cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gailurretako uhandre
Uhandre alpetarra, goi mendietan topa daitekeen anfibio a da. Kolore biziko uhandrea dugu eta bereziki deigarriak euren sabelalde laranjak eta arren bizkarralde urdin distiratsuak, araldian zehar. Euskal Herriko populazioak, tamalez, txikiak dira eta elkarren artean nahiko isolatuta daude; horregatik, Nafarroako eta EAEko Espezie Mehatxatuen Katalogoan zerrendaturik dago.
Deskribapena
Uhandre alpetarraren larbak txikiak dira, 8-9 mm-koak eklosio ostean. Bizkarraldean ondo garatutako gandorra dute, isatseraino zabaltzen dena, isatsak ere gandor txikiago bat duelarik. Ezpain-lobulu oso garatuak dituzte. Orokorrean arre-horixkak izaten dira eta kolore ilunagoko orbanak izaten dituzte, bereziki sabelaldetik gora. Hiru brankia dituzte, gorputzeko alde banatara eta hasieran dendunkari bi dituzte, oreka mantentzen laguntzen dieten apendize txikiak. Aurreko hankak agertzen lehenak dira, eta beranduxeago atzekoak.
Uhandre alpetarraren larben garapena luzatu egin daiteke eta batzuetan, metamorfosirako beharrezkoa baino gorputz-luzera handiagoa lor dezakete larba-egoeran, baita heldutasun sexuala ere. Honela, larba neotenikoak (lehen Lacusnigri, Montenigrus, Serdarus eta Peperanus azpiespezie modura ezagutzen zirenak) edo heldu pedomorfikoak (Reiseri azpiespeziea) sortzen dira. Hala ere, duten kloaka ez da erabat garatuta egoten. Orokorrean, larben antzeko gandor dortso-kaudala izaten dute, araldian arrek garatzen duten gandorrarekin nahas daitekeena. Bizkarraldea marroi, gris, hori edo urre kolorekoa izan dezakete eta arrek urdina. Ale hauek, baldintza faboragarrietan metamorfosia burutzeko gai dira.
Uhandre alpetar helduak 10 cm inguruko urodeloak dira. Haien sabelalde laranja biziak, nahiko ezaguterreza bilakatzen ditu. Gainera, gorputzean zehar eta batzuetan eztarri aldean orban beltzak dituzte. Dortso-lateralki konprimitutako isatsa dute eta behatzen artean ez dute mintzik.
Ar helduek forma liraina dute eta 7-10 cm-ko luzera. Araldian zehar gandor dortsal txiki bat aurkezten dute, zuzena, hori kolorekoa eta orban ilunez betea. Bizkarraldea urdin ilun kolorekoa da eta isatsa orban urdin distiratsuz beterik izaten dute. Buruaren albo bietara zilar koloreko lerroa dute, eta honen gainetik kolore beltzeko eta tamaina desberdinetako orbanak. Kloaka leuna dute.
Eme heldua, aldiz, arra baino handiagoa izaten da, 8-12 cm-koa. Ez du gandorrik bizkarraldean eta hau, ez da urdin kolorekoa izaten. Orbanak, ez dira hain biziak eta kolore apalagoak dituzte (grisak, marroixkak edo berdexkak). Bizkarralde arrea dute eta erdialdean, lerro argiago bat izan dezakete. Kloaka mehea eta zimurtua dute.
Banaketa
Europan, espezieak bakandutako populazioak mantentzen ditu Erdialdeko Europa eta Hegoaldeko Europako mendikate handietako goi eremuetan eta Iberiar penintsularen iparraldean, holartiko motako banaketa zabalago baten glaziar-osteko hondakinak izaki. Europako zati handi batean aurki daiteke, Iberiar penintsulako iparraldetik hasita, ipar Atlantikotik Danimarka, Ukraina, Errumania eta Bulgariaraino. Balkanetan oso zabalduta dago. Gainera, Ingalaterra hegoaldean ere sartu dute.
Euskal Herriari dagokionez, Ordunteko mendilerroan eta Gorobel mendikatean ditu populaziorik onenak, gure lurraldeko mendebaldeko mugan. Hortik kanpo, Gorbeia aldean, Urkiolan, Aralarren eta Izkiko mendilerroan ere aurkituko dugu. Iberiar penintsulako subespeziearen mendebaldeko nukleo murritzaren zati dira populazio horiek. Mendi-eremuetan bizi da batik bat, eta mendigune desberdinetako populazioen artean ez dago jarraitasunik. Eremu horietan, gune egokietan aurki daiteke eta espazioa irregularki eta modu ez homogeneoan betetzen du.
Habitata
Uhandre alpetarra ur geldoetan ugaltzen da eta larbak bertan hazten dira. Ur-masa desberdinetan haz daitezke, esaterako, sakonera gutxiko urmaeletan, aintzira tenporaletan, laku eta ubideetan, urasketan, eta ur korronte geldoko ibai-ertzetan.
Euskal Herrian uhandre alpetar helduak izaera menditarra duenez, pagadi eta larre menditarretan aurkitzen da, korronte gutxiko ibilguetako putzu txikietan edo ur geldoetan, landaredidunak edo landaredi gabeak, sakonera gutxikoak edo sakonak, eta eutrofikoak edo oligotrofikoak direnetan. Nahiago du substratu arrokatsu zehatz bat egotea; lehorreko aldian larrean zehar mugitzen da. Ur-masek osatzen dute ugalketarako habitata. Penintsulako beste eremu geografiko batzuetan mendiko aintziretan aurki daiteke batik bat. Europan, aldiz, habitat ugaritan aurki daiteke, beheko eremuetan ugariagoa delarik.
Elikadura
Uhandre alpetarraren larbek hasieran detritusa jaten badute ere, garapena pixka bat aurreratu ahala aktiboki elikatzen hasten dira. Hasieran, bereziki beste anfibioen arrautzez elikatzen da baina gerora, moluskuak, mikrokrustazeoen larbak (Daphniidae) eta intsektu urtarrak jaten dituzte. Beste uhandreen larbekin alderatuta, uhandre alpetarraren larben harrapakinak bentikoagoak dira.
Helduak sasoi epelean zehar etengabe jaten egoten dira, hibernaziorako gantz kopuru nahikoa pilatzeko. Uhandre alpetarraren zenbait azpiespezie soilik urtarrak dira eta beste zenbait bereziki lehortarrak. Haien dieta, beraz, duten bizimoduarekin erabat erlazionatuta egoten da. Honela, heldu urtarren dieta krustazeo txikietan, arretan, intsektu larbetan, ur-barraskiloetan eta uretara eroritako intsektuetan oinarritzen da. Aldiz, bereziki lehortarrak direnak, ahoan kabitzen zaien eta mugitzen den ia edozer jaten dute, esaterako, bareak, kilker txikiak, kotxinilak, arrak eta bestelako ornogabe txikiak. Euskal Herriko uhandre alpetarrek bizimodu urtarra eta lehortarra txandakatzen dute, bi dietak konbinatuz, beraz.
