cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Panamako kanala
Panamako ubidea 81,6 km luze eta 90-150 m zabal da (240-300 m, Gatún aintziran). Munduko ubide artifizial nagusia da, Suezko ubidearekin batera. Panamako ubidea Ozeano Atlantikoko Limón badiatik (Antilletako itsasoa, Colón hiria eta Cristobal portua) Ozeano Barearen ertzeko Balboa hiriraino luzatzen da, eta Gatún aintzira zeharkatzen du bere bidean. Ontzi handiek ezin dute beren indarrez Panamako ubidea igaro. Atoian eramaten dituzte ontziak lokomotor batzuek, orduko 3 kilometroko abiaduraz, eta eskuarki sei lokomotor behar izaten ditu ontzi bakoitzak ubide osoa igaro ahal izateko. Hiru esklusagune nagusi daude ubidean: Gatún, Pedro Miguel eta Miraflores. Esklusa horiek bikoitzak dira, eta ontziak bi norabideetan igaro daitezke une berean gune beretik. Sarreran eman beharreko denbora barne, 24-30 ordu behar izaten du ontzi batek alde batetik bestera igarotzeko. Mota guztietako gaiak (petrolioa eta hartatik eratorriak, aleak eta ikatza dira gai garraiatuenak) igarotzen dira egunero Panamako ubidetik.
Historia
XIX. mendean prestatu zuten Ameriketako Estatu Batuetako Atlantikoko aldearen Ozeano Bareko aldearen arteko itsasbidea laburtzeko proiektua (8.000 itsas milia gutxiago egiten da Panamako ubidetik Hornos lurmuturretik baino). Hala ere, proiektua ez zen zehaztu Ferdinand de Lesseps ek, Suezko ubideko obrak aitzinatu zituen diplomatiko frantsesak, 1879an enpresa hartan esku hartu zuen arte. Hasierako proiektu hark, ordea, ez zuen buru onik izan, ekonomia eta politika arazoak zirela eta.
1903. urtean Estatu Batuek hartu zuten ubidea egiteko ardura, Panamako estatuko ordezkariekin hitzarmen bat sinaturik, eta 1904-1914. urteetan gauzatu zen frantsesen hasierako hura guztiz hobetu zuen proiektua. Hitzarmen haren arabera, Estatu Batuen esku geratu zen ubidearen ustiakuntza, bai eta ubidealdearen (Canal Zone) gaineko erabateko kontrola ere, aginpide militarra barne. Tirabira handiak izan dira bi estatuen artean 1914an ubidea zabaldu zenetik aurrera. 1977an sinatu zuten hitzarmenaren arabera, 1999ko abenduaren 31n jaso zituen azkenik Panamako estatuak ubidearen gaineko eskubide guztiak.
Bidaxuneko herri elkargoa
Bidaxuneko herri elkargoa edo Bidaxune Lurraldeko herri elkargoa (tokiko beste hizkuntza den okzitanieraz comunautat de comunas deu païs de Bidàishen, eta frantsesez communauté de communes du Pays de Bidache) Nafarroa Behereko, Lapurdiko eta Bearnoko udalerri batzuk biltzen zituen herri elkargoa izan zen.
2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.
Osaera
Elkargoak 7 udalerri biltzen zituen. Bardoze, euskara tokiko hizkuntza nagusia den bakarra, 2010ean sartu zen.
Kanmu enperadorea
Kanmu enperadorea (桓武天皇) Japoniako hamabosgarren enperadorea izan zen, oinordetza ordena tradizionalaren arabera.
Politika
Budismoari emaniko lehen laguntzak, Shōtoku printzearekin hasi zirenak (574-622), kleroaren politizazio orokor batera eraman zuten, baita azpijoko eta ustelkeriaren gehikuntza batetara ere. 784an, Kanmu Enperadoreak, hiriburua, Naratik Nagaokara eraman zuen, Narako budista boteretsuak, estatuko politikatik at uzteko eginiko mugimendua. Hiriburua tokiz aldatu zen arren, tenplu budista handiek eta hauek gobernatzen zituztenek, Naran jarraitu zuten. Gainera, apaiz budisten kopurua eta klanen tenpluen eraikuntza mugatzea asmo zuten ediktu sail luze bat aldarrikatu zuen. Baina, lekualdatzea, desastre bat izan zen, eta, honen ondoren, hondamendi natural batzuk etorri ziren, hiriaren erdia urpean geratzea kasu. 785ean, hiriburu berriko arkitekto nagusia eta enperadorearen gogokoena zena, Fujiwara no Tanetsugu, eraila izan zen.
Bitartean, Kanmuren armada, inperioaren mugak luzatzen joan zen. Honek, matxinada bat eragin zuen, eta 789an, Kanmuren tropek porrot garrantzitsu bat jasan zuten. 798an, gosetea gertatu zen, hiriburuko kaleak gaixoz bete ziren eta jendeak, armadara batua izatea eragotzi zuen, edo lan behartuetan. Arrazoi hauengatik, askok, apaiz budistak zirela sinestarazi zuten. 794an, Kanmuk, bat-batean, berriz aldatu zuen hiriburua, oraingoan Heian-Kyora, egungo Kiotora. Aldaketa hain bapatekoa izan zen, herritarrean artean, berriz ere, nahasmena sortu zela.
Politikoki, Kanmuk, bere gobernua, unibertsitateko ikasketa egitaraua aldatuz sendotu zuen. Konfuziar ideologiak, oraindik, gobernu inperialaren existitzeko arrazoia ematen zuen. 784an, Kanmuk, Udaberriko eta Udazkeneko analak deritzonetan oinarritutako ikastaro berri baten irakaskuntza baimendu zuen, bi iruzkin berrirekin: Kung-yang eta Ku-liang. Iruzkin hauek, erretorika politikoa erabiltzen zuten, enperadoreak, "zeruaren seme" bezala, bere eragina lurralde barbaroetara hedatu behar zuen estatu bat bultzatzeko. 798an, bi iruzkinak, gobernuko unibertsitatean derrigorrezko irakurgai izatera pasa ziren.
Kanmuk, Saichō eta Kūkai monjeen Txinarako bidaiak ere babestu zituen, nondik, lehenak Tiantai, eta, bigarrenak, Shingon budismoaren japoniar adarrak sortzeko itzuli ziren.
Genealogia
Kanmu, Kōnin Enperadorearen semea izan zen. Shoku Nihongiren (続日本紀) arabera, Kanmu Enperadorearen ama, Yamato no Niigasa, ondoren Takano no-Niigasa deitua, Paekcheko Muryeong erregearen alaba zen. Kanmu, bere aita tronura iritsi ondoren jaio zen. Gertaera honen ondoren, Kanmuren anaiordea, tronurako oinordeko bezala izendatua izan zen. Baina, bere anaiordearen ordez, Kanmu bera izango zen bere aitaren oinordeko.
Beranduago, Kanmu tronura iritsi zenean, bere anaia txikia, Sawara printzea, honen ama Takano no-Niigasa zelarik, tronurako oinordeko bezala izendatu zuen. Sawara printzea, beranduago, kanporatua izan zen eta erbestean hil zen.
