cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ipar Lappi
Biztanle gehien dituzten herriguneak Sodankyläko elizatea, Ivalo eta Inari dira, baita azken urteotan turismoari esker asko hazi diren Inariko Törmänen eta Saariselkä herriak ere. Hain zuzen ere, turismoa da Ipar Lappiren motore ekonomiko nagusia, elur-orein zaintzarekin, mugako salerosketekin, basogintzarekin eta meatzaritzarekin batera. Etorkizunean sortzeko asmoa den Artikoko korridorea da azpieskualdearen egitasmo ekonomiko handiena.
Vignol
Biztanleria
2007an Vignol udalerrian erroldatutako biztanleak 86 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Ipar Lappi
Ondasun nabarmenen artean, aipatzekoak dira XVII. mendeko Sodankyläko eliza zaharra -zutik dirauen Lappiko egurrezko eraikin zaharrena-, Pielpajärviko baseliza, Sajos Samien Kultura Etxea, sami etniaren kultura eta historiari buruzko museo garrantzitsuena den Siida , Utsjokiko elizaren ingurunea eta babestutako natura eremuen sarea.
Ingurunea
Ipar Lappi Finlandia iparraldeko Lappi eskualdearen ipar-ekialdeko muturrean dago; hain zuzen, Utsjokiko Njuorggán edo Nuorgam herria Europar Batasunean iparralderen dagoen herria da. Azpieskualdeak Errusiarekin eta Norvegiarekin egiten du muga ekialdean eta ipar-mendebaldean hurrenez hurren. Bizilagunak zehazki Mendebaldeko eta Ekialdeko Finnmark norvegiar azpieskualdeak, Kola eta Petxenga errusiar raionak, eta mendebaldeko Tunturi Lappi, hegoaldeko Rovaniemi, eta hego-ekialdeko Ekialdeko Lappi finlandiar azpieskualdeak dira. Guztira, 35.121,03 km²-ko azalera du eta, horregatik, hiru udalerri baino ez dituen arren, herrialde osoko azalera handiena duen azpieskualdea da. Lurralde zabal honetan hainbat eremu bereizten dira. Lautada zabaletan klima azpiartikoa eta taiga edo baso boreala nagusitzen dira, eta zuhaizti ohikoenak izeidiak, sahastiak, haltzadiak, urkidiak eta pinudiak dira. Hegoaldeko eta ekialdeko eremu menditsuetan, aldiz, klima polar bihurtzen da eta zuhaitzik gabeko tundra eremu bakanak daude. Azkenik, aipatzekoak dira landare-espezie ez-ohikoak bizi diren inguru zingiratsuak eta zohikaztegiak, herrialde osoko ugaritsuenak.
Vignol
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ipar Lappi
Ingurunea
Azpieskualdea zirkulu polar artikoaren gainean dago, 40-500 bat km iparraldera lekuaren arabera ; horrenbestez, gauerdiko eguzki eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Alde batetik, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna Ipar Lappiko zeruaren jabe izaten da maiatzetik uztailaren bukaerara arte; esaterako, Sodankyläko elizatean gertakariak 47 egun irauten du, Ivalo herrian 62 , eta Ohcejohkako edo Utsjokiko elizatean, azkenik, 71 egun (maiatzaren 18an hasi eta uztailaren 28an amaitzen da). Bestetik, gau polarraren garaia edota iluntasuna nagusitzen den garaia abenduan eta urtarrilean izaten da; Utsjokin 51 egun irauten du, Ivalon 39 , eta Sodankyläko elizatean, aldiz, 5 egun (abenduaren 19tik 25era arte). Ipar argiak, azkenik, oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irail eta martxo bitartean lau gautatik hirutan izaten den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki. Aurora borealak aztertzeko Ouluko Unibertsitatearen esku dagoen Sodankyläko Behatoki Geofisikoa sortu zen 1914an.
Vignol
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Langile Komisioak
Langile Komisioak (Comisiones Obreras, CC.OO.) Espainiako sindikatu bat da; afiliatuen kopuruari erreparatuz, herrialde horretako bi sindikatu nagusietako bat, UGTrekin batera. Euskal Autonomia Erkidegoan Euskadiko Langile Komisioak izenarekin lan egiten du, eta Nafarroa Garaian Nafarroako Langile Komisioak izenarekin 2004az geroztik (ordu arte Euskadiko Langile Komisioek Hego Euskal Herri osoan jarduten baitzuten).
Vignol
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 garraio enpresa zen.
2000. urtean Vignol udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.104 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Langile Komisioak
Jaiotza eta diktadura garaia
Hasieran ezkutuko erakundea izan zen, frankismoan legez kanpoko lanean sortzen ziren desadostasun eta arazoei aurre egiteko xedean beti ere; ezkutuko konfederazioaren izena Oposición Sindical Obrera zen. 1960an sortu zen eta Asturias, Katalunia, Madril, Gipuzkoa eta Bizkaiak hartu zuten parte. Langileen ordezkariak bozketa bidez aukeratzen zituzten. Denbora bat igaro ondoren eta orduko beste konfederazioen animoei jarraituz, mugimendu egonkor eta antolatua bihurtzen joan zen.
Marcelino Camachok dioenez, garai haietan, CCOO taldeak esperientzia berritzaileak erabiltzen zituen sindikalismo iraultzailearen antzera.
Trantsizioa eta 1980. hamarkada
Urte haietan, Marcelino Camacho zen idazkari nagusia eta horrela jarraitu zuen 1987 arte; Camacho PCEren buruzagitako bat zen aldi berean eta diputatu izan zen 1977 eta 1981 artean.
1976an Bartzelonako batzarra ospatu zuen eta bertan CCOO oinarrizko mugimendu soziopolitiko izatetik klase konfederazio sindikala izatera pasatu zen. Sindikatuak legeztatzen joan ziren. Langile batzordeek, ordea, ilegal izaten jarraitu zuten, komunistak baitziren.
Hortxe gertatu zen Atotxa kaleko abokatu laboralisten hilketa (Langile Batzorde eta PCE alderdiko militanteak ziren), muturreko eskuindar terrorista batzuen eskutik eta hiletak jendez lepo izan ziren; sortu ziren grebek CCOO eta PCEren legeztapena ekarri zuten 1977ko apirilean eta afiliatu kopurua gora zihoan; 1976tik 1978 bitarte, CCOOren afiliatu kopurua 30.000tik 1.840.907ra igo zen. Hala ere, Monkloako Itunak sinatu ziren eta afiliatu kopuruak beherantz egin zuen, 778.474 ziren 1981n eta 664.038 1986an. Une horretatik aurrera, langileen sindikazioa ez da %20a baino gehiago izango.
1978an, Marcelino Camacho idazkari aukeratu zuten berrio ere eta 1981 eta 1984an kargua berrestu zioten berriro ere. Greba ugari deitu zituen Felipe Gonzálezen gobernuaren politika ekonomiko eta laboralaren aurka: 1985, 1988, 1992 eta 1994. Ikaragarriena 1988ko abenduaren 14ko lan uztea izan zen, %95ak jarraitu baitzuen eta gobernua negoziatu beharrean izan zen.
