cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Irasagarrondo
Deskribapena
Zuhaixka edo zuhaitz txikia (5-8 m luze). Hostogalkorra eta txandakako orriak (6-11 cm luze). Lore bakartiak, udaberriaren erdialdean loratzen da. Pomoeraren forman fruitua (7-12 cm luze).
Bertincourt
Bertincourt Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bertincourt udalerrian erroldatutako biztanleak 932 ziren. Familiak 352 ziren, horien artean 80 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 52 bakarrik bizi ziren emakumeak), 124 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 124 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 397 etxebizitza zeuden, 362 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 377 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 362 etxebizitza nagusietatik 279 bere jabearen bizilekua ziren, 71 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 55 etxek hiru zituzten, 108 etxek lau zituzten eta 187 etxek bost zituzten. 275 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 181 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 142 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 559 ziren, horien artean 411 aktiboak ziren eta 148 inaktiboak ziren. 411 pertsona aktiboetatik 377 lanean zeuden (217 gizon eta 160 emakume) eta 34 langabezian zeuden (13 gizon eta 21 emakume). 148 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 54 ikasten zeuden eta 59 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bertincourt udalerrian 362 unitate fiskal zeuden, 921,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.717 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Bertincourt udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Bertincourt udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 281 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Plomb
Plomb Frantziako udalerria da, Mantxa departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 194 etxebizitza zeuden, 156 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 180 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 156 etxebizitza nagusietatik 94 bere jabearen bizilekua ziren, 57 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 43 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 58 etxek bost zituzten. 133 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 74 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 74 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Plomb udalerrian 158 unitate fiskal zeuden, 410 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.156 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ginger Rogers
Ginger Rogers (Independence, Missouri, 1911ko uztailaren 16a - Rancho Mirage, Kalifornia, 1995eko apirilaren 25a), Virginia Katherine McMath sortua, estatubatuar aktore, dantzari eta abeslaria izan zen. Genero anitzetako 73 film luze egin bazituen ere, bere izenak jenero musikalari eta Fred Astaireren izenari loturik dago. Emakumezko aktore onenaren Oscar saria jaso zuen Kitty Foyle filmean (1940) egindako lanagatik.
Bizitza
Virginia Katherine McMath Independencen jaio zen, Missouri estatuan, 1911ko uztailaren 16an. Antzerkian eta Broodwayko musikaletan jardun zuen. 1931n egin zuen bere lehen filma, eta berehala RKO produkzio etxean hasi zen lanean. Fred Astairerekin batera egin zituen hamar filmetan egindako lanek goi mailara eraman zuten musika-filmen generoa. Dohain handiak zituen dantzarako, kanturako eta antzezteko. Film berean pertsonaia asko antzezteko gai zen, eta ezin hobeto egokitu zen Gregory La Cava, Billy Wilder eta Howard Hawksen filmetara.
Film luzeak
(*): Fred Astairerekin batera eginikoak
Montgomery konderria (Arkansas)
Montgomery konderria (Montgomery County) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mount Ida da. 2010eko zentsuaren arabera 9,487 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Montgomery konderriak 207,274 kilometro koadro ditu. Horietatik 5,286 ura dira. Beste 201,988 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,22 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 9,487 pertsonetatik 9,167 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 361 dira. 17 beltzak edo afroamerikarrak. 75 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 49 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 177 pertsonek kokatzen zuten.
Aspidoras maculosus
Aspidoras maculosus Aspidoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Rosales
Rosales landare loredunen ordena bat da. Gutxi gorabehera 20.000 espezie ditu.
Familiak
Barbeyaceae
Ondarretako lorategiak
Ondarretako lorategiak Gipuzkoako Donostia hiriburuko Antigua auzoan dagoen oinplano luzeko parke edo lorategi bat da. Parkeari izena ematen dion Ondarreta hondartzaren alboan dago eta lore multzo simetriko eta askotarikoa osatzen dute. Donostiako Udalak eta herritarrek Maria Kristina Austriakoa erreginari eskainitako eskultura handia nabarmentzen da bertan, bai eta Juan Ramon Andak egindako eskultura modernoa (Zeharki) ere. Bertan, bizikleta bidea ere badago.
Rosales
Familiak
Dirachmaceae
Elaeagnaceae
Moraceae
Rhamnaceae
Rosaceae
Ulmaceae
Urticaceae
San Martin eliza (Inbuluzketa)
San Martin eliza Esteribarko Inbuluzketa kontzejuan XIII. mendeko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.
Eraikina
Erdi Aroko eraikina da, eta bere aztarnak geratzen dira, XVII-XVIII. mendeetan zehar aldatu zena, gaur egungo itxurara iritsi arte. Habearte bakarra du, bost ataletan banatua, burualde poligonala eta oinplano karratuko kanpandorrea oinaldean, habeartearen lehen atalaren gainean. Sarrera epistolaren aldetik dago, arku zorrotzeko ate xume batekin, arkibolta lauekin, tenpluaren lehen garaikoa izan zitekeena. Alde horretan bertan, ertz-gangaz estalitako kapera bat eta kapera nagusiarekin lotzen den sakristia daude. Habeartea ilargixka-gangaz estalita dago, oinaldeko atalean izan ezik. Bertan, korua dago, dorrearekin bat datorrena, eta teilatu lauz estalita dago. Kapera nagusiak hiruki formako horma-ataleko ganga du, oinplano poligonalari egokituta.
Erretaula nagusia egurrezkoa da, polikromia ondorengoa du, eta XVII. mendearen lehen erdian egindako lan interesgarria da. Nafarroan garai hartako estetika erromanistari jarraitzen dio, hein handi batean. Geroago, zokalo bat eta lehen bankua gehitu zitzaizkion, altuera handiagoa emateko, bai eta erakustoki handi bat ere, jatorrizko sagrarioaren lekuan, haren behealdera mugituta geratu zena. Banku altua, hiru kaleko gorputza eta gailurra ditu, alboetan erliebeak eta irudi exentuak erdiko kalean eta teilatupean.
