cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
África (filma)
África 1996. urtean eginiko espainiar film dramatikoa da, Alfonso Ungríak zuzendutakoa.
Quintilhan
Etxebizitza
2007an 70 etxebizitza zeuden, 27 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 39 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 68 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 27 etxebizitza nagusietatik 20 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 11 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Cyrtodactylus papilionoides
Cyrtodactylus papilionoides Cyrtodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
África (filma)
Sinopsia
Martín (Zoe Berriatúa) Madrilgo San Blas auzoan bizi den mutila da. Arturo (Imanol Arias) aitarekin sumindurik dago bere amaren heriotza leporatzen dio eta. África (Elena Anaya) neska-lagunak, eta baita arrebaordea ere, mendekua hartzera lagunduko dio...
Quintilhan
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 33 ziren, horien artean 19 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 19 pertsona aktiboetatik 17 lanean zeuden (11 gizon eta 6 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden3 saltokiak eraikuntza enpresenak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 iturgina.
2000. urtean Quintillan udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 48 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Thailandiako Buda Handia
Thailandiako Buda Handia (พระพุทธมหานวมินทรศากยมุนีศรีวิเศษชัยชาญ) baita ere "Buda Erraldoia", "Phra Buda Maha Nawamin" eta "Mahaminh Sakayamunee Visejchaicharn", Thailandiako estatua altuena da eta munduko bederatzigarrena. Eskultura 2008an amaitu zen.
Wat Muang monasterioan kokatua, Ang Thong probintzian, estatua honek 92 metroko altuera eta 63 metroko zabalera du. Eraikuntza 1990ean hasi eta 2008an amaitu zen. Urrez margotua, berez, zementuz egina dago.
Tupua Tamasese Meaʻole
Tupua Tamasese Mea'ole (1905eko ekainaren 3a – 1963ko apirilaren 5a) Samoako estatuburua edo  O le Ao o le Malo izan zen.
Serge Arrieta
Biografia
Marseillan jaio zen; aita bizkaitarra eta ama asturiarra ditu.
Baionan bizi da.
Poesia
Beste olerki batzuk argitaratuta ditu, adibidez Dolores Ibarruri, Pasionaria, agur betirako (Maiatz aldizkariko 19. alea, 1990eko urria )
Haur-literatura
Haurrentzako zenbait liburu espainierara itzuli ditu Bruño argitaletxearekin :
Amazigera
Amazigera edo berberera (jatorrizko izena: tamaziɣt, ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ) berbereek darabiltzaten afroasiar hizkuntza kamitikoei ematen zaien izena da.
Hizkuntzaren izena
Hizkuntza izendatzeko, berberera ohiko forma da. Izena, hala ere, arabieraren hiztunek berbereen hizkuntza gutxiesteko erabiltzen zuten: "ber ber egiten dutenak" ("hitz egiten ez dakitenak") haren jatorria baita. Hala ere, egun tamazight ere erabiltzen da, amazigek beren hizkuntzari ematen dioten izena, alegia, edo, euskarara egokituta, amazigera. Tamazight amazigh hitzaren femeninoa da (amazigeraz, izenari t-...-t erantsiz, femenino bihurtzen da), arabieraz bezala, amazigeraz hizkuntzek genero gramatikal femeninoak dutelako.
Berberera Marokon eta Aljerian (Kabilia eskualdea) hitz egiten da batik bat, baina Tunisia, Libia, Egipto, Mali, Mauritania, Melilla (Espainia) eta Niger ren ere hizkuntza komunitate txikiagoak ditu. Antzinatean, arabiera Afrika iparraldera iritsi aurretik, kontinenteko iparralde guztian mintzatzen zen, baita Kanarietan ere (guantxea).
Estatusa
Maroko n eta Aljeria n ofiziala da; Mali n eta Niger ren, hizkuntza nazionala; eta Libia n, eskualdekoa.
Independentziaren ondoren, Magreb eko herrialde guztiek arabiartze politika egin zuten, hein batean frantsesa beren hezkuntza eta alfabetatze hizkuntza nagusi posizio kolonialetik aldentzea helburu zuena. Politika horren menpe, amazigera hizkuntzen erabilera zapaldu edo debekatu egin zen. Maroko n eta Aljeria n —batez ere Kabilia— berber ek horren kontra egin zuten eta hizkuntza ofizializatzea eta zenbait ikastetxetan sartzea lortu zuten.
2011ko Marokoko konstituzioa k amazigera hizkuntza ofizial bihurtu zuen, arabiera rekin batera. Marokok hizkuntza aldetik lehian dauden hainbat hizkuntza dituen herrialdea da, besteak beste, frantsesa, arabiera estandar modernoa, marokoar arabiera eta amazigera. Arabiar estandar modernoaren estatusa handitu ahala, gizonezkoen eta hizkuntzaren arteko harremana ere handitu zen, baita emakumezkoen eta amazigeraren arteko harremana ere. Emakumeak amazigera hizkuntzaren eramaile nagusiak bihurtu ziren, herrialdeko estatus baxuko hizkuntza gisa.
Martin III.a Enrikez Lakarrakoa
Martin III.a Enrikez Moncayokoa, Lakarrako jauna (c. 1393 – ) Nafarroako Erresumako noble bat izan zen. Ablitas, Vierlas eta Sartagudako jauna, Karlos III.aren eta Zuria I.aren alde aritu zen.
Biografia
1393 inguruan jaio zen, aita Martin II.a Enrikez Nafarroako mariskala izanik. Aitaren partez Henrike I.a Nafarroakoa arbasoa izan zuen.
Amazigera
Estatusa
2012ko apirilaren 30ean, Fatima Chahou, ezizena Tabaamrant, Marokoko Ordezkarien Ganbera ko kidea eta kantari ohia, Marokoko Parlamentuan amazigera erabili zuen lehen pertsona izan zen.
Martin III.a Enrikez Lakarrakoa
Biografia
1409an Azkoienen Aldontza Gurrea ezkondu zuen. Bikoteak ez zuen seme-alabarik izan. 1410eko uztailaren 9an aita hil zitzaionean, oinordeko bilakatu zen. 1411ko urtarrilaren 8an Erriberako merio nagusi eta handik gutxira Tuterako gazteluaren alkaide bilakatu zen. 1414an Nafarroa Beherean amikuzetarren eta biarnotarren arteko mugak ezarri zituen.
1428an hil zen eta Beltran bere anaiak familiaren tituluak jarauntsi zituen.
