cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estanislao Urkixo Landaluze
Bizitza
12 urte zituenean Madrila joan zen, eta osaba baten etxean hartu zuen bizilekua. 1834. urtean eta hurrengo urteetan, Madrilgo Rothschild familiaren agentzian aritu zen Daniel Weisweillerrekin batera. 1841-1849 urteetan, Truke eta Burtsako agente izan zen eta 16 urtez Espainiako Bankuko kontseilari. Rothschilden Madrilgo agentziako konfiantzazko kide izateari utzi zion 1848 aldera, baina SEMIko batzordekide izan zen. Ferrocarril de Mediodía konpainiaren sortzaileetariko bat izan zen.
1871. urtean Urkixoko Markes egin zuten Arabako Ahaldun Nagusi hautatu zuteneko urte berean, eta euskal lurraldeko kargu politiko horretan aritu zen Bigarren Karlistaldiak iraun bitartean (1870tik 1876ra). Politikari eta agintari gisa, foruzale liberal posizioa izan zuen. Horregatik eta Arabaren aldeko beste ekimen batzuengatik, "Probintziaren Aita" izendatu zuten.
Aholkulari eta finantza-gizona izaki, José Salamancak behea jo zuenean, haren higiezinekin geratu zen. Madrilgo alkate izan zen lau hilabetez 1883an. Haren diru laguntzaz 1870ean zabalduriko Laudio ibarreko Herri Eskolen eraikina egin zen (gaur egun Laudioalde Lanbide Heziketa eskola BHI), Arabako eliza ugari berriztatu ziren, ura eraman zen hainbat herrigunetara, eta lanpostu ugari sortu ziren.
Chennai barrutia
Chennai barrutia Indiako barruti bat da, Tamil Nadu estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Bentara noa
Bentara noa euskal amodiozko abesti herrikoi bat da. 1984ean Mikel Laboa abeslariak Sei diskoaren barnean argitaratu zuen.
Hitzak
Bentara noa bentatik nator bentan da nire gogoa bentako arroxa krabelinetan hartu dut amodioa
Heber Springs (Arkansas)
Heber Springs Arkansasko hiri bat da. Cleburne konderrian kokatua dago. 2010ean 7,165 biztanle zituen, 21.7 kilometro koadrotan banatuta.
Bentara noa
Hitzak
''Ez dakit zer dan neure maitea ''ene aspaldiko bizia ''gurina sutan oi dan bezala ''urtu zait gorputz guztia.
Rosa Brun
Rosa Brun (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1955) madrildar artista, margolaria eta irakaslea da. Bere arte-ekoizpena kontzeptualismoaren, minimalismoaren eta Estatu Batuetako fields koloreen artean mugitzen da. 80ko hamarkadatik, Granadan bizi eta lan egiten du.
Prestakuntza
Arte Ederrak ikasi zituen Madrilgo Complutense Unibertsitatean, eta doktoretza lortu zuen Granadako Unibertsitatean. Material artistikoen garrantziak, ingurune naturalarekiko harremanak eta naturako espazio "hutsak" aztertzeak pinturaren, eskulturaren eta espazioaren arteko jolasari buruzko interesa pizten zioten, kolore monokromoz tindatuta. Geroago, Arte Ederretan doktoratu zen Granadako Unibertsitatean, eta, 1989tik, irakasle gisa duen funtzioa sormen-eremuarekin uztartu zuen. Pinturako katedraduna da.
80ko hamarkadaren amaieratik, Brunek bere lanetan gero eta gehiago agertzen den kontzeptualismoaren alde egiten du. Denborarekin, gainera, bere lanen, erakusketa-espazioaren eta museoko arkitekturaren artean sortzen den harremanaz arduratzen hasi zen.
Ibilbidea
Brun nerabezaroan hasi zen artean. Aurrerago, irakasgaiarekin erlazionatzeko beharrak Arte Ederrak ikastera eraman zuen; une horretan, materialen, naturaren eta bertan dauden espazio hutsen arteko erlazioak ezarri zituen.
Bere lana eskulturaren eta pinturaren artean dago, artista minimalista estatubatuar batzuekin, hala nola Josef Albers, Ad Reinhardt edo Barnett Newman, izandako elkarrizketetan oinarrituta, eta harremana du Mark Rothko-rekin eta haren sinpletasun lirikoarekin, kromatismoarekin eta konposizio zorrotzekin. Irudikatzailea ezabatzeko joera du, sinpletasun kontzeptuala bilatuz. Azken urteotan, kolore-leherketa handi batek markatu du bere paleta, lehen erabiltzen zituen materialen koloreetara mugatzen zena.
Arte-ibilbidea hasi zuenetik, Brun-ek pinturaren eta eskulturaren arteko erlazioarekin jolasten du, eta, hala, haren lanak ez dira beti horman jartzen, lurrean kokazen dira edo haren gainean pausatzen dira.
1985ean, bere lehen banakako erakusketa egin zen Caceresko Arte Garaikidearen Museoko El Brocense Erakusketa Aretoan. Orduz geroztik, bere lana Espainiako hainbat hiritan erakusten du, batez ere Madrilen, baina baita Espainiatik kanpo ere, hala nola Moskuko MMOMAn edo New York Public Library-n (2007). Gero, materiari, koloreari, formari eta ikuslearekin duen erlazioari buruzko hausnarketa bateratzen duten lanetan ari izan da Brun, eta gorputzari eta zentzumenei eskatzen die bere mugimenduan parte har dezatela idazlanaren bidez. Azkenaldian Arco 2022an egindako lanak, esaterako, “Proyecto de Artista/Artista-proiektuaren” bidez, artistaren proposamenari dagokionez adierazten duen moduan markatzen du sorkuntza-prozesua:
“Abstrakzioaren zero puntua ez da hutsaren berdin-berdina den unibertso nagusia, baizik eta une beldurgarri eta misteriotsua, non begirada, jakin-minetik edo sedukziotik aske, kolorearekin, testurarekin, distirarekin, bolumenarekin estropezu egiten duen, eta harrituta eta nahastuta gelditzen den oinarrizko gauzetan, sinpleenean, gure sehaskan, zeroan”. Rosa Brun
Rosa Brunek laurogeita hamarreko hamarkadan Espainian sortu zen abstrakziorako bide berrien barruan dagoen dilema aztertzen du bere obran. 80ko hamarkadaren amaieratik, bere pinturak bi dimentsioekin, instalazio espazialarekin eta arkitekturarekin du zerikusia. Euskarri gisa, aluminioa, zura edo papera erabiltzen ditu, eta, beraz, pinturak ezaugarri adierazgarriak ditu. Kolore-eremu lauetako forma geometriko sinpleek, tonu saturatu eta kontrajarriek eta adierazpen-ukituek, beren lanak definitzen dituzte, bata bestearen gainean jarrita —alborapenak edo gainjartzeak eratuz—, elkarreraginean. Horrela, ikuslearengan aurkako sentsazioak sortzen ditu: oreka-kaosa, hotza-beroa, pisua-arina, hutsa-betea, bertikalasuna-horizontaltasuna. Bere lanak arte minimalistatik edo AEBko landa-pinturatik datozen arazoak berritzen eta garatzen ditu, eta Ad Reinhardt, Donald Judd edo Barnett Newman gogorarazten ditu.
