cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andima Ibinagabeitia
Andima Ibinagabeitia Idoiaga (Elantxobe, Bizkaia, 1906ko urtarrilaren 26a - Caracas, Venezuela, 1967ko azaroaren 2a) euskal idazlea eta itzultzailea izan zen. Bere artikuluak sinatzeko Elentxun, Norbait, Ibiñaga eta Idoyaga ezizenak erabili zituen, besteak beste. 1961ean euskaltzain oso egin zuten.
Perrier
1903an sortua izan zen eta gaur egun Nestlé suitzar elikagai konpainiaren jabetzakoa da.
Konposizioa
Elementu mineralak (460 mg/l) eta gas a (7 g/l) bere iturrian dauzkan ur mineral naturala da:
Andima Ibinagabeitia
Jokin Zaitegirekin elkarlanean Euzko Gogoa literatura aldizkaria sortu zuen Guatemalan. 1967an Caracasen Eman aldizkari elebidunaren sortzaile eta zuzendari izan zen eta hiri beretik egiten zen Irrintzi agerkaria zuzendu zuen denbora batez. Besteak beste, Euzko-Deya, Gernika, Olerti, Alderdi, Egan, Irrintzi aldizkarietan kolaboratu zuen. Lizardik poetikoki adierazitako asmoarekin guztiz erara, hots, euskara larrekoa noranahikoa egin nahi bizian, klasiko latindarren itzulpengintzari lotu zitzaion, Zaitegi klasiko grekoei bezala. Horretaz gain, kazetaritzako artikuluetan euskal literaturaren historia eta literatura-kritika landu zituen batez ere, eta aldizkarietan hainbat testu literario ere argitaratu zituen han eta hemen.
Bizitza
Aita, Galo Ibinagabeitia, Elantxobeko eskolako irakaslea, kartzelan egon zen Ramon Goikoetxearen Ami Vasco liburua banatzeagatik.
Tuterako jesuiten ikastetxean batxillerra egiten ari zela Orixe eduki zuen irakasle 1918 eta 1919 artean. Andimak apaiz sartzea erabaki eta 1921ean Loiolako jesuiten ikastetxera joan zen Humanitate eta Historia ikasketak egitera. 1923an egin zituen apaiz izateko boto txikiak. Loiolan irakurri zuen Ami vasco, urte batzuk lehenago aita kartzelara eraman zuen liburua, eta Loiolan ere piztu zitzaion euskararekiko maitasuna. Jokin Zaitegi bezalako lagunekin batera talde euskaltzale txikia osatu zuen. Ikastetxean euskal literaturaren gaineko eskola apurrak jaso zituen, Aita Jose Maria Estefania irakasleak emanik. 1923koa da ezagutzen zaion lehen euskarazko lana, Lore ederrenak izeneko poema.
Filosofia, Matematika eta Metafisika ikasketak Oñan (Burgos) egin zituen, eta Teologia eta Zuzenbide Kanonikokoak Belgikan. 1935-1936 ikasturtean, lehen meza emateko denbora gutxi falta zitzaiola, Jesusen Konpainia uztea erabaki zuen, instituzio zurrun haren barnean obedientzia botoa betetzea ezinezkoa egiten zitzaiola-eta, bereziki euskararen inguruko gaietan.
Belgikatik itzuli eta Galdakaoko lehergai enpresa batean hasi zen bulegari-lanetan. Enpresa berarentzat lanean aritu zen gerraondora arte, gerra garaian Portugalen eta gerraostean Madrilen tarte labur batez biziz. 1943an, Jose Antonio Agirrek zerbitzu sekretuetan aritzeko gonbita egin zion, espioi lana egiteko Francoren aurka, eta onartu zuen. Madrilen horretan aritu zen, eta lanagatik nahiko ondo ezagutzen zuen Portugalen ere bai, Borboiko Don Juan eta haren bozeramaileekin harremanak izan baitzituen. Diotenez, espioi ona izan zen.
1947ko martxoan Deustuan bizi zen etxera joan zitzaion polizia espainiarra, eta ihes egitea lortu zuen. Beraz, Francoren aurka klandestinitatean aritzeagatik erbesteratu behar izan zuen, eta horregatik daude bere hezurrak Ameriketan ehortziak, eta ez Elantxoben, berak nahi zuen bezala, euskal lurrean.
1947an Parisa erbesteratu zen, Iparraldetik, eta han hasi zen gogotsu idazten, aldizkari eta irratsaioetarako. Parisen ezagutu zituen Txomin Peillen eta Jon Mirande, bizitza guztirako adiskide min eta lankide izanen zituenak, eta haien euskara irakasle izan zen; Mirande eta Peillen idaztera ere bultzatu zituen. Ibinagabeitiari pasatzen zizkioten artikuluak eta hark goraipamenak egiten zizkien, beti adoreturik. Gernika aldizkarian (1945-53) idatzi zuen, besteak beste.
Jokin Zaitegik 1950ean sortutako Euzko-Gogoa aldizkarian hasi zen kolaboratzen Ibinagabeitia, Parisetik, eta aldizkari horrentzat harpidetzak lortzen ere jardun zuen. 1954an, Zaitegik Ibinagabeitiari deitu zion lagun ziezaion, bakarrik ezin zuelako. Ibinagabeitia Guatemalan bi urtez arduratu zen aldizkariaz (1954-1956).
1956an Caracasen hartu zuen bizilekua, hango Euskal Etxean euskara irakasle lana hartzeko. Guatemala eta Venezuelatik Jon Miranderi idatzitako gutunetan, erbesteratu abertzaleen artean euskararekiko ardura urria dagoela salatzen du Ibinagabeitiak. Gutun horietan nabari zaionez, bakarrik eta gutxi babestua sentititzen zen euskal erbesteratuen giroan.
Caracasen hil zen, 1967 ko azaroaren 2an.
Idazlan erakusgarri batzuk
''Euskadi, aspalditik ari zaigu zainak ebakita odolusten, euskara gabetzen. Zainok elkar-itsatsi behar dizkiogu aberri maiteari hil ez dakigun. Nola ordea? Euskarari soin eta gogo, gure indar guztiekin eutsiaz. Horra hor odolik jario gabe egin dezakegun eta egin behar dugun matxinada.
''Matxinada horretarako egitarau (programa) txiki bat aurkeztera ausartzen gara, hutsuneak zuek beteko dituzuelako uste osoarekin. Denon laguntasuna behar du euskarak dagoen egoera negargarritik ateratzeko, eta ez dut uste ukatuko diozuenik''
OINARRIAK:
''I.— Eralguntza honetan parte hartu behar dute Euskadin eta mundu guztian zabalduta dauden euskaldunak oro, gizaseme eta emakume, txiki eta handi, aberats eta txiro, arrantzale eta nekazari, langile eta ugazaba, jakitun eta ezjakin, agintari eta mendeko, herri-gizon eta eliz-gizon, idazle, hizlari, olerkari, bertsolari eta mota guztietako mintzalariak oro. Hitz batean, euskara dakiten guztiek eta ikasi nahi luketenek ere bai, ar eta eme, zahar eta gazte denak nahaste''. II.— Euskara beti eta nonahi erabiltzera behartuko dira, lotsa-konplexua gure artetik zeharo baztertuz:
a) GURASOAK, horiexek baititugu euskararen euslerik nagusienak, euskara erabiliko dute beti euren artean eta senitartean hizkera bakartzat.
b) HERRI-AGINTARIAK saia daitezela euskara bakarrik erabiltzen udaletxetako batzar, eztabaida eta agiri guztietan. Euskara sar dezatela, nahiz eta bortxaz, euren mendeko eskola guztietan, eta euskararik ez dakienik ez dezatela hartu otsein, langile eta ogipekoen artean.
d) ELIZ-GIZONEK euskara erabil dezatela euren artean komentuetan eta elizetan, batez ere herriari Jainkoaren hitza banatzeko orduan, nahiz izan apaiz, lekaide edo lekaime. Har dezatela euskara, behin betiko, euren mendeko ikastetxe eta eskola guztietan kultur-tresna nagusitzat erabiltzeko, baita argitaratzen dituzten aldizkarietan, erdara zeharo baztertzeko.
f) MAISU ETA IRAKASLEEK erabil dezatela ahalik neurririk handienean aberri-hizkera euren mendeko ikastola eta ikastetxe guztietan.
g) EPAILE, LEGE-GIZON, EPAI-MAISU, epaitegi, tribunal eta bestelako toki guztietan erabil dezatela euskara agiri eta hizketaldietan. Eta Auzitegira deitua izango litzatekeen euskaldunak ez dezala erantzun euskaraz baizik.
i) LANGILE ETA UGAZABAK, lantegietan, euskara dezatela hartu-eman guztietan hizkera bakar.
j) SALEROSTE, DENDA eta bestelako garatzetan, euskara bedi hizkera nagusi.
k) Orobat ITSAS-GIZON, ARRANTZALE eta NEKAZARIEN artean.
m) EUSKO ALDERDI, ERALGUNTZA eta aberri-hotsezko higikunde guztietan euskara bedi hizkera bakar.
''III.— Euskal matxinada honetako bazkide guztiak, zinez behartuko dira, Euskaditik, era eta modu guztietara, analfabetoen kasta lotsagarria zeharo erauzi eta kentzeko. Horretarako beren ahalmen guztiekin saiatuko dira euskaldun guztiei euskaraz irakurri eta idazten irakasten, askatasunaren zain egon gabe. Euskal matxinadaren etsaiak'' Eralguntza honek etsaitzat joko ditu, erdara erabiliz euskarari bizibidea ukatzen dioten guztiak:
Horra hor, odol gabeko matxinada, hala ere kementsuen matxinada, sendoena, gudari azkarrena, herri osoarena, ez txepelen matxinada, ezta euskotar salduena ere.
''EUSKARA, heldu da zure garaia. Euskaldunak, jar ditzagun gure aizkorak sorbatza gora begira, gure hizkuntza ito nahi digun erauntsi izugarriari aurpegi emateko!''
Hona hemen beste testu bat, garai berekoa eta aldizkari berean, arnas literario gehiagokoa, “Astoaren gorazarre” deritzana:
''Arrantzaka ari omen gara. Hala diote behintzat, biribil-erdi honetan, agertzen den izparkaritxo batean. Eta arrantzalari gogortzat jo gaituzte astoaren izena guri ezartzeko zakartxo edo, aurkitu dutelako. Eta jakina, arrantzaka ari garenez gero asto izan behar derrigorrean, arrantzak astoa, keak sua bezala salatzen duelako, ez baitago lurbira guztian halako kantu ederrik ematen duen beste abererik.''
Beharbada, ez dute gure adiskide on haiek astoa ondo ezagutzen, bestela, ziur-ziur nago, beste edozein abere arruntago batekin berdinduko gintuztena, ur-zaldi edo hipopotamoarekin, esate baterako.
''Astoa lur gaineko abererik apal eta langileena izan ordea. Astoa pataririk burutsuena; astoa lau-hankadun setatiena; astoa gizonaren laguntzailerik kirmenena; hitz batean esan, astoa Jaunak mendez-mende gizaseme langileari eman dion ondasunik bikainena. Non zitezkeen gure errotari eta nekazariak astorik izan ez balute? Eta non arrantzaleak? Haiek ere astodunak behar izaten zituzten herri barruetan arraina saltzeko.''
''Hala ere zeinen zitalki erabili izan duen gizonak abere goragarri hori. Egiten dion laguntasunaren alderako, makila eskaintzen dio; lanaren alderako gosea, eta hori guztia gutxi bailitzan, era eta modu guztietara astotxoaren izen ona galtzera ekin dio. Halakoxeak gara, izan ere, gizonak; esker txarrekoak.''
''Izan dira, horregatik, edestira pasatu diren asto ospetsuak. Bat, antzina xamar, Balaam igarlearen asto hiztuna. Galdua igarlea, astotxo hori izan ez balitz. Beste asto bat, izen handikoa hau ere, Josu haur jaioberria arnas lurrintsuz berotu ondoren Herodes errege gaiztoaren eskuartetik askatu zuena. Beti astoa on egiten.''
''Asto jakitunak ere izan dira. Nork ez du Apuleius'en «urrezko astoa» ezagutzen? Baina asto bihurtutako gizon bat zen hau, benetakoa baino eskaxagoa beharrik ere. Eta olerkariek ospatu dituztenak? Oraindik bizi dela esan daiteke Platero, Jimenez'en astoa, bere bidean utzi zigun argi-litsa ez baita behingoan itzaliko. Eta Junqueiro'k olerki zoragarri batean goraipatu zuena? «A moleirinha branca, branca de luar», ilargi txuriz txuri zegoen bolu-atsotxuaren asto zoragarria. Bataiatzea ere merezi zukeela dio olerkariak, asto hark. Horra iraizean bildutako astotxo argiak.''
''Ez uste izan gero, arrantza ere noiznahi eta noragabe egiten duenik. Ez horixe. Oihu ozen eder haiek, zergatikorik gabe ez ditu jaulkitzen. Sua dela, lapurrak direla, arriskuren bat, nahigaberen bat, gosea, egarria... Eta zergatik ez? Zelaietako isiltasuna urratzeko ere bai, heriotzaren antzekoa den isiltasun samina, Euskadiren askatasunaren inguruan hogei urtez gero euskotarrok egin izan dugun isiltasun hilgarriaren antzekoa.''
