cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gehiegizko ustiapen
Arrantza
Aurretik ustiatu gabeko gune batetik arrainak arrantzatuak izaten hasten direnean, arrain gunearen biomasa murriztuko da, arrantzatzeak arrainak kentzen ari direla esan nahi baitu. Jasangarria izan dadin, arrainek ugalketa bidez erreproduzitzean lortzen duten biomasa arrainak arrantzatzean galtzen duten tasarekin orekatu behar da. Arrantzatze-tasa handitzen bada, orduan biomasa gehiago txikituko da. Une jakin batean, arrantzatzeko tasa maximoa gainditu egingo da, eta arrantzatze-tasa handitzeko saiakerak arrantza gunearen kolapsoa eragingo du. Puntu hori errendimendu jasangarri maximoa deitzen zaio, eta praktikan, arrantzatzen hasi aurreko biomasaren %30era iristen denean gertatu ohi da.
Arrain gunea are gehiago arrantzatu daiteke, esate baterako arrantzan hasi aurretik zuen biomasaren %15era iritsi arte, eta ondoren arrantza tasa doitu biomasa maila horretan manten dadin. Kasu honetan, arrantza jasangarria da, baina guneak gehiegizko ustiapena jasaten du, errendimendu jasangarri puntua baino gehiago arrantzatu baita.
Arrain guneek "kolapsoa" jasan dutela esan ohi da, egungo biomasa haien biomasa historiko maximoko % 95a baino gehiago jaitsi bada. Bakailao guneak izugarri esplotatuak izan ziren 1970eko eta 1980ko hamarkadan, eta 1992an bat-bateko kolapsoa jasan zuten. Arrantza amaitu den arren, bakailao guneak ez dira berreskuratu. Bakailaoa gune hauetako harrapatzaile nagusia izan ohi zenez, bere desagertzeak kaskada trofikoak eragin ditu.
Munduko arrantza guneen % 25 inguruk gehiegizko ustiapena jasaten dute, haien gaur egungo biomasak errendimendu jasangarri maximoaren puntua gainditu duelako. Agortutako arrantza gune horiek, sarritan, gehiegizko ustiapena ez duten egoera batera itzuli daitezke arrantza tasa murrizten bada, biomasa portzentai egoki batzuetara itzuli arte. Behin bertara iritsita, arrantza errendimendu jasangarri maximoaren puntutik hurbil hasi daiteke berriro.
Herri ondasunen tragedia arrantza-esparruan ekidin daiteke arrantza-tasa eta praktikak arrantza kudeaketaren bidez egoki araututa badaude. Arau hauen adibide egoki bat, transferitu daitezkeen banakako kuotak (ITQ ingelesez) lirateke. Kasu honetan, arrantzale bakoitzari “jabetza” moduko bat ematen esleitzen zaio. 2008an egindako eskala handiko ikerketa batek ITQak erabiltzen zituzten eta erabiltzen ez zituzten arrantza guneak aztertu zituen. Ikerketa honen ondorioen arabera, kuota hauek arrantza guneen kolapsoak ekiditen zituzten eta gainbeheran zeuden arrantza guneak lehengoratzen laguntzen zuten.
Ur baliabideak
Ur-baliabideak, hala nola, laku eta akuiferoak, normalean berriztagarriak diren baliabideak dira, naturalki berriz betetzen direnak. Ur fosilak kontzeptua, berriz betetzen ez diren akuiferoak deskribatzeko erabili ohi da batzuetan. Gehiegizko ustiapena emateko, ur-baliabide bat, Ogallala akuiferoa esaterako, karga-tasa gainditzen duen tasa batean ustiatua izaten ari da. Hau da, jasangarritasun tasa gainditzen da. Berriz betetzea inguruko erreka, ibaiak eta lakuetatik egin ohi da. Gehiegizko ustiapen jasan duen akuifero bat agortua edo gehiegi hustua izan dela esan ohi da. Basoek akuiferoen karga hobetzen dute zenbait tokitan, nahiz eta, oro har, basoak akuiferoen agortze iturri garrantzitsu bat diren. Agortutako akuiferoak kutsatu egin daitezke, adibidez nitratoekin, edo betirako kaltetuak izan subsidentzia edo ozeanoko ur gazien intrusio bidez.
Honek munduko lurpeko ur eta laku gehienak baliabide finitu bihurtzen ditu, petrolioak eragiten dituen erabilera maximoaren inguruko antzeko eztabaidekin. Eztabaida hauek nekazaritzaren eta aldiriko uraren erabileraren ingurukoak izan ohi dira, baina energia nuklearraren edo ikatza eta ikatz hondar meatzaritzaren bidez elektrizitatea sortzea ere ur-baliabideen erabilera intentsiboa da. Hubbert kurba aldatu bat erabili daiteke berriztatu daitekeena baino azkarrago ustiatzen den edozein baliabideri. Hubberten jatorrizko analisiak baliabide berriztagarrietan aplikatzen ez baziren ere, horien gehiegizko ustiapenak Hubberten antzeko gailurra izan dezakete. Horrek uraren gailurra kontzeptua ekarri du.
Basoak
Basoak gehiegi ustiatzen dira zuhaitzen mozketa basotzea baino azkarrago ematen denean. Basotzea beste lur usadio batzuekin lehiatzen da, hala nola elikagaien ekoizpena, abeltzaintzarako larreen sorkuntza eta hazkuntza ekonomikoa areagotzeko tokia. Historikoki, basoko produktuen erabilerak, eraikuntzarako zein erregairako egur moduan, funtsezko papera izan du gizartean, uraren eta nekazaritza lurren antzera. Gaur egun, herrialde garatuek egurra erabiltzen jarraitzen dute etxeak eraikitzeko eta egur-pasta papera egiteko. Garapen bidean dauden herrialdeetan ia hiru milioi pertsonek egurra berotzeko eta sukaldatzeko erabiltzen dute. Basoak nekazal lurretan bihurtzeak eta egurrezko produktuak gehiegi ustiatzeak epe laburreko irabazi ekonomikoak ematen baditu ere, epe luzean diru sarreren zein produktibitate biologikoaren galerak eragiten ditu. Mendebaldeko Afrika, Madagaskar, Hego-ekialdeko Asia eta beste eskualde batzuek diru-sarrera txikiagoak izan dituzte gehiegizko esplotazioagatik eta horren ondorioz egur gutxiago sortzeagatik.
Bioaniztasunaren galera
Gehiegizko ustiapena da bioaniztasunaren aurrean dagoen mehatxu nagusietako bat. Beste mehatxuen artean, kutsadura, sartutako espezie inbaditzaileak, habitaten zatiketa, habitaten suntsitzea, kontrolik gabeko hibridazioa , berotze globala , ozeanoen azidifikazioa eta haietako askoren atzean dagoena, gizakien gehiegizko populazioa.
Bioaniztasunarekin lotutako osasun-arazo nagusietako bat droga-aurkikuntza eta baliabide sendagarrien erabilgarritasuna dira. Botiken proportzio garrantzitsu bat iturri biologikoetatik, zuzenean edo zeharka, eratorritako produktu naturalak dira. Itsasoko ekosistemak interes berezikoak izan ohi dira kasu hauetan. Hala ere, arautu gabeko bioprospekzioek gehiegizko esplotazioa, ekosistemen degradazioa eta biodibertsitatea galtzea eragin dezakete.
Galzoriko espeziak
Gehiegizko ustiapenak arriskuan dauden ornodunen herena mehatxatzen du, baita beste talde batzuk ere. Arrain jangarriak baztertuz, fauna basatiaren legez kanpoko salerosketak urtean 10.000 milioi dolar mugitzen ditu. Honen ardura duten industrien barnean basa-haragiaren merkataritza, Txinatar medikuntzaren merkataritza eta ilaje merkataritza dira. Mehatxatutako Fauna eta Flora Espezie Basatien Nazioarteko Merkataritzaren Hitzarmena (ingelesez Convention for International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora edo CITES) arriskuan dauden animalien merkataritza kontrolatzeko eta arautzeko sortu zen. Gaur egun, 33.000 espezie animalia eta landare mota babesten ditu neurri batean edo bestean. Ameriketako Estatu Batuetako mehatxatutako ornodunen laurdena eta arriskuan dauden ugaztunen erdiak gehiegizko ustiapenaren eraginagatik dela uste da.
Palamedes
Palamedes, greziar mitologian, Nauplioren semea, atsotitz irudimenaren heroietako bat zen.
Historia
Odiseo, Troiako Gerrara joateko beharretik libratzen saiatu zenean, erotuta zegoela argudiatuz, Palamedesek trikimailua deskubritu zuen. Mendeku bezala, Odiseok, gutun bat faltsifikatu zuen, non Troiako errege zen Priamok, Palamedesi, greziarrak urrearen truke traditzea proposatzen zuen. Odiseok, urrea, Palamedesen dendan ezkutatu zuen, eta hau, greziar armadak harrikatu zuen hil arte. Naupliok, bere semearen heriotza, greziar flota, Troiatik itzultzen ari zela seinale faltsuen bidez galduaraziz mendekatu zuen.
Asmakizunak
Palamedesi buruz, xakea eta dado jokoa asmatu zituela esaten zen. Higinok, bere Fabulak lanean, greziar alfabetoaren zati baten asmakuntza ematen dio.
Gehiegizko ustiapen
Galzoriko espeziak
Organismo bizi guztiek bizirik irauteko baliabideak behar dituzte. Baliabide horien luzaroko gehiegizko ustiapenak, gordailu naturalak agortu ahal ditu, denbora-tarte laburrean berreskuratu ezin diren puntura arte. Gizakiek betidanik bizirik irauteko behar dituzten janaria eta beste baliabide batzuk biltzen dituzte. Giza-populazioak, historikoki, txikiak ziren eta bilketa-metodoak kantitate txikietara mugatzen ziren. Giza biztanleriaren gehikuntza esponentzialaren ondorioz, merkatuak eta eskariak handitzen doaz. Faktore hauek, harrapatzeko tekniken eta irisgarritasunaren hobekuntzarekin batera, espezie asko maila iraunkorretik haratago ustiatzea eragiten dute. Termino praktikoetan, jarraituz gero, baliabide baliotsuak murrizten ditu oso maila baxuetaraino. Ustiapen hori orduan ez da jasangarria izango eta eta espezie bat desagertzea ekarri dezake. Gainera, ekosisteman aurreikusi gabeko efektu dramatikoak eragin ditzake. Gehiegizko ustiapena sarritan merkatuak irekitzen direnean gertatzen da, aurrez ustiatu gabeko baliabideak edo tokian tokiko espezieak erabiliz era zabalean erabiliz.
Gaur egun, baliabide naturalen gehiegizko esplotazioa eta erabilera okerra espezie aberastasunarentzat mehatxu etengabea da. Hau uharteko ekologiari eta horietan bizi diren espezieei begira nabariagoa da, uharteak miniaturazko munduen gisa ikus ditzakegulako. Uharteetako populazio endemikoak errazago desagertu daitezke gehiegizko ustiapenagatik, askotan ugalketa-tasa murriztua duten dentsitate baxuetan existitzen baitira. Horren adibide onak uharteetako barraskiloak dira, hala nola, Achatinella eta Frantziar Polinesiako Partula. Achatinelline barraskiloen 15 espezie desagertutzat jo dira eta 24 arriskuan daude, eta 60 partulidae espezie desagertuta daude eta beste 14 arriskuan. WCMCk gehiegizko bilketa eta bizitza osoko ugalkortasun baxua aipatzen ditu arrazoi gisa espezi hauen ahultasuna azaltzeko.
Beste adibide bat, triku arrunta Eskoziako Uist uhartean sartu zenean, biztanleria asko zabaldu zen eta gehiegizko ustiapena eragin zuen itsasertzeko txorien arrautzetan, haien hazkuntza arrakastan izugarri eraginez. Hamabi hegazti espezie daude kaltetuak, eta espezie batzuk % 39a murriztu dira.
Kaskada efektua
Espezieen gehiegizko ustiapenak kaskada efektuak eragin ditzake. Hau bereziki aplikagarria da, gehiegizko esplotazioaren bidez habitat batek bere harrapari nagusia galtzen badu. Harrapari nagusiaren galeraren ostean, berak harrapatu ohi zituen espezieen gehikuntza nabarmena gerta daiteke. Era berean, kontrolik gabeko espezie hauek haien janari-baliabideak gehiegi ustiatu ditzakete, haien populazioaren zenbakiak gutxitu arte, agian desagertzeko puntura arte.
Itsas igarabekin gertatutakoa kaskada efektuaren adibide klasikoa da. XVII. mendearen aurretik hasi eta 1911ra arte, itsas igarabak masiboki ehizatuak izan ziren haien larru bero eta baliotsuengatik, zeinak 2500 US $ balio izatera irits zitezkeen. Honek Ipar Amerikako Pazifikoko kostaldeko kelp alga basoen ekosistemetan kaskada efektuak eragin zituen.
Itsas igaraben elikagai nagusietako bat itsas trikua da. Ehiztariek itsasoko igaraben populazioak gutxitu zituztenean, itsas trikuen populazioen askapen ekologikoa gertatu zen. Ondoren, itsas trikuek haien janari iturri nagusia, kelp alga, gehiegi ustiatu zuten. Honela, algarik gabeko itsas ondoak sortzen ziren, baina itsas trikuez beteak. Jateko janari gabe geratzerakoan, itsas trikua ere desagertu egin zen hainbat tokitan. Gainera, alga basoen ekosistemak beste espezie ugariren bizitokia direnez, algen galerak bigarren mailako desagertzeak eragin zituen baita ere, aipaturiko kaskada efektuaren eraginez.
1911. urtean, 32 itsas igaraben talde txiki batek besterik ez zuen biziraun urruneko koba batean. Orduan, nazioarteko itun bat sinatu zen itsas igarabak gehiago ustiatzea ekiditeko. Babes handiarekin, igarabak biderkatu egin ziren eta desagertuak egon ziren eremuak berriro ere populatzen joan ziren, poliki-poliki berreskuratu zirenak. Duela gutxi, arrain gordailuen kopurua murriztuta, gehiegizko esplotazioaren ondorioz berriro ere, orkek janari eskasia jasan dute eta itsas igarabak ehizatzen ikusi dira, espezie honen populazioa berriro ere gutxitzea eragin duena.
Palamedes
Asmakizunak
Filostratok, itsasargien, balantzaren, diskoaren eta zaindariak dituen goardiaren asmakuntza ematen dizkio. Ziuraski, Palamedesi ematen zaizkion asmakuntza guzti hauek, euren jatorria Kretan izango zuten.
Algyroides
Algyroides Lacertidae familiako narrasti genero bat da. Europako hegoaldean aurki daitezke.
Wymbritseradiel
Wymbritseradiel (nederlanderaz: Wymbritseradeel) Herbehereetako Frisiako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 16.151 biztanle zituen.
Joseph Conrad
Józef Teodor Konrad Korzeniowski (Berdyczów, Errusiar Inperioa, 1857ko abenduaren 3a – Bishopsbourne, Erresuma Batua, 1924ko abuztuaren 3a), Joseph Conrad ezizenez ezagunagoa, eleberrigilea izan zen. Jaiotzez poloniarra eta nazionalitatez britainiarra, ingelesez idatzi zuen.
Bizitza
Joseph Conrad Errusiak okupatutako Polonian hezi zen. Bere aita, Apollo Korzeniowski, aristokrata pobretu, idazle, itzultzaile (Shakespeareren lanak) eta ekintzaile abertzalea, errusiarrek atxilotu eta Siberian lan bortxatuetara zigortu zuten 1863an. Jarraian, bere ama, Evelia Bobrowska, 34 urte zituela, tuberkulosiak jota hil zen atzerrian. Lau urte geroago, bere aita hil egin zen. Azkenean, bere osabak, Tadeusz izenekoa, hezi zuen Ukrainako Lviv hirian 12 urte zituenetik.
17 urterekin marinel egin zen Marseillan, merkataritza-ontzi frantziar batean. Abenturazale moduan bizi izan zen lau urtez; garai hartan Antillak uhartedian ibili zen, armen kontrabandoan Frantziako legitimistentzat eta Espainiako karlistentzat. . 21 urterekin, ingeles ontzi batean sartu zen. 1884an ingeles nazionalitatea lortu zuen.
Ez zuen hala ere itsasoa utzi, eta bidaiak egiten segitu zuen (Bonbai, Singapur, Borneo, Maurizio uhartea). Abentura eta irakurketa oso gustukoak zituen (Shakespeare, Marryat, Scott eta Flaubert zituen gogokoen) eta bere adiskideen laguntzari esker hasi zen idazten.
Bere idazlan gehienak erromantikotzat hartu dira, nahiz eta Joseph Conradek nahastu erromantizismoa errealismoaren liskarrekin eta bizitza modernoaren anbiguotasun moralarekin. Hau dela eta, kritikari askok modernismoaren aitzindaritzat jotzen dute.
Bere liburuetan agertzen den argudio nagusia marinelen bizitza da.
Munduaren ikuspegia
1898an, bere idazle ibilbidearen hasieran, bere lagun Cunninghame Graham eskultore eta politikariari idatzi zion: «Gizadia tragiko egiten duena, ez da naturaren biktima izatea, horretaz jabetzea baizik. Minaren, haserrearen, liskarren esklabotza ezagutu bezain laster hasten da tragedia. Baina, 1922an, bere bizitzaren eta karreraren amaieran, beste lagun batek, Richard Curle eskoziarrak, Conradi buruz idatzitako bi artikuluren froga hari bidali zionean, idazle triste eta tragikotzat jo izanaren aurka egin zuen. «Ospe horrek... irakurle ugari kendu dit... Tragiko deitzearen erabat aurka nago». Baina bere lanetan patu itsuari egozten dion paperak eta bere pertsonaia nagusietako batzuk arketipotzat hartzeko joerak Greziako tragediaren ikuspegi filosofikoetara hurbiltzen du.
Conradek gizakiaren egoeraren ikuspegi guztiz argia zuen, bere kide Bolesław Prus poloniarrak (bere lana asko miresten zuen) bi mikroipuinetan eskaintzen zuenaren antzekoa: Mold of the Earth (1884) eta Shadows (1885). Conradek horri buruz hauxe idatzi zuen:
Conrad muturreko egoeretan dagoen gizakiaren eleberrigilea da. «Irakurtzen nautenek —idatzi zuen A Personal Record-en hitzaurrean— munduari buruz dudan konbentzimendua (aldi baterako mundua) ideia oso sinpletan oinarritzen dela badakite, hain sinpleak ezen muinoak bezain zaharrak izan behar dute. Besteak beste, leialtasunaren ideian oinarritzen da».
Zein da Conraden artearen funtsa? Ziur aski ez da trama, berak —Shakespearek bezala— iturri publikoetatik maileguan hartzen duena eta egile txikiagoek bikoiztu dezakeena. Tramak, egileak esan beharrekoaren ibilgailu gisa baino, ez du balio. Aitzitik, Conraden esentzia bilatu behar da gure zentzumenei irekitako munduaren irudikapenean eta kanpoko mundu hartaz eta bere barneaz bizi izan duen mundu ikuskeran. Ikuspegi horren zati iradokitzaile bat, 1901eko abuztuan, Conradek The New York Times Saturday Book Review-eko editoreari idatzi zion gutun batean adierazten da:
«Egoismoa, munduaren bultzatzailea dena eta altruismoa, haren morala dena, kontraesanean dauden bi sen horiek, bata hain argia eta bestea hain misteriotsua, haien antagonismo bateraezina den aliantza ulertezinean baino ezin digute balio izan»
Idazle estiloa
Erritmoaren eta hitzen erabilera berezia zela eta, Conrad maisu bihurtu zen ingelesez idatzi zituen lanei esker, berez, ama hizkuntza ez bazuen ere. Haren eleberriek bezala, kontakizun laburrek ere arrakasta handia izan zuten Europan. Conraden lan gehienek itsasoa dute oinarri.
Conraden idazkeran badira ezaugarri konstante batzuk: hitzen erabilera berezi eta anbiguoa, propio egina, erritmo-gorabeherak, elementu naturalen eta abstraktuen pertsonifikazioa… Horiekin guztiekin, Conrad beste idazle asko iristen ez diren leku horietara iristen da, hau da, gauza esanezinak esateko gaitasuna erakusten du.
John Collier
John Maler Collier (Paddington, Londres, 1850eko urtarrilaren 27a - Londres, 1934ko apirilaren 11) ingeles idazle eta margolaria izan zen.
Joseph Conrad
Idazle estiloa
Iñaki Ibañezek euskaratutako Ilunpeen bihotzean (1899) izeneko narrazio horretan aukera baliatzen du kolonizazioa salatzeko Joseph Conradek.
Julen Iriarte
Julen Iriarte Villanueva (Azkoitia, ) euskal herritar futbolaria da, Eibar KE taldeko aurrelari izandakoa.
Joseph Conrad
Idazle estiloa
Baina, kontakizunez harago, gogoeta egiten du, gizakiaren bakardadeaz mintzo dena eta naturaren aurka jardun beharraz. Gogoeta kontakizunaren itzalean egon arren, ez da ezkutukoa: “Nola imajinatuko duzue lehen aldietako zein eskualde zehatzetara eraman dezaketen gizon bat bere hanka libreek, bakardadearen eraginez…”.
John Collier
Margolaritza ikasi zuen Parisen eta 1850etik aurrera Municheko Akademian. Prerrafaelita estiloan margotu zuen eta bere belaunaldiko erretratugile nabarmenetako bat izan zen. Miniatura-margolarien Errege Elkarteko kidea izan zen.
Joseph Conrad
Idazle estiloa
Bihar eleberri laburrean Conraden idazlan nagusietako elementu, eredu literario eta jarrera guztiak azaltzen dira. Xabier Galarretak itzuli zuen 1990ean.
Lanak
Bere lan garrantzitsuen artean:
Saiakera
=== Euskaratuak ===
Liolaemus poconchilensis
Liolaemus poconchilensis Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Varjota
Varjota Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Richeval
Richeval Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Richeval udalerrian erroldatutako biztanleak 138 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 54 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 4 bigarren erresidentzia ziren. 52 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek hitu gela zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 28 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 84 ziren, horien artean 64 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 64 pertsona aktiboetatik 53 lanean zeuden (30 gizon eta 23 emakume) eta 10 langabezian zeuden (4 gizon eta 6 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nekane Lasarte
Nekane Lasarte Makulegi (Donostia, Gipuzkoa) gipuzkoar sopranoa da.
Biografia
Donostian eta Parisen egin zituen musikako ikasketak. Pizkundeko nahiz barrokoko musika landu du, batez ere. 1949tik 1960ra bitartean, 250 emanaldi inguru eskaini zituen Etorki, Stella Maris eta Uso Txuri abesbatzekin. 1961etik 1965era bitartean, aldiz, Nadia Sauvageren Compagnie Grand Siècle taldearekin kantatu zuen (1.500 emanaldi).
1980. urteaz geroztik, Espainiako eta Euskal Herriko orkestrak lagunduta kantatu izan du. Euskal Telebistan, Frantziakoan, Belgikakoan, Alemaniakoan eta Espainiakoan kantaldiak eskaini ditu. Kantu-irakasle da, baita oso gogoko dituen Erdi Aroko eta Pizkundeko musikan aditua ere. Aro horietako musika lantzen duen Eresmin Abesbatza sortu zuen, hain zuzen, 1994an, eta horren zuzendari da. Adineko lagunez osatutako bi abesbatza ere zuzentzen ditu. Eresmin abesbatzarekin Lau Haizetara diskoa kaleratu zuen 2000. urtean, antzinako musikari eskainia.
Creel (Chihuahua)
Creel (AFI: [kril]), baita Creel Estazioa deitua ere, Chihuahua estatuko herri turistiko bat da, Mendebaldeko Sierra Madre Mendilerroaren goialdean kokatua, Bocoyna udalerrian. Chihuahua hiritik 175 kilometro ingurura dago. 2007tik Mexikoko Herri Magikoaren izendapena du. Egun oso leku turistikoa da.
Historia
Creel Estazioa, edo, besterik gabe, Creel, 1907ko maiatzaren 26an sortu zen, Nariachi izeneko arrantxeria tarahumara batean. Chihuahua hiritik abiatuta, Topolobampo portu sinaloentsean amaitzen den tren-geltoki gisa du jatorria. Gaur egun Chihuahuatik Ozeano Bareara bezala ezagutzen den burdinbide hau; antzina, Kansas City, Mexiko eta Ekialde Trenbidea bezala ezagutzen zen eta urte askotan Creelen amaitzen zen, 60ko hamarkadan Mexikoko gobernuak bere egungo trazadura amaitu zuen arte. Herritarrek herriari Chihuahuako gobernadore Enrique Creel Cuilty izena eman zioten; gizon hori estatuko trenbideen bultzatzaile nagusia izan zen.
Arratia (ibaia)
Arratia 25 kilometroko luzera duen ibaia da, Ibaizabal ibaiak jasotzen duen emailerik garrantzitsuena.
Gorbeian du iturburua da eta Zeanurin Undurragako urtegia aurkitzen du. Urtegi honetan ez da ibai honen ura bakarrik jasotzen, baizik eta Zadorrako urtegietatik etorritako ura ere metatzen dela.
Ibaizabalera iritsi aurretik Indusi erreka jasotzen du.
Tušice
Tušice Eslovakiako udalerri bat da, Michalovceko barrutian kokatuta. 6,23 km²ko azalera du eta 688 biztanle 2017ko datuen arabera.
Indusi (ibaia)
Indusi —goialdean Pozonagusia— Dima inguruko erreketatik ezberdinetako ura jasotzen duen ibaia da, eskuinaldetik Arratia ibaiaren ibaiadarra dena.
Altungane (765 m) eta Saibigain (943 m) mendietan jaioa, 15 kilometro inguru egin ondoren, Igorren Arratia ibaira isurtzen ditu bere urak, eta honek aldi berean Ibaizabal ibaira.
Trikiti musika
Jatorria eta errotzea
Nondik etorri eta zabaldu ote zen berriz, ez dago argi. Bi teoria nagusi daude honen inguruan. Batzuen arabera, trenbidea egitera etorri ziren Alpeetako langileek, frantsesek nahiz italiarrek ekarri zuten. 1890. urtean Altsasun ateratako argazki batean soinu txikia azaltzen da. Beste teoria batzuen arabera, zabalkundea Bilbotik Gipuzkoara izan zen: Bilbotik Arratiara, Zornotzara, Gernikara, Lea-Artibaira eta ondoren Gipuzkoa mendebaldera. Zengotita denda zegoen Bilbon, seguruenik Honner markakoak ziren lehen soinuak saltzen zituena.
Trikitiak berehala hartu zuen leku garrantzitsu bat herri musikako errepertorioa jotzen zuten instrumentuen artean. Arina zen, txikia, edozein lekutara erraz eramateko modukoa. Baxuek erritmo bat eramateko aukera ematen zuten; orkestra txiki bat zeukaten soinu tresna bakarrean.
Baserri giroan gelditu zen erroturik, hirietan bai baitzuten lehiarik, bandak eta beste… Bizkaian txistulari eta atabalariak edozein udaletan ordainduak ziren, eta trikitia mendialdeko erromerietan errotu zen.
Funtzio sozial eta ekonomiko bat bazuen trikitiak. Ostatu, sagardotegi eta tabernei loturiko trikitilari asko sortu ziren, dantzarako aukerak jendea erakartzen baitu. Soinu txikia landa ingurura loturik gelditu zen, erromeriari, eta hirian, berriz, kromatikoa zabaldu zen gehiago. Herriaren bizimodu arruntean nahiz ospakizun berezietan hartu zuen lekua.
Alfoz de Bricia
Alfoz de Bricia Burgosko udalerria da, Merindadeetako eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 96 biztanle zituen.
Trikiti musika
Tradizionala eta berria
Euskal Herrian mende bat baino ez du trikitiak, baina herrikoi eta tradizional bihurtu dela esan daiteke. Trikitia ez da batere akademikoa izan, herrikoa izan da. Lortu duen altxorra herri altxorra izan da; trikitiak aurreko danbolintero, albokari eta bereziki dultzaineroen errepertorioa hartu eta moldatu egin zuen, dultzainak ez zituen aukerak baititu soinuak. Dultzainak danborreroa behar zuen erritmoa eramateko, eta soinuak, berriz, ezker eskua zuen danborreroaren lana egiteko. Bi ahots ere erraz egin zitezkeen soinuarekin eta, gainera, ekonomiari begiratuta ere, bakar batek egiten du bi edo hiruren lana.
Alfoz de Bricia
Banaketa administratiboa
Auzo eta herri hauek biltzen ditu:
Trikiti musika
Tradizionala eta berria
Tradizionala tradizioz egiten dena da, errepikatzen dena. Instrumentuari herriak bere berezitasun propioa ematen dionean bihurtzen da herrikoi, berezko, euskal herri doinu. Kanpoko eraginak geure egiten ditugunean, gure moduan, orduan bihurtzen dira herrikoi, eta behin eta berriz errepikatzen badira, tradizional.
Juan Mari Beltranek dioen moduan, “ez bada aldatzen, ez da mantentzen, eta ez bada mantentzen, hil egiten da”.
Dantzari lotua
Iztuetak 1824an argitaratutako ''Guipuzcoaco dantza gogoangarrien condaira edo historia. Beren soñu zar, eta itz-neurtu'' liburuan “fandangoa” aipatzen du, eta Gipuzkoara Bizkaia aldetik sartzen ari dela azpimarratzen du:
Trikitia dantzari loturik ezagutu dugu betidanik, askatuari nahiz lotuari loturik. Askatua soka-dantzaren amaierako zati bat zela dio Juan Antonio Urbeltzek. Ordenaturiko dantza batzuen ondoren kaotiko bat zetorren eta hori zen gaur askatua deitzen dugun hori.
Trikitiaren errepertorioa dantzarako piezekin lotu behar da derrigorrean. Askaturako zein loturako, azken mendeko erromerietan elementu garrantzitsua izan da soinu txikia. Trikitiak arrakasta izan bazuen, ez zen izan jadanik ohiko musika tresnak jotzen zituzten piezak kopiatu zituelako, baizik eta dantza lotuari -baltseoari esker- lorturiko errepertorioari esker. Dantza askatua bazegoen, dantza lotuarekin izan zuen arrakasta soinu txikiak.
Dantzak neska-mutilen arteko harremanak bideratzeko zuen garrantzia ere azpimarratu behar da. Dantzarekin bazegoen kripto hizkuntza bat harremanak egin ahal izateko. Hortik zetozen neska laguntzeak, eta horregatik zegoen gaizki ikusia.
Sasoi ilunak
Trikitia gutxietsia eta gaizki ikusia zegoen jendartean: apaiz katolikoek "infernuko hauspoa" esaten zioten, gazte jendea dantza lotuan egitera tentatzen baitzuen, Elizak dantza horiek debekatzen zituen garaietan. Eliza, udala eta gobernu zibila baturik zeuden eskusoinuaren kontrako gerra batean, erromeriak debekatuz eta kasuren batean, baita dantzariak eta musikariak atxilotuz ere. Eusko nazionalismoak ere ez zuen eskusoinua euskal soinu-tresna jatortzat hartu gerraostera arte. Gainera, "soinu handi" edo akordeoi monotonikoak "soinu txikiak" baino ospe handiagoa zuen jendartean, akordeoilariak solfeoa ikasitakoak izan ohi baitziren, besteak ez bezala.
1936ko gerran ere trikitilariak hantxe ibili ziren, fronteetan bezala bestelako lanetan. Soinua ez zuen erabat isildu armen hotsak. Gerra osteko lehen urteetan ere gauzak ez ziren hobeto joan. Euskaraz kantatzea edo dantza lotua debekaturik zeuden, eta erromeriak ezkutuan egin behar ziren, ganbaretan, modu klandestinoan.
60ko hamarkadan hasi zen poliki-poliki trikitia berriro bere lekua hartzen. Irratiek ere garrantzi handia izan zuten orduan trikitiaren zabalkundean. Diskoak ugaritzen hasi ziren bezala, Loiolako Herri Irratia izan zen aitzindaria, eta gerora Arrate edo Segura irratiek ere erabateko ezkontza izan zuten trikitiarekin bezala bertsolaritzarekin. 1970ean Lehen Trikitixa Txapelketa Nagusia antolatu zuten. Bi hamarkada iraun zuen txapelketen aroak. Lehiak zapuzteak eta haserreak ekarri zituen batetik, baina, bestetik, trikitilarien trebezia izugarri bizkortzea ekarri zuen. Bariazioak sartu ziren, soinu handiaren jotzeko modura gerturatze bat ekarri zuen, nolabaiteko birtuosismo bat. 1986tik aurrerako txapelketetarako trikitilaria gerora klasikoak izan diren piezak konposatzen hasi zen. Txapelketek ekarri zuten eklosio horretan Martin zen pirateatu eta espiatuena. Oso famatu egin zen. Berak sartu zuen lehen erritmo kutxa, eta eskola handi bat sortu zuen.
Kopla kantariak
Azken urteetan trikiti bikoteak ezagutu ditugu, soinu txikia panderoarekin uztarturik jo izan da. Lehen panderistak emakumeak izan omen ziren. Eta ba omen zen ohitura bitxirik; emakume panderista horietariko batzuek senargaiaren irudia marrazten zuten panderoan. Kopla kantariak ziren. Kopla hauek dantzarakoak, erromeriakoak izaten ziren. Pandero soilez laguntzen ziren hasieran, eta gerora alboka, dultzaina, biolin, soinu nahiz beste perkusioren bat ere erabili izan da. Koplaren testuak zati errepikatuak ditu, dantza berak dituen bueltak bezala. Koplak testu laburrak izaten ditu, puntu biko edo hirukoak gehienez, eta bi erritmo nagusi erabili ohi dira: binarioa (porrusalda; testu laburrak), eta ternarioa (trikitia; testu luzeagoak). Kopla bakoitzak bere osotasuna dauka. Bakoitza pieza ale independentea da. Beharbada, noizbehinka, pare bat kopla izan daiteke elkarren osagarri, baina hori salbuespen arraroa da. Kopla bakoitza ale independentea denez, koplariak nahi dituen erara ordena ditzake, zentzurik galdu gabe. Ez dago sortaren garapenik. Dantzarako baliagarriak izatea da haien funtzioa eta ez istorioak edo diskurtsoak garatzea.
Bide berriak
Trikitiaren soinuan ere esperimentuak egin zituzten eta midi esaten zaion formatua hautatu zuten trikitilari askok. Midi sistemarekin trikitia joaz, beste instrumentuen soinuak imitatu ahal dira, eta baxu elektronikoak eta akordeak osatzeko aukera ematen du. 1987an Kepa Junkera, Zabaleta eta Motrikuren lehen lana eta Tapia eta Leturiaren Jo eta hautsi argitaratu ziren. Ildo tradizionalari jarraitzen zioten, baina berrikuntzak ekartzen zituzten harmonia eta erritmoari zegokienez. 1988an Imuntzo eta Epelarreren diskoarekin belaunaldi berri baten bidea irekitzen zihoan. 90eko hamarkadaren hasieran iraultza bat, trikitiaren eklosio antzeko bat gertatu zen. Horrek diskogintzan izan zuen bere ondorio garbiena. Bi disko dira belaunaldi berri baten aldaketaren ispilu: Juergasmoan (Tapia eta Leturia), eta Triki up (Kepa, Zabaleta eta Imanol). Bi disko horiek 1990. urtean ikusi zuten argia, eta hamarkada horretan sortu ziren bikote eta talde berrientzat mugarri izan ziren.
1992tik aurrera trikiti bikote asko talde bihurtu ziren. Hasieran hirukote (trikitia, pandero eta baxua, erritmo kutxa bidez lagundurik), bestetan laukote (bateria gehituz) eta azkenik boskote (trikitia, panderoa, baxua, bateria eta gitarra). Azken formazio hori rock talde tradizionalen formazio bera da, gitarra bat trikitiarekin aldatua eta panderoa sartuz gero. Formula hori Ameriketan (tex-mexa, ballenato…) erabili izan da 90eko hamarkadaren aurretik. Hori hautatu zutenetako batzuk: Imuntzo eta Beloki, Gozategi, Maixa ta Ixiar, Iker eta Larraitz, Zabaleta eta Imanol…
Eklosio honek onddoen garaia ekarri zuen: trikiti eskolak ugaritu ziren, instrumentuak berak nolabaiteko euskalduntasun musikalaren erreferentzia papera hartu zuen… Bikoteak eta ordura arte erromeria talde zirenak plaza talde bihurtu ziren. Beren sormen lanak pieza tradizionaletatik pop-rock inguruko piezak egitera eraman zituzten, heavya, cajuna, punka, baladak, ska erritmoak… Mota guztietako talde eta bakarlariekin kolaboratu du trikitiak. Trikiti taldeen beste adar bat udako abestiarena izan da. Tapia eta Leturiak band formatuan, Alaitz eta Maiderrek, Maixa ta Ixiarrek, Gozategik eta Etzakit taldeak sorturikoak dira aipagarrienak. Talde haietako batzuek beren lanak Japonian argitaratuak ikusi dituzte, bitxikeria modura. Tapiak eta Junkerak nazioartean ere beren lanak argitaratuak ikusi dituzte (AEB, Alemania…), Kepa Junkera multinazional batekin aritu da lanean eta haren diskoak mundu osora hedatu dira.
90eko hamarkadaren bukaerak ildo berari jarraitu zion. Lanak konpaktuan argitaratu ziren; baina, bitxia da, kasetean ere argitaratzen den musika estilo bakarra izango da. Horrek ematen digu arrasto bat, gelditzen den baserri munduarekin duen lotura ez dela eten.
Atzera buelta
Mende berriak zirkuluari itzuli osoa ematea ekarri du. Halako joera bikoitz bat sumatzen da. Modu guztietako esperimentuak egiten dira soinuarekin, molde guztietako formatuetan sartzen da trikitia. Bi talde berriren adibidea: Gose —soinua elektronikarekin nahasten du, testuetan sexua aipagai duelarik— eta Esne Beltza —talde handi bateko protagonista nagusia da soinua, ohiko rock formazioari metalak eta armonia landuak gehitzen zaizkiolarik—. Sorkuntza da nagusi lehen joera honetan.
Montreuil-Poulay
Montreuil-Poulay Frantziako udalerria da, Mayenne departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Trikiti musika
Lehen grabazioak
Ezagutzen diren trikitiaren lehen grabazioak 20ko hamarkadakoak dira. Arbelezko diskoan daude, 78 bira minutuko abiadan.
Trikitixa de Guipuzcoa izenburupean Zumarragako trikitiaren grabazioak biltzen dira. Grabazio hauek Donostiako Kursaal jauregian egin zituzten, 1929an, eta jotzaileak Itsasakorta soinuarekin eta Joxe Oria panderoarekin ziren.
Montreuil-Poulay
Biztanleria
2007an Montreuil-Poulay udalerrian erroldatutako biztanleak 402 ziren. Familiak 164 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Trikiti musika
Lehen grabazioak
Trikitixa de Elgoibar izenburupean agertzen zaizkigun erreferentziak dira lehendabizikoak eta, noski, zaharrenak. Manuel Sodupe Gelatxo eta haren emaztea Juliana Esnaola Muxillo ditugu, 2007ko urtarrilean zendutako Pedro Sodupe Gelatxo-ren aita eta ama.
Montreuil-Poulay
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Trikiti musika
Lehen grabazioak
Bizkaian, Frantziako Gramophone enpresaren La Voz de su Amo izenburua izan zuen sailean, Serafin Aranzeta Oromiño soinu jolearen grabazio bat ere badago. 1926-27 inguruan eginikoa dela uste da. Oromiño kamineroa zen eta lanean ari zela etorri omen zitzaizkion grabazioa egingo ote zuen galdezka. Laneko erremintak bertan utzi eta Bilboko Albia antzokira joan omen zen, laneko arropak aldatzeko denborarik gabe grabazio hura egitera.
Montreuil-Poulay
Etxebizitza
2007an 215 etxebizitza zeuden, 163 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 40 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 215etxeak ziren. 163 etxebizitza nagusietatik 119 bere jabearen bizilekua ziren, 43 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 63 etxek bost zituzten. 129 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 71 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Trikiti musika
Lehen grabazioak
Hortik atzera 45 b.m. mikrosurkoa, 33 b.m biniloa, kasetea, CDa eta mp3a etorri dira.
Montreuil-Poulay
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Trikiti musika
Trikitilariak
Musika tresna honen joleak trikitilariak dira. Hauexek dira ezagunenetarikoak:
Montreuil-Poulay
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 248 ziren, horien artean 192 aktiboak ziren eta 56 inaktiboak ziren. 192 pertsona aktiboetatik 176 lanean zeuden (97 gizon eta 79 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 56 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montreuil-Poulay udalerrian 165 unitate fiskal zeuden, 409,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.576 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Montreuil-Poulay udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.260 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Davreuxita
Davreuxita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Davreuxita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.
Pirinioetako Ibilbide Garaia
Pirinioetako Ibilbide Garaia edo HRP (frantsesezko akronimoagatik: Haute Randonnée Pyrénéenne) Pirinioak mendebaldetik ekialdera zeharkatzen dituen ibilbide bat da, GR 10 eta GR 11 ibilbide ezagunen gisara. Azken horiek, ordea, erdi-mailako altutasunean ibiltzen dira eta HRPa, berriz, goi-mendian, gailurrik gailur. mendi hegian ahalik eta gehien ibiliz.
Ibilbidea balizatu gabe dago eta zailtasun une batzuk ere baditu, baina GR 10k eta 11k ez bezala ez du desnibel handirik egun bakoitzeko ibilian. Mendian zaildutakoentzakoa da. 45 etapa ditu.
Clomot
Clomot Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Clomot udalerrian erroldatutako biztanleak 102 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 77 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 77etxeak ziren. 46 etxebizitza nagusietatik 32 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 65 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 16 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (27 gizon eta 18 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 16 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Clomot udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 832 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Azkonar arrunt
Azkonar arrunta (Meles meles) ugaztun haragijale bat da, mustelidoen familiakoa. Europan (Eskandinavian, Islandian, Korsikan, Sardinian, Sizilian eta Zipren salbu) eta Asiako eremu handietan bizi da. Beste mustelidoen antza du, hala nola, erbinude, igaraba arrunt, hudo eta bisoiarena. Hainbat azpiespezie onartzen dira azkonar arruntaren izenpean: Meles meles meles (Mendebaldeko Europa), Meles meles marianensis (Iberiar penintsula), Meles meles leptorynchus (Errusia), Meles meles leucurus (Txina eta Tibet), and Meles meles anaguma (Japonia).
Jatorria
Azkonar arrunta aspaldi bizi da gure planetan. Paleontologoen ustez, orain lau milioi urte ere bazituen gaur egungo ezaugarriak. Urte pilo horretan badirudi haren hortzeria garatu dela gehien. Hasiera batean haragia bakarrik jaten zuen, baina denboraren joanean, barazkiak, harrak zein intsektuak jateari ekin zion. Haren hezurrak agertu dira Eurasiako hainbat aztarnategi paleontologikotan, hala nola Gabasako koban (Huesca), eta Guadix-Bazan (azken hauek holozeno garaikoak).
Nahiz eta zientzialari guztiak ez datozen bat honetan, zenbaitek Iberiar penintsulan kokatzen dute M. meles marianensis azpiespeziea, zeina XIX. mendean Mariano de la Paz Graells naturalistak deskribatu baitzuen. Iberian soilik hedatzen da, Pirinioetaraino, eta hor nahastu egiten da M meles meles izenekoarekin, handiagoa eta kolore ilunagokoa bai bizkarrean eta baita aldeetan ere.
Diotenez azkonarrak oso haserrekorrak eta oldarkorrak dira arriskupean daudenean, baina aldi berean taldekoiak dira, 2tik 12ra bitarteko taldeetan bizi direlarik tartean lau edo sei heldu izaki. Lurpean egiten dute bizitza, eurek egindako azkonar zuloetan, elkarren artean lotuak tunel luzeekin.
Qt
Qt interfaze grafikoak garatzeko liburutegi edo garatze rutina talde garrantzitsu bat da. KDE, Google Earth, Skype, Qt Extended, Adobe Photoshop Album, VirtualBox eta OPIE bezalako proiektuetan erabiltzen da. Nokiaren Qt Software sailak garatzen du 2008ko Ekainak 17 geroztik, Nokiak Trolltech enpresa norvegiarra erosi zuenetik, Qt-ren jatorrizko garatzaileak.
Azkonar arrunt
Ezaugarri fisikoak
90 cm inguru da luze, horietatik 18 bat buztanari dagozkiola, eta 30 cm garai. 15 kg ere pisatu dezake. Ilea latza eta disdiratsua du, gris kolorekoa, eta burua zuria, bi marra beltzekin. Oso hanka laburrak eta indartsuak ditu, eta horietatik aurrekoak dira garatuenak. Muturra nabarmena du, mugikorra eta gihartsua, eta bereziki egokia lurrean zulatu eta uxar egiteko. Lepoa, berriz, motza eta zabala du.
Ilajea eta larrua
Ilea luzea eta gogorra du bizkarrean, kolore zuri-beltz berezi batekin. Sabela eta hankak, berriz, erabat beltzak. Burua zuria du, bi zerrenda beltzekin, espeziearen ezaugarri, begiak barne, nahiz eta ez den arraroa aurkitzea ale albinorik. Azkonarrari urtero erortzen zaio ilea. Gainera, berau oso berezia delako (ez zurrunegia, ezta hauskorra ere) oso erabilia da egiteko margolarien pintzelak, eskuilak eta, bereziki, bizarra egiteko zurdakiak. Larruari dagokionez, lodia eta sendoa du. Horregatik, Txinako Ipar aldean erabili izan da mantak egiteko.
Zentzumenak
Azkonarrak oso garatuak ditu usaimena eta entzumena. Aitzitik, ikusmena mugatuagoa du, ohitura baitu gauez ibiltzeko, eta zuloen iluntasunean.
Portaera
Ohitura-animalia bat da azkonarra, jeneralean gauez irteten da, eta oso zaila egiten da berau egun argiz ikustea. Katuka igo dezake, nahiz eta horretarako ez oso prestatua egon, eta igeri ere, nahiko ondo egin dezake. Lasterka ere bikain moldatzen da, bizkorra da.
Bere burua inguratua ikusiz gero, uluak egiten ditu. Oso jostaria da bere kideekin, gazte nahiz helduak izan, eta parte hartzen du espezie bereko kideak garbitzen.
Bizitza
Irrati-igorgailu bidez egindako jarraipenek agerian utzi dute emeak maizago geratzen direla jaiotako azkonar-zuloan. Bertan ar dominante bat egon ohi da, eme dominante bat, eta berauen ondorengo azpikoak.
Jeneralean biko dominanteak izaten ditu umeak, nahiz eta ar dominanteak estali eme guztiak. Hauek ernari gera daitezke, baina jeneralean ez dute osatzen zikloa.
Ctenomys bicolor
Ctenomys bicolor Ctenomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Ctenomyidae familian sailkatuta dago.
Canudos do Vale
Canudos do Vale Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Bataisk
Bataisk (errusieraz Бата́йск) Errusiako Rostov Oblasteko hiria da, Kóisug ibaiaren (Donen ibaiadarra) ezkerraldean kokatua, Rostov Donetik 15 km hego-mendebaldera. 2017an, 124.705 biztanle zituen.
Bere unitate administratiboaren erdigunea da: Bataisk hiria (Город Батайск), hiri-okrug kategoria duena. Rostov Don hiri-aglomerazioaren parte da Aksairekin batera, eta zerbitzu asko partekatzen ditu oblasteko hiriburuarekin.
Etimologia
Tokiaren izenak jatorri ez ziurra du: V. Grachov eta N. Reshetniaka bezalako etnografoek Batiya errekatik etorriko dela defendatzen duten bitartean, P. Onokolovek frogatu zuen ez zegoela izen horren arrastorik eskualdean, eta, 1747ko mapa batean, ibaia Batai bezala agertzen dela. Beste ikerlari batzuek ba tai su turkieratik ateratzen dute toponimoa, «erreka batekin sakonune hezea».
Fundazioa XVIII. mendean
Bataisk Batáiskaia slobodá bezala sortu zuten 1769an nekazari kolonoek 1768-1774ko Errusia-Turkia Gerra garaian, Errusiar Inperioaren eta Otomandar Inperioaren arteko lurralde gatazketan; azkenean, Azov Gobernazioa osatuko zuten gerra ostean. Garai berean, Zaporizhiako kosakoak ibaian beherago kokatu ziren, eta Kóisugskaia slobodá sortu zuten, Itsaso Beltzeko kosako gisa. Tradizionalki, Bataisk gunean finkatu ziren lehen familiak (Katalina II.aren aginduz) zhikrevetskitarrak, safonoviarrak eta grebennikovi-lomoviarrak izan zirela kontsideratzen da. Azov eskualdeko lurren defentsarako eta Donen ahoa otomandarren eta Krimeako basailuaren aurka babesteko, puntu bat izan zen. Kokapena oparo haziko zen Rostov Don eta Azoveko esnea, larruak eta nekazaritza produktuak hornituz.