cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Immigrazioa Euskal Herrian
Bizkaia
Bermeon, Gernikan eta batez ere Ondarroan, biztanleriaren hamarren bat etorkina zen 2000ko hamarkadaren amaieran. Oro har, herri horietara joandako biztanleak arrantzan aritzen dira (batez ere afrikar jatorriko etorkinak). Gernikan, hego-amerikarren kopurua asko handitu da azken urteetan.
Bilbo
Bilboko biztanleriaren %6,7 da etorkina gaur egun, duela hamar urte baino hamar aldiz gehiago. 1996an Espainiar estatutik kanpo jaiotako Bilboko biztanleak ia ez ziren 1.000, gaur egun ordea, kopuru hori 23.762 pertsonakoa da (udalak 2006an emandako datuen arabera).
Oro har, hiri guztian zehar hedatu dira etorkinak, dena den, erdiguneko auzo batzuetan nabarmentzen dira gehien. Esaterako, Ibaiondon, Abandon eta Uribarrin. Ibaiondoko barrutia aipagarriena da, bertako San Frantzisko eta Bilbo Zaharra auzoetan, etorkinen kopurua biztanleriaren %18 eta %26 ere bada, hurrenez hurren.
Gipuzkoa
Tradizioz, Euskal Herriko beste herrialdeetan baino portugaldar gehiago bizi izan da beti Gipuzkoan eta 2009ko erroldan, nazionalitate ugariena izaten jarraitzen zuten. Horrez gain, Goierrin pakistandarrak zabaldu dira.
2008an mundu mailan hasitako krisialdiak eta higiezinen burbuilaren lehertzeak Euskal Herrian eta Espainian eragindako krisialdi sakonagoak etorkinak Gipuzkoara erakarri zituen, bertan langabezia Espainiar estatuko baxuena zela eta. .
Ipar Euskal Herrian
Ipar Euskal Herrian azken urteetan izandako immigrazioaren ezaugarriak guztiz desberdinak dira.
Nafarroa
Nafarroan etorkin gehienak Iruñerrian eta hegoaldeko Erribera eskualdean biltzen dira. Dena den, nekazaritzak herrialdean duen garrantzia dela eta, etorkinak Nafarroa osoan zehar hedatu dira azken urteetan. Etorkin gutxien ipar-ekialdeko gune menditsuenetan dago.
2000. urtetik aurrera Nafarroa osoan izandako immigrazioak eragina izan du Iruñerrian ere. Horrela, Nafarroako batezbestekoaren antzekoa da gune-metropolitarrean bizi diren etorkinen ehunekoa, %10 2007ko datuen arabera. Dena den, etorkinen banaketa aski aldatzen da udalerriz udalerri, bai eta auzoz auzo ere.
Eskuarki, erdiguneko udalerrietan immigrazioa handiagoa da, Iruñan, Berriozarren edo Barañainen, batezbestekoaren gaineko emaitzak erakutsiz. Bestalde, hegoaldeko eta ekialdeko udalerrietan, etorkin gutxiago dago. Izan ere, udalerri horietara Iruñeko gazte ugarik jo du babes-ofizialeko etxebizitza merkeagoen bila, hiriburuko prezio altuetatik ihesi.
Iruñeko auzoak eta udalerriak
Iruñean etorkin gehien dituzten auzoak honakoak ziren 2008. urtearen hasieran:
Ondorio linguistikoak
Euskal Herrira doazen etorkin guztiak erdaldunak dira. Horrek eragin zuzena du kaleko erabilera indizeetan. Batzuek gaztelaniaren edo frantsesaren aldaera bat dakarte, beste batzuek ez dakite Euskal Herriko hezkuntza sisteman erabiltzen diren hizkuntzetatik bakar bat ere ez.
Espainia aldetik etorritako etorkinen bigarren belaunaldian, euskara ezaguera eta erabilera zabalagoa da. Euskararekiko atxikipena, ordea, ez da hain zabala.
Espainiaz at etorritako 2000 hamarkadetako etorkin berrien matrikulazioei dagokionez, EAEn, %20 matrikulatua zegoen D ereduan, %30 B ereduan eta %50 A ereduan.
EAEn, 2020 hamarkadan matrikulazioetan bilakaera ikusi zen, A eredutik B eta D ereduetara. Ikasle gehienak ikastetxe publikoetan ematen zuten izena, % 67, eta horietatik % 48 B eta D ereduetan. (D ereduan % 45). Itunpeko ikastetxe pribatuetan ere B eta D ereduetan matrikulatzen ziren ikasle gehienak. (A ereduan ikastetxe publikoko % 1,4 eta itunpeko % 4,3).
Adin txikiko etorkinen zentroak
Gurasorik gabe etortzen diren 18 urtetik beherako etorkinak hartzeko zentroak eraiki zituzten foru aldundiek. Zentro horietako gazte batzuen jokaerak haserrea sortu zuen herritar askorengan
Bizkaian, Loiun, Artzentalesen, Muskizen, Urduñan eta Zornotzan eraiki ziren adin txikiko etorkinentzako zentroak.
Galaxias zebratus
Galaxias zebratus Galaxias generoko animalia da. Arrainen barruko Galaxiidae familian sailkatzen da.
Tréguidel
Tréguidel (bretainieraz Tregedel) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Lavras da Mangabeira
Lavras da Mangabeira Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Rhabdornis inornatus
Rhabdornis inornatus Rhabdornis generoko animalia da. Hegaztien barruko Sturnidae familian sailkatua dago.
Kazuki Hara
Kazuki Hara (原 一樹, 1985eko urtarrilaren 5a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse eta Giravanz Kitakyushu.
Salta
Salta Argentinako ipar-mendebaldeko hiria da, Saltako probintziaren hiriburua. Andeen ekialdean dago, Lermako haranean, 1.187 mko garaieran, Arenales ibaiaren ertzean. Boliviako Santa Cruz de la Sierra eta Txileko Antofagasta hirietatik hurbil dago. 2010ean 535.303 biztanle zituen.
San Juan del Monte (Burgos)
San Juan del Monte Burgosko udalerria da, Ribera del Duero eskualdean dagoena.
Salta
Ekonomia
Nekazaritza produktuen (arroza, artatxikia, tabakoa, kotoia, barazkiak, zitrikoak) merkataritza, finantzak eta industria (janari industria, larrugintza, zurgintza) dira ekonomia jarduera nagusiak. Turismoak ere garrantzi handia dauka; aipagarriak dira XVIII. mendeko San Francisco eliza eta San Bernardo komentua eta mende bereko jauregiak.
San Juan del Monte (Burgos)
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 149 biztanle zituen.
