cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pavel Txerenkov
Aurkikuntza zientifikoak
Sergei Ivanovitx Vavilov fisikariaren agindupean, bonbardaketa erradiaktibo baten mende jarritako ur botila baten argi urdin igorpena ikusi zuten. Fenomeno hau, argiaren abiadura baino azkarrago mugitzen diren partikula atomiko kargatuekin lotua, oso garrantzitsua izan zen fisika nuklearrari buruzko eta izpi kosmikoen azterketan, Txerenkoven erradiazioa deritzonari buruzko lan esperimentalean. 1953an, Institutuko fisika esperimentaleko irakasle bihurtu zen, non Lebedeven laborategia zuzendu zuen partikula azeleragailuei buruzko ikerketetan, baita fotoi eta mesoiei buruzkoetan ere.
1958an, Fisikako Nobel Saria jaso zuen, Ilia Frank eta Igor Tammekin batera, Txerenkoven erradiazioa deritzonaren aurkikuntza eta interpretazioagatik.
Zardoz
Zardoz 1974ko John Boorman ingeles zinema zuzendariaren fantasia eta zientzia fikziozko film bat da. Bertan, Sean Connery, Charlotte Rampling eta Sara Kestelman aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
2293. urtea. Lurrean bi gizaki arrazek bakarrik biziraun dute: hilezkorrak, inoiz zahartzen ez diren eta baketsua eta bizitza oparoa daramaten gizakiak; eta Zardoz jainkoak sinistu eta bizimodu nazkagarria daramaten gizakiak. Zardoz jainkoak hainbat gizaki hautatzea erabaki du, haiei armak eman eta hilezkorren aurka borrokatzeko heziketa eta entrenamendua ematen die.
Altmittweida
Altmittweida Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Aritz Laskurain
Aritz Laskurain Arrizabalaga, pilota arloan Laskurain deituraz ezaguna (Soraluze, Gipuzkoa, 1979ko urriaren 3a) esku huskako pilotari profesional ohia da. 20 urte bete arte aurrelari jokatu eta gero, atzelari arituz iritsi zen profesionaletara, Aspe enpresarekin. Estatistika ofizialek diotenez, 1,84 m luze da, eta 83 kg pisatzen zuen. Profesionaletako estreinako partida 2002ko uztailaren 9an jokatu zuen, Eibarko Astelena pilotalekuan. Binaka jokatuz nabarmendu zen: binakako txapelketa nagusian hiru aldiz izan da txapeldunorde (2008, 2010 eta 2012).
Bere zaleek «Emoixok, Lasku!» («Emaiok, Lasku!», Soraluzeko euskalkian) idatzita zuen pankartarekin animatu ohi zuten. 2014ko abenduaren bukaeran, Asperekiko kontratua bukatzearekin batera, pilota profesionaletik erretiratu zen; ordurako 15 hilabete zeramatzan jokatu gabe, aldakako artrosiaren erruz. Ebakuntza egin zioten 2014ko martxoan, baina ez zuen berriz puntan jokatzeko moduko sasoirik lortu.
Erromako Termini geltokia
Erroma-Termini geltokia (Stazione di Roma Termini) Italiako Erroma hiriburuko Eskilino enparantzan dagoen tren eta autobus geltoki bat da.
1867an eraikia izan zen. Izena Eskilino muinoan dauden Dioklezianoren Termei zor die.
Redigobius penango
Redigobius penango Redigobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Kirgizistango bandera
Kirgizistango bandera 1992ko martxoaren 3an erabakitakoa da. Gorri koloreko hondo bat du, honen gainean 40 izpi igortzen dituen eguzki hori bat dagoelarik. Izpi hauek Kirgizistango 40 tribuak adierazten dituzte. Ikus daitekeenez, hiru lerroko bi multzok zeharkatzen dute eguzkia, hondoaren kolore berarekin. Kirgizistanen tradizionalak diren yurta izeneko eraikinen adierazle dira.
Ivan Reitman
Ivan Reitman (Komárno, Txekoslovakia, – Montecito, Kalifornia, 2022ko otsailaren 12a) eslovakiar jatorriko Kanadako zinema zuzendaria, produktorea eta gidoigilea izan zen. Bere komediak ospetsuak dira oso.
Onddobeltz
Bizilekua
Harizti, artelatz-baso eta artadietan dago.
Beste izen arruntak
''Boletus aereus tokiko euskarazko testuetan: ''onddo beltz; ''onddo burubeltz.
Deskribapena
Oso itxura sendoko ondoa da, batzuen ustez Boletus-ik onena da.
Kapela: 6-20 cm-koa. Hemisferikoa, gero ganbila, azkenean irekia ale helduetan, sendoa, denbora batera pixka bat bigunagoa. Gaztetan ia beltza, gero marroi iluna edo arre okrea. Brontze koloreko erreflexuekin. Gainazal aterziopelatua, ez likatsua edulisarena bezalakoa.
Tutuak: Finak, luzeak, ia libreak, lehenengo zurixkak, gero horixkak eta azkenik berdexkak.
Poroak: Estu, hasieran txikiak, gero irekiak, zuriak, gero horiak eta azkenik berdeak.
Hanka: Sendoa, lodia, trinkoa, hasieran oinarrian lodituta, gero zilindrikoa.
Haragia: Sendoa, trinkoa, zuria, ez da urdintzen eta ez dago koloreztatuta kapelaren azalaren azpian. Usain eta zapore atseginak.
Jangarritasuna
Bikaina. Haragi sendoagaitik askok Boletus-ik onena dela uste dute.
Garaia eta lekua
Udan eta udazkenean hostoerorkorren basoetan. Inoiz ez koniferetan.
Nahasmen arriskua
Boletus edulis, zurbilagoa da eta azal likatsuagoa du; Boletus pinicola kolore arre gorrixkakoa da, eta Boletus reticulatus udaren hasieran ateratzen da; azala ez du hain belusatua (aterciopelado) eta hurritz kolorekoa da. Denak jangarri bikainak.
Boletus aereus-ak ez du inoiz irteten koniferoen azpian eta kapelak ez du tindu gorrixkarik izaten, besteak beste horregatik bereizten da Boletus Pinicola-rengatik, biak dute txapel iluna eta antz handia dute.
Banaketa eremua
Batez ere Europako erdialdean eta hegoaldean ateratzen da, baita Afrikako iparraldean ere
Etimologia
Boletus terminoaren etimologia eztabaidagarria da. Aereus latineko aereus hitzetik dator; kobrea edo brontzea esan nahi du, bere brontze koloregaitik.
