cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tajikistan eta Txina arteko muga
Txinaren eta Tajikistanen arteko muga Tajikistan eta Txinako Herri Errepublika bereizten dituen 477 kilometroko nazioarteko muga da. Kulma pasabidea bi herrialdeen arteko sarbide bakarra da. Kirgizistanekin biek duten puntu hirukoitzetik haste da, iparraldetik hegoaldera, gutxi gorabehera, Pamir mendikateko tontorretatik barrena, eta Afganistanekin duten puntu hirukoitzeraino. Mugak, Tajikistanen aldetik, Murghob barrutia (Badakhxan Garaiko Probintzia Autonomoa) eta Akto konderria (Kizilsuko kirgizen prefektura autonomoa, iparraldean) banatzen ditu, baita Tashkurgango barruti autonomoa ere (Kashgarreko prefektura, hegoaldean), biak Xinjiangeko Uigur Eskualde Autonomoan.
Sobietar Batasuna desegitean nazioarteko muga gisa ezarri zen 1991n. Iparraldean, muga hirukoitza dago: Txina, Tajikistan, Kirgizistan eta hegoaldean, Txinaren eta Tajikistanen arteko muga hirukoitza eta Badajshango Afganiar probintziako korridore estua.
Historia
Tajikistan Errusiako Inperioari erantsi zitzaion 1868an. 1917 eta 1921 artean tajikoek Armada Gorriaren aurka borroka egin zuten, baina herrialdea Sobietar Batasunari atxiki zitzaion 1929an. Orduan, muga Txinako Herri Errepublikaren eta Sobietar Batasunaren arteko muga luzearen zati bat besterik ez zen, Afganistanetik Mongoliara hedatzen zena. Tajikistanek independentzia lortu zuen 1991n Sobietar Batasuna desegitean. Ordutik, Tajikistan independentearen eta Txinako Herri Errepublikaren arteko muga ofiziala da.
2011n, Tajikistanek berretsi egin zuen 1999ko akordioa, Pamir mendietan 1.000 km² lur lagatzeko Txinako Herri Errepublikari, eta 130 urteko eztabaidarekin amaituz. Tratatuan, Txinak ere uko egin zien Tajikistani eskatzen zizkion 28.000 kilometro koadro eskatzeari.
Piet Schrijvers
Piet Schrijvers (Jutphaas, 1946ko abenduaren 15a - 2022ko irailaren 7a) herbeheretar fútbol atezaina izan zen.
Bost taldetan jokatu zuen atezain, FC Twente eta Ajax Amsterdam talde nagusietan. Herbehereetako futbol selekzio nazionalarekin 46 partida jokatu zituen eta munduko txapeldunorde 1974 eta 1978ko munduko txapelketetan.
Alex Padilla
Alex Padilla Pérez (Zarautz, 2003ko irailaren 1a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. Atezain lanetan aritzen da. Mexikarra da ere, ama bertokoa baita.
Hezurrezko labirinto
Hezurrezko labirintoa mintzezko labirintoa inguratzen duen loki-hezurraren zati petrosoaren atala da, bestibuluak, hezurrezko hodi erdizirkularrek eta koklearen hodi kiribilek eratua. Bere barnean likido garden bat dago, perilinfa izenekoa. Otosklerosia, entzumen-galera eragin dezakeena, eremua kaltetzen du.
Paleoantropologian, neanderthalak eta gizaki modernoak bereizteko hezurrezko labirintoa ikertzen dute.
Helikotrema
Helikotrema koklearen erpinean tinpanoko arrapala eta arrapala bestibularra lotzen dituen irekigunea da. Helikotrematik gertu dauden zelula ziliatuak eskala akustikoko maiztasun baxuenak hautemateaz arduratzen dira.
Maria Karolina Austriakoa
Maria Karolina Austriakoa (Maria Carolina Louise Josepha Johanna Antonia; Viena, 1752ko abuztuaren 13a – ibidem, 1814ko irailaren 8a) Napoliko Erresumako erregina ezkontidea izan zen 1768tik 1799ra eta 1799tik 1806ra.
Maria Teresa I.a Austriakoa eta Frantzisko I.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren alaba izan zen. Maria Antonietaren ahizpa ere izan zen.
1768an Fernando I.a Bi Sizilietakoarekin ezkondu zen. Senarraren izenean gobernatu zuen, eta hainbat erreforma egin zituen, hala nola masoneria legeztatzea, itsas armada handitzea edo Espainiaren eragina amaitzea. Despotismo ilustratuaren aldekoa izan zen, baina Frantziako Iraultzak ideiak aldarazi zizkion eta Napoles polizia-estatu bihurtu zuen. 1806an frantsesek erreinutik bota zuten eta Vienan hil zen 1814an.
Hamabost seme-alaba izan zituen, horien artean Frantzisko I.a Bi Sizilietakoa.
Lotte Lenya
Lotte Lenya (edo Lotte Lenja), jaiotzez Karoline Wilhelmine Charlotte Blamauer (Penzing, Viena, Bavaria Austriar Inperioa, 1898ko urriaren 18a - Manhatan, New York, AEB, 1981eko azaroaren 27a) austriar abeslari eta  aktorea izan zen, AEBn nazionalizatua, eta Urrezko Errepatoko Aktore onenaren Oscar Sarietarako izendatua eta Urrezko Globo Sarietarako Stone Andrearen udaberri erromatarra lanagatik. Gerra aurreko Berlingo eta AEBko erbesteraldian, ikuskizun estatubatuarreko pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen.
Kurt Weill senar konpositorearen musa inspiratzailea izan zen eta honelaxe definitu zuen: Etxekoandre eskasa da, baina aktore bikaina, ez daki musika irakurtzen, baina kantatzen duenean, ikusleek Enrico Caruso bailitzan entzuten dute.
Ezaguna da Rosa Kleb rolagatik, SPECTREko gaiztoa Errusiatik maitasunez (1963) filmean.
Europa
Zurichen dantzari eta aktore lan egin zuen, eta gero Weimar Errepublikako Berlin eferbeszentera joan zen bizitzera, orduan Europako kultura-zentro dinamikoenetako batera.
1926an Kurt Weill konpositorearekin ezkondu zen, eta senarraren eta Bertolt Brecht kolaboratzailearen drama musikaletan parte hartzen hasi zen, hala nola Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny 1927an eta Die Dreigroschenoper 1928an. Lenya Weillen musa izan zen bikote mitikoa osatu zuten.
Bikoteak Alemania Nazitik Parisera ihes egin zuen, non berak Zazpi bekatu nagusietan (Die sieben Todsünden) kantatu baitzuen 1933an.
Amerika
New Yorken finkatu ziren 1935ean, eta Lenyak 1937ko Der Weg der Verheißungen egin zuen debuta.
Weill hil ondoren, Hiru zentaboko operaren (Die Dreigroschenoper) berrestreinaldian parte hartu zuen. Gero, Brecht on Brecht-en (1962), Ama kuraia lanean (Mutter Courage und ihre Kinde), 1965ean, eta Fraulein Schneider-en (1966ko Cabaret originalean), beste hainbat filmetan bezala, Errusiatik maitasunez, esaterako.
