cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lemoizko zentral nuklearra
Aurkako herri mugimenduaren abiatzea
1975an oraindik ere zentralaren aurkako mugimendua antolatzen zegoen eta Tuteran hainbat ekimen egin ziren. Txillidak logotipo bat diseinatu zuen eta oso ohikoa bilakatu zen. 1976an Gipuzkoak Foru Aldundiak informe bat argitaratu zuen Debako zentralaren desegokitasuna azaltzen. Maiatzean Euskal Kosta ez-nuklearra elkartea sortu zen Bizkaian eta uztailaren 3n 150.000 sinadura aurkeztu zituzten proiektuaren aurka. Abuztuaren 29an lehenengo martxa izan zen, guztira 50.000 pertsonek hartu zuten parte Plentzia eta Gorlizen artean egin zen martxan. Mungia eta Lemoizko biztanleek ia osotasunak testu bat aurkeztu zuen zentralaren aurka eta udalaren erantzun eza ikusita salaketa egin zuten udalen aurka.
1977ak aldaketa bat suposatu zuen. Mobilizazioak handiagotzen joan ziren eta ETAk lehenengo ekimena egin zuen zentralaren aurka. Martxoaren 31n Bizkaiko Foru Aldundiak zentrala egin behar zen ingurunea parke izateari utzi eta orube industrial bilakatu zuen. Ekainaren 3an ETAk El Correon deia egin eta gero 3 lehergailuk egin zuten eztanda zentral nuklearraren jantokietan. Lehenengo ekintza izan zen. Ekainaren 8 eta 18an Mungia eta Lemoizko udalek Bizkaiko Aldundiari kontra egin eta lurrak berriro parke bilakatu zituzten. Egun horietan ere ekainaren 30ean Bilbon manifestaldi bat egiteko baimena eskatu zuten eta debekatu zuten. Azkenean uztailaren 14n baimendu zuten, eta 150.000 manifestari bildu ziren, lanak gera zitezen eskatzeko. Irailaren 29an Eginek John Componer ekologistari elkarrizketa egin zion, eta "honelako zentrala ez luke inork aseguratuko AEBetan" esan zuen.
Urriaren 1ean zentralean isuri-elektriko etxola batean bonba batek eztanda egin zuen. Hiru egun geroago 2 diputatu eta parlamentari batek Iberdueroekin harremanak zituztela jakin zen. Abenduaren 18an ETAko komando bat Lemoizko zentral nuklearrean sartzen saiatu zen. Guardia Zibilarekin tiroketa bat izan eta gero, David Álvarez Peña zauritu zuten. Ospitalera eraman zuten. Hurrengo egunak tentsio-egunak izan ziren: abenduaren 19an manifestaldia egon zen Plentzian eta komertzio askok itxi zuten. Hurrengo egunean manifestaldia egin zen Algortan. 21ean 7 pertsona atxilotu zituzten, euren artean Mario Álvarez Peña, zaurituaren anaia. Kartzelan sartu zuten Goardia Zibilak iraintzeagatik. Bilbon manifestaldia egin zen bere alde eta jende asko joan zen ospitalera odola ematera. Abenduaren 27an EIA lehen aldiz agertu zen zentral nuklearren aurka.
Gatazkaren areagotzea
1978a urte gogorra izan zen Lemoizko zentral nuklearraren eraikuntzan. Aurreko urtea zauritu larri batekin bukatu eta gero, urtarrilaren 14an izan zen 1978ko lehenengo hila. Hori baino lehenago, urtarrilaren 1ean Iberduerok bere buruaren defentsa egin zuen, zentral nuklearrik gabe txirotasun ekonomikoa egongo zela esanez. Hurrengo egunean "Ez, ez, ez" izeneko agerkaria egin zuten zentralaren aurkariek. Urtarrilaren 5ean Mungiako udalak bere dimisioa aurkeztu zuen. Urtarrilaren 8an 3.000 pertsona bildu ziren Bermeon egin zen manifestaldian. Urtarrilaren 11n HASIk zentralaren aurka zegoela esan zuen.
Goian esan bezala urtarrilaren 14an David Alvarez Peña hil zen, Lemoizen egoeragatik egondako lehenengo hildakoa. Ondoren istilu larriak egin ziren Iruñea eta Gasteizen. Donostian Iberdueroren bulegoak txikitu zituzten. Hurrengo egunean Plentzian David Alvarezen hileta izan zen eta bertan milaka pertsona bildu ziren, hiriburuetan bezala. Azpeitia, Durango eta Tolosan Iberdueroren aurkako ekintzak egon ziren. Urtarrilaren 19an beste manifestaldi bat egon zen Bilbon eta Espainiako Polizia gogorki oldartu zen manifestarien aurka, hainbat zauritu sortuz.
Urtarrilaren 25ean bigarren aldiz eskatu zen Bizkaiko Gobernu Zibilaren aurrean zentralaren inguruko adostasun bat bila zedila. PSOEk eta EAJk ere idazkia sinatu zuten. Hiru egun geroago hainbat mobilizazio egon ziren eta Eibarren molotov koktelak jaurtiki zizkioten Iberdueroren egoitzari. Otsailaren 7an Iberduerok eztabaida publiko bat onartu zuen, Getxoko Erromo auzoan. Azken aldia ere izango zen. Otsailaren 18tik aurrera Donostian egunero egin zituzten kontzentrazioak Iberdueroko egoitzaren aurrean.
Otsailaren 25ean manifestaldiak egin ziren Euskal Herriko hainbat puntutan eta itxialdiak egon ziren hainbat udaletxetan. Otsailaren 28an ETA (m) eta ETA (pm)k lehergailuak jarri zituzten Iruñea, Barakaldo, Gernika, Gasteiz, Amurrio, Zarautz, Deba, Azpeitia, Egia eta Erromoko enpresa elektrikoetan. Bi egun geroago Donostian gose-greba bat hasi zen eta CCOO sindikatua zentralaren aurka agertu zen. Martxoaren 5ean beste hainbat manifestaldi oso jendetsu egin ziren herri askotan. Martxoaren 12n Trokan martxan egin zen, zentraletik kilometro batera igaroz eta 100.000 lagun bildu ziren bertan. Goardia Zibilarekin tentsio-une handiak bizi izan ziren. Manifestaldiaren bukaeran Pako Letamendia eta Juan Maria Bandresek hitz egin zuten, biak Euskadiko Ezkerrako hautetsiak.
