzi zuen, espainiar kantuei buruzkoa, eta 1892-1896. urteetan, berriz, Italianisches Liederbuch, kantu italiarrei buruzkoa. Beste lan aipagarri batzuk: Der Corregidor (1896) opera, pianorako lanak, orkestrarako lanak eta ganberako musika.
Amagoia Mujika Tolaretxipi
Amagoia Mujika Tolaretxipi (Andoain, Gipuzkoa, 1971) Euskal Herriko kazetari euskalduna da. BERRIA egunkariko zuzendariordea da 2019. urteaz geroztik, eta 2023ko uztailaren 1etik aurrera, BERRIAko zuzendari izango da, Martxelo Otamendiren ordez.
Nicolai Gedda
Nicolai Harry Gustav Gedda (Stockholm, 1925eko uztailaren 11 - 2017ko urtarrilaren 8a) suediar opera-abeslaria izan zen, tenorra.
Amagoia Mujika Tolaretxipi
Kazetaritza lizentziaduna da Mujika, eta eskarmentu handia du. Praktikak Euskadi Irratian egin zituen, eta gero Aiurri aldizkarian aritu zen. 1995ean hasi zen Euskaldunon Egunkaria-n lanean, eta hura itxi arte aritu zen bertan, Agenda, Gizartea, Politika eta Kultura sailetan. Egunkaria-ren itxieraren ondoren, Egunero-n aritu zen lanean, 2003ko ekainaren 21ean BERRIA argitaratzen hasi zen arte. Hogei urte hauetan BERRIAko erredakzioan aritu da, Mundua eta Webgunea sailetan eta lurraldeetako Hitzetako arduradun. Donostiako Musika Hamabostaldi an ere aritu zen lanean denbora batez, komunikazioan.
Erredakzioko zuzendaritza taldean sartu ondoren, 2019. urtetik BERRIAko zuzendariordea izan da Mujika. Iaz, Ukrainako gerra hasi berritan, herrialde horren eta Poloniaren arteko mugara joan zen berriemaile. Aurretik nazioarteko beste gertaera garrantzitsu batzuetan ere izan da berriemaile berezia; besteak beste, Kataluniako erreferendumean eta Hugo Chavez hil osteko Venezuelako lehen hauteskundeetan, 2013an.
Nicolai Gedda
Kantari-familia batean sortu zen. Kantu-ikasketak Stockholmeko Kontserbatorioan egin zituen, eta hiri horretako Errege Operan egin zuen debuta 1952an. Ondoren, munduko antzoki nagusietan aritu zen: Parisko Operan, Milango Scalan, Londresko Covent Gardenen eta New Yorkeko Metropolitanen. Eta horietan Weber, Mozart, Gluck, Gounod, Bizet eta Berliozen lanak kantatu zituen, besteak beste. Artista eklektikoa izan zen, dotoretasun handiko ahots-tinbrea zuena. Lotura handia izan zuen alemaniar eta frantses errepertorio lirikoarekin, baina, aldi berean, italiar operako (Verdi eta Bellini batez ere) eta errusiar operako (Moussorgski, Txaikovski, Shostakovitx) paper handiak ere egin zituen. Hainbat disko grabatu zituen.
Morro Bay (Kalifornia)
Morro Bay Kaliforniako hiri bat da. San Luis Obispo konderrian kokatua dago. 2010ean 10,234 biztanle zituen, 13.7 kilometro koadrotan banatuta.
Darwin mendikatea
Darwin mendikatea izotz-kaskoaz estalitako mendikate labur bat da, Suaren Lurraldeko Uharte Handian dagoena, erabat Txileko lurraldean. Andeetako hegoaldeko zatia da eta Suaren Lurraldeko tontorrik handienak ditu, horien artean Darwin mendia garaiena delarik. Bertako batez besteko altuera 2.500 metro ingurukoa da.
