cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ashleigh Barty
Binakakoan, Barty Dellacquarekin elkartu zen WTA Tour mailako zortzi ekitalditan 2013ko denboraldian, Grand Slam lau txapelketak barne. Bikoteak txapeldunorde geratu ziren horrelako lau probetatik hirutan, eta Frantziako Irekian finalean ez zuen lortu lehen itzulian galdu zuten. 16 urte zituela, Bartyren Australiako Irekiko finalerdiak Grand Slameko finalista gazteena bihurtu zuen Tatiana Golovinek 2004ko Frantziako Irekian binakako txapela irabazi zuenetik, adin berean. Talde gisa, Barty eta Dellacqua Australiako Irekiko emakumezkoen binakako finalera iritsi zen lehen bikote australiarra izan ziren, 1977an Evonne Goolagong eta Helen Gourlay-tik. Arrakasta horri esker, Bartyk munduko sailkapeneko 100 postu ia 46. postura igotzen lagundu zion. Wimbledon eta AEBetako Irekian, Bartyk eta Dellacquak lehen hamar sailkatuetatik hiru garaitu zituzten bi ekitaldietan, kasu bakoitzean 2. zenbakia barne. Titulu garrantzitsu bat irabaztetik gertuen egon ziren Australiako Irekian eta AEBetako Irekian, non atsedenaldi bat lortu zuten bi finaletan set bat eskuan.
Kimika analitiko
Espektroskopia
Espektroskopiak molekulek erradiazio elektromagnetikoarekin duten elkarreragina neurtzen du. Espektroskopiak hainbat aplikazio ditu, hala nola, absortzio atomikoko espektroskopia, emisio atomikoko espektroskopia, ultramore-ikuskor espektroskopia, X izpien fluoreszentziaren espektroskopia, infragorrien espektroskopia, Raman espektroskopia, polarizazio dualeko interferometria, polarizazio magnetikoko espektroskopia, erresonantzia magnetiko nuklearraren (RMN) espektroskopia, fotoemisioko espektroskopia, fotodisposizioko espektroskopia, Motsensisen mikroskopia-espektroskopia.
Karlos Linazasoro Maiztegi
Karlos Linazasoro Maiztegi (Soraluze, - Zumarraga, ), Altzeta, gipuzkoar hizlari abertzalea izan zen.
Kimika analitiko
Masa espektrometria
Masa-espektrometriak eremu elektriko eta magnetikoaren bitartez molekulen masa-karga erlazioa neurtzen du. Hainbat ionizazio-metodo daude: elektroien inpaktua, ionizazio kimikoa, elektropulberizazioa, atomo azkarren bidezko bonbardaketa, matrize bidez lagundutako laser desortzio bidezko ionizazioa, etab. Gainera, masa-espektrometria masa-analizatzaileen ikuspegiaren arabera sailkatzen da: sektore magnetikoa, masa-analizatzaile kuadripoloa, ioi-tranpa kuadripoloa, hegaldi-denbora, etab.
Analisi elektrokimikoa
Metodo elektroanalitikoek potentziala (voltak) edota korrontea (ampereak) neurtzen dituzte analitoa duen zelda elektrokimiko batean. Metodo horiek kontrolatu eta neurtzen diren zeldaren ezaugarrien arabera sailka daitezke. Lau kategoria nagusiak hauek dira: potentziometria (elektrodoen arteko potentzial diferentzia neurtzen da), coulometria (transferitutako karga denborarekin neurtzen da), amperimetria (zeldako korrontea denborarekin neurtzen da) eta boltametria (zeldako korrontea zelularen potentziala aldatzen den bitartean neurtzen da).
Analisi termikoa
Kalorimetriak eta analisi termograbimetrikoak materialaren eta beroaren arteko elkarreragina neurtzen dute.
Karlos Linazasoro Maiztegi
Oso gazte zela Zumarragan jarri zen bizitzen bere familiarekin batera. EAJ alderdiak inoiz izan duen euskal hizlaririk onenetako eta arrakastatsuenetakoa izan zen. Alderdi Jeltzaleko Euzkadi Buru Batzarreko kidea izan zen (1934). Pyrenaica eta Arantzazu aldizkarietan argitaratu zituen artikulu nagusiak.
Kimika analitiko
Banaketa
Banaketa-metodoak substantzia nahasteen konplexutasuna murrizteko erabiltzen dira. Kromatografia, elektroforesia eta eremu-fluxuaren zatikatzea dira banaketa-metodoen adierazgarri.
Teknika hibridoak
Aurreko tekniken konbinazioek teknika hibridoak sortzen dituzte. Horren zenbait adibide gaur egun asko erabiltzen dira, eta egun teknika hibrido berriak garatzen ari dira.Esate baterako,  gas kromatografia-masa-espektrometria; gas kromatografia-infragorrien espektroskopia; likido kromatografia -masa-espektrometria; likido kromatografia-RMN espektroskopia; likido kromatografia, infragorrien espektroskopia, elektroforesi kapilarra eta masa-espektrometria.
Gidoi bidezko banaketa teknikak, disoluzioetan substantzia kimikoak detektatzeko eta banatzeko bi (edo gehiago) teknikaren konbinazioak dira. Askotan tekniketako bat kromatografia teknikaren bat izaten da. Gidoi bidezko teknikak asko erabiltzen dira kimikan eta biokimikan.
NGC 228
NGC 228 galaxia espiral bat da, Andromeda konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Kimika analitiko
Mikroskopia
Banakako molekulak, banakako zelulak, ehun biologikoak eta nanomaterialak ikusteko gai izatea garrantzitsua eta erakargarria da zientzia analitikoan. Gainera, beste analisi-tresna tradizional batzuekin egindako hibridazioak  iraultza ekarri du zientzia analitikoan. Mikroskopia hiru eremutan sailka daiteke: mikroskopia optikoa, mikroskopia elektronikoa eta ekorketa-zundazko mikroskopia. Egun, konputagailuen eta kameren industriak azkar garatzen ari direnez, mikroskopia eremu hau azkar ari da aurreratzen.
Lab-on-a-chip
Milimetro karratu eta zentimetro karratu arteko tamaina duten dispositiboak dira, funtzio ugari integratzen dituztenak eta oso jariakin-bolumen txikiak (pikolitroak) maneiatzeko gai direnak.
Gaudete
Kristau kultu eta liturgian, gaudetea Abendualdiaren hirugarren igandea da. «Gaudete» latinezko hitza da, euskaraz «poz zaitezte» esan nahi duena eta horrela hasten da egun horretako meza:
Kimika analitiko
Erroreak
Behatutako balioaren eta benetako balioaren arteko zenbakizko diferentzia gisa defini daiteke errorea.
Errorea kalkulatzeko formulan, analisi kimikoaren benetako balioa eta ikusitako balioa elkarrekin erlazionatzen dira:
Non:
Neurketa baten errorea, neurketa zehatz baten alderantzizko neurria da, hau da, errorea zenbat eta txikiagoa izan, orduan eta zehaztasun handiagoa izango du neurketak.
Erroreak erlatiboki adieraz daitezke. Errore erlatiboa :
Errorearen portzentajea honela kalkula daiteke:
Balio horiek funtzio batean erabili nahi baditugu, funtzioaren errorea ere kalkula dezakegu. N aldagai duen f funtzioan, ziurgabetasunaren hedapena kalkulatu behar da f-ren errorea ezagutzeko:
Detektibe-fikzio
Detektibe fikzioa (ingelesez detective fiction) eleberri beltzaren eta misterio eta suspensezko fikzioaren azpigenero bat da, zeinetan ikerlari batek (askotan detektibe bat, profesionala edo amateurra, indar ofizialetako kidea izan edo ez) krimen jakin bat ikertzen duen, askotan hilketa bat.
Kimika analitiko
Kalibrazio kurba
Kontzentrazioa aztertzeko metodo orokor batek kalibrazio-kurba bat sortzea eskatzen du. Horri esker, substantzia batean analito baten kantitatea zehaztu daiteke, lagin ezezagun horren emaitzak, lagin estandar ezagun batzuen emaitzekin konparatuz. Horretarako, kontzentrazio ezaguneko lagin estandarren emaitzekin kalibrazio-kurba bat sortu behar da, kalibrazio-kurbako ekuazioa lortuz. Ondoren, lagin ezezagunean lortutako emaitza kalibrazio-kurbako ekuazioan sartuz, aztertzen ari den analitoaren kontzentrazioa lortzen da.
Detektibe-fikzio
Private eye detektibe pribatu edo ikertzaile pribatuaren sinonimoa da, eta kontzeptu gisa ikertzaile-polizia kontzeptuaren aurka dago. Ingelesezko esamolde hori private investigator hitzaren ondorioz sortu zen; izan ere, "Investigator" hitzaren ordez, hasierako hau jarri zen, eta, aldi berean, fonetikoki eye (begi) hitzaren antzekoa da. Literaturan nolabaiteko erabilera duen kontzeptua, batez ere nobela beltzari eta detektibe-fikzioari dagokienez, misterioak eta delituak ikertzen dituen eta egoera konplexuak aztertzen dituen pertsona bati dagokio. Private eye detektibe pribatuaren sinonimo gisa erabiltzearen lehen aurrekariak Penny Dreadful serieetan agertzen dira.
Kimika analitiko
Kalibrazio kurba
Lagin bateko elementuaren edo konposatuaren kontzentrazioa teknikaren detekzio-mugarako altuegia bada, disolbatzaile puru batean diluitu daiteke. Lagineko substantzia kantitatea tresna baten neurketa-tartearen azpitik badago, ostera, adizio metodoa erabil daiteke. Metodo horretan, aztergai den elementuaren edo konposatuaren kantitate ezagun bat gehitzen da, eta gehitutako kontzentrazioaren eta behatutako kontzentrazioaren arteko aldea laginean benetan dagoen kantitatea da..
Heulandita-Na
Heulandita-Na silikato motako minerala da eta heulandite subtaldearen kidea da.
Kimika analitiko
Adizio estandarra
Batzuetan, aztertu nahi den laginari kontzentrazio ezaguneko barne-estandar bat gehitzen zaio zuzenean, kuantifikatzen laguntzeko. Laginean dagoen analito kantitatea, kalibratzeko erabili den barne-estandarraren kontzentrazio erlazioaren arabera zehazten da. Barne-estandar ideal bat isotopoekin aberastutako analito bat da, isotopoen diluzio-metodoa ahalbidetzen duena.
Detektibe-fikzio
Antzinako literaturan
Zenbait adituk iradoki dute testu zahar eta erlijioso batzuek antzekotasunak dituztela geroago detektibe-fikzioa edo misteriozko eta suspensezko literatura deituko zenarekin. Itun Zaharrean, Susanaren eta zaharren istorioa (Daniel 13, Biblia protestantean; istorio hau apokrifoen artean dago ) bi lekukok kontatzen dute, Danielek galdetzen dien bitartean. Julian Symonsek idazle eta adituei erantzun zien horrelako pasarteak polizia-nobelaren enbrioi gisa ikusten dituztela, argudiatuz "Biblian edo Herodotosen lanetan genero horren zatiak eta zantzuak bilatzen dituztenek buru-hausgarri baten piezak besterik ez dituzte bilatzen, osotasunezko ikuspegirik gabe", eta loturarik gabeko pieza horiek ez dute benetako polizia-istoriorik osatzen.
William Bateson
William Bateson (Robin Hood's Bay, Iparraldeko Yorkshire, 1861eko abuztuaren 8a - Surrey, 1926ko otsailaren 8a) Ingalaterrako biologoa izan zen. Lehenengo ikerketa garrantzitsuak balanoglosoen inguruan egin zituen. Balanoglosoek notokordioa eta bizkarreko nerbio-korda bazutela frogatu zuen. Horren arabera animaliak kordatuak zirela baiezta zitekeen; horretaz, ornodunak ere kordatuen barruan sar zitezkeen, baita gizona ere. Kordatuak ekinodermoen ondorengoak direla frogatu zuen horren ondorioz. Ezaugarri guztiak ez zirela banaka jasotzen, aldiz, ezaugarri batzuk batera ere heredatzen zirela baieztatzen zuten Batesonen saioek, Mendelen herentziaren legeen inguruan eginak. Herentziaren ikerketari "genetika" izena ematea proposatu zuen, eta hala zientziaren hiztegiari garrantzizko hitz bat gehitu zion.
Detektibe-fikzio
Arabiar literaturan
Polizia-ikerketari buruzko lehen adibide ezaguna (edo misterioen eta ezkutuko egien ikerketa), Hiru sagarrak izan zen, Scheherezadek Mila gau eta bat gehiago izeneko ipuin arabiarren bilduman kontatutako ipuinetako bat.
Ipuin horretan, arrantzale batek tiradera astun eta itxi bat aurkitzen du Tigris ibaian, eta Abbasid Kalifari saltzen dio, Harun al-Rashidi, zeinak, orduan, tiradera jauregira eramaten baitu, baina, irekitzean, neska gazte baten gorpua aurkitzen du barruan, puskatan ebakia izan zena. Harunek bere bisirrari, Ja 'far ibn Yahyari, krimena konpontzeko eta hiltzailea hurrengo hiru egunetan aurkitzeko agintzen dio, bere misioan huts eginez gero exekutatuko duela mehatxatuz. Hemen suspentsoa argumentuaren ildoan hainbat aldaketek eragiten dute, historiak aurrera egiten duen heinean. Istorio hori, bere eskema argi eta sinpleagatik, fikzio poliziakoko narrazioen arketipotzat har daiteke, nahiz eta han ez dagoen detektiberik kontzeptu honen zentzu modernoan.
Yafarren eta literaturan aurrerago agertzen diren fikziozko detektibeen (Sherlock Holmes edo Hércules Poirot, adibidez) arteko ezberdintasun nagusia da Yafarrek ez duela kasua konpontzeko benetako desiorik. Polizia eta misteriozko istorio zahar hau argitu egin zen hiltzaileak bere krimena aitortzen duenean ) baina, aldi berean, ekintza egoeraren zeharkako erruduna aurkitzera bultzatzen duena, bere desonestasunarekin hilketa bultzatu edo eragin zuena. Berriz ere Yafarrek ez daki zer egin egoera berriari eta eskaera berriari aurre egiteko, baina ustekabeko aurkikuntza baten ondorioz, azkenean kasua erabat konpontzeko eta haren inguruko zirkunstantzia guztiak argitzeko moldatzen da, bere exekuzioa saihestearren.
Txinako literatura
Istorio horietako batzuk honako hauek dira: Chalk Zirkulua (txineraz 灰闌記) Azken horiek ingelesera itzuli ziren Celebrated Cases of Judge Dee (Dee Epailearen Kasu famatuak) izenburupean, Robert van Gulik sinologo holandarraren ardurapean egin zen lana, pertsonaien profilak eta estiloa trebeki konbinatuz, aipatutako Dee Epaileari buruzko ikuspegi oso originala lortuz.
Istorio hauetako detektibe/heroia epaile tradizionala edo antzeko funtzionarioa izan ohi da, Bao Epailea (Bao Qingtian) edo Dee Epailea (Di Renjie) bezalako pertsonaia historikoetan oinarritua. Nahiz eta pertsona historiko horiek garai goiztiarrago batean bizi izan diren (Song dinastian edo Tang dinastian), narrazio horietako gehienak Ming dinastian (edo Qing dinastian) idatzi ziren.
Narrazio/istorio horiek eta mendebaldeko tradiziokoak desberdinak dira hainbat alderditan, Van Gulikek ondo adierazten duen bezala:
Robert van Gulik "di Gong An" aukeratu zuen itzulpena egiteko, mendebaldeko tradiziotik hurbilago zeuden ezaugarri batzuk zituelako, eta horrek seguruenik narratiba atseginagoak sortuko zituen txinatar irakurlearekin.
Aipagarria da Gong An jatorrizko istorioen kopuru jakin bat Txinako inkisizio literarioaren garaian edo ondorengo gerretan galdu edo suntsitu izana. Beraz, liburuki gutxi batzuk baino ezin izan ziren aurkitu, horietako batzuk osatu gabe, eta Tokioko bigarren eskuko liburu-dendetatik erreskatatu ohi ziren, Japonian.
Mendebaldeko literaturan
Nahiko ondo definitutako detektibe-fikzioaren adibide goiztiarrenetako bat Zadig edo La destinada (ekialdeko historia) da, Voltaire-rena (1748).
Das Fräulein von Scuderi, Ernst Theodor Amadeus Hoffmannek 1819an idatzitako istorio labur bat, Mlle Scuderyk bitxigile baten hilketan poliziaren susmagarri gogokoenaren errugabetasuna ezartzen duena, batzuetan kontuan hartu beharreko aurrekari gisa ere aipatzen da, eta baita Edgar Allan Poe inspiratu zuen erreferentzia gisa ere The Murders in The Rue Morgue.
Poliziaren fikzioan Edgar Poerengan izan dezakeen beste eragin bat bezala, The Secret Cell (euskaraz Zelula sekretua) ere iradoki da, 1837ko irailean William Evans Burtonek idatzitako ipuina, non Londresko polizia bati neska baten bahiketaren misterioa argitzen aurkezten zaion. Burtonek sortutako fikziozko detektibeak metodo praktikoetan konfiantza du - Tinkotasuna eta iraunkortasuna, gosearen ezagutza, zaintza diskretuaren eraginkortasuna, delitugileak ahaztutako deskuiduzko zantzuen bilaketa sistematikoa — ikerketaren ingurukoen dedukzio eta behaketa ahalmen bikainean baino askoz gehiago —. Eta Poe nolabait ipuin honetan inspiratu izanaren aukera hori, Poek berak 1839.an Burtonentzat lan egin izanak ongi bermatzen du.
Hala eta guztiz ere, oro har, adituek eta literatura-kritikariek uste dute benetako detektibe-fikzioa 1841ean hasi zela ingeles hizkuntzako munduan, aurretik aipatutako Los crímenes de la rue Morgue (Rue Morgueko krimenak) lanaren argitalpenarekin. Bertan, oso profil zehatza duen fikziozko lehen detektibea aurkezten da, xelebrea, logikoa, distiratsua, kultura orokor onekoa, C. Auguste Dupin; han, Edgar Allan Poorlegek 25 formula berregin zuen.
Ondoren, Poek ipuinak idazten jarraitu zuen, Auguste Dupin: The Mystery of Marie Rogêt (Marie Rogêt-ren misterioa ) pertsonaiak 1843an parte hartu zuen lekuan, The Purloined Letter (Gutun lapurtua) 1845ean.
Marie Rogêt-en Misterioa(1842-1843) bereziki interesgarria da, ia nobelatu gabeko deskribapen bat aurkezten baitu, Mary Cecilia Rogersen benetako bizitzan benetan gertatu zenari buruzko Poeren teorian oinarritua.
Émile Gaboriau, berriz, aitzindaria izan zen Frantzian detektibe-fikzioaren generoan. Monsieur Lecoq-en (1868), adibidez, pertsonaia nagusia mozorroetan aditua da, eta, gainera, detektibeentzat oso garrantzitsua den ezaugarri bat da.
Émile Gaboriauren obrak krimenaren eszena zehatz-mehatz aztertzen duen detektibe baten lehen adibidea duela uste da, han pistak aurkitzeko.
Dickens
Eleberri poliziako baten beste adibide goiztiar bat (whodunit ) Charles Dickensek 1853an idatzitako Bleak House lana da. Tulkinghorn abokatu intrigantea bere bulegoan hil zuten gaueko ordu txikietan, eta krimena Polizia Metropolitarreko Bucket inspektoreak ikertu zuen. Pertsonaia asko agertzen dira Tulkinghornen bulegora doan eskaileran gau horretan, horietako batzuk mozorrotuta, eta Bucketek ikertu egin behar ditu, baita planteatzen diren misterioak ere, hiltzailea identifikatu ahal izateko. Bere eleberrietan 'detektibe' hitza erabili zuen lehen idazlea ere izan zen.
Wilkie Collins
Wilkie Collinsi (1824-1889), batzuetan "detektibe fikzio ingelesaren aitona" bezala aipatzen denari, misteriozko lehen eleberri handia egozten zaio, The Woman in White (Zurizko dama), baita beste lan nabarmen batzuk ere.
Thomas Stearns Eliotek Collinsen The Moonstone (Ilargi-harria) nobelari buruz hitz egin zuen, "Lehena, luzeena, eta detektibeen ingeles nobeletako onena... Collinsek asmatutako genero batean, eta ez Poek asmatutakoa", eta Dorothy L. Sayersek adierazi zuen horri buruz: "... ziur aski detektibe finenen istorioa inoiz idatzia".
The Moonstonek generoan ezarri zituzten ideia batzuk ditu, XX. mendeko detektibe istorioen hainbat ezaugarri klasiko:
Arthur Conan Doyle
Ilargiaren harria (1868) obra, oro har, benetako lehen nobela polizialtzat hartzen den arren, kritikari batzuek iradokitzen dute merezimendu hori Notting Hill Mystery-ri (1862-1863) dagokiola, "Carlos Félix" ezizenez idatzia, denboran apur bat lehenagokoa dena, eta gerora dagokion literatura generoa definituko zuten teknika argiak erabiltzen dituen lehen eleberria.
1952an, William Bucklerrek Charles Warren Adams gisa identifikatu zuen eleberri horren egilea, eta 2011n, Paul Collins ikertzaile iparramerikarrak Buckler-ek ildo horretan egindako erreklamazioa berresten duten hainbat ebidentzia aurkitu zituen
Urte batzuk geroago, 1887an, Arthur Conan Doylek Sherlock Holmes pertsonaia sortu zuen, fikzioko detektibe ospetsuena. Nahiz eta Sherlock Holmes ezin izan fikziozko lehen detektibetzat edo aurreko beste lan batzuetako eraginik gabekotzat hartu (idazle honek Edgar Poeren eraginak jaso zituen C. Auguste Dupin pertsonaiaren bitartez, baita Émile Gaboriaurenak ere Monsieur Lecoq pertsonaiarekin), Holmesen izena esaera eta paradigma bihurtu da gaiaren alorrean.
Bere garaian, Conan Doylek adierazi zuen Holmesen izaera eta profila Joseph Bell doktoreak inspiratu zuela, eta Doylek Edinburgh Royal Infirmary-n (Edinburgoko Erizaintza Erreala) lan egin zuela. Izan ere, Holmesek fikzioan egingo lukeen bezala, Joseph Bell bigarren mailako behaketetatik, itxuraz garrantzirik gabekoetatik edo txikiagoetatik, ondorio garrantzitsuak egiteagatik.
Bellingshausen itsasoa
Bellingshausen itsasoa Ozeano Antartikoko kostaldeko itsasoa da, Antartikako penintsularen mendebaldean dagoena, ekialdean duen Alexandro I.aren uhartea eta mendebaldean duen Thurston uhartearen artean.
Detektibe-fikzio
Arthur Conan Doyle
Holmes mundu osoan ezaguna da bere bikaintasun intelektualagatik, bere maltzurtasunagatik, behatzeko ahalmenagatik, bere arrazonamendu deduktiboagatik, bere ezagutza forentseagatik, bere kasu legal zailak konpontzeko trebetasunengatik.
Bellingshausen itsasoa
Bere izena Fabian Gottlieb von Bellingshausengatik jasotzen du, eskualde hau 1821ean esploratu zuena.
Pliozenoaren amaieran, duela 2,15 milioi urte, itsaso honetan Eltanin asteroideak talka egin zuen. Mundu osoan ezagutzen den itsas hondoko asteroide talka bakarra da.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
1920ko eta 1930eko hamarkadei «detektibeen fikzioaren urrezko aroa» esaten zaie eskuarki. Aldi horretan, oso idazle ezagunak sortu ziren, britainiarrak gehienak, baina baita generoko idazle iparramerikar nabarmenak ere. Idazleak «urrezko mendea» delakoaren egile horietako asko dira, eta horien artean Agatha Christie aipatu behar da bereziki.
Mas-Saint-Chély
Mas-Saint-Chély Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lozère departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
Garai horretako lau idazle «delinkuentziaren erreginatzat» hartzen dira: Agatha Christie, Dorothy L. Sayers, Ngaio Marsh eta Margery Allingham. Eta Ngaio Marsh (Zeelanda Berrian jaioa) alde batera utzita, gainerako guztiak britainiarrak ziren.
Astronotus ocellatus
Astronotus ocellatus Astronotus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
Polizia-generoko hainbat konbentzio normalizatu ziren «urrezko aro» horretan. Eta 1929an, arau horietako batzuk Ronald Knox idazleak kodetu zituen bere «detektibe-fikzioaren arauen dekalogoan», non gai garrantzitsu gisa gomendatzen zen «fikzioan naturaz gaindiko jatorriko elementuak saihestea». Aipatutako konbentzioen helburua zen, Knoxen hitzetan, detektibeen istorio batek «misterio baten ikerketa izatea interes nagusia, eta misterio horren elementuak irakurleari argi eta garbi azaltzea bilbearen garapenaren etapa goiztiar batean, irakurlearen jakin-mina piztera eta obraren amaierara bideratuta, amaierarekin erabat asebetetuta».
Mas-Saint-Chély
Biztanleria
2007an Mas-Saint-Chély udalerrian erroldatutako biztanleak 129 ziren. Familiak 58 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Aceio
Aceio Euskal mitologiako jainkoa; Akitania erromatarrraren garaian Pirineo aldean. Jainkotutako mendi gailurraren izena da Asque, Baudéan, Esparros, Hèches, Montégut eta Saint-Bertrand de Commingesen. Herri guzti hauetan azaldu dira erromatar garaiko inskripzioak dibinitate honi zuzendurik.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
«Urrezko Aroko» detektibeen istorioetan, arrotz batek, batzuetan soldatapeko ikerlari batek edo poliziako ofizial batek, baina, askotan, talentu handiko zale batek ikertzen du ingurune itxi edo gutxienez ondo mugatu batean egindako hilketa bat, erruduna susmagarrien multzo mugatu baten barruan bilatuz.
Koyo Sato
Koyo Sato (佐藤 昂洋, 1996ko apirilaren 14a - ) Japoniako futbolaria da.
Aceio
Joakin Gorrotxategik kasu guztietan Ageio eta Ageioni irakurtzen du inskripzioetan.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
Detektibe-eleberriaren azpigenero hedatuena polizia-nobela (edo whodunit) bihurtu zen, non asmamen handi bat obran jarri behar den, krimenaren xehetasunak kontatuz, normalean homizidio bat, eta non hurrengo ikerketak ez duen kriminala agerian uzten istorioaren ia amaiera arte, une horretan erruduna identifikatzen baita eta azken azalpenak ematen baitira.
Eremiascincus isolepis
Eremiascincus isolepis Eremiascincus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Aceio
Zenbait adituek, dena den, Aceio hau Abelion jainkoaren beste adiera bat dela diote.
Mas-Saint-Chély
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Halichoeres pardaleocephalus
Halichoeres pardaleocephalus Halichoeres generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Mas-Saint-Chély
Etxebizitza
2007an 127 etxebizitza zeuden, 60 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 54 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 120 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 60 etxebizitza nagusietatik 47 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 77 ziren, horien artean 55 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 55 pertsona aktiboetatik 53 lanean zeuden (31 gizon eta 22 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mas-Saint-Chély udalerrian 55 unitate fiskal zeuden, 113 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.088 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Detektibe-fikzio
Agatha Christie
Carole Kismaric eta Marvi Heiferman adituen arabera, detektibe-fikzioaren «urrezko aroa» hegaldi altuko detektibe amateurrekin hasi zen, arrosa-lorategietan, landa-bideetan edo herri bitxietan zelatan dabiltzan hiltzaileak usainduz edo susmatuz. Eta polizia- eta fikzio-generoko konbentzio asko garatu ziren garai hartan, idazle askoren eskutik. Idazle horiek, askotan, artista populistetatik poeta errespetatuetara eboluzionatu zuten, eta misteriozko istorioekin bidea eginez.
«Urrezko Aro» horretako libururik ezagunenetako asko Agatha Christiek idatzi zituen, Herkules Poirot eta Miss Marple detektibeen abenturak biltzen zituen liburu-sail luze bat sortu zuena, besteak beste, eta normalean irakurleak argitu beharreko buru-hausgarri konplexu bat agertzen zen bertan. Bestalde, beste detektibe ospetsu batzuk hauek dira: Lord Peter Wimsey, Dorothy L. Sayers idazlearena, eta S.S. Van Dine idazle iparramerikarraren Philo Vance.
Christieren eleberriek Hilketa Orient Express-en, Roger Ackroyden hilketa edo Hamar beltzak-en izenburu ezagunak dituzte.
«Enigma-puzzlea» are urrunago joan zen, trama burutsu eta itxuraz ezinezkoak garatuz, John Dickson Carrekin, zeina «gela itxiaren misterioaren» maisutzat jotzen baita.
Aldi berean, Estatu Batuetan, nobela beltza Rex Stoutek eta Ellery Queenek hartu eta garatu zuten, besteak beste.
«Urrezko aroan» arau formalak azpimarratzeak erreakzio eta emaitza ugari ekarri zituen. Idazle gehienek aski zuten arauak hitzez hitz betetzea, nahiz eta kasu batzuetan batzuek arau batzuk zapaltzen zituzten, beste batzuek konbentzioak ustiatu eta muturrera eramaten zituzten emaitza berri eta harrigarriak lortzeko.
Detektibe-pribatuen nobelak
Martin Hewitt, Arthur Morrison idazle britainiarrak 1894an sortua, beharbada, detektibe pribatu baten profil modernoaren lehen adibidea da literaturan.
1920ko hamarkadan, Al Caponek eta mafiak, berriz, beldurra eta erreserba piztu zuten herritarrengan, eta, horrez gain, jakin-mina piztu zuten lurpeko delinkuentzia eta negozio uherren mundu horretan, Italia/Siziliako arrastoarekin. Horrela, Black Mask (Maskara Beltza) bezalako pulp formatuko aldizkari herrikoiek ikusleen interes hori kapitalizatzen jakin zuten, eta Carroll John Daly bezalako autoreek istorio bortitzak argitaratu zituzten han, desordenan, prepotentzian eta kriminal-mafiosoen bizitza eta ekintzak inguratzen dituen bidegabekerian oinarrituak, eta ez soilik haien krimenen inguruabarrak zehaztasunez planteatuz.
Giro literario horren barruan detektibe pribatuei buruzko istorio eta eleberri asko sortu ziren, ikertzaile pribatu (edo IP) izenez ere ezagunak. Istorio horiek, askotan, garai hartako justiziak gaizkileak auzipetzeko eta zigortzeko zituen mugetara bideratzen ziren, askotan gehiegizko zuhurtziaz eta adeitasunez tratatzen baitzituen jende horiek, tratu latz, gogor eta zorrotza eman beharrean.
1930eko hamarkadan, detektibe-fikzioa gogo biziz hartu zuten idazle estatubatuarrek. Horrela garatu zen Dashiell Hammett, Jonathan Latimer, Erle Stanley Gardner eta beste hainbat idazleren irudimenetik sortutako detektibeen profil gogor eta estiloduna, legea eta ordena defendatzera bideratutako Estatu Batuetako kaleak eta giro ustela arakatzen zituzten pertsonaiena. Nobela beltzaren estilo berezi hori Hard Boiled bezala ezagutua izatera iritsi zen, eta hainbat profil errepikatzen ziren istorioak hartzen zituen bere baitan, batez ere gansterretan (mafiosoak), lapurretan eta delituen biktimetan, errealitatea hizkera zorrotz eta dotorean deskribatuz, heroiaren, aurpegi sorgor eta begi sarkorreko detektibearen ikuspegi gupidagabearen pean. Azpigenero hori, zalantzarik gabe, agerpen garbia izan zen.
Hogeita hamarreko hamarkadaren amaieran, hain zuzen ere, Raymond Chandlerrek Philip Marlowe detektibe pribatuaren jarduteko modua eguneratu zuen, ahots intimoago eta ez-adierazkorrago batekin aurkeztuz eta Kontinentaleko Agenteari buruzko istorioen estilotik aldenduz.
Raymond Chandlerrek idatzitako istorio kadentziosoa eta narrazio enigmatikoak musikalak egiteko egokiak ziren, kalezulo ilunak eta matoi zailak gogorarazten baitzituzten, baita emakume aberatsak eta gizon boteretsuak ere. Eta telebistarako hainbat telesail eta hainbat film Philip Marlowe pertsonaiarekin lotuta egin ziren.
Bestalde, James Hadley Chasek eleberri batzuk idatzi zituen pertsonaia mota hori erabiliz, heroi nagusia, Blonde 's Requiem (1945), Lay Her Among the Lilies (1950) eta Figure It Out for Yourself (1950) barne. Eleberri hauetako heroiek ohiko private eyes izenekoak dituzte, Philip Marlowerenen oso antzekoak.
Ross Macdonald, Kenneth Millar ezizenez ezaguna, Lew Archer detektibe berriarekin eguneratu zituen gauzak.
Eta detektibe generoko idazle askok psikologia eta bere prosa ederra erabili zituzten, indarkeria, sexua eta konfrontazioaren bidez errealismoaren itxura emanez, eta hori, zentzu batean, ilusioz betea zen, zeren edozein pribatek, fikziozko ikerketa tipiko baten pean, laster edo hilik edo ezgaituta egongo baitzen.
Michael Collins, Dennis Lyndsen ezizena, generoa heldutasunera eraman zuen egiletzat hartzen da. Dan Fortune bere fikziozko detektibea David eta Goliaten abentura-klase berean sartzen da etengabe, Dashiell Hammett eta Raymond Chandlerrek sortutako pertsonaien antzera. Eta horri buruz Ross Macdonald esan zuen: "... baina Collinsek orientazio soziologikoa hartu zuen, gizarteko giro bereizgarrien esanahia eta horiek jendearengan zuten eragina aztertuz".
Zalantzarik gabe, ikertzaile pribatuei buruzko Ameriketako Estatu Batuetako eleberriak gizonek menderatutako eremua izan ziren, eta emakumeek oso gutxitan sartu zuten eremu horretan, Marcia Muller, Sara Paretsky, eta Sue Grafton sartu ziren arte, hirurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran eta zortzigarrenaren hasieran.
Polizia-eleberria eta alderantzizko detektibe-fikzioa
Artikulu nagusiak: Whodunit eta Istorio detektibesko alderantzikatua.
Detektibeen istorio gehienek whodunit formatuan jarraitzen dute polizia-eleberria. Han, delinkuentzia eta krimena, bai eta ikerketetan zehar izandako delituen ondorengo gertaerak ere, irakurleentzat modu atsegin eta interesgarrian aurkezten dira, gero eta argiago emanez legez kontrako delituen egilea edo egileak nor izan daitezkeen. Eta gertakariak eta erantzukizunak erabat argitzea kontakizunaren amaieran baino ez da argitzen.
Detektibe alderantzikatuen istorio batean, delituaren alderdi gehienak eta, oro har, delitugilearen (edo delitugileen) nortasuna narrazioaren hasieran erakusten edo deskribatzen dira. Ondoren, arreta ondorengo ikerketetan eta jarduketa judizial eta polizialetan jartzen da, bertan bideratzen baita irakurleen arreta. Irakurleei aurkeztutako «buru-hausgarria», hau da, irakurleentzako erronka, arrastoen eta frogen azterketan dago, bai eta jarduera judizial-legalen interesean ere.
Polizia prozesalaren inguruko istorioak
Artikulu nagusia: Polizia prozesala
Detektibe istorio askok funtzionario judizialak eta polizia ofizialak hartzen dituzte pertsonaia nagusitzat. Jakina, istorio horiek aurkezpen eta formatu ugari izan ditzakete, eta kasu askotan, egileak funtzionario judizialen zein polizien ohiko jarduerak modu errealistan aurkezten saiatzen dira, askotan kasu bat baino gehiago aldi berean erabiltzen baitituzte.
Hala, kontakizunaren eta aurkezpenaren benetako interesa honako gai hauetan oinarritzen da: justiziaren ahuleziak eta indarguneak; sistema juridikoaren erreformak; fiskalen trebetasunak; Hutsegite bidegabeak.
Horrelako kontakizunek detektibe-fikzioaren azpigeneroa definitzen dute, eta polizia-erakundearen eta sistema juridikoaren egunerokotasuna planteatzera bideratzen da, krimen baten ikerketan zehar.
Beste subgeneroak
Detektibe historikoen azpigenero espezifikoa; kontsultatu Whodunnit historikoa ikuspegi orokorrago eta osoago baterako.
Victor Whitechurchek sortu zuen Thorpe Hazell trenbideko lehen detektibe afizionatua; idazle honen istorioak oso jarraituak izan ziren ikusleentzat, eta Ellery Queen eta Dorothy L. Sayers ere miretsiak izan ziren, beste batzuen artean.
"Cozy mystery (literatura)" (misterio abegikorrak edo Cozy misterioak) XX. mendean hasi zen fikzio kriminalaren edo fikzio detektibearen azpigenero gisa, eta urrezko aroko polizia-eleberriei buruzko berrasmatze edo itzultze moduko gisa. Oro har, eta "giallo" estiloaren aurka, horrelako eleberriek indarkeria- eta suspentse-eszenak saihesten edo leuntzen dituzte, eta askotan emakume detektibe amateurrak izaten dituzte. Gainera, batzuetan umorea eta/edo misterio tematikoak (sukaldaritzako misterioak, animalien misterioak, etab.) ere sartzen dira.
Eleberri poliziakoaren beste azpigenero bat serieko hiltzaileez arduratzen dena da, eta hori azaleratze edo polizia prozesalaren sorreratzat har daiteke.
Horrela, misteriozko eleberri berriak zabaldu ziren, non polizia 1920ko hamarkadan "hiltzaile maniako" gisa ezagutzen zen kriminal mota bati aurre egiten saiatzen zen. Horrelako kontakizunei dagozkie Philip Macdonalden lehen eleberriak, eta baita Ellery Queenen Cat of Many Tails ere. Hala ere, literatura mota hau askoz ezagunagoa izan zen 1970eko hamarkadan "serieko hiltzailea" edo "serieko hiltzailea" esamoldea sortu ondoren; horren adibide da 1988an The Silence of the Lambs (Bildotsen isiltasuna) argitaratu izana. Istorio horiek maiz aurkezten dituzte polizia-indar edo gobernu-agentzia bateko hainbat kideren jarduerak, biktimak oinarri ilun eta/edo morbosoetan aukeratzen dituen hiltzaile bat atxilotzeko ahaleginetan; zalantzarik gabe, kontakizun horiek indarkeria, etendura eta frustrazio psikologiko eta sexual gehiago dituzte, beste suspentsio-literatura batzuek baino.
Historiaren sekretuak gordetzea
Asmo txarrez ez bada ere, publizistak, kritikariak, adituak, zaleak, eta baita egilearen gertuko pertsonak ere, batzuetan lan bati buruzko xehetasunak ematen dituzte, edo, are gehiago, kontakizun baten bilbea modu desegokian argituko dela aurreratzen dute, Mickey Spillaneren I, the Jury (Ni, epaimahaia) lanaren kasuan bezala.
Billy Wilderren Witness for the Prosecution (Karguaren lekukotza) filmeko kredituen ondoren, ikusleei eskatzen zaie ez dezatela inorekin hitz egin obraren bilbeari buruz, eta are gutxiago amaierari buruz, horrela etorkizuneko ikusleak ere gai izan daitezen istorioaren garapenaren tentsioaz eta misterioaren azken argitasunaz erabat gozatzeko.
Eta neurri edo erreserba horiek ez dira gutxiagorako. Istorioa gozagarriagoa da ikuslea edo irakurlea harritzen bada bilbearen biraketekin, eta, horretarako, ez ditu aldez aurretik ezagutu behar.
Onargarritasuna eta kointzidentzia
Detektibe afizionatuek elkarreragiten duten serieetan, egiantzekotasunaren mugetan aurkitzen dira maiz egoerak.
Marple andereñoaren profila adibide bat da, urtean bi hilketako gizon estimatu bati aurre egiten (hau ez zaio jende arruntari gertatzen).
Oso sinesgarria ez den beste egoera bat Jane Marpleren bizilekua da, - St. Mary Mead, bertatik gure gizarte garaikidearen giza makurkeria ikusten da, bere garaian Sodomak eta Gomorrak zutenaren oso antzekoa (William L. DeAndreak egoki adierazi zuen bezala).
Monk telesailean askotan iseka egiten diote sinesgabeen maiztasun horri. Telesail honetako pertsonaia nagusia, Adrian Monk, "Zorte txarreko kutuna" eta "hilketa-imana" izateaz akusatzen dute behin eta berriz, bere auzoan gertakari kriminalak maiz gertatzen direlako.
Era berean, Detective Conan-en Kogoro Morik ez du oso ospe ona. Mori berez ikertzaile pribatua da bere agentziarekin, baina poliziak ez du inoiz oso serio hartzen krimen-eszena batetik bestera noraezean dabilela ikustean.
Sinesgarritasun gutxiko kointzidentzien rola eta legitimitatea eztabaida sutsuen topikoa izan da maiz, Ronald A. Knoxek bere seigarren aginduan kategorikoki adierazi zuenetik, "Kasualitatezko egoera batek ere ez lioke detektibeari lagundu behar".
Teknologiaren ondorioak
Aurrerapen teknologikoak ere argudio sinesgaitz eta zaharkitu asko egin ditu. Adibidez, telefono mugikorrak, pertsona bilatzaileak eta PDAk nagusi izateak nabarmen aldatu ditu lehen oso arriskutsuak ziren egoerak, non ikertzaileak isolatuta eta kriminalen mende geratu ohi ziren. Bide batez, autore batzuek ez dute jakin teknologia modernoak eragindako aldaketetara egokitzen, eta beste batzuek, Carl Hiaasenek adibidez, bai.
Aurrerapen teknologikoaren kontu hori saihesten duen taktika bat polizia-genero historikoarekin lortzen da. Interkonektagarritasun globalak etenaldi legitimoa gaur egun lortzea zailago egiten duenez, hainbat idazlek, besteak beste Elizabeth Peters, Paul Charles Doherty, Steven Saylor eta Lindsey Davisek, alde batera utzi dute tentsioa sortzeko bilbe konplexuak egitea, eta, horren ordez, ekintza garai historikoren batean kokatzea erabaki dute (XX. mendearen hasiera, XIX. mendea, etab.). Estrategia horrek ikerketa modu burutsuago eta sortzaileagoan garatzera behartzen du protagonista, testuinguru soziotenporal horretan ez baititu gaur egun eskura dauden tresna teknologikoak.
Idristarren dinastia
Idristarren monarkak
Fatimatar agindupean – (917-925)
Detektibe-fikzio
Etnien eta eskualdeen azpikulturetarako sarrera
Estatu Batuetan bereziki, detektibe-fikzioa 1960ko hamarkadan sortu zen, eta ondorengo hamarkadetan arrakasta handia izan zuen, autoreek azpikulturetan istorioak garatzeko eta audientzia zabalari begira.
Ikerlari batek Tony Hillermanen detektibe-nobelei buruz idatzi zuen, Mexiko Berriaren inguruko bertako hedabideetan girotuta: "Latinoamerikako irakurle askok, ziur asko, ikuspegi argiagoa lortu dute labana-kulturari dagokionez, liburu berriagoetan irakurriz baino detektibe-istorio zaharrak irakurriz".
Frederick Loewe
Frederick Loewe (Berlin, 1901eko ekainaren 10a - Palm Springs, Kalifornia, 1988ko otsailaren 14a) estatubatuar musikagile eta abeslaria izan zen, sortzez austriarra.
Oso musika-heziketa ona izan zuen txikitatik. Hamahiru urte zituela hasi zen kantatzen Berlingo Orkestra Sinfonikoaren bakarlari gisa. 1924an Estatu Batuetara alde egin zuen. Ogibidea ateratze aldera, jatetxe eta tabernetan pianoa jotzen ibili zen, baina bere jardun nagusia abestiak idaztea izan zen. 1942an Alan Jay Lerner letragilea ezagutu zuen, eta elkarrekin hasi ziren lanean. Beren lanak komedia musikalaren estilo sofistikatua hartu zuen, eta bien artean arrakasta ugari lortu zuten: Brigadoon (1947), Paint your wagon (1951), My Fair Lady (1956, Pulitzer saria), Gigi (1958) eta Camelot (1960). Obra horietako asko zinemara egokitu ziren gero.
Detektibe-fikzio
Etnien eta eskualdeen azpikulturetarako sarrera
Beste idazle nabarmen batzuek eskualdeetako komunitateak eta komunitate etnikoak ere arakatu zituzten beren detektibe-nobeletan, eta horien artean daude:
Detektibe-fikzioaren arautegia
Hainbat egile saiatu dira generoaren egile izan daitezkeenentzat "detektibeei buruzko aginduen" zerrenda moduko bat erakusten.
Fikziozko detektibe famatuak
Fikziozko detektibeen zerrenda osoa izugarria da. Horietako asko eleberrira ondo egokitzen dira, eta han antzeztuta daude, baina telesail askotan ere badaude, baita zinematografian ere, baita istorioetan ere.
Oro har, fikziozko detektibeak edo fikziozko ikertzaileak lau arketipo hauetako batekin parekatu daitezke:
Hauek dira fikziozko detektibe ezagunak eta haien sortzaileak:
Detektibe fikzioa euskaraz
Generoa oso berandu eman zen euskaraz. Lehenengo eleberria Jose Antonio Loidiren Hamabost egun Urgainen (1955) izan zen. Ondoren, batez ere, 70. hamarkadatik aurrera, genero barruan koka daitezkeen liburu ugari plazaratu ziren. Azpimagarriak irakurketa erraz moduan idatzitako Xabier Gereñoren liburuak dira. Generoan aritu diren beste idazleak hauek dira: Itxaro Borda, Juan Kruz Igerabide, Xabier Kintana...
Ingeles
Ingelesa mendebaldeko germaniar hizkuntza da, Ingalaterran jatorria duena eta nazioarteko lingua franca bilakatu dena. Angloen izena darama, Britainia Handira migratu zuen germaniar herri bat eta Ingalaterrari izena eman ziona. Bi izenak Baltiko ko Anglia penintsulatik datoz. Frisieratik oso gertu dago, baina haren hiztegiak beste germaniar hizkuntza batzuen eragin handia izan du, bereziki antzinako eskandinavieratik, eta, maila txikiagoan, latin etik eta frantsesetik.
Lasseube
Lasseube (gaskoieraz La Seuva) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania eskualdeko udalerria da, Bearnon dagoena.
Ingeles
Ingelesa 1.400. urtean zehar garatu da, gutxienez. Haren formarik zaharrenak, Britainia Handira V. mendean eramandako Ingvaeoniar dialektoak antzinako ingelesa izena hartzen du. Ingeles ertaina XI. mendearen amaieran hasi zen erabiltzen, Ingalaterrako normandiar konkistaren ostean, eta frantsesaren eragin zuzena izan zuen. Ingeles moderno goiztiarra, XV. mendearen ondotik, inprenta Londresera iritsi zenean ezarritako hizkuntzari deitzen zaio, Jakue Erregearen Biblia inprimatu eta Bokalen Desplazamendu Handia hasi zenean.
Britainiar Inperioaren nazioarteko eragina dela eta, ingeles modernoa XVII. mendetik XX. mendera arte hedatu zen mundu osoan zehar. Medio idatzi zein elektronikoetan eta Ameriketako Estatu Batuak superpotentzia bilakatzearekin batera, ingelesa mundu osoko hitzaldietako hizkuntza nagusia da, eta lingua franca gisa balio du hainbat eskualdetan, testuinguru profesionaletan, zientzian, nabigazioan eta zuzenbidean.
Tarentola protogigas
Tarentola protogigas Tarentola generoko animalia da. Narrastien barruko Phyllodactylidae familian sailkatuta dago.
Ingeles
Ingelesa modernoaren gramatika indoeuropar hizkuntzetatik eratorria da; hitzen ordena erlatiboki nasaia eta inflexio asko dituen familiatik subjektu-aditz-objektu egitura finkora pasa da, eta sintaxi konplexua garatu du. Ingelesa modernoak aditz laguntzaileen eta hitzen ordena erabiltzen du esaldi konplexuak erabiltzeko, hala nola pasiborako, galderetarako eta ezeztapen batzuetarako. Ingelesaren fonetika eta fonologia oso askotarikoa da hiztunen artean, eta, batzuetan, baita hiztegia, gramatika eta idazketa ere, baina mundu osoan zehar dauden ingeles hiztunek modu errazean ulertzen dute elkar.
Protogermanikotik ingeles zaharrera
Ingelesaren lehen forma antzinako ingelesa edo anglosaxoia (550 – 1066) da. Antzinako ingelesa mendebaldeko germaniar dialekto multzo batetik sortu zen, askotan anglo-frisiar edo ipar itsaso germaniar hizkuntza gisa taldekaturik, eta, jatorriz, Frisia; Saxonia Beherea, eta hegoaldeko Jutlandiako kostaldeetan zehar, angles, saxoi eta jute izenez ezagutzen diren germaniar herriek hitz egiten zuten. V. mendetik aurrera, anglo-saxoiek Britainia Handian finkatu ziren, erromatar ekonomia eta administrazioa gainbehera zihoazela. VII. menderako, anglo-saxoien hizkuntza germaniarra nagusitu zen Britainia Handian, erromatar britaniar hizkuntzak ordezkatuz (43-409): britoniko arrunta; hizkuntza zeltak, eta latina, erromatarren okupazioak Britainia Handira ekarria. Harrezkero, Ingalaterrak eta ingelesak (jatorriz, Ænglaland eta Ænglisc) angles izena dute.
Antzinako ingelesa, funtsean, ez da ingeles modernoaren antzekoa, eta ia ezinezkoa da XXI. mendeko ingeles ikasi gabeek ulertzea. Bere gramatika gaur egungo alemanaren antzekoa zen: izenondoek, adjektiboek, izenordainek eta aditzek askoz ere bukaera eta modu flexibo gehiago zituzten, eta hitzen ordena askoz askeagoa zen ingeles modernoan baino. Ingeles modernoak kasu-formak ditu izenordainetan, eta aditz inflexio batzuk, baina antzinako ingelesak kasu amaierak zituen izenordainetan ere, eta aditzek pertsona eta numero gehiago zituzten. Ahaiderik hurbilena, frisiar zaharra da, baina migrazio anglosaxoia gertatu eta mende batzuetara ere, ingeles zaharrak beste aldaki germaniarrekiko elkar-ulergarritasun handia gorde zuen. IX. eta X. mendeetan ere, danelaw eta beste inbasio bikingoen artean, antzinako eskandinaviarrek eta ingeles zaharrek elkarren ulergarritasun handia mantentzen zutela erakusten duten froga historikoak daude, nahiz eta ziur asko ingeles zaharraren iparraldeko dialektoak antzinako eskandinaviarraren antzekoagoak izan hegoaldeko dialektoak baino. Teorian, 900. urte arte, Ingalaterrako zenbait lekutako (iparraldekoak) plebeio batek elkarrizketa bat izan zezakeen Eskandinaviako zenbait lekutako plebeio batekin. Ingalaterrako eta Eskandinaviako herrietako hamaika tribuen xehetasunak ikertzen jarraitzen da, baita elkarren arteko harremanak ere.
Ingeles ertaina
Lehenik eta behin, VIII. eta IX. mendeetan, britainiar uharteetako iparraldeko kolonizazio eskandinaviar uholdeek antzinako ingelesa harreman bizian jarri zuten antzinako eskandinavierarekin, iparraldeko germaniar hizkuntza. Eskandinaviarren eragina indartsuagoa izan zen Danelaw inguruan hitz egiten zen antzinako ingelesen ipar-ekialdeko aldaeretan, York inguruan, zeina eskandinaviar kolonizazioaren erdigunea zen; gaur egun ere, ezaugarri horiek bereziki presente daude eskoziar eta iparraldeko ingelesetan. Hala ere, badirudi ingeles iparraldetuaren erdigunea Lindsey inguruko Midlandsen egon zela, eta 920. urtearen ondoren, Lindsey politika anglosaxoira berriz elkartu zenean, eskandinaviar hiztunekin harreman zuzenik izan ez zuten aldaki ingelesetara hedatu ziren eskandinaviar ezaugarriak. Gaur egun, aldaki ingeles guztietan dirauen eskandinaviar eragineko elementu bat da th-z hasten den izenordain multzoa da, zeinak h-z hasten diren izenordain anglosaxoiek ordezten duen. Beste hitz eskandinaviar batzuk dira: give, get, sky, skirt, egg eta cake, jatorrizko anglosaxoi baliokide bat lekuz aldatzen dutenak.