cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carinhan de Bordèu
Biztanleria
2007an Carignan-de-Bordeaux udalerrian erroldatutako biztanleak 3.376 ziren. Familiak 1.200 ziren, horien artean 204 pertsona bakarrekoak ziren (92 bakarrik bizi ziren gizonak eta 112 bakarrik bizi ziren emakumeak), 408 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 480 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 108 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.284 etxebizitza zeuden, 1.229 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 41 hutsik zeuden. 1.248 etxeak ziren eta 33 apartamentuak ziren. 1.229 etxebizitza nagusietatik 1.002 bere jabearen bizilekua ziren, 194 alokairuan okupaturik zeuden eta 33 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 30 etxek bi zituzten, 82 etxek hiru zituzten, 339 etxek lau zituzten eta 772 etxek bost zituzten. 1.082 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 442 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 727 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.161 ziren, horien artean 1.515 aktiboak ziren eta 646 inaktiboak ziren. 1.515 pertsona aktiboetatik 1.410 lanean zeuden (724 gizon eta 686 emakume) eta 105 langabezian zeuden (45 gizon eta 60 emakume). 646 pertsona inaktiboetatik 225 erretiraturik zeuden, 245 ikasten zeuden eta 176 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Carignan-de-Bordeaux udalerrian 1.335 unitate fiskal zeuden, 3.522 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.874,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 126 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 16 eraikuntza enpresak ziren, 31 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 11 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren, 25 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 27 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 1 zurgina, 4 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak, 1 jatetxe, 3 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 bitxi-denda zen.
2000. urtean Carignan-de-Bordeaux udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 496 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Carignan-de-Bordeaux udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 232 ikaslekin.
Nafarroako sorgin ehiza (1525)
1525eko Nafarroako sorgin ehiza Euskal Herriko erresuma horretan gertatu zen 1525ean Iruñean eta Pirinioen hego-isurialdeko hainbat eskualdetan, Iturendik hasi eta Garderaino. Jazarpena Petri Balantza Nafarroako Errege Kontseiluko kideari eskuordetu eta berak hasi eta zuzendu zuen. Egindako epaiketen ondorioz, agintariek 43 herritar kondenatu eta hilarazi zituzten urte horretako urtarriletik abuztura; beste 100 pertsona gutxienez prozesuan inplikatu zituzten. Nafarroan XVI eta XVII. mendeetan izandako sorgin pertsekuzio uhinetan jazotako lehena izan zen, eta beste hiruk jarraitu zioten 1613 arte.
Euskal Herriko erresumaren gehiena konkistatu berritan, 1525eko sorgin ehizak neurria jarri zuen 1613 arte Nafarroan sortuko ziren beste kasuetarako, Inkisizioak oro har eta Hego Euskal Herrirako, bereziki, erabiliko zituen arau eta irizpideen inguruan; lehenik eta behin, askotariko auzitegien jurisdikzioak definitu zituen. Zehazki, Inkisizioak Nafarroaren gaineko jurisdikzioa eskuratu zuen 1525eko abenduan "fedearen kontrako delituetarako".
Nafarroako Errege Kontseiluak eta Petri Balantza sorginkeriarako batzordekide bereziak indarkeria handia erabili zuten, tortura ere tartean, eta emakumeak izan ziren akusatu eta kondenatu gehienak. Nafarroako sorginen pertsekuzioa Nafarroako Erresumaren konkistari lotutako barne errepresioan kokatzen da, ezarritako agindu eta araudi berriez bestela bizi ziren herritarren eta aurkari politikoen kontra, izu giro orokor bat baliatuz.
Zehazki, 1525eko pertsekuzioa 1524ko apirilean Hondarribiko setio garrantzitsua amaitu eta Karlos V.a enperadoreak nafar aurkariei barkamen partzialak eman eta hilabete batzuetara hasi zen, urtarrilean. Iruñean finkatutako Juan Rena apezpikutzaren bikarioak, Nafarroako konkistaren kudeatzaile efizienteak, rol erabakigarria izan zuen Inkisizioaren eta Nafarroako Errege Kontseiluaren tentsioak leuntzen eta bi erakundeok koordinatzen.
Sorgin ehiza berpiztua
Andosillak De Superstitionibus idatzi zuen 1480 aldera euskal mendietako ustezko sorginkeriaz, baina idazlan moderatu hori ez zuten XVI-XVII. mendeko epaileek baliatu, Malleus Malleficarum baizik. Durangoko heresiak utzitako aztarnaren bidetik, Calahorrako egoitzadun Inkisizioak hamazazpi emakumetik hogeita hamarrera eta gehiago erre zituen (erdarazko agirietan, durangas deitutakoak), 1499 eta 1507. urteetan Inkisizioa aldi batez Calahorratik Durangora lekualdatzea eragin bide zuena.
Erlijioaren politizazioaren erakusgarri, tartean zela aita santuaren bulden salerosketa, 1512ko abuztuan Julio II.a aita santuaren Exigit Contumacium buldaren berriak heldu ziren Nafarroara, espainiar armadak, Fernando II.a Katolikoaren agindupean, Tutera setiatzen ari zirela, erresuma horren inbasio bete-betean. Bulda haren bitartez, aita santuak Katalina eta Joanes erregina-erregeak eskumikatu zituen; harrezkero, haien ondasunak zilegitasunez konfiskatu zitezkeen, erresuma bera ere, baita neurri horren aurka azaldu zirenen ondasunak ere. Nafarroa Beherea okupatzeko kanpainan, Erromako Elizak bertako biztanleria esklabo hartzeko baimena ere eman zuen, heretikoa zenez.
Nafarroako gerraren azken ahaleginak
Hondarribiko setioa luze jotzen ari zen, eta hura amaitzeko, Karlos V.a enperadoreak berari gogor egindako nafarrentzako barkamen partzial bat argitaratu zuen 1523ko abenduaren 15ean; barkamen horretatik, ordea, ez ziren gutxi izan kanpoan geratutakoak. Barkamenaren truke, nafarrek leialtasuna zin egin behar zioten enperadoreari eta Gaztelako agintariei, baita beren "errua onartu" ere. Petrik, Nafarroako mariskalaren seme eta Hondarribian nafarrekin borrokan zebilenak, eta Frantses anaiak onartu egin zuten baldintza hori, baita Joan Belez de Medranok ere, Amaiurko defendatzailearen anaiak.
