cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mallièvre
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Graphiurus monardi
Graphiurus monardi Graphiurus generoko animalia da. Karraskarien barruko Graphiurinae azpifamilia eta Gliridae familian sailkatuta dago.
Erronkaribar
Erronkaribar (erronkaribarreraz: Erronkariko ibaxa edo Kallesa) Euskal Herriko ibar eta mankomunitate bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 87,0 kilometrora. Altuera 584 eta 2446 metro artekoa da, eta 411,94 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Pirinioetako ibarrerik mendebaldekoena da. Ibar estu eta ezkutua da, Ezka ibaiak zeharkatzen du, malda handia du eta Hiru Erregeen Mahaian (erronkaribarreraz: Iror Erregeen Maia) amaitzen da, Euskal Herriko mendirik altuenean. Ibaxak, gaur egun arte, bere tradiziorik zaharrenetako asko gorde ditu, inguruko beste haran batzuetan galduak, nahiz eta erronkariko uskara, bere nortasun-ezaugarri nagusietako bat, ez den XXI. mendera iristea lortu. Ibaxako etxeak osatzen dituzten elementu arkitektoniko nagusiak harria, terrakotazko teila kurbatuak eta egur zahartua dira, etxe hotz eta ilunari tonalitate bat eskaintzen diona, barnealdearen oso kontrakoa. Etxeak teilatuan aleroi handiak dituztela agertzen dira, elurteetatik babesteko, oso ohikoak bailara hauetan. Tximiniak, batzuetan, lau metroko altueraraino iristen dira.
Bertako biztanleak erronkaribartarrak (erronkaribarreraz: kallesak) dira. Ibarburua Erronkari udalerria da, non batzordetxea den.
Izena
Erronkaribar edo Erronkariko ibaxa edota Kallesa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Lehenik eta behin, Kallesa eta Erronkari, Erronkaribar, Erronkariko ibaxa, Roncal, Valle de Roncal edo Valle del Roncal bezalako gainerako formak bereizi behar dira, bai erromantzez bai euskaraz. Lehenengoak gainerako formak ez bezalako jatorria du.
Mikel Belaskoren arabera, Roncal edo Erronkari eta deribatuei ematen zaien edozein itzulpen hipotesi hutsa baino ez da izango, ibaxako guztien artean aztertzeko izen zailena baita. Argi dago, ordea, ibaxaren izena herriaren izenetik datorrela, eta honek (bere ibarburua) eman ziola izena ibaxari bere osotasunean. Fonetikoki izenak -al formak -ari euskal baliokide bat duen eskualdeko beste batzuk gogorarazten ditu, biak forma komun eta zaharrago batetik eratorriak -ali. Erronkaribarreraz Erronkari izan zen bere izena, baina Zaraitzun, eta segur aski beste ibarra batzuetan ere bai, Errongari.
Oso ziurra ez den toponimoaren lehen elementuari buruz esan daiteke, hipotesi interesgarriak falta ez badira ere. Joan Corominesen arabera, Suitzako Prez edo Obersaxen udalerrietan dagoen Runcal toponimoarekin lotura izango luke, runc(a) ("lugorria") hitzetik eratorria. Julio Caro Baroja ere aurreko ideiara hurbiltzen da, aldez aurretik Runcones jentilizioarekin lotuta. Aditu batzuek uste dute izen hori bat datorrela haranaren jatorrizko izenarekin. Horrela, baskoiak zirela zioen, eta horretarako Errodrigo artzapezpikuak emandako testigantzan oinarritzen zen, non Ruchonia eta Aragonia izeneko lurrak aipatzen diren, "inoiz ez mairuak". Josef Moret, aldiz, Ruconia eta Erronkari identifikatzearen aurka zegoen. 1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegiak ontzat ematen du identifikazioa, eta hitz horren etimologia bat ematen du, Roccones "mendi handien" baliokidea dela defendatuz, hau da, Roca, latinez berandu sartzen den hitz zelta.
Caro Barojak apur bat beranduago gogoratzen du bertakoek Erronkari edo Ronkari deitzen dutela, eta Resurreccion Maria Azkue adierazten duela erronka euskaraz "errenkada" edo "ilara" dela. Era berean, Bernardo Estornesen interpretazioa jasotzen du. Horren arabera, erronkaribarreraz erronk abestian "sasiak" edo "laharrak" izenaren baliokidea da, baina Erronkari berez "haitzartea" edo "amildegia" da. Haitzartearen ideia, Caro Barojak ondorioztatzen duenez, nahiko lotuta legoke "ilara" ideiarekin, eta "sasitza", "lur landugabea" ideiarekin; eta, horri dagokionez, gogorarazten du Ipar Italian ronco, hain zuzen, "landu gabeko lurra" dela, eta Comotik hurbil dagoen Roncate toponimoa ahots horrekin lotzen dela.
Nolanahi ere, gehien onartzen den interpretazioa euskaratik datorren "haitzartea" edo "amildegia" da, zehazki erronkaribarrera.
Bestalde, Kallesa terminoa (arruntago jentilizio gisa erabiltzen dena: kalles, kallesak) lagunartekoagoa da, eta ez hain akademikoa. Ziriako Garraldaren lanetan eta 1935eko Nafarroako Estatuko Berrian jasota dago. Beraz, lagunartekoa eta eskualdekoagoa da, nahiz eta erabilera nahiko zabaldua izan Pirinioaldeko euskalkietan, hala nola zaraitzuera edo aezkera. Batzuetan kailles, kales edo kailes bezala transkribatu izan da.
Armarria
Erronkaribarreko armarriak honako blasoi hau du:
Armarri hau bera da Erronkaribar osatzen duten herri guztientzat.
Ingurune naturala
Erronkaribar eskualde garaia da. Bertako iparraldean (Uztarroze eta, batez ere, Izaba udalerrietan) daude Euskal Herriko gailur gorenak: Ezkaurre, Antsabere, Arlas, Añelarra, Hiru Errege Mahaia (2434 m). Mendi hauen erdialdean zabaltzen da Belagua, Euskal Herriko goi-haran ederrena. Haran honetan sortzen den Ezka ibaiak gurutzatzen du ibarra, ipar-hegoalde, eta Esako urtegian amaitzen da. Erronkariko hegoaldeko herriak (Urzainki, Erronkari, Bidankoze, Garde eta Burgi) menditsuak dira, baina ez hain garaiak. Ezka ibaiak arroila sakonak ebaki ditu herri horietan zehar.
Horrenbestez, ibaxa Ezka ibaiak ardazten du, iparraldetik hegoaldera Izaba, Urzainki, Erronkari eta Burgi zeharkatzen baititu. Ezkak hiru erreka jasotzen ditu: ipar-mendebaldetik Uztarroze ibaia, zeinak Tropo, Burgiarte eta Mintxate errekak jasotzen dituen; iparraldetik Belagua ibaia, zeinak Maze erreka ibaiadar duen; eta, azkenik, ipar-ekialdetik Belabarze ibaia, Berroeta erreka adar duena.
