cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inka Inperioa
Jatorri mitikoa
Bi elezahar horiek egiazko oinarria dute. Izan ere, aipatzen duten sorburuan, Cusco hegoaldean, Titikaka aintziran hain zuzen, Tiwanakuko zibilizazioaren gunea aurkitu da (inken kulturak lotura zuzena du horrekin). Elezahar horien arabera, inkek neke handiak izan zituzten hasieran, inguruko herriekin etengabe borrokatu baitziren nagusitasuna ez galtzeko.
Inperioaren historia
Inka herriaz ezagutzen diren lehen berriak ahoz aho jasotakoak dira, ez baitzekiten idazten. Hala, tradizioak dioenez, Manco Cápac I.ak Cusco haraneko herriak mendean hartu zituen XII. mendearen bukaeran.
XIV. mendean, Andeetako lurretan ur falta zela eta, Mayta Cápac enperadoreak inguruko haranak hartu zituen bere herria urez hornitu ahal izateko. Haren ondoko enperadoreek, Viracocha Inkak batez ere, gudarosteak eta funtzionarioak ezarri zituzten hartutako lurretan, hobeto zaintzearren.
1438. urte inguruan, Pachacútec Inka Yupankik hartu zuen aginpidea, lur gehiago konkistatu zituen eta inperioa antolatu zuen. Adituek diotenez hark marraztu zituen Cusco hiriko planoak, eta hark aginduta egin ziren Eguzkiaren tenplua, eta mailatan eratutako soroak. Halaber, auzo leinuen batasuna lortzen ahalegindu zen, eta hartutako lurretako biztanleak beste norabait egozten zituen matxinadarik izan ez zedin.
Haren seme Túpaq Inka Yupanki enperadorearen garaian (1471-1493) jo zuen gailurra Inka inperioak: Andeetako goi-ordokiak, eta gaur egungo Txileko eta Argentinako iparraldeko lurrak konkistatu zituen. Haren ondorengoak, Huayna Cápac, milioi bat kilometro koadroko inperioa izan zuen mendean. Europarrek eramandako eritasun batek jota hil zen Huayna Cápac, eta inperioa haren semeen artean banatu zuen: Huascarri Cusco egokitu zitzaion eta Atahualpari, haren anaiordeari, berriz, Quito; inperioa banatzeko erabaki hark gerra zibila izan zuen ondorio.
1531. urtean Francisco Pizarro espainiar konkistatzailea inken lurraldean sartu zen, eta hurrengo urtean, amarru baten bidez, Atahualpa atxilotu zuen. Atahualpak, espetxetik, anaia hil zezaten agindu zuen, aginpidera iritsi ez zedin, eta gela bete urre eskaini zuen bera askatzen zuenarentzat; baina Pizarrok heriotzara zigortu zuen anaia hiltzeagatik, eta 1533an lepoa bihurrituta hil zuten. Urte horretan bertan espainiarrek Cusco hartu zuten eta Manco Inka Yupanqui onartu zuten enperadore. Arian arian, jauregiak eta hiriak suntsitu eta biztanleak esklabotzat hartu zituzten. Azken enperadorea, Tupac Amaru I.a, 1572an hil zuten burua moztuta.
Egitura politikoa
Inken zabalkunde lasterra harritzekoa bada, are harrigarriagoa da inkek mendean hartu zituzten lurraldeetan ezarri zuten batasun politikoa, kulturazkoa eta ekonomikoa.
Tawantinsuyu inperioa, izenak berak dioen bezala, lau eskualdek, suyuek, osatzen zuten; eskualde horiek puntu kardinalei dagozkie, gutxi gorabehera :
Lau suyuek politika eta erlijio hiriburuan zuten elkargunea, Cuscon hain zuzen (Cuscok, ziur aski, zilbor esan nahi du, munduaren zilborra), hiri hartan lau auzo osatzen zituztela. Auzo haietan bizi ziren lau gobernari orokorrak, suyocomayoc-ak. Administrazioa, bertikala eta sistema hamartarrean oinarritua, gobernari haien esku zegoen: administrazio horretan hamar, ehun, mila eta hamar milana familiako unitate politikoak osatzen ziren, zein bere agintariarekin. Tokiko agintari hauek, haranetako landa lurrak, hiri-herriak eta meatzeen ustiaketa ikuskatzen zituzten. Erlijio eta militar kontuentzako aginte-kate bananduak zeuden, tarteko azterketak eta botere orekak sortuz. Tokiko agintariak herritarren arteko auzien eta zergen ardura zuten. Gobernari haien mende, zenbaitetan, bertako agintari izandakoak aritzen ziren, esate baterako chimu handia, Peruko iparraldeko erreinuko agintari izandakoa.
Egitura horren guztiaren buru Sapa Inka zen, enperadorea alegia, buruzagi nagusia, errege guztiahalduna eta Eguzki jainkoaren semea; Cusco hiriburuko jauregi batean bizi zen, arreba zaharrenarekin ezkontzen zen, eta konkubinak izateko eskubidea zuen. Enperadorea hiltzean, haren seme batek, ez zuen nahitaez premua izan beharrik, hartzen zuen aginpidea.
Hala ere, badira beste bi faktore inperioaren batasuna ulertzen laguntzen dutenak. Alde batetik, lurralde osoa alderik alde igarotzen zuten bideak –oinezkoentzat eta llama saldoentzat egokituak–, mendiak eta basamortuak igaro eta bide sare zabala osatzen zutenak. Sare hori bi bide nagusietatik abiatuta zabaltzen zen, batetik mendilerroko errege bidea, Quitotik gaur egungo Argentinako Tucumáneraino iristen zena, Cuskotik igaroaz, eta bestetik, Tumbesetik Chinchara eta handik Cuscora itsasertzetik zihoan bidea. Kontuan hartu beharreko bigarren faktorea quipua da, alegia mnemoteknia sistema, koloretako soka lotuetan oinarritua; quipucamayoc-ek sistema hori erabiltzen zuten kontuak egiteko.
Enperadoreak
Inken enperadoreen zerrendak capaccuna du izena (kitxuaz gizaki boteretsuenak). Viracocha Inka baino lehenagokoak erdi-kondairazkoak dira eta erregealdiak zalantzazkoak.
Espainiarrek izendatutakoak
Konkistaren ostean, estrategia arrazoiengatik, espainiarrek Inka batzuk izendatu zituzten:
Vilcabambako erregeak
1533 eta 1572 artean, Huayna Cápac-en seme batzuk espainiarren aurka matxinatu eta Vilcabamban kokatu ziren. Haien aginteak erresistentzia gune inguruetan baino ez zuen eraginik izan.
Gizarte eta ekonomiaren garapena
Historialari askok, inken antolamendu sozioekonomiko bereziak harriturik, antolamendu sozialista edo komunista zutela esan izan dute; gaur egungo sistema politikoak eta ideologikoak, ordea, ez datoz bat inken errealitatearekin. Hala ere, bada hitz bat idazle horiek aztertu dituzten ezaugarriak biltzen dituena eta inken sistema azaltzeko balio duena: komunitarioa.
Inken gizartea ez da antzinako beste zenbait herriren antolamenduaren oso bestelakoa. Aristokrazia enperadorearen senideek osatzen zuten, eta inperioko goi hierarkia eta lurrik hoberenak izaten zituzten. Hurrengo maila aitonen semeei (kuraka) zegokien. Ondoren nekazariak eta artisauak (hatunruna) zeuden, jopuak (yanokona) gero, eta guztien azpian, presoak (mitima) zeuden. Hala ere, taldeek antolamendu berezia zuten, aylluan oinarritua; ayllu hori, familiaren ondoren, gizarte-sarearen oinarrizko banakoa zen. Beraz, inken gizartea ahaidetasun lotura sendoak zituen talde bat zen; ahaidetasun lotura hori adar nagusi beretik, totem-etik, sortua zela uste zuten, eta lan egin ere, taldean lan egiten zuen taldearen eta gizartearen mesederako.
Landa lurrak eta abereak –ezin esan daiteke ziur pribatuak ala taldearenak ziren– hiru motatakoak ziren: komunitatearenak, eguzkiarenak eta inkarenak. Azken bi horien etekinak erlijio gurtzako ministroen eta estatu ministroen beharrak asetzeko ziren.
Lan moduak ere hiru kontzeptu horien araberakoak ziren: ayni, minca eta mita. Aynian komunitatearen lanak taldean egiten ziren, mincan eguzkiarenak eta inkarenak, eta mitan inperioaren egitura mantentzeko beharrezkoak ziren lanak: bideak eta zubiak, eraikuntza zibilak, erlijiozkoak eta militarrak, erropak josi, armak eta lanerako tresnak egin, etab.
Nekazaritza eta abeltzaintza
Inken garaian, mendikoa zen bertako nekazaritza. Patata Perun asmatu zen eta, beste hainbat tuberkuluekin batera, oinarrizko janaria zen. Landare hauek nahiko ahulak dira eta, uztak bermatu ezin zitekeenez, kontserbazio teknikak garatu zituzten balizko urte zailei aurre egiteko. Kinoa, berez bihia dena eta ez zereala, errazagoa da landatzeko eta 4.000 metroko lurretan hazi daiteke. Artoa ere hedatua zegoen landarea zen, baina, landaketa baldintza zailak zirela eta, uztak nahiko mugatuak ziren eta, batik bat, eskaintzak egiteko edo jaietarako erabiltzen zen. Laborantza hau garatu ahal izateko, inkek terrazak eta plataformak (bertako gaztelaniaz andenes) eraiki zituzten eta ureztatze sare zabala ezarri.
Beste landare batzuk ere landatzen zituzten eskualdearen arabera: tomateak, kakahueteak, babarrunak, piperrak, ananak, kakaoa eta abar. Coca landarea ere oso hedatua zegoen, inkentzako oso garrantzitsua, ospakizun guztietan erabiltzen baitzen.
Abeltzaintzari dagokionez, okela eta artilea, batez ere, llama eta alpaketatik zetozen.
Arkitektura
Arkitektura izan zen inken inperioko arte molde garrantzizko eta arranditsuena, inperioaren ahalmena agerian uzteko aukera ematen zuen adierazpidea zelako. Arkitektura bi helburu nagusi lortzeko erabili zuten: berdintasunaren eta batasunaren erakusgarri gisa batetik, eta konkista erraztea eta zabalkundearen helburua betetzen lagungarri izateko helburuarekin bestetik. Horrela, galtzada bikainak eraiki ziren gudarosteak batetik bestera erraz aldatu ahal izateko, biltegiak ere bai, beren mendeko lurraldeak behar bezala hornitzeko, eta orobat konkistaturiko lurraldeak zaintzeko gotorlekuak, tenpluak -erregearen guztizko boterearen erakusgarri eta estatuaren adar guztien bateratzaile gisa-, eta batez ere, agintarien handitasuna agerian uzten zuten jauregi ikusgarriak.
Bi helburu nagusiak horiek zituztela kontuan harturik, beraz, erraz ulertzen da arkitektura inkaren gotortasuna eta aldakuntzarako zaletasunik eza. Egituran ez ezik, dekorazioan ere antzeman zen joera hori; molde bateratuak erabili zituzten, soluzio soil eta paradigmatikoak. Harria erabili zen, batez ere, harri ongi leundua eta inolako estalgarririk edo pinturarik gabea; baina harri zabarragoak aukeratu zituzten eraikin arruntetarako eta harri bikainagoak eta ongi landuak agertzen dira, aldiz, eraikin arranditsuetan. Inken arkitekturaren estiloak bereizteko harriak nola lantzen ziren hartzen da kontuan, eta ondoko hiru era edo estilo hauek dira nagusiak:
Barrunbeak trapezio formakoak ziren, eta hala behar zenean trapezio formako ateak eta horma zuloak irekitzen zituzten hormetan ere. Ez ziren oso eraikin egurastuak eta batzuetan zuloak ireki behar izaten zituzten hormetan eta sabaietan. Inken egoitza edo jauregi handiek oinarri laukizuzena izaten zuten, eta erdian patio bat, ez oso handia, zeinetara ematen baitzuten gelek. Jauregi eta tenpluetako sabaiak, etxe arruntetakoak bezala, zurezkoak ziren.
Cusco hiriburua
Cusco da arkitektura inkaren aztarnategi nagusietako bat. Hasieran Eguzkiaren santutegiaren inguruan pilaturiko txabolez osaturiko herrigunea izan zen, baina inperioaren garaian erro-errotiko berrikuntzak egin zituen Pachacutik, eta 60.000 biztanleko hiria izatera iritsi zen. Hiriaren ardatza lau kale nagusik osatua zen, eta erdian plaza nagusia eta Eguzkiaren santutegia edo Coricancha zegoen.
Coricancha zen Cuscoko, eta are inperioko ere, erlijio ospakizun eta santutegi nagusia, gainerako guztien erreferentzia, erdigunea, eta gune magiko-erlijiosotzat hartua zen; hura abiapuntu harturik zeuden eraikiak hiriko gune sakratu guztiak. Arkitektura multzo bikaina zen, hainbat tenpluz eta apaizen egoitzez osatua. Eraikin nagusia Eguzkiaren tenplua zen; urrezko xaflez estaliak zituen hormak, eta erdian Eguzkiaren urrezko irudi bat zuen; Eguzkiaren tenpluan zeuden inka edo agintari nagusien momiak. Multzo horretan zeuden halaber Ilargiaren tenplua, zilarrez apaindua, artizarraren eta izarren tenplua, ortzadarrarena etab. Tenplu eta egoitza eraikinez gainera, lorategi bat, plaza handi bat eta bost iturri zeuden.
Cuscon aipagarria da, orobat, Sacsayhuaman, inken leinuaren sortzaileak bere eskumakila finkaturiko gunea, eta beraz, jainkoekin bat egin zitekeena. Hiru harresiz babesturiko gotorleku handi bat zen, baina gaur egun harresi hirukoitz hori bakarrik ikus daiteke. Gotorlekuaren erdian hiru dorre zeuden, eta eraikinaren atal guztiak lurpeko igarobideez zeuden elkarri lotuak. Harriz egina zen guztiz, eta aipagarriak dira harresietako bloke megalitikoak, 5 m garaiak batzuk, kareorerik gabe elkarri atxikiak. Gotorleku sendoa zen, nonbait, baina bere zeregin bakarra ez zen babesezkoa, gobernuaren egoitza ere izan bide baitzen, eta horrek, gobernu zereginez gainera, nolabaiteko erlijiotasuna ere ematen zion.
Machu Picchu
Baina Cusco inken inperioko hiri aipagarria izan bazen, halaxe izan zen Machu Picchu hiri ikusgarria ere, itsas mailatik 2350 m-ra dagoena. Hiri misteriotsua da, eta gaur egun oraindik ez dago garbi zein helburuz sortu zen. Haitzuloetan eratutako 173 hilobi aurkitu dira; horietatik 150 emakumeen hilobiak ziren, eta horrek zalantza sortu du hiri soila, gotorlekua ala Eguzkiaren birjinen egoitza ote zen.
Harresiez inguratua zegoen erabat, eta 148 eraikin megalitiko aurkitu dira bertan; jauregiak, egoitzak, gune sakratuak, terrazak etab. Eraikin guztiak harrizkoak dira, bikain leundutako harri blokeez eginak, eta menditik sortuak balira bezala daude finkatuak; Machu Picchun ikusten da beste inon baino argiago inkek izadiaren eta arkitekturaren bat egiteari ematen zioten garrantzia.
Beste toki batzuk
Inken beste herri eta eraikuntza gehiengoa Inken Haran Sakratuan daude. Horien artean dago Ollantaytambo herrixka.
Oihalgintza
Oihalgintza izan zen inken arte adierazpide garrantzizkoenetakoa. Izan ere, oihalak erabiltzen zituzten jainkoei opari gisa, Sapa Inkak gudaroste irabazleei oihalak ematen zizkien sari gisa, eta Sapa Inkari ere oihal bikainak ematen zitzaizkion opari; horrela, eskaintza egiteko borondatearen eta aginpidearen ikur bihurtzen ziren oihalak.
Inken inperioko klima gogorra zela eta, artilezko oihalak egiten ziren nagusiki, alpaka, bikuina, guanako eta llama artilezkoak. Llamazkoa erabiltzen zen burusiak eta ehun zakarrenak egiteko, bitarteko kalitateko beste bat erabiltzen zen eguneroko arropetarako eta bikuinazkoa, finena, zen tapizak egiteko erabiliena.
Zeramika
Beste alor batzuetan bezala, zeramikan ere beste kulturen irudietan oinarrituriko piezak egin zituzten inkek, mochica edo nazca kulturen eraginekoak, batez ere, nahiz eta beren tankera berezia eman zieten.
Arkitekturan bezala, berdintasuna eta homogeneotasuna bilatu zuten, eta behin eta berriro errepikaturik agertzen diren paradigma batzuk eratu zituzten. Horrela, aipagarriak dira lepo estuko ontzia; raqui-a, aho zabaleko pitxerra ; chuy-a, heldulekurik gabeko platera; eta, batez ere, aribalo delakoa, lepo luzeko edalontzi bat, sabel puztukoa, helduleku bertikalak eta oinarri konikoa zituena. Neurri askotako aribaloak aurkitu dira, baina badira metro betekoak, eta aribaloak dira, hain zuzen, kolonaurreko Latinoamerikako kulturetako zeramikazko ontzi handienak. Zeramikazko ontziak irudi geometrikoez eta kolore biziez apainduak ziren oro har.
Erlijioa
Inken mitoak ahoz zabaldu ziren, espainiarrek idatzi zituzten arte. Hala ere, aditu batzuen arabera, kipuetan (Andeetako soka korapilodunetan) gordeak izan zitezkeen.
Hauek dira inken erlijioaren ezaugarrietako batzuk :
Inken jainko gorena Viracocha zen, bizidun guztien sortzailea. Inti, eguzkiaren jainkoa eta errege familiaren arbasoa, eta natura munduko beste jainko batzuk ere gurtzen zituzten. Inkek zenbait gauza eta leku sakratuak zirela sinesten zuten. Gauza eta leku horiei huaca izena eman zieten. Huacak izadiko lekuak (muinoak, harkaitzak, errekak...), tenplu handiak edo amuletu txikiak izan zitezkeen. Familia bakoitzak berea zuen. Izadi eta gizarteko oreka gordetzeko, huaca hauei eskaintzak egiten zitzaizkien.
Inkek heriotzaren ondoko bizitzan sinesten zuten, eta arbasoen espirituak gurtzen zituzten. Hildakoen gorpuak eta hilobiak huacatzat hartzen zituzten. Heriotzaren ostean, hildakoaren gogoak (camaquen) zailtasunez beteriko bide luze bat egin behar zuen eta, besteak beste, odolezko ibai bat gurutzatu behar zuen, txakur beltzen laguntzarekin. Inkek irudikatzen zuten hurrengo mundu hori europarren zeruaren antzekoa zen, lorez beteriko zelaiekin eta elurrez estalitako mendiekin. Norbait hiltzen zenean, gorpua baltsamatu eta erlauntz formako hilobi batean jartzen zuten, chicha eta janariarekin. Zortzi eguneko hiletak egiten zituzten eta familiakoak urte batez beltzez jantzita ibiltzen ziren. Hildakoa gobernadore edo boteredun pertsona baldin bazen, haren gorpua bizirik balitz bezala tratatzen zuten. Izan ere, zerbitzariek jan-edana eta opariak eramaten zizkioten eta familiak elkarrizketak izaten zituen gorpuarekin.
Inka estatuaren erlijioa oso formala zen, eta erritu zein zeremoniak egiteko apaiz asko zeuden. Erritu anitzetan animaliak, akuriak edo llamak jeneralean, hiltzen zituzten, jainkoei opari gisa eskaintzeko; baina une sakratuenetan edo hondamendiak ekiditeko, umeak edo emakumeak ere eskaini ahal zitzaizkien. Apaizek etorkizuna iragarri eta gaixoak artatzen zituzten, eritasunak pertsona edo jainko baten gogo gaiztoaren ondorioa zirela uste baitzuten. Aukeratutako emakumeek jainkoei zerbitzatzen zieten, Intiri batez ere, eta haietako batzuek, eguzkiaren birjinek, bizi guztiko garbitasun botoa egiten zuten.
Jainkoak
Erlijio inkak mitologia grekoaren antz handia zuen, hainbat jainkotan sinesten zuelako. Inken ustez, existitzen edo gertatzen zen guztia jainkoren baten ondoriozkoa zen. Jainkoek guztia kontrolatzen zutela pentsatzen zuten eta, ondorioz, haien denboraren zati handi bat, jainkoei atsegin ematen pasatzen zuten.
Hizkuntza
Inka Inperioaren barnean herri eta gizatalde ugari zeuden eta 700 hizkuntza inguru mintzatzen, baina inkek kitxua inposatu zuten hizkuntza ofizial.
Idazkera
Nahiz eta inperioa guztiz egituratua eta burokratizatua izan, Inkek ez zekiten idazten. Ahozko tradizio aberatsa zuten, espainiar kronikagileek idatzi eta bildu zutena.
Hala ere, kontuak egiteko eta gertaerak adierazteko, kipu izeneko lokarri korapilodunen multzoa erabiltzen zuten. Kipua zeinu sistema bat zen: zenbat lokarri zituen, lokarrien luze-laburrak, koloreak, zenbat korapilo, eta korapilo horien kokaguneak eta bihurrikadurak gauza desberdinak adierazten zituen; koloreek gauzak, eta korapiloek zenbakiak adierazten zituzten. Kipuek estatuko estatistikak egiteko balio zuten: errolda zehatza (biztanleak sexuka eta adinka), abere kopuruak, salgai kopuruak, zergak eta abr. Quipucamayoc izena zuten administrariek bakarrik zekiten kipuak irakurtzen. Halaber, probintzietako agintariek kipuak erabiltzen zituzten Sapa Inkari mezuak bidaltzeko.
Espainiar kronisten arabera, kipuak historiako data nagusiak eta sekretu erlijiosoak iraunarazteko erabiltzen ziren, nahiz eta, estatistikak ez bezala, oraindik dezifraezin izan.
Hippocampus pusillus
Hippocampus pusillus Hippocampus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Makrobio
Makrobio, jatorrian latinez osorik Ambrosius Theodosius Macrobius, Honorio Mendebaldeko Erromatar Inperioko enperadorearen garaian (395-423) nabarmendu zen filosofo neoplatoniko, jakintsu eta latinezko idazle bat izan zen, ezaguna Saturnalia izeneko bilduma idazteagatik, non Platonen oturuntzen ereduari jarraiki gai historiko, teologiko eta moralak aztertzen dituen.
Akain
Akaina, halaber lakasta ( Ipar. ) edo txikia denean kaparra, araknido bizkarroia da, milimetro gutxikoa, hausnarkarien, txakurren, katuen eta, batzuetan, gizakien larruazalean odola xurgatuz bizi dena. Ixodoidea goifamiliako akaroen izen arrunta da. Artropodo kosmopolitatzat hartzen dira, eta, gaur egun, 850 espezie inguru deskribatu dira mundu osoan.
Antzinako Egiptoko txakur momifikatuetan Rhipicephalus sanguineus espezieko akainak aurkitu zituzten.
Bizi-zikloa
Bere bizi-zikloak lau estadio ditu akainak: arrautza, larba, ninfa eta heldua. Morfologikoki, ale helduek 1 - 12 milimetro lortzen dituzte (arrek emeen herena egiten dute), baina lodiago bihurtzen dira txupatzen duten odolez beteta daudenean. Gorputza obalatua dute, nahiko laua, arpoi itxurako kelizero kaltzifikatuekin landua. Horiek beren aho-aparatuaren parte dira, hipostoma eta listu-guruinekin batera. Pieza anatomiko horiek guztiek era orkestratuan funtzionatzen dute, eta funtsezko elementuak dira bai parasitoaren nutrizio-prozesuan, bai gaitasun patogenikoan.
Bizimodua
Kaparrak landaredian. landareen artean bizi dira, eta albotik pasatzen den animaliaren gorputzera salto egiten dute. Ezaugarri bereziak dituen egitura sentsorial baten bidez detektatzen dute animalia bat gertutik pasatzen ari dela. Hallerren organoa izena duen egitura sensorial hori lehen hanka-parean daukate. Ninfak eta helduak bakarrik dituzte lau hanka-pare, larbak ez. Urte batzuk egon daitezke presa baten zain.
Garrantzia azienda-ekoizpenaren sektorean
Akainak mundu osoko albaitaritzako arazo nagusietako bat dira, bai ziztadek zuzenean eragiten dutelako, bai kutsatzen dituzten agente infekziosoengatik. Galera ekonomiko handiak eragiten dituzte azienda-ekoizpenaren sektorean, eta, batez ere, behi-, ardi-, txerri- eta hegazti-ustiategiei eragiten diete. Eskala txikiagoan, baina zaldi, behor, txakur eta katuen osasuna ere nabarmen aldatzen dute.
Akaina kentzen
Eskuz edo tresnatxo batekin kentzen zaio akaina animaliari. Baina kontu handiz ibili behar da oso-osorik atera behar baita akaina, burua eta guzti. Burua geratzen bada, gerora infekzioak sortu litezke.
Muotkajärvi
Muotkajärvi (iparraldeko samieraz: Muotkejávri), Enontekiö udalerri finlandiarreko herrixka bat da. Hetta eta Palojoensuu herri nagusien artean dago, Enontekiöko aireportutik oso hurbil eta izen bera daraman aintziraren ertzean. Udalerriko herrixka asko eta asko bezala, oso etxebizitza gutxi dauzka eta herritarrek, Hetta hiriburura joan behar izaten dute zerbitzuen bila.
Syrie Barnardo
Gwendoline Maud Syrie Barnardo, ezagunagoa Syrie Barnardo edo Syrie Maugham izenez (Ingalaterra, Erresuma Batua, 1879ko uztailaren 10a, – Londres, Britainia Handia, 1955eko uztailaren 25a) britainiar barrualdeen diseinatzailea izan zen. 1920ko hamarkadan gela zuriengatik ospetsua egin zen.
Biografia
Syrie Maugham Ingalaterran jaio zen 1879ko uztailaren 10ean. Thomas John Barnardo haur behartsuentzako Barnardo karitatearen sortzailearen eta Sarah Louise "Syrie" Elmslie emaztearen alaba izan zen. Sei seme-alabetako neskarik nagusiena zen. Heldu gisa, nahiago izan zuen bere izen kristautu eta (Syrie) bezala ezaguna izatea.
William Somerset Maughamekin ezkondu zen 1917tik 1929ra; eta aurretik Henry Wellcomerekin 1901etik 1909ra. Mary Elizabeth Maugham (Liza edo Elizabeth Hope, Glendevon baronesa) eta Henry Mounteney Wellcomeren ama izan zen.
Ibilbidea
1910. hamarkadan, Maughamek barne-diseinuko karrera hasi zuen Ernest Thornton-Smithen ikastun gisa, Londresko enpresa baterako. Bertan, altzariak zaharberritzeko konplexutasunei, tronpe-l'adilari, gortina-diseinuari eta tapizeria tradizionalaren mekanikari buruzko ikaskuntza jaso zuen. 1922an, 42 urte zituela, 400 libra hartu zituen Maughamek, eta barne-dekorazioko bere negozioa ireki zuen 85 Baker Streeten (Londres). Denda loratu ahala, Maugham dekoratzen hasi zen, Palm Beach-en eta Kalifornian proiektuak eginez. 1930ean, dendak zituen Londresen, Chicagon eta New Yorken.
Maugham ondoen gogoratzen du etxeko musika zuriko aretoak Londresko 213 King's Roaden. Bere gela zuriaren berri emateko, Maugham bere lona zuriko kaxak zementuan murgildu zituen. Gela lore-apaingarri masiboz beteta zegoen eta efektu orokorra izugarria zen. Gela zuriengatik ezaguna zen arren, bere marrazketa-gela zen egindako gela zuri bakarra.
Bere aberastasun eta ospea dekorazio zuriekin egin zuen arren, 1950eko hamarkadaren erdialdean, hein handi batean, dekorazio zuriei uko egin zien, eta barrualdeak sortu zituen, berde distiratsuz, arrosa zirraragarriz eta gorri ausartez markatutako kolore-eskemekin. Cecil Beatonek hostodun esmeralda pantailaren hondoa, kuxin magenta eta Schiaparelli arrosa gogoratzen zituen.
Maughamek prezio altuak kobratzen zituen, eta oso gogorra izan zitekeen bezero eta langileekin. Bezero ezezagun bati hauxe esan zion: "Gastatzeko hamar mila dolar ez badituzu, ez dut nire denbora galdu nahi".
Maughamen glamour-gelek diseinatzaile gehienengan izan zuten eragina, batez ere Elsie Wolfe, Michel Frank-en Michel Elkins eta Frances Adler Elkins taldeengan.
Maughamek 1932an New Yorkeko denda itxi ondoren, norbaitek iradoki zuen Rose Cumming-ek lekua betetzea eta altzari zuri propioak diseinatzea. Horren aurrean, Cumming-ek zera esan zuen: "Ez, zuria beti izan da Syrierena".
Maughamen alaba, Liza, 1936an ezkondu zen, eta beretzat dekoratu zuen Londresko Maugham etxea, bere lanik onenen artean zegoen. Amaitu ondoren, bere etxea saldu eta Elsie Wolfe-rekin Indiara joan zen "Kalkuta zuriko zulo beltza margotzera". Maughamek dekoratzen jarraitu zuen, baina bere lanik ezagunena eta arrakastatsuena egina zuen.
Bezero hauek zituen: Wallis Simpson, Marie Tempest, Oveta Culp Hobby, DeWitt Wallace, Elsa Schiaparelli, Edward Molyneux, Edward James, Mona Williams, Babe Paley, Bunny Mellon, Clare Boothe Luce, Alfred Lunt/Lynn Fontanne, Margaret Campbell ( Argyll eta Hon dukesa), Stephen Tennant. Berak The Glen, Scottish Borders dekoratu zuen, Christopher Tennant-en (2. Glenconner baroia) etxe eskoziarra. Hark gorroto zuen etxeko estilo baroniarra.
Henry Wellcomerekin ezkontzea
1901ean, Jartum aitarekin bisitatzean, Henry Wellcome industriari britainiarra ezagutu zuen, Ingalaterran jaioa eta farmazialaria (Burroughs Wellcome etxea). 22 urte zituen eta senarrak 48 zituen, eta laster ezkondu ziren. 1903an seme bat izan zuten, Henry Mounteney Wellcome. Wellcome senar-emazteak ez ziren zoriontsuak, eta Syriek, ustez, lagun asko zituen, baita Harry Gordon Selrefrador, Brigmeko dendaren handikia, Percy Desmond Fitzgerald, eta William Somerset Maugham nobelagilea. Azkenik, zenbait urtez banandu ondoren, haurdun geratu zen Maugham-en alaba bakarrarekin, Mary Elizabeth, Liza izenarekin ezagunagoa. Haurra Erroman jaio zenean, Italian, Wellcomeren abizena eman zioten. Wellcomek publikoki eskatu zuen dibortzioa, eta Maugham kodemandatu izendatu zuen.
W. Somerset Maughamekin ezkontzea
1962an Maughamek Looking Back memorian gogor kritikatu zuen emazte ohia, eta horrek protesta publikoa eragin zuen. Maugham-en heriotzaren ondoren, 1965ean, Beverley Nichols-ek haren defentsa bat idatzi zuen gezurtapenean: A Case of Human Bondage/Giza esklabotzaren kasu bat (1966).
K.a. 355
K.a. IV. mendearen taula (K.a. V. mende | K.a. IV. mende | K.a. III. mende)
K.a. 370ko hamarkada | K.a. 360ko hamarkada | K.a. 350ko hamarkada | K.a. 340ko hamarkada | K.a. 330ko hamarkada
K.a. 360 | K.a. 359 | K.a. 358 | K.a. 357 | K.a. 356 | K.a. 355 | K.a. 354 | K.a. 353 | K.a. 352 | K.a. 351 | K.a. 350
Noriaki Kasai
Noriaki Kasai (葛西 紀明) japoniar eski jauzi laria da. Bere ibilbidean izandako lorpenen artean, urrezko domina lortu zuen 1992ko FIS Eski Hegan Munduko Txapelketa, 1999ko Txapelketa Nordikoa irabazi zuen, banakako zilarrezko domina 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan eta bi brontzezko domina 2003ko Eski Jauzien Munduko Txapelketan.
Bere karreran, Kasai-k eski jauzi errekor ugari hautsi ditu. 2016an, Guinness Munduko Errekorren bi ziurtagiri jaso zituen Munduko Kopako bakarkako txapelketetan parte hartze gehien edukitzeagatik, eski jauzian ez ezik, Nazioarteko Eski Federazioak antolatutako Munduko Kopako diziplina guztietan. Kasai-k 31 denboraldi daramatza lehian 1988-89 eta 2019-20 urteen artean, eta 1995-96tik jarraian.
Ryuji Hirota
Ryuji Hirota (廣田 隆治, 1993ko uztailaren 16a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Gifu eta Gainare Tottori.
Daiki Oizumi
Daiki Oizumi (尾泉 大樹, 1989ko ekainaren 30a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Gifu.
Krtovce
Krtovce Eslovakiako udalerri bat da, Topoľčanyko barrutian kokatuta. 4,21 km²ko azalera du eta 307 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1237. urtekoa da.
La Neuville
Biztanleria
2007an La Neuville udalerrian erroldatutako biztanleak 686 ziren. Familiak 256 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 116 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 270 etxebizitza zeuden, 257 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 259 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 257 etxebizitza nagusietatik 224 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 188 etxek bost zituzten. 216 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 104 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 135 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 449 ziren, horien artean 332 aktiboak ziren eta 117 inaktiboak ziren. 332 pertsona aktiboetatik 312 lanean zeuden (170 gizon eta 142 emakume) eta 20 langabezian zeuden (5 gizon eta 15 emakume). 117 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 53 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 31 komertzioetatik, 6 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 5 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 zurginak, 1 eraikuntza enpresa, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean La Neuville udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hysteroceras
Hysteroceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko erdiko estratuetan eman zen.
Qilian mendiak
Qilian mendiak ipar-mendebaldeko Txinako mendikatea da, Kunlun mendien iparraldeko zatia dena.
5.547 metroko Qilian Shan mendilerroko mendirik altuena da.
Anisakis
Anisakis nematodoen genero-parasitoa da, arrain eta itsas-ugaztunen digestio-aparatuetan bizi dena. Gizakientzako kaltegarria da, anisakiasi sortzen duelako. Anisakisek kutsaturiko arrain bat jateak E immunoglobulinak (IgE) eragindako erreakzio anafilaktiko bat sor dezake.
Qin mendiak
Qin mendiak edo Qinling hegoaldeko Txinako mendikatea da, Shaanxi probintzian dagoena.
3.767 metroko Taibai mendia mendilerroko mendirik altuena da.
Farneseita
Farneseita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Farneseita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Ur gazi
Ur gazia disolbaturiko gatz esangarria, batez ere sodio kloruro, duen ura da.
United States Geological Survey agentziaren ustetan, ur gazia hiru motakoa izan daiteke gatzen agerpenaren arabera :
Lurraren ur gazi gehiena ozeano eta itsasoetan dago, eta gesal deitzen zaio. Badaude ur gazia duten iturburuak ere, lurzoru gaziek sortuak.
Sicydium hildebrandi
Sicydium hildebrandi Sicydium generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Chouzy-sur-Cisse
Chouzy-sur-Cisse Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chouzy-sur-Cisse udalerrian erroldatutako biztanleak 1.818 ziren. Familiak 770 ziren, horien artean 211 pertsona bakarrekoak ziren (82 bakarrik bizi ziren gizonak eta 129 bakarrik bizi ziren emakumeak), 270 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 246 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 43 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 902 etxebizitza zeuden, 780 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 57 bigarren erresidentzia ziren eta 65 hutsik zeuden. 858 etxeak ziren eta 42 apartamentuak ziren. 780 etxebizitza nagusietatik 629 bere jabearen bizilekua ziren, 132 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 20 etxek gela bat zuten, 44 etxek bi zituzten, 110 etxek hiru zituzten, 199 etxek lau zituzten eta 407 etxek bost zituzten. 583 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 301 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 412 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.173 ziren, horien artean 901 aktiboak ziren eta 272 inaktiboak ziren. 901 pertsona aktiboetatik 839 lanean zeuden (419 gizon eta 420 emakume) eta 60 langabezian zeuden (26 gizon eta 34 emakume). 272 pertsona inaktiboetatik 121 erretiraturik zeuden, 101 ikasten zeuden eta 50 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chouzy-sur-Cisse udalerrian 782 unitate fiskal zeuden, 1.949 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.079 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 69 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 19 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 zurginak, 3 iturginak, 3 argiketariak, 1 ile apaindegia, 3 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.
Oyamada Nobushige
Oyamada Nobushige (小山田信茂) Takeda klanaren agindupeko samurai japoniar bat izan zen, klaneko buruzagia, lehenik Takeda Shingen, eta, ondoren, Takeda Katsuyori izan zenean.
Chouzy-sur-Cisse
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Chouzy-sur-Cisse udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 612 hektarea erabiltzen.
Oyamada Nobushige
Nobushige, Takeda Shingenen hogeitalau jeneraletako bat bezala hartua izan zen bere abilezia militarrengatik, Iwadono gaztelua zaintzeaz ere arduratzen zelarik. Kawanakajimako guduan, Mikatagaharako guduan eta Nagashinoko guduan borrokatu zuen.
Chouzy-sur-Cisse
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Oyamada Nobushige
Oyamadak, Takeda klana traditu zuen 1582an, baina Oda Nobunagaren ofizial batek hil zuen honen kanpamentura iritsi zenean.
Chouzy-sur-Cisse
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Caubios-Loos
Caubios-Loos (okzitanieraz Cauviòs-Lòs) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Grünhainichen
Grünhainichen Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Caroline Miller
Caroline Pafford Miller (Waycross, Georgia, 1903ko abuztuaren 26a - Waynesville, Ipar Carolina, 1992ko uztailaren 12a) estatubatuar eleberrigilea izan zen.
Gurasoak laster hil zitzaizkion eta ahizpa nagusiek hezi zuten. William H. Miller ingeles irakaslearekin ezkondu eta Baxleyra joan ziren bizitzera.
Georgiako kondairak, istorioak eta euskalkiak bildu zituen, eta haiekin idatzi zuen bere lehen eleberria. Julia Peterkinen laguntza izan zuen eleberria argitaratzeko. Lamb in His Bosom titulatu zuen eta 1934an Pulitzer Saria Fikzioan irabazi zuen.
Caroline 1936an dibortziatu zen eta hurrengo urtean Clyde H. Ray Jr-rekin ezkondu zen. Waynesvillera joan ziren bizitzera Ipar Carolinan eta familiaren negozioan lan egin zuen. Han jarraitu zuen aldizkari eta egunkarietarako ipuinak eta artikuluak idazten. 1944an amaitu zuen bere bigarren eleberria, Lebanon.
Hippocampus queenslandicus
Hippocampus queenslandicus Hippocampus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Severo Martínez Peláez
José Severo Martínez Peláez (Quetzaltenango, 1925eko otsailaren 16a - Puebla de Zaragoza, 1998ko urtarrilaren 14a ) Guatemalako humanista eta historialari marxista izan zen. Bere lan historiko nagusia La patria del criollo: ensayo sobre la interpretación de la realidad colonial de Guatemala da (1970), Guatemalako historia koloniala ikuspegi marxistatik aztertzen duena, obra aitzindaria izanik Guatemalako historiaren azterketan.
Biografia
Quetzaltenangon jaio zen eta han hezkuntza zaindua jaso zuen, Guatemalako hiri horretako Alemaniako Eskolan ikasten. Ondoren, Guatemala Hirira joan zen, non Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Humanitateen Fakultatean ikasi zuen, eta etapa horretan 1944ko urriko Iraultzan parte hartu zuen eta fakultateko ikasleen elkarteko presidente izan zen. Dena den, 1954an Jacobo Arbenzen iraultzearen ondorioz erbesteratu zen Mexikora eta han jarraitu zituen historiako doktorego ikasketak Mexikoko Unibertsitate Nazionalean (UNAM). Mexikon Silvio Zavala, León Portilla eta Wenceslao Roces historialari mexikarrekin ikasi zuen.
Guatemalara itzuli zen 1957an eta Guatemalako San Carlos Unibertsitatean irakaskuntzan aritu zen. Ekonomia Zientzien Fakultateko dekanoak, Rafael Piedrasanta Arandi jaunak, eta unibertsitateko errektoreak, Edmundo Vásquez Martínez doktoreak, Sevillako Indietako Artxibategi Nagusia ren ikerketarako beka eman zioten 1967. eta 1969. urte artean. Ikerketa horretatik sortu zen bere lan nagusia, "La patria del criollo" 1970ean, baita Guatemalako San Carlos Unibertsitateko Ekonomia Zientzien Fakultateko Erdialdeko Amerikako Historia Ekonomikoaren programa eta Historia Eskolaren erabateko erreforma ere 1978an.
I'm Not a Robot
I'm Not a Robot Hego Koreako telesaila da, Yoo Seung-ho, Chae Soo-bin eta Um Ki-joon aktoreek antzezten dutena. Kim Sun-mi-k idatzi du eta Jung Dae-yoonek zuzendu du. MBCrako seriea ekoiztea da May Queen Pictures. MBC-n emititu zen 2017ko abenduaren 6tik 2018ko urtarrilaren 25era arte asteazken eta ostegunetan 21:55ean 32 ataletan.
Severo Martínez Peláez
Biografia
1979an, Fernando Romeo Lucas García jeneralaren gobernuaren mehatxuengatik, bere familiarekin berriro erbestera joan behar izan zuen eta Pueblako Unibertsitate Autonomo Meritorioan ikerketa eta prestakuntza lanarekin jarraitu zuen, non mintegietan eta ikastaro berrietan parte hartu zuen.
1992ko urriaren 30ean, San Carlos Unibertsitateak Honoris Causa Doktore izendatu zuen, Erdialdeko Amerikako ikerketa historikoak eta unibertsitateko irakasle gisa izandako meritu nabarmenak aintzat hartuta.
Erbestean hil zen, Puebla de Los Angelesen, Mexikon, 1998ko urtarrilaren 14an, Alzheimer gaixotasunaren biktima.
Argitalpenak
Latinoamerikako historiografian garrantzi handikotzat jotakoa.Ikerketa baten arabera, Martínez Peláezek "klase borrokaren ikuspuntu marxistatik Guatemalako gizarte-egituraren azterketa historikoa egin zuen lehen historialari profesionala izatearen meritua du, historikoaren azalpen-gaitasuna berreskuratzeko benetako saiakera gisa. Guatemalako errealitate soziopolitikoa ezagutzea”.
Su (planeta)
Su izen euskaldunarekin izendatutako exoplaneta (Gliese 486 b eta GJ 486 b ere bai) Gar edo Gliese 486 izar nano gorriaren inguruan dabilen exoplaneta bat da. Abiadura erradialaren metodoaren bidez aurkitu zen CARMENES izeneko ikerketaren barruan eta bere existentzia neurketa gehigarriekin eta igarotze metodoaren bidez baieztatu zen. Lurretik begiratuta Virgo konstelazioaren multzoan dago Su. Distantzia Lurretik: 26 argi-urte.
Nazioarteko Astronomia Elkarteak GJ486 izar / planeta bikotea izendatzeko proposamen lehiaketa ireki zuen 2022an (beste hainbat sistema izandatzeko multzoan), eta Euskal Herriko Unibertsitatetik sortutako ekimen batek planetaretzat Su eta izarrarentzat Gar proposatu zuen, Su eta Gar, alegia, euskarazko bi izen. Proposamen hau onartu egin zen 2023ko maiatzean.
Ezaugarriak
Su super-lur bero bat da eta bere izar nagusiaren inguruan orbitatzen du egun 1, 11 ordu eta 13 minutuko orbita zirkular ia perfektu batean 2,5 milioi kilometro inguruko distantziara (0,017 AU ). Orbita txiki honek 700 K inguruko oreka-tenperatura (430 °C inguru) sortzen du bere gainazalean, Artizarraren gainazaleko tenperaturaren berdintsua.
Suren masa Lurraren masaren 2,8 bider adinakoa da, bere erradioa, berriz, %30 inguru handiagoa. Dentsitatea ere %30 handiagoa, Lurrarekin alderatuta. Honek iradokitzen du Lurrak bezala nukleo metaliko bat duen planeta harritsu bat dela.
Gurjão
Gurjão Brasilgo udalerri bat da, Paraíba estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Claracq
Claracq (okzitanieraz Clarac) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
El tiempo que te doy
El tiempo que te doy Nadia de Santiago aktoreak sortutako telesaila da, lehen aldiz 2021 ean Netflix plataforman argitaratua. 10 atalez osatutako telesail honek Lina (Nadia de Santiago) eta Nico (Álvaro Cervantes) ditu protagonista, eta euren harremanaren nondik norakoak aztertuko ditu, egitura ez-kronologikoa jarraituz. Atal guztiak 11 minutu ingurukoak dira.
Raginnis
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Mousehole herritik hurbil.
Saint-Laurent-la-Roche
Saint-Laurent-la-Roche Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Xabier Arzalluz
Xabier Arzalluz Antia (Azkoitia, 1932ko abuztuaren 24a - Bilbo, 2019ko otsailaren 28a) gipuzkoar politikaria izan zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen militantea gaztetatik eta Euzkadi Buru Batzarreko presidentea izan zen 1980-1984 eta 1987-2004 urteetan.
Saint-Laurent-la-Roche
Biztanleria
2007an Saint-Laurent-la-Roche udalerrian erroldatutako biztanleak 344 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Xabier Arzalluz
Bere alderdiaren baitan egondako krisialdirik larrienaren protagonista izan zen, Eusko Alkartasunaren sorrera ahalbidetu zuena. Bestela, karisma handiko buruzagia izan zen haren ibilbide osoan zehar, politikari espainiazaleekin ika-mika asko eduki izan zituena.
Saint-Laurent-la-Roche
Etxebizitza
2007an 167 etxebizitza zeuden, 134 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 156 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 134 etxebizitza nagusietatik 111 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 80 etxek bost zituzten. 118 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 56 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 71 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Xabier Arzalluz
Heziketa
Jesusen Konpainian sartu zen 1967an, baina hiru urte besterik ez zen barruan egon. Salamancako Unibertsitatean Zuzenbidean eta Filosofian lizentziatu eta ondoren Zuzenbide politikoan espezializatu zen. Hasieran abokatuen bulegoaren lana eta militantzia politiko klandestinoa EAJn bateratu egin zituen, baina azkenean politika hobetsi zuen.
Saint-Laurent-la-Roche
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 218 ziren, horien artean 170 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 170 pertsona aktiboetatik 158 lanean zeuden (85 gizon eta 73 emakume) eta 12 langabezian zeuden (8 gizon eta 4 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Xabier Arzalluz
Trantsizioa
Espainiako Trantsizio Demokratikoan paper garrantzitsua eduki zuen bai alderdi jeltzalearen barruan baita Kongresuan ere, izan ere 1977an diputatu izendatu zuten Madrilen, bertatik bertara Konstituzioaren sorrera segitu zuelarik. Hala ere, bi urte geroago kargu hura laga zuen eta EAJren buruzagitza nagusira iritsi zen 1980an, Carlos Garaikoetxea ordezkatuz.
Banaketa
1984 arte EBBren agintari gorena izan zen, eta tartean Garaikoetxearekin edukitako tira-birak eta barneko arazoak zirela-medio alderdi jeltzalearen barruan historian inoiz izandako krisialdirik sakonena gertatzen ari zen, 1986an alderdi berri bat sortzera ekarri zuena, Eusko Alkartasuna alegia.
Saint-Laurent-la-Roche
Diru sarrerak
2009an Saint-Laurent-la-Roche udalerrian 130 unitate fiskal zeuden, 345 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.140 euro zen.
Xabier Arzalluz
Banaketa
Hurrengo urteetan EAJk indarra mantendu zuen batez ere Bizkaian eta Araban, hainbat botoemaile nazionalista Gipuzkoan eta Nafarroa Garaian EArantz lerratuz joan ziren bitartean.
Saint-Laurent-la-Roche
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Xabier Arzalluz
Lizarra-Garazi
Alderdi Popularrak Espainian izandako agintaldiak (1996-2004), bereziki bigarren zatian, tentsio handia eragin zuen Euskal Herrian, eta Jose Maria Aznar eta Xabier Arzalluzen arteko ika-mikak ugariak eta famatuak egin ziren. Giro horren barruan, EAJk hainbat alderdi eta eragilerekin batera Lizarrako Akordioa sinatu zuen 1998an, eta horrek Arzalluzen alderdia eta Ezker Abertzalearen arteko harreman estuagoak erraztu zituen.
2003an Auzitegi Nazionalaren aginduz itxitako "Euskaldunon Egunkaria" kazetaren alde beste hainbat pertsona famaturekin batera eratutako babes taldea osatu zuen ere bai, besteak beste.
Saint-Laurent-la-Roche
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 argiketaria.
Xabier Arzalluz
Heriotza
Xabier Arzalluz 2019ko otsailaren 28an zendu zen, 86 urte zituela. Aste bat lehenago iktus bat izan zuen, eta ordutik bere egoerak okerrera egin zuen. Bere Bilboko etxean hil zen, goizez, azken egunak familiaren ondoan igaro ondoren. EAJk arratsaldeko laurak inguruan zabaldu zuen albistea bere webgunean eta sare sozialetan. Bere heriotzak erreakzio ugari eragin zituen euskal panorama politikoan, baita hortik haratago ere.
Saint-Laurent-la-Roche
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Laurent-la-Roche udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.