cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antzinaro Berantiarra
Erromatar Inperioaren banaketa...
Hala, "Inperioaren zatiketa" hori, Demougeoten aburuz, V. mendeko historia irekitzen duten zenbait elementu garrantzitsuren bidez azaltzen da. Lehenik eta behin, 395eko banaketa dago, Tetrarkiar en azpian egindako konpartimentuen oroigarri bat; IV. mendearen jarraipena da. Bigarrenik, Mendebaldeko eta Ekialdeko erromatar inperioa deiturikoen barruko erakundeak dibergitzen hasiko dira, eta hala iragarri zuten V. mendea eta, batez ere, Goi Erdi Aroa. Hirugarrenik, Estiliko pertsonaia birgaitu egin da, Italiako eliteek enperadoreari zioten leialtasuna erakutsi zuen, baina gorteko kideen eta Italiako patrizio erromatarren eta probintzietako jatorrizkoen arteko harremanen konplexutasuna ere erakutsi zuen. Azkenik, laugarrenik, historialari gehienek aldeztutako aldaketa 406-410 urteetakoa izan zen, Rhin godoek izoztuta igaro baitzuten, eta Alarikoren eta Honorioren arteko gatazka, Erromako arpilaketan amaitu baitzen. Inbasio Handien fenomenoa, bereziki Hunoena, aldi iragankor horrekin hasten da.
... edo Erromatar Inperioaren jarraipena?
Inperio Erromatarra bi inperio erromatarretan (Mendebaldea eta Ekialdea) zatitzea erabakitzen duten arren, Teodosioren bi semeen arteko zatiketa hori ez da zatiketa bat, aurreko agintaldien jarraipena baizik. Zatiketa hori erabat administratiboa da, eta Inperioaren batasun teoriko, juridiko eta politikoa gordetzen da. Adibide gisa, Erromatar Inperioko lege-egintza orok bi enperadoreen sinadura eskatzen zuen, eta Erromatar Inperio osoan sartzen zen indarrean, ez zati bakar batean.
Hala, aurreko zatiketetan bezala eta Justiniano enperadoreraino (527-565), honek ere ez dirudi konponezina, enperadore bat Erromatar Inperioaren osotasunaren buru bakarra bihur daiteke.
Godoen altxamendua
395. urtean, Alariko I.a ren bisigodo ek, ez baitzeuden Teodosioren pertsonarekin lotuta, Mazedonia,Tesalia eta Grezia arpilatu zituzten. Hura kentzeko, Ekialdeko enperadore Arkadio k urrezko prezioan negoziatzen du mendebalderantz erretiratzea, eta Estiliko k ezin die aurre egin. 402. urtean, ostrogodo ek Danubio inguruko probintziak inbaditu zituztenean, bisigodoak Italia n sartu ziren. 410. urtean Erroma suntsitu zuten. Erromatarrek hondamendi handi bezala sentitzen da gertakari hau. Politeista batzuek jainko tradizionalak uztearen ondorioa ikusten dute, kristauek, Jeronimo Estridongoak bezala, gizonen bekatuen zigorra. Bestalde, Agustin Hiponakoa k dio ez dagoela inolako loturarik salbazioaren eta Inperioaren artean, salbazioa Kristorengandik baino ezin dela etorri. Aquitania secundan eta Hispania n bisigodoak behin betiko ezartzeak amaiera ematen die haien erasoei.
Barbaroen inbasioak
429 an, bandaloek Afrika inbaditu zuten, 10 urtean konkistatu zutena. Italiari gari-aletegi bat kendu diote, bere tropek mendebaldeko Mediterraneo a kontrolatzen dute. Halaber, arianista fanatikoak dira, eta erromatar ortodoxoen atzetik dabiltza. 435. urtean, bandaloek, aldi berean,ekialdeko Afrikan federatuen estatusa jasotzen dute. Ermeriko errege sueboak benetako erresuma sortu zuen Braga hiriburuaren inguruan. 437-438 bitarteko fœdus bat lortu zuen.
Mendebalde erromatarrean, kaos horretan, Pars Occidentalis Italiara, Dalmazia ra, Galiaren zati batera eta Tarraconense ra murrizten da orain. Danubio inguruko probintziak, denak Inperioaren leial zirenak, Konstantinopla ren agintaritzapean igarotzen dira.
Aldi berean, V. mendean, Erromako Ekialdea k oparotasun ekonomikoko aldi luze bat ezagutu zuen. Altxor inperiala urrezko txanpon ez beteta dago. Ekialdeko enperadore Teodosio II.aren aren agintean (408-450), Konstantinopla hiriak hazten jarraitzen du eta beste harresi bat jasotzen du, Teodosioren harresia. Kode juridiko bat argitaratzen da, Teodosioren Kodea, Erromatar Inperio aren alde guztietan aplikatzekoa. Hala ere, Pars Orientalis ezegonkortuta dago ortodoxo en eta arianisten arteko gatazka erlijioso bortitzengatik, eta, 430 etik aurrera, ortodoxo en, nestoriano en eta monofisiste n artean. Gainera, 440 tik aurrera, hunoek zuzenean mehatxatzen dute Pars Orientalisa. Atila ri zerga eta duintasun erromatarra emateak arriskua urruntzen du.
Pars Orientalisen altxamendu iragankorra
Aezio k, Valentiniano III.aren jeneralak, barbaroen aurka borrokatzen jarraitzen du. Franko ak iparralderantz, bisigodo ak Galiako hegoalderantz eta Hispaniarantz bultzatzen ditu. Burgundiar rak garaitu zituen hunoen kontingenteei esker, eta Sapaudia ra eraman zituen, non, 443 an, Valentiniano III.ak herri federatua izateko baimena eman zien. 451 n, erromatarra baino barbaroagoa den armada bati esker — bisigodoen, frankoen eta alanoen kontingente handia barne hartzen du —, Atila Troyes etik gertu dagoen Katalauniako Zelaietako Gudu ra baztertzea lortu zuen.
Mendebaldeko azken enperadoreak eta Ekialdeko traziar dinastia: Mendebalde erromatarraren amaiera eta Ekialde Erromatarraren izenezko nagusitasuna (454-518)
Arrakasta izan arren, Valentiniano III.a k Aezio ri 454an lepoa moztu zion arrakasta horiregatik jeloskor. Baina enperadorea Aezioren ofizial ohiek hil zuten, eta, hala, desagertu egin zen Mendebaldeko Teodosioren dinastia. Une horretatik aurrera, formalki zatiezina izanik ere, Erromatar Inperioaren batasuna hondatu egin zen Teodosioren azken bi ordezkariak, Valentiniano III.a Mendebaldeko enperadorea (425-455) eta Martziano Ekialdeko enperadorea (450-457) desagertu zirelako. Baina gertaera horrek Inperioaren bi zatien arteko behin betiko urruntzea eragiten du, eta aurreko bilakaera ekonomiko eta demografikoaren aldeak berresten ditu, batez ere bi gorte inperialen arteko desadostasun etengabearen ondorio da.
Hala, Erromako Ekialdean, traziarren dinastia Leon I. traziarra ren koroatzearen ondorioz iritsi zen (457-474), eta Konstantinoplako patriarkak koroatutako Ekialdeko lehen enperadore bihurtu zen; Pars Occidentalisek, berriz, ezegonkortasun politikoa izan zuen, enperadore ezgaiekin barbaroen presioei, usurpazioei eta desordenei aurre egiteko. Testuinguru horretan, Erroma 455. urtean hilabete bat baino gehiagoan arpilatu zuten Genseriko ren bandaloek, eta barbaroak, berriz, Galiara hedatu ziren, nahiz eta Egidio k defendatu, eta, gero, haren seme Siagrio k (486 arte jasango du).
Krisi-testuinguru horretan, ko-enperadorearen onarpenean oinarritutako duintasun inperialaren legezkotasuna, Ekialdeko enperadoreek ez diete Augusto titulua aitortzen "Mendebaldeko azken enperadoreei", horiek guztiak usurpatzaileak baitira. Egitatezko egoera horrek Ekialde Leon I.a eta Zenon enperadoreak (474-491) Mendebaldeko Parseko arazoetan zuzenean esku hartzera bultzatu zituen, beren hautagaiei Mendebaldeko Augusto tituluan laguntzeko, hurrenez hurren Antemio (467-472 Mendebaldeko enperadorea) eta Julio Nepote ( 474-480 Mendebaldeko enperadorea).
476. urtean, Odoakro herulo ak Ravenna hartu eta Romulo Augustulo enperadorea (475-476) sartu zuen han, eta, ondoren, intsignia inperialak Konstantinoplara bidali zituen, sumisio-zeinu gisa. Urte horretan bertan, Siagrio k eta Odoakro k ordezkaritzak bidali zituzten Konstantinoplara, Italiako patrizio izateko.
Azkenik, Zenonek Odoakrori lagunduko dio. Hala, heruloen erregea Italiako patrizio bihurtzen da, hau da, Mendebaldeko autoritate inperialaren ordezkari gisa aitortzen da, eta Ekialdeko enperadore Zenonen mendeko erregeorde gisa. Baina, ordainetan, leialtasun bikoitzeko egoeran dago Odoakro, ez bakarrik Zenonenganako, baita Julio Nepostenganako, mendebaldeko enperadorearenganako ere (Salone n, Dalmazia n, errefuxiatua 475etik). Odoakro Italiako patrizio gisa onartzeak bi erreakzio eragin zituen. Lehena, herri barbaro federatuetatik (adib.: Txilderiko I.a franko saliar ra) beraien fœdusa Odoakrorengana transferitzen da, Erromatar Inperioaren batasun teorikoa zaintzeko; bigarrena, Erromako Estatu autonomo bat eratzen da (hala ere, mendebaldeko autoritate inperialaren ordezkaria da), baina Julio Nepote Mendebaldeko enperadorearen agintea aitortuz, eta, orain, Ipar Galiako agintea.
480. urtean, Julio Nepote Mendebaldeko azken enperadorearen hilketaren ondoren, Zenon Ekialdeko enperadorea mundu erromatarreko azken enperadore eta enperadore bakarra bihurtu zen, eta halaxe aitortu zuten haren mendekoek, hau da, Odoakro Italiako patrizioak, subirano barbaro federatuek eta mendebaldeko agintari erromatarrek, batez bereber-erromatarrak, brito-erromatarrak eta eta Siagrio ren galo-erromatarrak. Mendebaldeko azken enperadorea desagertzeak, ordea, Mendebaldeko agintaritza absolutua gauzatzeko aukera ematen dio Odoakrori, nahiz eta autoritate inperialaren ordezkari hutsa izan. Horrek aukera ematen dio antzinako Dalmazia zaharra eransteko, Julio Nepostek aurrez gobernatua. 476. urtean Odoakroren Italiarekin hautsi ondoren, Siagrio kuasiindependentzia-egoeran dago orain, eta Ipar Galiako agintari erromatar eraginkor gisa jokatzen jarraitzen du. Konstantinopla geroztik "sezesio" gisa ikusten dena 486an ebatziko da, Klovis I.a franko saliarrak, Odoakro eta Zenonen basailu teorikoak, Soissonsko batail an (486) zapaldu eta Konstantinoplak baiezten duenean.
Laburbilduz, Mendebaldearen gaineko agintaritza erromatarra teorikoa  baino ez da, eta batez ere Italia Odoakro Italiako patrizioaren bidez gauzatzen da, Mendebaldeko agintaritza inperiala ordezkatzen baitu, erromatar agintari iraunkorren nahigaberako. Baina Odoakrok Italian duen indarra berehala bihurtzen da mehatxu potentzial Erromatar Ekialderako. Beraz, 488. urtean, Teodoriko ostrogodoen erregeak Odoakroren Italia konkistatu zuen Zenonen aginduarekin, Inperioaren buru bakartzat jotzen baita. 493. urtean Ravenna hartu ondoren, ostrogodoen boterea Italiara, Sizilia ra eta Dalmazia ra hedatu zen.
Mendebaldeko botere inperialaren ordezkari berri gisa, Teodoriko bere boterea beste erreinu barbaroen gainean zabaltzen saiatzen da, bera bezalako erresuma ariano en gainean. Teodorikoren aburuz, godoak dira erromatarren babesleak. Administrazio erromatar batek, beraz, iraun egiten du, baina menderatuta. Erromatarren kulturak eta bizimoduak eragin handia dute godoengan. Enperadore erromatarrak errege titulua eman zion Teodorikori. Italiako erresuma ostrogodoa Konstantinopla ko enperadorearen eta errege barbaroen arteko harremanen adibide bikaina da: fikziozko agintaldia eta benetako independentzia. Hala, barbaroek efigie inperialdun solidus txanpona egiten dute, baina urrezko edukia bere gustura manipulatzen da.
Persiar ren aurkako gerra berriro hasi zen Anastasio ren agintaldian (491-518).
Justiniar dinastia: Ekialde erromatarra Mendebaldekoaren errekonkistara (518-602)
Senatuak Justino (518-527) ofizial mazedoniarra aukeratu zuen. Haren iloba Justiniano k karrera administratiboaren maila guztiak igo zituen.
Hemendik aurrera Augusto, Justiniano Handia k (527-565) agintaldiaren zati handi bat barbaroei erromanitatearen lurrak berreskuratzeko erabiltzen du (Italia, Dalmazia, Afrika, Korsika, Sizilia, Sardinia, Balearrak eta Betika). Uste du erromatar izan zen lur oro era besterezinean erromatar irauten duela, Erromatar Inperioaren batasunari eta zatiezintasunari jarraikiz. Mendebaldea da Justinianoren lehen helburua. Lehenik, hilabete gutxiren buruan Afrika konkistatu zien bandalo ei (533-534). Gero, Italiako ostrogodo en ahultzea baliatu zuen, Teodoriko basailua hil ondoren, 535. urtean penintsulan esku hartzeko. Konkista uste baino zailagoa da, eta 552 eta 554 arteko gerra suntsitzailearen amaieran baino ez da behin betikoa. Gerra horretan, Proventzak ihes egin zion franko ekiko aliantzaren baitan, kristau ortodoxiaren aldekoak, eta Galiako aginte erromatarraren ordezkari. Azkenik, 554. urtean, erromatarrek Hispania bisigodoa ren zati bat konkistatu zuten Kordoba raino. Justinianoren konkistak oso garestiak dira, eta, horren ondorioz, alde batera uzten dituzte mehatxu persiar rak (une batez alboratzen ditu zerga baten truke) eta eslaviar rak (Danubion agertzen da). Horrela, Erromatar Inperioarentzat (laster bizantziarra) ezinbestekoak diren eskualdeen etorkizuna sakrifikatzen du, inperio unibertsal baten ametsa betetzeko. Gainera, ortodoxiaren eta monofisiste n aldekoak ezin ditu adiskidetu.
Errekonkista horrek Inperioa agortzen du eta ez da iraunkorra izango: Italian, lonbardiarrak penintsularen bi herenen jabe dira, eta 568. urtean, uharteak, Ravenna, Erroma eta Venezia eskualdeak eta penintsularen hegoaldeko muturra erromatarren esku daude oraindik. Italiako gainerakoa lonbardiar printzerrietan banatuta dago, eta Italia mila urtez baino gehiagoz dago banatuta. Mendebaldeko azken lurralde erromatarrak bi exarkatu tan antolatzen dira: Ravenna (Italia eta Sizilia) eta Kartago (Afrika, Sardinia, Korsika eta Balearrak).
Aldi berean, Mendebaldean, egitura politiko eta administratibo erromatarrak ahuldu egiten dira egitura kristauak, apezpikuak nahiz monarkikoak, finkatu ahala. VI. mendean, gotzain ek, aurretik magistratu laikoek zituzten botere administratibo, finantzario eta politikoak, gerora beraiek erabili zituzten. Hiriaren eraldaketa hori, gotzaina buru dela, Erdi Aroko hiriaren jatorria da.
Dinastia heriklida: Ekialde Erromatarraren bizantinizazioa
Justinianoren mende diskretuki hasitako prozesua, Erromatar Inperioaren "bizantinizazioa" VII. mendearen hasieratik hazi zen. Prozesu horretan, Erromatar Inperioaren izaera latinoa galtzen da pixkanaka, izaera greko-ekialdekoaren mesedetan. Hala, agintaldiaren hasieratik, Heraklio k (610-641) Augusto titulu aren ordez Basileus titulua hartu, grekoa hizkuntza ofiziala bihurtu eta probintziak thema bihurtu zituen. Azkenik, agintaldiaren amaieran, «bizantinizazioa» azkartu egiten da arabiar musulmanen konkisten presiopean, Inperioko ekialdeko probintzia aberatsak hasten baitira: 636. urteko Yarmoukeko bataila ren ondoren, Siria, Jerusalem, Egipto eta Mesopotamia behin betiko galtzen dira sei mendetako erromanitatearen ondoren. 698. urtean Kartago erori ondoren, Afrika erromatarraren garaia zen arabiar musulmanen mende igarotzeko. Harrezkero, Erromatar Inperioak bere Inperioko lurralde latin hiztun gehienak galdu zituen, eta tradizioz helenofonoak izan diren lurraldeetan jarriko du arreta, batez ere Grezia n eta Anatolia n bezala, baina baita Italiako eta Siziliako hegoaldean ere.
Ideologia eta boterea
III. mendeko krisia k botere inperiala eraldatu zuen, eta erabateko bihurtu zen. Senatuak ez du inolako eraginik. Printzipatu tik Dominatu ra igarotzen dira. Antzinate berantiarreko enperadoreek eraikuntza ideologikoaz ere onura ateratzen dute, zeinak, pixkanaka-pixkanaka, enperadoreak jainko biziekin parekatzen baititu, eta, hala, haien botere absolutua justifikatzen baitu. Bai Konstantino arentzat, bai Diokleziano rentzat, autoritate inperialaren izaera jainkotiarra da. Diokleziano eta Galerio, bere seme adoptatua, Jupiter ren ondorengoak dira. Joviar ezizena hartzen dute, bere kide Maximiano eta Konstantzio Kloro, Herkulear ezizena hartzen duten bezala. Botere inperialaren sakralizazio horren xedea da, halaber, balizko usurpatzaileei zilegitasun guztia kentzea, enperadorea baizik ez baita jainkoen aukeratua eta haren ondorengoa baino ez baita zilegi. Ideologia horrek ez du galarazten Konstantino k eta gero Maxentzio k, Augustoen semeak, baina boteretik urrun, tetrarkia berria inpugnatzea Konstantzio 306. urtean hil ondoren. Konstantino k, tetrarken leinu herkuliarrera afiliatua izan arren, Maximiano 310. urtean kendu bezain laster, alde batera egiten du, Apolo eta Sol Invictusen teologia ren mesedetan. Honek berarekin dakar botere bakarra eta gorena eta mendebaldeko armadaren laguntzarekin, eta horrek anbizioak areagotzen ditu. Konstantinoren txanponek eguzki-ideologia hori irudikatzen dute zenbait urtez (ikus solidusaren irudia). 312. urtean, Konstantinok kristautasuna bere ideologian integratzen du, eta eguzkiaren eta kristautasunaren bi printzipio monoteistak 324 arte elkarrekin bizi dira, Konstantino Inperioko buru bakarra bihurtzen denean. Paul Petit en arabera, Konstantinoren txanponetan eguzki-sinboloek irauteak eta 313 eta 321eko panegiriko paganoen hiztegi neutro baina monoteistak, kristauen aldeko jarrera inperiala alde batera utzita, fakzio guztiak zaintzeko kezkari erantzuten zioten, Lizinio ren garaipena lortzen ez zen bitartean. 324ko garaipenaren ondoren, Konstantino k INVICTUS tituluaren ordez, eguzkiaren konnotazioa zuena, VIKTOR hartzen du, garai horretako txanpon batek bera irudikatzen duen bitartean sugea zeharkatzen duen Kristoren enblemarekin.
Konstantino ren konbertsioa dela eta, ez du jainkozko filiaziorik nahi. Ahalegintzen da azaltzen kristauen Jainkoak eman diola agintea Inperioa gobernatzeko. 330eko txanponek zerutik irteten den eskua erakusten dute, koroa ematen diona. Konstantinoren konbertsioak zesaropapismoa ren arazoa ere planteatzen du, hau da, pertsona bakar batean bateratzea, normalean enperadorengan, botere politikoa eta botere erlijiosoa; enperadoreak apaiz gisa jokatzen du botere jardunetan. Konstantinopla n, eliza baten antzeko jauregia eraikitzen du; Kristo ren ikuskaria jaso duela dio apostolu a balitz bezala, eta, gainera, haren ondorengo enperadoreek eramango duten bezala, isopostol (apostoluen berdina) titulua daramana ; «kanpokoen gotzain» gisa aurkezten du bere burua (hau da, elizgizonak ez direnak) Nizeako Kontzilioa n, bera gotzain ez izan arren. Konstantinok dio bera dela Jainkoak Lurrean duen ordezkaria. Ber adimenean goi adimena islatzen da. Funtzio inperialaren handitasuna goraipatzeko, sekulako handinahia du inguruan. Orain, erromanitatea eta erlijio kristaua lotuta daude. Eusebio Zesareakoa k, Meliton Sardeskoa ren tesiei berriro helduz, kristau-inperioaren teologia hainbat lanetan landu zuen, besteak beste, 335ko panegirikoan. Haren aburuz, batasun politikoak erlijioa bateratzea ahalbidetu zuen. Enperadorea, esparru horretan, Jainkoaren zerbitzaria da, eta Jainkoaren seme bezala, unibertsoaren buru. Enperadoreak salbaziorako eta kristau-federako gida-lana ere jasotzen du. Gai erlijiosoetan gero eta gehiago esku hartzea legitimatuta dago, baita zesaropapismoa ere.
Mendebaldean, botere espiritualak botere politikoaren aurrean autonomia handiagoa izateko konpromisoa hartzen du. Anbrosio k bi botereak bereiztearen Erdi Aroko teoriaren oinarriak jartzen ditu, botere politikoa botere espiritualaren mende egotearen ideia ere zirriborratuz. Hala, Teodosio penitentzia egitera eta errautsean oinutsik ibiltzera behartu zuen, Tesalonika ko matxinadan (390) hamar mila pertsona hiltzearen bekatua garbitzeko. Ekialdean, enperadoreak zesaropapismoaren eta botere espiritualaren mende egotearen artean dabiltza. Hala, 450. urtean, Konstantinopla Anatoliuseko gotzainak enperadore koroatu zuen Martziano enperadorea. Haren ondorengoak, Leon ek, gauza bera egiten du. Beraz, gotzainak egiten du Jainkoaren izenean subiranoa. Ideologia horren ondorioetako bat erregea Elizaren dogme n mende egotea da. Hala ere, enperadoreek ez diote uko egiten Elizaren gaietan esku hartzeari. Zenon ek 482an argitaratu zuen Henotikon-eko ediktua, doktrinala, Kristo ren izaerari buruzko erlijio-gatazkak asetzeko. Dogma esateko subiranoaren borondate horrek oposizio bat planteatzen du bai Ekialdean bai Mendebaldean. Justiniano k, VI. mendean, zazpi urtez Vigilio Aita Santua hartu eta bahitu zuen, Konstantinoplako II. kontzilioa k monofisismo a gaitzetsiz defendatutako jarrerak sinatzera behartzeagatik. 653. urtean Konstante II.a k Martin I.a Aita Santua atxilotu eta epaitu zuen, eta Justiniano II.a k gauza bera egin zuen Sergio I. aren aurka 692. urtean, Trulloko Kontzilio ko kanonak ezartzeko. Baina oraingoan milizia erromatarrek Aita Santua defendatu zuten.
Konstantinok ezarritako printzipio dinastikoak botere inperiala ahultzen du. Izan ere, behin baino gehiagotan, haurrak boterera iritsi ziren aitaren heriotzaren ondoren. Horren adibide dira Graziano eta Valentiniano II. a, Arkadio eta Honorio, Teodosio II.a eta Valentiniano III.a, 423. urtean. Garai hartan, enperadore gazte horien amek zeregin politiko garrantzitsua zuten, baita praefectus praetorio batzuk ere.
Armada
Legio bakoitzeko soldaduen kopurua 6.000tik 5.000ra jaitsi zen Goi Inperio an, eta seguruenik 2.000 Diokleziano ren agintaldiaren hasieran. Horrek unitate kopurua handitzen du. IV. mendeko armada erromatarrak 250.000 eta 300.000 gizon artean zituela uste da. Berrikuntza garrantzitsu bat jatorri barbaroko soldaduak biltzea da, limes ak, Inperioaren mugak, mantentzeko. Maniobra-armada osatzen dute.
Maniobra-legioak txikiagoak dira —1.000 legionario—, baina aurreko aldian baino ugariagoak dira. 39tik 60ra ugalduko dira. Gero eta gotortuagoa den muga bat zeharkatzea lortu duten barbaroak harrapatu behar dituzte. Inperioa defendatzeko beharrak justifikatzen du Erroma egoitza inperial gisa uztea, mugetatik hurbilago dauden hirien mesedetan: Treveris, Milan, Sirmio, Nikomedia. Konstantino k gudarostearen eraldaketa amaitu eta comitatusa ezarri zuen, kanpainako armada. Magister peditum bat jarri zuten infanteriaren buru eta magister equitum bat zalditeriarena. Behar izanez gero, magister militum berriak sor daitezke eskualde jakin baterako, Iliria n bezala. Probintzia eta diozesi arriskutsuetan, tropak comes edo dux batek zuzendu ditzake. Enperadoreek bereziki zaintzen dute armada hori.
Erreklutatzeko zailtasunak arintzeko, Dioklezianok arau berriak ezartzen ditu. Jabeek armada erromatarrari errekrutak eman behar dizkiote. IV. mendean, errekruten ordez urre kopuru bat, aurum tironicum, eman zezaketen. Sistema hori 375. urtean ezabatzen da, baina Ekialderako bakarrik. Herritar asko armadako errekrutamendutik ihes egiten saiatzen da basamortura sartuz, erpurua moztuz edo apaiz bihurtuz. Desertoren aurkako zigor handiek, soldadu-lanbidearen herentziak eta abarrek ez ditu errekrutatzeko zailtasunak galarazten; enperadoreek barbaroak deitzen dituzte.
Maniobra-armadako soldaduez gain, Diokleziano k eta Konstantino I.a k jatorri barbaroko tropa laguntzaileak errekrutatzen dituzte limes-ak zaintzeko, limitanei-ak. Ez dute zerikusirik espiritu erromatarrarekin. Comitatusen eta limitaneiren arteko bereizketak Behe Inperio ko armada erromatarraren hasiera ekarri zuen. Teodosio ren agintean, barbaroen presentzia indartu egiten da, baita goi-aginteko postuetan ere, Arbogasto, Estiliko, Gaïnas eta antzeko barbaro erromanizatuek jarduten baitute. V. mendearen hasieran, Mendebaldeko armadak, teorian, 200 000 gizon ditu mugetan, gehienak barbaroak, eta 50 000 gizon comitatusetan. Mugak, orduan, Inperioa inbaditu nahi duten herrietako soldaduek defendatzen dituzte.
V. mendean, Ekialdeko Erromatar Inperioak zenbait erreakzio antigermaniko izan zituen, eta, horien ondorioz, buruzagi barbaroak desagertu ziren (Gaïnas 400, Asparren hilketa 471. urtean) eta germaniarrak armadako koadroetatik kanporatu zituzten. Aldi berean, 466. urtean, Ekialdeko enperadoreek indigenen erreklutamendu-iturri bat ordezkatzen dute, Inperioaren mendeko menditar isauriar rekin, Zenon ek zuzenduta, Leon I enperadorearen suhi izango zena eta ordezkatu zuena. Ekialdeko azken federatuak, Teodoriko ren zuzendaritzapean, Italiara bidali dituzte 489an, eta horrek Ekialdea bere presiotik askatzen du.
Hala ere, germaniarrek armada inperialaren elementu garrantzitsu izaten jarraitzen dute, VII. mendera arte, baina banaka errekrutatzen dira mertzenario gisa, eta ofizial inperialen mendean. Federatuen sistema bertan behera uzteak eta indar armatuen kontrola berriro hasteak Ekialdeko Inperioaren biziraupena ahalbidetzen du.
VII. mendearen hasieran, Ekialdeko Inperioko finantza-krisiak eta Balkanak eslaviar rek okupatzeak eta Ekialdeko Anatolia persiar rek mertzenarioak biltzeko ahalmena atzeratzen zuten. Heraklio k, orduan, nekazari-soldadu erakundearen erreklutamendua berrantolatu zuen. Menderatze inperialaren mende dauden lurraldeak pixkanaka barruti militarretan antolatzen dira, estratega batek kontrolatuta, eta thema izena jasotzen dute, han ezartzen den unitatearen izen grekotik (thema). Ondasun militarrak sortzen dira, herentziaz eta besterenezinez familiei esleituak, herentziazko zerbitzu militar baten kontra. Erakunde honek garai bateko mugetako limitaneiak gogorarazten eta orokortzen ditu, azkenean armada indigena ahaltsu baten bitartekoak ematen ditu, atzerriko mertzenarioak, garestiak eta ez oso seguruak, biltzeko salbuesten. Nekazari-soldadua bera ekipatzen da eta zaldi batez hornitzen da, eta gutxieneko soldata bat baino ez du jasotzen; horrek armadaren kargak arintzen ditu. Armadak ez du soldadu faltarik, Bizantzioren erresistentzia bermatuta dago datozen mendeetarako.
Administrazioa
Diokleziano ren agintean, probintzia senatorial en eta probintzia inperial en arteko bereizketak ezabatu egiten dira. 297 an, enperadoreak entitate txikiagoetan banatzen ditu, eta 47tik 100era pasatzen ditu. Probintzia berri horiek 12 diozesi tan biltzen dira, enperadoreei zuzenean men egiten dieten zaldun-bikario ek zuzenduak. Administrazio-barrutien eta administrazio-mailen ugalketa hori Inperioko gaitzei aurre egiteko eraginkorrena dela uste da. 312 108 probintzia zeuden, 116 425 ean. Konstantino k petrorioaren prefektura berritzen du, eta jada ez da administrazio zentralaz arduratzen. Inperioa barruti handietan banatzen du, muga gorabeheratsuak dituztenak: eskualdeko prefekturak, bere buruan pretorioaren prefektu bat dutenak. Prefektuek prerrogatiba zibil eta judizial handiak dituzte. Administrazio-maila bakoitzak —eskualdeko prefektura, diozesi, probintzia— bere hiriburua, bulegoak eta funtzionarioak ditu. Botere inperiala agerikoagoa da maila bakoitzean, baina funtzionarioen soldata masa laukoiztu egiten da eta botere handiak autonomia eta ustelkeria faktoreak dira.
Konstantinok Goi Inperio garaitik berdin jarraitzen zuen botere zentralaren antolaketa ere eraldatu zuen. Pretorioaren prefektuaren ordez Jauregi sakratuko kuestorea (quaestor sacri palatii) jarriko da, dekretuak idazten dituena. Honek konsistorio sakratua zuzentzen du, enperadorearen kontseiluaren ordezkoa. Magister officiorumak administrazioko langileak, arma-fabrikak eta palatinoko guardiak edo scholaeak zuzentzen ditu; magister militumek, infanteria eta zalditeria; dohain sakratuen kondea (comes sacrarum largitionum), fiskoa; gai pribatuetako kondea (comes rerum privatarum), res privataren edo enperadorearen ondasunen administrazioaren arduraduna, hau da, enperadorearen kutxa pribatua, enperadorearen diru-sarrera pertsonalak, batez ere bere domeinu erraldoien diru-sarreretatik datozenak. Berrikuntza nagusia, ordea, bulego zentraletan lan egiten duten funtzionarioen kopurua handitzea da. Hainbat notariok, misio-arduradunek eta agente sekretuek (in rebus agenteak, curiosi ere deituak), 1.000 funtzionario inguruk VI. mendean, eta hainbat langilek Erromatar Inperioa benetako burokrazia bihurtu dute. Gehiegizko langileak dituen administrazio zentral horrek enperadorea gizartearen gainerakotik isolatzen laguntzen du. Lanbideen salgarritasunak, evergetismo aren praktikarekin batera, gaur egun «fikziozko lan» deituko geniokeenarekin, eta administrazioak antolatutako benetako «xantaia»-arekin batera, aldi berean, administratuekiko eta haren barnealdearekiko (goikoetatik behekoetara), Paul Veyne historialariak baztertu egiten du Inperio baten irudia, «antolamendu-, zuzenbide- eta ordena-estatu miresgarri» gisa, «eroskeriaren eta klientelismo aren» inperioa gogora ekartzeko.
Erakunde horiek guztiek ia berdinak izaten jarraitzen dute VII. mendearen hasiera arte. Denbora luzez, enperadoreak botere zibilen banaketari eusten saiatzen dira, gobernadore baten esku utzita, eta botere militarrak, berriz, hainbat probintziaz arduratzen den comes edo dux baten esku. Baina Justiniano ren garaian, erreformek botere zibil eta militarren bilera ekarri zuten, bizantziar garaiko themes edo exarkatu etan. Justinianok hamabost urtez baino ez ditu biltzen probintziak, egia da, prokontsulen edo propretoreen eskuetan, botere militarrak, zibilak eta batzuetan fiskalak emanez. Nobleziaren botere gero eta handiagoa geldiaraztea du helburu.
Fiskalitatea
Finantzak, nagusiki, armadari laguntzeko dira. Annona militarra pixkanaka sartu zen Severar dinastia tik hasita. Gero eta handiagoak diren gastuei aurre egiteko, enperadoreak 298. urtean Inperioko baliabide guztiak, gizakiak, ganaduak eta beste aberastasun batzuk, erregistratzeko agindu zuen. Bost urtero egiten zen errolda horrek zerga berri baten oinarria ezartzeko balio zuen: căpĭtātĭo. Lurreko ondasunen gaineko jugatioa ere ordaindu behar zen, higiezinen gaineko zerga. Ordainketa gauzaz edo eskudirutan egiten da, prezio eskala baten bidez lurraldeka ezarritako korrespondentzia baten arabera. Lurraren jabetzari buruz ezarritako fiskalitate horrek, funtsean, landa-eremuko biztanleei eragiten die. Nekazaritza-erreformarekin osatzen da, abandonatutako lurrak partikularrei nahitaez esleituz, horiek kolono zergagarri bihurtzen baitira.
Konstantino k handitu egin ditu Estatuaren gastuak, bere administrazio ugariagatik, bere eraikuntza ugariengatik, bere babestuei eta Elizari doazkienengatik, gortearen luxuzko gastuengatik. Behar den urrea lortzeko, capitatiotik libratzen zirenak behartzen ditu: chrysargyrum zerga bost urtean behin biltzen zaie merkatariei eta artisauei, ordo decurionumekoek bost urtean behin eman behar zituzten urrezko koroak, senatariek ordaindu behar zuten aurum oblaticium, inperioko urteurren bakoitzean eskainitako urrea, eta collatio glebalis lau urtero.
Erreforma horiek finantza publikoak urrearen zirkulazioarekin lerrokatzen dituzte, eta IV. mende osorako ezartzen dituzte, gastuak nabarmen handitu arren, boterearen eta goi-mailako klaseen arteko sekretuzko hitzarmen eta beheko klaseen porrotaren kontura.
Teodosio ren agintaldian, fiskalitatea gogortu egin zen, matxinadak ere eraginez (Antiokia, 387). Teorian, res privata edo enperadorearen ondasunen diru-sarrerek gortearentzat eta familia inperialarentzat izan behar zuten, baina kopuru horretako zati gero eta handiagoa Estatuaren behar izugarrietara bideratutzen da.
Anastasio k bere res privataren zati bat askatzen du, eta horri fiskoaren diru-sarrerak batzen zaizkio. Hirietako merkataritza eta industria kolpatzen zuen chrysargyrum zerga indargabetu zuen, eta hirien gaineko zerga jasotzea funtzionarioei eman zien, dirugabetutako ordo decurionumeko partaideak arinduz. Moneta-zirkulazioa nabarmen jaisten da Mendebaldean, inbasio handiak direla eta, eta Ekialdean, berriz, handitu egiten da : Anastasiok behin betiko ezartzen die landetakoei annonaren (capitatio eta jugatio) ordainketa gauzetan, eta Estatuarentzat beharrezkoak diren hornidurak erosten ditu gobernuak ezarritako prezioetan. Zerga-gogortasunak matxinada herrikoiak eragin zituen, baina Anastasio hil zenean, kutxa inperialek 320.000 urrezko librako erreserba nabarmena zuten.
Justiniano ren konkisten kostuak estutze fiskala eragiten dute, 550 arte. Nahigabea handia zen. Izan ere, enperadoreak izurrite aren hondamendiek ahuldutako ekialdeko kanpainetatik oso zerga itogarriak atera zituen. Errekonkistatu berri diren probintziek zerga astunak ordaintzeko ohitura galdu dute barbaroen administrazioaren pean, eta ez dira gai haiek aldian-aldian jasotzeko. Berriro ere obligazio hori bete behar dute konkista-gerretatik erabat irtenez gero. 550. urtearen ondoren, Justinianoren Inperioko biztanleriaren hazkundearen ondorioz, zerga-kargak gutxitu egiten dira.
Erromatar Inperioaren kristautasunak proposatzen dituen galderak
Kristautasuna k Inperioan izandako garapena eztabaida berrien mende dago. Hain zuzen, historialarien eskura dauden iturriek zaildu egiten dute garapenaren kuantifikazioa. Luzaroan, IV. mendearen hasieran Ekialdeko probintziak kristautasunera bilduak zirenaren ideia nagusitu da. Mendebaldean, Mediterraneo inguruko probintziek erlijio berriaren eragin handiagoa dute besteek baino. Baina Erromako Inperioaren alde honetan, landa eremuak politeistak izaten jarraitzen dute. Ikuspuntu horretatik, Konstantino 312an kristautasunera aldatzea koroatze bat baino ez zatekeen izango, eta ez Inperioaren historia aldatzea. Gaur egun, Inperioaren kristautasunaren hedadura zalantzan jartzen da. Robin Lane Fox-ek uste du paganismoa oraindik oso errotuta zegoela IV. mendearen hasieran, eta kristautasunak oso fenomeno txikia izaten jarraitzen zuela. Haren arabera, kristauak 312an Inperioko populazio osoaren %4-5 baino ez dira. Eztabaida delikatuagoa da, zifren atzean erronka ideologiko sendoa baitago.
Hala ere, badirudi zenbait puntu finkatuta daudela. Denek onartzen dute kristautasun maila eskualdeen arabera desberdina zela; Galian ezarpena bereziki atzeratua izan zen; neurri txikiagoan, egoera bera da Hispanian eta Italian, baina alde handiak daude eskualde batetik bestera. Uste da Erroman, Italiako hiririk kristautuena, biztanleen %10 baino zertxobait gutxiago direla kristauak 312an. Egiptoko papiroen azterketari esker jakin da kristauak %20 zirela Egipton 312an. Asia Txikian posible da kristauen 1/3, eta Afrikan % 10-20 inguru. 312an, kristauak gutxiengo bat besterik ez ziren orduan Inperioan.
Kristautasunaren garapenaren auzia denbora luzez planteatu izan da antzinako kulturari aurre eginez. Perspektiba horretatik, Behe Inperioa fede berriaren garaipen-aldi gisa ikusten da erlijio tradizionalen edo erlijio misteriko en aurrean. Gaur egun, iturrien azterketak ikuspuntu hori aldatzen du. Kristautasuna antzinako kulturaz elikatu da eta kultura horretaz baliatu da garatzeko: ez du kultura primitiboa suntsitu. G. Stroumsak Erromatar Inperioko paganismotik kristautasunera igarotzea azaltzen du, gurtza barneratzeko prozesu baten bidez. Inperioko biztanleen zati handi bat ez da ezagutzen erlijio erritualistetan, eta pertsonalagoa den sinesmena bilatzen du. Liburudun erlijioen gorakadak, kodizearen (codex) orokortzeari esker, nor bere buruarekiko kezka berria dakar aszesi eta irakurketaren bitartez, hiriko erlijioa izatetik gizarte-erlijio edo komunitate-erlijio izatera igarotzen da. Tesi honek ez du historialari guztien arteko adostasunik.
Kristautasunak, Inperio erromatarraren erlijio bihurtzean IV. mendean, Jainkoaren izenean gauzatzen den ordena politiko autoritarioa justifikatzeko balio du. Halaber, enperadoreen ikuspegitik, Inperioaren kohesioa bermatzen du. Antzinate berantiarreko zibilizazioaren funtsezko elementu bihurtu zen. Ondorioa gainerako erlijio-sinesmen guztiak baztertzea da. Kristauak ez zirenak jadanik desolidarizatu egin ziren ideal erromatarraretatik.
Elizarentzat erromanitatea eta kristautasuna hain dira banaezinak ezen gotzainek normaltzat jotzen baitute Inperioa defendatzea barbaroen aurka.
Jazarpen handia
IV. mendearen hasieran, Tetrarkia rekin, zabaltzen ari zen baina oraindik oso gutxitua zen kristauen erlijioaren kontrako borrokak azken jazarpen orokorturako bidea eman zuen. 303 an, Diokleziano k eta haren kideek zenbait ediktu kaleratu zituzten kristauen aurka, eta «Jazarpen handia» antolatu zuten, Galieno ren agintaldiaren (260-268) ondorengo berrogei urteko lasaitasun erlatiboa ren eta bere 260ko tolerantzia-ediktua ren ondoren, agintari erromatarrek kristautasuna ofizialki lehen aldiz legitimatu zutenekoa.
Udal gobernadore eta magistratuek altzariak eta kultu-liburuak enbargatu eta erre behar dituzte. 304. urtearen hasieran, ediktu batek Inperioarentzat sakrifizio orokor bat egiteko agintzen die herritar guztiei, heriotza-zigorrarekin edo meategietako lan behartuetarako kondenarekin mehatzatuz betetzen ez bazuten. Jazarpena oso modu desberdinean aplikatzen da Inperioan, 305. urtearen ondoren Mendebaldean bertan behera utzia, eta Ekialdean epe luzeagoan eta gogorragoan. 311. urtean, hil baino lehentxeago, Galerio k agindu zuen jazarpena bertan behera uztea, eta kristauei eskatu zien bere osasunaren eta Inperioaren alde otoitz egin zezatela. Dei hori Erromako erlijio-tradizioaren haria da, eta kristauen gizarte-onura onartzen du.
Azken jazarpen horrek besteek baino gehiago markatzen du ekialdeko kristau-tradizioa: hagiografia k, Dioklezianoren eta haren ondorengoen jazarpenean, gezurrezko santuen martirioak hartzen ditu. Kristau-oroimenean duen eragin adierazgarriaren beste arrasto bat Diokleziano iristen den egunean hasten den «koptoen aroa» edo «martirien aroa» aukeratzea da.
Enperadore kristauak
Konstantino, hasieran Sol invictusen ("Garaitu gabeko Eguzkia") jarraitzailea, kristautasun era bihur zitekeen Maxentzio ren aurkako kanpainan, 312an. Hala ere, historialari batzuek uste dute Konstantino, 312 eta 320. urteen artean, bere uste pertsonaletan tarteko fase batetik igaro zela, eta kristautasuna jainko guztiek sortuko zuten jainko baten sinesmenarekin bateratzen saiatu zela, Jainkotasuna, III. mendea ren erdialdetik aurrera Eguzkiarekin identifikatua. Izan ere, 312-325 aldian, txanponek Eguzkia irudikatzen dute, enperadorearen laguna, edo haren irudia eta berea nahasten dituzte. Txanpon gutxik erakusten dituzte sinbolo kristauak (monograma, labaruma) denbora-esparru honen amaieran. Ez dago argi zergatik bihurtzen den Konstantino artean Inperioan gutxiengoa duen erlijio batera: arrazoi pertsonalengatik edo arrazoi ideologikoengatik. 313 an, Milango ediktua k gurtza-askatasuna aldarrikatzen du, eta Dioklezianoren jazarpen handia n kristauei konfiskatu zizkieten ondasunak itzultzea aurreikusten du. Aldaketa horrek Elizaren eta boterearen arteko harremanen arazoa planteatzen du. Afrikako gotzainek donatismoaren eztabaida ri buruz eskatuta, Konstantinok lehen kontzilioa antolatu zuen 313an (edo 314an) apezpikuek beraien artean erabaki zezaten. 325. urtean Konstantinok Nizeako Kontzilioa antolatu zuen, eta bertan Kristo Jainko eta gizon batera zela onartu zuen, aho batez, eta Arrio bera ere ados egon zen dotrina honekin. Baina azken horrek berre predikuarekin aurrera segitzen du, eta eskumikatu egiten dute. Konstantinok erbesteratu egiten du, gero urte batzuk geroago berriro deitzen du. Botere inperialaren aldeko jarrerak hartzen dituzte arriano ek, eta erlijio-agintaritzako gaiak erabakitzeko eskubidea aitortzen diete. Konstantino kristautasun mota horretara hurbiltzen da, eta heriotza-ohean Eusebio Nikomediako gotzain arrianoak bataiatuko du. Gaur egun, Eliza Katolikoak eta historialari batzuek kritikatu egiten dute arrianismorako aldaketa hori. Haren semea, Konstantzio II. a, arriano konbentzitua da. Kristau ortodoxo en atzetik ibiliko da politeiste n atzetik baino gehiago. Kontzilio ugaritan parte hartu arren, ez du lortzen arriano ak eta ortodoxoak asetzen dituen kredo a batzea. Valente k izan ezik, haren ondorengoek, bake zibilaz kezkaturik, arrianoen eta ortodoxoen arteko neutraltasun erlijioso hertsia gorde zuten. Hadrianopolisko gudua k, 378. urtean bisigodo arrianoen aurrean izandako porrotak, ortodoxoei erasora pasatzea ahalbidetzen die. Anbrosio Milangoa k, Nizeako kredoa arrianoen aurka defendatu nahian, arianismo a «heresia» eta «traizio bikoitza» gisa kalifikatzen ditu, Elizarekiko eta Inperioarekiko.
Graziano, azkenik, Teodosio I. a kidearen eta Anbrosio ren eragin konbinatuaren pean arrianismo a gaitzestera bideratu zen. Pars orientalisko enperadoreak, Teodosio I.ak, 380. urtean, Tesalonikako ediktua n, kristautasuna Estatu erlijio bihurtu zuen. Lankideak bezala, herejien aurkako legeak aldarrikatzen ditu. 381ean Akileako Kontzilioa deitu zuen, Anbrosiok zuzendu zuena. Une horretan, Eliza hirukoiztarra edo trinitarioa gorte inperiala jasateko bezain indartsua bihurtu da. Graziano hil ondoren, arianistek gorteko eragina berreskuratu zuten. 386ko urtarrilaren 23an, lege bat aldarrikatu zen, eta heriotza-zigorra aurreikusten zuen kontzientzien eta kulturen askatasunaren aurka joango zen pertsona ororentzat. Anbrosiok, herriaren eta Milango goi-esferen laguntzarekin, ez die extra muros dagoen basilikarik eman nahi arrianoei. Gorte inperiala lagatzera behartuta dago. Anbrosio bezalako gizakiei esker, Eliza babes inperialetik emantzipatu daiteke, batez ere Mendebaldean, eta botere espiritualak denborazkoaren gainetik duen lehentasuna aldarrikatu ere egin dezake, enperadoreari kristau-betebeharrak gogoratuz. Baina kristauek ere indar publikoa behar dute beren ikuspuntua nagusitzeko. Hala, Porfirio Gazakoa k Eudoxia enperatriz arengandikk lortu zuen, Flavio Arkadio bere senarrak Gaza ko tenplu politeistak itxi zitzan.
Politeistak eta “herejeak” bigarren mailako herritar bihurtzen dira, ezgaitasun juridiko eta juridikoz kargatuta. Lege batean, Teodosiok honako hau zehazten du: «Bizitzeko ahalmena bera kenduko diegu erromatar zuzenbidearen arabera». Judaismoa da 380. urtean zilegia izaten jarraitzen duen erlijio ez-kristau bakarra, baina, iritzian, noizbehinkako judeofobia grekoerromatarra antijudaismo sistematiko bihurtzen da, kristaua, juduei «jainkoaren hiltzaile» izatea eta mezu ebanjelikoa errefusatzea egozten diena. Horrek ez du galarazten Teodosio k Mesopotamia ko Kalliniko neko apezpikuari bere leialek suntsitu zuten sinagoga berreraikitzeko inposatu nahi izatea, Anbrosio Milangoa ren haserre handiarekin.
Kristautasuna eta erromanitatea
Konstantino ren konbertsio aren ondoren, kristautasunak bizkor egiten du aurrera Erromatar Inperioan, baina beti modu desberdinean probintzien arabera. Kasu askotan, azaleko kristautasuna ere izaten da, eta praktika pagano ugari nahasten dira. Egipto V. mendearen amaieran baino ez da kristautzat hartzen. Mendebaldeko kanpainen ebanjelizazio ak oso mantso baino ez du aurrera egiten. Galian, misiolari jakin batzuen ekintzak garrantzi handia du Kristoren erlijioa hartzeko orduan. Martin Tourskoa k Galia ko ebanjelizazioaren branka izaten jarraitzen du. Latina k greziera ordezten du garai bereko liturgia-hizkuntza gisa, eta horrek adierazten du grekoaren erabilera galdu egin zela mendebaldeko Elizan, etorkizunean erromatar eliza katolikoa izango denean. Erromanitatea (eta barbaroen erromanizazioa) harrezkero, Mendebaldean, Elizarekin nahasten da; Ekialdean, berriz, liturgiatik (ortodoxoa, armeniar ra, egiptoar ra edo eslaviar ra) eta erakundeetatik (orain bizantziarrak) desagertzen da, eta ekialdeko hizkuntza erromantze en bidez bakarrik irauten du, herri-hizkuntze tan.
Elizaren antolaketa
Eliza Inperioaren administrazio-ereduari jarraituz antolatzen da. Elizbarrutia edo diozesi a (Inperioaren administrazioan diozesi) apezpiku (Inperio garaian vicarius, "bikario") baten ardurapean dagoen barrutia da. Komunitateko kideek eta aldameneko gotzainek izendatzen dute hori. Aristokrazia kristautuak gotzain lanak betetzen ditu maiz, eta gotzain patrizio horiek hiriko lehen pertsonaiak bihurtzen dira V. eta VI. mendeetan. Ekialdean, botere inperialaren kide bihurtzen dira. Dekurioi en evergetismo aren zati bat berreskuratu zuten Elizarentzat, pobreei eta gaixoei laguntzeko. Behar izanez gero, barbaroen aurka mehatxatuta dagoen hiriaren alde eginten zuten. Erroman hiri-prefektuak gailentzen zituzten. Egipton, ordea, monjeen artean maizago aukeratzen dituzte apezpikuak. Batzuk apezpiku eta monasterioko nagusi dira, hala nola Hermontisko Abraham, 600. urte inguruan. Aita Santu koplo asko Wadi El-Natroun go San Makario monasterio tik datoz. Gaur egun, Eliza Kopto aren hierarkia monjeen artean aukeratzen da beti.
IV. mendetik aurrera, pertsonaia berri bat apezpikuarengandik bereizten da: apaiza. Pixkanaka bataiatzeko, predikatzeko eta irakasteko eskubidea lortzen du. Mendebaldeko hiriek populazioa galtzen duten bitartean hornikuntza-zailtasunen eta segurtasunik ezaren ondorioz, landa-eremuetan talde berriak garatzen hasten dira mende honetan, parrokiak, non apaizek ematen duten meza. Parrokiek Erdi Aroko oinarrizko sare administratiboa osatzen dute. Apaiza, orduan, gizon ezkondua eta familiako aita izan zitekeen, monjea ez bazen behintzat.
Apezpikuen gainetik metropoliko apezpikua dago, probintziako hiriburuan egoitza duena eta bere agintea haien multzoari dagokio. 381. urteko Konstantinoplako kontzilio tik aurrera, bere agintepean hainbat probintzia elkartzen dituzten primatu ak agertzen dira: Mendebaldean, Erroma eta Kartago; Ekialdean, Konstantinopla, Alexandria eta Antiokia. IV. mendearen zehar, Erromako egoitza lehentasuna hartzen doa Inperio osoaren gainetik, baina oraindik ez da ohorezko primatua besterik, ez du aldi baterako ahalmenik eta ez du autoritate gehiago beste primatu batek baino. Valentiniano I enperadorea k "ezeztaezin" deklaratu zituen 370 ean aita santu ak Erroman hartutako erabakiak. Damaso (366-384) aita santu erromatarra izan zen elizbarrutia egoitza apostoliko izendatu zuen lehen prelatua, Petri apostolu ak sortua zelako, apostoluen buruak. Hala ere, Erromako apezpikuen agintaritza pontifizioa ez da benetan subiranoa izatera iristen Leon Handia ren garaitik aurrera baino, 450 aldera, eta horrek ez du eragotziko enperadoreek (orain Ekialdekoak) beren agintaritza politikoa erabiltzea Erromako aita santu batzuk teologia ortodoxora itzultzeko (ez duena onartzen ez Purgatorio a, ez eta Espiritu Santua Jainkoa bera ez den beste batengandik ere etor daiteke enik). Antzinate berantiarrean, Eliza ez da multzo homogeneoa. Hiri bakoitzak bere errituak, santuak, liturgia-hizkuntza, Inperioaren aniztasunaren isla, eta Jerusalem, Erroma, Akilea, Kartago, Antiokia, Alexandria edo Konstantinopla ko Aita Santuek (edo Patriarkek) gidatzen dute elkargoan.