cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eskoziako Behe Lurrak
Banaketa administratiboa
Nahiz eta Caithness batzuetan Highlands eskualdearen barnean egon, ohikoa da Lowlands eskualdearen barnean ere sartua ikustea. Orkada uharteak eta Shetland uharteak ere batzuetan Lowlands eskualdearen barnean sartzen dira, bereziki hauetan gaelera ez den hizkuntza bat mintzatzen delako; baina erabateko nortasun ezberdina dute, eskandinabiar herrialdeetatik hurbilago dagoena, uharte hauetako biztanle batzuk beren buruak eskoziartzat ez dituztelarik.
Ingalaterrarekin mugatzen duten Eskoziako hegoaldeko konderriak Borders bezala ere izendatzen dira eta batzuetan Lowlands eskualdetik banadua dagoen eskualdetzat hartzen dira.
Scottish Lowlands izendapena orokorrean eskoziar hizkuntza izendatzeko erabili ohi da, bai eta Eskoziako historia edota klanen sistema izendatzeko ere, baita genealogia.
Wyhl
Wyhl Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mansigné
Mansigné Frantziako udalerria da, Sarthe departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mansigné udalerrian erroldatutako biztanleak 1.540 ziren. Familiak 596 ziren, horien artean 176 pertsona bakarrekoak ziren (88 bakarrik bizi ziren gizonak eta 88 bakarrik bizi ziren emakumeak), 204 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 196 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 814 etxebizitza zeuden, 608 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 149 bigarren erresidentzia ziren eta 57 hutsik zeuden. 772 etxeak ziren eta 17 apartamentuak ziren. 608 etxebizitza nagusietatik 474 bere jabearen bizilekua ziren, 122 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 44 etxek bi zituzten, 120 etxek hiru zituzten, 175 etxek lau zituzten eta 257 etxek bost zituzten. 464 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 300 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 250 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 902 ziren, horien artean 669 aktiboak ziren eta 233 inaktiboak ziren. 669 pertsona aktiboetatik 608 lanean zeuden (347 gizon eta 261 emakume) eta 61 langabezian zeuden (20 gizon eta 41 emakume). 233 pertsona inaktiboetatik 92 erretiraturik zeuden, 76 ikasten zeuden eta 65 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mansigné udalerrian 621 unitate fiskal zeuden, 1.474 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.046 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 63 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Mansigné udalerrian 49 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.380 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kings of Punk
Kings of Punk, Poison Idearen estudioko 3. lana da eta LP formatuan kaleratu zuten lehena. Dska 1986. urtean kaleratu zuten Pusmort Records zigiluaren laguntzaz.
Katsutoshi Domori
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Cerezo Osaka eta Albirex Niigata.
1163 Saga
1163 Saga asteroide gerrikoan aurkitutako 1163. asteroidearen izena da. 1930eko urtarrilak 20an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1930 BA zen.
Scaphiophryne
Scaphiophryne anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Microhylidae familian sailkatua.
Paron (Yonne)
Paron Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Paron udalerrian erroldatutako biztanleak 4.489 ziren. Familiak 1.806 ziren, horien artean 511 pertsona bakarrekoak ziren (174 bakarrik bizi ziren gizonak eta 337 bakarrik bizi ziren emakumeak), 585 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 588 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 122 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.996 etxebizitza zeuden, 1.829 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 139 hutsik zeuden. 1.359 etxeak ziren eta 627 apartamentuak ziren. 1.829 etxebizitza nagusietatik 1.142 bere jabearen bizilekua ziren, 657 alokairuan okupaturik zeuden eta 29 doan lagata zeuden; 29 etxek gela bat zuten, 155 etxek bi zituzten, 374 etxek hiru zituzten, 556 etxek lau zituzten eta 714 etxek bost zituzten. 1.354 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 907 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 749 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Maibelo (Altsasu)
Maibelo Altsasuko ekialdean dagoen baso eremua da. Bertatik Basomutur erreka pasatzen da.
Paron (Yonne)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Villares de Órbigo
Villares de Órbigo Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. eskualdean dago, itsas mailatik metrora, eta -ko azalera hartzen du.
Paron (Yonne)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.833 ziren, horien artean 2.069 aktiboak ziren eta 764 inaktiboak ziren. 2.069 pertsona aktiboetatik 1.818 lanean zeuden (939 gizon eta 879 emakume) eta 251 langabezian zeuden (97 gizon eta 154 emakume). 764 pertsona inaktiboetatik 299 erretiraturik zeuden, 243 ikasten zeuden eta 222 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Frekuentzia Modulatua
Frekuentzia Modulatua (FM) seinale elektrikoak uhin elektromagnetiko bidez igortzeko irrati frekuentzian modulatzeko era bat da. Irrati programak FM modulazioaz igortzeko erreserbatua dagoen banda (frekuentzia tartea) ere FM deitu ohi da: 88-108 MHz tartea. AM modulazioak baino kalitate hobea dauka zaratak eragin gutxiago daukalako, baina banda zabalera handiagoa erabiltzen du. FM banda goi frekuentziakoa denez AM banda baino distantzia gutxiagora igortzen da.
Paron (Yonne)
Diru sarrerak
2009an Paron udalerrian 1.808 unitate fiskal zeuden, 4.431 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.982 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 103 komertzioetatik, 8 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 16 eraikuntza enpresak ziren, 23 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 6 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 28 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 1 zurgina, 2 iturginak, 4 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 4 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 2 okindegiak, 1 liburu denda zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean Paron udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Paron udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 442 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Villares de Órbigo
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 738 biztanle zituen. biztanle zituen.
Sparisoma griseorubrum
Sparisoma griseorubrum Sparisoma generoko animalia da. Arrainen barruko Scaridae familian sailkatzen da.
Maibelo (Altsasu)
Baso hau bere garaian itxi egin zen eta kuadrikulatu. Karratu bakoitzean haritzak eta pinuak landatu ziren. Honek airetiko ikuspegian kolore ezberdineko karratuak ikustea dakar.
Alexis Arquette
Alexis Arquette – jaiotze-izenez Robert Arquette – (Los Angeles, 1969ko uztailaren 28 – Los Angeles, 2016ko irailaren 11) estatubatuar aktore, kabaret-artista, marrazkilari underground eta ekintzaile transexuala izan zen.
Midnight Mass (telesaila)
Sinopsia
Uharte txiki bakartu bat, itsasoari loturiko komunitatea. Orain, Flanaganek etxe sorginduetako istorioak alboratu eta bestelako paisaia bat besarkatu du, kostaldeari, portuari eta erlijioari hertsiki loturikoa. Pauso horren bidez, Flanaganek atea ireki dio bestelako izu bati, txakur baten zaunkak edo itsasertzean hilik agerturiko ehunka katuk bizilagunen artean eragin dezaketen mesfidantzari.
Vassens
Vassens Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 165 ziren. Familiak 54 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 21 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren.
Filosofiaren historia
Hain zuzen, filosofia berez da historikoa, eta filosofiaren historia filosofiaren beraren parte ere bada, filosofoek euren hausnarketan hutsetik hasi ez, baizik eta aurreko filosofiaren eraginpean baitaude. Hain zuzen ere, problema filosofikoek soluziorik ez baizik eta historia dutela aipatu izan da. Beste alde batetik, ingurune historikoen aniztasunak desberdintasun sakonak eragin ditu hausnarketa filosofikoan; hala, historiako zibilizazio handien arabera ere banatu ohi da filosofiaren historia, antzinako txinatar filosofia, antzinako indiar filosofia eta Mendebaldeko filosofia bereiziz.
Vassens
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Filosofiaren historia
Antzinako greziar filosofia
Mendebaldeko filosofiaren jatorria K. a. VII. mendeko Antzinako Grezian dago. Une historiko horretan, pentsalari batzuek, filosofo presokratiko deitzen direnek, naturaren izaerari buruzko galdera era arrazionalean planteatzen eta erantzuten hasi ziren. Hortik gutxira, Mendebaldeko filosofiako aitzindaritzat hartzen diren Sokrates, Platon eta Aristoteles filosofoek euren filosofiak plazaratu zituzten.
Vassens
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 56 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 79etxeak ziren. 56 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren eta 7 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 32 etxek bost zituzten. 42 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Filosofiaren historia
Antzinako greziar filosofia
Filosofia Antzinako Grezian sortu izanaren arrazoi eta faktore anitz proposatu da. Alde batetik polis izeneko greziar hiri-estatuetako giro politikoak herritarren arteko berdintasuna eta eztabaida politikoa ekarri zituen K.a VII. mendetik aurrera, eta horrela logos edo hitz arrazoituari egin zion bidea. Horrekin batera, loraldi ekonomiko nabarmena gertatu zen, bereziki greziar kolonietan, hain zuzen filosofia sortu zen hirietan, eta horrek ere erakunde kultural eta politiko berriak sortzen lagundu zuen. Ildo horretan, Hesiodoren lan kosmogonikoak eta Homeroren neurtitzek naturaren funtsaren eta hitz doiaren bilaketarako oinarriak finkatu zituzten, hurrenez hurren. Aldi berean, Mesopotamia, Egipto eta ekialdeko beste lurraldetatik ekarritako matematika, geometria eta astronomia jakintzak zalantzarik gabe greziarren ezagutza teknikoa aberastu zuten, baina beraiek izan ziren ezagupen horiek arrazoimenez, hitzez, logos delakoaz alegia, era abstraktuan formalizatu eta osatu zituztenak.
Vassens
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Filosofiaren historia
Antzinako greziar filosofia
Filosofiaren sorrerak Antzinako Greziako mitologiarekin ekarri zuen haustura nabarmendu izan da zenbaiten aldetik, filosofiaren bitartez mitologiaren pentsamendu magikoa baztertu eta azalpen arrazionalak ematen hasi zirela baieztatuz. Iritzi horiek kolokan geratzen dira lehenengo filosofoek greziar jainkoei buruzko aipamen ugari egiten jarraitu zutela ikusita; areago, egungo tesi nagusiak greziar mitologiak lehenengo filosofoen pentsamendua bideratzen lagundu zuela adierazten du; mitologia horrek natura nabarmentzen du eta, hain zuzen, natura izan zen filosofo grekoek hausnartutako lehen gaia. Erlijio publikotzat har daiteken greziar mitologiaz gainera, herritarren talde zenbait orfismoaren jarraitzaile izan ziren; besteak beste, sinesmen orfikoetan arimaren hilezkortasuna, gerora Platonen pentsamenduan eragin nabaria izango zuena.
Vassens
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 102 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 63 lanean zeuden (40 gizon eta 23 emakume) eta 16 langabezian zeuden (5 gizon eta 11 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Filosofiaren historia
Filosofo presokratikoak
Antzinako greziar filosofiaren sorreran, filosofo presokratikoak kategorian biltzen diren pentsalariek izan zuten protagonismoa, K.a. VI mendean bereziki. Presokratiko edo Sokratesen aurreko deitu zitzaien, hark K. a. V. mendean zabaldutako bide filosofikotik at lan egin zutelako. Horien artean, talde desberdinak bereiz daitezke. Miletoko eskolako filosofo monista materialistak izan ziren aitzindari, physis edo naturaren arkhe edo funtsa bilatu baitzuten filosofoak daude, aurreko mitologiak bazterturik: Talesentzat ura zen funts hori, Anaximandrorentzat apeiron delakoa eta Anaximenesentzat haizea. Xenofanesek eta Heraklitok haien teoria fisikoak zabaldu, eta gogoeta filosofikoa gizakiarengana eta epistemologia edo jakintzaren filosofiara zabaldu zuten. Joera mistiko bati jarraitu zioten filosofoen eskola pitagorikoa, berriz, K. a. V. mendearen bukaeran garatu zen, Pitagorasen inguruan; haien sinesmen eta erritualez haraindi, interesgarritzat hartzen dira matematika, astronomia eta musikaren inguruan egin zituzten hausnarketak eta aurkikuntzak. Eskola eleatikoaren aitzindaria Parmenides izan zen eta askoren ustez hari zor zaio metafisikaren sorrera; bere Naturaz poeman monismo metafisikoaren eta zentzumenezko jakintzaren aurka agertzen da, eta pentsamenduaren oinarri logikoen sistema bat ezarri zuen; horien jarraitzaileak Zenon Eleakoa, zentzumenezko hautematearen arrsikua agerian uzten duten paradoxengatik famatua, eta Melisos Samoskoa izan ziren.
Vassens
Diru sarrerak
2009an Vassens udalerrian 59 unitate fiskal zeuden, 171 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.846 euro zen.
Filosofiaren historia
Filosofo presokratikoak
Azkenik naturaren funts edo printzipio bakarretik abiaturik, naturaren izaerari buruzko bestelako azalpenak eman zituzten filosofoak ere izan ziren. Alde batetik, filosofo pluralistak errealitatean hauteman daitekeen aldaketa eta aniztasuna azaltzen saiatzen dira, Parmenidesek baieztatutako izatearen batasun eta bakartasunetik abiatuta; horien artean, Anaxagorasek apeiron jatorrizko nahasketa bati nous izeneko adimen batek eragindako errotaziozko mugimendu batek eragindakoa da, eta Enpedoklesen arabera, guztiaren osagaiak sua, lurra, haizea eta ura direla baieztatu zuen, hasiera batean bildurik eta gero Borrokaz eta Atxikimenduz bereizi eta bildu egiten direnak, mundua sortuz horrela. Filosofo atomisten arabera, dena atomoz osaturik zegoen; atomo kontzeptua, ordea, egungo atomo kontzeptu zientifikotik urrun zegoen eta mota, tamaina eta forma desberdineko partikula txikiak besterik ez zen haien doktrinan, mugituz bildu eta bereizi egiten direnak; filosofo atomista aitzindari eta garrantzitsuenak Demokrito eta Leuzipo izan ziren.
Ainhoa Aierbe
Ainhoa Aierbe Cambra (Donostia, Gipuzkoa, 1974ko irailaren 27a - ) euskal aktorea da. Goenkalen Leonorren papera egin izan du.
Filosofiaren historia
Sokrates, Platon eta Aristoteles
Periklesen Mendean Atenasen goraldi ekonomiko eta kultural handia gertatu zen; aldi berean, demokrazia partehartzailearen erakundeak ere indartu ziren eta horrek erretorika edo pertsuasioaren artea bultzatu zuen. Sofistak ziren arte honen maisu eta klase gorenei irakasten zieten. Euren trebetasuna frogatzeko erakusketak eta eztabaidak egiten zituzten maiz, eta haietan baieztapen bat eta aldi berean horren aurkakoa frogatzen saiatzen ziren. Horrela, erlatibismo epistemologiko, etiko eta politikoa eta ateismoa zein agnostizismoa zabaldu ziren gizartean, balio absolutuen deuseztapenarekin batera. Filosofo presokratikoen espekulazioek ere joera horretan eragina izan zutela aipatu da.
Sokratesek (K. a. 470 - K. a. 399), ordea, sofisten bestelako jarrera hartuko zuen. Sofistak bertutearen maisuak ziren bitartean, berak bertuteaz ezer ez zekiela adierazi zuen. Jarrera horrek, bere "Dakidan bakarra ez dakidala ezer da" esaldi famatuan laburbildua, jarrera filosofiko berria zabaldu zuen, mendebaldeko filosofiaren historian mugarri nagusi izango dena. Hala ere, Sokrates ez zen eszeptikoa izan eta gizakiak balio absolutu unibertsalak badituela baieztatu zuen. Abiapuntu horietatik, solasaldi-metodo batez baliatzen zen solaskideak bertuteen ulermena jabe egin zitezen; solasaldian zehar, dialektikaz solaskideari galderak eginez eta haren erantzunak jasoz, elenkoa deitzen dena garatuz alegia, ezagutza nahasia dela ulertarazi eta, kontraesanak gaindituz, bertutearen definizio orokorrera heltzen laguntzen zion. Sokratesen metodoa (maieutika edo emagintza izenez ere ezagutzen dena; ezagutza denon baitan dagoela sinetsirik zegoelarik, bere metodoak emagin gisa egiten zuela baitzioen Sokratesek) tresna filosofiko eta pedagogiko garrantzitsua da egun ere. Bestalde, Sokratesen ekarpena funtsezkoa da mendebaldeko filosofian: metodo induktiboa eta balio eta definizio unibertsalak berari zor zaizkiola aipatu da. Sokratesek berak deus idatzi ez bazuen ere, Platonen Solasaldi gehienetan pertsonaia nagusia da eta solasaldi horiei esker neurri handi batean osa daiteke egun Sokratesen irudi filosofikoa.
Platon (c. K. a. 427 - c. K. a. 347) Sokratesen ikaslea izan zen. Ingurune historiko eta politikoak eta Sokratesen pentsamenduak eta bizitzak eta heriotzak biziki eragin zuten. Hark bezala, Platonek solasaldia hartu zuen filosofia egiteko genero egokitzat, baina Sokrates ez bezala hainbat Solasaldi, gutun batzuekin batera, idatzi zituen. Solasaldi horiek lau sailetan banatu ohi dira: gaztaroko solasaldietan Sokrates da protagonista nagusi eta haren pentsamendua jasotzen da, bereziki bertutearen inguruan; trantsiziozko solasaldietan bere pentsamenduaren oinarria den ideien teoria planteatu zuen ondoren; helduaroko eta zahartzaroko solasaldietan osatzen joan zena. Ideien teoriak dualismo ontologikoaren teoria bat da: Platonen iritziz, forma edo ideiek mundu sentikorretik bereizten den existentzia badute; hori azaltzeko haitzuloaren alegoria famatua asmatu zuen. Ideien teoriatik epistemologia, zer ezagut daitekeen eta nola, eta politika, estatu idealaren bila, landu zituen. Dualismo antropologikoa ere, gizakien arimaren existentzia alegia, baieztatu zuen. Egungo filosofia gai eta moldeen eratzaile nagusietako bat da eta historian ugari izan dira platonikotzat hartzen diren filosofoak.
Aristoteles Platonen ikaslea izan zen hark sortutako Atenasko Akademian. Ezagutza-arlo guztiak landu zituen eta hark bereizitako ezagutza-sailkapena eta errealitatea ulertzeko kontzeptuak XVII. mendera arte izan ziren indarrean, zientzia modernoaren garapenarekin batera. Logikaren garapena eta sistematizazioa ere berari zor zaizkio. Platonen ideien teoria ez bezala, Aristotelesen pentsamenduak eta lana natura (physis) eta errealitate praktikoa (techne) izan zituen gai eta erreferentzia nagusi. Ideia platonikoak, bere teorian unibertsal deituko zituena, ez zituen guztiz baztertu, baina ideien existentzia independentea ez zuen onartu; hala ere, ezagutzaren helburu dira haren iritziz eta objektu konkretuetatik abstrakzioz eratzen ditu ezaguerak. Fisikan edo naturaren filosofian, lau kausen teoria, potentzia eta egintzaren teoria eta hilemorfismoa, zeinaren arabera gauzak materiaz (hyle) eta formaz (morphe) osaturik dauden, garatu zituen. Etikan, gizakiaren xedea zoriona, gizakiaren berezko izaeraren edo bertuteen arabera jardutea alegia, dela definitu zuen; ezagutza bertute gorena dela aitortu bazuen ere, beste bertute zenbait (justizia eta adorea, esaterako) bazirela baieztatu zuen, eta guztietan zuhurtasunez, gehiegikeriarik eta gutxiegikeriarik gabe, jokatu behar da, haren iritziz. Gizakia berez gizartean bizitzeko dela adierazita, politika izan zen landu zuen beste gai nagusietako bat: erregimen politiko hoberena justiziaz, herritar guztien eta ez bakan batzuen ongizatearen alde, jarduten duena da, eta horrela, demokrazia, oligarkia nahiz monarkia bidezkoak zein bidegabeak izan daitezkeela adierazi zuen.
Filosofia helenistikoa
Filosofia helenistikoak Aristotelesen ondoren, garai helenistikoarekin batera eta K. o. 300 urtera arte gutxi gorabehera, garatu ziren eskola filosofikoak biltzen ditu. Helenistiko hitzarekin greziar filosofiarekin zuten atxikimendua adierazten da, eskola horietako batzuk Grezian kokatu ez baziren ere. Mende horietan, Mediterraneo osora zabalduta, antzinako greziar kulturak hedapen handia izan zuen; giro horretan eskola filosofiko berriak sortu eta garatu ziren, besteak beste zinismoa, estoizismoa, epikureismoa, eszeptizismoa eta neoplatonismoa. Eskola horiek ziurgabetasun giro orokorrean garatu ziren, Alexandro Handiaren heriotzaren ondoren hiri grekoek izan zuten gainbeherarekin eta Antzinako Erromaren zabalkundearekin loturik; hala, eskola horien gai nagusia etika izan zen, bereziki nola bizi behar den egoera latzetan, ataraxia edo bizi-lasaitasuna eskuratze aldera.
Zinikoak, Sokratesen filosofian oinarrituta eta hartaz etikaz kezkaturik, aberastasunak eta boterea baztertu eta bizimodu apalaren aldekoak izan ziren. Garaiko morala ukatu eta gizakiaren berezko bizitza natural bat aldarrikatzen zuten. Horrek herritarren mespretxua ekarri zuen, eta hortik historian jarri zaien izena, zinikoak, literalki txakurra bezalakoak esan nahi duena. Antistenes (K. a. 446— K. a. 366) izan zen joera horren abiarazlea eta Diogenes Sinopekoa (ca. K. a. 412 – K. a. 323) ordezkari ezagunena.
Estoikoek materialismotik eratorri zuten beren filosofia. Dena lege material eta deterministek eragindakoa denez, haien iritziz ez zuen zentzurik horien aurka egitea eta beraz, bizitzako gorabeherak datozen bezala onartuz, grinarik gabe, haien aurka ez baitago ezer egiterik. Zenon Zitiokoa (ca. K. a. 335 - ca. K. a. 262) izan zen eskola filosofiko horren aitzindaria. Estoizismoak oihartzun handia izan zuen Antzinako Erroman, Seneka, Epikteto eta Marko Aurelioren eskutik. Epikuroarrek, Epikuroren (K. a. 341 - K. a. 270) jarraitzaileek, ere materialistak ziren, baina estoikoen beste era batera; hala, gizakia plazerez bizi behar dela aldarrikatzen zuten, baina plazerak lasaitasunez, kezkarik gabe, biziz. Epikureismoa Lukrezioren De rerum natura olerki-bilduma luzean jasotzen da maisuki.
Labeobarbus habereri
Labeobarbus habereri Labeobarbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Vassens
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Stutsman konderria (Ipar Dakota)
Stutsman konderria (Stutsman County) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Jamestown da. 2010eko zentsuaren arabera 21,100 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Stutsman konderriak 595,155 kilometro koadro ditu. Horietatik 19,732 ura dira. Beste 575,424 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,55 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 21,100 pertsonetatik 20,357 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 361 dira. 126 beltzak edo afroamerikarrak. 297 amerikar natiboak ziren eta 12 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 99 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 205 pertsonek kokatzen zuten.
Vassens
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 argiketaria.
2000. urtean Vassens udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 174 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Filosofiaren historia
Filosofia helenistikoa
Neoplatonismoa III.-VI. mendeen artean garatu zen eskola izan zen, zentzu zabalean Platon hil eta bere filosofian oinarritu ziren filosofia guztia neoplatonikotzat ere hartzen den arren. Platonen filosofia oinarri hartuta baina handik aparte garatu zen, bereziki ikuspuntu espiritual eta erlijioso batetik, judaismotik, kristautasunetik eta gnostizismotik bereziki. Jatorri horiei neoplatonikoek jarraitu zituzten bide ezberdinak erantsi behar zaizkio; hala, neoplatonismoa osotasunean eskola zabal eta anitza da, hala eta guztiz ere, puntu komun batzuk atxikitzen dituena, hala nola izatearen mailen aniztasuna eta hierarkia, Bata delakotik abiatuta, bereizgarriez eta mugaz definitzen diren beste izateetara heltzeko. Hain zuzen, judaismoan eta kristautasunean ere, gizakia mendekotasun harreman batean dago Jainkoarekiko, azpiko maila batean. Neoplatikoen iritziz, jakintza ariman garatu behar den prozesua litzateke, finean materiatik askatuz, Bata horretara heltzeko. Plotino (204—270) izan zen eskola horren abiarazlea, eta ordezkari garrantzitsuak izan ziren Porfirio eta Janbliko.
Filosofia Erdi Aroan
Erdi Aroko filosofiaren definizioak Erdi Aro historikoaren muga kronologikoetatik (V. mendea-XV. mendea) eta geografikoetatik (Mendebaldeko Europa) itzuri eta bere mugarri propioak eratzen ditu, haietatik asko urruntzen ez badira ere; hain zuzen, filosofia kristau fedearen ikuspuntutik lantzearekin hasi eta XV. mendean ikuspuntu hori baztertu eta antzinako greziar filosofiaren humanismoa berreskuratu arte mugatzen du; geografikoki ere, Erdi Aroko filosofiak Mendebaldeko Europako mugak gainditu eta Mediterraneoan eta Ekialde Hurbilean zehar ere garatu zen.
Abiapuntu historikoak kristautasunaren gorakada, IV. mendetik, Erromako Inperioan lehenbizi toleratu eta mende horretan bertan erlijio ofizial bihurtu zenean, eta Erromatar Inperioaren gainbehera, gainbehera ekonomiko, politiko eta kulturala, eta horrekin batera greziar filosofiaren ekarpena neurri handi batean transmititu gabe utziko zuena. Greziar filosofia eta batik bat Aristotelesen lanak musulman eta juduengatik berreskuratuko ziren hasiera batean, kontuan harturik Iberiar Penintsulan musulmanak nagusi izan ziren Erdi Aroko mende batzuetan zehar, zeinetan juduak errespetatuak izan ziren, filosofo islamitiko eta juduen iruzkinduta maiz, bereziki Averroes (1126-1198), eta Maimonidesen (1138-1204) eskutik. Bi aldi nagusi bereizten dira Erdi Aroko filosofiaren: lehenengoan, patristika garatu zen, neoplatonismoaren eraginarekin kristau teologia ehuntzea helburu izango duena, bereziki Agustin Hiponakoari esker, gerora ere eragin nabarmena izango zuena; bigarrenean, eskolastika garatu zen, filosofia aristotelikoa kristautasunean txertatzea bilatuko zuena.
Patristika: Agustin Hiponakoa
Lehen kristau apostoluen helburu bakarra kristau fedea zabaltzea izan bazen ere, laster kristau doktrina sistematizatzeko eta arrazoiz eta filosofiaz justifikatzeko beharraz ohartu ziren kristau jakintsuak. Pater edo Elizaren Aita deitu zitzaien, eta hortik horien lanak patristika delakoan biltzen dira. Haien jarrera Agustin Hiponakoaren Credo ut intelligam ("Sinesten dut ulertzeko") esaldian laburtzen da: unibertsoa, mundua eta gizakia ulertzearren jardun zuten kristau doktrina era filosofikoan eratzen. Hain zuzen, Elizaren Aita nabarmenena Agustin Hiponakoa (354-430) bera izan zen. Arrazoia eta fedea bateragarriak direla baieztatu zuen, eta ezagutzara heltzeko beharrezkoak; areago, arrazoia fedearen dogmak frogatzeko baliatzen saiatu zen. Antzinako greziar filosofia oinarritzat harturik, bereziki neoplatonismoa (gorputz eta arimaren dualismoa, besteak beste) eta estoizismoa, harekin nekez uztar daitezkeen elementuak barneratu zituen bere filosofian, hala nola Jainko bakar eta gizakiarekiko arduratsuaren kontzeptua eta ongiaren zentzu historiko saihestezina, greziarren munduaren bilakaera ziklikoaren aurkakoa. Epistemologian, eszeptizismoaren aurkakoa izan zen eta egia bakarraren aldekoa, helmuga finean Jainkoa duena; zentzumenezko ezagutza balioesten bazuen ere, Jainkotik datorren arrazoimena gailentzen zuen. Etikan zoriona azken helburua zela baieztatu zen, eta horretan Jainkotik datorren askatasuna eta borondatearen garrantzia nabarmendu zuen, berezko helburutzat ongia duena; hala gaizkia gizakiaren ardura soila da. Egundaino itzal handiko filosofoa izan da, baina bereziki XIII. mendera arte nagusitu zen bere filosofia, Tomas Akinokoa fedea eta arrazoia bereizten hasi zenean.
VIII. eta IX. mendeak: karolingiar berpizkundea
Mendebaldeko Erromatar Inperioa deusezturik gertatu zen 476. urtean. Ondorengo hiru mendeetan Europan aro iluna bizi izan zen kulturan eta ekonomian. Karlomagnok, Aita Sainduaren eskutik Karolingiar Inperioaren buru, karolingiar berpizkunde kulturala sustatu zuen VIII. eta IX. mendeetan, kultura klasikoarekin zuen atxikimenduz eta eskolatzearen garrantziaz jabeturik. Karolingiar Inperioa eta Eliza eskuz esku zihoazela, filosofiak eta teologiak ere uztarturik jarraitu zuten. Filosofiaren aldi horretako pentsalari nabarmenena Joan Eskoto Erigena (810-877) izan zen, Karlomagnoren biloba Karlos Burusoilak gortera ekarri eta hango eskola palatinoan kargu garrantzisua izan zuena. Neoplatonismoan oinarritu zen, eta hortik berariazko sistema filosofiko idealista bat eratu zuen, dena gogamenaren emaitza delako printzipiotik. Arrazoimena eta fedea uztartu zituen, biek Jainkoa dutelako jatorri haren iritziz, Agustin Hiponakoaren doktrinaren ildotik, baina gizakiaren izaera, askea eta burutsua, nabarmendu zuen, eta Errenazimenduko humanismoaren aitzindaritzat jo daiteke.
Eskolastika
Karolingiar Inperioa gainbeherak eta ondorengo feudalismoak ekarriko zatiketa politikoak itzali egin zuten karolingiar berpizkundea. Hala, X. mendea aro iluna izan zen filosofian. Dena den, monasterioak Aita Sainduaren agintaritzapean jarri ziren, jauntxo feudalen botere politikoaren esku hartze zuzenetik at, eta aurreko jakintzaren gordailu izaten jarraitu zuten, trivium eta quadrivium curriculumak irakasten. Ordurako, ordea, Aristotelesen lanak ia guztiz galduak ziren Europa Mendebaldean. Al-Andalustik hasi ziren heltzen Aristotelesen lanak monasterioetara, haiei buruzko filosofo islamiko eta juduen iruzkinekin batera. Hala, jakintza berri hori kritikatu eta kristau teologiarekin uztartu beharra sortu zen; horretarako, besteak beste, lectio, quaestio eta disputatio ariketak garatu ziren testu baten azterketarako, testuaren irakurketa sakona, kritika eta eztabaida alegia. Eskolastika, monasterietako eskoletan garatutako jakintza alegia, azterketa-metodo horri nahiz metodo horretaz garatu zen filosofiari deritzo eta XI. mendetik XVI. mendera arte garatu zen gutxi gorabehera. Gailentzea, goi-eskolastika deitu izan den garaia, XIII. mendeetan izan zen, irakaskuntzaren egoitza nagusiak unibertsitateak (lehenengoak Bologna, Paris, Oxford izanik) izatera igaro eta teologiako irakasleak filosofiako fakultatekoak izan beharra ezarri zenean, eta filosofia (arrazoia) eta teologia estu uztartu zirenean, Tomas Akinokoaren eraginpean bereziki. Hala ere, eskola filosofiko homogeneo izatetik urrun, joera ezberdineko pentsaerak bildu ziren horren baitan. XIV. mendean, behe-eskolastika deitu izan den garaian hain zuzen, tomismoaren aurkako erreakzioa sortu zen, arrazoia eta fedea bereiztearen aldeko argudioak nagusitu zirenean, Pizkunderako bidea zabalduz horrela.
Ratio eta auctoritas: dialektikoak eta antidialektikoak
Teologia filosofiarekin uztartzea helburu, etengabekoa izan zen auctoritas edo Elizaren dogma teologikoen eta ratio edo giza arrazoiaren arteko tentsioa. Hala, eskolastikoen artean bi aurkako joera sortu ziren: filosofia guztiz fedearen zerbitzura jartzen duten antidialektikoak, eta haien artean Pedro Damiano (1007-1072) bereziki; eta dialektikoak, Berengario Toursekoa (1000-1088) haien artean, arrazoiaren gailentzea aldarrikatzen dutenak. Tomas Akinokoa muturreko bi joera horien artean kokatu zen.
Giro horretan Anselmo Canterburykoa (1033-1109) figura nabarmena izan zen, Agustin Hiponakoaren Credo ut intelligam ("Sinesten dut ulertzeko") leloa harturik, kristau doktrinako dogmak arrazoiz garatzen eta aztertzen saiatu zena. Haren ekarpen nagusiena Jainkoaren existentziarako argudio ontologikoa izan zen, izaki perfektuaren kontzeptuak izaki perfektuaren existentzia barnehartzen duela baieztatzen duena funtsean.
Unibertsalen inguruko eztabaida
XII. mendeko Pizkundea deitu izan den horretan hazkunde ekonomiko eta demografiko handia izan zen, hirien garapena eta burgesia baten agerpena eragin zituena. Monasterioek euren berezko izaera erlijiosoan bildu ziren eta jakintza hirietara ere (batez ere eskola kapitular edo katedraletako eskoletara ere) hedatu zen. Filosofian, arrazoia autonomia hartzen joan zen, fedearen aldean. Testuinguru horretan, unibertsalen problemaren inguruko eztabaida piztu zen eskolastikoen artean. Unibertsal edo kontzeptu orokorrek (kolore berdea, esaterako) horietan sailkatzen diren gauza partikularretatik (hostoak, belarrak) bereizitako errealitatea ote duten izan zen galdera. Galdera horren inguruan aurkako joera bi garatu ziren: errealisten iritziz, unibertsala gauza partikularretatik at dauden errealitateak dira, ante rem edo aldez aurretikoak, eta Platon eta Agustin Hiponakoa dituzte erreferentzia nagusitzat; nominalistentzat, berriz, unibertsalek existentzia erreala ez zutela irizten zuten, soilik gauza partikularrak daudela eta unibertsalak haien izenak, post rem edo ondorengoak, besterik ez zirela. Aurkako joera horien artean muturrekoak ez ziren beste zenbait joera garatu ziren. Eztabaidaren muturretan Anselmo Canterburykoa eta Gilen Champeauxkoa (c. 1070-1121), errealista muturrekoak, eta Roscelin Compiègnekoa (c.1050-c.1125), nominalismoaren sortzailea, izan ziren. Petri Abelardoren (1079-1142) ekarpena muturreko bi joeren tartekoa izan zen, unibertsalei izaera intelektuala esleituz, gauza arrunten ezberdina. XIII. menderako Aristotelesen lan guztiak zeuden eskolastikoen eskura eta haren pentsaera oinarritzat harturik, errealismo moderatua izan zen eskolastikoen artean nagusitu zena, Tomas Akinokoaren, Joan Duns Eskotoren eta beranduago Gilen Ockhamgoaren eskutik, besteak beste, nor bere berezitasunekin.
XIII. mendea: eskolastikaren gailentzea eta Aristotelesen harrera
XIII. mendean unibertsitateen garapen handia izan zen, hazkunde ekonomikoak eta Europako lehen estatu-nazioen botere politikoaren birzentralizazioak, feudalismoaren kaltetan, lagunduta. Aldi berean, autonomia akademiko eta intelektuala lortu zuten botere politikotik, mendearen hasieran sorturiko eskeko ordenak (frantziskotarrak eta domingotarrak) protagonista. Horrek guztiak loraldi kultural eta intelektual nabarmena ekarri zuen, arlo filosofikoan jatorrizko grekeraz jasotzen hasi zen corpus aristotelicum delakoaren harrerarekin indartuko zena. Aristotelesen pentsaera osotuaren harrera ez zen, ordea, tentsiotik gabeko bukatu, arrazionalismoaren bidetik jotzen duen Aristotelesen filosofiak ez baitzen ongi uztartzen, ordurarteko doktrina teologiko-filosofikoarekin, Agustin Hiponakoaren pentsaeran eta neoplatonismoan oinarritua. Gatazka horretan bi korronte garatu ziren: averroismoa, Aristotelesen lanetan oinarriturik, teologia zientzia bilakatzea ukatzen zutenak, eta horren aurka garatutako agustinismoa, frantziskotarrak eta bereziki Bonaventura Bagnoregiokoa (1217-1274) buru, Jainkoa bera zientzia zela baieztatzen zuena. Aurkako bi korronte horien artean, Tomas Akinokoa domingotarrak bere pentsaera propioa eratu zuen, arrazoiaren autonomia aldarrikatzen zuena, baina teologiaren egiak baieztatzeko ere balio zuena.
Tomas Akinokoaren sintesia
Tomas Akinokoa (c. 1224-1274) izan zen, Aristotelesen lanak oinarritzat harturik, arrazoia fedearekin uztartu eta horrela problema eskolastikoa ebazteko sistema koherenteena eratu zuena. Horretarako, filosofia, giza arrazoimenaren jarduera alegia, eta teologia, fedeak gidaturik, zehaztasunez bereizi zituen, baina aldi berean haien artean kontraesanik ez dagoela baieztatu zuen, eta fedezko baieztapenak, Jainkoaren existentzia eta bakartasuna kasu, arrazoitik bertatik froga daitezkeela. Aristotelesek mundu sentikorrari ematen zion garrantzia bereganatu zuen, eta giza arrazoimenaren helmuga bakartzat hartu, hartatik unibertsalak eratzeko. Bere lan garrantzitsuena Summa Theologiae izan zen; lan horretan Jainkoaren existentziaren frogak, arrazoian oinarritutakoak, aurkeztu zituen lehenbizi, gero Jainkoaren izaera aztertu zuen, izakiena ez bezalakoa, azkenik gizakien Jainkoarekiko eta beroien arteko harremanaz jardun zuen. Jainkoaren existentzia frogatzeko mundu sentikorrean oinarritu zen; zehazki, bost bideak deitu izan direnak baliatu zituen horretarako: mugimendua, kausalitatea, kontingentziaren eta beharrezkoaren bereizketa (esentziaren eta existentziaren bereizketa, alegia), perfekzio-mailak eta munduko ordena.
Tomismoaren aurkako erreakzioa: Duns Escoto eta Gilen Ockhamgoa
Tomismoak oinarritzat hartzen zuen aristotelismoaren aurka jo zuen agustinismoak. 1270 eta 1277 urteetan Parisko apezpikuak averroismoaren eta tomismoaren hainbat proposizio filosofiko kondenatu zituen, heretikoak zirenez. Giro horretan, Joan Duns Eskoto frantziskotarrak (1266-1308) eskolastikaren norabide berri baten protagonista izan zen, sintesi tomistaren aurka, filosofiaren eta teologiaren artean erabateko bereizketa aldeztu baitzuen, frogapenean oinarritutako zientziaren izaera analitikoa nabarmenduz, teologiari gailentasuna ematen bazion ere. Indibidualen banakotasuna eta horren perfekzioa nabarmendu zuen, nominalismoaren bidean, tomismoak bezala, indibidualetan ere unibertsalak zirela irizten zuen arren. Tomismoaren aurka, giza borondatearen autonomia aldarrikatu zuen, arrazoiaren gainetik, borondatean zetzala fedearen funtsa. Tomas Akinokoaren sistemak filosofia teologia frogatzeko modutzat hartzen zuen bitartean, Duns Eskotok filosofiaren eta zientziaren berezko garrantzia azpimarratu zituen.
Gilen Ockamgoa frantziskotarra (1280-1349) eskolastikaren azken figura izan zen. Beretzat, ezagutza oro esperientziaren datuetara mugatu behar da. Hark aldarrikatutako esperientziaren gailentasunak problema eskolastikoaren deuseztapena ekarri zuen: fedea eta arrazoia ez zuten inoiz bat egingo, bere iritziz. Unibertsalen ante res edo berezko existentzia ere ukatu zuen, eta indibidualak bakarrik onartu, zeinetatik unibertsalen existentzia frogatu behar den. Gauza indibidualen suposizio soilaren askitasuna filosofia egiteko zientziarako printzipio ezaguna planteatzera eraman zuen: Ockhamen labana. Hala, Ockham izan zen nominalismoaren aldeko argudio zorrotzenak eman zituena. Fedearen eta arrazoiaren arteko erabateko bereizketaren aldeko zenez, Elizaren sekularizazioa eta boterea gaitzetsi zituen. Horregatik Elizaren errepresioa jasan arren, ockhamismoa zen nagusi Europako unibertsitateetan XIV. mendeko bigarren erdian. Hala, Berpizkundeko humanismoaren garaia ataria izan zela esan daiteke.
Alemaniar mistizismoa: Eckhart maisua
Tomas Akinokoak fedearen eta arrazoiaren arteko uztardura, Jainkoaren existentziaren inguruan esaterako, oztopoak jarri zizkion arrazoiari, eta hortik arrazoia teologiatik bereizten zuten Duns Eskoto eta Ockhamen pentsaerak sortu ziren, baina aldi berean fedeari ere planteatu zizkion zenbait oztopo, eta hala fedea teologiatik askatu eta Jainkoarekiko erlazio zuzenago baten beharra sortu zen. Behar horri Eckhart maisuak eta haren inguruan bildutako eskolak eman zioten erantzuna, neoplatonismoan oinarrituako mistizismoa aldarrikatuz.
Naturaren filosofiaren garapena
Erdi Aro osoan, teologia izan zen filosofiaren arlo nagusia, baina XIII. mendetik naturaren filosofia ere garatzen hasi zen. Horretan ere, eragin nabarmena izan zuten filosofo eta zientzilari arabiarrek. Aurrekaritzat, Chartresko eskolak, XII. mendean, garrantzi berezia eman zion naturaren azterketari, Jainkoaren sorkuntzatzat hartzen zutenez. Oxfordeko Unibertsitatean jardun zuten Roberto Grosseteste eta bereziki Roger Bacon nabarmendu ziren naturaren azterketan, aristotelismotik abiaturik, eta autoritate bakartzat esperientzia eta behaketa hartuz. Horrela, Berpizkundeko humanismorako bidea zabaldu zuten, Mendebaldean zientziaren garapena ekarriko zuena hurrengo mendeetan.
Berpizkundeko humanismoa
XV. mendean pentsamolde aldaketa nabarmena izan zen, aldaketa ekonomiko, politiko eta sozialekin batera. Pentsamolde berri hori eskolastikan antzinako greziar filosofoei emandako autoritatean du jatorri, azkenean Antzinako Greziako eta Erromako kulturarekiko atxikimendua ekarriko zuena. Atxikimendu horrek Berpizkunde izena hartu zuen, eta bereziki egungo Italia den eremuan gauzatu zen, non joera horretako aitzindari nagusi bat Petrarka izan baitzen. Berpizkunde horretan, gizaki aske eta ahaltsuaren ikuskera berria aldarrikatu zen, humanismo izenekoa, Erdi Aroan Jainkoaren mendeko gizaki mugatuaren ordez, erreferentziatzat greziar eta erromatar kultura hartuz. Hala eta guztiz ere, horretan lagundu zuen Europan han eta hemen indartzen ari zen burgesiaren garapenak ere, feudalismotik kapitalismorako trantsizioan, indibidualismoa sustatuz. Orduan ere, Elizak botere handia atxikitzen zuen, baina Elizaren hierarkiaren aurkako kritikak ugaltzen hasi ziren; horietan aitzindaria Erasmo Rotterdamgoa (1466-1536) izan zen, katolizismoarekin hautsi gabe ordea. Martin Lutero (1483-1546) izan zen kritika horiek bereganatuta jauzi nabarmena egin eta Jainkoarekiko harremanetan Eliza bitartekari ezinbestekotzat hartzen ez zuena, fede indibiduala nabarmenduz; haren predikuek Alemanian izan zuten arrakasta hasiera batean eta Erreforma izeneko mugimendua abiarazi zuten, protestantismoaren bereizketarekin kristautasunean haustura ekarri zutenak azkenean. Michel de Montaigne frantziarra (1533-1592) ere garai hartako figura nabarmena da; gizakia bere pentsamenduaren zentroan ezarri zuen, lotura orotik askaturik, eta bere jarrera eszeptikoarengatik nabarmendu zen. Berak idatziriko Entseiuak egun ere erreferentzia filosofiko eta literario garrantzitsuak dira.
Berpizkundeko pentsamendu politikoa
Erdi Aroan kristautasuna bilduko zuen inperioaren ideia gainbehera etorri zen Berpizkundean; horrekin batera, jauntxo feudalen boterea ere bukatu zen, besteak beste arma berrien garapenarekin. Aldi berean, kontzientzia nazionalen pizkundea gertatu zen Europan, Espainian, Frantzian zein Ingalaterran, errege-erreginen boterearen indartzearekin batera. Egoera politiko berri horrek estatu eta zuzenbideari buruzko ideia berrien beharra ekarri zuen. Hala, Makiavelok (1469-1527) Estatuaren gailentasuna aldarrikatu zuen, eta printzipio moral guztien gainetik jarri zuen haren eginbeharra, baita biolentzia baliatuz ere, herritarrak gobernatze aldera. Ildo horretatik, Thomas Hobbesek (1588-1679) Estatuaren gaia bizitasunez hartu zuen Leviathan lanean, non estatuari botere absolutuari emam zion gizabanakoen berekoikeriaren ondorioei aurre egiteko. Tomas Morok (1478-1535), berriz, gizarte sozialista irudikatu zuen Utopia lanean, zeinaren izenburua gizarte idealak izendatzeko termino bilakatu den.
Zientzia eta filosofia naturala
Hainbat asmakuntza izan ziren garai horretan (iparrorratza eta inprimatzeko makina, besteak beste), orduko esplorazio handietan (Amerikaren aurkikuntza eta lehen zirkumnabigazioa) eta liburugintza, kultura zabaltzeko funtsezko baliabidea izan zena, abiaraziko zutenak. Zientzia erlijiotik guztiz bereizi zen, eskolastikan nagusitu ziren azken irizpideei jarraiki.
Astronomian benetako iraultza izan zen. Kopernikok Lurrak Eguzkiaren inguruan bira egiten zuela, heliozentrismoa alegia, frogatu zuen. Keplerrek planeten mugimenduari buruzko teoria planteatu eta, haratago, unibertsoa lege kuantitatibo bateratuen arabera bilakatzen zela baieztatu zuen, antzinako grekoek baieztatzen zuten heterogeneotasunaren aurka. Galileo Galileik (1564-1642) Kopernikoren teoria baieztatu zuen bere behaketekin, baina ordurako Eliza Katolikoak bere dogmak arriskuan jartzen zituela oharturik, gogor ekin zion teoria horren aurka. Zientziarekiko konpromiso handia eta bere baieztapenak datu eta behaketekin erakutsi arren, Galileok Inkisizioaren errepresioaren aurrean makurtu behar izan zuen azkenik, baina bere metodo zientifikoak jarraitzaile anitz bildu zituen. Isaac Newton (1642-1727) burutu zuen Kopernikok, Keplerrek eta Galileok egindako bidea, haien ideiak grabitazioaren teorian bateratuz.
Enpirismoa eta arrazionalismoa
Ezagutzarekiko garaiko grinari ezin zion filosofiak erantzunik gabe utzi. Hala, bi joera filosofiko nagusi, ez guztiz aurkakoak, garatu ziren horren inguruan: enpirismoa ezagutzak jatorri eta muga esperientzian dituela baieztatzen duen bitartean, arrazionalismoak ezagutza gogamenaren ideia eta kontzeptuetan oinarritu eta garatzen du. Arrazionalista batzuek matematika hartu zuen filosofiaren idealtzat, matematikak frogapenerako erakusten zuen eztabaidaezintasuna filosofia ekarri nahian, ezagutza ziur, harmoniatsu eta unibertsala garatu nahian. Bi joerak XVII. eta XVIII. mendeetan garatu ziren Europan, baina eremu geografiko bereizietan; hain zuzen, enpirismoa Britainia Handian eta Irlandar garatu zen bereziki, eta John Locke (1632-1704), George Berkeley (1685-1753) eta David Hume (1711-1776) izan ziren horren ordezkari nabarmenak; arrazionalismoa, berriz, Europa kontinentalean garatu zen eta Descartes (1596-1650), Spinoza (1632-1677) eta Leibniz (1646-1716) izan zituen ordezkari nagusi. Haien guztien aurretik, ordea, Francis Baconen (1561-1626) figura aipatu behar da. Enpirismoaren aitzindaritzat hartu ohi da, bereziki indukzio osagabearen metodo zientifikoa landu zuelako, berak idatziriko Novum Organum obran bereziki (silogismoa eta dedukzioaren balioa nabarmentzen zituen Aristotelesen Organon bildumaren aurkakoa), baina lan horretan zientziaren bidea bi joeren artekoa zela ere baieztatu zuen, esperientziaren bilduma hutsa zein ideia hutsen osatzea gaitzetsiz.