cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lannux
Lannux Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lannux udalerrian erroldatutako biztanleak 212 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 38 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 25 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Goragalea
Laburpena
Liburua editoreen ohar batekin irekitzen da, zeinean jasotzen baita ondorengo orrialdetan Antoine Roquetinen egunerokoak irakurriko direla. Egunerokoakoak 1932an idatzi izan omen ziren. Antoine Bouvillen (Frantzia) bizi den gazte bat da, Erdialdeko Europan, Ipar Afrikan eta Ekialde Urrunean zehar bidaiatu ondoren, Rollebongo markesari buruzko ikerketa historiko bat amaitzen ari dena. Egunerokoa datarik gabeko orri batekin hasten da, non protagonistak eguneroko bat idazteari, nola idazteari eta zeregin horrek izan dezakeen zentzuari buruz hausnartzen duen. Ondorioa hau da: ulertzeko idazten dela, bere burua ulertzeko, alegia.
Lannux
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 121 ziren, horien artean 87 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 87 pertsona aktiboetatik 79 lanean zeuden (48 gizon eta 31 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Goragalea
Edukia
Goragalea eleberriak Sartreren esperientzia pertsonalak eta autobiografikoak islatzen ditu baina batez ere Bigarren Mundu Gerran bultzatu eta zabaldu zen existentzialismoaren gaineko tesiaren azalpenaren hasiera da; ideia horiek Sartrek aurretik Izatea eta ezereza izenburuko saiakera filosofiko batean landu zuen. Liburuaren euskarazko bertsioan esaten den bezala "kontzientziaren eleberria izateaz gain, absurdoari eta abenturari buruzko ikerlan filosofiko serio baterako abiapuntua da".
Lannux
Diru sarrerak
2009an Lannux udalerrian 91 unitate fiskal zeuden, 220 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.543 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 argiketaria eta 2 higiezinen agentziak.
2000. urtean Lannux udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 459 hektarea erabiltzen.
Goragalea
Liburuaren gaiak
Asko dira. Garrantzitsuenak hauek dira: heriotza, historia, aurrerapena, automatismoa, errebolta... Egileak irakurleari eleberri honen bidez berez buruari gizakiaren eta haren bizi-helburuaz gainerari galdetzeko gonbite egiten dio. Beste idazle batekin nolabaitezko adostasuna erakutsiz, Albert Camusekin Sartrek gizakiaren bizitza hutsa dagoela dio. Horren aurrean, errealitate horretaz kontzientea den gizakiak goragalea sentitzen du.
Lannux
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Marrucciita
Marrucciita sulfuro motako minerala da.
Ezaugarriak
Marrucciita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Goragalea
Euskarazko itzulpena
Euskarara Monika Etxebarriak ekarri zuen, 2003an plazaratuz, Alberdania eta Elkar argitaletxearen eskutik, Literatura Unibertsalaren bildumaren 109. zenbakia. ISBN: 978-84-9783-092-8.
C bitamina
C bitamina, azido askorbiko bezala ere ezaguna dena, gizakiak, batik bat, barazki, esnea eta fruta zitrikoen bidez lortzen duen bitamina bat da.
Bitamina oso apurkorra da, beroak, argiak eta lehortzeak suntsitzen baitute. Horregatik, kontserbek eta esne esterilizatuak ez dute.
Animalia eta landare ugarik ekoizten dute, glukosa izanik bide anaboliko horien molekula aitzindaria. Gizakiak, aldiz, ezin du sintetizatu, dietaren bitartez hornituz.
Bitaminaren gabezia
Abitaminosi edo bitamina honen faltak, eskorbuto izeneko gaixotasuna eragiten du. Gainera, "askorbiko" izena, gaixotasun honetatik datorkio C bitaminari.
Funtzioa
A Bitamina bezala, C bitamina ere, bitamina antioxidatzailea eta erradikal askeen eraginagandik babesten du gorputza, honela, zahartzaro goiztiarra eragotziz. Gainera, beste mineral eta bitamina batzuen absortzioa errazten du (esaterako, burdinarena), Alzheimerra eta arteriosklerosia bezalako gaixotasunetatik babesten du, hortz eta entzien garapenean parte hartzen du, zaurien orbaintza-prozesuan eta kolagenoaren eraketan ere, bihotzeko gaixotasunetatik babesten du... Linus Paulingek egindako aurkikuntzek, C bitaminak, gorputzaren immunitate-sistema indartzen zuela eta gripetik babesten zuela zioten, baina, 1990etik aurrera eginiko ikerketek, hori guztia ezeztatzen dute.
Beste erabilera batzuk
Produktu enbasatu askoren kontserbarako gehigarri gisa ere erabiltzen da. Kasu honetan, edukiontzian, E 330 jartzen du.
Mey Rahola
Mey Rahola de Falgàs (Leon, Espainia, 1897ko martxoaren 25a-Vaucresson, Île-de-France, Frantzia, 1959ko abuztuaren 17a) argazkilaria eta aitzindaria izan zen. Espainiako arte-argazkigintzaren esparruan izen bat hartu zuen lehen emakumeetako bat izan zela uste da, eta Katalunian 1930eko hamarkadako argazkilaritza amateurraren giro bizigarrietan lekua egin zuen emakume bakarra.
Bizitza
Haren izen osoa María del Remedio Rahola de Falgàs zela uste da. Mey Rahola, lehen trenbideen bultzatzailea izan zen Rahola familiako kidea, Leonen jaio zen eta Madrilen hazi zen. Aita, Francisco Rahola Puignau, Compañía de Ferrocarriles del Norteko ingeniaria eta argazkizalea Empordàko Falgàs (edo Falgars) familia noblezia txikiko kide zen. Zazpi neba-ahizpetatik zaharrena zen. Madrilen, Jesusen Bihotzaren eskola batean ikasi zuen eta piano-ikasketekin osatu zuen bere prestakuntza. Udak Cadaquésen igarotzen zituen, bere aita jatorriz herri hartakoa zen herrian, Vigilant kaleko 'madrildarren etxean'.
1921ean Mey Rahola Josep Xirau Palau legelari eta politikari errepublikanoarekin ezkondu zen, Figuerasko legelari-familia baten oinordekoa. Xirauren ikasketak zirela eta, Sevillan, Bernan eta Erroman bizi izan ziren, eta, azkenik, Bartzelonako Kale Nagusiko pisu batean jarri ziren.
Argazkilari ibilbidea
1930ean Bartzelonan finkatu ondoren, argazkilari artistiko gisa hasi zen lanean. Aitaren kameren bildumarekin eta osaba Silví Raholaren laguntzarekin ikasi zuen teknika. Bestalde, haren koinatuak, Joan Xirauk, Salvador Dalíren gaztetako lagun izan zenak, argazki-laborategi bat jarri zuen Figuerasko farmaziako trastelekuan. Hantxe ikasi zuen Meyk irudiak errebelatzen. Antoni Campañà bere lagun eta argazkilariaren eskutik, argazki teknika hobetu zuen. Pilar eta Amparo ahizpa bikiak ere argazkilaritzan aritu ziren.