1990etik orainaldira
IV. batzarrean (1987) Antonio Gutiérrez aukeratu zuten idazkari nagusi eta V. batzarrean, berriz ere bera aukeratu zuten. Aldaketa nagusia PCEren ideietatik urruntzea izan zen, negoziazioen sustapena eta gizartearen ituna, soldaten mantenua eta eskubideen gutxitzean oinarrituz. Gertakari hauek sektore kritikoa sortuko dute VI. batzarrean (1996), Marcelino Camachok eta Agustín Morenoren laguntzarekin.
VII. batzarretik aurrera (2000) idazkari nagusia José María Fidalgo izan zen eta berriro hautatu zuten 2004ko apirilean. Fidalgok kritika gogorrak jaso zituen Langile Batzordeen barruan 2003. urtean, Sintelen mobilizazioetan edo Irakeko gerraren aurrean erakutsitako jarreragatik. 2002an Aznarren gobernuaren dekretuaren aurkako greba orokorrera deitu zuten, despido merkea sustatzen zuelako, nekazal laguntzak kendu eta lan prekarietatea bultzatu. Dekretazoa zeritzon eta sortu ziren protestek neurri handi batean ezerezera eraman zuten. Garai hauetan, CCOOren afiliatu kopuruak milioia gainditu zuen.
2008ko abenduan, XI. Kongresu Konfederala ospatu zuten eta, bere 1.200.000 afiliatu eta enpresetako 120.000 delegatuak kontuan hartuz, Espainiako indar sindikal handiena izan zen. Ignacio Fernández Toxo aukeratu zuten idazkari nagusi, gutxigatik José María Fidalgo gaindituz.
Ipar Lappi
Ingurunea
Klimari dagokionez, azpiartikoa da gailentzen dena eta, ondorioz, tenperaturak leunak izaten dira udan, baina neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Orokorrean, elurrak azpieskualdeko lurzorua estaltzen du urri amaiera eta maiatza bitartean, gutxi gorabehera 175 egunez ; eta izotzak ere aintzira eta ibaien gaina hartzen du beste horrenbeste egunetan. Eremu menditsuetan, bestalde, klima polarra nagusitzen da, eta horrekin batera, zero azpiko tenperaturak. Samiek antzinetik erabiltzen duten egutegiaren arabera, Ipar Lappiko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi garai bereizten dira: Giđđadálvi (udaberri-negua), Giđđa (udaberria), Giđđageassi (udaberri-uda), Geassi (uda), Čakčageassi (udazken-uda), Čakča (udazkena), Čakčadálvi (udazken-negua) eta Dálvi (negua). Azkenik, aipatzekoa da azpieskualdean klima aztertzen duen gune garrantzitsua dagoela, Turkuko Unibertsitateak 1956. urtean ireki zuen Kevo Ikerketa Azpiartikoko Institutua.
Ipar Lappi lurraldea ez da oso eremu menditsua; mendi gehienak Sodankylären ipar- eta hego-ekialdean daude. Hain zuzen, azpieskualdeko sabaia eta Finlandiako bosgarren goragune altuena Sokosti mendia da, 718 metrora iristen dena eta Urho Kekkonen Parke Nazionalaren bihotzean dagoena. Udalerri horretako beste mendi garrantzitsu batzuk, Sokosti goraguneko Ukselmapää gainaz aparte, 700-600 metro bitartean dauden Vuomapää, Kuikkapää, Reututunturi eta Hirvaspää, eta hegoaldeko 514 metroko Luosto eski mendia dira. Utsjokin, aldiz, 600 metro goitiko hiru tontor daude: 619 metroko Kaimioaivi, samientzat sakratua den 620 m-ko Ailigas, eta Ipar Lappiko bigarren eta Finlandiako hamaikagarren goragune altuena den Guivi edo Kuivi mendia, 640 metro neurtzen duena. Azkenik, Inariko sabaia Morgam-Viibus edo Viipustunturi muendiaren tontorra da, 599 metrora iristen dena; Inariko beste mendi garrantzitsu batzuk, 500-600 metro bitartean dauden Peäldoaivi eta Hammastunturi, eta Saariselkä eski estazioa osatzen duten Kaunispää eta Iisakkipää dira. Ipar Lappiren erdialdetik hasi eta ipar-ekialderaino zabaltzen da eskualdeko aintzira gehien dauden eremua. Hala, ur gezaz estalitako azalera ehuneko altuena duen Lappiko azpieskualdea da, %9,18 (3.227,06 km²). Ipar Lappin, guztira, 10.329 aintzira daude; besteak beste, nabarmentzekoak dira aintzira handienen artean dauden Mutusjärvi, Norvegiarekin muga egiten duen Buolbmátjávri edo Pulmankijärvi, Nitsijärvi, Iijärvi, Paatari, Pautujärvi eta Rahajärvi. Dena den, ehuneko altuaren eragile nagusia Finlandia osoko hirugarren aintzira handiena den eta Inari udalerriari izena ematen dion Inarijärvi edo Inari aintzira da, bere azalera 1.084 km²-koa baita ; gainera, herri gehienen arteko lotura egiten duen pasabidea ere bada, udalerriaren bihotza. Inariko samien kulturan eta sinesmenean ere garrantzi handiko lekua da, eta hiru mila uharte baino gehiago ditu, zenbait gizakien aspaldiko bizitoki izandakoak.
Hegoaldean, bestetik, tamaina ertaineko hainbat aintzira daude; dena den, handienak Sodankylären iparraldean dauden Lokkako eta Porttipahtako urtegiak dira, herrialde osoko zabalenak direnak. Aintzira artifizialek, hurrenez hurren, 315,4 km² eta 148,6 km²-ko azalera dute eta 1960ko hamarkadan sortu ziren Luiro eta Kitinen ibaietako urak bilduz. Ibai horien emaria kontrolatu ondoren, arroan hainbat zentral hidroelektriko eraiki zituzten, gaur egun eskualdea argindarrez hornitzen jarraitzen dutenak. Eskualdea Lappiko ibai garrantzitsuena den eta 550 km-ko luzera duen Kemi ibaiaren sorlekua da. Hala ere, oro har, Inarijärvira isurtzen dituzte urak iparraldeko ibaiek; hala nola, Ivalojokik, Lemmenjokik, Vaskojokik eta luzeena den Paatsjokik. Hala ere, ibai garrantzitsuenak, eta Finlandia eta Norvegiaren arteko muga marrazten dutenak, Inarijoki edo Inari ibaia eta Deatnu edo Teno (250 km-ko luzera du) dira. Iparraldeko ibaien artean aipatzekoak dira, azkenik, Kevoko arroila sortzen duen Geavojohka/Kevojoki, eta iparralderen dagoen udalerriak izenak zor dizkion Ohcejohka/Utsjoki ere.
Azkenik, azpieskualdean dauden ur-jauzi ospetsuak nabarmendu behar dira: 26 metroko altuera duen eta herrialde osoko erorketa malda altuenetakoa duen Utsjokiko Fiellu, Inariko Ravadasköngäs eta Ritaköngäs, eta Paratiisikuru ur-jauzia, Urho Kekkonen Parke Nazionalean dagoena.