Kanmuk, ezkontide eta ohaide ugari izan zituen, eta, ondorioz, baita seme-alaba ugari ere. Horien artean, hiru seme izango ziren azkenean enperadore: Heizei Enperadorea, Saga Enperadorea eta Junna Enperadorea.
Luteina
Luteina xantofila mota bat da. Argi urdina xurgatzen du eta ondorioz kontzentrazio txikitan kolore horia du eta kontzentrazio handitan kolore laranja-gorria. Zeaxantinaren isomeroa da.
Kanmu enperadorea
Genealogia
Bere ondorengoetako batzuk (Kanmu Taira edo Kanmu Heishi bezala ezagutu zirenak), Tairatarren oinordekotza titulua hartu zuten, eta, ondorengo belaunaldietan, gerlari garrantzitsuak izango ziren. Adibidez, Taira no Masakado, Taira no Kiyomori eta Hojo klana. Ariwara no Narihira waka olerkaria, bere bilobetako bat izan zen.
Luteina
Izena eta funtzioa
Antioxidatzaile eraginkorra da eta macula lutea horren endekapena ekiditen du, begi-lausoa garatzea oztopatzen du beteak beste.
Iturriak
Hosto berdeko barazkietan aurkitzen da; azak, zerbak, ziazerbak... Animaliek ekoiztu ezin dutenez dietan bidez hartzen dute eta bioakumulazioz agertzen da arrautza gorringotan adibidez. Hainbat txorik hartutako luteina lumetan jalkitzen dute kolore hori edo gorriak sortzeko.
Espainiako 1978ko Konstituzioa
Espainiako 1978ko konstituzioa Espainiako legediko arau gorena da, Espainiako trantsizioaren fruiturik garrantzitsuena. Konstituzio horren bitartez, erregimen frankista monarkia parlamentario bihurtu zen, diktadura garaiko Erresuma Oinarrizko Legeak ordezkatuz.
Historia
1975eko azaroaren 20an Franco jenerala hil ondoren, Joan Karlos I.a izendatu zuten Espainiako errege. 1976ko uztailean Adolfo Suárez ekgobernua osatu zuen eta Erreforma Politikorako proposamen bat bidali zuen Espainiako Gorteetara. Proposamen hori lege bihurtu zen Gorteek onartu eta Espainiako herritarrek erreferendumean berretsi ondoren.
Erreforma Politikorako legeak ez zuen sistema demokratikoa ezarri, baina aldaketa horretarako bidea ireki zuen. Sistema juridiko frankistan txertatu zen baina oinarri desberdinak zituen: pertsonaren oinarrizko eskubideak bortxa ezinak zirela zioen (1. art.), ahalmen legegilea herri ordezkaritzaren eskumena zela agindu zuen (2. art.) eta ordezkaritza hori proportzioz eta modu demokratikoan jartzeko bidea zehaztu zuen.
Luteina
Iturriak
Hona hemen luteina gehien duten elikagaiak.
Espainiako 1978ko Konstituzioa
Historia
Lege horren ondorioz, 1977ko ekainaren 15ean frankismo osteko lehen hauteskunde demokratikoak egin ziren Espainian. Hauteskunde hauetatik sortutako parlamentuari konstituzioa idazteko zeregina eman zitzaion. Horretarako berariaz batzorde berezi bat sortu zuten alderdi nagusienek (UCD, PSOE, AP, PCE eta talde katalanak). Batzorde honek onartutako proposamena Kongresuak eta Senatuak onartu zuten.
Konstituzio honek bi erreforma izan ditu, 1992an eta 2011n. Lehenengoa Maastrichteko Ituna bete ahal izateko onartu zen; 13.2 artikulua aldatu zen udal hauteskundeetan Europar Batasuneko herritarrek ere hautagai izateko eskubidea izan zezaten (espainiar nazionalitatea eskuratu beharrik gabe).
Bigarren aldaketa 2011ko abuztuan proposatu zuen José Luis Rodríguez Zapatero presidenteak, aurrekontu orokorretan egonkortasun printzipioa ezartzeko. 135. artikulua aldatu zen, PSOEko, PPko eta UPNko diputatu eta senatarien aldeko botoekin. Gainerako alderdiak aurka azaldu ziren, baina ez zuten lortu ganberaren bateko kideen %10en babesa erreferendum bat egiteko. Beste zenbait aldaketa mahai gainean daude: Koroaren oinordetzan gizonezkoen lehentasuna ezabatzea, Autonomia erkidegoak testuan bertan zerrendatzea, Europar Batasuneko kide izaera aipatzea, etab.
Egitura
Espainiako konstituzioak hiru atal ditu: hitzaurrea, atal dogmatikoa eta atal organikoa. Lehenengo zatian (Hitzaurrea eta 1-55 artikuluak) konstituzioaren oinarrizko printzipioak eta herritarren eskubide eta betebeharrak zehazten dira. Bigarren zatian Estatuko erakundeen funtzionamendurako arauak ezartzen dira (56-127 art.), ekonomiako printzipioak aipatzen dira (128-136 art.), estatuaren lurralde antolaketa zehazten da (137-158 art.) eta Auzitegi Konstituzionalaren funtzionamendua eta Konstituzioaren balizko erreforma zehazten dira (159-169 art.).
Hitzaurrea
Enrique Tierno Galván politikari eta Madrilgo alkate ohia izan zen hitzaurrea idaztearen arduradun. Testuan balore demokratikoei, giza eskubideei eta Zuzenbide Estatuari egiten zaie aipamena.
Atal dogmatikoa
Atal honetan Espainiar Estatuaren egitura politikoa eta lurralde banaketa zehazten duten printzipio konstituzionalak eta nortasun ikurrak zehazten dira; herritarren eskubide eta betebeharrak ere zehazten dira. Azkenik, gizarte politika eta ekonomiaren zuzentarauak barne hartzen ditu atal honek. Atal dogmatikoko atalak:
Garapen ekonomiko
Garapen ekonomikoa herrialde edo eskualdeen diru-sarrerek aberastasuna sortzeko duten gaitasuna da, bertako biztanleen oparotasuna edo ongizate ekonomiko eta soziala mantentzeko. Pentsa liteke garapen ekonomikoa jauzi kualitatiboen emaitza dela, hazkunde-tasek emandako sistema ekonomiko baten barruan. Tasek gora egin dute denboran, eta kapitala metatzeko prozesuei eustea ahalbidetu dute. Jakina, jauzi kualitatiboak ez dira ematen soilik aldagai bakar baten metaketa kuantitatiboak gertatzen badira, jauziak kanpokoak ere izan baitaitezke, eta ez soilik herrialde baten barne-baldintzen araberakoak.
Christa Wolf
Christa Wolf (Landsberg an der Warthe, Alemania -gaur egun Gorzów Wielkopolski, Polonia- 1929ko martxoaren 18a - Berlin, Alemania, 2011ko abenduaren 1) Ekialdeko Alemaniako eleberrigile, entsegulari eta zinema gidoilaria izan zen. Bere lanik ezagunena Der geteilte Himmel (Zerua zatituta) izan daiteke.