Mendikateko ipar magalak seno Almirantazgo deritzonera jeisten dira. Osorik dago Alberto de Agostini Parke Nazionalean.
2006ko Oaxacako protestak
2006ko Oaxacako protestak zazpi hilabete iraun zituzten, eta gutxienez hamazazpi hildako eta Oaxaca hiriaren okupazioa (Oaxacako Herrien Herri Batzarra-rengandik, APPO) eragin zituzten. Gatazka 2006ko maiatzean sortu zen, poliziak greban zeuden irakasleen aurka tiro egin zuenean. Geroztik, Ulises Ruiz Ortiz-en gobernuaren aurka egiteko mugimendua bihurtu da Oaxacako Herrien Herri Batzarra (APPO). Manifestariek Ortiz-en dimisioa eskatzen dute, politika ustelkeria eta errepresioa egozten diotelarik. Hainbat txostenek eta giza eskubideen nazioarteko begiraleek, Mexikoko gobernua salatu dute, heriotz-eskuadroiak erabiltzeagatik, exekuzio sumarioengatik eta Genevako Itunen arauak apurtzeagatik, non debekatzen den zaurituak zaintzen ari dituzten mediku armagabetuak erasotzea. Giza eskubideen begirale batek baieztatu zuen hogeita sei lagun erailak izan zirela indar polizialen eskutik. Hildakoen artean, Brad Will, Emilio Alonso Fabian, José Alberto López Bernal, Fidel Sánchez García eta Esteban Zurita López zeuden.
2006ko maiatza eta ekaina
2006ko maiatzean, irakasleen greba bat hasi zen Oaxacako Zokaloan, hiri mexikarrean. 2006a Oaxacako irakasleek greba egiten zuten 25. urtea izan zen. Aurretik, protestak normalean aste bat edo bi irauten zuten, eta lorpen txikiak eskatu zituzten. 200Ko greba estuaren alde landatar-entzat zegoen finantziazio txikiagatik izan zen, eta gainera Ulises Ruiz Ortiz-en dimisioa ere eskatu zuten, 2006ko ekainaren 14ko okupaziora 3000 polizia bidaltzeagatik. Kale borrokak hartu zuen protagonismoa egun horretako ordu askotan, ospitaleratuak izan behar ziren ehun zuritu baino gehiago sortuz, baina ez ziren hildakorik egon. Ortiz-ek esan zuen ez zuela dimitituko.
Ekainaren 14ko gertakariei erantzuna emateko, Oaxacako estatuko eskualde eta herri batzuetako ordezkariak, sindikatuak, gobernuz kanpoko erakundeak, erakunde sozialak, kooperatibak eta gurasoak Oaxacako Herrien Herri Batzarra (APPO, Asamblea Popular de los Pueblos de Oaxaca, gaztelaniaz) sortzeko bildu ziren. Ekainaren 17an, APPOk zokaloetan kanpamentuak eraiki zituen, eta Oaxacako indar gobernadore gisa deklaratu zen, hiria iraultza zibil batean murgiltzen. Indar polizialen aurka hiriko hainbat errepide eta kaleetan barrikadak egin ziren. APPOk herrialde osoan zehar elkartasuna bilatzen hasi zen, eta Mexikoko beste estatuei eskatu zien antzeko biltzarrak sortzeko, antolaketa maila ezberdinetan: auzoak, kaleak, sindikatuak eta hiriak. Estatu osoko zenbait udal bulegoek itxi zuten. “Lider batek ez ditu gure arazoak konponduko” kontsigna famatua bilakatu zen.
