cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arantxa Tapia
Miren Arantzazu Tapia Otaegi (1963ko irailaren 24a, Astigarraga), ezagunagoa Arantxa Tapia gisa, gipuzkoar politikari jeltzalea da. 2012ko abenduaren 17tik aurrera Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapena eta Azpiegituretako Sailburua da. Gainera, 2016an Azpiegitura sailburu ere bilakatu zen. 2020ko irailean, Iñigo Urkullu Lehendakariak Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen sailburu izendatu zuen.
Nafarroako Unibertsitateak Gipuzkoan duen gaur egungo Tecnun-en ikasi zuen ingeniaritza industriala eta bertan egin zen doktore 1992an "Sendoak diren aldagai anitzezko PI kontroladoreen diseinu eta garapena eta potentzia erreaktibo eta tensioaren erregulazio sekundarioan duten aplikazioa" lanarekin, cum laude kalifikazioarekin. 1992an hasi zen klaseak ematen EHUn, eta han "Sistemas de transporte" eta "Teoría de los elementos finitos" eman zituen eta katedraduna da Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU). Ibilbide gehiena ikerlari eta irakasle gisa egin du, unibertsitatean. Politikan sartu baino lehen, Donostiako Eskola Politeknikoaren zuzendaria izan zen, beste hainbat karguren artean.
Espainiako Diputatuen Kongresuan EAJren Hezkuntza bozeramaile izan da, besteak beste, eta, azken asteetan, PPko Jose Ignacio Wert ministroaren erreformaren aurka egin du.
Yuito Suzuki
Yuito Suzuki (鈴木 唯人) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse.
Hypsiboas albomarginatus
Hypsiboas albomarginatus Hypsiboas generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Wendwilsonita
Wendwilsonita fosfato motako minerala da eta roselita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Wendwilsonita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.
Vanmanenia stenosoma
Vanmanenia stenosoma Vanmanenia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Balitoridae familian.
Dragalina
Dragalina Errumaniako udalerri bat da, Călărași konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Casar de Cáceres
Casar de Cáceres Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 9 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 4.894 biztanle zituen 130,47 km²-ko azaleran.
Rade b. Rendsburg
Rade b. Rendsburg Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Kronichthys
Kronichthys Loricariidae familiako arrain familia bat da. Brasilen baizik ez da bizi.
Espezieak
Gaur egun hiru espezie deskribatzen dira talde honen barruan:
Mendibil (Leioa)
Mendibil Leioako (Bizkaia) auzoa da, herriko beheko aldean dagoena. Garai batean, eta oraindik ere, Mendibile izena ere erabili izan da baina badirudi Mendibil izenak tradizioa luzeagoa duela. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 1.148 biztanle zituen.
Erekteo I.a
Greziar mitologian, Erekteo Atenasko errege bat zen, Pandion I.a eta Zeuxiparen semea. Pandion, Eriktonioren semea zen, egileren batzuk, Erekteo I.a bezala deitzen dutena, honen bilobak, beraz, Erekteo II.a izena jasoz.
Glenshaw (Pennsylvania)
Glenshaw Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Allegheny konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Fantastic Four (2015eko filma)
Fantastic Four edota FANT4STIC (euskaraz Lau Miragarriak), 2015eko Josh Trank estatubatuar zinema zuzendariaren superheroi film bat da. Marvel Comics argitaletxearen Fantastic Four superheroi taldearen komikietan oinarritua dago. Miles Teller, Michael B. Jordan, Kate Mara, Jamie Bell, Toby Kebbell, Reg E. Cathey eta Tim Blake Nelson aktoreek antzeztu zuten.
Txano Gorritxo
Txano Gorritxo (Le Petit Chaperon rouge; Rotkäppchen; Little Red Riding Hood; Caperucita Roja) ahozko tradizioan sortutako maitagarrien ipuin bat da, 1697.urtean Charles Perrault idazle frantsesak idatzi zuen, geroago eta behar bada egun, ospetsuena den bertsioa, XIX. mendean, Grimm anaiek bildu eta zabaldu zuten, 1812. urtean, hain zuzen ere. Baina, argitalpen hauen aurretik, Mendebaldeko Europa ko hainbat herritan ahots-tradizioko ipuina izan zen, Erdi Aroa n. Txano Gorritxo izena, protagonistak beti txano gorri bat jantzita eramatetik dator. Ipuinean, bi toki ezberdin bereiz daitezke, segurtasuna eskaintzen duena eta basoak transmititzen duen arriskua.
Fantastic Four (2015eko filma)
Argumentua
Reed Richards (Miles Teller), Ben Grimm (Jamie Bell), Sue Storm (Kate Mara) eta Johnny Storm (Michael B. Jordan) gazte ezegokituak unibertso alternatibo arriskutsu batera telegarraiatuak izango dira, ondorioz ahalmen miragarriak bereganatuko dituzte. Bere bizitzak modu drastiko eta saiestezin batez aldatzean, bere ahalmen berriak kontrolatzen ikasi eta mundua aspaldiko ezaguna duten etsai beldurgarri batetik defendatu beharko dute: Victor Von Doom (Toby Kebbell).
Txano Gorritxo
Bertsio ezberdinak
Urte askotan zehar, kontakizunaren bertsio originala Perraultek sorturikoa dela uste izan bada ere, azken urteetan baieztapen hori okerra dela diote adituek. Originaletik gertuen dagoen bertsioa amonaren istorioa deituriko ipuina dela diote. Urte batzuk beranduago ordea, Perraultek eta Grimm anaiek, beste hainbaten artean, ipuina goxatu, haurrentzat egokitu eta mezu moralizatzaileekin osatu zuten.
Bertsio originala
Bertsio honetan, gizotsoa amonaren etxera iristean, amona hil, zatitu, bere haragia jan, odola edan eta soberakinak gorde egiten ditu. Ohean sartzen da, amonaren itxura eginez eta Txano Gorritxo iristean, soberakinak jateko agintzen dio. Hau, amona jan eta edan ondoren, "amonarengana" hurbiltzen da eta gizotsoak arropak kendu eta berekin oheratzeko esaten dio. Biluzten ari den bitartean, arropak sutara jaurtitzen ditu, gizotsoak esan baitio ez dituela gehiago beharko. Txano Gorritxok iruzurraz jabetzen denean, kanpora irten behar duela esaten dio gizotsoari, bere beharrak egitera. Gizotsoak ohean egoteko esaten badio ere, Txano Gorritxok kanpora joan behar duela errepikatzen dio. Orduan, gizotsoak, Txano Gorritxo artilezko soka batez oheari lotuta uzten du, kanpora irtetean, alde egin ez dezan. Neskatoa irteten denean, orkatilako soka askatu eta aranondo bati lotzen dio, ihes egitea lortzen duelarik.
