cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pirinioak
Glaziarrak
Gaur egungo iboi gehienek jatorri glaziarra dute. Pirinioek zirku-glaziarrak eta mihi txikiak 3.000 metrotik gora aurki daitezke bakarrik: Balaitus, Vignemale, Monte Perdido eta Maladeta.
Egun 19 glaziar daude Pirinioetan, baina haietatik 10 soilik dira benetako glaziarrak, beste 9ak elurtegi edo izoztegitzat jotzen dira. Geratzen diren glaziarrak atzeratze fasean daude eta desagertzeko bidean. Anetoko glaziarra (mendikateko handiena), Maladetako glaziarra, Monte Perdidoko glaziarra, Ossoueko glaziarra eta Taillongo glaziarra dira Pirinioetako glaziar aipagarri batzuk.
Glaziarren desagerpena lurraren berezko tenperatura aldaketa zikloen baitan ulertu behar da, baina azken urteetako aldaketa klimatikoak azkartu egin du prozesua. 1850ean hasi zen atzerakada, Izotz Aro Txikia bukatzean, baina 1990etik nabarmenki azkartu da glaziarren desagerpena. 1830ean Pirinioetako glaziarren guztizko azalera 20 km2-koa zela kalkulatu da, gaur egun 5-7 km2-koa delarik. Zenbaitek handiagoa deritzote atzerapenari. Kopuru osoari dagokionez, azken 35 urteetan glaziarren erdia desagertu da.
Ibaiak
Elurraren presentzia handia da Pirinioetan neguan eta prezipitazioa ohikoa da urte osoan. Glaziarrak ere baditu, horiek azken hamarkadetan asko galdu diren arren. Lurrazal malkarra izanik, goi-mendietan sortzen diren erreka eta ibaiak malda handikoak eta lasterrak dira. Goi Pirinioetan, Zuberoan bereziki, "uhaitz" izena hartzen dute. Gaskoiez eta frantsesez, "gave" eta "neste" izenekin ere ezagunak dira, eskualdearen arabera.
Iparraldeko isurialdean:
Hegoaldeko isurialdean:
Bioaniztasuna
Alpeen ondoren, bioaniztasun handieneko bigarren gunea dira Pirinioak Europan. Bioaniztasun horren arrazoia bi itsasoren artean egotea da, Atlantikoa eta Mediterraneoa.
Flora
4.500 landare espezie baino gehiago bizi dira Pirinioetan, Europako espezieen herena. Haietatik 346 bertan bakarrik aurki daitezke, beraz, Pirinioetako endemikoak dira (Pirinioetako kuku-belarra, adibidez).
Mendilerroaren sortalde-sartalde orientazioak bi magaletan landareen konposizioa ezberdina izatea dakar, bata iparralderantz eta bestea hegoalderantz begira egonik, hezetasun eta eguzki-argi kopuru ezberdina baitute.
Fauna
Pirinioetan zenbait animalia espezie berezi aurki daitezke. Haietako batzuk arrisku larrian daude edo egon dira: Europar hartz arrea, mendi hauetan desagertzear zen arren berriz sartzeko ahaleginetan ari direna, Pirinioetako basahuntza, XX. mende hondarrean desagertua, Pirinioetako sarrioa, desagertzeko zorian egonik errekuperatzen ari dena, edo ugatza, Europatik desagertua baina Pirinioetan oraindik bizi dena. Otsoa XX. mendean zehar desagertu zen Pirinioetatik, nahiz eta azken aldian kanpotik heldutakoak ikusi izan diren.
Espezie endemikoen artean, Pirinioetako desmana eta uhandre piriniotarra dira aipagarriak, nahiz eta beste zenbait ere badiren. Babesturik baina arrisku larrian ez daudenen artean, oreinak, orkatzak, basurdeak, Pirinioetako marmotak, basoilarrak, arrano beltzak, saiak, eta abar luze bat aipa daitezke.
Babesguneak
Parke eta erreserba natural garrantzitsuenak honakoak dira:
Euskal Herrian
Pirinioetako Euskal Herrian landare askoren banaketa muga gertatzen da. Munduan Pirinioetan bakarrik dauden landareetako batzuen mendebaldeko muga Nafarroa Garaian, Gipuzkoan edo Araban dago. Kantauri aldeko mendietako landare askoren muga ere bada. Euskal Herriko Pirinioen berezitasuna klima atlantikoaren eragina da.
Klima
Mendialdeko klima da Pirinioetako klima nagusia, prezipitazio ugariak eta tenperatura baxuak dira nagusi. Hala ere, esan beharrekoa da iparraldeko magalek klima ozeanikoaren eragina jasaten dutela, eta hegoaldekoek berriz klima mediterraneoarena. Horrek eragina du prezipitazioan, iparraldeko aldea hezeagoa baita.
Klima aldaketa Pirinioetan
Klima aldaketak Pirinioetako landarediari dakarkion eragina batez ere bost landare hauetan behatu da:
Euskal Herriko eskualdeak
Mendebaldetik ekialdera, Euskal Herriko eskualde hauetan dago Pirinioen mendebaldeko muturra:
Pirineistak
Mendikate honen azterketan aritutako mendizale eta zientzialari ospetsuetako batzuk hauek dira:
Taranakita
Taranakita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Taranakita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Pirinioak
Eskiatzeko zein aisialdirako instalazioak
Mendikate honetan aisialdirako egokitutako ingurune ugari dago, klimak eta edertasunak erakarrita jende asko gerturatzen baita. Eskiatzeko instalazioek toki ugari behar dutenez, erabat eraldatu dute goi-mendian egiten den lurraren erabilera.
Jesús María Larrañaga
Jesús María Larrañaga Lesaka (Azpeitia, Gipuzkoa, 1956ko maiatzaren 5a) euskal herritar futbolari ohia da.
Calwa (Kalifornia)
Calwa Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fresno konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kaceřov (Plzeň-Iparraldeko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1546 urtean egin zen.
Pan Am
Pan Am (NAZE: PA, NAGE: PAA), Pan American World Airwaysen akronimoa, estatubatuar nazioarteko airelinea izan zen. 1930eko hamarkada eta 1991 artean, hau da porrot egin zuen arte, herrialdeko airelinearik nagusiena izan zen. Munduko aire-garraioaren garapenean paper garrantsitzua izan zuen, ozeanoz haraindiko hegaldiak eginez.
Hezur-ziza
Hezur-ziza (Onygena equina) Nectriaceae familiako onddo espezie bat da. Ez du ia haragirik, ez du balio sukalderako.
Deskribapena
Karpoforoa: Buru eta oin banatan banatutako fruktifikazioak. Burua biribila du, 2 eta 4 mm bitarteko diametrokoa; hasieran zurixka edo krema kolorekoa, garatxodun gainazalarekin, ondoren marroia, gainazal lauarekin.
Himenioa : Askaz osatua dago, buruaren erdian, helduaroan ireki egiten dira esporak jariatzeko.
Hanka: Oso txikia, 3 eta 6 mm bitarteko garaierakoa eta 2 mm-ko lodierakoa, leuna, zilindrikoa, edo pixka bat mehetua oinarrirantz, zurixka edo marroi-zurixka.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Onygena corvina delakoarekin nahas daiteke, hau hegaztien lumetan eta animalien ileetan edo artileetan agertzen da.
Sasoia eta lekua
Urte osoan zehar, deskonposatzen ari diren behien adarretan eta zaldien apatxetan, hezurretan eta abar.
Fermín Francisco de Carvajal
Armadan karrera egin ondoren, 1807ean erregeak Nafarroako erregeorde bitartekari izendatu zuen.
Hezur-ziza
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa.
Martín de Yeltes
Martín de Yeltes Salamancako udalerria da.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 475 biztanle zituen.
San Vito Lo Capo
San Vito Lo Capo Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Vito Lo Capok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Valderice
Valderice Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Valdericek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Juan Gorospe
Juan Gorospe Bernaola (Bilbo, Bizkaia, 1931ko uztailaren 10a - Gasteiz, Araba. 2009ko uztailaren 26a) bizkaitar futbolaria eta Alaveseko entrenatzaile eta lehendakaria izan zen.
Kateryna Buzhynska
Kateryna Volodymyrivna Buzhynska (Катерина Володимирівна Бужинська; Norilsk, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna, 1979ko abuztuaren 13a) ukrainar abeslaria da. Mezzosoprano ahots-erregistroa du. 2003an Ukrainako artista mereziduna saria jaso zuen. 2015ean Ukrainako artista nazionala izendatu zuten.
Guy Béart
Guy Béhart-Hasson, Guy Béart bezala ezaguna (Kairo, Egipto, 1930eko uztailaren 16 - Garches, Frantzia, 2015eko irailaren 16), abeslaria, kantautorea eta Emmanuelle Béarten aita izan zen. 1994an Frantziako Akademiak bere obra guztia Grande médaille de la chanson française domeinuaz saritu zuen. 2015ean bihotzekoak jota hil zen.
Harpagus bidentatus
Harpagus bidentatus Harpagus generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Akodon mimus
Akodon mimus Akodon generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Ponpeioren Antzokia
Ponpeioren Antzokia (Theatrum Pompeium latinez), Erroma hiriko antzinako eraikin publiko bat izan zen. Erromatar Errepublikaren garaian, K.a. 55 inguruan eraikia, V. menderarte erabili zen.
Testuinguru historikoa
Grakoen hilketa gogorrak K.a. I. mendeari eman zion hasiera, Erromako ikaragarrena izan zena. Mende honetan Erromak Gerra Zibil asko jasan zituen, gerra horien kausa Erromak zuen botere guztia izanez. Errepublikar instituzioak hiria 500 urtez gobernatzeko balio izan zutenak eta    Mediterraneoko konkistara eraman zutenak, gutxi ziren hainbeste jabetzarako. Erromatarrek lege batzuk egin zituzten bakar batek botere guztia ez izateko, baina hala ere, erromatar general batzuk botere gehigi lortu zuten. General hauek beraien artean egin zuten borroka botere guztia eskuratzeko. Lehenengo Mario eta Sila eta gero, Julio Zesar eta Ponpeio izan ziren Mediterraneoa gerran sartu zutenak. K.a. 63. urtean Gneo Ponpeio Magnok Jerusalen menpean hartu zuen, eta Judeako lurrak Erromara anexionatu zituen, Inperio seleuzidarekin bukatuz.
Jatorria
Gneo Ponpeio Magno k bere bigarren kontsulatuan ospea lortzeko antzoki hau ordaindu zuen. Eraikuntza K.a. 61. urtean hasi zen eta K.a. 55.urtean bukatu zuten. Erromatarrek egindako antzokirik handiena izan zen garai horretan. Ponpeio izena kontserbatu izan zuen, 600 urteko bere historia aktiboan. Antzokia Erromako monumentu garratsitzuena izan zen. Eraikuntza honek erromatar antzoki guztiak baino “kripta” handiagoa dauka. Leku hau, eszenarioaren atzean eta esparru baten barruan dago, eta aktibitate askotarako erabiltzen zen, paseatzeko adibidez. Ataria artista eta aktore garrantsitzu batzuen estatuak zituen. Estrukturaren punturik altuena Venus Victrixen Tenplua zen, Ponpeioren jainkotasun pertsonala zelako. Ponpeiok ez zuen nahi eraikuntza bitxiegia izatea, ez zuelako nahi jendea autopromozio bat bezala ikustea. Gelditzen diren hondar eskasak lurrazpian daude Via di Grotta Pinta kalean. Antzokiaren bobedak kale horretako jatetxeko logelak dira gaur egun. Antzokiaren oinarria eta lehengo mailako partea oraindik mantentzen dira, baina ez daude bistan. Urteen pasuarekin eraikin modernoagoak egin dira bertan, antzokia beste eraikin batzuekin integratuta geldituz. Antzokiak izan zuen historia luzean berriztapen asko jasan izan zituen, batez ere suteengatik. Antzokia Teodorico Handiaren erregealdian oraindik erabiltzen zen, K.o. V. mendean. Azkenengo berrikuntzak 507-511 urteetan egin ziren. Erromano-gotiko gudu suntsitzaileen ondoren (535-554 urteetan), ez zegoen teatro handi baten beharrik, Erromako biztanleria asko txikiagotu zelako. Antzokia estaltzeko marmola beste eraikuntza batzuk mantentzeko erabili zen. Tiber ibaitik gertu zegoenez uholde asko ere jasan zituen. Hala ere, eraikuntzaren hormigoizko nukleoa IX. mendean zutik mantentzen zen. XI. Mendean hondakinak bi eliza eta etxeeak bihurtu ziren. Hala eta guztiz ere, teatro zaharraren oinaren planoa antzemangarria zen. 1150 urte inguruan Orsini familiak antzokiaren gainean zeuden eraikin guztietako lurrak erosi zituen eta gotorleku batean transformatu zituen. Geroago, Erdi Aroan Fiori plaza eraiki zen eta gelditzen ziren hondarrak beste eraikuntza batzuk harriz hornitzeko erabili ziren.
Deskribapena
Erromako lehen eraikin iraunkorretako bat izan zen, eta haitzurdinez eraikitako hiriko lehen eraikina, honen ondorioz, haitzurdinezko eraikin izenez ere ezagutu zelarik (theatrum marmoleum latinez). Ez zen antzoki bat soilik, baizik eta bazuela artista eta aktore handien estatuekin apaindutako lorategi bat, baita biltzar publikoetarako erabiltzen zen gune bat ere. Antzokia, Venus Garailea (Venus victrix latinez) jainkosari eskainitako tenplu batekin koroatzen zen, Ponpeioren jainkosa pertsonala zena. Tenpluaren berezitasun hau, espezialistaren batzuk, eraikina soilik harranditze pertsonal bat bezala jotzea eragozteko estrategia bat bezala interpretatu dute.
Antzokiaren neurriak erraldoiak ziren. Kabeak 150 metroko diametroa zuen, eta, bere erdian, goikaldean zegoen tenplura igotzen zen exedra formako eskailera maila erdizirkular bat zegoen. 90 metroko eskena fronte handiaren atzean, lorategia inguratzen zuen granitozko zutabeek osatutako peristilo handi bat zegoen, eta, lorategiaren amaieran, Curia Pompeii deritzona zegoen, Erromako Senatua batzuetan bildu zen tokia, eta, tradizioaren arabera, K.a. 44ko martxoak 15ean Julio Zesar hil zuten tokia izan zena.
Arkeologia
Antzokia, V. menderarte erabili zen, baina Erdi Aroan existitzen jarraitu zuen, harrobi bezala izan bazen ere.
Tartarocyon
Tartarocyon Amphicyonidae familiako "hartz-txakur" genero desagertua da, Erdi Miozenoaren amaieran bizi izan zena.
T. cazanavei da genero honetako espezie ezagun bakarra.
Aurkikuntza
Sallespissen (Frantzia) aurkitutako aztarn fosilizatuen ondoren deskribatu zen. Holotipoa mandibula bakarraz osatuta dagoen arren, bere gorputz-masa 200 kilogramotik gertukoa dela kalkulatu da. Cynelos, bere ahaide hurbilena baino askoz hangiagoa da, eta Miozenoko Europako lurreko harraparirik handienetako bat izan daiteke.
Etimologia
Espeziea holotipoa aurkitu zen lurren jabearen omenez izendatua zen.
Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra
Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra Groenlandiako ekialdeko kostaren ekialdean zeharreko itsaslaster bat da, hotza eta gazitasun txikikoa; gutxi gorabehera, Fram itsasartetik (80º N) Farewell lurmuturrera (60º N) doa.
Garrantzi handia du, Artikoa Ipar Atlantikoarekin lotzen baitu. Hari zor zaio, neurri batean, itsas izotza Artikotik kanpora ateratzea, eta Artikoko ur gezako biltegi handi bat da. Itsaslaster indartsua da; goiko partean (500 metrorainoko sakoneran), 6-12 cm/s-ko abiadura du, eta 20-30 cm/s-ko puntak izaten ditu urtean zehar.
Groenlandiako ekialdeko itsaslasterra hiru ur-masaz osatuta dago: ur polarra, ur atlantikoa eta ur sakona. Hiru ur-masok argi eta garbi ikusten dira itsaslasterraren hegoalderanzko ibilbidean. Itsaslaster honen goiko 150 metro lodiko geruza ur polarrez osatuta dago, hotza eta gazitasun txikikoa. Gazitasuna txikia da, hain zuzen, izotz urtuagatik, ibaien ekarpenagatik eta Pazifikoko uraren fluxuagatik, eta hotza da (0 °C eta –1,7 °C artean) Artikoko haize-ur interakzioagatik. Haren azpiko geruza, 1000 metroko sakoneraraino, ur atlantikoa da; nahiko tenperatura epela du haren gainekoaren aldean (0 °C-tik gorakoa), eta gaziagoa da. Azken geruza, ur sakonekoa, gazitasun eta tenperatura aski konstantekoa da. 1000 metroko sakoneratik ozeanoaren hondoraino iristen da. Hartan, uraren tenperatura 0 °C-tik beherakoa izaten da.
Madagaskarko ekialdeko itsaslasterra
Madagaskarko ekialdeko itsaslasterra Madagaskar ondoko itsaslaster bat da. Ez da nahastu behar Madagaskarko itsaslasterrarekin. 20° S paralelotik hegoalderantz higitzen da, Madagaskarko ekialdeko kostaldeko hegoaldeko muturreraino, eta, gero, Agulhasko itsaslasterra elikatzen du. Itsaslasterraren ibilbidean, zurrunbilo zikloniko eta antizikloniko handiak gertatzen dira. Itsaslasterrak goi-presioko gune bat sortzen du, eta Indiako montzoiari eragiten dio.
1438 Wendeline
1438 Wendeline asteroide gerrikoan aurkitutako 1438. asteroidearen izena da. 1937ko urriak 11n aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1937 TC zen.
Hugh Jackman
Hugh Michael Jackman (1968ko urriaren 12a, Sydney, Hegoaldeko Gales Berria) australiar aktore bat da. Gehienbat X-Men komikietan oinarritutako hainbat filmetan Wolverine ("Otsokume") pertsonaia antzezteagatik ezaguna da.
Ekuadorko geografia
Eskualde geografikoak
Ekuadorren hiru eskualde kontinental —la Costa (kostaldea), la Sierra (mendialdea) eta el Oriente (ekialdea)— eta uharte eskualde bat —Galapagoak— bereizten dira.
La Costa (kostaldea)
Ozeano Barearen bazterreko zabaldi emankorra da, herrialdearen mendebaldean dagoena. Iparraldetik hegoaldera garaiera txikiko mendilerro batek zeharkatzen du (gehienezko garaiera 800 m). Mangladi ugari, oihan tropikal lehor eta hezeak eta lur landuak daude. Nekazaritza aberatsa dago, banana, kakao eta kafe sailak batez ere. Hemen dago Ekuadorko hiririk handiena, Guayaquil, eta honekin batera, portu garrantzitsuenak Puerto Bolívar, Manta eta Esmeraldas dira.
La Sierra (mendialdea)
Andeek iparraldetik hegoaldera zeharkatzen dute Ekuador. 6.000 metro baino gehiagoko gailurrak daude eta sumendi aktibo batzuk (Cotopaxi, Tungurahua). Herrialdearen iparraldean hiru mendilerro paralelo bereizten dira: mendebaldekoa, erdialdekoa eta ekialdekoa. Hegoaldean mendilerroak ez dira ongi zehaztuak Eskualde honetan daude herrialdeko hiri handienetako batzuk:Quito (hiriburua), Loja, Riobamba...
El Oriente (ekialdea)
Amazonas ibaiaren arroan dago eta gehiena oihan tropikal hezea da. Herrialdearen azaleraren erdia da (131 000 km²) baina biztanleen %5a baino ez du. Talde indigena ugari bizi da bertan: kitxuak, siona-secoyak, huaroaniak, kofanak... Eskualde honetan, Nueva Lojaren inguruan, petrolioa ustiatzen da. Kutsadurak kalte handiak eragin ditu oihanetan, uretan eta giza osasunean
Galapago uharteak
Galapagoak Ozeano Barean daude, kontinentetik 900-1.200 kilometrora. 17 uharte handi, 23 uhartexka eta 100 uharte txiki dira. Denetara 8.010 km²-ko azalera du.
Hidrografia
Ekuadorko sare hidrografikoan bi isurialde daude: Pazifikokoa, Andeetatik mendebaldera, eta Atlantikokoa, Andeetatik ekialdera. Ibai gehienak Sierran sortzen dira. Goi ibilguan ur-jauziak eta lasterrak izaten dira eta arroilak zeharkatzen dituzte.
Pazifikoko isurialdeko ibai nagusiak Esmeraldas—ahoa Esmeraldas hirian duena— eta Guayas—ahoa Guayaquilgo golkoan duena—dira. Ibai jariotsuak dira eta nabigagarriak behealdean.
Atlantikoko isurialdeko ibaiak Amazonasen arrokoak dira. Putumayo (Colombiatik datorrena) eta Napo ibaiak zuzenean Amazonasen isurtzen dira. Tigre, Pastaza eta Santiago berriz, Marañonen ibai adarrak dira.
Ekuadorko aintzira gehienak txikiak dira eta Sierran daude. Aipagarrienak Imbabura probintziakoak dira: Cuicocha, Mojanda, Yahuarcocha, Laguna de San Pablo... .
Datu orokorrak
Kokapena: Hego Amerikako ipar-mendebaldean, ekuatoreak zeharkaturik, Colombia, Peru eta Pazifikoaren artean.
Koordenatu geografikoak:
Azalera:
Herrialdearen mugak:
denetara: 2.010 km
Erresuma mugakideak:
Itsasbazterra: 2.237 km
Lurraldea: itsas bazterreko zabaldia mendebaldean (costa), Andeetako mendigunea erdialdean (sierra) eta oihan tropikala ekialdean (oriente). Muturreko garaierak:
Baliabide naturalak: petrolioa, arrantza, zura, hidroelektrizitatea
Kolpeka (musika taldea)
Kolpeka 2019. urtean Gernikan (Bizkaia) sortutako oi! punk taldea da.
Ekuadorko geografia
Datu orokorrak
Lurren erabilera: (2005)
Kolpeka (musika taldea)
Ibilbidea
Taldea sortu zutenean 14 eta 16 urte artean zituzten kideek. Lehenengo kontzertua 2019ko azaroan egin zuten Bakioko Txoberne tabernan. 2020ko udan 5 abesti dituen demo bat grabatu zuten eta Chaos in Basque Country izeneko bilduman ere hartu zuten parte "Gerrara" abestiarekin. 2022an Amorruz beteta diskoa atera zuten.
Ekuadorko geografia
Datu orokorrak
Lur ureztatua: (2003) 8.650 km²
Ur baliabide berriztagarriak: (2000) 432 km³
Arrisku naturalak: maizko lurrikarak; luiziak; sumendien aktibitatea; uholdeak; aldian behingo lehorteak. Sumendirik aktiboena Tungurahua (5.023 m) da eta 2010ean erupzioa izan zuen.
Dendropsophus berthalutzae
Dendropsophus berthalutzae Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Velascotarren dorrea (Espinosa de los Monteros)
Velascotarren dorrea (torre de los Velasco) edo Riba dorrea (torre de la Riba) Espinosa de los Monterosko gotorlekua da, Burgosko Merindadeetan dagoena.
XV. mendean, Juan Velascok antzinako gotorlekua erosi eta dorrea eraiki zuen. Espainiako gobernuak 1949an Bien de Interés Cultural izendatu zuen.
Marsala
Marsala (Maissala; Lilybaeum) Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia ko eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta. Marsala Trapaniko hiririk populatuena da eta Siziliako bosgarrena. Hiria famatua da Garibaldiren lehorreratzeagatik, 1860ko maiatzaren 11n (Mila Gizonen espedizioa) eta Marsala ardo motarengatik. Eskualdeko berezitasunaren bat Stagnone aintzira erreserba naturala da, gatzagak dituen itsas eskualdea. Marsala eraiki zen kartagotar Lilibaion hiriaren hondakinen gainean, eta haren lurraldean Motia irlaren aztarna arkeologikoak sartuta daude, antzinako feniziar hiri bat.
Mugakideak
Marsalak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Loturak
Hirira heltzeko beharrezkoa da Palermotik A29 autopista hartzea, guztira 120 km. Marsala ere, Trapani-Birgi aireportuaz baliatzen da, zeinak eguneroko loturak baititu Erroma, Milan eta beste hirirekin. Gunetik 8 km.tara baino ez dago.
Lurraldea
Siziliako muturreko mendebaldean kokaturik, hiria Lilibeo lurmuturrean fundatu zen. Handik Stagnone aintzira, Egada uharteak eta Gatzaga irlak agerikoak dira. Motia, hauetariko bat, jatorriz feniziar ezarpena zen. Honek hasiera eman zio gaur egungo hiriari. Marsala hiriak 86.000 biztanle zituen 1970 arte, Perosinok, inguruko herri batek, erreferendum baten bidez erabaki zuenean independentea izatea. Marsala 2. zonalde sismiko gisa sailkatu da, hau da, erdi mailakoa. Azken 200 urteetan, erdi-goi intentsitatezko hiru lurrikara erregistratu dira:
Hiria
Marsala feniziar eta erromatar kokalekuen gainean garatu da. Erromatar cardo eta decumanus ardatzak nabariak dira “Maiatzaren 11” kalean. Ardatzak hiriko gunean gurutzatzen dira eta antzinako lau sarrerak komunikatzen dituzte. Hauetariko bik irauten dute: Ate Berria eta Garibaldi Atea.
Errepublikako plaza
Lauki honetan, antzinean harresi batez inguratuta zegoena, gaur soilik bi bastioi eta defentsa bat geratzen dira, hau da Marsalaren gune historikoa. Hor, cinquecentoko espainiar auzoan, udaletxeko bulegoak daude; Apirilaren 7ko jauregia (XVI. eta XVII. mendekoa) non lehenago Logia dei Pisan baitzegoen, baina gaur udaletxearen egoitza da. Toki berean kokaturik, katedrala haren fatxada barrokoarekin, zeina 1600n altxatu baitzen 1176ko normandiar oinarri batzuen gainean, Canterburyko Santo Tomasi dedikaturik dagoena. Beste eraikin batzuk San Pedro monasterioa, Erdi Aroko Karmen komentua eta balio arkitektoniko, historiko eta artistiko beste eliza, komentu eta etxe noble batzuk, XVI. eta XVII. mendekoak. Katedralaren ondoan, Tapizen Museoa dago, non 1570 inguruan egindako zortzi lan erakusten diren, K.o. 66. urteko erromatar eta juduen arteko gerra kontatzen dutenak. Gune historiko honetan zenbait eraikin zaharberritu dira, hala nola, San Pedro (Hiriko Museoaren egoitza) eta Karmen komentua, gaurko hiriko pinakoteka. Zaharberritze lanek erraztu dute XIX. mendeko Hiriko Errege Antzokia zabaltzea. Antzokiak 300 eserleku ditu eta 1994an ireki zen.
Klima
Marsalako klima epela eta beroa da. Eguraldia beroa da udan, gehienezko tenperatura 39º C-koa da. Askoz euritsuagoa da neguan udan baino. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera Csa da. Marsalako batez-besteko tenperatura 17.8 °C-koa da. da, eta urteko prezipitazioak 448 mm-koak dira.
Historia
K.a. 397an, San Pantaleon uhartean kokaturiko Motia feniziar koloniak, Dionisio I.a Sirakusakoak inbaditu eta suntsitu zuen. Bizirik irten zirenak Siziliako kostan babestu ziren kokaleku berri bat bilatuz, Lilibeo (Libiara begira dagoen hiria), gaur egungo Marsala.
Lehen Gerra Punikoa hasi zen kartagotarrak Lilibeon lehorreratu zirenean K.a. 265/264 urtean. Hemendik Messinara abiatu orduko, gerra hasi zen. Erromatarrek konkistatu zuten Marsala K.a. 241ean eta ondoren, Siziliako hiririk garrantzitsuena bilakatu zen. Pretorearen egoitza eta merkatal zentrua etxe aberatsez eta eraikin publikoez bete zen. Zizeronek splendidissima urbs deitu zion. Honek eskualdean kuestore lana egin zuen K.a. 76-75 urteetan. Bandaloek hiria birrindu zuten K.o. V. mendean. Beranduago, Marsala anexionatu zen Bizantziar Inperioari. Denboraldi honetan, hiriak disenteriak jota egon zen, piratek arpilatuta eta Konstantinoplak ahaztuta. Berbereen etorrerak Granitola mendira IX. mendean, merkataritzaren eta hiriaren suspertzea ekarri zuen. Hiriak Marsa ʿAlī izen berria hartu zuen, edo Marsa ʿāliyy, “Portu Handia” portu zaharraren zabaleragatik, Punta d'Algaren ondoan. Beste balizko esanahi bat Marsa Allāh, izan zitekeen “Jainkoaren Portua”. Azken teoria da Marsala mare salis-etik etortzea, hau da, “gatzagak itsaso aldean” (iparraldeko kostan daudenak). Hala ere, ez daude teoria honen erreferentziarik eta irletako gatzagek. Gaur egungo irlan daudenak (“Isola Lunga”) XIX. mendean egin ziren. XI. mendetik aurrera, normandiar, anjouar eta aragoiar leinuek zonaldea menperatu zuten, hurrenez hurren. Denboraldi honetan, Marsala aberastu zen merkataritzari esker, baina Karlos V.ak, 1575ean, agindu zuenean portua ixtea sarrazenoen erasoak ekiditzeko, oparotasunezko aldia bukatu zen. Harrez geroztik, bi mende itxaron beharko ziren beste oparotasun bat etortzeko. XVIII. mendearen amaieran, John Woodhouse ingeles merkataria Marsala ardoa hasi zen esportatzen. Hiriko bizitza suspertzearekin batera, azpiegiturazko lanak egin ziren, hala nola, Margitello portua. Portu honetan, hain zuzen ere, Giuseppe Garibaldi bere armadarekin 1860ko maiatzaren 11n lehorreratu zen Italiaren Bateratzea lortzeko. Maiatzaren 11n ere, baina 1943an, II. Mundu Gerran, britainiarrek hiria bonbardatu zuten. Eraso horren erruz zibil asko hil ziren eta konponezinezko kalteak eragin zituen gune historikoan. New York Timesko 1943.05.13ko egunkariak “Marsala mapatik desagertuta” jarri zuen izenburua.
Vining (Kansas)
Vining Kansasko hiri bat da. Clay konderrian kokatua dago. 2010ean 45 biztanle zituen, 0.58 kilometro koadrotan banatuta.
Kačice
Kačice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.223 biztanle ditu eta 6,41 kilometro koadroko azalera. Kladno barrutian dago.
Los Rodeosko istripua
Los Rodeosko istripua 1977ko martxoaren 27an Los Rodeos aireportuan (gaur egungo Tenerife-Norte), San Cristóbal de La Laguna udalerrian, bi Boeing 747 hegazkinen arteko istripua izan zen, non 583 pertsona hil ziren. Hegazkingintzaren historian, hildako gehien eragin dituen abiazio-istripua da.
Istripua izan zuten hegazkinak KLM 4805 (Schiphol aireportutik Kanaria Handiko aireportura zihoan KLM airelinea herbeheretarraren charter hegaldia) eta PAA 1736 (John F. Kennedy nazioarteko aireportutik Kanaria Handikorantz zihoan Pan Am hegaldi erregularra) izan ziren.
Kanaria Handiko aireportuan MPAIAC Kanariar Uhartediaren Autodeterminazioaren eta Independentziaren aldeko Mugimenduko talde armatuak egindako bonba abisu baten ondorioz, hegaldi asko Los Rodeos aireportura desbideratu zituzten, istripua izan zuten bi hegazkinak barne. Aireportua berehala pilatu zen, errodaje-kale bakarra blokeatu zen eta irtetzen ziren hegazkinak pistatik bideratu beharra izan zuten. Behe-laino lodiak aerodromoa estaltzen zuen, eta beraz, aireontziak eta kontrol-dorreak ez zuten kontaktu bisualik.
Istripua KLMren hegazkina aireratzen hasi zenean gertatu zen, Pan Am hegazkina oraindik pistan eta errodaje-kalera irteteko zorian zegoela. KLMren hegazkina arriskuaz ohartu zenean igotzen saiatu zen Pan Amen hegazkina gainetik gainditzeko, eta ia lortu bazuen ere azkenean jo egin zion. Talkak KLM 4805 ontzian zeuden pertsona guztiak eta Pan Am 173 hegazkineko bidaiari gehienak hil zituen, soilik hegazkinaren aurrealdean zihoazen 61 bidaiari bizirik atera zirelarik.
Espainiako agintariek egindako ikerketak, istripuaren arrazoi nagusia KLMko kapitainak aireratzeko harturiko erabakia izan zela ondorioztatu zuen, aire-zirkulazioaren kontrolatzaileak aireratzeko baimena eman ziola oker uste baitzuen. Herbehereetar ikerlariek KLMko tripulazioaren eta kontrolatzaileen arteko irrati-komunikazioetan izandako gaizki-ulertua nabarmendu zuten, azkenekoz, KLMk istripuaren errua onartu zuelarik eta biktimei kalte-ordainak ematea erabakiz.
Hondamendiak industrian eragin iraunkorra izan zuen, bereziki irratiko komunikazioetan fraseologia estandarizatua erabiltzeak duen berebiziko garrantzia azpimarratuz. Kabinako prozedurak ere berrikusi zituzten, eta horrek tripulazioaren baliabideen kudeaketa airelineetako pilotuen trebakuntzarenfuntsezko zati gisa ezartzen lagundu zuen.
Paraliparis costatus
Paraliparis costatus Paraliparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Hitachi
Hitachi, Ltd. (株式会社日立製作所) ( ahoskatua) japoniar multinazionala da, Chiyodan egoitza duena. Hitachi Taldearen (Hitachi Gurūpu) jatorriko etxea da eta hainbat sektoretan lan egiten du, batez ere elektronika eta informatika arloetan. Nikkei 225eko kidea da.
Llangybi (Monmouthshire)
Llangybi edota Llangibby, Galesko udalerri eta komunitate bat da, Monmouthshire konderrian.
Paranoid (abestia)
Paranoid (euskaraz Paranoiko) Black Sabbath taldearen abestia da. Abesti hau talde honetako Paranoid bilduman agertzen da eta nahiz eta hasieran bilduma "betetzeko" sortua izan, azkenik talde honetako abesti ezagunetakoa bilakatu zen. Diskoetxeak bildumaren jatorrizko War Pigs ("Gerra Txerriak") izendapena Paranoid izenarengatik ordezkatu zuen, Vietnamgo gerraren alde zeudenen erantzun txarraren beldur baitziren.
Hitzak
Euskaraz Paranoid "Paranoiko"
Nere emakumearekin amaitu dut Nere pentsamenduekin ezin zidalako lagundu Jendeak erotuta nagoela uste du Denbora guztian gogaituta nagoelako
Egun osoan gauzetan pentsatzen nago Baina ezerk ez nauela asetzen dirudi Burua galduko dudala uste dut Lasaituko nauen zeozer aurkitzen ez baldin badut
Lagundu al nazakezu nere burua betetzen? Oi bai!
Bizitzan aurkitzen ez ditudan gauzak Erakutsiko dizkidan norbait behar dut Benetazko zoriontasuna ematen duten gauzak ezin ditzazket ikusi Itsu egon behar dut
Txantxa bat egin eta asperen egingo dut Eta zuk barre eta nik negar Zoriontasuna ezin dezaket sentitu Eta maitasuna neretzat hain irreala da
Eta entzuten dituzun hitz hauek Oraingo nere egoerataz mintzatzen zaizkizu Biziaz goza dezazula esaten dizut Nik gura nuke baina beranduegi da
India Hook (Hego Carolina)
India Hook Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. York konderrian dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Espinosa de los Monterosko gudua
Espinosa de los Monterosko gudua Espainiako Independentzia Gerrako gudua izan zen, 1808ko azaroaren 10ean eta 11n gertatua.
Aurrekariak
Lefebvre mariskalak azaroaren 2an Bilbo hartu ondoren, Napoleon Bonaparte berak Grande Arméeren operazioak zuzendu zituen. Joaquín Blake jeneralak, Zornotzan Lefebvrek menderatua izan ondoren, atzera-egitea eten eta bere bila zetorren Victor mariskalak zuzendutako frantziar armada aurre egin zuen Balmasedan. Blakek garaipen taktiko txikia lortu zuen, gerraren hasieran azkena izan zena.
Gudua
Azaroaren 10ean Victorrek, Balmasedan jazotako porrota mendekatu nahian, presazko eraso batzuk egin zituen, Pedro Caro jeneralaren iparraldeko armadak gelditu zituenak. Gauerako, espainiarrek bere posizioak mantentzen zituzten. Azaroaren 11ko goizean, frantziarrek eraso masibo egin eta espainiarrak menderatu zituzten. 30 bandera eta 30 artilleria-pieza lortu zituzten.
Ondorioak
Atzera egitea lortu arren, Blakek bere armada galdu zituen. Soultek mendien zehar jazarri eta, azaroaren 23an, León ailegatu zirenerako, 10.000 soldadu besterik ez zituen.
Triceratops
Triceratops (antzinako grezierazko tri-/τρι- ="hiru", kéras/κέρας ="adar", eta -ōps/-ωψ ="aurpegi"; "hiru adarreko aurpegia") Kretazeo Berantiarrean (Maastrichtiar estaian) bizi izan zen dinosauroen generoa izan zen. Belarjalea zen eta Tyrannosaurus rex zuen harrapari nagusia, nahiz eta bien arteko borrokak ez ziren gertatu irudikatu izan diren eran.
Ipar Amerikaren mendebaldean aurkitu dira fosilak, garai hartan Laramidia izeneko uharte-kontinentea zen hartan. 9 m inguru luze egin zitezkeen eta 5,4 tona inguru har zezaketen. Errinozeroaren antzeko muturra eta moko itxurako mutur-punta zuten. Mutur gainean adar bat eta burugainean bi zituzten. Buruaren atzeko aldean haizemaile itxurako hezurrezko ezkutu bat zuten, lepoa babesten ziena. Historian zehar 17 espezie identifikatu izan badira ere gaur egun bi onartzen dira, Triceratops horridus eta Triceratops prorsus.
Aurreneko aurkikuntzak
Gaur egun Triceratops gisa identifikaturiko aztarna zaharrena 1887an aurkitu zen George Lyman Cannon-en, Denver (Colorado) inguruan. Garezurraren goikaldeari itsatsiriko bi adar ziren. Othniel Charles Marsh paleontologoari bidali zioten fosila eta honek Pliozenoko bisonte erraldoi baten fosila zela esan zuen. Bison alticornis izena eman zion. Hurrengo urtean Ceratopsia familiako dinosauroek adarrak zituztela argitaratu bazen ere pliozenoko ugaztun baten adarrak zirela esaten jarraitu zuen. 1888an John Bell Hatcherrek Wyomingo Lace Formazioan garezur osoago bat aurkitzean aldatu zuen iritziz. Edmund B. Wilson cowboyak sakan batean garezur erraldoia aurkitu zuen eta soka botata jasotzen ahalegindu zenean adarra hautsi zitzaion. Adarra Hatcherrek ikusi zuenean gainerako garezurra lokalizatu eta berreskuratu zen. Ceratops horridus izena eman zitzaion. Fosila garbitzen ari zirela muturreko hirugarren adarra agertu zen eta Othniel Charles Marshek Triceratops horridus izena eman zion. Orduan konturatu zen berak bisonte gisa identifikaturiko fosila Triceratops batena zela. Espeziearen horridus izenak "zimurra" esan nahi du, gerora pentsatu da triceratops zahar baten fosila izan zitekeela.
Willendorfeko venusa
Willendorfeko venusa (Venus von Willendorf) emakumezko estatua antropomorfo txiki bat da. Willendorfetik gertu dagoen paleolitoko aztarnategi batean topatu zuen, Danubioko ibaiertzean, Josef Szombathy izeneko arkeologo austriar batek 1908an.
Paleolitoko Venusetatik ezagunena da. Aurpegi zehaztugabea eta amatasunarekin lotuta dauden gorputzeko atalen handizkatze nabari bat (sabel handia, bular ikaragarriak eta hanka lodiak) dituzten emakume-irudiak dira. Erabat biluzik dagoen emakume lodi horren irudia Neolitoko eskultura egiptoar, greko eta Babiloniakoetan ere ohikoa zen.
Willendorfeko venusaren deskribapena
Emakume horren irudia, biluzik, 11,1 zentimetro garaieran, 5,7 zabaleran eta 4,5 lodieran 15 zentimetroko zirkunferentziarekin eta lodikotea, lekukoa ez den kareharrian zizelkatua izan zen, eta okre gorriz tindatua.
Triceratops
Triceratops espezie ugari
Behin Triceratops-a identifikatuta Hatcherrek beste 31 aurkitu zituen 1889 eta 1891 artean. Fosil berri hauetariko askok hainbat aldaera agertzen zituzten hasierako harekiko eta Marshek hainbat espezie zendatu zituen, baita genero berri bat asmatu ere, Sterrholophus.
Marsh hil ondoren Hatcherrek fosil hauek aztertzeari ekin zion baina hau ere gaixotu eta Richard Swann Lull paleontologoak ekin zion ikerketari. Lull eta ondorengo ikerlariek fosilen arteko erlazio filogenetikoak eratu zituzten eta espezie kopurua nabarmen gutxitu zuten. Bi multzo eratu zituzten; alde batetik T. horridus, T. prorsus eta T. brevicornus, garezur handia eta adar txikidunak, eta bestetik T. elatus eta T. calicornis adar luzeak zituztenak. Sailkapen honek 1980. eta 1990. hamarkadetaraino iraun zuen.
Willendorfeko venusa
Willendorfeko venusaren deskribapena
Irudiak frontaltasun-legea betetzen du, buruak, arinki, eskuineko bularralderantz begiratzen duela badirudi ere.
Triceratops
Azken ikerketak
1986an John Ostrom eta Peter Wellnhofer ikerlariek espezie bakarra zela adierazi zuten, Triceratops horridus. Arrazoi nagusia zen aurkitu diren belarjale handien aniztasuna oso txikia dela, genero bakoitzeko espezie bakarra edo bi baino ez. Arrazonamendu honi jarraiki, T.M. Lehmanek aldaera anitzak azaltzeko dimorfismo sexuala eta adin desberdinak argudiatu zituen, lehen taldekoak emeak zirela eta bigarrenekoak ar zahar gaixoak.
Willendorfeko venusa
Willendorfeko venusaren deskribapena
Errepresentazio konbentzionala dirudi, ez errealista, sabelaldea, bulba, ipurmasailak eta bularrak tamaina handikoak direlako. Azterketa askok, hor, ugalkortasunaren kontzeptuarekiko erlazioa dagoela ondorioztatu dute.
Eskuak oso argalak dira eta ia hautemanezinak. Aurpegia ez dago begi-bistan, burua ilekordak diruditen formekin estaltzen zaiolarik orrazkera edo txapel motaren batekin, eta aurrerantz okertuta dago.
Sabelaldean, zilborra irudikatuz, nabaria den hutsune bat ageri da. Izter lodien gainean pubis lodi bat hedatzen da.
Triceratops
Azken ikerketak
Urte batzuk beranduago Catherine Forsterrek bi espezie finkatu zituen, T. horridus eta T. prorsus. Garezurraren itxuran bereizten dira biak. T. prorsus espezieak T.horridus-ek baino mutur motzagoa zuen, sudurreko adarra luzeagoa zuen eta begi gaineko adarrak zuzenagoak zituen.
Willendorfeko venusa
Willendorfeko venusaren deskribapena
Hankak anatomikoki oso egokiak badira ere, belaunak elkarrengandik gertuegi daude eta oinak irudikatu ez badira ere (edo galdu egin dira) banatuta egongo lirateke, eskultura orkatila parean bukatuko litzatekeelarik.
Zaintza
Venusa Vienako Naturhistorisches Museum, Historia Naturalaren Museoaren parte da. Lausselgo venusarekin eta Grimaldiren venusarekin batera Paleolitoko Venusik ezagunenetakoa da.
Triceratops
Azken ikerketak
T. hatcheri aparte gelditu zen eta genero berria asmatu zen, Nedoceratops. 2009an John Scannella eta Denver Fowler ikerlariek planteamendu berria ontzat eman zuten, Hell Creek Formazioan estrato geologiko desberdinetan agertzen zirela frogatuz.
Roman Abramovitx
Roman Arkadievitx Abramovitx (Роман Аркадьевич Абрамович, ahoskatua; רומן אברמוביץ׳; Saratov, 1966ko urriaren 24a) errusiar enpresaburu milioidun eta politikaria da. Oligarka errusiarrak israeldar eta portugaldar hiritartasuna ere baditu.
Juan María Galarraga
Juan María Galarraga Aranguren (Getaria, Gipuzkoa, 1956ko maiatzaren 5a) euskal herritar futbolari ohia da.
Roman Abramovitx
Forbes agerkariak 2021eko apirilean 14.500 milioi dolarreko jabetza zuela kalkulatu zuen.
Ibilbidea
Akzioen ordezko mailegu programari esker, Roman Abramovitx Sobietar Batasunaren gainbeheraren ondorengo urteetan aberastu egin zen, Errusiako estatuetako aktiboak eskuratuz merkatuko balioetatik urrun dauden prezioetan.
Bereziki, Boris Berezovskirekin batera, Sibneft petrolio enpresaren jabe bilakatu zen Abramovitx. Gero, Berezovskiren partea ere eskuratu zuen, prezio baxuekin behartuta Berezovskik jarri zion auzi batean salatu zuenez (Abramovitxek irabazi zuen auzia). Nolanahi ere, Berezovski Kremlinaren gogoko izateari utzi zion XX. mendea amaitzearekin, eta Londresko erbestera joan zen bizitzera; eta aldiz Abramovitx Boris Jeltsin Errusiako presidente ohiarekin zein Vladimir Putin Errusiako XXI. mendeko agontariarekin ondo konpondu denetako bat da. XXI. mendean Sibneft Gazprom konpainiari saldu zion Abramovitxek.
2000tik 2008ra Txukotka Barruti Autonomoko gobernadorea izan zen.
Abramovitx Millhouse LLC inbertsio-sozietate pribatuaren jabea da, eta Errusiatik kanpo Chelsea F.C. britainiar futbol-taldearen jabea izateagatik ezagunagoa bilakatu zen halaber.
2003. urtean lortu Chelsearen jabetzaren gehiengoa. 2022an, Ukrainako inbasioak Errusiako enpresaburuentzat zigorrak ekar zitzakeelakoan, futbol taldeko bere partea salduko zuela iragarri zuen. Aldi berean, Erresuma Batuko bere etxe-jabetzak saltzen hasi zela zabaldu zuten hedabideek.
Kačlehy
Kačlehy Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 93 biztanle ditu eta 8,73 kilometro koadroko azalera. Jindřichův Hradeceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1312 urtean egin zen.
Triceratops
Tamaina
Luzeran 7'9 eta 9 metro artean izaten zuten eta 3 metro inguruko garaiera. Pisuari dagokionez 6'1 eta 12 tona artekoak aurkitu dira. Triceratopsaren ezaugarri nabarmenena garezurra da, lehorreko animalia guztien artean aurkitu den handiena baita. Esate baterako Kelsey izeneko T. horridus baten neurriak honako hauek ziren; 7'3 metroko luzera, bi metrotako garezurra, 2'3 metrotako altuera eta 6 tonatako pisua.
Garezurra
Gorputzarekiko proportzioan tamaina handiko garezurra zuten Triceratops-ek.
Garezurrak mokoa du aurrealdean, hezur bakarrez osaturikoa, eta honen atzean hezur aurremaxilarak ditu, hortzik gabe eta sudurzulo handiekin. Honen atzean barailako hezurrak daude, 36-40 haginekin, hauetako 3-5 bertikalki ezarriak. Haginak elkarren alboan pilaturik daude barrura kurbatzen den egitura osatuz. Sudurzuloen gainean adar bat ageri da, batzuetan independenteki osatua.
Garezurraren goikaldean begizulo bakoitzaren gainean metrobeteko luzerako adar bana dago. Hezur jugalak beherantz begira daude, epijugalek estalita, baina ez dira oso handiak. Garezurraren atzealdeko hezurrak fusionaturik daude eta geruza bikoitza osatzen dute, horrela eratzen da gola.
Odol hodi ugariren aztarnak aurkitu dira garezur guztian zehar, gaur egungo hegaztien moko keratinotsuetan bezala. Honek iradokitzen duena da burua keratinaz estalita izango zukeeela eta hegaztietan keratina koloretsua denez agian triceratopsaren buruak ere kolore bizia izango luke.
Bizkarrezurra
Bizkarrezurrari dagokionez lepoko hamar orno zituen, bizkarreko hamabi, sakroan hamar eta isatsean 45. Lepoko aurreneko lau ornoak fusionaturik zeuden eta bederatzigarrenetik aurrera hasten dira saihetsak agertzen. Sakroko ornoak ere fusionaturik agertzen dira.
Gorputz adarrak
Espezie bien gorputza sendoa zen, gorputz-adar sendo eta motzekin. Esku bakoitzean hiru apatx zituzten eta oinetan launa. Ibiltzerakoan apatxak alboetara ateratzen zituzten eta pisu guztia besoetako hiruna apatx horietan finkatzen zuten, laugarren eta bosgarren hatz bestigial bana bazuten ere.
Kopuruak
Animalia taldekoi gisa irudikatu izan badira ere, ez dago hori baieztatzen duen froga handirik. Horrelako jokaera duten dinosauroen kasuan ohikoa izaten da hezurtegiak aurkitzea, ehundaka edo milaka ale dituztenak, baina Triceratops-aren kasuan gehienez ere familia unitateak aurkitu dira. 2012an Wyomingen tamaina ezberdineko hiru triceratopsen hezurdurak elkarrekin agertu ziren eta hiruretan handienak Tyrannosaurus baten erasoaren markak zituen. 2020an aurkituriko ebidentzia berriek erakusten dute triceratopsak bost-hamar aletako taldetan biziko zirela.
Hell Creek Formazioan 200 aletik gora aurkitu ziren eta Barnum Brownek 500 batera aurkitu izana ere aipatu zuen, baina honek soilik erakusten du garaiko belarjale ugariena zela.
Zentzumenak
Anatomia endokranealaren analisiek iradokitzen dute triceratopsek usaimen eskasa zutela gainerako dinosauroekin konparatuz eta belarriak frekuentzia baxuko soinuak entzuteko egokituta zeudela.
Elikadura
Triceratops-a belarjalea zen. Hortzeria aztertuta esan daiteke altuera txikiko landareak jaten zituela. Horrela animalia bazkatzen ari zela burua 45º-tako inklinazioan izaten zuen eta horrela adarra zuzen izaten zituenez babesturik gelditzen zen. Dena den gai ziren adar, moko eta baraila indartsuekin landare altuagoak behera bota eta jateko ere.
Hazkuntza
John R. Horner eta Mark Goodwin ikerlariek 2006an 28 garezur aztertu zituzten, itxura eta tamaina desberdinetakoak eta hazkuntza lerro bat osatu zuten hauetako hamarrekin. Txikienak 38 cm-ko luzera zuen eta adar txiki tenteak zituen. Gazteek adarrak eta gola atzerantz kurbaturik zituzten. Helduek azkenik adarrak aurrerantz begira zituzten eta gola zapala. Adinarekin triceratopsaren itxura aldatu egiten zela frogatu zuten horrela, hortik aurkituriko garezur aniztasun handia.
Sexu-aldaketa
Sexu-aldaketa banako jakin baten jaiotzezko sexua aldatzean datza. Aldaketa hau modu naturalean izan daiteke, espeziearen ezaugarrien arabera, edo modu artifizialean, gizakiak eragina.
Triceratops
Atzeko golaren eta adarren funtzioa
Eztabaida gogorrak izan dira elementu hauen funtzioaren inguruan. Atzeko golaren inguruan Lull-ek mastekatzeko giharrak txertatzea izan zitekeela esan zuen, potentzia handiagoa lortzeko. Urte askotan onartua izan bazen ere ez da txertatze egitura berezirik aurkitu. Gorputzaren tenperatura erregulatzeko erabiltzen zuela ere proposatu izan da. Aipaturiko 2006ko John R. Hornerren eta Mark Goodwinen ikerketak heldutasun maila identifikatzeko ere balioko zuela pentsatzen da.
Sexu-aldaketa
Animalien sexu-aldaketa
Animali batzuk sexuz aldatzeko gai dira, erreproduzio-aparatua barne, adibidez pailazo-arrainak. Pailazo-arrainen hierarkiaren goiko postuan pailazo-arrain eme bat egoten da. Hau hiltzen denean, pailazo-arrain arrik menderatzaileenak sexuz aldatu eta emearen lekua hartzen du.
Triceratops
Atzeko golaren eta adarren funtzioa
Adarrei dagokienez bi hipotesi nagusitu dira; borroka eta gorteiatzea. Jakina da Tyrannosaurus inguruko harrapari handiena zela eta hainbat dinosauroren artean triceratopsa ere ehizatzen zuela. Hainbat fosilek erakutsi dituzte tiranosaurioaren horzkadak. C. H. Sternberg-ek 1917an adarrak harrapariei aurre egiteko babes egiturak zirela proposatu zuen lehenengo aldiz eta Robert Bakkerrek berdina egin zuen 70 urte beranduago.
Sexu-aldaketa
Gizakien sexu-aldaketa
Sexu-aldaketa transexualek beren sexu-anatomia aldatzeko erabiltzen duten metodoari deritzo. Termino klinikorik egokiena sexu berresleipenerako kirurgia da (ingelesez GRS), baginoplastia bezala ere ezaguna dena.
Triceratops
Atzeko golaren eta adarren funtzioa
Ilustrazioetan sarritan ikusi izan dira triceratopsak elkarren artean borrokan adarrak gurutzaturik, gaur egun hainbat animaliek egiten duten antzera, ez dago adostasunik horretarako erabiltzen ote zuten. Dena dela Davitashvilik 1961ean proposatu zuen erakusketa sexualaren teoriak gero eta onarpen handiagoa du.
Sexu-aldaketa
Gizakien sexu-aldaketa
Baina ezin dira lau faktore horiek aldatu:
Triceratops
Paleoekologia
Eremu azpitropikala zen eta klima epel eta hezea zuen. Florari dagokionez angiospermak ziren nagusi eta tarteka metasekuoiak eta araukariak ere ikusten ziren.
Harrapari nagusia Tyrannosaurus rex zen eta Ornithischia ordeneko dinosauro ugari ere baziren, hala nola ankylosaurioak, ornithopodoak, ceratopsidoak eta pachycephalosaurioak. Ugaztunak ere baziren eremu horretan.
Triceratops-a egungo kulturan
Hiru adarreko dinosauroa izanik filme askotan agertu izan da. Ezagunenak Jurassic Park eta The Land Before Time (edo "haran galduaren bila") dira.
1942an Charles R. Knight artista amerikarrak Natur Historiako Field Museoan hormirudi famatu bat margotu zuen Tyrannosaurus eta Triceratops bana borrokan ikusten direna. Ordutik aurrera askotan errepikatu izan den irudia da, eta betiko aurkarien arteko koeboluzioaren eredu gisa ere planteatu izan da, the Age of Dinosaurs dokumentalean adibidez.
Peter Boizot
Peter James Boizot MBE (1929ko azaroaren 16a - 2018ko abenduaren 5a ) Erresuma Batuko enpresaburua, jatetxe-jabea, politikaria, arte bildumagilea eta filantropoa izan zen. PizzaExpress- en sortzaile gisa ezaguna da.