cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britainiar Inperioa
Bigarren Mundu Gerra
1940ko ekainean Frantzia erori ondoren, Britainia Handia eta inperioa bakarrik mantendu ziren Alemaniaren aurka, 1941eko apirilaren 7an alemaniarrek Grezia inbaditu zuten arte. Winston Churchill lehen ministro britainiarrak Franklin D. Roosevelt presidenteari presio egin zion Estatu Batuetatik laguntza militarra lortzeko, baina Roosevelt oraindik ez zegoen prest Kongresuari herrialdea gerran konprometitzeko eskatzeko. 1941eko abuztuan, Churchill eta Roosevelt elkartu eta Atlantikoko Gutuna sinatu zuten, "herri guztiek bizi diren gobernu modua aukeratzeko duten eskubidea" errespetatu behar zela adierazten zuena. Idazketa hori anbiguoa zen Alemaniak eta Italiak inbaditutako Europako herrialdeei edo Europako nazioek kolonizatutako herriei buruz ari zen; geroago, britainiarrek, estatubatuarrek eta mugimendu nazionalistek beste modu batean interpretatuko zuten.
Churchillentzat, Estatu Batuak gerran sartzea izan zen "poztasunik handiena". Britainia Handiak garaipena ziurtatua zuela sentitzen zuen, baina ez zuen onartu 1941eko abenduan "espero zituen hondamendi, kostu neurgaitz eta nahigabe ugariek" ondorio iraunkorrak izango zituztela inperioaren etorkizunerako. Britaniar indarrak Ekialde Urrunean azkar garaituak izan ziren moduak, atzera bueltarik gabe, Britainia Handiaren posizioa eta ospea kaltetu zituen potentzia inperial bezala, bereziki, Singapurren erorketa barne, aurretik menderaezineko gotorleku bezala goraipatua izan zena eta Gibraltarren ekialdeko baliokidea. Britainia Handiak bere inperio osoa defendatu ezin zuela egiaztatzeak, Australia eta Zeelanda Berria, orain japoniar indarrek mehatxatuak ziruditenak, Estatu Batuekiko eta, azken buruan, 1951ko ANZUS Itunarekiko harremanak estutzera bultzatu zituen. Gerrak, inperioa beste modu batzuetan ahuldu zuen: Indiako politikaren britainiar kontrola ahulduz, epe luzerako kalte ekonomikoak eraginez eta geopolitika aldaezinki aldatuz, Sobietar Batasuna eta Estatu Batuak munduaren erdigunera bultzatuz.
Deskolonizazioa eta gainbehera (1945-1997)
Britainia Handia eta inperioa Bigarren Mundu Gerratik garaile atera ziren arren, gatazkaren ondorioak sakonak izan ziren, bai barnean, bai kanpoan. Europako zati handi bat, mende askotan zehar mundua menderatu zuen kontinentea, hondatuta zegoen eta Estatu Batuetako eta Sobietar Batasuneko armaden indarra zen, orain munduko boterearen oreka mantentzen zutenak. Britainia Handia, funtsean, porrotean geratu zen, eta haren kaudimengabezia 1946an baino ez zen saihestu, Estatu Batuek 4.330 milioi dolarreko mailegu bat negoziatu ondoren. Mailegu horren azken epea 2006an itzuli zen. Aldi berean, mugimendu antikolonialek gora egin zuten Europako nazioen kolonietan. Estatu Batuen eta Sobietar Batasunaren arteko Gerra Hotzean gero eta lehia handiagoa zegoen. Hasiera batean, bi nazioak kolonialismo europarraren aurka zeuden. Praktikan, AEBetako antikomunismoa antiinperialismoaren gainetik jarri zen, eta, beraz, Estatu Batuek Britainiar Inperioaren jarraipena babestu zuten, komunismoaren hedapena arrastoan mantentzeko. Hasieran, britainiar politikariek uste izan zuten posible izango zela Britainia Handiaren papera mantentzea, mundu mailako potentzia gisa, Commonwealth berrimajinatu baten buruan, baina 1960an aitortu behar izan zuten "aldaketa haize" gogor batek jotzen zuela. Bere lehentasunak britainiarren eragin-eremu zabal bat mantentzea eta kolonia zaharretan gobernu egonkor eta ez komunisten ezarpena bermatzea izan ziren. Testuinguru horretan, Europako beste potentzia batzuek, hala nola Frantziak eta Portugalek, beren inperioak bere horretan mantentzeko gerra garestiak eta alferrikakoak egiten zituzten bitartean, Britainia Handiak, oro har, bere kolonietatik modu baketsuan erretiratzeko politika bat hartu zuen, Malaysian, Kenyan eta Palestinan indarkeria ekintzak gertatu ziren arren. 1945 eta 1965 artean, Erresuma Batutik kanpo britainiarren mende zeuden pertsonen kopurua 700 milioitik 5 milioira murriztu zen, eta horietatik 3 milioi Hong Kongen zeuden.
Lehen hausturak
Palestinako Britainiar Mandatuak, non gehiengo arabiar bat gutxiengo judu batekin bizi zen, britainiarrei Indiakoaren antzeko arazo bat planteatu zien. Holokaustoaren ondoren Palestinan onartuak izan nahi zuten errefuxiatu juduen kopuru handiak arazoa korapilatu zuen, arabiarrak estatu judu bat sortzearen aurka zeuden bitartean. Arazoaren konponezintasunak, erakunde paramilitar juduen erasoek eta bere presentzia militarra mantentzeko kostu gero eta handiagoak zapuztuta, Britainia Handiak 1947an iragarri zuen 1948an erretiratu egingo zela eta Nazio Batuen esku utziko zuela arazoa, konpon zezan. Ondoren, NBEko Batzar Nagusiak Palestina estatu judu batean eta beste arabiar batean banatzeko plan baten alde bozkatu zuen. Berehala, gerra zibila piztu zen arabiarren eta Palestinako juduen artean, eta indar britainiarrak erretiratu egin ziren borroken erdian. Palestinarako Britainiar Mandatua 1948ko maiatzaren 15eko gauerdian amaitu zen ofizialki, Israelgo Estatuak independentzia aldarrikatu eta 1948ko Arabiar-Israeldar Gerra piztu zenean. Garai hartan, antzinako Mandatuko lurraldea Israelen eta inguruko estatu arabiarren artean banatu zen. Borroken erdian, britainiar indarrek Israeletik erretiratzen jarraitu zuten, eta britainiar azken tropak Haifatik abiatu ziren 1948ko ekainaren 30ean.