Amazigera
Estatusa
Aljeria k 2002an aitortu zuen amazigera hizkuntza nazional gisa, baina ez ofizial gisa. Hala ere, 2016ko otsailaren 7an, Aljeriako parlamentuak berbere hizkuntzen ofizialtasuna aitortu zuen. Libia n ez du ofizialtasunik: azkenik, Mali n eta Niger ren, partzialki tuareg hizkuntz etan irakasten duten eskola batzuk daude.
Idazkera
Egun, bereber hizkuntzetan hiru idazketa sistema daude: neo-tifinagh-a, latindarra eta arabiarra. Hein batean, idazketa sistemaren aukeraketa politikoa da, askotan ideologikoki egiten baita bataren edo bestearen alde.
Amazigeraren aldaerak
Amazigera, egun, bata bestetik urrun eta hainbat lurraldetan banaturik dauden zenbait hizkuntz komunitatek erabiltzen dute. Sakabanaketa horren eraginez, lau aldaera nagusiok ditu, hiztun kopuru hauekin (Hayward 2000: 76):
Fonologia
Berber hizkuntzak silabako nukleorik behar ez duen egitura fonologikoa dute. Kontsonanteen multzoari dagokionez, barietatearen araberakoa da eta ez dago adituen arteko adostasunik. O. Ouakrim-ek inbentario hau proposatu du, soinuen ezaugarri fonetikoen neurri enpirikoetan oinarrituta: Kontsonante koartikulatuetan, / ʷ / zeinuak kontsonante ezpainbikarituak adierazten ditu, eta / ˁ / zeinuak laringizatutako kontsonanteak adierazten ditu. Aurreko kontrasteez gain, kontsonante batek artikulazio "tentsoa" eta "lausoa" izan dezake (tradizioz, konsonante bikoitzak edo "geminatuak" gisa idazten dira).
Morfologia
Berbererazko erroak, Afroasiako beste hizkuntzetan bezala, "hezurdura" konsonantiko finko batez osatuta daude, eta bertan txertatzen diren bokalei esker forma jokatu desberdinak lor daitezke, izenetan eta aditzetan. Artizkiak gehitzeko prozedura morfologiko hori, beste hizkuntz familia batzuetan arraroa dena, aurrizki eta atzizki ugari gehituta ere osatzen da. Erro gehienek bizpahiru kontsonante dituzte, baina 1 eta 4 kontsonantedunak ere badira. Morfologikoki ere, ohikoa izaten da kontsonante bat ahultzea edo indartzea, prozedura morfologiko gisa.
Izenean, genero gramatikalak bereizten dira bi balore posiblerekin: maskulinoa eta femeninoa. Izen maskulinoak maiz bokal batekin hasten dira; genero femeninoa -t atzizkiaz edo t- aurrizkiaz markatzen da, edo biekin batera t -...- t ingurizkiaz. Hizkuntza indoeuroparrek ez bezala, aditzek markak dituzte, subjektuaren generoa ere adierazteko.
Izenen deklinabidea
Berber hizkuntzek genero gramatikala dute, atzizkiz edo bokal-aldaketez markatzen dena. Antzeko prozedurez markatzen da pluraltasuna. Taula honek generoaren eta pluraltasunaren deklinabidearen ohio formak erakusten ditu: Taulan hizkuntza afroasiarren ezaugarri tipiko bat ikus dezakegu: t- / -t hizkiak femeninoaren marka dira.
Aditzak jokatzen
-k atzizkia bigarren pertsonaren marka gisa erabiltzen da. Halaber, bide asko erabiltzen dira: pluraltasuna aurrizkiaen, atzizkien edota barruko patroi bokalikoen bitartez ere adieraz daiteke.
Sintaxia
Berber hizkuntzek VSO moduko osagaiak dituzte, nahiz eta SVO ere aurki daitekeen. Hizkuntzak nukleo markatu baino joera handiagoa du osagarria edo adjuntua markatzeko. Preposizioak ditu. Izan ere, bitxia da hitz bat beste hitz baten menpean dagoela adierazteko partikula bat edo "atxikitze egoeraren" forma morfologiko berezi bat egotea. Hori oso nabaria da, adibidez, subjektua aditzaren atzetik datorrenean:
Aurreko bi esaldietan, "atso" hitzak forma desberdinak hartzen ditu, aditzaren ondoan dagoen edo ez kontuan hartuta.
Lexikoaren aldaketak aldaeren artean
Honela esaten dira zenbakiak aldaera batzuetan:
! GLOSA ! Kanarietakoa ! Berberera septent. ! Berberera tuareg ! Berberera zenaga ! Berberera ghadam ! PROTO- BERBERERA
Arcángel (abeslaria)
Biografia
Dominikar Errepublikako gurasoak ditu eta New Yorken jaio bazen ere haurra zela familia Puerto Ricora aldatu zen. San Juan hiriburuko Santurce auzoan hazi zen. Carmen Rosas ama Las Chicas del Can musika taldeko partaidea zen, 1980. hamarkadan ezaguna zen merengue taldea hain zuzen ere.
Gaztetan musika mota asko entzun zituen eta bereziki gustuko zuen rocka. 2000. hamarkadan reggaetonaz zaletu zen Tego Calderón eta Tempo abeslariekin eta Arcángelek ere abeslari izatea erabaki zuen.
2005ean Rafael Castillo "De la Ghetto"-rekin batera Arcángel & De la Ghetto bikotea osatu zuen. Irratiaren eta interneten bidez zabaldu zituzten abestiak eta Puerto Ricon soilik ez, Estatu Batuetan ere ezagun egin ziren. "Ven Pégate", "Traficando", "Sorpresa" eta "Mi Fanática" izan ziren abesti ezagunenak. Bi urteren buruan banatu egin ziren.
2007an bakarkako bideari ekin zion eta reggaeton disko bildumetan abestiak sartu zituen. 2008an El fenómeno diskoa kaleratu zuen. Abestien artean Don Omar eta Temporekin egindako kolaborazio batzuk zituen.
2013an Sentimiento, elegancia & maldad diskoa kaleratu zuen. 18 abesti zituen eta berriz ere kolaborazio garrantzitsuak, Daddy Yankee, De la Ghetto eta Ñengo Flow besteak beste.
Bost urteko htsunearen ondoren Ares atera zuen eta ondoren ia urtero atera du disko berria.
Estudioko albuma
Kolaboraziozko albumak
Jesus Atxa
Jesus Atxa Agirre (Aretxabaleta, Gipuzkoa, 1920ko maiatzaren 28a - 2007ko urriaren 24a) Bizkaiko eta Nafarroako ikastolen sortzailea izan zen.