Mey garai hartako Kataluniako arte-argazkigintzaren esparruan hasi zen ezaguna egiten. Bartzelonako Itsas Errege Klubean erakutsi zuen bere lana, eta saritutako emakume bakarra izan zen, hiru kategoriatan, El Día Gráfico egunkariaren “Catalunya 1934” lehiaketan. Argazki-erreportaje bat ere argitaratu zuen emakumezkoen Claror aldizkarian. 1936ko urtarrilean Kataluniako Argazki Elkarteko bazkide egin zen, eta bi hilabete geroago XII. Lehiaketa Añaleko Zilarrezko Domina irabazi zuen. Garaiko kritikak bere lana goraipatu zuen, eta Joaquim Pla Janinik ere negatibo bat eskaini zion. Urte horretan bertan argazki-bidaia egin zuen Espainian zehar, Antoni Campañà lagunarekin batera.
Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, Frantziara erbesteratu zen, eta han bere eta familiaren biziraupena ziurtatu zituen, bere etxeko jantokian txartel-argazkiak eginez eta Lyonen beste argazki-estudio baterako lan eginez. Frantzian, Manuel Azañaren azken erretratuak ere egin zituen, Arcachonera egindako bisita batean eginak.
Gerra amaitu ondoren, argazkiak ateratzen jarraitu zuen Cadaquésen eta Alpeetan. 1947an, senarrak lana lortu zuen Unescoren egoitzan, eta familia Vaucresson-en finkatu zen, Paristik gertu. Bere bizitzako azken urteetan akordeoi jole aritu zen dantza folklorikoen talde batean, eta Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunan (SESB) bira ere egin zuen. Iktus baten ondorioz hil zen 1959ko abuztuaren 17an.
Bizitza pertsonala
Mey Raholak eta Josep Xirau Palauk 3 sme-alab izan zituzten, Maria Teresa (1923), Albert (1925) eta Jaume (1927).
Legatua
2020ko urrian Pintar, crear, viure. Mujeres artistas en el Alt Empordà (1830-1939) izeneko erakusketa inauguratu zen Empordà Museoan. Horri esker, argazkilari horren ibilbidea ezagutarazi zen. Azken urteotan, bere lana ikertzen, aurkitzen eta katalogatzen ari dira. Hartara, familia-artxiboetan egindako ikerketen emaitza gisa, 650 proba positibotik gora eta 350 negatibo katalogatu ahal izan dira, 1932 eta 1950 artean datatuak. Cristina Masanès Casaponga saiogilearen eta Roser Martínez historialariaren arabera:
Roser Martínez argazkilari-historialariak Lluís Bertran musikologoaren aitonaren etxean, Meyren hiru edo lau argazki aurkitu zituen. Bertran Mey Rahola argazkilariaren birbiloba da. Martinez historialariak Bertranekin batera ikerketa handi bat hasi zuen, ia hamarkada bat iraun duena. Ikerketa horretan oinarrituta egin zen 2022an MNACen (Kataluniako Arte Museo Nazionala) aurkeztutako erakusketa zabala, ''Mey Rahola 1897-1959. La nueva fotógrafa'' izenburuarekin.
Fall of the Roman Empire (argipena)
Fall of the Roman Empire (Erromatar Inperioaren erorialdia) gaia duten artikulu hauek daude:
Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair
Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair (euskaraz "Gweedorreko Haran Orlegiak") Irlandako abesti herrikoi bat da. Abesti honen egilea Proinsias Ó Maonaigh biolinjole eta musikaria izan zen, jaiotzez Donegal konderriko Gaoth Dobhair/Gweedore udalerrikoa.
Irlanderazko abesti ospetsunen artean sailkatua dago, eta Irlandako nahiz atzerriko irlandar tabernetan oso ohikoa da. Beharbada abesti honen bertsiorik ezagunena Altan musika taldeak moldatutakoa da, honetan Proinsias Ó Maonaigh musikariaren alaba den Mairéad Ní Mhaonaigh biolinjole eta abeslariak abesten duelarik. Abesti honen doinua telebistako hainbat iragarkietan ere azaldu izan da.
Murueta
Murueta Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Busturialdea eskualdekoa. 0 biztanle zituen. urtean. 1967an herri independente izateari utzi zion, Gernikak anexionatu zuelako; 1987an independentzia berreskuratu zuen berriro ere.
Inguru naturala eta mugak
Murueta Oka ibaiaren mendebaldean kokatzen da Urdaibaiko erretserba naturalaren baitan. Muruetako erliebea aldakorra da. Batetik, itsasadarraren ondoko padura eta gune lauak, eta bestetik, mendebaldean dauden mendiak. Zenbat eta mendebalderago, maldak orduan eta handiagoak dira.
Muruetaren herri mugakideak honakoak dira: Busturia eta Gautegiz-Arteaga, iparraldean; Forua, hegoaldean; Gautegiz-Arteaga, ekialdean; Busturia eta Errigoiti, mendebaldean. Ekialdeko muga naturala Oka ibaia da.
Intsumisio mugimendua Euskal Herrian
Intsumisio mugimendua Euskal Herrian Espainiako eta Frantziako indar armatuek deitutako derrigorrezko soldaduskan parte hartzeari 1980ko eta 1990ko hamarkadan nabarmen izan zen intsumisio mugimendu soziala izan zen, bi herrialdeetan soldaduskarekin amaitzea lortu zuena. Espainian ematen zen mugimenduaren zatirik handiena Euskal Herrian garatu zen. Mugimendu honek ehunka gazte kartzelara eraman zituen, eta herri askotan elkartasun taldeak sortu ziren.
Murueta
Ekonomia
Nekazaritza izan da beti Muruetaren jarduera ekonomiko nagusia. Dena den, herriaren izena daraman Muruetako ontziola "Astilleros de Murueta S.A." enpresak garrantzi handia dauka. 1943an sortua, 170 ontzi baino gehiago eraiki ditu historian zehar. Itsasoraturiko lehen itsasontzia "Punta Begoña" izan zen.
Intsumisio mugimendua Euskal Herrian
Euskal Herrian, eta bereziki Nafarroa Garaian, historikoki, soldadu joatearen aurkako mugimendua zabala existitu da. XIX. mendean hainbat buruhauste sortu zituen egoera honek, eta Bigarren Karlistaldia amaitu arte ez zen derrigorrezkoa izan Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarentzat soldaduekin parte-hartzea. XX. mendearen amaieran NATOren aurkako, gerraren aurkako eta bakearen aldeko mugimenduei gehitu behar zaio euskal gatazkaren baitan Espainiako indar armatuetan parte hartzeak sortzen zuen sentimendua. Kontzientzia eragozpen kanpaina txiki batetik abiatuta, Mugimendu intsumituan bakezaleak, antimilitaristak zein ezker abertzaleko militanteak batu ziren, bi hamarkadetan herri askotako sentimendua irauliz.
