Kristautasuna_Euskal_Herrian
Erreforma eta kontra-erreforma
Trentoko Kontzilioak -Maximoa XVI. mendean- arrasto sakona utziko luke Euskal Herriko historian. Izan ere, Tellechea Idigorasek gidaturik, kontzilioaren aurreko eta ondorengo sinodo erreformista ugariez hitz egin daiteke. Pedro Pacheco Iruñeko gotzainak bere elizbarrutia bisitatuko duten gotzain egoiliar eta betegarrien segida hasiko du, Kontzilioa baino lehen ere. Iruñea, Calahorra eta Baiona dira Euskal Herri osoa hartuko duen elizbarrutiko hirukia. Sarrerako elizbarrutitzat hartuz, bertan, nagusiki, egoera onean dauden eta igarotzeko joera duten kanpoko gotzainak egongo dira. Hortik azaltzen da bere mugikortasun handia. Tellecheak berak koadro hau ematen digu: Klero sekular edo elizbarrutikoa ugaria izango litzateke, baina gehiago baldintzatuko luke mozkinen sistemak, patronatuak, hamarrenak, pastoral lanak baino. Trentok premiazkoa zuen mintegi bateratuak martxan jartzea, baina XVIII. mendean bakarrik jarriko dira martxan. Lehenik Baiona (1722) eta Larresoro (1733), ondoren Logroño (1776), Calahorra (1781), Iruñea (1777). Lehenago, klero hau, Iruñeko eta Iratxeko unibertsitateetan edo Erlijio Ordenek eutsitako ikastetxe ugarietan hezi zitekeen, eta, batez ere, XVI. mendetik aurrera, Alcala edo Salamancakoak bezalako unibertsitate ospetsuetan. XVI. mendearen amaieran, aldaketaren sinbolo gisa, Aita Santuaren ("ad limina Apostolorum") gotzain-bisiten praktika unibertsala sartu zen. Bisita horietan elizbarrutiaren egoerari eta misioari buruzko txosten bat aurkeztu behar zuten. Horiei esker, nahiz eta oraindik gutxi izan, elizbarrutiko egoerari buruz dakigu zerbait. Garrantzi handiko atala da elizgizon erregularraren bizitzaren sorrera eta sendotasuna.Zenbaketa orokorra ehun erlijio-etxe ingurukoa zen egun haietan, eta Euskal Herrian eragin bikoitza izan zuen. Alde batetik, eragin pastorala zuen bere inguru hurbilean, predikazioan oinarritutako jarduera ibiltari batek biderkatua; eta beste aldetik, eragin unibertsala zuen bere elizbarrutietako ordezkarien bitartez. Tellecheak Donostiako San Bizente parrokiaren bisita sinbolo tipiko gisa seinalatu zuen. Gainera, Aginduen ibilbide instituzionalean, hiru frontetan neurtuko zen euskal herritar asko: hierarkietako nominetan (orokorrak, probintzialak, prioreak, definitzaileak), misiolari horizonteetan (predikariak, irakasleak, idazleak) eta santutegiko zerrendetan. Erakundeen kezka ebanjelizatzaileak, protestantismoaren eta sorginkeriaren arazoa zela eta, bultzada nabarmena emango dio euskarazko katekesiari XVI. eta XVII. mendeetan. Tellecheak lehen menderako Elso eta Betolazaren katezismoak seinalatu zituen, baita Itun Berriaren eta Kalbinoren lanen baten bertsioa ere, Leizarragaren eskutik. Bigarrenerako, Baionak, Iruñeak eta Calahorrak katezismoak sortzen ikusten zituztela adierazi zuen, hala nola Materra, Juan Beriain, Capanaga, Pouvreau, Zubie eta Belapeyre, baita Axularren Gero ere, euskal literaturaren klasiko bat. Gero etorriko ziren Asin, Arzadun, Eleizalde, Olaechea, Maytie, Irazusta, beste hainbat eta hainbat anonimo eta Ripaldaren eta Asteteren itzulpen anitzak. Larramendik berak euskarazko literatura erlijiosoa ekoiztera bultzatuko ditu Kardaberaz eta Mendiburu. Pastoral urgentziak, horrela, gure hizkuntzan idatzitako lehen literaturaren zati handi baten agerpena eragiten zuen. Herri-misioek XVIII. mendean indar berezia hartuko balute, zenbait irudi erliebedun bereiziz gero, hala nola, Kardaberaz, Mendiburu eta Calatayud jesuitak, Añiboko eta Palacioseko frantziskotarrak eta Garces bezalako dominikoak, oraindik definitzeke dago elizaren ekarpena irakaskuntzaren arloan. Baionako "College" delakoa Maury gotzainaren ekimenez sortzen zen; jesuitek, berriz, Bergara, Azkoitia, Oñati, Donostia, Iruñea, Tutera, Bilbo, Lekeitio... Beste komentu batzuek lehen mailako eta udal izaerako eskolak sostengatzen zituzten. Sorginkeriaren pitzadura izugarria igarota, ehun urtez hiru elizbarrutietan ohikoa izan zena, XVII. mendean, Baionan hain zuzen ere (Saint Cyran bertan), jansenismoa gailentzen zen, XVIII. mendean arazo larriak sortuko zituena. Hiriko seminarioa, irradiazio-guneetako bat izango zen, eta zenbait gotzain, bere deserrotzean sakonki tematuko ziren. Euskal Autonomia Erkidegoan, Sebastian Insaustik gogor salatu eta aztertu zuen gertakari erregalista.