Gizon askotxok ezer ere ez lukete galduko abere on hauen antzera jardungo balute.
Balaam'ena bezala, hizketan zuhur eta eginetan setati balira, Euskadiri bere izatasunean eusteko.
Junqueiro'rena bezala, apal eta xalo, gure euskarari, bolu-atsotxo zoragarri honi, laguntzeko.
Jimenez'ena bezalakoak, ameslari, alai eta arrai ASKATASUN BIDETIK ibiltzeko.
Belengoa bezala, Euskadi etsaien mendetik askatzeko.
Behar orduan arrantza egiten dakitenak, batez ere Aberria amilbera lerratzen, eta galzorian dagoenean, beste asto lokartuak esnatzeko.
''Guk ere halakoxeak izan nahi genuke, eta esker onerako ez dugu nahi ez sekula-bedarrik, ez entxuferik, ez artalerik, ezta zaldalerik ere. Inoiz ez gara bizi izan askatik jaten, eta orain arte bezala jarraituko dugu aurrerantzean ere: jarei, askatasun-belardi oparoetan kantari.''
Artale-zaldale-sekula-belarrak, beude beste batzuentzat, ABERRIA sabelaren neurriz neurtzen dutenentzat.
Horra esan, astoaren gorapenak.
Decazeville
Decazeville Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aveyron departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Decazeville udalerrian erroldatutako biztanleak 6.203 ziren. Familiak 3.179 ziren, horien artean 1.567 pertsona bakarrekoak ziren (663 bakarrik bizi ziren gizonak eta 904 bakarrik bizi ziren emakumeak), 907 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 480 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 225 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.866 etxebizitza zeuden, 3.232 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 119 bigarren erresidentzia ziren eta 514 hutsik zeuden. 1.655 etxeak ziren eta 2.109 apartamentuak ziren. 3.232 etxebizitza nagusietatik 1.416 bere jabearen bizilekua ziren, 1.732 alokairuan okupaturik zeuden eta 83 doan lagata zeuden; 171 etxek gela bat zuten, 352 etxek bi zituzten, 976 etxek hiru zituzten, 896 etxek lau zituzten eta 837 etxek bost zituzten. 1.895 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.599 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 735 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.470 ziren, horien artean 2.262 aktiboak ziren eta 1.208 inaktiboak ziren. 2.262 pertsona aktiboetatik 1.918 lanean zeuden (1.034 gizon eta 884 emakume) eta 343 langabezian zeuden (145 gizon eta 198 emakume). 1.208 pertsona inaktiboetatik 433 erretiraturik zeuden, 349 ikasten zeuden eta 426 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Decazeville udalerrian 3.031 unitate fiskal zeuden, 5.717,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.274 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 461 komertzioetatik, 12 erauzte enpresak ziren, 12 janari enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 29 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 40 eraikuntza enpresak ziren, 122 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 31 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 27 finantziazio enpresak ziren, 19 higiezinen enpresak ziren, 51 zerbitzu enpresak ziren, 66 administrazio publikoko enpresak ziren eta 37 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 102 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 1 lan bilaketa bulegoa, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 4 banku bulegoak, 2 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 autoeskolak, 7 igeltseroak, 7 margolariak, 4 zurginak, 8 iturginak, 5 argiketariak, 15 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 2 aldi baterako lan enpresak, 22 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 4 apaindegiak.
2009an zeuden 67 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 2 supermerkatuak, 3 brikolaje denda handika, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 10 okindegiak, 2 harategiak, 2 liburu dendak, 23 arropa dendak, 4 etxerako tresna dendak, 4 zapata-dendak, 2 elektrotresna dendak, 2 altzari dendak, 3 kirol-dendak, 2 lurrin-dendak, 2 bitxi-dendak eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Decazeville udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 196 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 2 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 5 osasun-zentro, 5 botika eta 3 anbulantzia zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Decazeville udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 1hezkuntza orokorreko lizeoa eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 646 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 534 eta lizeo teknologikoetan 147.
Decazeville udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jose Luis Zabala
Jose Luis Zabala Arrondo (Irun, 1898ko abenduaren 15a - Bartzelona, 1946ko apirilaren 23a) euskal herritar futbolaria izan zen, Real Unionen jokatu zuena.
Espainiako futbol selekzioarekin lau aldiz aritu zen, 1924 eta 1931 artean. Parisko Olinpiar Jokoetan ere izan zen.
Erretiratu ondoren, entrenatzaile bilakatu zen Katalunian.
Trichoglossus capistratus
Trichoglossus capistratus Trichoglossus generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.
Tō-ji
Tō-ji (東寺), Kyoton dagoen tenplu budista bat da, 1994ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuena.
Historia
Ofizialki Kyō-ō-gokoku-ji (教王護国寺) izena du, "Nazioaren defentsaren tenplua", honek erakusten du Nazioa babestea zuela helburu tenpluak. Kioto hiriburu bihurtu eta bi urtetara eraiki zuten. Hasiera batean Sai-ji tenplua (mendebaldeko tenplua) lagun izan zuen eta Shingon-in tenpluarekin batera urte luzetan Kioton egon ziren hiru tenplu budistak izan ziren. Gaur egun Tō-ji baino ez da iritsi.
Odontostilbe
Odontostilbe arrain genero bat da. Characidae familiaren barruan sailkatzen dira.
Tō-ji
Tenplua
Tō-ji tenpluaren pagodak 54'8m-tako altuera dauka eta Japoniako egurrezko egitura garaiena da. Gaur egungo pagoda Edo Aroan berreraikitakoa da. Eraikinen artean hainbat eskultura budista ikus daitezke.
Merkatuak
Hilero 21ean eta 25ean merkatu txikiak egiten dira eta lehenengo igandeetan antigualeko merkatua egiten da.
Chilam Balam
Chilam Balam liburuak espainiarren konkista ondoko eskuizkribu maia batzuen izena da (XVI. eta XVII. mendea). Idazkera latinoan eta Europako paperean eginak dira. Erlijio berri baten etorrera igartzeaz gainera, piktogramez eginiko maia liburuek adierazitako hainbat testu biltzen dituzte, historiari, medikuntzari eta astrologiari buruzkoak bereziki. Idazleak anonimoak dira eta, sarritan, ugari eta denbora desberdinetan bizi izandakoak: egile berriek aurrekoek egindakoa jasotzen zuten eta aldatzen zuten ideia berriak sartuz testuak berritzen eta garbira pasatzen zituzten moduan. Horrek argitzen du zergatik horrelako liburuetan XVI. mendeko gertaerekin batera XX. mendekoak agertzen diren. Alfonso Villas Rojasek dokumentatuta dauka 1936urtean Tusik herrian, hango zahar batek idazten jarraitzen zuten testu bat buruz azaldu zion; beraz, literatura mota honek orain gutxi arte bizirik iraundu du.
Cheiromeles parvidens
Cheiromeles parvidens Cheiromeles generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae azpifamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago
Chilam Balam
Kolonia garaietan maia zibilizazioaren testuak eta liburuak apaizek txikitu zituzten. Haien esanetan horrela paganismoaz bukatzen ari ziren eta katolizismoaren bideak prestatzen. Denboraz jarrera hori epeldu egin zen eta, agian europarren eraginez, Chilam Balam izeneko liburuak idazteari ekin zioten. Horregatik ez da kasuala idazkeran kultura eta erlijio berrien aztarnak nabarmenak izatea. Liburuak alfabeto latinoz idatzita daude eta hizkuntza, Yucatango maia hizkuntza da.
XIX. mendean, Juan Pío Pérezek, Yucatángo filologo ezaguna, hiru herriko Chilam Balam hartuta (Maní, Kaua eta Ixilekoak) eta fragmentu batzuk beste testuekin lotuta, Códice Pérez izeneko liburua argitaratu zuen. Lanaren helburua Yucatángo maien kronologia estudiatzea zen.
Izenburua
Izenburuaren esanahia ez dago garbi ezen maia hizkuntzek hitz homonimo asko erabiltzen ditu eta, ondorioz, zaila da itzulpen zehatza egitea. Esanahi horien arabera izenburua "jaguar-apaiza" edo "jaguar-ahoa" bezala interpretatu ohi da. Xaman edo apaizak, bestetik, "chilamob" izena zuen.
Chilam Balam liburuak
Ia herri bakoitzak liburuaren bertsio propioa idatzi zuen; horregatik Chilam Balam, berez, liburu asko dira. Bereizteko izenburuari herriaren izena atxiki egiten zaio. Dena dela, testu eta liburu asko galdu egin dira eta gaur egun bakarrik hemezortzi ezagutzen dira. Hona hemen ezagutzen ditugun arteko ospetsuenak:
Edukiak
Mesoamerikako literaturan liburu hauek oso ezaugarri bereziak dituzte. Aldi berean, López-Portilloren hitzetan, beste garaietako oroimenez egungo egoeraren kontzientzia hartzea erakusten dute eta, baita ere, etorkizunari begira profezia desberdinen azalpenak. Hua ulertzeko gogratu beahr dugu maiek denboraren kontzepzio ziklikoa zutela. Horrela, liburu hauetan, besteak beste, kronikak, profeziak (egunekoak, urtekoak eta katunesak edohogei urtekoak), kristautasunaren elementu eta esaldak; esaterako "Dominus vobiscum" askotan dei bat izango balitz bezala errepikatzen da.
Eretza
Eretza mendia Bizkaiko mendebaldean dago, Gueñesko udalerrian kokatuta, eta 887 metroko altuera dauka. Bilboko Ezkerraldean dauden Sasiburuko mendietako altuena da eta Kadagua ibaiaren haran osoa menpean du.
Chilam Balam
Edukiak
Ikus dezagun Chumayeleko Chilam Balam liburuaren kapituluak hau guztia hobeto kokatzeko:
Grièges
Grièges Ain departamenduko udalerria da, Frantziako Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.
Erronda (Bilbo)
Erronda kalea Bilboko Alde Zaharreko kalea da. Kale hau Erriberan hasten da, San Antongo zubiaren ondoan eta Zamudioko atean amaitzen da.
Kale honetan dago Bilboko Alde Zaharreko osasun etxea. Horrez gain, bi kulturgune ere badaude (Gatazka eta Errondabide), zenbait denda, taberna eta eskola ere badago Erronda kalean.
Historia
Portua antzinako biltegiaren edo udalerriaren (San Anton eliza dagoen lekuan) aurrean kokalekua zela eta, hiria berehala hasi zen. Hau gertatu haurretik herritar gutxi bizi egiten ziren itsasadarraren ertz batean. Hasieran hiru kale bakarrik izan ziren, Somera edo Goienkale, Artekale eta Dendarikale, eliz txiki batekin batera (Santiago katedralaren aurrekoa). Haiek inguratzen harresia ezarri zen, gordeleku batekin (Hiritarrak pobretik baztertzeko). Geroago zubiaren gordelekua bota eta eliza eraiki zuten oraingo San Anton eliza dagoen lekuan. Bilbo hazten jarraitu zen eta itsas merkataritza garatu zen, halaber, bertako lehen biztanleak itsasadarraren bi aldeetatik hedatzen ziren hiria bezala, eta harresiak ere. XV. mendean Alde Zaharreko gunea sortu zen, zatirik zaharrena beste lau kaleekin handitu eta gero. Horren ondorioz "Zazpi kaleak" sortu ziren, Bilboko hirigune historikoak gaur egun duen izena hartu zuten eta harresia haien inguruan edatzen jarraitu zuen. Harresiak Zamudioko atean hasten. Kale bakoitzak errekarantz ematen zuten eta dorretxeak zuten bertan. Gainera geroagoko Erronda kalean beste ate bat zegoen, Ibeniko Atea izenekoa. Sute handi batek (1571) eta bi uholde arriskuan jarri zuten hiria eta harresiak berriro berritu behar zuten.
Aipatzekoa da, halaber, Zazpikatu Gaztetxea ere kale honetan kokatzen dela.
Pseudupeneus grandisquamis
Pseudupeneus grandisquamis Pseudupeneus generoko animalia da. Arrainen barruko Mullidae familian sailkatzen da.
Mari Jose Kerejeta
Mari Jose Kerejeta Sarriegi (Zegama, Gipuzkoa, 1961 - ) euskal idazlea eta itzultzailea.
Biografia
Euskal Herriko Unibertsitean ikasi zuen. Euskal Filologian lizentziaduna da eta gaur egun itzutzaile lanetan ari da Gasteizko Artium Museoan. Ikasketak amaituta gero Orotariko Euskal Hiztegian erredaktore gisa jardun ondoren, bi urte eman zituen Grazen W. von Humboldten euskarari buruzko eskuizkribuen argitalpen berri bat prestatzeko lanetan.
Kon-Tiki Museoa
Kon-Tiki museoa, Norvegiako hiriburua den Oslon dagoen museo bat da, Thor Heyerdahlen espedizioetan zehar bildutako itsasontzi eta beste objektu kultural batzuk dituena. Bygdøy penintsulan dago.
Museoa, jatorrian, Kon-Tiki ontzia hartzeko eraiki zen, baltsa zurez eginiko eta Kristobal Kolonen aurreko eredu peruar batean oinarritutako itsasontzi bat. Itsasontzi hau, Heyerdahlek, Peru eta Polinesia artean itsas korronteak jarraituz bidaiatzeko erabili zuen 1947an.
Beste itsasontzi bat, Ra IIa da, uretako landareen ihiz eginikoa, Heyerdahlek, mota hauetako itsasontzien itxurari buruz Antzinako Egipton zuen ideiaren arabera. Esploratzaileak, itsasontzi hau erabili zuen Ipar Afrikatik Karibera bidaiatzeko, Ra Iean eginiko beste saiakera batek, bere helmugara iritsi aurretik porrot egin ondoren.
Museoan jarritako objektu berrienen artean, Heyerdahlen taldeak Túcumen, Peru iparraldean aurkitu zituen giza-hegazti mitikoen erliebe baten kopia dago. Giza-hegazti peruar hauen eta Pazko uharteko Tangata Manuen arteko antzekotasuna, europarrak iritsi aurretik Hego Amerika eta Pazko uhartearen arteko harremanaren teoriari buruzko oinarririk sendoena da.
Badago, baita ere, munduko toki ezberdinetan ihizko itsasontzien erabilera adierazten duen bilduma bat, baita Heyerdahlek, historiaurrean ozeanoetatik giza migrazio handiei buruzko teoriak indartzen zituzten beste material batzuk ere.
Kapibara
Kapibara handia (Hydrochoerus hydrochaeris) karpintxo izenez ezagunagoa, Hego Amerikako karraskari endemiko bat da, Venezuela, Bolivia, Brasil, Kolonbia, Panama, Ecuador, Perú, Uruguai, Paraguay eta Argentina herrialdetakoa hain zuzen ere. Kapibara hitzak, etimologikoki, ‘ugaztun karraskaria’ esan nahi du, guaraniaren eraketa aglutinatzailea "capii" eta "bara" hitzetatik abiatuta. Hala ere, bere jatorria Tupí hizkuntzako “kapiigwara” hitzean egon daiteke, ‘larre jalea’ esan nahi duena.​ Karraskarien ordenako ugaztuna da, Caviidae familiakoa zehazkiago, eta bertako alerik handiena da. Uretatik gertu bizi ohi da, besteak beste, zingiratan, estuariotan, hezegunetan eta ibai eta erreketan zehar, baina basoetan eta sabanetan aurkitu daitezke, bere dieta belarjalea osatzen duten elikagaien zati bat bertan baitago. Talde itxietan eta nahiko egonkorretan bizi diren animaliak dira, ar eta emez osatuta eta emeenganako joera izaten dutenak. Bada genero berean sailkatutako beste espezie bat ere, Hydrochoeris isthmius, kapibara txikia bezala ezagunagoa.
Deskripzio orokorra
Kapibarak forma sendoa eta luzea du, beheranzko bizkar batekin eta buztan bestigial batekin. Gorputza ilaje latz batez estalita dago, marroi ilun edo gorrixka, ile urri, luze eta hauskorrez osatua. Helduaroan 49-50 kg-ko pisua dute (35-65 kg-ko tartea), 1,2 m-ko luzera eta 0,6 m-ko altuera sorbaldetan. Sexuen arteko pisuan dimorfismorik ez dagoen arren, gorputz-masaren aldea dago eskualde geografiko desberdinetako banakoen artean; ale handienak Argentina eta Brasileko erdialdean eta hego-ekialdean bizi dira, eta txikienak Venezuelan.
Gorputz-adar laburrak ditu gorputz-bolumenari dagokionez, eta atzeko hankak aurrekoak baino luzeagoak dira. Aurreko hankek lau behatz dituzte, eta atzealdekoek, berriz, hiru, denak partzialki palmatuak, karraskari erdi urtarrak baitira. Burua handia da, garezur lau, zabal eta trinko batez osatua, eta sabaiko hezurrei, aurreaxilarrei, bulla tinpanikoei eta hortzei eragiten dien sudur-ondoko garapen diferentziala erakusten du. Belarriak txikiak, laburrak eta ilerik gabeak dira, eta tolestura mugikorra dute, entzumen-hodia ixten duena. Sudur-hobiak, begiak eta belarriak, buruaren goialdetik gertu daude.
Kapibararen hortzen arkuteria hogei hortzek osatzen dute, ebakigailu pare batek (indartsuenak, belarra mozteko espezializatuak), aurremolar pare batek eta hiru molar parek hain zuzen ere. Ebakien eta masaileko lehen hortzaren artean espazio bat dute, diastema izenekoa. Hortz guztiek etengabeko hazkundea dute, Kapibara bezalako karraskari kabiomorfoek ez baitute benetako sustrairik, eta horrek animaliaren bizitzan zehar etengabe hazten laguntzen du. Hortz mota hauek elodonto izena hartzen dute.
Mihiak aurreko alde estu bat du, eta atzeko alde zabal bat. Mihiaren atzealdea lodia eta zabala da, eminentzia intermolarraren tamaina handiagatik, era berean, papila ugari dituena. Mihiaren mukosa dortsalean, papila filiformeak, fungiformeak, hesituak eta foliatuak agertzen dira. Mihian okupatzen duten tokiaren arabera, papilek forma desberdinak dituzte.
Larruazalaren egitura beste karraskari batzuenetik bereizten da: izerdi guruinak ditu ile-azalean. Epidermisak foseta eta tolestura ugari ditu, eta dermisak ile-folikuluak ditu, normalean hiruko taldeetan antolatuta daudenak. Folikulu bakoitza muskulu kitzikatzaile kapilar bati eta bilgor guruin bati lotuta dago. Nahiz eta kapibarak sexualki dimorfikoak ez izan eta ar eta emeen kanpoko genitalek oso antzekoak diruditen, generoak bisualki bereiz daitezke arrak sudur-guruin bat duelako sudurrean. Kapibaretako sexu-organoak honako hauek osatzen dituzte: utero-obulutegi pare bat (obulutegiak); umetoki bikoitz bat, Y formako umetoki-lepoa duena; bagina luze eta zabal bat; eta bulba bat. Arraren sexu-organoak barrabil pare batez osatuta daude, behar ez bezala definitutako eskrotoaren barruan, epididimoez, hodi espermatikoz eta prostata batez.
Erregosi
Erregosi, sukaldaritzan teknika mistoa deitzen den taldekoa da. Kozinatze prozesuan, jakiak, erre eta egosi, biak egiten direlako deitzen zaie teknika mistoa. Sukaldarien artean eztabaida dago erregosi, gisatu eta breseatu edo braisé (frantsesez) teknikaren artean. Eztabaida, hauen arteko bereizketan dago, erregosi hitzak denak barne biltzen dituela esan daiteke. Erregostea sukaldaritzako teknika bat da,  oinarrian osagaiak  gorritu ondoren denbora luzez bere zukuan egosteari deitzen zaio. Erregostea ongailu edo barazkiekin egiten da normalean eta amaieran bere saltsarekin aurkezten da. Erregosien kasuan normalean saltsak bere horretan aurkezten dira, birrindu gabe. Haragi bigunak edo gogorragoak kozinatu daitezke teknika honekin, solomoa, azpizuna, oilaskoa, ganbak, itsas zapoa, txirlak otarrainxkak besteak beste, baita ere haragi gogorragoak, olagarro a arkumea, behikiak, hegaztiak edo ehiza.
Gisatu teknikan berriz osagaiak gorritu ( saltetau edo frijitu) ondoren elementu likido ugari gehituz egosten dira. Prestatu nahi den jakiari, normalean ongailuak gehitzen zaizkio. Loditzeko berriz, barazkiak,  irina, roux a edo tomate saltsa gehitzen zaio. Gisatuen kasuan normalean saltsa birrindu eta iragazi egiten da. Teknika hau erregosi daitezkeen jaki berdinei aplikatu daiteke.
Breseatu edo braisé,  labean edo eltze batean  egiten den erregostea  bezala defini genezake. Kolorea eman lehenik eta egoste fasea ondoren, likidoak gehituz eta tapatuz burutzen da. Barazki, ongailu eta loditzeko elementuak eraman ditzake.
Kapibara
Deskripzio orokorra
H. hydrochaeris-aren diploide-zenbakia 66 da (FN = 102). X kromosoma metazentrikoa eta handia da; Y, berriz, telozentrikoa eta txikia. H. hydrochaeris-aren kariotipoa monomorfikoa da.
Bizilekua/Ingurunea eta Ekologia
Ugaztun belarjale erdiurtar horien habitata nahiko aldakorra da ingurunearen ezaugarrien arabera. Paduretan, zingiretan, sakonera gutxiko aintziretan, ibaietan eta erreketan egoten dira, normalean, belardie k, ibaiertzek eta ibaiertzetako basoek inguratuta, non landaretza den nagusi. Hala eta guztiz ere, kapibara gehienak Venezuela eta Kolonbiako Llanos mendietako sabanetan pilatzen dira. Sabana horiek ezaugarri hauek dituzte: urpean dauden eremuak, urtaro lehorretan erabat lehor izan daitezkeenak; larre ahulagoak eta elikagarriak hazten diren eremuak; eta larre altuak eta zuhaixkak dituzten eremuak, non, uholdeak gutxitan ematen diren, dituzte.
Ura funtsezko baliabidea da kapibarentzat, bertan bere tenperatura erregulatzeko, ugaltzeko, atseden hartzeko eta harrapakariak saihesteko erabiltzen baitute. Izan ere, kapibarak belarjale erdiurtar gisa, elikagai gehiena ur-masetatik hurbil edo ur-masen barruan aurkitzen du. Basoek eguneko berotik babesa, gauean atseden hartzeko leku bat eta kumeak erditzeko leku bat eskaintzen dute.
Askotan, kapibarak gizakiak eraldatutako paisaietan ibiltzen dira, nekazaritza-laboreetan, esaterako. Izan ere, beste leku batzuetan baino askoz ere eskuragarriagoa eta ugariagoa da elikagaia horrelako lekuetan. Eskualde batzuetan, kapibara populazio handiak laboreei egindako kalteekin baita ibilgailuen talken gorakadarekin lotuta daude.
Pseudupeneus maculatus
Pseudupeneus maculatus Pseudupeneus generoko animalia da. Arrainen barruko Mullidae familian sailkatzen da.
Kapibara
Elikadura
Kapibara belarjale selektiboa da, eta nitrogeno asko duten landareez elikatzen da, batez ere gramineoez, ziperazeoez eta, proportzio txikiagoan, beste belar, uretako landare eta fruta batzuez. Hala ere, dieta aldatu egiten da klimaren eta larrearen kalitatearen eta kantitatearen arabera. Urtaro hezeetan, karpintxoak selektiboagoak izaten dira, kaloria-eduki handiko eta zuntz gutxiko uretako landareak bazkatuz, hala nola Hymenachne amplexicaulis. Urtaro lehorragoetan, elikagaien eskuragarritasuna eta kalitatea izugarri murrizten dira, eta, espero bezala, kapibarak ez dira hain selektiboak izaten, proteina eta zuntza duten larrez elikatuz. Kapibaren dieta oso garrantzitsua da, bertatik C bitamina lortzen baitute, bitamina erabakigarria ugaztun hauen osasunean. Hala ere, dieta ez da landare edo belar urtarretara mugatzen. Elikagai gutxi edo gehiago lortzeko aukera dagoenean, kapibara gai da giza laboreetan sartzeko eta haietaz elikatzeko.
Itsu handi bat dute, atzeko hestearen hartzitzaileak baitira, hau da, itsuan espezie bakteriano ugari dituzte, urdailean zein heste meharrean digeritu ezin izan diren elikagaiak hartzitzeko erabiltzen dutenak (zelulosa edo beste landare-konposatu batzuk) onurak ateratzeko. Guraize moduan jarduten duen hortzeria bat dute, eta horrekin elikagaien partikulen tamaina murrizteko gai dira, belar oso laburrez elikatu ahal izateko. Beste karraskari batzuek bezala, kapibarek ere zekotrofia egiten dute. Horri esker, iraitzitako hartzitutako mantenugaien zati bat aprobetxatzen dute, eta hori oso onuragarria da elikagaiak urriagoak diren garai lehorretan.
Jarduerak
Kapibarak animalia krepuskularrak dira, eta, beraz, aktiboagoak dira arratsaldeko lehen orduan eta iluntzean. Gauez, bazkatu eta atseden hartu bitartean, eginkari gehienak ebakuatzen dituzte. Egunsentitik eguerdira arte atseden hartzen dute, eta eguerdiko ordu beroetan urmaeletako uretan ibiltzen dira, bazka-eremuen ondoan, neurri batean tenperatura erregulatzeko, baina baita harrapakarien erasoak saihesteko ere. Goizeko atseden-ordu horietan, kapibarek zekotrofia praktikatzen dute, haren dieta belarjalearen egokitzapen bat, urtaroen arabera aldatzen dena, goiz lehorretan ohikoagoa izanda eta hezeetan urriagoa. Kapibara-taldeak oso lurraldekoak dira, hau da, espazio zehatz bat aukeratzen dute non goizeko eta gaueko jarduera mota guztiak egiten dituzten.
Predazioa
Sabanak bezalako espazio irekietako biztanle gisa, kapibarak harrapakari askoren eraginpean daude. Nabarmentzekoak dira felino handiak, hala nola jaguarra (Panthera onca) edo puma (Puma concolor) lurreko harrapakari nagusi gisa; kaimanak (Melanosuchus niger) ur-harrapakari nagusi gisa; eta sai beltzak (Coragyps atratus), kapibaren gorputzen sarraskijale nagusi gisa. Kapibara gazteenei ere sugeek (Boa constrictor eta Eunectes murinus), azeriek (Cerdocyonthys) eta hegaztiek (Polyborus plancus) eraso egiten diete. Arrisku iturri ugari izan arren, nabarmenena gizakia da, honek bere haragi, larru eta koipearengan duen interesagatik, tokiko folklorearen erakarpena izateaz gain.
