cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hasiera (Biblia)
1: Sorreraren lehenbiziko kontakizuna
Kapitulu honetan unibertsoaren, munduaren eta gizakiaren sorrera kontatzen da 7 egunetan zehar, argia, gaua eta eguna lehenengo egunean, goiko eta beheko urak, itsasoa eta lehorra bigarrenean, landareak eta zuhaitzak hirugarrenean, argizagiak laugarrenean, itsasoko animaliak eta hegaztiak bosgarren egunean, animaliak eta gizona (adam hebreeraz) eta emakumea azkenik seigarren egunean. Nabarmena da hebreerazko tohu wabohu edo hasierako kaos horretatik unibertsoa eta mundua bereizketaz (ura eta lehorra, esaterako) sortzen dela: beraz, sorrera ordenarako lana ere badela baiezta daiteke. Dena den, Bibliako beste zenbait liburuetan Jainkoak unibertsoa ezerezetik sortu zuela baieztatzen da (2 Makabearrak 7,28). Zazpigarren egunean bere lana amaitutzat eman eta sakratu izendatzen du Jainkoak. Bere lanaren gailurra gizakia izanik, gizakia leku berezian jartzen dela geratzen da agerian, beste animaliak menderatuz. Nabarmentzekoa da ilargia eta eguzkia ez direla espreski aipatzen, orduan jainkotzat hartzen ziren izenak zirelako, Jainko bakarraren ideia nagusituz horrela. Kontakizun osoan zehar, nabaria da erritmoa: «Jainkoak esan zuen» 10 aldiz agertzen da, «Eta hala izan zen» eta «Eta Jainkoak ona zela ikusi zuen» esaldiak 7 aldiz agertzen dira. Perfekzioa islatzen duen 7 zenbakia behin eta berriz agertzen da kontakizunean. Testu hau K.a. VI. mendean osatu zela uste da, Babiloniako erbestean eta apaizen eskutik (P iturria). Babiloniako mitoen arrastoa nabarmena da, hasierako itsaso edo ur-nahasketa aipatzen duen Enuma Elish izenekoa esaterako.
2: Sorreraren bigarren kontakizuna
Bigarren kapituluan gizonaren eta emakumearen sorreraren bigarren kontakizuna ematen da. Bigarren kapitulu hau lehenengo baino zaharragoa da, K.a. VIII. mendekoa eta, lehen kapituluan gizon eta emakumearen baterako sorreran ez bezala, gizona lehenbizi eta beronengandik emakumea sortzen da ondoren. Gizona ( 'adam  hebreeraz ) lurrez osatzen du Jainkoak,  'adam 'afar min-ha'adamah («lur hautsez gizona») hitz-jokoa erabiliz, eta bizi-arnasa emanez. Jatorriko hebreerazko bertsiotik bertatik hartzen du gizonak 'adam izena baina laugarren kapitulura arte ez da bilakatuko lehen gizonaren izen propio. Kapituluak iturri yahvistatik edaten du, Jainkoaren irudi antropomorfikoa eskainiz: adibidez, Ondoren, Jainko Jaunak baratzea landatu zuen Edenen (Hasiera, 2,8). Eden baratze eta lorategi zoragarria da eta grekerara paradeisos edo paradisu hitza erabiliz itzuli zen. Eden hitzak «ekialde» adierazten du eta jaiotza eta bizitzaren norabidea da, antzinako tradizioan, mendebaldeak heriotza adierazten duen bitartean. Jainkoak erabateko askatasuna ematen dio baratzea baliatzeko, baina Jainkoak landaturiko dena ezagutzeko ahalmena ematen duen zuhaitzeko fruiturik ez jateko agindua ematen dio. Ondoren, gizonaren probetxurako animaliak sortu ondoren, gizona lozorroan murgilarazi, saihets-hezurra atera eta hori moldatuz emakumea sortzen du. Horrela, emakumearen eta gizonaren batasuna adierazi nahi dela baieztatu da, Jainkoaren ondorengo hitzetan gizona eta emakumea izendatzeko hitzen antzekotasunak ere, ish eta ishah alegia, erakusten duenez. Euskarazko itzulpenean, batasun hau honela adierazten da Adamen hitz hauek erabiliz: «''Hau bai dela ene hezurraren hezur, ene haragiaren haragi!. “Emakume” izango da deitua, gizakumeagandik izan baita hartua''».
3: Aginduaren haustura eta lehenengo bekatua
Edenen jarraituz, gaiztakeriaren alegoria moduan jarduten duen sugeak dena ezagutzeko ahalmena ematen duen zuhaitzetik fruitua jatea iradokitzen dio emakumeari, horrela jainko bihurtuko direla adieraziz. Hasieran ukatzen badu ere, azkenean jan eta ondoren gizonari ere ematen dio jateko. Dena ezagutzeko ahalmena jabeturik, biluzik daudela konturatu eta lotsatu egiten dira. Sugearen protagonismoa antzinako kulturetan ere hautematen da. Gilgamesh epikan, adibidez, sugea bizia ematen duen animaliatzat hartzen da, baina Babilonian, Grezian eta Etiopian ere sugea animalia bizi-emaile moduan agertzen da. Horrela, sugearen gaiztakeria judutarrak Jainkoaren sinbologia oro gaitzetsi eta ezabatzeko ahaleginarekin lotu da. Aginduaren haustura edo lehenengo bekatua Jainkoarekin parekatu nahi izana bide da, dena ezagutzeko ahalmena ematen duen zuhaitzetik jatean, baina kristautasunaren historian zehar haragikeria-bekatuarekin ere lotu izan da, agindua hautsi ondoren biluztasuna hostoez estali baitzuten. Emakumea bekatuaren jatorria izana Pandora mitoarekin parekatu izan da historian ere eta horrekin batera, misoginia justifikatzeko ere erabili izan da. Jainkoak gizona biluzik dagoela konturatu eta estalita ikustean jabetzen da gertatu izanaz eta itaunketa baten ondoren, madarikazioa botatzen dio sugeari eta zigorra jarri emakumeari eta gizonari hurrenez hurren. Sugearentzako madarikazioan salbamenerako itxaropena pizten du Jainkoak, emakumearen ondorengo batek «burua zapalduko dik» esanez (emakumearen ondorengo hori Kristo izango zela interpretatu dute zenbaitek), nahiz eta jarraian, sugeak orpotik helduko diola ere aipatu, zenbaiten ustez Akiles greziar pertsonaia mitologikoari erreferentzia eginez. Emakume eta gizonari jarritako zigorretan hilkortasuna nabarmendu behar da: «lurrera itzuli arte, handik izan zara hartua eta: hautsa zara eta hautsera itzuliko zara» (Hasiera, 3,19). Emakumeari haurdun gelditzean oinazea eta gizonarekiko mendekotasuna jarriko dizkio eta lanaren nekea gizonari. Dena ezagutzeko ahalmena duelarik, biziaren zuhaitzetik ere jan eta hilezkortasuna lor ez dezan, Edendik kanporatzen ditu biak. Hala ere, Jainkoak gizakia guztiz ez dituela abandonatzen aipatzen da, lurretik bizitzeko aukera eman eta Edendik kanporatzea arropaz jantzi egiten dituelako.
