cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Igande Odoltsua (1972)
Egun hartan 15.000 pertsona atera ziren kalera, frogarik gabe ustezko IRAko kideak kartzelatzea ahalbidetzen zuen neurri baten aurka, zeinagatik hainbat errugabe espetxeratuak izan ziren. Manifestazioa bakean hasi zen arren, talde txiki bat soldadu britaniarrak zeuden barrikada bati harrika hasi zen. Soldaduek hasiera batean gasarekin eta gomazko pilotekin erantzun zuten. Minutu batzuk geroago ordea, kalea infernu bihurtu zen. Jendeak noraezean korri egiten zuen, benetako balengandik ihesi. Zaurituei laguntzeko hurbiltzen zen oro tirokatua izan zen. 20 minututan 13 hildako eta 30 zauritu egon ziren (hauetako bat geroago hilko zen).
Jerusalemgo tenplua
Kristautasuna, Islama eta Tenplua
Davidek, gastatutako harkaitzaren gainean, aldare bat altxatu zuen. Salomonek, toki berean, K.a. 960. urte inguruan, lehen tenplu judua eraiki zuen. Justu toki honetan, musulmanek, Mahomaren igokundearen omenezko monumentu handi bat altxatu zuten, Arrokaren Kupula edo Arrokaren meskita, Jerusalemeko ikurra. Arrokaren Kupula ez zen sekula meskita gisa erabili, nahiz eta bidaia agentzia askok hori dioten. Gezurrezkoa da, baita ere, hain erabilia den "Omarren meskita" izendapena. Urre koloreko kupularen eraikina beti, Haitz Santua gordetzeko kutxatzat hartua izan zen. Bertan, gurtzarik sekula ez zen egin. Gurtzarako, hego-ekialdean, Al Aksa meskita eraiki zen. Zortzi harmailak, arkupe batzuetan amaitzen direnak, Arrokaren Kupularen tontorrera daroate. Musulmanek, arkupe hauei, "mavazin" balantzak deitzen diete. Islamiar elezahar baten arabera, auzi-egunean, zaldi ile bat tinkatuko da "Balantzetatik" Olibondoen Mendiraino. Berpiztutako guztiak, haren gainetik pasa beharko dira. Bidegabekeriak egin dituztenak, betirako galduko dira.
Kosinuaren transformatu diskretu
Kosinuaren transformatu diskretua (Ingelesez Discrete Cosine Transformen DCT) transformatu bat da Fourierren transformatu diskretuan oinarritua, baina zenbaki errealak bakarrik erabiliz.
Igande Odoltsua (1972)
IRAren ekintza armatuak hiru urte lehenago hasi ziren arren, oraindik erakunde txiki eta ahula zen. Igande Odoltsuaren erantzun bezala, babes sozial nabarmena jaso zuen eta boluntarioen gorakada izugarri bat.
Kosinuaren transformatu diskretu
Sarrera
Kosinuaren transformatu diskretuak zenbait punturen sekuentzia mugatu bat adierazten du, anplitude eta maiztasun desberdineko seinale sinusoidalen batuketaren emaitza bezala. (DFT) Fourierren transformatu diskretua bezala DCT-k zenbaki finituen serie batekin lan egiten du, baina DCT-k kosinuekin lan egiten duen bitartean DFT-k esponentzial konplexuekin egiten du. Formalki, Kosinuaren transformatu diskretua RN eremu errealetik RN eremu errealera definitutako funtzio lineal eta alderanzkarria da, NxN posizioko matrize baten antzera ere uler daitekeena.
Igande Odoltsua (1972)
Ikerketa
2010eko ekainaren 15ean ikerketa amaitutzat eman zen eta ondorioak azaldu zituen David Cameron lehen ministroak Erresuma Batuko Komunen Ganberan eta 1972ko Igande Odoltsu hartan britainiar armadak hildako 27 pertsonak justifikatu gabe hil zituela ondorioztatu zen.
Kosinuaren transformatu diskretu
Sarrera
DCT multidimentsionala ere existitzen da, zenbait DCT-ren biderketa banagarritzat hartu ahal dena. Adibidez, Bi dimentsiotako DCT-a transformatu normal bat da errenkada eta zutabe bakoitzetik kalkulatua.
Jerusalemgo tenplua
Kristautasuna, Islama eta Tenplua
Gida batek, Arrokaren Mezkitaren barnean, Mahomaren zaldi gaineko igokundearen oroitzapenak erakusten ditu: Gabriel goiaingeruak, hatz arrasto bat grabatu zuen, zaldi hegalariak, jauzi egiteko unean, bere apatxaren oinatz bat utzi zuen. Arrokaren azpian dagoen zulo batek, profetaren turbantea oroitarazten du, otoitz egin ondoren altxatzean, arrokaren aurka joko zena, hau, une horretan bertan, bigundu izan ez balitz.
Kosinuaren transformatu diskretu
Definizio formala
Formalki, kosinuaren transformatu diskretua RN-tik RN-rako funtzio lineal alderanzkarria da, edo beste era batera esanda, NxN matrize karratu bat da. Gehien erabilitako aldaerak hauek dira: DCT-I eta DCT-II. DCT-III-ri jendeak esaten dio IDCT (alderantziko transformatua). Aldakuntza posible hauen bakoitza periodikotasunari eta jatorrizko laginei aplikatutako simetria motari dagokie.
Braintree (Vermont)
Braintree Vermont estatubatuar estatuko Orange konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 1.246 biztanle zituen eta 12,55 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Juan Sebastian Elkano
Munduaren biribiltasuna
Bidaia horrekin mundua biribila zela egiaztatu zen lehen aldiz, zalantzarako tarterik utzi gabe.
Kosinuaren transformatu diskretu
DCT-II
Gehien erabilitako forma da
Sikang poni
Sikang ponia, Txineraz "Hsi-K'Ang edo Hsiangcheng", Indiako Sikkim estatuan, Tibeteko ekialdean zein Txinako Sichuan herrialdeko mendebaldean hedatutako mendiko zaldi arraza bat da. Batzuentzat Tibeteko poniaren azpiarrraza edo mota bat da. Zamaria bezala erabiltzen da Himalaiako gune malkartsuetan.
Le Sappey
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
Guyencourt
Etxebizitza
2007an 100 etxebizitza zeuden, 87 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 100etxeak ziren. 87 etxebizitza nagusietatik 86 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 52 etxek bost zituzten. 78 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 49 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Sikang poni
Arrazaren historia
Arraza munduan barrena Sikang izenarekin ezaguna da, baina baita "Hsi-K'Ang" eta "Hsiangcheng" bezala Txinan. Bere arbasoak, seguruen, Tibeteko poniak ziren. Txinako hegoaldeko ponien eraginarekin. Dirudienez abere hauek oso ospetsuak egin ziren XVI. mendean Txinan gerra zaldiak bezala.
