cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rovaniemi
Historia
Lappira iritsi zen lehen gizarte antolatua k. a. 6000. urte inguruan heldu zela uste da, hau da, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen, glaziarrak urtzen eta itsasoa atzera egiten hasi zen garaian. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estua izan zuten. Nahiz eta oraindik iparraldeko jatorrizko biztanleen, samien jatorria ezezaguna den, badirudi tribu hauen eta beranduago, k. a. III. milurtekoan Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. Hasiera batean, hauen bizilekua Ozeano Artikoan hasi eta Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialdean bukatzen zen, eta iparraldeko lurralde zabal honen jabe bakarrak izan zirela uste da, k. a. 500. urtera arte behintzat –hegoaldeko eta ekialdeko aurreneko tavastiar eta kareliarrak iristen hasiko ziren garaia–. Ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren gehienbat eta ez zuten egonleku egonkorrik, ehizakiaren atzetik ibiltzen zirenez, sasoiaren arabera bizilekuz aldatu behar baitzuten. Dena den, orduan hondarrezko uharte bat baino izango ez zen Ounasvaararen hegalean, samien arbaso nomada hauen lehenbiziko arrastoak aurkitu dira, eta beraz, pentsatu izan da kokaleku egonkor bat bazela Kemi ibaiaren ertz honetan.
Rovaniemik behin betiko burujabetasuna 1867an lortu zuen, Kemiko parrokiatik lehenbizikoz 1785ean banandu bazen ere; Rovaniemiko herria (Rovaniemen kunta) 1875ean sortuko zen. Garaiko lekukotasunen arabera, orduko rovaniemitarrak lau mila inguru ziren, baina kopuru hau azkar hazten hasiko zen hemendik aurrera. 1880ko hamarkadan herriak merkataritza eskubideak lortu zituen eta honi esker, Ipar Finlandiako merkataritza gune garrantzitsuena bihurtu zen XIX. mende bukaeran. Urtean hiru azoka antolatzen ziren -San Joan egunean, Done Mikel egunean (irailaren 29a) eta otsailean- eta hauetara juduak, tartariarrak eta ijitoak ere etorri ohi ziren salerosketak egitera. Hain zuzen ere, Rovaniemikoa janari, artisautza, egur, larru eta salgaien probintziako merkatu nagusiena zen, besteak beste Petsamo lurraldearen eta Kemiko portuaren erdibidean zegoenez, bidaiarien eta merkantzien halabeharreko geltokia zelako. Egur salerosketa oso garrantzitsua bihurtu zen herriaren ekonomian eta gutxinaka, basogintza industria garatzen hasi zen eskualdean. Herriko lehenbiziko eskola, liburutegia eta liburu-denda ere garai hartakoak ditugu; hala ere, aipatzekoa da 1870an eraiki zen eskolak kontrako aldeko baino herritar gehiago izan zituela, haurrak alpertuko zituen beldurra baitzuten rovaniemitarrek. Bigarren mailako hezkuntza emango zuen eskola, Rovaniemi Yhteislyseo (gaur egun Lyseonpuiston lukio dena), aldiz, 1908an eraiki zen. Hazkuntza honekin batera, udalerri honetan bizi ziren azkeneko samiek iparraldera jo zuten eta ondorioz, XIX. mendearen bukaera kemi samien heriotza-garaitzat hartzen da.
Hasierako industrializazio hau bultzatzeko garraiobide baliagarri eta modernoak behar ziren eta horrela, azpiegitura berriak eraikitzen hasi ziren eskualdean; Oulu hiriburuarekin bat egingo zuen Oulu-Tornio trenbidea, esaterako, 1903an bukatu zen. Rovaniemiko geltokia, aldiz, 1909an eraiki zen eta Laurila-Kelloselkä trenbidea lehenbizikoz urte berean iritsi zen herrira; garraio azpiegitura honi esker, Ekialdeko Lappiko basoak zuzenean Kemiko portuarekin lotuko ziren eta aberastasun garai oparoa iritsiko zen eskualdera. XX. mende hasieran, Iraultza ondoren Errusian zebilen giro nahasiari probetxu atera nahian, finlandiarrek independentzia aldarrikatu zuten 1917an. Independentzia kontuan finlandiar gehienak ados zeuden arren, bi alderdi nagusien botere nahiak herrialdea Gerra Zibilera bultzatu zuen. Rovaniemik eta gainontzeko Ipar Finlandiako udalerriek Armada Zuriaren alde egin zuten; Oulu, Tornio eta Kemi hiriak, aldiz, Sobiet Batasunaren laguntza zuen Armada Gorriak kontrolatzen zuen Finlandia iparraldeko eremu bakarra ziren. Hiri hauetako herritar gehienak industrian ziharduten langile sozialistak zirenez, Gerra Zibila deklaratu zen unean bertan, hiriak Armada Gorriaren agindutara ezarri ziren. Hala ere, sozialistek urtebetean Gerra Zibila galdu eta Finlandia herrialde subirano bihurtu zen; horrela, administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu eta Rovaniemi hiriburu izendatu zuen 1938an. Hiriburu berriak Kemik edo Torniok zuten nagusitasuna ez zuen arren, izendapen horren arrazoi ofiziala, hiriburua, Petsamoko nikel-meatzea kontrolatzeko gai zen hiri bakarra zela izan zen. Askoren ustez izendapen horrek mendeku kutsua izan zuen, bi hiriek Gerra Zibilean Armada Zuriaren aurka egin baitzuten; dena den, ordutik aurrera, iparraldera zuzendutako azpiegitura berri guztiak Rovaniemira iristen hasi ziren itsas industria hirien kaltetan.
Gudu honen kalte ekonomikoa handia izan zen eta berreraikuntza lanak zortzi urtez luzatuko ziren, 50eko hamarkadara arte gutxienez. Hain zuzen ere, hamarkada hau Rovaniemiren berpiztea izan zen. Alvar Aalto arkitekto ospetsuak berreraikitze lanak zuzendu zituen eta hirigintza eraldatzailearen alde egin zuen; Aaltok hiri berriaren planoari elur-orein adar itxura eman zion eta arkitektoak berak diseinatu zituen eraikinen artean, besteak beste, Liburutegi Nagusiaren eraikina, Lappia-talo, Udaletxea, Aho familiaren etxeak eta Korkalorinne bizitegi-guneko etxebizitzak daude. Herrialde osoak ahalegin guztia egin zuen eskualdea Laponiako Gerra ondoren aurrera ateratzeko eta Nazio Batuen Erakundeak eta Suediak ere ekintza honetan gogotsu parte hartu zuten; aipatzekoa da Ounasmetsä auzoko guneari Kiiruna izena eman zitzaiola Kiruna udalerri suediarraren omenez. Atzerrian izandako rovaniemitarrak udalerrira itzuli eta Rovaniemen maalaiskuntako herrietan egokituak izan ziren. Dena den, gutxinaka euren hirira bueltatu ahal izan zuten; gehienak 1946ko udazkenerako hirian ziren, lehenbiziko trena 1945ko apirilaren 15erako iritsia zen eta herritarren bilgune zen eliza ere, azkenik, 1950eko abuztuan iraki zen. Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Gainera, suspertze honen hasiera, 1960. urtea, Rovaniemiren birsortze urtea dugu. Urte honetan, hain zuzen, hiri eskubideak lortu zituen ("Rovaniemen kaupunki") eta hemendik aurrera hiriburua ziztu bizian haziko zen. 1970eko hamarkada egiazki erabakigarria izan zen hazkuntza honetan eta besteak beste, Lappiko Unibertsitatea eta Rovaniemiko Apelazio Auzitegia sortu ziren. Rovaniemik industria baztertu eta zerbitzu hiriburuaren bidea hartu zuen. Aipatzekoa da 1970. urtean hiriak 26.667 biztanle zituela, eta gaur egun, aldiz, hirigunean 52.000 bat rovaniemitar bizi direla.
