cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dunfermlineko jauregia
Dunfermlineko jauregia (Dunfermline Palace, Dunfaurlin Palace) Eskoziako Dunfermline herrian dagoen jauregi historikoa da, aintzina errege familien egoitza izan zena. Gaur egun hondarretan aurkitzen dena. A mailako eraikina izendaturik dago.
Historia
Malcolm III.a Eskoziakoak XI mendean eraiki zuen eta Erresumako hiriburu bihurtu zuen Dunfermline. 1128an eraikin multzoa handitu egin zuen alboan Dunfermlineko abadia ezaguna eraikiz. Bertan jaio ziren Eskoziako hainbat errege eta bertan daude hobiratuta ere beste hainbat errege eta erregina.
Eskoziako errege familiak oso gustoko zuen eta XIV menderarte ohikoan ziren beren egonaldiak 1603an Eskoziako eta Ingalaterrako errege familiek bat egin eta hauek Londresera joan ziren arte. 1650an Karlos II.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa bertan izan zen, bisita egin zuen azken monarka izan zen. Oliver Cromwellek Eskozia okupatu zuenean eraikina bertan behera utzia izan zen eta 1708an dagoeneko teilaturik gabe zegoen.
Gaur egun sukaldea eta hegoaldeko horma eskerga baino ez dira mantentzen.
St Illtyd (Blaenau Gwent)
St Illtyd, Galesko herri bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Talde sinple finitoen sailkapena
Matematikan, talde sinple finituen sailkapena teorema bat da, talde sinple finitu bakoitza ziklikoa edo txandakakoa edo Lie motako taldeak izeneko klase infinitu batekoa dela dioena, edo hogeita sei edo hogeita zazpi salbuespenetako bat da, noizean behingo talde deitzen direnak. Talde-teoria oinarrizkoa da matematika puruaren eta aplikatuaren arlo askotan, eta sailkapen-teorema gizateriaren lorpen intelektual handienetako bat izan da. Sailkapen hori eusten duten frogak ehun egile inguruk idatzitako ehunka aldizkaritako hamarka milaka orrialdetan daude, gehienbat, 1955 eta 2004 urteen artean argitaratuak.
Talde sinpleak talde finitu guztien oinarrizko eraikuntza-bloke gisa ikus daitezke, zenbaki lehenak zenbaki naturalen oinarrizko eraikuntza-blokeak direla gogoraraziz. Konposizio-seriea talde finituei buruzko datu hori adierazteko modu zehatzagoa da. Hala ere, zenbaki osoen faktorizazioarekiko desberdintasun esanguratsu bat da eraikuntza-bloke horiek ez dutela, hala beharrez, talde esklusibo bat zehazten, talde ez-isomorfo asko egon baitaitezke konposizio-serie berarekin, edo, beste modu batera esanda, hedapen-arazoak ez du irtenbide bakarra.
Gorenstein-ek, Lyons-ek eta Solomon-ek frogaren bertsio sinplifikatu eta berrikusia pixkanaka argitaratzeari ekin zioten.
Sailkapen-teoremaren deklarazioa
Sailkapen teoremak matematikaren adar askotan ditu aplikazioak, izan ere, talde finituen egiturari buruzko galderak (eta beste objektu matematiko batzuen gainean duten ekintza), batzuetan, talde finitu bakunei buruzko galderetara murriztu baitaitezke. Sailkapen-teoremari esker, zenbaitetan, galdera horiei talde sinpleen familia bakoitza eta noizbehinkako talde bakoitza egiaztatuz erantzun daitezke.
Daniel Gorensteinek 1983an iragarri zuen talde sinple finitu guztiak sailkatuta zeudela, baina baieztapen hori goiztiarra izan zen, talde ia-argalaren sailkapenaren frogari buruz gaizki informatuta baitzegoen. Sailkapenaren proba osoa Aschbacherrek (2004) iragarri zuen Aschbacherrek eta Smith-ek talde ia-argalaren falta zen kasurako 1221 orrialdeko froga bat argitaratu ostean.
Sailkapen-teoremaren frogaren laburpena
Gorensteinek bi liburuki idatzi zituen frogaren gama baxua eta ezaugarri berezia deskribatuz; eta Aschbacher, Lyons, Smith eta Solomonek hirugarren liburuki bat idatzi zuten 2 ezaugarriaren gainerako kasua biltzen duena. Proba hainbat zati nagusitan bana daiteke honela:
2 mailako talde txikiak
2 mailako talde sinple txikiak honako hauek dira:
2 mailako talde txikien sailkapenak, batez ere 2 mailakoak gehienez, karaktereen teoria arrunt eta modularra erabiltzen du, eta hori ia inoiz ez da zuzenean erabiltzen sailkapenaren beste zati batzuetan.
2 maila txikiko ez den talde guztiak bi klase nagusitan bana daitezke: osagai motako taldeak eta 2 motako ezaugarri taldeak. Hori da talde batek 2 maila sekzional badu gutxienez 5, orduan, MacWilliamsek bere Sylow 2 azpitaldeak konektatuta daudela erakutsi zuen, eta oreka-teoremak esan nahi du Sylow-en 2 azpitaldeak konektatuta dituen edozein talde sinple 2 osagai edo ezaugarri motakoa dela. 2 behe mailako taldeentzat, frogantza horrek ez du funtzionatzen, zeren funtore seinaleztatzailearen teorema bezalako teoremak gutxienez 3 mailako ezaugarriko azpitalde abeliarrentzat bakarrik funtzionatzen baitute.
Osagai mota taldeak
Talde bat osagai motakoa dela esaten da, baldin eta inboluzio bateko C zentralizatzaileren batentzat C/O(C) osagai bat badu (non O(C) C-ren nukleoa ordena bakoitiko gehieneko azpitalde normala den).
Hauek dira, gutxi gorabehera, maila handiko bakoitiak diren Lie motako taldeak eta txandakako taldeak, noizbehinkako talde batzuekin batera. Kasu horretan, urrats garrantzitsua inboluzio baten nukleoaren oztopoa ezabatzea da. Hori B teoremaren bidez lortzen da, zeinak C/O(C) osagai bakoitzak C osagai baten irudia dela ezartzen duen.