Japoniak Bigarren Mundu Gerran errendizioa sinatu ondoren, Malaysiako japoniarren aurkako erresistentzia-mugimenduek britainiarrengana zuzendu zuten arreta, koloniaren kontrola azkar berreskuratzeko lan egin baitzuten, kautxu+] eta [[eztainu iturri gisa baloratuz. Gerrillariak nagusiki komunista txinatar malaysiarrak izateak eragin zuen britainiarren altxamendua geldiarazteko ahaleginak gehiengo malaysiar musulmanaren babesa izatea, behin matxinada itota independentzia lortuko zela ulertuta. Malaysiar Emergentzia, deitu zitzaion bezala, 1948an hasi zen eta 1960ra arte iraun zuen, baina 1957an Britainia Handia nahiko seguru sentitu zen Commonwealthen barruan Malaysiako Federazioari independentzia emateko. 1963an, federazioko 11 estatuek, Singapur, Sarawak eta Ipar Borneorekin batera, Malaysia eratzeko elkartu ziren, baina 1965ean Singapur, txinatar gehiengoa zuena, batasunetik kanporatu zuten Malaysiako eta Txinako herrien arteko tentsioen ondoren, eta hiri-estatu independente bihurtu zen. Brunei, 1888tik britainiarren babespean zegoena, ez zuen bat egin batasunarekin.
Suez eta ondorioak
1951ko hauteskunde orokorretan, Alderdi Kontserbadorea agintera itzuli zen Britainia Handian, Winston Churchillen gidaritzapean. Churchillek eta kontserbadoreek uste zuten Britainia Handiak munduko potentzia gisa zuen posizioa inperioaren existentzia jarraituaren mende zegoela, oinarria Suezko Kanalean zegoelarik, Britainia Handiak Ekialde Hurbilean bere posizio gailenari eutsi ahal izateko, India galdu arren. Churchillek ezin zuen alde batera utzi Gamal Abdul Nasserren gobernu iraultzaile berria Egipton, 1952an boterea hartu zuena, eta hurrengo urtean erabaki zen tropa britainiarrak Suezko Kanalaren eremutik erretiratuko zirela eta 1955ean autodeterminazioa emango zitzaiola Sudani, ondorengo independentziarekin. Sudanek 1956ko urtarrilaren 1ean lortu zuen independentzia.
1956ko uztailean, Nasserrek bere kabuz nazionalizatu zuen Suezko kanala. Anthony Edenen erantzuna, Churchillen ondorengoa lehen ministro bezala, Frantziarekin konspiratzea izan zen, Egiptoren aurkako eraso israeldar bat egiteko, Britainia Handiari eta Frantziari militarki esku hartzeko eta kanala berreskuratzeko aitzakia emateko. Edenek Dwight D. Eisenhower AEBetako presidentea haserretu zuen bere kontsultarik ezagatik, eta Eisenhowerrek uko egin zion inbasioa babesteari. Eisenhowerren beste kezketako bat Sobietar Batasunarekin gerra zabalagoa izateko aukera zen, honek egiptoar aldean esku hartzeko mehatxua egin ondoren. Eisenhowerrek presio finantzarioa egin zuen libera esterlinaren erreserba estatubatuarrak saltzearekin mehatxatuz eta, horrela, moneta britainiarraren kolapsoa azkartzeko. Inbasio indarrak bere helburuetan arrakasta militarra izan zuen arren, NBEren esku-hartzeak eta AEBen presioak Britainia Handia bere indarren erretiratze umiliagarri batera behartu zuten, eta Edenek dimisioa eman zuen.
Suezko krisialdiak publikoki azaldu zituen Britainia Handiak munduaren aurrean zituen mugak, eta Britainia Handiaren gainbehera berretsi zuen mundu mailako eszenan, baita lehen mailako potentzia gisa zuen amaiera ere, aurrerantzean Estatu Batuen onespenik gabe ezin izango zuela jokatu erakutsiz, bere laguntza osoarekin ez bazen. Suezko gertaerek harrotasun nazional britainiarra zauritu zuten, Parlamentuko kide bat (MP) "Britainia Handiko Waterloo" gisa deskribatzera eraman zuten, eta beste bat herrialdea "satelite estatubatuar" bihurtu zela iradokitzera. Margaret Thatcherrek Suezen ondoren britainiar buruzagi politikoez jabetu zen pentsamoldea deskribatu zuen geroago, "Britainia Handiak edozer egin zezakeela sinestetik Britainia Handiak ezer egin ez zezakeelako uste ia neurotiko batera igaro zirenean". Britainia Handia ez zen suspertu harik eta 1982an Malvina uharteak Argentinari konkistatu zituen arte.
Suezko krisiak Ekialde Hurbileko britainiar boterea ahuldu zuen arren, ez zen erori. Britainia Handiak bere indar armatuak berriro hedatu zituen eskualdean, Omanen (1957), Jordanian (1958) eta Kuwaiteko Seikherrian (1961) esku hartuz, nahiz eta kasu hauetan AEBen onespenarekin, Harold Macmillan Lehen Ministro berriaren kanpo-politikak Estatu Batuekin tinko lerrokatuta jarraituko baitzuen. Britainia Handiak 1961ean Kuwaiti independentzia eman zion arren, beste hamarkada batez Ekialde Hurbilean presentzia militarra izaten jarraitu zuen. 1968ko urtarrilaren 16an, libra debaluatu eta aste gutxira, Harold Wilson lehen ministroak eta Denis Healey Defentsa idazkariak iragarri zuten Indar Armatu britainiarren tropak Suezeko ekialdeko base militar nagusietatik erretiratuko zirela, Ekialde Hurbilekoak barne, eta, batez ere, Malaysiakoak eta Singapurrekoak 1971aren amaierarako, 1975aren ordez, lehenago aurreikusi zen bezala. Ordurako, 50.000 militar britainiar baino gehiagok Ekialde Urrunean jarraitzen zuten aparkatuta, 30.000 Singapurren barne. Britainiarrek independentzia eman zieten Maldivei 1965ean, baina han goarnizio bat aparkatzen jarraitu zuten 1976ra arte, Adenetik 1967an erretiratu ziren eta independentzia eman zieten Bahreini, Qatarri eta Arabiar Emirerri Batuei 1971n.
Aldaketa haizea
Afrikako gainerako kolonia britainiarrek, Hego Rhodesia autonomoak izan ezik, independentzia lortu zuten 1968an. Britainiarren erretiratzea Afrika hegoaldetik eta ekialdetik ez zen prozesu baketsua izan. Kenyaren independentziaren aurretik Mau Mau altxamendua egon zen, zortzi urte iraun zuena eta non gobernu kolonialak ustezko milaka matxinatu atxiloketa esparruetan sartu zituen. Rhodesian, gutxiengo zuriak 1965ean egindako Aldebakarreko Independentzia Aldarrikapenak gerra zibil bat sortu zuen, 1979ko Lancaster Houseko Akordiora arte iraun zuena, 1980an onartutako independentziarako baldintzak ezarri zituena, hala nola Zimbabweko nazio berria.