Murueta
Ekonomia
Urteak aurrera joan ahala, eta merkatuaren beharrizanak direla eta, karga ontziak eraikitzeaz gain, Bermeorako eta Euskal Herriko osorako atunontziak eraikitzen dituzte. Ontzietako batzuk 130 metroko luzera ere badute.
2004an Espainiako gobernuak Sestaoko La Naval ontziola publikoa pribatizatu zuenean, Astilleros Murueta eta Ingelectric euskal enpresa-taldeak La Navalen akziodun nagusi bilakatu ziren eta Euskal Herriko ontziolarik handiena sortu zuten.
Intsumisio mugimendua Euskal Herrian
Lebaren aurkako tentsioa
Nafarroan tentsioa nagusi izan zen kinta hauen aurka. Nafarroako Foruak zioen nafarrek soilik parte hartuko zutela Gorteek baimenduta (Abizena deituriko prozeduraren bidez) edo Nafarroa baldin bazen inbadituta. Gainera, Erdi Arotik, lau probintzietako herritarrei ogia eman behar zitzaien hiru egun baino gehiago aterako baziren gerrara, eta horregatik ez ziren normalki frantsesen aurka joaten behin muga zeharkatuta, Espainiako erregearen haserrerako. Behin kintak deitzen hasita, lau euskal probintziek arazo handiak jarri zituzten. José Cadalsok horrela laburbildu zuen : "Bizkaiko, Gipuzkoako, Arabako jaurerriek eta Nafarroako Erresumak euren arteko paktu bat dutela ematen du, eta horregatik batzuek herrialde hauei deitzen diete Espainiako probintzia batuak". Nafarroak, normalki, ez zituen bidaltzen eskatutako soldaduak, eta egiten zuenean kexa handiekin izaten ziren. 1653an Kataluniara 500 soldadu eskatu zitzaizkion Nafarroari Segalarien Gerran parte hartzeko; bidean gehienek desertatu zuten, iritsi aurretik. 1770ko hamarkadan hainbat tentsio une izan ziren, bi urtean behin, eskatzen ziren soldaduen eta foruen interpretazioaren artean. 1779an, Karlos III.aren eskariari erantzuteko herri bakoitzeko alferren zentsua egin zen, garbiketa ideologikoa egiteko probestu zutena. Herri batzuetan, hala ere, bertan alferrik ez zegoela erantzun zuten. Herri batzuetan, leba hauek egiten zirela jakinda, gazte asko basora edo zelaietara joaten ziren hainbat egunez, deialdiari uko egiteko. Mende osoan zehar gatazkak sortu ziren herrietan, zein maila orokorrean.
Murueta
Demografia
1970etik 1981era arteko daturik ez dago, Gernikak 1967an Murueta anexionatu zuelako.
Politika
Muruetako Alkatea, Julen Karrion Lamikiz (EAJ-PNV) Euskal Herriko Alkate gazteena da.
Euskara
Muruetako euskara bizkaiera ren aldaera bat da, tarteko hizkeran kokatzen den Busturialde ko euskara hain zuzen. Herriko euskaldun kopurua %82.56 da, eta euskararen erabilera %61.
Garraiobideak eta azpiegiturak
Murueta Bilbo eta Bermeo arteko Euskotrenen lineak zeharkatzen du. Urdaibaiko linea bi zatitan eraiki zen. Lehenik, Zornotza eta Sukarrieta arteko tartea, 1893an inauguratua. Eta azkenik, Bermeorainoko trenbidea, 1956an. 2006. urtean trena Bermeora lehen aldiz heldu zela 50 urte bete zirenean, antzinako lurrun-tren batek ibilbide turiskoak egin zituen trenbidean.
Jaiak eta ospakizunak
Muruetako jaiak abuztuko lehen astean ospatzen dira. Horrez gain, honako egunetan azokak eta jaiak antolatzen dira:
== Ondasun nabarmenak ==
Intsumisio mugimendua Euskal Herrian
Lebaren aurkako tentsioa
Konbentzioaren Gerran Nafarroak leba egin zuen, azken finean Nafarroako hainbat herri okupatuta zeuden eta Foruak hori soldaduak eskatzeko argudioa zela adierazten zuen. Baina, prozesu hori ez zen egin kinten bidez, horrek arazo politikoak eragingo zituelako. Hala ere, urak euren bidera itzuli ziren, eta 1800etik aurrera berriro ere arazo legalekin jarraitu zuten, lehena eta larria, 1803an, azkenean gizonezkoak bidali behar izan zituena. 1805ean, Nafarroak kexa prozesu luze bat hasi zuen soldadu horiek ematearen aurka. 1806an Nafarroak (Hondarribia, Pasaia eta Lezo kenduta), 220.011 biztanle zituen eta, beraz, 1.496 soldadu bidali behar zituen, baina noblezia kanpo geratzen zen: Baztanek, Zaraitzuk eta Erronkarik bere biztanle gehienak noble gisa erroldatu zituzten, eta, gainera, Diputazioak lortu zuen soldadu guztiak ordainketa batengatik aldatzea. Fernando VII.aren erregealdian egondako lehen leban Nafarroak kriminalak bidaltzeko eskaria egin zuen, eta onartu zioten. Baina egoera hau 1841ean amaitu zen Nafarroan eta 1876an Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, baina Nafarroak negoziazio hobea egin zuen, eta eskubide batzuk mantendu zituen.
Frantziako Armadaren eraketa
Frantziako Indar Armatuen lehen bertsio profesionala Karlos VII.a Frantziakoak osatu zuen 1420ko hamarkadan, Ehun Urteko Gerraren osteko testuinguruan. Soldadu gehienak oraindik milizia urbano eta probintzialek ematen zuten, borroka lokalak egiteko helburuarekin. Henrike II.a Frantziakoak berriro erregularizatu zuen armada, Infanteria eta Milizia sortuz. Garai horretan ohikoa zen gerra bat amaituta unitateak desegitea, dirua aurrezteko. Hala ere, Nafarroa Behereako herritarrek ez zuten parte hartzen, Lapurdi eta Zuberoakoek parte hartzen zuten bitartean.
Frantziako iraultzaileek, Saran borroka bat galduta, euskaldunekiko mesfidati eta gero eta desertzio gehiagorekin, Lapurtarren deportazioa agindu zuten. Garatek ere, Fenizia Berria proposatzeko arrazoien artean, mugaz bestelako desertzioa ekiditea aipatu zuen.
Behera kintak!
Nafarroan kinten aurkako mugimendua handia izan zen 1841tik aurrera, Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legea onartu zenean. Karlismoak markatutako testuinguru batean, ordena zaharraren defentsa egitea kinten aurkako jarrera bat ere bazen: askok karlismoarekin bat egiten zuten honek kinten desagerpena defendatzen zuelako eta, desertzioaren ondoren, karlisten altxamendu baten alde egiten zuten.
