cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Remicourt (Marne)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 34 ziren, horien artean 26 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 26 pertsona aktiboetatik 24 lanean zeuden (14 gizon eta 10 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 8 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden eta 4 ikasten zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
2000. urtean Remicourt udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pezzottaita
Pezzottaita silikato motako minerala da eta beryl taldearen kidea da.
Kemijärviko armarria
Kemijärviko armarria (finlandieraz, Kemijärven vaakuna) Finlandia iparraldean dagoen Kemijärvi hiriaren ikur nagusia da.
Armarria 1952. urtean udal kontseiluak antolatu zuen lehiaketan aukeratua izan zen (Barne Ministerioak 1954ko apirilaren 3an onartu zuen). Irabazlea Olof Eriksson artistaren armarria izan zen eta hiriaren ikur nagusi bihurtu zen hiru urtez. Hain zuzen ere, 1957an, hiria bitan banatu zen: Kemijärven kauppala edo hirigunea alde batetik, eta Kemijärven maalaiskunta edo landa-herria bestetik. Erikssonen armarria landa-herriak bereganatu zuen, eta hirigune edo burguan Ahti Hammar margolariak propio sortu zuen armarria ezarri zen. Azkenik, hamasei urteren ostean -1973. urtean-, bi udalerriek berriro ere bat egin zuten eta bateratze horren ikurra bihurtu zen beste behin Kemijärviko armarria.
Zelai beltz baten gainean, sustraiak zabaltzen dituen zilarrezko enborra ageri da, zilarrezko sei puntako bi izarrek gordetzen dutena. Enbor moztuarekin, egileak hiriaren bi bereizgarri nagusiak irudikatu nahi izan zituen: alde batetik, hastapenetik ekonomiaren muina izan den basogintza eta, bestetik, Kemijärvi aintzira; izan ere, azken honek aingura edo ertzetatik zabaltzen diren sustraien itxura du. Izarrek eta atzealde ilunak, azkenik, hiriaren kokapena adierazten dute, Zirkulu Polar Artikoaren bihotzean; hain zuzen, kolore hitsak (grisa, beltza) eta izarrak Lappiko udalerriko armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak.
Les Dimanches de Ville-d'Avray
Les Dimanches de Ville-d'Avray 1962ko Serge Bourguignon frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Argumentua
Pierre hegazkinlariak gerran jasandako istripu baten ondorioz amnesia du. Madeleine erizainak beraz arduratuko da.
Monarka tximeleta
Monarka-tximeleta (Danaus plexippus) tximeleta espezie bat da, Nymphalidae familian sailkatuta dagoena. Beharbada, Ipar Amerikako tximeleta guztien artean ezagunena da. XIX. mendetik Zeelanda Berrian eta Australian sartua izan da. Atlantikoan Kanariar Uharteetan, Azoreetan eta Madeiran bizi da, eta noizbehinkako migratzaile bat bezala dago Mendebaldeko Europan.
D. plexippus plexippus azpiespezieak intsektuen migrazio zabal eta ugarienetako bat egiten du. Udazkenean hegoalderantz jotzen duen "Matusalén" neguko belaunaldia besteak baino askoz ere gehiagi bizi da. Migrazio nabarmenak dituzten beste lepidoptero batzuk honako hauek dira: esfinge kolibria (Macroglossum stellatarum), almirante gorria (Vanessa atalanta) eta kardoen banesa (Vanessa cardui).
Bere hegoak laranja kolorekoak dira eta marra beltzak dituzte. Udazkeneko belaunaldiak erresistentzia handia du eta bederatzi hilabete arteko bizitza, beste belaunaldi batzuk 24 egun arte bizi daitezkeen bitartean. Ezaugarri horiei esker, 4.000 kilometro egin ditzake Kanadatik eta Ameriketako Estatu Batuetako iparraldetik Mexiko erdialdeko oihanetara.
Deabruaren abokatu
Deabruaren abokatua (advocatus diaboli) edo fedearen aldezkaria (promotor fide) Eliza Katolikoaren antzinako epaiketa edo kanonizazio-prozesuetan prokuradore fiskala aipatzeko herri-apelazioa da. 1983ko erreformetatik aurrera bere izena justiziaren aldezkaria (promotor iustitiae) da.
Oro har zuzenbide kanonikoan doktoraturiko abokatu honen eginbeharra beato edo santu izateko ustezko hautagaiak dituen merituak frogatzeko aurkeztutako dokumentazio guztian frogak objektibatzea, eskatzea eta akatsak aurkitzea izaten zen. Nahiz eta bere eginkizuna, itxura batean, hautagaiaren aurka daudenen artean lerrokatzea zen, egiazki, katolikoek imitatu beharreko eredu bezala proposatua izango denaren bertuteen benetakotasuna defendatzeaz arduratzen zen.
1587an Sixto V.a aita santuak lanbidea ezarri eta 1983an Joan Paulo II.ak abolitu zuen. Aldaketa honek ia 500 kanonizazio eta 1.300 beatifikazio baino gehiago egitea ahalbidetu zion, bere aurrekoek XX. mendean izan zituzten 98 kanonizazioen aurrean.
Troissereux
Troissereux Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Troissereux udalerrian erroldatutako biztanleak 1.129 ziren. Familiak 446 ziren, horien artean 88 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 60 bakarrik bizi ziren emakumeak), 177 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 169 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 468 etxebizitza zeuden, 446 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 416 etxeak ziren eta 46 apartamentuak ziren. 446 etxebizitza nagusietatik 356 bere jabearen bizilekua ziren, 79 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 34 etxek bi zituzten, 53 etxek hiru zituzten, 115 etxek lau zituzten eta 239 etxek bost zituzten. 363 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 189 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 226 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 772 ziren, horien artean 581 aktiboak ziren eta 191 inaktiboak ziren. 581 pertsona aktiboetatik 550 lanean zeuden (292 gizon eta 258 emakume) eta 31 langabezian zeuden (13 gizon eta 18 emakume). 191 pertsona inaktiboetatik 85 erretiraturik zeuden, 62 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Troissereux udalerrian 447 unitate fiskal zeuden, 1.121,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.735 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 60 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 17 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Troissereux udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1  eta anbulantzia 1  bat zegoen.
Cook uharteak
Cook uharteak Hego Ozeano Barean dagoen uhartedi txikia da. 15 uhartek osatzen dute Ozeaniako herrialde hau, 240 km2 hartuz.
Troissereux
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Cook uharteak
Avarua hiriburua eta hiri nagusia da (10.000 biztanle).
Troissereux
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cook uharteak
Administratiboki Zeelanda Berriarekin elkargo librea eratzen dute.
Historia
Cook uharteak izen bereko ingeles itsasgizonak aurkitu zituen 1773. urtean. 1888. urtean Britainia Handiko koroaren mendeko lurralde bihurtu ziren eta 1901ean Zeelanda Berriak hartu zituen. 1965. urtetik aurrera gobernu autonomo batek du Cook uharteetako barne arazoen ardura; kanpo arazoak eta babesa, Zeelanda Berriko gobernuaren esku daude.
hizkuntza_ofizialak
Ingelesa da mintzaira nagusia, maorieraren dialekto baten hiztunak ere dauden arren.
Ezpeletako herriko etxea
Ezpeletako herriko etxea Lapurdiko Ezpeleta udalerrian dagoen udalaren egoitza da. Ezpeletako gazteluaren eraikinean dago.
Kanpo estekak
* Ezpeletako Herriko Etxearen webgunea 🇪🇺
Planeta Elkartuen Federakuntza
Planeta Elkartuen Federakuntza, UFP bezala ere ezagutua, (bere ingelesezko siglengatik United Federation of Planets) edo soilik Federakuntza, Star Trekerako garatutako fikziozko planetarteko estatu bat da.
Gobernua
Federakuntza, izenak dioten bezala 150 planeta kidek eta milaka koloniak osatzen duten estatu federal bat da, eta, Jean-Luc Picard kapitainak Star Trek: First Contact filmean adierazi zuenez, Esne Bidea galaxian 8.000 argi-urtetan zehar hedatzen da. Funtsean, Galaxiako superpotentzia handietako bat da.
Bere gobernu sistema demokratikoa da, Federakuntzako Kontseilua bezala ezagutzen den botere legegile batekin, planeta federal bakoitzeko ordezkari batekin. Bere egoitza Lurreko AEBetako San Francisco hirian dago. Botere betearazlea Federakuntzako Presidentearena da, Kontseiluak aukeratzen duena, eta honen egoitza Parisko Concorde Plazako jauregian dago. Botere judizial bat ere badago, Federakuntzako Gorte Gorena deitua. Indar armatuak Izarretako Flotan biltzen dira, agentzia militar, zientifiko eta esploraziokoa dena.
Estatu honen funtsezko karta Federakuntzako Karta deitzen da, zenbait ataletan adierazten denaren arabera Nazio Batuen Karta Magnaren antzekoa dena, Picardek, The Drumhead atalean Konstituzio bezala erreferentzia egiten dion arren. Federakuntzako Kartak "Zazpi Bermeak" deritzenak ditu bere barnean, AEBetako Konstituzioan agertzen diren 50. emendakinen antzekoak direnak.
Zenbait baldintza bete behar dira Federakuntzako kide izateko, horien artean kasta sistema oro, gerra helburuak dituen manipulazio genetikoa, biztanleriaren aurkako tratu krudela edo estatuaren barnean eskubide zibilen falta ezabatzea. Gomendatzen den arren, ez da funtsezko baldintza federakuntzan sartzen den planeta erabat batua egotea, eta Federakuntzak euren gobernuak planetaren lurralde osoa administratzen ez duten planetak ere onar ditzake, hau da, mundu batasun bat ez dagoen tokietan.
Federakuntza Klingon inperioaren aliatu militarra da telesailaren zati gehienean, denbora batez etsaiak izan baziren ere. Guzti hau gora-behera, Federakuntzak gerra bortitzak eta gatazka militarrak izan ditu Galaxiako ia potentzia guztiekin, Romular Inperioa, Cardassiar Batasuna, Ferengi Aliantza, Domeinua etab... luze bat.
The Italian Job (2003ko filma)
The Italian Job (euskaraz Italiar Lana), 2003ko F. Gary Gray estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. Michael Cainek antzeztutako 1969ko izenburu berdineko filmaren berregokitzapena da. Mark Wahlberg, Charlize Theron, Edward Norton, Jason Statham, Seth Green, Mos Def eta Donald Sutherland aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
John Bridger (Donald Sutherland) buru den lapur taldeak Venezian Charlie Croker (Mark Wahlberg) buruargiak prestatutako lapurreta egin du, baina taldeki batek gainontzeko guztiak traizionatu ditu. Lapurtutako dirua berreskuratzeko, taldeak beste lapurreta bat burutzea erabaki du, baina horrek Los Angeles hiriko trafikoa kontrolatzen duen sisteman sartu, manipulatu eta historiako trafiko auto-ilara handienak gauzatzea suposatuko du.
Crank: High Voltage
Crank: High Voltage edota Crank 2: High Voltage (euskaraz Crank: Voltaia Handia edota Crank 2: Voltaia Handia), 2009ko Mark Neveldine and Brian Taylor estatubatuar zinema zuzendarien ekintza thriller film bat da. Jason Statham, Amy Smart, Clifton Collins, Jr., Efren Ramirez, Geri Halliwell, Dwight Yoakam, Bai Ling, Reno Wilson eta David Carradine aktoreek antzeztu zuten.
Crank (2006) filmaren jarraipena da.
Argumentua
AEB, Los Angeles. Chev Chelios (Jason Statham) helikoptero batetik erori eta kalean jezarria gelditzen denean txinatar mediku batzuk jasoko dute. Ebakuntza egingo diote, bihotza kendu eta bere lekuan bateria-elektriko bat txertatuz, aldiz bere bihotza Johnny Vang (Art Hsu) txinatar mafiaburuari txertatuko diote. Chevek bere bihotza berreskuratzeko bilaketari ekingo dio, bitartean bizirik jarraitu nahi baldin badu bere gorputzan daraman bateria-elektrikoa noizbehinka errekargatuz joan beharko da.
Aktoreak
Honako ospetsuek kameoak egin zituzten: Ron Jeremy, Ed Powers, Jenna Haze, Nick Manning, Lexington Steele, Chester Bennington, Glenn Howerton, Maynard James Keenan, Danny Lohner, Keith Jardine, Lauren Holly eta Lloyd Kaufman.
Saint-Hilaire (Doubs)
Saint-Hilaire Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Hilaire udalerrian erroldatutako biztanleak 140 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 25 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 47 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 2 hutsik zeuden. 39 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 44 etxebizitza nagusietatik 31 bere jabearen bizilekua ziren eta 13 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 86 ziren, horien artean 71 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 71 pertsona aktiboetatik 65 lanean zeuden (33 gizon eta 32 emakume) eta 6 langabezian zeuden (4 gizon eta 2 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen eta 3 eraikuntza enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 2 iturginak.
2000. urtean Saint-Hilaire udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erdilari
Erdilaria futbolean zelaiaren erdian jolasten duen pertsona da. Posiziorik ospetsuena da kirol honetan, hauek bai defentsa lanetan eta baita eraso lanetan murgiltzen direlako. Beste gauza batzuen artean, baloiak berreskuratzea, erasoetarako jokaldiak egitea edota baloiaren jabetza mantentzea da beraien lana.
Euskal Herrian badaude erdilari ospetsu asko, besteak beste Xabi Alonso, Mikel Arteta eta Raul Garcia dira.
Indian Village (Indiana)
Indian Village Indianako herri bat da. St. Joseph konderrian kokatua dago. 2010ean 133 biztanle zituen, 0.23 kilometro koadrotan banatuta.
Marly-sous-Issy
Marly-sous-Issy Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 79 etxebizitza zeuden, 48 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 31 bigarren erresidentzia ziren. 74 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 48 etxebizitza nagusietatik 28 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 7 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 62 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 44 lanean zeuden (26 gizon eta 18 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Marly-sous-Issy udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.251 hektarea erabiltzen.
The Four Horsemen of the Apocalypse (1921eko filma)
The Four Horsemen of the Apocalypse (euskaraz Apokalipsiaren Lau Zaldizkoak) 1921eko Rex Ingram irlandar zinema zuzendariak zuzendutako gerra eta epika film mutu bat da. Vicente Blasco Ibáñez espainiar idazlearen 1916ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Josef Swickard, Bridgetta Clark, Rudolph Valentino, Wallace Beery eta Alice Terry aktoreek antzeztu zuten.
Ordurarte zinemazaleentzat ezezagun bat zen Rodolfo Valentino aktorea superizar bilakatu eta latin lover irudia hedatzen lagundu zuen filma da, honetan tangoa dantzatuz eta gautxoz jantzia agertzen da.
Argumentua
Lehen Mundu Gerraren hastapenean (1914-1918), Argentinako bi familia dirudunen adarrak bitan banatuko dira: Desnoyers familia, frantziar jatorrikoak, eta Von Hartrott, alemaniar jatorrikoa. Julio Desnoyers (Rudolph Valentino) mutil gazte arduragabe eta bohemioak Marguerite Laurier (Alice Terry) emakume ezkonduarekin maitasun harreman bat du. Gerra hastean, Margueritte senarra den Etienne Laurier (John St. Polis) frontera joango da. Handik gutxira, hainbat gertakarik Julioren jarrera aldarazi eta Erresistentziarentzat lan egitea erabakiko du.
Barillas
Barillas ([baɾiʎas̺]) Nafarroako udalerria da. Tuterako merindadeko herri honek 0 biztanle zituen. urteko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 107 kilometrora dago.
Inguru naturala eta kokapena
Herria, Nafarroa hegoaldean kokatzen da, Tuterako merindadearen hegoaldeko muturrean. Udalerriko landarediaren artean, mahastiak, olibondoak eta pinudi bakan batzuk ageri dira. Barillasen, Lor aintzirara doan bidea hasten da.
Barillasek Cascante eta Tulebrasekin egiten du muga iparraldean, Ablitasekin ekialdean, Monteagudorekin mendebaldean, eta Zaragozako probintziarekin hegoaldean.
Klima eta landaredia
Barillasko klima oso lehorra da, urteroko prezipitazioak 350 eta 400mm bitartekoak dira. Batez-besteko tenperatura 14 °C-koa da, eta aldaketa termikoa nahiko handia da. Idortasunaz gain, klimaren ezaugarri nagusietako bat ziertzo haizearen nagusitasuna da. Ezaugarri hauke guztiak, Ebroko depresioaren klimaren ezaugarri propioak dira.
Udazken eta udaberrian Azoreetako antizikloiaren Europarako sartzearekin batera, egun lainotsuak ohikoak izaten dira, Ebro ibarreko herri gehienetan gertatzen den bezala.
Historia
1119an Nafarroako erresumak Tuteratik musulmanak kanporatzean, Barillas, bertako foruari eta legediari atxiki zitzaion. Gartzia V.a erregeak, Aragoiko koroari kendu zion 1137an, eta bere babesean jarri zituen Barillasko mairuak, garai hartan herriko biztanleriaren gehiena. Dena den, herritarrek, Dueñasko Andre Mariaren monasterioari ordaindu behar zizkieten urteroko hamarrena. Monasterioa 1149an sortu zen Tuteran eta ondoren 1157an Tulebrasera eraman zuten. XII. menderako Barillas jaurerri izan zen arren, 1225an, Antso VII.a erregeak bere jabe, Pedro Sanchez eta Urraca Gili erosi zien, urrezko 3.600 morabetinoen truke.
Zaragoza, Tarazona eta Tuterako apezpiku-egoitzek elkarren lehian aritu ziren, Barillasko San Migel elizaren eskuera nork zeukan erabakitzeko. Azkenik, XII. mendearen amaieran Tarazonako apezpiku-egoitzari egokitu zitzaion. Gaztelua eta landetxea 1320ko Konptoen txostenean ageri ez zirenak, Tarazonako gotzainari saldu zizkieten 1323, eta honek aldi berean Juan Perez de San Juan elizgizonari utzi zion gazteluaren gaineko jabetza. XV. mendean berriro ere Nafarroako korora bueltatzean Leonor printzesak, oinordeko jaurerri moduan eman zituen berriro ere Charles Pasquier delako gizonari.
Barillas jaurerri moduan mantendu zen XIX. mendearen erdialdera arte. 1514an Gaztelako Fernando Katolikoa erregeak, alkatea aukeratzeko eskumena eman zion Charles Pasquierri. XVIII. mendearen amaiera, jaurerria Buretako konteen esku zegoen. 1850an Barillasek uruna eta olioa ekoizten zituzten errota bana zeuzkan. 1822an herria Zaragozako probintziaren barne geratu zen, baina 1823an, erreforma hau bertan behera geratzean, Nafarroako probintziaren barne geratu zen, zehazki 1834. urtean.
Ekonomia
Barillasko lur komunalek 10 hektarea baino ez dituzte hartzen, eta guztiak larre moduan erabiltzen dira. Laborantza lurren %98 lur-ureztagarriak dira, batez ere, olibondoa landatzeko erabiliak. Bestelako landaketen artean, zainzuria, artoa, eta garagarra nabarmentzen dira. 1954ko abenduaren 9an, "Trujal Cooperativo San Miguel" delako nekazal koperatiba sortu zen. Abeltzaintza bigarren mailako jarduera izan da beti, eta 1935ean 17 zaldi, 27 mando eta 20 asto zeuden arren, 1980ko hamarkadan zaldi bakarra, hiru mando eta hiru asto baino ez ziren geratzen. Abelburuen gutxitzea, nekazaritzan egindako berrikuntza eta makinen agerpenak eragin zuten.
Industriari dagokionez, okela enpresa bat, eta ura banatzeko lantegi bat daude, orotara 16 langile enplegatzen dituztenak (1990eko hamarkadako datuen arabera). Zerbitzuen sektorean, udaletxeko langile, taberna eta dendan lan egiten duten pertsonak daude.
Horrez gain, Barillastik hurbil dagoen Cascanteko lantegi eta enpresetan, hainbat barillastarrek egiten dute lan.
Demografia
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko etorkin bakarra bizi zen herrian, biztanleriaren %0,52a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Udal hauteskundeak
2007an hiru zerrenda independente aurkeztu ziren. Torcasko Talde Independentea (AIT) zerrendako María Teresa Martínez Baigorri aukeratu zuten alkate; Torcas taldearen zinegotzi bakarra zen. La Planako Elkarte Independentea (UILP,2 hautetsi) eta Harmoniarako eta Elkarbizitzarako Taldea (GAC, 2) ere udalbatzan sartu ziren. Ez zen boto baliogaberik izan, ezta zuririk ere. Abstentzioa %9,09 izan zen.
St Davids
St Davids (galeseraz Tyddewi) Galesko hego-mendebaldean dagoen udalerri bat da, Pembrokeshire lurraldean. 2011ko erroldaren arabera 1.841 biztanle zituen.
Barillas
Udal hauteskundeak
2011n, ordea, zerrenda bakarra aurkeztu zen, Barillaseko Elkarte Independentea (AIB) izenarekin. Aurreko agintaldian GACko zinegotzi izandako José Ramón Martínez Zardoia aukeratu zuten alkate.
Udaletxea
Udaletxea, herria musulmanen esku egon zenetik existitu da. Garai hartako eraikina, Albako dukeak eraitsi zuen Gaztelak Nafarroa indarrez XVI. mendearen hasieran konkistatzean. Eraikin berria XVIII. mendean egin zuten. Udaletxea gaur egun herrigunearen erdian dago. Bi solairu dauzka, goiko solairuan udal bulegoak daudelarik. Kanpoaldea, inguruko eraikuntzen ezaugarri berak dauzka, margoturiko fatxadarekin. Udala alkatea eta lau zinegotzik osatzen dute. Barillasko udaleko idazkaria, Monteagudo eta Tulebrasko idazkari ere bada.
Azpiegitura eta garraioak
Alberto Elcarte autobus konpainiak Barillas Tuterarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
Zerbitzuak
Barillas honako elkarteen kidea da:
San Migel parrokia
San Miguel parrokia, XV. mendeko erretauladun eliza. Elizak, adreiluzko dorre mudejar baten arrastoak kontserbatzen ditu, baina eraikinaren gehiengoa nahiko berria da. Presbiterioaren aurrean, erretaula gotikoa dago, XV. mendean egurrez eginiko irudiekin, Carlos Pasquier Agorretak nahi bezala.
Barillasko gaztelua
Antzinako Nafarroako erresumaren gazteluaren gainean jauregi bat eraiki zen XVI. mendean. Jauregi honi buruzko lehen aipamena 1637koa da. Jaurerria Monteagudoko Sanchez familiarena izan zen, eta 1466an Charles Pasquierren eskuetara igaro zen. Ondorengoa, bere semea izan zen Juan Pasquier. Jauregia bertan behera geratu zen, eta urteetako utzikeriaren ondorioz 1976ko abuztuan, behera bota behar izan zuten guztiz.
Mikel Saez de Urabain
Mikel Saez de Urabain (1968ko otsailaren 20a, Ordizia, Gipuzkoa), euskal alpinista eta eskalatzaile bat da.
Ibilbidea
Ordiziako Daltonak izeneko taldearen eskutik eskalatzen hasi zen. Hasiera batean, Ordiziako elizaren paretak probaleku izan zituen, gero Goierri inguruko eskalada guneak, handik Pirinioak, Alpeak, Alaska eta abar. Gaur egun Euskal Herriko alpinistarik gorenenetakoa da.
Great Falls (Virginia)
Great Falls Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fairfax konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Givonne
Givonne Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Givonne udalerrian erroldatutako biztanleak 1.125 ziren. Familiak 403 ziren, horien artean 78 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 45 bakarrik bizi ziren emakumeak), 124 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 185 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 459 etxebizitza zeuden, 421 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 419 etxeak ziren eta 39 apartamentuak ziren. 421 etxebizitza nagusietatik 340 bere jabearen bizilekua ziren, 74 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 12 etxek bi zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 97 etxek lau zituzten eta 286 etxek bost zituzten. 309 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 179 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 202 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 723 ziren, horien artean 522 aktiboak ziren eta 201 inaktiboak ziren. 522 pertsona aktiboetatik 483 lanean zeuden (274 gizon eta 209 emakume) eta 39 langabezian zeuden (15 gizon eta 24 emakume). 201 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 62 ikasten zeuden eta 80 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Givonne udalerrian 432 unitate fiskal zeuden, 1.162,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.995 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Givonne udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra anbulantzia zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dona Grazia zubia
Dona Grazia zubia Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen zubi bat da. Arga ibaia zeharkatzen du, eta Arrotxapea eta Trinitarioak auzoak elkarlotzen ditu. Arrotxapea auzoko Arga Ibaiaren kalea eta Trinitarioetako Gipuzkoa etorbidearen artean kokatzen da.
Historia
XVIII. mendean desagertu arte zubia eta Cuatro Vientos bidegurutze inguruan zegoen Dona Grazia klaratarren komentutik izena hartu du. Nahiz eta zubia oso zaharra den (izan ere, XIII. mendea baino lehenagokoa da), Erdi Aroko Iruñeko zubi modernoena da, arkuak gotikoak baititu. Cuatro Vientos zubia eraiki zuten arte, Dona Grazia erabiltzen zuten hiria Nafarroaren iparraldearekin lotzeko. Hiriko beste zubibide batzuek bezala, bere muturreko batean harrizko gurutze bat du.
Materia ilun
Materia iluna materia mota hipotetiko bat da, unibertsoko materiaren % 85 inguru suposatzen duena. Materia ilunari "iluna" deitzen zaio, ez dirudielako eremu elektromagnetikoarekin elkarreragiten duenik, eta horrek esan nahi du ez duela erradiazio elektromagnetikoa xurgatzen, islatzen edo igortzen (argia bezala), eta, beraz, zaila dela detektatzen. Zenbait behaketa astrofisikok – gaur egun onartutako grabitatearen teoriekin azaldu ezin diren grabitate-efektuak barne, ikus daitekeen baino materia gehiago ez badago, behintzat – materia ilunaren presentzia dakarte. Horregatik, aditu gehienek uste dute materia iluna ugaria dela unibertsoan, eta eragin handia izan duela haren egituran eta bilakaeran.
Materia ilunaren existentziaren froga nagusia, materia ikusezin ugari ez balego, galaxia askok oso modu ezberdinean jokatuko luketela frogatzen duten kalkuluetatik dator. Galaxia batzuk ez ziren sortuko, eta beste batzuk ez lirateke gaur egun bezala mugituko. Beste ebidentzia-lerro batzuen artean, grabitazio-lenteetako behaketak eta mikrouhinen hondo kosmikoa daude, baita beha daitekeen unibertsoaren egungo egituraren behaketa astronomikoak, galaxien eraketa eta bilakaera, talka galaktikoetan kokatzea eta galaxien kumuluen barruan galaxien mugimendua ere. Lambda-CDM kosmologia-eredu estandarrean, unibertsoaren masa-energia eduki osoak materia eta energia arruntaren % 5, materia ilunaren % 27 eta energia iluna izenez ezagutzen den energia mota baten % 68 ditu. Horrela, materia iluna masa osoaren % 85 da, eta energia iluna eta materia iluna masa-energia eduki osoaren % 95.
Oraindik inork ez duenez materia iluna zuzenean behatu -existitzen dela suposatuz-, ia ez du materia barioniko arruntarekin eta erradiazioarekin elkarreragin behar, grabitatearen bidez izan ezik. Uste da materia ilun gehiena ez dela barionikoa; oraindik aurkitu ez diren partikula azpiatomiko batzuek osa dezakete. Materia iluna lortzeko hautagai nagusia oraindik aurkitu ez den oinarrizko partikula mota berriren bat da, bereziki elkarreragin ahuleko partikula masiboak (WIMP), nahiz eta axioiek arreta berritua erakarri duten WIMPak esperimentuetan ez detektatzeagatik. Esperimentu asko egiten ari dira materia ilunaren partikulak zuzenean detektatzeko eta aztertzeko, baina inork ez du oraindik arrakastarik izan. Materia iluna "hotz", "epel" edo "bero" gisa sailkatzen da, abiaduraren arabera (zehazki, fluxu askearen luzeraren arabera). Egungo ereduek materia ilun hotzeko agertokia errazten dute, non egiturak pixkanaka partikulak metatzearen ondorioz sortzen diren.
Komunitate zientifikoak oro har materia ilunaren existentzia onartzen duen arren, astrofisikari batzuek, ohiko materia ilunak ondo azaltzen ez dituen behaketa espezifikoek bultzatuta, erlatibitate orokorraren lege estandarren zenbait aldaketa defendatzen dituzte. Horien artean daude Newtonen dinamika eraldatua, grabitate tentsore-bektorial-eskalarra edo grabitate entropikoa. Eredu horiek ohar guztien berri ematen saiatzen dira, gai ez-barioniko osagarria aipatu gabe.
Ideiaren historia
Materia ilunaren lehen nabarmentasunetako bat Vera Rubinek aurkitu zuen 1970eko hamarkadan, galaxia espiralen errotazio-legeen bidez. Galaxia horien izarrak eta gasa zentroaren inguruan biratzen dira, baina horien abiadura ez da gutxitzen zentrotik urrundu ahala, galaxiaren masa gehiena bere izarren eta gasaren orbiten barruan dagoenean espero den bezala. Izan ere, horrelakoa da planeten portaera normala: Uranoren Eguzkiarekiko errotazio-abiadura txikiagoa da Lurrarena baino. Baina galaxia espiraletan, zentrotik urrunen dagoen materia argidunak gertu dauden izarren errotazio-abiadura bera izan ohi du. Horrek bi esanahi izan ditzake: batetik, Newtonen eta Einsteinen grabitazio-legeek eskala galaktikoetan huts egiten dutela —izan ere, zenbait talde Newtonen dinamikaren legeen aldaketak lantzen ari dira materia ilunaren hipotesia baztertzeko—; bestetik, galaxiek badutela argiduna ez den osagai zabal bat, eta osagai horrek (halo iluna) galaxien masaren %50 eta 90 bitarte duela gutxienez.
Multzoetan dauden galaxien elkarrekiko mugimenduen bidez ere neurtu da materia ilunaren eragina. Sistema masibo horietan, isolatuta dauden galaxietan baino 10 bat aldiz handiagoa da materia ilunaren osagaia. Unibertso osoaren dinamikan ere nabarmendu da materia ilunaren eragina: unibertsoaren espantsioa balaztatzen du atomoz egindakoa baino 6 aldiz masiboagoa den materia-osagai batek.
Unibertsoan dagoen barioi-dentsitatea atomo arinen (hidrogeno, helio, litio) ugaritasunaren bidez ezagutzen da. Elementu horiek Big Bangean sintetizatu ziren lehenengoz. Haien ugaritasuna izar-belaunaldi gutxi sustatu dituzten astroetan neurtu da, eta horiek Big Bangean lortu ahal izateko gaur egungo unibertsoaren barioien dentsitateak hidrogeno-atomo bat lau metro kubikoko izan behar du. Galaxia-multzoen eta unibertsoaren dinamikaren bidez neurtutako masa dentsitatea aurresandako barioiena baino 7 bat aldiz handiagoa denez, uste da masa gehiena ez-barionikoa den osagai batean dagoela.
1990eko hamarkadan, kolapsaturik egon zitezkeen astro ilunak bilatu zituzten talde batzuek Esne Bidearen haloan eta gure sateliteak diren Magallaesen hodeietan. Gorputz kolapsatuen atzetik murgil zitezkeen izarren magnifikazio grabitatorioa bilatu zuten behaketa haietan, baina ez zituzten magnifikazio-kasu asko aurkitu. Behaketa horien arabera, Esne Bidearen masaren %20, gehienez ere, 0,1-0,9 eguzki-masako astro kolapsatu ilunetan egon daiteke, eta horietako gehienak nano marroiak (Jupiterren moduko "huts egindako izarrak"), neutroi-izarrak eta izarren zulo beltzak dira; beraz, materia barionikoz egindakoak.
Materia iluna azaltzeko, teoria asko daude: Newtonen dinamikaren aldaketez gain, fenomeno kuantikoak eta grabitazioak sor dezaketen grabitazio-interakzioaren aldaketak, Bose-Einstein kondentsatuak sor ditzakeen eremu eskalar klasikoak, eta, gaur egun begiko hautagaia dena, elkarren arteko interakzio gutxi duten partikula astunak, oraindik detektatu ez direnak (WIMP direlakoak, ingelesezko Weakly Interacting Massive Particle terminotik). Hondoko mikrouhin-erradiazioaren anisotropiatik gure inguruan behatzen diren estrukturak (galaxiak, galaxia-multzoak, hormak eta zuloak) eraiki ahal izateko, materia ilunak ez-erlatibista izan behar du; bestela, estruktura txikiak eta ertainak ezabatu egiten dira abiadura handiko partikulen bidez. Horrenbestez, partikula horiek, izatez, astunak dira, eta, askotan, materia ilunari materia ilun hotz ere esaten zaio. Teorizatu diren WIMPen artean, axioiak eta partikula supersimetrikoak, neutralinoak barne, dira begikoak. Partikula horiek ez dira partikula-eremu estandarraren familiakoak, baina supersimetria-teoriek egindako eremu estandarraren hedapenetan agertzen dira. Dena den, oraindik laborategietan ez da aurkitu horrelako partikularik, eta, beraz, materia ilunaren izaera frogatzeke dago; gainera, materia ilunaren izatea bera hipotesitzat hartu behar da oraindik, nahiz eta hipotesi hau oso onartuta egon.
Galaxien biraketa abiadura
Galaxia kiribilen besoak erdigune galaktikoaren inguruan biraka dabiltza. Galaxia espiral baten argi-masaren dentsitatea murriztu egiten da zentrotik kanpoaldera joan ahala. Argi-masa materia osoa balitz, galaxia erdiko masa puntual gisa modelatu dezakegu eta inguruan orbitatzen duten masak probatu, Eguzki Sistemaren antzera. Keplerren Bigarren Legetik aurrera, zentroarekiko distantziarekin errotazio-abiadurak gutxitzea espero da, Eguzki Sistemaren antzera. Hori ez da ikusten dena. Aldiz, galaxien errotazio-kurba laua mantentzen da zentrorako distantzia handitzen den heinean.
Keplerren legeak zuzenak badira, desadostasun hori ebazteko bistako modua zera da, galaxia kiribiletan masaren banaketa ez dela Eguzki Sisteman dagoenaren antzekoa. Zehazki, materia ez argitsu (materia iluna) asko dago galaxiaren kanpoaldean.
Abiaduraren sakabanaketa
Galaxien errotazio-kurbekin bezala, desadostasuna ebazteko ageriko modua argirik gabeko materiaren existentzia postulatzea da.
Galaxia kumuluak
Oro har, hiru metodo horiek bat datoz materia ilunak ikusgaia gainditzen duela 5 eta 1 arteko proportzioan.
Grabitazio-leiarrak
Erlatibitate orokorraren ondorioetako bat da objektu masiboek (galaxia kumulu bat bezala), urrutiago dagoen iturri baten (kuasar bat bezala) eta behatzaile baten artean kokatuta daudenek, lente bat bezala jokatu beharko luketela argia iturri horretatik desbideratzeko. Zenbat eta masiboagoa izan objektu bat, orduan eta gehiago ikusten da lentea.
Grabitazio-lente ahulek galaxien distortsio ñimiñoak ikertzen dituzte, galaxien azterketa zabalen analisi estatistikoak erabiliz. Alboko hondoko galaxien zizailadura bidezko itxurazko deformazioa aztertuz gero, materia ilunaren batez besteko banaketa karakteriza daiteke. Argi-masaren erlazioak bat datoz egituraren eskala handiko beste neurketa batzuetan aurreikusitako materia ilunaren dentsitateekin. Materia ilunak ez du argia bere baitan kurbatzen; masak (kasu honetan materia ilunaren masak) espazio-denbora kurbatzen du. Argiak espazioren kurbadura jarraitzen du, eta horrek lente efektua sortzen du.
2021eko maiatzean, Dark Energy Survey Collaborationek materia ilunaren mapa xehatu berri bat erakutsi zuen. Gainera, mapak galaxiak konektatzen zituzten egitura haridunak erakutsi zituen, aurretik aurkitu ez zirenak, ikaskuntza-metodo automatiko baten bidez.
Hondoko mikrouhinen erradiazioa
Materia iluna eta arrunta materia diren arren, ez dute berdin jokatzen. Bereziki, unibertso primitiboan, materia arrunta ionizatuta zegoen, eta Thomson sakabanaketaren bidez erradiazioarekin gogor eragiten zuen. Materia ilunak ez du zuzenean eragiten erradiazioarekin, baina mikrouhinen hondo kosmikoari (CMB) eragiten dio grabitazio-potentzialagatik (batez ere eskala handian) eta materia arruntaren dentsitatean eta abiaduran dituen eraginengatik. Beraz, materia arruntaren eta materia ilunaren asaldurek bilakaera desberdina dute denborarekin, eta arrasto desberdinak uzten dituzte CMBn.
Mikrouhinen hondo kosmikoa gorputz beltz perfektu batetik oso gertu dago, baina tenperatura oso txikiko anisotropiak ditu, 100.000ko zati gutxi batzuetakoak. Anisotropien zeruaren mapa bat potentzia angeluarreko espektro batean deskonposa daiteke, eta horrek ia maila bereko baina altuera desberdineko tontor akustiko batzuk dituela ikusten da. Kode informatiko modernoek, hala nola CMBFAST eta CAMB, parametro kosmologikoen ustezko edozein multzotarako gailur-seriea aurreikus dezakete, eta, beraz, teoria datuetara doitzeak parametro kosmologikoak mugatzen ditu. Lehenengo tontorrak materia barionikoaren dentsitatea erakusten du nagusiki; hirugarren tontorra, berriz, materia ilunaren dentsitatearekin lotzen da batez ere, materiaren dentsitatea eta atomoen dentsitatea neurtuz.
CMBren anisotropia 1992an aurkitu zuen lehen aldiz COBEk, nahiz eta azken horrek bereizmen txikiegia zuen tontor akustikoak detektatzeko. 2000. urtean BOOMERanG esperimentuak lehen tontor akustikoa aurkitu ondoren, potentzia-espektroa zehatz-mehatz behatu zuen WMAPek 2003-2012an, eta are zehatzago Planck espazio-ontziak 2013-2015ean. Emaitzek Lambda-CDM modeloa babesten dute.
3808 Tempel
3808 Tempel asteroide baten izena da. martxoaren 24an aurkitu zuen F. Börngen-ek Tautenburg Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1982 FQ izena zeraman. Ondoren Ernst Wilhelm Leberecht Tempel (1821-1889), alemaniar astronomoa omentzeko izena eman zitzaion.
Materia ilun
Egituren formazioa
Egituren eraketa Big Bangaren ondorengo aldiari dagokio, non dentsitate-perturbazioek kolapsatu egin zuten izarrak, galaxiak eta kumuluak sortzeko. Egiturak sortu aurretik, erlatibitate orokorrerako Friedmannen soluzioek unibertso homogeneo bat deskribatzen dute. Geroago, anisotropia txikiak hazten eta unibertso homogeneoa kondentsatzen joan ziren izar, galaxia eta egitura handiagoetan. Materia arruntari erradiazioak eragiten dio, oso garai goiztiarretan unibertsoko elementu nagusia baita. Ondorioz, bere dentsitate-perturbazioak garbitu egiten dira eta ezin dira egitura batean kondentsatu. Unibertsoan materia arrunta bakarrik balego, ez zatekeen nahikoa denborarik izango dentsitate-perturbazioak gaur egun ikusten diren galaxiak eta kumuluak osatzeraino hazteko.
Materia ilunak irtenbidea ematen dio arazo horri, erradiazioak ez diolako eragiten. Beraz, haien dentsitate-perturbazioak hazi egin daitezke lehenik. Ondoriozko grabitazio-potentzialak potentzial erakargarriko putzu gisa jokatzen du materia arruntarentzat, eta ondoren kolapsatu egiten du, egiturak eratzeko prozesua bizkortuz.
Balaren kumulua
Materia iluna existitzen ez bada, hurrengo azalpen probableena izan behar da erlatibitate orokorra –nagusi den grabitatearen teoria– ez dela zuzena eta aldatu egin behar dela. Balaren kumulua, duela gutxi bi galaxia kumuluk talka egin ondoren sortutako egitura, erronka bat da aldatutako grabitatearen teorientzat, itxurazko masa-zentroa masa barionikoko zentrotik oso urrun dagoelako. Materia ilunaren eredu estandarrek erraz azal dezakete behaketa hori, baina aldatutako grabitateak askoz zailagoa du, batez ere behaketa-ebidentzia ereduarekiko independentea delako.
Ia motako supernoben neurketa
Ia motako supernobak kandela estandar gisa erabil daitezke distantzia estragalaktikoak neurtzeko, eta horiek, aldi berean, iraganean unibertsoaren hedapen-abiadura neurtzeko erabil daitezke. Datuen arabera, unibertsoa erritmo azkarrean hedatzen ari da, eta horren arrazoia energia ilunari egotzi ohi zaio. Behaketek unibertsoa ia laua dela adierazten dutenez, unibertso osoko guztizko energia-dentsitateak 1 batzea espero da (Ωtot ≈ 1). Neurtutako energia ilunaren dentsitatea ΩΛ ≈ 0.690 da; behatutako materia arruntaren (barionikoa) energia-dentsitatea Ωb ≈ 0.0482 da, eta erradiazioaren energia-dentsitatea mespretxagarria da. Honek hutsune bat uzten du, Ωdm ≈ 0.258, materia bezala jokatzen duena, materia iluna.
Oszilazio akustiko barionikoak
Oszilazio akustiko barionikoak (BAO) gorabeherak dira unibertsoko materia barioniko ikusgarriaren (materia normala) dentsitatean, eskala handietan. Lambda-CDM ereduan sortzen direla iragartzen da, hasierako unibertsoko fotoi-barioiaren fluidoaren gorabehera akustikoen ondorioz, eta mikrouhinen hondo kosmikoaren potentzia angeluarreko espektroan ikus daitezke. BAOek barioientzako luzera-eskala hobetsia ezartzen dute. Materia iluna eta barioiak birkonbinazioaren ondoren biltzen direnez, efektua askoz ahulagoa da galaxien banaketan unibertso hurbilean, baina sotil bat bezala detekta daiteke (≈%1) galaxia pareak 147 Mpc-z bereizita egoteko lehentasuna, 130-160 Mpc-z bereizita daudenekin alderatuta. Ezaugarri hori teorikoki 1990eko hamarkadan aurreikusi zen, eta gero 2005ean aurkitu zen, galaxia gorriko bi lerraketa-estudio handitan: Sloan Digital Sky Survey eta 2dF Galaxy Redshift Survey. CMBren behaketak galaxien gorriranzko lerratze-azterketen BAO neurketekin konbinatuz, Hubbleren konstantea eta Unibertsoko materiaren batez besteko dentsitatea zehatz zenbatesten dira. Emaitzek Lambda-CDM eredua babesten dute.
Gorriranzko lerrakuntzaren espazioaren distortsioa
Galaxiak gorrirantz lerratzeko ikerketa handiak galaxien banaketaren hiru dimentsioko mapa bat egiteko erabil daitezke. Mapa horiek apur bat distortsionatuta daude, distantziak behatutako gorriranzko lerraduretatik kalkulatzen direlako; gorriranzko lerradurak galaxiaren abiadura berezia deritzonaren ekarpena du, Hubbleren hedapen termino nagusiaz gain. Batez beste, superkumuluak batez besteko kosmikoa baino astiroago hedatzen dira, grabitatearen ondorioz; hutsak, berriz, batez bestekoa baino azkarrago hedatzen dira. Gorriranzko-lerraduraren mapa batean, superkumulu baten aurrean dauden galaxiek gehiegizko abiadura erradiala dute harantz, eta gorriranzko lerrakuntza handiak dituzte, beren distantziak baino pixka bat handiagoak; superkumuluaren atzean dauden galaxiek, berriz, gorriranzko lerrakuntza txikiagoak dituzte beren distantziarako. Efektu horrek superkumuluak norabide erradialean zapalduta agertzea eragiten du, eta hutsak ere luzatu egiten dira. Bere posizio angeluarrek ez dute eraginik jasaten. Efektu hori ezin da egitura bakar baterako detektatu, ez baita ezagutzen haren forma erreala, baina egitura askoren batez bestekoa eginez neur daiteke. Nick Kaiserrek 1987an iragarri zuen kuantitatiboki, eta 2001ean neurtu zen lehen aldiz modu erabakigarrian, 2dF Galaxy Redshift Survey azterlanarekin. Emaitzak bat datoz Lambda-CDM ereduarekin.
Materia ilun partikulen detekzioa
Materia iluna partikula subatomikoz osatuta badago, orduan partikula horietatik milioika, milaka milioi beharbada, segundo bakoitzean Lurraren zentimetro koadro bakoitzetik igaro behar dira. Esperimentu askok hipotesi hau probatu nahi dute. WIMPak izan dira bilaketarako hautagai nagusiak, baina axioiek arreta berritua erakarri dute, Axioi Materia Ilunaren Esperimentuarekin (ADMX), axioien bila dabilena eta etorkizunean askoz gehiago aurreikusten dena. Beste hautagai bat sektore ezkutuko partikula astunak dira, materia arruntarekin grabitatearen bidez soilik eragiten dutenak.
Zuzeneko detekzioa
Zuzeneko detekzio-esperimentuen helburua da behatzea materia iluneko partikulekiko interakzioek (teorian) eragindako nukleoen energia baxuko atzerakadak (normalean, keV gutxi batzuk). Atzerapen horren ondoren, nukleoak energia igorriko du distira-argi edo fonoi moduan, detekzio-aparatu sentikorretatik igarotzean. Eraginkortasunez egiteko, funtsezkoa da hondoa oso txikia izatea; horregatik, esperimentu horiek lurpean egin ohi dira, izpi kosmikoen interferentziak minimizatuz. Hauek dira zuzeneko detekzio-esperimentuak dituzten lurpeko laborategien adibide batzuk: Stawelleko meategia, Soudaneko meategia, Sudburyko SNOLAB lurpeko laborategia, Gran Sassoko Laborategi Nazionala, Canfranceko Lurrazpiko Laborategia, Boulbyko Lurrazpiko Laborategia, Zientzia eta Ingeniaritzako Lurpeko Laborategia eta Txina Jinpingeko Lurpeko Laborategia.