2003an Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona Saria irabazi zuen.
Bizitza
Hamalau urte bete arte herriko eskolan ikasi zuen. 14 urterekin Durangoko jesuitetara joan zen ikastera, eta han egon zen bi urtez. Gero, 1936an, gerra garaian, Belgikara joan zen, Jesuitetara. Jesuita artean egin zituen hurrengo zazpi urteak: zazpi hilabete Belgikan nobizio eta beste hamasei hilabete Caracasko nobiziatuan, bi urte Kolonbiako Santa Rosako Seminarioan, eta beste hiru urte Bogotako jesuiten Unibertsitatean, Filosofia eta Letrak ikasketak egiten. Pedagogia ikasketak ere eginak zituen. 1942. urtean, 23 urte zituela, Jesuitak utzi zituen eta Caracasera itzuli zen. Aldi batean, bere kabuz aritu izan zen lanean.
Caracasko Eusko Etxean topo egin zuen Jon Oñatibiarekin eta bere laguntzaile izan zen Argia aldizkarian. Caracasen izan zen bitartean, Eusko Etxeko abesbatzako partaidea izan zen.
1945ean, Euskal Herrira itzuli zen: Elorrio eta Aretxabaleta artean igaro zuen urte pare bat edo, eta beste askoren artean Juan Luis Izagirre eta Lontxo Peña izan zituen adiskide; UDA izeneko elkartea sortu zuten eta Atxak futbolerako eta mendizaletasunerako barruan zeukan grinari ere irtenbidea eman zion. 1960an erabat murgildu zen Euskal Kultur eta ikastolen munduan. Bilbon, EDILI (Edición de Libros) erakunde euskaltzaleko zuzendari izan zen. Aretxabaletako ikastola sortu zuen, Sarasua eta Angel Gabilondorekin batera. Garai horretan, Bizkaiko Zeruko Argia aldizkariaren arduraduna izan zen.
Bestetik, Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azokaren sorreran parte hartu zuen. Horren harira, beste hiri batzuetako kultur asteak eta egunak zirela medio, eratzen ziren liburu eta disko azoken antolatzailea izan zen, hala nola Eibarren, Arrasaten, Bergaran, Gasteizen, Iruñean eta Zarautzen.
Bizkaiko lehendabiziko ikastolen bultzatzaile sutsua izan zen Jesus Atxa: Ondarroa, Ermua, Berriz, Olakueta, Zornotza, Galdakao, Durango eta Bilbo. Gipuzkoako herri batzuetan ere lan bera egin zuen eta Gipuzkoako Ikastolen Elkartea sortu aurretiko bileretan eta ekimenetan ere parte hartu zuen.
Lehendik Bizkaian izan zen bezala, gero ere Nafarroan, ikastolen munduan sortzaile, bultzatzaile eta irakasle izana da Jesus Atxa: 1970. urtean Iruñeko San Fermin ikastolako zuzendari izendatu zuten eta bertan ihardun zuen 1984 arte, alegia, jubilatu zen arte: "Suertea eta ohorea niretzat -horrela esaten zuen berak- euskararen alde lan egin ahal izatea". Bitarte horretan, gainera, herrietan sortzen ari ziren ikastolen suspertzaile izan zen: Etxarri-Aranatzen, Altsasun, Tafallan, Lizarran, Beran, Lesakan... Gurasoekin bilerak egitea eta irakasleak bilatzea, besteak beste, egiten zuen Atxak.
1977an Nafarroako Ikastolen Elkarteko sorreran parte hartu zuen.
1978an, Karlos Santamariaren gidaritzapean, Eusko Kontseilu Nagusian, Hezkuntza Sailean, hartu zuen parte.
1990ean Nafarroako Ikastolen Historiarako Artxiboetako arduradun aukeratu zuten, Ikastolen Elkartearen babesean.
Orain gutxi arte ordu batzuk ematen zituen Nafarroako Ikastolen Elkartearen egoitzan, "geroari begira, Ikastolen Historiari dagozkion paper artean buru-belarri sartua, bide batez ikastola bakoitzaren historiatxo liburuak idatziz". Izan ere, ikastola batzuetako historia laburpenak argitaratuak ditu.
Euskaltzaindiak 1967ko abuztuaren 25ean euskaltzain urgazle izendatu zuen eta euskaltzain ohorezko, berriz, 1998ko apirilaren 24an.
Energetika
''Artikulu honek Energia transformazioen ikerketei buruz hitz egiten du. Termino horren beste erabilerak ikusteko, irakurri Energia.''
Jesus Atxa
Bizitza
"Zeruko Argia" aldizkariaz gain, "Txistulari" eta "Anaitasuna" agerkarietan ere kolaborazioak argitaratu zituen. Iruñera joan baino lehen, haurrentzako hainbat pelikula euskarara bikoizten ere aritu zen, askotan Xabier Kintana euskaltzainarekin batera.
Energetika
Energetika (edo Energia ekonomikoa) energiaren produkzioak, erabilpenak eta energi moten arteko transformazioak aztertzen dituen zientzia eta teknika da. Naturan energia iturri edo modu ezberdinetan azaltzen da, izen desberdinez ezagutzen dira, nahiz eta magnitude gisa bakarra izan. Horrela, energia termikoa, eolikoa edo haize-energia, hidraulikoa, nuklearra, etab. izan daiteke.
Helburua
Orokorrean, Energetika du helburutzat energiaren transformazioetan – baita energia-galeretan ere – modu zehatz batean, bere fluxuan deskribatzen dituzten printzipioak bilatzea.
Printzipioz esan daiteke jakintza-arlo, doktrina, ideologia edo arrazonamendu baten oinarria den kontzeptu edo ideia nagusia dela, edo hainbat fenomeno azaltzen dituen lege orokorra. Funtsean, Energetikaren helburu nagusia da oinarrizko legeen deskribapena.
Historia
Energetikaren historia polemikoa da. Aditu batzuek diote Energetikaren hasierako ikerketak antzinako Grezian hasi zirela. Beste batzuek, berriz, matematikaren formalizazioan jaio zela Leibniz-en eskutik. Richard de Villamil-ek 1928an zion William John Macquorn Rankine-k Energetikaren zientzia formulatu zuela 1855ean bere Outlines of the Science of Energetics lanean, Glasgow-ko Filosofia Elkartearen aktetan argitaratua.