Hala, hiriak kultura eta hezkuntzaren alde egin zuen. Unibertsitateari eta 1990eko hamarkadan sortuko zen Rovaniemiko Zientzia-Aplikatuen Unibertsitateari esker, iparraldeko hezkuntza hiriburua bihurtu zen eta Lappi osoko eta inguruko eskualdetatik ikasleak iristen hasi ziren etengabe; gaur egun, hamar mila ikasle badirela pentsatzen da. Gainera, kultura azpiegitura eta erakunde ugari sortuko ziren XX. mendearen bukaeran; hala nola, aipatzekoak dira 1986an sortu, baina 2011ra arte ateak irekiko ez zituen Korundi Kultura Etxea, Lappiko Ganbera Orkestraren eta Rovaniemiko Arte Museoaren egoitza dena; 1997an sortu zen Arktikum museo ospetsua, iparraldeko kulturen ikerketan nazioarteko erreferentzia dena; Lappiko Ballet Eskola dantza akademia; edota Rimpparemmi folk dantza taldea. Lappiko Ospitale nagusia ere, 1988an eraiki zen Ounasmetsä auzoan eta Rovaniemiren ikur nagusia den Jätkänkynttilä zubia hurrengo urtean inauguratuko zen.
Rovaniemi hazten ari den hiria da eta azken urteotan Ipar Finlandiako eta Zirkulu Polar Artikoaren gaineko hiri garrantzitsuenetako bat bihurtu da. Hazkuntza honi aurre egiteko, 2006ko urtarrilaren 1ean, Finlandiako Gobernuak sustatutako udalerri fusioen bidetik, Rovaniemen kaupunkik (hiriguneak) eta Rovaniemen maalaiskuntak (landa-herriak) bat egin zuten eta horrela, hiriak 2010ean 60.000 biztanleko muga igarotzea lortu zuen aurrenekoz.
Banaketa
Lehen esan bezala, Rovaniemi herrialde osoko bosgarren udalerri zabalena da eta guztira, 8.016,72 km²-ko azalera dauka. Administratiboki sei barrutitan bereizia dago. Alde batetik, Erdigunea dago hirigunearen lurrak hartzen dituena eta bestaldetik, gainontzeko bost barrutiak daude, 2006. urtera arte Rovaniemen maalaiskunta osatzen zutenak.
Garraio azpiegiturak
Hiria eskualdearen erdigunean dago, Kemi eta Ounas ibaiek bat egiten duten ordokian. Historikoki Ekialdeko Lappiko basoen atea izan da eta ibai hauek izugarrizko garrantzia izan dute hiriaren eta itsasaldearen arteko komunikazioan. Oihan ilunetako enborrak Kemi ibaiaren bitartez garraiatuak izaten ziren eta ondorioz, kokagune ezin egokiago honetan Rovaniemi herri txikia hazten hasi zen. XX. mendea iristerakoan, garraio azpiegiturak modernizatzen hasi ziren, eta aspaldian ibaiak zuen garrantzia trenbideak bereganatu zuen. Lurrun tren-makinak udalerria zeharkatzen hasi ziren Laurila-Kelloselkä trenbideari esker eta Petsamoraino luzatzea pentsatu zuten. Dena den, Bigarren Mundu Gerra iritsi zen eta Laponiako Gerran probintziako hiriburua guztiz suntsituta gelditu zen. Garai hartakoa dugu Rovaniemi aireportua. Gaur egun, Rovaniemi airez, trenbidez eta errepidez oso ongi komunikatuta dago eskualdeko udalerriekin eta herrialdeko gainontzekoekin.
Kantatie 78: Paltamo – Pudasjärvi – Ranua – Rovaniemi
Kantatie 79: Sinettä – Kittilä – Muonio
Kantatie 81: Rovaniemi – Posio – Kuusamo
Kantatie 82: Vikajärvi – Kemijärvi – Salla
Kantatie 83: Sinettä – Ylitornio – Pello
Seututie errepideak
Lehen esan bezala, autoa garraiobide erabiliena den arren, ez da errepide hauen gainean dabilen ibilgailu bakarra, Niemelä O Liikenne, Pikakuljetus Rovaniemi, Kutilan Liikenne, Gold Line edota Eskelisen Lapin Linjat konpainien autobusek ere hiriburua eskualdeko eta herrialdeko hiri garrantzitsuenekin lotzen baitute. Gainera, udalerrian bertan mugitzeko, Matkahuolto garraio-enpresa publikoak autobus zerbitzua eskaintzen du Rovaniemin.
Bestalde, aipatzekoa da Finlandiako Gobernuarena den VR-Yhtymä garraio-konpainiaren trenbide-sarea hiriburutik igarotzen dela. 1909an eraiki zen Rovaniemiko geltokitik Laurila-Kelloselkä trenbide nagusia bakarrik pasatzen den arren, 7. linean dauden Oulu eta Laurila geltokietatik herrialdeko trenbide guztietara irits daiteke. Hain zuzen, Keminmaako Laurila herrigunean Oulu-Tornio trenbidea har daiteke eta bertatik, Tornioko geltokiraino eta Kolari trenbidearen bidez Tunturi Lappiraino eta Ylläs eski-estazioraino irits daiteke; Oulutik, aldiz, Finlandiako gainontzeko hirietara eta Errusiaraino ere joateko aukera dago. Historian garrantzi izugarria izan duen trenbidea da Laurila-Kelloselkä. Trenbide guztia 1942ra arte bukatu ez zen arren, 1909rako Rovaniemiraino iristen zen eta honen bidez, Ekialdeko Lappiko egur preziatuak Kemira garraiatzeko modu berri eta azkarrago bat lortu zuten bertako enpresariek, eta era berean, Rovaniemi eta Itsas Lappiko industria garatu eta herritarren bizi-maila hobetzea lortu zuten. Hain zuzen ere, trenbide honen etorrera izan zen herri txikia goitik behera aldatu eta denbora gutxian, eskualdeko udalerri oparoena eta etorkizun handienekoa bihurtuko zuena.
Hirigunean dagoen Rovaniemiko geltokiaz gain, beste hiru geltoki daude udalerrian, Muurolako, Hirvasko eta Misiko geltokiak.