Sintesia
Weillen abestien bertsioak behin betikotzat jotzen dira. Lenya abeslari intuitiboa zen, ahots-tinbre oso berezia zuen, baina bere fraseatua eta asmoa desafinatuta, Alemaniako Édith Piaf moduko bat bihurtu zen.
Bere estiloa imitatu dute geroko kantariek, hala nola Ute Lemper eta Teresa Stratas sopranoak, zeinek Lenyak eskatuta Weillen azken kanta berriak grabatu zituen.
Koklea
Egitura
Koklea fluidoz betetako luzetarako hiru ganberek osatzen dute: arrapala tinpanikoak eta arrapala bestibularrak perilinfa dute, eta erdiko arrapalak edo hodi koklearrak endolinfa du. Arrapala tinpanikoa bestibularrarekin komunikatzen da helikotreman, barakuilu-maskorraren erpinean. Hiru ganbera horiek bi mintzek banatzen dituzte: Reissnerren mintzak, arrapala bestibularraren eta arrapala ertain edo koklearraren artean; eta mintz basilarrak, arrapala ertain edo koklearraren eta arrapala tinpanikoaren artean. Mintz basilarrean pausatzen da Cortiren organoa zelula ziliatuekin (entzumen-hartzaileak). Koklea inguratzen duen ardatzari modiolo edo kolumela esaten zaio. Bere ondoan Cortiko gongoil kiribila dago, eta bertatik abiatzen da entzumen-nerbioa (VIII. nerbio kraniala).
Tinpanoko arrapala
Tinpanoko arrapala hezurrezko zati kiribilak koklean eratzen duen kanala da, perilinfaz betea eta barrunbe tinpanikoarekin komunikatua dagoena. Mintz basilarrak hodi koklearretik bereizten du, eta leiho biribiletik helikotremaraino hedatzen da, non arrapala bestibularren bidez jarraitzen duen.
Hegalarien erritoa
Hegalarien erritua (Rito de los Voladores) Mexiko eta Guatemalako egungo herrialdeetan egindako adierazpen kultural eta espirituala da. Bere jatorria Mesoamerikako aro preklasikoan dago, erritual honen irudikapenak aurkitu baitira Mendebaldeko kulturen hilen zeramikan. Ondoren, beste leku batzuetara zabaldu zen, ziurrenik sakrifizioarekin eta ugalkortasunaren gurtzarekin lotuta. Egun, Pueblako Iparraldeko eta Totonacapan lurraldeko nahuak eta totonakoen artean gordetzen da tradizioa. Guatemalan, Quiché departamenduan egiten da, Chichicastenangon eta Joyabajen ere bai. 2009an erritoa UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial izendatu zuen. Izendapen honek bakarrik Mexiko herrialde hartzen du.
Erritua
Erritu hau ugalkortasunarekin lotuta dago. Hala ere, erregistro antropologikoen arabera, dantza hau beste ezaugarri batzuekin egin zen lehenik, eta kultu erlijiosoari lotua izan zen aro postklasikoan, batez ere kultura totonakan sartu zelako. Ondoren, aztekek eguzki-elementuak gehitu zizkioten eta dantzaren arriskua areagotu zuten. Lau dantzarik lau puntu kardinalak eta kaporala edo dantzariburu irudikatzen dituzte, baina bi dantzarirekin bakarrik egindako dantzak ere ikusi dira. Emankortasuna dantzarien jaitsieraren bidez irudikatzen da, euriaren erorketa irudikatzen baitute horrela.
Jaia dantzaz eta musikaz lagunduta dago. Enbor edo "palo volador" (makila hegalari) bat erabiltzen da, eta bertan hainbat pieza doitzen dira: egurrezko oinarri txiki bat, gurutze bat, bira lotu eta ahalbidetuko duen euskarri bat ("manzana" ere deitzen zaio) eta paloari lotutako eskailera bat. Gurutzearen muturretan, dantzari hegalariak lotzen dituzten sokak jartzen dira; horiek puntu kardinalak sinbolizatzen dituzte, iparra, hegoaldea, ekialdea eta mendebaldea, baita erdigunea irudikatzen duen kaporala ere. Egituraren goialdean 20 metro baino gehiagora, kaporala dago, danbor bat eta txirula bat jotzen dituen pertsonaia, eta errituala koordinatzen duena. Kaporalak egiten duen seinale bakoitza akrobazia mota bat da, horietako batean dantzari hegalari bakoitzak hutsera salto egiten du, gerritik helduta, ahuspez eta hankekin sendotuz, eta 13 aldiz biratzen da, 13 aldiz, eguzki jainkoaren 13 zeruetan behera jaitsiz, lau hegalariez biderkatuta 52ren emaitza ematen duena; zenbaki hori egutegi indigenaren 52 urteko zikloaren sinboloa da. Parte-hartzaileak zirkulua irekitzen hasten direnean amaitzen da, lurra ukitu arte. Ikusleek txalotzen badute, hegalariek maniobra zailagoak egiten dituzte. Dantzariek oso jantzi koloretsuak dituzte, hegazti tropikalak irudikatzen dituztenak.
Hegalariaren errituala lehen ez zen dantzara mugatzen, makila lortzeak eta instalatzeak solemnitate handia baitu. Hau komunitatearen lurretan ebakitzen da, eta beste erritu bat eskatzen du. Jatorrian hiru zuhaitz mota baino ez dira erabiltzen makila lortzeko: Zuelania ghidonia, Aspidosperma megalocarpon eta Carpodiptera ameliae. Arrazoia zuhaitz hauek gogorragoak direla da. Dena den, kontrolik gabeko mozketaren ondorioz, zuhaitz horien kopurua murriztu egin da. Zuhaitzaren mozketan dantzariek parte hartzen dute, tradizioaren arabera, zeremonian zehar sexuari uko egin behar diotenak. Mozketa erritoan, lehenik, zeremonia bat egiten da basoari barkamena eskatzeko, bere izakietako baten bizitza hartzeagatik, eta eskaintzak eskaintzen zaizkio; dantzariak zuhaitzaren inguruan dantzan ari dira bitartean. Kaporalak aizkorarekin hasten du ebaketa eta dantzariek jarraitzen diote, baina komunitate osoak parte hartzen du ekintzan. Tradizioaren arabera, makila zorua ukitu gabe eraman behar da jarriko den tokira, eta jarriko den zuloan eskaintzak ere uzten dira. Makilaren instalazioa eta konponketa ere musikaz lagunduta doa.
Jatorria
Hegalarien errituala zeremonia gisa hasi zen garai prehispanikoan. Lehorte aldi luze baten ondorioz euria eskatzera bideratutako erritu batekin zerikusia zuen. Garai hartako erritoa ez zen bakarrik hutsunean dantzantzea: aurretik hegalarien makila hauta behar zen. Zuhaitz altuenaren bila basoan sartzen ziren. Behin aukeratuta, haren inguruan dantzatzen ziren eta zeremonia batzuk egiten ziren hura jarriko zuten lekura eramateko. Datu deigarri bat da emakumeek debekatuta zutela ukitzea, zorte txarraren seinale baitzen. Gaur egun, metalezko maila txikiak dituzten altzairuzko zutoinak erabiltzen dira, eta bastidorea eta tekomatea zurezkoak baino ez dira izan. Altuera makila batetik bestera aldatu egiten da: Papantlako elizaren zabalgunean dagoenak 37 m. inguru neurtzen du; Tajinekoak ia 27 m. ditu; Mexikoko Antropologia Museo Nazionalekoak 25 m.
Hodi koklear
Hodi koklearra edo mintzezko koklea kiribilean bildutako mintzezko hodia da, tinpanoko arrapalaren eta arrapala bestibularraren artekoa. Barnean endolinfa dauka, eta baita sentimen-zelulak bildu eta estaltzen dituen Cortiren organoa ere. Berez koklearen zati bat da eta tinpanoko hodiaren bidez emandako sendagaiak koklea osotik zabalduko dira, hodi koklearretik izan ezik.
Retriever
Retrieverra edo berreskuratzailea txakur mota bat da, ehiztariak jo duen pieza berreskuratzen ona izaten den ehiza-txakurra. Oro har, ehiza-txakurrak hiru multzo nagusitan banatzen dira: berreskuratzaileak (retriever), deskargako espainiarrak (spaniel) eta arraza erakusleak (pointer). Berreskuratzaileak hegaztiak edo beste harrapakin batzuk berreskuratzeko hazi ziren batez ere, eta kalterik gabe itzultzen dituzten ehiztariengana.
Berrekuratzaileek duten atsegin izateko joera, beren izaera lasaia eta ikasteko gaitasuna direla eta, Labrador retriever eta Golden retriever arrazak ezgaitasunak dituzten pertsonak laguntzeko txakur gisa oso ezagunak dira. Bildumaren izen onak Labrador eta Golden retriever munduko 10 txakur onenen artean lehorreratu ditu.
Bizi-itxaropena
Berreskuratzaile baten batez besteko bizitza 10-12 urtekoa da. Batzuk 15 urte bitarte bizi daitezke.
Mintz tektorial
Mintz tektoriala edo Cortiren mintza Cortiren organo kiribila estaltzen duen mintza da, substantzia hialino eta homogeneo batez osatua. Mintz tektorialak, zelula sentsorialekin, euste-zelulekin eta nerbio-zuntzekin batera, Cortiren organoa osatzen du, barne-belarrian entzumen-prozesuaz arduratzen dena.
Egitura
Mintz tektoriala azelerularra da eta gel baten antzeko egitura du. Osagai nagusia ura da (bere pisuaren %97ari dagokiona); gainerakoa kolagenoz, glikoproteinez eta proteoglikanoz osatuta dago.
Leiho biribil
Leiho biribila edo leiho koklearra hezurrezko labirintoaren paretako bi irekiguneetatik behekoa da, mintz tinpaniko sekundarioak ixten duena. Gizakietan 2 mm-ko diametroa du batez beste, eta mintz fin batez estalita dago. Leiho obalaren azpitik dago, loki-hezurraren zati petrosoan, garezurrean.
Mintz bestibular
Mintz bestibularra edo Reissnerren mintza hodi koklearraren eta arrapala bestibularraren arteko mintz fina da. Hodi bestibularretik hodi koklearrera fluidoren bibrazioak transmititzen laguntzen du. Mintz basilarrarekin batera, kokleako konpartimentu bat sortzen du, endolinfaz betea, Cortiren organo kiribilaren funtziorako garrantzitsua dena.
Garbiñe Basarte
Bizitza
Garbiñek lehen ikasketak jaioterriko Lizarra ikastolan egin zituen. Ondoren, Corellako Escuela de Arte y Superior de Diseño eskola publikoan jarraitu zuen ikasten.
Lan ibilbidea
Txikitatik gustatu izan zaio pintatzea, eta bizitza profesionala ere beti egon da nolabait pinturarekin lotuta, aitari lagunduz pintura edo igeltsero lanean edota bere ekimenetan, azken urteotan kalean muralista. Etxean ez du pintatzen. Lehen ez zitzaion batere gustatzen pintatzen ari zela aita begiratzera hurbiltzea edo pintura-klasean norbait begira izatea. Baina ohitu da kaleko ikusleen aurrean pintatzen. Tabernetako mahaietan ere asko pintatu du.
Kalean pintatzeak jendearekiko harremana sortzen du eta hori lagungarria gertatzen zaio. Jendeak ondo tratatzen du, interesa agertzen dute ikusleek. Perfekzionistatzat dauka bere burua:"Amaitzeko eperik jarriko ez balidate, jarraitu egingo nuke, hobetu eta hobetu."
Lanak
Bere jaioterriko hainbat horma eta eskailera margotu eta koloreztatu ditu, besteak beste;
Merkataritzari buruzko horma-irudiak egin zituenetik, proposamen ugari jaso ditu, partikularrenak, Béjar-ekoak (Salamanca), Nafarroakoak ( Caparroso, Iruñea, Genevilla, Aiegi edo Muniain)...
Bestelakoak
Garbiñe bestelako lan eta jardueretan ere aritu da:
Gurutze Gorrian
9 urtez jardun du boluntario lanetan:
Bizitza pertsonala
Ez du bizitza pertsonal erraza izan Garbiñek. 21 urtetik 35era tratu txarrak jasan zituen bikotearengandik eta horrek legez kanpoko sustantziak hartzera bultzatu zuen, infernu hartatik irtetea lortu zuenean, bere semea zaintzeari ekin zion, ama ezkongabe gisa, kontziliatzea eta lana bateratzea zaila izanik 9 urtez Gurutze Gorriko boluntariotzan jardun zuen; anbulantzia gidari, zein beste eginkizunetan. Semea hazi ahala bere bokazioa den pinturara itzuli zen. Hainbat urtez pintatu gabe egon ondoren, 2018an, kasualitatez, muralgintzari ekin zion.
Arrapala bestibular
Arrapala bestibularra hezurrezko zati kiribilak koklean eratzen duen kanala da, perilinfaz betea eta bestibuluarekin komunikatua dagoena. hodi koklearretik Reissnerren mintzak bereizten du, eta belarriko bestibulutik helikotremaraino hedatzen da, non tinpanoko arrapalarekin bat egiten duen.
Salazartarren jauregia (Haro)
Salazartarren Jauregia Haroko udalerrian (Errioxa, Espainia) dagoen XVII. mendearen bigarren erdiko eraikina da, eta bere izena Juan de Salazar Ortegón (1632-1707) lehenengo jabeari egiten dio erreferentzia, seguruenik. Eraikitzailetzat eta lehen jabetzat jotzen da Juan de Salazar hura. Garai hartako handikien gustuaren arabera eraikia, fatxadetan 13 izarreko armarriak agertzen dira, Salazar etxeari erantzuten dion ikonografia. Gainera, La Paz kaleko fatxadan bi armarri daude. Horietako batean, koadro batean, izarren marrazkia agertzen da, eta bestean, González de Suso izarren ikonografia, zeinaren familiakoa baitzen Juan de Salazar jaunaren emaztea, Francisca González de Suso andrea.
Tenéis que venir a verla
Tenéis que venir a verla 2022ko Jonás Trueba espainiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.
Sinopsia
Bi lagun bikote berriz elkartu dira. Musika entzuten dute, solasean aritzen dira, irakurri eta jan egiten dute, pasieran ibiltzen dira, ping-pongean jolasten...
La maniobra de la tortuga
La maniobra de la tortuga 2022ko Juan Miguel del Castillo andaluziar zinema zuzendariaren thrillerra da.
Loki-hezurraren zati petroso
Loki-hezurraren zati petrosoa edo loki-hezurraren harkaitza garezurraren oinaldean dagoen loki-hezurraren zatia da, piramide-formakoa, barnean entzumen-organoak (barneko nahiz erdiko belarria, zehatzago esateko) hartzen dituena. Ugaztun batzuetan hezur independente gisa hezurmamitzen da, baina beste batzuetan, gizakietan adibidez, loki-hezurrarekin bat egiten da. Gorputzeko hezurrik trinkoenetako bat da eta DNA fosil hobekien mantentzen duen hezurretako bat da.
Ana Jagellondarra
Ana Jagellon (Anna Jagiellonka, Ona Jogailaitė; Krakovia, 1523ko urriaren 18a – Varsovia, 1596ko irailaren 9a) Poloniako erregina eta Lituaniako dukesa handia izan zen 1575etik 1587ra.
Sigismundo I.a Poloniakoa eta Bona Sforza Milangoaren alaba izan zen. 52 urterekin Eztebe I.a Báthoryrekin ezkondu zen eta 1575ean Poloniako errege eta erregina aukeratuak izan ziren. Ana gai administratiboetan eta hainbat proiektu eraikitzen aritu zen, hala nola harresiak. Eztebe 1586an hil zen eta Anak bere iloba Sigismundo III.a Vasa errege hautatzearen alde egin zuen hurrengo urtean.
Alina Szapocznikow
Alina Szapocznikow (Kalisz, Polonia, 1926ko maiatzaren 16a - Passy, Frantzia, 1973ko martxoaren 2a) eskultorea izan zen, Holokaustotik bizirik atera zena. Batez ere brontzean eta harrian lan egin zuen, eta haren lan probokatzaileak surrealismoa, errealismo berria eta pop artea bezalako generoak gogorarazten ditu.
Bigarren Mundu Gerran, preso egon zen Lodz eta Pabianice ghettoetan eta Auschwitz, Bergen-Belsen eta Theresienstadt kontzentrazio-eremuetan.
Lehen urteak (1926-1938)
Familia judu batean (amak, aitak eta neba txikiak osatua). Haren aita, Jakub, dentista zen, eta ama, Ryfka (Regina), pediatra. Pabianizen bizi ziren, Lodz inguruan. Lehen urteetan, Szapocznikow Lehen Hezkuntzako eskola txiki batera joan zen Pabianizen. Gero bigarren hezkuntza egin zuen St. Hedwig-en Putawskiego St-en. Aita tuberkulosiaz hil zen 1938an, gerra hasi baino lehentxeago.
Bigarren Mundu Gerra (1939-1945)
Hamahiru urterekin bakarrik geratu zen amarekin, neba desagertu egin baitzen gerra hasi eta gutxira. Pabianiceko ghettora eraman zituztenean, bi urtez egon ziren han (1940ko otsailetik 1942ko maiatzera) ospitalean lanean aritu ziren, ama mediku eta Alina erizain. Familia-bikoteak lan bera egiten jarraitu zuen Lodzeko ghettora eraman zituztenean, maiatzaren amaieran, urrunagoko beste eremu batera bidali aurretik. Ondoren, Auschwitzetik igaro ziren, Bergen-Belsen kontzentrazio-eremura bidean.
Szpocznikow eta haren ama hamar hilabetez egon ziren kanpamentu horretan, berriro lekuz aldatu baino lehen. Bere egonaldiko dokumentazioaren arabera, aldaketa Szapocznikow-en amak mediku alemaniar bati "bere funtzioak ongi betetzen ez zituelako" haserre egiteagatik izan zen. 1943ko udazkenean Terezinera joan ziren, eta han elkarrekin egon ziren behin betiko banandu baino urtebete lehenago. Gerraren ondoren, Szapocnikow preso-talde batekin joan zen Pragara, ama Lodzera itzuli zen bitartean.
Bizitzan zehar, Szapocnikow-ek ez zuen gerran izandako esperientziez hitz egin. Hala ere, Ryszard Stanislawski lehen senarrarekin izandako gutunaren zati batzuetan gertaera hauek aipatu zituen:"Baina aldea da zure prestakuntzaren prozesuan, azken 10 urteetan, ez zarela desesperazio-bataio horretatik pasatu, eta hori guztia. Dena ez zen behin baino gehiagotan amaitu zuretzat, ghettoetan eta kanpalekuetan gertatu zitzaidan bezala. Sentitzen dut Rys, penatuta nago. Badakizu zenbat gorroto dudan eta zenbat lotsatzen nauten bizi izan duten urte gogorrak beti ahotan dituzten pertsona horiek."
Azken urteak (1945-1973)
Pragan, Szapocznikow eskultore gisa trebatu zen 1945ean eta 1946an, Otokar Velimskyren estudioan. 1947an, Pragako Arte eta Industria Akademian ikasi zuen Josef Wagnerrekin, eta, geroago, Paul Niclausseren tailerrera joan zen, Parisko Arte Ederren Eskolan. Parisen egon zenean, Poloniako komunitatearekin jarri zen harremanetan, eta han ezagutu zuen lehen senarra, Ryszard Stanislawski, arte poloniarreko historialaria eta Lodzeko Arte Modernoaren Museoko zuzendaria. Frantziako bizitza artistikoak eragin nabarmena izan zuen Szapocznikow-en karreraren garapenean, eta eskulturaren oinarriak ezartzeko askatasuna eman zion. Jean Arp, Ossip Zadkine, Henry Moore eta Alberto Giacomettiren ezagutu eta haien lanek inspiratu egin zuten artista.
1947-1949 bitartean, Praga eta Paris artean ibili zen Szapocznikow. Bat-batean gaixotu ondoren, 1951n, peritoneoko tuberkulosi bat diagnostikatu zioten, garai hartan tratamendurik ez zuena. Medikuak gomendatuta, Sirodera joan zen Jurako mendietan, berriz makaldu eta Champagnoleko ospitale pribatura joan aurretik. Sendagileari kontsulta egin ondoren, Szapocznikowk antibiotiko esperimental bat (estreptomizina) ematen utzi zion sendatzen laguntzeko. Gero Poloniara itzuli zen, eta 1952ko uztailean Stanisσawskirekin ezkondu zen, eta uda hartan bertan Piotr semea adoptatu zuten. Artistak hainbat lehiaketatan parte hartu zuen monumentu publikoak sortzeko: Chopin, adiskidetasun poloniasobietarra, Varsoviako heroiak, Auschwitzen eta Juliusz Sσowackiren biktimak. Sei urtez elkarrekin ezkonduta egon ondoren, Szapocznikow eta Stanisσawski 1958an dibortziatu ziren, baina elkarrekin egon ziren gainerako bizitzan. Ondoren, Roman Cieνlewicz diseinatzaile poloniarrarekin harreman sentimentala hasi zuen, eta 1967an Parisen ezkondu zen harekin.
1962an, banakako erakusketa bat eskaini zioten Veneziako Bienaleko Poloniako pabiloian. Handik urtebetera, Parisera joan zen. Han arte-kritikariaren lagun egin zen, Pierre Restany, Nouveau Réalisme mugimenduaren sortzailea. Parisera itzulita, Szapocznikow bere bular, urdail eta hanken moldeak ekoizten hasi zen. Batez ere brontzean eta harrian lan eginez, Szapocznikow-ren lehen produkzio artistikoa bere haragiytzearen lehen aztarna dokumentatua da. 1963an, zatitutako gorputz-atalak material eskultoriko iraultzaileekin, hala nola poliesterrarekin eta poliuretanoarekin, nahasten hasi zen artista. Berrikuntza tekniko horri esker, Szapocznikow-ek hizkuntza pertsonala hilezkortu ahal izan zuen, haurtzaroan heriotzarekiko esposizioak, Holokaustoaren oroitzapen traumatikoek eta tuberkulosiaren ondorioz bere gorputza garaia baino lehen kolapsatzeak eraginda.
Heriotza
1968an minbizia diagnostikatu ondoren, bere lanaren zati handi bat bere heriotza saihestezinaren eta bizitzan zehar jasandako traumen inguruan egin zuen. Urte berean, Szapocznikow "tumoreen" eskulturak egiten hasi zen erretxina, gazak, egunkari zimurtuak eta argazkiak erabiliz. Giza gorputzaren moldeen bidez, gorputzak irauterik ez izatea nahi zuen artistak, oinaze, trauma eta egia iturri gisa. Erretxina sintetikoaren forma duten bere eta lagunen argazkiak erabiltzea hautatzeak eskulturaren eta argazkiaren prozesuetara bideratzen du, ehorzle eta melankola-eramaile gisa. Lan egin zuen azken lanetako bat proiektu guztiz kontzeptuala izan zen. Pierre Restanyk bultzatuta, Vesubio eskualdea ospatzen eta edertzen zuen diseinu bat aztertu zuen, produkzio paradoxikoa, Vesubio koroa barik kraterraren beraren barrualdea hartzen zuena. Patinajeko pista bat aurreikusita zegoen, patinatzaileak On the Hills of Manchuria balsa, argia, igogailuak eta elur artifiziala dantzatzera gonbidatzeko. Diseinua honela deskriba daiteke: "naturari, urpean eta sorginari aurre egiten dion norbaiten keinua" eta "keinu horren izaera ludikoa". Artistak berak aipatu zuen azkenak ezinbestean izan behar zuela proiektu kontzeptuala:"Egun batean, patinaje artistikoko lehiaketa batean, garaiko Peggy Flemingen batek bere programa krater izoztuan exekutatzen badu, eta gu, pirueta zoragarri eta hotzengatik harrituta, laba-erupzio bat-bateko batek harrapatu eta betiko petrifikatzen bagaitu, Ponpeiako biztanleak bezala, orduan izango da trantsizio osoaren garaipena. Eta hain une iheskorra eta une iragankor hori da lurretik igarotzearen ikur bakarra."Alina Szapocznikow 1973ko martxoaren 2an hil zen Praz-Coutanten, hezurretako minbizia eta paralisi progresiboa zituen gaixotasunaren azken fasearen ondorioz.
Harrera
Hil ondoren, Szapocznikow-en lana artistaren inguruko zenbait laginetan erakutsi zen. 1975ean, bere lanaren hil ondoko harrera gorenera iritsi zen, eta Polonia osoan oso nabarmen agertu zen, eskulturei buruzko artikulu eta saiakera ugari argitaratu baitziren. 70eko hamarkadaren amaieran eta 80ko hamarkadan, eskulturak gehiago erakutsi ziren erakusketa kolektiboetan banakakoetan baino, baina azken urteetan artistarekiko eta museo nagusiekiko interesa handitu egin da, New Yorkeko Arte Modernoaren Museoa, Parisko Pompidou Zentroa eta Bruselako WEILS barne.
Gerra
Bere ibilbidean zehar, Szapocznikow-ek brontzezko eskulturen bidez zatikatutako giza gorputza aztertu zuen, eta gero material plastiko modernoak erabili zituen, hala nola poliesterra, poliuretanoa eta kableatua. Bigarren Mundu Gerran Poloniako emakume judu gisa izandako esperientziek eraginda, giza gorputz desitxuratua, hondatua eta zatikatua erabiltzen du gerrako esperientzien lekuko gisa, eta, azken batean, lanaren balorizazioa eta militarismoa kritikatzen ditu. Lurpetik aterata (1955), gerraren ondoren, gorputzaren irudikapen bat da, azaleko ehundura pikatua duena eta lepoa tente. Ponpeian, 1979an, Vesuvio sumendiaren erupzioaren biktima izan ziren irudi heroikoak gogorarazten ditu lanak. Horrek are gehiago bultzatzen du balorizatutako gorputzak ez direla gerraren inpaktuarekiko immuneak.
Giza gorputza
Alina Szapocznikow emakume zatikatuaren eskulturengatik da ezaguna. 1956an egina, Difficult Age igeltsu patinatuz egina dago, eskulturarako nahiko delikatua den materiala, eta erraz uler daiteke gazteriaren eta edertasunaren ahultasunaren eta geldiezintasunaren metafora gisa.
Bularreko minbizia diagnostikatu ondoren, Alina Szapocznikow Tumore Personified serieari ekin zion poliesterrezko eta poliuretanozko erretxinarekin esperimentatuz. Material berri hori artista gehienek ez zuten erabili ordura arte. 1966tik aurrera, besteak beste, Illuminated Lips, Marching Lips eta Illuminated Breast-eko emakumeen sentsualitatea sintetizatzen du, eta gorputz-atalak objektuerabilgarriak bihurtzen ditu eta funtzioa aldatzen du. Bere garaikide maskulinoek (adibidez, César Baldaccini, Arman) agortu egin zuten mekanizatutako gorputzaren nozio hori, baina Szapocznikow-en etxeko objektu funtzionalek sentsualitate bitxia dute. Bere obra ezagun eta baloratuenetako bat Grands Ventres (Sabel handiak) da. Bata bestearen gainean pilatutako bi sabel handi irudikatzen ditu, bakoitzak metro eta erdiko altuera duela gutxi gorabehera. Gorputzarekin egin zituen beste lanekin alderatuta, hauek oso errealistak eta ikusmenean lasaigarriak dira. Haren lan asko atsekabetzat hartu izan dira, eta ez dira "gustu onekoak".
Txoria
1959an, Szapocznikow-ek Bird eskultura sortu zuen Varsoviako estudioan. Bird 1958-1960 bitartean egindako obra abstraktu batzuen parte izan zen. Lan horien ezaugarri dira grabitate-zentro alderantzikatua eta naturaren formen antzeko adierazpen organiko eta bereizgarriak.
Bird zementuz eta metalez egina dago. Material horiek oso astunak dira bere dimentsioetarako, eskulturak 166 cm-ko altuera baitu. Txoriaren lepoa eta mokoa zerurantz begira eta hegoak elkartuta daudela, eskulturak adierazten du tentsioa dagoela animaliaren gorputzean lurretik alde egin behar duen unean, ez baitago erabat lurrean, baina zerura ere irirtsi gabe dago.
Szapocznikow eta Bird-en zenbait argazki daude, Tadeusz Rolke argazkilari ezagunak egindako argazki bat barne.
Totonacapan
Totonacapan Mexikoko eskualde historiko baten izena da, batez ere Veracruz estatuaren iparraldean kokatzen dena. Eskualde hau, jatorriz, El Tajín hiri prehispanikoaren inguruan eratu zen, eta ondoren, garai kolonialean eta gaur egun arte, Papantla hiriaren inguruan.
Historia
Historikoki Totonacapan askoz handiagoa zen; XIX. eta XX. mendean zehar Puebla eta Veracruz estatuetan zatitu zen. Kultura totonakoa garatu zen eremu zabal bat hartzen duen arren, gaur egun eskualdea Cazones ibaitik (iparraldean) Gutiérrez Zamora eta Tecolutla herrietaraino (hegoaldean) jotzen da. Veracruzeko beste herri batzuk Totonacapan eskualdekoak dira: Cazones, Coatzintla eta Poza Rica.
Totonakoak lurraldean nagusiak baziren ere, azteken menpe zeuden; horregatik Hernan Cortésekin bat egin zuten Tenochtitlánen aurka joateko.
Leku arkeologikoak
Hauek dira ezagunenak:
Pacifiction: Tourment sur les Îles
Pacifiction: Tourment sur les Îles 2022ko Albert Serra kataluniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Sinopsia
Tahiti uhartean, De Roller (Errepublikako goi-komisario eta Frantziako Estatuaren ordezkaria) gizon kalkulatzaile eta jokamolde akatsgabekoa da. Harrera ofizialetan zein legez kanpoko establezimenduetan, etengabe hartzen die pultsua edozein unetan haserretzeko arriskua dakarten tokiko biztanleei.
Naomi Scott
Naomi Grace Scott (Hounslow, Londres, 1993ko maiatzaren 6a) Ingalaterrako aktore, abeslari, dantzari eta musikagilea da. Charlie's Angels filmean Elena Houghlin-en rola bete zuen.
Biografia
Londresko Hounslow udalerrian jaio zen, aita britainiarra du eta ama indiar jatorrikoa baina Ugandan jaioa. Aita Bridge Church-eko apaiza da eta bertako gazteen bandan hasi zen abesten. Eskolako musika eta antzerki ikuskizunetan hartu zuen parte. Kelle Bryan pop abeslari britainiarrak ikusi zuen Eternal nesken bandan eta Xenomaniako musikagile eta ekoizleekin lan egiten hasi zen.
Disney Channel etxearekin hasi zuen aktore ibilbidea, 2009an Life Bites telesailaren bigarren denboraldian eta hurrengo urtean Lemonade Mouth, hau dagoeneko Estatu Batuetan. 2011n Fox kateko Terra Nova zientzia-fikziozko telesailean Maddy Shannon-en papera bete zuen.
2015ean Screen International erakundeak etorkizuneko izar izendatu zuen. Urte berean Power Rangers filmeko protagonistetako bat izan zen, Ranger arroxa. 2017an estreinatu zen filma eta Teen Choice Award sarietan izendapena jaso zuen. 2019an Aladdín filmean Jasmin printsesa izan zen eta Saturn Award sarietan izendapen berri bat jaso zuen. 2019an bertan Charlie's Angels filme berrian Elena Houghlin protagonistaren papera bete zuen.
Bizitza pertsonala
Naomi Scott kristaua da eta Compassion International kristau elkartearen Erresuma Batuko enbaxadorea da. Pobrezian dauden haur eta familiak laguntzea du helburu elkarte honek.
2014an Jordan Spence futbolari ingelesarekin ezkondu zen. 16 urte zituztela ezagutu ziren eliza berean.
Kimiostato
Ingurune estatiko batean, bakteriar populazioen hazkundean lau fase bereizten dira: sortasun-fasea, fase esponentziala, fase egonkorra eta heriotza-fasea. Azken fase horretan bakterioak hiltzen dira elikagaiak bukatzen zaizkienean, metabolismoaren produktu toxikoak pilatzen direnean edota ingurugiroko baldintzak aldatzen direnean. Kultibo estatikoetan bakterioen hazkunde-tasa elikagai mugatzailearen menpe dago, hots, inguruneko elikagai urrienaren menpe.
Mikrobiologia industrialean, aldiz, sarritan bakterio-kultura bat etengabe fase esponentzialean egotea lortu nahi da, kultura horrek modu jarraituan produktu interesgarri bat (antibiotiko bat, molekula organikoren bat...) ekoitz dezan. Hori kimiostato izeneko tresna baten bitartez lortzen da. Funtsean, kimiostato batean bakterioak beti fase esponentzialean daude hazkuntza-ingurunea etengabe berritzen delako, eta elikagaiak inoiz bukatzen ez direlako.
Kimiostato batean, funtsean, bakterioak dituen ontzi bati etengabe ingurune fresko nutritiboa gehitzen zaio, ingurune zaharra eta desegite-produktuak ere kenduz, hustubide-sistema baten bidez. Modu horretan, ingurunea etengabe berritzen denez elikagaien kontzentrazioa egonkor mantentzen da, eta metabolismoaren produktu toxikoak ere ez dira pilatzen. Horrela posible da hazkunde esponentziala luzaro mantentzea.
Kimiostatoa kontrolatzeko, bi parametro hauek aintzat hartu behar dira: diluzio-tasa eta elikagai mugatzaile baten kontzentrazioa (karbonoarena edo nitrogenoarena, esaterako).
Diluzio-tasa (D) horrela definitzen da: kimiostatoaren bolumenari (V) gehitzen zaion hazkuntza-ingurunuaren fluxua (F):
D= diluzio-tasa, μmax= hazkuntza-abiadura maximoa, S= elikagaiaren kontzentrazioa eta Ks= hazkuntza-abiadura maximoaren erdia lortzeko erabili behar den elikagaiaren kontzentrazioa izanik.
Nadia Zakamska
Nadia Zakamska (Errusia, 1979ko maiatzaren 5a) errusiar-estatubatuar astronomoa eta Johns Hopkins Unibertsitateko irakasle laguntzaile da.
Karrera
Zakamskaren ikerketak II. motako quasareen uhin-luzera askoren lana eskatzen du. Zulo beltz supermasiboak eta galaxiak eratzeko duten eginkizuna ere aztertzen ditu. Gainera, eguzkitik kanpoko planetak eta galaxiaz kanpoko astronomia aztertzen ditu.
Victoria Ariño
Victoria Ariño Arginzoniz (Ermua, Bizkaia, 1889ko apirilaren 19a - Ermua, Bizkaia,1974ko abuztuaren 2a) emakume filantropoa izan zen.
Biografia
Emakume irakurria zen, leitzeari garrantzi handia ematen zion eta arropa kontuetan eta preminazkoak ez ziren gauzetan dirua alperrik gastatzen ez zuen arren, egunero erosten zuen egunkaria. Ondasun ugariren jabe geratu ziren hiru neba-arrebak gurasoak zendu zirenean eta handik urte batzuetara anaia biak oinordeko gabe hil ostean, Victoriaren izenean gelditu zen ondare guztia. Hala ere, bere azken urteak estutasunean bizi izan zituen, ilusio batek hauspotuta: bera ez zenerako herriarentzat ahal zenik eta ondasun gehien utzi ahal izatea.
Bere testamentuan Ermuko Santixau eliza osteko eraikuntza berriaren azken kontuak ordaintzeko laineko dirua laga zuen eta bere etxe, orube eta pinadiak herriaren premietarako geratzea ere lotuta utzi zuen. Izelaieta kaleko bere etxea, geltokiko erromarak pasatu eta segituan, Caritasen bulego bihurtu zen eta pareko ortuan, 1980an, eskola-eraikin bat jaso zen: tente egon zen urteetan, bertan kokatu ziren AEK euskaltegia, Haurtzaindegia eta Musika Eskola. Enpresa eraikitzaile batek, ondoko lurrak erosita zituela-eta, Udalarekin akordio bat lotu zuen: Estaziñoko eskolia -horrelaxe ezagutzen zuten herritarrek- bota eta etxe-multzo bat altxatu; orube guztiaren konpentsazioz Goienkale kaleko Eitzaga-Etxebarria etxea berriztatuko zuen enpresak. Konponketa eta atontze guztiak amaituta, azken honetan kokatu ziren Haurreskola eta Alboka Musika Eskola 2004ko urtarrila ez geroztik.
Aitortzak
“En testimonio de eterna gratitud
a la familia de Ariño
La comunidad parroquial”.
Gesto (filma)
Gesto 2022ko Xuban Intxausti euskal zinema zuzendariaren film dokumentala da.
Mi vacío y yo
Mi vacío y yo 2022ko Adrián Silvestre espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
1947-48 denboraldia euskal errugbian
1946. urtean, Bizkaiko federazioaren sorreraren ondoren, Club Deportivo Bilbaok txapelketa ofizialetan parte-hartzeko talde bat prestatzeko lanak hasi zituen. Helburu hau betetzera bi urte geroago lortu zuten, Bilboko taldea Bizkaiako txapeldun bezala sailkatu baizen Espainiako Txapelketara. Emakumezko talderik ezta lehiaketarik ez zegoen.
Mi vacío y yo
Sinopsia
Raphi pertsona gaztea, androginoa eta naif samarra da. Olerkiak idazten ditu eta bere ametsetako printzearekin maitemintzea du amets. Bere jaioterritik Bartzelonara joan zen bizitzera, eta han errealitatea oso urrun dago imajinatzen duen bezalakoa izatetik. Genero-disforiaren diagnostikoa jaso eta bidaia nekez bat hasiko du bere benetako nortasuna onartzeko.
Gesto (filma)
Sinopsia
Filma 30 urtez bakearen alde eta Euskal Herriko indarkeriaren aurka lan egin zuen euskal bakezaletasunaren memoriaren aldeko bidaia bat da. Bakearen Aldeko Koordinakundeko protagonistek iraganeko irudiak ikusiz egiten duten bidaia honek proposamen bat egiten dio ikusleari: erakunde bakezalearen oinarriak, ekintzak eta printzipio etikoak gaur egun indarrean jarraitzen dutela deskubritzea, hain zuzen.
Marta Juaniz
Marta Juaniz Azkarate (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1964ko otsailaren 25a) aktorea da. Ikuskizunen eta muntaien ekoizpenak ere kudeatzen ditu.
Ibilbidea
San Benitoko mojen eraginez aukeratu zuen Martak aktore lanbidea. Eskola itxi zuenean, 6 urte zituen, eta betiko grabatuta geratu zitzaizkion bi antzezlanetan parte hartu zuen: Udaberriaren jaiotza, sagarrondoaren papera egiten zuena eta Edurnezuri. Ereinda zegoen hazia.
1992an, Miguel Munárriz bikotekidearekin batera, La Navé Producciones Teatrales SL konpainia sortu zuen. Orduz geroztik, aktore-lana eta ikuskizunen eta muntaien ekoizpena uztartzen ditu, bai bereak, bai beste konpainia eta erakundeenak.
2021ean Federico Garcia Lorcaren Bodas de sangre, formato handiko, lana zuzendu zuen.
El vasco
El vasco 2022ko Jabi Elortegi bizkaitar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.
Rainbow (2022ko filma)
Rainbow 2022ko Paco León andaluziar zinema zuzendariaren film komiko musikala da.
Sinopsia
Musikarako ezohiko talentua eta eutsi ezin den barne-energia ditu Dora nerabeak. Bere urtebetetze-egunean eztabaida bortitza izango du aitarekin. Ondoren, etxetik ihes egingo du Totó txakurrarekin eta amaren bila abiatuko da.
María Cruz Berrocal
Ibilbide profesionala
1996an Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean Geografia eta Historian lizentziatu zen. 2004an doktoratu zen Unibertsitate Konplutentsean, doktore-tesi honekin: Paisaje y arte rupestre: ensayo de contextualización arqueológica y geográfica de la pintura levantina.
1997tik 2006ra, doktoratu aurreko eta doktoratu ondoko ikertzaile gisa lan egin zuen CSIC eko Gizarte eta Giza Zientzien Institutuan, eta urte horretan eta 2008ra arte doktoratu ondoko kontratua lortu zuen Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeley.
2013ra arte, CSICeko Historia Institutuan egin zuen ikerketa-karrera osoa. 2011n, Taipéira (Taiwan) joan zen. Han, nazioarteko talde baten ikerketak zuzentzen ditu, kolonizazioak uhartearen iparraldean duen eraginari buruzkoak. 2012an Elena Serranorekin elkartu zen. 2013ko irailetik aurrera, proiektua Konstantzako Unibertsitatearen eta Akademia Sínica ren mende dago. Hala, Konstantzako Unibertsitateko (Alemania) Historia eta Soziologia Saileko research fellow edo ikertzaile izatera pasatu zen.
2018ko otsailean, ikertzaile kontratatu zuten Kantabriako Unibertsitateak eta Kantabriako Historiaurreko Ikerketen Nazioarteko Institutuak (IIIPC). Aldi berean, Konstantzako Unibertsitatean jarraitu du bere ikerketa-lanarekin.
Ikerketa-ildoak
Bere ikerketa-interesak hauexek izan dira: Levanteko paisaia eta historiaurreko artea aztertzea, arkeologia-diziplinaren bilakaeraren eta inboluzioaren kritika, arkeologia feministaren garapen teorikoa eta Iberiar penintsulako historiaurrea. Gaur egun, Kantauri aldeko historiaurreari buruzko proiektu bat garatzen ari da IIKPIan.
Bere ikerketen helburua sekuentzia arkeologiko osoak aztertzea da.
Gaur egun, Ozeano Barea da bere azterketa-eremu nagusia, eta arreta berezia jartzen dio eskualde horretako iberiar kolonialismoari eta orain arte gutxi aztertutako herriei. XVI. eta XVII. mendeetako lehen harreman horien zuzeneko eta zeharkako ondorioak ikertu ditu.
Taiwango iparraldean, zehazki Quelangeko San Salvadorren, Espainiako kolonien indusketen bidez egiaztatu ahal izan zuen uharteak Ozeano Bareko merkataritza-loturetan izan duen garrantzia. Horrek erakusten du garai hartan, jada, mundu globalizatu batean bizi zela, eta ideia hori aipatu du bere azken ikerketa-lanetan, Alofi, Wallis eta Fortuna aztarnategiak ere kontuan hartu baitituzte.
Lanak
Historiaurreko arte levantetarra:
Historiaurrea:
Diziplina arkeologikoari buruz:
Arkeologia feminista:
Pazifikoa:
My Way Out
My Way Out 2022ko Izaskun Arandia tolosar zinema zuzendariaren film dokumentala da.
Sinopsia
"The Way Out" pertsona transentzako klub ospetsuak 25. urteurrena ospatu zuen 2018an. Dokumentalak Londresko trans agertokiaren azken hiru hamarkadak errepasatzen ditu eta, elkarrizketa eta artxiboko grabazioen bidez, klubak komunitate transean izan duen eragina erakusten digu.
Greta Keller
Greta Keller,jaiotzez Margaretha Keller-Bacon (Viena, Austria, 1903ko otsailaren 8a - Ib., 1977ko azaroaren 4a), Alemanian eta Estatu Batuetan arrakasta izan zuen abeslari eta aktorea izan zen. Alemanez, frantsesez eta ingelesez kantatu zuen, estilo alemana eta estatubatuarra mezzosoprano ahots grabearekin konbinatuz.
Biografia
Vienan jaio zen, antzerkian debuta egin zuen Pavillonen, Peter Lorrerekin batera, eta Marlene Dietrichekin batera agertu zen Broadwayn. Max Reinhardt antzerki-zuzendari handiak zioen:"'bere ahotsa Jainkoak bakarrik suntsi ditzakeen horietakoa da'." 1929an, Pragan diskoak grabatzeko kontratatu zuten, eta, gero, Berlinen, konsagratu zen. The Great Lady Of Chanson/ Abestiaren Dama handia ezizena jarri zioten.
Alemaniatik alde egin zuen 1938 aldera eta Bigarren Mundu Gerran New Yorken bizi izan zen. Hollywooden David Bacon aktorearekin ezkondu zen, Masachusseteko Gaspar Bacon gobernadorearen semearekin, J.P. Morganeko kide batekin, eta, ondoren, Theodore Roosevelten estatu-idazkariarekin. Bacon 1943an hil zuten - Howard Hughes-ek babesten zuen.
Kantuak Parisera eraman zuen, Vienako azentua inoiz galdu gabe, Marlene Dietrich berlinarraren eta New Yorken antzeko estiloarekin, 1960-62 bitartean Waldorf-Astoria Hotelaren klubean, Paul Anka, Noel Coward eta Jacques Brel eta Saint Moritzeko Palace-Hotelean.
1973tik 1977ra Wolfgang Nebmaierrekin bizi izan zen.
Vicent Andrés i Estellés
Biografia
1935-1936 urteen inguruan poesia idazten hasi zen eta Espainiako Gerra Zibila hasi aurretik (1936-1939) antzerki-pieza batzuk eginak zituen. Gerra piztu zenean hamabi urte zituen, eta horrek eragina izan zuen bere obran, heriotzaren gaia behin eta berriz agertzen baita. Gerra garaian ikasketak utzi behar izan zituen, baina liburuak irakurtzen jarraitu zuen, besteak beste, García Lorca, Teodor Llorente eta Antonio Machado renak. Gerra amaituta okindegian hasi zen lanean, aita bezala, eta geroago urregile, mekanografo eta ordenantza gisa ere lan egin zuen.
Gaztaroa Valentzia hirian eman zuen, eta han sortu zitzaion literatura zaletasuna, bere kabuz ikasita: garai hartan gehien eragin zioten idazleak Baudelaire, Neruda, Eluard, Pavese eta Walt Whitman izan ziren; katalanez, Verdaguer, Carner, Riba, Rusiñol, Ausiàs March, Màrius Torres, Salvat-Papasseit eta Rosselló-Pòrcel.
1955. urtean Isabelekin ezkondu zen, eta alaba bat izan zuten, lau hilabete zituela hil zena; hala, betiko finkatu zen heriotzaren gaia bere obran eta, bereziki, Coral romput, Primera soledad (1988) eta La nit en eixa feta lanetan. Handik gutxira, beste bi seme-alaba izan zituen: Carme eta Vicent. 1958an, erredaktore izendatu zuten egunkarian, eta kargu hori 1978ra arte bete zuen, orduan «modu arbitrarioan ordeztu zuten, samurtasunik gabe». Berrogeita hamalau urte zituela egunkaritik kaleratzeak erretiro aurreratu moduko bat ekarri zion eta, horri esker, bere obrari eman zitzaion bete-betean, bai eta erakusketetan eta beste kultura-jarduera batzuetan parte hartzeari. 1978an jaso zuen, hain zuzen ere, Kataluniako Letren Ohorezko Saria eta 1984an, berriz, Valentziako Letren Saria. Urte batzuetan Benimodo n (Ribera Alta) bizitzera joan zen, agintariek ofizialki gonbidatuta, eta poesia eta prosa batera landu zituen.
Azken urteetan ere sari eta omenaldi ugari jaso zituen, hala nola Prada ko Udako Unibertsitate Katalanarena (Conflent) eta Urriko Sariak 1990ean. Vicent Andrés Estellés 1993ko martxoaren 27an hil zen, 68 urte zituela, Valentzian, eta argitaratu gabeko lan ugari utzi zuen.
Obra
Vicent Andrés Estellések obra oparoa eta askotarikoa du. Bere poesia ezagunagoa den arren, eleberriak, antzezlanak, zinemarako gidoiak eta memoria batzuk ere idatzi zituen. Bere obraren gai nagusiak heriotza, sexua eta aberria dira, betiere ikuspegi herrikoia, egunerokoa, erraza, zuzena eta, are, arrunta erabiliz.
Bere obra guztia katalogatzea zaila da, lan batzuk liburu edo ohar pribatuetatik abiatuta berregiten baitzituen, hala nola Manuscrits de Burjassot, Cançoner edo Mural del Pais Valencià, zeinetatik zatiak edo egokientzat jotzen zituen poemak bakarrik argitaratzen baitzituen.
Lehen argitalpenak hauek dira: Ciutat a cau d'orella (1953), La nit (1956), Donzell amarg (1958) eta L'amant de tota la vida (1966); ordura arte idatzi zuen guztiaren konpilazio txiki bat besterik ez dira.
1970eko hamarkadatik aurrera, maizago argitaratu zuen, eta hainbat sari jaso zituen. Lletres de canvi (1970), Primera audició (1971), L'inventari clement (1971) argitaratzen ditu. 1971n, bi lan garrantzitsu argitaratu zituen: La clau que obri tots els panys (Coral romput barne) eta Llibre de meravelles, bere lanik ezagunena, agian.
Une horretatik aurrera, aitortza handiagoa jasotzen du eta bere lan osoa argitaratzen da, besteak beste: Recomane tenebres (1972), Les pedres de l'àmfora (1974), Manual de conformitats (1977), Balanç de mar (1978), Ofici permanent a la memòria de Joan B. Peset (1979), Cant temporal (1980), Les homilies d'Organyà (1981) berriz ere Coral romput barne duela, Versos per a Jackeley (1983), Vaixell de vidre (1984), La lluna de colors (1986) eta Sonata d'Isabel (1990).
Bere prosa-lan nabarmenenak dira El coixinet (1988) eleberria, L'oratori del nostre temps (1978) antzezlana eta bere memoriak: Tractat de les maduixes (1985), Quadern de Bonaire (1985) eta La parra boja (1988.