cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko irratia
Emisoreak eta hargailuak
Dagoeneko satelite bidez igortzen duten irrati emisoreez gain –2002an Radio Euskadi eta Euskadi Irratiak Astra satelitearen bidez igortzen zuten dagoeneko Mendebaldeko Europako zati handi baterako–, irrati emisore pila handi bat hasi da lurreko teknologia digitalaz igortzen modu esperimentalean (Eureka 147 proiektu europarrak garatutako emankizun protokoloa, DAB –Digital Audio Broadcast– akronimoaz bataiatua), nahiz, beste behin, horietarako oso hargailu gutxi egonik merkatuan zenbait zoritxar igarle ere badelarik inguruan, sistemak ezarpenerako dituen benetako aukeren inguruko zalantza ere baden.
Urte gehiago beharko dira merkatua aldaketa teknologikoaren eskakizunetara molda dadin, eta irratiak behin betiko pausoa egin dezan bere emankizunen digitalizaziorantz, beraz kanal gehiago eta dialean are eskaintza ugariago eta askotarikoagoa ager dadin ahalbidetuz.
Irrati bidezko komunikazio funtzional, indartsu eta askotarikoa
Uhin Motzetik Uhin Ertainera (UM tik UE ra) eta Maiztasun Modulatutik satelitera, DAB era (Digital Audio Broadcast) edo Internetera, irratiaren munduan izan diren aurrerapen teknologikoak, hala emisoreei nola hargailuei zuzenduak, etorkizuneko garantiaren zati nagusi bat dira gizarte komunikazio eta kohesioaren, informazio eta entretenimenduaren, prestakuntza eta zerbitzu publikoaren elementu nuklear izan den eta izaten jarraitzen duen hedabidearentzat.
Lehen urratsak
Irrati-zabalkunde komertzialaren lehenbiziko emanaldi erregularrak ez ziren hogeiko hamarkadaren erdialdera arte iritsi, 1923ko irailean Madrilen Radio Ibérica lanean hasi arte, alegia. Estatuko hiriburu askotan eta, jakina, Europako hiribururik garrantzitsuenetan gertatzen ari zen moduan, Euskal Herrira ere iritsi zitzaigun Marconiren asmakuntza. Ia-ia batera iritsi zen Bilbo eta Donostiara. Hiru irrati-emisore agertu ziren 1925eko martxoa eta azaroa bitartean, Bilbon bi (Radio Club Vizcaya, EAJ-9, eta Radio Vizcaya, EAJ-11) eta Donostian bat (Radio San Sebastián, EAJ-8).
Lehenbiziko irrati emisoreak
Lehenbiziko irrati emankizun erregularrak Amerikako Estatu Batuetan izan ziren 1920an, ekitaldi politiko baten emanaldiaz, hautagai errepublikar baten aukeraketaz, hain justu. Han bi urte besterik igaro ez zirela irrati estazioen ugalketan booma gertatu zen, 450 emisore baino gehiago sortu zituzten-eta.
Europako lehenbiziko irrati igorgailuak 1921ean instalatu ziren. Frantzian, zehazki, irrati zabalkundeko lehenbiziko emankizunak 1921ean egin zituzten, Eiffel dorrea baliatuz horretarako, eta enpresa pribatuei instalazio eta emankizun esperimentaletarako baimendutako estreinako emakidak 1922ko ekainean izan ziren. Marconik –Fisikako Nobel Saria 1904an– errematatu zuen asmakuntzaren garapenerako lehenbiziko proba, tekniko eta esperimentala izan zena,1920ra arte. Espainian, Armadaren Centro Eléctrico y de Comunicación izenekoak eta Telegrafo Atalak 1904an egin zituzten lehenbiziko esperimentuak, irrati bidezko lehenbiziko komunikazioak finkatzearren.
Radio Ibérica
Baina irrati-zabalkunde komertzialaren lehenbiziko emankizun erregularrak ez ziren hogeiko hamarkadaren lehen erdialdera arte iritsi, 1923ko irailean Madrilen De la Riva anaiek Radio Ibérica sortu zutenean, alegia; hauek 500 watteko emankizun-ekipamendu bat instalatu zuten. Radio Ibéricaren emankizunak modu erregularrean mantendu ziren urte hartako udazken osoan zehar, eta irrati zabalkundeko lehen esperientzia haiek 1923ko Eguberrietan jo zuten goia, Loteriaren Zozketa eman zutenean.
EAJ 1 Radio Barcelona
Radio Ibéricak noizean behin igortzen jarraitzen bazuen ere, gaur egun Espainiako irrati zabalkundean Radio Barcelona-EAJ1 jotzen da emisore dekanotzat –EAJ siglek telekomunikazioen antolamendurako nazioarteko nomenklaturari dagozkio. Lehenbiziko bi hizkiak EA emisorearen herrialdearen identifikaziorako ziren, kasu honetan Espainia identifikatzeko. J hizkia irrati zabalkunde komertzialeko emisoreei zegokien. Bere emankizun erregularrak, baimen ofiziala zutenak, 1924ko azaroaren 12an hasi zituen, eta hilaren 26an dagoeneko egin zuen bere lehenbiziko kanpo-emanaldia, musika klasikoko kontzertu bat eskainiz Bartzelonako Werner aretotik. Egun haietan artean ez zegoen irrati zabalkunderako inolako araudi espezifikorik, eta komunikazio elektrikoa, irrati telegrafia, klabea eta telefonoa estatuaren monopolio gisa zeuden antolatuta, Correos y Telégrafos zeritzoten esparruari loturik juridikoki.
Euskal irratia
Estatuko hiriburu askotan eta, noski, Europako hiribururik garrantzitsuenetan gertatzen ari zen moduan, Euskal Herrira ere iritsi zitzaigun Marconiren asmakuntza. Ia-ia batera iritsi zen Bilbora eta Donostiara. Hiru irrati emisore agertu ziren 1925eko martxoa eta azaroa bitartean, Bilbon bi (Radio Club Vizcaya, EAJ-9, eta Radio Vizcaya, EAJ-11) eta Donostian bat (Radio San Sebastián, EAJ-8).
Hijos de Rivera
Hijos de Rivera, S.A. Espainiako Galizia autonomia erkidegoko garagardo enpresa bat da, 1906. urtean sortua. Gaur egun bere produktu nagusia Estrella Galicia garagardoa da.
Euskal Herriko irratia
EAJ-8 Radio San Sebastián
Azken hau, Sabino Uzelaietaren ekimenez jaio zena, euskal emisoreen artean dekanotzat hartua bera, diamantezko ezteiak lanean igaro dituen bakarra delako. Sabino merkatari eta negozio gizona zen, eta Donostiako alkateorde izatera iritsi zen 1894 eta 1897 bitartean.
