cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clément Joseph Tissot
Iraultza aurretik
1780an, Gymnastique médicinale et chirurgicale ("Gimnastika medizinal eta kirurgikoa") liburua argitaratu zuen. Liburu honekin ospea lortu zuen, eta azkar itzuli zen hainbat hizkuntzatara, besteak beste, alemanera eta italierara. Liburu honen ondoren, Effets du sommeil et de la veille dans le traitement des maladies externes ("Loaren eta esnatzearen ondorioak kanpoko gaixotasunen tratamenduan") 1781ean eta De l'influence des passions de l'âme dans les maladies, et des moyens d'en corriger les mauvais effets ("Arimaren pasioen eragina gaixotasunetan eta haien ondorio txarrak zuzentzeko bitartekoak") 1782an argitaratu zituen. Lan hauen ondorioz, 1785ean Medikuntzaren Errege Sozietatearen kide izendatu zuten.
Bere aitaren lehengusu ospetsuaren gomendioz, Théodore Tronchin (1709-1781) medikuak laguntzaile bezela hartu zuen; honek laster Orleans eko etxearen mediku laguntzaile izendatu zuen, eta bertan brebeta eskuratu zuen 1787an.
1781ean bere herriko ordezkari izan zen Constante Amitié logia masonikoan; gero Saint-Louis Saint-Philippe de la Gloire logian, Nancy hirian. 1783an , Maréchal de Saxe logia militarraren sorreran parte hartu zuen La Parfaite Union logia militarreko kidea ere izan zen.
1788ko apirilaren 20an, zirujau nagusi maila eskuratu zuen Vosgoetako ehiztarien batailoian, gero 1788ko azaroaren 11ra arte Condéko Printzeak agindutako Saint-Omer kanpamendura atxikia. Gero Franche-Comtéko zaldi ehiztarien erregimentura pasatu zen arte 1789ko otsailaren 7an.
Jarraian, Erregeak 5 eta 10 dibisio militarren zirujau nagusi izendatu zuen, eta Alsazia ko eta Franche-Comte ko ospitaleen dibisioen inspektore arduradun.
Iraultzatik Inperiora
1792an, Tissot Lyon go ospitale militarreko zerbitzuburu izendatu zuten; han zen 1793ko Lyongo setioa jazo zenean, Konbentzio Nazionala ren aurka izandako altxamenduaren ondorioz.
II urteko elurkor ren 23an (1794ko urtarrilaren 12a), Alpeetako Armadako Ospitale Militarretako Inspektore izendatu zuten. Maila berarekin Rhin eta Mosela ko Armadara pasatu zen urte bereko lilidun en 25ean (1794ko maiatzaren 14a). Ondoren, Sambre eta Meuse ko armadako zirujau-buruorde izendatu zuten IV urteko berolis en 22an (1796ko abuztuaren 9a) eta maila berarekin pasatu zen Rhin eta Moselako armadara V urteko lainote n 19an (1796ko azaroaren 9a). Orduan, Sambre eta Meuseko armadako zirujau nagusia bihurtu zen urte bereko bihilis en 6an (1797ko ekainaren 27a).
IX urtearen eurikor ren 4ean (1801eko urtarrilaren 24a ), Armada Iraultzailean zirujau nagusia izan zen, gero osasun ofizial nagusia, eta zirujau burua Akisgrango ur mineraletako ospitale militarrean lilidunen 15ean (1801eko maiatzaren 5a). Gero Montreuil go kanpamenduko zirujau nagusia XII urtearen mahaxte ren 4ean (1803ko irailaren 28a ) Michel Ney-ren agindupean, eta jarraian Napoleon Bonaparte ren Frantziar Armada Inperiala jarraitu zuen Prusia n eta Austria n.
Montreuil kanpamentu nagusian, hainbat gutun bidali zizkion Bernard Gremain de Lacépède-ri, Ohorezko Legioa n onartu zezaten; baina ez zuen lortu.
Errestaurazioan
Bere azken urteetan medikuntza pribatuan aritu zen, eta Parisko medikuntza praktikoaren elkarteko presidenteordea izan zen. Besteak beste Orleanseko dukearen mediku aholkulari bihurtu zen
Parisen hil zen 1826ko ekainaren 30ean, 78 urterekin.
Brutelles
Biztanleria
2007an Brutelles udalerrian erroldatutako biztanleak 189 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 104 etxebizitza zeuden, 79 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 21 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 101etxeak ziren. 79 etxebizitza nagusietatik 64 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 45 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 128 ziren, horien artean 98 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 98 pertsona aktiboetatik 93 lanean zeuden (51 gizon eta 42 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Brutelles udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 196 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.234 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2000. urtean Brutelles udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 450 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Etika
Etika (grezierazko ήθος, "íthos", hitzetik; euskaraz, ohitura), batzuetan filosofia moral ere deitua, ona, egokia eta moralari jarraiki zuzena denaren oinarriak aztertzen dituen filosofiaren adarra da. Askatasuna modu egokian kudeatzeko jakinduria moduan ere definitzen da. Bertutetsu eta zoriontsu izateko nola bizi, norberaren helburuak baliozkoak diren eta horiek lortzeko nola jokatu behar den eta norberaren jokabidea zuzena den epaitzean kontzientzia, agintea edo arrazoia kontuan hartu behar ditugun aztertzen ditu etikak. Moralak irizpide filosofiko, erlijioso eta kulturalen arabera ona eta txarra, zuzena eta okerra, besterik gabe bereizten ditu; etikak, ordea, ona eta txarra bereizten dituzten printzipio eta irizpideak arrazionalki ikertzen ditu. Arrazionalki gogoeta eginez, etikaz hausnartuz, alegia, zuzena dena etikoa dela ere esaten da. Beraz, etika eta morala estuki loturik daude, epai etikoak egitean pertsona, egoera edo ekintza baten moraltasuna ere baloratu egiten baita. Hain zuzen ere, epai etikoek eta arau moralek ona, txarra, zuzena, okerra, nahitaezkoa bezalako adjektiboak partekatzen dituzte.
Etika hiru adar nagusitan banatzen da. Batetik, metaetika deiturikoak printzipio etikoen jatorria eta zentzua aztertzen ditu. Bigarrenik, etika normatiboak egoera orokorretan nola jokatu behar dugun erabakitzerakoan sortzen diren galderak aztertzen ditu (balio moralen inguruan, axiologia atalean; bizitza zoriontsuari buruz, eudemonologian; eta betebeharren inguruan, deontologian). Azkenik, etika aplikatuak egoera eztabaidatsu konkretuak aztertzen ditu, hala nola abortuaren auzia, eskubideak  edo heriotza zigorra. Etika aplikatuaren baitan bioetika adarra nabarmentzen da.
