cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Araba
Demografia
Biztanleria ez dago batere orekatua Araban, Gasteiz hiriburua barne duen Arabako lautadan bizi baitira arabarren erdiak: 244.174 biztanle, 2006an (319.927 b. 2013-01-01ean ). Biztanleriaren banaketa desorekatu honen ondorioz, Euskal Autonomia Erkidegoaren batezbestekotik gora dago Arabako lautada, biztanle dentsitateari dagokionez (311 biztanle km2 bakoitzeko), baina beste eskualde batzuk erdi hutsik daudela esan daiteke, Arabako Mendialdean, adibidez, 6,5 lagun baino ez baitira bizi km2-ko. Gasteiz hiriburuak eta horren inguruan hazi diren udalerriek eragin dute, beraz, Arabaren hazkunde demografikoa. Hiriburuaren ondorengo udalerririk jendetsuena, Laudio, herri ertaina baino ez da 20.000 inguru biztanlerekin. Biztanleriaren egitura demografikoari dagokionez, Araba Euskal Autonomia Erkidegoko batezbestekoa baino zertxobait gazteagoa da, alde txikiz bada ere; 65etik gorakoak guztizkoaren %16,7 dira (%18,6 Euskal Autonomia Erkidegoan).
Arabako kuadrillak
Zazpi kuadrilla edo eskualdetan zatituta dago:
Bestela, Burgosko (Gaztela eta Leon) administrazioaren pean dago Trebiñuko barrendegia, herrialdearen erdialde geografikoan, Gasteiz eta Mendialdea artean. Trebiñu eta Argantzon udalerriek osatzen dute.
Udalerriak
51 udalerri daude Araban (Trebiñuko 2 udalerriez gain). Arabar gehienak hiriburuan bertan bizi dira ( %75 baino gehiago ), Gasteiz izanik hiri nagusia alde handiz. Hauek dira herrialdearen udalerri nagusiak:
Arabako udalerri txikienak biztanle kopuru hau zeukaten 2019an Añana (156 biztanle), Lagran (157 biztanle ) eta Zalduondo (183 biztanle ).
Kontzejuak
Arabako udalerriak, gainera, kontzejuetan azpibanatzen dira gehienetan. Guztira, 334 kontzeju daude Arabako udalerrietan.
Antzinatea eta Goi Erdi Aroa
Historiaurreko aztarnategi eta monumentu megalitikoen arrastoa handia da Araban. Trikuharri esanguratsuak aurki daitezke, besteak beste, Aizkomendikoa Egilatzen eta Sorginetxekoa Arrizalabagan. Egungo Araban, garai hartan, karistiarrak eta barduliarrak bizi ziren. Erromatarrak heldu baino lehenagotik, Gesaltza Añanako gatzaga indarrean zen dagoeneko, gatza erauzteko gune ekonomiko garrantzitsua. Erromatarren garaian, berriz, hainbat mansus (bentak) eta fundus (herrixka modukoak) aurkitu izan dira agirietan, baita haien aztarnak ere; izan ere, Ab Asturica Burdigalam galtzara nagusiak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen zuen egungo Arabako lurraldea, lautadan barrena.
Veleia deitutako gotorlekua (Iruña) gune garrantzitsua bihurtu zen, eta bisigodoek konkista kanpaina batean sortutako Victoriacum ere hor zegoela uste dute aditu batzuek: VIII. mendeko Veleia Alavensis izan daitekeela pentsatzen da. Egilon izan zen Arabako lehen jaun ezaguna eta, bere ondoren, arabarrak hainbatetan matxinatu ziren asturiarren eta gaztelarren kontra. IX. mendean ageri da lehenengoz Araba izena, Arba (Cronica Abeldensis).
Behe Erdi Aroa
Araba «nafarren» (euskaldunen) lurraldean kokatzen zen eta, XI. mendetik XII. mendera, Iruñeko Erresumak izena aldatu zuen, Nafarroa bilakatu. Gaztelak, baina, Nafarroa eskuratu nahi zuen, bereziki haren mendebaldeko lurraldea, Araba tartean. 1199-1201. urteetan, Nafarroako errege Antso Jakituna egungo Aljerian negoziazioetan zebilela, gaztelarrek Durangori eta Arabari eraso zieten, Trebiñu eta Gasteizi zehazki. Bi gotorlekuek gogor eutsi zieten, baina etsipenak jota, Erregeren baimenaz, amore eman zuten.
Harrezkero, Araba Gaztelako Koroan sartu zen. 1332. urtean, Arriagako kofradiak Araban zeuzkan lurralde guztiak eman zizkion Gaztelari. Ondoren, jauntxoak gailendu ziren: Aiaratarren leinua, Mendozatarrena, eta Gebaratarrena, eta Bandoen Gerra piztu zen Araban ere. Ia aldi berean, Arabak onurak atera zituen kostaldea eta barrualdea lotzen zituzten bideetan eta Donejakue bidean zuen kokapen estrategikoagatik (Miranda – Gasteiz – Agurain – Lizarrate).
Aro Modernoa
Beste euskal lurraldeek bezala, XVI. mendean Aldundi Nagusia eratu zen. XVIII. mendearen bigarren erdialdean, berriz, euskararen atzerakada handia jazo zen Araba gehienean. Galtzeko zorian geratu zen Lautada osoan eta Trebiñun. 1766an, Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zen, eta hainbat pertsonaia Ilustrazioaren eragin handia izan zuten, arlo desberdinetan: Samaniego, Montehermosoko kondea, Borica, Landazuri, Foronda eta abar. 1794an, berriz, Konbentzio Gerran, frantses armada Mirandaraino heldu zen eta, orduko eskuizkribuek agerian uzten dutenez, hainbat herritar eta agintariren abegia izan zuten, hurrengo hamarkada osoan ere.
Jose Goikoa
Jose Goikoa Barkaiztegi (Donostia, Gipuzkoa, 1844ko apirilaren 10a - ib., 1911ko uztailaren 9a) arkitektoa izan zen. Madrilen egin zituen arkitektura-ikasketak. Donostiako udal-arkitektoaren laguntzaile izendatu zuten 1870ean, eta 1897an berak eskuratu zuen kargu hura. Liberala zen eta Donostiako defentsarako obrez arduratu zen Hirugarren Karlistaldian. Donostiako udal-arkitektoa izan zen bitartean proiektu ugariren zuzendari izan zen, Gros eta Amara Zaharreko zabalguneak tarteko.
Haren obra nagusiak Donostian daude:
Erreformak:
Araba
Aro Garaikidea
Franco diktadorea hil ondoren (1975) zabaldu zen aro politiko berrian, Araba Eusko Kontseilu Nagusian, lehenik, eta Euskadiko Autonomia Erkidegoan, ondoren, sartu zen, Gipuzkoa eta Bizkaiarekin batera. Lehenengo ikastolen haziak erein ziren Arabako hainbat herritan: Agurain, Gasteiz, Amurrio, Oion, Bastida, etab. 1980tik, berriz, Eusko Jaurlaritza eta Eusko Legebiltzarra Gasteizen finkatu ziren eta, era berean, Araba erkidego berrian eroso sentitzeko, 25 eserleku esleitu zitzaizkion Eusko Legebiltzarrean, beste lurraldeek baino askoz biztanleria txikiagoa izan arren. EHUk hainbat fakultate ezarri zituen bertan. Aldi berean, ordea, handia zen kalean politika arloko aztoramena eta langile protestak, baita ETAren eta erregimenari atxikitako legez kanpoko taldeen eraso armatuak ere. 1976an, Gasteizko martxoaren 3ko sarraskia gertatu zen, polizia indarrek eraginda. Aldundian, EAJ eta PP gailendu ziren alderdi politiko nagusien artean eta, Gasteizen, Jose Angel Cuerdak izan zuen hiriburuko alkatetza 1979tik 1999ra.
