cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erradiazio
Erradiazio ultramorea
Erradiazio ultramorea 1 eta 400 nm arteko uhin luzeradun uhin elektromagnetikoa da, baina 125 nm-tik beherakoa da ionizatzailea. Lurrera heltzen den erradiazio ultramorea eguzkitik dator, nahiz eta gehiena ez den lurrazalera heltzen. Izan ere, ultramoreak airea ionizatzeko gaitasuna du eta bereziki ozonoarekin (O3) egiten du elkarreragina. Elkarreragin horren ondorioz ultramorearen zati handi bat atmosferak xurgatzen du, eta bereziki ultramorearen uhin luzera ionizatzaileak. Erradiazio ultramorearen zati bat ionizatzailea ez den arren, eragin kaltegarriak izan ditzake bizidunengan (UV-C eta UV-B, esaterako), baina horren % 98 Ozono geruzak xurgatzen du.
Vanne
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Estibiokolusita
Estibiokolusita sulfuro motako minerala da eta germanita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Estibiokolusita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 4,5 da.
Vanne
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 89 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 21 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 86 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 45 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 3 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Telepinu
Telepinu (ez da nahastu behar Shubiluliuma I.a erregearen seme Telebinorekin, hau Telepinu bezala ere deitua baita), errege hitita bat izan zen, bere koinatu Huzzia I.aren ondorengoa, estatu kolpe bat eman ondoren, eta, gutxi gora-behera, bere erregealdiak, 25 urte iraun zuen, K.a. 1525etik K.a. 1500 arte.
Estelí
Estelí, ofizialki Villa de San Antonio de Pavia de Estelí, Nikaraguako mendebaldeko hiria da, Estelíko departamenduko hiriburua. Estelí ibaiaren ertzean dago, Managuatik 150 km iparraldera. 795,7 km²ko eremua du eta 2012an 122.924 biztanle zituen.
Telepinu
Bere aurreko erregeek ez bezala, errege bihurtu zenean, ez zuen bere aurrekoa hiltzeko agindurik eman, baizik eta haren herbesteratzearekin nahikoa izan zuela. Telepinuk, dirudienez, hititar inperioaren gainbeheraren arrazoietako bat, errege familia barnean etengabeko hilketak egotea zela uste izan zuen, eta hori eragoztea erabaki zuen.
Estelí
Apezpikutegia du, eta merkataritzagune garrantzitsua da (kotoia, aziendak, larrugintza, zurgintza).
Horní Kamenice
Horní Kamenice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 247 biztanle ditu eta 3,85 kilometro koadroko azalera. Domažliceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1472 urtean egin zen.
Vanne
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 60 ziren, horien artean 40 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 40 pertsona aktiboetatik 38 lanean zeuden (23 gizon eta 15 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vanne udalerrian 45 unitate fiskal zeuden, 86 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.406,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vanne udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hill City (Kansas)
Hill City Kansasko hiri bat da. Graham konderrian kokatua dago. 2010ean 1,474 biztanle zituen, 2.59 kilometro koadrotan banatuta.
Stéphane Lemouneau
Stéphane Lemouneau, pilota arloan Lemuno deituraz ezaguna (Bogota, Kolonbia, 1986ko otsailaren 16a) esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari aritzen zen. 2010ean Euskadiko Ligako buruz buruko txapeldun izan ondoren, Asegarcerekin profesional bilakatu zen.
Kolonbian jaioa, sei urte zituela euskal herritar bikote batek semetzat hartu zuen, eta ordutik aurrera Urketan (Lapurdi) bizi da.
Erradiazio
X-izpiak
X-izpiak uhin elektromagnetikoak dira, uhin luzera nanometro bat (10-9 m) baino txikiagoa dutenak. X izpiko fotoi batek atomo batekin talka egitean gerta daiteke atomoak energia xurgatzea. Kasu horretan, atomoaren elektroiak orbital altuago batera eginen du jauzi, besterik gabe. Aldiz, fotoiak aski energia baldin badarama elektroiak atomoa bera utzi eta ionizazioa gerta daiteke.
Orokorrean, atomo handiagoek X izpiko fotoiak xurgatzeko gaitasun handiagoa dute, orbitalen arteko energia aldeak handiagoak baitira. Gizakiaren ehun bigunak atomo txiki xamarrez osatuak daude, aldiz hezurretako atomoak handiagoak izan ohi dira, eta xurgatze gaitasun ezberdintasun horrek baimentzen du X-izpiak erabiliz hezurrak ikustea, adibidez.
Eguzkiak X-izpiak igortzen ditu, eta ultramoreak baino gutxiago igortzen dituen arren, energia gehiago dutenez arriskutsuagoak ere badira. Hala ere, ultramoreekin gertatzen den bezala, X-izpiak lurraren atmosferak blokatzen ditu.
Alfa, Beta, Gamma eta Neutroi erradiazioak
Hainbat substantziatan, bertako elementu batzuen nukleoa k ezengokorrak dira. Horren ondorioz desintegrazioa gertatzen denean, atomoek ematen duten partikula azpiatomikoak ausazkoa dira. Normalean, elementu erradiaktiboak protoi edo neutroi kopuru handiko substantziak dira. Neutroi kopurua handitugabe, protoi kopurua handitzen bada oso zaila egiten zaio energia nuklearrari nukleoa elkarturik mantentzeko indarra egitea. Horregatik, desoreka horrek desintegrazioa eragin dezake.
eta protoiak eta neutroiak askatzen ditu alfa partikulak bezala, hauek Helio nukleoaz osatuta daude eta baita askatzen dituen beta partikulak izan daitezke elektroiak eta posintroiak.Bi motatako erradiazioa aurki ditzakegu.
Erradiazio ez-ionizatzailea
Erradiazio ez ionizatzailea k energia maila apala dutenak dira, materiarekin elkarreragitean ez dira gai atomoak ionizatzeko. Erradiazio mota honetako fotoiek elektroien errotazioa, bibrazioa edo balentzia konfigurazioa baizik ezin dute aldatu. Dena dela, erradiazio ez ionizatzaileak ere ioniza dezake materia, "ionizazio termikoa" deritzon prozesu baten bidez, atomoa berotu eta tenperatura altuetara igoarazten badu.
Neutroien emisioa termikoa izaki bizidunei kalte egitearekin lotura handia du. Hortik babesteko hainbat iturri eduki behar dute besteak beste, hidrogeno, ura edo plastikoa, baina babesgune hoberena da neutroien mota guztiak. Gainera emisio gutxiko neutroietan ere besteak beste, Kadmioa eta Boroa.
Ultramorea
Ultramorea erradiazio elektromagnetikoa da, bere uhina 400nm luzerakoa da, eta morearen muga 15nm,non X izpiak hasten dira. UV izpi kantitate handiak, ondorioak ekar dezake osasunerako,batik bat minbizia edota azaleko arazoak.Gainera begi bista kaltetzen du. Bere ultramore uhin luzera gero eta txikiagoa bada, orduan min gehiago eragin dezake baina baita errazagoa ere ozono geruza xurgatzea.