Klima
Erronkaribarko negua luzea eta hotza zen (1-2 °C batez beste) klima aldaketa baino lehen. Euria eta elurra ugari izaten ziren abendu eta maiatza bitartean. Uda epela eta lehorragoa da.
Estazio meteorologikoak
Erronkaribar dagoen, Urzainki udalerrian, itsasoaren mailatik 722 metrora, Nafarroako Gobernuak 1980n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Banaketa
Erronkaribarrak 7 udalerri ditu:
Gainera, ibaxan 6 herri hustu daude:
Historia
Historiaurreko aztarnek, hala nola Arrakoko trikuharria eta Belaguako zelaietan edo Erroizu eta Sakuloko zelaietan inguratzen duen harrespila, bai eta bertan aurkitu diren ostilamenduek ere, Erronkaribarran giza okupazioaren fede ematen dute Neolitikotik eta bertako biztanleen abeltzaintza eta artzaintza dedikazioaren erakusgarri.
Lehen berriak
Kondairaren arabera, Ollateko guduan erronkaribartarrek parte hartu omen zuten. 732. urtean gertatu omen zen, nahiz eta historialari batzuek 785. urtean kokatu duten, eta Erronkaribarreko biztanleentzat mugarri historiko garrantzitsua izan zen, kondairan oinarrituz hainbat pribilegio eta prerrogatiba eskuratu zituztelako. Borroka hori musulmanak Pirinioetan zehar sartu zirenean eta Poitiersko guduaren ondoren gertatu omen zen. Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi Kordobako Kaliferriko buruzagiaren indarrek Erronkariko ibaxako indarrei borroka egin zieten Olast deitu lekuan, Burgi eta Esa artean, egungo Nabaskoze almiranterrian. Liskarrean Abd ar-Rahman Kordobako buruzagia atxilotu zuten eta erronkaribartar gudari batek burua moztu zion. Hori dela eta, herri eta ibaxako armarrian buru bat agertu zen, arabiar ezaugarriak zituena haren oroigarri eta oroigarri.
Ez dago jasota erronkaribartarrek 778ko Orreagako guduan parte hartu zutenik Karlaundiren aurka, baina litekeena da baskoi milizia gisa parte hartzea.
Gartzea Gongorakoa jaunak adierazi zuen Eneko Enekoitz erregeak, Iruñeko lehen erregeak, Izaba herria nobletu zuela eta bertan hil zela. Bere erregealdiak 824tik 852ra arte iraun zuen, urte horretan hil baitzen.
850. urtean, Iruñean oraindik Eneko Enekoitz errege zenean, Eulogio Kordobakoak gutun bat bidali zion Wilesindo Iruñeko apezpikuari, larritasunez eta karitatez blai. Eulogio Iruñera joan zen Pirinioak igaro eta Galiara ihes egindako anaia non zegoen ikustera. Euskal erresumako egonaldian Pirinioetako monasterioak bisitatu zituen eta bertan liburutegi ederrak aurkitu zituen, egile ospetsuenen kopiak eramanez. 888. aroko Gizakundearen 850eko gutunak erresumaren barruko bizitza erlijiosoari buruzko argi-bolada bat sartzen du, eta, besteak beste, Burgiko Burdaspariko monasterioa bisitatzen du, bere abadea Dadilao anaia delarik, berari eta bere ikastetxeari agur eginez. Bidaia 10 urte lehenago egin zuen, 840. urtean.
Nafarroako lehen errege-erreginek musulmanekin izandako ibilerak erronkaribartarren parte-hartzearekin lotuta daude. Aragoiko Pirinioetako ibarrak euskal hiztunak ziren mende horietan (Oskan euskarak iraun egiten du XIV. mendera arte, gutxienez), eta erronkaribartarren parte hartzea pentsa daiteke, 924an Abd ar-Rahman II.aren oldarraldiei eusteko Azkoien, Faltzes eta Zarrakaztelu erriberar herrietatik erasotzen duenean, Zangozara iritsi arte, Erronkariko ibaxatik gertu. Eta Antso III.a Nagusiaren erregealdia (1004-1035) igaro zuen, non Iruñeko boterea eta beste errege batzuk amaitzen diren, hala nola Antso V.a Ramiritz (1076-1094), Leireko monasterioari Burgiko Done Petri eliza, Burdaspariko Done Martie monasterioa, Erronkariko Done Eztebe eliza, Bidankozeko Done Petri eliza, Gardeko Done Jakue eliza eta Nabarzatoko Done Sebasti eliza ematen dizkiona. 1090ean, Raimundo abadeak Gardellori eta bere semeari, Burdaspariko Andre Maria eliza ematen die, bere etxeekin. Herrietara joaten direnei eskubide batzuk ematen dizkie, baina monasterioarentzat 15 egunez lan egin behar dute ogiaren eta ardoaren truke.
Garai eta erregealdi honetan lehen tenente bat agertzen da, Lope Gartzeitz «in Rosta et in Roncal». Peñalengo fratrizidioarekin eta Iruñeko Erresumaren banaketarekin Erronkariko ibaxa 1087tik geratzen da, gainerako Erresumarekin, Aragoikoarekin elkartuta. Alfontso I.a Borrokalariaren erregealdian, Iruñeko Erresuma berrezarri zen, Tamarako bakearekin. Errege honek, Tutera eta beste herri batzuei foruak ematean, «in Aragonia, in Irunia, in Navarra, in Superarbe, in Ribagorza et in Roncal» dela dio. Aurrerago, dokumentuaren baieztatzaileak aipatzean, besteak beste, Fortun Tena aipatzen da 1104. urtean, bere erregealdiko lehen urtean. Jakina da Semeno Oibarkoa, Burgiko eta Izabako gazteluetako gobernadorea, 1212an Navas de Tolosako gudu handian izan zela mairuen aurka. Horrek erakusten du erronkaribartarren presentzia urdaiazpiko gogoangarrian.
Konsolidazioa
XI. mendean, Iruñeko Erresumako barruti edo edukitzetako bat zen, hurrenez hurren Lope Lopitz (1098-1124), Gilermo Aznaritz (1135), Semeno Oibarkoa (1162-1171), Gil Oibarkoa (1174) eta berriro Semeno (1186) senideei emana. Hala ere, goiz agertzen dira ibaxako bizilagunen agerraldi eta jarduera solidarioak, zalantzarik gabe dagokien mandatarien elkargoarekin bartzorde batean kokatuak, etorkizuneko Batzorde Nagusiaren aurrekaria. Aldi berean, ibaxako alkate epaile arruntaren figura agertzen da, komunitatearen beraren kidea. XIV. mende inguruan eratu zen oinarrizko egituran; mankomunitateak interes komuneko gaiak mahaigaineratzen zituen hiribilduetako ordezkarien batzorde baten bidez, hala nola 1401ean Urzainkin elkartutakoa nekazaritza eta abeltzaintzako aprobetxamenduak normalizatzeko.