Erresuma Batuko Karibeko lurralde gehienek independentzia lortu zuten 1961ean eta 1962an Jamaika eta Trinidad Mendebaldeko Indien Federaziotik irten ondoren. Federazio hori 1958an sortu zen, Karibeko kolonia britainiarrak gobernu beraren pean batzeko ahaleginean, baina erori egin zen bi kide garrantzitsuenak galdu ondoren. Jamaikak independentzia lortu zuen 1962an, Trinidad eta Tobagok bezala. Barbadosek independentzia lortu zuen 1966an, eta ekialdeko Karibeko gainerako uharteek, Bahamak barne, 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, baina Aingirak eta Turkak eta Caicoak uharteek britainiarren menera itzultzea erabaki zuten independentziarako bidea hasita zutenean. Birjina Uharte Britainiarrek, Kaiman Uharteek eta Montserratek Britainia Handiarekin loturak mantentzea erabaki zuten, eta Guyanak independentzia lortu zuen 1966an. Britainiar kontinenteko azken kolonia, Honduras Britainiarra, kolonia autonomo bihurtu zen 1964an, bere izena Belizerengatik aldatu zuen 1973an eta independentzia osoa lortu zuen 1981ean. Oraindik ere Belize-Guatemala lurralde gatazka konpondu gabe dago.
Ozeano Bareko itsasoz haraindiko lurralde britainiarrak 1970eko hamarkadan independizatu ziren, 1970ean Fijitik hasi eta 1980an Vanuaturekin amaituz. Vanuaturen independentzia atzeratu egin zen komunitate anglofono eta frankofonoen arteko gatazka politikoaren ondorioz, uharteak batera administratuak izan baitziren Frantziarekiko jabego bezala. Fiji, Papua Ginea Berria, Salomon eta Tuvalu uharteak Commonwealthen parte bihurtu ziren.
Inperioaren amaiera
1981ean, uharte eta postu aurreratu mordoaz gain, Bigarren Mundu Gerraren ondoren hasitako deskolonizazio prozesua neurri handi batean amaituta zegoen. 1982an, geratzen zitzaizkion itsasoz haraindiko lurraldeak defendatzeko erabaki britainiarra Argentinak Malvinak inbaditu zituenean probatu zen, Espainiako Inperioan atzera egiten zuen aspaldiko erreklamazio batean oinarrituta. Hurrengo Malvinetako Gerran (edo Falklandetako Gerran) Malvinak berreskuratzeko britainiarren erantzun militar arrakastatsuak, Britainia Handiaren mundu mailako potentzia estatusaren beheranzko joera alderantzikatzen lagundu zuen.
1980ko hamarkadan, Kanadak, Australiak eta Zeelanda Berriak Britainia Handiarekin zituzten azken lotura konstituzionalak hautsi zituzten. 1931ko Westminsterko Estatutuak independentzia legegilea eman zien arren, lotura konstituzionalak mantendu egin ziren. Parlamentu britainiarrak Kanadako konstituzio-lege nagusiak aldatzeko ahalmena mantentzen zuen, eta horrek esan nahi zuen Parlamentu britainiarraren lege bat behar zela Kanadako Konstituzioan zenbait aldaketa egiteko. Parlamentu britainiarrak Kanadara hedatzen ziren legeak onartzeko ahalmena zuen, Kanadak hala eskatuta. Australiako Commonwealtheko legedi gisa aplikatzen zen legerik onartu ezin bazuen ere, Parlamentu britainiarrak Australiako estatu bakoitzerako legeak egiteko ahalmena mantentzen zuen. Zeelanda Berriari dagokionez, Parlamentu britainiarrak Zeelanda Berriari aplikatu beharreko legeak onartzeko ahalmena mantendu zuen, Zeelanda Berriko Parlamentuaren baimenarekin. 1982an, Kanadaren eta Britainia Handiaren arteko azken lotura juridikoa 1982ko Kanadako Legearekin hautsi zen, Erresuma Batuko Parlamentuak onartua, Kanadako Konstituzioa formalki patrikaratzen zuena. Legeak Kanadako Konstituzioaren aldaketetan britainiarrek parte hartzeko beharra bertan behera utzi zuen. Era berean, 1986ko Australiako Legeak (1986ko martxoaren 3tik indarrean zegoena) Britainia Handiaren eta Australiako estatuen arteko lotura konstituzionala hautsi zuen, eta 1986ko Zeelanda Berriko Konstituzio Legeak (1987ko urtarrilaren 1etik indarrean zegoena) Zeelanda Berriaren konstituzioa erreformatu zuen, Britainia Handiarekin zuen lotura konstituzionala hausteko.
1984ko urtarrilaren 1ean, Bruneik, Britainia Handiari geratzen zitzaion azken protektoratu asiarrak, independentzia lortu zuen. Independentzia atzeratu egin zen, britainiarren babesa hobetsi zuen Sultanaren aurkakotasunagatik.
Ideologia inperialista
Ingalaterra inoiz egon den inperiorik zabalena eta agian boteretsuena izan da, eta hau mantentzeko estrategia politiko edo militarrez gain ideologia inperialista sendo bat edukitzea behar zuten. Eragin handiagoa izan zuen korronte ideologikoa “Jingoismoa” izan zen. Hau mugimendu nazionalista eta arrazista zen eta Inperioa beharrezkotzat hartzen zuen britainiarra zelako arrazarik hoberena, eta ondorioz gainerako arrazak eta herriak menperatzea zegokion. Honekin erlazionatuta zegoen beste teoria inperialista bat “Darwinismo soziala” zeritzona izan zen. Honen arabera potentzia boteretsuenek, espezie indartsuenek bezala, eskubidea dute nahi bezain beste hazteko, horrek beste herri eta nazioen desagerpena ekartzen badu ere.
Legatua
Britainia Handiak 14 lurralderen gaineko subiranotasuna mantentzen du Britainiar Uharteetatik kanpo. 1983an, 1981eko Britainiar Nazionalitatearen Legeak Koroaren egungo koloniak "Britainiarren Menpeko Lurralde" izendatu zituen, eta 2002an Itsasoz Haraindiko Britainiar Lurralde izena hartu zuten. Antzinako kolonia eta protektoratu britainiar gehienak Commonwealth elkarteko kideak dira, kide berdinen borondatezko elkartea, 2.200 milioi pertsona inguru biltzen dituena. Erresuma Batuak eta beste 14 herrialdek, kolektiboki Commonwealtheko erresuma bezala ezagutzen direnak, pertsona bera -Karlos III.a Erregea- borondatez partekatzen jarraitzen dute beren estatuburu bezala. 15 nazio hauek entitate juridiko ezberdin eta monarkia berdinak dira: Erresuma Batua, Australia, Kanada, Zeelanda Berria, Antigua eta Barbuda, Bahamak, Belizeko Monarkia1Belize, Grenada, Jamaika, Papua Ginea Berria, San Kitts eta Nevisko Monarkia|San Kitts eta Nevis]], Santa Luzia, Saint Vincent eta Grenadinak, Salomon eta Tuvalu uharteak.
Zenbait hamarkadatan, eta kasu batzuetan mendeetan, britainiar nagusitasunak eta emigrazioak beren arrastoa utzi dute Britainiar Inperiotik sortutako nazio independenteetan. Inperioak ingelesaren erabilera ezarri zuen mundu osoko eskualdeetan. Gaur egun, 460 milioi pertsonentzat hizkuntza nagusia da, eta 1.500 milioi inguruk hitz egiten dute atzerriko lehen edo bigarren hizkuntza gisa. Britainia Handian garatutako banakako eta taldeko kirolak, bereziki futbola, cricketa, belar gaineko tenisa eta golfa, esportatu egin ziren. Misiolari britainiarrek, sarritan soldadu eta funtzionarioen aurreratzaile gisa mundu osoan zehar bidaiatu zutenak, protestantismoa (anglikanismoa barne) kontinente guztietara hedatu zuten. Britainiar Inperioak babesa eman zien erlijio-arrazoiengatik ehunka urtez jazarritako europar kontinentalei.
XIX. mendean, Britainia Handiko berrikuntzak aldaketa iraultzaileak eragin zituen fabrikazioan, fabrikazio-sistemen garapenean eta tren eta lurrun-itsasontzi bidezko garraioaren hazkundean. Britainiar arkitektura koloniala, elizetan, tren geltokietan eta gobernu eraikinetan bezala, Britainiar Inperioaren parte izan ziren hiri askotan ikus daiteke. Neurri sistema britainiarra, sistema inperiala, herrialde batzuetan erabiltzen jarraitzen da hainbat modutan. Ezkerretik gidatzeko konbentzioa antzinako inperioaren zati handi batean mantendu da.
Westminsterreko demokrazia parlamentarioaren sistema eredu izan da antzinako kolonia askotako gobernuentzat}}, eta ohiturazko zuzenbide ingelesa sistema juridikoentzat. Nazioarteko merkataritza-kontratuak Ingalaterrako ohiturazko zuzenbidean oinarritzen dira. Britainiar Kontseilu Pribatuko Batzorde Judizialak hamabi kolonia zaharretarako apelazio-auzitegi nagusia izaten jarraitzen du.
Historialariek Britainiar Inperioa ulertzeko dituzten ikuspegiak askotarikoak dira eta etengabeko bilakaeran daude. Azken hamarkadetan eztabaidarako funtsezko bi puntu izan dira: batetik, ikerketa postkolonialen eragina, inperialismoaren historia kritikoki berriz ebaluatu nahi dutenak; eta, bestetik, Ronald Robinson eta John Gallagher historialarien indarraldia, zeinen lanek eragin handia izan baitzuten historiografia inperialean 1950eko eta 1960ko hamarkadetan. Gainera, inperioaren legatuaren balorazio desberdinak garrantzitsuak dira oraintsuko historiari eta politikari buruzko eztabaidetan, hala nola Irakeko eta Afganistango inbasio angloamerikarretan, bai eta Britainia Handiak mundu garaikidean duen rolean eta nortasunean ere.
Caroline Elkins bezalako historialariek Britainiar Inperioa nagusiki liberalizatzaile eta modernizatzaile gisa hautematearen aurka argudiatu dute, indarkeriaren erabilera orokorra eta boterea mantentzeko larrialdi legeak kritikatuz. Inperioari egindako kritika ohikoenen artean, bere kolonietan kontzentrazio-esparruak erabiltzea, herri indigenen aurkako sarraskiak eta goseteari erantzuteko politikak daude. Zenbait adituk, Amartya Senek kasu, diote britainiar politikek Indian milioika pertsona hil zituzten goseteak okertu zituztela britainiar domeinuan. Niall Ferguson bezalako historialariek, aldiz, Britainiar Inperioak ekarritako garapen ekonomiko eta instituzionala bere kolonientzat onura garbia izan zela diote. Beste historialari batzuen ustez, bere ondarea askotarikoa eta anbiguoa da. Britainia Handiaren barruan inperioarekiko jarrera publikoak positiboak izaten jarraitzen dute.
Jean Tortel
Jean Tortel (Saint-Saturnin-lès-Avignon, Vaucluse, - ) frantses poeta izan zen. Avignonen igaro zuen haurtzaroa. Erregistro-funtzionario izan zen Gordesen, 1926-1934 bitartean. Lau urtez erbestean bizi izan zen, Toulen. De mont vivanten erredakzio batzordeko kide izan zen (1942). 1964tik aurrera, berriz, Avignon inguruan bizi izan zen, erretiraturik. 1987an Poesiako Sari Nazionala irabazi zuen. Haren poesia Raymond Queneauk sortu zuen OULIPO higikundearen barruan koka daiteke. Maurice Scèverenganako miresmena aitortu zuen L'Amour unique de Maurice Scève (1961, Maurice Scèveren maitasun bakarra) obran, François de Malherbe-renganakoa Le Préclassicisme français-en (1952, Frantses preklasizismoa), Francis Pongerenganakoa Ponge cinq fois (1984, Ponge bost aldiz) izenekoan. Beste zenbait lan aipagarri: Cheveux bleus (1931, Ile urdinak); Votre future image (1938, Zure etorkizuneko irudia); Naissances de l'objet (1955, Objektuaren sorkuntzak); Limites du regard (1971, Begiradaren mugak); Le Discours des yeux (1982, Begien diskurtsua).
Estadio (unitatea)
Estadioa (grezieraz στάδιον, stádion) Antzinako Greziako luzera unitatea da. Herodotoren arabera, 600 oinen baliokidea da. Hala ere, jatorriaren arabera "oin"en luzera desberdinak direla-eta, estadioak honen baliokideak dira:
Txema Matanzas
José María Matanzas Gorostizaga (Santurtzi, 1965eko maiatzaren 9a), Txema Matanzas, euskal abokatu, politikari eta presoa da.
2007ko azarotik zegoen espetxean. Izan ere, 18/98 auziaren baitan, Ekin atalean zigortu zuten Matanzas eta hamar urte eta bederatzi hilabeteko zigorra ezarri zioten.
Baltasar Garzon Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaileak aginduta egin zuten operazioa, 1998an, Egin egunkaria itxiz eta hainbat lagun atxilotuta. Ekintza honekin Garzonek "Dena da ETA" printzipio politiko-judizial sortu zuen. Zazpi urte beranduago hasi zen epaiketa, baina behin betiko sententzia 2009an eman zuen epaileak: 38 lagun zigortu zituen -Txema Matanzas tartean- eta bederatzi absolbitu. KAS, Ekin eta Xaki legez kanpo utzi zituen.
Espainiako gobernuak euskal preso politikoei egiten dien sakabanaketaren ondorioz, Matanzas urruneko gartzeletan egon zen preso eta Puerto III (Kadiz) espetxean zegoen askatu zutenean. Senideak eta lagunak zain izan zituen kanpoaldean.
Cariacica
Cariacica Brasilgo udalerri bat da, Espírito Santo estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
La que se avecina
La que se avecina umorezko espainiar telesail bat da, Alberto eta Laura Caballero anai-arrebek Daniel Deorador gidoilariaren laguntzarekin batera Telecinco katearentzat sortua. Telesaila publiko gaztearentzat dago zuzendua; hala ere, 12 urtetik behera duten haurrek saioa ez ikustea gomendatzen du kateak. Umore beltza erabiliz, Mirador de Montepinar izeneko urbanizazio batean bizi diren bizilagunen bizipen surrealistak kontatzen ditu telesailak.
2007ko apirilaren 22an emititu zen saioaren lehen atala Espainian, eta kapituluak % 28,8ko ikusle-kuota izan zuen. Oraindik espainiar publikoaren artean arrakasta handia duen telesail honen 9 denboraldi emititu dira jada, eta hamargarrena grabatzen hasi ziren 2016ko irailean.
Hampshire konderria (Mendebaldeko Virginia)
Hampshire konderria (Hampshire County) Mendebaldeko Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Romney da. 2010eko zentsuaren arabera 23,964 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Hampshire konderriak 166,958 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,134 ura dira. Beste 165,824 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,35 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 23,964 pertsonetatik 23,388 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 242 dira. 225 beltzak edo afroamerikarrak. 49 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 50 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 232 pertsonek kokatzen zuten.
Liolaemus pachecoi
Liolaemus pachecoi Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Mads Mikkelsen
Mads Dittmann Mikkelsen (1965eko azaroaren 22a, Kopenhage) danimarkar aktore bat da. Hasieran, gimnasta eta dantzaria zen arren, aktore famatu bihurtu zen Danimarkan Tonnyren pertsonaia egin zuenean Pusher (1996, 2004) trilogiaren lehen bi filmetan, detektibearena Rejseholdet seriean (2000–2004), Nielsen papera Open Heartsen (2002) eta Jacob Petersena After the Wedding (2006) telesailean.
Bandera
Bandera oihal zati bat da, normalean laukizuzena, alde batean masta batetik eusten dena eta batez ere gizataldeen ikur edo bereizgarritzat balio duena. Sinonimotzat erabili izan da ikurrin izena ere, baina gaur egun gutxi erabilia da esanahi horrekin, batez ere Euskal Herriko bandera izendatzeko erabiltzen baita.
Banderek nazio, estatu, hiri, dinastia, elkarte eta abarren ikur izateko erabiltzen dira batez ere. Egoera juridiko, militar eta teknikoak (besteak beste) adierazteko ere balio izaten du. Horrez gain, banderak askotariko mezuak transmititzeko ere erabiltzen dira. Esate baterako, 1 Formulan, egoerak jakinarazteko erabiltzen dira banderak.
Banderak aztertzen dituen zientzia bexilologia izenez ezagutzen da.
Historia
Banderaren jatorria ezezaguna da. Antzinaroan, gerrako zutoihalak erabiltzen ziren, "bandera-antzeko" edo bexiloide gisa sailka daitezkeenak, antzinako Egipton edo Asirian sortuak. Adibideen artean daude sasandarren Derafsh Kaviani gerra zutoihala, Zesar Augustoren X. legioaren arranoa edo sarmaziarren dragoi-zutoihalak. Azken hau, zaldun batek eramaten zuenez, haizeak eragiten zion oihal bat zuen, baina irudikapen batzuen arabera, dragoi-parpaila luze baten antz handiagoa zuen, bandera soil batena baino.
Gaur egun banderatzat ezagutzen direnak, hau da, gizatalde partikular bat irudikatzen duten oihal zatiak, Indiako azpikontinentean edo Txinako Zhou dinastian (K.a. 1046-256) agertu ziren lehen aldiz. Txinako banderek animalia koloretsuak zituzten, eta errege-banderak gobernari eskainitako antzeko errespetuz tratatu behar ziren. Indiako banderak hirukiak ziren askotan, eta apaintzeko osagarriak zituzten, hala nola jak isatsak edo estatu-aterkiak. Erabilera hauek Asia hego-ekialdera ere hedatu ziren, eta Europara iritsi mundu musulmanean barna, non kolore bakarreko banderak erabiltzen ziren islamaren aginduen ondorioz.
Europan, Goi Erdi Aroan, banderak nagusiki guduan erabili ziren erakusgai heraldiko bezala, zaldunak errazago identifikatu ahal izateko ezkutu gainean margotutako armarri soilekin baino. Behe Erdi Aroan, hiri-estatuak eta herrialdeak ere, Suitzako Konfederazio Zaharrekoak kasu, hasi ziren banderak erabiltzen landa-seinale gisa.
Nabigazio handien garaian, batez ere XVII. mende hasieratik, itsasontzien jatorria adierazten zuen bandera eramateko ohitura zegoen, gero legezko betebehar izango zena. Bandera hauek, batzuetan, gaurko bandera nazional eta itsas bandera bihurtu ziren. Era berean, banderak itsasoko komunikazio-bide gogokoena bihurtu ziren, hainbat bandera-seinalezko sistema garatuz.
Militarren edo itsasontzien testuingurutik kanpoko banderen erabilera XVIII. mende amaieran hasi zen, sentimendu nazionalistaren gorakadarekin, nahiz eta bandera batzuk lehenagokoak izan. Adibidez, Austria, Danimarka edo Turkia bezalako herrialdeetako banderak elezaharretatik sortu ziren, beste asko, Polonia eta Suitzakoak barne, Erdi Aroko ikur armarrietatik sortu ziren bitartean. XVIII. mendetik aurrera, bandera nazionalen sorrera areagotu zen, askotan borroka iraultzaileen ondorioz. Horien artean daude, adibidez, Frantziakoa eta AEBetakoa.
Aldaketa politikoak eta erreforma sozialak, jende arruntaren nazio-sentimenduaren areagotzearekin batera, mundu osoan estatu eta bandera berriak sortzea ekarri zuten XIX. eta XX. mendeetan. Horien artea dago Euskal Herriko bandera, 1894an sortua.
Itxura eta diseinua
Banderak, oro har, laukizuzenak izaten dira (askotan 2:3, 1:2 edo 3:5 proportzioan), baina airean ibiltzeko edozein itxura edo tamainatakoak izan daitezke, laukia, hirukia edo enara-buztan itxurakoa barne. Estatu-banderen artean ezohikoena Nepalgoa da, bi hiruki gainjarriz osatua dagoena.
Banderen ohiko diseinuenn artean agertzen dira gurutzeak, marrak eta azaleraren banaketak ("eremuak") banda edo laurdenetan, batez ere heraldikatik eratorritako printzipioak jarraituz. Batzuetan armarriak erabiltzen dira banderak egiteko ia aldaketarik gabe, bandera heraldikoak sortuz, hala nola Nafarroako bandera (bertsio ez ofizialean) edo Kiribatiko bandera.
Koloreak izen arruntekin deskribatu ohi dira, "gorria" esaterako, baina gehiago zehaztu daitezke kolorimetria erabiliz. Adibidez, Ikurrina deskribatzeko “gorria, berdea eta zuria” erabili ohi da, are testu ofizialetan, baina gehiago zehazteko “gorrirako Pantone 485 C (%100 magenta eta %100 horia) eta berderako Pantone 347C (%100 ziana eta %100 horia) darabilte.
Bandera asko aidez alde tindatzen dira, fabrikazio merkea izan dadin; horrela, ifrentzua (atzealdea) aurkiaren (aurrealdearen) irudi espekularra da.
Banderek ezaugarri desberdinak eduki ditzakete aurkia (aurrealdea) eta ifrentzua (atzealdea) definitzean (aurkia, normalean, makila ezkerraldean dagoenean da):
Atalak
Bandera baten atal nagusiak honako hauek dira: oihala (bandera bera), kantoia (makilaldeko goiko laurdena), hondoa edo eremua (oihalaren kolore nagusia, kantoiaren eta diseinu gehigarrien atzetik), makilaldea (bandera makilari lotzeko erabiltzen den ertza) eta haizealdea (makiletik urrunen dagoen ertza).
Banderak makila edo haga bat erabiliz goititzen dira, hauen goiko muturrean. Batzuetan, makila erdira edo haga erdira jeitsi daitezke, dolua adierazteko.
Erabilerak
Banderek, askotan, gizataldeak edo lire aldean sinbolizatzen dituzte, hala nola jaietako banderak, bandera nazionalak edo hirietako banderak. Gainera, bandera nazionalak herrialdearen beste ezaugarri bat ere adieraz dezake, hizkuntza ofiziala kasu. Halaber, badira mezuak igortzeko banderak, seinale banderak adibidez, edo egoerei buruz informatzeko, hondartzan bainatzeko argibideak esaterako. Iragarkiak egiteko edo eraikinak, aretoak eta kaleak apaintzeko ere erabiltzen dira.
Bandera nazionalak
Ia estatu edo nazio guztiek dute bandera nazional bat ikur nazional gisa. Bandera horien deskribapena konstituzioan bertan ezartzen da sarritan. Bexilologia modernoan, banderaren erabilera mota adierazteko ikur laukidun estandarizatuak erabiltzen dira (FIAV ikurra: ). Erabileraren arabera, banderak honela sailkatzen dira:
Estatuburuak askotan bere bandera dauka, tokian bertan dagoenean goratzen dena.
Seinale banderak
Urrutitik ikusten direnez, banderen erabileran oinarritutako seinale-kodeak garatu dira urrutiko mezuak igortzeko: itsas seinale-banderak eta semaforo banderak. Orain arte, batez ere itsasoan erabili izan dira, baina beste arlo batzuetan ere aplikatzen dira:
Kirola
Kirol askoren arauek seinale-banderen erabilera definitzen dute, adibidez: Bestalde, ikusleek eta jarraitzaileek euren talde edo kirolariarekiko begikotasuna adierazteko erabiltzen dituzte. Ohikoak dira, adibidez futbol taldeen banderak futbol zelaietatik kanpo erabiltzea, balkoietan zintzilik esaterako.
Politika
Mugimendu politiko askok, alderdiak barne, banderak erabiltzen dituzte, taldekide izatearen seinale edo ideia politiko gisa agertzen direnak. Bandera nazionalek bezala, kolore eta ikur adierazgarriak dituzte. Mugimendu edota alderdi politikoen bandera ezagunenen artea daude komunismoa eta sozialismoa adierazten duten bandera gorria.
Nazioarteko erakundeak
Nazioarteko erakunde zibil eta militar askok edo gobernuz kanpoko erakunde askok beren banderak dituzte. Nazioarteko bandera garrantzitsuenen artean daude Nazio Batuen bandera, NATO, Batzar Islamikoko Erakundea, Europako bandera eta Olinpiar Jokoak. Nazioarteko banderarik garrantzitsuena, ziur asko, Gurutze Gorriaren bandera da, denbora luzez nazioarteko zuzenbide modernoan aitortuak izan baitira eta bandera horiekin markatutako lekuak ezin baitziren eraso.
Titanopteryx
Titanopteryx Simulidae familiako euli generoa da.
20. mendeko urte batzuez pterodaktilo mota bat izendatzeko ere erabili izan zen izen hau, baina euli baten izen taxonomikoa zela konturatutakoan, narrasti desagertu hari Arambourgiania izena eman zitzaion.
Kroaziar Defentsa Kontseilua
Kroaziar Defentsa Kontseilua (kroazieraz: Hrvatsko vijeće obrane, HVO) bere buru aldarrikatu zuen Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublikako formazio militarra izan zen, Bosniako gerran aritu zena.
Historia
HVO 1992ko apirilak 8an ezarri zen, Gruden (Bosnia-Herzegovina), kroaziarren agintaritza politikoaren aginduz, Herzeg-Bosniako formazio militar
Sauropodomorpha
Sauropodomorpha Triasikoaren eta Kretazeoaren bukaeran bizi zen azpiordena da. Sauropodoak eta bere antzinako senideak zituen barne.
Filogenia
Hona hemen Apaldettik 2011ko azaroan proposaturiko kladograma.
Eta hau Novasek 2011n proposaturikoa:
Rohrwiller
Biztanleria
2007an Rohrwiller udalerrian erroldatutako biztanleak 1.611 ziren. Familiak 609 ziren, horien artean 120 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 88 bakarrik bizi ziren emakumeak), 188 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 260 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 41 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 638 etxebizitza zeuden, 615 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 570 etxeak ziren eta 68 apartamentuak ziren. 615 etxebizitza nagusietatik 553 bere jabearen bizilekua ziren, 50 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 28 etxek bi gela zituzten, 59 etxek hiru zituzten, 129 etxek lau zituzten eta 399 etxek bost zituzten. 541 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 192 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 369 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Arogno
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Rohrwiller
Diru sarrerak
2009an Rohrwiller udalerrian 629 unitate fiskal zeuden, 1.704 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.799 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 40 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 8 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 4 zurginak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vyšná Boca
Vyšná Boca Eslovakiako udalerri bat da, Liptovský Mikuláško barrutian kokatuta. 20,59 km²ko azalera du eta 104 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1470. urtekoa da.
Sete Lagoas
Sete Lagoas Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Chalatenango
Chalatenango El Salvadorko Chalatenango departamenduko udalerri bat da. 131.5 km²ko azalera du eta 2007ko erroldaren arabera 29271 biztanle zituen.
Rhadinaea forbesi
Rhadinaea forbesi Rhadinaea generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Ultras Yomus
Ultra yomuak valentzia futbol taldearen eskuin muturreko talde bat da, 1983 an sortua eta 500 kide dituena. Sortu zenean, ipar fondora joaten zen pertsonai bitxi bat, Hic Sunt Yomu. Pertsonai honi homenaia egin nahian, taldeari izen hau jarri zioten, Hic Sunt Ultra Yomus.
Lehenengo Urteak
Lehenengo urteetan bandera handiekin eta bengalekin besterik ez ziren ibiltzen, baina beraien ideologia hori baino hurrunago zebiltzan. Kataluniar kulturarekin zerikusia zuen edozer gorrotatzen zuten eta Mestalla-tik kanpo errespetatuak izatea lortu zuten.
Ondorengoak
Urteak pasa ziren, eta bigarren mailan sartu ziren. Mundu guztiaren iritzia argi zegoen, Ultra Yomus taldea behera egingo zuen. Hala ere, guztiz kontrakoa gertatu zen, ohikoena dirudi ez duen arren, kide kopurua handitu egin zen, ia 300 pertsonetara iritsiz.
91/92-ko denboraldian, Ultra Yomus taldea desagertu zen. Urte horretan zeunden buruzagiak alde egin ziren, eta taldea bakarrik utzi zuten. Hurrengo denboraldian, beste gazte talde bat sartu zen eta taldearen buru bihurtu ziren. Bazirudien buru aldaketa horrekin egonkortasuna lortu zutela, baina hurrengo urtean Valentziaren zuzendaritza aldatu egin zen, eta horrekin batera, berriro ere, Ultra Yomus taldea ezegonkortu zen.
Eutrofizazio
Eutrofizazioa da elikagaiak kontzentrazio handietan pilatzea ekosistema batean, batez ere ur-ekosistemetan (aintziretan, ibaietan, itsasoan...). Materia nutritiboaren sarrera bere kontsumoa baino handiago duen ekosistema bat eutrofiko bihurtzen da denborarekin, elikagaien ugaritasuna dela-eta. Eutrofizazioa eragiten duten elikagai nagusiak nitratoak, fosfatoak eta materia organikoa dira. Lehenengo biak hazkundearen faktore mugatzaileak direnez, beren ugaritasunak landareen hazkundea, batez ere, areagotzen du.
Ultras Yomus
Ondorengoak
94/95-ko denboraldian Valentzia lehenengo finalera iritsi zen. Ezin izan zuen, ordea, Erregearen kopa irabazi, baina partidu horren ondoren, ia astebururo etxetik kanpo ziren partidu guztietara laguntzen zuten.
Eutrofizazio
Eutrofizazioa, gehienetan, giza-kutsaduraren ondorio zuzena da. Industriak, nekazaritza-jarduerak eta hondakin-urek, esaterako, fosfato asko dituzten garbigarri edo detergenteak daramatzate, eta baita materia organikoa ere. Nekazaritza-jardueran erabilitako ongarriak, bestalde, nitratoz aberatsak dira. Material horiek guztiek ibai, laku edo itsasora isurtzen direnean beren eutrofizazioa eragiten dute, landareen (batez ere algen) gehiegizko hazkundea sortuz.
Ultras Yomus
Ondorengoak
98/99-ko denboraldian Valencia CF Erregearen kopa irabazi zuen seigarren aldiz, eta kontrako giro bat biziko da hemendik aurrera zelaian. Hurrengo denboraldian, kideen gogoak aldendu ziren, eta gero eta eserleku libre gehiago zeuden Mestallan.
Eutrofizazio
Algen eta fitoplanktonen hazkunde handi horrek geruza bat sortzen du uraren gainean, argiaren sarrera oztopatzen duena. Ondorioz, uraren hondoan fotosintesia ez da gertatzen, eta oxigenoa kontsumitzen duten prozesu katabolikoak nagusitzen dira (materia organikoa ugari delako). Modu horretan uraren oxigeno-kontzentrazioa asko jaisten da, giro hipoxikoa -oxigenorik gabekoa- eutrofizazioaren ondorioetako bat izanik.
Ultras Yomus
Ondorengoak
Urte hori pasa ondoren, gorabehera asko jasan zituzten, baina oraindik ere zutik jarraitzen dute, bere futbol ekipoa behar den bezala animatzen.
Eutrofizazio
Oxigenorik eza horrek bizidun askoren heriotza eragiten du (arrainena, adibidez). Eutrofizazioak epe laburrean ur-ekosistemaren bizia areagotzen badu ere, epe luzean kaltegarria da, bizidun askoren desagerpena bultzatzen duelako. Horregatik mundu mailako arazo ekologiko nagusietako bat bihurtzen ari da (Europan, esaterako, lakuen %53ak eutrofikoak dira)
Ultras Yomus
Ideologia
Bere ideologia politikoa espainiar nazionalismoa eta Valentziako erregionalismoa aldarrikatzen dute, hauek oso eskuindarrak dira. Bere jarraitzaileetako askok skinhead-k dira, honekin kontrako taldeen aurkako biolentzia erabiliz (beste ultrak batez ere), ezkerreko ideologia dutenekin eta nazionalista katalanekin izan dituzte arazo gehienak.
Euren aurrekariak 1970eko hamarkadko amaieran kokatzen dira gazte talde batek Valentziako talde batek bandera batzuekin futbol taldea animatzen hasi zenean. Garai hartan partidu guztietara joaten zen gizon baten oroimenean jarri zuten izena Yomus, Hic Sunt Ultra Yomus.
Gula
Gula, sukaldaritzan, arrainez edo arrain-kondarrez osaturiko orea da. 2002 urte aldera merkaturatzen hasi zen surimizko produktu hau angula edo txitxardinaren itxurarekin.
Ultras Yomus
Ideologia
Bakarrik daukate harreman ona, Gijoneko Real Sportingeko Ultra Boyekin eta Logroñeseko Gaunas Sur-ekin.
Nola egiten dute sistemaren aurka?
Sistemari aurre egiteko batez ere immigranteen kontrako ekintzak bideratu dituzte, (batez era ipar Afrikarren kontra). Skinheaden ideologia antzekoa jarraitzen dute eta hauekin identifikatuak sentitzen dira.
Anchoviella nattereri
Anchoviella nattereri Anchoviella generoko animalia da. Arrainen barruko Engraulidae familian sailkatzen da.
Tamara E. Jernigan
Tamara Elizabeth "Tammy" Jernigan (Tennessee, Ameriketako Estatu Batuak, 1959 ko maiatzaren 7a) NASAko zientzialari eta astronauta estatubatuarra da.
Biografia
Santa Fe High Schoolen graduatu zen, Santa Fe Springsen, Kalifornian, 1977an. Fisika Zientzietako lizentziatura (ohoreekin) eta ingeniaritza zientzietako maisutza egin zituen Stanfordeko Unibertsitatean, 1981 ean eta 1983 an, hurrenez hurren. 1985 ean Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatean astronomiako maisutza egin zuen eta 1988.2an fisika espazialean eta astronomian doktoratu zen Rice Unibertsitatean.
Stanfordeko Unibertsitatean graduatu ondoren, NASAren Ames Ikerketa Zentroan zientzialari ikertzaile bezala lan egin zuen 1981eko ekainetik 1985eko uztailera arte. Bere ikerketa interesek, izarren eraketa eskualdeetako irteera bipolarren, gamma izpien leherketaren eta izarrarteko ingurunean talka uhinen fenomenoen ikerketa barne hartu dute.
Karrera NASA-n
1985eko ekainean NASAk astronauta izateko hautagai izendatu zuen, eta 1986ko uztailean astronauta bihurtu zen. Ordutik, bere zereginak honako hauek izan dira: Shuttleko Abionikako Integrazio Laborategian (Sail) softwarea egiaztatzea, bigarren mailako kargetan eragiketak koordinatzea, espaziontziaren komunikatzailea (Capcom) STS-30, STS-28, STS-34, STS-33 eta STS-32 misioetarako misioen kontrolean, astronautei hegaldiko softwarea garatzen irakastea. Astronauten Bulegoko Misioen Garapenerako Azpidibisioko buru gisa eta Astronauten Bulegoko buruorde gisa ere lan egin du. STS-96 misioan parte hartu aurretik, Astronauten Bulegoko Geltoki Laguntzaile bezala aritu zen, eskifaiaren parte-hartzea estazioaren garapenean eta operazioan zuzenduz.
Bost hegaldi espazialeko beteranoa da, eta 1.512 ordutik gora egin ditu espazioan, Eva bat barne, guztira 7 ordu eta 55 minutu. Misioko espezialista izan zen STS-40 eta STS-52an, karga erabilgarriko komandantea izan zen STS-67an, eta berriz ere misioko espezialista izan zen STS-80 eta STS-96an. Gaur egun, Espazio estazioaren kanpo mantenurako astronauta nagusia da. Astronaut Office Eva italiar astronauta taldeak eraikitako ikerketa moduluen eta sistemen diseinu, mantentze eta operazioan sartzearen alde ere egiten du.
Jernigan 2001eko irailean erretiratu zen NASAtik, Lawrence Livermore Laborategi Nazionalean lanpostu bat onartzeko, non Fisika eta Teknologia Aurreratuen Zuzendari Elkartuaren laguntzailea den.
STS-40
STS-40, Spacelab Life Sciences, 1991ko ekainaren 5etik 14ra, Columbia espazio transbordadorearen espazioko eta bizitza zientzietako misio bat izan zen. Bederatzi eguneko hegaldian, eskifaiako kideek gizakiek, animaliek eta zelulek mikrograbitateari nola erantzuten dioten eta itzultzean Lurraren grabitatera nola berregokitzen diren aztertu zuten esperimentuak egin zituzten. Beste karga erabilgarri batzuk materialen zientzia, landare-biologia eta erradiazio kosmikoa ikertzeko diseinatutako esperimentuak izan ziren. Misioaren iraupena 218 ordu, 14 minutu, 20 segundokoa izan zen. Lurreratzea Edwards Aire Armadaren Basean egin zen, Kalifornian.
STS-52
STS-52 ere, 1992ko urriaren 22tik azaroaren 1era, Columbia espazio transbordadorean jaurti zen. Hamar eguneko hegaldian, tripulazioak lurrazalaren mugimendua neurtzeko erabiliko zen laser italiar satelite geodinamikoa (LAGEOS) zabaldu zuen eta Estatu Batuetako mikrograbitate karga erabilgarria 1 (USMP-1) operatuko du. Gainera, Espazio Ikuskerako Sistema (SVS), Kanadako Espazio Agentziak garatua, eskifaiak probatu zuen urruneko manipulazio sistematik jaurtitako multzo objektibo txiki bat erabiliz. SVS estazio espaziala eraikitzeko erabiliko da. Gainera, beste esperimentu asko eskifaiak egin zituen, geofisika, materialen zientzia, ikerketa biologikoa eta Espazio estaziorako ikerketa aplikatua arloak hartzen dituena. Misioaren iraupena 236 ordu, 56 minutu eta 13 segundokoa izan zen. Lurreratzea Kennedy Espazio Zentroan egin zen, Florida.
STS-67
STS-67, 1995eko martxoaren 2tik 18ra, Endeavour espazio transbordadorean egin zen, Astro behatokiaren bigarren hegaldia zelarik, hiru teleskopioko osagarri bakarra. 16 eguneko misio errekor honetan zehar, tripulazioak egun osoan zehar behaketak egin zituen objektu astronomiko ahulen espektro ultramore urrunak eta urruneko izar bero eta galaxietatik datorren argi ultramorearen polarizazioa aztertzeko. Misioaren iraupena 399 ordu eta 9 minutukoa izan zen. Lurreratzea Edwards Aire Armadaren Basean egin zen, Kalifornia.
STS-80
1980ko STS-ak, 1996ko azaroaren 19tik abenduaren 7ra, Columbia espazio transbordadorean aireratu zen, Wake Shield (WSF) egonkortzaileak eta Orbiting Retrievable Far and Extreme Ultraviolet Spectrometer (ORFEUS) espektroak berreskuratzeko. Hegaldi libreko FSMak super-huts bat sortu zuen bere ibilbidean, eta erdieroaleetan eta teknologia altuko beste osagai elektriko batzuetan erabiltzeko film meheko olatuak sortu zituen. Shuttle Pallet Satelliten muntatutako ORFEUS instrumentuak berrerabiliak izan ziren, eta izarren jatorria eta itxura aztertu zuten. Bere bi espazio ibilaldi planifikatuak, aire esklusan trabatutako kanpoko eskotila baten ondorioz galdu ziren. Misioaren iraupena, 423 orduko errekor bat izan zen, 53 minutukoa.
STS-96
STS-96 Discovery, 1999ko maiatzaren 27tik ekainaren 6ra, 10 eguneko misio bat izan zen, non taldeak Nazioarteko Espazio Estaziora lehen akoplamendua egin zuen eta hurrengo urtearen hasieran estazioan biziko zen lehen tripulazioa iristeko 4 tona logistika eta prestaketa-hornidura entregatu zituen. Misio hau Lurraren inguruko 153 orbitatan burutu zen, 235 ordu eta 13 minututan eginak, horietatik 7 ordu eta 55 minutu kanpoaldean izan zirelarik, honek eginiko EVA batean.
Martin Díez Liatzasolokoa
Martin Díez Liatzasolokoa (Alkiza, 1500 inguru - Bartzelona, 1583) Katalunian eskultore gisa ospetsua izan zen. Egile honi buruaz oso datu gutxi ezagutzen dira: jatorri euskalduna zuen eta Bartzelonan 1527 eta 1578 artean lan egin zuen. XVI. mendeko eskultore nagusietariko bat da. Estiloren ikuspuntutik Pizkundeko egilea da.
Biografia
Urtetan ez zen bere jaiotze tokia ezagutzen. Gaur egun badakigu Alkizako Liatzasoro baserrian jaio zela. Aitak Otsoa zuen izena eta amak Joana. Aitak eta matrimonioaren hiru semeek, Martin, Pedro eta Joan, Zaragozara emigratu zuten 1510 eta 1520 bitartean. Itxura denez, hiru semeek aitarekin ofizioa ikasi zuten.