Wilhelm Ostwald-ek eta Ernst Mach- ek Energetikari buruzko ikerketak garatzen jarraitu zuten, baina XVIII.eko mendean ondorioztatu zuten ez zela bateragarria Boltzmann-en gasen teorian azaldutako modelo atomikoarekin. 1920an, Alfred Lotka-k erlazionatu nahi zituen Boltzmannen Energetikaren matematika sintesia eboluzioaren teoria sintetikoa. Lotkaren hitzetan, eboluzioaren hautespen naturala gertatzen zen energia baliagarriaren fluxuaren transformazioaren maximizaziorengatik. Geroago, ikuspegi horrek Energetika ekologikoari buruzko lanetan eragin nabaria izan zuen, batez ere Howard Thomas Odum-en lanetan.
De Villamil-ek, Energetika fisika beste arloetatik bereizteko saiakeran, mekanika bi arlotan bereizi zituen:
De Villamilek dio Energetika kalkulatu daitekela ekuazio eskalarretan, bestalde, dinamikak ekuazio bektorialak behar dituela. Dinamikaren dimentsioak espazioa, denbora, eta masa dira, eta Energetikarenak, berriz, luzera, denbora eta masa. (Villamil 1928, p.9). Bereizketa honek gorputzen ezaugarrien aurresuposizioetan oinarritzen zuen, hurrengo bi galderei erantzuna emanez:
De Villamilen sailkapena jarraituz, dinamikak baietz erantzungo dio lehenengo galderari eta ezetz bigarrenari. Bestalde, Energetikak ezetz erantzungo dio lehenengo galderari eta baietz bigarrenari. Horren ondorioz, Villamilen sailkapen-sisteman, dinamikan partikulak finko elkarturik daude eta ezin dute oszilatu, haien tenperatura 0º K  izan beharko da.
Momentuaren kontzerbazioa ikuspuntu honen ondorio bat da, baina logikotzat bakarrik har daiteke, eta ez egiazko gertaeren adierazpenetan. (Villamil 1928, p.96). Energetikan, ordea, partikulak oszilatzeko gai dira eta, hortaz, 0ºK ez berdin den tenperatura baten egon ahal dira.
Energetikaren printzipioak
Ekosistema ekologikoen arloan egindako lanek garrantzia eman diote Howard Thomas Odum-i, baita bere Termodinamikaren lege-proposamen eztabaidatuen ondorioz ere, sistema orokorren teorian oinarrituz.
Energia-fluxuen transformazioen printzipio orokorrei buruz esan daiteke Energetikaren printzipioak termodinamikaren lau legeak hartzen dituela, deskripzio zehatz baten bila. Baina lege hauen lekua Energetikaren printzipioen barne gai eztabaidagarriada. Odumen logika baiezkoan bada, Energetikaren printzipioek kontuan hartzen dute ordena hierarkiko baten energien formak, energia kalitatearen kontzeptua neurtzeko gaitasunaren helburuarekin, eta baita unibertsoaren eboluzioarekin ere. Albert Lehninger-ek (1973, p. 2) ordena hierarkiko hori makrokosmos biologikoan energia-fluxuen hurrengo egoreretan definitu zituen.
Odumek proposatu zituen hiru printzipio energetiko gehigarri eta korolario bat hierarkia energetikoa kontuan harturik. Horrela, Energetikaren 4 lehen printzipioak termodinamikako funtsezko lau legeekin bat datoz eta beste 3 printzipioak Odumen Energetika irizpideetatik hartuta daude.
Garrantzitsua da kontuan hartzea lehen lau printzipioak, termodinamikaren legeak, enpirikoki frogatuta baitaude eta gehienetan onartzen dira komunitate zientifikoaren artean. Ordea, Odumek proposatutako 3 printzipioak ezin izan dira enpirikoki frogatu eta urrun daude jakitetik edo komunitate zientifikoaren baieztapenetik. Hemen azaltzen dira printzipio hauek:
Energia-fluxuek sare hierarkikoak garatzen dituzte. Haietan sartzen diren fluxu energetiko akelkar eragiten dira eta lanaren bitartez kalitate handiagoko energia formak bihurtzen dituzte akzio anplifikatzaileekin, sistemaren potentzia maximizatzen lagunduz. (Odum 1994, p.251).
Zefalonia
Zefalonia (Κεφαλονιά edo Κεφαλλονιά) Greziako uhartea da, Joniako uhartediko handiena. Itaka eta beste uharte txiki batzuekin batera, gaur egungo Greziako Kefallinia nomo edo probintzia osatzen du. 746 km2 eta 35,801 biztanle (2011) ditu uharteak. Hiriburua eta portu nagusia Argostolion da. Ardo-, brodatu-, alfonbra- eta itsasontzi-ekoizpenak garrantzi handia du. Aipagarriak dira Kraniiko aztarnak, mizenastarren hilobiak eta Hagios Georgios gaztelu veneziarra. Mizenastarren garaian garrantzi handiko uhartea izan zen. Geroztik erromatarren, normandiarren, veneziarren, napolitarren eta turkiarren mende izan zen, besteren artean. 1815ean Britainiaren babespeko herri izendatu zuten, eta 1864an Greziaren esku geratu zen.
Omanen banaketa administratiboa
Omanen banaketa administratiboa 2011ko urriaren 28an ezarri zen. Herrialdea 11 gobernoratotan (muhafazah) dago banatua, eta gobernorato bakoitza zenbait barrutitan (wilayat):
Eskualde eta gobernoratoak 2011 arte
2011 arte bost eskualde (mintaqah) eta lau gobernoratotan (muhafazah) zegoen banatua Oman. Eskualde eta gobernoratoak barrutitan (wilayat) azpibanaturik zeuden.
Sierentz
Sierentz Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2007an 2.625 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sierentz udalerrian erroldatutako biztanleak 2.625 ziren. Familiak 1.076 ziren, horien artean 350 pertsona bakarrekoak ziren (154 bakarrik bizi ziren gizonak eta 196 bakarrik bizi ziren emakumeak), 320 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 314 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 92 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.174 etxebizitza zeuden, 1.086 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 72 hutsik zeuden. 668 etxeak ziren eta 503 apartamentuak ziren. 1.086 etxebizitza nagusietatik 694 bere jabearen bizilekua ziren, 354 alokairuan okupaturik zeuden eta 38 doan lagata zeuden; 27 etxek gela bat zuten, 132 etxek bi zituzten, 222 etxek hiru zituzten, 224 etxek lau zituzten eta 481 etxek bost zituzten. 946 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 523 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 474 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.683 ziren, horien artean 1.351 aktiboak ziren eta 332 inaktiboak ziren. 1.351 pertsona aktiboetatik 1.266 lanean zeuden (680 gizon eta 586 emakume) eta 84 langabezian zeuden (43 gizon eta 41 emakume). 332 pertsona inaktiboetatik 90 erretiraturik zeuden, 110 ikasten zeuden eta 132 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sierentz udalerrian 1.134 unitate fiskal zeuden, 2.554 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.581 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 195 komertzioetatik, 9 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 17 eraikuntza enpresak ziren, 58 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 10 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 15 finantziazio enpresak ziren, 12 higiezinen enpresak ziren, 23 zerbitzu enpresak ziren, 25 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 48 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 4 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 3 zurginak, 1 iturgina, 4 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 7 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 29 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 6 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 2 altzari dendak, 2 drogeria, 3 lurrin-dendak, 2 bitxi-dendak eta 2 lore-dendak ziren.