Sagrarioan, San Pedro eta San Paulo artean dagoen Kristo berpiztua irudikatzen da. Bankuan, Kristoren Pasioa, Printzipioa eta Eskarnioak gurutzearen oinean agertzen diren erliebe bana dago. Erretaularen gorputzean, erdiko horma-hobia tenpluaren titularra den San Martinen tailu eseriarekin okupatzen da, eta, alboetan, bere elezaharraren erliebeekin, tunika zaharra eta txiroari bere kaparen dohaintza mahuka berriekin estaltzen dioten aingeruek laguntzen dioten meza. Koroatzean, alboetan profeten bi irudi dituen Kalbarioko taldea dago.
Ebanjelioaren aldeko horman erretaula bat dago mazoneria errokokoarekin. Erretaula horretarako, taula gaineko pintura eder bat baliatu zen, Donostiako martirioari eskainia, Dioklezianoren aginduz. Joera manierista duen beste bat, paisaia-hondo eder bati buruzko pertsonaia ugarirekin, Juan de Landaren tailerrarekin lotu daitekeena, Hiriberri Arakilgo margolari naturala, Iruñeko bizilaguna, Nafarroako naturalismo protobarrokorako igarobidea adierazten duena.
Monroe konderria (Arkansas)
Monroe konderria (Monroe County) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Clarendon da. 2010eko zentsuaren arabera 8,149 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Monroe konderriak 160,915 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,672 ura dira. Beste 157,244 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,2 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 8,149 pertsonetatik 4,681 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 132 dira. 3,314 beltzak edo afroamerikarrak. 29 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 36 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 84 pertsonek kokatzen zuten.
Maurice Pialat
Maurice Pialat (Cunlhat, - Paris, ) frantses zinema-zuzendari eta gidoigilea izan zen. Haren lehen film laburrek sari garrantzitsuak jaso zituzten. L'Enfance Nue (1969, Haurtzaro biluzia), aktore ez-profesionalekin eginiko bere lehen film luzeak, oso harrera ona izan zuen. Telebistan ere jardun zuen. Pialaten beste filmen artean, Louloun (1980) Isabelle Huppert eta Gérard Depardieurekin, eta Sous le soleil de Satan (1987, Satanen eguzkipean, Cannesko lehen saria) dira aipagarri.
Inbuluzketako jauregia
Inbuluzketako Armagintzako Kaporalgo jauregia Esteribarko Inbuluzketa kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.
Eraikina
Alboetako bi dorreen arteko gorputz luzangaren ohiko tipologia jarraitzen du, Nafarroan Erdi Aroan erabili zena. Kanpoko hargintza XXI. mendearen hasieran eraberritu zen.
Zubimusuko parkea
Zubimusuko parkea Gipuzkoako Antigua auzoan dagoen parke bat da. Ondarretako hondartzaren atzean dago parke txiki hau, kalea baino maila bat beherago. Urmael batek bi gunetan banatzen du parkea. 6.146 metro karratu ditu.
Plazaren hegoalde-ekialdeko izkinan Aránzazu hotela dago.
Platymantis mimicus
Platymantis mimicus Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Burdindogiko baseliza
Burdindogiko Kristo Santuaren baseliza Esteribarko Iragi kontzejuan Erdi Aroko kristiau baseliza bat da.
Antzina, Nafarroako erromeriarik ugarienetako bat hartzen zuen, irailaren 14an.
Etxeberri
Etxeberri Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 51 biztanle ditu.
1857ko errolda baino lehen berezko udalerria izan zuen.
Kokapena.
Etxeberrira iristeko Irurtzun eta Etxarren lotzen dituen errepide zaharraren desbideratzea hartu behar da. Etxeberri hegal malkartsu batean kokatua dago. Irurtzungo Trinitatea, Oskia eta Barrankako korridorea ikus daitezke bertatik. Herriko kale nagusiak Santa Maria du izena.
Etxeberriko hegal malkartsuaren ondoan duela urte gutxi gaztelu antzeko baten aztarnak aurkitu zituzten, Axitako aztarnak zehazki. Aztarna hauetara ailegatzea errazteko bide zahar bat garbitu eta beste berri bat eraiki da azken aldian.
Etxeberriko jauregia
Herriko etxe zaharrenetariko bat Etxeberriko jauregia da. Kondairak dioenez, antzina Petronila izeneko erregina bizi omen zen. Gaur egun jauregi horretan herriko familia bat bizi da, gazteluaren oinordeko dena.
Cremlingen
Cremlingen Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Trogon citreolus
Trogon citreolus Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Nothobranchius annectens
Nothobranchius annectens Nothobranchius generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Platymantis mimulus
Platymantis mimulus Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Manneville-sur-Risle
Manneville-sur-Risle Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Manneville-sur-Risle udalerrian erroldatutako biztanleak 1.363 ziren. Familiak 532 ziren, horien artean 118 pertsona bakarrekoak ziren (59 bakarrik bizi ziren gizonak eta 59 bakarrik bizi ziren emakumeak), 159 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 187 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 68 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 589 etxebizitza zeuden, 542 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 25 hutsik zeuden. 566 etxeak ziren eta 23 apartamentuak ziren. 542 etxebizitza nagusietatik 350 bere jabearen bizilekua ziren, 182 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 44 etxek bi zituzten, 99 etxek hiru zituzten, 146 etxek lau zituzten eta 252 etxek bost zituzten. 419 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 229 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 254 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 879 ziren, horien artean 664 aktiboak ziren eta 215 inaktiboak ziren. 664 pertsona aktiboetatik 584 lanean zeuden (323 gizon eta 261 emakume) eta 80 langabezian zeuden (32 gizon eta 48 emakume). 215 pertsona inaktiboetatik 64 erretiraturik zeuden, 59 ikasten zeuden eta 92 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Manneville-sur-Risle udalerrian 586 unitate fiskal zeuden, 1.497 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.822 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 38 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Manneville-sur-Risle udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 605 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra anbulantzia zen.
