cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Descartes (Indre eta Loira)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.190 ziren, horien artean 1.498 aktiboak ziren eta 692 inaktiboak ziren. 1.498 pertsona aktiboetatik 1.263 lanean zeuden (689 gizon eta 574 emakume) eta 235 langabezian zeuden (123 gizon eta 112 emakume). 692 pertsona inaktiboetatik 279 erretiraturik zeuden, 169 ikasten zeuden eta 244 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Descartes udalerrian 1.817 unitate fiskal zeuden, 3.833,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.432 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 205 komertzioetatik, 8 erauzte enpresak ziren, 9 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 9 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 31 eraikuntza enpresak ziren, 57 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 14 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 10 finantziazio enpresak ziren, 8 higiezinen enpresak ziren, 18 zerbitzu enpresak ziren, 22 administrazio publikoko enpresak ziren eta 12 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 59 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 4 banku bulegoak, 2 funerariak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 1 autoeskola, 2 igeltseroak, 6 margolariak, 5 zurginak, 6 iturginak, 3 argiketariak, 5 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 9 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 28 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak, 4 harategiak, 1 liburu denda zen, 2 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 1 zapata-denda zen, 2 altzari dendak, 1 drogeria zen, 1 lurrin-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Descartes udalerrian 38 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.079 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, 2 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Descartes udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 248 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Avoyelles parrokia (Louisiana)
Avoyelles parrokia (Avoyelles Parish) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Marksville da. 2010eko zentsuaren arabera 42,073 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Rychnov na Moravě
Rychnov na Moravě Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 633 biztanle ditu eta 23,58 kilometro koadroko azalera. Svitavyko barrutian dago.
Avoyelles parrokia (Louisiana)
Geografia
Avoyelles parrokiak 224,227 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,627 ura dira. Beste 215,599 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 18,76 da.
Rychnov na Moravě
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1399 urtean egin zen.
Islamaren historia
Islamaren historia zibilizazio islamiarraren garapen politiko, sozial, ekonomiko eta kulturala da. Historialari gehienek Islama VII. mendearen hasieran Meka eta Medinan sortu zela onartzen dute. Musulmanek Islama Jesus, Salomon, David, Moises, Abraham, Noe eta Adam bezalako profeten jatorrizko fedearen itzulera bezala hartzen dute, Jainkoaren borondateari men eginez.
Tradizioaren arabera, 610ean Mahoma profeta islamiarra jainkozko errebelazioak jasotzen hasi zen. Mahomaren mezuak jarraitzaileak irabazi zituen baina Mekako handikien aurkakotasun gero eta handiagoarekin aurkitu zen. 622an, bere osaba Abu Taliben heriotzarekin babesa galdu eta urte batzuetara, Mahomak Yathrib hirira (gaur egungo Medinara) emigratu zuen. 632an Mahoma hil zenean, Rashidar Kalifatoaren garaian musulmanen komunitatearen buruzagiaren oinordekoa izango zenaren inguruko desadostasuna piztu zen.
Islama komunitate politiko bezala zatitu zen arren, Abbastar kalifa-herriaren inperioak, mogoldarrak eta Seljuktar otomandarrak munduko handienen eta boteretsuenen artean zeuden. Arabiarrek kultura eta zientziaren gune islamiar asko egin zituzten, horietatik zientzialari, astronomo, matematikari, doktore eta filosofo islamiar nabarmenak sortu zirelarik Islamaren Urrezko Aroan. Teknologia loratu egin zen; inbertsio handia egin zen azpiegitura ekonomikoan, hala nola ureztatze-sistemetan eta kanaletan. Koranaren irakurketaren garrantzia azpimarratzeak alfabetatze maila handia eragin zuen populazio orokorrean.
Ondoren, XIV. eta XIV. mendeetan, eskualde islamiarrak europar inperio boteretsuen eraginpean erori ziren. Lehen Mundu Gerraren eta Konstantinoplako Okupazioaren ondoren, Otomandar Inperioko gerakinak, Europako protektoratu bezala banatzean zatituak izan ziren.
Mende askoren ondoren, ez da geratzen kalifatzarraren (otomandarrek behintzat eskatu zutena) aldarri handi eta oso onarturik.
XX. mendearen zati handi batean hainbat ideologiak eraginda (komunismoak, adibidez), islamiar nortasuna eta islamaren gailentasuna areagotu egin dira, zalantzarik gabe, XX. mendearen azken urteetan eta XXI.aren hasieran. Hazkunde azkarrak, mendebaldeko interesek islamiar eskualdeetan, nazioarteko gatazkek eta globalizazioak islamaren garrantzian eragin dute XX. mendean.
Islamiar inperioa
Islamismoan adierazitako arauak arabiar hedapenaren hasierarako oinarria izan ziren. Fededunek gerra santua fedearen alde egiteko zuten betebeharrak armada arabiarretan soldaduak sartzea eta euren artean borrokatzeari uztea erraztu zuen.
Bestalde, arabiar hedapena bultzatu zuten beste arrazoi batzuk ere izan ziren. Ekonomiaren ikuspegitik, herri hau bizi zen lurraldeko pobreziak lur emankor eta oparoagoen bilaketa bultzatu zuen. Honi, persiar eta bizantziar inperioen pixkanakako gainbehera gehitzen zaio, kultura berri hau sartzeko baldintza egokia.
632an Mahoma hil zenean, bere ondorengoak, kalifak deituak, islamiar herria zuzentzeaz eta erlijioa eta lurraldea hedatzen saiatzeaz arduratu ziren.
Lehenengo Fitna
Omarren oinordekoa Uthman ibn Affan izan zen, Mahomaren lehen jarraitzaileetako bat. Uthmanen mendean, inperio berria, Fitna edo anabasa deitu zitzaion Gerra Zibil batean erori zen. Mahomaren senide eta lehen jarraitzaileetako asko, Uthmanekin ez zeuden pozik, bere ahaideei bidegabeki laguntzen ari zela sentitzen baitzuten, eta buruzagi erlijioso baizik, errege bat bezala jokatzen zuela pentsatzen zutelako. Soldadu matxinoek Uthman hil zuten eta buruzagitza Ali ibn Abi Talibi eskaini zioten, Mahomaren lehengusu eta suhiari. Musulman askok (bereziki kalifatorako euren hautagaiak zituztenak) Ali buruzagi bezala onartzea arbuiatu zuten, eta, beraz, honek bere kalifato laburra pasa zuen Uthmanen fakzio disidenteen eta ahaide ziren Omeiarren aurka borrokan. Ali, hiltzaile jariyar batek hil zuen eta Omeyek kalifatoa eskatu zuten. Haiek lortu zuten musulman gehienen buruzagitza zenbait belaunalditan atxikitzea, baina aldi labur batez izan ezik, ez zuten inoiz zatitu gabeko islamiar inperio baten gainean gobernatu. Islamiar fedea ere dibergitu egin zen, gaur egungo suniak eta xiitak bananduz. (Hau, beharbada, istorio erlijioso konplexu baten sinplifikazio izugarri bat da).
Bigarren Fitna
Omeietako gobernua, 680an bigarren gerra zibil batek eten zuen (bigarren Fitna), berrezarri egin zen, baina, ondoren, 758an amaitu zen.Honen ondoren, arerio ziren dinastiek, kalifatoa edo mundu musulmanaren lidergoa aldarrikatuko zuten, eta estatu eta inperio islamiar askok, soilik kalifari obedientzia sinboliko bat eskainiko zioten, mundu islamiarra bateratzeko gai ez zena.
Botere islamiarraren goraldia
Inperio berri honetako biztanleriaren gehiengoa ez zen musulmana. Dhimmi estatutuaren menpe eta kapitazio zerga baten (yizia) ordainpean, konkistatutako biztanleek euren erlijioak toleratuak zirela ikusi zuten. Omeyen azpian, bihurtu nahi zutenek, euren tribuan adoptatuko zituen arabiar ongile bat aurkitu behar zuten. Behin ohorezko arabiarrak izanda, bihur litezke.
Hala ere, biztanleriaren gehiengoa islamera bihurtu zen. Mugimendua azkarra edo geldoa izan zen, mundu akademikoan oso eztabaidatua dagoen topiko bat da, eta herrialdez herrialdeko ikasketa xeheen arabera baino ez litzateke erabakiko.
Batasun politikoaren suntsiketa
Islamaren batasun politikoa desegiten hasi zen. Emirerriak, oraindik kalifaren lidergo teorikoa onartzen zutenak, independentziarantz lerratu ziren, eta kontrolaren berpizte labur bat, bi kalifato arerioen ezarpenarekin amaitu zen: Fatimiak Afrikako iparraldean eta Kordobako Omeyak Espainian (emirrak, ihes egitea lortu zuen familia horretako kide baten ondorengoak ziren). Batzuetan, ababseek, txotxongilo bezala gobernatu zuten Buyí emirentzat.
Inbasio berri batzuek mundu islamiarra suntsitu zuten. Lehenik, berriki bihurtu ziren turkiar seljuktarrek berehala konkistatu zuten Asia islamiarra, gobernu ortodoxoa berrezarri eta fatimyak garaituko zituztelakoan, baina laster haiek ere deszentralizazio politikoaren preso erori ziren. 1071 n, Manzikerteko guduan bizantziarrek jasandako hondamendiaren ondoren, gurutzada batzuk jaurti zituen, eta, denbora batez, Jerusalem harrapatu zuten. Hala ere, Saladinok batasuna berrezarri zuen, fatimiak garaitu zituen eta hiria berreskuratu zuen. Gurutzada berriak egin ziren, gutxienez, hiri sakratua berreskuratzeko saiakera nominalarekin. Baina Konstantinoplaren arpilaketa eta okupazioa baino ezer gehiago ez zen lortu, Bizantziar Inperioa oso ahuldua eta ondorengo konkista baterako prest utziz.
Denbora horretan, astronomian, poesian, zientzia filosofikoetan eta matematiketan aurrerapen handiak egin ziren.
XII. mendearen hasierarako, askoz mehatxu larriagoa zegoen islamaren gainean. Mongoliarrek, 1258an Bagdad inbaditu zutenak, lurralde islamiar gehienak konkistatu zituzten Egipto ekialdean. Hordak, Abbasí kalifatoarekin eta Erdi Aroko Islamaren Urrezko Aroarekin bukatu zuten, islamiar mundua, hondatua eta nahasia utziz. Ondoren, mongoliarrak islamera bihurtu ziren, eta euren kultura propioa garatu zuten, truke ezberdin eta sofistikatuan oinarritua, Eurasiako izkina bakoitzeko elementuak integratuz.
Pinotxa-kolibia
Pinotxa-kolibia (Baeospora myosura edo Collybia conigena) Marasmiaceae familiako onddo espezie bat da.
Haragi gutxi eta zaporegabea.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, fina, lehenik ganbila, gero zabaldu egiten da; matea, okre argi kolorekoa, baina arre-haragi kolorera irits daitekeena.
Orriak: Oso estu, estuak, hasieran zurixkak, ondoren krema kolorekoak.
Hanka: 4 eta 6 cm bitarteko luzerakoa eta 0,1 eta 0,2 cm bitarteko lodierakoa. Zurruna, zaila, luzanga, kapela, lurperatuta egon ohi den pinaburuaren gainetik altxatuz. Pruinaduna goialdean, oinarrian sustrai antzeko bat duela. Kapelaren koloreko erreflexuekin, belus fin batekin.
Haragia: Fina, biguna, zuria. Usaingabea.
Etimologia: Collybia antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik.
Jangarritasuna
Ez du sukalderako balio.
Nahasketa arriskua
Collybia conigena delakoarekin, honek kapela lehoi-horixka-okre antzeko kolorekoa du eta 15 cm arteko luzerako oina eta udaberrikoa da. Baita Collybia esculenta delakoarekin ere, hau izeien pinaburuetan ateratzen da eta handiagoa da.
Dodge Center (Minnesota)
Dodge Center Minnesotako hiri bat da. Dodge konderrian kokatua dago. 2010ean 2,670 biztanle zituen, 5.39 kilometro koadrotan banatuta.
Pinotxa-kolibia
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Oso ohikoa da Pinus sylvestris pinuaren pinaburuetan.
Olcea
Olcea Errumaniako udalerri bat da, Bihor konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Grallaria quitensis
Grallaria quitensis Grallaria generoko animalia da. Hegaztien barruko Grallariidae familian sailkatua dago.
Rychnov nad Kněžnou
Rychnov nad Kněžnou Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 11.088 biztanle ditu eta 34,95 kilometro koadroko azalera. Rychnov nad Kněžnouko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1497 urtean egin zen.
Prionurus laticlavius
Prionurus laticlavius Prionurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Acanthuridae familian.
Beauregard parrokia (Louisiana)
Beauregard parrokia (Beauregard Parish) Louisianako parrokia bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua DeRidder da. 2010eko zentsuaren arabera 35,654 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Beauregard parrokiak 30,195 kilometro koadro ditu. Horietatik 22 ura dira. Beste 29,975 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 11,81 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 35,654 pertsonetatik 29,733 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,003 dira. 4,597 beltzak edo afroamerikarrak. 326 amerikar natiboak ziren eta 16 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 217 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 41 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 724 pertsonek kokatzen zuten.
St Thomas (Swansea)
, Galesko Swansea hiriko komunitate bat da.
Tafalla
Tafalla Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 39,7 kilometrora. Altuera 325 eta 656 metro artekoa da, eta 98,29 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Tafalla hiri estrategikoa da oso antzinatik, baina Euskal Herriko beste hiri garrantzitsu batzuetan ez bezala, Erriberrik batzuetan eklipsatu egin du. Izan ere, Erriberri da merindadeko hiriburua, eta ez Tafalla, nahiz eta nagusia izan. Nolanahi ere, muino baten inguruan egoteak, Zidakosetik Orbaibarrerako sarrera kontrolatuz, Iruñeko Erresumako kristauen eta musulmanen arteko zenbait gudu ekarri zizkion. Iruñerrira eta Euskal Herri menditsura joateko nahitaezko pasabidea, gaur egun hiri komertziala da, inguruko herrien buru. Tafalla Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.
Erdialdea eskualdeko hiriburua da. Bertako biztanleak tafallarrak dira.
Izena
Tafalla toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Erromatarren garaian Tubala izan zuen izena. Toponimoaren jatorriaz hainbat hipotesi izan arren, ziur asko arabierazkoa (الطفيلة, Al-Tafaylla) da, "laboreak hasten direnean" esan nahi duena.
José María Jimeno Juríok Iberiar Penintsulako hainbat eskualdetako atahulla edo atafulla toponimoekin lotura zuela esan zuen, baita Kataluniako Altafulla eta Taüll, Asturiasko Tavalles, Andaluziako Tahullas, baita Sahara Mendebaldeko Tarfaya ere toponimoekin ere. Joan Corominesek honelako etimologia proposatu zuen: tahwila (XIII. mendeko idazle batek ager hitzaren baliokidea zela esan zuen) eta tahwîl ('aldaketa').
1979ko Euskal Herriko udalen izendegian, Euskaltzaindiak Tafaila forma proposatzen zuen, 1990ean atzera egin eta Tafalla aukeratu zuen arren.
Armarria
Tafallako armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Tafallako banderak Tafallako armarri dauka hondo zuri baten gainean, Borgoinako gurutze gorri batekin, eta armarria erdian.
Goiburua
Tafallako goiburua "Zurekin bai ikustekorik" ("Mucho que ver contigo") da. Lelo modernoa da, turismo arlokoa, hiria sustatzeko, hiriaren bitxitasunari erreferentzia egiten diona.
Geografia
Tafalla Zidakos ibaiaren ibarrean dago, Orbaibarreko sarrera baino pixka bat geroago. Tafallaldeko zein Erdialdeko erdialdean dago. Orbaibarreko eremu erdi-menditsuaren eta Nafarroako Erriberako nekazaritza-eremuaren hasieraren arteko pasabidea da, Gerinda eta Uxueko mendilerroen artekoa ekialdean.
Ingurune naturala eta kokapena
Tafalla hiria Nafarroako Erialdeko erdialdean dago kokatuta. Izan ere, hegoalde mediterraneoak (erromatarren Ager Vasconum) eta iparralde menditarrak (Saltus Vasconum) bat egiten dute bertan. Gainera, hiri-kaskoan gurutzatzen dira Nafarroa Garaiko bi errepide garrantzitsu: Iruñea eta Tutera lotzen dituen iparralde-hegoaldeko ardatza alde batetik, eta ekialde-mendebaldekoa, Zangoza eta Lizarra lotzen dituena, beste aldetik.
Iruñearekiko lotura N-121 errepidea eta AP-15 autobidea hartuta lortzen da eta autobide hauek Tutera, Zaragoza eta Madrilera ere eramaten dute. Burdinbidea ere badauka (Renfe), Iruñea, Castejón, Tutera, Bartzelona, Vigo eta Madrilera joateko.
Klima eta landaredia
Tafallako klima mediterraneoa eta azpimediterraneoaren arteko mugan dago. Klima kontinentalaren ezaugarriak ere baditu, neguak nahiko hotzak eta uda garaiko lehorteak direla eta. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa da, eta prezipitazioak 450 eta 600mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira.
Bertoko landaredia Nafarroa Garaiaren iparraldeko atlantikoaren eta hegoaldeko mediterraneoaren iragatekoa da. Udalerrian zeuden baso gehienak galdu dira. Monte Plano aldean baso autoktonoak bizirik dirau, batez ere artez eta zenbait erkametzez osaturik. Eremu malkartsuak, nekazal erabilera ez dutenak, ipuruz, elorri-triskaz eta artez beterik daude.
Sastraka mediterraneoa ere badago: erromero, salbia, izpiliku, ezkai edo astakamamila. Beste leku batzuetako landaredia lurzoruaren araberakoa da: igeltsua nagusia denean, gipsofiloa; lurzoru gazietan, milazka; edo buztin-lurrean, espartzua. Zidakos ibaiaren ertzean, Beracha, La Sarda, Carravieja edo Valmediano izeneko lekuetan, arte eta birlandaturiko Alepo pinuen azalera txikia gorde da.
Estazio meteorologikoa
Tafallan dagoen, itsasoaren mailatik 430 metrora, Nafarroako Gobernuak 1992n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historiaurrea
Tutera eta Tafalla, Portugaleko Setubalekin batera, duela mende askotatik agertzen dira iberiar kroniketan, baita teoria horien oinarriak ezarri zituzten idazleetan ere, Noeren biloba Tubal patriarkak sortutako kolonia gisa, Uholde Handiaren ondoren. Pedro de Medina kosmografoak, 1493 inguruan, iberiaren jatorri tubalikoaren froga gisa, hiru toponimoak aipatzen ditu, Flavio Joseforen testu batean oinarrituta. Flavio Josefok, I. mendeko kronikagileak, Tubal aipatzen du iberiarren aita gisa, eta Errodrigo Semenoitz Arradakoaren beste batean (XIII. mendea) patriarka eta Pirinioetan kokatutako jendea kokatzen ditu. XVI. mendeko Beuter kronikariakproba horien berri ematen du eta nafarrak kantauriarrekin identifikatzen ditu, eta euskara Iberiako lehen hizkuntza bezala, gero latinak ia hustu zuena. Hasiera mitiko horien oroigarri, Tafallak Tubal izena jarri zion bere armarriari.
Oulu (Wisconsin)
Oulu Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Bayfield konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Tafalla
Historiaurrea
Bestalde, 1998an egindako ikerketa batean Kalkolito garaiko- duela 4500 eta 3700 urte artean- aldi baterako kokalekuak zeudela adierazi zuen. Burdin Aroan jada kokaleku iraunkorrak zeuden. Eskualden zeuden zortzi kokalekutik nagusienak Valmediano oppiduma eta erromatarren garai arte ailegatu zen Romerales ziren. Erromatarren garairako proposamen bat dago, inskripzio galdu batean oinarritua, Ptolomeoren koordenatuetan eta hurbileko galtzada erromatarrean, bere izen erromatarra Curnonion izan zitekeenaren gainean. Garai hauan Zidakosetik hurbil 15 kokaleku inguru zeuden, El Busquil, La Pedrera, La Recueja, Los Cascajos edo El Escal izeneko lekuetan. La Loberan Thurscando izena grabaturik zuen hilarria topatu zuten, egun herriko kultura-etxean dagoena.
Erdi Aroa
XI. mendeko dokumenturen batean, Altaffaylla, bere izenaren aldaera grafiko batek populazioaren jatorri arabiar posible bat iradoki zien aditu batzuei. Eliza goiko mugako agintari musulmanek altxatutako gotorleku batetik jaio zen, gaur egungo Santa Luzia muinotik VIII. eta IX. mendeetan Iruñeko lurralde kristauaren sarbideak gertutik zaintzeko. Toponimia oinarri hartuta, oraintsuko teoria batek antzinako kolonia militar berantiar batekin lotzen du lekua. Akitaniako hainbat tokitan bezala, han ere taifal talde bat egongo zen, hegoaldeko Errusiako estepetako zaldizko sarmaziarren antzekoak. Erromatar Inperioaren zerbitzura zeuden nekazari gerlarien finkapena izango zen IV. mendean, edo, alanoak bezala, Hispanian banaloekin eta sueboekin mendebaldeko Pirinioetan barrena 409. urtean sartu ziren herrien zurrunbilotik ateratako banda txiki bat.
Gauza jakina da, ordea, 924ko uztailaren 14an Abd ar-Rahman III.aren tropak, Nafarroan aurrera egiten ari zirela, Antso I.a Gartzeitzen aurkako zigorrekin, Ebroko muga musulmanentzat arriskutsua zelako eta aurreko urtean Errioxa birkonkistatu zutelako, Tafallatik igarotzen direla, mugako plaza militar garrantzitsua, eta bertako gaztelua suntsitu egiten dutela. Kronikak dioenez, "musulmanek dena arpilatu zuten eta metodikoki suntsitu zituzten mota guztietako etxe eta eraikuntza guztiak". Tropek ez zuten erresistentziarik aurkitu, eta kanpaina Zarrakaztelutik Irunberrirantz joan zen.
Volvic
Biztanleria
2007an Volvic udalerrian erroldatutako biztanleak 4.606 ziren. Familiak 1.708 ziren, horien artean 409 pertsona bakarrekoak ziren (188 bakarrik bizi ziren gizonak eta 221 bakarrik bizi ziren emakumeak), 529 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 654 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 116 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Tafalla
Erdi Aroa
Antzeko gertakariak gertatu ziren 937an. Gero, 1040n Gartzia IV.a Santxitzek Estefania Foixkoa erreginari emandako hiribilduen konstelazioan agertzen da. 1043. urtean Ramiro I.a Aragoikoak bere anaiorde Gartzia IV.a Santxitzeri Nafarroako Erresuma kendu nahi izan zionean, Zaragozako, Huescako eta Tuterako errege-erreginak kanpatu zituen bere aliatuekin Tafallan, behin betiko bileraren zain, Ramirorentzat porrot handia izan zena, eta erresuma euskaldunaren independentzia berretsi zain. Hau Tafallako gudua zen.
1172an Alexandro III.ak Iratxeko monasterioa eta bere abade Bibiao bere babespean hartzen ditu eta bere monjeen prerrogatibak eta jabetzak berresten ditu, horien artean Tafallak bere ondasun guztiak aipatzen dituelarik. 1175ean Iratxeko abadeak Iruñeko gotzainari Tafallako San Pedro eliza Arbeitzako eta Zubielkiko elizengatik aldatzen dio; gotzainak, gainera, Biloriako eliza ematen dio monasterioari.
Ordurako monarkiaren barruti edo edukitza baten erdigunea zen. Ariol Santxitz (1040), Antso Fortunioitz (1047), Semeno Azearitz (1055), Lope Gartzeitz (1076), Antso Antzeitz (1093), Eneko Fortunioitz (1117), Lope Enekoitz (1135) eta Semeno Azearitz (1143) kargu izan zen. Diploma batek, zalantzarik gabe akastuna, Antso V.a Ramiritz erregeari, bere zerbitzuen sari gisa, inozotzat eta zerbitzugintzarik gabekotzat (toto in toto inienuatoak) jo zituen foru baten bidez, populatzaileen gizarte-goratze goiztiarra egozten dio. Fidagarriagoak dira Antso VI.a Jakitunaren foruko klausulak, 1157n. Tibalt II.ak, 1256ko otsailaren 6an berretsi eta erromantzez berrikusi ondoren, errege jaurerriko hiribildu hartako nekazariak ditu hartzaile, bere mugapeko kortserak mugatzen ditu, zenbait kasu prozesal eta zigor ebazten ditu eta Arga eta Aragoi ibaien artean belarrak doan aprobetxatzeko baimena ematen du. Antso VII.a Azkarrak, bere aldetik, 1206ko martxoan eguneratu zuen nekazarien eta artzainen talde garrantzitsu haren urteko bularra: 400 kahitze gari, beste hainbeste garagar eta 600 sause 400 ahari; gainera, Tafallako gaztelua kontserbatzeko eta bertan errege-lursailak gordetzeko lanetarako ere eman behar zuten. Tibalt I.ak nekazaritzako azken prestazio horiek urteko 1400 soldatako errolda bihurtu zituen 1245eko apirilaren 18an, errentamendu gisa. Jaun-eskubide horien zenbatekoak garapen demografiko nabarmena erakusten du. Andre Maria elizaren jatorrizko gunearen ondoan, XII. mendean, zabalgune bat zegoen, Antso VII.a Azkarraren foruan hiribildu berri gisa aipatua eta, antza denez, San Pedro elizarekin identifika zitekeena. Errege horrek Zuntzerra ondoren izeneko jauregia edo jauregia zuen, San Nikolas kaperaren ondoan, urte haietan Oriz, Baztan, Lehet eta Subizako leinu ospetsuetako kideen omenez izandako gazteluaren oinean. Tibalt I.aren erregealditik Tuterako merindadean kokatuta, hiribilduak, zalantzarik gabe, XIX. mendera arte lortu zuen bere populaziorik hoberena. 1330ean 824 familia-buru zituen, eta horietako 70 egoera ekonomiko apaleko pejugalero gisa katalogatuta zeuden. Bere kezka komunak, dirudienez, Zidakoseko uren aprobetxamenduan oinarritzen ziren, bi harrapakinek arautuak, Joan Almorabidena eta errotarena, gehi artean Koroak kontserbatzen zituen lurren mesederako zen film bat. Ureztatzeei buruzko auziak zeuden, Erriberrirekin, adibidez, 1308an. Kaparrotsuri zegozkion txandak erosteko aukera aprobetxatu zen 1325ean. Gainerakoan, ez ziren arraroak errege ofizial batzuen gehiegikeriak, batez ere espezietan egindako petxen likidazioan eta prestazio pertsonalen eskakizunean; haien aurka arrakastaz egin zen protesta Luis I.a Nafarroakoaren 1307n, Alfontso Errobraikoa gobernadorearen (1316) eta Karlos I.a Nafarroakoaren (1325) aurrean. Era berean, hiriak bere ordenantzak adosten zituen, 1309an bezala, miesak, fruitu-haitzak, larreak, egurra eta eraikuntzako materialak zuzen ustiatzeko, haragien kalitatea, osasungarritasuna eta auzo-ordena bermatzeko, baita plañideren hileta-aieneetan ere.
Volvic
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Tafalla
Erdi Aroa
1348ko izurri beltz handiak bizilagunak bosten batera murriztu zituen, inguruko Artaxoa, Erriberri eta Larraga hiribilduek baino gorabehera handiagoa. 1366an, 20 etxe kapare eta 130 laborari baino ez ziren geratzen; haien artean artisau batzuk zeuden, hala nola harakin bat, jostun bat, zapatari bat, errementari bat, arkulari bat eta zenbait karraskari, gehi notario bat. Eta gutxiengo juduak hamar familia biltzen zituen, zeinen maileguengatik kitatu baitziren erregeen eskribautza-tasak. Izurriteen, eskulan eskasiaren eta nekeziaren zurrunbiloari gerra zibilaren presak eta triskantzak gehitu zitzaizkion mende bat geroago. Krisi ekonomikoaren ondorio batzuk arintzeko, Karlos II.ak La Sarda, El Saso eta Candaraiz luberritzea baimendu zuen 1367n. Txapitelaren eskubideak ezabatzean, haren ondorengoak aleak libreki merkaturatzea ahalbidetu zuen 1387n; 1418n Karlos III.ak berak San Sebastian baino bi data lehenagotik bost egunez azoka bat egiteko ahalmena eman zion hiriari, aurrerago bederatzira luzatuko zirenak. Hala ere, karga komun finkoak zuzendu beharra zegoen, bere garaian populazio ugariago eta oparoagoarentzat kalkulatuak; kuartelen araberako zerga aldakorra ere 1425ean 100 suren kopuru konbentzionalaren gainean tasatu behar izan zen, 180koaren ordez.
Lakarrako eta Asiaingo jauna, Remiru Antsoitz, Tafallako gazteluan giltzapetu zuten, bera eta Filhot Agramontekoaren artean egin ez zen dueluaren ondoren. Sei hilabetez preso egon ondoren, esku kolpe bat eman eta gazteluaren ardura hartu zuen. Gertaeraren berri izan zutenean, Tafallako jendeak armak hartu eta setioaren hirugarren egunean erori zen gaztelua setiatu zuten. Lakarrako jaunari heriotza-zigorra eta burua moztu zioten herriko plazan, 1379ko urtarrilean. Ertaroar beste gertaera aipagarri bat Iruñeko apezpiku Nikolas Etxabarri izan zen. 1468ko azaroaren 23an hil zuten Tafallatik gertu, San Frantziskotik San Sebastian elizarako bidean, Arnaldo Garroze, Peritz Katxo, Argaiz eta beste batzuek bultzatuta eta Piarres Azkoien jaunaren aurrean. Hilketaren lekuan dagoen harrizko gurutze batek gertaera gogoratzen du.
Volvic
Etxebizitza
2007an 1.956 etxebizitza zeuden, 1.742 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 54 bigarren erresidentzia ziren eta 161 hutsik zeuden. 1.774 etxeak ziren eta 180 apartamentuak ziren. 1.742 etxebizitza nagusietatik 1.326 bere jabearen bizilekua ziren, 361 alokairuan okupaturik zeuden eta 55 doan lagata zeuden; 9 etxek gela bat zuten, 75 etxek bi zituzten, 303 etxek hiru zituzten, 510 etxek lau zituzten eta 844 etxek bost zituzten. 1.292 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 642 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 969 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Tylomys
Tylomys Cricetidae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.
Volvic
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Tafalla
Erdi Aroa
1473an, Zuria II.a Nafarroakoa erreginak, Tafallak aurretik emandako bederatzi azoka-egun zituela aipatuz (egun horiek San Sebastian egun baino bi egun lehenago hasi behar ziren), agintzen zuen frankoa izan zedila, aljina, lezta eta beste edozein eskubideren ezarpen orotatik betiko; hilero bi merkatu egotea ere onartu zuen, hau da, lehen asteartea eta azkena, eskubide orotako frankoak, azoka bezala; eta azoka eta merkatuetan parte hartzen zuten guztiek, egun horretatik hasita, merkatuetan, merkatuetan izan ezik. Esaten zuen eskerrak ematen zizkiola herriaren zerbitzu onengatik eta Joan II.ari 3000 florin eman zizkiolako.
Volvic
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.049 ziren, horien artean 2.195 aktiboak ziren eta 854 inaktiboak ziren. 2.195 pertsona aktiboetatik 1.972 lanean zeuden (1.075 gizon eta 897 emakume) eta 222 langabezian zeuden (99 gizon eta 123 emakume). 854 pertsona inaktiboetatik 293 erretiraturik zeuden, 288 ikasten zeuden eta 273 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Tafalla
Aro Modernoa
XVI. mendean zehar, Nafarroako Gorteak Tafallan bildu ziren 1531n eta 1536an. Lehenengo deialdian auzi prozesal garrantzitsuak ebatzi ziren; 1536koan, Gorteak osatzen zituzten hiru estatuen nagusitasunei buruzko gaiak, baita erresumako apezpiku naturalak eta kanpotarrak ez zirenak izendatzeari buruzkoak ere.
1560. urtean Tafalla eta Erriberri jurisdikzioari buruzko auzi batean hasi ziren. Tafallak bazuen justizia bat, 1479an Joanes III.a eta Katalina I.a Nafarroako legezko erregeen pribilegioz sortua, ordenaren aldaketak saihesteaz arduratzen zena eta hiribilduan sartzen ziren merkantzia guztien gaineko zerga bat kobratzen zuena. Baina Erriberriko merinozko tenientea, Zegama delako bat, Tafallan agertu zen, eskubide haiek beretzat eskatuz. Auzitegiak 1567ko martxoan eman zuen epaia, Erriberriko merinoari Tafallan bere funtzioak betetzea debekatuz eta autoritate-ikurra den makilarekin sartzea debekatuz, "ogibidea eta hari lotutako autoak salbuesteko bide ez balitz".
Volvic
Diru sarrerak
2009an Volvic udalerrian 1.772 unitate fiskal zeuden, 4.433,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.145 euro zen.
Tafalla
Aro Modernoa
1586an idatzi zen Tafallak bere artxiboan dituen pribilegioen eta gainerako paperen lehen Inbentarioa, gaur egunera iritsi ez dena, 1628 eta 1729an egindako ondorengo inbentarioengatik eta 1897an egindako aurkibideagatik izan ezik. 1985ean, Gida eta Inbentario oso bat egin zen, eta 1986an katalogazio bat. Bestalde, 1582an, abeltzainen eta nekazarien arteko akordio bat egin zen, eta lehenengo artzainen eta nekazarien artean sortu zen. 1595ean ospitale bat zuen. Otsaileko azokan gaztelarrek, aragoiarrek eta valentziarrek parte hartzen zuten, eta oihalak, lehen, zolak, mando-azienda eta espeziak eramaten zituzten. Gainera, astearteroko azokak jarraitzen zuen, 1473an ezarria. Bere klimaren osasungarritasunaren ondorioz, behin baino gehiagotan, Iruñean epidemiak zeudenean, erresumako auzitegiak bertara lekualdatu ziren.
Tafallak 1636an lortu zuen pribilegioa eta hiri titulua, Nafarroako Gorteetan esertzeko eskubidearekin. Gorteetan, Iruñeko, Lizarrako, Tuterako, Zangozako, Erriberriko, Agoizko, Bianako, Eloko, Aguilarko, Kasedako, Uharteko, Atarrabiako, Mendigorriko, Torralbako, Lesakako, Corellako, Zuñigako eta Lakuntzako diputatuak esertzen ziren, eta baita elizako ordezkariak ere. Batzuetan, Gorteek beren eserlekua ukatu zieten abade eta apezpiku batzuei, atzerritarrak (Nafarroatik kanpo) zirelako; hala gertatu zen Iratxeko abadearekin 1546an, non ez zuten onartu, Filipe II.a espainiar erregearen nahia gorabehera.
Volvic
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 144 komertzioetatik, 7 erauzte enpresak ziren, 5 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 33 eraikuntza enpresak ziren, 16 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 13 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 11 zerbitzu enpresak ziren, 18 administrazio publikoko enpresak ziren eta 17 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Tafalla
Aro Modernoa
1687an, oti izurrite batek Nafarroa suntsitu zuen, eta Tafallari ere eragin zion. Erregu handiak egin ziren Erresuma osoan, baina hurrengo urteetako udetan areagotu egin zen gaitza. 1695ean izurritea Iruñeko ateetaraino iritsi zen, eta zalantza sortu zen benetan otiak edo matxinsaltoak ote ziren. Naturalistarik ezean, gaian hiru nekazari tafallar izendatu zituzten peritu, eta benetako otiak zirela ziurtatu zuten.
Volvic
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 46 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 2 funerariak, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 autoeskola, 8 igeltseroak, 4 margolariak, 2 zurginak, 7 iturginak, 4 argiketariak, 4 ile apaindegiak, 6 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
Tafalla
Aro Modernoa
Tafallak, Lizarra, Erriberri, Tutera, Biana eta Cascanterekin batera, Erresumako Gorteetara memoriala aurkeztu zuen 1688an, Nafarroan olioa inportatzea debekatzeko arauak hartzeko arrazoiak azalduz. Argudiatzen zuten olioa zela beren diru-iturri nagusietako bat, eta haien ekoizpenak erresuma osoa hornitzen zuela, baita esportaziorako zati handi bat soberan zegoela ere. Bestalde, Mendialdeko herriak inportazio askearen aldekoak ziren, merkeagoa baitzen eta Nafarroako beste produktu batzuen trukea bultzatzen baitzuen. Azkenean, ezetsi egin zen aipatutako hirien eskaera.
Tafallako Ardoaren Batzarra Tafallako Udal erakunde bat izan zen, eta haren aurrekariak Nafarroako Errege Kontseiluaren xedapen "protekzionistetan" daude, XVI. mendearen erdialdetik, kanpoko ardoa Tafallan sartzea debekatzen zutenak. Bere kokapen estrategikoagatik, "mandazain eta trajezainen" igarobide egiten baitzuten, xedapen horiek behin eta berriz urratu ziren. Kontseiluak antzinako "kapitululak" berresteari uko egin zionez (lehen aipatutako xedapenak), Udalak ordenantza berri batzuk idatzi zituen, eta 1729an aurkeztu zizkion Errege Kontseiluari, eta horrek, aldaketa batzuekin, proiektua onartu zuen. Batzarraren ordenantzak Tafallatik kanpoko ardoa sartzeko debekuan kondenatzen ziren. Batzordea, xedapenak betetzeaz arduratzen dena, astero bilduko da, eta zaintzaileak eta gordailuzain bat izendatuko dira, urtero kontuak emateko. Kontseiluak auzotar uzta biltzaile guztiak Batzarreko kide izatera behartuko ditu, eta ez bakarrik 100 oinezko baino gehiagoko mahastiak dituztenak. Batzordearen jarduera mende amaieran bertan behera geratu zen, eskumenei buruzko hainbat auziz zipriztinduta, 1834an iraungi zen arte.
Volvic
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 1 liburu denda zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 lore-denda zen.
Tafalla
Aro Modernoa
XVIII. mendearen amaieran, uztak garia, garagarra, oloa, ardoa, olioa, frutak eta barazkiak izaten ziren batez ere, eta, gainera, ardi-azienda, txabola, mandarra eta behi-azienda zegoen, ordena garrantzitsu horretan.
Volvic
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Volvic udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 472 hektarea erabiltzen.
Tafalla
Aro Garaikidea
Iberiar Penintsulako gerran, harresiek eta Iruñetik hurbil egoteak plaza garrantzitsu bihurtu zuten, eta frantziarrek berehala okupatu zuten 1808an, eta 1809an gotortu. 1808an Tafallatik Erriberarantz zihoan destakamendu frantziar batek San Sebastiango geruza baliotsua lapurtu zuen. Aipatutako urteko maiatzaren 2an Tafallako Udalak Nafarroako Foru Aldundiari jakinarazi zion albistea. Aldundiak hurrengo egunean erantzun zuen, Tafallako agintariei dagokion sumarioa osatzeko baimena emanez. Frantziako destakamenduko buruarengana jo ondoren, kapa preziatua itzultzea lortu zen, tafallarren poz handiz. 1809ko urriaren hasieran, gerrillari talde bat, Xabier Minaren agindupean, soldadu frantziar talde baten atzetik iritsi zen Tafalla ingurura, non frantziarrak babestu ziren. Mina Irunberrirantz abiatu zen.
Volvic
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an haur-eskola 1 eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Volvic udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 517 ikaslekin.
Tafalla
Aro Garaikidea
1936ko gerrako errepresioaren ondorioz, herri horretako 35 pertsona hil zituzten: Emilio Arregui Irisarri, Aquilino Ancín Indart, Jerónimo Balda Remón, Isaac Calleja Marcilla, Pablo Cruz, Esteban Eseberri, Antonio Ezcurra Ortigala, Juan Forcen Delmás, Julio García, Saturio García Zatiegui, Santos Gastón Oliva, X/X Fdart Herranz, Juan Mariano Ramírez que Angel Menchaga Vivanco, Nicasio Millan Andreu, Damián Ojer Hermoso, Esteban Orzanco Oscaliz, Lino Pascual, Ladislao Pérez Jaso, Esteban Pérez Alegría, Félix Pérez Alvarez, Juan Salas, Julio Sánchez Jiménez, Julio Serrano Miro, Cipriano Sola Oscariz, Fabián Valencia Lerga, Plácido Zala Losarcos, Antonio Zapatero Igea eta Julio Sánchez.
Demografia
biztanle zituen Tafallak.
Tafallan 1842 eta 1970 urteen arteko estatistika demografikoak
Ekonomia
Tafallan bi jarduera ekonomiko nagusi daude: komertziala eta industriala.
Merkataritza-eremua Frantzisko Nafarroakoa plazak, estilo neoklasikokoak, eta plazarekiko paraleloan dauden bi ardatzek, Kale Nagusiak eta plaza dagoen errepidearen zeharbideak osatzen dute, zeharkako bi kalez lotuta. Hona hemen udaletxea, finantza- eta kudeaketa-zerbitzuak (hamahiru banketxe barne), aholkularitzak, profesionalen bulegoak eta aseguruak. Merkataritza-sektorea oraindik ere hirigunean dago (Lauizkina eta Kale Nagusia), ehungintzari eta larrugintzari dagokienez, eta, jakina, erdialdean dituen forma modernoei dagokienez (boutiqueak, oinetakoak, haurrentzako jantzigintza); dekorazioa eta etxerako gaiak batez ere sarbideetan daude. Gainerako denda espezializatuak ere (kirolak, erlojuak, bitxi-dendak, bazarrak eta opariak) erdigunean daude. Automobilaren garraio-, salmenta- eta konponketa-zerbitzuei dagokienez, hasiera batean tren geltokiaren inguruan finkatu baziren ere, herritarren motorizazio progresiboarekin, errepide bidezko hiri-sarbideei dagozkien lokalizazio-jarraibideak jarraitu dituzte. Zerbitzu ofizialei eta hezkuntza- edo osasun-zerbitzuei dagokienez, periferian daude, horietako batzuk deszentralizazioaren ondorioz. Azkenik, otsaileko azokak, iraganean hain paper handia izan zuenak, 1950eko hamarkadatik aurrera gainbehera bati ekin zion, eta horren zati bat libratu egin da, ganaduari makinen eta loreen erakusketa gehituz.
Industriari dagokionez, Tafallak artisau-tradizioa du, eskualdeko hiriburutzarekin zerikusia duena (tailerrak, nekazaritza-makineria, zura, papera eta arte grafikoak, elikadura). Tradizio horretan, 1920ko hamarkadan tamaina modernoko industria bat txertatu zen (Armendariz oinetakoak, zurezko txapak). 1960ko hamarkadan, Nafarroa izan zen industria sortzeko prozesuaren gune garrantzitsuenetako bat bihurtu zen hiria. 1966an Iruñea-Zaragoza errepidean eraikitako industrialdearen babeslekura jauzi egin zuen elikadura-industria berritik (bi solairu 1964an) metalurgiara, nahiz eta emaitza askotarikoak izan; izan ere, hasiera batean instalatutako industrietatik 1980ko hamarkadan lantegi txiki batek baino ez zuen iraun (Inoxibel). 1970ean Gipuzkoako altzairu galdaketa enpresak (Luzuriaga, Pasaia eta Errenterian lantegiak dituena) Tafalla eta Erriberri arteko Zaragozarako errepidearen ezkerraldean jarri zuen Tafalla immigrazio eta langile gune bihurtu zuen; guztira 1200 langile izatera iritsi zen enpresa. Hiriak ere 1960tik aurrera bizi izan zuen krisia, buru gisa. Horren arrazoia Iruñetik gertu egotea izan zen, bere eragin-eremuaren zati handi baten despopulatze-prozesua; eta industria-krisia. Hori dela eta, Nafarroa Garaiko eskualdeburu sentikorrena da, azken urteotan biztanleria-bizitasuna galdu delako. Gaur egun, industrialdean dauden enpresen artean Fagor eta Berlys daude.
Bestalde, Gerindako mendilerroan "Peña Blanca I" eta "Peña Blanca II" izeneko parke eolikoak daude, Leotz eta Tafalla arteko mugan. Ezarritako potentzia, hiruren artean, 64,26 megawattekoa da.
Politika
Tafallako udaletxea Frantzisko Nafarroakoa plazan dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta hamar zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da, Euskal Herria Bilduko hautagai gisa aurkeztu zena.
Udal hauteskundeak
Aurretik Nafar Herriaren Batasuna alderdiko Cristina Soto Pernaut izan zen alkate, 2007ko udal hauteskundeetan lortutako emaitzen ondoren. Urte horretan Udaleko hamazazpi zinegotzietatik zazpi lortu zituen UPNk. Baliogabeko botoak 51 izan ziren (emandako guztien %0,81) eta 116 boto zuri izan ziren (botoen %1,86). Abstentzioa %27,89koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeetan ere UPNk (7 zinegotzi) irabazi zuen baina Bilduk (6) estreinaldi indartsua egin zuen; Arturo Goldaratzena koalizioaren hautagaiaren inguruan, hiriko abertzale eta euskaltzale progresista guztiak batzeko saiakera egin zen, eta lehen momentuan Nafarroa Bairen atxikimendua ere izango zuela ematen zuen. Azken unean, herrialdeko zuzendaritzak bultzatuta, NaBai 2011k zerrenda aurkeztu zuen; zinegotzirik ez zuen lortu, Izquierda-Ezkerrak eta Nafarroako Alderdi Popularrak bezala. Ordezkaritza erdietsi zuten beste zerrendak Nafarroako Alderdi Sozialista (3) eta jatorria Nafarroako Ezker Batuan banaketa batean duen Tafallaren Aldeko Ekimena taldea izan ziren. Bilduk UPNri aurre egingo zion beste indar batzuen arteko akordioa bultzatu zuen baina ez zen halakorik gauzatu.
2015eko udal hauteskundeetan Euskal Herria Bildu koalizioak eskuratu zituen boto eta zinegotzi gehien, bigarren izan zen UPNren zinegotzi kopurua bikoiztuz. Alkatea hautatzeko saioan, Arturo Goldaratzena aukeratu zuten alkate Euskal Herria Bilduren 8 zinegotzien botoekin. Gainerako 9 zinegotziek zuri bozkatu zuten.
2019ko udal hauteskundeetarako, zerrenda bozkatuena ez izan arren, Euskal Herria Bilduk alkatetza berritzea lortu zuen.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea Alde Zaharran dago.
Udaletxea Tafallako Frantzisko Nafarroakoa plazan dagoen harrizko eraikina da. Plaza hau 1860. urtean eraiki zen, herriko zabalgune berriarekin batera. Beheko solairuan arkuz osatutako egitura bat dauka. Udalaren antzinako egoitza Tafallako alde zaharrean egon zen.
Egungo banaketa
Tafallako Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jesus Maria Arrizubieta Astiz da, Euskal Herria Bildu zerrendakoa. Zinegotziak 5 daude:
Alkateak
Hauek izan dira Tafallako azken alkateak:
Autobusa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta  lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi. Hiriak autobus geltoki bat du Pesquera kalean, distantzia ertain eta luzeko ibilbideak zentralizatzen dituena. Distantzia laburreko ibilbideak Errekoletak kalean gelditzen dira. Gainera, ibilbidean zehar, Errekoletak kalean eta Nafarroa Beherea etorbidean geltokiak daude.
Gainera, Condaren Iruñea eta Lodosa bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko zerbitzu bakarra izaten da norabide bakoitzean.
Trena
Hiriak tren geltoki bat du, distantzia luze eta ertainekoa. Honako hauek dira:
Hirigintza
Tafallako eredua Iberiar Penintsulako iparraldeko hirigintza eredu orokorraren sintesia da. Hiri historikoak gune primitibo bat eta Erdi Aroko hedapen bat ditu, defentsarako kokaleku batean kokatua; horiei ekarpen errenazentista eta barrokoak gehitzen zaizkie, trenbide-geltokiari jarritako XIX. mende amaierako zabalgune ñimiño bat, eta lehen nekazaritza-iraultzaren berezko etxebizitza unifamiliarretako auzoak, bai eta zenbait auzo periferiko ere, dentsitate eta eraikigarritasun handikoak, edo, bestela, itxura txikiko hiri-hirukiak edo afonomizeak dituztenak. Hiri historikoak ordezkapen morfologiko, zahartze formal eta demografiko eta merkataritza-kanporatze prozesu berberak jasan ditu, irisgarritasun zaileko kaskoak jasan dituztenak. Hirigunearen goiko aldean, Santa Luzia muinoaren eta Kale Nagusiaren artean, nekazaritzari lotutako morfologia eta funtzioa mantentzen dira. Gainerako ehuna, mende hasieran eraikitako nekazaritza-funtzioko auzo batean izan ezik, formalki eta funtzionalki lotuta dago gaur egun hiriaren oinarri ekonomikoa diren bi jarduerekin: bata, merkataritzaren eta zerbitzuen arlokoa, eta, bestea, industrializazioari lotutako modernoa
Euskara
XVII. mendearen amaieran (1693) euskara hitz egiten zen, Bernardino d'Arezzok dokumentatu zuen bezala: "Da Tafalla in qua comincia il linguaggio Biscaglino, che é difficile d'intendersi per esser diverso dallo Spagnolo. in modo que tra di loro en menos s'intendono, non essere stata corrotta né da Rontani ne da'Mori, il quali giá mai .s'im Biscaglini che la loro lingue sia la vera lingua Spanola antica, per non essere stata corrotta né dá Romani n'e da' Mori, il quali giá mai .s'impadronirono di questi luoghi: e perció dicono que il loro siasi conservato nella sua puritá il vero linguaggio Spagnolo..." ("Tafallakoa, non bizkaiera hasten den, ulertzen zaila dena, espainiera ez bezalakoa delako, beraz, ez da ezer ulertzen haien artean, eta ez dago bi hizkuntza horien arteko hitzen antzekotasunik. Bizkaitarrak harrotu egiten dira beren hizkuntza Espainiako antzinako hizkuntza izateaz, erromatarrek eta mairuek usteldu ez zutelako, inoiz ez baitziren leku horietaz jabetu; eta horregatik diote beren hizkuntza purutasunean gorde dela").
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Tafalla atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Tafalla eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 5,66k zekien euskaraz, 2010ean % 5,66k eta 2018n % 8,60k.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Zangoza) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez, beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Hala ere, 2017ko ekainean aurrera atera zen mozioa Nafarroako Parlamentuan eta eremu mistoan sartu zen Tafalla azkenean, beste 43 udalerrirekin batera.
Aipatzekoa da azkenik 1986, 1997 eta 2011an herrian 3 aldiz antolatu dutela Nafarroa Oinez ekimena, bertako ikastolaren aldekoa.
Elkarteak
Hauek dira hiriko kultur elkarteak:
Musika
Hauek dira hiriko musika-taldeak:
Herri senidetuak
Tafalla ondorengo herriekin senidetuta dago:
Oharrak
<references group="lower-alpha" />