Corythoichthys intestinalis
Corythoichthys intestinalis Corythoichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Caral
Caral Caralgo zibilizazioaren hiriburua izan zen. Supe bailaran dago, Limatik 182 kilometro iparrera eta kostatik 23 kilometrora. 350 metroko altueran dago. 5.000 urteko zahartasuna baino gehiago ematen zaio eta Amerikako zibilizazio zaharrena jotzen da. Unescok Gizateriaren ondare izendatu zuen 2009an.
Ezaugarriak eta aurkikuntzak
Aztarnategiak 65 hektarea eta 5.000 urte inguru ditu eta orain arte aurkitu den Amerikako metropolirik zaharrena da. Zenbait arkitektura elementu oso ondo gorde dira, hala nola bi piramide eta zenbait patio biribil. Baina Caraleko aurkikuntzarik ikusgarrienak kondor eta pelikano hezurrez egindako 32 txirula dira. Zazpi nota sortzeko ahalmena dute.
Hecken
Biztanleria
2007an Hecken udalerrian erroldatutako biztanleak 452 ziren. Familiak 149 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 85 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 153 etxebizitza zeuden, 148 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 5 hutsik zeuden. 146 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 148 etxebizitza nagusietatik 131 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 11 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 114 etxek bost zituzten. 134 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Hecken udalerrian 150 unitate fiskal zeuden, 453 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.408 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra higiezinen agentzia zen.
2000. urtean Hecken udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Karga (argipena)
Karga hitzak adiera eta erabilera zenbait ditu:
Emelle (Alabama)
Emelle Alabamako herri bat da. Sumter konderrian kokatua dago. 2010ean 53 biztanle zituen, 97.4 kilometro koadrotan banatuta.
Cachoeira do Piriá
Cachoeira do Piriá Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Orthopristis chrysoptera
Orthopristis chrysoptera Orthopristis generoko animalia da. Arrainen barruko Haemulidae familian sailkatzen da.
Cicatrites
Cicatrites ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren. , hau da, orain dela 145 milioi urtetik 66 milioi urtera gutxi gorabehera.
Martxoaren 23
Martxoaren 23a gregoriotar egutegiaren urteko laurogeita bigarren eguna da, 83.a bisurteetan. 283 egun falta dira urtea amaitzeko.
Ctenotus xenopleura
Ctenotus xenopleura Ctenotus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Iñaki Linazasoro
Iñaki Linazasoro Maté (Zumarraga, - Tolosa, ) Gipuzkoako idazlea, Karlos Linazasororen aita. Unidad, La Voz de España, Diario Vasco egunkarietan eta Zeruko Argia aldizkarian eman ditu argitara bere artikulu garrantzitsuenak. Obra nagusiak: El alma ríe (1968), La otra Guipúzcoa (1969), Boga boga por el Báltico (1969), Hatxe gabeko umorea (1970), Caseríos de Guipúzcoa (1974), Villarreal de Urretxua, ayer y hoy (1974), La navidad en Guipúzcoa (1974), 50 excursiones de arte y paisaje partiendo de Guipúzcoa (1977), Jose Mari Iparraguirre (1977), Alborada (1978), Historia y guía de Tolosa (1979), La actualidad de la casa blasonada en el País Vasco (1982), Gipuzkoa biotz-begietan (1983), Tolosa, pueblo musical (1985) eta Episodios municipales (1986).
Nahiz eta Zumarragan jaio izan, Tolosan ezkondu eta bizitzera joan zen. Tolosako alkate izan zen, bestalde, 1978-1983 urte bitartean EAJ alderdiaren aldetik.
Erronbo
Erronboa lau alde berdin dituen paralelogramoa da. Karratua erronbo berezia da, izan ere, karratua osatzen duten lau erpinetako edozein hartuz, erpina osatzen duten bi aldeak perpendikularrak dira, honela haien artean angelu zuzenak osatuz.
Azalera eta frogapena
Erronboaren azalera:
Irudi honetan oinarrituko gara: Badakigu erronboak bere barnean bi diagonal dituela, bata handia eta bestea, txikia (edo biak berdinak, karratuaren kasuan). Diagonal handiari (C-tik A´-ra doanari) q deituko diogu eta diagonal txikiari (B-tik D-ra doanari) p deituko diogu. Irudian ikusten den moduan, erronboa lau triangelutan bana daiteke. Beheko bi triangeluak goiko bien gainean jartzen badira, laukizuzen bat lortzen da. Laukizuzenaren azalera badakigu oinarria bider altuera dela. Gure kasuan oinarria diagonal handiak osatuko du. Altuera aldiz, diagonal txikia bitan banatzen dugunez p/2-koa izango da. Orain oinarria bider altuera eginez ondorengoa geratuko zaigu.
Horrela frogatuta geratzen da erronbo guztietarako.
Pengelly
, 'Penn-gelli', Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Iparraldea (Kamerun)
Iparraldea (Région du Nord) Kamerungo Errepublikako 10 eskualdeetako bat da. 66.090 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2.442.600 biztanle zituen 2015ean. Garua da hiriburua.
Geografia
Iparraldean Iparralde Urruneko eskualdea du, ekialdean Txad eta Afrika Erdiko Errepublika, hegoaldean Adamawa eskualdea, eta mendebaldean Nigeria.
Criel-sur-Mer
Criel-sur-Mer Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Criel-sur-Mer udalerrian erroldatutako biztanleak 2.741 ziren. Familiak 1.153 ziren, horien artean 307 pertsona bakarrekoak ziren (105 bakarrik bizi ziren gizonak eta 202 bakarrik bizi ziren emakumeak), 425 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 340 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 81 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Chlorophonia occipitalis
Chlorophonia occipitalis Chlorophonia generoko animalia da. Hegaztien barruko Fringillidae familian sailkatua dago.
Criel-sur-Mer
Etxebizitza
2007an 2.097 etxebizitza zeuden, 1.167 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 834 bigarren erresidentzia ziren eta 97 hutsik zeuden. 1.794 etxeak ziren eta 269 apartamentuak ziren. 1.167 etxebizitza nagusietatik 886 bere jabearen bizilekua ziren, 254 alokairuan okupaturik zeuden eta 27 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 83 etxek bi zituzten, 267 etxek hiru zituzten, 342 etxek lau zituzten eta 465 etxek bost zituzten. 694 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 578 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 440 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.741 ziren, horien artean 1.197 aktiboak ziren eta 544 inaktiboak ziren. 1.197 pertsona aktiboetatik 1.047 lanean zeuden (595 gizon eta 452 emakume) eta 150 langabezian zeuden (70 gizon eta 80 emakume). 544 pertsona inaktiboetatik 226 erretiraturik zeuden, 119 ikasten zeuden eta 199 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Criel-sur-Mer udalerrian 1.242 unitate fiskal zeuden, 2.936 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.410 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 114 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 25 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 16 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 46 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 autoeskolak, 5 igeltseroak, 5 margolariak, 5 zurginak, 3 iturginak, 4 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 7 jatetxeak eta 3 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 13 establezimendu komertzialetatik, 4 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 4 harategiak, 1 liburu denda zen eta 2 elektrotresna dendak ziren.
2000. urtean Criel-sur-Mer udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.326 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Havranec
Havranec Eslovakiako udalerri bat da, Svidníkeko barrutian kokatuta. 7,64 km²ko azalera du eta 11 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1618. urtekoa da.
Wagramgo gudua
Wagramgo guduan (1809ko uztailaren 5 eta 6an) Napoleonen (Frantziako Lehen Inperioa) eta Austriako Karlos Artxidukearen armadek borrokatu zuten. Guda honetan austriarrek erabateko porrota izan zuten eta lau egun geroago Znaimen Inperio Frantsesaren aurrean kapitulatu behar izan zuten. 1809ko urrian Frantziak eta Austriak Schönbrunngo ituna sinatu zuten. Honen arabera Austriak Tirol, Salzburgo, Galitziako mendebaldea, Trieste eta Sava ibaiaren hegoaldeko Dalmazia galdu zituen.
Kendallen tau
Estatistikan, Kendallen tau, τ tau hizki grekoaz irudikatzen dena, N objektu edo elementu multzo bakar baterako, mailakatze ezberdin biren arteko bateratasun neurria da, hau da sailkapen ezberdinen arteko korrelazio edo adostasun maila neurtzen du. Kendallen tau metodo ez parametrikoen barnean kokatzen da. Maurice Kendall estatistikariak asmatu zuen.
Adibidez, bitez {a,b,c,d} kalitateari buruz ordenatu beharreko lau ardo mota eta A:[a,c,b,d] eta B:[a,c,d,b] bi aditu ezberdinek lau ardoen gainean emandako sailkapenak ardo hoberenetik hasita; Kendallen tau neurriak bi adituen iritzien bateratasun edo adostasuna neurtzen du. Mailakako sailkapenak aldagai kuantitatibo batetik ere erator daitezke, neurri kuantitatiboaren zehaztasuna zalantzazkoa denean. Adibidez, X, Y eta Z ikasleak lortutako kalifikazioak 4, 6 eta 9 izanik hurrenez hurren, kalifikazioaren zehaztasunari buruzko zalantzak badaude, mailakatze bat ezar daiteke kalifikazioetan oinarrituz: [Z,Y,X].
Kalkulua
Sailkapen bakoitzean bikote ordenatu guztien zerrenda egiten da eta bi zerrenda edo multzoetan ezberdinak diren bikoteak zenbatzen dira. Eskuarki, bi multzoetan ezberdinak diren elementuen kopuruari ezberdintasun simetrikoaren distantzia deritzo eta d_{\Delta} irudikatzen da. Arestiko adibideari helduz:
B(A)= {[a,c], [a,b], [a,d], [c,b], [c,d], [b,d]}
B(B) = {[a,c], [a,b], [a,d], [c,b], [c,d], [d,b]}
Ezberdinak diren bikoteak 2 dira: [b,d] eta [d,b].
Kendallen tau honela kalkulatzen da azkenik, N ordenatutako elementu kopurua izanik:
Adibideari helduz, honela kalkulatzen da tau neurriak:
Interpretazioa
Kendallen tau koefizienteak [-1,1] tarteko balioak hartzen ditu. -1 balioa hartuko du, sailkapenak erabat alderantzizkoak direnean. 1 balioa hartuko du bi sailkapenak berdinak direnean. Negatiboa denean, bi sailkapenek alderantzizkoak izateko joera erakusten dute, hainbat eta sendoagoa, -1 baliotik zenbat eta gertuago. Positiboa denean berriz, bi sailkapenak norabide berekoak direla esan nahi du, komunztadura orduan eta sendoagoa dela, 1 baliotik zenbat eta gertuago izan.
Kanpo estekak
Rangkorrelationskoeffizient
Jaquirana
Jaquirana Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
K.a. 255
K.a. 270ko hamarkada | K.a. 260ko hamarkada | K.a. 250ko hamarkada | K.a. 240ko hamarkada | K.a. 230ko hamarkada
K.a. 260 | K.a. 259 | K.a. 258 | K.a. 257 | K.a. 256 | K.a. 255 | K.a. 254 | K.a. 253 | K.a. 252 | K.a. 251 | K.a. 250
Isaac Newton
Isaac Newton (Woolsthorpe-by-Colsterworth, Lincolnshire, Ingalaterra, 1643ko urtarrilaren 4agreg./1642ko abenduaren 25jul. - Kensington, Londres, 1727ko martxoaren 31greg./1726ko martxoaren 20jul.) zientzialaria, alkimista, filosofoa eta matematikaria izan zen.
Munduko zientzialari hobenetarikotzat jotzen dugu gaur egun. Kalkuluaren sortzailea, Grabitatearen Legearen aurkitzailea, eta mekanika klasikoko legeen asmatzailea da. Argia eta optika aztertu zituen (hala ere, bera modu matematikoan egin zuen azterketa).
Bere ikerketa zientifikoetako emaitza garrantzitsuenak hauek dira:
Gottfried Leibnizekin batera kalkulu integral eta diferentziala sortu zuen. Binomioen teorema sortu zuen. Joseph-Louis Lagrangek esan zuen: "Newton inoiz egon den jeinurik handiena da, eta baita zorte handiena izan duena ere, behin baino ezin delako aurkitu sistema bat mundu osoa arautzen duena".
Bizitza
Isaac Newton 1643ko urtarrilaren 4an jaio zen. Hain goiztiar eta txiker jaio zenez, ez zuten uste astebete baino gehiago biziko zenik. Bere bataioa urtarrilaren 12an izan zen.
Bere gurasoak nekazariak ziren, Isaac Newton eta Hannah Ayscough ziren. Ez zuen ezagutu bere aita, bera jaio baino lehen hil zelako. Bere ama, beste gizon batekin ezkondu zen, Barnabás Smith. Honek ez zuen berea ez zen haur batekin bizi. Hori dela eta, Isaac, bere amonarekin bizi izan zuen, Barnabás hil arte.