1840ko hamarkadan sistema bat eratzen hasi zen Nafarroako hainbat herritan: kinten elkarteak. Sistema horretan, seme bat zuten bazkideek, urtero kuota bat jartzen zuten, 18 urtera iritsiko ziren umeen kopurua kontuan hartuta, eta adinaren arabera. Honela, 18 urte betetzerakoan, aukera zegoen guztien artean metatutako diruarekin bazkideen bati zozketan soldadutza egokitzekotan bere aldaketa ordaintzeko. Aldaketa horiek kudeatzeko enpresak ere sortu ziren, baina Diputazioak erabaki zuen udalerri bakoitzak nahi zuen moduan egin zezakeela aldaketa. Baina, behin ordezkoa lortuta, aukera handia zegoen ordezko horrek ere desertatzeko eta lekua bete gabe geratzen zen. Honela, Espainiako Gobernuak Nafarroa epaitegietara eraman zuen, eta epaiketa irabazi: kinto bakoitzak bere ordezkoarengatik erantzun behar zuen. Ordezko horiek bilatzen ziren pobreen, umezurtzen eta etxerik pobreenetako bigarren semeen artean. Desertzioaz nekatuta, lege berria onartu zuten: desertore bat harrapatzen zuenak aukera zuen bere ordez entregatzeko, bere burua libratuz; honela, herri batzuetan desertzioak antzezten zituzten, taldeko bat libratuko zela jakinda.
1849an Matinerren Gerrak eragin txikia izan zuen Nafarroan, baina egon ziren armetan altxatu zirenak. Horietatik 86 atxilotu zituzten eta Ameriketara deserriratu, eta horiek izan ziren urte horretan zozketaren ordez armadara joatera zigortu zituztenak. Eta Ameriketara ere joaten ziren gazte asko, tartean soldadutza ekiditeko; Espainiak erabaki zuen Indietara bidea hartzen zuten gazteek diruzko bermea jarri beharko zutela, zozketan euren izena ateraz gero ordezkoa ordaintzeko.
1860ko hamarkadan Nafarroa zen, Bartzelonaren aurretik, kintoen ordezkapen gehien egiten zituen lurraldea. 1869-1871 hiru urtekoan kintoen %100 ordezkatu zituen, beste edozein lekutan baino prezio askoz altuagoan. Eta, testuinguru horretan, Espainiako Lehen Errepublika iritsi zen. Askok pentsatzen zuten kintak hor amaituko zirela, eta hala ez zela ikusterakoan, protestak izan ziren. Lehen aldiz historian, Espainiako gainontzeko lurraldeek euskal lurraldeen eskumenak izatea eskatu zuten: denek nahi zuten kintekin amaitzea. 1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntzarekin batera Bigarren Karlistaldia garatu zen, eta urte horietan ez zen egon kinta deialdi berririk Nafarroan, soilik liberalei egokituko zitzaielako, karlistak armak eskuetan zeudela. Liberalek, egoera orekatzeko, Levas y quintas: servicio militar de Navarra desde 1747 dokumentua argitaratu zuten, kintak egotea euren ardura ez zela demostratzeko. Gerra amaituta,16 eta 40 urte arteko karlistei Kubara armadan zerbitzatzera zigortu zituzten, eta 15.000 karlistek muga gurutzatu zuten Ipar Euskal Herrira. Cánovas del Castilloren gobernuak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan ere kintak ezarri zituen, baina oraindik aukera eman zien lau probintziei kintak euren modura ezartzeko; era berean, gerran liberalen alde egin zutenek zozketatik kanpo geratu ziren, baita hurrengo belaunaldian euren semeak ere. Aldi berean, 20 eta 24 urte arteko gazteei ezkontzea debekatu zitzaien, eta horrekin elkarte ilegitimoak ugaritu ziren.
Intsumisioa eta desertzioa Lehen Mundu Gerran
Gerra, ordez, latza izan zen, eta frontean zeudenen desertziorako aukera mozteko Frantziak bere soldaduetako batzuk fusilatu zituen, tartean Pierre Etxeberri eta Louis Mardochée Lévy euskal herritarrak. Lehen baimenak etorri zirenean, soldadu askok desertatu eta ez ziren itzuli, baina horien aurkako neurriak zorrotzak ziren, eta zailak Frantzia erdialdean bizi zirenentzat: mugatik gertu desertzioa errazagoa zen. Frantzian desertzioa % 1,5 inguru zen, baina Pirinioetan % 4, eta Ipar Euskal Herria barne hartzen zuen Behe Pirinioak departamenduan % 17,06. Departamenduan, guztira, 14.355 intsumitu eta 948 desertore izan ziren, 1914an Frantzia osoko intsumituen % 6,53. Hala ere, intsumitu horietako askok jada lehenago ihes egin zuten Euskal Herritik: askok mugaz bestaldera, batzuek Ameriketara (departamentuko 4.000 inguru bizi ziren Ameriketan 1917an), eta baziren ere arrantzale edo abeltzainak, muga erraz zeharkatzen zutenak. Beheko taulan ikusten denez, Behe Pirinioetako barrutietan egondako intsumitu (% 60) eta desertore gehienak (% 90) euskal barrutietakoak ziren:
Nafarroara ihes egiten zutenen artean egoera erraza izan ohi zen, askok senideak baitzituzten mugaren beste aldean, eta lana zein etxea aurkitzea posible zelako. Baztanen, bereziki karlismoari lotutakoek, Alemaniarekiko sinpatia zuten eta erraz hartzen zituzten Lapurdi eta Nafarroa Behereko intsumituak. Jendarmeriak 1916an egindako txosten baten arabera, Baigorriko eta Donibane Garaziko kantonamenduan intsumituen kopurua nabarmena zen. Garazin 1.314 pertsona mobilizatu zituzten gerrarako, eta 1.310 intsumitu eta 49 desertore zeuden; Baigorrin 1.302 intsumitu, 45 desertore eta 594 gerra joandakoak. Aldude eta Urepelen zegoen kopururik altuena: 205 intsumitu Urepelen (% 81), 263 Alduden (% 87). Pirinio Behereetako prefetak, egoera ikusita, eskatu zuen ez ematea baimenik etxera itzultzeko euskaldunei edo, ezin bazen hori egin, Marokora bidaltzea, Hego Amerikara ezin joateko. Desertore eta intsumitu askok, gainera, harremana mantendu zuten familiarekin, noizbehinka etxera jaisten ziren gauez eta, kasuren batean, Ibardinen jaia antolatu zuten eta lagunekin dantzatu, mugatik metro batzuetara.
