cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agrigentoko setioa (K.a. 406)
Aurrekariak
Kartago, Himerako porrotaren ostean (K.a. 480), 70 urtez Siziliako arazoetatik at ibili zen. Bitartean, greziar kultura Siziliako jatorrizko herrietan (elimoak, sikanoak eta sikuloak) hedatu zen. Sirakusa eta Agrigentoko Greziar tiraniak, Himerako garaipenaren erantzuleak, K.a. 406 inguruan behera joan ziren. Honetaz gain, greziarrek Duzetioren erasoetatik defendatu behar ziren baita askotan haien artean borrotzen zuten ere. Kartagoko gelditasuna amaitu zen K.a. 411n Segesta joniar hiria (lehen elimoa izan zena) Selinonte doriar hiriarekin borroka egin eta galdu zuenean. Orduan, Segestak laguntza eskatu zion Kartagori. Eskaera hau gertatu zen metropoliaren Greziako hiriak Peloponesoko gerran sarturik zeudenean, eta Sirakusaren, Espartaren aliatua, interesak Sizilian fokuraturik ez zeudenean. Sirakusako flota Egeo itsasoan zegoen bitartean, hiria lehian zegoen Naso eta Leontinirekin (joniar hiri hauek Atenasen aliatuak ziren, eta hau, bere partetik, Espartaren etsaia zen. Kartagotar senatuak eztabaidatu ondoren, erabaki zuen Segesta laguntzea. Horretarako, K.a. 410ean, armada eta ontziteria bat antolatu eta bidali zuen Siziliara, soilik Selinonte eta Segestaren arteko bitartekaritza huts egin zuenean. Hanibal Magonek, espedizioaren buruak, Selinonte konkistatu ondoren, Himera suntsitu zuen . Sirakusak eta Agrigentok ez zioten Kartagori aurre egin eta punikoek arpilatutakoa eraman zuten, haien Siziliako mendebaldeko hiriak gotortu zituzten bitartean. Hiru urtez barea nagusitu zen Sizilian nahiz eta greziar eta kartagotarren artean ez zen bake-itunik sinatu.
Agrigentoko arazoen hasiera
Agrigentoko eta Sirakusako gobernuek bakarrik prebentzio-neurriak hartu zituztenean, Hermokratesek, Sirakusatik erbesteratutako jeneral batek, jarrera oldarkorragoa hartu zuen pentsatuz, horrek Sirakusara itzultzeko aukera eta garrantzi politikoa emango ziola. Berak honako armada hau kontratatu zuen: 2.000 mertzenario (1.000 Himerako biztanle ohiak) eta bost itsasontzi. Geroago, base bat ezarri zuen Selinonteko hondakinetan eta harresi bat eraiki zuen akropoliaren inguruan. Armada hau 6.000 soldadu izatera heldu zen (Selinontetik asko gehitu zitzaizkiolako) eta honela, Hermokrates hasi zen lurralde punikoak erasotzen. Motiako soldaduak menperatu eta gero, hiriko eskualdean txikizioak egin zituen. Hurrengo helburua “Urrezko maskorraren” lurraldea izan zen, Palermoren ingurukoa. K.a. 407an, greziarrek Palermotarrak irabazi orduko, 500 bat hil zituzten, eta behin hiria guztiz arpilaturik, Selinontera itzuli ziren hartutako ospilekin. Jarduera hauek greziarren artean ospea ematen bazioten ere, ez ziren Sirakusako gustukoenak. Hiri honen agintariak zirikatzeko, Hermokratesek Himeran lurperatu gabe utzitako greziar hildakoen hezurrak bildu eta Sirakusara bidali zituen ehortz zitzaten. Ekintza horrek ospe handiago ekarri zion greziarren artean baita Dioklesen erorikoa ere. Edozein modutan, Hermokratesek ezin zuenez Sirakusatiko ostrazismoa bukatu, orduan saiatu zen Sirakusan kolpe bat ematen, baina hil zen kaleko borroka batean. Sirakusak eta Agrigentok, Hermokratesek borroka egiten zuen bitartean, ez zituzten defentsarako lanak baztertu. Agrigentok, itxaroten zuenez kartagotar mendekuaren lehenengo helburua izatea, armada sendotu zuen. Sirakusak, bitartean, ontziteria handitu zuen baita hiri hauen harresiak zaharberritu ziren ere.
Greziarren prestaketa
Hermokrates desagertu eta gero, Sirakusa eta Agrigento azkar prestatu ziren kartagotarren erantzunari aurre egiteko. Sirakusak laguntza eskatu zuen Espartan eta Magna Graeciako hirietan. Bitartean, Dafneo jenerala aukeratu zuten Sirakusako gerra-ahalegina zuzentzeko eta Dionisio, Hermokratesen ofizial bat, armadaren buruzagitzarako. Greziarrek antolatutako armadan Camarinako, Gelako eta Messinako hiritarrez osatuta zegoen gehi mertzenario talde bat. Espartari zegokionez, ezin zion laguntzarik bidali. Agrigentok Espartako Dexipo jenerala eta 1.500 hoplita kontratatu zituen baita Campaniako mertzenarioak ere (lehenago, Hanibal Magonekin Himeran borroka egin zutenak). Guztira 10.000 soldadu. Sirakusak 40 trirreme ezarri zituen Erixen flota punikoaren mugimenduak behatzeko.
Kartago prestatzen da
Kartagotar senatuak Hanibal Magoni (greziarren gorrotatzailea) eskaini zion espedizioaren buruzagitza, baina honek, hasieran uko egin zuen zaharra zela argudiatuz. Hala ere, jakin zuenean haren ordez Himilkon jarriko zutela, serio hartu zuen proposamena. Kartagotar tropekin batera, beste batzuk hartu ziren Afrikatik, Hispaniatik eta Italiatik, hau da, 120.000 soldadutako armada (agian, data hau puztuta dago eta 60.000 zuhurragoa litzateke), 120 trirremetako flota eta 1.000 garraiatzeko prestatu ziren K.a. 406ko udaberrian. Kartagok bikoiztu zuen trirremen kopurua (bakarrik 60 trirremek parte hartu zuten 480ko eta 409ko espedizioetan) sirakusar ontziteria Greziatik itzuli zelako eta benetazko arriskua izan zitekeelako afrikar espedizioarako. Hanibalek flota nagusiarekin itsasoratu baino lehenago, 40 trirreme bidali zituen Siziliara. Hauek Erixen greziar flotarekin talka egitean hamabost itsasontzi galdu zituzten. Orduan, ontziteria puniko nagusia, 50 trirreme aurrean zeramatzala, itsasoratu zen. Gainontzekoak atzerago zihoazen. Greziar itsasontziek, ikustean gaindituta zeudela, alde egin zuten, kartagotarrak bitartean, Motia inguruan lehorreratu ziren.
