cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luis Goya
Biografia
Euskaldunon Egunkaria bultzatu eta sortu zuen. Luis Del Olmo Espainiako Auzitegi Nazionaleko epailearen aginduz, 2003. urteko otsailaren 20an Guardia Zibilak Lezoko bere etxean atxilotu zuen, beste zortzi lagunekin batera. Bost egun inkomunikatuta eman zuen, eta komisaldegian igarotako bost egunen testigantza latza eskaini zuen: «Ni ez naute jo, baina torturaren lekuko zuzena izan naiz. Zelda barruan, paretaren kontra jartzeko agintzen ziguten, eta ateko leihotxotik begiratzen ziguten ea agindutakoa betetzen genuen».«‘Hil nazazue behingoz’, entzun nion aldietako batean Pello Zubiriari».
Ekoizlea
= Erreferentziak =
Piandimeleto
Mugakideak
Piandimeletok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hodeiak pintatzeko makina
Hodeiak pintatzeko makina (jatorrizko izenburua, La máquina de pintar nubes) 2009an Patxo Telleriak eta Aitor Mazok zuzendutako Euskal Herriko filma da.
Filmak 2009ko Donostiako Zinemaldiko Zinemira-Euskal Zinemaren Panorama saila ireki zuen.
Sinopsia
Bilbo, 1974. Asier (Bingen Elortza) nerabe daltonikoa da eta maite duen neskaren erretratua margotu nahi du. Hasieran aita saiatuko zaio laguntzen, baina ezin izango du egin. Asierren anaia Mateok margolaritzarako primerako dohainak ditu, baina ez zaio interesatzen. Dena den, Asierri irakasten hasiko da diru truke. Une honetan, hala ere, soldaduskara joateko deia jasoko du Mateok, eta anaia txikiari hodeiak margotzeko makina oparituko dio, margotzen laguntzeko asmoz.
Korapiloen teoria
Korapiloen teoria korapiloaren eguneroko nozioaren abstrakzioa egiten duen matematika-objektua aztertzeaz arduratzen den topologiaren adarra da.
Korapilo hitza entzutean, hainbat irudi etortzen zaizkigu burura, hala nola zapata batzuen lokarriak, marinelen sokak eta abar. Irudi horiek guztiak korapiloen adibideak dira, korapiloaren kontzeptu matematikotik gertu daudenak.
Muturrak itsatsi ondoren, korapilo bat kurba sinple eta itxi baten bidez irudikatzen da R3-n; edo, modu zabalagoan, inguru-espazio topologikoetan zirkunferentziaren ahokadura edo txertatuen (embeddings) bidez.
Definizioa
Korapiloaren definizio matematikoak korapiloa zer den zehatz-mehatz deskribatu nahi du, eta, hala, korapilo bat eta bestea bereizten dituen horri erantzutea du helburu. Definizio horren oinarrizko ideia hau da: korapilo bat ez askatzeko, korapiloaren muturreko puntak itsasten dira.
Reidemeisterren korapiloen eta mugimenduen diagramak
Korapilo bat, oro har, bere diagramaren bidez deskribatzen da. Diagramak planoaren gainean duen proiekzioa adierazten du, eta bidegurutze bakoitzean goiko eta beheko tarteen arteko diferentzia nabarmentzen da (normalean eten batekin markatuta agertzen da).
Baliteke norabide jakin batean bi korapilo proiektatzean informazioa galtzea eta proiekzio bera lortzea. Hori gerta ez dadin, beharrezko informazio guztia duten proiekzio erregularrak deituriko tresnekin lan egiten da.
Baina korapilo berak diagrama-formako irudikapen desberdinak onartuko ditu, eta, beraz, lehenengo arazo nagusia sortuko da: noiz irudikatuko dute korapilo bera bi diagramak?
1927an, Reidemeisterren teoremak partzialki ebatziko du problema hori. Teorema horren bidez erabaki daiteke korapiloa beste bat ote den, marrazkiak eginez soilik, eta tresna sendoa ote den inbariante batzuk probatzeko.
Reidemeisterren teoremak honela dio: korapilo baten proiekzio erregularretik beste proiekzio batera igarotzeko, mota hauetako baten mugimenduak baino ez dira egin behar hurrenez hurren:
Problema itxuraz ebazten duen arren, ez du algoritmorik ematen bi korapilo baliokideak diren zehazteko. Hala, ez dakigu diagrama bat beste diagrama bihurtzeko zenbat mugimendu egin behar diren. Bi korapilo baliokideak ez badira ere, ezin da denbora mugatu batean ziur jakin. Norabide horretan egindako aurrerapen garrantzitsu bat izan zen 1929an lehen inbarianteak sartzea.
Tugaske (kraterra)
Tugaske izenekoa Marte planetan dagoen tamaina handiko talka krater bat da. Dinorwic kraterraren hegoaldean eta Wukari kraterraren ekialdean dago, 32,1º hegoalde eta 101,2º mendebalde koordenatuetan. Talkak 31 kilometroko diametroa duen zulo bat eragin zuen, 1,6 kilometroko sakonerara iristen dena. Izena 1991n onartu zuen Nazioarteko Astronomia Elkarteak Kanadako Saskatchewan estatuko izen bereko herriari erreferentzia eginez.
United States Geological Survey agentzia zientifikoaren datuen arabera, toki horren eta bere inguruen adina duela 3800 milioi eta duela 3500 milioi urte bitartean dago, Noetar aroaren amaieran.
Ihurbain
Ihurbain Nafarroako mendi bat da, Andiako mendilerroan dagoena. 1416 metroko garaierarekin, mendilerro honetako bigarren mendirik garaiena da, 1494 metroko garaiera duen Beriain mendi itzelaren ondoren.
Ohiko bidea Unanutik
Unanu herria Ergoiena haranaren sarreran dago, bertatik Beriain mendira igoera errez bat abiatzen da, eta Ihurbainen muturrera iristeko erabil daiteke. Herriaren goialdetik, Ihurbainen oinean dagoen Iturtxiki iturrirantz iristen den bide bat hartzen da. Aurreraxeago, bidea banatu egiten da eta goikotik jarraitzen da metro batzuetan, pagadi bat behealdetik zeharkatuz, jada pagaditik kanpo dagoen lautada faltsu batean amaitzen den bidezidorra adierazten duten mugarriak aurkitu arte. Gainontzeko igoera, magal okertu batetatik egiten den igoera monotono bat da, non Unanuko Atakan amaitzen den kolore gorriskako bidezidorra ikus daitekeen.
Ezkerretik, Begen Punta izeneko tontortxoa igo daiteke, Sakana eskualdearen lehen ikuspegi bat izateko. Muinoaren profila jarraituz, aurreraxeago, Ihurbainera iristen da. Mendi honetatik, ia gora-beherarik gabe, mendiaren plataforma belartsu osoa zeharka daiteke Beriain eta honen tontorrean dagoen San Donatoren ermitaraino.
Ihurbaineko pitzaduratik
Igoerarik ikusgarriena, pitzadura ikusgarri batetik doa, haranetik ondo ikus daitekeena, mendiaren tontorrean bertan amaitzen dena. Ihurbaineko pitzadura, sokarik erabili gabe gaindi daiteke, baina harri zoltea dago, baita eskaladako pasabide batzuk ere, azken hauek, edozein kasutan, bigarren maila baino gehiagokoak ez direlarik.
Toponimiaren ikuspegitik, Bazkalaitz izena bilduta dago pitzadura honentzako, beharbada, hobe esanda, kanala, okertutako lautada batean hasten dena, mendebaldeko aurpegitik zintzilik eta, dirudienez, Elketz deitzen dena.
Unanutik, iparralderantz doan bide bat hartzen da, lepo batera iristen dena, ondoren lautada batzuetara igaroz. Zertxobait jeitsiz, mendiaren mendebaldeko oinarria zeharkatzen da, Arruatzuko hartxintxardia igotzeko iparraldeko aurpegian kokatu arte. Toki honetara, Lakuntzatik ere iris daiteke, igoeraren hasierara ere iris daiteke Arruatzuko hartxintxardirako bidea hartuz.
Igoeran, orain egin behar dena, pitzaduraren oinarrira hurbiltzea da, maldan dagoen pagadi bat igoz. Egia esan, gutxi gora-behera modu zuzenean igotzeko zenbait modu daude. Errazena, beti iparraldeko aurpegia bilatuz da, hemen baitu pagadiak maldarik txikiena. Mendebaldeko aurpegia horma harritsu deskonposatu batek mozten du, hemendik, ia berrehun metroko garaierako urjauziak erortzen direlarik euri garaian, eta Utzetako hobian eratzen direnak. Pareta horren ezkerrean, mozketa harritsuaren iparmendebaldeko zatian, igoera aukera bat dago, belarra eta zuhaitzei helduz, malda handi bat igoz. Edonola ere, aukeratutako ibilbidearen arabera, hemen aurkitzen diren pasabideak oso delikatuak direnez, ohikoena, oraindik ezkerrerago igotzea da, iparraldeko aurpegiko pagadiaren bila, malda handian, garbiago eta egonkorragoa den arren, noiz behinka zuhaitzei helduz. Behin basotik kanpo, hartxingadi bat igotzen da eskumatara kanalaren hasierara edo Ihurbaineko pitzadurara iristeko.
Bigarren zatia, kanal hau igotzea da. Hasieran, hartxingadi ezegonkor batetik doa, zailtasunik gabe ibiliz azken estutzerarte. Hemendik, lehen tximinia bat igotzen da helduleku bikainekin, dena dela, spit eta iltzeekin hornitua. Beste zati erraz baten ondoren, aurrekoaren antzerako beste tximinia batetara igotzen da, honen ondoren, rappel eraztun bat dagoelarik. Azkenik, harresi labur bat da azkenengo oztopo zaila goikaldeko pitzadurara irten aurretik. Hemen, jaitsiera instalakuntza bat dago, horrela, bi rappeletan jeistea posible delarik zatirik zailena jaistea eragozteko. Pitzadura honetatik Ihurbain mendiaren tontorrera iristen da minutu gutxian.
Star S
Star S modeloa euskal pistola semiautomatikoa da, Colten M1911 modeloan oinarrituta. Eibarren zegoen STAR, Bonifacio Echeverría S.A. enpresak ekoiztu zuen.
Aluminioz egin zuten eta 9 × 17 mm labur kartutxoak erabiltzen zituen. Espainiar Legioaren arma ofiziala izan zen.
Mésandans
Mésandans Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mésandans udalerrian erroldatutako biztanleak 148 ziren. Familiak 59 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 101 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 100 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 63 etxebizitza nagusietatik 50 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 55 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Harold Foster
Harold Hal Rudolf Foster (1892ko abuztuaren 16a, Halifax, Eskozia Berria - 1982ko uztailaren 25a, Winter Park, Florida) kanadar-estatubatuar komikigile bat izan zen. Zalantzarik gabe Fosterren komikirik ospetsuena Prince Valiant da ("Printze Ausarta"). Bestalde, Edgar Rice Burroughs idazlearen Tarzan pertsonaiari buruzko komikiak ere marraztu zituen.
Mésandans
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 98 ziren, horien artean 78 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 78 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (44 gizon eta 33 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 20 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Harold Foster
Kanadan jaio zen eta 1921ean Chicagora joan zen. Han ilustrazio lanetan hasi zen eta estatubatuar nazionalitatea jaso zuen. 1928an, abenturazko komikien lehen sailetako bat marrazten hasi zen, Tarzanen abenturen egokitzapen bat. 1937an Prince Valiant sortu zuen, abenturazko eta fantasiazko asteroko komiki bat, Erdi Aroan. Komiki honetan marrazkian duen xehetasunarengatik nabarmendu zen.
Mésandans
Diru sarrerak
2009an Mésandans udalerrian 84 unitate fiskal zeuden, 211 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.897 euro zen.
Dulantzi
Dulantzi (ofizialki Alegría / Dulantzi) Arabako erdi-ekialdean dagoen udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gasteiztik 12 bat kilometrora ekialdera dago. Udalaren herriburua izen bereko herria dugu, eta izen bereko ibaiak zeharkatzen du herri hori.
Mésandans
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 finantziazio enpresa zen.
Dulantzi
Etimologia
Agi denez, Dulanci izenaz ezagutzen zen Erdi Aroan jada; hainbat agiritan agertzen da —1025, 1257, 1294 eta 1332an—, Dullanzi, Dulanci, Dulance eta Dullanci aldaerekin. Aditu batzuek diotenez, izena Ab Asturica Burdigalam galtzadako Tullonio erromatarrarekin erlazionatuta egon daiteke, gertuko leku batean aurkitutako idazkun batean ageri den toponimoa omen denarekin, alegia.
Mésandans
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
Dulantzi
Geografia
Gasteiztik ekialdera dagoen lautadan dago Dulantzi udalerria, Sarbil eta Larratz erreken inguruan.
Erdi Aroa
1025eko Donemiliagako goldea agirian jada ageri da Dulantzi. Bere sorrerarako arrazoien artean aldameneko herrialdeen erasoen aurkako defentsa eta antolamendua, eta geroz eta eskasagoa eta sakabanatuagoa zen biztanleria batzeko beharra aipatu daitezke. 1025. urtean jada, inguruan ziren herrixka batzuen biztanleek (Dulantzi, Olga, Larraza...) koroari hirigune pribilegiatu berri honen sorrera eskatu zioten.
Marracq
Marracq (okzitanieraz: Marrac) Lapurdiko hiriburuaren auzoa da.
Dulantzi
Erdi Aroa
Gaztelako Alfontso XI.ak hiribildu-forua 1337ko urriaren 20an eman zion, Alegría de Dulanci izenaz. Orduan, ohiko mendi hegaleko populazio gune gisa eratu zen, gailurrean gotorleku bat egonik eta maldan behera horizontalki Dulantzi ibairaino jaisten diren kaleak zituela, perpendikularrean zuzenean behetik gora igotzen diren kantoiekin. Araban hiribildu izatea lortu zuten azkenetarikoa izan zen hau, Elburgorekin batera eta Zuiako Monreal baino urte bat lehenago. Azken honekin Arabako lurraldearen hiribilduen sorrera amaitu zen.
Mésandans
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Mésandans udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Marracq
Bertan dagoen Marracqeko ikastetxea, Baionako handiena dena.
Dulantzi
Erdi Aroa
Erromatar eta Goi Erdi Aroko bidea aldamenetik igarotzen da. Sorrera urtetik aurrera, inguruko herrixketako biztanleak herri berrira joan eta demografia galera izan zuten, Aiara (egungo ermita) garai hartan herrixka oparoak, adibidez. Hiribilduko muinoaren gailurreko gaztelu gotorlekua Arabako lautadako oinaztarren (lazkanotarren) indargune nagusia zen eta, horregatik, errea eta eraitsia izan zen 1443an, Arabako ermandadeen borroketan, Petri Lopez de Aiara Aguraingo jaunak lazkanotarrei eraso egin zienean, ermandadeen aliatuak baitziren. Hiribildua ere erre zuen, ermandadeen tropek babeslekurik izan ez zezaten. Harresiak gaztelu gotorlekua berreraikitzeko erabili zuten lazkanotarrek XV. mende amaieran.
Marracq
Auzo honetan bertan Marracqeko jauregia, ere badago. Orain hondarrak besterik ez badira geratzen ere, bertan Napoléon I.ak 1808an bere anaiarentzat Espainiako tronua lortu zuen elkarrizketa izan zuen.
Dulantzi
Erdi Aroa
Dulantzira heltzen zen Errioxatik Egileta, Erentxun eta Gaunan zehar mandazainen bidea, eta bat egin Gasteiztik Agurainera eta Lizarrateko tunelera zihoan errepidearekin (toponimia txikian Salbaterrabide deituraz gorde dena).
Banaketa administratiboa
Dulantzi udalerria bi herrik osatzen dute:
Ondasun nabarmenak
Hiri-trazadura erregularra dauka, biztanleak bertara bizitzera joan aurretik planifikatutako hiribilduetan izan ohi dena. Dulantziko hirigune historikoaren esparru arkeologikoa, Euskal Autonomia Erkidegoko Kultura Ondarearen zerrenda orokorrean monumentu multzo izendapenaz kultura ondasun gisa sartua. 2002ko ekainaren 4an, hirigune historikoak berak jaso zuen monumentu multzo izendapena bereizia.
Mésandans
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Dulantzi
Ondasun nabarmenak
Erdi Aroko hiribildua eratzen duten kale nagusiak bi dira: Nagusia eta Gotorlekuarena; paraleloak dira eta ekialde-mendebalde norabidea dute (Arabako hiriguneetan ezohikoa). Harresi barrutiaren bide sarea osatzeko, badira aurreko horien perpendikularrak diren beste hiru kale, parrokiarantz, goranzko zentzuan. Hirigunearen ertzetan kokatzen diren etxaldeak soilak dira, eta bikoitzak, aldiz, barrualdekoak. Etxalde bikoitz horietako etxeek fatxada bakarra dute kaleko aldean, eta atzealdea karkabako aldean. Neurri batean, hirigunearen oinplanoa,triangeluarra eta erregularra, hiru elementu nagusiren arabera ordenatzen da: harresia, gotorlekua eta eliza.
Mésandans
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dulantzi
Ondasun nabarmenak
Harresia horma exentua zen baina gaur egunean ez da azalean honen aztarnarik. Hegoaldean Gotorlekua eta Eliza batzen zituen, eta azken honetatik abiatuz San Blas kaleko atzealdetik jarraituko zuen, hiribilduaren aterik nagusietariko bat zati horretan irekiko zela. Ate horretatik abiatuz, Nagusia kaleko atzealdetik jarraituz, kaleko beste muturrean egongo zen mendebaldeko ateraino iritsiko zen. Azkenik, hego-mendebaldean kokatzen zen gotorlekuraino jarraituko zuen harresiak, hiribildua itxiz.
Hiribilduaren kokapenik gorenean, Lazkanotarren gotorlekua edo dorretxea zegoen, jatorriz Gaonatarrena omen zena. Harresiaren parean zegoen, hirigunearen defentsari laguntzeko. XVIII. mendea arte zutik jarraitzen zuen, eta ordutik iritsi diren deskribapenen arabera, Arabako lurraldeko gotorlekuetan berezienetarikoa izango zen, dimentsio handikoa.
Dulantziko hiribilduan XVI. mendeko zenbait etxe ditugu, erdi-puntuko arkua bere portadetan eta dobela agitura ona dutela. Behe solairua, goragoko bi solairu eta ganbara dituzte, behekoa harlanduz egina izaten da askotan, eta gainekoak zurezko egituran eta adreiluz, kasu batzuetan, kalerantz aurrera egiten dutela.
Eraikin esanguratsuen artean daude:
Demografia
Nekazaritzari lotutako udalerria izanik, Dulantzik ez zuen biztanle kopuruaren aldaketa handirik jasan XX. mendean zehar. Hala ere, mendearen azken hamarkadan eta XXI. mendearen hasieran hazkunde oso handia izan zuen, batez ere Gasteizko etxebizitzen prezio handien ondorioz iritsitako lagunei esker.
Politika
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Dulantziko Talde Independenteko (DTI-AIA) Joseba Koldo Garitagoitia hautatu zuten alkate. 2015ko hauteskundeen ondoren, alkate berak errepikatu zuen alkatetzan.
Alkateak
Hauek izan dira Dulantziko azken alkateak:
Garraioa
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
Martinsburg (Ohio)
Martinsburg Ohioko herri bat da. Knox konderrian kokatua dago. 2010ean 237 biztanle zituen, 0.46 kilometro koadrotan banatuta.
Peña Blanca
Peña Blanca izenekoa, Nafarroako mendi bat da, Andimendin dagoena. Bere garaiera 1269 metrokoa da.
Abiapuntuak
Dorraotik, bide batek, San Pedro ermitatik, Elordiako porturaino daroa, eskumatara Pagomotxeta mendia utziz. Ezkerretarantz ibiliz, Peña Blanca mendiaren tontor laurantz heltzen da
Lizarragako mendatetik oso erraza da Peña Blanca mendiaren tontorrera iristea. Bide batek, Saratsako sakana izeneko zintzilikatutako harana zeharkatzen du, eta tontorraren ondoan uzten gaitu, hegomendebaldeko aurpegitik igoz iris daitekeena
Unanutik, tontorrera Lezitza labarreko bidea igoz iristen da. Atezabal lepoa igaro ondoren, desbideraketa batetara iristen da. Eskumatara hartuz, Peña Blancako baltsara iristen da, eta, hemendik, tontorrera.
Metaloricaria nijsseni
Metaloricaria nijsseni Metaloricaria generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Huntley (Illinois)
Huntley  Illinoiseko herri bat da. Kane konderrian kokatua dago. 2010ean 24,291 biztanle zituen, 36.44 kilometro koadrotan banatuta.
Pseudemys peninsularis
Pseudemys peninsularis Pseudemys generoko animalia da. Narrastien barruko Emydidae familian sailkatuta dago.
Bosnierazko Wikipedia
Bosnierazko Wikipedia Wikipediaren bosnierazko edizioa da. 2002ko abenduan jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 27.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 53.a zen.
Lasa eta Zabalaren hilketa
Lasa eta Zabalaren hilketa Euskal Herrian 1983 urtean ETAren aurka izandako gerra zikineko hilketa izan zen: Espainiako Gobernuko kargu politiko eta Guardia Zibileko agintari eta kide zenbaitek Joxean Lasa eta Joxi Zabala Ipar Euskal Herrian errefuxiatutako etakide gazteak bahitu, Guardia Zibilaren Donostiako La Cumbre jauregiko instalazioetan bortizki torturatu eta, azkenik, Alacantera eraman eta bertako landan hil zituzten. Bahiketa eta ondorengo hilketa estatuko aparatuek antolatutako GAL erakundearen lehen ekintza izan ziren.
Hil ondoren, haien gorpuak lurperatu zituzten. 1984 urtearen hasieran, ezezagun batek hilketa GALen izenean erreibindikatu eta gorpuak Busot herrian lurperaturik zeudela adierazi zuen; baina Lasak eta Zabalak desagerturik segitu zuten, harik eta 1985 urtean Busot herrian halabeharrez aurkitutako gorpuzkiak 1995 urtean aztertu eta Lasa eta Zabalarenak zirela frogatu zen. Lekuko baten testigantzak 1983 urtean Donostian ziharduten Enrique Rodríguez Galindo Guardia Zibilaren komandantea eta beste zenbait guardia zibil hilketan inplikatu zituen. Ondorengo epaiketak Galindo –ordurako Guardia Zibileko jenerala–, Ángel Vaquero teniente koronela, Julen Elgorriaga Gipuzkoako gobernadore zibil ohia eta Enrique Dorado eta Felipe Bayo guardia zibil ohiak erruduntzat jo eta kartzela zigorra jarri zien 2000 urtean. Espetxe zigorrak 70 urtetik gorakoak izan ziren arren, erantzule guztiak 2004 an aske ziren.
Joxean Lasa eta Joxi Zabala
Jose Antonio Lasa Arostegi, Joxean (Tolosa, 1963ko martxoaren 21a - Busot, Alacant, 1983) eta Jose Ignazio Zabala Artano, Joxi (Tolosa, 1962ko urtarrilaren 6a - Busot, Alacant, 1983) ETAko Gorki komandoa osatu zuten 1981 urtean, Iñigo Alonso Uranga eta beste kide batekin aurrera. 1981eko azaroaren 6an, komandoaren lehen ekintzan, Tolosako San Frantzisko kaleko Lankide Aurrezki Kutxako bulego batean atrako-saialdia egin zuten, baina poliziarekin izandako tiroketa baten ondoren, Iñigo Alonso etakidea atxilotu eta komandoko beste kideek ihes egin zuten. Joxean Lasa eta Joxi Zabala Ipar Euskal Herrira ihes egin eta euskal errefuxiatuen kolektiboan integratu ziren.
Gertakariak
1983ko urriaren 16ko 00:30 aldera, kalez jantzitako espainiar guardia zibilek Joxean Lasa eta Joxi Zabala Tolosako ETAko kideak bahitu zituzten Baionako Tonneliers karrikan, haien lagun batek Arrangoitzeko jaietara joateko utzi zien autora sartzean. Bezperan, senide eta lagun batzuekin poteoan ari zirelarik, nabarmena izan zen ezezagun batzuek egiten zieten jarraipena. Isilpean, bahitutako gazteak Donostiara eraman eta Guardia Zibilak Aiete auzoan duen La Cumbre jauregian sartu zituzten, guardia zibilen eskuetan betiere.
Gau horretan bertan, Oñatin Guardia Zibilaren konboi bat erasotu zuten eta gizon bat hil zen. PSOE alderdiko Julen Elgorriaga Gipuzkoako gobernadore zibila eta Enrique Rodriguez Galindo Guardia Zibileko komandantea atentatu lekura joan ziren. Arrasateko ospitalean gaua igaro ondoren, goizeko seirak aldera berri bat jaso zuten Intxaurrondoko kuarteletik: "Frantzian bi erori dira, eta hona ekarriko dituzte", Lasa eta Zabala bahiturik zeuden lekura erreferentzia eginez.
Golders Green
Golders Green Londresko Barnet udalerriko auzo bat da. Charing Crossetik 8,5 km (5,5 mi) iparraldera dago, Londresen, Erresuma Batuan. 2011ko erroldaren arabera 18.818 biztanle zituen.
Lasa eta Zabalaren hilketa
Gertakariak
Bitartean, eta zehaztu ezin izan denboraz, bi gazte tolosarrak La Cumbre jauregian krudelki torturatu zituzten. Operazioaren antolatzaileek, informazio helburuak betetzat eman zituztenean, Lasa eta Zabalaren hil zitzaten agindu zuten. Horretarako, Alacantera eraman zituzten. Bertan, bieie beren hilobiak eginarazi zizkieten, eta ondotik, buruan tirokatuz hil zituzten. Azkenik, guardia zibilek kare bizia erabili zuten hilobia estaltzeko, gorpuen deskonposaketa azkartze aldera, ahalik eta zantzu gutxien gera zedin.
1984ko urtarrilaren 20an, arratsaldeko 16:15etan, Espainiako SER irrati katearen Alacanteko egoitzan dei bat jaso zuten. Nieves Martínez kazetariak hartu zuen telefonoa. Gizonezko ahots batek GALen izenean ari zela jakinarazi zuen:
Ahots anonimoak Alacanteko Busot herrian kokatu zuen gertakaria, eta ondoren deia eten zen. Hasieran garrantzirik eman ez zitzaionez, inoiz ezingo da jakin Lasa eta Zabala benetan 1984ko urtarrilaren 20an hil zituzten edo ez.
Gertaera haren ostean, Tolosan Guardia Zibilak Josu Mujika atxilotu zuen, eta galdeketan hauxe esan zioten: "Lasa eta Zabalarengatik harrapatu zaitugu. Eta badakizu non dauden? Hilda daude, ondo lurperatuta eta urruti."
1985eko urtarrilaren 25ean, ehiztari batek giza gorputzen arrastoak ziruditenak aurkitu zituen Foya de Coves izeneko Busoteko inguru menditsu batean. Hobi batean pertsona baten gorpuzkinak aurkitu zituen eta Busoteko Guardia Zibilaren egoitzara deitu zuen. Lurraren eta karearen azpian bi gorpu aurkitu zituzten. Ahoan trapuak zeramatzaten eta begien parean zintzak zituzten, baita bendak ere. Hobitik 3 metrora Geco motako bala bat atzeman zuten, eta hobian bertan Parabellum erako 9 mm-ko kalibreko beste bat. Garezur batean tiro batek eragindako zuloa atzeman zuten, eta bestean, bi. Gorpuak ez zituzten identifikatu, eta Alacanteko udal hilerriko deposituan gorde zituzten.
P. T. Barnum
Phineas Taylor Barnum (Bethel, Connecticut, Ameriketako Estatu Batuak, 1810ko uztailaren 5a - Bridgeport, Connecticut, Ameriketako Estatu Batuak, 1891ko apirilaren 7a), P. T. Barnum bezala ezagunagoa, estatubatuar enpresaburua eta zirku-interpretea izan zen. Ringling Brothers and Barnum & Bailey zirkuaren sortuzuen. Ospetsua izan ziren ere haren trikimailuak eta tranpak.
Lasa eta Zabalaren hilketa
Gertakariak
1995eko ekainaren 21ean, Lasa eta Zabalaren gorpuzkiak Euskal Herrira iritsi ziren. Zekartzan hegazkina Hondarribiko aireportuan lurreratu zen arratsaldez. Aireportuko atarian senitarteko, lagun eta herritar ugari bildu ziren bi gazteen senitartekoei babesa eman eta gorpuen bahiketa salatzeko. Espainiar poliziaren eta bildutakoen artean istiluak sortu ziren, eta hainbat lagun zauritu ziren. Carlos Bueren epaileak gorpuak heldu bezain laster lurpera zitzaten emandako aginduaren aitzakian, polizia indarrek gorpuak bahitu eta maite zituztenei haiengana gerturatzen utzi gabe eraman zituzten Tolosara. Hilerrian bildu zirenek ezin izan zieten azken agurra lasai eman GALek hildako bi gazteei. Ertzaintzak gogor egin zuen senitarteko eta adiskideen aurka, eta hainbat pertsona zauritu. Lasa eta Zabalaren familiek polizia autonomikoaren jarrera irmoki salatu zuten. Hurrengo egunean, Santa Maria parrokia leporaino bete zen bi gazteei eskainitako elizkizunean.
Epaiketa
2000ko maiatzean, Espainiako Auzitegi Nazionalak sententzia atera zuen: Enrique Rodriguez Galindo, Julen Elgorriaga, Angel Vaquero, Felipe Bayo Leal eta Enrique Dorado Joxean Lasa eta Joxi Zabala bahitu, torturatu, hil eta desagerrarazteagatik, guztira 365 urteko kartzela zigorrera kondenatu zituzten. Galindo eta Elgorriagari 75 urteko zigorra, Vaquerori 73 urteko zigorra eta Bayo Lear eta Doradori 71 urteko zigorra. Haietako bakar batek ere ez du hamar urte eman kartzelan. Galindok 5 urte eta 5 hilabete egin zituen preso, osasun arazoengatik libre utzi baitzuten. Elgorriagak 21 hilabete egin zituen preso eta bera ere osasun arazoengatik aske utzi zuten. Lekukoek azaldu dutenez, kartzelan egon ziren bitartean, tratu preferentziala jaso zuten.
Lasa eta Zabalaren hilketa espainiar epaitegietara iritsi den GAL kasuarekin loturiko sei kasuetako bat izan zen, guztira GALek 27 pertsona hil zituen arren.
Oroimena
1998an, Oroit eta Sala taldeak Baiona Ttipiko Patxa plazan Lasa eta Zabalaren zein Iparretarrak erakundeko Jean Louis Larre "Popo"ren oroimenezko margoketa egin zuen. Margolan hori oraino ikusten ahal da.
2008ko urriaren 18an, berriz ere istilu larriak izan ziren Tolosa herrian, Madrilgo Audientzia Nazionaleko Baltasar Garzon epailearen aginduz Ertzaintzak Joxean Lasa eta Joxi Zabalaren aldeko omenaldi bat indarrez galarazi baitzuen.
Gertakarietan, zenbait herritar zauritu eta 6 atxilotu zituzten. Gerla zikinaren bi biktimen senideek eta herritarrek gogor salatu zuten omenaldia horrela zapuztu izana, "Joxi eta Joxeanen hiletako irudiak errepikatu" zirela adierazita. Aldarrikatu zutenez, "armen, atxiloketen eta jazarpenaren bidez ez dute lortuko herri honen historia isiltzerik, ez dute Joxi eta Joxeanen oroimena ezabatzerik lortuko".
Jokin Bildarratz Tolosako alkateak (EAJ), aldiz, "Madrildik inposatu zaigun beste erabaki baten ondorioa izan da hori" adierazi zuen.
Tolosako Bentaundi auzoko plaza batean haiei eskainitako monolitoa dago eta bertan omentzeko ekitaldiak egin izan zaizkie.
Self Made (telesaila)
Self Made: Inspired by the Life of Madam C. J. Walker 2020ko estatubatuar biografia-telesaila da, Netflixentzat egina.
Sinopsia
C. J. Walker enpresari afro-amerikarraren bizitza bildu dute, lau ataletan. Garbiketa lanak utzi eta ilea zaintzeko produktuak egiten hasi zenetik milionario bilakatu zenera arte egindako bidea erakusten du telesailak. Tartean, XX. mendeko AEBetan beltz eta emakume izateak zekarren zuen diskriminazio bikoitza.
Jose Aretxabaleta
Jose Aretxabaleta Balpardo (Urioste, Ortuella, Bizkaia, – Montevideo, Uruguai, ) naturalista izan zen. Hamazazpi urte besterik ez zuela, Uruguaira joan zen, eta han farmazialaria eta unibertsitateko irakaslea izan zen.
NGC 5195
NGC 5195 galaxia bat da, Canes Venatici konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Cervera del Río Alhama
Cervera del Río Alhama Errioxako udalerria da, 2005ean 3.013 biztanle zituena.
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Udalerriak, Valverde auzoan, Nafarroako Hiriarteko Garraioako linearekin bat egiten du, Iruña eta Soriako geltokien arteko ibilbidea egiten duena, Zentronikotik igaroz.
Martins Ferry (Ohio)
Martins Ferry Ohioko hiri bat da. Belmont konderrian kokatua dago. 2010ean 6,915 biztanle zituen, 6.03 kilometro koadrotan banatuta.
Bulgarierazko Wikipedia
Bulgarierazko Wikipedia Wikipediaren bulgarierazko edizioa da. 2003ko abenduan jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 80.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 33.a zen.
Pietrarubbia
Pietrarubbia Italiako udalerri bat da. Pesaro eta Urbinoko probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Natrofarmakoalumita
Natrofarmakoalumita fosfato motako minerala da eta pharmacoalumita taldearen kidea da.
Argi-kono
Erlatibitate berezi eta orokorrean, argi-konoak honako hau adierazten du: gertaera jakin batetik igorritako argi-pultsu batek espazio-denboran egingo lukeen ibilbidea, argia norabide guztietan zabaltzen delarik (argiaren abiaduran, jakina). Testuinguru honetan, gertaera bat espazio-denborako puntu bat da, hau da, non eta noiz galderei erantzuna eman diezaiekegu.
Natrofarmakoalumita
Ezaugarriak
Natrofarmakoalumita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Argi-kono
Ezaugarri orokorrak
Argia bi dimentsioko (2D) plano batera mugatuta imajinatuko bagenu, G gertaeratik igorritako argi-sorta zirkulu batean hedatuko litzateke (argiaren abiaduran, jakina). Hau da, denborak aurrera egin ahala handitu egiten den zirkulu batek adieraziko luke argiaren ibilbidea. Hortaz, ardatz bertikalean denbora jarriz, handitzen ari den zirkulua irudikatuko bagenu, kono bat izango genuke, zeinari etorkizuneko argi-kono deritzon. Iraganeko argi-konoa, ordea, denborarekin murriztu egiten den zirkulu batek osatuko luke, G puntuan konbergitu arte. Beraz, iraganeko argi-konoa G puntuan amaitzen da, eta bertan hasten da etorkizunekoa.
Berez, hiru dimentsio espazial daude, eta ez bi; hots, 2Dko zirkuluaren ordez, argiaren ibilbideak zabaltzen edo uzkurtzen ari den esfera bat osatuko luke hiru dimentsioko (3D) espazioan. Ondorioz, dimentsio espazial guztiak kontuan hartuko bagenitu, argi-konoa kono baten lau dimentsioko bertsioa (hiperkonoa) izango litzateke, zeinaren zeharkako sekzioek 3Dko esferak osatuko lituzketen (3Dko konoaren zeharkako sekzioak 2Dko zirkuluak diren bezala). Kontua da, soilik bi dimentsio espazial kontsideratzeak kontzeptua irudikatzea erraztu egiten duela.
== Historia == Galileoren espazio-denboraren testuinguruan eman ziren erlatibitate berezia garatzeko lehen urratsak. Galileoren espazio-denboraren ezaugarri nagusienetariko bat denbora absolutuaren ideia da, zeinaren arabera edozein behatzaileren ikuspegitik, aldiberekotasun plano horizontaletan dauden bi gertaeren arteko denbora-tartea beti berdina den.
Juanita Morrow Nelson
Juanita Morrow Nelson (1923ko abuztuaren 17 - 2015ko martxoaren 9) estatubatuar eskubide zibilen eta erresistentzia fiskalaren aktibista bakezalea izan zen. 1948an Peacemakers taldea sortu zuenetako bat izan zen. Bere libururik esanguratsuena A Matter of Freedom and Other Writings izan zen, 1988an argitaratua.
Argi-kono
Ezaugarri orokorrak
Gauzak horrela, argiaren abiadura erreferentzia-sistemarekiko era independentean konstante mantendu ahal izateko, erlatibitatearen printzipioak Galileoren espazio-denbora gainditzeko beharra azaleratu zuen, zehazki, denbora absolutuaren kontzeptua gainditzekoa. Bere ordez, Minkowskiren espazio-denbora garatu zuen Albert Einsteinen irakasle izandako Hermann Minkowskik.
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Juanita Nelson eskubide zibilen aldeko ekintzaile estatubatuarra izan zen, gerra-zergen aurka erresistentea. 1923ko abuztuaren 17an jaio zen Clevelanden, Ohion. Hamasei urte zituela, tren batean egin arrazaren araberako bereizketa zegoela ikusi zuen, eta desafiatzea erabaki zuen, "zurien" bagoietan sartuz. Gertakari horrek eragin handia izan zuen bere kontzientzian, eta arraza-berdintasunarekiko konpromisoa hartu zuen.
Argi-kono
Ezaugarri orokorrak
Garapen horretan, funtsezkoak izan ziren alde batetik Minkowskik 1908 urtean idatziriko "The Fundamental Equations for Electromagnetic Processes in Moving Bodies", eta bestetik, urte berean eman zuen "Space and Time" izeneko hitzaldia. Behin argiaren abiaduraren balioa konstante mantentzea bermatzen dela ziurtatuta, argi-konoaren kontzeptua uler daiteke. Harekin batera, aldiberekotasunaren erlatibitatea jarri zen mahai gainean: erreferentzia-sistema jakin baten ikuspegitik bi gertaera aldiberekoak baldin badira, horrek ez du zertan esan nahi beste erreferentzia-sistema batetik ere aldiberekoak izango direnik gertaerak. Hortaz, posizioa erreferentzia-sistemarekiko erlatiboa izateaz gain, denboraren erlatibitatea ere definitu zen, alboko animazioan ikusten dena. Bertan, ikus daiteke nola v=0 abiaduraz higitzen den erreferentzia-sistemaren ikuspegitik, A, B eta C gertaerak aldiberekoak diren. Aldiz, v=0.3c abiadura duen erreferentzia-sisteman, C B A ordenean ematen dira gertaerak, hau da, ez dira aldiberekoak. Azkenik, v=-0.5c abiaduradun erreferentzia-sistemari dagokionez, A B C ordenean jazotzen dira hiru gertaerak. Hots, aldiberekotasuna ez da absolutua. Animazioan grisez margotuta dagoen zonaldeak B gertaeraren argi-konoa adierazten du, ikusten den bezala, hiru erreferentzia-sistemetarako berdin mantentzen dena.
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Nelson Howard Unibertsitatean matrikulatu zen eta NAACPko Gazte Taldean sartu zen. 1943an atxilotu zuten Washington D.C.ko zurientzako kafetegi batean eserita egoteagatik. Geroago, Western Reservve Universityra joan zen, kazetaritza ikasi eta 1946an lizentziatu zen.
Argi-kono
Eraikuntza eta zonaldeen sailkapena
Adierazi bezala, erlatibitate bereziaren baitan, argi-konoa argi-sorta baten bilakaera deskribatzen duen gainazala da Minkowskiren espazio-denboran. 3D-ko espazioan irudikatu ahal izateko, dimentsio espazialak ardatz horizontaletan jartzen dira, eta denbora, berriz, ardatz bertikalean.
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Arraza-berdintasunaren aldeko Biltzarraren (CORE) antolatzaile gisa, Clevelandeko Euclid Beach jolas-parkean beltzak sartzeko eskubidearen aldeko kanpainan lan egin zuen. Chicagora joan zen 1947an, eta han jarraitu zuen CORErekin lanean. 1948an Wally Nelson ezagutu zuen, COREko lehen landa-idazkaria, eta bizitza osorako aktibismo-lagun bihurtu ziren. Elkarrekin parte hartu zuten "askatasunaren aldeko bidaietan" eta gerra-zergen aurkako erresistentzian.
Argi-kono
Eraikuntza eta zonaldeen sailkapena
Orduan, honela eraikitzen da argi-konoa: t_{0} aldiunean igorritako argi-pultsu bat hartuko dugu G gertaeratzat. Esan bezala, G-ra argi-pultsu bat bidal dezaketen gertaera guztiek bere iraganeko argi-konoa osatzen dute; G-ren etorkizuneko argi-konoa osatzen duten gertaerek ondorengo baldintza bete behar duten bitartean: G-tik igorritako argi-pultsu bat bertara iritsi ahal izatea. Irudian ikusten den bezala, goiko konoerdia etorkizuneko argi-konoa da; eta behekoa, aldiz, iraganeko argi-konoa.
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Bikotea Ohioko herri-etxe batean elkartu zen, eta atxiloketei egin behar izan zien aurre indarkeriarik gabeko ekintza zuzeneko kanpainetan. Georgiako Koinonia etxaldearen proiektuan ere parte hartu zuten. 1959an, gerra-zergak ordaintzeari uko egiteagatik atxilotu zuten garai modernoetako lehen emakumea bihurtu zen Nelson.
Argi-kono
Eraikuntza eta zonaldeen sailkapena
Beraz, G gertaera bat hartuz, argi-konoak espazio-denbora bost multzoetan sailkatzen du:
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Urteak igaro ahala, Nelsontarrek borondatezko sinpletasuna hartu zuten eta Mexiko Berrian eta geroago Massachusettsen bizi izan ziren sare elektrikoarekin konexiorik gabe. Beren elikagaiak lantzen zituzten eta gutxieneko diru-sarrerekin bizi ziren. Aktibismoarekin jarraitu zuten, boto-emaileen erregistro-kanpainetan zigorrak zituzten estatubatuar beltzei lagunduz eta gerra-zergak ordaintzeari uko egiten zioten etxebizitzen IRSaren konfiskazioei aurre eginez.
Argi-kono
Eraikuntza eta zonaldeen sailkapena
Edozein erreferentzia-sistemaren baitan mantentzen da sailkapen hori; beste hitz batzuetan esanda, behatzaile baten arabera argi-kono baten baitan dagoen gertaera bat beste edozein behatzailerentzat ere bertan egongo da; horra hor kontzeptuaren garrantzia.
Juanita Morrow Nelson
Biografia
Justizia sozialaren, indarkeriarik ezaren eta bakearen alde egindako lana aitortzeko, Juanitak eta Wally Nelsonek The Peace Abbeyren Kontzientzia Balioaren Saria jaso zuten. Juanita Nelson 2015eko martxoaren 9an hil zen, 91 urte zituela.
Argi-kono
Eraikuntza eta zonaldeen sailkapena
Argi-konotik kanpoko gertaerei dagokienez, erreferentzia-sistemaren arabera G baino lehenago, ondoren edo bere aldi berean jazo daitezke, hots, ez dago harreman kausalik haien artean: jo dezagun erreferentzia-sistema jakin baten ikuspegitik, G-ren argi-konotik kanpo dagoen A gertaera bere aurretikoa dela. Beste erreferentzia-sistema batetik, A G-ren ondorengoa izan daiteke. Beraz, bi gertaera horien arteko denbora-ordena ez da absolutua, horregatik ezin dira kausalki lotuta egon.
Erreferentzia sistema jakin baten ikuspegitik kokapen ezberdinetan eta aldiune berean dauden bi gertaera, elkarren argi-konoetatik kanpo daude halabeharrez, argiak ezin baitu gertaera batetik bestera bidaiatu bat-batean, denbora jakin bat behar du. Beste behatzaile batzuen erreferentzia-sistematan, gertaera horiek aldiune eta kokapen ezberdin batzuetan egon daitezke, baina era batera edo bestera, elkarren argi-konoetatik kanpo egongo dira. Berriro ere, azpimarratzekoa da bi gertaera ez baldin badaude elkarren argi-konoetan, erlatibitatean bata bestearentzat ikusezin izango dela.
Denborak aurrera egin ahala, gertaera jakin baten etorkizuneko argi-konoak gero eta puntu gehiago bilduko ditu (zentzu batean, horregatik da hain zuzen ere, kono bat). Intuitiboa da ideia hori: zenbat eta denbora gehiago igaro, orduan eta gertaera gehiagotara irits daiteke G-tik igorritako pultsua, distantzia handiagoa zeharka ahal izan baitu ordurako argiak. Ildo berean, gertaera bat hartuz eta denboran atzera eginez, bere iraganeko argi-konoak bildutako puntu-kopuruak ere gora egingo du; zenbat eta urrunago joan iraganean, orduan eta gertaera kopuru handiagoko multzoak bidali ahal izan du G-ra iritsi den seinale bat.
Unitate-sistema bat hartuko bagenu zeinetan argiaren abiadura hutsean zehazki 1 izatea aukeratzen den (adibidez, espazioa argi-segundotan eta denbora segundotan neurtuz), eta denboraren ardatza ardatz espazialekiko ortogonalki irudikatuko bagenu, 45º-ko malda izango luke argi-konoak, espazio- eta denbora-ardatzak erdibituko bailituzke (argiak hutsean argi-segundo bat zeharkatzen du segundo batean). Gainera, edozein erreferentzia-sistema inertzialetan argiak abiadura berdina duenez, erreferentzia-sistema inertzialetako behatzaile guztiek behatuko dute 45º-ko angelua. Minkowskiren diagramen bitartez irudikatu ohi da Lorentzen transformazioen ezaugarri hori.
== Definizio matematikoa erlatibitate berezian == Hurrengo ataletan zehar notazio kobariantea agertuko da.
Espazio-denborako tartea
Bi gertaera izanik (x_1^\mu eta x_2^\mu), diferentzia bat definituko dugu, zeinak bien arteko denbora-tartea eta posizio erlatiboa bilduko dituen:
Lorentzen transformazioak linealak dira, hortaz, kendurak era berean transformatzen dira:
eta
Bi gertaeren arteko espazio-denborako tartea defini daiteke:
Argi motako tartea
Argi motako tarteetan soilik sakonduko dugu, horiek baitira argi-konoa definitzeko behar ditugunak. Hauetan, espazio-denborako tartea anulatu egiten da, espazio-tartea eta denbora-tartea (c|\Delta t|) berdinak baitira bertan. Hortaz,
Aipatzekoa da mota horretako tarteetan erlazio kausala egon daitekeela bi gertaeren artean, kausalitatearen printzipioa hondatu gabe.
Argi-konoa
Honela defini daiteke gertaeraren argi-konoa: G_0-rekin batera espazio-denborako tarte nulu bat (argi motako tarte bat) osatzen duten puntuen leku geometrikoa. Esan bezala, espazio-denborako tarteak aldaezin erlatibistak direnez, edozein erreferentzia-sistema linealetan beteko da definizio hori, guztietan beteko baita \Delta s=0 ekuazioa. Baldintza hori beste era batean formula daiteke:
Bi dimentsioko irudiak egiteko, dimentsio espazial bakarra hartzen da kontuan, eginez eta argi-konoa (ct,x) planoan proiektatuz. Hau da lortzen den proiekzioa:
Beraz, bi dimentsioko irudietan, G_0-ren argi-konoa \pm 1 maldako bi lerro elkarzuten bidez adierazten da.
Aipatu dugun modura, argi-konoak irudikatzeko hiru dimentsioko irudiak egin ohi dira, hau da, bi dimentsio espazial hartu ohi dira kontuan. \Delta z=0 eginez, honako ekuazioak definitzen du argi-konoa (ct,x,y) espazioan:
Hiru dimentsio espazialak kontuan izanik lortu dugun adierazpen orokorrenak hiperkono bat definitzen du espazio-denboran, eta irudikatzeko garaian hiru dimentsio espazialak ez hartzearen arrazoia sinplea da, ezin dugula hiperkono bat bi dimentsio
tan marraztu.
== Erlatibitate orokorrean ==
Erlatibitate bereziaren berrikuspena
Hasteko, tentsoreen notazioarekin berrikusiko dugu argi-konoaren definizioa.
Minkowskiren espazio-denboran, metrika laua dugunez, koordenatu sistema jakin bat existitzen da, kasu honetan, Minkowskiren koordenatu-sistema, zeinetan metrika diagonala den, \pm 1 balioekin. Honela idazten dira koordenatuak:
Lehen ikusi dugun bezala:
Hau forma tentsorialean berridatz daiteke:
, non
Koordenatu-sistema orokorrago batean:
Argi-konoa
Minkowskiren espazioan, bektore baten karratua honela defini ohi da:
Bere zeinuaren arabera, espazio motakoa, denbora motakoa edo argi motakoa (nulua) izango da. Jarritako adierazpenean, agerikoa da bektore nulu bat bere buruarekiko ortogonala dela; eta Minkowskiren espazioko P puntu batean, bektore nuluen multzoak kono nulua edo argi-konoa osatzen du.
T^a denbora motako bektorea Minkowskiren koordenatuetan erara definitzen badugu, honela sailkatu ohi da:
Etorkizuneranzko denbora motako bektore guztiak etorkizuneko argi-konoaren baitan daude, iraganeranzko guztiak iraganeko argi-konoaren barnean dauden bitartean.
Denbora motako geodesikoa
Denbora motako unibertso-lerro bat ondorengoa da: kurba bat zeinaren bektore tangentea beti denbora motakoa den. Zehazki, kurba hori geodesiko bat bada, denbora motako geodesiko deritzo. Denbora motako unibertso-lerroek partikula materialek jarrai ditzaketen ibilbideak mugatzen dituzte.
Horrela, G gertaeraren argi-konoaren definizioa birformula daiteke: Gwh puntutik igarotzen diren geodesiko nulu guztien multzoa izango litzateke.
Argiaren desbideratzea
Erlatibitate orokorrak zera esaten diosku, argiaren ibilbidea desbideratua izan daitekeela eremu grabitatorio baten ondorioz. Are, masak espazioa kurba dezakeela erakusten du erlatibitate orokorrak. Jon Archibald Wheeler-ek esan zuen bezala:"Materiak espazioari nola kurbatu esaten dio, eta espazioak materiari esaten dio nola mugitu."Argiak geodesiko nuluak jarraitzen ditu. Egun, badakigu kualitatiboki bat datozela behaketa esperimentalak Einteinen proposamenarekin. Horren erakusle dira grabitazio leiarrak.
Argi-konoak singularitateen inguruan
Esan bezala, behatzaileok denbora motako unibertso-lerro batean higitzen gara, zeinaren noranzkoa edozein puntutan etorkizuneko argi-konoaren baitan dagoen halabeharrez.
Star 1914
Star 1914 modeloa euskal pistola semiautomatikoa da, Star 1908 ordezkatu zuena. Eibarren zegoen STAR, Bonifacio Echeverría S.A. enpresak ekoiztu zuen.
Argi-kono
Schwarzschilden koordenatuetan
Alboko irudian Schwarzschilden soluzioa dago irudikatuta dimentsio espazial bakarrarekin, Schwarzschilden koordenatuetan. Honako hau dugu Schwarzschilden soluzioa:
Zenbait ondorio interesgarri ikus daitezke bertan. Espero genezakeen bezala, r oso handietarako, geodesiko nuluek 45^\circ-ko angeluak osatzen dituzte gure ardatzekin, soluzioa asintotikoki laua baita. Ezkerreko sekzioan, singularitatetik gertu, argi-kono lokalak inklinatu egiten dira, esan daiteke t eta r koordenatuek haien artean izaera trukatu egiten dutela. Ezkerreko zonaldean, behatzaile batek ezin du denboran r-ren balio konstante bat izan, singularitate intrintsekorantz mugitzera dago kondenatuta, zonalde horretako etorkizuneko argi-konoetan ikus daitekeen bezala. Diagrama honen arabera, badirudi eskuineko zonaldean dagoen eta singularitaterantz higitzen ari den behatzaile batek denbora infinitua beharko lukeela irudian seinalatuta dagoen Schwarzschilden erradiora iristeko. Baina, diagrama honek engainua eragiten du: r handietan dagoen behatzaile batentzat, t koordenatua erabilgarria da, eta esanahi fisikoa dauka; bere ikuspegitik, singularitatera hurbiltzen ari den gorputz batek denbora infinitua beharko du Schwarzschilden erradiora iristeko. Baina, erradialki hurbiltzen ari den gorputzaren ikuspegitik, bai Schwarzschilden erradiora zein r=0-ra irits daiteke denbora finituan.
Star 1914
7,65 × 17 mm Browning kartutxoak erabiltzen zituen. Bi Mundu Gerretan, Frantziako Armadaren infanteriaren arma ofiziala izan zen.
Argi-kono
Beste koordenatu batzuen beharra: Eddington eta Finkelsteinen koordenatuak
Ideia sinplea da: denbora-koordenatu berri bat aukeratuko dugu, zeinetan singularitaterantz zuzendutako geodesiko nulu erradialak lerro zuzenak bilakatzen diren. Ondorengo aldaketa eginez,