cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konputagailu-sare
Haririk gabeko sareak
Konputagailu sareko teknologia batzuek erabiltzen dute espektro hori, esaterako Wifi, Bluetooth eta telefono adimendunei zuzendutako 3G, 4G eta 5G teknologiak.
Sareko nodoak
Transmisio-ardatzeko fisikoaz gain, sareak eratzeko bestelako hardware berezitua behar dira: sareko interfaze-kontrolagailuak (sare-txartelak esaterako), bideratzaileak (router), kommutadoreak (swith), zubiak, kontzentradoreak (hub), modemak, su-ebakiak...
Sare-txartelak
Sarea atzitzeko sarbidea eskaintzen duen gailu elektronikoa da. Sarean erabilitako kableatua eta arkitekturaren arabera, interfaze desberdinak existitzen dira, baina gaur egun, kableatuen artean, ohikoena RJ45 interfaze bidezko Ethernet teknologia da erabiliena.
Interfaze edo txartel bakoitzak MAC helbide bat dut, puntutik punturako konexioan helbidea izango dena esteka-geruzan.
Errepikagailuak, kontzentradoreak, zubiak eta kommutagailuak
Errepikagailuak, zubiak eta kommutadoreak, sare lokal baten barruko trafikoa hobetzeko hardwarezko tartekariak dira. Kommutagailuek gailu eskuragarrien MAC-helbideak ikasi eta gordetzeko gaitasuna dute, eta trafikoa optimizatzen dute. Zubiek ez dute gaitasun hori baina azpisareak eratu eta trafikoa azpisareetara murrizteko aukera ematen dute. Errepikagailuek seinalea indartzea baino ez dute egiten ,eta Kontzentradore edo hubetan hainbat konexio lotzen dira, guzti horietan inolako trafiko-bereizketa egin gabe (geruza fisikoa bainoa ez dute tratatzen).
Bideratzaileak
Konputagailu-sareak elkar konektatzeko hardwarez eta softwarez osatutako gailuak. OSI zein TCP/IP ereduko hirugarren mailan lan egiten dute eta sare-segmentuak zein sare osoak elkar konektatzen dituzte. Sare lokal bat Internetera konektatu ahal izateko derrigorrezko elementua da.
Modemak
Seinale analogikoaren gainean datu digitalen transmisioa ahalbidetzen duen bihurgailua da. Normalean, fisikoki urruti dauden eta teknologia digitala erabiltzen dituzten bi nodo elkar komunikatzeko erabiltzen den seinale analogiko-digital (modem, modulazio/demodulazio) bihurgailua da. Etxeetan telefono linearen bidez datuak bidali eta jasotzeko ohiko periferikoa izan zen Internet konexioa izateko linea analogikoen garaian.
Sareko protokoloak
Sare-protokolo edo komunikazio-protokolo bat sarearen gaineko informazio-trukea bideratzeko eta estandarizatzeko arau multzo bat da. Mota desberdinetakoak izan daitezke: konexioari begira edo ez, pakete-kommutazioan oinarrituta edo zirkuitu-kommutazioari begira, helbideratze hierarkikoa edo laua dutenak...
OSI ereduak definitzen duen protokolo-pilari jarraituz protokoloak geruza edo maila batekin lotu ohi dira, garraio fisikotik gertuen daudenak behe mailatan eta aplikazio/zerbitzuetatik gertuago daudenak goian. Protokolo-pilaren ideia finkatzeko HTTP protokoloa (Web zerbitzuari dagokion protokoloa) har daiteke adibide gisa. HTTP protokoloak aplikazio mailan aritzen da, baina azpian beste protokolo batzuk behar ditu: TCP garraiorako (4. maila), IP sare-artekorako (3. maila) eta IEEE 802.11 adibidez (Wi-Fi teknologiaren Ethernet protokoloa) lotura-mailarako (2. maila).
Ohiko protokoloak
Interneteko TCP/IP protokoloak dira ezagunenak. Konexiorik gabe (UDP) zein konexiori begirako (TCP) protokoloak eskaintzen ditu sare-arteko IP protokoloaren gainean. Protokolo horrren funtsean daude sareen eta nodoen identifikazioa, helbideratzea eta bideratzea. IPv4 izan da protokoloaren bertsio hedatuenabaina helbideratzeko arazoak direla-eta IPv6 gero eta hedatuago dago.
Ethernet eta IEEE 802 protokoloa
Ethernet teknologien familia bat da kableatutako sare lokaletan erabiltzen dena. IEEE 802 Institute of Electrical and Electronics Engineers delakoak proposatutako estandar multzo bat da OSI ereduko beheko bi mailatan erabiltzeko. IEEE 802.3 da Ethernet sareei dagokien estandarra.
SONET/SDH eta ATM
SONET (Synchronous Optical NETworking) eta SDH (Synchronous Digital Hierarchy) sare optikoetan datuak multiplexatzeko protokolo estandarrak dira. Hasiera batean ziukuitu-kommutazio motako transmisiorako diseinatu ziren, eta geroago ATM rako
Eremu geografikoaren arabera
Sareak, duten irismenaren arabera, nagusiki hiru kategoriatan banatzen dira:
Denborarekin kategoria gehiago proposatu dira: batetik sare pertsonalak, pertsona baten dispositiboen artekoa; eta bestetik backbone sareak, sare lokal konplexu bateko segmentu nagusiak izendatzeko.
Erlazionatutako beste bi kontzeptu aipa daitezke: sare pribatu birtualak eta Hodeia.
Antolaketaren arabera
Sare bakoitzaren funtzionamendua antolaketa-unitate baten ardura da, enpresa edo erakunde baten ardura alegia. Enpresa pribatuetan ohikoa da Intranet eta Estranet motako sareak konbinatzea, Interneterako sarbidea ere eskainiz zerbitzu gisa.
Aplikazioen funtzionamenduari begira
Intranet
Antolaketa-unitate baten ardura dagoen sare multzo antolatua eta segurua da Intranet motako sare bat. Intranetetan TCP/IP sareetako teknologia erabiltzen da, protokoloak eta aplikazioak barne. Ohiko da sarea babestea bideratzaile eta su-ebaki baten atzean, eta web-zerbitzarien bidez eskaintzea zerbitzu nagusiak. WAN motako sareen bidezko atzipena ematen denean sare pribatu birtualak erabiltzen dira segurtasuna handitzeko.
San Mamesko arkua
San Mamesko arkua Athleticen estadio zaharra zen San Mamesen 1952tik 2013an eraitsi zen arte eserlekuen estalkia mantentzen zuen egitura arkitektonikoa zen. Ingeniaritzaren lorpentzat hartzen da, zutaberik gabeko estalkiak ikusgarritasun handiagoa ematen baitzien ikusleei eta zubi baten elementua zena lehen aldiz erabili zelako munduan kirol-instalazio batean. Athleticen, bere estadioaren eta Bilboren ikurretako bat izan zen
Sierra Aránzazu
Santanderko Astilleros Corchok egin zuen Jesús Sendagortak sortutako Marítima del Norte enpresarentzat. Enpresaren itsasontzi guztiek Panamako bandera zeramaten. 1964ko irailaren 13an, Guantánamo parean eta Habanarako bidean, zegoela Movimiento de Recuperación Revolucionaria (MRR) erakunde antikastristak metrailatu zuen. Erasoan, eskifaiko hiru lagun hil ziren: Pedro Ibargurengoitia (Gorliz, 1922) kapitaina, Francisco Javier Cabello (1934) eta José Vaquero (Villablino, 1941). Kubako Itsas-Armadak itsasontzia topatu eta flotarazi zuen. Hurrengo urteko urtarrilaren 9an Santanderrera ailegatu zen.
San Mamesko arkua
Eraikuntza
Athleticek San Mamesen jokatu zuen 1913tik aurrera, baina hasierako harmailek berrikuntza eta handitzea behar zuten. Horrela, 1950ko hamarkadan lehiaketa bat deitu zen estalpea eraiki eta harmaila hendaitzeko. Carlos de Miguel Gonzalez, Ricardo Magdalena Gayan eta Jose Antonio Domínguez Salazar arkitektoek eta Carlos Fernandez Casado ingeniariak irabazi zuten lehiaketa hori.
Konputagailu-sare
Sare iluna (Darknet)
Sare ilun izenak ohiko protokoloei begira ezkutuan gordetzen diren sare multzoari esaten zaio. Sare anonimoak izan ohi dira eta, konexioa Internet bidez egiten bada ere, muturretik muturrerako konexio seguru bat bilatzen da software berezia erabiliz. Ezaugarri horiek, ezkutuan mantentzea eta software bereziagoa erabiltzea dira P2P muturretik muturrerako ohiko saretatik bereizten dituen ezaugarriak.
Sierra Aránzazu
1983an, jabeak Sierra Andia itsasontzi bikiarekin batera saldu zion Banco Nacional Pesquero y Portuario mexikarrari. 1983ko urrian, Mazatlángo portuan zegoela, Tico urakanak kaltetu eta desegin behar izan zuten.
San Mamesko arkua
Eraikuntza
Obra 1952ko urtarrilaren 23an hasi zen, eta 1953ko maiatzean amaitu zen. mota horretan munduko arkurik luzeena izan zen; era berean, kirol-instalazio batean arku tentsore bat erabiltzen zen lehen aldia ere bazen. Bere azpian munduko zutaberik gabeko estalkirik handienari eutsi behar zion, eta proiektuaren erdian erabaki zuten 480 tona pisatu beharrean 270 tona izango zituela ; ingeniarientzat erronka handia zen aldaketa hau.
Konputagailu-sare
Sare iluna (Darknet)
Tor nabigatzailea da gehien erabiltzen dena sare horietan parte hartzeko.
Eraginkortasuna
Sareetako abiadura eta antzeko ezaugarriak alderatzeko hainbat neurri erabiltzen dira.
San Mamesko arkua
Eraikuntza
Arkua bi zatitan eraiki zen, Basauriko San Migel burdindegian. Muntaketa Sociedad Ibérica de Montajes Metálidos enpresak egin zuen, Bilbokoa, eta eraikuntza Isidro Castellanos S.A. enpresak. Pixkanaka hasi ziren igotzen, egurrezko egitura baten gainean. Arku osoa behin osatuta, bi zatiak soldatu zituzten eta egurrezko egitura desegin zen. Metalezko egitura osoa arkutik eskegita geratu zen.
Konputagailu-sare
Eraginkortasuna
Banda-zabalera: denbora unitate bakoitzeko transmititu daitekeen datu kopuruari deitzen zaio.
San Mamesko arkua
Ezaugarri teknikoak
Arku bikoitza hormigoi gainean eusten zen tribunaren bi aldeetan. Arkuaren begiak 115 metro zituen, 6,6 metroro San Andres gurutze forma zuen euskarri batekin bi arkuen artean. Arkuetako bat finkoa zen egituran eta, bestea, libreki mugi zitekeen. Elementu guztien sekzioa laukizuzena da.
Konputagailu-sare
Eraginkortasuna
Latentzia: Muturretik muturrera informazioa-multzo baten lehen paketea iristeko behar den denbora. Sarean zeharreko atzerapen guztien batura da.
San Mamesko arkua
Ezaugarri teknikoak
Alderik altuenean 16,28 metroko altuera du.
Konputagailu-sare
Eraginkortasuna
Zerbitzuaren kalitatea (QoS): denbora tarte batean datu kopuru baten transmisioa bermatzeko erabiltzen diren irizpidea.
San Mamesko arkua
Ezaugarri teknikoak
,== Arkua gaur egun == Arkua gaur egun Lezamako kirol instalakuntzatan dago, Bilbao Athletic bigarren taldeak jokatu ohi duen zelaiaren albo batean.
Konputagailu-sare
Eraginkortasuna
Kongestioa: Adabegi batek bideratu dezakeen baino informazio gehiago jaso edo bidali behar duenean gertatzen den egoera. Pilaketak eragiten ditu eta eraginkortasuna apaldu.
Segurtasuna
Sareko segurtasuna sareko administratzaileak hartutako politika multzoan oinarritzen da, saihesteko eta monitorizatu ahal izateko baimendu gabeko sarbideak eta erabilera desegokiak, baimendu gabeko aldaketak eta aurreikusi gabeko zerbitzu-ukapenak.
San Mamesko arkua
Herri-kulturan
Askotan, jokalari bat oso txarra zenean, "ez luke sartuko San Mamesko arkuan ere" esamoldea erabiltzen zen.
Konputagailu-sare
Segurtasuna
Monitorizazioa, kautotzea eta mezuen zifratzea dira segurtasunaren oinarriak.
Muturren arteko zifratzea funtsezko ezaugarria da konfidentzialtasunari eta integritateari begira. Horrela egiten du HTTPS protokoloa web-trafikorako, PGP epostan edo OTR mezularitzan. Ohiko bezero-zerbitzari eredu arruntean, berriz, mezuak ez ohi dira zifratzen. Horri aurre egiteko sortu ziren Internet-en komunikazio seguruak ezartzeko kriptografia protokoloak diren SSL/TLS estandarrak.
Abantailak
Sare batek dituen abantailak honako hauek dira:
Sareetako estandarrak
IEEE normalizazio erakundeak sareen estandar erabilienak definitu ditu:
Jigme Namgyel Wangchuck
Jigme Namgyel Wangchuck —འཇིགས་མེད་རྣམ་རྒྱལ་དབང་ཕྱུག་— (Thimphu, 2016ko otsailaren 5a) Bhutango printze oinordekoa da. Druk Gyalsey (Dragoi Printzea) titulua du.
Jigme Khesar Namgyel Wangchuck erregearen eta Jetsun Pema erreginaren seme zaharrena da. 2016ko otsailaren 5ean jaio zen Lingkana jauregian.
Bere izena 2016ko apirilaren 16an ezagutarazi zuten, Zhabdrung Kuchoe jaian.
Printzearen omenez, 108.000 zuhaitz landatu zituzten boluntario askok.
2020ko martxoaren 19an, bere anaia, Jigme Ugyen Wangchuck printzea, jaio zen Lingkana jauregian.
Iron Sky
Iron Sky 2012an Timo Vuorensolak zuzendutako film luze finlandiar-germaniar-australiarra da. 2018an girotua, filmak historiaren bertsio distopiko bat erakusten du, non Alemania naziak, 1945ean galdu ondoren, Ilargiaren aurpegi ezkutura ihes egiten duen, eta handik Lurra inbaditzeko prest dagoen espazioko flota bat eraikitzen duen. Götz Otto, Udo Kier, Tilo Prückner, Julia Dietze eta Christopher Kirby aktoreek antzeztu zuten.
Star Wreck: in the Pirkinning filmeko arduradunek egin zuten filma eta Blind Spot Pictureseko Tero Kaukomaak ekoitzi zuen. Filmaren efektu digitalak Samuli Torssonenek egin zituen. Filma Energia Productions, Blind Spot Pictures, New Holland Pictures eta 27 Filmsek finantzatu zuten.
2012ko apirilaren 4an estreinatu zen.
Masaki Saito
Masaki Saito (斉藤 正樹, 1978ko azaroaren 4a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako JEF United Ichihara.
Villebois-Lavalette
Villebois-Lavalette Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villebois-Lavalette udalerrian erroldatutako biztanleak 759 ziren. Familiak 317 ziren, horien artean 108 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 75 bakarrik bizi ziren emakumeak), 121 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 71 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 17 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 376 etxebizitza zeuden, 315 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 36 hutsik zeuden. 324 etxeak ziren eta 43 apartamentuak ziren. 315 etxebizitza nagusietatik 199 bere jabearen bizilekua ziren, 98 alokairuan okupaturik zeuden eta 19 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 25 etxek bi zituzten, 52 etxek hiru zituzten, 93 etxek lau zituzten eta 145 etxek bost zituzten. 224 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 159 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 111 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 390 ziren, horien artean 290 aktiboak ziren eta 100 inaktiboak ziren. 290 pertsona aktiboetatik 261 lanean zeuden (129 gizon eta 132 emakume) eta 29 langabezian zeuden (12 gizon eta 17 emakume). 100 pertsona inaktiboetatik 42 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Villebois-Lavalette udalerrian 306 unitate fiskal zeuden, 683 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.641,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 74 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 12 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 1 liburu denda zen, 1 zapata-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Villebois-Lavalette udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 714 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Villebois-Lavalette udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 291 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Niederlauterbach
Niederlauterbach Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Niederlauterbach udalerrian erroldatutako biztanleak 919 ziren. Familiak 381 ziren, horien artean 89 pertsona bakarrekoak ziren (54 bakarrik bizi ziren gizonak eta 35 bakarrik bizi ziren emakumeak), 123 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 150 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 404 etxebizitza zeuden, 382 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 329 etxeak ziren eta 70 apartamentuak ziren. 382 etxebizitza nagusietatik 299 bere jabearen bizilekua ziren, 70 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 50 etxek hiru zituzten, 75 etxek lau zituzten eta 229 etxek bost zituzten. 339 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 143 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 212 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 615 ziren, horien artean 502 aktiboak ziren eta 113 inaktiboak ziren. 502 pertsona aktiboetatik 468 lanean zeuden (258 gizon eta 210 emakume) eta 32 langabezian zeuden (12 gizon eta 20 emakume). 113 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 39 ikasten zeuden eta 45 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Niederlauterbach udalerrian 391 unitate fiskal zeuden, 969 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.940 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 39 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 6 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 3 eraikuntza enpresak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Niederlauterbach udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 448 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Epictia striatula
Epictia striatula Epictia generoko animalia da. Narrastien barruko Leptotyphlopidae familian sailkatuta dago.
Pseudecheneis immaculata
Pseudecheneis immaculata Pseudecheneis generoko animalia da. Arrainen barruko Sisoridae familian sailkatzen da.
Mathon
Mathon Suitzako udalerria da. Grisonia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cramérren V
Estatistikan, Cramerren V-a bi aldagai kualitatiboren asoziazio maila neurtzen duen adierazlea da, 2x2 baino zabalagoak diren kontingentzia tauletarako erabiltzen dena. Khi-karratu estatistikoan oinarrituz kalkulatzen da:
r errenkada kopurua, c zutabe kopurua, min[r,c] errenkada eta zutabe kopuruetatik kopuru txikiena eta N lagin tamaina izanik.
2x2 tauletarako erabiltzen bada, bat dator phi koefizientearekin.
Cramerren V adierazleak 0tik 1era bitarteko balioak hartzen ditu. 1 balioa hartzen duenean, asoziazioa erabatekoa dela esan daiteke. 0.6tik gorako balioetarako, asoziazioa sendoa dela baiezta daiteke, antzeko ikerketak ere kontuan hartu behar diren arren. Kontingentzia koefizientea baino txikiagoa izateko joera du.
Brains-sur-les-Marches
Brains-sur-les-Marches Frantziako udalerria da, Mayenne departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 134 etxebizitza zeuden, 102 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 128 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 102 etxebizitza nagusietatik 91 bere jabearen bizilekua ziren eta 11 alokairuan okupaturik zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 53 etxek bost zituzten. 80 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 46 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 150 ziren, horien artean 120 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 120 pertsona aktiboetatik 111 lanean zeuden (61 gizon eta 50 emakume) eta 9 langabezian zeuden (2 gizon eta 7 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Brains-sur-les-Marches udalerrian 101 unitate fiskal zeuden, 241 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.420 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2000. urtean Brains-sur-les-Marches udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 690 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kataluniako Konbergentzia Demokratikoa
Kataluniako Konbergentzia Demokratikoa (Convergència Democràtica de Catalunya, CDC) Kataluniako alderdi politiko liberal eta abertzalea izan zen. 1974ko azaroaren 17an Jordi Pujolen inguruan sortua izan zen. CDCren gaztediak Kataluniako Gaztedi Nazionalistan (JNC) biltzen dira.
1980ko Kataluniako Hauteskundetatik, Kataluniako Batasun Demokratikoarekin (UDC) batera, Convergencia i Unio (CiU) koalizio politikoan parte hartzen du. Koalizio honek, Katalunia gobernatu zuen 1980tik 2003ra, non urte honetan Kataluniako Generalitatea PSC-ERC-ICV hirukote politiko ezkertiarraren esku geratu zen, CiUk ez baitzuen gehiengo absolutua lortu.
2002an, Jordi Pujolek alderdiaren presidentzia utzi eta gero, Artur Masek hartu zuen lekukoa.
2015eko urtarrilaren 17an zabaldu zenez, CDCk ezohiko kongresu bat antolatu zuen 2015eko otsailean, alderdia birsortzeko helburuarekin.
Monprimblanc
Biztanleria
2007an Monprimblanc udalerrian erroldatutako biztanleak 274 ziren. Familiak 108 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Kataluniako Konbergentzia Demokratikoa
Azkenik, 2016ko uztailaren 8an bere ibilbide politikoa eten zuen CDCek. Alderdia utzi zuten kideek PDeCAT alderdia sortu zuten.
Monprimblanc
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Neolebias unifasciatus
Neolebias unifasciatus Neolebias generoko animalia da. Arrainen barruko Distichodontidae familian sailkatzen da.
Monprimblanc
Etxebizitza
2007an 130 etxebizitza zeuden, 110 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 128 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 110 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 59 etxek bost zituzten. 95 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 57 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Fernando Egiluz
Fernando Egiluz (Bilbo) mendi bizikletako txirrindularia da. Euskal Herriko Txapelduna izan da bi aldiz.
Monprimblanc
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 173 ziren, horien artean 135 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 135 pertsona aktiboetatik 126 lanean zeuden (66 gizon eta 60 emakume) eta 10 langabezian zeuden (3 gizon eta 7 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Monprimblanc udalerrian 110 unitate fiskal zeuden, 284 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.822,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 zurgina.
2000. urtean Monprimblanc udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 392 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Espainiako Poesia Sari Nazionala
Espainiako Poesia Sari Nazionala Espainiako Kultura Ministerioak urtero ematen du. Saria bezala martxan urte asko daramatza. Honen bidez estatuan lau hizkuntza ofizialetan argitaratutako saiakera onena saritu nahi da. Frankismo baino lehen beste izena izan zuen, Literatura Lehiaketa Nazionala Poesia alorrean.
Sari hau inoiz ez du euskaldun edo euskal hiritar batek irabazi.
Nižný Lánec
Nižný Lánec Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 4,10 km²ko azalera du eta 442 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1268. urtekoa da.
L'Incal
Incala Métal hurlant aldizkarian argitaratu zen lehen aldiz Les Humanoïdes Associés taldeak argitaratu zituen hasiera batean, Une aventure de John Difool gisa, eta Jodorowskyren zientzia-fikziozko Jodobertsoa aurkeztu zuen. Espazioko opera epiko honek galaxiarteko bidaia zoragarria, zientzia, teknologia, intriga politikoak, konspirazioak, mesianismoa, mistizismoa, poesia, libertinajea, maitasun- eta satira-istorioak konbinatzen ditu. Incal-ek 1970eko hamarkadaren hasieran Jodorowskyk zuzendutako eta Giraud-ek diseinatutako Dune proiektu zinematografiko abandonatuaren kontzeptuak eta irudiak hartzen eta zabaltzen ditu.
Zoaz mendira aldarrikatzera
Zoaz mendira aldarrikatzera (Go Tell It on the Mountain) James Baldwinek 1953an idatzitako eleberri autobiografikoa da, Juan Mari Mendizabalek 1996an euskaratua. Liburuak AEBetako beltzen artean Kristau elizak duen eragina aztertzen du, bai moral aldetik, baita gizartearen batasuna indartzeko ere. Arrazakeria ere eleberrian zehar agertzen da.
Nonards
Nonards Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Corrèze departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nonards udalerrian erroldatutako biztanleak 401 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 49 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 257 etxebizitza zeuden, 174 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 53 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 252 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 174 etxebizitza nagusietatik 156 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 109 etxek bost zituzten. 160 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 76 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 249 ziren, horien artean 170 aktiboak ziren eta 79 inaktiboak ziren. 170 pertsona aktiboetatik 158 lanean zeuden (88 gizon eta 70 emakume) eta 12 langabezian zeuden (7 gizon eta 5 emakume). 79 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 26 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Beatie Edney
Biografia
Sylvia Syms aktorearen alaba da. Zortzi urterekin A Day at the Beach filmean hartu zuen parte. 1986an Highlander egiteko aukeratua izan zen eta 1993an In the Name of the Father filmean azaldu zen. Ordutik aurrera telebistan egin du lana gehienbat.
Nonards
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Justi Arenaza
Justina Arenaza Azkoaga (Arrasate, Gipuzkoa, 1919ko azaroaren 30a - 2000ko urtarrilaren 7a) erraketista profesionala izan zen. Vasquita I goitizenaz kantxaratu zen.
Biografia
Felix Arenaza aretxabaletarraren eta Martina Azkoaga arrasatearraren alaba izan zen Justi. Ahizpa bi izan zituen, Miren, hura ere erraketista eta Kontxita, hamazortzi urterekin, 1935ean, Madrilen hil zena. Mesedeetako mojekin egin zituzten lehen ikasketak Justik, baina pilota sartu zen tartean eta sendiak erabaki garrantzitsu bat hartu zuen. Arrasateko erraketisten harrobiko kirolaria izan zen Justi, haren ahizpa Miren Arenaza Azkoaga edo Juanita eta Margarita Arenaza Velasco lehengusinak bezala. Justik, neskatotan, Gurea pilotalekuan jokatzen zuen bere adineko mutil batekin, Patri Egidazurekin, geroago Realeko jokalari izan zenarekin. "«Eskuz jokatzen zuen hark, eta nik osaba Martín 'Bixi' Abarrategi arotzak egiten zidan palarekin»."Justik bere forma fisikoa gimnasia, mendia, lasterketak eta igeriketa eginez prestatzen zuen, eta, neskatoaren ahalmenak ikusita, haren ama Martinak Madrilera eraman zuen, bi ahizpa zaharrenekin batera, erraketista-karrera egin zezaten. Kirol-modalitate horrek ospea zuen garai hartan, eta Arenaza ahizpek arrakasta handia lortu zuten. Justi 1932an hasi zen jokatzen, 12 urte zituela."“1932ko martxoaren lehenean debutatu nuen, hamabi urterekin, Madrilen. Bi urte lehenagotik “Madrid” frontoira egunero joaten nintzen hango kantxa garbitzera. Bi pezeta ematen zidaten. Ez nuen diruagatik egiten, baizik eta horrek erraketisten palkoan eseri eta partiduak ikusteko aukera ematen zidalako. Eta hortik, hain zuzen, etorri zitzaidan Vasquita gaitzizena, jendeak ez baininduen artean izenez ezagutzen eta “a ver esa vasquita” esaten zuten”"Madrilgo, Bartzelonako, Valentziako eta Sevillako, frontoietan jokatu zuen."“Giro berezian mugitzen ginen. Frontoietan, ikusleengandik gauza gogorrak entzun behar izaten genituen, dirua jokoan jartzen duenak edozertarako eskubidea duela pentsatzen du-eta'"
Erraketari agur
Erraketista ibilbidea 1943ra arte luzatu zuen, ondoren fisioterapian eta podologian espezializatutako erizaina izan zen.
Heriotza
Justi 2000. urtean hil zen, bera eta bere ahizpa Miren, Vasquita II, izan ziren familiaren sostengua Madrilen.
Tongshanjiabu
Tongshanjiabu, Himalaiako mendi bat da, Bhutan eta Txinak erreklamatutako lurraldean. 7.207 metroko garaiera du.
Ofizialki, inoiz igoa izan ez den gailurra da.
Dorletako Ama Saria
Dorletako Ama Saria urtero uztailean Leintz Gatzagan antolatutako lasterketa da. Euskaldun Txapelketarako lasterketa puntuagarria da.
Sofrosina
Sofrosina (Sophrosyne edo Sophrosine, grezierazko σωφροσύνηetik) greziar mitologian, diskrezioa, autokontrola eta neurritasuna pertsonifikatzen zuen daimon edo izpiritu bat zen. Bere baliokidea erromatar mitologian, Sobrietas zen (Soiltasuna).
Erebo eta Nixen semea zen, eta Pandoraren kutxatik ihes egin zuen izpirituetako bat izan zen honek ireki zuenean. Orduan, Sofrosinak Olinpora ihes egin zuen, giza arraza betirako utziz.
Urrezko astoan, Apuleiok, pasioa eta lizunkeriaren jainkosa zen Afroditaren etsai bezala agerrarazten du. Platonek, harmoniaren ideia pitagorastarrarekin lotzen zuen.
Hipatia Alexandriakoa, kristauek erahilda hil zen arte birjina eta zientziari emana mantendu zen emakume filosofo helenistikoa, Sofrosineren adibide bezala jartzen da.
Aro modernoko artearen historialarien interpretazio propioan, sofrosinea, K.a. V. mendeko eta K.a. IV. mendeko eskultura greziarren ekoizpenetan irudikatu zen edertasun klasikoan adierazten zen. Fidias, Polikleto edo Praxitelesek, bikaintasuna bilatzen zuten harmonian, orekan eta proportzioan.
Pertsonaia honek, 134 Sofrosina asteroideari izena ematen dio
Karl-Heinz Rummenigge
Karl-Heinz Kalle Rummenigge (1955eko irailaren 25a, Lippstadt, Ipar Renania-Westfalia) alemaniar futbolari ohi bat da. Alemaniako futbol selekzio nazionalarekin 1980ko Eurokopa irabazi, eta 1982 eta 1986ko Munduko Futbol Txapelketako txapeldunordea izan zen. 1980 eta 1981ean Europako futbolari onenaren Urrezko Baloia saria bereganatu zuen.
Karl-Heinz Rummenigge futbolari azkar, trebe eta sarkorra izan zen, FC Bayern München taldean sekulako garrantzia izan zuen, han bere ibilbideko hamar urte onenak igaro zituelarik, 162 gol sartuz eta UEFAko Txapeldunen Liga birritan irabaziz (1975 eta 1976), Kontinentearteko Kopa bat ere irabazi zuen, gertakari guzti hauek garai guztietako alemaniar futbolari onenen artean zegoela garbi adierazten dute.
Tarpan
Tarpana (izen zientifikoa: Equus ferus ferus edo Equus ferus gmelini), Eurasiako basa-zaldia ere deitua, egun desagertutako basazaldi mota bat izan zen. Nahasketa dago guzti honen inguruan gaur egungo zenbait aintzineko poni arrazak "tarpanak" deitzen dituztelako ere, konik ponien edo Heck zaldien kasu. Arraza hauen antzinatasuna edo tarpanen ezaugarriak berreskuratzeko egindako lana azpimarratzeko modu bat da. . Edozein modutan, nahiz eta aspaldiko arrazak izan eta garai bateko basazaldien ezaugarri asko gorde, poni hauek ez dira benetako tarpanak.
Tarpana (Equus ferus ferus) Equus ferusaren azpiespeziea zen. Harekin batera, etxeko zaldiek (Equus ferus caballus); neurri handi batean, tarpana haien arbasoa da, eta Przewalski zaldiek (Equus ferus przewalskii) osatzen dute espeziea. Esan beharra dago gaur egun hainbat adituk ezbaian jartzen dutela Przewalski zaldiaren taxonomia, eta aparteko espezietzat hartzen dute.
Langtang Lirung
Langtang Lirung, Himalaiako mendi bat da, Nepalen. 7.234 metroko garaiera du.
Tarpan
Tarpanak, zuten tamainagatik, ponien sailkapen taldean sar daitezke, eta aditu askoren arabera, egungo poni arraza askoren jatorrian daude. Lehen esan den bezala antzinako poni arrazen hazleek beren abereek tarpanekin duten senidetasuna nabarmendu ohi dute, arraza bakoitzaren antzinatasuna aldarrikatzeko orduan. Esate baterako, Ipar Euskal Herriko zenbait pottoken hazleek "Pirinioetako tarpana" deitzen diote euskal poniari.
Egun, munduan irauten duen jatorrizko basa zaldi bakarra Przewalski zaldia da, eta baditu zenbait antzekotasun antzinako tarpanekin. Tarpana eta Przewalski zaldiak garai bateko Equus ferus Europako basa zaldiaren azpiespezietzat hartzen dira, baina dena den oraindik eztabaida handia dago zaldi horien taxonomiaren inguruan. Zenbait adituren ustez, Przewalski zaldia antzinako Equus ferusen ondorengoa da, eta ez espezie bereizia. Beste zenbait ikerlariren arabera, tarpana eta Przewalski zaldia duela 160.000 mila urte bereizi ziren.
Joan den mendeko 30.hamarkadan hautespen artifizialaren bidez eta taxonen berreraiketaren bidez, hainbat ikerlari tarpana berreskuratzen saiatu zen. Saiakera horien ondorioz, Heck zaldia arraza zein Hegardt edo Stroebel zaldia sortu zituzten; aurrenekoak, neurri handi batean, Konik zaldien ondorengoak dira. Municheko zoologikoan hainbat saiakera egin dituzte hamarkadetan zaldi arraza ezberdinen hautaketen bidez tarpan bezalako abereak berreskuratzeko.
Tarpan motak eta azpiespezieak. Espeziearen historia eta hedapena
Egun dauzkagun datuekin ezinezkoa da zaldiak etxekotzen hasi baino lehen, Eurasian zenbat basazaldi espezie, azpiespezie edo mota zeuden jakitea. Dena den, tarpanari dagokionez behintzat, bi mota nagusi izan omen zirela uste da. Haien artean, fenotipoan, desberdintasun txikiak zeuden. Mota ezberdinak baina azpiespezie berbera baitziren biak. Europan agertzen den Labar-artea, nolabait, mota eta azpiespezie ugaritasun honen adierazlea izan daiteke.
Estepetako tarpana
Itsaso Beltzaren gainaldean, iparrean kokatutako estepetan bizi omen zen. Baita bertako baso irekietan ere. Azken aleak Samuel Gottlieb Gmelin izeneko Germaniar esploratzaileak aurkitu zituen bertan 1769. urtean. Dirudienez errusiar kolonoek galdu omen zuten tarpan mota hau, zuzenean ehizatuz zein haiek ekarritako zaldiekin gurutzatzen zirelako. Antza tarpan mota hau eszitek aurreneko aldiz etxekotu zuten zaldia izan zen.
Dena den zenbait teoria berriek ezbaian jartzen dute eszitak zaldien lehendabiziko hezitzaileak izatea. Hainbat analisi filogenetikoek eta aurkikuntza arkeologikoek zera adierazten dute; egungo przewalski zaldiak basati bilakatutako Kazakhstango iparraldeko antzinako Botai herriko etxeko zaldien ondorengoak direla. Beraz Botai herriak przewalski motako zaldiak etxekotu zituen duela 5.700-5.100 urte, eta ez tarpanak. Kontua, dena den, ezbaian dago oraindik. Edozein moduan datu hauek baieztatuko lukete zaldia hainbat leku ezberdinetan eta era independientean etxekotua izan zela. Gainera, ezin ahantzi daiteke aztarna paleontologikoetan antzinako przewalski zaldiak eta tarpanak bereiztea ez dela erreza. Askotan ekido arraza ezberdinak haien artean bereiztea erreza ez den bezala.
Zaldi hauek hanka meheak zeuzkaten, eta soslaia ahurrekoak omen ziren. Hauts kolorekoak ziren, edo gris-arratoi horizka kolorekoak. Zurda tenteak zituzten, eskuila itxuran. Mando-marra handia zeukaten bizkarrean zehar eta batzuetan zebra-marrak zeharka hanketan. Altuera soin gurutzera 130 cm ingurukoa zen.
Estepako tarpanaren ondorengo zuzen bat tartariar ponia delako antzinako poni arraza da, aurreindoeuropear herrien migrazioekin Europako hainbat herrialdetara heldu zena, eta eskandinabiar zenbait zaldi arrazen arbaso zuzena izan zena. Ecuus scandianavicus izeneko arraza lehen eta gero bere ondorengoak diren Fjord zaldi arraza norvegiarra eta islandiar ponia, esate baterako. Kolore urdinxka edo hauts kolorekoa zen.
Basoko tarpana
Bere izenak adierazten duenez, oihanetan bizi zen, bereziki xaretutako edo soilgune handiak zituzten basoetan. Garai historikoetan Europako erdialdeko basoetan bizi omen zen, Herrialde Baltikoetan, Polonian, Alemanian, Ukrainiako mendebaldean, Moldavian eta Errumanian. Azken abereak Polonia eta Bielorrusiaren artean bizi omen ziren. Die Nibelungen olerki germanikoan zera kontatzen da; nola Sigfridok "zaldi amorratu" bat akabatu zuen Wasgosko basoan izandako ehizaldi batean. Antza, zaldi hura basoko tarpan bat omen zen.
Paradistichodus dimidiatus
Paradistichodus dimidiatus Paradistichodus generoko animalia da. Arrainen barruko Distichodontidae familian sailkatzen da.
Tarpan
Basoko tarpana
Espezie hau, gaur egungo etxeko zaldi arraza askoren arbasotzat jotzen da. Esate baterako, Iparraldeko zenbait pottoka zaleek Euskal Herriko poniari "Pirineoko tarpana" izena ematen diote, arrazaren "antzinatasuna" azpimarratzeko. Oro har, desagertutako tarpana Europako zaldi arraza zahar ezberdinen ezaugarriekin konparatzeko joera handia dago. Era horretan, arraza bakoitzaren zaletuek, beraien abereen arkaikotasuna nabarmendu nahi dute.
1826. urtean Julius Brincken izeneko gizonak, Errusiako tsarrarentzat lan egiten zuenak, Bialowiezako basoaren landaretza eta faunari buruzko liburua idatzi zuen. Baso hau Prusia zaharraren "Desertu Handia" bezala ezagutzen zen oihan erraldoiaren azkenetariko gunea zen. Bertan basazaldiaren presentzia aipatzen zuen.
1930. urtean hasita, zenbait saiakera egin dira tarpan zaldia birsortzeko, zaldi arraza ezberdinen elkarren arteko gurutzaketen bidez. Haren ondorioz, esate baterako, Heck zaldia arraza sortu dute, baita Hegart zaldia edo Stroebel zaldia izenez ezagutzen dena ere.
Poloniako konik zaldi arraza, tarpana baino apur bat txikiago eta zabalagoa, arraza birsortzeko saiakeretan ere erabili dute. Aditu askoren arabera, hau da desagertutako tarpanarekin antzik handiena gorde duen etxeko zaldien arraza. Haren zergatia zera da; garai historikoetan, bertako nekazariek beraien zaldiak azken tarpan basatiekin gurutzatu zituztela.
Tarpanaren hedapena
Dozena milaka urtetan barna, Azken Izotz Aroan, Europako azalera gehiena, Iberiar Penintsulatik Errusiaraino, belarrez betetako lautadez estalita egon zen. Garai haietako estepa hotz zabalak izan ziren. Bertan orein erraldoiak, mamutak, errinozero iletsuak, uroak, estepako bisonteak eta beste hainbat belarjale handiek tarpanekin partekatzen zituzten habitat hauek. Duela 12.000 urte inguru hainbat faktore tartean, klima aldaketa eta gizakiaren eragina ingurumena aldatzen joan ziren. Egoera berriak azpi-populazioen isolamendua ekarri zuen. Garai hartan Pleistozenoko megafaunaren iraungitze masiboa izeneko gertaera eman zen. Megafaunako espezie asko desagertu ziren, Munduan zein Europan. Guzti honen ondorioz estepak baso erraldoiak bilakatu ziren.
Hego Euskal Herrian, esate baterako, Jesus Altuna paleontologoak doienez, basazaldia sekula ez da ugaria izan historiaurreko garaietan; ezta Kantauri itsasoko ertzaren gainerako eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira zaldien hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza, Pirinioez beste aldetik berriz, Akitaniako ordokietan, espeziearentzat askoz biotopo aproposagoak zeuden, Pirinioez hegoaldeko Euskal Herriko paisaia menditsu eta oihantsuetan baino.
Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia % 5ra ozta ozta heltzen da. Gainera, ehuneko hau askoz gehiago murrizten da hasierako mesolitikoan (Aziliar) garaian. Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen arkeologia aztarnategietan. Horregatik, urtetan Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek uste izan zuten aldi batez zaldia Euskal Herritik desagertu zela.
Eneolitoan aztarnen % 0,21 hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (% 0,07). Aurkitutako aztarna urri hauekin, gutxi zehaztu daiteke Eneolitoan Euskal Herrian bizi ziren zaldi motei buruz, bai Kantauriko isurialdean, bai Mediterraneoko isurialdean. Ezin zehaztu, orobat, ea zaldi horiek etxekotuak edo basatiak ziren. Hau horrela da etxeko zaldien eta tarpanen hezurrak oso antzekoak direlako.
Edozein moduan datu hauek ez datoz bat erromatar kronistek Iberiar Penintsulako iparralderako aipatzen duten zaldi eta basazaldien ugaritasunarekin. Hemen zerbait ez zaigu ageri geratzen. Hainbat adituek diote agian Euskal Herrian, une batean, jendeak oro har zaldia jateri utzi ziola. Balizko arrazoi erlijiosoak aipatuak izan dira ere. Euskal Herria egun ez da herri hipofagoa, hau da, gurean ez dago, Frantzian, Italian edo zenbait herrialde nordikoetan bezala, zaldia jateko ohitura eta kultura handirik, eta hori nahiz eta gurean, zenbait garai historikoetan, zaldia oso ugari izan den. Erdi aroa eta gero gure mendietan hazitako zaldiak esportaziorako gai komertziala ziren. Joan den mendeko erdialdean milaka zaldi saldu dira haragitarako Euskal Herritik Frantzia eta Italia aldera.
Gizakiak zaldia pleistozenotik ehizatu zuen haragitarako. Zaldi haragia hainbat kulturan garrantzitsua izan da, eta horregatik kultura zaldi jale edo hipofagoaz hitz egiten da. (Islandiarren kasua da, adibidez, kultura hipofago horren adibide bat. Edozein moduan ere, basazaldiaren desagerketaren arrazoi nagusiak Eurasian barrena gizakiek egindako ehiza zuzena zein habitatetan eragindako aldaketak dira, bereziki neolitotik aurrera.
Espeziearen hedapen gune osoa ez da zehazki ezagutzen. Hainbat adituren arabera Europako azalera gehiena hartu zuten tarpanek. Beste batzuek ordea zera diote; soilik Ekialde Europarreko hego-ekialdeko estepetan bizi omen zela, eta beste zaldi espezie eta azpiespeziek populatu zituztela kontinentearen gainontzeko lurraldeak. Esan beharra dago zailtasun handiak daudela basazaldien espezie eta azpiespezieen taxonomia ikertzeko. Oraindik ezin da esan Europan Holozenon garaikoak diren agertutako basazaldien hondakinak tarpanarenak diren ala ez. Labar arteak informazio handia eskaintzen digu garai haietako zaldi espezie eta moten inguruan, eta oro har tokiz tokiko aniztasun handia erakusten du.
Duela 5.000 urte, paleontologiaren datuen arabera, zaldiak oraindik Europa guztian hedatuta zeuden. Orduan hasi ziren Eurasiako Estepetan etxekotutako zaldiak sartzen hainbat lekutan, Aurreindoeuropear herrien migrazioen ondorioz. Honek hainbat zaldi espezie eta arrazen jatorriaren inguruko zalantzak areagotzen ditu.
Edozein moduan ere, tarpanak edo antzeko basazaldi motak oso azkar desagertu ziren Europako hegoaldetik gizakiaren eraginaren ondorioz. Kontuan hartu behar da, dena den, lehen aipatutako enzebroaren kasua Iberiar Penintsulan.
Azken mendetan zehar basazaldien populazioen aipuak desagertzen joan dira Europa guztian barrena, gero eta lur basati gehiago herri eta hirien zein nekazaritza eta abeltzaintzaren mendean geratzen diren neurrian. Basa zaldien azkenetako gotorlekua Prusiako ekialdeko gune handi bat izan zen. Bertan jende gutxi bizi zen eta oso basotsua zen. Eskualdea "Desertu Handia" deitzen zuten eta tamaina handiko oihan primario bat zen.
Desertu handi horretan Prusiar zahar herria bizi omen zen, edo Prusiar baltikoak. Prusiar germaniarrak bertan finkatu baina lehenengo eskualdeko jatorrizko herria. Eslaviarrak ziren eta erlijioz ez ziren kristauak bilakatu XIII. mendera arte. Orduan Ordena Teutonikoak lurraldea konkistatu zuen indarrez, Iparraldeko Gurutzadak edo Gurutzada Baltikoak izeneko gurutzada batean, eta hango jendeak kristautzera behartu zituen. Antza borusio herriaren erlijioa animista zen, eta honek ekarri zuen bertako basoen eta abereen kontserbazioa.
Peter von Dusburgen kroniken arabera:
Prusiar zaharren sinesmenek eta biztanleen kopuru txikiak ahalbidetu zuten beraz eskualde asko basati mantentzea eta haiekin basa zaldien populazio handiak.
Ordena Teutonikoaren konkista eta gero, kolonizazio eta kristautzearen mehatxua izan arren, Desertu Handia haien artean etsai ziren Ekialdeko Prusiaren, Poloniaren eta Lituaniaren erresumen arteko inoren lurra bilakatu zen. Etsai ziren erresumen arteko koltxoia. Hau dela eta bertako basa-abere handi askoren babeslekua bilakatu zen. Europako bisonte, uro eta tarpanena.