cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zuzenbide
Ohiturazko zuzenbidea eta ekitatea
Ohiturazko zuzenbidea Ingalaterran sortu zen, eta Britainiar Inperioari noizbait lotuak egondako ia herrialde guztiek heredatu dute (Malta, Eskozia, AEBko Louisiana estatua eta Kanadako Quebec probintzia izan ezik). Erdi Aroko Ingalaterran, Normandiako konkistan, zuzenbidea eskualdez eskualde aldatzen zen ohitura tribaletan oinarrituta. Ohiturazko zuzenbide kontzeptua Henrike II.aren erregealdian garatu zen, XII. mendearen amaieran, Henrikek herrialdeko zuzenbide instituzionalizatu eta bateratua sortzeko autoritatea zuten epaileak izendatu zituenean. Ohiturazko zuzenbidearen eboluzioaren hurrengo urrats nagusia gertatu zen John erregearen baroiek legeak onartzera mugatzen zuen dokumentu bat sinatzera behartu zutenean haren autoritatea. 1215eko Magna Carta edo Konstituzioak eskatzen zuen gainera: erregearen epaileen segizioek leku jakin batean egin zitzatela beren auzitegi eta epaiak herrialdeko leku ustekabekoetan justizia autokratikoa eman beharrean. Legeak egiteko sistema horretan, epaile talde itxi eta eliteko batek eginkizun nagusia hartu zuen, eta, Europako bere parekoekin alderatuta, Ingalaterrako Justizia zentralizatu egin zen. 1297an, adibidez, Frantziako auzitegi gorenak berrogeita hamaika epaile zituen bitartean, Ingalaterrako Erregu Komunen Gorteak bost zituen. Botere judizial indartsu eta estu hark ohiturazko zuzenbidea garatzeko prozesu sistematizatua ekarri zuen.
Ohiturazko zuzenbidearen garapenean, idazki akademikoek garrantzi handia izan dute beti, bai sakabanatutako jurisprudentziaren printzipio orokorrak biltzeko, bai aldaketa babesteko. William Blackstone, 1760 ingurukoa, ohiturazko zuzenbidea bildu, deskribatu eta irakatsi zuen lehen aditua izan zen. Baina, deskribatzean bakarrik, azalpenak eta azpiko egiturak bilatzen zituzten adituek, poliki-poliki, legearen funtzionatzeko modua aldatu zuten.
Erlijio-zuzenbide
Erlijio-zuzenbidea, esplizituki, erlijio-aginduetan oinarritzen da. Horren adibide dira: Halakha judua eta Xaria islamiarra, biak jarraitu beharreko bide gisa itzultzen direnak. Kristau-zuzenbide kanonikoak ere bizirik dirau eliz elkarte batzuetan. Askotan, erlijioak legearekiko duen inplikazioa aldaezina da, Jainkoaren hitza ezin dutelako, ez epaileek, ez gobernuek aldatu, ez arautu. Hala eta guztiz ere, jurisdikzio erlijioso gehienak giza lanean oinarritzen dira antolamendu juridiko sakon eta zehatza aurreikusteko. Adibidez, Koranak badu zuzenbide bat, eta beste zuzenbide batzuen iturri gisa jokatzen du interpretazioaren bidez: Qiyas (analogiaz arrazoitzea), Ijma (adostasuna) eta aurrekariak. Hori, batez ere, Xaria eta Fiqh izenez ezagutzen diren lege eta jurisprudentzia gorputz batean dago. Beste adibide bat da Tora edo Itun Zaharra Pentateukon edo Moisesen Bost Liburutan. Horrek Lege juduaren oinarrizko kodea gordetzen du, zenbait komunitate israeldarrek erabiltzen dutena. Halakha Talmuden interpretazio batzuk laburbiltzen dituen lege juduaren kode bat da.
Hainbat herrialde xariaren juridikzio dira. Israelgo zuzenbideak, auzilariei, aukera ematen die zuzenbide erlijiosoak erabiltzeko. Zuzenbide kanonikoa Eliza Katolikoko, Ekialdeko Eliza Ortodoxoko eta Komunitate Anglikanoko kideek baino ez dute erabiltzen.
====Zuzenbide kanonikoa Zuzenbide kanonikoa (grezierazko kanonetik, neurtzeko makila zuzena, erregela) elizaren buruzagitzak kristau erakunde edo eliza baten eta bere kideen gobernurako egindako ordenantzen eta erregelamenduen multzoa da. Eliza katolikoa arautzen duen barne-zuzenbidea da (bai eliza latinoa, bai ekialdeko eliza katolikoak), ekialdeko eliza ortodoxoak eta mendebaldeko eliza ortodoxoak eta Komunitate Anglikanoaren barruko eliza nazional indibidualak. Hiru elizen gorputz horien artean oso ezberdina da zuzenbide hori egiteko, interpretatzeko eta, batzuetan, ebazteko modua. Hiru tradizioetan, kanona elizaren kontzilioak onartutako araua zen hasieran; kanon horiek zuzenbide kanonikoaren oinarria osatzen zuten.
Eliza katolikoak mendebaldeko sistema juridiko jarraitu zaharrena du, Europako zuzenbide zibil modernoaren eta ohiturazko zuzenbidearen bilakaeraren aurrekoa. 1983ko Zuzenbide Kanonikoaren Kodeak eliza latinoa gobernatzen du, sui iuris. Ekialdeko eliza katolikoek, diziplina eta praktika desberdinak garatu zituztenak, ekialdeko elizetako kanonen kodeak arautzen ditu. Eliza katolikoaren zuzenbide kanonikoak ohiturazko zuzenbidean eragin zuen Erdi Aroan, zuzenbide erromatarraren doktrinari eutsi ziolako, hala nola errugabetasun-presuntzioa.
Xariaren zuzenbidea
XVIII. mendera arte, xaria mundu musulman osoan erabili zen kodetu gabe, eta Otomandar Inperioaren Mecelle kodea izan zen XIX. mendean xaria legearen elementuak kodetzeko lehen saiakera. Mila bederatziehun eta berrogeiko hamarkadaren erdialdeaz geroztik, herrialdez herrialde, ahaleginak egin dira xaria baldintza eta ikuskera modernoetara hobeto egokitzeko. Garai modernoetan, herrialde musulman askotako ordenamendu juridikoek zuzenbide zibil eta ohiturazko zuzenbidearen tradizioak dituzte, baita zuzenbide eta ohitura islamikoak ere. Zenbait estatu musulmanetako konstituzioek, hala nola Egiptok eta Afganistanek, Islama Estatuaren erlijio gisa onartzen dute, eta legebiltzarrek Xariari atxikitzera behartzen dute. Saudi Arabiak Korana onartzen du konstituzio gisa, eta zuzenbide islamikoaren arabera gobernatzen da. Iranek ere zuzenbide islamikoa errepikatu du 1979tik aurrera. Azken hamarkadetan, islamiar berpiztearen mugimenduaren funtsezko ezaugarrietako bat xaria berrezartzeko deia izan da, literatura ugari sortu eta munduko politikan eragina izan duena.