Izaera nobiliario-militarreko jatorrizko tenoretzak, XIII. mendetik, Zangozako merindadeko barruti txiki bat eratu zuen, almiranterri deitua, eta ondoren, koroaren ofizial delegatuaren tituluagatik, almirante, epai judizialen betearazlea eta errege-erreginek zor duten oreztaren arduraduna. Karga horiek 1280tik 127 kahitze 3 lapurreta eta garagar eta oloaren kuartal eta erdi, gehi 400 ahari eta 1600 soldata lau afarien zenbatekoan. Haren ordainarazpena batzuetan errentan hartu zen, 1287an adibidez, eta, zenbaitetan, zenbait koroaren zerbitzariri esleitu zitzaizkien almirante lanbideari erantsitako ordainsariak.
Erresuma osoko bidesari eta pontazgoen salbuespenaz gain, Foru Orokorra eman zen, Jakako eta Sobrarbeko foruen arteko desadostasunak salbatzeko, erronkaribartarrek arazo juridiko eta auzietan hartzen baitzituzten. Erdi Aroan muga-gatazkak izan ziren inguruko komunitateekin, hala nola Berari (1407) eta Zaraitzu (1415) ibarrekin. Halaber, zailtasunak izan ziren artaldeak Bardearaino zirkulatzeko, adibidez 1269, 1356, 1441 eta 1497an; erregina Zuria I.a Nafarroakoak 1438an ezarri zuen behi edo ardi batengan joanerako, eta bildots batek, itzuleran, artalde bakoitzak Peñako gazteluko alkateari eman behar zion tasa. Era berean, behi-aziendaren transhumantzia egiten zen Bordeleko landetara, eta Garazi, Ortzaize eta Arberoa eskualdetaik igarotzea Baxenabarreko lurreko harrera-lekuan likidatzen zen. Izaban, Pirinioetan zeharreko merkantzia-trafikoaren kontrol- eta bidesari-postu bat zegoen.
Ez zen hura izan ibaxaen arteko azken gatazka. 1428. urtean, Tutera, Berari eta Zuberoako biztanleen aurka borrokatu ziren erronkaribartarrak, ibarraren arteko mugak eta ibarraren gaineko eskubideak zirela eta. Agaramondar eta beaumondarren arteko gerran, Joan II.a erregearen alde jarri ziren erronkaribartarrak 1451. urtean, baina alboko nafar guztiak agaramondarrak izaki (Zaraitzu, Zangozako merindadea eta Pirinioalde osoa), ez zioten Bianako printzearen aurkako borrokan laguntza handirik eman erregeari.
Nafarroako konkista
1512ko abuztuaren erdialdean, Fernando Katolikoaren armadek Nafarroa konkistatu zutenean eta ia Nafarroa Garai osoa menderatu zutenean, Erronkariko ibaxak eta erresumako beste plaza gutxi batzuek eutsi egiten zioten. Harik eta abuztuan bertan Albako Dukearen armadaren nagusitasunari men egin behar izan zion arte. 1512ko irailaren 21ean erronkaribartarrek ordezkariak bidali zituzten Loroñora Fernando Katolikoa errege gisa onartu eta leialtasuna agintzera. Fernandok, ohiturari jarraituz, bailara honetako foruak berretsi zituen. Joanes III.a Nafarroakoaren eta La Paliceren agindupeko armada bat, 2000 lansquenetez, 4000 gaskoiz, 7000 nafarrez eta 1000 ostalariz osatua, Erronkariko ibaxan sartu zen 1512ko urriaren 18an, Nafarroa berriz konkistatzeko asmoz. Otsagabian 500 beaumontar aurkitu zituzten Migel Donamaria eta Ramon Espaitzaren agindupean, eta hauek Irunberriko eta Burgiko gazteluetako Gaztelako goarnizioei laguntza eske erretiratu ziren. Joanes III.a Nafarroakoak Zaraitzu eta Aezkoa ibarrak okupatzen zituen bitartean, La Palicek Burgiko gaztelua erasotu zuen, eta honek hamabortz aldiz indar gutxiagorekin bi egun iraun zuen, armada frantziar-nafarrari baja ugari eraginez.
1516ko martxoaren 18an Pedro Nafarroako mariskala, 1200 gizonen agindupean, Erronkarin sartu zen, Nafarroa Garaia birkonkistatzen saiatuz. Baina beren gizonen erdiak desertatu zituzten. Hala ere, neurri batean suspertu egin zen, erronkaribartarrek 200 gizon eskaini baitzizkioten, eta horietatik 120 Pedro Sanrtxitz kapitainak zuzentzen zituen. Zaraitzu eta Aezkoa inguruko ibarrek, 300 gizon agindu baitzizkioten, ez zuten inolako indarrik bidali; aitzitik, Villalba koronelaren Orreagan zegoela jakitean, beren tropak gaztelar buruzagitzara bidali zituzten. Nafarroako indar ugari Nafarroa Beheretik Orreagarantz zihoazela jakin zuen mariskalak, eta haiekin elkartzeko prest agertu zen. Baina Orreagara iritsita, hutsik eta lur jota aurkitu zuen eskualdea. Villalba koronelaren Gaztelako indarrak gainera zetozkiola ulertu zuen, eta Erronkaribarrako ihesaldi azkar bati ekin zion, Burgiko gaztelua blokeatzeaz arduratu zen indar batzuk han biltzeko.
Gaztelako tropak pasatzen zaizkio eta segada bat luzatzen diote. Liskarra martxoaren 20an gertatu zen, eta 800 gizon nafarrek amore eman behar izan zuten, baina aske utzi zituzten, eta buruzagiak bakarrik geratu ziren gaztelarren esku. Nafarroako gainerako indarrek izuak jota ihes egiten dute, eta mariskalak Azkoien, Jaso, Santxitz eta beste buruzagi agaramondar batzuekin batera, soldaduak aske uzteko baldintza bakarrarekin. 1521eko maiatzaren 16an, Nafarroa Garaian sartu zen Orreagatik Nafarroa Behererako armada bat, Azparrozeko jaun Andre Foixen agindupean, Enrike Albretekoa jaunaren Nafarroa birkonkistatzeko asmoz. Erronkariko menditarrak izan ziren beren ordezkariak Azparrozeko jaunari Enrike erregeari zin egitera bidali zizkioten lehenak. Baina operazioak porrot egin zuen.
Gertaera hori monarkia legitimoak Nafarroa birkonkistatzeko saiakeren amaiera izan zen. Horregatik esaten da Izaban Nafarroako monarkia jaio eta hil zela.
Bilakaera
Nafarroa Gaztelari erantsita, ibaxako alkateek, Urzainkikoak izan ezik, Albako Dukearengandik, oraindik 1512an, beren pribilegioen berrespena lortu zuten. Gero, 1534an, ibartar guztiek adostuko zuten aurrerantzean batasunari buruz deituko ziren ordenantzen testua, barne-harremanak arautzeko. 1543an ukitu ziren, eta, ondoren, hainbat aldiz eraberritu eta ordezkatu ziren. Karlos V.ak Erronkariko ibaxako biztanleei infanzonia eta kaparetasun unibertsalaren pribilegioa eman zien, bai eta Errege Bardeako larreen erabilera eta aprobetxamendua ere, eta kuartelak eta albumak ordaintzetik salbuetsi zituen Zuberoarekin eta Biarnoko Jaurerriarekin izandako gerretan.