Askotan, horrek, ordea, esan nahi zuen erbeste eroso bat onartzea, Nafarroaz kanpoko postuetara esleituz. Beste batzuek ez zuten hori onartu, eta hainbat nafar deserrian zeuden; itzultzea erabaki zutenetatik batzuk, kanporatu egin zituzten. Barkamenak onartuz gero, desjabetutako ondasunak ez ziren berehala berreskuratzen, eta luzea eta oztopoz betea zen horretarako bidea, Inperioko gorabehera ekonomiko-politikoei lotua. 1524ko apirilean, enperadorearen tropek mendean hartu zuten Hondarribia. Nafar erregeak erresuma berreskuratzeko bultzatutako mobilizazio militarrak porrot egin zuen, baina ez ziren hor geratu ordu arteko nafar gizarte ordena kontrolatu eta hertsatzeko ahaleginak.
Enperadoreak erabat hautsi nahi zituen bere mendeko nafar subjektuen eta Henrike II.a eta Frantses I.a erregeen eta haien lurraldeen arteko harremanak. Bitartean, Lüküzeko jaun beaumontarra k, espainiar agintearen aldekoak, Nafarroa Garaiko erregeordeari proposatu zion Nafarroa Beherera tropa gutxi batzuk bidali eta bertako Henrike II.aren aldeko nobleak atxilotu zitzaketela. 1525 hasieran, ordea, Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkariko hainbat herritar izan ziren Bortuak iparraldera zeharkatu zuten bakarrak, sorgin ehizatik ihesi.
Bertako gizarte egituren zapalketa
Pirinioez bi aldeetako harremanak handiak eta naturalak izan ziren beti, kulturan, merkataritzan, historian, politikan zein familia arloan. Eugitik eta Bidasoa ibairako eskualdeak (Malerreka, Baztan, Bortziri, eta Hondarribia bera) Baionako elizbarrutiari zegozkion, eta horrek esan nahi zuen Baionako egoitza horren eskuetan zeudela notariotza eta jabetza gaiak, kontratuak, salerosketak, testamentuak, errentamenduak, etab.
Konkistaren alde jarritako familia batzuek (Joan Arizkun, Martin Urtsua, etab.) auzi bat hasi zuten Nafarroako Errege Kontseiluaren aurrean Baionako elizbarrutiaren arabera egiten ziren errentamenduen kontra. 1525ean, lege eta erregelamendu berrien arabera, banatu egin ziren Pirinioez bi aldeetako herritarren ondasun eta lursailak, familiak eta auzokideak elkarrengandik bananduz, adibidez, aduana zergak ezarriz. Bortuetako herriek lurren erabilera komunerako hitzarmenak zituzten elkarrekin (partzuergoak).
1525ean Karlos V.ak debekatu egin zuen "Frantziara" joatea eta Pirinioez iparraldeko lurraldeekin merkataritza harremanik edukitzea. Arau hori urratzen zuenari, zigor gogorrak ezarriko zitzaizkion:
Tentsio horien erdian, Nafarroako Errege Kontseiluak Balantza lizentziatuari esleitu zion sorginkeria Pirinioen inguruko eskualdeetan jazartzeko auzitegia osatzea. Eskumenei dagokienez, tentsioak piztu ziren horregatik Calahorrako Inkisizioaren auzitegiarekin.
Jazarpenaren hasiera
Artean, Nafarroako gizartean, baziren konkista osteko erregimenari gogor egiten edo harekiko uzkur ziren herritarrak. Iruñeko espetxean, 1512ko inbasiotik Gaztela-Aragoiko Koroaren ordezkarien eskuetan, delitu larriko presoak zeuden. Horien artean aipatzen ziren Eneko Ezker, Antso Arroia, Martin Gartzia eta abar, guztiak ere auzipetuak izateko zain. Bada, urtarrilaren hasieran, ihes egin zuten kartzelazaina erosi ondoren, eta berehala plazaratu zen iheslariak harrapatzeko agindua. Edozein erresistentzia pasibo edo aktiborekin amaitzeko, eskumen osoak eman zitzaizkion Balantza lizentziatuari, Zangozako merindadean. Iheslarien eta beren familien ondasunen bahimendua agindu zen eta, horretarako, errege kontseiluaren eta justiziako funtzionarioen laguntza eskatzen zen, espresuki aipatuz haien emazteen dotea kentzea. Neurri horiek justifikatzeko, azken urteetan izandako legeen urraketa aipatu ziren, gerrak eta barne gatazkak zirela eta, "bereziki Erronkari, Zaraitzu eta Aezkoako mendietan", bertan gaizkileak jaun eta jabe zebiltzalakoan eta, atzemandakoan, gehienez isunak ordainduz aske geratzen zirelakoan.
Urte horretako urtarrilaren 14an, haiek atxilotzeko agindua eman zen eta, bertan, hauxe adierazten zen besteak beste:
Jabetzen eta pertsonen kontrako eta izaera politikoko delituen ikerketarekin batera, Balantzak sorginkerian aritzeagatiko prozesuei ekin zien eta, urtarrilaren 17tik aurrera, jurisdikzio inperialaren arabera jokatu zuen (Karlos V.a enperadoreak esleitutako ahalmenez). Bere ikerketetarako, "Frantziako aferarako" espioi sare bat, Iruñeko kartzelariak eta Goñi zein Anaia doktoreak izan zituen lagun. Bi prozesu horiek, ordea, sorginkeria salaketa zuten ardatz nagusi, akusatu guztiak sorginkeria karguen pean epaitu baitzituzten. Iruñean, Otsagabian, Erronkarin eta Zaraitzun izan ziren prozesuak. Mikel Zabalak, Idoateri lotuz, Orreaga, Auritz, Zaraitzu eta Erronkarian aipatu ditu sorginkeria kasuak.
Errege Kontseiluaren batzorde berezia
Haran horietan sorginkeria jazartzeko eskaera, lehenik, haran horietako bi mandatarik egin zuten Iruñean: Errege Kontseiluaren batzorde berezi bat eratu zedila "sorginen kontra, lurrak galarazi eta deuseztatzen zizkietelako". Balantza, beraz, urtarrilaren 17an abiatu zen Iruñetik Nafarroako Pirinioetara, politikoki eskualde bihurriak, borrero bat, aguazil bat eta soldadu gaztelarrak lagun zituela (25, Orellak zehaztu duenez), "aspalditik ez baitute bertan ezagutu justizia tenporalak edo espiritualak zer esan nahi duen". Bi neska gazte ere eraman zituen aldean, bederatzi eta hamaika urteko bi ahizpa, "ondo baitakite sorginak detektatzen". Neskatilek herritarrak aztertzen zituzten haien begietan Deabruaren aztarna aurkitzeko. Berehala hasi ziren herritarren kontrako salaketak, atxiloketak eta torturapeko galdeketak.
Pirinioetan (Erronkari eta Zaraitzu), Balantzak 50 pertsona hartu zituen atxilotuta, eta haien kontrako prozesuak Auritzen, Iruñean eta Agoitzen egin ziren, eta martxoaren amaieran prozesuek indarrean jarraitzen zuten. Pertsona horiei beren ondasunak desjabetu zizkieten (apirilean edo lehenago). Balantzari Nafarroako Errege Kontseiluak ematen dion mandatuan, gomendatzen zaio kondenatuen exekuzioak herrietan bertan egitea, harrapatuak izan ez zirenentzat eta laguntzaile izandakoentzat eredugarri izan zitezen; halaber, Errege Kontseiluak Balantzari igorritako gutun batean adierazten zaio "gorputz-zigorra pairatu behar dute[la]". Bahitutako ondasunak enkante askean jarriko ziren, eskaintzaile onenari esleitzeko. Agindu horretan, Jainkoaren izena aipatzen den arren, arrazoi ekonomikoa, herritarrak kontrolatzeko gogoa eta disidentzia politikoa menderatzeko nahia antzeman daiteke, izua erabiliz. Balantzarekin batera, Verdugo delako lizentziatua ere aritu zen desjabetzeak egiteko, otsailaren 3tik aurrera. Otsagabian, dokumentatuta gorde da tokiko agintari zein arduradun oro behartuta zegoela Balantzari eta haren laguntzaileei laguntzera, bestela 100 dukateko isuna jasotzearen arriskupean.
Nafarroako Gorteek salatu egin zituzten 1526-1527an Errege Kontseiluko kideek eta errege ordezkariek osatutako batzorde berezi hauek, arduradun fiskalaren ordez. Batzordekide horien zereginetan sartzen zen legedi berriaren kontra beren ohiturei eusten zieten herritarrak ikertu eta jazartzea. Hor kokatzen ziren sorginkeria salaketak, ordu arte ia erabili gabeko hitza; gainera, salaketa horiek ezarritako merkataritza lege berriak urratzen zituztenen kontra jotzen zuten, lurralde kontrola ere adierazten zuena. Nafarroako Gorteek erresumako legearen urraketa eta haren jarduna salatu zuten, herritarrengan sortutako indefentsioagatik eta haren erabakiak apelatzen zituztenei zuzenean ondasunak kentzeagatik. Karlos V.a enperadoreak erantzun zabal bat eman zion kexuari, estatu arrazoia lehenetsiz:
Hasieran, kondenatuei kendutako jabetzen enkantean, senitartekoek lehentasuna izatea onartu bazen ere, 1525eko martxorako, bahitutako ondasunak hainbat ordainketa egiteko baliatu zituzten agintariek: Petri Balantza, Petri Sarria, Huart batxilerdun (beharbada Anton Uharte), Martin Bergara idazkari eta Joan Arizkun larruginaren soldatak, baina baita erregearentzako opari eta graziak ordaintzeko ere. 1525eko abuztuaren 24an, Balantzak 100 florin ordaindu zizkion Lüküzeko jaunari (Nafarroa Behereko beaumontarra) 200 dukateko ordainketa batetik, "sorginen ogasunetik aterata". Orellak nabarmendu du hilabete lehenago, uztailean, Karlos V.ak 75.000 marabedi eman zizkiola Gabriel Lüküzekoari (Lüküzeko jauna?), Martin Lizuain eta Johana Beherari konfiskatutako jabetzetatik aterata (biak exekutatuta hil ondoren). Abuztu arteko bere jardun berezian, Balantzak 197 egun eman zituen lanean.
Pirinioetako haranetatik Iruñea eta Malerrekara
Bereziki aipatzekoa da 1525eko ekainaren 19an Auritzen egindako exekuzio publikoa (hamar pertsona inguru, Idoatek dioenez), ordu arte ia inoiz ikusi ez bezalakoa; Jimeno Jurio zehatzagoa da, eta bost exekutatu aipatzen ditu: lau emakume eta gizon bat. Feria eta eskualdeko Orreagako erromeria egunean egin zen. Iruñean antzeko ikuskizunak izan ziren.
Idoatek auzipetutako 10 emakume hilarazi aipatzen ditu Orreagan. Usunarizek 43 herritar exekutatuta aipatzen ditu 1525eko prozesuan, urtarriletik abuztura; noizbait, Balantzak "200 sorgin" aipatzen baditu ere (Zaraitzu, Erro eta Erronkari), gutxi gorabeherako datu hori ez du fidagarritzat jotzen Usunarizek; Monteanok ez du kopuru hori auzitan jartzen, eta adin guztietakoak izan zirela gehitzen du, batez ere emakumeak. Exekuzio metodoaz, Monteanok urkatuak izan zirela dio; Idoatek, zehaztasun gutxiagoz, erreketa aipatzen du. Exekutatuei, halaber, ondasun guztiak kendu zitzaizkien.
Hurrengo asteetan, psikosia zabaldu zen: uztailaren 18an, Irunberriko herri kontseiluak sorginkeria kasuak salatu zituen. Luze gabe, pertsekuzioa Malerrekara zabaldua zen, abuztutik aurrera: Zubieta, Ituren, Urroz. Besterik ez bada, fenomenoaren hedaduraren neurri erakusten du; Balantzak Juan Rena apezpikutzaren bikario orokorrari igorritako gutunean honela diosku 1525eko apirilean: "hainbeste gaitz dago hemen, ezen komeni da ni soilik ez ohartzea", gaitz hori ez baitzen hasierako haranetan bakarrik, "Iruñeraino ere" eta "Bortzirietan eta Baztanen egiaztatu didate gaitz handia dagoela". Bigarren jazarpen eremu horretan, sorgin-aztertzaile batek ("catadora de brujas") 400 pertsona ikuskatu zituen, horietatik 12ren baitan "Deabruaren aztarna" aurkitu zuen, eta lau epaituak izan ziren.
Dena den, Malerrekako sorginkeria kasuetan, Anton Uharte batxilerduna izan zen mandataria, eta ez Balantza, ordurako Nafarroa Beherea okupatzeko kanpainaren buruzagi izendatu baitzuten. Malerrekan, atxiloketak eta galdeketak egin ziren arren, beste modu batean ebatzi zen gaia, eta exekuziorik, errepresio gogorrik gabe, Inkisizioaren esku epelagoaren eraginez, kasu honetan. Geroago, 1525eko urrian egindako torturapeko galdeketak Guerrero komisarioak eta Bea idazkariak egin zituzten, gaztelarrak; ondorioz, Cruzat aguazila eta Estella idazkaria aritu ziren interprete lanetan. Goihenetxek bildu duenez, guztira 400 pertsonak pairatu zuten Balantzaren deia auzitegietara; pertsona horiei ezkerreko begia aztertzen zieten, eta guztietatik hamabi hautatu zituzten, belagileak zirelakoan eta ezkutuko bilkurak egiten zituztelakoan.
Biktimak eta sorginkeriaren iruditeria
Sorgin izatea leporatu eta kondenatutako gehienak emakumeak izaten ziren. Konparazio baterako, 1525etik 1595era arteko auzipetu guztietatik 141 emakumeak ziren (% 73,8), eta 50, berriz, gizonak (% 26,2). Adin guztietako auzipetuak egoten ziren, tartean zirela haurrak ere. Epaileek emakume zaharretan eta, bereziki, alargunetan identifikatzen zuten sorgin eredugarriaren profila. Akusatuek familia harremanak zituzten, adibidez, Zubietako sorginen aurkako lekukoek zioten Graxi Iriartearen arbasoak, Otxoko bere osabak, eta bere etxeko oinordekoak eta bertan bizi direnak ezagun zutela haran osoan sorginak izatea; izan ere, geroko pertsekuzioetan,1525eko jazarpenaren biktimen ondorengoak aipatzen dira.
Hala, 1533ko beste jazarraldi bat haran berdinetan izan zen (Zaraitzu, Erronkari). Erronkari izan zen sorgin ehizaren erdiguneetako bat, eta Balantzak hainbat akusaturen izenak aipatzen ditu bere gutunetan: Magi Salvo (Miguel Gaiarreren emaztea), Maria Agerre (Petri Martinen emaztea), Gardekoak; Maria Periz, Erronkari herrikoa; Graxi Agialt eta Katalina Jauregi, eta beste bi, Uztarrozekoak. 1539ko abenduan, Katalina Begieder otsagabiarrak baieztatu zuen "Katalina Sagasperen bidez uko egin ziola Jainkoari"; bada, Sagaspe andrea 1525eko prozesatuen artean aipatzen zen.
Jurisdikzio auziak Nafarroan
Calahorrako Inkisizioa 1491n sortu zen, eta Fernando II.a Aragoikoaren presiopean hasi zen sartzen Nafarroan, XV. mende amaieran. 1513an, Nafarroako Inkisizioaren Auzitegia sortu zen, egoitza ibiltariaz: Lizarra, Iruñea eta, azkenean, Tutera. Nafar legitimisten eta frantsesen 1521eko espedizio militarrean, Nafarroako Inkisizioa erresumako mugez kanpora erretiratu zen: Calahorrara, eta bat egin zuen Calahorrako Inkisizioaren Auzitegiarekin. Horrek azpiegituraz eskas utzi zuen Inkisizioa Nafarroan; bestetik, Nafarroako auzitegien eta Inkisizioaren jurisdikzioak zein ziren ez zegoen ondo definituta. Nafarroako Errege Kontseiluko batzorde berezi bat aritu zen, beraz, sorgin ehizan 1525eko kasuetan.
Nafarroako Erresumaren konkistaren epelean, Inkisizioak neurri gogorrak hartu zituen Biarnotik eta Europatik Gipuzkoan eta Nafarroan barrena zetozen liburu erreformisten kontra, idazlanok auzitan jartzen baitzuten Erromako Elizaren doktrina ofiziala eta jokabidea. Bestalde, sorginen auziko Errege Kontseiluaren interbentzio gogorrak jurisdikzio gatazka bat piztu zuen apezpikutzarekin eta Inkisizioarekin, baina Juan Renak bitartekari lanak egin ondoren, Calahorrako Inkisizioak eta, are, Toledoko Inkisidore Handiak babes osoa eman zioten Balantzari Zaraitzu eta Erronkariko sorginen inguruan ikertu, epaitu eta kondenatzeko. 1525eko ekainaren 8an, Calahorrako Ayala inkisidoreak bere oniritzia eman zion Balantzaren ekintzei Renari igorritako gutun batean, azken finean Inkisizioaren beraren gabeziak konpontzeko lana egiten ari zirelakoan. Errege Kontseiluak adierazi zuen sorginen delituen jazarpena bere eskumenekoak zirela. Dena den, une batean, Petri Balantzak txosten bat bidali zion Inkisizioko Kontseilu Gorenari sorginen fenomeno horren tamaina ikusita elkarrekin lankidetzan aritzeko, "delitu handia baita", zioenez.
Renak adierazi zuen Errege Kontseiluak ezin zuela elizjendea epaitu; Inkisizioak, berriz, berari zegokiola heresiaren kontrako borroka. Nafarroako Gorteek, 1525ean hasita, sorginkeria kasuak erresuman geratzearen alde azaldutako arrazoi nagusietako bat hizkuntza eta itzulpen beharra izan zen, euskaldunak (elebakarrak) baitziren akusatu gehien-gehienak, eta Calahorran/Logroñon ez zekiten euskaraz.
Inkisizioaren jurisdikzioa
Hala Juan Renak nola Inkisizioak Balantzaren jarduera auzitan jarri zuten; are, Faltzesko markesak salatu zuen ez zela sorginik existitzen, eta torturaz eskuratu zituela aitorpen horiek. Zaraitzu eta Erronkariko apaizek Balantzari kontra egin zioten, eta hark, berriz, deabruaren adiskide izatea leporatu zien (dirudienez, haiekin bizi ziren emakumeak atxilotu zituen), eta zeharka, Henrike II.aren jarraitzaileak izatea. Ondorioz, Inkisizioak, Juan Renak eta Errege Kontseiluak bilkura bat egin zuten maiatzean auzia ebazteko, baina oraindik Balantzak jarraitu egin zuen sorgin jazarpen lanetan.
Inkisizioak Balantzari igorritako gutunean, 1525eko abuztuan, adierazi zion sorginkeria kasuak apostasia zirela eta, beraz, Inkisizioaren lana zirela. Auzi hori eta beste batzuk ebazteko, Errege Kontseiluko bi kide Toledora joan ziren Karlos V.arekin hitz egiteko, eta enperadoreak batzorde bat eratu zuen gaia erabakitzeko. Alonso Manrique de Lara Inkisidore Nagusiaren iritziz, Inkisizioaren edo Elizaren mandatari batek kudeatu behar zituen kasu horiek. 1525eko abenduaren 11n, enperadoreak Errege Kontseiluari agindu zion esku artean zituzten auziak amaitutakoan ordutik aurrerako sorginkeria kasuak Inkisizioak (Santo Oficio) hartuko zituela bere esku, delitu "komunak" ez zirelakoan, fedearen kontrako delituak baizik. Hala, 1526 hasieran, Fresneda inkisidorea Iruñera eta Agoitzera bertaratu zen, eta nafar erakundeak adin guztietako 30-35 ustezko sorgin gatibu eman zizkion, eta Calahorrara eraman zituzten.
Bilkura berean, araubide orokor bat ezarri zen herritarrentzat sorginkeria kasu berriak ez gertatzeko, bost puntuz osatua:
Neurri horiek guztiak hurrengo urteetan ezartzen joan ziren; 1533ko beste ustezko sorginkeria kasu batean, ordurako, Nafarroako Errege Kontseiluak tokiko agintariei adierazi zien ez zela eskuduna mota horretako auzietan.
Ondorioak
1525eko urtarrilean Erronkari eta Zaraitzun hasitako sorgin ehizak neurria ezarri zuen XVII. mende hasiera arte agertu ziren beste sorginkeria kasuei erresumako erakundeek eta Inkisizioak emango zieten tratamendurako. Sorgin ehizek 1512tik 1524 arteko konkistaren ondoko gizarte ordena finkatu zuten, behartuki ezarritako aginpide berrien eta Inkisizioaren arabera. Nafarroako errege-erreginen azken ahalegin militarrak Hondarribian porrot egin ondoren egin zen hori, baita okupatzaileei Amaiurren eta Hondarribian aurre egin zieten buruzagi ugarik Karlos V.aren barkamenak onartu ondoren ere (1523ko abenduaren 15ean, lehen aldiz).
Avellanedaren jazarpenak, biktimen gaineko zuzeneko ondorioez gain, lortu zuen Espainian XVII. mende hasiera arte iraun zuen sorginen gaiari buruzko aztoramendu literarioa sortzea (bere idazkietan azaldu zuen lehen eskuko lekuko izan zela akelarre batean, eta "sorginak hegaz ikusi" zituela). Hiru urte geroago, 1530eko abenduaren 19an, Elisabet enperadore emazteak emandako zedula batek mugatu egin zuen zein sorginkeria mota zegozkion Errege Kontseiluari eta zein Inkisizioari; den den, konponbide horretan, inkisidoreek aztertu eta erabakitzen zuten beren irizpidearen arabera zein kasu hartuko zituzten beraiek, eta zein kasu Nafarroako auzitegi zibilek. Hurrengo urte eta hamarkadetan sorgin ehizak errepikatu baziren ere, lau uhin nagusi nabarmendu dira XVI-XVII. mendeetarako Nafarroan: 1525ean; 40ko hamarkadan; 1575-1577an, Odieta harana erdigune izan zuena, baina Ultzamara ere hedatu zena.
Laugarrena eta ezagunena, berriz, 1609tik 1613ra gertatu zen, Zugarramurdi eta Urdazubin batez ere, "jazarpen handia" deitutakoa, aztoramendu kolektibo baten erdian eta Bortziriak, Baztan eta Doneztebe eskualdeak ere tartean zirela. Beraz, ez 1610eko sorgin ehizak, ez lehenagokoak, ez ziren salbuespenak izan, Nafarroan zehar konkistaren ondoren zabaldutako fenomeno baten segidan kokatutako ekintzak baizik. 1613tik aurrera, sorginkeria kasuak nabarmen gutxitu ziren, beste 15 kasu bakarrik izateraino. XVI. mende osoan, indarrean izan ziren Nafarroako erakundeen eta Logroñoko Inkisizioaren arteko eskumenei buruzko desadostasunak, tartean zela bi lurralde eta erakundeen hizkuntza desberdintasunaren gaineko eztabaida ere. Dena den, Inkisizioak, erabat erdalduna eta Nafarroaz kanpokoa zen erakundeak, hartu zituen bere gain sorginkeria kasu gehienak, gehienean euskaldun eta elebakarra zen erresuman.
Ronald Fisher
Ronald Aylmer Fisher (Londres, 1890eko otsailaren 17 – Adelaida, Australia, 1962ko uztailaren 29) estatistikari eta biologo nabarmen bat izan zen. Estatistikari gisa, "ia soilik bere kabuz estatistika zientzia modernoaren oinarriak finkatu zituen jakintsua" izan zen, inferentzia estatistikoaren tresnak garatuz, berak asmaturiko egiantz handienaren metodoaren bitartez. Berari zor zaio halaber bariantza analisiaren garapena. Biologo moduan, ezaguna da genetikan eta eboluzioan egindako ikerketengatik, eugenesia arlo eztabaidatsuaren inguruan.
Bizitza
Londresko East Finchley auzoan jaio zen. Bere gurasoak George Fisher, enkante-etxe bateko langilea, eta Katie Heath, legegizon baten alaba, izan ziren. 7 anai-arreben txikiena izan zen. Txikitatik erakutsi zuen matematikarako zaletasuna eta argitasuna. Zaletasun hau asetzeko, matematika irakasle onak izan zituen ikastetxeetan. Ikusmen arazoak zituela eta, argi elektrikoaz ez irakurtzeko aholkua eman zioten eta horrela, paperik eta arkatzik gabe ikasi behar izaten zuen. Horrela, problema matematikoak ikuspegi geometriko batez buruz ebazteko trebezia lortu zuen. Beste estatistikari batzuek bere froga matematikoak ilunak izatea eta intuizio hutsez jokatzen zuela leporatuko zioten, ordea, gerora.
1909. urtetik aurrera eta beka bati esker Cambridgen matematika eta fisika ikasi zituen eta biologiarako interesa ere piztu zitzaion Karl Pearsonen Mathematical contributions to the theory of evolution lanari esker, matematika zientzia fisikoetaz gainera beste arlo batzuetan ere erabil zitezkeela ulertu baitzuen. Gerra baino lehenxeago, 1912. urtean, William Sealy Gossetekin harremanetan ibili zen eta Gossetek aurkituriko t banaketari buruzko frogapen matematiko zorrotza egin zuen. Frogapena ez zuen onetsi Karl Pearsonek, argia ez zelakoan, baina bai ordea bigarren ekarpen garrantzitsu bat, Pearsonek bere Biometrika aldizkarian argitaratu zuena: korrelazio-koefizientearen banaketa deduzitu zuen, astebetean eta geometria erabiliz, Pearson eta bere lankideak ebazkizun honekin buru belarri luzez aritu baziren ere. Pearsonekiko harremanak zakartu egingo ziren gerora, Fisherek Pearsonen aldetik bere ikerketak baimenik gabe erabiliak, bere pertsona baztertu eta bere lana gutxietsirik ikusi zituenean. Munduko Lehenengo Gerra garaian, bere ikusmen arazoak direla eta, soldadu gisa onartua izan ez eta eskola publikoan aritu zen irakasle 5 urtez. 1918. urtean ospea ekarriko zion "The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance" lan berritzailea plazaratu zuen eta horri esker bi lan-eskaintza jaso zituen: bata, Karl Pearsonen lan-taldean aritzeko, eta bestea, Sir John Russell buru zuen Rothamsted Experimental Station laborategian. Ikertzeko independentzia izango zuelakoan, bigarrena aukeratu zuen, Pearsonen lan-taldearen ospea handiagoa zen arren. Bitartean, bere ikerketa giroan ezagutu eta 16 urte besterik ez zituen Ruth Eileen Grattan Guinnessekin ezkondu zen 1917an ezkontza sekretu batean. Gerora 6 seme eta 3 alaba izango zituzten.
Rothamstedeko egonaldia oso emankorra izan zen. Saiakuntza-diseinua eta bariantza analisia bertan garatu zituen. Metodo berrien bilduma praktikoa Statistical methods for research workers izenburuko liburuan osatu zuen 1925. urtean. Liburua hainbat ikertzaileren eskuliburu bilakatu zen. Rothamsteden Gregor Mendelen ondoretasun-eskemak eta Charles Darwinen eboluzio-teoriak uztartu ere egin zituen eta emaitza gisa The genetical theory of natural selection lana argitaratu zuen 1930. urtean. Egindako ikerketek ospea ekarri eta Royal Society izenekoaren kide izendatu zuten 1929 urtean. Aldi berean, eugenesia arloan aritzen zen, xagutxo eta marraskiloekin saiakuntza ugari eginez. Gizakien eugenesia edo selekzio genetikoa ere defendatu zuen urte hauetan.
1933 urtean, Karl Pearson hil eta gero, honen lekua hartu ahal izan zuen Galton Laboratory izenekoan, Londresko University College erakundean, eugenesia ikerketak jarraitzeko. Ikerketa sail hau Karl Pearsonen semea zen Egon Sarpe Pearsonekin konpartitu behar izan zuen. Pearsonek estatistika arlo teorikoa bereganatu zuen eta Fisher eugenesia arlora mugatu behar izan zuen. Hikamikak sortu ziren bi sailen artean, aurretik Fisherek Karl Pearsonekin izan zituen tirabirek areagoturik. Pearsonen saileko Jerzy Neyman estatistikariarekin izan zituen harreman zailak eta ezadostasunak ere aipatu behar dira. Bere lan estatistikoa, ordea, jarraitu egin zuen, berak asmaturiko inferentzia fiduzialaren inguruan besteak beste. 1935 urtean The design of experiments (euskaraz, Saiakuntza-diseinua) argiratatu zuen, XX. mendean zehar argitalpen anitz izan zituena. University College izenekoan aritu zen urte guztietan Rothamstedeko laborategiak zeuden Harpendenen bizitzen jarraitu zuen eta Russellekin harremanak jarraitu zituen. Munduko Bigarren Gerra hasi zenean, University College zentroa itxi eta Rothamstedera itzuli zen. Han ere, gerra bete betean zegoela, ez zen giro izan ikerketak aurrera eramateko.
1942 urtean bere matrimonioa apurtu egin zen eta emazteak seme alabak hartu eta bere familiarekin joan zen bizitzera, Fisheren izakera gogorraz gogaiturik. 1943an, Leonard Darwin hil eta bere genetika-katedra lortu zuen Cambridgeko Unibertsitatean eta bertan jarraitu zuen lanean 1959ra arte, genetika arloan betiere.Adelaidan ikertzen jarraitzeko proposamena jaso eta onartu egin zuen. Bertan aritu zen 1962an zendu zen arte.
Ekarpenak estatistikan
XX. mendearen hasieran, Karl Pearson zen estatistikaren gidaritza hartuta zuena. Gidaritza hau norabide jakinik gabekoa zela aipatu izan da ordea, estatistika lana korrelazio koefiziente andana kalkulatu eta datuei kurba teorikoak egokitzera mugatzen baitzen bere eskolan. Fisher izan zen bere ekarpenekin estatistikaren garapenerako oinarri finko bat emango zuena. Pearsonen eskolak asmaturiko koefiziente eta zenbatesleen baliotik haratago, hauen adierazgarritasuna zen bere kezka eta horrela zenbatesle ezberdinen lagin banaketak deduzitzeari ekin zion. Horrela, 1908. urtean asmaturiko Student t banaketa 1912. urtean matematikoki frogatu eta 1925. urtean t banaketa egun ezagutzen den eran, aldakuntzaren bitartez, proposatzeaz gainera, bere garrantziaz jabetu zen bakarra izan zen, zenbatesleen banaketa azaltzeko eta lagin txikietarako erabil zitekeela ohartuz. Hain zuzen, honela idatzi zion William Sealy Gossetek:
Aldi berean, egiantz handienaren metodoa garatu zuen 1912. urtean argitaratutako An absolute criterion for fitting frequency curves izenburuko artikuluan hasita. Askoz ere beranduago, ordea, 1922. urtean hain zuen, azalduko ziren "maximum likelihood" edo "egiantz handien" hitzak lehenengo aldiz Fisheren beraren artikulu batean. Kontzeptu hau funtsezkoa suertatuko zen inferentzia estatistikoaren garapenean. Egiantz handienaren metodoek bariantza txikiko zenbatesleak, zenbatesle efizienteak alegia, ematen zituztela ohartu zen gainera. Bestalde, kontzeptu hauek garai hartan Karl Pearsonek proposatzen zituen khi-karratu txikienaren metodoen aurkakoak ziren. Bestalde, Karl Pearsonen khi-karratuan askatasun maila kopuruaren zuzenketa ere, zenbatetsi beharreko parametro kopurua kenduz eta egun guztiz onartua dena, berari zor zaio. Hauek guztiek ez zituzten Pearsonekiko harremanak gozotu.
Egiantz handienaren egituran, zenbatesleen askitasun ideia ere garatu zuen 1920 urtean. Tinkotasun zenbatesleen propietatea 1922 urtean plazaratu zuen. Fisheren informazio eta zenbatesle laguntzaile kontzeptuak 1925. urtean azaldu zituen. Erregresio tekniketan ere ikerketak egin zituen, erregresio linealaren koefizienteetarako adierazgarritasun-frogak desikatu zituen, koefiziente hauen lagin banaketak t banaketari buruzkoak zirela frogatuz.
Bariantza analisiaren eta saiakuntza diseinuaren garapena dira bere ekarpen garrantzitsuenetakoak. Arlo honetan idatzi zituen Statistical methods for research workers eta The design of experiments bi liburuak klasiko dira estatistikan. Azkenean garapenik izan ez zuen estatistika fiduziala ere berak garatu zuen. Beste ekarpen zenbait ere egin zituen analisi diskriminatzailean eta aldagaia kategorikoen koantifikazioan, besteak beste. Ekarpenen aniztasun eta sakontasunean parekorik izan ez duela aipatu da.
Cathy Hackl
Cathy Hackl, ezaguna metabertsoaren amabitxia ezizenaz (AEB, XX. mendea ) estatubatuar kazetaria, idazlea, futurista teknologikoa, CEO da metabertsoarekin lotutako enpresa-estrategietan espezializatutako Future Intelligence Group enpresan, eta haren Chief Metavarse Officer, enpresa handietan ohikoa izango den figura berria izango da. Metabertso, bideojoko, web3 eta errealitate areagotuaren ikerketan eta aholkularitzan aritu da. Cathy Hacklen esanetan:"Metabertsoa ez da utopia izango, ezta distopia ere, bien artekoa baino."
Biografia
Costaricar eta mexikar jatorriko familia batean jaio zen, Estatu Batuetan. Kazetaritza ikasi zuen, eta ikus-entzunezko produkzioan lan egin zuen CNN bezalako hedabideetan, «esperientzia eraldatzailea» bizi izan zuen arte."«Hitzaldi batean, errealitate birtualeko betaurrekoak erabili nituen lehen aldiz. Konturatu nintzen hura etorkizunaren parte izango zela eta horixe egin nahi nuela»."
Ibilbide teknologikoa
Kazetaritza ibilbidea utzi eta "futurista teknologikoa" izateko bideari ekin zion. Lehenik eta behin, «errealitate birtualeko ebanjelista» gisa lan egin zuen HTC Vicen, Spielberg-i Ready Player One filmatzen lagundu zion enpresan; ondoren, errealitate areagotuko Magic Leap konpainian fitxatu zuen, eta, geroago, Amazonen jarraitu zuen. Pandemia betean, bakarrik jauzi egin zuen. «''Nire lehen bezeroa Ralph Lauren izan zen. Metabertso estrategia sortzen lagundu nien»''. Ondoren beste batzuk etorri ziren, hala nola Clinique edo Wallmart, musika-ikuskizun bat sortuta.
2021eko urrian Mark Zuckerberg-ek Facebook-i izena aldatu zionean, Meta aurkeztu zuen, eta metabertsoari buruz hitz egiten hasi zen, asmatu balu bezala, Cathy Hackl famatua zen, gaian aditua baitzen. Cathy Hacklek hauxe azaldu zuen gaztelaniaz jatorri mexikarreko iparramerikar honek"«2017az geroztik hitz egiten dut horretaz enpresekin eta exekutiboekin»." 2017. urtean hasi zen Cathy teknologiaren eta errealitate areagotuaren dibulgazioaren arloan, HTC Vivan. Gero Magic Leap taldearekin elkartu zen eta 2021erako bere negozioa egina zuen. Gero aurkikuntzak eta ekarpenak zabaltzen aritu zen The Wall Street Journal, WIRED eta Forbes hedabideetan.
Futures Intelligence Group-eko CEOa da. Clinique and P&G bezalako negozioei buruzko ikerketa eta aholkularitza eskaintzen ditu, suntsikorrak ez diren tokengai estrategikoetan, NFTs, bideojokoak eta moda birtuala izenekoetan. Ikerketaz gain, Hacklek metabertsoaren gaiak zabaldu ditu bi podcast-en bidez: Adweek´s Metavarse Marketing eta Future Insiders, marketinaren eta web3 joeren zale sutsuei buruzkoa.
Meta dela eta, Cathy Hackl eta Zuckerberge ez datoz bat
"Berak eta biok etorkizunaren oso ikuspegi desberdinak ditugu. Metabertsoaren nireak mundu fisikoa ere hartzen du, berea ere badela uste dut, baina errealitate birtualera bideratuago dago. Ez zitzaidan oztopatu terminoa bereganatzea. Egia da nahasmena sortu zuela, jende askok nahasten baitu Facebook eta metabertsoa, baina nik uste baino askoz lehenago sartu zien kontzeptua milioika pertsonari». Metabertsoak aldatu egiten du nola sozializatzen dugun, eta hamarkada amaieran 2,5 eta 16 bilioi dolar bitartekoa izan liteke. Zaila da markek potentzial hori ez ezagutzea».                                                                    Cathy Hackl"
Iragarpena
Hacklek hezkuntzan eragin handia izango duela iragarri du. Baina prozesua luzea izango da, une giltzarria mundu fisikoa birtualarekin lotzea lortzen dugunean iritsiko baita. Hacklen iritziz gutxienez hamarkada bat beharko da: "«Metabertsoa Interneten bilakaera bat da. Denak ez dira batera sartuko, prozesua izango da. Oraindik bada Interneterako sarbiderik ez duen jendea. Orain, mugikor edo ordenagailu bat behar duzu, baina lehenago edo geroago, dena betaurrekoen bidez ibiliko da»."
