cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
José María Sánchez Carrión
Bidaia iniziatikoa: 1952-1976
Euskararen atzerakadaren kezkak, aldiz, soziolinguistikara eraman zuen Txepetx eta ezagutza arlo berri samar hura zertan zen aztertu zuen laurogei orrialdetako artikuluan: Glasgowen idatzitako 1974ko "Bilingüismo, disglosía y contacto de lenguas". Koldo Mitxelenari esker ASJU aldizkarian argitaratutako lan horretan soziolinguistikari giltzarri zaizkion hiru kontzeptu lantzen ditu: elebitasuna, diglosia eta hizkuntz ukipena. Gisa horretara hizkuntza gatazkari zurikeriarik gabe heltzeko asmoz. Nazioarteko iturriak sistematikoki arakatzeaz gain (Uriel Weinreich, Rafael Ninyoles, Lluís Vicent Aracil, William Labov, John J. Gumperz, Charles A. Ferguson, Heinz Kloss, Joshua Fishman, William F. Mackey, Francesc Vallverdú eta Einar Haugen, besteak beste) berezko gogoeta soziolinguistikoari ekiten dio Txepetxek lan horretan eta "elealbotasuna" eta "elebitasun soziala"ren gisako kontzeptuak formulatzen ditu lehen aldiz. Eusko Jaurlaritzak antolatutako II. Euskal Mundu-Biltzarraren baitan, 1987ko abuztuaren 31n, Donostiako EUTGn Luis Villasante euskaltzainburuak honela hitz egin zuen Txepetxen artikuluan emandako elebitasunaren adieraz: "Bilinguismo hitz horren azpian hainbeste gauza zeharo desberdin sar daitezke eta sartzen dira, denak zaku berean! "Txepetx" jauna uste dut izan dela gure artean gai hau gehien sakondu duena, eta nolako gauzak ez ditu esaten! Sasi-elebidun, elebidun desorekatuak, "trampa sibilina", diglosia, etab. Jaun horren hitzekin esateko, hiztun osoak, horra euskarak behar dituenak, ez erdizkakoak, eta hori gabe ez dugu ezer egingo." Glasgowen idatzia da orobat "La aportación vasca al Atlas Lingüístico de Europa" artikulua.
Lizentziatura amaitzearren, Salamancan irakurtzen du Javier Coy irakasleak zuzendutako "El bilingüismo y la teoría de los espacios lingüísticos" tesina. Javier de Hoz, Gudelia Rodríguez, Koldo Mitxelena eta Antonio Llorente epaileek bikaintzat jo zuten Txepetxen lizentzaitura-memoria. Ondoren, Iruñera aldatu zen, ikertzen segitzeko asmotan, baina handik bi hilabetera, bat-batean, lan intelektualari zegokion orori utzi egin behar izan zion, ama gaixotua baitzen eta hura zaintzen eman behar izan zituelako hurrengo bi urteak, harik eta ama 1976an hil zen arte. Granadako urte latz haietan, bertako unibertsitatean ingeles zientifikoko eskolak emateaz gain, senar-emazteak talde anarkistetan sartu ziren buru-belarri eta CNT sindikatua berpizteko saioetan esku hartu zuten. 1976ko urrian, Vianako Printzea erakundearen beka bati esker, Txepetx, hogeitalau urterekin eta amaren heriotzagatik lur jota, Saldiasa abiatu zen, euskararen egoera hala soziolinguistikoki nola etnolinguistikoki ikertzen jarraitzeko.
Soziolinguistika berria eta hizkuntzen ekologia: 1977-1987
Ondoren Xole Erbitik deitu zuen Nafarroako Foru Aldundiko Euskara Zerbitzutik, lanpostua lortua ziolako Saldias herri koskorreko (artean 200 bat biztanle) eskolan. Bizipen ikaragarri ona izan zen Txepetx euskaldun berriarentzat, baina era berean nahiko urduri ibili zen. Bertako jendeak kanpotarrekiko aurreiritziak zituen. Helduek ez zuten ulertzen haurrei eskolak euskaraz ematerik, nahiz eta ikasleak poz-pozik ibili. Zoritxarrez, bi urte ondoren haurrek Doneztebera joan behar izan zuten erdarazko eskolara. Umeek erdararik ez zeketinez, gurasoek Txepetxen aurka egin zuten.
Nafarrora itzulia zen, hortaz, emaztearekin eta han egon artean, 1977-1978an, prentsan artikulu sorta argitaratu zituen. Mirentxu Purroyk zuzendutako Punto y Hora de Euskal Herria aldizkarian agertutako iritzi-artikulu gehienak Lengua y pueblo liburuan bildu zituen bi urte geroago, 1980an. Egin sortu berrian orobat hiru artikulu idatzi zituen psikosoziolinguistikaz. Urte horietan Burlatako Udaleko idazkari eta Iruñeko "Navarro Villoslada" institutuan ingeles irakasle jardun zuen.
Politikaz den bezainbatean, Gerra Zibileko iraultza sozialean esku hartu eta ondotik Frantziara erbesteratutako anarkistekin harremanetan aritu zen. Lankidetza horren erakusgarri da Txepetxek Demetrio Beriainen 1981ko Prat de Llobregat ayer liburuari idatzitako hitzaurrea. Adiskide eta irakurle zuen Demetrio Beriain nafar anarkista historikoa Baionan hil zen urte horretako apirilaren 28an. Ordurako, baina, Txepetxek utzia zuen CNT, sindikatura sartutako jende berria zela-eta.
Garai horretakoak dira, halaber, euskaltzale askorekin egin zituen harremanak: Jon Arrizabalaga, Juan Carlos Etxegoien "Xamar", Marga Ezkieta, Alfredo Hualde, Nuntxi Iriarte, Jose Angel Irigarai, Jose Mari Larrea, Pedro Oses, Kontxesi Pedroarena eta beste asko. Berebiziko arrastoa utzi zuten Txepetxengan Aingeru Irigarai medikuak eta Rene Rangel mexikar artistak.
Aingeru Irigarai mediku euskaltzalearekin harreman estua sortu zen; harritzekoa ez dena, Txepetxen liburuak Gerra Zibilak etendako Irigarai zaharraren lana jarraitzen baitzuen, nolabait. Julio Caro Baroja antropologo, historialari eta eruditu handia lagun harturik, hirukotea Nafarroako Foru Aldundiak euskararen aldeko plangintza abia zezan saiatu zen 1981eko abuztuaren 1ean. Hamabi puntutako txostena erakutsi zioten PSOEko Jesús Malón Hezkuntza eta Kultura sailburuari. Hasieran erakundearen aldetik baiezkoa jaso arren, bertan behera utzi zuen asmo hori berehala artean UCDko Juan Manuel Arza buru zuen Foru Aldundiak.
Bi urte ondoren, lagun minarekin abiatu zuen elkarlanak emaitza sendoena ematera zihoanean, 1983ko azaroaren 28an, hilko zen Irigarai. Haren omenez artikulu hunkigarriak idatziko zituen Txepetxek: 1983ko "En recuerdo de Angel Yrigaray", 1984ko "D. Angel Yrigaray" eta 1985eko "La nueva sociolingüística y la ecología de las lenguas" aitzindaria.