Hiru adar nagusi horietaz aparte, badago etika deskriptiboa deiturikoa ere, zeinak pertsonen uste eta sinesmen moralak aztertzea duen helburu.
Metaetika
Metaetika etikaren adar bat da zeinetan kontzeptu etikoen jatorria eta esanahia ikertzen diren. Ez hori bakarrik, pentsamenduaren, hitzaren eta praktika moralaren presuntzio eta konpromiso metafisiko, epistemologiko, semantiko eta psikologikoak ulertzeko saiakera ere bada. Metaetikaren barruan ez dira sartzen “jan behar al nuke tarta zati hau?” bezalako galdera konkretuak (horrelako galderak etika aplikatuaren eremukoak dira); aldiz, “moraltasuna gustu-kontua al da egia-kontua baino gehiago?”, “kulturalki erlatiboak al dira arau moralak?”,  “ba al dago gertaera moralik?”, “gertaera moralak badaude, zein da horien jatorria?” metaetikaren esparruko galderak dira. Izan ere, galdera metaetikoak abstraktuak dira eta beste galdera konkretu askorekin erlazionatzen dira, hala nola balioen, ekintzaren arrazoien eta giza motibazioaren arteko loturak esploratzen dituzte.
Kontzeptuaren jatorriari dagokionez, 1903an George Edward Moorek Principia Ethica liburua argitaratu zuen, eta bertan topatu ditzakegu metaetikaren hastapenak, hitza bere horretan azaldu ez arren. Obra horrek, adibidez, falazia naturalista (propietate moralak propietate naturalak direla dioen baieztapenari kritika) aurkezten digu. Izan ere, Moore-rentzat definizo naturalista oso tranpatia da, eta galdera irekiaren argudioa erabiltzen du hori justifikatzeko. Hortik aurrera, metaetikaren esparruetan barrena hazkuntza nabari bat egon da, eta gaur egun ez du termino eta kontzeptu moralei buruz soilik hitz egiten, enuntziatu moralen logikari buruzko auziak ere jorratzen ditu.
Azkenik, aipatu beharra dago metaetikan bi ikuspegi nagusi bereizten direla: kognitibista eta ez-kognitibista. Ikuspegi kognitibistaren arabera, adierazpen moralak proposizioak dira, eta beraz egiazkoak edo faltsuak izan daitezke. Jarrera honi ere errealista esaten zaio, eta kognitibistek etikarako zein entitate, propietate eta egoera mota diren beharrezko azaldu behar dute, baita haien balioa zein den eta nola eragiten duten gure ekintzetan ere. Ez-kognitibistek, ordea, uste dute adierazpen etikoak ez direla proposizioak, alegia, ezin direla ez egiazkoak ez faltsuak izan, eta beraz uste dute jakintza morala ezinezkoa dela. Haientzat, ekintzen gaineko iritziak soilik existitzen dira, eta etikak ez du ontologia zehatz bat behar. Jarrera honi ere anti-errealista deitzen zaio.
Etika materialak eta zoriontasunaren bilaketa
Zoriontasunaren etikek ertzunkizunaren etikek edo etika materialek diote jokabide moralak emaitzen arabekoak direla. Moralki egokia izateko, jokabide batek helburu bat erdiesten lagundu behar digu, eta normalean helburu hori zoriontazunarekin lotuta egoten da.
Teoria etiko horien artean daude, eudomonismoa, hedonismoa, estoizismoa, etika kristaua eta utilitarismoa.
Eudomonismo
Eudemonismoaren sortzaile, Aristoteles izan zen (K.a.IV. mendean).
Bere zoriontazunaren etikan, Aristotelesek onartutzat eman zuen zoriontasuna dela gizaki guztiok helburu dugun ongi gorena. Hausnarketa etikoaren lana izango da zoriontasuna zer den eta nola lor daitekeen ikertzea. Gizaki zoriontsua da, bere esentzia eta funtzio bereizia ahalik eta modu perfektuenean garatzen dituenean. Elikatzea ugaltzea eta haztea izaki bizidun guztion jarduerak dira, baina pentsatzeko eta arrazoitzeko gaitasuna da bakar-bakarrik gizakien jarduera propioa.
Gure emozioei, sentimenduei eta desirei erdi bidean eusten datza. Adibidez; neurritasuna eta erdibidea libertinajearen eta sentibeheratasunetik ezaren artean.
Printzipio arrazionakak atzematea helburua dute. Bi dira: zihurtzia eta jakituria.
Aristoteles
Adibidez, Aristoteles esan zuena: Teoria honen oinarria da gizakien jokabideak ongi jardutera zuzenduta egon behar duela, hau baita zoriontasuna ematen duena. Gizakiak zorionaren bilaketa nekaezina du motibazio nagusi, zoriontsu izateko irrika, beti modu naturalean jardunez.
Hedonismoa
Teoria horren arabera, ongi gorena,zoriontasunera eramango gaituen hori plazera. Plazera, mazimizatzea eta mina minimizatzea da gure bizitzako lehentasunzko helburua. Ataraxia, Epikuroren moralaren ideala, minik ezak dakarren plazer egoera da. Kalkulu hori egin ahal izateko, Epikuro hiru desira mota bereizi zituen:
Gustave Doré
Gustave Doré (Estrasburgo, 1832ko urtarrilaren 6a - Paris, 1883ko urtarrilaren 23a) frantses marrazkigile, eskultore eta margolaria izan zen.
Etika
Hedonismoa
Desirak baino gehiago oinarrizko beharrak dira, behar biologikoa. Horiek asetzeak beti zoriontsu egiten du gizakia.
Hopkinsville (Kentucky)
Hopkinsville Kentuckyko hiri bat da. Christian konderrian kokatua dago. 2010ean 31,577 biztanle zituen, 79.42 kilometro koadrotan banatuta.
Etika
Hedonismoa
Aldatzeko eta bizitzan plazer gehiago lortzeko gizakien desiratik sortzen dira. Adibidez; jateko gogoa plater bikain bat janda asetzeak, eta ez ogi zati bat janda. Desira horiek neurtu egin behar dira.
Luxua, boterea, aberastasuna, fama, loria, ospea eta ohoreak. Desira horiei uko egin behar diegu.
Gustave Doré
Gustave Doré Euskal Herrian
Gutxienez bi aldiz egon zen Euskal Herrian: 1855ean, Hippolyte Taineren liburu bat ilustratzeko, eta 1873an, Espainian zehar egin zuen bidaia batean, Charles Davillier baroiarekin batera. Bigarren bidaia horretan egindako marrazkiak Le Tour du Monde aldizkarian agertu ziren. Une hartan artista frantsesa bere ibilbidearen garai onenean zegoen.