Infragorria
Infragorria erradiazio elektromagnetikoa da,uhinaren luzera handiagoa bada ikusgai dago. Infragorriak lotuta daude berotasunarekin, tenperatura normalarekin ematen duten erradiakzioa dira, kolore gorriaren tartea erabiliz.Edozein gorputz 0 gradu baino gehiago ematen badu erradiazio infragorria agertuko da.
Lehenengo infragorri makinak bolometroa k izan ziren,instrumentu hauek erradiazioaren maila handitzen edo txikitzen baden tenperaturarekin begiratuz. Infragorriak ere gauean erabiltzen dira, ikusmen gutxi dagoenean,erradiazioa iristen da eta gero pantailan agertzen da.
Mikrouhina
Mikrouhina, irratiko uhin handiko frekuentziak dira, luzera txikiko uhin bat. Espektro elektromagnetikoan infragorrien barruan aurkitzen da. Mikrouhinak erradiazio txikiko tenperatura gutxiko makinak dira. Mikrouhinak artifizialki sor daitezke gailu elektrikoekin.
Irrati uhinak
Irrati uhinak erradiazio maila txikiko frekuentziak dira. Uhin elektromagnetikoa bide zuzenean zabaltzen dira. Hau da, seinale bat bidali nahi badugu distantzia handi batera, seinalea Lurretik joango zen eta espaziotik galduko zen. Ordea, irrati uhinak atmosferako geruzetan islatzeko gelditu daitezke zehazki Ionosferan.
Aurkikuntza
Erradiazio elektromagnetikoa XIX mendean aurkitu zen. Erradiazioa aurkitu zuena William Herschel, astronomoa. Herschel bere emaitzak aurkeztu zituen 1800 urtean The Royal Society of London.Herschel,Ritter bezala, prisma bat erabili zuen Eguzkiko argia islatzeko.
1801an Johan Wilhelm Ritter fisikari alemaniarra, izpi ultamoreak aurkitu zituen.Ritter-en esperimentuak geroago argazkiak bihurtu ziren. Ritter-ek ohartu zuen izpi ultramoreak erreakzio kimikoa sortzen zituela.
Lehenengo irrati uhina k naturak sortzen zituen soinuak izan ziren baina Heinrich Hertz artifizialki sortu zuen irrati uhina 1887an.Zirkuitu elektrikoak erabiliz, oszilazioa sor zezakeen irrati uhin frekuentzia egiteko, formula hori James Clerk Maxwell-ek aholkatu zizkion.
Wilhelm Röntgen X izpiak aurkitu zituen.1895an azaroaren 8an, tentsio altuko ebakuatutako hodi bat egin zuen. Röntgen beiraz estalitako plaka bat fluoreszentzia nabaritu zuen. Hurrengo hilabetean aurkitu zituen X izpiaren ezaugarriak, gaur egun arte ezagutzen direnak.
1896an, Henri Becquerel aurkitu zuen zenbait mineral papel beltz batean sartzean, ustekabean sortzen zen laino beltz bat eragin zuela. Marie Curie aurkitu zuen zenbait elementu kimikoak energia izpiak ematen zituela. Horreri deitu zion erradiazioa.
Izpi Alfa eta Beta izpiak desberdindu zituen Ernest Rutherford 1899an egindako esperimentuarekin.
Medikuntzan
Erradiazioa medikuntzan, diagnostikoak,tratamenduak,ikerketetan, X izpietan erabiltzen da.X izpien ezaugarriak medikuei mesede egiten die, hanka bat apurtuta badagoen edota minbizi bat aurkitzeko.Medikuek ere aurkitu dute zenbait substantzia erradiaktiboak gure gorputza mugitzeko laguntzen digula.Minbizirako erabiltzen den erradiazioa ionizatzailea da, ioiak igarotzen dituen zeluletan elektroiak atomoetatik askatzen dituelako.
Komunikazioan
Gaur egungo komunikazio sistemak erradiazio elektromagnetikoa erabiltzen dute. Erradiazio intentsitatea gehienetan agertzen da soinuan,argazkietan edo partekatutako informazioan.Gizakiaren soinua irratiko uhin batekin lor daiteke. Musikalariek Gamma izpiekin esperimentuak egin dute baita nukleoen erradiazioarekin.
Zientzian
Ikertzaileek erradiazioa atomoak erabiltzen dute zenbat urte dituzten mineralak, gure organismoan.Zehaztu daiteke beraien urtea erradiazioa begiratzen. Baita beste erradiazio elementuak erabiliz,harrien urteak eta beste geologiako ezaugarriak urteak jakin daiteke.Erradiazioa ere balio du jakiteko materialen konposizioaz eta prozesu hori deitzen zaio Neutroien aktibazioaren analisia.
Telepinu
Barne ordena ziurtatua izan zuenean, Telepinu, gatazka dinastikoetan agertu ziren hiri matxinoak, berriz hititen mende egotera behartzen saiatu zen, arrakasta nabarmenak lortuz, horien artean, Kizzuwadna erresumako zenbait kanpaina militar, Siriarekin zuen mugan sortu zena Ammuna erregearen garaian; kanpaina hauek, Kizzuwadna, Telepinurekin aliantza bat sinatzera behartu zuten.
Gustave Courbet
Jean Désiré Gustave Courbet (Ornans, Doubs, 1819ko ekainaren 10a – La Tour-de-Peilz, Vaud, 1877ko abenduaren 31) frantziar margolaria izan zen, XIX. mendeko mugimendu errealistako buruetakoa. Errealismoaren bidez, Théodore Géricault eta Eugène Delacroix margolarien gisako mugimendu erromantikoa eta Barbizongo eskola eta inpresionismoa lotu ziren. Garaiko politikarekiko engaiamendua erakutsi zuen Coubertek, eta 1871ko Parisko Komunean parte hartu zuen.
Bizitza
Gaztetan sorterriko ikuspegiak margotu zituen. 1840an Parisa aldatu zen, eta zuzenbide ikasketak egiteko asmoa zuen arren, Louvreko maisuen obrak ikertzen hasi zen bete-betean. XVI. eta XVII. mendeetako espainiar, flandriar, veneziar eta holandar margolarien obrak kopiatuz ikasi zuen teknika. 1844an onartu zioten Pariseko Erakusketa Ofizialean lehen obra, Autoportrait au chien noir. Erakusketa horretan parte hartu zuen orobat 1845 eta 1846. urteetan, baina hasierako obra haiek erromantizismoaren kutsu nabarmena zutela azpimarratu beharra dago.
Errealismorako joera eta zaletasuna 1848-1857 bitarteko urteetan nagusitu zen Courbeten obran. Haren margolaritzaren eta pentsamoldearen bilakaeran eragile asko dira aipagarriak, baina bereziki azpimarratzekoa da Iraultza, eta, orobat, Proudhon filosofo anarkistaren ideiak, zeinak artearen balio soziala ilustratzeko Courbeten obrak erabili baitzituen. Lehenengo obra errealista nagusiak Ilunabarra Ornansen (1848-49, Lilleko museoa), Ehorzketa Ornansen (1850, Louvre, Paris) eta Flageyko nekazariak azokatik itzuleran (1850, Besançongo museoa) dira, 1848-1850 bitartekoak guztiak. Halako xehetasun harrigarriez irudikatu zituen nekazariak eta burgesak koadro horietan, ezen ordura arte genero pinturatzat hartu ohi zena pintura historiko bihurtu baitzuen berak. Aurrerantzean gero eta egiatasun biziagoz islatu zuen errealitatea (Lantegia, Louvre, Paris; Harginak, hondatua gaur egun).
Telepinu
Kanpo politikan lortutako arrakasta hauen ondoren, eta, bere emaztea eta bere semeetako baten, Ammuna, balizko hilketaren ondorioz, (lehen aipaturiko erregearekin nahastu behar ez dena), Telepinu, hilketak eragozteko oinordekotza arau argi batzuk ezartzen aritu zen. Arau hauek, Telepinuren Ediktoa bezala ezagutzen den dokumentuan aurkitzen direnak, semeak, erregearen suhien aurretik egotea ezartzen dute, erregeari, bere oinordekoa, bere semeetako zein izango den aukeratzeko askatasuna ematen dioten arren. Ediktua, dokumentu garrantzitsu bat ere bada material historiko garrantzitsua duen "justifikazio" bat baitu, aurreko erregeen ekintzak ezartzen lagundu duena.
Gustave Courbet
Bizitza
1860ko hamarkadan emakumezko biluzien irudi bikainak egin zituen, errealismoaren joerari jarraituz horiek ere. 1853an eskandalu handia sortu zuen, Bainu-hartzaileak obrarekin, eta 1875ean, berriz, Emakume gazteak Senaren ertzean margolanarekin. Bigarren obra horretan inpresionismoaren ezaugarrien iragarle izan zen Courbet, eta joera horren beraren erakusgarri izan ziren azken hamarraldian margotu zituen paisajeak, itsasertzeko eszenak, ehiza irudiak eta animaliak.
Telepinu
Telepinu, semerik izan gabe hil zen, eta, bere ediktu propioko arauen arabera, bere oinordekoa, bere suhi bat izan zen, Alluanna
Horní Kněžeklady
Horní Kněžeklady Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 108 biztanle ditu eta 7,84 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Urrutia jauregia (Balmaseda)
Urrutia jauregia Balmasedan dagoen jauregi barrokoa da. Hiru altuerakoa, Diego Urrutia de los Llanos almirantearena izan zen.
Horní Kněžeklady
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1263 urtean egin zen.
Ugarte (argipena)
Ugarte euskal izena Uharte euskal izenaren aldaera da, eta hainbat adiera ditu:
Galina Kurliandskaia
Galina Vladimirovna Kurliandskaia (Галина Владимировна Курляндская; Kirovgrad, ) errusiar fisikaria da, magnetoinpedantzia erraldoian aditua.
Uraletako Estatu Unibertsitatean ikasi zuen eta Zientzien Errusiar Akademian lan egin zuen. Doktoretza lortu ondoren, Uraletako Estatu Unibertsitatean aritu zen irakasle eta, egun, Euskal Herriko Unibertsitatearen irakaslea ere bada.
Oihana Arana
Oihana Arana Cardenal (Eskoriatza, Gipuzkoa, 2001eko urriaren 12a) Gipuzkoako bertsolaria eta idazlea da.
Fayette City (Pennsylvania)
Fayette City Pennsylvaniako borough bat da. Fayette konderrian kokatua dago. 2010ean 596 biztanle zituen, 0.5 kilometro koadrotan banatuta.
Hillsboro (Kansas)
Hillsboro Kansasko hiri bat da. Marion konderrian kokatua dago. 2010ean 2,993 biztanle zituen, 6.62 kilometro koadrotan banatuta.
Microtus chrotorrhinus
Microtus chrotorrhinus Microtus generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Txilinporta urrebelarri
Txilinporta urrebelarria (Podiceps auritus) Podiceps generoko animalia da. Hegaztien barruko Podicipedidae familian sailkatua dago.
Richvale (Kalifornia)
Richvale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Butte konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Monfort Heights South (Ohio)
Monfort Heights South Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hamilton konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Estibiopaladinita
Estibiopaladinita mineral bat da eta arsenopalladinita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Estibiopaladinita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 5 da.
Barrabil
Barrabilak, herri hizkeran potroak edo koskabiloak, animalia arrek duten guruin genitala da. Obarioek bezala (homologoak dira), barrabilak aldi berean ugaltze aparatuaren eta sistema endokrinoaren parte dira. Hori dela eta honakoak dira barrabilen funtzioak:
Gizakien barrabilak 4-5cm inguruko egitura biribil bi dira, alde bietako kokapen simetrikoa daukatenak, barrabil-zorroaren edo eskrotoaren barnean, gorputzaren kanpoaldean, zintzilik, zakilaren azpian eta perineoaren gainean. Ezinbestekoa da barrabilen kokapen berezi hau haien funtzioa bete ahal izateko; izan ere barrabil-zorroaren barnean gorputzaren barneko tenperatura zentralarekiko 3 °C gutxiagoko aldea dago, eta hau ezinbestekoa da espermatozoideen heltze prozesua eman ahal izateko. Bi barrabilak eskrotoaren barnean badaude ere, biak trenkada eskrotalak banatuta daude. Larruazaletik trenkada eskrotalari errafea dagokio.
Testikuluak barneko genitalen artean sailkatzen dira.
Estalkiak
Testikuluen inguruko geruza fibroso eta zurrunari tunica albuginea deritzo. Izenak dioen moduan kolore zuriko estalki bat da eta barrabilen inguru osoan kokatzen da. Tunika honek barrabilaren barnealderantz trenkada asko proiektatzen ditu eta hauek barrabilaren lobuluetan banatuko du muina. Barrabil batean 200-300 lobulu daude. Lobuluetan banatuta dagoen muin honetan hodi seminiferoak daude, zeinetan zelula germinalak kokatzen diren.
Barrabilen gainean peritoneoko pareta-orritik eratorritako geruza baginala dago, eta hau xixku baten modukoa da, barrualdean espazio birtual bat duena. Honek bi geruza izango ditu, errai-orria eta paretako orria. Errai orria barrabilarekin kontaktu zuzenean dagoen geruza izango da.
Barrabilak inguratzen kordoi espermatikoa dago, eta honek geruza anitz dauzka.
Hodixka sistema
Hodi seminifero horietan espermatogoniak eta espermatidak daude. Espermatozitoak heltze fase oso ezberdinetan aurki daitezke. Hodixka hauetan gameto harrak sortzeko prozesua den espermatogenesia ematen da.
