cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alberto Cavalcanti
Hogei urte zituela Parisa joan zen, eta errealismo poetikoaren aitzindari bihurtu zen Frantzian: Rien que les heures (1926, Orduak besterik ez), La Pétite Lilie (1927, Lilie txikia). Ingalaterran, Dokumentalen Eskolako maisua izan zen (Coal Face, 1936; Ikatz aurpegia), eta geroztik zinema fantastikoa landu zen (Dead of Night, 1945; Gaueko hilak). 1949-1954 urteetan Brasilen lan egin zuen: O canto do mar (1953, Itsasoaren kantua), Mulher de verdade (1954, Egiazko emakumea). Europara itzulitakoan Bertolt Brechten Puntila ugazaba eta Matti morroia (Viena, 1955) obra eraman zuen zinemara.
Arditi
Reparti d'assaltoek arrakasta izan zuten lubaki-gerra zen gudu batean nolabaiteko mugikortasuna sartu ahal izan zutelako. Gudu-zelaian egindako ekintzak esanguratsuak izan ziren eta merezitako lekua lortu zuten Italiako historia militarrean. Hala ere, 1920an desmobilizatu zituzten.
Arditi izena, geroago, 1919-1920an Fiume ko okupatzaile italiarrek erabili zuten (gehienak Regio Esercitoko soldadu ohiak) Gabriele D'Annunzio ren agindupean zeudenek. Hauek alkandora beltzeko uniforme bat eta fez beltz bat zeramatzaten, geroago Benito Mussolini ren Alkandora Beltzek erabili zutena.
Lehen esperimentuak
Arditoaren ideia 1914koa da. Batzuen ustez, Regio Esercitoko erregimentu bakoitzari etsaien lerroen atzean jarduteko trebatutako esploratzaile talde bat sortzea agindu zitzaiolako sortu zen.
Beste batzuen arabera "Heriotzaren konpainiak", arerioen alanbre-hesiak moztu edo leherrarazteko ardura zuten infanteriako patruila bereziak eta ingeniariak, Arditiarren aitzindaritzat hartu beharko lirateke. Armadura eta "Farina" kaskoa erabiltzeagatik erraz ezagutzen ziren.
1916an, Komando Gorenak Arditi unitateei estatus berezia ematea erabaki zuen, baina unitate berriak sortzeari uko egin zion. Arditiarren intsigniak, ezkerreko besoan eramaten zena, VE monograma (Italiako Victor Manuel III.arena) barne hartzen zuen eta soldadu hauentzako bereizgarri gisa bakarrik diseinatu zen. Hauxe izan zen "Ardito" hitzaren lehen erabilera ofiziala Regio Eserciton.
Arditi unitateen sorrera
1917an lubakien gerran soldadu asko hil ziren. Odolusteaz nazkatuta, egoera kezkagarri honen aurrean, ofizial gazteek proposamen bat aurkeztu zuten; VIII. armadako 48. dibisioaren barruan eraso-unitateak eratzea. Proposamen hau Giuseppe Bassi kapitainaren agindupean onartua izan zen. 1917ko martxoan, Italiako Komando Gorenak gutun bat bidali zuen, Austria-Hungariako unitate berezien eraketari buruzko informazioa emateko. Azkenean, asko eztabaidatu ostean, unitate berezi berriak sortzea erabaki zuten. Ekipo eta entrenamenduei buruzko ezadostasunek, ordea, eraso-unitate berezien sorrera 1917ko uztailaren 29ra arte atzeratu zuten, Victor Manuel III.a erregeak Arditi unitateak sortzea ofizialki onartu zuen arte. Eraso-unitate berriak modu independentean eratu eta garatu ziren, soldadu erregularrek ez bezalako entrenamenduarekin. Alemaniako ejerzitua izan zen eraso-soldaduen ideia martxan jarri zuen lehena, Sturmtruppen moduan ezagutzen ziren. Italiarrek adibide hau jarraitu zuten.
Lehenengo Arditi unitateak 2. armadan sortu ziren, eta Caporettoko gudua gertatu zenerako Arditi 27 unitatez eta 18.000 gizonez osatua zegoen, nahiz eta ez zuten unitate guztiek gerran parte hartu. Haietako askok Piaveko gudua n parte hartu zuten, non tropa austrohungariarren aurrerapena gelditzea lortu zuten.
1918ko ekainean, Ottavio Zoppi jeneralaren agindupean jarri zen 9 unitateko eraso-tropen dibisio oso bat. Beranduago gehiago zabaldu zen eta 2 dibisiotan banatutako 12 unitatez osatutako Armadaren Gorputza sortu zen. 1918ko azaroan, Arditiarrek Vittorio Veneto ko guduaren zatirik garrantzitsuenean lagundu zuten, Austriako armaden aurkako azken garaipena ahalbidetuz.
Gerraren amaiera aldera 27 eraso-unitate izatetik 25 izatera pasa ziren. 1920ko urtarrilean, ordea, gerra amaitu eta gutxira, unitate guztiak desegin zituzten.
Entrenamendua
Hasieran soldaduak boluntario gisa aurkezten ziren, baina geroago unitateetako komandanteak soldadu egokiak aukeratzen hasi ziren. Arditi bi unitate italiarretan bereizten zen; Bersaglieri eta Alpini, eta haien erresistentzia eta indar fisikoagatik ezagunak zirenak.
Indar-, trebetasun- eta psikologia-probak egin ondoren, errekrutek armak eta eraso-taktika berriak erabiltzen zituzten. Buruz buruko borrokan ere trebatzen zituzten, armekin edo armarik gabe, etengabeko entrenamendu fisiko batez lagunduta. Arditiarrak punterian eta eskuko-granadekin trebatzen ziren. Horrez gain, su-jaurtigailuak eta metrailadoreak erabiltzen zituzten. Hain ziren errealistak entrenamenduak, non hainbat gizon hil baitziren oinarrizko entrenamenduetan zehar.
Lantriac
Lantriac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Arditi
Erregimen faxistapean
Lehen Mundu Gerra ondorengo garaian, Arditi askok Associazione Nazionale Arditi d 'Italia (Italiako Arditi Elkarte Nazionala, ANAI) erakundearekin bat egin zuten. Erakunde hau, futurismo deituriko mugimendu artistikoan mungildua zegoen, Mario Carli kapitainak sortu zuen.