Montsoult
Montsoult Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montsoult udalerrian erroldatutako biztanleak 3.474 ziren. Familiak 1.287 ziren, horien artean 269 pertsona bakarrekoak ziren (102 bakarrik bizi ziren gizonak eta 167 bakarrik bizi ziren emakumeak), 379 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 525 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 114 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.362 etxebizitza zeuden, 1.301 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 46 hutsik zeuden. 1.115 etxeak ziren eta 234 apartamentuak ziren. 1.301 etxebizitza nagusietatik 1.051 bere jabearen bizilekua ziren, 214 alokairuan okupaturik zeuden eta 37 doan lagata zeuden; 26 etxek gela bat zuten, 65 etxek bi zituzten, 184 etxek hiru zituzten, 328 etxek lau zituzten eta 698 etxek bost zituzten. 1.030 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 544 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 620 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.323 ziren, horien artean 1.741 aktiboak ziren eta 582 inaktiboak ziren. 1.741 pertsona aktiboetatik 1.630 lanean zeuden (820 gizon eta 810 emakume) eta 111 langabezian zeuden (59 gizon eta 52 emakume). 582 pertsona inaktiboetatik 213 erretiraturik zeuden, 269 ikasten zeuden eta 100 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montsoult udalerrian 1.278 unitate fiskal zeuden, 3.419 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 25.630 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 35 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 4 zurginak, 3 iturginak, 5 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 1 aldi baterako lan enpresa, 1 jatetxe eta 4 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 4 okindegiak eta 1 harategia zen.
Gymnocanthus vandesandei
Gymnocanthus vandesandei Gymnocanthus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Montsoult
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Montsoult udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 512 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 553.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pipistrellus hanaki
'Pipistrellus hanaki Pipistrellus'' generoko eta Vespertilionidae familiako saguzar espezie bat da.
Villeneuve-sur-Fère
Villeneuve-sur-Fère Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 283 ziren. Familiak 112 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 137 etxebizitza zeuden, 114 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 128 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 114 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 10 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 34 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 56 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 54 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 181 ziren, horien artean 138 aktiboak ziren eta 43 inaktiboak ziren. 138 pertsona aktiboetatik 128 lanean zeuden (70 gizon eta 58 emakume) eta 10 langabezian zeuden (4 gizon eta 6 emakume). 43 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Villeneuve-sur-Fère udalerrian 109 unitate fiskal zeuden, 261 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.625 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Uganda
Uganda, izen ofiziala Ugandako Errepublika (Republic of Uganda; Jamhuri ya Uganda), Ekialdeko Afrikako estatu burujabea da, Afrikako Aintzira Handien eskualdean dagoena. Hego Sudan du iparraldean, Kenya ekialdean, Victoria aintzira hego-ekialdean, Tanzania eta Ruanda hegoaldean, eta Kongoko Errepublika Demokratikoa mendebaldean. 241.038 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 41,5 milioi biztanle zituen 2016an. Kampala da hiriburua eta hiri nagusia.
Mugak
Uganda Ekialdeko Afrikan dago, 4°N eta 2°S latitudeen, eta 29° eta 35°E longitudeen artean. Iparraldean Hego Sudanekin du muga, ekialdean Kenyarekin, hegoaldean Tanzaniarekin, hego-mendebaldean Ruandarekin, eta mendebaldean Kongoko Errepublika Demokratikoarekin.
Klima
Klima tropikala du, euritsua normalean, bi sasoi lehorrekin (abendutik otsailera eta ekainetik abuztura). Ekuatorearen lerroan izanagatik, klima epela du. Tenperaturen alde txikia izaten da urtaro batetik bestera. Urtekoaren batez bestekoa 21-24 °C izaten da, hego-mendebalde hotzagoan izan ezik. Euri-kantitatea ere berdintsua izaten da urtean zehar, ekaineko eta uztaileko lehorraldian izan ezik, eta Victoriatik iparraldera urrituz doa.
Landaredia
Sabana da landarediarik zabalduena zabalduena erdialdean eta iparraldean. Hegoaldean, berriz, lursailak dira nagusi jatorrizko landarediaren ordez, tarteka zuhaiztiak eta belardiak baldin badira ere. Mendiguneetan euri-oihanak daude, eta goi-larreak gailurretan.
Uganda independentea
1950ean sortu ziren lehen alderdi politikoak; horiei esker, 1962ko martxoan autonomia lortu zuen lurraldeak, eta burujabetasun osoa urrian. 1963an Ugandako Errepublika Federala onartu zen; Bugandako Mutesa II.a erregea lehendakari eta Milton Obote lehen ministro izan ziren. Handik gutxira hasi ziren federazioa osatzen zuten estatuen arteko liskarrak. Bugandakoa zen nagusi. 1966an, Obotek 1962ko konstituzioa indargabetu eta aginpide osoko lehendakari izendatu zuen bere burua. Mutesa Tanzaniara joan zen. Konstituzio berriak erreinuak ezabatu zituen. 1971n, ordea, estatu-kolpe bat izan zen, eta Idi Amin Dada jeneralak hartu zuen aginpide osoa. Obote Tanzanian babestu zen. Aminek konstituzioa eta legebiltzarra indargabetu eta alderdi politikoak debekatu zituen, britainiar herritartasuna zuten 500.000 asiar egotzi zituen, eta erregimen guztiz ankerra bideratu zuen (80.000 pertsonatik gora hil zituen), herrialdea hondamendira eraman zuena. 1978an Tanzanian sartu zen, baina hurrengo urtean Tanzaniako gudarostea eta ugandar erbesteratuek Kampalaraino iristea lortu zuten. Idi Aminek alde egin behar izan zuen. Orduan Yusuf Lule eta Godfrey Binaisa aginpidea eskuratzen lehiatu ziren, eta lehia horrek gerra zibila ekarri zuen. 1980ko abenduko hauteskundeetan, iruzurra eginez, Milton Obote atera zen garaile. Iruzurkeriaren kariaz, Erresistentzia Nazionaleko Armada (NRA) eratu zen, Yoweri Museveni buru zela. 1985ean, Tito Okello jeneralak estatu-kolpea jo eta aginpidea eskuratu zuen.