Erronkariko ibaxa Nafarroako Gorteetan egotea bertako biztanleek luzaroan izan zuten helburu bat izan zen. 1607an, Erronkari ibaxako ordezkariek jarleku bat eskatu zuten gorteetan, eta ukatu egin zieten, biztanle kopuruari, aberastasunari eta ohiturei zegokienez garrantzi txikiko hiribilduak zirela argudiatuz, euskaraz hitz egiten zutela eta "ez dago alderdi eta ohitura oneko pertsonarik Gorteetara etortzeko, hiribildu horietako bizilagun guztiak, bat bera ere salbuetsi gabe, "Erronkariz" jantzita eta kaparik gabe eta abarkekin ibiltzen baitira. Eta hau oso ohitura lotsagabea dela, eta ez litzatekeela duina izango horrelako aztura duten pertsonek Gorteetan esertzea". Argudio horiek berak erabili ziren 1785ean Gorteetan idazpena ukatzeko, baina badirudi benetako arrazoia zela beste bailara eta erakunde batzuek Gorteetan ordezkaritza zuzena eskatzeko erabil zezaketen aurrekari bat ez sortzea.
Mankomunitateko herrien arteko harreman onak etengabe okertu ziren une desberdinetan. 1568 eta 1581ekoak dira Urzainkiren aurkako auziak, belarrak mugarriztatu eta gozatzeagatik. Baina gatazkarik garrantzitsuena 1665ean Izaba hiribilduak sortu zuena da; izan ere, errege ogasunaren nekea aprobetxatuz, Espainiar Inperio osoan pribilegioak saltzen saiatzen baitzen bere zauriak berreskuratzeko, erregeari erosi zion ibaxarekiko banaketa administratiboa. Bereziki mugakoa zela zioen, premia bereziak sortzen zizkiola, eta, batez ere, batasunarekin populazioa modu kezkagarrian jaitsi zela behin betiko; beraz, bere terminoa independizatzea eskatu eta lortu zuen.
Hala ere, bertze sei hiribilduek berehala erreakzionatu zuten, eta Izabari egindako laguntza bertan behera uztea lortu zuten. Gaiak, hala ere, XIX. mendera arte jarraitu zuen taupadaka, eta orduan, 1856tik 1862ra bitartean, Erronkaribarreko historiaren azken auzi handia garatu zen. Orduan, Izabako eta Bidankozeko partikularrek eskatu zuten beren alde deklara zedila beraiek termino horietan zituzten lurren jabetza aske eta esklusiboaren eskubidea, eta, 1813ko errege-dekretu horren arabera, errege-dekretu horren mende egon zitezkeen larre-zortasunetik libratu zituzten. Gaia Espainiako justizia komunaren mende jarri zen –Nafarroa erresumatik probintziara bihurtua–, eta ondorengo epaiek (1857, 1860 eta 1862koak) zortasunen iraupena xedatu zuten, eta, beraz, batasunarena.
Espainiako Ondorengotza Gerran, Aragoik eta Kataluniak Karlos Austriakoa babestu zuten, eta Gaztelak, Nafarroak eta Frantziak, berriz, Filipe V.a Borboikoa, Joanes III.a Nafarroakoaren ondorengoa, azken erregea. Horrela, ibaxak atean zituen etsaiak eta borrokatzera behartuta zegoen. Berrogeita hamar erronkaribartarrek Berdungo gazteluan giltzapeturik eutsi zioten, eta artxidukearen aldekoek ezin izan zieten amore eman. Beranduago, Erronkaribarrekoak Berdundik erretiratu zirenean. Era berean, ibaxak berrogeita hamar gizoneko konpainia bat izan zuen bere ofizialekin Zangozako defentsa eta goarnizioan, Kaztellubat eta Luesia konkistatzen, Berdun, Obelba eta Sadaba herrien defentsan eta beti bere kontura.
Aro Garaikidea
1793 eta 1795 artean gertatu zen Konbentzioaren Gerran, Espainiako Erresumak berriz ere aurre egin zion Frantziari, eta Erronkariko ibaxako biztanleek muga defendatu behar zuten. 1793ko ekainaren 25etik aurrera, mugan Konbentzioak agertu ziren, eta erronkaribartarrak haren defentsara joan ziren Pedro Vicente Gambraren agindupean, zeina ibaxako gerrako kapitaina baitzen, frantziarrei eraso egin eta atzera eginarazi zituena, erronkariar tropak Urdatx Zuberoaraino sartuz. Frantziaren kontraerasoaren ondorioz, mugara arma zuriz armaturik igo ziren emakumeak ere mobilizatu ziren. Urriaren 7an frantziarrak Belaguako ibarran sartzen dira Arrakoko baseliza errez eta Pedro Vicente Gambrak gidatutako tropek atzera botatzen dituzte. Mugaren bi aldeetako bizilagunek beren mugak errespetatzeko konpromisoa hartu zuten, baina, azken finean, gerra mantendu egin zen, eta erronkaribartarrek muga eta Orbaizetako errege-fabrika defendatzen jarraitu behar izan zuten, ondoko Aezkoa ibarran.
1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegiak erronkariarren eguneroko jarduera ekonomikoen deskribapena ematen du; esaten duenez, mendietako maldetan egiten diren erreketen ondorioz sortzen diren errautsen ongarri eta onurekin, iunts bikoitzekin egindako lan neketsu baten kontura, gariaren 36 000 lapurreta inguru bezala hartzen dira, nahiko oloa, garagar eta zekale pixka bat. Gainera, artoa herri bakoitzaren inguruan ereiten da, kantitate txikian, etxeko hegaztien elikadurarako. Gaineratu du alea, espezie guztietan, herrialde epeletan bezain garbia dela, baina askoz gutxiago ugaltzen dela, 6 lapurreta bakar bategatik baino ez baititu ematen. Uztak nahiko zalantzazkoak dira elurren iraupenagatik, izotz, euri eta trumoi ugariengatik, eta kontsumoa handia denez, bereziki neguan, ogiak eta zezinak eta urdaiak mantenurako ordezten dutelako, haranetik ozta-ozta ateratzen dira, urte ugarietan gari-karga gutxi batzuk baizik.
Baieztatu du auzotarren okupazio nagusia abeltzaintza dela oraindik ere, eta animaliek bost hilabete ematen dituztela ibaxako larreetan, eta beste zazpiak lur epelera Erribera igarotzen. Ardi-esneari dagokionez, gaztanberak egiten dituzte, eta horiekin olio gutxiago kontsumitzen dute gisatu askotarako; gazta bikainak ere egiten dituzte, oso ospetsuak eta estimatuak Nafarroako, Aragoiko eta Frantziako erresumetan. Baina ohartzen da ibaxako aberastasun guztia artilez osatzen dela: 2000 bat arrobak bezala erabiltzen dituzte beren etxeetan soineko oihal eta gainerako oihalak egiteko, zeina guztietan janzkera baita sexu eta ezkongabeen egoera eta egoeren arabera, eta ezin da aldatu, ezta gaixotasun partikularraren ondorioz ere, erresumako kontseiluaren baimenik gabe. Gizonek oihal beltzezko txupa bat, cordellate txalekoa, anguarinak, valona, ilea moztuta eta kapela biribila janzten dituzte. Emakume ezkonduak ere oihalez eta oihal zurizko toka batez janzten dira buruan eta ilea txirikordan. Interesgarria da aipatzea aurreko hiru mendeetako dokumentuetan behin eta berriz azpimarratzen dela janzkera hori antzina-antzinatik aldatzen ez dela, eta, gainera, auzotarren diziplinaren erakusgarri gisa argudiatzen dela, baita erregearen merituak biltzeko orduan ere.