2014
Lacerta eta Circinus Pilar Serra galeriarako (Madril) bakarrik pentsatutako bi obra dira, eta 2014. urtean erakutsi zituen. Bi pieza horiek espazioari eta dualtasun kromatikoei buruz hausnartzeko interesa adierazten dute. Hotzak beroari aurre egin behar dio, pinturak espazioari aurre egin behar dio eta subjektibotasuna desagertu egiten da kontzeptualtasunaren alde.
Lima lanak koloreen bidez ikusleak gogo-aldarteak sentiarazi nahi ditu. Limaren formari jarraitzen dioten piezek agerian uzten dute ordena sortzen ari denaren forma aurresanezinekin konbinatzeko interesaren ondorioa.
2016
Rojo, bere izaera bidimentsionalak baldintzatutako pintura, hirugarren dimentsioari erreferentzia egiten dio. Hori artelanaren erakusketa-espazioan bolumenak eta itzalak sortzeari zor zaio, artistak ere lan egiten baitu.
Erakusketa aipagarriak
Estatuko eta nazioarteko hainbat erakusketatan parte hartu du; besteak beste, hauexetan:
“New York Public Library”, 2006, “The Patricia & Phillip Frost Art Museum Florida International University”, Miami, Art Basel, 2011, “Museum of Contemporary Art, MACBA”, Buenos Aires, 2011-2012, “Arte Garaikidearen Museoa, Mosku, 2010-2011”, MMOMA, 2011, "The Armory Show", New York, 2010-2011, "Art Chicago”, 2014, “Zona Maco”, México DF, 2016 “Feria de Arte Estambul” 2014, “ARCO Madrid”, 1990tik 2022ra, “Pinta Live Miami”, 2020, Miami.
Hona hemen banakako azken erakusketak:
Newry ibaia
Newry ibaia edo Clanrye ibaia, An Rí eta Clanrye Wattèr, Ipar Irlandako ibai bat da, historikoki Armagh konderria eta Down konderriaren muga adierazten du.
Mourne mendien magalean jaio, Newry udalerria zeharkatu eta urak Carlingford aintziran isurtzen ditu, Warrenpoint udalerria eta portutik hurbil.
Antisanti
Antisanti Frantziako administrazioaren menpeko Korsika Garaia departamentuko udalerri bat da, Korsika eskualdean kokatua.
Yoshio Furukawa
'''Yoshio Furukawa (古川 好男) Japoniako futbolari ohia da.
Termopiletako gudua
Termopiletako gudua (Θερμοπύλαι) Bigarren Mediar Gerran zehar Esparta buru zuten Greziar Estatu Hiriak eta Xerxes I.a enperadorearen Persiar Inperioaren arteko gudua izan zen.
Gudua Termopiletan (euskaraz Ate Beroak - θερμός,-ή,-όν 'bero' eta Πύλη,ης 'ate' hitzen lotunea; bertan zeuden erreka beroak zirela eta) K.a. 480ko abuztu edo irailean egin zuten eta hiru egun iraun zuen, Artemisiongo gudua egiten ari ziren bitartean.
Persiarrek Lehenengo Mediar Gerran Maratongo guduan Atenasek menderatuak izan ondoren, erantzun berantiar hau prestatu zuten. Xerxes I.ak armada izugarria prestatu zuen Grezia osoa konkistatzeko eta armada honi aurre egiteko Temistokles jeneral atenastarrak akemenestar armada Termopiletan eta Artemisiongo itsasarteetan blokeatzea proposatu zuen.
K.a. 480ko udan 7.000 laguneko armadak iparralderantz jo zuen Artemisiongo pasabidea blokeatzeko asmotan. Persiar armada, egungo adituen arabera 300.000 lagunek osatua, abuztuaren bukaeran edo irailaren hasieran heldu zen Termopiletara. Greziarrek zazpi egunez, horietako hiru guduarenak, geldiarazi zituzten akemenestarrak, erretagoardia guztiz suntsitua izan arte. Bi egunez, Leonidas I.a Espartako erregeak zuzendutako armadatxo batek eutsi zion pasabidearen jabetzari, bertakoa zen Efialtes Tesaliako greziarrak saldu eta erretagoardiara ailegatzeko bide txiki bat erakutsi zuen arte. Lerroak laster galduko zituztela jakinda, Leonidasek armadaren gehiengo zatiari atzera egiteko agindua eman eta 300 espartar, 700 tespiar, 400 tebastar eta, ziur asko, beste ehunka soldadurekin batera bertan eustea erabaki zuen, guztiok guduan hil arte.
Artemisionen zegoen armada aliatuak Termopiletan gertatutakoaren berri izatean, bere estrategiak bai Termopilei bai Artemisioni eustea behar zuenez, Salaminarantz atzera egitea erabaki zuen. Persiarrek Beozia zeharkatu eta hustu berria zen Atenas okupatu zuten. Hala ere, persiar itsas-armada menderatzeko asmotan, greziarrek Salaminako guduan etsaia eraso eta menderatu zuen urtearen bukaeran. Europan harrapaturik izatearen beldur, Xerxek armadaren zati nagusiari Asiara atzera egiteko agindua eman zion, Mardonio jeneralak Grezia konkistatzeko aginduarekin utzirik. Hurrengo urtean, aliatuek Plateako guduan erabateko garaipena lortu zuten.
Bai antzinako bai egungo historialariek greziarrek beren aberria defenditzean azaldutako jarrera abertzaletasun ikurtzat hartu dute. Era berean, greziarrek zoritxar gaindiezin baten aurka bere entrenamendua, ekipamendua eta inguruaren ezaguera erabiltzea ausardiaren adibidetzat hartu da.
Suerte (filma)
Suerte (euskaraz Zortea) 1997ko Ernesto Tellería euskal zinema zuzendariaren thriller filma bat da.
Filma hau Gasteizko Zaramaga auzoan filmatu zen, bertako Teo taberna filmeko Australia metaforikoa izan zelarik.
Argumentua
1990eko hamarkadako erdialdea, Gasteiz hiriko Zaramaga langile-auzoa. Toni (Daniel Guzmán) gasteiztar mutil gaztearen asmo bakarra bere bizitza hobetzeko dirua nola edo hala lortzea da, ondorioz Ertzaintzako Berasategi komisarioaren (Juanjo Puigcorbé) eskaintza onartuko du, hainbat banku lapurreta txikietan parte hartzea. Hasieran Tonik eskaintzari uko egiten dio, baina lehen lapurreta ongi atera eta ezeren beldurrik izan behar ez dagoela dirudi. Halere zortea bigarrengoz tentatzeko prest agertzen da, batez ere maila eta arrisku handiagoko proiektua baita.
Begizta (programazioa)
Programazioan, begizta bat errepikatu egiten den sententzia sorta bat da.
Begiztak erabiltzen dira sarritan ekintza berbera errepikatu nahi denean, kodea errepikatu behar ez izateko. Honi esker, denbora aurrezten da, eta kode argiago bat sortzeaz gain, aldaketak egitea errazten du.
Begiztak eta kondizionalak programazio egituratuaren oinarri dira. Assembler kodearen bilakaera da, non kodea berriz exekutatzeko modu bakarra jump sententzia erabiltzea den. jump hori GOTO bezala ezagutzen da beste lengoaia batzuetan.
Programazioan gehien erabiltzen diren begiztak while, for eta repeat dira.
Sententzia errepikatuen adibidea, C programazio lengoaia erabiliz:
Adibide berdina begizta erabiliz:
Notolabrus parilus
Notolabrus parilus Notolabrus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Emma McKeon
Emma McKeon (Wollongong, Australia, 1994ko maiatzaren 24a) estilo libreko distantzia laburreko probetan espezializatutako igerilari australiarra da.
Olinpiar Jokoak
McKeonek, 2016 eta 2020ko Olinpiar Jokoetan, hamaika domina irabazi zituen guztira, horietako bost urrezkoak. 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), lau domina irabazi zituen Australia ordezkatuz: 200 m estilo librean, brontzezkoa eskuratu zuen (1.54,92 minutuko denboraz), Katie Ledecky estatubatuarraren (urrezko domina 1.53,73ko denboraz) eta Sarah Sjöström suediarraren atzetik geratuz (zilarrezkoa 1.54,08koaz). 4x100 m errelebo librean, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldeak 3.30,65 minutuko denborarekin, eta Munduko errekorra (ME) ezarri, AEBko taldearen (zilarrezkoa 3.31,89 denboraz) eta Kanadakoaren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3.32,89koaz). Honako hauek osatzen zuten Australiako taldea: Bronte Campbell, Cate Campbell, Emma McKeon eta Madi Wilson-ek. 4x200 errelebo librean, zilarrezkoa eskuratu zuen Australiak (7.44,87koarekin), AEBren atzetik (urrezkoa 7.43,03) eta Kanada gaindituz (brontzezkoa 7.45,39). Hauek osatu zuten Australiako taldea: Bronte Barratt, Jessica Ashwood, Emma McKeon, Leah Neale, eta Tamsin Cook-ek. 4x100 lau-estiloko erreleboan, zilarrezkoa lortu zuen Australiak, AEBren atzetik (urrezkoa 3.55,00) eta Danimarkari aurre hartuz (brontzezkoa 3.55,01). Australiako taldekideak hauek izan ziren: Cate Campbell, Emily Seebohm, Brittany Elmslie, Emma McKeon, Madeline Groves, Madi Wilson eta Taylor McKeown.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), berriz, zazpi eskuratu zituen Australia ordezkatuz: 50 m estilo librean, urrezkoa lortu, eta Olinpiar Jokoetako errekorra (OE) ezarri zuen 23,81 segundoko denborarekin, Sarah Sjöström suediarrari (zilarrezkoa, 24,07 segundorekin) eta Pernille Blume danimarkarrari aurre hartuz (brontzezkoa, 24,21ekoarekin). 100 m estilo librean, urrezkoa lortu zuen 51,96ko denborarekin, eta Olinpiar Jokoetako errekorra (OE) ezarri zuen, Siobhán Haughey hongkongdarra (zilarrezkoa, 52,27ko denbora) eta Cate Campbell herrikidea gaindituz (brontzezkoa, 52,52ko denbora). 4x100 m errelebo librean, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldeak 3.29,69 minutuko denborarekin, eta Munduko errekorra ezarri (ME)), Kanadako taldea (zilarrezkoa, 3.32,78koarekin) eta AEBkoa gaindituz (brontzezkoa, 3.32,81ekoarekin). Hauek osatzen zuten Australiako taldea: Bronte Campbell, Meg Harris, Emma McKeon eta Cate Campbell-ek. Mollie O'Callaghan eta Madison Wilson ere taldeko partaide ziren, baina ez zuten finaleko lasterketan parte hartu. 4x100 m lau-estiloko erreleboan, urrezkoa eskuratu, eta Olinpiar Jokoetako errekorra (OE) ezarri zuen Australiako taldeak 3.51,60 denborarekin, AEBko (zilarrezkoa, 3.51,73ko denboarekin) eta Kanadako taldeak gaindituz (brontzezkoa, 3:52.60koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kaylee McKeown, Chelsea Hodges, Emma McKeon, Cate Campbell, Emily Seebohm, Brianna Throssell eta Mollie O'Callaghan-ek. 4x100 m lau-estiloko errelebo mistoan, brontzezkoa irabazi zuen 3.38,95 denborarekin, Erresuma Batuko taldearen (urrezkoa 3.37,58 denborarekin ME) eta Txinakoaren atzetik sailkatuz (zilarrezkoa, 3.38,86); hauek osatzen zuten taldea: Kaylee McKeown, Zac Stubblety-Cook, Matthew Temple, Emma McKeon, Bronte Campbell, Isaac Cooper eta Brianna Throssell-ek.
Thumeries
Thumeries Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 1.462 etxebizitza zeuden, 1.396 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 60 hutsik zeuden. 1.378 etxeak ziren eta 67 apartamentuak ziren. 1.396 etxebizitza nagusietatik 1.177 bere jabearen bizilekua ziren, 187 alokairuan okupaturik zeuden eta 32 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 53 etxek bi zituzten, 94 etxek hiru zituzten, 357 etxek lau zituzten eta 880 etxek bost zituzten. 1.143 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 577 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 625 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.445 ziren, horien artean 1.689 aktiboak ziren eta 756 inaktiboak ziren. 1.689 pertsona aktiboetatik 1.525 lanean zeuden (820 gizon eta 705 emakume) eta 164 langabezian zeuden (76 gizon eta 88 emakume). 756 pertsona inaktiboetatik 198 erretiraturik zeuden, 258 ikasten zeuden eta 300 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Thumeries udalerrian 1.450 unitate fiskal zeuden, 3.917 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.950 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 106 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 12 eraikuntza enpresak ziren, 22 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 8 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 18 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 26 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 1 funeraria, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 4 margolariak, 2 zurginak, 1 iturgina, 3 argiketariak, 2 ile apaindegiak eta 4 jatetxeak.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Thumeries udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Elwing
Elwing ("izar bitsa" edo "izar ihintza" quenyaz), Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Silmarillionen kontatzen den bezala, peredhil edo erdi elfo bat zen, Dior Eluchil eta Nimlothen hirugarren alaba eta Elured eta Luthienen ahizpa. Horrela, jaio zen gauean, zeruan izar asko zegoelako eta hauen argiak, garai horretan bere gurasoak bizi ziren tokia zen Lantir Lamatheko urjauziko bitsean dizdiratzen zuelako deitua izan zen.