Martxoaren 17an ETAk berriro ere ekintza egin zuen zentralaren aurka, erreaktorean bertan. Gero jakin izan zenez zentralari abisua eman zioten eta gero Radio Popularri. Hala ere Goma2ak lehertu zuenean Alberto Negro eta Andres Guerra langileak hil ziren. Hildakoak eragin zituen lehenengo ekintza armatu honek larritasun handia sortu zuen. Deia egunkariaren arabera eragindako kaltea 500 eta 600 milioi pezeta artekoa izan zen. Martxoaren 20an Lemoizko zentrala eraikitzen ari ziren langileek erreferendum bat eskatu zuten. Martxoaren 22n Alianza Popular alderdia zentralaren alde agertu zen. Momentu horretan proiektu osoaren kostea 80.000 milioi pezetatan kalkulatzen zen. Apirilaren 4an Euskal Herriko Erakunde Unitarioa sortu zen, zentralaren aurka zeuden alderdi, sindikatu eta komiteekin. Hiru egun geroago Gatika eta Lemoizen Iberduerok zituen 4 elektraindar zutaberen aurkako lehergailuak jarri zituen ETAk.
Maiatzaren 3an Juan de Ajuriagerra eta Txiki Benegas Espainiako Energia Nuklearreko Batzordearekin bildu ziren, eta Eximbankek dirua eman zuen zentrala eraiki ahal izateko. Maiatzaren 9an berriro ere Goma2a jarri zuten Iberdueroren azpiestazio batean, Usurbilen. Maiatzaren 24an lehenengo aldiz iritsi zen Lemoizko kasua Espainiako Gorteetara, Francisco Letamendiaren eskutik.
Udan ekimen gutxiago egon ziren, baina urriaren 8an berriro ere nuklearren aurkako dinamika hasi zen, Itziarren kontzentrazioa eta martxa eginez. Egun horretan lehenengo aldiz proposatu zuten argindarra ez ordaintzea. Abenduaren 12an bi lehergailu indargabetu zituzten. 15ean Jose Antonio Torre Altonaga (Medius) atxilotu zuten Mungian.
1979a aurreko urtea bezain bortitza izan zen. Urtarrilaren 12an Mungian manifestaldi bat debekatu zen, eta urtarrilaren 14n David Alvarezen heriotzaren urteurrenean Guardia Zibilak kontzentrazio bat galarazi zuen. Hainbat zauritu izan ziren hainbat herritan, eta Donostian Jaime Chivite koma-egoeran sartu zen. Otsailaren 25etik 28ra Ezkerraldean hainbat mobilizazio egon ziren, itxialdiekin. Martxoaren 13n ETAko bi militante atxilotu zituzten Frantzian. Martxoaren 20an Iberduerok Santurtzin zuen itsasontzi baten sokak askatu zituzten. Martxoaren 23an Albisturren ETA (pm)k ekintza egin zuen Iberdueroren dorre baten aurka.
Martxoaren 28an, ordea, nazioarte mailako gertakari batek izua zabaldu zuen. Harrisburgen dagoen Three Mile Island zentral nuklearrak istripua izan zuen, adituek ezinezko gisa jotzen zutena motakoa. Hilabete batzuk geroago Jimmy Carter presidenteari txosten bat aurkeztu zioten non horrelako 57 istripu jada egon zirela esaten zen, guztiak ezkutuan gordeak. Egoera honek aldaketa handia suposatu zuen nuklearren inguruko eztabaidan.
Martxoaren 30ean Bilbon alderdiak biltzen zituen eztabaida bat antolatu zen. Bertan EAJk "ez gaude alde, kontra ezta ere, txosten baten zain..." esan zuen. Hau oso loturik zegoen Harrisburgen bi egun lehenago gertatutakoarekin. Hala ere tentsioak jarraitu zuen eta apirilaren 8an Donostian egin zen manifestazio batean poliziek Juan de Heredia soldadua balaz zauritu zuten. Egun horretan bertan PSOE zentral nuklearren aurka agertu zen eta Lemoizkoa ixtea eskatu zuen. Apirilaren 22an mobilizazioak egon ziren han-hemenka eta herri batzuetako udalek (adibidez, Barakaldo) geldiaraztea eskatu zuten. Horren guztiaren emaitza apirilaren 23an Eusko Kontseilu Nagusiak kontsulta bat egitea adostea izan zen.
Apirilaren 27an Bilbon Euskadi ala Lemoiz lelopean manifestaldia egin zen eta 100.000 lagun bildu ziren. Hurrengo egunean Larrabetzun zentrala gelditzea eskatu zuen udalak eta Frantziako Hego-Mendebaldeko Garapen Planean Baionatik 40 kilometrotara beste zentral bat egin behar zela ezagutu zen. Ildo berean maiatzaren 5ean Iberduerok zentral gehiago irekitzeko baimena eskatu zion Gobernuari.
Maiatzaren 15ean Covadongako kapitainak itsasontzia Noreña III portura eraman zuen, bertan deskargatuz. Santanderren poliziaren begiradapean deskargatu zuten dena, portuetako langileen protestarekin. Hurrengo egunean Espainiako Kongresuan eztabaida egin zen proiektuaren inguruan. Txiki Benegasek "Lemoizko berehalako geldiaraztea" eskatu zuen, Marcos Vizcayak "Herriak erabaki dezala" esan zuen.
Maiatzaren 22n Diario 16 egunkariak Zamaketarien Estatu Koordinadorak ETArekin bat egin zuela salatu zuen, ez baitzuten materiala porturatu nahi izan. Maiatzaren 24an Nafarroako 5 alkate (Agoitz, Oltza, Kaseda, Galipentzu eta Oibar) Tuterako zentralaren aurka eta Bardeako Poligonoaren aurka agertu ziren. Bost egun geroago Arabako Foru Aldundia Lemoizko eta Garoñako zentral nuklearren aurka azaldu zen. Maiatzaren 31n Lemoizko langileen paroa eta manifestaldia egin zen eta LABeko 5 kide atxilotu zituzten.
Ekainaren 2n Tuteran Euskal Herriko Nuklearren aurkako Komiteak jaialdia deitu zuen Energia Nuklearraren aurkako ekintzaren Nazioarteko Eguna zela eta. Jai egunak ziren, baina ekainaren 3an Guardia Zibilak Gladys del Estal hil zuen tiro bat jota. Honen ondoren istilu larriak egon ziren herri eta hiri askotan. Hurrengo egunean greba orokorra egin zen Tuteran. Herriko alderdi batzuek (PSOE, PCE, Ezker Abertzalea eta UGT eta ELA besteak beste) Nafarroako Gobernadoreren dimisioa eskatu zuten eta Bardeetatik AEBetako armadak ihes egin zezala eskatu zuten, Euskal Herritik Espainiako indar polizialen desagertzea eta talde errepresiboen disoluzioa. Hurrengo egunean Greba Orokorra Hego Euskal Herrian hedatu zen, istilu ugarirekin. Hala ere gertakariak ez zituen boterean zeudenak mugiarazi. Ekainaren 7an Nafarroako Foru Erkidegoak ez zuen gertaera gaitzetsi eta ekainaren 9an UCDko kide batek "Tuterako kontzentrazio antinuklearra, Nafarroari egindako probokazio bat izan zen" adierazi zuen.