1808 eta 1814 urteen artean garatu zen Iberiar Penintsulako Gerrak, Espainia eta Frantziaren arteko aurreko gerrek bezala, eragin handia izan zuen ibaxan. 1808ko uztailaren 14an egin zen gobernu-batzordeak lau ordezkari izendatu zituen, eta horiek harremanetan jarri ziren Nafarroako Foru Aldundirekin eta hegoaldeko tropek Aragoin agintzen zuten Palafox jeneralarekin. Ibaxako tropek hainbat liskarretan parte hartu zuten inguruko hainbat herritan, frantziarren aurka. Urzainki eta Izaba hiribilduei su eman zieten.
Uztarrozeko parroko Andres Martin nabarmendu zen karlisten aldeko bailaran, Uztarrozen Errege Dibisioa sortu eta Bidankoze proiektuan parte hartzen duen Hilarion Marcorekin batera. Tomas Zumalakarregik ibaxaren sarrera eta Gardeko ospitale militarra defendatzen ditu. Erronkaribarreko liberalak Zuberoan babesten dira. Jarrera argi eta garbi zehazten da maiatzaren 1ean Izaba kontzejuak "tronuaren eta aldarearen" aldeko jarrera adierazten duenean eta Nafarroako Foru Aldundiari erregearekiko leialtasuna adierazten dion gutuna idazten diotenean. 1826an herri ezberdinetako boluntario konpainiak sortu ziren muga defendatzeko.
Lehen Karlistaldian (1833-1839) erronkaribartarrek mugatik igarotzen utzi zieten Frantzisko Espotz Minaren, alderdi liberaleko operazioak zuzen zitzan. Bigarren Karlistaldian, ibaxako hiribildu gehienek, Izaba buru zutela, alderdi liberalaren alde egin zuten.
1931ko apirilaren 14an Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu ondoren, Gorteetarako hauteskundeak egin ziren ekainaren 28an, eta 10 ordezkari aukeratu ziren, 5 "katoliko-foruzale" eta 5 "errepublikazale-sozialista". Uztailean, Alderdi Errepublikano autonomoaren egoitza eta UGTrekin lotutako Langileen Elkartea inauguratu ziren Izaban, eta 1933an, ibaxako herrietan jarduera handia izango zuten Gazte Sozialistak sortu ziren. Errepublikarekin batera kultur izpiritua eta euskararen irakaskuntza berpiztu ziren, eta Jose Estornes Lasa Izabako haurrei hizkuntza irakasten hasi zen.
Demografia
biztanle zituen Erronkaribarrak.
Ekonomia
Erronkaribarren ekonomia mendiak eta basoek eskaintzen dituzten produktuei loturik dago (zuraren ekoizpena, artzaintza). Dagoen industria apurra jarduera horietatik eratorria da (gaztagintza, zerrategiak). Eronkaribarreko gaztak Erronkariko gazta sormarka du 1981az geroztik.
Azkenaldi honetan, turismoa ari da gero eta garrantzi handiagoa hartzen: eskiari eta mendiari lotutako turismoa. Izan ere, 2008an Larra-Belagua eski estazioa ireki zuten.
Politika
Erronkaribarreko batzordetxea Erronkari udalerriaren erdialdean dago. Erronkaribarreko Batzorde Nagusia (erronkaribarreraz: Erronkaribarko Ahaide Nagusiak) batzordeburua eta hogeitabat batzarrekidek osatzen dute, hiru ibaxa osatzen duen herri bakoitzeko. Egungo batzarreburua Karlos Bueno Reka da, Jone Alastuei Garcia Uztarrozeko alkate gisa aurkeztu zena.
Batzarre Nagusia
Erronkaribarreko Batzorde Nagusiaren egoitza eta batzordetxea Erronkari ibarburuan dago.
Egungo banaketa
Gaur egun, Erronkaribarreko Batzorde Nagusia 21 kidek osatzen dute, herri bakoitzeko hiruk. Udal hauteskundeen ondoren, eta behin Udalak eratuta, Udalbatzako hiru kideak aukeratzen dituzte, ibaxako Batzordean Udala ordezkatuko dutenak. Beraz, herri bakoitzeko alkateak (edo pertsona batek bere izenean) eta herri bakoitzeko bi kidek parte hartzen dute.
Duela urte batzuk arte, batzorde egiten den herriko alkateak betetzen zuen lehendakari kargua, normalean Erronkari izan ohi denak, egoitza herri horretan duelako. Uztailean eta abuztuan izan ezik (Izaban eta Urzainkin egiten dituzte batzordeak, hurrenez hurren), gainerakoak Erronkarin biltzen dira. 2017an, aldaketa bat gertatu zen ibaxako ordenantzetan, eta batzordeburu kargua txandaka hartu zuten ibaxa osatzen duten zazpi udalerriek, udal-legegintzaldien erdietan, oro har bi urte.
Garraioa
La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Erronkaribar eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erronkaribarreko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko zuberera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.
Koldo Zuazok, 2010ean, Erronkaribarrak atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Bakarrik XX. mendean zehar nagusitu zen gaztelania ibaxan. Euskara, erronkaribarrera, joan den mendearen bigarren erdialdean galdu zen. Euskaldun berriak eta kanpotik joanak dira egungo erronkaribarrerazko euskaldunak. Batez ere irakaskuntzaren bidez, ia bost biztanletik bat euskal hiztuna izatea lortu da gaur egun. Bertako euskalkia, erronkaribarrera, XX. mendearen bukaera arte erabili zuten. Fidela Bernat (1898-1991) izan zen jatorrizko azken hiztuna. Ibaxaren isolamenduak, ziurrenik, bere berezitasunak azaltzen ditu, erronkaribarrera euskalki originalena da, baina baita garbien eta kontserbadoreenetako bat ere.
Almadiak
Almadiak luzera bereko hainbat egur atalez osatutako putzu bat da, elkarren artean landare-jarioen bidez lotuak (hurritz-zakurrak edo basa-zumea), puntan eta atzealdean arraunak dituena, zurezko putzua ibaiaren ibilgura zuzendu edo gidatzeko. Nafarroako Pirinioaldeko ibarretan, basoen aprobetxamendua garai gogoangarrietatik diru-iturri nagusia izan da, eta bertako ibaiak zura eraldatzeko edo erabiltzeko sal zitekeen lekuetara garraiatzeko modua. Egur hori almadietan garraiatzen zen.
Hiru Behien Zerga
Urte bakoitzeko uztailaren 13an, Erronkaribar eta Bearnoko Baretetze ibarren artean dagoen San Martingo Harria milaka urteko zeremonia baten lekuko eta protagonista da: Hiru Behien Zerga (erronkaribarreraz: Iror Beien Emontarzuna). Indarrean dagoen Europako nazioarteko trataturik zaharrena da. Ekitaldi honetan, Baretetze ibarreko bearnotarrak, ekarririk eta Frantziako banderarekin, Erronkaribarreko Izaba, Urzainki, Uztarroze eta Garde herriei, erronkaribartar jantzi tradizionala soinean, astaje, ilaje eta kemen berdineko hiru behiren urteko eta betiko zerga bana ematen diete. Horren aurretik, bi eremuetako agintariek, eskua San Martingo Harriaren gainean jarrita, konpromisoa hartu dute bakea egon dadin. Konpromiso hori Izabako alkateak esku guztien gainean jarritako "Pax avant, Pax avant, Pax avant" latinezko esaldiarekin batera zigilatu da.
Ez dakigu zeremonia honen jatorria eta zergatia. Badakigu XIV. mendean zerga horren ordainketa eten egin zela, eta horrek gatazka larria sortu zuen bi haranetako bizilagunen artean. Heriotza eta gertakari desatseginak izan ziren, eta 1375. urtean emandako epai batean amaitu zen guztia, non Baretetzeko bearnotarrak zerga ordaintzen jarraitzera kondenatzen ziren. Epai hura, zeremonia honi buruz dagoen lehen erreferentzia dokumentala izateaz gain, 1375. urtean zerga horren ordainketa oso aspaldikoa zela adierazten duen datua da.
Kausei dagokienez, historialari batzuek defendatu dute gerrako zerga baten aurrean gaudela, betiereko izaera duelako, eta ez litzatekeela inola ere larre eta iturriak erabiltzeagatiko konpentsazio bat, oker zabaldu den bezala.
Dantzak
Ttun-ttun dantza ekintza kolektibo eta sozial garrantzitsua zen ibaxan. Astearen amaieran, herria ekitaldi sozial bat egiten ari zen, batzar bat plazan. Han ateratzen ziren neska-mutilak dantzatzera. Haurrek ez zuten ekitaldi horretan parte hartzen, sheriffak plazatik uxatzen zituen. Dantzak iragana eta etorkizuna uztartzen ditu, belaunaldi berrietan tradizio soziala iraunaraziz eta arbasoek estimatzen dituzten balio handienak bertan jarriz.
Ttun-ttun dantzaren arrazoi psikologikoa hau da: kolektiboak, bere horretan, gizarte-balioak iraunarazteko komunikatzen du bere burua, familiako kideen indibidualtasuna gainditzeko sentimenduan. Dantza txirulaz eta salterioz laguntzen zen, eta "ttun-ttun" izena jasotzen zuen, damburia izenez ere ezaguna, agian egiptoar danbolinaren deribazioa, laute modukoa, gaur egun danbolinak ordezkatzen duena. Dantza biribilean dantzatzen da, erlojuaren orratzen kontrako noranzkoan. Ibaxako dantza guztiak bezala, oin puntekin dantzatzen da, duintasun zeremoniatsu eta noblearekin, baina tentasunik gabe. Garde, Izaba eta Uztarroze herriren ttun-ttun jaso da. Hiru kasuetan koreografia antzekoa da, melodiak bereiziz eta Uztarrozen kasuan dantzaren zatien ordena ezberdina.
Apretagileak
1860tik aurrera, Erronkaribar eta Zaraitzu ibarretako neskek Zuberoako Maulera bidaiatzen zuten abarketaren sasoia lantzeko. Lana gogorra zen. Urtez urte udazkenetik udaberrira arte lan egiten zuten, eta horregatik ziren ezagunak "enarak" bezala. Abarketaren merkatuak garai oso bat markatu zuen Maule-Lextarreko ekonomian, eta ibar horien emigrazioak biztanleria nabarmen handitu zuen. Apretagile batzuk 14 urterekin joaten ziren beren adinari buruz gezurretan lan egitera.
Maulera iristean, etxe beretan bizi ohi ziren, eta etxejabeei ordaindu egiten zieten lo egin eta jateagatik. Denek partekatzen zuten lehen platera, bigarrena neskek erosi behar zuten. Bertakoekin euskaraz komunikatzen ziren, euskalkiak nahiko antzekoak baitira. Tailerretan, bakoitzak lan bat egiten zuen. Batzuek oihala josten zuten, beste batzuek soka jartzen zuten, etab. Bizi zuenak dioenez, batzuetan besoetako minagatik ezin zuten lorik egin, egunean zehar egindako ahaleginagatik.
Gertaera bitxi eta garratzak gertatu dira abarketen inguruan. Eaurtar batek dioenez, urtebetez, nesketako batzuk Gabonak pasatzeko itzultzea erabaki zuten, baina ez ziren Jaurrietara iritsi, ezta Maulera itzuli ere. Handik irten eta ez ziren hona iritsi. Abodi mendilerroa, elur-ekaitz batekin, oztopo fisiko gaindiezina da. Udaberrian, elurra joan zenean, hilda agertu ziren denak Abodin, Paso Zabalean, eskutik helduta.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Izaskun Oteo
Izaskun Oteo Asla (Algorta, 1972ko martxoaren 26a) euskal saskibaloi-jokalari ohia da, pibot postuan jokatzen zuena.
Shibamata Taishakuten
Shibamata Taishakuten (柴又帝釈天) Tokioko tenplo budista da, Katsushika auzoan dagoena.
Vandiver (Alabama)
Vandiver Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Shelby konderrian dago, Alabama estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gabriel Narutowicz
Gabriel Józef Narutowicz (Telsze, 1865eko martxoaren 29a - Varsovia, 1922ko abenduaren 16a) poloniar ingeniari, irakasle eta politikaria izan zen. Poloniako lehenbiziko presidentea izan zen 1922ko abenduaren 11tik 16ra.
Familia noble batean jaio zen eta San Petersburgoko Unibertsitatean eta Züricheko Politeknikoan ikasi zuen. Lanbidez ingeniaria eta elektrifikazioaren aitzindaria izan zen. 1907an hidroelektrikako irakasle izendatu zuten Zürichen, eta Rhinen mantentze-lanez arduratu zen.
Poloniako agintariek agindu zioten 1919an Lehen Mundu Gerran suntsitutako azpiegiturak berreraikitzeko. 1920an Herri Lanetako ministro izendatu zuten eta 1922an Kanpo Arazoetako ministro.
1922ko hauteskunde presidentzialak irabazi zituen, zentro ezkerrak eta gutxiengo nazionalek lagunduta. 1922ko abenduaren 11n, Poloniako Bigarren Errepublikako lehen presidente karguaren zina egin zuen. Bost egun geroago, Eligiusz Niewiadomski eskuindarrak hil zuen. Hiltzailea hurrengo urteko urtarrilean exekutatu zuten.
Graphiurus murinus
Graphiurus murinus Graphiurus generoko animalia da. Karraskarien barruko Graphiurinae azpifamilia eta Gliridae familian sailkatuta dago.
Gadomus capensis
Gadomus capensis Gadomus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Porto Alegre
Porto Alegre (portugesez ahoskatua; euskaraz: "Kai alaia") Brasilgo hegoaldeko hiria da, Rio Grande do Sul estatuaren hiriburua eta hiri nagusia dena, eta herrialde osoko populatuenetarikoa.
2006ko erroldaren arabera 1.440.939 biztanle zituen.
Geografia
Dos Patos aintziraren iparraldeko muturrean dago, Jacui ibaiaren bokalean.
Biztanleriaren bilakaera
''Iturria: Planet Barsa Ltda. ''
Ekonomia
Artzapezpiku egoitza du, unibertsitatea eta nazioarteko aireportua. Sao Pauloren ondoren, Brasilgo hegoaldeko merkataritza eta industria hiri (janari industria, ontziolak, ehungintza, metalurgia, kimika industria, plastikogintza, industria petrokimikoa, kautxua) nagusia da.
Herri eta hiri senidetuak
Porto Alegreren hiri senidetuak honakoak dira:
NGC 7727
NGC 7727 galaxia espiral bat da, Aquarius konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Mauleko barrutia
Mauleko (1800-1841) edo Maule-Lextarreko barrutia (1841-1926), frantsesez arrondissement de Mauléon(-Licharre), Behe Pirinioak departamendua urte horietan banatuta egon zen bost barrutietakoa izan zen.
Osaera
6 kantonamenduk osatzen zuten:
Historia
Frantziako Iraultzaren ostean departamenduak sortu ziren; horien barruan antolatu zen lehen azpibanaketa distrituak izan ziren baina oso urte gutxi iraun zuten. 1800eko otsailaren 17an barrutiak sortu ziren; barruti kopurua distritukoa baino txikiagoa izan zen eta kantonamendu batzuk ere desagertarazi zituzten. Berrantolaketa honen ondorioz jaio zen Mauleko barrutia, aurreko Mauleko distritua bere osotasunean eta Donapaleukoaren zati handi bat bere baitan hartzen zuena. Behe Pirinioetako orduko beste barrutiak Baiona, Oloroe, Ortheze eta Pauekoak izan ziren.
1841ean Maule eta Lextarreren arteko fusioaren karietara barrutiaren izena aldatu zen eta harrezkero Maule-Lextarreko barrutia izan zen baina bere osaera aldatu gabe.
Idiakez kalea (Donostia)
Idiakez kalea  Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdean dago. Gipuzkoa plaza eta Andia kalearen arteko elkargunean hasi eta Askatasunaren etorbidea eta Bergara kalea elkargunean amaitzen da.
Izena Idiakez leinuko senideen omenez darama.
Leku interesgarriak
Idiakez kalearen inguruan honako eraikin, kale, plaza eta leku nabarmen hauek daude:
Anoura geoffroyi
Anoura geoffroyi Anoura generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Per Gessle
Per Håkan Gessle (Halmstad, Suedia, 1959ko urtarrilaren 12a), suediar gitarra-jotzaile, musikari, kantautore eta musikagile bat da. Mundu mailan eta batez ere 1980ko hamarkada eta 1990eko hamarkadan Marie Fredriksson abeslariarekin batera Roxette pop-rock taldea osatzeagatik ezaguna egin zen.
Boophis guibei
Boophis guibei Boophis generoko animalia da. Anfibioen barruko Mantellidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pontoko Erresuma
Pontoko Erresuma Itsaso Beltzaren hegoaldeko kostaldean zegoen persiar jatorriko herrialdea izan zen. Mitridates I.a Pontokoak K.a. 291n sortu zuen eta K.a. 63ra arte iraun zuen, Erromatar Errepublikak konkistatu zuen arte hain zuzen ere. Mitridates VI.aren agindupean eremu luzeena lortu zuen, Kolkida, Kapadozia, Bitinia, Taurikako Kersonesoko greziar koloniak eta erromatar Asia konkistatu ondoren. Hiru Gerra Mitridatiko egin ostean, Erromak eskualdea konkistatu zuen: mendebaldeko eskualdeak Bitinia eta Ponto izeneko erromatar probintzia eratu zuen eta ekialdekoa erresuma babestu bilakatu zen.
Erresumaren gehiengoa Kapadozian zegoenez, hasieran Kapadozia Pontokoa (Itsaso Beltzak Pontus Euxinus izena zuen) deitua izan zen. Gero iparraldeko aldea Ponto eta hegoaldekoa Kapadozia bilakatu ziren.
Rock Valley (Iowa)
Rock Valley Iowako hiri bat da. Sioux konderrian kokatua dago. 2010ean 3,354 biztanle zituen, 8.34 kilometro koadrotan banatuta.
Spain is different!
Spain is different!, euskaraz «Espainia bestelakoa da!», 1960ko hamarkadan Espainian aginte frankistak turismoa sustatzeko zabaldu zuen ingelesezko goiburua da. Kanpaina turistiko arduradun nagusia orduko Turismo ministro Manuel Fraga Iribarne izan zen. Kanpainaren helburua kanpoko turismo bultzatzea izan zen, paisaien aniztasuna eta exotismoa azpimarratuz. Geroztik eta hedaduraz, goiburua Espainiako berezitasun politiko, ekonomiko eta sozialak adierazi eta justifikatzeko erabili izan da, hala nola frankismoa bera, baina baita espainiar trantsizioko ustelkeria politikoa eta ezberdintasun sozial nabarmenak ere.
2872 Gentelec
2872 Gentelec asteroide baten izena da. irailaren 5an aurkitu zuen Oak Ridge Behatokia-ek Harvardeko Behatokia Behatokitik.
Tragopan caboti
Tragopan caboti Tragopan generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
2872 Gentelec
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 RU izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2872 Gentelec asteroidearen orbitak batezbeste 2,74 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,406 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,074 distantziara. Eszentrikotasuna 0,122 da, eta makurdura orbitala 2,87ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.2 da.
Migraziorako Nazioarteko Erakundea
Migrazioetarako Nazioarteko Erakundea (ingelesez IOM) 1951n sortutako gobernu arteko erakundea da, eta migrazio gaiak lantzen ditu. Genevan du egoitza nagusia, eta 100 herrialde baino gehiagotan ditu tokiko bulegoak. Estatu subiranoek itun bidez sortutako erakundea da, eta, 2016ko irailetik, Nazio Batuen Erakundearekin lotuta dago.
OIMek oso egitura deszentralizatua du. Horri esker, bere estatu kideek eskatuta, gero eta proiektu ezberdin gehiago exekutatzeko gaitasuna lortu du. 2011ko uztailaren 1etik aurrera, IOMek honako egitura global hauek ditu:
IOM migrazioaren alorreko agentzia nagusia da, eta migrazioaren kudeaketa ordenatu eta gizatiarra bermatzen laguntzen du; gaiari buruzko nazioarteko lankidetza sustatzen laguntzen du; migrazio-arazoei irtenbide praktikoak aurkitzen laguntzen du, eta, behar duten migratzaileei, laguntza humanitarioa ematen laguntzen du, izan errefuxiatuak, lekualdatuak edo deserrotutako beste motakoak.
