cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Chapelle-Saint-Ursin
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kaltzioburbankita
Kaltzioburbankita karbonato motako minerala da.
Gourdon (Itsas Alpeak)
Gourdon Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Itsas Alpeak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Kaltzioburbankita
Ezaugarriak
Kaltzioburbankita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.
Gourdon (Itsas Alpeak)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 249 etxebizitza zeuden, 179 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 60 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 79 apartamentuak ziren. 179 etxebizitza nagusietatik 118 bere jabearen bizilekua ziren, 48 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 33 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 59 etxek bost zituzten. 125 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 72 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 100 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 302 ziren, horien artean 219 aktiboak ziren eta 83 inaktiboak ziren. 219 pertsona aktiboetatik 200 lanean zeuden (114 gizon eta 86 emakume) eta 18 langabezian zeuden (7 gizon eta 11 emakume). 83 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Enyalioides oshaughnessyi
Enyalioides oshaughnessyi Enyalioides generoko animalia da. Narrastien barruko Hoplocercidae familian sailkatuta dago.
Gourdon (Itsas Alpeak)
Diru sarrerak
2009an Gourdon udalerrian 166 unitate fiskal zeuden, 426 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.323 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 65 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 10 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 24 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak, 1 zurgina, 1 iturgina eta 9 jatetxeak.
2009an zeuden 11 establezimendu komertzialetatik, 2 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak eta 6 lurrin-dendak ziren.
2000. urtean Gourdon udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Reobirus
Reobirusak Reoviridae familian sailkatzen diren birusak dira. Familia horretan genero desberdinak daude; Rotavirus, Cypivirus eta Orbivirus dira aipagarrienak.
Familiaren izena ingelesezko sigletatik dator: Reoviridae (Respiratory Enteric Orphan Virus), birus hauek arnas traktuan eta digestio-aparatuan sortzen baitituzte gaitzak; Orphan edo Umezurtz terminoa ere gehitu zitzaion, hasieran isolatu ziren lehenengo birusak ez baitzeuden inongo gaitzekin lotuak.
Reobirusak tamaina ertaineko birusak dira (60-80 nm). Material genetikoari dagokionez, harizpi bikoitzeko RNA dute. Hain zuzen ere, animalia-birusen artean reobirusak dira kate bikoitzeko RNA duten bakarrak. Genomaren beste ezaugarri bereziren bat zatituta dagoela izaten da (10-12 zatitan, generoaren arabera), ortomixobirusen antzera. Kapsidea ikosaedrikoa da, kanpoko bilgarririk gabekoa (birus "biluziak" baitira).
Harizpi bikoitzeko RNA-k ezin du zuzenean itzulpen genetikoa garatu. Hori dela eta, RNA horrek RNA-m sortzen du lehen transkripzioaren bitartez, birusak berak dituen entzimei esker.
Reobirusak giza-patogenoak dira. Batzuek digestio-aparatuari eragiten diote, gastroenteritis sortuz (errotabirusak, esaterako); beste batzuek arnas aparatuari, arnas patologiak sorraraziz.
Cassandra's Dream
Cassandra's Dream (euskaraz Cassandraren Ametsa), 2007ko Woody Allen estatubatuar zinema zuzendariaren drama-thriller film bat da. Hayley Atwell, Colin Farrell, Sally Hawkins, Ewan McGregor eta Tom Wilkinson aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Erresuma Batua, Londres. Diruz estu dabilen arren, Ian Blainek (Ewan McGregor) eta bere anaia Terryk (Colin Farrell) bigarren eskuko belaontzi bat erosi berri dute, "Cassandra's Dream" deritzona, asteburuetan nabigatzeko asmoz. Ianek Angela Stark (Hayley Atwell) ezagutuko du, Londresera arraskata lortu asmoz iritsi berri den aktore erakargarria, eta neska gazteaz maiteminduko da. Aldiz, Terryk jokuetarako duen zaletasunak bi anaiak egoera ekonomiko oso larrian ipiniko ditu, nahiz eta azkenean Howard (Tom Wilkinson) osabaren laguntzaz ataka txar horretatik onik ateratzea lortu. Baina denak du bere ordaina: trukean, Howardek legezkanpoko ekintzak burutzea derrigortuko die, bi anaien balio moralak frogan jarriz.
Harissa
Harissa (هريسة harīsa) Magrebeko gastronomian tipikoa den saltsa mina da. Errezetak lekuz leku aldatu egiten dira, baina ohiko osagaiak piper min gorriak (sarritan ketuak; Bekaltakoak ospetsuak dira), baratxuria, martorriko fruituak, txarpoila eta gatza dira, eho eta oliba olioarekin nahasten direlarik. Prestatu ondoren, gutxienez hamabi orduz uzten dute jalkiten.
Anton Uriarte
Anton Uriarte Cantolla (Donostia, 1949 - ib., 2019ko abuztuaren 1a) gipuzkoar geografoa izan zen. Hamarkadak eman zituen munduko klimaren historia ikertzen.
Geografian doktore egin zen Zaragozako Unibertsitatean; Euskal Herriko Unibertsitatean gai horretako katedradun izan zen. Hogeita bost urte eman zituen EHUn irakasle. Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea ere izan zen. Ezaguna zen hedabideetan klima aldaketaren teoria ukatuz agertzen zelako, IPCC erakundeak plazaratzen duen zientzia komunitatearen iritzi nagusiaren kontra. Uriarteren teoriak kontsentsu zientifikotik urrun izateaz gainera, Euskal Herriko Unibertsitateko hiru irakaslek oinarrigabetzat jo dituzte teoria horiek, eta IPCCren lana babestu; hala ere, Uriarterekin bat datoz hedabideek alarmismoz jokatzen dutela, klima aldaketari buruzko informazioa ez dutela egoki ematen maizegi.
Gizakiak kliman duen eraginaz zer ikuspegi zuen
Anton Uriartek esaten zuen klima aldatzen ari dela eta betidanik aldatu izan dela. Gizakiak aldaketa horretan duen eraginaz zioen ez dela esanguratsua eta XX. mendean mundua zertxobait berotu izana ez dela karbono dioxido kopurua igo izanagatik. CO2-a ez zuen gai kutsagarritzat, ez delako toxikoa, eta haren onurak azpimarratzen zituen: landareentzat ongarri funtsezkoa da, eta, zenbat eta CO2 gehiago izan, orduan eta hobea da haientzat.
IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldearen zenbait alderdi kritikatzen zituen: IPCCk ereduetan hutsegiteak egiten ditu, eta oker aztertzen du lurzoruaren erabilera aldaketak kliman izan duen eragina.
Anton Uriartek zioen hedabideek larritasuna hedatu dutela eta klima aldatzeak eragin ditzakeen arazoak puztu egin dituztela. Ez dutela azpimarratzen dagoen ziurtasun falta, ez dutela berri onik ematen eta ez dituztela azpimarratzen kontraesanean direnak (esaterako, hotz boladak eta Antartikoaren izotz eremua ez txikitu izana). Haren ustez, interes jokoak daude horren atzean.
Energia nuklearraren aurka zegoen, arriskutsua delako, eta erregai fosilen aldekoa zen. Bereziki, harrikatzaren alde hitz egiten zuen, munduan hobekien banatua eta ugariena den gaia delako eta merkea delako. Frackinga edo haustura hidraulikoa ere ongi ikusten zuen. Energia berriztagarrietan, haize errotak eta eguzki plakak kritikatzen zituen, toki handia behar dutelako, garestiak direlako eta haien funtzionamendua kontrolatzen zaila delako.
Berotegi efektua duten gasei dagokienez, haren ustez, gas horiek baretu egiten dituzte muturreko fenomeno meteorologikoak. Muturreko fenomeno horietaz zioen ez direla ugaritu urakanak eta ez dagoela frogarik esateko ugarituko direla. Bestaldera, uste zuen klima epeltzea onerako litzatekeela Lurreko bizitzarako, planeta epelduz gero euri gehiago eginen lukeelako.
Kyotoko Protokoloa ez zuen ongi ikusten, eta Europako politikariak horretaz nola aprobetxatu diren eta zer ondorio ekarri dituen salatzen zuen. Nuklearra bultzatzen duten indarrek ere protokolo horren alde egiten dutela zioen.
CO2 izeneko blogean idazten zituen bere gogoetak gai horren inguruan, gaztelaniaz.
Uriarteren hipotesiei egiten zaizkien kritikak
Uriarteren hipotesiari hainbat kritika egiten zaizkio:
Porte de Saint-Cloud (Parisko metroa)
Porte de Saint-Cloud —Parc des Princes azpititulua duena— Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 16. barrutian kokatuta dagoena.
Garapen Jasangarrirako 6. helburua: ur garbia eta saneamendua
'''Garapen Jasangarrirako 6. Helburua''' (GJH 6) uraren erabilgarritasuna eta kudeaketa jasangarria nahiz guztiontzako saneamendua bermatzean datza. Zoritxarrez, nahiz eta XXI. mendean egon, munduko bazter guztietako biztanleek ez dute ura lortzeko aukera berdina, uraren kalitateari buruz hitz egiten dugunean. Horretarako, 2015ean, Nazio Batuen Erakundeak (NBE) 17 helburu onartu eta abian jarri zituen, horien artean ur garbia eta saneamendua, urak izaki bizidunen biziraupenean duen garrantzia eztabaidaezina baita. Beraz, helburu hau lortzeko asmoz, OMEk lortu beharreko zenbait muga ezarri ditu:
Historia
Begi bistakoa da, gaur egun, ur edangarriaren banaketa ez dagoela ondo proportzionatuta, eta arazo larri hau aspalditik datorrela. Beraz, begirada atzera bota ezkero, argi dago arazo honen jatorria Lehen Industria Iraultzan dagoela. Denbora tarte horretan (1775-1850), nagusi bilakatu ziren fabrikak eta garraioak, zeinek kutsadura handia eragin zuten. Gainera, hiriak superpopulatuak bilakatu ziren, eta honek biztanleria baldintza miserabletan bizitzea ekarri zuen. Honen aztarna, garbi ikus daiteke ondorengo artikuluetan: bata ur bidezko gaixotasunei buruz hitz egiten duena, eta bestea, ur kutsatuak sortutako klima aldaketei buruz.
Uraren kalitatea giza kontsumorako
Aspalditik, uraren saneamendu baxuak gaixotasun infekzioso handiak eragin ditu, gaixotasun horiek uraren bidez transmititzen baitira. Urtero, 4.000.000.000 kasu inguruk izan dute beherakoa mundu osoan, eta horietatik 2,2.000.000.000 inguru hil egin dira. Beherakoen gaixotasun akutuak bost urtetik beherako haurren bigarren heriotza-kausa dira. Horren adibide garbia kolera da.
Hala ere, gaur egun, mundu mailako osasun-arazo larria izaten jarraitzen du, batez ere garapen bidean dauden herrialdeetan, bertan ezin konta ahala baitira oinarrizko saneamenduaren akatsen ondorioz sortzen diren arazoak, pobreziak eta oinarrizko saneamenduaren arazoak eragiten baitute 10 segundotik behin haur bat hiltzea. Gainera, kontuan eduki behar ditugu hurrengo datu hauek: lurraren azaleraren %71 urez estalita egon arren %2 baino ez da giza kontsumorako; hondakinen %80 ekosistemetara itzultzen dira birziklatu gabe; gutxienez 2.100 milioi pertsona beren etxeetan edateko urik gabe bizi dira; 663 milioi pertsona etxetik gertu edateko uraren hornidurarik ez dute; gutxienez 1.800 milioi pertsonek erabiltzen dute kutsatutako ur-iturria; edateko ez den urak eta osasun-azpiegitura txarrak 842.000 heriotza eragiten dituzte urtean; nekazaritza da ur-eskasiaren eta kutsadura-faktore baten arrazoi nagusia; 2030ean, munduak aurre egin beharko dio %40ko klima-aldaketari; eta, azkenik, 2050ean gutxienez lau pertsonatik bat ur gezaren eskasiak kronikoki eragindako herrialde batean biziko da.
Beraz, osasuneko arrisku horiek minimizatzeko, ura zaintzeko programa indartu behar da, saneamendu-lanak areagotuz eta gai horiei buruz ikertzen jarraituz, kutsadura posibleen kausak identifikatzeko edota urritasun handieneko lurraldeak antzemateko.
=== Ur kutsatuak ekosistemetan duen eragina === Duela urte askotatik, gizakia ingurumena aldatzen ari da, baso eta oihanen ustiapen eta suntsiketa masiboaren ondorioz, eta baita ibaien, itsasoen eta atmosferaren ingurumen-kutsaduraren ondorioz. Kutsadura hori fabriketako hondakinek eta erregai fosilen erabilerak (ikatza, petrolioa eta gasa) eragin dute. Horrek, klima-aldaketa larriak eragin ditu, baita berotegi-efektua ere, zeinak alde batetik, uholdeak eragiten dituzten urakanak sortzen dituen, eta, bestetik, lehorte zabalak, ingurunea suntsitzen dutenak.
Haren jatorria Industria Iraultza da, sufre konposatu herdoilduen jatorria nagusiki Britainia Handiko planta termikoetan baitzegoen, Industria Iraultza hasi zen toki berean. Zehazki, industria iraultzaren hasierarekin erregai fosilen kontsumoa handitzen denean sortzen da fenomenoa. Beraz, euri azidoa airea kutsatuta egotearen ondorio ugarietako bat da. Gainera, airea kutsatu egiten da edozein erregai mota erretzen denean, produktu kimiko desberdinak askatzen baitira. Gas kutsagarri horien ekoizle nagusiak fabrikak, makinak eta autoak dira, bertan ikatza edo petroliotik eratorritako produktuak erretzen baitituzte. Eta jakina den bezala, asmakizun guzti horiek Industria Iraultzaren ondorioz sortu egin ziren.
Yangcheng (aintzira)
Yangcheng (txineraz: 阳澄湖; pinyineraz: Yángchéng Hú)), Txinako Herri Errepublikako Jiangsu probintziako Suzhou hirian dagoen aintzira bat da.
Garapen Jasangarrirako 6. helburua: ur garbia eta saneamendua
Uraren kalitatea giza kontsumorako
Gaur egun, azterlan batzuek erakusten dute euria duela 200 urte baino 100 aldiz azidoagoa dela, beraz begi-bistakoa da okerrera egin duela. Kontzeptu hau, hurrengo honetan datza: erregaiak erretzean sortzen diren gasek airearen oxigenoarekin eta ur-lurrunarekin erreakzionatzen dute, eta prezipitazioen bidez lurrazalean botatzen diren azido bihurtzen dira (elur edo laino moduan ere ager daiteke). Lurzoruaren eta azaleko uren azidotze horrek ekosistemetan ondorio suntsitzaileak ditu, eta arrisku larria da izaki bizidunentzat. euri azidoz kutsatutako ura edaten dutenek arnas eta bihotzeko gaixotasunak izaten dituzte eta gainera, kasu batzuetan, minbizia izateko joera dute, sufre kontzentrazio handia dela eta. Gainera, Lurraren mantenugaiak gutxitzea eragiten du, eta ondorioz, landareak eta  izurriteen aurrean ahulago bihurtzen dira. Beraz, kasuan neurriak hartzen ez badira, landaretza gero eta txikiagoa izango da, eta horrek ez die gizakiei bakarrik eragingo, baita zuhaitz horietan bizi diren animaliei ere, hala nola txoriei eta tximinoei; izan ere, haien habitata suntsituko litzateke.
Hala ere, euri azidoak desagerraraztea ezinezkoa da, baina beste irtenbide batzuk egon daitezke, hala nola erregaia gas naturalez, eguzki-energiaz edo energia eolikoz aldatzea (enpresetan edo autoetan); hala, sufre dioxidoaren eta nitrogenoaren aireko emisio- edo kontzentrazio-kopuruak behera egingo luke. Azken finean, kontzientzia ekologiko berri bat sortzea lortzen ez bada, gizakia irtenbiderik gabeko kale batean egon liteke, gizateriarentzat arrisku handikoa.
Yangcheng (aintzira)
Ezaugarriak
Yangcheng Tai aintziraren eta Ibai Urdinaren artean dago. Wuxian, Kunshan eta Changshu hirien mugak zeharkatzen ditu, eta 20 kilometro koadro ditu.
Fauna
Aintziran bizi da Shanghaiko karramarroa.
Garapen Jasangarrirako 6. helburua: ur garbia eta saneamendua
Adierazleak
“Uraren erabilgarritasuna eta kudeaketa jasangarria nahiz guztiontzako saneamendua bermatzea”ren helburu hori abian jartzeko arrazoietako bat datu beldurgarri hau izan zen:  Munduko 10 pertsonatik 3k ez dute edateko ur seguruen zerbitzurik, eta 10etik 6k ez dute modu seguruan kudeatutako saneamendu-instalazioetarako sarbiderik. Arazo honi konponbide bat emateko ezarritako helburuetariko bat hemendik 2030era, edateko uraren sarbide unibertsal eta bidezkoa lortzea, pertsona guztientzako prezio eskuragarrian izan zen.Nazio Batuek 8 xede eta 11 adierazle zehaztu dituzte 6. GJHrako. Xedeek helburuak zehazten dituzte, eta adierazleek adierazten dute munduak zer neurrirekin egiaztatu nahi dituen helburu horiek lortzen diren ala ez.
Horietako lehenengo helburua edateko ur segurua eta eskuragarria da eta bere adierazlea modu seguruan kudeatutako edateko uraren zerbitzuak erabiltzen dituzten biztanleen proportzioa da. Modu seguruan kudeatutako edateko uraren zerbitzu bat instalazioak dituen,  behar denean eskuragarri dagoen eta kutsadurarik gabea dena bezala  definitzen da. Helburua, 2030erako edateko ur seguru eta eskuragarrirako sarbide unibertsal eta bidezkoa lortzea da.
Ondorengo taulan portzentai baxuenetariko eta altuenetarikoa duten herrialdeak alderatuko ditugu eta honek zer ondorio ekartzen dituen ere: Nigeriak duen portzentai baxu horrek izatea, ondorengo ondorioak dakar; Nigerian, 26,5 milioi haurrek ez dute urik, herrialdeko haurren ia heren batek, alegia. Urtero, 100.000 haur nigeriar inguru hiltzen dira ur faltarekin lotutako gaixotasunengatik.
Bestalde, Lagos Nigeriako hiriburu komertzialak ur-krisi bati aurre egin behar dio, eta milioika pertsona baldintza onartezinetan bizi dira. NBEren arabera, Lagosen bizi diren 21 milioi pertsonek ur edangarria aurkitzeko zailtasunak dituzte. Nazio Batuen kalkuluen arabera, 10 pertsonatik batek baino ez du eskura Estatuak hornitutako ura.
Eta hau zergatik ematen da Afrikan batez ere? Historikoki, urtean zehar euri gutxi egiten duelako eta beraz, lehorte luzeak eta etengabeak jasateko joera duten eskualdeen aurrean gaudelako. Baita ere, eskualde horietan azpiegiturarik ez dagoelako eta ur-iturriak oso kutsatuta daudelako desabantaila-egoera kontuan hartuta, lehorteen ondorioak oso larriak dira Afrikako kontinentean.
Guk zehazki ur gezaren estres-mailak aztertuko ditugu. Hasteko, estres hidrikoa ur-eskaria handiagoa denean denbora-tarte jakin batean eskuragarri dagoen kantitatea baino gertatzen da .Estres hidrikoa kategoria hauetan definitzen da: <%10 estres baxukoa da; %10-20 baxua da ertainean; %20-40 ertain-altua;%40-80 altua; >%80 oso altua.
Ondorengo irudian ikusten da 2014ko egoera nolakoa zen:
Orain alderaketa egingo dugu zenbait herrialdeen artean, 2014 ez zen beste urte bat eta 2014 urtean zegoen egoera konparatuz, modu honetan ikusiko dugu nola aldatu den estres hidrikoa urteak igaro ondoren.
Irudiak
Urteek eta gertaera historikoek, ur garbia eta saneamenduaren garrantzia erakutsi digute. Nahiz eta gaur egungo egoera, arlo horretan, asko hobetu den, hobekuntza horiek herrialde aberatsenetan eman dira batez ere. Hori dela eta, garapen jasangarrirako helburuetako bat da, biztanleria osoak gutxieneko baldintza batzuk bermatuta izateko."The Silent Highwayman" deituriko koadro honen autorea oso argi ez egon arren, ilustrazioak garbi uzten du urte zailak izan zirela. Kasu hau Ingalaterra n gertatu zen, industria iraultzaren erdi erdian, Londresen konkretuki. Koadro hauek marraztu baino zenbait mende atzerago hiritarrek Tamesis ibaitik ura lortzeko ahalegin desberdinak egin zituzten, horietako bat Peter Morice, holandarra, gurpil hidrauliko baten bitartez, Tamesis ibaiko ura bonbeatuz, ura hiriko puntu desberdinetara iristea lortu zuen. Arazoa zera zen;  komunen asmakuntza ibaiko kontaminazioa ekarri ez ezik, hiriaren kutsadura handitzeak ere ekarri zuen. Uraren kutsadura horrek, historiara pasa den, koleraren krisia zabaltzea erraztu zuen. Zenbait urte pasa behar izan ziren estolderiaren aldakuntza aurrera eramango zuen proiektu bat aukeratzeko, bitartean; momentu horretako estolderia sistemaren arabera ur puntu desberdinak ezabatuz lortu zuten gaixotasun horren zabalkuntza murriztea.
Bi kuadroak aztertuz antzematen da ibai horretan (Tamesis ibaia) zegoen arazoa. Lehenengo koadroa begiratuz ibaiak eragiten duen heriotza irudikatzen duela uste dut. Bestalde, eskuineko koadroak ibaian dagoen kontaminazioa monstruo zikin horren bitartez adierazi nahi dela ziur nago.
Zoritxarrez, arestian esan bezala, azpigaratutako herrialde askotan, gaur egun ere, jasaten dute ur garbia ez izatearen desabantaila asko.
Unicef-ek ziurtatzen du arazo honek haur hilkortasun a nabarmenki handitzen duela, hots, munduan 4000 haur hiltzen dira egunero. Irakeko eta Darfurreko krisiak batera baino bizitza gehiago eramaten ditu. Dirudienez, egon badaude arazo honi aurre egiteko irtenbideak eta baliabideak, zoritxarrez, politikarien interesak ez datoz bat izan zitezkeen proiektu hauekin. Akzio falta horrek, herrialde horietan, egon zitezkeen benetako garapena k eragozten ditu.
Rena myopica
Rena myopica Rena generoko animalia da. Narrastien barruko Leptotyphlopidae familian sailkatuta dago.
Gavaudun
Gavaudun Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 195 etxebizitza zeuden, 123 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 69 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 193 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 123 etxebizitza nagusietatik 94 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 62 etxek bost zituzten. 90 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 52 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 186 ziren, horien artean 122 aktiboak ziren eta 64 inaktiboak ziren. 122 pertsona aktiboetatik 108 lanean zeuden (54 gizon eta 54 emakume) eta 14 langabezian zeuden (7 gizon eta 7 emakume). 64 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Gavaudun udalerrian 119 unitate fiskal zeuden, 275 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.685 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 2 zurginak, 1 iturgina eta 3 jatetxeak.
Sea Girt (New Jersey)
Sea Girt New Jerseyko borough bat da. Monmouth konderrian kokatua dago. 2010ean 1,828 biztanle zituen, 2.74 kilometro koadrotan banatuta.
Gavaudun
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Gavaudun udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 490 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC sistema
NGCk William eta Caroline Herschelen katalogazio lana zabaldu eta sendotu zuen, baita John Herschelen Nebulosen eta Izarren Kumuluen Katalogo Orokorra ere. Zeru ekuatorearen hegoaldean dauden objektuak, ez daude hain zehatz katalogatuak, baina asko, John Herschel edo James Dunlopen behaketetatik sartu ziren.
NGCk akats ugari zituen, baina Jack W. Sulentic eta William G. Tifften Katalogo Orokor Berri Berrikusia (RNGC) 1973an, Roger W. Sinnotten NGC2000.0 1988an eta 1993an NGC/IC Proiektuarekin ezabatzen saiatu ziren. Katalogo Orokor Berri Berrikusia eta Indizeen Katalogoa (RNGC/IC bezala laburtua) 2009an Wolfgang Steinickek bildu eta 2019an 13957 objekturekin eguneratu zuen.
Jatorrizko katalogoa
Jatorrizko Katalogo Orokor Berria 1880ko hamarkadan bildu zuen John Louis Emil Dreyerrek William Herschel eta bere seme Johnen oharrak erabiliz. Dreyerrek jada argitaratua zuen Herschelen Nebulosa eta Kumuluen Katalogo Orokorraren (GC) gehigarri bat, 1.000 objektu berri zituena. 1886an, Katalogo Orokorraren bigarren gehigarri bat egitea proposatu zuen, baina Royal Astronomical Societyk bertsio berri bat biltzeko eskatu zion Dreyerri. Honek, 1888an, Memoirs of the Royal Astronomical Societyn Katalogo Orokor Berria argitaratzera eraman zuen.
NGCren bilketa erronka bat izan zen, Dreyerrek, 2 hazbetetik 72 hazbetera bitarteko irekiera zuten teleskopio barietateekin egindako txosten kontraesankor eta ez oso argi askorekin toreatu behar izan baitzuen. Horietako batzuk bere kabuz egiaztatu zituen arren, objektu kopuru handiak, Dreyerrek, beste batzuek argitaratutzat hartu behar izatea eragin zuen, bere konpilazioaren ondorioetarako. Katalogoak, zenbait akats zituen, gehienak, posizioarekin eta deskribapenekin lotuak, baina Dreyerrek, katalogoari erreferentzia egin zion, ondorengo astronomoei, jatorrizko erreferentziak berrikustea eta jatorrizko NGCri zuzenketak argitaratzea ahalbidetu ziena.
Indizeen Katalogoa
NGCren lehen eguneratze garrantzitsua Nebulosen eta Izarren Kumuluen Indizearen Katalogoa da (IC bezala laburtua), Dreyerrek 1895ean bi zatitan argitaratua (IC I, 1.520 objektu dituena) eta 1908 (IC II, 3.866 objektu dituena). NGCren gehigarri gisa balio du, eta 5.386 objektu gehigarri ditu, kolektiboki IC objektuak bezala ezagutzen direnak. Galaxia, kumulu eta nebulosen aurkikuntzak laburbiltzen ditu 1888 eta 1907 artean, gehienak argazkigintzari esker posible izan zirenak. 1912an, IKren zuzenketen zerrenda bat argitaratu zen.
Katalogo Orokor Berri Berrikusia
Jack W. Sulentic eta William G. Tifftek 1970eko hamarkadaren hasieran konposatu zuten Estelarrak ez diren Objektu Astronomikoen Katalogo Berrikusia (RNGC bezala laburtua), eta 1973an argitaratu zen, NGCren eguneratze gisa. Lanak ez zituen NGCren datuen aurretik argitaratutako hainbat zuzenketa jaso (Dreyerrek berak argitaratutako zuzenketak barne), eta akats berri batzuk sartu zituen. Adibidez, Leo konstelazioko Copeland Septet galaxia trinkoen talde ezaguna ez da existitzen RNGC konstelazioan.
800 objektu inguru "existitzen ez direnak" bezala agertzen dira RNGCn. Izendapen hori katalogoko sarrera bikoiztuak diren objektuei aplikatzen zaie, ondorengo behaketetan hauteman ez ziren objektuei eta ondorengo azterlanetan bat zetozen multzotzat hartu ziren izar kumulu gisa katalogatutako objektu batzuei. 1993ko monografia batek RNKn existitzen ez diren 229 izar kumuluak aintzat hartu zituen. "Gaizki identifikatuak izan ziren edo aurkitu ez ziren XVIII. eta XIX. mendeetan aurkitu zirenetik". 229 kumuluetako bat, NGC 1498, benetan zeruan ez zegoela aurkitu zen. Beste bost beste sarrera batzuen bikoiztuak ziren, 99 "nolabait" zeuden eta beste 124ek ikerketa gehiago behar zituzten konpontzeko.
Hypselecara temporalis
Hypselecara temporalis Hypselecara generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Guadalajarako Mendiak
Gudalajarako Mendiak (Serranía de Guadalajara edo, sinpleki La Serranía) Espainiako Guadalajarako probintzian dagoen eskualdea da. Topografia malkartsua duten 3.000 kilometro koadroko azalera du.
NGC sistema
Katalogo Orokor Berri Berrikusia
Beste adibide bat: Orionen NGC 2163 islapen nebulosa, "Existitzen ez dena" bezala sailkatua izan zen, Dreyerren transkripzio akats baten ondorioz. Dreyerrek bere akatsa zuzendu zuen Indizearen Katalogoetan, baina RNGCk jatorrizko akatsa mantendu zuen, eta, gainera, deklinabidearen zeinua alderantzikatu zuen, NGC 2163 existitzen ez zela sailkatzea eragin zuena.
NGC 2000.0
NGC 2000.0 (Katalogo Orokor Osoa eta Izarretako Nebulosa eta Kumuluen Katalogo Indizea ere deitua) Roger W. Sinnottek 1988an egindako NGC eta IC konpilazio bat da, J2000.0 koordenatuak erabiliz. Astronomoek urteetan zehar egindako hainbat zuzenketa eta akats jasotzen ditu.
Guadalajarako Mendiak
Ayllóneko mendilerroak markatzen du eskualde honen mendebaldeko paisaia, 2.000 metro arteko mendiekin eta bailara sakonekin. Ekialdean Pelako mendilerroa eta Ministra mendilerroa daude, paisaia leunagoa, eta 1.500 metroko altuera gutxitan gainditzen duten mendiekin.
NGC sistema
NGC/IC Proiektua
NGC/IC proiektua astronomo profesionalen eta zaleen arteko lankidetza da, 1993an sortua. 2017an amaituta, helburua zen NGC eta IC objektu guztiak identifikatzea, akatsak zuzentzea eta oinarrizko irudi eta datu astronomikoak biltzea. Taldeko kide nagusiak Harold g. Corwin Jr., Steve Gottlieb, Malcolm Thomson, Robert E. Erdman eta Jeffrey Corder izan ziren.
Guadalajarako Mendiak
Geologia arbel eta gneisez osatua dago, batez ere Ayllóneko mendilerroan. Berarekin batera hazten diren haritz, pago eta ipuruek eraikuntza material asko eskaini dute, arkitektura beltzaren fenomenoa emanez, batez ere Campillo de Ranas, Majaelrayo eta Valverde de los Arroyos udalerritan.
NGC sistema
Katalogo Orokor Berri Berrikusia eta Indizeen Katalogoa
Katalogo Orokor Berri Berrikusia eta Indizeen Katalogoa (RNGC/IC bezala laburtua) Wolfgang Steinickek 2009an egindako bilduma bat da. NGC eta IC katalogoen tratamendu zehatza eta baimendua da.
Bianzano
Bianzano Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Bianzanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
NGC 1225
NGC 1225 galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Enyalioides palpebralis
Enyalioides palpebralis Enyalioides generoko animalia da. Narrastien barruko Hoplocercidae familian sailkatuta dago.
Daniel Matsuzaka
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kataller Toyama.
Isichthys henryi
Isichthys henryi Isichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Hilo (Hawaii)
Hilo, AEBetako Hawaii estatuan dagoen kostaldeko udalerri bat da, Hawaii uhartean. Hawaii konderriaren hiriburua da. 2010eko erroldaren arabera 43.263 biztanle zituen.
Hilo badian dago, Mauna Kea eta Mauna Loa sumendietatik hurbil. Hawaiiko Unibertsitatea eta Merry Monarch musika jaialdiaren egoitza da.
Carnival of Souls
Carnival of Souls (euskaraz Arimen Inauteria) 1962ko Herk Harvey estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizleak zuzendu, idatzi eta ekoitzi eta antzeztutako beldurrezko film independiente bat da. Candace Hilligoss, Frances Feis, Sidney Berger eta Art Ellison aktoreek antzeztu zuten.
Denboraren poderioz beldurrezko zinemazaleen artean kultuzko filma bilakatu eta gaur egun noizbehinka Halloween gauen ikusi ohi den ohiko filmeetako bat da. David Lynch eta George A. Romero zuzendariek beren filmagintzan eragina izan duen filma izan dela aipatu izan dute.
''1998an izenburu berdineko berregokitzapena izan zuen.
Argumentua
Mary Henry (Candace Hilligoss) bi lagunekin autoz egun pasa doa. Beste auto batekin laisterketa ebat giteko erronka onartuko dute, baina zubi batera iristean beren autoak istripua izan eta ibaira eroriko da. Hiruak hil direla dirudi, baina ustekabean Maryk ibaitik ateratzea lortuko du. Behin osatuta, Maryk Utahko udalerri batean elizako organojole bezala lan egiteko eskeintza onartuko du, baina Aintzira Gazi Handiaren ertzean dagoen pabilioi zaharkitu batean bizi dela dirudien mamu itxurako gizon misteriotsu bat (Herk Harvey) jarraitzen hasiko zaio. Une honetan, Maryk bere mamu pertsonalei aurre egin beharko die.
Prionotus paralatus
Prionotus paralatus Prionotus generoko animalia da. Arrainen barruko Triglidae familian sailkatzen da.
Txinako Errepublika (argipena)
Txinako Errepublika estatu-izen gisa anbiguoa izan daiteke. Egitura politiko hauek izenda ditzake:
Aizpurutxo
Aizpurutxo, Gipuzkoako Azkoitia udalerriko auzo bat da, Urola Erdia eskualdean.
Azkoitia eta Urretxu-Zumarraga arteko errepidearen erdibidean eta Urola ibaiak zeharkatzen du. Bertan, pare bat jatetxe-taberna daude.
1991ko Italiako Giroa
1991ko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 74. edizioa izan zen. 1991ko maiatzak 26 eta ekainak 16 artean ospatu zen, horietako bat bi sektoretan banatua egon zen 21 etapatan banatutako 3715 kilometroko ibilbidea eginez, garailea izan zen Franco Chiocciolik, batez beste, 37,303 kilometro orduko abiaduran bete zituenak.
Euskal txirrindularien parte-hartzeari dagokionez, Marino Lejarretak etapa bat irabazi eta sailkapen nagusian bosgarren postuan amaitu zuen. Iñaki Gastonek mendiko sailkapena irabazi zuen eta Alberto Leanizbarrutiak intergiroarena. Federico Etxabek 13. postuan amaitu zuen.
Maglia arrosa hiru txirrindularik baino ez zuten jantzi edizio honetan: Philippe Casado izan zen lehena, lidertzan egun bat baino eman ez zuena. Eric Boyer izan zen bigarrena, honek ere lidertzan egun bat bakarrik emanez. Gainontzeko egun guztietan, eta azkenean edizio honetako garailea izan zena, Franco Chioccioli izan zen, hiru etapa garaipen ere lortu zituena. Italiarrarekin batera podiumean, Claudio Chiapucci, erregulartasunaren sailkapena ere irabazi zuena, eta Massimiliano Lelli, gazteen sailkapena ere irabazi zuena egon ziren.
Mitophis asbolepis
Mitophis asbolepis Mitophis generoko animalia da. Narrastien barruko Leptotyphlopidae familian sailkatuta dago.
Almeriako Klasika
Almeriako Klasika (Clásica de Almería) Espainiako Almeria hirian eta bere inguruetan ospatzen den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa bat da.
NGC 1226
NGC 1226 galaxia bat da, Perseus (konstelazioa) konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Almeriako Klasika
1986an sortu zen, eta 1991 arte amateur mailakoentzat soilik iza zen. 1992tik, ordea, lasterketa profesional bat da UCI Zirkuitu Kontinentaletako UCI Europe Tourrean korritzen dena 1.1 mailan. 2012an zirkuitu hauen maila gorena den 1.HCra igoko da.
Hayato Otani
Hayato Otani (大谷 駿斗, 1997ko urtarrilaren 17a - ) Japoniako futbolaria da.
Sea Isle City (New Jersey)
Sea Isle City New Jerseyko hiri bat da. Cape May konderrian kokatua dago. 2010ean 2,114 biztanle zituen, 5.62 kilometro koadrotan banatuta.
FC KooTeePee
KooTeePee finlandiar futbol-taldea da. 2007. denboraldian Veikkausliigan jokatuko du Kotkako taldeak, Finlandiako lehenengo mailan.
Historia
FC KooTeePee taldea Kotkan Työväen Palloilijat taldearen bigarren talde bezala sortu zen 1927. urtean, baino 2000. urtean talde independente bilakatu zen KTP taldea zorren ondorioz desegin egin zenean. 2003. denboraldian lehenengo mailara igotzea lortu zuen. 2004. urtean zale onenen saria lortu zuen taldeak, izan ere Kotkan futbola nagusia da eta zaleek harmailak betetzen dituzte igandero.
Dodo
Dodoa (Raphus cucullatus) hegazti ez hegalari bat zen, Maurizio uhartean bizi zena, Madagaskarretik ekialdera, Indiako Ozeanoan. Dodoaren ahaide genetikorik hurbilena zen Pezophaps solitaria ere desagertu zen: bi-biek usoen familiako Raphinae azpifamilia osatzen zuten. Egun duen ahaiderik hurbilena Caloenas nicobarica da. Antzina, Réunion uhartean dodo zuri bat zegoela uste zen, baina gaur egun Threskiornis solitarius eta dodo zurien pinturetan oinarritutako nahasmena dela uste da.
Hondakin subfosilek erakusten dutenez, metro bateko garaiera zuen eta basa-egoeran, 10,6-17,5 kiloko pisua. Dodo bizien itxura XVII. mendeko marrazki, pintura eta kontakizun idatzien bidez baino ez dugu ezagutzen. Horiek nabarmen aldatzen direnez, eta soilik ilustrazioetako batzuk espezimen bizietatik ateratakoak izan direla dakigunez, bizirik zuten itxura zehatza oraindik argitu gabe dago, eta gutxi dakigu haien portaeraz. Nahiz eta historikoki potolotzat eta baldartzat jo izan den, orain uste da ondo egokitu zela bere ekosistemara. Lumaje grisa, hanka horiak, isatseko lumez osatutako ponpoi moduko bat, buru gris eta biluzi bat eta moko beltza, horia eta berdea zituen. Bere elikagaiak digeritzen laguntzeko, gastrolitoak erabili zituen, frutak ere hartzen zituztela uste da, eta bere habitat nagusia Maurizioko kostalde lehorrenetako basoak izan zirela pentsatzen da. Arrautza bakarreko habia egiten zuela dio kontakizun batek. Hegan egiteko gaitasuna galdu omen zuen, Maurizion elikagai iturri ugari eta harraparirik ez zegoelako.
Dodoaren lehen aipamen erregistratua Herbehereetako marinelek egin zuten 1598an. Hurrengo urteetan, marinelek eta espezie inbaditzaileek harrapatu zuten hegaztia, haien habitata suntsitzen zen bitartean. Dodo baten azken ikuspen guztiz onartua 1662an izan zen. Haren iraungipena ez zen berehalakoan nabaritu, eta batzuek izaki mitikotzat hartu zuten. XIX. mendean, XVII. mendearen hasieran Europara ekarritako lau aleren arrasto gutxi batzuk ikertu zituzten. Horien artean buru lehor bat dago, gaur egun geratzen den dodoaren ehun bigun bakarra. Ordutik, material subfosil ugari bildu da Maurizion, Mare aux Songes urmaelean batik bat. Dodoa aurkitu eta mende bat baino gutxiagoan desagertzeak arreta piztu zuen gizakiak espezie oso bat desagerrarazteko duen gaitasunaren inguruan, ordu arte inoiz aztertu gabeko arazoa. Dodoak aitorpen zabala lortu zuen Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian lanean izandako paperagatik, eta ordutik herri kulturaren elementu finko bihurtu da, askotan ezpezieen iraungipenaren eta obsoleszentziaren ikur gisa.
Etimologia
Dodoaren jatorrizko izenetako bat "Walghvoghel" holandarra izan zen, lehen aldiz Wybrand van Warwijck holandar almiranteordearen aldizkarian erabilia, Maurizio bisitatu zuena Indonesiarako Holandako Bigarren Espedizioan, 1598an. Walghe hitzak "zaporegabea", "gatzgabea" edo "gaixoa" esan nahi du, eta voghel hitzak "txoria". Izena Jakob Friedlibek itzuli zuen alemanera Walchstök edo Walchvögel bezala. Holandako jatorrizko txostena, Waarachtige Beschryving izenekoa, galdu egin zen, baina ingelesezko itzulpenak bizirik iraun zuen:
Bidaia horren beste kontakizun batek, agian dodoa aipatzen duen lehenak, portugaldarrak pinguino gisa aipatu zituztela dio. Esanahia, beharbada, ez zen pinguinotik eratorria izan (portugaldarrek, garai hartan, "fotilicaios" bezala aipatzen zituzten), baizik eta pinoitik, hegal txikiei buruzko erreferentzia bat. Gelderland Herbehereetako itsasontziaren tripulazioak "dronte" ("puztua" esan nahi duena) bezala aipatu zuen hegaztia 1602an, oraindik hizkuntza batzuetan erabiltzen den izenetako bat. Talde honek "griff-eendt" eta "kermisgans" ere deitu zituen, Amsterdamgo Kermesseko jaialdirako gizendutako hegaztiei erreferentzia eginez, Maurizion ainguratu eta hurrengo egunean ospatu zena.
Dodo hitzaren etimologia ez dago argi. Batzuek dodoor hitzari egozten diote, "alferra" esan nahi duena; baina litekeena da Dodaarsekin erlazionatzea, "ipurdi-potoloa" edo "mototsa-atzealdean" esan nahi duena, atzealdeko muturreko luma-korapiloari erreferentzia eginez. Dodaars hitzaren lehen erregistroa Willem Van West-Zanen kapitainaren egunkarian dago, 1602an. Sir Thomas Herbert idazle ingelesa izan zen bere 1634ko bidaia-koadernoan dodo hitza erabili zuen lehena, 1507an Maurizio bisitatu zuten portugaldarrak berari buruz ari zirela esanez. Beste ingeles batek, Emmanuel Althamek, 1628ko gutun batean hitz bera erabili zuen, bere jatorria portugesa zela esanez. "Dodar" izena ingelesez dodo bezala sartu zen, baina XVIII. mendera arte bakarrik erabili zen. Dakigula, portugaldarrek ez zuten inoiz horrelako hegaztirik aipatu. Hala ere, iturri batzuek oraindik diote dodo hitza portugaldar doudo (gaur egun doido) hitzetik datorrela, "tentela" edo "eroa" esan nahi duena. Dodo hitza txoriaren kantuaren hurbilketa onomatopeikoa zela ere iradoki izan da, doo-dooaren antza duen bi notako uso baten antzeko soinua.
-heim
-heim herrialde germanikoetako toponimian agertzen den atzizki ohikoa da.
Dodo
Etimologia
Latinezko cucullatus (kaputxaduna) izena Juan Eusebio Nierembergek erabili zuen lehen aldiz 1635ean Cygnus cucullatus bezala, Carolus Clusiusen dodo baten irudikapenari erreferentzia eginez 1605ean. XVIII. mendeko Systema Naturae bere lan klasikoan, Carl Linnaeusek cucucullatus erabili zuen izen espezifiko bezala, baina Struthio (ostruka) generoarekin uztartu zuen. Mathurin Jacques Brissonek Raphus' generoa sortu zuen 1760an, gaur egungo Raphus cucullatus izena eman ziona. 1766an, Linneok Didus ineptus binomio berria sortu zuen ("dodo ezgai" esan nahi duena). Hori aurreko izenaren sinonimo bihurtu da, nomenklaturaren lehentasuna dela eta.
Taxonomia
Dodoa agian ostruka txiki bat, Rallidae bat, albatros mota bat edo saien familiako hegazti bat izan zela uste zuten lehen zientzialariek. 1842an, Johannes Theodor Reinhardt zoologo daniarrak proposatu zuen dodoak lur-usoak zirela, Danimarkako Historia Naturalaren Museoko bilduman aurkitu zuen dodo garezur baten azterketetan oinarrituta. Ikuspuntu hori barregarri utzi zuten beste zientzialari garaikideek, baina geroago Hugh Edwin Strickland eta Alexander Gordon Melville naturalista ingelesek babestu zuten 1848ko beren The Dodo and Its Kindred monografian, mitoa errealitatetik bereizten saiatzen zena. Oxfordeko Unibertsitateko Museoan gordetzen zen espezimenaren burua eta hanka disekzionatu ondoren eta desagertutako Pezophaps solitaria hondakin bakanekin konparatu ondoren, biek lotura estua zutela ondorioztatu zuten. Stricklandek adierazi zuen, berdin-berdinak ez diren arren, hegazti hauek hanken hezurren ezaugarri bereizgarri asko partekatzen zituztela, horiek ere usoen artean soilik ezagutzen direnak.
-heim
Azalpena
Euskal toponimiako -ain eta -oze amaierek bezala, izaera patronimikoa dute toki izen hauek; hau da, pertsona-izen bati atxikitako atzizkia izan ohi da. Adibidez, Gabsheim toponimoa honela analizatu da, Gaisbot + es + heim. 'es' marka genitiboa delarik, Gaisbot-en etxe edo etxaldea. Heim etxea da alemanez, eraikinaren zentzuan baino adiera zabalagoan.
Dodo
Taxonomia
Stricklandek eta Melvillek ezarri zuten dodoa anatomikoki usoen antzekoa zela alderdi askotan. Mokoaren zati keratinotsua oso motza zela seinalatu zuten, bere zati basal luze, mehe eta biluziarekin. Beste uso batzuek ere larrua biluzik dute begien inguruan, ia mokoraino, dodoek bezala. Bekokia altu zegoen mokoarekin lotuta, eta sudur-hobia mokoaren erdian zegoen, larruz inguratuta, usoekin bakarrik partekatzen zuten ezaugarri-konbinazio bat. Dodoaren hankak, orokorrean, lurreko usoen antzekoak ziren, beste hegazti batzuenak baino antzekoagoak, bai ezkatetan, bai ezaugarri eskeletikoetan. Paparo handiaren marrazkiek usoekin harremana iradokitzen zuten, non ezaugarri hau beste hegazti batzuetan baino garatuago dagoen. Usoek, oro har, oso habia txikiak izaten dituzte, eta esaten da dodoak arrautza bakarra jartzen zuela. Usoek bezala, dodoek ez zuen bomerrik ez eta sudur-hobien septurik, eta xehetasunak partekatzen zituen masailezurrean, hezur zigomatikoan, ahosabaian eta halluxean. Dodoa, beste uso batzuengandik ezberdintzen zen, nagusiki, hegalen tamaina txikian eta mokoaren tamaina handian, garezurraren gainerakoarekin proportzioan.
-heim
Aldaerak eta adibideak
-heim izeneko lekuak agerui dira batez Eskandinavia hegoaldean, Alemaniako mendebaldean.
Aldaerak ere baditu amaiera honek;
Dodo
Taxonomia
Urte askoan, dodoa eta Pezophaps solitaria, familia propio batean kokatu ziren, Raphidae (lehen Dididae zena), beste uso batzuekin zituen harreman zehatzak ez zeudelako konponduta. Horietako bakoitza bere familia monotipikoan ere kokatu zuten (Raphidae eta Pezophapidae, hurrenez hurren), euren antzekotasunak gorabehera modu independentean eboluzionatu zituztela uste baitzen. Ordutik, analisi osteologikoek eta DNA analisiek Raphidae familia desegitera eraman dute, eta dodoa eta bere Pezophaps solitaria beren azpifamilian bertan daude orain, Raphinae, Columbidae familiaren barruan.
Eboluzioa
2002an, Beth Shapiro genetista estatubatuarrak eta bere lankideek dodoaren DNA aztertu zuten lehen aldiz. B zitokromaren eta 12S rRNA sekuentzia mitokondrialaren konparazioak, Oxfordeko espezimeneko tartso batetik eta Pezophaps solitaria baten femur batetik isolatuak, bere harreman estua eta Columbidaeren barnean kokatzea baieztatu zuen. Ebidentzia genetikoan oinarrituta, Asiako hego-ekialdeko Caloenas nicobarica bere ahaiderik hurbilena zela frogatu zen, Ginea Berriko Goura victoria eta Samoako (Didunculus strigirostris) jarraituz, dodoaren antza duena. Klado hau, lurrean bizi diren uharteetako uso endemikoz osatuta dago. Hurrengo kladogramak dodoaren harreman hurbilenak erakusten ditu Columbidaeren barruan, Shapiro et al., 2002:
Antzeko kladograma bat 2007an argitaratu zen, Goura eta Dicunculusen kokapena alderantzikatuz, eta Otidiphaps nobilis eta Trugon terrestris kladuaren oinarrian sartuz. Azterketa horietan erabilitako DNA Oxfordeko espezimenetik lortu zen, eta material hori degradatuta dagoenez, eta subfosilen hondarretatik ez denez DNA erabilgarririk atera, aurkikuntza horiek oraindik ere modu independentean egiaztatu behar dira. Froga konduktual eta morfologikoan oinarrituta, Jolyon C. Parishek proposatu zuen Pezophaps eta dodoa Gourinae azpifamilian jartzea, Groura usoekin eta beste batzuekin batera, ebidentzia genetikoaren arabera. 2014an, desagertu berri den Caloenas maculata ale ezagun bakarraren DNA aztertu zen, eta aurkitu zen Caloenas nicobaricaren gertuko ahaidea zela eta, beraz, baita dodoarena ere.
Deskribapena
Dodo espezimen osorik ez dagoenez, euren kanpoko itxura, lumajea eta kolorazioa zaila da zehaztea. Dodoaren aurkikuntzaren eta iraungitzearen (1598-1662) arteko topaketen ilustrazio eta kontakizun idatziak dira euren kanpoko itxuraren ebidentzia nagusia. Errepresentazio gehienen arabera, dodoek lumaje grisaxka edo arrea zuten, luma primario argiagoekin eta luma kizkurrez osatutako metxoi batekin atzealdean. Burua grisa eta biluzia zen, mokoa berdea, beltza eta horia, eta hanka sendo horiak, atzapar beltzekin. Oxfordeko espezimenaren buruan zeuden luma apurren azterketa batek erakutsi zuen lumakara izan ordez (lumatxa) pennazeoak zirela, beste usoen antzekoagoak.