4: Kain eta Abel
Adam, gizona, eta Eva Edendik kanporatuta, Kain eta Abel semeak izan zituzten, ordena horretan. Kain sumerieratik datorren hitza omen da eta errementari esan nahi du; artisaua izanik, aurrerago, Hasiera 4, 17 bersetean hain zuzen, lehenengo hiria ere eraiki zuelako aipamenarekin bat dator. Abel izena ere sumerieratik omen dator eta «seme» esan nahi du. Hala ere, testuan Kain nekazari eta Abel artzain izan zirela adierazten da espreski. Horrela, Irteera liburuan adierazten den bezala, Abelek lehenengo bildotsak eskaintzen dizkio Jainkoari eta honek abegi onez hartzen ditu; ez ditu, ordea, modu berean jasotzen Kainen emaitzak. Jainkoa konturatzen da Kainen haserreaz eta haserre horren atzean dagoen joeraz eta eskaini egiten dio zuzen jokatzea. Kainek Abeli eraso egin eta erail egiten du. Targum bertsioetan, hilketaren aurretik kainek Abelekin duen elkarrizketa zehazten da. Jainkoak Kain madarikatu eta erbestera bidaltzen du, sugearekin eta Adam eta Evarekin Edendik kanporatzean egin zuen antzera, ezaugarri bat (tatuaje bat, akaso?) erantsiz, Kain ere hil ez zezaten. Erbesteko zigorra hau Jordaniako tribuetan jasotako ohituretan ere hautematen dela jaso da. Halaber, anaien arteko lehiaren istorioa arrunta Ekialde Hurbilean. Targum bertsioetan Kain madarikatuaren jatorriaren azalpen bat ere ematen da: Eva eta Sammael aingeru bekatariaren semea izango litzateke Kain eta horregatik leinu madarikatu baten ordezkaria, Abel, alaba biki batekin batera, Adam eta Evarengandik sortu zen bitartean. Kain Nod eskualdera erbesteratuta («noraezean ibili» adierazten duen «nud» hitzaren antzekoa, arestiko berset batean Jainkoak Kaini botatzen dion madarikazioan noraezean ibiliko dela agintzean bezalaxe) joango da eta emakume batekin elkartu, leinu bati hasiera emanez. Biblia modu literalean hartu duten zenbait emakume hori nondik atera den argudiatu izan dute, jakinda Adam, Eva eta Abel bakarrik zirela munduan. Kainen ondorengo bakoitza zibilizazio profanoaren ordezkariak izango dira, hirien eraikuntza, abeltzaintza, musika eta burdingintzan jardunez hurrenez hurren. Beste ondorengo batek, Lamek izenekoa, poligamia abiarazi eta mendekuaren legea ezartzen du olerki batean.
Jakob Prandtauer
Jakob Prandtauer (Stanz, Tirol, 1660ko uztailaren 16a - Austria Beherea, 1726ko irailaren 16a) austriar arkitekto eta eskultorea izan zen.
Hasiera (Biblia)
5: Adamengandik Noerengainoko aitalehenak
Bosgarren kapituluan Adamengandik Noerengainoko aitalehenen genealogia zehazten da eta apaiz-iturriari esleitu zaio. Aipagarria, Adamen ondorengoa ez dela Kain (arestiko atalean aipatu bezala, tradizio zenbaiten arabera, Kain Evak Sammael aingeruarekin izandako semea baitzen), baizik eta Evarekin izan zuen Set izeneko beste seme bat. Kronologia horretan, harrigarriak dira aitalehen hauen bizitza-urteak. Bizitza luzeena duena Matusalen, kristau herrien tradizioan bizitza luzearen alegoria moduan erabili dena. Hamar dira guztira genealogia horretan agertzen diren pertsonaiak, Sumerreko errege zerrendetan bezalaxe, 2000 urte baino gehiagoko epe bat estaliz. Dena den, genealogiaren bertsio zenbait daude, Hasiera liburuko zer bertsio erabiltzen den.
Jakob Prandtauer
Eraikuntza erlijiozkoak egin zituen batez ere (elizak, komentuak), Kontraerreformaren garaipenaren ondoren Bavaria eta Austriako Eliza Katolikoak erakutsi zuen jarrera arranditsuaren erakusgarri. Prandtauerren lan nagusia Melkeko abadia da, Austriako barrokoko lan adierazgarrienetako bat.
Hasiera (Biblia)
6-7-8: Uholdea eta Noeren ontzia
Noeren garaiko gizarteari buruzko ohar batekin abiatzen da ondorengo kapitulua. «Jainkoaren semeek» gizakien alabekin elkartu eta arraza aparteko bat sortzen dute, bizitza luzekoak eta tamainaz erraldoiak direnak. Jainkoak eta gizakiak nahasten dituen kontakizun hau mitologia zenbaitetan agertzen da. Jainkoak 120 urtera mugatu egiten du gizaki hauen adina. Interpretazio zenbaiten arabera, 120=40×3 da, 40 izanik gizon kementsuaren adina eta 3 perfekzioaren zenbakia: sexuaren kemenak mugatzen duen 40 gainditu eta bider 3 egiten du Jainkoak, bere semea dela baieztatzeko. Gizakiaren gaiztakeria ikusita, Jainkoak gizakia eta munduko beste izaki guztiak desagerraraztea erabakitzen du, «begiko» duen Noe ezik. Noe salbatzeko, ontzi bat egiteko agintzen dio eta horretarako denetariko zehaztasunak ematen dizkio. Agindu bezala, ontzian bere familia eta animalia bakoitzeko banakoak sartutakoan, «lur azpiko itsasoaren iturri guztiak lehertu ziren eta zeruko atexkak ireki» eta 40 eguneko euri-jasak izan ziren, mundu guztia urpean utziz. Kataklysmos (grezierazko bertsioan) edo uholdearen iraupenari eta ontzian sartu beharreko animalia kopuruari buruz testuan agertzen diren kontraesanek kontakizunaren iturri aniztasunaren emaitza direla baieztatu da. Beste alde batetik, Gilgamesh epikan Hasierako liburuaren uholdearen oso antzekoa den kontakizun bat jasotzen da, uholdearen amaieran hegaztien joan-etorria ere modu bertsuan errepikatuz. Bi kontakizunen arteko parekotasuna 1872 urtean aurkitu zen lehenengo aldiz eta astindu handia ekarri zuen kristautasunean, Bibliaren egiazkotasuna ordura arte testu zaharrena zela aipatuz defendatzen baitzen. Hasiera liburuko kontakizunaren arabera, ontziak Ararat mendietan jo zuen lurra, egun Turkiako ekialdean. Hori dela eta, Noeren ontziaren arrastoen bila espedizio anitz antolatu da historian zehar, horietako batzuk testigantza eta ustezko frogak eskainiz, baina egun ez dago horren froga garbirik. Mesopotamian uholde handi baten arrasto geologikoak ere aurkitu dira, baina uholde horiek lokalak izan zirela frogatu da, uholde globalen aukera guztiz baztertuz.
Uholdea bukaturik, eta Noek Jainkoari eskaintza egin ondoren, Jainkoak mundua ez duela berriz ere suntsituko hitz ematen du kapituluaren bukaeran.
9-10: Bigarren sorrera eta munduko herriak
Jainkoak Noe bedeinkatu eta munduan zehar ugaltzeko deia luzatzen dio, Sem, Kam eta Jafetekin batera, Adam eta Evarekin egin zuen bezala. Animaliekiko harreman berri bat ezartzen du, ordea: haragia odolik gabe jan beharko da, «odolean baitago bizia», judaismoan zorrotz jarraitzen den kashrut edo elikadurari buruzko arau multzoa zabalduz. Aldi berean, mundua berriz ere ez duela suntsituko ituna adierazten du : mundua ez duela berriz ere suntsituko, zortzigarren kapituluan aurreratu bezala.