San Lorentzo eliza (Iragi)
San Lorentzo eliza Esteribarko Iragi kontzejuan XIX. mendeko kristiau eliza bat da. Donejakue Bidearen baitako ondare kontsideratzen da, Nafar Bideak Nafarroan egiten duen etaparen parte.
Manneville-sur-Risle
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Manneville-sur-Risle udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 486 ikaslekin.
San Lorentzo eliza (Iragi)
Eraikina
San Lorentzo Martiriaren parrokia harriz egindako eraikuntza da, XIX. mendearen amaieran, zaharrago baten ordez. Habearte bakarra du, burualde karratua eta kanpandorrea oinaldean, habeartearen lehen atalaren gainean. Sarrera epistolaren aldetik egiten da, eta alde horretan bertan dago sakristia, kapera nagusiari atxikita. Burualdea eta habeartea ilargixka-gangaz estalita daude, oinaldeko atalean izan ezik, koruarekin eta dorrearen beheko aldearekin bat baitator, egurrezko estalki laua baitu. Azken zaharberritzeak liturgia-altzariak elementu gutxitara murriztu zituen, neurri handi batean aurreko elizan berrerabiliak. Presbiterioan San Lorentzoren irudi bat dago, zur polikromatu eta jarrera mugitukoa, barroko klasizista estilokoa (XVIII. mendearen 2. erdia), eta ebanjelioaren habeartean, korintoar zutabeen gainean Ama Birjina haurrarekin tailu bat, erromanista estilokoa (XVII. mendearen 1. erdia), jasandako zaharberritzeak asko aldatua.
San Lorentzo parrokiako ostilamenduaren zati zen Joseph Velázquez de Medrano zilargin iruindarrari emandako parrokia-gurutze bat, XVI. mendetik XVII. mendera bitarteko urteetan.
Manneville-sur-Risle
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Termodinamika
Termodinamika (grezieraz τερμον "beroa" eta δυναμις "dinamika") fisikaren adar bat da, beroa, lana eta tenperatura tratatzen dituena, eta hura energiarekin, entropiarekin eta materiaren eta erradiazioaren propietate fisikoekin erlazionatzen duena. Magnitude horien portaera termodinamikaren lau legeek arautzen dute. Lege horiek deskribapen kuantitatibo bat transmititzen dute magnitude fisiko makroskopiko neurgarrien bidez, baina osagai mikroskopikoen terminoetan azal daitezke, mekanika estatistikoaren bidez. Termodinamika zientzia eta ingeniaritzako gai ugaritan aplikatzen da, bereziki kimika fisikoan, biokimikan, ingeniaritza kimikoan eta ingeniaritza mekanikoan, baina baita meteorologian ere.
Historikoki, termodinamika lehen lurrun-makinen eraginkortasuna handitzeko nahitik garatu zen, batez ere Sadi Carnot (1824) fisikari frantsesaren lanari esker, zeinak uste baitzuen motorren eraginkortasuna zela Frantziari Napoleondar Gerrak irabazten lagun ziezaiokeen gakoa. Lord Kelvin fisikari eskoziar-irlandarra izan zen termodinamikaren definizio zehatza eman zuen lehena 1854an, honela zioena: "Termodinamika beroak gorputzen elkarren ondoan dauden zatien artean jarduten duten indarrekin duen harremanaren gaia da, eta beroak agentzia elektrikoarekin duen harremana". Rudolf Clausius fisikari eta matematikari alemaniarrak Carnoten zikloa bezala ezagutzen den Carnoten printzipioa birplanteatu zuen eta horrela beroaren teoriari oinarri egiazkoagoa eta sendoagoa eman zion. Bere artikulu garrantzitsuenak, "Beroaren indar eragileari buruz", 1850ean argitaratua, termodinamikaren bigarren legea enuntziatu zuen lehen aldiz. 1865ean entropia kontzeptua sartu zuen. 1870ean, beroari aplikatutako birialaren teorema enuntziatu zuen.
Termodinamikaren hasierako aplikazioa motor termiko mekanikoetan berehala hedatu zen konposatu kimikoen eta erreakzio kimikoen azterketara. Termodinamika kimikoak entropiak erreakzio kimikoen prozesuan duen zeregina aztertzen du, eta hedapenaren eta eremuaren ezagutzaren zatirik handiena eman du. Termodinamikaren beste formulazio batzuk sortu ziren. Termodinamika estatistikoa, edo mekanika estatistikoa, partikulen mugimendu kolektiboaren iragarpen estatistikoez arduratzen da, haien portaera mikroskopikotik abiatuta. 1909an, Constantin Carathéodoryk formulazio axiomatiko baten ikuspegi matematiko hutsa aurkeztu zuen, sarritan termodinamika geometrikoa esaten zaion deskribapena.
Sarrera
Edozein sistema termodinamikoren deskribapenak oinarri axiomatikoa osatzen duten termodinamikaren lau legeak erabiltzen ditu. Lehenengo legeak zehazten du energia sistema fisikoen artean transferitu daitekeela, hala nola beroa, lana eta materiaren transferentziarekin. Bigarren legeak entropia izeneko kantitate baten existentzia definitzen du, termodinamikoki sistema batek bilakaera izan dezakeen norabidea eta sistema baten ordena-egoera kuantifikatzen duena; entropia sistematik atera daitekeen lan erabilgarria kuantifikatzeko erabil daitekeen.
Termodinamikan objektu-multzo handien arteko elkarreraginak aztertu eta sailkatzen dira. Horretarako, funtsezkoak dira sistema termodinamikoaren eta ingurunearen kontzeptuak. Sistema bat partikulek osatzen dute, eta partikulen batez besteko mugimenduek propietateak definitzen dituzte, eta partikulak, aldi berean, egoera-ekuazioen bidez erlazionatzen dira. Propietateak konbinatu egin daitezke barne-energia eta potentzial termodinamikoak adierazteko, horiek baliagarriak baitira oreka-baldintzak eta prozesu espontaneoak zehazteko.
Artikulu hau termodinamika klasikoan oinarritzen da batez ere, oreka termodinamikoan dauden sistemak aztertzen baititu. Orekarik ezaren termodinamika tratamendu klasikoaren hedapen gisa tratatzen da askotan, baina mekanika estatistikoak aurrerapen asko ekarri ditu eremu horretara.
Historia
Termodinamikaren historia, diziplina zientifiko bezala, Otto von Guerickerekin hasten da. 1650ean munduko lehen huts-ponpa eraiki eta diseinatu zuen eta hutsaren existentzia frogatu zuen Magdeburgeko bere esfera-erdiak erabiliz. Guerickek hutsa egin nahi zuen Aristotelesek "naturak hutsa gorrotatzen duela" dioen ustea ezeztatzeko. Guericke baino geroxeago, Robert Boyle fisikari eta kimikari anglo-irlandarrak Guerickeren diseinuen berri izan zuen eta, 1656an, Robert Hooke zientzialari ingelesarekin koordinatuta, aire-bonba bat eraiki zuen. Bonba hori erabiliz, Boylek eta Hookek presio, tenperatura eta bolumenaren arteko korrelazioa ikusi zuten. Denborarekin, Boyleren Legea formulatu zen, presioa eta bolumena alderantziz proportzionalak direla ezartzen duena. Ondoren, 1679an, kontzeptu horietan oinarrituta, Boyleko kide batek, Denis Papin izenekoak, lurrun-digestore bat eraiki zuen. Lurruna ondo doitutako estalki batekin itxitako ontzi bat zen, eta lurruna konfinatzen zuen presio handia sortu arte.
Ondorengo diseinuek lurrunarentzako ihes-balbula bat zuten, makinak eztanda egitea eragozten zuena. Balbula erritmikoki igotzen eta jaisten ari zela ikusirik, Papinek pistoizko eta zilindrozko motor baten ideia asmatu zuen. Hala ere, ez zuen bere diseinua burutu. Hala ere, 1697an, Papinen diseinuetan oinarrituta, Thomas Savery ingeniariak lehen motorra eraiki zuen, 1712an Thomas Newcomenek jarraituta. Lehen motor horiek hasiberriak eta eraginkorrak ez ziren arren, garaiko zientzialari nagusien arreta erakarri zuten.
Termodinamikaren garapenerako beharrezkoak diren bero-gaitasunaren eta bero sorraren oinarrizko kontzeptuak Joseph Black irakasleak garatu zituen Glasgowko Unibertsitatean, non James Wattek instrumentuen eraikitzaile gisa lan egiten zuen. Blackek eta Wattek esperimentuak egin zituzten elkarrekin, baina Watt izan zen kanpoko kondentsadorearen ideia sortu zuena, lurrun-makinen errendimendua asko handitzea eragin zuena. Aurreko lan guztiak aprobetxatuz, Sadi Carnot "termodinamikaren aita"k Reflections on the Motive Power of Fire (1824) argitaratu zuen, beroari, potentziari, energiari eta motorren errendimenduari buruzko diskurtsoa. Liburuak Carnoten motorraren, Carnoten zikloaren eta indar eragilearen arteko oinarrizko harreman energetikoak zirriborratzen zituen. Termodinamikaren hasiera markatu zuen zientzia moderno gisa.
Clausiusek lehen aldiz aipatu zituen bigarren legearen oinarrizko ideiak 1850ean argitaratutako "Beroaren indar eragileari buruz" lanean, eta "termodinamikaren sortzaileetako bat" deitu zioten. Entropia kontzeptua sortu zuen 1865ean. Termodinamikako lehen testu-liburua 1859an idatzi zuen William Rankinek, jatorrian fisikaria eta ingeniaritza zibil eta mekanikoko irakaslea Glasgowko Unibertsitatean. Termodinamikaren lehen eta bigarren legeak aldi berean sortu ziren 1850eko hamarkadan, batez ere William Rankine, Rudolf Clausius eta William Thomsonen (Lord Kelvin) lanetatik abiatuta. Termodinamika estatistikoaren oinarriak James Clerk Maxwell, Ludwig Boltzmann, Max Planck, Rudolf Clausius eta J. Willard Gibbs fisikariek ezarri zituzten.
1873-76 urteetan, Josiah Willard Gibbs fisikari matematiko estatubatuarrak hiru lan argitaratu zituen, eta ezagunena On the Equilibrium of Heterogeneous Substances (Substantzia heterogeneoen orekari buruz) izan zen. Bertan, prozesu termodinamikoak, erreakzio kimikoak barne, grafikoki azter zitezkeela erakusten zuen, sistema termodinamikoaren energia, entropia, bolumena, tenperatura eta presioa aztertuz, prozesu bat espontaneoki gertatuko ote zen zehazteko. Pierre Duhemek ere, XIX. mendean, termodinamika kimikoari buruz idatzi zuen. XX. mendearen hasieran, Gilbert N. Lewis, Merle Randall eta E. A. Guggenheim kimikariek Gibbsen metodo matematikoak aplikatu zituzten prozesu kimikoen analisian.
Termodinamikaren adarrak
Sistema termodinamikoen azterketa lotutako hainbat adarretan garatu da, eta adar horietako bakoitzak funtsezko eredu desberdina erabiltzen du oinarri teoriko edo esperimental gisa, edo printzipioak sistema mota desberdinei aplikatzen dizkie.
Termodinamika klasikoa
Termodinamika klasikoa orekatik gertu dauden sistema termodinamikoen egoeren deskribapena da, propietate makroskopikoak eta neurgarriak erabiltzen dituena. Energia, lan eta bero trukeak modelizatzeko erabiltzen da, termodinamikaren legeetan oinarrituta. Klasiko hizak gaiaren lehen ulermen-maila adierazten du, XIX. mendean garatu zen bezala, eta sistema baten aldaketak deskribatzen ditu parametro enpiriko makroskopikoei dagokienez (eskala handikoak eta neurgarriak). Ondoren, mekanika estatistikoaren garapenak kontzeptu horien interpretazio mikroskopikoa eman zuen.
Mekanika estatistikoa
Mekanika estatistikoa, termodinamika estatistiko bezala ere ezaguna, teoria atomiko eta molekularren garapenarekin sortu zen XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, eta termodinamika klasikoa partikula indibidualen edo egoera mekaniko-kuantikoen arteko interakzio mikroskopikoen interpretazio batekin osatu zuen. Eremu honek atomoen eta molekula indibidualen propietate mikroskopikoak giza eskalan ikus daitezkeen materialen solteko propietate makroskopikoekin lotzen ditu, horrela termodinamika klasikoa estatistikaren, mekanika klasikoaren eta teoria kuantikoaren emaitza natural gisa azalduz maila mikroskopikoan.
Termodinamika kimikoa
Termodinamika kimikoa energiak erreakzio kimikoekin edo egoera fisikoaren aldaketarekin duen erlazioaren azterketa da, termodinamikaren legeen mugen barruan. Termodinamika kimikoaren helburu nagusia eraldaketa jakin baten espontaneotasuna determinatzea da.
Orekaren termodinamika
Orekaren termodinamika materiaren eta energiaren transferentziak aztertzea da, inguruko indarren eraginez oreka termodinamikoko egoera batetik bestera pasa daitezkeen sistema edo gorputzetan. "Oreka termodinamikoa" terminoak oreka-egoera bat adierazten du, eta fluxu makroskopiko guztiak nuluak dira; sistema edo gorputz sinpleenen kasuan, propietate intentsiboak homogeneoak dira, eta presioak mugekiko perpendikularrak. Oreka egoera batean ez dago potentzial desorekaturik, edo indar bultzatzailerik, makroskopikoki sistemaren zati ezberdinen artean. Orekaren termodinamikaren helburu nagusietako bat hau da: sistema bat hasierako oreka-egoera batean egonik, ondo definituta, eta haren ingurunea eta paretak kontuan hartuta, kalkulatzea zein izango den sistemaren azken oreka-egoera, zehaztutako eragiketa termodinamiko batek hormak edo ingurunea aldatu ondoren.
Oreka ezaren termodinamika
Oreka ezaren termodinamika termodinamikaren adar bat da, oreka termodinamikoan ez dauden sistemez arduratzen dena. Naturan dauden sistema gehienak ez daude oreka termodinamikoan, ez daudelako egoera egonkorretan, eta etengabe eta etenka materia- eta energia-fluxuen mende daudelako, beste sistema batzuetara eta beste sistema batzuetatik. Desorekan dauden sistemen azterketa termodinamikoak orekaren termodinamikarenak baino kontzeptu orokorragoak eskatzen ditu. Gaur egun ere, sistema natural asko gaur egun ezagutzen diren metodo termodinamiko makroskopikoen irismenetik kanpo daude.
Termodinamikaren legeak
Termodinamika, batez ere, lau legeren multzo batean oinarritzen da. Lege horiek unibertsalki baliozkoak dira horietako bakoitzak dakartzan murrizketen barruan sartzen diren sistemei aplikatzen zaizkienean. Termodinamikaren deskribapen teoriko ezberdinetan, lege hauek itxuraz modu ezberdinetan adieraz daitezke, baina formulazio nabarmenenak honako hauek dira:
Zero legea
Termodinamikaren zero legeak honako hau dio: Bi sistemako kide bakoitza hirugarren batekin oreka termikoan badaude, elkarren arteko oreka termikoan ere badaude.
Baieztapen horrek esan nahi du oreka termikoa baliokidetasun-erlazioa dela aintzat hartutako sistema termodinamikoen multzoan. Sistemak orekan daudela esaten da, haien arteko ausazko truke txikiek (adibidez, browndar mugimenduak) energia aldaketa garbirik eragiten ez badute. Lege hau tenperaturaren neurketa orotan aurresuposatzen da. Horrela, bi gorputz tenperatura berean dauden jakin nahi bada, ez da beharrezkoa kontaktuan jartzea eta denboran zehar ikus daitezkeen propietateen aldaketak neurtzea. Legeak tenperaturaren definizio enpirikoa ematen du eta termometro praktikoak eraikitzea justifikatzen du.
Zerogarren legea, hasiera batean, ez zen termodinamikatik bereizitako lege gisa onartu, oreka termodinamikoan zuen oinarria beste legeetan inplizitua baitzegoen. Lehen, bigarren eta hirugarren legeak esplizituki adierazita zeuden, eta komunitate fisikoan onarpen komuna zuten zero legeak tenperatura definitzeko zuen garrantzia ulertu aurretik. Beste legeak berriro zenbakitzea praktikoa ez zenez, zero legea deitu zen.
Lehenengo legea
Termodinamikaren lehenengo legeak, energiaren kontserbazioa ere deitua, sistema baten energia aldaketa, sistemari emandako beroa eta berarengan egindako lanaren batura dela dio.
non:
Sistema bezala unibertsoa hartzen bada, ez dago ingururik unibertsoarekin beroa edo lana trukatuko duenik. Beraz, dE = 0, edo berdina dena, unibertsoaren energia konstantea da, horregatik lege honi energiaren kontserbazioa ere deitzen zaio.
E energia, barne energiaz, energia potentzialaz, energia zinetikoaz eta energia elektromagnetikoaz osatua dago. Askotan, energia hauen aldaketa prozesu batean baztergarria da, barne energiaren aldaketaren aldean. Horregatik, energia ordez barne energia (U) maiz erabiltzen da, eta ekuazioa hurrengo eran aurkitzea oso ohikoa da:
Beroa eta lana prozesuaren menpekoak dira. Aldiz energia, hasierako eta amaierako egoeren menpekoa da soilik.
Bigarren legea
Termodinamikaren bigarren legearen bertsio tradizional batek dio: Beroa ez da berez isurtzen gorputz hotzago batetik beroago batera.
Bigarren legeak materia- eta erradiazio-sistema bati egiten dio erreferentzia, hasieran tenperaturaren, presioaren, potentzial kimikoaren eta beste propietate intentsibo batzuen homogeneotasunik ezarekin, barneko "murrizketen" edo horma zurrun iragazgaitzen ondorioz, barruan, edo kanpotik ezarritako indarren ondorioz. Legeak ikusten duenez, sistema kanpoko mundutik eta indar horietatik isolatuta dagoenean, kopuru termodinamiko definitu bat dago, bere entropia, murrizketak ezabatu ahala handitzen dena, azkenik oreka termodinamikoan balio gorena lortuz, homogeneotasun ezak ia desagertzen direnean. Hasieran oreka termodinamikotik urrun dauden sistemetarako, nahiz eta batzuk proposatu diren, ez da ezagutzen oreka termodinamikora hurbiltzeko erritmoak zehazten dituen printzipio fisiko orokorrik, eta termodinamikak ez ditu erritmo horiek kontuan hartzen. Bigarren legearen bertsio ugariek oreka termodinamikora hurbiltzearen atzeraezintasuna adierazten dute.
Termodinamika makroskopikoan, bigarren legea edozein prozesu termodinamiko erreali aplika dakiokeen oinarrizko behaketa da; termodinamika estatistikoan, bigarren legea kaos molekularraren ondorio bat dela postulatzen da.
Hirugarren legea
Termodinamikaren hirugarren legeak honako hau ezartzen du: Sistema baten tenperatura zero absolutura hurbiltzen den heinean, prozesu guztiak eten egiten dira eta sistemaren entropia balio minimo batera hurbiltzen da.
Termodinamikaren lege hau entropiari eta tenperaturaren zero absolutura iristeko ezintasunari buruzko naturaren lege estatistikoa da. Lege honek erreferentzia-puntu absolutua ematen du entropia zehazteko. Puntu honi dagokionez, entropia determinatua entropia absolutua da. Ordezko definizioek honako hauek biltzen dituzte: "sistema guztien eta sistema baten egoera guztien entropia txikiena da zero absolutuan", edo, bestela, "ezinezkoa da tenperaturaren zero absolutura iristea edozein prozesu-kopuru finituren bidez".
Zero absolutua -273,15 ° C da (Celsius graduak), edo -459,67 ° F (Fahrenheit graduak), edo 0 K (kelvin), edo 0 ° R (Rankine graduak).
Sistema termodinamikoak
Sistema, aztertu nahi den unibertsoaren zatia bezala definitzen da. Objektu bakar bat bezain sinplea izan daiteke, edo instalazio petrokimiko oso bat bezain konplexua. Barruan duen materiaren osaketa aldaezina izan daiteke, edo aldakorra erreakzio kimiko eta nuklearrengatik. Itxura, bolumena eta posizioa ere ez dute zertan berdinak izan denbora igaro ahala. Sistemarena ez den gauza orori ingurua deitzen zaio, eta inguruak eta sistemak osatzen duten multzoari unibertsoa. Sistema eta ingurua bereizten dituen gainazalari muga deritzo, bai benetakoa ala itxurazkoa izan. Muga honen bitartez sistemak inguruarekin elkarreragiten du. Sistemak hainbat erakoak izan daitezke:
Propietate termodinamikoak
Aldiune bakoitzean balio bat ezarri diezaiokegun sistema baten ezaugarri bat propietate bat da, sistemaren historia jakin beharrik ez dagoelarik. Adibidez presioa, masa eta bolumena zuzenean neurtu daitezkeen propietateak dira. Propietate baten balioaren aldaketa sistemak prozesu bat jasaten duenean hasiera eta amaierako egoeren menpe soilik dago, ez egin den bidearen menpe. Matematikoki propietate bat diferentzial zehatz bat dela esan nahi du. Y propietatea bada eta Xi (i = 1,2,...,k) sistemaren egoera zehazten duten propietateak, hurrengoa idatzi daiteke:
deribatu gurutzatuen berdintasuna betetzen delarik:
Bidearen menpe ez dagoenez, sistemak prozesu bat jasan ondoren hasierako egoerara itzultzen bada propietateak berdinak izan behar dira. Beraz, aurrekoa adierazteko beste modu bat
da. Y ez balitz propietatea eta bidearen menpe balego, ez lirateke aurreko ekuazioak beteko.
Propietate estentsiboak
Propietate estentsiboak sistemaren materia kantitatearen araberakoak dira. Hau da, sistema baten propietate estentsibo bat berau eratzen duten azpisistemen propietateen batura izango da. Adibidez, masa, entropia eta energia sistemaren materia kantitatearen menpe daude. Honelako propietate bat sistemaren masagatik zatitzen bada propietate intentsibo bihurtzen da eta propietate espezifiko izena hartzen du. Hala nola, bolumen espezifikoa sistemaren bolumenaren eta masaren arteko zatidura da.
Matematikoki, propietate estentsiboak lehenengo mailako funtzio homogeneoak dira, eta intentsiboak zero mailakoak.
Egoera, prozesuak eta oreka
Propietateen balioek sistemaren egoera bat zehazten dute. Egoera hau definitzen duten propietateen kopurua finitua da. Propietate bat edo gehiagoren balioak aldatzen direnean egoera aldatzen da eta sistemak prozesu bat jasan duela esaten da.
Oreka termodinamikoak mekanikoak baino zentzu zabalagoa dauka, oreka termikoa, faseen oreka eta oreka kimikoa ere kontuan hartzen baititu. Sistema bat orekan dagoenean ezin du egoeraren berezko aldaketa bat jasan inguruaren egoera ez bada aldatzen. Sistema bat orekan dagoen jakiteko, ingurutik isolatzen da eta propietateen aldaketa behatzen da. Propietateen balioak ez badira aldatzen sistema oreka egoeran dago. Prozesu batean, oreka egoera hau aldatu egiten da desoreka eraginez amaierako egoera arte. Horregatik, termodinamikan prozesu ia-estatikoa deitzen den prozesu ideala oso erabilia da. Prozesu honetan orekatik desbideratzea asko jota infinitesimala da, eta sistemaren egoera guztiak oreka egoeratzat hartu daitezke. Prozesu erreal bat ia-estatikotzat hartzeko, prozesuak irauten duen denborak erlaxazio-denbora baino askoz handiagoa izan behar du, erlaxazio-denbora propietate bat aldatu eta sistemak berriz oreka lortzen duen arteko denbora delarik. Horrela, prozesuaren edozein etapan sistemari denbora ematen dio oreka lortzeko eta prozesua, guztira, beraien artean oso hurbil dauden oreka egoeren segida da.
Prozesu termodinamikoak
Prozesua itzulgarriak edo itzulezinak izan daitezke. Lehenengo kasuan, bai sistema baita ingurua ere hasierako egoerara bihurtuak izan daitezke prozesua inbertitzen bada. Prozesu erreal guztiak itzulezinak dira, itzulezintasunen bat dutelako, bai termikoa, mekanikoa edo kimikoa.
Prozesu baten hasierako eta amaierako egoera berdinak badira, sistemak ziklo termodinamiko bat jasan du. Zikloa amaitzean propietateen balioak berdinak dira.
Potentzial termodinamikoak
Zenbait funtzio aldagai natural deituriko aldagaietan adierazi daitezke, eta sistemaren egoeraren deskribapena ematen badute, potentzial termodinamikoak deitzen dira. Sistemak gordea duen energiaren neurria dira. Lau ezagunenak hurrengoak dira:
Parentesi artekoak aldagai askeak dira sistema arrunt baten kasuan, T tenperatura, S entropia, p presioa, V bolumena eta N partikula kopurua direlarik.
Irrational Man (filma)
Irrational Man (euskaraz: “Gizon irrazionala”) 2015eko drama eta misteriozko komedia filma da, Woody Allen estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitakoa. Joaquin Phoenix, Emma Stone, Parker Posey eta Jamie Blackley aktoreek antzeztu zuten. 2014ko uztailaren 7an hasi zen filmatzen, Rhode Island estatuko Newport hirian.
Trogon chionurus
Trogon chionurus Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Irrational Man (filma)
Argumentua
Ingalaterra Berria. Abe Lucas (Joaquin Phoenix) krisi existentzial betean dagoen filosofia irakasle bat da, baina bere ikasleetako bat den neska gazte batez maitemintzean bizigogoa berreskuratzen hasiko da. Lan egiten duen unibertsitate hiri txikian, bi emakumerekin izango du harremana: Rita Richards (Parker Posey), Abek bere zorigaiztoko ezkontzatik erreskatatu dezan nahi duen irakasle bakartia; eta Jill Pollard (Emma Stone), bere ikasle onena eta lasterrera baita bere laguna ere. Jill bere mutilagunaz (Jamie Blackley) maitemindua egon arren, Aben izaera atsekabetua hain erakargarri zaio, non hark desoreka mental zantzuak erakustean, harekiko lilura handitu besterik ez baita egingo.
Kaiku (argipena)
Kaiku izenak hainbat adiera ditu:
Jane Wyman
Sarah Jane Mayfield, (Saint Joseph, 1917ko urtarrilaren 5a - Rancho Mirage, 2007ko irailaren 10a), ezagunagoa Jane Wyman izenaz, aktore estatubatuarra zen.
1940ko hamarkadan Ronald Reaganrekin ezkondua izan zenez, historiako Estatu Batuetako presidente baten emazte ohi bakarra izan da.
Elisabet Aragoikoa (1248-1271)
Elisabet Aragoikoa (1247 - Cosenza, Calabria, 1271ko urtarrilaren 28) Frantziako erregina ezkontidea zen.
Wolfenbüttel
Wolfenbüttel Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Oroitzapenaren lorategia
Oroitzapenen lorategia Gipuzkoako Amara Berri eta Loiolako Erriberak auzoen artean kokatzen den parke bat da. Parke hau laster Bakearen eta Terrorismoaren Biktimen omenezko parkea bihurtuko da. Parkea gozatzeko eta gogoeta lasaian jarduteko espazioa izango da. Horren aldamenean, Rafael Moneok diseinatutako Iesu eliza dago. Parkeak denera 30.000 m2-ko azalera du.
Trogon bairdii
Trogon bairdii Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Nothobranchius bojiensis
Nothobranchius bojiensis Nothobranchius generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Platymantis montanus
Platymantis montanus Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan. Filipinetan bakarrik bizi dira, lur lau tropikal eta azpitropikaletan, edo baso tropikal oso hezeetan.
Aspidoras menezesi
Aspidoras menezesi Aspidoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Buffalo konderria
Buffalo konderria honako konderrien izena da:
Amaia Elizalde
Amaia Elizalde Estenaga (Donostia, 1988) irakasle eta literatura kritikari euskalduna da. Bordeleko eta Valentziako unibertsitateetan literatura ikasketak egina, doktoretza egin zuen Euskal Herriko Unibersitatean, eta 2020tik irakaslea da bertan. Memoria Historikoa Literatura Iberiarretan ikerketa taldeko partaide da.
Jon Miranderen Haur besoetakoa eleberria aztertu zuen lehen tesia izan zen berea, 2018an doktoretza eman ziona, izenburu honekin aurkeztua: "Jon Miranderen Haur besoetakoa (1970), modernitate ukatua". Mari Jose Olazairegik eta Jon Casenavek zuzendu zuten lana.
Antzinako Eliza Katolikoa
Antzinako Eliza Katolikoa eliza katolikotik aldendutako zenbait taldek sortu zuten, Aita Santuaren aginpidea onartzen ez zutenak. Eliza hauek ez dira guztiz Egoitza Santuarekin komunioan, baizik eta anglikanismoarekin 1870ean Nurembergen sortu zen Ignaz von Döllingerren zuzendaritzapean. Bertan Vatikanoko I. kontzilioa onartzen ez zuten alemaniar, austriar eta suitzarrek bildu ziren. Zisma Nagusiaren aurreko kontzilioak onartu zituzten baina harrezkeroko Eliza Katolikoaren zenbait doktrina gaitzetsi zuten.
Amaia Elizalde
2020an Kirmen Uribe : bizitza, fikzioa liburua idatzi zuen Euskal Herriko Unibertsitatearen argitalpen zerbitzuarekin.
Zentsuraz eta gerra zibilaren oroimen historikoaz ere idatzi du.
Ketzal (hegaztia)
Artikulu hau Pharomachrus mocinnori buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ketzal».
Ketzala (Pharomachrus mocinno) Pharomachrus generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Erdialdeko Amerikako hegazti igokaria da, goialdean luma berde distiratsuak eta behealdean gorriak dituena.
Izena
Nahuatl hizkuntzatik dator ketzal izena. Quetza hitzak "tente" esan nahi du eta quetzalli "luma tentea" da. Hortik quetzaltotōtl sortzen da, "luma tentedun txoria". Azken honen laburdura da quetzal, euskarazko grafian ketzal.
Deskribapena
Tamaina ertaina duen hegazti bat da, 36-40 cm-ko luzera eta 210 gramotako pisua duena. Arrak isats luzea du eta 63 cm hartu ditzake. Luma berde irisatuek estaltzen dute gorputza, urre koloreko isladak eta urdin-moreak dituena. Irisazio horrek basoan kamuflatzen laguntzen diete eguraldi euritsuetan.
Hegaztietan ohikoa den bezala arra koloretsuagoa da eta emea aldiz apalagoa.
Arraren kasuan burua ere berdea da, gorputzaren kolore berekoa, eta moko hori txikia du, hau ere lumaz estalita zati batean. Gandor txiki bat ere azaltzen du hainbat luma tentez osatua. Bularraldea gorria da eta hegotako azpialdeko luma zuriak azaltzen zaizkio. Isatsa luma luze fin berdeek osatzen dute.
Emeek gorputz berdea dute, burua arrea eta moko beltza. Hegoetako lumek isats laburra ia estaltzen dute. Quetzalí esaten diote bertan.
Ketzal kumeek azkazal bestigialak dituzte hegoen artikulazioan eta heltzerakoan galdu egiten dituzte.
Elikadura
Fruitujalea da ketzala. Tarteka intsektuak ere jaten ditu dietaren osagarri gisa, liztorrak, inurriak eta larbak bereziki. Ahuakatea jaten dute bai eta Lauraceae familiako fruitu txikiak ere. Zuhaitz adarren muturretan dauden fruituak atsegin dituzte bereziki. Fruitu txiki hauek osorik irensten dituzte eta ondoren berrahoratu eta haziak kanporatzen dituzte. Honek landarearen hazien sakabanaketan laguntzen du.
Helduek nagusiki fruituak jaten dituzte baina txitek intsektuak jaten dituzte proportzio handiagoan.
Ugalketa
Hegazti bakartia den arren ugalketa garaian bikote monogamoa osatzen du. 6-10 hektarea arteko lurraldea izaten du.
Ugalketa garaia martxoa eta apirila artean da Mexikon, martxoa eta maiatza artean Guatemalan eta maiatza eta ekaina artean El Salvadorren. Emeak zuhaitz enborrean egindako zulotxo bat egiten du 60 metrotik gorako altueran eta barruan bi arrautza jartzen ditu. Kolore urdin argia izaten dute arrautzek. Guraso biek erruten dute, arrak egunez eta emeak gauez. Egunez arraren isatsa zulotik atera eta gorantz kurbatzen da, zuhaitzean dagoen iratze baten itxura hartuz.
18 egun igarota jaiotzen dira txitak eta gurasoek fruitu, intsektu, sugandila eta igel txikiz elikatzen dituzte. Emeak denbora gutxira alde egiten du eta arraren ardurapean gelditzen dira txitak harik eta beren kabuz bizitzeko gai diren arte.
Ketzalek bi kumaldi egiten dituzte, habiaren galera ratioa oso handia baita, %70 ingurukoa.
Arrisku egoera
Ketzala ia galzorian dagoela kontsideratzen da. Mexikon bereziki iraungipen arriskuan dago. Guatemalako Baja Verapaz departamentuan bada ketzalen ugalketarako biotopo bat. Toki turistiko aipagarria ere bada.
Ketzalaren garrantzia kulturan
1871ean Guatemalako hegazti nazionala izendatu zen eta gaur egun haren armarrian agertzen da. Guatemalako txanpona ere ketzala da (GTQ).
Mesoamerikako aintzinako kulturetan Quetzalcoatl izeneko jainkoa agertzen da. Cóatl hitzak sugea esan nahi du eta jainkoa beraz "Lumadun sugea" da. Airetako jainkoa zen eta nahua herrientzat jainko nagusia zen. Nobleek ketzalaren lumak jartzen zituzten buruan. Hegaztia hiltzea debekaturik zegoenez harrapatu eta luma pare bat kendu ondoren askatu egiten zuten. Gaur egun eremuko hainbat hizkuntzatan ketzal hitzak "sakratua" esan nahi du.