cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peruth Chemutai
Biografia
2018an 20 urtez azpiko munduko txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen eta hurrengo urtean Dohan jokaturiko elitezko txapelketan 5. postua. Tokioko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu du faboritoak ziren Beatrice Chepkoech eta Hyvin Kiyeng Jepkemoi keniarrei aurrea hartuz. Bere markarik onena lortu zuen, 9:01.45.
Creed (filma)
Creed 2015eko Ryan Coogler estatubatuar zinema zuzendariak zuzendu eta idatzitako kirol film dramatikoa da. John G. Avildsenek Rocky-rekin hasitako film sagaren zazpigarren atala eta spin-off bat da. Michael B. Jordan, Sylvester Stallone, Tessa Thompson, Phylicia Rashad, Tony Bellew eta Graham McTavish aktoreek antzestu zuten.
Sinopsia
Adonis Johnsonek ez zuen aita ezagutzeko aukera izan; Apollo Creed pisu-pisutsuen munduko txapelduna bera jaio baino lehenago hil zen. Hala ere, boxeoa zainetan dauka Adonisek, eta Filadelfiara joatea erabakitzen du, aitaren eta Rocky Balboaren arteko borroka ospetsua bertan ospatu zen eta. Han dela, Rocky aurkitzen du, eta bere entrenatzaile izan dadin eskatzen dio. Honek mundu hori betiko utzi duela esaten dion arren, Rockyk bere aurkari gogorrak zeuzkan indarra eta kemena ikusten ditu Adonisengan. Azkenik, Adonis entrenatzeko lana hartzen du, nahiz eta aldi berean ringean inoiz izan zuen baino arerio hilgarriago baten aurka borroka egin behar duen.
Payogasta
Payogasta Argentinako Saltako probintziako Cachi departamenduko udalerria da.
Ruta Nacional 40 errepideko 4.520 km-an dago, Cachi- tik 15 km iparraldera.
Biztanleria
404 biztanle (Indec, 2001) zituen, hau da,% 0,7ko beherakada txikia da aurreko erroldako 407 biztanleen (Indec, 1991) aurrean.
Naples (New York)
Naples  New York estatuko herri bat da. Ontario konderrian kokatua dago. 2010ean 1,041 biztanle zituen, 2.55 kilometro koadrotan banatuta.
Domusnovas
Domusnovas Carbonia-Iglesiasko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Epiry
Epiry Frantziako udalerria da, Nièvre departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Epiry udalerrian erroldatutako biztanleak 199 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Jose Martin Elizondo
Jose Martin Elizondo (Getxo, 1922, Toulouse, 2009) idazlea, margolaria, irakaslea, euskal hiritar erbesteratua 1947tik, antzerkigile ezaguna, ATE konpainia sortu zuen Frantzian. Berrogeita hamar antzezlan idatzi zituen. Ideologia aldetik anarkista zen. Madelen Poujolekin ezkonduta zegoen.
Epiry
Etxebizitza
2007an 184 etxebizitza zeuden, 100 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 66 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 100 etxebizitza nagusietatik 75 bere jabearen bizilekua ziren, 21 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 15 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 63 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Jose Martin Elizondo
Biografia
Jose Martin Elizondo Getxon jaio zen 1922an. Urte eta erdia zuenean amaz umezurtz gelditu zen. Dena dela, haurtzaro zoriontsua izan zuen Donostian. Bere lehen ikasketak, berak esan ohi zuen bezala, Artzain Onaren eliz mutilen ikastetxean egin zituen. Batxilergoaren zati bat, Garesko Bihotz Sakratuaren Ikastetxean egin zuen (1932-1936), non Espainiako Gerra Zibilak harrapatu zuen. Beste haur asko bezala, Frantziara ebakuatua izan zen. Bere aita, errepublikar borrokalaria, 1939an Mexikon erbesteratu zen. José Martín haurrak uda bat eman zuen Ardècheko aterpean, ondoren, Espainia nazionalera itzultzeko. Penintsulan bizimodu gorabeheratsua eta bakartia bizi izan zuen.
Epiry
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Jose Martin Elizondo
Biografia
Lehen gerraostea Tolosan (Gipuzkoa) eman zuen, han senide batzuk bizi baitziren. Valentzian Filosofia eta Letra ikasketak hasi zituen. Baina, aitaren topaketarekin obsesionatuta, muga ezkutuan zeharkatu zuen 1947an. Topaketaren ametsa ezin izan zen gertatu. Hirurogei urte baino gehiagoko erbestealdi luze bat hasi zen bilaketa zapuztu horretan.
Greg Baldwin
Gregory D. Baldwin (Grants, Mexiko Berria, 1960ko irailaren 13a), Estatu Batuetako aktorea da.
Jose Martin Elizondo
Biografia
Lehen urteetan, biziraun ahal izateko, mota guztietako lanak egin behar izan zituen. Bere egoera pertsonala hobetu egin zen Lille herriko institutu erlijioso batean gaztelera irakasle bezala kontratatu zutenean. Parisera maiz egiten zituen bidaiak. Han, erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzako elitearekin adiskidetu zen, eta farandularen mundua, bere benetako bokazioa eta benetako entrega aurkitu zituen. Bizi-baldintza eskasek kalte fisiko handia eragin zioten. Bere bizitzaren beldur ere izan zen. Lagun batzuei esker, irakurle postua lortu zuen Aucheko institutu batean (1947). Klima aldaketa funtsezkoa izan zen bere osasuna berrezartzeko. Hurrengo urtean Toulouseko Irakasle Eskolako irakasle gisa kontratatu zuten.
Epiry
Diru sarrerak
2009an Epiry udalerrian 100 unitate fiskal zeuden, 192,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.374 euro zen.
Jose Martin Elizondo
Biografia
Parisen antzerkiaren munduarekin harremanetan jarri zen, baina Toulousen, "Erbesteratze errepublikarraren hiriburuan", drama abenturan murgildu zen. Antzerkia, erbestearen hasieratik, emozioen salbazio taula eta lan esparrua izango da. Era berean, memoria defendatzeko modu bat izan zen, konpromiso politiko eta kultural bat hartzeko modu bat, bai eta ama-lurrarekin lotura afektibo eta espirituala izateko bide bat ere. Berrogei urte baino gehiagoz etenik gabeko lana egin zuen idazle dramatiko eta zuzendari eszeniko gisa.
Epiry
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
Jose Martin Elizondo
Biografia
1959ko udaberrian A.T.E. konpainia sortu zuen. (Antzerki Espainiarraren Lagunak). Ideologikoki heterogeneoa zen, baina politikoki oso batua. Aniztasunean, denak elkartuta zeuden frankismoaren aurkako borrokan. Guztiek, Martin Elizondok bezala, antzerkiaren formak hartzen zituzten borroka eta oposizio armarik baliagarritzat. A.T.E.n ere, hirurogeiko hamarkadatik aurrera, Espainiako taldeak aritu ziren.
Epiry
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Svetlana Boginskaya
Svetlana Leonídovna Boguínskaya (Сьвятлана Леанідаўна Багінская) (Minsk, Bielorrusia, -) bielorrusiar gimnasta ohia da. Gainerako gimnastak baino garaiagoa eta estilizatuagoa zenez "Bielorrusiako beltxarga" ezizena jaso zuen.
Sobietar Batasunarekin (1988) eta Estatu Independenteen Erkidegoarekin (1992) Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazitakoa da. Bielorrusiarekin ere hartu zuen parte (1996). Hiru Olinpiar Jokotan parte hartu duen lau emakumezko gimnasten artean dago eta 2005ean Nazioarteko Gimnasiaren Fama Aretoan egoteko izendatua izan zen.
Biografia
Txikitan izotz-patinajearekin hasi bazen ere zortzi urterekin gimnasiari ekin zion. 10 urte zituela Moskuko Krugloya Uzera teknifikazio zentrura joan zen eta 14 urterekin hasi zen Sobietar Batasuneko selekzioarekin nazioarteko txapelketetan parte hartzen.
1987ko Munduko txapelketan brontzezko domina lortu zuen oreka-barran eta berehala bihurtu zen selekzioko partaide onena. 1988an Seulgo Olinpiar Jokoetan lau domina eskuratu zituen; urrezkoa taldekakoan eta jauzien proban, zilarra lurreko proban eta brontzea bakarkako sailkapenean. Sobietar Batasuneko taldearentzat dezepzioa izan zen ordea eta Lyobov Miromanova entrenatzaileak bere buruaz beste egin zuen hiru egun beranduago.
1990ko Europako txapelketan Svetlana Boginskayak urrezko domina guztiak eskuratu zituen, orain arte horrelako balentria lortu duen gimnasta bakarra da. 1991ko Munduko txapelketan taldekako eta oreka-barrako lehiaketan urrea eskuratu zuen baina sailkapen orokorrean bigarrena izan zen Kim Zmeskal estatubatuarraren atzetik.
1992an Bartzelonako Olinpiar Jokoetan taldeka urrezko domina eskuratu zuen baina bakarkako sailkapenean bosgarren egin zuen. 19 urte baino ez zituen arren erretiratzea erabaki zuen. 1996an Atlantako Olinpiar Jokoetan Bielorrusiako selekzio sortu berriarekin aritzeko itzuli zen eta Europako txapelketa irabaztear egon zen, baina txapelketa bietan Lilia Podkopayeva ukrainarra izan zen txapelduna.
Andrena alleghaniensis
Andrena alleghaniensis erle espezie bat da, Andrena generoan eta Andrenidae familian.
John Mills
Sir John Mills (1908ko otsailaren 22a, North Elmham, Norfolk - 2005eko apirilaren 23a, Denham, Buckinghamshire) ingeles zinema, telebista eta antzerkiko aktore bat izan zen.
James Joyce zubia
James Joyce zubia, Droichead James Joyce eta James Joyce Bridge, Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen zubi bat da, Liffey ibaia zeherkatzen du. James Joyce dublindar idazle ospetsuaren omenezko izena darama eta Santiago Calatrava espainiar arkitektoak diseinatu zuen.
2003ko ekainaren 16an inauguratu zen eta 40 metro luze ditu.
Noturus gilberti
Noturus gilberti Noturus generoko animalia da. Arrainen barruko Ictaluridae familian sailkatzen da.
Garraio-sare
Garraio-sarea eremu batean produktuak eta pertsonak garraiatzeko erabiltzen diren errepide, bide, burdinbide eta beste azpiegituren multzoa da, garraioa era eta efizienteenean egiteko elkarren artean loturik, bereziki oso urbanizatuta dauden eskualdetan. Garraio-sare batek garraio-modu zenbait har ditzake bere baitan (trena, autobusa, ...).
Donóri
Donòri Cagliariko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Gadsden (Tennessee)
Gadsden Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Crockett konderrian dago, Tennessee estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Vera Cruzeko eliza (O Carballiño)
Vera Cruzeko eliza (Benetako Gurutzearen eliza) Ourenseko probintzian dagoen O Carballiño herrian dagoen XX. mendeko eliza katoliko ezaguna da. Antonio Palacios Ramilo (1874-1945) arkitektoaren bukatu gabeko obra izan zen.
Historia
Eraikina altxatzeko herritarrek bildu zuten, batez ere Luciano Evaristo Vaamonde da Cortiña parrokoaren eraginez. Lanen hasiera 1943ko ekainaren 25a izan zen eta bukatzeko hamalau urte behar izan ziren. Tartean arkitekto nagusia hil zen eta horrek amaiera atzeratu zuen. Estilo aldetik zaila da sailkatzeko; nahiz eta eraikin garaikidea izan Erdi Aroko apaingarriak eta elementuak dira nagusi; zentzu horretan estilo historizistan kokatu beharko genuke. San Ziprianori eskainita dago. Nahiz eta dorrea bukatu gabe egon, eliza 1952ko irailaren 17an ireki zen. Lanak 1957an amaitu ziren.
Ezaugarriak
Dorreak 52 metro ditu; itxita dago zeren eta ez baita segurua. Elizaren zabalera 1080 m²koa da.
NGC 2712
NGC 2712 galaxia espiral bat da, Lynx konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Léon Pradet-Balade
Léon Pradet-Balade (Donapaleu, 1863ko otsailaren 6a - Baiona, 1931ko ekainaren 30a) baxenafar politikaria izan zen.
Biografia
Jacques Pradet-Baladeren semea, abokatu moduan lan egin zuen Bordelen. 1892an jaioterriko auzapez hautatu zuten, 1895ean kontseilari nagusi eta 1900 eta 1914 artean diputatu.
Lierna
Lierna Italiako udalerri bat da. Leccoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Liernak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Concello de Redondela Bandera
Concello de Redondela Bandera Galiziako estropada da, Redondelan jokatzen dena, Vigoko eskualdean. Chapelak antolatzen du eta gaur egun Galiziako Traineruen Ligako estropada da.
Bothrocophias campbelli
Bothrocophias campbelli Bothrocophias generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Concello de Redondela Bandera
Emakumezkoen estropada
Lehenengo bi ekitaldietan bi traineru baino ez ziren izan, Euskotren Ligako ekitaldiarekin koinziditu zuelako eta beraz ez zen Galiziako Ligarako puntuagarria izan.
Naples (Florida)
Naples Floridako hiri bat da. Collier konderrian kokatua dago. 2010ean 19,537 biztanle zituen, 37.3 kilometro koadrotan banatuta.
Gaines (New York)
Gaines Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Orleans konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
NGC 2713
NGC 2713 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Bombus flavifrons
Bombus flavifrons erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Biozentrismo
Biozentrismoa 1970ko hamarkadan sortutako kontzeptua da. Teoria honek Izaki bizidun guztiek begirunea merezi dutela defendatzen du. Biozentrismoa jatorrian ekologismo sakona edo ekologismo erradikalarekin lotuta, bizitzaren ezinbesteko balioa aldarrikatu nahi du.
Rhinolophus fumigatus
Rhinolophus fumigatus Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
Biozentrismo
Izaki bizidunek existitzeko, garatzeko eta autonomoki adierazteko eskubide bera dutela proposatzen du. Biozentrismoaren arabera Izaki bizidun guztiek  balio bera izatean begirune bera merezi dute. Giza jarduerak beste espezieetan eta planetan ahalik eta inpaktu gutxien eragitea defendatzen du.
Biozentrismoa antropozentrismoaren antitesi gisa sortu zen. Antropozentrismoaren arabera gizakia da gauza guztien erdigunea.
Hitzaren jatorria
Hitza Grezieratik dator. Bi hitzen elkarketa osatzen du “biozentrismo” hitzak. Alde batetik ‘βιος’ (bios), bizitza esan nahi duena, eta beste aldetik ‘κέντρον’ (kentron), erdigunea esan nahi duena. Hitza 1970 hamarkadan hasi zen erabiltzen izaki bizidun guztien arteko berdintasunezko errespetua  defendatzen zuen teoria morala izendatzeko.
Ezaugarriak
Hauek dira biozentrismoaren ezaugarriak:
== Motak == Biozentrismo ahulak izaki bizidun guztiei balio intrintseko bat aitortzen die, baina uste du izaki bizidun guztiek ezin dutela kontsiderazio moral bera izan, izaki bizidun bakoitzaren gaitasunak ezberdinak direlako. Hau da, izaki bizidunen balioa mailakatzen da sentitzeko gaitasunaren arabera. Horrela, adibidez, ugaztunek intsektuak baino balio gehiago izango lukete bere sentitzeko gaitasuna handiagoa delako.
Biozentrismo indartsuak, aldiz, uste du  izaki bizidun guztiek balio intrintsekoa dutela, sentitzen duten izakiak izan ala ez. Kontutan hartu behar den bakarra espezie bakoitzaren bizitzaren balioa da. Kasu honetan izaki bizidun guztiek kontsiderazio moral bera dute. Izaki bizidun guztiek berezko balioa dute eta ez dira mailakatu behar sentitzeko gaitasunaren arabera.
Antropozentrismoa, biozentrismoa eta ekozentrismoa
Gaur egungo ideia nagusiaren arabera, gizakiek naturaren baliabideak nahi duten bezala ustiatzeko eskubidea dute. Naturaren balioa gizakiek ematen dioten balio ekonomikoaren arabera neurtzen da. Horrez gain, gizakiak naturaren jabe kontsideratzen dira eta lursail eta baliabide ugari jabetza pribatua dute. Jarrera honen funtsezko ezaugarria balio guztien neurri, jatorri eta helmuga izango den gizakiaren begirada da. Naturari balioa bitartekaritza eginez, baliabide naturalak bereganatzen ditu, produkzio prozesu garaikideei eusteko baliabide gisa soilik ulertuz. Ideia hauen eraginez, ustiapen bortitza eta kutsadura arriskuan jarri ditu ekosistema askoren jarraipena, aldi berean gizakien gizartea arriskuan jarriz. Natura baliabideak soilik ekoizpen prozesuak bultzatzeko tresnak bezala ulertzen dituenez, haietaz jabetzen da. Ideia hauek dira antropozentrismoaren oinarriak.
Mathieu Hermans
Mathieu Hermans (Goirle, 1963ko urtarrilaren 9a), Herbehereetako txirrindulari ohia da.
Biozentrismo
Antropozentrismoa, biozentrismoa eta ekozentrismoa
Biozentrismoak, aldiz, uste du izaki bizidun guztiek ekonomikoak diren baino askoz balio gehiago dituztela. Horien artean daude balio intrintsekoak(Izaki bizidun guztiak dute balio bat soilik existitzeagatik).
Dorgali
Dorgali Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Mathieu Hermans
Profesionala zen bitartean, Astigarragan bizi zen.
Palmaresa
1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992
Biozentrismo
Antropozentrismoa, biozentrismoa eta ekozentrismoa
Bai ekozentrismo bai biozentrismoa gizakia beste espezie bat dela kontsideratzen dute, inolaz ere besteak baino garrantzitsuagoa. Biozentrismoak izaki bizidunetan arreta jartzen duen bitartean ekozentrismoak ekosistemetan(izaki bizidunak eta ez bizidunak osatzen dute) jartzen du arreta.
Gozagailu elektroniko
Musikan, gozagailu elektronikoa edo afinagailu elektronikoa musika tresna batekin jotako nota baten tonua erakusten duen gailu elektroniko bat da, afinazio egokia lortzeko.
Jotako notaren maiztasuna seinale bisual baten bitartez erakusten da (galbanometroa, LCDa edo diodo distiratsuak), erreferentziazko maiztasunarekin batera, hauen arteko diferentzia ikus daitekeelarik.
Furongiar
Furongiarra Kanbriarreko laugarren eta azken saila eta garaia da. Miaolingiarraren gainetik eta Behe Ordoviziarraren azpitik dago. Nazioarteko Estratigrafia Batzordeak bere hasiera duela ~ 497 milioi urte, eta bere amaiera duela ~ 485,4 ± 1,9 milioi urte definitzen ditu. Hiru estaitan banatzen da: Paibiarra, Jiangshaniarra eta 10. estaia, oraindik izen ofizialik gabea.