Ugalketa eta ontogenia
Uhandre alpetarrek heldutasun sexuala 3-5 urteekin hasten dute, baina altituderik altuenetan 20 urtera arte luza daiteke, bereziki indibiduo pedomorfikoen artean. Martxoaren erdialdera sakonera gutxiko ur-masetara migratzen hasten dira eta arrek orduan garatzen dute gandorra, eta euren azalak kolore deigarriagoak hartzen ditu. Arrek emeak gorteiatzen dituzte, isatsarekin dardar-mugimenduak eginez, era berean kloakatik feromonak askatzen dituztelarik. Emeek feromonen bidez arra aukeratu egiten dute eta honi jarraika hasten dira.
Ernalketa espermatoforoen bidezkoa da: arrek emea jarraika dutenean, lurrera espermatoforoa askatuko dute (espermaz beteriko paketea) eta emea honengana gidatuko dute. Emeak, orduan, kloaka ireki eta espermatoforoa barneratuko du.
Eme bakoitzak 70-390 arrautza jartzen ditu, batik bat ur-landareen hostoetan itsasten direnak, baina harri, adar eta eroritako hostoetan ere aurki daitezkeenak. Arrautzak banaka egon daitezke baina normalean 3-5 arrautzetako kate motzak eratzen dituzte. Larbek 2-4 astera eklosionatzen dute eta jaiotzen direnetik izaten dituzte aurreko hankak garatuta. 4-5 cm-ko luzera lortzean, metamorfosia burutu dezakete baina zenbait larba forma pedomorfiko eta neotenikoetan mantentzen dira.
Bizimodua
Uhandre alpetarra goizean-goiz eta ilunabarrean da bereziki aktiboa, baina normalean, gauez elikatzen dira. Azpiespeziearen arabera erabat urtarrak edo bereziki lehortarrak izan daitezke baina Euskal Herrikoak, bi faseak konbinatzen dituzte. Neguan hibernazioa burutzen dute, iraila-urrian hasita, otsaila ingurura arte.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Nematodo eta helminto espezie desberdinak dira uhandre alpetarraren parasito arruntak. Gainera, mundu osoko anfibioetan modu kezkagarrian populazioen beherakada sortzen ari den onddoak ere, Batrachochytrium dendrobatidisek alegia, eragiten dio, Chytridiomycosi gaixotasuna sortuz.
Kontserbazioa
Euskal Herrian, bi katalogok zerrendatzen dute uhandre hau. Batetik EAEko Espezie Mehatxatuen katalogoan, 'Bakanak' kategorian sailkatuta dago, eta bestetik, Nafarroakoan, 'Sentikor' bezala. Euskal Herriko populazioen tamaina ez da oso handia oro har, eta hainbat ur-masatan, Aralarren esaterako, urria da. Hala ere, itxura guztien arabera populazioen tamaina egonkorra da, mendietako ur-hartzeak areagotzeak ugalketarako egokiak diren habitatak murriztu eta populazioak kaltetu baditzake ere. Azken 45 urteotan %40ko murrizketa adierazi dute Danimarkan, eta Herbehereetan ere egun erregresioan dagoela onartzen dute.
Mehatxu berezirik gabeko beste hainbat anfibio espeziekin gertatzen den bezala, putzuak eta urtegiak baliabide mekanikoen bidez desagerrarazi eta garbitzeak ugaltze-eremua murriztu eta populazioen hedatzea mugatzen du. Euskal Herrian intzidentzia baxua den arren, ur-masetan egindako arrain-sartzeek eragin kaltegarriak edukitzen dituzte, aldi desberdinetan harrapatzen baitituzte: arrautza, larba eta ale heldu direnean, alegia. Bizkaian, kostatik hurbil dauden guneetan, kontrolik gabe egindako sartzeak aipatu behar dira; izan ere, beste anfibio-populazio batzuen egonkortasuna arriskuan jarri eta aldaketak eragiten dituzte horiek espeziaren patroi genetikoetan.
Iruñea Hiria Trofeoa
Iruñea Hiria Trofeoa urtero Iruñean jokatzen zen lagunarteko udako futbol txapelketa izan zen, 1967an hasi eta 2011n azken edizioa izan zuena.
Historia
1967an izan zuen lehenengo ekitaldia. Hiru talderen arteko triangularra izan zen eta Real Zaragoza nagusitu zitzaien Osasunari eta Vitória de Guimarães portugaldarrari. Era horretara jokatu zan 1983 artean, eta ondoren bi talderen arteko partida bihurtu zen. Hurrengo bederatzi edizioetan Osasuna atzerriko taldeen aurka jokatu zuen eta ondoren Espainiako Ligakoen aurka.
Chassal
Chassal Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chassal udalerrian erroldatutako biztanleak 496 ziren. Familiak 188 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 219 etxebizitza zeuden, 197 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 163 etxeak ziren eta 55 apartamentuak ziren. 197 etxebizitza nagusietatik 129 bere jabearen bizilekua ziren, 64 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 18 etxek bi gela zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 62 etxek lau zituzten eta 83 etxek bost zituzten. 167 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 81 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 102 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 321 ziren, horien artean 249 aktiboak ziren eta 72 inaktiboak ziren. 249 pertsona aktiboetatik 225 lanean zeuden (119 gizon eta 106 emakume) eta 24 langabezian zeuden (11 gizon eta 13 emakume). 72 pertsona inaktiboetatik 25 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chassal udalerrian 191 unitate fiskal zeuden, 486,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.356 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 38 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 10 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 eraikuntza enpresa eta 1 apaindegia.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lasse Virén
Lasse Artturi Virén (Myrskylä, Finlandia, -) finlandiar atleta ohia da.
Biografia
Paavo Nurmi bide luzeko lasterkariak 1920 ondoko urteetan hasitako tradizioaren azkeneko oinordekoa da. 10.000 eta 5.000 metroetako txapelduna izan zen 1972ko Municheko Olinpiar Jokoetan eta 1976ko Montrealgo Jokoetan. Bi lasterketa horiek olinpiar joko banatan irabazi dituen atleta bakarra da oraingoz.
1976ko Olinpiar Jokoetan, Montrealen, aise irabazi zituen bi lasterketok. Bi garaipenak aski iruditu ez nonbait, eta Zátopeken 1952ko balentria errepikatu nahi izan zuen maratoia ere korrituz. Proba horretan parte hartzen zuen lehen aldia zen, eta boskarren geratu zen. 1980ko Olinpiar Jokoetan, berriro lehiatu zen, baina ez zuen dominarik lortu, eta erretiratu egin zen joko horien ondotik.
Gaur egun, ezaguna da Finlandian; izan ere, Finlandiako Parlamentuan jardun zuen koalizio-alderdiko kide gisa 1999tik 2007ra eta 2010ean eta 2011n.
Asaccus caudivolvulus
Asaccus caudivolvulus Asaccus generoko animalia da. Narrastien barruko Phyllodactylidae familian sailkatuta dago.
Würenlingen
Würenlingen Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ozolnieki udalerria
Ozolnieki udalerria (Ozolnieku novads) Letoniako udalerri bat da. 286 km²ko azalera du eta 2018ko datuen arabera 9864 biztanle zituen. Udalerriko hiriburua Ozolnieki da.
Troglocyclocheilus khammouanensis
Troglocyclocheilus khammouanensis Troglocyclocheilus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Anne Green (uharteburua)
Anne Green (Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha, Tristan da Cunha, 1952) tristandar irakaslea, politikaria eta administratzaile publikoa da. Tristan da Cunhako lehenengo emakume uharteburu hautatua izan zen.
1952an jaio zen Santa Helena, Ascension eta Tristan da Cunha. Joseph Greenekin ezkondu zen. Lanbidez irakaslea da Tristan da Cunhan. Bi agintalditan Tristan da Cunhako uharteburua izan zen, lehenik 1988 eta 1991 bitartean, eta azkenik 2003 eta 2007 bitartean.
Bere neba James Glassekin batera A Short Guide to Tristan da Cunha liburua idatzi zuen, 2003an argitaratu zena.
Heteromycteris japonicus
Heteromycteris japonicus Heteromycteris generoko animalia da. Arrainen barruko Soleidae familian sailkatzen da.
Asteroide gerrikoa
Asteroide gerrikoa Marte eta Jupiterren orbiten artean Eguzki-sisteman dagoen disko baten izena da. Asteroide eta planeta nano izenak dituzten objektu irregular ugari daude bertan. Batzuetan, asteroide gerrikoari ere asteroide gerriko nagusia edo gerriko nagusia izena ematen zaio, Eguzki-sisteman dauden beste asteroide-populazio batzuetatik bereizteko, adibidez troiar asteroideak edo Lurretik-gertuko asteroideak. Asteroide gerrikoaren masaren erdia inguru lau asteroiderik handienetan biltzen da: Zeres, 4 Vesta, 2 Pallas eta 10 Higia. Asteroide gerrikoaren masa osoa Ilargiaren %4 inguru da, edo Plutonen %22 eta bere satelite Karonteren bikoitza.
Zeres, asteroide gerrikoko planeta nano bakarra, 950 kilometroko diametroko objektua da, 4 Vesta, 2 Pallas eta 10 Higiaren diametroa 600 kilometro baino txikiagoa den bitartean. Gainontzeko objektu guztiak hori baino txikiagoak dira, hauts partikula baten tamainara arte. Asteroide gerrikoaren materiala hain dago sakabanatua, ezen satelite artifizial ugari igaro diren bertatik inongo arazorik edo talkarik gabe. Hala ere, asteroide handien arteko talkak gertatzen dira, eta honek ezaugarri orbital eta konposizio antzekoa duten asteroide familiak sor ditzake. Asteroide gerrikoan dauden objektuak euren espektroaren arabera sailkatzen dira. Gehienak hiru mota hauetakoak dira: karbono ugaridunak (C-mota), silikatozkoak (S-mota) eta metalikoak (M-mota).
Asteroide gerrikoa Eguzki-sistemaren sorrerako nebulosatik sortu zen, planetesimal multzo gisa. Planetesimalak dira protoplaneta baten lehen osagaiak. Marte eta Jupiterren artean, ordea, Jupiterren grabitazioaren indarrak ez zuen baimendu protoplaneta horiek sortzea, ez zuelako baimentzen akrezioa ematea planeta batean elkartuz. Talkak energetikoegiak ziren, eta elkarrekin fusionatu beharrean euren artean talka egin eta suntsitu ziren. Ondorioz, asteroide gerrikoaren hasierako masaren %99,9 galdu zen Eguzki-sistemaren historiako lehenengo 100 milioi urtetan zehar. Zati horietako batzuek bidea aurkitu zuten Eguzki-sistemaren barnealderantz, meteorito talkak sortuz planeta telurikoetan. Asteroideen orbitak oraindik ere aldatzen dira euren Eguzkiaren inguruko orbitaren periodoak orbitaren erresonantzia aurkitzen duenean Jupiterrekin. Distantzia orbital horietan, Kirkwooden hutsuneak ematen dira, asteroideak orbitaz mugitzera behartzen dituztenean.
Eguzki-sisteman badaude beste asteroide eskualde batzuk, adibidez Lurretik-gertuko asteroideak, zentauroak, Kuiper gerrikoa, disko sakabanatua, sednoideak eta Oorten hodeia.
2014ko urtarrilaren 22an ESAko zientzialariek lehen aldiz aurkitu zuten ur-lurruna Zeresen. Herschel Space Observatoryko infragorri urrunak erabiliz egin zen aurkikuntza eta ezusteko handia izan zen, ur-lurruna kometen ezaugarria zela uste zelako. Kometa eta asteroideen arteko mugak geroz eta lausoagoak dira.
Titius-Boderen legea
1596an Johannes Keplerrek Mysterium Cosmographicum lanean idatzi zuen "Marte eta Jupiterren artean planeta bat jartzen dut". Tycho Braheren datuak aztertzerakoan, pentsatu zuen Marte eta Jupiterren arteko orbitan tarte handiegia zegoela planetarik ez egoteko.
1766an Johann Daniel Titius Wittenbergekoak Charles Bonneten Contemplation de la Nature itzuli zuen. Bertan, oin-ohar anonimo gisa, planeten kokapenaren inguruko patroi bat aipatu zuen. Gaur egun Titius-Boderen legea izena ematen zaion honek sekuentzia matematiko batean du oinarria: 0tik hasi eta ondoren 3 zenbakia jarrita eta bere bikoitzak hartu, 3, 6, 12, 24, 48... eta ondoren zenbaki bakoitzari 4 gehitu eta 10engatik zatituz gero, 0,4, 0,7, 1,0, 1,6, 2,8, 5,2, 10,0, 19,6, 38,8... sekuentzia eskuratuko dugu. Sekuentzia hau planeta ezagunen orbitaren erradiotik oso gertu dago unitate astronomikoetan, baina 24 zenbakian (2,8) ez dago planetarik, 1,6n Marte eta 5,2n Jupiter dagoen bitartean. Oin-ohar horretan Titiusek honakoa idatzi zuen: "Baina Jaun Arkitektoak espazio hori hutsik utzi al zuen? Ez da gutxiago ere." . 1768an Johann Elert Bodek sekuentzia horren aipamena egin zuen bere idazkietan, baina ez zuen Titius aipatu 1784ra arte, eta horregatik askotan "Boderen legea" gisa agertzen da idatzita.
