cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jessie Christiansen
Ibilbidea
2002an Christiansenek fisika eta matematikako lizentziatura lortu zuen Griffitheko Unibertsitatean, bere maisutza amaitu zuen Australiako Unibertsitate Nazionalean eta doktoretza egin zuen Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitatean Michael Ashley astronomoaren gainbegiradapean. Bere tesirako ikerketaren zati handi bat Siding Spring Behatokian egin zen. Doktoretza amaitu ondoren, Estatu Batuetako Harvard-Smithsonian astrofisika zentroan lan egin zuen ikertzaile gisa. Kepler misioarekin bat egin zuen satelitearen eremuko exoplaneten katalogatzaile gisa. TESS misioaren plangintza-taldeko kide izan zen, eta haren satelitea 2018ko apirilaren 18an jaurti zuten.
2009ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
Edizio honetan Imanol Elias i Txalo Saria eman zitzaion Azpeitiko udaletxea n ,urteetan antzerkigintzari egindako ekarpenagatik. Bertan, Farola antzezlana egin zuten Erika Olaizola eta Ane Arenas ek. Liburuxkan jasota omenaldiaren arrazoia: "Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketa hauek ere badute zer eskertu Imanoli. Izan ere, Imanol Elias Azpeitiko alkate zen garaian sortu ziren Topaketak, 1983ko abenduan. Euskarazko antzerkia eskaini, talde amateurrei tokia eman eta euskarazko antzerki sormena bultzatzea zuten helburu hasiera hartan. Eliasek “gertuko sentitzen” ditu talde amateurrak: niri antzerki amateurra gustatzen zait, gertukoagoa sentitzen dut. Nire ustez, askoz meritu handiagoa du herritar xumeek euren afizioz eta sakrifizioz egiten duten antzerkiak” Antzezle, zuzendari eta egile gisa horixe da ezagutu duen giroa."
Jessie Christiansen
Ibilbidea
Christiansenek herritarren zientziaren lankidetza erabiltzen du exoplanetak bilatzeko Kepler teleskopioaren emaitza publikoak erabiliz. Massachusettseko Teknologia Institutuko Ian Crossfield irakaslearen eskutik lan egin zuen, eta 2018ko urtarrilean 5 exoplaneta aurkitu zituztela iragarri zuten, Eguzkiaren antzeko K2-138 izar bat orbitatuz. Bere ikerketez gain, zientzia exoplanetarioari buruzko platikak eskaintzen dizkio publikoari, eta 2018an NASAren ingeniaritzako aparteko lorpenaren domina irabazi zuen exoplaneta-eredu batean egindako lanagatik. Dibulgatzaile zientifiko gisa, Discovery Science kanaleko NASA Unexplained Files programan agertu zen. New Scientist aldizkari zientifikorako eta Smithsonian Institutuaren Smithsonian argitalpenerako artikuluak idatzi ditu. 2015ean, The New York Times egunkariari zuzendutako kexa-gutun baten sinatzaileetako bat izan zen, Geoffrey Marcy astronomoaren sexu-abusuaren kasuari buruzko artikulu bat argitaratu zuena, biktimei eragindako kaltea minimizatzen zuena.
2009ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
Topaketen baitan II.Azoka eguna antolatu zen, Eusko Jaurlaritza k, Iparraldeko Kultur Erakundea k eta Azpeitiko Udalak bultzatuta. Gainera, profesionalen topagune bat ere ospatu zen, antzerkigintzaz jarduteko. 2009ko Ikusleen saria Lakrikun Antzerki Taldea ren "Prest gaude" lanak jaso zuen eta kartelaren egilea Valentin Garcia izan ziren, lehiaketa bidez.
2000ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
2000ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 18.Edizioa izan zen. Azaroaren 3tik abenduaren 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, udaletxean eta Enparan dorretxea n ere ekintza batzuk egin ziren.
Edizio honetan Gabriel Aresti omendu zen Enparan Dorretxean, bere heriotzaren 25.urteurrena zela eta. Omenaldi ekitaldian Maskarada antzerki taldea k bere lan esanguratsuenen irakurketa antzeztu bat egin zuen eta bere lan bat ere antzeztu zuten. Omenaldi ekintzen baitan, bere bi antzezlan biltzen dituen liburu bat argitaratu zen eta erakusketa bat ere ikusgai izan zen udaletxean. Gainera, irrati lehiaketa ereantolatu zen topaketen baitan eta Gabriel Arestiri buruzkoa izan zen. Lehiaketa hau Herri Irratia n izan zen entzungai.
2000ko Ikusleen saria, talde profesionalari, Tentazioa&Tricicle-k jaso zuen, eta talde amateurrari Zurriolako Antzerki Eskola k. Euskal Antzerki Bultzatzaile Saria Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak-Eskola  Antzerki Topaketek jaso zuten. Kartelaren egilea Jone Bergara izan zen, lehiaketa bidez. Irrati lehiaketan Azpeitiko Ikasberri Ikastolak irabazi zuen DBH lehenengo zikloko lehen saria eta Alegiko Aralar Institutuak bigarrena. Bigarren ziklokoa, aldiz, Alegiko Aralar Institutuak irabazi zuen eta Urola Ikastolak bigarrena.
NGC 6781
NGC 6781 nebulosa planetario bat da, Aquilako ekuatore-konstelazioan kokatua, 5. magnitudeko 19 Aquilae izarretik 2,5 ° ekialde-ipar-ekialdera. 1788ko uztailaren 30ean aurkitu zuen William Herschel astronomo anglo-alemaniarrak. Nebulosa eguzkitik 1.500 argi-urtera dago. 11,4ko magnitude bisuala du eta 1,9 × 1,8 minutuko arku-tamaina angeluarra.
Lakre
Lakrea kolofonia, laka eta trementinaz egindako orea da, gorribiziz eta beste kolore mineral batzuez koloreztatua. Erraz urtzen da, fusio-tenperatura baxua duelako, eta argizariaren antzera urtuz eskutitzak, botilak eta kidekoak zigilatzeko erabiltzen den gaia, kolorez gorria izan ohi dena.
XVI. eta XVII. mendeetan gutunak zigilatzeko erabili ohi zen. Zigiluak dokumentu garrantzitsuen gainean inprimatzeko edo edukiontzien zigilu hermetikoa sortzeko ere erabiltzen zen. 21. mendean apaintzeko erabiltzen da batez ere.
NGC 6751
NGC 6751 Aquila konstelazioko planeta-nebulosa bat da, Lurretik 6500 bat argi-urtera. Izar-haizeak eta erdiko izarretik datorren erradiazioak (izugarri beroa) osatzen dute nebulosa. Haren azaleko tenperatura 140.000 Kelvinekoa da. NGC 6751ren egungo diametroa 0,8 argi-urte ingurukoa da edo eguzki-sistemaren tamaina baino 600 aldiz handiagoa.
Carolyn Porco
Carolyn C. Porco (Bronx, New York, Estatu Batuak, 1953ko martxoaren 6a) astronomoa, planeta-zientzialaria da, eta ezaguna da NASA/ESA Cassini-Huygensek Saturno eta bere sateliteak esploratzeko misio bateratuan egindako lanagatik eta Voyager misioagatik, Eguzki Sistemaren kanpoaldea esploratzeko. Irudiei buruzko zientzialaria izan da bi misioetan, eta Cassini misioko irudi-taldearen buru izan da 2004tik 2017ra. Misio horretan, bere taldekideekin batera, Encéladon (Saturnoren satelitea) ur-ozenoak aurkitu zituen. Bere ibilbidean, espazioaren irudi ikonikoenetako batzuen ekoizpenean parte hartu du, hala nola Voyager 1ek hartutako "Puntu urdin margul bat" (Pale Blue Dot) Pluton eta Kuiperren gerrikoa esploratzeko "New Horizons" misioko kide ere izan da.
Graduatu-ikasle zen garaian, Porcok Voyager 1 zundak Saturnoren eraztunei buruz bidalitako informazioa aztertu zuen, eta horiei eta planetako eremu magnetikoari buruzko zenbait aurkikuntza adierazgarri egin zituen.
Astronomiarekin eta planeta-zientziarekin zerikusia duten gai askotan 125 argitalpen zientifiko baino gehiago idatzi ditu. Zientziaren, astronomiaren, planetaren esplorazioaren eta zientziaren eta erlijioaren arteko erlazioari buruzko iruzkingile publiko ohikoa bihurtu da. Bere artikuluak London Sunday Times, The New York Times, The Wall Street Journal, The Guardian, Astronomy magazine, Arizona Daily Star, Sky and Bbcope, Scientific American, American Scientifist eta PBS webguneetan agertu dira.
Zientzia-aholkulari lan egin zuen 1997an Contact filmean, besteak beste, Ellie Arroway filmeko fikziozko pertsonaia nagusiaren aholkulari gisa. 2008an, J. J. Abramsek, 2009ko Star Trek filmaren zuzendariak/ekoizleak, gonbidatu zuen produkzio-taldera planeta-irudiaren aholkulari izateko. Eugene Shoemaker geologo planetario ezaguna hil ondoren omentzeko proposamenaren arduraduna izan zen. Ondoren, Ilargi Prospector ontziko zientzialari jenialaren errautsen zati bat bidali zen Ilargira, eta krater baten gainazalaren kontra jotzeko programatu zen, haren konposizioa aztertzeko. Han lurpean dago, Carolynek idatzitako brontzezko xafla mehe batean grabatutako epitafio batekin.
2010ean, Planetaren Zientziaren Komunikazio Publikoaren Bikaintasunaren Carl Sagan Domina jaso zuen. 2012an, Time aldizkariak espazioan eragin handiena duten 25 pertsonetako bat izendatu zuen. 2015az geroztik, irakasle bisitari ospetsua izan da Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeleyn, eta, 2017az geroztik, Kaliforniako Zientzia Akademiako kidea.
Familia eta haurtzaroa
Carolyn guraso italiar etorkinen alaba da, familiako bost seme-alabetako emakumezko bakarra. Bere lau nebekin hazi zen Pelham Bayko Bronx Ekialdeko auzoan, New Yorken. Aitak ogia banatzeko kamioi batekin lan egiten zuen, eta amak etxeko lanetan. Bronxeko ikastetxe katoliko batera joaten zen, eta astronomiarekiko erakarpena ekialdeko filosofiarekiko, erlijioarekiko eta existentzialismoarekiko interesaren bidez etorri zitzaion. "Zer egiten dugu hemen?" bezalako galdera handien erantzunak bilatzen zituen etengabe. Zer dago han kanpoan?Zein da honen guztiaren helburua? Gogoeta horiek planetak eta galaxiak liluratzera eraman zuten. Zera esaten zuen, "adiera figuratibo eta literalean, barrutik kanporantz bilatzen ari zela". Horregatik, unibertsoaren sorreraz arduratzen hasi zen, eta astronomia, planetak eta galaxiak bezalako gaiak irakurtzen hasi zen.
Oso ikasle ona izan zen, eta gauza espiritualen bilatzailea, buruan 'bizitza' handia zuena. Geroago, New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean, Stony Brooken, ikasle zela, bi urte eman zituen kantari budista gisa, eta Japoniara joan zen bi astez, non ibilaldi budistako banda baten majorettea izan zen, galtza deigarriak erabiliz. Haren arabera, "Horiexek izan ziren egunak".
1960ko hamarkadan hazi zen, AEBren espaziorako programak diru eta arreta publiko asko lortu zuenean, eta horrek, era berean, kanpo-espazioarekiko interesa areagotu zuenean. Interes hori esponentzialki hazi zen 13 urte zituela, lagun baten terrazan teleskopio batekin Saturno behatzen ari zela. Eguzkia orbitatzeko bigarren planetarik handiena zen, "eguzki-sistemaren altxorra" izenekoa, itxura deigarria eta eraztun-egitura konplexua zituelako. Ordutik, bere bizitzan zer egin nahi zuen jakin zuen: espazioa esploratu.
Bronxeko "Catholic Cardinal Spellman" ikastetxean sartzean, argi zuen astronomia ikasi nahi nuela. Marteren lehen irudiak ikusi zituen "Mariner" misioan 1960ko hamarkadaren hasieran, eta planetak esploratu nahi zituela jakin zuen.
Ikasketak
Graduatu ondoren, New Yorkeko Estatuko Unibertsitatean matrikulatu zen, Stony Brooken, eta han, 1974an, Fisika eta Astronomiako lizentziatura lortu zuen. Ondoren, Kaliforniako Teknologia Institutuan (Caltech) hasi zen, eta 1983an Zientzia Geologikoetan eta Planetariumetan doktoretza lortu zuen.
Caltech-en, 1936an, NASAren Erreakziorako Propultsiorako Laborategia (Jet Propulsion Laboratory) edo JPL (tripulaziorik gabeko espazio-ontziak eraikitzeko eta operatzeko zentroa) jarri zen martxan. Caltech-en eta JPLren arteko harreman horri esker, Carolyn Caltech-en zegoen garaian, planeten esplorazioa bertatik bertara esperimentatzeko aukera izan zuen. Voyager zunda Saturnoren inguruan zebilen, Porco misio horretako irudi-taldeko kide batekin nahastuta zegoen, eta, horri esker, Saturnotik jasotako datuak lantzen hasi zen. Jasotzen ari ziren informazio guztiarekin, irudi-taldeak ez zuen behar adina esku ez zientzialaririk behar zen lan guztia egiteko, eta, beraz, laguntza guztia ondo jasotzen zen. Langile falta hori Carolynentzat opari bat bezalakoa izan zen; Saturnoren eraztun eszentrikoei eta B eraztuneko 'spokeei' buruzko informazioarekin lan egin zuen lehen pertsona izan zen (eraztunean zehar eratzen diren eta erabat ur-izotzez osatuta dauden egitura erradialak). Bi proiektu horiei buruzko doktorego-tesia egin zuen. Eraztunen eta "spokeen" inguruan lanean ari zela, haien eta planetaren eremu magnetikoaren arteko lotura aurkitu zuen. Harentzat "eureka" garaia izan zen, planetarentzat ezezaguna zen zerbait aurkitu zuen, naturaren sekretuetako bat.
1983an doktoretza jaso zuen, Kaliforniako Institutu Teknologikoko Zientzia Geologiko eta Planetarioen dibisioak emana. Saturnoren eraztunei buruzko aurkikuntzetan oinarritutako doktore-tesia osatu zuen, eta ilargi ñimiñoen grabitateak eraztunak nola osatzen zituen ikusi zuen. Peter Goldreichek, tesi-tutoreak, esaten zuen Carolynek gauza garrantzitsuak erabakitzeko eta hautatzeko gaitasuna zuela. 1983aren amaieran, Planeten Zientzien Departamentuan sartu zen Arizonako Unibertsitatean, Voyager misioko irudi-taldeko kide bihurtu zen urte berean. Ondoren, Uranori (1986) eta Neptunori (1989) buruzko Voyager-en aurkikuntzetan ere parte hartu zuen, eta zeregin horretako irudi-taldearen barruan eraztunentzako taldea zuzendu zuen.
Voyager
Misio horretan, Uranoren eta Neptunoren eraztunak aztertzen aritu zen, eta horren ardura zuen taldearen burua izan zen. Bi planeta horiek arrarotzat jotzen ziren, eta Porco pertsona bakarretakoa izan zen lan gogorra egiten zergatia ulertzeko, eta bere ilargi txikiek, batzuetan, eraztun osatugabeekin eta eraztun horietan ikusten ziren banaketetan zuten rola ulertzeko. Uranoren eraztunei eta Neptunoren eraztun-arkuei buruzko azalpenak eman ondoren, eta Saturnoren eraztunekin aurretik egindako aurkikuntzekin, argi zegoen planeten eraztun aditua bihurtu zela, eta, harrezkero, "Lady of the Rings" (Eraztunen andrea) deitzen zioten.
Carolyn-en aburuz, aurkikuntza hautemangarrietatik haratago doaz misio horren onurak. Adierazi zuenez:"'eguzki-sistemako gure azterketek, geure buruaren eta kosmoseko gure lekuaren ikuspegia emateaz gain, bidaiatu arte gure pentsamendua zein mugatua den erakusten digute. Nola edo hala, Voyager gizakia hilezkortasunetik hurbilen dagoena da. Jendeak berehala grabatu zuen hori. Mugitu egin zituen. Misio horrengatik sentimendu maitekorra garatu zuten. 2012ko abuztuan, Voyager 1 izarren arteko espazioan sartu zen, eta Voyager-ek definitu gintuen. 1980ko hamarkadan planeten arteko espezie gisa definitu gintuen, eta orain izarrarteko espezie gisa definitzen gaitu. Eta jarraituko du..."Voyager zundek gramofono-disko bat dute (Voyager-en urrezko diskoa), Lurreko biziaren eta kulturaren aniztasuna islatzen duten soinu eta irudiekin, gure planetako bizitzaren existentzia edozein bizi-motari ezagutarazteko. NASAk eta Carl Sagan buru zuen batzordeak hautatu zuten eduki hori. Horri esker, zundak inolako seinalerik bidaltzeko ahalmenik ez duenean, bere misioak betiko jarraituko du, gizateria desagertu arren. Carolynen hitzetan:"'Baliteke bilioi urte barru Voyager aurkitzea. Oraindik oso aurreratua ez dagoen zibilizazio batek aurkitu lezake gramofonoa. Eternitatearen atean jotzea bezalakoa da. Horixe egin du Voyager-ek gure alde'."
Cassini-Huygens
1990ean, Cassini misioaren irudi-taldean sartu zen Saturnorantz, eta esperientzia handiagoko hautagaien aurretik hautatu zuten. Argi zegoen Eguzki Sistemaren etorkizun handiko eruditoa bihurtu zela. Stony Brookeko Michal Simon astronomoak zioenez, lizentziadun gisa bikaina, borrokalaria eta gogoz betea zen, eta horrexek egin zuen astronomo.
Anbizio handiko nazioarteko proiektua izan zen: ESA europar agentziak Huygens zunda eraiki eta kudeatu zuen, Cassini ontzitik askatuko zena Titanen lehorreratzeko; NASA eta JPL, berriz, Cassini orbitadorea eraiki eta kudeatzeaz eta, oro har, misioaz arduratu ziren.
Cassini misioak helburu asko zituen, besteak beste, Saturnoren magnetosfera izugarria aztertu eta neurtzea, haren eraztunen azterketa zehatzagoak egitea eta atmosferaren osaera aztertzea, bai planetarena, bai haren satelite handienarena, Titan. Jakina, Eguzki Sistemako planeta erakargarrienetako baten irudi zoragarriak lortu nahi ziren. Cassinik Lurrera bidali zituen lehen irudiak gure ilargikoak eta Masursky asteroidearenak izan ziren, eta, beraz, dena ondo zebilela frogatu zen. Cassinik ekarri zuen lehen irudi "erreala" Jupiterren irudi bat izan zen, hain zehatza, ezen Carolyni malkoak eragin zizkion begietan.
Eguzki Sistemaren eraketari edo bizitzaren hasierari buruzko datu berriak lortzea espero zuten zientzialariek. 1997an jaurtia, autobus-tamainako astro-ontziak zazpi urte inguru eta bi bilioi milia baino gehiago egn zituen Saturnoren orbitara 2004an iritsi baino lehen. 500.000 irudi inguru biltzea espero zen, eta, gainera, Europan eraikitako zunda bat espazio-ontzitik askatu eta Saturnoren ilargirik handienean, Titanen, biratzeko. Espazio-ontzia Saturnotik igarotzean hasi zen irudiak bidaltzen, eta zientzialariak arnasa hartzen hasi ziren, baina lana espero baino askoz gehiago izan zen. Ontziak Saturno orbitatzen zuenean, satelite eta fenomeno berriak aurkitu zituzten, eta irudi-taldea astro-ontzirako komando berriak idaztera behartu zuten. Aurkikuntza berri horiek erregistratu egin behar ziren, aurkitutako ilargi berriaren orbita zehaztu eta informazio hori erabili objektu hori aurrerago non egongo zen aurresateko, are gehiago hurbildu ahal izateko. Oso lan neketsua izan zen, eta gertatzen ari ziren gertakariek zuzendu zuten.
Cassinitik jasotako informazioa tratatzeaz gain, Carolyn Porcok sentitzen zuen jendeari bizi zuen esperientzia zoragarria eman behar zitzaiola, eta jendeari abentura-sentimendu bat irakatsi nahi zion, jendea ontzi horretan haiekin egotearen sentimendua.
Hauek izan ziren Carolynen irudi-taldearen aurkikuntza garrantzitsu batzuk: Titanen metano likidozko aintziren lehen begiradak; izotz-geyserrak, ilargi txikiaren hegoaldeko polotik erupzionatzen, eta horrek azpigainazal likido baten bilaketan zuen eragina; ying-yang Lapetus (edo Japeto) ilargiaren gailur ekuatorialaren 13 km-ko altuera; Saturnoko ilargi irauliaren, Hiperionaren, izaera "koral kosmikoa"; planeta horretako neguko hemisferioko zeru-urdina, eta haren handitasunaren ikuspegi zehatzak, izan duen ekaitz gogorrena, planetaren bilakaera eta erupzioa; zurrunbilo erraldoien bortizeak Saturnoren bi poloetan eta Titan hegoaldeko poloan; 100 metroko eskala duten ilargi txikiak, Saturnoren eraztunetan sartuak; izurtze leun baina zabal bat, Saturnoren eraztunen bidez, 1980ko hamarkadaren hasieran eraztun horietan izandako inpaktuagatik; ilargi berriak eta eraztun txikiegiak eta/edo ahulegiak, lehenago ikusi ahal izateko.
Irailaren 15ean, 11:55:46an, Cassiniren heriotzaren ordua izan zela esan daiteke. Saturnoren atmosferan sartu zen, airearen marruskaduraren ondorioz meteorito gisa desegin zen arte. Cassiniren "suizidio" hori erabaki zen, erregairik gabe geratzen ari zelako, eta kontrolik gabe zegoenez, Titan lakuak edo Encélado itsasoak kutsa zitzakeen, ontzi horrek geyserrak aurkitu dituen lekuak. Bizirik iraun zuten lurreko mikrobioak izan zitzakeen ontziak, eta ez zen arriskuan jarri nahi satelite horien izaera. Maniobrak 6 eguneko 22 orbita izan zituen planetaren inguruan, eta Saturnoren egunen iraupena, barne-egitura, nukleoaren biraketa-abiadura eta eraztunak noiz eratu ziren ulertzen lagunduko zuten datuak transmititzeko erabili zen. Carolynek tristeziaz deskribatu zuen amaiera hori, beraz, Saturnoren azterketa historikoaren amaiera zen, eta eskatu zuen "irudi hauek eta etortzekoak direnek gogorarazteko abentura handia bizi izan zutela eguzki-sistemako planetarik bikainenaren inguruan".
Carolynen hitzetan, harentzat eta bere taldearentzat, hiru hamarkada oso gogorrak izan ziren, dedikazio handiarekin, arnasarik gabeko uneak eta laneko maratoiak, arnasa hartu ere egin ezin zutenak. Baina saria jaso zuen, Eguzkitik harantzago agindutako lur horretan lan egin eta jolastera ohitu delako.
New Horizon
Cassiniren misioa amaitu zenean, Plutonen egin zituen ahaleginak Carolynek. New Horizons misiorako irudi-taldeko kide zen, eta zientzialariei planeta horretara eta Kuiperren gerrikoko beste gorputz batzuetara lehen hurbilketa ematea zuen helburu. Plutonera 10 urtean iristeko programatuta zegoen, hau da, 2015erako. Misioaren helburua, inoiz hurbildu bako eguzki-sistemako objektuen irudiak lortzeaz gain, Plutonen atmosfera ahula behatzea eta haren izaera ulertzen saiatzea zen. Kuiperren gerrikoko objektuei erreparatuz gero (horien artean eguzki-sistemako objektu zaharrenetako batzuk daudela uste da), planetak nola sortu ziren jakin baitzitekeen. Porcoren aburuz, azterketa horrekin denboran atzera joatea zen, eguzki-sisteman ahalik eta urrutien.
Azkenik, zunda 2006ko urtarrilaren 19an abiatu zen, eta 2015eko uztailaren 14an iritsi zen planetara (lurrazaletik 12.500 km-ra). Egun horretan, Carolynek tuit bat idatzi zuen guztientzat: "'Epa, munduko jendea. Arreta jartzen ari zarete? Plutonera iritsi gara. Eguzki-sistemaren ondorengo lurrak aztertzen ari gara ('Hinterlands'-etik itzulia). Gozatu!'"Oso misio garrantzitsua izan zen planeta hori, haren sateliteak eta Kuiperren gerrikoa ulertzeko, eta gero ere emaitzak ematen jarraitu du. Misio horrek berretsi egin zuen Pluton Kuiperren gerrikoaren erregea dela, eta planetaren neurri berriak lortu zituen: 2370 km-ko diametroa eta uste baino 80 km handiagoa. 2021ean Kuiperren gerrikoa miatzen jarraitzeko asmoa zegoen. Plutonera iritsi arte, planetatik zeuden irudi bakarrak Hubble teleskopioak lortutakoak ziren, baina, funtsean, argi-orbanak zituzten irudi pixelatuak ziren.
Carl Sagan
Carolynek, bere ibilbidean, harreman profesional eta adiskidetasun berezia izan zuen Carl Sagan ezagun eta ospetsuarekin, gure historian erreferentzia izan den astronomo eta kosmologoarekin. Hamahiru urte zituela hasi zen guztia. Carolyn Porcok Saturno planeta ikusi zuen bizilagun baten teleskopioaren bidez, eta ez zuen uste "The Day the Earth Smiled" (Lurrak irribarre egin zuen eguna) izeneko argazki ezagunaren egile nagusia izango zenik. 80ko hamarkadan, Voyager misioko irudi-taldean lan egiten zuenean, gure planetari espaziotik argazkia ateratzeko ideia bururatu zitzaion. Baina proposatu zuen lehen aldian inork ez zuen kontuan hartu bere proposamena; gainerako lankideentzat ez zen beharrezkoa Lurretik urruneko argazkia ateratzea, ez zuten aparteko eta alferrikako pausorik eman nahi hura zailduko zuen misioan. Urte batzuk geroago, 1988an Carl Sagan astronomo eta kosmologo ospetsuak ideia bera izan zuela jakin zuen, eta, ondorioz, NASA konbentzitzeko elkartu ziren. Lankidetza horretatik sortu zen "Pale Blue Dot" ("Puntu urdin argia"), Voyager 1ek distantzia errekorretik 1990eko otsailaren 14an hartutako irudia. Ez zen Lurraren irudirik ikusgarriena, baina erromantiko eta inspiratzaileenetako bat zen. Gure planeta ez da heltzen pixel batera ere, kosmosaren handitasunaren eta handitasunaren aurrean puntu ñimiño bat, puntu urdin argi bat. Saganek giza izaeraren metafora bihurtu zuen irudi hori, eta bere liburuetako baterako inspirazio hartu zuen.
Baina haien harremana lankidetza horretatik haratago joan zen. 1976ko martxoan, Carolynek Astronomia Elkarte Amerikarreko planeta-zientzien dibisiorako lehen hitzaldi/aurkezpen profesionala izan zuen. Oso emakume gutxi zegoen garai hartan planeta-zientzietan, 23 urte besterik ez zituen, eta han, hitzaldi-aretoan gizonez betetako itsaso batez inguratuta, hitzaldia eman zuen, beretzat bere bizitzako txarrena izan zen hitzaldia. Sagan ikusleen artean zegoen, aurreko lerroan (beti bezala), eta saioaren ondoren harengana hurbildu zen, eta bere izena gogoratuz esan zion: "Carolyn, hitzaldi polita eman duzu".
Lagun bat eta aliatu bat izan zen Carl, zeinek defendatu egin zuen behin, Voyager taldeko kide batzuk Carolyni barre egin ziotenean, ezkonduta ez egoteagatik. Saganen nobela batean oinarritutako "Contact" filmerako aholkulari kontratatu zuten. Eleberri hori Ellie Arroway fikziozko borrokalari astronomoari buruzkoa da, eta jatorri estralurtarreko seinale bat aurkitu zuen. Plan nagusia Jodie Foster aktorea (Ellie Arroway izan zena) ezagutzea zen, baina topaketa hori ezin izan zen egin, eta gidoiari buruzko tailer batean parte hartu zuen, gidoiari forma emateko. Lantegi horretan, Carolynek oposizio handia egin zion gidoiak Ellie Arrowayk bere aholkulariarekin lo egiteko proposatzen zuen ideari.
Haren eta Carlen arteko azken elkarrizketako batean, hura hil aurretik, gai pertsonalei buruz hitz egin zuten, haien maitasun-bizitzari buruz, besteak beste. Carolynek esan zion zorte handiagoa izan zuela alderdi horretan. Saganek esan zion berak alde batera utzi zuela bizitzaren alderdi hori, eta lanera erretiratu zela, zientzia zoragarria dela, baina ez dagoela maiteminduta egotea bezalakorik.
Eugene M. Shoemaker - Carolynek Ilargira bidali zuen gizona
Caltecheko irakasle batek, Eugene Shoemaker geologoak, beti amestu izan zuen astronauta izatea. Eugene auto-istripu batean hil zen 1997an, eta, Carolynek erraustuko zutela jakin zuenean, errautsetako batzuk Ilargira Lunar Prospector espazio-zundan bidaltzea pentsatu zuen. Irakasleak, nolabait, astronauta izatea lortu zuen. Familiari eta programa espazialeko ofizialei deitu zien, baita Wesley Huntress doktoreari ere, eta, azkenik, NASAko administratzaile bati. Haren eraginari esker lortu zuen helburua, hau da, errautsak espazioratzea. Proposamen horrek Navajo tribuko presidentearen kexak eragin zituen, errautsek Ilargia profanatuko zutela adierazi baitzuen. Horrek, neurri batean, haserretu egin zuen Porco, eta, ondorioz, adierazi zuen azken urteetan bereizi egin zirela eliza eta bere herrialdeko estatua, eta Ilargiaren esplorazioa elizaz kanpoko jarduera dela, erlijio-nozioak ez liratekeena nagusitu behar. Beste erlijio batzuk aurrerapen zientifikoarekin bizitzeko gai izan zirela gogorarazi zuen, eta navajo delako tribukoek gauza bera egin zezaketela.
Eugene Shoemaker-en ondare zientifikoa ohoratzeko epigrafoa diseinatu zuen Carolynek. Eugene Shoemaker brontzezko xaflazko pieza txiki batean inskribatu zuten, errautsak gordeko zituen kapsulan, eta haren diseinuaz ere arduratu zen. Lehen gizakiak Ilargia zapaldu eta 30 urtera, 1999ko uztailaren 31n, Shoemaker doktorearen errautsak gure satelitera iritsi ziren, eta han egon zen lehen gizakia izan zen. Carolyn S. Shoemaker emaztearekin batera, zientzia eta gizateriarentzat gauza handiak lortu zituen gizon horrek, astronauta izateko ametsa inork baino gehiago merezi baitzuen. Kapsulari itsatsitako brontzezko xaflak Hale-Bopp kometaren (Shoemakertarrek elkarrekin ikusi zuten azken kometa) irudiak, Barringer meteorito-kraterraren irudiak eta William Shakespeareren Romeo eta Julietaren inskripzio hunkigarria zituen: Eta, hiltzen denean, har ezazu,
Eta egin itzazu oizar txiki-txikiak
zeruaren aurpegia argitzeko,
guztiok gauaz maitemintzeko
eta inork ez du gurtuko eguzkia.
Emakumea lanbide zientifikoan
Carolyn Porcoren ustez, emakume batentzat karrera profesionaleko igoera ez da batere erraza izan zientzia espaziala bezalako gizonezko mundu lehiakorrean. Zientzialariak "eskolako 'matxoteak'" gisa deskribatzen ditu, eta gogoratu zuen alfa ar bat balitz bezala motibatu zela eraztun-taldean egindako bileren aurreko uneetan.
Carolyn-en aburuz, emakumeak zientzian duen egoera hobetzen ari da. Uste du bere taldeko emakumeek egonaldi hobea izan dutela Cassini misioan, Voyager misioan baino, eta hori ona dela. Baina horretan abantaila du, haurtzaroan borroka-mota hori gainditu baitzuen. New Yorken, neba-arrebarik gabe hazi zen, eta bere kabuz eztabaidatzen, borrokatzen eta defendatzen ikasi zuen. Nebak, benetan oldarkorrak ziren mutilak, etxe osoan segika ibiltzen ziren intsektu hilekin, armairuetan giltzaperatzen zuten eta oso goiz futbol amerikarrean eta beisbolean jokatzera behartu zuten. Garai zail horren ondorioz, Carolyn ez da deseroso sentitzen, gizonez betetako areto batean emakume bakarra izanik. Horixe gertatzen zitzaion neskatoa zenean, baina imajinatzen du zer gogorra izan behar duen hori bizi ez duen emakume batentzat.
Emakumezko profesionalen eguneroko bizitza hobetu egin da, Carolynen arabera, duela urte batzuk aukera-berdintasuna lortzeko gogor presionatu zuten emakumeen borrokari esker, baita emakumeei hezkuntzarako sarbidea ukatzea legez kontrakoa izateko lortu zen lege-azpiegitura ere.
Bere ibilbide profesionalean aurre egin behar izan zion arazoetako bat beste emakume batzuena izan da, eta aurka agertu ziren, bere arrakastak zapuztuta, jeloskor zeudelako. Gizonezkoen sektoretik ere heldu zen oposizioa, noski, baina oposizioa beste emakume batzuengandik etortzea ez zuen espero, aliatuak espero biaitzituen, ez etsaiak. Itxaropenen eta errealitatearen arteko gatazka hori maiz gertatzen zen. Uste du hori hobetu egin dela zientziaren belaunaldi berrietan, gaitasun kooperatiboagoak baitituzte gaur egun gizonezkoen portaeran oinarritutako kultura zientifikoa aldatzen laguntzeko.
Dibulgazio-lana
Carolynek aktibo jarraitzen du zientzia jendeari zabaltzen, Cassini misioko irudi-taldearen buru den aldetik. CICLOPS taldearen web gunearen sortzailea eta editorea da, non Cassini misioaren irudiak argitaratzen diren. Cassinik publikoarentzako "Captain's Log" atala idazten du, misioaren gertaerei buruzko informazioa emateko eta guneko bisitariekin komunikazio-kanal bat ezartzeko. Gainera, oso hizlari publiko ezaguna da, eta Cassini misioari eta, oro har, planeten esplorazioari buruzko hitzaldiak ematen ditu maiz. Diziplina arteko zenbait hitzalditan erakutsi du, hala nola TED (2007 eta 2009) eta Po Tech (2005 eta 2006). Gainera, maiz agertzen da hedabideetan, eta, 2016. urteaz geroztik, "ΛTalk All Star" bat da. "ΛTalk All-Stars" podcast eta telebista-show bat da, eta zientzia eta espazioarekin lotutako gaiak jorratzen ditu.
Bere dibulgazio-lanaren artean dago, halaber, CNNrako astronomia-analista eta -aholkularia izatea. Gainera, agerpen ugari egin ditu bai irratian bai telebistan, eta zientzia ez den jendeari zientzia azaldu dio, "MacNeil/Lehrer Newshour", "CBS' 60 minutes" eta "Cosmoyed Versture Journey" bezalako telebistako dokumentaletan.
Prentsari dagokionez, artikulu asko sortu ditu eta elkarrizketa ugari eman ditu aldizkari eta egunkarietarako. Horrez gain, idatzizko prentsan zortzi aldiz deskribatu da, 1989an hasi baitzen urriko Boston Globe-rekin, 1999ko abuztuan New York Times-ekin, 2001ean Tucson Citizen-ekin edo 2004ko ekainean Newsday-arekin jarraituz. Bere idatzi eta artikulu zientifiko ezagunak hedabideetan argitaratu dira, hala nola "London Sunday Times", "The Guardian", "Astronomy Magazine" edo "The Arizona Daily Star".
Zinema eta telebista
Contact film txalotuan aipatutako lankidetzaz gain, Carolyn Star Trek filmerako (2008ko abenduan grabatuko zen, J.J. Abramsek zuzendua) kontratatu zuten planeten eta irudien zientzietako aholkulari gisa. Film horren ikusizko eszenatokia gure eguzki-sisteman oinarrituta zegoen, eta, horregatik, Star Trek-en taldeak filmeko eszena astronomikoen zehaztasun zientifikoa ziurtatuko zuen norbait izan nahi zuen, eta bera zen NASAko zientzialari planetarioa arloko onena. J.J. Abrams zuzendari eta produktoreak proposatu zuen taldean sartzeko, liluratuta zegoen Porcok eta bere taldeak hamarkada haietan egindako irudi-lanarekin, eta Porcok bezalako norbaitek ekoizpenean gidatzea nahi zuen, espazioaren benetako ikuspegia sortzeko.
Aholkulari zientifikoa eta animazio-zuzendaria ere izan zen, "A&E television" saio berezirako, Voyager, "Cosmos Studios" eta "Norman Star Media" lanen 25. urteurrenean.
Sariak eta aintzatespenak
--- Kanpoko unibertsoa esploratzea Lurraren inguruan birak eman beharrean. Suziriak erabiltzea transbordadoreen ordez, transbordadoreek transbordadorearekin eraman dezaketen pisua halako sei baino gehiago eraman baitezakete. Gainera, aireratzeko gaitasun handiagoa dute, eta, ondorioz, distantzia handietara denbora gutxiagoan bidaiatzeko gaitasun handiagoa dute.
--- Robotak bidaltzea. Robotek gizakiak baino lehenago joan behar dute beti, ez dute zertan seguru egon, jan, arnasa hartu, ez dute itzuli beharrik. Adibidez, Cassini misioa baino 40 aldiz garestiagoa izan zen Ilargira tripulatutako misioa; Cassini misioak ez zuen inoiz bazkaltzerik eskatu, ezta Lurrera itzultzerik ere.
--- Robotak bidali ondoren, jakina, gizakiak sortzen diren lekuetara bidaltzen saiatu behar da.
Bizitza pertsonala
Tucson-en inguruetan bizi den Porcok esan du oso denbora gutxi izan duela aire zabaleko jardueretarako, eta etxean ez dagoela arreta eta zainketa handia eskatzen duen objekturik, hala nola landareak, maskotak edo senarrak. Aldiz, Beatles taldearen artikulu gogoangarrien bilduma bat badu, bere grinetako bat. 11 urte nituenean, pentsatzen nuen nagusitan lau seme-alaba izango zituela, John, Paul, George eta Ringo.
The Beatles taldea beti izan da haien zaletasunetako bat, eta, zoritxarrez, ez du zuzenean ikusteko aukerarik izan, nahiz eta taldeak bere ibilbidean argitaratu dituen album guztiak dituen. Paul McCartney-ren 64. urtebetetzerako "When I'm Sixn-Four" izeneko ikus-entzunezko muntaia egin zuen, Saturnoren 64 irudirekin eta bandaren pista editatuarekin egina. Hasiera batean, ezin izan zuen muntaia hori on line jarri Sony-ren salaketa baten beldur zelako, baina kopia Pauli bidali zion, eta pentsatu zuen horrela ezagutuko zuela. Ziur ez zegoen, baina, ezin zekienjakin zer egin zezakeen, negarrik egin gabe egon zitekeen ala ez.
Gainera, Cassini misioaren koloretako lehen irudia Jupiterren irudi bat izan zen, zundak 81,3 milioi km-ra hartutako beste hiru irudiz osatua. Eta 2000ko urriaren 9an argitaratu zen, John Lennonen 60. urtebetetzearen ohoretan.
2001ean, muntaia bat egin zuen, Abbey Road diskoaren portada ezagunean Cassiniren eta beste irudi-taldeko kide batzuk sartuta.
Carolynen interesen artean, dantza eta musika nabarmendu dira. Azken atal honi dagokionez, "Titan Equatorial" gitarra eta kantua jo ditu, Saturnoren ilargirik handienean aurkikuntzak egin ondoren zientzialari- eta idazle-talde batek osatua, eta, aurrerago, "The Estrogens" izeneko Tucsonen talde batean, honela deskribatzen du: "Hiru emakume eta gizon oso ausarta".
Hainbat urtez, ekainean, txangoak egin ditu England's Lake barrutian. Lake da, bere ustez, gertutik aztertuko duen planeta bakarra, eta harekin konektatuta egoteko aukera izan nahi du.
Agnes Mary Clerke
Bizitza eta lana
Astronomiarekiko interesa azaldu zuen goiz, eta gaiari buruz idazten hasi zen hamabost urte bete baino lehen. 1861ean, familia Dublinera aldatu zen, eta 1863an Queenstownera. Urte batzuk geroago Italiara joan zen, 1877ra arte, batez ere Florentzian, liburutegi publikoan ikasten eta bere liburuetarako dokumentazioa prestatzen. 1877an Londresen jarri zen.
Bere lehen artikulu garrantzitsua, Koperniko Italian, Edinburgh Review-en argitaratu zen 1877ko urrian. Ospe handia lortu zuen mundu osoan 1885ean, "A Popular History of Astronomy during the Nineteenth Century" (XIX. mendeko Astronomiaren Herri Historia) izeneko tratatu sakona agertu zenean. Clerke ez zen astronomoa praktikan izan. Hala ere, oso trebea zen ikerketa astronomikoaren emaitzak erkatzen, berrinterpretatzen eta batzen. 1888an hiru hilabete eman zituen Hego Afrikako Lurmutur Hiriko Behatokian, Sir David Gill zuzendariaren eta haren emaztearen apopilo. Han espektroskopia-lanak ezagutu zituen, une hartan astronomiaren adarrik berrienean ahalik eta argitasun eta zehaztasun handienarekin idazteko gai izateko.
1892an Royal Institution-ek emandako 100 guineetako Actonian saria jaso zuen. Elkarte Astronomiko Britainiarreko kide gisa, erregularki joaten zen bere bileretara eta Real Sociedad Astronomicaren saioetara. 1903an, Lady Margaret Lindsay Hugginsekin ohore hori partekatuz, Elkarte Astronomiko Errealeko ohorezko kide hautatu zuten. Maila hori beste bi emakumeri baino ez zitzaien eman, Carolina Herscheli eta Mary Somerville-ri.
Bere ahizpak, Ellen Mary Clerkek (1840–1906), astronomiari buruz ere idatzi zuen.
2002an, Mary Brück astronomia-hizlari erretiratuak Clerkeri buruzko liburu bat idatzi zuen, "Agnes Mary Clerke and the Rise of Astrophysics" (Agnes Mary Clerke eta Astrofisikaren igoera) izenekoa.
Bibliografia
Halaber, 55 artikulu idatzi zituen Edinburgh Review-rako, batez ere astrofisikarekin lotutako gaietan, eta hainbat artikulu Biografia Nazionalaren Hiztegirako, Encyclopιdia Britannica eta Entziklopedia Katolikorako, bai eta aldizkako beste hainbat argitalpenetarako ere.
Ruth Handler
Biografia
Ruth Marianna Mosko (Moskowickk) gisa jaio zen 1916ko azaroaren 4an, Denverren (Colorado). Poloniako judearren ondorengoa zen. Ida Mosko (jaiotzaz Rubenstein) eta Jacob Mosko etorkinen alaba zen Ruth. Bigarren hezkuntzako ikasketetan Elliot Handler ezagutu zuen, bere senargaia eta geroago senarra izango zena. 1938an ezkondu eta Los Angelesera joan zen bizitzera. Senarrak altzari berriak egitea erabaki zuen, Lucite eta Plexiglás plastikoekin. Ruthek komertzialki egiten hasteko iradoki zuen eta altzarien negozio bat hasi zuten. Ruthek salmenta-indar gisa lan egin zuen negozio berrirako, eta Douglas Aircraft Companyrekin eta beste batzuekin kontratuak sinatu zituen.
Mattel sortzea
Handlerrek eta bere negozio-bazkideak, Harold "Matt" Matsonek, konpainia txiki bat osatu zuten erretratuetarako markoak egiteko, eta "Mattel" deitu zioten, izenak konbinatuz ("Matt" + "El" liot). Geroago, prozesu industrialeko piezak erabiltzen hasi ziren panpinen etxerako altzariak egiteko. Altzariak erretraturako markoak baino probetxugarriagoak ziren eta jostailuen fabrikazioan kontzentratzea erabaki zuten. Konpainiaren lehen salmenta handia “A-doodle” izan zen, jostailuzko Ukelele bat.
Ideia berritzailea
Ruthek sumatu zuen Barbara alabak nahiago zuela paperezko panpinekin jolastu. Panpina horiek helduak ziruditen, eta ohiko panpinek ume itxura zuten. Ruthek paper-panpinen mugak nabaritu zituen, baita paperezko arropa ondo doitzen ez zen modua ere.
Hiru dimentsioko plastikozko "paperezko panpina" bat ekoitzi nahi zuen heldu-gorputz batekin eta oihalezko arropa-jantziarekin, baina senarrak eta bazkideak pentsatu zuten gurasoek ez zietela erosiko alabei irudi lizun bat zuen panpina.
Suitzan Europan oporretan zeudela, Ruthek Lilli izeneko panpina ikusi zuen (ez zen, hain zuzen, neskentzako jostailu bat, aitzitik, gizonentzako txantxa opari bat baitzen) eta Barbarak alabarentzat erosi zuen. Ruthek onartu zuen, ez zuela panpinaren izaera heldua ezagutzen erosi zuenean. Hala ere, Lilli panpina Ruthek Matteleko beste exekutibo batzuei saltzen saiatu zen kontzeptu beraren irudikapena zen. Panpina hori ez zen garai hartan neskek jolasten zuten haur-itxurako panpinak bezalakoa, eta Ruthen inspirazio-iturri izan zen. Ordura arte, ez zegoen nerabezaroaren eta helduaroaren oinarrizko kontzeptuak ulertzeko adina zuen panpinarik neskentzat. Barbieren helburua industrian zuzenean hutsune hori betetzea zen.
Barbie
Etxera itzuli zenean, panpinaren diseinua aldatu zuen eta Barbie izendatu zuen Handler-en alabaren omenez, Barbara izena baitzuen. Barbiek 1959ko martxoaren 9an egin zuen debuta New Yorkeko jostailuaren azokan, baina ez zen berehalako arrakasta izan. The Mickey Mouse Club haurrentzako telebista-programan aurkeztu zuenean, Mattelek asko inbertitu zuen telebistako publizitatean. Barbie panpinaren telebistako iragarkiek merezi izan zuten eta Barbiek Mattel eta Handlerrak ospetsu eta aberats bihurtu zituen. Gero, Barbierentzat Ken izeneko mutil-laguna gehitu zuten, Handler-en semearen omenez, besteak beste, Barbieren munduko "lagun eta senideak" gehitu zitzaizkien.
Svante Pääbo
Svante Pääbo (suedieraz ahoskatua; Stockholm, 1955eko apirilaren 20a) suediar genetikalaria da, eboluzioaren genetikan espezialitatua. 2022ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen desagertutako hominidoen genomei eta giza eboluzioari buruzko» aurkikuntzak egiteagatik.
Ruth Handler
Barbie
Feministen presiopean, Barbie panpinak moda-eredutik karrerako emakume bihurtu zen, medikuntza, astronauta, polizia-ofizial, paramediku, kirolari, albaitari eta irakaslearen aldaerak barne.
Heriotza
Kalifornian hil zen, koloneko minbizia zela eta, 2002ko apirilaren 27an, 85 urte zituela. Elliot senarra bederatzi urte geroago hil zen 95 urte zituela.
Svante Pääbo
Ibilbide profesionala
1986an Uppsalako Unibertsitatean kimikan lizentziatu zen.
Paleogenetikaren sortzaileetako bat da. 1947an neandertal gizakiaren DNA mitokondriala sekuentziatzea lortu zuenetako bat izan zen. 2006an neandertalen genoma berrarikuntza %60an burutu zela iragarri zuen, eta 2008an osatu zen lan hori. Neandertalen DNAtik bi datu nabarmen ondorioztatu ziren: batetik neandertalak ez dira sapiensen arbaso zuzenak, baina bai ahaidea. Duela 100.000-50.000 urte artean hibridazio edo gurutzaketa gertatu zen sapiens eta neandertalen artean, seguruenik Asia Hurbilean, eta horren ondorioz, gaur egungo genomaren % 1-4 neandertalena da, proportzio handiagoan Afrikatik kanpoko populazioetan, bertakoetan baino. Giza zabalkundearen historia berridatzi zen horrela: sapiensak Afrikan sortu ziren, baina handik uirten zirenean Eurasiara, neandertalekin gurutzatutako populazioak izan ziren hedatu zirenak.
2010ean Denisovako gizakiren aurkikuntza iragarri zuen. Siberiako Denisova haitzuloko hezur batzuetan giza-genoma aurkitu zuten, baina oso desberdina neandertalengandik edo sapiensengandik. Hala ere, espezie berri horren aztarnak ere badira gaur egungo Eurasiako giza populazioetan. Lehen aldia izan zen Denisovarren aurkikuntzaren hau genetikak ahalbidetu duena hominido espezie baten identifikazioa.
Bizitza pertsonala
Bere amaren abizena darama, Karin Pääbo kimikari estoniarra. Aita Sune Bergströmek Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen 1982an.
1980ko hamarkadan AEBetan graduondokoa egiten ari zela, hies gaixotasunaren inguruko aktibismoan inplikatu zen. Bisexuala da Päabo.
Arnasketa (fisiologia)
Fisiologian, arnasketa izaki bizidunek oxigenoaren hartzean eta karbono dioxidoa askatzean gertatzen diren prozesuen multzoa da. Arnas-sistema, kardiobaskularrarekin batera, organismoko organo eta sistema guztien lan harmoniatsuaren eta elkarlotuaren elementu integrala da, eta aire albeolarraren gas-konposizioaren, odolaren zirkulazioaren eta jariakin tisularraren konstantzia mantentzen du.
Arnasketaren definizio fisiologikoa ez dator bat definizio biokimikoarekin. Definizio hori prozesu metaboliko bati dagokio, zeinaren bidez organismo batek energia lortzen baitu (ATP moduan) mantenugaiak oxidatuz eta hondakin-produktuak askatuz. Arnasketa fisiologikoa beharrezkoa bada ere arnasketa zelularrari eta, beraz, animalien bizitzari eusteko, prozesuak desberdinak dira: arnasketa zelularra zelula indibidualetan gertatzen da, eta arnasketa fisiologikoa, berriz, organismoaren eta kanpoko ingurunearen artean metabolitoak zabaldu eta garraiatzeari dagokio.
Bernard Foley
Bernard Foley (Sydney, 1989ko irailaren 8a), izengoitiz The Iceman deitua, australiar errugbilaria da, atzelari eta zabaltzaile postuetan aritzen dena. 2011tik aitzina Super Rugby txapelketan parte hartu zuen New South Wales Waratahs taldearekin. 2019an, berriz, Kubota Spearsek kontratatu zuen Japoniako Errugbi Ligan jokatzeko. 2013an egin zuen debuta Australiako selekzioarekin.
Juan Martín González
Juan Martín González Samso (Mendoza, 2000ko azaroaren 14a) argentinar errugbilaria da, hirugarren lerroko hegal postuan aritzen dena. 2021etik Ingalaterrako errugbi txapelketan jokatzen du, London Irish taldearekin. 2021eko uztailaren 3an egin zuen debuta Argentinako errugbi selekzioarekin, Errumaniaren kontra.
Jesús Quintero
Jesús Rodríguez Quintero (San Juan del Puerto, Huelva, 1940ko abuztuaren 18a - Ubrique, 2022ko urriaren 3a), Jesús Quintero edo El loco de la colina izenez ezagunagoa, kazetaria, zuzendaria eta Espainiako irrati eta telebistako programen aurkezlea izan zen.
Biografia
Huelvan hasi zuen irrati-ibilbidea. RNEren Hegoaldeko Igorle Zentroa sortzean, oposizio bidez lortu zuen lanpostua 1960an, eta bertan karrera profesional luzea hasiko zuen aurkezle gisa. Bere programetako bat Estudio 15-18 izan zen, Marisol Vallerekin batera aurkeztu zuena. Arrakasta handia izan zuen eta programa nagusia izan zen diktaduratik beste aldi batera aldatzen zen irrati publikoaren programazioa normalizatzeko ahaleginaren barruan.
Bere programa enblematikoenarekin, El hombre de la roulot eta El loco de la colina izan ziren komunikabidearen eskemak goitik behera aldatuko zituenak. Azken horrek benetako gizarte-fenomeno bihurtu zuen, baita Espainiatik kanpo ere, eta Argentinara edo Uruguaira iritsi zen. Hala, eskola propioa sortu zuen.
1991n Trece noches programa aurkeztu zuen Canal Surren. Hamahiru elkarrizketa egin zizkioten Antonio Gala idazleari hamahiru gautan, ordubetez, eta horietako bakoitza gai jakin bati buruzkoa izan zen.
1993. urtean, Antena 3 telebistarako La Boca del Lobo elkarrizketa sorta egin zuen, Gonzalo Suárez errealizatzaile zela. Programa horretan elkarrizketatu zuenetako bat Jon Idigoras izan zen, Herri Batasunako buruzagia, ezker abertzaleak Espainiako telebistetan eduki izan duen elkarrizketa bakanetako batean.
Irakaskuntza arloko hizlari gisa ere parte hartu du, eta Kazetaritza eta Konpromisoa hitzaldia eman zuen 2002ko urriaren 17an Malagako Unibertsitateko Komunikazio Zientzien fakultatean, hamargarren urteurrena zela eta. Hitzaldi horren ondoren, plaka bat jarri zioten unibertsitatean.
Soledad Bravo abeslariaren eta Paco de Lucía gitarristaren ekoizlea izan zen.
Burkina Fasoko 2022ko iraileko estatu-kolpea
Estatu-kolpe bat jazo zen Burkina Fason 2022ko irailaren 30ean, Paul-Henri Sandaogo Damiba presidentea kenduz, urte berean herrialdean emandako insurgentzia jihadista maneiatzeko gai ez izateagatik. Damiba Burkina Fasoko lehendakari bilakatu zen 2022ko urtarrileko estatu-kolpearen ondoren. Estatu-kolpeaz geroztik Ibrahim Traoré kapitaina bilakatu da Burkina Fasoko buruzagia.
Eosina eta metileno urdinaren agar
Eosina eta metileno urdinaren agarra (EMB izenekoa, inglesezko sigletan) mikrobiologiako laborategietan erabiltzen den hazkuntza-ingurune solidoa da, bakterio koliformeak antzemateko, batez ere, erabiltzen dena.
Hazkuntza-ingurune hautakorra eta bereizgarria da hau, bakterio Gram positiboen hazkuntza inhibitzen baitu (metileno urdinak funtzio hori betetzen du), eta baita Gram negatibo batzuena ere. EMB-k laktosa ere badu, bakterio koliformeek hartzitzen dutena. Eosinak kolore iluna hartzen du pH azidotzen denean, laktosaren hartziduraren ondorioz. Modu horretan bakterio laktosa-hartzitzaileak eta ez hartzitzaileak bereiz daitezke.
Bakterio koliformeek honako itxura hau hartzen dute eosina eta metileno-urdinean hazi ondoren (37 Cº-etan eta 48 ordutan) :
Laktosa hartzitzen ez duten enterobakterioak (Salmonella, Shigella...) kolorerik gabeko koloniak sortzen dituzte.
Hazkuntza-ingurune hau Holt-Harrisek eta Teaguek proposatu zuten lehenbizikoz 1916an, eta M. Levinek hobetu 1918an.
Isaac Santesteban
Isaac Santesteban Sánchez (Iruñea, 1929 - ibid. 2022ko urriaren 1a) espeleologo nafarra izan zen, Euskal Herri an aintzindaria, eta Espainian izandako lehen espeleologo profesionala.
Datu biografikoak
1929an sortu zen, Iruñeako Nabarreria auzoan. Lehen hezkuntza Maristen Eskolan egin eta gero, Merkataritza ikasketak egin zituen. Gaztetatik kirolzalea izan zen, atletismo, esku pilota, judo eta baseball bezalako kirolak praktikatuz; mendizaletu ere gazterik egin zen, eskalada, eski eta espeleologian barneratuz.