cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Paul-lès-Durance
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 677 ziren, horien artean 437 aktiboak ziren eta 240 inaktiboak ziren. 437 pertsona aktiboetatik 389 lanean zeuden (220 gizon eta 169 emakume) eta 48 langabezian zeuden (22 gizon eta 26 emakume). 240 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 126 ikasten zeuden eta 80 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Paul-lès-Durance udalerrian 342 unitate fiskal zeuden, 810 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.185 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 111 komertzioetatik, 7 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 11 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 25 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 10 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 9 higiezinen enpresak ziren, 19 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 37 zerbitzu publikoetatik, 2 posta bulegoak ziren, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 7 igeltseroak, 3 margolariak, 3 iturginak, 7 argiketariak, 1 ile apaindegia, 4 aldi baterako lan enpresak, 4 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Lizoainibar-Arriasgoiti Euskal Herriko udalerri konposatu bat da, Lizoainibar eta Arriasgoiti ibarrek osatuta, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 18,1 kilometrora. Altuera 491 eta 1029 metro artekoa da, eta 65,53 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Lizoainibar-Arriasgoiti udalerri bat da, non Lizoainibar, beste bat, Arriasgoiti, xurgatu zuena, azken horren aurretik jarriz. Hala ere, azken urteetan Arriasgoitiren nortasuna berreskuratzen ari da, ordura arte Lizoainibarrek eklipsatu zuena. Horien bat-egitea administratiboa baino ez da, bata eta bestearen arteko kontrastea agerikoa baita. Lizoainibar nekazal ibarra da batez ere, irekia eta ia desnibelik gabea; Arriasgoiti, berriz, ibar malkartsua da eta ez du ia lur lauik, nahiz eta bere desnibelak ez diren Pirinioetako zatitzat hartzeko bezain garrantzitsuak.
Bertako biztanleak lizoainibartarrak eta arriasgoitiarrak dira. Udalburua Lizoain herria da, non udaletxea da.
Izena
Lizoainibar-Arriasgoiti beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Alix Duchet
Alix Duchet (Roanne, Loira, Frantzia, 1997ko abenduaren 30a) saskibaloi jokalari frantziarra da.
Frantziako taldearekin, zilarrezko domina lortu zuen 2021ean Europako Tapelketan, eta brontzea, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokion.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Izena
Lizoainibar eta Arriasgoiti toponimoen bilakaera ikusteko, joan ibar bakoitzeko orrialdeetara.
Alix Duchet
Biografia
7 urte zituela, Boyer herriko klubean ezagutu zuen saskibaloia; ordurako, bere aita eta anai-arrebak bazebiltzan horretan. Geroxeago, auzoko Le Coteau-ko klubera joango zen: «Benjamin-ligako A taldeko bi txapelketa Clément Vacherrekin, eta, batez ere, aparteko urtea izan zen selekzioko minimoko 2. urtekoen itxaropen taldearekin lortutako Frantziako txapeldun-tituluarengatik, Kadete B Taldeko Frantziako Txapelketan lortutako txapelketarengatik, Pierre Grivot-ekin sailkatuta, eta France U16 talderako nire lehen aukeraketarengatik, beti ere sailkatuta. Gero, Lyonnais-eko Itxaropen taldera elkartu, eta, ondoren, INSEPekin lotuko zen. 2013. urtean Herbehereetako Gazteen Jokoetan, belaunean lesionatu zen, eta horrek Europako U16 txapelketatik kendu zuten. Txapelketarako, 15 urte besterik ez zituen, eta denboraldi zuria izan zuen.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Etimologia
Lizoainibar Lizoain eta ibar (Lizoaingo harana) arteko ihinztaduratik dator. Lizoain, bere aldetik, -ain amaiera duten euskal toponimo sortakoa da. Julio Caro Barojak defendatzen zuen lekuizen horietako gehienak latinezko -anum atzizkiari lotutako antroponimo batetik zetozela. Antzinako Erromatar Inperioko eskualde askotan, -anum atzizki akusatiboak, izen pertsonal bati lotuta, fundus izeneko landa-lurren izena osatzen zuen. Izen hori fundusaren jatorrizko jabearena izaten zen; izan ere, gero, jabez aldatzen bazen, fundusaren izena ez zen aldatzen. Hipotesi horri jarraiki, -ain edo -ano atzizkia zuten euskal populazioak Erromatar garaiko landa-kokalekuetara edo Antzinaroko eta Erdi Aroko kokalekuetara itzuli ziren, erromatarren garaiko oinordetzan jasotako jabetzak izendatzeko jarraibideak mantendu zituztenak. Lizoain Caro Barojaren kasuan, udalerria eta ibarra alde batera utzi zituen -ain atzizkia duten Nafarroako herrien zerrendan. Hala ere, Lintzoain ia izen bereko herriarentzat esandakoak –bitxia bada ere, Erroibaiaren beste ibarreko hiriburua: Erroibar– balio dezake kasu honetarako ere. Zalantza askorekin iradoki zuen Caro Barojak Lintzoain toponimoaren atzean zegoela "Linteus" antropologoa. Oro har, -ain izeneko lekuizenek historikoki herrixka apalak izan diren herriak aipatzen dituzte (horietako batzuk, Antsoain edo Barañain kasu, hazi egin dira azken urteotan). Ez dira unitate handiagoak aipatzen, bailarak adibidez. Hala ere, kontuan izan behar da Lizoain ere Lizoaingo ibarreko eta gaur egun Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriaren hiriburu zen herriaren izena dela. Pentsa daiteke, beraz, Lizoain zela jatorriz herriaren izena, eta, ibarraren buruan aritzean, multzo osoari zabaldu ziola bere izena. Euskaraz Lizoain (herria) eta Lizoainibar (ibarra) bereizten dira, baina gaztelaniaz ez.
Arriasgoiti toponimoari buruz esan daiteke lekuizena euskaratik datorrela, goiti atzizkiak "garaia" esan nahi baitu. Lehen terminoa ilunagoa da. Arriasgoiti Lizoainibar baino garaiagoa da eta Erroibaiaren ibilbidean zehar dago; agian hortik dator izena (Erro > Arro > Arri > Arria?).
Alix Duchet
Biografia
Azken denboraldiko Ligako 2. jokalari onena izango da Zentro Federalarekin, eta Cécile Piccin (hainbat jokalari gazteren arduraduna, hala nola Élodie Mendy, Clarince Djaldi-Tabdi eta beste) dagoen klub batek erakarrita, lehen kontratu profesionala sinatuko du Arras taldearekin. 2016/2017 denboraldian, belauneko lotailu gurutzatuaren hausturak laburtzen dio Nizarekin duen lotura; halere, 5,3 puntu, 3,1 asistentzia erabakigarri eta 2,9 errebote egingo zituen.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Ezaugarriak
Izen ofizialarekin bezala, 2008ra arte udalerriak Lizoainibarri zegozkionak baino ez zituen erabiltzen ezkutu eta bandera gisa, eta Arriasgoiti ere ordezkaririk gabe utzi zuen zentzu horretan. Hala ere, data horren ondoren, azken ibar horren sinboloak sartu ziren lehenengoaren ondoan, gaur egun dagoen forma hartuz.
Alix Duchet
Biografia
2020ko apirilean Covid-19aren pandemiak laburtutako denboraldia amaitzean, Bourges-ekin konprometitu zen. Lesioetatik ez zen salbatu, orkatila eta meniskoa ere bi aldiz hautsi baitzituen.
Talde nazionala
Txapelketako pasatzailerik onena aukeratua, zilarrezko domina lortu zuen Europako U18 txapelketan, Eslovenian. Espainiak 60-76 irabazi zituen frantziarrak finalean. 2014. urtean, U17 Mundialean parte hartu zuen selekzioko kapitain gisa, Alexia Chartereau eta Lisa Berkani ere taldean zeuden, baina Frantziak final-laurdenetan galtzen du, eta zortzigarren sailkatzen da.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Armarria
Lizoainibar-Arriasgoitiko armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Lizoainibar-Arriasgoitiko banderak Lizoainibar-Arriasgoitiko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Alix Duchet
Talde nazionala
2018ko otsailaren 14an, Frantziako taldearekin Finlandiaren aurka jokatu zuen lehen partidan, eta bi puntu, bi emanaldi eta hiru errebote eman zituen urdinek (Frantzia) erraz irabazi ahal izateko.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Inguru naturala eta klima
Lizoainibar-Arriasgoiti, Zangozako merindadearen ipar-mendebaldean dago, Nafarroako hiriburutik hemeretzi kilometrora, Irunberri eta Agoizko arroan.
Alix Duchet
Talde nazionala
Frantziako brontzezko taldearen parte da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du Frantziako taldearekin. Finalaurrekoetan Japoniaren aurrean huts egingo dute partida galduz, eta Serbia garaituko dute brontzezko dominaren lehian. AEBk (urrezkoa) eta Japonia (zilarrezkoa) lortuko dituzte. Hauek osatzen zuten Frantziako taldea: Alexia Chartereau, Helena Ciak, Alix Duchet, Marine Fauthoux, Sandrine Gruda, Marine Johannès, Sarah Michel, Nwal-Endéné Miyem, Iliana Rupert, Diandra Tchatchouang, Valériane Vukosavljević eta Gabby Williams-ek.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Inguru naturala eta klima
Udalerriko klima azpi-mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu ingurukoa, eta batez besteko prezipitazioak 800 mm eta 1 000 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila, eta, batez ere, abuztua.
Herrigunearen inguruko basoetan, birlandatutako pinuak dira nagusi. Birlandaketa hauek XIX. mendetik aurrera egin ziren, inguruko zerrategiek zuten hazkunde azkarreko zuhaitzen beharra zela eta. Oraindik ere, 100-120 hektarea gordetzen da.
Estazio meteorologikoak
Lizoainibar-Arriasgoitin dagoen Zalba herrian, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1998n, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora. Beortegin dagoen neurgailuak balio zehatzagoak ematen dizkie Lizoainibarreko herriei, hobeto asimilatzen baitira bertako baldintza klimatikoetara. Zalbakoak, bere aldetik, Arriasgoitiko herriak ahalbidetzen du.
Jarduera sismikoa
Lizoainibar Nafarroa Garaian aktibitate sismiko handiena duen gunea da, eta ziurrenik Euskal Herri osokoa. Iruñerriko failaren edo Lizarra-Akize failaren gainean zuzenean ez badago ere, faila horretatik ihes egiteko tokietako bat da, eta, ondorioz, praktikan, lurrikara gehienak hemen gertatzen dira. Askotan, erlaitz sismikoak izan dira, azkena 2021eko urrian, nahiz eta horiek normalean ez diren estatistiketan jasotzen, lurrikara konstanteak direlako eta I, II edo III intentsitateko seriean, asko jota Richter eskalan. Hala ere, gertakari batzuk bereziki bortitzak izan dira, hala nola 2004, 2017 eta 2020koak, lehen eta azken kasuan Richter eskalan 4,6ra iritsiz. Ondorioz, normala da antzeko gertaera bat gertatzen den bakoitzean Lizoain Euskal Herri osoko arretagune bihurtzea, urte osoan ez bezala.
Banaketa
Lizoainibarrek 10 leku ditu:
Arriasgoitik 3 leku ditu:
Bestalde, etxalde bat da Arriasgoiti ibarran.
Gainera, udalerrian 12 herri hustu daude:
Historia
Ez dago argi ibarrak noiz sortu ziren, baina Burdin Aroaren amaierako aztarna ugari aurkitu dira. Aro honetako aztarna arkeologiko batzuk daude Muru herri hustuan, Lizoaingo hego-ekialdean dagoen muino batean. Bertan, tornuan egindako ontzien zatiak aurkitu ziren, K. a. 800. urtetik kokaleku bat zegoela baieztatzen dutenak.
Gainera, Erroibar (Errotaldeko leizea, Loizun) eta Eguesibar (Urriko herria, Eguesen) inguruetan ere badira Burdin Aroko historiaurreko aztarnak. Loizuren kasuan, halaber, Nafarroako gizaki zaharrago baten hezurrak daude, 11 700 urte lehenagokoak: Loizuko gizona.
Tibalt II.a Nafarroakoa erregeak 1258an agindu zien Lizoain, Lerrutz, Erredin, Ozkaritz eta Leiun herrietako biztanleei beti izango zirela errege jaurerrikoak. 1454an Urrotzek Iruñeko forua jaso zuen eta Lizoainibarkoa izateari utzi zion.
XIII. mendean Izurri Beltzak eragin handia izan zuen. Herri batzuk desagertu ziren, herritar guztiak hil zirelako. 1360an zeuden 100 petxeroetatik hamahiru baino ez ziren geratzen 1373an.
XIX. mendearen lehen erdira arte, ibarretako diputatu bat aukeratzen zuten guztien artean, eta, gainera, herri bakoitzak bere justizia zuen; Laboa eta Aginaga herrien administrazioa bakarrik ziren bereziak, jaurerriak zelako. 1835-1845eko udal-erreformekin, Lizoainibar eta Arriasgoiti zuzenbide komuneko udalak bihurtu ziren. Bertako udal-batzarrek egun horretan egiten ziren, Lizoainen eta Zuntzarrenen.1847an lau eskola zeuden Lizoainibar osoan (Lerrutzen, Lizoainen, Mendiorotzen eta Erredinen); tokiko bideak baino ez zituzten, egoera txarrean, eta irin-errota bakarra zegoen Lizoain udalburuan.
XIX. mendearen erdialdean, Galdurotz eta Amokain Nafarroako Foru Aldundiaren aurreko prozesu batean murgilduta zeuden, Artzibarren banandu eta Arriasgoitin eta Eguesibarren sartzeko, hurrenez hurren. Galdurotz eta Amokain eta Artzibarreko gainerako herrien artean "Arriasgoiti jarria izateagatik" egiten zutela argudiatu zuten. Bereizketa XIX. mendearen amaieran gertatu zen azkenean, eta Galdurotz Arriasgoitiko zati bihurtu zen. XIX. mendearen bigarren erdialdean eta XX. mendearen hasieran, Lizoainibarreko komunikazioak, Arriasgoitikoak ez hainbeste, zertxobait hobetu ziren. 1911n Iruñea-Zangoza burdinbidea edo Iratiko trena eraiki zen, Mendiorotz eta Urotz artean geltokia (Mendiorotz–Urotz geltokia) eta Lizoainen geralekua zuela (Lizoaingo geralekua). Horrez gain, XX. mendearen hasieran, trenbideak Iruñea eta Zangoza artean egurra garraiatzeko balio izan zuen. Burdinbidea bertan behera geratu eta 2002. urtean, bide berde moduan berreskuratu zuen tokiko udalak. 1953an, Erro-Arriasgoiti errepidean, Zuntzarrendik igarotzean, hormigoizko zubi bat eraiki zen Erroibaiaren gainean, ibarra isolatzeko.
Libera Chat
Libera Chat, edo Libera.Chat modu estilizatuan, software libreko eta kode irekiko proiektuetarako IRC sarea da. Freenodeko kide ohiek sortu zuten 2021eko maiatzaren 19an, Freenode Andrew Lee-k, Private Internet Access-eko sortzaileak, hartu ondoren.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Historia
1936ko gerran, bi ibarrak fusilatu eta sarraskitu zituzten tropa frankistek. Horrela, Urotzen bi hobi aurkitu dira, 4 eta 3 pertsonakoak, hurrenez hurren. Gainera, jakina da ihes egin zuen San Kristobal gotorlekuko iheslari bat hil zutela Zalban, baina ez dute aurkitu. Ondorioz, 2018ko abuztuaren 18an inauguratu zen Urotzen, Memoriaren Txokoa hobi bien inguruan, eremu monumental bat, haranetan fusilatu eta lurperatutako pertsonen eta errepresioaren eta erregimen frankistaren biktima izan ziren biztanleen omenez, baita eraildako errepublikarren omenez ere.
Libera Chat
Freenodetik dimititu ondoren, langile ohi batzuek Libera Chat sortu zuten 2021eko maiatzaren 19an. Freenoderen ondorengo gisa deskribatu zuten sortutako sare berria, eta "software libreko eta kode irekiko proiektuetan eta bultzatutako lankidetza ahaleginetan" kontzentratzeko asmoa zutela adierazi zuten. Proiektu garrantzitsu askok (Bitcoin, FrOSCon, Fedora, Ubuntu, Gentoo, FreeBSD, Software Librearen Fundazioa eta Wikimedia) Freenodetik Libera Chatera eta beste IRC sare batzuetara eraman dituzte kanalak. Wikimedia Analytics-en lanean dabiltzan batzuek ere bai.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Historia
Arriasgoitiren kasuan, ibarra abeltzaintzatik eta nekazaritzatik bizi zen, baina baldintza naturalak ez ziren egokiak bi landa-jarduera horietan (orografia malkartsua eta estua). Hori dela eta, Nafarroa Garaia industrializatu zenean, landa-eremuko exodo handi baten mende geratu zen, eta guztiak jenderik gabe geratu ziren, hiru herri izan ezik: Urritzelki, Zalba eta Zuntzarren. Horrela, 1943an, 116 biztanlerekin, Arriasgoiti udalerria Lizoainibarrekoak xurgatu zuen, eta Lizoainibarran integratu zen.
Demografia
biztanle zituen Lizoainibar-Arriasgoitik.
Ekonomia
Lehen sektorean udalerriko biztanleria aktiboaren % 80 dago okupatuta. Nekazaritza eta abeltzaintzako lanak 60 pertsona inguruk egiten dituzte, eta horietatik 44 dira okupazio nagusia. Landutako lurrak zerealak ekoizten ditu batez ere (garagarra, garia); lekadunek duela hamarkada batzuk baino askoz gutxiago hartzen dute Ha, eta bazken artean alferkeria nabarmentzen da. 1891n mahatsondoak zeuden 14 Hak, filoxera baino lehentxeago, ez ziren inoiz berreskuratu (40 Ha inguru 1930-1970 urteetan), eta azken urte hauek ia erabat desagertu dira. Ez zen inoiz olibondoa landu, arrazoi klimatikoengatik. Nekazaritzaren mekanizazioaren ondorioz, laborantzako azienda 117 behi-azienda, 108 zaldi-buru, 32 mular eta 10 asto-buru izatetik 7 zaldi-buru izatera igaro zen 1982an. Horrez gain, aurten, 275 behi-azienda (Pirinioetakoak eta arre alpetarrak), 2 247 ardi txurro, 65 ahuntz, 306 txerri eta abar zeuden. Beortegi, Lizoain, Mendiorotz, Erredin, Urotz eta Iheltzen egin zen lurzatien kontzentrazioa (1968-1980); 1 416 Ha, 85 jabe eta 2 244 lursaili eragin zien; azken horiek 339 lursailetara murriztu ziren.
Bigarren sektorean eraikuntza-enpresa bakarra dago, 3 langile dituena. Zerbitzuen sektorean 11 langile daude, 9 lantokitan banatuta: Merkataritza, garraioa, komunikazioak, toki-administrazioa, irakaskuntza, osasuna, erlijio-zerbitzuak eta zerbitzu pertsonala.
Politika
Lizoainibar-Arriasgoitiko udaletxea Lizoain herriaren kanpoaldean dago, eta idazkaria, era berean, Ibargoitiko, Itzagaondoko, Eloko, Untzitiko eta Urrozko udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarretako alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Koldo Albira Sola da, Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteetako hautagai gisa aurkeztu zena.
Dendrocygna viduata
Dendrocygna viduata Dendrocygna generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Lizoainibar-Arriasgoiti
Udal hauteskundeak
2003 arte, aurkeztutako zerrenda gehienak hautesle-elkarteak ziren, nortasun propiorik gabeak eta hauteskunde bakoitzerako ia berariaz elkartuak. Hautagaiek zerrendak aldatzen zituzten urtero. Horren ondoren, eredua tokiko alderdi-bitasunean zentratu zen, nahiz eta indar politikoak aldatu. 2007an Lizoainibarko Talde Independentea zerrenda aurrerakoiko Amaia Ekisoain Gorriz aukeratu zuten alkate. Udaleko zazpi zinegotzietatik bost lortu zituen taldeak eta hortaz gehiengo osoa udalean; kontaketa ofizialak aurkeztu zen beste zerrendaren (Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteak, eskuindarra) datuak eta LTIkoak gurutzatu zituen eta helegitea egin eta gero benetako emaitzak aitortu zituzten. Ordutik aurrera, joera aldatu egin zen, eta LAI izan zen hurrengo hiru legealdietan alkatetza lortu zuena, lehenengo Amaia Ekisoain Gorrizekin eta gero Koldo Albira Solarekin. LTI 2015ean utzi zion hauteskundeetara aurkezteari, eta urte horretan Lizarri Herri Elkarteak ordezkatu zuen, 3 eta 2 eserlekurekin, ordena kronologikoan.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea Lizoain herriburuan dago.
Lizoainibar-Arriasgoitik ez zuen udaletxe moduan erabilitako eraikuntzarik XX. mendearen amaieran. Udal bulegoak auzoko Urrozko udaletxean daude. 1985. urtean, hondamen egoeran zegoen udaletxe zaharra eraberritzeko proiektua aurkeztu zuen udalak. Eraikuntza bi zatitan banaturik dago.
Egungo banaketa
Lizoainibar-Arriasgoitiko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Koldo Albira Sola da, Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteetakoak. Zinegotziak 6 daude:
Gainera, herri bakoitzak ordezkari bat du:
Batzordeak
Lizoainibar-Arriasgoitiko Udalan 3 batzorde ditu:
Alkateak
1979tik, Lizoainibar-Arriasgoitik gutxienez 8 alkate izan ditu:
Garraioa
Nafarroako Autobus Konpainiak Lizoainibar Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Lizoainibarko eta Arriasgoitiko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Artzibar ibarrekin eta Pirinioaurreko Eguesibar eta Longida ibarrekin hitz egiten zena.
Gaur egun ez da bizi Lizoainibar eta Arriasgoitiko hizkerak gorde dituen hiztunik. XX. mendean desagertu ziren hondarrekoak, Lizoainibarkoak lehenbizi eta Arriasgoitikoak ondoren, mendearen bigarren erdian.
Ibar hauetan hitz egiten zen euskarak bere berezitasunak zituen. Horregatik sailkatzen da eguesibarrera azpieuskalkian Lizoainibarren eta Artzibarreran (Arriasgoitiko aldaera) Arriasgoitin. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, arestian adierazi bezala, Lizoainibarko eta Arriasgoitiko mintzaira zaharrak hiztun gabeak dira egun.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
1987ko Eskuz Banakako Txapelketa
1987ko Eskuz Banakako Txapelketaren emaitzak honako hauek izan ziren:
San Lorentzo eliza (Morlanne)
San Lorentzo eliza (église Saint-Laurent) Morlanneko eliza katolikoa da, 1911tik Frantziako monumentu historikoa dena.
Paul van Dyk
Matthias Paul (Eisenhüttenstadt, Brandeburgo; 1971ko abenduaren 16a), Paul van Dyk izen artistikoarekin ezagunagoa, alemaniar trance musikako DJ eta ekoizle mundiala da. 2010ean TheDjList-ek munduko seigarren DJ onenatzat hartu zuen, baita munduko bosgarren DJ onena ere DJmag-en bozen arabera, zeinak 2005 eta 2006 urteetan lehen postua eman zion. Gaur egun, 41. postuan dago DJmag aldizkariaren arabera.
Diamante
Diamantea (antzinako grezieraz, ἀδάμας–adámas–"apurezina") karbonoaren alotropo bat da, non karbonoaren atomoak kristal-egitura kubikoaren aldaera batean kokatuta dauden. Aldaera hori “diamantearen sarea” deritzon aldean zentratuta dago. Grafitoaren ondoren, karbonoaren bigarren eiterik egonkorrena da; hala ere, ingurune-baldintzetan, diamantetik grafitora bihurtzeko tasa baztergarria da. Ezagutzen den material naturalik gogorrena da, eta material gogorrenetan hirugarrena, diamantezko nanohagaxka agregatuen eta fullerita ultragogorraren ondoren. Famatua da bere atomoen arteko lotura kobalenteak itzelezko ezaugarriak ematen dizkiolako, are gehiago, diamantea da gizakiak ezagutzen duen gogortasunik, dispertsiorik eta eroankortasun termikorik handiena daukan minerala. Ezaugarri horiek baliatuz mozteko eta leuntzeko tresnak egiteko erabiltzen da diamantea, eta bitxigintzarako ere bai. Gogortasunak eta argiaren dispertsio handiak material egokia bihurtzen dute hainbat aplikazio industrialetarako eta bitxigintzarako.
Diamantea mineral arraroa da, karbono puruz osatua sistema kubikoan kristalizatua, tetraedroetan, ibaietako metaketetan edota harri-hobietan topatzen da. Bere pisu espezifikoa 3,5ekoa da eta munduan dauden material naturalen artean gogorrena da.
Harribitxi-kalitatea dutenak oso preziatuak dira distirarengatik eta beren alde poligonalek argia errefraktatzeko duten ahalmenagatik. Diamanteen pisua kilatetan neurtzen da (kilate bat 0,2 g dira).
Diamanteak historian
Nahiz eta diamante greko zaharreko “ἀδάμας–adámas–” hitzetik etorri, ezagutzen zaion izenik zaharrena “Yiahalom” da, hebraieraz, eta zanpaezina esan nahi du, hau da, menderaezina. Antzina, garaiezina izate horrek egin zuen famatu, eta botere hori zutela uste zutelako janzten zuten pertsonek, garaile-ahalmena bereganatzen zutelakoan; horrez gain, oso harri gutxi zeudenez, bitxiak ziren. Agintariek eta boteredunek baino ezin zituzten eraman, eta horrela, ausardiaren, adorearen, kemenaren, adimenaren eta gizontasunaren ikur bihurtu ziren.
Garai hartan, zinginarri ziren, eta landu gabe erabiltzen ziren, lehenengo aipamen zehatzak antzinako Indiatik datoz, Sanskrito testuetatik. Kristo aurreko IV. mendeko lan budista horietan, oso ospetsua da harria, eta zehatz deskribatzen bada ere, taillaketari buruzko aipu zehatzik ez dago. Mendetan zehar, Penner, Krishna, eta Godavari ibaietako jalkinetan batu ziren aurrenekoak. ´Indian duela 3.000 urte gutxienez ezagunak ziren diamanteak, baina beste leku batzuetan ezagunak omen ziren duela 6.000 urte.
Beste kultura batzuetan, Txinan eta Borneon adibidez, bitxi horiek VI. menderako ezagunak ziren.
Fintzeko eta leuntzeko teknikak X. mendean garatu ziren, Indian.
Liburu zaharren arabera, Frantziako Karlos VII.aren gortean (1403-1461), diamanteak publikoki eraman zituen aurreneko andrea Agnés Sorel izan zen. Erdi Aroan, gizonezkoek baino ez zituzten janzten. Bera izan zen sasoiko edertasunaren mitoa, bere apaintzeko moduak sona handia zuen, eta, erregearen begikoa izanik, Frantziako gortetik, Europako beste lekuetako gorteetara hedatu ziren erregearen maitale ederraren ohitura bitxiak; gainera, oso diamante gutxi zegoenez, estatus baten seinale bihurtu ziren. Karlos VII. erregeak garai hartako 20.600 koro ordaindu omen zizkion bitixigileari Agnèsek adatsean bitxi landu hauek erakuts zitzan.
Choeroniscus periosus
Choeroniscus periosus Choeroniscus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Glossophaginae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Diamante
Diamanteak historian
Eraztunetan erpez lotuta, lehenengoz, XV. mendean agertzen dira, Austriako Maximilianok ezkontzeko hitza emateko diamantezko erantzuna oparitu zionean Borgoinako dukearen Maria alabari.
Spirit Lake (Iowa)
Spirit Lake Iowako hiri bat da. Dickinson konderrian kokatua dago. 2010ean 4,840 biztanle zituen, 11.99 kilometro koadrotan banatuta.
Diamante
Diamanteak historian
Beranduago, eskaintza ikaragarri zabaldu zen, Brasilen, XVIII. mendean hobi berriak topatzean, eta orduan, goi mailako burgesia ere hasi zen bitxi horiek eramaten.
Azkenik, 1866. urtean, Hegoafrikan, “Eureka” harria ( 21.15ct) eta “Hegoafrikako Izarra” (83.50ct) aurkitu zituzten. Ordurako, taillaketa nahiko hobetuta zegoen, eta, dirutza irabaz zitekeelakoan, bilatzaile-oldea joan zen Hegoafrikara; euren artean, De Beers anaiak. Hauek “Voorruitzicht” etxaldea erosi zuten eta, urte batzuk igarota, Kimberley eta De Beers meategiak idoro zituzten, eta 1880an, Cecil Rhodesek De Beers Mining Co. Ltd. eratu zuen eta gaur eguneko sistemaren oinarriak ezarri ziren.
Diamante batzuk hain zaharrak izanik oso zaila da, sarritan, historia eta elezaharren arteko bereizketa egitea; dena den, interesgarria da sona handiko diamante batzuk ezagutzea:
Erregentea (140,64 ct)
Gaur egun, Erregente harribitxia Frantziako estatuarena da, eta Louvreko Apolo galerian ikusgai dago. 1698. urtean, esklabo batek aurkitu zuen landugabeko gutxi gorabeherako 410-426 kilateko (82g) harria, Kollur meategian (zehazki Indiako Andhra Pradeshn, Guntur distritoan), eta eraman ahal izateko ostendu zuen zaurituta omen zeukan hankan lotuta. Gero, kapitain ingeles bati itsasontziratzeko baimena erosi zion, harriaren prezio erdiaren truke; baina kapitainak hil egin zuen morroia, harribitxia lapurtu eta merkatari bati saldu.
Indiako Madraseko gobernadoreak, Thomas Pittek (William Pitt famatuaren aitona) erosi zuen 1701ean, horregatik “Pitt diamantea” ere deritzo. T. Pittek leuntzera eta fintzera bidali zuen, eta brillante taillako 140 kilateko gema bihurtu zuen.
T. Pittek Orleanseko dukea zen Phillippe II.ari saldu zion, 1717an, gero, 1772an, Franziako Luis XV.aren koroatzerako erabili zuten, eta azkenik, 1775ean, Luis XVI.aren beste koro berri batean. Maria Antonietak ere apaingarri gisa erabiltzen zuen, klase adierazle gisako apaingarritzat, orduko bere balioa oso handia baitzen (gutxi gorabehera 2015eko 67.532.560,50 €).
Frantziako Iraultzan, Erregentea lapurtu zuten, Frantziako koroaren beste bitxi batzuekin batera, 1792-09-17an, eta hamabost hilabetez desagertuta egon zen, Pariseko ganbara batean topatu zuten arte.
Bere balioagatik askotan asegurutzat erabilia izan zen.
Austriako Maria Luisa artxidukesak, Luis XVIII.ak, Karles X.ak eta Napoleon III.ak ere jantzi zuten.
Adolf Hitler Parisen sartu zenean, 1940. urtean, berriro desagertu zen Erregentea, marmolezko tximinia baten igeltsuan gordeta agertu zen kasu honetan. Gaur egun, Louvre museoan ikusgai dago, greziar motako diadema batean erpaturik, MV 1017 inbentario zenbakiarekin.
Urrezko Jubilea (545,67 ct)
Urrezko Jubilea 755,50 kilateko harri marroi batetik moztu zuten, Hegoafrikako Premier meatzeko Blue Ground emankorrean, 1985ean. Hasieran, “Izenbako marroia” deitu zioten. De Beersen asmoa kolore gabeko D-kolorea lortzea zen, Mendeurrena (Centenary) diamantearekin Gabriel Tolkoskyk egin zuen bezalaxe, X-izpiekin eta teknika berriekin, baina apurtzeko beldur ziren arrakala sakonak eta inklusio asko zituelako, eta horregatik, dardaretatik babestuko zuen lurrazpiko gela berezi batean moztu zuten.
Harrezkero, ezezaguna zen harria, kuxin-arrosa taillako su koloreko harribitxi ikaragarri polita bihurtu zen. Hala ere, “ Izenbako marroia”k bi urte behar izan zituen merezi zuen ospea lortzeko.
1988an, De Beersek ospatu behar zuen mendeurrenerako ikur gisa aukeratu zuen, eta urte horretan bertan, “Thailandiako Diamante Ekoizleen Elkartea”k Laem Chabangen egin zen “Thailandiako Inbertsio Sektoreko Erakusketa”n erakutsi zuen. Ondoren, Thailandiako Henry Ho buru zuen taldeak erosi zion De Beersi Urrezko Jubilea, 1995ean, eta izena, Golden Jubile ( Urrezko Urteurrena/Jubilea), Bhumibol Adulyadej erregeak jarri zion bere kororatzearen 50.urteurrenean oparitu ziotenean. Hasieran aginte-makilan erpaturik eramatea pentsatu zuen, baina gero iritziz aldatu eta koroaren zigiluan jarri zuen.
Cullinan I edo Afrikako Izarra (530,40 ct)
Cullinana da inoiz aurkitu den gema-kalitatezko diamanterik handiena, 3.106,75 kilate zituen landu gabe, hau da, 10,5 cm-ko luzerako harria.
1905eko urtarrileko 26an, Pretoria ondoko Premier meategian, Frederick Wellsek aurkitu zuen.
Frederick Wells kapitainak errondan ari zela topatu zuen. Wells Premier meatzeko superintendentea zen, eta, eguneroko ikuskapenean, eguzkiak hormaren ardatzean argi disdiratsu bat islatzen zuela ikusi zuen, hurbiltzean, haitzean txertatutako kristal zati erraldoia aurkitu zuen. Langile batek txantxarako jarritako kristal zatia izango zelakoan, sakeleko labana hartuta harria hartzen saiatu zen, baina 600 g-ko harria zela ikusi zuenez, inoiz atzemandako handienaren bikoitza, berehala aztertzera eraman zuen.
W. Crookesek oso gardena zela esan zuen, baina, zoritxarrez, aldi berean, erdi erdian, orban beltz bat zeukala tentsio handiez ingururaturik; bere ustez, oktaedro handiago baten zatia izan zitekeen eta arrazoi naturalengatik zegoen apurtuta.
Wellsi £3,500 libera eman zizkioten eta Transvaal Colonyk, edo gaur egungo Hegoafrikako Batasuna izeneko eskualdeak, £150,000 irabazi zuen. Gobernuak asegururako balore hori hamar aldiz zeukala finkatu zuen.
Louis Botha lehen ministroak Eduardo VII.ari Transvaaleko jendearen leialtasunaren adierazle gisa ematea proposatu zuen, Boersekin eta kolonoekin desadostasunak izan arren.
Garai hartako tresnen kalitatea ez zen gaur egunekoa, eta arrisku handia zegoen mozketan, ardura ikaragarria zen. Joseph Asscherrek lehengo kolpea eman ondoren konortea galdu omen zuen, baina orbana zegoen lekutik bi harri eder atera zituen. Handienetik Cullinan I.a (530,40 ct) edo Afrikako Izarra atera zuten, Britainia erresumako gurutzearen aginte-makilan dagoena. Bestetik, Cullinan II.a (317,40 ct) Estatuko Inperioko koroan erpaturik dagoena. Beste txikiago zazpi harri daude, denek dute Cullinan izena. Londreseko Dorrean ikusgai daude.
Mogol Handia (280,00 ct)
1650. urtean, Kollur meategian, Golcondan, Indian, idoro zuten. Jean-Baptiste Tavernierrek zioen erditik moztutako arrautzaren itxura zuen diamante urdina zela.
Jemla Emirrak Shah Jahan enperadore Mogolari oparitu zion senide bien arteko diplomaziaren ikur gisa. Neurriz eta kolorez paregabea zela adierazi zuen.
Veneziako Ortensio Borgio izendatu zuten moztaile. O. Borgio jaunak inklusio asko zituela adierazi zuen eta, harri txikitan moztu beharrean, komenigarriagoa zela araztasuna lortu arte zikinkeria ehotzea kanpora ateratzeko.
Shah Jahan enperadoreak emaitza ikusi zuenean, ezuste itzela hartu zuen, gainera, diamanteak pisu handia galdu zuen, eta, haserrearen haserrez, Borgioren burua eskatu zuen, baina, azkenean, O. Borgio ezgai hutsa iruditu zitzaionez, errukituta, bizia barkatu zion 10.000 errupiaren truke –zeukan diru guztia–.
1665 inguruan, Shahren semeak, Shah Aurangzebek, harria erakutsi zion Tavernier bidaiari eta bitxigile famatuari. Tavernierrek “Sei Bidaia” liburuan kontatzen du nola Akel Khanek –Erregearen bitxi zaintzailea– bere eskuan arrosa tailla zeukan diamante handi bat jarri zuen. Bitxiak alde bat oso pisutsua zeukan, eta beheko ardatzean, arrakala txikitxo batean inklusio bat. Gainera, 280 kilate pisatzen zuela esan zuen.
Beranduago, Persiako Nadir Shahk India inbaditu zuenean, eta Delhi arpilatu zutenean, Mogol Handia sari berezia bilakatu zen eta Nadir Shah, 1739an, bitxiarekin itzuli zen etxera, Isfahanera, baina Nadir Shahri gutxi iraun zion jabegoak, hamar urte beranduago, 1747an, hil baitzen, eta berarekin batera harria desagertu zen.
Heteromys nelsoni
Heteromys nelsoni Heteromys generoko animalia da. Karraskarien barruko Heteromyinae azpifamilia eta Heteromyidae familian sailkatuta dago.
Macrosmia phalacra
Macrosmia phalacra Macrosmia generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Diamante
Mogol Handia (280,00 ct)
Azalpenik ziurrena da lapurtu eta berriro harri txikietan moztu zutela, arrastoa eta jatorria estaltzeko asmoarekin.
Odolezko diamanteak
Afrika erdialdeko eta mendebaldeko zenbait herrialdetan gatazka garrantzitsuak gertatzen ari dira diamanteak tarteko direla, are gehiago, herrialdeen arteko borrokarako armak lortzen dituzte diamanteen truke, batzuetan zuzenean, besteetan dirua baliatuz. Diamante horiek “Odolezko diamanteak” dute izena, horrela agertzen baitziren Eduard Zwickek 2006an egindako “Blood Diamond” filmean. Kontua da harrien jatorria jakitea ez dela erraza izaten, eta diamanteen salmentako korporazioek beti ez daudela salerosketa ilun horietatik salbu.
Izen ona zaindu nahian, eta iritzi publikoari erantzunez, diamanteen merkataritzako enpresa handiek Kimberley Prozesua abian jarri zuten 2002an, The Kimberley Process Certification Scheme (KPCS) sistema sortuz, agiri horiekin ziurtatu nahi da salerosketarako dauden diamanteak giza eskubideen urraketetatik kanpo dauden harriak direla.
Arazo nagusi bi daude ziurtasunerako: batetik harribitxien kontrabandoa garrantzitsua dela oraindik; eta bestetik, benetako gerran nortzuk dauden jakitea zaila dela. Horregatik sarritan “garbiak” izan arren ez dago bermerik, mineralak beste nonbaitetik ekarrita batu daitezkeelako liskarrik gabeko herrialdeetan.
Canadako gobernuak “Canadian Diamond Code” izeneko beste label bat asmatu du, nahiz eta harrien jarraipena egiteko sistema oso zurruna izan, bertako harrien kalitatea bermatzen du, hau da, arazoetatik at daudela eta jatorriz garbi daudela ziurtatzen du.
Izena duten beste zenbait diamante
Dresdeko diamante berdea, Hope edo Frantziako Urdina, Mendeurrena, Nizam, Jubilee, Orlov, Burton-Taylor, Izar larrosa, PremierRose diamantea, Grisogonoko espiritua, Portugesa, Nizam, Koh-i-Noor, AkbarShah, Sancy…
Historia naturala
Naturan, mineral berezi hau eratzeko baldintza zehatz batzuk bete behar dira: presio handia (45-60 kb), baina, aldi berean, ez oso tenperatura altua (900-1.300 °C). Baldintza horiek lurraren bi leku berezitan daude: bat, litosferan, egonkortasuna duten plaka tektonikoen azpian eta, bi, meteorito batek jo duen lekuan.
Sorrera Kratoietan
Diamanteak sortzeko behar diren tenperatura eta presio baldintzak litosferako mantuan nahiko sakon gertatzen dira, gehienetan 140-190 km bitartean, inoiz 300 kilometroko sakoneran eratzen badira ere. Lurrean barneratzean, sakonera handitu ahala, tenperaturaren igoeraren ratioa oso desberdina izan daiteke lurreko leku desberdinetan.
Tenperatura eta presioaren arteko konbinazio egokia bakarrik aurki daiteke plaka kontinental zahar eta egonkor mehetan, hau da, kratoi izena duten litosferako leku jakin batzuetan; gainera, litosferako kratoietan luzaroan egoteak kristal handiagoak eratu ahal izatea dakar.
Askotan, harriak maklatan agertzen dira, hau da, euhedral edo oktaedro bikoitzetan, zein anitzetan. Diamantearen kristalaren estruktura kubikoa da, baina ager daiteke oktaedriko, rombikosidodekaedriko, tetrakishexaedriko edo exaquisoktaedriko egiturekin ere. Eite eta habitu kristalino desberdinak kanpo-baldintzen aldaeren ondorio dira.
Alaitasunaren oda
A-lai-ta-su-na, jain-ko-txin-par-ta, E-li-seo-en-a
Lodosa
Lodosa ([loðos̺a]) Nafarroa Garaiko hego-mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrako merindadekoa eta Erriberakoa. Nafarroako hiriburu Iruñetik 74 kilometro hego-mendebaldera dago, eta 4939 biztanle ditu.
.lr
.lr Liberiari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
Lodosa
Lodosa ezaguna da bertan ekoizten direlako pikillo piperrak, jatorri deitura batek babestuak.
.lr
Kanpo estekak
Toppdomän
Lodosa
Geografia
Lodosa Lizarrako merindadearen hegoaldean kokatzen da. Lizarratik hasita N-111 errepidea hartu behar da Los Arcoserako norabidean, eta bertan NA-129 errepidea Sesmarantz. Udalerria 127 kilometroko Lodosako ubidearen hasiera puntua da.
Inguru naturala eta klima
Lodosako klima, Ebro ibarrean bezala, mediterraneo-kontinental motakoa da. Oro har, tenperatura aldaketa handiak izaten dira, eta prezipitazioak modu irregularrean jausten dira urtaro bakoitzean. Haizeari dagokionez, iparreko cierzo haizea izaten da ohikoena, askotan indar handiarekin jotzen duena.
Alaitasunaren oda
Su-az e-dan-da hel-tzen ga-ra zu-re_al-da-re-ra
Spragueville (Iowa)
Spragueville Iowako hiri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 81 biztanle zituen, 1.73 kilometro koadrotan banatuta.
Alaitasunaren oda
anai-a-rre-bak gi-za-ki oro, zure _hegoenpean
Lodosa
Inguru naturala eta klima
Urteko batez besteko tenperatura nahiko epela da, 12-14 °C-koa, baina alde handiak daude udaren eta neguaren artean. Neguan tenperaturak gradu batekoak edo bikoak izaten dira maiz, eta udan 30 gradutik gorako egunak ere nahiko normalak dira, askotan termometroak 40 gradura ere hurbiltzen direla. Urteroko batez besteko prezipitazioak 400-500 mm ingurukoak izaten dira.
Alaitasunaren oda
Freude, schöner Götterfunken,
Lodosa
Inguru naturala eta klima
Udalerriak zeukan jatorrizko landareditik 56 hektarea makal baino ez dira gordetzen. Azken mendeetan landatutako pinuek 32 hektarea hartzen dituzte.
Alaitasunaren oda
Tochter aus Elysium,
Lodosa
Estazio meteorologikoa
Lodosan, itsasoaren mailatik 321 metrora, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak 1982an jarritako estazio meteorologiko bat dago.
Diamante
Sorrera Kratoietan
Eman dezake munduan agertzen diren diamante guztiak lurrean sortuak direla, ez da horrela ordea, espazioan eratutakoak ere etortzen baitira izarrarteko ingurutik, zenbait asteroideren bitartez. Eta hala ikusi da Hegoafrikan eta Hego Amerikan agertu diren karbonatatuak izeneko mineraletan batez ere, eta baliteke, gainera, duela 3.000 milioi urte eratuak izatea.
Alaitasunaren oda
Wir betreten feuertrunken,
Deine Zauber binden wieder,
Was die Mode streng geteilt;
Baionako Gainetako geltokia
Baionako Gainak Lapurdiko autobus geltoki bat da, Baiona udalerriko Euskaldun Handia auzoan kokatuta dagoena.
Diamante
Sorrera Kratoietan
Harvard-Smithsonianeko Astrofisikako Zentroan, deskribatu dute 4.000 km-ko zabalera duen diamantezko izar-nukleoa, Lucy izenaz ezaguna, Beatlesen "Lucy in the Sky With Diamonds" kantaren omenez, beraz, ziurta daiteke izarrartean diamanteak badaudela.
Meteoritoak lurreratzean ere nanodiamanteak sor daitezke, eta horiexek dira erabiltzen direnak aspaldiko talkak antzemateko. Adibidez, “Popigai” kraterra, Errusian, munduko metarik handiena dela uste da, bilioi bat kilatekoa –1.000.000 milioi–, eta meteorito baten talkaren ondorioz eratu omen zen.
Gogortasuna
Diamantea da ezagutzen den material naturalik gogorrena, 10 Mohs eskalan, eta antzinatik da ezaguna ezaugarri hori dela-eta; izena ere hortik datorkio.
Baionako Gainetako geltokia
Historia
Geltokia 2019ko irailaren 2an ireki zen jendearentzat, Tram'Busaren linearen trazatuaren zati gisa.
Diamante
Gogortasuna
Hain gogorrak dira kristala hazteko eragatik, behin baino ez dutelako egiten, eta horrek ematen dio zailtasuna eta distira iraunkor bikain hori.
Honako substantziek marratzen dituzte diamanteak:
Lodosa
Mugakideak
Lodosak mugakide ditu iparraldean Sesma; mendebalde eta hegoaldean Errioxako Autonomia Erkidegoa; eta ekialdean Karkar eta Sartaguda.
Zirkulazio-aparatu
Zirkulazio-aparatua, zirkulazio-sistema, sistema kardiobaskularra edo sistema baskularra ere deitua, odolak elikagaiak (aminoazidoak eta elektrolitoak, adibidez), oxigenoa, karbono dioxidoa, hormonak eta odol-zelulak gorputzeko zeluletarantz eta zeluletatik zirkulatzea ahalbidetzen duen organo-sistema da, nutrizioa emateko, gaixotasunei aurre egiten laguntzeko, tenperatura eta pH-a egonkortzeko eta homeostasia mantentzeko.
Baionako Gainetako geltokia
Historia
Lehenago "Nafarroa" bezala ezagutzen zen.
Diamante
Eroankortasun elektrikoa
Diamante gehienak isolatzaileak izan arren, diamante urdin batzuk erdieroale elektriko gisa erabiltzen hasi dira. Boroari zor diote eroankortasun elektriko hori(eta urdintasuna); boroak, zenbaitetan, sarean, karbono-atomoen lekua hartzen du, eta balentzia-bandari uzten dio libre lekua.
Zirkulazio-aparatu
Zirkulazio-aparatuak sistema linfatikoa barne hartzen du, linfa zirkularazten duena. Linfaren iragaiteak odolarenak baino askoz denbora gehiago hartzen du. Odola odol-plasmaz, globulu gorriz, globulu zuriz eta plaketaz osatutako likidoa da. Sistema baskular egituratuan barrena zirkulatzen du bihotzetik, gorputzeko ehun guztietako oxigenoa, mantenugaiak eta hondakinak eramanez:) Funtsean, linfa gehiegi birziklatutako odol-plasma da, likido interstizialetik (zelulen artean) iragazi eta sistema linfatikora itzuli ondoren. Sistema kardiobaskularrak ("bihotza" eta "zain" esan nahi duten latinezko hitzekin) odola, bihotza eta odol-hodiak hartzen ditu . Linfak, gongoil linfatikoek eta zain linfatikoek sistema linfatikoa osatzen dute, eta likido interstizialetik (zelulen artean) iragazitako odol-plasma linfa gisa itzultzen du. Odolaren zirkulazio-sistemak bi osagai ditu: zirkulazio sistemikoa eta biriketako zirkulazioa.
Gizakiek eta beste ornodun batzuek sistema kardiobaskular itxia duten bitartean (horrek esan nahi du odola ez dela inoiz ateratzen arteria, zain eta kapilarren saretik), ornogabe talde batzuek sistema kardiobaskular irekia dute. Sistema linfatikoa, bestalde, bide osagarri bat eskaintzen duen sistema irekia da, gehiegizko likido interstiziala odolera itzul dadin. Animalia-talderik primitiboenak, diploblastikoak, ez du zirkulazio-sistemarik.
Gaixotasun askok zirkulazio-sistemari eragiten diote. Horrek barne hartzen ditu sistema kardiobaskularrari eragiten dioten gaixotasun kardiobaskularrak eta sistema linfatikoari eragiten dioten gaixotasun linfatikoak. Kardiologoak bihotzean espezializatutako mediku profesionalak dira, eta kirurgialari kardiotorazikoak bihotza eta haren inguruko eremuak operatzen espezializatzen dira. Zirujau baskularrak zirkulazio-sistemaren beste alde batzuetan zentratzen dira.
Eboluzioa
Animalia guztiek bizirauteko eta ugaltzeko eboluzionatu dute, eta, horretarako, zeregin komunak partekatzen dituzte: nutrienteak eskuratzea, irenstea, xurgatzea eta banatzea; oxigenoa eskuratzea eta banatzea, arnas zelularrerako; eta hondakin metabolikoak eta digeritu gabeko materialak iraiztea. Espezieek estrategia desberdinak erabiltzen dituzte helburu horiek lortzeko. Estrategia horien arteko alde nagusia gorputzaren tamaina eta konplexutasuna izan ohi da. Hala ere, gorputz-plan identifikagarrien kopurua (sistema kardiobaskularren egiturazko diseinua barne) garapen-mugek eta muga-genetikoek eta kimikaren zein fisikaren legeek mugatzen dute. Diseinu horiek kontuan hartzeak odol-sistema baskularraren eta endotelioaren historia ebolutiboari buruzko ezagutza garrantzitsuak ematen ditu. Animalia txikiek difusioz garraia ditzakete bai behar dituzten elikagaiak edo oxigenoa, eta kanporatu behar dituzten substantziak, baina handitu ahala sistema egituratu bat beharrezkoa da.
Azelomatuak
Animalia triploblastiko txiki eta lau batzuek (platelmintoak, adibidez) ez dute fluidoen barne-euskarriko sistemarik (hau da, ez dute zelomarik edo odol-sistema baskularrik). Azelomatuak esaten zaie. Bere ektodermoaren eta endodermoaren geruzen arteko espazioa, parenkimoak izeneko zelula mesodermikoen sare batez beteta dago. Izaki horiek oxigeno eta janari guztia lortzen dute azalaren, hesteen eta zelula arteko ingurunearen bidez. Sare honetan likidoz betetako arraildurak badaude, animalia pseudokoelomatua deitzen da.
Zelomatuak
Zeloma animalia gehienen gorputzeko barrunbe nagusia da, eta gorputzaren barruan dago txegoste-aparatua eta beste organo batzuk inguratu eta eusteko. Animalia batzuetan, mesotelioz estalita dago. Beste animalia batzuetan, moluskuetan adibidez, bereizi gabe dago. Animalia triploblastiko gehienek likidoz betetako gorputz-barrunbe bat dute gorputzaren kanpoko hormaren (ektodermoa) eta hodi digestiboaren (endodermoa) artean, zeloma izenekoa. Barrunbea likido zelomatikoz beteta dago, kasu batzuetan zelulak dituena (zelomozitoak). Barrunbe zelomikoek ez dute inoiz ponpaketa-sistemarik garatu. Horren ordez, fluidoaren garraioa zelula mesotelialen gainazalean dauden zilioek, zelula mesotelialen uzkurdurak edo gorputzeko hormako muskuluaren uzkurdurak sortzen dute. Zeloma, septo eta mesenterioetan, konpartimentu ugaritan zatituta egon ohi da. Gasen, mantenugaien eta hondakinen fluxu konbektiboa emateaz gain, zelomaren itxurak organoak askatasunez mugitzea ahalbidetzen du, ehun mesodermiko solidoan txertatuta egon beharrean.