Ekainaren 13an ETAk zentraleko turbinetan bonba bat jarri zuen. Zentrala jendez hustu zuten, baina oraindik atera gabe zegoen Angel Baños Espada langilea hil zen. Egoera asko okertu zen honen ondorioz eta ekainaren 21ean Lemoizko langileek euren lan-eskubidea bermatzen bazen erreferendum batean erabakitzen zena onartuko zutela esan zuten. Ekainaren 26n desobedientzia zibilerako lehenengo deialdi zabala egon zen, 100.000 azalpen-orriren banaketarekin.
Uztailaren 18n Harrisburgera joan zen Eusko Kontseilu Nagusiko Batzordeak Lemoiz gelditzea hobe zela esan zuen. Uztailaren 24an Lemoizera martxa egin zen, Baionatik abiatua. Donostia eta Zarautzen egin behar ziren ekitaldiak debekatu zituzten. Zutabearen izena David Alvarez zen. Uztailaren 28an Tuteratik Gladys del Estal zutabea abiatu zen. Egun horretan bertan Donostiako Egia auzoan zegoen oroitarria puskatu zuten eta zuhaitzak apurtu. Uztailaren 30ean David Alvarez zutabearen aurka oldartu ziren lehenengo CRSak eta muga gurutzatu ondoren (Ipar Euskal Herriko hiritarrek ezin izan zuten) Guardia Zibilak. Iruñean, hala ere, Gladys del Estal zutabeari ongietorria emateko milaka pertsona bildu ziren. Hurrengo egunean Guardia Zibilak bizkarrean tiro batez zauritu zuen Usurbilgo gazte bat. Abuztuaren 10ean Mungian martxako 3 zutabeak bildu ziren eta azkeneko egunean 20.000 lagun bildu ziren. Abuztuaren 31n ur-biltegian lanean ari ziren bi langilea balaz zauritu zituen Polizia Nazionalak.
Urriaren 8an Txantrean argi-itzalketa orokorra egin zen eta Iberduerok eraikitzen zuen eraikin baten aurkako ekintzak egin zituzten. Hilabete honetan argia ez ordaintzea, bulegoak telefono dei masiboz kolapsatzea, kobratzaileei atea ez irekitzea eta argia nola lapurtu azaltzen zuten milaka eskuorri banatu zituzten.
Azaroaren 11n ETAk Santanderreko Equipos Nucleares enpresa indarrez hartu zuen eta 50 kilo dinamita jarri zituen, Lemoizko zentralera eraman behar zuten eta eraikitze nahiz konpontze lanetan zegoen materialean: galera 400 milioikoa izan zen. Azaroaren 18an txirrindulari martxa egon zen Eibarren eta Altsasun manifestaldia egon zen eta udalbatzaren aurrean mozioa aurkeztu zuten. Azaroaren 22n argi-itzalketa handia egon zen Deba ibarrean, eta hiru egun beranduago Egian. Azaroaren 29n Mungiako Udalak geldiaraztea eskatu zuen berriz ere, dekretuz, baina abenduaren 5ean Gobernu Zibilak atzera bota zuen erabakia. Egun horretan bertan zaurituak egon ziren egin ziren hainbat manifestalditan. Lea-Artibain argi-itzalketa masiboa egin zuten.
Abenduaren 9an Lemoizen aurkako Euskal Herriko Hautetsien 1. Biltzarra egin zen Mungian. 55 udaletako 115 hautetsi agertu ziren. Abenduaren 27an Lemoizko Udal Batzak, obrak geldiaraztea adostu zuen, eta udaltzaingoei erabakia hau betetzeko agindu zien.
Desobedientzia zibila eta EAJren aldeko jarrera
1980. urtean aurreko urtean abiatutako desobedientzia zibilak jarraitu zuen. Urtarrilaren 7an Gasteizko udalak nuklearren aurkako mozioa atzera bota zuen EAJ eta UCDren bozkekin, eskumen eza argudiatuz. Urtarrilaren 12an David Alvarezen heriotza gogoratzeko hainbat ekimen egin ziren han-hemenka. Hurrengo egunean 1000 pertsonek omenaldia eskaini zioten Barrikan. Urtarrilaren 28an Mungiako udalean EAJk bere botoa aldatu zuen eta nuklearren aldeko jarrera azaldu zuen. Hurrengo egunean Bizkaiko Gobernadore Zibilak 8 udalerriren erabakiak atzera bota zituen, tartean Mungiakoa.
Otsailaren 3an ETAk Lemoizen jartzekoak ziren 800 metagailu lehertu zituen Gasteizen. Otsailaren 13n nuklearren aurkako astea hasi zen Altsasun. Hurrengo astean itzalketa egon zen Hernani eta Tolosaldean. Martxoaren 15an Garoña eta Lemoizen aurkako manifestaldia egon zen Gasteizen. Martxoaren 22an Udaberri Jaia osatu zen Anoetako belodromoan. Bertan 6000 pertsona bildu ziren. Hurrengo egunean Bizkaiko Diputazioan Euskal Herriko Hautetsien II. Asanblada egin zen. Bertaratu ziren 233 hautetsietatik 129 Herri Batasunakoak ziren, 22 Euskadiko Ezkerrakoak eta 19 PCEkoak. Bertan ordainagiria ez-ordaintzea erabaki zuten hautetsien zerrenda publiko egingo zutela adostu zuten.
Apirilaren 19an Iberduerok Zizurkilgo udala argia moztearekin mehatxatu zuen. 25ean Gipuzkoako Foru Aldundian itxialdia egin zen eta Bizkaian egiten saiatu ziren, baina poliziak eta Ahaldun Nagusiak oztopatu zuten. Apirilaren 27an Eibar, Mungia eta Donostian manifestaldiak egin ziren eta bizikleta martxa Bilbon. Martxa Areatzan bukatu zen, poliziaren oldarraldiarekin. Hainbat zauritu egon ziren.
Maiatzaren 4an Iberdueroren ordainagiriak ordaintzeko prest ez zeuden 180 hautetsien zerrenda aurkeztu zen. Egun berean ere Lemoizko zentralerako lana egiten zuten enpresen zerrenda argitaratu zen. Hurrengo egunetan hainbati argia moztu zieten, tartean Joxerra Etxebarria HBko parlamentariarena. Maiatzaren 8an prezintoa kendu zuen publikoki Iberdueroren kontadoretik.
