cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indiako Kongresu Nazionala
Raj britainiarra
Raj britainiarra, Indiako Koroaren Gobernua edo Indiako Gobernu Zuzena izenez ere ezaguna, 1858 eta 1947 artean indiar azpikontinentea kontrolatu zuen Koroa britainiarraren menpeko gobernu kolonialak ezarritako erregimenari deitzen zaio. Gaur egun ezagutzen dugun India Britainiarra lau estatuetan banatuta dago: India, Pakistan, Bangladesh eta Birmania. Esan beharra dago Birmania beranduago, 1886an, bereganatu zutela 1937ra arte. Bestalde, errege hinduek gobernatutako estatuak, britainiarren kontrolpean ere, Estatu Printzipeskoak deituak ziren. Indiako lurren %60aren gaineko kontrol zuzena zuen Britainia Handiak, gainontzeko %40ak aipatutako Estatu Printzipesko edo Natiboak ziren. Aipatzekoa da Raj britainiarra existitu zen arte, burujabetza bakar baten menpe zeuden eta aldi berean haien artean hain ezberdinak ziren territoriorik ez zela egon.
Batasun politiko honek ere Indiar Inperioaren izena eman du, batez ere 1876tik aurrera. Izan ere, Indiak Nazioen Liga sortu zeun, 1900, 1920, 1928, 1932 eta 1936ko udako olinpiadetan parte hartu zuen, eta 1945ean Nazio Batuen Erakundea ren sortzaileetako bat ere izan zen. Hala ere, XX. mendearen hasieran britainiar agintearen amaiera nahi zuten indiar taldeak haien artean antolatzen eta boikotak prestatzen hasi ziren, boikot komertziala besteak beste.
Lehenengo erresistentzia mugimenduak
1857ko maiatzaren 9an Bengala eskualdeko 90 soldadu inguru 10 urteko kartzelaldira kondenatuak izan ziren Lee-Einfield errifleekin formatu nahi ez izateagatik. Izan ere, arma horiek behi eta zerrien koipez lubrifikatuak izan zirela esaten zen, eta komunitate hinduak nahiz musulmanak ezin zituztenez elikagai horiek kontsumitu (batak behia, besteak zerria), arma horiek ez ukitzea erabaki zuten. Soldadu hauen kartzelatzeak haien kideen haserrea piztu zuen, eta maiatzaren 10a indarkeriak markatutako eguna izan zen: ofizial eta zibil britainiarren hilketak eta Bengalarekin komunikatzeko infraestrukturen suntsiketak eman ziren. Hala ere, ekintza hau ez zen izan matxinadaren arrazoi nagusia, hura piztu bazuena izan bazen ere, britainiarren menperaldiaren aurkako sentimendua zegoen hau guztiaren atzean. Hala ere, oraindik ez zegoen indiar batasun bat eta urte hartan zehar eman ziren altxamenduak antolatu gabeak eta hein handi batean anarkikoak izan ziren. Indiak askotariko lurraldeak zituen, oso ezberdinak haien artean, eta ez zuten lortzen haien burua talde bakar batean ikustea, hau da, ez zegoen oraindik nazionalismo indioaren aldeko aldarrikapen handirik. Azken hau Indiako Kongresu Nazionalarekin garatu zen.
Kongresuaren sorrera eta lehen etapa
Raj britainiarrak errepresioa erabiltzen jarraitu zuen 1857ko matxinada kontrolpean izanda ere, eta urte hura izan zen indiarren egoera nahiz pentsamoldea aldatzen hasi zen unea. Indiarren kontzientzia esnatu zen, eta denborarekin batera sortuz joan ziren lehenengo indiar graduatu intelektualak politika britainiarraren alderdi asko publikoki kritikatzen hasi ziren. Hainbat elkarte egon ziren arrazismoa eta esplotazio ekonomikoa salatzen zituztenak, baina 1885an Indiako Kongresu Nazionala iritsi zen arte ez zen mugimendu nazionalista argirik nabarmendu. Allan Octavian Humek, Indiako Laborantzako Sekretari ohia, beste 72 komisariorekin batera, Bonbaien Indiako Kongresu Nazionala fundatu zuen.
Lehenengo urteetan, Kongresuak ez zuen zalantzan ipini Inperioaren autoritatea. Haien helburu nagusietako batzuk ziren indigenen parte-hartzea handitzea edota organo legegileen erreforma gauzatzea. Izan ere, Kongresuan parte hartzen zutenak erdiko eta goi mailako klaseak ziren, eta hauek metropoliko hiritarren pareko eskubideak izatea bilatzen zuten, hasieratik defendatu zituzten Britainiaren demokraziak behar zituen erreformak.
Bengala eskualdearen zatiketa
XIX. mendearen amaieran eta XX.aren hasieran, berriro ere autoritate kolonialen eraginaren ondorioz, aldaketak eman ziren. Landa eremuko pobrezia oraindik oso handia zen eta koloniako aberastasunaren galerak handitzen jarraitzen zuen. Dadabhai Naoroji k, Westminster reko lehenengo parlamentari indiarrak, eskakizunak egin zituen India britainiarreko arazoen inguruan kontzientzia hartzeko.
1905ean, ordea, Curzon erregeordeak Bengala eskualdea bitan banatzea erabaki zuen hura administratzea eraginkorragoa izango zelakoan, baina honek boikot eta altxamenduak eragin zituen indiarren artean. Swadeshi kanpainia azpimarratzekoa da, non aurka egiten zitzaien metropolitik inportatutako produktuei. Ordura arteko jarrera kontserbadorea Bengalaren zatiketaren plan eztabaidatsuarekin (1905) batera zalantzan ipintzen hasi zen, esaterako, manifestazio ugari egin zituzten, bai kontserbadoreek, bai erradikalek biolentzia erabiliz. Honen harira, presioa handituz joan zen.
Kontserbadore eta erradikalen aurkaritza
Bengalaren zatiketaren garaian sortu ziren lehenengo desadostasunak Indiako Kongresu Nazionalaren barruan: tradizionalak gutxiesten hasi ziren herritarrak eta talde erradikalagoak hasi ziren oihartzuna irabazten, haien artean Tilak bereizi zen. Tilak eta haren jarraitzaileek (ikasleak eta behe-klasea batez ere) boikotak, grebak, etab. egin zituzten, eta hauek Kongresuan arazo eta eztabaidak eman zituzten. Baina 1907an Tilak kartzelatua izan zen eta, horrela, XX. mendeko lehenengo urteetan Indiako Kongresu Nazionala eta mugimendu nazionalista kontserbadore eta moderatuek kontrolatzen jarraitu zuten.
