cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Donibane Garazitik Orreagara (Donejakue bidea)
Donejakueren Frantses Bideko lehen etapa
Neguan, Luzaidekoa nahitaez egin beharreko saihesbidea da, betiere errepide nazionalaren ondotik eta Napoleonen Ibilbidea baino altuera txikiagoan. Elurra edo eguraldi txarra izanez gero, edo norberaren egoera fisikoari buruzko zalantzak izanez gero, horixe da aukerarik zentzuzkoena, nahiz eta paisaiaren erakargarritasuna txikiagoa izan. Desnibel positiboa 885 metrokoa da.
Lamérac
Diru sarrerak
2009an Lamérac udalerrian 89 unitate fiskal zeuden, 196 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.541 euro zen.
Donibane Garazitik Orreagara (Donejakue bidea)
Donibane Garazi – Orreaga, Luzaidetik: 23,4 km.
Errobi ibaia gurutzatu ondoren, Espainiako kalera aterako gara eta bertako atea gurutzatuta 100 metro aurrera egingo dugu, eskuinera joz Luzaideko saihesbidea Maiorgaren bidetik zeharkatuz, D933 errepide nazionalera ailegatu arte. 700 metro jarraitu, eskuineko kalea hartu, eta Errobi ibaia igaroko dugu Arnegi ko zubitik. Errepidearen eta ibaiaren eskuinetik egingo dugu aurrera. 6,8. Arnegiko Bentak. Nafarroa Beheret ik Nafarroa Garaia ra igaroko gara. Denda, taberna eta jatetxeak daude bertan. Peioren Bentaren aurrean, eskuinetik doan lurrezko pista bat hartuko dugu.
Lamérac
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 garraio enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
Vézilly
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
Susanna Agnelli
El Faro Fundazioa
Susanna Agnellik El Faro fundazioa sortu zuen (1997), hil zen arte buru izan zena, zailtasunak zituzten gazteak hartu, hezi eta lan-munduan txertatzeko helburuarekin. Fundazioak Erroman du egoitza, eta urtero 200 bat gazterentzat egiten ditu lanbide heziketako ikastaroak, etorkinentzat bereziki.
Donibane Garazitik Orreagara (Donejakue bidea)
Donibane Garazi – Orreaga, Luzaidetik: 23,4 km.
10,6. Luzaide. N-135 errepidetik irtengo ara. Aurrerago, Gainekoleta auzora tokiko errepide batetik jaitsiko gara. Bertatik berriro N-135 errepide nazionalera eramango gaituen bidea hartu, eta aurrera jarraituko dugu, gorako joeran betiere.
22. Ibañeta ko mendatea (1.061 m). San Salbador ermita igaro ondoren, Orreagaraino jaitsiko gara errepidearen ezkerraldetik doan bidetik.
Idauze-Mendi
Ekonomia
Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza den arren, berriki itsas produktuekin lan egiten duen enpresa bat kokatu da bertan.
Donibane Garazitik Orreagara (Donejakue bidea)
Aterpetxeak
Ostatu hartzeko bost aukera daude, prezioen eta pribatutasun-mailen arabera. Orreagako Erromesen Aterpetxea da ezagunena. Kolegiatan dago, eta 183 lagun sartzen dira hiru logela partekatutan. 2011. urtean erreformatuta, zerbitzu moderno eta osoak ditu, eta borondatezko ospitaleroak kudeatzen dituzte. Bertan lortu daiteke Donejakueko egiaztagiria, lehen zigiluarekin. Beste ostatuak honakoak dira: Onuradunen Etxeko apartamentuak, Orreagako Ostatua, Roncesvalles hotela eta Casa Sabina ostatua.
Vézilly
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lamérac
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Lamérac udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Idauze-Mendi
Euskal Herria Zuzenean
Euskal Herria Zuzenean (EHZ) jaialdia 2004tik 2008ra bitartean Mendi herrian egin zen urtero.
Euskara
Idauze-Mendin Basabürüako hizkera erabiltzen dute, zuberotar euskalkiaren aldaera.
Susanna Agnelli
Heriotza
Erroman hil zen 2009ko maiatzaren 15ean Agostino Gemelli poliklinikan, hilabetean baino gehiagotan sendatzen ari zela traumatismo femoral larri batetik, etxean ustekabean erori zelako.
Hileta erritua modu pribatuan egin zen Monte Argentarioko Convento della Presentazione al Tempio komentuko elizan. Bere borondate espresuaren bidez, bere gorpuzkia erraustu egin zuten eta errautsak itsasoan barreiatu zituzten ekaitz egun batean.
Johnius weberi
Johnius weberi Johnius generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Zámrsky
Zámrsky Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 254 biztanle ditu eta 8 kilometro koadroko azalera. Přerov barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1282 urtean egin zen.
Victor Hugo
Victor-Marie Hugo (Besançon, Franche-Comté, Frantzia, 1802ko otsailaren 26a - Paris, Frantzia, 1885eko maiatzaren 22a) frantsesezko idazlea izan zen, Erromantizismo garaian lan egin zuena. Antzerkia, olerkiak, saioak eta drama-eleberriak landu zituen, eta liburu asko idatzi zituen. Frantsesezko egilerik garrantzitsuenetarikoa da: Les Misérables eta Notre-Dame de Paris ("Parisko konkorduna") haren lanik ospetsuenen artean daude. Hainbat bidaia egin zituen, batez ere Pikardian eta Normandian.
Politikaria ere izan zen, eta eraso egin zien bonapartismoari eta autoritarismoari. 1852an erbesteratu behar izan zuen Belgikara, Napoleonen aurkako jarrera zuela eta. Zahartuta hil zen (laurogeita hiru urte zituela), eta obra ikaragarri zabala osatu zuen. Lanerako ahalmen izugarria zeukan: haren lagunek ziotenez, prosazko hogei orri edo ehun bertso-lerro ontzen zituen goizero-goizero. Prosaz eta bertsoz idatzi zuen beraz, eta, adituek diotenez, hitz lauzko lanek, oro har, bertsozkoa esplikatzeko helburua dute. Hugoren lan erraldoian genero guztiak sartzen dira, hizkuntza maisuaren trebeziaz darabil eta poesiarako etorria irudimen handiz janzten du. Erretorika konplexuaz baliatuta, Hugoren irudiek jite fantastikoa ematen diote errealitateari. Bestalde, jeinuari dagokion eginbehar moralaz sinetsirik dago, eta Ederrera zein Egiara iristeko gidaritzat hartzen du bere burua, urrikia eta onginahia erakusten du jende xumearenganako eta begirunea naturarekiko.