Lehen eztabaida antimilitaristak eta KEM-MOCen sorrera
Kontzientzia eragozpenaren inguruan Euskal Herrian sortu zen lehen mugimendu garaikidea KEM izan zen, 1974an. Kontzientzia eragozleez gain, indarkeria-ez aktiboaren aldekoak, kristau militanteak eta anarkistak biltzen zituen. Euren ekimenetan erresistentzia ez-biolentoa eta sabotajeak defendatzen zituzten, hala nola gastu militarraren aurkako ikerketa eta kontzientziazioa, gerraren aurkako mezuak eta indarkeria estrukturala salatu. Pepe Beunza valentziar kontzientzia eragozlearen kasuaren ostean, hainbat talde sortu ziren han-hemenka ideia hori garatzeko, tartean Bilbon eta Iruñean. Euren ideia soldaduskaren ordez ordezko lan boluntarioak egitea zen, hasiera batean; baina, 1977ko Espainiako Amnistia Legearen ostean, talde finko gisa osatu ziren MOCen, nabarmen Bilbon.
Lehenengo mugimendu hauek, hala ere, ez ziren ulertzen ezker politikoan, batzuentzat erradikalegiak zirelako, beste batzuentzat kristau ez-biolentoak. Pertzepzio horretan lagundu zuen Katalunian Can Serrako kontzientzia eragozle taldeak, 1975ko Gabonetan elizetan irakurri zen manifestu baten egileak. Kontzientzia-eragozpen mugimendu honek bakearen kulturan eta antimilitarismoan sakondu zuen, eta lehenengo hazia jarri zuen ondoren etorriko zen borrokarentzat. Nafarroan, Misioneros del Verbo Divino izeneko taldeko kide batzuk hasi ziren ere ildo horretan mugitzen eta gerora hainbat josulagun gehitu zitzaizkien, guztiak unibertsitateko ikasleak. Hedatzen ari zen mugimenduak Nafarroako Kontzientzia Objetore izena hartu zuen, baina 1978tik aurrera KEM-MOC gisa ere sinatzen zituzten euren testuak.
1979an KEM-MOCek bere Lehenengo Kongresua egin zuen Landan, Araban. Bertan, euren oinarri ideologikoak erabaki zituzten. Urte horretan bertan lehenengo ekintzak izan ziren Bilbon, kartelak pegatuz eta kintoei informazioa banatuz. Lehen atxilotuak eta espetxeratuak izan ziren jada egun horietan. 1980ko hamarkadatik aurrera KEM-MOC War Resisters' International erakundearen parte zen eta Rafael Sainz de Rozas bilbotarra izan zen erakundearen ordezkaria nazioarteko bilkura horretan.
Lehen KEM-MOC honek taldeak zituen Bilbon, Donostian eta Gasteizen, eta bertan mota guztietako taldeak zeuden, baita mugimendu antinuklearreko, ekologismoko, oinarrizko kristauetako edo CNTko kideak ere. Hala ere, 1980ko hamarkadak aurrera egin ahala, hau aldatu zen eta soilik kontzientzia eragozleak zirenak zeuden bertan. Bilboko Bakearen Etxetik koordinatzen ziren Hego Euskal Herriko taldeak, baina baita Kantabria, Asturias, Errioxa eta Galiziakoak ere.
PSOEren gobernua, kontzientzia-eragozpenaren goraldia
1986an Espainia NATOko kide izaten jarraitzeko erreferenduma ospatu zen, antimilitarismoaren mezuaren gorakada nabarmen horren baitan. Gertakari hau funtsezkoa izan zen mugimenduaren hazkuntzarako. 1981tik aurrera NATOren aurkako mugimendua indartzen hasi zen, eta horrek MOC definizio antimilitaristara eraman zuen, 1986an Madrilen egin zen kongresuan onartu zen bezala. Gainera, bai Mili KKren barruko kideek zein KEM-MOCen zeudenek aliantza sendoagoak eratu zituzten NATOren aurkako plataformetan metatutako ehunka kolektiboekin, euren oinarria zabalduz. Nafarroan, Bardeako tiro eremuaren aurkako mugimendua gehitu behar zaio honi guztiari. Erreferendumean Espainia NATOn integratzea erabaki zen, baina Hego Euskal Herrian ezezkoak irabazi zuen, nabarmen. Behin Espainian NATOn egonda, Espainiako Auzitegi Konstituzionalak kontzientzia-eragozpen legea onartuta eta 1986ko Espainiako hauteskunde orokorretan berriro gehiengoa lortuta, ordezko gizarte-zerbitzua arautzen hasi ziren.
Mugimenduaren dibertsifikazioa
PSOEren legearen gainean egindako irakurketen, kontzientzia-eragozpen eta intsumisioaren arteko eztabaidaren eta norberaren hautu politikoen arabera, mugimendua dibertsifikatzen joan zen, gero eta jende gehiago erakarriz. Eztabaidak oso zabalak ziren, eta esparru guztietan ematen ziren; adibidez, 1980an emakumearen papera zein izan zen eztabaidatzen zuten Nafarroako kontzientzia eragozle talde batek Gizaki Berriaren aldeko hautua egin zuten, eta, tarte batez Usotzen izan eta gero, Lakabe herria okupatu zuten , hamarkadak beranduago okupatuta jarraitzen duen herria. Hurrengo urtean Nafarroako hainbat kontzientzia-eragozlek Txantreako Eskola-Lantegia sortu zuten, euren kabuz ordezko gizarte-zerbitzua eskaintzeko eta Argiñaritzen batzar bat egiten da irailean.
1984an Mili KK ekimenaren euskal bertsioa ere aurkeztu zen, Kakitzat izenarekin. Bertan ezker muturreko hainbat sektore biltzen ziren, baita okupazioari eta autogestioari lotutako mugimenduak. Kakitzat hasiera batean Gipuzkoan sortu zen, bereziki Oreretako Talde Antimilitaristatik abiatuta, baina hamarkada amaitu aurretik dagoeneko Hego Euskal Herriko lurralde guztietan zeuden, eta ezker abertzalean militatzen zuten pertsonak ere batzen hasi ziren bertara. 1986an Nafarroara ere hedatu zen Kakitzat.
KEMek intsumisioari buruzko irizpide zehatz batzuk zituen, eta hortik kanpo geratzen zirenei ez zien abokatua jartzen. Euskal Herriko hainbat intsumitu desertoretzat zituen, uko egiten ziotelako epaiketara joateari ere. Hainbat talde egoera honen ondorioz zatitu ziren. KEMen eta Kakitzaten arteko harremana ere urruntzen joan zen, lehenengoek ez zutelako begi onez ikusten alderdietako kideen parte hartzea bigarrenean eta bigarrenek uste zutelako KEMek borroka guztia monopolizatu nahi zuela. Aldi berean, KEMek intsumisioa bultzatzen zuenez, sortu ziren ordezko gizarte-zerbitzua egiten zutenen elkarteak ere. Bizkaian AOC (Asociación de Objetores de Conciencia, gaztelaniaz) taldeak hainbat kide zituen. 1991an soldaduska 13 hilabetetik 9 izatera pasa zenean, ordezko gizarte-zerbitzuak 13 irauten jarraitzen zuen; honela, Bizkaiko AOCko kideek euren ordezko gizarte-zerbitzua uzten zuten 9 hilabete pasata, desertzio gisa hartzen zena.