Camburzano
Camburzano Italiako udalerri bat da. Biellako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Camburzanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sierentz
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Sierentz udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 308 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, botika 1 bat eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Sierentz udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 549 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Deir ez-Zor
Deir ez-Zor (arabieraz دير الزور; asirieraz: ܕܝܪܐ ܙܥܘܪܬܐ, armenieraz: Տէր Զօր edo Դեր Զոր, Ter Zor) Siriako hiria da, izen bereko eskualdeko hiriburua dena. Eufratesen ertzean dago.
Pharnavaz I.a Iberiakoa
Pharnavaz I.a Iberiakoa (ფარნავაზ I) Iberia kaukasiarreko errege bat izan zen. Ustez, K.a. 325ean jaio eta K.a. 237an hil zen.
Haur bat zenean, greziarrek, bere herrialdean sartu eta bere osaba Samara erregea hil zuten. Bere amak, mendira eraman eta ezkutatu egin zuen. Greziarrek, karguan, euren buruzagietako bat, Azon, utzi zuten.
Helduaroan, elezaharrak dioenez, altxor bat aurkitu zuen, eta, altxor horri esker, konplize asko erosi ahal izan zituen. Egrissiko gobernarietako bat zen Kudjirekin elkartu zen, eta Azon gobernari greziarraren aurkako matxinada bat prestatu zuen. Matxinadak, arrakasta izan zuen, eta Azon, borrokan hil zen. Pharnavazek, bere burua errege izendatu zuen, Pharnavaziar dinastia abiaraziz.
Berehala berreraikiarazi zituen herrialdeko gotorlekuak, aurretik greziarrek suntsitu zituztenak, eta bat handia egin zuten, Armazeko Gotorlekua deitua. Elezaharrak ere, georgiar alfabetoaren sorrera ere ematen dio, eta garai honetan sortuko zuen. Tokiko (eristhavis) gobernariek gobernatutako zortzi lurralde administratibo sortu zituen, baita errege familiako izan behar zuen espaspeta edo komandante buruzagi batek gobernatutako printzerri bat ere.
Pharnavazek, Aras ibaia eta Kaukasoaren artean hedatzen zen lurralde bat gobernatu zuen, baita egungo Georgia mendebaldeko zati bat ere.
Patricia Barker
Patricia Barker (Thornoby-on-Tees, 1943ko maiatzaren 8a) eleberrigile britainiarra da. Jaioterria (Ingalaterrako ipar-mendebaldea) eta amaren zein amonaren belaunaldiak oinarritzat harturik, langile-klaseko emakumeen bizimodu latza azaldu zuen lehen hiru eleberrietan: Union Street (1982), Blow Your House Down (1984) eta The Century's Daughter (1986). Laugarren eleberrian, gizonezko bat hartu zuen protagonistatzat (The Man Who Wasn't There,1989). Dena dela, horren ondoko hiru eleberriek eman diote osperik handiena. Lehen Mundu Gerran kokaturiko trilogia bat da: Regeneration, (1991), The Eye in the Door (1993) eta The Ghost Road (1995). Guardian Fiction Prize saria jaso zuen The Eye in the Door eleberriarengatik, eta Booker saria, berriz, The Ghost Road lanagatik. Beste lan batzuk: Another World (1998), Border Crossing (2001), Double Vision (2003), Life Class (2007).
Babilonia (hiria)
Babilonia (Bābili(m) ; sumerieraz: KÁ.DINGIR.RAKI, بابل, Bābil; בָּבֶל, Bāḇel; Βαβυλών; Bābiru) Mesopotamian, Eufratesen bazterretan, kokatutako antzinako hiria izan zen. Gaur egungo Al-Hillah hiriaren (Irak) ondoan zegoen, Bagdadetik 100 km hegoaldera. K.a. 2. milurtekoaren hasieratik aurrera hiri hau Behe Mesopotamian, eta haratago ere, hedatuz joan zen Babiloniar Inperioaren hiriburua izan zen. K.a. VI. mendean, Nabukodonosor II.aren garaian, izan zuen goren aldia. Garai hartan munduko hiririk handienetako bat zen, eta haren hondakinek 1.000 Hako eremua hartzen dute.
Etimologia
Izena grezierazko Babylon (Βαβυλών) hitzetik dator eta hau, berriz, akadierako Babilim hitzetik ('Jainkoaren Atea'). Akadierazko izena sumerierazko KÁ.DINGIR.RAKI hitzaren itzulpena da.
Lehen Inperio garaia
Amortar gobernupeko hirietako bat, Babilonia bera izan zen, jada amortar domeinupean denbora asko zeraman arren, dinastia propiorik ez zuena. Lehen Babiloniar dinastia, K.a. 1894an sortu zuen Sumu-abum amortarrak. Honela, dinastia honek gobernatutako hiri-estatu independente bihurtu zen, dinastia honetako seigarren erregea izan zen Hammurabi ospetsuak (K.a. 1792tik K.a. 1750 arte gobernatu zuena kronologia ertainaren arabera), modu erraldoian handitu zuelarik eta bere domeinuak handitu zituelarik, Amortar Inperioaren hiriburu bihurtuz, Mesopotamia osoa domeinatu zuena. Ordutik aurrera, garrantzi handia hartu zuen Mesopotamia hegoalde osoko benetako metropoli bezala. Baina Inperioak ez zuen asko iraun. Hammurabi hil ondoren, matxinadak hasi ziren:
Azkenik, K.a. 1595ean, hegoaldeko kasitarren presioa jasan ezinik, Samsu-Ditana, I. Babiloniar Inperioko azken erregea, Agum II.a kasitar buruzagiak kargutik kendu zuen.
Babiloniaren edertzea Nabukodonosor II.aren eskutik
Nabukodonosor II.aren erregealdian (K.a. 605-K.a. 562) bihurtu zen Babilonia antzinateko hiririk bikainenetako bat. Nabukodonosorrek, lur inperialen erabateko berreraikitzea agindu zuen, Babiloniako Lorategi Esekien berreraikitzea barne (Munduko Zazpi Mirarietako bat zena), hauei buruz, bere emazte nostalgikoa zen Amytisentzat eraiki zirela esaten delarik. Lorategien existentzia, eztabaidagai da: Robert Koldewey arkeologo alemaniarraren indusketek, lorategi hauen existentzia berresten dutela dirudien arren, historialari asko, lorategi hauen kokapenarekin ez datoz bat, eta, batzuek, Niniveko lorategiekin nahastuak izan direla uste dute.
Babilonia, persiarren mende
Zenbait jazoera jasan ondoren, hiria, K.a. 539an, Ziro II.a Handia persiar erregeak okupatu zuen. Ziro eta bere oinordeko izan zen Dario I.aren erregealdietan, Babilonia, ikasketa eta aurrerapen zientifikoko gune bihurtu zen. Babiloniar adituek, konstelazio mapak osatu zituzten eta egungo astronomia eta matematikaren oinarriak sortu zituzten. Dario I.aren bilobak, Artaxerxes I.ak (K.a. 465/K.a. 464-K.a. 424), K.a. 457an, judutarrei itzultzea ahalbidetu zien dekretu bat argitaratu zuen. Baina, Dario III.aren erregealdian, Babilonia, pixkanaka, gelditzen hasi zen
Alexandro Handiaren inbasioa
K.a. 331n, Dario III.a persiar erregea, Alexandro III.a mazedoniarraren armadak garaitu zuen Gaugamelako guduan, eta, urte horretako urrian, Babilonia, inbaditua eta hartua izan zen. Inbasio honen tokiko txosten batek, Alexandrok, hiriko biztanleen etxeetara ez sartzeko agindu bat aipatzen du, hiria, hiri askatutzat hartuz.
Alexandroren agintaldian, Babilonia, berriz loratu zen ikasketa eta merkataritza gune bezala. Baina, Alexandro, K.a. 323an modu misteriotsuan hil ondoren, Nabukodonosorren jauregian, bere inperioa, bere jeneralen artean banatu zen, diadoko deiturikoak, eta laster hasi ziren urte asko iraun zuten borrokak bere inperioaren hondarrengatik, Babilonia, berriz ere, erdian harrapatuta geratuz.
Etengabeko matxinaden ondorioz, Babilonia, pixkanaka, husten joan zen. K.a. 275ean dataturiko taula batek, Babiloniako biztanleak Seleuzia Tigrisekoa hirira eramanak izan zirela dio, Seleuko I.a Nikatorrek bere erresuma berrirako sorturiko hiriburu berria, non jauregi berri bat eraiki zuen, baita E-Saggila izeneko tenplu bat ere. Gertaera honekin, Babiloniaren historia, bere amaierara iritsi zela esan daiteke, mende bat beranduago, oraindik, bertako santutegi zaharrean sakrifizioak egiten ziren arren. K.a. 141ean, partiarrek eskualdea menderatu zutenean, Babilonia, erabat hondatua eta ilun zegoen.
Babiloniako arkeologia
Babiloniaren topografiaren ezagutza historikoa, idazle klasikoengandik, Nabukodonosorren idazkunengandik eta 1899an hasi ziren Deutsche Orientgesellschaften indusketengandik iritsi dira. Topografia, ia erabat, Nabukodonosorren Babiloniarekin bat dator, jatorrizko Babilonia, Senakeribek suntsitu bait zuen ia arrastorik utzi gabe.
Saint-Paul-le-Froid
Saint-Paul-le-Froid Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lozère departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Paul-le-Froid udalerrian erroldatutako biztanleak 154 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 182 etxebizitza zeuden, 72 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 84 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 166 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 72 etxebizitza nagusietatik 67 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 18 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 51 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 33 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 95 ziren, horien artean 81 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 81 pertsona aktiboetatik 76 lanean zeuden (42 gizon eta 34 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Paul-le-Froid udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 146 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 9.994 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Saint-Paul-le-Froid udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.146 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
John Davidson Rockefeller
John Davidson Rockefeller (1839ko uztailaren 8a – 1937ko maiatzaren 23a) Ameriketako Estatu Batuetako industria-enpresaburua izan zen eta petrolio-industrian parte-hartze nabaria izan zuen. Standard Oil-en fundatzailea izan zen, gaur egun ExxonMobil bezala ezagutzen dena (konpainia horren ondorengoen artean handiena). 40 urte baino gehiagoko epean, Rockefellerek Standard Oil munduko petrolio konpainia handienetarikoa bihurtu zuen. Gehienek historian zehar izandako gizon aberatsenetarikotzat jotzen dute. Enpresa mailan izandako lorpenak, ordea, eztabaidagarriak izan ziren. Jarduera monopolistikoan aritzea leporatu zitzaion eta kazetari nahiz ikertzaileengatik salatua. Rockefeller familia lehen eta bigarren gerrate mundialaren planifikazioarekin harremanean jarri izan da, arma salmenta eta bestelako hornitze-lanetatik etekinak atera izan nahi omen zuten eta.
Gaztaroa
Richford-en (New York) jaio zen 1839ko uztailaren 8an. Clevelandeko (Ohio) hainbat eskola publikoetan ikasi zuen. 16 urterekin Clevelandeko bibliotekaria izan zen.
Heldutasuna
1862an Samuel Andrewsekin elkartu zen, petrolio gordina birfintzeko prozesu iraultzaile baten asmatzaile izan zena. Zabalkunde azkar baten ondoren, enpresa hura Rockefeller, bere anaia William eta hainbat pertsona gehiagok sorturiko Standard Oil Companyk xurgatu zuen. 1872an, Rockefeller-ek Improvement Company sortzen lagundu zuen (Clevelandeko petrolio birfintzaile nagusiak barnesartzen zituen elkarte bat) eta elkarte honen kideen aldeko deskontuak lortu zituen trenbide enpresekin hitzarmenak eginez. 1878an, Rockefeller-ek Estatu Batuetako petrolio birfindegien %90 kontrolatzen zuen eta handik gutxira banaketa kanalen monopolioa bereganatu zuen. 1882an, Rockefeller-ek Standard Oil Trust Sortu zuen, gerora munduko lehen monopolioa, eta Ohioko Justizia Auzitegi Gorenak 1892an legez kanpokotzat jo zuena eta disolbatzera behartu zuena. Izatez, ez zen disolbatu 1899 urtera arte. Urte horretan, Rockefeller-ek Standard Oil Company New Jerseyn ezarri zuen eta berorren presidente izan zen 1911 urtera arte, erretiroa hartu zuen urtea, alegia. Urte berean, Estatu Batuetako Justizia Auzitegi Nagusiak aginduta, enpresa hura hainbat korporaziotan banatu zuen.
Rockefeller-en ondare pertsonala 138.000 milioi dolarretara heldu zela uste da.
Zahartzaroa
53 urte zituela, bere osasunak okerrera jo zuen. Digestio aparatuko hainbat gaixotasun pairatu zituen, ilea galdu zuen, argaldu egin zen eta sorbaldak hondoratu zitzaizkion. Bizkarra uzkurturik zuela, gizon zahartuaren itxura nabarmendu zuen. Nekez ibiltzen zen. Baliabide ekonomikoei esker, ordea, tratamendu garestiak jasotzeko aukera izan zuen, baina osasunak ez zuen hobera egin. Orduan, lan erritmoa baretu, atseden hartzen eta behar bezala elikatzen hasi zen; 97 urtera arte bizitzea lortu zuen.
Bere esaldi ezagunena American Beauty delakoa izan zen, hots, amerikar kultura kapitalistaren zedarrietako bat. Giza-Darwinismoaren metaforatzat adierazi zuen: “Negozio baten hazkundea, funtsean, gaituenak bizirauteko duen ahalmenean oinarritzen da. Estatu Batuetako arrosa eder eta usaintsuena bakarrik lor dezakegu, ondoko arrosak sakrifikatuz. Berez, negozioen joera ez da gaiztoa, natura eta Jainkoaren legearen konbinazioa besterik ez da.”
Pablo Gorosabel
Pablo Gorosabel Domínguez (Tolosa, Gipuzkoa, 1803ko urtarrilaren 16a - Donostia, Gipuzkoa, 1868ko urtarrilaren 23a) legegilea, historialaria eta politikaria izan zen.
Bizitza
Legazpiko Jose Joaquin Gorosabel eta Madrilgo María Isidra Domínguezen semea zen. Oñatiko Unibertsitatean eta Madrilen zuzenbideko ikasketak egin zituen: 1824an batxilergo titulua eskuratu zuen Oñatin, eta 1828an lege arloko lizentziatura eskuratu zuen Madrilen.
Gorosabelek egia historikoaren alde egiten du bere lanetan, eta alde batera uzten ditu elezaharrak eta sineste okerrak. Datu bilketa ikaragarria dago haren liburuetan, baina ez dute historia ikuspegi orokorrik eskaintzen. Alde batetik, Jeremy Benthamen utilitarismo moralak eta Ilustrazioak eraginda, eta bestetik, Espainiako zuzenbide konstituzional bateratuaren babesle erabatekoa izaki, foruak konstituzio hartara egokitzearen alde idatzi zuen, baina ez, ordea, foruak kentzearen alde.
Uztailaren 30
Uztailaren 30a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hamaikagarren eguna da, 212.a bisurteetan. 154 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Uztailaren 29 | Urteko egutegi | Uztailaren 31
Lur-lantze
Lur-lantzea edo laborantza nekazaritzaren oinarrizko eragiketa da, lurrean sakonera ertaineko ildoak marratzean datza, eskuko tresna batekin edo golde batekin. Golde baten bidez lurra lantzeko ekintzari goldatze deritzo. Laborantza hitza latinezko "lan egin" hitzetik dator.
Hauek dira, besteak beste, lur-lantzearen eginkizunak: uraren zirkulazioa erraztea behar bezala ureztatzeko, belar txarrak suntsitzea, lurra haustea nekazaritzako ereintzarako, lurzoruaren egitura eta egitura hobetzea, euri-prezipitazio handiek eragindako istiltzea saihestea eta kontrol biologiko gisa erabiltzea, intsektuak eta harrak gainazalean geratzen baitira eta harrapariak haietaz elikatzen baitira. Lurra behin baino gehiagotan goldatzea, landaketa-azalera osatzeko parekatuz, baldintza klimatikoek lurzorua aldez aurretik tenperatura baxu eta eurite gisa prestatzeko aukerarik ematen ez duten lekuetan.
Lur-lantzearen bilakaera historikoa
XX. mendeko nekazaritza-mekanizaziora arte iraun zuen erromatar goldearen erabilerak, normalean zurezkoak eta animalia-trakziokoak (idiak edo ekidoak). Handik aurrera, golde mekanikoei eta traktoreei esker, lurra sakonera handiagoan goldatu ahal izan zen, eta horrek lurzorua galtzeko higadura-prozesuak eragin ditzake.
Gaur egun, gutxiago lantzeko eta maldarekiko perpendikularki lantzeko joera dago, higadura murrizteko. Herbizidak edo sega-makinak erabiliz gero, gaur egun ez dago aitzurrik belar txarra kentzeko. Berriki egindako ikerketen arabera, aldi baterako bakarrik goldatzeak handitu egiten du uraren infiltrazioa, eta balantze hidrikoa hobea da lurra asaldatzen ez bada. Gainera, labore iraunkorrek lurrazaletik hurbilago sustraiak izatea ahalbidetzen du.
Lurra lantzea izan zen gizakiaren lehen kezketako bat, janaria lortzeko. Tresna primitiboak zurez, hezurrez eta harriz egin ziren, eta horiekin ildaska txiki bat mugitzen zen. Horrela, landu eta erein zitekeen eremua oso mugatua zen.
England (Arkansas)
England Arkansasko hiri bat da. Lonoke konderrian kokatua dago. 2010ean 2,825 biztanle zituen, 4.8 kilometro koadrotan banatuta.
Tsuyoshi Kunieda
Tsuyoshi Kunieda (国枝 強) Japoniako futbolari ohia da.
Israelgo historia
Historiaurrea
Israel modernoko gizaki goiztiarren ebidentziarik antzinakoena, duela 1,5 milioi urtekoa, Ubeidiyan aurkitu zen, Galileako itsasotik gertu. Yironen suharriz egindako tresnak aurkitu dira, Afrikatik kanpo aurkitutako harrizko tresnarik zaharrenak. Beste talde batzuen artean, 1,4 milioi urteko industria acheul aldikoa, Bizat Ruhama taldea eta Gesher Bnot Yaakov daude.
Karmel mendian, el-Tabunen, eta Es Skhulen, giza hondakin neandertalak eta moderno goiztiarrak aurkitu ziren, eskualdeko historia estratigrafikorik luzeena erakutsiz, 600.000 urteko giza jarduera , Behe Paleolitotik gaur egunera arte, gutxi gorabehera milioi bat urteko giza eboluzioa irudikatuz. Paleolitoko beste leku aipagarri batzuk Qesem eta Manot kobazuloak dira. Afrikatik kanpo aurkitutako gizaki anatomikoki modernoen fosilik zaharrenak Skhul eta Qafzeh hominidoak dira, duela 120.000 urte Israel iparraldean bizi zirenak. K.a. 10. milurtekoaren inguruan, Natufiako kultura zegoen.
Aurrekariak
K. a. XII. mendean Jakoben ondorengoak garai hartako Kanaanen ezarri ziren, Egiptoko esklabotzatik irten ondoren. Dabiden garaian tribuak monarkiaren baitan batu ziren (K.a. 1000 urtean), baina Salomonen erregetzaren ostean bitan banatu ziren:Israelgo Erresuma eta Judako Erresuma. Ordutik aurrera, israeldarrek botere politikoa galdu zuten, eta Babiloniaren, Persiaren, Mazedoniaren eta Erromaren mende izan ziren.
Asiriarrek hartu zuten Judea K.a. 722an, eta babiloniarrek Israel K.a. 587an. Haien ondotik persiarrak, greziarrak eta erromatarrak iritsi ziren; K.o. 70. urtean, matxinada baten ostean, Erromatar Inperioak juduak erbesteratu zituen. Halaxe hasi zen juduen diaspora. Hurrengo mendeetan beste herri askok hartu zuten Palestina: bizantziarrek, persiarrek, arabiarrek, gurutzadetako soldaduek, mamelukoek´... 1516tik aurrera, Otomandar Inperioaren mende egon zen zen lurraldea.
Bien bitartean, mundu osoan zehar sakabanaturik zeuden juduek galdutako lurraldera itzultzea izan zuten helburu nagusi. Judu elkarte asko, beren ohiturak eta sinesmenak gorde bazituzten ere, bizi ziren tokietan integratzen saiatu ziren. Hala, XIX. mendean, mendebaldeko Europako juduak onartuak izan ziren bitartean, Errusian, aldiz, bertakoetatik bereizirik bizi ziren. XIX. mendean, Moses Hessen eta, batez ere, Theodor Herzlen eraginez, sionismoa deritzon ideologia sortu zen. Ideologia horrek zioenez, juduek Palestinara itzuli behar zuten beren estatua sortu eta antisemitismotik libre bizi ahal izateko.
Hebrear estatua sortzeko ahaleginak egin ziren, eta judu guztiak batera Palestinara emigratzeko eta estatu berri bat sortzeko asmoa gero eta gehiago sendotu zen. Mugimendu sionista zen ideia horien sustatzaile nagusia, eta Errusiako juduak izan ziren lehenak asmo hori betetzen. Hala ere, judu guztiak ez ziren sionismoaren jarraitzaile: batzuek bizi ziren herrialdean integratzea proposatzen zuten, eta beste batzuek, aldiz, Palestinara itzultzea, Jainkoaren gidaritzapean.
Britainiar agintea
Lehen Mundu Gerraren ostean, Palestina Britainia Handiaren eskuetara igaro zen. Estatu horrek zalantzak zituen, juduei Palestinan kokatzen lagundu edo ez. Hala ere, 1917an Balfourren deklarazioa onartu zuen, juduei Palestinan beren nazioaren egoitza eraikitzeko eskubidea ematen ziena; haatik, zaila zen juduei laguntzea arabiarrak gaitzitu gabe.
1922an, Nazio Ligak lurraldea gobernatzeko eskubidea onartu zion Britainia Handiari, burujabetza lortu bitartean. Britainiarrek laguntza eman zieten Palestinara joan nahi zuten juduei, baldin eta han bizi ziren arabiarren eskubideak babesten baziren. Izan ere, artean, Palestinako biztanle gehienak arabiarrak ziren. 1923-1939 bitartean, ahaleginak egin ziren lurraldea bi estatutan (hebrearra eta arabiarra) banatzeko, baina etnia bakoitzak beretzat nahi zuen lurralde osoa. Bien bitartean, arabiarren eta juduen arteko lehen gerra piztu zen 1936an.
1939ko agiri ofizial batean arabiarrei laguntzeko eta juduen immigrazioa murrizteko eta hedapena mugatzeko agindua eman zen. Baina, Bigarren Mundu Gerran naziek Europa harturik juduei esetsi zietenean (sei bat milioi hil zituzten), juduek oldeka ihes egin zuten, eta britainiarrek Palestinan ezarri zizkieten mugak igaro zituzten. Mugimendu sionista banatu egin zen, eta britainiarren kontra matxinatu ziren muturreko talde armatuak sortu ziren.
Independentzia eta arabiar-israeldar gerrak
1948ko maiatzaren 14an, britainiarrek Palestinan zuten agintaldia amaiturik, Israelen independentzia aldarrikatu zuten juduek. Israelen mugan zeuden arabiar herriak lurraldearen ekialdean eta hegoaldean sartu ziren handik gutxira, eta lehenbizikoarabiar-israeldarra gerra piztu zen; gerra horretan Israel atera zen garaile. Izan ere, 1949an su-etenak sinatuagatik, israeldarrek gerran irabazi zituzten lurraldeak eurentzat gorde zituzten: zatiketa planean Israeli egokitu zitzaion lurraldeari beste % 26 gehitu zion. Jordaniak Zisjordania eta Jerusalemgo alde zaharra konkistatu zituen, eta Egiptok Gazako zerrenda.
Gerra garaian eta bukaeran, Israelek konkistatutako lurraldeetatik hainbat arabiarrek alde egin behar izan zuten (kalkuluen arabera, 600.000 eta 900.000 artean). Gehienbat inguruko estatuetara erbesteratu ziren, eta horrela sortu zen palestinar iheslarien arazoa, Israelen eta bere auzokideen arteko gatazkan osagai garrantzitsua dena. Arabiar herrien iritziz, israeldarrak arrotzak ziren, eta palestinarren ustetan, berriz, beren lurraldetik kanpora egotzi zituzten etsaiak. Hurrengo urteetan, palestinarren kontrako gudak eta arabiar herrien boikotak izan ziren.