Hannah-en senarra hil zenean, 1653. urtean,  Isaac bizi zen etxera bueltatu zen, bi haur berriekin, baina lotura hori oso motza izan zen 12 urterekin  “The King’s School”-era bidali zutelako ikastera. Bertan ikasi zituen hizkuntzak Latina eta Greziera klasikoa ziren, eta Aritmetikako eta Geometriazko oinarriak ikasi zituen. Ikasgai horiek, lehen hezkuntzazko eskola guztietan ikasten zen. Bestalde, bere irakaslea entzute handia zuen, Stokes jauna.
Newtonen lehen hezkuntzak oso erabilgarria izan zen berarentzat. Matematikako eta filosofiako lanak Latinez idatzi zituen, garai hartan erabiltzen zen hizkuntza. Ikasketa hauei esker, Europar zientzialariekin harremanetan jarri zen. Garai horretan Bibliaren ikasketak oso garrantzitsuak ziren, eta ikasketa programa jarraitzeko eta Ingalaterrazko Fede Protestantea bermatzeko, Latinez irakurtzen zen. Isaac-en kasuan, aukera handiak izan zituen Teologiako ikasketak egiteko, bere aitaordeak beraren teologiako liburu guztiak eman baitzizkion Newton-i.
Grantham herrian bizi izan zenean, Clark jaunaren etxean bizi zen, High Street kalean. Hiru umeekin bizi izan behar zuen, Edward, Arthur eta neska bat. Fisikariaren haurtzaroarengatik, oso zaila izan zuen bere adina zuten beste umeekin harremanak izatea. Bere aitonekin bizi izan zuenez, isolamendu egoeran hazi zen. Bere adinekoak inbidia handia zuen, ikusten zutelako Isaac haiek baino azkarra zelako, eta berak adimenaz baliatu zen besteei bihurrikeriak egiteko. Bere lagun batek, William Stukeley, Newtoni buruzko informazioa biltzen hasi zen Grantham-ko etxean bizi zenean. Lagun honek Newtonen arazoari erantzun bat aurkitu zion. Uste zuen Newtonek lagunak egiteko aukera gutxiago izan zituela besteak baino askoz azkarragoa zelako. Hori dela eta, besteak Newton onartzen ez zutelako, Newton besteak gaizki tratatzen eta gaiztakeriak egiten hasi zen.
Catherine Storeri, bere laguna, egurrezko altzari bat egin zuen bere panpinentzat. Gertaera hauei esker, esan omen da, handiagoak izan zirenean erromantze bat izan zutela bi gazteek. Hori suposatzen du, Storer, Isaac-en lehenengo eta azken neska-laguna. Geroago, neska hau Vincent abizena zuen jaun batekin ezkondu zen.
Stukeley-en idatzietan, Isaac jenio bat bezala. Kapazitate handia zuen lan mekanikoentzat eta asmakizun arraroak sortu zituen bere amak ematen zion diruarekin. Egurrezko objektuak, panpinen altzairuak eta maketak ziren bere lanik gogokoenak eta hoberenak. Orobat, haize errota baten maketa bat sortzea egurrarekin. Newtonen kopia, bestea baino hobea zen, eta bere etxeko teilatuaren gainean jarri zuen. Honen eredua noria bat zuen, errotaria deitzen zena.
Beste asmakizun nabarmen bat lau gurpilezko orga izan zen. Honi indarra emateko barruan biradera bat erabiltzen zen. Beste bat, paperezko esku-argi bat izan zen, eskolara iristeko egun ilunetan. Linterna hau erabiltzen zuen kometa bati lotuta bizilagunak beldurtzeko ere. Asmakizun hauek sortzeko, denbora behar zuen eta hori lortzeko, eskolako lanak ez zituen egiten, eta bere kalifikazioak eta postua galtzen zuenean, ikasten hasten zen berriro. Sortzen zituen gauzen ideiak, The Mysteries of Nature and Art liburutik ateratzen zituen. Bertatik ateratzen zituen gaitasunak marrazketakoak, kolorezko tinteak sortzen edo txorien harrapaketari buruz, besteen artean. Haizezko errota ere liburu honetan oinarritu zen.
Isaac Newton, besteen laguntasuna lortzekotan, bere klasekideei oparitzen zien paperezko linternak, baina ez zuen lortu, prozedura hauekin erakusten zuen bakarra besteak baino azkarragoa zela demostratzen zuelako.
Berarentzat erlojuak denbora-pasa garrantzitsu bat izan ziren bere herrian. Colserworth-eko elizan bederatzi urterekin sortutako bat dauka. Hauek erronka handi bat ziren erreminten erabilpenarekin. Clark-en etxea erlojuz bete zuen; bere logela, etxeko logelak, sarrera… Bestela esanda, etxean eguzkia sartzen den edozein gelan. Paretetan puntak iltzatu zituen orduak, erdiak eta laurdenak neurtzeko, eta kordak gurpilei lotu zituen itzalak neurtzeko hurreneko egunetan.
Unibertsitatea
Hemezortzi urterekin Cambridgeko unibertsitatean sartzea lortu zuen bere ikasketak jarraitzeko. Hala ere, ez zen beti klasera joaten, bere pasioa eta interesa liburutegia zelako. Trinity College-an graduatu zen, bereziki autodidakta izanez. Hori lortzeko garai hartako Matematikako eta Filosofiako liburuak irakurtzen zituen. 1663an Clavis mathematicae (William Oughtred), Geometría (Descartes), Astronomiae Pars Optica (Kepler), Opera mathematica (Viète), eta Aritmetica (John Wallis) liburuak irakurri zituen; irakurketa hauengatik baliatu zen bere ikerketak jarraitzeko, adibidez, serie infinitu ak, binomioaren teorema eta zenbait koadratura.
Beste zientzialariekin egindako lanak
1663. urtean Isaac Barrow ezagutu zuen eta bere matematikako irakaslea izan zen. Garai horretan Galileo, Fermat, Huygens, Descartes eta beste batzuen lanak berregiten hasi zen. Azkar Barrow aurreratu zuen, eta azkenean Barrow Newtoni laguntza eskatzen zion matematikako problemekin laguntzeko.
Urte haietan, geometria eta optika paper garrantzitsu bat zuten Isaac-en bizitzan. Ildo beran, bere fama handitu zen Royal Society-arekin harremanak hasi zituelako. Berak bere asmakizunak eta teleskopio bat bidali zien eta taldekideetan grina hasi zen bere lanarekin, baina baita batzuen inbidia hasi zen, Robert Hooke adibidez. Hori izan zen hasiera beste zientzialarien kontrako gatazkak. Beti esan da jarrera agresiboa zuela besteen kontra. Royal Society-eko buru bezala, diktadore krudel eta mendekari bat izan zen.
Mekanika eta grabitateari buruzko lanak hasi baino lehen, Hooke-en gutun bat jaso zuen non honek idazten zion bere ideia intuitiboak grabitateari buruzkoak. Newton problemari erantzun bat aurkitu zion, Robert Hooke lortu ez zuena. Erantzun guzti horiek esaten den munduko libururik honenean idatzi zuen: “Philosophiae naturalis principia mathematica”.
1693. urtean krisialdi psikiko bat izan zuen, sortuta isolamendu urteengatik. Denbora horretan ez zuen ezta jaten edo lo egiten. Depresio eta paranoia izan zuen. Gutunen bidez bere lagun batekin hitz egiten zuen, John Locke rekin. Berari aipatzen zion nola zegoen, eta batzuetan egin ez zuen gauzengatik errudun sentitzen zen. Historialari batzuek esaten zuten krisialdi hori sortu zela erlazioa izaten bukatu zuen bere ikasle batekin, Nicolás Fatio de Duillier. Beste batzuek esaten zuen bere gaixotasunak Merkurioa sortu zuela, alkimiako esperimentuen ondorioz. Beste interes batzuk, alkimia eta erlijioa ziren. Gainera, gai hauetako idazmenak askoz gehiago ziren zientziari buruzkoak baino. Erlijioko idazlanak gatazka handiak sortu zizkion Trinity College-rekin. Izan ere, unibertsitatearen kontrako idazlanak egin zituen eta unibertsitateko kidea zen.
Lehenengo lanak
1664. urtetik hasi zen lanean bereziki matematikako zenbait problemetan. Lehenengoa, binomioaren teorema izan zen, eta John Wallis-en lanei esker modu berri bat sortu zuen Fuxionen kalkulua deitzen zena. Geroago, familiaren baserrira bueltatu izan behar zuen epidemia larri batengatik.
Bere etxean eta familiarekin bi urtez egon zen; hala ere, asko aprobetxatu zuen denbora hori non ikerketa asko egin zituen, eta, besteen artean, grabitazio unibertsalaren legea sortu zuen, mekanika klasikoari sarrera eman zion, aurretik aipatutako fluxioen metodoa sortu eta koloreen natura fisikoa aztertu zuen. Bestalde, aurkikuntza hauek denbora askoz ez zion inori esan, kritikak eta ideien lapurretak saihesteko. 1667. urtean, Cambridgeko unibertsitatera bueltatu eta ikasketak jarraitu zituen.
Kalkuluaren garapena
1667. urtetik 1670.-era optikari buruzko ikerketak hasi zituen; hori dela eta, Trinity College-ko fellow aukeratu zuten. 1669an, haren irakaslea Isaac Barrow, matematikako “Catedra Lucasiana”-ri uko egin zion, Newton bere oinordekoa izan zelako 1696. urtera arte. Urte berdinean John Collinsi, Barrow-en bidez, Analysis per aequationes número terminorum infinitos bidali zion. Newtonentzat idatzi hau sarrera izan zen sistema orokor batentzat geroago jarraituko zuena: kalkulu diferentzial eta integral a.
Newton aurkitu zituen kalkulu diferentzial eta integralaren oinarriak 1665 eta 1666. Urteen artean eta hurrengo hamarkadan gutxienez hiru ikuspuntu egin zituen bere analisi berriari buruz.
Newton eta Leibniz eztabaida bat izan zuten, ez zutelako adosten nork sortu zuen matematikako adar hau. Historialariak esaten zuten biak ondo garatu zutela kalkulua, bakoitzak bere kabuz; esaten da Leibniz en notazioa hobea zela eta Newtonen formulazioa ere. Hala ere, Newtonena problema praktikoei hobe aplikatzen zen. Polemika hau Ingalaterrako eta Europako matematikariak zatitu zuen, baina zatiketa hau ez zen izan hain garrantzitsua bi matematikari hauek elkar lan egiteari uko egiteko.Isaac Newtonen lana geometria analitikoarekin garatu zuen, deribatuei ikuspuntu geometriko eta analitikoa aplikatuz. Newtonek ere bilatzen zuen nola koadratu zenbait kurba eta koadraturen eta tangentzien erlazioa bilatuz. Roberval-en ikasketen ondorioz, Newtonek konturatu zen tangentzien metodoa erabil zezakeela ibilbide ezagun baten aldiuneko abiadura jakiteko. Bere lehenengo ikerketetan Newtonek bakarrik lan egiten du lan geometrikoekin, adibidez, nola aurkitu tangentzia, kurba eta azalera Deskartesen geometria analitikoan oinarrituz. Hala eta guztiz ere, Deskartesen teoria hobetzeko, ekuazio eta aldagaiekin lan egiten hasi zen, sistema kartesiarra deuseztatuz. 1666. urtean, matematikei uko egin zien, eta naturazko ikasketak hasi zituen Principia sortuz.
Newton-Cotes formulak
Formula hauek Isaac Newton eta Roger Cotes idatzi zituzten eta zenbaki analisiaren arloan daude. Zenbaki integrazioaren formulak dira eta interpolatorio motakoak dira non distantzia berdineko arteko puntuen arteko funtzioa ebaluatzen da, integralaren inguruko balore bat lortzeko. Funtzio hau tarte gehiago lortzen dituen heinean, prezisio gehiago izango du erantzunak.
Metodo hau eragina gehiago izango du funtzioen puntuak hobe ezagutzen badira. Puntu hauek aldatzen baditugu eta ebaluatu dugun funtzioa beste modu batzuekin aurkitzen badugu, Gaussen kuadratura bezala, eraginkorragoa izango da.
Sarrera
zenbaki integrala egiteko, Newton-Cotes formulak erabiliz, [a,b] tartea zatitu behar da n tarte berdinetan. Horrela n+1 puntuak lortuko dira non funtzio hau ebaluatzen da:
a=x0 eta b=xn Newton-Cotes-eko formula itxiak dira, tarteen muturrak integralean daudelako, bain aez baldin badira kontuan hartzen, Newton-Cotes-eko formula irekiak izango dira. Kalkulatzeko, hurrengo funtzioa erabiliko dugu:
non:
Langrage-ren polinomioa da non esan dezakegu
Eta funtzio hau forma honekin adierazten da:
Non wi pisuak honekin definituak daude:
Newton-Cotes-en formula itxiak
Hauek Newton-Cotes-en formula itxi batzuk dira:
Eta n maila izango da.
Trapezioaren erregela
Trapezioaren erregelarekin funtzio baten integrala lortu nahi da lehen mailako polinomio batekin, hau da, aztertu nahi den funtzioaren puntu guztiak zuzen baten bidez lotuz.
Eta hau, errorea da:
Simpson-en erregela
Simpsonen erregela (Thomas Simpson-ek izendatu zuena) funtzio baten inguruko integral bat aurkitzen du bigarren edo hirugarren mailako polinomio bat erabiliz.
Simpson-en erregela 1/3
Simpsonen erregela hau erabiltzen du ondoz ondoko hiru puntu non bigarren mailako polinomio bat erabiliz funtzio bat aztertzen du.
Eta errorea hau da:
Simpson-en erregela 3/8
Erregela hau erabiltzen ditu ondoz ondoko lau puntu non hirugarren mailako polinomio batekin funtzioa aztertuko du.
Eta errorea hau da:
Non \xi a eta b arteko zenbaki bat da.
Boole-ren erregela
Boole-ren erregela (George Boole sortu zuena) ondoz ondoko bost puntu erabiltzen ditu, bata bestearen artean distantzia berdina dutena, funtzio baten inguruko integral bat erabiltzen duena laugarren mailako polinomio bat erabiliz.
Eta errorea hau da:
Non \xi a eta b arteko zenbaki bat da.
Bosgarren mailako erregela
Erregela hau ondoz ondoko sei puntu distantziakide erabiltzen ditu funtzio baten integrala kalkulatzen du bosgarren mailako polinomio bat erabiliz.
Seigarren mailako erregela
Erregela hau ondoz ondoko zazpi puntu distantziakide erabiltzen ditu funtzio baten integrala kalkulatzen du seigarren mailako polinomio bat erabiliz.
Newton-Cotes-en formula irekiak
Hauek dira Newton-Cotes-en formula ireki batzuk:
Puntu erdiko erregela. Riemann-en integrala
Sistema hau funtzioa laukizuzenetan zatitu du eta puntu erdiko balorearen altuera berdina izan behar du. Horrela, inguruko integral bat kalkulatuko da zero mailako polinomio baten bidez.
Eta errorea hau da:
Non \xi a eta b arteko zenbaki bat da.
Erregela konposatuak
Newton-Cotes-en formulen zehaztasuna handiagoa izango da, zatitu duzun funtzioa tarte gehiagorekin kalkulatzen badituzu, hau da, tarte txikiagoetan zatitzen baduzu. [a,b] tartea orokorrean handiagoa izango da, horrela tarte hauek txikiagotzen ditugu Newton-Cotes-en formulak erabiliz. Erregela hauek erregela konposatuak dira.
Trapezioaren erregela konposatua
Hau, erregela konposatuaren eredu bat da.
Non azpitarteak dira
eta
azpitarteen arteko distantzia da.
Argiari buruzko lanak
1670 eta 1672 urteen artean oso gogor lan egin zuen optikari eta naturaren argiari buruz. Ondorioztatu zuen argi zuria kolore banda batekin osatuta zegoela (gorria, laranja, horia, berdea, zian, urdina eta morea), bana daitezkeela prisma bat erabiliz. Lan honetatik, ondorio batera iritsi zen eta esan zuen edozein teleskopio errefraktorea aberrazio bat jasan izango zuela, gaur hobeto ezaguna aberrazio kromatikoa izenarekin; aberrazio honetan argi bat kolore guztietan sakabanatzen dira leiar bat zeharkatzean. Arazo hori saihesteko teleskopio islatzaile bat asmatu zuen, Newtonen teleskopioa deitzen dena. Argiari buruzko ikerketen ondorioz teoria orokorra formulatu zuen, non esaten du argia korpuskuluekin osatuta dagoela eta lerro zuzenean bidaiatzen duela, ez uhinen bidez. Garai hartan argitaratutako liburua, zientzialariek kritikatu zuten; haien artean, Robert Hooke eta Huygens. Hauek esaten zuten argia uhinen bidez garraiatzen zela, aurretik esaten zen bezala. Hori dela eta, bere burua isolatu zuen ikasten eta ikertzen Cambridgeko estudio batean.
1704. urtean, optikari buruzko idatzirik garrantzitsuena argitaratu zuen, Optiks, non bere aurreko teoria guztiak eta argiaren natura korpuskulua azaltzen zuen. Baita errefrakzio, islapen, eta argiaren sakabanatzea garatu zuen. Argiaren natura korpuskularraren ideiak deuseztatu arren, gaur egun zientzialariak adostu dute argia bi modutan sakabanatzen dela: korpuskulu eta uhin moduan. Honetan oinarritzen da mekanika kuantikoa.
Grabitazio unibertsalaren legea
1686an, Isaac Newtonek bi partikularen arteko erakarpen-indar grabitatorioaren adierazpen matematikoa formulatu zuen; hala, grabitazio unibertsalaren legea enuntziatu zuen."Unibertsoko bi partikula materialek elkar erakartzen dute, haien masen biderkadurarekiko zuzenki proportzionala eta haien arteko distantziaren karratuarekiko alderantziz proportzionala den indarrarekin." Adierazpen horretatik, ondorio hauek atera ditzakegu:
Legearen historia
Grabitazio unibertsalaren legea 1685. urtean bukatu zuen, aurretik hasitako ikasketa eta lanen ondorioz. 1551. urtean Domingo de Soto, zientzialari espainiarra, lehenengoa izan zen esaten gorputz batek erorketa askean azelerazio konstante bat izaten zuela. Lehenengo erreferentzia idatzia Robert Hooke-ek idatzi zuen 1666. urtean, Micrographia liburuan. 13 urte geroago, Newtonek erlazionatu zuen probleman ibilbide kurbo batean neurtzekotan. Robertek Royal Society-ko idazkariaren postua lortzean, filosofiari buruzko karten bidez hitz egiten hasi zen Newtonekin, non lehenengo bietan Newtonen intereseko bi gai aztertu zituen. Momentuz, garai hori baino lehen, Descartes eta Huygens izan ziren bakarrak kurbadun mugimendua indar zentrifugoaren bidez hitz egiten filosofo eta zientzialari bakarrak; baina Hooke, modu berri bat proposatu zuen hori kalkulatzeko, tangentearen bidez. Proposamen horretan eguzkia, tangentea eta indar zentripetua erlazionatzen du; hala ere, Isaac Newton ez zuen inoiz entzun horrelako hipotesirik.
Beste gutun batean Hooker-ek esaten du: “Orain lerro kurba bateko propietateak entzun behar ditugu, distantzia guztiei alderantzizko proportzio koadratikoa neurtuz”. Beste moduan esanda, jakin nahi zuen zein da objektu baten kurba erresultantea aplikatu zaion alderantzizko indarra distantziarekiko karratua. Azkeneko esaldia izan zen: “Argi daukat zure ebazpen ikaragarriarekin aurki dezakezu zein izan behar den kurba hori”.
1684an, Newtonek Edmun Halley-ri jakinarazi zion indarraren problemari erantzun bat aurkitu ziola. Newtonek De Motu tratatuan idatzi zituen kalkulu horiek eta Philosophiae naturalis principia mathematica liburuan ederki zabaldu eta azaldu zituen teoria, kalkulu eta metodo guztiak. Hori hobe egiteko, Kepler-ren legeak erabili zituen, zein oso gutxi erabiliak zeuden garai horretako zientzialarietatik.
Ondorioa
Hori dela eta, esan dezakegu grabitazio unibertsalaren legea ez dela bakarrik eguzkiraino doan indar batean. Planeten efektu bat eguzkiarekiko eta Unibertsoko objektu guztietara doala ere. Efektu hori dinamikaren hirugarren legean azalduta dago; kasu horretan, objektu bat bigarren objektu bat erakartzen badu, bigarrenak ere lehenengoa erakartzen du indar berdinarekin.
Beste ondorioztapen bat izan zen, planeten mugimendua ezin izan zela erregularra. Esan zuen: “planetak ez dira elipseetan zehazki mugitzen, ezta ezin dute biratu bi alditan orbita berdinera.” Teoria hauengatik zailagoa egiten zuten bere sinesmen erlijiosoak aurrera eramatea, indar dibinoa deuseztatzen zutelako.
Gävleborgeko konderria
Gävleborg Suediako konderri bat da. 18.191 km2ko azalera du eta 2011ko datuen arabera 276.323 biztanle zituen. Bere hiriburua Gävle da.
Isaac Newton
Newtonen dinamikaren legeak
Dinamikak azaltzen du zerk eragiten duen higidura, eta hiru legeak arautzen dute. Newton-ek ezarri zituen dinamikaren oinarriak, 1687an, Fillosofia naturalaren printzipio matematikoak izeneko lanean. Hiru legeei Newtonen legeak deritze.
Gävleborgeko konderria
Mugakideak
Uppsala, Västmanland, Dalekarlia, Jämtland eta Västernorrland konderriekin eta Itsaso Baltikoarekin egiten du muga.
Kirolak
Konderriko kirol arrakastatsuena bandya da. Konderrian dauden taldeak Suediako arrakastatsuenetakoak dira eta sarritan irabazi dute Munduko Bandy Kopa.
Isaac Newton
Newtonen dinamikaren legeak
Dinamikaren legeek erabateko baliagarritasuna dute erreferentzia-sistema inertzialetan: guztiz ondo azaltzen dute edozein objekturen higidura, betiere behatzailea geldiunean badago, edo lerro zuzenean eta abiadura konstantean higitzen bada behatzailea. "Erreferentzia-sistema bat geldiunean badago, edo lerro zuzenean eta abiadura konstantean higitzen bada, orduan, erreferentzia-sistema inertziala da. Gainerako unibertsoarekin elkarrekintzarik ez daukan sistematzat har dezakegu."
Newtonen lehen legea
Newtonen lehen legeari inertziaren legea ere baderitzo. Esperientziak esaten digunez, geldiunean dagoen objektua higiduran jartzeko, indarren bat aplikatu behar diogu, eta, halaber, objektua abiadura konstantean higitzen bada, indarra aplikatu behar zaio geldiarazteko.
Inertzia da gorputz orok geldiunean irauteko edo higidura zuzen uniformea mantentzeko duen joera."Gorputz ororen geldiuneko egoerak edo higidura zuzen uniformeak bere horretan dirau gorputzaren gainean indar garbirik edo erresultanterik ez dagoen bitartean."Ez dago egiterik lege horren egiaztapen esperimental zuzenik, postulatutzat enuntziatua izan delako. Lege hori da behaketaren eta esperientziaren abstrakzioa eginez lortutako idealizazioa. Kontua da ez dela existitzen gorputz errealik besteen eraginik edo ingurunearen eraginik ez daukanik. Esaterako, HZUan dagoen gorputzak ezin du bere horretan jarraitu baldin eta ez badago higidurari aurre egiten dioten marruskadura-indarrak konpentsatzeko beste indarrik.
Newtonen bigarren legea
Lege honi, halaber, dinamikaren oinarrizko legea deritzo, eta deskribatzen du gorputz bati zer gertatzen zaion indar garbi batek eragiten dionean. Ulertzeko, magnitude fisiko berri bat erabili behar da: momentu lineala.
Momentu lineala
Gorputz baten masa eta ―geldiarazteko zailtasunaren maila, beraz― aintzakotzat hartzen duen magnitude fisikoari momentu lineal edo higidura kantitate deritzo:"Gorputz baten momentu lineala magnitude bektoriala da. Gorputzaren masarekiko eta abiadurarekiko zuzenki proportzionala da."Definizio horren arabera, m masako eta \vec{v} abiaduran higitzen den gorputzaren momentu lineala honela kalkulatzen da:.
Momentu linealaren eta abiaduraren norabideak eta noranzkoak berdinak dira: higidurarekiko ukitzaile. Momentu linealaren unitateak -1 dira, SIn.
Newtonen bigarren legearen enuntziatua
Enuntziatuaren arabera, m masako gorputzari eragiten dion indarrak gorputzaren momentu linealaren aldaketa eragingo du, denborarekiko."Edozein gorputzi eragiten dion indar orok (garbi edo erresultante) gorputzaren momentu linealaren aldaketa eragingo du, denboran."Lege honen adierazpen matematikoa hau da:
Adierazpen horretan onartu dugu gorputzaren masa konstantea dela.
Newtonen hirugarren legea
Newtonen hirugarren legea, edo akzioaren eta erreakzioaren legea, bi gorputzen arteko elkarrekintzei dagokie, eta honela adierazten da:"A gorputzak B gorputzari indar bat (akzio deritzoguna) eragiten dionean, B gorputzak erantzuten du A gorputzari balio bereko baina kontrako noranzkoko indarra (erreakzio deritzona) eraginez."
Ekimen publikoa
1687. urtean Cambridgeko Unibertsitate ko eskubideak defendatu zituen Jacobo II. erregearen kontra joanez, sortu nahi zuelako leku katoliko bat unibertsitatearen lekuan. Gertaera horri esker Parlamentuko kidea aukeratu zuten 1689. urtean erregeari postua kendu ziotenean. Bere postua izan zuen urte batzuetan, baina eztabaidetan ez zuen parterik hartzen. Denbora horretan bere kimikako ikasketak jarraitu zituen. Baita hidrostatika eta hidrodinamikako ikerketak jarraitu zituen, eta teleskopioak sortzen jarraitu zuen.
30 urteetan zehar irakaslea izan zen, eta bere postua utzi zuen Txanponaren Etxeko zuzendariaren postua onartuz 1696. urtean. Denbora horretan jende asko bidali zuen urkamendi ra billeteak faltsuak ekoizteagatik. Bere bizitzaren azkeneko 30 urteetan zientziari uko egin zion eta ikasketa erlijiosoak hasi zituen. Royal Society-ko lehendakaria aukeratu zuten 1703. urtean eta berraukeratu zuten urtero hil arte. 1705. urtean Ana erregina zalduna izendatu zuen Ingalaterrari emandako zerbitzuengatik.
Mendebaldea (Kamerun)
Mendebaldea (Région de l'Ouest) Kamerungo Errepublikako 10 eskualdeetako bat da. 13.892 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.921.600 biztanle zituen 2015ean. Bamileke eta bamum dira etnia nagusiak. Bafussam da hiriburua.
Isaac Newton
Alkimia
Alkimiari buruzko milioi bat hitz baino gehiago idatzi zituen, baina oso berandu jakin izan zen, ilegala zelako garai horretan. Newtonek lanak sinatu zituen Jeova Sanctus Unus esaldiarekin, trinitarioen kontrako goiburu bat dena: Jeova, santu bakarra, eta baita Isaac Newtonen izen latinizatuaren anagrama bat dena (Isaacus Neuutonus-Ieova Sanctus Unus). Bere gelaren atzeko lorategian, estalpe bat eraiki zuen laborategi moduan, non sua beti piztuta zegoela eta alkimiako esperimentuak egin zituen.
Mendebaldea (Kamerun)
Geografia
Adamawako eskualdea du ipar-ekialdean, Erdialdeko eskualdea hego-ekialdean, Kostaldea hego-mendebaldean, eta Ipar-mendebaldeko eta Hego-mendebaldeko eskualdeak mendebaldean.
Isaac Newton
Alkimia
Alkimiaren munduan sartu baino lehen, Isaac Barrow eta Henry More ezagutu zituen, Cambridgeko intelektualak. 1669. urtean alkimiako lehen bi lanak egin zituen: Theatrum Chemicum eta The Vegetation of Metals. Urte berean, Cambridgeko irakasle Lucasiarra izendatu zuten.
1680. urtean, bere idazlan luzeena idatzi zuen, alkimiari buruzkoa. Index Chemicus deitzen zen eta nabarmena zen antolaketa eta sintesi lan handia egin zuelako; mende bukaeran bukatu zuen. Ere bai, 1692an bi entsegu idatzi zituen, De Natura Acidorum nagusiena dena, non azidoen akzio kimikoa ikertzen du, molekulen indar erakarpenaren bidez. Oso interesgarria da ikustea nola erlazionatzen du alkimia indarren hizkuntza fisikoarekin.
Hurrengo mendean bere lan alkimikoak jarraitu zituen Ripley Expounded, Tabula Smaragdina eta Praxis lana idazten.
Aipatu behar da Newtonek txikitatik ez zela fidatzen medikuntza ofizialetik eta bere ezagutzak erabiltzen zituen bere kabuz sendagaiak hartzeko. Historialari askok esaten zuten sendagai alkimikoak pozoitsuak zirela eta arazo asko sortu zituztela. Hala ere, 84 urte bizi zituen.
Teologia
Bere bizitza osoan oso gizon erlijiosoa izan zen. Bere gurasoak puritanoak ziren, eta egon zen denbora gehiago Biblia ikasten zientzia baino. Analisi batek esaten du Newtonek idatzitako 3.600.000 hitzetatik, bakarrik milioi bat zientziari buruzkoak zirela, eta 1.400.000 teologiari buruzkoak. Baita ere ezagutzen da 19 urterekin idatzi zituela 58 bekatuen zerrenda bat. Horretako bat hau da: “Nire aita eta ama mehatxatu, haiek haien etxearekin su piztuz”.
Newtonek jainko bakar batean sinisten zuen, Aita Jainkoarekin. Bere ikasketa teologikoak alkimiakoekin erlazionatu zituen eta ere uste zuen Moises alkimista bat izan zela. Bere ideologia antitrinitarioa buruhauste asko sortu zitzaion, Cambridgeko Trinity Collegen ikasten zuenez eta Santa Trinitatearen ideologia jarraitu behar zuelako. Londresera bidai bat egin zuen Carlos II.ari eskatzeko ordre sakratuak emateko, eta eman zitzaizkion.
Bere garaiako beste zientzialariekin izandako harremana
Isaac Newtonek 1687. urtean Filosofia naturaleko oinarrizko matematikako liburuak argitaratu zituen. Robert Hooke-rren “Micrographia” liburua 22 urte aurretik argitaratu zen eta biak mugimenduko eta grabitatearen legeak azaltzen zituen, baina Allan Chapman esaten duen bezala, Hooke Newton baino lehenago idatzi zuen grabitatearen teoriak. Hooke-rren lanak eragin zuten Newtonek argiaren naturari buruz ikastea. Bi zientzialariak gatazkak izan zituzten optika eta grabitazioari buruzko legeei buruz. Newtonek Principios liburutik Hookerri buruzko erreferentzia guztiak kendu zituen. Historialari bat esan du Newtonek saiatu dela Hookerri buruzko lan, tresna, asmakizun eta teoria guztiak ezabatzea, eta parte batean lortu zuen Royal Society-ko lehendakaria bihurtzean.
Azkeneko urteak
Bere azkeneko urteak ez ziren hoberenak izan, Leibniz-ekin izandako gatazketatik, analisi berri batek sortzean. Elkarri egindako kopiaketa akusazioak, kriptogrametan disimulatutako sekretuak, egile ezezaguneko gutunak, argitaragabeko tratatuak eta beste arazo askoren ondoren, Leibniz hil zen 1716. urtean.
Isaac Newton begirune handiz tratatua izan da bere bizitza osoan, beste zientzialariak ez bezala, eta honen froga, izan zituen karguak dira: 1689. urtean, parlamentuko kide aukeratu zuten; 1696an, Txanponaren Etxeko zuzendaria; 1703an, Royal Society-ko lehendakaria eta 1705. urtean, Ana erreginarengandik Sir izena jaso zuen.