Noeren semeen ondorengoak munduak hedatzen dira. Kam ardoa edanda lozorroan dagoen Noe aita biluzik ikusi eta laguntza eskatzen die bi anaiei estaltzeko. Hauek lagundu egiten diote, baina aita biluzik ikusi gabe, atzeraka begiratuz. Noe aita konturatzean, Kam eta Kanaan madarikatu egiten ditu. Madarikazio hau azaltzeko, ohartu behar da Kanaan Mediterraneo itsasoaren eta Jordan ibaiaren arteko eskualdea dela eta israeldarrak iritsi baino lehen, kananeoak bizi zirela bertan, jainko anitzen adoratzaileak zirela, israeldarren Jainko bakarraren aurka. Aldi berean, Sem (hebrear eta arabiar herrien arbasoa) bedeinkatu, Yahveh Jainkoaren izenez, eta munduko beste herrien arbasoa omen den Jafetekiko atxikimendua soilik erakusten du.
Ondoren, hiru seme hauengandik abiarazitako genealogia garatzen da hamargarren kapituluan. Semen ondorengoak Arabiar penintsulan zehar barreiatuko dira, Kamen ondorengoan Kanaan eta Afrikan eta Jafeten ondorengoak ekialdera. Genealogia honetan gizaki arrazen jatorria ikusi izan da eta ideologia naziak judu (kamitar eta semitarren arteko nahasketa, auren esanetan), beltz (Kain eta Kamen ondorengoak) eta ario ez direnen aurkako jazarpena egiteko erabili izan du. Genealogian agertzen den Tubal, Jafeten semea, euskaldunen aitalehena izan zen euskal historia XVI-XIX mendeetan modu xelebrean aztertu zuten zenbait pertsonaiak. Abiapuntu honetatik tubalismo izeneko mitologia bat osatu zen, euskara Eden eta Babel hiriko jatorriko hizkuntza dela eta euskaldunak garbi mantendu den arraza bakarra.
11: Babelgo dorrea
Hamaikagarren kapituluan Babelgo dorrearen kontakizuna txertatzen da, aurreko kapituluaren genealogiaren eta hamaikagarren kapituluan bertan garatzen jarraitzen den Abrahamengainoko genealogiaren artean. Hori dela eta, modu autonomoan osatu zela uste da eta, Hasiera liburuko beste kontakizunetan bezala, inguruko mitologia antzeko kontakizunen baten arrastoak daude, Enuma Elish izenekoan esaterako. Hizkuntza berean mintzatzen diren gizonak ekialdera dagoen Xinear eskualdean lautada batean kokatu eta adreiluz hiri bat eta zerurainoko dorre bat altxatzea erabakitzen dute, ospea irabazteko. Harrokeria ikusita, Jainkoa jaitsi (dorrea ez da Jainkoa bezain handia, beraz) eta euren hizkuntzak nahastu egiten ditu, elkar ulertu ez eta dorrea bertan behar utz dezaten. Hiriak Babel izena hartuko du («nahasketa» edo asirieraz babili, «jainkoaren atea» eta hortik ere Babilonia). Aurkako interpretazio bi eman da kontakizuna azaltzeko: batean, Jainkoak zigorra jartzen die gizakiei Jainkoaren parean jartzeko ahaleginagatik; bestean, hizkuntza berbera izatea eta hiria eta dorrea izatearen nahia inperio baten garaipenaren sinboloak dira eta, hizkuntzak nahastuz eta dorrearen eraikuntza geldiaraziz, Jainkoak aniztasuna birrintzen duen botere totalitarioen aurka egiten du. Hipotesi honen ebidentzia moduan, Mesopotamian eraikitako zigurat eraikinak daude, eskualdea mendean izan zuten inperio babiloniar eta asiriarraren garaietan eraikitakoak. Ohartu behar da judutarrak preso izan zirela Nabukodonosor II.a babiloniar erregearen garaian eta honek dorre handi bat berreraiki zuela. Judu eta kristauek hirietako zibilizazioaren aurka izan duten joera ere kontakizun honen bitartez azaldu izan da.
12-25: Abrahamen zikloa
Abraham da uholdearen ondorengo lehenengo patriarka. Judaismoan eta kristautasunean fededunen aitalehentzat jotzen da eta islamean ere imam fededunen gidaritzat hartzen da. Hasieran Abraham izenez ezaguna, Semen ondorengoa da hainbat belaunaldiren ondoren. Mesopotamia hegoaldetik Kanaan aldera joateko agindua jasotzen du Jainkoarengandik eta hara abiatzen da, Sarai emazte eta Lot ilobarekin. Artzai erdinomaden tribu baten buru den Abramen bidaiak garai hartako artzain eta merkatarien ibilbidea jarraitzen du, egungo Basora inguruko Ur herritik iparralderantz eta gero handik Mediterraneo kostaldera jaitsiz hegoalderantz. Gosete baten ondoren, Egiptora joatea erabaki eta bidean Sarairi egiptoarrei bere emaztea ez, baizik eta bere arreba dela esateko ohartarazten dio, Sarairen edertasuna ikusita, bere senarra dela jakitean hil egingo dutela eta. Faraoiak Sarai eta Abrahami opariak eman, baina azkenean egia jakin eta Abran eta Sarai bidali egiten ditu Egiptotik (Hasiera, 12). Negev aldera abiatzen dira eta Abraham eta Lot bertako lurrak zatitzea erabakitzen dute: Kanaan Abrahamentzat izango da eta Jordan ibaiaz ekialdeko lurra Lotentzat, Sodoma hiriko inguruetan (Hasiera, 13). Lot gerra batean preso hartu eta hura askatzera gerra sartu, garaipena eta etsaiekin bihotz handia erakusten du (Hasiera, 14). Jainkoak Abrahamekin ituna egiten du, artean seme-alabarik gabe, ondorengo ugari izango dituela hitz emanez. Ondorengo hauek esklabo biziko direla ere ohartarazi baina azkenean askatu eta Egiptotik Eufrates ibairainoko lurraldea emango diela ere hitz ematen du: Agindutako Lurraldearen lehen ituna da (Hasiera, 15). Ondorengorik gabe, Saraik Agar izeneko bere esklaboarekin elkartzeko eskatzen dio Abrahami. Agar haurdun geratu eta Saraik, jeloskor orduan, bidali egiten du. Jainkoaren aingeru bat Agarren aurrean azaldu eta semeari Ismael izena jarriko diola agintzen dio. Abraham eta Sarairengana itzultzeko ere agintzen dio (Hasiera, 16). Abrahamen istorio guztian nabarmena ondorengoak izateko gogoa eta premia, Sarairen antzutasunarekin areagotzen dena. Ismael, bere aldetik, arabiarren arbaso bihurtuko da islamean eta agintzaren semetzat hartuko dute, Isaak baztertuz.