Antolakuntza Soziala
Kapibaren portaeraren ezaugarririk nabarmenena, izaera taldekoia da, oso gutxitan ikusten baitira isolatuta. Bi sexuetako eta adin guztietako taldeetan bizi dira, emeen nagusitasunarekiko joera bat izanda. Talde horien tamaina aldakorra da: 5-100 banako dira, baina unitate egonkorrenek ez dituzte 20-30 ale gainditzen, kapibarak oso lurraldekoak direlako eta ez dituztelako arrotzak onartzen. Urtaro lehorrean, kapibarek gero eta txikiagoak diren igerilekuetan elkartzen dira, eta, ondorioz, 100 animalia edo gehiago elkartzen dira. Taldeak unitate sozial itxiak dira, eta arrak nagusi diren hierarkia dute ezaugarri. Unitate bakoitza ar nagusi batek gidatzen du, normalean banako handiena eta muturraren guruin odorifikorik handiena duena. Hala eta guztiz ere, tropelean mendeko arrak ere aurkitzen dira. Maila altuko ar baten abantaila nagusia eme harkorrentzako irisgarritasun handiagoa da, taldearen kopula-arrakasta handiena izanda batez beste. Horren arrazoia da ar nagusia gai izan daitekeela bere taldeko emeak monopolizatzeko. Gainera, emeek jokabide harkorragoa dute ar nagusi batekiko mendeko batekiko baino. Mendeko arren segizioa hasten denean, emeek ibilbide konplexuagoa egiten dute, uraetan, sarrera eta irteera gehiago eta buelta gehiago emanez, eta, horri esker, ar nagusiek segizioa eten dezakete.
Taldeek harraparien aurkako babesa ematen dute, helduek kumeak inguratzen baitituzte, kanpora begira, batez ere uretan. Taldearen barruan, emeak nahiko sinkronikoki ugaltzen dira, kapibara gazteei hainbat emetatik edoskitzea ahalbidetuz. Babes-lanetan, mendeko arrek funtsezko zeregina betetzen dute: alarma-seinaleak emateaz, zaintza-lanak egiteaz eta lurralde-defentsan laguntzeaz arduratzen dira.
Kapibarena bezalako egitura soziala duten taldeetan egoteak komunikazio bikaina eskatzen du. Espezie honetan, bi guruin nagusiren bidezko komunikazio kimikoa nabarmentzen da: muturrean kokatutako guruin bat, arren estatus hierarkikoa seinaleztatzeko balio duena; eta uzkian kokatutako guruin bat, identifikatzaile gisa funtzionatzen duena. Soinu errepertorio zabala ere badute, bizi duten egoeraren arabera. Kapibarek igortzen dituzten soinuen artean, nabarmetzen dira zaunkak, harrapakariak daudenean eta umetxoei lotutako txistuak, amari deitzeko erabiltzen dituztenak.
Ugalketa
Kapibarak ugalketa-urtarorik ez duten animaliak dira, urteko edozein sasoitan ugaldu daitezkeenak, nahiz eta urtaro hezearen hasieran ugaltzeko joera izan. Emeak sexualki helduak dira 12 hilabeterekin, eta araldian zehar (batez beste 7,5 egun inguru irauten du) harkor bihurtzen dira arrekiko. Harmen denboraldi horrek gutxienez 8 ordu iraun ohi du. Emeek soinuak egiten dituzte sudurretik, txistu gisa, baita mugimenduak ur kanpoan eta barruan ere. Emeek prestasun handiagoa erakusten dutenean, arren segizioa hasten da. Horretarako, arrek bere usaina askatu eta emeen ugaltze-organoa usaintzen dute. Ondoren, emeek bulba azaltzen dute eta arrek hainbat saiakera egiten dituzte zakila sartu baino lehen. Azkenik, uretan sartuta, kopula ematen da, non arrek eiakulatu egiten duten 3 bat segundu inguruan. Nabarmentzekoa da, ar nagusiak estalketa gehiago ziurtatzen dituela, baina mendeko arrek direla estalketa gehiagoren erantzuleak, klase horretako banako gehiago daudelako.
Naturan, emeek ugaltzeko joera dute gorputz-pisua 30-40 kg-koa denean. Kapibara baten ernaldia 150,6 egunekoa da, eta umealdi bakoitzeko jaiotzen diren kumeen batez bestekoa lau kumekoa da, gutxi gorabehera. Kume bakoitzak 1,5 kg inguru pisatzen du. Kume horiek 3 edo 4 hilabete bete arte titia hartzen dute, nahiz eta jaio eta ordu gutxira bazkatzeko gai diren.
Kapibara basatien eta gatibuen artean badira bereizketak: itxian, emeak taldetik bereizi behar dira erditu aurretik, hareneko gainerako emeek jaioberriei erasotzen baitiete. Halaber, gatibutasunaren ondorioz, banakoak beranduago iristen dira sexu-heldutasunera, 15 hilabete behar izanda. Izan ere, erditze tasa zein kumeen biziraupen tasa handiagoa da gatibualdian askatasunean baino, urtean batez beste 6,5 kume jaiota.
Sistematika eta historia taxonomikoa
Kapibara, handia (Hydrochoerus hydrochaeris) zein txikia (Hydrochoerus isthmius), Hydrochoerinae azpifamilian dago, Caviidae familiaren barruan. Hydrochoerinaek bizirik dauden karpintxoak eta Neochoerus, bere ordezkari fosil gertukoena barne hartzen ditu, eta karraskari caviomorfoen beste hiru azpifamiliek, Cardiatherinae, Protohydrochoerinae eta Anatochoerinae izenekoek, berriz, ordezkari fosilak baino ez dituzte. Caviinaen duen kokapen tradizionala izan arren, azpifamilia horren barruan Kerodon ere badago, elkartze hori babesten duten azterketa molekular eta analisi filogenetiko bati esker.
Kapibararen erregistro fosila Miozeno goiztiar-berantiarrean hasten da. Hala ere, Pliozenoko ordezkariak aurkitu dira, Pliozeno berantiarreko Hydrochoerus gaylordi espezie berri baten berri emanez. Sistema binomialeko karpitxoaren lehen aipamena Linnaeusek egin zuen 1758an. 1762an, Brissonek Hydrochoerus izeneko genero bereizi batean sailkatu zuen karpitxoa, eta, 1766an, Linnaeusek txerrien artean sailkatu zuen karpitxoa, Sus hydrochaeris izenekoan. Une horretatik aurrera, kapibarak izen generiko batzuk hartu zituen, gehienak Brissonek 1772an proposatutako izenaren aldaerak direlarik. Hydrochaeris (Brünnich, 1772), Hydrochaerus (Erxleben, 1777) eta Hydrochoeris (Allen, 1916) nabarmentzen dira. Denbora luzez, Brissonek proposatutako nomenklatura erabiliena izan zen, baina 1994an, ICZNk (Nomenklatura Zoologikoaren Nazioarteko Batzordea) nomenklatura hori baztertzea proposatu zuen, batez ere egitura binomiala ez jarraitzeagatik. Hala ere, literatura zoologikoan terminologia hori ezarri zenez, ICZNk Hydrochoerus generoa ofizialki baliozkotzat hartu zuen 1998an. Urte horretan bertan, Hydrochaeris espeziea ere espeziearen izen espezifiko gisa onartu zuen, eta horrela, indarrean dagoen izen zientifikoa osatu zuen: Hydrochoerus hydrochaeris.
Gizakiekiko harremana
Gizakiek hainbat helburutarako erabiltzen dute karpintxoa banaketa-eremu osoan. Bere produktu nagusiak haragia, larrua eta koipea dira, ustezko erabilera medizinaletarako osagaiak emateaz gain.
Haragia
Kapibara-haragia gutxi marmoleztatuta dago, gantz ase gutxi ditu, gantz poliasegabe ugari ditu eta proteina-eduki handia du. Ale handiagoek koipe proportzio handiagoa izaten dute. Kapibara-haragiaren ezaugarriak direla eta, beste haragi gorri batzuk baino nutrizio-kalitate altuagoa du gizakientzat, baina, era berean, deskonposatzen eta azkarrago erritzen hasten da. Koipea produktu nutrazeutiko gisa erabil daiteke desnutrizioa saihesteko. Arratoiekin egindako azterlanek aukera hori berresten dute.
Larrua
Larrua ere garrantzi komertzialeko produktu bat da. Hainbat lekutan, hala nola Argentinan, haragiak baino askoz balio handiagoa du. Zurratze-prozesu baten ondoren, larru oso sendoa, leuna eta malgua lortzen da. Artisautza tradizionalean eta tapizgintzan ere erabiltzen da.
Erabilera medikoa
Herri-ezagutza tradizionalaren arabera, karpintxo-olioa sendabide gisa erabil daiteke asma, erreumatismoa, alergiak 48, bronkitisa, pneumonia, desnutrizioa eta zauriak sendatzeko.
Valentina Tolkunova
Valentina Vasilievna Tolkunova (Валенти́на Васи́льевна Толкуно́ва; Armavir, Sobietar Batasuna, 1946ko uztailaren 12a - Mosku, Errusia, 2010eko martxoaren 22a) errusiar eta sobietar abeslaria izan zen.
Bere ibilbide artistikoan hainbat sari jaso zituen; horien artean, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko Meritu Oneko Artista izendapena (1979). Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboko Herri Artista izendapena (1987) eta Leninen Komsomol saria (1980).
Kyotoko Museo Nazionala
Kyotoko Museo Nazionala (京都国立博物館) Kyotoko museorik garrantzitsuena da eta Japoniako arte museo handienetakoa.
Historia
1889an museoa egitea erabaki eta 1897an ireki zituen ateak. 1924ean Kyoto hiriak hartu zuen museoaren jabetza. Hainbat izen izan ditu, gaur egungoa 1952an hartu zuen.
Egitura
Hainbat eraikin ditu, ikusgarriena Erakusketa Berezien Aretoa, 1895ean Katayama Tōkumak diseinaturikoa. 1966an Bildumen Aretoa ireki zuen. Bi eraikin hauek eta Sarrerako ate nagusia Japoniako Altxor Garrantzitsu izendatuak daude.
Bildumak
Museo honek tenplo eta santutegietako artelanak jasotzea du helburu. Guztira 12.000 objetu ditu eta hauetaitik 6.000 daude ikusgai. Hauetaz gain 200.000 argazki artxibo ere baditu. Hiru zatitan banatzen da museoa:
1770eko Bengalako gosete handia
1770eko Bengalako gosete handia (bengaleraz: ৭৬-এর মন্বন্তর, chhiattōrer monnōntór; literalki, 76ko gosetea) 1769 eta 1773 bitartean (Bengaliar egutegian 1176tik 1180ra) Indiako Ganges ibaiaren beheko haranean sortu zen gosete hondamendia izan zen. Goseteak 10 milioi pertsona hil zituela kalkulatzen da, eta Bengalako biztanleria, garai hartan Bengalarekin batera gaur egungo Bihar eta Odisha estatuak barne hartzen zituena, 30 milioi pertsonara murriztu zen.
Arrazoiak
Gosete horren arrazoi nagusia britainiarren okupazio garaian haien interes sozio-ekonomikoetan aurki behar da. Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak, opioa ekoizteko tokiko nekazariei behartu zien; opio hori Txinara esportatzeko estrategiaren barruan sartzen zen. Politika horren ondorioz, nekazariek tokiko elikagaien laboreak baztertu behar izan zituzten eta horrek zerealen eskasia sortu zuen.
Egoera politiko-ekonomiko horrekin batera, lehorte egoerak eman ziren, egoera muturreraino eramanez.
Aurrekariak
Gosetea Bengala izeneko lurraldean eman zen. Lurralde horretan egungo Mendebaldeko Bengala, Bangladesh, Assam, Odisha, Bihar eta Jharkhand zeuden. XVI. mendetik, Mogol Inperioaren zatia izan zen. Gobernua nawab baten eskuetan zegoen. XVIII. mendearen hasieran, Mogol Inperioaren porrotarekin batera, nawab hori berez inperiotik independentea egin zen.
XVII. mendean, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak Shah Shuja mogol printzearen eskutik Kalkuta hiriaren gobernua eskuratu zuen. Urte haietan konpainia britaniar mogolen zergadun zen. XVIII. mendean zehar konpainiak probintziaren eskubide ekonomikoak lortu zituen eta Bengalako botere nagusia bihurtu zen. 1757an, Plassey guduan, britainiarrek Siraj Ud Daulah nawaba menperatu zuten eta Bengalako altxorra arpilatu zuten. 1764an Buxar guduarekin britainiarren boterea berriro ere finkatu zen. Ondoren sinatu zen itunean zergak biltzeko eskubidea edo diwani lortu zuten eta, praktikan, Britainiar Konpainia Bengalako gobernatzailea bihurtu zen.
Gosetea
Lehen aipatu diren lurraldetan, Mendebaldeko Bengala, Bangladesh, Assam, Odisha, Bihar eta Jharkhand, hondamendi handiena eman zen; horien barruan zenbait inguruetan ondorioak larriagoak izan ziren: Bengalako Birbhumen eta Murshidabaden, Biharko Tirhuten, Champaranen eta Bettiahen.