cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Billy Graham
Hastapenak
1948an, Modestoko (Kalifornia) hoteleko gela batean, Grahamek eta bere ebanjeliko taldeak Modesto Manifestua ezarri zuten (bizitzarako eta lanerako kode etikoa) finantza eta sexu- eta botere-abusuaren akusazioetatik babesteko. Kodeak, elizetan, eskaintzak biltzeko arauak biltzen ditu, ebanjeliko-kooperatiboaren aldeko elizekin bakarrik lan egitea, kanpoko ekitaldietan jendetzaren kalkulu ofizialak soilik erabilitzea eta bere emaztea ez den emakume batekin inoiz bakarrik ez egoteko konpromisoa (Billy Graham izenez ezagutzen dena araua).
Grahamek 29 urte zituen Minneapoliseko Northwestern Bible Collegeko presidente bilakatu zenean, 1948an. Herrialdeko institutu edo unibertsitateko presidente gazteena zen, eta lau urtez bete zuen kargua 1952an dimisioa eman baino lehen. Grahamek, hasieran, Indar Armatuetako kapilau izateko asmoa zuen, baina paperak harrapatu zituen eskaera egin eta gutxira. Floridan indarberritzeko garai baten ondoren, Torrey Johnson eta Charles Templeton ebanjeliko kanadarrak, horrenbestez, elkarrekin sortutako Youth for Christ (YFC) berrian, lanaldi osoko lehen ebanjeliko gisa kontratatu zuten. Grahamek Estatu Batuetan eta Europan zehar bidaiatu zuen YFCIko ebanjeliko gisa. Templetonek teologia-titulu aurreratua eskatu zion Princeton Theological Seminary-ri, eta Grahami gauza bera egiteko esan zion, baina hark ezezkoa eman zion, Northwestern Bible Collegeko presidente gisa ari baitzen jada.
1949an, Grahamek berpizte-bilera batzuk antolatu zituen Los Angelesen, eta, horretarako, zirku-karpak jarri zituen aparkaleku batean. Hedabide nazionalen oihartzuna erakarri zuen, batez ere, Hearst egunkarien kate kontserbadorean, nahiz eta Hearst eta Graham inoiz ezagutu ez elkar. Gurutzada ekitaldiak zortzi aste iraun zituen —aurreikusitakoa baino bost aste gehiago. Graham figura nazionala bihurtu zen berri-zerbitzuen eta aldizkari nazionalen estaldura handiarekin. Rudy Atwood piano-jotzaileak karpan jo zuen bileretan, eta idatzi zuen: «Billy Graham protagonismo nazionalera bultzatu zuen, eta, ondorioz, ikuskizunetako negozio-pertsonaia batzuk bihurtu zituen».
Gurutzadak
1947an bere ministerioa hasi zuenetik, Grahamek 400 gurutzada baino gehiago egin zituen sei kontinenteetako 185 herrialde eta lurraldetan. Lehenengo Billy Graham gurutzada, 1947ko irailaren 13tik 21era Grand Rapids-eko (Michigan) Civic Auditoriumean, 6.000 lagunek hartu zuten parte. Grahamek 28 urte zituen, eta areto handi bat alokatuko zuen estadioa, parkea edo kalea, esaterako. Saioak handitu ahala, 5.000 laguneko taldea osatu zuen abesbatza batean abesteko. Ebanjelioa predikatu, eta, jendeari, bere burua aurkeztera gonbidatzen zien (Dwight L. Moody-k hasitako praktika). Pertsona horiei ikertzaile deitzen zitzaien, eta aholkulari batekin, bakarka, hitz egiteko, galderak argitzeko eta elkarrekin otoitz egiteko aukera ematen zitzaien. Ikertzaileei, askotan, Joanen Ebanjelioaren kopia bat edo Biblia aztertzeko liburuxka bat ematen zieten. 1973an, Durbanen (Hegoafrika) 100.000 lagunek hartu zuten parte; hura Hegoafrikako apartheid-aren lehenengo arraza-ekitaldi misto handia izan zen, eta adierazi zuen: «Apartheida bekatua da». 1992an, Moskun, Grahamen entzuleen 155.000 pertsonen laurdenak ikertzaile egin ziren bere deiari erantzunez. Bere gurutzadetan, maiz erabiltzen zuen aldarerako dei abestia: Just As I Am.
NBCk, bost urterako, milioi bat dolarreko kontratua eskaini zion Arthur Godfreyren aurrean telebistan agertzeko, baina Grahamek aldez aurreko konpromisoak zituen, eta eskaintzari uko egin zion biran suspertzen jarraitzeko. Grahamek, Londresen, gurutzadak antolatu zituen (12 aste iraun zituzten), eta, 1957an, New York hiriko Madison Square Gardenen, gauero, 16 astez iraun zuen gurutzada bat.
Ikasleen ministerioa
Grahamek, gutxienez, bederatzi aldiz hitz egin zuen Urbana Student Missions Conferenceko InterVarsity Christian Fellowship-en: 1948, 1957, 1961, 1964, 1976, 1979, 1981, 1984 eta 1987. urteetan.
Urbanako hitzaldi bakoitzean, milaka bertaratuei, erronka bota zien Jesukristoren jarraipenerako konpromisoa har zezaten bizitza osorako. Askotan aipatzen omen zuen zilarraren magnate aberats baten semea zen William Whiting Borden-en biblian idatzitako sei hitzeko esaldi bat: «Erreserbarik ez, atzerapenik ez, damurik ez». Borden Egipton hil zen, misio eremurako bidean.
Grahamek unibertsitateko campus batzuetan ere egin zituen ebanjelizatzeko bilerak: Minnesotako Unibertsitatean InterVarsity-ren "Ebanjelismoaren urtea 1950–51n; 1957an, 4 eguneko misioa Yale Unibertsitatean, eta, astebeteko bilera sorta batean, Ipar Carolinako Unibertsitateko Carmichael Auditoriumean 1982ko irailean.
Elkarte ebanjelikoa
1950ean, Grahamek Billy Graham Evangelistic Association (BGEA) sortu zuen, egoitza Minneapolisen zuena. Elkartea Charlottera (Ipar Carolina) lekualdatu zen 1999an, eta, nazioartean, hainbat bulego mantentzen ditu, hala nola Hong Kongen, Tokion eta Buenos Airesen BGEAko ministerioek honako hauek hartzen dituzte:
2013ko apirilean, Billy Graham Evangelistic Associationek «Nire itxaropena Billy Grahamekin» hasi zuen, bere historiako zabalkunderik handiena. Grahamen bideo-mezu bat erakutsi ondoren, talde txikiko bileretan, ebanjelioa zabaltzera animatu zituen elizako kideek. «Ideia kristauek Itun Berriko Mateo dizipuluaren adibidea jarraitzea da, eta ebanjelioa, beren etxeetan zabaltzea». The Cross bideoa My Hope America telesaileko programa nagusia da, eta Grahamen 95. urtebetetzearen astean ere eman zen.
Eskubide zibilen mugimendua
Grahamen lehen gurutzadak bereiziak izan ziren, baina, 1950eko hamarkadan, bere planteamendua egokitzen hasi zen. 1953an, Chattanoogako (Tennessee) bilera batean, antolatzaileek, publikoa arraza ataletan banatzeko, altxatutako sokak bota zituen Grahamek. Bere oroitzapenetan kontatzen du oztopoak behean uzteko esan ziela bi zaintzaileei: «Edo jarraitu dezakezue eta suspertzea ni gabe egin». Ikusle zuri talde bati ohartarazi zion: «Harro egon gara, eta uste izan dugu beste edozein arraza, beste edozein pertsona baino hobeak ginela. Jaun-andreok, gure harrotasunagatik infernuan sartuko gara».
1957an, integrazioaren aldeko Grahamen jarrera publikoago agertu zen Thomas Kilgore eta Gardner C. Taylor ministro beltzei New Yorkeko gurutzadaren batzorde exekutiboko kide gisa aritzeko baimena eman zienean. Martin Luther King Jr. ere gonbidatu zuen (1955ean, Montgomeryko autobusen boikotean ezagutu zuen lehen aldiz) berarekin bat egitera New Yorkeko 16 asteko suspertzean, non, haiek entzuteko, 2,3 bat milioi lagun bildu ziren Madison Square Gardeneko Yankee Stadiumen eta Times Squaren. Grahamek bere autobiografian gogoratu zuen, garai horretan, berak eta Kingek adiskidetasun estua garatu zutela, eta, azkenean, Kingi «Mike» deitzen zion pertsona bakanetako bat bera zela, Kingek bere lagun hurbilenekoei bakarrik eskaintzen zien ezizena. 1968an, Kingen hilketaren ostean, AEBek «lider sozial eta profeta bat» galdu zutela deitoratu zuen Grahamek. Grahamek King eta Southern Christian Leadership Conference (SCLC) aholkatu zituen pribatuan.
Adiskideak izan arren, Graham eta Kingen arteko tirabirak 1958an sortu ziren, uztailaren 25ean San Antonion (Texas) gurutzada bateko babesle-batzordeak erabaki zuenean estatu horretako gobernadore segregazionistak, Price Daniel-ek, aurkeztea Graham. Uztailaren 23an, Kingek gutun bat bidali zion Grahami, esanez estatuko demokraten primarien aurreko gauean prestatutako gurutzada batean Danieli hitz egiten uztea «arraza-segregazioaren eta diskriminazioaren onarpen gisa interpreta daitekeela erraz». Grahamen aholkulariak, Grady Wilsonek, Kingi hauxe erantzun zion: «Arazo guztietan berarekin bat ez bagatoz ere, oraindik, Kristorengan maite dugu». Graham Danielekin egindako agerraldiak, horrenbestez, Kingek Hegoalde sakonean Grahamekin batera gurutzadak egiteko itxaropenak zapuztu bazituen ere, biek lagun izaten jarraitu zuten oraindik, eta Kingek, hurrengo urtean, Kanadako telebistako ikusle bati esan zion Grahamek «segregazioaren aurkako jarrera oso sendoa» zuela. Graham eta King Vietnamgo Gerran ere ezberdinduko ziren. Kingen AEBren Vietnamen esku hartzea salatuz «Vietnametik harantzago» hitzaldiaren ostean, Grahamek, AEBko atzerri politikari egindako kritikengatik, King eta beste batzuk kritikatu zituen.
1960ko erdialdera, King eta Graham, elkarrekin, Munduko Aliantza Baptistaren 10. Baptist World Congress-era bidaiatu zuten. 1963an, Grahamek bermea jarri zuen King kartzelatik ateratzeko Birmingham (Alabama) kanpainan Michael Longen arabera, eta King Centerrek onartu zuen Grahamek King kartzelatik atera zuela Albany Mugimenduaren garaian. Steven Miller historialariak gertakariaren frogarik ez zuela aurkitu esan zion CNNri. Grahamek gurutzada integratuak egin zituen Birminghamen, 1964ko Aste Santuan, Sixteenth Street Baptist Churcheko atentatuaren ostean, eta, Alabaman, berriro egin zuen bira 1965ean, Selma-tik Montgomeryrako lehen martxan izan zen indarkeria zela eta.
Graham hil ondoren, SCLCko funtzionario ohi eta Atlantako politikari izango zen Andrew Youngek (Coretta Scott Kingekin batera, Atlantan, 1994ko Grahamen gurutzadan hitz egin zuena) Grahamekiko adiskidetasuna aitortu, eta Grahamek, 1965eko Bataiatzaileen Konbentziora, Europara, Kingekin bidaiatu zuela adierazi zuen. Youngek esan zuen ere Grahamek iparraldeko estatuetan egindako gurutzadetara sarri gonbidatu zuela King. Ikasleen Indarkeriarik gabeko Koordinazio Batzordearen (SNCC) buruzagi ohi eta Estatu Batuetako Kongresuko kide izango zen John Lewisek ere bere aktibismorako inspirazio nagusitzat jo zuen Graham. Lewisek santu gisa deskribatu zuen Graham, eta «bizitzen eta hiltzen irakatsi zigun».
Grahamen fedeak arrazaren eta segregazioaren ikuspegi heldua bultzatu zuen. Ku Klux Klan-eko kide bati, integrazioa beharrezkoa zela esan zion, batez ere, arrazoi erlijiosoengatik. «Eskrituretan ez dago bereizketarako oinarririk» argudiatu zuen Grahamek. «Gurutzearen oinean dagoen lurra berdinduta dago, eta bihotza ukitzen dit zuriak, soinez soin, beltzekin gurutzean ikusten ditudanean».
Lausana Mugimendua
Graham eta John Stott-en arteko adiskidetasunak lankidetza gehiago ekarri zuen Graham sortzailea izan zen Lausanne Movementen; 1966an, Grahamek Berlinen egindako ebanjelismoari buruzko Munduko Kongresuan sortu zen. Christianity Today-rekin elkarlanean, Grahamek bildu zuen Time aldizkariak «foro ikaragarri bat, agian inoiz egin den kristauen bilerarik zabalena» gisa deskribatu zuena; 150 naziotako 2.700 parte-hartzaile bildu ziren Munduaren Ebanjelizaziorako Nazioarteko Kongresuran. Emakumeek Millie Dienert-ek ordezkatu zituen, otoitz batzordeko buru izan zena. Lausanan (Suitza) egin zen, 1974ko uztailaren 16tik 25era, eta bertan sortutako mugimenduak harrera-hiritik hartu zuen izena. Bere helburua, munduaren ebanjelizaziorako, eliza globala indartzea zen, eta horrekin zerikusia zuten joera ideologiko eta soziologikoetan eragitea. Grahamek, Kongresutik ateratako Lausanako Itunaren arkitekto nagusia izateko, Stott gonbidatu zuen, eta haren arabera: «Kristau ebanjelikoak bultzatzen eta batzen lagundu zuen munduko ebanjelizazioaren zeregin handian». Mugimenduak Grahamen ondarearen fruitu esanguratsua izaten jarraitzen du, ia nazio guztietan presentzia duelarik.
Rol anitz
Grahamek elkar indartu zuten hainbat rol jokatu zituen. Hark jokatutako zortzi rol nagusi identifikatu zituen Grant Wacker-ek: predikari, ikono, hegoaldeko, ekintzaile, arkitekto (zubi eraikitzailea), erromes, artzain eta Amerikako patriarka protestante gisa onartutako estatusa, Martin Luther King eta Juan Paulo II.a aita santuaren pare zegoena.
Graham, nahita, zubi eraikitzaile gisa iritsi zen mundu sekularrera. Esaterako, enpresari gisa, bere pabiloia eraiki zuen 1964ko New Yorkeko Munduko Azokarako. 1969an, Woody Allenen telebista-programa berezi batean, gonbidatu gisa agertu zen, eta, umoristarekin, bat egin zuen gai teologikoei buruzko elkartruke burutsu batean. Gerra Hotzaren garaian, Graham izan zen Altzairuzko ohialaren atzean hitz egin zuen lehen ebanjeliko nabarmena Ekialdeko Europa eta Sobietar Batasuneko herrialdeetako jendetza handiei zuzenduz eta bakea eskatuz. Apartheidaren garaian, Grahamek etengabe egin zion uko Hegoafrika bisitatzeari, bere gobernuak, ikusleentzako, eserleku integratuak onartu zuen arte. 1973an, bertan egin zuen lehen gurutzadan, argi eta garbi salatu zuen apartheida Grahamek, Nelson Mandela Hegoafrikako buruzagi presoarekin ere, harremana izan zuen azken horren 27 urteko espetxealdian. 1984an, udako bilera sorta bat zuzendu zuen —Mission England— Erresuma Batuan, eta futbol-zelaiak erabili zituen bere emanaldietarako.
Grahamek mundu osoko ebanjelizazioa sustatzeko interesa zuen. 1983, 1986 eta 2000. urteetan, kristau ebanjelikoentzako prestakuntza-jardunaldi handiak babestu, antolatu eta ordaindu zituen; hura izan zen, garai hartan, inoiz eman den nazio-ordezkaritzarik handiena. 2000. urtean, 157 nazio baino gehiago bildu ziren Amsterdameko (Herbehereak) RAI Convention Center-en. Seulen (Hego Korea) suspertze batean, Grahamek milioi bat pertsona baino gehiago erakarri zituen zerbitzu bakarrera. 1988an, Txinan egon zen; Ruth bere emaztearentzat, etxera itzultzea zen, Txinan jaioa baitzen guraso misiolariengandik. 1992an, Ipar Korean egon zen.
1989ko urriaren 15ean, Grahamek izar bat jaso zuen Hollywoodeko ospearen pasealekuan. Gurtza-ministro gisa aritzen zen pertsona bakarra izan zen kargu horrekin izar bat jasotzen zuena.
1991ko irailaren 22an, Grahamek Ipar Amerikako bere ekitaldirik handiena egin zuen Manhattaneko Central Parkeko Belardi Handian. Udal arduradunek 250.000 lagun baino gehiago bertaratu zirela kalkulatu zuten. 1998an, Grahamek zientzialari eta filosofo andana batekin hitz egin zuen Technology, Entertainment, Design Conferencen.
2001eko irailaren 14an, (World Trade Centerreko erasoetatik hiru egunera), Graham Washingtongo katedrale nazionaleko elizkizun bat burutzera gonbidatu zuten; elizkizunean, George W. Bush presidenteak eta iraganeko eta egungo buruzagiek hartu zuten parte. 1995ean, Oklahoma Cityko atentatuaren ostean egindako oroimen ekitaldian ere, hitz egin zuen. 2005eko ekainaren 24tik 26ra, Grahamek esan zuen bere azken gurutzada iparramerikarra izango zenari ekitera zihoala: Hiru egun Flushing Meadows–Corona Parken, New York hiriko Queens barrutian. 2006ko martxoaren 11-12ko asteburuan, Grahamek «Itxaropenaren Jaialdia» egin zuen bere seme Franklin Grahamekin. Katrina urakanetik sendatzen ari zen New Orleansen ospatu zen jaialdia.
Grahamek azken sermoi bat prestatu zuen: «Nire itxaropena»; DVDan argitaratu zen, eta, Ameriketan zehar (eta ziurrenik mundu osoan) 2013ko azaroaren 7tik 10era bitartean erreproduzitu zuten. Azaroaren 7an, Grahamen 95. urtebetetzea izan zen, eta suspertzea eragitea espero zuen.
Geroko bizitza
Aurreikusitako erretiroa, bere osasun hutsaren ondorio zela esan zuen Grahamek, 1992az geroztik hidrozefalia pairatzen baitzuen. 2005eko abuztuan, Graham Charlotte-ko (Ipar Carolina) bere liburutegirako inaugurazioan egon zen. Garaian, 86 urte zituen, eta ibilgailu bat erabili zuen ekitaldian. 2006ko uztailaren 9an, Metro Maryland Franklin Graham Festival-en hitz egin zuen, Baltimoreko (Maryland) Camden Yards-eko Oriole Parken.
2010eko apirilean, Grahamek 91 urte zituen, eta ikusmen, entzumen eta oreka galera handia zekarren Billy Graham Biblioteka eraberrituaren birdedikazioan agerraldi publiko arraroa egin zuenean.
Bere familian, eztabaida sortu zen Grahamek proposatutako hilobiaren inguruan. 2007ko ekainean, bera eta bere emaztea Charlotte jaioterriko Billy Graham liburutegian izango zirela lurperatuak iragarri zuen, elkarren ondoan. Grahamen seme gazteak, Nedek, liburutegi batean lurperatzea egokia izango zen ala ez eztabaidatu zuen seme nagusiarekin. Ruth Grahamek esan zuen bera mendian lurperatua izatea nahi zuela, Asheville (Ipar Carolina) inguruko The Cove-ko Billy Graham Training Centerren, urte askotan bizi izan baitzen han; Nedek bere amaren hautuaren alde zegoen. Patricia Cornwell eleberrigilea, familiako laguna, liburutegian lurperatzearen aurka agertu zen, erakargarri turistikotzat jotzen baitzuen. Franklinek, aldiz, bere gurasoak liburutegian lurperatzea nahi zuen. Ruth Graham hil zenean, liburutegiko gunean lurperatuko zutela iragarri zuten.
Politika
Graham Alderdi Demokratako kide erregistratua izan zen bizi osoan. 1960an, John F. Kennedyren hautagaitzaren aurka egin zuen, Kennedy, katolikoa zen heinean, aita santuari jarraitzera behartuta egongo ote zen beldur. Grahamek, «isil-gordean», lan egin zuen ministro protestante eragingarriak Kennedyren aurka hitz egitera bultzatzeko. 1960ko kanpainan, Graham gurtza-ministro protestanteen konferentzia batekin bildu zen Montreuxen (Suitza), kongregazioen mobilizazioa eztabaidatzeko Kennedy garaitzeko. PBS Frontlineren Jainkoa Ameriketan programaren arabera, Grahamek, horretarako, ehunka gurtza-ministro protestanteren bilera antolatu zuen Washington, DCn 1960ko irailean; bilera, Norman Vincent Pealek gidatu zuen. Hori Kennedyk, Houstonen (Texas), eliza eta estatua bereizteari buruzko hitzaldia eman baino pixka bat lehenago izan zen; hitzaldia, hautesle askoren kezkak uxatzeko, arrakastatsutzat jo zuten. Hauteskundeen ostean, Kennedyk Palm Beachen (Florida) golfean jokatzera gonbidatu zuen Graham, eta, ondoren, Grahamek Kennedyren hautaketa onartu zuen katoliko eta protestanteek elkarrengana hurbiltzeko aukera gisa. Bilera hartan Jesukristori buruz hitz egin ondoren, biak harremanetan jarraitu zuten, azken aldiz 1963ko otsailean egin zen Otoitz Egun Nazionaleko bileran bilduz. Bere autobiografian, Grahamek esan zuen Kennedyren hilketaren aurreko astean «aurreuste bat» sentitu zuela, eta berarekin harremanetan jartzen saiatu zela esateko: «Ez joan Texasera!».
Grahamek, abortuan, gehiengo handiaren aurka egin zuen, baina legezko aukera gisa onartzen zuen egoera sorta oso estu batean: bortxaketan, intzestuan eta amaren bizitza-arriskuan. Billy Graham Evangelistic Association-ek dio: «Bizitza sakratua da, eta giza-bizitza guztia babestea bilatu behar dugu: jaio gabekoak, umeak, helduak eta adinekoak».
Graham, Richard Nixonen presidentetzan, errepublikarrengana makurtu zen, Dwight D. Eisenhowerren presidenteorde gisa ezagutu eta lagun egin baitzen. Jesusek ez zuela alderdi politikorik esanez, ez zen erabat aliatu geroko eskuin erlijiosoarekin. Urtetan zehar, hainbat hautagai politikori laguntza eman zien.
2007an, Grahamek azaldu zuen 1979an Jerry Falwellen Moral Majority-n sartzeari uko egin ziola: «Moralaren alde nago, baina morala sexua baino haratago doa: giza askatasunera eta justizia sozialera. Elizgizonok oso gutxi dakigu Panamako kanalari buruz edo armamentuen nagusitasunari buruz autoritatez hitz egiteko. Ebanjelikoak ezin dira estuki identifikatu alderdi edo pertsona jakin batekin. Erdian egon behar dugu pertsona guztien aurrean, eskuin zein ezker, predikatu ahal izateko. Iraganean, ez naiz leial izan nire aholkuekin. Etorkizunean izango naiz».
2006ko Newsweek-en agertutako elkarrizketa baten arabera, «Grahamentzat, politika ebanjelioaren bigarren mailakoa da... Newsweekek galdetu zionean gurtza-ministroek —berdin beren burua ebanjelikoa, artzain edo bietatik apur bat dela uste badute ere— beren denboraren zati bat politikarako erabili behar zuten edo ez hark erantzun zuen: "Badakizu, uste dut modu batean norberaren esku egon behar duela, Jaunak gidatuta sentitzen den heinean. Duela urte batzuek komentatu nituen gauza asko ez ziren Jaunarenak izango; ziur nago, baina uste dut badirela gauza batzuk —komunismoa edo segregazioa esaterako—, zeinaren gainean hitz egiteko erantzukizuna duzula uste dudan"».
2012an, Grahamek Mitt Romney babestu zuen presidentetzarako hautagai errepublikar gisa Handik gutxira, antza denez mormoia den Romneyri egokitu ahal izateko, mormonismoari buruzko erreferentziak, erlijio-sekta gisa (Sekta da kristau fedearen mezu biblikotik aldentzen diren doktrina edo sinesmenak irakasten dituen edozein talde), kendu egin ziren Grahamen webgunetik. Behatzaileek zalantzan jarri dute errepublikar politikaren eta eskuineko erlijioaren laguntza sexu bereko pertsonen arteko ezkontza bezalako gaietan, Grahamengandik —jendaurrean edo kazetariekin hitz egiteari utzi diona— ote datozen edo bere seme Franklinen, BGEAko buruaren, iritziak islatzen dituzten. Franklinek hura ukatu, eta prentsaurrekoak onartu beharrean aitaren bozeramaile gisa jokatzen jarraituko zuela esan zuen. 2016an, bere seme Franklinen arabera, Grahamek Donald Trumpen alde bozkatu zuen.
Presidenteen artzain
Grahamek audientzia pertsonalak izan zituen AEBko presidente askorekin, Harry S. Trumanetik hasi eta Barack Obamaraino, 12 presidente jarraian. 1950ean, Trumanekin bildu ostean, Grahamek Ipar Koreako komunismoari aurre egiteko eskatu ziola presidenteari esan zuen prentsaren aurrean. Trumanek ez zuen gustuko izan, eta, bilera horren ostean, ez zuen berarekin hitz egin urtetan. Geroago, presidenteekin izan zituen elkarrizketak konfidentzialtzat jo zituen beti.
Graham Richard Nixonen, Eisenhowerren presidenteordearen, lagun mina izan zen, eta Nixon,Dardartiak Elizakoa bera, 1960ko presidentetzarako hauteskundeetarako bultzatu zuen. Abuztuan, Montreauxen (Suitza), buruzagi ebanjelikoen estrategia-saio bat deitu zuen, Nixonen aurkaria zen John F. Kennedy senatari erromatar katolikoari aurre egiteko bide onena planifikatzeko. Erregistratutako demokrata bazen ere, Grahamek komunismoaren atzerriko mehatxuaren aurkako erasoari eusten zion, eta Nixonek Amerikako atzerri politikari buruz zituen iritziekin bat egin zuen Horrela, errepublikarren administrazioarekin solidarioagoa zen.
1963ko abenduaren 16an, AEBko presidentea, Lyndon B. Johnson, harrituta gelditu zen ikustean Grahamek nola goraipatzen zuen bere birraitonaren, George Washington Bainesen, lana. Graham Etxe Zurira gonbidatu zuen aholkularitza espirituala jasotzeko. Bisita horren ostean, Johnsonek maiz deitzen zion Grahami aholkularitza espiritual eta laguntasun gehiago jasotzeko. Grahamek, Frady bere biografoari gogorarazi zionez, «Etxe Zuria ia hotel gisa erabili nuen Johnson presidente zenean. Beti saiatzen zen ni hor edukitzen. Ez zuen inoiz ni alde egitea nahi».
Truman, Eisenhower eta Kennedyrekin zuen sarbide mugatuagoarekin alderatuta, Grahamek, Etxe Zuriko egoitza pribatua bisitatzeaz gain, batzuetan, Johnsonen ohe ondoan belaunikatu, eta harekin otoitz egiten zuen, presidenteak hala eskatzen zion bakoitzean. Grahamek behin gogoratu zuen: «Inoiz ez dut jende asko ikusi horrelakorik egiten». Etxe Zuriko bisitaz gain, Grahamek Johnson bisitatu zuen Camp Daviden, eta, noizean behin, presidentearekin elkartzen zen Stonewall-eko (Texas) bere ganadutegi pribatura erretiratu zenean. Johnson izan zen ere Grahamen gurutzadetako batean parte hartu zuen lehen presidentea, Houstonen (Texas), 1965ean.
1964ko Estatu Batuetako presidentetzarako hauteskundeetan, Barry Goldwater hautagai errepublikarraren aldekoek 2 milioi, gutxi gorabehera, telegrama bidali zituzten Grahamen jaioterrira, Montreatera (Ipar Carolina), eta predikariaren babesa bilatu zuten. Johnsonen barne-politiken alde eta presidentearekin zuen adiskidetasuna gorde asmoz, Grahamek Goldwater onartzeko presioari eutsi zion, eta, hauteskundeetan, neutral geratu zen. Johnsonen hauteskundeen garaipenaren ondoren, Grahamek, Etxe Zuriko artzain nagusi gisa, zuen papera sendotu egin zen. Une batean, Johnsonek Graham bere kabineteko kide izatea eta haren ondorengoa izatea ere pentsatu zuen, Grahamek asmo politikorik ez zuela eta predikari izaten jarraitu nahi zuela esan arren. Grahamen biografoak —David Aikman-ek― aitortu zuen predikaria gertuago zegoela Johnsonengandik inoiz ezagutu zuen beste edozein presidenterengndik baino.
Johnsonen presidentetzaren azken gaua Etxe Zurian eman zuen, eta Nixonen lehen gauearako ere geratu zen. Nixonen 1968ko presidentetzarako kanpaina garailearen ostean, Graham haren aholkulari bihurtu zen; aldizka, Etxe Zuria bisitatzen, eta presidentearen gurtza-zerbitzu pribatuak zuzentzen zituen. Golda Meirekin izan zuten bilera batean, Nixonek Israelgo enbaxadoretza eskaini zion Grahami, baina hark uko egin zion eskaintzari. 1970ean, Grahamen suspertze batean agertu zen Nixon, East Tennessee-n, politikoki segurutzat jotzen zuten lekua. Tennesseeko Vietnamgo gerraren aurkako manifestari-jendetza handienetako bat bildu zun. Oholtza ebanjeliko batean hitzaldia ematen zuen lehen presidentea Nixon izan zen. Haien adiskidetasuna 1973an ostu zen Grahamek, Watergateren osteko portaeragatik eta Watergateko zintetan entzuten ziren biraoengatik, Nixoni errieta egin zionean. Azkenean, Nixonen dimisioaren ostean adiskidetu ziren.
Grahamek presidentetzarako hileta eta presidentetzarako hileta-zerbitzu bat gidatu zituen. Lyndon B. Johnson presidentearen hilobi-zerbitzuen buru izan zen 1973an, eta presidente ohiaren gorazarreetan parte hartu zuen. Graham Pat Nixon lehen dama ohiaren hileta elizkizunetan ere aritu zen, 1993an, eta Richard Nixonen heriotza eta estatuko hiletetan, 1994an. Monica Lewinsky-ren eskandaluan, Bill Clinton presidentea «pertsona espirituala» zela uste zuela baieztatu zuen Grahamek. 2004ko ekainaren 11n, aldaka ordezkatzeko ebakuntzatik sendatzen ari zela, ezin izan zen Ronald Reaganen estatu-hiletara joan. Hori aipatu zuen George W. Bush-ek bere laudorioan.
2010eko apirilaren 25ean, Barack Obama presidenteak Graham bisitatu zuen Montreaten (Ipar Carolina), bere etxean, non «otoitz pribatu bat egin zuten».
Isabel II. erreginarekin harremana
Grahamek adiskidetasun harremana zuen Elizabeth II.a erreginarekin, eta sarritan gonbidatzen zuen errege familiak ekitaldi berezietara. 1955ean elkartu ziren lehen aldiz, eta Grahamek Windsor Chapel-en predikatu zuen hurrengo urtean, Erreginak gonbidatuta. Haien adiskidetasun harremana kristau fedearen alderdi praktikoen ikuspegi tradizionala partekatzen zutelako izan zitekeen.
Kanpo politikaren ikuspegiak
Graham komunismoaren aurka agertu zen, eta Ameriketako Gerra Hotzaren politika onartzen zuen, Vietnamgo gerra barne. 1969ko apirilaren 15eko gutun sekretu batean, hogei urte geroago jendaurrean jarri zena, Grahamek Ipar Vietnameko dikeak bonbardatzera animatu zuen Nixon Parisko bake elkarrizketek huts egiten bazuten. Ekintza horrek «Ipar Vietnameko ekonomia suntsituko zukeen», eta, Nixonen kalkuluen arabera, milioi bat pertsona hilko ziren.
1982an, Grahamek Sobietar Batasunean predikatu zuen, eta parte hartu zuen Bigarren Mundu Gerrako hildakoak omentzeko (sobietarrak nazismoaren aurkako borrokan estatubatuar aliatuak zirenean) koroak jartzeko ekitaldi batean. Bigarren holokausto baten beldurra adierazi zuen, ez juduen aurkakoa, baizik eta «holokausto nuklearra», eta gomendatu zuen: «Munduko bakeari gure ekarpenik handiena Kristorekin egunero bizitzea da».
Juduei buruzko eztabaida Nixon presidentearekin
Watergate aferan, Graham Richard Nixonen iritzi antisemita askorekin ados zegoela iradoki zen, baina hark ukatu, eta komunitate judutarrarekin zubiak eraikitzeko ahaleginen beharrak azpimarratu zituen. 2002an, polemika berritu zen «Richard Nixon zinta» desklasifikatuak Grahamek, hiru hamarkada lehenago, Nixoni egindako iruzkinak baieztatu zituztenean. Zintetan agertzen zenez, Graham, 1972an Nixonekin izandako elkarrizketa batean, ados zegoen harekin judutarrek komunikabide amerikarrak kontrolatzen zituztela esatean, «erabateko nagusitasun» bezala kalifikatuz, eta Nixonek, berriro hautatua bazen, zerbait egin zezakeela iradokiz.
Zintak jendaurrean jarri zirenean, Grahamek barkamena eskatu, eta esan zuen: «Mementuaren oroitzapenik ez dudan arren, oso damutzen naiz Nixon presidentearekin bulego obalatuan izandako elkarrizketa batean, itxuraz, egindako iruzkinez... duela 30 bat urte... Ez dute nire iritzia islatzen, eta, zintzoki, barkamena eskatzen dut iritziek eragindako edozein ofensarengatik». Newsweek aldizkariaren arabera, «Agerraldiaren harridura handitu zen Grahamek, aspalditik, Israeli ematen zion laguntzagatik eta judutarren konbertsiorako deiekin bat egiteari uko egiteengatik»".
2009an, Nixonen zinta gehiago kaleratu ziren, eta, haietan, 1973an Nixonekin izandako elkarrizketa batean, Graham kazetari judu talde bati eta «Satanen sinagogari» buruz jarduten entzuten da. Grahamen bozeramaile batek esan zuen Graham ez dela inoiz antisemita izan eta konparaketa hura (Apokalipsia Liburuko aipamenaren testuinguruarekin bat etorriz ), judutarrak direla aldarrikatzen zutenei (baina judu tradizionalaren balioei eutsi gabe) zegoela zuzenduta bereziki.
Ekumenismoa
Grahamek ikuspegi inklusiboak adierazi zituen, Jesusengan fede esplizitua ez duten pertsonak ere salba daitezkeela iradokiz. 1997an, Robert Schuller-i egindako elkarrizketa batean esan zuen Grahamek:
Emakumeei buruzko ikuspegiak
1970ean, Grahamek adierazi zuen «permisibitatearen filosofia orokorraren oihartzuna» zela feminismoa, eta emakumeak ez zutela «har chauvinisten aurkako jostailu lehiakorrak» izan nahi. Gainera adierazi zuen, judeo-kristau etikaren arabera, «benetako feminitatearen» rola emazte, ama eta etxekoandrea izatea zela. Ladies' Home Journal-en argitaratutako Grahamen baieztapenek protesta-gutunak jaso zituzten, eta argitalpenaren Feminismo Berria atala ezartzearen aurkako errefusa gisa eskaini ziren, zeina gehitua izan baitzen argitalpeneko langileen artean emakumezkoen ordezkaritza eskatzeko aldizkariaren bulegoetan egindako eserialdi baten ondoren.
Grahamen alabak, Bunnyk, bere aitak berari eta bere ahizpei goi mailako ikasketak ukatu zizkiola kontatu zuen. The Washington Post-en jakinarazi zenez :"Bunnyk emaztearen, etxekoandrearen eta amaren bizitzarako prestatu zutela gogoratzen du. «Inoiz ez zen izan guretzako karrera baten ideiarik», esan zuen. «Erizaintza eskolara joan nahi nuen —Wheatonek bost urteko programa bat zuen. Baina aitak ezetz esan zuen. Ez arrazoirik, ez azalpenik, soilik «Ez». Ez zen konfrontaziorik izan, eta ez zegoen haserre, baina, erabaki zuenean, amaitua zen hori»», eta gaineratu zuen: «Hari ahaztu zaio; amak ez du ahaztu»."Hala eta guztiz ere, Grahamen alaba, Anne, aspaldidanik da kristau-ministro aktiboa, eta AnGeL Ministries izenez ezagutzen den kristau ministerio erakunde bat zuzentzen du. Anneren webguneak dio bere aitak «familiako predikaririk onena» ere deitu ziola.
Homosexualitateari buruzko ikuspegiak
Grahamek homosexualitatea bekatutzat hartzen zuen, eta, 1974an, «perbertsio forma maltzur bat» bezala deskribatu zuen. 1993an, HIESa Jainkoaren «epaia» izan zitekeela uste zuela esan zuen, baina, handik bi astera, atzera egin zuen: «Ez dut hori sinesten, eta ez dakit zergatik esan nuen». Grahamek sexu bereko pertsonen arteko ezkontzaren aurka egin zuen: «Etxea eta ezkontza gure gizartearen oinarri direla eta babestu behar direla uste dut». Gai politiko gisa, homosexualitateari buruz ez zuela hitz egin nahi zen Grahamek adierazitako jarrera. Corky Siemaszkok, NBC News egunkarirako idatziz, 1993ko gertakariaren ondoren Grahamek «neurri handi batean alde batera utzi zuela gaia» adierazi zuen. Hala eta guztiz ere, Grahamek, homosexualitatearen gaiari buruz, badirudi ikuspegi toleranteagoa hartu zuela 1997ko maiatzaren 2an 20/20 atalean agertu zenean esanez: «Bibliak homosexualitatea bekatua dela irakasten duela uste dut, baina Bibliak irakasten du ere harrotasuna bekatua dela, jeloskortasuna bekatua dela, gorrotoa bekatua dela, pentsamendu gaiztoak bekatua direla, beraz, ez dut uste homosexualitatea gaur egun egiten ari garen bekatu izugarri gisa aukeratu behar denik». Hil ondoren, iruzkintzaileek, hala nola Douglas Robertsonek, The Independent egunkarian idazten zuenak, "homofobo" deitzen zioten Grahamri.
Sariak eta ohoreak
Graham sarritan izan zen saritua inkesten bidez, «Bizirik Dagoen Estatubatuar Handiena» barne, eta etengabe sailkatu zuten Estatu Batuetako eta munduko pertsona miretsienen artean. Gallup-en, pertsona miretsienen zerrendan gehien agertu zen. Hil zen egunean, Gallupen 10 «pertsona mirestsenen» zerrendan, 61 aldiz agertua zen Graham, eta, 1948an zerrenda hasi zenetik, beste edozein pertsonak baino goragoko maila zuen.
Grahamek Urteko Anaia Handiaren saria jaso zuen haurren alde egindako lanagatik. George Washington Carver Memorial Institutek aipamena egin zion arraza harremanei egindako ekarpenengatik. Templeton Foundation Prize for Progress in Religion eta Sylvanus Thayer saria jaso zituen «betebeharrarekin, ohorearekin, herriarekin» hartutako konpromisoagatik. Ashevilleko «Billy Graham Haurren Osasun Zentroak» Grahamen izena darama, eta hark finantzatzen du.
2000. urtean, Nancy Reagan lehen dama ohiak Ronald Reagan Freedom Saria eman zion Grahami. Graham Reaganen laguna izan zen urtetan.
2001ean, Isabel II.a erreginak ohorezko zaldun izendatu zuen. Ohorea, Sir Christopher Meyer-ek —AEBko britainiar enbaxadoreak— eman zion 2001eko abenduaren 6an, Washington DCn.
La Maternal
La Maternal 2022ko Pilar Palomero espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Billy Graham
Sariak eta ohoreak
Alabamako Eliza Bataiatzaileari lotutako Samford Unibertsitateko irakasle katedra batek bere izena darama: Billy Graham Ebanjelizatzeko eta Elizaren Hazkundeko irakaslea. Bere alma mater Wheaton Collegek, Billy Graham Centeren du bere paperen artxiboa Southern Baptist Theological Seminaryk Billy Graham Misioen, Ebanjelizazioaren eta Ministerioaren Eskola du. Grahamek 20 ohorezko titulu jaso zituen, eta, gutxienez, beste hainbesteri uko egin zion. San Frantziskon (Kalifornia), Bill Graham Civic Auditoriumari, batzuetan, «Billy Graham Civic Auditorium» deitzen zaio oker, eta haren omenez izendatzen zaiola uste izaten da, baina, egiazki, Bill Graham rock and roll sustatzailearen izena darama.
2007ko maiatzaren 31n, 27 milioi dolarreko Billy Graham liburutegia inauguratu zen ofizialki, Charlotten. Jimmy Carter, George HW Bush eta Bill Clinton presidente ohiak Grahamekin ospatzen agertu ziren - Charlotteko autobide batek Grahamen izena darama, Ashevilleko I-240 errepideak bezala, Grahamen etxetik gertu dagoena.
2005ean, Grahamen azken gurutzada hurbildu zenean, bere lagun Pat Boone-k Grahamen omenezko abesti bat sortzea erabaki zuen, eta, David Pack eta Billy Deanekin batera, idatzi eta ekoitzi zuen artista ezberdinen estudioko grabazioak digitalki konbinatuta, We Are the World motako ekoizpena deitu izan den horretan. Thank You Billy Graham izeneko abestiaren bideoa Bonok aurkeztu zuen, eta Faith Hill, MxPx , John Ford Coley, John Elefante, Mike Herrera, Michael McDonald, Jeffrey Osborne, LeAnn Rimes, Kenny Rogers, Connie Smith, Michael Tait eta beste abeslari batzuk jaso zituen, Larry Kingen narrazio labur batekin. Brian Lockwood-ek zuzendu zuen omenaldi-disko gisa. 2013an, My Hope: Songs Inspired by the Message and Mission of Billy Graham diskoa Amy Grant, Kari Jobe, Newsboys, Matthew West, tobyMac eta beste musika-artistak grabatu zuten abesti berriekin, Graham omentzeko bere My Hope America with Billy Graham dibulgazioarekin eta bere The Reason for My Hope: Salvation liburuaren argitalpenarekin. Graham omentzeko idatzitako beste abesti batzuk dira: NewSong-eko Eddie Carswell-ek idatzitako Hero of the Faith, arrakastatsu bihurtu zena, Greg Hitchcock-en Billy, You're My Hero , The-ren Billy Graham dira. Swirling Eddies, Joe Nichols-en Billy Graham's Bible, Randy Stonehill-en Billy Frank eta Fernando Ortegaren Just as I Am izeneko abesti originala.
Billy: The Early Years filma 2008ko urriaren 10ean estreinatu zen ofizialki zinema aretoetan, Grahamen 90. urtebetetzea baino hilabete eskas lehenago. Grahamek ez zuen pelikulari buruzko iruzkinik egin, baina bere seme Franklinek adierazpen kritiko bat kaleratu zuen 2008ko abuztuaren 18an, Billy Graham Evangelistic Associationek: «ez duela filmarekin kolaboratu eta ez duela onartzen» esanez. Grahamen alaba zaharrenak, Gigik, filma goraipatu, eta aholkulari gisa kontratatu zuten hura sustatzen laguntzeko.
Lanak
2017tik aurrera, Grahamen My Answer aholku-zutabea egunkarietan agertu zen 60 urte baino gehiagoz.
Liburuak
Graham-ek honako liburu hauek idatzi zituen, eta horietako asko salduenak bihurtu dira. 1970eko hamarkadan, esaterako, The Jesus Generation 200.000 ale saldu zituen argitaratu ondorengo lehen bi asteetan; Angels: God's Secret Agents milioi bat kopia saldu zituzten kaleratu eta 90 egunetan; How to Be Born Again argitalpenen historia egin omen zuen 800.000 aleko lehen inprimaketarekin
Bizitza pertsonala
1943ko abuztuaren 13an, Graham Wheatoneko Ruth Bell ikaskidearekin ezkondu zen; gurasoak misiolari presbiterianoak ziren Txinan. Bere aita, L. Nelson Bell, zirujau orokorra zen. Ruth 2007ko ekainaren 14an hil zen, 87 urte zituela. Bikotea ia 64 urtez egon zen ezkonduta.
Grahamek eta bere emazteak bost seme-alaba izan zituzten elkarrekin : Virginia Leftwich (Gigi) Graham (1945ean sortua), hizlari-inspiratzaile eta idazlea; Anne Graham Lotz (1948an sortua), AnGeL ministerioen buruzagia; Ruth Graham (1950an sortua), Ruth Graham & Friends-en sortzaile eta presidentea, eta AEBn eta Kanadan zehar kongresuen buru; Franklin Graham (1952an sortua), Billy Graham Evangelistic Association-eko presidente eta zuzendari nagusia, eta Samaritan's Purse nazioarteko sorospen erakundeko presidente eta zuzendari nagusia, eta Nelson Edman Graham (1958an sortua), East Gates Ministries International zuzentzen duen artzaina eta Txinan literatura kristaua banatzen duena.
2018an hil zenean, 99 urte zituela, Grahamen 5 seme-alaba, 19 biloba (Will Graham eta Tullian Tchividjian barne), 41 birbiloba eta 6 birbiloba bizi ziren.
Heriotza
Graham arrazoi naturalengatik hil zen 2018ko otsailaren 21ean, Ipar Carolinako Montreaten bere etxean, 99 urte zituela.
2018ko otsailaren 28an eta martxoaren 1ean, Graham Estatu Batuetako historiako laugarren hiritar pribatua izan zen Washington DCn, Estatu Batuetako Kapitolioko errotondan, ohorez atsedendua izan zena. Hain ohoratua izan den lehen buruzagi erlijiosoa da. Ekitaldian, Senatuko gehiengoaren buru Mitch McConnell-ek eta Ganberako presidente Paul Ryanek «Amerikako artzaina» izendatu zuten Graham. Donald Trump presidenteak esan zuen: Graham «Kristoren enbaxadore bat» zela. Horrez gain, Jim Bakker telebangelikoek errespetua eskaini zion Grahami, Jesusen geroztik predikaririk handiena zela adieraziz. Grahamek espetxean bisitatu zuela esan zuen ere.
Mikel Gurrea
Mikel Gurrea (Donostia, 1985) gipuzkoar zinema zuzendaria da.
Billy Graham
Heriotza
2018ko martxoaren 2an, hileta-zerbitzu pribatua egin zen. Graham bere emaztearen ondoan lurperatu zuten, Prayer Garden-eko gurutze formako adreiluzko pasabidearen oinean, Billy Graham Liburutegiaren ipar-ekialdean. Grahamen pinu-kontratxapatutako hilkutxa Louisiana State Penitentziarioko hiltzaile kondenatuek egin zuten 2006an, eskuz, eta presoek bertan iltzatu zuten egurrezko gurutze batekin.
Ipar Amerikako Eliza Anglikanoaren egutegi liturgikoan, Otsailaren 21ean ospatzen da.
Literatura
Aikman, David (2007) Billy Graham: His Life and Influence. Nashville: Thomas Nelson. ASIN B008JM5FE2 short biography
Léon Cogniet
Léon Cogniet (Paris, 1794ko abuztuaren 29a - ibidem, 1880ko azaroaren 20a) frantziar historia eta erretratuen margolaria izan zen.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Espainiako Urrezko Mendean, txongilak (búcaro) zeramikazko ontziak ziren, lur buztintsuko ontzi txikiak, ur lurrintsua gordetzeko erabiltzen zirenak. Aurpegiaren zurbiltasuna mantentzeko jaten zituzten, garaiko modari jarraituz, eta baita beste helburu superstizioso batzuengatik ere, hala nola hilekoa erregulatzea, antisorgailu gisa eta haluzinogeno gisa.
Léon Cogniet
Pierre-Narcisse Guérin eta Jean-Victor Bertinen ikaslea izan zen. 1817an Erromako Saria irabazi zuen eta hiri horretan egon zen 1822ra arte. Margolari askoren irakasle izan zen.
Jack Butler Yeats
Jack Butler Yeates (Londres, 1871ko abuztuaren 29a - Dublin, 1957ko martxoaren 28a) irlandar margolaria izan zen.
Londresen jaio zen eta John Butler Yeats margolariaren seme gazteena eta William Butler Yeatsen anaia izan zen. Sligon hazi zen amaren aldeko aitona-amonekin. Chiswickeko Arte Eskolan ikasi ondoren, aldizkarien ilustratzaile gisa lan egin zuen eta Puncherako artikuluak idatzi zituen.
2920 inguruan ilustraziotik sinbolismora eta espresionismora igaro zen eta kausa errepublikar irlandarra babestu zuen. Irlandako gaiak margotu zituen, paisaiak, zaldiak, zirkuak eta aktore ibiltariak barne. Gainera, antzerkiaz eta literaturaz interesatu zen eta Abbey Theatre antzerkirako eszenatokiak diseinatu zituen.
Magno Maximo
Magno Maximo (Magnus Maximus; Gallaecia, Hispania, c. 335 - Aquileia, 388ko abuztuaren 28a) Mendebaldeko Erromatar Inperioko enperadorea izan zen 383 hil zen arte.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Literatura
Francisco López de Villalobosek, XV. mendeko gorteko mediku ospetsuak, hainbat aldiz aipatzen du opilazio izeneko nahasmendua «Sumario de la medicina en romance trovado» bere lanean.
Suro (2022ko filma)
Suro (artelatz) 2022ko Mikel Gurrea donostiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Literatura
Urrezko Mendeko literaturak txongilen erabileraren adibide ugari ditu: Góngorak bere letrilletako batean «kolore hautsiko neskatoa, edo maitasuna duzu edo lokatza jaten duzu», idatzi zuen. Lope de Vegak La Dorotea bere lanean ere aipatzen ditu, edo Francisco de Quevedok «Amariliri, ahoan hontz puska batzuk zituena eta oso jateko zorian zegoena» sonetoan.
Suro (2022ko filma)
Sinopsia
Helenak eta Ivanek bizitza berri bat eraiki nahi dute artelatz-basoetan, baina, lurrean bizitzeko moduari buruzko ikuspuntu ezberdinak dituztenez, bikotearen etorkizuna kolokan jarriko da.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Literatura
Ondorengo mendeetan, Théophile Gautier, Hyppolyte-Adolphe Taine eta Victor Hugo bezalako bidaiariek ere txongilaren ezohiko erabilera aipatu zuten.
Magno Maximo
Bizitza
Bere hiriburua Augusta Trevenorumen kokatu zuen eta Galia, Britania, Hispania eta Afrikan gobernatu zuen. Txanpona sortu, Galiako probintzialak berrantolatu eta heresien atzetik ibili zen, eta Priszilianoren exekuzioa baimendu zuen.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Haluzinogeno moduan: bucarofagia
Espainiako Urrezko Mendeko ohitura berezia izan zen, nobleziako damen artean, lokatza jatea, txongilei hozkada txikiak emanez. Txongilik preziatuenak portugaldarrak izan ziren, Estremozekoak bereziki, eta Espainia Berritik ekarritakoak.
Magno Maximo
Bizitza
387an Valentiniano Milandik bota zuen. Orduan Valentinianok eta Teodosiok eraso egin zioten eta Poetovioko guduan garaitu zuten. Ondoren, Magno Maximok Aquileiara ihes egin zuen, eta han exekutatu egin zuten.
Txongil (Espainiako Urrezko Mendea)
Haluzinogeno moduan: bucarofagia
Natacha Seseña historialariak ohitura honen balizko jatorrietako bat aipatu zuen, X. mendeko Bagdaden jada dokumentatuta zegoen ohitura musulmana, buztin batzuk jatekoa. Ohitura hori Austriarren Espainiako gortera moriskoen bitartez iritsi ahal izan zen.
Ohitura horrek opilazio izeneko nahasmendua sortzen zuen (klorosi edo anemia moduko bat), bere efektu ezberdinen artean zenbait hodi estaltzen zituena, odoljarioak mozteko (batez ere hilerokoak) edo aurpegiari muturreko zurbiltasuna emateko (gibelean sortzen zuen behazun-krisiaren isla gisa), garai hartan edertasunaren seinale zena. Efektu antikontzeptiboak eta haluzinogenoak ere egozten zizkioten. Espainiako Gorteko medikuek, antidoto gisa, burdin- hautsak gomendatzen zituzten, edo garai hartan Manzanarestik gertu zegoen Acero iturritik metal-urak hartzera joatea. Lope de Vegak hari eskaini zion El acero de Madrid (Madrilgo altzairua) komedia.
José Manuel Feito etnologoak dioenez, Asturiasen «uretan disolbatutako errautsa hartzeko ohitura zegoen, erditzearen alde egiteko». Beharbada errituala, Moisesek adulterioaren susmagarri diren haurdunei eskatzen zien «ur mingotsen» Bibliako erlikia bat izan zen. Michel de Montaignek bere saiakeretan ere aipatu zuen errituala: «Hondarra eta errautsa irensten ikusi ditut, kolore zurbila hartzeko».
XVII. mendetik aurrera, txongilak Juan van der Hamen, Francisco Palacios, Juan de Espinosa, Antonio de Pereda, Francisco de Zurbarán edo Giuseppe Reccoren bodegoi barrokoetan agertzen dira, baita Espainiako Gortearen erretratuetan ere, hala nola Alonso Sánchez Coellorenak eta Diego Velázquezen Meninak margolanean. Lan hauek iturri ikonografiko nabarmena izan dira txongil hartzearen ohitura ikertzeko.
Harkaitz-eskalada
Harkaitz-eskalada kirol bat da, eta parte-hartzaileek eskalatu edo jaitsi egiten dute arroka-formazio natural edo eskalatu ahal izateko diseinatutako batetik. Tontorrera edo helmuga izendatutako zatira erori gabe iristea da kontua. Amaierara iristen den pertsonak, edo erortzen ez denak, irabazten du. Ibilbidean zailtasuna areagotuz doa. Gizakiek mendiak beti eskalatu dituzten arren, kirol hau (halakotzat hartuta) ez zuten XX. mendera arte garatzen hasi.
Il Boemo
Il Boemo (bohemiarra) 2022ko Petr Václav txekiar zinema zuzendariaren film biografikoa da.
Sinopsia
1764. Josef Venezian bizi da, baina urtebetetik gora darama bizimodu kaxkarra izaten. Opera-konpositore bihurtu nahi du. Hiria jada finkatuta dauden egile talentudunez beteta dagoenez, ez dago lekurik Josefentzat, agidanez. Biolin-jotzaile gisa lan bila dagoela, neska dirudun baten orbitan sartuko da, eta aretoetan jotzeko aukera emango dio horrek. Baina Josefek markesa libertino baten maitale bihurtzean izango du nahi duena lortzeko benetako aukera.
Walk Up
Walk Up 2022ko Hong Sang-soo txiletar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Sinopsia
Adin ertaineko zinema-zuzendari batek, alaba hainbat urtez ikusi gabe egon ondoren, harekin bisitatuko du barne-diseinatzaile baten eraikin bat. Alabak ere barne-diseinua ikasi nahi duelako joan dira bertara. Diseinatzaileak solairuz solairu erakutsiko dizkie egin dituen berrikuntza guztiak. Hirurak solairu guztietako gela guztietan sartuko dira, begiratu bat ematera.
Pornomelancolía
Pornomelancolía 2022ko Manuel Abramovich argentinar zinema zuzendariaren film dokumentala da.
Sinopsia
Lalo sex influencerra da: bere gorputz biluziaren argazkiak eta etxean egindako bideo pornoak posteatzen ditu sare sozialetan dituen milaka jarraitzaileentzat. Bere bizitzaren gidari bakarra bada ere, intimitatean, pertsonaiatik kanpo, etengabeko malenkonian bizi dela dirudi.
Avec amour et acharnement
Sinopsia
Elkar ezagutu zutenean, Sara Françoisekin bizi zen, Jeanen lagun onenarekin. Orain, Jeanek eta Sarak elkar maite dute, eta 10 urte daramate elkarrekin bizitzen. Egun baten, Sarak François ikusiko du kalean. François ez da konturatuko, baina Sarak bizitza bat-batean alda dakiokeela sentituko du.