Maiatzaren 14an Everesten gainera iritsi zen lehenengo euskal herritarrak, Martin Zabaletak, Euskal Herriko ikurrina jarri zuen goian, zentral nuklearren aurkako bandera batekin eta ETAren ikurrarekin batera. Goian zegoela, «Gora Euskadi askatuta. Gora Euskadi antinuklearra!» oihukatu zuen.
Maiatzaren 25ean txirrindulari martxak egin ziren herri askotan. Gainera jaialdiak egin ziren Mungia, Txantrea eta Bilbon. Maiatzaren 27n hedabide askotako langileen komiteek editorial bateratua egin zuten zentralaren aurka. Maiatzaren 30ean 15.000 lagun bildu ziren Bilbon eginiko manifestaldian, "Helburu bat, Lemoiz paralizazioa. Bide bat, desobedientzia zibila" lelopean. Hurrengo egunean Iberduerok Santi Brouardi argia moztu zion bere kontsultan.
Ekainaren 1ean Gladys del Estalen heriotzaren urteurrena zela eta 4.000 manifestari egon ziren Tuteran. Hainbat kontzertu eta ekimen kultural egon ziren eta gauean Guardia Zibilek bere omenezko harria suntsitu zuten. Hurrengo egunean General Franco izeneko kaleari Gladys del Estal izena jarri zioten Tuteran bertan. Ekainaren 3an hainbat manifestazio egon ziren eta Donostiako Udal Batzarrean UCD eta EAJren aurkako oihuak zirela eta poliziak bertan behera utzi zuen. Poliziak ere Donostia, Iruñea eta Tuterako manifestaldien aurka oldartu zen. Eskoriatzan ETAk Iberdueroren transformadore bat suntsitu zuen. Ekainaren 5ean HBko bi hautetsiri (Tasio Erkizia eta Juan Antonio Nicolas Ruiz) argia moztu zien. Ekainaren 13an Gasteizko Lebebiltzarrak erreferendum bat egitea adostu zuen. Ekainaren 21ean poliziek Itsasondoko alkatea jipoitu zuten pankarta bat kendu ondoren. Bi egun geroago ELAren IV. Biltzarrak Lemoizen paralizazioa eskatu zuen.
Uztailaren 9an Xabier Arzalluz publikoki atera zen zentralaren alde. Hurrengo egunean Komando Autonomo Antikapitalistek Iberdueroren transformadore bat lehertu zuten. Uztailaren 15ean Guardia Zibilak Lemoizko langileek eginiko mobilizazio batean parte hartzen zeudenak kolpatu zituen. Uztailaren 21ean Mungiako alkateak behin betiko ukatu zuen baimena. Uztailaren bukaeran greba patronala egon zen. Greba hau uranioa sartzeko erabili ote zen zurrumurruak zabaldu ziren. Abuztuaren 3an langileak zentralera itzuli ziren. Abuztuaren 13an Iberduerok hainbat bulego itxi zituen ETAren ekintzen beldur. Hurrengo egunean ETAk furgoneta bat erre zuen Durangon. Abuztuaren 15ean zaindari batek Carmen Lezama Arregi langilea balaz zauritu zuen nahi gabe. Irailaren 24an beste bi zinegotzi argirik gabe geratu ziren.
Urriaren 1ean ETAk beste transformadore bat lehertu zuen Donostian. Hurrengo egunean Pablo Gorostiaga Laudioko alkateari argia moztu zioten eta bizilagun batzuek berea eman zioten. Hilabete horretan Asterixen komiki bat argitaratu zuten, zentral nuklearren aurka.
José María Ryanen hilketa
1981eko urtarrilaren 29an, ETAk José María Ryan bahitu zuen, Iberdueroren aldetik, Lemoizko zentraleko eraikuntzen ingeniari burua. ETAk aste bateko epea eman zuen obrak bertan behera geratu zitezen, bestela hil egingo zuela idatzi zuen. Espainiako Gobernuak ez zuen men egin eta horren ondorioz, eta nahiz eta erakunde ugarik Ryanen askatasunaren aldeko manifestazioak egin (besteak beste, Amnistia Internazionalak) ETAk bere hitza bete zuen, eta tiro bat buruan emanda hil zuten.
Gertakari horrek behin betiko ondorioa izan zuen zentralarentzat. Jadanik inor ez zen ziur sentitzen eta nahiz eta langileek egiten zuten lanagatik hirukoitza eta laukoitza irabazi, beldurraren eraginez ezin izan zituzten arkitekto gehiagorik lortu. Hasiera batean, lanak behin behinean bertan behera geratu ziren eta azkenean, handik urte batzuetara, 1984an bertan behera geratu ziren.
Surdila-Greci
Surdila-Greci Errumaniako udalerri bat da, Brăila konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Zoe Porfirogeneta
Zoe (, Zōē; 978aldean – 1050eko ekaina), izengoitiz Porfirogeneta, 1028-1050 urteetan Bizantziar Inperioko enperatriza izan zen.
Walnut Grove (Tennessee)
Walnut Grove Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Sumner konderrian dago, Tennessee estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kasketa (argipena)
Kasketa hitzak adiera zenbait ditu:
Lino Akesolo
Lino Akesolo Olibares (Dima, Bizkaia, 1911ko apirilaren 7a - Bilbo, Bizkaia, 1991ko irailaren 17a) euskal idazlea eta elizgizona izan zen. « Axmutil », « Basabil », « Amuxalde », « Nozebarri » edo « Andoni-Zubero » ezizenez ere sinatzen zituen bere idazlanak.
Lino Akesolo Dimako Oba auzoan jaio zen. Lehen ikasketak, euskaraz, jaioterrian bertan egin ondoren, hamar urte zituela Larreako karmeldarren ikastetxean sartu zen, Amorebietan, eta 1927an bertan apaiztu zen.
Eliz ikasketak Zornotza, Markina, Gasteiz eta Begoñan egin zituen. Donostia eta Markinako komentuetako nagusia izan zen. Bibliotekonomia ikasketak egin zituen, eta Begoñako liburutegiaren arduraduna zen.
1927an, 16 urte besterik ez zituela, Euskal-Esnalea elkartearentzat lan egin zuen, eta 1930ean, Cervantesen lan baten euskarazko itzulpenagatik sari bat lortu zuen: "El celoso extremeño" ("Agure kezkatia" euskal izenburua duena).
1936an kapellau gisa aritu zen Eusko Gudarostean, eta, beraz, 1937ko uztailetik 1940ko abuztua arte Langraiz, Dueñas eta Carmonako kartzeletatik igaro zen, hamasei urteko kondena jaso eta gero.
1948an Begoñara itzuli ahal izan zen, Teologiako irakasle gisa, eta bertan mantendu zen 1969ra arte.
1969an Donostiako Karmeldarren nagusi izendatu zuten, eta 1972an kargu bera hartu zuen Markinan, beste hiru urtez. 1975etik aurrera Begoñan egon zen, eta bertan "Retana hiztegia" egiten jardun zuen buru-belarri.