Senar-emazteak lehendabizi Burlatara aldatu ziren eta han jaio zen lehen semea. 1981ean Aramaiora aldatu ziren urtebeteko semearekin, Txepetxek Arrasateko institutuan espainiar hizkuntza eta literatura katedra lortua baitzuen lehiaketa bidez, eta han jaio zen bigarren haurra. Aramaion zirela, Iñaki Larrañaga ezagutu zuen, gerora SIADECO kooperatiban lankide urko izan zuena. Hala ere, urtebete eskasera, alabagatik, Donostiara joan behar izan zuten hezetasunetik ihesi eta Altzako institutuan hasi zen Txepetx eskolak ematen.
Soziolinguistikari dagokionez, "El marco sociológico y espacial de una situación bilingüe" ponentzia preskriptiboa eraman zuen 1979ko maiatzean Zarautzen egindako Elebitasun Jardunaldietara. Edonola ere, soziologiak asebete ez, eta euskararen egoeraren gakoa etnolinguistikan bilatu gura izan zuen. Gainera, orduan sakonetik eta nahikoa kostata ezagutzen zuen herri euskaldun bateko bizimodua. Horren erakusgarri da "La Navarra cantábrica", laurogei orrialdetako Malerreka eskualdearen 1981ko azterketa antropologikoa. Javier Zubiaurreri eta Julio Caro Barojari esker artikulua Fontes Linguae Vasconum aldizkarian argitaratu zen.
Ordurako, ordea, teoria autonomoa lantzen ari zen Sanchez Carrion eta lehen emaitza zinez iraultzaileak, hala nola, "hizkuntz esparruen teoria" eta "muin sinbolikoa", El espacio bilingüe urte bereko liburuan aurkituko ditugu. Liburu hori Jose Angel Irigarai, Aingeru Irigarai eta Agustin Zumalaberi esker argitaratu zuen Eusko Ikaskuntzak. Koldo Mitxelenarentzat, Indoeuropar Hizkuntzalaritzako katedraduna hala Salamancako Unibertsitatean nola EHUn, bai eta Txepetxen irakasle ohia, liburu hura, Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Aldizkarian 1983 urtean idatzi zuenez, hura ez zen hizkuntzalaritza hutsa, baizik eta antropologikoa edo etnologikoa.
Euskadiko Ezkerra alderdiaren Hitz aldizkariak 1982an euskarari buruzko txostena argitaratu zuen, eta hitzaurreak honela zioen azken hamarkadako soziolinguistikaz: "Ordudanik ari gara aipatu urteetako leloak errepikatzen, berritasun xoila, eta arront inportante J.M. Sánchez Carrión-ek, aitzindari honetan Euskal Herrian, [sic] eta artikuluxketan egin duela". Txepetxen ekarpen soziolinguistikoen eragina geroz eta handiagoa zen, maila akademikoan zein politikoan. Eusko Legebiltzarrak 1982ko azaroan Euskararen Legea izango zena lantzerakoan, besteak beste, Txepetxen lana hartu zuen kontuan. Izan ere, Pedro Miguel Etxenike Hezkuntza Sailburuak Txepetxen txosten bat aipatu zuen EAJ-EEren eta PSEren arteko eztabaidak baretzeko asmoarekin. Kalapita legearen 8.3 artikuluak sortu zuen, hain zuzen, 1986an Espainiako Auzitegi Konstituzionalak atzera botako zituen bi artikuluetako bat.
Bi urte geroago, 1983ko martxoaren 25ean, Txepetx euskaltzain urgazle izendatu zuten Adolfo Arejita, Miren Azkarate, Ricardo Badiola, Manex Erdozaintzi-Etxart, Ana Maria Etxaide, Jose Maria Etxebarria, Juan Luis Goikoetxea, Bernard Goiti, Jon Kortazar, Maria Pilar Lasarte, Anjel Lertxundi, Beñat Oihartzabal, Karlos Otegi, Arantxa Urretabizkaia, Josemari Velez de Mendizabal, Xarles Videgain, Julen Yurre eta Mikel Zalbiderekin bat.
1983ko uztailekoa da "Iruinean Sortua" izeneko agiria. Bergarako UNEDen egindako soziolinguistika ikastaroaren ondoren, Txepetx eta Lluís Vicent Aracilek beste batzuen artean deiturik Iruñeko Larraona egoizan elkartu ziren katalan, gailego eta euskaldun talde bat (35 lagun) "El idioma del Estado y el estado de los idiomas" gaiaren inguruan eztabaida eta gogoeta egiteko. Bildutakoen artean zeuden Antonio Gil Hernandez, Juan Carlos Etxegoien, Kontxesi Pedroarena, Sagrario Aleman, Iñaki Larrañaga, Jose Ignacio Ruiz Olabuenaga, Joan Mari Torrealdai, Maria Jose Azurmendi, Karmele Rotaetxe, Alan King, Miren Egaña, Juan Jose Arbelaiz, Kike Amonarriz, Jordi Serra, Esther Bonet, Miquel Pueyo, Enric Montaner, Amadeu Viana, Antoni Artigues, Jose Maria Satrustegi, Teresa Marba, Antonina Tugores eta abar.
Espainiak gaztelania ez beste hizkuntzei ezartzen zien txikizioari elkarlanean aurre egiteko elkarte soziolinguistikoa osatu nahi zuten. Tamalez Iruñean Sortua elkarteak ez zuen luze iraun, nork bere aldetik jo baitzuen 1984ko urriaren 15ean Getxon egin biltzarraren ondotik. Txepetx, Lluís Vicent Aracil, Juan Cobarrubias eta William Mackey buru zirela, Galizia, Katalan Herriak eta Euskal Herriko lagun ugari bildu ziren. Hizkuntz Minorizatuen Soziologia izeneko biltzar horretara, hain zuzen, Txepetxek "Fundamentos para una teoría de la territorialidad lingüística" ponentzia aurkeztu zuen.
Garai bertsuan Pedro Migel Etxenikek deitu zuen Eusko Jaurlaritza sortu berritik. Hura Hezkuntza eta Kultura sailburua zen eta Txepetx 1982ko urtarrilaren 11n eratutako Euskararen Aholku Batzordeko kide izatea gura zuen. 1983ko ekainaren 6an, ikertzaile gisa zuen autonomia errespetatuko zutelakoan sartu zen bertan Jose Antonio Muxikarekin bat, baina 1984ko azaroaren 27an, Carlos Garaikoetxea Ajuriaenetik egotzi eta laster, Batzordea utziarazi zieten, legezko lau urteak bete gabe, Txepetxi, Jesus Altunari, Lino Akesolori, Josu Oregiri, Ander Manterolari eta Jesus Eguzkitzari. Horien ordez, Juan Manuel Etxebarria, Itziar Idiazabal, Adolfo Arejita, Eneko Oregi, Javier Uriarte, Andres Urrutia eta Jose Antonio Retolaza izendatu zituzten.
Nafarroako Gobernuko PSN ere Euskararen Foru Legea izango zena prestatzen hasia zen eta, Hortensia Viñesekin egindako saioak kale egin ostean, Txepetxekin harremanetan jarri zen, eta euskararen egoeraren azterketa soziologiko bat egin nahi zutelako. Txepetxek, ordea, ez zuen inolako bermerik ikusi Gobernuaren aldetik. Ez ziren ados jarri, beraz, eta Rafael Azkonak hartu zuen ikerketa horren lana.
Artean Sanchez Carrionen intuizioak goitik behera lantzeke egonagatik, filologoak parada hobezina zuen jarduna burutzeko. Izan ere, Londresen bizi zen 1983tik, Vicente Cañada Blanch Espainiar Institutu elebidunean irakasle, bi haur txiki zituen halako giro eleanitzean eta Britainiar Liburutegiko baliabide bibliografikoak eskura zituen. Era berean, Inner London Education Authority-ren laguntzaz euskara eskolak ematen zituen Westminster Adult Education Institute-an. Hiriburuko Anglo-Basque Society-ko (gaur egungo London Basque Society) presidentea eta Survivial International-eko kidea ere bazen. Londresko egonaldi latzaren lehen seihilekoan lan linguistikoari lotu zitzaion, euskararen corpusa aztertuz, latina, frantsesa edo ingelesaren ikuspegitik ordez, Australia eta Amerikako jatorrizko hizkuntzen ikuspegitik. Lanok argitaragabe diraute.
Halako batean Doneztebetik deitu zuten bertako eskolako euskal lerroa prestatzen lagundu zezan. Beste guztia alde batera utzi eta horri ekin zion eta bat-batean ikasketa prozesua argi eta garbi ikusi ahal izan zuen. Berrogei egunetan hizkuntzarekiko tesi berri baten ardatzak landu zituen. Hala ere, bere esperientzia pertsonala azaltzeaz gain, zeinahi hiztun eta hizkuntzarena azaltzeko gauza zela frogatu gabe zuen artean. Aitzitik, aipatutako Britainiar Liburutegiari esker, bost kontinenteetako ehundik gora hizkuntzaren egoerak aztertu ahal izango zituen. Lau urte luze izan ziren, gau eta egun, uda nahiz negu, hizkuntzak aztertu eta aztertu. Azkenean erabat makaldu eta ospitalera eraman behar izan zuten eskolak ematen ari zela ziplo erori ondoren. Bi hilabete eman zituen hilzorian. Beste sei hilabete behar izan zituen kinka larritik ateratzeko eta eriondoak bi hilabete iraun zituen.
Guztiarekin ere, tesiaren ondorio batzuen berri ematen da Euskal Herriko Unibertsitatean 1986ko abenduaren 5ean aurkeztutako doktore-tesian: Teoría sociolingüística de la recuperación del Euskara y teoría social de las lenguas. Apto cum laude eman zion epaimahaia Antoni Ferrando, Maria Jose Azurmendi, Maite Etxenike, Itziar Idiazabal eta Ibon Sarasolak osatzen zuten. Salamancako Unibertsitatean irakasle izan zuen Koldo Mitxelena zen tesiaren zuzendaria. Handik urtebetera, 1987ko urriaren 11n Mitxelena hil zenean, haren omenez idatzia da 1991ko "La herencia de Koldo Mitxelena" artikulua.
Un futuro para nuestro pasado izenburuarekin, 1987an Txepetxek bere kasa argitaratu behar izan zuen tesi horretan, "unibertsal linguistikoak" adierazten dira egilearen ustez, zeinahi hizkuntzaren ikasteko prozesuaren eta zeinahi hizkuntzaren bizitzaren hatsarreei dagokionez bederen. Hala ere, Txepetxek euskara jarri zuen diskurtsoaren erdian.
Joan Mari Torrealdaik 1987ko abuztuaren 13an Eguna astekarian Txepetxen tesiaz adierazi zuen: "Euskararen egoeraren diagnosia zorrotz egin du, hizkuntz-komunitatearen berreskurapen-prozesua zuzen markatu du eta -hirugarrena-marko teorikoa egoki definitu du". Torrealdaik uste du "aukera egokia eta aproposa eskaintzen diola euskal gizarteari euskararen berreskurapen-prozesu osoa birpentsatzeko eta -beharko balitz, nik neuk baietz uste- birplanteatzeko eta bideratzeko. Eta gaineratzen du: ''"Hona lehen meritua are gehiago balioztatzen duena. Balio orokorra du liburu honek, hizkuntzen teoria soziala baita, ez euskararena bakarrik". Eguna'' astekarian egun horretan Txepetx izan zuten hizpide Joxe Joan Gonzalez de Txabarrik, Joan Mari Torrealdai berak eta Iñaki Larrañagak.
Txepetx irailaren 25ean Compostelako Donejakuen izan zen, AGALen Nazioarteko 2. Batzarrean doktore-tesiko ideiak aurkezten. Hain zuzen, Galizian irakurritako laburpena Gotzon Nazabalek euskararatua agertu zen urte hasieran Jakin aldizkarian. Txepetxen tesiaz zenbaki monografikoa izan zen hura eta bertan parte hartu zuten Iñaki Larrañagak, Lontxo Oihartzabalek, Dionisio Amundarainek, Paulo Agirrebaltzategik, Joxe Azurmendik eta Lluís Vicent Aracilek.
Kontzientzia pertsonala eta ekintza soziala: 1988-1999
Hololinguistikak, ordea, betiere praxiarekin lotuta, edo, hobe esan, honen eraginez, etengabe aurrera egin du eta 1988rako, Kanarietako giroa sendatzeko baliatzen zuen bitartean, prest zuen Txepetxek teoriaren beste atal nagusi bat: La dialéctica de la territorialidad. Handik bi urtetara beste koska bat gehituko zion: La utopía necesaria. Egilea, ordea, beldur da zati horiek gaizki ulertuak edo oker erabiliak izango ote diren eta oraino argitaragabeak dira. Atal berriak plazaratu ordez, Un futuro para nuestro pasado doktore-tesia berriz argitaratu zuten 1991 urtean. Kanarietako Los Llanos de Aridane herriko (artean 16.000 inguru biztanle) Institutuan lanean ari zela, 1990eko "Subvención económica y normalización lingüística" artikulu jakingarria AEKrendako idatzia da, orobat.
Hypostomus winzi
Hypostomus winzi Hypostomus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
José María Sánchez Carrión
Kontzientzia pertsonala eta ekintza soziala: 1988-1999
Euskal Kulturaren Batzarreak 1988an II. Biltzar Nazionala burutu zuen. Bertan, 1999an Bat aldizkarian EKB erakundeak berak adierazi zuenez, "urte bete lehenago argitaratutako Jose Maria Sanchez Carrion en hizkuntzaren teoria soziala aztertu eta EKBren dinamikan lagungarri gerta zedin eztabaida burutu zen". 1989an, EKBek antolatuta Soziolinguistika Jardunaldiak burutu ziren Iruñean eta honako hizlarien parte hartzea izan zuten: Txepetx, Juan Luis Larraza, Yvo Peters, Txillardegi, Eugenio Arraiza, Aingeru Epaltza, Mikel Bujanda eta Jose Felix Diaz de Tuesta.
Txepetxek inspiratutako AED Arrasateko euskara elkarteak 1989an doktore tesia aurkeztu zuen Jazten aldizkariaren lehen zenbakian. Txepetxez beraz gain, Dionisio Amundarainek, Iñaki Larrañagak, Julen Arexolaleibak, Koldo Zuazok, Juan Carlos Etxegoienek eta Jose Angel Irigaraik hartu zuten parte. Txepetxek eragin itzela izan du herri-hirietako euskara elkarteetan. Iñaki Arrutik Bat aldizkarian 1995 urtean idatzi zuen euskara elkarteez: "Txepetxen lana izan da eragileen iharduna teorikoki gidatu duena". Iñaki Arruti biologian lizentziatua eta Lasarte-Oriako euskara zerbitzuko arduraduna da. Esaterako, Errenteriako Lau Haizetara elkartea zuzentzen zuen Iñaki Alberdik bere kasa Un futuro para nuestro pasado euskarara itzultzeari ekin zion. Zoritxarrez, herioak harrapatu zuen 1993an lana burutzeko gutxi falta zitzaionean.
Euskara-elkarteen sortzeko eta garatzeko lanetan izandako eraginaz gain, ordea, Julen Arexolaleiba arrasatear euskaltzalearen ahaleginaren ondorioz, Txepetx Euskal Herrira etortzea lortu zen 1989ko urrian, lehendabizi Iruñera. Haren oinarri teorikoak garatzeko eta hedatzeko Adorez eta Atseginez Mintegia sortu zuten hainbat lagunek Eskoriatzako Irakasle Eskolaren inguruan: Julen Arexolaleiba, Iñaki Izarzelaia, Iñaki Arruti, Iñaki Alberdi, Fernando Muniozguren eta Axun Aierbe, besteak beste. Hainbat ikastaro eman zituzten Bergarako UNED edo UEUren gisako erakundeetan. Era berean, Un futuro para nuestro pasadoren bigarrenez argitaratu zuten "Julio Urkixo" Euskal Filologi Mintegi-Institutuarekin (Manuel Agud, Ibon Sarasola, Joseba Lakarra eta abar) elkarlanean, lehen argitaraldiaren 2.000 aleak agortuak baitziren. Hala ere, Txepetxek, desadostasunak medio, 1992an utzia zuen taldea eta hiru urte ondoren, 1995ean, Menorcara abiatuko zen. Desadostasun horien iragarle gisa uler daiteke Txepetxek Euskaldunon Egunkarian argitaratutako "Euskara eta gu" iritzi-artikulua.
1989 inguruan, EAJko Jose Maria Gorordo 1987tik alkate zuen Udalak eskatuta, SIADECOk Bilboko euskararen azterketa soziolinguistikoa egin zuen. Udaleko Euskara Zerbitzua HBko Koldo Celestinoren eskuetan zegoen. Txepetxi, aldiz, inkesta haiek baliatzea egokitu zitzaion, haren hitzetan, Bilbo "eskarmentu izatetik eredu izateraino" eramateko. 1991 urtean, haatik, Gorordok EAJ alderdia utzi zuen eta udal hauteskunde berriak izan ziren ere bai. Ondorioz, udaletxean aldaketa ugari eman ziren eta Txepetxen lanak zortzi urte gehiago itxaron behar izan zituen argia ikusteko. Aurrerapena, ordea, SIADECOrentzat idatzitako "Bilb(a)o y el Euskara" artikulua dugu.
Edonola ere, 1990 urterako Gasteiza joana zen Txepetx, SIADECO kooperatibaren langile gisa. 1967an sortutako SIADECO aitzindaria izan da Espainian ikerketa soziolinguistikoak eta soziourbanistikoak egiten. Txepetxek bertan egin zuen lan bost urtez, 1990tik 1995 arte, besteak beste, haren teoria aplikatuko zuten proiektuak zuzentzen eta ikasketa soziolinguistikoen kabinetean esku hartzen. Anartean, bizitokia Irun eta Lapurdi artean izan zuen aldi batez. Nolanahi den, 1990eko iraila bukaeran Galizian izan zen berriz ere, AGALen Nazioarteko 3. Batzarrean, "Patología somática y terapia lingüística" ponentzia berritzailea aurkezten.
Nolanahi den, penintsulatik alde egin aurretik, hainbat lan garrantzitsu burutu zituen. Izan ere, hololinguistikak hizkuntzalaritzari ez ezik, beste jakintza eremuei ikuspegi berria eskaintzen die hizkuntzekiko, Txepetxen ustez. Donostian, 1991ko Eusko Ikaskuntzaren 11. Batzarrean, hizkuntzen diskurtso berriak historian eragindako iraultza azaltzen saiatu zen Txepetx: "Las lenguas vistas desde la Historia versus la Historia vista desde las lenguas" trinkoa. Euskal Herriko Unibertsitatean ere irakasle ibili zen aldi batez hamarkadaren hasieran. 1988-2000 artean, Joseba Lakarrak eta Ibon Sarasolak zuzendutako ASJU aldizkariaren Aholku Batzordeko kide izan zen.
Baina Bilbo urian bertan bazuen beste hazi bat landatua. SIADECOko Iñaki Larrañagarekin bat, 1994ean eratuko zen Zenbat Gara Bilboko kultur elkartearen prestatze nahiz gogoeta lanean sartu baitzen buru-belarri; Teo Etxaburu, Xabier Monasterio, Jabier Lauzirika, Xamar, Jose Angel Irigarai eta beste hamaika euskaltzaleri laguntzearren. Abiapuntua 1993ko urrian aurki dezakegu, Luigi Anselmi poetak Gabriel Aresti Euskaltegian ikastaroa ematera gonbidatu zuenean. Hiru trebakuntza ikastaro eman zituen Txepetxek beste hainbeste urtetan Euskaltegiko irakasle-ikasleei, Zenbat Garako kideei eta Bilboko Kafe Antzokiko langileei.
1993ko negukoak dira, orobat, Pamiela aldizkariaren azken zenbakiarentzat idatzi zituen bi lan garrantzitsu: "Radiografía de la situación general del Euskara en la C.A.V" eta "Panorama actual del conflicto". Hizpide "euskararen bizitza" zuen zenbaki horretan parte hartu zuten Jorge Oteizak, Beñat Oihartzabalek, Jose Joakin Gallastegik, Jose Angel Irigaraik, Jose Mari Larreak eta Eduardo Gil Berak. Garai horretan ekin zion Luigi Anselmik, Pamiela argitaletxeko poeta ofizialak nahiz Gabriel Aresti Euskaltegiko irakasleak, Un futuro para nuestro pasado (1987) euskararatzeari.
1995-1996 ikasturtean soziolinguistika ikastaroa eman zuen Deustuko Unibertsitatearen Euskal Kulturako Espezializazio Diplomaturan. Beste irakasleak Josu Erkoreka, Mikel Etxebarria, Francisco Garmendia, Jesus Maria Lasagabaster, Nerea Mujika, Rosa Miren Pagola, Juan Francisco Santacoloma, Ana Toledo, Andres Urrutia eta Jose Urrutikoetxea ziren.
Nolanahi den, Txepetxek 1995 urtean alde egin zuen Euskal Herritik. Kike Amonarriz 1995eko abenduaren 10ean honela mintzo zen Argian: "Saminez hartu nuen hemendik Menorcara alde egin behar zueneko berria. Euskal Herriak Txepetx bezalako pertsona bat galtzea benetan tamalgarria da, eta ez da ulertzekoa berak eginiko moduko ekarpena egin ondoren, hainbat instantziaren aldetik jaso duen «isiltasunezko» tratua jaso izana. Gure egoera «ez sanoaren» zantzu bat gehiago." Joxe Manuel Odriozolak urte berean adierazpen gordinagoa egin zuen Bat aldizkarian: "atzerriko adituen izenak nabarmenduko dira, Txepetx Menorcako kaioen artera bidaltzen den bitartean."
1996 inguruan Jorge Oteiza Fundazio eratu berriaren funtzioak ere diseinatu zituen Txepetxek, Jorge Oteizaren beraren aginduz. Fundazioko patronatuko kide ziren, artean, Juan Huarte, Francisco Javier Saenz de Oiza, Jaione Apalategi, Juan Antonio Urbeltz, Jose Angel Irigarai, Xabier Morras, Pedro Burillo eta Juan Ramon Corpas. Urte horretan agertu zen Txepetxen "Jorge Oteiza o Acteón en su laberinto" artikulua, Jorge Oteizaren Nociones para una filología vasca de nuestro preindoeuropeo liburuaren bigarren argitaraldian. Harremana, hala ere, aurretik zetorren Txepetxek 1994an "Bailando con osos" epilogo iradokitzailea idatzi baitzuen Urbeltz koreografoarentzat. Jose Angel Irigaraik honela zioen Argia aldizkarian 2008 urtean: "Txepetxek ongi ezagutzen zuen Oteizaren obra; alderantziz, ez hainbeste, baina Oteiza liluraturik gelditu zen Txepetxek bere obraz egin zuen irakurketarekin. Besteak beste, giro horretan egosi zen Fundazioan sartu izana."
Menorcan egon artean, bertako prentsan hogeitik gora artikulu idatzi zituen 1997 eta 1998 urteetan. Artikuluotan, hain zuzen ere, hizpide du Quiton 1997ko uztailaren 7tik 11ra egin zen Amerikanisten Nazioarteko 49. Batzarra. Txepetxek bertara ponentzia kooperatzailea aurkeztu zuen: "La importancia de los pueblos del origen dentro de un modelo de sostenibilidad de lenguas, cultura y territorio". Aspalditik ekin nahi zuen herrien arteko elkarlana abiatu zuen Txepetxek gisa horretara. Bai eta nazioartean ukatu zaion oihartzuna bere kasa sortu ere.
1998ko otsailean eta martxoan Errenterian eta Madrilen izan zen Alain Massonen eta Alex Perez de San Romanen "Los colores del futuro" ikastaroa aurkezten. 2010ean hildako Alain Masson frantses zientzialari eta ikertzailea zen. Oinarrizko ekarpenak egin zituen energiaren lengoaiaren arloan, bai eta Erdi Aroko beiragileen argi kodearen ulertzean ere. Argiaren hizkuntza ikertzen aritu ziren elkarrekin. Anna Raquel Serranok hartaratuta,1998ko martxoaren 28an, ostera, Alcoin izan zen Txepetx, Soziolinguistikazko 7. Jardunaldietan. Hizkuntza politika berri bat proposatu zuen bertara eramandako lanean: "Les llengües del territori i el territori de les llengües".
Anartean hololinguistikak beti aurrera egin du eta "bizitzaren hizkuntza"ren berri ematen omen du teoriaren azken emaitzetan. Bataren eta bestearen arteko zubia egiteko asmoz, eta 1991 urtean Bilboz hasitako lanak tornu berria duela, Aplicación sociolingüística de la territorialidad (1999) liburua idatzi zuen 1996-1998 bitartean, Menorcatik Landetako Josse herri koskorrerako (gerraostean "Joan Iturralde" apaiz izan zuen huraxe bera) joan-jinean. Udalak artean Jose Joakin Gallastegi zuen Euskara Zerbitzuko buru eta liburua Josu Ortuondo EAJko alkatearen hitzaurre eta guzti argitaratu zen. Liburuan lurraldetasunaren arazo larriari konponbidea emateko hastapenak adieratzen dira, soziolinguistikatik abiatuta. Euskararen Herriaz inoiz egin den diagnostikorik argienaz gain, osabiderako artean sortutako preskripzio garbiena ere ematen da liburuan. Liburuaren aintzatespena, haatik, hutsaren edo, asko jota, hutsalaren hurrengoa izan da. Bada salpuespenen bat: Carme Junyent Universitat de Barcelona-ko irakasleak 2006ko idazlanean honela zioen Txepetxen azken liburuaz: "Si mai us heu preguntat per a què serveix la lingüística o la sociolingüística, aqui trobareu moltes respostes; i si mai heu dubtat de l'existència d'un gran investigador apassionat, aquí en trobareu el desmentiment. L'autor té altres obres, totes recomanables".
Lankidetza eta garapena: 2000-2007
Liburua, orobat, Zenbat Gara bilbotar egitasmoaren gauzatzean giltzarri izateko sortua zen. Elkarteak 1998. urtetik izen bereko aldizkaria argitaratzen hasi zen, bizitza eta hizkuntzaren lotura sendotzeko asmoarekin. Laugarren zenbakian, 1999an, Aplicación sociolingüística de la territorialidad ren aurrerapen gisa, Aitor Zuberogoitia kazetariak elkarrizketa luze bat argitaratu zuen Txepetxekin. Bosgarren zenbakian, aldiz, 2001ean, Txepetxek hitzaurrea egin zuen 1997an Ekuadorren ezagututako Nidia Arroborentzat. Zenbat Garak gonbidatuta Nidia Arrobo ekonomista eta Leonidas Proaño apezpikuaren jarraitzailea Bilboko Kafe Antzokian izan zen hitzaldi bat egiten, Ekuadorko herri indigenen egoera azaltzearren Zenbat Garakoei. Txepetx, hain zuzen ere, bilbotar elkarteko aholkulari izan zen bi urtez, baina ondoren, berriz ere desadostasunak medio, kargua utzi egin zuen.
Zenbat Gara elkartearen magalean sortua da orobat Bizi-Hitza Fundazioa, Txepetxen lana behar bezala zabaltzeko asmoarekin eratua. Bilbo hirian finkatu zuen egoitza eta Txepetxez gain, Iñaki Larrañagak eta Mikel Agirreazkuenagak esku hartu zuten. Iñaki Larrañaga apaiza, soziologoa, soziolinguista, eta SIADECO kooperatibaren sortzaileetako bat da eta Mikel Agirreazkuenaga EHUko euskal filologia irakaslea eta yoga irakaslea. 2001eko otsailean Beasainen antolatutako Kilometroak jaian parte hartu zuen Txepetxek. "Euskararen komunikazioa nola landu" hitzaldia eman eta Fundazioa aurkeztu zuen Larrañagarekin bat. Joxean Artze poetak bukatu zuen ekitaldia.
Txepetxek 2001 urtean, artean Frantzian bizi zela, artikulu bat argitaratu zuen Omnium Cultural erakundearen Escola Catalana aldizkarian: "Sobre bogeries, seny y vacunes". Bertan kontzientzia linguistikoaren adiera zehatz eta alderdikeriarik gabea deskribatzen zuen, baina arrakasta eskasarekin, antza. 2002 urtean fundazioa, dagoeneko Txepetxik gabe eta gaztelaniazko izenarekin soil-soilik, Donostiara aldatu zen. Fundazioa Iñaki Larrañaga, Maria Pilar Unzueta, Mikel Agirreazkuenaga eta Angel Maria Lagek osatzen zuten musu-truk.
Pilar Unzuetaren ondoren Ana Cristina Vega izan da fundazioaren lehendakaria. Fundación Pueblo Indio del Ecuador-ekin eta Kolonbiako Confederación Indígena Tairona-rekin ibili dira elkarlanean. 2002ko uztailean Txepetx eta Nidia Arrobok fundazio holinguistikoa aurkeztu zuten Kataluniako Unesco Etxean eta irailean Nidia Arrobok Ekuadorko Chachi herriaren "Las culturas de la Ecodiversidad" proeiktua aurkeztu zuen toki berean. Txepetxek, aldiz, "hololinguistika" jabetza industrial gisa patentatu zuen Iruñean.
Euskal Herritik berriz ere alde egitear zegoen, baina SIADECO elkartearekin harremana berritua zen, izan ere, 2004an kooperatibarentzat Cooperación y desarrollo gogoeta hololinguistikoa idatzi zuen. Hololinguistikak, agidanez, izenari zor osotasunerantz etengabe saiatuz, soziolinguistikaren esker txarreko bide hertsia alde batean utzi eta lankidetzari eta garapenari eusten dio azken aldian. Gisa berean, 2005ean hitzaurrea idatzi zuen Bakarne Zuazuak koordinatutako Euskal gazte lankideen bizi-ibilbideak liburu elebidunarendako.
2004ko maiatzean Txepetx Kolonbiako bi arhuako buruzagirekin egon zen Arbizun. Bertako Udalak, Irungo, Gernikako eta Errenteriakoarekin bat, 2003an Sierra Nevada de Santa Martaren inguruko lurrak erosteko emandako dirulaguntza eskertu nahi zuten. Abokatuen laguntzaz, Kolonbian giza eskubideen behatoki bat sortzea ere asmo zuten, nazioartean herri indigenen egoera salatzeko.
2006an Jaione Apalategiren NUPeko irakaslearen tesia argitaratu zen, Ikastetxeen egitura intelektuala. Txepetxek asko lagundu omen zion tesia burutzen, baita hitzaurrea propio idatzi ere: "Gizarte zientzien ortzemugatik kanpo". Liburuaren argitalpenaren harira, Felix Ibargutxi Diario Vascoko kazetariak Txepetx zertan zebilen galdetu zion Apaletegiri eta honek halaxe erantzun: "Ezin dizut esan non bizi den. Lanean ari da, orain ere arlo berriak ikertzen eta nazioarte mailan."
2007an Txepetx Indiako Andhra Pradesh estatuan Kalki Bhagavan guruak sortutako Oneness University-n egon zen.
Hololinguistika
Hololinguistika (grezierazko όλος-hòlòs osotasuna + linguistika) edo Hizkuntza Esperientziaren Teoria Autoosatua Jose Maria Sanchez Carrion "Txepetx" hizkuntzalariak sortutako hizkuntzari buruzko diskurtso berria da, hizkuntzaren bizitzaren hatsarreak ez ezik, bizitzaren hizkuntzarenak zehazten omen dituena. Egileak 2002ko irailaren 25ean patentatu egin zuen jabetza industrial gisa.
Etika, psikologia eta soziologia osotasun zatiezina izan eta hololinguistikak guzti horiek hartzen dituen eremua ei denez, Txepetxen iritziz ezagutzaren arlo hau ez da ez ohizko soziolinguistika, ez hizkuntzalaritza, ez hizkuntzaren filosofia ez eta psikolinguistika ere; arlo hau bestelakoa da. "Hololinguistika" edo "Hizkuntza-Esperientziaren Teoria Autoosatua" (Teoría Autoconsistente de la Experiencia Lingüística gazteleraz) esaten dio Txepetxek.
Azken batean, hizkuntzen eta hizkuntza komunitateen arteko orekaren formulazioa baino gehiago den zerbait aurkezten omen du Txepetxen teoriak. Fisika kuantikoak, ekologiak, garapen kognitiboak edo garapen iraunkorrak bezala; adierazi egiten du zientziaren "kontzientzia". Funtsean ekintzarako pentsamendua izan gura du.
Hizkuntzaren ikaskuntza Txepetxen arabera
Motibazioa, Ezagutza eta Erabilera dira, "Txepetx"en teoriaren arabera, hizkuntza bat menperatzeko hiru zutabe edo "ontzi" nagusiak.
Hiru ontzi hauek ezberdin betetzen dira kasuen arabera. Hortaz, Txepetxek bi ikasketa prozesu bereizten ditu:
A ibilbidea gizarteratze prozesua da, umea gizarte identitate gainjarriak dituzten esparruetan pixkanaka sartzen du eta: familia, eskola, herria...
Nahikotasun maila
Edozein hizkuntzaren ikasketa-prozesuan fase batetik beste batera igaro ahal izateko (hau da, A ibilbidean motibaziotik ezaguerara eta ezagueratik erabilerara jauzi egiteko eta B ibilbidean erabileratik ezaguerara eta ezagueratik motibaziora) ezinbesteko baldintza da ikaskuntzaren aurrerapenaren adierazlea den nahikotasun maila erdiestea:
Arestian azaldutako A eta B ikasketa-ibilbideek ez dute zertan amaitu hirugarren fasera heltzean. Bertan amaituko balute, bata zein bestea osatu gabeko ikasketa-prozesuak izango lirateke:
Hortaz, ikasketa-prozesu biak harremanetan daude, eta, bata bestearen osagarria izanik, biak behar-beharrezkoak dira hiztunek hizkuntz garapen osoa lor dezaten.
Talde soziolinguistikoak
Hizkuntzen ikaskuntza prozesuak gogoan hartuta, euskarari dagokionez bost talde soziolinguistiko bereiz ditzakegu:
Hizkuntzen galera eta normalizazio prozesuak
Lehenengo talde soziolinguistiko biek -ABk eta BAk- hizkuntzaren bihotza edo gune sinbolikoa osatzen dute. Hiztun horiek hizkuntzaren ikasketa-prozesu osoa burutu dutenez, euskaldun osoak dira eta gaituta daude edozein hizkuntz funtzio euskaraz betetzeko. Azken taldea, erdaldunak, euskal komunitatetik at dago.
Hizkuntza baten gune sinbolikoa osatzen duten AB eta BA talde soziolinguistikoak, euren leku eta funtzioak ulertzeaz eta ondo betetzeaz gain kanporantz hazten direnean, bihotzetik azalerantz, hizkuntza komunitatea artikulatuta egongo da eta hizkuntzak ez du desagertzeko arriskurik izango. Aitzitik, talde soziolinguistikoek talde edo gizarte izaera galtzen dutenean, paradigma glotofagikoa jartzen da martxan: lehenengoz, hizkuntzan funtzio galera sortzen da; bigarrenez, norabide bakarreko gizarte-elebitasuna nagusitzen da; hirugarrenez, hiztunek gutxiagotasun konplexua hartzen dute; laugarrenez, komunitatearen erabateko desagituraketa gertatzen da; eta azkenik, lege bereizkeriak hizkuntzaren galtze prozesua azkartzen du.
Paradigma glotofagikoaren kontra, hizkuntza minorizazio egoeratik atera dezakeen prozesua normalizazio paradigma da. Hizkuntza komunitatearen normalizazio prozesuaren abiaburua haustura-tentsioa da, hots, gune sinbolikoa osatzen duten AB eta BA talde soziolinguistikoak hizkuntzaren egoera aldatzeko ados paratu eta normalizazioaren alde lanean hasten diren une historikoa. Haustura-tentsioa gertatuz geroztik, hiztun komunitatearen trinkotzeari eta hizkuntz tipoen optimizazioari ekin behar zaio. Optimizazioa hizkuntz tipoen eskalan aurrera egitean datza, talde soziolinguistikoak barnetik kanporantz ugalduz:
Brendan (berezko izena)
Bredan gizonezko berezko izena da. Brendan izena antzinako irlanderako Brénainn izenetik eratorria da, hau era berean, galeserazko Breenhín izenetik mailegatua izan zen, azken honek izen honen esanahia galeseraz printze zelarik. Biak ingelesera Brendan aldaeran iragan ziren. Gaur egungo irlanderazko aldaera Breandán da. Aldiz, latinera Brendanus gisa iragan zen.
Botilaren dantza
Botilaren dantza Paraguaiko dantza folkloriko tradizional bat da buruan beirazko botila-dorre bat osatuz orekak eginez dantzatzean datzana.
Dantzaren jatorria argi ez badago ere, teorietako batek dio galopa izeko dantzatik datorrela. Galopa-dantzariek pitxerrak buruaren gainean jarrita dantzatzen dute eta dantzaldian zehar pitxerrak beraizko botilen ordez aldatzen dituzte.
Botilaren dantzaren emakume dantzariek XIX. mendeko herri jantziekin dantzatzen dute, orkatilerainoko gonak daramatzatela. Ikuskizunak paraguaitar polka musikaz lagundu ohi dira. Dantzariek pausoak inprobisatu ohi dituzte besoak zabalduz gonen parpailei eutsiz. Dantza hau bakarka, bikoteka eta taldeka dantzatu daiteke, botila batekin edo birekin. Hala ere, dantzari eskarmentudunek hamar botila edo gehiagorekin dantzatu dezakete.
Dantzariek darabiltzaten botilak Paraguaiko banderaren koloreak irudikatzen dituzten xingolekin edota loreekin apaintzen dira.
Hiru istripu eta bi amodio
Hiru istripu eta bi amodio Fernando Morillo idazle azpeitiarraren liburua da. 2013an argitaratu zen, Gaumin argitaletxearen eskutik.
Nobelak 2014ko Juul sarietako bat irabazi zuen, Zangoza n.
The Wild Party (1929ko filma)
The Wild Party 1929. urtean Dorothy Arzner estatubatuarrak zuzendutako filma da.
Istorioa
Ikastetxe bateko neska zoroek festei eskolei baino arreta handiagoa eskaintzen diete.
Fosfato
Fosfatoa azido fosforikotik eratorritako gatza edo esterra da, bere egituran PO4 taldea (fosforo atomo bat lau oxigeno atomo forma tetraedrikoan inguraturik) eta metal alkalino edo lurralkalinoak ditu. Molekulan dituzten metal-kopuruen eta hidrogeno-edukiaren arabera, konposatu monobasikoak, dibasikoak edo tribasikoak eratzen dituzte. Fosfato naturalen artean ezagunena eta garrantzitsuena fosforitan ugari aurkitzen den ortofosfato kaltzikoa da: Ca3(PO4)2. Fosfato ez-organikoak asko erabiltzen dira nekazaritzan ongarri edo herbizida moduan.
Fosfato organikoei organofosfato deritze. Azido fosforikoaren esterrak dira, eta gainerako fosfatoak baino molekula konplexuagoak dira. Garrantzi handia dute biokimikan.
Ezaugarri kimikoak
Fosfato ohikoenak ortofosfatoak dira. Fosfato edo ortofosfato ioia [PO4]3−, 94.97 g/mol masa molarraz, azido fosforikoaren deribatua da, protoien H+ galeratik eratorria. Protoi bakar bat galtzean dihidrogeno fosfato ioia [H2PO4]− osatzen da, eta bi protoien galeraz hidrogeno fosfato ioia [HPO4]2−. Izen hauek anioi horien gatzak izendatzeko ere erabiltzen dira. Honela fosfato ioia hidrogeno fosfatoaren HPO42−-ren base konjokatua da, hau aldi berean H2PO4− ioiaren base konjokatua da, eta azken hau berriz azido ortofosforikoarena H3PO4. Fosfato gehienak ez dira uretan disolbagarriak tenperatura eta presio estandarrean. Sodio, potasio, rubidio, cesio eta amonio fosfatoak uretan disolbagarriak dira. Baina beste hainbat fosfato disolbaezinak dira, edo oso gutxi disolbatzen dira. Oro har, hidrogeno eta dihidrogeno fosfatoak dagozkien fosfatoak baino disolbagarriagoak dira.
Orekak
Ur-disoluzioan, azido ortofosforikoa eta honen hiru anioi deribatuak elkarrekin aurkitzen dira ondorengo disoziazio oreken arabera : pKa balioak, 25 °C-tan eta indar ionikoa 0 denean.
pH-a 1 edo baxuago denean, azido fosforikoa ia ez dago disoziatuta. pH 4,7 inguruan (lehen bi pKa balioen artean) dihidrogeno fosfato ioia, [H2PO4]-, ia espezie bakarra da. pH 9,8 inguruan (bigarren eta hirugarren pKa balioen artean) hidrogeno fosfato ioia, [HPO4]2−, nagusitzen da. Azkenik, pH 13 edo altuagoa denean, azido fosforikoa ia erabat disoziatuta dago fosfato ioi moduan [PO4]3−.
Fosfatek ioi polimeriko ugari sor ditzake; besteak beste, pirofosfatoa, (P2O7)4−, eta trifosfatoa, (P3O10)5−.
Non aurkitzen dira?
Fosfatoak naturan modu askotan aurkitu daitezke. Hainbat dira fosfatodun mineralak, horien artean ohikoenak apatita taldekoak dira. Apatita edo apatitoaren konposizio kimikoa Ca5(PO4)3(OH, F, Cl) adierazten da. Hiru anioi horien, OH−, F− edo Cl−, artean nagusitzen den elementuaren arabera hidroxiapatita, fluorapatita eta klorapatita bereizten dira hurrenez hurren. Bestalde, fosfatoa gure hortzetako eta hezurretako osagai ezinbestekoa da.
Fosfatoen biokimika
Sistema biologikoetan, fosforoa fosfato anioi libre gisa aurki daiteke disoluzioan (fosfato ez-organikoa) edo molekula organikoez lotuta ager daitezke organofosfato gisa.
Fosfato ez-organikoa Pi moduan adierazten da, eta pH fisiologikoan (pH = 7), nagusiki, HPO42− eta H2PO4− ioien nahasketa aurkitzen da.
Fosfato ez-organikoa pirofosfato (P2O74−) anioi moduan ere ager daiteke, PPi laburduraz adierazten dena. Honen hidrolisiaz bidez ortofosfatoak lor daiteke: P2O24- + H2O ⇔ 2 HPO42−
Organofosfatoei dagokionez, hauek ester moduan aurkitu ohi dira nukleotido gisa (adb:. AMP, ADP eta ATP) eta DNA eta RNA n. ATP edo ADP-en hidrolisiaz fosfato taldea askatzen da, lotura apurtzean energia handia askatzen delarik. Hain zuzen, fosforilazio eta desfosforilazio erreakzio horiek, energia metatzeko nahiz energia iturri gisa erabiltzen dira hainbat prozesu metabolikoetan. Bestalde, aurrez esan bezala, fosfatoak azido nukleikoen osagai dira. Eta mintzak osatzen dituzten zenbait lipidoren parte ere badira, fosfoglizeridoak kasu, non fosfato taldearen ezaugarriei esker buru hidrofilikoa osatzen duen.
Holloway (Ohio)
Holloway Ohioko herri bat da. Belmont konderrian kokatua dago. 2010ean 338 biztanle zituen, 2.46 kilometro koadrotan banatuta.
Gubbio
Gubbio Italiako udalerri bat da. Perugiako probintzian kokatuta dago, Umbria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Gubbiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fosfato
Eragin ekologikoa
Zenbait ingurunetara edo ekosistematara fosfato kontzentrazio altuak gehitzeak ondorio ekologiko handiak eragin ditzake. Izan ere, fosfatoa elikagai mugatzailea dela esan ohi da, alegia, honen kontzentrazioak organismoen hazkunde-tasa baldintzatzen dute. Gehiegizko fosfato mailek hainbat organismoren hazkuntza neurrigabekoa eragin dezakete ekosistemaren oreka apurtuz. Honela, hiriko hondakin-uretan, nekazaritzan erabilitako ongarriez etab. isurtzen diren fosfatoak (nitrogeno eta fosforo nutriente inorganikoak oro har) ur-sistemetara iristean bertako alga fitoplanktonekoen elikagai bihurtzen dira. Ondorioz algak neurriz kanpo hazten hasten dira, eta honek aldi berean inguruneko oxigenoa agorrarazten du, gainerako espezieren kaltetan. Fenomeno honi eutrofizazioa deritzo.
Galatia (Illinois)
Galatia  Illinoiseko herri bat da. Saline konderrian kokatua dago. 2010ean 933 biztanle zituen, 5.06 kilometro koadrotan banatuta.
ICE
ICE honakoa izan daiteke:
Andres Iturzaeta
Andres Iturzaeta Egia (Otxandio, Bizkaia, 1838ko azaroaren 9 - Otxandio, Bizkaia, 1912ko otsailaren 12) euskal idazle eta apaiza izan zen, Otxandioko erretore izandakoa.
Alkizako Oilategitik Kultur Elkartea
2002an Alkizan sortutako elkartea da Alkizako Oilategitik Kultur Elkartea. Eusko Jaurlaritzaren Elkarteen Erregistroan 2002ko apirilaren 25ean erregistratu zen.
Elkartearen estatutuen 2. artikuluak honela jasotzen ditu bere helburuak: 'Elkarte honen helburuak honako hauek dira: euskara eta euskal kultura babestea, bultzatzea, hedatzea eta sustatzea, Alkizako errealitate soziokulturaletik abiatuta. Helburu horiek lortzeko, jarduera hauek egingo dira, ezarritako legezko betekizunak bete ondoren:
Dena dela, elkartea sortzeko helburu nagusia Oilategitik herri-aldizkariari babes legala ematea izan zen eta hori da egungo bere jarduera bakarra.
Hala ere, bestelako jarduerak ere bultzatu izan ditu. XXI. mendeko lehen hamarkadaren amaieran Itxurain izeneko herri-proiektuari aterkia eta babesa eman zion. Proiektu horrek bukatzen ari zen baserritar gizarte tradizionalaren eta gizarte modernoaren arteko zubia egitea zuen helburu, ekimen etno-kultural zehatzen bidez.
Elkartearen sortzaileak eta aldizkariaren bultzatzaileak pertsona berdinak izan ziren, hots, Pello Joxe Aranburu, Eli Elizondo, Imanol Lizardi , Josemari Arantzabe eta Inaki Irazabalbeitia, besteak beste.
Elkartearen lehendakaria Pello Joxe Aranburu izan da hasiera-hasieratik. 2020an elkartearen zuzendaritza batzordea pertsona hauek osatzen dute lehendakariaz gain: Eli Elizondo (lehendakariordea), Xabier Artola (Idazkaria), Sonia Artuzamuoa (diruzaina) eta Aitor Irulegi (bokala).
Arrola mendi elkartea
Arrola mendi elkartea Antzuola n 1972 an sortutako mendizale elkartea da. Mendizaletasunaren inguruan herriko komunitatea elkartzeko espazio gisa sortu zen. Ordutik, elkarteak hainbat gora behera izan dituen eta ia desagertzeko zorian egon zen arren, bere helburu soziala betetzen jarraitzen du.
Sorreraren testuinguru historikoa
Ofizialki, 1972ko azaroan sortu zen Arrola Mendizale Elkartea, baina aurretikoak dira lehen urratsak, eta elkartearen sorrera ulertzeko, beraz, beharrezkoa da garaiko testuingurua ezagutzea eta ulertzea. Izan ere, Franco ren diktadura garaia zen; alegia, pertsonen eskubideak zapalduta, zentsura mota guztiak martxan zeuden eta errepresioa sistematikoa zen.