Baina, bestetik, mugimendu horien artean eta beste mugimendu alternatiboen arteko elkarlan berriak sortzen ziren, bai mugimendu ekologistan, feministan edo, nabarmen, gaztetxeen eta irrati libreen mugimenduan. EHGAM bezalako LGBTen eskubideen aldeko mugimendu batek kartelak egin zituen Iruñean, "Maricón, pasa de la instrucción" leloarekin, aldi berean instituzio militarren homofobia salatuz eta intsumisioarekin bat eginez. Herriz herri ere sortu ziren taldeak, adibidez Ondarroako Talde Antimilitarista, Ezkerraldea Intsumisoa, Nafarroa Intsumitua, Grupo Antimilitarista de Sakana (GAS) edo AFOINA, Nafarroako intsumitu eta objektoreen senideen elkartea.
Jarrairen ibilbidea
1990ean Espainian zeuden 1.383 intsumituen erdia (%52) Hego Euskal Herrikoak ziren. Eragin honekin, eragile gehienen posizioa aldatzen hasi zen. Urte horretara arte, KASeko gazteria zen Jarraik soldaduska defendatu zuen, honela militanteek armen erabilera ikas zezaketen. 1990ko martxoaren 17an lehen aldiz planteatu zen soldaduskaren aurkako iritzia, Eginen argitaratutako artikulu batean, objeción política abertzale terminoetan. Garai berberekoa da Garraxika aldizkaria, "Euskal Armada Nazionala" kontzeptua oraindik duena. "Soldaduska honi ez", karteletan eta abarretan publikoki agertzen zen eta bestalde, txantxa moduan, "milia miliekin" (hau da ETA(m)-rekin) esaera erabili ohi zen. "Soldaduzka honi ez" leloren ondorioa zen soldadutzari objekzioa edo intsumiso egitea ez zutela ondo ikusten. Hala ere, militante gehienek ez zuten ondo ikusten soldadutza, eta intsumisioaren alde egiten zuten, Jarrairen barnean kontraesan handia sortuz ; eztabaida horren baitan, Jarraiko militanteek euren erabakiaren ondorioak jaso zituzten; adibidez, epaitegi militar batek Txomin Unzaga laudioarra Langraizeko kartzelara bidali zuenean, Jarraik bere aldeko kartela egin zuen, "Euskal Lehengaia" izeneko kanpainaren barruan.
Mugimendu antimilitaristaren eraginez intsumisioaren aldeko mugimendua nagusitu zenean, eztabaida batzuen ondorioz, 1993ko azaroaren 20an iritzia aldatu eta intsumisioa babestu zuen,. Jarrairen eta Herri Batasunaren sarrera honek nabarmen igo zuen intsumituen kopurua eta indar soziala, baina KEM-MOCekin eztabaidak piztu zituen, lehenengoek euskal gatazkan zuten jarrera militaristatzat baitzuten. Asko eztabaidatu zen garai hartan ea HBk eta Jarraik intsumisioa babesteak izan ote zuen arrakastan eragina, edo, alderantziz, intsumisioaren arrakasta izan ote zen ezker abertzalea mugitu zuena. Edonola ere, 1990ko hamarkadan Herri Batasuna saiatu zen beste talde batzuekin batera intsumisioaren bidean aurrera joatea, arrakastekin eremu batzuetan, eta mesfidantzekin beste batzuetan.
Ipar Euskal Herrian ere, intsumisioa
Lehen Mundu Gerraren ostean, frantziar nazionalismoa sendotzeko hainbat neurri hartu zituen Frantziak, eta ohikoa bilakatu zen Morts pour la Patrie horren baitan Frantziako Armadara joatea, baita euskaldunentzat ere. Hala ere, Aljeriako gerran berriro piztu zen kontzientzia eragozpenaren mamua, eta 1963an hori arautu zuen Frantziak. Hortik aurrera, hainbat kontzientzia eragozle aritu ziren han-hemenka, hazia ereiten. Hainbat Zuberoan izan ziren, eta hortik ere eratorri zen beranduago hedatuko zen mugimenduaren parte.
Lehen intsumituak modu autonomoan aritu ziren Ipar Euskal Herrian. 1986an Txetx Etxeberrik uko egin zion soldaduska egiteari; hiru urte beranduago atxilotu zuten eta 30 egun gose greban egon ostean, askatu zuten, inongo kargurik gabe. Baina lehenengo kanpaina Patxa erakundeak bultzatu zuen 1991ko irailaren 19an egindako prentsaurreko baten bidez. Bertan, Jean François Lefort Lof, Nikolas Padrones eta Erik Lexardoik iragarri zuten intsumitu izango zirela, Patxak bide hori urratzeko erabakiaren baitan. Patxak harremana zuen bai Kakitzatekin bai eta Jarrairekin, eta parte hartu zuten 1991an Jarraik egindako kongresuan; bertan intsumisioa ere babestu zuten, eta eragina izan zuen Hego Euskal Herrian ematen zen eztabaidan. Urte horretako abenduaren 17an Patxak lehenengo manifestazio nazionala deitu zuen intsumituak babesteko, eta Hego Euskal Herriko militante ugarik ere parte hartu zuten. Hiru kideak atxilotu zituzten, eta hainbat hilabete pasa zituzten espetxean; horrek, babesa sortzeaz gain, kontzientzia eragozle eta intsumitu gehiago sortu zituen, eztabaida ireki zelako. Frantziak, hala ere, espetxea amaitu ostean, berriro deitzen zituen gazteak soldaduskara. Kitu Laskarai, adibidez, bi aldiz izan zen preso intsumisioagatik; eta horregatik Frantzia osotik babesa izan zuen, azkenean amnistia eman zioten arte. Preso sartu zen azken intsumitua Alain Cazaux Ponpon izan zen. Kanpainak sustengua handitu zuenean MAIA (Militarismoaren Aurka, Intsumisioaren Alde) mugimendua sortu zen, ondoko urteetan intsumitu gehiago ekarriz.
1996ko otsailaren 22an derrigorrezko soldaduskari amaiera eman zion Jacques Chiracek. Horren ostean mugimendu antimilitarista husten joan zen, baina ereindako bideak beste izaera batzuk hartu zituen, adibidez Demokrazia Euskal Herriarentzat desobedientzia zibil mugimenduaren bidez.
4 urte, 2 hilabete, egun 1
1989an lehen intsumituak aurkeztu ziren. Otsailaren 20an 57 intsumitu gobernu militarretan aurkeztu ziren Espainia osoan modu koordinatuan, horietatik 10 Nafarroan. Apirilean eta maiatzean beste hiru aurkezpen izan ziren, eta guztietan izan zen nabarmena nafarren parte-hartzea, baita lehenengo atxilotuen artean ere.
1991ean Espainiako Gobernuak legea aldatu zuen, soldaduska 13 hilabetetik 9ra pasaz eta aldaketa batzuk egiten epaiketei dagokionez. Une horretatik aurrera epaiketak epaitegi zibiletan izango ziren, eta ez militarretan, eta espetxe zigorra urte batetik lau urte, bi hilabete eta egun batera hedatu zen. Honela, 1991 baino lehen intsumitu zirenek kartzela gutxiago zuten ondorengo intsumituek baino. Urte horretan bertan lehen gerra kontseilua egon zen euskal intsumitu baten aurka, eta laster izan zen ere lehen epaiketa zibila. Atxiloketa eta espetxeratze horiek arazo bilakatu ziren gobernuarentzat, elkartasuna handitzen baitzen eta intsumisioaren mezua indartzen baitzen. Lehenengo intsumitu presoen artean zeuden Juanjo Armendariz, Gonzalo Mateo, Fermín Palomo, Xavier Zurbano edo Joseba Lazkano bezalako izenak, laster ezagun egin zirenak mobilizazioetan.
Eta hau guztia gutxi balitz, Golkoko Gerra hasi zen 1991an bertan, jarrera antimiltarista indartzeko aukera emateaz gain, desertzioak eragin zituena. Otsailaren 20an Asturias fragatan zegoen Asier Sánchez santurtziarrak eta Oscar Vicentek eragozpena adierazi eta atxilotu zituzten. Xanti Kiroga nafarra ere atxilotu zuten, soldadutza egiten ari zela bere burua eragozle izendatu eta soldaduska uzteagatik. Urte horretan Bizkaian 207 intsumitu zeuden, Gipuzkoan 197, Nafarroan 182 eta Araban 96; lehenengo hiruak ziren estatu osoan intsumitu gehien zituzten probintziak. 1992an Fermin Azkona izan zen lehenengoa lau urte, bi hilabete eta egun bateko zigorra jasotzen, eta urte amaierarako 40 epaiketa zeuden iragarrita; Nafarroa zen intsumitu gehien aurkezten zituen herrialdea, baita errepresiorik handiena jaso zuena ere. 1993ko ekainean 28 intsumitu zeuden preso Iruñeko espetxe zaharrean, eta beste 15 sartzeko zain, eta Sanferminen inguruan gose grebari ekin zioten.
Abuztuan preso guztiak 2. gradura pasa zituen Espainiako Gobernuak, egoera errepresiboa pixka bat lasaituz. Izan ere, intsumisioak bere alde erabiltzen zuen errepresio hori, mezua helaraztea errazten ziolako. Hirugarren gradura sartzeko behar zen lan gutuna aurkeztu ez eta 1993ko abenduaren 13an 45 intsumituk planto egin zuten, horietatik 4 bizkaitarrak eta 35 nafarrak. 1994ko otsailaren 20an beste planto bat egin zuten 13 intsumitu nafarrek, NUPen itxialdia abiatuz. Uda horretan kartzelan zeuden presoak matxinatu ziren, Giltzapeko Paranoiak aldizkaria egiten hasi ziren, baina Espainiako Gobernuak erantzun zuen eta zazpi presori sakabanaketa ezarri zien, Nafarroako Gobernua kexatu arren. 1995. urterako 4.783 intsumiso zeuden erroldatuta, eta, urte horretan bertan, 227 zeuden espetxeratuta, eta Espainian soldaduskari intsumisioa egin zioten 5.500 gazte ingurutik 3.500 Euskal Herrikoak ziren. Sakanako herri batzuetan, inor ez zen joan soldaduskara urte horietan. Tarte guzti honetan Eguzki Irratiaren bidez presoei mezuak bidaltzen zitzaizkien, eta kontrakulturaren ekimena argia zen. 1996an hotz greba egiten hasi ziren bai presoak, bai kanpoan zeuden intsumituek ere: eguneko hainbat unetan barruko arropa eta manta batekin baino ez ziren joaten lekuetara. 1997ko otsailean Unai Salanueva intsumituak bere buruaz beste egin zuen hirugarren gradua eman zioten egun berean; honek elkartasun mezu oldea era eragin zuen.
Gainontzeko espetxetan ere baziren presoak, nahiz eta ez zen Iruñean bezalako kopurutan nabarmen. Dispertsioan zeudenak kontuan hartu gabe, Langraitzen, Martutenen eta Basaurik metatzen ziren intsumitu asko. Kirmen Uribek aipatzen duenez, Basaurik 21 preso egotera iritsi ziren, horietako zazpi KEMeko kideak, beste zazpi Kakitzatekoak eta gainontzeko zazpiak Ondarroako talde intsumitukoak.
Instituzioetatik laguntza eta EUDIMA
Hainbat udalerritan soldaduskara joan nahi ez zutenei laguntza eskaintzen zitzaien udaletik bertatik. Kasu batzuetan, udalek ez zituzten betetzen egiten ziren eskariak, eta horren ondorioz alkateek ere epaiketak izan zituzten. Berako eta Lezoko udalak izan ziren pauso hori ematen lehenengoak, gune desmilitarizatu izendatuz euren udalerriak. Arazo eta ikuspegi hori partekatzen zuten udalerrien artean, 1995ean, soldaduskarekin kolaboratzen ez zuten udalez osatuta.
Beste instituzio batzuetatik ere babesa eskaini zitzaien intsumituei. Nafarroako Parlamentuko Giza Eskubideen Batzordeak, adibidez, 1993an eskatu zuen jada intsumitu presoak askatzeko.
Soldaduskaren amaiera Espainian
1996an egoera mantentzea zaila zen. Ehunka intsumitu preso zeuden, eta Estatu osoan elkartasuna zein kontzientzia eragozpenak gorantz egiten zuen. Jada urte horretan UPN, HB, IU eta EAko gazteek lortu zuten bat egitea derrigorrezko soldaduskaren aurka. Espainia ez zen gai, gainera, kontzientzia eragozle guztientzat postuak bilatzen, gehienek ez zuten ezer ere egiten eta, postu bat zutenetako asko ere ez ziren bertaratzen. Nafarroan, 1995an egindako errolda batean, 4.610 kontzientzia eragozle zenbatu ziren guztira, horietatik 1.216 1994koak. 1997an kontzientzia eragozle gehiago zeuden, lehen aldiz, soldaduska egin zutenak baino. 1996ko apirilaren 16an Espainiako Alderdi Popularrak, Konbergentzia eta Batasunak eta Euzko Alderdi Jeltzaleak akordio bat sinatu zuten José María Aznar Espainiako presidente izendatzeko. Akordio horretan soldaduskarekin 2003a baino lehen amaitzeko konpromisoa agertzen zen, baina konpromiso hori bi urte aurreratu zuen , 2001eko abenduaren 31era. Izan ere, iritzi publikoa ez zen intsumisioa zigortzearen aldekoa: 1994an espainiarren %15 zen zigorraren aldekoa, baina euskal herritarren %1,1 soilik.
Mugimendu sozialak
Derrigorrezko soldaduska amaitu ostean, intsumisioaren eta objekzioaren mugimendua ez ziren desagertu, baina indar nabarmena galdu zuten. Gaizka Aranguren intsumituaren ustez, benetako eztabaida zen militarismoa salbatzeko kendu zuten soldadutza: «guda hori galtzea erabaki zuten, militarismoaren gerra irabazi ahal izateko». Euskal Herrian, euskal gatazkak gurutzatua, desobedientzia zibilaren inguruko bideak indartu ziren, eta horrek isla izan zuen beste eremu batzuetan, adibidez Itoizko urtegiaren aurkako ekintzetan, edo Ipar Euskal Herrian Demoen mugimenduan.
Oroimena
Iruñeko espetxe zaharra zegoen lekuan, Intsumisioaren plaza ireki zen 2008ko urrian.
2020an Lander Garrok zuzendutako 4 urte, 2 hilabete dokumentala estreinatu zen. Protagonisten artean, Gaizka Aranguren, Juan Kruz Lakasta eta Tonino Carotone intsumituak daude.
2021eko otsailaren 16an Nafarroako Gobernuak intsumisioari eta objekzioari buruzko 6.000 artxibo baino gehiago digitalizatu eta aske utzi zituen, AHMOCIN biltegian
Intsumisioa kulturan
Kontaezinak dira Euskal Rock Erradikala pizten ari zen garaian sortutako intsumisioari buruzko abestiak. Gainera, tarte ezberdinetan egondako eztabaidak ere jaso izan dira abestietan. Adibidez, Pikutara taldearen kanta batek (Soldaduska honi ez) intsumisioaren aurrean Jarraik izan zuen ideia ondo azaltzen du. Kojon Prieto y los Huajolotes nafar taldearen "Insumisión" abestia, soldaduskaren aurkako ereserki moduko bat bihurtu zen Hego Euskal Herrian 1990. hamarkadan. KEM-MOCek bildumak argitaratu zituen, abesti sortekin, tartean Euskal Herriko hainbat talderenak: MCDren Popatik hartzera, Julio Kagetaren Mili no, Parabellumen Kuerpo a Kuerpo, Flitterren Insumisión edo Barricadaren Invitación a la pesadilla bezala. Intsumisioa izeneko abestia egin zuen Lin Ton Taun taldeak,, Bittor Aiapek 1995an eta Eganek 1994an. 1996an Oskorrik Jon Sarasuaren hitzak zituen Intsumisoarena abestia argitaratu zuen.
Knox (Ipar Dakota)
Knox Ipar Dakotako hiri bat da. Benson konderrian kokatua dago. 2010ean 25 biztanle zituen, 1.3 kilometro koadrotan banatuta.
Abilio Barbero
Abilio Barbero de Aguilera (Donostia, - Madril, ) gipuzkoar historialaria izan zen. Madrilgo Complutense Unibertsitatean katedraduna, Erdi Aroan aditua zen.
Walter Spanghero
Walter Spanghero (Payra-sur-l'Hers, 1943ko abenduaren 21a) frantziar errugbi jokalari ohia da. RC Narbonne eta Stade Toulousain taldeetan jokatu zuen. Frantziako errugbi selekzioan 51 aldiz jokatu zuen.
Kamiah (Idaho)
Kamiah Idahoko hiri bat da. Idaho konderrian kokatua dago. 2010ean 1,295 biztanle zituen, 28.02 kilometro koadrotan banatuta.
Europa (satelitea)
Europa Jupiterren satelite bat da, berengandik 670.900 km-ra kokatua. Beti aurpegi bera erakusten dio Jupiterri, Ilargiak Lurrari bezala. Eguzki-sistemako 6. satelite handiena da.
Geologia
Gure ilargiaren antzeko tamaina du baina pixka bat txikiagoa da. Izotzez eta silizedun arrokaz osaturik dago eta nukleoan burdina eta nikela ditu, Lurraren antzera.
Satelitearen azalean eremu gorri ilunak nabarmentzen dira. Magnesio sulfatozko gatzetan aberatsak dira, ziurrenik fumaroletan ateratzen den uretan disolbaturik egon eta prezipitatzen direnak. Erliebeari dagokionez nahiko azal leuna du, agertzen diren mendikateek 300 metro inguruko garaiera maximoa baitute. Kraterrak ere ez dira asko, 5 kilometrotako diametroa gainditzen duten hiru baino ez dira aurkitu. Arrakala luzeak ere ikusten dira, izozturiko ur azaletan agertzen diren itxurakoak. Azpiko ozeanoaren mugimenduek eragindakoak direla pentsatzen da.
Atmosfera fin bat ere badu, oxigenoz osaturik dagoena. Eguzki partikulek izotzaren kontra jotzerakoan askatzen den oxigenoa da, hidrogenoak grabitateari ihes egiten baitio eta satelitetik alde egiten du beraz.
Historia
Galileo Galileik 1610 urteko urtarrilaren 7an aurkitu zuen beste bi sateliterekin batera. Hurrengo gauean laugarrena aurkitu zuen. Ganimedes, Io, Europa eta Kalisto ziren, Jupiterren lau satelite handienak. Galileok berak "astro medizearrak" izena eman zien, bere mezenasa zen Cosimo II.a Medici-ren omenez, baina astronomoei ez zitzaien gustatu eta Simon Marius-ek gaur egungo izenak jarri zizkien greziar mitologian oinarriturik. Galileok orduan Jupiter I, II, III eta IV izenak proposatu zituen eta XX mendearen erdialdera arte horrela ezagutu ziren. Lau satelite hauen multzoa "satelite galilearrak" izenarekin ere ezagutzen da.
Explorazioa
Hainbat zundak exploratu dute Ganimedes gertutik. Pioneer 10 eta 11 izan ziren aurrenekoak, 1973 eta 1974 urteetan. Voyager 1 eta Voyager 2-k 1979 urtean bere ezaugarri fisikoak aztertu zituzten eta Galileo zundak 1995 satelitearen magnetosfera aurkitu zituen. Galileo zunda 1995 eta 2003 artean Jupiterren inguruan biraka ibili zen eta sarritan pasa zen Europatik gertu. 2007an New Horizons zundak Plutonera bidean zihoala Europaren azalaren argazkiak atera zituen.
Lurretik kanpoko bizitza aurkitzeko posibilitateari jarraiki hurrengo urteetarako hainbat misio eta programa diseinatu dira, hala Europako Agentziak (Jupiter Icy Moon Explorer, JUICE) ), nola NASAk (Europa Ice Clipper ).
Borgo Val di Taro
Borgo Val di Taro Italiako udalerri bat da. Parmako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Borgo Val di Tarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ulster (New York)
Ulster Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Ulster konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ancistrus erinaceus
Ancistrus erinaceus Ancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
NGC 4523
NGC 4523 galaxia espiral bat da, Coma Berenices konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Eutropis englei
Eutropis englei Eutropis generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.