Greziar armada
Greziar armadaren atal garrantzitsuena hoplitak ziren, gehienak hiritarrak ziren baina bazeuden Italiatik eta Greziatik mertzenarioak ere. Sikuloek eta beste siziliar natibo batzuk hoplitak eta peltasta moduan zerbitzatzen zuten: Hauetaz gain, campaniarrak, samnita edo etruriar gerlarien gisa ohikoak ziren greziar armadan. Falangea izan zen borroka egiteko ohiko formazioa. Hiritar aberatsenek zalditeria osatzen zuten, nahiz eta mertzenarioak errekrutatu. Setio egoeran, zaharrek eta emakumezkoek bat-bateko peltasten lana egin zezaketen. Siziliako hiri handiek, hala nola, Agrigentok eta Sirakusak, 10.000-20.000 gerlariren armada izan zezaketen eta beharrezkoa izanez gero, mertzenarioek eta askatutako esklabuek parte har zezaketen. Ez da aipatzen Agrigentoko ontziteria, baina litekeena da 30 trirreme edukitzea.
Agrigentoko setioa
Kartagotar armada, K.a. 406ko udan, oposiziorik gabe abiatu zen Agrigentora. Aurretiaz, Hanibalek ontziak Motian utzi zituen. Agrigento biztanleek, lehenago uztak jaso zituzten eta populazio guztia (200.000 biztanle inguruan) harresien barruan gerrarako prestatzen zen. Hanibalek, Agrigentora heldu orduko, setioa prestatu zuen. Bi kanpaleku eraiki zituen (latetsi eta lubaki batez babesturik), bata Agrigentoko mendebaldean eta Hipsas ibaiaren eskuinaldean, eta bestea Agrigento ibaiaren ezkerraldean. Hauek armadaren heren bat barne hartzen zuten, hiriko ekialdean, Gelarako bidea moztuz. Setiatuek ez zizkieten eragozpenik jarri lan hauei. Hanibalek, erasoak hasi baino lehen, bake-baldintzak eskeini zituen. Agrigento, Kartagoren aliatua edo neutrala izan zitekeen Kartago Siziliako beste greziar hiriak erasotzen zuen bitartean. Agrigentoko gobernuak muzin egin zizkion bi proposamenei. Agrigentoko gizonezkoak armatu ziren eta harresietan kokatu, mertzenarioak, berriz, Atena muinoan (norbaiten ustez, akropolian) eta tropa batzuk erreserban, kartagotarrek harresietan egindako zuloak buxatzeko. Prestaketa guztien ondoren, greziarrak punikoen erasoaren zain zeuden. Hanibalek ez zuen nahi, Agrigento inguratzeko, beste harresi batzuk eraikin baizik eta populazioa gosez amore eman. Hiriko topografiak errazten ez zuenez hainbat tokitatik aldi bereko eraso egitea, Hanibalek bi setio-dorre egin zituen hiriaren mendebaldeko ateren bat erasotzeko. Erasoa egun batez luzatu zen baina atea ez zen posible zabaltzea. Gauez, greziarrak irten ziren eta dorreak erre zituzten. Hori gertatu eta gero, Hanibalek agindu zien soldaduei hiritik kanpoko hilobiak eta beste eraikin batzuk erastea setio-arrapalak egiteko. Honela edozein tokitatik setio-makinekin hiria eraso ahal zen. Kartagotarrak urduri zeuden hilobien desakralizazioekin eta izutu ziren izurri bat agertu zenean kanpaleku punikoetan. Kartagotarrek jende asko galdu zuten, Hanibal barne.
Setioaren porrota
Himilkonek Hanibal ordezkatu zuen. Haren lehenengo arloa izan zen soldaduen morala igotzea. Horretarako ume bat sakrifikatu zuen Kronos jainkoari eta itsasoan hainbat animalia ito zituen. Azkenean, hilobien suntsiketa debekatu zuen. Hala ere, setio-arrapalekin jarraitu zuen bilduta zeuden materialekin eta Hipsas ibaia geldiarazi zuen (horren ibilgua Agrigentoko lubanarro moduan erabiltzen zelako) hirira sarbide hobea izateko. Gauzak honela, Difaneo Sirakusakoa heldu zen 30.000 hoplitekin, 5.000 zaldunekin eta 30 trirremekin. Greziar tropak handiagoak izango ziren tropa arinak kontuan hartu gero. Himilkonek mertzenarioak ekialdeko kanpalekura eraman zituen etsaiak bidean atzemateko. Gudua Akragas ibaiaren eskuinaldean gertatu zen. Armada punikoak italiar grekoak arazoetan jarri zituen, zeinak kokatuta zeuden greziarren gudu-lerroko ezkerraldean, baina Sirakusako eskuinaldea garaile irten zen haren aurkarien kontra kartagotarrek erabateko abantaila hartu baino lehen. Azkenean, greziarrek kartagotarrak suntsi zitzaketen gudu parekatuan. Armada punikoak borrokan 6.000 hildako utzi zituen. Dafaneok erabaki zuen soldaduak biltzea kartagotarrak jazarri baino lehen. Kartagotar iheslariak Agrigentoko aurretik pasatzen zirenean, bertakoek eskatu zieten buruzagiei kartagotarrak erasotzea, baina jeneralek ez zuten onartu (Dexipo barne), K.a. 409ko Himeraren hondamediaz gogoratzen zutelako. Hala ere, Sirakusako garaipenak, nahiz eta kartagotarrak ez jarraitu kontraeraso baten beldur, Agrigentoko setioa altxatu zuen eta punikoen ekialdeko kanpalekua greziarren esku erori zen. Horrek greziarrak egoera hobean jartzen zituen ekimena emanez kartagotarren aurrean.
Azpijokoa eta ondorioak
Agrigentoko hiritarrak bildu ziren ordezko armadarekin menperatutako kanpaleku punikoan eta han zurrumurru hau hedatu zen: Agrigentoko jeneralek ez zutela ihesa zegoen kartagotar armada eraso nahi Himilkonek erosi zituelako. Bat-bateko kontseilu bat antolatu zen eta Camarinako greziarrek Agrigentoko bost jenerali traizioz leporatu eta gero, hauetariko lau, harrika hil zituzten. Bostgarrena, Argeo izeneko bat, aske geratu zen gaztegia zelako. Ofizial berriak aukeratu ziren aurreko jeneralak ordezkatzeko. Dafaneo, greziar armadaren buruzagi gorenak, kartagotar kanpalekua aztertu ondoren, erabaki zuen zuzeneko eraso bat egitea. Hala ere, greziarrek eraso egin zuten kartagotarrak tropa arinekin eta zalditeriarekin, haien hornidurak moztuz eta noizbehinkako borrokatxoak eginez. Agrigentoko greziar armadak Sirakusatik bidalitako itsasontzien bitartez hornitzen zen. Kartagotar kanpalekuan elikagaia gero eta urriagoak zenez, gosea agertu zen eta horren ondorioz ezegonkortasuna mertzenarioen artean. Himilkon kostata saiatu zen armada kontrolatzen gainera, negua etortzean kartagotarren egoera larria bilakatu zen.
Himilkonen garaipena
Himilkon zortez eta azkar ibiltzeagatik matxinada batetik libratu zen. Mertzenarioak altxatzear zeudenean, kartagotarrek jakin zuten Sirakusatik Agrigento hornitzeko itsas-konboi bat zetorrela. Himilkonek lortu zuen mertzenarioak konbentzitzen zenbait egunetan lasai egoteko, horretarako kartagotarren urrezko eta zilarrezko edalontziak eman bazizkien ere. Gero, ohar bat bidali zuen Motia-Palermoko flota punikora itsasoratzeko aginduarekin. Kartagotar ontziteria mendebaldetik heldu zen eta Sirakusarena ustekagean hartu zuen zortzi trirreme hondoratuz, alez betetako itsasontziak zaintzen zituztenak. Gainontzeko trirremeek hondartzara heltzean, kartagotar flotak konboi osoa atzeman zuen. Horrek Himilkonen elikagai arazoak konpondu zituen eta greziarrek, berriz, goseari aurre egin behar zioten.
Greziarren banaketa
Konboiaren harrapaketaren ostean, Agrigento elikagaien urritasuna izango zuelako zurrumurruak hasi ziren, gatazkaren hasieratik populazioak ez zuelako ezer erein. Himilkonek, ezkutuan, Campaniako mertzenarioak erosi zituen eta hauek Agrigento utzi zuten elikagai eskasiaren kexaka. Agrigentoko agintariak konturatu zirenean janarien kopurua ez zela nahiko izango greziar armada osoa elikatzeko, Magna Graeciako armadak Agrigentotik alde egin zuen. Elikagaia gero eta murritzago zenez, Agrigentoko agintariek erabaki zuten hiria lagatzea. Abenduaren erdian, 40.000 lagun armadarekin batera, Gelarantz abiatu ziren baliozkoa zena zeramatela. Agrigenton bakarrik gaixorik, zaharrak eta amorerik ematen ez zutenak geratu ziren. Himilkonek ez zuen arazo handirik izan hiria arpilatzeko eta erresistentzia jarri zutenei hiltzeko. Agrigento 8 hilabetez setiatu zen.
Ondorioak
Negua hasita zegoenez, Himilkon, Gela eraso beharrean, Agrigenton kanpatu zen. Hiria, Siziliako aberatsena, guztiz arpilatu zen eta artelan preziatuenak Kartagora bidali ziren. Dirudienez, kartagotarrak K.a. 405eko udaberria heldu arte hirian egon ziren eta Gelako kanpaina hastean, Agrigento birrindu zuten. Agrigentoko errefuxiatuek, Sirakusan zeudela, Dafaneo eta beste jeneral batzuk traizio egiteaz leporatu zieten. Eragindako asalduraz baliatuz, Dionisio I.ak armadaren boterea hartu zuen eta azkenean tirano bilakatu zen. Agrigento, K.a. 405ean suntituta bazegoen ere, greziarrek berriro populatu zuten, baina ez zuen inoiz izandako aberastasuna eta boterea lortu. Gerra punikoetan, beste Hanibal bat buruzagia izanik, erromatar setio bat jasan zuen kartagotarren base bat zelako.
Jose Angel Iribar
Jose Angel Iribar Kortajarena, ezizenez Makatza eta Txopo (Zarautz, Gipuzkoa, 1943ko martxoaren 1a), futbolari eta futbol entrenatzaile ohia da, Athletic taldearen historiako jokalari ospetsuenetako bat.
Biografia
Zarauztarra jaiotzez, Makatza baserrian jaio zen 1943ko martxoaren 1ean, eta hortik jaso zuen bere gazte garaiko ezizena: Makatza. 1962an Bilboko Athletic Klubak Baskonia Kirol Kluba futbol taldetik fitxatu zuen milioi bat pezetaren truke, eta irailaren 23an egin zuen debuta Malaga Futbol Taldearen aurka. Guztira, hamazortzi denboraldi egin zituen taldean, 1962tik 1980ra. Bi kopa irabazi zituen eta 1977an, UEFA Kopako txapeldunorde izan zen.
Guztira 467 partidu jokatu zituen Espainiako ligan. Kopako 93 partidu jokatu zituen, eta Europako txapelketetako 55 partidu. Espainiako selekzioarekin 49 bider jokatu zuen eta 1964ko Eurokopa irabazi.
Futbolean jokatzeari utzi ondoren, entrenatzaile izan zen. 1983-1984ko denboraldian 2. mailako txapeldunordetza lortu zuen Bilbao Athleticekin, taldearen sailkapenik onena. 1986-1987ko denboraldian, Athleticeko lehen taldea entrenatu zuen, baina arrakasta txikiagoaz. 1999tik Euskal selekzioaren hautatzailea da; halaber, Athleticeko Jokalari Ohien Elkarteko presidentea.
1976ko abenduan Errealaren aurkako partidu baten aurretik eta Kortabarria Errealeko kapitainarekin batera ikurrinarekin atera zen zelaira, eta erdiko biribilean utzi zuten erakusgai. Franco hil ondoren, Euskal Herriko bandera jendaurrean erakusten zen lehen aldia zen. Politikoki, 1970eko hamarkadan, ezker abertzalearen alde egin zuen. Herri Batasunaren lehen Mahai Nazionalaren kidea; harrezkero ez du politika munduan parte hartu.
Duttaphrynus scorteccii
Duttaphrynus scorteccii Duttaphrynus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Montezuma Creek (Utah)
Montezuma Creek Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Juan konderrian kokatuta dago, Utah estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Vitigudino
Vitigudino Salamancako udalerria da, Tierra de Vitigudino eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.887 biztanle zituen.
Shrewsbury (Pennsylvania)
Shrewsbury Pennsylvaniako borough bat da. York konderrian kokatua dago. 2010ean 3,823 biztanle zituen, 4.69 kilometro koadrotan banatuta.
Katajineta
Katajineta (Genetta genetta) biberridoen familiako ugaztun karniboroa da, katu txiki baten tamainakoa.
Deskribapena
Gorputz luzexka (43–55 cm luze), mutur zorrotza, hanka motzak eta isats luze eta iletsua (33–52 cm luze) ditu. Katuarekin alderatuta hanka motzak eta buru txikia ditu, bainahar bezala hatzapar erdi-uzkurkorrak ditu eta horri esker zuhaitzetara aise igotzen da.
Ilajea arre-grisaxka du, eta orban ilunez beteta dago gorputzean eta eraztun ilunez isatsean. Arrek batez beste 2 kg pisatzen dute, eta emeak baino % 10 handiagoak izaten dira.
Jokaera
Animalia bakartia eta gauzalea da, baina aktibitate handiena ilunabarrean eta egunsenti aurrean izaten du. Arra emea baino aktiboagoa dela ikusi da, tamaina handiagoaren ondorio izan daiteke, energia eskakizun handiagoa baitakar horrek. Egunean zehar zuhaitzetan atseden hartzen egoten da. Animalia lurraldekoia da eta emearen eta arraren eremuak gainezartzen badira ere sexu bereko katajineten lurraldeak ez. Urdaibaiko hiru katajineta eme ikertu ziren eta beren lurraldeak 2 eta 10 km2 arteko hedadura hartzen zutela ikusi zen. Arrek eta emeek, biek markatzen dute lurraldea. Arrek gernua erabiliz eta emeek alboetan, atzeko hanketan eta perineoan dituzten guruinekin.
Elikadura
Karraskariz, hegaztiz, ugaztun txikiz, muskerrez, anfibioz, intsektuz eta arrautzaz elikatzen da. Basasagua bereziki gustuko du eta katagorria ere harrapa dezake. Karraskariak harrapatzeko atzetik erasotu eta kolpea ematen dio buruan. Ondoren burutik hasten da jaten.
Harrapariak
Afrikan harrapari ugari ditu, lehoinabarra, serbala, karakala, azkonar eztijalea eta hontz espezie handiak. Europan harrapari gutxiago ditu, hala ere parasitoak izaten ditu, akainak, arkakusoak eta zorriak, eta kalte handia eragiten diote.
Ugalketa
Urtarrila eta irailaren artean ugaltzen dira, gehienbat otsailean eta martxoan. Kopula bizpairu minutukoa izaten da eta gau berean bost aldiz ere egiten da. 10-11 astetako haurdunaldiaren ondoren jaiotzen dira kumeak, gehienez lau ale. Kume jaioberri horiek 60-85 gramotako pisua izaten dute. Zazpi aste dituztenean hasten dira haragia jaten eta edoskitzeak lau hilabete irauten ditu. Bost hilabete dituztenean ehizan hasten dira. 19 hilabeteko adinarekin heldutasun sexuala lortzen dute.
Etxekoturiko katajinetak 13 urte bizitzera irits daitezke.
Banaketa eremua
Katajineta Afrikatik, iberiar penintsulatik eta Frantzia hegoaldetik hedatzen den animalia da. Bere banaketa jatorria Afrika da, baina gizakiaren eraginez iberiar penintsulan eta Frantzian sartua eta naturalizatua izan da. Afrika osotik banatzen da, Sahara basamortutik, oihan trinkoenetatik eta Madagaskar uhartetik izan ezik.
Iberiar penintsulan eta Frantzia hegoaldean ere oso ohikoa den ugaztuna da, erraz naturalizatu dena.
Habitat
Baso eta sastraka guneak atsegin dituen animalia da. Zuhaitzetatik trebetasun handiz mugitzen den animalia bizkorra da. Landak eta eremu irekietan ere aurki daiteke, beti ere gutxiengoko zuhaitz masa bat hurbil badu.
Ekologia
Katajineta eskalatzaile trebea da, abiadura handiz mugitu daiteke zuhaitzen artean, katagorriak ehizatzeko, hegaztien arrautzak jateko edo harrapariak ekiditzeko abantaila handia izanda. Igerian ere ondo moldatzen da, ura gustokoa ez izan arren.
Ohitura gautarrak ditu, gauaren babespean mugitzen da harrapakinak ehizatzeko eta bera baino handiagoak diren harrapariak ekiditeko. Egunsentian, ilunabarrean eta gau ilunean du jarduera nagusia.
Euskal Herrian
Euskal Herrian bizi den azpiespeziea, Genetta genetta genetta, Iberiar penintsulan, Balear uharteetan eta Frantzian bizi da, eta Europako iparraldera eta ekialdera hedatzen ari da. Beste azpiespezie batzuk Ekialde Hurbilean eta batez ere Afrikan oso arruntak dira. Europan denbora gutxi daramala uste da, eta gizakiak maskota gisa ekarria dela, edo oharkabean, ezkutuko bidaiari, itsasontziren batean.
Euskal Herri osoan oso hedatuta dago, bai kantauri zein mediterraneo isurialdean. Zuhaitzen babesa maite du, beraz, basoetan eta gutxiengoko zuhaitzez osaturiko eremuetan topa dezakegu.
Antzekotasunak eta desberdintasunak
Tamaina eta ohitura aldetik antzekotasun handiak ditu lepahori eta lepazuriarekin. Hirurak dira gautarrak eta ekologia antzekoa dute. Baina itxuraz, ilajeaz eta morfologiaz ezberdintasun handiak ditu beste biekin konparatuta.
Gaueko iluntasunean, ilajea eta tamaina dela eta, basakatu edo etxe katu txikiekin ere nahasi daiteke, baina eguna iristen denean argi geratzen dira beraien arteko ezberdintasun nabarmenak.
Esan dezakegu aipaturiko animaliekiko antzekotasunak ekologian eta tamainan daudela, morfologian desberdintasunak garbiak dira.
Kostelní Hlavno
Kostelní Hlavno Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 499 biztanle ditu eta 6,83 kilometro koadroko azalera. Praga-Ekialdeko barrutian dago.
Katajineta
Taxonomia
30 azpiespezietik gora deskribatu dira. Ondorengo lau hauek dute onarpen zabala komunitate zientifikoan:
Kostelní Hlavno
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1131 urtean egin zen.
Lophius gastrophysus
Lophius gastrophysus Lophius generoko animalia da. Arrainen barruko Lophiidae familian sailkatzen da.
Neusticomys peruviensis
Neusticomys peruviensis Neusticomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Bahiketa (argipena)
Bahiketa hitzak adiera zenbait ditu:
Chellsie Memmel
Chellsie Marie Memmel (Milwaukee, Wisconsin, 1988ko ekainaren 23a) AEBetako gimnasta artistikoa da, bi aldiz txapeldun izan zen 2003an, barra asimetrikoen probetan eta taldekako lehiaketan.
Umetan hasi zen gimnasian, gurasoak ere gimnastak eta entrenatzaileak baitziren. M and M Gymnastics izeneko gimnasioa zuten. Hasieran aitak entrenatu zuen, baina 1995etik 2004ra Jim Chudy izan zuen entrenatzaile. 2005ean, aitak entrenatu zuen berriz ere Chellsie.
2003
2003an, gimnastikako munduko elitearen artean sartu zen, senior kategorian. Banakako garaipena lortu zuen Pacific Challenge txapelketan, Estatu Batuetako, Kanadako eta Australiako gimnastek parte hartu zuten nazioarteko txapelketan.
Estatu Batuetako Txapelketak jiokatu baino lehen, lesio bat izan zuen koroan, eta, horren ondorioz, ezin izan zuen maila gorena eman, eta 10. postuan amaitu zuen.
Urte hartako Anaheimgo Munduko Txapelketarako sailkapen-probetan, Chellsie ez zuten hautatu Estatu Batuetako talderako. Horren ordez, Santo Domingoko Joko Panamerikarretan parte hartzeko aukeratu zuten, garrantzi gutxiagoko lehiaketarako.
Munduko txapelketetarako hautatuta ez bazegoen ere, taldeko kide baten (Ashley Postell) lesioaren ondorioz, Marta Karolyi AEB ko talde nazionaleko arduradunak Chellsieri deitu zion hura ordezteko.
Anaheimeko mundialetan, Kalifornian, Chellsiek emanaldi handia izan zuen taldekako lehiaketan, non Estatu Batuek munduko txapelketen historian lehen aldiz irabazi baitzuten urrezko domina, Errumaniaren aurretik.
Banakako lehiaketa orokorrerako sailkatu zen Chellsie. Halere, denbora gutxian lehiaketa gehiegi izateak ondorioak izan zituen, eta oreka-barran eta asimetrikoetan lortutako puntuazioak ez ziren onak izan, eta dominetatik urrun 8. postuan geratu zen.
Bi egun beranduago, munduko txapeldun izatea lortu zuen, barra asimetrikoetan, Hollie Vise taldekidearekin berdinduta.
2004
2004 urte zaila izan zen Chellsierentzat. American Cup-en 3. postua lortu zuen Carly Pattersonen eta Courtney McCoolen ondoren. Garai hartan, Chellsie Carly Patterson munduko txapeldunarekin batera, 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetako talde estatubatuarraren bi aukera handietako bezala hartzen zuten
Apirilean, ordea, hanka bateko metatartsianoa hautsi zuen oreka-barran entrenatzen ari zela. Hori dela eta, ezin izan zuen parte hartu Nashvilleko txapelketa nazionaletan, ez eta Anaheimeko Joko Olinpikoetarako (Olympic trials) sailkapen-probetan ere. Ahalik eta azkarren errekuperatzen saiatu zen, izendapen libreko postu batean hautatu ahal izateko. Hala ere, Marta Karoyli taldearen arduradunak Jokoetara ez zela ondo prestatuta iritsiko pentsatu zuen, eta ez zuen hautatu.
Chellsie Birminghameko Jokoen ondoren jokatutako Munduko Kopan saiatu zen, eta urrea irabazi zuen barra asimetrikoetan.
2005
Melbourneko Munduko Txapelketetara iritsi zen, gogokoetako bat bezala. Banakako lehiaketa orokorrean urrezko domina irabazi zuen Anastasia Liukinen aurretik, final oso estuan, non Memmelek 2 milaren abantaila besterik ez zion atera Liukini.
Hala, Shannon Millerretik 1994an munduko titulua irabazi zuenetik lehen estatubatuarra izan zen titulu hori eskuratzen, eta Kim Zmeskalen eta Millerren beraren atzetik, hirugarrena historian.
Chellsiek zilarrezko dominak irabazi zituen oreka-barran eta barra asimetrikoetan, bietan Anastasia Liukinen ondoren. Guztira hiru domina lortu zituen txapelketa horietan, non ez zen taldekako lehiaketa egin.
Bizitza pertsonala
Memmel ingeniari mekaniko batekin (Kory Maier) ezkonduta dago. Bi seme-alaba dituzte, 2015eko otsailean jaiotako mutiko bat eta 2017. urteko azaroan jaiotako neskato bat.
Lucca Sicula
Lucca Sicula Italiako udalerri bat da. Agrigentoko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lucca Siculak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Paris-Saclayko Unibertsitatea
Paris-Saclayko Unibertsitatea —UPS edo Université Paris-Saclay— ikerketa unibertsitate publikoa bat da, Parisko izen bereko parke teknologikoan dagoena.
Unibertsitatearen asmoa gertuko parke teknologikorako teknologia sortzea da, bere garaian Stanford Unibertsitateak Silicon Valleyrentzat egin zuen bezala.
Gripe
Gripea edo influentza influenzavirus-ak eragindako gaixotasun infekziosoa da (jatorri birikoa). Influenzavirusa RNA motako birusa da eta Orthomyxoviridae familiaren barruan sailkatzen da.
Sintomak arinak edo larriak izan daitezke. Sintomarik ohikoenak sukar altua, mukia sudurrean, eztarri minbera, giharretako mina, buruko mina, eztula eta nekea dira. Sintoma hauek, tipikoki, birusarekin kutsatu eta bi egunera hasi ohi dira eta, normalki, astebete baino gutxiago irauten du. Eztulak, hala ere, bi aste edo gehiago iraun ditzake. Umeengan goragalea eta botaka gerta daiteke, baina ez da ohikoa helduengan. Goragalea eta botaka egitea ohikoa izan daiteke gastroenteritisa aldi berean ematen bada; honi, askotan, "urdaileko gripea" edo "24 orduko gripea" deitzen zaio, baina izen okerra da.
Gripea dutenak, orokorrean, egun gutxi batzuen epean sendatzen dira, baina zenbait kasuetan gaixotasuna larritu daiteke eta hilgarria izatera ere iritsi daiteke, batez ere, ume txikietan, haurdun dauden emakumeetan, adin handiko helduetan eta sistema immunitarioan afekzioak dituzten pertsonetan, besteak beste. Hortaz, gripearen ondorioz ager daitezkeen arazoen artean aurki daitezke: birusek sortutako pneumonia, bakterioek sortutako pneumonia, sinusitisa, eta lehenago existitzen ziren beste osasun-arazo batzuen areagotze, batez ere asma edo bihotz-gutxiegitasuna.
Pertsonengan eragina duten gripe birus motak A Mota, B Mota eta C mota deitzen dira. Normalki, birusa airetik hedatzen da eztul eta doministikuen bidez. Uste denez, distantzia laburretan gertatzen den kutsatzea da. Birusak dituzten gainazalak ukitzen ere hedatu daiteke, ondoren ahoa edo begiak ukitzen baditugu. Pertsona batek beste norbait kutsatu dezake sintomak erakutsi aurretik eta bitartean. Kutsatzea eman den edo ez ikus daiteke eztarria, txistua edo sudurrak aztertuz. Test azkar batzuk eskuragarri daude; hala ere, aukerak daude kutsakorrak izateko test horietan emaitza negatiboa lortuta ere. Birusaren RNA detektatzen duen polimerasa bidezko kate-erreakzio bat erabiltzea zehatzagoa da.
Eskuak ondo garbitzeak birusaren hedapena aukerak murrizten ditu. Aurpegi-babesa eramatea ere erabilgarria da. Arrisku larrian egon daitezkeenentzat Munduko Osasun Elkarteak urteroko gripearen aurkako txertoa gomendatzen du. Txerto hau efektiboa da gripearen hiru edo lau moten aurka. Normalki ondo toleratzen da. Txertoa urtero egiten da, eta urte batean sortutakoa ez du zertan izan behar baliagarria hurrengo urtean, birusen eboluzioa oso azkarra baita. Birusen aurkako sendagaiak, adibidez oseltamivir neuroaminidasa inhibitzailea erabili izan dira gripea tratatzeko. Bestelako osasun arazorik ez duten gaixoengan sortzen dituen onurak ez dira sortzen dituen kalteak baino handiagoak. Bestelako osasun arazoak dituzten pertsonengan ez du hobekuntzarik ematen. Antibiotikoak erabilgarriak dira soilik, bakterioekin koinfekzio bat baldin badago.
Gripea mundu osoan zehar hedatzen da urteroko zikloetan, hiru eta bost milioi kasu larrirekin eta 250.000 eta 500.000 arteko hilkortasunarekin. Ipar zein Hego hemisferioko latituderik altuenetan agerraldiak batez ere neguan izaten dira, ekuatoretik gertu dauden eremuetan urteko edozein sasoian gertatzen diren bitartean. Heriotzak batez ere gazteen artean, zaharren artean eta osasun arazoak dituztenen artean gertatzen dira. Gripearen agerraldi masiboak edo pandemiak ez dira ohikoak. XX. mendean hiru pandemia gertatu dira: 1918ko gripe pandemia edo espainiar gripea (~50 milioi hildako), 1957ko Asiako gripe pandemia (bi milioi hildako) eta 1968ko Hong Kongeko gripe pandemia (bi milioi hildako). Munduko Osasun Elkartek A/H1N1 gripearen agerraldiari pandemia izaera eman zion 2009ko ekainean. Gripearen birusak gizakia ez ezik, hegaztiak eta beste ugaztunak ere infektatzen ditu.
Historia
Gripearen aipamenik zaharrena Hipokrates-ek egin zuen, duela 2.400 urte inguru, gaitz honen sintomak deskribatu zituenean. XIX. mendearen erdialdean gaur egungo izena eman zitzaion gaitzari, aurreko mendeetan izurrite latzak Asian, Europan eta Afrikan gertatu baziren ere.
Aro modernoaren pandemiarik gogorrena, dudarik gabe, gripe espainiarra deitutakoak sortu zuen, 1918-1919 bitarteko urteetan. Izurrite horren ondorioz 50 eta 100 milioi arteko gizon-emakumeak hil ziren mundu osoan, eta pandemia hori XIV. mendean Europa eta Asia astindu zituen Izurri Beltzarekin alderatuta izan zen. Hilkortasun handiko pandemia izan zen, aparteko birulentzia zuen birus batek eragindakoa.
Geroztik bi pandemia nagusi gertatu dira, aurrekoaren aldean askoz leunagoak: 1957. urteko gripe asiarra eta 1968. urteko Hong Kong-eko gripea. Gaur egun (2009. urtean) pandemia berri baten atarian gaude, H1N1 birusak (A gripearen eragilea) sortutakoa; 2009ko martxoan hasi zen izurrite berri hau Mexikon, eta hilabete gutxitan mundu osora zabaldu zen. Hilkortasun tasa txikia badu ere, gripe hau erraz kutsatzen da, ume eta gazteen artean batez ere.
Egitura
Gripearen birusak lipidoz osatutako kanpo bilgarria du, ostalariaren zelula mintzetik eratorritakoa. Bilgarri horren barnean kapsidea helikoidal du, birusaren genomak kodetutako proteinez egina. Barne proteina horien arabera, gripearen birusa 3 motetan sailkatzen da: A, B eta C. Kapsidearen barruan berriz, material genetikoa dago. Influenzavirusaren genoma 7 edo 8 RNA zati desberdinez osatuta dago (birus mota hauen berezko ezaugarria). Zati bakoitzak birusaren egiturarako edo funtziorako ezinbestekoa den proteina desberdin bat kodifikatzen du. Beraz, zati horiek birus berriak sortzeko informazioa dute:
Genomaren egitura berezi horrek aldakortasun genetikoa areagotzen du. Hori dela eta, egitura genetiko desberdinetako birusak agertzen dira etengabe (A motako birusen artean, batez ere), RNA-ren zatien arteko birkonbinazio genetikoa gertatzen delako.
Hemaglutinina (HA) eta neuraminidasa (NA) birus-partikularen kanpoaldean dauden glikoproteina kate handiak dira. HA-k, infektatuko den zelulari atxikitzeko eta birusaren material genetikoa zelula barruan sartzeko prozesuan parte hartzen du. NA-k ordea, sorturiko birus berriak infektatutako zelulatik kanporatzeko prozesuan parte hartzen du. Gripearen birusaren aurkako sendagaiak bi proteina hauei zuzenduta daude. Gainera gorputzeko antigorputzek hauen aurka egiten dute, antigeno moduan funtzionatzen dutelako. Hemaglutinina eta neuraminidasa moten arabera, gripearen birusak zenbait azpimotetan sailkatzen dira, H eta N nomenklatura sortuz.
Sailkapena
Gizakiak infektatzeko gaitasuna duten 3 motatako influenzavirus daude: A, B eta C. Sailkapen hau, mota bakoitzak aurkezten dituen nukleoproteinen (NP) eta matrizeko proteinen (M1/M2) araberakoa da.
Influenzavirus A
A motako birusak beste bi motekin alderatuz, patogenorik erasokorrenak dira. Urtero sasoiko epidemiak sortzeaz gain, gaixotaun pandemikoak eragin dituzten gripe birus mota bakarra dira. A motako gripearen birusak aldaketa antigeniko ugari pairatzen ditu eta horren ondorioz, talde honen barnean azpimota asko daude. Azpimota horiek HA motaren eta NA motaren arabera sailkatzen dira. Gaur egun, 18 HA  mota (H1–H18) eta 11 NA mota (N1–N11) desberdin  ezagutzen dira. Gizakiak kutsatzeaz gain, A motako birusek ugaztun-espezie ugari (txerria horien artean) eta hegaztiak (bereziki basa-hegaztiak) kutsatzen dituzte ere. Hortaz, birusak beste espezie batzuetara transmititu daitezke, eta horrek epidemia larriak eragin ditzake giza kontsumorako hegazti edo ugaztunetan; edo animalietatik zuzenean gizakiarengana jauzi egin dezakete pandemia bat eraginez.
Influenzavirus B
Influenzavius B-ak urtero, sasoiko gripe-kasu gutxi batzuk soilik eragiten ditu. Ez du inoiz pandemiarik eragin, izan ere, ez dituelako A motako gripe-birusak jasaten dituen aldaketa antigeniko berdinak jasaten. Gizakiaz gain, fokak dira B motako birusaren ostalari bakarrak eta hortaz, horrek birusaren aldakuntza txikiagoa eta espezieen arteko trasmisio txikiagoa dakar. Nahiz eta B motako gripeak orokorrean larritasun ertaineko gaixotasuna eragiten duen, badira urtero B gripeak eragindako kasu hilgarriak, batez ere, ume txikietan.
Epidemiologia
Gripearen birusek urtero larritasun ezberdineko epidemiak eragiten dituzte. Epidemia horiek sasoi hotzetan gertatzen dira eskualde epeletan (Ipar hemisferioan abendutik apirilera; Hego hemisferioan ekainetik irailera), hezetasun eta tenperatura baxuko giro-baldintzek birusaren transmisioa areagotzen dutenean.
Hala ere, gripearen birusek pandemiak ere eragin dituzte historian zehar. Sasoiko gripearekin alderatuta, pandemiak 20-30 urtean behin gertatu dira eta, oro har, sintoma larriagoekin lotzen dira, biztanleria gazte osasuntsu bati eragiten diotenak eta hilkortasun-tasak areagotzea eragin dezaketenak.
Hortaz, gripe-pandemiak mehatxu handia dira osasun globalarentzat, eta sortzen ari diren anduiak, animali biltegietan zein giza populazioan, agintariek eta Osasunaren Mundu Erakundeak zorrotz zelatatzen dituzte.
Infekzioa
Gripea oso kutsakorra da. Birus eragilea airearen bidez transmititzen da pertsonen artean; arnas jariakinetan aurkitzen denez, kutsapena gaixoak kanporatzen dituen tanten bidez gauzatzen da, hitz egiterakoan edo eztula eta doministiku egiterakoan, batez ere. Birusez kutsatutako objektuak ere (fomiteak) gaitzaren iturburua izan daitezke.
Birusak gehiago irauten du giro lehor eta hotz batean. Horregatik, hain zuzen ere, izurrite gehienak neguko hilabeteetan gertatu ohi dira.
Aerosolen bitartez iristen dira birusak goiko arnas aparatura, eta bertako zelula epitelialak infektatzen dituzte (hemaglutininen bidez atxikitzen dira birusak zelula epitelialei). Hortik, infekzioa beheko arnas traktura pasa daiteke (sudurretatik eta eztarritik biriketara), epitelio bronkialari erasotuz.
Transmisioa eta sintoma klinikoak
Gripearen birusa arnas tanten bidez trasmititzen da gizabanakoen artean. Transmisioa, batez ere, kutsatutako pertsona batekin kontaktu estua izaterakoan (1 m-ra) ematen da. Hala ere, infekzioa arnas tantez kutsatutako gainazal batekin kontaktua izaterakoan ere eman daiteke. Sintomak, infekzioa gertatu eta 24-48 orduren ostean (inkubazio epea) agertzen dira. Helduak, oro har, infekziosotzat hartzen dira sintomak agertu aurreko egunetik 5-10 egun bitartera. Haurrek eta immunodeprimatutako panzienteek epe luzeagoan jarraitzen dute kutsakor izaten.
Gripearen sintomak pertsona bakoitzarentzat desberdinak izan daitezke. Gehiengoak, ez du sintomarik edo sintoma arinak  aurkezten ditu. Kasu hauetan, gaixotasunetik berreskuratzea oro har, egun gutxitan (2 aste baino gutxiago) lortzen da.
Sintoma arinak bat-batean hasten dira eta 3-5 egun iraun dezakete. Horien artean aurki daitezke: hotzikarak, eztula (lehorra, iraunkorra; bularreko ondoezarekin edo gabe), diaforesia, ondoeza (orokorrean), nekea, sukarra (bat-bateko agerpena; egonez gero, 3-4 egun iraun dezake), buruko mina (frontala edo retroorbitala), mialgia (muskulu/gorputzeko mina; batez ere besoak, hankak eta bizkarra), sudur-kongestioa edo errinorrea, mina artikulazioetan, faringitisa (eztarriko mina), doministikuak eta ahultasuna. Gainera, haur txikiek eta heldu ahulagoek goragalea edo oka eta beherakoa izan dezakete ere.
Kasu bakanetan ordea, sintoma moderatuak edo larriak (bizia arriskuan jartzen dutenak) ager daitezke. Sintoma larrien agerpenean eragina duten faktoreen artean pertsonen adina (ume txikiak edo pertsona zaharrak) eta egoera kroniko komorbidoen presentzia daude. Konplikazioak, gripearen birusak berak eragin ditzake edo bestela, gripearen birusarekin batera erasotzen duten bakterio inbaditzaileek eragin ditzakete. Streptococcus pneumoniae eta Staphylococcus aureus-ekin egindako koinfekzioak dira ohikoenak.
Infekzioaren konplikazio moderatuen artean bronkitisa, otitisa eta sinusitisa aurki daitezke. Konplikazio larrien artean hurrengoak ager daitezke: deshidratazioa, hantura, entzefalitisa (garuna), miokarditisa (bihotza), miositisa (muskulu-ehuna), rabdomiolisia (muskulu eskeletikoa) eta organo desberdinen porrota (giltzurrunak, sepsia, pneumonia, arnasketa organoak).
Tratamendua
Gripearen tratamendua sintomak arintzeko botiken erabileran datza. Sukarra jaisteko antipiretikoak ematen dira, eta buruko zein giharretako mina leuntzeko analgesikoak. Atseden hartzea gomendatzen da beti. Tratamendu sintomatikoan parazetamolak emaitza onak ematen ditu. Aspirina ez zaie umeei eman behar, Reye sindrome larria eragin baitezake.
Beraz, gripea orokorrean berez sendatzen da, baina badira gripearen aurkako zenbait sendagai.
Gripearen birusen aurkako tratamendu antibiral nagusienak neuraminidasa (NA) inhibitzaileak dira. Neuraminidasa inhibitzaileek infektatutako zelula batetik birioiak ateratzea ekiditen dute, ondoko zelulen infekzioa saihestuz. Elikagai eta Sendagaien Administrazioak onartutako 2 neuraminidasa inhibitzaileak oseltamivir eta zanamivir dira. Tratamendu hauek gaixotasunaren sintomak agertu eta 48 orduko epean dira eraginkorren, eta horregatik gripearen detekzio goiztiarra funtsezkoa da. Gripearen tratamenduak, birusaren sudur-isuria, gaixotasunaren iraupena eta pneumoniarekin lotutako konplikazioak izateko arriskua murrizten ditu.
Gripearen sintomak aurkezten dituzten pertsona guztiei, sintomak agertu eta 48 orduko epean badaude, tratamendua eskaini ahal zaie, komorbiditateak dituzten ala ez kontuan hartu gabe.
Osasunaren Mundu Erakundea ren gomendiotan, konplikazioak izateko arrisku handia duten paziente guztiek eta arnas gaixotasun larriak dituzten paziente guztiek tratamendua jaso behar dute sintomak agertzeko unea edozein dela ere. Arrisku handiko pazienteen artean, immunodeprimituak, komorbiditate larriak dituztenak, biriketako gaixotasun kronikoak dituztenak, 65 urte dituztenak, obesitate morbosoa dutenak, zaharren egoitzetan bizi direnak eta haurdun dauden edo erditze osteko emakumeak aurkitzen dira.
Konplikazioak izateko arriskua ez duten pazienteei ez zaie tratamendu antibiralik eskaini behar sintomak agertu eta 48 ordu pasa badira, erresistentzia potentziala izateko arriskua terapiaren onura baino handiagoa delako.
Gripearen aurkako beste tratamendu antibiral batzuk Amantadina eta errimantadina dira.
Bestetik, gripea infekzio birikoa denez, antibiotikoek (bakterioen aurkako sendagaiak, baina birusen aurka baliorik ez dutenak) ez dituzte sintomak leuntzen eta ez dute gaixotasuna sendatzen. Antibiotikoak soilik baliogarriak dira, bakterioen koinfekzioek gaixotasuna larritzen duten kasuetan. Hortaz, ez dira helburu profilaktikoekin (prebentziorako) administratu behar, izan ere, alferrikakoak izateaz gain, mikrobio erresistenteen agerpena bultzatzen dutelako.
Profilaxia
Gripearen profilaxia txertoaren ezarpenean datza. Prebentziozko txertoa gripearen morbositatea murrizteko funtsezko tresna da.Txertoa 1940. hamarkadan hasi zen erabiltzen, eta gaur egun formolez inaktibatutako birus osoekin egiten da.
Txertoa ez da soilik gomendatzen arrisku handiko gaixoei edo esposizio arrisku handia dutenei (ad: osasun langileak), baizik eta populazio osoari (6 hilabete edo gehiago), infekzio arriskua deuseztatzeko eta artaldearen immunitatea hobetzeko balio duelako.
Arrisku handiko taldeak (gripearen ondorio larrienak - nfekzio sekundarioak edo beste konplikazio batzuk- pairatu dezaketenak) honako hauek dira:
Aldakortasun genetiko handia dutenez, gripearen birusek andui kopuru oso altua dute; horrek txertoaren behin betiko eraginkortasuna zailtzen du. Txertoa urtero prestatu behar da, neguan agertzen diren birus mota nagusiekin. Gaur egun onartutako txertoak bi motatakoak dira: 1) muskulu barnean administratzen diren arrautza- edo zelula-kultiboetan hazitako birus azpiunitate inaktiboak, edo 2) haurren sudur barneko administraziorako erabiltzen diren gripe-birus bizi eta atenuatuak. Lehenengo motatako txertoak tribalenteak edo tetrabalenteak izan daitezke, eta influenzavirus A motako 2 anduiren (H1N1 eta H3N2) eta influenzavirus B motako 1 edo 2 anduiren antigenoak dituzte, hurrenez hurren.
Ebal mendia
Ebal mendia (Arabieraz جبل عيبال, Jabal ‘Aybāl; Hebreeraz: הר עיבל, Har ‘Eival), Palestinako Zisjordania lurraldeko Nablus hiriaren iparraldean dagoen mendi bat da. Zisjordaniako mendi garaienetako bat da, eta 940 metroko altuera du.
Bibliako hainbat pasarteen kokalekua da.
Lophius litulon
Lophius litulon Lophius generoko animalia da. Arrainen barruko Lophiidae familian sailkatzen da.
Porroi
Porroia kono itxura eta kanporantz bi tutu luze dituen kristal edo plastikozko ontzi bat da, edaria, bereziki ardoa, bertatik edateko, ezpainek ontzia ukitu gabe, erabiltzen dena. Tutu zabala ontziaren gainaldetik ateratzen da eta edaria sartzeko erabiltzen da. Beste tutua edaria edateko erabiltzen da eta albo batetik atera eta estutzen joaten da.
Garapen bidean dagoen herrialde
Garapen bidean dagoen herrialdea edo azpigaratua sistema ekonomiko ahula daukana da, Giza garapenaren indize baxua alegia. Bestalde, 1990eko hamarkadaren amaieratik multzo honetako herrialde batzuk saiatu dira herrialde garatuenak baino hazkunde tasa altuagoak lortzen. Multzo batean edo bestean sailkatzeko indikatzaileen artean Barne produktu gordina dugu, eta horren arabera herrialde batzuk pobreziatik edota garapen ekonomikotik gertuago daude.
Garapenaren eredu erabat unibertsala bestela ez dago, adibidez Kuba eta Bhutan bezalako herrialdeek betetzen ez dutena. Proposamen alternatiboen artean Barne zoriontasun gordinaren indizea dago, esate baterako, guztiz bat ez duena egiten irizpide ekonomiko hutsekin.
Kostelní Lhota
Kostelní Lhota Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 844 biztanle ditu eta 8,66 kilometro koadroko azalera. Nymburk barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1352 urtean egin zen.
Bragantza-Mirandako elizbarrutia
Bragantza-Mirandako elizbarrutia (Diocese de Bragança-Miranda, Dioecesis Brigantiensis-Mirandensis) Erromatar Eliza Katolikoaren portugaldar elizbarrutietako bat da. 1770eko martxoaren 5ean ezarri zen Bragantzako elizbarruti gisa. 1780ko irailaren 27an Miranda do Douroko elizbarrutiarekin batu zen Bragantza eta Mirandako elizbarrutia gisa. 1996ko maiatzaren 27an Bragantza-Mirandako elizbarrutia izendatu zioten.
Apezpikuaren egoitza Bragantzan dago. Egun administratzailea Adelino Fernando Paes da.
Shell Valley (Ipar Dakota)
Shell Valley Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Rolette konderrian dago, Ipar Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Noviembre (filma)
Noviembre 2003ko Achero Mañas espainiar zinema zuzendari eta gidoigilearen filma bat da, sasidokumental moduan grabatua.
Argumentua
Alfredo idealista Madrila doa kale-antzerkia egiteko asmotan. Kalera irten eta 'Noviembre' taldearekin hainbat ikuskizun egingo ditu.
Sturnira bidens
Sturnira bidens Sturnira generoko animalia da. Chiropteraren barruko Stenodermatinae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Duttaphrynus silentvalleyensis
Duttaphrynus silentvalleyensis Duttaphrynus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Gerizim mendia
Gerizim mendia (Samaritar hebreeraz: ʾĀ̊rgā̊rīzēm; Hebreeraz: הַר גְּרִזִים, Har Gərīzīm; arabieraz Jabal Jarizīm edo جبل الطور Jabal al-Ṭūr), Palestinako Zisjordania lurraldeko Nablus hiriaren hegoaldean dagoen mendi bat da. Zisjordaniako mendi garaienetako bat da, eta 868 metroko altuera du.
Samaritarrentza mendi sakratu izaera du, Jerusalemgo Tenpluaren Mendiaren gain, Bibliako hainbat pasarteen kokalekua baita, tartean Abraham eta Jakoben kanpalekua izan baitzen.
Geranospiza caerulescens
Geranospiza caerulescens Geranospiza generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Tokkoita
Ezaugarriak
Tokkoita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 5 da.
Alfredo Moraza Barea
Alfredo Moraza Barea (Hernani, 1966) gipuzkoar arkeologoa da. Geografia eta Historiako lizentziatua. Erdi Aroari eta Erdi Aro ostea ikertu izan ditu batez ere. Euskal Herriaren hiri- eta landa-populaketari buruzko lanak zuzendu ditu. Gotorleku militarren, ekoizpen-jardueren arkeologiaren eta abeltzaintzaren arkeologiaren azterketan sakondu du.
Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea eta langilea da eta hainbat indusketetan parte hartu du, hala nola Lizarraten (San Adraingo tunela).
Agrio
Sei semeren aita izan zen, horien artean, Tersites. Agrioren seme hauek, Eneori kendu zioten bere erreinua, euren aitari emanez, baina guztiak, aipaturiko Tersites izan ezik, Diomedesen esku hil ziren, Eneoren biloba. Apolodorok, gertaera hauek, greziarren Troiaren aurkako espedizioaren aurretik kokatzen ditu, Higinok, Diomedesek, Troia erori ondoren bere aitona Eneoren zoritxarra jakin zuenean, berehala itzuli eta Agrio kanporatu zuela dio, nork, une horretan, bere buruaz beste egin zuen. Beste iturri batzuen arabera, Diomedesek hil zituen Agrio eta honen semeak.
Agrinion hiriak, Etolia osoko handiena dena, Agrioren omenez hartzen du bere izena.
Bibliografia
Smith, W. (1867). «Agrius», A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology. Boston: Little, Brown & Co, i.82. OCLC 68763679.
Yecla de Yeltes
Yecla de Yeltes Salamancako udalerria da, Tierra de Vitigudino eskualdean dagoena.
Lezama (Araba)
Ospakizunak
Herriko jaiak azaroaren 11n ospatzen dira, San Martinen.
Artea
Lezamako ondare momumentalaren erakusgarri nagusien artean, San Martin eliza nabarmentzen da. Planta laukizuzena duen eliza hau XVI. mendearen amaierakoa da eta kanpoaldeko arkua aipagarria da, landare itxurako forma eta giza errepresentazioengatik.
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian: