cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garapen iraunkor
Historia
2000: Johannesburgoko Goi Bilera (abuztuaren 26tik irailaren 4ra). Estatuburuek, gobernu ordezkariek eta Gobernuz Kanpoko Erakundeek itun bat hitzartu zuten, baliabide naturalen eta bioaniztasunaren babesa bultzatzeko.
2007: Baliko goi-bilera, Kiotoko protokoloa eguneratzeko. AEBek eta Txinak ez zuten itunik sinatu nahi izan.
San Fabián
San Fabián Txileko erdialdeko komuna eta hiri bat da. Biobío eskualdeko Ñuble probintzian kokatuta dago. 2002ko erroldan, 3.646 biztanle zituen.
Garapen iraunkor
Historia
Protokoloak protokolo, atmosferako CO2aren kontzentrazioa handitzen segitu du, erregai fosilen erabilpena, murriztu beharrean, planetako leku batzuetatik beste batzuetara mugitu delako. Petrolioaren gailurra eta ikatzaren gailurra gainditu badira, erregai fosilen erabilpenari eutsi zaio, erregai fosilak ez dira ordezkatu.
Elkarbizitza unitate
Euskarazko terminologia
Euskaraz terminoa ez da ingelesez bezain finkatua, non household esaten duten. Euskaltermek etxeko eta familiako hitzekin proposatzen ditu adiera desberdinek, eta berdin egiten dute EAEko Eustat erakunde estatistikoaren lan gehienek, "familiak eta etxeko lanen banaketa" bezalako azterketetan.
Aitziber Etxezarreta irakasleak, etxebizitza merkatuari buruzko lan batean, familia kontzeptua darabil non espainolez hogar eta ingelesez household esango luketen, baina helburu praktikoz, onartuz "kontzeptualki, egokiago litzateke[ela] etxegunea edo elkarbizitza unitate bezalako hitzak erabiltzea. Baina, irakurketa ez zailtzeagagatik, familia hitza erabiliko dugu etxebizitzaren unitate kontsumitzaileari gagozkionean".
Saint-Joseph-de-Rivière
Saint-Joseph-de-Rivière Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Joseph-de-Rivière udalerrian erroldatutako biztanleak 1.097 ziren. Familiak 410 ziren, horien artean 100 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 48 bakarrik bizi ziren emakumeak), 103 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 167 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 40 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 483 etxebizitza zeuden, 421 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 29 hutsik zeuden. 452 etxeak ziren eta 30 apartamentuak ziren. 421 etxebizitza nagusietatik 362 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 12 etxek bi gela zituzten, 44 etxek hiru zituzten, 105 etxek lau zituzten eta 260 etxek bost zituzten. 354 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 158 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 238 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 693 ziren, horien artean 549 aktiboak ziren eta 144 inaktiboak ziren. 549 pertsona aktiboetatik 520 lanean zeuden (281 gizon eta 239 emakume) eta 29 langabezian zeuden (14 gizon eta 15 emakume). 144 pertsona inaktiboetatik 47 erretiraturik zeuden, 62 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Joseph-de-Rivière udalerrian 433 unitate fiskal zeuden, 1.149,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.655 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 47 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 12 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Saint-Joseph-de-Rivière udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Xake mate (eleberria)
Xake mate Alberto Ladronen bigarren eleberria da, 2002 urtean argitaratutakoa, berak idatziriko Itzalaren baitan lehenengo eleberri mardularen ondorengoa eta I. Augustin Zubikarai eleberri laburren saria irabazi zuena. Bigarren Mundu Gerran giroturiko suspentsezko eleberri laburra da, gerran elbarrituriko mutil gatzen bat protagonista duena eta xake jokoaren erreferentzia anitz dituena. Eleberria lehenengo pertsonan kontaturikoa da eta nafarrerazko hitz eta esamolde anitz biltzen ditu bere orrialdeetan.
Haria
I
Kontalariak mutikoa zeneko oroitzapenak gogorarazten ditu. Bigarren Mundu Gerra amaitzear dago eta hiru hots gogoratzen ditu bereziki: aliatuen bonbak lehertzearena, lur azpiko aterpeetako jendearen marmarra eta xakeko piezak mugitzearena, amarekin lehenengo partidak jokatu zituenean. Gutxitan ikusi gabeko aitaren heriotzak gerra-frontean ez dio samin handirik eragiten. Bonba batek eragindako zauriaren eraginez, hanka moztu behar diote mutikoari eta gurpildun aulki batean mugitu beharko du aurrerantzean.
II
Gerra amaitze aldera, bonba batek bere ikastetxea birrindu eta horri esker urtebete osoa emango du eskolara joan gabe. Gerra bukatuta, ama hondakinen artean adreiluak biltzeko lanetan aritzen da egunero. Mutikoa bakartia da eta askotan etxean geratzen da bazterrak miatzen. Horrela, xake liburu zaharra aurkitzen du (eta argazki pornografikoak dituen liburua ere bai, baina hau ez zaio gehiegi interesatzen). Xake-liburuko jokaldiak ikertzen ditu eta bereziki abantaila lortzeko pieza baliotsu bat galtzera daraman jokaldia, ganbito izenekoa, erakartzen du bere arreta.
III
Egun batean derrigortuta, amak Maximilian plazara eramaten du, beste haurrekin jolas dezan bera lanera doan bitartean. Haurrek ez diote kasurik egiten, jolaserako gai ez izateaz gainera berari jolas horiek ez baitzaizkio gehiegi interesatzen, baina berehala Angela izeneko neska luze, argal eta mendrea inguratzen zaio eta berarekin maitemintzen da berehala.
IV
Egun batean, plazako taberna bateko mahaietan agure bikote bat ikusten du xakean eta erne eta liluraturik jarraitzen du haien partida. Amari, ordea, haurrekin jolasten ibili dela kontatzen dio. Hiru astetan zehar, mahaietan biltzen diren agure horien eta besteen xake-partidak jarraituko ditu.
V
Egun batean, egunero bezala, plazara inguratu baina ez du inor aurkitzen Bavaria tabernako mahaietan. Halako batean, gizon handi adintsu bat eseritzen da jokalariren baten zain. Denbora luzean zai egon ondoren, mutikoari eskatzen dio partida bat jokatzea. Herabe, mutilak onartu eta berarekin hasten da jokatzen. Gizonak hasiera batean irabaziko duelako konfiantzaz jokatzen du, baina partida aurrera joan ahala urduritzen hasten da eta azkenean mutikoak irabazten dio.
Mutikoa kezkaturik geratzen da: partida irabazi duelako mahaietara inguratzen ez dutela utziko pentsatzen du. Biharamunean, Angela ikusten du plazan, baina honek ez dio kasu handirik egiten, ihesi joango balitz bezala, gorputzean dituen ubeldurak ezkutatuz, bere aitaordearenagna joan behar duela aitzakipean. Mutikoa harriturik geratzen da bere aitaordea janariak, baina baita ere kontrabandako gauzak, saltzen dituen Domenico Torrelli dela, aspalditik ezagutzen duen Roma dendako jabea eta ustez Angelaren amarekin ezkondu dena. Errege Beltza ezizenarekin ezagutzen du mutikoak, amarekin aspaldian joan zen opera bateko Nabukodonosor erregearena egiten zuen abeslariarekin antz handia zuelako.
VII
Angelarekin izandako topaketa bitxiaren ondoren, plazako jokalarienagan abiatzen da eta haien partidei begira geratzen da, beti bezala. Halako batean, atzetik esku batek nola heltzen dion nabaritu, buelta eman eta bezperako gizon handi eta berritsua ikusten du. bezperako partidaren mendekua hartzeko aukera ematea eskatzen dio mutikoari umore onez. Mutila guztiz izuturik dago, jokalari guztiak berari begira daudelako, Hansek (horrela du izena gizonak) haiei bezperako partida aipatu ondoren. Mutikoak peoi txiki moduan ikusten du bere burua. Jokatzen hasi eta mutikoak galdu egiten du partida oraingo honetan.
VIII
Kontalariak, garai bateko mutikoa alegia, Bavaria tabernako jabea deskribatzen du: emakume ederra da, berrogei urte ingurukoa eta Hilde du izena, nahiz eta berak Erregina Zuria deitzen dion bere kolkorako. Mutikoa liluraturik dago berarekin. Egun batean, Hilde berarengana hurbildu eta xakean jokatzea proposatzen dio. Mutila izuturik geratzen da, berriz ere, eta harriturik ere bai, andreak Angelarekin ibiltzen dela dakielako. Andreak apustua jartzea eskatzen du: Hildek txanpon bat jarriko du mahai gainean eta mutikoak musu eman beharko dio Hilderi, andreak irabazten badu. Hildek irabazten du partida, oldartsu eta menderaezin, liburuko estrategiak baztertuz. Mutila erabat lotsatzen da andreari musu eman behar dionean, baina gainera Hildek beste musu bat emango dio ezpainetan, hitz gozoak esatearekin batera.
IX
Egun batean Angelaren zain geratzen da plazan eta honek Hilderekin elkartu izana aurpegiratzen dio. Emakume gaiztoa dela ohartarazten dio: penizilinaren kontrabandoan aritzen da eta ordaintzen ez dioten bezeroak erail, gorpuak txiki-txiki egin eta saltxitxak egiten omen ditu. Mutilak zurrumurru eta susmo horien zentzugabekeria aipatzen dio, baina penizilina ez izateagatik hanka moztu behar izan ziotela gogoratzen du. Angelak, zerbait erakutsi behar diola eta, bere atzetik joateko eskatzen dio eta Bavaria tabernako atzealdeko sotoko leihora eramaten du. Hortik, ordea, mutilak kaxak besterik ez ditu ikusten. Badaezpada, biharmunean, ez du jango tabernan eskaintzen dioten janaria.
X
Eguraldi txarragatik jokalariak tabernan ez dauden egun batean, Angelarekin topo egin eta honek aitaordearen dendako sotora jeistea proposatzen dio. Ostutako giltza baliatuz sartzen dira soto ilunera. Angelaren laguntzarekin, azkenean neskak sotoan zuen zoko sekretura heltzne dira, non Angelak atsegin dituen aktoreen argazkiak eta aitarodeari ostutako likore botilak dituen. Angelak likorea eskaintzen dionean, mutikoa uzkurtu egiten da, baina azkenean hatu egiten du. Halako batean, Angelak musu behar diola, aitaordeak mehatxuz deitzen dio Angelari eta hau, izututa, alde egiten du, mutikoa bakarrik utzita. Izan ere, itxura guztien arabera, aitaordeak sexu-abusuak eta tratuegiten dizkio Angelari, eta horretarako deitu dio oraingo honetan ere. Mutila izututa geratzen da ilunpean, baina lurrean giltza aurkitu eta bakarrik lortzen du kalera irtetea.
XI
Mutikoa sototik ateratzerako iluna dago eta euria ari du. Halako batean, bi pertsona ikusten ditu kalean, ibilera urduriaz. Angelaren ama eta Schenker doktorea dira. Doktoreari Angela ongi ote dagoen galdetzen dio mutikoak. Doktoreak ondoez arin bat besterik ez duela erantzuten dio. Mutikoak penizilina behar badute, berak nola eskuratu badakiela esaten dio, baina doktoreak etxera joateko agintzen dio. Angelaren ama eta doktorea Roma dendara sartzen direnean, doktoreak azken begirada bat botatzen dio mutikoari. Mutila triste geratzen da, gizartean ahaltsuak (Erregina Zuria eta Errege Beltza) eta ahalgeak (bera eta Angela) bereizten direla pentsatuz.
XII
Angelaren etxera abiatzen da gau horretan bertan eta bi pertsona ikusten ditu ate aurrean: Schenker doktorea eta Angelaren aitordea ikusten ditu hizketan. Zuhaitz baten atzean ezkutaturik, haien elkarrizketa nahasia entzuten du. Hortik, aitaordeak edo Errege Beltza Angela bortxatu eta hil duela deduzitzen du- Aldi berean, aitarodeak doktorea nola mehatxatzen duen ere aditzen du, gerra garaian egindakoak amerikarrei jakinaraziko diela esanez. Bizitza osoan, Angelari gertatutakoaren zama eramango ud, baina orain ez du ezer sentitzen. Aitak xakean nola erakutsi zion gogoratzen du, nola erregea pieza ahula den, erregina boteretsua eta nola bera bezalako peoi arrunt batek garaipena ekar dezakeen. Horrela, plazan jokatzen ari den partidako Errege Beltzari xake mate egiteko plana bururatzen zaio.
XIII
Amari gaixorik dagoela esaten dio eta hiru egun pasatzen ditu ohean, Angelaren heriotzak asaldaturik. Maximilian plazara itzuli eta dena normaltasunez ikusten du, baina halako batean Hilde andereak berarekin hitz egin nahi duela adierazten dio eta Bavaria tabernako barruko gela ilun baterantz. Han, Schenker doktorea dago guztiz asaldaturik. Otto sukaldaria zelatari geratzen da. Hilde andereak Schenker doktorearen eta Torrelliren arteko hizketaldiaz galdetzen dio eta mutikoak gezurra esaten du, penizilinari buruz ari zirela, merkatu beltzean zenbat diru atera behar zuten eta. Schenker doktoreak izuturik begiratzen dio mutikoari eta egia esateko erregutzen dio, bai baitaki penizilina Hilde anderearen negozioa dela soilik. Gelatik atera eta, Ottorekin bakarrik geratu ondoren, doktorearen txilioak entzuten dira kanpotik.
XIV
Doktorea ez du berriz ere ikusiko mutikoak. Jokaldia ongi atera bazaio ere, beldurrez dago. Plazara itzuli eta soldadu amerikarrak ikusten ditu Roma denda aurrean, izandako lapurreta bat dela eta. Torrellik, Angelaren aitaordeak alegia, aurre egin omen die lapurrei eta baten bat zauritu ere bai, odol arrastoak ikusi dituztelako. Mutikoak badaki zer bilatzen zuten lapurrek: penizilina. Eta badaki nork eman duen agindua Roma dendara sartzeko: Hilde anderea. Izan ere, mutikoa izan da Bavariatik penizilina ostu eta Roma dendara eraman duena, Schenker doktorearen aurrean esandakoari sinesgarritasun handiagoa emateko. Penizilina kaxak bere sotoan ikustean Errege Beltzak jarritako harridura aurpegia irudikatzen du. Soldadu amerikarrek penizilina eta kontrabandoko beste gauzak aurkitu arren, ezikusiarena egiten dute, Errege Beltzak ederki ordainduta. Mutikoak bizitakoarekin lotutako amesgaiztoa du gauean. Biharamunean, Roma denda tirokatu dutela jakinarazten diete Hans xake jokalariak. Bere jokaldia ongi ateratzen ari bada ere, asaldaturik eta beldurturik dago. Gauean, likorea edanda ere, amesgaiztoa du berriz ere. Leherketa batek esnarazten du.
XV
Roma denda eta Angelaren gurasoen etxea lehertarazi dituzte gerrako bonba baten bitartez. Hondakinen artean ez dute Torrelliren gorpua aurkitzen. Bere emaztea, Angelaren ama, bi egun lehenago alde egin zuen etxetik. Plazan, Hans eta Rudolf mainguak gertatutakoari buruz hitz egiten dute. Bitartean, Rudolfek Hilderen saltxitxak jaten ditu eta gusto arraroa dutela protesta egin ondoren, Hildek italiar haragiarekin egindakoa direla erantzuten dio, irribarre maltzur batez.
Diezma
Jaiak
Herri honetan ospatzen diren jaietako batzuk "suak" dira, non, jendeak, su bat pizten duen urtarrilak 16an, eta su ematen diete bueltaka jartzen dituzten mantxoak. Baita San Blas ere, otsailak 3an ospatzen dena. Egun honetan, San Blas muinora joaten da jendea eta bertan, jai giroan, jan, dantzatu... egiten da.
Herriko patroia Fedaren Kristo Santua da, abuztuak 15ean ospatzen dena.
Lorenzana
Lorenzana Italiako udalerri bat da. n dago, eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lorenzanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Marcos Casado
Marcos Casado Casuso (Santander, 1983ko urtarrilaren 29a - ) bizkaitar saskibaloi jokalaria da. Eskolta postuan jokatzen du LEB Platako Iraurgi taldean.
Saskibaloiko euskal selekzioarekin ibilitakoa da.
Euprophantis
Euprophantis Gracillariidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Euprophantis autoglypta da.
Cato ibaia
Cato ibaia Txileko ibaia da. Ñuble ibaiarekin bat egiten du Ruta 5 errepidetik 1 km ekialdera inguru. Ahotik gertu Chillán hiria dago.
Santa Cruz, el cura guerrillero
Santa Cruz, el cura guerrillero 1990 urtean eginiko euskal filma da. Jose Maria Tudurik egin zuen Karlistadaren kronika 1872-1876 egin eta bi urte geroago.
Sinopsia
Filmak Manuel Ignazio Santa Kruz Loidiren —hau da, Santa Kruz apaizaren— istorioa kontatzen du. Apaiz hura gudari karlista bihurtu zen Hirugarren Gerra Karlistan.
Dennison (Ohio)
Dennison Ohioko herri bat da. Tuscarawas konderrian kokatua dago. 2010ean 2,655 biztanle zituen, 3.49 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 4934
NGC 4934 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Bad Teacher
Bad Teacher (euskaraz Irakasle Txarra), 2011ko Jake Kasdan estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Cameron Diaz, Justin Timberlake, Lucy Punch, Phyllis Smith, John Michael Higgins eta Jason Segel aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
AEB, Chicago, Elizabeth Halsey (Cameron Diaz) andereinoa John Adams Institutuko irakasle gupidagabe, zakar, gaizkiesanzalea eta guztiz ganoragabekoa da: edanzalea, marihuanazalea eta bere lana uzteko dirudun batekin ezkontzea beste asmorik ez du. Mark Pubich (Nat Faxon) senargaiak Elizabeth uztean, Scott Delacorte (Justin Timberlake) irakasle aberats eta ederra maiteminarazteko plana martxan jarriko du, baina horretarako, Amy Squirrel (Lucy Punch) energiaz betereiko andereino hiperaktiboarekin lehiatu beharko da. Aldi berean, Russell Gettis (Jason Segel) gimnasia irakasle sarkastiko eta lotsagabeak Elizabethekin neskatan egiten saiatuko da. Elizabethen trikimailu lotsagabe eta eskandalagarriek bere ikasleei ezohiko heziketa modu batean irakatsiko dizkie, "berak irakasten duena, ez baitago liburuetan".
Liebvillers
Liebvillers Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Liebvillers udalerrian erroldatutako biztanleak 204 ziren. Familiak 99 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (14 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 33 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 117 etxebizitza zeuden, 99 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 80 etxeak ziren eta 37 apartamentuak ziren. 99 etxebizitza nagusietatik 59 bere jabearen bizilekua ziren eta 40 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 32 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 67 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 148 ziren, horien artean 114 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 114 pertsona aktiboetatik 92 lanean zeuden (55 gizon eta 37 emakume) eta 22 langabezian zeuden (7 gizon eta 15 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Liebvillers udalerrian 83 unitate fiskal zeuden, 185,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.617 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Montecatini Val di Cecina
Montecatini Val di Cecina Italiako udalerri bat da. Pisako probintzian kokatuta dago, Toscana eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Montecatini Val di Cecinak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bonkoro III.a
Bere aita Bonkoro II.a hil zen 1874an eta Bonkoro III.ak jarraitu zion. Hilabete batzuk geroago, espainiarrek utzi egin zuten eskualdea. Benga herritarren aurkakotasunagatik bere gobernuari Espainiako eragina dela eta, Bonkoro III.ak tronua utzi zuen. Europara eta Ameriketara joan zen eta Espainiako itsas armadako zerbitzuan egon zen. Heriotzaren data ez da agertzen, baina egia da, 1906an, erresumako bi zatiak (San Juan lurmuturra eta Coriscoko iparraldea) Santiago Ugandaren erreinuan bildu ziren.
Amazonas
Amazonas (Río Amazonas; Rio Amazonas), Hego Amerikan dagoen ibaia da. Munduko ibairik handiena da ur deskarga bolumenaren arabera, eta onartutako definizio gehienen arabera, munduko bigarren ibairik luzeena da, Nilo ibaiaren ondoren
Apurímac ibaiaren iturburuak Nevado Mismin ia mende batez Amazoniako iturririk urrunena bezala kontsideratuak izan ziren, 2014an eginiko ikerketa batek Peruko Rumi Cruz mendikateko Mantaro ibaiaren goiburuak zirela zehaztu zuen arte. Mantaro eta Apurímac ibaiek bat egiten dute, eta, beste ibaiadar batzuekin batera, Ucayali ibaia eratzen dute, aldi berean, Marañon ibaiarekin elkartzen dena Iquitosetik gora, Perun. Brasil ez diren herrialdeek ibai honi Amazoniako zurtoin nagusitzat hartzen dute. Brasildarrek, tarte honi, Solimões ibaia deitzen diote, Rio Negrorekin elkartu aurretik ; Amazonia deitzen dutena Uren Topaketan eratzen da (portugesez: Encontro das Águas), Manausen, ibaiko hiririk handiena dena.
Batez beste segundoko 209.000 metro kubikoko deskargarekin -gutxi gorabehera 6.591 kilometro kubiko urteko, hurrengo zazpi ibai independenteen batura baino handiagoa- Amazoniak ozeanoko munduko ibai-deskargaren % 20 sortzen du. Amazoniako arroa munduko drainatze arrorik handiena da, 7.050.000 kilometro koadro inguruko azalerarekin. Brasilen dagoen ibaiaren drainatze-arroaren zatia beste edozein ibai-arrorena baino handiagoa da. Amazonia Brasilen sartzen denean, azkenean Ozeano Atlantikoan deskargatzen duen emariaren bosten bat baino ez du; hala ere, puntu horretan emari handiagoa du beste edozein ibaik baino.
Izena
Amazonia, hasiera batean, europarrek Marañon bezala ezagutzen zuten, eta ibaiaren perutar zatia, oraindik ere, izen horrekin ezagutzen da gaur egun. Geroago Rio Amazonas bezala ezagutu zen gaztelaniaz eta portugesez.
Rio Amazonas izena bertako gerlari talde batek Francisco de Orellanaren XVI. mendeko espedizio bat eraso ondoren eman zitzaion. Gerlariak, emakumeek gidatuak ziren. Orellanak greziar mitologiako Amazona pertsonaia gogoratu zuen, emakume gerlaria, eta izen hori eman zioten. Amazonak Irango eszitiar eta sarmaziar gerlariekin lotuta zeuden.
Geografia
Geografo batzuen arabera, Peru aldean sortzen den Marañón ibaia bide da Amazonasen ama-ibaia. Iquitosen Ucayali ibaiarekin bat egiten du. Beste hainbat geograforen ustez, Apurimac, Ucayali ibaiaren ama-ibaia, Amazonasen benetako iturria ere izango litzateke; honenbestez, 7.025 km luze izango litzateke Amazonas. Ucayalirekin bat egin ondoan, Kolonbiako muga ertzak busti eta Amazonas estatua zeharkatu ondoren, Manaus hiria igarotzen duen Negro ibaia jasotzen du, Pará estatuan sartu baino lehen. Atlantikora baino lehen, Santarem hiria ureztatzen du. Ahoan (Amapá, Brasil iparraldea), 100 kilometroko bokale zabala osatzen du, uharte anitz dituena.
Luzerari buruzko eztabaida
Brasilgo Gobernuaren geografia erakundeak eginiko neurketek (2007 eta 2008koak) Amazonas munduko ibairik luzeena dela diote. Hala ere, munduko geografoko askok oraindik ez dituzte onartu neurketa horiek, ibaiaren sorburua eta itsasoratze lekua non dauden zehaztea zaila baita Beraz, Nilo jo ohi da munduko ibairik luzeentzat.
Amazonari tradizioz bigarren posizioa esleitzen zaio luzera osoan, Niloren atzetik, nahiz eta inoiz ez den adostasun orokorrik egon neurketa puntu onargarriak zein diren. Azken ikerketak 740km inguru gehitzen ditu, gehi kanala, zeinek behin betiko lehen postuan kokatuko luke planetako ibai luzeenen sailkapenean.
Gaur egun, azken ikerketen txostenak direla eta, Limako Geografia Elkarteak, nazioarteko komunitate zientifikoko entitateek lagunduta, Amazonas ibaiaren jatorriaren inguruko eztabaidari amaiera eman dio Peru hegoaldeko Andeetan jaio dela zehaztuz. Munduko luzeena dela esanez, Nilo ibaiaren gainetik 40km gehiago edukiz.
Apacheta sakana dagoen iturburutik, Nevado Quehuisharen magalean, Arequipa departamenduan, 5170 metrotara (itsas mailatik), Peru, Kolonbia eta Brasil zeharkatu ostean Atlantikoan duen bokalera arte, 7062km-ko luzerara iristen da. Amazoniako arroak Hego Amerikako bederatzi herrialde hartzen ditu: Brasil, Bolivia, Peru, Ekuador, Kolonbia, Venezuela, Guyana, Guyana Frantsesa eta Surinam.
Horrek Nilo baino 391km luzeago egiten du, Afrikan, 6671km-ko luzera edukiz, Limako Geografia Elkarteko Zaniel Novoa adituaren eta Jacek Palkiewicz kazetari eta esploratzaile poloniarrak, 1996an Amazoniako iturburuetara espedizio multinazional bat zuzendu zuenaren arabera.
Malda
Bere mendebaldeko muturra izan ezik, ibai honen ibilguaren gehiengo zabalak oso malda baxua du. Esaterako, Iquitosetik Ozeano Atlantikoko bokalera arte 106m besterik ez da jaisten eta tarte horretan bertan ibaiak 3646km-ko luzera du.
Pororoca
Kostaldea jarraituz, Ipar Lurmuturretik apur bat iparraldera eta 160 km inguruz, erdi-urpeko uharteez eta sakonera gutxiko lokatz-baztez osatutako gerrikoa dago. Geografia zehatz honetakoa, zeinen sakonera ez den 7m-tik gorakoa, pororoka fenomenoa jaiotzen da, gero eta intentsitate handiagoa duen orroarekin aurrera egiten duen marea, 15 eta 25km/h inguruko abiadurarekin, 1,5 eta 4m inguruko atuerako ur horma osatuz. Dinamika hori da aipatutako deltarik ez egotearen arrazoia: ozeanoak azkar arrastaka eramaten du, itsasbeheran edo itsasbeheran, metatutako lokatz bolumen handia, tarteko uharteen sorrera partzialki eragotziz.
Amazonas ibaiaren azpiko lurpeko ibaia
Proposatu da Amazonas ibaiak Amazonas arroaren ibai-sistema soilik osatzen duela, eta Rio Hamza, zabalagoa baina askoz motelagoa dena, lurpeko uren emariak osatuko luke.
Ibaiadar nagusiak
Amazonasek 1.000 ibaiadar baino gehiago ditu. Garrantzitsuenak hauek dira:
Giza eta ekonomia geografia
Hego Amerikako ezaugarri nagusia bere banaketa geografikoan dagoen desoreka handia da. Gehiengo zabala kostaldean kontzentratzen den arren, barnealdeko eskualde erraldoiek ia bizirik gabe jarraitzen dute. Hego Amerikako azpikontinentearen beste ezaugarri bat hiriko biztanleriaren tasa altua da: lau latinoamerikartik hiru hiri batean bizi dira. Peruko, Kolonbiako eta Brasilgo Amazoniako oihanak ez du errealitate honetatik ihes egiten; Amazonas eskualdeko biztanle gehienak Amazonas ibaiaren oinean dauden hirietan biltzen dira: Iquitos, Leticia, Manaus eta Belém do Pará. Biztanle gehienak kolonoak eta haien ondorengoak dira, jatorri zuri, mestizo eta indigenakoak.
Amazonas ibaian eta bere eskualdean gertatzen diren jarduera ekonomiko nagusiak mundu osora esportatzea dira, kautxua eta egurra. Arrantza ere ezinbestekoa da Amazoniako lurraldean, eskualde osorako hainbat arrain esportatzen dira, orokorrean Pirarocu-ra. Nekazaritza eta elikagaien esportazioa, hala nola, mandioka, platanoa eta artoa eta eskualdeko fruta tipikoak, hala nola Copoazú, Carambola, Arazá, Asaí, besteak beste; Eskualde honek ekoizten duen janari barietate handiaren parte dira.
Ur emaria
Amazoniak Mississippi, Nilo eta Yangtzek batuta baino ur gehiago darama; bere drainatze-eremua edo arroa ere munduko handiena da.
Ozeano Atlantikora eramaten den ur bolumena izugarria da: urteko batez bestekoa 230.000 m³/s-koa da (metro kubiko segundoko), 300.000 m³/s-ra iristen da euri sasoian. Izan ere, Amazonia da Lurreko ozeanoetan sartutako ur gezaren bosten baten erantzule. Horrez gain, ur hori edangarria da itsasoko ahotik, kostaldea jada ikusten ez den distantziara arte. Ozeano Atlantikoaren gazitasuna nabarmen baxuagoa da bere bokalearen iparraldeko puntu horren inguruan hainbat milaka kilometroko erradioan: gogoratu behar da eremu honetan itsas korronteek ur gazia bokalera eramaten dutela eta ez alderantziz.
Hidrometria
Amazonasen emaria 69 urtez, 1928-1996 bitartean, neurtua izan da Óbidosen (Brasil), ahoa baino 537 kilometro lehenago. Drainatutako eremuak 4.640.300 kilometro koadroko azalera hartzen du puntu horretan, arro osoaren % 79,3. Urteko batez besteko emaria 176.177 m³ segundoko da. Emari handiena ekainean du (244.158 m³/s), eta txikiena azaroan (114.753 m³/s).
Amazonasen batez besteko emariak (m³/s), Óbidosen neurtuak Datuak: 1928 eta 1996 artean
Arroaren hedapena eta haren feedback plubiala
Ibaiaren drainatze-eremua edo arroa 7.050.000 km²-koa da gutxi gorabehera, %40 Hego Amerikakoarena. Bere iturriak 5° Ipar latitudetik 15° Hego latitudera hedatzen dira. Planetako oihan bero eta heze handienetik igarotzen da, Amazonian. Amazoniako oihana (egungo berotze globalaren hasiera arte) bere konbekzio-euri ia etengabeak izan ditu ezaugarri, hau da: Amazoniako arroaren gainazaletik eguzki-beroak lurruntzen duen ur-emari handia, altuera handira igotzen da hain zuzen. korronte termikoen bidez (aire beroaren korronte bertikalak), harik eta, goiko atmosfera hotzagora iristean, tantatan kondentsatu eta hauek ia berehala, arro berean, euri ugari bihurtzen dira, eta horrek uraren erreakzio-begizta naturala osatzen du.
Alubioen dinamika
Sasoiko euriteek uholde handiak sortzen dituzte ibaiaren eta bere ibaiadarretan zehar. Euri-sasoiaren gailurrean batez besteko sakonera 40m ingurukoa da eta batez besteko zabalera 40km ingurukoa da. Hau azaroan hasi eta ekainera arte doa, eta gero urriaren amaieran murrizten da. Negro ibaiaren igoera partzialki asinkronoa da: euri-sasoia ez da bailara honetan hasten otsaila edo martxora arte. Ekainerako bere gailurrean dago, eta Amazoniako ildotik datozen uren jaitsiera hasten da. Madeira ibaiak bi hilabeteko atzerapena du, irailean igotzen hasi eta apirilean atzera egiten hasten da.
Amazoniako sistemako ur ugaritasuna lurraldearen zati handi bat tropiko arteko konbergentzia-eremuan kokatuta dagoelako da, non prezipitazioak gehienez. Eskualdea, halaber, haize-truke eremuan dago, non Ozeano Atlantikoko hezetasuna mendebalderantz bultzatzen den eta azkenean Andeen gainetik igotzen den. Igoera honek aire-masak hozten ditu, gainazal izugarri batean erortzen diren euri biziak sortuz, munduan paralelorik gabeko prozesu bat.
Ibaiak zeharkatzen duen lurraldearen zatirik handiena osatzen duen lautada alubioi leuna (vargem izenekoa), gehienez 15m urez egoten da. Iquitosen maila 6m-koa da, Teffe n 15 m, Óbidos-en 11m-koa eta Parán 4m-koa urtaro lehorreko gutxieneko ibai-mailaren gainetik.
Amazoniako sistema
Amazonas ibaiaren sistemak 1.000 ibai adar garrantzitsu baino gehiago ditu, 25 adar baino gehiagorekin 1.000. kilometroko luzera baino gehiago edukiz. Normalean Amazonas ibaia Peruko Nautatik gertu jaiotzen dela uste da, Marañón eta Ucayali ibaien elkargunean, nahiz eta muga hirukoitzera iristean, Brasilgo lurraldera sartzean Solimões ibaia izenez ezagutzen den zati bat duen. Negro ibaiarekin bat egiten du, Manausen. Urean behera Amazonas ibaiaren izena berreskuratzen du. Horregatik, ibaiadarrak kokatzea errazteko, Amazonas ibaiaren ibai-sistema bost ataletan banatu da: Ucayali, Marañón, Amazonas, Solimões, Amazonas. Gainera, Pará ibaiaren adar zatitua gehitu da, Tocantins ibaiaren arroa biltzeko, hertsiki esanda, Amazonasen ibaiadarra ez den, nahiz eta batzuetan gehitzen den. Taulan, ibaiadarrak (d) batekin adierazten dira hegoaldean daudenei, hau da, eskuineko ertzean ibaian behera, eta (i) batekin iparraldean daudenei, hau da, ezkerraldean ibaian behera. ibaia.
Portuak
Amazonas ibaiko portu nagusiak Peruko Iquitos, Kolonbiako Leticia eta Brasilgo Manaus hirietan daude. Era berean, Belem do Pará (Brasil) Marajó uhartearen hegoaldean kokatutako hiria, Amazoniako ibaiertzeko postutzat har liteke, nahiz eta, hobeto esanda, Tocantins ibaiaren eskuineko ertzean egongo litzatekeen hegoaldeko besoarekin bat egin ondoren. Uharte hori inguratzen duen Amazonia.
Transamazon errepidea
Amazonastik hegoaldera, Transamazon errepidea doa, hauts eta lokatz ohe luze baten antzera, eskualdean egin den garapen abentura ausartenetako baten emaitza. BR-230 izeneko autobideak Amazonas ibaiaren ibilgua imitatzen du, haren paraleloan doan heinean. Zenbaki ofizialen arabera, 5000 km-ko luzera du.
Biodibertsitatea
Andeen ekialdean Amazoniako oihana dago. Munduko basorik handiena da eta balio ekologiko izugarria du, bere biomasak karbono dioxido kantitate handiak xurgatzeko eta klimaxian kanporatzeko gai da, deskonposizio prozesuetan. Klima globalerako bere ezinbesteko garrantziagatik, besteak beste, bere kontserbazioa larritasun handiko gai bihurtu da azken urteotan.
Baso ekuatore honek eskualdeko klima ikaragarri heze eta beroari zor dio jatorria. Amazonas eta bere adar ugariak poliki-poliki igarotzen dira eremuan, desnibel oso laua dela eta: Manaus Atlantikotik 1.600km-ra.
Amazoniako oihanak 6,7 milioi kilometro koadroko eremua hartzen du. Lurreko oihan tropikalik zabalena izateaz gain, munduko biodibertsitatearen %10 hartzen du, galzorian dauden flora eta fauna espezie ugari barne. Arnasten dugun airea Amazonian garbitzen da gehienbat. Arazketa hau oihaneko landareek egiten dute, fotosintesiren bidez, karbono dioxidoa xurgatuz beharrezko dituzten karbohidratoak sortzeko. Horrezaz gainera, oihanak garrantzi handia dauka eskualdeko klimaren erregulazioan.
Amazonasen arroan ezagutzen dira 40.000 landare, 427 ugaztun (esate baterako jaguarra, hartz inurrijalea eta igaraba erraldoia), 1.300 hegazti (adibidez, harpia arranoa, tukana eta hoatzina), 378 narrasti, 400 anfibio eta ur gezako 3.000 arrain espezie, pirañak barne.
Amazoniako oihaneko biodibertsitatea apartekoa da: eskualdean gutxienez 2,5 milioi intsektu espezie bizi dira, hamarnaka mila landare eta 2.000 bat hegazti eta ugaztun espezie: munduko hegazti espezie guztien bostena aurkitzen da hemen. Landare-espezieen aniztasuna lurreko handiena da: aditu batzuek uste dute 1 km²-ko 75.000 zuhaitz mota ezberdin izan ditzazkeela eta 150.000 000 landare espezie inguru. Kilometro koadro horretan, batez beste, 90.000 landare-biomasa tona bizi dira.
Planetaren babeslea
Amazonia munduko birikatzat hartzen da, atmosferan dauden milioika tona karbono dioxido xurgatzen dituelako. Planetari eragiten dion gas horren kantitate globala murriztuz, klima-aldaketa geldiarazten laguntzen du.
Amazoniako oihana planetako baso guztien hamarren bat da. Gizakiak arnasten duen airearen zati bat Amazonian garbitzen da. Airearen arazketa hau landareek fotosintesi prozesuaren bidez egiten dute.
Flora eta fauna
Amerikako baso intertropikal hezearen flora eta fauna guztia Amazonian dago.
Ezin konta ahala landare espezie, milaka hegazti espezie, hamaika anfibio eta milioika intsektu oraindik sailkatu gabe daude. Fauna oso anitza da, intsektu txikienetatik hasi eta ugaztun handietaraino, hala nola jaguarra, puma, tapira eta hainbat orein espezie. Narrastiak ere badira dortokak, kaimanak, babillak eta sugeak. Espezie guztietako txoriak eta arrainak daude, lumajea eta ezkata. Amazoniako aintziretan, Victoria regia landarea loratzen da, hosto zirkularra metro bat baino gehiagoko diametroa eta batzuetan 5 m-koa den lirio moduko bat, eta horrek hosto horietako batek eduki dezakeen mitoa sortu du. pertsona, faltsua dena.
Ekuatore baso izugarriak fauna ugaria ezkutatzen du, oraindik sailkapen osoa egiteko zain. Amazonian 4000 daude tximeleta espezie, ur gezako 3.000 arrain baino gehiago, 1.700 hegazti eta Planetako primate espezieen %20. Bere hosto apartaren azpian, habitat desberdinak eta animalien erreinuko aniztasun generiko handiena elkarrekin bizi dira. Aberastasun biologikoa milioika urtez Amazoniako ekosistema aldatu gabe egon delako azaltzen da.
Era berean, mota guztietako anfibio ugari bizi dira, hala nola igelak, apoak, uhandreak, salamandrak eta oraindik ezezagunak diren anfibioak.
Bere espedizioetako batean bertatik bidaiatu ostean, Jacques-Yves Cousteau ozeanografo ospetsuak "Amazonian Ozeano Atlantikoan baino arrain espezie gehiago daudela" adierazi zuen.
Fionnula Flanagan
Fionnghuala Manon Flanagan (Dublin, Irlanda, 1941eko abenduaren 10a) antzerki, zinema eta telebistako aktorea da. Gure artean ziurrenik Some Mother's Son (1996) eta Alejandro Amenabar zuzendariaren The Others ("Los Otros") (2001) filmetan antzezteagatik ezaguna izango da.
Aral itsasoa
Aral itsasoa (Арал теңізі, Аральскοе мοре, Orol dengizi, Баҳри Арал, ) Asia Erdialdeko aintzira endorreiko edo barne itsasoa da, Kazakhstan (iparraldean) eta Uzbekistango Karakalpakstan eskualde autonomoaren (hegoaldean) artean kokatua. Aralgo ura gazia da.
Aral itsasoaren eraketa
Zenozoikoan Aral Itsaso Beltzari loturik zegoen. Bereizi eta gero, Asia Erdialdeko basamortuko beheragune bat izan zen. Pleistozenoan, duela 10 edo 20 mila urte, Amu Daria eta Sir Daria ibaiek urez bete zutenean, beheragunea hasieran oasi eta gero aintzira bihurtu zen.
Historia
1960. urtean, SESBak Amu Daria eta Sir Daria ibaietako ura desbideratzea erabaki zuen, Asia Erdialdeko basamortuko eremuak ureztatzeko. Horrela, sobietar Asia erdialdean arroza, meloiak, zerealak eta, batez ere, kotoia ekoizten hasi zen. Izan ere, Sobietar Batasunak munduko kotoi ekoizle handiena bihurtu nahi zuen, eta lortu egin zuen; gaur egun Uzbekistan munduko kotoi esportatzaile handienetariko bat da.
Ureztatze-ubideak, eskala handian, 1930eko hamarkadan eraikitzen hasi ziren. Ubide horiek, eraikuntzari dagokionez, oso kalitate apalekoak zirenez, bidean ur asko galdu edo lurrundu egiten zen. Kara Kum ubidean (erdialdeko Asiako ubide handiena), adibidez, % 70a galtzen zen. Gaur egun ere, Uzbekistango ureztatze-ubideen luzera osoaren % 12a baino ez dago irazgaiztuta.
1960 baino lehen, urtero 20-60 kilometro kubiko ur isuraldatzen ziren. Horrek esan nahi du Aral itsasoa urez hornitzen zuen emari gehiena desbideratuta zegoela. Beraz, 60ko hamarkadan itsasoa murrizten hasi zen. 1961 eta 1970 artean itsasoaren mailak, batez beste, urtean 20 cm egin zuen behera. 70ko hamarkadan, beheratzea biziagotu zen, urtean 50-60 cm galtzera iristen baitzen. 80ko hamarkadan, itsasoaren mailak urtean, 80-90 cm egiten zuen behera. Hala ere, nekazaritza lurrak ureztatzeko gero eta ur gehiago erabiltzen zen: 1960 eta 1980 artean, ibaietatik isuraldatutako ura bikoiztu egin zen eta kotoi ekoizpena ia bikoiztu.
Oraingo egoera
Dagoeneko, Aral itsasoaren azalera % 60 murriztu da eta bolumena,ia % 80. 1960an, Aral itsasoa munduko aintzirarik handienetan laugarren zen, 68.000 km²-ko azalera eta 1100 km³-ko bolumena baitzuen. 1998an, azalera 28.687 km²-ra murriztua zen eta, halaxe, munduko aintzira handienetan zortzigarren bihurtu zen. Epe horretan, Aral itsasoaren gazitasuna 10 g/l-tik 45 g/l-raino handitu zen.
Hala ere, Iparraldeko Aral itsasoa babesteko zenbait lan egin ziren. adibidez, tartean ur gezaren jario etengabea segurtatzen duten presak eraiki ziren. 2003ko urrian, Kazakhstango gobernuak jakitera eman zuen zementuzko presa bat, Kokaralgo dikea deitua, eraikiko zuela, Aral itsasoko bi zati nagusiak bereizteko. Era horretan, Iparraldeko zatiaren ur-maila goratu eta gazitasuna gutxitu nahi zuten. Helburu horiek 2007an lortu ziren. Hegoaldeko Aral itsasoa, berriz, arrazoi ekonomikoengatik bere kasa utzia, hilzorian dago. Aspaldi honetan gatz-lautada izugarriak zabaltzen ari dira, neguak hotzagotzen eta udak beroagotzen dituztenak. Bertan sortzen diren hondar-erauntsiak Pakistan eta Artikoraino iristen dira. Ondorio kaltegarri horiek murriztu nahian, garai bateko itsasoaren hondoan zuhaitzak landatzen dituzte.
2003ko udan, Hegoaldeko Aral itsasoa aurrez ikusitakoa baino bizkorrago agortzen ari zen. Haren gainaldea 30,5 metro itsasoz gora zegoen, aurrez ikusitakoa baino 3,5 metro beherago. Gazitasuna, bestalde, itsasoarena halako 2,4 zen. Aintziraren zatirik sakonenean, beheko ura goikoa baino gaziagoa da. Bi ur mota horiek elkarrekin nahasten ez direnez, aintziraren gaineko aldea gehiago berotzen da udan eta ura espero zitekeena baino bizkorrago lurruntzen da. Ikerketa batzuek diotenez, Hegoaldeko Aral itsasoaren mendebaldeko zatia 15 urte barru erabat agortuta legoke. Ekialdeko zatiak, berriz, era ez-egonkorrean bada ere, iraun lezake.
Konponbideak
1994an Kazakhstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Tadjikistan eta Kirgizistanek izenpetu zuten hitzarmenaren arabera, beren aurrekontuen % 1a Aral itsasoa berreskuratzeko erabili behar zuten. Herrialde horien arteko lankidetza, ordea, oso urria izan da.
Gaur egun, Kokaralgo dikeari esker, Iparraldeko Aral itsasoaren egoera hobetzen ari da.
2008ko abuztuan, Uzbekistango lehenbiziko GKE ekologista sortu zen. Haren helburuetako bat Aral itsasoaren egoera hobetzea da.
Aral itsasoa zineman
1989an Dmitri Svetozarov zuzendari errusiarrak Psi filma egin zuen (Псы, Zakurrak), Aral itsasoaren arazo ekologikoetan oinarritutako thrillerra.
Alberto Fermín Zubiria
Alberto Fermín Zubiría (Montevideo, 1901ko urriaren 9a - ídem, 1971ko urriaren 4a) uruguaitar abokatua eta politikaria izan zen, Gobernu Kontseilu Nazionaleko lehendakari konstituzionala 1956ean zehar.
Bizitza
1926an abokatu egin zen Errepublikaren Unibertsitatean. Ibilbide politikoa jada 1920an hasi zuen eta 1923 eta 1925 bitarte Ordezkarien Ganberan aritu zen.
Gabriel Terraren kontrako bezala agertu zen eta erakundeei leial agertu ziren militarren alde egon zen. Jarrera horrek deserrira eraman zuen 1935ean. 1943an parlamentura itzuli zen eta Tomás Berreta lehendakariak Industria eta Lan ministro izendatu zuen. 1948 eta 1950 bitarte Barne ministro izan zen.
Banker poni
Banker ponia, ingelesez Banker pony edo Banker horse, Ameriketako Estatu Batuetako bertako zaldi arraza da. Tamaina zein zenabit ezaugarriak direla eta, zaldi hau ponien sailkapen taldean sartzen da. Hala ere tamainari dagokionez, Banker poniak zaldiak tamainako abereak izateko mugan daude.
Zaldi hauek bereziki Ipar Carolinako Outer Banks delako eskualdean larretzen dira. Banker poniak basazaldiak dira. Konkistatzaile espainarrek XVI.en mendean ekarritako zaldien ondorengoak.
Zaldi hauen populazioak daude Ocracoke Island, Shackleford Banks, Currituck Banks eta Rachel Carson Estuarine Sanctuary izeneko uhartetan.
Kanpo estekak
Arrazari burzuko artikulua The equinest entziklopedian
Hypostomus commersonoides
Hypostomus commersonoides Hypostomus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Charette-Varennes
Charette-Varennes Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Charette-Varennes udalerrian erroldatutako biztanleak 372 ziren. Familiak 152 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Montmorillonita
Montmorillonita silikato motako minerala da eta smectita taldearen kidea da.
Ballygarvan (Cork konderria)
Ballygarvan (irlanderaz Baile Garbháin) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen udalerria da.
Charette-Varennes
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ballygarvan (Cork konderria)
Cork hiria eta Kinsale udalerriaren arteko errepidean dago, Cork hiritik 9 kilometro iparraldera eta Corkeko aireportutik 2 kilometro eskasera.
Daniel Bell
Daniel Bell (New York, 1919ko maiatzaren 10a - Cambridge, Massachusetts, 2011ko urtarrilaren 25a) estatubatuar kazetari eta soziologoa izan zen. Gizarte postindustrialaren kontzeptua sortu eta sakon ikertu zuen.
Montmorillonita
Ezaugarriak
Montmorillonita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1 - 2 da.
Charette-Varennes
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Daniel Bell
New Yorkeko City Collegen ikasi zuen, eta Zientzietan lizentziatu zen 1939an. The New Leader eta Fortune aldizkarien zuzendaria izan zen. 1960an doktoregoa egin zuen Columbiako Unibertsitatean. Soziologia irakatsi zuen unibertsitate horretan eta Harvarden. Obra nagusiak: Ideologien gainbehera (1960), Industria ondoko gizartearen etorrera (1973) eta Kapitalismoaren kultura-kontraesanak (1976).
Kentropyx calcarata
Kentropyx calcarata Kentropyx generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Ballygarvan (Cork konderria)
Ballygarvan GAA izeneko joko gaelikoetako taldea du.
NGC 4935
NGC 4935 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Charette-Varennes
Etxebizitza
2007an 256 etxebizitza zeuden, 158 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 81 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 253 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 158 etxebizitza nagusietatik 143 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 76 etxek bost zituzten. 126 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 191 ziren, horien artean 130 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 130 pertsona aktiboetatik 124 lanean zeuden (67 gizon eta 57 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Charette-Varennes udalerrian 168 unitate fiskal zeuden, 393 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.202 euro zen.
Deshler (Ohio)
Deshler Ohioko herri bat da. Henry konderrian kokatua dago. 2010ean 1,799 biztanle zituen, 5.84 kilometro koadrotan banatuta.
Charette-Varennes
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean Charette-Varennes udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 816 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erro mendatea
Erro Nafarroa Garaiako mendate bat da, Erro (Erroibar) eta Zubiri (Esteribar) lotzen dituena. Gaina 801 metrotan dago. errepideak zeharkatzen du.