Haurtzaroa
Victor(-Marie) Hugo Besançonen jaio zen, 1802ko otsailaren 26an. Aita Napoleonen armadako jenerala zuen, eta bidaian eman zuen Hugok haurtzaroa, Korsikara eta Espainiara aitarekin, Parisa amarekin. Haur ahula izanik, ama asko arduratu zen hartaz. Hiru haurrideen arteko gazteena zen, eta haurtzaroa Parisen iragan zuen, Feuillantineseko komentu ohian. Hango lekuek eta lorategiek oroitzapen onak utzi zizkioten.
Raku
Sadakazu Uyenishi (上西 貞一) Raku ezizenez ezagunagoa, jiu-jitsu borrokalari profesional japoniar ra izan zen, XX. mende hasieran Europa n oso ezagun bihurtu zena. Hain zuzen ere, jiu-jitsua Japonia tik kanpo irakatsi eta praktikatu zuen lehen pertsonetako bat izan zen. Euskal Herri ra ere etorri zen, eta bertan jarraitzaile ugari izan zituen.
Atoka konderria (Oklahoma)
Atoka konderria (Atoka County) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Atoka da. 2010eko zentsuaren arabera 14,182 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Raku
Hasierako urteak eta arte martzialen entrenamendua
Sadakazu Uyenishi 1880an jaio zen, ziurrenik Honshuko Osaka prefekturan, Japoniako uharte nagusian. Bere aita, Kichibe Uyenishi, kirolari famatua izan zen, kenjutsu, hipika, igeriketa eta sumo borrokan. Sadakazuren lehen entrenamendu martziala kenjutsuan izan zen. Karrera militarra planteatzen ari zela, bere aitak jiu-jitsu entrenatzera animatu zuen eta bertako dojo batean izena eman zuen. Nerabezaroan hainbat jiu-jitsu lehiaketa irabazi zituen, eta bō teknikan ere nabarmendu zen.
Atoka konderria (Oklahoma)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 14,182 pertsonetatik 10,727 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 409 dira. 527 beltzak edo afroamerikarrak. 1,902 amerikar natiboak ziren eta 7 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 55 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 957 pertsonek kokatzen zuten.
Victor Hugo
Haurtzaroa
Hainbat aldiz joan zen Napolira, Espainiara eta Euskal Herrira, bere aita militarraren karguen arabera. 1811n, egotaldi bat egin zuen Hernanin, bere amarekin. Urte berean Madrilera joan zen, eta hango Real Colegio de San Antonio de Abad ikastetxeko ikasle izan zen. Hurrengo urtean Parisera joan zen amarekin; ama, senarrarengandik bereizi berria zen, Victor Fanneau de la Horie generalarekin bizitzera joan baitzen.
Raku
Hasierako urteak eta arte martzialen entrenamendua
Raku gizon txikia zen: 1,35 metrotako altuera eta 54 kg zituen; horrek are ikusgarriago egiten zuen bere borroka.
Victor Hugo
Haurtzaroa
1817an Frantses Akademiak antolatutako olerki lehiaketa batean parte hartu zuen. Epaimahaia saria ematekotan egon zen, baina egilea gazteegia iruditu zitzaion eta iruzurra izan zitekeelako beldurra zuen; aipamen berezia eman zioten. Hurrengo urteetan ere hainbat sarikeketatan parte hartu zuen; hasieran ez bazuen irabazi ere, 1819tik aitzina hasi zen sariak lortzen.
Frantses erromantiko handia
1819an aldizkari bat sortu zuen, Le Conservateur Litteraire, eta 1822an argitaratu zuen lehen liburua, Odes et poesies diverses (Zenbait oda eta poesia). Urte horretan bertan, ama hil zitzaion, eta Adele Foucherekin ezkondu zen. Orduan hasi zen eleberriak ere idazten -Hans d Islande (1823, Hans Islandiakoa)-, odak -Nouvelles odes (1824, Oda berriak), eta artikuluak. Aitarekin zenbait urtez haserre egon ondoren, garai hartan adiskidetu ziren, eta orduantxe hasi zen Hugo erromantizismoaren buruzagi gisa agertzen. Joera berri hori Bur Hargal eleberrian ageri da –Santo Domingoko beltzen matxinada bati buruzkoa da–, eta Odes et Ballades liburuan (1826, Odak eta baladak); bertan, aurreneko aldiz, Napoleonen irudia gogoratzen du egileak. Alabaina, antzezlan batean agertu zen argien Hugoren joera erromantikoa, Cronwell-en (1827). Aurreneko drama historiko erromantikoa izateaz gainera, egileak hitzaurrean agertzen du literaturaren historiaren filosofia, eta drama –eta gizon modernoaren dramarako zaletasuna– definitzeko saio bat ; kontrasteetan oinarritua egonik, bizitzaren irudia da drama Hugorentzat. Neurri batean esperimentalak dira garai horretako lanak; era berean, nabarmena dute Sortaldearen erakarmena –garai hartan arkeologoek, margolariek (Delacroix) zabaldua–, Les Orientales-ekin (1828) gorena jotzen duena.
Raku
Bizitza eta lana Europan
1902 inguruan bartitsu akademia itxi eta gero, Uyenishik borrokalari profesional gisa jarraitu zuen, baita jiu-jitsu klaseak ematen ere. 1903an bere jiu-jitsu dojo propioa sortu zuen -Erresuma Batu ko lehena- Piccadilly Circus-en. Eduardotar Aro ko bizitza sozialean gogoz txertatu zen, eta arrakasta handia izan zuen "jaun exotiko dotore" paperean.
1905ean, Text-Book of Ju-Jutsu izeneko liburua argitaratu zuen, erreferentziazko lan ezaguna bihurtu zena.
Victor Hugo
Historiaren olertia
1830. urtea oso inportantea izan zen Hugorentzat, gauza asko gertatu baitziren: Luis Feliperen estatu kolpea –haren aldekoa zen idazlea–; emaztearengandik urrundu zen (azken honek bikotearen adiskide batekin hasi zuen harremana ); Notre-Dame de Paris hasi zen idazten (hurrengo urtean argitaratuko zen). Eleberri hori konkordun batek eta apaiz batek maite duten Esmeralde izeneko neska eder baten istorioa da; baina, aldi berean, Parisko erdiguneko katedralaren istorio bizia da.
Obraren asmoa, hain zuzen ere, paper eta harri azpian ezkututarik dauden mitoak irakurlearen irudimenean piztea da, hiriko monumentuen arima agerian ipintzea. Poesia idazten jarraitu zuen: Feuilles d'automne (1831, Udazkeneko orriak), Les Chants du crepuscule (1835, Ilunabarreko kantuak), bere barneko bizikizunak eta politikoak aldizkatzen dituena, eta orobat antzerkia, historikoa gehienbat: Le Roi samuse (1832, Erregea jostatzen ari) –lan horren operako bertsioa da Verdiren Rigoletto–, Lucrece Borgia (1883), Angelo, tyran de Padoue (1835, Angelo, Paduako tiranoa) eta Ruy Blas (1838).
Raku
Bizitza eta lana Europan
1908an, borroka profesionalarekin batera, Uyenishi Aldershot eta Shorncliffe eskola militarretan instruktore bezala lanean hasi zen. Garai berean, arrakasta handiko bira profesional bati ekin zion Espainia n, Portugal en eta Europako beste herrialde batzuetan, jiu-jitsu klaseak emanez eta tokian tokiko borrokalariekin erakustaldiak eta erronkak burutuz.
Victor Hugo
Poeta morala
Bitartean, etengabe lantzen zuen Hugok poesia morala. Claude Gueux obran (1834), gizon batek miseriatik gillotinara egindako ibilbidea agertzen da, babesgabeei laguntzen dien eta biktima errugabeak irensten dituen gizarte bati buruzko hausnarrean.
Bere ezkontza erdi desegina zuela, Juliette Drouet antzezle gazteari lotu zitzaion (hil arte izango zuen lagun leiala). Maitasun horren ondorio da Les Voix interieures bilduma lirikoa (1837, Barne-ahotsak). Les Ravons et les ombres (1840, Errainuak eta itzalak) liburuak erakusten du nola hizkuntza poetaren bizitzaren berridazketa den, moral sozial baten oinarriak agertzen dituena aldi berean. Edozein gertaerak aurkitzen zuen Hugorengan oihartzuna: Napoleonen errautsak itzuli zirenean Le Retour de l Empereur (1840, Enperadorean itzulera) idatzi zuen; Le Rhin (1842) lanean agertu zuen Julietterekin Rhin ibaian barna egin zuen bidaia.
Raku
Bizitza eta lana Europan
Raku 1908an Japoniara itzuli ostean ere, dojoa bere ikasleen esku utzi zuen eta haietako bat (Edith Garrud) jiu-jitsua sufragisten artean zabaltzen aritu zen.
Raku Euskal Herrian
Parish zirku-enpresa ingelesaren bidez etorri zen Euskal Herrira.
Bilbon
Bilbo n 1908ko abuztuan, "Zabalguneko Zirkua" zeritzon egurrezko antzokian aritu zen (gaur egungo Moyua plaza inguruan ); urte horretan Bilboko jaietako ekitaldi nagusia izan zen. Rakuk publikoa berarekin borroka egitera gonbidatu ohi zuen, normalean irabaziz. Fructuoso Sainz karreteroa izan zen garaituetako bat; gizon indartsua izan arren, medikuarenean amaitu zuen ukondo ko ligamentuen esgintzearekin. Dena den, borroka garrantzitsuenak Bizkaiko Atletismo Federazioko kideekin egin zituen: besteak beste Juan Larrazabal, Feliciano Etxebarria, Manuel Aranaz Castellanos, Manuel Piquero, Antolin Elezkano, Vicente Blanco "Koxua" eta Felipe Abrisketa, batzuek borroka greko-erromatar rean aritzen zirenak. Feliciano Etxebarriak japoniarrari 3 minutu eustea lortu zuen, eta Rakuk borrokalari bizkaitarren dohaiak goraipatu zituen. Zabalguneko Zirkoko emanaldien azkenaurreko egunean eskandalua sortu zen, publikoan zegoen japoniar batek (Akishima Onoro izenekoa, Raku baino handiago eta sendoagoa) erronka bota baitzion, Rakuk onartu ez zuena. Onoro zarataka hasi zen, kirolarien eta enpresaren kontura gaizki esaka; publikoa ere eserlekuak antzeztokira botatzen hasi zen eta Rakuk aretotik alde egin zuen; ikuskizuna eten behar izan zuten. Azkenean erronka onartu zion Onorori; baita garaile atera ere.
Vista Alegre zezen plaza n ere aritu zen, Etxebarria enpresariak ekarria, Milles izeneko ingelesaren kontra; japoniar txikiaren eta ingeles handikotearen artekoak ikusmina handia sortu zuen, eta apustuetan 3.000 pezeta jokatu ziren, garai hartan dirutza zena.
1908ko irailaren 29an, Campos Eliseos antzokian izan zen. Bertan, La Chelito kupletista famatuak "El Perro Chico" zarzuela antzezten zuen; ostean Rakuk, Dhego laguntzailearekin, jiu-jitsu erakustaldia egin zuen, Chelitoren beraren parte hartzearekin.
1908ko azaroan, Miguel Unamuno k hitz batzuk eskaini zizkion artikulu batean: "Estando yo el mes pasado en Bilbao,apenas se hablaba allí entre los muchachos de otra cosa que de Raku,el luchador japonés. Nos molían los oídos con el nombre de Raku,en mi casa y en la mesa,a la hora de comer,mis dos hijos mayores no hablaban de otra cosa que de Raku, comentando sus proezas profesionales en el circo y en los café, fue durante unos días el héroe popular en Bilbao y Vizcaya toda.
Erregin (xakea)
Erregina, Dama edo Anderea (♕ ♛), xakean pieza nagusi bat da, erregearenaren ondoren garrantzitsuena. Balio absolutuaz aldiz, denetan baliotsuena da, gutxi gorebehera bederatzi eta hamar peoien balioa du. Normalki, eta salbuespenak-salbuespen, ez da xake hasieran erabiltzen, amaierako fasean baizik, dorrea bezala erregearen laguntzaz arerioaren erregea menpean hartzeko gai baita. Erreginak pieza guztien artean mugimendu aniztasun gehiena duena da: zutabe eta lerroetan nahiz diagonaletan harat-honata nahierako lauki kopuruan mugitu baidaiteke, bai aurrera nahiz atzera, nahiz alboetara, hortik duen berebiziko balioa. Alegia, dorrea, alfila eta peoien mugimenduen batura. Erregin baten galerak xake partida batean sekulako galera suposatzen du, erregearen galerak bakarrik gainditua. Beste piezak jateko eurak dauden laukian ezartzen da. Pieza izendatzeko orduan euskaraz ez da Erregina erabiltzen, partida apuntatzeko orduan Erregearen izenarekin ez nahasteko, horregatik Anderea edo Dama deitzen zaio.
Raku
Bilbon
Se veía a los muchachuélos ejercitándose en el Jiu-Jitsu por las calles.Hay que advertir que este hombre, fue a exhibir su arte a uno de los pueblos que más está desarrollada la afición a los deportes y uno de los pueblos donde más se estima, tal vez se sobrestima la fuerza física.
Erregin (xakea)
Xakearen aintzindariak diren chaturanga eta shatranj jokoetan ez zegoen erreginik, bisir, aholkulari edo ministroa baizik (persieraz وزیر wazir, errusieraz ферзь ferz).
Erreginaren gehitzea Erdi Aroan Europan jazo zen eta piskanaka, ez bapatean. XIII. menderako Europa osora hedatu zen eta XV. mendean jada gaur egun dauzkan mugimenduak bereganatu zituen, nahiz eta peoia erregin bilakatzeko aukera oraindik ere mugatua egon.
Victor Hugo
Poeta morala
Alaba maiteena, Leopoldine, istripu batean itota hil izana (1843), eta Les Burgraves obraren porrota (1842), aipatzen dira, oro har, Hugoren bizitzaren beheraldi baten eta poesia utzi izanaren arrazoitzat. Hala ere, politikagintzan jarraitu zuen bete-betean, eta baita Akademiako lanetan ere. Izan ere, Hugoren literaturaren arrakastak 184lean lortu zuen ezagutza ofiziala, hiru saioren ondoren Académie Francaise-n onartu baitzuten, eta 1845ean, berriz, Pareen Ganberako kide egin zuten. Alabaina, berehala sortuko zizkion arazoak bere pentsamolde politiko eta sozialak, 1848ko iraultzaren ondoren.
Raku
Tolosan
Tolosa n 1908 urtean aritu zen, zezen plazan: Isidoro Ollagiegi "Eltzekondo" hernaniarra erraz garaitu zuen, baina Ramon Garate "Kaminero" urrestillarrari irabaztea gehiago kostatu zitzaion: 6 minutu.
Victor Hugo
Erbestealdia
II. Errepublika sortu ondoren (1848) -errepublikarren alde egin zuen Hugok-, Luis Napoleonek (Napoleon III.a) estatu-kolpea jo zuenean, 1851n, alde egin behar izan zuen idazleak Frantziatik; izan ere, berriro heldu zion miseriaren gaineko eta sufragio unibertsalaren eta prentsa-askatasunaren aldeko bere diskurtso zaharrari; lehengo erregimenaren ukoa matxinada bihurtu zen estatu-kolpearen aurrean. Frantziatik alde eginda, Belgikan erbesteratu zen aurrena, eta Ingalaterran gero. Frantziatik urrun, Hugok barregarri jarri zuen enperadorea Napoleon le Petit obran (1852, Napoleon txikia), eta babesa eta dieta eskaini zien errepublikazale abertzale eta erbesteratuei.
Les Chatiments (1853, Zigorrak) obra gogorra da, diktadorearen bortizkeriari bortizkeriaz erantzuten diona. Obra horren ondorengoan, Les Contemplations (1856), aurrekoaren bide beretik, giza patu oro beretzen duen morala bihurtzen da idazkera, barne-bizitzaren adierazpen eta memoriaren dimentsio mitikoaren kosmologia.
Raku
Tolosan
Sadakazu Uyenishi Tolosan hitzartutako azken borrokara ez zen agertu. Jose Ramon Otaegi beizamar rarekin lotu zuen, baina borroka bertan behera gelditu zen (zezen plaza ikusleez beteta, eta Otaegi zain zeukala) Uyenishi ez baitzen agertu. Beizamarrari jendea oihuka hasi zitzaion orduan: ''«Zu zara benetako Raku! Zu zara Raku! Raku, Raku…»''; Otaegik taberna bat zeukan, ordutik aurrera "Raku" bezala ezagutzen dena (Aroztegieta kalea, 2).
Prousten legea
Prousten legea, proportzio konstanteen legea edo proportzio finkoen legea, 1795ean adierazi zen lege estekiometriko bat da, Louis Proust zientzialari, kimikari eta farmazialari frantziarrak aurkitua. Proustek XIX. mendearen hasieran gauzatu zuen esperimentu bati esker dugu lege honen berri, errekuntza erreakzioak hartu zituen oinarritzat legeak diona ondorioztatzeko: "«Bi edo elementu gehiago konposatu kimiko bat edo gehiago osatzeko konbinatzen direnean, elementu horien arteko masen erlazioa beti berdina izango da»."Lege hau betetzen duen konposatu orok, bere osagaitzat dituen elementuak kopuru konstantean edukiko ditu beti. Egungo formula molekularraren gaiari dagokionez, lege honi zor diogu konposatu bakoitzari jar diezazkiogun azpiindize zehatz edo finkoak. Aurretik aipatu dugu, lege hau betetzen duen konposatu orok jarraitu behar dituela neurri horiek, baina badira zenbait sustantzia, ez estekiometriko gisa deiturikoak (bertolido bezala ere ezagunak), legea betetzen ez dutenak. Konposatu hauek osatzen dituzten elementuen proportzioak aldagarriak dira, nahiz eta aldakortasun horrek bere mugak izan. Horretaz gain, beste zenbait materialek, hala nola, aleazioek edo koloideek, ez dute legea betetzen, izan ere, ez dira erabateko konposatuak, nahasteak baizik. Materia gisa hartzen da, espazioan leku bat hartzen duen eta masa duen edozein gorputz. Kasu gehienetan, materia kimika analitikoaren zenbait metodo baliatuz, antzeman edo neurtu daiteke.
Victor Hugo
Les misèrables eta Komuna
La Legende des siècles idazten ari zela (Mendeetako elezaharra), Hugok berriz hartu zituen Misères (Miseriak) titulupean bilduak zeuzkan zirriborroak, Les Miserables izango zen eleberria osatzeko (Miserableak).
Raku
Tolosan
Txakur asko ere izan ziren, Raku izenekoak.
Prousten legea
Adibideak
Lege honek kimikan izan ditzakeen zenbait aplikazioren inguruko adibideak daude jarraian.
Uraren eraketa
Ura eratzeko jakina da hidrogeno eta oxigenoa behar ditugula, baina proportzio zehatz batzuetan konbinatzen dira ura sortzerako orduan, Prousten legea jarraituz:
Demagun, hidrogeno gramo bat dugula. Oxigeno kopuru zehatz batekin elkartu nahi badugu, bihurketa-faktoreak baliatuz kalkulu batzuk egin beharko ditugu, oxigeno kantitate zehatzera iristeko. Azkenik, hidrogeno gramo bat, soberakinik gabe, 7.93 oxigeno gramo ingururekin konbinatzen dela jakingo dugu, ura eratzeko orduan. Proportzio hori beti mantenduko da eta beraz, beste edozein hidrogeno kantitate aipatutako oxigeno kopuruarekin elkartuz gero, soberakinak egongo dira. Prozesu berdina oxigenoa finkatuz burutzen badugu, ondorio berdinera helduko gara.
Victor Hugo
Les misèrables eta Komuna
Argitaratu zenean, 1862an, izugarrizko arrakasta izan zuen, era guztietako irakurleen artean gainera; sekulako ospea eman zion, Frantzian ez ezik, baita atzerrian ere, segituan itzuli baitzen kanpoko hizkuntzetara.
Raku
Japoniara itzuli eta heriotza
1908. urtearen amaieran Uyenishi Japoniara itzuli zen, Londresko dojoa William Garrud ikaslearen ardurapean utziz (Edith Garruden senarra). Data horren ondoren bere bizitzaz ezer gutxi dakigu, baina Percy Longhurst britainiar jiu-jitsu ikerlariaren arabera Bigarren Mundu Gerra baino lehenago hil zen.
Prousten legea
Karbono dioxidoaren eraketa
Oraingoan, lau gramo karbono ditugula suposatuko dugu eta hauek sei oxigeno gramorekin nahasteko asmoa dugula. Bi elementuen masa molarrak kontuan hartuta kalkuluak eginez, lau gramo karbono, modu zehatzean, 2.663 gramo oxigenorekin (O2) konbinatzen dela jakingo dugu eta beraz, elementu horren 3.337 gramok ez dutela erreakzionatuko. Hau da, aipatutako oxigeno kopurua soberakin gisan geratuko zaigu.
Victor Hugo
Les misèrables eta Komuna
Miserableak Parisko mundu ezkutuan gertatzen da, eta detektibe-istorio baten suspensea du; Frantziako historiaren zati bat ere bada, Errestauraziotik Luis Filipe arte.
Humlikon
Humlikon Suitzako udalerria da. Zürich kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Victor Hugo
Les misèrables eta Komuna
Liburu horren arrakastak irakurle-kopuru zabal baten mundu-ikuskera adierazten du, Hugoren espiritualtasunean jokabide moral baten oinarria aurkitu baitzuten, eta haren fantasian beren irudimeneko mamuak. Les Travailleurs de la mer eleberrian bere mezua osatu zuen (1866, Itsasoko langileak): horixe da, dudarik gabe, Hugoren lanik poetikoena eta osatuena, irudi fantastiko eta irrealetan oparoa. Proletarioen egoera gero eta gehiago da Hugoren eleberrigintzaren ardatza, eta idazlea gero eta gehiago aurkitzen da halabeharraren mende (itsasoaren, izadiaren halabeharraren mende), eta orobat gizakiaren bihotzean beti nagusitzen den halabeharraren mende.
Erbestea, Hugok betiko zela uste zuena, bat-batean amaitu zen 1870ean. Napoleon III.aren abdikazioarekin, Parisa itzuli zen idazlea. Sekulako harrera egin zioten, eta sinbolo baten balioa hartu zuen. Parisko Komuna eta ondorengo zapalkuntza gai historiko eta mitiko bihurtu ziren L Anee terrible obran (1872, Urte izugarria), hain zuzen ere Frantzia atzerakoiak gutxiesten zuen artean. Komuneroen matxinada izan zen halaber, zeharka bada ere, Quatrevingt-Treize eleberriaren inspirazio iturri (1894, Laurogeita hamairu): gaia Frantziako Iraultza eta Vendée-ko zapalkuntza da, Hugoren aitak parte hartu zuena.
Azken urteak
Ezaugarri horiek ematen diote Hugori modernotasuna. Azken egunak arte joan zen Senatuko biltzarretara (han komuneroei amnistia ematearen alde borrokatu zen, besteak beste) eta Akademiara. 83 urte zituela hil zen, Parisen. Frantziako poeta nazionala bihurtuta, ohorezko hileta nazionala egin zioten, Garaipen Arkuan ipini zuten zerraldoa, eta Pantheon-en hilobiratu zuten.
Hil ondoren, Hugoren obra anitz agertu dira; haien artean, egunkariak eta oroitzapen-liburuak.
Iritziak
Victor Hugo idazle konprometitua zen. 1848an, Uztaileko Monarkian Parekoen Ganberako hautetsi izan zen, eta Frantziako Bigarren Errepublikako Asanblea Konstituziogileko eta Asanblea Nazionaleko hautetsi. Frantziako Bigarren Inperioan erbesteratu zen, eta hemeretzi urte geroago itzuli, 1871n, Frantziako Hirugarren Errepublika sortu zenean. Orduan ere Asanblea Nazionaleko diputatu izan zen, eta senatari 1876an.
Haren ibilbide politikoa oso aldakorra izan da, eta oportunista izatea leporatu izan zioten. Erregezalea zen Borboien berrezarkuntza garaian. Gero, eskuin kontserbadorea izan zen, aurrerago liberalismoarekin bat egin zuen, geroago Louis-Napoléon Bonaparteren jarraitzaile izan zen eta handik hiru urtera haren aurkari. Azkenik, ezkerrarekin bat egin zuen. Hugoren hitzetan, "iritzi politiko guztien ibilbidea osatu" zuen.
1853 eta 1855 urteen artean espiritismoan interesa izan zuela dokumentatua dago. Hildakoekin "idazketa automatikoaren" bitartez komunikatzea posible zela sinetsi zuen nonbait, eta "tables parlants" edo mahai hiztunen hainbat saiotan parte hartu zuen. Horietan bere alaba hilarekin, Leopoldinerekin, komunikatu zela sinetsi omen zuen, eta baita pertsonaia ospetsuekin hala nola Jesukristo bera, Platon, edo Dante eta Shakespeare idazleak. 19, mendeko idazleen artean ez zegoen bakarrik ohitura honetan Hugo: Charles Dickens edo Arthur Conan Doyle bezalako idazleak ere aritu ziren halako saioetan.
Victor Hugo eta Euskal Herria
1811n egin zuen Euskal Herriaren lehen ezagupena Victor Hugok 9 urte zituelarik. Napoleonen gobernuak Hugoren aita, Joseph Leopold Sigisbert Hugo, Madrila bidali zuen jeneral gisako kargu militarrarekin, okupazio tropa napoleondarrean. Ama apartatua zegoen senarrarengandik, baina harremana berriz osatu nahian, berak ere semearekin Espainiarako bidea hartu zuen, eta bidean, Baionan geratu ziren hilabete batez. Bidean jarraitu zutelatik Hernani izenaren sonoritatea gustatu omen zitzaion, ze bere drama bati izenburu hori eman zion (gaiak Euskal Herriarekin zerikusirik ez zuen arren).
2009. urtetik Pasai Donibanen Hugoenea izeneko egoitza ere badago (ez da Gabiria etxea), Euskal Idazleen Elkarteak sormenezko egonaldietarako erabiltzen du.
Euskaraz poliki moldatzera iritsi omen zen. Euskal Herriaz gauza interesgarri asko kontatu zituen Pirinioak lanean.
Kolfo Izagirreren idazkietan
"San Pedrotik San Juanera itsasoa da labur
Igerian pasatzeko ni ez naiz haren beldur
Batelari beltzaranak
Mesié esan dit maltzur
San Pedrotik San Juanera itsasoa da hotza
Bertara jaurtita ahal zait epelduko bihotza
Askatu du mototsa".
Euskaldunak Victor Hugoren idazkietan
Hiru lanetan gordetzen dira Victor Hugok Euskal Herriaz eta euskaldunez egindako aipuak: La legende des siecles, L’homme qui sit, eta batez ere Alpes et Pyrenees liburuan. Herri euskaldunaren berezitasuna, ez espainol eta ez frantsestasuna, azpimarratu zuen Victor Hugok pasarte askotan eta, gogoeta jakin batean, euskaldunen aberria euskara zela ere esan zuen:
La langue basque est une patrie, j'ai presque dit une religion.Besteak beste, euskal dantzak eta bereziki fandangoa deskribatu zituen Victor Hugok: "Iluntzean dantzan egiten da soropilean, eriak klaskatuz esku ahurrean; kriskitinen itzala besterik ez da. Dantzariak malgutasun harmoniatsuz kulunkatzen dira, baina elasturi, suhartasun, oldar, sentsuen atseginik gabe; cachucha dantzaren itzala besterik ez da."
Bigarren egonaldian, karlistadaren giroan, auzi politikoetan ere sartu zen Victor Hugok. Joeraz liberalago zen bera, kontserbadorea baino, baina karlismoaren barruan, elkarrekin ongiegi ez omen zetozen bi alderdi bereizi zituen: erregezaleena edo Gortea, eta «fueristena». Victor Hugoren idazkietan Zumalakarregi espreski fuerista bezala azaltzen da, karlismoaren egiazko indarra fuerista horiek zirela aitortuz.
Cottus klamathensis
Cottus klamathensis Cottus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Sant Sebastiàko geltokia
Sant Sebastià Portuko teleferikoaren geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Sants-Montjuïc barrutian dago.
Geltokia 1931en inauguratu zen.
Neufchâtel-en-Saosnois
Biztanleria
2007an Neufchâtel-en-Saosnois udalerrian erroldatutako biztanleak 929 ziren. Familiak 361 ziren, horien artean 102 pertsona bakarrekoak ziren (39 bakarrik bizi ziren gizonak eta 63 bakarrik bizi ziren emakumeak), 118 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 121 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 440 etxebizitza zeuden, 369 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 40 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 417 etxeak ziren eta 21 apartamentuak ziren. 369 etxebizitza nagusietatik 250 bere jabearen bizilekua ziren, 109 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 24 etxek bi zituzten, 67 etxek hiru zituzten, 137 etxek lau zituzten eta 135 etxek bost zituzten. 289 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 167 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 162 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 558 ziren, horien artean 424 aktiboak ziren eta 134 inaktiboak ziren. 424 pertsona aktiboetatik 391 lanean zeuden (212 gizon eta 179 emakume) eta 34 langabezian zeuden (15 gizon eta 19 emakume). 134 pertsona inaktiboetatik 66 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Neufchâtel-en-Saosnois udalerrian 384 unitate fiskal zeuden, 926 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.674 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 36 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 iturginak, 3 argiketariak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Neufchâtel-en-Saosnois udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 612 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Žandov
Žandov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1,911 biztanle ditu eta 27.23 kilometro koadroko azalera. Česká Lípa barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1052 urtean egin zen.
Vizcaya (zinema)
Vizcaya zinema Bilboko San Frantzisko auzoko San Frantzisko kaleko 40. zenbakian egondako zinema da.
Zinemaren ondoan, auzorako udaltegia eraiki zen.
Psammophis trigrammus
Psammophis trigrammus Psammophis generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Júlio Mesquita
Júlio Mesquita Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Astrid Lindgren
Astrid Lindgren edo Astrid Anna Emilia Ericsson (Småland, 1907ko azaroaren 14tik - 2002ko urtarrilaren 28ra, Stockholm) idazle suediarra.
Haur-literatura landu zuen batik bat, Pippi Långstrump (Pippi Kaltzaluze) izanda haren lanik ospetsuena. Suedierazko egilerik ezagunenetarikoa da, eta bere liburuak 85 hizkuntzatan itzuli dituzte. Euskaraz, bi hauek ditugu: Pippi itsasorako asmotan eta Pippi Kaltzaluze (Elkar, 1996).
Bizialdia
Suedian jaio zen 1907ko azaroaren 14an nekazari-familia batean, eta han pasa zituen gaztetako urteak paraje zoragarrian zegoen landetxe zahar batean, izeiz eta pinuz inguratuta, txorien txioak atseginez entzunez, eta lore ederrez jantzitako zelaiak miretsiz. Paraje eder horrek asko lagunduko zion haurrentzako egin zituen istorio ahaztezinak lantzeko Berrogeitaka urte zituela argitaratu zituen bere liburu famatuak: Pippi Medias Largas (1945), Pippi se embarca (1946) eta Pippi en los mares del Sur (1948) bere liburu famatuak. Horiek bere familiaren bizimoduan, Suediako basoetan, aintziretan eta landetxeetan daude girotuta.
Astrid Anna Emilia Ericsson, gaztetatik izan zuen istorioak kontatzeko abilezia, 16 urte zituela bere herriko egunkarian hasi zen lanean, eta bertako editorea zen Reinhold Blomberg gizon ezkondu batekin izan zuen harremana, haurdun geratu eta Kopenhagera joan zen haurra izatera, herriko txutxumutxuetatik urrun. Lesse txikia beste familia batekin hazi zen Astrid-ek nahikoa diru lortu zuen arte. Istorio horren nondik-norako guztiak kontatzen ditu Unga Astrid (2018) filmak, Pernille Fischer Christensen daniarrak zuzendutakoa eta Lindgren-en beste alaba baten kritikak jaso dituena.
24 urte zituela, Sture Lindgren-ekin ezkondu eta bere abizena hartu zuen, alaba bat izan zuten eta Lesse txikia berreskuratu ere. Alabak birikietako gaixotasun bat hartu eta ohean pasa zuen denbora luzean, beraz Astridek istoria ugari kontatu zizkien seme-alabei denbora modu alaiago batean pasa zezaten. Orduan asmatu zuen Pippiren pertsonaia. Neska koskorrak Pippiren istorioak kontatzea eskatzen zion behin eta berriz amari. Bi urte geroago, Astridek bi urtez ibili ezinik geldirik egon behar izan zuen ibili ezinik hanka hautsi zitzaiolako. Denboraldi hori Pippiren lehen liburua idazteko aprobetxatu zuen. Alabak 10 urte egin zituenean eskuizkribua oparitu zion amak. Urte hartan, 1941ean, editorial batera bidali zituen istorioak, ezetza jaso, eta idazten jarraitu zuen. 1945ean, Rubén&Sjögren argitaletxeak antolatutako lehiaketa batera aurkeztu zen bere Pippi Kaltzaluze kontakizunarekin, eta bigarren saria irabazi ere, editorialak idatzi gehiago eskatu eta idazleak hamaika eta bat istorio aurkeztu zien.