Jainkoa Abraham zaharraren aurrean agertzen da jarraian eta ituna egiten du berarekin. Horren arabera, bere ondorengoek herri multzo zabala osatuko dute (Israel izango dena), Kanaan lurretan eta betiko, eta bere emaztearengandik seme bat izango duela agindu, Isaak izena izango duena; horretarako, gizon guztiei erdainkuntza egin beharko zaie jaio eta zortzi egunetara. Horrela, erdainkuntza judaismoaren oinarrizko agindu bilakatzen da. Jainkoak aginduta, gainera, Abrahamek eta Saraik Abraham eta Sara izenak hartuko dituzte aurrerantzean (Hasiera, 17). Itun hau islam eta judaismoaren arteko eztabaida bizia piztu du historian zehar, Abrahamen ondorengoa Ismael ala Isaak den. Ismael arabiarren arbasotzat hartzen du islamaren tradizioak eta Abrahamen legezko ondorengoa izanik, berak sortutako herria da Agindutako Lurraren jabe. Judutarren arabera, Isaak eta ondorengo Israel herria da lur horren jabea.
Beste seme baten agintza errepikatu egiten da hurrengo kapituluan, Jainkoa gizon moduan beste bi gizonekin batera bisitan etortzen zaionean. Abrahamek abegikortasunez jasotzen ditu eta ondoren, Jainkoa Sodoma suntsitzera doanean, bertako lagunenganako errukia erakusten du (Hasiera 18). Jainkoaren bi mezulariak Sodomara heldu eta Loten etxean hartzen dute ostatu. Sodomatarrak heldu eta heldu berriekin oheratu edo ezagutu nahi dutela adierazten dute. Bisitariek emaztea eta alabak hartu eta alde egiteko esaten diote Loti, alde egitean atzera ez dutela begiratu behar ohartaraziz. Loten emazteak atzera begiratzen du, ordea eta gatzezko estatua bihurtzen da. Sodoma eta Gomorra hiriak erraustu egiten ditu Jainkoak. Pasarte honetan, Jainkoak homosexualitatearen aurka duen jarrera interpretatu da, exegeta zenbaitek baztertu egin badute ere. Dena den, interpretazio hura dela eta, hizkuntzan sodomia hitza gizon homosexualek praktikatu ohi duten sarpen anala adierazteko termino gisa geratu da. Jarraian, intzestuaren aipamena egiten da: Loten alabek aita mozkorrarazi eta berarekin oheratzen dira seme bana izateko, Moab eta Ben-Ami izenekoak, moabdar eta amondar herrien arbasoak (Hasiera, 19). Abraham Negeveko hiri batera heltzen da, Egipton bezala Sara bere arreba zela esanez. Abimelek bertako erregeak Sara ekartzeko agindua ematen du, baina gau horretan Jainkoa agertzen zaio ametsetan, Sarari buruzko egia kontatuz eta itzultzeko esanez. Lotsaturik, Abimelekek Abrahami azalpenak eskatu eta opariak ematen dizkio Abrahami irainaren ordainetan (Hasiera, 20).
Hurrengo kapituluko kontakizunak judaismoa eta islama elkarren aurka jarri ditu. Isaak jaio eta Ismaelek, hamalau urterekin ia, barre egiten dio edo berarekin jostatzen da. Ondoren, Sara Abrahami haurra eta ama bidaltzeko eskatzen dio. Abrahamek men egin eta Ismael bizkarrean hartuta eta Agar eramaten ditu urrutira, Jainkoaren onespenarekin, bere ondorengoa Isaak dela adieraziz. Jainkoak Agarri Ismael bere semea hartzeko agintzen dio, berarengandik herri handi bat sortuko dela hitz emanez (Hasiera, 21).
Hasiera, 22 kapituluan Jainkoak Isaak hartu eta Moria mendian erre-opari gisa eskaintzeko agintzen dio Abrahami. Honek men egin eta hara abiatzen da. Agindua betetzera doala, aingeru batek eskaintza bertan behera uzteko eskatzen dio, Jainkoaren aginduak bete egiten dituela argi geratu baita. Isaaken loturak Akedah izena hartzen du hebreeraz eta aginduaren itxurazko krudelkeriak interpretazio anitz izan ditu judaismoan, kristautasunean eta islamean ere, hala nola Ismael bidali izateagatik zigor moduan edo fede hautsezinaren irudikapen gisa. Antzinako Israelen gizakien sakrifizioak egiten zirela ere jaso da. Hain zuzen, Abraham gainditu beharreko froga nagusitzat jotzen da, kontakizunean zehar gainditzen duen azkena.
Hurrengo kapituluan Sara hil egiten da Hebronen eta Abrahamek Kanaanen dauden hititei eskatzen die baimena Sararen gorpua ehorzteko. Hititen buru den Efronek inongo oztoporik jarri gabe lursail bat oparitzen dio horretarako Abrahami, baina honek ez du oparia onartzen eta prezio justua ordaintzen du azkenik (Hasiera, 23). Hasiera, 24 kapituluan Abrahamek agindua egiten dio morroi bati bere jaioterrira joan eta han aingeru batek erakutsiko dion emakumea ekartzeko, emakumeak hala nahi badu. Morroiak horrela egin eta Jainkoaren seinale bati jarraiki Najor Abrahamen anaiaren biloba, Rebeka izenekoa, Isaaken emaztegaia izateko aukeratua dela jakingo du. Familiaren eta emakumearen baimena hartu ondoren, Isaak Rebekarekin ezkontzen da. Kapitulu honetan ondorengoa osatzeko ardura agertzen da berriz ere, Abrahamen kontakizun osoan zehar bezalaxe. Garaiko ohiturak ere jarraitzen dira. Hasiera, 25 kapituluan, Abraham Keturarekin ezkondu eta berarekin zenbait seme ditu; azkenik, 175 urterekin hil egiten da eta Isaak izendatzen du ondorengo. Ismaelen ondorengoak Arabian kokatzen direla ere aipatzen da.
Abrahamen zikloaren ezaugarri nabarmenena ondorengoa izatearen kezka da, Sararen hasierako agortasunean eta Jainkoak egindako itunetan islatzen dena. Aldi berean, ziklo osoan Abraham monoteismoa ezarri eta zabaldu zuen lehena izan zen. Fededunaren eredu gisa, ziklo osoan Abraham gizon bertutetsu moduan agertzen da behin eta berriz: aberatsa da, errege eta pertsonaia nabarmenekin itunak egin eta gerrak irabazten ditu eta abegikorra eta lagunkoia da (Sodoma erraustu aurreko eskaeran ikusten denez). Ondorengo Jakob eta Joseferen zikloen aldean, Abrahamen zikloak kutsu teologikoagoa duela nabarmendu da, hasierako testuetatik apaizek moldatua euren ideologia eta teologia txertatzeko.
25-36: Jakoben zikloa
Abrahamen zikloan herria iraunaraziko duen ondorengo bat izatea kezka nagusia izanik, Jakoben zikloan anaien arteko liskarra eta amarrua izango dira gai nagusi. Aldi berean, Abrahamen zikloak kutsu erlijioso nabarmena duen bitartean, Jakoben zikloa profanoa da batez ere eta agian horregatik teologoen arreta eskasa erakarri du. Aldi berean, Jakoben istorioko pasarte anitzek Mesopotamiako Nuzi hiriko taulatxoetan aurkitutako kontakizunen arrasto nabarmenak dituzte eta askotan kontakizunaren xehetasunak ere errepikatu egiten dira Hasierako testuan.