Ur eremu honetan, amuarrainak, karpak, koregonoak, ezkailuak, lotak, lutxoak, lutxoperkak, perkak, timaloak eta fama handiko izokinak bizi dira, urtero ur hotzetan murgiltzen diren milaka arrantzale erakartzen dituztenak.
Ipar Lappiko natura basatia nahiko zaindua da, azaleraren %55 inguru babestutako lurraldeek osatzen baitute. Dena den, udalerrien ehunekoak kontuan hartzen badira, zenbakiek gorabehera handia erakusten dute; Utsjokin (%80) eta Inarin (%63) altua den bitartean, Sodankylän %28koa da.
Azken urteotan, baina, hainbat istilu eta ika-mika izan da eremu babestuen kontura. Esate baterako, 2005. urtean sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Finlandiako babestutako natura eremuak kudeatzen dituen Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Izan ere, Metsähallitusek Inariko pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hau emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte azpieskualdeko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Azkenean, hainbat urteren ostean, interesdunak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Udalek urtero naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen dute. Bestetik, Sodankylän azken urteotan ireki diren bi meatzeek (Kevitsako meatzeak eta Pahtavaarako meatzeak), eta gaur egun martxan diren prospekzio lanek ere gatazka handia sortu dute hegoaldeko udalerrian. Besteak beste, hiru parke nazional, sei eremu basati eta natura erreserba bi daude Ipar Lappin:
Natura eremu horietan ehizatzea erabat debekatua dago; beraz, baso borealaz gain, babestutako animalia ugari ere badago. Ugaztunen artean, aipatzekoak dira altzeak, amerikar bisoiak, azeri gorri eta zuriak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, igarabak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lepahoriak, otso arruntak, satitsu txikiak, tundrako otsoak, ur-ipurtatsak, ur-satitsu hankazuriak, eta elur-orein basati eta etxekotuak (basoko elur-oreinak).
Bestalde, hegazti espezieei dagokienez, aniztasun handia dago. Elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, eskandinaviako lagopodoak, kaskabeltz handiak, Laponiako kaskabeltzak, okil hiruhatzak, txirri lepokodunak eta zapelatz galtzadunak dira bertako negu latzetan bizirautea lortu duten hegazti bakarrak, alegia, urte osoan zehar ikus daitezkeenak. Hala eta guztiz ere, uda pasatzera iristen diren hegazti espezieak dira nagusi; esaterako, aliota txikiak, arrano beltz eta arrantzaleak, belatz gorri, handi eta txikia motako harrapariak, basoilarrak, bernagorri ilunak, birigarro arrunt eta txikiak, luma dotoreko borrokalariak, elur-berdantzak, erroiak, gailupa karminak, hontz gabiraiak, ipar-antzandobiak, ipar-belatzak, ipar-txioak, istingor arrunt eta txikiak, kukua, kuliska gorri, pikart eta txikiak, kurlinta bekaindunak, kurriloak, Laponiako berdantzak, larre-buztanikarak, larreoiloak, mendebal-txori mokomeheak, mirotz zuriak, negu-txirtak, negu-txontak, okil beltzak, papourdinak, pinu-gailupak, siberiar eskinosoak, temminck txirriak, txiki-berdantzak, txio horiak, txirri hankalaburrak, txoka txikiak, ur-zozoak, urre-txirri arruntak, zingira-berdantzak, zingira-hontzak eta zozo paparzuriak. Azkenik, ur-hegazti espezieen artean, aipatzekoan dira ahate txistulariak, ahatebeltz arrunt eta hegazuriak, antxeta txikiak, beltxarga oihulariak, izotz-ahateak, murgilari handi eta mottodunak, zerra ertain eta txikiak, eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.
Historia
Lurralde honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi ziren garaian iritsi zela uste da; hain zuzen ere, lehenengo biztanle horien aztarna zaharrenak Veahčajávri edo Vetsijärvi aintziratik gertu aurkitu dira eta adituek 9.500 urte inguru dutela ebatzi dute. Rahajärvi eta Inari aintziren inguruan aurkitu diren arrastoek ere hipotesi hori baieztatzen dute, finlandiar arkeologo eta historialariek 9.000 urte inguruko adina dutela defendatzen baitute. Lehen giza-talde horiek iparraldetik etorritako Komsa kulturako gizakiek osatu zituzten, ehiza eta fruitu-bilketatik bizi ziren, eta jatorria Ozeano Artikoko kostaldea zenez, Ipar Itsasoko Fonsa kulturako tribuekin harreman estua izango zutela uste da. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samien jatorriak ezezaguna izaten jarraitzen duen, badirudi tribu horien eta beranduago (k.a. 3. milurtekoan) Eskandinaviara iritsi ziren eta eurekin samiera hizkuntza eraman zuten uraldar herrien nahasketaren ondorio direla. Hasiera batean, euren lurraldea Ozeano Artikoan hasi eta Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialdean bukatzen zen, eta muturreko egoera klimatikoei aurre egiteko baliabideak garatu zituzten. Erdi Arora arte egoera antzekoa izan zen. Bertako biztanleria sakabanaturik bizi ziren eta sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zuten hainbat sami herrik edo taldek osatzen zuten; talde horiei batasuna ematen zien lotura kultura antzekotasuna eta lurralde banaketa zen. Euren artean eta mugaz haraindiko beste sami taldeen artean harremana etengabea izango zela pentsatzen dute adituek, elkar trukeak urteetan zehar sendotutako sarea. Dena den, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehizaren, arrantzaren eta bilketaren bitartez; beraz, horrek guztiak kanpotarrekin kontaktua izateko beharra gutxituko zuen. Gutxienez sei sami talde izan ziren Ipar Lappin: Norvegiako zenbait lurralde ere hartzen zituzten Ohcejohka eta Deanu edo Juovssa Utsjokin; Njávdán eta Anár taldeak Inarin, eta Sodankyläko Soabbat eta Soađegilli. Bestalde, klima hotza dela-eta, aipatzekoa da atzerriko erresumek ez zutela saiakera berezirik egin lurraldea bereganatzeko XIV. mendera arte; ondorioz, bertako biztanleek jatorrizko bizimodu eta kulturari arazo handirik gabe eutsi ahal izan ziotela uste da.