Asmoa da talde horiek inboluzio baten zentralizatzaile bat izatea talde ia-sinple txikiagoa den osagai batekin, indukzioz jada ezaguna dela pentsa daitekeena. Orduan, talde horiek sailkatzeko, talde sinple ezagun bakoitzaren hedadura zentral bakoitza hartzen da, eta talde bakun guztiak inboluzio-zentralizatzaile batekin aurkitzen dira, hori osagai gisa hartuta. Horrek kasu kopuru handia ematen du egiaztatzeko: 26 noizbehinkako talde eta 16 familia Lie motako talde ez ezik txandakako taldeak ere badaudela, baizik eta maila txikiko talde askok edo eremu txikietan ere kasu orokorrarekin zerikusirik ez dutela eta banan-banan tratatu behar direla eta Lie motako talde bakoiti eta bikoiti ezaugarrikoak ere nahiko ezberdinak direla elkarren artean.
2 ezaugarri motako taldeak
1 mailako taldeak talde argalak dira, Aschbacherrek sailkatutakoak, eta 2 mailakoak talde ia-argal ezagunak dira, Aschbacherrek eta Smithek sailkatutakoak. Horiek, gutxi gorabehera, 2 mailako eremuei dagozkien 1 edo 2 mailako Lie motako taldeei dagozkie.
Gutxienez 3 mailako taldeak 3 klasetan banatzen dira trikotomiako teoremagatik, Aschbacherrek 3 mailarako frogatua, eta Gorenstein eta Lyonsek gutxienez 4 mailarako.
Hiru klaseak GF(2) motako taldeak dira (batez ere Timmesfeld-ek sailkatua), lehen bakoitiren batentzat estandarrak diren taldeak (Gilman-Griess teoremaz sailkatuta eta beste hainbatentzat funtzionatzen duena) eta berezitasun motako taldeak, non Aschbacherren emaitzak talde sinplerik ez dagoela esan nahi duen.
Goi-mailako kasu orokorra osatzen dute, gutxienez, 3 edo 4 mailako 2 ezaugarriko eremuetan Lie motako taldeek.
Proba kronograma
Beheko zerrendako elementu asko Solomon (2001)etik hartuak dira. Emandako data, normalean, emaitza baten froga osoaren argitalpen-data izan ohi da, hau da, batzuetan, frogaren edo emaitzaren lehen iragarpenaren ondorengo urte batzuetara; beraz, elementuetako batzuk ordena okerrean agertzen dira.
Bigarren belaunaldiko sailkapena
2021erako, bigarren belaunaldiko probaren bederatzi liburuki argitaratu dira (Gorenstein, Lyons & Solomon 1994, 1996, 1998, 1999, 2002, 2005, 2018a, 2018b, 2021). 2012an, Solomonek proiektuak beste 5 liburuki beharko zituela kalkulatu zuen, baina aurrerapena motela zela esan zuen. Proba berriak, azkenean, 5.000 orrialde inguru hartuko dituela uste da. Luzapen hori, neurri batean, bigarren belaunaldiko proba estilo lasaiagoan idatzita dagoelako da. Dena den, serieko 9. liburukia argitaratuta, eta Aschbacher-Smithen ekarpena barne, zenbatespen hori lortu zen, hainbat liburuki gehiago prestatuta (hasieran 9 bolumena zuena, eta 10 eta 11 bolumen proiektatuak). Aschbacherrek eta Smithek beren bi liburukiak idatzi zituzten kasu ia-argalari eskainitakoak; beraz, bolumen horiek bigarren belaunaldiko frogaren parte izan daitezke.
Gorensteinek eta bere kolaboratzaileek hainbat arrazoi eman dituzte frogantza sinpleagoa egin daitekeela adieraziz.
Aschbacher (2004) Ulrich Meierfrankenfeld, Bernd Stellmacher, Gernot Stroth eta beste batzuen sailkapen-arazoari buruzko lana hirugarren belaunaldiko programa gisa deskribatu da. Lan horren helburuetako bat 2 ezaugarriko talde guztiak uniformeki tratatzea da bateratze-metodoa erabiliz.
Zergatik da hain luzea proba?
Lie talde trinkoaren sailkapenaren antzeko sailkapenaren froga laburrik ez egotearen arrazoi batzuk aztertu ditu Gorensteinek.
Sailkapenaren ondorioak
Atal honetan, talde sinple finituen sailkapena erabiliz frogatu diren emaitza batzuk zerrendatzen dira:
Taizé (Saona eta Loira)
Taizé Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Taizé udalerrian erroldatutako biztanleak 179 ziren. Familiak 19 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 7 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 38 etxebizitza zeuden, 21 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 30 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 21 etxebizitza nagusietatik 11 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek hitu gela zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 15 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Taizé udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Karlovice (Zlín barrutia)
Karlovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 244 biztanle ditu eta 2,07 kilometro koadroko azalera. Zlín barrutian dago.
Kate Winslet
Kate Elizabeth Winslet, (Reading, 1975eko urriaren 5a - ), ezagunagoa Kate Winslet izenaz, noizean behin abesten duen aktore britainiarra da. Oscar saria, bi Urrezko Globo, bi BAFTA sari, Aktoreen Sindikatuko bi sari, Bambi saria, europar zinemaren saria eta Grammy bat.
Karlovice (Zlín barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1768 urtean egin zen.
Kate Winslet
Biografia
Katen gurasoak Roger Winslet eta Sally Bridges-Winslet izan ziren eta antzerkian egiten zuten lan. Senideak Anna Winslet, Joss Winslet eta Beth Winslet ziren eta bera bigarrena izan zen haien artean.
11 urte zituenean hasi zituen ikasketak Redroofs Theatre Schoolen, Maidenhead (Berkshire).
12 urterekin agertu zen lehen aldiz telebistan, iragarki batean.
Pajares de la Laguna
Pajares de la Laguna Salamancako udalerria da, La Armuña eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 139 biztanle zituen.
Kate Winslet
Biografia
1991n, telebistan murgildu zen BBCren Dark Season seriean; ondoren etorriko ziren Anglo-Saxon Attitudes telefilma (1992), ITVrako Get Back edo, 1993an, Casualty seriean egingo zuen atal bat.
1994an, Peter Jackson zuzendariak eman zion lehen aukera zineman, Heavenly Creaturesen Julieten papera egiteko.
1995ean, Sense and Sensibility etorri zen Ang Leeren zuzendaritzapean. Katek Marianne Dashwooden papera egingo zuen hartan.
1996an, Thomas Hardyren lanean oinarritutako Juden egin zuen lan eta Sue izan zen, arazoz lepo zebilen bi umeren ama zen emakumea
Garai hauetan lortu zituen BAFTA eta Aktoreen Sindikatuaren saria eta Sense and Sensibility egindako lanagatik Oscar sarietarako lehen nominazioa izan zuen. Mira Sorvinok kendu zion hura, baina Katen izenak ospea lortuta zuen.
Titanic
James Cameron zuzendariak Titanic-en gidoia bidali zion. Erabaki aurretik, Kate bere laguna zen Emma Thompsonekin bildu omen zen eta begiak itxita onartu behar zuela hura aholkatu omen zion honek. Horrela egin zuen eta bi estudio handiek ekoiztutako filmean sartu zen Kate. Kathy Bates, Billy Zane, Leonardo DiCaprio, Frances Fisher eta Gloria Stuart izango zituen ondoan eta Oscar sarirako izendatu zuten lan harengatik. Titanic-ek izendapen asko irabazi zituen, baina Katena ez zen aurrera atera.
Kate, izarra
Katek geldiune bat egitea erabaki zuen eta bere senarra zen Jim Threapletonekin harremana zaintzea. Ezezko borobila izan zuten Shakespeare in Love edo Ana eta erregea filmek eta Gwyneth Paltrow eta Jodie Fosterrek egin zuten beretzat pentsatuta zegoen lana.
Jane Campion zuzendariak ekarri zuen berriro zinera Holy Smoke (1999) filmean, sekta batek harrapatutako neska baten papera egin zuelarik.
2000.eko urriaren 12an, alaba jaio zitzaion, Mia Threapleton. Listen to the Storyteller editatu zuen eta Grammy saria lortu zuen harekin (Best spoken-word album for children).
2001ean ere Erresuma Batuan abesti ezagun bat izan zuen: What If?. A Christmas Carol filmean agertzen zen eta bere ahotsa jarri zuen bertan.
Madeleine izan zen Quills filmean eta Aktoreen Sindikatuaren sarirako izendatu zuten.
Dibortziatu eta Sam Mendesekin hasi zen harremanetan.
Iris filmean, Alzheimerrak Iris Murdoch idazlea harrapatu eta haren bizipenak azaldu zituen. Berriro akordatu ziren harekin Oscar sarietan.
Enigma ere egin zuen, nazien komunikazioak deskodetzen zituen makinaren izen bera duen filma. Hau eta The Life of David Gale bukatu zituenean, berriro egin zuen geldialdia, amatasunaz disfrutatu nahi zuelako. 2003an jaio zen bere semea: Joe Alphie Winslet-Mendes.
Berriro lanean, bi pelikula berri estreinatu zituen. Finding Neverland filmean alargun baten papera egin zuen. Heriotzera eramango zuen gaixotasunak harrapatu zuenean, sufrimenduari ekidin nahian, ez zuen medikuen ahaleginik onartu nahi izan eta aldarte hau antzeztu zuen Katek. Eternal Sunshine of the Spotless Mind filmean, berriz, Clementine pertsonaiaren erregistro ezberdinak erakutsi zituen. Berriro izendatu zuten sari ugaritarako eta berriro alde egin zion Oscarrak, baina garaiko aktore hoberenetako zela garbi geratu zen.
Aritz Egea
Aritz Egea Cáceres (Urretxu, 1984ko apirilaren 17a - ) atleta gipuzkoarra da, mendi lasterketatan aritzen dena.
Ibilbidea
Txirrindularitza eta triatloia lantzen hasi zen eta helburu bezala hartu zuen Hawaiiko Iron Manean aritzea.
2012an Zegama-Aizkorri maratoian hartu zuen parte eta horrekin skyrunning munduan sartu zen. 2015ean Skyrhune lasterketa irabazi zuen Frantzian, 2017an Olympus Marathon eta The Rut 28K probak eta 2018an Giir di Mont Italian. Gorbeia Suzien ere irabazi du bi aldiz. 2019an Annapurnako Trailean hartu zuen parte eta seigarren egin zuen. Urte horietan Europako Skyrunnig Txapelketa eta Espainiako mendi lasterketa txapelketa bana irabazi zituen. 2022an Espainiako Ultra Trail Running txapelketaren lehen ekitaldia irabazi zuen Castellonen eta 2023an El Pason errepikatu zuen.
Hainbat erronkatan errekorrak ezarri ditu. Monte Perdidorako igoera eta jeitsiera 4 ordu 24 minutu eta 29 segundutan burutu zuen errekorra ezarriz. 2019an Ordizia-Txindoki-Ordizia erronkan ere errekorra ezarri zuen.
Kate Winslet
Kate, izarra
2008an, Sam Mendes senarraren Revolutionary Road egin zuen Leonardo DiCapriorekin. Urte berean estreinatu zuten The Reader Stephen Daldryren gidaritzapean. Bi Urrezko Globo irabaziko zituen gau berean.
2009ko otsailaren 22an irabazi zuen bere lehen Oscar saria, The Reader filman egindako lanagatik.
2010eko martxoaren 15ean, Kate eta Samek banantzekotan zeudela azaldu zuten.
Arrano sugezale bularbeltz
Arrano sugezale bularbeltza (Circaetus pectoralis) Circaetus generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Granada Berriko Probintzia Batuak
Granadako Berriko Probintzia Batuak (gazteleraz Provincias Unidas de la Nueva Granada) 1811 eta 1816 artean Espainiako antzinako Granada Berriko erregeordetza osatzen zuten probintziek sorturiko errepublika izan zen. Hiriburua Santa Fe hiria izan zuen.
Historialariek independentzia aldarrikatu zuten garai horri Patria Boba (aberri leloa) diote. Pablo Morillok zuzenduriko errekonkistak Espainiarentzat berreskuratu zuen eskualdea.
Arripis xylabion
Arripis xylabion Arripis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arripidae familian.
Zurich (Kansas)
Zurich Kansasko hiri bat da. Rooks konderrian kokatua dago. 2010ean 99 biztanle zituen, 0.45 kilometro koadrotan banatuta.
Andinomys edax
Andinomys edax Andinomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Second Mesa (Arizona)
Second Mesa Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Navajo konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Spin
Spina (ingelesetik: spin, "bira") partikula subatomikoen propietate intrintseko bat da, horren ondorioz oinarrizko partikula bakoitzak balio jakin bateko berezko momentu angeluarra duena. 1925an Ralph Kronig, George Uhlenbeck eta Samuel Goudsmitek sartu zuten mekanika kuantikoan. 1920an kimikari analitikoek atomoen elektroiak deskribatzeko, zenbaki kuantikoez gain, laugarren kontzeptu bat beharrezkoa zuten, elektroiaren spina. Honek, bere ardatzarekiko biratzean eremu magnetiko bat sortzen du, spin izenekoa.
Gerora, spinaren kontzeptua protoi, neutroi eta antipartikulentzako zabaldu zen.
Spina eta magnetismoa
Spindun partikulek momentu magnetikoa dute. Elektroien spinak sortzen du magnetismoa. Solido baten spinak (eta batzuetan momentu magnetiko orbitalak) lerrokatzen direnean sortzen da.
Navona enparantza
Navona Enparantza (Piazza Navona italieraz), Erromako eta mundu osoko enparantzarik ospetsuenetako bat da, bertan aurkitzen diren arte lanen edertasunagatik.
Historia
Enparantzak, antzinako erromatar zirku baten bidea jarraitzen du, Domizianoren Stadiuma, I. mendekoa, erromatarrak, bertara, agones edo jokoak ikustera zihoazenean. Circus Agonalis bezala ezagutzen zen. Uste denez, denborarekin, izena, agonetik navonera aldatu zen, eta, ondoren, navonetik navonara. Estimazioen arabera, zirku horrek, 30.000 pertsonarentzako tokia zuen, eta oraindik ikus daitezke antzinako egituraren hondakinak enparantzaren iparraldean.
Francesco Borromini eta Girolamo Rainaldirena da Sant'Agnese in Agone eliza, tradizioaren arabera, martirizazioagatik biluztutako birjina, modu miraritsuan hazi zen ileak bildua izan zen tokian eraikia.
Azkenik, Pamphilj jauregia dago, honen galeria, Pietro da Cortonak margotu zuelarik.
Enparantzak, Giacomo della Portak zizelkaturiko beste bi iturri ditu: Neptunoren iturria, 1574koa, enparantzaren iparraldean dagoena eta Fontana del Moro, 1576koa, hegoaldeko muturrean.
Enparantzarantz daroaten beste monumentu batzuk, honako hauek dira:
Karpelo
Karpeloa (grezieratik karpos = "fruitua") landare loredunen ginezeoa osatzen hosto eraldatu bakoitza da. Gimnospermoetan irekita irauten du, baina angiospermoetan, nahiz hosto bakarra izan, nahiz bat baino gehiago egon, barrunbe itxi bat, obulutegia, eratzen du. Konplexutasun handiena duenean, estigma, estilo, obulutegi eta karenaz osaturik egoten da.
XX. mendearen historia
SARRERA
XX. mendea aurreko mendea da; II. milurtekoaren azken mendea izan zen gregoriar egutegian. Mendea 1901eko urtarrilaren 1ean hasi eta 2000eko abenduaren 31n amaitu zen. «Abangoardizazioaren mendea» deitzen zaio, izan ere, medikuntzan, zientzian eta teknologian aurrerapen ugari izan zituen. Aski da gogoratzea mende horretan iritsi zela elektrizitatea hirietara, eta horrek bidea ireki ziola faxaren, telefonoaren, irratiaren, telebistaren, bideo-kontsolen eta abarren asmakuntzari.
Lehen Mundu Gerra
Lehen Mundu Gerrak bi herrialde-bloke izan zituen aurrez aurre: erakunde Hirukoitza osatzen zuten aliatuak (Frantzia, Ingalaterra eta Errusia, besteak beste Belgika, Italia, Portugal, Grezia, Serbia, Errumania eta Japonia) eta Aliantza Hirukoitzeko potentzia zentralak (Alemaniar Inperioa eta Austria-Hungariako Inperioa, Bulgariak eta Turkiak lagunduta). Mundu guztiak laburra izango zela uste bazuen ere, Lehen Mundu Gerra lau urtez luzatu zen (1914-1918).
Lehen Mundu Gerraren aurretik tokiko hainbat gatazka izan ziren, nazioarteko aliantzak proban jarri zituztenak, eta edozein txinpartak piztu zezakeen eskala handiko gatazka iragartzen zuten. 1914ko ekainaren 28an, Austria-Hungariako koroaren oinordekoa, Austriako Francisco Fernando artxidukea, Sarajevon hiltzea izan zen gatazka eragin zuen txinparta. Hilketaren egile materiala Bosniako ikasle bat izan zen, La Mano Negra elkarte sekretuarekin lotua. Erakunde nazionalista erradikal horren parte ziren Serbiako zerbitzu sekretuko ofizialak, eta Bosniako ekintzaile gazteekin harremanetan zegoen.
1915aren hasieran, bi aldeek lubaki lerro konplexuak eraiki zituzten, frontearen ehunka kilometroetan zehar. Gotorlekuak halako birtuosismo-maila lortuko luke, ezen lehiakideetako batek ere ez bailuke barneratze erabakigarririk lortuko. 1917. urtean, ordea, gatazkan zeuden nazio askotako biztanleria zibila muturreko egoera batera iritsi zen. Jendeak gerra amaitzeko gogoa zuen. Urte horretan bertan, Estatu Batuak gatazkan sartu ziren. Estatu Batuek Frantziari eta Ingalaterrari emandako laguntzak gerraren amaiera erabaki zuen.
1918ko udazkenean, nagusitasun hori emaitza zehatzak ematen hasi zen; azaroaren hasieran, Austriako lerroak Vittorio Venetoko batailan suntsitu ondoren, Austria-Hungariako Inperioak armistizioa onartu zuen. Mendebaldeko frontean, alemaniarrek Marne ibaiaren gainean aurrera egiteko azken ahalegin bat bertan behera utzi zuten Château-Thierryko batailan (1918ko ekainaren 4an); irailean, aliatuen kontraerasoak Hindenburg lerroraino atzera egitera behartu zituen alemaniarrak, eta azaroaren hasieran suntsituko zuten. Alemanian, matxinada sozialista bat zabaldu zen Bavariatik Berlinera, non behin-behineko gobernu batek Errepublika aldarrikatu zuen eta Gilen II.a enperadorea abdikatzera eta Herbehereetara erbesteratzera behartu zuen. 1918ko azaroaren 11n, Alemaniak armistizioa sinatu zuen eta Lehen Mundu Gerra bukatu egin zen.
Bigarren Mundu Gerra
Nahiz eta lehen mundugatazka gerra guztiak amaitzeko gerratzat hartua izan, haren amaierak parentesi bat besterik ez zuen ekarri hurrengo eztanda arte. 1939an, Europan gero eta tentsio eta indarkeria handiagoa izan ondoren, II. Mundu Gerra hasi zen. Gerra honek 6 urte iraun zuen, zehazki, 1939ko irailaren 1etik 1945eko irailaren 2ra.
Europako potentzia handien arteko lehiakortasun kolonial eta ekonomikoari gerra ideologikoa gehitu zitzaion. Faxismoa 1920ko hamarkadan sortu zen, Sobietar Iraultzaren ondoren Europan mugimendu iraultzaileek izandako aurrerapenari erantzuteko. Alemaniak eta Italiak aliantza faxista bat eratu zuten, geroago Japonia gehitu zitzaiona eta Ardatza izenarekin bataiatua izan zena.
Hasieran, Ardatzeko indarrak nagusitu ziren, eta Europa, Afrika iparraldea eta Asia ekialdea hartu zuten mendean. Baina Estatu Batuak Gerran sartzeak eta Alemaniak errusiar lurralde zabala inbaditzeko ezintasunak bere porrota azkartu zuten.
Dendropsophus meridensis
Dendropsophus meridensis Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
XX. mendearen historia
Vietnamgo Gerra
Vietnamgo gerra, 1955etik 1975era bitartean gertatu zen eta gatazkaren arrazoi nagusia Hego Vietnamgo gobernua boteretik kentzeko saiakera izan zen. Estatu-kolpe saiakera hori Ipar Vietnamek babestu zuen, eta bi herrialdeen arteko gerra eragin zuen. Helburua herrialde komunista bakarra sortzea zen, Txina eta SESBren aliatua izango zena.
Amerikarrak, komunismoa Asian zehar hedatuko ote zen beldurrez, Vietnamgo lurraldeari laguntzen hasi ziren. Izan ere, antzeko prozesu batean parte hartu zuten Korean, erregimen komunista garaitzeko. Errusia, berriz, alderdi komunistarekin elkarlanean hasi zen. Gatazka Gerra Hotza bezala ezagutzen dugunaren barruan kokatzen da, mundua bi bandotan banatu zuena, Estatu Batuek eta Sobietar Batasunak gidatuta. Borroka hau bere boterearen adibide garbia izan zen.
SESBek eta Estatu Batuek beren armategiak neurtu zituzten herrialdeko indar txikiagoek ere parte hartzen zuten borroka batean. Beraz, ez zen lurralde horretara bakarrik mugatu, baizik eta mundu mailako inplikazioa izan zuen. Izan ere, Vietnamgo Gerra modu psikologikoan dago oraindik bi herrialdeen imajinarioan, SESB en eta Estatu Batuen jarduerak botere patriotikoaren erakusgarritzat jotzen baitituzte. Azkenean, gatazka Estatu Batuen erretiratzearekin konpondu zen, ezin izan baitzion aurre egin tropa komunisten aurrerapenari. Logistika kontuengatik ez ezik, beren lurraldeko gizarte haserreagatik ere gerra galdu zuten.
Gerra Hotza
Gerra hotza nazioen arteko borroka da, borroka armatura iristen ez dena, indarkeriazko ekintzak eragin ditzakeen arren. Kasu honetan, Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren artekoa izan zen, II. Mundu Gerrako bi irabazle nagusiak, bi eragin-bloke eratzen hasi ziren.
Munduak nolakoa izan behar zuen pentsatze kontrajarriak tentsio goreneko egoera bat eragin zuen, eta hori gerra irekian endekatzeko zorian egon zen hainbat alditan. Hala ere, teknologia militarraren aurrerapenak, batez ere bonba atomikoak, elkar suntsitzeko gaitasuna garatu zuen, III. Mundu Gerra hipotetiko batek irabazle bat izatea ezinezkoa bihurtuz.
Gatazka armatua hirugarren herrialdeetara mugitu zen, bi potentziek lagunduta, planeta osoa gudu-zelai bihurtuz eta ordura arte periferikoak ziren puntuetan krisi humanitarioak eraginez. Afrikan, Erdialdeko Amerikan, Asia Hego-mendebaldean eta Ekialde Ertainean, gaur egun ere ondorio izugarriak dituzten gerrak izan ziren.
XX. mendea amaitu baino lehenago, Sobietar Batasuna desegin egin zen krisi ekonomiko eta politiko baten erdian, baina ez zuen erantzunik jaso. Munduko gatazken garaia amaitua zen, baina gerra periferikoak XXI. mendean gertatu ziren gaur egunera arte.
1929ko Depresio Handia
Urteetan, sistemak oso ondo funtzionatu zuen inbertitzailearentzat. Goranzko burtsarekin, erositako akzioen goranzko balorazioak gehiegi estaltzen zituen konturako ordainketen beharrak, eta kredituaren bermea bera osatzen zuten. Milioika erosketa egitea eragina bolumena hamar aldiz handiagoa zuten aurrezkiak baino, kotizazioak hazkunde handia ekarri zuen, zertan gaur erosi bihar ordaindu negozio bat zen beti.
Kotizazioek behera egin zutenez, ordea, akzioen balioa ez zen nahikoa berme krediturako, eta balio berriak gehitu behar ziren. Bestela, kredituak eman zituzten bankuek beren burtsa-inbertsioa likidatu ahal izango zuten (galerarekin), eta akziodun zapuztuaren aurka joan, balio-diferentziagatik. 1929ko urriaren 29an krak egin zen. Aberastasunaren banaketa txarrak eta burtsaren espekulazio izugarriak New Yorkeko Burtsa hondoratu zuten 1929ko urriaren 29an. Burtsa erori zenean, milioika inbertitzaile pobre bihurtu ziren. Hondamendiak ondorioak izango zituen urteetan, eta, azkenean, munduko herrialde gehienetan izango zuen eragina.
1970eko hamarkadako krisiak petrolio-talkei lotuta
1970eko hamarkadaren hasieran, herrialde guztiek 2 dolarretan erosten zuten petrolioa upela, eta horrela mantentzen zen urtez urte. Munduko ekonomiak 1968 eta 1973 artean izan zuen tira-bira handiak ere, lehengaien prezioak gorantz bultzatu bazituen ere, ez zuen eraginik izan 1972-1973 arte. Petrolio gordinaren prezioak 2 dolarretik 3,5 dolarrera pasatu ziren upeleko, batez ere Tripoliko eta Teherango akordioen ondorioz, Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundearen (LPEE) baitan, Gadafi koronel libiarrak proposatuta. Baina industrializatutako herrialde handiak ez zeuden bereziki kezkatuta prezioen igoera horrekin.
Hala ere, 1973ko urriaren 16an, Israelen eta herrialde arabiar batzuen arteko Yom Kippur Gerraren erdian, LPEEk horniduren nazioarteko enbargoa deklaratu zuen eta aste batzuen buruan prezioa laukoiztu egin zen. 1974ko urtarrilean petrolio upela 14 dolarretan zegoen. Geroago, 1979-1980 urteetan, Jomeini Irango boterera iritsi eta Iran-Irak gerra zela eta, petrolioaren nazioarteko merkatuek upelaren kotizazioa 34 dolarreraino eramango zuten.
Prezioen igoera nazioarteko krisi ekonomiko bihurtu zen. Hala ere, hirurogeita hamarreko hamarkadaren bigarren erdian eta 1979ra arte, petrolioaren prezioen hazkunde gehigarri murritzak, urteko % 11 inguruko erritmoan, krisiaren aurreko urteetako (1970-1973) % 22aren aldean, herrialde garatuetako ekonomiei pixkanaka suspertzea ahalbidetu zien, beren inflazio-erritmoak murrizten baitituzte, baina ez krisiaren aurreko mailetaraino.
1979-1980an, petrolioaren igoera berriek prezioa bikoizten zuten, herrialde garatuenek lortutako oreka hauskorra hautsiz, bereziki Europako herrialdeentzat, diru nazionalean egindako petrolio-erosketen faktura nabarmen handitu zutela 1981ean, dolarraren birbalioespenaren ondorioz. Kalkuluen arabera, 1981ean soilik herrialde garatuek beren kontu korronteko balantzaren baterako defizita petrolioa esportatzen zuten herrialdeen superabitaren parekoa izan zen, 63.000 milioi dolar ingurukoa hain zuzen ere. Herrialde garatuenek trukerako merkataritza-harremanetan zuten pobretze erlatiboak berehalako ondorioak zituen kanpo-defizitean eta barne-prezioen gorakadan, eta eragina zuen pixkanaka hazkundean, enpleguan eta etorkizuneko itxaropenetan.
ASMAKIZUNAK ETA AURKIKUNTZAK
Honako hauek izan dira XX. mendean egindako asmakizun eta aurkikuntzarik garrantzitsuenak:
Aireontziak
Abiazioak propultsio propiorik ez zuten aparatu batzuetan ditu aurrekariak. Airea baino astunagoa zen lehen objektu hegalaria papalotea izan zen, gure aroaren aurretik asmatua.
1900. urtean, papalote pilotatu erraldoi bat eraiki zuten, maniobragarritasuna frogatzeko. Ondoren, haizezko tunel batean probatu egin zuten planeatzaile bat eraiki zuten. Planeatzaile hau hobetu egin zuten, 1902an, modeloa egokia zela kontsideratu zutenean.
Gerraren ondoren, distantzia handiko hegaldiak egiten hasi ziren, eta lehen merkataritza-linea erregularrak inauguratu ziren (posta eta bidaiariak garraiatzeko). Atlantikoa zeharkatu zuen lehenengo pertsona Charles Lindberg ingeniari eta hegazkinlaria izan zen, bere Spirit of St. Louis hegazkinean, 1928an zehatz mehatz.
Aireontzien asmakuntzak, batez ere hegazkinenak, planetaren distantziak laburtu zituen. Nolabait esan daiteke gure planeta txikitu zuela, eta gaur egun ordu gutxi barru distantzia handiak egin ditzake, iraganean egunak edo hilabeteak beharko lituzkeenak.
Erlatibitatearen teoria
Mekanika klasikoan, mugimendua geldigunean dagoen gorputz bati dagokionez definitzen da. Erlatibitatearen teoria berezian, aldiz, abiadura konstantean mugitzen den gorputz edo objektu bakoitza da bere erreferentzia-sistema eta ez da zehazten gorputzik geldirik egotea.
Erlatibitatearen teoria orokorra ez da abiadura konstantean mugitzen diren objektuei buruzkoa (teoria berezian aztertuak), baizik eta azelerazio uniformearekin mugitzen direnei buruzkoa. Einsteinek dio ezin dela bereizi azelerazio uniformearekin mugitzen den objektu bat grabitateak eragindako objektuetatik.
Antibiotikoak
XX. mendean zehar munduko biztanleriaren bizitza itxaropena hazi egin zela aztertu zen, 30 urte inguru zehatz-mehatz. Biztanleriaren osasun-mailaren edozein hazkuntzaren zati handi bat hainbat infekzio-gaixotasun ezabatzearen edo kontrolatzearen ondorio izan zen, saneamenduari, txertoei eta antibiotikoei esker.
Zientzialari batzuk mikroorganismoek sortutako substantziak beste mikrobio batzuek sortutako gaixotasunen aurkako sendagai gisa erabiltzeko aukera aztertu zuten.
Beraz, lehenengo antibiotikoa Alexander Fleming-ek (1881-1955) asmatu zuen. Bakteriologo ingeles honek Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen mediku ikertzaile gisa eta bere ikerketak, hain zuzen ere, gerrako zaurituen artean bakterio-infekzioek eragindako heriotza-tasa handia murrizten zuten substantziak lortzen saiatzera bideratuta zeuden.
Fleming bere laboratorioan jarduten zuen bitartean, konturatu zen onddo batek egiten zuen efektuaz, Penicillinum notatum izena zuena, eta, horren ondorioz, Penicilina deitu zion sortzen zuen balizko printzipio aktiboari. Zenbait urte aurrerago, Bigarren Mundu Gerran, penicilina Estatu Batuetan garatu egin zen eta gerran parte hartu zuten hainbat soldaduen bizitza salbatzeko erabilgarri izan zen.
Energia nuklear edo atomikoa
Historian zehar egon diren zientifikorik garrantzitsuenetariko batzuk (Becquerel, Marie Curie edo Otto Hahn, beste batzuen artean) parte hartu zuten energia nuklearrari buruzko ikerkuntzetan. Izan ere, XIX. mendearen amaieran hasi egin ziren honako ikerkuntza hauek. Hala ere, 1942a izan zen erreaktore nuklearra sortu zen urtea, “Proyecto Manhattan” izeneko ariketan. Horrekin energia-iturri berri bat bilatzen zen, zirudienez, kutsatuko ez zuena, eraginkorra zena eta ia mugagabea zena ere. Hala ere, aurreko ia guztia gezurra izan zela nabaria da, zeren eta, gure planetak kutsadura izugarria eta hondamendi ekologiko izugarriak jasan zituen istripu nuklearren ondorioz, hala nola, Txernobylen edo Fukushiman gertatutakoak. Horrez gain, aurrerapen horretatik, Nagaski eta Hiroshima hiriak suntsitu zituen bonba atomikoa ere eraiki zen.