Nahiz eta APPOk uztailaren 2ko nazio hauteskundean ez boikotatu, Ulises Ruiz-en Alderdi Iraultzaile Instituzionalak (PRI) porrot egin zuen Oaxacan, hirurogei urtez gobernatu zuen estatua. APPOk akordatu zuen Guelaguetzako urteko jaialdia boikotatzea uztailaren azken asteetan. Manifestariek jaialdia ospatuko zen entzunaretoaren sarrerak blokeatu zituzten, erre zituzten autobusekin eta zaborrarekin, instalazioak berritzea saihestuz. Ekintza horrek kritika latzak izan zituen, pertsona batzuk entzunaretoan suteak piztu eta pintaketak egin zituztelako. Pintaketa batzuk “Turistak, etxera joan zaitezte! Oaxacan ez gara kapitalistak” zioten. Boikotaren emaitza gisa, gobernuak ez zuen jaialdia ospatu; eta bere tokian, APPOk jaialdiaren bertsio kultural bat egin zuen, egun batzuk iraun zituena.
Ekintza horrek Ulises Ruiz-en gobernuaren punturik baxuena markatu egin zuen, zeinek gero estatua utzi zuen. Mexikon bizi izan zen hilabete batzuetan zehar.
Aste batzuk igaro ostean, APPOk hirian kontrola hartu eta bere legedi propioa ezartzen hasi zen, poliziaren aurkako enfrentamenduak areagotzen ziren bitartean.
2006ko abuztua
Abuztuaren 1an APPOk telebista zein irratietan emisioak egiten hasi zuen. Nahiz eta irrati guztiak APPOren esku ez zeuden, irratiaren erabilera mugimenduaren atak garrantzitsu bat izan zen. APPOK-irratia komunikazio gisa erabili zuen poliziaren eta talde armatuen mehatxuak bilatzeko. Mugimenduak Ulises Ruiz-en dimisioa eta preso politiko guztien askatasuna eskatu zuen. APPOren irratien okupazio ilegaletan, PRIk finantzatu zituen talde armatu batzuk irratiak eraso zituzten gauean, ekipoak apurtuz.
Ekainaren 14tik baketsua zen egoera apurtu zuen eraso horrek. ”Garbiketa operazioa” aurrera eraman zuten armatuta zeuden zenbait gizonek, APPOren barrikadak gauen erasotzeko. Erasotzaileak PRIren zaleak eta eta kaleko arroparekin zihoazen poliziak bezala identifikatu ziren. Eraso horiek, tiroketa eta erailketekin konbinatuta, gatazkaren lehenengo hilketak eman zituzten, non APPOren sei kide hil egin ziten.
2006ko iraila
Mazatekako APPOko liderra, Agustín Sosa, Hautla de Jiménez-en alkate gisa aukeratua izan zen, 2007ko azaroan, 2008an hasiko zen epean. Sosa aktibista historikoa zen, 2004an kartzelan hilabete asko eman zituen, berak antolatutako manifestazio batean hildako batengatik (poliziak erail zuena). Ez dauka inolako erlaziorik Flavio Sosarekin, kartzelan zegoen APPOren liderra.
2006ko urria
2006ko urriaren 27an, Bradley Roland Will, Indymediako kazetari estatubatuar bat, herrialdean sartu turista bisa batekin, eta eraila izan zen Emilio Alonso irakaslearekin eta Esteban López Zurita-rekin batera. Associated Press-ek esan zuen manifestari eta armatuta zegoen talde baten arteko “tiroketa” batean izan zela. Brad Will-en argazkiek aldiz, manifestariak gizon armatuei harriak botatzen zeudela adierazten dute. Kazetariaren argazkiak, tiroa jaso ostean, gizon bat lurrean erakusten dute, lagunez inguratuta, eta ez “gizon armatuez” Associated Press-ek iragarri zuen moduan. Gobernu mexikarrak egindako autopsian ondorioztatzen da Will-en aurka “bi tiro” egin zirela, bata aurretik, eta bestea atzealdetik (gobernuaren arabera, manifestari batek tirokatu zuen). Brad Will-en gorputza erre egin zen. Bere familia Mexikora egin zuen bidaia sistema judizialen kontrako justizia eskatzera, eta bere semeak manifestari baten tiroaz hil zela entzun zutenean, “irrigarria, faltsua, fundamenturik gabekoa eta ez sinesgaitza” zela adierazi zuten. Barrutiaren fiskala ere akusatu zuten frogak faltsutzeagatik eta fede txarrez jarduteagatik.
Hala ere, manifestariek aitortu uten tiroketa gizon armatuen talde batek egin zuen armatu gabeko manifestarien aurka. Oswaldo Ramírez-ek, Mexiko hiriko Milenio egunkariko argazkilaria, oin batean tiro bat jaso zuen. Lizbet Canak, Oaxacako fiskal nagusia, adierazi zuen manifestariek jasotako tiroak manifestari haiengatik zetozela. Mexikoko Estatu Batuetako enbaxadoreak, Tony Garza, esan zuen gizon armatuak poliziak izan litezkeela. El Universal hedabideak gizon batzuk funtzionario gisa identifikatu zituen. Manifestariek esan zuten gizon horiek poliziak zirela, eta ez herriko jendea. Indymediak lehen eskutik jaso zuen Will tirokatu zuena “hiriko paramilitar” bat izan zela, PRIko kidea. Hedabide lokal batek, Centro de Medios Libres, Will-ek grabatutako bideo batengatik baieztatu zuen Bradley Roland Will tirokatu zuen paramilitarra Pedro Carmona izan zela, Felipe Carrillo Puerto-ko (Santa Lucía del Camino) alkatea izan zena. Estatuaren fiskal bulegoen aurrean beste tiroketa bat gertatu zen, hiru zauritu eragin zituena.
Takumi Hashimoto
Takumi Hashimoto (橋本 巧, 1989ko urtarrilaren 5a - ) Japoniako futbolaria da.
2006ko Oaxacako protestak
2006ko urria
Associated Pressko txosten batek, Rebeca Romerok egindakoa (2006ko azaroaren 11an, 12:33tan), adierazten du: “Oaxacan biolentziak eragindako bederatzi biktimak talde armatuak eraginak izan dira...”. Manifestari batek aitortu zuen: “Hanka batean bala bat jaso zuen gazte bat ikusi nuen, nire inguruko lagunak atxilotuak izaten ikusi eta airean balak. Gobernuak norbaiti bota behar zion errua, guri. Bandaloak, lapurrak eta delitugileak deitu gintuzten”.
Bradley Roland Will-en heriotzak Vicente Fox presidenteak polizia federal Oaxacara bidaltzea eragin zuen.
Takumi Hashimoto
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fujieda MYFC.
Prenois
Prenois Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Prenois udalerrian erroldatutako biztanleak 388 ziren. Familiak 126 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 47 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 55 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 150 etxebizitza zeuden, 137 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 145 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 137 etxebizitza nagusietatik 122 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 15 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 93 etxek bost zituzten. 105 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 42 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 90 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 269 ziren, horien artean 208 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 208 pertsona aktiboetatik 191 lanean zeuden (99 gizon eta 92 emakume) eta 18 langabezian zeuden (10 gizon eta 8 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Prenois udalerrian 140 unitate fiskal zeuden, 403 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.460 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoak jatetxe ziren.
2000. urtean Prenois udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.425 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Monticello d'Alba
Monticello d'Alba Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Coleraine F.C.
Coleraine F.C. (izen osoa Coleraine Football Club) Ipar Irlandako futbol taldea da, Coleraine hirikoa.
2017tik aurrera Ipar Irlandako talde onenetakoa bihurtu da, kopa bat irabaziz eta Ligan bi aldiz bigarren egin baitu.
Monticello d'Alba
Mugakideak
Monticello d'Albak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iparraldeko frontea (Espainiako Gerra Zibila)
Iparraldeko frontea Gerra Zibileko kanpaina izan zen, non eskuindar matxinatuek, errepublikaren aldeko euskal lurraldeak ez ezik, Kantabria eta Asturias ere konkistatu zituzten. Lehenago Irun, Donostia eta hainbat tokitan gerra lerroak osatu ziren arren, Iparraldeko fronte sendo bat 1937ko urri hasieran eratu zen, Gipuzkoako kanpainaren ondoren.
Aurretikoak
Behin matxino eskuindarrek 1936ko irailean Irun eta Donostia konkistatuta, Gipuzkoako kanpainak zokoratuta utzi zituen Errepublikak kontrolatutako Bizkaia, Santander eta Asturias. Eremu hori guztia Errepublikaren aldeko gainerako lurraldetik baztertuta zegoen, erdian matxinoek kontrolatutako lurraldetzarra zutela.
Gainera, eremu hori interesgarria zen oso frankistentzat: alde batetik, Bizkaiko industria-ekoizpena eta, bestetik, mineral baliabide asturiarrak zirela eta.
Francok Madril azkar ez zela eroriko konturatu eta Iberiar Penintsulako iparraldea lortzeari ekin zion. Gainera, eskualdeko errepublikarrak politikoki banatuak eta txarto hornituak ziren. Hori zela eta, Francok Madrilgo frontean zuen armada defentsa-posizioa hartzea eta zituen baliabide erabilgarri guztiak iparraldera eraman zituen.
Bizkaia: Hasiera
1937ko martxoan, hegazkintza alemaniarrak errepublikarren posizioak bonbardatzeari ekin zion, martxoaren 31n Durango bonbardatu eta laster hasi zen gudua. Emilio Molak gidatutako errekete eta armada erregularrak Saibigainen, Intxortetan eta Bizkaia eta Gipuzkoa artean dauden mendi guztietako errepublikar posizioak eraso zituzten.
50.000 lagunek osatutako 61. Nafarroako dibisioa, Bermeon edo Solluben garaipenak izan ondoren (baita Gernika bonbardatu ere), Bilboko Burdin Hesia erasotzeari lotu zitzaion. 1937ko ekainean Bilbo defenditzen ari ziren 50.000 gudarien aurka egin eta ekainaren 19an Bilbo erori zen. Tartean ekainaren 3an Mola hil eta José Solchaga bihurtu zen agintari berri. Errepublikarren agintari gorena Francisco Llano de la Encomienda zen.
2006ko Oaxacako protestak
Urriaren 29-30
Gutxienez bi manifestari erailak izan ziren, Gizarte-Segurantzako langileak, Roberto López Hernández erizaina eta APPOko segurtasuneko komisioko Jorge Alberto Beltrán, Oaxacako erdigunean 3.500 polizia federal eta beste 3.000 polizia militarrek hartu zutenean, hiriaren kanpoaldean 5.000 soldadu zeudelarik. Indar polizialak manifestarien erresistentziarekin topo egin zuten eta APPO Irratiak aitortu zuen aktibista batzuen etxeetan poliziak sartu zirela (gobernu federalak hori ezeztatu zuen) eta helikopteroek granada kimikoak bota zituztela hiriaren zokalora joan ziren manifestarietara. Konfirmatuta ez zeuden txosten batzuk adierazten dute gazte bat, hamabi urtekoa, tirokatua izan zela Zubi Teknologikoaren ondoan. Txostenen arabera, poliziak umearen gorpua hartu egin zuen. Hedabide lokalek beste hildako batzuk baieztatu zituzten, baina nahiz eta APPOk “dozenaka” hildako egon zirela esan, hildako guztien kopurua oraindik ezezaguna da. Protestak jarraitu egin ziren, zokaloaren inguruan (indar federalen esku zegoena) manifestari eta poliziaren arteko istiluekin.
Manifestari eta hiritar asko atxilotuak izan ziren; bideo batek erakusten du nola PFP Mi-17 helikoptero batek gutxienez lau atxilotu eramaten dituela.
Mexikoko Apezpikutza Konferentziak, Eliza Katolikoaren talde bat, polizia federalaren interbentzioa babestu egin zuen.