Hasiera liburuaren azterketarako ikuspuntuak
Beste edozein literatura-testu moduan, Hasiera liburua ikuspuntu sinkroniko zein diakroniko batetik azter daiteke. Azterketa sinkronikoak testuari berari begiratzen dio, batasun moduan. Ikuspuntu diakroniko batetik, berriz, testua inguruko historiarekin harremanetan jartzen da, testuaren iturrietatik hasita eta jasotako aldaketetan zehar.
Tenryū ibaia
Tenryū ibaia (天竜川) Japonia erdialdeko ibaia da, Chūbu eskualdea zeharkatu ondoren Filipinetako itsasoan itsasoratzen dena. 213 kilometrotako ibilbidea dauka.
Ibilbidea
Nagano prefeturako Suwa aintziran du iturria, 759 metrotako garaieran. Hasierako kilometroak Ina haranean egiten ditu, eruiteak ugariak diren tokian eta nekazaritza oso oparoa da bertan. Kiso mendiak zeharkatu ondoren hegoaldeko lautadansartzen dira, Shizuoka eta Aichi prefeturen artean eta azkenik Hamamatsun itsasoratzen da.
Historia
Nara Aroan Abare-Tenryū (暴れ天竜) izena eman zitzaion "Tenryū bortitza", izan ere sarritan uholdeak sortzen baitzituen. Muromachi Aroan uholde hauek ekiditeko neurriak hartzen hasi ziren, batez ere dikeak eta ubideak eraikiz.
Tokugawa Ieyasu shogunak Hamamatsu gaztelua hartzerakoan Tenryū ibaiko urak arroz soroak ureztatzeko lanak egin zituen. Hala ere Tokugawa shogunerrian ibai handiak zeharkatzeko zubiak egitea debekatu zuen segurtasun neurri gisa, horregatik ferry zerbitzuak ezarri ziren. Lehenengo zubiak beraz Meiji berrezarkuntzan eraiki ziren.
Erabilera
Tenryū ibaiaren ibilbidean hainbat urtegi eta indar hidroelektriko faktoria eraiki dira ibaiak duen maldak ematen dion indarra aprobetxatzeko.
Babesa
Tenryū-Okumikawa Parke Kuasi-Nazionala izendatu zuten 1969ko urriaren 1ean.
Talaia (argipena)
Talaia hitzak esanahi zenbait ditu:
Manuela Carmena
Biografia
1944ko otsailaren 9an Madrilen jaioa,  1965ean Madrilgo Complutense Unibertsitatean zuzenbidean lizentziatu zen, Espainiako Alderdi Komunistan sartu zeneko urtean. 1967an Eduardo Leira arkitektoa ezkondu zuen,  bi seme alaba izanik: Eva eta Manuel.
23. postua izan zuen PCEn 1977ko hauteskunde orokorretan. Francisco Francoren diktaduran atxilotutakoen eta langileen defendatzailea izan zen, baita Atochako sarraskia jasan zuen abokatu-bulegoaren sortzaileetako bat ere.
Madrilgo alkatea
2015ean Ahora Madrideko hautagaia izateko primariotara aurkeztu zen. % 63k bozkatu zuen Carmenaren alde, eta Ahora Madrideko hautagai bilakatu zen 2015eko udal hauteskundeetarako. Maiatzaren 24an, Ahora Madrideko zerrendak bozen % 31,85 eskuratu zituen gutxi gorabehera, 20 zinegotzi lortuz. Bigarren postuan geratu zen, Alderdi Popularraren atzetik, azken honek 21 zinegotzi lorturik, Esperanza Aguirre hautagaia zelarik.
Ahora Madrid eta PSOEko 9 zinegotzien arteko akordua iragarri ostean, Manuela Carmena alkate izendatu zuten gehiengo absolutuarekin (29 zinegotzi 57tik) 2015eko ekainaren 13an ospatu zen Udaletxeko Plenoan.
The Good Liar
The Good Liar 2019ko suspense eta krimen film bat da, Bill Condonek zuzendu eta ekoiztutakoa, eta Jeffrey Hatcherrek idatzitakoa. Nicholas Searleren izen bereko eleberrian oinarrituta dago. Ian McKellen da protagonista, alargun aberats bat (Helen Mirren) online ezagutzen duen iruzurgilea, zeinak aurrerago jakingo duen bere dirutza lapurtzeko planak ustekabeko oztopoak dituela.
Filma Erresuma Batuan estreinatu zen 2019ko azaroaren 8an, eta Estatu Batuetan 2019ko azaroaren 15ean. Kritikarien kritika mistoak jaso zituen eta 33 milioi dolar bildu zituen 10 milioi dolarreko aurrekontuaren aldean.
Konpresore
Konpresoreak konprimagarriak diren gas edo lurrunen presioa handitzen dute, hauen bolumena txikituz.
The Good Liar
Sinopsia
Roy Courtnay (Ian McKellen) bere zortea sinetsi ezin duen iruzurgile profesionala da: Betty McLeish (Helen Mirren) alargun diruduna online ezagutu du. Bere bihotza irekitzen dion heinean, Roy harritu egiten da berarenganako sentimenduak dituela konturatzean, orduan iruzur erraza izan beharko lukeena bere bizitzako egoerarik konplexuenetako bat bihurtzen da.
Konpresore
Ponpek eta konpresoreek fluidoak garraiatzen dituzte presioa handituz, baina bien arteko alderik nabarmenena hau da: lehenak makina hidraulikoak direla, eta besteak berriz, makina termikoak. Azken hauetan fluidoa konprimagarria da, eta dentsitate eta tenperatura aldaketa nabarmenak egon ohi dira. Haizagailuan azkenik, fluido konprimagarriak mugitu arren, ez dago presio, dentsitate eta tenperatura aldaketa nabarmenik.
The Good Liar
Argumentua
Roy Courtnay zahartutako iruzurgile britainiarra da, eta, Vincent merkataritza-bazkidearekin batera, nortasun faltsuak erabiltzen ditu pertsonak manipulatzeko, beraien finantzak eskura ditzan. Bere helburua Betty McLeish da, duela urtebete senarra galdu zuen Oxfordeko Unibertsitateko historia irakasle ohia eta £2 milioitik gorako aurrezkiak dituena.
Konpresore
Historia
Antzinako errementariek garrasi egiten zioten suari hau areagotzeko eta horrela burdina errazago lantzeko, eta ez bada gaur egungo konpresore atmosferikoen lehenengo aurrekari gisa hartzen ere, esan daiteke izan zirela.
The Good Liar
Argumentua
Belaun txar baten itxurak eginez, Royk Betty manipulatzen du bere etxean geratzeko. Royk etengabe bultzatzen du berarekin offshore inbertsio kontu bateratu bat irekitzera, dirua lapurtu ahal izateko. Aldi berean, Royk eta Vincentek inbertsio iruzur bat egiten dute Bryn markarekin eta bere elkartekidearekin, errusiar inbertitzaile faltsuak erabiliz. Errusiar faltsuetako batek, egiaz harakin poloniar batek, hartualdiaren mozketa handiagoa eskatzen du; Erantzun bezala, Royk, bizkartzainei, harakinaren eskua, haragi bigungarri batekin hausteko agintzen die. Lapurtua izan dela konturatzean, Brynek Roy jarraitzen du Bettyrekin duen hitzorduan. Bryn gertu ikustean, Royk Betty dendetara bidaltzen du Bryn Charing Cross metro geltokira erakarri aurretik. Han, Royk Bryn sastakatzen du eta, gero, momentuan sartzen ari den trenaren bidera bultzatzen du. Roy Bettyrekin biltzen da dendetan.