Erreferentziak
]]
NA-2379
edo Billabetako errepidea Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea foru errepidea eta  errepide lokala lotzen du.
Kosinuaren transformatu diskretu
DCT-V - VIII
DCT V-etik VIII-ra ere existitzen dira.
Big Bend (Kalifornia)
Big Bend Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Shasta konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ladonia (Texas)
Ladonia Texasko herri bat da. Fannin konderrian kokatua dago. 2010ean 612 biztanle zituen, 5.16 kilometro koadrotan banatuta.
NA-2379
Errepidea 0,94 kilometrokoa da.
Kosinuaren transformatu diskretu
Aplikazioak
Goian aipatutako aplikazio batzuek DCT-ren aldaera bat erabiltzen dute, MDCT dena
NA-2379
Historia
Ekai-Longida eta Aos arteko bide zaharra ibilgailuen zirkulaziora egokitzearen emaitza da errepidea.
Udalerriak
Hauek dira errepideak zeharkatzen dituen udalerriak:
Igande Odoltsua (1972)
Ikerketa
2015eko urtarrilaren 23an, 'Bloody Sunday auziaren' ikerketa irekitzeko eskatu zuten.
Guyencourt
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Juan Sebastian Elkano
Munduaren biribiltasuna
Ordurako jakina zen munduak biribila behar zuela, eta garaiko kosmografoek hori onartu ohi zuten, baina eskura zituzten froga guztiak zeharkakoak ziren (lurrak ilargi-eklipsean egiten duen itzala zirkularra izatea, esaterako). Froga zuzena eta zalantzagabea, ordea, Elkanok ekarri zuen, txalupa gainean lurrari buelta osoa eman zionean.
Guyencourt
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 146 ziren, horien artean 117 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 117 pertsona aktiboetatik 109 lanean zeuden (61 gizon eta 48 emakume) eta 8 langabezian zeuden (1 gizon eta 7 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Chloë Grace Moretz
Chloë Grace Moretz (ahoskatua; Atlanta, 1997ko otsailaren 10a) estatubatuar modelo eta aktorea da.
Guyencourt
Diru sarrerak
2009an Guyencourt udalerrian 89 unitate fiskal zeuden, 231 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.089 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
Juan Sebastian Elkano
Munduaren tamaina
Itzulia burutu zutenez, munduaren benetako tamaina zein zen ere zehaztasun handiagoz kalkulatu zezaketen. Interes komertzialak medio, ordea, ez dute berehalakoan egingo.
Abiatu zirenean, 1519an, mundua dena txikiagoa zela uste zuten. Ptolomeoren kalkuluetan oinarrituta, munduaren zirkunferentzia 27.000 edo 33.000 km ingurukoa zela uste zuten kosmografo gehienek. Gaur egun badakigu, ordea, lurraren zirkunferentziak 40.000 km neurtzen dituela. Elkanoren garaiko kosmografoek, beraz, mundua den baino txikiagoa irudikatzen zuten.
Le Sappey
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren, 1 eraikuntza enpresa eta 2 jatetxeak.
Butea (Errumania)
Butea Errumaniako udalerri bat da, Iași konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Juan Sebastian Elkano
Munduaren tamaina
Gainera, gaztelarrei komeni zitzaien mundu txikia irudikatzea. Tordesillasgo banaketaren arabera, Amerikaren atzekaldeko zati bat Gaztelarrena zen. Ozeano Barea estua bazen, Molukar uharteak Gaztelaren eremuan kokatuko lirateke. Ozeano Barea zabal-zabala bazen berriz, Gaztelaren eremuan ura baizik ez litzateke egongo. Molukar uharteen gaineko lehian, beraz, gaztelarrei mundua txikia irudikatzea komeni zitzaien; eta portugaldarrei alderantziz.
Magallaesek, abiatu aurretik, Pedro Reinel kosmografoari eskatu zion munduaren mapa marrazteko. Reinel zen Sevillako Kontratazio etxeko kosmografoa. Reinelen mapa horretan, Ozeano Barea dena baino askoz ere estuagoa irudikatzen da. Kalkulu-errore horregatik 21 lagun hil ziren Ozeano Barea zeharkatzen, eta eguraldiak hainbeste lagundu izan ez balie, agian espedizio osoa bertan geratuko litzateke.
Butea (Errumania)
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Juan Sebastian Elkano
Hego hemisferioari beldurra galtzea
Magallaes-Elkano espedizioak hego-hegotik nabigatu zuen, hegoaldetik igaro baitzituzten Amerika, Asia eta Afrika. Hegoaldeko itsaso eta lur horietan guztietan ez zuten munstrorik topatu, ez halakorik entzun. Eta esperientzia zuzena zuten, globoaren 'behekaldean' bizi direnak ez direla zerura 'erortzen'.
Hori izan zen, hain zuzen, Maximiliano Transilvano errege-idazkariari arreta gehien eman ziona, Elkanori bere kontakizuna Valladolideko gortean entzun ondoren. Munduaren beste aldean munstrorik ez dagoela ziurtatzea. Pizkundeko humanista harentzat garrantzitsua zen mundu-bira, hain zuzen, frogatzen zuelako Herodoto edo Plinio bezalako autore klasikoak oker zeudela:
Le Sappey
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Le Sappey udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 228 hektarea erabiltzen.
Juan Sebastian Elkano
Hego hemisferioari beldurra galtzea
Hego hemisferiora bidaiatzeko beldurra galtzen hasi ziren europarrak. Eta horrek barrera psikologiko bat hausten zuen, Plinio eta Herodotoren garaitik europarrak Europan eusten zituena. Hala ere, jadanik hedapen inperialen fasean sartuta zegoen Europa eta beldur horiek galtzeak, bultzada emango die hedapen asmo horiei.
Egun bat gutxiago
Azkenik, espedizioak erakutsi zuen mendebalderantz irten eta ekitaldetik itzulita egun bat 'galtzen' dela bidean. Ustekabekoa izan zen. Cabo Verdera iritsi zirenean, 1522an, marinelak erabat konbentzituta zeuden uztailak 9 asteazkena zela. Baina uharteko jendeek zuzendu zituzten, uztailak 10a osteguna zen.
Leptopelis brevipes
Leptopelis brevipes Leptopelis generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Guyencourt
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Juan Sebastian Elkano
Mundu-bira ondoren
Mundu-bira amaituta, Sevillara iristean, marinelek Valladolideko gorterako bidea hartu zuten. Garai hartan, Valladoliden zegoen Habsburgoko Karlos erregearen egoitza edo gortea.