Urte hauetan, hobekuntza handiak izan ziren azpiegituretan. Nafarroa Garaiko erregionalismo espainiartzalearen antzeko bat, Unidad Alavesa, 1989an indartsu sortu bazen ere, ez zen errotu, eta 2005ean desegin zen. Bestalde, Gaztela eta Leongo gobernuek ukatzen jarraitu zuten Trebiñuk gehiengoz Araban sartzeko egindako ahalegin guztiak. Horrekin batera, Garoñako zentral nuklearraren kontrako borroka piztu zen, arabar alderdi gehienek babestua; lurraldean poz handia sortu zuen hura ixteko aginduak 2017an. Urteotan, sendotu egin da Gasteizen nagusitza beste herrien aldean, baina hiriburua gainerako eskualdeekin lotzeko azpiegitura sare bikain batez konpentsatua.
Julio-klaudiotar dinastia
Julio-Klaudiotar dinastia Erromako lehen bost enperadoreek. Dinastia hau, Augusto k sortu zuen Julio Zesar ren jarraitzaileen arteko gudu zibilean Marko Antonio lehiakidea garaitu eta ordura arteko Errepublika Erromatarraren botere osoarekin egitean. Enperadore hauek Inperioren buruan egon ziren K.a. 27tik K. o. 68 arte, non azken Julio-Klaudiarrak, Neronek, bere buruaz beste egin zuen. Dinastia honetan Juliar eta Klaudiar leinuek bat egin zuten ezkontza eta adopzioen bidez.
Araba
Literatura
Hego Euskal Herriko literaturan ezaguna den euskarazko libururik zaharrena Lazarragaren eskuizkribua da (1567–1602), Larreko Joan Perez Lazarraga arabarrak idatzia. Egungo egileen artean, aldiz, nabarmentzekoak dira Josemari Velez de Mendizabal eta Xabier Montoia.
Julio-klaudiotar dinastia
Historia
Augusto k, Julio Zesarren oinordekoak, boterea hartu zuenean, hilzorian zegoen Errepublika berrezartzearen aitzakian egin zuen, Zesarren akatsak ekidin nahian monarkiaren aurkako sentimendua nagusi zen gizartean. Agintaldi luzearen ostean, K.o. 14. urtean hil zen, bere lekua Tiberio-ri utziz. Erreinualdia bere ahotan jarri izan diren hitz batzuekin laburtu izan da: "adreiluz eginiko hiri bat aurkitu nuen eta marmolez egina utzi". Hau hiltzean, Tiberio iritsi zen boterera, nahiz eta ez izan hilberriaren lehenengo aukera (gainontzekoak azkarregi hil baitziren). Tiberio, Augustoren mailan egotearen erronka ia ezinezkoaren lehen protagonista izan zen. Aurrekoaren konkista militarrak alde batera utzi eta kontrolpeko lurraldea sendotzen jardun zuen batez ere. Ez zen nabarmentzeko moduko agintaldia izan. K.o. 37. urtean hil zen eta Kaligulak ordeztu zuen boterean.
Araba
Literatura
Gaztelaniazko idazleen artean, aipatzekoak dira Felix Maria Samaniego, Ramiro Maeztu, Ignacio Aldekoa eta Toti Martinez de Lezea.
Julio-klaudiotar dinastia
Historia
Fama txarreko agintaria izan zen Kaligula, iritsi zaizkigun garaiko testuen egileen artean behintzat. Fama honek, gugaino enperadorearen inguruko sinesgarritasun gutxiko istorio bitxiak ekarri dizkigu, bere zaldia kontsul bilakatu izanarena esaterako. Boterea hartu eta lau urtetara erail zuten bere soldaduek. K.o. 41. urtean soldadu hauek aukeratu zuten hil zutenaren oinordekoa: Klaudio. Ordura arte gutxietsia izan zen Klaudioren izendapenak Erromako hiritarrak harritu zituen. Erraz maneiatuko zutela uste zuten izendatu zutenek, baina itxuraz zituenak baino gaitasun handiagoak erakutsi zituen. Bere erreinualdiko mugarri esanguratsuenetakoa Britaniaren konkista izan zen.
Araba
Euskara
Eustaten 2006ko datuen arabera, orduan ia 75.000 arabar euskaldunak ziren, biztanle guztien %25 inguru, beraz. Udalerri euskaldunenak, euskal hiztunen ehunekoari dagokionez, Aramaio (ia %85,5) eta Legutio (%39) ziren, iturri horren arabera.
Julio-klaudiotar dinastia
Enperadore julio-klaudiarrak
Aipaturiko agintariak hurrenez hurren:
Araba
Euskara
Euskarak Araban egin duen aurrerapausoak zerikusi zuzena du hezkuntzan izan duen hedapenarekin. 1999–2000 ikasturtean, esaterako, unibertsitatez kanpoko ikasleen ia erdia (%47) D eta B ereduetan ari zen ikasten Araban. 2010-2011 ikasturtean, berriz, %75tik gora ziren, horietatik %42 D ereduan eta soilik %25 A ereduan.
Jaiak
Arabako jai nagusia apirilaren 28a da, San Prudentzio eguna, katolikoen santu hori baita probintziaren zaindaria.
Politika
Arabako Foru Aldundia lurraldean agintzen duen herri erakundea da, herritarren botoen ondorioz aukeratzen dena lau urtetik behin. Bestela, Arabako Batzar Nagusiak lurraldeko batzar orokorrak dira, aldundia kontrolatzen duena.
Ahaldun Nagusiaren hautaketa
2015eko ekainaren 30ean Arabako Batzar Nagusiek Ahaldun Nagusia hautatzeko osoko bilkura egin zuten. Horretan bi hautagai aurkeztu ziren; alde batetik EAJko Ramiro González, eta bestetik Irabaziko José Damián García. PSE-EEk eta EAJk lortutako ituna ez zen izan nahikoa lehenengo bozketan, gehiengo osoa beharrezkoa baitzen eta bi alderdietako prokuradoreek 51tik 18 bozka gehitzen baitzituzten. Gainerakoek boto zuria eman zuten, Irabazikoa izan ezik, bere buruari bozka eman baitzion. Bigarren bozketan gehiengo erlatiboa zen nahikoa, eta emaitzak errepikatu zirenez, Ramiro Gonzalez Arabako Ahaldun Nagusi izendatu zuten.
Atzerriko diplomazia
Gaur egun Arabako Talde Kontsularra ondorengo kontsulatuak osatzen du:
Ekonomia
Ekonomiari dagokionez, erabat aldatu da Arabaren egitura XX. mendearen bigarren erditik aurrera. Oraindik ere, Bizkaian eta Gipuzkoan baino garrantzi handiagoa du lehen sektoreak Araban, baina batezbestekoari erreparatuz gero jarduera ekonomiko marjinala dela esan liteke (BPGaren %2 baino ez, 2004an). Arabaren egitura ekonomikoa industrian eta, batez ere, zerbitzuetan oinarritua da. Euskal Autonomia Erkidegoko batezbestekoarekin alderatuta, Araban aberastasun proportzional gehiago sortzen du industriak Bizkaian eta Gipuzkoan baino, nahiz eta tradizionalki guztiz alderantzizkoa izan egoera. Aldagai honetan ere, ordea, Arabako lautadak eta Gasteizek duten eragina aipatu behar da egitura ekonomikoa aztertzean, egoera ez baita bateragarria eskualde guztiak aintzat hartuz gero.