Metodo juridikoak
Arrazoiketa juridikorako (zuzenbidea aplikatzeko) eta legea interpretatzeko (eraikitzeko) metodo bereiziak daude. Lehenak silogismo juridikoa dira, zuzenbide zibileko ordenamendu juridikoetan lekua duena, analogia, ohiturazko zuzenbide ordenamendu juridikoetan dagoena (batez ere AEBn) eta bi sistemetan ematen diren teoria argumentatiboak. Azken horiek interpretazio juridikoaren arau desberdinak dira (zuzentarauak), hala nola interpretazio linguistikoaren, interpretazio teleologikoaren edo interpretazio sistemikoaren zuzentarauak, bai eta arau zehatzagoak ere, esate baterako, urrezko araua edo okerreko araua. Badira beste argudio eta interpretazio-kanon asko ere, estatutuen interpretazioa erabat ahalbidetzen dutenak.Edward H. Levi zuzenbide irakasle eta Estatu Batuetako fiskal nagusi ohiak adierazi zuen «arrazoiketa juridikoaren oinarrizko eredua adibidearen bidez arrazoitzea» dela, hau da, antzeko arazo juridikoak ebazteko kasuetan emaitzak alderatuz arrazoitzea. AEBko Auzitegi Gorenaren auzi batean, zorra kobratzeko enpresa batek akatsak saihesteko egindako prozesu-ahaleginei buruzkoan, Sotomayor epaileak ohartarazi zuen «arrazonamendu juridikoa ez dela prozesu mekaniko bat, ezta erabat lineala ere».
Jurimetria, arazo juridikoei ematen zain metodo kuantitatiboen aplikazio formala da (batez ere probabilitate eta estatistika). Metodo estatistikoen erabilerak, kasu judizialetan eta lege-berrikuspeneko artikuluetan, garrantzi handia izan du azken hamarkadetan.
Erakunde juridikoak
Herrialde industrializatuetako zuzenbide-erakunde nagusiak dira: auzitegi independenteak, parlamentu ordezkatzaileak, exekutibo arduratsua, militarra eta poliziala, antolaketa burokratikoa, legelariak eta gizarte zibila bera. John Lockek bere The Spirit of the Laws eta Montesquieu baroiak Défense de l'Esprit des lois liburuetan, botere politikoen, legegileen eta exekutiboen arteko banaketa defendatu zuten. Haien printzipioa zen inork ezin zituela estatuko botere guztiak bereganatu, Thomas Hobbesen Leviathanen teoria absolutistaren kontra. Sun Yat-senen Bost Botereen Konstituzioak, Txinako Errepublikarentzat, botereen banaketa urrunago eraman zuen, beste bi gobernu-adar gehiago baitzituen: Kontrol Yuan bat ikuskapenerako eta azterketa Yuan bat funtzionario publikoen enplegua kudeatzeko.
Max Weberrek eta beste batzuek Estatuaren hedadurari buruzko gogoeta birmoldatu zuten. Hiritar arrunten eguneroko bizimoduaren gaineko botere militar, polizial eta burokratiko modernoak arazo bereziak sortzen ditu aurreko idazleek, hala nola Locke edo Montesquieuk, aurreikusi ezin izan zituzten kontuak emateko. Legelarien ohitura eta praktika oso garrantzitsua da jendeak justiziarako duen sarbidean, gizarte zibila hitza berriz, legearen oinarri politikoa osatzen duten gizarte-erakunde, -komunitate eta -elkarteei buruz hitz egiteko erabiltzen den bitartean.
Judiziala
Epailetza da, hainbat epaileen artean egiten den eztabaida emaitza erabakitzeko. Herrialde gehienek apelazio-auzitegiak dituzte, eta auzitegi goren bat dute agintari judizial. Estatu Batuetan, Auzitegi Gorena da aginte hori ; Australian, Auzitegi Gorena; Indian, Indiako Auzitegi Gorena; Erresuma Batuan, Auzitegi Gorena ; Espainian, Auzitegi Gorena; Alemanian, Bundesverfassungsgericht; eta Frantzian, Cour de Cassation. Europako herrialde gehienetan, Luxenburgoko Europako Justizia Auzitegiak estatuko zuzenbidea baliogabetu dezake, EBko zuzenbidea egokia denean. Estrasburgoko Giza Eskubideen Europako Auzitegiak aukera ematen die Europako Kontseiluko estatu kideetako herritarrei giza eskubideei buruzko auziak aurkezteko.
Grisola jator
Grisola jatorra (Tuber magnatum) onddo askomizeto jangarria da. Zuria da eta sukaldaritzan oso preziatua.
Zuzenbide
Judiziala
Zenbait herrialdek beren aginte judizial gorenari uzten diote Konstituzioaren aurkakotzat jotzen duten legeria indargabetzea. Adibidez, Brown vs Hezkuntza Batzordea epaian, Estatu Batuetako Auzitegi Gorenak bertan behera utzi zituen arrazaz bereizitako eskolak ezarri zituzten estatu-estatutu asko, estatutu horiek bateraezinak baitziren Estatu Batuetako Konstituzioaren hamalaugarren zuzenketarekin.
Estatu komunistetan, hala nola Txinan, auzitegiak botere betearazlearen zatitzat edo botere legegilearen mendekotzat hartzen dira, eta gobernu-erakunde eta -eragileek era askotako eragina izaten dute botere judizialean. Herrialde musulmanetan, auzitegiek maiz aztertzen dute Estatuen legeak Xariari atxikitzen ote zaizkion: Egiptoko Auzitegi Konstituzional Gorenak baliogabetu ditzake lege horiek, eta Iranen Zaindarien Kontseiluak bermatzen du legedia bateragarria dela Islamaren irizpideekin.
Legegilea
Botere-legegilearen adibide nabarmenak dira: Londresko Parlamentuko Ganberak, Washington D.C-ko Kongresua, Berlingo Bundestag, Moskuko Duma, Erromako Parlamentu italiarra eta Parisko Assemblée Nationale. Gobernu ordezkatzailearen printzipioaren arabera, jendeak politikariek beren nahiak bete ditzaten bozkatzen du. Israel, Grezia, Suedia eta Txina gisako herrialdeak ganbera bakarrekoak badira ere, herrialde gehienak ganbera bikoitzekoak dira; hau da, bi ganbera legegile dituzte, bakoitza bere aldetik izendatuak.