Hain zuzen, XIV. mendearen hasieran hasi ziren zehazten Eskandinavia iparraldeko mugak. Ipar-ekialdeko merkataritza bideak oso garrantzitsuak ziren Norvegiar eta Suediar erresumentzat, eta Novgorodeko Errepublikaren erasoek ezbaian jartzen zuten horien segurtasuna. Horrela, eskualdea bereganatzeko hainbat liskar izan zen erresuma horien eta novgorodarren artean; baina, 1323. eta 1326. urteetan, iparraldeko mugak zehaztu ziren. Ipar Lappi suediarren kontrolpean gelditu zen, eta lurraldearen mendekotasuna bermatzeko, suediarrek zerga-sistema sendoa jarri zuten martxan. Dena den, herrialdeen arteko muga ez zen horren finkoa gertatu eta eskualdea Novgorodeko Errepublikaren ondorengoa izan zen Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren eskuen artean ibili zen hainbat mendez. XVI. mendean, azkenean, Laponia probintziaren mugak egonkortu egin ziren behin betiko eta eskualdea antzinako probintziaren esku gelditu zen. Ordurako samien gizartea hainbat azpitaldetan banatua zegoela uste da. Alde batetik, Finlandia eta Sápmi iparraldean nagusi ziren ipar samiak zeuden, elur-orein zaintzari lotutako bizimodua zutenak. Hizkuntza berezia ere bazuten, gaur egun hiztun kopuru handiena duen samiera dena, ipar samiera. Bestetik, Inariko samiak zeuden, Inari aintziraren inguruan bizi zirenak eta ekialdeko samiekin harreman estuagoa zutenak. Horiek ere hizkuntza berezia zuten, Inariko samiera edo inariera, eta aintzira erraldoiari eta arrantzari erabat lotutako bizimodua zeramaten. Azkenik, hegoaldean Kemiko samien taldeak bizi ziren, Kemi ibaiaren ingurua eta Ekialdeko Lappiko baso zabalak hartzen zituztenak. Berezitasun nabarmenenak hizkuntza (kemiera edo Kemiko samiera) eta aparteko bizimodua ziren. Azken sami talde horien lekukoa XIX. mendearen bukaeran galdu zen, Kemiko samieraren azken hiztunarekin batera. Hizkuntza hil horren idatzi bakarrenetakoak dira Olaus Sirma sodankylärraren "Guldnasas" eta "Moarsi favrrot" poemak, XVII. mendean Lapponia liburuan argitaratu zirenak.
Suediarren eragina XVI. eta XVII. mendeen artean hasi zen nabarmentzen. Kristautasunaren bultzadaz, lehen elizak eraikitzen hasi ziren Laponian. Lurraldearen zabalera eta orografia dela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko: Inariko lehena Pielpajärviko baseliza izan zen, 1646. urtean eraiki zena ; Sodankyläko lehena 1689. urtekoa izan zen (Sodankyläko eliza zaharra) ; eta Utsjokikoa, azkenik, Mantojärvi edo Máttajávri izeneko aintziraren ertzean eraiki zuten 1701. urtean. Ipar Lappiko zaharrena, beraz, Pielpajärvikoa den arren, baseliza horrek XVIII. mende hasieran su hartu zuen eta gaur egun zutik dirauena 1760ko erreplika da. Dena dela, kristautasunaren etorrerarekin batera, samiek xamanismoa alde batera utzi eta iristen hasi ziren finlandiar kolonoen sinesmena bereganatu zuten; hau da, kristautzea bat-batekoa izan zen. Xamanismoa eta ohitura zaharrak mantendu zituzten samiek sorgin-ehiza latza jasan behar izan zuten eta asko erre ere egin zituzten. Samien tradizio eta sinesmen ugari galdu ziren XVII. mendean, besteak beste, joik aurre-kristauen ohitura (livđe). Gainera, sektore ekonomiko berria iparraldean sortzeko helburuarekin, samiak elur-orein zaintzan hasteko laguntzak jasotzen hasi ziren Suediar Erresumaren eskutik, eta horrek ere euren bizimodua eraldatzea ekarri zuen; lehenbiziko bizileku egonkorrak eraikitzen hasi ziren XVIII. mendearen erdialdean. XVII. mende bukaeran Izotz Aro Txikia izan zen eta herritarrek hildako asko eragin zituen gosete garai luzea pairatu zuten. Dena den, egonkortasun handiko garai luzea izan zen iparraldeko mugan. XVIII. mendean baina, Finlandiaren kontrola izateko guduak hasi ziren berriro ere. 1751. urtean Strömstadeko Akordioa sinatu zuten Norvegiak eta Suediak, eta iparraldeko muga Teno (edo Kárášjohka) ibaian zehaztu zuten; erabaki horrek ondorio kaltegarriak izan zituen lurraldean, Utsjokiko bi sami herriak (Deatnu eta Ohcejohka) bi herrialdetan banatuta gelditu zirelako: Teno ibaiaren iparraldeko ertza Kautokeinoko elizbarrutiak bereganatu zuen eta hegoaldeko ertza, aldiz, Utsjokiko elizatearen inguruan bildu zen, Suediaren eta Sodankyläko elizbarrutiaren barruan.
Azkenik, 1809. urtean, Finlandiako Gerrari esker Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu eta Inperioko Dukerri Handi bihurtu zuen. Hain zuzen ere, XIX. mende honen hasiera izan zen Ipar Lappiren hazkuntza areagotu zen garaia. Ekialdeko Lappiko basoak ustiatzen hasi ziren eta baliabide naturalen erauzketak eta Tankavaaran edo Ivalo ibaian sortutako urre sukarrak herritar asko erakarri zituzten hegoaldetik. Finlandiar kolonoekin batera, beste kultura desberdineko samiak ere iristen hasi ziren. Hegoaldetik, Rovaniemi eta Kemijärvi ingurutik, Kemiko samiak iritsi ziren, kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita. Iparraldetik, aldiz, ipar samiak iritsi ziren, 1852. urtean Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi ondoren. Herritar askoren etorrera ikusita eta kolonoen kokatzea bultzatzeko, eskualdea zerga-sistematik salbuetsia gelditu zen hainbat urtez. Mende honetan bizi izan zituzten Sodankyläko jatorrizko biztanleek –Kemiko samiek– azken urteak, Kemiko samieraren azken hiztunarekin batera desagertu baitziren. Ipar Lappi osatzen duten hiru udalerriak XIX. mendearen bukaeran sortu ziren. Lehenak Inari eta Utsjoki izan ziren, 1876. urtean, Sodankyläko elizbarrutiaren lurretatik bereizi ondoren. Azkena, aldiz, Sodankylä bera izan zen, 1893an eskuratu baitzituen udalerri eskubideak ; dena den, bere lurraldea nabarmen murriztu zen 1916. urtean, Pelkosenniemik eta Savukoskik ere udalerri propioa sortu zutenean.
Errusiaren mende ehun urte igaro ondoren, Finlandiak 1917ko Gerra Zibilean independentzia lortu zuen. Administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu, eta Rovaniemi hiriburu bihurtu zuen. Izendapen horrek eragin handia izan zuen Ipar Lappin, lurraldea hiriburu berriaren eta herrialdeak eskuratu berri zuen Ozeano Artikoko lurraldearen erdibidean baitzegoen. XX. mendearen hastapenetan ireki ziren, besteak beste, Sodankylä-Ivalo errepidea, lehen eskola eta farmazia, Sodankyläko Behatoki Geofisikoa eta telefono linea.