Thingol erregea hil ondoren, Diorrek Doriath gobernatzea erabaki zuen, eta hara eraman zituen Elwing eta honen familia. Diorrek Silmarila erakutsi zuenean, Fëanorren semeek, euren aitaren zinak mugituta, aldarrikatu egin zuten, eta Diorrek ezezkoa eman zienez, Doriath eraso eta Anaien Arteko bigarren Sarraskia izan zenean suntsitu zuten. Baina ez zuten Silmarila lortu, Elwingek, berarekin eta bere herriaren zati batekin ihes egin baitzuen, eta Arvernienen ezarri ziren. Han, Eärendilekin ezkondu zen, honekin, Elrond eta Elros izan zituelarik.
Eärendil bidaian zebilen bitartean, Fëanorren semeek Arvernien eraso zuten Silmarila berreskuratzeko. Honela, Anaien arteko hirugarren Sarraskia gertatu zen, eta Elwingek, Silmarila salbatzerik izango ez zuela ikusita, bere burua itsasora bota zuen Silmarilarekin batera. Baina ez zen hil, Ulmo valarrak uretatik erreskatatu eta txori bihurtu baitzuen. Orduan, Elwingek, itsaso handitara hegan egin zuen, eta gau batean, bere senarra aurkitu zuen. Bere ohiko itxura berreskuratu ondoren, bere senarrarekin batera nabigatzen jarraitu zuen Amanen bila, eta, Silmarilari esker, Eldamarreko badiara iristea lortu zuten.
Valarrek, orduan, Elwingentzako, dorre zuri bat eraiki zuten iparraldean, Belegaer itsasoaren ertzean, eta han, Elwingek, bisitatzen zuten hegaztien hizkuntza ikasi zuen, eta hauek, hegan egiten ere irakatsi zioten. Batzuetan, Eärendil zerutik egiten zituen bere bidaietatik itzultzen zenean, Elwingek Vingiloterantz hegan egiten zuen bere senarrarekin elkartzeko.
Eurekin zuen adiskidetasuna zela eta, Elwingek, Teleriak konbentzitu zituen Haserrearen Gerrara joan zitezen.
Vialer
Vialer (okzitanieraz Lo Vialèr) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Coimbatoreko barrutia
Coimbatoreko barrutia Indiako barruti bat da, Tamil Nadu estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Jupiter
Jupiter Eguzki-sistemako bosgarren planeta da, sistemako handiena eta sistema horretan dauden gasezko lau erraldoietako bat. Eguzkiaren masaren milaren bat du, baina Eguzki-sistemako beste planeta guztiek batera duten masaren bikoitza baino gehiago dauka. Gasezko planeta da, batez ere hidrogenoz eta helioz osatua, Saturno bezala. Jupiter ezaguna izan da astronomoentzat antzinarotik. Erromatarrek Jupiter jainkoaren izena eman zioten. Lurretik ikusia, Jupiterrek -2,94ko itxurazko magnitudea izan dezake, nahikoa distiratsu bere islatutako argiak itzalak sortzeko. Ilargia eta Artizarraren ostean gaueko zeruan dagoen objekturik distiratsuena da.
Jupiter batez ere hidrogenoz osatuta dago, baina bere masaren laurdena helioa da. Helioa molekulen hamarrena baino ez da, hala ere. Baliteke ere elementu pisutsuagoak egotea arrokazko nukleo batean, baina beste gasezko erraldoiak bezala, Jupiterrek ez du muga solido definiturik. Planetaren errotazio azkarra dela eta, bere itxura esferoide oblatu batena da: ekuatorean nabarmena da zabalagoa dela poloetan baino. Kanpo atmosfera nabarmenki bereizia dago banda ezberdinekin latitude ezberdinetan, turbulentziak eta ekaitzak eraginez bere mugetan. Atmosferako ezaugarririk nabarmenetako bat Orban Gorri Handia da, gutxienez XVII. mendean lehen aldiz teleskopio batekin ikusi zenetik aktibo egon den ekaitz bat. Jupiterren inguruan eraztun oso ahul bat dago eta magnetosfera oso indartsua. Jupiterrek 79 ilargi ezagun ditu, horietatik lau Galileo Galileik 1610ean aurkitu zituen Galileoren ilargiak. Ganimedes, guztien artean handiena, Merkurio planeta baino handiagoa da.
Sorrera eta migrazioa
Astronomoek 500 sistema-planetario inguru aurkitu dituzte planeta ugari dituztenak. Ohikoa da sistema horiek Lurraren masa hainbat aldiz dituzten superlur batzuk dituzte, Merkuriok Eguzkian inguruan biratzen duena baino gertuago. Batzuetan, Jupiterren masa duten planetak aurkitzen dira euren izarretik oso gertu.
Biraketa handiaren hipotesiaren arabera, baliteke Lurra eta bere gertuko planetak Jupiterrek superlurrak suntsitu ostean osatutako zatien talken ondorioz sortzea. Hipotesi honetan, Jupiter Eguzki-sistemaren barnealdera etorri zen, grabitazio tiraldiak eginez eta superlur horien arteko talkak eginez orbitak gainezartzen zirenean.
Jupiter Saturnorekin erresonantzian sartu zenean, kanpoko Eguzki-sistemarako bidea hartuko luke, barne-planetak sortzea baimenduz, tartean Lurra.
Ezaugarri fisikoak
Jupiter batez ere gas eta likidoz osatuta dago. Eguzki-sistemako lau planeta erraldoietatik handiena da eta, beraz, planetarik handiena. 142.984 kilometroko diametroa du ekuatorean. Jupiterren dentsitatea 1,326 g/cm3 da, planeta erraldoien artean bigarren handiena, baina lau planeta telurikoak baino baxuago.
Konposizioa
Jupiterren goi-atmosferaren %88-92 inguru hidrogenoa da eta %8-12 helioa, gas molekulen bolumenaren ehunekoan. Helio atomo baten masa atomikoa hidrogeno atomoarena baino lau aldiz handiagoa da, beraz konposizioa ezberdina da atomoen masa kontuan hartzen badugu. Honela, Jupiterren atmosferaren masaren %75 hidrogenoa da eta %24 helioa. Geratzen den %1 beste elementuak dira. Traza elementu horiek metano, ur lurrun, amoniakoa eta siliziozko konposatuak dira. Badira ere karbono, etano, azido sulfhidriko, neon, oxigeno, fosfina eta sufre arrastoak. Kanpo atmosferan amoniako izoztuaren kristalak daude. Barnealdeko materialak dentsoagoak dira, masaren arabera %71 hidrogenoa, %24 helioa eta %5 bestelako elementuak dira. Infragorriak eta ultramoreak erabiliz, ikusi da bentzenoa eta beste hidrokarburoak daudela.
Atmosferan dauden hidrogeno eta helio kopuruak Eguzki-sistemaren sorrerako nebulosan zeuden portzentajeak lirateke. Neona, adibidez, 20 parte milioiko baino ez da, gutxi gorabehera Eguzkian dagoenaren hamarren bat. Helioa ere Eguzkian dagoen kopuruaren %80a da. Atmosferan dagoen galera hau planetaren barnealdera egindako prezipitazioaren ondorioa litzateke.