Konpresore
Historia
Garrasi eta orroak egiterakoan, errementariek airea arnasten zuten bere hedapenean, eta ondoren bukaerako irekidura txiki batetik bota, horrela eremu jakin bateko oxigeno kantitatea kontrolatuz. Denborarekin, putz egiteko moduak hobetu egin ziren: grekoek eta erromatarrek hauspoak erabiltzen zituzten burdin forjetarako, eta hainbat mekanismo hidrauliko eta hauspo, organo musikaletarako.
The Good Liar
Argumentua
Roy eta Betty Berlinen daude oporretan, eta badirudi Royk alemaniera ulertzen duela, nahiz eta ezetz dion. Bettyren bilobak, Stevenek, Royk ezagutzen duen pisu batera eramaten du bikotea. Stevenek dioenez, 'Roy Courtnay', britainiar armadako ofizial gaztea, nazien gerrako kriminal batek etxe horretan hil zuen 1948an, Sobietar Batasuneko erregistroen arabera. Honen ondorioz, Royk bere benetako izena Hans Taub dela azaltzen du, Royren itzultzaile alemaniarra zena, eta Royren nortasuna lapurtu zuela Alemania utzi eta bere burua berrasmatu ahal izateko. Bettyk bere azalpena onartzen du eta Stevenen eragozpenak errefusatzen ditu.
Konpresore
Historia
XVII. mendean zehar Otto von Guericke ingeniari fisiko alemanak konpresore atmosferikoak esperimentatu eta hobetu zituen. 1650ean Guericke-ek lehenengo oxigeno-bonba asmatu zuen, huts partziala sortu zezakeena, eta hau erabili zuen hutsaren eta oxigenoaren papera aztertzeko errekuntza eta arnasketan.
The Good Liar
Argumentua
Handik gutxira, Royk eta Bettyk dirua transferitzeko asmoa dute baterako banku-kontu batera. Vincentek, gutxienez, diruaren zati bat uztea iradokitzen dio Royri, Bettyk bere mediku izaerarekin lagun diezaion, baina Royk ideia errefusatu eta Betty, aurreko biktimei bezala, finantza arloan iruzur eginda utziko duela errepikatzen du. Vincentek gogoz kontra betetzen du, eta, ondoren, bikotekideari begiratzen dio bere dirua baterako kontura transferitzen. Hala ere, Betty utzi eta bere departamentura itzuli ondoren, Royk konturako teklaturik ez duela konturatzen da. Roy Bettyren etxera itzultzen da erreklamatzera, Betty bere zain aurkitzeko bakarrik, eta etxeko eduki guztiak kendu dituela ikusteko.
Konpresore
Historia
1829an konpresore atmosferikoaren lehen fasea edo osagaia patentatu zen. Osagai honek zilindro serie bateko oxigenoa konprimitzen zuen.
The Good Liar
Argumentua
Betty Royren aitorpen bat behartzen saiatuko da, bere identitatea eta historia faltsuak direla esan aurretik. Bere benetako izena Lili Schröeder da, eta berak eta Royk 1943an ezagutu zuten elkar nerabe alemaniar bezala, Hans bere ingeles tutorea zenean. Bere azken saioan, Hansek Lili bortxatu zuen. Gurasoek Hans tutoretza eskolatik bota ondoren, Liliren aita traidoretzat salatu zuen eta naziek exekutatu zuten. Horrek Liliren ama bere buruaz beste egitera eraman zuen. Geroago, Liliren ahizpak leherketa batean hil zituzten Adolf Hitler hil baino bi aste lehenago. Gerra amaitu ondoren, Lili Ingalaterrara joan zen.
Konpresore
Historia
1872an konpresorearen efizientzia hobetzea lortu zen zilindroak ur-motorren bidez hoztuz; honek urezko zilindroen asmakuntza ekarri zuen.
The Good Liar
Argumentua
Bere iraganari buruz kontatu ondoren, Lilik Royri azaltzen dio bera erabat kontziente izan dela denbora guztian engainatzeko izan duen planaz. Stevenek, Liliren benetako biloba zen Michaelen mutil-laguna zena, Roy/Hansen historia kriminala arakatu zuen, eta bere identitatea baieztatu zuten DNA proba batean, Betty/Liliren haurtzaroko medailoi bat erabiliz, Hansen ile zati bat zuena. Era berean, Vincentek Roy traizionatu duela ezagutarazten du, bere krimenen ezagutzarekin aurrez aurre egon ondoren.
Konpresore
Historia
Konpresore atmosferikoen lehenengo erabilpen berrietako bat itsaso sakoneko urpekariek ekarri zuten, gainazaleko hornigai bat behar baitzuten bizirauteko. Konpresore atmosferikoa erabili zuten lehenengo urpekariak 1943an azaldu ziren. Lehenengo meatzariek lurrunezko motorrak erabiltzen zituzten nahikoa presio sortzeko beraien zulagailuetan, gailu horiek meatzarientzat oso arriskutsuak zirela jakin arren.
The Good Liar
Argumentua
Bettyk Royren diru guztia bere kontu bateratutik ateratzen du, bere aurreko iruzurraren biktimei ordaintzeko adina diru bakarrik utziz. Etxetik irteteko prestatzen ari den momentuan, Royk atea itxi eta eraso egiten dio, baina berak bere burua defendatzen du Brynen bazkideari eta aurretik engainatu zuen harakin poloniarrari aurre egin aurretik. Gero Bettyk etxetik alde egiten du Roy bere bezeroei ordaintzeari uko egiten dionean. Ondorioz, Roy kolpatua da. Aste batzuk geroago, Roy ospitalean azaltzen da, ia katatonikoa, aldiz, Betty pozik agertzen da bere familia osoarekin bizitzen.
Gene
Genea DNAaren zati bat da (edo RNAaren zatia, hainbat birusen kasuan), kate polipeptidiko bat edo proteina bat sortzeko beharrezkoa den informazioa duena. DNA molekula zeluletako kromosometan dagoenez, geneak ere kromosometan daude. Horregatik, geneak herentziako informazioa duten unitate biologikoak direla ere esaten da, kromosometako leku finko batean daudenak (locus izeneko lekuetan). Espezie baten geneen multzoari genoma deritzo.
Konpresore
Historia
Errekuntza-motorraren asmakuntzarekin konpresore atmosferikoentzat guztiz diseinu berria sortu zen. 1960an autoak garbitzeko autozerbitzuak, presio-altua eta “zuk zeuk egin” ospetsu egin ziren konpresore atmosferikoei esker. Gaur egun, autoen konponketak egiten gozatzen duen mekaniko bat izan edo bizikleten gurpilak betetzeko konpresore atmosferiko bat etxean eduki, gailu errentagarria bihurtu da edozein garajerentzat. Konpresore atmosferikoak elektrikoak edo gasolinazkoak izan daitezke etxeko kontsumitzaileentzat eskuragarriago bihurtuz horrela.
Gene
Historia
Wilhelm Johannsen izan zen lehena gene hitza aipatzen, 1909an, Gregor Mendelek garatutako kontzeptuan oinarrituta. Haren arabera, genea herentziaren unitate diskretua da. Gene terminoaren etimologiari dagokionez, hitza grekotik eratorria da genesis (jaiotza) edo genos (jatorria); eta genetika hitza William Batesonek erabili zuen, 1905ean. Genearen kontzeptuak lehen aldiz proposatu zenetik gaur egunera arte bilakaera sakona izan du, eta, horren ondorioz, gene terminoaren definizio bat baino gehiago dago.
The Good Liar
Estreinaldia
Filma 2019ko azaroaren 8an estreinatu zen Erresuma Batuan eta 2019ko azaroaren 15ean Estatu Batuetan.
Konpresore
Historia
Enbolo batek oxigenoa konprimitua ponpatzen du presio jakin batean tanke batera.Bertan mantentzen da beste zerbaiterako behar izan arte, hala nola, gurpilak betetzeko edo erreminta pneumatikoak erabiltzen laguntzeko.
Gene
Historia
Terminoaren hasierako deskribapenen arabera, genea ezaugarri jakin bat zuzentzeko ahalmena duen faktorea da, eta ezaugarri horren heredagarritasuna bideratzen du. Mendelek erakutsi zuen landareak gurutzatutakoan, zenbait ezaugarri, hala nola ilarren kolorea edo forma, ez direla nahastuta agertzen ondorengoetan, horren ordez, entitate bereizgarri eta diskretu modura transmititzen direla ondorengoetara. Haren lanak honako hau ere erakutsi zuen: ezaugarrietan behatutako aldaketak faktore heredagarrien aldaketek sortzen zituztela (egun esango genukeen bezala, fenotipoa genotipoak sortzen duela). Hasierako genetistentzat, beraz, geneak entitate abstraktuak ziren, eta haien existentzia fenotipoak belaunaldiz belaunaldi transmititzen ziren eran islatuta geratzen zen (fenotipoa organismo batean behagarri den edozein ezaugarri da, hala nola haren nolakotasun morfologikoak, biokimikoak, fisiologikoak, garapena, portaera, etab; genotipoa, berriz, zelula edo indibiduo baten eduki genetikoa da, hots, indibiduoaren alelo-osaketa espezifikoa).
The Good Liar
Bildutako dirua
The Good Liar filmak 17.2 milioi dolar bildu ditu Estatu Batuetan eta Kanadan, eta 16.2 milioi beste lurralde batzuetan, mundu osoan 33.4 milioi dolar biltzeko, 10 milioi dolarreko ekoizpen-aurrekontuaren aurka.
Konpresore
Historia
Eraikuntza-konpainia gehienek gasolinaz ibiltzen diren konpresoreak erabili ohi dituzte; hauek bagonetetan garraiatzen dira. Ez dago bizilekurik konpresore atmosferiko baten laguntzaz erabiltzen den mailu elektrikoaz baliatu ez denik, ez eta mota bereko gailu astunik ere konpresorerik gabe, hauetarako ezinbestekoa denez.
Gene
Historia
Handik gutxira, Morgan eta bere ikasleak gai izan ziren geneak kromosometan linealki antolatuta zeudela azaldu eta lehen gene-mapa eraikitzeko. Haientzat, geneak kromosometan, arrosario-bihien modukoak ziren. Bestalde, Beadle eta Tatumek, 1941ean, frogatu zuten gene espezifikoek proteina espezifikoak kodetzen dituztela, eta gene bat, entzima bat deritzon hipotesia zabaldu zuten. Honela, genearen ikuspuntu klasikoak zera dio: genea kromosometan lerrokatuta dagoen informazio heredagarriaren unitatea da, eta proteina bakarra kodetzen du.
The Good Liar
Bildutako dirua
Estatu Batuetan eta Kanadan, filma Charlie's Angels eta Ford v Ferrari pelikulekin batera estreinatu zen, eta bere lehen asteburuan 2439 aretotan zehar 5 milioi dolar inguru biltzea pentsatuta zegoen. Lehenengo egunean 1.6 milioi dolar irabazi zituen eta 5.6 milioi dolarrekin debuta egin zuen, zazpigarren postuan amaituz leihatilan. Bere bigarren asteburuan %40a jaitsi zen, 3.6 milioi dolarrera, hamargarren postuan amaituz.
Konpresore
Historia
Oxigeno konprimitua oso erreminta garrantzitsua da, eta gaur egun bere efizientziak, kutsatzea eta eskuragarritasuna dela eta, merkatuan oso ospetsua da.
Konpresore motak
Konpresore mota nagusiak ondoko zuhaitzaren arabera sailkatu daitezke:
Erabilpena
Ingeniaritzako hainbat arlotan erabiltzen dira konpresoreak. Besteak beste:
Eragileak
Konpresoreak birarazteko indarra iturri desberdinetatik etor daiteke:
Konpresore hermetikoak eta erdi-hermetikoak
Hauetan, motor elektrikoa eta konpresorea, konprimitzen ari den gasaz inguratuta daude. Sistema barruan daude karkasa batez inguratuta, eta karkasa zeharkatzen duen bakarra motorrarentzako elikadura kablea da. Karkasa soldadura bidez itxita dago, eta hondatu ezkero konpresorea aldatu behar da, zaharra konpontzea ezinezkoa delarik.
Pistoi alternatiboak
Pistoidun konpresoretan, birabarki batek eragiten die pistoiei, eta azken hauen mugimenduak sortzen du konpresioa. Konpresore mota hau nahiko zaratatsua denez, gero eta baztertuago dago, batez ere potentzia txikitan.
Etxetako hozkailutako konpresoreak pistoidunak izan ohi dira, hala eta gustiz ere.
Paladun konpresorea
Konpresore honen osagai nagusiak bi dira: Bi zati hauek ez dira zentrokideak.
Palek, biratzerakoan, estatorraren aurka presioa egiten dute indar zentrifugoaren eraginez. Palen arteko bolumena aldakorra da. Sarrera leihoaren inguruan bolumena haunditu egiten da, aspirazioa sortuz. Irteera aldera urbildu ahala, txikitu egiten da gasa konprimituz, irteera leihora iritsi arte.
Torloju-konpresoreak
Pistoidun konpresoreak baino isilagoak dira eta jarraian erabiltzeko oso egokiak dira. Horretarako motor elektrikoak abiadura-erregulagailu elektronikoekin abiarazten dira.
Konpresore zentrifugoak
Konpresore hauetan gasa erditik hartzen da, eta errotoreak besoen biraketaren bultzadaz (indar zentrifugoaren eraginez), barraskiloaren kanpoaldera bidaltzen da abiadura handian. Barraskiloaren irteeran hodia zabaldu egiten da, gasaren abiadura motelduz eta presioa igoz.
Gasaren konpresioaren analisia
Demagun marruskadurarik gabe bertikalki desplazatzeko gai den pistoi batekin tapaturik dagoen zilindro batean gas ideal baten V bolumena dugula. Hasiera batean, sistema hau orekan egongo da ingurunearekin, hau da, gasak zilindroko paretetan eta pistoian eragindako presioa (berdina noranzko guztietan) Pbarne, pistoiaren pisuak gasaren gain egiten duen presioaren Pkanpo berdina izango da.
Demagun orain bat-batean kanpo-presioa areagotzen dugula P'kanpo balio berria izan arte. Gasak pistoiari eragiten dion presioa Pbarne<P'kanpo denez, oreka apurtuko da eta zilindroa beherantz desplazatuko da lan bat eginaz; W = indarra * desplazamendua = P'barne * ΔV. Energia hau, termodinamikako lehenengo legeari jarraituz, zilindro barneko gasaren barne-energiaren areagotzean bilakatuko da berehala; honela, gasak pistoiaren desplazamendu lana xurgatuko du.