Euskaltzalea
Euskaltzale saiatua izan zen: Euskerazaintzako lehen buru, euskaltzain urgazlea, Eusko Jaurlaritzaren Euskara Batzordekoa, Diccionario Retana de Autoridades de la Lengua Vasca hiztegiaren arduraduna, eta abar.
Bizkaieraz egin zuen bere lanik gehiena. Ederki ezagutzen zituen euskara eta idazle klasikoak. Haren obra zenbait: Ipiña ta Ipiña´tarren barri (1958); Euskal-esnale euskal-idazle. Yose Pablo Ulibarri (1962); Euskalherriaren adiskideak eta Euskal-hiztegia (1954) etab. Aldizkari askotan idatzi zuen: Euskal Esnalea, Karmen'go Argia, Euzko-gogoa, Karmel, Olerti, Jakin, Jesus'en Biotzaren Deia, BAP, Agur, Zer, eta abar.
Itzulpenak: Agure kezkatia (Cervantesen «El celoso extremeño»); Onbidea (Santa Teresaren «Camino de Perfección, A. Onaindiarekin batean, 1963); Salmoak (lapurteratik bizkaierara, 1963).
1989ko apirilaren 4an, "Diccionario Retana de Autoridades de la Lengua Vasca" lana, bederatzi liburukietan, argitaratu zirela iragarri zuen. 16 urtez etengabe lanean aritu ondoren, Lino zen, une horretan, hasierako talde batetik bizirik irauten zen bakarra. Talde horretan besteak beste, Manuel de la Sota, Piarres Lafitte, Gabriel Manterola, Luis Ortega, Justo Mokoroa, Joxe Lasa, Damaso Intza, Jaime Kerexeta, Justo Garate eta Polikarpo Iraizoz elkarlanean aritu ziren. Hiztegi hau Resurreccion Maria Azkuek egindako lanari jarraipena emateko asmoz sortu zen. Euskal literatura iraganaren klasikoei buruzko euskarazko lexikoa eta XX. mende amaierako argitalpenak ditu.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Saint-Laurent-de-Jourdes Frantziako udalerri bat da, Vienne departamenduan dagoena, Akitania Berria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Ferrières-Haut-Clocher
Ferrières-Haut-Clocher Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Biztanleria
2007an Saint-Laurent-de-Jourdes udalerrian erroldatutako biztanleak 166 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ferrières-Haut-Clocher
Biztanleria
2007an Ferrières-Haut-Clocher udalerrian erroldatutako biztanleak 1.030 ziren. Familiak 348 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 108 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 188 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Gizarte
Gizartea da interakzio sozial iraunkor batean parte hartzen duten gizabanakoen taldea edo lurralde espazial edo sozial bera partekatzen duen gizarte talde handi bat, normalean, autoritate politiko eta kultura-itxaropen nagusi beraren menpekoa. Gizarteek kultura eta erakunde bereizgarriak partekatzen dituzten pertsonen arteko harreman ereduak (harreman sozialak) bereizten dituzte; gizarte jakin bat bere kideen arteko harreman horien batura bezala deskriba daiteke. Gizarte zientzietan, sarritan, gizarte handiago batek estratifikazio edo nagusitasun ereduak azpitaldeetan erakusten ditu.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Ferrières-Haut-Clocher
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gizarte
Gizarteek jokabide-ereduak eraikitzen dituzte, zenbait ekintza edo kontzeptu onargarri edo onartezintzat joz. Gizarte jakin baten portaera-eredu hauek gizarte-arau gisa ezagutzen dira. Gizarteek, eta haien arauek, pixkanaka eta etengabeko aldaketak jasaten dituzte.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 101 ziren, horien artean 86 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 86 pertsona aktiboetatik 83 lanean zeuden (44 gizon eta 39 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Gizarte
Elkarlana den heinean, gizarte batek bere kideei etekinak eman diezazkieke, bestela (modu indibidualean) zaila izango litzatekeena; Beraz, onura indibidualak zein sozialak (komunak) bereiz daitezke, edo, kasu askotan, gainjarriak direla aurkitu. Gizarte bat, halaber, bere arau eta baloreek gobernatzen dituzten pentsamolde bereko pertsonek osa dezakete gizarte nagusi eta handiago batean. Batzuetan, horri azpikultura izena ematen zaio; kriminologian, asko erabiltzen den terminoa da, eta gizarte handiago bateko azpiatal bereizgarriei ere aplikatzen zaie.
Ferrières-Haut-Clocher
Etxebizitza
2007an 382 etxebizitza zeuden, 348 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 26 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 381 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 348 etxebizitza nagusietatik 312 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 94 etxek lau zituzten eta 211 etxek bost zituzten. 263 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 110 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 226 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Diru sarrerak
2009an Saint-Laurent-de-Jourdes udalerrian 74 unitate fiskal zeuden, 176 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.047 euro zen.
Gizarte
Era zabalagoan, eta, batez ere, pentsamendu estrukturalistaren barruan, gizartea azpiegitura ekonomiko, sozial, industrial edo kultural gisa irudika daiteke, gizabanako talde anitz batez osatua, baina, harengandik, ezberdina. Ildo horretatik, gizarteak mundu materialarekin eta beste pertsonekin ("beste pertsonak" baino) dituen harreman objektiboak adieraz ditzake, gizabanakoaz eta beren gizarte-ingurune ezagunetik haratago.
Ferrières-Haut-Clocher
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 652 ziren, horien artean 528 aktiboak ziren eta 124 inaktiboak ziren. 528 pertsona aktiboetatik 503 lanean zeuden (265 gizon eta 238 emakume) eta 25 langabezian zeuden (7 gizon eta 18 emakume). 124 pertsona inaktiboetatik 51 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Gizarte
Etimologia eta erabilera
"Gizarte" terminoa XII. mendeko société hitz frantsesetik dator ("konpainia" esan nahi du) Hori, aldi berean, latinezko societas hitzetik zetorren, zeina socius hitzetik ("adiskide, lagun, aliatu"; adjektibo forma socialis) adiskidetsua den edo, gutxienez, zibilak diren alderdien arteko lotura edo interakzioa deskribatzeko erabiltzen den. Artikulurik gabe, terminoak gizateriaren osotasunari egin diezaioke erreferentzia (baita ere: "gizarte orokorra", "gizartea orokorrean", etab.), nahiz eta, zentzu horretan, gizartearen gainerakoekiko adiskidetsuak edo zibilak ez direnak "antisozialtzat" jo daitezkeen. 1630eko hamarkadan, «komunitate ordenatu batean elkarrekin bizitzeaz jabetzen ziren auzoari eta harremanei loturiko jendea» aipatzen zen. Hala ere, XVIII. mendean, Adam Smith ekonomialari eskoziarrak irakatsi zuen gizartea «gizon ezberdinen artean, merkatari ezberdinen artean bezala, bizi daitekeela, bere erabilgarritasunaren zentzutik, (elkarrekiko maitasunarekin edo maitasunik gabe) hurkoari kalterik egin gabe biziz gero».