Ophioscincus cooloolensis
Ophioscincus cooloolensis Ophioscincus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Vara udalerria
Vara Suediako udalerria da. Västra Götalandeko konderrian kokatua dago. 700,66 km² ditu eta 15,697 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chamblon
Chamblon Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Awaous aeneofuscus
Awaous aeneofuscus Awaous generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Toussus-le-Noble
Toussus-le-Noble Frantziako udalerria da, Yvelines departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Toussus-le-Noble udalerrian erroldatutako biztanleak 829 ziren. Familiak 201 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 125 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 205 etxebizitza zeuden, 201 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 3 hutsik zeuden. 188 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 201 etxebizitza nagusietatik 140 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 9 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 149 etxek bost zituzten. 176 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 62 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 134 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 656 ziren, horien artean 515 aktiboak ziren eta 141 inaktiboak ziren. 515 pertsona aktiboetatik 497 lanean zeuden (336 gizon eta 161 emakume) eta 18 langabezian zeuden (11 gizon eta 7 emakume). 141 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 105 ikasten zeuden eta 26 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Toussus-le-Noble udalerrian 272 unitate fiskal zeuden, 910 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 31.898 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 4 autoeskolak ziren, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 aldi baterako lan enpresa, 2 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 liburu denda zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Galaxiella munda
Galaxiella munda Galaxiella generoko animalia da. Arrainen barruko Galaxiidae familian sailkatzen da.
Rhabdornis grandis
Rhabdornis grandis Rhabdornis generoko animalia da. Hegaztien barruko Sturnidae familian sailkatua dago.
Merrick (Galloway)
Merrick, Eskoziako gaeleraz A' Mhearag, literalki "Hatza", Eskoziako Galloy Muinoak mendikateko Awful Hand mendilerroan dagoen mendi bat da, Dumfries eta Galloway konderrian. 843 metroko garaiera du.
Sándor Balassa
Sándor Balassa (Budapest, 1935eko urtarrilaren 20a - ibidem, 2021eko maiatzaren 14a) hungariar musikagilea izan zen. Stravinskiren eta espresionismoaren eraginpean egin zuen bere obra. Ezagunak ditu Lajos Kassákentzako requiema (1969) eta Tabulae (1972).
Gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak
Esaldia esaldi osotik dator, "Hiru gezur mota daude: gezurrak, gezur madarikatuak eta estatistikak"; Mark Twainek eta beste batzuek Ameriketako Estatu Batuetan ospetsu egin zuten, oker Benjamin Disraeli britainiar lehen ministroari egotzita. Esaldia 1891ko idazle anonimo bati ere egotzi zaio eta, beranduago, Charles Dilkeri, baina batzuetan esaten da ere Twain bera izan zela sortzailea.
Angelina (Santa Catarina)
Angelina Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Govert Flinck
Govert Teuniszoon Flinck (Kleve, 1615eko urtarrilaren 25a - Amsterdam, 1660ko otsailaren 2a) herbeheretar Urrezko Aroko margolaria izan zen.
Leeuwardenera bidali zuten ikastera, eta bere lagun Jacob Adriaensz Backerrekin batera margolari egitea erabaki zuten. Urte askoan Rembrandten estilo berarekin lan egin zuen. Hala ere, gai historikoen margolari gisa Rubensen estiloa hartu zuen eta mandatu ofizial asko jaso zituen, batez ere Kleveko dukerriko gortetik. 1652az geroztik Amsterdamgo herritarra izan zen, eta han oinordeko aberats batekin ezkondu zen.
Dédé
Dédé opereta edo komedia musikala hiru ekintzetan Henri Christiné musikagile frantsesak sortutakoa, Albert Willemetzen libreto baten gainean. Parisko Théâtre des Bouffes-Parisiensen aurkeztu zen, 1921eko azaroaren 10ean. Maurice Chevalierren ibilbidean lan garrantzitsua izan zen. Operabase webgunearen estatistiken arabera, 2005-2010 garaian bakarrik hiru aldiz antzeztu zen, Christinéren bigarren antzeztuena izan zen.
Obra hau baino hiru urte lehenago Christinék Phi-Phi lanarekin arrakasta handia izan zuen. Dédé operata ez zen hainbeste denbora karteleran egon baina tartean antzoki aldaketa bat izan zuen.
Tomonobu Hiroi
Tomonobu Hiroi (廣井 友信, 1985eko urtarrilaren 11 - ) Japoniako futbolaria da.
Götene udalerria
Götene Suediako udalerria da. Västra Götalandeko konderrian kokatua dago. 620,71 km² ditu eta 13,178 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Champvent
Champvent Suitzako udalerria da. Vaud kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dezesseis de Novembro
Dezesseis de Novembro Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Henry Ford
Henry Martin Ford (Wayne konderria, Michigan, 1863ko uztailaren 30a - Dearborn, Michigan, 1947ko apirilaren 7a) Ford Motor Companyren fundatzailea izan zen eta bera izan zen masako produkzioarako ekoizpen katea modernoak erabili zituen lehena.
Yalagüina
Yalagüina Nikaraguako Madrizko departamenduko udalerri bat da. 2012ko estimazioen arabera 11585 biztanle zituen.
Henry Ford
Ford T auto merkatuan sartu zenean, AEBetako garraioa eta industriaren iraultza izan zen. Asmatzaile emankorra, 161 patente erregistratu zituen bere herrialdean eta munduko ezagun eta aberatsenetakoa bilakatu zen.
Forden heziketa ez zen horrenbesterakoa izan, baina ikuspegi orokorra zuen eta kontsumismoa ezinbestekoa ikusten zuen bakerako. Konpromiso handia hartu zuen kostuak murrizteko eta asmakizun tekniko asko aplikatu zituen bere negozioan; horrela, frankizia sistema bat osatu zuen, AEB, Kanada eta beste kontinenteetako hiri nagusietan filialak ezarriz.
Forden aberastasunaren zati handi bat Ford Fundaziora joan zen, baina konpainiaren kontrola beti haren familiak eraman zuen.
Biografia
Henry Ford Detroit mendebaldeko etxalde batean jaio zen, Dearborn-en, Michigan. Haren gurasoak Willian Ford (1826-1905) eta Mary Litogot (1839-1876) ziren. Jatorri ingelesekoak ziren, baina Irlandan bizi izandakoak, Cork konderrian. Hainbat senide izan zituen: Margaret (1867-1868), Jane (1868-1945), Willian (1871-1917) eta Robert (1873-1934).
1873ko udan, Henryk nekazari lanetarako erabil zitekeen lurrun makina ikusi zuen lehen aldiz. Fred Reden langileak gurpil batzuen gainean jarrita eta katea bidez konektatuta zeukan. Henry txundituta geratu zen tresna harekin eta hurrengo urtean Redenek berak erakutsi zion motorra piztu eta maneiatzen.
Henryk etxeraino eraman zuen motoreekiko zuen grina. Nerabezaroan, aitak erloju bat eman zion eta, 15 urterekin, erloju konpontzaile kontsideratzen zuten ingurukoek, behin eta berriro berea eta bere lagunenak desmontatu eta berriz osatzen baitzituen.
Totogalpa
Totogalpa Nikaraguako Madrizko departamenduko udalerri bat da. 2012ko estimazioen arabera 14157 biztanle zituen.
Dopasia wegneri
Dopasia wegneri Dopasia generoko animalia da. Narrastien barruko Anguidae familian sailkatuta dago.
Henry Ford
Biografia
1876an, ama hil zitzaion. Kolpe latza izan zen harentzat eta asko aldaktu zen handik aurrera. Aita Henryk etxaldeko lanaren ardura hartu behar zuelakoan zegoen, baina semeak lan hari gorroto zion. Ama etxean geratzeko arrazoia zenez, jadanik ez zitzaion horretarako loturarik geratzen.
San Mamés de Burgos
San Mamés de Burgos Burgosko udalerria da, Alfoz de Burgos eskualdean dagoena.
Henry Ford
Biografia
1879an, Detroitera joan zen, makinista lana ikasteko asmoz; aurrena, James F. Flower & Brosen aritu zen eta Detroit Dry Dock Co. enpresan gero.
1882an, Dearbornera itzuli eta Westinghouse lurrun makina portatilaren ardura hartu zuen. Hantxe lortutako trebeziak Westinghouse konpainiarekin kontratua lortzen lagunduko zion eta haien lurrun makinak zaindu zituen.
1888an, Clara Bryantekin ezkondu zen eta seme bakarra izan zuten: Edsel Bryant Ford (1893-1943). Tarte horretan, haren lanbideak etxaldea eta zerrategia izan ziren.
Ar Redadeg
Diwanentzako dirua biltzea izan zen zuen lehen xedea, eta Korrikaren antzerako eredua jarraitu zuen. Lehendabiziko lasterketak 600 kilometro inguru bete zituen, Nantesetik Carhaixeraino.
San Mamés de Burgos
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 297 biztanle zituen.
Ar Redadeg
Ar Redadeg lasterketaren bigarren edizioa 2010eko maiatzean egin zuten, 2009ko Korrikak delegazio bat bidali zuen bigarren Ar Redadeg-a prestatzeari begira.
Henry Ford
Biografia
1891n, Fordek ingeniari postua lortu zuen Edisonen konpainian eta, 1893an, postu hoberenetara iritsi zen. Horrek gasolina motorrekin egiten ari zen esperimentutarako denbora eta diru nahikoa eman zion eta, 1896ko ekainaren 4an, quadricyclea asmatuta zeukan, jada.
Ar Redadeg
Hortik aurrera, bi urtetik bi urtera Ar Redadega ospatu dute Bretainian.
Henry Ford
Detroit Automobile Company eta Henry Ford Company
Horrelaxe iritsi zen, 1899an, Ford Edison Illuminatingera eta, beste inbertsore batzuekin batera, Detroit Automobile Company sortu zuten. Berehala egin zuen kilimon, ordea, Ford, autoak saltzeari arreta jarri beharrean, prototipoak hobetzen saiatu zelako. Lasterketak antolatzen zituen bere diseinuaren hobariak azaltzeko eta, azkenean, Henry Ford Company jaio zen. 1901eko urriaren 10ean, Alexander Wintoni irabazi zion Henryk berak.
Ford Motor Company
Henry Fordek arrakasta izan zuen 1903ko ekainaren 16an hasi zuen bere hirugarren enpresan. Berak eta beste 11 inbertsorek Ford Motor Company sortu zuten 28.000 dolarreko hasierako kapitalarekin. Diseinu berriko auto batean, Fordek erakustaldia antolatu zuen eta bere kotxeak milia bat egin zuen 39,4 segundoan, St. Clair laku izoztuaren gainean; abiadura errekorrak hautsi zituen horrela. Arrakasta horrek Barney Oldfield pilotuaren arreta piztu zuen eta, Ford 999 deitu zioten modelo harekin, AEB osoetan ibili zen Ford marka ezagutzera emanez. Indianapolisko 500 miliak sustatuko zituenetako lehenengotakoa izango zen Ford.
1914an, Fordek mundua txunditu zuen bere langileei eguneko 5 dolar ordainduz, langile gehienek erdia irabazten zuten garaian. Taktika arrakastatsua izan zen hura, Detroiteko mekanikari hoberenak Ford enpresara joan baitziren lanera, giza kapitalak eta esperientziak ekoizpena emendatu eta formazio kostuak murriztu zituen. Fordek soldataren motibazioa deitu zion horri. Lantegi erraldoi hari antolaketa bertikala eman zion eta hori erabakiorra izango zen lehengaiak sartu eta bukatutako autoak ateratzen ziren faktoria hartan.
T modeloa
1908ko urriaren 1ean, azaldu zen merkatuan Ford T modeloa. Berrikuntza ugari zekarren: bolantea ezkerrean -beste konpainiek berehala kopiatuko zuten hori-, motorra eta transmisioa itxita eta lau zilindroak bloke sendo batean enkajatuta, 2 malguki erdi eliptikoek gauzatutako suspentsioa... Gidatzeko erraza eta, garrantzitsuena, oso merkea eta konpontzeko erraza zen. 1908an, 825 dolar estatubatuar kostatzen zen eta, urtetik urtera, prezioa jaistsi egiten zen; hain merkea izanik, 1920rako, gidari gehienek Ford T batean ikasiak ziren gidatzen.
Horst Köhler
Horst Köhler (Skierbieszów, gaur egun Polonia, 1943ko otsailaren 22a) Alemaniako Batasun Demokrata Kristauko (CDU) politikaria da eta Alemaniako Presidentea izan da 2004 eta 2010 bitarte. Bigarren agintaritza betetzen ari zela, 2010ean dimititu egin zuen Alemaniak Afganistanen zituen tropei bisita egitean egin zienean egin zituen komentarioen ondorioz.
Henry Ford
T modeloa
Proiektu honek auto arrunt eta merkeak ekoiztea nahi zuen, erdi mailako familia estatubatuarrak kontsumi zezakeenak, alegia. Ordura arte, oso jende gutxik lor zezakeen autoa, luxuzko gaia baitzen, baina Fordek jarriko zuen erdi mailaren eskura, horrela masa kontsumoa bultzatuz.
Publizitatea ere gauza garrantzitsua zen eta Fordek Detroit bete zuen, egunkari guztientan produktu berriaren istorioak eta iragarkiak agertzen zirelarik. Hiri gehienetan filialak jarri zituenez, AEBetako hiri orok eskaintzen zuen autoa lortzeko aukera. Bestalde, filial hauen jabeak aberasten joan ziren eta automobilismoaren publizitatea zabaltzen joan zen, gidariei hiritik at irteten laguntzeko klubak sortuz. Etxaldetako jabeek ez zuten asmakizun hutsa ikusten autoan, bere lanerako tresna baizik eta hori pozgarria zen Fordentzat.
Salmentek gorakada izugarria izan zuten eta urtero hausten ziren aurreko urteko errekorrak. 1914an, 250.000 auto baino gehiago saldu zuten.
Bestalde, Ford beti ibili zen kostu murrizketa eta efikaziaren bila eta, 1913an, mihiztatze higikor zintak sartu zituen bere plantan, ekoizpenaren emendatze ikaragarria ahalbidetuz. Detroiteko hiltegietako lan sisteman oinarritu zen eta muntaia katea instalatzea zen egin behar zen bakarra; transmisio uhalek eta labaindera gidariek autoaren txasisa automatikoki desplazatzen joaten ziren operarioek lan egiteko, kotxea erabat bukatuta geratu arte. Aspalditik arma eta erloju fabriketan erabiltzen ari ziren pieza aldagarrien sistemak ekoizpena merketzen zuen eta estandarizazioan konponketak erraztu.
Fordi esleitzen zaio ideia hau, baina badirudi bere langileak izan zirela, lehenengo asmatu zutenak: Clarence Avery, Peter E. Martin, Charles E. Sorensen eta C. H. Wills. 1916rako, oinarrizko autoaren prezioa 360 dolarretara erorita zegoen eta salmentak 472.000ra iritsi ziren.
Txileko historia
Txile koloniala
1520an iritsi ziren lehen europarrak Txileko hegoaldeko muturrera, Lurrari bira emateko Fernando de Magallanes buru zuen espedizioan. Hogei urteren buruan hasi zen kolonizazioa, Perutik barrena, Pedro de Valdivia espainiarrarren gidaritzapean. 1541ean Santiago, 1544an La Serena eta 1550ean Concepcion sortu zituen.
Henry Ford
T modeloa
1918rako, AEBetako autoen erdiak Ford T modelokoak ziren. Beltzak ziren, kolore hori azkarrago sekatzen baitzen, baina, gerora, beste kolore batzuk ere egin zituzten. 1927 arte jarraitu zuten modeloa ekoizten eta 15.007.034 ale egin ziren.
Awaous banana
Awaous banana Awaous generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Txileko historia
Txile koloniala
Baina araukaniarrek aurre egin zioten gogor kolonizatzaileen hedatzeari: 1553an gudarostea garaitu eta Valdivia hil zuten (indiarren eta espainiarren arteko gatazkak espainiarrek indiarrak XIX. mendean menderatu zituzten arte iraun zuen). Hala ere, kolonizazioak aurrera egin zuen. Aconcaguako ibarrean eta Santiago eta Concepción hirien arteko lurraldean finkatu ziren kolonizatzaileak.
Alfred de Vigny
Alfred Victor de Vigny (Loches, Indre eta Loira, Frantzia, 1797ko martxoaren 27a - Paris, Frantzia, 1863ko irailaren 17a) frantses idazlea izan zen.
Biografia
Gazte zela frantses gudarostean sartu eta kapitain izatera heldu zen.
Poèmes (1822, Poemak) poesia-bilduma argitaratu ondoren, arrakasta handia lortu zuen Poèmes antiques et modernes (1826, Poema zahar eta modernoak) eta Cinq-Mars (1826, Martxoaren bosta) literatura-lan erromantikoei esker.
Urtebete geroago gudarostea utzi eta, Parisen, buru-belarri hasi zen idazten. Hurrengo urteetan, ondorengo lanak argitaratu zituen: Stello nobela (1832); Serviture et grandeur militaires (1835, Militartasunaren morrontzak eta handitasunak) kontakizun laburreko bilduma; eta Chatterton (1833) drama. Horietan garbi islatzen zuen giza bizitzari buruz zuen ikuspegi ezkorra.
Henry Ford
T modeloa
Fordek iraultza egin zuen auto industrian katea produkzioa txertatuz. Apustu arriskutsua zen, baina eskariak esango zuen asmatzen zuen ala ez; estatubatuarrak merkatu erraldoia ziren eta Fordek kontsumoan murgildutako gizarte baten aurrean zegoela baloratu zuen. Eskaria ez bazen falta, ekoizpenak denbora aurreztu behar zuen, langileen desplazamenduak murriztuz eta Frederick W. Taylorren lanaren antolaketa zientifikoa jarraituz.
Alfred de Vigny
Biografia
1845ean, Frantziako Akademiako kide egin zuten, eta harrezkero erretiratua bizi izan zen Maine-Giraudeko landetxean.
Txileko historia
Txile koloniala
Nolanahi ere, metal bitxi askorik aurkitu ez zenez (urrea) lurraldeak ez zuen jende asko erakarri hasieran, eta kolonitzatzaileek, encomienda sistemaren bidez, lurra lantzea eta abereak haztea izan zuten lanbide nagusia. Hala, Espainiaren kolonia txiroenetakoa izan zen Txile, koroaren laguntzaren mendean egon zen. Administrazioz Peruko Erregeordetzaren barruan egon zen.
XVIII. mendean hasi zen biztanleria ugaltzen eta ekonomia aurreratzen (zilarra, kobrea, garia, mahatsa eta olibondoa). Beste kolonietatik bereizita egon zen arren, XVIII eta XIX. mendeetako gertaerek (Ingalaterraren kolonien eta Haitiren burujabetasuna, Frantziako Iraultza, britainiarrek Río de la Platako Erregeordetza hartzea, salgaien kontrabando gero eta handiagoa, Napoleonen gudarosteak Espainian sartzea…) kontzientzia nazionala suspertu zuten.
Alfred de Vigny
Biografia
Hil ondoren argitaratu ziren Les Destinées (1864, Patuak) poema-bilduma eta Le Journal d´un poète (1867, Poeta baten egunkaria) autobiografia.
Henry Ford
T modeloa
Baina, langileak bazuten konpentsatzioa, kostuen murrizketarik esker, garaiko soldaten oso gainetik kobratzen baitzuten. Gustura zeuden eta ez zuten konfliktorik sortzen; arau zorrotzak zeuden lantegian eta bizitza pribatuak ere behatzen ziren. Fordeko langileek klase ertainean sartzen hasi ziren eta kontsumitzaile potentzialak ziren; enpresa metodo berri hauek aldaketa handia ekarriko zuten AEBetako gizartera.
Horst Köhler
Köhler ekonomista da lanbidez eta Presidente izan aurretik ibilbide politiko, sozial eta bankari luzea izan zuen. Europako Berreraikuntzarako eta Garapenerako Bankuko (EBRD) lehendakari izan zen 1998 eta 2000 bitarte eta Nazioarteko Diru Funtseko (NDF) zuzendari orokorra 2000 eta 2004 bitarte.
Henry Ford
T modeloa
1918ko abenduan, Henry Fordek bere semeari, Edsel Fordi, esleitu zion konpainiaren presidentzia, baina beti gorde zuen beretzako azken erabakirako ahalmena eta semearen aukerak aldatu zituen ez gutxitan. Henry eta Edselek beste inbertsoreen akzioak erosi zituzten eta konpainia familiaren eskutara pasatu zen osotasunean.
A Modeloa
1926an, Ford T modeloaren salmentak erori egin ziren eta Henryk modelo berri baten beharra sumatu zuen. Henry motorra, txasisa eta hainbat bereizgarri mekanikoz arduratu zen eta semeak, berriz, autoaren gorputza diseinatu zuen. Hasieran aita ez bazen aldeko, Edselek lortu zuen hainbat aldaketa tekniko txertatzea eta, 1927ko abenduan, Ford A jaio zen. 1931n ekoiztu zuten eta 4 milioi egin zituzten. Urtero aldaketak egiteko konpromisoa ere hartu zuen konpainiak, gaur egun egiten den lez.
Edsel Forden heriotza
1943ko maiatzean, urdaileko minbiziak hil zuen Edsel Ford eta konpainiaren presidentzia airean geratu zen. Henry Ford urteetan bere sozio izandako Harry Bennetten aldekoa zen, baina Edselen alargun Eleanorrek Edselen boto eskubideak zituen eta bere seme Henry Ford II.a nahi zuen presidente. Azkenean, Henryk berak hartu zuen presidentzia 79 urte zituenean. Henry Ford II.a presidente orde izan zen eta Harry Bennett Kontseiluko kide, langile, lan-harremanak eta harreman publikoen ardurak hartuta.
Urte zailak etorri ziren eta hilero hamar milioi dolar galtzera iritsi zen. 1945ean, Henry Ford oso zahar zegoen eta emaztea eta errainaren artean lortu zuten Henry Ford II.a ilobaren alde dimititzea.
Forden lan filosofia
Henry Fordek ongizatean sinesten zuen, kontsumo gizartean. 1914ko urtarrilaren 5ean, azaleratu zuen 5 dolar ordaintzeko programa —2,34 dolar gehiago— eta, aldi berean, 8 orduko lan eguna, 9 ordukoaren ordez, eta 5 lan-eguneko asteak.
Wall Streetek gogor kritikatu zituen Forden 40 orduko astea eta gutxieneko soldata ezartzea, baina horrek garbi frogatu zuen horrelako soldatak langileek ekoizten zituzten kotxeak erostea ahalbidetuko zuela eta ekonomiarentzat ona baino hobea zela. 5 dolarreko soldata 6 hilabete edo gehiagoz enpresako langile ziren 22 urte baino gehiago zituzten gizonentzakoa izan zen; horrezaz gain, Soziologia Departamentuak ontzat emandako bizitza eraman behar zuen eta ez edaria eta ez jokoa ez zirela onartzen. Departamentuak 150 ikerlari zituen eta buruzagiek ere langileen estandar berdinak bete behar zituzten. Langileen ehuneko handi batek lortu zuen onuren parte hura jaso ahal izateko kalifikazioa.
Ford hegazkin-konpainia
Ford, beste auto konpainia batzuk bezala, abiazioaren negozioan sartu zen Lehen Mundu Gerra garaian eta Liberty motorrak egin zituen. Gerraren ondoren, berriz, Henry Fordek Stout Metal Airplane Company erosi zuen.
Arrakasta handien izan zuen hegazkinak Tin Goose izena zuen Ford Trimotorra izan zen. Alclad izeneko aleazio berria zeraman eta, aluminiozkoa izanik, ez zen erdoiltzen eta oso gogorra zen. Hegazkina Fokker V.VII-3ren oso antzekoa zen: batzuen esanetan, Forden ingeniariek kopiatu egin omen zuten.
1926ko ekainaren 11n egin zuen hirumotorrak hegan lehen aldiz eta 11 bidaiari arrakastaz eraman zituen lehen hegazkina izan zen. Armadak eredu bat baino gehiago erabili zituen eta 200 bat hegazkin egin zituzten, Depresio garaian, salmenten jaitsierak konpainia itxiarazi zuen arte.
Forden hirumotorra gaurko Fokker 50, Dash 7+, ATR 72, Antonov 24, Avro-HS748 eta abarren oinarria izan zen. Arrakasta handiko hegazkinak izan ziren nazioarteko abiazioan eta oraindik ere hainbat lekutan erabiltzen dira.
Bakearen izenean
1915ean, Lehen Mundu Gerran murgilduta zegoen Europarako bidaia finantzatu zuen beretzat eta bakearen alde zeuden beste 170 liderrentzat. Wilsonekin hitz egin zuen bidaia hartaz, baina ez zuen gobernuaren laguntzarik lortu. Taldea Suitza eta Herbeheretara joan zen, bakearen alde zeudenekin biltzeko. Irain ugari jasan eta gero, Fordek misioa beratan behera utzi zuen Suitzara iritsi zenean.
Forden negozioak munduan
Michiganen zuen faktoria altzairua ekoizteko gaitasuna zuen industria antolaketa izugarria zen. Bere ustez, merkataritzak eta nazioarteko elkarlanak nazioen arteko bakera eramaten lagunduko zuen eta bere Ford T ekoizpena hori frogatzeko erabili nahi zuen.
1911n, Erresuma Batuan eta Kanadan ireki zituen filialak eta, berehala, auto ekoizle handiena bihurtu zen herri horietan.
1912an, Ford Fiateko Agnellirekin egin zuen lan, italiar ekoizpenean hasteko. Alemaniako lehen plantak 20ko hamarkadan eraikitzen hasi ziren Herbert Hoover eta merkataritza departamentuaren laguntzarekin, Fordek bezala, nazioarteko merkataritza bakerako bidea zela uste baitzuten.
Horretaz gain, 20ko hamarkadan, Fordek, era berean, Australia, India eta Frantzian ere eraiki zituen filialak eta, 1929an, bazituen banatzaileak kontinente guztietan.
Lasterketak
Ford karrera pilotua izan zen eta, 1909tik 1913ra arte, T modeloa eraman zuen lasterketetara. 1909an, lortu zuen lehen postu bat AEBetan zehar korri egin ondoren, baina gero deskalifikatu egin zuten.
1913an, Ford saiatu zen T modeloa Indianapolisko 500 milietan sartzen, baina araudiak autoari 450 kilo falta zitzaizkiola zioen. Ford erretiratu eta lasterketak utzi zituen, arauekin ez zegoela ados esanez.
Ford Fundazioa
1936an, Henry Ford eta bere seme Edselek Ford Fundazioa eraiki zuten, ongizatea sustatzeko helburuarekin. Fordek kapitala botorako eskubidea zuten aktzio multzo txiki batean zatitu zuen eta bere familian banatu. Fundazioari, berriz, akzio kopuru handia eman zion, baina botorako eskubiderik gabe. Izugarri hazi zen eta, 1950erako, nazioartean hedatuta zegoen, jada. Pixkanaka, akzioak saltzen joan zen 1955etik 1974ra arte eta Ford Motor Company eta Ford familiarekin loturak galtzen.
Heriotza
Fordek 1938an jasan zuen lehen atakea eta, haren ondoren, Edseli eman zion konpainiaren gidaritza. 1943an, Edselek heriotzak Henry Forden erretiroa bukarazi zuen, baina osasuna galduta zuen, jada, eta Henry Ford II.a hilobari utzi behar izan zion presidentzia 1945eko irailean, negozioetatik erabat aldenduz.
Txileko historia
XIX. mendea
Hala, 1810ean hasi zen burujabetasunaren aldeko higikundea, Juan Martínez de Rozas eta Bernardo O’Higginsen gidaritzapean. Espainiako gobernuak gobernu autonomoa eratzea onartu zuen, zenbait erreforma bideratu zituena. Baina, 1814an frantsesak Espainiatik egotzi ondoren, Espainia kolonien kontrola hartzen hasi zen berriz, eta Rancaguako guduan Bernardo O’Higgins eta José Miguel Carrera-en gidaritzapean zeuden txiletar abertzaleak menderatu zituen.
Christine Lagarde
Christine Madeleine Odette Lagarde (Paris, 1956ko urtarrilaren 1a) Frantziako politikaria da eta 2011tik 2019ra Nazioarteko Diru Funtseko Zuzendari Orokorra izan zen. 2019ko azaroaren 1ean Europako Banku Zentralaren presidente bilakatu zen, Mario Draghi ordez.
Txileko historia
XIX. mendea
1815ean «Andeetako gudarostea» osatu zen Buenos Airesen, José de San Martín Askatzailearen gidaritzapean. 1817an Ande Mendiak gainditu eta erregezaleak menderatu zituzten Chacabucoko guduan. 1818ko otsailaren 12an Txile burujabe egin zen. Hala ere, Maipúko guduan (1818) berriz garaile izan arte ez zituzten espainiarrak lurraldetik egotzi. Burujabetasunak ordea ez zuen bakea ekarri, O'Higginsen diktaduraren ondoren (1817-1823) aginpidea beretzen lehiatu ziren bi alderditan banatuak baitziren kreoleak: liberalak eta kontserbadoreak. Zazpi urtean hogeita hamar gobernualdi izan ziren. 1830ean oligarkiaren mendean geratu zen estatua, lur jabe handien mesedetan egina zegoen konstituzioaren (1833) bidez.
1836-1839. urteetan gerran sartu zen Peru eta Boliviako Konfederazioaren aurka, merkataritza arazoak zirela eta. Garai hartan halaber ekonomiaren egoera hobetzeko neurriak hartu ziren (Valparaísoko portu librea, laboreen esportazioa, zilar eta kobre ekoizpena handitzea), eta egoera politikoa baretzearekin batera Txileren modernizazioa hasi zen: burdinbidea, unibertsitatea.
Orduan, irakaskuntzaren kontrola lortzeko gatazka zela eta, kontserbadoreak banatu ziren: Alderdi Kontserbadorea eta Alderdi Nazionala. Halaberean Montten gobernuari aurre egiteko kontserbadoreen eta liberalen arteko hitzarmenak liberalen banakuntza ekarri zuen: Alderdi Liberala eta Alderdi Erradikala.
Aurrerantzean ere meagintzan oinarritu zen ekonomia: zilarra, kobrea eta, 1870 ingurutik aurrera, nitratoa. Meategien jabegoa eta muga arazoak Txile Boliviarekin eta Perurekin gerran sartzea ekarri zuten: Ozeano Bareko Gerra (1879-1884). Txilek Peruko Tarapaca, Arica eta Tacna eta Boliviako Antofagasta probintziak eskuratu zituen, eta horrela, lurralde haietako nitratoen monopolioa lortu zuen, estatuaren diru iturri nagusi izan zena.
Bien bitartean hegoaldearen kolonizazioak eta Europatik iritsitako kolonoen hedapenak, indiarrei lurrak kenduaz, indiarren eta gudarostearen arteko gatazka berpiztu zuen. Gerrek ondasun publikoa eralki zuten. XIX. mendean, Txile estatu oligarkikoa zen, eta hirietako sektore pobreenen, erdiko mailako klaseen eta sortzen ari zen langileriaren adierazpen politiko oro ukatzen zuen
Enpresaburu britainiarrek eta bertako oligarkiak iparraldeko nitrato hobi aberatsen esportazioan oinarritu zuten ekonomia. Nitrato hobi horietako batzuk Atacamako basamortuan eta Peruko hegoaldean barrena hedatzen ziren. Ingalaterrak kanpo merkataritzaren % 49 kontrolatzen zuen, eta Txileko eta Britainia Handiko kapitalek iparraldeko nitratoaren % 33 kontrolatzen zuten, baina % 100 nahi zuten.
Ozeano Bareko Gerrak (1879-1884) aurrez aurre jarri zituen Txile, alde batetik, eta Peru eta Bolivia, bestetik. Txile atera zen garaile, eta iparraldera mugitu zuen muga, Boliviari itsasorako irtenbiderik utzi gabe. Nitratoaren industriaren berehalako hazkuntzak ekonomia suspertu eta soldatapeko langile kopurua handitu zuen. José Manuel Balmaceda lehendakaria oligarkiaren nagusitasuna hausten ahalegindu zen, gerrak suspertu zuen nazionalismoan, ekonomiaren hazkuntzan, dibertsifikazio sozialean eta aberatsen heziketa entziklopedistan babestuta. Protekzionismoa aldarrikatu zuen, nazioaren industria bultzatzeko; baina oligarkia –britainiarren interesen eta gudarostearen aliatua– atera zen garaile. Lehendakariak bere buruaz beste egin zuen, 1891n, Argentinako enbaxadan.
XX. mendea
XX. mendearen hasierarekin batera, Txileko langileak elkartzen hasi ziren, eta gudarostearen eta langileriaren arteko lehenengo borrokak gertatu ziren. 1907an, Iquiqueko eskola batean, gudarosteak 2.500 pertsona -greban ziren langileak eta haien familiak– hil zituen tiroka.
Hurrengo urteetan, oligarkiaren nagusitasuna hausteko saio guztiek porrot egin zuten. 1929tik aurrera mundu osoari eragin zion krisi kapitalistak erabat deseginda utzi zuen Txileko ekonomia, nekazaritza eta meatzaritzako gaien esportazioan oinarritua. Egoera ez zen bere onera etorri enpresaburuek industrializazio programa bultzatu zuten arte, inportazioen ordez. Programa hori Herri Fronte zabal baten oinarri bihurtu zen, Pedro Aguirre Cerda erradikalaren gidaritzapean, eta sozialisten eta komunisten laguntzarekin. Hurrengo 40 urteetan ia, gudarosteak alde batera utzi zuen politika. Urte haietako itunak eta hitzarmenak Gabriel González Videlaren agintaldian hautsi ziren (1946-1952).
Gerra hotzaren aitzakian, Demokraziaren Defentsa Iraunkorraren Legea onartu zen, eta honen bidez Alderdi Komunista legez kanpo utzi zen, eta komunistak hautesle zerrendetatik ezabatu ziren. Neurri horien aurkako protestak orekatzeko, gobernuak emakumearen boto eskubidea onartu zuen. Alderdi Erradikalaren politika zapaltzailea eta pribatizatzailea zela, batetik, eta ezkerraren sakabanatzea, bestetik, Carlos Ibáñez populistak irabazi zituen 1952ko hauteskundeak. Ekonomiaren gainbeherak, baina, oinarririk gabe utzi zuen populisten agintaldi laburra. 1957an, Falange Nazionaleko eta Alderdi Kontserbadore zaharreko sektoreek Alderdi Demokrata Kristaua (PDC) sortu zuten.
Komunismoa legeztatua izan ondoren, ezkerrak bere itunak berregin eta Herri Ekintza Frontea (FRAP) sortu zuen. Hautesleek aldaketak nahi zituzten, baina propaganda antikomunistaren eraginez, PDCko Eduardo Freiren alde egin zuten. Freirek nekazaritzaren erreforma hasi zuen 1964an.
1970-1973: Salvador Allenderen agintaldia
Herri Batasunak (UP) –Alderdi Sozialista, Alderdi Komunista eta ezkerreko beste alderdi batzuen koalizioa–, Salvador Allende sendagile sozialistaren gidaritzapean, 1970ko lehendakaritzarako hauteskundeak irabazi zituen, botoen % 35ekin. 1971ko legegintzarako hauteskundeetan, berriz, botoen ia % 50 eskuratu zituen
Allendek estatuaren administraziopean jarri zituen kobrea, banketxe pribatuak eta kanpo merkataritza, nekazaritzaren erreforma zorroztu zuen, produkzio modu kolektiboak bultzatu zituen eta ekonomiaren “sektore sozial” bat sortu zuen, langileen administraziopean.
Henry Ford
Heriotza
1947 ko apirilaren 7an, buruko odoljarioak hil zuen 83 urte zituenean, Fair Lanen; Detroiteko Ford hilerrian lurperatuta dago. Gau hartan, urek Michigan go Rouge ibaiko estazio elektrikoa hartu eta Forden etxea argirik gabe utzi zuen; oheratu aurretik, Henryk eta emazteak kandelak piztu zituzten, etxean argia izateko. Egunsentia baino lehentxeago hil zen Henry Ford, 83 urterekin, mundura etorri zeneko argi berarekin, kandelen argiekin, alegia.
Txileko historia
1970-1973: Salvador Allenderen agintaldia
Agintaritzatik baztertutako eliteek gobernua desorekatzeko plangintza prestatu zuten, Pentagonoaren, CIAren eta Estatu Batuetako transnazional batzuen laguntzaz. PDCk, zalantza batzuen ondoren, konspirazioa bultzatu zuen, beste hauteskunde batzuen bidez berehala agintaritza berreskuratuko zuelakoan.
1973-1989: Augusto Pinocheten diktadura
Inflazioak, hornigairik ezak eta Herri Batasuneko barneko tirabirek gobernuaren egonkortasuna ahultzen lagundu zuten. 1973ko iraileko 11n, Augusto Pinochet jeneralak estatu kolpea eman zuen. Gerra hegazkinek bonbez eraso zioten lehendakariaren jauregiari, eta lehendakariak bere buruaz beste egin zuen.
Hurrengo hilabeteetako errepresioa izugarria izan zen: fusilatuak, kontzentrazio esparruak, torturak eta “desagerraraziak”. Txileko militarren erregimenak –Hego Ameriketan urte haietan beste leku askotan izan zirenak bezala, nazioaren segurtasunaren doktrinan oinarritua– oligarkiaren eta erdiko klaseen babesa izan zuen. Transnazionalei, berriz, kontrolpetik ihes egindako konpainiak itzuli zizkieten.
Hurrengo urteetan, Txileko politika ekonomikoa Milton Friedmanen eta Chicagoko eskolaren arau neoliberaletan oinarritu zen. Inflazioa % 10 baino gehiago beheratu zen, eta produktuen inportazio libreak gainezka egin zuen merkatua, baina langileek erosteko ahalmena galdu zuten, eta desberdintasun sozialak handitu egin ziren.
1981ean, ekonomiaren goraldi batean, hautesleen % 60k konstituzio kontinuista bat onartu zuen. Handik bi urtera, baina, langabezia % 30koa zen, eta lansari erreala 1981ekoa baino % 22 txikiagoa. Familien % 55 pobretasun mailaz behera zeuden. Sindikatuek deituta, manifestazio eta protesta handiak izan ziren.
1984an, Elizaren ekimenez, elkarrizketa politikoak deitu ziren. Oposizioaren ordezkari gisa, Aliantza Demokratikoa hautatu zen –zentro-eskuineko alderdien itun bat, PDCren gidaritzapean–, baina Barne ministroarekin egindako elkarrizketek porrot egin zuten, eta agerian geratu zen estatuaren eta Elizaren arteko haustura.
Handik aurrera, Santiagoko Artzapezkutegiko Elkartasun Bikariotzak protagonismo handiagoa hartu zuen giza eskubideen defentsan. Ezkerra Herri Higikunde Demokratikoan (MDP) elkartu zen. Borroka armatuari buruzko eztabaidak, baina, bananduta eduki zituen MDP eta Alderdi Komunista.
Ezkerreko sektore batek –komunisten eraginpean–, Manuel Rodríguez Fronte Patriotikoa (FPMR) sortu zuen eta ekintza armatu ugari egin zituzten. Ekintzarik aipagarriena, 1986ko irailean, Pinocheten aurka huts egindako atentatua izan zen. Jimmy Carter Estatu Batuetako lehendakari izan zen urteetan, Txileko gobernuak ez zuen nazioarteko laguntzarik izan, baina geroago Ronald Reagan eta Margaret Thatcherren laguntza izan zuen ostera.
1988ko urrian, Pinocheten agintaldia zortzi urtez luzatzeko plebiszitua deitu zen. Ezezkoak irabazi izanak hurrengo urtean hauteskundeak deitzera behartu zuen Junta Militarra. Gobernu aldaketa ezin saihestuz, Pinochetek konstituzioaren erreforma negoziatu zuen legezko oposizioarekin: gobernuaren ahalmenak murriztea, izendatutako senatari kopurua handitzea, lehendakariaren agintaldia zortzi urtetik lau urtera murriztea eta ezkerreko alderdiak debekatzeko bideak erraztea, besteak beste.
Diktadurako torturak
Augusto Pinocheten tortura eta atxikitze guneetan musika erabiltzen zuten presoen oinaze fisikoari psikologikoa gehitzeko eta hori egiten CIArekin trebatu ziren. Baina presoek ere musika erabili zuten erresistentzia tresna gisa. Webgune batek ematen dudu argitara erresistentzia horren berri.
1989: hauteskundeak berriro
1989ko uztaileko erreferendumaren bidez onartu zen erreforma. 1989ko abenduko lehendakaritzarako hauteskundeetan, Patricio Aylwin demokrata kristaua -Demokrazia Kristauaren, sozialisten eta Ricardo Lagosen Demokraziaren aldeko Alderdiaren arteko itunaren (Konzertazio Demokratikoa) hautagaia- atera zen garaile.
Datu horien aurrean, 1991ko martxoan, lehendakariak barkamena eskatu zuen estatuaren izenean; auzia epaileen esku geratzen zela adierazi zuen, eta gudarostearen laguntza eskatu zuen gauzak argitzeko. Gudarosteak eta Justizia Auzitegi Gorenak diktaduran izan zuten jokabidea defendatu zuten, batzordearen txostenari –eta bide batez lehendakariari berari– sinesgarritasuna ukatuz.
1991ko apirilean, Jaimen Guzmán senataria, erregimen militarreko ideologoa izana, atentatuan hil zuten. Eskuinak terrorismoa aitzakia harturik zuritu zituen bere ekintzak, eta apirilean, FPMRk borroka armatua uztea erabaki zuen. Bien bitartean, ekonomiak gora egin zuen, atzerriko inbertsioei eta esportazioen gorakadari esker.
1993an, lansari errealak % 5 handitu ziren, langabezia % 4,5ekoa zen, gastu sozialak % 14 handitu ziren 1991z geroztik, eta inflazioa % 12koa zen. 1993ko abuztuan, Herri Indigenei buruzko Batzorde Bereziak eskoletan indiar hizkuntzak –maputxea, aimara, rapa nui– erakustea proposatu zuen, ama hizkuntza gaztelania ez zutenentzat.
Agintaritza Freiren eskuetan utzi baino pixka bat lehenago, Aylwinek Pinocheten aurkako atentatuagatik kondenatutako lau kide askatu zituen. Freireren gobernuak pobreziari aurre egiteko plangintza bultzatu zuen. Bestalde, Pedro Espinosa brigadierrari eta Manuel Contreras jeneral erretiratuari kartzela zigorra eman zieten Orlando Letelier kantziler ohiaren hilketan parte hartzeagatik, Washingtonen, 1976an.
Pinochetek militarren elkartasuna jakinarazi zien kondenatuei, baina agintari zibilen errespetua eskatu zuen gero. Auzi hura berrikusteko prozesu batean, 1998ko otsailean, Contrerasek Pinocheten aginduetara zegoela adierazi zuen, eta polizia politikoaren benetako zuzendaria diktadorea bera zela esan zuen.
Bien bitartean, Txilek MERCOSUR merkataritza libreko harremanetarako erakundean sartzeko egina zuen eskaria 1996ko urrian gauzatu zen. Urte hartan bertan argitaratu zen ikerketa ekonomiko baten arabera, behartasun gorrian bizi zen biztanle kopurua txikituz zihoan, azkeneko 11 urteetako hazkunde ekonomikoari esker. Hala ere, biztanleriaren % 20k aberastasunaren % 57 zuen, eta beste % 20 batek, pobreenak, aberastasun horren % 3,9 besterik ez.
1996ko lehen sei hilabeteetan, auzitegi militar eta zibilek 57 pertsona desagertu eta hilei buruzko 21 auzi itxi zituzten erantzulerik seinalatu gabe. 1998ko martxoan, gudarostearen buruzagitza nagusia Ricado Izurieta jeneralaren eskuetan utzi ondoren, Pinochet Senatuan agertu zen ostera, gizarteko sektore askoren haserre bizia piztuz.
Hilarteko senatari karguak –Pinocehetena barne– desagertzeko Freirek Senatuan aurkeztu zuen plebiszitu proiektu bati betoa jarri ondoren, lehendakariak herri kontsulta bat egitea proposatzen zuen ostera. Aldi berean, legegile talde batek jakinarazi zuen ezin zitzaiola Pinocheti aplikatu lehendakari ohiei hilarteko senatari aulkia ematea onartzen zuen konstituzio klasula, Pinochet ez zelako hautatua izan.
1998ko urriaren 16an, haren estradizioa eskatzen zuen Baltasar Garzón espainiar epailearen aginduz, Pinochet atxilo hartu zuten Londresen. Atxiloketak erabat asaldatu zuen Txileko gizartea. Auziaren gorabeherek luze jo zuten, jeneralaren aldekoen eta aurkakoen manifestazio eta tirabira handien artean, baina azkenik, 2000. urteko ekainean, Ingalaterrako justiziak Pinochet aberriratzea eta auzia Txileko justiziaren esku uztea erabaki zuen.
XXI. mendea
2014ko irailaren 8an, hamalau lagun zauritu ziren Txilen, Santiagon izandako eraso batean. Lehergailu batek eztanda egin zuen Txileko hiriburuko metro geltoki batean. Bi lagun larri zeuden. Txilen azken 30 urtean izandako eraso handiena izan zen. Erietxe ugaritara eraman dituzte zaurituak, eta horietako batzuei ebakuntza egin zieten. Michelle Bachelet Txileko Gobernuko presidenteak bertan behera utzi zituen agendan zituen zereginak, eta Las Condes ospitalera joan zen zaurituetako hiruri bisita egitera.
Irailaren 12an jakinarazi zenez, Augusto Pinocheten diktaduran erregimeneko militar eta poliziei amnistia ahalbidetu zien lege dekretua indargabetzeko, presako prozedura hasiko zuen Txileko Legebiltzarrak. Giza Eskubideen Idazkariordetza bat ere sortzea ere erabaki zuten.
Azaroaren 15ean, polizia bat hil zuten eta beste bi zauritu ziren BioBio eremuan segada batean.
Abenduaren 27an jakin zenez, Txileko Estatuak 814.000 euroko kalte-ordaina emango zien Carlos Prats jeneralaren hiru alabei.
Rafael Virasoro
Lan nagusiak hauek dira:
Ángeles Ottein
Ángeles Ottein ( Algete, Madril, 1895eko ekainaren 24a - Madril, 1981eko martxoaren 12a ) Maria de los Ángeles Nieto Iglesias izen osoa zuen soprano espainiar bat izan zen, arrazoi artistikoengatik Angeles Ottein bihurtu zuena, bere abizena alderantzikatuz eta te bikoiztuz. Oso kantu-lerro garbia, inongo erregistrotan arrakalarik gabea eta emanaldien interpretazio-kalitateagatik nabarmendu zen.