Gas idealentzako konpresio termiko itzulgarria
Konpresio mota hau infinitu etapa edo egoeren sekuentzia bat da. Oreka moduan ezagutzen den mugimendu kuasiestatikoa da, eta beti, ganberaren pareten gain gasak ezartzen duen presioa pistoiak gasaren gain eragiten duenaren berdina da Pbarne = Pbarne = n*R*T/V.
Gene
Historia
Herentziak oinarri fisikoa eta molekularra duela Mullerrek 1927an frogatu zuen, X izpiek mutazioak sor ditzaketela frogatu baitzuen. Griffithek areagotu zuen ebidentzia bakterioen transformazioa aurkitzean, 1928an egiaztatu baitzuen Pneumococcus andui abirulentoa birulento bihur zitekeela Pneumococcus andui birulento hiletik zerbait hartuz. Aurrerago frogatu zen DNAsa entzima substantzia zerbait hori suntsitzeko gai zela. 1955ean, Hershey eta Chasek ezarri zuten bakteriofagoek beren ondorengoei transmititzen zieten substantzia DNA zela, eta ez zirela proteinak.
DNAren egituraren aurkikuntza
Watsonek, Crickek eta Franklinek 1953an, DNAren egitura tridimentsionala deskribatu zutenean argitu zen nola funtziona zezakeen DNA-molekulak herentzia-molekula gisa. Baseen arteko parekatze espezifikoak adierazten zuen nola kopiatu ahal den informazio genetikoa, eta bi harizpien existentziak argitzen zuen erreplikazioan gerta daitezkeen akatsek nola ekar dezaketen mutazioa DNA-molekularen kopia ume batera.
1960tik aurrera biologia molekularrak garapen azkarra izan zuen eta, honekin batera, baita gene-adierazpenari buruzko ezagutzak ere. Francis Crickek, 1958an, gene-adierazpenean gertatzen den informazioaren fluxua honela laburbildu zuen: azido nukleikoetatik proteinetara (dogma zentralaren hasiera-puntua). Honek zera laburbildu nahi du: proteinak kodetzen dituzten DNA-sekuentzietatik hasita, RNA transkribatua kopiatu eta itzulia da aminoazido-sekuentzia batera, kode genetikoa erabiliaz. Dena den, segituan agertu ziren salbuespenak, zenbait genek ez dute eta proteinarik kodetzen, RNA-molekula funtzionalak baizik, rRNA eta tRNA barnean harturik. Honetaz gain, RNA-birustan geneak RNAz daude eginak. 1960. hamarkadan garatutako genearen ikuspuntu molekularra honela laburbildu daiteke: genea kode bat da, azido nukleikoetan dagoena eta produktu funtzional bat ematen duena.
Sekuentziazioak
1970ean izandako klonazio- eta sekuentziazio-tekniken garapenek, gene-kodearen ezaguerarekin batera, biologia molekularraren eremua irauli zuten, eta geneen antolaketa eta adierazpenari buruzko informazio ugaria eman zuten. Sekuentziatutako lehen genea MS2 bakteriofagoarena izan zen, zeina guztiz sekuentziatutako lehen organismoa ere izan baitzen. Orduz geroztik, organismo ugariren genomak sekuentziatu dira. Honela, genearen definizioa egun, hots, Giza Genomaren Sekuentziazio Proiektuaren ondokoa, sekuentziaren ikuspuntuan oinarritzen da: sekuentzia genomikoaren eskualde kokagarri bat da, herentzia-unitateari dagokiona, zeina erlazionatuta baitago eskualde erregulatzaileekin, eskualde transkribatuekin eta/edo beste sekuentzia-eskualde funtzionalekin.
Laburbilduz, genearen kontzeptua biziki aldatu da. Jatorriz, herentziaren unitatea izan zena, orain DNAn oinarritutako unitate bihurtu da, zeinak RNAren edo proteina-produktuen bidez eragina baitu organismoan. Lehenago, onartuta zegoen baita gene bakoitzak proteina bana ekoizten zuela ere; baina kontzeptu hori gaindituta dago, aukerazko splicinga eta trans-splicinga aurkitu zirenetik.
Gaur egungo definizioan aldaketak
Eta genearen definizioa aldatzen ari da orain ere. RNAn oinarritutako herentzia zabalki ezaguna da. Gene jakin baten eskualde erregulatzaileek ez dute sekuentzia kodetzailearekiko hurbil egon beharrik, ez DNA-molekula linealean ezta kromosoma berean ere; baieztapen honek dioena argitzen duten frogak asko dira egun. Geneak guztiz mugatuak daudelako kontzeptua ere ezabatua izan da. Ikusi da proteina bana ekoizten duten ondoz ondoko bi geneek proteina fusionatuak ere sor ditzaketela. Gene fusionatuen aurkikuntza baino berritzaileagoa da ondokoa: zenbaitetan, proteina jakin bat osatzen duten exoiak urrutiko eskualdetan kokaturik daude, are gehiago, kromosoma desberdinetan ere egon daitezke.
Datu berri horiek guztiek genearen definizio eguneratuagoa eta ausartagoa eskatzen dute: DNA-molekulan dagoen locus espezifikoaren ikuspegitik hasita, gene-produktu funtzioaren ikuspegia ekarriko lukeena. Hala nola Gersteinek eta kideek 2007an proposatutakoa : potentzialki gainezarritako produktu funtzionalen taldea kodetzen duen sekuentzia genomikoen bilduma da. Definizio honetan molekula-produktu funtzionalak bai RNA zein proteinak dira, eta sekuentzia genomikoa DNA zein RNA da. Are gehiago, sekuentzia genomikoen bildumak aparte uzten ditu DNAn dauden elementu erregulatzaile guztiak, geneei asoziaturiko eskualde gisa ezagutzen direnak, hain zuzen ere.
Denboran zehar kontzeptualki aldatu ez dena zera da, genotipoak fenotipoa zuzentzen duela, eta maila molekularrean horren esanahia hauxe da: DNAren sekuentziek molekula funtzionalen sekuentziak zuzentzen dituztela. Kasu sinpleenean, DNA-sekuentzia batek proteina bakarra edo RNA bakarra kodetzen du. Baina kasu orokor gehienetan, produktuak sortzeko era askotan konbina daitezkeen sekuentzia-moduluek osatzen dute genea.
Zehazki hitz eginda, egun onartuta dago indibiduo baten fenotipoa ondoko faktoreen eragin-trukeak determinatzen duela: heredatutako genotipoa, transmititutako faktore epigenetikoak eta ingurumenaren aldakuntza heredaezinak.
Ezaugarriak
Sexu bidez ugaltzen diren izakiek (animalia eta landare gehienek) kromosoma homologoak dituzte (pare bat) haien zelula somatikoetan (gametoetan ez). Kromosoma homologoetako bat aitarengandik eta bestea amarengandik jasotzen dituzte. Kromosoma homologoetako pare bakoitzak gene baten bi kopia ditu, bana kromosomako. Karaktere biologiko bera erabakitzen duen gene pare horri alelo deritzo.
Karaktere biologiko bat erabakitzen duten bi gene horiek (aleloak) informazio bera baldin badute organismoa homozigotoa da gene horrekiko; bi gene horiek informazio desberdina badute, aldiz, organismoa heterozigotoa izango da.