Azpimarratzekoa da egoera iskanbilatsuaz baliatuz, autoritate kolonialek bultzatuta, 1906an Liga Musulmana sortu zela, izaera musulmaneko erakunde nazionalista. Britainiar kolonoen helburua zen Kongresuari, hindu gehiengoduna, garrantzia kentzea. Hala ere, musulmanen komunitateak kanpaina bat abian jarri zuen beraien eskubideak defendatzeko.
Lehenengo autogobernatzeko eskaera
1914ean, Lehen Mundu Gerra k eztanda egin zuenean, Indiako mugimendu nazionalisten batereraketa eman zen berriro: alderdi moderatuak eta erradikalak batu ziren, eta Kongresu Nazionala eta Liga Musulmana batu ziren. Ekintza hauen artean garrantzi handia izan zuen Annie Besant ek, zeinek Indiako sistema federal bat osatzea proposatu zuen Tilakekin batera.
1916an Liga eta Kongresuko buruzagi nazionalistek bat egin zuten Indiak autogobernu baterako gaitasuna lortzeko. Itun bat eratu zuten, Lucknowko Ituna, eta haien arteko ezberdintasunak alde batera utzi zituzten autogobernu indiarraren alde borrokatzeko. Honek indiar nazionalismoa lurralde guztietatik zehar ziztu bizian zabaltzea eragin zuen.
Gerra arteko garaia
Kongresuaren mugimenduak buruzagia aurkitu zuen Mohndas Gandhi rengan. Gandhi Ingalaterran hezibide oneko abogatua izan zen eta autogobernu indiorako bide berri bat proposatu zuen ahimsa erabiliz (biolentzia gabeko erresistentzia menderantze britainiarrari).
Borrokan inplikatuta zeuden guztiak ez zetozen bat Gandhiren biolentzia gabeko politikaren ideiarekin, baina Kongresuko Alderdia eta Gandhi herrialdearen Independentziaren aurrean kokatu ziren. 1919an, Rowlatt legea onartu zen, eta honek indarkeriaz betetako episodioak eragin zituen Indian. Gandhik greba orokorrera deitu zuen legearen aurka egiteko, eta oro har manifestazioak baketsuak izan baziren ere, indarkeria kasuak ere egon ziren, izan ere, Amritsarren ehunkada indiar hil zituzten protestan parte hartzeagatik. Amritsarren, desarmatuta zeuden manifestarien masakrearen ostean, Gandhi biolentziarik gabeko desobedientzia zibilean oinarritutako bere estrategia pentsatzen hasi zen.
1920an, Gandhi Indiako Kongresu Nazionalean figura klabea bihurtu zen, garrantzitsua oso. Honek, britainiar nagusitasunaren aurka izan zuen kooperazio gabeko kanpaina nazionala (biolentziarik gabeko protesta) nazionalismoa adoretsean bukatu zen eta horrekin bat, britainiarren etsaitasuna irabazten. Horrela garaipena, politika arloan zuen postuari uko egin zion 1934ean, 1942an bueltatuz.
Gainera, ingelesak Turkia kontrolatzeko planetan zeuden, eta indar musulmanak, Gandhik eta Kongresu Nazionalak Turkiako sultanari babesa eskaini zioten. Hauek guztiek batera sortu zuten “kooperazio eza” mugimendua: ez zituzten produktu ingelesik erosten, ez ziren eskoletara, tribunaletara edota legislatura britainiarretara joaten, etab. Boikot mugimendu hau arrakastatsua izan zen batez ere 1921 eta 1922 artean. Gandhi kartzelatu egin zuten, baina 1924ean askatu zutenean, boikotek jarraitu egin zuten. 1929. urtera aldera, Indiako Kongresuko Partidoak, Jawaharlal buru zela, erabateko independentzia eskatu zuen.
Independentziaren lorpena
1945eko uztailean, britainiar hauteskundeetan Alderdi Laborista ren garaipenak egoera politikoa guztiz aldatu zuen. Lehen aldiz, Indiako independentzia jomuga legitimo bezala onartu zen. 1947ko otsailean Clement Atlee Lehen Ministro britainiarrak India urte hartan bertan independizatzeko hitza eman zuen, eta abuztuaren 15ean lortu zuten India zein Pakistanek haien independentzia modu ofizialean. 1947an, independentziaren garia heldu zenean, kolonia ingelesaren parte osatzen zuen Indiako lurraldea hiru zatitan banatu zen.
Lurralde banaketa
Maparen erdialdean, India jaio zen, kulturaniztun estatua, hinduek menderatua. Ipar-mendebaldean, Pakistan, musulmanen eskutik urdua hizkuntzatzat izanik. Eta hirugarren zatian, ekialdean, Bangladesh eratu zen. Lurralde honen gehiengoa ere musulmanek betetzen zuten, horiekin  bengaliar etnia bateratuz. Herrialdea banatzea erabaki zuten, banaketa horrek hinduistak eta musulmanak bereizi zituen;
Hinduistak, Hinduismoa erlijio ohituratzat duten horiek dira, munduko ohiturarik zaharrenetarikoa da. Hau, hain zuzen ere, India azpi-kontinentean sortu zen eta ez su sortzaile bakar ezagunik, ezta hierarkia klerikalik ere. Mendeetan zehar idatzi zuten erlijiozko liburu ugaritik hartzen dituzte hinduistek beraien espiritualezko gida eta erlijiozko ohiturak, garrantzitsuenak antzinako Vedak izanik.
Ostera, Musulmanak Islamaren jarraitzaileak dira. Esanahia literalki hartuz gero, “Allahren mende bizi den hori” esan nahi du. Hainbat erlijiotako sinestunek euren burua musulmantzat dute, baina musulman gehienek ez dituzte onartzen. Beraien desberdintasunak nabariak baitira. Musulmanen artean, hiru talde bereizi behar dira:  Sunniak, Xiiak eta Sufiak.
Independentziaren osteko mugimenduak
Independentzia eskuratu osten, 1947an, Kongresuko Alderdiak gobernu zentrala eta Indian 20 urtetan zehar sortu ziren beste gobernu batzuk kontrolatu zituen. 1955ean, programa desberdin bati egin zioten aurre; sozialismo demokratikoa.  Horrela, 1969an, alderdia banatuz. Hala ere, Kongresuko Alderdi Berriak boterean jarraitu zuen, Gandhirekin lehen ministro bezala. 1977ko porrotarekin hauteskundeetan, berriro ere banandu zen alderdia; Kongresuko Alderdia (I) boterean izan zena 1980tik 1989ra, eta berriz ere, 1991ean. Ordutik aurrera, Kongresuko Alderdiak (I) ezegonkortasun momentuak bizi izan zituen, barne-krisiak zirela-eta (Indiako politika orientazio berria).
1995eko martxoan ezegonkortasun horiek guztiak larriagotu egin ziren, Kongresuko Alderdi (I)eko buruzagi berriak zaldu zirenean, Bharatiya Janata Party (BJP, Indiako Herriko Alderdia).
Cercosaura ocellata
Cercosaura ocellata Cercosaura generoko animalia da. Narrastien barruko Gymnophthalmidae familian sailkatuta dago.
Indiako Kongresu Nazionala
Independentziaren osteko mugimenduak
Kongresuko Alderdiak urte honetan bere emaitzarik txarrenak lortu zituen, honetan ere BJPk garaipena lortuz. Azkenik, 2004. urtean gobernura bueltatzea lortu zuen Manmohan Singh lehen ministrotzat izanik.
Torquigener randalli
Torquigener randalli Torquigener generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Danville (Kalifornia)
Danville Kaliforniako herri bat da. Contra Costa konderrian kokatua dago. 2010ean 42,039 biztanle zituen, 46.7 kilometro koadrotan banatuta.
Hydrocynus goliath
Hydrocynus goliath Hydrocynus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
Lussagnet-Lusson
Lussagnet-Lusson (okzitanieraz Luçanhet-Luçon) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Thlypopsis fulviceps
Thlypopsis fulviceps Thlypopsis generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Trasobares
Trasobares (aragoieraz Trasobars) Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 165 biztanle zituen 71,8 kilometro koadroko azaleran. Aranda eskualdean dago.
G puntu
Gräfenberg puntua, edo G puntua, kitzikatu ondoren eszitazio sexual eta orgasmora eramaten duen zona erogenoa da.
Jatorria
"G puntu" adierazpena, 1944an honen existentzia iragarri zuen Ernst Gräfenberg ginekologo alemaniarraren omenez izendatu zen. Urte bat geroago ''The G Spot and Other Recent Discoveries About Human Sexuality by Ladas et. al.'' argitalpenari esker G puntuaren existentzia zabaldu zen.
Jendarteko ustea
Kritika zientifiko eta profesionala, eta eszeptizismoaz gain, G puntua, kontzeptu moduan onartua izan zen jendartean. Ikerketa baten arabera emakumeen ehuneko 84ak baginan "oso sentikorra den zonaldea" dagoela uste du.
Kokapena
G puntua emakumeen genitalen aldeko gune txiki batean dago, pubis hezurraren atzealdean eta uretra inguruan zehazki. Skene-guruinak aurkitzen diren uretra arolaren berdina edo parte da.
G puntua adierazpena uzkia edo perineo presionatuz kitzikatu daitekeen gizonezkoen prostata adierazteko ere erabiltzen da kaleko hizkuntzan analogia moduan.
Kilikapena
Gorantz okertutako zakilak baginako aurreko paretan presio handiagoa eragiteko gaitasun naturala dauka. Zakila gorantz okertzen ez bada, beste sexu posizio bat beharko da. Adibidez, zakila beherantz okertzen zaion gizonezkoak atzealdeko sarpena egokiagoa dela aurkitu dezake G puntua kitzikatzeko, kurbak aurreko pareta presionatuko baitu.
G puntuaren kilikapena behatz edo mingainaren erabilpen bitartez posible da, klitoria beherantz bultzatzen den bitartean mingaina edo behatza dei mugimendu bitartez lorturiko presio bateratuari esker. Behatza edo mingaina bagina barruko 2,5 eta 7,5 zentimetroen artean egon behar du. Hala ere, emakume bakoitzak kilikapen modu ezberdin bat behar lezake.
Hogeita hamar urte baino zaharragoak diren emakumeetan G puntuaren kilikapena biziagoa dela uste da, bagina barneko ehun egituraren aldaketen ondorioz G puntuarekiko sarbidea errazagoa izatea laguntzen baitu.
Tour Les Poissons
Tour Les Poissons, Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen etxebizitzak eraikin bat da.
1970ean eraikia, 129,50 m-ko altuera du eta teilatuan 22 m-ko barometro zilindriko argitsua zuen, "Gégène" izenekoa, atmosferako presioaren arabera kolorea (gorria, berdea edo urdina) aldatzen zuena. Barometro hau 2006an desegin zen.
1975ean, dorrea Henri Verneuil-en Peur sur la ville filmaren filmatzeko kokaleku gisa erabili zen.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Bordeleko urpeko ontzi basea alemanek Bigarren Mundu Gerran Atlantikoko kostalde frantsesean eraikitako urpeko ontzi bost baseetako bat da. 1941 eta 1943 artean eraikia, Italiako eta Alemaniako urpeko ontzi hartu zituen.
Gaur egun, hainbat kultura-gune ditu: arte garaikideari eskainitako erakusketa-lekua, eta Bassin de Lumières, arte digitaleko zentroa.
Italiako urpeko ontzi basea
Okupazioan, italiarrek 1940an urpeko base bat jarri zuten Bordeleko portuan, eta Atlantikoko batailan egindako ekarpen moduan. Haren kode-izena “Betasom” zen: “beta” Bordeleren inizialaren hizki grekoatik, eta “som” italierazko sommergibili hitzagatik (“urperagarriak”).
1940an, Fero Subacqueo Italiano in Atlántico-ren 11. taldeko urpeko ontzi italiarrak egon ziren bertan. 1940ko irailetik azarora bitartean, 28 itsaspeko iritsi ziren Bordelera; horiei beste lau batu zitzaizkien. Basea Italiako Armada buru zen Angelo Parona kontralmiranteak zuzentzen zuen Forze subacquee italiarraren mende zegoen. Operazioak urpeko ontzien aginte alemanaren kontrolpean zeuden.
Vénérand
Vénérand Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Italiako urpeko ontzi basea
Estatu nagusia eta tripulazioak Konpainia Transatlantikoaren antzinako itsas estazioan lojatuta zeuden, bunkerraren parean, flota-uraskaren beste aldean.
Vénérand
Biztanleria
2007an Vénérand udalerrian erroldatutako biztanleak 678 ziren. Familiak 272 ziren, horien artean 59 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 39 bakarrik bizi ziren emakumeak), 102 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 99 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Flota
Gerran sartu zenean, Italiak ehun urpeko ontzi baino gehiago zituen, baina horietatik 40 bat baino ez zeuden itsas bidaietarako egokituak. BETASOMerako urpeko ontzi horiek baino ez ziren aukeratu. Atlantikoko basean 32 urpeko ontzi zeuden. 1940ko udazkenean, Mediterraneo itsasoan barna 27 ontzik osatutako lehen flota transferitu zuten, unitate hauek barne:
Beste urpeko ontzi bat, Cagni izenekoa, BETASOMera 1942-1943an eraman zuten, ekipazioa amaitu bezain laster. Atlantikora iristeko, Italiako itsaspeko guztiek Gibraltarko itsasartea zeharkatu behar izaten zuten, eta bertan oraindik ere Royal Navyren itsasontzi-base garrantzitsu bat dago han. Bidea ez zen zailtasunik gabe egin, batez ere itsaslasterren ondorioz, baina ez zen istripurik gertatu. Ondoren, beste lau urpeko ontzi sartu ziren flotan (horietako bi, ordea, Betasomen aritu ziren, eta beste biak, berriz, Mediterraneora itzuli ziren lan jakin bat egin ondoren), Italiako ekialdeko Afrikatik. Eritrea laster eroriko zenez (Massaouko itsasontzi-base garrantzitsua zegoen han), erabaki zen, hain zuzen ere, itsas armada "kolonialaren" itsaspeko osagaitik geratzen zen guztia ateratzea, britainiarren esku gera ez zedin. Lau itsaspekoak hauek ziren:
Vénérand
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Rafajovce
Rafajovce Eslovakiako udalerri bat da, Vranov nad Topľouko barrutian kokatuta. 4,74 km²ko azalera du eta 182 biztanle 2017ko datuen arabera.
Geversita
Geversita mineral bat da eta pyrite taldearen kidea da.
Rafajovce
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1557. urtekoa da.
Santa Maria Madalena eliza (Tutera)
Santa Maria Madalena eliza Nafarroako Tutera udalerrian dagoen eliza erromaniko bat da. Tuterako Alde Zaharrean dago, Portal, Galdaragileen eta Fosal kaleen artean, eta Ebro ibaia zeharkatzen duen Tuterako Ebroko zubiaren parean.
Geversita
Ezaugarriak
Geversita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 - 5 da.
Santa Maria Madalena eliza (Tutera)
1983an Nafarroako kultura ondasuna izendatua izan zen.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Flota
Ontzi hauek BETASOMera Afrika inguratuz iritsi ziren Nordmark petrolio-ontzi alemanak lagunduta, ur sakonetan haien horniduraz arduratu zena.
Merida-Vegas Baja eskualdea
Merida-Vegas Baja eskualdea Extremadurako eskualdea da, Badajoz probintzian. Eskualdeko burua Merida da. Eskualdea bi zatitan banatuta dago: Meridako lurraldea, hiriburua Meridan duena, eta Vegas Baja, hiriburua Montijo duena.
Malaussanne
Malaussanne (okzitanieraz Malaussana) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Arrakastak
Atlantikoko misioetan, Betasomeko itsaspekoek 593.864 tona gordineko 109 ontzi hondoratu zituzten, honela banatuta:
Vénérand
Etxebizitza
2007an 313 etxebizitza zeuden, 268 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 32 hutsik zeuden. 309 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 268 etxebizitza nagusietatik 221 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 31 etxek hiru zituzten, 98 etxek lau zituzten eta 133 etxek bost zituzten. 224 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 100 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 155 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bordeleko urpeko ontzi basea
Arrakastak
Berrantolaketa taktikoa eta "teknologikoa" egin ondoren (urperatze azkarreko denborak laburtzea, kioskoa aldatzea gutxiago ikusteko, aire-egokitzaileen ordez freon-sistemak jartzea, torpedo alemanak, etab.), eta 1941ean langileak eta elikadura entrenatzeko, prestatzeko eta hautatzeko metodo intentsibo eta arrazionalek, urpekarien emaitzak hobetu zituzten (hasieran ez ziren oso apartekoak). 1942 eta 1943 bitartean, urpeko ontzi italiarrek fronte berean %59an gainditu zituzten urpeko ontzi alemanak; hau da, bi itsaspeko italiarrek itsasontzi alemaniar bakar batek baino itsasontzi gehiago hondoratu ahal izan zituzten. Italiako itsaspekoen muga teknologiko ugariak (eta, neurri batean, operatiboak eta prestakuntzakoak) agerian uzten ditu horrek. Hala ere, emaitza horiek Mediterraneoan lortutakoak baino hobeak ziren.
Antiblokeatzaileak
Gerran, 1941etik 1942ra bitartean, Italiako antiblokeatzaile asko konpondu zituzten Bordelen: Espainiakoak, Clizia petrolio-ontzia eta Capo Lena, Drepanum eta Fidelitas lurrun-ontziak, Kanariar Uharteetakoak Atlanta eta Ida lurrun-ontziak, Brasilgo Maggio XXIV, Africana eta Monbaldo lurrun-ontziak eta Himalaya ontzia (Eritreatik zetorrena), eta Japoniatik Cortellazzo, Fusijama eta Pietro Orseolo ontziak. Burano, Frisco eta Todaro petrolio-ontziak ere Bordeletik Saint-Nazairera eraman zituzten. Ontzi guztiek milaka tona ekipo garraiatzen zituzten, gehienak gerran erabiltzekoak, eta gero Italiara bidali zituzten; horietako gehienak geroago erabili zituzten Alemaniako indarrek, Italiako tripulazioak mantenduta. Kanariar Uharteetatik Bordelera iritsi zen, 1940ko urrian, baita Balena arraste-ontzia ere. Urpeko baseko langileek behar zuten arraina harrapatzeko erabili zuten. Bordelen ere prestatzen ziren (kanoiak eta metrailadoreak ontziratzea, beso-adarrak, etab.), blokeoak hausteko misio berrietarako lau ontzi modernoenak eta azkarrenak: Cortellazzo, Himalaya, Fusijama eta Pietro Orseolo. Gero Japoniara joan eta Bordelera itzuli behar ziren Europan aurkitzen ez ziren lehengaiekin. Horretarako, Regia Marinako teknikariak Bordelera bidali zituzten: itsasontziak prest zeuden 1942aren amaieran eta 1943aren hasieran. Pietro Orseolok bakarrik lortu zuen eginkizun hori, Japoniara iritsi eta Bordelera itzuliz, nahiz eta kaltetua izan, 6.800 tona lehengairekin (bereziki kautxu naturala); Cortellazzo ontziak, berriz, hondoratu egin behar izan zuten abiatu eta berehala, eta Himalayak bertan behera utzi behar izan zituen blokeoa behartzeko bi saiakera, eta Fusijamak ez zen inoiz Bordeletik irten.
Vénérand
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 428 ziren, horien artean 301 aktiboak ziren eta 127 inaktiboak ziren. 301 pertsona aktiboetatik 271 lanean zeuden (140 gizon eta 131 emakume) eta 30 langabezian zeuden (15 gizon eta 15 emakume). 127 pertsona inaktiboetatik 61 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vénérand udalerrian 271 unitate fiskal zeuden, 698 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.839 euro zen.
Bordeleko urpeko ontzi basea
U-Bunkerraren eraikuntza
Todt erakundea 1941eko irailean hasi zen eraikitzen, Bacalaneko flotaren uraskan. Eraikuntzak 22 hilabete iraun zituen eta Andreas Wagnerrek gainbegiratu zuen, Alemaniako itsaspeko beste base batzuk bezala.
Eraikina hormigoi armatuzko bloke batek osatzen du, 245 metroko luzerakoa, 162 metroko zabaleran eta 20 metroko altueran. 48 × 73 metroko bunker dorrea erantsi zen. Hamaika albeolo ditu, 100-115 metro luzekoak, zazpi albeolok urpeko ontzi bakarrekoak ziren eta beste lauek bina urpekari har zitzaketen. Uretik sabairako sakonera 11,40 m-koa da eta uretik hondorako sakonera 9 m-koa (1,5 m-ko marnajearekin).
Vénérand
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Bordeleko urpeko ontzi basea
U-Bunkerraren eraikuntza
Hormigoi armatuzko lehen sabaiak estaltzen zuen multzoa, 3,5 metroko lodierakoa. 2,10 metroko lodierako bigarren lauza batek estali zuen. 1943tik aurrera, aliatuen bonbardaketa gogorren ondorioz, alemanek sabaia sendotzea erabaki zuten, eta, horretarako, “Fangrost” izeneko egitura jarri zuten gainean. 32 tonako hormigoizko habe multzoa da, paraleloan jarriak, 5-6 metroko tartean, eta beste habe txikiago batzuen estalkiak, lehenengoekiko zut jarriak. Gailu horri esker bonbaren leherketa harlauzara iritsi aurretik gertatu behar zen. Baina sare hori oraindik ez zegoen amaituta 1944ko abuztuan.
Katsuya Iwatake
Katsuya Iwatake (岩武 克弥, 1996ko ekainaren 4a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Oita Trinita.
Bordeleko urpeko ontzi basea
U-Bunkerraren eraikuntza
600.000 m3 hormigoi behar izan ziren eraikuntzan. Todt erakundeak milaka langile erabili zituen. Haietako batzuk bolondresan baziren, gehienak gerrako presoak edo atxilotuak ziren. Horietatik, 3.000 baino gehiago Espainiako errepublikanoak ziren, gorriak (uste da haietatik 70 baino gehiago bertan hil zirela). Tartean baziren ere frantsesak, belgiarrak eta herbeheretarrak.
Lekua egokitzea
Segurtasun-arrazoiengatik, torpedoak eta erregaia urrun biltegiratzen ziren bunker batean, basetik 200 metrora (Alfred Daney bulebarretik gertu).
Unitateak
Flotillak 46 U-Boot jaso zituen haren bizitza operatiboan: Unterseeboot VII. mota, Unterseeboot IX. mota, Unterseeboot X. mota eta Unterseeboot XIV. mota:
Urpeko ontzi italiarrak 1943ko irailean bereganatu zituzten italiar kapitulazioaren ondoren (Cassibileko Armistizioa), eta 12. Unterseebootsflottille unitateari esleitu zitzaizkion:
Bigarren Mundu Gerra
Lehen albeoloak eraiki zirenetik, 1942ko urrian, basea 12. Unterseebootsflottilleren egoitza bilakatu zen. Bordelen eratu zen 1942ko urriaren 15ean, Frontflotilla gisa, hots, borroka-flotilla, eta Klaus Scholz korvettenkapitänaren mende zegoen. Flota horrek misio luzeak egiten zituen, Indiako Ozeanokoak eta Japoniarekiko konexioak barne. Hara iritsi zen lehen U-boot alemana U-178 izan zen, 1943ko urtarrilaren 9an. Haren atzetik 40 bat urpeko ontzi etorri ziren, horien artean Kentrat komandantearen U-196a, gerrara garaian itsasoan egindako misiorik luzeena egin zuena. Bordeleko basean zeuden 43 U-Bootetik 36 galdu egin ziren.
Bordeleko portuan eta hango bulegoetan ere (Le Verdon, Ambès, Bassens, Pauillac), hogei patruilako flotilla bat, mina-dragen hamabost inguru eta urpekarien irteera eta etorrera babesteaz arduratzen ziren suntsitzaileak zeuden.
1943ko maiatzaren 17an, AEBetako aire-eraso garrantzitsu gertatu zen. Erresistentziaren informatzaileek urpeko ontzi kontzentrazio handia zegoela adierazi zieten aliatuei. Bonbardaketa ez zen zehatza izan, 22.000 oineko altitude handiegian egin baitzen, eta eragin txikia izan zuen basean. Uraskako ate bat suntsitu eta bost urpeko ontzi hondoratu zuten. Kalte zibilak handiak izan ziren, 200 eraikin baino gehiago kaltetu ziren, eta 184 hildako eta 249 zauritu gertatu ziren.
1944ko urtarriletik abuztura bitartean, 13 eraso angloamerikar baino gehiago egin ziren urpeko ontzi basearen eta Merignaceko aireportuaren kontra, baina ez zuten arrakasta handirik izan.
1944ko abuztuaren 28an, alemanek Bordele eta portua ebakuatu zuten. U-178 eta U-188 ontziak ekipatu ezinik, bertan suntsitu zituzten.
Gerraostea
Basea Bigarren Mundu Gerraren aztarna nabarmena da oraindik. Denbora luzez ia abandonatua egon zen, metalurgiako eta itsas konponketako enpresa txikiak bakarrik zeuden inguruan.
1990ean, Bordeleko Conservatoire International de la Plaisancek hartu zuen lekua. Kontzeptu horrek museoa eta ikerketa-zentroa konbinatzen ditu, aisialdirako ontzien munduko kontserbatoriorik handiena izan zen. Baseko albeoloek 120 ontzi jaso izan dituzte. Gero, bisitari faltagatik, ateak itxi zituen 1997an.
2020ko udaberrian ireki zen kultura-proiektu bat, Culturepacesen eskutik, Bassins de Lumières (argien uraska) izenekoa. Baseak dituen 11 albeoloetatik lehenengo 4 albeoloak erabiltzen ditu.
Espainiako errepublikanoen omenezko memoriala
2012ko apirilaren 14an, urpeko ontzi basearen aurrean, Memorial bat inauguratu zen espainiar errepublikanoen omenez, eraikuntza-lanetan ziharduten langile behartuak baitziren. Horietako 70ek bertan utzi zituzten beren bizitza, eta, zenbait lekukotasunen arabera, batzuk fundazioen hormigoi armatuan lurperatu zituzten.
Vénérand
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 2 margolariak, 2 zurginak, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Vénérand udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
1679 Nevanlinna
1679 Nevanlinna asteroide gerrikoan aurkitutako 1679. asteroidearen izena da. 1941eko martxoak 18an aurkitu zuen Liisi Otermak Turkutik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1941 FR zen. Bere izena Rolf Nevanlinnagatik jasotzen du.
Fernando Asuero
Fernando Asuero Sáenz de Cenzano (Donostia, 1887ko maiatzaren 29a - Ibidem, 1942ko abenduaren 22a) donostiar mediku bat izan zen, asueroterapia polemikoaren sortzailea, sudur-mukosan (trigeminoa) egindako kauterizazio txikien bidez hainbat gaixotasun sendatzeko zalantzazko metodoa.
Bizitza
Zirujau familia ospetsu batean jaio zen, Miramar kaleko 3. zenbakian. Bere aitona, Vicente Asuero Kortazar, Terapeutika Orokorreko katedraduna eta Frantzisko Asískoa errege ezkontidearen medikua izan zen. Madrilgo Unibertsitate Zentralean burutu zituen Medikuntza ikasketak eta otorrinolaringologian berezitu zen.
1907 eta 1910 artean Athletic Clubekin zenbait partida jokatu zuen atezain moduan. 1907ko Errege Koparen finalean titularra izan zen. Hiru urte geroago, jokatu ez arren bere ibilbideko titulu bakarra eskuratu zuen: 1910eko Errege Koparena. Urte hartako urtarrilaren 9an, Athleticek zamarra zuri-gorri estreinatu zuenean, atezain titularra izan zen (hala ere, atezaina izanda kolore ezberdineko zamarra zuen).
Asueroterapia
1929. urtearen inguruan, trigeminoaren kauterizazioan oinarritutako teknika bat sortu zuen, garai hartan mundu mailan entzutetsu bilakatu zena. Bere metodoa idazlan batean defendatu zuen, Ahora hablo yo y, algunos folletos. Sudurreko nerbioak kitzikatzearen bitartez, inongo minik gabe, mota askotako gaitzak sendatzen ei zituen: asma, epilepsia, barize-ultzera, gorreria, itsutasuna eta paralisia.
Jende andana etorri zen kontsultara; inguruko hotelak bete egin ziren, eta kontsulta Principe hotelera mugitu behar izan zuen, bertako hiru logela okupatu zituelarik. Zenbat egunkaritako azalean agertu zen eta bost zutabetako artikuluak ere idatzi zituzten haren terapiaren inguruan.
1929an Asueroren famak goia jo zuen Nemesio Manuel Sobrevila bilbotar zinegileak Las maravillosas curas del doctor Asuero filma estreinatu zuenean. Filma hori debekatua izan, eta horrek hain justu, asueroterapiaren inguruko misterioa eta jakin-mina handitu baino ez zuen egin. Kazetari ugari gerturatu arren, Asuerok ez zuen inoiz prentsaren aurrean hitzik esan. Kazetariek informazioa sendatutako bezeroengandik atera zuten: doktoreak, erroseta forman bukatzen ziren estilete batzuen laguntzarekin, sudurreko hainbat nerbio kitzikatzen zituen, horien artea trigeminoa.
Komunikabideen jarrera kritikoa izan zen gehien bat eta zenbaitzuk "iruzur zientifikotzat" jo zuten. Ramon y Cajal teknika hau berak "ez zientifikotzat" hartzen zuen. Halere, hainbat tokitako medikuk Asueroren terapiak kopiatzen hasi ziren, ez soilik Espainian, baita ere Frantzian, Italian, Argentinan, Mexikon, Kuban eta Portugalen, bestea beste. Errioxako Cihuri herriak kale baten izena eskainik zion, han pasa baitzuen umeetako garai bat eta familiak ere bertan jabetzak baitzituen. 1929ko maiatzaren 30ean, milaka pertsona bildu ziren haren etxearen inguruan soilik Asuero ikusteko eta agurtzeko asmoz. Bergson filosofoak ere txanda hartu omen zuen haren iloba batekin doktorearen kontsultara joateko.
Asuero Lexo bertsolariaren ahotan
Juan Sarasola, (Lexo), Asueroren gertakarien nondik norakoak jaso zituen bi bertso sailetan: Asuero'ri Graziyak Juan Sarasola'k Jarriyak eta Bertso Berriyak Juan Sarazola'k Jarriyak. Asuerok fama zuen ere euskalduna zelako eta gaixoekin euskaraz aritzeko gaitasuna zuelako. Lexoren lehen bertso sailak honela esaten du:
Bitxikieriak
Buenos Airesen egin zuen egonaldiaren ondorioz, Operáte el trigémino tangoa idatzi zuen Manuel Coliminasek, Minotto di Cicco orkestrak grabatua Antonio Buglione ren ahotsarekin. Horren ondotik Nena, tocame el trigémino antzerkia sortu zuten. Miguel Matamoros kubatar kantariak El paralítico kantua konposatu zuen, haren ustez, 1930ean Kuban Fernando Asuero medikuak paralisia sendatzeko gaitasunaz baino ez omen zen hitz egiten.
Iruditegia
Jendetza bildu zen Fernando Asuero medikua agurtzera, haren etxera, Donostiako (Gipuzkoa) Loiola kalean, 1929an
Bogota
Bogota (Bogotá), izen ofiziala Bogotá Distrito Capital (D. C.), Kolonbiako hiriburua eta hiririk handiena da. Cundinamarca departamenduko hiriburua bada ere, alderdi administratiboan Hiriburu Barruti bereizi eta deszentralizatua da. Herrialdearen erdialdean dago, 2.640 metrotan itsas mailatik gora. 1.776 kilometro koadroko eremua dauka eta 2005ean 6.776.009 biztanle zituen; metropoli-barrutiak 7.881.156 zituen. Hego Amerikako bosgarren hiri handiena da, Sao Paulo, Rio de Janeiro, Buenos Aires eta Limaren ondoren.
Izena
Izena txibtxazko "bacatá" hitzetik dator, «mugaldeko lurraldea» esan nahi duena.
1538an, Gonzalo Jiménez de Quesada konkistatzaileak hiria sortu zuenean, Nuestra Señora de la Esperanza izena eman zion. Hala ere, urtebete geroago, 1539an, hiriaren fundazio juridikoan, Santafé edo Santa Fe izena hartu zuen.
Santafé de Bogotá (edo Santa Fe de Bogotá) izena ez zen ofiziala izan kolonialismoaren garaian, baina santafe erabilera bera zuten beste hiri batzuetatik bereizteko erabili zen, Bogota eskualdeko izen indigenaren erabilerarako geratu zen bitartenan. Garai hartan Bogota gaur egungo Funza herriari deitzen zitzaion.
1819ko independentziaren ondoren, Santa Fek antzinako Txibtxa-hiriburuko indigenen izena berreskuratu zuen: Bogotá (garai hartan Funzako gaur egungo herriak zuen izena, eta horregatik izen hori eman zioten). Hala ere, Santafé de Bogotári Santa Fe deitzen jarraitu zitzaion, gaur egungo Funzatik bereizteko.
1991ko Konstituzioak, zeharka, Bogotako Santa Fe izena jarri zion hiriburuari. Aldaketa horrek eragindako polemikak 2000ko abuztuaren 18an konstituzio-erreforma bat onartzera behartu zuen, «Santa Fe de» hitzak kentzeko, eta hiria berriz ere Bogota izenarekin geratzeko.
Geografia
Bogota Kolonbiaren erdialdean dago, 2.640 metrotan itsas mailatik gora, Bogotako sabanan. Hau Andeetako goi-ordoki bat da, Ekialdeko mendilerroan kokatua. 1776 km²-ko azalera du guztira, eta 307 km²-ko hiri-eremua du. Antzina, lakua izan zen hiria dagoen lurraldea. Horren erakusgarri dira urbanizatu gabeko Sabanako eta Subako sektore batzuk estaltzen dituzten hezeguneak. Lehen konkistatzaileak iritsi zirenean, lurralde hori zingiraz estalita zegoen.
Bere lurraldean Sumapazko mortua du, munduko handiena, Sumapaz herrian kokatua, eta izen hori eman zion. Betazal hori Sumapazko eskualde natural eta administrazio-eskualde zaharraren zati da, Cundanimarcako departamenduarena.
Bogotak, hegoaldean, Meta (Guamal, Cubarral eta La Uriberen bitartez) eta Huila (Kolonbian zehar) sailekin, iparraldean Chia udalerriarekin, mendebaldean Bogota ibaiarekin eta Cota, Funza, Mosquera, Soacha (hirigunea), Pasca, San Bernarez de Venardo, Udalerria ditu mugakide. Ekialdetik La Calera, Chipaque, Choachí, Gutiérrez, Ubaque eta Une.1 herrietara iristen da. Mendilerro batek mugatzen du, eta bertan nabarmentzen dira Monserrateko (3152 m.-ko altitudean) eta Guadalupeko (3250 m.-ko altitudean) muinoak. Monserrateko muinoarekin komunikatuta dago, teleferiko eta funikular bidez.
Davis (Kalifornia)
Davis Kaliforniako hiri bat da. Yolo konderrian kokatua dago. 2010ean 65,622 biztanle zituen, 25.6 kilometro koadrotan banatuta.
Bogota
Geografia
Bere ibai zabalena Bogota ibaia da, duela zenbait hamarkadaz geroztik kutsadura-maila handia duena, eta, beraz, hiriko gobernuak hainbat deskontaminazio-proiekturen helburu izan da. Hiriko beste ibai garrantzitsu batzuk hauek dira: Tunjuelo ibaia, hiriaren hegoaldetik doana, San Frantzisko, Fucha, Juan Horia edo Salitre, eta horiek Bogota ibaian amaitzen dira.
Hiria dagoen zonak, Hego Amerikako plaka tektonikoari dagokiona, jarduera sismiko garrantzitsua du, historian zehar jasan dituen lurrikarak, 1785, 1827, 1917 eta 1948an erregistratuak. Azken bi hauek, hainbat suterekin batera, antzinako Santafeko eremu kolonialaren zati handi bat suntsitu zuten.
Gainera, Cundanimarkako departamenduko udalerri izaten jarraitzen duten arren, Soacha, Zipaquira, Facatativá, Chía, Mosquera, Madril, Funza, Cajicá, Sibaté, Tocancipá, La Calera, Sopó, Tabio, Tenjo, Gachancipá eta Bojacá metropoli-barrutitzat hartzen dira.
Gainera, Soacha eta Sibaté bere lurraldean konurbatuta daude (hau da, bidesaririk gabe), Tequendamako jauziko ur-jauzietara iritsi arte, eta Santa Cruzeko zoologikoa Chusacá ordainlekuan, hegoaldeko zatian. Iparraldean Zubi Bateraino, Chiarekiko mugan. Mendebaldean, Siberiako ordainlekuraino, La Florida parke metropolitarra eta Cota zati bat hartuta. Ekialdean La Calera dago.
Klima
Köppenen sailkapen klimatikoaren arabera, hiriak Cfb klima epela du (batzuetan Csb). Altuera handia duenez, Bogotak mendiko klima du; latitude baxua duenez, urtean zehar oszilazio termiko txikia du. Tenperaturak 5 eta 19 °C bitartekoak izan ohi dira, eta urteko batezbestekoa 13 °C da.
Ekuatoretik hurbil dagoenez, lau denboraldi nagusi besterik ez ditu: bi eurite-aldi eta bi estazio lehor. Prezipitazioa ugaria da martxotik maiatzera eta urritik azarora bitartean, ia ipar hemisferioko udaberriko eta udazkeneko ekinozioekin batera, eguzkiak ekuatore-lerrotik zeharkatzen duelako eta eguzki-erradiazioa handiagoa delako, oihaneko beroa handituz eta inguru horretan ekaitzak sortuz.
Urteko sasoirik lehorrenak, berriz, urtarriletik otsailera eta ekainetik abuztura bitartekoak dira. Lainoa hidrometeoro arruntena da: 220 egun lainotsu daude urtean, batez beste.
Kazkabarra oso noizbehinka gertatzen den fenomenoa da; batez beste, urtean hiru aldiz gertatzen da —1939 eta 2008 bitartean 231 gertaera erregistratu dira—. Kazkabar-ekaitzak arratsaldeko orduetan gertatzen dira euri-sasoietan.
Hilabete beroena maiatza da, 14 °C inguruko batez besteko tenperaturarekin. 13 °C-ko batezbestekoarekin eta 5 °C-ko batezbesteko minimoarekin, hilabete hotzena urtarrila da. Hilabeterik euritsuena urria da, 106 mm-ko prezipitazioarekin, eta urtarriletik hilabete lehorrena da.
Bogotako mugen barruan, erregistratutako tenperaturarik altuena 30 °C-koa izan da, eta baxuena, 7,1 °C-koa. Bi erregistro horiek Guaymaral aireportuko estazio meteorologikoan lortu dira.
Pimelodella nigrofasciata
Pimelodella nigrofasciata Pimelodella generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Bogota
Historia
Indiar txibtxen zibilizazio-gunea izan zen. 1538ko abuztuaren 6an Gonzalo Jiménez de Quesada espainiar konkistatzaileak fundatu zuen Santa Fé de Bogota izenarekin. Espainiaren Granada Berriko Erregeorderriaren hiriburua izan zen (1598-1819) Kolonbiako hiriburu bihurtu baino lehen. 1827. urteko lurrikarak suntsitu zituen hiriko eraikuntza zaharrak.
Kolonaurreko garaia
Bogotaren inguruko zonaldetan, Pubenzan bezala, Tocaiman, erreminta-hondarrak aurkitu dira, eta horiek Karbono-14 bidezko datazioan duela 4.000 urte kokatzen ditu gutxienez, izotz-aroan. Glaziazioa amaitu zenean, gaur egungo Bogota inguruko basoa azpi-mortuko landarediz estaltzen hasi zen, duela 12.000 urte gutxi gorabehera. Garai hartan ehiza-animalia ugari zeuden, hala nola untxiak, oreinak eta, agian, mastodonteak eta zaldiak. Aurrekoaren ondorioz, seguru asko, ehiza taldeak inguru horretan sartzea sustatu zen. Garai hartan, Magdalena bailarako bizilagunek hasi zuten goi-lautada bisitatzen modu erdi-iraunkorrean.
Mondoubleau
Mondoubleau Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bogota
Kolonaurreko garaia
Duela 5.000 urtetik, baratzeko eta buztinezko jarduerak egiten hasi ziren, eta oreinen kontsumoa jaisten hasi zen eta akuriarena, berriz, gora egiten. Gero, bertako biztanleek akuria etxekotu zuten. K.a. 500. urtean, artoaren eta patataren laborantza oso hedatuta zegoen. Gaur egungo aroaren 800. urtearen inguruan, muiskak (txibtxa-familiako herri indigenarik garrantzitsuena) inguru horretan bizi ziren, jatorri txibtxarreko migrazio baten ondorioz; migrazio hori beste lurralde batetik zetorren (ziur aski Erdialdeko Amerikatik), eta aurreko populazioarekin nahastu zen.
1640ko krisia
1640ko krisia XVII. mendeko krisia bezala ezagutzen denaren barnean dago, bereziki Europako erdialdeak eta hegoaldeak jasan zutena. Filipe IV.aren Monarkia Katolikoak, beste europar monarkia konposatu batzuk bezala, euren egitura politiko eta soziala zalantzan jartzen zuten barne eta kanpoko erronka garrantzitsuei aurre egin behar izan zien. Frantziar monarkia zen, ez zailtasunik gabe, absolutismora eboluzionatzeko hobekien kokatua zegoena, ingelesak, beste horrenbesteko une latzak bizitzen ari zena (ingeles iraultza), konponbide aurreratuago bat lortu zuen bitartean: monarkia mugatua.
Bogota
Kolonaurreko garaia
Kultura muiskak ez zuen idazketarik izan, eta, horregatik, kronistek aborigenen historia berreraiki zuten, 1470. urteko ahozko kontakizunen bidez, Bogota gobernatzen zuenean Saguanmachica zipak. Muisaren gizarte-antolakuntzaren eskalako gailurrean monarka absolutua (Zipa) zegoen, eta ondoren jekeen eta mohaneen erlijio-geruza. Ondoren, gerlariak zeuden, eta haien atzetik artisauak, merkatariak, nekazariak eta abar.
Mondoubleau
Biztanleria
2007an Mondoubleau udalerrian erroldatutako biztanleak 1.498 ziren. Familiak 704 ziren, horien artean 282 pertsona bakarrekoak ziren (123 bakarrik bizi ziren gizonak eta 159 bakarrik bizi ziren emakumeak), 250 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 116 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 56 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Torquigener squamicauda
Torquigener squamicauda Torquigener generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Pteralopex taki
Pteralopex taki Pteralopex generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Hydrocynus somonorum
Hydrocynus somonorum Hydrocynus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
Tour Europlaza
Tour Europlaza (euskaraz: "Europlaza dorrea"), Frantziako Courbevoie hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1972an eraiki zen eta 135 metro zituen.
2019an Europlaza dorreak dozena bat maizter zituen, besteak beste, Mymoneybank, Galderma, Heinz, BforBank, Robert Half, Gas Natural Fenosa eta KPMG abokatuak.
Bogota
Kolonaurreko garaia
Uste da muiskek giza sakrifizioak egin ahal izan zituztela gerran harrapatutako edo beste tribu batzuetara erositako gazte birjinekin. Hala ere, ez dago horren ebidentzia sendorik edo egiaztagarririk. Zehaztasun handiko egutegi bat eta egitura juridiko konplexu bat ere sortu zuten, «Nemequene kodea» izenekoa. Bestalde, muis-eraikuntzak material galkorrekin eraiki ziren, eta Europako konkistatzaileak iritsi ondoren, ezin izan zuten zutik iraun.
Nibbiola
Nibbiola Italiako udalerri bat da. Novarako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bogota
Erregeordetzaren garaia
Santa Martatik espedizioan 200 gizonekin baino gutxiagorekin iritsi, eta Muiscak garaitu eta Bogotako sabana konkistatu ondoren, horietatik 70 soilik geratzen zitzaizkiola, Gonzalo Jiménez de Quesadak hiriko "de facto" fundazioa egin zuen. Zeremonia 1538ko abuztuaren 6an izan zen, hamabi bohio eta kapera bat eraikita Thybzaca izeneko tokian (gaur egun Teusaquillo). Uste da gertaera Chorro de Quevedo Plazoletan gertatu zela, nahiz eta ez dagoen hori baieztatzeko dokumenturik. 1539ko apirilaren 22an, Jiménez de Quesadak Santaféren "fundazio juridikoa" ere egin zuen, Nicolás Federmannekin eta Sebastián de Belalcázarekin. Hasiera batean Nuestra Señora de la Esperanza (Itxaropenaren Ama) deitua, fundazio juridikoan Santaféren izena aldatu zuen.
Nibbiola
Mugakideak
Nibbiolak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bogota
Erregeordetzaren garaia
Karlos I.a enperadorearen errege zedulak hiri kategoria eman zion Santaferi, 1540ko uztailaren 27an. Santaféko kabildoa 1539an ezarrita zegoen, eta 1548an enperadoreak oso noble, oso leiala eta Erreinu Berriko hiririk zaharrena tituluak eman zizkion, eta armarriz arrano beltza urrezko soro baten gainean, atzapar bakoitzean granada bana duela.
Jiménezek, 1538an, Santafé inguratzen zuten lurralde guztiak Granadako Erresuma Berria izendatu zituenetik, Santafé Granadako Erresuma Berriko Audientziaren (1550ean sortua) gobernuaren egoitza izan zen kolonialdi osoan, eta Peruko Erregeordetzaren mende egon zen.
1717tik aurrera, Granada Berriko Erregeordetzaren hiriburua izan zen, erregeordeak bertaratuta, Cartagena de Indiasekin lehiatu ondoren. 1783an, erregeordeak batzorde zientifiko bat sortu zuen, José Celestino Mutisek zuzendua. Santafeko muinoetan hasi zituen bere ikerketak, gerora Espedizio Botanikoa deituko zitzaionaren lehen urratsak. Alexander von Humboldtek Bogota bisitatu zuen XIX. mendearen hasieran, bere erakunde kultural eta zientifikoak erakarrita, eta horien artean zegoen lehen behatokia astronomikoa, Mutisek sustatutakoa.