cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temple (Parisko metroa)
Temple, Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 3. barrutian kokatuta dagoena.
Brugg
Brugg Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sēja udalerria
Sēja udalerria (Sējas novads) Letoniako udalerri bat da. 230 km²ko azalera du eta 2018ko datuen arabera 2185 biztanle zituen. Udalerriko hiriburua Loja da.
Panamá (Goiás)
Panamá Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Jean-Baptiste Etxeberri (apaiza)
Jean-Baptiste Etxeberri edo Jean-Baptiste Etcheberry (Donaixti-Ibarre, Nafarroa Beherea, 1806ko abenduaren 2a - 1898), apeza, idazlea eta Escualdun laborarien adiskidea almanakaren sortzailea izan zen.
Biografia
Ibarre-Ordokian sortu zen 1806an, eta Mixel Garikoitz lehen kusia (lehengusua) zuen. Lau urtetan Ibarlako ahaide batzuek, haurrik ez izanez, hartu zuten semetzat. Hamabi urte arte artzain izan zen. Baionan egin zituen teologiako ikasketak eta 1833an apez egin zuten. Uztaritzeko serora beltxen komentuaren omonier sartu zen 1843an eta 55 urtez egon zen.
1848tik 1891ra (hil zen arte), urte guziez, Escualdun laborarien adiskidea izeneko almanaka argitaratu zuen.
Lanak
Almanaka:
Beste obrak:
2. linea (Parisko metroa)
1900eko abenduaren 13an inauguratu zen Porte Dauphine eta Charles de Gaulle - Étoile geltokien artean.
Gaur egun ez dago handitze-proiekturik martxan, baina Suresnes hiriak linea mendebalderaino luzatzea eskatzen du.
Historia
Parisko metroaren lehen sei lineak egiaztatzeko plana onartu ondoren, lehenengo hiru lineak urgentziaz eraikitzea erabaki zen, 1900. urteko erakusketari begira irekitzeko. Horrela, A-tik C-rako lerroak aipatzen dira, azkar eraikitzeko:
Hala ere, metroaren lanak hasi aurretik egindako azterketa baten ondoren, hobe litzateke Étoile mendebaldeko bi antenak trukatzea, azkenean egin zen eta gaur egun jarraitzen duen bezala. Berehala, line zirkularra bitan banatu zen, iparraldeko zatia 2. linea "iparraldea" bezala ezagutzen delarik, eta hegoaldeko zatia 2. linea "hegoaldea" bezala. Linearen lehen zatia paris 1linearekin batera eraiki zen, eta, beraz, Porte Dauphine, Victor Hugo eta Étoile geltokiak 1900eko abenduaren 13an ireki ahal izan ziren.
Aireko tartea
Bigarren linea luzatzeko obrek aurrera jarraitu zuten lehen zatia ireki ondoren. Lanak urriaren 27an esleitu ziren eta 1901eko printzesei tunela zulatzen hasi ziren. Anverserainoko zatia ez zen zaila izan, ia ez baitzegoen saihestu beharreko oztoporik. Hala ere, geltoki horren eta Colonel Fabienen artean zegoenak hainbat oztopo gainditu behar zituen (Saint-Martin ubidea, hiru geltoki ezberdinetako trenbideak, etab.). Hori dela eta, aire-tarte bat egitea erabaki zen, bidaiariek hiria "beste modu batera" ikusteko aprobetxa zezaketelako.
Lanak bederatzi lotetan banatu ziren, bost enpresen artean banatuta, eta geltokiak zatika ireki ziren, lehenengoa mendebaldeko zatia izan zelarik 1902ko urriaren 7an (Étoile Anvers). Anvers Alexandre Dumas zatia 1903ko urtarrilaren 31n luzatuko da, eta, azkenik, 1903ko apirilak 2an, Nationera arteko gainontzeko zatia inauguratu zen.
Couronnesko istripua
1903ko abuztuaren 10ean, hilabete batzuk lehenago paris 2linea ireki zenean, sute bat piztu zen tren batean, Barbès–Rochechouarteko geltokian, zirkuitulabur baten ondorioz. Zorionez, sutea berehala kontrolatu eta bidaiariak ebakuatu zituzten. Sarea ez blokeatzeko, konboia presaz atoian eraman zuen beste tren batek, aurretik hustu zena, Nationerantz, linearen terminala. Hala ere, Ménilmontant parean sua berriro piztu zen eta suhiltzaileek ezin izan zuten itzali. Aldi berean, gainezka zihoan hurrengo trena, bidaiariez gain, aurreko bi trenetako ebakuatuak ere garraiatzen baitzituen, Couronnesera iristen zen, Ménilmontant baino lehenagoko geltokira. Sua suspertzen ari zela jakinarazi zioten gidariari, baina ez zen berriro abiatu, eta 300 bat pertsona ebakuatzeko agindu zuen. Geltokitik irteten ari zirela, bidaiarietako bat kezkatuta agertu zen ordaindu berri zuen txartela itzultzeagatik. Bidaiari gehiagok egin zuten eskaera, eta itzuli egin ziren treneko gidariaren erantzuna lortzeko. Honek zalantza argitzeko zuen ezintasunaren aurrean, animoak aldatzen joan ziren eta protestak ugaritu egin ziren geltokiko nasan. Ageriko ekintza batean, bidaiariek nasaren beste muturrerantz ihes egin zuten, zegoen irteera bakarretik aldenduz. Ordu batzuk geroago, suhiltzaileek 84 lagunen gorpuak aurkitu dituzte, itota.
Suteak zalantzan jarri zuen egurrezko karrozeria zuten tren batzuen arriskua, bagoiaren azpitik zegoen sistema elektriko ez oso seguruarekin. Ondorioz, orain dagoen materiala Sprague-Thomson bezalako tren metalikoen ordez jarri zen. Gainera, geltokietako irteerak modu eraginkorragoan seinaleztatzea erabaki zen, eta tunelak argiztatu ziren. Halaber, bi sistema elektriko desberdin sortzea erabaki zen, bata trenentzat eta bestea geltokientzat, trenbideetan argia moztuz gero geltokiak ilunpean ez uzteko. Sistema elektriko hauek ere hobetu egin ziren tarteak sortuz, edozein mozketak linea osoan eraginik izan ez zezan. Azkenik, fusibleak instalatu ziren trakzio-elementuetan, egon zitezkeen arazoak prebenitzeko.
Goiburuak
paris 2lineak bi goiburu nagusi ditu:
Ibilbidea
paris 2linea mendebaldean sortzen da Porte Dauphine geltokian, Parisko 16. barrutian. Geltoki hori da bere jatorrizko trazadura mantendu duen bakarra: ez du atzeragunerik, 30 metroko kurbadura-erradioa duen bide bakarreko begizta baitu, sareko ahulena, helmuga eta irteera bi erdiekin lotzen dituena. Bakoitzak trafiko-bide bat eta garaje-bide bat ditu. Linea Charles-de-Gaulle plazara doa eta 34,5 metroko barandan doa Victor Hugorantz. 1931n lekuz aldatu zuten, eraiki zenetik bihurgune batean zegoelako. Orain linea zuzenean dago bihurgunearen ondoren. Geltoki abandonatua beti ikusten da. Charles de Gaulle – Étoileri 893,4 metroko tartearen ondoren, linea kanpoko bulebar zaharretara doa. Wagram hiribideari jarraituz, eta Chaillot muinoaren topografiaren ondoren, Ternes geltokia hartu du, bihurgune batean, eta gero, Courcelles bulebarrari jarraituz, Courcelles eta Monceau geltokiak. Gero paris 3lineako bi tunelen gainetik doa Villiersera iritsi aurretik. Geltoki honen ondoren, eta 1925ean Batignollesko tunela eraitsi zutenetik, metroa zubiaren amantalean sartzen da, Batignollesko bulebarrak hartzen duen zubiaren ondoan, Saint-Lazare geltokiko SNCF trenbideen gainetik pasatzeko. Orduan, Rome geltokira iristen da, Urcq aintzinako akueduktuaren lekuan lurrez egina. Clichy bulebarraren azpitik Nation aldera arrapaladan jarraituz, linea paris 13linearen trenbideen gainetik igarotzen da, Place de Clichy eta Blancheren geltokien gainetik, iparraldeko saihesbide baten gainetik, paris 12linearen gainetik, eta Pigalle geltokira iristen da. paris 4eta paris 5lineekin eta Ipar USFRT geltokiarekin bat egin ondoren, Rochechouart bulebarraren azpian dagoen lineak Anvers geltokia hartu du eta Colonel Fabien geltokia baino lehen hasi du aireko ibilbidea. 40 metroko aldapa baten ondoren, eskailera labur baten ondoren, Barbès–Rochechouart geltokia zerbitzatzen du, eta lurpeko paris 4linea gurutzatzen du. Gero, lineak La Chapelleraino jarraitzen du 725 metroko tarte luze baten ondoren, eta horrek bidea ematen du Ipar Geltokiko trenbideak zeharkatzeko 75,25 metroko irismeneko bi bidesariri esker. Biaduktuan jarraitzen du, paris 7linea tunelez gurutzatzen du, Saint-Martin ubidea eta Villette ibaiaren arroa zeharkatzen ditu, eta 75 metroko erradioko bihurgune eta kontrazeinu bat osatzen dute, Claude-Nicolas Ledoux arkitektoaren errotonda saihesteko. paris 7bislinea tunelean gurutzatu ondoren, ibilbideko azken geltokira iritsi zen: Jaurès.
Villetteko bulebarraren azpira itzulita 40 metroko malda bati esker, linea Colonel Fabien eta Belleville geltokietan dago, mendebaldeko aldean saihesbidea atzean utzita. paris 11linearen gainetik igarotzen da eta Bellevilleko bulebarraren azpian dauden Couronnes eta Ménilmontant geltokiak zerbitzatzen ditu. Ondoren, linea paris 3linearen azpitik igarotzen da, Père Lachaise geltokiaren aurretik, eta Ménilmontanteko bulebarraren azpitik jarraitzen du azken linea horrekin bat egin ondoren. Ondoren, Charonneren bulebarraren azpian Philippe Auguste, Alexandre Dumas eta Avron geltokiak zerbitzatzen ditu. Handik gutxira, linea paris 9lineako tunelaren gainetik pasatzen da, eta bihurgune bat hartzen du Nationgo atzeko geltokira iristeko. Line hori, azkenik, ekialdeko terminalera iristen da, helmugak eta irteerak jasotzen dituen kai zentrala, Nazioaren plazako begizta positibo baten gainean dagoena. Mendebaldean, uztarri batek begizta paris 9linearekin lotzen du, eta ekialdean, berriz, trenbideak Vincennesko ibilbidearen azpian dagoen garaje sorta batekin lotzen ditu, bide bakarretik doana Charoneren mantenu tailerrera. 2009. urtean paris 1linearekin bi akordio egin ziren, azken hau automatizatzeko.
Geltokiak
Lineak honako geltoki hauek ditu mendebaldetik ekialdera:
Geltokiko izenen aldaketak
Lehen lineako hainbat estaziok izena aldatu dute urteetan zehar:
Ordutegiak
2008an, linearen ibilbide osoak hogeita hamahiru minutu eskatzen ditu ekialdera bidean, eta hogeita hamabost minutu mendebaldera. Metroko linea guztietan bezala, lehenengo irteera 5: 30etan izango da.
Baina (igande eta jaiegunetan izan ezik) aurreratutako ibilbideak egiten dira. Ekialdeko norabidean, lehenengo zirkulazio bat egiten da Place de Clichytik 5: 32ean, eta bigarren zirkulazio bat egiten da Charles de Gaulle – Étoileren irteeran — 5: 30etan, Porte Dauphinetik datorren lehen arrauna zortzi eta hiru minuturen aurretik. Mendebaldeko norabidean, lehen zirkulazio bat egiten da Jaurèsetik 5: 34etan, eta bigarren zirkulazio bat egiten da Bellevilletik 5: 37etan irteten denean, Nationetik datorren lehen arrauna zortzi eta bi minuturen aurretik.
Azken irteera Porte Dauphinetik hasi da, 0: 42an Nationerantz, eta 0: 40an, Nationetik Porte Dauphinerantz. Azken irteera 1: 42an amaitzen da ostiraletako gauetan larunbatetan, larunbatetan igandeetan eta jai-bezperetan.
Arraunen arteko batez besteko tartea bi edo lau minutukoa da egunean zehar, bost edo bederatzi minutukoa gau amaigabean, lauzpabost minutukoa igandetan eta hamar minutukoa ostiraletako gauetan larunbatetan, larunbatetan jaiegunetan eta jai-gauetan 0: 30ak jota (ostiraletako gauetan 1: 15etatik aurrera larunbatetan).
Batez besteko denborak
Ibilbideko batez besteko denborak adierazgarriak dira, eta trafikoaren edo beste ezusteko batzuen arabera alda daitezke.
paris 2lineak Porte Dauphine geltokia honako hauekin komunikatzeko aukera ematen du:
Flota
Linea MP 05 ibilgailuak erabili:
Tarifak
Linea horri Parisko metroaren tarifak eta zonifikazioa aplikatzen dizkiote.
Bidaiariak
paris 2linea Parisko metroko trafikoko linea bat da. Garraiatutako bidaiarien kopurua paris 1linearen ibilbidearen erdia baino gehixeago da, baina paris 10eta paris 11lineen bikoitza. Lineak gehien erabiltzen dituen geltokiak Belleville (10,93 milioi) eta Barbès–Rochechouart (9,14 milioi) dira. 1998an, eguneko trafikoa 266 383 bidaiarirengana iristen da batez beste, 332 258 larunbatetan eta 130 715 igandeetan. 2003. urtean, urteko trafikoa 84 511 249 bidaiarirengana iristen da, egunero 291 369 bidaiarirengana, 224 523 larunbatetan eta 154 332 igandeetan. 2009an urteko trafikoa 102 milioi bidaiarirengana iritsi zen.
