cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Txinako Herri Errepublika
Iparraldea eta Hegoaldea
440an Tuoba herriak (txinatarra ez zen herri bat) iparraldeko hamasei erreinuak konkistatu zituen eta, berriro batuz, Iparraldean estatu bakarra sortu zuen. Halaxe, Txina bi erreinutan banatu zen, bata iparraldean eta bestea hegoaldean. Bakoitzean hainbat dinastia izan ziren gobernatzen urte gutxian.
Sui dinastia
581an Yang Jian iparraldeko Zhou dinastiako generalak boterea eskuratu eta Sui dinastia ezarri zuen. Zortzi urte geroago, 589an hauek hegoaldeko Chen dinastia garaitu eta iparraldea eta hegoaldea berbatu zuten.
Salzuit
Diru sarrerak
2009an Salzuit udalerrian 145 unitate fiskal zeuden, 341 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.824 euro zen.
Legio I Italica
Legio prima Italica (Italiar Lehen Legioa) 68ko irailaren 22an sortutako erromatar legio bat izan zen. Neronek sortu zuen. V. mendearen hasieran Danubioren ondoan kuarteleratuta zegoen. Bere ikurra basurde bat izan zen.
Txinako Herri Errepublika
Sui dinastia
Garai honetan Kanal Handia eta Txinako Harresia eraiki ziren. Budismoaren aldeko hautua egin zen.
Salzuit
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
Hamilton (Virginia)
Hamilton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Loudoun konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Salzuit
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
Txinako Herri Errepublika
Sui dinastia
604an Yang Guangek bere aita ordezkatu zuen, eta insurjentzia militarrak egon ziren. 617an Sui dinastiako bigarren enperadorea erail zuten eta Tang dinastia ezarri zen.
Tang dinastia
618an Li Yuanek boterea hartu zuen Gaozu enperadore moduan eta Tang dinastia ezarri. Haren semeetako batek 624an bere bi anaiak hil zituen Xuawu ko atean; Chang'anen eta aitaren abdikazioa behartu ondoren, Taizong bigarren Tang enperadore bilakatu zen.
Salzuit
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra drogeria bat zen.
2000. urtean Salzuit udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Txinako Herri Errepublika
Tang dinastia
Aitaren eta semearen ohaide izan zen emakume batek botere handia hartu eta Zhongzong bere seme eta tronurako ondorengoa erditik kendu ondoren, Wu enperatriz izendatu zuten, Txinako historian izan den emakumezko goi agintari bakarra. Emakume hori Zhou dinastiako kide zen eta urte horietan bere dinastia berrezarri zuen. Hala ere, 705ean Zhongzongek bere ama tronutik kendu eta Tang dinastia berrezarri zuen. Horrek barne borrokak sortu zituen eta azkenean Tang dinastiako Xuanzong enperadoreak lortu zuen boterea.
Salzuit
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Anterivo
Anterivo (Altrei) Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Iñigo Eguaras
Iñigo Eguaras Álvarez (Antsoain, 1992ko martxoaren 7a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. Erdilari antolatzaile lanetan aritzen da. Bere anai txikia Aritz futbolaria da ere.
Anterivo
Mugakideak
Anterivo/Altreik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iñigo Eguaras
Estatistikak
''2022ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.''
Txinako Herri Errepublika
Tang dinastia
Arazo horiek guztiak kontuan izanda ere, Txinako historiako garairik oparoena izan zen. Xinjiang probintzia erreinuari gehitzeak Txinaren tamaina sekula ez bezala emendatu zen, Qing dinastian lortu zuen tamainara iritsi ez bazen ere.
X. mendean itzali zen dinastia. 904an Zhu Wenek Chang'an konkistatu zuen, 907an azken Tang enperadorea hil eta Liang dinastia aldarrikatu zuen.
Bost Dinastia eta Hamar Erreinuen garaia
Hurrengo urtean oso ezegonkorrak izan ziren Txinan, 907tik 960ra. Urte horiek Bost Dinastia eta Hamar Erreinuen garaia izenarekin ezagutzen dira. Iparraldean bost dinastiak agindu zuten garai horretan eta hegoaldean hamar erreinu sortu ziren.
Song dinastia
960an Iparraldeko Zhou dinastiako Zhao Kuangyin militarrak Song dinastia sortu zuen Tang dinastiaren ondoren egon ziren 5 dinastien ondorengo moduan. Kaifengen ezarri zuen hiriburua eta hegoaldeko hainbat erreinu konkistatu zituen eta Txinak Tang dinastiarekin izan zuen boterearen parte bat berreskuratu. Merkataritza izugarri hasi zen eta diruaren erabilera normaldu. Dinastia honen agintean khitan, tangut eta yurchen herriek euren estatuak sortu zituzten iparraldean. Azken herri horrek 1127an Song dinastia hegoaldera mugiarazi zuen. Hiru herriok txinatarren dinastia eredua ezarri zutenez, txinatar historialarientzat dinastien zerrendatan agertzen dira.
1127tik 1279ra Hegoaldeko Song erreinua sortu zen, iparraldetik ihes egitean. Hiriburua Hangzhoun jarri zen. Inoiz ez zuten lortu iparraldea bereganatzea.
Txinaren batasuna 1279an gertatu zen, mongoliarrek bai iparraldea bai hegoaldea konkistatu eta batu zituztenean.
Yuan dinastia
Mongoliarrak herri altaiko nomada ziren, baina munduan inoiz egon den lur-inperiorik handiena konkistatu zuten. Euren mugak Europa ziren mendebaldean, Iran hegoaldean eta Txina ekialdean.
Genghis Khanek Xiak konkistatu zituen eta bere semea Ogedei Khanek Jinak 1234an. 1271an Kublai Khan Yuan dinastia sortu zuen Pekinen. 1279an Song dinastia garaitu zuen guztiz. Garai horretan, Ibai Horiak sorturiko uholdeek eta izurriteek gosea eta gaixotasunak ekarri zituzten. Hori dela eta, ezegonkortasun handiko epea zabaldu zen.
Ming dinastia
Yuan dinastiaren garaian sortu zen ezegonkortasun sozialak Zhu Yunzhang errebeldeak boterea lortzea ekarri zuen eta 1369an Ming dinastia sortu zuen, hiriburutzat Nanjing hartuz. Haren semeak Pekinera eraman zuen gortea.
Yongleren garaian Txina munduko itsas potentziarik handiena izan zen: Zheng Hek Asia eta Afrika inguruan bidaiak egin zituen, baina kostu ekonomiko handiegiarekin.
Ming garaian paper moneta erabiltzeari uko egin zioten eta zilarra erabili zen berriro. Zilarra lortzeko negozio bideak ireki ziren Japoniarekin, eta XVI. mendetik aurrera, Portugalekin Macao hiriaren bitartez. Horiek zilarra Filipinetatik Amerikara bidaltzen zuten.
Qing dinastia
Qing dinastiak 1644tik 1911rarte agindu zuen Txinan. Mantxuriatik etorriak ziren eta horregatik euren hizkuntza ezarri zuten ofizial gisa. Taiwan, Tibet, Mongolia eta Xinjiang konkistatu zituzten.
Botere handia zuten baina matxinada handiak ere izan zituzten. 1851tik 1864ra Taiping matxinada izan zuten, milioika hildako eragin zituena. XIX. mendean Opioaren Gerrak egin zituzten Britania Handiaren aurka, Hong Kong galduz.
1894 eta 1895an Korearen inguruko gaiengatik Lehen Txina-Japonia Gerra izan zen. Gerra honetan Korea eta Taiwan galdu zituen eta hauek Japoniaren esku geratu ziren. Galdu zutenez jendea altxatu eta errepublikaren aldeko aldarri handiagotu zen.
Txinako Errepublika
1911ko urriaren 10ean Wuchangeko altxamendua gertatu zen, Qing dinastiaen aurka. Horrek Xinhai Iraultza sortu zuen. Puyi, azken Qing enperadorea, kargutik kendu zuten 1912an.
Sun Yan-sen iraultzaile txinatarra AEBtik etorri eta Txinako Errepublikako presidente izendatu zuten. Horrek Yuan Shikai Qing militarrarekin akordioa lortu eta bera izendatu zuten presidente berri. Bere anbizioak bultzatuta 1915an bere burua enperadore izendatu zuen. Orduan Sun Yat-senek bere alderdi Kuomintang zuzentzeko berriro erbestetik itzuli zen. Guangzhou bere indarrak bildu eta bertatik Chiang Kai-shekek zuzendutako armadak Txinako zati handi bat konkistatu eta Nanjingen jarri zuten hiriburua.
Amur mendikatea
Amur mendikatea (جبل العمور, Djebel Amour) Aljeriako mendikatea da, El Bayadh eta Laghouat probintziak zeharkatzen dituena. Saharako Atlasaren erdialdea hartzen du; mendebaldean Ksour mendilerroa du, ekialdean Ouled Naïl, hegoaldean Sahara, eta iparraldean Aljeriako goi ordokiak. Djebel Ksel da gailurrik garaiena (2.008 metro).
Txinako Herri Errepublika
Txinako Errepublika
Chiang Kai-shek Errepublikako presidente izendatu zuten. Hasieratik bi arazori aurre egin behar izan zion. Alde batetik, Txinako Alderdi Komunista eta estatu komunista bat sortzeko asmoa. Bestetik, Japoniak Txinarekiko zuen jarrera. 1931n Japoniak Mantxuria konkistatu zuen eta bertan Mantxukuo estatua sortu. 1937an Japoniak Txina inbaditu zuen.
Txinako Herri Errepublika
1949ko urriaren 1ean Mao Zedongek Txinako Herri Errepublika aldarrikatu zuen Tiananmeneko atean, Hiri Debekatuan.
Maok Txinan 1976an hil zen arte agindu zuen. Bere politikarik garrantzitsuenak Aurrerapausu Handia eta Iraultza Kulturala izan ziren.
Mao hiltzean Hua Guofengek ez zuen lortu boterean indartsu egotea eta Deng Xiaopingek hartu zuen azkenean gidaritza. Honek irekitze politiko eta ekonomikoa egin zuen eta Txina hazkuntza handiko garai batera sartu zuen. 1989an Tian'anmenen bilduta zeuden ikasleen aurka jazarri ziren tankeekin.
Dengen ostean, Jiang Zeminek hartu zuen boterea eta 2004n Hu Jintaok hartu zituen kargu guztiak. 2014ko irailaren 17an, Ilham Tohti akademiakide uigurra epaitzen hasi ziren Xinjiangen. 2014 hasieran atxilotu, eta salaketa ofiziala egin zuen gobernuak. Zortzi laguneko talde «separatista» bateko buru izatea leporatu zion. Disidentziarako aukerarik ez zutela salatu zuten uigurrek.
Banaketa administratiboa
Txinako Herri Errepublika 32 entitate administratibotan banatzen da: 22 probintzia (省 shěng) (23, Taiwan sartuz gero), 5 eskualde administratibo, 4 udal-probintzia eta bi eskualde berezi. Gehien dagoen eredua probintziarena da. Bost eskualde autonomoak (自治区 zìzhìqū) tibetar, uigur, mongoliar, hui eta zhuang herriei dagokie. Lau udal-probintziak (直辖市 zhíxiáshì) (Tianjin, Pekin, Chongqing eta Shanghai) eskualde metropolitarrak dira. Administraturiko Lurralde Bereziak (特别行政区 tèbié xíngzhèngqū) Hong Kong eta Macao dira, beren sistema ekonomiko eta judizial berezi, diru, Interneteko domeinu, telefono aurrizki eta banderekin. Txinako Herri Errepublikak Taiwan berea dela aldarrikatzen du, baina uhartea de facto independientea da eta Txinako Errepublika izena darabil. Munduko 24 herrialdek bakarrik onartzen dute Taiwan ez dela Txina, eta herrialde horiek ez dute Txinako Herri Errepublika estatu gisa onartzen.
Probintzia, lurralde autonomo eta udal-probintzia horiek 17 prefektura (地区 dìqū), 30 prefektura autonomo (自治州 zìzhìzhōu), prefektura mailako 283 hiri (地级市 dìjíshì) eta hiru ligatan (盟 méng) banatzen dira.
Politika
Txinako Herri Errepublikako boterea hiru adar nagusitan oinarritzen da: Alderdia eta haren menpeko Armada eta Estatua. Estatu burua Txinako Herri Errepublikako presidentea da eta, aldi berean, Alderdiaren burua, idazkari orokorra baita. Askapenerako Herri Armadako burua (hau da, Txinako gudarosteko burua) izatearekin batera, Batzorde Militar Zentraleko Presidente ere bada. Gaur egun hiru karguok pertsona bakarrak betetzen ditu, Xi Jinping, aurretik zegoen Hu Jintaorekin gertatu bezala. Pertsona berak hiru karguak edukitzea aurreko urteetan egon ziren hiru buruzagien arteko borrokak ekiditeko egin ohi da. Horren aurrekari bat 1960ko hamarkadan gertatu zen Mao Zedong alderdiburuak Liu Shaoqi estatuburua kargutik aldendu zuenean gertatu zen, eta horrek Txina 1980ra arte estatubururik gabe utzi zuen. Presidentearen azpian Txinako Herri Errepublikako Estatu Kontseilua dago, Gobernu organua. Gobernu horren burua lehen ministroa da, gaur egun Li Keqiang. Horrek duen ministro taldea aldakorra da eta gaur egun lau lehen ministro orde daude. Presidenteak eta Estatu Kontseiluak botere betearazlea osatzen dute.
Botere legislatiboa 3.000 delegatu urtean behin biltzen dituen Txinako Herri Errepublikako Nazio Herri Batzarrak osatzen du. Horren tamaina dela eta, eta kideak 5 urtez aukeratzen direnez, 150 kidek osatutako lantalde batek haren iraunkorra osatzen du.
Txinan ez dago botere judizial independenterik eta Alderdiaren esku dago. 1970eko hamarkadatik aurrera hainbat saiakera egin dira Europako sistema judizialean oinarritutako sistema bat eratzen, baina saiakerak antzuak izan dira. Hong Kong eta Macao beren sistemak dituzte, Britania Handiko eta Portugalgo sistemetan oinarrituta, hurrenez hurren.
Txinako Alderdi Komunistaz gain beste 8 alderdi badira, baina Alderdi Komunistaren autoritatea onartu behar dute eta beraz, sinbolikoak dira. Paper kontsultiboa ematen zaie. 1980tik aurrera herrietako buruak hauteskundeen bitartez aukeratzen dira eta azken urteetan, hirietako auzoetan ere bai. Barruti bakoitzean Alderdi Komunistako ordezkariak ere hauteskunde bitartez aukeratzen dira. Hong Kong eta Macaok hauteskunde legislatiboak dituzte, baina kideen heren bat aukeratzeko bakarrik.
Ekonomia
Txinako Gerra Zibila bukatuta Herri Errepublikako gobernuak izaera sozialistako hainbat aldaketa egiten hasi ziren, enpresa pribatuen nazionalizazioa eta nekazaritzaren kolektibizazioa kasu. 1953 eta 1957 artean Sobietar Batasunaren laguntzaz Bost Urteko Lehen Plana garatu zuten.
Honen ostean Mao Zedongek beste bide bati ekin zion, industrializazioa handitzeko. Aurrerako Jausi Handia moduan ezagutzen den politika egin zuen, baina ez zuen ezer lortu eta 1958an bertan atzera egin zuten. Aldentze honek, gainera, SESBekin zituen harremanak tenkatzea ekarri zuen eta Iraultza Kulturala abiatu zen, alderdiaren barruan zeuden disidentziarekin amaituz.
Maoren heriotzarekin bere jarraitzaileak gartzelaratu zituzten eta Deng Xiaopingek hartu zuen boterea, maoismoaren oinarriak alde batera utziz. Estatuak planifikatzen jarraitzen bazuen ere enpresa pribatuen sorrera baimendu zen, eta atzerriko dirua onartzen hasi ziren. Hazkuntza ekonomikoa handia izan zen 1980ko hamarkadan. 1992an hegoaldean zegoen hazkuntza ekonomikoaren alde egin zuen Alderdiak eta urte horretan %14,2 hasi zen ekonomia. Hurrengo urteetan %10a inguru hazten jarraitu zuen.
Txinako munduko elektratresna eta oihalgintza sortzaile handiena da, batez ere langileen soldata baxuak direla eta. Gaur egun munduan sortzen diren ondasunen %25a Txinan egin dira. 2004tik aurrera Europar Batasuna da Txinaren aliatu komertzial handiena. Hala ere hazkuntza honek barnealdeko eskualdeen eta kostaldeko eskualdeen arteko desoreka sortu du.
2006an Txinak Italia gainditu zuen Barne Produktu Gordinaren estatistikan estatistikak birkalkulatzean eta 2005eko hazkuntza kontutan hartzean Erresuma Batua eta Frantzia ere gainditu zituen munduko laugarren potentzian bilakatuz. Gaur egun 2.228.862.000.000 dolar da bere BPGa.
Demografia
2020ko errolda nazionalaren arabera Txinako Herri Errepublikak 1.411.778.724 biztanle zituen. Kopuru horri Hong Kongeko 7.474.200 biztanleak eta Macaoko 683.218ak erantsi behar zaizkio. Txinako Herri Errepublika, beraz, munduko herrialderik jendetsuena da.
Txinako Herri Errepublikak bere burua etnianitzatzat du, nahiz eta %91 han etniakoak diren. Mendebaldean beste herri batzuk ugariagoak dira.
Txinako populazioaren gorakada ekiditeko ume bakarraren politika jarri zuen martxan. Politika horrek hirietako familiak haur bakarra izatera derrigortzen ditu; herriguneetan bi izan ditzakete, baldin eta lehena emakumea bada. Halakorik gertatzen denean, emakume askok abortua egiten dute bigarrena gizonezkoa izateko, ekonomiaren aldetik hobea dela uste baitute. Hori dela eta, 100 emakume jaiotzen direnean, 199 gizonezko jaiotzen dira. Egoera saihesteko neurriak hartu ditu gobernuak. Alde batetik, sexua aurrez jakiteko teknikak mugatu egin dituzte eta bestetik, diru-laguntzak eman dizkiete bi neska dituzten familiei.
Politika horrek kritika handiak jaso ditu, baina baita txalo ugari ere. NBEk populazioa 200.000.000 pertsonatan jaitsi dela kalkulatu du. Presiopean, 2013an ume bakarraren politika eraldatu zen; guraso bat seme edo alaba bakarra bazen, bi seme izan zitekeen. Azkenean, 2015ean, politika hau baliogabetu zen; baina lehen zegoen bi semeko muga mantendu zen.
Gaur egun populazioa 10.000.000 biztanletan gehitzen da urtero eta horrela 2043an Txinak 1.550 milioi biztanle izango dituela uste da, eta zenbaki horren inguruan geldituko dela.
Txinako herriak
Txinak ofizialki 56 etnia ezberdin aitortzen ditu bere herrialdearen barnean. Horietatik handiena Han etnia da, baina badira beste asko populazio handikoak, nahiz eta portzentaje txikian. Hauek dira 10 talde etniko handienak:
Hizkuntza ofizialak
Txinako hizkuntza nagusia txinera (汉语/漢語, Pinyin: Hànyǔ, 华语/華語, Huáyǔ edo 中文, Zhōngwén) da. Txinako Herri-Errepublikan eta Txinako Errepublikan (Taiwanen) ofiziala da, eta 1.300 milioi hiztun baino gehiago ditu. Sinotibetar familiakoa da. Munduan hiztun gehien dituen hizkuntza da.
Txinera estandarra putonghua da, «herriaren mintzaira». Mandarin dialekto multzoaren Pekineko ahoskeran du oinarria. Dialektoen arteko aldea hain da nabarmena, batzuek hizkuntzak bereizitzat hartzen dituzte. Hizkuntza erromanikoen arteko aldearekin konparatu ohi da.
Txineraz gain, nazio gutxituen hizkuntza batzuek nolabaiteko babesa edo ofizialtasuna jasotzen dute. Aipagarrienak tibetera, zhuangera eta hmong hizkuntzak dira sinotibetar familian. Indoeuropar familian, errusiera eta tadjikera daude eta koreera hizkuntza isolatua salbu, Txinako beste hizkuntzak familia altaikoan, familia austroasiatikoan, tai-kadai familian eta familia austronesiarrean kokatzen dira.
Kolonizazio europarraren ondorioz, Macaun portugesa ere ofiziala da eta Hong Kongen, ingelesa.
Txinera
Txinera estandarra da munduan hiztun gehien dituen hizkuntza eta Txinako hizkuntza ofiziala. Bertan zhōngwén izena hartzen du baina badira beste izendapen batzuk. Txinako Herri Errepublikan hànyǔ (漢語 / 汉语, «Han herriaren hizkuntza») izena hartzen du. Hizkuntza batuari pǔtonghuà (普通話 / 普通话, «hizkera komuna») deitzen zaio Txinako Herri Errepublikan guóyǔ (國語 / 国语, «nazio hizkuntza») Taiwanek kudeatutako Txinako Errepublikan. huáyǔ (華語 / 华语, «txinera») izenez ere ezagutzen da, batez ere Singapur, Malasia eta Asiako hego-ekialdean. Euskaraz hizkuntza ofizial estandarrari txinera dei dakioke, baina askotan mandarinera erabiltzen da, baina hitz hori tentuz erabili behar da, eskualdez eskualde mintzatutako dialektoak ezberdinak izan arren, mandarinera izena hartzen baitute. Hizkuntzalari batzuen arabera, eskualdeetan hitz egiten den txinerak desberdintasun handiak ditu, hizkuntza erromantzeek dituztenen gisakoak.
Erlijioa
Txinako gehiengoak bere burua ez-erlijiosotzat du, % 59, hau da, 767 milioi biztanle. Hala ere erlijioak paper garrantzitsu bat jokatzen du euren bizitzatan, batez ere Konfuzianismo eta Taoismoak. Populazioaren % 33aren siniskerak nahiko nahasiak dira eta "Siniskera Tradizionala" izenarekin klasifikatu ohi dira.
Siniskera Tradizionala izenarekin arbasoen gurtza, budismoa eta taoismoa nahasten dituen herri siniskera ezagutzen da. Gainera neolitikotik datorren animalien gurtza eta eguzkia, ilargia, zerua eta hainbat izarren gurtza ere egiten da. Beste erlijioekin nahasten da eta askotan ez ditu muga zehatzak. Hala ere 850 milioi jarraitzaile ditu. Mitologia atalean hainbat jainko azaltzen dira.
Falun Gong, 1990eko hamarkadan garatutako pentsaera bat Gobernuak satanizatu zuen, baina Falun Gongek ez da berez erlijioa bere jarraitzaileentzat, baizik eta praktika ispiritual bat. Gaur egun 70 eta 100 milioi jarraitzaile artean dituela uste da, baina ez dago oso argi eta txinatarren jarrera orokorrean txarra da erlijio honekiko.
Azken urteetan Feng shuiaren praktika munduan zehar hedatu da. Feng Shuia erlijio bat baino etxeko gauzak ordenatzeko teknika bat da. Yin eta yangarekin lotuta dago eta harmonia aurkitzea du helburu. Teknika hauek Tang dinastiaren garaian hedatu ziren, VII. mendetik X. mendera.
Mitologia
Txinatar mitologia berezia eta oso antzinakoa da. Jainko ugarikoa da eta indoeuropar eta japoniarren eragina du. Han dinastian idatzitako testuetan oinarritzen da gaur egungo ezaguera mitologikoa, baina honek ez ditu 2.000 urte baino gehiago eta beraz antzinako filosofiaren berrirakurketa bat dela uste da. Idazki hauetan jainkoak erregetan bilakatu ziren eta puntu kardinalak jainkoetan.
Txinatar mitologian honakoak dira pertsonaiarik garrantzitsuenak:
Horretaz gain badira beste hainbat animalia mitologiko, dragoia kasu. Txinatar mitologian dragoi ezberdinak daude gai ezberdinei lotuak. Fenghuanga txinatar fenixa da, Qilin jirafa bat da eta Kun arrain bat.
Artea
Txinako arteak bi kontzeptu ezberdin barnebiltzen ditu. Alde batetik kaligrafia artetzat dute, eta beraz estetika oso loturik dago kaligrafiak berak adierazi nahi duen hitzarekin. Bestalde zein materialatan egina dagoen ere garrantzi handia du. Horregatik brontzea, jadea, keramika eta terrakota erabiltzen dira artelanak egiteko, hala nola egunero erabiltzen diren beste material batzuk (lakak, zeta, egurra...).
Garrantzi handia dute Ming dinastiako keramikek eta bertan egiten diren marrazkiak. Hainbat dinastien garaian ere eskultura garrantzitsuak egin dira eta arkitekturak ere garrantzi handia izan du hainbat eraikinetan, Hiri Debekatua kasu.
Antzinako gizartea
Antzinako familia txinatarrak oso oparoak izaten ziren, kide ugariz osatutakoak. Teilatupe berean aitona-amonak, gurasoak, seme-alabak eta baita ilobak ere bizi ohi ziren. Semeek, gainera, ezkondu eta gero, gurasoen etxean bizitzen jarraitzen zuten. Horrela, etxe berean lauzpabost belaunaldi biltzen ziren, antolaketa patriarkal zorrotz baten menpe beti, aitarekiko errespetuan oinarrituta. Beraz, familia-buruak izaten zuen beti familian barruan sortzen ziren gatazketan erabateko erabaki-ahalmena, baita arlo ekonomikoan ere, eta, alderantziz, gazteenek ez zuten deliberazio edo ebazte-aukerarik izaten. Hala, familiako gizonezko zaharrenari zegokion agintaritza gorena eta haren menpean geratzen ziren etxe horretan bizitzen ziren gainontzeko guztiak.
Neskak, ezkondu ondoren, etxetik atera eta senarraren familia berriaren kide bihurtzen ziren eta, horregatik, mutilek baino balio gutxiago izaten zuten sortze-familientzat. Ondorioz, landa-ingurunetan bereziki, gehienetan ez zituzten eskolaratzen. Etxe oneko neskek aukera gehiago izaten zuten eta etxean bertan ikasteko aukeraz probetxatzen ziren.
Irakaskuntza alorrean berriz, Antzinako Txinak, oro har, hiru maila izaten zituen:
Aisiari dagokionez berriz, haur txinatarrek, munduko gainontzeko lekuetakoek bezala, jolasteko grina handia erakusten zuten. Bazituzten aktibitate fisikoari lotutako jokoak: gure oilo-itsuaren antzekoa, korrika-lehiak… Oso ohikoa izaten zen herensuge baten irudikapena egitea eta, norbaitek harat-honat zebilkiela, gainontzeko haurrek haren isatsaren muturra harrapatzen saiatzea. Nonahi zabalduta zegoen, baita ere, cuju izeneko jokoa (cu: «ostikoa», ju: «pilota»), gure gaurko futbolaren antzekoa zena.
Bazituzten, noski, joko lasaiagoak ere: xakea, dominoa… Azpimarratu behar da Go izeneko estrategia-joko korapilatsua bezain herrikoia, tablero baten gainean pasatzen dena eta bi partaideren artean jokatzen dena.
Kirolak
Txina gaur egun potentzia handi bat da hainbat kiroletan eta bereziki ping-pong, badminton eta boleibolean. Xakea, Go eta Xiangqi jokoek jokalari ugari dituzte eta norgehiagokak antolatzen dira.
Txinak guztira Joko Olinpikoetan 278 domina irabazi ditu 1984tik.
Barne Mongolian eta Tibeten zaldiekin harremanetan dauden herri-kirolak jokatzen dira.
Azken urteotan txirrindularitza ospea hartzen ari da. 1995. urtean Txinako Tourra jaio zen, baina Qinghay Lakuko Tourra garrantzi handiagoko lastereta da. Hau, munduko laugarren Itzuli luzeena da.
Gizateriaren ondarea
Txinak 38 leku izendatu ditu, eta munduko hirugarren postuan aurkitzen da, Italia eta Espainiaren atzetik (44 eta 41, hurrenez hurren).
Turismoa
Txinara joateko pasaportea eta bisa behar dira. Txinako dirua, yuana (renminbi) ezin da Europan erosi, baina hoteletan eta Txinako Bankuan aldatzen dute. Yuana ezin da Txinatik atera, eta atzerako trukea egiteko lehen trukearen ziurtagiria eskatzen dute, Txinako Bankuaren zigiluarekin.
Lanty
Biztanleria
2007an Lanty udalerrian erroldatutako biztanleak 123 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 134 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 72 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 131 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 25 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 69 ziren, horien artean 37 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 37 pertsona aktiboetatik 30 lanean zeuden (16 gizon eta 14 emakume) eta 7 langabezian zeuden (3 gizon eta 4 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lanty udalerrian 63 unitate fiskal zeuden, 133 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.395 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hidroxilwagnerita
Hidroxilwagnerita fosfato motako minerala da eta wagnerite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Hidroxilwagnerita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Grabitate-zentro
Grabitate-zentroa gorputz bati eragiten dioten grabitate-indarren erresultantea pasatzen deneko puntua da. Gorputz baten grabitate-zentroa ez dagokio nahitaez gorputzeko puntu material bati. Horrela, esfera huts baten grabitate-zentroa esferaren erdian dago, eta esfera hori ez dago gorputzean.
Gorputz baten grabitate-zentroa gorputzaren formaren eta masaren banaketaren araberakoa da.
Kalkulua
Gorputz baten grabitate-zentroa honako hau betetzen duen bektore bakarrak ematen du:
Tim Curry
Timothy James "Tim" Curry (Grappenhall, Cheshire, 1946ko apirilaren 19a) ingeles antzerki, zinema eta telebistako aktore eta ahots bikoiztaile bat da.
1975ean The Rocky Horror Picture Show kultuzko filman antzezteagatik mundu osoan ospea bereganatu zuen.
Joxe Arregi Olaizola
Joxe Arregi Olaizola (Azpeitia, Gipuzkoa, 1952ko azaroaren 8a), frantziskotar ohi eta idazlea da. Gaur egun Zestoan bizi da.
Gumersindo Bikuña
Gumersindo Bicuña Lazkano, gaztelaniaz Vicuña Lazcano, (Habana, 1840ko urtarrilaren 13 - Portugalete, 1890eko irailaren 10a) politikari, matematikari, ingeniari eta irakasle bizkaitarra izan zen. Madrilen unibertsitateko irakasle izan zen. Espainiako zientziak zuen atzerapenaz erabat ohartuta, ahal zuen neurrian arazoari erantzuten saiatu zen.
Joxe Arregi Olaizola
Parisko Institutu Katolikoan Teologian lizentziatu eta doktoratu zen. Gasteizko eta Deustuko Teologia Fakultateetan irakasten du. Horrez gain Hemen erlijio-aldizkariaren sortzailea eta zuzendaria da.
Gumersindo Bikuña
Biografia
Gurasoak Eskoriatzakoa eta Portugaletekoa ziren. Habanan 1848eko urtarrilaren 13an jaioa, hiru urtekin Bizkaiara joan zen, haren aitona/amonarengana. Lehenengo ikasketak Santurtzin eta Bilbon egin zituen. Ondoren, Madrilgo Unibertsitera joan zen. Madrilen unibertsitateko irakasle izan zen. Zientzietan eta Ingenieritza Industrialean Doktoretza egin zuen. Madrilgo Unibertsitatean Fisika matematikako irakaslea izan zen. Balmasedako barrutian diputatu aukeratu zuten Monarkia Berrezartzaren Gorteetan 1876, 1879 eta 1884an.
1882ko apirilaren 5ean Espainiako Zientzien Errege Akademiaren zenbakiko akademikoa izendatu zuten eta 1883ko ekainaren 10ean domina jaso zuen. 1882an La Semana Industrial aldizkaria sortu zuen. La Familia aldizkarian, bestetik, kolaboratu zuen.
1890ean hil zen, irailaren 10ean, Portugaleten.
Obra
Hamar bat liburu argitaratu zituen eta 70 artikulu inguru.
Colombier-le-Vieux
Biztanleria
2007an Colombier-le-Vieux udalerrian erroldatutako biztanleak 630 ziren. Familiak 244 ziren, horien artean 64 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 84 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 88 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 383 etxebizitza zeuden, 255 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 113 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 348 etxeak ziren eta 21 apartamentuak ziren. 255 etxebizitza nagusietatik 187 bere jabearen bizilekua ziren, 60 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 50 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 134 etxek bost zituzten. 163 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 106 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 130 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 386 ziren, horien artean 286 aktiboak ziren eta 100 inaktiboak ziren. 286 pertsona aktiboetatik 264 lanean zeuden (149 gizon eta 115 emakume) eta 22 langabezian zeuden (10 gizon eta 12 emakume). 100 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 igeltseroak, 3 zurginak eta 2 iturginak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Colombier-le-Vieux udalerrian 58 nekazaritza-ustiategi zeuden, 704 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zumelegi
Zumelegi ibaia Udalatx mendian eta Iguria auzoan sortzen den Bizkaiko ibaia da. Elorrio zeharkatu ondoren, Arrazola ibaiarekin bat egiten du eta hortik aurrera Ibaizabal izena hartzen du.
Ibilbidea
1000 metro inguruko altitudean sortzen da eta ibilbidearen gehiengo zatia, Elorriotik pasatzerakoan, 200 metro eskaseko altitudean egiten du. Sortu eta gero bere ibilbidea Elorrio herrian zehar burutzen du Arrazola ibaiarekin Traña-Matiena inguruan bat egin baino lehenago.
Saint-Robert (Lot eta Garona)
Saint-Robert Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Robert udalerrian erroldatutako biztanleak 173 ziren. Familiak 69 ziren, horien artean 18 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 22 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 79 etxebizitza zeuden, 69 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 76etxeak ziren. 69 etxebizitza nagusietatik 61 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 105 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 76 lanean zeuden (40 gizon eta 36 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Robert udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 186 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.529 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Saint-Robert udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 384 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hiru dimentsioko
Geometrian, Hiru dimentsiokoa, tridimentsionala edo 3D kontzeptuak adierazten du zerbaitek hiru dimentsio geometriko dituela: zabalera, luzera eta garaiera. Hiru dimentsioko adibideak dira esfera, piramidea, zapata kaxa bat edo auto bat, besteak beste.
Aplikazio ezberdinak
Hiru dimentsioko ereduak gure egunerokotasuneko parte dira eta hainbat aplikazio dituzte zientzia, artea, teknologia eta industria n.
Zientzian
Zientzian asko erabiltzen den tresna da, kontzeptu abstraktuak era zehatzago eta ulergarriago batean errepresentatzeko eta barneratzeko aukera ematen du. 3D errepresentazioak zientziaren hainbat kontzeptu konplexu hiru dimentsioko irudi bidez era sinpleago batean ulertzeko erabili ohi dira. Esaterako, zelulen egitura, lurrazalaren atalak, molekulen ezaugarriak…
Bombus ashtoni
Bombus ashtoni erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Hiru dimentsioko
Zientzian
3D bidezko simulazio ak ere oso erabiliak dira zientzian eta ikerkuntzan. Simulazio programa hauen bidez, prozesu eta kontzeptu abstraktuak modu bisualago batean uler ditzakegu. Hauen funtzionamendua proban jartzeko eta parametroak aldatuz ondorioak ateratzeko oso erabilgarriak dira. SImulazio programa ezagunenetariko batzuk hauek dira:
Zentzu honetan, hezkuntza zientifikoak erronka garrantzitsua dauka, izan ere, teknologia etengabe ari da garatzen eta zientziaren ikaskuntza esanguratsua bermatzeko, irakasle nahiz ikasleek tresna berritzaileen inguruko jakintza izatea ezinbestekoa da.
Industria eta Teknologian
Industria munduan produktu ezberdinen diseinurako ere oso erabiliak dira 3D modeloak. Prototipo bezala diseinatu ohi dira, ordenagailuz lagundutako diseinua (CAD) softwarea erabiliz, eta produktuak industrializatu aurretik egin beharreko  doikuntza nahiz hobekuntzak zehazteko erabiltzen dira, besteak beste. Ordenagailuz lagundutako diseinua ahalbideratzen duten programa ezagunenak honakoak dira:
Teknologia alorrean 3D errepresentazioak errealitate birtuala sortzeko erabili ohi dira. Erabiltzaileek hiru dimentsioko objetuak ikustean errealitatetik oso gertu dauden esperientzia nahiz bizipenak sentitzeko aukera eskaintzen du. Esaterako, lan arriskuen prebentzioan trebatzeko erabili daiteke, non arriskutsuak izan daitezkeen egoerak simulatzen diren, eta erabiltzaileak arrisku hauek identifikatu eta prebentzio neurrietan trebatu daitezkeen.
Artean
Azken urteetan garatu diren teknika, programa informatiko eta teknologia ezberdinek, irudi birtualak sortzeko aukera eman diete artistei. Artistek angulu ezberdinetatik ikus ditzakete irudiak, eta eskulturak sortzeko bidea errazten diete.
Izna ere, artean eskulturak oso erabiliak dira 3 dimentsioko objetuak errepresentatzeko eta uki daitezkeen artelanak sortzeko. Hainbat material erabiliz sortzen dira, hala nola, buztina, egurra igeltsua, etab.
Kasu askotan, gainera, eskulturak sortzeko 3D inprimaketa ere erabiltzen da. Teknologia honek materialaren geruzak bata bestearen gainean jartzea ahalbideratzen du eta artistei teknologia digitaletik abiatuz eskultura fisikoak sortzeko aukera ematen die.
Horrez gain, artista askok 3D eredu birtualak sortzen egiten dute lan, audiobisual ezberdinetako (adibidez, filmetako edo bideo-jokoetako) animazioen sorreran. Horretarako, pertsonaiak, paisaiak, objektu ezberdinak, etab diseinatzen dituzte.
Tantilla longifrontalis
Tantilla longifrontalis Tantilla generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Alliancelles
Alliancelles Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Alliancelles udalerrian erroldatutako biztanleak 145 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 78 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 63 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren eta 8 alokairuan okupaturik zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 47 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 95 ziren, horien artean 62 aktiboak ziren eta 33 inaktiboak ziren. 62 pertsona aktiboetatik 55 lanean zeuden (30 gizon eta 25 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 33 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Alliancelles udalerrian 64 unitate fiskal zeuden, 155 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.621 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Alliancelles udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Titan A.E.
Titan A.E. 2000. urteko zientzia fikziozko filma da, Don Bluth eta Gary Goldmanek zuzendua, eta Matt Damon, Bill Pullman, John Leguizamo, Nathan Lane, Janeane Garofalo eta Drew Barrymore ditu protagonista. Izenburua Titan izeneko espazio-ontziari egiten dio errefernetzia, A.E. gehituta, "After Earth" edo "Lurraren Ondoren". Filmaren animazioak eskuzko animazio tradizionala (2D) eta ordenagailuz sortutako irudien erabilera zabala konbinatzen ditu.
Fox Animation Studiosek ekoitzitako hirugarren eta azken proiektua izan zen, eta 2000ko ekainaren 16an argitaratu zen AEBn. Filmak kritika mistoak jaso zituen, irudigintza, aktoreak eta animazioa goraipatuz, baina istorioa eta pertsonaiak negatiboki kritikatuz. Ez zen izan arrakasta komertziala.
Lehen Berberiar Gerra
Lehen Berberiar Gerra edo Tripoliko Gerra 1801 eta 1805 artean Ameriketako Estatu Batuak eta Suediak Ipar Afrikako Berberiako estatuen aurka egindako bi gerretako lehenengoa izan zen. Berberia osatzen zuten estatuetatik hiru autonomoak ziren, nahiz eta de iure Otomandar Inperioaren parte ziren: Tripoli otomanoa, Arjeliako erregentzia eta Tunisiako beylikerria. Laugarren estatua Marokoko Sultanerri independentea zen.
Berberiarrek pirateria egiten zuten Mediterraneoan. Horregatik, Suedia 1800ean Tripolitaniarekin gerran hasi zen. Ameriketako Estatu Batuak gerran sartu ziren piratek euren merkantzia-ontziak bahitu eta euren estatuari tributua ordaintzeko eskatzen zuten, eskifaia berme gisa erabiliz. Thomas Jeffersonek uko egin zion diru hori ordaintzeari, eta gerran sartu zen.
Aurrekariak eta egoera
Kortsario berbereak eta Aljer Afrikako iparraldeko probintzia otomandarretako, Tunisiako, Tripoliko eta Marokoko sultanerri independenteko tripulazioak, Alaui dinastiaren azpian, Mediterraneoaren osoan izua zabaltzen zuten. Merkataritza ontzien harrapaketak eta esklabizazioak edo euren tripulatzaileen erreskate kobraketak, nazio hauetako gobernari musulmanei aberastasuna eta itsas boterea eman zieten. Ordena Trinitarioak, Frantzian sortua (Mathurintarren ordena bezala ere ezagutzen zen), mendeetan zehar, Mediterraneoko piraten presoak arindu eta erreskatatzeko dirua biltzeko eta ordaintzeko misio bereziarekin jardun zuen, eta gauza bera egiten zuen Mertzedariar Ordenak ere. Robert Davisen arabera, 1 eta 1,25 milioi europar artean harrapatu zituzten pirata berberiskoek eta esklabo bezala saldu XVI. eta XIX. mendeen artean.
Kortsario berberiskoek Ameriketako Estatu Batuetako merkataritza-ontzidiaren aurkako erasoak zuzendu zituzten, harrapatutako marinelen erreskatea eta, azken buruan, Estatu Batuen zerga estortsionatzeko asmoz eraso gehiago saihestu zitzaten, Europako estatu ezberdinekin egin zuten bezala. Parisko Itunaren aurretik, Ameriketako Estatu Batuen independentzia formalizatu zuena, Estatu Batuak Frantziak babestu zituen urte iraultzaileetan Aliantza Itunaren (1778-1783) pean. Itunak estatu berbereak bere izenarekin aipatzen ez dituen arren, Estatu Batuen eta Frantziaren etsai komunei erreferentzia egiten die. Hala, Estatu Batuetako garraioaren aurkako pirateria Ameriketako Estatu Batuetako Iraultza amaitu ondoren hasi zen gertatzen, Estatu Batuetako gobernuak Aliantza Itunaren ondorioz babesa galdu zuenean.
Lehen saiakera diplomatikoak
Europako potentzia baten babespeko aldi honek, AEBetako lehen merkataritza-ontzia, Parisko Itunaren ondoren konfiskatua izatera eraman zuen. 1784ko urriaren 11n, Marokoko piratek Betsey bergantina bereganatu zuten. Espainiako gobernuak ontziaren eta tripulazioaren askatasuna negoziatu zuen. Hala ere, Espainiak aholkularitza eskaini zien Estatu Batuei Berberiako estatuekin nola tratatu jakiteko. Aholkua, merkataritza ontzien aurkako eraso berriak saihesteko zerga eskaintzea zen. Thomas Jefferson, Estatu Batuek Frantziarako zuten ministroak, ordezkariak bidali zituen Marokora eta Aljeriara, Aljeriaren esku zeuden marinelen itunak eta askatasuna negoziatzeko. Maroko izan zen 1786ko ekainaren 23an Estatu Batuekin itun bat sinatu zuen lehen Berberiar Kostaldeko estatua. Itun honek ofizialki amaitu zuen Marokoko pirateria, AEBetako itsas interesen aurka. Zehazki, hitzarmenaren seigarren artikuluaren arabera, marokoarrek edo Berberiako kostaldeko beste estatu batzuek harrapatutako edozein estatubatuar Marokoko hiri batean porturatuko balitz, aske geratuko litzateke eta Marokoko Estatuaren babespean egongo litzateke.
Estatu Batuetako ekintza diplomatikoa Aljeriarekin, Berberiako kostaldeko beste estatu garrantzitsuarekin, Marokorekin baino askoz ere produkzio txikiagoa izan zuen. Aljeriak 1785eko uztailaren 25ean hasi zuen Estatu Batuen aurkako pirateria, Mariaren eta Dauphinen harrapaketarekin. Berberiar Kostako lau estatuek 660.000 dolar eskatu zituzten. Hala ere, bidalitakoei 40.000 dolarreko aurrekontua esleitu zitzaien bakea lortzeko. Zergengatik edo harrapatutako marinelak erreskatatzeagatik zentzuzko kopuru batera iristeko elkarrizketa diplomatikoek aurrera egiteko borrokatu zuten. Mariaren eta Dauphinen tripulazioak hamarkada bat baino gehiagoz egon ziren esklabo, eta laster batu ziren estatu berberiskoek harrapatutako beste itsasontzi batzuetako tripulazioak.
Sennariolo
Sennariolo Oristanoko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Lehen Berberiar Gerra
Lehen saiakera diplomatikoak
1795ean, Aljeria akordio batera iritsi zen, eta, horren ondorioz, atxikitako 115 marinel estatubatuar askatu zituzten, milioi bat dolarren truke. Dirutza hori AEBen aurrekontu osoaren seiren bat zen, gutxi gorabehera. Estatu Batuek eta Europako estatuei zerga gisa eskatu zioten pirateria saihesteko. Zerga eskari etengabeak, azkenean, Estatu Batuetako Itsas Departamentua eratzea ekarri zuen, 1798an sortua, AEBetako itsasontziei eraso gehiago ez egiteko eta Berberiako estatuen gehiegizko zerga eskaerei amaiera emateko.