Etika
Etika normatiboa
Etika normatiboak jokabide etikoa aztertzen du. Etikaren adar honi dagokio hausnartzea nola jokatu behar dugun, alegia, jokatzerakoan zein modu den egokia edo desegokia. Bere helburua sistema normatiboak sostengatuko dituen arau orokorrak bilatzea da, eta zergatik kasu batzuetan arau batzuk izatea onuragarria den aztertzen du. Horren adibide da “urrezko araua” (gainontzekoak tratatzea haiek zu tratatzea nahiko zenukeen moduan).
Etika normatiboaren barruan hiru jarrera nagusi ezberdindu daitezke:
==== Konsekuentzialismoa ==== G.E.M. Anscombe k izendatutako jarrera hau daukatenek uste dute ekintzak baloratu behar direla ekintza horien ondorio onuragarrien arabera. Hau da, jokatzerako orduan, ondorioari soilik begiratu behar zaio, eta helburua ahalik eta ondorio onuragarriena lortzea da. Kontsekuentzialismoak aldaera asko ditu: haien artean, ultilitarismoa (ahalik eta jende kopuru handienarentzat zoriontasun mailarik altuena lortzea), egoismo etikoa (egoerak baloratu, erabakiak hartu eta besteekiko harremanetan soilik edo nagusiki bere interesei begiratzen dien pertsonaren jarrera eta jokabidea) eta  Auguste Comte ren altruismoa (besteari laguntza eskaintzea, maitasun soilagatik eta trukean ezer jaso beharrik gabe). Ikus daitekeenez, jarrera hauek guztiek, ezberdinak izan arren, ondorio desiragarriak bilatzea dute helburu.
Deontologia
==== Bertuteen etika ==== Korronte honen arabera, morala pertsona bakoitzaren barne ezaugarrietatik sortzen da, bere bertuteetatik, alegia. Teoria honen oinarriak Platonengan eta Aristotelesengan bilatu behar ditugu, uste baitzuten jarrera bat etikoa zela pertsona bertutetsu batek egiten bazuen.
Adibide bat jartzearren: konsekuentzialistek uste dute behartsuenei lagundu behar zaiela ekintza horren ondorioa onuragarria delako, deontologistek uste dute lagundu behar zaiela laguntzea gure eginbeharra delako, eta bertuteen etikaren arabera behartsuei laguntza eman behar zaie karitatetsua eta onbera delako.
Etika aplikatuak
Filosofiaren diziplina hau saiatzen da teoria etikoa bizitza errealeko egoeretara aplikatzen. Galdera moral zehatz eta arazotsuei erantzuna ematen saiatzen da. Etika aplikatuak azpiadar ugari ditu.
Bioetika
Bioetikak, adibidez, biologiarekin eta medikuntzarekin egindako aurrerapenak dakartzan auziak aztertzen ditu, hala nola abortua, eutanasia eta organoen donazioa. Orobat, esparru honetan sortzen diren galderak bizitza-zientzia, bioteknologia, medikuntza, politika, zuzenbidea eta filosofiarekin erlazionatuta egoten dira. Halaber, lehen mailako arretan eta medikuntzaren beste adar batzuetan sortzen diren balio arruntenei buruzko auziak ere aztertzen dira. Gainera, bioetikak ere landu behar ditu bioteknologia eta etorkizuneko aurrerakuntzak. Aurrerakuntza hauen barruan klonazioa, terapia genetikoa, giza genetika, ingeniaritza, astroetika eta espazioko bizitza eta horrelako eremuak aurkitu ditzakegu, eta bioetikak alor hauetan sortzen diren arazo etikoak aztertzen ditu.
Negozioen etika
Negozioen etikak negozioen munduan aplikatzen diren printzipio etiko eta moralak aztertzea du helburu. Adar honek bi dimentsio ditu: normatiboa edo arauemailea eta deskriptiboa. Enpresa-praktika eta lanbide-espezializazio gisa, esparrua batez ere arauemailea da. Hala ere, enpresa-portaera ulertzen saiatzen diren akademikoek metodo deskribatzaileak erabiltzen dituzte. Enpresen etikarekiko interesa nabarmen hazi zen 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, bai enpresa handietan, bai mundu akademikoan. Adibidez, enpresa handi gehienek balio ez-ekonomikoekiko konpromisoa sustatzen dute (sustatuko beharko lukete) gaur egun, etika-kodeak eta gizarte-erantzukizuneko gutunak bezalako epigrafeenpean. Negozioen etikaren barruan, mota honetako galderak proposatzen dira: noren intereserako kudeatu behar dira enpresak? Nork zuzendu beharko lituzke? Zer zor diete enpresek haien langileei, eta zer zor diete langileek enpresei? Zein arau moraletan oinarritu beharko lirateke enpresek bezeroekin duten konpromisoa? Enpresek saiatu behar al lukete arazo sozialak konpontzen? Zein paper bete behar dute enpresek prozesu politikoan?
Tionesta (Pennsylvania)
Tionesta Pennsylvaniako borough bat da. Forest konderrian kokatua dago. 2010ean 483 biztanle zituen, 3.56 kilometro koadrotan banatuta.
Etika
Makinen etika
Inteligentzia artifizialaren etikaren zati bat da, eta adimen artifizialdun izakien jokabide morala aztertzea du xede. Ez da nahastu behar beste zenbait kontzepturekin, hala nola roboetikarekin (gizakien jokabide moralean zentratzen da makina inteligenteak diseinatu, eraiki eta erabili bitartean), konputagailu etikarekin (konputagailuen eta informazioaren erabileraren portaera profesionalean zentratzen da), eta teknologiaren filosofiarekin (teknologiaren efektu sozial orokorrez arduratzen den adarra). Makina batek zentzu etikoa izan dezan programatzeak espezifikotasun berri bat eskatzen du gure teoria arauemaileetan, batez ere zentzu komunekoak izan ohi diren alderdiei dagokienez. Adibidez, makinek, gizakiek ez bezala, ikasteko algoritmo sorta zabala jasan dezakete, eta aukera horien meritu etikoei buruzko eztabaida sortu da. Horrek etika normatiboan eztabaida klasikoak berriro ireki ditzake, termino berrietan hitz eginda.