OIMen Konstituzioak berariaz aitortzen du migrazioaren eta garapen ekonomiko, sozial eta kulturalaren arteko lotura, baita pertsonen mugimendu askatasunerako eskubidea ere.
Estatu kide
2019ko apirilean, 173 estatu kide zeuden:
Torchiara
Torchiara Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torchiarak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Beyond the Black Rainbow
Beyond the Black Rainbow (euskaraz Ortzadar Beltzaren Atzealdean), 2010eko Panos Cosmatos greziar-kanadarrak zuzendutako zientzia-fikziozko film bat da. Michael Rogers, Eva Allan, Scott Hylands, Marilyn Norry eta Rondel Reynoldson aktoreek antzeztu zuten.
Boophis haematopus
Boophis haematopus Boophis generoko animalia da. Anfibioen barruko Mantellidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Erromatar galtzada
Uneko probetxuari baino gehiago, zerbitzuaren epe luzerako errentagarritasunari begira egin ziren erromatar galtzadak. Horregatik, erromatarren errepideen eta Erdi Aro koen artean dagoen alderik behinena —Birkek dioenez— ondorengo hau da: Erdi Arokoak herrigune bat eta ondokoa lotzeko bideak ziren; erromatar galtzadek, berriz, xede zabalagoak zituzten. Hortaz, arau orokorra zen albait zuzenenak izatea, bide luzeek hirigune nagusiak lotzeko helburuz.
Legeak eta tradizioak
Hamabi Tauletako Lege en arabera, K.a. 450. urtearen inguruan datatuak, edozein errepide publikok (via latinez) zortzi oin erromatar eko zabalera izan behar du (agian 2,37 m inguru) zuzena den tokian, eta bi aldiz zabalera hori bihurgunea dagoen tokian. Horiek ziren, seguruenik, bide baterako gutxieneko zabalerak; Errepublika berantiarrean, hamabi oin erromatar inguruko zabalerak arruntak ziren landa-eremuetako errepide publikoetarako, eta zabalera estandarreko bi gurditxo (4 oin) igarotzeko aukera ematen zuten, oinezkoen trafikoan eraginik izan gabe. Benetako praktikak aldatu egin ziren arau horretatik. Taulek agintzen zieten erromatarrei errepide publikoak eraikitzea eta, bidea egoera txarrean zegoenean, lur pribatutik pasatzeko eskubidea ematen zieten. Beraz, ohiko konponketarik behar ez zuten bideak eraikitzea helburu ideologiko bihurtu zen, eta ahalik eta zuzenenak egitea ere bai, ahalik eta bide laburrenak eraikitzeko eta, hartara, materiala aurrezteko.
Zuzenbide erromatarra k errepide bat erabiltzearen eskubidea servitus edo zortasun gisa definitzen zuen. Ius eundik ("joateko eskubidea") eskubidea ezartzen zuen iter edo bidezidorra lur pribatutik erabiltzeko; ius agendik("gidatzeko eskubidea"), actus bat edo garraio-pista batetik. Via batek bi servitutes mota konbinatzen ditu, zabalera ez bazen egokia, arbiter batek zehazten baitzuen. Aurrez zehaztutako zabalera 8 oineko latitudo legitima zen.
Legeak eta tradizio erromatarrak debekatu egin zuten hiriguneetan ibilgailuak erabiltzea, kasu batzuetan izan ezik. Emakume ezkonduak eta negozioetako gobernu-funtzionarioak ibil zitezkeen. Lex Iulia Municipalisek merkataritza-orgatxoak mugatu zituen hirian gauez sartzeko, harresi barruan eta harresietatik kanpoko milia baten barruan.
Lehen bide estrategikoak
K.a. 427. hamarkada arte, erromatarrek pistak erabiltzen zituzten Erromatik inguruko hirietara joateko. Brenoren galo en erasoak K.a. 390. urtean erromatarrentzat oso txarrak izan ziren, eta Erromako defentsa-sistemaren eraginkortasunik ezaren lehen sintoma argigarria izan ziren, batez ere, tropak oso motelak zirelako garaiko bideetan barrena. Defentsa hobearen beharrak, Italiatik zehar hedatzeko eta hegemonia izateko nahiarekin batera, oraindik ahula eta kanpotik mehatxatua zen Erromatar Errepublika k harrizko bide sendo eta posta sarea sustatu zuen, bere beharretara hobeto egokituko zena. Ardatz horiei esker, merkantzien eta merkatarien zirkulazioa bizkorragoa eta errazagoa izan zen, baita tropen lekualdatze azkarra ere.
Lehen bidea K.a. 312. urtean trazatu zuen Apio Klaudio Zentsorea k eta Erroma eta Capua lotzen zituen: Via Appia. Erromatar Errepublika ren amaieran, Italiako penintsula osoa ardatz horiez hornitua zen, bide bakoitzak sortu zuen kontsularen izena darama. Bide horiek salbuespen gisa zeuden zolatuta (hiri barruan eta inguruetan), Via Appia izan ezik, pixkanaka-pixkanaka bere ibilbide osoan zolatu baitzen. Beste leku batzuetan, inguruan irekitako harrobi etatik ateratako harea z eta legar rez betetzen ziren.
Sarearen hedapena, tresna komertziala
Inperioa hedatu ahala, administrazioak errepide eskema bera egokituko du probintzia berrietara. Goieneko unean, erromatarren errepide-sare nagusia 150.000 kilometrora iritsiko da. Merkatari erromatarrek berehala ikusi zuten ardatz horien interesa. Beste zibilizazio mediterranear batzuek ez bezala, ia beren portu etatik abiatuta sortu baitzuten merkataritza-garapena, erromatarrek errepide-sarea erabiliko dute beren merkataritza-ontzidiarekin batera. Horrek kontinentearen barrualdearekiko trukeak erraztuko ditu eta bere hedapen komertzial azkarraren jatorria izango da. Eskualde osoak espezializatu egingo dira, eta horien artean merkaturatuko dira (ardoak eta olioa Hispania n, zerealak Numidia n, eltzegintza eta haragikiak (ketuak, gazituak…) Galia n, adibidez.)
Sarearen goraldia edo Inperioaren amaiera
IV. mende tik aurrera, mundu erromatarra, limes edo bere muga gotortuen atzean ondo babestuta, Ekialdetik datozen herriek gainezkatu egiten dute pixkanaka: inbasio handien hasiera da. Ostrogodo ak, Huno ak, Bisigodo ak kalitate bikaineko errepide-sare baten ondorengoak izango dira. Horrek bizkortu egingo du talde horien aurrerapena. Galtzada erromatarra, Inperioaren hedapenaren gakoetako bat izan zena, bere erorketaren gakoetako bat izan zen.
Bide erromatarren eraikuntzaren ezaugarriak
Galtzadak eraikitzerakoan, erromatarrak ia ez ziren kezkatzen lurzoruaren izaeraz: gai ziren mendiak zeharkatzeko (Posilipoko tunela), sakonuneak dikeekin berdintzeko (Via Appia Pontoko leku zingiratsuetatik pasatzean edo Albano tik Ariccia harane ra jaisten denean...), haran sakonak edo ur-laster azkarrak zubiekin gurutzatzeko...