Garapen ekonomiko
Ulertzeko zergatik orain munduko 1/5 bakarrik jotzen den "garatutzat" (batez ere Japonia, Mendebaldeko Europa, Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Australia, Zeelanda Berria, Hego Korea eta beste gutxi batzuk), kontuan hartu behar da mundua, herrialde garatu baten ikuspuntutik, pobrezia- eta urritasun-mundu bat dela, eta, beraz, funtsezkoa dela aitortzea ez dagoela munduko beste 4/5 horiek atzeratuta, lehen mundua dela garapen ekonomikoa izan duena baizik. Britainia Handian XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran sortu zen garapen industrial-kapitalistaren ondorioz hedatu zen munduaren zati bat besteak baino gehiago, batez ere hazkuntza ekonomikoa lotuta dagoelako esplotazio eta inperialismo harremaneikin.
Hazkunde ekonomikoak biztanleriaren diru-sarrerak handitzea dakar, kontsumo- eta ongizate-maila baten erreferente gisa. Hazkundea neurtzeko modua Barne Produktu Gordina (BPG) da, baina Amartya Senek adierazi zuen bezala, "Hazkunde ekonomikoa garapen ekonomikoaren prozesuaren alderdi bat da". Horregatik, ordezko adierazleak diseinatu eta aplikatu dira, hala nola Giza Garapenaren Indizea eta Aurrerapen Sozialaren Indizea.
Espainiako 1978ko Konstituzioa
Atal organikoa
Konstituzioa honakoekin amaitzen da:
Uztailaren 31
Uztailaren 31a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta hamabigarren eguna da, 213.a bisurteetan. 153 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Uztailaren 30 | Urteko egutegi | Abuztuaren 1
Fase (termodinamika)
Termodinamikan eta kimikan, fasea propietate fisiko uniformeak dituen substantzia edo material baten espazioko eskualdea da. Fase bakarra duten sistemak homogeneoak dira, eta fase bat baino gehiagokoak heterogeneoak dira. Adibidez, botila batean ura eta izotza batera badaude, ur likidoa fase bat izango da eta ur solidoa beste fase bat izango da. Zenbaitetan, fase terminoa materiaren egoera edo agregazio-egoeraren sinonimo moduan erabiltzen da, baina kontzeptu desberdinak dira. Adibidez, grafitoa eta diamantea karbonoaren bi forma alotropikoak dira; hau da, fase desberdinak dira, baina biak solidoak dira, agregazio-egoera berekoak alegia.
Faseen sailkapen fisikoa
Sailkapen kimikoak bereizten dituzten propietate kimiko espezifikoez gain, substantzia kimikoak hainbat fasetan egon daitezke. Kasu gehienetan, sailkapen kimikoek ez dute loturarik faseen sailkapen horiekin; hala ere, fase exotikoago batzuk bateraezinak dira propietate kimiko jakin batzuekin. Fase bat sistema kimiko baten egoera-multzo bat da, egitura-propietate antzekoak dituena zenbait baldintzatan, hala nola presioan edo tenperaturan.
Propietate fisikoek, hala nola dentsitateak eta errefrakzio-indizeak, fasearen balio bereizgarrietan kokatzeko joera dute. Materiaren fasea fase-trantsizioak definitzen du. Trantsizio hori sortzen da sisteman sartzen edo sistematik ateratzen den energia sistemaren egitura berrantolatzeko erabiltzen denean, baldintza orokorrak aldatu beharrean.
Batzuetan, faseen arteko bereizketa etengabea izan daiteke, muga diskretu bat izan beharrean. Kasu honetan materia egoera superkritikoan dagoela esaten da. Hiru egoera baldintzen arabera daudenean, puntu hirukoitza esaten zaio, eta, aldaezina denez, baldintza multzo bat definitzeko modu egokia da.
Faseen adibiderik ohikoenak solidoak, likidoak eta gasak dira. Substantzia askok fase solido ugari dituzte. Adibidez, burdina solidoaren hiru fase daude (alfa, gamma eta delta), tenperaturaren eta presioaren arabera aldatzen direnak. Fase solidoen arteko desberdintasun nagusietako bat atomoen egitura kristalinoa edo antolamendua da. Kimikaren azterketan aurkitu ohi den beste fase bat fase urtsua da, hau da, uretako disoluzio batean (hau da, uretan) disolbatutako substantzien egoera.
Hain ezagunak ez diren beste fase batzuk hauek dira: plasmak, Bose-Einsteinen kondentsatuak eta kondentsatu fermionikoak, bai eta material magnetikoen fase paramagnetikoak eta ferromagnetikoak ere. Ezagutzen diren fase gehienak sistema tridimentsionalei buruzkoak badira ere, sistema bidimentsionaletan analogoak defini daitezke, eta horrek arreta jaso du biologiako sistemetarako duten garrantziagatik.
Okinawa (hiria)
Okinawa (沖縄市) Japoniako Okinawa prefeturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 132.599 biztanle ditu.
Geografia
Naha hiriburutik 20 kilometro iparraldera dago, Okinawa uhartearen erdialdean.
Historia
Ryuku erresumaren garaian bi administraziotan (magiri) banatzen zen eremua, iparraldean Misato magiri eta hegoaldean Goeku magiri. 1908 arte iraun zuten magiriek eta urte horretan Goeku herria eta Misato hiria eratu ziren. Bigarren Mundu Gerrararte nekazal eremua izan zen.
Okinawako gudaren ondoren estatubatuarrek errefuxiatu-gune bat ezarri zuten bertan, Koza izenekoa, horrela ahoskatzen baitzuten amerikarrek. Kozaren biztanleria azkar handitu zen eta 1946an Misato barneratu zuen. Nekazal eremua izan zena erabat urbanizatu zen eta gaur egun prefeturako bigarren hiri handiena da.
1970ko abenduaren 20an Kozako matxinada gertatu zen. 5.000 okinawatarrek 700 soldadu amerikarrei eraso zieten eta 60 zauritu zituzten. Aire baseko hainbat eraikin suntsitu zituzten. Okinawatarrek amerikarren okupazioarekiko zuten amorruaren sinbolo bihurtu zen.
1972an estatubatuarren okupazioa bukatu zen eta uhartea japoniarrei itzuli zieten. 1974ean Okinawa hiria sortu zen.
Base estatubatuarrak
Kadena aire base militarra oraindik bertan dago eta honi loturiko sei eremu kontrolatzen dituzte estatubatuarrek.
Jesus Maria Alkain
Jesus Maria Alkain Martikorena (1922ko urtarrilaren 27a, Donostia - 2001eko uztailaren 1a, Donostia) euskal herritar ekonomialari eta politikaria izan zen. EAJ alderdiko militantea eta Donostiako alkatea ere izan zen, 1979-1983 urte bitartean.
Biografia
Donostiako Merkataritza Eskolako katedra laguntzailea izan zen; ondoren, ikastetxe bereko zenbait eskolaren ardura hartu zuen bere gain. Bestalde, merkataritza intendentzia ikasi zuen Bilboko Merkataritza Goi Ikasketen Eskolan (egun Euskal Herriko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatea) eta bertan graduatu zen 1955ean. Hiru urte lehenago, 1952an, Espainiako Instituto de Censores Jurados de Cuenta delakoan sartu zen; 1956an Colegio Nacional de doctores y licenciados en ciencias económicas y comerciales izenekoan, baita Kontu-ikuskarien Erregistro Ofizialean ere, 1989an. Pakea istripu eta aseguruen mutualitatean, zuzendariorde, gerente eta lehendakaria izan zen.
Ibilbide politikoa
Diktadura Frankista ondorengo lehenbiziko 1979ko hauteskundeak ospatzeko unean Alkain Gipuzko Buru Batzarreko presidentea zen,Gipuzkoako EAJ alderdiak gobernatzen zuen erakunde nagusienetakoa. Donostiako alkatea izan zen 1979tik 1983 arte, Euzko Alderdi Jeltzalearen zerrenda buru gisa, eta Prokuradorea Gipuzkoako Batzar Nagusietan, Donostiako eskualdetik. Halere, alkatea hautatzeko bozketan Herri Batasunako hautagairekin berdinketa egon zen, bina bederatzi boto lortu baizituzten (Herri Batasunako kasuan bere sei zinegotziei Euskadiko Ezkerra beste hori batu zitzaizkien). Legediaren arabera, berdinketa kasuan hautagaitza bozkatuenaren hautagaia hautatu behar zen, hortaz 1979ko apirilaren 20an Alkainek bere kargua hartu zuen. Bestalde, Gipuzkoako Diputatua izan zen Eusko Legebiltzarrean, 1984tik 1986ra, alderdi berarekin.
Alkiza
Alkiza Gipuzkoako erdialdeko udalerri bat da, landa ingurunekoa, Tolosaldeko eskualdearen ipar-mendebaldekoa. Donostiatik 27 kilometro hegoaldera dago. 0 biztanle zituen. urtean; haietatik %88,8, euskaldunak. 1731z gero da udalerri; lehenago, Tolosaren eta Donostiaren menpe egon zen. Herriko (Goiko) plaza itsas mailatik 340 metro gorago dago, eta han daude eskola, udaletxea, frontoia eta eliza.
Alkizak bi plaza ditu: (Goiko) plaza eta Beheko plaza. Lete Berri, (Alkiza)Lete, Marianton eta Mariategi baserriek osatzen dute Beheko plaza. Alkizarrek herriguneari plaza esaten diote.
Herriko festa nagusia irailaren 8an da.
Geografia
Alkiza Hernioko mendilerroaren ekialdean dago. Udalerriaren lurrak aldapatsuak dira, eta Arana haranean ditu lur-sailik zelaienak.
Hernioko mendilerroa kareharrizko formazioa denez, egitura karstiko ugari daude Alkizako lurretan; harpeak, leizeak eta dolinak, esaterako. Halaber, erreketako batzuk lehor egoten dira euri asko egin ezean. Horixe bera gertatzen da Amixuri ur-jauziarekin.
Leize Haundia 2/Sabe-saia konplexua da Alkizako egitura karstiko inportanteena. Bi leize horiek osatzen duten sistemak 340 m-ko sakonera, 2 km-ko galeriak eta erreka bat ditu bere barnean.
Herniozabal (1.010 m), Herniotxiki (820 m), Enaizpuru (731 m), Alluts (687 m) eta Beleburu (619 m) mendebaldean eta Mendiola (431 m) ekialdean dira gailurrik aipagarrienak.
Alkizako lurretan kokatzen da Hernio-Gazume Kontserbazio Bereziko Eremuko lurren laurdena.
Anoetarekin eta Asteasurekin lotuta dago GI-3630 errepidearen bidez. Asteasuko adarra 1952an inauguratu zen, eta Anoetakoa 1957an. Ordu arte, herri- eta baserri-bideek lotzen zuten Alkiza inguruko herriekin.
Hidrografia
Gorago esan denez, Alkiza inguru karstikoa da eta, ondorioz, eurietako eta elurra urtzearen urak lurrrazpira joaten dira proportzio handian. Hori dela eta, hainbat errekastok prezipitazio handia dagoenean soilik eramaten dute ura edo beren ibilguaren zati batean bai eta beste batean ez.
Bi dira Alkizako erreka nagusiak:
Bailarak
Alkizak sei bailara edo auzo ditui:
Historia
Alkizako lehen giza aztarnak Brontze Arokoak dira. Olatzazpiko koban zeramikazko piezak eta Itzuregi izeneko parajeko tumulua horren adibide dira.Alkizaren lehen aipamen idatziak 1348koak dira. Izan ere, Gaztelako errege Alfontso XI.aren aginduz Tolosako aitonen semeen zerrenda egin zen. Zerrenda horretan Alkizako hainbat baserri ageri dira. Administratiboki Tolosarekin lotuta irudikatzen da Alkiza. 1396an Alkizarrei beren juratua hautatzeko eskubidea onartu zien Tolosak. Zergak medio 1435az gero Alkiza eta Tolosaldeko beste herri batzuk auzitan ibili ziren. Prozesu horren baitan, 1450ean Alkizak Donostiako parte izatea erabaki zuen, baina hori ez zen legez gauzatu 1479an Tolosak eta Donostiak Andoain go Berroeta dorretxean adostasuna sinatu zuten arte. Aduna ere kasu berean egon zen.
XV eta XVIII mendeen artean Alkizak kontzeju ireki moduan —herri-batzarrez alegia— gobernatu zuen bere burua, nahiz eta eguneroko erabakietarako juratuak eta erregidoreak ere izendatzen ziren.
XVIII. mendearen lehen herenaren bukaeran Alkizako historiako unerik inportanteena iritsi zen: udalerri bilakatzea. 1731ko urtarrilaren 21ean Alkiza hiribildu izendatu zuen Felipe V.ak erregeak eta Donostiatik bereizi zen. Donostiatik urrun egotea izan zen banaketa hori gauzatzeko arrazoirik inportanteena. Migel Irazusta izan zen lehen alkatea. Urte horretan bertan definitu ziren ofizialki Alkizak inguruko herriekin zituen mugak eta mugarri bakoitzari izena eman zitzaion. Esate baterako, Asteasuko muga Olatza, Arizmendi, Zalminaga eta Arraiaga mugarriek zedarritu zuten. 54 etxek osatu zuten udalerri berria.
1815ean Ainssuri Hernialde atxiki zitzaion eta elkarte zabalduari Ainssuberreluz izena jarri zitzaion.
XIX. mendearen hasieran Alkizan udal-lurren pribatizazioa gertatu zen. Lehen mugimendua Konbentzioaren Gerrak eragindako zorrek ekarri zuten eta horrela 1797an herri-lurrak saltzeko baimena eman zion herriak udalari. Herri-lurren lehen enkantea 1799an egin zen eta denetara 53 sail saldu zituen udalak. Hortik eta 1814 arte sei enkante egin zituen udalak herri-lurrak besterenganatzeko. Sailez gain bestelako ondasunak ere saldu zituen, herriko errotak 1810ean esaterako: Arana bailarako Igaran eta Aldapa bailarako Olaa edo Errota Zaharra eta Goiko Errota edo Errota Berria. Pribatizazioaren neurriak ikusteko kontuan hartu behar da XVIII. mendean udalerriko lurren erdia publikoa zela eta 1799 eta 1845 artean udalak 682 herri-sail jarri zituela enkantean; 5,3 km2  hain justu. Herri-lurrak 0,4 km2-ko gainazalera murriztu ziren.
Pribatizazio horrek kalte handia egin zion udaletxearen ekonomiari. Izan ere, baliabide ekonomiko handiak lortzen zituen herri-sailen egurra, egur-ikatza, gaztaina eta enparauak salduaz. Horrek ekarri zuen, adibidez, Alkizak 1749tik izan zituen notario egoiliarrak galtzea, atzena 1801ekoa izan baitzen. Era berean udalaren basoen eta mintegien ardura zuten basozainak ere desagertu ziren.
1826an Gipuzkoa Batzar Nagusiek Hondarribian egin zuten bilera. Erabakitakoen artean herrialdeko suen birbanaketa egon zen. Alkizako su-kopurua 19tik 14ra jaitsi zuten. XIX. mendeko bi karlistaldiek eragin zuzen txikia izan zuten Alkizan. Lehen Karlistaldian zehar, 1836 eta 1838 bitartean, karlistek bertako jabe liberalei baserriak bahitu zizkieten eta maizterrak errenta karlistei ordainarazi: Aginaga, Aginaga-Saletxe eta Basazabal Jose Antonio Garagartzari; Elizegi Garaikoa, Garmendia Garaikoa, Gilisagasti eta Urruzola Azpikoa Aranguren brigadierrari eta Aranguren Berri Manuel Joakin Soraitzi. Bigarren Karlistaldian Alkizako Enkontrua izenekoa fortunatu zen 1873an. Santa Kruz apaiza Hernio aldean omen zebilen eta mikeleteak eta tropa liberalak bere bila joan ziren. Inor aurkitu ez eta Zelatunetik Alkizara jaitsi ziren eta herrian sartzean desarra batekin hartu zituzten baina liberalek baionetaz karga eginez bota zituzten karlistak herritik. Alkizako erretore-etxean sarri hartzen omen zuen aterpe Santa Kruzek.
Posta-zerbitzua 1873an abiatu zen bi postariren bidez. Batek Azpeitia-Alkiza-Larraul-Asteasu ibilbidea egiten zuen eta besteak, Tolosa-Alkiza-Larraul-Asteasu.
Telegrafoa eta telefonoa herrira ekartzea 1885ean erabaki zuen udalak. Zerbitzu horiek ostatuan izan zuten egoitza. Telefonoa ez zen zabaldu udalerriko etxe guztietara 1980ko hamarkadaren hasiera arte. Bestetik, udalak herrian pisu eta neurrien sistema metrikoa ezartzea 1896an erabaki zuen.
Lehen autoa 1930eko azaroaren bian ailegatu zen Alkizara Irurako Echezarreta, Larrion y Aristi paper-fabrikako nagusiak, Mendia jaunak, gidatuta.
1931ean Espainiako II. Errepublika aldarrikatzera eraman zuten udal hauteskundeetan Alkizan hautagai jeltzaleak izendatu ziren alkate eta zinegotzi. 1936ko uztailaren 18ko altxamenduan Alkiza errepublikari leial eutsi zion lurraldean kokatuta zegoen, baina gutxi iraun zuen egoera horrek erreketeek abuztuaren 12an hartu baitzuten herria tirorik jo gabe. Hala ere, ez zen ondoriorik gabea izan,
Banaketa administratiboa
1775ean udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu bat eman zuen non udalerria lau bailaratan edo auzotan banatu zuen: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa. Zentroa Otsamendi baserrian jarri eta lau laurdenetan banatu ziren herri-sailak antolaketa hori egiteko.
1847an herriko medikua ordaintzeko kuotak ezarri zirenean berriz ere lau bailaratan banatu zen udalerria: Azaldegi, Aldapa, Arana eta Herriburua. 1884an Aldapa bailara bitan banatu zen: Aldapa eta Hernio. Sakamidra bailara 1940an izendatu zen lehen aldiz, Aranako eta Azaldegiko baserrik batzuk juntatuaz.
Demografia
Alkizaren lehen aztarna dokumentalak agertzen diren unean, hots, XIV. mendean 60 biztanle inguru zituela uste da; XVII. mendearen hasieran 230 inguru ziren eta udalerri moduan eratu zenean 270 bat. XIX. mendearen hasierarako 350etik gora lagun bizi ziren Alkizan. Populazioari buruzko lehen datu zehatzak XIX. mendearen erdialdekoak dira. Beheko taulan ageri da Alkizako populazioaren bilakaera 1851.etik.
XX. mendearen hasieratik populazioak apurka-apurka beheranzko joera izan du, 1960ko hamarkadatik mendearen bukaera bitartean emendatu zena. Minimoa 2.000an jo zuen biztanle-kopuruak. XIX. mendea hasi zenean Alkizako biztanle-kopurua udalerri bihurtu zenekoaren parekoa zen. Horrek esplikazio erraza du herriaren ekonomiari eta familia-egiturari erreparatuz. XX. mendearen erdialdetik baserriak herriaren ekonomiaren motorra izateari laga zion, alkizarrak herritik kanpo industriara eta zerbitzuetara lanera joaten hasi ziren eta, aldi berean, baserri-ekonomiak behar dituen familia zabalak kidez murrizten hasi ziren; sei-zazpi seme-alaba izatetik bizpahiru izatera pasa ziren familiak.
Politika
1845ean, Lehen Karlistaldiaren ondoren, hauteskunde-sistema aldatu egin zen eta, besteak beste, alkateen agintaldia luzatu zen.
1931an Espainiako Bigarren Errepublikaren aldarria izan ziren udal hauteskundeetan Krispin Sorarrain hautatu zuten alkate eta 1934a arte egon zen karguan. Hari Jose Tolosa jarraitu zitzaion. 1936ko abuztuaren 27an, Espainiako Gerra Zibila jada pizturik, matxinatuen Burgosko Defentsa Batzorde Nazionalak Jose Tolosa eta gainerako zinegotziak —Krispin Sorarrain, Jose Luis Iruretagoiena eta Simon Ugalde—kargugabetu zituen eta Mateo Aranburu izendatu zuen alkate, Pantaleon Iruretagoiena alkateorde eta Juan Bautista Altuna, Francisco Uzkudun, Pedro Otegi eta Juan Cruz Urruzola zinegotzi.
Pista laburreko abiadura-patinajea 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 500 metro
Pista laburreko abiadura-patinajeko gizonezkoen 500 metroko proba 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan otsailaren 11tik otsailaren 13ra bitarte lehiatu zen Hiriburuko Estadio Estalian. Hungariako Shaoang Liuk irabazi zuen proba, bere lehen urre olinpikoa. Konstantin Ivlievek, Errusiako Batzorde Olinpikoaren izenean, zilarra irabazi zuen, bere lehen domina olinpikoa. Kanadako Steven Duboisek brontzezko domina irabazi zuen.
Alkiza
Politika
1949ko abuztuaren 21ean, Jose Otaegi alkatea zelarik, udal batzak aho batez Francisco Franco diktadorea herriko ohorezko alkate izendatzea onartu zuen. Erabakia Gipuzkoako gobernadore zibilak eginiko iradokizun bati jarraitu zitzaion. Izan ere, diktadorea Aieteko palazioan lurraldeko alkate guztiak hartzekoa zen eta komegarria zen udal guztiek estatu-burua ohoratzea. Erabaki hori aho batez bertan behera utzi zuen udal batzak 2020 maiatzaren 26an eginiko osoko bilkuran.
Frankismoa bukatu eta 1979an lehen udal hauteskundeak egin zirenean Alkizako Herriaren Alde izeneko zerrenda independenteko Bittor Sorarrain Lasa, Krispinen iloba, hautatu zuten Alkate. Euskadiko Ezkerraren izenean lehenik eta Alkizako Abertzale Ezkertiarren izenean gero Antonio Zubiaurre Otegi alkate izan zen 1983tik 2004an hil zen arte. 2004an Jon Rotetak hartu zuen alkatetza eta 2011 arte egon zen karguan. 2011ko eta 2015eko hauteskundeen ondorioz Jon Umerez Urrezola hautatu zuten alkate eta 2019an Inaki Irazabalbeitia Fernandez. Inaki Irazabalbeitia 2023ko udal hausteskundeetan berrakeratu dute Alkizako alkatea. Hauek guztiak Alkizako Abertzale Ezkertiarrak zerrendako kide moduan.
Euskara
Alkizan Tolosaldeko euskara hitz egiten da, gipuzkeraren aldaera dena.
Pista laburreko abiadura-patinajea 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 500 metro
Aurrkeo txapelduna Wu Dajing zen. Lim Hyo-jun brontzezko dominaduna ere Joko Olinpikoetarako sailkatu zen, baina Txina ordezkatu zuen Hego Korearen ordez, 2018an egin zuen bezala. Shaoang Liu pista motzeko abiadura-patinajeko munduko txapelduna da 2021ean, 500 metroko distantzian. Semion Elistratov eta Pietro Sighel dira zilarrezko eta brontzezko dominak, hurrenez hurren. Hala ere, atleta onenetako askok ez zuten txapelketan parte hartu. Shaolin Sándor Liu 2021-22 Pista Motzeko Abiadura Patinajeko Munduko Kopako liderra zen 500 metroko distantzian, Joko Olinpikoen aurretik lau lasterketa burututa, Wu Dajing eta Ren Ziwei atzetik zituela. Wu Dajing munduko eta olinpiar plusmarkista ere bada.
Alkiza
Euskara
Herritar gehienak euskaldunak dira. Alkiza Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kide da 2019ko abenduaz gero. 2016ko datuen arabera Alkizan euskaldunak % 88,8 dira eta euskararen erabilera % 83,6koa 2017an egindako neurketan.
Lekukotasunak
Alkizako euskararen doinua bi ekimenetan behintzat jaso da propio.
Batetik, Euskaltzaindiak Ahozko Tradizioko Hizkeren Corpusa egitasmoaren baitan Periko eta Ixabel Urruzola Arantzabe anai-arrebak grabatu zituen 2010ean.
Bestetik, Ahotsak atarian Alkizako zortzi lagunen elkarrizketak daude jasota: 5 gizonezko eta 3 emakumezko 1917 eta 1941 artean jaiotakoak.
1847ko euskarazko baldintza-plegua
Lehen dokumentuak, 1847ko abuztuaren 1eko data du. Gaurko ikuspegitik kontratazio publiko baten baldintza-plegua dela esango genuke. Alkizako alondegiaren enkantearen, edo dokumentuan dioen moduan errematearen, kondizioak biltzen ditu. Dokumentuak bi zati ditu. Lehenengoa gaztelaniaz dago eta juntatutako udal ordezkarien berri ematen du. Gero ordezkarien arteko eztabaida baten berri ematen da eta momentu batean, enkantearen baldintzez ari direnean, esaldi hau ageri da:
'…bajo las condiciones siguientes, que se ponen en bascuence para que los oyentes comprendan mejor, y son a saber: Erri onetaco Justici eta Erregimentuac ateratcen ditu errematera Conseju-echean Tablan eta Alondeguiyan saltcen diran ardo eta agoardientearen sisa condicio esango diranen azpiyan.'
Eta segidan kondizio horiek xehetzen ditu dokumentuak.
Bigarren dokumentua 1880koa da eta horrek ere alondegiaren erremateaz dihardu.
Euskara-barnetegia
1976an euskara-barnetegia abian jarri zen Alkizan. Ikasleek goizez euskarazko eskolak hartzen zituzten eta baserri batean bizi ziren euskal giro bete-betean. Orexan abiatu zen euskara ikasteko modalitate hori urte batzuk lehenago. Euskara Orexan ikasitako Luispe Gutierrez donostiarra izan zen bultzatzailea eta herriko erretore Joxe Agirreren laguntza erabakigarria izan zuen. Udaz bi ikasle-txanda egoten zen. Ikasteko manera horrek islada umoristikoa izan zuen Joxean Sagastizabal en Kutsidazu bidea Ixabel liburu arrakastatsuan.
1980an Donostiako Ilazki euskaltegiak hartu zuen udako euskarazko eskolak antolatzeko ardura ohiko barnetegiaren formularen bidez. 1998. arte iraun zuen Ilazkiren jardunak.
Bestetik, Eusko Jaurlartiza ren Hezkuntza sailak 1990an Euskal Girotze Barnetegia jarri zuen abian 2016-17 ikasturterarte iraun zuena.
Oilategitik aldizkaria
2001az gero Oilategitik euskara hutsezko aldizkaria publikatzen da non herriko berriak emateaz gain bestelako gai historikoak, etnografikoak edo ekologikoak tratatatzen dira. Herriko festa nagusietarako ikusten du urteko aleak argia.
Euskaltzaindia
2022ko uztailaren 22an, lehen aldiz, Euskaltzaindia lehen aldiz juntatu zen Alkizan. Herriko eskolan hileroko ohiko bilera egin zuen. Bilera horretan, besteak beste, Patxi Zabaleta euskaltzain emeritu bihurtzean euskaltzain osoen multzoan eratu zen zuloa betetzeko hautagaiak aukeratu ziren: Paula Kasares eta Castillo Suarez.
Hezkuntza
Hiribildu izendatu eta gutxira arduratu zen udala hezkuntza-kontuekin. 1749an lehen notarioarekin egindako hitzarmenean jada aipatzen da gazteei eskolak eman behar dizkiela leitzen eta idazten jakin dezaten. Lehen notario eta maisu Francisco Ignacio Larrunbide izan zen. Hurrengo bi notarioek ere maisu izan ziren, Etxabe baserriko Elola aita-semeak Juan Domingo eta Juan Martin Migel hurrenez hurren. 1797an notario ez zen lehen maisua izendatu zen, Juan Antonio Irazusta. Udalarekin sinatu zuen hitzarmenean bere betebeharrak eta eskubideak zehazten dira: neska-mutikoei dotrina, leitzen, idazten eta kontatzen irakastea; udalaren soldataz gain gurasoek garia emanez ordaintzen zuten pobreek izan ezik. Eskola udaletxean zegoen. Maisuak, halaber, elizako dorreko erlojua zaintzeko eginkizuna zuen.
1816an Juan Bautista eta Jose Antonio Legarra Migelena etxea berreraikitzea agindu zuten. Etxe horretan kokatu zen eskola eta Juan Bautista Legarra erretore izateaz gain maisu ere izan zen 1822tik 1843ra. Maisuaz aparte neskei eskola emateko maistra ere izendatu zen. Lehena, 1823 eta 1846 bitartean, Juana Maria Aranburu izan zen. Juan Bautistan Legarrak 1845ean eginiko testamentuan eskolaren eraikina, ordurako Donjuanena izenez ezaguna, herriari utzi zion eskola izan zedin. Honela idatzi zuen bere testamentuan:"'Nire etxe propioa edukita, eta eraiki berria, Don Juanena izenekoa, herri honetako plazan kokatua, nahi dut eta nire borondatea da sarrerako zorua, gela, kaballeriza eta bigarren solaiura, lehenengo letretako maisua bizi dena, eta hirugarrena ere bai, bere graneroarekin, betirako izan daitezela aipatu maisuarentzat eta bere ondorengoentzat magisteritzako ejertzizioan, baldintzarekin obligazioa eduiko duela uzteko nahikoa leku neske maistrarentzako letxoi bat hazteko. Honi aplikatzen diot bizi zen lehenengo solairua beretzat, nesken hekuntzarekin jarraitu ahal duen bitartean, eta bere ondorengoei betirako.' "1824an Alkizan Lehen Letretako Batzordea eratu zen.
1930ean eskolak Donjuanena utzi eta Madrigal etxea egon zen orubean altxatutako eraikinera eraman zen.
2020ko martxoan inauguratzekoa zen eraikin berria, baina Covid-19 pandemiak eskola-jarduera etetera eraman zuen. Ondorioz, irailean, ikasturte berriaren hasierarekin, sartu ziren lehen aldiz ikasleak eskola berrian.
Alkizakoa eskola txikia da eta 12 urte bitarteko ikasleak ditu bi etapatan: Haur Hezkuntza eta Lehen Hezkuntza. 2021-22 ikasturtean 47 neska-mutiko matrikulaturik egon dira. Eskola ofizialki 2022ko ekainaren 18an inauguratu zen.
1999an Eskola Txikien Festa antolatu zen Alkizan.
Kultura
Kultur jarduera handiko herria da Alkiza. Urtean zehar hainbat kultur jarduera antolatzen dira hala nola hitzaldiak, musika-emanaldiak, erakusketak eta antzerkia. Halaber bi kultur aste antolatzen dira bata San Isidrotan eta beste San Martinetan.
Bestetik aipatzekoa da 2008 eta 2010 artean hainbat herritarrek bultzatutako Itxurain herri-proiektuak zeinek herriko ondare sozio-etnografiko eta kulturala bildu eta etorkizunera proiektatzeko helburua izan zuen, ondare hori Alkizaren geroaren oinarritako bat izan zedin.
2018az gero Sormenaren Kabia ekimena abian da. Aukeratutako bi artistari beka bat, kreazio artistikorako gune bat eta Koldobika Jauregiren aholkularitza eskaintzen die Alkizan egiten duten egonaldian.
2020an Alkizako Kabia gunea zabaldu zen herritarrentzako eta bisitarientzako harrera gunea izateko helburuarekin jaiotako espazioa. Bertan bisitariei harrera egiteko tokia egongo da eta, aldi berean, herritarren lanak eta ekoizpenak erakustekoa.
Ekonomia
XX. mendearen erdialdera arte Alkizako jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan da. Horren inguruko jarduerek ere, errotak edo errementaritzak, bere tokia izan zuten herriko ekonomian.
Nekazaritza-jarduera baserriaren inguruan antolatu da eta biziraupen-ekonomia bat izan da neurri handi batean. Bizitzeko beharrezkoa zena etxean produzitzen zen nagusiki. Gipuzkoako beste eskualde batzuetan ez bezala, ez dirudi artzaintzak pisu handirik izan duenik Alkizako baserrien ekonomian. Alkizak historikoki hiru errota izan ditu: Igaran, Arana bailaran, eta Olaa eta Goiko Errota Aldapa bailaran. Azken bi hauek 1953a arte jardun zuten artoa eta garia ehoten.
Hala ere, aipatzekoa da Egurrola izeneko burdinola, XVI. mendean jarduera oso inportantea izan zuena. 1511 eta 1615 bitartean aritu zen lanean uholde handi batek suntsitu arte. Egurrolak 1514ean Gaztelako erregina Joana I.ak emaniko zerga-salbuespena jaso zuen. Ikazkintza jarduera osagarri inportantea izan da Alkizako baserritarrentzat. Hernioko basoetako egurra lehengai oso egokia da txondorrak egiteko. Jarduera horrek Alkizako basoen egitura moldatu zuen, pago motzak nagusi bilakatu zirelarik.
Alkizan ikazkintzak 1960ko hamarkadaren hasiera arte iraun zuen bizirik. 1950ko hamarkadan dozena eta erdi txondor piztuta egon zitezkeen aldi berean.
1946 eta 1948 artean pago-egurra Hernioren magaletik, Ilardegi sailetik, Asteasuko Konporta baserrirano jaisten zuen kable bidezko sistema bat antolatu zuten hainbat ekintzailek tartean Mateo Aranburuk Alkizako alkateak. Egur hori okindegiei saltzen zioten kablearen nagusiek. Hernioko kablea izenaz ezagutzen zen inguruko herrietan.
XX. mendearen azken hamarkadetan Alkizak industrialde txiki bat izan zuen Asteasuko Umanea bailararen ondoan, jada aktibitaterik ez duena. Baldosas Jarri izan zen bertako enpresa nagusia.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Saint-Seine-sur-Vingeanne Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Alkiza
Ekonomia
Egun jarduera ekonomikoa oso ahula du Alkizak eta lanean ari diren alkizarrak herritik kanpo ari dira nagusiki. 2020an, bi ustiategik, Lete nekazal turismoak, Inazio Urruzola txakolindegiak , herri-ostatuak, Elektralkiza minizentral hidroelektrikoak eta zorrozketa-enpresa batek osatzen dute Alkizako ehun produktiboa.
Alkizalete edo Lete baserria
Alkizalete edo Lete baserria kultura ondasun izendatuta dago, monumentu sailkapenarekin. Erdi Aroko jatorria du eta garai horretakoak dira erdi puntuko arku bat eta behe-solairuko horma-atal gotikoaren zati batzuk, baita XVI. mendeko zurezko zutoinak eta habeak ere. Armarrian 1212ko data du. Gaur egungo baserria XVIII. mendeko eraikin barrokoa da.