Behe Ganberan, politikariak barruti txikiagoak ordezkatzeko aukeratzen dira. Goi-ganbera, boto-konfigurazio desberdina duten estatuak ordezkatzeko hautatu ohi da, dela sistema federalean (Australia, Alemania, Amerikako Estatu Batuak...) edo sistema unitarioan (Frantzia...). Erresuma Batuan, gobernuak izendatzen du goi-ganbera berrikuspen-ganbara gisa. Bi ganberetako sistemei egiten zaien kritika bat da goiko eta beheko ganberak elkar ispilatu besterik ez dutela egiten. Bikameralismoaren justifikazio tradizionala da goi ganbera batek berrikuste ganbera gisa jokatzen duela eta horrek gobernu-ekintzaren arbitrariotasuna eta bidegabekeria minimiza ditzakeela.
Espainiako estatuak sistema bikamerala du: Diputatuen Kongresua eta Senatua. Gaur egun, Espainiako Diputatuen Kongresua, 350 diputatuk osatzen dute, eta, hauteskunde-barruti bakoitzeko, biztanleriaren araberako diputatu kopurua dute. Diputatuen Kongresuan, probintzia bakoitzak (50) —gehi Ceuta eta Melilla— hauteskunde-barruti bat osatzen du; beraz, 52 hauteskunde-barruti, eta barruti bakoitzeko biztanleriaren kopuruaren arabera hautatuko ditu dagozkion diputatu kopurua. Espainiako Senatuari dagokionez, Espainiako Konstituzioak ezartzen du senatari-kopuru aldakor batek osatzen duela Senatua, sistema misto baten bidez aukeratuak. XIV. legegintzaldian, Senatua, 266 senatarik osatzen dute: zuzeneko hautaketako 208k eta izendatutako 58k. Zuzenean aukeratzen diren senatarien kopurua finkoa da, eta izendatutako senatariena, berriz, biztanleriaren araberakoa.
Hego Euskal Herria Espainiako ganberetan
Hego Euskal Herriari dagokionez, hauek dira hauteskunde-barruti bakoitzak aukeratzen dituenak:
Arabak 4 diputatu eta 4 senatari.
Bizkaiak 8 diputatu eta 4 senatari.
Gipuzkoak 6 diputatu eta 4 senatari
Nafarroa Garaiak 4 diputatu eta 4 senatari
Hauteskunde-barruti bakoitzak zuzenean hautatutako senatariez gain, EAEko Parlamentuak hiru senatari izendatzen ditu, eta Nafarroa Garaiko Parlamentuak, bat.
Exekutiboa
Botere betearazlea, ordenamendu juridikoan, Estatuaren aginte politikoaren erdigune da. Sistema parlamentario batean, Britainia Handia, Italia, Alemania, India eta Japoniarekin gertatzen den moduan, exekutiboa kabinete izenez ezagutzen da, eta legegileetako kideek osatzen dute. Botere betearazlea gobernuburuak gidatzen du, botere legegilearen konfiantzapean. Herri-hauteskundeek alderdi politikoak izendatzen dituztenez gobernatzeko, alderdi bateko buruzagia aldatu egin daiteke hauteskundeen artean.
Estatuburua botere betearazletik bereizita dago, eta, sinbolikoki, legeak aldarrikatu eta nazioaren ordezkari gisa jarduten du. Horren adibide dira: Alemaniako lehendakaria (legealdi federaletako eta estatuetako kideek izendatua), Erresuma Batuko erregina (herentziazko kargua) eta Austriako lehendakaria (herri-botoz aukeratua). Beste eredu garrantzitsua sistema presidentzialista da: Amerikako Estatu Batuak eta Brasil. Sistema presidentzialetan, exekutiboak estatuburu eta gobernuburu gisa jarduten du, eta aukeratu gabeko kabinete bat izendatzeko ahalmena du. Sistema presidentzialean, botere-exekutiboa legegiletik bereizita dago, eta ez da haren erantzule.
Militarra eta poliziarena
Erakunde militarrak Gobernua bera existitzen diren unetik existitzen badira ere, polizia indar baten ideia kontzeptu nahiko modernoa da. Adibidez, Erdi Aroko Ingalaterrako zigor-auzitegi ibiltarien sistemak edo epaitegi-penalak, hala, gezurrezko epaiketa eta exekuzio publikoak erakusten zituzten kontrola mantentzeko beldurrez zeuden komunitateei ezartzeko. Lehen polizia modernoa XVII. mendeko Pariskoa izango zen ziurrenik, Luis XIV.aren gortekoa, nahiz eta Parisko Polizia Prefekturak dioen munduko lehen polizia uniformedunak zirela.
Max Weberrek esan zuen estatuak kontrolatzen duela indarraren legezko erabileraren monopolioa. Militarrek eta poliziek exekutatzen dute gobernuak edo auzitegiek hala eskatuta. Huts egina terminoa politikak ezarri edo betearazi ezin dituzten estatuei dagokie; haien poliziak eta militarrek jada ez dute segurtasuna eta ordena kontrolatzen, eta gizartea anarkiarantz mugitzen da, gobernurik ezarantz.
Burokrazia
XX. mendearen hasieran, Max Weberrek uste zuen estatu garatu baten behin betiko ezaugarria bere laguntza burokratikoa zela. Weberrek idatzi zuen burokrazia modernoaren ezaugarri tipikoak hauek zirela: funtzionarioek beren misioa zehaztea, lan esparrua arauen arabera lotuta egotea, eta zuzendaritza goitik beherantz kudeatzen duten karrerako adituek osatzea, idatziz komunikatuz eta zerbitzari publikoen diskrezioa arauekin lotuz.
Abokatutza
Profesionaltasunari eusteko, legearen praktika, normalean, gobernu batek edo erakunde arautzaile independente batek gainbegiratzen du, hala nola abokatuen elkargo batek, abokatuen kontseilu batek edo zuzenbide-elkarte batek. Legelari modernoek nortasun profesional bereizia lortzen dute prozedura juridiko zehatzen bidez (adibidez, azterketa kalifikatzaile bat arrakastaz gainditzea), eta legeak titulazio berezi bat izatea eskatzen du (lege ikasketetan lizentziaduna, Zuzenbide Zibileko lizentziaduna edo Iuris doktore-titulua ematen duen hezkuntza juridikoa). Goi-mailako titulazio akademikoak ere egin daitezke. Adibidez, Zuzenbidean Masterra, Lege Ikasketetako Maisutza, Lanbide Heziketako Abokatutza Ikastaroa edo Lege Doktoretza, eta izendapenaren forma juridikoen bidez (lanbidean onartua izanik) eratzen dira karguan. Espainiako estatutan abokatu gisa lan egin ahal izateko, Zuzenbidean lizentziaduna eta Abokatuen Elkargoren batean izena emanda behar du izan
Herrialde musulman askok antzeko arauak garatu dituzte hezkuntza juridikoari eta abokatutzari buruz, baina batzuek, oraindik, aukera ematen diete zuzenbide islamiko tradizionalean trebatuta dauden abokatuei zuzenbidea praktikatzeko estatutu pertsonaleko auzitegien aurrean. Txinan eta garapen bidean dauden beste herrialde batzuetan, ez dago profesionalki trebatutako jende nahikorik egungo sistema judizialak erabiltzeko, eta, beraz, estandar formalak lasaiagoak dira.