Perraulten bertsioa
Bazen behin, txano gorritxo bat zeraman neskato eder bat, hain ongi ematen zion txapelak, leku guztietan Txanogorritxo deitzen zioten. Egun batean, amona gaixorik zegoenez, amak opiltxoak eta gurin-ontzitxo bat eramateko eskatu zion. Txanogorritxo berehala abiatu zen amonaren etxe aldera, baina basoan barrena zihoala, otso batekin topo egin zuen. Otsoak neskatoa jateko gogoa bazuen ere, ez zen ausartu inguruan aizkolari batzuk zeudelako, eta ondorioz, nora zihoan galdetu zion. Txanogorritxok, ez zekienez arriskutsua zela otsoari entzuten gelditzea berarekin hitz egiten gelditu zen. Orduan, amonaren etxera zihoala eta etxea non zegoen esatean, otsoak bera beste bide batetik joango zela erantzun zion. Beraz, otsoa bide laburrenetik ziztu bizian joan zen bitartean, Txanogorritxo, hurrak biltzen eta tximeletei segika, lasai biderik luzeenetik joan zen.
Otsoa berehala iritsi zen amonaren etxera eta atea jotzean, Txanogorritxo, bere biloba, zela eta amak emandako opiltxoak eta gurin-ontzitxoa zekarrela esan zionez, amonak, atea nola ireki esan zion. Otsoak, atea zabaldu zuenean, amona gaixoaren gainera salto egin eta irentsi egin zuen. Berehala atea itxi, amonaren arropak jantzi eta ohean sartu zen Txanogorritxoren zain.
Gallicolumba salamonis
Gallicolumba salamonis Gallicolumba generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatzen zen.
Txano Gorritxo
Perraulten bertsioa
Txanogorritxo iritsi zenean, atea jo eta otsoaren ahots sendoa entzun zuenean, ikaratu egin zen, baina, gaixorik zegoela pentsatu zuenez, atea ireki eta barrura sartu zen. Opiltxoak eta gurin-ontzitxoa mahai gainean utzi eta berarekin ohean sartzeko esan zion. Txanogorritxo erantzi eta ohean sartzean, harriturik gelditu zen. Orduan honela mintzatu zitzaion:
- Amona, nolako beso handiak dauzkazun!
-  Heu hobeto besarkatzeko, laztana.
-  Amona, nolako hanka handiak dauzkazun!
-  Arinago ibiltzeko, laztana.
Demet Demir
Demet Demir (Yalova, Turkia, 1961) transexualen eskubideen aldeko ekintzailea da. 1999an Turkiako udal hauteskundeetan parte hartu zuen Askatasunaren eta Elkartasunaren Alderdiaren baitan, herrialdeko historian lehenengo hautagai transexuala bilakatuz. 2007ko Turkiako Hauteskunde Orokorretan bere burua diputatugai aurkeztu zuen Ispartako probintziatik.
Biografia
Yalovan jaioa, 5 urte zituenean gurasoak banandu zitzaizkion. Hori zela eta, Istanbulera bizitzera joan zen bere ama eta ahizparekin.
Txano Gorritxo
Perraulten bertsioa
-  Amona, nolako belarri handiak dauzkazun!
-  Hobeto entzuteko, laztana.
Demet Demir
Biografia
1996an sexua berresleitzeko ebakuntza jaso zuen, baina urte eta erdi itxaron behar izan zuen Turkiako justiziak emakumezko nortasuna onartu zion arte.
Txano Gorritxo
Perraulten bertsioa
-  Amona nolako hagin handiak dauzkazun!
Demet Demir
Biografia
1997an Gay eta Lesbianen Giza Eskubideen Nazioarteko Batzordeak Felipa de Souza saria eman zion bere borroka aitortuz. Sari hori jaso zuen lehenengo pertsona transexuala ere izan zen.
Txano Gorritxo
Perraulten bertsioa
-  Heu jateko.
Eta hitz hauekin batera, otso gaiztoak Txanogorritxo jan zuen.
Grimm anaien bertsioa
Bazen behin neskatila bat ikuste hutsarekin jende guztiak maite zuena. Gehiena maite zuena bere amona zen, denetik ematen zion. Behin txano bat oparitu zion, tertziopelo gorriz egina. Hain ongi geratzen zitzaionez, beti hura jantzita ibiltzen zen eta horrela hasi zitzaien Txanogorritxo deitzen. Egun batean amak opil zati bat eta botila bere ardo eman zizkion amonari eramateko, gaixo baitzegoen. Zuzen joateko eta bidetik ez aldentzeko esan zion amak. Basoan zihoala otsoarekin topo egin zuen eta gaiztoa zela ez zekienez, ez zion beldurrik. Nora eta zertara zihoan galdetu zion otsoak eta Txanogorritxok dena erantzun zion. Orduan otsoak ideia bat izan zuen. Txanogorritxori loreak biltzeko eta txorien kantuez gozatzeko esan zion eta bitartean bera amonaren etxera joan zen zuzenean.
Amonaren etxera iritsi eta atea jo zuen. Amonak ahul dagoela eta krisketari sakatuz barrura sartzeko esan zion. Otsoak ezer esan gabe bere ohera sartu eta jan egin zuen. Ondoren, bere arropa jantzi eta ohean sartu zen. Berehala heldu zen txanogorritxo eta segituan zerbait arraroa sumatu zuen amonaren etxean. Bere ohera hurbildu eta galderak egiten hasi zitzaion, azkenik otsoak bera jan zuen arte.
Otsoak tripa betea zuela, ohean etzan zen berriro ere, lokartu eta zurrungaka hasi zen. Etxe ondotik igarotzen zen ehiztariak zurrungak entzun eta amonari zerbait gertatzen zitzaiolakoan barrura sartu zen laguntzeko asmoz. Ohean otsoa ikusi eta berehala eskopetarekin tiro egitea pentsatu zuen, baina agian amona irentsiko zuela pentsatu eta artaziekin tripa irekitzea hobe izango zela pentsatu zuen. Tripa ireki eta segituan atera ziren Txanogorritxo eta amona, biak bizirik. Ondoren otsoaren tripa harriz bete zuten eta esnatu zenean, ihes egin nahi izan zuen, baina harriak oso astunak ziren eta berehala lurrera erori eta hil egin zen. Hirurak pozik geratu ziren; ehiztariak otsoaren larrua hartu zuen, amonak Txanogorritxok ekarritako opila jan eta ardoa edan zuen, eta Txanogorritxok bere artean pentsatu zuen: ez naun bizi artean behin ere gehiago bidetik kanpo ibiliko, amak galaraziz gero.
Beste egun batean, berriro ere basoan zihoala, otsoarekin topo egin zuen Txanogorritxok. Baina oraingoan bere bidetik zuzen jarraitu zuen amonaren etxeraino. Biak etxea zeudela, otsoa joan zen ate joka, baina ez zioten ireki. Azkenik, otsoa teilatura igo zen gero Txanogorritxo jateko asmoarekin. Baina amonak argi ikusi zituen bere asmoak, eta Txanogorritxori lan bat jarri zion.
-Har ezazu pertz bat, atzo lukainkak egosi nituen; eraman ezazu etxe aurreko askara lukainkak egosteko erabilitako ura.
Aska urez bete ostean, otsoak lukainka usaina usaindu eta teilatutik lepoa luzatuta behera begira egon zen une batez, azkenik irristatu eta askara erori eta ito zen arte. Txanogorritxo pozik itzuli zen etxera, inork kalterik egin ez ziolako.
Beste bertsio batzuk
Txano Gorritxoren ipuinaren bertsio garaikide asko egin dira. Hauek dira euskaraz idatzi edo euskarara itzuli diren ipuinaren bertsio berrietako batzuk:
Txano Gorritxo
Ipuin hau oinarritzat harturik, bertsio ugari sortu badira ere, guztietan Txano Gorritxo haur eder gisa irudikatzen da. Maitagarrien ipuin bat denez, protagonistaren izenik ez da agertzen eta guztiek Txano Gorritxo deitzen diote, soinean daraman txano gorria ondo gelditzen zaiolako. Haur ederra izateaz gain, ipuin guztietan ikus daiteke pertsonaiak bihotz ona duela eta bere amaren esana betetzen duela. Bertsio batzuetan, ilehori irudikatzen bada ere, beste hainbatetan gaztain koloreko ilez agertzen da. Gainera, ipuin gehienetan, otarretxo batekin doa, bertan, amona gaixoari eramango dizkion opiltxoak daudelarik. Deskribapen fisikoaz gain, nortasunari dagokionez ezaugarri nabarmenenak inozentzia eta sinesberatasuna dira. Nortasun horrek, arazoetan sarraraziko du; izan ere, otso gaiztoak ezaugarri horiek baliatuko ditu amona eta pertsonaia jaten saiatzeko.
Txano Gorritxoren ama
Pertsonaia honen inguruan, ez da askorik hitz egiten. Bere izen eta adinik ez da zehazten istorioetan. Gainera, bertsio gehienetan ez da aipatzen ezkondua edo alarguna ote den. Bertsio guztietan amaren rola, sukaldatzea eta Txano Gorritxo amona gaixoaren etxera bidaltzea baino ez da. Beste ezaugarri aipagarririk ez da agertzen ipuin hauetan. Ilustrazioei dagokienez, gehienetan, soineko luze eta amantal batekin irudikatzen da eta etxeko andrearen itxura eman nahi izaten zaio. Bere jarrerari dagokionez, etxeko lanetan arduratsua da eta ama gisa maitekorra, baina, aldi berean, ausartegia dela leporatu izan zaio, Txano Gorritxo amonaren etxera bakarrik bidaltzen duelako. Hau da, basoak dituen arriskuen jabe izanik, guraso arduratsu batek ez luke inoiz bere alaba bakarrik bertara bidaliko. Hala ere, aurki ditzakeen arriskuei buruz ohartarazten dio eta bidean inorekin ez hitz egiteko agintzen dio.
Jon Casenave
Jon Casenave (Baiona, Lapurdi, - ) idazle eta irakasle lapurtarra da. Bordele Montaigne Unibertsitatean Euskal Ikasketetan doktorea da, 1997an doktoretza tesia aurkeztu zuenetik (Jean Etxepareren harian egin zuen lan). Egun, UPPAn nahiz UBMn ematen ditu eskolak.
Txano Gorritxo
Txano Gorritxoren amona
Bertsio guztietan, pertsonai hau gaixorik agertzen da eta ezaugarri honen inguruan hausnartuz gero, bitxia da, basoan bakarrik bizi dela jakitea. Ipuineko pertsonai nagusitzat hartzen da eta bertsio guztietan, Txano Gorritxorekiko harreman estua duela ikusten da. Honekin batera esan, Txano Gorritxok daraman txano gorria, amonak maitasun handiz eginikoa dela diote bertsio gehienek. Hala ere, esan, neskatoak ez duela bere amona ondo ezagutzen; izan ere, otsoa amonaz mozorrotzen denean, Txano Gorritxo ez da konturatzen, ez dela bere amona. Gainera, otsoari aurre egiteko gai ez denez, bere inozentziaren ondorioz, berak ere otsoaren tripan bukatzen du. Bertsio "originalean" hiltzen den pertsonai bakarra amona da. Bere heriotza bortitza da eta gainera, ondoren otsoa eta bere ilobak jan egiten dute. Kanibalismoa praktika erritual bat zen eta beste pertsona baten haragia jateak, bere botereak bereganatzea esna nahi zuen.
Cartagenako portua
Cartagenako portua, Espainiako Cartagena hirian dagoen portu bat da, Murtziako Erkidegoan. Trafikoari dagokionez, Espainiako hirugarren porturik handiena da, Algecirasko portua eta Valentziako portuaren ondoren. Bartzelonako portuaren atzetik dago, eta Tarragonako portua, Bilboko portua edo Huelvako portuak baina trafiko handiagoa du.
Txano Gorritxo
Otsoa
Pertsonaia hau, basoan bizi da eta beste animaliez gain, gizakiez ere elikatzen da. Otsoa maltzurra da eta nahi duena lortzeko iruzur egiteko prest dago. Zelatan egoten da bere harrapakina egoki hautatzeko. Txano Gorritxo basoan bakarrik dabilela ohartzen denean, bere inozentzia eta sinesberatasuna baliatzen du, behar duen informazio guztia jasotzeko. Irakurlearen aldetik, zalantzan jartzen da zergatik basoan neskarekin topo egiten duen unean ez duen jaten eta zergatik joan behar duen amonaren etxeraino. Agian, hasieratik, helburu bat zuen, bere argitasuna eta Txano Gorritxoren inozentziaz baliatuz, biak jatea.
Aro Aurreklasikoa
Aro Aurreklasikoa K.a. 2500etik 200eraino hedatzen da garaia da Amerikako historian, oro har lehen Erdialdeko Amerikako zeramika egin izanaren data probabletik hasi eta Cuicuilcoren erorketa amaitu eta Teotihuacan loratzen hasten den arte. Aro honetan zehar berdintasunean oinarritutako nekazaritza gizarteetatik teotihuacandar estatuaren eraketarekin amaituko den gizarte estratifikatuago batzuetarako eboluzio prozesu bat ematen da
Txano Gorritxo
Otsoa
Bruno Bettelheim psikoanalistaren iritziz sexualki erakargarria den gizonezkoaren irudikapena izateaz gain, Erdi Aroan, hiritarren beldurrik nagusienetako bat zen otsoa. Abeltzain eta nekazarientzat, zailtasunak ekartzen zituen otsoak. Batez ere XVI eta XVII mendeetan, Frantzian, eraso ugari jasaten zituztenez, eraso baten aurrean, herriko elizako kanpaia jo eta guztiek bertaratu behar izaten zuten laguntzera. Beraz, XVI. mendean Txano Gorritxo bezalako ipuinak, ez ziren ipuin ergel edo arintzat hartzen, ezpada abisu edo ohartarazpen gisa.
Aro Aurreklasikoa
Aro Aurreklasiko goiztiarra
Goi Zenolito aroaren eta Erdialdeko Amerikako zibilizazioaren hasieraren arteko trantsizioa adierazten duen mugarri kultural handia buztingintzaren garapena da. Hau zeramika erabat sedentarioak diren gizarteen ezaugarri bat delako da hala. Erdialdeko Amerikaren kasuan, zeramika ekoizten K.a. XXVI. mendean edo K.a. XXV. mendean hasi zela uste da. Berreskuratu diren euren eskulangintzako arrastorik antzinakoenak Puerto Marquésen berreskuratu ziren, Guerreroko hegoaldeko eremu kulturalean. Arkeologoek K.a. 2440an datatu dituzte.
Hurrengo mendeetan agertu ziren Estatu despotiko handien hain bereizgarriak ziren tamaina handiko lanen faltak, aro aurreklasiko goiztiarreko gizarteak berdintasunean oinarrituak izan behar zutela adierazten dute. Honek ez du pertsona guztiak berdinak zirenik esan nahi. Gizarte sinpleak, hala izan behar baitzuten Erdialdeko Amerikako biztanleek garai luze honetan, senidetasunean, lanaren banaketa sexualean eta adin taldeetan oinarritutako hierarkizazioan oinarrituak zeuden. Aurreklasiko goiztiarrean zehar, dibertsifikazio kultural prozesu baten murgilduta zegoen. Lurralde hau osatzen duten eskualde ezberdinetan ohitura kultural ezberdinak sortu ziren.
Modu berean, aniztasun ekologikoa faktore nagusi bat izan zen aktibitate ekonomikoen espezializazioan. Alabaina, talde bakar batek ere ezin zituen existitzeko behar zituen gauza guztiak ekoitzi. Horregatik, merkataritza trukaketa sareak sortu ziren, oso hasieran zeudenak garai honetan, eta aurretik Goi Zenolitoan zeudenekin lotuak, bertan zeuden gizarteei urruneko eskualdeetatik zetozen baliabideak eskuratzea ahalbidetu zietenak.
Merkataritzak, ordutik, funtsezko papera hartu zuen Erdialdeko Amerikako zibilizazioaren osaketan. Merkataritza trukea Erdialdeko Amerikako gizakien artean elkartruke kulturala erraztu zuen bidea izan zen. Aurreklasiko goiztiarrean, alabaina, eskualdeko estiloak nagusitzen dira (behintzat garai hari dagozkion arrasto arkeologikoetan ikus daitekeenez), lurraldeko kultura guztiak artoaren landaketan oinarrituak egotea ahalbidetu zuen oso hasieran zegoen zibilizatze prozesu bati buruz hitz egitea posible den arren (hala deitzen zuen Darcy Ribeirok), eta Erdialdeko Amerikako sinesmenen sistemaren oinarriak ere finkatu zituen, hau elementuekiko gurtzan oinarritua zegoelarik.
Aro honetan zehar giza finkapen mota bereizgarria herrixkarena izango zen. Aro honen amaiera aldean horietakoren batzuen biztanleria hazi egin zen eta nagusi izatera iritsiko ziren, El Opeño mendebaldean, Tlatilco, Coapexco eta Chalcatzingo erdialdean eta San José Mogote Oaxacan.
Kitosen Gerra
Kitosen Gerra edo '''II. Judu-Erromatar Gerra' (K.o. 115-117) (מרד הגלויות: mered ha'galuyot edo mered ha'tfutzot (מרד התפוצות); itzulpena: diasporako iraultza''. Tumultus Iudaicus) gertatu zen Judu-Erromatar gerren bitartean (K.o. 66-136). Trajano enperadorearen armadarik gehienak ekialdean partiarren kontra borrokatzen zen bitartean, juduek Zirenen, Libian, Zipren eta Egipton matxinadak antolatu zituzten. Juduek ustekabeko sarraskiak egin zituzten erromatar garnizioen eta erromatar hiritarren kontra. Zenbait eskualdetan hain gogorra izan ziren masakreak ezen birpopulatu behar baitzuten beste eremutako jendearekin. Azkenean, erromatar legionarioek matxinadak zapaldu zituzten, Lucius Quietus jeneralak zuzendurik. Horren izenean gatazkari “Kitos” izenburua eman zioten.
Aurrekariak
Erromatar Inperioan, K.o. I. mendean, juduen liskarrak greziar eta erromatar populazioarekin ugariak izan ziren. Tentsioa gutxinaka gehitu zen zenbait gertaera bortitzetara heldu arte, Judean gehienbat, non bertako populazioa Erromatar inperioren kontra matxinatu baitzen. Inperioaren beste eskualdetan ere, aipagarrienak K.o. 38ko Alexandriako istiluak izan ziren, Alexandriako judu-komunitateak pairatu zituenak.
Aro Aurreklasikoa
La Mixteca
La Mixteca deritzona gaur egungo Oaxaca, Puebla eta Guerrero mexikar estatuen artean banatuta dagoen eskualde bat da. Oso antzinako okupazioaren ebidentziak erakusten dituen eskualde bat da. Aurreklasiko goiztiarrean, eskualde honen toki nagusia Yucuita (mixtekerazko yuku = muinoa eta ita = lorea hitzetik datorrena eta, beraz, Loreen muinoa esan nahi duena) izan zen, ehunka biztanle gutxi batzuk zituen herrixka bat, K.a. 1400 inguruan sortua. Herrixkak harrizko plataforma zentral bat zuen, honen inguruan bertako biztanleen txabolak eraikitzen zirelarik. Beranduagokoa izan zen Monte Negro, Monte Albán I fasearen garaikidea eta La Mixteca Alta izeneko eskualdean zegoen herrixka protohiritarrik handienetako bat.
Kitosen Gerra
Aurrekariak
Tentsioaren igoerak K.o. 66 urteko Judeako erreboltara eraman zuen. Hasierako arrazoia greziar eta judutar arteko tentsioak zeuden, geroago zergen kontrako protestak, eta azkenean, erromatarren aurkako erasoak. Matxinoek azkar kontrolatu zuten Judeako erromatar garnizioa eta Erromaren aldeko Herodes Agripa II.a erregeak eta erromatar ofizialek, Jerusalem utzi zuten Galileara abiatuz. Cestius Gallus, Siriako legatuak, XII. Fulminata legioa ekarri zuen, tropa laguntzaileekin osaturik, ordena berrezartzeko eta matxinada itzaltzeko. Hala ere, segada batean erreboltariek legioa garaitu zuten Beth Horongo guduan.
Aro Aurreklasikoa
Aurreklasiko Ertaina
Aro honen bigarren zatiari Aurreklasiko Ertaina deritzo, eta K.a. 1200etik K.a. 400 arte hedatzen da. Batez ere nekazaritzari dagokionean, aldaketa teknologiko biziak gertatu ziren garai bat izan zen. Erdialdeko Amerikako lurraldearen funtsezko eskualde batzuetan lehen ureztatze edo ur kontrol sistemak eraiki ziren. Erdialdeko Amerikako nekazaritzari buruzko bere liburuan, Palermek proiektu hidraulikoak egiteko langile kopuru handia mugitu behar izatea segmentatutako gizarte baten adierazgarri zela uste zuen, gogor zentralizatutako Estatu batekin.
Txano Gorritxo
Ipuinaren ezaugarriak
Hasteko esan, ipuin hau, ez zegoela haurrei bideratuta, baizik eta helduei. Txano Gorritxo ipuinak urtez urte bertsio ezberdinak izan baditu ere, argumentu orokorra guztietan berdina da eta ezaugarriak errepikatu egiten dira; hau da, ahozko tradizioz sortutakoa da, kanibalismoa eta sexua agertzen direnak, identitate nahasketa bat dago eta bertsio guztietan, etsai arriskutsu batekin ohean bukatzen du protagonistak. Bertsio originala zein den frogatu ezin bada ere, azken urteetan, bertsio originala amonaren istoria dela diote. Ipuin hau, Perraulten bertsioarekin alderatuz, haragijaleagoa eta makabroagoa da. Ezaugarriei dagokienez, istorio honek, maitagarri-ipuinen irakaspena falta du, nahiz eta, funtsezko elementu amankomun ohikoa, heroiak ihes egitea lortzen den. Hala ere, ondoren sortu diren bertsio gehienek irakaspen bat dute.
Kitosen Gerra
Aurrekariak
Matxinada bukatzekotan, Erromak Vespasianori eta bere semeari, Titori, agindua eman zien. Hauek lau legioko armada batekin K.o. 67an, eskualdean sartu ziren, Galileatik hasita. Matxinada bukatu zen Titok Jerusalem setiatu eta suntsitu zuenean, eta geroago, beste juduen bastioiak ere.
Altxamenduak eta gerra
K.o. 115ean, Trajano enperadorea ekialdeko kanpainan zegoen Partiar inperioaren kontra. Erromatar inbasioa hasi zen partiarrek Armenian partiarren aldeko errege bat ezarri zutelako, eskualde hori inbaditu ondoren. Usurpazio hori Erromaren eraginezko ohiko eskualdean bakarrik gerraren bitartez konpon zitekeen.
Txano Gorritxo
Psikoanalitikoa
E. Fromm eta Bruno Bettelheim en arabera, istorioak haur baten sexualitatearen piztuera eta honek ekar ditzazkeen arriskuen berri ematen digu. Bere txanoaren koloreak, hilerokoa irudikatzen du eta otsoak, berriz, sexualitatearen sena. Bruno Bettelheimek idatzitako "psicoanálisis de los cuentos de hadas" liburuan, Perraulten bertsioa kritikatu zuen; izan ere, entzuleari libreki amaiera irudikatzea eragozten baitio. Txano Gorritxorengatik dio, nerabezaroko arazoei aurre egin nahian dabilela eta pertsonai maskulino bat bilatzen duela. Pertsonai maskulino hau bi era ezberdinetan agertzen da; alde batetik, erakargarria eta arriskutsua den otsoa eta beste alde batetik, arduratsua eta indartsua den ehiztaria.
Aro Aurreklasikoa
Eraldaketa ekonomikoak
Nekazaritzaren eraginkortasunak eragina izan zuen Erdialdeko Amerikako teknologia eta ekonomiaren beste arlo batzuetan. Honela, Aurreklasiko Ertaina prozesu produktiboetan espezializazio garaia da. Fenomeno hau gizarte ezberdinen barne mailan ikus daiteke, alabaina, garrantzitsuagoa da eskualde-espezializazioa. Erdialdeko Amerikako herriek, zuela denbora askotik bezala, euren inguru ekologikoko baliabideak ustiatu zituzten eta oso hasieran zeuden trukaketa sareak sortu zituzten. Baina Aurreklasiko ertainean, nekazaritzak sortutako soberakinek biztanleriaren zati bati landaketarekin zerikusirik ez zuten aktibitateez arduratzea ahalbidetu zion. Honela, nekazaritzan, eskulangintzan edo meatzaritza, ehiza eta arrantza bezalako moduen bidez baliabide naturalen ustiaketan soberakinak sortzen ziren.
Kitosen Gerra
Zirenaika
Zirenaikako erreboltariak Lukas edo Andreas buruzagiek zuzendu zituzten. Azken honek errege titulua hartu zuen (Eusebio Zesareakoaren arabera). Haren armadak suntsitu zituen tenpluak (Hekate, Jupiter, Apolo Artemisa eta Isis) eta hiri-egiturak Erromarako sinboloak zirenak, hala nola, zesareo, basilika eta bainu publikoak. K.o. IV. mendeko Paulo Orosio historialariaren arabera, indarkeriak Zirenaika probintzia despopulatu zuenez, Hadrianok kolonia berriak ezarri behar zituen. Dion Kasioren ustez, juduek Zirenen 220.000 greziarrak eta erromatar masakratu zituzten, Egipton beste horrenbeste eta Txipren, Artemiok zuzenduta, 240.000. Judutar entziklopedia Eusebioren eta Sinesioren,(K.o. V. mendeko Zireneko apezpikua) informazio iturrietan oinarritzen da gertakizunak aipatzean ("Do Regno," p. 2)., haien ustez, triskantzak handitu baziren ere.
Aro Aurreklasikoa
Gizarte eraldaketak
Aurreko guztiak eragina izan zuen gizarte egituran, hau da, gizarte harremanen sisteman. Artisauak bezalako talde berriak agertu ziren, eta merkatariek presentzia garrantzitsuagoa izan zuten. Gainera, aurretik adierazi den bezala, gizartea erabat estratifikatu zen, eta klase agintaria (nobleziak eta apaizek osatua) herri lauagandik banandutako talde bat bezala gehiago definitu zen. Hau, lurperaketetan aurkitutako hondakinengatik jakin daiteke, hil eskaintzen aberastasun erlatiboagatik, irudikapen ikonografikoengatik, eta, batez ere, atzerrian jatorria zuten artikulu aberatsen agerpenagatik.
Txano Gorritxo
Psikoanalitikoa
Haur guztiek, harreman estu bat mantendu behar dute bere sexuko familiako-kideekin, heldua izateko bidea arrakastaz burutu ahal izateko. Ipuinari dagokionez, bertako emakumeen artean, amona eta ama aurki ditzazkegu, baina, amonaren kasuan, Txano Gorritxoren amaiera berdina edukitzearen arrazoia, otsoari aurre egiteko gai ez izana da.
Aro Aurreklasikoa
Gizarte eraldaketak
Bestaldetik, Aurreklasiko goiztiarraren amaiera aldean Erdialdeko Amerikako herrixkaren batzuk murgildu ziren hasierako hiritartze prozesuak, fase honetan bere ezaugarririk argienak hartzen ditu. Herrixkak hiri bihurtzen dira, gizarte bizitzaren segmentazioa argi irudikatzen dutenak eraikin motetan (elitearenak herritar xumeenak baino aberats eta iraunkorragoak dira). Erdialdeko Amerikako hiriak ondo pentsatutako plan batean oinarrituta eraiki ziren, garai honetako gune zeremonialak benetako behatoki astronomiko bihurtu zituena. Ardatz nagusiak apaizei denboraren zenbaketa ahalbidetzen zien behaketa astronomikoko puntu nabarmengarriekin lotuta zeuden. Garaiko hiri eredu bezala, Tabascoko La Venta eta Oaxacako San José Mogote nabarmentzen dira.
Egutegia eta idazkera
Gizarte bizitzaren eta teknologiaren konplexutze prozesuekin lotuak, Erdialdeko Amerikan idazkera eta egutegia agertzen dira. Lehenak, hasieratik, informazio politikoa igortzen du, eta, honekin lotuak, erregistro kronologikoak daude. Erdialdeko Amerikako idazkera sistemarik antzinakoenak zapoteka kulturarenak dira. Idazkunik antzinakoenak San José Mogoteko 3. Monumentutik, Monte Albángo Dantzarien Eraikineko hilarrietatik eta toki bereko 12 eta 13. hilarrietatik datoz. K.a. 600ean dataturiko gertakizunak adierazten dituzte. Idazkun hauetakoren batzuk 260 eguneko egutegi erritualean oinarrituta erregistratuta daude; beste batzuk urteen zeinu eta kargadoreak dituzte, eta, segur aski, jada ere gehitzen dituzte Erdialdeko Amerikako biztanleek 365 urteko eguzki egutegia banatzen zuten hogei eguneko taldeen izendapen ikurrak.
Erdialdeko Amerikako idazkera eta egutegia antzinako maien garapen kulturalak izan zirela pentsatu izan da. Alabaina, gaur egun, hauek olmekengandik jaso zutela ezagutzen da, hauek, era berean, beharbada zapotekengandik hartu zutelarik. Maien garaiko Zenbaketa Luzea eta 20 zenbakian oinarritutako bere zenbaketa posizionala ere, lehendabizi Golkoko oihanetako olmeken artean agertu zen.
Txano Gorritxo
Ipuineko objetuen sinbolizazioa
Bruno Bettelheimek analisi sakona egin zuen Txano Gorritxoren ipuinaren inguruan, hain zuzen ere, Perraulten bertsioan oinarrituz. Bertako elementu nagusiek zer sinbolizatzen zuen esanaz. Hauetako elementu asko, "bertsio originalean" soilik agertzen dira, hau da, Perrault eta Grimm anaien bertsioa sortu aurretik, ahoz aho kontatzen zen istorioan. Adibidez, neskatoak otarrean, opiltxoak eta esne botila bat eramaten diola kontatzen dute bertsio batzuk. Jainkotasunerako prozesioan, opilak egin eta hauek eskaintzen dituzte, gehienetan, Atena, Artemis eta Demeter agertzen dira hastapen femeninoko erritual hauetan, jainkotasun femeninoen omenez. Jatorri paganoko erritua denez, bertsio batzuetan, Txano Gorritxok ez du saskirik eramaten, adibidez, Egbertoren kontakizunean. Adituek diote, istorioa kristautzeagatik aldatu zuela ezaugarri hau.
Kitosen Gerra
Zipre
Zipren, Artemiok zuzendutako judu-talde batek irla kontrolatu zuen eta Zipreko juduek 240.000 greziar hil zituzten Erromatar armada txiki batek laster konkistatu zuen hiriburua. Behin matxinada itzalita, indarrean jarri ziren zenbait lege juduei debekatuz irlan bizi izatea, naufragio baten bizirik irten zirenak barne, erailik izan zitezkeelako.
Mesopotamia
Trajano Persiar Golkoan zegoela, beste errebolta bat gertatu zen Mesopotamian. Trajanok Nisibis, (Osroene, Edesa, hiriburua) eta Seleuzia Tigriskoa berreskuratu zituen, biak judutar komunitate handiekin.
Loches-sur-Ource
Biztanleria
2007an Loches-sur-Ource udalerrian erroldatutako biztanleak 358 ziren. Familiak 159 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 31 bakarrik bizi ziren emakumeak), 39 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 27 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Txano Gorritxo
Ipuineko objetuen sinbolizazioa
Bestalde, hastapen erritualei dagokienez, ardo botila (amonaren odola) eta haragia (amonaren haragia) ere erlazionaturik daudela dio Bettelheimek. Amona jan eta edateak, Txano Gorritxok heldutasuna beregana eta bere boterea irudikatzen baitu.
Kitosen Gerra
Mesopotamia
Osroes I.a ren erromatar aldeko seme bat, Partamaspates, enperadorearen espedizioko segizioan eraman zuten. Trajanok Ctesifonen koroatu zuen partiarren errege gisa. Hau eginda, Trajano iparraldera abiatu zen Hatra setioaren zuzeneko ardura hartzeko. K.o. 117ko udako setioan, enperadoreak intsolazioa pairatu zuen eta osasuna berreskuratzeko erabaki zuen Erromara itzultzea. Seleuzian itsasoratu zen baina haren osasuna okerrera joan zen. Selinusen, (Zilizia) lehorreratu eta hantxe bertan hil zen. Haren ondorengoak, Hadrianok, 118an boterea hartu zuen.
Judea
Lukas liderrak Judeara ihesi egin zuen Marcius Turbok jazartzen zuelako. Erromak ere Julian eta Papo erreboltarien gainean heriotza zigorra jarri zuen. Lucius Quietusek, Mesopotamiako juduak gainditu zituenak, Judeako erromatar armadaren burua izanik Lod hiriari setio jarri zion. Han matxinoak bildu ziren Julianek eta Papok aginduta. Lod konkistatu ondoren, Julian, Papo eta judu-defendatzaile asko exekutatu zituzten. Lucius Quietus, Trajanok horrenbeste miresten zuena Erromaren alde lan gogorra egiteagatik, armadatik kanporatua izan zen Hadrianok enperadore titulua ziurtatu ondoren. 118Ko udan, Lucius hil zen jakingabeko egoeretan, beharbada Hadrianok aginduta. Hadrianok erabaki zuen gerrarekin bukatzea, ekialdeko Trajanoren konkista asko abandonatuz ekialdeko muga ziurtatzeko. Nahiz eta Mesopotamiako antzinako probintzia utzi, Hadriakok Partamaspates tronuan berrezarri zuen, Ctesifonetik igorrita izan zelako Osroes (Osroene berriaren erregea) etorri zenean. Mende batez, Osroenek ezegonkor independentzia izan zuen estatu-tapoi gisa, bi inperioen artean.
Ernst Wilhelm Leberecht Tempel
Ernst Wilhelm Leberecht Tempel (Niedercunnersdorf, Alemania, 1821eko abenduak 4 - Arcetri, Italia, 1889ko martxoak 16) astronomoa izan zen. 1870ean Frantzia-Prusia Gerra piztu zen arte, Marsellan lan egin zuen; orduz geroztik, Italian bizi izan zen.
Kitosen Gerra
Ondorioak
Beste gertakizun batzuk gauzatu ziren Judea probintzian 130. urtean. Dion Kasioren arabera, enperadoreak erabaki zuen Jerusalem hiria berreraikitzea izen berri batekin, Aelia Capitolina. Ideia honek, gehi juduen kontrako beste zigorrek, 132ko Bar Kojba errebolta ahalbideratu zuten. Altxamenduaren ondorioz Judeako populazio gehiena hilda suertatu zen eta judaismoa debekatuta inperio osoan zehar. Hadriano hil eta gero, debeku hori indargabetu zen.
Aro Aurreklasikoa
Olmeken presentzia erdialdean, Golkoan eta Guerreron
Garai honetan garatzen da olmeka kultura, garai hartako Erdialdeko Amerikako gizakien garapen kultural guztiak laburbiltzen dituena. Kultura honenak dira idazkeraren eta egutegiaren erabileraren lehen zantzuak. Ziur aski euren eskultura eta arkitektura monumentalak garatzea ahalbidetu zien gizarte egitura oso konplexu bat izango zuten. Kultura honetako tokirik nagusienak La Venta, Tres Zapotes eta San Lorenzo dira, Mexikoko Golkoko kostaldeko lautadan daudenak. Toki hauek olmekar eremu nuklearraren zati dira.
Ernst Wilhelm Leberecht Tempel
Kometa ugariren aurkitzaile edo berraurkitzailea izan zen, orotara, 21 aurkitu edo berraurkitu zituelarik, horien artean, 55P/Tempel-Tuttle, gaur egun, Leonidak deituriko ozar-izarra sortzen duen kometa izateagatik ezaguna, eta 9P/Tempel 1, NASAren Deep impact espazio zundaren xedea izan zena 2005ean. Bere izena daramaten beste aldizkako kometa batzuk 10P/Tempel eta 11P/Tempel-Swift-LINEAR dira.
3808 Tempel asteroideak, bere izena, astronomo honen omenez darama.
Aro Aurreklasikoa
Olmeken presentzia erdialdean, Golkoan eta Guerreron
Alabaina, kultura honekin lotutako objektuak Erdialdeko Amerikako zenbait tokitan aurkitu dira, egundaino, Tibias (Costa Rica) eta Tantoc (San Luis Potosí) bezalako toki urrunetan aurkikuntza hauen arrazoiak argitu ez diren arren. Olmeken objektuen aurkikuntza euren eremu nuklearretik kanpo ugariak dira erdialdean eta Guerrero estatuan. Lehenean nabarmengarriak dira Tlatilco (Mexikoko estatua), Chalcatzingo (Morelos) eta Las Bocas (Puebla). Azken hau, 1970eko hamarkadan kolonaurreko arte merkatuan, ustez, toki hartatik zetozen iruditxo ugari agertu zirelako da ezaguna, iruditxo hauek, gero jakin zenez, jatorri ezezaguna zutelarik. Alabaina, 1990eko hamarkadan eginiko indusketek Las Bocasek gaur egun oraindik bere hondakinak kontserbatzen diren herrixka gutxietako bat bezala duen benetako garrantzia adierazi zuten.
Arazotsuagoa da olmeken eta Guerrero estatuaren arteko harremana. Hemen, gizakiek okupatu izanaren zantzuak dituzten gutxienez bi finkapen aurkitu dira, Teopantecuanitlan eta Oxtotitlan kasu, baita olmeken presentzia adierazten duten beste batzuk ere, olmeka kulturaren eramaleentzat Juxtlahuacako Leizeak bezalako tokiek garrantzi zeremoniala izan zezaketela adieraz dezaketenak. Bestalde, talde hauek oaxacar eta maia lurraldeekin izan zuten harremanek eskualde horietan zapoteka eta maya kulturen garapen kulturalean lagundu zuela uste da.
Istmoko Ohitura Handia edo Mixe-Zoque multzoa
Tehuantepec istmoan eginiko aurkikuntza arkeologikoek eskualde hartan zeramika goiz garatu zela zehaztea ahalbidetu dute. Eskualde honetako zeramikaren ezaugarri nagusia (K.a. 1800 eta K.a. 1350 bitartean datatua dagoena), Tehuacango haraneko eta Guerreroko kostaldeko bere garaikideen kasuan ez bezala, Barra, Locona eta Ocóseko zeramikak maila artistiko altura iristen dela da. Honek, mixe-zoque multzoko eramaleek Ekuadorreko herriekin harremanak izan behar zituztela suposarazi du. Istmoko Ohitura eugngo Guatemalako lurraldetik Golkoko kostaldera sartuko zen, non, zapoteka, mixe-zoque eta proto-maia kulturen elkargunean, loratu egingo zen. Garai Aurreklasiko Ertainean zehar, Istmoko Ohitura Handia Ozeano Barearen kostaldetik hedatu zen Tehuantepecetik El Salvadorreraino. Guatemalako La Blancako zeramika, alde handiz, Aurreklasiko goiztiarreko finena da, eta olmekar goiztiarrena baino 600 urte lehenagokoa da, zein, Michael Coek, Harvardeko Peabody Museoaren kuradore erretiratuak, askoz sofistikatuagoa den La Blancako Zeramikaren bertsio arrunt deitzen duena. Bestalde, Guatemalako Ozeano Bareko kostaldeko Monte Alto kulturako eskultura monumentalak ere nabarmen dira olmekenak baino askoz zaharragoak.
Capacha
Gutxi gora-behera Aurreklasiko Ertainaren hasieran, Mexiko mendebaldean Isabel Kellyk Capacha kultura deitu zuen zeramika ohitura bat agertu zen. Honen zantzuak Coliman, Jaliscon eta Sinaloan aurkitu dira. Ohitura honetako objekturik bereizgarrienak ebakiduraz apaindutako tekomateak eta gerridun pitxerrak dira, batzuetan hain estua bi pitxer diruditela, bata bestearen gainean jarriak. Capacha kultura bere oparotasun garaira iritsi zenean mendebaldeak ez zuen ondo definitutako batasun kultural bat osatzen, beste lurralde batzuetako herriekin bai gertatzen zena, euren artean eta Erdialdeko Amerikako sisteman erabat barneratuta zeudenak.
Loches-sur-Ource
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gallicolumba rubescens
Gallicolumba rubescens Gallicolumba generoko animalia da. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatua dago.
Arroyo de la Luz
Arroyo de la Luz, Cáceresko probintziakoa udalerri bat da, Espainiako mendebaldean. Azken honen 19 kilometrora dago. Bere bi ibaiak, El Casillas eta El Pontones, Salor ibaiaren ibaiadarrak dira.
Loches-sur-Ource
Etxebizitza
2007an 237 etxebizitza zeuden, 165 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 46 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 235 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 165 etxebizitza nagusietatik 133 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 87 etxek bost zituzten. 135 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 90 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 45 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Arroyo de la Luz
2008ko erroldaren arabera 6.461 biztanle zituen 128 km²-ko azaleran. 128.06 km² hartzen ditu, eta 325m-ko altuera du Mediterraneoko gainetik. 2014. urtean 6.101 biztanleekin, Arroyo de la luz bere eskualdeko udalerri jendetsuena zen, eta Cáceresko probintziaren hamargarrena da. Arroyo de la Luz ezaguna da, El Día de la Luz dela eta, La Virgen de la Luz omenez egiten den jaialdi oso famatua delako.
Loches-sur-Ource
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Arroyo de la Luz
Hidrografia
Bere sare hidrografikoa Tajo ibaiaren arroari dagokio eta bere tamainagatik aipagarriak diren ibaiak ditu, El Casillas eta El Pontones bezala. Azken hauek, Salorren ibaiadarrak dira eta aldi berean Tajo ibaiaren ibaiarra dena. La Charca Grande, La Charca Chica, El Envalse Molano,… eta beste urtegi batzuk ditu. Molano deitutako hornikuntza urtegia, 1992. urtean eraiki zuten Molano ibaiaren gainean. Bere erabilera nagusia hornikuntza da, baina ere arrantza egitea baimenduta dago.
Orografia
Paisaian ikusten da zenbat dedikazioa ematen da nekazaritzari eta lehorreko eremu laborei.
Loches-sur-Ource
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 221 ziren, horien artean 174 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 174 pertsona aktiboetatik 158 lanean zeuden (91 gizon eta 67 emakume) eta 16 langabezian zeuden (7 gizon eta 9 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Arroyo de la Luz
Klima
Bertako klima mediterranearra da.
Historia
Arroyo de la Luzen auzoan aurkitutako hilobien arabera, esan ahal biztanleriaren jatorria Lusitaniarra dela. Lehenaldi honek azalduko luke bere antzinako izena Arroyo del Puerco, harremanetan jartzen duena jainko terminaleekinzer da hau?: harrizko txerriak, ohikoak Cáceres eta Ávilako probintzietan. Arroyo herri oso zaharra da, 2000 urte baino gehiagokoa. Lehen biztanleak Lusitaniarrak eta Zeltak izan zire. Ondoren, Erromatarrak heldu ziren, eta azkenik, Bisigodoak eta Arabiarrak izan ziren herria menperatu zutenak Kristauen errekonkista baino lehen (XIII d.C). Konkistatzearen bitartean, Alfontso IX.a Leongoaren tropa kristauak, herria konkistatu zuten arabiarren kontra, Cáceresko biztanleen batera 1229-ko apirilaren 23a. Antzineko armarriak basurde bat lizar baten ondoan erreka baten ertzean islatzen zuen, horregatik lehenengo Arroyo del Fresno deitzen zen. Geroago, Arroyo del Puerco, eta 1937ko azarotik Arroyo de la Luz. Azken izen hau, Arabiar eta Kristauen arteko gudarekin eta La Virgen de la Luz babesarekin erlazionatuta dago.
Ekonomia
·Lehen sektorea:Lehorreko laborantza ·Bigarren sektorea:Eraikuntzarekin zerikusia duten jarduerak ·Hirugarren sektorea:Zerbitzuen sektorearen garrantzia oso lagunduta dago Cácerestik oso hurbil dagoelako. ·Industria:Industria sektorean nabarmentzen da haragi prozesatua(urdaiazpikoa eta hesteki). Zurgintza eta metalgintza ere paper oso garrantzitsua hartzen du Arroyoko industrian.
Festak
Festa ugari daude urtean zehar, baina esanguratsuena El Dia de la Luz da, Aste Santuan. Egun honetan, ospatzen dira: Arabiar eta Kristauen arteko guda eta La Virgen de la Luz kristauei emandako laguntza. Festa hau, Pazko astelehenean ospatzen da eta Arroyo de la Luz-eko ospakizun politen eta errotuena da. Egun honetan, zaldien lasterketak antzerki bihurtzen dira. Kristauek zaldi gainean guda irabazi zutenaren berria ematen dute eta, horrekin batera, jendea mozorrotu eta musika egoten da.
Aro Aurreklasikoa
Aurreklasiko Berantiarra edo Protoklasikoa
Olmeka kulturaren gainbeherak Aurreklasiko berantiarrari eman zion hasiera (K.a. 400-K. o. 150). Herri bakoitzeko sistema kulturalean olmeka elementuen barneratze eta dibertsifikazio kulturaleko garai bat da. Oinarri horrekin abiatu ziren Erdialdeko Amerikako ohiturarik garrantzitsuenetako batzuk. Alabaina, Mexikoko haranaren hegoaldean dagoen Cuicuilco eta Michoacaneko Chupícuaro izango ziren garrantzitsuenak. Lehena, Erdialdeko Amerikako hiririk handiena eta Mexikoko Haraneko zeremonia gunerik garrantzitsuena bihurtu zen eta Chupícuarorekin harremanak mantentzen zituen. Cuicuilcoren gainbehera Teotihuacanen gorakadarekin batera gertatu zen, eta Xitle sumendiaren eztandarekin sendotzen da (K. o. 150 inguruan), bertako biztanleak Mexikoko haranaren iparraldera joatera behartu zituena. Chupícuaro kultura, batez ere bere buztingintza ekoizpenagatik da ezaguna, honen arrastoak Bajío eta aintzira arroaren artean dagoen eremu zabal batean topatu direlarik.
Txano Gorritxo
Denbora eta lekuaren esanahia
Herriko etxeak eta amonaren etxeak leku segurua sinbolizatzen dute, familiaren segurtasuna. Aldiz, basoak, protagonista arriskura bideratzen duen lekua da, hastapenaren bidea. Ezaugarriei dagokionez, iluna, misteriotsua eta itxia da. Lehen aipatu dugun hastapenaren beste lotura bat da, "beste munduarekin" inguratzen duena, kanpoko munduarekin.
Interpretazio sexuala
Bestalde, interpretazio sexualari dagokionez, otsoak neskatoa bereganatu nahi du eta berarekin erlazio sexualak izan. Txano Gorritxok oheratu baino lehen, arropa guztia kendu eta sutara botatzen du. Arropa bakoitza banaka kenduarazten dio hemen otsoaren esfortzua ikus daiteke neskatoa erakartzeko. Ekintza hau striptise bat bezala ikus daiteke. Ondorengo bertsioetan, neskatoaren sexualitatea ezkutatzen saiatu dira, ipuina haurrei bideratu ahal izateko.
Ikuspegi feminista
Badira ikertzaileak, ipuin orokorrean ipuin guztietan sexualitatea eta emakumezkoenganako gizonezkoek dituzten fantasia maskulinoaren arrastoak ikusten dituztenak. Txano Gorritxo da, zentzu horretan, misoginias eta matxismoas zipriztinduta dagoen historia bat: protagonista da otsoaren sena zirikatzen duenaren erruduna eta jarrera otzanak naiz egokiak hartzera gomendatzen du; izan ere, gizonezkoen bultzada sexualak saihetsezinak baitira. Txano Gorritxok bere izaera zirikatzaile eta ergelagatik, bortxatua izatea merezi zuela leporatu izan diote hainbat kritikariek, basoan ez geratzeko arauak soberan ezagutzen baitzituen. Kritika hau, ikuspegi feminista batzuek gogor kritikatu dute. Emakume politek ez lukete otso erakargarrietaz fidatu beharko eta aldiz, uneoro, gizonezkoaren mende, esaneko eta otzan egon beharko lukete.
Loches-sur-Ource
Diru sarrerak
2009an Loches-sur-Ource udalerrian 171 unitate fiskal zeuden, 375 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.446 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak eta 2 zurginak.
2000. urtean Loches-sur-Ource udalerrian 57 nekazaritza-ustiategi zeuden, 372 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.