Lantriac
Biztanleria
2007an Lantriac udalerrian erroldatutako biztanleak 1.801 ziren. Familiak 670 ziren, horien artean 170 pertsona bakarrekoak ziren (95 bakarrik bizi ziren gizonak eta 75 bakarrik bizi ziren emakumeak), 181 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 256 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 63 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Arditi
Erregimen faxistapean
Arditi askok bat egin zuten mugimendu faxistarekin, baina haren babesa ez zen aho batekoa izan, politikoki maximalismo sozialistaren alde egin zuten Popolo Arditiek erakutsi zuten bezala. Nolanahi ere, Arditi gehienek ANAIrekin bat egin zuten, eta 1922ko urriaren 23an Mussolinik sortutako Federazione Nazionale Arditi D 'Italia (Italiako Arditi Federazio Nazionala, FNAI) federazioari eman zioten leialtasuna. Arditiarrek aktiboki parte hartu zuten Gabriele D 'Annunziok Fiume hirian (gaur egun Rijeka, Kroazia) eman zuen kolpean. Italiako anexio baterako bere jatorrizko plana Erromako gobernuak baztertu zuenean, D 'Annunziok "Carnaroren erregeordetza italiarraren" sorrera aldarrikatu zuen. Alceste De Ambris sindikalistarekin, D 'Annunziok konstituzio bat aldarrikatu zuen, Carnaroko Gutuna, elementu oso aurrerakoiak eta erradikalak zituena. 1920ko abenduaren 25ean, Regio Esercitoko soldaduek amaiera eman zioten "erregealdi" laburrari, liskar laburren ondoren. Arditiarrek, ideologian ez ezik, intsignietan eta sinboloetan mugimendu faxistarekin lotura izan zuten. Hauen intsignia eta sinbolo asko erregimen faxistak hartu zituen ondoren, adibidez, garezur baten intsignia, hortz artean daga bat zuela.
Lantriac
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Arditi
Popolo Arditiak
ANAI taldearen aurrean, Ardirti askok, antifaxista zen Popoloko Arditi talde paramilitarra osatu zuten. Bere kideak anarkistak, komunistak eta sozialistak ziren. Komunistek osatzen zuten gehiengoa, baina baziren alderdi errepublikanoak ere, hala nola Vincenzo Baldazzi (bere buruzagietako bat izan zen) eta batzuetan, Parmaren defentsan bezala, Alderdi Popularreko (Katolikoa) militanteak, hala nola Corazza aholkularia. Mugimendua 1921eko udan sortu zen, “Llama Negra” infanteriako teniente ohi eta anarkista zen Argo Secondariren lanari esker. Talde paramilitar hauen indarra 20.000 gizonekoa zen; hauen artean, borrokalari ohiak, neutralak edo oso antifaxistak zirenak.
Lantriac
Etxebizitza
2007an 857 etxebizitza zeuden, 693 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 82 bigarren erresidentzia ziren eta 82 hutsik zeuden. 752 etxeak ziren eta 104 apartamentuak ziren. 693 etxebizitza nagusietatik 497 bere jabearen bizilekua ziren, 180 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 26 etxek bi zituzten, 102 etxek hiru zituzten, 197 etxek lau zituzten eta 368 etxek bost zituzten. 569 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 255 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 379 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Arditi
Popolo Arditiak
Beharbada, Popolo Arditiek egindako ekintzarik nabarmenena 1922an Parmaren eskuadrismo faxistaren aurkako defentsa izan zen: 10.000 eskuadrista inguruk, lehenik Roberto Farinacci ren agindupean eta gero Italo Balbo ren agindupean, hiritik alde egin behar izan zuten, sozialistez, anarkistaz eta komunistaz osatutako talde baten aurkako 5 eguneko talken ondoren (350 faxisten aurkako borrokan parte hartu zuten), Popolo Arditiko Antonio Cieri eta Guido Picelliren agindupean. Faxistek 39 gizon galdu zituzten, Popoloko Arditiak bost.
Lantriac
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Arditi
Popolo Arditiak
Hurrengo hilabeteetan, Popolo Arditietako buruzagi asko espetxeratu edo hil zituzten eskuadrista faxistek, batzuetan polizia-agentziekin ados jarrita.
Lantriac
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.137 ziren, horien artean 858 aktiboak ziren eta 279 inaktiboak ziren. 858 pertsona aktiboetatik 814 lanean zeuden (445 gizon eta 369 emakume) eta 45 langabezian zeuden (18 gizon eta 27 emakume). 279 pertsona inaktiboetatik 127 erretiraturik zeuden, 81 ikasten zeuden eta 71 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lantriac udalerrian 709 unitate fiskal zeuden, 1.845 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.867 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 81 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 9 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 23 eraikuntza enpresak ziren, 12 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 35 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 autoeskolak, 2 igeltseroak, 6 margolariak, 4 zurginak, 6 iturginak, 4 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 altzari denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Artogne
Artogne Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Artognek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Prosymna stuhlmanni
Prosymna stuhlmanni Prosymna generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Oswald Heer
Oswald Heer (edo Oswald von Heer) (1809ko abuztuaren 31 - 1883ko irailaren 27a), geologo eta naturalista suitzar, Niederuzwil- en jaio zen Sankt Gallen kantonamenduan eta Lausanan hil zen.
Biografia
Oswald Heer elizgizon gisa hezi zen Hallen eta ordena santuak hartu zituen, eta Filosofian eta medikuntzan doktoratu zen. Hasieran entomologian interesa piztu zitzaion, gai horri buruz ezagutza bereziak lortu zituen, eta geroago landareen azterketari ekin zion eta paleobotanikaren aitzindarietako bat izan zen, Miozenoko florari buruzko ikerketengatik nabarmendu zen.
1837an, Carl Daniel Friedrich Meissner (1800–1874) botanikari suitzarrak Hegoafrikako lore-landareen genero bati (Anacardiaceae familiakoak) izena eman zion, Heeria.
1851n, Heer botanika irakasle izan zen Zuricheko unibertsitatean, eta denbora batez hiri horretako gaur egungo Lorategi Botaniko Zaharra denaren zuzendaria izan zen. Suitzako Tertziarioko landare eta intsektuetara zuzendu zuen arreta. 1863an (William Pengellyrekin, Phil. Trans., 1862) Devon-eko Bovey Traceyren lignito-gordailuetako landare-hondakinak ikertu zituen, Miozenoko arokoak zirela kontuan hartuta; baina gaur egun Eozeno gisa sailkatuta daude.
Heer-ek Artikoko eskualdeetako Miozenoko floraren berri ere eman zuen (KJV Steenstrupek Groenlandiako ipar-mendebaldetik ekarritako landare fosilen aztarnak), Dürntengo Pleistozenoko lignitoen landareen eta aintzira-bizileku batzuen zerealen inguruan (Die Pflanzen der Pfahlbauten, 1866).
1862an, Heer American Philosophical Society- ko kide hautatu zuten.
Charles Darwinek Heer landare fosilen agintaritzat hartzen zuen, eta berarekin harremanak izan zituen. Bi gizonak ez zeuden ados bilakaerari buruz, baina harreman adeitsuak zituzten. 1875eko gutun batean, Heerrek Darwini zehaztasun handiz deskribatu zuen Artikoko behe Kretazeoan identifikatu zuen angiospermo dikotiledonoko fosil berri bat, Darwinek aurretik ezagutzen zuena baino denbora apur bat gehiago ematen ziola. Heer-ek darwinismoari buruzko kritika bat argitaratu zuen 1867ko The Primaeval World of Switzerland liburuko 2. liburukian, eta ondorioztatu zuen: "Gertaera horiek guztiek espezieen eraldaketa geldo eta uniformeki progresibo baten aurkako argudioak eskaintzen dituzte eta natura organikoaren eraldaketa urtean gertatu zela ondorioztatzen dute. konparatiboki iraupen mugatuko aldia" (p. 288). Sorkuntza progresiboan sinesten zuen: "Sorkuntza-garaiak gertatu ziren, zeinetan mota organikoen birmoldaketa burutu zen, eta lehen espezieak sortu ziren lehen aro bat izan zen. Lehen espezieak arras sinpleak baziren ere, haientzat sorkuntza egintza bat onartu behar da, garai modernoetan adibiderik gabeko ekintza; izan ere, gure egunetan landare eta animalia oso baxuko formak dagoeneko existitzen diren espezieetatik datoz" (or. 291, Suitzako Lehen Mundua).
Bere karreraren zati handi batean Heer-ek baliabide lerdenak eta osasun txarrak oztopatu zituen, baina zientziari emandako zerbitzuak 1874an onartu ziren Londresko Geological Society-k Wollaston domina eman zionean. Lausanan hil zen 1883ko irailaren 27an.
Obrak
Heer-ek lan hauek argitaratu zituen:
Sastraka
Sastraka edo sasia basa-zuhaixka abartsu eta sarrien multzoa da, eta baita landare horietaz beteriko lekua.
NGC 1543
NGC 1543 galaxia bat da, Reticulum konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Javerdat
Javerdat Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Javerdat udalerrian erroldatutako biztanleak 611 ziren. Familiak 251 ziren, horien artean 62 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 31 bakarrik bizi ziren emakumeak), 83 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 94 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 322 etxebizitza zeuden, 249 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 43 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 319 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 249 etxebizitza nagusietatik 202 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 13 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 71 etxek lau zituzten eta 118 etxek bost zituzten. 208 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 83 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 140 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 383 ziren, horien artean 278 aktiboak ziren eta 105 inaktiboak ziren. 278 pertsona aktiboetatik 259 lanean zeuden (134 gizon eta 125 emakume) eta 20 langabezian zeuden (11 gizon eta 9 emakume). 105 pertsona inaktiboetatik 40 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 40 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Javerdat udalerrian 266 unitate fiskal zeuden, 648 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.744 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 2 igeltseroak, 1 zurgina, 4 iturginak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Javerdat udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.620 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
NA-125
NA-125 edo Tutera-Ejea errepidea, Nafarroako interes orokorreko errepidea da, NA-134 nafar errepidearen 5,55 kilometroan hasi eta Zaragozako probintziako mugara arte doa. Errepidea 18,24 kilometro luze da.
2012ko urriko uholdeak
2012ko urriaren 19tik urriaren 21era errepidea moztuta egon zen ordu gutxitan botatako euriak, ibaiak bere bidetik atera eta lubiziak eragin zituelako. Hori dela eta errepidea moztuta egon zen Tutera eta Ejea de los Caballeros bitartean. .
Alaba Zintzoa
Alaba zintzoa 2013. urtean eginiko euskal filma da, Alvar Gordejuelak eta Javier Rebollok zuzenduta.
Sinopsia
Susana (Leire Ucha) gorriak ikusten dituen neskamea da. Bere nagusietako batek bidaia batean alde egin behar duenean, honen etxearen kargu egingo du. Baina etxetzarraren plazerak amesgaizto bihurtuko dira.
Lamprophis
Lamprophis Lamprophiidae familiako narrasti genero bat da. Afrikan bizi dira.
Moloch horridus
Moloch horridus Moloch generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Ingeniaritza nuklear
Ingeniaritza nuklearra, atomo nukleoaren erabilpen praktikoan datza, horretarako kimika nuklearra eta fisika nuklearraren funtsak eta erradiazioa eta materiaren arteko elkarrekintzaz baliatzen da. Ingeniaritzaren arlo honek fisio nuklearraren sistema eta osagaien diseinua, analisia, garapena, probak, operazioak eta mantenamendua barne hartzen ditu, bereziki erreaktore nuklear eta zentral nuklearrena.
Neolamprologus leleupi
Neolamprologus leleupi Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Snowboardinga 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak eslalom erraldoi paraleloa
Emakumezkoen eslalom erraldoi paraleloa 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako snowboardean otsailaren 8an jokatu zen Zhangjiakouko Genting eski estazioan. Txekiar Errepublikako Ester Ledeckák irabazi zuen proba, 2018ko titulua defendatuz. Austriako Daniela Ulbingek zilarrezko domina irabazi zuen, eta Esloveniako Gloria Kotnikek brontzezkoa. Ulbingentzat eta Kotnikentzat lehen domina olinpikoak izan ziren.
Selina Jörg 2018ko zilarrezko domina ez zen Olinpiar Jokoetarako sailkatu, baina Ramona Theresia Hofmeister brontzezko dominaduna bai. 2021-22ko FISen Munduko Snowboard Kopan eslalon erraldoiko bost proba paralelo egin ziren Olinpiar Jokoen aurretik. Sofia Nadyrshina zen liderra, Ulbing eta Ladina Jenny atzetik zituela. Jörg da 2021eko munduko txapelduna, eta Nadyrshina eta Julia Dujmovits dira zilarrezko eta brontzezko dominak, hurrenez hurren.
Carlos Fischer Brusoni
Carlos Lorenzo Fischer Brusoni (1903 - 1970) Colorado Alderdiko politikari uruguaitar bat izan zen, Rio Negroko diputatua, Ministroa, Gobernu Kontseilu Nazionaleko Presidentea eta Frantziako enbaxadorea.
1950ean Abeltzaintza eta Nekazaritza Ministerioaren buru izan zen.
1958an, Arturo Lezama burkideak uko egin zion Gobernu Kontseilu Nazionaleko karguari. Ondorioz, Fischer, lehen ordezkoa, kargua hartu zuen.
1958 eta 1959 artean Gobernu Kontseilu Nazionaleko azken presidente kolorado izan zen, Alderdi Nazionala ren hauteskunde garaipenaren bezperan.
Martín Echegoyen abokatuak ordezkatu zuen.
Kindergarten Cop
Kindergarten Cop (euskaraz Haurtzandegiko Polizia) 1990eko Ivan Reitman eslovakiar-kanadar zinema zuzendariak zuzendutako polizia komedia film bat da. Arnold Schwarzenegger, Penelope Ann Miller, Pamela Reed, Linda Hunt, Richard Tyson eta Carroll Baker aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
John Kimble (Arnold Schwarzenegger) Los Angeles hiriko detektibe beterano eta zakarra duela urte batzuetatik Crisp narkotrafikantea (Richard Tyson) espetxeratzeko asmoz dabil. Haren aurkako lekukotasuna aurkeztu dezakeen pertsona bakarra, hain zuzen ere, haren emazte ohia da (Penelope Ann Miller). Arazoa emazte ohia desagertu egin dela da, eta Kimblek duen arrasto bakarra haren semea doan (Joseph Cousins) Oregongo Astoria herriko ikastetxe baten izena da. Hortaz, emakumea topatzeko asmoz, Kimblelek haurtzaindegiko irakaslearen papera egin eta ikastetxean lan egiten hasiko da.
Azzano Mella
Azzano Mella Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Azzano Mellak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Vardar
Vardar edo Axios (mazedonieraz: Вардар; grezieraz: Αξιός, Axiós edo Βαρδάρης, Vardárīs) hego-ekialdeko Europako ibaia da, Ipar Mazedoniako nagusiena dena eta Greziako bigarren luzeena.
Cirrhimuraena chinensis
Cirrhimuraena chinensis Cirrhimuraena generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Vardar
Ibilbidea
Vrutok herriaren inguruan sortzen da, Ipar Mazedonian. Ondoren Gostivar, Skopje (hiriburua) eta Veles hiriak igarotzen ditu eta Grezian sartzen da. Tesalonika hiriaren mendebaldean itsasoratzen da Egeo itsasoan.
388 km-ko luzera du eta hatetatik 312 Ipar Mazedonian egiten ditu eta azkenengo 76 km baino ez Grezian.
Ignacio Izagirre
Ibilbidea
García Tuñón eta Felix Erauskinekin batera, jaurtiketaren lau modalitatetatik hirutan Espainiako txapelketa lortzeko bakarra ere izan zen: 5 aldiz pisu jaurtiketan (1920 eta 1926 artean), 4 diskoan (1920 eta 1927 artean) eta xabalina bitan (1920 eta 1921).
Hona hemen lortutako markarik onenak:
Behin izan zen Olinpiar Jokoetan, 1920an hain zuzen ere. Hona hemen bere emaitzak :
Haitzuloetako lehoi
Haitzuloetako lehoia (Panthera spelaea) Eurasian bizi zen iraungitako lehoi espeziea zen. Taxonomiari dagokionez eztabaidagai izan da lehoiaren azpiespeziea den ala ez. Ikerketa genetikoek erakutsi dute espezie bereizia dela.
Inoizko lehoirik handienetariko bat izan zen, egungo lehoiak baino %10 gehiago. Afrikan dauden lehoien antza zuten itxuran eta kolorean baina arrek ez zuten ilajerik. Izena haien aztarnak haitzuloetan aurkitzetik datorkie, baina zaila da jakitea haien habitata benetan zein zen. Duela 460.000 urte bizi ziren Europan aurkitutako ale zaharrenak, eta gure arbasoek haitzuloetan pintatu zituzten.
Azken glaziazioan galdu ziren, duela 13.000 urte inguru, klima aldaketak eta gizakien ehizak eraginda. Araotz ondoko Arrikrutzeko haitzuloetan aztarna garrantzitsu batzuk aurkitu zituen Iñaki Zubeldiak 1966an, eta Jesus Altuna k aztertu.
Eztabaida taxonomikoa
Hasieratik sortu zen eztabaida taxonomikoa. Hainbat ikerlarik gaur egungo lehoiaren azpiespezie kontsideratu zuten eta horrela Panthera leo spelaea izena erabili zuten (M. Boule & L. De Villeneuve, 1927). Inork tigrearen garezurrarekiko antzekotasun handiagoan antzemanda Panthera tigris spelaea izena ere eman zion.
Azken urteetako ikerketek ordea ezaugarri nahikoa desberdinak badituela eta ondorioz espezie bereizi bat dela erakutsi dute. Garezurra eta hortzeria nahikoa desberdinak dira eta ikerketa filogenetikoek ere espezie berezitua dela baieztatu dute. DNA mitokondrialaren azterketa genetikoek erakutsi dute lehoiaren eta haitzuloetako lehoiaren lerroak aldendu egin zirela. Nukleoko DNAren azterketek duela 500.000 urtetik aurrera lerro bien arteko gurutzaketarik egon ez dela baieztatu dute.
2001. urtean Siberia eta Yukon (Alaska) inguruan aurkituriko hainbat aztarna aztertuta P. spelaea vereshchagini azpiespeziea proposatu zen, garezurra eta hortzak txikiagoak zirela argudiatuta. DNA ikerketek ez zuten desberdintasun nabarmenik erakutsi, DNA mitokondrialean ordea bi klado monofiletiko aurkitu ziren, bata Europa mendebaldean biziko zena eta bestea Beringia eremuan isolaturik gelditu zena Pleistozeno garaian. Horrela beraz Beringiako populazioari P. spelaea vereshchagini azpiespeziearen izendapena onartu zitzaion.
Lehoikumeen momiak
2015. urtean Siberiako Uyandina ibaiaren inguruan bi lehoikume aurkitu ziren permafrost geruza batean izoztuta. Astebeteko bizitza baino ez zuten izango, oraindik esnetako hortzik ere ez baitzuten garatu. Duela 25.000 eta 55.000 urtean datatu zituzten. Lehoiek beren kumeak zulotan ezkutatuta izaten dituzte amari jarraitzeko nahikoa heldu izaten diren arte eta dirudienez lurjazi batek zapaldu eta itota hilko zirela pentsatzen da. Oxigeno gabeko ingurunean lurperatuta gelditu zirenez egoera onean kontserbatu dira. 2016an espedizio berri bat egin zen kumeen ama topatzeko helburuarekin.
2017. urtean Tirekhtyakh ibaiaren ertzean beste lehoikume izoztu bat aurkitu zen, arra, aurrekoak baino zaharragoa, hile eta erdi edo bi hilabete izango zituena. 2018an oso gertu beste lehoikume bat aurkitu zen, emea, eta antzeko adinekoa. Karbono datazioak erakutsi du ordea emea duela 28.000 urte bizi izan zela eta arra duela 43.448 urte. Biak ala biak egoera oso onean aurkitu ziren.
Momifikaturiko lehoi hauek halako egoera onean daude beraiek klonatu eta biziberritzeko ideia proposatu izan dutela hala Hego Koreako nola Errusiako zientzilariek.
Espeziearen eboluzioa
Olduwaiko arroila (Tanzania) izan zen lehoiaren antzeko felidoen sorlekua, duela 1'7-1'2 milioi urte. Felido hauek kontinentean zehar zabaltzen joan ziren eta Afrika ekialdetik Europara ritsi ziren. P. fossilis Europa erdialdean zegoen duela 610.000 urte eta harengandik eboluzionatu zuen P. spelaea espezieak duela 460.000 urte inguru. Berehala zabaldu zen kontinentean eta ohiko animalia izan zen duela 14.000 desagertu zen arte. Beringiako populazioak pixka bat gehiago iraun zuen, 13.800-13.300 artean Weichseliar glaziazioak atzera egin zuen arte.
Felidoen taxonomia
DNA mitokondriala kontutan hartuta 2016an argitaratutako sailkapena:
Deskribapena
Lascaux eta Chauvet leizeetan (Frantzia) haitzuloetako lehoien marrazki ugari aurkitu dira, duela 15.000-17.000 urte egin zirenak. Chauvet leizeko marrazki bat oso zehatza da. Bi lehoi parez pare elkarrekin ibltzen ikusten dira eta atzean txikiago bat. Eskrotoa ere marraztuta dute, arrak diren seinale, baina ez dute ilajerik erakusten. Honek iradokitzen du haitzuloetako lehoi arrek ez zutela egungo lehoietan hain adierazgarria den ilajerik izango.
Haitzuloetako lehoia existitu den lehoi handienetakoa izan zen. Siegsdorf inguruan (Alemania hegoaldea) 1985an ar heldu baten hezurdura aurkitu zen. 1'2 metrotako altuera hartuko zuen eta 2'1 metrotako luzera izango zuen gorputzak. Gaur egungo lehoiaren tamaina da gutxi gora behera. Beranduago ordea aurkitu dira ale handiagoak, 2'5 metro inguruko luzera zutenak (isatsa kontutan hartu gabe). Aurkitu den P. spelaea pisutsuenak 339 kg zituen, gaur egungo lehoi handienek baino %12 gehiago. Jatorrizko P. fossilis eta amerikako P. atrox ale batzuk aurkitu dira apur bat handiagoak zirenak.
Gaur egungo lehoiek baino mutur luzeagoa eta estuagoa zuten, baina bestela itxuran ez zuten bestelako desberdintasun nabarmenik. Gainerako lehoietan gertatzen den bezala emeak arrak baino txikiagoak ziren. Maly Anyuy ibaiaren inguruan aurkituriko ile bat haitzuloetako-lehoiarena zela ikusi da eta hortik ondorioztatu dute kolorea ere oraingo lehoien antzekoa izango zutela, agian zerbait argiagoa.
Paleobiologia
Mamuten estepa zabaletan eta iparraldeko basoetan bizi izan zen. Ekosistema hartako harrapari handiena zen otsoarekin, leize-hienarekin eta hartz arrearekin batera. Haitzulo askotan espezie hauek hezurrak elkarrekin pilatuta aurkitu dira. Ez dakigu espezie taldekoia izango zen, gaur egungo lehoiak diren antzera, baina bizitza bakartia zeraman ebidentzia batzuk aurkitu izan dira.
Haitzuloetako lehoien fosiletako kolageno zuntzek erakutsi dute leize-hartz kumeak, elur-oreinak eta beste zerbido batzuk ohikoak zirela lehoien dietan. Ehizaturiko beste espezie batzuk zaldi basatiak, idi musketadunak, uroak, bisonteak, errinozero iletsuak eta mamut gazteak ziren. 1979an Alaskan duela 31.000 urteko bisonte momifikatu bat aurkitu zuten eta badirudi lehoiek hil zutela, haien atzaparren marka ugari baititu azalean. Chauvet leizean agertzen dira espezie bi hauek batera margotuta eta horrek hipotesia baieztatzen duela dirudi.
Lehoi berantiarrenek elur-oreinak ehizatu zituzten gehienbat, espezie bien galzoria ekarriz.
Iraungipena
Kuaternarioaren amaieran garai hartako megafaunaren bi herenak desagertu ziren, tartean haitzuloetako lehoia ere bai. Iraungipen masibo baten barnean kokatu behar da beraz. Hainbat hipotesia plazaratu dira arrazoia aurkitu nahian eta ez da bat bestearen gainetik ezarri. Ziurrenik guztiek izan zuten eragina prozesu horretan.
Alde batetik klima aldaketa aipatzen da, izan ere garai hartan azken glaziazioaren amaiera izan baitzen. Hipotesi honen aurka egiten du Pleistozenoan zehar 30 glaziazio ziklo egon izanak eta iraungipena azkenengoan baino gertatu ez izanak. Desagertu ziren animaliek 44 kg-tik gorako pisua zuten eta ohikoena da animalia txikiek pairatzea klima aldaketen ondorioak. Bestalde kontinentetako espezieak desagertu eta handik denbora luzera uharteetan animalia horiek oraindik bizi izateak ez du lojikarik.
Bigarren hipotesia gizakiaren gehiegizko ehiza izan liteke, horrela lehoiaren harrapakinak gutxituko ziren eta horrek harrapariaren iraungipena ekarriko luke.
Bagnolo Mella
Bagnolo Mella Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Bagnolo Mellak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Haitzuloetako lehoi
Haitzuloetako lehoia Euskal Herrian
Oñatiko Arrikrutzeko kobetan lehoi handi baten hezurdura aurkitu zuten Iñaki Zubeldiak eta Jesus Manuel Marotok. Jesus Altunak aztertu zuen eta 1-1'2 metrotako altuera eta 250 kg-ko pisua izango zuela estimatu izan da. Lehoi handiago baten izterreezurra ere aurkitu zen, 330 kg pisatuko zituena. Hibernazioreko koban sarturiko hamaika hartzen hezurrak ere aurkitu ziren bertan. San Telmo Museoan Arrikrutzeko lehoiaren inguruko erakusketa egin zen. Inguruan dagoen Lezetxiki kobazuloan (Arrasate) ere aurkitu da lehoiaren aztarnarik.
Haitzuloetako lehoia egungo kulturan
Egiari zor, Pleistozenoko megafaunari dagokionez sable horzdun tigrea ezagunagoa da haitzuloetako lehoia baino, letagin luze ikusgarriak direla eta. Ondorioz bigarren hau filme eta dokumentaletan ohikoagoa izaten da.
Clotilde Courau
Clotilde Courau (Levallois-Perret, - ) frantziar aktorea da, antzerkian, telebistan eta zineman aritutakoa. Ezkontzaren bitartez, Savoiako printzesa bilakatu da.
Janaritz
Janaritz Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriko Lizoainibar ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
2019an jada despopulatu bezala agertzen zen. Hala ere, oraindik ez da ofizialki herri hustu gisa agertzen, baizik eta leku gisa.
Bertako biztanleak janariztarrak dira.
Izena
Janaritz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Janaritz Lizoainibar ibarran dago.
Ingurune naturala eta klima
Lizoainibar Pirinioaurreko ibarra da, Eguesibar eta Longida lotzen dituen lautada da. Ibaia zeharkatzen du Erro ibaiak, Irati-Aragoi ibaiaren adarrak.
Ibarreko klima azpi-mediterraneoa da, urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu ingurukoa, eta batez besteko prezipitazioak 800 mm eta 1 000 mm bitartekoak. Urteko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean. Uda garaian, bi hilabete lehor izaten dira, uztaila, eta, batez ere, abuztua.
Herrigunearen inguruko basoetan, birlandatutako pinuak dira nagusi. Birlandaketa hauek XIX. mendetik aurrera egin ziren, inguruko zerrategiek zuten hazkunde azkarreko zuhaitzen beharra zela eta. Oraindik ere, 100-120 hektarea gordetzen da.
Estazio meteorologikoak
Lizoainibarren dagoen Beortegi herrian, itsasoaren mailatik 580 metrora, Nafarroako Gobernuak 1998n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Erdi Aroan, dirudienez, bertako bizilagun guztiak infantziar edo kapareak izan ziren, eta, beraz, ez zuten jaun-kargarik izan. Rediezmoaren Liburuan dago, 1268koan, « Janeritz » grafiarekin.
Janaritz gobernatu zuten 1835-1845eko udal-erreformetara arte Lizoainibarko diputatua eta herriko erregidorea, auzotarren artean aukeratzen zena. 1847an herritarrek hornitzen zuten kuratoa; haurrak Lizoaingo eskolara joaten ziren; egoera txarrean zeuden herriko bideak baino ez zeuden, eta Urrozko zerbitzariak astean bitan eramaten eta jasotzen zituen gutunak.
Demografia
biztanle zituen Janaritzek.
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean, Lizoainibar atzerakada-eremuan sailkatu zituen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Janarizko azpieuskalkia pirinioaurrera da.
Euskararen Foru Legea
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Lizoainibar-Arriasgoiti eremu mistoko udalerria da. 2010eko erroldan, herritarren % 10,62ek zekien euskaraz.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Leire Ucha
Leire Ucha (Bilbo, -) euskal aktorea da.
Cirrhimuraena inhacae
Cirrhimuraena inhacae Cirrhimuraena generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Kongoko Errepublika Demokratikoko historia
Kolonia aurreko garaia
Erdi Aroan, bantu herriak barreiaturik zeuden ekuatore inguruan, eta ehiza, arrantza eta burdin eta kobre meatzeak zituzten bizibide. Laboregintzak garrantzi handia zuen, eta aurrerago artoa eta mandioka ere sartu zituzten. Nekazaritzari esker biztanle kopuru handia elika zitekeen, eta han izan zuten sorrera Lualaba haraneko erresumak.
Kongoko Erresuma edo Manikongokoa, lurraldez gehien hedatu zen aldian (XV-XVI. mendeak) Kongo Beheretik Kwanza ibairaino zegoen zabaldua, iparretik hegora, eta Kwango ibaitik Atlantikoko kostaldera, ekialdetik mendebaldera. Erresuma hori europarrak iritsi aurretik existitzen bazen ere, ondoren jakin izan da haren berri zehatzagoa. Kongoko erregeek oso harreman onak izan zituzten europarrekin, portulgadarrak 1482an hara iritsi ziren orduko; 1491n Kongoko erregea bataiatu egin zen, Joan I.a izenez. Haren seme Emanuel I.ak Europako joerak eta administrazioaren antolamendua kopiatu zituen, baina Afrikako ohitura eta tradizio askori eutsi zien. Erresuma horretan garrantzi handia izan zuen esklaboen salerosketak; Ngolatik (gaurko Angolatik) ekartzen zituzten, eta Mpindako portuan, Kongo ibaiaren bokalean, merkaturatzen zituzten.
Aro koloniala
Belgikako errege Leopoldo II.a izan zen Kongoren kolonizazioaren eragile nagusia. Bere benetako asmoak estaltzeko, itxuraz helburu filantropikoak zituen Nazioarteko Afrikar Elkartea sortu zuen 1876an; 1878an, berriz, Henry Morton Stanley galestar kazetari eta esploradorea kontratatu zuen. Erdialdeko Afrika kolonizatzeko, Kongo ibaiaren bidea erabiltzea proposatu zion Stanleyk belgikarren erregeari. Era horretan, Nazioarteko Afrikar Elkartearen izenean, espedizio komertziala abiarazi zuen 1879an, eta hango tribuetako buruak engainatu zituen lur guztiak bereganatzeko. Horretarako, kazetariak ez zuen errukirik izan armak erabili eta afrikarrei “tximuei bezala tiro egiteko”, Richard Francis Burton esploratzaile ingeles garaikideak salatu zuenez.
Kongoko Estatu Burujabean egindako sarraskiak hain ziren lazgarriak Londres eta Bruselas inarrosi zituztela. 1904an Roger Casement britainiar kontsulak egindako txostenak baieztatu zuen gehiegikeria horiek egiazkoak zirela. Horiek horrela, 1908an Leopoldok Belgikako gobernuaren esku utzi behar izan zuen bere jabetza; aurrerantzean, Kongo Belgikarra izena eman zitzaion koloniari. Gobernadore nagusia zen administrazio kolonialaren burua; haren egoitza Boman egon zen hasieran, 1926an Léopoldvillera lekualdatu zuten arte. Baliabide naturalen esplotazioak jarraitu zuen izaten belgikarren helburu nagusia, eta trenbideak eraiki ziren Katangako mineralak, kobrea batez ere, garraiatu ahal izateko. Baina, estatus berriarekin, biztanleen bizi baldintzak hobetu ziren.
Independentzia eta Mobuturen agintaldia (1960-1997)
1950eko hamarkadaren amaieran, Europako indarrak Afrikatik ateratzen hasi ondoren, liskar bortitzak piztu ziren Kongon, eta Belgika behartu zuten independentzia ematera. 1960ko ekainaren 30ean sortu zen Kongoko Errepublika Demokratikoa, Patrice Lumumba lehen ministro eta Joseph Kasa-Vubu presidente zirela. Bi aste geroago, Moïse Tshombek Katangako estatuaren banakuntza adierazi zuen, Belgikaren sostenguarekin. 1961ean, Patrice Lumumba lehen ministroa harrapatu, torturatu eta hil zuten Joseph Mobuturen aldeko tropek. Iturri batzuen arabera, Belgika eta Estatu Batuek babestu zuten hilketa, Lumumbak ez zituelako Mendebaldearen interesak defendatu nahi.
1965eko azaroan, Mobutuk beste estatu kolpe bat eman zuen; Joseph Kasa-Vubu presidentea kargutik kendu, eta agintea bereganatu zuen. Zaire izena jarri zion estatuari. Gerra Hotza pil-pilean zela, Mendebaldeak babesa eman zion, eta haren estatu autokratikoa onartu zuen, herrialdeko mineralak Sobietar Batasunetik kanpo uzten zituen bitartean. Estatuko eremu guztietara hedatu zuen Mobutuk ustelkeria. 1980ko hamarkadaren amaieran, lehengaien prezioen beherakadak diru iturriak urritu zizkion, eta boterea partekatzera behartu zuten.
1992 hasieran, Konferentzia Nazionala sortu zen, oposizioaren ekimenez, konstituzioan aldaketak egiteko eta demokraziarako bidea zabaltzeko. Handik gutxira, otsailean, lehen ministro Jean Nguza Karl-i-Bondek debekatu egin zuen Konferentzia; gudarostearen parte batek, matxinaturik, irrati nazionala hartu zuen, eta Mobutu lehendakariaren dimisioa eskatu zuen. Handik ordu gutxira, gobernuari leial egon ziren gudarosteek matxinatuak menderatu zituzten. Lehendakariaren aurkako manifestazioak ere oso gogor zapaldu zituzten. Europar Batasunak bertan behera utzi zituen Kongorako laguntza guztiak, Konferentzia Nazionala berriro hasi artean. Aldi berean, Estatu Batuetako, Frantziako eta Belgikako ordezkariek Mobuturen kontrako presioa handitzea hitzartu zuten, gorbernuan aldaketa politikoak eragitearren. Martxoan Mobutuk Konferentzia berehala zabaltzeko baimena zuen.
Konferentzia Nazionalak Etienne Tshisekedi hautatu zuen lehen ministro, Karl-i-Bonden ordez. Shaba eskualdean, hego-mendebaldean, etnien arteko borrokak hasi ziren berriro, luba etniako Etienne Tshisekedik lunda etniako Karl-i-Bond ordeztu zuenean. Bi mila pertsona inguru hil ziren liskarretan, eta milaka lubek alde egin behar izan zuten Shabatik. Ekonomia erakundeen 1992ko txosten baten arabera, Zaireko Errepublika (herrialdearen izen ofiziala hala zen orduan) munduko hamar herrialde behartsuenetako bat zen garai hartan.
1994ko Ruandako genozidioak eta handik iheslari pila bat sartzeak tirabira handiak sortu zituen herrialdearen ekialdean. Ruandan FPR gerrillak agintea lortu zuenean, Europako zenbait herrialdek gutxitu egin zuten Mobuturi egiten zioten presioa, tutsi ingeles-hiztunen garaipenaren ondoren aliatu potentziala izan baitzitekeen. Horrek indartu egin zuen lehendakariaren agintea, eta Léon Kengo wa Dondo lehen ministro izendatzea bideratu.
1995 erdialdean, trantsizio gobernuak beste bi urtez jardun beharko zuela iragarri zenean, protesta handiak izan ziren berriro. Uztaila bukaeran, polizien eta Tshisekedi lehen ministro izendatzea eskatzen zuten pertsonen arteko iskanbiletan, hamar lagun hil ziren. Egoerak okerrera egin zuen 1996an, ruandar milizianoek, Zaireko soldaduen laguntzaz, etnia garbiketa bultzatu zutenean Masisi eskualdean, aspaldidanik han bizi ziren tutsiak kanporatuz eta hilez. Urtearen buruan, tutsi talde armatuen eta Ruandako gudarosteko hondarren (hutuak gehienak) arteko liskarrak gerra zibil baten itxura hartu zuen: Kongoko Lehen Gerra. Borroka areagotu egin zen gobernuaren gudarostea tutsi matxinatuen aurrerabidea galarazten ahalegindu zenean. Tutsiek herrialdeko sortaldeko hiri batzuk hartu zituzten.
Mobuturen erregimena erortzeko zorian egon zen, oposizioko indarrak Laurent Kabila gerrilla-buruzagi zaharraren gidaritzapean elkartu zirenean. Mobutu Suitzako erietxe batean zegoen, baina sorterrira itzuli zen egoerari aurre egiteko. Gudarostearen soldatak igotzea onartu ondoren, Suitzara itzuli zen. 1997ko lehen hilabeteetan, oposizioko indarrek erraz konkistatu zuten lurralde osoa. Hainbat herrialde saiatu ziren arazoari irtenbideren bat ematen; Nelson Mandelaren ekimenez, esaterako, Mobutuk eta Kabilak bilera bat egin zuten, trantsizioari buruz hitz egiteko. Asmo hark, ordea, huts egin zuen, Mobutuk agintea uztea eskatu baitzuen Kabilak. Legebiltzarrak kargutik kendu zuen lehen ministroa, Kengo Wa Dondo, eta zenbait hilabeteren ondoren, hirugarren aldiz Tshisekedi izendatu zuten ostera, Mobuturen onespenez. Astebete geroago, gobernuko alderdien arteko desadostasunak zirela-eta, kargutik kendu zuten Tshisekedi, eta Norbert Likulia Bolongo izendatu zuten haren ordez.
Kongoko Errepublika Demokratikoa (1997tik aurrera)
1997ko maiatzean Mobutuk ihes egin zuen, eta hurrengo egunean oposizioko gudarostea Kinshasan sartu zen. Kabilak lehendakari izendatu zuen bere burua. Mobutu irailaren 7an hil zen, Rabaten. Gobernu berriak herriaren izen ofiziala aldatu zuen: lehen Zaireko Errepublika zena Kongoko Errepublika Demokratikoa bihurtu zen. Mugarik Gabeko Medikuen txosten batek agerian jarri zituen, 1997ko bukaeran, Kabilaren indarrek eta ruandar gudarosteek egindako desmasiak Mobutu agintetik kentzerakoan. Handik gutxira, aurreko 35 urteetako uholderik handiena gertatu zen Kongo ibaiaren ibarrean, eta gobernuak larrialdi egoera ezarri behar izan zuen.
Azkar okertu ziren Kabilaren eta haren aliatuen arteko harremanak, besteak beste, presidente berriak baztertu egin zuelako hutuen milizien aurka egitea. Bigarren matxinada bat hauspotu zuen orduan Ruandak 1998an. Zinbawe, Angola, Namibia, Txad eta Sudango soldaduek esku hartu zuten Kongoko erregimen berriari laguntzeko, eta Kongoko Bigarren Gerra deitu zitzaion gatazka odoltsua hasi zen. Borroka plaza erraldoi bat bilakatu zuten herrialdea. Gutxienez 11 herrialde nahastuta zeuden, eta lau eragin gunetan zatitu zen herrialdea. Milizia eta talde armatuak erruz ugaritu ziren. Batez ere odoltsua izan zen gatazka ekialdean, gobernuak bultzatutako talde armatuen jardunagatik. Oro har, talde armatuek zibilak hartu zituzten jomugan. 1999an, aldeek bake hitzarmena sinatu zuten, baina NBEk bidalitako soldaduek ez zuten lortu gatazka baretzea. Batez ere, ekialdean jarraitu zuten borrokek; izan ere, lurralde hori diru iturri handia da, handik ateratzen direlako legez kanpo balio handiko mineral batzuk: koltana, kasiterita eta diamanteak.
Laurent-Désiré Kabila 2001ean hil zuten, eta haren seme Joseph Kabila izendatu zuten estatuburu. Gatazkan etsaitutako aldeek nazioarteko elkarrizketei heldu zieten berriro, eta Pretoriako Hitzarmena sinatu zen 2002an. Kongoko Bigarren Gerraren paraleloan gertatu zen Ituriko gatazka ere; hema eta lendu etnien arteko borroka horretan 60.000 lagun inguru hil zituzten. 2003ko amaiera ezkero, egoera zertxobait baketu zen, eta trantsizioko gobernua osatu zen. Hala ere, leku askotan liskarrek bizi-bizi iraun zuten, hala Ituriko gatazkarengatik nola Herriaren Defentsarako Batzar Nazionalak (CNDP) Ipar Kivu eta Hego Kivu probintzietan egin zituen erasoengatik (Kivuko Gerra).
Kongoko konstituzioak presidente berak hiru agintaldi egitea debekatzen duenez, Joseph Kabilak ezinezkoa zukeen 2016an egitekoak ziren hauteskundeetara aurkeztea. Alabaina, Kabila luzamendutan ibili zen, eta 2018ko abendura arte ez ziren bozketak egin. Dena dela, herrialdeko hiru probintziatan bozak atzeratu ziren, osasun eta segurtasun arrazoiak argudiatuta. Izan ere, Ipar Kivun ebola izurrite larria pairatzen ari zen, eta etnien arteko istiluak zeuden, Ipar Kivun, Hego Kivun eta Mai-Ndomben. 2019ko urtarrilaren 10ean jakinarazi zenez, Félix Tshisekedi nagusitu zen presidentetzarako hauteskundeetan, botoen %38 eskuraturik. Kongoko eta nazioarteko hainbat erakundek zalantzan jarri zituzten emaitzak, tartean Frantziak. Apezpikuen Konferentzia Nazionalak "benetako emaitzak" argitaratzeko eskatu zion Hauteskunde Batzordeari, eta aurrerantzean, indarkeria saiheste aldera, umiltasunez eta zintzotasunez aritzeko erregutu zien politikariei. 2019ko uztailean, Kivuko ebola izurritea nazioarteko larrialdi izendatu zuen OMEk.
Leon Trotski
Lev Davidovitx Bronstein —Лев Дави́дович Тро́цкий; Lev Trotski, Троцкий), Leon Trotski izenaz ezagunagoa— (1879ko urriaren 26a [azaroaren 7a, gregoriotar egutegian] – Coyoacan, Mexiko, 1940ko abuztuaren 21a) errusiar-ukrainar iraultzaile komunista bat izan zen, judutar jatorrikoa.
Hasierako urteak
Nekazaritzan ziharduen eta jabetzak zituen familia bateko bosgarren semea zen. Familia judua zen, erlijioa praktikatzen ez zuten arren. Etxeko hizkuntzak errusiera eta ukrainera ziren.
Odesako unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen. 1897. urtean hasi zen bere jarduera politikoa, Nikolaiev-era ikastera joan eta Errusia Hegoaldeko Langile Liga antolatu zuenean. Tsarraren erregimenak hainbat aldiz atxilotu zuen eta Siberiara bidali. 1902an Siberiatik ihes egin eta Londresera joan zen; han Lenin ezagutu zuen, Errusiako sozialdemokraziako (garaiko komunisten izena) boltxevikeen burua. Hala ere, Trotskik mentxevikeekin —Errusiako Alderdi Sozialdemokratako gehiengoa zen fakzioarekin— bat egin zuen.
Errusiara itzuli zen 1905eko Iraultzan parte hartzeko, eta lehen sobieta antolatu zuen. Iraultzak porrot egindakoan, atxilotu eta Siberiara bidali zuten. Hala ere, 1906an berriro ihes egin zuen.