Telebista
1884an, Paul Nipkow alemaniarrak irudiak biltzeko tresna bat asmatu zuen, gaur egun Nipkowren disko gisa ezagutzen dena. Espiral bat osatzen zuen zuloak zituen, eta zulo bakoitzak irudi lau baten zati bat (argazki bat, adibidez) eskaneatu zezakeen. Disko horiei esker, irudia zatitan deskonposatu eta geroago birjarri ahal izan zen eta, horri esker, segundo bakoitzean 15 irudi oso transmititu ahal izan ziren. Lehen telebista-sistemak (esperimentalak) irudien bilketa mekaniko horretan oinarritzen ziren, eta John L. Baird eta Charles F. Jenkins asmatzaileek sortu zituzten, Ingalaterran eta Estatu Batuetan, hurrenez hurren, hogeiko hamarkadan.
Lehen telebistak 1928an erabili ziren, Schenectady hirian, New York estatuan, Ameriketako Estatu Batuetan. Oso pantaila txikia zuten (76 mm) eta nahiko gaizki ikusten ziren. Urte batzuk geroago, 1936an zehatz-mehatz, telebista elektronikoaren lehen transmisio komertzialak (Farnsworthen sisteman oinarrituak) Ingalaterran izan ziren.
Beste hainbat asmakizun:
Aurretik aipatutako asmakizun eta aurrerapenetaz gain, beste hainbat asmakizun garrantzitsu egon ziren eta garrantzitsua da gainetik aipatzea. Funtsezkoa izan zen koheteen eta orbitan kokatutako satelite arifizial eta espazio-estazioen asmakizuna, gizakiari ilargira lehen aldiz heltzeko aukera eman ziolako. Gainera, ordenagailu, bideokontsola eta, orokorrean, elektronikarekin zerikusia duten edozein gailuen asmakuntza oso garrantzitsuak izan dira.
KULTURA
XX. mendea bi mundu-gerrek, historiako zenbait diktadura, depresio ekonomiko eta aurrez aurreko sistemen banaketak markatu dute. Baina demokraziaren hedapenaren, gizon eta emakumeen eskubide zibil eta politikoen konkistaren, komunikabideetan, herri-musikan eta modan egondako iraultzaren eta mugimendu ekologiko eta bakezaleen sorreraren mendea ere izan da.
Iraultza zientifikoa:
Gaur egungo aurrerapen zientifikoen eta haien aplikazio teknikoen zati handi bat, XX. mendeko lehen hamarkadetako iraultza zientifikotik aurrera etorri ziren. Garrantzitsuenak fisikaren teoria berriak izan dira, Unibertsoaren ikuspegi ezberdina eta materiaren konposizioaren eta portaeraren ezagutza gero eta zehatzagoa eskaintzen baitute. Planck edo Einstein bezalako fisikariak nabarmendu ziren. Mekanika kuantikoak, Planckek hasitakoak, fisika klasikoaren (Newtonen oinarritua) eskemak desegin zituen, lege deterministek gobernatutako errealitate baten ordez probabilitateetan oinarritutako beste bat jarri baitzuen. Albert Einsteinen erlatibitatearen teoriak erakutsi zuen espazioa, materia eta denbora, besteekiko erlazioan baino ez dela atzemangarria.
Biologian izandako aurrerapenek, Flemingek 1928an egindako penizilinaren aurkikuntza adibidez, gaixotasun hilgarriak sendatzea ahalbidetu dute. Urte horietan ere, 50ko hamarkadan hain zuzen, ikerketa genetikoak jarraitu zuten eta ADNaren aurkikuntza eragin zuen. Sigmund Freudek psikologia mundua aldatu zuen subkontzienteari buruzko ikerketekin (psikoanalisia) eta Ramón y Cajalek konexio neuronalak aztertu zituen.
Artea:
XX. mendearen hasieratik aurrera sortutako artearen berrikuntza "abangoardia artistikoak" adierazpenarekin izendatzen da. Abangoardia gerra jatorrizko terminoa da: lehen lerroan borrokatzen dutenak. Ez da kasualitatea hitza asko erabili izana I. Mundu Gerraren ondoren.
Nabarmendutako abangoardia eskolak honako hauek izan ziren:
Gangi
Gangi Italiako udalerri bat da. Palermoko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Gangik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Swffryd
edota Sofrydd, Galesko komunitate bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Karlovice (Bruntálgo barrutia)
Karlovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 995 biztanle ditu eta 21,6 kilometro koadroko azalera. Bruntálgo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1828 urtean egin zen.
Imanol Bageneta
Imanol Bageneta Messeguer (Bilbo, Bizkaia, 1963 -) bizkaitar musikagilea da.
Biografia
Hezkuntza Zientzietan eta Psikologian lizentziatua da, eta Musika Pedagogiako eta Konposizioko irakasle da Madrilen. 1999an Musikologia doktoregoa egin zuen Salamancan, eta bertako Goi Kontserbatorioan Musika Pedagogian katedraduna da. 1986 eta 1988 urteen artean Bizkaiko Konposizioaren alorrean hainbat beka eta sari lortu ditu.
Palacios del Arzobispo
Palacios del Arzobispo Salamancako udalerria da, Ledesma eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 193 biztanle zituen.
Gorka Salces
Gorka Salces Alcalde (Portugalete, 1986) bizkaitar historialaria eta poeta da. Euskal Herriko Unibertsitatean Historian lizentziaduna eta masterduna da. 2019an Donostia Kultura Poesia saria irabazi zuen. Gainera, Atopia RPG lanaren egileetako bat ere bada.
Gros
Gros Donostiako (Gipuzkoa) ipar-ekialdeko auzo bat da, Zurriola hondartzaren inguruan dagoen auzoa da.
Kokalekua
Urumea ibaia mendebaldean, Ulia mendia ekialdean, Zurriola hondartza iparraldean eta Egia auzoa hegoaldean ditu mugakide. Hasiera batean auzo industriala zen, baina denboraren poderioz aldatzen joan da eta gaur egun merkataritza da nagusi, erdigunetik oso gertu eta auzo-giro bizia duena.
Bertan daude Zurriola hondartza eta Kursaal biltzar jauregia.
Historia
Auzoa XIX. mendean sortu zen, Urumea ibaiaren eskuinaldeko hondar dunak eraikitzeko moldatzen hasi zirenean, Gogorza Planaren eta 1894 urtean Tomas Gros arkitektoak diseinaturiko zabalgunearen bitartez. Hain zuzen ere, arkitektoak ematen dio izena. Azkenik, Kursaal Etxebizitza Agentziak eginiko lanekin, auzoak itsasoari lekua irabazi zion eta, gutxigorabehera, egungo azalera hartu.
Auzoko jaiak
1991tik auzoko jaiak, Karmengo Egunaren inguruan (uztailean) ospatzen dira, Zipotz (antzinako auzokide ezagun baten ezizena) eta Legami (haren lagunaren ezizena) alegiazko pertsonaiekin.
Paraliparis infeliciter
Paraliparis infeliciter Paraliparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Herero eta nama herrien genozidioa
Herero eta nama herrien genozidioa Alemaniar Inperioko agintari batzuk nahita bultzatutako herero eta nama herrien aurkako sarraski orokorra izan zen. Gaur egungo Namibian baina orduan Alemaniaren menpe zegoen Hego-mendebaldeko Alemaniar Afrikan gertatu zen. XX. mendeko lehen genozidiotzat hartzen da.
Gertaera
1883an, Afrikaren banaketaren garaian, Franz Adolf Eduard Lüderitz kostako zati bat erosi zuen Angra Pequenatik hurbil. Erosketa ez zen era garbi eta zintzoan egin baina hala eta guztiz, Alemaniako gobernuak protektoratua sortu zuen lurralde berri hauetan. Denbora aurrera joan eta Alemaniatik etorritako etorkinak lur gehienen jabe egin ziren eta Afrika Alemaniarraren zati bihurtu zuten eskualde izugarri handi bat. Honen ondorioz, ezinegona sortu zen bertako indigenen artean.
1904ko urtarrilaren 12an, herero herria Samuel Mahareroren gidaritzapean Alemaniar inperioaren aurkako matxinada bat antolatu zuen. Abuztuan, Lothar von Trotha, alemaniar jeneralak hereroak garaitu zituen Waterbergeko guduan eta hereroak basamortura bultzatu zituen Omahekeko eskualdean, non bertan gehienak egarriz hil baitziren. Urrian nama herria baita ere alemaniarren aurka matxinatu ziren eta sufritu zuren patua antzekoa izan zen.
Guztira, 24.000–100.000 (gaur egun zenbakirik onartuena 65.0000 hildakoak dira) herero eta 10.000 nama hil egin ziren. . Gerra honetan, 1.749 alemaniar hil ziren baita ere.
2004 Alemaniako gobernuak sarraskia aitortu zuen eta barkamena eskatu zuen haien arbasoen ekintzengatik. 2019an Alemaniako legebiltzarrak genozidio hitza erabili zuen lehenengoz gertaera hauek deskribatzeko. 2001ean Herero Peoples Reparation Corporation elkarteak Alemaniaren aurkako salaketa jarri zuen Washingtoneko Auzitegi Gorenaren aurrean. Azkenik, 2021ean Alemaniak eragindako genozidioa onartu zuen ofizialki eta 1.300 milioi dolar ordaintzea onartu zuen, hogeita hamar urteren buruan.
Genozidioa
Trotha jenerala, Waterbergeko gudua baino lehen hereroen erresistentziarekin amaitzeko zera proposatzen zuen gutun batean:
Trotharen gudarosteak 3.000–5.000 herero gudarien aurkako Waterbergeko guduan irabazi zuten 1904ko abuztuaren 11-12an baina ezin izan zituzten biziraun zutenak atxilotu ihes egin baitzuten. Alemaniako gudariek gizonak, emakumeak eta umeak hiltzeko agindua zuten.
Estrategia honen ondorioz, azkenean hereroen zati txiki batek bakarrik ihes egin ahal izan zuten britainiarren menpeko Bechuanalandiako lurraldera; 1.000 baino gutxiago heldu ziren Bechuanalandiara eta bertan asiloa lortu zuten. Bueltatzea eragozteko, Trothak basamortuko ur putzuak gatzez betetzea agindu zuen. Patruila alemanek 13 metroko sakontasunean zeuden eskeletoak topatu zituzten, hereroek zulatuta ura aurkituko zutenaren itxaropenarekin.
Urriaren 2an, Trothak Hereroei zera idatzi zien:
Genozidioa gertatu eta hurrengo urtean zera idatzi zuen Friedrich Vedder misioilari alemanakː «Ezin dut ikusi ditudan basakerien berri eman, batez ere emakumeen eta umeen aurka egindako basakerien berri. Ikaragarriegia da kontatu ahal izateko».
Genozidioa egin zuten batzuen izenak
Garai hartan Namibiara iritsi zen Eugen Fischer medikuak egin zituen goian aipatutako esperimentu pseudozientifikoak. Bere liburuko paragrafo batzuk oso-osorik hartu zituen Hitlerrek bere “Mein Kampf” libururako. Gainera, Fischerren jarraitzailerik ezagunena Josef Mengele izan zen, Auschwitz nazien kontzentrazio eta sarraski esparruko «medikua», alegia. Edonola ere, genozidioaren benetako egilea, nabarmentzeko moduko burua, Lothar von Trotha jenerala izan zen
Ondorioak
1907. urterako 15.000 herero bakarrik zeuden bizirik. Kultura, hizkuntza eta nazio hau desagertzear egon bazen ere, gaur egungo Namibian 250.000 herero inguru bizi dira, biziiraun zutenen ondorengoak. Gaur egungo Namibiaren populazioaren %7a hereroa da eta %5a nama etniakoa da.
Alemaniarren administrazioa 1915ean bukatu zen, mende bat baino gehiago pasatu da dagoeneko, baina haien arrastoak bazter guztietan ageri dira oraindik. Esaterako, kale askoren izenak garai hartakoak dira: Bergerstrasse, Litzstrasse, Uhlandstrasse... Arkitekturan ere nabarmena da alemaniarren eragina. 2019. urtean, Alemaniako gobernuak aitortu zuen bere "erantzukizun morala", eta urte horretako uztailean Daniel Gunther Parlamentuko presidenteak ere esan zuen hura genozidioa izan zela. 2001ean Herero Peoples Reparation Corporation elkarteak Alemaniaren aurkako salaketa jarri zuen Washingtoneko Auzitegi Gorenaren aurrean. Azkenik, 2021ean Alemaniak eragindako genozidioa onartu zuen ofizialki eta 1.300 milioi dolar ordaintzea onartu zuen, hogeita hamar urteren buruan.
Geraci Siculo
Geraci Siculo Italiako udalerri bat da. Palermoko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Geraci Siculok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chazé-sur-Argos
Chazé-sur-Argos Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chazé-sur-Argos udalerrian erroldatutako biztanleak 976 ziren. Familiak 364 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (39 bakarrik bizi ziren gizonak eta 35 bakarrik bizi ziren emakumeak), 114 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 145 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 31 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: