cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nigeria
Orografia eta hidrografia
Nigeriako lurraldea 600-1.200 m bitarteko goi-lautadaz eta haien artean dauden ibai-arro zabal zelaiz osatua dago. Itsasaldean, Niger ibaiaren deltaren alde banatara, Beningo eta Biafrako golkoak daude, Gineako golkoan. Hegoaldea, itsasbazterretik 400 bat km-ra dagoen Niger eta Benue ibaien elkarguneraino, lautada zabal bat da. Lurraldearen erdialdean, Niger eta Benue ibaien elkargunetik iparraldera, Josko goi-ordokia nabarmentzen da (batez besteko garaiera: 1.280 m; Shere, 1.781 m), ura Ozeano Atlantikora eta Txad aintzirara isurtzen duten ibaien banalerroa osatzen duena eta iparraldera joan ahala apalduz doana Hausa herrialdeko goi-lautada zabaleraino. Ipar-ekialdean, berriz, Bornuko goi-ordokia dago. Bornuko eta Josko goi-ordokiek labazko gainazala eta, tarteka, sumendi itzaliak dituzte. Bestalde, Benue ibaitik ekialdera, Kamerunekin muga eratuz, Nigeriako mendi garaienak daude (Vogel, 2.040 m), eta hego-mendebaldean, Niger ibaitik mendebaldera, joruba herrialdean, beste goi-lautada bat dago.
Ibaiak
Nigeriako ibai nagusiak Niger (4.200 km luze da guztira) eta Benue, Nigerren adar nagusia, dira. Nigerrek Gineako golkoan isurtzen du ura, 25.000 km2-ko delta batean (Nigerren delta). Niger ibaiaren ura Kainjiko urtegian biltzen da: Afrikako aintzira artifizial handienetako bat da. Ibai horietaz gainera, aipatzekoak dira Sokoto, Kaduna eta Gongola ibai-adarrak. Bestalde, lurraldearen ipar-ekialdean Txad aintzira dago.
Lurraldea
Ibai-sare zabal batek hartzen du herrialde osoa: Niger eta haren adar bat, Benue, dira ibai nagusiak. Iparraldea, Sahararen haize idorraren eraginpean, lehorragoa da. Goi lautadak eta sabanak ditu, eta kotoia eta kakahueteak egiten dira esportatzeko. Erdialdeko lautadetan ere sabana da nagusi eta jende gutxi bizi da. Hegoaldea, beheragoa eta askoz hezeagoa, oihan sarriak estaltzen du, eta bertan bizi dira biztanle gehienak. Bertan, besteak beste, kakaoa eta olio palmondoa egiten dira. Niger ibaiaren delta erraldoiak bi aldetan banatzen du kostaldea. Ekialdean, Port Harcourten inguruan, petrolio-putzuak daude, eta bertako gizatalde nagusia igbo etnia da, kristautua. Alde hori da Biafrako errepublika burujabea izateko borrokatu zen eskualdea. Mendebaldean, Lagos eta Ibadan inguruan, industria da ekonomia-jarduera nagusia, eta jorubak, berriz, gizatalde nagusia, musulmana neurri handi batean.
Nigeriak dagoeneko basoen % 75 galdu ditu.
Kolonizazioaren aurrekoa
Jorubak, Nok zibilizazio zaharraren ondorengoak, hiribide zabalekiko hiri harresituetan bizi ziren. IX. menderako hiria administratzeko sistema demokratikoa zuten, herritarrek hautatutako udalbatza eta guzti. Hurrengo bi mendeetan, joruben herria Niger ibaitik egungo Togoraino zabaldu zen; Ife, Oio, Ilorin eta Benin ziren joruben estatu-hiri nagusiak. Ife erlijiogune nagusia zen, eta hala da gaur egun ere. Oio erregearen bizilekua zen, eta XVI. mendetik aurrera esklaboen salerosketarako gune nagusietako bat izan zen. Iparraldean hausa estatuak bizi ziren ezaugarri desberdin askoko kulturagunean, eta ipar-ekialdean, berriz, igbo merkatariak, joruben enbor berekoak.
Kolonia ingelesa
1914an, ingelesen kolonizazioak administrazio batera bildu zituen kultura horiek guztiak, eta estatu artifizial bat sortu zen. Gaur egun ere, estatu horren batasun nazionala lortu gabe dago. Ingelesen helburua eztainua eta nekazaritzako eta basoko aberastasunak ustiatzea zen. Beste kolonia batzuetan bezala, britainiarrek bitartekarien bidez gobernatzen zuten, eta iparraldeko emir musulmanez baliatu ziren horretarako, hausa herriari lehentasuna eta nagusitasuna emanez.
Hauteskundeak, krisiak eta estatu-kolpeak
Hamahiru urtez militarren mendean egon ondoren, 1978an konstituzioa aldatzea, hauteskundeak deitzea eta zibilei gobernuko ateak irekitzea erabaki zuten. Hauteskunde Batzordeak bost alderdi besterik ez zituen onartu, finantza eta politikako elite tradizionalaren ordezkariak; alderdi sozialistak eta iraultzaileak baztertu egin ziren, atomizazio politikoa eragozteko aitzakiarekin. Nigeriako Alderdi Nazionalak botoen % 25 eskuratu zuen, eta Nigeriako Alderdi Batuak % 20. Shehu Shagari lehendakari berriak hazkunde-plangintza kapitalista bultzatu zuen, petrolioak sortutako irabazietan oinarritua, Nigeria Saharaz hegoaldeko Afrikako herrialde nagusia bilakatzeko asmoz. Besteak beste, hiriburu berri bat eraikitzea, lehen eta bigarren mailako irakaskuntzan matrikula-kopurua bikoiztea, eta biztanleen elikagai-beharrizanak asetzea ziren gobernu berriaren helburuak. Ez ziren bete, ordea. Ekonomia-indizeak ere ez ziren batere baikorrak: kontrabando handia; hiriak inmigrantez eta behartsuz beteak; langabezia-tasa handia; diru-sarrera gutxiko soldatapekoen bizi-mailaren galera; Nazioarteko Diru Funtsaren baldintza gogorrak kanpo-zorra ordaintzeko.
Hurrengo hauteskundeetan, Shagari bera atera zen garaile, iruzur salaketen eta militarren konspirazioen erdian. 1984ko urtarrilaren 1ean, Nigeriako historiako laugarren estatu-kolpea izan zen, Muhamadu Buhariren eskutik. Shagariren gobernuaren aurkako salaketetako bat petrolioaren inguruko ustelkeriarena zen. Militarrek jende mordoa atxilotu zuten, eta gobernadore zibilen ordez gobernadore militarrak jarri zituzten, baina krisia ez zen konpondu, eta arrozaren prezioa laukoiztu egin zen urte baten buruan. 600.000 atzerritar legez kanpoko kanporatu zituzten, eta kanpo-zorra 15.000 milioi dolarretara iritsi zen.
Krisiaren erdian beste estatu-kolpe bat izan zen, 1985eko abuztuaren 26an, eta Ibrahim Babangida jeneralak hartu zuen lehendakaritza. 1987ko abenduan, tokian tokiko estatu-erakundeetarako hauteskundeak egin ziren. 15.000 hautagai zeuden. Baina hauteskundeak ez ziren behar bezala prestatu, eta iskanbila eta borroka ugari izan zen. Azkenean, baliogabetu egin ziren. 1989ko abendurako deitu zen berriro lehendakaritzarako eta legebiltzarrerako hauteskundeetara (lehenengoak 1983az geroztik), baina, abenduan bertan, gobernuak hauteskundeak atzeratzea erabaki zuen. Handik gutxira, Babangidak jarduera politikoaren gaineko debekua kentzea erabaki zuen, gobernu militarretik zibilerako trantsizioa gainbegiratzeko asmoz.
1990eko apirilean eta ekainean, agintea indarrez hartzeko saioak izan ziren, baina gobernuaren indarrek zapuztu zituzten. Etnia etsaiak elkarrengandik bereizteko estatu berriak sortzeak ere istilu handiak eragin zituen; gudarostek gogor zapaldu zituen protestak eta, abuztua eta urria bitartean, 300 pertsona hil ziren borroketan. 1991ko abenduaren 14an, existitzen ez ziren hautagaiak erroldatik kendu ondoren, gobernadoreak hautatzeko hauteskundeak egin ziren: Alderdi Sozialdemokratak 16 gobernu (edo estatu) eskuratu zituen, eta Konbentzio Nazional Errepublikarrak 14.
1997an, petrolioaren prezioaren gorakadak ekonomiaren hazkundea bultzatu zuen. Gobernuak behin eta berriro azaldu zuen horrek herrialdearen egoera soziala hobetzen lagundu zuela. Hala ere, datu ofizialen arabera, biztanleen % 80 behar gorrian bizi zen. 1998ko apirilean, Abachak hauteskundeen ordez erreferenduma iragarri zuen, berak aginpidean jarraitu behar zuen ala ez erabakitzeko. Ekainaren 8an, baina, ustekabean, lehendakaria hil egin zen.
1999an, Olusegun Obasanjo hautatu zuten nigeriarrek lehendakari; haiek ziren 16 urtean egiten ziren lehenengo hauteskundeak. 2003an ere Obasanjoren alderdiak irabazi zituen hauteskundeak, eta, ustelkeriaren kontrako eta herrialdearen garapenaren aldeko hainbat lege eta neurri hartu bazituen ere, kritika ugari egin zizkioten berari ere ustelkeria-kontuengatik.
2007ko hauteskudeetan Umaru Yar'Adua irten zen garaile. Nazioarteko behatzaileen ustez, ordea, hauteskunde haiek ez ziren garbiak izan. Umaru Yar'Adua 2010eko maiatzaren 5ean hil zen eta biharamunean Goodluck Jonathan izendatu zuten presidente. Jonathan bera nagusitu zen 2011ko apirileko presidentetzarako hauteskundeetan, aspaldiko garbienak nazioarteko ikuskatzaileen arabera. 2011 eta 2012an Boko Haram, Nigeriako iparraldean xaria ezarri nahi duen sekta islamikoaren atentatuek hildako ugari eragin zituzten.
2014ko abuztuaren 5ean, epaiz kanpoko exekuzioak egitea egotzi zion AIk Nigeriako armadari. Bornon jasotakoak ziren testigantzak eta irudiak. "Horiek frogatzen duten epaiz kanpoko exekuzioak ohikoak bihurtu direla", nabarmendu zuen AIk. Aldiz, Nigeriako Gobernuak "kezka" agertu zuen salaketagatik, baina ukatu egin zuen militarrek halakorik egin izana. "Halako ankerkeriak eta zigorgabetasunak ez du tokirik Nigeriako armadan", adierazi zuen Gobernuak komunikatu baten bidez. Egun berean, Boko Haramek Maiduguriko espetxe bati eraso zion.
Azaroaren 3an, Nigeria iparraldeko Potiskum hirian eraso suizida bat egin zuten xiiten zeremonia batean. Gutxienez hogei lagun hil zituzten. Inork ez zuen erasoa bere gain hartu, baina Boko Haram talde islamista egin zuten errudun.
Azaroaren 6an, gutxienez 16 pertsona hil zituzten eraso suizida batean eta beste 20 lagun zauritu ziren erasoan. Gizon bat kutxazain automatiko bateko ilarara hurbildu zen, lehergailua plastikozko poltsa batean zeramala, eta leherrarazi egin zuen.
Azaroaren 10ean, 48 hildako egon ziren atentatu batean. Gizon batek bere buruaz beste egin zuen eskola batean, gorputz inguruan zuen bonba lehertuta.
Abenduaren 8an, Minna hirian 270 presok ihes egin zuten kartzelatik.
Abenduaren 18an, Armadaren ezintasuna agerian gelditu zen Nigeriako ipar-ekialdeko herrixka batean gutxienez 185 lagun bahitu eta beste 32 hiltzean.
Politika
Nigeria Amerikako Estatu Batuetako politikan oinarritutako errepublika federal a da, eta presidentearen boterea exekutiboa da, estatuburua eta gobernu federaleko burua baita. Boto bidez aukeratzen da, gehienez lau urteko bi agintaldirako. Haren boterea Senatuaren eta Ordezkarien Ganberaren menpe dago, eta hauek bi ganberako Batzar Nazionalean biltzen dira. Senatuak 109 aulki ditu, estatu bakoitzeko hiru kide eta Abuja eskualdeko bat; kideak herritarren boto bidez aukeratzen dira, lau urterako. Ganberak 360 aulki ditu estatu bakoitzeko, eta aulki kopurua biztanleriaren araberakoa da.
1960ko independentziaren aurretik eta ondoren, etnozentrismoa, tribalismoa, erlijio azarpena eta prebendalismoa dira Nigeriako politikaren ezaugarri berezienak. Alderdi nagusi guztiek, lehiakor izaten jarraitzeko, botoak ez ezik beste baliabide batzuk ere erabili dituzte. 1983ko hauteskundeen aurreko aldian, Politika eta Ikerketa Estrategikoen Institutu Nazionalak prestatutako txosten batek erakutsi zuen 1959 eta 1979ko hauteskundeak baino ez zirela egin manipulazio sistemikorik gabe.
2012an, estimatu zen Nigeriak 400.000 milioi dolar baino gehiago galdu zituela ustelkeriaren ondorioz. Senidekotasuna eta ustelkeria nagusi dira Nigeriako politikan. Nigeriako alderdi politikoek izaera pannazionala eta sekularra dute (baina horrek ez du baztertzen etnia nagusien indarra). Nigeriako Alderdi Demokratiko Popularra eta Progresista Guztien Kongresua dira hango alderdi politiko nagusiak, eta beste hogei alderdi daude erregistratuta oposizioan.
Hausa-Fulani, Yoruba eta Igbo dira Nigeriako hiru talde etniko handienak, elkarren arteko lehian ari direnak. Nigeriako politikan nagusitasun historikoari eutsi diote. Gerra odoltsuaren ondoren (Biafrako gerra), nazionalismoak gora egin du herrialdearen hegoaldean, eta Jorubaren zein Biafraren independentziaren aldeko mugimendu aktiboak eragin ditu, Oodua Herriaren Kongresua eta Biafrako Estatu Soberanoa Eguneratzeko Mugimendua esate baterako.
Legea
Herrialdeak botere judiziala du, eta Nigeriako Auzitegi Gorena da auzitegirik altuena.
Bele azpizuri
Bele azpizuria (Corvus albus) Corvus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Arriya
Arriya 2011n Alberto J. Gorritibereak zuzendutako euskal film dramatikoa da.
Nigeria
Sistema militarra
Nigeriako armada bertako Errepublika Federala babesteaz, Nigeriako segurtasun globalaren interesak sustatzeaz eta bakeari eusteko ahaleginei laguntzeaz arduratzen da, Mendebaldeko Afrikan batez ere. Honek, batzuetan, Pax Nigeriana izeneko doktrinaren alde egiten du.
Nigeriako armadak hiru talde ditu: lurreko armada,  itsas armada eta airekoa. Honek, independentziatik aurrera, oso paper garrantzitsua izan du herrialdearen historian.
Arriya
2011ko apirilaren 1ean Malagako Zinema Jaialdian aurkeztu eta lau sari lortu zituen, tartean Begoña Maestrek emakumezko aktore onenaren sariarena. Zinemetan, berriz, abuztuaren 26an estreinatu zuten.
Sinopsia
Pirinioetatik gertu dagoen herrixka batean, apustu batek bi familia aurrez aurre ipini zituen hiru gazteren arteko amodiozko triangeluari eraginda.
Nigeria
Sistema militarra
Zenbait batzarrek herrialdearen kontrola hartu eta bere historiaren zatirik handienean gobernatu dute. Bere azken gobernu militarra 1999an amaitu zen, Sani Abacha 1998an hil ondoren. Bere ondorengoak, Abdulsalam Abubakarrek, Olusegun Obasanjoren gobernu demokratikoki hautatuari eman zion boterea hurrengo urtean.
Daysciaena albida
Daysciaena albida Daysciaena generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Nigeria
Atzerriko harremanak
1960 an independentzia lortu zuenean, Nigeriak Afrikako bere kanpo politikaren ardatz bihurtu zuen batasuna. Halaber, Hegoafrikako apartheid gobernuaren aurkako borrokan aitzindari izan zen. Bere politikaren salbuespena izan zen Nigeriak Israelekin 1960ko hamarkadan garatu zuen harreman estua, Israelek Nigeriako parlamentuko eraikuntza babestu eta gainbegiratu baitzuen.
Nigeriako kanpo-politika 1970eko hamarkadan jarri zen aztergai, Biafrako gerraren ondoren, zeinaren ondorioz Biafrak independentzia galdu eta Nigeriaren oraingo lurraldeak indarrean jarraitu zuen. Afrikako hegoaldeko azpieskualdean gutxiengo zurien gobernuen aurkako mugimenduak babestu zituen eta Afrikako Kongresu Nazionala  ere babestu zuen: zehazki, Hegoafrikako Gobernuak Afrikako hegoaldean egiten zituen ekintza militarren  kontra aritu zen.
Nigeria Afrikako Batasunerako Erakundearen (orain Afrikako Batasuna) kide izan zen, eta hori dela eta, eragin handia du Mendebaldeko Afrikan eta Afrikan osoan. Eskualde mailako lankidetza ahaleginak egin zituen Mendebaldeko Afrikan, Mendebaldeko Afrikako Estatuen Komunitate Ekonomikoaren (CEDEAO) eta ECOMOGen (bereziki Liberiako eta Sierra Leonako gerra zibiletan), erakunde ekonomiko eta militarrak diren horien lidergoa hartuz. Afrikan zentratutako jarrera horrekin, Nigeriak berehala bidali zituen tropak Kongora, Nazio Batuek hala eskatuta, independentzia lortu eta gutxira, eta harrezkero bertako kidea da. Panafrikar autogobernuaren aldeko zenbait auzi ere  babestu zituen, eta 1970eko hamarkadan, Angola 's MPLA, Namibiako SWAPO eta Portugalen menpeko Mozambikeko eta Rhodesiako gobernu minoritarioen oposizioari ere lagundu zien. Gaur egun Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Mugimenduko kide da.
Afrikan zentratutako bere kanpo politikarekin jarraituz, Nigeriak Mendebaldeko Afrikarako txanpon bakarraren ideia sartu zuen, Eco deiturikoa. 2019ko abenduaren 21ean, Alassane OuattaraI Boli Kostako presidenteak, Emmanuel Macron Frantziako presidenteak eta UEMOAko beste estatu askok CFA frankoaren izena aldatu besterik ez zuten egingo, moneta jatorrian nahi zen bezala ordezkatu ordez. Eta 2020 an, moneta ekologikoa 2025era atzeratu zen.
Banaketa administratiboa
Nigeria 36 estatuk eta Hiriburu Federaleko Lurralde bakarrak osatzen dute. Tokiko gobernuak agintzen duen 774 eremutan banatuta daude. Zenbait testuingurutan, estatuak sei eremu geopolitikotan biltzen dira: ipar-mendebaldea, ipar-ekialdea, ipar-erdialdea, hego-mendebaldea, hego-ekialdea eta hego-hegoaldea.
Nigeriak milioi bat biztanle baino gehiago dituzten bost hiriburu ditu, handienetik txikienera honako hauek lirateke: lakuak, Kano, Ibadan, Benin City eta Port Harcourt. Afrikako hiririk handiena Lagos da, 12 milioi biztanle baino gehiago dituena.
Datu orokorrak
Etnia hauek daude Nigerian: hausak, jorubak, igboak, fulaniak, ibibioak, kanuriak, edoak, tivak, ijawak, burak, nupeak...
Erlijioa horrela banatzen da: musulmanak % 50, kristauak % 40, afrikar sektak % 10.
Demografia
Nigeria Afrikako herrialde jendetsuena da. Ehun eta berrogeita hamar milioitik gora biztanle ditu, eta gaur egungo hazkunde-tasari eutsiz gero (% 3), 2015. urtean 190 milioi izatea espero da. Izan ere, Nigeriak oso jaiotza-tasa handia du oraindik (6 seme-alaba) eta heriotza-tasa pixka bat jaitsi da.
XXI. mendearen hasieran, nigeriarren bizi-itxaropena 52 urtekoa da.
Etnia ugari bizi dira Nigerian, 250dik gora, baina lau talde nagusitik datoz gehienak: hausak eta fulaniak nagusi dira iparraldean; jorubak hego-mendebaldean; eta igboak hego-ekialdean.
Hizkuntza ofiziala ingelesa da, baina eskualde bakoitzak eta etnia bakoitzak bere hizkuntza erabiltzen du.
Astrocottus oyamai
Astrocottus oyamai Astrocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Nigeria
Demografia
Iparraldeak harreman estua izan du betidanik Sahararekin, eta, hori dela-eta, musulmanak dira gehienak; hego-ekialdean kristauak dira, eta hego-mendebaldean kristauak, musulmanak eta afrikar erlijio tradizionalen jarraitzaileak.
Biztanleen banaketa espaziala
Biztanle gehienak herrietan bizi dira (biztanleen % 35 baizik ez da bizi hirietan), baina demografia-hazkunde handiaren ondorioz, landa-lurra agortzen ari da, eta jendeak hirietara jotzen du. Biztanle-dentsitatea ez da berdina alde guztietan. Erdialdea (nupe eta tiva etnien bizilekua) da jende gutxien bizi dena, eta hego-ekialdea (igboak), ipar-mendebaldea (hausak) eta hego-mendebaldea (jorubak), berriz, lekurik jendetsuenak.
Hiri nagusiak hego-mendebaldean daude. Haietatik inportanteena Lagos da, hiriburu historikoa; jorubek sortu zuten XVII. mendean, portu gisa, eta esklabo-salerosketaren bidez Afrikako hiri nagusietako bat izatera iritsi zen. Gaur egun, zazpi milioitik gora biztanle ditu, eta Nigeriako hiri industrializatuena da. Joruben beste hiri nagusiak Ibadan (3.078.400 biztanle), Ogbomosho (1.200.000 biztanle), Ojo eta Ilorin dira. Niger deltaren ekialdean Port Harcourt da hiri nagusia, eta gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari da petrolio-salerosketari esker. Iparraldean, Nigeriako hiririk zaharrenak daude, Kano (3.848.885 biztanle), Zaria, Kaduna eta Sokoto. Ipar-ekialdean Maiduguri dago, Txad aintziraren ondoan; eta erdialdean, Abuja, herrialdeko hiriburua 1991z geroztik.
Hizkuntzak, etniak
Nigerian 520 hizkuntzatik gora sailkatu izan dira eta sailkatu gabeko gehiago egongo direla uste da. Nigerian hainbat talde etniko ere sailkatu izan dira, 500dik gora.
Ekonomia
Nigeriako aberastasun-iturri nagusia nekazaritza izan da 1970-1980 urteak arte. Handik aurrera petrolioak hartu zuen nagusitasuna. Ordu arte, nekazaritzak esportazioen % 60 hartzen zuen, baina krisian sartu zen gobernuaren politika ekonomikoaren erruz, eta erabiliaren erabiliaz eta presio demografiko etengabearengatik, lurra pobretuz joan zelako. Garai batean zur-produkzioa handia izan zen, baina gaur egun ez da hainbeste, gehiegi moztu baita, landa-lurrak lortzearren. Afrikako beste herrialde askok bezala, Nigeria ez da gauza biztanleen oinarrizko elikadura beharrizanak asetzeko.
Nigeriako aberastasun-iturri nagusia mea-baliabideak eta petrolioa dira. Nigeria Petrolio Esportatzaileen Erakundeko kide da. Petrolio gehiena, gas naturala eta ikatza deltaren inguruan dago. Petrolioa da nazioaren ekonomiaren eragile nagusia, bereziki prezioak gora egin zuenetik aurrera 1970. urtearen ondorengo urteetan. Horri esker, industriak ere aurrerabide handia egin zuen garai hartan, batez ere ehungintzaren eta janari-industriaren alorretan.
Carangola
Carangola Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Harpo Marx
Harpo Marx edo Adolph Marx (New York, 1888ko azaroaren 23a – Los Angeles, Kalifornia, 1964ko irailaren 28a) umorista eta aktore estatubatuarra izan zen.
Marx anaietatik (Groucho, Chico, Gummo eta Zeppo) bigarrena zen adinaren arabera, beraiekin batera hainbat pelikula ospetsu eginez 1921etik 1957 arte. Familia judua osatu zuten.
Mutuarena eta harpa-jolearen paperak egiten zituen.
Kukri
Kukri edo khukuri delakoa, Nepalgo aizto kurbatu bat da, lanabes nahiz arma zuri gisa erabilia. Gurkha neoaldar gerlarien usadiozko ezpata izateagatik myndu mailako ospea bereganatu du.
Richard Réti
Richard Selig Réti (1889ko maiatzaren 28a, Pezinok, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Eslovakia - 1929ko ekainaren 6a, Praga) txekiar xakelari bat izan zen. 1910-1920 artean munduko xakelari onenetakoa izan zen.
Lehen Mundu Gerra ostean txekoslovakiar nazionalitatea jaso zuen.
Biografia eta lorpenak
Richard Selig Réti Eslovakian jaio zen 1889ko maiatzaren 28an. Familia judu batean jaio zen garai hartan Austria-Hungariako inperioa zenean. Aita, Samuel, medikua izan zen austriar armadan eta anaia zaharrena izan zuen Rudolph Reti pianista eta konpositore nabarmena izan zen. Elias Maria Reti margolariaren birraitona ere izan zen.
Umore handiko gizona, beti omen zegoen irrifarrez; ez, ordea, autoa ikusten zuenean, izutu egiten baitzuen horrek.
Ekonomikoki ondo kokatutako familian, Rétik hezkuntza ezinhobea jaso zuen eta, hizkuntza bat baino gehiago dominatzeaz gain, 15 urterekin asko zekien margoaz, musikaz edo literaturaz eta Vienara joan zen hango unibertsitatean matematika ikasteko asmoz.
Umetatik ikasi zuen xaken jokatzen eta orduak ematen zituen jokoan. Xakelari garrantzitsuenetako batean bilakatuko zen eta, Breyer eta Nimzowischekin batera, XX. mendeko xakea irauliko zuen Eskola Hipermodernoaren sortzaileetako bat kontsideratzen dute. Bere ustez, xake-taularen erdigunea kontrolatu nahi bada, ez da ezinbestekoa peoiek eta piezek okupatzea eta (Steinitz eta Tarraschen teoria) eta nahikoa litzateke urrititik kontrolatzea, peioak alboetan ezarriz eta alfilen mugimendua garatuz.
Arrakasta handienak 1918 eta 1921 artean izan zituen Kaschau (Košice, 1918), Rotterdam (1919), Amsterdam (1920), Viena (1920) eta Göteborg (1921).
Réti apertura deituriko mugimenduak (1. Nf3 d5 2. c4) garaiko munduko txapeldun zen José Raúl Capablancari irabazten lagundu zion New Yorken 1924an —Lehen aldiz galtzen zuen Capablancak 8 urtetan eta lehen aldia zen txapelduna zenetik—.
1925ean, Rétik munduko errekorra lortu zuen begiak estalita aldibereko 29 joko jokatu zituenean eta 21 irabazi, 6 enpatatu eta 2 galdu zituenean.
Eskarlatinak hil zuen Réti 1929ko ekainaren 6a, Pragan. 40 urte besterik ez zituen.
Lythrurus fasciolaris
Lythrurus fasciolaris Lythrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Chico Marx
Leonard Marx (New York, 1887ko martxoaren 22a – Los Angeles, Kalifornia, 1961eko urriaren 11a), Chico Marx izen artistikoz ezaguna, umorista eta aktore estatubatuarra izan zen.
Piano-jolearena egiten zuen filmetan.
Eskimo-aleut hizkuntzak
Eskimo-aleut hizkuntzek edo inuit-yupik-unangan hizkuntzek Groenlandiako, Kanadako artikoko, Alaskako eta Siberiako jatorrizko hizkuntzen familia bat osatzen dute. Inuiten eta yupiken hizkuntzetan datza (inuit bezala ezagutuak Alaska iparraldean, Kanadan eta Groenlandian, yupik bezala Alaska mendebaldean eta yuit bezala Siberian), alde batetik, eta aleutieran, bestetik.
Cambas (Gironda)
Cambas Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Eskimo-aleut hizkuntzak
Eskimal, normalean, saihesten den hitza da, baina mantentzen da yuit-yupik-inuitak batzeko. Kanadan inuit izendapena (hots, "jendea") hobesten dute (singularra, inuk "pertsona"; duala: inuuk "bi pertsona"; plurala, inuit, "pertsonak, jendea"). Alaskan, berriz, inuk / inuit edo yupik hobesten dute, hitz egiten ari denaren arabera.
Cambas (Gironda)
Biztanleria
2007an Cambes udalerrian erroldatutako biztanleak 1.275 ziren. Familiak 456 ziren, horien artean 116 pertsona bakarrekoak ziren (44 bakarrik bizi ziren gizonak eta 72 bakarrik bizi ziren emakumeak), 116 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 184 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 40 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Basamortuko erroi
Basamortuko erroia (Corvus ruficollis) Corvus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Cambas (Gironda)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Eskimo-aleut hizkuntzak
Tradizioz, hizkuntza eskimalen familia inuit eta yupik (edo yupik-yuit) hizkuntzetan banatzen da. Hala ere, berriki egindako ikerketek iradokitzen dute yupika berez ez dela baliozko nodo bat edo, gauza bera dena, inuitera dialektal etengabea ez dela, yupik taldeko hizkuntza bat baino. Hala, eskimal hitza yupik hitzarekin ordezkatzea zuzena litzatekeen arren, hori ez litzateke onargarria inuk gehienentzat. Bestalde, badirudi Alaska-Siberia dikotomia geografikoa izan dela, hizkuntzalaritzazkoa bainoago.
Cambas (Gironda)
Etxebizitza
2007an 511 etxebizitza zeuden, 473 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 479 etxeak ziren eta 31 apartamentuak ziren. 473 etxebizitza nagusietatik 358 bere jabearen bizilekua ziren, 100 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 61 etxek hiru zituzten, 125 etxek lau zituzten eta 256 etxek bost zituzten. 332 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 202 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 237 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Eskimo-aleut hizkuntzak
Atzizki-sistemak garrantzi handia du hizkuntza horretan; hitza oinarrizko elementu lexikalari eransten zaizkion elementu osagarriz osatuta dagoenez, esaldi osoa ordezkatzen du. Hitz batzuek flexioa dute, esate baterako, izenak eta aditzak, eta beste batzuk flexiorik gabeko partikulak dira.
Cambas (Gironda)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 838 ziren, horien artean 620 aktiboak ziren eta 218 inaktiboak ziren. 620 pertsona aktiboetatik 547 lanean zeuden (294 gizon eta 253 emakume) eta 73 langabezian zeuden (33 gizon eta 40 emakume). 218 pertsona inaktiboetatik 74 erretiraturik zeuden, 57 ikasten zeuden eta 87 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Žacléř
Žacléř Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 3,144 biztanle ditu eta 21.82 kilometro koadroko azalera. Trutnoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1369 urtean egin zen.
Eskimo-aleut hizkuntzak
Sailkapena
Inuit-yupik-unangan hizkuntzak:
Cambas (Gironda)
Diru sarrerak
2009an Cambes udalerrian 490 unitate fiskal zeuden, 1.256 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.646 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 58 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 posta bulegoa, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 margolariak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 2 eraikuntza enpresak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 kirol-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Cambes udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 165 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an psikiatriko 1 eta botika 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sans toit ni loi
Sans toit ni loi 1985eko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Miloi bat ikusle baino gehiago izan zituen.
Argumentua
Mona Nimesen hilik topaturiko arlote gaztea da. Flash-back baten bitartez, bere bizitza ezagutuko dugu.
Radipole aintzira
Radipole aintzira Weymouth hiritik gertu dagoen aintzira da, Wey ibaiak zeharkatzen duena. Bere hegaztiak babesteko natura erreserba izendatu zuten.
Astrocottus regulus
Astrocottus regulus Astrocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Algímia d'Alfara
Algímia d'Alfara edo Algímia de la Baronia (gaztelaniaz eta ofizialki Algimia de Alfara) Valentziako Erkidegoko udalerria da, Camp de Morvedre eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.086 biztanle zituen.
Almàssera
Almàssera Valentziako Erkidegoko udalerria da, Horta Nord eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 7.135 biztanle zituen.
Windermere
Windermere Cumbriako aintzira da, herrialdeko zabalena dena. 1847an trenbidea haraino ailegatu zenetik, oporrak pasatzeko gune bilakatu zen. Aintzira zintiforme hau duela 13.000 urte (azken glaziazioan) sortu zen. Lake District Parke Nazionalaren barnean dago.
Putnam konderria (Ohio)
Putnam konderria (Putnam County) Ohioko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ottawa da. 2010eko zentsuaren arabera 34,499 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Putnam konderriak 125,433 kilometro koadro ditu. Horietatik 461 ura dira. Beste 124,973 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,5 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 34,499 pertsonetatik 34,136 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,890 dira. 79 beltzak edo afroamerikarrak. 46 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 78 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 153 pertsonek kokatzen zuten.
Laburtzapen
Laburtzapena, hitz edo sintagma bat era laburtuan adierazten duen forma da. Erakundeekiko harremanetan, askotan aurki daitezke forma hauek, hitz edo sintagma ezagunak laburtzeko. Gizarteak adostutako konbentzioak dira. Sortu berritan, modu garatuan erabili ohi dira, baina, hedatu ahala, laburtuta ere bai, identifikatzeko errazak egiten direnak.
Laburtzapenek familia handia osatzen dute, eta barruan lau mota bereizten diraː siglak, ikurrak, laburdurak eta inizialak.
Siglak
Sigla hitz multzo bat da. Sigla bat osatzeko, erakunde, elkarte edo besteren baten hasierako hizkiak hartu behar dira. Adibidez, AIZ (Atzerritarren Identifikazio Zenbakia), EB (Europar Batsuna), AEB (Amerikako Estatu Batuak).
Ikurrak
Nazioarteko balioa duten zientzia eta teknikako unitateak dira, munduko txanponak, estatuak eta abar adierazteko erabiltzen dira. Adibidez, Ag (Zilarra), m/s (metro segunduko)
Laburdurak
Hizkuntza bateko hitz arruntak laburtuta emateko modua dira. Hizkuntza batetik bestera aldatzen dira. Adibidez, zuz. (Zuzendaria), etab. (eta abar), eus (euskara).
Inizialak
Norbaiten izen-abizenetako lehen letrak dira. Adibidez, J.M. Barandiaran (Jose Migel Barandiaran), J.K. Rowling (Joanne Rowling).
Zadní Chodov
Zadní Chodov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 255 biztanle ditu eta 13.88 kilometro koadroko azalera. Tachoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1381 urtean egin zen.
Beastie Boys
Beastie Boys (euskaraz Mutil Basatiak), AEBetako hip hop talde bat izan zen. 1981ean New York hirian sortu eta 2012an desegin zen. Taldekideak John Berry, Michael "Mike D" Diamond, Kate Schellenbach, Adam "MCA" Yauch eta Adam "Ad-Rock" Horovitz izan ziren.
François Englert
François Englert (Brusela, 1932ko azaroaren 6a - ) belgikar fisikari teorikoa da. Bruselako Unibertsitatea Askeko irakasle emeritua, fisika estatistikoa, eremu-teoria kuantikoa, kosmologia, korden teoria edo supergrabitatea landu zituen.
2013an aurreko urtean CERN eta ATLAS proiektuan Higgs bosoia eredu estandar baino izan bazela egiaztatu zutelako, Fisikako Nobel Saria eman zioten Peter Higgs ingelesarekin batera.
Alyson Eckmann
Alyson «Aly» Rae Eckmann (Seattle, Washington, Estatu Batuak, 1990eko azaroaren 8a) estatubatuar aurkezlea, erreportaria, aktorea, abeslaria eta irrati-esataria da.
Lehen urteak
Alyson Rae Eckmann Seattlen jaio bazen ere, hemezortzi urterekin Mexikora joan zen eta, hogei urterekin, Madrilera (Espainia) joan zen bizitzera. Hasiera batean, Alyson hamar hilabete inguru geratu zen, baina umezain lana aurkitu ondoren beste bi urte geratu zen. Horren ondoren, Alyson oporretan joan zen Kanarietara, eta Un príncipe para Corina telebista-saioaren grabazioarekin egin zuen topo. Haren arabera: «kasualitatez Corinaren programarekin egin nuen topo, eta oso jakin gabe zelan, atera egin nintzen nintzen telebistan». Casting-zuzendari batek proposatu zion Cuatroren dating showean parte hartzeko ideia. Hasieran ezezko kontua izan zuen buruan, baina azkenean onartu egin zuen.
Telebistako ibilbidea
Ciatroko lannaren ondoren, Alysonek Telecinco telebista-kanalerako Hable con ellas telebista-saiorako fitxatu zuen; lehen aldiz aurkezle izan zen, eta, gainera, kazetari gisa ere aritu zen. Bestalde, Alysonek Los 40 Principales saioko No te cortes irratsaioan ere lan egin du esatari gisa.
2014ko urriaren 22an hasi zen Cuatroko Todo va bien saioan erreportari. 2015eko apirilean, Alysonek parte-hartze handia izan zuen La que se avecina telesailean. Megan Simons izan zen telesailean, Trevorren emaztea, Judithen bikotekide ohia. 2014az geroztik, VEVO Españarekin elkarlanean jardun zuen Alysonek, Vevo Fresh saioa eta DCODE jaialdiak aurkeztuta.
2015. urtean, Alysonek Movistar+-eko kanal bat, Non Stop People, gazteentzat eta gazteek zuzendua, Xtra! saioa aurkezteko fitxatu zuen programa.
2016ko irailaren 29an, Ten kateko Sigueme el Rollo -lehiaketa saioan parte hartu zuen.
Telecincoren Gran Hermano VIP 5 reality showeko lehiakide izan zen, besteak beste, Alonso Caparrós, Daniela Blume, Elettra Lamborghini, Emma Ozores, Irma Soriano eta Ivonne Reyes. Apirilaren 13ko gauean, Alyson Eckmann izan zen GH VIPen bosgarren edizioaren irabazlea, eta 100.000 euroko saria jaso zuen, bere aldeko % 58,08 audientziarekin.
Maiatzaren 4an jakinarazi zen lehiakide gisa parte hartuko zuela Telecincoko Me lo dices o me lo cantas saio berrian. Urrian jakinarazi zuen Gran Hermano Revolution-en bi asterako soilik zela VIP gonbidatua.
Bost urtez telebistatik desagertuta egon ondoren, Alyson berriro itzuli zen Telecincoren reality berrian parte hartuz, Pesadilla en El Paraíso; Gloria Camila Ortega, Mónica Hoyos, Víctor Janeiro edo Lucía Dominguínekin abentura partekatu zuen ezagunenen artean, 2017ko Gran Hermano Vip-en ere berearekin egondako Marco Ferri modelo italiarrak ere parte hartu zuen.
Musika munduan
Musikari dagokionez, jazz-talde bateko kantaria izan zen 8 urtez. Geroago, bi sinple konposatu zituen, bata 2014. urtean, «Believe Me» izenekoa, eta bestea 2015. urtean, «Day After Day» izenekoa. Gainera, Cats, Seussical eta Annie musikaletan parte hartu zuen.
2016. urtean Antena 3eko Tu cara me suena musika-programara joan zen, non Tracy Chapman interpretatu zuen. Urte horren amaieran, Aly Eckmannek «Get Over It»en lagundu zuen bokalista gisa, Clipper's Sounds musika-zigiluarekin salgai jarri zen Les Castizos-en gai batean.
Bizitza pertsonala
2013. urtean, Álex González aktorearekin zuen harremanaren berri eman zen, musu ematen ari zen aldizkari bateko azalean. 2015. urtean, Xtra! programan erreportaje bat egin ondoren, Peter Vivesekiko harreman zurrumurruak egon ziren.
2017an, reality GH VIPen Big Brother Brasilgo Antonio Rafaski lehiakidea ezagutu zuen, baina harremana realitytik kanpo hautsi zen.
2018an, Joey mutil-lagunarekin Los Angelesera joan zen bizitzera.
Mary Santpere
Mary Santpere (Bartzelona, Katalunia, 1913ko irailaren 1a - Madril, Espainia, 1992ko irailaren 23a) katalan antzerki- eta zinema-antzezlea izan zen.
Biografia
Bere aitaren konpainian egin zituen lehen urratsak ikuskizunen munduan, 1938an, Tenorio lan musikatuan Inésen parodia eginez. Urte hartan bertan Paquete, el fotógrafo número uno filmean parte hartu zuen, baina film hura ez zen, azkenik, estreinatu. Espainiako Gerra Zibila amaitzean, film hauetan lan egin zuen, besteak beste: Los cuatro robinsones, El pobre rico, Boda accidentada eta Un enredo de familia.
Ondoren, antzerkiaren munduan jarraitu zuen bere ibilbide profesionala, Paco Martínez Soria edota Joaquín Gasaren konpainietan. Azken horrekin hogei urte eman zituen, eta asko ibili zen atzerrian.
1950eko hamarraldiaren bukaera aldera, haren ospea eta komediarako gaitasuna zirela-eta, Bartzelonako antzezle nagusietako bat bihurtu zen. Hurrengo hamarraldian telebistan ere arrakasta handia lortu zuen Miguel Gila komikoarekin La gran parada saioan, eta baita Luces de Madrid saioan ere, pailazoarena egiten. Gero, paper txikiak egin zituen zenbait filmetan: Antoni Ribasen La ciutat cremada (1975), Fernando Fernán-Gómezen Bruja, más que bruja (1976), Luis García Berlangaren Patrimonio nacional (1980), Ventura Ponsen El vicari d´Olot (1981) eta Aquesta nit o mai (1991), Carlos Suárezen Makinavaja (1991).
Entzia-Iturrietako Partzuergoa
Entzia-Iturrietako Partzuergoa Arabako ekialdeko lur komunala da, azalerari dagokionez lurralde historikoko handiena. Bere administrazioa ez dagokio inongo udalerriri, eta haren ustiatzea inguruko 4 udalerriren esku dago (Agurain, Asparrena, Donemiliaga eta Harana). Gasteiztik 30 bat kilometro ekialdera dago, ekialdean Nafarroa Garaia mugakide duela. 5.100 hektareako azalera du. Partzuergoan Entziako mendilerroa dago, Urbasarekin bat egiten duen mendilerro arabarra. Lurralde Antolamendurako Artezpideetan hirigintza-intereseko area gisa izendatua dago Entzia, ibaien eta erreken ertzak antolatzeko Lurraldearen Arloko Planan, hain zuzen.
Historia
Partzuergoari buruz aurkitu den agiri idatzirik zaharrena 1458. urtekoa da. Beraz, partzuergoa Erdi Aroan sortu zen, Arabako beste lur komunalen antzera.
Historiako zenbait gertakari direla kausa, eta biztanle kopuruaren murrizketa handiagatik, Iturrieta herria partzuergoaren parte izatera ailegatu zen, administratiboki Agurainen zati bada ere.
Intruders (2011ko filma)
Intruders 2011ko Juan Carlos Fresnadillo espainiar zinema zuzendariaren filma da.
Ciutadella-Vila Olímpica geltokia
Ciutadella | Vila Olímpica Bartzelonako metroa eta Bartzelonako tranbiaren geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Ciutat Vella barrutian dago.
Geltokia 1977n inauguratu zen.
Cocalinho
Cocalinho Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Charles Taylor
Charles Margrave Taylor (Montreal, Quebec, 1931ko azaroaren 5a) filosofo kanadiarra da.
McGill Unibertsitateko (Montreal) zientzia politiko eta filosofia irakaslea izan zen 1961 eta 1997 bitarte. Bere pentsamendua hainbat pentsamendu korronte eta diziplinen bidegurutzean kokatzen da: filosofia analitikoa, fenomenologia, hermeneutika, filosofia morala, erlijioaren filosofia, antropologia, soziologia, politika eta historia. Gai aniztasun guzti hori inspirazio eta estilo berberarekin lantzen ditu. Bere idatziak hogei hizkuntza baino gehiagotara itzuli dira.
Kléber Dadjo
Kléber Dadjo (Siou, Togolandia, 1914ko abuztuaren 12a - Togo, 1989ko irailaren 23a) togoar militar eta politikaria izan zen. Togoko jarduneko presidente izan zen 1967an.
Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen britainiar armadan. Ondoren, Indotxinako gerran eta Aljeriako gerran borrokatu zuen, Frantziako armadako kide gisa. Independentzia iritsi zenean, Garde togolaise-ko buru bihurtu zen.
1963ko estatu kolpearen ondoren Nicolas Grunitzky presidentearen kabinete militarreko buru izendatu zuten. 1967ko urtarrilaren 13ko kolpe militarraren ondoren, herrialdeko jarduneko presidente izendatu zuten 1967ko apirilaren 14ra arte.
Egun horretan Gnassingbé Eyadéma izendatu zuten lehendakari. 1967tik 1968ra Dadjo Defentsa ministro eta presidentearen kabinete militarreko burua izan zen. 1968an erretiratu zen eta bere jaioterrira itzuli zen kantonamenduko buru izateko.
Animalia
Animaliak izaki zelulaniztun eukariotoak dira. Animalia ia guztiek materia organikoa kontsumitzen dute (heterotrofoak dira), oxigenoa arnasten dute, mugi daitezke, sexualki ugaltzen dira, eta blastula izeneko zelula esfera batetik hazten dira euren enbrioi fasean. 1,5 milioi animalia espezie bizidun ezagutzen dira, horietatik milioi bat intsektuak, baina uste da 7 milioi espezie inguru existitzen direla. Animaliarik txikienek 8,5 mikroi neurtzen ditu eta handienak 33 metrotik gora. Animalia guztiek euren ekosistemarekin interakzio konplexuak dituzte, sare trofiko korapilotsuak sortuz. Animalien ikerketari zoologia deritzo.
Animalia espezie gehienak Bilateria taldekoak dira, gorputz-simetria bilaterala duten animalia klado bat. Bilateriaren barruan protostomak daude —hor ornogabe ugari dira, adibidez, nematodoak, artropodoak eta moluskuak— eta deuterostomioak, ekinodermatuak edo kordatuak —ornodunak barne— aurki daitezkeen. Animaliatzat hartzen diren lehen formak Ediacarako biotakoak dira, Kanbriaurrearen amaieran. Kanbriarreko leherketan aurki daitezke gaur egungo filumekin erraz identifika daitezkeen animalia itsastar gehienak, orain dela 542 milioi urte inguru. Animalia guztiek partekatzen dituzten 6.331 gene-talde identifikatu dira; baliteke hauek orain dela 650 milioi urte bizi izan zen arbaso komun batetik heredatu izana.
Aristotelesek izaki bizidun guztiak animalia eta landaretan bereizi zituen, eta animaliak odola dutenen eta ez dutenen artean. Carolus Linnaeusekek bere sailkapen biologiko hierarkikoa sortu zuen 1758an, Systema Naturae lanean, eta Jean-Baptiste Lamarckek 1809an lan hori hedatu zuen, 14 filum sortuz. 1874an Ernst Haeckelek animalien erreinua Metazoa eta Protozoa artean banatu zuen; gaur egun lehenengoak animalien sinonimotzat hartzen dira eta bigarrenak ez dira animaliatzat hartzen. Garai modernoetan animalien sailkapena egiteko teknika garatuak erabiltzen dira, filogenia molekularra bezala, animalien arteko erlazio ebolutiboa demostratzeko oso baliagarria dena.
Animalien konplexutasun-mailak eta antolakuntza-planak
Animalia guztiek dituzte ezaugarri batzuk beste izaki bizidunengandik bereizten dituztenak. Animaliak eukariotoak eta zelulaniztunak dira, bakterioak ez bezala, prokariotoak direla, eta protistoak ez bezala, eukariotoak direnak baina zelulabakarrak. Landare eta algek ez bezala, animaliak heterotrofoak dira , beste izaki bizidun batzuek sortutako materia organikoaz elikatzen dira eta barne digestioa egiten dute. Animalia gutxi batzuk kenduta, oxigenoa arnasten dute eta aerobikoak dira. Animalia guztiek dute mugitzeko gaitasuna gutxienez euren bizi-zikloaren uneren batean, baina animalia batzuek, belakiek, koralek edo lapek bezala mugitzeko gaitasuna galtzen dute helduak direnean. Animalien enbrioietan blastula fase bat dago animalia gehienetan, organoak eta ehunak sortzen dituena.
Animalien gorputzek aniztasun nabaria aurkezten dute, bai tamainari begira zein antolakuntza arkitektonikoari dagokiola. Eurotariko batzuk mikroskopikoak diren bitartean, errotiferoak kasu, beste zenbaitzuk metro askotako luzerara irits daitezke, esate baterako, Architeuthis txipiroia 13 m luze eta 30 tona pisukoa izan ahal da. Baina, itzelezko aniztasun hori funtsezko antolakuntza-plan gutxitara laburbil daiteke, zeintzuek, oso plastikoak izanik, baldintza ekologiko desberdinetara doitzeko zinbeltasuna eduki baitute, eta espezieen eboluzio luzean zehar hainbat bizimodutara moldatu baitira. Ondokoak dira antolakuntza-planak sinpleenetik konplexuetaraino aipatuta: zelula-elkartea, “zaku” eredua eta “hodi” eredua. Hala ere, animalien sailkapenak ez du zertan bat egin behar antolaketa hauekin.
Zaku ereduko antolakuntza-plana
Zaku erradial diploblastikoa dute knidario eta ktenoforoek. Oso antolakuntza-maila xumeko animaliak dira, baina simetria erradiala dute. Kanpo-epitelioaz eta zeregin elikatzailea duen barne-epitelioaz osatuak dira, zelenteron izeneko barrunbearen inguruan. Epitelio bi horien artean, mesoglea mehea egoten da. Animaliotako ahoak polo orala definitzen du; bertatik, janaria igarotzen da zelenteronerantz, zeinaren oinarriak polo aborala adieraziko baitu. Ahoa da gorputzeko irekiune bakarra: zaku itsua da animalia, beraz. Ahoa eta uzkia leku berean daude. Nolanahi ere, knidarioen kasuan zakuaren paraera espaziala modu bitakoa izan daiteke: polipoen kasuan irekiunea gorantz begira dago, eta marmoketan, ostera, beherantz. Ktenoforoetan ere, marmoketan bezala paratzen da, hots, beherantz. Animalia horiek ehun ezberdinak badituzte, baina ez dute organorik garatzen. Plakozoo nanoek ere izaera bera dute, baina ez dute liseritzeko ganberarik permanenterik eratzen.
Zaku bilateral triploblastikoa platihelminteek aurkezten dute. Simetria bilaterala zaku itsuarekin konbinaturik dago animalia horietan. Hestea zaku bakuna izateaz gainera, espezie askotan guztiz adarkatua da. Ahoa gorputzeko alde bentralean dago; halere, phylum horretako kiderik eboluzionatuenak, hots, zestodoak (teniak eta), bizkarroi bihurtu dira, eta ahoa eta digestio-traktua guztiz ezabatuta daude, janaria gorputz-paretatik zuzenki xurgatua baita. Bestetik, azelomatuak izan arren, dagoeneko triploblastikoak dira, eta beraz, mesodermoaren garapen-gaitasun guztiez gainera, homeostasia irmotuz doa hortik aurrera, barne-medioa era baitaiteke.
Hodi ereduko antolakuntza-plana
Modu honetara eraikitako animalietan, ahoaz gain, digestio-traktuak bigarren irekiunea edukitzen du, uzkia, zeinak, tipikoki atzealde terminalean kokatua izanik, zaku itsua hodi jarrai bilakatu baitu, berau gorputz-paretak inguratzen duelarik. Hodi erako antolakuntzak zenbait abantaila ebolutibo ditu.