San Martin eliza
San Martin eliza estilo gotikokoa da eta XVI. mendearen bigarren zatian hartu zuen itxura hori. Data zehatza ez da ezagutzen. Maria Asunción Arrazolak hauxe dio:
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Biztanleria
2007an Saint-Seine-sur-Vingeanne udalerrian erroldatutako biztanleak 354 ziren. Familiak 142 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 53 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 49 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Alkiza
San Martin eliza
Hasierako eraikinak ez zuen dorrerik, hura XVII. mendean eraiki baitzen. San Martin elizaren lehen erretaula Azpeitiko Joanes Antxeta eskulturagile handiaren obratzat jo izan dute batzuk. Alabaina, Sorabillako Joanes Arbeizakoa izan zen egilea. Dena dela, dokumentatuta dago Antxeta Alkizara deitu zutela erretaulaz aritzeko, berak aholkulari-lanak baino ez zituela egin da indarrean dagoen hipotesi nagusia.
Garai horretakoa da elizako sagrarioa Anbrosio Bengoetxeak, herriko semeak, egindakoa. Egun Donostiako Elizbarrutiko Museoan dago hara errestaurazioa egitera eraman zelako 1980ko hamarkadaren hasieran. Alkizako erretore Jose Aldasorok eta aipatutako Museoko zuzendari zen Edorta Kortadik errestauratu ondoren Alkizara itzuliko zela hitzartu bazuten ere, hori ez da gauzatu.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Etxebizitza
2007an 233 etxebizitza zeuden, 148 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 65 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 233etxeak ziren. 148 etxebizitza nagusietatik 125 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 79 etxek bost zituzten. 112 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 72 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 69 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Alkiza
San Martin eliza
Elizaren dorrea eta sakristia 1688 eta 1700 bitartean eraiki ziren.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 210 ziren, horien artean 155 aktiboak ziren eta 55 inaktiboak ziren. 155 pertsona aktiboetatik 142 lanean zeuden (79 gizon eta 63 emakume) eta 13 langabezian zeuden (6 gizon eta 7 emakume). 55 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Alkiza
San Martin eliza
Orain elizan dagoen erretaula Migel Irazustarena da, Madrilen bizi zen eskultore alkizarrarena. 1724an hartu zuen enkargua eta herriko lehen alkate izendatu zutenerako bukatuta zuen lan hori. Migelen lehengusua Joan Irazusta erretorearen garaian, 1755-1772 bitartean, hobekuntza adierazgarri batzuk egin ziren elizan: koruko arkua, elizaren zorua berria eta zimitorioa eraiki ziren eta dorrean erlojua jarri zen. Erloju hori 1841ean eta 1932an berritu zen. Elizako organoa berriz 1928koa da.
XX. mendearen hondarrean, 1998 eta 2000 urteen artean, eraberritze sakona izan zuen San Martin elizak. Europar Batasuneko funtsak jaso ziren lana partez finantzazeko.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Diru sarrerak
2009an Saint-Seine-sur-Vingeanne udalerrian 158 unitate fiskal zeuden, 394 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.468 euro zen.
Alkiza
Santiago eta Santa Kruz ermitak
Ez dago daturik Santiago ermita noiz eraiki zen. Egun kanposantuarekin multzo bat osatzen du, herriko aparkalekuaren ondoan. Ospitale ere deitu izan zaio dokumentazioan. Ermitaren lehen aipamen dokumentatua 1528koa da. Ospitale deitzea eta izenak bultzatu zuten Luis Pedro Peña Santiago espekulatzera Alkizatik Done Jakue bidearen adarren bat pasa zitekeela. Alkizar askoren testamentuetan agertzen dira ermitari eginiko donazioak. Bestetik,1762an San Martin parrokiak agindu zion Martin Karrera arkitektoari elizatik ermitarainoko gurutze-bide bat egiteko proiektua. Daturik ez dago noiz eraiki zen, baina gaur egun gurutze-bide horren dozena erdi kalbariok zutik jarraitzen dute.
Denbora gutxira, 1771eko ekainaren 22an Iruñeko gotzaindegiak agindu zuen ermitan mezarik ez emateko oso egoera arkitektoniko txarrean zegoelako. Debekuak 1832a arte iraun zuen. Urte horretan ermita zaharberritzeko baimena eman zuen gotzaindegiak herriko beste ermita, Santa Kruz, suntsitzeko erabakia hartuta zegoelako.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria eta 1 iturgina.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
Alkiza
Santiago eta Santa Kruz ermitak
Santa Kruz ermita herritik urruntxo, ordu erdi bat oinez, eta 520 m-ko altitudean zegoen. Urola eta Oria ibarrak lotzen zituen galtzadetako bat horren ondotik pasatzen zen. Halaber, Herniora joateko bide tradizionala ere aurrien ondotik igarotzen da.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Seine-sur-Vingeanne udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Alkiza
Santiago eta Santa Kruz ermitak
Ermitaren lehen aipamen dokumentatua 1528koa bada ere, Pello Joxe Aranburuk Alkizako lehen parrokia izan zitekeela espekulatzen du eta bertan lehen hilerria egon zela. Aranzadi elkarteak 2006an bertan eginiko indusketa arkeologikoak ez zuen horren aldeko froga argirik eman. Eginiko txostenaren ondorioetan hauxe aipatzen da: " 'Santiago baselizaren ondoan hilerri berria egiteari ekin ziotenean, Santa Kruz baselizan zeuden “arbasoen hezurrak ere jaisteko” agindu zutela gogoratu behar da (7 gurdikada). Esku hartzeak ezin izan du argi eta garbi berretsi gune hau ehorzketak egiteko erabili izan zen ala ez, giza hezur-zati bat baino ezin izan baita aurkitu (bizkar-orno bat), eskura ditugun datu dokumentalekin kontrastatzen duen egitatea izanik. '"Indusketaren bestelako emaitzei buruz honokoa adierazten da:" 'Interes jakina duten arkeologia-aztarna bakarrak baselizaren Iparraldean aurkitutakoak dira; hor, karobi bat edo horren antzeko zerbait agertu baitzen, oso egoera txarrean kontserbatuta bazegoen ere. Baselizako obra batzuetan lanean ariko ziren langileak karez “in situ” hornitzea izango zen karobi txiki horren helburua. '"Eta Santa Kruz ermita Alkizako lehen parrokia izatearen hipotesiaz hauxe dio:" 'Esku hartzeak ezin izan du zehaztu horrexen hasierako planifikazioan ezarritako helburu nagusia: Santa Kruz baseliza eta Alkizako jatorrizko parrokia elkarrekin lotzen zituen tradizioa argitzea. '"1832an Iruñeko gotzaindegiak Santa Kruz ermita eraisteko agindua eman zuen arrazoituz herrigunetik urruntxo eta ia erorita zegoela.
Saint-Seine-sur-Vingeanne
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.