Espektroskopian oinarritua, Saturnok Jupiterren konposizio antzekoa duela uste da, baina Urano eta Neptunok hidrogeno eta helio kopuru txikiagoa dute, eta beste elementu izoztu batzuk; horregatik deitzen zaie izotzezko erraldoiak.
Masa eta tamaina
Jupiterren masa Eguzki-sistemako beste planeta guztiak batuta baino 2,5 aldiz handiagoa da. Hain da masiboa ezen Eguzkiarekin duen barizentroa Eguzkiaren gainazalean dagoen, Eguzkiaren zentrotik 1.068 eguzki-erradiora. Jupiter Lurra baino askoz handiagoa da, baina bere dentsitatea nabarmen txikiagoa da: bere bolumena Lurraren halako 1.321 da, baina bere masa 318 aldiz handiagoa da. Jupiterren erradioa Eguzkiaren erradioaren1/10 da, eta bere masa Eguzkiarena baino 0,001 aldiz txikiagoa, beraz bien dentsitatea antzekoa dela ikus daiteke. Jupiterren masa ( edo ) askotan erabiltzen da beste objektu batzuen masak aipatzeko edo alderatzeko, batez ere Eguzki-sistematik kanpoko exoplanetak eta nano marroietan. Adibidez, HD 209458 b exoplanetaren masa 0,69 MJ da, Kappa Andromedae b-ren masa 12,8 MJ den bitartean.
Eredu teorikoetan oinarrituta, Jupiterrek gaur egun duena baino askoz masa txikiagoa izango balu, bere buruaren gainean kolapsatuko litzatekeela ikusi da. Masa aldaketa txikiagoa balitz, bere erradioa ez zen aldatuko modu nabarmenean, baina 500 M⊕ baino gehiago balu (gaur egun duenaren 1,6 aldiz gehiago) barnealdea askoz gehiago konprimatuko litzateke presioaren eraginez eta bere bolumena txikiagotuko litzateke materia gehiago izanda ere. Ondorioz, Jupiterrek bere konposizio eta historia ebolutiboa jasan duen planeta batek izan dezakeen diametrorik handiena duela uste da. Masa gehiago gehituz gero, planetaren nukleoa uzkurtzen jarraituko luke, ahalik eta izar-igniziora emateko baldintzak izan arte, Jupiterren masa baino 50 aldiz gehiago duten nano marroien antzera.
Jupiterrek 75 aldiz masiboagoa izan beharko litzateke hidrogenoa fusionatzen hasteko eta izar batean bilakatzeko. Hala ere, ezagutzen den nano gorririk txikiena Jupiterren erradioa baino %30 handiagoa baino ez da. Jupiterrek bero gehiago irradiatzen du Eguzkitik jasotzen duena baino; barnealdean sortzen duen beroa Eguzkitik jasotzen duen erradiazioaren antzekoa da. Sortzen duen bero gehigarri hau Kelvin-Helmholtz mekanismoaren ondorioa da, kontrakzioaren bidez sortua. Prozesu honen bidez Jupiter 2 zentimetro uzkurtzen da urtero. Sortu zenean, beraz, Jupiter gaur egun baino beroagoa zen eta gaur egun duen diametroaren bikoitza zuen.
Barne egitura
Jupiterrek elementu ezberdinak dituen nukleo dentso bat duela uste da. Bere inguruan hidrogeno metalikoa eta helioa duen geruza bat egongo litzateke, eta kanpo geruza bat, batez ere hidrogeno molekularrez osatua. Egitura basiko honetatik haratago, ezjakintasun handia dugu oraindik. Nukleoa, adibidez, arrokaz osatuta dagoela esan ohi da, baina bere konposizioa ezezaguna da, baita ere materialen propietateak zeintzuk diren tenperatura eta presio handi horietan. 1997an, grabitazio neurketen ondorioz, nukleo bat zegoela proposatu zen, Lurraren halako 12 eta 45 masa dituena, eta Jupiterren masaren %4-%14 artean. Nukleo bat egotea Jupiterren historiako zatiren batean, gutxienez, planeten formazio-ereduetan oinarritzen da, beharrezko ikusten baita arroka edo izotzezko nukleo masibo bat egotea bere inguruan hidrogeno eta helio nahiko biltzeko protoeguzkiaren nebulosatik. Onartzen badugu existitzen dela, asko uzkurtuko litzateke bere gainean sortutako hidrogeno metaliko likidoaren konbekzioak nukleo hori urtu eta hainbat material gorantz eramaterakoan. Baliteke, beraz, nukleo hori guztiz desagertua egotea, grabitatearen neurketak ez direlako oraindik ere zehatzak aukera hau guztiz onartzeko.
Barne nukleo hau hidrogeno metaliko oso dentsoz inguratuta egongo litzateke, planetaren erradioaren %78 hartuz. Geruza honetan, euri-tanta itxura duten helio eta neona beherantz eroriko lirateke, elementu hauen ugaritasuna murriztuz goi-atmosferan. Saturno, Urano eta Neptunon bezala diamante euri-jasak proposatu dira geruza honetan.
Hidrogeno metaliko geruza honen gainean hidrogenozko barne-atmosfera garden bat dago. Sakonera honetan, presio eta tenperatura hidrogenoaren presio kritikoaren eta tenperatura kritikoaren gainetik daude. Egoera horretan, ez daude fase likido eta fase gaseosoaren arteko ezberdintasunik eta hidrogenoa fluido superkritiko bat dela esaten da. Onuragarria da hidrogenoa gas gisa tratatzea goiko geruzan, lainoen geruzatik 1.000 kilometroko sakoneraraino, eta likido gisa sakonago dauden geruzatan. Fisikoki, ez dago muga finkorik euren artean, gasa beroago eta dentsoago egiten da jaisten goazen heinean.
Tenperatura eta presioa etengabe doaz gorantz Jupiterren nukleorantz hurbiltzen garen heinean, Kelvin-Helmholtz mekanismoaren ondorioz. 10 barreko presiopean, tenperatura 340 K ingurukoa da (67 °C). Fase-trantsizioa ematen den eskualdean, non hidrogenoa bere puntu kritikoaren gainetik berotzen den eta metaliko bilakatzen den, kalkulatzen da tenperatura 10.000 K ingurukoa dela, eta presioa 200 GPa. Nukleoaren mugan egongo litzatekeen tenperatura 36.000 K eta 3.000-4.500 GPa ingurukoa izango litzateke.
San Sebastiano Curone
San Sebastiano Curone Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Morrilton (Arkansas)
Morrilton Arkansasko hiri bat da. Conway konderrian kokatua dago. 2010ean 6,767 biztanle zituen, 22.7 kilometro koadrotan banatuta.
San Sebastiano Curone
Mugakideak
San Sebastiano Curonek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Jupiter
Atmosfera
Jupiterrek Eguzki-sistema osoko atmosferarik handiena du, 5.000 kilometroko altuerarekin. Jupiterrek ez duenez gainazalik, atmosferaren oinarritzat hartzen da presio-atmosferikoa 100 kPa (bar 1) deneko puntua.
Laino geruzak
Jupiter beti dago amoniako kristalez eta, litekeenez, amonio hidrosulfurozko osatutako hodeiekin estalia. Hodei horiek tropopausan daude, eta latitude ezberdinetan banda sistema batean antolatuta daude. Banda horiek eskualde tropikal izena ematen zaio. Hauek, aldi berean, kolore argiagoa edo ilunagoa duten azpi-taldetan banatzen dira. Zirkulazio ezberdina duten eskualde hauen arteko elkarrekintzak ekaitzak eta turbulentziak eratzen ditu. Haizearen abiadura 100 m/s ingurukoa izan daiteke (360 km/h) hainbat eskualdetan. Zonal horiek kolore, zabalera eta intentsitate aldaketak dituzte urterik urte, baina nahikoa egonkorrak dira zientzialariek identifikatu eta izendapen orokorrak emateko.
Hodeien geruza horrek 50 kilometroko sakonera baino ez du, eta gutxienez bi mailako hodeiak daude bertan: behe geruza lodi bat eta goiko geruza argiago bat. Baliteke ere egotea ur-hodeien geruza fin bat amoniako geruzaren azpian. Ur-hodeiak daudela babesten du tximistak ikusi direla Jupiterren atmosferan. Deskarga elektriko hauek Lurrean dauden tximistena baino milaka aldiz indartsuagoak dira. Hodei horiek tximistak sortzeko mekanismoa Lurrean dagoen berdina dela uste da, euren barruan dagoen tenperatura diferentziaren ondorioz.
Hodeien kolore laranja eta marroia Eguzkiaren argi ultramorearekin kolorez aldatzen duten konposatuek ematen dute. Zein den efektu zehatza ez da ezaguna, baina uste da fosforoa, sufrea eta hidrokarburoak izango direla. Konposatu koloretsu hauek, kromoforo izena dutenak, hodeien beheko alde epelean nahasten dira. Zonak sortzen dira gorantz doazen konbekzio zelulek amoniakoa kristalizatzen dutenean beheko hodeiak estaliz.
Jupiterren makurdura axiala baxua da, eta beraz poloek eguzki-erradiazio txikiagoa jasotzen duten planetaren ekuatoreak baino. Planetaren barnealdean dagoen konbekzioak energia handia eramaten du poloetara, tenperaturak egonkortuz hodei-geruzan zehar.
Orban Gorri Handia eta beste zurrunbilo batzuk
Jupiterren egiturarik ezagunena Orban Gorri Handia da, Lurra baino handiagoa den antizikloi bat, ekuatoretik 22ºra hegoaldean. 1831tik existitzen dela badakigu, baina baliteke ere bertan egotea 1665an. Hubble espazio teleskopioak beste bi "orban gorri" ikusi ditu Orban Gorri Handiaren ondoan. Ekaitzaren tamaina handia da, eta Lurretik ikus daiteke teleskopio baten bidez, 12 zentimetroko irekiera baino gehiago badu. Objektu obalatua da, eta erlojuaren kontrako norabidean biratzen du, sei egunean behin. Ekaitz honen altuera maximoa 8 kilometrokoa da inguruan dituen hodeiekiko.
Orban Gorri Handia nahikoa handia da Lurra bere barnean sartzeko. Eredu matematikoek proposatu dute ekaitza egonkorra izan daitekeela, eta Jupiterren dagoen berezko egitura bat. Hala ere, tamaina gutxitu da aurkitu zenetik. XIX. mendean egindako lehen behaketetan 41.000 km. zituela kalkulatu zen. Voyager 1979an iritsi zenean 23.300 kilometro zituen luzeran, eta 13.000 kilometro zabaleran. Hubblek 1995an behatu zuen eta 20.950 kilometro zituela ikusi zuen, eta 2009an egindako behaketek 17.910 kilometroko zabalera eman zuten. 2015ean berriro neurtu zen eta 16.500 kilometro luze eta 10.940 kilometro zabal zela ikusi zen. Hau da, 930 kilometro txikiagotzen ari da urtero.
Hau bezalako ekaitzak eta turbulentziak ohiko egiturak dira gasezko erraldoietako atmosferatan. Jupiterrek baditu ere "obalatu zuriak" eta "obalatu marroiak", izenik ez duten ekaitza txikiagoak. Zuri obalatuak hodei erlatiboki hotzagoak dira, goiko atmosferan. Obalatu marroiak "hodeien geruza normalean" dauden hodei beroagoak dira. Ekaitz horiek ordu batzuetan egon daitezke aktibo, edo hainbat mendetan zehar hedatu. Voyagerrek egitura hauek ekaitzak zirela demostratu aurretik, ebidentzia indartsua zegoen esateko egitura hauek ez zeudela lotuta planetaren barne egiturarekin batekin, orbanek biraketa ezberdina dutelako atmosferako beste ezaugarriekin alderatuta, batzuetan azkarrago eta besteetan geldoago.
2000. urtean hego hemisferioan Orban Gorri Handia bezalako beste egitura bat sortu zen, baina txikiagoa. Sorrera egitura txikiagoen baturaz sortu zen, ekaitz obal txikiak batu zirenean egitura handiago bat sortzeko. Batutako hiru egitura obal horiek 1938tik ezagutzen ziren. Sortutako egitura berriari Oval BA izena eman zioten, eta "Orban Gorri Gaztea" ezizenarekin ezagutzen da. Tamainaz handitu da geroztik, bere intentsitatea areagotu eta kolorea zuritik gorrira igaro da.
2017ko apirilean, zientzialariek "Orban Hotz Handia" izena eman zioten egitura aurkitu zuten Jupiterren termosferan bere ipar poloan. Egitura honek 24.000 kilometroko luzera eta 12.000 kilometroko zabalera du, eta inguruko materiala baino 200 °C hotzagoa da. Txileko Very Large Telescopeko ikerlariek NASAk 1995etik 2000ra bitarte hartutako datuak erabili zituzten azterketarako. Ikusi zuten orbanaren tamaina, forma eta intentsitatea aldatzen zen bitartean, bere posizioa modu orokorrean mantendu zela 15 urtez. Uste denez, orban hau Orban Gorri Handia bezalakoa da egituran, eta nahiko-egonkorra da, Lurreko termosferako zurrunbiloak bezala. Ion sortzen diren partikula kargatuek eta planetaren ekaitz-magnetikoek beroa trukatzen dutela uste da, horrelako orbana sortzen.
Magnetosfera
Jupiterrek magnetosfera oso indartsua du. Izan ere, eguzki-sistemako planeta-egitura handiena da. Lurretik, Ilargia baino handiagoa ikusiko litzateke. Eremu magnetiko izugarri honek karga elektrikodun partikulak Jupiterren poloetara zuzentzen ditu aurora ikusgarriak sortuz. Ioko sumendiek jaurtitako partikulek toru bat eratzen dute eta eremu magnetikoak atmosferarentzako fluxu bat eragiten du. Jupiterren barnean hidrogenoak era metalikoan jokatzen du. Barne errotazioak eta elektroien askatasunak korronte elektrikoak sortzen ditu, honek aldi berean eremu magnetikoa sortuz.
Orbita eta errotazioa
Jupiter da planeta bakarra Eguzkiaren orbitaren barizentroa Eguzkiaren bolumenetik kanpo duena, nahiz eta bakarrik Eguzkiaren erradioaren %7 den diferentzia hori. Jupiter eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia 778 milioi kilometrokoa da, gutxi gorabehera Lurraren batez besteko distantziaren 5,2 aldiz gehiago. Orbita bat egiten du 11,86 Lurreko urtean behin. Ia zehazki Saturnoren orbitaren periodoaren bi bosten da: Eguzki-sistemako bi planetarik handienek erresonantzia orbitaletik gertu daude. Jupiterren orbita eliptikoa Lurrarenarekin alderatuta 1,31º makurtua dago. Jupiterren orbitaren eszentrikotasuna 0,048 denez, Eguzkiarekiko duen distantzia 75 milioi kilometrotan aldatzen da periheliotik afeliora.
Jupiterren makurdura axiala erlatiboki txikia da: 3,13º. Ondorioz, ez dago urtaroen aldaketa nabarmenik, Lurrean edo Marten gertatzen den bezala.
Jupiterren errotazioa planeta guztien artean azkarrena da: bere ardatzaren inguruan errotazio oso bat egiten du hamar orduan behin. Ondorioz, ekuatoreak oso zabalduak daude poloekin alderatuta, teleskopio normal bat erabilita ikus daitekeen bezala. Planeta esferoide oblatu bat da, ekuatoreko diametroa poloetako diametroa baino handiagoa da. Jupiterren ekuatoreko diametroa poloetan duena baino 9.275 kilometro handiagoa da.
Colin Campbell (geologoa)
Colin J. Campbell (Berlin, 1931ko uztailaren 24a - Ballydehob, 2022ko azaroaren 13a) petrolioaren geologo britainiarra izan zen, Kornuallesekoa, eta petrolio-ekoizpena 2007an maximora iritsiko zela iragarri zuen. Haren esanetan, horren ondorioak zalantzazkoak dira, baina saihestezinak, erregai fosilek beren energia gehienarentzat duten mendekotasun handia dela eta. Haren teoriek arreta handia jaso izan dute, luze eztabaidatu egin dira, baina une honetan oraindik ez dira nabarmen aldatu gobernuaren energia-politikak. Munduko petrolio-ekoizpena gutxitzeari aurre egiteko, Rimini protokoloa proposatu zuen Campbell-ek.
Jupiter
Sateliteak
Jupiterrek 79 satelite natural ezagun ditu. Horietatik 63 txikiak dira, 10 kilometro baino txikiago, 1975etik aurrera aurkituak. Lau handienak Lurretik ikus daitezke prismatikoak erabilita gau argi batean. Galilear ilargiak dira: Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto.
Galilear ilargiak
Galileok aurkitutako lau ilargiak (Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto) Eguzki-sistemako sateliterik handienetakoak dira. Horietako hiruren orbitek (Io, Europa eta Ganimedes) Laplaceren erresonantzia dute euren artean; Iok egiten dituen lau orbitako, Europak zehazki bi orbita egiten ditu eta Ganimedesek bakarra egiten du. Erresonantzia honen ondorioz, orbitek oso itxura eliptikoa dute, ilargi bakoitzak bultzada gehigarri bat jasotzen duelako zehazki orbitaren puntu berdinean. Jupiterren itsasaldiaren indarrak, bestetik, orbita horiek ahalik eta zirkularrenak izan daitezen egiten du lan.
Colin Campbell (geologoa)
Campbell-en eragin handiko artikuluak idatzi zituen, artikulu oso aipatuak, esaterako: The Coming Oil Crisis, Jean Laherrère-rekin batera 1998an idatzia eta Nazioarteko Energia Agentzia hurrengo gailurrera konbentzitzeko asmoarekin idatzia; eta The End of Cheap Oil, urte berean Scientific American aldizkarian argitaratua.
Association for the Study of Peak Oil and Gas 2000. urtean sortu zuen Campbellek, eta azken urteotan errekonozimendua irabazi du. Elkarteak urtero nazioarteko hitzaldiak antolatu ditu 2002tik. AEB etako adarreko hitzaldirik berriena. (ASPO-AEB) Texaseko Unibertsitatean izan zen, Austin en, Texasen, 2012ko azaroaren 30ean eta abenduaren 1ean.
Jupiter
Galilear ilargiak
Orbiten eszentrikotasunak hiru ilargien azalaren flexioa sortzen du, Jupiterren grabitateak oraindik gehiago hanpatuz gerturatu ahala. Urruntzen doazen heinean, itxura esferikoagoa lortzen dute. Itsasaldiei lotutako flexio honek planetaren barnealdea berotzen du, marruskaduraren ondorioz. Fenomeno honen ikuspegirik dramatikoena Ioren sumendi jardueran ikusten da, eta maila txikiagoan Europaren azal gaztean (azala berritu dela esan nahi du horrek).
Colin Campbell (geologoa)
Oharrak
Petro-geologorik famatuena petrolioaren gailurra ren kontuetan, M. King Hubbert da, eta 1956an iragarri zuen petrolioaren ekoizpena Estatu Batuetan 1965 eta 1970 artean punturik gorenera iritsiko zela. Estatu Batuetako petrolio-ekoizpena 1970ean iritsi zen punturik gorenera. Hubbert-en teoriak, bereziki gailurrera iristen den edozein eremu jakinetako petrolio-eskuragarritasunaren ebaluazioa, saihestezina eta batzuetan azkarra den erorketa baten ondoren jarraitu beharrekoa, Hubbert-en gailurrari buruzko teorian azaldu ziren, eta 1973ko energia-krisian eta 1979ko energia-krisian hedatu ziren, James Schlesinger Estatu Batuetako Energia Idazkariak ere produkzio hori gutxi hedatuko zela iragarri zuenean. (Wall Street Journal 1979). 2000ko abenduan, Colin Campbellek honako hau ohartarazi zuen Teknologiako Clausthal Unibertsitatean egindako hitzaldi publiko batean: "Uste dut oso arriskutsua dela petrolioa bermatzen saiatzeko gaizki kontsideratutako esku-hartze militar bat. Balio-merkatuaren kolapso bat saihestezina dirudi, inbertsio-kudeatzaile batzuek esaten digutenez. Munduko merkatua kolapsatu egin daiteke, garraio-kostu handiak eta munduko atzeraldia direla eta. Autosufizientzia lehentasun bihurtuko da.»
Eztabaida abian da
Petrolioaren mundu osoko aurkikuntzak 1964an lortu zuen punturik gorena, eta 1980aren hasieratik aurrera petrolio-erauzketak aurkikuntza berriak gainditu ditu. XX. mendeko laurogeigarren hamarkadatik, Petrolio gehiago erauzten da munduan aurkitzen den berria baino.
Jupiter
Eraztunak
1979 urtean Voyager 1 espazio-ontziak Jupiterren eraztun mehe batzuk aurkitu zituen. Jupiterren eraztunak oso ahulak dira, eta hiru segmentutan banatuta daude: barne toroide bat, halo gisa ezagutzen dena, erlatiboki distiratsua den eraztun nagusi bat, eta errezel ahula den kanpo eraztuna. Ematen duenez, eraztun hauek hautsez osaturik daude, eta ez izotzez, Saturnoren eraztunak bezala. Eraztun nagusia Adrastea eta Metisetik ateratako materialez osatuta dagoela uste da. Normalki ilargira berriro eroriko liratekeen materialak Jupiterren grabitazio eremu sendoaren orbitan geratzen dira. Denborarekin, material hori Jupiterrera erortzen da, baina material berria etortzen da satelite horietan ematen diren inpaktu berrien ondorioz. Baliteke ere Tebe eta Amalteatik eratorritako materialetik osatzea kanpoko eraztun ahula. Badago ere ebidentzia Amaltearen orbitan endekatua dagoen harrizko eraztun txiki batena, satelite horren arrastoekin sortua.
Eguzki-sistemarekin elkarrekintzak
Eguzkiarekin batera, Jupiterren grabitateak Eguzki-sistema modelatzen lagundu zuen. Planeta gehienen orbitak Jupiterren orbitaren planoan daude kokatuta, eta ez Eguzkiaren plano ekuatorialean. Merkurio da Eguzkiaren planoan orbitatzen duen planeta bakarra. Asteroide gerrikoan dauden Kirkwooden hutsuneak batez ere Jupiterren eraginez sortu dira, eta barne Eguzki-sistemako bonbardaketa indartsu berantiarra ere Jupiterren mugimenduaren ondorioa izan liteke.
Colin Campbell (geologoa)
Eztabaida abian da
Colin Campbell-en arabera:
Jupiter
Eguzki-sistemarekin elkarrekintzak
Bere satelite naturalekin batera, Jupiterren eremu grabitatorioak hainbat asteroideren gaineko kontrol grabitatorioa du, batez ere Jupiterren orbitan dauden Lagrangeren puntuetan kokatzen direnak. Asteroide horiek troiar izena dute, eta bi taldetan banatzen dira, greziar asteroideen kanpamentua eta troiar asteroideen kanpamentua, Iliada gogoan. Talde honetako lehenengoa 588 Akiles da, Max Wolfek 1906an aurkitua; geroztik 2.000 baino gehiago aurkitu dira. Handiena 624 Hektor da.
Ziklorik laburrena duten kometak Jupiterren familiakoak dira; familia honetan Jupiterren ardatzerdi handia baino txikiagoa dutenak sartzen dira. Uste da Jupiter familiako kometak Kuiperren gerrikoan sortu zirela, Neptunoz haraindiko objektu objektu gisa. Jupiterrengandik gertu pasatzerakoan, euren orbita aldatzen da eta, ondoren, Eguzkia eta Jupiterren artean mugitzen dira.
Colin Campbell (geologoa)
Eztabaida abian da
1989an, Campbellek esan zuen urritasuna egongo zela 1990. urtearen amaieran. 1990ean esan zuen 1998an batez besteko agortze-puntua izango zela. Hala ere, lehen ebaluazio horiek, Campbell-en beraren arabera, "jabari publikoko datuetan oinarrituta, industriak eta gobernuek jakinarazpen txarra egin zutela ikusi aurretik" egin ziren.
Jupiter
Eguzki-sistemarekin elkarrekintzak
Jupiterren masaren magnitudea hain handia izanda, Jupiterren eta Eguzkiaren arteko biraketaren barizentroa Eguzkiaren gainazaletik kanpo geratzen da. Jupiter da Eguzki-sisteman bakarra ezaugarri honekin.
Batzuetan, Jupiterrek Eguzki-sisteman dauden objektuak erakartzen ditu eta planetaren aurka talka egiten dute. Planeten artean kometa-talka gehien jasaten duen objektua da, Lurrak jasaten dituenak baino 200 aldiz gehiago. Zientzialarien artean eztabaidatzen da ea Jupiterren eraginez Kuiper gerrikoan dauden objektuak Lurrerantz abiatzen diren, edo kontrara, Oorten hodeian dauden objektuetatik babesten ote gaituen. Talka ezagunen artean dago Shoemaker–Levy 9 kometak 1994an eginikoa, inoiz ikusitako lehen talka.
Colin Campbell (geologoa)
Eztabaida abian da
Erresuma Batuko Energia Ikerketako Zentroak 2007ko azterketa bat egin zuen petrolioa agortzeari buruz, eta bertan adierazi zuen Campbellek ez duela kontuan hartzen gaur egungo eremuetako erreserben etorkizuneko hazkundea. Autoreek ondorioztatu zuten doikuntza jarraituko teknikek, hala nola Campbellek, azken erreserba berreskuragarriak gutxiesteko joera dutela. Txostenak Campbell-en puntako iragarpen goiztiarren erregistroa aipatu zuen, denborarekin sistematikoki aldatuz, metodologia akastuna dela frogatzeko.
Amerikako Estatu Batuetako Energia Departamentuaren Peaking of World Oil Production: Impact, Mitigation, and Risk Management txostenak, sarritan Hirsch Txostena deiturikoak, presako arintze-ikuspegi bat proposatzen du, etorkizun hurbilean petrolioaren ekoizpena gutxituko den aukerari aurre egiteko.
Jupiter
Behaketa
Lurrak Jupiter gainditzen du 398,9 egunero, Eguzkiaren inguruan bira egiten duenean, periodo sinodiko deitzen den tartea. Egiten duenean, Jupiterrek atzerako bidea egiten duela ematen du, atzeko izarrekin alderatuta. Hau da, denbora tarte batez, Jupiterrek egindako bidea desegiten du zeruan egiten duen mugimenduan.
Jupiterren orbita Lurraren orbitatik kanpo dagoenez, Jupiterren ez dira faseak ikusten, Ilargian bezala. Inoiz ez da planetaren 11,5º baino gehiago iluntzen. Hau da, Lurrean jarritako teleskopio batek beti ikusiko du Jupiter ia-ia betea. Lehen espazio misioak egin zirenean ikusi ahal izan zen, lehenengoz, Jupiter erdizka argituta.
Teleskopio txiki batekin Galileoren ilargiak ikus daitezke, eta planeta hodei zerrendak dituela. Teleskopio handiagoa behar da Orban Gorri Handia ikusteko Lurrari begira dagoenean.
Colin Campbell (geologoa)
Eztabaida abian da
Hauxe dio: "Petrolioaren munduko ekoizpenaren gailurrak AEB eta mundua aurrekaririk gabeko arriskuak kudeatzeko arazoa aurkezten du. Ekoizpena murriztu ahala, erregai likidoen prezioak eta prezioen aldakortasuna nabarmen handituko dira, eta, bidezko arintzerik gabe, kostu ekonomiko, sozial eta politikoek ez dute aurrekaririk izango. Arintze-aukera bideragarriak daude, bai eskaintzaren aldetik bai eskariaren aldetik, baina eragina nabarmena izateko, helburua lortu baino hamar urte lehenago hasi behar dira".