Herrialdearen estatus aldaketa oraindik errotu eta egonkortu gabe zegoenean, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Finlandiak subiranotasuna mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Alemania naziarekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak herrietan egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten. Neguko Gerrak eta Jarraipenaren Gerrak herrialdea astindu zuten. 1944ko uztailaren 14an, esaterako, sobietar soldaduek dozena bat zibil erail zituzten Lokka herrian. Bi gerra horien emaitzak ikusita, Finlandiako Gobernuak SESBekin bake-akordioa sinatu zuen. Akordioa gauzatzeko finlandiarrek sobietarren baldintza nagusia onartu behar izan zuten, alegia, Lappin zeuden 200.000 alemaniar soldaduak finlandiar lurretatik botatzea. Soldadu naziak bizilagun den Norvegiara, Hirugarren Reicharen herrialde satelitera alde egiten saiatu ziren, eta ihesa bizkortzeko finlandiarrek ordura arte kide izandako alemaniarrak jazartzeari ekin zioten. Laponiako Gerra hasi zen 1944ko irailean. Ekialdean zegoen alemaniarren XXXVI. armada-gorputzak iparraldera jotzea erabaki zuen muga Karigasniemi herritik igarotzeko. Sodankylä-Ivalo-Utsjoki bidean zehar erresistentzia handirik topatu ez zuten arren, zenbait borroka izan ziren (besteak beste Tankavaara inguruan) eta horien ondorioz hainbat herri suntsitu zituzten, hauen artean, Ivalo eta Sodankyläko elizatea. Hala ere, iparlappiarrak babesean zeudenez, ez zen hildako herritarrik izan eta gerra amaitutakoan onik itzuli ahal izan ziren.
Parisko Itunaren ondorioz, Inarik Jäniskoski–Niskakoski lurraldea galdu zuen, baina gerren ezkutuko albo-kalteak errefuxiatuak izan ziren. Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerra amaitu zirenean, 1939. eta 1941. urteetan, Finlandiak Ozeano Artikoan zituen lurraldeak galdu egin zituen: Ribatxi penintsula eta Petsamo udalerria. Ondorioz, bertako herritarrek bizilekuz aldatu behar izan zuten. Gehienak skolt samiak ziren, hizkuntza –skolt samiera– eta ohituragatik gainontzeko samiengandik bereizten direnak. Suonikylän bizi ziren herritarrak Näätämö eta Sevettijärvi herrietan geratu ziren; Paatsjoki ibaiaren inguruan bizi zirenak, aldiz, Keväjärvira joan ziren; eta Petsamokoak, azkenik, Nellim herrian amaitu zuten. Mugimendu fluxu horrek erabat aldatu zuen Inari udalerriaren banaketa etnikoa eta eskualdearen jatorrizko biztanleak ziren Inariko samiek euren lurrak banatu behar izan zituzten.
Gerra osteko urteetan, Finlandiak gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Iparlappiarrek suntsitutako herriak azkar berreraiki eta 1950eko hamarkadarako ekonomia berpiztea lortu zuten basogintza industriari, meatzeei eta arrantzari esker. Nekazaritza bera ere sendotzea lortu zuten eta samiek abeltzaintzatik bizirauten jarraitu zuten ; dena den, iraultza handienak 1960ko eta 1970eko hamarkadan iritsi ziren. Izan ere, berreraikitze lanetan, Kemi eta bere ibaiadarrak (Kitinen eta Luiro) energia hidroelektrikorako erabilgarri bihurtu zituzten, eta gerra garaian galdutako zenbait zentral elektriko ordezkatzeko eta Lappiko ekonomia sustatzeko hainbat zentral eraiki zituzten. Era berean, ur kopurua erregulatzeko, iparraldean Lokkako eta Porttipahtako urtegiak eraiki zituzten 1967an eta 1970ean, hurrenez hurren. Lan horien ondorioz, 600 pertsona inguru birkokatu behar izan zituzten eta hainbat herrixka urpean desagertu ziren, besteak beste, Korvanen, Mutenia eta Riesto. Sodankyläko Sompio ingurunea behin betiko aldatuko zuten urtegiek. Inari aintziran, bestalde, gehiegizko arrantzak Inariko samien natura baliabide aberatsenarekin amaitu zuen, eta 1970eko hamarkadan Udalak turismo berdearen aldeko apustua egin zuen. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta negu-kirolak praktikatzeko aproposak diren mendien artean dagoen Saariselkä herriak ere bultzada handia izan zuen. Utsjoki udalerrian ere Kevoko Natura Erreserba Hertsia sortu zen 1956an eta horren inguruan jarduera ekonomiko berriak azaltzen hasi ziren.
Bestalde, XX. mendearen bukaeran sami herriaren aldarrikapenek erantzuna izan zuten. 1973. urtean, Inarik, Sodankyläk eta Utsjokik, Enontekiö udalerriarekin batera, samien ohiturak, hizkuntzak eta lurrak babesten dituen Finlandiako Samien Lurraldea sortu zuten. Erakundearen ardura duen Samien Parlamentua, aldiz, 1996an eraiki zen Inari herrian; 2020tik Tuomas Aslak Juuso da presidente.
Iparlappiarren kopuruak gorena jo zuen 90ekoaren lehen erdian, 1995. urtean hogei mila pasatxo izatera iritsi ziren. Dena den, harrezkeroztik biztanleria jaisten joan da urtez urte. Izan ere, XX. mende bukaerako banku krisialdiak gogor astindu zuen azpieskualdea eta lan esparru zabalago baten bila bertatik atera diren herritarrak izan dira biztanle galera horren kausa nagusia. Helsinki eta Rovaniemi hiriburuak izan dira iparlappiar horien hartzaile nagusi. Hala ere, joera hori luzaroan mantendu den arren, badirudi iparraldeko udalerrietan turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker eta Sodankylän 2012an irekitako Kevitsako meatzeak sortutako lanpostuei esker, azken urteotan azpieskualdeko biztanleria egonkorrago mantendu dela. Gaur egun meatze gehiago irekitzeko hainbat prospekzio lan daude martxan eta Artikoko korridorea sortzeko egitasmoak ere azpieskualdea bultzatuko dutela uste dute adituek.
Banaketa
Ipar Lappi azpieskualdea hiru udalerrik osatzen dute:
Ondorengoak dira herrigune garrantzitsuenak:
Garraio azpiegiturak
Ipar Lappi azpieskualde zabala den arren, ez dago garraio azpiegitura asko, eta ez da erraza alde batetik bestera mugitzea autoz ez bada. Finlandiako trenbide-sarea ez da horren iparrera iristen (tren-geltoki hurbilenak Kemijärvi eta Rovaniemin daude), eta Ivalo herriko aireportua da Ipar Lappi Helsinkirekin -eta neguan Rovaniemirekin- bat egiteko modu azkarrena. Baina azpieskualdea zeharkatzeko, Lappiko gainontzeko udalerrietatik bertara iristeko edo bertatik kanpora mugitzeko autoa edo busa hartu beharra dago. Ondorengoak dira udalerria zeharkatzen duten errepide eta autobide nagusiak:
Azpieskualdetik bi autobide igarotzen dira: Nelostie izenaz ezaguna den Valtatie 4a, eta Viitostie izenaz ezaguna den Valtatie 5a. Lehenengo autobideak Finlandia hegoaldetik iparraldera zeharkatzen du eta, guztira, Helsinkitik Utsjokira, 1.295 km-ko luzera du (herrialde osoko autobide luzeena da). E8a eta E75a osatzen duten autobideetako bat da eta Oulu, Kemi eta Rovaniemi hirietatik, eta, besteak beste, Torvinen, Sattanen eta Vuotso herrietatik, Sodankyläko eta Utsjokiko elizateetatik, eta Inariko Saariselkä, Törmänen, Ivalo, Inari eta Kaamanen herrietatik igarotzen denez, iparlappiarren autobide erabiliena ere bada. Bestetik, Heinolan hasten den Valtatie 5 autobideak ekialdeko Finlandia zeharkatzen du, eta helmuga, hain zuzen ere, Sodankylän bertan du. Guztira, 907 km-ko luzera dauka eta, hala nola, Kuopio, Kajaani eta Kemijärvi hirietatik, Orakylä herritik, eta Sodankyläko elizatetik igarotzen da. Azkenik, bigarren mailako errepide ugari ere badago; esate baterako, 155 km dituen eta Lappiko Kolari, Kittilä eta Sodankylä udalerriak bat egiten dituen Kantatie 80 errepidea ; Ivalo Errusiarekin bat egiten duen 53 km-ko Kantatie 91 ; Norvegiako mugan dagoen Utsjokiko Karigasniemitik hasi eta Kaamanen eta Näätämöra iristen den 192 km-ko Kantatie 92a ; eta hego-mendebaldetik ipar-ekialdera Utsjokiko mugako herri guztiak (Karigasniemi, Outakoski, Nuvvus, Dálvadas, Utsjoki, Nuorgam) bat egiten dituen Seututie 970a, 148 km dituena. Autoa garraiobide erabiliena den arren, ez da errepide gainean dabilen ibilgailu bakarra. Hain zuzen, Eskelisen Lapin Linjat, Gold Line, Jbus edota Möllärin Linjat konpainien autobusek Ipar Lappi eskualdeko eta herrialdeko hiri garrantzitsuenekin eta Norvegiarekin lotzen dute. Finlandia Ipar lurmuturrarekin lotzen duten bidaiak maiz egiten dira eta azpieskualdea derrigorrezko geldialdia izaten da horietan. Bestalde, Ivaloko Kukkolan Bussit erakundeak ere autobus zerbitzuak eskaintzen ditu urte osoan zehar.
Dena den, Ipar Lappiko garraio azpiegitura garrantzitsuena Ivalo aireportua da. Ivaloko herrigunetik 11 km-ra eta Saariselkätik 25 km-ra dago, Törmänen herrian, eta Finavia erakundeak kudeatzen du. Bidaiarien kopuruari dagokionez, Ivalo Lappiko hirugarren aireportu garrantzitsuena da (herrialdeko seigarrena); 2019an, guztira, 239.753 bidaiari aireratu edo lurreratu ziren bertan, aurreko urtean baino %1,1 gutxiago. Joan-etorri gehienak neguan eta bereziki eguberrietan izaten dira, Saariselkäko azpiegiturak erakarrita negu kiroletaz gozatzera Finlandia osotik iristen diren zaleek osatzen baitute erabiltzaileen ehuneko handiena. Aireportuan Finnair eta Norwegian Air Shuttle hegazkin-airelineek egiten dute lan, eta Helsinki-Vantaa eta Kittilä aireportuetara urte guztian zehar hegaldiak eskaintzen dituzte. Neguan bakarrik lan egiten duten erakundeen artean, besteak beste, easyJet, TUI Airways eta Transavia.com airelineak daude, Amsterdamera, Kopenhagera, Londresera, Manchesterrera edota Rovaniemi hiriburura hegaldiak antolatzen dituztenak.
Hezkuntza
Lappiko hezkuntza azpiegitura nagusiak eskualdeko hiriburuan daude, Rovaniemin; haien artean, Unibertsitatea eta Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea. Dena den, Ipar Lappiko herritarrek derrigorrezko hezkuntza euren udalerrietan bertan jasotzeko aukera dute. Hain zuzen, udalek tokian tokiko irakaskuntzaren alde egiten dute, eta hainbat herrik osatzen duten azpieskualde zabala den arren, eskaintza sarea eraginkorra da.
Guztira, Haur Hezkuntzako hamaika eskola daude Ipar Lappin, hamaikak publikoak. Sodankylän bost daude: Järvikyläko (Syvajärvin), Torvinengo, Vaalajärviko eta Vuotsoko eskolak, eta elizateko Tähtikunnan koulu edo Izar Udaleko eskola. Inarin eta Utsjokin, aldiz, hiruna daude: Inari herriko, Ivaloko eta Sevettijärviko haur eskolak lehenengoan ; eta Utsjokiko elizateko, Karigasniemiko eta Nuorgamgo haur eskolak bigarrenean. Ikastetxe horietan sei urtera arte iristen den hautazko Haur Hezkuntza eskaintzeaz gain, Derrigorrezko Hezkuntzako lehen bi mailak ere burutzen dituzte ikasleek. Aurre-eskola izena jasotzen duten bi ikasturte horietan, hain zuzen, gazteak nahitaezko hezkuntzara eta ordutegietara egokitzen hasten dira.
Blennerville
Blennerville (irlanderaz Cathair Uí Mhóráin) Irlandako hego-mendebaldeko Kerry konderriaren erdialdean dagoen herria eta Tralee udalerriaren auzune bat da. Tralee udalerritik 1,6 kilometro mndebaldera dago, Dingle penintsulara doan N86 errepidean eta Lee ibaia Tralee badian itsasoratzen den lekuan.
Ipar Lappi
Hezkuntza
Hirugarren mailatik aurrera, bestalde, gazte bakoitza dagokion institutura joaten da. Udalerri bakoitzeko institutu bat dago, udalerriko herri garrantzitsuenean: Ivaloko Institutua (Ivalon lukio edo Avvila logahat), Sodankyläko Institutua (Sodankylän lukio edo Soađegili logahat) eta Utsjokiko Samien Institutua (Utsjoen saamelaislukio edo Ohcejoga sámelogahat). Ikastetxe bakarra izanik, gazte gehienek inguruko herrietatik bertara mugitu behar izaten dute egunero, hala ere, udalek herri urrunenetako ikasleen joan-etorriak errazten dituzte. Ivaloko eta Utsjokiko institutuetan ikasketak finlandieraz edo ipar samieraz egiteko aukera dago.
Bete beharreko hezkuntza bukatzean, ikasleek hiru aukera dituzte: ikasketak utzi, lanbide institutu batean ikasketak egin, edota hemeretzi urtera arte institutuan jarraitu, ondoren, unibertsitatean sartzeko. Bigarren Hezkuntzan jarraitu, baina ikasketa hauek lanbide batera bideratuak izatea nahi duten gazteek Inarin Hezkuntza Institutu bat dute:
Blennerville
Joko gaelikoetako St. Patricks, Blennerville GAA taldea du.
Ipar Lappi
Lappiko Kontseilua
Eskualdea Lappiko Kontseilua izeneko batzarrak gobernatzen du; hain zuzen, batzar horrek du eskualdeko gobernu taldea osatzeko eskumena. Kontseiluko 60 batzarkideak Lappi osatzen duten 21 udalerrietako udalbatzek aukeratzen dituzte. Banaketa biztanle kopuruaren arabera egiten da; Ipar Lappiren kasuan, Sodankyläk hiru ordezkari izendatzen ditu, Inarik bi eta Utsjokik, azkenik, bat baino ez.
Blennerville
Dingle penintsularen ataria izateaz gain, XIX. mendearen erdialdera Irlandako Gosete Handitik ihesi Ipar Amerikara zihoazen irlandar etorkin ugari itsasoratu ziren portua ere izan zen. 1800ean eraikitako errota zuri eder bat ere badago, 1846tik aurrera nahiko kaltetua zegoen baina 1981an zaharberritu eta gaur egun turismogunea da.
Ipar Lappi
Lappiko Kontseilua
Ondorengoa da Ipar Lappiko udalerriek 2017-2021 aldirako Lappiko Kontseilura bidalitako ordezkaritza :
Osasuna
Eskualdea bi ospitale barrutitan banatua dago. Alde batetik, Kemi-Tornio Ardatzak eta Ylitornio udalerriak osatzen duten Länsi-Pohja Ospitale Barrutia dago; eta, bestetik, Rovaniemi hiriburua eta eskualdeko gainontzeko udalerriak dauden Lappi Ospitale Barrutia; azken horren barruan dago, hain zuzen ere, Ipar Lappi.
Familiako edo etxeko medikuek garrantzi handia dute eskualdeko eta herrialde osoko osasun sisteman, eta horiek udalerrietan bertan dauden osasun-etxe eta eskualde-erietxeetan egiten dute lan. Hain zuzen, osasun zentroetan laborategiak, kontsulta- eta ebakuntza-gelak, eta tresna bereziak izaten dituzte, eta zenbait mediku espezializatuk ere egiten du lan bertan. Askotan bizpahiru udalerriren artean akordioak adosten diren arren, udalerri txikienenek ere zentro hauek izaten dituzte. Ipar Lappin, ezaugarri horiek dituzten hiru osasun-etxe daude, Ivalo herrian, eta Sodankyläko eta Utsjokiko elizateetan. Horiez gain, Inari herrian, Karigasniemin eta Sevettijärvin eskualde-erietxe txikiagoak daude. Lappi Ospitale Barrutiko erietxe nagusia (Lappiko Ospitalea), aldiz, eskualdeko hiriburuan dago, Rovaniemin.
Biztanleria
Ipar Lappiko azpieskualdeak, guztira, 16.440 bizilagun ditu. 1990eko hamarkadan hogei mila biztanle izatera iritsi zen arren, azken urteotan biztanleria jaisten joan da eta herritar gutxien dituen Lappiko eta herrialdeko azpieskualdeetako bat da. Bestalde, Finlandia osoko azpieskualde zabalena ere bada, denera 35.121,03 km²-ko azalera du, eta datuek biztanle dentsitate baxuena dutenen artean jartzen dute. Samiei dagokienez, Ipar Lappi osatzen duten hiru udalerriak sami herritar gehien dituzten Lappiko bost udalerrien artean daude; hain zuzen, 3.100 iparlappiar inguru dira samiak, biztanleria osoaren %20. Samiek eta haien kulturek erakundeen babesa jasotzen dute. Nahiz eta lurralde osoan ofizialak ez izan, Inariko samierak, ipar samierak eta skolt samierak finlandieraren antzeko ofizialtasun maila dute gehien erabiltzen diren eremuetan. Dena den, hizkuntza nagusia finlandiera da, herritarren %90,5en lehen hizkuntza baita. Azpieskualdearen izen ofizialak "Davvi-Lappi" eta "Pohjois-Lappi" dira, ipar samieraz eta finlandieraz hurrenez hurren.
Bestalde, Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko azpieskualdeekin alderatuta, Ipar Lappin 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa baxua da: %13; eta 64 urte baino gehiago dituztenena, berriz, altua: %27,2. Erlijioari dagokionez, herritar gehienak sinesgabeak (%22,7) edo luteranoak (%74) dira; sinestunen kopuru handiena samiek osatzen dute. Dena den, bada Inarin eliza ortodoxoaren jarraitzaile kopuru esanguratsua, batik bat, Kola penintsulatik XX. mendean iritsitako ekialdeko skolt samiek osatzen dutena. Azkenik, atzerrian jaiotakoak iparlappiarren %2,1 baino ez dira.
Azpieskualdeak eta udalerri bakoitzak hartzen duen lurraldea oso zabala da, eta biztanleak sakabanatuta dauden herri askotan bizi dira. Hala ere, iparlappiarren erdia baino gehiago, %53, bi herrigune nagusietan bizi da, Sodankyläko elizatean eta Ivalon. Utsjokiko herri garrantzitsuenak Norvegiako muga marrazten duten ibaien ertzetan daude, hauen artean, Karigasniemi, Utsjokiko elizatea eta Nuorgam. Sodankyläko herri gehienak, aldiz, udalerriaren hego-mendebaldean daude, elizatearen eta aintzira txikien inguruan; besteak beste, Sattanen, Kelujärvi, Orajärvi, Vaalajärvi eta Syväjärvi-Heinäperä. Dena den, bada iparraldean, Inariko mugatik hurbil, 300 biztanle inguru dituen herri garrantzitsu bat, Vuohčču edo Vuotso, Sodankyläko samien egungo erdigunea dena. Azkenik, Inariko herriek Inari aintziraren ingurunea hartzen dute, hegoaldeko eremua batik bat. Hain zuzen, hego-ekialdean pilatzen da inariarren %80 inguru, Ivalo eta Inari herriek osatzen duten ardatzean. Azken urteotan, Ivaloren inguruan dauden herriak asko hazi dira; esate baterako, Akujärvi, Keväjärvi, Koppelo eta 600 biztanle pasatxo dituen Törmänen herria. Udalerriko beste gune garrantzitsuen artean aipatzekoak dira, esaterako, iparraldeko muturrean dauden eta samiak nagusi diren Sevettijärvi eta Näätämö herriak, Inariko turismoaren erdigunea den Saariselkä, eta Errusiako mugatik 9 km-ra dagoen eta skolt samien erdigunea den Nellim ere.
Iparlappiarren kopuruak gorena jo zuen 90ekoaren lehen erdian, 1995. urtean hogei mila pasatxo izatera iritsi ziren. Dena den, harrezkeroztik biztanleria jaisten joan da urtez urte. Izan ere, XX. mende bukaerako banku krisialdiak gogor astindu zuen azpieskualdea eta lan esparru zabalago baten bila bertatik atera diren herritarrak izan dira biztanle galera horren kausa nagusia. Helsinki eta Rovaniemi hiriburuak izan dira iparlappiar horien hartzaile nagusi. Hala ere, joera hori luzaroan mantendu den arren, badirudi iparraldeko udalerrietan turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker eta Sodankylän 2012an irekitako Kevitsako meatzeak sortutako lanpostuei esker azken urteotan azpieskualdeko biztanleria egonkorrago mantendu dela.
Ipar Lappiko bizilagun ospetsuenak zinean lan egiten duten Anni-Kristiina Juuso eta Kari Väänänen ivaloar antzezleak, eta Johanna Sinisalo sodankylär idazlea dira. Lehenak hainbat sari irabazi ditu atzerrian azken urteotan eginiko lanengatik; ezagunenak "Kukua" eta "Kautokeinoko matxinada" filmak dira. Gaur egun, Yle Sámi Radio irrati kateko esataria da Inarin. Bestetik, eskarmentu handiko Kari Väänänenek herrialdean ekoiztutako hirurogei film baino gehiagotan parte hartu du eta Finlandiako zinemetako aktore ezaguna da. Johanna Sinisalo, azkenik, zientzia-fikzio eta fantasiazko nobela idazle ezaguna da, besteak beste, Finlandia Saria (2000. urtean) eta Prometheus Saria (2017an) irabazi dituena. Era berean, Ipar Lappiko seme-alabak dira, beste beste, Andreas Alariesto sami margolaria ; musika munduari lotutako Angelit folk musika taldea, Guerra Norte taldeko rapero gehienak (Amoc, Stepa), 1991ko Eurovision Abesti Jaialdian parte hartu zuen Kaija Kärkinen abeslaria, eta Desert Planet taldearen sortzailea den Jukka Tarkiainen ; Aimo Tepsell orientazio txapelduna; 1977an borroka greko-erromatarreko munduko txapeldun bihurtu zen Pertti Ukkola ; Riikka Karppinen aktibista eta politikaria; eta eskualdeko ipuinetan ezaguna den Mosku abeltzaina. Azkenik, Utsjoki udalerriak ipar samierazko idazle asko ere eman ditu, hala nola, Inger-Mari Aikio-Arianaick eta Rauni Magga Lukkari olerkariak, Pedar Jalvi, Kirsti Paltto eta Jovnna-Ánde Vest.
Samiak
Azpieskualdea samien jatorrizko eta berezko lurraldearen barnean dago, Sápmi deituriko lurraldean. Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun; kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa kulturako tribuen eta beranduago (k.a. 3. milurtekoan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. Aspalditik egora klimatikoak guztiz baldintzatutako herri nomada izan da samiena. Bertako biztanleria sakabanaturik bizi ziren eta sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zuten hainbat herrik edo sami taldek (siida) osatzen zuten, zeinetan elur-orein zaintzak garrantzia handia zuen. Talde bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehizaren, arrantzaren eta bilketaren bitartez, eta horrek guztiak kanpotarrekin kontaktua izateko beharra gutxituko zuen. Ipar Lappiko lurraldean bi ziren sami herri nagusiak: Inariko samiak eta Kemiko samiak. Lehenengoek Inari aintziraren eremu zabala hartzen zuten, Saariselkätik iparraldeko mugaraino, eta aparteko hizkuntza (Inariko samiera), historia eta bizimodua izateagatik bereizten dira besteengandik. Kemiko samiek, aldiz, Kemi ibaiaren arroa zuten bizileku, baina talde horren lekukoa XIX. mendearen bukaeran galdu zen, Kemiko samieraren azken hiztunarekin batera. Gaur egun, Inariko samiez gain, beste bi talde gehiago bizi dira azpieskualdean: ipar samiak eta skolt samiak. Urtea zehaztea zaila den arren, badirudi Erdi Arotik aurrera ipar samiak ipar-mendebaldetik sartzen hasi zirela azpieskualdean. Gaur egun sami talde handiena da nabarmen, batik bat Sodankylä eta Utsjoki udalerrietan. Skolt samiak, aldiz, 1940ko hamarkadan Kola penintsulatik iritsi ziren samiak dira. Bigarren Mundu Gerraren eztandak euren jatorrizko lurraldetik ihes egitera behartu zituen eta Inari ekialdeko herrietan kokatu ziren .Samien egoera desberdina da Ipar Lappiko azpieskualdea osatzen duten hiru udalerrietan. Alde batetik, Utsjokin eta Sodankylän nagusiki ipar samiak bizi diren bitartean, Inarin Inariko samiak, ipar samiak eta skolt samiak bizi dira. Bestetik, Utsjokin sami etniako herritarrak nagusi diren bitartean (%60), Sodankylän %2 baino ez da sami. Dena den, oso zaila da zehaztea iparlappiarren etnia zein den, ez baitago herritarren nortasuna xehetasunez azaltzen duen datu baserik, ezta sami izateak zer esan nahi duen adierazteko irizpiderik ere. Herrialdeko datuek hizkuntza baino ez dute kontuan hartzen; hortaz, Estatuarentzat samiak lehen hizkuntza samieretako bat duten herritarrak baino ez dira, iparlappiarren %6,8. Finlandiako Samien Parlamentuak, aldiz, ezaugarri gehiago hartzen ditu aintzakotzat hizkuntzaz gain: arbasoak, kultura... Azken horren arabera, gaur egun Ipar Lappiko herritarren %20 dira samiak.
1973. urtean Ipar Lappiko hiru udalerriek, mendebaldeko Enontekiörekin batera, Finlandiako Samien Lurraldea sortu zuten, samien ohiturak, hizkuntzak eta lurrak babesteko asmoz. Samieren ofizialtasuna udalerri bakoitzari dagokion eskumena da; esate baterako, Utsjokiko eta Sodankyläko hizkuntza ofizialak finlandiera eta ipar samiera dira, eta, hurrenez hurren, Ohcejohka eta Soađegilli izenak jasotzen dituzte azken hizkuntza horretan. Inarin, aldiz, lau dira hizkuntza ofizialak: Inariko samiera, ipar samiera, finlandiera eta skolt samiera, eta udalerriak lau izen ofizial ditu: Aanaar, Anár, Inari eta Aanar.
Armarriak
Azpieskualdeko hiru udalerrietako armarriek berezko ezaugarri batzuk dituzte; besteak beste, hiruetan Lappiko ikurretan ohikoak diren kolore ilunak agertzen dira, eskualdeko neguko zeruaren belztasuna irudikatzen dutenak. Gainera, autoreek bertako sinbologiaren bitartez, udalerriek naturarekin, antzinako kulturarekin eta samiekin duten harremana adierazi nahi izan zuten.
Ahti Hammar artistak sortu zuen Inariko armarrian, zelai beltz baten gainean, zilar koloreko koregono arraina agertzen da, burutik urrezko elur-orein adarrak ateratzen zaizkiona. Biak udalerriko animalia ohikoak dira, antzinako garaietatik udalerriaren motore ekonomikoaren funtsa izan direnak eta herritarren izaera markatu dutenak. Gaur egun, elur-orein zaintzak Inariko diru-sarrera nagusien iturri izaten jarraitzen du; eta koregonoa, aldiz, urtero eskualdera milaka arrantzale erakartzen dituen arraina da. Biak ala biak sami kulturan eta sinbologian eragin handia duten animaliak dira.