Zerbitzuei dagokienez, bestalde, esan beharra dago Euskal Autonomia Erkidegoaren erakundeek egoitza Gasteizen izateak asko aldatu duela sektore horrek jarduera ekonomiko orokorrean duen garrantzia. Bestalde, Arabaren bilakaera ekonomikoari ezaugarri bereziak eman dizkio lurraldearen industrializazio berantiarrak. Azken urteotan eduki teknologiko eta balio erantsi handiko industria ezarri da Araban, puntako sektoreei lotua kasu askotan (automozioa, aeronautika...) eta kanpo inbertsio handiak erakarri dituena. Hori dela eta, enpresa gutxi batzuen inguruan eta horiek eragin duten industria osagarrian gauzatzen dira produkzio nagusiak; ehun ekonomikoak espezializazio handia lortu du, baina enpresa gutxi batzuekiko mendekotasun handia ere badu. Atalik garrantzitsuenak automozioa, aeronautikarako osagarriak eta hodi eta profilak dira. 2007. urteko lehen hiruhilekoan, %15,4 hazi ziren Araban esportazioak aurreko urteko epe berarekin alderatuta, eta ekoizpen industriala ere %10,4 handitu zen, espainiar Estatuko eta Euskal Autonomia Erkidegoko batezbestekoaren gainetik. Egitura ekonomiko horren ondorioz, 2007ko aurrerapenen arabera, Euskal Autonomia Erkidegoaren batezbestekoaren eta gainerako herrialdeenaren gainetik egon zen Araba, biztanleko Barne Produktu Gordinari dagokionez (35.960 €). Hainbat urtez, Bizkaiak eta Gipuzkoak gogor jasan zuten krisialdi industrialak Araban eragin arinagoa izan zuenez, langabezia tasetan Bizkai eta Gipuzkoakoen azpitik egon da Araba (2005. urtean, %3 zen Arabako langabezia tasa, eta %5 inguru Euskal Autonomia Erkidegokoa), baina, 2008az gero, atzeraldi orokorraren ondorioz, joera hori aldatzen ari dela erakusten dute azken datuek.
Arabaren garapen industrialak eragin zuzena izan du Arabako azpiegituretan. Euskal Herria Iberiar goi-lautadarekin lotzen duen N-1 errepideak zeharkatzen du Araba, eta horrek beti izan duen garrantzia areagotu egin da errepide honek azken urteotan izan duen hobekuntza nabarmenei esker. Horrez gainera, gehienbat Gasteiz inguruko industrialdeetan kokatuta dauden industrien ekoizpenari irteera egokia emateko Gasteizko Garraio Zentroa sortu da, Jundizko industrialdean. Zentro horrek garraioarekin zerikusia duten arlo guztiak biltzen ditu: biltegiak, banaketa, aduanen eta stock-en kudeaketa. Nazioarteko trenetako zama-terminala ere badu. Industriari lotutako garraio-azpiegiturei dagokienez, aipagarria da Gasteizko aireportua, Euskal Autonomia Erkidegoak dituen hiru aireportuetan berriena eta merkantzia garraiorako bereziki prestatua. Gaur egungo hegazkinik handienak hartzeko gai da aireportua eta, esan bezala, karga-aireportua da bereziki, espainiar Estatuko laugarrena garraiatutako merkantziari dagokionez.
Arabar ospetsuak
Arabar ezagun klasikoak Joan Perez Lazarraga, Felix Maria Samaniego eta Ramiro Maeztu idazleak ditugu, bai eta Justo Antonio Olagibel arkitektoa, Manuel Iradier esploratzailea edo Jesus Guridi musikagilea ere, besteak beste.
XX. mendean, aipatzekoak dira Jose Angel Cuerda eta Juan Jose Ibarretxe politikariak, Juanito Oiarzabal mendigoizalea, Martin Fiz atleta, Juanma Bajo Ulloa zinema zuzendaria eta Almudena Cid gimnasta, beste batzuen artean.
Bitxikeriak
Israel eta Jordaniaren arteko mugan, bada Araba izeneko eskualde edo harana. Euskal Herrikoaren antzera, gehienbat ordoki zabalek osatua dago.
Lycodes matsubarai
Lycodes matsubarai Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Frantziako iraultza eta konbentzioko gerra bertsotan
Frantziako iraultza eta konbentzioko gerra bertsotan Antonio Zavala k bi gertaera horien inguruan atondutako bertso-antologia ezaguna da. 1989an plazaratua, egile desberdinen bertso paperak bildu zituen, euskaldunek gertaera horietan izan zuten presentzia azaltzeko, hitzaurre interesgarriarekin batera. Urte haietan sortutako bertso gehienak galduak badira, batzuk gaur egunera heldu dira eta horiek bildu zituen Zavalak, alegia. Liburua Auspoa Liburutegian barruan jaso zen baina Etor argitaletxearen eskutik.
Historia
Bilduma hau Lehen Euskal Mundu Biltzarrarako prestatu zuen Zavalak baina argitalpena atzeratu zen. Batzar hartan Patri Urkizuk Baionako Euskal Museoaren ekimen antzeko baten berri aurkeztu zuen (Recueil de quelques pieces de vers anciens et nouveaux, 1798.) Beste liburu hori plazaratu zenean Zavalak ezagutzen ez zituen bertso asko ikusi zituen baina bere lanean ez zituen bildu zeren eta iada argitaratuta baitzeuden. Zavalaren liburuan jasotakoak, guztiak, XVIII. mende amaierakoak dira eta gehienak jende eskolatuek jarriak.
Liburuaren antolaketa
Liburua bi zatitan eratuta dago. Lehenengo zatian, Frantziako Iraultzako bertsoak biltzen dira, 1789tik 1792ra. Bigarrengoan, Konbentzioaren gerra edo Pirinioetako gerraren testuak. Frantziako Errepublikaren eta Espainiako monarkiaren arteko gerra izan zen, 1793 eta 1795 artean Pirinioen inguruan gertatu zena, Frantzian Konbentzio Nazionala agintean zela. Frantziako Iraultzako Lehen Koalizioko Gerra honetan, Espainiak Ingalaterraren laguntza izan zuen, baina Frantzia atera zen garaile.
Nasrudin
Nasrudin Odile Wulersse idazle frantses eta Rebecca Dautremerrek ilustraturiko liburua da. Fikziozko liburua da eta 1998. urtean argitaratu zen lehen aldiz. Euskaraz Nasrudinen inguruko bi ipuin topa ditzakegu: Nasrudin eta Nasrudin eta astoa, biak ilustratzaile eta idazle berarenak.
Argumentua
Istorio hau arabiar nekazal giroan dago kokatuta. Nasrudin egunero azokara abiatzen da bere aita Mustafa eta astoarekin. Azokan produktu desberdinak saltzen ditzute, hala nola, etxean dituzten oiloak eta oilarrak, haiek sortutako ehuna etab. Saldu nahi dituzten produktu horiek astoaren gainean kokatzen dituzte. Baina egunero azokara iritsi baino lehen Nasrudin etxera itzultzen da jendearen kritikekin lotsatu egiten delako. Jendearen kritikak entzutean, egunero aita-semeak modu desberdin batean joaten dira azokara; lehen egunean aita astoaren gainean doa, bigarrenean berriz semea astoaren gainean jartzen da eta aita berriz oinez doa, hurrengo egunean biak asto gainean doaz, biharamunean biak oinez etab. Baina jendeak haiek astoari ematen dioten erabilerari buruz hitz egiten jarraitzen du eta Nasrudin kritikekin lotsatu egiten da. Aitak berriz, lasai hartzen du kontu hau. Istorioaren mezua honakoa da: besteen komentarioei ez zaiela garrantziarik eman behar eta nork bere iritzi eta kriterioak izan behar dituela.
Nasrudin
Nasrudin Mustafaren semea da eta elkarrekin bizi dira. Istorioan ez dago ez amaren ez anai-arreben presentziarik. Bera mutiko gazte eta beltzarana da eta gainerakoek bere familiaz eta beraz esaten dutena asko kezkatzen dio. Mutil zintzoa, maitakorra eta oso sentibera da. Nasrudin personaia dinamikoa da bere izaeran bilakaera bat ematen delako.
Mustafa
Mustafa Nasrudinen aita da. Mustafa eta bere familia azokan saltzen dituzten produktuei esker bizi dira. Istorioan zehar Mustafak erakusten duen jarrera oso maitakorra da bere semea lotsatzen den bakoitzean eta bere ustez egokiena dena egitera animatzen baitu. Besteen kritikak eta burlak entzun arren ez da bere onetik ateratzen.
Astoa
Istorioaren amaierara arte ezin da jakin astoa nolakoa den eta zer sentitzen duen bere lana egiterako orduan. Amaieran, aldiz, zamarik eraman behar ez duenean astoa inoiz baino arinago pausoz eta pisuz diala dio, baita pozak zoratzen ere.
Ilustrazioak
Rebecca Dautremer ilustratzailearen ilustrazioei dagokionez, erabiltzen diren koloreak anitzak dira. Kolore zuriaren presentzia nabaria den arren, horia, hare kolorea, urdina zein kolore marroia ere agertzen dira nahiz eta hauen presentzia urriagoa den. Bidaia bat hasten den aldiro ilustratzaileak fondo txuria erabiltzen du pertsonaiak irudikatzeko, eta Nasrudinez ahoz adierazten duena irudikatzen du, hau da, non eta nola eseriko den, horrela irakurleak arreta pertsonaiengan jartzen du. Gainera, ilustrazio hauek argi azaltzen dituzte pertsonaien sentimenduak, hala nola, Nasrudinen lotsa, aitaren pazientzia edo begira agertzen diren pertsonaien isekak. Irudiek kutsu Barrokoa dute, egilearen marrazteko eran oso ohikoa da eta pertsonaiak eremu handi homogeneneoetan kokazen dira. Egoerak behin eta berriz erripikatzen direnean ilustratzaileak argiari eta giroari garrantzia ematen dio eta dauden objektu eskasei goxotasuna ematen die.
Egitura
Liburu honen egitura errepikakorra da, goizero Nasrudinek bere aitari azokara eraman behar duena astoaren gainean kokatzen laguntzen dio eta biak batera azokara joaten dira. Errepikatzen ez den bakarra, egunero aita semeak era desberdin batean joaten direla da. Hau da, egun batean aita da astoaren gainean doana, beste batean semea, hurrengoan egunean biak doaz etab. Baina jendeak nola doaozen ikustean, aita-semeak kritikatzen dituzte. Hau ere errepikatu egiten da egunero gauza bera gertatzen baita eta Mustafak persona horiei erantzuten dien arren Nasrudinek etxera bueltatzea nahiago du.
Historia
Nasrudin Sufi tradizio herrikoiko pertsonaia mitikoa da. Nasreddin, Nasr Eddin, Nasrudin etab. izendatzeko modu ezberdinak izan ditu Sufí tradizioko pertsonaia honek. Anatoliako penintsulan bizi omen zen XIII eta XV mende bitartean baina pertsonaia bera baino garrantzitsuagoak dira Nasreddinen istorioak. Irakaskuntza eta bizitzeko modu bat islatzen dute istorio horiek. Normalean Islamismoaren jokabide desegokiei kritika bat egiteko erabiltzen da. Sarritan urrutikoak izanik hurbilekotzat hartu ahal diren istorio barregarriak. Sufi tradizioak Nasrudin pertsonaia era desberdinetan erabiltzen du, Nasrudin mulá (irakasle) bat da eta pertsonaia ezberdinak irudikatzen ditu istorioaren arabera (batzuetan heldua, besteetan umea, batzuetan jakintsua eta besteetan ikaslea) txisteak eta istorio laburrak kontatzeko, irakaskizunak transmitizeko helburuarekin.
Goryeo
Goryeo edo Koryo (918-1392) (hangulez 고려; hanjaz 高麗國; McCune–Reischauer) Koreako dinastia izan zen; 918an, Wang Geon erregeak (Taejo erregea izenez ere ezaguna) —Gung Ye (궁예) Silla-ko printze errebelde bat zerbitzatu zuen jenerala— sortu zuen. Gung Ye kanporatu ostean, Wang Geonek, 936an, Hiru Erresuma berantiarrak bateratu zituen. Wang Geonen ondorengoek Goryeon gobernatu zuten 1392. urte arte, Joseon dinastiaren sortzaileak eroarazi zituen arte. Goryeok bere mugak zabaldu zituen gaur egungo Wonsanera, ipar-ekialdean (936-943), Amnok ibairaino 993an, azkenean Koreako penintsula ia osoa hartuz.
Hasieratik, Goryeoko errege-gorteak budismoa hartu zuen estatuko erlijio ofizialtzat, jendartea Koreako penintsulan zehar batzeko. Budismoak distira handia lortu zuen, eta tenpluen eraikuntza eta Budaren irudien tailla suspertu zituen, eta pintura horiek maisulantzat hartu ziren, bai Korean, bai Asia inguruan ere garai berean, bere kolore distiratsuei, forma dotoreei, grafiko argitsuei eta erlijio-sinboloei esker. Hala ere, tenpluek eta monjeek gehiegizko boterea hartu zuten, eta, erreinuaren azken urteetan, funtzionario jakintsuen eta gudarien arteko liskarrek herrialdea ahuldu zuten. Mongolen erasoek, 1231n hasitakoak, ia mende bat beranduago bukatu ziren, Goryeoko okupazioarekin.
Etimologia
Goryeo izena Goguryeoren jatorria da, Koreako Hiru Erresumetako bat. Goguryeok Goryeo izenera aldatu zuen Jangsu erregearen erregealdian, V. mendean, nahiz eta bi izenak erabili. Goryeok —Wang Geon-ek sortua— «Goguryeoren oinordetza» irudikatu nahi zuen; hortik eratorri zen Korea izena. Merkatari asko, Goryeora iritsi ziren itsasozko eta lehorreko merkataritzari emandako laguntzagatik. Zetaren Bidetik Goryeo bisitatu zuten persiarrek Goryeori Korio — italieraz Cauli zena— deitzen zioten, eta, azkenean, Korea izena hartu zuen mendebaldean.
Historia
Gung Ye-k Goguryeo Berantiar estatua ezarri zuen (hangul alfabetoz: 후고구려, hanjaz: 後高句麗), geroago Taebong eta Majin izenez izendatua. Koreako hego-mendebaldean, Gieon Hwon jeneralak Baekje Berantiar estatua sortu zuen. Horiek, Sillarekin batera, Koreako Hiru Erresuma Berantiar izenez ezagutzen dira.
Fundazioa
Wang Geon, izan ere, Songdo-eko (gaur egungo Kaesong) merkatari familia bateko semea zen, eta Taebong-ekin batu zen jeneral gisa zerbitzatzeko. Hala ere, gerora, bere erregea —Gung Ye— erorarazi zuen, eta Goryeo estatua sortu zuen 918an.
