cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
600 000 francs par mois
Argumentua
Langile batek apustua egiten du milioidun amerikar batekin hilero 600.000 franko gastatzea lortzeko, baina ahalegin guztiak egin arren ez du lortzen. Estatubatuarra langilearen alaba zaharrenaz maiteminduta dago.
Albert Ellis
Haurtzaroa
Ellis familia judu batean jaio zen Pittsburgh-en, Pennsylvania, 1913ko irailaren 27an, eta New Yorken hazi zen. Hiru seme-alabetatik zaharrena zen, anaia bi urte txikiagoarekin eta ahizpa bat lau urte txikiagoarekin. Ellisen aita negozio-gizona zen, jarduera horretan arrakasta gutxi izan zuen eta horretarako denbora gutxi igarotzen zuen seme-alabekin, haiekin ere ez baitzen oso maitagarria.
Bere autobiografian, Ellis-ek bere ama bere buruaz arduratzen zen emakume gisa irudikatu zuen, desoreka bipolarrarekin. Batzuetan, Ellis-en arabera, "inoiz entzuten ez zuen loro zalapartatsua" zen. Gai askori buruzko bere iritziak irmoki adierazi zituen, baina oso gutxitan eman zien oinarri objektiborik iritzi horiei. Bere aita bezala, Ellisen ama emozionalki urrun zegoen bere seme-alabeengandik. Ellis-ek esan zuen eskolara irteten zenean lo egiten zuela, eta normalean ez zegoela etxera bueltatzen zenean. Hala ere, bere sentimendu mingotsez kexatu beharrean, Ellis-ek bere anai-arrebak zaintzeko ardura hartu zuen. Esnatu eta bere anaia txikiak janzten zituen, eta horretarako erloju bat erosi zuen bere diruarekin. Depresio Handiak jo zuenean, hiru anaiak lanera joan behar izan zuten familiari laguntzeko.
Ellis haur gaixo bat zen eta bere gaztaroan osasun arazo ugari izan zituen. Bost urte zituela, giltzurruneko gaixotasunengatik ospitaleratu zuten. Amigdalitisarekin ere ospitaleratu zuten, eta horrek estreptococcus infekzio larria eragin zion larrialdiko ebakuntza behar izan zuena. Ellis-ek adierazi zuen bost eta zazpi urte bitarteko zortzi ospitaleratze izan zituela, eta ia urtebete iraun zuen. Gurasoek laguntza emozional gutxi eman zioten aldi honetan, oso gutxitan bisitatu eta kontsolatuz. Ellis-ek esan zuen bere ezbeharrei aurre egiten ikasi zuela «utzikeria horren aurrean gero eta axolagabekeria handiagoa garatu zuela». Gaixotasunak bere bizitzan zehar jarraitu zion, 40 urterekin diabetesa garatu zuen.
Ellisek jendaurrean hitz egiteko beldur handiegia zuen eta nerabezaroan zeharo lotsatia izan zen emakumeen inguruan. 19 urte zituela, Bronxeko Lorategi Botanikoan 100 emakumerekin hitz egitera behartu zuen bere burua hilabete batean. Elkartzekorik lortu ez arren, emakumeek arbuiatzeko beldurraren aurrean intsentsibilizatu egin zela jakinarazi zuen.
Hezkuntza eta bere karrerako hasiera
Ellis psikologia klinikoaren arloan sartu zen New York Hiriko Unibertsitatean negozioetan lizentzia lortu ondoren. Ibilbide labur bat hasi zuen ekonomialari gisa, eta ondoren beste bat idazle gisa. Saiakera horiek 1929an hasitako Depresio Handian gertatu ziren, eta Ellis-ek negozioak huts egiten ari zitzaizkiola ikusi zuen eta ez zuela arrakastarik lortzen fikzioa argitaratzen. Saiakerak idazten trebea zela konturatuta, sexualitateari buruz ikertu eta idatzi zuen, psikologia klinikoan karrera berri bati ekitea sinetsita.
1942an, Ellis-ek psikologia klinikoko doktoretza-ikasketak hasi zituen Columbia Unibertsitateako Irakasleen Eskolan, non psikologoak prestatzen zituzten batez ere psikoanalisian. Psikologia klinikoko masterra egin zuen 1943ko ekainean, eta lanaldi partzialeko praktika pribatu bat hasi zuen tesia egiten jarraitzen zuen bitartean, agian orduan New Yorkeko psikologoek lizentziarik behar ez zutelako. Ellis doktoregoa lortu aurretik artikuluak argitaratzen hasi zen. 1946an, oso erabiliak diren paper- eta arkatzezko nortasun-proba askoren berrikuspena idatzi zuen. Ondorioztatu zuen Minnesotako Nortasun Anitzeko Inbentarioak soilik betetzen zituela estandar guztiak baliozko ikerketa-tresna gisa.
1947an Columbiako Psikologia Klinikoan doktoretza lortu zuen, eta orduan Ellis-ek psikoanalisia terapia modurik sakonena eta eraginkorrena zela uste zuen. Egungo psikologo gehienei bezala, Sigmund Freuden teoriak interesatzen zitzaizkion. Psikoanalisian prestakuntza osagarria bilatu zuen, eta gero praktikatzen hasi zen. Ellis-ek analisi eta gainbegiratze programa pertsonal bat hasi zuen Richard Hülsenbeck-ekin (haren analista Hermann Rorschach izan zen, Karen Horney Institutuan prestatutako analista nagusietako bat eta Rorschach proben sustatzailea). Denbora horretan New Yorkeko Unibertsitatean eta Rutgers Unibertsitatean irakatsi zuen. Ellis-ek bere analisia osatu eta psikoanalisi klasikoa lantzen hasi zen bere irakaslearen gidaritzapean.
Baina Ellis-ek psikoanalisian zuen fedea azkar ahuldu zen bere pazienteen hobekuntza gutxigatik, eta, beraz, ikuspegi neofreudiano bat erabiltzea erabaki zuen, emaitza hobeak lortu zituena, baina ez berari gustatuko litzaizkiokeen beste. Horregatik, paper aktiboagoa hartzen hasi zen, aholkuak eta interpretazio zuzena uztartuz. Bere pazienteak prozedura psikoanalitiko pasiboak erabiltzen zituenean baino azkarrago hobetzen omen ziren.
Jokabide emozionalen terapia arrazionalaren garapena
1953ko urtarrilean psikoanalisiarekin erabat hautsi zuen, eta bere burua terapeuta arrazional gisa aipatzen hasi zen. Ellisek psikoterapia mota berri bat garatu zuen, aktiboagoa, direktiboagoa eta dinamikoagoa, non terapeutak bezeroari ulertzen — eta ulermen horretan oinarrituta jarduten — laguntzea eskatzen zen, bere filosofia pertsonalak bere min emozionalei laguntzen zieten sinesmenak zituela. Bere hurbilketa berriak bezeroaren sinesmen eta portaera kaltegarriak, autoderrotistak eta zurrunak aktiboki aldatzeko lana azpimarratzen zuen, ebidentzia faltagatik irrazionaltasuna erakutsiz. Ellisek uste zuen analisi arrazionalaren bidez jendeak bere sinesmen irrazionalak ulertuko zituela, eta jarrera arrazionalago bategatik aldatuko zituela. Horri berregituraketa kognitiboa esaten zaio.
1954an Ellis bere teknika berria beste terapeuta batzuei irakasten hasi zen, eta 1957an lehen terapia kognitiboa formalki azaldu zuen, terapeutek jendeari bere pentsamendua eta portaera egokituz laguntzea proposatuz, pentsamendu- eta portaera-arazoen tratamendu gisa. Bi urte geroago, Ellisek «nola bizi neurotiko batekin» liburua argitaratu zuen, bere metodo berriari buruzkoa.
1960an Ellis-ek bere teoria berriaren aurkezpena egin zuen Chicagoko American Psychological Association-en (APA) kongresuan, baina interes gutxirekin jaso zuten, garai hartan psikologia esperimentalaren arreta konduktismoan zentratzen zen eta psikologia klinikoa, berriz, Sigmund Freud, Carl Jung, Alfred Adler eta Fritz Perls aipagarrien psikoanalisi eskoletan zentratua. Ellis-en planteamendua psikoterapeutarekin izandako elkarrizketa kontzientetik ezagutza, emozio, jokaera eta analisi metodoak aztertzera bideratu zen arren; kognizioan zuen enfasi handia nabarmena zen, eta sarritan etsaitasunez agurtzen zuten biltzar eta aldizkari profesionaletan, beharbada Adlerren jarraitzaileak izan ezik.
Bere ikuspegia mantso hartu arren, Ellisek bere institutua sortu zuen, Bizitza Arrazionalerako Institutua, 1959an irabazteko asmorik gabeko erakunde gisa sortua. 1968an, New Yorkeko Estatuko Gobernadoreen Kontseilu Errektoreak ikaskuntza eta psikologia klinikoko institutu gisa onartu zuen. Berak aldizka mintegiak eskaintzen zituen, eta horietan parte-hartzaile bat gonbidatzen zuen eszenatokira hura tratatzeko. Bere metodoak ospea hartu zuen askotan estilo zuzentzaile eta konfrontazionala hartzeagatik.
Besaçongo Arte Ederren eta Arkeologia Museoa
Besaçongo Arte Ederren eta Arkeologia Museoa (Musée des Beaux-Arts et d'Archéologie de Besançon) Frantziako museo publikorik zaharrena da. 1694ean sortu zen, Louvre museo publiko bilakatu baina ia mende bat lehenago.
Bildumen jatorria
Museoko bildumak, funtsean, lau dohaintza nagusiren emaitza dira. Boisot abadeak 1694an bere bilduma (eskuizkribuak, inprimatutako liburuak, dominak, hamaika margolan eta Granvela familiatik zetozen lau busto: Nicolas Perrenot de Granvelle eta bere seme Antoine Perrenot de Granvelle) hiriko beneditarren komentura (Saint-Vincent) utzi zuen, bilduma horiek astean bitan jendearentzat eskuragarri izateko baldintzarekin.
Bilduma hau Frantziako museo publiko zaharrena bihurtu zen (Louvre baino ia mende bat lehenago, azken hori 1793ko abuztuaren 10ean sortua). «Bibliothèque-musée Boisot» hau XVIII. mende osoan izan zen maiz bisitatuta. Bilduma XVIII. mendearen amaieran aberastu zen konfiskazio iraultzaileei esker. 1819an, Pierre-Adrien Pâris erregearen arkitektoak, 38 margolan eta 183 marrazki utzi zizkion museoari, Fragonarden marrazki batzuk barne. Gero, 1894an, Jean Gigouxen ondarea jaso zuen museoak, 3.000 marrazki eta 460 margolanez osatua (eskola espainiarrak, ingelesak, eskandinaviarrak, alemaniarrak...). Azken dohaintza handia George Besson eta bere emaztearena izan zen, 1960an, garai moderno eta garaikideko 112 margolan eta 220 marrazkirekin.
Edukiak
Besaçongo Arte Ederren eta arkeologia bilduma hiru multzotan banatzen da: arkeologia, pintura eta mararzketa.
Marrazkien kabinetea:
Besaçoneko Arte Ederren eta Arkeologia Museoak Frantziako kabineterik handienetariko du, izan ere, XV. Mende amaieratik XX. Mendera arteko eskola europearreko 5.500 artelan ditu. Bertan Federico Barocci, Tintoretto, Annibale Carracci, Tiepolo artistak daude XV eta XVIII. Mende arteko lan italiarren artean. Durero, Rubens, Jacob Jordaens, Rembrandt XVI eta XVII. mendeetako iparraldeko artisten artean eta Poussin, Le Sueur, Vouet, Boucher, Fragonard, Huberto Robert, Watteau, David, Géricault, Delacroix, Courbet, Dufy, Marquet, Matisse, Rodin XVI. Eta XX. Mende bitarteko artista frantsesen artean.
Margoak:
Bildumek XIV. Eta XX. Mende bitarteko arte europearraren garapen eta joera nagusiak erakusten dituzte:
Italia: Bellini, Tintoretto, Tiziano, Palumbo, Giuseppe Recco, Luca Giordano, Giambattista Tiepolo eta nabarmenki Bronzino bere maisulanarekin: Kristoren jaitisiera.
Iparraldeko Eskolako ondorengo ordezkaritza du: Lucas Cranach Zaharra, Jan Brueghel Zaharra, Rubens, Jacob Jordaens, Jan Lievens, Ruysdael, Aelbert Cuyp, Willem Claeszoon Heda eta Jan van Goyen.
Espainia Francisco de Zurbarán, Juan de Arellano, Francisco de Goya  eta bere kanibalismo eszenek ordezkatzen dute.
Bilduma frantsesa: Simon Vouet, Philippe de Champaigne, Eustache Le Sueur, Hubert Robert, Fragonard, François Boucher, Donat Nonnotte, Jacques-Louis David, Ingres, Géricault, Delaroche eta, bereziki, Gustave Courbet L’Hallali du cerf lanarekin, baita ere, Bonnard, Vallotton, Renoir, Matisse, Suzanne Valadon, Albert Marquet bezalako margolariak.
Ken Hashikawa
Ken Hashikawa (1970eko maiatzaren 8a), japoniar txirrindulari ohia da. Motorola taldean hasi zen eta gero Tonissteinner-Saxon talde belgikarrean ibili zen urte askoz. Bere ibilbidearen azken urteak japonian eman zituen.
Palmaresa
Japoniako Txapelketa
Kaiola gorri
Kaiola gorria edo kaiola perretxikoa (Clathrus ruber; sinonimoa: Clathrus cancellatus) Phallaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez du sukaldaritzako baliorik, usain gogor eta desatseginagatik. Duela urte gutxi arte urria zen Euskal Herrian, baina Pinus insigniseko gure basoetan hedatuz doa. Naturako espezierik ikusgarrienetako bat da. Onddo horrek ez du nahasketako arrisku handirik, arrautza fasean izan ezik, baina ebakiz gero ondo bereizten da.
Deskribapena
Peridioa: Arrautza itxurakoa, globo itxura apur batekin; oinarrian kordoi adarkatu bat du, zuria edo zuri-okrea, matea, biguna, batzuetan zimurra lehortzeagatik, goiko aldetik hainbat norabidetan abiatzen diren ildoekin, heltzera iristean bilgarria apurtzeko eta karpoforoa kanporatzeko.
Karpoforoa: Sesila, oboidea, 3 - 6 x 5 - 8 cm-koa, gangan elkartuta dauden besoez osatuta dago, gorri bizia edo gorri-koral kolorekoa, oinarria bolba zuri batean itxita gelditzen da, hau da, jatorrizko peridioaren hondarretan.
Etimologia: Cancellatus epitetoa latinetik dator, eta "sareta" esan nahi du, haren itxuragatik.
Jangarritasuna
Arrautzan dagoenean, errefauaren usaina eta zaporea ditu. Adin horretan jangarria izan daiteke, baina normalean ez da jaten.
Nahasketa arriskua
Arrautzaren itxuran dagoenean, Phallus impudicus eta Anthurus archeri espeziekin nahas daiteke, baina behin garatuta, ez daiteke nahas.
Sasoia eta lekua
Bakarrik edo talde txikietan ateratzen da, bide bazterretan, pinudi eta hostoerorkorren soilguneetan, lorategietan, udaberritik ia negura arte.
Banaketa eremua
Europa, Afrikako iparraldea, Asiako hego-mendebaldea; Kalifornian eta Mexikon bertakotatuta.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, kaiola gorria galtzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera horrek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Izarbeibar-Novenera
Izarbeibar-Novenera Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Hiru erakunde historikok osatzen dute: Izarbeibar, Novenera eta Mañeruibar. Arga ibaiaren erdiko zatia, Robo ibaiaren arroa eta Riosalado ibaiaren beheko aldea hartzen ditu. Iparraldeko eremuak, menditsuak, Nafarroako Mendialdearekin muga egiten dute; hegoaldeko udalerriak, berriz, Nafarroako Erriberan daude, nahiz eta eskualde gehiena Nafarroako Erdialdearena izan.
20 udalerrik osatzen dute, eta biztanle eta 500,85 kilometro koadroko azalera zituen; horrek 25,89 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Arga ibaia Mirandan dagoen itsas mailaren gaineko 298 metrotik Esparatz mendiaren 1019 metrora arteko altuera du.
Eskualdeburua Gares udalerria da, eskualdeko populatuena.
Izena
Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Valdizarbe-Novenera / Izarbeibar-Novenera.
Etimologia
Jatorriz, Izarbeibar bakarrik deitu behar zitzaion eskualdeari, hau da, Izarbeibarreko Mankomunitatea handitu behar zen, garai hartan Izarbeibar ibarraren mugak gainditzen zituena. Nafarroako tokiko mapa berria berrikusteko prozesuan, hainbat adituk nabarmendu zuten izenak eskualde berriko biztanleriaren % 35 baino ez lukeela ordezkatuko (Novenera eta Mañeruibar ordezkaririk gabe geratuko lirateke izen berrian), eta Izarbeibar kontzeptua deformatuko lukeela, inoiz bereak izan ez diren lurraldeak egozten baitzaizkio. Igor Cacho Hualde bezalako historialariek Izarbeibar-Novenera forma proposatu zuten (biztanleriaren % 90 izatera pasatuz) edo zuzenean izen neutro bat asmatzea. Azkenik, Nafarroa Garaiko eskualde berriak sortzen zituen legearen behin betiko onarpenean, Izarbeibar-Novenera izena jarri zitzaion.
Mugakideak
Izarbeibar-Novenera eskualdeak Iruñerria eskualdea du muga iparraldean: Ibarrak azpieskualdea mendebaldean eta Metropolialdea azpieskualdea ekialdean. Ekialdean Erdialdea eskualdea dago. Hegoaldean Erriberagoiena eskualdea du mugakide. Azkenik, Estellerria eskualdearekin muga egiten du mendebaldean: Estellerriko Erribera azpieskualdekin hegoaldean eta Montejurra azpieskualdekin iparraldean.
Inguru naturala
Eskualdea iparerdialdeko Nafarroako Erdialdean dago. Mendiak eta mendilerroak haran lau eta hadi samarrek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hala ere, iparralderago dagoen zatia oso menditsua da, eta Erreniega gailurra da mila metrotik gorako altueran. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:
Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:
Klima
Eskualde honek klima nahiko egonkorra du; izan ere, eremu garaietan izan ezik, non klima hotzagoa den (baina kontraste txikiagoarekin, beste eremu batzuekin alderatuta), udalerri gehienak erdi-ilunean daude, eta, beraz, ez dago alde handirik eskualdearen iparraldearen eta hegoaldearen artean, edo ekialdearen eta mendebaldearen artean. Altitudea da faktore erabakigarri bakarra; izan ere, altitudea zenbat eta handiagoa izan, orduan eta tenperatura baxuagoak izaten dira, nahiz eta aldea, oro har, ez den oso nabarmena eskualde mailan.
Aleksandr Riabkin
Aleksandr Riabkin (Jekaterinburg, 1989ko uztailaren 11) errusiar txirrindulari ohia da.
Izarbeibar-Novenera
Klima
Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Gares (iparraldea) eta Miranda (hegoaldea).
Banaketa tradizionala
Eskualdea hiru eskualde handitan banatu izan da:
Aleksandr Riabkin
Euskal Herrian nabarmendu zen txirrindulari bezala. Bidasoko Itzulian bigarren sailkatu zen, Bizkaiko Bira n bitan izan zen podiumean eta 2009ko Bizkaiko Bira n etapa bat irabazi zuen profesionala bihurtu baino lehen. Profesionaletan, Caja Rural taldean aritu zen.
Palmaresa
2008 2009
Izarbeibar-Novenera
Banaketa tradizionala
Lehenengo biak ibarrak dira, Nafarroako iparraldeko gainerako zonetan bezala, biztanlegune txikiago batzuek osatzen dituztenak. Hirugarrenak, ordea, herrialdearen hegoaldeko fisionomia du, herri eta udalerri independenteekin, eta honako hauek dira:
Udalerriak
Izarbeibar-Novenera eskualdea 20 udalerritan banatuta dago, honako hauek:
Herriak
2020an gutxienez biztanle 1 zuten 27 biztanlegune daude eskualdean
Herri hustuak
Izarbeibar-Novenera eskualdeak, gainera, 42 herri hustu ditu, honako hauek:
Partzuergoak
Gaur egun, Izarbeibar-Novenera eskualdean ez dago hainbat udalerritan banatutako partzuergorik.
Historia
Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legea ren arabera. Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde hori Izarbeibar izenarekin agertzen zen, eta 20 udalerrik osatzen zuten, azkenean kontserbatu zena. Dena den, Euskaltzaindiari eskatu zitzaion toponimia-berrikuspenaren ondoren, eskualdea Izarbeibar-Novenera izendatzea erabaki zen, eta horrela, eskualdea osatzen duten lurraldeak modu bidezkoagoan irudikatzen dira, nahiz eta Mañeruibar falta den.
Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.
Ekonomia
Eskualdeko udalerri gehienen jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza da. Eskualdeak dituen ur-baliabideak direla eta, gariaren, ardoaren eta barazkien landaketak garrantzitsuak dira. Dena den, udalerriaren tamainaren arabera, okupazioa ere aldatu egiten da. Iparraldeko udalerri txikienek dute jarduera horren mendekotasun handiena, eta, kasu askotan, jarduera bakarra izaten dute, edo zaharberritzearekin batera egiten dute. Udalerri handienek, hegoaldekoek, nekazaritza-azalera handiagoa dute, baina mendekotasun txikiagoa dute. Eskualde hori ez dago oso industrializatuta, baina, hala ere, hainbat lantegi ditu, bereziki Arga ibaiaren ertzean.
Turismoa da eskualdeko beste jarduera ekonomiko nagusia, bereziki Donejakue bidearen inguruan. Gares, Obanos, Muruzabal, Artaxoa eta Mendigorria dira erakargarri turistiko gehien dituzten udalerriak, bertzeak bertze, Garesko zubian, Eunateko elizan, Artaxoako harresiak eta Andelosko hiri erromatarrean.
Azkenik, Iruñerria, Lizarrerria eta Tafallaldea bezalako industriaguneetatik gertu dagoenez, biztanle asko hara joaten dira egunero beren lanpostuetara.
Politika
Izarbeibar-Novenera eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.
Hauteskundeak
Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:
Hezkuntza
Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.
Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko iparraldeko hainbat udalerriak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, ez da nahitaezkoa gutxieneko euskara-eskolak ematea, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hala ere, eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko hegoaldeko udalerriak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.
Izarbeibar-Noveneran, udalerri handienek dute lehen hezkuntzako eskola, nahiz eta gehienetan ez duten euskarazko hezkuntza eskaintzen, soilik ikasgai gisa (A eredua). Hala ere, udalerri batek ere ez du institutu publikorik eskualde osoan, eta ikasleek ondoko eskualdeetara joan behar dute. Zehazki, 2019. urtean Erdialdea eskualdean lehen hezkuntzako 8 eskola daude, guztiak publikoak, eta institutu publiko-pribatu bat. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela): Gainera, Izarbeibar-Noveneran Nafarroako Gobernuarekin itundutako ikastetxe bat dago, finantzaketa publiko-pribatukoak. Ikastetxe kristau bat da, Jesusen Bihotzeko apaizekoa (Garesen).
Osasuna
Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.
Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.
Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareak bi emakida ditu, eskualdeari zerbitzua ematen diotenak. ''Iruñea-Tafalla. Erdialdea (NAV-002) emakida eta Iruñea-Lizarra-Logroño. Estellerria'' (NAV-005) emakida. Bi emakidek inguruko eskualdeetan kokatutako hiriak dituzte erdigune (Tafalla eta Lizarra, Erdialdean eta Estellerrian, hurrenez hurren), baina eskualde horretako udalerriei ere ematen diete zerbitzua. NAV-002 emakidak ekialdekoei egiten die (Novenerakoak eta Izarbeibarrekoak), eta NAV-005 emakidak mendebaldekoei (Izarbeibarrekoak eta Mañeruibarrekoak). Gaur egun, lehenengo emakida baino ez dago zerbitzuan, bigarrena urtea amaitu baino lehen emango baita.
NAV-002 emakidaren hiri nagusia Tafalla da, eta bertako autobus geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz. Gainera, linea batzuk, tokikoak deituak, herri txikienei zerbitzua ematen diete, eta eskaria dagoenean bakarrik funtzionatzen dute, Erriberagoienan zerbitzurik ematen ez duten arren. NAV-002 emakidaren hiri nagusia Tutera da, eta bertako autobus geltokiak sareko lineak bideratzen ditu, line nagusiak (Iruñearekin lotzen direnak) eskualdeko lineekin (udalerri ezberdinekin lotzen dituztenak) konektatuz.
Gainera, La Estellesa autobus konpainiak Agilar Kodes eta Iruñea bitarteko autobus linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka Aguilar Kodesko norantzan eta lau zerbitzu kontrako norabidean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren hurrengo udalerriak: Adios, Añorbe, Artazu, Biurrun-Olkotz, Eneritz, Gares, Girgillao, Legarda, Muruzabal, Obanos, Tirapu, Ukar eta Uterga. Mañeru eta Zirauki udalerriak atzerkada-eremuan ziren eta Artaxoa, Berbintzana, Larraga, Mendigorria eta Miranda Arga, ez-euskal eremuan.
Koldo Zuazok, 2010ean, atzerakada-eremuan, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den, sailkatu ziren Adios, Añorbe, Artazu, Biurrun-Olkotz, Eneritz, Gares, Girgillao, Legarda, Muruzabal, Obanos, Tirapu, Ukar eta Uterga, eta Artaxoa, Berbintzana, Larraga, Mañeru, Mendigorria, Miranda Arga eta Zirauki, ez-euskal eremuan.
Eskualdeko euskara nafarrera euskalki da. Euskalki honek azpieuskalki ezberdinak ditu, Izarbeibar ibarreko izarbeibarrera eta bertze eremuetako ezezaguna delarik. Hala ere, ez dago barietate horietako hiztunik zenbatuta, eta, beraz, euskaldun berriak euskara batukoak dira.
Hizkuntza-zonakatzea
Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legea ren bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Jatorrizko legeak Gares udalerria hartzen zituen barne, eremu mistoan. 2017an legea zabaldu zenean, Adios, Añorbe, Artazu, Biurrun-Olkotz, Eneritz, Mendigorria, Obanos, Tirapu eta Zirauki udalerriak sartu ziren, eta Artaxoa, Berbintzana, Girgillao, Larraga, Legarda, Mañeru, Miranda Arga, Muruzabal, Ukar eta Uterga eremu ez-euskaldunean geratu ziren.
Ondasun nabarmenak
Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:
Sally Salminen
Sally Alina Ingeborg Salminen (Vårdö, Åland, Finlandia, 1906 ko apirilaren 25a – Kopenhage, Danimarka, 1976 ko uztailaren 18a), geroago Salminen-Dührkop, nazioartean ezaguna den nobelagile finlandiarra izan zen, suedieraz idatzi  zuena. Åland uharteetatik (Finlandia) etorria zen. Literaturako Nobel sarirako izendatu zuten hiru aldiz.
Izarbeibar-Novenera
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Sally Salminen
Biografia
Hamabi neba-arreba ziren eta bera zortzigarrena zen. Txikitan, idazle bihurtzeko ideia zuen, baina bere burua pobreegitzat eta prestakuntzarik gabekotzat jotzen zuen idazle gisa arrakasta izateko. Sendotza hartu ondoren, herriko janari-dendan lan egin zuen, Stockholmera (Suedia) dontzeila lan egitera joan zen arte. Suedian egon zen bitartean, korrespondentzia bidezko ikastaroak egin zituen eta bere denbora libreanl iburuak irakurri zituen.
1930ean, Sally eta haren ahizpa, Aili, New Yorkera joan ziren. Han zegoela, bere denbora librean idatzi egiten zuen, eta hantxe hasi zuen bere lehen nobela ezagunenaren, Katrina lanaren, eskuizkribua. Finlandiako Holger Schildts Förlag editore suediarrak 1936an idazketa-lehiaketa bat iragarri zuen, eta Salminenek eskuizkribua aurkeztu zuen. Irabazi egin zuen eta Katrina urte berean argitaratu zen. Nobelak, ezkondu ondoren Ålandera joan zen emakume ostrobotnia baten, Katrinaren, bizitza kontatzen du. Katrina nazioarteko arrakasta bihurtu zen, eta denborarekin hogei hizkuntza baino gehiagotara itzuli zen.
Sally Salminen Johannes Dührkop daniar margolariarekin ezkondu zen 1940an, eta Danimarkara joan zen bizitzera. Salminenek idazle emankorra izaten jarraitu zuen, baina ez zen gai izan Katrina lehen nobelaren arrakasta errepikatzeko. Katrinaz gain, haren obra garrantzitsuenak Prins Efπ(1953) eta Vid Havet (1963) dira.
Familia
Salminenen ahaide batzuk ere idazle nabarmenak izan ziren. Aili Nordgren (jaiotzez Salminen) (1908–1995) ahizpak hainbat liburu idatzi zituen. Runar Salminen neba txikiak (1912-1988) zenbait poesia-antologia kaleratu zituen, eta Uno Salminen neba nagusiak (1905-1991) fikziozko Erik Sundblom pertsonaiari buruzko trilogia liburua idatzi zuen.
Gainera, Aili Nordgren Ralf Nordgren (1936) eta Christina Remmerren (1941) semeak, Uno Salminenen alabak, hainbat liburu idatzi zituzten.
Olga Rashchupkina
Olga Raschoupkina; Hengyang, Hunan, 1984ko martxoaren 26a) Ukrainako gimnasta artistikoa da, 1999an munduko brontzezko domina lortu zuen oreka-habean.
1999
Tianjingo 1999ko Munduko Txapelketan, brontzea lortu zuen oreka-habean —Ling Jie txinatarraren (urrea) eta Andreea Raducan errumaniarraren (zilarra) atzetik—.
Halaber, brontzea lortu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren eta Errusiaren atzetik, taldekideak: Tatiana Yarosh, Inga Shkarupa, Olga Teslenko, Vitoria Karpenko eta Nataliya Horodny.izan ziren
Liudmila Jezhova
Liudmila Jezhova (Mosku, Errusia, 1982ko martxoaren 4a) errusiar gimnasta artistiko a da, 2004an taldekako brontze olinpikoko domina jaso zuen, eta bi aldiz 2001ean munduko txapeldunorde izan zen, taldekakoan, eta oreka-habearen proban.
2001
Ganteko 2001eko Munduko Lehiaketan, zilarra eskuratu zuen taldekakoan, Errumaniaren atzetik (urrea) eta Estatu Batuen aurretik (brontzea). Oreka-barran ere zilarra lortu zuen Andreea Raducan errumanieraren atzetik eta Sun Xiaojiao txinatarraren aurretik.
2002
Debrecengo 2002ko Munduko Lehiaketako asimetrikoetan brontzea eskuratu zuen, Courtney Kupets estatubatuarraren eta Oana Petrovschi errumanarraren ondoren.
2003
Anaheimeko 2003ko Munduko Lehiaketan, oreka-barran brontzea eskuratu zuen, Fan Ye txinatarraren eta Catalina Ponor errumanieraren atzetik.
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, taldekako brontzea lortu zuen Errumaniaren eta Estatu Batuen atzetik. Taldekideak: Yelena Zamolódchikova, Svetlana Jórkina, María Kriuchkova, Anna Pávlova eta Natalia Zigánshina izan ziren.
Gustav Fechner
Gustav Theodor Fechner (Żarki Wielkie, 1801eko apirilaren 19a – Leipzig, 1887ko azaroaren 18a) fisikari, filosofo, eta psikologo alemaniarra izan zen.
Sidónio Pais
Sidónio Bernardino Cardoso da Silva Pais (Caminha, 1872ko maiatzaren 1a - Lisboa, 1918ko abenduaren 14a) portugaldar militar, diplomazialari eta politikaria izan zen. Portugalgo presidentea izan zen 1918ko maiatzetik hil zen arte.
Armadako Eskolan ikasi eta maior mailara igo ondoren, Coimbrako Unibertsitatean matematika ikasi zuen. Kalkulu irakaslea izan zen, eta gero unibertsitateko kantzilerordea.
Hargin beltza eta errepublikaren aldekoa izan zen. Portugalgo Errepublika aldarrikatu ondoren sartu zen politikan, eta 1911n aukeratu zuten Kongresu Konstituziogileko kide. Merkataritza eta Finantza ministro izan zen eta 1912tik 1916ra enbaxadore Berlinen.
Ezkertiar batek hil zuen 1918ko abenduaren 14an.
Nusantara
Nusantara, ofizialki Nusantarako hiriburua (Ibu Kota Nusantara), Indonesiako etorkizuneko hiriburua da. 2024ko abuztuan inauguratzea aurreikusten da, herrialdeko egun nazionalaren ospakizunarekin. Proiektatutako hiriak Jakarta ordezkatuko du, 1945etik hiriburu nazionala izango dena. Borneo uhartearen ekialdeko kostaldean dago, gaur egun Ekialdeko Kalimantan probintziaren zati den horretan, eta hiriak 2.560 km2-ko azalera hartzea espero da, muino, baso eta badia paisaia batekin. Espero da Nusantara Ekialdeko Kalimantanetik banandutako probintzia berri bat izango dela, Jakartako eskualde kapitalaren antzekoa.
Aptandra
Aptandra landare loredun generoa da. Zazpi espezie bereizi dira Olacaceae familiakoa.
Mi calle
Mi calle (euskaraz Nire kalea), 1960ko Edgar Neville espainiarrak zuzendutako drama film bat da.
Argumentua
Espainiako Madril hiriburuaren erretratu kostunbrista bat da, XX. mendearen hasieratik 1940ko hamarkadaraino, hiriko kaleetan girotua. Kale hauetan maila ekonomiko eta sozial ezberdinetako hainbat familiek elkarbizitzen dute. Eguneroko olasaldiak, txutxumutxuak, ezbeharrak eta pozak bizimodu jator eta arinki adarjotzaile batek edozein unetan agertu daiteken tragedia disimulatzen eta organotxoaren musikaz eramangarriagoa izan dadin saiatu arren.
Rosa Bustamante Montoro
Ibilbidea
Bustamantek arkitektura ikasi zuen Madrilgo Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan (ETSAM), 1989an graduatu zen eta 1996an doktoratu zen "Kultur ondare higiezinaren kontserbazioa gatazka armatuetan: Espainiako gerra zibila (1936-1939)" izeneko tesia irakurrita. 2000. urteaz geroztik, irakasle titularra da ETSAM Eraikuntza eta Teknologia Arkitektonikoen Sailean. Ondare Arkitektonikoaren Analisia eta Esku-hartzea ikerketa-taldekoa da. Eraikuntzako patologiako eta esku hartzeko tekniketako espezialitateko ikastaroetako irakaslea da, peritu-jardueran eta errehabilitazioaren kudeaketan, baita Madrilgo Unibertsitate Politeknikoko (UPM) eraikuntzako patologia eta errehabilitazioko masterrean ere.
Bustamante 18447 zenbakiarekin dago Madrilgo Arkitektoen Elkargo Ofizialean (COAM), arkitekto profesional independente gisa lanean.
Jerusalemgo Andre Mariaren baseliza
Eraikina
Herritik hurbil, 1709 eta 1714 urteen artean eraikitako tenplu barrokoa dago, nahiz eta XII. mendeko eliza erromaniko bat eta Elizaldea herri hustuaren aurreko eliza bat egon zirela jakin. Gurutze latindar formako oinplanoa duen eraikuntza da. Nabe luzea du, kanoi erdiko gangak ilargixkak eta gurutzadura handia ditu, eta gainean linternadun kupula bat.
Leon Festinger
Leon Festinger (New York, 1919ko maiatzaren 8a – ib., 1989ko otsailaren 11) psikologo sozial estatubatuarra izan zen, bere disonantzia kognitibo eta konparazio sozialen teoriengatik ezaguna.
Shemekia Copeland
Shemekia Copeland (New York, 1979ko apirilaren 10a) blues-kantari estatubatuarra da.
Abeslari ibilbidea
Harlemen jaio zen Copeland, New York hirian, Estatu Batuetan. Johnny Copeland gitarrista eta blues abeslariaren alaba da. Goiz hasi zen kantatzen, eta lehen emanaldia Cotton klubean izan zuen, gutxi gorabehera 10 urte zituenean. 16 urterekin hasi zen abeslari-karrera egiten. Aitak, Osasuna gainbehera hasi zitzaionean, Shemekia hartu zuen hasierako kantari edo telonera gisa bere emanaldi eta biretan, eta horrek Shemekiari blues-lokalen zirkuituan izena ezartzen lagundu zion. Copeland 1997an graduatu zen New Jerseyko Teaneckeko Institutuan.
Alligator Records-ekin grabazio-kontratua lortu zuen eta Turn the Heat Up! lehen albuma kaleratu zuen. 1998an, bira batekin jarraitu zuen Amerikako eta Europako blues zirkuituetan. Bere bigarren albuma, Wicked, 2000. urtean argitaratu zen, eta duo bat aurkeztu zuen Ruth Brownekin. Blues Musikako hiru sari irabazi zituen.
Hurrengo erregistroa, Talking to Strangers, John doktoreak ekoitzi zuen eta 2005ean The Soul Truth argitaratu zuen, Steve Cropperrek ekoitzia.
2008an, Telarc Internacionalekin sinatu zuen Copelandek, eta 2009ko otsailean argitaratu zuen bere lehen diskoa, Never Going Back. Rising Star - Blues Artist-a irabazi zuen Down Beaten 2009ko abenduan. Efes Pilsen Blues Festivalen ere parte hartu zuen 2009an.
2013an, blues-musikako sari baterako izendatu zuten Copeland, emakumezkoen blues-artista kategorian.
2015eko urrian, Outskirts of Love 6. postura iritsi zen Billboard Top Blues Albums-en.
2022an Bilboko Bilbao Blues Festival jaialdian abestu zuen.
Charles Hermite
Charles Hermite (Dieuze, Lorena, 1822ko abenduaren 24a — Paris, 1901eko urtarrilaren 14a) matematikari frantsesa izan zen.
e zenbakia zenbaki transzendentea dela frogatzen lehena izan zen. Henri Poincaréko irakaslea izan zen, besteak beste.
Vera Tschechowa
Vera Tschechowa, batzuetan Vera Cecova edo Vera Tschechova (Berlin, Alemania, 1940ko uztailaren 22a) alemaniar aktorea eta zinema ekoizlea da.
Biografia
Ada Tschechowa aktorearen eta Wilhelm Rust doktorearen alaba, Olga Tchekhova aktorearen eta Michael Tchekhov aktorearen biloba da, eta Anton Chekhov idazle eta antzerkigilearen eta Ol'ga Leonardovna Knipperren birloba.
Berlinen hazita, Arteen Unibertsitatean (Kunstakademie) sartu zen eszenografia ikasteko asmoarekin; hala ere, laster aldatu zuen bere orientazioa, Munichen antzezpena ikastea aukeratuz, Anne-Marie Hanschke eta Ernst Fritz Fürbringer -en zuzendaritzapean eta, ondoren, berriro Berlinen Marlise Ludwig-ekin.
Vera 1971ko ekainaren 6an agertu zen, Wir haben abgetrieben!(Abortoak izan ditugu!) Mendebaldeko Alemaniako Stern aldizkariaren azaleko 28 emakumeetako bat. Gai horretan, 374 emakumek publikoki adierazi zuten haurdunaldi bukatuak izan zituztela, eta une hartan legez kontrakoa zen.
Karrera profesionala
1957an egin zuen bere debuta zineman Heinz Erhardt -en Witwer mit fünf Töchtern (Bost alabekin alarguna) filmean, eta orduz geroztik film ugari egin zituen bai Alemaniako zinemarako bai telebistarako.
Das Brot der frühen Jahre filmean Ulla Wickweberen papera egin zuen 1962an, Deutscher Filmpreis saria jaso zuen, zinematografiaren arloan Alemaniako aitorpen gorena.
Vera Tschechowa antzerki aktorea ere bada. 1959tik Berlingo Volksbühne antzokian, eta ondoren Düsseldorfen, antzeztu zuen. Garai hartan Alemanian soldadutza egiten ari zen Elvis Presleyrekin lagun egin zen.
1977an, orduan, Urrezko Kamera Saria jaso zuen ZDF telebista kate publikorako Zeit der Empfindsamkeit filmean egindako lanagatik.
Bere ama Bremenen hegazkin istripu batean hil ostean, Vadim Glowna aktorearekin ezkondu zen 1967an. Berarekin 1980an sortu zuen Atossa-Produktion ekoiztetxea, 1981eko Desperado City filmaren ekoizlea, Canneseko Zinemaldian saritua, eta txekhovtarren familiaren sagako dokumental batena: Tschechow in meinem Leben ( ''The Tchekhovs in my). bizitza'' ).
Laurogeita hamarreko hamarkadan Vera Tschechowa telebistarako filmak interpretatzera itzuli zen, eta nahiago izan zuen pertsona ospetsuen irudi biografikoak marrazten zituen fikzioa ( Václav Havel, Eduard Shevardnadze, Klaus Maria Brandauer, Anthony Quinn)
Bizitza pribatua
Peter Paschek zinema ekoizlearekin ezkonduta, Harmut Reck aktorearekin (1932-2001) aurreko harremanetik jaiotako seme bat du.
Atzapar hauskara
Atzapar hauskara (Clavulina cinerea) Clavulinaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez da ohikoa Euskal Herrian eta jangarri kaskarra, gainera purgatzailea izan daiteke, ez jatea hobe.
Deskribapena:
Karpoforoa: 3 eta 10 cm arteko altura, adar tentez osatua, koral itxurakoa, denek enbor motz batetik jaiotzen dira, zurixka edo okre kolorekoa. Adarretatik sekzio biribil edo laua duten adarrak abiatzen dira, zuzenak, baina batzuetan bihurgunetsuak, era berean eta dikotomikoan adarkatuak, eta adar zilindrikoak koskekin edo puntan bukatzen dira. Adarren gainazala luzetara ildaskatua dago, hauek desberdinak dira eta kolore okre antzekoa dute, gaztetan tindu lila kolorekoekin, eta gero gris-lila koloretik bioleta-grisera doazenak, goiko aldea izan ezik, argiagoa baita, zuri-horixka zikina.
Haragia: Grisaxka, trinkotasun bigunekoa eta zaila. Lizun usaina eta zapore leuna ditu, Cantharellus tubaeformis espeziea gogorarazten duena.
Etimologia. Cinereus epitetoa latinetik dator, "cinereus-a-um" grisaxka edo errauts kolorekoa esan nahi du, bere koloreari erreferentzia eginez.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Clavulina amethystina delakoarekin, honek kolore bioleta deigarriak ditu eta haragi hauskorra.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, hostozabalen eta baso mistoen lurretan, batzuetan lurperatutako zur usteletan edo pinaburuetan.
Banaketa eremua
Europa, Errusia, Ipar Amerika, Japonia, Australia, Himalaia, Turkmenistan, Brasil, Argentina, Togo eta Turkia.
Amaia Arroyo
Biografia
Amaia Arroyok lehen ikasketak Arizmendi ikastolan egin zituen (baieztatzeko).
2003an gaztetan bizi izan zituen egoerak bideratzeko asmoarekin nerabeengan maiz azaltzen diren janarien portaeren inguruko liburu bat idatzi zuen: "Yo contra yo: la cara oculta de Anna".
Ibilbide Profesionala
Hezkuntza arloan irakasleak teknologia digitalaren erabilera pedagogikoan formatzen aritu da 15 urtez. Irakasle, aholkulari, ikasmaterial egile, editore… lanak egin ditu, beti ere, ikuspegi tekno-pedagogikoa ardatz hartuta.
2015ean hezkuntza-aholkularitza kooperatiba bat sortu zuen, ikastetxeetan konpetentzia digitalaren inguruko aholkularitza eskaintzeko.
2019 INTEFeko Konpetentzia Digitalaren inguruko aditu-taldean parte hartu zuen. Irakasle izan da hainbat unibertsitatetan eta
2019tik aurrera Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateko (HUHEZI) irakaslea eta ikerlaria da eta KoLaborategiaren parte da, Gizarte Digitalareko Hezkuntza eta Komunikazio laborategia.
Era berean, koordinatzaile, irakasle eta Batzorde Akademikoaren kide da UEUk eta EHUk sustatutako HEZikt graduondokoan. Bere ikerlerroak honakoa hauek dira:
+ konpetentzia digitala hezkuntzan,
+ ikaskuntza inguruneak eta ekosistemak,
+ diseinu tekno-pedagogikoa eta hezkuntza-berrikuntzaren ikuspegi kritikoa.
Egindako lanak
2019an Mikel Iruskieta, Montse Maritxalar eta Abel Camacho irakasleekin batera IKTak eta Konpetentzia digitalak hezkuntzan liburua editatu zuen UPV/EHU eta UEU erakundeen elkarlanean.
Amaia Arroyok, zenbait hitzaldi, prestakuntza saio, argitaratutako artikulu eta liburutanbere ikerkuntza eta irakaskuntza lanen artean arlo hauexek jorratu ditu (Wikipedian bertan aurkitu daitezke):
Norberaren Ikas Alorra: Ikasteko Ingurune Pertsonalak edo PLE, (ingelesez Personal Learning Environment) ikasleei beren ikas-prozesuaren gaineko kontrola eta kudeaketa hartzen laguntzen dieten sistemak dira
Olacaceae
Olacaceae familiak landare dikotiledoneoak biltzen ditu. Barruan 250 espezie 25 generotan daude. Zuhaitzak, zuhaixkak edo lianak dira, batzuk ostalarien sustraiak parasitatzen dituzte, mundu osoko eskualde subtropikaletatik tropikaletaraino. Iberiar Penintsulan ez daude.Ximenia generokoak jangarriak dira.
Amaia Arroyo
Egindako lanak
Gehiago jakiteko bere argitalpen guztiak Errioxako Unibertsitateko zerbitzarian aurkitzen dira: https://dialnet.unirioja.es/servlet/autor?codigo=3551154
Olacaceae
Etimologia
Izena Olax genero motatik dator, latinezko "usaina, lurrintsua", landare honen egur usaintsuari erreferentzia eginez.
Amaia Arroyo
Egindako lanak
Arroyo Ikergazte Kongresuaren batzorde zientifikoko partaidea izan da, euskarazko ikerlari gazteen kongresuan; Euskal komunitate zientifiko-intelektuala trinkotzeko asmoz, Udako Euskal Unibertsitateak bi urterik behin antolatzen duena.
Olacaceae
Sailkapena
Angiosperm Phylogeny Website eta Parasitic Plant Connection webguneek (2008ko otsailaren 9) familia berriak onartzeko proposamena egin dute. Esaterako Schoepfia generoa Schoepfiaceae familia bilkatzea proposatu dute.
Dominique Moceanu
Dominique Moceanu (Hollywood, Kalifornia, 1981eko irailaren 30a) AEBetako gimnasta artistikoa da, eta 1996an txapeldun olinpikoa izan zen taldekako lehiaketan.
Kirolari ibilbidea
1995ean Munduko Txapelketan, Sabaen (Japonia), zilarra eskuratu zuen oreka-barran —Mo Huilan txinarraren ondoren eta Ukrainako Lilia Podkopayevarekin berdinduta—, eta brontzea irabazi zuen taldeka egindako lehiaketan, Errumaniaren (urrea) eta Txinaren (zilarra) atzetik.
1996ko Atlantako Olinpiar Jokoetan (Estatu Batuak) urrea eskuratu zuen taldeen arteko lehiaketan —Errusiaren (zilarra) eta Errumaniaren (brontzea) aurretik— Taldekideak : Amy Chow, Dominique Dawes, Shannon Miller, Amanda Borden, Jaycie Phelps eta Kerri Strug.
Otso gorri
Otso gorria (Canis rufus) Ameriketako Estatu Batuetako hego-ekialdeko espezie bat da, Canis generokoa. Koiotearen (Canis latrans) eta otso arruntaren (Canis lupus) arteko tamaina du.
Otso gorriaren sailkapen taxonomikoa polemikoa izan da ia mende batez: aditu batzuek espezie bereizitzat hartzen zuten, orain sailkatuta dagoen bezala (Canis rufus); beste batzuek, otso grisaren azpiespezietzat (Canis lupus rufus); eta beste batzuek otso arruntaren eta koiotearen arteko hibridotzat (Canis lupus × Canis latrans). Hori dela eta, batzuetan, arriskuan dauden espezieen zerrendetatik kanpo uzten dute, nahiz eta bizirik geratzen diren otso gorrien kopuruak oso-oso txikiak diren. 1973ko Galzorian dauden Estatu Batuetako Espezieen Legean jasota dagoenez, Ameriketako Estatu Batuetako Arrantzaren eta Basa Biziaren Zerbitzuak gaur egun otso gorria galzorian dagoela aitortzen du, eta espezie babestutzat izendatuta dago. 1996. urteaz geroztik, Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak otso gorria arrisku larrian dagoen espezietzat jo du, baina ez dago jasota arriskuan dauden espezieen CITESen eranskinetan.
Historia
Otso gorriak, jatorrian, Estatu Batuetako hego-ekialdean eta erdi-hegoaldean bizi ziren, muga hauen barruan: ekialdean, Ozeano Atlantikoraino; mendebaldean, Texasko erdiguneraino, Oklahomako hego-ekialderaino eta Illinoisko hego-mendebalderaino; iparraldean, Ohio ibaiaren haraneraino, Pensilvaniako iparralderaino, New Yorkeko hegoalderaino, eta Kanadako Ontarioko hego muturreraino; eta hegoaldean, Mexikoko golkoraino. Otso gorria ia erabat galdu zen XX. mendearen erdialdean, harrapariak kontrolatzeko programa erasokorrak, habitat-suntsitzea eta koioteekin hibridazio zabala zirela kausa. 1960ko hamarkadaren amaieran, kantitate txikitan zirauen Ameriketako Estatu Batuetako golkoko kostaldean; zehazki, Luisianako mendebaldean eta Texasko ekialdean.