Erregeak gonbidatu zituen, mundu-bira Elkanok kontatzea nahi zuelako. Erregeak idatzitako gonbidapen-gutunean zaldiak eskaini zizkien bidaia egiteko. Gonbidapena, berez, Elkano eta bi lagunentzat bakarrik zen, 'zentzu onena dutenak'. Elkanok ordea kide gehiago eraman zituen berarekin batera. Taldetxoa iritsi zen Valladolidera, Moluketako 3 lagunak barne, erregea ezagutu nahi zutelako. Beraz, Sevilla-Valladolid tartea zaldiz baino gurdiz egin zutela pentsa liteke.
Valladolideko gortean
Berehala hartu zuen Karlos V.a erregeak Elkano, mundu-bira bukatu eta hilabetera edo gehienez.
Valladolideko gortean hitz egin zuen Elkanok, erregeren aurrean, eta bidaiaren kontakizuna eman zuen. Beharbada, hiru zatitan: lehenengo enperadorearekin, pribatuan agian; ondoren, Gorteko agintariekin, kontu tekniko eta ekonomikoak tarteko, eta polizial-militarrak ere argitzeko, hildakoak, matxinatuak eta abar. Eta, azkenik, humanista talde batekin, kulturan interes handiagoa zutenekin. Bilera horiek zehazki nola izan ziren ez dago jakiterik.
Hiru urte emango zituen Valladoliden, Gortetik gertu. Bertan Maria Bidaurretarekin (iturri batzuetan De Vida Urreta) elkartu eta beste alaba bat izan zuen.
Elkanori agindutako hobariak
Gortean hiru 'mercede' edo hobari lortu zituen: urteko bostehun dukateko pentsioa, Savoiako merkatariei itsasontzia saldu izanagatik barkamena, eta armak eramateko baimena zein bi gizon armaturen babesa. Francisco de los Cobos idazkariaren bidez, Erregeak Elkanori agindutako urtero 500 urrezko dukateko pentsioa, ez zuen sekula kobratu ordea. Elkano hiltzean, bere ama Catalinak ere jarraitu zuen diru hura eskatzen, baina alperrik hura ere.
Erregeak armarria eramateko eskubidea ere eman zion Elkanori, aitorren seme izendatuz. Bere armarrian munduaren irudia zuen, honako esaldi hau ipinita: «primus circumdedisti me» («zuk inguratu ninduzun lehena»). Armarria honela deskribatu zen :
Portugalgo erregeak pirateria salaketa Elkanoren aurka
Joan III.a Portugalgo erregeak Elkanoren aurkako pirateria salaketa jarriko du, Moluketan iltzea lapurtzeagatik eta Cabo Verdetik ihesteagatik. Gaztelako erregeari egin zion eskaria: iltzea itzultzeko eta Elkano atxilotu eta zigortzeko.
Karlos V. erregeak Elkano babestu eta ez zuen Portugalgo erregearen eskaria kontuan hartu.
Badajoz-Elvas Batzarrak
Antimeridiano hori zehaztasunez ezartzeko Koroa bakoitzak garaiko kosmografo onenak eraman zituen. Ordezkaritza bakoitzak hiru astronomo edo kartografo, hiru itsas-pilotu eta hiru matematikari izendatu zituen. Espainiako delegazioak Kristobal Kolonen semea zen Fernando Kolon eta Elkano eraman zituen, Moluken kokapena zehazteko helburuarekin. Negoziatzaile taldea osatzen zutenak ziren Sebastian Caboto, Juan Vespucio, Diego Ribeiro, Esteban Gómez, Simón Alcazaba eta Diego López de Sigueiro.
Elkano kosmografo lanetan
Badajoz-Elvas batzarretan, gaztelar-ordezkaritzako ahotsik autorizatuena, Elkano bera izango da, kosmografo lanetan buru-belarri arituko baita. Bilera horietara eramango du berak egindako munduaren esfera bat. Esfera horretan mundu-biraren ibilbidea markatuta omen zuen.
Bilera horiek ez zuten emaitzarik lortu, ezin izan zutelako adostu Molukar uharteak zehazki non kokatzen diren. Portugaldarrek ez zuten Elkanoren autoritaterik onartzen, behin egindako bidaiatik ezin zelako uharteen kokapen zehatzik ondorioztatu.
Ez dakigu zehazki zergatik, baina bat-batean bilera horietatik kanpo geratu zen Elkano (eta Esteban Gomez pilotua) 1524ko martxoaren 15ean. Handik gutxira, 1524ko maiatzaren 20an erregeak babesa eman zion Elkanori, ba omen zirelako kalte egin nahi ziotenak ("zauritu, hil edo elbarri utzi" aipatzen dira errege-zedulan), eta hiru egun beranduago 1524ko maiatzaren 23an, berriz bildu ziren Badajozen, baina Elkano gabe. Hipotesia da portugaldarrek mehatxatu zutela Moluken auziagatik. 1524ko urrian Elkano Euskal Herrian zen, Moluketarako bigarren espedizioaren prestaketa lanetan.
Molukar uharteen kokapena adostu ez zutenez, bi urte beranduago, 1526an, Zaragozako ituna sinatuko dute. Gaztelak onartuko du Molukak Portugalen aldean daudela, 350.000 dukaten truke.
Elkanori aipamena garaiko mapetan
Badajoz-Elvas bileretarako Elkanok bere mapak prestatu zituen. Mapa horien arabera, Molukar uharteak Gaztelaren eremuan zeuden. Elkano oker zegoen, ordea, berak nabigatu zuen mundua berak uste zuena baino handiagoa zelako.
Guyencourt
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Guyencourt udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 216 hektarea erabiltzen.
Juan Sebastian Elkano
Elkanori aipamena garaiko mapetan
Hala ere, informazio oker hori gutxienez beste bi mapetan jaso zen:
- Diego Ribero kosmografoaren Carta Universal delako mapan, zera irakur liteke: "Estas islas y provincias del Maluco y Gilolo están situadas en esta longitud según opinión y parecer de Juan Sebastián del Cano, capitán de la primera nao que rodeó el mundo según y por la navegación que hixo el año de 20, 21 y 22 en el qual vino".
Guyencourt
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Errodamendu boladun
Errodamendu boladunak errodamendu mota bat da, bolak erabiltzen dituena kojineteetako ildoen arteko tartea mantentzeko.
Juan Sebastian Elkano
Elkanori aipamena garaiko mapetan
- Alonso de Chavez kosmografoaren 1533ko mundu-mapan ere honakoa irakurtzen da: "Estas islas que están escritas en rojo son la provincia de Maluco (y) Gilolo y están situadas en esta longitud según Juan Sebastián del Cano".
Moluketara bigarren aldiz
Zaragozako ituna (1526) sinatu bitartean Karlos enperadoreak García Jofre de Loaisaren espedizioa prestatzeari ekin zion. Loaisa Moluketako gobernadore izendatu zuen, Portugalen haserrea sortuz.
Espedizio horretan sartu zen Elkano, Loaisaren ordezko eta pilotu nagusi gisa, Sancti Spiritus itsasontzian. Elkano bera zen esperientzia zuena, baina enperadoreak García Jofre de Loaisa aukeratu zuen arduradun, noblea zelako eta helburua Moluken gaineko agintaritza bat sortzea zelako. Berarekin batera joan ziren Martin Perez, Ochoa Martinez eta Anton anaiak, Gebara koinatua eta bere iloba zen Esteban Mutio.
Elkanoren eragina nabaria izan zen espedizioaren prestaketetan. Zazpi ontzietatik 4 euskal lurraldean egindakoak ziren, eta Gipuzkoako kostaldeko herritar kopurua nabarmen igo zen, baita ardura postuetan ere, lehen espedizioarekin alderatuta. Elkanoren hurbilekoak ziren haietatik asko.
Zorigaiztoko bidaia
Moluketarako armada berria, Loaisarena, 1525eko uztailaren 24an itsasoratu zen Coruñatik sei ontzirekin eta mota guztietako zorigaitzei aurre egin zien. Itsasartera iritsi baino lehen, bi ontzi galdu ziren, honen sarrera nahastu zutelako. Elkanok gidatzen zuen Sancti Spiritus ontzia galdu zuten ekaitz batean, eta San Gabriel ontziak desertatu zuen, Gaztelara itzuliz Brasilgo kostatik. Magallaes itsasartea, azkenik, 1526ko maiatzaren 26an zeharkatu zuen, eta Ozeano Bareko zeharkaldia hasi zuen. Ekaitz batek ontziak sakabanatu zituen ekainaren 2an eta bakarra geratu zen, Victoria. Ontzietako batek Zihuatanejon amaitu zuen, Mexikon.
Ontziak Moluketara jarraitu zuen baldintza txarretan eta eskorbutoaren triskantzak jasaten zituen tripulazioak. Alonso de Tejada kontadorea, Antonio Bermejo pilotua eta beste hogeita hamabi tripulatzaile hil ziren. Azkenean, Loaisa jenerala bera hil zen uztailaren 30ean. Elkanok, orduan, nabigazioaren agintea hartu zuen, Kapitain Nagusi izendatu zuten, hasieratik erregeari eskatu zion kargua. Baina denbora gutxirako, eskorbutoz hil baitzen, ziur aski, 1526ko abuztuaren 6an.
Elkanorekin batera zihoazen bere senide guztiak ere hil ziren. Salbuestena, agian, Otxoa Martinez anaia izan liteke, Zihuatanejora iritsi zelako. Eta ondoren Laurgainen agertu berri diren dokumentuetako batean, 1529ko urtarrilaren 29koan, "Johan Ochoa Martinez del Cano" deitzen du erregeak Simon de Alcazabaren espedizioan joateko Moluketara. Bere anaia bada, 1529an oraindik bizirik zegoen. Hil aurretik, testamentua egin zuen. Testamentuan lekuko bezala sinatu zutenetako bat Andrés Urdaneta izan zen.
Abuztuaren 7an, hildako marinelaren gorpua uretara botatzeko ekitaldia egin zen. Elkanoren gorpua hil-oihal batean bildu zuten eta sokadun ohol bati lotu zioten. Ondoren, ontziaren estalkian jarri zuten, "Gure aita" eta "Agur Maria" errezatzen zuten bitartean. Bukatutakoan, pisu bat lotu zitzaion hil-oihalari, eta Alonso de Salazarrek, Armadako kapitain jeneral berriak, keinu bat egin zuen buruarekin. Lau marinelek ohola karelaren gainean bermatu eta makurtu egin zuten, gorpuaren pisuak bere kabuz itsasorantz abiatu zen arte.
Elkanok idatzitakoak
Dokumentu gutxi iritsi zaizkigu bere eskuz idatziak. Karlos erregeari zuzendutako bi gutun eta testamentu bat bakarrik. Sevillako (espedizioaren aurretik) eta Valladolideko (espedizioaren ondoren) galdeketetan Elkanok emandako erantzunak ere idatziz jaso ziren, eta horiek ere iritsi zaizkigu. Horietan Elkanoren ahotsa soma daiteke.
Elkanok idatzitako lehen mundu-biraren kontakizun hura galdu egin da. Elkanorenarekin batera, bidaiaren beste kronika idatzi garrantzitsuenak ere galduta daude, hala nola Magallaesen idatzia edo Pigaffetaren originala.
Hala ere, Magallaesen eta Elkanoren kasuan, bi idatziak Maximiliano Transilvano errege-idazkariaren latinezko kronikan itzulita egon daitekeela proposatu da. Hipotesia da Elkanok idatzitako kronikaren pasarte nagusiak Maximiliano Transilvanok eta Gonzalo Fernandez de Oviedok berridatzitako kronika garaikidetan jasota iritsi zaizkigula.
Lehen gutuna
Lehen gutuna Sanlúcar de Barramedatik idazten dio lehengo mundu biratik iritsi dela abisatzeko. Testua zehatza eta zuzena da, merkatariek idatzi ohi duten bezalakoa eta ez diplomatikoek. Enperadoreari arrakastaren berri emateko elementuak agintzen dizkio: dokumentuak, uharte urruneko monarken sumisio gutunak eta espezien laginak. Gainera, bost papagaio daramatzala berarekin, Gortean oso estimatuak. 10 lerrotan azaltzen du Magallaesen heriotzaraino gertatutakoa eta, ondoren, beste 40-45etan bere ardurapean gertatutakoa. Une horretan eskatzen dio Cabo Verden atxilotuta geratu diren 13 lagunak askatzeko ahalegina egitea.
Sari ekonomiko bat eskatzen dio enperadoreari, baina aipatzen du egindako balentria erabaki kolektibo bat izan zela:
Bigarren gutuna
Bigarren gutunaren helburua hobariak eskatzea da. Mundu-bira eman, Valladolideko Gortera iritsi eta 40 egunetara gutxi gorabehera jaso zuen Erregeak Elkano Kapitain Nagusi izendatzeko eskaria. Bertan eskatzen dio, baita ere, Moluketako merkataritza eskubideak izatea edo Done Jakueren Ordenako abitua, Erregeak Magallaesei agindu zitzaizkionak. Erregearen idazkariak (Francisco de los Cobosek) horiek denak ukatu zizkion. Antza denez, Gaztelako Gortean ez zuten gehiegi errespetatzen, eta Magallaesi agindutakoak ez zizkioten Elkanori eman nahi.
Hilabeteak behar izan zituen beste 3 hobariak lortzeko (pentsioa, barkamena eta arma eskubidea), ziurrenik Gortera gerturatzearen ondorioz.
Testamentua
Testamentua ere Elkano ezagutzeko iturri interesgarria da. Bere ondasun guztiak aipatzeaz gain, detaile izugarriarekin Ozeano Barearen erdian egoteko, bere familiari buruz ere hitz egiten du bertan. Testamentuari esker ikusi daiteke inoiz ezkondu ez zen arren, gutxienez bi emakumerekin ibili izan zela. Biak euskaldunak edo euskal jatorrikoak. Bi seme-alaba izan zituen, bakoitzarekin bana. Semea (Domingo) mundu-bira egin aurretik izan zuen, eta alaba, mundu-bira eta gero.
Testamentua 1526ko uztailaren 26an idatzi zen eta Indietako Kontseiluko lehendakariak ireki zuen Sevillara iritsi zenean, idatzia izan eta hamar urtera. Testamentuaren zazpi lekukoak euskaldunak ziren, eta hori ere harrigarria da, zegoen egoera eta lekua ikusita, Ozeano Barearen erdian, euskaldunen arteko konfiantza eta elkartasunaren zantzu argia. Lekuko izan ziren Martin Garcia Karkizano, Andres Gorostiaga, Hernando Gebara, Andres Urdaneta, Juanes Zabala, Martin Uriarte eta Andres Aletxe. Guztiak euskaldunak ziren, eta horien artean beste getariar bat: Andres Gorostiaga.
Testamentuan hainbat elizari uzten die dirua, nabarmen Getariako San Salvador elizari, baita ere Itziar, Sasiola (Deba), Arantzazuko Andra Mariari, Zarauzko San Pelaio edo Hondarribiko Guadalupeko Andra Maria elizei. Hala ere, diru hori guztia noizbait erregek ordaindu beharreko dirutik ateratzea eskatu zuen, inoiz gertatu ez zena.
Errodamendu boladun
Errodamendu boladun baten helburua biraketa-marruskadura murriztea eta karga erradialak eta axialak eustea da. Hori lortzen du gutxienez bi ildo erabiliz bolak edukitzeko eta kargak bolen bidez transmititzeko. Aplikazio gehienetan, ildo bat geldirik dago eta bestea birakari multzoari lotuta dago (adibidez, abatza). Errodamendu-ildoetetako batek biratzen duen heinean bolak ere biratzea eragiten du. Bolak errodatzen ari direnez, marruskadura-indarra askoz txikiagoa dute bi gainazal lau elkarren aurka irristatuko balira baino.
Juan Sebastian Elkano
Testamentua
Oinordekoei diru hori ere utzi zien, baina eurak hiltzen baziren (hala gertatu zen) bere amari ematen zion bere jabetzen onura. Laurak eskuzabaltasunez tratatzen ditu ondasun-banaketan: urrezko ehun dukat Domingoren amari (37.500 marabedi) eta beste 40 dukat (15.000 marabedi) alabari, ezkonduko balitz, dote gisa. Bestalde, alabak 4 urte betetzean Valladolidetik Getariara eramateko ahalegina eskatzen du, behar bada, Getaria kuttunagoa zuelako Valladolideko Gortea baino.
Testamentuari esker ere badakigu latinezko bi liburu zituela, eta beraz, irakurtzen bazekiela. Bi liburuak astronomiari buruzkoak dira, bata Regiomontanoren almanaka, itsasoan longitudearen arazoa Ilargiarekin ebazteko aukera ematen zuena. Bi liburu horiek Andres San Martini utzi zizkion, mundu-biran desagertutako bere pilotu-kosmografoari. Horrek iradokitzen du bigarren espedizioan Elkanok oraindik ere gordetzen zuela lehen espedizioan galdutako laguna bizirik topatzeko itxaropena.
Errodamendu boladun
Errodamendu boladunek beren tamainarako karga-gaitasun txikiagoa izan ohi dute beste errodamendu-elementu mota batzuek baino, bolen eta ildoen arteko kontaktu-eremu txikiagoa delako. Hala ere, barneko eta kanpoko ildoen nolabaiteko deslerrokatzea onar dezakete.
Juan Sebastian Elkano
Testamentua
1533an, Elkano hil eta zazpi urtera, bere amak auzibideetan jarraitzen zuen Errege-ogasunarekin bere semeari zor zitzaizkion soldatengatik eta kobratu ez zituen kargu-sariengatik, kapitain graduari zegokiona, eta baita urteko 500 dukateko pentsioagatik ere.
Testamentuak erakusten du, baita ere, Elkanok ez zuela esklaburik izan, bestela aipatu beharko lituzkeelako.
Transilvanoren testua
Maximiliano Transilvano humanista Gortean izan zen, Elkanori entzuten. Aste gutxien buruan idatzi zuen famatu egin zen kronika, gutun formakoa, bere patroi Mateo Lang von Wellenburgi bidali ziona. Liburua Kolonian inprimatu zen 1523ko urtarrilean eta urte horretako azaroan beste inpresio bat egin zen Erroman, Klemente VII.a aita santuaren laguntzailea zen Gian Matteo Gibertiren eskutik. Giovanni Battista Ramusiok urte batzuk beranduago bidaien bilduma bat egiten du eta Transilvanoren testua sartu zuen. Testua latinez egin zuen, helburu politikoekin eta Gattinara kantzilerraren gustuen arabera.
Litekeena da, Transilvanoren testu hori zuzenean izatea bildutako testigantzen bilduma bat: izan ere, oso ezberdina da Magallaesen zatiaren kontakizuna eta Elkanoren zatiarena, egile ezberdinak izango balitu bezala.
Are gehiago, bi testu horiek irakurri zituen garaiko beste kronista batek, Fernandez de Oviedok, ere aipatu zuen Elkanoren eta Transilvanoren testuen arteko parekotasuna: "ia bera da", idatzi zuen.
Elkanoren pentsamenduaren zantzuak
Transilvanoren testuaren bigarren zatia Elkanorena izango balitz, garai hartan Europan sortzen ari zen korronte humanistaren eta utopikoaren beste adierazgarri bat izango litzateke, baita basati onaren mitoa ren hastapenetako lehenetariko testua eta Europako zibilizazioaren ustelkeriaren kritika bat.
Borneo eta Moluketako deskribapena
Transilvanoren testua Elkanok idatzia bada, interesgarria da Borneoko irlaren deskribapen utopiko bat egiten duelako. Bertan, Borneon, ikusten du europarrak ez zirela zibilizazio bakarra eta, herrialde haiek harrokeria ebanjelizatzailerik gabe begiratu zituela nabaria egiten da.