Dena den, hiriburuko garraio azpiegitura garrantzitsuena Rovaniemi aireportua da. Hirigunetik 8-9 bat km-ra baino ez dago, Napapiiri inguruan, eta aireportuko pista nagusia alemaniarrek Bigarren Mundu Gerran eraiki zuten alfastozko 3,002 km-ko pista da. Finavia erakundeak kudeatzen du eta aireontzietara igotzeko pasabidea duen Finlandiako hiru aireportuetako bat da. Bidaiarien kopuruari dagokionez, eskualdeko aireportu garrantzitsuena da (herrialdeko bosgarrena) eta 2011an, guztira, 396.825 bidaiari aireratu edo lurreratu ziren bertan, aurreko urtean baino % 28,1 gehiago. Joan-etorri gehienak izaten diren garaia eguberriak dira. Azaroan eta abenduan Bizarzuriren herrixka ikustera edo Santa Park jolas-parkera gerturatzen diren europarrak dira aireportua erabiltzen duten bidaiari nagusiak; urtarrila inguruan, aldiz, errusiarrak etortzen hasten dira, herrialde ortodoxoetan eguberriak beranduago hasten direlako. Aireportuaren sarreran taxi eta autobus geltokiak daude, eta erakunde arduradunak egunero Ekialdeko Lappira, Ipar Lappira eta Levi, Ylläs, Olos eta Pallas eski-muinoetara autobusak eskaintzen ditu. Hain zuzen, neguko azpiegiturek ere bidaiari eta negu-kirol zale ugari erakartzen dituzte sasoi honetan. Aireportuan AirBaltic, Blue1, Finnair eta Norwegian hegazkin-airelineek egiten dute lan eta Helsinki-Vantaa eta Tamperera urte guztian zehar hegaldiak eskaintzen dituzte. Neguan bakarrik lan egiten duten erakundeen artean daude Arkefly, Adria Airways, Edelweiss Air, Israir Airlines, Thomas Cook Airlines, Thomson Airways, transavia.com eta XL Airways France airelineak eta Amsterdamera, Atenasera, Parisera, Düsseldorfera, Frankfurtera, Berlinera, Murmanskera, Mosku-Xeremetievora, Rostovera, Stockholmera, Mosku-Domodedovora, Belfastera, Birminghamera, Edinburghera, Glasgowra, Londresera edota Manchesterrera hegaldiak izaten dira. Bizigabeko trafikoak ere pisu handia du eta eskualdearen irteera eta sarrera ate nagusia da Kemiko portuarekin batera.
Hezkuntza
Lappiko hezkuntza azpiegitura nagusiak eskualdeko hiriburuan daude; haien artean, unibertsitatea eta zientzia aplikatuen unibertsitatea. Guztira, hiriburuan hamar mila ikasle baino gehiago daudela uste da, biztanleria osoaren % 20a, eta rovaniemitarrez eta gainontzeko lappitarrez gain, herrialde osoko eta nazioartetik etorritako ikasleak ere badaude. Beraz, Rovaniemi ikasle-giroko hiria dela esan daiteke.
Udalak tokian tokiko hezkuntzaren alde egiten du eta udalerri zabala denez, ikastetxe asko daude. Ugaritasun hau oso nabarmena da Haur Hezkuntzan, sei urtera arteko hezkuntzan guztira 23 eskola baitaude: Alakorkaloko, Hirvasko, Meltausko, Muurolako, Nyvankyläko, Oikarainengo, Rautiosaariko, Sinettäko, Taipaleko, Vikajärviko, Vanttauskoskiko Yläkemijokiko, eta hirigunean dauden Katajarantako, Kaukoko, Korkalovaarako, Koskenkyläko, Nivavaarako, Ounasrinneko, Rantavitikkako, Saariko, Syväsenvaarako, Vaaranlampiko, Viirinkangasko eta Ylikyläko haur eskolak. Sei urte betetzean, umeek "Aurre-eskola" izeneko fasea hasten dute eta zortzi urtera arte luzatzen den garai honetako hezkuntza bederatzi eskoletan jaso dezakete: Muurolako, Sinettäko, Ounaskoskiko, Yläkemijokiko eta hirigunean dauden Korkalovaarako, Napapiiriko, Ounasvaarako, Rantavitikkako eta Vaaranlampiko eskoletan. Ikastetxe hauetan, haurrak bigarren hizkuntza batean murgiltzen hasten dira. Gurasoek aukeratzen duten hizkuntza nagusia ingelesa izaten da (gutxi batzuk suediera), baina aipatzekoa da txikitatik samiera bat bigarren hizkuntza gisa ikasteko aukera ematen duten zenbait ikastetxe badaudela. Hala, Nivavaarako, Saariko, Syväsenvaarako eta Napapiiriko ikastetxeek ipar samieraren murgiltze programak eskaintzen dituzte eta Rantavitikkako eskolak, aldiz, inariko samierarenak. Azken hau da inarieraren murgiltze partzial programa eskaintzen duen eta Inari udalerritik kanpo dagoen eskualdeko ikastetxe bakarra. Gainera, txikitatik, rovaniemitar haurrek eskolaz kanpoko jarduerak egiteko aukera zabala dute; kirol jarduerak eskaintzen dituzten elkarte ugari daude eta hirugunean bertan, Rovaniemiko Ikusizko Arte Eskola, Dantza Institutua eta Lappiko Musika Eskola daude. Derrigorrezko Hezkuntza 8 urtetatik 16ra izaten da Finlandian. Zortzi urteko ikasbidea ikastetxe berean jasotzen da, lukio izeneko institutuetan, eta Rovaniemin guztira hiru daude: lehenak, hiriaren Erdigunean dagoen Lyseonpuiston lukiok, Nazioarteko Batxilergoa eskaintzen du eta 2011-12ko ikasturtean 2.155 ikasle izan zituen; bigarrena, hirigunean ez dagoen institutu bakarra da, Muurolan lukio, eta guztira 2.160 ikasle izan ziren bertan aurreko ikasturtean; azkenekoa, izen bereko muinoaren azpian eta hiriguneko Ounasmetsä auzoan dagoen Ounasvaaran lukio da, 2.161 ikasle izan zituena.
Bete beharreko hezkuntza bukatzean, ikasleek hiru aukera dituzte: ikasketak utzi, lanbide institutu batean ikasketak egin edo 19 urtera arte institutuan jarraitu, ondoren, unibertsitatera sartzeko. Bigarren Hezkuntzan jarraitu, baina ikasketa hauek lanbide batera bideratuak izatea nahi duten gazteek, gainera, bi bide dituzte udalerrian: Lappiko Lanbide Institutura (finlandieraz, Lapin ammattiopisto) joan, edota Santasport edo Lappiko Kirol Institutura. Bigarren honetan, kirolarekin zerikusia duten jarduera guztiak ikas daitezke (entrenatzaile, kirol sendagile, epaile, etab.) eta eskaintza hau duen eskualdeko ikastetxe bakarra da. Lappiko Lanbide Institutua, aldiz, Hezkuntza Ministerioaren jarraibide guztiak segitzen dituen institutua da. Ikasketak zortzi ataletan banatuak dira: Hezkuntza eta Humanismo saila, Kultura saila (artisauak, artistak...), Gizarte Zientziak, Merkataritza eta Salerosketa saila, Natura Zientziak saila, Teknologia eta Trafiko saila (makinistak, elektrizistak...), Natura Baliabideak eta Ingurugiroa saila (basozaina...), Gizarte lan, Osasuna eta Ariketa Fisikoa saila, eta Bidaia, Ostalaritza eta Etxeko Ekonomia saila. Bigarren Hezkuntza egiteko Lanbide Institutuetan sartzen diren rovaniemitar ikasleen ehunekoa zehaztea zaila den arren, Finlandian portzentajea % 40tik gorakoa da.
Ondoren, Bigarren Hezkuntzaz haratago doazen ikasketak daude, ikasketa unibertsitarioak. Lapin Korkeakoulukonserni edo Lappiko Unibertsitateen Patzuergoa Rovaniemi hirian dago eta hiriburuan bertan ere, eskualde osoko hiru unibertsitatetatik bi daude:
Broomridge
, 'Druim a' Bhealaidh' eta 'Broomrigg', Eskoziako Stirling hiriaren hegoaldean dagoen barruti bat da, Stirling konderrian.
Rovaniemi
Osasuna
Lappi bi ospitale barrutitan banatua dago. Alde batetik, Kemi-Tornio Ardatzak eta Ylitornio udalerriak osatzen duten Länsi-Pohja Ospitale Barrutia dago; eta bestetik, Rovaniemi hiriburua eta eskualdeko gainontzeko udalerriak dauden Lappi Ospitale Barrutia.
Familiako edo etxeko mendikuek garrantzi handia dute eskualdeko eta herrialde osoko osasun sisteman, eta hauek udalerrian bertan dauden osasun-etxeetan egiten dute lan. Osasun zentro hauek ospitale txiki modukoak dira; laborategiak, kontsulta- eta ebakuntza-gelak, x izpi makinak dituzte eta zenbait mediku espezializatuk ere egiten du lan bertan. Askotan bizpahiru udalerriren artean akordioak adosten diren arren, udalerri txikienenek ere zentro hauek izaten dituzte eta, ondorioz, ospitale handiak hiri nagusienetako eskakizunak betetzeko baino ez daude. Guztira, hamabost osasun-etxe (udalerri bakoitzeko bat) eta bi erietxe daude Lappi Ospitalde Barrutian; Lappiko Ospitalea erietxe nagusia, hain zuzen ere, eskualdeko hiriburuan dago, Rovaniemin.
Udalerriko Muurola herrian, azkenik, beste ospitale bat dago: Muurolako Klinika Psikiatrikoa. Bereizgarri zehatz honi aurre egiteko eskualde eta Ipar Finlandia osoko zentro bakarra da eta guztira, 80 gaixoentzako lekua dago. Errehabilitazio ospitaletzat ere har liteke, bertan gaitz psikologiko jakinen aurkako tratamendua ere ematen baita. Klinika honen 211 langileen artean, 18 mediku eta 190 erizain espezializatu daude.
Hiri senidetuak
Eskualdeko hiriburua izanik eta immigrazio-fluxuek eraginda, Rovaniemik hainbat hiri senidetu dauzka; gehienak Ipar Europako eta kulturalki harreman estua duten herrialdetako udalerriak dira :
Udala
Rovaniemiko eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2008ko urriaren 26ean ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.
Udal hauteskundeetan Zentroko Alderdia izan zen garaile. Lappiko udalerri gehienen antzera, alderdiak nagusitasun osoz irabazi zuen (botoen % 30a) eta aurreko udalbatzan baino sei batzarkide gutxiago eskuratu zituen arren, guztira, hogeita hiru eserleku lortu zituen. Bigarren postuan, Koalizio Nazionala alderdia egokitu zen; nahiz eta alderdi garaileak baino sei ordezkari gutxiago izan, inoiz izandako emaitza onenak eskuratu zituen: hamazazpi eserleku (aurreko udalbatzan baino lau gehiago) eta botoen % 22a. Hain zuzen ere, hirugarren postua bigarrena galdu zuen Alderdi Sozial-Demokratarentzat izan zen eta laugarrena, aldiz, Ezker Elkartasunarentzat; hurrenez hurren, batzarkide bat eta bi galdu zituzten eta eskuratu zituzten hamahiru eta hamar eserlekuak ez ziren nahikoak izan oposizio sendo bat eratzeko. Aipatzekoa da Liga Berdea alderdiaren emaitza, izan ere, alderdi txikia izan arren, zazpi batzarkide lortu zituen, eskualde osoko ordezkaritza garaiena. Azkenik, Benetako Finlandiarrak eta Alderdi Kristau-Demokrata ditugu, hiru eta bi eserleku eskuratu zituztenak hurrenez hurren. Udal hauteskundeetako parte-hartzea oso baxua izan zen, guztira, % 58,1ekoa.
Udalbatzan errepresentazioa duten alderdiek Hiriko Zuzendaritza Batzordea osatu zuten (Zen. 10, Koa. 8, Soz. 6, Ezk. 4 eta Berd. 2) eta honek, batzordearen eta udalbatzaren presidentea eta Udalaren bozeramailea izendatu zuen, Zentroko Alderdiaren kide den Sakari Trög jauna. Rovaniemiko alkatea udalbatzak aukeratzen du eta 2003. urtetik (eta Rovaniemen maalaiskunta udalerrian 1987tik) Mauri Gardin jauna da. Hurrengo udal hauteskundeak 2012. urtean ospatuko dira, herrialdeko gainontzeko udalerrietan bezala, eta rovaniemitarrek alkatea udalbatzako ordezkarien bidez edo zuzenean hautatzeko aukera izango dute.
Zerbitzuak
Rovaniemi ikasleen hiria denez, Udalak bederatzi egonleku ireki ditu azken urteotan gazteentzat: Hilla Korkalovaaran, Monde eta Katutaso Erdigunean, Nappari Nivavaaran, Ylläri Ylikylän, Murkku Muurola herrian, Zillari Sinettän, Oikku Oikarainenen eta Vatus Vanttauskoskin. Hauetan, ekintzak eta ikastaroak antolatzen dira eta negu hotzak pasatzeko leku aproposa bihurtu dira rovaniemitar gazteentzat.
Biztanleria
Rovaniemi iparraldeko zerbitzu-hiri garrantzitsuena eta eskualdeko erdigune ekonomikoa da Kemi-Tornio Ardatzarekin batera. Hain zuzen ere, Finlandia osoko eskualde handienaren administrazio eta zerbitzu-eskaintza gehienak bertan daude eta 50.000 biztanletik gora dituen Zirkulu Polar Artikoko hiri bakarrenetakoa denez, turismoaren pisua ere handia da. Rovaniemik, zehazki, 60.707 biztanle dauzka eta Lappi osoko hiri jendetsuena da; herrialdeko hamabosgarrena. Lappitarren % 30a bizi da hirian eta azken urteotan asko hazi da etorkinen kopurua, batik bat, eskualdeko gainontzeko udalerrietatik iritsitako exodo-gazteari esker, dirudienez Lappiko Unibertsitatearen eraginez eta lanpostu duin baten bila iritsiak. Atzerritar etorkinak 1.300 inguru dira, gehienak errusiar eta suediar bizilagunak, eta irakiar, birmaniar, somaliar eta afganiar errefuxiatuak. Azalera izugarria duen arren (EAE baino handiagoa da), kilometro karratuko biztanle gehien dituen eskualdeko hirietako bat da. Guztira, 52.000 rovaniemitar inguru bizi dira hirigunean, biztanleria osoaren % 85a, eta auzo jendetsuenak bederatzi mila biztanle pasatxo dituen Saarenkylä, eta sei milatik gora dituzten Ratantaus, Erdigunea eta Rantavitikka dira. Hirigunearen inguruan herri eta herrixka asko daude eta hauen artean, aipatzekoak dira mila biztanle dituzten Muurola eta Sinettä, eta milara iristen ez diren Vanttauskoski, Hirvas, Ranuantie eta Rautiosaari, 2006a baino lehen Rovaniemen maalaiskunta udalerria osatzen zutenak.
Biztanle-kopurua asko aldatu da azken mendean, izan ere, Rovaniemi XX. mendean Kemi eta Ounas ibaien artean zegoen herrixka txiki bat izatetik Ipar Finlandiako hiri nagusia izatera pasa zen. Biztanleriaren gorakada hau ulertzeko ezinbestekoa da eskualdean basogintzak izan duen eragina nabarmentzea. Hain zuzen, 1909. urtean iritsi zen Rovaniemira Kemi industria-hiriarekin lotzen duen Laurila-Kelloselkä trenbidea eta burdinbide honi esker, basogintza garatu eta aberastasuna iristen hasi zen bertara. Gerra Zibilaren ostean, gainera, Finlandia herrialde subirano bihurtu zen eta administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu eta Rovaniemi hiriburu izendatu zuen 1938an. Hiriak oraindik Kemik edo Torniok zuten nagusitasuna ez zuen arren, Petsamoko nikel-meatzea kontrolatzeko ezinbesteko geltokia zen eta horrela, iparraldera zuzendutako azpiegitura berri guztiak Rovaniemira iristen hasi ziren.
Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko udalerriekin alderatuta, Rovaniemin, 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa garaia da, % 16,9koa, eta 65 urte baino gehiago dituztenena, aldiz, nahiko baxua, % 15,1ekoa; esan daiteke, unibertsitateak eta lan eskaintza anitzak Rovaniemi hiria gaztetu egin dutela. Erlijioari dagokionez, gehienak luteranoak, bereziki laestadianismo mugimendu kontserbadorekoak, edo sinesgabeak dira. Hirian, eliza luterano bakarra dago, 850 fededunentzako eserlekua duen Rovaniemiko eliza nagusia. Hala ere, udalerria handia denez, guztira, sei kapera gehiago daude: Korkalovaarako, Ounasrinneko eta Saarenkyläko kaperak hirigunean, Sinettäko kapera izen bereko herrian, Yläkemijokiko kapera eta Muurolako kapera. Bestalde, hirian errusiar komunitate txiki bat ere badagoenez, aipatzekoa da kapera ortodoxo txiki bat ere badela, 1957. urtean eraikia. Rovaniemitar gehienek ingelesa, eta bakan batzuk errusiera, suediera edota alemana dakiten arren, hiriko hizkuntza nagusi eta ofizial bakarra finlandiera da; hain zuzen ere, hiritar asko bertan jaioa ez den arren, biztanleen % 97,3aren ama hizkuntza da. Aspaldian lurralde hau kemi samien esku zegoen, baina XVI-XVII. mendeen artean finlandiar kolonoak iristen hasi zirenean, samiek iparralderantz egin behar izan zuten. Gaur egun, oraindik ere, hainbat sami bizi da bertan eta kemiko samiera hizkuntza galdua den arren, ipar samieraz moldatzen diren bostehunen bat rovaniemitar badira.
Hiriko bizilagun ezagunenak negu kiroletan parte hartzen duten kirolariak dira: eskiatzaileak, izotz-hockey jokalariak edota snowboarderrak. Antti Autti gazteak, esaterako, 2005. urtean Munduko Snowboard Txapelketako Halfpipe eta Big Air probetan urrezko domina irabazi zuen eta AEBn ospatzen diren Winter X Gamesko proba bat (Superpipe) irabazten duen lehenbiziko snowboarder ez-amerikarra izateagatik da ezaguna nazioartean. Bestalde, konbinatu nordikoa praktikatzen duten eta emaitza onak eskuratu dituzten hiru eskiatzaile ospetsu daude: ibilbide luzea duen eta taldeko 4x5 km proban nagusi den Hannu Manninen, honekin batera 2007ko Munduko Eski Nordiko Txapelketan lehenbiziko urrezko domina irabazi zuen Janne Ryynänen gaztea eta Ville Kähkönen. Eski-jauziari dagokionez, hiritik nazioarteko mailara iritsi diren jauzilari ugari daude; esate baterako, Antti Hyvärinen, Jouko Törmänen, Kari Ylianttila, 1980ko hamarkadan hiru urrezko domina irabazi zituen Tuomo Ylipulli, Sami Niemi promesa gaztea, eta batez ere, azken urteotan kiroletik kanpoko arazoengatik ospetsu egin den Harri Olli jauzilaria. Beste eskiatzaileen artean, aipatzekoak dira Bigarren Mundu Gerran borrokatu zuen Olavi Alakulppi mitilar eta iraupen eskiatzaile ezaguna, eta nola ez, Pirjo Muranen eta Tanja Poutiainen eskiatzaileak. Munnanen eta Ollirekin batera, azken bi hauek dira rovaniemitar kirolari ospetsuenak; Muranenek Munduko Eski Nordiko Txapelketetan urrezko hiru domina, zilarrezko bat eta brontzezko bi irabazi ditu azken hamar urteotan eta Vancouverko 2010eko Neguko Olinpiar Jokoetako 4x5 km errelebu proban brontzezko domina irabazi zuen. Poutiainen, aldiz, munduko egungo eskiatzaile nagusietako bat dugu Slalom eta Slalom Erraldoia probetan; guztira, FIS Munduko Eski Alpino Kopako hamaika lasterketa irabazi ditu.
Negu-kirolez gain, badira beste rovaniemitar ezagun batzuk ere. Ospetsuenetan ospetsuena Lordi musika-taldea da, Hard Rock Hallelujah abestiari esker 2006ko Eurovision txapelketa irabazi zuena; txapelketa honek nazioartean ezagun egin zuen hard rock-heavy metal talde hau. Taldea 1996. urtean Rovaniemin sortu zen arren, gaur egungo taldeak musikari bakarra baino ez du rovaniemitarra, Tomi Putaansuu edo Mr. Lordi abeslari eta talde-burua. Hiriko beste musika-talde ezagun batzuk, Beherit black metal eta Absoluuttinen Nollapiste pop-rock taldeak dira; eta abeslari famatuen artean, Idols reality-an parte hartu zuen Antti Tuisku, herrialdearen historian gehien saldu duen 87. musikaria dena eta Joulutarina filman parte hartu zuena. Azkenik, nabarmentzekoak dira Esko-Juhani Tennilä politikaria, Ezker Elkartasuna alderdi sozialistaren buru ezagunenetako bat dena, eta nola ez, Jari Tervo prosa idazle garrantzitsu eta oparoa, Minun sukuni tarina eta beste hainbat lanengatik finlandiar idazle nagusienen gailurrera iritsi dena.
Samiak
Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun; kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa edo Gorravárri tribuen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. XVI-XVII. mendera arte herri nomada izan zen samiena, baina garai hartan, eta Suediako erregeen laguntzaz, finn kolonoak iparralderantz jotzen hasi ziren. Kemi ibaiaren inguruan bizi ziren samiak, haien artean rovaniemitarrak, kemi sami izenaz ezagunak ziren eta kemiera izeneko sami hizkuntza hitz egiten zuten. Gutxira, euren bizimodua mantedu nahi zuten samiak iparraldera bultzatuak izan ziren eta bertan gelditu zirenak, azkenik, finn kolono hauen kultura eta bizimodua bereganatu zuten. Kemi samien kultura XIX. mendearen bukaeran galdu zela esaten da, kemiko samieraren azken hiztunarekin batera.
Horrela, nahiz eta antzinean udalerria samien lurraldea zen, aspalditik finlandiarrak baino ez dira bizi bertan; pentsatzen da rovaniemitarren % 40ak dituela sami arbasoak, hala ere, gutxi batzuk baino ez dira jakitun. Azken urteotan, hala ere, samien kopurua igotzen ari dela dirudi, iparraldeko lan eskaintza mugatuak gazte asko Rovaniemi moduko lan aukera handiak dituen hiri batera mugitzera behartu baititu, eta hauekin batera, Enontekiö, Inari, Sodankylä eta Utsjokiko gazte sami asko etorri baita. Gaur egun, 122 rovaniemitar samiren ama hizkuntza da ipar samiera, baina, hau ez da hiriko hizkuntza ofiziala eta ondorioz, ez du balio legalik; inarieraz edo inariko samieraz, Ruávinjargâ izena hartzen du hiriak, ipar samieraz, aldiz, Roav(v)enjárga eta skolt samieraz, azkenik, Ruäˊvnjargg.
Azkenik, aipatzekoa da etnia honen presentzia Rovaniemira bisitariak erakartzeko erabilia izan zela XX. mendean; sami jantziz jantzitako finlandiarrak Rovaniemiko kaleak bete eta turistak gidatzen zituzten. Sami askok ez zuen hau begi onez ikusi eta euren antzinako kulturari iraina egiten zitzaiola iruditu zitzaien. Protesta ugari izan zen hirian eta azkenean, gobernuak atzera bota eta samien kulturaren inguruan sortutako turismoa sustatzeari utzi zion. Dena den, mundu osoko samien bizimodu, kultura eta historiari buruzko erakusketa handiena Rovaniemiko Arktikum musoan dago eta bertatik, lan handia egiten da Ipar Europako kultura primitibo hau gal ez dadin.
Armarria
Armarria Rovaniemi hiriak eta Rovaniemen maalaiskunta udalerriak bat egin zutenean bihurtu zen hiriko ikur nagusia. Hasiera batean, landa herriko udalbatzak 1956ko abuztuaren 15ean hala erabaki zuenetik, Rovaniemen maalaiskuntaren armarria izan zen; hala ere, batzea gauzatu zenean, Lappiko hiriburu berrituak udalerriko armarri ofizialtzat hartu zuen. Artelan hau Toivo Vuorela finlandiar artistak sortu zuen eta bere helburua, bertan agertzen diren objektuekin, hiriaren ezaugarri nagusiak adieraztea izan zen; zelai berde baten gainean, goiko bi izkinetatik bera egiten duten tximista itxurako zilarrezko bi zuzen daude, armarriaren erdigunean, urrezko sugarraren azpian bat egin eta beheko muturrean bidea bukatzen dutenak. Hain zuzen, zilarrezko egiturarekin, Vuorelak Kemi eta Ounas ibaien bat egitea irudikatu nahi izan zuen, alegia, hiriaren historian eta orainean ezinbesteko izan diren bi ibaien batasuna; hauen egungo zeregin nagusia udalerria elektrizitatez hornitzea denez, autoreak tximista itxura ematea erabaki zuen. Goian dauden urrezko sugarrak, azkenik, ipar argiak dira; izan ere, oso ohikoa da Finlandia osoan fenomeno hau gar bidez irudikatzea, ipar argien finlandierazko izena revontulet baita, euskaraz, "azeriaren sua".
Bat egitea baino lehenago, Rovaniemi hiriaren armarria beste bat izan zen. 1930-2005 bitarteko armarria, hain zuzen ere, Väinö Tiger muhostarrak diseinatu zuen eta udalbatzak 1930eko apirilaren 14an ikur nagusi izendatu zuen. Atzealde azurraren beheko aldean zilarrezko muino bat dago, gainean, zilarrezko koroa duen "R" hizki gotikoa duena. Tiger artistak, bertan agertzen diren objektuekin, hiriaren bereizgarri nagusiak irudikatu nahi izan zituen; hala nola, Rovaniemi historian zehar hotzetik eta beste hainbat gaitzetik babestu duen Ounas muinoa; ipar argiak, koroa osatzen duten izpien bidez; eta hiriaren izenaren lehenbiziko "R" hizkiaren bitartez. Armarri hau 2005 urtera arte izan zen hiriaren ikur ofiziala, Rovaniemen maalaiskuntako armarriak ordezkatu zuen arte.
Elkarteak eta Erakundeak
Azken urteotan, hiriburuko kultura berpizteko balio izan duten hainbat elkarte eta erakunde sortu dira:
Gainera, berrikuntzan eta ikerketan Finlandiako erreferentzia bihurtu diren bi zientzia zentro ere badaude:
Ondasun nabarmenak
Lappiko hiriburuak kultura azpiegitura ugari ditu, eskualdeko gainontzeko herrietan ez daudenak, eta ondorioz, arte eta kulturaren bihotza da. Arkitektonikoki ere, Rovaniemi harribitxi bat da. Itxuraz balio izugarria duen eraikinik ez dagoen arren, Rovaniemiko guduaren ostean berreraiki zen hiriak uniformetasun nabari bat du eta Alvar Aalto arkitekto ospetsuak XX. mendean Finlandian markatu zuen ildoaren irudikapena da. Aaltoren ametsezko hiria dela esan daiteke; honek, besteak beste, Liburutegi Nagusiaren eraikina, Lappia-talo, Udaletxea, Aho familiaren etxeak eta Korkalorinne bizitegi-guneko etxebizitzak eraiki, eta elur-orein adar itxurako planoa diseinatu zuen hiri berriarentzat. Historiak ere presentzia handia du hiriburuko kaleetan; estatua, hilerri eta oroitarriek Laponiako Gerra eta bereziki Rovaniemiko guduan hildako soldaduak ekartzen dituzte gogora. Aipatzekoa da Norvajärvi aintziraren ertzean dagoen Alemaniar Soldaduen Hilerria, izan ere, Laponiako Gerran finlandiarrek alemaniar armadaren aurka borrokatu bazuten ere, hildako bi mila eta bostehun etsaien gorpuak bertan lurperatuak eta ondratuak izan ziren. Kalervo Kallio artistaren Jätkänpatsas (Egurgina) estatua ere oso ezaguna da, 1955. urtean langile hauen omenez egina. Bertako eraikinen aspaldiko egiturei esker, Jaatila, Marrasjärvi, Niesi, Paavalniemi eta Ruikka herrixka txikiak eta Ylikylä auzoa monumentu izendatuak izan ziren 1993. urtean; hauekin batera, Auttiköngäsko ur-lasterrak, Ounas ibaiertzak, Jaatilansaari inguruko natura, Oikarainengo Körkö etxaldea, Muurolako geltokia, Narkausjärviko egonlekuak, Pöykköläko eraikin-multzoa, hirigunean dagoen Rautionsaari uhartea, Rovaniemiko erdigunea eta Saarenputaako zubia ere babestuak izan ziren euren kultura eta historia balioagatik.
Ondokoak dira Rovaniemiko ondasun nagusiak:
Kirola
Hirian nagusi diren kirolak boleibola, izotz-hockeya, futbola, eta batez ere, eskia dira. Urteetan zehar, boleiboleko taldeak izan dira arrakastatsuenak. Rovaniemin, guztira, bi talde daude: azken urtetan bi liga txapelketa eskuratu dituen Perungan Pojat (PerPo) eta 2005ean Finlandiako Kopa irabazi zuen Napapiirin Palloketut edo NaPa. Hiriburuko futbol taldeek ere, nahiko ospea dute herrialdean, batik bat, Veikkausliigan ezaguna den RoPS taldeak; beste taldeen artean, aipatzekoak dira laugarren mailako Rollon Pojat eta Rovaniemi United taldeak (azkenaren nesken taldea hirugarren mailan), eta FC Santa Claus. Bestetik, Finlandiako kirol nazionala den izotz-hockeya dugu. Jarraitzaile masa izugarria mugiarazten duen kirola den arren, hirian ez da inoiz izan arrakasta handia izan duen talderik. Gaur egun hirugarren mailan dagoen RoKi taldea da ospetsuena.
Beste izotz-hockey talde batzuk: 5. mailan jokatzen duten Napapiirin Pantterit, Rollon Pojat (RoPo) eta Yläkemijoen Kiekko (YKI).
Rovaniemen NMKY saskibaloi taldeak hirugarren mailan jokatzen du.
Santa's United Bandy kirol ligako hirugarren mailan.
Napapiirin Pesis-Team Pesäpallo hirugarren mailan.
Hauek dira taldeak:
Azkenik, Rovaniemin nagusi diren negu-kirolak biltzen dituen taldea, Ounasvaaran Hiihtoseura edo Ounasvaara eski taldea. Bertan, trebatu diren kirolariek Olinpiar Jokoetan eta Munduko txapelketetan 40 domina baino gehiago eskuratu dituzte. Nazioartean ezagunak diren izenen artean, aipatzea merezi dute rovaniemitarrak diren Antti Autti snowboarderrak; Olavi Alakulppi, Ville Kähkönen eta Hannu Manninen konbinatu nordikoko eskiatzaileek; Janne Ryynänen eta Pirjo Muranen iraupen eskiatzaileek; hildako Antti Hyvärinen, Tuomo Ylipulli, Jouko Törmänen, Sami Niemi eta mundu mailan ezaguna den Harri Olli eski saltatzaileek; biathloneko Sanna-Leena Perunka eskiatzaileak; eta Munduko Eski Alpino Kopako slalom eskiko probetan ospetsu egin den Tanja Poutiainen eskiatzaileak.
Ounasvaara
Hirigunean dagoen 204 metroko muinoa da. Bertan daude hiriburuko kirol instalazio handienak, Ounasvaaran Hiihtoseura taldeak kudeatzen dituenak, eta Santasport edo Lappiko Kirol Institutua ere muinoan dago. Kirol azpiegiturak 1927an ireki ziren lehenbizikoz eta ordutik muino honetan ikasiak dira hiritik kanpo arrakasta izan duten rovaniemitar kirolari gehienak. Azpiegitua nagusien artean daude Ounasvaara eski-estazioa, eski jauzien estadioa, Lappi osoko bakarra den golf zelaia, Lappi-areena izotz jauregia, arku-tiro zelaia, argiztatutako footing bidea, spa, bolatokia eta gimnasioa; inguruan dagoen basoa ere, orientatze kirolak praktikatzeko moldatua iza da. Hala, muinoa edozein kirol eta ekitaldi praktikatu eta antolatzeko irekirik dago sasoi guztietan. Kirol arrakastatsuenak iraupen eskia, eski alpinoa, skeletona, elur-erraketak, ibiltaritza, udako eta neguko bobsleigha, golfa, eski jauzia, snowboarda, izotz-hockeya, orientazioa eta arku-tiraketa dira. Aipamen berezia merezi dute 200 km-ko luzera duten eski alpinoko 12 pistak (lau gorri, bost urdin, eta hiru beltz), batzuk argiztatuak daudenak, eta hasiberrientzat, adituentzat, haurrentzat eta goi mailako kirolarientzat aproposak direnak. Hauekin batera, nazioarteko neurriak betetzen dituen half-pipea eta Levikoarekin batera, eskualdean dauden eski jauzirako arrapala bakarrak, guztira, bi.
Ospakizun bereziak
Hiriburuko ospakizun garrantzitsuenak musika eta dantza jaialdiak izaten dira. Ekainean ospatzen den Jutajaiset Folklore Festival, esaterako, nazioartean ezaguna den dantza jaialdia da; 1972an Sodankylän sortu zen arren, 1995etik aurrera Rovaniemin antolatu izan ohi da eta munduko txoko guztietatik etorritako gonbidatu bereziek dantza ikuskizunak eta hitzaldi hezigarriak ematen dituzte. Lappitar artisten eta sami kulturaren erakustoki aparta ere bada, nazioarteko artistekin harremanetan jartzen dituztena.
Dena den, Laponiako Rally Artikoa (edo Tunturirallia) da hirian antolatzen den ikuskizun nagusia. 1966tik urtero ospatzen den proba da, urtarrilean, eta izotz eta elur gainean egiten den munduko rally bakarrenetakoa da. Gaur egun, Finlandiako Rally Txapelketako lasterketa bat baino ez den arren, Suediako Rallyaren aurretik ospatzen da eta ondorioz, hau prestatzeko Munduko Rally Txapelketako gidari profesional askok parte hartzen dute. 2012ko txapelduna Esapekka Lappi promesa gaztea izan da. Rally Artikoaz gain, neguan hainbat kirol txapelketa antolatzen dira. Aipatzekoak dira neguko igeriketa lehiaketa, edota, besteak beste, otsailean eta martxoan ospatzen diren elur-orein lasterketak, Reindeer Cup eta Reindeer Sprint Race izenekoak. Azken txapelketa hauek lappitar kulturak historian zehar animalia hauekin izandako loturaren erakusgai nagusiak dira eta eskualdetik herritar asko erakartzen dituzte. Martxoan ere Napapiirin hiihto eski lasterketa ospatzen da, Zirkulu Polar Artiko paraleloaren gainetik doan nazioarteko txapelketa bakarra; eta apirilean, aldiz, Snowsat elur-motor lasterketa antolatzen da.
Udaberriarekin eta eguzkiarekin batera, geroz eta ekitaldi eta txapelketa gehiago ospatzen dira. Hilabete hauetan azokak nagusitzen dira: martxoan, Udaberriko azoka; apirilean, Ongizatearen azoka; ekainean, Udako azoka; eta irailean, azkenik, Rovaniemiko astea izeneko festa-egunen ezaugarri nagusia den Udazkeneko azoka. Udako solstizioaren festa ere ekainean izaten da, San Joan egunean, eta ekitaldi eta jarduera asko antolatzen dira. Rovaniemiko egutegian egun berezia da San Joanena. Uztailean, bestalde, Rovaniemiko maratoia, eta Simerock eta Rovaniemi Rock Festival musika jaialdiak ospatzen dira, hiriko giroa berotzen dutenak udaran; eta abuztuan, aldiz, Jätkänkynttilä izeneko arrantza txapelketa antolatzen da, eskualdean eta herrialdean ospe handia duena. Neguko solstizioak ere, garrantzia handia du hirian; hala nola, Eguberriak ospatzeko kontzertuak eta jarduerak antolatzen dira; besteak beste, Gabonetako azoka edota Bizarzuriren bidaiaren hasiera jaialdia.
Ekonomia
Rovaniemi zerbitzu hiria da eta bere ekonomia hiru zutarritan oinarritzen da: zerbitzuak, turismoa eta merkataritza.
Gutxi arte, egoera oso bestelakoa zen; XXI. mendera arte hiriko jarduera nagusiak abeltzaintza eta batez ere, basogintza industria izan ziren. Landa-udalerriko herritarrak elur-orein zaintzatik bizi ziren eta azienda erraldoiek udalerria estaltzen zuten XX. mendean. Dena den, gutxinaka herritarrak hirira mugitzen eta herrixkak usten hasi ziren; elur-orein produkzioaren irabaziak, ez zuten hauek haztearen kostua berdintzen. Orduan, Udalak turismoaren aldeko apostua egin zuen, azpiegiturak eraiki ziren, babestutako eremuak eraldatu eta sustatu ziren, natura jarduerak eskaintzen zituzten enpresak sortzen hasi ziren, hotel eta jatetxeak ireki, eta turismo sare jasangarria abian jarri zen. Hala, naturaren eta Bizarzuri pertsonaiaren inguruko turismoa garatu zen; Bizarzuriren herrixka eta Santa Park atrakzio parkea eraiki ziren, eski azpiegiturak, safariak bultzatzen hasi ziren basoetan, eta negua eta uda berotzeko jaialdi eta ekitaldiak antolatzen hasi ziren. Gaur egun, hiriko diru-sarrera nagusiak turismoaren eskutik iristen dira dagoeneko –batik bat, neguko turismoaren eskutik– eta jarduera honek hiriaren irudia guztiz aldatu egin du azken urteotan. Guztira, hamaika hotel (aipatzekoa da Lehtojärviren ertzean dagoen elur eta izotzez eginiko Elur-hotel Artikoa), hogeita bederatzi landa etxe edo borda, hamar bed&breakfast, hiru ostatu eta lau kanpaleku daude; iaz Rovaniemiko Turismo-guneak 36 mila bisitari baino gehiago izan zituen, % 85a alemanak, errusiarrak, ingelesak, frantsesak, italiarrak, espainiarrak eta finlandiarrak izan ziren. Lehen esan bezala, basogintza industria ezinbestekoa da XX. mendean hiriko ekonomiak izan zuen hazkuntza ulertzeko. Rovaniemi Ekialdeko Lappiko baso zabalen eta Kemi industria-hiriaren artean zegoen eta hala, nahitaezko geraleku bihurtu zen, Lappiko basoen sarrera. Trenbide-sareak eraiki eta enpresak sortu ziren; hazkuntza izugarria izan zuen herri txikiak eta 1920ko hamarkadarako Ipar Finlandiako salerosketa hiri nagusia bihurtu zen. Lappiko probintzia sortu zenean, Rovaniemi hiriburu izendatu zuten eta gutxinaka, merkataritzak sortutako basogintza industriak merkataritzari ateak ireki zizkion berriz ere.
Hala, Rovaniemi hazten ari den hiria da. Ikerketa arloak eta hezkuntzak ere eskua hartu dute ekonomian azken urteotan, eta Europako iparreneko merkatal hiri handiena eta Sápmiko atea da. zer egin rovaniemin. zentral hidroelektrikoak izotz arrantza, elur-moto, husky eta elur-orein safaria, aurora borealak, eskia, ibiltaritza,
Bziny
Bziny Eslovakiako udalerri bat da, Dolný Kubíngo barrutian kokatuta. 5,84 km²ko azalera du eta 571 biztanle 2017ko datuen arabera.
Rouzède
Rouzède Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bziny
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1345. urtekoa da.
Rouzède
Biztanleria
2007an Rouzède udalerrian erroldatutako biztanleak 254 ziren. Familiak 114 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 51 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 175 etxebizitza zeuden, 114 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 58 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 174 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 114 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 64 etxek bost zituzten. 78 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 145 ziren, horien artean 95 aktiboak ziren eta 50 inaktiboak ziren. 95 pertsona aktiboetatik 86 lanean zeuden (47 gizon eta 39 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 50 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Rouzède udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 495 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Jose Maria Lizana
Jose Maria Lizana de la Hormaza (Durango, – Anberes, ), Casa Torreko VII. markesa, bizkaitar politikari kontserbador eta idazlea izan zen. Madrilgo Unibertsitatean zuzenbidea ikasi arren, kazetaritzari ekin zion, El Noticiero Bilbaíno eta La Juventud Católica de Bilbao egunkarietan.
Unión Liberal alderdiaren kidea, 1890 eta 1891 artean Bilboko alkatea izan zen. 1891 eta 1911 artean diputatu hautatu zuten.
Symphurus kyaropterygium
Symphurus kyaropterygium Symphurus generoko animalia da. Arrainen barruko Cynoglossidae familian sailkatzen da.
Jose Maria Lizana
Enpresaburu gisa, Durangaldean industria-elkarte berriak sortu edo haietan parte hartu zuen, hala nola Peñaflor meatzari-konpainia, Vediako paper-fabrika, La Flecha iltze mekanikoen enpresa, Vediako Electra eta Euskariako edo Zornotzako torloju-fabrika.
Imling
Imling Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.