Lineko luzapena
2011n, Suresnes hiriak paris 2linearen luzapena eskatu zuen Porte Dauphinetik hasi eta hirigunera arte, Grand Paris Express garraio sare publikoaren eztabaida publikoan. Horri buruzko ikerketak egiteko proposamena Valérie Pécressek 2015eko eskualde hauteskundeetarako egin duen kanpainan egindako garraioen proiektuaren parte da. Hedapen horrek linea (lurrazpikoa ere) gurutzatzea ekarriko luke, Sena ibaia eta Boulogneko basoa zeharkatzea, oztopo tekniko baina sozio-ekonomikoa ez dena, baso bat zeharkatzea, metroko linea baten kilometroaren kostuari dagokionez disuasiozkoa izan daitekeena.
Portuges
Portugesa edo portugalera (português edo língua portuguesa) hizkuntza erromantzea da, latinetik eta, zehazkiago, galaikoportuges erromantzetik eratorria. Erdi Aroan galizieratik bereizia, Portugalgo Erresumako hizkuntza bihurtua eta Errenazimendu garaian estandarizatua, munduko hainbat lurraldetara zabaldu zuen Portugalgo inperioaren jarduerak. Hori dela-eta, egun 260.000.000 hiztunek baino gehiagok darabilte; bigarrena da, latinetiko hizkuntzen artean, hiztun kopuruari dagokionez, gaztelaniaren ondoren eta frantsesaren aurretik.
Ietas
Ietas (baita Iaitas, Iaeta, Ietae edo Jetae izenekoa ere), Siziliako barnealdeko antzinako hiri bat zen, uhartearen ipar-mendebaldean, Panormusetik (Palermo modernoa) ez oso urrun, San Giuseppe Jato komuna modernoan, zeinen izenak antzinako hiria islatzen duen.
Portuges
Portugalen ez ezik, munduko beste hainbat herrialdetan ere hitz egiten da; esaterako, Brasilen, Angolan, Mozambiken, Cabo Verden, Sao Tome eta Principen, Indian eta Ginea Bissaun.
Ietas
Historia
Inguruko lurraldean, Neolitotik, emakumeen animalien iruditxoak eta Mirabelloko kobazuloaren hormak gizakiaren presentzia berresten du. K.a. VI. mendeaz geroztik, greziar kulturaren eragina nabari da, bai zeramikan bai erlijioan, Afroditaren gurtza sartuz. Garai hau da, errege ietastarren oinarria, polisen ezaugarri klasikoekin hornitua: antzoki bat, tenplua, agora, etxe ederrak eta artisautza dendak.
Capitol (Bilbo)
Capitol zinemak Bilboko Villarias kalean zeuden zinemak ziren. Circuito Coliseo, zinemen jabeak, aretoa ixtea erabaki zuen 2010ean eta Villarias kaleko lokalean Decathlon kirol arropa denda bat zabaldu zen 2011. urtearen amaieran.
Ietas
Historia
Lehen herriak aurkikuntza arkeologikoen testigantza ematen du. K.a. VIII. mendean datatua izan zen, baina, ziur asko, askoz lehenagokoa izango da. Bertako biztanleez ez dakigu askorik, baina, dirudienez, elimoak ziren. Hirigunea 40 hektarea ingurukoa da, eta iparraldean eta ipar-mendebaldean dauden amildegi aldapatsuek eta ekialdeko eta hegoaldeko hegaletako hormek babesten dute berez. Bertan ezarri zen, bere kokapenak, Panormos bidea eta Belizeko harana kontrola zitzakeelako, hegoaldeko kostaldera eta Selinontera iristeko modurik hoberena zelako.
Ietas, Filistok, gotorleku baten gisa aipatu zuen, eta Tuzididesek zioen sikuloen gotorleku bat zela, Gilipok, Himeratik Sirakusarako bere ibilbidean hartu zuena.
Capitol (Bilbo)
2011ko maiatzaren 15ean izan zen zineen azken emanaldia.
Portuges
Historia
Portugesa hizkuntza erromantzea denez, sustrai historikoak latinean ditu. Horrek antzinako erromatarrak Iberiar Penintsulara eta egungo Portugaleko lurraldera iritsi zireneko garaira garamatza. Hori K.a. 218. urtean gertatu zen eta, mende batzuk geroago, erromatarrek penintsula hiru probintzia handitan banatu zutenean, egungo Portugalgo lurralde gehiena Lusitania izendatu zuten. Geroxeago, Diokleziano enperadoreak Gallaecia gisa izendatu zituen geratzen zen Portugaleko lurralde zatia eta gaurko Galizia. Garai horretan, portuges zaharra edo galaikoportugesa zen lurralde hartan garatu zen erromantzea, portuges modernoaren oinarria dena.
Ietas
Historia
IV. mendean, Ietas eta Siziliako mendebaldea Kartagoren gobernupean zeuden. Diodoro Sikuloak, K.a. 275ari erreferentzia egiten dio.
Portuges
Historia
Portugesak ez du, ordea, latinaren eragina soilik. Hortik aurrera, herri barbaroak eta mairuak Kristo ondorengo aurreneko mendeetan bertaratu izanak ere eragina izan zuten galaikoportuges erromantzean. Zehazki, eragin lexiko nabaria izan zuten hizkuntza germaniarrek eta arabieraren ondorio diren hainbat hitz eta leku-izen ere topa ditzakegu egungo portugesean.
Asiocolotes depressus
Asiocolotes depressus Asiocolotes generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Portuges
Historia
Portuges zaharra edo galaikoportugesa Galiziako Erresumako hizkuntza zen. Kristo ondorengo aurreneko mendeetan, ordea, Iberiar Penintsulako beste lurralde batzuetan ere erabili izan zen, batez ere jarduera lirikorako. Aro horrexetakoak dira, esaterako, Cantigas de Santa Maria kantak, ustez Gaztelako Alfontso X.a erregeak idatziak. Aldiz, portuges zaharra dokumentu ofizialetan topatzeko, XII. eta XIV. mendeak arte itxaron behar da. Garaitsu horretan, gainera, Portugalgo Konderria Galiziatik bereizi zen eta horrek galaikoportugesaren batasuna pixkanaka hautsarazi zuen. Oinarri bera izanagatik, urteen joan-etorrian bi hizkuntza bilakatu ziren: galiziera —gaztelaniaren gero eta eragin handiagoa izan zuena— eta portuges modernoa, Portugalgo Erresumaren eta haren inperioaren hizkuntza bilakatu zena.
Ietas
Historia
Hiriak antzinatean txanponak egin zituen, eta badaude horien adibideak. Ietasen posizioa, hertsiki ezkutatua dago antzinako iturrietan, baina Diodorok zioenez, ez zegoen Panormusetik oso urrun, eta bere tokia, gotorleku natural handikoa zen. Silius Italicusek zioen altua zegoela. Fazellok, Iato izeneko Erdi Aroko gotorleku bat zegoela ziurtatzen digu, goi mendi baten tontorrean, Palermotik 25 kilometro ingurura eta Entellatik 20 kilometro iparraldera, Frederiko II.ak, azken hiriarekin batera suntsitu zuena, eta honek, Ietaseko setioarekin identifikatu zuen. Mendiari, oraindik Iato mendia (edo Jato mendia edo Iato mendia) deitzen zaio, aurretik, Monte di San Cosmano izenarekin ezagutzen zen arren, bere tontorrean dagoen eliza batena. Ez dago bizantziar garaiko berririk. Geroago, badakigu arabiarrek okupatu zutela eta Suabiaren mende matxinatu zirela. Frederiko II.ak, 1246an, Lucera de Pugliaren biztanleria suntsitu eta kanporatu zuen; ordutik, tokia bertan behera geratu zen.
Portuges
Historia
Portugesa munduko hainbat bazterretara eraman zuen Portugalgo Erresumaren jarduera inperialistak, XVI. mendera bitarte. Horien artean daude Asiako, Amerikako eta Afrikako hainbat lurralde, Erresumaren jarduera ekonomiko kolonialistak eta misio katolikoak zirela-eta portugesa berenganatzera behartuak izan zirenak. Herrialde horien artean daude, esaterako, Brasil, Angola, Mozambike, Sao Tome eta Principe, Sri Lanka eta India. Horietako batzuetan, oraindik badaude portugesa erabiltzen duten hiztun-komunitateak eta beste batzuetan, aldiz, oraindik hizkuntza ofiziala izaten da.
Ietas
Parke arkeologikoa
1971n Zuricheko Unibertsitateko Arkeologia Institutuak egindako indusketetan, 3.000 pertsonentzako antzokia nabarmendu ahal izan zuen. Eskualde bitxia lau estatuaz apainduta zegoen. Antzinako hiriaren hegoaldean, agora, arkuteriaz inguratua zegoen, mendebaldean bilera-gela zuelarik. Bizitegi-eremuan, Afroditako tenpluaren ondoan (K.o. I. mendean suntsitua). Greziar etxe bat peristiloarekin zegoen.
Portuges
Historia
Portugesaren estandarizazioa eta aldaera modernoaren garapena Errenazimenduan hasi zen. Garai hartan hasi ziren akademikoak eta idazleak portugesaren lexikoari ekarpenak egiten, latin klasikotik eta antzinako grezieratik hartutako maileguekin.
Hizkuntzaren sailkapena
Portuges modernoa galaikoportuges hizkuntzatik eratorria da. Lehen gramatika portugesa (Grammatica de Lingoagem portuguesa ), Fernando Olivera presbitero dominikar eta erretorikako irakaslearena, Lisboan argitaratu zen 1536an. Lan horrek eta beste batzuek, eta oro har inprentaren garapenak, ahalbidetu zuten portugesaren bateratze-prozesua.
Galizian, gaztelania izanik hizkuntza ofiziala, bigarren mailako hizkuntza zen portugesa, beraz, hizkuntzaren bertsio galegoak gaztelaniaren eragina jasan zuen. Hartara, autore batzuek hizkuntzaren bi bertsio banatu zirela defendatzen dute: galegoa eta portugesa. Beraz, eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereizi ote diren ala hizkuntza beraren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galaikoportugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte.
Portugesaren lurralde eremua
Portugesa Portugal eko, Brasil eko, Sao Tome eta Príncipe ko (% 95), Cabo Verde ko (% 95), Ginea Bissau eko (% 60) eta Angola ko (% 75) biztanleen ama hizkuntza nagusia da. Bestalde, Mozambike ko biztanleen erdiak hitz egiten du, Ekialdeko Timor reko herenak eta Macao ko % 20k. Beste lurralde batzuk daude, Goa, Daman eta Diu, Dadra eta Nagar Haveli bezalako Indiako portuges lurraldeak, kasu, eta bertan ere hitz egiten da, nahiz eta erabilera orokorra ez den. Horiez gain, Malasiako Malaka estatuan komunitate batzuek oraindik lehen hizkuntza gisa erabiltzen dute.
Gainera, beste estatu batzuetan etorkin lusofono komunitate adierazgarriak daude: Andorran, adibidez (11.229 lagun 2012an Andorra ko Estatuko Estatistika Departamentuaren arabera, Andorrako biztanleen % 10); halaber, Bermuda, Kanada (237.000 pertsona 2016ko erroldaren arabera ), Frantzian (atzerritarren % 9,1 ), Luxemburgo n (% 15) , Namibia n (% 4-5) , Paraguay en (636.000 pertsona) , Hegoafrika n (500.000 baino pixka bat gehiago) , Suitza n (196.000 biztanle 2008an) , Venezuelan (554.000 pertsona) eta Estatu Batuetan (1.687.126 lusofono edo biztanlegoaren % 0,44). Era berean, espainia rren % 5,20k ere portugesa hitz egin dezakeela adierazi du.
Hizkuntza ofizialtasuna
Portugesa honako herrialdeetako hizkuntza ofiziala da: Angola, Brasil, Portugal, Sao Tome eta Principe, Mozambike, Cabo Verde,  Ginea Bissau eta Ekialdeko Timor. Aldi berean, hizkuntza ofizialetako bat da Ekuatore Ginea n (gaztelania eta frantsesarekin batera) eta Makau en (txinerarekin batera).
Portugesa nazioarteko erakundeotan ere ofiziala da: Europar Batasunean, Estatu Iberoamerikarren Erakundean, Estatu Amerikarren Erakundean, Mercosur-en, Hegoamerikar Nazioen Batasunean. Gainera, lanerako hizkuntza eta hizkuntza ofiziala da Afrikako Batasun ean. Horrez gain, Portugesezko Herrialdeen Komunitatea (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, CPLP) portugesa hizkuntza ofiziala duten zortzi estatu askeen arteko erakunde bat da.
Portugesa atzerriko hizkuntza gisa munduan
2008tik aurrera, portugesa Uruguai ko eskoletan derrigorrezko bigarren hizkuntza gisa irakasten da, eta Argentina n 2009tik. Zambia, Kongo, Senegal, Namibia, Suazilandia, Boli Kosta eta Hegoafrika ko eskoletako curriculumean ere azaltzen da. Espainiaren kasuan, Extremadurako Junta k portugesa bigarren atzerriko hizkuntza gisa ikastea bultzatzen du, eta Andaluzia n José Saramago programa jarri dute martxan, portugesa atzerriko bigarren hizkuntza gisa bigarren hezkuntzan bultzatzeko.
Instituto Camões-en datuen arabera, 160.000 pertsonak portugesa atzerriko hizkuntza gisa ikasten dute munduan, horietako 80.000k euren zentruetan. British Council-aren ikerketa baten arabera, portugesa Erresuma Batua n “bizi-hizkuntza” gisa kontsideratua izan da hurrengo 20 urteetarako, eta egun interneten gehien erabiltzen diren hizkuntzen artean bosgarren postuan dago. Bestalde, Txina n goi mailako 28 eskolak irakasten dute (1350 ikaslerekin), gehienak Macao portugaldar kolonia ohia (bertan, Txina eta herrialde lusofonoen arteko merkataritza harremanak sustatzeko erabiltzen da). Gauza bera gertatzen ari da Japonian, bertan 500.000 brasildar-japoniarrez osatutako komunitatea baitago.
Dialektoak
Portugesak bi dialekto multzo nagusi ditu: brasildarra eta europarra.
Arrazoi historikoen ondorioz, Asia eta Afrikako dialektoek lotura estuagoa dute Portugalgo dialektoekin Brasilgoekin baino. Hala ere, ahoskerari dagokionez, zenbait kasutan, portuges brasildarraren aztarnak aurki daitezke. Horrez gain, portugesak bi idazkera estandar ditu eta ahozko aldaera ugari (askotan desberdintasun fonologiko eta lexiko garrantzitsuak dituztenak).
Brasilen erabiltzen den portugesaren idatzizko forma Brasilgo Letren Akademiak arautzen du, eta batzuetan portuges brasildar deitzen da (nahiz eta terminoak nagusiki Brasilen hitz egiten diren dialekto guztiei erreferentzia egiten dien). Portugalen, Lisboako Zientzien Akademiak arautzen du hizkuntza, eta bertako dialekto nazionala portuges europarra da. Idatziz jasotzen den aldaera hori ohikoa zen Afrika eta Asiako kolonia portugaldar ohietan, Cabo Verde, Mozambike, Angola, Ekialdeko Timor, Macao eta Goa kasu.
Eztabaida dago galiziera eta portugesa bi hizkuntza bereiz ote diren ala berberaren bi aldaera. Egun, aditu gehienek galaikoportugesaren bi aldaeratzat jotzen dituzte; izan ere, Erdi Aroan hizkuntza batua izan zen, harik eta mendeak joan, mendeak etorri, bi aldaerak bereizi ziren arte.
La Secuita
La Secuita Kataluniako udalerria da, Tarragonès eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatuta dagoena. 17,8 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.522 biztanle zituen.
Barry Town F.C.
Barry Town Football Club Galesko futbol talde onenetakoa da, Barry hirikoa. Galesko 7 liga eta 6 Kopa irabazi ditu.
Historia
Hiriko lehenengo futbol taldea 1892an sortu zen Barry and Cadoxton District izenarekin. Haren jarraipen gisa eratu zen 1912an Barry AFC, 1931 urtean "Town" gehitu zitzaiolarik.
Lehenengo titulu garrantzitsua 1955ean irabazi zuen, Galesko Kopa hain zuzen ere. 1992an Galesko Liga sortzea erabaki zenean herrialdeko hiru talde indartsuenek Ingalaterrako Ligan jarraitzea erabaki zuten eta Barry Town The New Saints-ekin batera Galesko talde nagusi bihurtu zen. Ordutik 7 Liga eta 5 kopa irabazi ditu.
2013ko maiatzean Stuart Lovering jabeak Barry Town ligatik atera zuen jokalari eta zaleen iritziaren aurka. Berak esana zen taldarentzako eroslerik aurkitzen ez bazuen horrela egingo zuela. Federazioak lizentziarik ez zion eman beraz. Zaleak saiatu ziren taldea Barry Town United izenarekin birfundatzen eta manifestazio publikoak egin zituzten baina federazioarekin izandako bi bilerek ez zuten emaitza onik izan eta honek lizentzia ukatu zien. Epaitegira jo zuten eta honek federazioaren aurkako epaia eman bazuen ere 3. mailara jeitsiarazi zuten. 2014an maila horretako txapelduna izan zen eta urtetik urtera mailaz igoz lehen mailara itzuli zen.
Morville-sur-Nied
Morville-sur-Nied Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Morville-sur-Nied udalerrian erroldatutako biztanleak 127 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 59 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 54 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 42 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 85 ziren, horien artean 64 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 64 pertsona aktiboetatik 56 lanean zeuden (31 gizon eta 25 emakume) eta 9 langabezian zeuden (7 gizon eta 2 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Chamaeleo necasi
Chamaeleo necasi Chamaeleo generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Morville-sur-Nied
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Minla strigula
Minla strigula Minla generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.
Effingen
Effingen Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Juana Ringeling
Juana Ringeling Vicuña (Zapallar, 1986ko maiatzaren 15a) Txileko antzerki, zinema eta telebistako aktorea da.
Biografia
Bere gurasoak Federico Ringeling Hunger alkate eta diputatu ohia eta María Isabel Vicuña dira. Cachagua kostaldeko herrian jaio zen, Zapallar, Valparaíso eskualdean, eta bertan bizi izan zen eskola utzi arte. Aktore ikasketak bultzatuta, Santiago hiriburura joan zen bizitzera, Txileko Pontificia Universidad Católica-n sartuz.
Karrera
Antzerki ez-konbentzionalean sakontzeko beharrak bultzatuta, hiru hilabeteko praktikak egin zituen Ashfield MA-ko Double Edge Theatre-n, Danimarkako Odin Teatrer-en tailerra eta Malacahuelloko Teatro de los Sentidos-en tailerra.
Egonezina eta alde anitzekoa, aktore, abeslari eta zinemagile gisa karrera garatzea lortu du. Zineman, antzerkian, telebistan eta webean antzezten, Bim bam bum, Heroes, el musical, Ederra eta piztia eta Depto 301 web telesailean nabarmenduz, besteak beste. Ekoizpen eta zuzendaritzaren munduan, proiektu arrakastatsuetan murgildu da, hala nola kartzelako antzerki tailerra, INAUTERIAK kultur programazioa; mundua ospatzen ari da eta Matías Oviedoren laugarren diskoaren dokumental sorta.
2013az geroztik bere abeslari-ildoa protagonismoa hartu du bere ibilbidean, Bim bam bum serieko musikaren zati bat interpretatzeko enkargua jasoz, Chipe libre telenobelerako eta Matías Oviedo bandaren emakumezko ahotsa bihurtuz, laugarrena albuma "Amores Tuertos" grabatuz.
Gaur egun, Txile eta Los Angeles (Kalifornia) artean bizi da, non bere nazioarteko ibilbideari ekin zion Ryan Gregory Philipps-ek zuzendutako Shortwave filmean protagonista, eta horregatik FilmQuest jaialdian emakumezko aktore onenaren saria jaso zuen.
Beti naturarekin duen harreman estua mantenduz, ingurumen-kausa ezberdinekin bat egin du, Reforestemos Patagonia-rekin elkarlanean, Moving Chilerekin eta Bosques de Zapallar korporazioko bazkide eta aktibista izan da, zeina Txile erdialdean mehatxatuta dagoen baso mediterraneoaren kontserbazioaren alde borrokatzen duen.
Monochirus trichodactylus
Monochirus trichodactylus Monochirus generoko animalia da. Arrainen barruko Soleidae familian sailkatzen da.
Emmanuel Levinas
Emmanuel Levinas (Kaunas, Lituania, 1906ko urtarrilaren 12a - Paris, Frantzia, 1995eko abenduaren 25a) lituaniar jatorriko frantses filosofoa izan zen.
Biografia
Estrasburgon egin zituen filosofia-ikasketak, eta Friburgon Heidegger eta Husserlen eskoletara joan zen. Harrezkero, fenomenologia onartu eta filosofia hori Frantzian zabaltzen lagundu zuen. Israeldarren Ekialdeko Eskola Normalaren zuzendari izan zen, eta filosofia-irakasle ere bai Poitiers, Paris-Nanterre eta Sorbonako unibertsitateetan.
Levinasen pentsamendua zentzu erlijioso eta metafisikoez beterik dago. Aniztasunaren eta desberdintasunaren defendatzailea izanik, eztabaida etengabeak izan zituen hegeliar kutsuko totalitarismoekin. Haren lan nagusiak dira: De l´existence à l´existant (1947, "Izatetik izatedunarengana"); Le Temps et l´Autre (1948, "Denbora eta Bestea"); Totalité et Infini (1961, "Osotasuna eta mugagabetasuna"); ''Difficile Liberté. Essais sur le judaïsme (1963, "Askatasun korapilatsua. Judaismoari buruzko saiakerak"); Humanisme de l´autre homme (1972, "Beste gizonaren humanismoa"); "Maurice Blanchoti buruz" (1975); "Etika eta mugagabetasuna" (1982) eta Hors sujet'' (1987).
Kapitalizazio (argipena)
Kapitalizazio hitzak adiera eta erabilera zenbait ditu:
Santa Rosa de Aguán
Santa Rosa de Aguán Hondurasko Colón departamenduko udalerri bat da. 131 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 3032 biztanle zituen.
Bradypodion
Bradypodion kamaleoi genero bat da, Afrikako hegoaldean bizi dena.
Butis butis
Butis butis Butis generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Planaltina (Goiás)
Planaltina Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Gorka Otaegi Uriya
Gorka Otaegi Uriya (Tolosa, Gipuzkoa, 1988ko martxoaren 10a) komunikatzailea eta irrati esataria da. Txolarre Irratian hasi zuen bere ibilbidea, eta Gaztea irratian egin zuen lan ondoren. Gaur egun Euskadi Irratiko Amarauna irratsaioan dabil lanean.
Ibilbidea
Tolosako Laskorain ikastolan ikasi zuen. Gaztetatik zuen irratiarekiko zaletasuna, eta DBH garaietan asteroko irratsaio bat egiten zuen ikastolan, beste ikaskide batzuekin batera. 16 urterekin Txolarre Iratian hasi zen lanean. 38 gradu erreportaje saioa aurkezten hasi zen, eta ondoren Hitzak hegan magazina aurkeztu zuen urtebetez. Irratia lanbide gisa gustatzen zitzaiola jabetuta, Gaztea irratiko casting batera aurkeztu eta hautatu egin zuten.
Proctoporus guentheri
Proctoporus guentheri Proctoporus generoko animalia da. Narrastien barruko Gymnophthalmidae familian sailkatuta dago.
Gorka Otaegi Uriya
Ibilbidea
Hiru urtez egin zuen lan Gaztean. Magisteritza (Lehen Hezkuntza) ikasi zuen Donostian, eta ondoren, kazetaritzan lizentziatu zen. Gazteako lanaren ondoren prentsa idatzian ere aritu zen, Bilbao Udal Aldizkarian bi urtez. Garai hartan, Galtzaundi aldizkarian eta Tolosaldeko Hitzan ere aritu zen kolaborazioak egiten. Gerora Gazteara itzuli zen, eta Irrati formula saioa aurkeztu zuen. Gazteako beste zenbait saiotan ere kolaboratzaile aritu da, besteak beste Didan eta Gaztea Boxen.
Pierre Lemaître
Pierre Lemaitre (Paris, 1951ko apirilaren 19a) frantses idazlea eta gidoilaria da. 2013an Goncourt saria irabazi zuen Au revoir là-haut eleberriarekin.
Gorka Otaegi Uriya
Ibilbidea
Gaur egun Euskadi Irratiko langilea da. Kultura zein kirol ekitaldietako esatari aritu da Amarauna saioan nahiz ETB 1en, eta Faktoria irratsaioan esatari lanak egiten ditu. Halaber, uda denboraldietako Udako Faktoria magazina gidatu du azken urteetan, Manu Etxezortu ordezkatuz.
Pierre Lemaître
Les Années Glorieuses-tetralogia
1. Le Grand Monde, 2022
Gorka Otaegi Uriya
Ibilbidea
2022ko irailetik Amarauna irratsaioko gidaria da.
Pierre Lemaître
Telebista
deux visages'', 52 min — seriea « Marion Mazzano », France 2
Varicorhinus macrolepidotus
Varicorhinus macrolepidotus Varicorhinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Arnasketa
Arnasketa izaki bizidun aerobioek burutzen duten prozesu fisiologikoa da. Prozesu honen bitartez, bizidunek oxigeno molekularra (O2) hartzen dute, beren katabolismoan funtsezko zeregina betetzen duena, karbono dioxidoa (CO2) kanporatuz. Dena den, arnasketaz jarduterakoan bi maila bereizi behar dira: batetik, arnasketa fisiologikoa (kanpo-arnasketa edo gas-truke bezala ere ezagutzen dena), jadanik azaldutakoa; eta bestetik, arnasketa zelularra (barne-arnasketa edo soilik arnasketa gisa ere ezagutzen dena), zelula barruan gertatzen diren eta energia askatzen duten ekintza metabolikoak deskribatzen dituena.
Minla ignotincta
Minla ignotincta Minla generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.
Arnasketa
Bestalde, mikrobiologia arloan arnasketa aerobioa eta arnasketa anaerobioa ere bereizten dira. Aurrerago azalduko den bezala, arnasketa anaerobioan azken elektroi-hartzailea O2-aren ordez bestelako konposaturen bat izango da. Arnasketa anaerobioa egiten duten mikroorganismoak gai dira sulfatoa, nitratoa, nitritoa, burdina eta beste zenbait konposatu arnasteko.
Arnasketa zelularra
Arnasketa zelularra molekula organiko konplexuen (gluzidoak, lipidoak eta aminoazidoak), zeintzuek lotura kimikoetan energia dutenak, degradazioaren bidez molekula sinpleagoak sortzen direneko prozesu katabolikoa da. Molekula konplexu horien degradazioaren ondorioz askatutako energia ATP molekulen formakuntzara bideratzen da, beste funtzio zelular batzuk betetzeko ezinbestekoa dena. Era berean, prozesuan zehar elektroiak eta hidrogenoa askatzen dira, azken hartzaile bat erreduzitzea eraginez.
Izaki bizidun aerobioen kasuan, arnasketa fisiologikoan hartutako oxigenoa ehunetako zelula guztietara iristen da, eta bertan erabiltzen da arnasketa mota horretan. Gluzidoen katabolismoari dagokionez,  arnasketa aerobioaren prozesuan zelulak glukosa oxidatzen du ekuazio hau osatuz:
C6H12O6  +  6 O2  → 6 CO2  + 6 H2O  +  energia (ATP)
Arnasketa mota hau (aerobioa) da arruntena izaki bizidunen artean. Ikusten denez, bertan oxigenoak parte hartzen du.
Arnasketa zelula eukariotoetan mitokondrioan, eta prokariotoetan, berriz, zitoplasman eta mintz plasmatikoan gertatzen direneko bi fasetan bana daiteke. Dena den, zelulen zitoplasman gertatzen den glukolisi izeneko aurreneko fasea gauzatzea ezinbestekoa da arnasketa gerta dadin. Era berean, zenbait bakterioetan ikusi izan da glukolisia ez dela arnasketa gertatu ahal izateko bide metaboliko bakarra; izan ere, beste bi deskribatu izan dira: pentosa fosfatoen bidea eta Entner-Doudoroffen bidea. Ondorengo lerroetan hiru faseak azaldu egingo dira laburki:
Arnasketa aerobioak eta anaerobioak bide metaboliko berdinak dituzte, eta biek ala biek glikolisia dute aitzindaria. Errendimendu energetikoa, berriz, ez dute berdina. Arnasketa aerobioan oxidatzen den glukosa mol bakoitzeko 38 ATP molekula ekoizten dira, arnasketa anaerobioan lortzen den ATP kopurua txikiagoa izanik.
Arnasketa aerobioaren kasuan, arnas katearen azken urratsa oxigeno molekularraren esku-hartzearekin gertatzen da. Oxigeno molekularra, azken elektroi-hartzailea dena, NADH eta FADH2-tik askatutako hidrogenoarekin konbinatzen da, eta ura eratzen du. Arnasketa anaerobioaren kasuan, berriz, azken elektroi hartzailea oxigenoa izan beharrean beste konposatu inorganiko batzuk, hala nola, nitratoak, fumaratoak, sulfatoak edo karbonatoak izan daitezke, eta nekez gertatzen da eukariotoetan. Arnasketa anaerobioko eta aerobioko arnas-kateak antzekoak dira, baina ezberdintasunetako bat da azken elektroi hartzaile desberdina dutelarik, aerobioan agertzen den zitokromo-oxidasa konplexua ordezkatu egiten dela anaerobioen kasuan beste entzima batzuengatik. Hala ere, prokarioto batzuk anaerobio fakultatiboak dira, eta, horrenbestez, arnasketa aerobioa gauza dezakete oxigenoa eskuragarri badago.
Arnasketa fisiologikoa
Kanpo arnasketan gasak, oxigenoa eta karbono dioxidoa modu pasiboan transferitzen dira kanpoko ingurunetik, difusio bidezko arnas gainazalen bidez. Prozesu hori gauzatzeko, ezinbestekoa da arnas gainazalak ahalik eta zabalenak izatea eta difusioa egiteko erabiltzen den distantzia ahalik eta txikiena izatea.
Animalietan
Arnasketa fisiologikoa burutzeko animaliek era ezberdinetan hartzen dute oxigenoa: azalaren bidez (gas-truke tegumentarioa edo kutaneoa; edo larruazal-arnasketa), trakearen bidez (arnasketa trakeala, esaterako, intsektuek dutena), biriken bidez (esaterako, lehorreko ornodunak), zakatzen bidez (adibidez, arrainak), eta abar.
Gas-truke tegumentarioa edo kutaneoa
Gorputzaren azalaren bidezko gas-truke mota hau ingurune urtarretan bizi diren edo lurreko gune umeletara mugatuta dauden organismoek gauzatzen dute, gainazala heze mantendu behar baitute. Zenbait ornogabek (esaterako, poriferoak, knidarioak, platelmintoak, anelidoak eta artropodoak) zein ornodunek (adibidez, anfibioek) egin dezakete.
Animaliak txikiak badira eta oxigeno gutxi behar badute, gas-truke tegumentarioa nahikoa izaten da: oxigenoa kontsumitzen den lekuetan, hau da, ehunetan, oxigeno-kontzentrazioa baxuagoa da kanpoan baino, eta, beraz, difusio fisiko-kimikoa nahikoa izaten da gas-trukea gertatzeko. Gainera, zelula bakoitzaren mintz plasmatikoa kanpo-ingurunetik nahiko gertu egoten da, difusioa erraztuz. Baina metodo hori oso mugatua da ez baita gauza kanpo-ingurunetik urrun dauden ehunetara oxigenoa iritsarazteko. Arazo horri aurre egiteko, animalia batzuk erabat lautu dira oxigenoa difusioz irits dadin ehunetaraino.
Brankiak
Zelulen eta ingurumenaren arteko gas trukearen sistemen artetik, brankiak dira egitura korporalik eraginkorrenak ingurune urtarrean bizi diren organismo plurizelularretan, eta sarritan, brankiak tolestuta edo digitatuta daude, gas trukerako azalera handituz; izan ere, ingurune urtarrean oxigeno-dentsitatea ingurune lehortarretan dagoena baino askoz txikiagoa da. Brankiak, beraz, organismoen gorputz-azaleko luzapenak dira, oxigeno-trukea errazten dutenak oso epitelio finaren bidez. Epitelio hori animalia ornodunen kasuan odol-kapilarren sare zabal batek estaltzen du. Brankiak ingurune urtarreko organismo ornodunetan zein ornogabeetan garatu izan dira, eta bi taldeetan brankiak barrualdekoak nahiz kanpoaldekoak izan daitezke. Kanpoaldeko brankien gainazalak zuzeneko kontaktua du urarekin; barneko brankietan, berriz, ura hauen gainazalera iritsarazi egin behar da.
Ornodunei dagokienez, kanpoaldeko brankiak anfibioen larbetan aurkitu ohi dira, nahiz eta salamandra espezie batzuek larba egoeran garatutako kanpoko brankiak mantentzen jarraitzen dituzten helduaroan ere. Barnealdeko brankiak arrainen bereizgarriak dira, eta zakatz-arrakala deritzenei lotuta daude. Gas-trukea modu eraginkor batean eman dadin kondriktioek (arrain kartilaginosoak, marrazoak, arraiak eta kimerak) eta aktinopterigioek (arrain hezurdunak) hainbat estrategia garatu izan dituzte ura brankietatik zehar bideratzeko. Kondriktioetan, arrainak ingurunean zehar egiten duen aurreratzeak ura brakietatik zehar bideratzen du. Ura alboetako larruazalean kokatuta dauden espirakulu izeneko zuloetatik sartzen da, eta berriro ateratzen da ingurunera, buruaren bi aldeetara dauden bost zakatz-arrakala pareren bidez. Arrain hezurdunetan, ura ahotik sartzen da, operkulutik ingurunerako irteera itxita dagoelarik. Ondoren, ahoa ixtean, urak brankiak zeharkatzen ditu eta operkulura bideratzen da, operkulua ireki eta ura kanporatzen da.
Trakeak
Arnasketarako ingurune gisa, aireak urak baino abantaila gehiago ditu: batetik O2 kontzentrazio askoz handiagoa du (250 ml O2 aire-litro bakoitzeko, eta 8 ml O2 ur-litro bakoitzeko), eta bestetik, O2-a eta CO2-a azkarrago barreiatzen direnez airean uretan baino, arnas gainazalak ez dira brankiak bezain bortizki egurastu behar, organismoentzat energia aurreztuz.
Hala ere, abantaila horiekin batera arazo nabarmena dago: ura galtzea. Hori dela eta, brankiak ez dira egitura egokiak ingurune lehorretako arnasketarako; gas-trukerako egiturak barneratu egin behar dira, gorputz-azalean zeharreko ur-galerak ekiditeko.
Birikak
Organismo osoan zehar adarkatzen diren sistema trakealak ez bezala, birikak gorputzean kokapen zehatza izateagatik bereizten dira. Hala, biriketako gainazala ez dago kontaktuan ehun guztietako zelulekin, eta horrenbestez, zirkulazio-sistemaren parte hartzea ezinbestekoa da O2-a zelula guztietara heltzeko eta baita CO2-a jasotzeko. Birikak ondo baskularizatuta dauden arnas-gainazalen inbaginaziotik sortzen dira. Birikak armiarmetan, barraskiloetan eta ornodunetan agertzen dira. Gas-trukean parte hartzen duten birikak garatu dituzten ornogabeen artean, molusku gasteropodoen talde bat nabarmentzen da; lurreko barraskiloak eta ur gozoetako espezieak, pulmonatu bezala (Pulmonata) ezagutzen direnak, hartzen dituena barne. Molusku-talde horretan, barrunbe paleala (mantuaren barrunbea) birika bihurtu da eta gas-trukea pneumostoma izeneko zulo txiki baten bidez egiten da. Ingurune lurtarrarekin erlazionatutako beste ornogabe talde batek, araknidoen taldeak (Arachnida), besteak beste armiarmak eta eskorpioiak barne hartzen dituena, pareta abdominal bentralaren inbaginaziotik birika liburukara bezala ezagutzen diren egiturak garatu ditu. Birika liburukara bakoitza zaku esklerotizatu batez osatuta dago, zeinetan alboko pareta bakoitza tolestuta dagoen liburu baten orrien antzeko itxura hartzen duten laminak osatuz. Birika mota honetan gasen difusioa laminen artean dihoan odolaren, eta laminen arteako espazioetan dagoen airearen artean gertatzen da. Zaku bakoitzean tolesten ez den albo bat dago eta airez betetako ganbera bat osatzen du, atrio deritzona. Atrioa kanpoaldearekin komunikatzen da espirakulu deritzon irekigune baten bitartez. Gasteropodoen birikan gertatzen den bezala, gas-trukea difusio bidez gertatzen da birika liburukaren kasuan ere. Hori dela eta, birika mota hauei difusio-birika deritze.
Bronkioloen sistemak albeolo deritzen zaku ñimiño batzuetan bukatzen da, kapilarrez estalirik aurkitzen direnak. Gorputz-egitura fina eta luzea aurkezten duten ornodunetan, biriketako baten tamainua murriztuta dago, eta ofidio gehienen (sugeak) eta anfisbenido-espezie batzuen (buru biko suge) kasuan, arnas-aparatuak birika bakarra du. Ugaztunetan, aireko aireztapena aurkezeten duten ornodun gehienetan bezala, birika-aireztapenak bi noranzko ditu. Fluxu bidirekzional baten bidez, airea birika barrura sartzen da, eta, ondoren, kanpoko ingurunera itzultzen da sartu den bide beretik. Gainera, ugaztunen aireztatze-prozesua arnaste-ponpa deritzonaren bidez gertatzen da. Lehorreko amnioten ezaugarri den ponpa mota horren bidez, kaxa torazikoa hedatu eta konprimitu egiten da, edo/eta diafragma aurrerantz edo atzerantz mugitzen da, presio positiboa (airea kanporatzen bada) edo presio negatiboa (airea biriketara sartzen bada) eraginez.
Biriketan, albeoloen eta odol-kapilarretako odolaren artean dagoen oxigenoaren eta karbono dioxidoaren kontzentrazioen desberdintasunak edo aldeak eragiten du gas-trukea. Albeoloetako oxigeno-presioa odol-kapilarretatik iristen den odoleko oxigeno-presioa baino handiagoa denez, honako hau albeoloetatik odol-kapilarretara desplazatzen da, difusioz. Fenomeno hori albeoloen eta kapilarren arteko oxigeno-presioa berdindu arte gertatzen da. Karbono dioxidoari dagokionez, odolean duen presio partziala oso handia da albeoloetan dagoenarekin alderatuz. Kasu horretan, CO2-a odoletik albeoloetara desplazatu, eta, hala, errazago kanporatzen da kanpoko ingurunera.
Arnas pigmentuak
Urak oxigeno disolbatua garraiatzeko gaitasun eskasa du. Hori dela eta, animalia askok arnas pigmentuekin nahasten dute oxigenoa, horrela handiagotzen baita oxigenoa garraiatzeko ahalmena.
Arnas pigmentuak desberdinak dira molekularen egiturari nahiz oxigenoarekiko kidetasunari dagozkiela, baina denek daukate ezaugarri bat amankomunean: oxigenoarekin konbinatzen den metal bat (burdina edo kobrea) daukatela. Pigmentuak odolean edo beste gorputz-fluidoetan disolbatuta egon daitezke edota zelula berezi batzuen barruan (odol-korpuskuluak). Eskuarki, pigmentuak oxigeno-kontzentrazioa altua denean konbinatzen dira harekin, eta askatu egiten dute kontzentrazioa baxua denean. Horrela, pigmentuak oxigenoa hartzen dute gas-trukearen lekuan, bertan delako altua oxigeno-kontzentrazioa, eta zelula eta ehunetan, berriz, askatu egiten dute.
Arnas pigmenturik arruntena hemoglobina da. Burdina duen pigmentu bat da, gorria oxigenatuta dagoenean. Ornogabe askotan agertzen da, hala nola, anelido batzuetan, krustazeo primitiboetan eta molusku batzuetan. Bestetik, ornodun guztietan dago, arrain gutxi batzuetan izan ezik. Era berean, hemoglobina, metazooetan ez ezik, badago ere protozoo, onddo eta landare batzuetan, eta beraz, suposatzekoa da eboluzioan oso goiz agertu zela. Animalietan, hemoglobina fluidoetan urtuta ager daiteke, edota odol-korpuskuluetan (eritrozitoetan).