Goryeok adiskidetasun ituna sinatu zuen Sillarekin, Baekjeko Berantiar erresumaren aurkako gerran zegoen bitartean. 927an, Goryeok gudu handi bat galdu zuen egungo Daegutik gertu, non bere buruzagi boteretsuenak hil ziren, Shin Sung-gyeom jeneral nabarmena barne. Gerora, Baekjek agintzen zuen bitartean, bere indar gehienak galdu zituen Andong-eko guduan, 930ean.
Horren ostean, Goryeok, 935ean Silla okupatu zuenerako, aipatutako hiru erreinuak amaitu ziren, eta, ondoren, 936an, Baekje garaitu zuen, eta, Taejo enperadore bezala koroatuta, hiriburua Kaesong-era eraman zuen. Jendartearen integrazioa lortzeko, Taejo enperadorea eskualde bakoitzean eragin handiena zuten buruzagiak bere alderdira erakartzen saiatu zen haien alabekin ezkonduz; Sillako printzesarekin —eta guztira beste 29 emakumerekin (denak buruzagien alabak)— ezkondu zen; hogei seme eta bederatzi alaba izan zituen haiekin.
Hasieran, noble ohiei feudoak edukitzea baimendu zien Taejok, eta, tokiko laguntzari esker, ez zen oinordekotza inguruko gatazkarik izan.
Erreforma politikoa
Taejo enperadorea hil ondoren, errege botere-borrokek jarraitu zuten Hiejong eta Jeongjong enperadoreen agintaldian. Boterea lortzeko anaien arteko etengabeko borroka horiek Taejok hartutako ezkontza itunen ondorio izan ziren.
Laugarren enperadoreak, Gwangjong-ek, hainbat proiektu burutu zituen errege agintea finkatzeko eta gizarte zentralizatua ezartzeko. Lehenik eta behin, Gwangjongek esklaboak askatu zituen 956an, eta horrek nobleziaren boterea ahultzeko balio izan zuen. Zerbitzariak herrietara joan ahala, gorteak, nahitaezko lanetik, zerga eta onura gehiago lortu ahal izan zituen. Geroago, Gwangjong-ek Ssangiren —naturalizatutako txinatar korearra zenaren— proposamen bat onartu zuen azterketa nazional bat egiteko hainbat gairekin (adibidez, konfuzianismoa, literatura) gorteetako funtzionarioak eta baita fraideak aukeratzeko. Aurrerapen politikoak familia on batengandik edo nobleziarengandik soilik blokea zitezkeen. Horrela, gizartearen eraldaketa eragin zuen, neurri handi batean funtzionario berriek monarkiaren indarra gehiago onartzen zutelako eta ministerio zibilei ere garrantzi handiagoa ematen zielako. Bere erreforma egonkortzeko, Gwangjongek gwanbok-en diseinuak iragarri zituen, maila sozialaren sinbolo ziren basailu-uniformeak. Berritze-multzo batek botere eta fortuna izugarria zuten basailu-merezimenduak kentzea erraztu zuen. Gainera, enperadoreak Goryeo inperioaren existentzia iragarri zuen Gaekyong hiriburuari Hwangdo izena emanez eta bere garaiari Gwangdeok eta Junpoong izenak emanez.
Gwangjongen erreformek ondorengo enperadoreek jarraitu zuten. Gieongjong enperadoreak Jeonsigwa izeneko nekazaritza erreforma egin zuen (hangulez: 전시과) 976an. Jeonsigwa Jeonji (전지) eta Siji (시지) hitz konposatua da: jeonsiren kasuan, lur-jabe batek maizterraren alea jaso lezake, eta sijitik, egurra lor dezake. Sistema horrek labore-lurrak 18 barrutitan banatzea ekarri zuen. Jeonsigwaren lehen asmoa kobrantza eskubideak basailuei soldata gisa ordaintzea zen. Horrekin guztiarekin, jeonsigwaren maizter edo hartzaileek zenbait monasterio, eskola, gobernu-bulego eta erretiro aberastu zituzten. Baina, azkenean, 1076an, labora zitezkeen lurraldeak urritu egin ziren, produktuen banaketa zerbitzu aktiboetara soilik mugatuz, eta, ondorioz, herrietan arbuio zabala eragin zuen errege-agintea ahulduz eta Goryeo amaierara eramanez.
Khitanen inbasioa eta Jurtxenera espedizioa
Goryeok hondamendi handia jasan zuen Khitan-en inbasioaren ondorioz.
993an, Txinako Liao dinastiak (Khitanek sortua eta menderatua) Goryeo ipar-mendebaldea inbaditu zuen 800.000 soldadu ingururekin. Hala ere, Seo Hui jeneralak bakea negoziatu, eta ituna sinatu zuen. Itun horren arabera, Khitanek Txinako Song dinastiarekin harremanak hautsi, eta Liao egutegia onartzea exijitu zuen, Goryeo de facto bere basailu bihurtuz.
1009an, Gang jo jenerala Goryeoko Mokjong-en aurka matxinatu zen, hura hil eta gobernu militar bat ezarriz. 1010ean, Liaok 400.000 soldadu bidali zituen matxinada garaitzeko. Gang jok lehen erasoaldia gelditu zuen, baina, gero, garaitua izan zen, eta bere buruaz beste egin zuen. Khitandarrek ez zuten kontrola berreskuratu, baina ordura arte hiriburua zen Kaesŏng suntsitu zuten. Goryeoko Hieonjongek ihes egin behar izan zuen Naju-n (Jeolla) aterpe hartuz. Goryeoko indarrek ezin zutenez gehiago eutsi, Hieonjong errenditu egin zen, eta inbaditzaileak itzuli ziren.
Jurtxen herri nomada hainbat triburen konfederazioa zen. Baina Heishui Mohe-ko Wanian tribuak hainbat indar bateratu zituen, eta, horrela, Goryeoko iparraldeko mugak inbaditzen hasi zen. 1107an, Yun Gwan jeneralak Byeolmuban izeneko dibisio berria antolatu, eta jurtxendarrei eraso zien. Gerrak urte asko iraun zuen arren, jurtxendarrak garaitu, eta Yun Gwanen esku utzi zuten. Bere garaipena ospatzeko, Yun jeneralak bederatzi gotorleku eraiki zituen Goryeoko ipar-ekialdeko mugan (hangulez: 동북구성). Dena den, 1108an, Yun hiriburura itzuli behar izan zuen gorteko gatazkak zirela eta; hala, korearrek Jurtxen lurraldeko gotorleku haiek guztiak galdu zituzten.
Borroka boterearengatik
Injuko Ji familiek (Hanjaz: 仁州李氏, hangulez: 인주 이씨) etengabe bidali zituzten alabak Gortera ezkontzaz enperadoreen enperatriz izan zitzaten, Munjong-en garaitik (1046-1083) Injong XVII. arte (r.1122-1146). Azkenean, botere estrategia horrek Ji familiari monarkiari baino indar gehiago eman zion, eta, horrela, Ji Ja-gyeom matxinada gertatu zen 1126an. Matxinada itzali bazen ere, monarkiaren indarra gutxitu egin zen nobleen arteko gerra zibilen ondorioz. 1135ean, Miotxeong izeneko monje batek hiriburua Piongiangera eramatea proposatu zuen, eta horrek gatazka handia eragin zuen mendekoen artean. Miotxeongen alderdiak uste zuen iparraldera mugitzeak Mantxuriarako hedapena erraztuko zuela, eta Kim Bus-sik-enak (Samguk Sagi liburuaren egileak) aldiz hiriburua Kaesong-en mantendu nahi zuen; horrek eraginaren lehia sortu zuen. Erregea konbentzitzeko ahaleginean arrakastarik lortu gabe, Miotxeong gortearen aurka matxinatu zen, baina, arrakasta militarra lortu ez zuenan, bere buruaz beste egin zuen.
Gobernu militarra
1170ean, militar talde batek estatu kolpea jo zuen, Jeong Jung-bu, Ji Ui-bang eta Ji Go jeneralak buru zirela, eta gobernuaren buruzagitzarako indarrak ziurtatu zituzten, horrela, Goryeoko Uijong kargutik kendu, eta haren ordez Mieongjong koroatu zuten.
Hala ere, errege-familiari benetako autoritatea helaraztea atzeratu egin zen, aipatutako jeneralen ondorengotzagatik, zeinak Tobang lehen mailako tropak erabili baitzituzten (baita Mabioltxoo izeneko zalditeriako guardia ere). Estatu-kolpe horrek Goryeoko gobernu militarren hasiera adierazi zuen.
1179an, Gyeong Dae-seung jeneral gazte bat bere mendeko indarren kontrolera igo zen errege-agintea leheneratzen eta nazio-ustelkeria desagerrarazten saiatuz, baina, 1183an, hil zen, eta Ji Ui-min jenerala, bere aurreko karguagatik esklaboa (nobi) bezala kalifikatua zena, indar militarren kontrola hartu zuen, baina bere ankerkeriak eta ustelkeriak beste estatu-kolpe bat eragin zuen, Choe Chung-heon jenerala buru zuela, horrek Yu Ui-min hil, eta, 1197an, bere boterea ziurtatu zuen. Hurrengo 61 urteetan, Txoeren familiak ondorengo diktadoreak inposatu zituen : Txoe Txung-heon, bere semea Txoe U, bere biloba Txoe Hang eta, azkenik, bere birbiloba.
Kontrol militarra bermatuz, Txoe Txungheonek Mieongjong-en abdikazioa behartu zuen, eta Goryeoko Sinjong erregea tronura jaso zuen Txoe beste buruzagi militar batzuengandik desberdindu zuena izan zen jakintsuak sustatzeko jarduera indartsua, eta, horien artean, Igiu-bo lehen ministroa nabarmendu zen. Sinjong hil ondoren, bere semea Huijong Goryeokoa gisa koroatu zuten; bere erregealdia sei urte iraun zuen, errege gisa matxinada agindu baitzuen, baina azkenean garaitu, eta kendu zuten; orduan, Gojong Goreeokoak hartu zuen errege kargua. Txoeren familiak indar armatu pribatu leialak ezarri bazituen ere, khitanarren eta mongoliarren inbasio jarraituek Koreako lurraldearen zati handi bat despopulatu zuen. Azkenik, Txoe jenerala mendeko batek erail zuen, eta gertaera horrek errege familia monarkian berrezartzea ekarri zuen.
Mongoliarren inbasioa
1225ean, Mongol Inperioko enbaxadorea Goryeoko hiriburutik, Gaekiong, gertu hil zen, eta mongoliarrek kapitulazioa sinatzeko eskatu zieten korearrei, onartu ez zutena.
Horren aitzakian, 1231n, Ogodeiren erregealdiko mongoliarrek Goryeo inbaditu zuten. Erresistentziari eusteko, errege gortea Gieonggi badiako Ganghwara joan zen. Garaiko Txoe U izeneko buruzagi militar korearrak ia hogeita hamar urtez aurre egin zien mongoliar indarrei, baina, 1259an, bake ituna sinatzera behartu zuten.
Koreako gortea hiriburutik kanpo zegoen garaian, mongoliarrek, 1231tik 1259ra bitartean, Gieongsang eta Jeolla eskualdeetan muturreko porrotak eragin zituzten kanpainak egin zituzten 1231, 1232, 1235, 1238, 1247 eta 1253 urteetan; 1253 eta 1258 artean, Jalairtai Qortxi jeneral mongoliarrak lau kanpaina abiatu zituen Koreako penintsulan zehar, eta, horietan, milaka korear herritarren bizitzak sakrifikatu ziren (hau da, genozidioa eraginez). 1254an, 200.000 korear baino gehiago preso eraman zituzten mongoliarrek inbaditu eta kontrolatutako lurraldeetara.
Hainbeste atsekabe izan arren, inbasioaren aurkako herri-erresistentzia handia izan zen, eta gorte inperiala Ganghwan gotorleku bat eraikitzen saiatu zen, eta korearrek hainbat garaipen lortu arren, azkenean, Koreako erresistentzia garaitu zuten inbaditzaileek. Garai horretan, lehorte handia gertatu zen etxeko egoera okerrera eginez, eta, Gojong erregeari, mongoliarrekin aldebiko bakeak egitea galarazi zioten bere jeneralek. Horren ordez, 1232an, mongoliarren inbasioan suntsitu zuten Tripitaka Korearra izeneko testua erreproduzitzeko agindu zuen erregeak. Gojong Koreako literatura-lanak eta irakaspenak erlijioaren bidez biltzen saiatu zen; Horrela, eskritura budistak erreproduzitu ziren gutxi gorabehera hamabost urtetan 81.000 tipo edo egurrezko letra eginez, gutxi gorabehera; horiek Haein-sa-n Haptxeon-gun-en, Hego Korean, gordetzen dira.
1258ko martxoan, Txoe Ui diktadore militarra erail zuen Kim Junek, aginte militarraren amaiera adieraziz. Orduan, jakintsuak, Goryeok bakea sinatu behar zuela agindutakoak, enbaxadore gisa bidaliak izan ziren mongoliar inperioko gortera haren onespena berresteko. Jeneral batzuek bakea arbuiatu, eta Sambieoltxo izeneko estatu militarra eratu zuten mongoliarren aurka, eta, Jindo eta Jeju bezalako hainbat uhartetan, erresistentzia jarraitu zuten.
Bake ituna sinatzeak Goryeoko subiranotasunaren iraunkortasuna adierazi zuen, eta mongoliarrek Korea guztiz kontrolatzeko asmorik ez zutela iradokitzen zuen. Hala ere, Goryeok tributu ugari eskaini behar izan zituen: emakume gazte eta ederrak, aberastasun materiala, janari-aleak eta baita belatzak ere (falkonerian erabiltzen direnak). Bestalde, Mongolen Inperioak guardia mongoliarrak bidali zituen komisario gisa, eta, horregatik, Koreako hainbat errege tronutik kendu zituzten 1298, 1313, 1321, 1330, 1332, 1343 eta 1351 urteetan. Juan sinomongol dinastiak bere lurraldeak ekialderantz gehiago zabaldu nahi zituenez, Koreako iparraldea bereganatu zuen hainbat borroka odoltsuren ostean. Horrez gain, Juan sinomongolak Japonia konkistatzen saiatu ziren Goryeorekin aliantza bat egin zutenaren aitzakian; Japoniako artxipelagoa inbaditzeko saiakera mongoliarra 1274. urtean burutu zen batez ere; gero, 1281. urtean, ordea, flota handi batek garraiatutako tropa mongol erraldoia tifoiek desegin zuten modu naturalean (tifoi horiek, Japonian, «kami kaze» deituak izan dira; hau da, Jainkozko haizea, nahiz eta XX. mendetik izen horrek jatorrizkoaren aurkako esanahia lortu duen).
Garai hartan, Goryeo Juanek menderatutako Txinaren basailu bihurtu zen quda (ezkontza itun) bat ezarri zelako; horrela, Goryeoko erregeak Juan erregeen suhiak (khuregen) ziren. Goryeoko printzeek Txinan ezarritako mongoliako hiriburuan (Dadu) bizi behar zutenez, mongoliar kultura ikasi, eta Juan leinuko printzesekin ezkondu ziren. Goryeoko erregeek postu garrantzitsuak mantendu zituzten qudaren bidez Mardin, Uyghur eta beste mongoliar familia batzuekin erlazionatuz (esaterako, Oirates, Khongirad eta Ikeres).
Eurasiaren inguruko Juan menderatzearen alderdirik baliotsuenak «Ekialdea» eta «Mendebaldearen» arteko nazioarteko kultur eta merkataritza-trukeak izan ziren. Mongoliarrek Koreako teknologietan eta, batez ere, zeramika ekoizten ikasi zuten.
Azken erreforma
Gongmin erregea tronura igo zenean, Goryeo Juan dinastia sinomongolaren eraginpean zegoen oraindik; Horregatik, beste errege batzuek bezala, berak ere Mongoliak menderatutako Txinan egon behar izan zuen, eta Goryeora itzuli zen bere emazte Noguk erreginarekin, mongoliar printzesa zena. Juan dinastia, XIV. mendearen erdialdera apurka-apurka garaitua izan zenean, orduan hasi zen Gongmin erregea Goryeoko agintea berritzeko ahalegin nabariak egiten eta mongoliarren eragina kentzen.
Bere lehen ekintza mongolaren aldeko aristokrazia eta gorteetako ofizial militarrak kentzea izan zen, Gi familiaren eragina asko gutxituz, zeinak bere indarra ziurtatu zuen Juan dinastiako Gi enperatrizaren laguntzarekin. Hurrengo pausuan, Goryeok mongoliarrek okupatutako iparraldeko eskualdeak berreskuratu zituen: Ssangseong (hanjaz: 雙城摠管府, hangulez: 쌍성총관부) eta Dongnyeong (hanjaz: 東寧府, hangulez: 녕: 부). Goryeoko armadek lurralde horiek berreskuratu ahal izan zituzten Ji Jatxun ofizial korearra eta bere seme Ji Seonggie (gero Joseon-en sortzailea) laguntzarekin, eta, gainera, jeneral horiek, Txinan, Liaoning konkistatzen saiatu ziren.
Zhū Yuánzhāng txinatar hierarkak Juan dinastiaren mongoliarrak garaitu eta Ming dinastia sortuz Txina berriro batu zituenez, Koreako Gongmin erregeak enbaxadore bat bidali zuen Txinako Ming dinastiara 1368an. Horrek Juan aldeko fakzioen desagerpena eta Asiako ipar-ekialdea baretzeko asmoak erraztu zuten Mingekin aliantza.
Gongmin erregeak, laguntzaile garrantzitsu gisa, Xin Don izeneko monje budista izan zuen (hanjaz: 辛旽, hangulez: 신돈) Gongminek eta Shin Donek hainbat proiektu sustatu zituzten, besteren artean mongolen aldeko aristokraziek zituzten lurren birbanaketa eta indarrez degradatutako esklaboen askapena; horrek nobleen arbuio masiboa eragin zuen. Erreformen bidez, belaunaldi berriko mendekoak gortean sartu ziren erregeari gogor lagunduz. Hala ere, turbante gorrien inbasioak eta Koreako ipar eta hego-ekialdeko waeguen pirateriak monarkiaren agintea asko ahuldu zuen, eta, tokiko mailan, hainbat erreforma oztopatu zituzten. Azkenean, Xindon eta Gongmin erregea Juan aldeko nobleziak kendu zituen 1371 eta 1374an, hurrenez hurren.
Erorketa
1388an, U erregeak (Gongminen semea) eta bere erreginak Liaoniing-en inbasioa prestatu zuten Txoe Jeong jeneralaren laguntzarekin. Hori lortzeko, U erregeak bere ministroa Ji Seonggie jenerala bidali zuen beste soldaduekin batera, eta, aukera baliatuz, Ji Seonggiek matxinada bat eragin zuen; beraz, azkenean, Goryeoko erreinua erori zen Ji Seonggie buru zuen matxinadaren ondorioz, eta bere azken erregeak hilak izan ziren. Jik Joseon erresuma 1392an sortu zuen.
Politika
Estatu hau izendatzeko Goryeoko gortean erabilitako hitza inperioa zen, ez erreinua. Hiriburua, Gaegieong (hanjaz: 開京) Hwangdu (Hiri Inperiala, 皇都) deitzen zitzaion eta bere jauregiari Enperadorearen Jauregia (皇城).
Goryeo Inperioaren aroan, bost hiri izendatu zituzten hiriburutzat: Gaegieong, hiri nagusia; Seogieong (西京, gaur egungo Piongiang), Namgieong (南京, egungo Seul) eta Donggieong (東京, Gieongju) bigarren hiriburu gisa. hanjaz 京 letra erabiltzeak Goryeo inperio gisa adierazten du.
Hala ere, Goryeoko enperadoreek ez zuten titulu inperiala erabili ehorzketan. Horren ordez, Zeruko ondorengoa (大王) izena erabili zen, baita Ekialdeko Itsasoko Enperadorea ere (hanjaz: 海東天子, hangulez: 해동천자).
Bai Txinako Song zein Liao dinastiek Goryeo inperio autonomo gisa izendatzea onartu zuten. Hala ere, inperio tituluak, mongolen inbasioaren ondoren, debekatu egin ziren. Halako inbasio baten ondoren, Goryeoko erregeek 忠 sinograma (leial) (hangulez: 충) erabili behar izan zuten hil osteko tituluetan. Horregatik, Goryeoko Wonjong enperadorearen ondorengo monarkek letra bera dute hil osteko izenetan. Mongolen inbasioek Goryeo eta bere agintariak ahuldu zituztenez, ez zuten 忠 sinograma erabili.
Errege agintea finkatzeko, Goryeoko Gwangjong enperadoreak sistema nazionala berritu zuen 958an, esklaboak askatzea barne hartzen zuten lege berriak ezarriz eta ofizial zibilak enplegatzeko azterketa ezarriz. Gainera, Gwangjongek Estatu inperiala aldarrikatu zuen nazioartean.
Goryeoko bosgarren Gieongjong-ek jeonsigwa (hanjaz: 田柴科) izeneko lur-jabetzaren sistema eraberritu zuen, eta hurrengo enperadoreak, Seongjong-ek, bere funtzionarioak herrietara bidali zituen konfuzianismoan oinarritutako gorte zentralizatuago bat lortzeko.
Gobernu zentralaren erakundea
Enperadorearen aholkulariek Samsa eta Samgong deitu zitzaien. Gobernu zentraleko organo gorena Samseong eta Jukbu-a zen. Errege agindua eta subjektuen proposamenak Munhaseong (문하성) izeneko ministerioak transmititu zituen, Jungseoseong (중서성) izeneko ministerioak mandatuen inguruko negozioez arduratzen zen bitartean, eta Sangseoseong (상서성) estatu-arazoez arduratzen zen sei entitaterekin. Munhaseong-en ministerioa lehen ministerio moderno baten parekoa zen, gutxi gorabehera. Munhasong eta Sangseoseong-en artean harreman estuak zeudenez, Jungseo-Munhaseong (중서문하성) izena eman zioten. Sangseoseongen ministerioaren mende sei erakunde zeuden: ① Ibu: funtzionarioen izendapena; ② Bieongbu: jeneralen gaiak, zerbitzu militarra; ③ Hobu: etxeen eta familien gaiak, baitaezpadako lanen banaketa; ④ Hieongbu: administrazio-araudien, jazarpenaren eta kartzelaren gaiak; ⑤ Iebu: eskolak, gwageo, erritu erlijiosoak; ⑥ Gongbu: artisauak, jauregien eta bulegoen eraikuntza.
Diplomazia
Txinarekin kultura-merkataritza zabaldu asmoz, Goryeok bere mendekoak Song-era bidaltzen jarraitu zuen, baina ezin izan zuen Txinako iparraldea okupatu. Goryeoko iparraldean, Balhae erreinua ezarri zen, Goguryeo erreinuko jeneral ohi batek sortua. Goryeo Goguryeoren espiritualtasuna jarraitzen saiatu zenez, bi estatuek adiskidetasun harremanak sortu zituzten.
Nazioarteko egoera izugarri aldatu zen Liao erreinuaren hazkunde azkarrak, 926an, Balhae suntsitu zuenean eta, 1004an, Txinako Song menderatu zuenean. Balhae Liao-ko khitanen erasoan erori zenean, Goryeoko Taejo erregeak Balhaeko iheslariak anai gisa onartu zituen.
Balhae erori ondoren, Liaoren khitanak Goryeorekin harreman diplomatikoak ezartzen saiatu ziren, gutxienez pare bat aldiz. 942. urtean, Liako Taizu enperadore sinokhitarrak enbaxadore bat bidali zuen 50 gameluren opariarekin, baina Goryeoko Taejok uko egin zion opariari, eta animaliak gosez hil ziren. Aitzitik, Goryeok harremanak mantendu zituen Bost dinastiekin eta Txinako hegoaldeko beste erreinu batzuekin. 962an, Goryeok enbaxadoreak bidali zituen Txinako Song dinastiara, eta, horrela, adiskidetasun-harreman ofiziala ezarri zuen. Goryeo eta Song-en arteko elkarren arteko trukeak sarri izan ziren ordezkaritzen bidez, baina harreman hori Txinako khitan (Liaoko Khitan dinastia) eta Jurtxen dinastiak eragotzi zuten. Liaok Goryeo inbaditu zuen hogeita hamar urteren ondoren. Jarraiko kanpaina batzuek Goryeo bakea egitera behartu zuten 1020an. Ekialde Urruna ia mende batez bakean egon zenez, Goryeok Goryeo-Liao-Song arteko ildo diplomatikoa finkatu zuen.
1102an, Jurtxenek gerrarekin mehatxatu zuten Goryeo, eta, 1115ean, Jin dinastia ezarri zen Txinan, Liao dinastia sinokhitarra suntsituz. Jin dinastiak etengabe jo zuen aurrera indarrez Txina hegoaldea konkistatzeko. Nazioarteko egoeran aldaketa gertatu zenez, Goryeok tributuak ordaindu zituen 1126an, eta, horrela, Jinek ez zuten Koreako penintsula inbaditu.
Tentsioak XII. eta XIII. mendeen inguruan jarraitu zuen, mongoliarrek berriro inbasioak egin zituztenean. Sakrifizio askoren ondoren, Goryeok, azkenik, Mongoliako Juan dinastiaren aurrean kapitulatu zuen.
Ekonomia
Goryeoko ekonomia, informalki, tenplu ekonomia gisa deskriba daiteke, tenplu asko lurralde eta esklabo askori esker eraiki eta mantendu zirelako. Monje budistek, hainbat esparrutan lan egin ahal izan zutenez, tenpluek ia dena ekoizten zuten: gatza, ardoa eta —beste gauza askoren artean— alea ere.
Nekazaritza
Nekazaritza teknika, apurka-apurka, eboluzionatzen joan zen Koreako hiru erresumen laborantza-arauetan oinarrituta, batez ere Silla bateratuan. Arroz zelaiak ureztatzeko modua Goryeo hegoaldean landu zen lehen aldiz, eta horrek landaketa errazten lagundu zuen.
Budismoaren eragin handiaren ondorioz, haragia kontsumitzea debekatu zen, eta, ondorioz, barazkien erabilera ezberdinak egiten zituen gastronomia bat sortu zen, hala nola pepinoak, errefautxoak, alberjiniak eta banbu kimuak, baita kimtxi mota desberdinak ere.
《Samguk Sagi》liburu klasikoak dio Sillako errege-erreginek masustondoak landatzea bultzatu zutela. Geroago, serikultura eta ehungintzaren kalitateak aurrera egin zuen zetaren eskaera handiari esker. Serikulturaren garapenak Koreako jantziaren estilo berezian eragina izan zuen, eta lehorreko garbigailuen bilakaera ere sustatu zuen.
XIV. mendean, Mun Ik-jeom Juanen enbaxadoreak (hangulez: 문익점) kotoi-hazi batzuk ekarri zituen Goryeora. Kotoiaren laborantza Koreako Hiru Erresumen garaian bazegoen ere, kotoiaren industriaren dibulgazioa Goryeoko erreinua ezarri ondoren lortu zen
Merkataritza
Wang Geon, erreinuaren sortzailea, merkatari handi baten ondorengoa zenez, Goryeon merkataritzak garrantzi handia izan zuen. Etxean, bi lantegi mota zeuden: zergak ordaindu behar zituzten gobernuko lantegiak (gongieong, 공영) eta pribatuak (saieong, 사영).
Merkaturik handienak hiriburuan zeuden; estatuak eraikitzen zituen, eta haien eskala handi zitekeen atzerriko merkatariek bisitatzen zituztenean. Horrela, negozioak hazi ahala, gongieongek indar gehiago hartzen joan zen. Herrietan, beste merkatu mota bat izenarekin funtzionatzen zuen: hiangsi (hangulez: 향시, literalki: tokiko merkatua). Ibilbide nagusiak hiriburutik Namgieong (gaur egungo Seul), Andong eta Gieongjurantz irteten baziren ere, gaur egun ez da segurua esatea zenbateko garrantzia zuten eskualde mailan.
Nazioartean, Goryeok hainbat herri eta estaturekin egiten zuen salerosketak: Songekin, Khitanekin, Jurtxenekin, Sasanidar Inperioarekin eta arabiarrekin. Hasierako merkataritza Songekin zentratu bazen ere, merkataritzaren eremua zabaldu egin zen. Porturik aktiboena Bieokran-do (hangulez: 벽란도) Jeseong ibaian zegoen Gaekiong hiriburutik gertu.
Ideologia
Goryeo atzerriko eraginik gabeko Koreako lehen fundazio bateratua izan zen, Tang-Silla aliantzaren bidez iritsi zena Ⅶ. mendean. Budismoak, Sillako estatu-ideologia gisa zena, Goryeon jarraitu zuen estatu-erlijio gisa, baina ideologia politikoak gehienbat gizartea antolatzeko konfuzianismoaren ezaugarria irudikatzen zuen, batez ere Gukjagam institutu nazionala sortuz zenean. Toki mailan, hianggioak (hangulez: 향교) hezkuntzaren papera betetzen zuen. Koreako dinastiaren inguruan, bi ideologien elkarbizitza existitu zen, baina, bere garaiaren amaieran, budismoak bere eragina nabarmen ari zen galtzen gorteko belaunaldi berriak neokonfuzianismoa egokitu zuelako.
Budismoak eragin handia erakutsi zuen, baina erritual desberdinak gorde daitezke. Adibidez, Jeondeunghoek (lotoaren jaia) xamanismoa, taoismoa eta Koreako tradizio batzuen konbinazioa onartzen zituen.