Mobula birostris
Mobula birostris edo Manta birostris Manta generoko animalia da. Arrainen barruko Myliobatidae familian sailkatzen da.
Merkatondoa estadioa
Merkatondoa estadioa Lizarrako futbol zelaia da, izen bereko auzoan kokatuta dagoena. Gaur egun batez ere Izarra Kirol Elkarteak erabiltzen du partidak jokatzeko.
Fairlee (Vermont)
Fairlee Vermont estatubatuar estatuko Orange konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 977 biztanle zituen eta 17,76 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Merkatondoa estadioa
n inauguratua, 1987an zaharberritu zuten. 2009an belar artifiziala jarri zuten.
Ferrières-Haut-Clocher
Diru sarrerak
2009an Ferrières-Haut-Clocher udalerrian 361 unitate fiskal zeuden, 1.104,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.975 euro zen.
Merkatondoa estadioa
Izenak
Stadium Merkatondoa (1928 – 1941)
Mount Calm (Texas)
Mount Calm Texasko hiri bat da. Hill konderrian kokatua dago. 2010ean 320 biztanle zituen, 2.13 kilometro koadrotan banatuta.
Merkatondoa estadioa
Izenak
Merkatondoa estadioa (1978 – egun)
Ferrières-Haut-Clocher
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 4 iturginak, 1 ile apaindegia eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Ferrières-Haut-Clocher udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 693 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
Gizarte
Kontzepzioak
Gizakiak aurresozialaren eta eusozialaren artean kokatzen dira animalien etologiaren espektroan. Tximino handiak beti izan dira animalia sozialagoak (Bonobo, Homo, Pan) edo ez sozialagoak (Gorila, Pongo). Maurice Godelier antropologoaren arabera, gizartean dagoen nobedade kritiko bat gizateriaren ahaide biologiko hurbilenekin (txinpantzeak eta bonoboak) ez bezala, arrek hartzen duten gurasoen rola da, gure senide hurbilenetan aitatasuna, orokorrean, ez bailitzateke, ustez, determinagarria izango.
Soziologian
Gizarte-taldeak bere kideei etekina ateratzea ahalbidetzen die, bestela, modu indibidualean, ez baitlitzateke posible izango. Beraz, helburu indibidualak zein sozialak (komunak) bereiz daitezke, eta kontuan har daitezke. Peter L. Berger soziologoak honela definitzen du gizartea: "... giza produktu bat, eta giza produktu bat besterik ez, baina etengabe bere ekoizleen gainean jarduten duena". Haren ustez, gizartea gizakiak sortu zuen, baina sorkuntza horrek atzera egin du, eta, egunero, gizakiak sortu edo moldatzen ditu. Gerhard Lenski soziologoak teknologiaren, komunikazioaren eta ekonomiaren mailaren arabera bereizten ditu gizarteak: (1) ehiztariak eta biltzaileak, (2) nekazaritza soila, (3) nekazaritza aurreratua, (4) industria eta (5) bereziak (adibidez, arrantza gizarteak) edo itsas gizarteak). Hori Morton H. Fried (gatazken teorikoak) eta Elman Service (integrazioaren teorikoa) antropologoek garatu duten sistemaren antzekoa da, giza kulturaren gizarte-ekipamendu sistema sortu baitute desberdintasun sozialaren bilakaeran eta estatuaren rolean oinarrituta. Sailkapen sistema honek lau kategoria ditu:
Denborarekin, kultura batzuk antolakuntza eta kontrol forma konplexuagoetara jo dute. Bilakaera kultural horrek eragin handia du komunitate ereduetan. Ehiztari-biltzaileen tribuak sasoiko janari biltegien inguruan finkatu ziren nekazaritza-herrixka bihurtzeko. Herrixkak herri eta hiri bihurtu ziren, eta hiriak, hiri-estatu eta nazio-estatu.
Motak
Gizarteak bizirauteko estrategien arabera desberdintzen diren gizarte-taldeak dira, gizakiek teknologia erabiltzen duten moduak bere buruaren beharrak asetzeko, alegia. Gizakiak, historian zehar gizarte-mota asko ezarri baditu ere, gizarte bateko talde ezberdinen baliabideak, prestigioa edo boterea bezalako abantailak eskura ditzaketen mailaren arabera, jendarte desberdinak sailkatzeko joera dute antropologek. Ia gizarte guztiek nolabaiteko desberdintasun-maila garatu dute euren pertsonen artean estratifikazio sozialaren prozesuaren bidez, gizarte bateko kideak aberastasun, prestigio edo botere desberdineko mailatan banatuz. Soziologoek hiru kategoria handitan kokatzen dituzte gizarteak: industria aurrekoa, industriala eta industriondokoa.
Saint-Laurent-de-Jourdes
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Laurent-de-Jourdes udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 801 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gizarte
Industria aurrekoa
Industria-aurreko gizarte batean, elikagaien ekoizpena (gizakien eta animalien lanaren bitartez egiten dena) jarduera ekonomiko nagusia da. Gizarte hauek beren teknologia mailaren eta elikagaiak ekoizteko metodoaren arabera bana daitezke. Azpisail hauek ehiza eta bilketa, artzaintza, baratzezaintza eta nekazaritza dira.
Lithobates palmipes
Lithobates palmipes Lithobates generoko animalia da. Anfibioen barruko Ranidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Gizarte
Ehiza eta bilketa
Horrelako gizarteetan, elikagaiak ekoizteko forma nagusia basa-landareen eguneroko bilketa eta basa-animalien ehiza dira. Ehiztari-biltzaileak etengabe mugitzen dira janari bila. Ondorioz, ez dute herri iraunkorrik eraikitzen edo askotariko artefaktuak sortzen, eta, normalean, talde txikiak baino ez dituzte osatzen, hala nola taldeak eta tribuak. Hala ere, baliabide ugariko eremuetako ehiza- eta bilketa-sozietate batzuk (esaterako, Ipar Amerikako Tlingit-eko jendea) talde handiagotan bizi ziren, eta gizarte-egitura hierarkiko konplexuak eratu zituzten, esate baterako, buruzagitza. Mugikortasun beharrak ere mugatzen du gizarte hauen tamaina. Taldeak 15 eta 50 lagun artekoak izaten dira ahaidetasunez batuak. Tribuaren barruko egoerak nahiko berdinak dira, eta erabakiak akordio orokorren bidez hartzen dira. Tribua elkar lotzen duten loturak taldeenak baino konplexuagoak dira. Lidergoa pertsonala da —karismatikoa— eta helburu berezietarako soilik erabiltzen da tribuko gizartean. Ez dago botere erreala duen kargu politikorik, eta buruzagia eragina duen pertsona bat besterik ez da. Familiak osatzen du gizarte-unitate nagusia, kide gehienak jaiotzez edo ezkontzaz erlazionatuta daudelarik. Marshall Sahlins antropologoak "jatorrizko gizarte aberatsa" gisa deskribatu zituen ehiztari-biltzaileak, aisialdi luzea dela eta: bazka- eta baratze-sozietateetako helduek, batez beste, 6,5 ordu inguru lan egiten dute egunean, nekazaritzako eta industria-sozietateek, batez beste, 8,8 ordu egiten duten bitartean.
Plantation Island (Florida)
Plantation Island Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Collier konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gizarte
Artzaintza
Artzaintza bizirauteko modu apur bat eraginkorragoa da. Eguneroko janaria bilatu beharrean, artzain-gizarte bateko kideek etxekotutako artaldeko animalietan oinarritzen dira beren elikadura-beharrak asetzeko. Artzainek bizitza nomada egiten dute artaldeak larre batetik bestera eramanez. Beren janari-hornidura askoz fidagarriagoa denez, artzain-gizarteek populazio handiagoak antola dezakete. Elikagaien soberakinak daudenez, jende gutxiago behar da elikagaiak ekoizteko. Ondorioz, lanaren banaketa (pertsona edo taldeen espezializazioa jarduera ekonomiko zehatzak gauzatzean) konplexuagoa bihurtzen da. Esaterako, pertsona batzuk artisau bihurtzen dira, eta tresnak, armak eta bitxiak ekoizten dituzte balio duten beste elementu batzuen artean. Salgaien ekoizpenak merkataritza bultzatzen du. Merkataritza horrek desberdintasunak sortzen laguntzen du, familia batzuek beste batzuek baino ondasun gehiago eskuratzen baitute. Familia hauek, aberastasuna handitzearen bidez, boterea lortzen dute maiz, eta jabetza belaunaldi batetik bestera pasatzeak aberastasuna eta boterea zentralizatzen laguntzen du. Denboraren poderioz, oinordeko buruzagitzak sortzen dira, artzain-gizarteetako gobernu-forma tipikoa.
Ferrières-Haut-Clocher
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gizarte
Nekazaritza
Nekazaritza gizarteek nekazaritza-aurrerapen teknologikoak erabiltzen dituzte eremu handiak lantzeko. Lenskiren ustez, goldearen erabilera da baratze eta nekazaritzako gizarteen arteko aldea. Teknologia hobetzearen ondorioz, elikagaien hornikuntza gehitzeak komunitateetan populazio handiagotzea ekarri zuen. Horrek soberakin handiagoa suposatu zuen; ondorioz, herriak merkataritza gune bihurtu ziren, eta elikadura aurkitzeko kezkarik ez zuten hainbat agintari, hezitzaile, artisau, merkatari eta erlijio buruzagi babestuak ziren.
Morococcyx erythropygus
Morococcyx erythropygus Morococcyx generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.
Ehun eta berrogeita zazpi
Ehun eta berrogeita zazpi (147) ehun eta berrogeita seiaren ondoren eta ehun eta berrogeita zortziaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Gizarte
Nekazaritza
Nekazaritza-gizarteetan, estratifikazio-sozial maila handiagoak agertu ziren. Esaterako, emakumeek lehenago maila sozial altuagoa zuten, lana modu berdintsuagoan partekatzen baitzuten gizonekin. Ehiza eta bilketa sozietateetan, ordea, emakumeek gizonek baino janari gehiago biltzen zuten. Hala ere, janari dendak hobetu eta emakumeek familiari janaria eskaintzeko rol txikiagoak hartu ahala, gizonezkoen menpe geratu ziren gero eta gehiago. Herrixkak eta herriak aldameneko eremuetara hedatu ahala, gatazkak ezinbestean gertatzen ziren beste komunitateekin. Nekazariek janaria ematen zieten gudariei etsaien inbasioaren aurkako babesaren truke. Gizarte maila handiko agintarien sistema ere agertu zen. Noblezia horrek gudariak antolatu zituen gizartea inbasioetatik babesteko. Horrela, nobleziak ondasunak ateratzea lortu zuen gizarteko kide "txikiagoetatik".
Industriala
XV. eta XVI. mendeen artean, sistema ekonomiko berri bat sortu zen: Kapitalismoa, zeina merkatu aske baten konkurrentzia irekiaz ezaugarritzen den eta produkzio baliabideak jabetza pribatukoak diren. Europaren Ameriketako esplorazioak kapitalismoaren garapenerako bultzada gisa balio izan zuen. Atzerriko metal, zeta eta espezia sartzeak jarduera komertzial handia bultzatu zuen Europako gizarteetan.
Ecsenius yaeyamaensis
Ecsenius yaeyamaensis Ecsenius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Gizarte
Industriala
Populazioak, berriro ere, gora egin zuen. Produktibitatea handitzeak ondasun gehiago jarri zituen guztion eskura. Hala ere, desberdintasuna lehen baino are handiagoa zen. Nekazaritzan oinarritutako gizarteen hausturak jende asko lurra utzi, eta hirietan lana bilatzera bultzatu zuen. Horrek eskulan-soberakin handia sortu zuen, eta soldata oso baxuen truke kontrata zezaketen langile ugari eman zizkien kapitalistei.
Industriaondokoa
Industria osteko gizarteak ondasunen ekoizpenetik baino informazio, zerbitzuak eta goi-teknologiatik menderatutako gizarteak dira. Industria-gizarte aurreratuek, gaur egun, zerbitzu-sektoreen gorakada nabarmentzen ari dira manufakturaren eta ekoizpenaren gainetik. Estatu Batuak, esaterako, langileen erdiak baino gehiagok zerbitzu industrietan lan egiten duen lehen herrialdea da. Zerbitzuen industriak gobernua, ikerketa, hezkuntza, osasuna, salmenta, zuzenbidea eta banka dira.
Generoa
Gizakiak gizon eta emakume genero-rolen banaketen arau, praktika, janzkera, portaera, eskubide, eginbehar, pribilegio, estatus eta boterearen zatiketa batek markatu du kulturalki. Generoaren araberako desberdintasun kulturalak, ugalketa-lanaren banaketa modu naturalean sortu zirela uste izan da; emakumeen erditze biologikoak haurrak elikatzeko eta zaintzeko ardura kultural gehiago izatera eraman zuen. Genero-rolak aldatu egin dira historikoki, eta nagusi diren genero-arauen erronkak gizarte askotan errepikatu dira.
Ahaidetasuna
Giza-gizarte guztiek gurasoen, seme-alaben eta beste ondorengoen arteko harremanetan (odolkidetasuna) eta ezkontzaren bidezko harremanetan (kidetasuna) oinarritutako harreman motak antolatu, ezagutu eta sailkatzen dituzte. Hirugarren mota bat ere bada: aitabitxiei edo adopziodunei aplikatuta (fikziozkoa). Kulturalki definitutako harreman horiei, ahaidetasuna esaten zaie. Gizarte askotan, gizarte antolakuntzako printzipio garrantzitsuenetako bat da, eta estatusa eta oinordetza transmititzeko zeregina betetzen du. Gizarte guztiek dituzte intzestuaren tabuaren arauak, eta, horien arabera, ahaide-harreman mota batzuen arteko ezkontza debekatuta dago, eta, beste batzuetan aldiz, lehentasunezko ezkontza-arauak dituzte.
Etnia
Giza talde etnikoak beste taldeetatik bereizten dituzten ezaugarri partekatuetan oinarritutako talde gisa identifikatzen diren kategoria sozialak dira. Hauek tradizio, arbaso, hizkuntza, historia, gizarte, kultura, nazio, erlijio edo gizarte-tratamendu multzo komun bat izan dezakete beren bizilekuaren barruan. Etnia bereizia da arraza kontzeptutik, ezaugarri fisikoetan oinarritzen baita, nahiz eta biak sozialki eraikiak diren. Biztanleria jakin bati etnia esleitzea zaila da, izendapen etniko arrunten barruan ere, askotariko azpitaldeak egon daitezkeelako eta talde etniko horien osaera, denboran zehar, alda daitekeelako maila kolektiboan zein indibidualean. Gainera, ez dago, orokorrean, talde etniko bat zer den onartutako definiziorik. Talde etnikoek zeresan handia izan dezakete identitate sozialean eta unitate etnopolitikoen elkartasunean. Hori oso lotuta egon da nazio-estatuaren gorakadarekin antolakuntza politiko nagusi gisa, XIX eta XX. mendeetan.
Gobernua eta politika
Botere politikoaren hasierako banaketa ur geza, lur emankorra eta toki ezberdinetako klima epelaren erabilgarritasunak zehaztu zuen. Nekazaritza-populazioak komunitate handiago eta trinkoagoetan bildu ahala, talde ezberdin horien arteko elkarrekintzak areagotu egin ziren. Horrek, erkidegoen barruan eta beren artean, gobernuaren garapena ekarri zuen.Komunitateak handitu ahala, gobernantza motaren baten beharra areagotu zen, funtzionatzeko gobernurik gabeko gizarte handi guztiek borrokatu baitute. Gizakiek nahiko erraz garatu dute gizarte-talde ezberdinekiko afiliazioa aldatzeko gaitasuna (aurretik izandako aliantza politiko sendoak barne), hori egitean abantaila pertsonalak ematen direla ikusten baldin bada. Malgutasun kognitibo horri esker, gizabanakoek beren ideologia politikoak alda ditzakete.
Gobernuek gobernatzen dituzten herritarrei eragiten dieten legeak eta politikak sortzen dituzte. Gizakiaren historian zehar, gobernu-modu anitz egon dira; bakoitzak boterea lortzeko hainbat baliabide ditu, eta, biztanleriaren gainean, kontrol desberdinak egiteko gaitasuna. 2017tik aurrera, gobernu nazional guztien erdia baino gehiago demokraziak dira; % 13 autokraziak eta % 28a bietako elementuak. Herrialde askok nazioarteko erakunde politikoak eta aliantzak sortu dituzte; handiena, Nazio Batuen Erakundea da, 193 estatu kiderekin.
Merkataritza eta ekonomia
Merkataritza, ondasunen eta zerbitzuen borondatezko trukea, gizakiak beste animaliengandik bereizten dituen ezaugarri gisa ikusten da, eta Homo sapiensi beste hominidoekiko abantaila handia ematen zion praktika gisa aipatu izan da. Ebidentziaren arabera, H. sapiensek distantzia luzeko merkataritza-bideak erabili zituen ondasunak eta ideiak trukatzeko, kultura-leherketak eraginez eta, ehiza urria zenean, elikagai-iturri osagarriak eskainiz, gaur egun desagertutako Neandertalentzat merkataritza-sare horiek ez zeuden bitartean. Hasierako merkataritzak, ziurrenik, obsidiana bezalako tresnak sortzeko materialak izango zituen. Benetako nazioarteko lehen merkataritza-bideak, espezien merkataritzaren ingurukoak, erromatarren eta Erdi Aroan zeharrekoak izan ziren.
Baliteke lehen giza-ekonomiak truke-sistema baten funtsatzea baino opariak ematean oinarritzea. Lehen, salgaiek osatzen zuten dirua; zaharrena, ganadu formakoa, eta, erabiliena, cowrie-oskolak dira. Harrezkero, dirua gobernuek jaulkitako txanponetan, paperean eta diru elektronikoetan bihurtu da. Ekonomiaren giza azterketa gizarteek baliabide urriak pertsona ezberdinen artean nola banatzen dituzten aztertzen duen gizarte-zientzia da. Gizakien arteko aberastasunaren banaketan, desberdintasun handiak daude; zortzi gizaki aberatsenek giza populazio osoaren behartsu erdiaren ainako diru-balioa dute.
Gatazka
Gizakiak beste gizaki batzuen aurkako indarkeria beste primateen pareko neurrian egiten du, baina gizaki helduak erritmo handian hiltzen ditu (infantizidioa ohikoagoa izanik beste animalien artean). Aurreikusten da H. sapiensen hasierakoen % 2 eraila izango zela eta Erdi Aroan, % 12ra igoko zela garai modernoetan % 2tik behera jaitsi aurretik. Aldakuntza handia dago giza populazioen artean indarkeria-sistema juridikoak eta indarkeriaren aurkako kultur-jarrera sendoak dituzten gizarteetan homizidio-tasak % 0,01 ingurukoak direlarik.
Erabilera garaikidea
Gaur egun, "gizarte" terminoa hainbat konnotazio politiko eta zientifiko eta hainbat elkarte estaltzeko erabiltzen da.
Mendebaldekoa
Mendebaldeko munduaren garapenak berarekin ekarri ditu mendebaldeko kultura, politika eta ideien sorkuntza kontzeptuak, askotan, "Mendebaldeko gizartea" bezala izendatuak. Geografikoki, gutxienez, mendebaldeko Europa, Ipar Amerika, Australia eta Zelanda Berriko herrialdeak hartzen ditu bere baitan. Beste batzuetan, Ekialdeko Europa, Hego Amerika eta Israel ere hartzen ditu barnean.