Ohiturazko zuzenbidearen tradizioan, legearen praktikarako, esanguratsua da legearen egungo egoera zehazteko ikerketa juridikoa. Horrek esan nahi du jurisprudentzia-txostenak, aldizkako argitalpen juridikoak eta legeria aztertu behar direla. Lege-jardunbideak, halaber, dokumentu batzuk idaztea eskatzen du, hala nola auzitegietako idazkiak, idazki limurtzaileak, kontratuak, borondateak eta fidantzak. Negoziaziorako eta gatazkak konpontzeko trebetasunak ere garrantzitsuak dira praktika juridikorako, eremuaren arabera.
Zuzenbidearen arloak
Sistema juridiko guztiek oinarrizko gai berberak jorratzen dituzte, baina jurisdikzioek era desberdinetan sailkatzen eta identifikatzen dituzte beren gai juridikoak. Bien arteko bereizketa da: zuzenbide publikoa (Estatuarekin lotura estua duen terminoa, konstituzio-, administrazio- eta zigor-zuzenbidea barne) eta zuzenbide pribatua (kontratuak, bidegabekeriak eta ondasunak estaltzen dituena). Zuzenbide zibileko sistemetan, kontratuak eta bidegabekeriak betebeharren lege orokor baten mende daude, eta fideikomiso-zuzenbidea, berriz, estatutu-erregimenen edo nazioarteko hitzarmenen mendean. Nazioarteko, konstituzio- eta administrazio-zuzenbidea, zigor-zuzenbidea, kontratua, kalte-galera, jabetza-zuzenbidea eta fideikomisoak ohiko oinarrizko irakasgai gisa hartzen dira, nahiz eta beste diziplina asko egon.
Zuzenbidearen irakaskuntza Euskal Herrian
Gaur egun, Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU), Zuzenbide ikasketak egiteko aukera dago Leioa eta Donostiako kanpusetan, bai eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan (NUP) ere. Halaber, aukera hori ere badago Deustuko Unibertsitatean eta Nafarroako Unibertsitatean (biak, legez, pribatuak eta Eliza Katolikoarenak). XVI. mendetik 1901. urtean itxi zuten arte, Oñatiko Unibertsitatean ere zuzenbide-ikasketak eskaini ziren. Baionan, Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitateak zuzenbidean lizentzia ikasketak (Licence en Droit, frantsesez) eskaintzen ditu.
Trégon
Trégon (bretainieraz Tregon-Poudour) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Rondon do Pará
Rondon do Pará Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Gbelce
Gbelce Eslovakiako udalerri bat da, Nové Zámkyko barrutian kokatuta. 26,61 km²ko azalera du eta 2186 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1233. urtekoa da.
Cussy-la-Colonne
Biztanleria
2007an Cussy-la-Colonne udalerrian erroldatutako biztanleak 53 ziren. Familiak 24 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 29 etxebizitza zeuden, 22 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 29etxeak ziren. 22 etxebizitza nagusietatik 18 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 5 etxek lau zituzten eta 15 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 29 ziren, horien artean 24 aktiboak ziren eta 5 inaktiboak ziren. 24 pertsona aktiboak lanean(13 gizon eta 11 emakume) zeuden.. 5 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Veytaux
Veytaux Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Landare urteroko
Landare urterokoa bizitza-ziklo osoa, ernetzetik hasi eta hazien ekoizpenera eta, ondoren, heriotzara arte, urtebetean osatzen duen landarea da. Udako urterokoak, udaberrian edo uda hasieran ernetzen dira eta urte bereko udazkenean iristen dira heldutasunera. Neguko urterokoak udazkenean ernetzen dira eta hurrengo urteko udaberri edo udan heltzen dira.
Zenbait landare-espezietan, bizitza-zikloak hilabete bat besterik ez du irauten, baina gehienek zenbait hilabete behar dituzte. Arbi biribilak, esaterako, bost astetan osatzen du zikloa, argi fluoreszenteen pean hazten bada. Basamortuetako urteroko askok hazitik hazirako bizitza laburra dute, astetakoa, eta urtearen zatirik handiena hazi modura irauten dute, idortasunari aurre egiteko.
Elikaduran gaur egun erabiltzen diren landare asko, adibidez etxekotutako zerealak, urterokoak dira, edo izango balira bezala lantzen dira. Zenbait landare biurteroko eta bizikor, erosotasunagatik, urterokoak bailitzan lantzen dira, batez ere tokiko inguruneari ondo egokituta ez badaude. Azenarioa, apioa eta perrexila landare biurterokoak dira, baina urtez urte landatzen dira gehienetan. Tomatea, batata eta piperra landare bizikorrak dira, baina hotza gaizki jasaten dutenez, klima hotzagoetan urterokoak bailiran lantzen dira.
Espezie batzuk
Benetako bizikor jangarriak dira artoa, garia, arroza, uraza, ilarra, angurria eta baba.
Apaingarrien artean daude Tagetes eta Zinnia generoko loreak.
Basa-landare urteroko zenbait: pasmo-belar loregorria, oroilorea eta borraja.
Mormonismo
Mormonismoa kristautasun errestaurazionistaren Azken Egunetako Santuen mugimenduaren tradizio erlijiosoa eta teologia da, Joseph Smithek New Yorkeko mendebaldean 1820 eta 1830ean hasia. Etiketa gisa, mormonismoa Azken Eguneko Santuaren mugimenduaren zenbait alderdiri aplikatu zaie, nahiz eta Azken Eguneko Jesukristo Santuen Elizak berriki bultzada bat eman dion etiketa horretatik urruntzeko. Historialari batek, Sydney E. Ahlstromek, 1982. urtean idatzi zuen: "Ezin da ziur egon [mormonismoa] sekta bat den, kultu misteriotsu bat, erlijio berri bat, eliza bat, herri bat, nazio bat edo azpikultura amerikar bat; izan ere, une eta leku desberdinetan hori guztia da". Hala ere, Azken Eguneko Saindua mugimenduko ikasle eta teologoek, Smith barne, askotan "mormonismoa" erabili dute mugimenduaren irakaskuntza eta doktrina bakarrak deskribatzeko.
Mormonen teologiaren ezaugarri nabarmen bat Mormonen Liburua da, Ameriketako lehen herri indigenen eta Jainkoarekiko harremanen kronika gisa deskribatzen dena. Teologia mormonean sartzen dira kristau-sinesmen nagusiak, Smithen eta beste erlijio-buruzagi batzuen errebelazioen ondoriozko aldaketekin. Horren barruan sartzen dira Bibliaren erabilera eta sinesmena, eta beste testu erlijioso batzuk, hala nola Doktrina eta Itunak eta Prezio Handiko Perla. Mormonismoak barne hartzen ditu betiereko ezkontzaren doktrina esanguratsuak, betiereko progresioa, hildakoen bataioa, poligamia edo ezkontza plurala, purutasun sexuala, Jakinduriaren Hitzan jasotzen den osasuna, baraua eta larunbatak gurtzea.
Takahiro Kuniyoshi
Takahiro Kuniyoshi (國吉 貴博, 1988ko maiatzaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Ventforet Kofu eta Kataller Toyama.
Galipentzuko gaztelua
Galipentzuko gaztelua Nafarroa Garaiko Galipentzu udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Herria menderatuz, Erdi Aroan gaztelu bat egon zen, Aragoiren aurreko mugako defentsa-lerroaren zati zena. 1470ean, Gaston III.a Foix-Biarnokoak gaztelua eraisteko agindua eman zuten, eta lanak hiribilduko bizilagunen esku utzi zituzten. Agindua ezinbestean bete zen.
Historia
1277an, Joana I.a Nafarroakoa erreginari omenaldia egin zion Kontzalu Peritz zaldunak. Algibea edo zisterna 1291n konpontzen zen. Urte batzuk geroago, 1300ean, Piarres Martinitz Iruzozkikoa alkaidea zen, eta 1305ean bi dorreetako eskailerak berregiteko agindu zuen, handiagoa eta txikiagoa. 1328an, Piarres Xil Ablitakoa guardiak 8 liberako atxikipena zuen, dirutan, eta 40 kahitze gari.
Karlos II.a Nafarroakoa Eneko Lopitz Urizkoaren esku utzi zuen gaztelua 1351n, 4 libera eta 20 kahitzekin. 1370ean Pere Arnaldo Urizkoa alkaidea okupatu zuen. Bestalde, Karlos III.a Nafarroakoak 1393an Antso Gartzia Etxaguekoa izendatu zuen posturako, eta 1422an Martin Zantzi Uretakoa. Alkaide honek konponketa eta gotorleku lan garrantzitsuak hasi zituen, Soriako Andreo maisuak gainbegiratuta. 1426an lanean jarraitzen zen, zehazki Martin Gartzia eta Ihenego Olazkoa harginak. Joan II.ak, 1430ean, Leonel Maulekoa izendatu zuen alkaide, eta lau urte geroago egokitze-lan berriak egin zituen. Gotorlekuaren ardura izan zuen 1451. urtera arte. Mosen Joan Ezpeletakoa izan zuen oinordeko, merino nagusia, goarnizioa handitu zuena. 1456an, erregeak 33 libera eman zizkion Migel Ealegiri, Nafarroako Kontuen Ganberaren entzuleari, Ezpeletaren ardurapean zegoen gaztelua konpontzeko.
1470ean, Gaston III.a Foix-Biarnokoak eta Ines Nafarroakoak, Nafarroako Erresumako ordezkariek, gaztelua eraisteko agindua eman zuten, eta lanak hiribilduko bizilagunen esku utzi zituzten.
Marie Goegg-Pouchoulin
Marie Goegg-Pouchoulin (Geneva, 1826ko maiatzaren 24a - ibidem, 1899ko martxoaren 24a) Suitzako aktibista feminista eta abolizionista izan zen, bakearen eta emakumeen boto-eskubidearen alde egindako borrokagatik ezaguna. Emakumeen eskubideen alde borroka egin izanagatik nabarmendu zen, batez ere, emakumeek unibertsitatean ikasteko eskubidea aldarrikatu eta Association internationale des femmes (Emakumeen Nazioarteko Elkartea) erakundea sortu izanagatik. Horrez gain, Marie Goegg-Pouchoulinek Journal des femmes (Emakumeen egunkaria) Suitzako lehen egunkari feminista sustatu zuen.
Lehen urteak
Marie Pouchoulin 1826ko maiatzaren 24an jaio zen Genevan, errefuxiatu hugonote frantses batzuen ondorengoen familia batean. Adrienne Paudex-en eta Jean Pouchoulin estatuko erlojugilearen alaba zen. Lehen ikasketak amaitu ondoren, 13 urte zituela, hasi zen lanean gurasoen lantegian.
Marie Pouchoulin bere aitaren ideia sozialistek markatutako giroan hazi zen. Hala ere, gizonen eta emakumeen arteko berdintasunari buruzko bere usteak Europako 1848ko gertaerengatik Suitzan errefuxiaturik zeuden iraultzaile europarrekin izan zuen harremanaren ondorioz sortu ziren. Pouchoulin familiak, garai hartan, gelak alokatzen zizkien erbesteratu horiei, eta bere bigarren senarra, Amand Goegg, zirkulu horietan zebilen iraultzaile alemaniarra zen.
Bizitza pribatua
19 urte zituela, Marie Pouchoulin Marc-Antoine Mercier merkatariarekin ezkondu zen. Bi urte geroago haur bat izan zuten, Henri izenekoa.
1849an, Marie Amand Goegg Badeneko iraultzailearekin maitemindu zen. Amand Zurichen errefuxiatu zen, eta gero Genevan, Badeneko Errepublikaren porrotaren ondoren. Badenen Herri Batzarreko presidenteorde eta behin-behineko gobernuko finantza ministroaren funtzioak bete zituen. Mariek dibortzioa eskatu zuen, garai hartan guztiz ezohikoa zena, baina hasiera batean agintariek errefusatu egin zuten bere eskaera. Azkenean, 1856an, dibortzioa onartu zioten, eta, horren ostean, Amand Goeggekin ezkondu zen, eta hark bere lehen semea adoptatu zuen. Bi seme izan zituzten elkarrekin: Egmont (j. 1854) eta Gustave Alfred (j. 1857).
Urte horietan, bizileku aldaketa ugari izan ziren, Londresetik, bikotea hasiera batean bizi izan zen hiritik, Parisera, Offenburgera (Alemania) eta Biennera (Suitza). Askotan itzuli ohi ziren Genevara, non ispilu-enpresa bat sortu zuten. Bikoteak, baina, ez zien inoiz bere konpromisoei uko egin: Marie Goegg-Pouchoulinek emakumeen eskubideen eta bakearen aldeko borrokan segitu zuen, eta Amand Goeggek langileen eskubideen aldekoan. Amand, 1868an, Genevako eraikuntzako langileen grebaren antolatzaileetako bat izan zen.
Goeggek 1874an Marie utzi zuen, eta baita bere ondasun guztiez jabetu ere. Handik aurrera, Marie Goegg-Pouchoulinek bere kabuz moldatu behar izan zuen, bakar-bakarrik, bere semeen beharrak asetzeko eta haien hezkuntza bermatzeko. Amand Goegg 1897an hil zen bere jaioterrian, Renchen-en (Alemania).
Aktibismo feminista
Marie Goegg-Pouchoulinek bere senar Amand Goeggekin batera 1867an sortu zuen Bakearen eta Askatasunaren aldeko Nazioarteko Ligan eman zituen bere lehen pausuak militante feminista gisa. Ligaren biltzarrak Suitzan egiten ziren, sarritan Genevan. Marie emakumeen auzien arduraduna zen, eta Amand Goegg, bere bigarren senarra, lehendakariordea. Foro horretan, 1869an, gizonen eta emakumeen arteko berdintasunaren aldeko hitzaldi bat eman zuen, eta haren eraginez, berdintasun printzipioa Ligaren programan sartu zen.
Marie Goegg-Pouchoulinek, 1868an, bere ideia feministak azaldu zituen eta emakumeak elkartzeko deia egin zuen Ligaren Les États-Unis d 'Europe (Europako Estatu Batuak) aldizkarian. Urte berean, Emakumeen Nazioarteko Elkartea sortu zuen. Urtebete geroago, 1869an, Suitzako lehen aldizkari feminista sortu zuen, Le Journal des Femmes (Emakumeen Egunkaria). 1875ean, Solidarité: Association pour la défense des droits de la femme (Elkartasuna: Emakumeen Eskubideen Defentsarako Elkartea) Emakumeen Nazioarteko Elkartea desagertutakoan sorturiko erakundearen presidente izendatu zuten, eta ardura horretan jarraitu zuen 1880an desegin zen arte. Halaber, Josephine Butlerren prostituten aldeko borroka babestu zuen, eta, geroago, bat egin zuen Fédération abolitionniste internationale (Nazioarteko Abolicionisten Federazioa) erakundearekin, zeinen zuzendaritza-batzordeko kide izendatu zuten 1886an.
Marie Goegg-Pouchoulinek egin eta irabazi zuen batailetako bat emakumeak Genevako Akademian, gero Genevako Unibertsitatea izan zenean, sartu ahal izatea izan zen. 1872an, 30 emakumek lagunduta, Suitzan eskaera-eskubidea erabili zuen lehen emakumea izan zen. Eskaera horri esker, Genevako Parlamentuak (Kontseilu Nagusia) unibertsitate ikasketak egiteko baldintzak bi sexuentzat berak izatea agintzen zuen legea onartu zuen. Horrela bada, Genevakoa emakumeei ateak zabaldu zizkien Suitzako bigarren unibertsitatea bilakatu zen, Zurichekoak 1868an aitortu baitzien eskubide hau. Era berean, Goegg-Pouchoulinek emakume ezkongabeek edo alargunek garai hartan jasaten zuten tutoretza indargabetzeko ahaleginak ere egin zituen. Vaud kantonamenduak 1874an tutoretza hori kendu zuen eta Basilekoak 1877an. Azkenik, 1912an federazio osoan indargabetu zuten.
1878an, Virginie Griess-Traut ekintzaile feminista eta bakezaleak idatzitako Gerraren Aurka Emakumeenko Manifestua sinatu zuen.
Marie Goegg-Pouchoulinek etsi barik ekin zion emakumeen eskubideen aldeko borrokari bere azken urteetara arte. Horrela, Ligako idazkari eta kutxazain izan zen 20 urtez. Europako Estatu Batuak aldizkarian kolaboratu zuen 70 urte bete arte. 1894an, 68 urte zituela, belaunaldi feminista berri batek sortutako Union des femmes de Genèveko (Genevako emakumeen batasuna) elkartearen presidenteorde aukeratu zuten 1891ko irailaren 17an eta lau urtez bete zuen kargua. 1896an ere Emakumeen Interesen Lehen Kongresuan parte hartu zuen.
Emakumeen Nazioarteko Elkartea
Marie Goegg-Pouchoulinek, 1868ko uztailaren 26an, emakumeen nazioarteko lehen erakundeetako bat sortu zuen, Emakumeen Nazioarteko Elkartea, hain zuzen, Genevako Mont-Blanc kaleko 9. zenbakian. Elkartea, hasiera batean, Bakearen eta Askatasunaren Nazioarteko Ligaren atal gisa sortu zen, eta helburu nagusia zuen "emakumeen aurrerapen moral eta intelektualaren alde eta gizartean betetzen duten lekua pixkanaka hobetzearen alde lan egitea, eta euren giza eskubideak eta baita eskubide ekonomiko, zibil, sozial eta politikoak ere aldarrikatzea". Bere inaugurazio-hitzaldian, Marie Goegg-Pouchoulinek bere asmoak zehaztu zituen: gizon eta emakumeen eskubide berdintasuna hezkuntzan, emakumeen lan-askatasuna eta soldata-berdintasuna, eskubide zibil eta ekonomikoen berdintasuna (bereziki senar-emazteen arteko harremanetan, garai hartan emakumea senarraren menpe baitzegoen), eta eskubide politikoen berdintasuna eta, beraz, boto-eskubidea.
Elkarteak arazoak izan zituen bere jarduerekin jarraitzeko 1870eko Franco-Prusiako Gerraren ondorioz, baina ez zen ofizialki desagertu 1872ra arte. Marie Goegg-ek Frantziako eta Prusiako emakumeei gatazka geldiarazten saiatzeko deia egin zien, baina ahalegina alferrikakoa izan zen. Elkarteak ez zuen oinarri sendorik lortu, ez baitzuen inoiz kide kopuru mugatu bat baino izan, ziur aski bere helburuak garai hartan berritzaileegitzat hartzen zirelako. Bestalde, erakundearen barruan hainbat desadostasun izan ziren Marie Goegg-Pouchoulinen zuzendaritza-lana zela eta; horren ondorioz, elkartearen berrantolaketa eta izen aldaketa gertatu ziren "nazioarteko" adjektiboak piztutako eztabaidaren ondoren, seguruenik 1871ko Komunarekin eta Lehen Internazionalarekin lotura izan zezakeelako.
1872an, Solidarité: Association pour la défense des droits de la femme (Elkartasuna: emakumearen Eskubideen defentsarako Elkartea) taldeak ordezkatu zuen Emakumeen Nazioarteko Elkartea. Talde berrian, Marie Goegg-Pouchoulinek Julie von May von Rued Nazioarteko Emakumeen Elkarteko bidaidearekin lan egin zuen, eta baita Europako beste 15 feministarekin ere, hala nola Caroline de Barrau frantziarrarekin, Josephine Butler britainiarrarekin, Christine Lazzati italiarrarekin eta Rosalie Schönwasser, Marianne Menzzer eta Julie Kühne alemaniarrekin. Marie Goegg-Pouchoulin 1875etik 1880ra bitartean Solidarité elkartearen presidentea izan zen.
Emakumeen sarbidea Genevako Unibertsitatean
Genevan,1870 eta 1872 artean, eztabaida piztu zen hezkuntza publikoaren erreforma zela eta. Testuinguru horretan, Marie Goegg-Pouchoulinek, 30 emakumeren laguntzarekin —"Genevoises, mères de familles"—, eskaera bat zuzendu zion lege berria onartu beharko zuen Genevako Kontseilu Nagusiari (Parlamentua). Marieren ekimenak arrakasta izan zuen, eta azkenean, Kontseiluak 1872an onartutako legean eskaeran azaldutako baldintzak jaso ziren. Horrela bada, handik aurrera ikasleei, gizon zein emakume, baldintza berak ezarri zitzaizkien Genevako Unibertsitatean ikasteko. Geneva izan zen bere unibertsitateko ateak emakumeei ireki zizkien bigarren kantonamendua, Zurich 1868an lehena izan ondoren, eta gero, Pariseko Sorbonako unibertsitatearekin batera, aitzindari gisa jardun zuen arlo horretan. Lorpen hori emakumeen goi-mailako hezkuntzarako sarbidean mugarri izan arren, emakumeek unibertsitateko ikasketak egiteko arazoak ez ziren desagertu ondorengo hainbat hamarkadatan.
Garai hartan, unibertsitatera sartu ahal izateko, derrigorrezkoa zen "maturité fédérale" (heldutasun federala) izeneko titulua lortzea, baina horretarako egin beharreko ikasketek (batxilergoaren baliokideak) latina barne hartzen zuten. Latina, ordea, Calvin College-n ematen zen ikastaroaren amaieran lortzen zen, eta ikastetxe hartan mutilek bakarrik ikas zezaketen. Genevako emakumeek, beraz, heldutasun federala klase partikularren bidez baino ezin zuten eskuratu, eta aukera hori soilik elite baten eskura zegoen. 1900. urtera arte ez zuten aldatu neska gazteen curriculuma unibertsitatera sartzeko baldintzetara egokitzeko, eta Calvin Collegen ezin izan zuten ikasi mutilen baldintza beretan 1909. urtera arte. Hala ere, beste hogeita bi urte itxaron behar izan zuten Nesken Bigarren Hezkuntzako eta Goi Mailako Eskolak adar orokor bat sortu zezan, bere ikasleak unibertsitatera joan ahal izateko.
Heriotza
Marie Goegg-Pouchoulin Genevan hil zen 1899ko martxoaren 24an, 73 urterekin. Etorkizunari begira baikorra zen, gizon eta emakumeen eskubide berdintasuna —bai legearen aurrean, eta baita hezkuntzan, familian eta lan munduan ere— lor zitezkeela irmoki sinesten baitzuen. Hala ere, helvetiar emakumeek 1971ra arte itxaron behar izan zuten boto eskubidea lortzeko, Suitza izan baitzen Europan sufragio unibertsala erdietsi zuen azken herrialdea.
Ondarea
Bere ideiak, batzuetan, garai hartarako lar erradikaltzat jo bazituzten ere, bere bizitzaren amaieran feministen belaunaldi berriak Marie Goegg-Pouchoulin bera "gainditu" zuen. Dena den, gizonen eta emakumeen arteko eskubide berdintasunaren alde egin zuen ekarpena eztabaidaezina da. Gaur egun, oraindik ere, Suitzako emakumeen eskubideen aitzindaritzat eta bertako lehen feminista berdinzaletzat hartzen da, eta bere ideiek Suitzako mugetatik urrunago ere oihartzuna izan dutela aitortzen da.
Austrolethops wardi
Austrolethops wardi Austrolethops generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Kalifornia Beherea
Kalifornia Beherea Mexiko ipar-mendebaldeko estatu federala da. Mendebaldean Ozeano Barea du, ekialdean Kaliforniako golkoa, Sonora eta AEBetako Arizona, iparraldean AEBetako Kalifornia eta hegoaldean Hego Kalifornia Beherea. 71.446 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 3.155.070 biztanle zituen 2010ean. Hiriburua Mexicali da, baina hiri jendetsuena Tijuana, biak Ameriketako Estatu Batuetako mugan kokatuak.
Geografia
Mendi kate batek zeharkatzen du lurraldea ipar-ekialdetik hego-ekialdera. Mendebaldea ordokiz eta ibar txikiz osatua da. Urteko batezbesteko prezipitazioa 100-200 mm bitartekoa izaten da, mendietan izan ezik, han 1.000 mm ere izaten baitira. Euria ez da erregularra izaten; sarritan erauntsiak izaten dira, eta gero 4 edo 5 urteko lehorteak. Ipar-mendebaldean klima mediterraneoa dago.
Ekonomia
Nekazaritza da jarduera nagusia, baina ur urritasunak asko mugatzen du. Ipar-mendebaldean, klima hobea baitu, olibondoa hazten da. Garrantzitsuak dira halaber laboreak, alpapa eta mahatsondoak. Arrantzan oinarritzen den kontserba industria garrantzizkoa da Isla Cedrosen eta Ensenadan. Eraldaketa industria ere dago. Turismoak gero eta garrantzi handiagoa du.
Historia
1824an Kaliforniako lurralde zabal bat banatu eta Kalifornia Garaia (Estatu Batuetara pasatu zena) eta Kalifornia Beherea sortu ziren. Kalifornia Beherea bi barrutitan banatu zen 1952an: iparraldea Kalifornia Beherea izendatu zen, eta hegoaldea Hego Kalifornia Beherea.
Kontsonante igurzkari
Artikulazio-fonetikan kontsonante igurzkariak kontsonante mota bat dira. Kontsonante igurzkariak aire-emaria kanal estu batean zehar bortxatuz ahoskatzen dira, hori egiteko bi artikulatzaile hurbildu behar direla. Hurbildutako bi artikulatzaileei dagokienez, aukera zenbait daude: azpiko ezpaina gaineko hortzen kontra eramatea, adibidez [f] ebakitzeko; edo mihi-bizkarra ahosabai bigunaren kontra, gaztelania edo alemanaren [x]-ren kasuan bezala; edo mihiaren alboa haginen kontra, adibidez galesezko Llanelli hitzeko [ɬ]. Igurzkarien ebakeran sortzen den aire-emari ozenari igurzketa edo frikatzea esan ohi zaio.
Igurzkarien artean txistukariak aurkitzen dira. Txistukari bat egiteko, beste igurzkarien kasuan bezala, airea kanal estu batean zehar pasarazten da, baina ondoren hortzen ertzen aurka eramaten da, airea zuzentzeko mihia bilduz. Esate baterako, ingelesez [s], [z], [ʃ] eta [ʒ] txistukari igurzkariak aurki daitezke, eta euskaraz /s̻/ <z>, /s̺/, /ʃ/ <x> txistukari igurzkariak ditugu.
Txistukariak
Txistukari guziak koroariak dira, baina horzkariak, hobikariak, hobiostekoak, sabaikariak edo irauliak izan daitezke. Bizkitartean, hobiosteko artikulazio gunean mihiak zenbait forma desberdin hartzen ahal du: kakotua, lepokaria edo apikaria; bakoitzak ikur eta izen desberdin bat hartzen du. Irauli prototipikoak azpi-apikariak eta sabaikariak dira, baina usu hobiosteko apikariaren ikurrarekin irudikatzen dira. Hobikari eta horzkariak lepokari eta apikariak izaiten ahal dira, baina ezberdintasun hau zeinu diakritikoen bidez adierazia da, eta ez ikur ezberdinen bidez.
Igurzkari albokariak
Esate baterako, ll igurzkari albokaria da Lloyd hitzan.
Igurzkari eta hurbilkariak adierazteko erabiliak diren IPA ikurrak
Hizkuntza batek ere ez ditu bereizten igurzkari ahostunak eta hurbilkariak ahoskune horietan, beraz sinbolo bera erabilia da bientzat.
Igurzkari sudurkariak
Fonemikoki sudurkarituak diren igurzkariak arraroak dira, baina hizkuntza batzuetan agertzen dira. Esate baterako ekialdeko arabiar hizkuntzetan /z̃/ bada, umbundu hizkuntzan /ṽ/ bada, eta kwangali eta zuberera hizkuntzatan /h̃/ bada.
Kontsonante igurzkariak
- /s̻/ igurzkari lepokari hobikaria (lepo-hobikaria)
- /s̺/ igurzkari apikari hobikaria (apiko-hobikaria)
- /ʃ/ igurzkari hobiostekoa
Eta jakin behar da hiru ahoskune horietan, beste ahosmolde bat badela; afrikatuak: /t͡s̻/ /t͡s̺/ /t͡ʃ/.
- /x/ igurzkari belar ahoskabea hegoaldean bakarrik. Han ere ez da orokorra (nafarreraz eta bizkaieraz maileguetan soilik).
- Hitz hastapenean (/#_): /s̻/ eta /s̺/ maiz, /t͡s̻/ /t͡s̺/ urriak (tzar, tzakur). Aldiz, /ʃ/ eta /t͡ʃ/ ren banaketa desberdina da euskalki batetik bestera.
- Bokal artean (/V_V): /s̻/ eta /t͡s̻/ ,/s̺/ eta /t͡s̺/ arteko oposaketa tinkoa: azal, izan, atzo, etzi, etzan, esan, osaba, atso, otso…
- Herskari baten ondotik (/C_): maileguetan bakarrik (seksu, absolutu). Ekialdean, herskari + txistukari afrikatuak bilakatu dira (etsenplu, atsolutoki).
- Ozen baten ondotik (/n, l, r_): igurzkariak afrikatuak bilakatu dira: Antz, pentsa, beltz, eltze, hartz, ertz. Aldiz, ozen + igurzkari + herskari: beltz > belztu, hortz > horzkari, mendirantz > mendiranzko…
- Kontsonante bat aitzin (/_C): igurzkariak bakarrik: esne, ahizpa, gaixto, ixtorio. Konposaketan eta eratorpenean: afrikatuak igurzkariak bilakatzen dira: hotz > hoztu, hitz + tegi > hiztegi, hetsi > hesten…
- Hitz bukaeran (/_#): afrikatuak dira ohikoenak : mahats, latz ; baina igurzkariak ere posible dira : maiz, arnas.
Silaba egitura eta murriztapen fonotaktikoa
Txistukari igurzkari bat, ondoko kontsonantearen ahotsarekin: esne [ez̺nẽ], ezti [es̻ti], ixtorio [iʃtoɾio]
Eta ezin dira afrikatuak igurzkarituak: mendirantz + -ko > mendiranzko, huts + -tu > hustu, beltz + tu > belztu
Talde kontsonantiko orokorra: Txistukari igurzkaria + /t/: bost, zizt…
- Igurzkari + herskari ahoskabe: asto, aske, ospa… (Txistukariaren alofono ahoskabea)
- Igurzkari + albokari: isla, eslaviar (Txistukariaren alofono ahostuna [z] bakarrik)
- Ozen + igurzkari: **nz, **lz, **rz (afrikatua behar: zientzia, funtzio...)
- Igurzkari + dardarkari: **sr, **zr
- Igurzkari + herskari ahostun: **sd, **sg, **sb
Elkartze zenbaitetan posible, batez ere morfema mugetan: sinesgaitza [s̺ĩnẽz̺ɣ̞ajt͡s̻a], ezberdin [ez̻β̞erð̞ĩɲ]
Kasu hauetan txistukaria ahostuntzen da.
Bestela, herskaria ahoskabetu: ez gara [es̻kaɾa], ez dut [es̻tut]
Tortezais
Tortezais Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Kontsonante igurzkari
Silaba egitura eta murriztapen fonotaktikoa
- Igurzkari + afrikatu:
Tortezais
Biztanleria
2007an Tortezais udalerrian erroldatutako biztanleak 171 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Kontsonante igurzkari
Silaba egitura eta murriztapen fonotaktikoa
Salbuespen gutxi: apeztzat.
Bestela, afrikatua herskari aurretik igurzkari egin: motz + -tzaile > moztaile.
Tortezais
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 105 etxebizitza zeuden, 70 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 105etxeak ziren. 70 etxebizitza nagusietatik 56 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 32 etxek bost zituzten. 59 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 42 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 95 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 95 pertsona aktiboetatik 86 lanean zeuden (48 gizon eta 38 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina eta 2 iturginak.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Trégonneau
Trégonneau (bretainieraz Tregonev) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
1920ko Kontxako Bandera
1920ko Kontxako Bandera (Banderaren 28. edizioa), urte horretako irailaren 5ean eta 12an jokatu zen; Donostiak bere 12. Kontxako Bandera eskuratu zuen.