Definizioa
Furongiarraren beheko muga saileko lehen estaiko (Paibiarra) GSSParen berdina da. Glyptagnostus reticulatus trilobite espeziearen lehen agerpenarekin hasten da, duela ~ 497 milioi urte inguru. Goiko muga beheko muga eta hurrengo serieko lehen solairuko GSSPa da, Ordoviziarreko Tremadoca, Iapetognathus fluctivagus konodontoaren lehen agerpenarekin, duela 485,4 ± 1,9 milioi urte inguru.
Biostratigrafia
Furongiarreko hiru estaietako biren hasiera trilobite baten lehen agerpena da. Paibiarraren hasiera Glyptagnostus reticulatus lehen agerpena da, eta Jiangshaniarraren hasiera Agnostotes orientalis espeziearena da. Oraindik izenik gabeko 10. estaiko hasiera Lotagnostus americanus trilobitearen edo Eoconodontus notchpeakensis konodontuaren lehen agerpena da.
Nassau (New York)
Nassau  New York estatuko herri bat da. Rensselaer konderrian kokatua dago. 2010ean 1,133 biztanle zituen, 1.81 kilometro koadrotan banatuta.
Oñati
Oñati Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdekoa. 11.497 biztanle zituen 2021. urtean. Gipuzkoako herririk handiena da, hedaduraren aldetik. Herriguneak maila handiko monumentu asko ditu, batez ere Pizkundekoak eta Barrokoak. Han dago Sancti Spiritus Unibertsitatea, berariaz unibertsitate izateko eraiki zen eraikin platereskoa. Herrigunetik kanpo Aizkorriren magalean dago Arantzazuko santutegia, Gipuzkoako zaindaria den Arantzazuko Ama Birjinaren omenez eraikia, Euskal Herriko XX. mendearen erdialdeko lan arkitektoniko-artistiko osoena. Oñatiarrek txantxiku («igel») ezizen herrikoia dute.
Le Coq Sportif
Le Coq Sportif, Oilar Kirolaria, Frantziako kirol eta moda arloko oinetako eta arropa enpresa ekoizle bat da. Marka honen ikurra Oilar bat da, Frantziako ikur nazionala.
1882an Émile Camusetek sortu zuen eta gaur egun Entzheim udalerrian egoitza nagusia du.
Oñati
Eremua
Oñati herria Gipuzkoako herririk zabalena da, 108,2 kilometro koadroko azalerarekin.
Inguru naturala
Udalerria ingurune menditsuan dago, eta Aizkorri, Aloña, Zaraia eta Elgeako mendilerroek mugatzen dute.
Oñati ibaia (iturburua herri hartan du) Debaren ibaiadar nagusietakoa da.
Mugakideak
Iparraldean Bergara eta Antzuola; hegoaldean Barrundia eta Donemiliaga, (Araba); ekialdean Legazpi; eta mendebaldean Arrasate eta Aretxabaleta.
Auzoak
Herriguneaz gain, beste 16 baserri-auzo ere ditu: Arantzazu, Araotz, Uribarri, Lezesarri, Urrexola, Murgia, Olabarrieta, Berezao, Garagaltza, Goribar, Zañartu, Torreauzo, Garibai, Santxolopetegi, Zubillaga eta Larraña.
Erdi Aroa
Oñati mende luzez jaurerri burujabea izan zen, eta gero konderria, 1845 arte ez baitzen Gipuzkoan sartu.
Ez dago Oñatiko oraingo hirigune historikoaren ezarpenaren jatorria doitasunez zehazten duen agiririk. Nahiz eta bibliografiak jatorri goiztiarra baiesten duen, dela Oñatiko antzinako gunearena, dela hango Gebara etxearena —ustez 1149koa den agiri baten aipamena errepikatzen da, eta haren bidez Ladron Eneko kondeak, Gebara eta Oñati etxeko jaunak, bere ondasun guztien dohaintza egin zion bere semeari—, gaur badakigu testu horren ustezko antzinatasuna ez dela egiazkoa.
Dena dela, zentzuzkoa dirudi hirigunearen jatorria San Migel elizaren inguruan kokatzeak. Eliza horren lehenengo erreferentzia dokumentalak 1200ra garamatza, urte horretan Juan de Prejanok, Calahorrako apezpikuak, bere aurrekoak «Ecclesiam sancti michaeli de Onati» elizari emandako induljentzia batzuk berretsi baitzituen.
Oñatik berezitasun bat ere badauka, jaurgoko udalerri gutxietako bat baita, nahiz eta gero konderri izatera pasa zen (XIII. mendeko dokumentu batzuen arabera, titulu hori gebaratarrek erabiltzen zuten, geroago Oñatiko konde izan zirenek). Gebaratarrek Gaztelako erregeak emandako eskubide eta pribilegio batzuk zeuzkaten, eta haien bidez, botere politiko, judizial, ekonomiko eta erlijiosoa kontrolatzen zuten. Oñatiko biztanleek etengabe egin zituzten saioak jaunaren boteretik askatzeko. 1338an hasi ziren eta Gipuzkoarekiko anexioa 1540an eskatu zen arren, lotura hori ez zen 1845 arte behin betiko gauzatu.
Izurri atlantikoa
1597 eta 1598 ko udak gogorrak izan ziren Oñatin. Urte horietan kostatik sartu zen Izurri atlantikoa herrira iritsi zen, eta 1.200 pertsona inguru hil zituela kalkulatzen da. Gainera, denbora horretan inguruko herrietatik isolatuta egon zen, bizirauteko beharrezkoa zen garirik gabe, eta gaixotzeko beldurrez ziren askok mendira jo zuten, aziendak hiltzen utzita edo arboletako fruituak jaso gabe. Goseak, izurriarekin batera, biztanleriaren herena inguru hil zituen. Arantzazuko Santutegiak ere egoera gogorra izan zuen, heriotzaz gain ez baitzuen bizirauteko nahiko janari lortzen.
Hirigintza
Hirigunea monumentu multzo berezia da, ibarreko erdialdean kokatua, eta morfologia berezia eta perimetro zehaztua dituena. Gunearen egiturapena barrendik egiten da, denborarekin erantsiz joan diren bideen arabera. Jatorrizko gunea XIII. mendekoa da, eta inguru horretan itxuratzen da: Kale Zaharreko zati bat —San Migel elizaren ondoan igarotzen da, eta Errege Bideak Oñatitik pasatzean egiten duen trazatua markatuz—, San Anton kalea, Santa Marina plaza eta Mendiko kalea, hau da, Zumeltzegi muinoaren inguruan, Arranoaitz errekaren eskuineko ertzean, Santa Marina izan ezik.
XIII. mendearen amaieran edo XIV. mendearen hasieran zabalgunea sortu zen, hiriaren hiri-bilbea beste aldera zabaldu, eta banaketa eta okupazioko modu ordenatu bat ezarri. Bat dator Kale Barriarekin eta Atzeko Kalearekin, kale horietan nagusi baitira eraikuntza zainduak, material onekoak eta lerro soilekoak. XV. mendean, beste bi nabe, gotikoak, erantsi zitzaizkion San Migel parrokiari, eta haren inguruan «Sietevientos» aldea egituratu zen.
XVI. mendean Unibertsitatea instalatu izanak eta merkataritzaren eta eskulangintzaren garapenak hazkundeko dinamikari eustea ahalbidetuko du, eta ondoz ondo beste hiri-espazio batzuk egituratzea. Urbanizatze-prozesuak XVII. eta XVIII. mendeetan segitu zuen, eta Kale Barria Kale Zaharrarekin batu zen zubi batzuen bidez, eta, XIX. mendearen amaieran, Foruen Enparantza eta Santa Marina sortu ziren.
Eskema lineala nagusitzen da, Kale Zaharraren, Kale Barriaren eta Atzeko Kalean inguruan, eraikuntza atxikiko orube estu eta sakonak dituena. Foruen Enparantzako espazioa topaleku moduan sortu zen, Sietevientos aldeko bilgune txikia hobetzeko. Eskema lineal horren adarkatzeak ibilbide irregular batzuetan gauzatzen dira, Kale Zaharra Kale Barriarekin batuz, eta hego-ekialdean bide-zati isolatu batzuetan, errebalek zati batean desitxuratu egiten baitute egitura hori.
Hala ere, ardatzen indarrak eta adarkatzeak egituratzen dituen Foruen Enparantzaren eskalak irakurketa argia ematen diote hiri-bilbearen multzoari. Aipatu behar da irregulartasun horiek ematen diotela bilbeari bategite zeiharren eta eskala txikien berezitasuna.
Demografia
2021ean 12.497 biztanle zituen Oñatik, horietatik % 22,99k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak % 7,49 ziren.
Ekonomia
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: lehen sektorea BEGaren % 0,8; bigarrena, % 66,1; hirugarrena, % 29,9; eta eraikuntza, % 3,2.
Udal hauteskundeak
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Mikel Biain hautatu zuten alkate.
2019ko maiatzetik, berriz, Izaro Elorza da Oñatiko alkate, bera ere Euskal Herria Bilduren zerrendan aurkeztuta. Hauek izan ziren hauteskundeen emaitzak: EH Bildu k, 3.408 boto (10 zinegotzi); EAJ k, 2.571 boto (7 zinegotzi); PSE-EE k 319 boto.
Fâchin
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Oñati
Udal hauteskundeak
1979. urtetik, lau alkate jeltzale izan ditu herriak, 32 urte luzez; 2011ko hauteskundeetan, ordea, Bilduk gehiengo osoz irabazi zituen hauteskundeak, 2015 eta 2019ko hauteskundeetan berretsi egin zuen gehiengoa.
Fâchin
Etxebizitza
2007an 155 etxebizitza zeuden, 65 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 75 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 148 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 65 etxebizitza nagusietatik 57 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 13 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Oñati
Alkateak
Hauek izan dira Oñatiko azken alkateak: a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
Fâchin
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 62 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 26 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboak lanean(23 gizon eta 13 emakume) zeuden.. 26 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fâchin udalerrian 61 unitate fiskal zeuden, 96 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.250,5 euro zen.
Oñati
Alkateak
Sakontzeko irakurri: Oñatiko alkateak, 1447tik honakoak
Fâchin
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 2 higiezinen enpresak ziren.
Oñati
Armarria
Oñatiko armarrian garrantzi historikoa izan duten familiak islatzen dira, hiru zatitan banatua. Goian, ezkerrean arrano bat dago Ganboatarren familia irudikatzen duena, eta eskuinaldean, orein bat Murgiatarrena irudikatzen duena. Armarriaren beheko zatian oreina arranoak zaurituta agertzen da, horrek Erdi Aroko gudu bat irudikatzen du, Murgiatarrek galdu zutena.
Fâchin
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
2000. urtean Fâchin udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Oñati
Ondasun nabariak
Oñatiko hirigune historikoaren multzoak bere ibilbide historikoari erantzuten dio, eta monumentu-kopuru zabala biltzen du: jauregiak, jauretxeak, etxetzarrak, eta tartean hainbat erlijio-eraikin bikain, hiri-bizitzako ehunka urte batera biltzen dituen bilbe batean. 2011ko uztailaren 4tik, monumentu-multzoaren kategoriako Kultura Ondasun sailkatzeko espedientea ireki da. Oñatiko ondasun ugari hirigune historikoan daude.
Fâchin
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Oñati
Besteak
Badira beste ondasun batzuk hirigunetik kanpo:
Euskara
Oñati Gipuzkoako herri euskaldunenen artean dugu, biztanleen %80 inguru euskal hiztunak dira (Eustaten arabera, % 77,91 ziren euskaldunak 2016an). Herriko hizkerari dagokionez, mendebaldeko euskararen aldaera bat da, Debagoienekoa. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaleta k, Arrasatek, Eskoriatza k, Leintz Gatzaga k eta Oñatik eta Arabako Aramaio k. Leintz haranak esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskararen eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteizekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.
Kandido Izagirre eta Luis Villasante fraideak, Manuel Umerez, Leonardo Zabaleta, Leonardo Guridi, Leandro Igartua eta Felix Arrazola abadeak, Bedita Larrakoetxea, Gerhard Bähr alemaniar hizkuntzalaria, Joxe Otalora eta Jerardo Elortza izan dira, besteak beste, Oñatiko hizkera aztertzen aitzindariak.
Lehen 1980ko Korrika azaroaren 29an Oñatin hasi zen eta Bilbon abenduaren 7an bukatu. Oñatiko Unibertsitatearen atean hasi zen Korrika eta zazpi probintziak igaro zituen 1820 kilometrotako ibilbide luzean. Lekukoarekin batera hasiera emango zion korrikalaria Oñatiko alkatea Eli Galdos izan zen.
2014an, udalak Oñatiko euskarari buruzko liburu oparoa argitaratu zuen, Roberto Altunak, Kepa Elortzak eta Koldo Zumaldek egindakoa.
Herri eta hiri senidetuak
Oñati ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Bothrocophias hyoprora
Bothrocophias hyoprora Bothrocophias generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Anthidium montanum
Anthidium montanum erle espezie bat da, Anthidium generoan eta Megachilidae familian.
Ordunteko behor
Ordunteko behorra, Lausako zaldia, edo Lausako ponia euskaraz, (caballo losino), Gaztelako ipar ekialdeko zein Euskal Herriko mendebal ertzeko bertako zaldi arraza bat da. "Burgosko behoka" ("Jaca burgalesa" gaztelaniaz ) zaldi honen beste izenetariko bat izanik. Azken izendapen hau egun irauten duen Gaztelako jatorriz bertako zaldi arraza bakartzat jotzen delako erabiltzen da, nahiz eta deitura nahiko berria izan. Edozein moduan arraza garai historikoetan Gaztelatik kanpo zabalduta egon da, Arabako mendebaldean esate baterako. Hemen Ordunteko behorren eta pottoken arteko banaketa lerroa zehaztea zaila da.
Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriak direla eta, Ordunteko behorra ponien sailkapen taldean sartzen da.
Noturus gladiator
Noturus gladiator Noturus generoko animalia da. Arrainen barruko Ictaluridae familian sailkatzen da.
Lomagna
Lomagna Italiako udalerri bat da. Leccoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lomagnak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ordunteko behor
Garai batean, ertaroan bereziki, ospe handiko gerra zaldia izan zen. Gero, XX. mendeko lehen erdialdera arte, zela zalditzat, nekazaritza lanetan zein zalgurdi arinetatik tiratzeko erabilia izan zen bereziki. Joan den mendeko bigarren hamarkadatik aurrera, Iberiar Penintsulako beste hainbat poni arrazekin gertatu zen bezala, Ordunteko behorrak kanpoko zaldi arrazekin, bretainiar zaldiak bereziki, gurutzatzen hasi ziren haragitarako tamaina handiagoko abereak lortzeko.
Senide hurbilenak zituen, beste hainbaten artean, joan den mendearen erdi aldera desagertutako Soriako behoka zein Gaztelako zaldia arrazak. Lausako zaldia "iberiar mendiko behokak" delako sailkapen taldean sartzen dute, hau da, joan den mendera arte Iberiar penintsulako mendi-multzo gehienetan arras zabaldurik egon ziren poni edo behoka arrazak, eta gaur egun ordea eremu gehienetan ia erabat desagerturik daudenak. Penintsulako hizkuntz erromaniko ezberdinetan poni eta behoka (gaztelaniaz "jaca") hitzak sinonimoak dira.
Iberiar behoka hauek oro har kolore ilunekoak ziren eta esan bezala Penintsulan ugari izan arren, apurka desagertuz joan ziren. Jaitsiera bereziki joan den mendeko bigarren aldetik aurrera eman zen. Egungo iberiar poni arraza ezberdinak iberiar behoka hauen ondorengoak dira. Behoka hauek erromatar garaietatik eta lehenago ere gerra zaldiak ziren. Haien barnean sartzen da, lehen aipatutako Gaztelako bi poni arrazez gain, egun berreskuratzeko bidean dagoen Erdialdeko Mendi-multzoko Serrano zaldia.
Arraza gaur egun Burgosko iparraldean hedaturik dago bereziki, Pancorbon zein Losa edo Lausako ibarretan, Euskal Herriarekin mugakidea den Merindadeak eskualdean. Eskualde hau nahiko menditsu eta basotsua da. Kokapen geografiko hau dela eta, gaztelaniaz arrazaren beste izenetariko bat zera da; "caballo de las Merindades" , hau da, Merindadetako zaldia.
Garai batean abere arraza honen banaketa eremuak Euskal Herriko Ipar-mendebaldeko zenbait eskualde hartzen zuen ere, Gaubea, Aiara eta Karrantza hain zuzen. Argazki zaharretan ohikoa da mota honetako zaldiak eskualde hauetako baserrietan ikustea. Hainbat adituek arrazaren zabalpen gune historikoa gehiago handitzen dute oraindik Euskal Herrian barrena, eta garai batean Ordunteko behorrak Arabako beste hainbat eskualdez gain, Arabako mendietan barrena Nafarroaraino heltzen omen zirela uste da. . Dena den, zaila izan daiteke poni hauek garai bateko pottoketatik bereiztea, oso gertuko arrazak izanik eta tokiz tokiko abere arrazen azpi-motak kontutan hartuz.
Batzuek Lausako zaldia zeltiberiar herrien zaldia omen zela uste dute. Iberiar sistema mendi multzoaren barrena ere hedatzen zelako.
Bere tamainagatik Ordunteko behorra ponien sailkapen taldean sartzen da, eta aditu gehienek halakotzat hartzen dute, nahiz eta batzuentzat arrazak zaldi tamainako arrazen zenbait ezaugarri daukan. Fenotipoan poni eta zaldien ezaugarriak ditu, poniarenak nagusi izanik. Hau ohikoa da hainbat zaldi arrazekin, baina Ordunteko behorra oso lotuta dago gainontzeko Kantauri itsasoko ertzeko poni arrazekin.
Esan den bezala, ezaugarri komunak dauzka inguruko poni arraza kantabriarrekin eta neurri batean bere senidetzat hartu daitezke, pottoka, asturkoia eta zaldi montxinoarekin hain zuzen. ADN mitokondrialarekin egindako ikerketek Ordunteko behorra inguruko antzinako zaldi arrazekin lotzen du. Batzuek Pirinioetako Merensgo zaldiarekin zein Landetako poniarekin lotzen dute era berean. Baita egun desagerturik dagoen katalan zaldiarekin ere. Ordunteko behorra bereziki egun galduta dagoen Soriako behokarekin antzekotasun handia omen zeukan.
Arrazaren egoera larria da, naiz eta 70-80. hamarkadetan ia galtzeko zorian zegoenetik zerbait hobetu den. . Asociación Nacional de Criadores de Caballos Losinos eta El Bardojal delako elkarteek kudeatzen dute arraza.
Hemen aipatu behar da Ricardo de Juana Aranzana arraza kontserbatzailearen lana denek desagertuta jotzen zuten Ordunteko behorra azken unean salbatzerakoan. 1985. urtean hasita, azken aleak ikertzen eta bilatzen, gaur egun arte Pancorboko Udalari bere zaldi taldeari buruzko kudeaketan laguntza ematen.
Gaztelaniaz
Ezagunenak diren zaldi honen izenak gaztelaniaz daude. Poni losino, Caballo losino, jaca burgalesa, yeguas ordunteñas besteak beste. Caballo castellano edota caballo de la meseta bezalako adiera berriagoak dira, zaldi hauen "gaztelar jatorria" azpimarratu nahian. Zeltiberiar zaldia bezala. Beste izenetariko bat caballo de las merindades da, egun eskualde hartan hedatuta dagoelako bereziki.
Euskaraz
Hala ere, arrazaren historiari begira, euskal kutsuko beste izen bat aurkitu dezakegu. Erromatar garaiko kronistek bi zaldi mota bereizten zituzten Iberiar penintsulako iparraldean. Bat asturkoia deitzen zuten, egungo pottoka, asturkoi eta zaldi montxinoen antzekoa. Bestearen deskribapenak bat datoz Lausako poniarekin, asturkoia baino zerbait altuagoa zen, eta gainean ibiltzeko oso aproposa. Thieldon edota Celdon deitzen zuten. Izen horiek zaldirekin edo zaldi-on-ekin daukaten antzekotasuna nabarmena da ikertzaileentzat.
Ezaugarri fisikoak
Losino arraza elipsometrikoa da, eumetriarako eta longilineorako joera duena.
Burua
"S" itxurako soslaia, hau da, azpi-ahurra, batzuetan nahiko nabarmena. Kopeta-muturraren profila zuzena edo apur bat ganbila. Buru handia eta neurrikoa da eta ezaugarri finak ditu.
Belarri neurrikoak dira, inoiz ez txikiak. Meheak dira eta uztai bat barru aldera barne ahurtasunarekin osatzen dute (Alfanje itxurako punta deritzotena). Begiak aurpegiaren azalean agertzen dira. Handiak, biziak eta oso adierazkorrak dira. Gaztaina koloreko edo ilunak dira.
Sudur zulo handiak dauzka. Batzuetan sudurzuloen aldean izurtze nabarmena agertzen da. Ezapain aldea nahiko lodia dauka.
Neptune Beach (Florida)
Neptune Beach Floridako hiri bat da. Duval konderrian kokatua dago. 2010ean 7,037 biztanle zituen, 17.7 kilometro koadrotan banatuta.
Ordunteko behor
Lepoa
Mardula. Bularrean sarbide zabala dauka. Joera dauka beheko aldean ganbila izateko ("Orein lepoa" delakoa). Zuzena edo apur bat kurbatua goiko aldean.
Soin gurutzea
Soin gurutzea ez da oso nabarmena. Ez da haragirik gabekoa agertzen ere.
Soin enborra
Bizkar zabal eta zerbait makur. Bular zabala, solomo zabala ere eta bizkarra zerbait zelatuta. Ipurgain indartsu, biribil eta erorita.
Isatsa eta zurdak
Isatsaren sartzea nahiko behean geratzen da. Iletsua eta beltza da. Isats enborra ez da iskioien puntaren artean nabarmentzen. Zurdak ere oso iletsuak eta beltzak dira. Isatsaren puntan zein tupe eta zurdaren ertzetan distira gorrixkak ohikoak dira. Hanketako beheko aldean ile gutxi daukate.
Hankak
Aurreneko hanka finak, artikulazio onekin: Zain eta tendoiak oso nabarmen, kanpotik. Beso onak eta berna-hezur meheak. Lehen hatz-hezurra motzak. Apatx txiki, gogor eta beltzak. Hanken beheko aldetan ile gutxi. Izterra neurrikoa da eta hanka onak eta belaunburu garbiak. Ispilotxoak hanken bi aldetan agertzen dira.
Ilaia eta kolorea
Beltza oro har, baita gorbeltza ere kasu batzuetan. Neguan ilaiak halako isla gorrixkak eduki ditzake. Udan berriz beltzago eta ilunagoa da, arbeltx kolorekoa. Ez dira orbanak onartzen, soilik zuri-une edo izartxo txikiak kopetan.
Altuera
Soin gurutzera: 1,33 eta 1,43 m artean. 120 cm behorretan eta 130 cm zaldietan. Behor zein zaldietan gehienezko altuera onartua 147 cm. da. Egun arrazaren altuera bataz bestekoa 132,56 cm etan kokatzen da. Beraz, Ordunteko behorrak ponien sailkapen taldean kokatzen dira (Gehienez 148 cm). Baina ponien artean altueraz nahiko garaikoak dira. Luzera garaiera baina 5 cm handiagoa da.
Pisua
300-350 kilo ingurukoa da.
Etologia eta zaldi samalden gobernua
Moxalak sexualki heltzerakoan samaldatik aldentzen dira, hau da, hiru urte bete inguru. Une hartantxe zaldi mordoxka kentzen dira menditik saltzeko, hezteko edota beste hainbat erabilerarako. Mendiak geratzen diren zaldiak behor talderik gabeko beste hainbat zaldiekin batuko dira samalda batean. Handik zenbait urtetara beste behor samalda baten zaldiak izango dira lehengo zaldiarekin borroka egin eta gero, edo bestela samaldarik gabeko behorrak batzen joango dira beraien inguruan.
Pancorboko gunean samaldak kontrolpean ezartzen dira mendien eremu ezberdinetan. Era berean hazitarako zaldiak kontrolatzen dira endogamia saihesteko eta arrazaren genetika zaintzeko. Hainbat urte pasa eta gero hazitarako zaldiak beste berriengatik aldatzen dira.
Arrazaren historia XX. mende arte
Zaldia arras ugaria izan zen Paleolitoan Iberiar Penintsulan. Bai aztarnategi arkeologikoetan aurkitutako hondakinengatik baita Solutre garaiko labar-artean agertzen diren marrazki ugariagatik.
Hainbat adituek urtetan zera mantendu dute ordea; Pleistozenoren bukaeran, duela 12,000 mila urte, gertatutako aldaketa klimatikoen ondorioz, iberiar Penintsulako estepak desagertu omen zirela eta basoak orotara zabaldu zirela. Haren ondorioz zaldia desagertu egin zen. Zaldiak Azken Izotz Aroaren izotzen atzetik erretiratuz joan ziren iparraldera egokiagoak zituzten habitaten atzetik.
Teoria honen oinarrian zera zegoen, neolito garaiko aztarnategi arkeologikoetan zaldi hondakin gutxi agertu direla Penintsulan.
Jesus Altuna paleontologoak dioenez ordea, zaldi basatia (Equus ferus), sekula ez da ugari izan historiaurreko garaietan Hego Euskal Herrian; ez eta Kantauri itsasoko ertzaren gainerako eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira zaldien hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza, Pirinioez beste aldetik, Akitaniako ordokietan, espezierako askoz biotopo aproposagoak zeuden, Pirinioez hegoaldeko Euskal Herriko paisaia menditsu eta oihantsuetan baino.
Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia %5era ozta ozta heltzen da. Ehuneko hau gainera, askoz gehiago murrizten da hasierako mesolitikoan (Aziliar). Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen arkeologia aztarnategietan. Horregatik, Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek urte askotan zehar uste izan zuten aldi batean zaldia Euskal Herritik desagertu omen zela.
Nafarroako Abaurreako Zatoiako arkeologia aztarnategian egindako lehendabiziko aurkikuntza funtsezkoa izan zen teoria hau deuseztatzeko eta zera ziurtatzeko; zaldia etengabe bizi izan dela Euskal Herrian eta ondorioz Iberiar Penintsulan Paleolitiko Aurignac aldiaz geroztik, hau da, gaur egunetik duela 42.000 urte arteko denboraldia arte. Geroztik zaldi hondakin gehiago agertu ziren Karrantzako Aldeacuevan,Itziarko Urtiagako harpean zein Los Husosko harpean Araban.
Castelloko Maestrazgoko Ares del Maestratko harpean ere garai neolitikoen zaldi aztarnak agertu ziren ere.
Edozein moduan argi dago zaldiak kapazak direla giro basotsuetara moldatzeko, basoko tarpanen kasua. Gainera ezin dugu islatu izotz eta geroko Holozeno goiztiarrraen paisaia etengabeko baso itxi bat bezala. Bertan mota ezberdinetako hondamendi naturalek (Suteak, lur jauziak, uholdeak, haize erautsiek, zuhaitz gaitzak...) sortutako soilguneak egongo ziren ere, belar jale handiek profitatu eta mantendurik belarki espezieak mantenduz eta zabalduz.
Eneolitoan aztarnen %0,21ak hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (%0,07). Aurkitutako aztarna urri hauekin, gutxi zehaztu daiteke Eneolitoan Euskal Herrian bizi ziren zaldi motei buruz, bai Kantauriko isurialdean, bai Mediterraneoko isurialdean. Ezin zehaztu, orobat, ea zaldi horiek etxekotuak edo basatiak ziren.
Esate baterako, eta Iberiar Penintsulari dagokionez, 1976.en urtean, Portugalgo Torres Vedraseko Zambujalgo kastroan 348 zaldiren hondakinak topatu zirenez gero, A. v. d. Drieschek eta J. Boessneckek jarraitzen dute zehaztu ezinik ea hango zaldiak etxekotuak edo basatiak ziren.
Azkenean Altuna argi eta garbi mintzo da zaldia neolitikoan Gune Kantabriarraren ustezko desagerketaren kontra
Oscar Arribasek bere aldetik zera dio ( 2004):
Zaldi etxekotuen aurreneko hondakin seguruak, Iberiar Penintsulan, Granadako Cerro de la Encinaren Argarren azaldu ziren, eta Brontze Aroaren erdi aldekoak dira.
Apurka apurka, mendetako prozesu batean, basazaldia desagertzen Joan zen etxekotutako zaldia nagusitzen zen bitartean. Batzuen arabera duela 2.800 urte Kristo basazaldia desagertuta omen zegoen jada Euskal Herrian. Hainbat iturrik, ordea, enzebra izeneko ekido basatia aipatzen dute Iberiar Penintsulan, mende asko geroago. Ez dago argi ea enzebra hura basazaldia edo basastoa zen, nahiz eta gero eta gehiago basazaldiaren teoria nagusitzen ari den. Enzebra izeneko abere haiek Erdi Aroko agiri askotan aipatzen dituzte. Izena ere toponimian ugari da, Espainia zein Portugal aldeko hegoaldean eta mendebaldean. Euskal Herrian ere bada halako hainbat toponimo.
Nahiz eta arraro izan, zaldiaren aztarnek urri jarraitzen dute izaten gune kantabriarraren Burdin Aro zein Erromatarren aroko aztarnategietan. Honen zergatia azaltzea zaila da. Esate baterako, Guardiako La Hoya herrixkaren zeltiberiar mailan, 60 zaldiren hondakin baizik ez dira agertu, aurkitutako 4.924 ugaztunen artean; 1,21 beraz.
Urritasun hori are zentzugabeagoa da, kontuan hartuta erromatarren garaiko idazle eta kronikagile klasikoek —Diodoro, eta Estrabon greziarrek eta Polibio, Varron, Plinio eta Marcial latindarrek— penintsulan zaldien ugaritasuna aipatzen zutela, eta gero aipatuko denez Galiziako zeltiberiar gunean zein Kantabria eta Asturias aldean zaldien bikaintasuna nabarmentzen zutela.
Bertako beste arraza askoren legez, hainbatetan adituak ez dira ados jartzen Lausako zaldi arrazaren jatorriaren inguruan. Zenbait teoria nagusi egon dira lausako zaldien jatorriari buruz.
Hainbat adituek diote Lausako zaldia zeltiberiarren zaldia omen zela.
Egile batzuen arabera, horien artean Castejon aipa daiteke,(1953), Iberiar-Penintsulako zaldi-populazioaren funtsezko substratu etnikoan hiru mota indigena agertzen dira, eta hiru zaldi mota hauek Iberiar Penintsulako bertako zaldun-arrazen aitzindaritzat har daitezke gaur egun arte:
• Zaldi kantauriarra, profil ahurrekoa eta 1 metro baino apur bat gehiago altuera soin gurutzera. Hemendik sortu ziren Penintsulako ipar parteko poni arraza guztiak:(Portugalgo garranoa, Galiziako ponia, asturkoia, pottoka eta Nafar behoka).
• Gaztelako zaldia, 1,30 eta 1,40 m bitarteko altuera soin gurutzera. Porfil zuzen eta gorakoa, Castejonen arabera Soriako behoka eta Orduntekjo behorrak dira bere ondorengoak.
• Andaluziako zaldia, profil ganbilekoa edo azpikonbexua eta 1,40 m-tik gorako altuera duena, eta, zalantzarik gabe beste arraza batzuen eragina izanik, egungo puruaren jatorrian egongo litzatekeena.
Ez dira ugari, noski, Gaztelako zaldiei buruzko aipamen historikoak. Edozein moduan Penintsulako zaldi-populazioaren barruan, Ordunteko behorrek ezaugarri bereziak eta bereizgarriak dituzte.