Deskribapenak ikuspegi utopikoa marrazten du. Ez da asko esaten Borneoko gertakariei buruz; bertako erregearekin hitz egin, truke batzuk egin eta aurrera jarraitu zutela. Han zer egiten zuten ez da pasartean azaltzen nahiz eta kontu jakina den, Borneo, gatazka-leku izan zela bidaiarientzat. Horregatik, ikus daiteke idazlea gehiago ari dela bere ikuspegi utopikoaz hitz egiten Borneo deskribatzen baino.
Urrun-urruneko jendarte haiek ingurune idilikoan bizi direla ematen du. Jendarte europarrekin alderatuta, ez hain galduak, hain hondatuak, handinahikeria gutxiagokoak, naturalagoak... onberagoak direlako oraindik. Antza denez, Elkanok Borneon irudikatzen ditu bere herrian izan nahi lituzkeen bertute, askatasun eta giza-harremanak.
Kritika monarkia gerrazaleari
Edukiari begiratuta, badago kritika gogor bat monarkia gudazaleari. Errege ona, errege bakezalea dela esaten da. Borneon herriak lortzen du erregea bakezalea mantentzea, arautxo bat ezarriz: guda bat pizten duen erregeak lehena iritsi behar du guda zelaira. Guda horretan hiltzen den lehena bera dela bermatzeko. Guda nahi zuen erregea guda horretan hiltzen dela ziurtatzen denean, soilik orduan hasten dira gainerakoak gupidagabe borrokan.
Borneoko erregeak miresmenez deskribatu zituenean, zeharka, Gaztelako erregeari ( Karlos Hasburgokoari) ematen ari zaion aholku argiena anti-inperialista da: inguruko herriak bakean uzteko.
Paganismoa
Boneo uharteko bizilagunak paganoak dira, eguzkia eta ilargia gurtzen dituzte, oso bakezaleak dira. Lotura egiten du erlijio politeistaren eta izaera bakezalearen artean.
Hilezkortasunean ez dute federik, zigor eternoaren mehatxurik ere ez, eta hala ere pozik bizi dira :
Zaila da Elkano fededuna zenik ukatzea, hilondoko eta gutunetan kristau peto moduan idazte duelako.
Bestalde, Borneoko gizonen pribilegio bat ere aipatzen du. Gizon haiek mantendu ditzaketen beste emazterekin ezkondu omen zitezkeen. Dirua duten gizonek emazte bat baino gehiago izan zitzaketen, nonbait. Bidaiatik itzuli eta Valladoliden egonkortzean, bikote berria topatuko du Elkanok.
Historiografia espainiarra
Lehen mundu biraren ardura eta lidergoa Juan Sebastian Elkanorena izan bazen ere, meritu guztia Magallaesek eraman izan du historian. Elkano jarraipen soil bat egin zuen marinel gisa irudikatu da, denbora luzez. Elkano, nolabait, bigarren mailako pertsonaia izan da munduko historian.
Euskal Herrian Elkanoren inguruko ezagutza handiagoa izan da.
Ehun eta hogeita zortzi
Ehun eta hogeita zortzi (128) ehun eta hogeita zazpiaren ondoren eta ehun eta hogeita bederatziaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Le Sappey
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Juan Sebastian Elkano
Elkano historiatik ezabatua
Mundu osoan Elkano bazterreko pertsonaia izan da, hiru mendeetan ia ahaztuta izan zutelako. Bidaiaren lehen kontakizunetan, Gaztelako Gortean mundu birak izandako harrera hotza nabari da, Pedro Martir Angleriak idatzitako hamazazpi orrialdeko kontakizun luzean, adibidez, Elkano ez zen behin ere aipatzen. Gutxiespenaren arrazoia agian da, mundu bira egin zutenak ez zirela kapareak, baizik eta marinel arruntak, Behe Erdi Aroko mentalitatearen aurka doan gertakari bat.
Bidaiaren kronika barkutik osatu zuen Antonio Pigafettak ere ez zuen Elkano aipatu, nonbait. Iritsi zaigun Pigafettaren kronikan, kronikagileak bere burua puzten du eta horregatik akaso Italiako historiografian Elkano desagertu eta Capitano Pigafetta bera agertzen da pertsonaia garrantzitsu gisa.
Azken urteetan, ordea, beste ikuspuntu bat hedatu da: Pigafettak aipatu zuen Elkano, baina gaur heldu zaizkigun Pigafettaren lanak guztiz eraldatuta daudenez, agian Elkanoren aipamenak ezabatu egin zituztela. Izan ere, jatorrizko Pigafettaren kronika galduta dago. Are gehiago, guri iritsi zaigun kontakizuna Frantzian egindako itzulpen baten berritzulpen bat izango litzateke, beranduago idatzita, eta atal asko kenduz edo aldatuz. Hipotesia da, Frantzia Gaztelarekin gerran zegoenez, frantziarrek ezabatu egin zituztela Pigafettak goresten zituen "espainiar" guztiak.
Ikuspegi 'ezabatzaile' hori are eta gehiago hedatu zen Filipe II.aren kronistak idatzitakoan, kapare zirenak (Magallaes eta Pigafetta) gehiago apainduz eta plebeioak ahaztuz. Magallaes Portugalen eta Espainiaren batasunaren aldeko figura bilakatu zuen Espainiak: Portugali traizioa egin zion, gaztelar bilakatu zenean. Horrela, indar politikoa hartu zuen heroi bilakatu zen gaztelarrentzat.
Gaztelari Magallaes goratzea (eta Elkano bazterraraztea) komeni zitzaion, baina baita Eliza katolikoari ere. Karlos V.aren inperioaren eta Erromatar Eliza Katolikoaren arteko tira-bira etengabea zen. Sacro Imperioak bere burua Inperio Katoliko gisa aurkezten zuen baina, aldi berean, ez zuen erlijioaren zentroa (Erroma) kontrolpean. Elizari ez zitzaion komeni Karlos V.ak botere gehiegi izatea. Horrela, Elizak kontrastea markatu nahi izango du Espainiak Amerikan burutzen duen ebanjelizazio odoltsuaren eta Portugalek Asian burutzen duen ebanjelizazio baketsuaren artean. Espainiaren ebanjelizazio saiakera odolez bustita zegoela, eta Portugalena, ordea, zibilizazio-eraikitzailea zela azpimarratzea komeni zitzaionez, Magallaes goratzea ondo zetorkion. Hortaz, Magallaes goratu zuten Erromak eta Ingalaterrak, Portugalekin aliatua zena Espainiaren aurka. Magallaes zibilizazioaren eredutzat hartu zen, eta Francis Drake haren ametsaren gauzatzailetzat, munduari benetan bira hark eman ziola baieztatzera iritsiz.
Dokumentu tekniko eta ekonomiko asko iritsi badira ere, jatorrizko dokumentu gehienak desagertu egin dira. Badakigu existitzen zirela, garai horietako gertakariak jaso zituztenek aipatzen dituztelako dokumentu horiek. Ez dago ez Elkanoren bidaiaren kronika, ez Carvalhoren aurkako prozesua, ez Elkanok Badajoz-Elvasko bileratan emandako dokumentazioa, ez eta ontziko liburua. Trinidad itsasontziko liburua ere galdu egin da, Portugalek hartu bazuen ere. Enrique Santamaria historialariaren arabera, dokumentu horiek desagerrarazi egin dira, XIX mendean ziurrenik, hain balio handia izanik galdu direla pentsatzea zaila delako, eta bidaiako beste xehetasun asko dituzten dokumentuak bai iritsi direlako.
Navarreteren kontakizuna
Napoleondar Gerren testuinguruan, Europako herrialde gehienetan nazionalismo sentimenduak sortu ziren. Espainian sentimendu horrek osagai kontserbadorea zuen. Atzera begirako horretan, Espainiak bere historiografia berria eraiki behar izan zuen, eta Martín Fernández de Navarrete, Historiaren Errege Akademiako zuzendariafuntsezkoa izan zen horretan.
Martin Fernández de Navarretek 1825ean idatzi zuen mundu-birari buruzko kontakizun moderno 'ofiziala', "Colección de los viajes y descubrimientos que hicieron por mar los españoles", non Magallaes goresten jarraitzen den. Guri iritsi zaigun Elkanoren figura, orduan hasiko da eraikitzen.
Espainiak Amerikaren deskolonizazioa bizi zuen garaian, herritarren aurkako eta eliteen aldeko mezua behar zuen herrialdeak. Gizon arrunten ulertzeko gaitasun ezaren aurka borrokatu behar duten elite horien eredu bikain bihurtu zuen Magallaes: noblea, erregeren aldekoa, ebanjelizatzailea eta zibilizazioaren aldekoa. Aitzitik, Elkanoren aginte-modua arbuiagarria iruditzen zitzaion Navarreteri, auzi garrantzitsuenak bozketaz erabakitzeko ohitura baitzuen, ez zuelako inoiz inor konkistatu, ebanjelizatu edo zibilizatu, ezta saiatu ere. Horregatik, Navarreteren kontakizunean nabari da, Elkanok mundu-bira burutu izana Magallaesekiko injustizia edo anomalia gisa ulertuta, hori konpontzeko saiakera dela. Navarreteren kontakizunetik hedatu da, ondoren, Espainiaren historiografia eta nazioartean ere hori da ontzat hartu izan den ikuspegi nagusia.
"Xume eta esaneko"
1861ean Juan Cotarelo militarrak Elkanoren lehenetariko biografia idatzi zuen. Espainiar armadako mariskal hark, Bigarren Karlistaldian euskaldunak borrokatzen zuen bitartean Elkano xume eta esaneko zela diosku, izaera sumisoa zuela munduari bira ematea lortu zuenak. Eta frogatzat jartzen du itzuliari buruzko Valladolideko ikerketa zorrotz eta zakarrean Elkanok egin zizkioten hamahiru galderei modurik apalenean erantzun ziela.
Elkano militarra
Eustaquio Fernández de Navarretek ondoren, Martin Fernandez de Navarrete aipatu berriaren bilobak, idatzi zuen Elkanoren biografia osatuagoa, 1872an. Biografia honek izaera 'zientifikoagoa' du eta historiagileen erreferentzia nagusia izan da.
Elkanok "pedigri inperialik" ez izatea arazotsua zenez, bere figura aldarrikatu ahal izateko, Eustaquio Fdez de Navarretek iradoki zuen, frogarik batere aurkeztu gabe, Elkanok Oranen eta Italiako gerran parte hartu zuela.
Cánovastik frankismora
XIX. mendeko joko politikoaren biktima izan da Elkano. Antonio Cánovas del Castillok abertzaletasun periferikoen sorrerari eta foruzaletasunari aurre egin behar zion, Espainiako Lehen Errepublikaren osteko egoera kaotikoan. Bere ustez, foruzaleek historia erabiltzen zuten euren politika defendatzeko eta, horregatik historian euskaldunek eta nafarrek izandako garraintzia gutxietsi nahi izan zuen. Horrela, Elkanoz gain Blas Lezo, Txurruka, Urdaneta edo Legazpi ere ahanzteko saiakera egin zituen, damnatio memoriaea ezarriz.
"Maisu apala"
Elkano berriro ere desagerrarazteko Cánovasek Magallaes indartu zuen, Iberiar penintsularen batasun politikoa aldarrikatzeko balio zion mezuan. Elkano berriz itsasontziko "maisu apala" baino ez zen ('modesto maestre').
Horrela adierazi zuen, Real Academia de la Historiaren zuzendari izendatu zutenean :
Elkano inperiala
Primo de Riverak, ordea, Elkano berreskuratu nahi izan zuen, eta haren izena jarri zion Juan Sebastián de Elcano (A-71) itsasontziari. Frankismoa izan zen, ondoren, Elkano mito nazional bilakatzeko saiakeran gehien jardun zuena, horretarako Eustaquio Fernandez de Navarreteren kontakizuna (1872koa) erabiliz.
Amado Melón Ruiz de Gordejuelak 1940an La España Imperial bildumaren barruan argitaratutako Magallanes o la Primera Vuelta al Mundo izeneko bere liburuan, Elkanok Oraneko setioan parte hartu zuela eta Kapitain Handiaren laguntzaile izan zela ziurtatu zuen. Gonzalo Fernández de Córdobak Italiako kanpaina 1495etik 1504ra bitarte egin zuzenez kanpaina, eta Elkano Oranen kokatu nahi zutenez, 10 urte gehitu zizkioten (bestela 8 urte izango lituzke kanpaina horretan). Orduz geroztik, Elkano 1487an jaio beharrean 1476an jaio zela hedatu zuten. Jaiotze-data berriarekin, Elkanok Orango kanpainan parte hartu zuela zabaldu da historia liburu guztietan.
Ahazteko moduko marinel arrunta ala militar inperiala?
Ondorioz, argi ikusten da historiografia espainiarrak Elkano muturreko bi erara interpretatu duela. Batetik, ahazteko moduko marinel arrunta, Magallaesi zegokion merituaz jabetu nahi izan duena. Eta, bestetik, Elkano inperiala, militar leial eta esanekoa, Espainiaren handitasuna erakusten duena. Bi interpretazioak erabat kontrajarriak diren arren, komenientzia politikoen arabera, garaian-garaian bata ala bestea hauspotu dituzte.
Elkanoren figura interpretatzen eta berrinterpretatzen segitzen dute; noraino izan zen Elkano Gaztelako inperioaren kolonialismoaren sustatzaile, noraino Pizkundeko humanista...
V. mendeurrena
Mundu biraren V. mendeurrena 2022an ospatuko da. Horri begira hainbat ekimen sortu dira, bai bere historia eta memoria osatzeko (Elkano Fundazioa, adibidez ) bai eta gertakariaren ospakizunari aurre egiteko.
Elkanoren inguruko ekarpen berriak jaso dira 2020ko hamarkadaren hasieran, tartean Elkano pertsonaia praktiko, fidagarri eta langile gisa azaltzen dutenak, eta bere pentsamenduan XVI. mendean garatuko zen Basati onaren mitoa eta humanismoaren zantzuak daudela proposatzeraino.
Elkano artean
Ez dago Elkanoren deskribapen ez artelan garaikiderik. Egindako guztiak askoz beranduago egin dira eta, beraz, asmatutako fakzioak eta arropa dituzte.
Zineman
2020an El viaje más largo izeneko marrazki bizidun dokumentala aurkeztu dute, Sevillako festibalean. Manuel H. Martin da zuzendaria eta Filmin plataforman ikus daiteke.
Simon Westek Sin Límites telesaila egingo du Magalles-Elkanoren bidaian oinarritua. Produkzio hau Espainiako Defentsa Ministerioak sustatzen du. 2022an estreinatu zuten.
Lehorreratzearen oroitzapena
Lau urtero, 1922. urtetik egin den bezala, Getarian, antzezpen bat antolatzen da. Elkano eta beste 17 marinel, 1522ko Irailaren 6an, Sanlucar de Barramedako portura iritsi ziren hiru urteko zeharkaldiaren ondoren, eta antzezpen honetan momentu hau irudikatzen dute, zirkumnabigazioa egin eta gero Victoria itsasontzian portura heltzen dira.
Elkano eta beste 17 marinelak ontzitik jaisten dira, eta denak batera elizara astiro ibiltzen joaten dira. Elizara joan ondoren, Elkano, Karlos I.a ikustera joaten da eta honek ematen dio  'Primus circundedisti me' ren ikurra, gogorarazten duena, Juan Sebastian Elkano izan zela planeta osoa nabigatu zuen lehen gizona. Antzezpena amaitzeko, Elkano, gainontzeko marinelekin eta dotore jantzita, Salbatore Abesbatza eta Getariako udal bandak bere izena daraman ereserkia abesten diote :
Juan Sebastián de Elcano (A-71) itsasontzia
Juan Sebastián de Elcano (A-71) eskola itsasontzia Espainiako Armadaren goleta bergantina da. Itsasontzi hau Txileko Esmeralda itsasontziaren bikia ere bada. Ontziak, Elkanoren armarria ere darama, Karlos enperadoreak, espedizioa itzuli ondoren, Elkano familiari eman ziona. Armarriak "Primus Circumdedisti Me" latinezko leloa duen globo lurtar bat darama ("nabigatzen lehena izan zinen").
USS Elcano (Pg-38)
USS Elcano (PG-38) Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadak Espainia-Estatu Batuak Gerran Espainiako Armadari harrapatu zion kanoi-ontzia izan zen. 1902an Estatu Batuetako Itsas Armadan komisionatua izan zen. Urte askoan Yangtze Patruilan zerbitzatu zuen, non piraten eta gerrako jaunen aurkako ekintzetan parte hartu zuen. 1928an erretiratu zen arte, tiro praktikak egiteko hondoratua izan zenean.
Astronomia
Pluton planeta nanoan Elcano mendiak izeneko mendilerroa dago. 488 kilometroko diametroa duen eremu hau planetaren hegoaldean dago, 14,62º eta 37,45ºen artean.
1982ko irailaren 12an Berna-Zimmerwaldeko Behatoki Astronomikoa erabilita aurkitu zen 3060 Delcano asteroideak ere Elkanoren izena darama, bere idazkera zaharrean bada ere. Asteroide gerrikoan dago, Marte eta Jupiter artean (oraingo kokapena).
Kale izendegia
Munduko leku askotan dago Elkanori eskainitako kale edo plaza bat. Honakoa zerrenda ez oso bat da. Loturak jarri dira artikulua existitzen bada:
Leptopelis brevirostris
Leptopelis brevirostris Leptopelis generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Antennablennius bifilum
Antennablennius bifilum Antennablennius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Orotz-Betelu
Orotz-Betelu Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 49,3 kilometrora. Altuera 586 eta 1383 metro artekoa da, eta 23,46 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Artzibartar herri honek, ibarrak ez bezala, Pirinioetako arkitektura du, Aezkoa ibarretik hurbilago dagoena, fatxada zuridun etxeak, harrizko ukituak eta egurrezko dekorazioak dituena. Erabilitako harria bertako harria da, grisaxka eta errosazeo arteko tonuarekin, nahiz eta lehenengotik hurbilago egon. Irati ibaiak zeharkatzen du, izen bereko oihanetik Itoitzeko urtegira doan bidean. Ibar itxia da, sakona, urak ateratzen duena. Horren erakusgarri da Iñarbeko arroila, Nafarroa osoarekin komunikatzen duen korridore naturala.
Artzibarrena da geografikoki, baina ez administratiboki 1845etik, udalerri independente batean sortu zenetik. Bertako biztanleak oroztarrak dira. Bere mugartean Olaldea auzoa dago.
Izena
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Orotz-Betelu zalantzazko jatorria duen toponimoa da, nahiz eta ziurrenik Or izeneko pertsona baten jabetzakoa izan. Lehenengo elementua identifikatu gabeko pertsona-izena da, eta bigarrena, berriz, propietatea adierazten duen atzizkia. Interpretazioaren mesedetan, -oz hizkian amaitutako populazio-izenen multzo handia dago, Mendiorotzen errepikatzen bada ere. Hala ere, oro elementua daraman izen multzoa ere ugaria da, hitz arrunta izan dela dirudien elementua, gaur egun ezagutzen ez dena: Orbaibar, Orbaitz, Orbaitzeta, Orokieta, Oronoz, Orontze, Oro, Ororbia, Orozko...
Hona hemen eskaini diren itzulpen batzuk: "oloren lekua", "eskorten lekua", "isurialdea", "hurritza", "otsoen korta", "oloen arteko sasitza" edo "etxearen inguruko lurren tokia", guztiak aditu gehienek ezetsiak. Benito Urtasun Villanuevaren azalpena ez da batere zientifikoa, ederra bada ere: « herria muino batzuen gainean eraikita eta sakonune nabarmenean mendi handiagoz inguratuta egoteak Orotze "mendiak" Betelu "sakonunea" izena ekarri zuen, herriaren benetako kokapen topografikoarekin bat datorrena ». Euskaraz, ez orotze hitzak ez zuen esan nahi "mendia" ezta betelu "sakonunea" ere.
Armarria
Orotz-Beteluko armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Orotz-Beteluko banderak Orotz-Beteluko armarria dauka hondo gorri baten gainean.