William Herschelek Urano aurkitu zuenean 1781ean, planetaren orbitak ia zehaztasunez egiten zuen bat aurreikusitako zenbakiekin, eta beraz astronomo gehienek pentsatu zuten planetaren bat egon behar zela Marte eta Jupiterren artean.
Zeresen aurkikuntza eta Zeruaren Polizia
Zeruaren poliziak Giuseppe Piazzi italiarrari gutuna bidali zion bere parte izatera gonbidatuz, baina gutuna iritsi aurretik 1801eko urtarrilaren 1ean Palermoko Unibertsitateko astronomia-burua zen Pazzik objektu txiki bat ikusi zuen mugitzen zehazki aurretik pentsatutako lekuan. "Zeres" izena eman zion, Antzinako Erromako uztaren jainkosa bezala, Siziliako patroia. Piazzik hasiera batean kometa bat zela pentsatu zuen, baina isatsik ez zuenez, planeta baten alde egin zuen. Ondorioz, Titius-Bode legeak zortzi "planeta" horien kokapena zehaztasun nahiko handiz aurreikusten zuen.
Palasen aurkikuntza: asteroideen kontzeptua
Hamabost hilabete beranduago, Heinrich Olbersek beste objektu handi bat aurkitu zuen eskualde berdinean, 2 Palas. Beste planeta guztiak ez bezala, Zeres eta Palas argi-puntuak baino ez ziren teleskopiorik handienekin ere. Euren mugimendu azkarragatik ez balitz, izarrengandik ezingo lirateke bereizi. Horren ondorioz, William Herschelek 1802an proposatu zuen kategoria berri bat egitea objektu horientzat, "asteroide" izenekoa, grezierako asteroeides hitzetik "izarren antzekoak". Zeres eta Palasen behaketen ondoren, honakoa idatzi zuen :
1807an egindako ikerketa sakonagoen ondorioz 3 Juno eta 4 Vesta aurkitu ziren. Napoleondar gerratan Lilienthal erre zen, aurkikuntza gune nagusia; lehen asteroideen aurkikuntza fase hau amaitu zen honela.
Herschelen asteroide kontzeptua albo batera utzita, hainbat hamarkadatan zehar planeta hitza deitzen jarraitu zuten astronomo gehienek, eta euren aurkikuntzei zenbaki bat jartzen zioten aurretik: 1 Zeres, 2 Palas, 3 Juno, 4 Vesta... Hala ere, 1845ean astronomoek bosgarren objektua aurkitu zuten, 5 Astrea eta, ondoren, beste objektu asko abiadura geroz eta handiagoan. Planeta gehiegi ziren zerrenda batean sartzeko eta, horregatik, planeten zerrendatik kendu zituzten (Alexander von Humboldtek 1850eko hamarkadan proposatu zuen bezala) eta Herschelen hitza hartu zuten, "asteroide", identifikatzeko.
Asteroideen gerrikoaren aurkikuntza
1846an Neptuno aurkitu zuten, Titius-Bode legea nabarmen ukituz: zientzialariek ikusi zuten Neptunoren orbita ez zegoela, inondik inora, aurretik esandako posizioan. Gaur egun ez dago azalpenik lege honi buruz, eta astronomo gehienek uste dute kointzidentzia bat dela.
1850eko hamarkadan "asteroide gerrikoa" kontzeptua erabiltzen hasi zen, nahiz eta zaila den jakitea noiz eta nork erabili zuen lehenengoz esamoldea. 1850ean Alexander von Humboldten Cosmos lana itzuli zen ingelesera, eta hor bai agertzen dela "asteroid belt" kontzeptua. Robert James Mannek era hori erabili zuen bere A Guide to the Knowledge of the Heavens liburuan.
1868an jada ehun asteroide inguru ezagutzen ziren, eta 1891ean Max Wolfek astrofotografia asmatu zuenean aurkikuntzaren abiadura asko azkartu zen. 1921rako 1.000 asteroide inguru aurkitu ziren, 1981ean 10.000 eta 2000. urtean 100.000. Gaur egungo sistema automatikoekin asteroideak kopuru handietan aurkitzen dira.
Sorrera
1802an Pasan aurkitu eta gero, Olbersek proposatu zion Herscheli Zeres eta Palas behinola Marte eta Jupiterren artean egon zen beste planeta baten zatiak zirela, eta planeta honek barne leherketa bat izan zuela edo kometa baten talka erraldoia milioika urte lehenago. Hala ere, planeta bat suntsitzeko behar den energia kopurua, eta gerrikoan dagoen masa oso gutxi dela ikusita (Ilargiaren masaren %4 baino ez), hipotesi hau babestea zaila da. Gainera, asteroideen konposizio kimikoa oso ezberdina da, ezingo litzateke planeta beretik etorri. 2018an Floridako Unibertsitateko ikerlari batzuek proposatu zuten desagertutako planeta edo planeta nano baten baino gehiagoren zatiak izan zitezkeela.
Asteroide gerrikoaren sorreraren hipotesi orokor bat da Eguzki sistemaren sorrera eta garapena nebulosa batetik sortu zela. Izarren-arteko hautsez eta gasez osatutako hodei bat, grabitazio-kolapsoaren bidez errotatzen hasi eta kondentsatu zen, Eguzkia eta planetak sortu arte. Eguzki-sistemaren historiako lehen milioi urteetan, kolisioen bidezko akrezio prozesu batek material txikia bildu zuen eta tamainaz handitzen joan ziren etengabe. Talde horiek masa nahikoa izan zutenean beste antzeko objektu batzuekin elkartzeko aukera zuten, planetesimalak sortuz. Prozesu horren bidez, pixkanaka, planetak sortu ziren.
Asteroideen gerrikoan zeuden planetesimalek Jupiterren grabitazio-indarraren perturbazio handia zuten, eta ezin zuten elkartu planeta bat sortzeko. Horren ordez, Eguzkiaren inguruan biratzen jarraitu zuten, noizbehinka euren artean talka egiten. Jupiterrek eragindako abiadura handiegia zen lekuetan, talkek suntsiketa eragin zuten, akrezio bidez elkartu eta hazi ordez. Jupiterren orbitaren zatiki batean orbitatzen duten objektuek erresonantzia-orbitala dute. Jupiter eta Marteren artean dauden objektu askok orbita mota hori dute, erresonantzia ezberdinekin. Jupiter Eguzki-sistemaren barnealdera mugitu zenean Bira Handiaren Hipotesian, erresonantzia hauek asteroide-gerrikoan zehar hedatuko lirateke, eskualde ezberdinetako asteroide populazioak kitzikatuz eta euren abiadura handituz bata bestearekiko.
Iracemápolis
Iracemápolis Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Asteroide gerrikoa
Sorrera
Eguzki-sistemaren historiaren lehen zatietan, asteroideak urtu ziren mailaren batean, bertan zeuden elementuak partzialki edo osoki bereiziz euren masaren arabera. Aurretik zeuden gorputzetako batzuek bolkanismoa izan zezaketen, eta magmazko ozeanoak eduki. Hala ere, gorputz horien masa erlatiboa txikia denez, urtze denbora planetatan eman zena baino askoz laburragoa izan zen eta orain dela 4.500 milio urte jada amaitu zen, planetak sortu eta hamarnaka milioi urte geroago. 2007ko abuztuan, Vestatik etorri zela pentsatzen den Antartikan aurkitutako meteorito baten zirkonita kristalak aztertu ziren; pentsatzen denez, Vesta, eta luzapenez asteroide gerrikoko beste objektuak, azkar sortu ziren, Eguzki-sistemaren sorrerako lehenengo 10 milioi urtetan.
Eboluzioa
Asteroideak ez dira Eguzki-sistemaren jatorrizko arrokak. Sortu zirenetik eboluzio handia izan dute, barne beroketa barne (batez ere lehenengo 10 milioi urtetan zehar), inpaktuen ondoriozko gainazalaren urtzea, erradiazioaren ondorioz higadura eta mikrometeoritoen bonbardaketa. Zientzialari batzuek meteoritoak hondar-planetesimal izendatzen dituzte, baina beste zientzialari batzuek ez dute termino hori erabiltzen.
Gaur egungo asteroide gerrikoak hasierakoaren masaren frakzio txiki bat baino ez du. Ordenagailu bidezko simulazioen bidez ikusi da jatorrizko asteroide gerrikoak Lurrak haina masa izan zezakeela. Batez ere grabitazio perturbazioen ondorioz, material gehiena kanporatua izan zen sorrera eman zeneko lehenengo milioi urteetan, jatorrizko masaren %0,1 utziz bertan. Hala ere, formazioa eman zenetik, asteroide gerrikoan dauden objektuen tamainen banaketa erlatiboki egonkor mantendu da: ez da egon tamaina aldaketa nabarmenik asteroide gerrikoan dauden objektuen dimentsio tipikoa.
Jupiterrekiko 4:1 erresonantzia orbitala 2,06 UAko erradioan ematen da, eta hori hartzen da asteroide-gerrikoaren barne muga gisa. Jupiterrek eragiten dituen perturbazioek objektuak bidaltzen dituzte horra orbita ezegonkor batean. Tarte honen barruan sortutako gorputz gehienak Martek berak garbitu zituen, edo Eguzki-sistemaren hasierako historian egondako mugimenduek guztiz kanporatu. Hungaria asteroideak 4:1 erresonantziaren orbitan baino gertuago daude, baina ez dute eragin bera jasotzen makurdura orbital oso altua dutelako.
Asteroide gerrikoa sortu zenean, 2,7 UA baino urrunago zeuden objektu guztiak "izozte lerroaren" beste aldean zeuden, uraren izozte tenperaturaren azpitik. Erradio hori baino urrunago sortu ziren planetesimal guztiek, beraz, izotza metatzeko aukera zuten. 2006 iragarri zen asteroide gerrikoaren barruan eta izozte lerroa igarota kometa populazio bat aurkitu zela. Kometa mota hori izan liteke Lurreko ozeanoetako uraren parte bat ekarri zuena. Eredu batzuen arabera, Lurraren sorrera fasean ez zegoen nahikoa ur ozeagoak sortzeko, eta kanpoko iturri batetik bete behar izan ziren.
Ezaugarriak
Askotan irudikatzen denaren kontra, asteroide gerrikoa batez ere espazio hutsa da. Asteroideak bolumen izugarri handi batean daude sakabanatuak, eta ez da probablea ere asteroide batera iristea ez bada ondo kalkulatzen egin beharreko ibilbidea. Hala ere, ehunka mila asteroide ezagutzen ditugu, eta zenbaki erreala milioika izan daiteke, beheko tamainaren mozketaren arabera. 200 asteroide ezagutzen ditugu 100 kilometro baino handiagoak direnak, eta uhin infragorriekin egindako ikerketa baten arabera kilometro bateko tamaina baino handiagoak diren 700.000 eta 1.700.000 asteroide artean leudeke. Asteroide ezagun gehienen itxurazko magnitudea 11 eta 19 artean dago, baina mediana 16koa da.
Estimazioen arabera, asteroide gerriko osoaren masa 2,8×1021 eta 3,2×1021 artean dago, gutxi gorabehera Ilargiaren masaren %4. Lau objekturik handienak, Zeres, 4 Vesta, 2 Palas eta 10 Higia masa osoaren erdia dira; Zeres, bakarrik, masaren herena izango litzateke.
Konposizioa
Asteroide gerrikoan dauden objektuak euren espektroaren arabera sailkatzen dira. Gehienak hiru mota hauetakoak dira: karbono ugaridunak (C-motako asteroideak), silikatozkoak (S-motako asteroideak) eta metalikoak (M-motako asteroideak).
C-motako asteroideek karbono asko dutenak dira. Asteroide gerrikoaren kanpo eskualdeetan gehiengoa dira. Guztira, ikusten ditugun asteroideen %75 inguru izan litezke. Kolore gorriagoa dute beste asteroideek baino eta euren albedoa txikiagoa da. Euren gainazala meteorito kondritiko karbonatatuen antzekoa da. Kimikoki, euren espektroak Eguzki-sistemaren hasierako konposizioaren antza du, elementu arinak kenduta.
M-motako asteroideak populazio osoaren %10 inguru dira; euren espektroen arabera ematen du burdin-nikelezkoak direla. Uste dugunez batzuk suntsitutako planetesimalen nukleoetan sortu ziren diferentziazio bidez. Hala ere, badira silikato batzuk antzeko itxura izan dezaketenak. Adibidez, 22 Kaliope M-motako asteroide handi bat da, baina ez dirudi metala denik bere konposatu nagusia. Asteroide gerrikoan zehar M-motako asteroideen kontzentraziorik handiena 2,7 UA inguruan dago. Ez dago argi ea M-motako asteroide guztien konposizioa berdina edo antzekoa den, edo ea C eta S motatan sartzen ez diren meteoritoentzako sortutako etiketa bat baino ez den.
Asteroide gerrikoaren misterioetako bat V-motako asteroideen urritasuna da, basaltoz osatutakoak. Asteroideen formazioen teoriak dio Vestaren tamaina edo handiagoa duten objektuek azala eta mantua eduki behar dutela, eta mantua arroka basaltikoz osatuta egon beharko litzatekeela; ondorioz, asteroideen erdia basalto edo olibinoz osatuta egon beharko lirateke. Behaketek, hala ere, aurre-esandako basaltoaren %99 falta dela diote. 2011ra arte, asteroide gerrikoan aurkitutako basaltozko gorputz guztiak 4 Vesta asteroidetik zetozela uste zen, eta horregatik dute V-mota izena. Hala ere, 1459 Magnya asteroidearen aurkikuntzak erakutsi zuen konposaketa kimiko ezberdin bateko asteroide basaltikoak ere badirela, jatorri ezberdina izan zitekeela pentsaraziz. Hipotesi hau indartu zen 2007an kanpoko gerrikoan beste bi objektu aurkitu zirenean, 7472 Kumakiri eta (10537) 1991 RY16. Konposizio basaltikoa zuten, baina ezin zuten Vestan jatorria eduki. Gaur arte kanpo gerrikoan aurkitutako V-motako asteroide bakarrak dira bi hauek.
Eguzkiarekiko duten distantziaren arabera aldatzen da asteroide gerrikoan dauden gorputzen tenperatura. Gerrikoan dauden hauts partikulen tenperatura aldatzen da 200 K ingurutik 2,2 UAn 165 K ingurura 3,2 UAn. Hala ere, errotazioa dela eta, asteroide baten gainazaleko tenperatura oso aldakorra da eguzki-erradiaziora edo izarren aldera orientatzen badira.
Gerriko nagusiko kometak
Gerriko nagusiaren kanpoko aldean hainbat objektuk kometen jarduera dutela ematen du. Euren orbitak ezin dira azaldu kometa klasikoen barneratzearen bidez, eta beraz pentsatzen da kanpoko asteroide asko izotzezkoak direla, eta izotz hori noizbehinka sublimatzen dela inpaktu txikien ondorioz. Gerriko nagusiko kometak Lurreko ozeanoaren uraren sortzaile handietako bat izan daitezke, deuterio-hidrogeno ratioa txikiegia delako kometa klasikoan ur horren iturri izateko.
Orbitak
Asteroide gerrikoko objektu gehienen eszentrikotasun orbitala 0,4 baino txikiagoa da, eta makurdura orbitala 30º baino txikiago. Asteroideen banaketa orbitala maximora iristen da 0,07ko eszentrikotasunean eta 4ºko makurduratik behera. Honela, asteroide tipiko batek orbita nahiko zirkularra du eta bere orbita ekliptikatik oso gertu dago, baina egon daitezke batzuk orbita oso eszentriko eta ekliptikatik oso urrun mugitzen direnak.
Batzuetan, "asteroide gerriko" terminoa bakarrik erabiltzen da zentroko eskualdean dauden asteroide "konpaktuak" izendatzeko. Eskualde hau 4:1 eta 2:1 Kirkwooden hutsuneen artean dago, 2,06 eta 3,27 UA artean, eta euren orbiten eszentrikotasuna 0,33 baino txikiagoa da; gorputz horien makurdura orbitala 20ºtik behera dago. 2006an, gune nukleo moduko honek aurkitutako asteroide guztien %93 zuen barnean. JPL Small-Body Databaseak 670.000 objektu identifikatzen ditu asteroide gerriko nagusian.
Kirkwooden hutsuneak
Kirkwooden hutsuneak Jupiter eta Marte planeten artean dagoen asteroide gerrikoko gune batzuk dira, non asteroide dentsitatea gerrikoaren batez besteko dentsitatearekiko nabarmenki murriztua den. Euren parametroek (bere erdiardatz nagusia edo modu baliokidean bere orbita periodoa) Jupiter planetaren orbitarekin arrazoi xume bat duten orbitekin bat egiten dute. Esaten denez hutsune hauek Jupiterrekin duten orbita erresonantziekin bat egiten dute. Honela, adibidez, Eguzkitik 2,82 unitate astronomikora dauden asteroideak 5:2ko erresonantzian daude Jupiterrekin, hau da, Jupiterrek Eguzkiaren inguruan bi bira ematen dituen bitartean asteroide horiek bost ematen dituztela. Jupiterren periodoa 11,856525 urtekoa da x 2 = 23,71305 urte. 2,82 unitate astronomikoko distantziari 4,735585286 urte x 5 = 23,67793 urteko periodoa dagokio. Diferentzia 0,035 urtekoa baino ez dela ikus daiteke. Orbita horretan bost biratik behin doan balizko asteroide bat Jupiterrenganako gehienezko hurbiltze batekin bat letorke, orbita horretatik botatzea eragingo lukeen erakarpen erresonante bat eragingo liokeena.
Talkak
Asteroide gerrikoan dagoen objektu kopurua hain handia izanik, euren arteko talkak erlatiboki ohikoak dira, gutxienez denbora-eskala astronomikoetan. 10 kilometroko erradioa duten objektuen arteko talkak, asteroide-gerrikoaren gunean, behin 10 milioi urtetan gertatzen direla uste da. Talka horrek asteroideak txikitu eta pieza txiki horiek asteroide familia berri bat sor dezake. Hala ere, abiadura txikian ematen diren talketan bi asteroideak suntsitu beharrean batzen dira. 4.000 milioi urte eta gero prozesu hori ematen, orain asteroide-gerrikoan dauden objektuen izaera jatorrizko populazioaren ezberdina da.
Asteroide gorputzaz gain, asteroide gerrikoan ehun mikrometro inguruko erradioa duten hauts partikula bandak ere egon daitezke. Material fin honen sorrera, gutxienez parte batena, asteroideen arteko talkak eragiten du, eta mikrometeoritoen talkagatik asteroideetan. Poynting–Robertson efektuaren ondorioz, Eguzkiak hauts honengan eragiten duen eguzki-erradiazioak etengabe gerturatzen ditu, espiral baten ibilbidean, Eguzkira.
Meteoritoak
Talka horren ondorioz sortutako zatietako batzuk gerrikotik urrundu eta Lurreko atmosferaraino iritsi daitezke. Lurrean orain arte aurkitutako 50.000 meteoritoen artean %99,8 asteroide gerrikoan sortu direla uste da.
Asteroide familiak
Gutxi gora behera asteroide gerrikoan dauden objektuen herena asteroide familia batean sailka daiteke. Elementu orbital antzekoak partekatzen dituzte, ardatzerdi handia, eszentrikotasuna eta makurdura orbitala bezala, eta espektroan ere antzekoak dira. Elementu horiek batuta, jatorri bereko gorputzak direla uste dugu, gorputz handiago baten suntsiketatik datozenak. Elementu hauek grafikoki jartzen baditugu, asteroide gerrikoko kideek kontzentrazioak dituzte gune batzuetan, asteroide familia horretako kide direla esanez. 20 eta 30 familia artean eraiki dira, eta ia guztiak familiak direla uste da. Beste talde batzuk ere proposatu dira, baina hauek ez dira hain ziurrak. Asteroide familiak ziurta daitezke mota espektral berekoak baldin badira, adibidez. Asteroide familiak baino txikiagoak diren taldekatzeei "talde" edo "kluster" izena ematen zaie.
Asteroide gerrikoko familiarik esanguratsuenak, euren ardatzerdi handiaren tamainaren arabera sailkaturik Flora familia, Eunomia familia, Koronis familia, Eos familia eta Temis familia dira. Flroa familiak 800 kide ditu, talde handienetako bat da, eta orain dela 1.000 milioi urte inguru emandako kolisio baten ondorio izan liteke. Familia baten kide den asteroiderik handiena 4 Vesta da. Vesta familia asteroide horretan krater bat sortu zuen talkaren ondorioz sortu zela uste da. Era berean, HED meteoritoak ere talka horren ondorio izan litezke.
Hiru hauts banda nagusi aurkitu dira asteroide gerrikoan orain arte. Eos, Koronis eta Temis familien antzeko makurdura orbitala dute, eta baliteke talde hauekin lotuta egotea.
Bonbardatze Handi Berantiarraen ostean gerriko nagusiak izandako eboluzioan eragin handia izan dezakete zentauroek eta Neptunoz haraindiko objektuek. Zentauroek eta NHOak barne Eguzki-sistemara iristen direnean asteroide gerrikoan dauden objektuen orbitak alda ditzakete, baina bakarrik euren masa baldin bada 10-9 M☉ objektu bakunentzat edo pixka bat txikiagoak ere behin baino gehiagotan elkartzen badira. Hala ere, zentauroek eta NHOek ez dute aukera handirik gerriko nagusiko asteroide familiak sortzeko, baina bai familia zaharrak perturbatzeko. Gaur egun egon daitezke gerrikoaren kanpoaldean objektuak zentauro edo NHOak izan zirenak, baina euren bizitza 4 milioi urte baino txikiagoa litzateke, eta bei ere 2,8 eta 3,2 UA artean eszentrikotasun handiekin.
Periferia
Gerrikoaren barne aldean, 1,7 eta 2 UA artean eta 1,9 UAko ardatzerdi handiarekin, Hungaria familia dago. Euren kide handienaren izena daramate, 434 Hungaria. Talde honetan 52 asteroide aurkitu dira orain arte. Hungaria taldea gorputz nagusitik bereizita dago 4:1 Kirkwooden hutsunearengatik eta euren orbitek makurdura handia dute. Asteroide hauetako batzuek Marteren orbita gurutzatzen dute, eta planetak eragindako aldaketen ondorioz, baliteke talde hau gutxitzen joatea etengabe.
Makurdura handiko beste asteroide familia bat Fozea familia da. Batez ere S-motako asteroideak dira, gertu duen Hungaria familian dauden batzuk E-motako asteroideak diren bitartean. Fozea familiaren orbita 2,25 eta 2,5 UA artean dago.
Asteroide gerrikoaren kanpo mugaren inguruan Zibeles taldea dago, 3,3 eta 3,5 UA inguruan. 7:4 erresonantzia orbitala dute Jupiterrekin. Hilda familiak 3,5 eta 4,2 UA arteko orbitak dituzte, erlatiboki zirkularrak eta 3:2 erresonantzia orbital egonkorra Jupiterrekin. 4,2 UA baino urrunago oso asteroide gutxi daude, Jupiterren orbitan. Orbita horretan bi troiar asteroide familia aurki daitezke; kilometro bat baino handiagoak diren gorputzak asko dira bertan, asteroide-gerrikoan bezain beste.
Esplorazioa
Asteroide gerrikoa gurutzatu zuen lehenengo espazio-ontzia Pioneer 10 izan zen, 1972ko uztailaren 16tik aurrera. Garai hartan kezkak zegoen inguru horretan egon zitezkeen asteroide eta hautsak espazio-ontzia kaltetuko ote zuen, baina geroztik 12 espazio-ontzi pasa dira inongo arazorik gabe bertatik. Pioneer 11, Voyager 1, Voyager 2 eta Ulysses inongo asteroideren argazkirik gabe pasa ziren bertatik. Galileok 951 Gaspraren argazkia egin zuen 1991an eta 243 Idarena 1993an. NEARrek 253 Matilde ikusi zuen 1997an, Cassinik 2685 Masursky 2000an, Stardustek 5535 Annefrank 2002an, New Horizonsek 132524 APL 2006an eta Rosettak 2867 Šteins 2008ko irailean eta 21 Lutetia 2010eko uztailean. Dawn misioak Vesta orbitatu zuen 2011ko uztailean eta 2012ko irailean, eta Zeresen inguruan orbitatzen du martxoaren 2015etik. Jupiterrera bidean, Junok ez zuen datu zientifikorik bildu. Gaur egun, asteroide baten aurka talka egiteko aukerak mila milioitan bat dela kalkulatzen da.
Asteroideak fikzioan
Asteroideak eta asteroide gerrikoak oso ohikoak dira zientzia-fikzioan. Hainbat paper izan ditzakete literaturan: gizakiek koloniza ditzaketen lekuak dira batzuetan; mineralak ateratzeko meatzaritza guneak izaten dira besteetan; askotan, planeten arteko bidaietan oztopo bat izaten dira, eta istripuak egon daitezke talka egiterakoan; bada ere beste ildo bat, Lurraren aurkako inpaktuen ondorioz sor ditzaketen arazoak aipatzen duena.
Planeten kolonizazioaren gaia lehen aldiz sartu zenean zientzia fikzioan, asteroide gerrikoa ez zen kolonizazio hori emateko gune garrantzitsua, eta dudarik gabe Marte eta Artizarraren kolonizazioaren atzetik zeuden zerrendan. Artizarra paradisu gisa identifikatzen zen, 1960ean bere benetako izaera ezagutu genuen arte (ikus, Artizarra informazio gehiagorako). Horregatik, zientzia fikzio istorio eta liburu gehienetan asteroide gerrikoa gutxitan bisitatzen edo kolonizatzen den gunea da ..
Eguzki-sistemako planetak kolonizatzeko aukera murriztu zen bizirako hain leku onak ez zirela aurkitu ahala. Hala ere, asteroideak mineral baliotsuen meatzaritzaako gune erraldoi gisa ikusten hasi ziren, grabitate minimoko egoeran bisitagarri, eta Lurrean geroz eta murritzagoak ziren ondasun naturalak laguntzeko bide gisa. Mineral horien salmentak enpresa bideragarriak sortuko lituzkeela pentsatu zuten askok, eta 1940ko hamarkadaren ondoren asteroideen-meatzaritza generoa handitzen joan zen. Bertan sortutako gizarte industrialek domo itxurako hiriak edo kobazuloak egingo lituzkete bizirauteko, edo (zientziak babesten ez duena) atmosfera bat sortuz "grabitate artifizialarekin".
Esplotazio isolatuen ideia hau oso lotua zegoen Mendebalde Urrunaren estatubatuar estereotipoekin, eta generoan ohikoak dira lapurrak edo mentalitate independenteko norbanakoak, estatuak edo autoritateari uko egiten diotenak. Ben Bovaren Asteroid Wars serieak eredu hau ikertzen du.
Bangka-Belitung
Bangka–Belitung (Kepulauan Bangka Belitung; ) Indonesiako 34 probintzietako bat da. Sumatratik gertu dagoen uhartedi bat da, bi uharte nagusi, Bangka eta Belitung, eta eremu txikiagoko asko dituena. 16.424 kilometro koadroko eremua du, eta 2014an 1.281.099 biztanle zituen. Hiriburua Pangkal Pinang da.
Geografia
Iparraldean Hego Txinako itsasoa eta hegoaldean Javako itsasoa ditu. Bangkako itsasarteak Sumatra eta Bangka bereizten ditu, Gaspar itsasarteak Bangka eta Belitung eta Karimata itsasarteak Belitung eta Borneo.
Gerridae
Gerridae Hemiptera ordenan dauden intsektuen familia bat da. Uraren estrofak, ur-brokadoreak, ur-frikeriak, ur-zomorroak, urmael-patinak, ur-patroiak edo Jesusen zomorroak dira. Gerridae egiazko zomorroen sailkapenarekin bat etorriz (hau da, Heteroptera azpiatala), gerrideek aho zatiak eboluzionatu eta zurrupatzeko eboluzionatu dituzte, eta bereizten dira uretan ibiltzeko ezohiko gaitasuna izanik, animaliak pleuston bihurtuz. Anatomikoki eraiki dira, beren pisua transferitzeko, uraren gainazalean korrika egiteko.
Litava
Litava Eslovakiako udalerri bat da, Krupinako barrutian kokatuta. 22,13 km²ko azalera du eta 762 biztanle 2017ko datuen arabera.
Gerridae
Generoak
Gaur egun 56 genero ezagutzen dira  :
Datuen igurriak: i = ITIS, c = Catalogue of Life, g = GBIF, b = Bugguide.net, d = Damgaard et al. 2014
Litava
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1135. urtekoa da.
Elassoma evergladei
Elassoma evergladei Elassoma generoko animalia da. Arrainen barruko Elassomatidae familian sailkatzen da.
Billy (txakurra)
Billy txakurra Frantziako untxari handi bat da, jatorria Frantziako erdi-mendebaldean duena, arraza gisa 19. mendeko txakur-hazle baten gurutzaketen bidez definitua. Gaston Hublot izeneko aberats batek sortu zuen txakur mota XIX. mendean, eta Poitouko Château de Billy bere etxearen izena jarri zion arrazari.
Ezaugarriak
Billy bat zuri purua izan daiteke, edo zurixka eta grisa nahasian, batzuetan buruan eta gorputzean orbain laranja edo limoi-kolorezkoak izan ditzakeelarik. Berokia laburra, leuna eta gogorra da ukitzean.
Billy txakurra ez da egokia etxe txiki baterako; ariketa asko behar du, eta zaila da gobernatzen. Arinaketan oso azkarra da gainera.
Vlaardingen
Vlaardingen Herbehereetako Hego Holanda probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 70.540 biztanle zituen.
Hezkuntza baliabide irekiak
Irismena eta izaera
HBIei erreferentzia egiteko definizio ugari daude. HBIek ikastaro osoak, ikastaroetarako materialak, moduluak, testuliburuak, bideo-transmisioak, probak, softwarea eta ezagutzarako sarbidea bultzatzeko erabiltzen den beste edozein tresna, material edo teknika barne hartzen dituzte. Eta, edozein euskarritan, modu irekia lizentziapean ekoiztutako edukiak izaten dira: paperean inprimaturiko testuak edo ordenagailuetarako multimedia baliabideak.
Ekonomia Lankidetza eta Garapenerako Erakundeak (ELGA) honela definitzen ditu HBIak: "Hezitzaileei, ikasleei eta autodidaktei eskainitako material digitalizatuak, libreak eta irekiak, irakaskuntzan, ikaskuntzan eta ikerketan erabiltzeko eta berrerabiltzeko. HBIek ikaskuntza-edukiak, inplementazio-edukiak eta baliabideak garatu, erabili eta banatzeko software-baliabideak barne hartzen dituzte, adibidez, lizentzia irekiak ". Wikipediaren ahizpa/anai den Wikibertsitatea proiektuak berak erabiltzen du aipatutako definizioa.
Definizio desberdinek HBIekin dauden puntu eztabaigarrienekin lotutako ideia batzuk azalarazten dituzte: thumb|261x261px|[[c:Open_Educational_Resources|Logotipoaren bertsio alternatiboa
OER ingelesez.]]
Era berean, definizio horiek ezaugarri komun batzuk partekatzen dituzte:
Edozein kasutan, Hezkuntza Baliabide Irekien erabiltzaile, sortzaile eta babesleen aniztasuna ikusita, ez da harritzekoa metodo eta eskakizun ugari aurkitzea. Hori dela eta, oso baliagarria izan daiteke HBIen deskribapenen arteko aldeak kontuan hartzea. Aipatutakoez gain, definizioan teknologia espezifikoak zehaztu behar diren ala ez ere izaten da eztabaidagai handienetako bat. Adibidez, bideo batek lizentzia irekia izan dezake eta askatasun osoz erabil daiteke streaming bidez argitaratutako bideoa izan gabe. Edo lizentzia irekia duen liburu bat askatasunez erabil daiteke dokumentu elektronikoa izan gabe. Azken finean, kode irekiko lizentzien diskurtsoarekin egiten dugu topo.
Historia
Ikaste-objektu terminoa 1994an sortu zuen Wayne Hodginsek, eta berehala lortu zuen atxikimendua hezitzaileen eta irakaskuntza-sistemen diseinatzaileen artean, material digitalak irakaskuntza- eta ikaskuntza-egoera askotan erraz berrerabiltzeko diseinatuak izan baitaitezke.
Gotha barrutia
Gotha barrutia (alemanez Landkreis Gotha) Alemaniako Turingia estatuaren erdialdean kokaturiko barrutia da. Bertako hiri handiena Gotha da.
Geografia
1922an eratu zen barrutia. Turigiako oihanak esstaltzen du eta punturik altuena Großer Inselsberg (916 m) mendia da.
Hiriak eta udalerriak
Barrutiak 5 hiri eta 12 udalerri ditu. Honetaz gain 4 amt (herrixken elkarketa) ere baditu.
Baschi
Baschi honakoa izan daiteke:
Olo
Oloa (Avena sativa) nekazaritzan hazten den zereal espezie bat da. Gizakia elikatzeko erabil daitekeen arren, munduko ekoizpenaren gehiena abereak hazteko erabiltzen da. Zaldien dietan erruz erabiltzen da eta ganaduarentzako janari gisa ere aprobetxatzen da. Txakurren eta katuen janari komertzialak prestatzeko ere erabiltzen da.