Sabino Uzelaietak, lehen lehenik, Donostiako Udalera jo zuen irrati emisore bat instalatzeko behar zuen baimena eskuratzeko, baina udal erakunde gorenak ez zuen inolako interesik agertu asmakuntza berritzaile eta, hastapenetan egon arren, dagoeneko mendebaldeko mundu guztia hankaz gora jartzen ari zen hura abian jartzeko.
Udalak ezetz esan ziolarik, ekimena berak garatzea erabaki zuen, eta maiztasun bat eskatzeko izapideak egiten hasi zen. Behin betiko lizentzia 1925eko azaroaren 24an eman zioten, baina lehenago hasi zen lanean Igeldo menditik, 3 Kw ko emisore batez eta EAJ-8 Radio San Sebastián izenaz. Izan ere irrati emisorea 1925eko irailaren 29an inauguratu zuten, behar zuen baimena eman baino bi hilabete lehenago, alegia. Beste iturri batzuek diotenez, 1924ko abenduaren 14an eman zioten baimena.
Lanean bi urte osatu baino lehen, 1927ko ekainean, lizentzia hori Unión Radio-ri eman zioten. Hau enpresa-multzo bat zen –atzerritarrak gehienak– eta batzuk gainera oso oso ezagunak, esate baterako AEG Telefunken, Compañía General de Electricidad, Teléfonos Bell eta abar. Hauexek osatuko zuten gero, hogeita hamarreko hamarkadan zehar Espainian izango zen irrati-kate pribatu garrantzitsuenaren hozia, egungo SER Katearen jatorrizko sorburua. Ez ziren kazetariak izan, ezta intelektualak ere, lehenbiziko irrati estazioen instalazioen eta ustiapenen aitzindariak. Fenomeno hau askoz lotuago egon zen merkatariei eta, batez ere, hargailu-fabrikatzaileei, Unión Radio haren akziodunen multzoan ongi asko ikusten dugun moduan.
Ildo horretatik, gure inguru honetako errealitatea hainbat urte lehenago Iparramerikan eta Europa mailan orduantxe gertatzen ari zenaren isla zen. Lehenbiziko irrati emankizunak, alde batetik, izaera estatal, militar edo esperimentalekoak izan ziren baina, batez ere, merkatuak bilatzeko, entzuleria lortzeko ahalegin bat, zabalkunde eta komunikaziorako euskarri tekniko haren ondorio logikoa horixe baitzen, berritzaile eta iraultzailea izaki orduan irrati telegrafiaren eta telefoniaren puntuz puntuko komunikazioaren esparruan zegoenarekin. Irratiaren bidez distantzia handitako komunikazioa lortzen zuten, kable beharrik gabe, eta mezu bera jende askori heltzen zitzaion; beraz, mundua gero eta txikiagoa zela zirudien. Eta ez da harritzekoa fenomeno hark pertsona ekintzaileen interesa erakarri izana, esaterako, Sabino Uzelaietarena.
EAJ-9 Radio Club Vizcaya
Donostia ez zen egunean egunean etxe gehiagotan sartzen ari zen asmakuntza horrekiko interesa erakutsi zuen euskal hiri bakarra izan. Bilbon, 1924an, irratizale batzuk biltzen hasi ziren, Bizkaiko hiriburuan irrati emisore bat instalatzeko asmotan. Aldi berean, Bilboko dendak irrati hargailuz betetzen hasi ziren, eta hauetan aukera eskaintzen zuten Londres eta Parisko emisore handiak entzuteko.
Radio Club Vizcaya EAJ-9ren emankizun probak 1925aren hasieran hasi ziren, eta emankizun erregularrak urte horretako martxoaren 30ean hasi ziren. Irrati emisore honi jendeak ‘Carlton Hoteleko emisorea’ esaten zion, han egon baitzen kokaturik.
Unión Radio. Eratu eta bi urtera, 1927ko abuztuan, Radio Club Vizcaya, EAJ-9 eta beste emisore batzuk, esate baterako Radio Barcelona, EAJ-1, Unión Radio Madrid, EAJ-7, Radio Sevilla, EAJ-5, eta Radio Salamanca, EAJ-22, elkarrekiko lehenbiziko transmisioak egiten hasi ziren; hala, sendotu egin zen Unión Radiok Espainiako irrati kate pribatuen artean zuen lehen tokia.
EAJ-11 Radio Vizcaya
Eta Bizkaiko hiriburuko irrati emisore bakarra ez zen Radio Bilbao EAJ-9 izan. Bilboko prentsak ordurako aipatzen zuen 1925eko urtarrilean emisore berri bat instalatzeko obren hasiera; Radio Vizcaya EAJ-11 izango zen, Madrilgo konpainia baten jabetzakoa.
Unión Radioren zati ziren irrati zabalkundeko estazioen elkarrekiko emankizunei dagokienez, aipatzeko modukoa da, bitxikeria argigarri gisa bada ere, 1928ko uztailaren 7an irrati emisore donostiarrak Txofreko zezen plazatik eskaini zuela Pauliko Uzkudun eta Haymann en boxeo-borrokaldi ospetsua, kateak Bartzelonan, Madrilen eta Salamancan zituzten entzuleentzat.
Lehia eta norgehiagoka
Euskal irratiaren hasierako perspektibak onak izan arren oso epe laburrean hiru emisore eratu eta lanean jarri zirenean –Bilbon bi baitzeuden, eta beste bat Donostian–, irrati zabalkundearen errealitatea oso urrun zegoen jarduera finkatua izatetik.
1928ko Italiako Giroa
1928ko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 16. edizioa izan zen. 1928ko maiatzak 12 eta ekainak 3 artean ospatu zen. 3044 kilometroko ibilbidea egin zen 12 etapatan banatuta, garaileak batez beste 26,748 kilometro orduko abiaduran bete zituenak. Lasterketa Milanen hasi eta amaitu zen.
Euskal Herriko irratia
Lehia eta norgehiagoka
Izan ere, zailtasun teknikoak zeuden, ongi entzutea ez baitzen gauza ziurra. Bestalde, etxeetan artean hargailu gutxi zegoen, lehenbiziko gidoilari eta esatariek apenas zuten esperientziarik –entzuleak, aldiz, neurri batean dagoeneko liluratzen hasita zeuden Uhin Motzean Paris eta Londresko programak entzuten zituztela, varieté programez, lehiaketez eta kontzertu handien emanaldiez–, eta 20ko hamarkadan publizitatea ere ez zegoen artean oso garaturik. Ondorioz, merkatariek ez zituzten garbiegi ikusten hedabide berriaren ahalmenak.
Horretan, irrati emisoreen sarrerak irrati entzuleen elkarteetatik heltzen ziren, kuota bidez finantzatzen zituzten eta irrati estazioen jarduerak eta ustiapeneko kostuak. Baina hau guztia muga handia zen garapenerako, batez ere Bilbon, zeren eta bi emisore sorberrien arteko borroka oso oso gogorra baitzen. Lehiak eta aipatu ditugun zailtasun horiek guztiek programazioaren gainbehera ekarri zuten berekin, eta hurrena tokiko irrati zabalkundearen eskaintzarekin publikoaren asperdura etorri zen.
1928ko Italiako Giroa
298 txirrindularik hasi zuten proba, eta 126k amaitu zuten. Edizio honetan izan zituen Italiako Giroak parte-hartzaile gehien.
Euskal Herriko irratia
Unión Radio
Euskadik 1927an erosi zituen orduko hiru emisoreak, hau da, Radio Club Vizcaya, EAJ-9, honen lehiatzaile zuzenena zen Radio Vizcaya, EAJ-11, eta baita, lehen esan dugun moduan, Radio San Sebastián, EAJ-8 ere. Beharrezko lizentzia eta maiztasunak eskuratzeko prozesuaren ondoren, Unión Radiok erabaki zuen EAJ-11, Radio Vizcaya ixtea, eta honen pertsonal guztia Bilboko lehen emisorearen langile izatera igaro zen. Hiriburuetan jarraitutako prozesuaren oso antzekoa izan zen, esaterako, Madril, Bartzelona eta Sevillan; izan ere, aipatutako horietan bina emisore erosi zituen horietako bat berehala itxiz barne lehiarik izan ez zedin. Ondorioz, Bilbo ere emisore bakar batez geratu zen.
1928ko Italiako Giroa
Alfredo Bindak bere bigarren Giroa jarraian irabazi zuen, beste behin, lasterketan nagusituz, oraingoan sei etapa garaipenekin. Domenico Piemontesik ere beste bost etapa irabazi zituen, sailkapen nagusian Bindarentzat mehatxua izan ez zen arren. Zortzigarren etapa Albino Bindak irabazi zuen, garailearen anaia eta taldekide laguntzailea zena.
Euskal Herriko irratia
Unión Radio
Programazio bakarreko kate izaera izango zuen emisore sare bat itxuratzeko prozesuan, Unión Radiok, modu orokorrean, hiru operazio handi burutu zituen. Lehena, 1925ean, katearen firma eratu bezain pronto, ordurako irrati zabalkunderako estazioak bazituzten hiri nagusienetan finkatzea izan zen; horretarako programaziorako eta instalazio teknikoen elkarrekiko erabilerarako akordioak egin zituen.
1928ko Italiako Giroa
Podiumean, Bindak Giuseppe Pancera, bigarren sailkatua, eta Bartolomeo Aimo, hirugarren sailkatua, izan zituen.
Euskal Herriko irratia
Unión Radio
Bigarren operazioa 1927an izan zen, irrati zabalkundeko jardueran aritu ahal izateko emankizun lizentziak eta administrazio-emakidak erosiz eta eskualdatuz. Eta hirugarrena, 1929an, errentagarritasun kaxkarreneko estazioak ixtea izan zen, ordurako Unión Radio eratzen zuten eta kasuan kasuko inguruan entzun zitezkeen emisoreetan biltzearren ahalegin nagusiak.
Aldi berean, hedabidearen ezarpen eskasari aurre egiteko eta hasierako urte haietan publizitateak zuen eragin txikia kontuan harturik, finantza arazoei aurre egitearren, Unión Radiok bere Irrati Entzuleen Elkartea sortu zuen; honen kuoten bidez ordaintzen zituzten ustiapeneko kostu asko eta asko. Irrati Entzuleen Elkartea 11.000 bazkidetik gora izatera heldu zen 1928an, eta aldizkari bat ere sortu zuen, Ondas izeneko hura, hain zuzen, lotura eginkizuna betetzeko.
Erosketa, tokialdaketa, irekiera eta itxiera prozesuaren ondoren, Unión Radiok emisore sare garrantzitsua zuen 1930eko urtearen hasieran. Guztietan buru Unión Radio Madrid zen, eta ostean baziren Bartzelona, Sevilla eta Donostian kokatutako estazioak ere.
Ordurako Bilbon emisorerik ez edukitzearen arrazoia zorte txarreko kontu bat izan zen: teknikoa. Izan ere, Radio Club Vizcaya, Radio Bilbao, EAJ-9k matxura handi handi bat izan zuen, eta 1928ko apirilaren 28an bere emankizunak eten behar izan zituen. Etenaldi tekniko erabatekoa, inolaz ere, ez baitzuen sekula atzera igortzerik izan.
Hamarkada zail bat
Bigarren Errepublika heldu zenean irratiak Espainian erabilera ideologiko eta politikoa ezagutu zuen, beste inon baino nabarmenago ziur asko. Irratiak, urte haietan, loraldi espero gabekoa izan zuen, gizarteko beste faktore batzuen artean politikariek egin zuten irratiaren erabileraren ondorioz. Esate baterako, Errepublika aldarrikatu zen une beretik Alcalá Zamorak erabili zuen hedabide berria, eta baita Sanjurjo jeneralak ere Unión Radio irrati-emisorearen kasuan.
Irratiaren estatutu juridikoaren sorrera
II. Errepublika heldu zenean irratiak Espainian erabilera ideologiko eta politikoa ezagutu zuen, beste inon baino nabarmenago ziur asko. Irratiak, urte haietan, loraldi espero gabekoa izan zuen, gizarteko beste faktore batzuen artean politikariek egin zuten irratiaren erabileraren ondorioz. Esate baterako, Errepublika aldarrikatu zen une beretik Alcalá Zamorak erabili zuen, edota Sanjurjo Jeneralak berak Sevillako Unión Radio irrati emisorearen kasuan, 1932ko abuztuaren 10ean burutu zuen estatu kolpe ahaleginean.
Bigarren Errepublika eratu eta egun gutxira, 1931ko apirilaren 14an, Konstituzioa bera onartu aurretik –1931ko abenduan onartu zuten–, Gobernu berriak Komunikazio Ministerioa sortu zuen. Honen zuzendari Diego Martínez Barrio izan zen, Alderdi Erradikaleko kidea, eta honi eman zizkioten irrati zabalkundearen arloko eskumenak.
Ministerio berriak hartu zuen lehen neurrietako bat izan zen Irrati Komunikazioaren Ikuskaritzarako Batzorde Teknikoa eta Irrati Zabalkunderako Zerbitzu Nazionala antolatzen zituzten 1929ko uztailaren 26ko Errege Dekretuak baliogabetzea; horretarako, 1931ko apirilaren 25eko Dekretua eman zuen.
Komunikazio Ministerioak, 1932ko abenduaren 8an, Dekretu bat eman zuen, honen bidez Telekomunikazio Zuzendaritza Nagusiari ahalmena emanez partikularrei irrati zabalkunderako potentzia txikiko –200 watt gehienez ere– eta tokiko estazioak instalatzeko baimena eman ziezaien; estazio hauen estaldurazko eremuak ezin zuen 30 kilometrotik gora hartu, eta gainera emisore bakarra baimenduko zen herriko.
Dekretu honen babesean sortu ziren 1933an Radio Bilbao eta Radio Pamplona, EAJ-6, eta 1934an Radio Vitoria; hauxe dugu, Radio San Sebastián-en ondotik, Euskal Herriko irrati emisorerik zaharrena.
Handik gutxira, Tuterak ere bere tokiko emisorea izan zuen, Radio Tudela, EAJ-66, baina sortu eta berehala behin betiko itxi zuten.
Tokiko emisoreetarako administrazio mailako emakiden bide honi jarraiki, espainiar estatuan irrati zabalkunderako guztira 59 instalazio antolatu ziren, 1934aren amaierarako.
Urte horretan bertan, eztabaida politiko ugariren ondoren, Bigarren Errepublikako presidenteak ekainaren 26an berretsi zituen Irrati Zabalkunderako Lege berriaren zortzi artikuluak –1934ko uztailaren 26ko Dekretua–; honexek finkatu zituen geroko antolamendu juridikoaren oinarriak.
Dekretuaren arabera, irratia estatuak kontrolatu eta garatutako zerbitzu publikoa izango zen. Horretarako, estatuak beretzat gordetzen zuen nazio eta nazioarte mailako irrati zabalkunderako jarduera –Dekretuak berariaz lagatzen du bazterrean 1932ko ekaineko Dekretuko xedapenek araututako tokiko irrati zabalkundea–, prestazio borondate nabarmenaren eta titularitate monopolioaren arrastoa argi eta garbi markatuz.
Ondorioz, nazio mailako Irrati Zabalkunderako Zerbitzuaren estazioak estatuak berak instalatu zituen, eta urtetik urtera zabaltzeko gutxieneko estazio kopuru bat finkatu zuten, hain zuzen une hartan indarrean zeuden nazioarteko itunek espainiar estatuari emandako maiztasun kopurua osatu arte.
Gizarte ezarpenaren baldintzak
Radio Barcelonak Alemaniatik lehen grabagailua ekarri zuen urtea 1934 izan zen; Porpavoz etxearena zen. Grabagailu hark aukera ematen zuen soinuak 80 cm ko diametroa zuten azetatozko disko batzuetan jasotzeko.
Baina, irratiaren garapena, aurrerapen teknikoak zirenak zirela, bere gizarteratze mailaz eta ekitaldi politiko, sozial eta kultural handietako presentzia aktiboaz finkatu zen. Lorenzo Díaz ek, bere La radio en España 1923-1997, esaten digu 1933an guztira 153.662 hargailu kontatu zirela, hau da, ordurako biztanleriaren %6,4ak bazeukan aparatua, eta gainera, hiru urte besterik ez zen behar izan hargailu-kopurua bikoitz zedin, 1936rako jada 300.000 aparatu ziren eta.
Kopuruek argi eta garbi adierazten digute hedabidea gizarte mailan lortzen ari zen tokiaren eta garrantziaren norabidea, baina aldi berean beste egiaztapen bat eskaintzen digute, erran nahi baita artean ez zela kontsumo orokorreko, zeharo unibertsal bihurturiko produktu bat. Lehenbiziko irrati emisoreak jarri zituztenetik eta baita geroago ere, 30eko hamarkadaren hasieran, hargailu bat erosteak oso zerikusi handia zuen familien erosteko ahalmenarekin. Horregatik, oso ohikoa zen jendeak hargailuak piezaka erostea, ondoren eskuliburuetako jarraibideen ildotik aparatua muntatzen joateko.
Denda espezializatuetan eskaintzen zituzten hargailuen artean, ekoizpen sortaren maila, neurri handi batean, luxuzko artikuluen artean kokatzeko modukoa zen. Serieko fabrikazioaren kontzeptua ez zegoen hain orokortuta. Kronikek diotenez Goebbelsek, Hitlerren erregimenari gizartearen laguntza ahalbidetu zion propaganda aparatuaren sortzaile handia, irratiaren botereaz ongi asko jabetuta zegoela, fabrikatzaile alemaniar guztiak behartu zituen modelo estandar bat merkaturatzera, garai hartako 35 markoko prezio merke samarrean –prezio hau une hartako hargailuek balio zutenaren azpitik zegoen nabarmen–; eta lelo batez osatu zuen bere asmoa: “hargailu bat familia bakoitzean”. Beraz, irratiaren behin betiko finkapenari sekulako bultzada eman zion.
Euskal irrati zabalkundean
Gure ingururik hurbilenean, hedabide berria lortzen ari zen indarraren adibidea dugu 1934ko apirilaren 24an onartu izana Agrupación Vasca de Experimentación en Radio (AVER) izenekoaren arautegia. Elkarte horretan partaide izan ziren ordurako eratutako emisoreak, teknikari eta irratizaleak, eta garapen bidean zeuden beste proiektu batzuk.
Arantzazuko mezaren emanaldia
Eratu eta Unión Radiori elkartutako emisoreetako bik, Radio San Sebastián eta Radio Bilbaok, urte horretan bertan ekimen bat jarri zuten abian, irratia euskal gizartean, erlijiozko elementu artean pisu handikoa zen euskal gizarte hartan lortzen ari zen ezarpen gero eta handiagoaren isla gisa: 1934ko irailaren 9an, Arantzazuko Andre Mariaren egunean, Unión Radioren mikrofonoak Arantzazuko Santutegira iritsi ziren, handik bertatik meza santua eskaintzeko Bilbo eta Donostiako bi emisoreentzat; hala jarri zen abian, hainbat gorabehera izan arren Radio San Sebastiánen kasuan 1983 arte jarraitu zuen ekitaldia. Izan ere, igandeko mezaren emankizunetan Arantzazukoa tradizio bihurtu zen.
Garai hartako kronikek diotenez, Arantzazuko Santutegiaren inguruan egun hartan “ehunka automobil” bildu zen. Eta “talde askok, eguraldi aldakorraren aldarte txarrari aurre eginez, oinez egin dute igoera. Gorteetako diputatu Manuel Irujo eta Telesforo Monzon jaunak ere iritsi dira”. Radio San Sebastián eta Radio Bilbaoren bidez irratiz eskainitako estreinako meza hartan –seguruenik espainiar estatu osoan lehena izango zen–, Bilboko Santa Cecilia Schola Cantorum en zuzendari Victor Zubizarreta organo-jotzailea eta Santutegiko Frantziskotarren abesbatza aritu ziren, Aita Jose Maria Arregiren zuzendaritzapean, azken hauek. Koruak, beste batzuen artean, S. Rachmaninoff en Laudes Marianae eta Sancta María kantatu zituen, eta bere errepertorioa luzatu beharrean izan zen, Andoaingo erretoreak eskainitako sermoiaren denbora guztia bete ahal izateko. Honek bazuen bere arrazoia, hain zuzen hilabete batzuk lehenagotik gobernari errepublikarrek galarazpena ezarria ziotela diskurtsoak irratiz emateari.
Izan ere, Bigarren Errepublikako Gobernuak 1934ko otsailaren 9an agindu bat eman zuen, Komunikazio Ministerioaren bidez, berariaz debekatuz izaera edo eduki politiko eta sozialeko diskurtsoak eta propaganda espazioak igortzea. Garai hartako giro soziopolitiko nahasiaren adierazpen garbia zen, inolako zalantzarik gabe; kontu egin dezagun, handik bi urtera 36ko gerra zibila hasi zela. Sermoirik gabe izan arren, Radio San Sebastiánek 1934ko irailaren 9 hartan Arantzazutik lehen aldiz eskaini zuen meza santuaren eta koruaren kantuen emankizunak Santutegiko arduradunen oniritzia izan zuen. Kronikagileak honelaxe utzi zigun jasota, egun hartan bertan idatzitako orrian:
“Unión Radio de San Sebastián ek bere laguntza eskaini du, galanto, gaur goizeko ekitaldia irratiz eman ahal izateko, hain zuzen Arantzazu eta erlijio-musika maite dutenek gozatu ahal izan zezaten, etxetik bertatik izan arren, bazter bedeinkatu honetan eskutadaka aletutako harmonia”.
Urtebete beranduago, berriro ere Gipuzkoako zaindariaren festa egunean, Alipio Marín jaunak zuzentzen zuen Unión Radio San Sebastiánen mikrofonoak Andre Mariaren eguneko liturgi ekitaldien lekuko izan ziren.
Arantzazuko Santutegitik egiten ziren emankizunak, 40ko hamarkadako lehen urteetara arte, noizean behingoak izan ziren, gauza puntualak, beti beti eliz egutegiak apartekotzat seinalatutako egun eta gertakizunetara mugatuak. Radio San Sebastiánen zuzendaritzak, 40ko hamarkadaren hasieran, meza santua igandero emateko aukera eskaini zuen, eta 1943an, Gipuzkoako Foru Aldundiaren partaidetza zuzenaz, hori horrela egiteko baldintza tekniko eta ekonomikoak finkatu zituzten.
Omenaldi baten emankizuna
Radio San Sebastiánek Arantzazuko Santutegitik lehenbiziko erlijio-emankizuna egin zuen irail hartan bertan abiatu zen Radio Vitoria, EAJ-62: adinekoei eskainitako omenaldi bat eman zuen Gasteizko Nuevo Teatro tik, egungo Principal Antzokitik alegia, bezperan, 1934ko irailaren 29an, Prudencio Maria Berastegi kaleko estudioak inauguratu ondoren. Hilabete gutxi batzuk lehenago jabe eta zuzendaria zen Francisco Hernández Peña jaunak Madrilgo Telekomunikazio Zuzendaritza Nagusiak igorritako idazkia zuen jasoa, Telegrafo Ataleko Gasteizko Zentro Probintzialeko ordezkarien buruak izenpetua, eskatutako irrati jardueraren ustiapena hasteko baimena ematen ziona.
Garai hartako prentsaren kronikek diotenez, ekimenak oso oihartzun handia izan zuen gizarte mailan, Lancero liburutegi ospetsuak egun haietan zehar prentsan jarritako bi iragarki hauek lekuko:
«Para conmemorar la inauguración de la Emisora Vitoriana ofrecemos por unos días detectores de galena a 2 pesetas. Para oír en alta voz, receptores de lámparas auriculares y piezas sueltas para la construcción de aparatos a precios baratísimos».
«Visiten la exposición de los nuevos modelos para 1935. Receptores «Pilot». Asombroso funcionamiento. El primer receptor de ondas cortas con el cuadrante iluminado de aeroplano. Fabricados en la ciudad de Pilot, los mayores edificios del mundo dedicados a su fabricación».
Abiatu eta bi urtera, 1936ko irailaren 4an, Gerra Zibila hasi berritan alegia, Ingalaterran bizi zen ikasle gasteiztar batek hartze-jakinarazpen bat igorri zuen irratira, adieraziz emisorea entzun zuela hain urruneko tokietan egon arren. Seguruenik, irrati emisorea hartzeko ahaleginek zerikusi handia izango zuten Espainian azken orduetan gerra zela eta gertatzen ari zenari buruzko azken orduko albisteak jasotzeko nahiarekin. Ildo honetatik, eta Lehen Mundu Gerran sartutako beste herrialde batzuetan gertatu zen moduan, Espainian ere gerrak indarra eman zion irratiari.
Irratia, gerrarako arma
Gerra Zibila lehertu zenean, borrokan ari ziren alderdi biek, bai Gobernuak eta Errepublikaren aldekoek bai altxamendu militarraren protagonista eta jarraitzaileek, irratia erabili eta bultzatu zuten beren jarduerak sendotzen zituzten albiste eta kontsignei zabalkundea emateko; propaganda-arloan ere arma bikaina izan zen. Jendeak, ondorioz, arreta handia jartzen zien hargailuei eta gertatzen ari zenari buruz irratiak ematen zituen albisteei. Albisteen kolorea, dena den, entzuten zen irrati emisoreak altxamendu militarraren ondorioekiko zuen egoeraren araberakoa izango zen beti.
Afrikako Armada Errepublikaren aurka altxatu bezperan, eta 1936ko uztailaren 18ko bertako lehen orduetan zehar, Unión Radioren mikrofonoek, orduko irrati kate bakarra baitzen, Casares Quirogaren Gobernuaren “lasaitasunezko” oharrak eman zituzten, Madrilgo Barne Ministerioan instalatutako mikrofonoaren bidez.
Uztailaren 18an bertan, arratsaldeko lehen orduetan, Unión Radio San Sebastiánen mikrofonoek Euzko Alderdi Jeltzaleko diputatu Manuel Iruxo eta Jose Maria Lasartek izenpetutako ohar bat zabaldu zuten; hauek, ohar horretan, herri subiranotasunaren aukera zilegi bakartzat zutenaren, hots, Errepublikaren aldeko jarrera adierazi zuten. Gauza bera egin zuen handik egun gutxira Radio Emisora Bilbaínak, EAJ ren izenean.
Irratia, beraz, hiritarrei arlo militarreko kontuen bilakaeran garrantzitsu edo beharrezko jotzen zenaren berri emateko erabili zuten, baina baita aginduak emateko eta, batez ere, kontsignak zabaltzeko, aldekoak bereganatzeko eta, estaldura eremuak aukera emanez gero behintzat, etsaien gudarosteen morala suntsitzeko ere. Irrati zabalkundeak oso oso eginkizun garrantzitsua bete zuen gerran zehar. Ordurako erakutsia zuen bake garaian hirietako biztanle multzo handien gainean eragiteko zuen gaitasun itzela, baina orain are nabarmenago ari zen agertzen biztanleria zibilarengan eta borroka fronteetan zuen talka.
Espainiako Legebiltzarrak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoarako estreinako Autonomia Estatutua aldarrikatu zuen, 1936ko uztailaren 18ko altxamendu militarretik oso hilabete gutxira, urte bereko urrian alegia, baina Gerra Zibilari berari lotutako gertakizunen abiada zela eta soil-soilik Bizkaian eta beste bi lurraldeetako zati batzuetan egon ahal izan zen indarrean. Estatutuak hedabide propioak edukitzeko ahalmena jasotzen bazuen ere, hain berandu onartu izanak eta gerrak ematen zituen definiziorako aukera urriek bertan behera laga zuten –gerran bertan erabilera militarrerako proiektu eta sortutako zerbitzuen kasuan izan ezik– irrati zabalkunderako zerbitzu normalizatu bat garatzeko aukera oro.
Euzkadi Irratia
Altxatutako militarren aldeko indarrek ordu batzuetan zehar okupatu zuten Unión Radio San Sebastiánen egoitza, 1936ko uztailaren 19an; ondoren, Fronte Popularreko indar errepublikarrek berreskuratu zutenean, gerra hasi eta lehenbiziko 10 egunetan Gipuzkoako hiriburuan halako normaltasun batez lanean jarraitu zuen hedabide bakarra izan zen. Ordutik aurrera euskal erresistentziak lehenbiziko “Radio Euzkadi – Euzkadi Irratia” eduki zuen, hasieran Gipuzkoan lanean –seguruenik Radio San Sebastián, EAJ-8ren konfiskazioaz– eta Itziarren egonaldi labur bat egin ostean, lehenik Bilbotik –Radio Bilbaok Carlton Hotelean zeuzkan estudioetatik– eta, geroago, Getxoko Galea Lurmuturretik igorriz.
Gerraren zurrunbiloa indar bizi bizikoa zenean bultzatutako irrati zabalkunderako ekimen hauen inguruan irrati zabalkunderako zerbitzua eratu zuten –honek bazuen halako ukitu ofizial bat– Euzkadiko Jaurlaritzaren Propaganda zerbitzuen estamentuen inguruan. Edonola ere, irrati zerbitzuek garatu zituzten gerrako parteak eta herritarrei zuzendutako komunikatuak zabaldu eta larrialdiko informazio eta propaganda jarduerak.
J.A. Agirreren hitzaldia
Lehenbiziko Euzkadi Irrati hark gerra zibilaren garaian eskainitako emankizunen artean, garrantzi berezikoak izan ziren, inondik ere, Jose Antonio Agirre lehendakariaren diskurtso eta mintzaldiak. Mintzaldi horietako bat 1936ko abenduaren 22an izan zen, Autonomia Estatutua aldarrikatu eta bi hilabete eta erdira, «Un Gobierno joven del viejo pueblo de los vascos» izenburuaren pean. Honela hasi zuen:
«A todos cuantos a través de estas ondas escuchan mi palabra, tanto aquí, en Euzkadi, como en el resto de la república y en el mundo, legue el saludo preñado de esperanzas del Presidente de un Gobierno joven, representante del viejo pueblo de los vascos».
Irrati bidezko diskurtsoa, gertakizunen logikari jarraiki eta bizitzen ari ziren gerra egoera oso gogoan zuela, euskal miliziei zuzendutako adore hitzez amaitu zuen:
Irratia 1936ko Autonomia Estatutuan
Irrati emisoreak 1937ko ekainean utzi zion emankizunak emateari, Bilbo erori ostean. Autonomia Estatutua 1936ko urrian onartu zenetik, Eusko Jaurlaritzak boterea zertu ahal izan zuen denbora laburrean, eta gerrak irrati zabalkunderako zerbitzu autonomoen antolamendu normalizatua eragotzi zuen arren, euskal irrati zabalkunde zerbitzu publikoa izan zatekeenaren lerro nagusiak definitzera iritsi ziren. Horrelaxe jasota geratu zen euskal nazionalismoaren artxiboetako fondoetan, hots, Sabino Arana Fundazioaren museoaren egoitzan Artean bildutakoetan:
«Irratia gaur egun palankarik boteretsuenetako bat da gobernuen eta herrien bizitzaran. Ondorioz, baliabide honi, izaten ari den hedapen prozesuaz gure Herriaren bilakaeran eginkizunik garrantzitsuenetako bat beteko duen baliabide honi, arretarik eta ardurarik handiena eskaini behar diogu».
«Baina gure herrian, Euzkadin, are garrantzi handiagokoa da irrati bidezko zerbitzua, jaio berriak baikara, estatuaren politikari aurre egin behar baitiogu, eta nazioarte mailan ez baikaituzte ezagutzen».
Horregatik guztiagatik, irrati zabalkundeko jarduerak hiru taldetan antolatzea proposatzen zen. Talde horiek egoerak eragindako behar edo betekizunen araberakoak izango ziren:
«Ikus dezagun:
Proiektu artistiko musikala
Eranskin batean, 1937ko urtarrilaren 8ko data duenean, «Euzkadin dauden irrati emisoreetarako proiektu artistiko musikalaren txostena» delakoa lantzen da. Agiriaren hasieran deklarazio tinko bat ageri zaigu:
«Oso garbi dago Radio Bilbaok eta Euzkadiko lurraldean dauden bestelako irrati estazioek igortzen dituzten musika programen edukia ez datorrela bat euskal herriaren kultura eta maila artistikoak eskatzen dituen izaera, espiritua eta interesarekin». «Beraz, (...), egiazko esangura artistikoa duten arauak ezarri behar dira, literatur eta informazio arloan ere ezar daitezkeen bestelakoekin batera...»
Eta horretarako, txostenaren erredaktoreak hainbat neurri proposatzen zituen, zazpi ataleko plan batean jasota; hauetan, orkestra sinfoniko baten sorrera eta ordurako bazen Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin akordioak egitea proposatzetik “hirian kokatutako Banda Militarren” mikrofono aurreko emanaldi-plan bateraino iristen zen, haurrentzako musika programazio espezifikoaz gain.
Estatutuaren amaiera eta lege-araudi berria
Euskadiko Autonomia Estatutua berehala baliogabetzeak, Bizkaia eta Gipuzkoa probintzia traidore deklaratu izanak, erakunde politiko eta sindikal guztiak legez kanpo geratu izanak eta ezarri berria zen erregimen politikoaren izaera diktatorialak aukera oro eragotzi eta galarazi zuten ordurako irrati hargailuak bazituzten euskal etxeetara iristeko moduko irrati zabalkundeko edozein jarduera behar adinako informazio eta komunikazio askatasunez garatzeko.
Estatu mailako arautegiari dagokionez, gerra zibilaren denborak eta boterera diktadura erregimen berria heltzeak eragin zuten indarrean zeuden xedapenak erregimenaren behar politiko eta militarren mendean jartzea, eta erregimenaren behar horiek oso egoera-modu zabal batean gauzatu ziren: zentsura agertu zen, interbentzio militarren erregimena, irrati zabalkundean arauen mendean jarduteke aritzea eta abar.
Maila zehatzean, azpimarratzekoa da irrati zabalkundearen arloa erregulatzeko inolako arau materialik ez izatea. Are gehiago, indarrean mantendu zen Bigarren Errepublikaren garaian ezarritako arau multzoa, xedatutakoa erregimen berriaren interesekiko kontraesanean edo interes horien aurka egon ezean, jakina. Zirkular baten bidez,1936ko abenduaren 18ko irrati-instalazio elektriko guztiei Komunikazio Ikuskaritza Nagusiak emandako baimena exijitu zieten, baina obligazio honetatik kanpo geratu ziren bai izaera militarrekoak bai EAJ bereizgarria zutenak, hauek lehenagoko emakida bat baitzuten.
Arautegi honen babesean agertzen joan ziren Falangeren emisoreak, F.E.T. siglen pean igortzen zutenak. Irratiak jada eskuratua zuen ezarpen eta garrantzi mailaren eta erregimen berriak horretaz egiten zuen erabileraren ondorioz, etengabeko nahasketa ematen baitzen informazioaren eta propagandaren artean, irratia estaldura ideologikorako lanabesik eraginkorrena bihurtu zen.
Salamancan inauguratu zuten, 1937ko urtarrilaren 19an, Servicio Nacional de Radiodifusión haren lehenbiziko irrati-igorgailua, Radio Nacional de España (RNE) epigrafeaz. Estazio mugikorra zen, kamioien gainean instalatutako emisorea zuen, eta 20 kilowatteko potentzia, eta Francisco Francok berak inauguratu zuen. Pixkanaka pixkanaka finkatuz joango zen Radio Nacional de Españaren errealitatea, izaera publikoko eta erregimenaren zerbitzupeko kate estatal gisa.
Zentsurak eta obligazioak
Burgosko Radio Nacionalek gerraren amaieran, 1939ko apirilaren 1ean, iragartzen zuen kuartel nagusiko partea eman eta hilabete gutxira, 1939ko urriaren 6ko Aginduak zentsura ezarri zuen, izaera orokorraz, irrati emisore komertzial guztientzat eta, aldi berean, tokikoa, probintziala edo eskualdekoa gainditzen zituzten albisteak ematea debekatu zuen. Nazio edo nazioarte mailako albisteak zituzten informazio programen debekuarekin batera Madrilgo Radio Nacionalaren albistegiekin konektatu beharra etorri zen, eta informazioaren monopolio hau 1977ko urriaren 25era arte mantendu zen indarrean.
Gerra zibila amaitu ondoren, estatuko geografiako emisoreen panoraman funtzionatzen ari ziren irrati estazioak ehun eskas izango ziren. Gehienak pribatuak ziren, komertzialak, EAJ adierazgarriaz igortzen zutenak; Uhin Motza eta tokiko eremua erabiltzen zuten hogei bat emisore ere baziren, FET adierazgarriaz, erregimenak Falange y de las JONS i emandakoak, oso izaera ideologiko propagandistiko agerikoak. Gainera, Radio Nacional de Españaren lehenbiziko bost irrati emisoreak zeuden, Madril, Huelva, Bartzelona, A Coruña eta Malagan hain justu, sorberriak.
Gure herrialdean
Euskal Herriari dagokionez, Gerra Zibilaren urteetan eta hurrengoetan, diktadura dagoeneko boterean finkatuta zegoela, oso aldaketa gutxi izan ziren, edo batere ez, estatuaren administrazio emakiden mendean zegoen irrati zabalkunderako jardueraren panoraman; aldaketa bakarrak arau eta ezarpenen arloan etorri ziren, aurretik zeuden irrati emisoreen programazio ildoak baldintzatu baitzituzten.
Gaiberakoan, lanean jarraitu zuten Gerra Zibila hasi aurretik sortutako irrati estazioek. Hiriburu bakoitzak berea zuen: Radio San Sebastián (1925), EAJ-8, Primo de Riveraren diktaduran zehar Unión Radio kateak, estatuan zegoen kate bakarrak, eskuratua; EAJ-28, Radio Emisora Bilbaína, gero Radio Bilbao izango zena, 1933ko urriaren 31n inauguratua; EAJ-62, Radio Vitoria, 1934an Francisco Hernández Peñak sortua; eta EAJ-6, Radio Navarra, 1933ko maiatzean inauguratutako emisorea.
Mr. Smith Goes to Washington
Mr. Smith Goes to Washington (euskaraz Smith Jauna Washingtonera Doa) 1939ko Frank Capra estatubatuar zinema zuzendariaren politikari buruzko drama-komedia filma bat da. Lewis R. Foster gidoigilearen argitaratu gabeko "The Gentleman from Montana" ("Montanako Jauna") istorioan oinarritua dago.
Euskal Herriko irratia
Gure herrialdean
Bigarren Errepublikaren (1931 1936) garai berean Europako beste herrialde batzuetan zeuden hedabideetarako sistema demokratikoen antzekoak aplikatzeko ahalegin bat izan zen moduan, frankismoak sistema autoritarioa ezarri zuen, eta horretan hedabideen eginkizuna erregimenaren ideologiaren transmisio-lana zertzea zen, alderdi desberdinetan. «Testuinguru horretan –dio Santiago de Pablo historialariak Radio Euskadi La voz de la libertad liburuan argitaratutako artikuluan–, ''oso logikoa zen pentsatzea Espainiak, politika erregimen diktatoriala zuela, irratiaren monopolio publikoa ezarriko zuela. Alabaina ez zen horrela gertatu, eta paradoxikoki Espainia frankistak irrati zabalkunderako zuen lege-erregimena, enpresa mailan, garai hartako beste herrialde demokratiko batzuetan, hala Frantzian nola Britainia Handian, zegoena baino liberalagoa zen»''. Honen eraginez, irrati zabalkunderako erregimen misto batek indarra hartu zuen, emisore publiko eta pribatuak zeudela.
Mr. Smith Goes to Washington
Oscar Sarietarako 11 izendapen jaso zituen, azkenean bakarra irabaziz, argumentu onenaren Oscar Saria (1956an banatzetik utzia).
Euskal Herriko irratia
Diktadura eta erbestea
Erregimen frankista saiatzen zen atzerritik egindako emankizunak indargabetzen. Europan, gaztelaniazko zerbitzuak igortzen zituzten irrati-emisoreen artean aipagarrienak BBC eta Radio París ziren. Radio Euzkadi-La Voz de la Resistencia Vasca 1946ko abenduaren 21ean hasi zen lanean. Venezuelako oihanean sortu zen atzera, 1965ean, «Radio Euzkadi, La voz de la Resistencia Vasca-Euzkadi Irratia, Eusko Erresistentziako Gudarien deia».
Mr. Smith Goes to Washington
Argumentua
Jefferson Smith (James Stewart) itxuraz manipulagarria dirudien gizon gazte xalo eta idealista senatari izendatu berria da. Filmean ez aipatzen ez den AEBtako mendebaldeko estatu batekoa da. Washington Hirian politikan fedea galaraziko dioten inongo eskrupulurik gabeko politikariekin topatuko dela oraindik jakiteke dago. Halere, hiriburuko politika munduko azpijokoak ongi ezagutzen dituen bere idazkari gazteari esker (Jean Arthur), Jeffersonek AEBko Senatuan hitzaldi ikusgarri eta luze bat burutuko du, hartan, demokrazia grina handiz defendatzeaz gain, bertako ustelkeria kasu bat azalaraziko du.
Euskal Herriko irratia
Irratia, jabari eta askatasunerako lanabes
Erregimen diktatorialaren egiturak itxuratzeko eta finkatzeko prozesu politiko-administratiboetan, irrati zerbitzuen antolaketarako jarduerei dagokienez, aipatzeko modukoa da, inondik ere, 1941eko urriaren 10eko Dekretua, 1939az geroztik Barne Ministerioaren eskutan egondako irrati zabalkundearen arloko eskumenak Delegación Nacional de Radiodifusión sorberriari eskualdatu zizkiona; aipatu ordezkaritza hau, bere aldetik Herri Hezkuntzako Idazkariordetza izenekoan txertatuta zegoen.
Irrati zabalkunderako Espainiako sarea
Emandako eskumenek irrati-zabalkundearen alderdi politiko, juridiko, tekniko, ekonomiko eta administratibo guztiak hartzen zituzten. Hau da, instalaziorako emakidak ematea, ikuskaritza, hargailuetarako lizentziak ematea, emankizun orokorren zentsura eta irrati bidezko publizitatearena, zehapenak ezartzeko boterea eta, azkenean, integrazioa eta zuzeneko ustiapena edota horretarako bereziki sortutako erakundeen bidezkoa, hauek guztiak 1942an sortutako Red Española de Radiodifusión haren pean geratutako baliabideak izan ziren.
Pixkanaka Radio Nacional de España espainiar lurralde osoan finkatuz joan zen, eta 1945ean Uhin Motzean igortzen hasi zen Latinoamerikarako; aldi berean, Francoren erregimena ahalegintzen ari zen atzerritik egiten ziren erregimenaren aurkako emankizunak indargabetzen.
BBC, Radio Moscu, Radio Pirenaica
Gaztelaniazko zerbitzuak igortzen zituzten Europako irrati emankizunen arten azpimarragarrienak BBCren emankizunak ziren. Honen uhinetan Bigarren Mundu Gerra osoan zehar entzun ahal izan ziren Aita Olasoren –Pedro Alberto Onaindiaren ezizena zen– irrati bidezko hizketaldiak.
Espainiar erbesteratuen arreta bereganatu eta Francoren erregimenari kezka bat baino gehiago eragin zioten saioetako beste batzuk Radio Moscú renak izan ziren, gaztelaniazko bertsioa bai baitzuten, eta, halaber, Radio España Independientearenak (“Radio Pirenaica”), Dolores Ibarruri komunistaren zuzendaritzapean lehenik Moskutik eta ondoren Bukarestik igorri baitzuen, 1955ean.
Hiru irrati igorgailu horiek 1941ean hasi ziren emankizunetan, hain justu, Francoren gobernuak Servicio de Interferencia Radiada zerbitzua sortzea erabaki zuenean; zerbitzu horren eginkizuna atzerriko irrati igorgailuetatik egiten ziren aipatu beste horien emankizunak aurkitzea eta indargabetzea zen, erregimenaren aurkakoak zirelako.
Radio París
Urte batzuk geroago, 1946tik aurrera, Radio Parísen emankizunak ere nabarmendu ziren. Horien zuzendariak Espainiatik erbesteratuak ziren, eta 23:30 eta 24:00 bitartean izaten ziren emankizunak.
BBCko irratiko jarduera utzi ondoren, haren gaztelaniazko kanpo zerbitzuetan “James Masterton” ezinenaz aritu baitzen, 1946an bere komunikazio bokazioari eta erregimen diktatorialaren aurkako erresistentziari zerbitzua emateari heldu zion atzera, astean bitan eskaintzen zituen solasaldiez, larunbat eta astelehenetan izaten baitziren; emankizun haiei inolako etenik gabe eutsi zitzaien 1946ko udazkenetik 1957ko urriaren 21era arte.
Dr. Olasok bere irrati bidezko hizketaldietan bidegabekeriak etengabeki salatzeak eta giza askatasunaren defentsan jarduteak eragin zuten Francoren erregimenaren presio diplomatikoek hainbat ondorio izatea, eta azkenean haren ahotsa betiko isildu zen frantziar irrati hedapen publikoaren gaztelaniazko zerbitzuetan.
Erbesteko Eusko Jaurlaritzari lotutako irrati bidezko informazio zerbitzu hauen esparruan azpimarratzekoak dira Jesus Insausti “Uzturrek” Radio Parísentzat eginiko gidoi eta errealizazioak. Paris’tik Euskalerrir”, Paris’tik Mundu Zabalera eta Actualidad Vasca Jesus Insausti “Uzturrek” Radio Parísen Espainia eta Latinoamerikarako kanpo zerbitzuetan 1960 eta 1964 bitartean antenan jarritako irrati programak izan ziren.
Baina 40ko hamarkadako lehen urteetan Radio Parísen abian jarritako emankizunen benetako bultzatzailea lehenbiziko Eusko Jaurlaritzaren Defentsa Idazkari izandako Joseba Rezola izan zen (EAJ PNV– Ordizia, 1900 – Donibane Lohizune, 1971). Hasieran Burgosen heriotza zigorra ezarri ziotela, Segurtasuneko Zuzendaritza Nagusiaren sotoetatik mamitu zuen erresistentziarentzako igorgailu bat sortzeko ideia eta, aske geratu zenean, bera izan zen proiektuaren kudeatzaile eta bultzatzaile nagusia.
«Eusko Erresistentziako gudarien deia»
Horrelaxe sortu zen, Euskal Irrati Ixilla Radio Parísen emankizunen ildotik, Euzkadi Irratia, Eusko Erresistentziako Gudarien deia proiektua. Agirre lehendakariaren eta Frantziako gobernuan buru eta Kanpo Gaietako Ministro zen Georges Bidault en arteko harreman onek ahalbidetu zuten euskal erresistentziak frantziar gobernuaren oniritzia edukitzea, bere lurraldean legez kanpoko irrati-igorlailu bat instalatzeko, emakizunak euskal lurraldeetan barrena hedatzeko asmo garbiaz inondik ere.
Interferentzi gerra
Asko eta asko izan ziren igorgailuak 1946tik 1954 arte aurre egin behar izan zien zailtasun tekniko, ekonomiko eta politikoak. Zailtasun teknikoak, alde batetik, emankizun puntuaren eta estaldura eremuaren artean hain tarte txikiak izatean Uhin Motzak hedapenerako behar dituen ezaugarri eta eskakizunetatik etorri ziren.