1979an, bere eskari baten ondorioz, Suedia haurren kontrako zigor fisikoa debekatu zuen lehenengo herrialdea izan zen. Batez ere haur txiro eta gaixoekiko begirunea adierazi zuen, besteak beste, Stocholmoko ospitale bat egiten lagundu zuen, bere izena daramana.
Sotckholm-en hil zen 94 urte zituela, eritasun luze bat jasan ondoren.
Beste liburu eta pertsonaiak
Pippiren istorioen ondoren, beste trilogia bat argitaratu zuen: Los niños de Bullerbyn (1947), Más sobre los niños de Bullerbyn (1949) eta Es divertido Bullerbyn (1952). Pippiren liburuetan ez bezala, protagonistak sei neska-mutil koskor dira, normalak, jostalariak, alaiak eta lagunarte onekoak. Batez ere Lisa aipatu behar da, istorio horien ardatza. Eguneroko gorabehera arruntak kontatzen dira, inolako abentura miresgarririk bizi ez duten ume batzuena. Miguelen istorioek beste trilogia bat osatzen dute: Miguel el travieso (1963), Nuevas aventuras de Miguel (1966) eta Otra vez Miguel (1970). Hiru liburu horiek idazteko bere aita Samuel Augustoren haurtzaroko pasadizoetan oinarritu zen. Txikitan aitak gauza asko kontatu zizkion landako bizimoduari eta Suediaren Hegoaldeko folklore aberatsari buruz. Miguel ez da esaneko azaltzen bere aitarekin, jenio bizikoa da, libre bizi nahi du. Pippi menderakaitz samarra den bezala, eta Lisa lasaia eta orekatua, Miguelen nortasunak bi alderdi horiek azaltzen ditu. Dena dela, 'giro erradikaletakoek' nekazari-kapitalistaren itxura hartzen zioten Miguel protagonistari. Baina, gezurra badirudi ere, zezen bat hezteko gai den 5 urteko ume honek, borrokalari sozial baten ezaugarriak biltzen ditu, gauza baita etxeko despentsako ateak ireki eta behartsuei jakiak emateko. Eta kapitalistek ez zuten hori egingo. Garbi ageri da Astrid Lindgren-en liburuen istorioak umeen ikuspegitik daudela kontatuta, nahiz eta horiek ere kontraesanak izan bizitzako zenbait alderdiri buruz: bizia eta heriotza, poza eta tristura, adorea eta beldurra. Esate baterako Mio, mi Mio (1954) liburuan adierazten dira bizitzako alde garratzak ere: umezurtz bat hiri bateko bankuan dago eserita eta imajinazioa lanean jarriz, urrutiko herrialde batera joaten da, eta errege baten seme izendatzen dute, eta balentria ikusgarri bati aurre eginez gaizkiaren ordezkaria den Kato zaldizkoa hiltzeko agindua ematen diote. Fantasiazko gauza asko ageri dira liburuan: ahalmen magikoak, kapa ikusezinak, ezpata ikusgarriak, zaldi hegodunak.
Los hermanos Corazón de León (1973) istorioaren protagonista Skarpan ume koskorra da, sofan etzanda, gaixorik, heriotzaren zain dago, beste baten bizia salbatzeko berea eman zuen Jonathan anaia zaharrenarengana joan nahi duelako. Egun batean, hor non datorkion Jonathan hegazti bihurtuta. Orduan ulertzen du bere bila datorrela gaizkiaren indarrek mehatxupean daukan Nanginala kontinentera eramateko. Baina, lehenbizi bortizki suntsitu beharko ditu indar gaizto horiek, gero bakean eta zoriontsu bizitzeko. Egileak idazlan honetan heriotzaren gertaera planteatzen du, anaien arteko maitasuna eta beste zenbait interesgarri ere bai. Ronja, la hija del bandolero (1981), beste zenbait liburutan ez bezala, zoriontasunezko istorioa da, gogorkeriari eta heriotzari buruzko pasarte gogor batzuk baditu ere. Bi bidelapur-talderen arteko borrokak kontatzen dira. Ronja bidelapur baten alabaren eta aurkarien buruzagiaren harreman estuak kontatzen dira. Eta beste gauza askoren artean, bi talde aurkarien arteko anaitasuna azpimarratzen da. Beste gai batzuk belaunaldien, gizonen eta emakumeen eta, batez ere, gurasoen eta seme-alaben arteko harremanak dira. Amaitzeko, Astrid Lindgren haurrentzako eta gaztetxoentzako literaturako klasiko bat da, inolako zalantzarik gabe. Umeen bihurrikeria eta alaitasuna tartekatzen ditu, helduekiko ikuspegi garratza azaltzen du eta oso gordin deskribatzen haurtzaroko arazoak, ametsak eta fantasiak, baina baita nahigabeak eta beldurrak ere. 'Nire asmoa zen pentsaerak eraldatzen laguntzea, dio Astrid Lindgren-ek eta haurren autonomia errespetatzen duen heziketaren eraginkortasunaren alde egitea, mundua den bezalakoa onar dezaten'. Idazle handi horrek 50 eleberri baino gehiago utzi ditu, horietatik asko zinemarako eta telebistarako egokituak izan dira.
Astrid Lindgren Saria
1967an, Rabén & Sjögren editorialak idazlearen izena daraman saria sortu zuen, Astrid Lindgren Saria.
Astrid Lindgren Memorial Award
2002. urtean, Suediako Gobernuak, Astrid Lindgren Memorial Award sortu zuen.
Sudan
Estatuko mugen barruan dagoen herri-aniztasuna dela kausa, alde batetik azken urteetan Darfur eskualdean egoera oso latza bizi izan dute; bestetik, zenbait hamarkadatan gehienbat arabiar eta musulmana den iparraldea eta batez ere beltza eta kristau eta animista den hegoaldearen artean Afrikako gerra zibilik luzeena izan da. Horri amaiera emateko, 2011ko urtarrilean Hego Sudanen independentziaren gaineko erreferenduma egin zen, eta uztailaren 9an bilakatu zen estatu independente. Hiriburua Khartum da.
Geografia
Sudan Afrika ipar-ekialdean dago, Itsaso Gorriaren ertzean (853 km luzeko kosta). Eremua 1.880.068 km² da gaur egun. Hego Sudanen independentziaren aurretik kontinenteko estatu zabalena eta munduko hamargarrena zen. Gaur egun, munduko 16. estaturik handiena da, eta Afrikako hirugarrena. Herrialdea zabaldi handi bat da, mendiek mugatua. Mendebaldean Jebel Marra mendiek mugatzen dute zabaldi hura eta ekialdean Itsaso Gorriko Mendiak. Tontor garaiena Imatong mendia da, hegoaldean kokatua Ugandako mugan.
Sudan Nilo ibaiak ipar-hego zeharkatzen du. Nilo Zuria eta Nilo Urdina ibaiek Khartumen egiten dute bat, iparralderantz Egipto zeharkatu eta Mediterraneoan isurtzeko. Nilo Urdinaren ibilgua Sudan barnean ia 800 km luze da eta bi ibaiadar nagusi ditu: Dinder eta Rahad. Nilo Zuriak ez du ibaiadar garrantzitsurik Sudan barnean.
Hegoaldean klima tropikala du, zingirak eta oihanak nagusi direlarik. Iparraldean basamortuko klima du eta bertan Nubiako basamortu lehorra dago. Elkarren ondoan dauden bi eskualde hauek dela-eta, Sudanek basamortutze prozesu lasterra jasaten ari da iparraldetik hegoaldera, higadura larriak lagunduta.
Historia
Antzina, Nilo ibiaren aldamenetako zibilizazioak Egiptokoaren eragin handia izan zuen Nubian (gaur egungo Sudan). Izan ere, K.a. 2000. urte inguruan egiptoarrek Nubiako iparraldea konkistatu zuten, eta Nubiako kulturak Egiptokoaren ezaugarri asko hartu zituen. K.a. 800. urte inguruan erreinu burujabea zen Nubia; Napata eta, geroago, Meroe izan zituen hiriburuak. Meroeko erregeetako batek, Xabakak hain zuzen ere, Egipto konkistatu eta XXV. dinastia sortu zuen (K.a. 715-656). Baina K. o. 350. urte inguruan, Aksum Erresumako etiopiarrek Meroe suntsitu zuten. K. o. VI. mendean zehar, kristau misiolariak sartu ziren Nubian, eta kristau erlijioa zabaldu zuten Meroekoaren ondoren sortu ziren erreinuen artean (iparraldeko Dongola eta hegoaldeko Aloa). 640. urte inguruan, arabiarrek Egipto menderatu zutenean, bi erreinu horiek gainerako kristau herrialdeetatik bereziak geratu ziren. Egiptoarrek eta Dongola erreinuko erregeak hitzarmen bat egin zuten, sei mendeetan iraun zuena. XII. mendetik aurrera, Egiptoko hegoaldeko arabiar nomadak Sudango iparraldean kokatu ziren, eta pixkana, kristau erreinuak menderatu zituzten. Baina, Aloako erreinua, XVI. mendea arte ez zen islamera bihurtu. Geroago esklaboen salerosketa bultzatu zuen.
XIX. mendea
1820-1823 bitartean, egiptoar agintariek Sudango lurraldea hartu, eta Khartum hiria sortu zuten. Ismail Paxa Egiptoko erregeordeak (1863-1879), europarren diru laguntzak irabaztearren, haiekin bat egin zuen gero eta garrantzi handiagoa zuen Sudango hegoaldeko eta hego-mendebaleko esklaboen salerosketa desegiteko. Britainiar eta egiptoarren esku-hartzeari aurre egiteko, 1881ean, Muhammad Ahmad ibn Abd Allah-k, mahdi («Alaren gidaritzapean dagoena») izendatua, djihad edo gerra santurako deia egin zuen, eta herri matxinadaren buru izan zen. Mahdi-ren osteek britainiar-egiptoar gudarostea menderatzea (1883) eta Khartum hartzea (1885) lortu zuten. Estatu islamdar burujabea sortu zuten baina, handik gutxira mahdi-a hil zen, eta haren ondorengoak, Abd Allah Muhammadek, ezin izan zuen britainiar gudarostea Omdurdamgo guduan menderatu. Hala, 1898ko urtarrilaren 19an, Sudan britainiar eta egiptoarren mendean geratu zen.
XX. mendea
Mende hasieran, ingelesek Sudango ekonomia berpiztu zuten ureztatze bideak hobetzean, kotoiaren ekoizpena hastean, burdinbidea eta portu bat egitean, eta neurri batean, irakaskuntza bideratzean. Hala ere, Sudango iparraldearen eta hegoaldearen arteko aldea agerian zegoen: batetik iparraldea, basamortua, biztanleriaren gehiengoa osatzen zuten arabiar eta musulmanen bizitokia, eta bestetik, hegoaldea, zingiratsua, kristau erlijioaren eta animismoaren jarraitzaileen lurraldea. Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, egiptoar abertzaleek Sudan beretzat hartu nahi izan zuten, sudandarrak berak Egiptoren aldekoen eta burujabetasun osoaren aldekoen artean banatuak zeudela. Horrenbestez, 1951n, Faruq I.a Egiptoko erregeak, Ingalaterrarekin egina zuen hitzarmena bertan behera utzi eta Sudango errege izendatu zuen bere burua. Nolanahi ere, 1952an Faruq erregetzatik kendu zuten, eta handik urte gutxira, Kairok autodeterminazio eskubidea (1953) eta burujabetasuna (1956) onartu zizkion Sudani. Antzinako Nubia Sudango errepublika bihurtu zen.
Darfurko gerra
Darfur Sudango mendebaldeko eskualde bat da. Gatazka yanyauiden edo Abbala leinuetakoen eta fur, zaghawa eta masalit herrien artean sortu zen, batik bat, eta 2003an hasi zen. Sudango gobernuak yanyauidei lagundu zien armaz eta horniduraz eta haiekin batera parte hartu zuen hainbat erasotan, nahiz jendaurrean hori gezurtatzen duen. Sudango Bigarren Gerra Zibilean ez bezala, gerra hau ez da musulmanen eta musulman ez direnen arteko gerra, Darfurreko biztanle gehienak musulmanak baitira. Gerra horrek 400.000 mila hildako eragin ditu bazter haietan eta ia 3.000.000 lagunek handik ihes egin behar izan dute. Gerrako biktima zuzenez gainera, goseteak ere biktima kopuru handia eragin du. 2007ko udan, NBEk Darfurrera 26.000 soldadu bidaltzea erabaki zuen. 2008an, Hagako Nazioarteko Zigor Auzitegiak Sudango lehendakari Al Bachir atxilotzea eskatu zuen genozidioagatik eta gizadiaren aurkako krimenengatik, baina bai Sudango gobernuak, bai Arabiar Ligak eta bai Afrikar Batasunak gaitzetsi egin zuten eskari hori. Gaur egun, Darfurko gerrak bere horretan dirau, konponbiderik aurkitu ez zaiola.
Hego Sudanen banaketa
2011ko uztailean Hego Sudan bereizi zen: horren ondorioz, Sudango zabalera herenean murriztu zen.
Banaketa administratiboa
Lehenago, herrialdea 9 probintziatan banatua zegoen: