cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gorri
Patata gorria
Landarea urterokoa da, hosto-zatitua, lore zuri edo moreak ematen dituena. Landare horren lurpeko zurtoinetako sustrai mamitsua, barazki gisa erabiltzen dena, janari gisa oso erabilia da. Lurpeko zurtoinez gainera agerikoak ere izaten ditu patatak; mordoan hazten dira hauek eta 50 cm inguru luze egiten dira. Hostoak arrautza egiturakoak eta banakako gingilez osatuak ditu, kolorez berde ilunak; lorea, berriz, zuria edo morea izan dezake, eta zurtoinen puntetan kokatua. Biribila, mamitsua eta hazi askokoa izaten du fruitua, kolorez berde argia edo horixka. Patatik glukosa atera daiteke, zelulosa ere bai. Zelulosarekin filmak ikusteko zeluloidea ere egiten da.
Les Monts-Verts
Diru sarrerak
2009an Les Monts-Verts udalerrian 149 unitate fiskal zeuden, 366 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.235 euro zen.
Gorri
Angurria
Angurria edo sandia (Citrullus lanatus) Citrullus generoko eta KucKrbitazeo familiako landare-espezie bat da. Bere fruitua 25 cm-ko diametroa izan dezakeen esfera-elipsoide formakoa da. Azala, berde-zuri kolorekoa eta zurruna da; mamia, berriz, gorri edo hori kolorekoa eta bigunagoa da. Mamia jan daiteke eta zapore gozoa du. Normalean gordin kontsumitzen da. Angurriak urez, bitaminez eta mineralez hornituta dagoen jakia da. Hala ere, kaloria gutxiko elikagaia da.
Marrubia
Marrubiak zenbait landare-espezie herrestariak dira. Basokoak mailukiak ere deitzen dira euskaraz. Fragaria generokoak dira, lurrin hitzarekin erlazionatuta (fraga latinez), oso landuak bere fruitu jangarriarengatik. Barietate komerzializatuenak hibridoak dira. Ohikoena Fragaria x ananassa edo baratze marrubia da bere fruituaren handitasunaren ondorioz.
Fruitutik jaten dena eterio bat da, gorri kolorezkoa, gozoa eta lurrintsua. Lore-zoruaren lodiunea da eta bere funtzioa dela landarearen egiazko fruituak hartzea. Eterio bakoitzean, 150 eta 200 hazi daude hartuta.
Mugurdia
Mugurdia edo masusta-gorria (Rubus idaeus) rubus generoaren espeziea da, Europan eta iparraldeko Asian jatorria duena. Mugurdia oso erraza da landatzen eta oso erraz hedatzen da. Fruituaren zaporea, garratza eta gozoa da, burdin asko du baita C bitamina ere. Ikerketa batzuek diotenez oso onuragarria da minbiziaren kimioprebentziorako. Munduan, mugurdien %90aren produkzioa zukuak eta marmeladak egiteko erabiltzen da, berehala usteltzen direlako.
Sagar gorria
Sagarra munduko frutarik landatuenetarikoa da. Malus generokoa eta Rosaceae familiakoa da. Sagarrondoa da fruitu hau ematen duen zuhaitza. 7.500 sagar-mota baino gehiago daude munduan. Espezie gehienak klima epel eta azpitropikaletan landatu behar dira, eta ezin dira egokitu klima tropikaletarako, hazteko hotza behar baitute sagarrondoek.
Txilindron
Txilindron okela atontzeko moduetako bat da, olio, tipula, baratxuri eta piperraz egiten dena. Saltsa hau oso ohikoa da Iberiar penintsularen iparraldean- Euskal Herrian, Errioxan edo Aragoin- arkumea txilindron erara edo oilasko txilindron erara bezalako plateretan.
Microphis pleurostictus
Microphis pleurostictus Microphis generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Les Monts-Verts
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Gorri
Sagar gorria
Sagarra elikagai garrantzitsu bat izan da klima hotzetan batez ere, eta ziur aski munduko fruta-arbolarik zaharrenetarikoa da. Sagarra, zitrikoekin bat, denbora luzez mantendu daitekeen fruitu bat da. Orain gutxi arte, Asian, Europan eta Estatu Batuetan, sagarra udazken amaiera partean biltzen zen eta negu osoa gordetzen zen ganbara eta bestelako biltegitan, negu hotzean jakiak edukitzeko. Gaur egun, horrelako ohiturak aldatzen doaz, eta uneoro topa ditzakegu sagarrak, mota eta jatorri guztietakoak.
Mahats gorria
Mahatsa (beharbada aitzineuskaraz *banats) sasoika hazten diren fruituak dira, gordinik jan daitezkeenak edota prozesaturik. Mahatsondoak dira mahatsak ematen dituzten landareak, eta mahastiak mahatsondoen multzo handiak. Prozesaturik, mahatsa zukuak, ozpina, muztioa edota ardoa egiteko erabiltzen du gizakiak.
A, B eta C bitaminez aberatsa, mahatsak oligoelementu ugari ditu, organismoak asimilatu ahal izateko oreka egokian. Mahats hazi bakoitza argizariz estalia dago, legamiaz aberatsa. Energetikoa, mineralizatzailea, detoxikatzailea, freskagarria eta libragarria, mahatsak oroimenean eragina du eta zelulen berriztapenean, eta zainen babesean ere. Mahatsa jatea ona da arazo hepatikoak, nerbiosoak edo digestiboak dutenentzat.
Les Monts-Verts
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
Gorri
Elikagaien koloratzailea
Elikagaien kolorazioa, edo kolore-gehigarria, elikagaiei edo edariei gehitzen zaienean kolorea ematen duen edozein tindu, pigmentu edo substantzia da. Likidoak, hautsak, gelak eta pastak dira. Elikagaien kolorazioa elikagaien ekoizpen komertzialean zein sukaldaritza nazionalean erabiltzen da. Elikagai-koloratzaileak elikagaigintzakoak ez diren hainbat aplikaziotan ere erabiltzen dira, hala nola kosmetikoetan, farmazia-produktuetan, etxeko artisautza-proiektuetan eta gailu medikoetan.
Gaur egun, elikagai sintetikoen koloratzailerik ohikoena Allura Red AC da, hainbat izenetatik doan tindu gorri azoque bat, besteak beste, Allura Red, Food Red 17, C.I. 16035, FD & C Red 40, jatorrian harrikatz-mundrunetik fabrikatua izan zen, baina orain petrolioz egina dago nagusiki.
Neoharpoceras
Neoharpoceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko goiko estratuetan eman zen.
Gorri
Elikagaien koloratzailea
Europan, Allura Red AC ez da gomendagarria haurrek kontsumitzeko. Danimarka, Belgika, Frantzia eta Suitzan debekatua dago, eta Suedian ere debekatua izan zen herrialdea 1994an Europar Batasunera batu zen arte. Europar Batasuna k Allura Red AC onartzen du elikagai-koloratzaile gisa, baina Europar Batasuneko herrialdeetako tokiko legeak mantentzen dira, elikagai-koloratzaileak debekatzen dituztenak. Estatu Batuetan, Allura Red AC Food and Drug Administration (FDA) delakoak onartzen du, kosmetiko, sendagai eta elikagaietan erabiltzeko. Tatuaje tinta batzuetan erabiltzen da eta produktu askotan erabiltzen da, hala nola freskagarrietan, haurrentzako botiketan eta kotoizko gozokietan. 2010eko ekainaren 30ean, Interes Publikoko Zientziaren Zentroak (CSPI) FDAk Red 40 debekatzea eskatu zuen.
Les Monts-Verts
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Monts-Verts udalerrian 34 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.820 hektarea erabiltzen.
Gorri
Elikagaien koloratzailea
Benjamin Feingold Kaliforniako alergologo pediatrikoak proposatu zuen 1973an janarien kolorazio artifizialak haurrengan arreta-defizitaren eta hiperaktibitatearen nahasmendua eragiten duela, eta uste publiko hau asko zabaldu da; hala ere, ez dago elikagaien kolorazioak haurrengan hiperaktibitatea eragiten duela dioen baieztapen orokorrik. Hainbat elikagai-koloratzaile genetikoki aurrez prestatuta dauden koloreen eragile izan daitezke, baina ebidentzia ahula da. Koloratzaile sintetikoekin lotuta osasunerako egon daitezkeen arriskuei buruzko kezka publikoak direla eta, enpresa askok pigmentu naturalen erabilera aldatu dute, hala nola karminarena, indipikondoaren kukurutx zanpatuarekin egin baitute. Intsektu hau, jatorriz Mexiko eta Erdialdeko Amerikakoa, Europako Errenazimentuko eskarlata distiratsuak egiteko erabili zen.
Animalien kolorea
Gorria kolore indartsu eta deigarria da, eta esanahi ugari ditu, naturako leku ezberdinetan, animaliak barne, egonda:Lirioaren hostoaren kakalardoa
Les Monts-Verts
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gorri
Animalien kolorea
Oso intsektu berezia da, ur gainean hondoratu gabe ibiltzeko gaitasuna baitu, abiadura handian egiten baitu. Liliaren hostoaren kakalardoa ere igokari bikaina da, horrela hostoak jan eta arrautzak bertan jartzeko.
Pedro Lascuráin Paredes
Hasierako urteak eta ibilbidea
Rancho la Romitan (gaur Colonia Roma) jaio zen, Mexiko Hirian, 1856ko maiatzaren 12an, euskal jatorriko familia batean. Mariano Paredes Arrillaga jeneralaren biloba zen, Mexikoko bitarteko presidentea izan zena 1846an. Bere aita Veracruz eko merkatari oparo bat zen, Mexiko Hirian Angela Paredesekin ezkondu zena.
Gorri
Animalien kolorea
Liliaren hostoaren kakalardoak kolore gorri biziko oskola eta antena luzeak ditu, nahiz eta guztira zentimetro bat baino ez duen neurtzen. Landareei egiten dien kalteagatik izurritetzat hartzen den intsektu hau klima mota ezberdinetan bizi da eta bere biktima gogokoenak lirioak dira.
Eos bornea
Pedro Lascuráin Paredes
Hasierako urteak eta ibilbidea
Bere heziketa, bere garaiko klase aberatsak bezala, nagusiki katolikoa izan zen. Seminario Conciliarrean hasi zituen zuzenbide ikasketak, eta, ondoren, Jurisprudentzia Eskola Nazionalean amaitu zituen. 1880an abokatu titulua lortu zuen.
Gorri
Animalien kolorea
Txori eder bat, kolore gorri biziko lumengatik nabarmentzen dena. Eos bornea edo Lori gorria 30 eta 37 zentimetro bitartekoa da eta Indonesiako uharteetako gunerik hezeenetan bizi da.
Loroen familiako txori horietako bakoitzak ezaugarri bereziak ditu, hala nola gorriarekin eta moko laranja batekin kontrastea egiten duten luma urdinak. Lori gorriak loreen polenaz eta nektarrez elikatzen dira, eta, euren edertasunagatik, harrapatuak izaten dira, ondoren, kaioletan, maskotak bezala bizitzeko.
Les Monts-Verts
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pedro Lascuráin Paredes
Hasierako urteak eta ibilbidea
Mexiko Hiriko Udaleko kide eta Zuzenbide Eskola Libreko zuzendari izan zen. Francisco I. Maderoren agintaldian, 1912ko apirilaren 10etik abenduaren 4ra eta 1913ko urtarrilaren 15etik otsailaren 18ra, Kanpo Harremanetarako idazkaria izan zen.
Gorri
Animalien kolorea
Tximino eder hauek, ilaje gorri kobrezkoak dituztenak, Hego Amerikako baso tropikaletan bizi dira. Tximino ulukari gorria oso arin mugitzen da janaria aurkitzen duten zuhaitzen artean.Tximino ulukari gorriak bere izena bere txistuei zor die, hain indartsuak baitira 5 kilometro baino gehiagora entzun daitezkeela, 50 zentimetroko altuera baino gehiago ez duten animalientzat nahikoa.
Igela tomatea
Oso igel txikia da, 6 zentimetro baino gehiagokoa, eta bere izena ematen dion landarearen antzeko kolore gorria du, bere begi handiak batuz.
Igel tomatea Madagaskarreko oihan hezeetan bizi da, eta bere gorputz osoa ez da gorria, bere sabelaldeak tonu zurbilagoa baitu. Urlehortar horiek ez dira batere kaltegarriak; izan ere, erasoz gero, haien azalak pozoi toxikoa askatzen du, eta hobe da haiekin ez sartzea.
Ekialdeko uhandreaEstatu Batuetan eta Kanadako hegoaldean aurkitu ohi den salamandra mota bat. Ekialdeko uhandrea, kolore ezberdinetakoa izan daiteke, gorri laranja bat barne, eta, gainera, ilargi txiki batzuek, bere gorputza apaintzen dute, 10 zentimetroko luzerarekin.
Ekialdeko uhandrea landaretza ugari duten ibai eta hezeguneetan bizi da, eta bere dieta zizare txiki, intsektu, larba eta arrain ñimiñoek osatzen dute. Bere itxura bereziagatik, maskota bezala ezaguna da.
Beta arraina
Ur gezatako arrain bat, Mekong ibaiaren arroan bizi dena, Asiako hego-ekialdean. Beta arraina oso argia delako eta kolore itxuragatik nabarmentzen da, tonu ezberdinetan dauden barietateak baitaude, gorri bizia barne.
Arrain horiek 6,5 zentimetro inguru neurtzen dituzte, eta planktonaz nahiz intsektu desberdinetako arrautzez elikatzen dira, ez baitaude sakonera txikiko eta mugimendu gutxiko uretan. Hegagorri
Hegagorri edo Kardinal gorria, iparraldeko kardinala bezala ere ezaguna, erdialdeko eta Ipar Amerikako hainbat eremutan bizi den txoria da. Izenak dioen bezala, lumak kolore gorri ederrekoak dira eta tonu bereko gandor bat ere badute.
Kardinal gorriek 20 eta 23 zentimetro artean neurtzen dute eta haziak eta aleak jaten dituzte. Hegazti hauek bikoteak osatzen dituzte eta bitik mugitzen dira, arrak aktiboki parte hartzen du habia eta arrautzen zaintzan, emeari janaria emateaz gain.
Aposematismoa
Aposematismoa fenomeno bat da, zenbait organismok zentzumenei ezaugarri deigarriak ematean datzana, euren harrapariak urruntzera bideratuak. Oso ohikoa da naturan. Hitzak bi greziar erro ditu: APO, "Urrun" edo "aparte" esan nahi duena, eta sema, "Seinale", ohartarazpen seinaleen erabilera bezala itzul daitekeena. Aposematismoa, zentzu batean, kripsi edo kamuflajearen antitesia da, eta erakarpenaren ezberdina da, aurrekoa bezain ohikoa den fenomenoa. Animalien artean ohikoa da aposematismoa defentsa-bitarteko indartsuak dituzten espezieetan, hala nola eztenak, letagin pozoitsuak edo zapore desatsegina dutenetan.
Naturan, kolore gorria oso garrantzitsua da animalien ohartarazpen kolorazioan, aposematikoa ere deitua. Zenbait espeziek kolore hau, oro har, beltzarekin edo beste kolore kontrastatzaile batzuekin konbinatuta erabiltzen dute harrapariei euren toxikotasuna edo zapore txarra adierazteko.
Ile kolorea
Ile gorriarekiko erreakzio kulturalak mespretxutik mirespenera aldatu dira urteetan zehar. Ile gorria, itxuraz, sorginkeria ikur bat zen Europa kristauan, eta, askotan, erru markatzaile bezala ikusten zela esaten da, sorgin bilatzaileen begietan. Hau zein neurritaraino den egiazkoa, ziur asko inoiz ez dugu jakingo, baina bai ile gorria benetan fidagaitza ez zela eta susmoak piztu zituen zerbait zela. Antzinako Egipto n ere, ile gorria Set jainkoarekin lotzen zela esaten da, eta, ondorioz, gorri koloreko pertsonak, sarri, umiliatuak izaten ziren, baita sakrifikatuak ere.
Historian zehar, Sandro Botticelli eta Dante Gabriel Rossetti bezalako artistek ile gorriaren sinbolismo indartsua irudikatu dute margolanetan. Askotan promiskuitatea, sentsualitatea, baldartasuna eta abar iradokitzeko eta beste batzuetan aingerutar idealizazioa. Adibidez, Maria Magdalena ren irudikapenek, bekatua, bertutea, lizunkeria eta kastitatea irudikatzen dute aldi berean, nolabaiteko tentsio estetiko eta kulturala eragiten dute. Zentzu askotan, tentsio honek gizartean ile gorriaren estigmatizazio polarizatua islatu du. Angelikoa edo deabruzkoa, beste mundu batekoa edo sakonki probintziala, ile gorriak bi muturrak irudikatzen ditu.
Odola
Odola (latinetik: sanguis) ehun konektibo likido bat da, ornodun guztietako ilaretan, zainetan eta arterietan zirkulatzen duena. Bere kolore gorri bereizgarria globulu gorrietan dagoen pigmentu hemoglobinikoaren presentziagatik da.
Ehun konjuntibo espezializatu mota bat da, matrize koloidal likidoa eta osaera konplexua dituena. Fase solido bat du (elementu formeak), eritrozitoak (edo globulu gorriak), leukozitoak (edo globulu zuriak) eta plaketak barne hartzen dituena, eta fase likido bat, odol plasmak irudikatua. Fase hauei odol-zatiak ere deitzen zaie, osagai serikoan (fase likidoa) eta osagai zelularrean (fase solidoa) banatzen direlarik.
Bere funtzio nagusia banaketa eta integrazio sistemikoaren logistika da, odol-hodiei (espazio baskularra) eusteak ia organismo osorantz banatzea ahalbidetzen baitu (odol-zirkulazioa).
Odola, zirkulazio umore deitua zen lau humoreen antzinako greko-erromatar teorian.
Odola sortzeko prozesuari hematopoiesia deitzen zaio.
Daltonismoa
Daltonismoa kolore batzuk forma normalean ikusteko ezintasuna da.
Kolorea hautematen duten begiko nerbio-zelula batzuetan pigmentuekin arazo bat dagoenean gertatzen da daltonismoa. Zelula hauei konoak deitzen zaie eta begiaren atzealdea estaltzen duen argiaren aurrean sentikorra den ehun geruzan daude, erretina deritzonean.
- Protanopia: kolore gorririk ez izatea
- Deuteranopia: kolore berderik eza
- Tritanopia: kolore urdinik eza Pigmentu bakarra falta bada, zailtasuna izan dezakezu gorria eta berdea bereizteko, hori baita daltonismo mota ohikoena (deuteranopia eta protanopia). Pigmentu desberdin bat falta bada, zailtasuna izan dezakezu kolore urdina eta horia ikusteko (tritanopia). Kolore urdin eta horientzako daltonismoa duten pertsonek sarritan arazoak izaten dituzte kolore gorri eta berdeak identifikatzeko.
Daltonismoaren formarik larriena akromatopsia da. Pertsona batek kolorerik ikusi ezin duen afekzio arraro bat da, soilik grisezko itzalak.
Daltonismo kasu gehienak arazo genetiko baten ondorio dira, hau da, jaiotzetik agertzen den arazoa. Oso emakume gutxi dira daltonikoak, eta 10 gizonetik batek, gutxi gorabehera, daltonismo motaren bat jasaten du. Gizonen %8 eta emakumeen %0,5 hain zuzen. Ishihara koloreen testa erabiltzen da daltonismoa diagnostikatzeko.
Artritis erreumatoidea eta beste afekzio batzuk tratatzeko erabiltzen den droga hidroxiklorokinak (Plaquenil) ere daltonismoa eragin dezake.
Historiaurrea
13B kobazuloaren barruan, Pinnacle Point, Hegoafrikako kostaldean, aurkitutako toki arkeologiko batean, paleoantropologoek, orain dela 170.000 edo 40.000 urteko aztarnak aurkitu zituzten, 2000. urtean. Harri aro ko gizarteak, haien gorputzak koloreztatzeko erabilitako, okrea karrakatuz, kolore gorria hura, burdin oxidatutik lortzen zutela pentsatzen da.
Aurrerago, Hematita hauts gorria ere aurkitu zen hilobi batean, hondakinen artean, Pekinetik gertu dagoen Zhoukoudianeko haitzulo multzo batean. Gune hau, duela 700.000. urte existitzen dela estaten dute. Uste da, hematitek, hildakoei egindako eskaintza batean odola sinbolizatzeko erabili izanten zela hauts gorri hura.
Gorria, zuria eta beltza izan ziren artistek Goi Paleolitoa ren aroan erabili zituzten lehenengo koloreak, pigmentu naturalak izan ziren, adibidez,  gorri okrea eta burdin oxidoa, hauek eskuragarri zituztelako bizi ziren tokian. Tindu otxar landarea, Europan, Afrikan eta Asian asko hazi zen, honen sustraia, gorri bihur daiteke, gorri okre bat emanez. Espainian, Altamirako leitzean, okre gorriz koloreztatutako bisonte baten margoa dago, K.a. 15,000 eta 16,500 artekoa.
Kermes izeneko tinte gorri bat, Neolito Aro an, Kermes generoko intsektu baten emeen gorputzak lehortu eta zanpatuz hasi zen, nagusiki Kermes vermilio. Intsektuak zuhaitz batzuen izerdian bizi dira, bereziki Kermes haritzak, eskualde mediterraneotik gertu. Kermes flaskoak aurkitu dira Neolitoko ehorzketa batean. Beranduago, erromatarrek erabili zuten, hau, Espainiatik inportatu zuten. Porphyrophora hamelii-ren (armeniar kuxkuxeroa) tinte ezberdin bat egin zen, zenbait belarren sustraietan eta zurtoinetan bizi ziren ezkata intsektuekin.
Antzinako Historia
Antzinako Egipton, gorria, bizitzarekin, osasunarekin eta garaipenarekin lotzen zen. Egiptoarrek, okre gorriz margotzen ziren ospakizunetan. Egiptoko emakumeek, okre gorria erabiltzen zuten masailak eta ezpainak gorritzeko kosmetiko gisa, henna ere erabiltzen zuten, ilea tintatzeko eta azkazalak margotzeko.
Antzinako Txinan, artisauak gorriz eta beltzez margotutako zeramika egiten zuten, Yangshao kulturaren garaian (K.a. 5000-3000). Gorriz margotutako egurrezko katilu bat aurkitu zen Neolitoko toki batean, Yuyaon, Zhejiangen. (K. a. 770 - K. a. 221). Han, dinastian zehar (K. a. 200). Txinatar artisauek pigmentu gorri bat egin zuten, berun tetroxidoa, chien brontzea deitu zutena, hau berunezko pigmentu zuria berotuz lortzen zuten. Egiptoarrek bezala, landare zoroenaren tinte gorri bat egin zuten, zetazko oihala tintatzeko, eta baita ere, laka gorria egiteko.
Berun gorria edo berun tetroxidozko pigmentua, gorria bezala erabiltzen zen Persiar eta Indiako miniaturazko margoetan, baita europar artean ere, non minio deitzen zen.
Indian, ilehoria antzinatik erabili izan da tintea egiteko. K.a. 3.000an, tindatutako kotoi zati bat aurkitu zen leku arkeologiko batean, Mohenjo-daron. Mendez-mende indiar monje eta ermitauek euren tunikak tindatzeko erabili zuten.
Amerikako lehen biztanleek, beren gorrimin bizi propioa zuten, kukurutxaz egina, Europa eta Ekialde Ertaineko Kermes sendikoen familia bereko intsektu bat, Opuntia edo nopal landareaz elikatzen dena. Peruko hilobietan, gorriz tindatutako ehunak aurkitu dira, Paracas kulturakoak (K. a. 800).
Gorria, erregetzaren ehorzketetan ere agertu zen maien hiri-estatuetan. Erregina Gorriaren Hilobian, XIII. Tenpluaren barruan, Palenqueko aurrean dagoen maien hirian (6000-700 dC), emakume noble baten eskeletoa eta zeremonia-gaiak zinabrioz egindako hauts gorri distiratsuz estalita zeuden erabat.
Antzinako Grezian eta antzinako Kretako zibilizazio minoikoan, gorria, muraletan eta tenplu eta jauregien apainketa polikromatuan erabiltzen zen. Greziarrak pigmentu gisa, berun gorria erabiltzen hasi ziren.
Erromatarrek marra gorridun togak erabiltzen zituzten oporretan, eta ezkontza bateko neskalagunak flammeum izeneko txal gorri bat erabiltzen zuen. Gorria estatuak eta gladiadoreen larrua koloreztatzeko erabiltzen zen. Gorria ere armadarekin lotutako kolorea zen; erromatar soldaduek tunika gorriak janzten zituzten, eta ofizialek paludamentum izeneko geruza bat erabiltzen zuten, tintearen kalitatearen arabera, gorrixka, iluna edo purpura izan zitekeena. Erromatar mitologian, gorria, gerraren jainkoarekin lotua dago. Garaipen bat jaso zuen erromatar jeneral batek gorputz osoa gorriz margotu zuen bere lorpenaren omenez.
Erromatarrei kolore distiratsuak gustatzen zitzaizkien, eta erromatar hiribildu asko horma-irudi gorri biziekin apainduta zeuden. Mural askorentzat erabilitako pigmentua bermelloia deitzen zen, eta mineral zinabriarretik zetorren, merkurio mineral arrunt bat. Antzinako gorririk onenetako bat izan zen: pinturek bere distira mantendu dute hogei mende baino gehiagoz. Erromatarek, zinabrioaren iturria, Almadenetik gertu zegoen mina talde batean zegoen, Madrileko hego-mendebaldean, Espainian. Meategietan lan egitea oso arriskutsua zen, merkurioa oso toxikoa baita; meatzariak, esklaboak edo presoak ziren, eta zinabrio meategietara bidaliak izatea heriotza birtualaren epaia zen
Europan
Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, gorria maiestate eta autoritate koloretzat hartu zen Bizantziar Inperioa n, Europako printzeek eta Erromatar Eliza Katolikoak. Eliza Katolikoaren erritualetan ere paper garrantzitsua izan zuen, Kristoren odola eta martiri kristauak sinbolizatuz. Gorria bizantziar enperadoreen estandartearen kolorea zen. Mendebaldeko Europan, Karlomagno enperadoreak, bere jauregia gorriz margotu zuen, bere autoritatearen sinbolo nabarmen bat bezala, eta oinetako gorriak erabili zituen bere koronaketan. Erregeak, printzeak eta, 1295etik aurrera, erromatar kardinal katolikoak, ohitura gorriak erabiltzen hasi ziren. Abbe Sugerrek, Paris kanpoaldean, Saint Denis basilika berreraiki zuenean, XII. mendearen hasieran, beirateak gehitu zituen, urdin kobalto kolorekoak eta kobrez tindatutako gorri kolorekoak. Horrela, basilika argi mistiko batez bete zuten. Laster gehitu zitzaizkien beirateak Frantzia, Ingalaterra eta Alemaniako katedralei.
Erdi Aroko pinturan, gorria, irudi garrantzitsuenei arreta deitzeko erabiltzen zen; bai Kristo eta bai Ama Birjina, eskuarki, mantu gorriz margotuak izan ziren.
Arropa gorria estatus eta aberastasun ikurra zen. Kardinalek eta printzeek ez ezik, merkatariek, artisauek eta herriko jendeak ere erabili zuten, batez ere, jaiegun edo ospakizun berezietan. Jende arruntaren arroparen tinte gorria, tinctorum ilehoriaren sustraiez egina zegoen, landarerik zoroena. Kolore hau, eguzkitan edo garbitzean erraz desagertu zen. Aberatsak eta aristokratak, kermes edo karminez tintatutako arropa gorrixkak janzten zituzten, ezkata emeen intsektu txikietan azido karminikoz eginak, Ekialdeko Europako eta Mediterraneo inguruko haritzen hostoetatik bizi zirenak. Intsektuak bildu, lehortu, birrindu eta osagai ezberdinekin irakin ziren prozesu luze eta konplexu batean, eskarlata distiratsu bat eragiten zuena.
Brazil in, Erdi Aroko beste kolore gorri ezagun bat izan zen. Indian, Malaysian eta Sri Lankan hazitako sapanwood zuhaitzetik dator. Antzeko zuhaitz bat, brazilwood izenekoa, Hego Amerikako kostaldean hazi zen. Egur gorria zerrautsean ehotu zen eta soluzio alkalino batekin nahastu zen koloragarri eta pigmentuak lortzeko. Mundu Berriko esportaziorik errentagarrienetako bat bihurtu zen eta bere izena Brasilgo nazioari eman zion.
Asian
Gorria, kolore garrantzitsua izan da txinatar kultura n, erlijioa n, industria n, moda n eta gorte ko erritualean antzinatik. Zeta, jada, Han dinastian ehundu eta tintatuta izan zen (K.a. 25-220). Txinak zetaren fabrikazioaren monopolioa zuen, VI dC mendera arte, Bizantziar Inperioan sartu zenean. XII. mendean, Europara etorri zela.Han dinastia ren garaian, txinatar gorria, gorri argi bat zen, baina Tang dinastian, tinta eta pigmentu berriak aurkitu ziren. Txinatarrek, hainbat landare erabili zituzten tinta gorriak egiteko, horien artean, azafraiaren loreak (Carthamus tinctorius), Kao-liang izeneko sorgo landare barietate baten arantzak, zurtoinak eta alburaren zura. Pigmentuetarako, zinabriarra erabili zuten, eta horrek laka txinatarraren bermellon edo "gorri txinatar" ospetsua sortu zuen.
Gorria oso garrantzitsua izan zen txinatar filosofian. Mundua bost elementuz osatuta zegoela uste zen: metala, egurra, ura, sua eta lurra, eta bakoitzak kolore bat zuela. Gorria, suarekin lotuta zegoen. Enperadore bakoitzak, bere igarleek, bere erregealdira oparotasun eta zorionik handiena ekarriko zuen kolorea aukeratu zuten. Zhou, Han, Jin, Song eta Ming dinastietan, gorria, kolore nobletzat hartzen zen, eta gorteko zeremonia guztietan agertzen zen, koroetatik hasi eta sakrifizio eta ezkontza eskaintzetaraino. Maila handiko intsignia zen. Song dinastian (1279), goiko hiru lerroetako funtzionarioek arropa moreak janzten zituzten; laugarren eta bosgarren lerrokoek gorri distiratsua zeramaten; seigarren eta zazpigarren mailakoek berdez janzten ziren; eta zortzigarren eta bederatzigarren lerroek urdinez janzten ziren. Gorria errege ohorezko zaindariek erabiltzen zuten kolorea zen, eta inperioko familiaren zalgurdien kolorea. Familia inperiala bidaiatzen ari zenean, zerbitzari eta funtzionario laguntzaileek aterki gorri eta moreak zeramatzaten. Talentua eta handinahia zuen funtzionari bati buruz, esaten zen "hain gorria da purpura bihurtzen dela".
Txinako arkitektura inperialean ere agertu zen. Tang eta Song dinastietan, jauregietako ateak, orokorrean, gorriz margotzen ziren, eta nobleek, sarri, euren etxe osoa gorriz margotzen zuten. Txinatar literaturako lanik ospetsuenetako bat, Un sueño de mansiones Rojas de Cao Xueqin (1715-1763), etxe horien harresien barruan beren bizitza ikuspegi publikotik kanpo igaro zuten emakume nobleen bizitzei buruzkoa zen. Ondorengo dinastietan, gorria, tenpluetako hormetarako eta egoitza inperialetarako gordeta zegoen. Qing dinastiako gobernariek Ming-a konkistatu eta Beijingo Hiri Debekatua eta Jauregi Inperiala bereganatu zituztenean, horma, ate, habe eta pilare guztiak gorriz eta urre-kolorez margotu ziren.
Gorria ez da sarri erabiltzen txinatar pintura tradizionaletan, gehienetan tinta beltza paper zuriaren gainean, batzuetan, berde pixka bat erantsita, zuhaitz edo landareentzat; baina artistaren izena duten zigilu borobil edo karratuak gorriak dira tradizioz.
XVI. eta XVII. mendeetan
Pintura errenazentistan, gorria ikuslearen arreta erakartzeko erabiltzen zen; horregatik, askotan, Kristoren, Ama Birjina ren edo beste pertsona garrantzitsu baten mantu edo jantziaren kolore gisa erabiltzen zen. Venezia n, Tiziano gorrien maisua zen, bereziki bermiloia erabiltzen zuen; pigmentuen geruza asko erabiltzen zituen, eta argia pasatzen uzten duten esmalte erditransparente batekin nahasten zituen kolore argitsuago bat sortzeko. Errenazimentuan, merkataritzarako bideak Mundu Berri ra ireki ziren, Asiara eta Ekialdera, eta pigmentu gorri eta tindu barietate berriak inportatu ziren Europara, gehienetan Venezia, Genova, Sevilla edo Marseillatik. Venezia XV. mendeko artista eta koloratzaileentzako pigmentuen inportazio eta fabrikaziorako hiri oso garrantzitsua izan zen; Vendecolori izeneko veneziar pigmentu saltzaile batek 1534tik saltzen zituen bermiloia eta kermesa. Kolore gorrian espezializatzen ziren tindadore-gremioak sortu ziren Venezian eta Europako beste hiri handi batzuetan. Tindu ohikoena egiteko erabiltzen zen landarea otxarra zen; kolore gorri laranjako tindu bat ekoizten zuen, merkatari eta artisauen arropa tindatzeko erabiltzen zena. Aberatsen jantziak egiteko erabilitako tindua kermesa zen, haritzaren adar eta hostoez elikatzen zen tamaina txikiko intsektuak zapalduz egina. Diru gehiago zutenentzat gorrimin poloniarra zegoen, “kermes vermilio” edo "San Joanen odola" bezala ere ezagutzen zena, “margodes polonicus”-ak intsektuak zapalduz lortzen zena. Kermes arruntak baino gorri biziagoa zuen. Barietaterik garestiena Armeniako kermesa delakoa zen, Porphyophora hamelii izeneko intsektuak birrinduz egina. Veneziako pigmentu eta tindu merkatariek produktu hauek guztiak inportatu eta saltzen zituzten, eta euren kolore propioa ere ekoiztu zuten, Veneziako gorria izenekoa, Europako gorririk garestiena eta finena zela esaten zuten. Veneziarrek erabiltzen zuten osagai sekretua artsenikoa zen, kolorea argitzen zuena.
Baina XVI. mendearen hasieran, gorri berri eta distiratsu bat agertu zen Europan. Hernan Cortés espainiar konkistatzaileak eta bere soldaduek Azteka Inperioa 1519-1521ean konkistatu zutenean, aztekek zilar eta urreaz gain beste altxor bat zutela ohartu ziren. Kukurutxa txikia izeneko intsektua aurkitu zuten, kaktus-landareetan bizi zen intsektu bat, lehortu eta birrintzen zirenean pigmentu gorri bat zutena. Mexikoko kukurutxa, Europako kermes barietateak ez bezala, urtean hainbat aldiz uzta zitekeen. Gainera, Poloniako kermesa baino hamar aldiz indartsuagoa zen. Bereziki zeta, saten eta luxuzko beste ehunetan erabili zen. 1523an Cortesek lehen aldiz bidali zuen Espainiara, eta laster, kukurutxa Europako portuetara iristen hasi zen espainiarren galeioetan.
Hasieran, Veneziako eta beste hiri batzuetako tindalarien gremioek euren produktuak babesteko kukurutxa debekatu zuten, baina kukurutxaren kalitatezko gorriari aurre egitea ezinezkoa izan zen. XVII. mendearen hasieran kardinal, bankari, gortesau eta aristokraten luxuzko jantzientzako gorririk gogokoena zen.
Errenazimentu goiztiarreko margolariek aintzinako bi pigmentu tradizional erabili zituzten, klarionarekin nahastutako tinduz eginak: intsektuez egindako kemesa eta otxar landareaz egindako alizarina. Kukurutxaren etorrerarekin, hirugarren bat zuten, karmina. XV. eta XVI. mendeetako ia margolari famatu guztiek erabili zuten, Rembrandt, Vermeer, Rubens, Anthony van Dyck, Diego Velázquez eta Tintoretto k barne. Beranduago Thomas Gainsborough, Seurat eta J.M.W. Turner rek erabili zuten.
XVIII. eta XIX. mendeetan
Frantziako Iraultza n, jakobino ek eta beste alderdi erradikalago batzuek bandera gorria hartu zuten; Frantzia ko gobernuak larrialdi egoera deklaratzeko jartzen zituzten bandera gorrietan inspiratuta. Horietako askok, frigiar txano edo askatasun txapel gorri bat zeramaten, Antzinako Erroma n askatutako esklaboek erabilitako txanoen modura modelatua. Izu Garaian kapela gorridun emakumeak gillotinaren inguruan biltzen ziren exekuzio bakoitza ospatzeko, hauek "gillotinaren furiak" deitzen ziren. Izu Garaia n (1792 eta 1793) erabilitako gillotinak gorriz margotuak edo egur gorriz eginak zeuden. Izu Garaian, gorriz margotutako “askatasuna” izeneko emakume baten estatua bat jarri zuten plazan gillotinaren aurrean. Izu Garaia amaitu ondoren, Frantzia, urdin, zuri eta gorri koloreetara itzuli zen. Bertako gorria, Paris hiriko kolore gorri eta urdinetatik hartu zuten, San Denis en kolore tradizionala baitzen, Parisko kristau martiri eta patroi santua. XIX. mendearen erdialdean, gorria mugimendu politiko eta sozial berri baten kolore bihurtu zen: sozialismoa. Langile mugimendua ren, 1848ko Frantziako Iraultzaren, 1870eko Parisko Komuna ren eta Europa osoko alderdi sozialisten banderarik ohikoena bihurtu zen.
Industria Iraultza Europa osora hedatu zen heinean, kimikariek eta fabrikatzaileek tindu gorri berriak bilatu zituzten, ehun asko fabrikatzeko erabil zitezkeenak. XVIII. mendean eta XIX. mendearen hasieran Turkiatik eta Indiatik Europara inportatutako kolore famatu bat Turkiar gorria izan zen, Frantzian rouge d 'Adrinople bezala ezagutzen zena. 1740ko hamarkadatik aurrera, kolore gorri distiratsu hau Ingalaterran, Herbehereetan eta Frantzian kotoizko ehunak tindatzeko edo inprimatzeko erabili zen. Turkiar gorriak otxarra erabiltzen zuen koloratzaile gisa, eta prozesua nahiko luzea eta konplexua zen: oihalak oliba olio, ardi simaur eta beste osagai batzuetan beratzen ziren. Ehuna garestiagoa zen, baina karminaren antzeko gorri distiratsu eta iraunkor oso erakargarri bat zeukan, oso egokia zena kotoiarentzat. Ehun hauek Europatik Afrikara, Ekialdera eta Amerikara esportatuak izan ziren. 1826an Pierre-Jean Robiquet kimikari frantziarrak alalizarin konposatu organikoa aurkitu zuen, eta garaiko tindu gorri ezagunena bihurtu zen. 1868an, Carl Graebe eta Liebermann kimikari alemaniarrek, harrikatz-mundruna erabiliz, alizarina sintetizatzea lortu zuten. Gorri sintetikoa tindu naturala baino merkeagoa eta iraunkorragoa zen, horregatik, Europan otxarra landatzeari eta Latinoamerikako kuxkuxeroak inportatzeari utzi zioten.
XIX. mendeko artistak, gorria emozio espezifikoak eragiteko erabil zitekeela ohartu ziren, eta ez bakarrik natura imitatzeko. Kolorearen teoria sistematikoki ikertu zuten, eta ondorioz, gorria eta berdea bezalako kolore osagarriak elkarren ondoan jartzen zirenean margolanak indarra hartzen zutela konturatu ziren. Adibidez, Vincent van Gogh-ek gogoz jarraitu zituen ikerketa hauek.
XX. eta XXI. mendeetan
XX. mendean, gorria Iraultzaren kolorea zen; 1917ko Boltxebike en Iraultzaren eta 1949ko Txinako Iraultzaren kolorea izan zen, eta, geroago, Iraultza Kulturalarena. Mundu guztian zehar, gorria alderdi komunisten kolorea zen.
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Alemaniako industria kimikoak bi pigmentu gorri sintetiko berri asmatu zituen: kadmio gorria (bermelloi naturalaren kolorea) eta Marte gorria (okre gorri sintetiko bat). Henri Matisse (1869-1954) margolari frantziarra izan zen kadmio gorria erabili zuen lehen margolarietako bat. Kolorea margolanaren elementu nagusi gisa erabili zuen XX. mendeko lehen artistetako bat Matisse izan zen. Emozioak eragiteko aukeratzen zituen koloreak: "Horrelako urdin bat arimara arte iristen zaizu", idatzi zuen. Gorria eta berdea kolore osagarriak direnez, elkarren ondoan jartzen direnean indarra ematen diete elkarri: "Nire kolore-aukeraketa ez da teoria zientifikoan oinarritzen; behaketan, sentimenduetan, esperientzia bakoitzaren benetako izaeran... oinarritzen da. Nire sentimenduekin bat datorren kolorea bilatzen saiatzen naiz" idatzi zuen.
Beranduxeago, Mark Rothko (1903-70) artista estatubatuarrak ere gorria erabili zuen, modu sinpleago batean, kolore ilunak jartzen zituen oihal handietan, emozio sakonak sortzeko. Rothkok kolorea "tresna bat besterik ez zela" ikusi zuen eta bera giza emozioak adierazten interesatua zegoen: tragedia, estasia, galbidea, etab.
Rothko ere pigmentu sintetiko berriak erabiltzen hasi zen, baina ez beti emaitza onekin. 1962an Harvardeko Unibertsitatea ri mural handi batzuk egin zizkion, eta margolan hauen kolore nagusiak arrosa ilun eta gorrimina ziren. Arrosa eta gorrimin tonu gehienak egiteko kolore tradizionalak nahastu zituen; ultramarino sintetikoa, urdin zeramikoa eta zuri titanioa, baina bi beltz organiko berri ere erabili zituen: Naptol a eta Litola. Naptolarekin margotutakoak emaitza ona eduki zituen, baina Litola kolorez aldatzen zen argiaren eraginpean. Bost urtetan, arrosa eta gorriak urdin argi bihurtzen hasi ziren, eta 1979an margolanak hondatu egin zirenez, eraitsi egin behar izan zituzten.
Artean erabilitako pigmentu gorri nagusiak
Michel Pastoureau historialariak Gorria: kolorearen Historia liburuan idatzi zuen: "Gorria kolore arketipikoa da, gizakiek hainbat tonutan menderatu, fabrikatu, berregin eta aztertu zuten lehen kolorea". Hala da, gorriak kultura bisuala menderatu du mendeetan zehar. Erreforma Protestantea ren etorrerarekin, ordea, jendeak kolorea beste begi batzuekin ikusten hasi zen eta bere nagusitasuna desagertzen hasi zen. Gaur egun, tonu urdinak eta berdeak gorriak baino erabiliagoak dira mendebaldeko artean. Baina, gorrimin, bermiloi, kardinal edo eskarlata bezalako gorriak oraindik bere indarra mantentzen dute kulturan. Alegia, artelan gorriek dituzte prezio altuenak enkanteetan.
Okre gorria
Okrea hermatitaz osatuta dago eta lur koloreko marroi, laranja eta hori tonuak dituen pigmentu naturala da. Duela 250.000 urte, Neanderthalek okre gorria erabiltzen zuten, orain Herbehereak deitzen diogun zonalde batean. Zientzialari batzuen ustez, lehen kultura horiek kolorea beren gorputzetan apaingarri gisa jartzen zuten; beste batzuen ustez, baliteke modu praktikoagoan erabili izana, beharbada, itsasgarri edo animalien larruak biguntzeko metodo gisa. Beranduago, Goi Paleolitoa n, lehen artistek pigmentua pintura bezala erabiltzen hasi ziren. Adibidez, Zestoako Ekain haitzuloan hainbat zaldi eta bisonte gorri ilunak okrez margotutakoak dira, eta orain dela 14.000-13.000 urteen bitartean egindakoak dira.
Zinabrioa
Faraoia k Egipto gobernatzen hasi zirenerako, zinabrioa erabiltzen hasi zenean ekoizpen artistikoan erabilitako gorri kopurua biderkatu egin zen, eta hau, oso toxikoa zen merkurio sulfuro natural bat zelako. Antzinako erromatarrei izugarri gustatzen zitzaien pigmentu gorri distiratsu hau, eta garai hartan oso prezio altuan saltzen zuten. Plinio Gazteak, zinabrioak Afrikako okre gorriak baino 15 aldiz gehiago balio zuela idatzi zuen. Batzuetan, Koliseo tik garaile irteten ziren gladiadoreak mineral gorri distiratsuarekin apainduak izaten ziren Erromako kaleetan zehar desfilatu aurretik. Zinabrioa, Ponpeiako goi klaseko hiribilduen hormetan, apaingarri gisa, ere agertu da. Beranduago, Txinan XII. mendetik aurrera ekoitzitako lakaren sinonimo bihurtu zen zinabrioa. Garai hartan egindako luxuzko artikulu hauek zinabrio gorri hautsez koloreztatuak izaten ziren.
Minioa
Zinabrioa bezala, minioa ("berun gorria" ere deitua) oso material pozoitsua da eta adituek lehen pigmentu sintetikotzat hartzen dute. Erromatarrek berun zuria tenperatura altuan berotzen zuten pintura sortzeko. Bere tonu laranja deigarria marmol eta urrea rekin konbinatzen zituzten, eta sarri idazkunetarako erabiltzen zen. Geroago, Erdi Aro ko ilustratzaileek eskuizkribu argiztatuak egiteko erabiltzen zuten pigmentua. India eta Persiako artista mogolen artean oso ezaguna izan zen XVII eta XVIII. mendeetan. Minioa hainbeste erabiltzen hasi zirenez, beren margolanei "miniatura" deitu zieten.
Vincent van Gogh-ek asko erabili zuen berun gorria, eta hau, gaur egungo kontserbadoreek gorrotatzen duten erabakia da. Alegia, argipean jartzean minioa "zuritu" egiten da eta horregatik, margolari holandarraren lan ospetsu askotan tonu gorriak denborarekin desagertu egin dira.
Bermiloia
Antzinako autoreek "bermiloi" hitza erabili zuten zinabrioa ehotuta sortzen zen pigmentua deskribatzeko. Baina, bermiloiak ere kolorearen bertsio sintetikoari egiten dio erreferentzia. Hau, Erdi Aroan alkimista arabiarrek Mendebaldera ekarri baino milaka urte lehenago Txinan sortu zen. Bermiloia, margolari errenazentistek erabili zuten; adibidez, Tiziano bere margolanetan luxuzko gorriak erabiltzeagatik ospetsua da. Pigmentua laranja-gorrixka kolorekoa den arren, eguzki argiaren eraginpean dagoenean kolorea ilundu daiteke, beltzera iritsi arte.
XVI. mendetik aurrera, bermelloia oso ezaguna egin zen eta pigmentuaren industria asko garatu zen, lehenik Venezian, eta geroago Herbehereetan eta Alemanian. Ondorioz, leku guztietako apaletan agertu ziren bermelloiez eginiko margolanak. Azkenean, nahiz eta, minioa baino garestiagoa izan eta oso egonkorra ez izan, bermiloia minioa baino erabiliagoa eta ezagunagoa bihurtu zen.
Karmina
Indipikondoaren kukurutxak Mundu Berriko hirugarren esportaziorik baliotsuena bihurtu ziren XVI. mendean, urrearen eta zilarraren atzetik. Intsektu zuri horiek lehortu eta zapaltzen zirenean, tonu gorri biziko pigmentua sortzen zuten. Hasieran tindagai gisa erabiltzen zen arren, kukurutxa laster bihurtu zen "karmina" izeneko pintura. XV eta XVI. mendeko margolariek erabili zuten, Rembrandt, Anthony van Dyck, Rubens eta Vermeer adibidez.
Ondorengo mendeetan ere erabilia izan zen, adibidez J.M.W. Turner eta Thomas Gainsborough-en lanetan. Karminak, esmalte gorri aberatsa sortzen zuen arren, eguzkiaren argiarekin desagertzeko joera zuen. Joshua Reynoldsen (XVIII. mendeko margolaria) konposizioek arazo hau izan zuten; gaur egun berak erretratatutako pertsonak zurbil eta mamu-itxuraz ikusten dira, marmolezko eskulturen itxura dute.
Kadmio gorria
Mende batzuk igaro ziren pigmentu gorriaren berrikuntzak egin baino lehen. 1817an, kimikari alemaniar batek elementu berri bat aurkitu zuen, kadmioa, hau kolore hori eta laranja tonu berriak sortzeko oinarri bihurtu zen. Baina kadmio gorria 1910era arte ez zen produktu komertzial gisa erabili, bermelloiaren alternatiba gisa agertu zen. Henri Matisse izan zen pigmentu berria arrakastaz erabili zuena.
Sinbologia eta esanahia
Kolore gorria kolorerik bizienetako bat da, eta, hori ikusita, emozioak azkar sortzen ditugu, gure arreta erakarriz. Publizitate-iragarki batzuetan, gorria arreta-puntu gisa erabiltzen da berehalako mezuetan, hala nola azken orduko eskaintzetan edo deskontuetan. Adibidez, gorritu egiten gara. Maitasuna eta gorrotoa gorriarekin lotzen dira, arrosa eta beltza izan direlarik hurrenez hurren egokitutako bigarren koloreak. Bizipoza, dinamikotasuna eta debekatutakoa ere gorriaren ezaugarriak dira. Fondo gorri baten gainean, gogora ekarri nahi den emozioa edo ekintza, kolore zurian nola erabili ohi den ere ikus dezakegu, haren eraginkortasuna handitzeko, hala nola "ahora", "Felicidad", "Rebajas", etab.
Maila psikologiko/kulturalean, gorria pasioarekin, arriskuarekin eta energiarekin lotzen da. Kolore hau, apetitu handitzearekin lotuta dago, horregatik, janari pefabrikatuetako marka askok, bere logotipoetan erabiltzen dute, baita bere lokaletako espazioen diseinuan ere. Emozio biziak pizten dituen bezala, gorria ere bere eraginaren mende egoten da, eta, horregatik, lokalen diseinu askok kolore hori erabiltzen dute. Horrela, pertsonek establezimenduan behar baino denbora gehiago ez igarotzea lortzen da, eta bezeroen jarioa etengabea izatea.
Atentzioa deitzen duen kolorea
Gorria, gure arreta gehien erakartzen duen kolorea da. Inkestek erakusten dutenez, ikusgarritasunarekin, hurbiltasunarekin eta arrotzekin gehien lotzen den kolorea da. Baita dinamismoarekin eta jarduerarekin.
Moda modernoan, Erdi Aro ko pinturan bezainbeste erabiltzen da gorria; ikuslearen begiak, arreta-gune den pertsonarengana erakartzen duelako. Gorriz jantzitako pertsonak, gertuago daudela dirudiela esaten ohi da, nahiz eta distantzia berean egon, berdez jantzitako pertsona bat, urrunago dagoela ematen du. Monarka, presidentegaien emazteak eta beste ospetsu askok, gorriz janzten dira jendetzan distantziatik ikusteko. Sorosleek eta langile batzuek ere erabili ohi dute. Gorria deigarria denez, maiz erabiltzen da publizitatean. Esan ohi da gorriz egindako iragarki bat, sailagoa dela irakurtzeko, hala ere, “Cocacola” markak, fama handia hartu du, nahiz eta, haien iragarki gehienetan, gorria bermatu. Demostratu egin da, nahiz eta kolore saila izan irakurtzeko, atentzio handia deitzen duela, eta ondorioz, eragin oso onuragarria du publizitatean.
Kemena eta sakrifizioa
Inkestek erakusten dutenez, gorria kemenarekin gehien erlazionatzen den kolorea da. Mendebaldeko herrialdeetan gorria martiri eta sakrifizioen ikurra da, odolarekin duen loturagatik. Erdi Arotik aurrera, Aita Santua eta Erromatar Eliza Katolikoko kardinalak kolore gorria janzten zuten Kristoren odola eta martiri kristauak sinbolizatzeko. Lehen Gurutzadan, soldadu kristauen banderak, zelai zuri batean gurutze gorri bat irudikatzen zuen, San Jurgiren gurutzea hain zuzen ere. Tradizio kristauaren arabera, San Jorge Diokleziano enperadorearen goardietako kide zen erromatar soldadu bat zen, honek fede kristauari uko egin zion eta, ondorioz, martirizatua izan zen. San Jurgi ren gurutzea Ingalaterrako Bandera bihurtu zen XVI. mendean, eta orain Erresuma Batuko banderaren parte da, baita Georgiako Errepublikako banderarena ere. 1587an, Maria Eskoziako Erreginari Isabel I.a erreginaren aurkako traizioa leporatu zitzaion. Honek, alkandora gorri bat zeraman exekuzioan, martiri errugabea zela aldarrikatzeko.
Krimeako Gerran, Lerro Gorri mehea, Balaklabako guduko (1854) gertaera ospetsu bat izan zen. Eskoziako Menditar Infanteriako lerro mehe batek, marinel errealen eta turkiar infanteriako soldaduen laguntzarekin, errusiar zalditeria karga bat botatzea lortu zuen. Britainiar prentsan oso zabaldua izan zen ausardiaren adibide bezala, eta britainiar kondaira militar bihurtu zen.
XIX. mendeko, Stephen Cranek Amerikako Gerra Zibilari buruz idatzitako “Balioaren intsignia gorria” nobelan, intsignia gorriak zaurien odola irudikatzen zuen eta, bere esanetan, soldaduek intsignia gorrien bidez froga zezaketen euren balioa.
Maitasuna, arrosa gorria eta San Valentin
Gorria maitasunari gehien lotzen zaion kolorea da, arrosarekin batera. Bihotzaren eta arrosa gorriaren kolore sinbolikoa da, maitasun erromantikoarekin edo gorteko maitasunarekin eta San Valentin egunarekin oso lotuta dago. Greziarrek eta hebrearrek gorria maitasunaren eta sakrifizioaren sinbolotzat jotzen zuten.Roman de la Rose, arrosaren erromantzea, XIII. mendeko olerki frantses bat, Erdi Aroko literatura lanik ezagunenetako bat izan zen. Lorategi itxi batean, arrosa gorri baten egilearen bilaketa alegorikoa kontatzen zuen, maite zuen emakumea sinbolizatzen zuena, hau, maitasunaren alderdi guztien deskribapena izan zen. Beranduago, XIX. mendean, autore britainiar eta frantsesek, loreen hizkuntza zehatz bat sortu zuten: arrosa gorri bakar bat emateak "maite zaitut" esan nahi zuela esanez.
San Valentin, erromatar apaiz katoliko batek, (296 . urtean) martirizatua izan zen, dakigunez, hau ez zuen maitasun erromantikoarekin lotura ezagunik izan , baina erromatar egutegi katolikoan, bere martirioaren eguna, (San Valentin egunean, otsailak 14), XIV. mendean, maitaleek euren artean mezuak bidaltzeko aukera bihurtu zen. Azken urteotan, San Valentin egunaren ospakizuna herrialde kristauetatik, Japoniara, Txinara eta munduko beste toki askotara zabaldu da. San Valentin egunaren ospakizuna, debekatuta edo gogor kondenatuta dago herrialde islamiar askotan, Saudi Arabia, Pakistan eta Iran barne. Saudi Arabian, 2002an eta 2011n, polizia erlijiosoak San Valentin Eguneko artikulu guztien salmenta debekatu zuen, eta dendako langileei artikulu gorriak kentzeko esan zien, jakin eta, egun hau, jai kristautzat hartzen da.