Hodixka seminifero bihurri eta oso anitz hauetatik hodi zuzen batzuk sortzen dira eta hauek barrabil sarean (honek beste izen asko hartzen ditu; besteak beste rete testis edo Haller-en sarea) deitzen den hodixken sare batean batzen dira. Sare hau barrabilaren goiko poloan kokatzen da, barrabilaren kanpoko aldean.
Barrabil-sare honetatik 12-15 hodixka zuzen aterako dira, hodixka eferenteak, eta hauek epididimoaren buruan amaituko dute, non denak banatuko diren. Hodi hau epididimoan jarraitzen da, testikuluaren kanpoaldean dagoen hodi oso kiribil, mehe eta luzea, buru, gorputz eta buztan bat duena anatomikoki eta goitik behera barrabil bakoitzaren alde bat estaliko duena. Epididimoa kanpotik testikuluaren gainean dagoen masa erdi-zurrun bat bezala nabaritzen da. Oso hodi luzea da, eta zabalduko bagenu 5-6m inguruko luze izatera ailegatuko litzateke.
Hodi sistema honetan zehar espermatozitoen heltze eta gaitze prozesua ematen da. Epididimoa espermatozoideen gordeleku nagusia da.
Epididimoan jarraiki, honen bukaeratik, eta isatsetik gora, 40-50cm luze den hodi deferentea sortuko da, prostataraino ailegatuko dena. Deferentearen prostatako insertzio lekuan semen xixku deritzen guruinak kokatzen dira, baina hauetan ez da hazia gordetzen, baizik eta beste substantzia ezberdin batzuen jariapena ematen da.
Kopurua eta tamaina
Normalean gizonezkoek bi barrabil dauzkate. Barrabil baten falta ez ohiko jaiotzetiko akats bat da, eta kordoi espermatikoa eta hodi deferentea falta badira ere, monorkia deritzo. Bi testikuluak falta badira anorkia da.
Tamainari dagokionez, haur baten testikuluak nahiko txikiak dira, 2-3cm ingurukoak eta garapenean zehar handitzen doaz: pubertaroaren ostean, 4-8cm luzetara eta 2-4cm zabalera neurtu dezakete. Barrabilen tamaina kontsante mantentzen da bizitzan zehar gutxi gorabehera, eta zahartzaroan pixka bat txikitu daitezke. Esteroideen kontsumoak barrabilen tamaina handitzen dute, eta hauetan minbizia pairatzeko arriskua baita. Tamaina handipen oso handia ematen denean normalean hidrozele deritzon patologia batengatik izaten da.
Histologia
Barrabiletan 3 ehun mota ezberdin daude, enbrioi-jatorri ezberdina daukatenak: interstiziala, tubularra eta tunika.
Ehun interstiziala
Honetan Leydig zelulak daude, makrofagoak eta odol hodiak eta linfatikoak. Leydig zelulak mesenkimako estromako zelulen eratorriak dira. Hodixka seminiferoen kanpo kokatzen den ehuna da. Hormona luteinizatzaileak (LH) estimulatzen ditu eta androgenoen sintesian erlazionatuta daude.
Ehun tubularra
Hodixka seminiferoen ehuna da hau. Hauetan Sertoliren zelulak eta zelula germinalak, hots, espermatogoniak, daude. Espermatogoniak leinu germinaleko zelula bakarrenetarikoak dira organismoan, espermatozito eta espermatogoniekin batera, hau da, zelula haploideak (gametoak) sortzeko gai diren zelula bakarrak dira. Sertoli zelulak espermatogonia eta espermatozitoen inguruan kokatzen diren zelula laguntzaile somatiko handiak dira eta berebiziko garrantzia dute gametoen heltzean.
Sertoli zelulak hormona folikulu-estimulatzaileari erantzite diete adrogenoen hormona lotzailea (ABP) eta inhibina entzima ekoitziz. Honek barrabiletan androgenoen kontzentrazio oso altuak egotea ahalbidetzen du, gameto harren garapena ahalbidetuz.
Tunikak
Hodixka seminiferoen inguruan zelula mioideak daude. Espermatozoideak mugitzera laguntzen duten peristaltismo deritzen uzkurdura erritmikoak egiten dituzte, eta honela barrabileko likidoak mugitzen dira baita. Uzkurgarritasuna oxitozinak, serotoninak eta prostaglandinek bitartekatua da.
Barrabilen zereginak
Testikuluek androgenoak eta espermatozoideak sortzen dituzten organoak dira. Androgenoak hormonak dira eta hauen artean ezagunena testosterona da.
Espermatogenesia espermatozoideak sortzeko prozesua da. Honetan zelula germinalak (gametoen zelula amak) eta Sertoliren zelulak (funtzio laguntzailea duten zelulak) behar dira bai ala bai. Sertoliren zelulen arteko lotura hertsiek muga odol-barrabil muga ezartzen dute, eta honek epitelio germinala gainerako organismotik banatzen du, erreakzio immunologikoak ekiditeko asmoz, eta baita hormonen kontzentrazio oso altuak (odol-plasman baino 500 bider altuagoak) lortzeko gametoen garapen egokirako. Sertoliren zelulek leinu germinaleko zelulak elikatzen dituzte eta hauen hondakinak jaso eta kanporatzen dituzte.
Gaspar Elordi Albizu
Gaspar Elordi Albizu (Lizarra, 1804 - Iruñea, 1852) nafar politikaria izan zen.
Cophixalus balbus
Cophixalus balbus Cophixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Gaspar Elordi Albizu
Bizitza
Lizarrako Josefa Albizu eta Atalloko Miguel Elordiren semea, Lizarran jaio zen Gaspar eta hiri honetan eman zuen gaztaroa.
Barrabil
Barrabilen funtzioaren garapena
Garapeneko 8. astetik aurrera, gutxi gorabehera, barrabilak hormonak ekoizten hasten dira. Sertoli zelulek FSH hormonaren eraginez Müller-Aurkako Hormona ekoizten du. Honek Müller hodien atzerapen eta atrofia eragiten du gizonezkoetan eta Leydig zeluletako androgenoen hartzaile kopurua handitzea induzitzen du. Hau barrabilak abdomenaren barnealdean dauden bitartean ematen da.
Genitalen garapen osoa haurdunaldiaren 10 eta 15 asteen artean emango da. Garapen hori 5-alfa-erreduktasa entzimaren menpekoa da, testosterona substratu gisa dihidrotestosterona androgenoa eratzen duelako. Hormona hau sexu-organoetan kokatutako androgenoen hartzaileetara lotu eta hauen garapena induzitzen du.
Gaspar Elordi Albizu
Bizitza
Hirurteko Liberalean Lizarrako Milizia Nazionaleko kide izan zen eta jada 1822an, hau da, 18 urte zituela, karlistei aurre egin ondoren, Iruñean errefuxiatu behar izan zuten Lizarrako hirurogeita hamar milizianoen arteko bat izan zen[1]. Aldiz, Pedro Nicolasco Gasparren anaia, apaiza, karlistekin egon zen kaperau.
Zuzenbidea ikasketak burutu zituen eta 1833an Lehen Karlistaldia hasi zenean berriro alde liberalarekin lerrokatu zen. 1835ean Lizarran “armak eskuetan Cristinaren eskubideak maila gorenean defendatu zituzten” horien artean aipatu zuten Gaspar[2]. Horregatik karlistek Lizarra 1835ean hartu zutenean hiria utzi eta Iruñera joan behar izan zuen[3]. 1836ko urriaren 6an aurreko hilaren 6an izendatutako ordezko Batzordea ordezkatu zuen Foru Aldundiko kide izan zen[4]. 1837ko abuztuan Iruñean izandako gertakarietan, Diputazioa izendatu zuten Nafarroako Goi Kontseiluko edo Aberriaren Salbatzaile Batzordeko bi kideetako bat izan zen[5].
1837ko otsaileko erret agindu baten bidez, Erret Ikuskapen Batzordea sortu zen, Santanderren, martxoan bildu behar zena aurreko urteko abenduaren 1etik Ejército del Norte hornidura kontuak kontrolatzeko. Nafarroako foru aldundiak Elordi bidali zuen ordezkari gisa[6]. Santanderrera egindako bidaia nahiko gorabeheratsua izan zen. Baionara joan eta handik Donibane Lohizunera eta Donostiara abiatu behar izan zuen handik martxoaren 28an Santanderrera iristeko. 1837ko martxoaren 24an, Baionatik jakinarazi zion Nafarroako aldundiko idazkariari kontsulak ejertzitorako 90.000 zaldale anoa eta 400 pentsu anoa kontratatu zituela eta Baztanera bidaliko zituela. Baztan okupatuta baldin bazegoen, Iruñera bidaliko zituela adierazi zuen, bertan inon baino gehiago behar baitzuten. Apirilaren 3ko gutunean, aldundiari jakinarazi zion ahalik eta artikulu gehien bidaltzen ahaleginduko zela Iruñera, batez ere garagarra. Egun batzuk geroago jakinarazi zuen Tiradores del Norte talderako uniformeak Iruñera bidaltzeko eskatu zuela eta ahalik eta gehien bidaltzen saiatuko zela azpimarratu zuen, baina behar zehatzak ezagutu behar zituela. Diputazioko idazkariak, Yanguas y Mirandak, erantzun zion apirilaren 12an. Nafarroan kokatutako troparentzat janaria lortzen saiatzea eskatu zion bai eta argitu Iruñeko administrazio militarrarekin zuzenean konpontzea komenigarria zela.
1837ko irailaren 21ean, Nafarroako Foru Aldundiak erabaki zuen Elordi Madrilera bidaltzea, Iruñeko udaleko zinegotzi batekin batera, aurreko hileko gertakari larrien ondoren probintziaren eta hiriburuaren egoera zailaren inguru gobernuari informatzeko. Izan ere, 1837ko abuztuan tropa isabeldarrak mutinatu ziren azken hilabeteetako soldata jaso ez ondoren eta Iruñean sartu ondoren, udaletxea okupatu eta Pedro Sarsfield erregeordea hil zuten. Elordi Madrilera iritsi zenean jakin zuen behin-behineko batzorde batek ordezkatu zuela Foru Aldundia; Francisco Cabrera erregeordeak berehala Iruñera itzultzeko agindua eman zion baina Elordik ez zion kasurik egin. 1837ko urriaren 11n, “jarduneko erregeordeari” erantzun zion esanez ez zela itzuliko bere egitekoa bete arte eta, aldundiko ordezkari gisa, aldundiak berak edo haren presidenteak deitzen ziotenean bakarrik joango zela. Lau egun geroago idatzi zion Elordik Domingo Luis Jáuregui orduko Nafarroako buruzagi politikoari, Nafarroako interesen defentsan ministroei egindako ahaleginen berri emanez[7].
Urriaren 18ko beste gutun batean, Foru Aldundiari errepikatu zion “ez zuela etsiko” Nafarroako interesen alde lan egiteari. Bere ahaleginaz mintzatu zen Pedro Clemente Ligués eta Agustin Armendaritz Nafarroako Gorteetarako diputatuekin eta Gerra ministroarekin. Erregeordearekin biltzeko asmoa zuela adierazi zion, Nafarroako egoera argitzeko, “alabaren alde beste edozein probintziak baino sakrifizio handiagoak egin eta gero, ez baitu merezi hain modu krudelean abandonatua izatea”.
Urriaren 21ean Yanguasi eman zion “pentsatu behar duten moduan inoiz pentsatzen ez duten eta pentsatzen dutena esaten ez duten” gorteko jendearekin hitz egindakoaren berri. Elordik Madrilen jakinarazi zuen ezin zutela Nafarroatik ezer atera, karlisten erasoek agortuta utzi baitzuten probintzia eta Iruñea matxinoen esku erori zitekeelako. “Kanta hau” egunero errepikatzen zien ministroei eta estatu ministroak esan zion lau hilabetetan saiatuko zela Nafarroako hornidura bermatzen. “Beraz, konbentzituta nago -gehitu zuen Elordik- nire etorrerak arrakasta izan duela. Gobernua oso kezkatuta dago gure zortearekin, eta behar duguna ematen ez badigu, ahal duen guztia emango digu”.
Seoane, Olozaga, Madoz eta beste askorekin egin zituen gestioak, ministerio guztiak bisitatu zituen Armendaritz, Ligués eta Mugiro diputatuekin batera, hornidura arazoa eta oraindik formalizatu gabe zegoen Carriquiriren kontratua konpontzeko. Elordiren iritziz, Nafarroako gaien ebazpena geldoegi ari zen tratatzen eta Nafarroan komandante nagusi bat izendatu behar zela uste zuen. Urriaren 25eko gutun batean, milioi erdi errazioetarako kontratua behin betiko sinatu zela adierazi zion Yanguas y Mirandari. Handik hiru egunera Yanguasi idatzi zion berriro eta egun berean Ogasun ministroari Diputazioaren egoera larriaren berri eman ziola jakinarazi zion.
Era berean, erregina ordearekin audientzia eskatu zuela argitu zuen: “Ez dakit nire bisitak eraginik izango duen, baina izango dut zein abandonatuta gauden kontatzeko plazera”. Egun batzuk geroago erregina ordearekin bildu zen eta Nafarroako egoera zaila azpimarratu zuen: “Lau urtez luzatu den gerra suntsitzaileak jada agortu ditu bere baliabide guztiak eta azken bi hilabeteetako gertakariek ahulezia eta etsipena zabaldu dute”. Gerrako ministroari emandako adierazpenaren kopia ere eman zion, Nafarroak bizi zituen egoera zailak zehazten zituena eta esku hartzeko eskatu zion, hornidurak eta baliabideak berehala tropei eta Foru Aldundiari bidaltzeko. “Bestela, andrea, ezbehar berriak aurreikusten ditut, gatazka mingarriak agintarientzat eta Iruñeko plaza arriskuan”.
Azaroaren hasieran Aldundiak berretsi egin zuen bere batzordea betetzen jarraitzeko korporazio berria izendatu arte[8]. 1838ko urtarrilean Madrilen azken gestioak burutu ondoren, hil horren 20aren bere batzordea amaitu zela jakinarazi zioten Iruñetik, Foru Aldundi berriak kargua hartu baino bi egun lehenago.
1838ko martxoan Elordik Gorteetako diputatu kargua hartu zuen, eta saioetan hainbatetan esku hartu zuen[9]. Apirilaren 24ko saioan, birritan hitz egin zuen. Lehenengoan, Espoz y Minaren amak aurkeztutako 10.000 errealeko pentsio eskaerari modu egokian erantzutearen alde eta haren eta bere alabaren, Vicenta Espoz y Minaren artean, pentsioa zatigarria izan zedin eskatu zuen ere, azken hau pobrezian ez geratzeko amaren heriotzaren ondoren. Elordiren eskaerak pentsioen inguruko eztabaida eragin zuen, ez baitzegoen auzi hau erregulatzeko legerik. Bigarrenean, udalen antolaketari buruzko lege proiektuaren laugarren artikuluaren zuzenketa eskatu zuen, zenbait kasutan zerga jakin batzuen salbuespena eskatuz. 1838ko azaroaren 27ko saioan bi momentutan eskatu zuen hitza. Lehenengoan, hauteskundeei buruzko erabakia hartu arte pentsioa zuten diputatuei agintaldia uzteko eskatu zuen. Bigarrenean, hamar egun lehenago Arteta eta Armendaritzekin batera aurkeztu zuen eskaera berriz ere ekarri zuen harira. Diputatu nafarren iritziz, ekarpenak eta banaketak kobratzean eta banatzean ordena eta berdintasuna bermatu behar zen. Tropak, ospitaleak, gotorlekuak eta garraioak hornitzeko Nafarroan egindako gastu izugarriak aipatu zituen, bertako biztanleek jasandako umiliazioak salatu zituen eta, ahalegin horien berri erregenteari ematean azken hau txundituta geratu bazen ere, auzi hau konpontzeko ez zela ezer ez egin adierazi zuen. Baieztatu zuen 1835etik 1838ra Nafarroak hiru milioi erreal baino gehiago gastatu zuela tropetarako eta ez zitzaiola diru hori itzuli, eta gogora ekarri zuen gobernuen kontrolpean zeuden nafar herriek anoa, ekipajea, hamar ospitaleen mantentze lanak eta beste hainbat abar ere ordaindu zutela eta hau guztia kontutan hartu ez zen ahalegin handia zela. Gogoratu zuen Iruñeko udalari soilik 100.000 duro baino gehiago zor zitzaizkiola gobernuak. Hori dela eta, Nafarroak urte askotarako ekarpenak ordainduta zituela adierazi zuen eta, argitu zuen, beste probintziak guztiek gauza bera egin izan balute, milioi bat eta erdi soldaduko armada mantendu zitekeela. Amaitzeko, Elordik gogora ekarri zuen Mendizabalek 1836ko azaroan baieztatu zuela Gobernuaren kontrolpean zeuden Nafarroako eremuek 90 eta 100 milioi erreal artean aurreratu zituztela. Horri gehitu zitzaion 1837ko urtarriletik 1838ko urtarrilera 100.000 biztanle izatera iritsi ez zen lurralde horrek 24 milioi erreal horniduretan ordaindutakoa.
1839ko martxoan, Madrilgo gorteetako diputatua izanik, Manilako audientziako fiskal izendatu zuten Elordi[10]. Hala ere, ez zen berehala Filipinetara atera, urte horretako abuztuan gorteetarako hauteskundeetarako nafar hautagai progresisten zerrendakide izan baitzen. 409 boto lortu zituen (bozkatuena, Fermin Arteta moderatua, 536 lortu zituen) eta ordezko diputatu hautatu zuten. Hala ere, bost hautagaik soilik lortu zuten gehiengo absolutua eta ordezko diputatu bat falta zenez eta kexa ugari zeudenez, emaitzak baztertu egin ziren eta kongresuko aktaren eztabaidan Elordik 834 boto lortu zituen zenbaketa berrian eta diputatu izaera aldarrikatu zuen urriaren 21ean Madriletik bidalitako gutunean[11]. Hurrengo egunean akta batzordeak bere onarpena proposatu zuen eta 23an kargua hartu zuen.
Hurrengo hilabetean legealdia amaitu zen eta 1840an Prudencia Lipuzkoarekin (Lerin, 1810-Lizarra, 1885) ezkondu ondoren, Filipinetara joan zen bizitzera. Bertan jaio ziren bikotearen lau seme alabak. Marcelino Oraa Lekunberri Lehenengo Karlistaldian Nafarroan jeneral izandakoa Manilako gobernadorea zen orduan. Manilako audientziako auzi zibiletarako fiskala izan zen zortzi urtez (“fiscal de la hacienda pública[12]”). Pedro Nicolasco anaia Manilan egon zen ere 1840tik aurrera eta kanonge magistrala izendatu zuten[13]. 1848. urtearen amaieran edo 1849. urtearen hasieran bere kargutik kanporatu zuten, presidenteak hala eskatuta, helegite baten onartzeari buruzko desadostasunak zirela eta[14]. Gero, penintsulara itzuli zen eta erreginaren aurrean hainbat eskakizun bideratu ondoren, Zaragozako, Bartzelonako edo Habanako audientzietako presidente izendatzea proposatu zioten. Hala ere, hurrengo urtean Albaceteko auzitegiko magistratu izendatu zuten, nahiz eta ez dakigun inoiz kargua hartu ote zuen.
Erreferentziak
[1] Nafarroako Agiritegi Nagusia (NAN), Guerra, leg. 30, carp. 55, eta Papeles Sueltos, caja 382.
[3] Eugenio Ibarzábal kazetariari eskainitako elkarrizketan, Manuel Irujo Ollok gogoratu zuen amaren aiton-amonak liberalak zirela eta Lizarratik irten zirela, etxezain bat utziz haien ondasunak zaintzen. Ibarzábal, Eugenio, Manuel de Irujo, Erein, Zarautz, 1997, pp. 19-20.
Olatu (argipena)
Olatu terminoak adiera desberdinak ditu:
Haacht
Haacht (nederlanderazko ahoskera: ) Belgikako iparraldeko udalerri bat da, Flandriako Brabante probintziakoa. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Haacht bera, Kelfs, Tildonk, Wakkerzeel eta Wespelaar. 2013ko urtarrilaren 1ean 14.186 biztanle zituen.
Pablo Zabalo
Pablo Zabalo Ballarin (Donostia, Gipuzkoa, 1893ko ekainaren 8a - 1961eko ekainaren 9a) gipuzkoar arkitekto eta margolaria izan zen. John Zabalo Txikiren eta Ignacia Zabalo Nor-nairen anaia zen.
Ramon Llull
Katalanezko lehen idazle handia izan zen, 400 lan baino gehiagoren egile. Horien artean, aipagarri dira Llibre de meravelles (1288-1289), L’Arbre de Ciència (1296-1297) eta L’Art breu (1308) liburuak eta Desconhort (1295) eta Cant de Ramon (1300) olerkiak. Arabieraz eta latinez ere idatzi zuen. Azken urteak saio filosofikoak idazten eman zituen.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[5] NAN, Actas de la Diputación, libro 42, 27, 28 y 29 de agosto de 1837.
Ramon Llull
Gaur egun, Ramon Llull Unibertsitateak bere omenezko izena darama.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[6] NAN, Actas de la Diputación, libro 42, 28 de febrero y 11 y 17 de marzo de 1837.
Ramon Llull
Biografia
Ramon Llull Palma de Mallorcan jaio zen 1232. urte inguruan. Jakue I.a Aragoikoaren gortean lan egin zuen lehenbizi, eta ondoren, seneskal kargua -errege gorteko zerbitzari nagusia- eman zioten Jaime infantearen gortean. 1257an Blanca Picanyrekin ezkondu zen eta bi seme-alaba izan zituen. Garai hartan amodiozko poesia landu zuen batez ere, trobadoreen tradizioaren barruan, betiere. Baina garai hartan idatzi zituen poesia lanak Llullek berak desagertarazi zituen handik urte batzuetara, eta ez da gaur egun haien aztarnarik.
Hogeita hamar urte beteta zituen Llullek Kristo gurutziltzatuaren bost agerraldi izan zituenean. Agerraldi haien ondorenean, ordu arteko bizitza utzi eta hiru helburu nagusitan oinarritzen zen lan izpiritualari ekin behar ziola ohartu zen: misiolari lanak egin fedegabeen lurraldeetan; fedegabe haiek konbertitzeko liburuak idatzi; ekialdeko hizkuntzak ikasteko eskolak eraiki; eta misiolarien gudaroste bat osatu. Bederatzi urtean bere burua intelektualki janzten aritu zen Llull, eta zenbait agiriren arabera esklabo sarrazeno batek arabieraz erakutsi omen zion; ondoren, latina ikasi zuen.
Ikasketa aldi haren ondoren, Randako muinora erretiratu zen meditazioan jarduteko. Eta muino hartan goiargitu zuen, hain zuzen ere, Jainkoak; une hartatik aurrera Jainkoak fede kristauaren egia gizakiei erakusteko bide gisa hartu zuela seguru zegoen Llull. Gertaera haren ondoren, bidaiak egiten, eztabaidan eta idazten eman zuen bere bizitza. 1275. urterako idatziak zituen hamazazpi bat liburu. Jakue Konkistatzailea hil zenean, Jakue infanteak hartu zuen Mallorcako koroa oinordetzan, eta laguntasun handia eman zion Llulli ekialdeko hizkuntzak irakasteko eskola bat eraiki zezan Miramar herrian. Joan XXI.a aita santuak ere onartu zuen eskola hura eraikitzea. Llullen asmoa, ordea, mota horretako eskolak ugaltzea zen; hainbat saio egin zituen Vatikanon eta Frantziako gortean bere proiektuak gauzatu zitezen, baina asmo hura hutsean gelditu zen.
Hainbat bidaia egin zituen jainkoaren hitza erakusteko Mediterranoan barrena -Tunisia, Zipre, Egipto, Siria-, eta behin baino gehiagotan harrikatu eta espetxeratu zuten zeregin hartan ari zela. Bestalde, ez zuen etsi aita santuaren eta Frantziako gortearen eskutik laguntza eta baimena jasotzeko asmoan, eta behin eta berriro saiatu zen haiek bere egitasmoen egokitasunaz konbentzitzen.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[8] NAN, Actas de la Diputación, libro 42, 7 de diciembre de 1837.
[9] NAN, Actas de la Diputación, libro 42, 23 de enero de 1838.
Ramon Llull
Lehenengo liburuak
Ramon Llullen berrehun eta berrogeita hamar liburu gorde dira, latinez eta katalanez idatziak (batzuetan, bi hizkuntzak erabiltzen zituen liburu berean). Arabieraz idatzitako libururik, ordea, ez da aurkitu.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[10] NAN, Actas de la Diputación, libro 43, 17 de marzo de 1839.
Ramon Llull
Lehenengo liburuak
Llull 1272. urte inguruan hasi zen idazten, eta urte inguru horretan idatzi zituen Ars Magna eta Llibre de contemplacio en Deu («Kontenplazio liburua»). Lehenengoan bere sistema metafisiko eta logikoaren ideia nagusiak azaltzen ditu. Bigarrenean, berriz, egun batez kontenplazioan egoteko gaia jartzen du Llullek; hirurehun eta hirurogeita sei kapitulutan banatu zuen liburua, eta kapitulu bakoitza egun bati dagokio. Dena dela, XIII. mende bukaerako bizimoduari eta pentsamenduari buruz ematen dituen datuengatik eta erakusteko moduagatik da, batez ere, erakargarri gaur egun liburu hori.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[11] Baldominos Utrilla, R., “Las elecciones de diputados y senadores en Navarra el 5 de agosto de 1839”, Príncipe de Viana, Anejo 9 (1988), pp. 279-290.
Ramon Llull
Lehenengo liburuak
Garai horretantxe idatzi zuen Ramon Llullek Llibre del gentil e dels tres savis (1274, «Jentilaren eta hiru jakintsuen liburua»). Lan horretan, hire jakintsu -judu bat, kristau bat eta musulman bat- azaltzen dira, eta zeinek bere ideiak erakusten ditu. Jakintsuak eztabaidan hastera doazenean, jentil bat agertu eta harriturik gelditzen da hiru jakintsu haiek jainko bakar batean eta haragiaren berpizkundean sinesten dutela ohartzen denean. Hiru jakintsuek hiru erlijioek berdin dituzten egiak azaltzen dizkiote jentilari, baina egileak ez du zehazten hiru jakintsuetatik zein den hizketan ari dena. Jakintsuek beren azalpenak amaitzen dituztenean, eta jentilak zein erlijiok konbentzitu duen esan behar duenean, jakintsuek alde egiten dute jentilak zer erabaki duen jakin gabe.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[12] Tíscar, Javier; De la Rosa, Javier, Coleccion legislativa de todos los ramos y servicios de la administracion económica de Filipinas y su contabilidad, solo en la parte vigente, Establecimiento Tipográfico de Amigos del País, Manila, 1866, p. 194.
Ramon Llull
Llullen eleberriak
Llullek bi eleberri idatzi zituen, Blanquerma (1283) eta Felix (1289). Pertsonaia nagusi baten inguruko kontakizun utopiko eta alegorikoak dira biak.
Llibre d'Evast d'Aloma e de Blanquerma son fill («Evast eta Alomaren eta beren seme Blanquermaren liburua») lanean gizakiak lurrean bizi izan dituen egoera desberdinak azaldu nahi ditu Llullek, kristauaren ikuspegitik betiere. Eva eta Aloma, protagonistaren aita eta ama, senar-emazte perfektuen eredua erakusteko erabiltzen ditu Llullek. Blanquerma gazteak bere auzoko Natanarekin ezkondu behar du, baina Blanquermak bizitza erlijiosoa hartzea erabakitzen du eta Natana, orduan, moja egiten da. Llullek, Natanaren bidez, emakumezkoen komunitate erlijiosoen egitura egokiena zein den erakusten du. Blanquermak, berriz, eremutarren gisara bizitzeko irrikitan, aita-amak utzi eta bidaia luze bati ekiten dio. Blanquerma fraide, abade, gotzain eta azkenik, aita santu hautatzen dute. Baina, aita santutzari uko egiten dio eta ermita batera erretiratzen da kontenplaziozko bizitza hartzera; han idazten du Llibre d'Amic e Aamat («Lagunaren eta Maitearen liburua»).
Parisen Llibre de Meravelles («Miragarrien liburua») edo Felix liburua idatzi zuen Llullek 1288 edo 1289. urtean. Eleberri hori, aurrekoa bezalaxe, eleberri utopikoa da, baina Blanquerma baino ekintza gutxiagokoa. Bestalde, protagonistaren biografiaren hariari jarraitu beharrean, Felix gaztearen bidaia kontatzen du. Felixek munduan zehar bidaiatzea erabakitzen du jakintsuen eta eremutarren ahotik munduko gauza miragarriak ezagutzeko. Hala, Felixek aingeru, gizaki, landare eta izadiko gertaeren inguruko ezagutzak eskuratzen ditu.
Gaspar Elordi Albizu
Erreferentziak
[14] García-Sanz Marcotegui, Ángel, Daniel Irujo Urra (1862-1911), Pamiela, Iruñea, 1995, pp. 50 y 204.
Ramon Llull
Llullen eleberriak
Bi eleberri horietan, Blanquerma eta Felix lanetan hain zuzen ere, argi eta garbi ikusten da Ramon Llullek ondo ezagutzen zituela Mahai Biribileko zaldunen eleberriak. Llullen hi eleberri horiek, bestalde, hiri eta herrialde zehaztugabeetan gertatzen dira. Baina garai hartako eleberrietan ez bezala, zeinetan zaldunen gizartea eta gizarte feudala besterik ez zen erakusten, Blanquerma eta Felix lanetan pertsonaia nagusiak goi burgesiako eta abadetzako pertsonaiak dira. Berrikuntza berezia izan zen hori eleberriaren historian.
Llullen mistika
Ramon Llullen liburu askotan nabarmena da idazlearen mistizismoa: Llibre de contemplacio lanean, esate baterako, indar handiz agertzen da mistizismo hori, Llibre d'Amic e Amat lanean, berriz, sintetizatu eta landu egiten du ezaugarri hori eta Arbre de filosofia d'amor («Maitasun filosofiaren Zuhaitza») lanean, azkenik, goreneko mailara eramaten du.
Llullen poesia
Ramon Llullen lanetan errimadun lana ez da beti lan poetikoaren sinonimo. Hala ere, hitz lauzko lan askotan iristen da Llull poesiaren goreneko mailara ; aldiz, Logica del Gatzel («Gatzelen Logika») laneko mila eta seiehun bertsoetan definizio zehatzez eta silogismoz betetako testua osatzen du, eta bertsotan antolatutako tratatu guztian ez da poesia izpirik atzematen. Izan ere, Llullek arrazoi didaktikoengatik erabiltzen ditu, zenbaitetan, bertsoak, bere dotrina buruz ikasteko metodo gisa. Dena dela, oso ondo ezagutzen zituen bertsoaren teknikak, gaztetan trobadore aritua baitzen; horrez gainera, irudimen handiko gizona zen Llull.
Bakartasunean eta kontenplazioaren bidez bakean bizitzea zen bere nahia, baina bere ideiek eta asmoek batetik bestera ibiltzera eta jendearekin harremanetan egotera bultzatu zuten; Lo desconhort (1295, «Atsekabea») lanean oso ondo erakutsi zuen bere barruko borroka hori. 1299an, bere ideiak inork aintzat hartzen ez zituelako erabat etsiturik, Cant de Ramon («Ramonen kantua») poema labur zoragarria idatzi zuen Parisen. Andre Mariarenganako zuen mirespena Plant de la Verge lanean adierazten du argi eta garbi. Gai beraren inguruan aipatzekoak ditu Blanquerma liburuko Andre Mariaren ohorezko poema laburrak eta Los cent noms de Deu («Jainkoaren ehun izenak») laneko poesia maila handiko atal batzuk.
Poesia lanetan, hitz lauzko lanetan ez bezala -katalanera garbi eta jantzian idazten baitzuen prosa- Proventzako hainbat forma erabiltzen zituen, izan ere, alde batetik, lirika katalanean tradizio handia zegoen horretarako eta beste alde batetik, Llullek denboraldi luzeak ematen zituen Montpellier hirian; hortaz, Languedoceko hizkuntza ez zen arrotza, ez Llullentzat, ezta bere irakurleentzat ere.
Obako Atxa
Obako Atxa edo Obako Haitza (782 metro) Bizkaiko mendia da, Aramotzeko mendilerroan kokatutakoa.
Abiapuntuak
Izen bereko Dimako auzotik ateratzen da biderik laburrena, ordu batean egin daitekeena.
Horní Kounice
Horní Kounice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 315 biztanle ditu eta 12,37 kilometro koadroko azalera. Znojmoko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1369 urtean egin zen.
Gregorio VI.a
Gregorio VI.a (Erroma, ? - † Renania, Alemania, 1048) Eliza Katolikoaren 148. Aita Santua izan zen 1045 eta 1046 urteen bitartean. Benedikto IX.aren aita pontekoa izan zen; hain zuzen ere, hari abdikazioa erosi zion, baina Henrike III.a enperadoreak kargua uztera behartu zuen (Sutriko kontzilioa).
Nazio-produktu gordin
Herrialde bateko nazio-produktu gordina (NPG) ondasun eta zerbitzu amaituen multzo bat da. Zehazki, produkzio faktoreen bitartez produzitutakoak eta merkatuan salduak denboraldi zehatz batean. Alde batera uzten dira herrialdean lan egiten duten atzerritarrak eta aintzat hartzen dira herritar nazionalak atzerrian lan egiten ari diren bitartean.
BPG eta NPG-ren arteko desberdintasuna
Barne Produktu Gordina eta Nazio Produktu Gordinaren arteko desberdintasuna biek egiten duten produkzioaren neurketan datza: Barne Produktu Gordinak herrialde bateko produkzio osoa kuantifikatzen du, faktore produktiboaren jatorriari erreparatu gabe. Nazio Produktu Gordinak aldiz, herrialdean jatorria duten produkzio-faktoreek lortutako produktu edo zerbitzuak bakarrik neurtzen ditu.