Etika militarra
Soldaduaren indarraren eta etikaren aplikazioari buruzko gaiez arduratzen da, eta askotan etika profesional aplikatu bezala ulertzen da. Gerra justuaren teoria, oro har, etika militarraren sakoneko terminoak ezartzen dituena da. Herrialdeek eta norbanakoen tradizioek, ordea, arreta eremu ezberdinak dituzte. Etika militarraren barruan barne-eremu batzuk topa ditzakegu:
Etika politikoa
Moral politikoa edo etika publikoa ere deitua, ekintza politikoari eta eragile politikoei buruzko judizio moralak egiteko praktika da. Bi arlo biltzen ditu: lehenengoa prozesuaren etika da (edo karguaren etika), funtzionario publikoei eta erabiltzen dituzten metodoei buruzkoa. Nikolas Makiavelo-ren eragina nabarmena da arlo honetan. Bigarren arloa, politikaren etika (edo etika eta politika publikoa), politikei eta legeei buruzko epaiei buruzkoa da. Hala ere, etika politikoa ez da justizia idealaz arduratzen nagusiki, baizik eta balio moralak gauzatzeaz herritarrak (eta filosofoak) justizia idealaren inguruan ados ez dauden gizarte demokratikoetan. Gizarte pluralista batean, nola justifika dezakete gobernuek zerga politika progresibo bat, diskriminazio positiboa, abortatzeko eskubidea, osasun arreta unibertsala eta abar? Konpromiso politikoaren beharrak planteatutako arazo moralez ere arduratzen da etika politikoa.
Harreman etika
Arretaren etikarekin lotuta dago. Ikerketa kualitatiboan erabiltzen da, bereziki etnografian eta autoetnografian. Harreman-etika erabiltzen duten ikertzaileek beren buruaren eta ikertzen ari diren pertsonen arteko lotura baloratzen eta errespetatzen dute. Harreman etikak ere gai zailak lantzen laguntzen die ikertzaileei, hala nola, hil diren gertuko pertsonei buruzko ikerketak egiterakoan eta ikerketaren parte-hartzaileekin adiskidetasunak garatzerakoan.
Animalien etika
Gizakien eta gizaki ez direnen izakien arteko harremanari ematen dio izen. Gai honen barruan beste zenbait kontu lantzen dira, hala nola animalien ongizate eta eskubideak, animalien legea, espezismoa, gizaki ez diren animalien moraltasuna eta pertsonalitatea, faunaren kontserbazioa, animalien erabileraren historia eta animalien justizia.
Etika deskriptiboa
Etika deskriptiboa edo konparatiboa pertsonen moralitateari buruzko usteen azterketa da. Adibidez, “jendearen ustez, zer da zuzena?” etika deskribatzailearen arloko galdera bat izango litzateke.
Etika deskribatzailea gizabanakoen edo pertsona-taldeen jarrerak ikertzeko modu enpirikoa da. Beste era batera esanda, erabaki moralak hartzeko prozesua behatzeak dakarren etika filosofiko edo orokorraren jarduera da, fenomenoa deskribatzeko helburuarekin. Etika deskriptiboan lan egiten duten pertsonek balioei buruz dauden sinesmenak deskubritzea dute helburu, zein ekintza diren zuzenak eta zeintzuk ez, eta eragile moralen zein ezaugarri diren bertutetsuak. Etika deskribatzailearen ikerketak pertsonen ideal etikoak ere iker ditzake, edo gizarteek zuzenbidean edo politikan saritzen edo zigortzen dituzten ekintzak. Argi dagoena da kultura belaunaldika aldatzen joaten dela, eta ez dela estatikoa. Beraz, belaunaldi berri bat etortzean, bere moral-multzo propioarekin, etika deskribatzailea  etikak oraindik bere lekua mantentzen duen ikuskatzen saiatuko da.
Etika deskribatzaileak ikerketa enpirikoa eskatzen duenez, biologia ebolutiboan, psikologian, soziologian edo antropologian lan egiten dutenek ikertu ohi duten eremua da. Etika deskribatzailetik ateratako informazioa, ordea, argudio filosofikoetan ere erabiltzen da.
Lawrencee Kohlberg:etika deskriptiboaren adibide
Etika deskribatzailea lantzen duen psikologoaren adibide da Lawrence Kohlberg. Ikerketa batean, adibidez, Kohlbergek gizon talde bati galdetu zion zein izango zatekeen jokabide zuzena edo okerra dilema moral bati aurre egiten dion gizon batentzat (zehazki, Heinz dilema): droga bat lapurtu beharko luke emaztea salbatzeko, edo ez luke lapurtu beharko, horrek bere emaztea hiltzea ekarriko balu ere? Kohlbergen kezka ez zen zein erabaki hartzen zuten gizonek, baizik eta haien erabakien atzean zegoen arrazoibide morala. Honekin lotutako beste ikerketa batzuk egin ondoren, Kohlbergek giza arrazoibide moralaren garapenari buruzko teoria bat garatu zuen (Garapen moralaren teoria), bere ikerketan parte hartu zutenek benetan gauzatutako azalpen morala islatu nahi zuena. Kohlbergen ikerketa etika deskribatzaile gisa sailka daiteke, gizakien benetako garapen morala deskribatzen eta aztertzen duen neurrian. Aitzitik, gizakiak moralki nola garatu beharko liratekeen deskribatu nahi izan balu, bere teoria etika normatiboaren barruan kokatuko litzateke.
Dilema etikoak
Dilema etikoa edo paradoxa etikoa bi inperatibo etiko-moral posibleren artean erabakiak hartzeko arazo bat da, eta horietako bat ere ez da zalantzarik gabe onargarria edo hobesgarria. Konplexutasuna egoera gatazkatsu batetik sortzen da, non baten arabera jokatzeak bestea urratzea ekar dezakeen. Batzuetan paradoxa etiko hauek erabili daitezke sistema etiko bat edo kode moral bat ezeztatzeko, edo hura hobetzeko eta paradoxa ebazteko.
Tranbiaren dilema izango litzateke adibide bat, eta hau da bere planteamendua:
“Tranbia bat kontroletik kanpo doa bide batetik. Bere bidean bost lagun daude filosofo gaizto batek trenbidera lotuta. Zorionez, tranbia beste bide batetik bideratuko duen botoi bati eragin dakioke; zoritxarrez, beste pertsona bat dago trenbide hari lotuta. Botoia sakatu beharko litzateke?”
Jakina, kalkulu kontsekuentzialista batek erabaki hori justifikatzen du, nahiz eta hau ere defendatu daitekeen konsekuentzialistak ez diren posizioetatik.
Badenaren eta izan behar duenaren auzia
David Hume eskoziar filosofoak azaltzen duen bezala, idazle eta pentsalari askok izan behar duenaren baieztapenak egiten dituzte berez badenaren baieztapenetan oinarrituta. Humek deskubritu zuen itxuraz ezberdintasun nabari bat dagoela deklarazio deskriptiboen (badenaren) eta arauemaile edo normatiboen (izan behar duenaren) artean, eta ez dela bistakoa batetik bestera zuzenean emandako saltoa. Arazo honi Humeren legea edo Humeren gillotina ere deitzen zaio.
Humek kontuz ibiltzeko eskatzen du “izan behar duena” “badenetik” eratortzen dela baieztatzen dutenen azalpenik ezarekin. “Baina, nola bideratzen da “izan behar du” bat “bada”batetik?” galdera, Humek adierazitakoa, teoria etikoaren gai nagusietako bat bihurtu da, eta Humeri deribazio hori ezinezkoa delako tesia esleitu ohi zaio.
Antzeko ikuspuntu bat defendatzen du G.E. Moorek bere “galdera irekiaren argudioarekin”, propietate moralen eta propietate naturalen arteko edozein identifikazio ezeztatu nahi duena. Ustezko “falazia naturalista” hori ez dator bat naturalista etikoen ikuspuntuekin (naturalismo etikoak baztertu egiten du egitateen eta balioen arteko bereizketa: iradokitzen du mundu naturaren gaineko ikerketak gure ezagutza morala areagotu dezakeela, gure ezagutza zientifikoa areagotzen duen modu berean.)
Izatearen eta izan behar duenaren arteko bereizketaren auzia estuki lotuta dago egitateen eta balioen arteko bereizketaren auziarekin.
Zorte moralaren auzia
Zorte moralaren arazo etikoa askotan sortzen da agente bat moralki ebaluatzen dugunean, izan ere, batzuetan ematen baitu zuzena dela pertsona bat ebaluatzea, nahiz eta ebaluatzen den hori, neurri handi batean, bere kontroletik kanpoko faktoreen mende egon. Horrelakoetan, "zorte morala"-z mintzatzen da, eta printzipio moral intuitibo batekin talka gertatzen da, hain zuzen, kontrol-printzipioa rekin, zeinaren arabera agente bat moralki soilik ebaluatu daitekeen bere kontrolpean dauden faktoreen arabera.
Auzi hau trafiko-istripu batekin irudika daiteke: A gidariak, arretarik gabeko une batean, semaforo bat gorrian pasatzen du haur bat kalea gurutzatzen ari denean. Gidaria haurra kolpatzea saihesten saiatzen da, baina huts egiten du eta haurra hil egiten da. B gidariak ere semaforo bat gorrian pasatzen du, baina momentu horretan inork ez du errepidea gurutzatzen, eta trafiko isuna baino ez du jasotzen.
Oinezko bati A eta B gidariak moralki ebaluatzeko eskatzen bazaio, B gidariari baino erru moral handiagoa eman diezaioke A gidariari, A gidariaren ekintzaren ondorioa heriotza bat izan delako. Hala ere, A eta B gidariek egindako ekintza kontrolagarrietan ez dago alderik; alde bakarra kanpoko gertaera kontrolaezin bat da, norberaren kontrolpean ez dagoen faktore bat, alegia. Erantzukizun morala agenteak bere borondatez ekintza bat egiten badu edo ez badu egiten bakarrik hartu behar bada kontuan, A eta B gidariek erru bera izan behar dute. Hau intuizioz problematikoa izan daiteke, egoera batek heriotza bat eragin duelako. Kasu horretan, nabaria da dagoen auzi morala.
Auziaren konponbiderako proposamenak hiru talde handitan sailkatu daitezke:
Auzi honek bere formulazio klasikoa izan zuen Thomas Nagel (1979) eta Bernard Williams (1981) filosofoen lanetan.
Bañón
Bañón Teruelgo udalerria da, Jiloca eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 171 biztanle zituen.
Cloaca Maxima
Cloaca Maxima (latinezko Estolda Nagusia), munduko estolda sarerik antzinakoenetako bat zen, Antzinako Erroman tokiko zingirak drainatzeko eta antzinateko hiririk populatuenetako baten hondakinak garbitzeko eraikia, Tiber ibaira ibaiadar bat zeraman, hiriaren parean igarotzen zen ibaia.
Bere latinezko izenak, literalki, Estolda Nagusia esan nahi du. Tradizioaren arabera, bere eraikuntza, agian, K.a. 600 inguruan hasiko zen, garai horretan Erromako errege zen Tarkino Priskoren aginduz. Lan publiko hau, nagusiki, ingeniari etruriarren zuzendaritzari eta erromatar hiritar pobreenen klasetik zetozen langileen lan erdi behartuari esker lortu zen.
Tito Liviok, hiriaren lur azpian eraikia bezala deskribatu zuen arren, beste iturri batzuk (eta estolda sistemaren planoak berak), jatorrizko sistema, muinoetatik jaisten ziren ur korronteak biltzen zituen aire libreko kanal bat zela diote, Erromatar Foroaren lautada ere drainatuz; kanal hau, batzuetan lur-mailaren petik zulatua, pixkana-pixkana estalia izan zen, hiriaren erdialdeak zuen espazioaren beharraren ondorioz. Beharbada, bi teoriak izan litezke zuzenak, eta, benetan, Cloaca Maximaren zatirik baxuenetako batzuk, dirudienez, lurraren mailatik behera eraiki ziren jatorrian.
Cloaca Maxima oso egoera onean mantendu zen Inperio garai osoan. Adibidez, badaude K.a. 33an Marko Agriparen altzadan mantenu lanen eta azterketa baten zantzuak. Hondakin arkeologikoek, garai ezberdinetan eginiko lanak adierazten dituzte, material eta eraikuntza teknika ezberdinekin. Inperioa erori eta oraindik denbora luzez funtzionatzen jarraitu zuen.
Sare nagusitik, beste hainbat adar abiatzen ziren, baina, dirudienez, hondakinak bainu publikoetatik, komun publikoetatik eta halako beste eraikin batzuetatik eramaten zituzten estoldak ziren. Erromako egoitza pribatuak, baita luxuzkoenak ere, putzu itsu batekin edo antzerako zeozerkin konforme behar zuten.
Cloaca Maxima, aldiro-aldiro gainbegiratua izan zen Inperioan zehar, eta, zantzuren batzuk, beharbada, Erromatar Inperioa erori eta gero ere funtzionatzen jarraitu zuela diote. K.a. 33an Marko Agriparen aginduz ikuskatu eta drainatua izan zela ezagutzen da, eta, azterketa arkeologikoek, garai ezberdinetako ebidentziak argitara eman dituzte, osasun sistemak aldiro-aldiro ikuskatuak zirela diotenak. Berrikiago, oraindik existitzen diren pasabideak, Erromako egungo estolda sarera lotu dira, nagusiki, ibaiaren kontrako korronteari aurre egiteko. Uste zenez, Cloaca Maxima, Kloazinak presiditzen zuen.
Erromatarrek, hildakoen gorpuak estoldetara bota zituztela ezagutzen da, lurperatu beharrean, oso kopuru aldakorrean iturriaren arabera. Horien artean, Heliogabalo enperadorea edo San Sebastian: azken eszena hau, gainera, Ludovico Carracciren arte lan baten gaia da. Cloaca Maximaren Tiberrerako irteera, oraindik gaur egun ikus daiteke Rotto Zubia eta Palatino Zubia elkartzen diren tokitik gertu. Argi eta garbi Foroko Julia basilikatik jaisten den sarrera eskailera bat dago. Zati bat, San Giorgio al Velabro elizaren parean dagoen gunetik ikus daiteke.
Bierzo
Bierzo (El Bierzo; O Bierzo; astur-leoneraz: El Bierzu) Gaztela eta Leongo ipar-mendebaldean dagoen eskualdea da, Leongo probintzian kokatutakoa.
Mugakideak Asturias iparraldean, Lugoko probintzia ipar-mendebaldean, Ourense hego-mendebaldean eta ekialdean Leongo beste eskualde batzuk.
2.828 km2-ko azalera dauka eta 131.022 biztanle zituen 2005ean (44.32 biz./km2). Hiriburu eta udalerri nagusia Ponferrada du (66.656 biz. 2006an).
Inguru naturala
Sil ibaiak (Miñoren adarra) eskualdea zeharkatzen du.
Bestela, aipatzekoa da Los Ancares izeneko eremu naturala.
Hizkuntzak
Gaztelania da Bierzoko herritarren hizkuntza nagusia, baina honetaz gain beste bi hizkuntz-komunitate ditugu.
Concho (Arizona)
Concho Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Apache konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bierzo
Hizkuntzak
Alde batetik galizierazkoa dugu eskualdeko mendebaldean, Vilafranca do Bierzo, Barxas, Borrés, Cacabelos, Candín, Carucedo, Carracedelo, Corullón, Oencia, A Ponte de Domingo Flórez, Sobrado, Trabadelo, Valboa, A Veiga de Valcarce eta Villadecanes udalerrietan. Bertan egiten duten aldaera "ekialdeko galiziera" da, Asturiasen egiten duten eonaviegoaren taldekoa.
Bestetik, leonerazko (asturleoneraren aldaera) hiztunak bizi dira eskualdean, batez ere Furniella, Altu Sil, Valle'l Bueza, Os Ancares, El Bierzu Central eta Cabreira inguruetan.
Roland Dumas
Roland Dumas (Limoges, Frantzia, 1922ko abuztuaren 23a) frantses politikari eta abokatua da.
Biografia
Alderdi Sozialistako zuzendaritza-batzordeko kidea izan zen. 1983an, Europako Arazoetarako ministro izendatu zuten urtebeterako; 1984an, Kanpo Harremanetarako ministro egin zuten 1986 arte, eta, azkenik, Kanpo Arazoetarako ministro (1988-1993). 1995tik 1999ra bitartean, Frantziako Konstituzio Batzordeko lehendakaria izan zen.
Cerami
Cerami Italiako udalerri bat da. Ennako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ceramik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Petri II.a Errusiakoa
Petri II.a Errusiakoa (errusieraz, Пётр II Алексéевич; San Petersburgo, 1715eko urriaren 23a - Mosku, 1730eko urtarrilaren 30a) Errusiako tsarra izan zen 1727tik 1730era arte.
Biografia
Petri II.a Alexis Petrovitx —Petri I.a Errusiakoaren seme zaharrena— eta Karlota printzesaren semea zen. San Petersburgon jaio zen, eta umezurtz geratzean, giltzapean jarri zuten. Aitona zuen Petri I.ak jaio zen unetik bertatik bazter utzi zuen.
Katalina I.a tsarinaren agintaldian ere bazter utzi zuten, baina hura hil baino urte batzuk lehenago, konturatu ziren Petri Handiaren ondorengo bakarrak ezin zuela presondegian segitu askoz denbora gehiago. Aleksandr Danielovitx Menshikov estatu-politikariak eta Andrei Osterman kantzelariordeak egin zuten bitartekari-lanari esker, 1727an, Petri II.a, 12 urte zituela, Katalina I.aren azken borondatea kontuan hartuz, Errusia guztien tsar aldarrikatu zuten.
Laster hasi ziren Menshikoven aurkako konspirazioak tsarraren inguruko giroetan. Azkenik, 1727an lortu zuten beren helburua, eta Menshikov, bere titulu eta dignitate guztiak kendu ondoren, hiritik egotzi eta Siberiara deportatu zuten.
Petri II.a Mikel Goiaingeruaren katedralean, Moskuko Kremlin-en, hilobiratu zuten; Petri Handiaren ondoren, hura izan zen ohore hau jaso zuen tsar bakarra.
Petri hiltzean, bere ondorengoa Ana Ivanovna, Ivan V.aren alaba, Petri Handiaren anaiordearen alaba, izan zen.
Tritomita-(Ce)
Tritomita-(Ce) silikato motako minerala da eta britholita taldearen kidea da.
Newbridge (Caerphilly)
Newbridge (Trecelyn) Galesko udalerri eta komunitate bat da, Caerphilly konderrian.
Oryzomys hammondi
Oryzomys hammondi Oryzomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Les Eaux troubles
Les Eaux troubles Henri Calef frantziarrak 1949an egindako film dramatikoa da. Euzko Filmek ekoiztu zuen.
John Galliano
John Charles Galliano (Gibraltar, 1960ko azaroaren 28a - ) ingeles jostun ospetsua da. Bere aita britainiarra da, eta bere ama Espainiakoa, hau Gibraltarren jaio zen baina bi urterekin Ingalaterrara bizitzera joan zen bere familiarekin.
Les Eaux troubles
Sinopsia
Sauvart familia Mont Saint-Michelen bizi da eta tragedia bat izan du. Seme nagusia itota desagertu zen, eta jendeak bere aita dela istripuaren erantzulea susmatzen du. Augusta, alaba, prest dago edozein gauza egiteko egia aurkitzeko, eta bere aita erruak eta zimikoak jota dago.
John Galliano
Bere moda etxea sortu ondoren, Givenchy eta Christian Dior moda-etxeetako diseinatzaile nagusia izan da, baina Dior etxetik kanporatu egin zuten 2011. urtean, kafetegi batean jokabide antisemita nabarmena izan zuela eta.
Lutjanus endecacanthus
Lutjanus endecacanthus Lutjanus generoko animalia da. Arrainen barruko Lutjanidae familian sailkatzen da.
Titusville (Pennsylvania)
Titusville Pennsylvaniako hiri bat da. Crawford konderrian kokatua dago. 2010ean 5,601 biztanle zituen, 7.51 kilometro koadrotan banatuta.
Stillson giltza
Stillson giltza giltza erregulagarri bat da, ohiko giltzekin estutu edo lasatu ezin diren piezekin lan egiteko erabili ohi dena. 1869ko urriaren 12an patentatu zuen Daniel Chapman Stillson-ek, 95744 zenbakiarekin.
Giltza honek ahoaren neurria egokitzeko gaitasun handia du. Giltzaren gorputzak eta aho mugikorrak kremailera bat dute, eta haridun eraztun baten bidez elkarren arteko distantzia doitzea posible da. Haridun eraztuna biratzean kremailerak mugiarazten ditu, ahoen arteko distantzia aldatuz. Giltza horietako gehienek bi malguki dituzte, doitu ondoren ahoak estutze indarra egin dezan.
Horrez gain, Stillson giltzaren ahoak zerradunak dira, mugiarazi behar duten pieza tinko atxikitzeko. Horrek erraminta egokia bihurtzen du higaturiko azkoin eta torlojuak biratzeko, baita gainazal laua duten piezak biraarazteko ere (hodiak, adibidez).
Eleutherodactylus corona
Eleutherodactylus corona Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Clive Granger
Sir Clive William John Granger (Swansea, Gales, - San Diego, Kalifornia, ) galestar ekonomialaria izan zen.
2003an Ekonomiako Nobel Saria jaso zuen, Robert F. Englerekin batera, analisi tenporaleko metodoak garatzen egindako lanagatik.
Craterocephalus dalhousiensis
Craterocephalus dalhousiensis Craterocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinidae familian.
Horse Cave (Kentucky)
Horse Cave Kentuckyko hiri bat da. Hart konderrian kokatua dago. 2010ean 2,311 biztanle zituen, 6.88 kilometro koadrotan banatuta.
Bea
Bea Teruelgo udalerria da, Jiloca eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 37 biztanle zituen.
Gagliano Castelferrato
Gagliano Castelferrato Italiako udalerri bat da. Ennako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Gagliano Castelferratok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dennard (Arkansas)
Dennard Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Van Buren konderrian dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Rhymney
, 'Rhymni', Galesko udalerri eta komunitate bat da, Caerphilly konderrian.
Visperterminen
Visperterminen Suitzako Valais kantonamenduan dagoen udalerri bat da. Visp barrutian dago, barruti honen iparrekialdeko muturrean. Bere mugak honako hauek dira: Iparraldean, Visp eta Brig-Glis (azken hau Brig barrutian dagoena) udalerriak ditu, ekialdean, Simplonekin (Brig barrutikoa), hegoaldean, Eisten eta Staldenriedekin, eta, azkenik, mendebaldean, Stalden eta Zeneggenekin. Herri honetan, nabarmentzekoa da Gebidumsee izeneko lakua, 2200 metroko garaieran dagoena.
Eleutherodactylus counouspeus
Eleutherodactylus counouspeus Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Marina de Castarlenas
Marina de Castarlenas Angurell (Bartzelona, Katalunia, 1900eko abenduaren 6a - 1974ko urriaren 18a) idazlea eta piano-jotzailea izan zen.
Craterocephalus eyresii
Craterocephalus eyresii Craterocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinidae familian.
Ford giltza
Aho lehunak ditu eta haridun azkoin baten bidez erregulatzen da.
Edoardo Mangiarotti
Edoardo Mangiarotti ( ahoskatua; Renate, 1919ko apirilaren 7a - Milan, 2012ko maiatzaren 25a) ezpata eta florete modalitateetako italiar eskrimalaria izan zen. Olinpiar Jokoetan sei urrezko, bost zilarrezko eta bi brontzeko domina irabazi zituen. Munduko txapelketan hamahiru urrezko, zortzi zilarrezko eta bost brontzeko domina irabazi zituen. Dominak irabazi zituen 1936 eta 1960 bitartean. Dario bere anaia txapeldun olinpikoa ere izan zen.
Lutjanus erythropterus
Lutjanus erythropterus Lutjanus generoko animalia da. Arrainen barruko Lutjanidae familian sailkatzen da.
Topton (Pennsylvania)
Topton Pennsylvaniako borough bat da. Berks konderrian kokatua dago. 2010ean 2,069 biztanle zituen, 1.79 kilometro koadrotan banatuta.
Harpyopsis novaeguineae
Harpyopsis novaeguineae Harpyopsis generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Beceite
Beceite Teruelgo udalerria da, Matarraña eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 621 biztanle zituen.
Houston Acres (Kentucky)
Houston Acres Kentuckyko hiri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 507 biztanle zituen, 0.37 kilometro koadrotan banatuta.
Mate
Matea izen bereko landareko (Ilex paraguariensis) hosto lehorrekin eginiko infusioa da, landare honek Parana, Paraguai eta Uruguaiko goi parteko ibaietako arroa du jatorri. Landare a aurrez idortu, moztu eta ehotu egiten da, zapore mikatza lor dezan. Zenbaitek azukreaz, eztiaz edo steviaz gozatzen dute.
Tea, kafe a edota txokolate aren antzera efektu bizigarria du; hau, duen kafeina ren ondorio da. Honetaz gain, diuretiko a ere bada, edaten den ur kantitate handiaren eraginez eta digestio an ere laguntzen du. Aipatutako beste infusio ek bezalaxe, bihotzerrea sor dezake eta honi aurre egiteko, askok beste zenbait belar gehitzen dizkio infusio honi.
Llanganatiseko altxorra
Llanganatiseko altxorra, Rumiñahui jeneral inkak Ekuadorko Llanganates mendikatearen sakonean ezkutatutako urre landuaren eta beste altxor batzuen kopuru handi bati erreferentzia egiten dio.
Kondaira eta oinarri historikoak
1532an, Francisco Pizarrok San Miguel de Piura hiria sortu zuen eta Inken Inperioaren konkista hasi zuen. Geroago, urte berean, Atahualpa Inka atxilotu zuen Cajamarcan.
Mate
Ohikoa da edari hau mate ontzi tik tenperatura beroan edatea (ura 80 graduko tenperaturan) bombilla deituriko metal ezko lastotxo baten bidez. Mate ontzi bezala Edankuia (Lagenaria siceraria) fruitua erabiltzen da, nahiz eta, zilar rezko, metal ezko, beira zko eta gaur egun, plastiko zkoak ere erabili.
Llanganatiseko altxorra
Kondaira eta oinarri historikoak
Atahualpak, espainiarrek urrea estimatzen zutela ororen gainetik, erreskate gela izenarekin ezagutzen den urrez beteko zuela esan zuen bere askatasunaren truke. Pizarrok onartu zuen hori, nahiz eta ziurrenik ez zuen Atahualpa askatzeko asmorik izan. Gela urrez bete baino lehen, Pizarro ez zen Atahualpaz fidatzen, eta gainerako gerlari inken gainean zuen eraginaz, eta horregatik 1533ko uztailaren 26an Inka garrotez exekutatzera kondenatu zuen.
Mate
Chimarrão izena hartzen du Brasilen, eta terere infusioa hartzeko beste modu baten izena da, ur hotzarekin alegia.
Llanganatiseko altxorra
Kondaira eta oinarri historikoak
Kondairaren bertsio batek dio Rumiñahui jeneral inka Cajamarca-ra zihoala erreskaterako estimatutako 750 tona urre landuarekin, Atahualpa hil zutela jakin zuenean.
Kondairak dio Quitora itzuli zela (garai hartan lurraldearen izena zen, gaur egun Ekuador deitzen dena), altxorra Llanganatis mendikateraino garraiatuz eta laku batera botaz. Rumiñahuik orduan espainiarren aurka borrokatu zuen eta, azkenean, harrapatu eta torturatu zuten arren, ez zuen inoiz altxorraren kokalekua ezagutzera eman.
Madarikazioan sinestea
Jendeak azken bostehun urteotan altxorra bilatu du eta askok txarto bukatu dira, eta hori madarikazioa dela uste dute.
Kondaira ingelesez hitz egiten duen mundura hedatzea
Kondaira ezaguna egin zen mundu anglofonoan, Richard Spruce botanikariak Valverde ibilbidea eta Ekuadorreko batek Don Atanasio Guzmanen izenean marraztutako mapa aurkitu zituenean, informazio hori Royal Geographic Society aldizkari ofizialean argitaratuko zen 1860an. 1933-1934 urteetan Luciano Andrade Marín ekuadortar geografo eta historialariak Tullio Boschetti eta Umberto Ré italiarrek espedizioa egin zuten Llanganatietara; handik Andrade Marín-ek liburua argitaratu zuen: "Bidaia Llanganatiko mendi misteriotsuetara", italia-ekuadorko espedizio, inguruko flora, fauna eta geografiaren azterketa eta, era berean, espedizio zoragarri baten kontakizuna Liburu horretan dokumentatu zen lehen aldia, Quitoko Liburutegi Nazionalean kontsulta daitekeena; Ekuadorreko Kultur Ondare izendatu duten liburua.
Altxorra dagoeneko kokatuta dagoenaren ustea
Askoren ustez, altxorra XVIII. mendearen amaieran Antonio Pastorrek eta Marín de Segurak aurkitu eta bota zuten.
Andoni Zubizarreta
Andoni Zubizarreta (Gasteiz, Araba, 1961eko urriaren 23a) futbolari ohia da, eta Bartzelona Futbol Klubeko gaur egungo zuzendari teknikoa. Gasteiztarra jaiotzez, Aretxabaletan igaro zuen haurtzaroa.
Bizitza
Deportivo Alaves taldeko harrobitik ateratako atezaina da, eta Athleticen zaildu zen Jose Angel Iribarren eskutik.
1981-1982 denboraldian egin zuen Athletic taldearekin debuta, Atletico de Madrid taldearen aurka. Guztira, bost denboraldi egin zituen taldean, 1981etik 1986. urtera bitarte. Athletic taldearekin bi Liga eta Errege Kopa bat irabazi zituen.
Bere arorik oparoena 1986tik 1994ra bitartekoa izan zen, FC Barcelona taldearekin, lau Liga eta bi Errege Kopa irabazi baitzituen, baita 1989ko Europako Errekopa, 1992ko Europako Kopa eta 1993ko Superkopa ere. 1994an Valencia taldeak fitxatu zuen.
Arthaz-Pont-Notre-Dame
Arthaz-Pont-Notre-Dame Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Lardanburu
Lardanburu, Nafarroako mendi bat da, Andimendin dagoena. Bere garaiera, 1183 metrokoa da. Bertan, San Adriani eskeinitako ermita bat dago.
Tritomita-(Y)
Tritomita-(Y) silikato motako minerala da eta britholita taldearen kidea da.
Lardanburu
Abiapuntuak
Lardanbururen tontorrera iristeko lehen abiapuntua, Obantzeako labar sakona da, Iturgoien eta Argiñano kontzejuen arteko banaketa lerro bezala funtzionatzen duena. Ibilbidea, Iturgoienen gorengo puntuan abiatzen da, non bide bat, eskuinetara, Trinidadeko ermitarantz abiatzen den. Lehen zati batean, bidea Andian barneratzen da labarraren ezkerreko magal maldatsutik. Handik bi kilometro ingurura, bidea, bi harkaitz handiren artean igarotzen da, eta aurretik aparkatu egin daiteke, lehen zati hau oinez egitea eragotzi nahi bada. Metro batzuk beranduago, gure eskumatara, oso leunki jaisten den eta ibar txiki baten zeharkatzea saihesten duen desbideraketa bat agertzen da. Bide honek, lehen aipaturiko San Adriango ermitara daroa, aurretik, larre edo lautada batetatik igaro eta labarrarekiko paraleloa den bidea mantenduz. Une horretatik aurrera, bidea, bidezidor bihurtzen da, landaretza trinkoago egiten da, eta labarra bera, estutzen hasten da. Handik gutxira, bidezidorrak, eskumataranzko alternatiba bat proposatzen du. Bide horretatik, laster jaisten da labarraren barrenera, Otsanzulo deritzonera, toki malkartsu bat, nora ia urik ez den jaisten eta eguzkiaren izpiak ia iristen ez diren. Bide horretatik egin beharreko ibilbidea, hasiera batean, posible da, baina pasabide estuetatik, azkenean, oso erraza ez den eskalatzea eskatzen dutenak.
Arthaz-Pont-Notre-Dame
Biztanleria
2007an Arthaz-Pont-Notre-Dame udalerrian erroldatutako biztanleak 1.257 ziren. Familiak 482 ziren, horien artean 107 pertsona bakarrekoak ziren (49 bakarrik bizi ziren gizonak eta 58 bakarrik bizi ziren emakumeak), 177 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 173 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 25 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Oryzomys keaysi
Oryzomys keaysi Oryzomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Arthaz-Pont-Notre-Dame
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 549 etxebizitza zeuden, 492 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 30 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 463 etxeak ziren eta 77 apartamentuak ziren. 492 etxebizitza nagusietatik 375 bere jabearen bizilekua ziren, 89 alokairuan okupaturik zeuden eta 29 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 14 etxek bi zituzten, 62 etxek hiru zituzten, 136 etxek lau zituzten eta 270 etxek bost zituzten. 464 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 163 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 305 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen: