cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Unterstadion
Unterstadion Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Benedetto Menni
Benedetto Menni, jaiotzez Angelo Ercole Menni eta geurean Benito Menni edo Aita Menni izenekin ezaguna (Milan, 1841eko martxoaren 11 – Dinan, Bretainia, 1914ko apirilaren 24a) apaiz italiarra izan zen, ospitaleen arloko San Joan Jainkoarena anaia eta esparru horretako emakumezkoen erlijio-ordena baten sortzailea, Jesusen Bihotz Sakratuaren Ahizpa Ospitalariak alegia.
1857an Espainiara bidali zuten, 1893an Portugalera eta 1901ean Mexikora, psikiatriaren inguruko hainbat ospitale sortuz.
Euskal Herrian, Aita Menni Ospitalea (Arrasate) eta Elizondokoa aipatzekoak dira.
Bestela, 1999an Joan Paulo II.ak santu izendatu zuen.
Osteopilus
Osteopilus anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Hylidae familian sailkatua.
Samarako metroa
Samarako metroa (errusieraz: Самарское Метро,), Errusiako Samara hiriko garraiobide publikoa da. 1987ko abenduaren 26an zabaldu zen eta gaur egun metro-sareak linea bakarra eta 10,2 kilometro dauzka.
2007an 12 milioi bidaiarik erabili zuten.
Indiar astronomia
Indiar astronomiak historia luze bat dauka bere atzean, garai prehistorikotik gaur egunerarte datorrena. Indiar astronomiaren lehen aztarnak Indoko aranean edota lehenagoko garaian kokatu daitezke. Beranduago astronomia Vedangaren disziplina bezala garatu zen, 1500. K.a. edota geroago. Ezagutzen den idatzirik zaharrena “Vedanga Jyotisha” da, 1400-1200 K.a.tikoa.
Historia
Indiar astronomiak Greziar astronomiaren eragin nabarmena jasan zuen IV.mendean K.a. Astronomia indiarra V eta VI.mendeetan azaleratu zen Arybhatar ekin; izan ere, bere Aryabhatiyarekin garai hortako astronomiako ezagutza islatu edota erakutsi zuen. Ondoren, astronomia honek, astronomia islamarrean, txinoan, europearrean eta beste zenbaitetan eragina eduki zuen.
Irati Iciar Madinabeitia
Irati Iciar Madinabeitia (Oñati, Gipuzkoa, 1975eko irailaren 9a) historialaria Udako Euskal Unibertsitateko Etengabeko Prestakuntzako Koordinatzailea eta eta Gasteizko mugimendu euskaltzaleko kide dinamizatzailea da.
Ibilbidea
Historia ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean arkeologo izan nahi zuelako eta UEUra hurbildu zen geroago, "historia galdu nahi ez zuelako". Bibliotekonomia masterra egin ostean, Euskaltzaindiaren Azkue Bibliotekan lan egin zuen 1999-2002 artean. Geroztik Udako Euskal Unibertsitatean aritzen da.
2017an Mondragon Unibertsitateko Euskal Kulturgintzaren Transmisioa (EKT) aditu titulua ere lortu zuen; baita geroago, 2021ean, UPV/EHUko Hizkuntza Plangintza (HIZNET) espezialista titulua ere.
Udako ikastaroen arduraduna UEUn (2002tik)
1997tik parte hartzen du UEUko Historia Sailean. Hego Euskal Herriko Goi Erdi Aroko arkeologiaren aztertu zuen Karmele Artetxerekin. Historia sailburua izan zen geroxeago 2000-2002 urteen artean eta 2002an UEUn lanean hasi zen, Udako Ikastaroen arduradun. Horrela jarraitu du urtez urte. Orokorrean, Etengabeko Prestakuntzako koordinatzailea da eta Lantalde Akademikoaren jarduera ere koordinatzen du Eibarko Markeskua jauregitik.
Indiar astronomia
Egutegia
Urtearen egutegia erritu erlijioso eta urtaroen bidez banatzen zen. Martxoaren erdialdetik hasita Maiatzaren erdialderako epea udaberri (vasanta) bezela izendatu zen. Maiatzaren erdialdetik uztailaren erdialdera berriz, uda (grishma), uztailaren erdialdetik irailerakoa: euriteak (varsha). Irailaren erdialdetik azaroaren erdialdera: udazkena, azaroaren erdialdetik urtarrilaren erdialldera: negua eta azkenik, urtarrilaren erdialdetik martxoaren erdialderako epea: ihintza (śiśira).
Irati Iciar Madinabeitia
Gasteizko euskaltzale dinamizatzailea
Irati Iciarrek bere burua "Oñatin jaiotako gasteiztarra" gisa definitzen du eta Gasteizko mugimendu euskaltzaleko kide aktiboa da. Euskaltzaletasuna sustatzen duten elkarte hauetan ibili da dinamizatzaile gisa:
Indiar astronomia
Egutegia
Urtea neguko solstizioan hasten da. Egutegi hinduak garai desberdinak ditu: Kali Yuga, K.a. 3102ko otsailaren 18a (K.a. 3102ko urtarrilaren 23a, egutegi gregorianoan) Vikrama Samvat, ekinokzio bernalean kokatzen da 78.urtean. Saptarshi, tradizinalki bere garaia 3076 BCE izango litzateke.
Erabilitako tresnak
Astronomiarako erabilitako instrumentuen artean, gnomon-a zegoen, “Sanku” izenez ezaguna. Bertan, barra bertikalaren itzala plano horizontal batean aplikatzen da, norabide kardinalak zehazteko, behaketa-puntua eta behaketa-denbora. Gailu hau Varāhamihira, Āryabhata, Bhāskara eta Brahmaguptan aipatzen da, besteak beste. The clepsydra (Ghatī-yantra) Indian erabiltzen zen astronomia-helburuetarako azken aldi hau arte. Ōhashi (2008) adierazi du: "Hainbat astronomok, gainera, uraren bidez bultzatutako instrumentuak aurkitu zituztela; hala nola, ardiaren aurkako borrokaren eredua”. Bhaskara II (1114-1185 CE) izeneko matematikari eta astronomoak asmatutako tresna bat izan zen taula angeluzuzena, pin eta indizearen beso bat zituena. Phalaka-yantra izeneko gailu hau, eguzkiaren altueratik ordua zehazteko erabiltzen zen. Kapālayantra eguzki erloju ekuatoriala zen, eguzkiaren azimuta(angelu edo arku-luzera) zehazteko erabiltzen zena. Mahārāja de Jaipur, Sawai Jai Singh-ek (1688-1743 CE) bost astronomia behatoki eraiki zituen XVIII.mende hasieran. Mathura behatokia ez da existitzen, baina Delhi, Jaipur, Ujjain eta Bannaras bai. Adibidez, samrāt.-yantra (enperatzailearen instrumentua) izugarrizkoa den eguzki-erlojua bat da, eta “gnomon”ezko triangelu formako pareta eta ekialde eta mendebalderanzko bi koadrantetan datza.
Irati Iciar Madinabeitia
Geu elkartea
Gasteizko Geu euskara elkarteko Lehendakaria da Irati Iciar 2018tik. Elkartea Gasteizen euskararen erabilera sustatzeko eta euskaldun eta euskaltzaleen komunitatea trinkotzeko sortu zuten. 800 bazkidetik gora ditu elkarteak eta lan boluntarioa egiten duten pertsonez gain soldatapeko zortzi langile ere baditu.
Flodoard
Flodoard de Reims, latinez Flodoardus Remensis (Épernay, 894 inguruan - Reims, 966ko martxoaren 28a) historialari, kronikagile eta latinezko poeta izan zen. Garai karolingiarrean bizi izan zen.
Irati Iciar Madinabeitia
Alea aldizkaria
Era berean, ALEA astekariko ohiko kolaboratzailea da Irati Iciar. 30 baino gehiago dira idatzi dituen artikuluak.
Flodoard
Biografia
Reimsen apaiza bezala, Flodoardek gazte-gaztetatik apezpikuaren kortean postu garrantzitsuak bete zituen. Hala ere, bi alditan, Herbert II.a Vermandoisekoak postutik kendu zuen haien ideien aurka aritzeagatik. 936an Erroman egon zen; han Leon VII.a aitasantuak oso ondo jaso zuen. 947an Artold apezpikuaren garaipenarekin bere posizioa indartu zen baina handik gutxira, 952an, San Basle monasteriora erretiratu zen; han idazteari ekin zion batez ere.
Irati Iciar Madinabeitia
Euskaltzaleen Topagunea
Euskaltzaleen Topaguneko Zuzendaritza Batzordeko kidea da 2019tik. Kike Amonarriz eta Karmelo Ayesta ere zuzendaritzako kideak izan dira beste zazpi euskaltzale hauekin batera: Mikel Astorki, Iker Martinez de Lagos, Aritz Martinez de Luna, Jasone Mendizabal, Ainara Vazquez, Azaitz Unanue eta Oskar Zapata. Kultur jarduera pandemia garaian kultura oso sektore kolpatua izanik, Topagunean 2021eko helburu orokorra jarduera maila lehenbailehen berreskuratzea eta egoera berrira egokitzeko neurriak lantzea izan ziren. Euskaltzale aktiboak saretu eta euskararen aldeko gizarte aktibazioa areagotzeko lan ardatzean sakontzea ere bai. Eta horrekin batera, kultur ekipamenduak dituzten euskara elkarteen arteko gogoeta partekatua egitea eta 2022an Topagunearen 25. urteurrena antolatzea.
Euskaltzaindiaren Sustapen Batzordea
Bestalde, Euskaltzaindiaren Sustapen Batzordeko kidea 2021etik. Euskaltzaindiko batzorde horren estrategia nagusienetako bat da euskalgintzan ari diren beste gainerako erakunde, elkarte eta abarrekin esperientziak komunean jartzea eta iradokizunak eginez, nondik norakoak elkarrekin bideratzen joatea.
Sagrario Aleman buru eta Erramun Osa idazkari, 2022an hauek ziren batzorde horren beste 13 kideak: Jon Aizpurua, Mattin Bacho, Irati Iciar, Patxi Juaristi, Santiago Larrazabal, Gotzon Lobera, Iñaki Martinez de Luna, Patxi Saez, Jon Sarasua, Castillo Suarez, Belen Uranga, Andres Urrutia, eta Ibon Usarralde.
Dardarina
Dardarina, LRRK2 (Leucine-rich repeat kinase 2) edo PARK8 (Parkinsonen gaixotasunarekin duen lotura dela eta) LRRK2 geneak kodetzen duen giza entzima bat da. Leuzinan aberatsa den errepikapen kinasen familiakoa da. Gene honen aldaerak Parkinsonen gaixotasunarekin eta Crohn gaitzarekin lotzen dira. Mutazio honek Euskal Herrian du jatorria, eta hortik datorkio izena.
Funtzioa
LRRK2 geneak proteina bat kodetzen du, honako ezaugarriekin: armadillo errepikapen eskualde bat, ankirina errepikapen eskualde bat, leuzinan aberatsa den errepikapen domeinu bat, kinasa domeinu bat, RAS domeinu bat, GTPasa domeinu bat eta WD40 domeinu bat. Proteina zitoplasman ugaria da, baina mitokondrien kanpoko mintzarekin loturik agertu ohi da.
LRRK2ek parkinaren R2 RING zink-behatzaren C-terminusarekin elkarrekintza du, eta parkinak LRRK2ren COR domeinuarekin. LRRK2aren espresio mutanteak neuroblastomatan apoptosia eragiten du, baita saguen neurona kortikaletan ere.
Euskal Herriarekiko harremana
Javier Ruiz Martinez neurologoak parte hartzen zuen talde batek aurkitu zuen dardarina Donostiako ospitalean, 2004an. Euskal Herriko hainbat familiatan PARK8 genearen mutazio bat gertatzen ohi da, topatu zutenez. Mutazio horrek LRRK2 entzima eraldatzen du, eta hori lotuta dago Parkinsonen gaitzarekin. Eritasun hori genetikoki transmititzen zela frogatzeko lehen adibidetako bat izan zen. «Euskal mutazioa esaten diote fenomenoari, eta Azpeitia, Azkoitia, Aia eta Itziar [Gipuzkoa] inguruan gertatu zen, lehen aldiz». Ruizek Berriari eskainitako elkarrizketa batean esan zuen fenomenoa noiz gertatu zen kalkula daitekeela: «VIII. edo IX. mendean, uste dugunez».
Harrezkero, inguru horretan zabaldu da gaitza dakarren gene eraldatua. Ondoren, Atlantikoko kostaldean hedatu zen, eta baita Uruguaira heldu ere, euskaldunen batek eramanda. Familia bat Asturiasera (Espainia) bizitzera joan zen, eta han «gune txiki bat daukate». Duela bi urte, Japonian aurkitu dute mutazio bera, baina uste dute ez duela loturarik Euskal Herrikoarekin.
Edonola ere, dardarina ez zen izan LRRK2 entzimari izena jartzeko lehen aukera. «Motelina pentsatu zuten hasieran, jendea ahultzen duelako, baina bazegoen antzeko izena duen beste gauza bat». Azkenean, Jose Felix Marti Masso eta Adolfo Lopez de Muniain sendagileek dardarina jartzea erabaki zuten. Bada Dardarina izeneko tximeleta bat, Mexiko eta Costa Rica artean bizi dena, baina ez da erraz nahastuko euskarazko lehen proteinarekin.
La Bonanovako geltokia
La Bonanova Bartzelonako metroa eta Kataluniako Aldirietako geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Sarrià-Sant Gervasi barrutian dago.
Geltokia 1887n inauguratu zen.
Zaran-belar
Zaran-belarra edo enara-belarra (Chelidonium majus) Papaveraceae familiako landare belarkara eta bizikorra da, Chelidonium generoko espezie bakarra. Jatorriz Europa eta Mendebaldeko Asiakoa da, baina Ipar Amerikan sartua izan da.
Herri-medikuntzan, zaran-belarraren latex horia garatxoak kentzeko erabiltzen da. Hori dela eta, leku batzuetan garatxo-belarra deitzen zaio, baina izen hori beste landare batzuk izendatzeko ere erabiltzen da
Deskribapena
30-90 cmko zurtoin tente, adarkatu eta oso iletsuak ditu. Hosto inparipinatu eta lobulatuak, behekoak txortendunak eta goikoak txortengabeak, berde-urdinxkak azpialdean eta oso iletsuak.
Ginbail-formako infloreszentziak dituzte. Loreak bi sepalo berde erorkor, lau petalo hori eta lorezil ugari ditu. Fruitua 3-5 cmko silikua-formako kapsula da.
Zauritu edo moztu ezkero, latex hori-laranja isurtzen du.
Habitata
Landare erruderala da, bide bazter, obra-hondakindegi eta hormetan hazten dena. Nahiago ditu lurzoru karetsuak eta nitrogenoan aberatsak.
Thrain I.a
Tolkienen legendariumean, Thrain I.a, Durinen etxeko nano bat da, Nain I.aren semea, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1934an jaio zena, Moria edo Khazad-dûmen.
Moriako azken errege nanoa izan zela esan daiteke, bere aita, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1981ean, Hithaeglirreko nanoen mantsioan orkoen eta balrogaren esku hil zenean, tronua hartu eta bere herriko gainontzekoak bildu baitzituen, erbesterantz gidatuz.
1999an, iparralderantz abiatu eta Ereborren ezarri zen, Nanoen Mendi Azpiko Erresuma sortuz. Han hasi zituen metal preziatuen ateratze eta zulatze lanak, eta merkataritza txiki bat hasi zuen Iparraldeko Gizonekin, garai hartan, hiri txiki bat zena, bere aurrekoek Eguzkiaren Bigarren Aroan egin zuten bezala.
Han aurkitu zuen Arkaren Harria, Ereborreko nanoen ikur izango dena. Hirugarren Aroko 2190ean hil zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Thorin I.a izan zen.
List of Middle-earth Dwarves
Basalto
Basaltoa arroka igneo bolkaniko ilun bat da. Arroka bolkaniko ugariena da, bai eta igneo ugariena ere, Lurreko gainazalaren % 70 osatzen baitu. Lurrazal ozeanikoa basaltoz osaturik dago.
Ezaugarriak
Kristal tamaina finekoa da hozketa azkarraren ondorioz eta konposaketa mafikoa du, hau da, magnesio eta burdin eduki asko duena. Batez ere piroxenoz eta plagioklasaz osatua dago, eta maila txikiago batean olibinoz. Basaltoak usu bakuolak izan ohi ditu, kuartzo, kaltzita eta zeolitaz beterik egon ohi direnak.
Formazio motak
Laba basaltikoak ur-azpian solidotzen direnean kuxin-laba izenez ezagutzen den formazioa ematen da. Euskal Herrian hauek Elgoibar inguruan eta Sopelako hondartzaren Ekialdeko aldean aurki daitezke. Pillow-laba hauek bakuola kontzentrikoak izan ohi dituzte eta forma biribilduak. Laba basaltikoak fluxu bat eratzen duenean azpiko aldea solidotu eta espazio gutxiago behar duenez zutabe erako egiturak osatzen ditu. Zutabe hauen ohinahexagonala izan ohi da. Munduan badira hainbat adibide famatu, adibidez Irlandako Erraldoien Galtzada (Giant's Causaway). Euskal Herrian Fruizen aurki daitezke.
Basalto motak
Basaltoa lau mota orokorretan sailkatzen da:
Basaltoaren meteorizazioa
Lurreko beste arroka gehienen aldean basaltoak meteorizazio nahiko handia jasaten du. Aireak eta urak burdinetan aberatsak diren mineralak oxidatzen ditu baina era berean kaltzio, sodio eta magnesio katioiak askatzen ditu eta azidotasunaren aurrean buffer ahalmen handia erakusten du.
Erabilera
Basaltoa eraikuntzan erabili izan da tradizionalki, hala Mexikoko edo Egiptoko kultura zaharretan.
Gaur egun basaltozko zuntzak egiten dira eta hormigoia sendotzeko erabiltzen da, bai eta suari aurre egiteko auto eta espaziountzietako teknologian ere.
Ilargian eta Marten
Lurretik begiratuta Ilargian ikusten diren ilargi-itsaso ilunak laba basaltikoaren eremu zabalak dira. Lurreko basaltoak baino burdin proportzio handiagoak ditu, FeO-ren ehunekoa 17 eta 20 artekoa baita. Titanioa ere aurkitzen da %1-13 artean. Itxura exotikoa azaltzen du, ez baitago ioxidaturik ez eta hidrataturik ere.
Ilargiko basaltorik zaharrenak 4.200 milioi urte ditu baina ikus daitekeen gehiengoa 3.000 - 3.5000 milioi urte artean sortu zen. Azken erupzioak duela 1.200 milioi urtekoak direla pentsatzen da.
Marten ere ohikoa da gainazalean basaltoa aurkitzea.
Vitória da Conquista
Vitória da Conquista Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Felix Aranzabal
Felix Aranzabal soinujolea (Angiozar, Elgeta, Gipuzkoa, 1919ko otsailaren 22a - Eibar, Gipuzkoa, 2006ko martxoaren 4a), ezaguna Angiozarko Itsua izenordearekin, Aguleta baserrian jaio zen, Angiozarren, artean auzo hori Elgetaren esparrutik Bergarara pasatu barik zegoela.
Zazpi neba-arrebaren arteko familia batean hazi zen, eta berak ere, beste bi anaiak bezala, oso gaztetan hasi zen eskusoinua jotzen, ilarabikoa deitzen den tankerakoa. Hamaika urterekin itsu geratu zen, eta gerra ostean nahiko ospea lortu zuen soinujole moduan, alde batetik goi mailako kontzertuak ematen, eta bestetik herriz herri erromeriatan jotzen, batez ere Debagoienean, Debabarrenean eta Durangaldean. Bertsolariekin ere aritzen zen, Basarri, Uztapide, Zepai, Mitxelena, Xalbador eta Lasarterekin, besteak beste. Ohorezko kide zen Hauspoz Euskal Herriko Soinujoleen elkartean.
Lana
Felix Aranzabalek lan handia egin behar izan zuen soinu eta harmonia ikasketak egiteko, itsua baitzen, eta horrek behartzen baitzuen pieza guztiak lehendabizi braille sistemara pasatzera. Hasieran, Angiozarko organistak laguntzen zion langintza horretan, Ismaelek. Geroago, Felixen emazteak hartu zuen ardura hori, M. Angeles Ugartek.
Hirurogeiko hamarraldian, Felix Aranzabal hasi zen harmonia eskolak hartzen Vicente Escudero musikariarekin, harik eta titulua lortu zuen arte Donostiako Kontserbatorioan.
Hona hemen Felixek kontzertuetan jotzen zituen zenbait pieza:
Kontzertuak
Leku askotan eman zituen kontzertuak Felix Aranzabalek:
Insidious (filma)
Insidious (euskaraz Maltzur) 2010eko James Wan australiar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. Patrick Wilson, Rose Byrne eta Barbara Hershey aktoreek antzeztu zuten.
Insidious sailaren lehenbiziko filma da, eta honako jarraipenak ditu: Chapter 2 (2013), Chapter 3 (2015) eta The Last Key (2018).
Kunturiri sumendia
Kunturiri (aimaraz kunturi kondor, -ri atzizkia bat, Condoriri grafia hispanizatua da) Andeetako sumendia da Bolivia eta Txileko mugan, 5.762 metrokoa. Txileko aldean, Arica eta Parinacota eskualdean eta Boliviako aldean, Oruro Departamentuan, Sajama Probintzian, Kurahuara de Carangas udalerrian, Sajamako kantonamenduan, eta La Paz Departamentuan, Calacoto udalerrian, Ullomako kantonamenduan ere.
Scarus arabicus
Scarus arabicus Scarus generoko animalia da. Arrainen barruko Scaridae familian sailkatzen da.
Villaornate y Castro
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 418 biztanle zituen. biztanle zituen.
1933ko Munduko Alpetar Eski Txapelketa
'''III. Munduko Alpetar Eski Txapelketa''' Alpeetako Innsbruck (Austria) herrian ospatu zen, 1933ko otsailaren 8a eta 10a bitartean, Nazioarteko Eski Federazioak (NEF) eta Austriako Eski Federazioak antolatuta.
Otophryne
Otophryne anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Microhylidae familian sailkatua.
Labeo molybdinus
Labeo molybdinus Labeo generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Frémainville
Biztanleria
2007an Frémainville udalerrian erroldatutako biztanleak 481 ziren. Familiak 164 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 84 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 176 etxebizitza zeuden, 166 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 174 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 166 etxebizitza nagusietatik 147 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 114 etxek bost zituzten. 144 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 57 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 329 ziren, horien artean 241 aktiboak ziren eta 88 inaktiboak ziren. 241 pertsona aktiboetatik 226 lanean zeuden (121 gizon eta 105 emakume) eta 15 langabezian zeuden (4 gizon eta 11 emakume). 88 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 39 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Frémainville udalerrian 164 unitate fiskal zeuden, 504 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 25.074 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lydia Zapata
Lydia Zapata Peña (Bilbo, - ib., ) bizkaitar arkeobotanikaria izan zen. Etnobotanikan aditua, Londresko University Collegen ikasi eta EHUko irakaslea izan zen.
Alto Horizonte
Alto Horizonte Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Yip Man
Yip Man edo Ip Man (葉問 in pinyin: yè wèn; en Jyutping) (Foshan, Guangdong (Txina), 1893ko urriaren 1a - 1972ko abenduaren 2a) arte martzialetako maisu izan zen eta ospe handiko ikasleak izan zituen, Bruce Lee tartean.
Lydia Zapata
Ibilbidea
Bere heziketa akademikoan zehar, Lydia Zapatak doktoretza aurreko egonaldi bat izan zuen 1991n Department of Human Environment-en, Londresko University Collegen. Egonaldi horrek aukera eman zion arkeobotanikan trebatzen hasteko, Gordon Hillmanen ikuskaritzapean, eta ingurumen-arkeologiaren mundu liluragarria esploratzeko, une horretan iberiar historiaurrean ia existitzen ez zena. Lotura estua izan zuen, ia hasieratik, Euskal Herriko Unibertsitatearekin (UPV/EHU), lehenik ikertzaile gisa eta, gero, 2007tik aurrera, irakasle titular gisa.
Doktorego-ikasketak Euskal Herriko Unibertsitatean egin zituen, eta doktorego-tesia defendatu zuen 1999an, Euskal Herriko nekazaritzaren jatorriari eta paisaiaren eraldaketei buruz, landare-hondakin arkeologikoen azterketatik abiatuta.
"Ramón y Cajal" beka batekin kontratu bat lortu zuen eta EHUko Geografia, Historiaurrea eta Arkeologia Saileko Historiaurreko irakasle titular izateko lehiaketa bat gainditu zuen.
Ikasketak eta ikerketak partekatu zituen, egonaldi luzeen bidez, Londresko University Collegeko Department of Human Environment eta Cambridgeko Unibertsitateko Department of Archaeology and Anthropology laborategietako arkeobotanikako taldeekin. Erakunde akademiko horietan bere prestakuntza zientifikoa sendotu zuen.
Ikerketa-ildoak
Paleobotanikan Europako espezialistarik onenetakotzat jotzen da. Bere ikerketa lerroa Arkeobotanika eta, nagusiki, Antrakologia, Etnobotanika eta Karpologiaren eremua zen. Iza biziraupenaren azterketa, landare-baliabideen ustiapena, landare-paisaiaren bilakaera eta aldaketak, nekazaritzaren jatorria, formak eta hedapena, basoaren ustiapena, landare-kontsumoek populazioen osasunean duten eragina, eta industriaurreko gizarteen azterketa etnografikoak izan ziren ikertzaile gisa aritu zeneko helburu nagusia.
Bere ibilbide zientifikoan eta akademikoan hainbat argitalpenekin parte hartu izana gehitu behar da, bai eta nazioko eta nazioarteko hainbat erakunderekin egindako etengabeko bidaia eta lankidetza zientifikoak ere. Geroago, Europako ikerketa-proiektu bat lortu zuenean, mundu mailako erreferente bihurtu zen bere esparruan. Gainera, bere gaitasun pedagogikoari esker, bere ezagutzak eta lan egiteko modua transmititzen jakin zuen ikasleei eta ikertzaileei, eta horiek Euskal Herriko hainbat eskualde eta herrialdetan Zapatak hasitako lanarekin jarraitzen dute.
Ekarpen nagusiak
Bere lanen zati handi bat Euskal Herriko Historiaurreari eta Kantauriar Eskualdeari buruzkoa izan bazen ere, nazioarteko proiekzioa lortu zuen, beste ingurune askotan lan eginez, Marokon edo Sirian, esaterako. Bere ikerketetan landutako gaien aniztasunak Erdi Pleistozenoarekin hasten den denbora-tarte oso luzea hartzen du, eta horietako askoren helburua Erdi Paleolitoaren eta Neolito aurreratuaren artean zeuden kokalekuak aztertzea izan zen, hala nola, Bizkaiko Ilso Betaio, Arenaza, Kobaederra, Lumentxa, Santa Caterina, Pico Ramos edo Baltzola. Iritegi Gipuzkoan; Peña Parda, Kanpanoste Goikoa edo Kukuma Araban, Mendandia Trebiñun, Mugarduia hegoaldean eta Aizpea Nafarroan.
Gilberte Serfaty
Gilberte Serfaty (Mostaganem, 1921 - Orsay, 2011) aljeriar ekintzaile komunista, irakasle eta itzultzaile bat izan zen. Aljeriaren independentziaren alde borrokatu zelarik, 1963an aljeriar naziotasuna eman zioten. 1965az geroztik Frantzian bizi izan zen; Frantziako Alderdi Komunistaren kide izan zen.
Jatorria eta haurtzaroa
Gilberte Serfaty 1921eko martxoaren 11n sortu zen, Mostaganem herrian, gaur egungo Aljerian, judu familia batean. Gazte zela hil zitzaion aita, 1939an; gizon hezi eta ikuspegi zabalekoa zen, musikazale porrokatua. Moda saltoki baten etekinez atera zituen amak aurrera Gilberte eta haren ahizpa Andrée, gazteagoa.
Bigarren Mundu Gerraren aurretik, 1930eko urteetan, Frantziako botere kolonialaren mende, Mostaganemen eta eskualde guztian juduen aurkako greba eta oldarraldi ugari gertatu ziren ziren. Urte batzuk geroago, Vichyko gobernuak ezarriko zituen arau antisemiten iragarle ziren.
Yip Man
Biografia
Yip lau seme-alabetatik hirugarrena izan zen eta familia aberats batean hezi zen Foshanen, Guangdong, heziketa tradizional txinarra jaso zuelarik. Anaia zaharrena Yip Kai-GAK izan zen, arreba Yip Wan-Mei eta arreba gazteena, berriz, Yip Wan-hum.
13 urte zituenean, Yip Wing Chun ikasten hasi zen Chan Wah-shun maisuarekin. Chanek 70 urte zituen, jada, eta Yip izan zen bere azken ikaslea. 3 urte geroago, Chan hil egin zen.
Lehen ezkontzan bi seme izan zituen, Ip Chun eta Ip Ching eta, bigarrengoan, berriz, Ip Wah jaio zen. Lehen 3 seme-alabak Foshanen bizi zenean jaio zitzaizkion, Guangdongen (Txina).
Chan Wah-shun maisuarekin hasi zen Wing Chun praktikatzen eta Sibak Leung Bikekin bukatu zuen bere formazioa.
Yip Man izan zen Wing Chun arte martzialaren lehen irakasle edo sifua. Hong Kongera joan zen (1945-1969) eta han izan zituen ikasleek zabaldu zuten arte hau mundu osoan zehar.
Istorioak dioenez, Ng Mui izan zen sortu zuen emakumea, Shao Lin moja, eta Shao Lin tenplua eraitsi ondoren biziraun zuten 5 mojeetako bat zen. 5 Aitzindarietako bat, alegia: Ng Mui, Chi San, Pak Mei, Fun To Tak eta Miu Hin.
2008an filma egin zuten bere historia gogoratuz eta Ip Man deitu zioten.
Real politik (abestia)
Real politik Joseba Tapiak2005ean sortutako abestia da, Real politik albumean argitaratu zuten, Koldo Izagirreren hitzekin eta Zakurraren bibolina ekoiztetxearekin. Mezu zorrotz eta birrintzailea zabaltzen du abestiak, politikan herritarrak aurkitzen duen hipokresia eta zurikeria kritikatzen du.
Gilberte Serfaty
Unibertsitatetik kanporatua
Gogoan izan behar da Aljeria Frantziaren kolonia bat izan zela, 1871etik 1962ra bitarte; beraz, Serfatyren gaztaro urteetan, Vichyko gobernuak zeukan lurraldearen agintea. Gobernu kolaborazionistak emandako lege arrazisten —bereziki, juduen aurkakoak— eraginez, 1941ean, Aljerko unibertsitatean ingeles ikasketak jarraitzea debekatu zioten; Andrée ahizpa gazteagoak ere institutuko ikasketak utzi behar izan zituen. Judu izate hutsagatik jasandako zigorrak, baina, ez zuen sionismoa besarkatzera bultzatu, baizik, aitzitik, faxismoaren eta arrazakeriaren aurkako borrokara eraman zuen.
Real politik (abestia)
Disko berean agertu ziren beste hamahiru kanta, batzuk oso ezagun bihurtu ziren, Zoragarria ez al da?, Lagun galduaren geografia, Paris - Dakar, Madrilgo lagunak edo Irla han da, adibidez.
Hitzak
Abestiak herritarraren eskaeraren ezintasuna jasotzen du. Herritar horrek agintariengana jotzen du arazo batekin, baina ez du inon konponbiderik lortzen.
Agintarien eskala osoa igotzen du bere eskaerarekin: kontzejalarekin hasten da eta gero alkatearekin, sailburuarekin, lehendakariarekin, jaungoikoarekin (jaungoiko jaun edo anderea honetan ere, nahiz eta JAUNgoiko izan) eta bukaeran deabruarekin ere bai. Eskalako agintari guztiek ulertu ulertu egingo diote eskaera, baina... "agintariaren eskumenekoa" ez delakoan konponbiderik gabe aterako da herritar gizagaixoa bulego guztietatik, behin eta berriro. Hori bai agintari guztiek ikurrina dute inguruan: lepokoan zinegotziak, balkoian alkatea, paparrean sailburuak, bihotzean lehendakariak, hodeian jainkoak, eta errautsetan deabruak.
Ahapaldi bakoitzean agintari bat bisitatzen du herritarrak eta ahapaldi guztiek egitura berekoak dira. Bertsoa beti hasten da eskaera batekin "Entzun ezazu XXX jauna edo anderea", non aldi bakoitzean XXX agintaria aldatzen den. Eta hurrengo ahapaldian agintariaren erantzuna dator beti beti da berdina, aldatzen den hitza bakar bat dago, agintaria horrek ikurriña non daukan zehazten duena.
Ekialdeko Timorko bandera
Ekialdeko Timorko bandera 2002an onartua izan zen eta 1975an erabiltzen zen bera da. Atzekalde gorri baten gainean, bi hiruki isoszele (horia bata, beltza bestea) gainjartzen dira. Triangelu beltzaren barruan bost puntako izar zuri bat agertzen da.
Ekialdeko Timorreko konstituzioaren arabera, banderaren osagaiek hauxe irudikatzen dute:
Gilberte Serfaty
Alderdi komunistako kide
Henry Allegek 1944an antolatutako informazio bilkura baten ostean, Aljeriako Alderdi Komunistaren kide izatea erabaki zuen Gilberte Serfatyk. Urte eta erdi geroago, 1946ko ekainean, ezkondu egin ziran biak; bi seme eduki zituzten elkarrekin, André (1946) eta Jean (1952). Handik aurrera, kolonialismoaren aurkako borrokan murgildu zen Serfaty, Union des Femmes d’Algérie (Aljeriako Emakumeen Batasuna) erakundearen bitartez, batik bat.
Botere kolonialaren oldarra
Aljeriako herriaren eskubideen aldeko aktibismoak arazoak ekarri zizkion Gilberte Serfatyri: administrazio kolonialaren zigor baten eraginez, hezkuntza publikoa utzi behar izan zuen, eta ikastetxe pribatuetan bilatu behar izan zuen bizibidea.
Egoera asko zaildu zitzaien berari eta senarrari 1954an, Aljeriako Alderdi Komunista debekatu zuenean Frantziako administrazio kolonialak, militante gehienak klandestinitatean bizi izatera behartuta gelditu baitziren. Etxea aldatzeaz gain, bi semeak Frantziara bidali zituzten.
Senarra atxilotu zutenean, 1957ko ekainean, Serfatyk agerpen publiko eta bilera ugari egin zituen, zapalkuntza egoera salatzeko. Horren ondorioz, administrazio kolonialak Frantziara kanporatu zuen. Han, Frantziako Alderdi Komunistaren babesa jaso zuen, bai senarrak jasandako torturak salatzeko, bai Aljeriaren askatasunaren aldeko borrokan jarraitzeko.
Hil arteko aktibismoa
Frantzian, berehala sartu zen berriro PCFn, askatasunaren aldeko eta kolonialismoaren edo gerraren aurkako borrokari jarraitzeko. Udal liburutegi bateko zuzendari lanetan aritu izan zen, eta postu horretatik lagundu zuen, besteak beste, behar adinako dokumentazioa lortzen haren senar Henri Allegek, beste zenbait idazlerekin batera, argitaratu zuen La guerre d'Algérie libururako.
Gilberte Serfaty Orsayn, Essonneko departamentuan hil zen, 2011ko apirilaren 17an, 90 urte zituela.
Golden Valley konderria (Ipar Dakota)
Golden Valley konderria (Golden Valley County) Ipar Dakotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Beach da. 2010eko zentsuaren arabera 1,680 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Golden Valley konderriak 259,617 kilometro koadro ditu. Horietatik 415 ura dira. Beste 259,202 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,65 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 1,680 pertsonetatik 1,648 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 35 dira. 9 beltzak edo afroamerikarrak. 10 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 11 pertsonek kokatzen zuten.
Carmel-by-the-Sea
Carmel-by-the-Sea, maiz Carmel soilik deitua, AEBtako Kalifornia estatuko kostaldeko udalerri bat da. 1902an sortua eta 1916ko urriaren 31an ofizialki fundatua izan zen. Monterey penintsulan dago.
Udalerriko biztanle asko artistak edota artearekin zerikusia duten lanbideak dituzte, tartean olerkariak era idazleak. Clint Eastwood aktore ospetsua bera bertan bizi da eta urte batzuez udalerriko alkate ere izan zen.
Hemimycena cephalotricha
Hemimycena cephalotricha Mycenaceae familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik.
Sinonimoa: Mycena cephalotricha.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 8 mm bitarteko diametrokoa, zuria, garbi-garbia; ganbil-laua, oso mehea eta hauskorra, opakua, pruinaduna (lupa baten laguntzaz ikusita).
Orriak: Zuriak, Itsatsiak, ondo eratuak, estuak, luzera desberdineko orritxoekin.
Hanka: 20 mm arteko luzerakoa, zerbait eszentrikoa eta oso pruinaduna.
Haragia: Hutsala.
Etimologia: Mycena terminoa latinetik dator, "bitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.
Jangarritasuna
Interes gastronomikorik gabea.
Oharra
Eguraldi hezean bilduta, ura bezalako tanta garbiak jariatzen ditu kapelan, orrietan eta hankan (lupa erabili behar da).
Sasoia eta lekua
Udazkenean, goroldioz estalitako haritzen enborretan.
Banaketa eremua
Europa eta Australia.
Hammer Film Productions
Hammer Film Productions Erresuma Batuko zinema ekoiztetxe bat da.
Itzulera
2010ean Hammer Film Productions ekoiztetxeak filma gehiago ekoiztu behar zituela iragarri zuen. Horien artean oraingoz Let Me In (2010) eta The Woman in Black (2012) daude, azken filma horretako antzezle nagusia Daniel Radcliffe aktore ospetsua delarik.
Saint-Martin-au-Laërt
Saint-Martin-au-Laërt Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Martin-au-Laërt udalerrian erroldatutako biztanleak 3.823 ziren. Familiak 1.569 ziren, horien artean 452 pertsona bakarrekoak ziren (99 bakarrik bizi ziren gizonak eta 353 bakarrik bizi ziren emakumeak), 530 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 439 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 148 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.649 etxebizitza zeuden, 1.595 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 47 hutsik zeuden. 1.417 etxeak ziren eta 232 apartamentuak ziren. 1.595 etxebizitza nagusietatik 1.147 bere jabearen bizilekua ziren, 432 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 55 etxek bi zituzten, 140 etxek hiru zituzten, 329 etxek lau zituzten eta 1.070 etxek bost zituzten. 1.205 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 859 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 484 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.349 ziren, horien artean 1.545 aktiboak ziren eta 804 inaktiboak ziren. 1.545 pertsona aktiboetatik 1.356 lanean zeuden (738 gizon eta 618 emakume) eta 190 langabezian zeuden (89 gizon eta 101 emakume). 804 pertsona inaktiboetatik 296 erretiraturik zeuden, 223 ikasten zeuden eta 285 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Martin-au-Laërt udalerrian 1.565 unitate fiskal zeuden, 3.786 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.398 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 178 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 12 eraikuntza enpresak ziren, 62 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 9 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 10 finantziazio enpresak ziren, 7 higiezinen enpresak ziren, 21 zerbitzu enpresak ziren, 31 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 36 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 7 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 3 margolariak, 1 zurgina, 4 iturginak, 3 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 5 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 5 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 21 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 1 okindegi zen, 2 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 4 altzari dendak, 1 kirol-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Saint-Martin-au-Laërt udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cabanas (Abegondo)
San Xián de Cabanas, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Abegondo udalerrian dagoen parrokia bat da, Coruña probintzian. 2018an 153 biztanle zituen.
Sormen
Gizakiak ideia, kontzeptu eta objektu berriak sortzeko duen gaitasuna da sormena; ideia eta kontzeptu ezagunen artean lotura berria k eratzeko gaitasunari ere esaten zaio, eta oro har soluzio edo emaitza originalak sortzeari. Gainera, "pentsamendu originalaren", "irudimen eraikitzailearen", "pentsamendu dibergentearen" edo "pentsamendu sortzailearen" sinonimoa da. Giza kognizioaren trebetasuna da, goi-mailako primate batzuetan ere agertzen dena neurri batean, eta konputazio algoritmikoan ez dagoena, adibidez.
Dena den, sormenaren jakintza-arloari buruzko ikerketen eta azterketen hasiera nahiko berria dela esan daiteke. Hori dela eta, nahiz eta definizio onartuak existitu, kontzeptu hau hainbat ikuspegitik definitua izan da.
Burmuinaren beste gaitasun batzuekin gertatzen den bezala, hala nola adimenarekin eta oroimenarekin, elkarri lotutako hainbat prozedura mental biltzen ditu, oraindik fisiologiak erabat deszifratu ez dituenak. Singularrean aipatzen dira, azalpenari erraztasun handiagoa ematen diotelako. Adibidez, oroimen prozesu konplexua da, epe laburreko oroimena, epe luzeko oroimena eta oroimen sentsoriala biltzen dituena.
Jatorrizko pentsamendua irudimenetik sortzen den prozesu mentala da. Ez dakigu nola bereizten diren estrategia mentalak pentsamendu konbentzionalaren eta sortzailearen artean, baina sormenaren nolakotasuna azken emaitzan balioztatu daiteke.
Ezaugarriak
Sormena psikosoziologiakoa dela ere antzematen da, artean nahiz zientziaren aurrerapenerako elementu garrantzitsuena dena. Pertsona askok kontzeptu hau arlo artistikoan baino ez dute ulertzen. Hala ere, arlo zein lanbide anitzetan sormena ezinbestekoa da emaitzak lortzeko. Ikerketa zientifikoa, hezkuntza, informatika eta baita politika ere, bere helburuak lortzeko sormena behar duten sektoreen adibide batzuk baino ez dira hauek.
Izan ere, Guilfordek esan zuen bezala, sormena informazio jakin batetik abiatuta konponbideak sortzeko gaitasuna da, lortutako emaitzen aniztasuna, kantitatea eta garrantzia azpimarratuz. Beste era batera esanda, sormenak arazoak konpontzea eskatzen du, konponbide desberdinak, askotarikoak eta eraginkorrak emanez.
Gainera, hezkuntza zein psikologia arlotik sormena pertzepzioaren esparruko elementuak modu originalean antolatzeko, errealitatea egituratzeko, desegituratzeko eta forma berrietan berregituratzeko ahalmena dela antzeman du Maribel Santaella ikertzaileak. Errazagoa eta erakargarriagoa izaten da sormenaren produktuak atzematea, prozesuen ordez, ukigarriak direlako, zehatzak; prozesuak, berriz, argigarriagoak dira.
Halaber, sormena berrikuntzaren aurreko urratsa dela ere aipatzen da. Sortze-prozesuetan ideiak sortzen dira, testatu eta ebaluatu egiten dira, berrikuntza-proiektu bihurtu ahal diren erabakitzeko.
Edonor da sortzaile neurri handiagoan edo txikiagoan. Sormena gara daitekeen gaitasuna da. Enpresa gehienentzat funtsezkoa da bertan lan egiten duten pertsona guztien sormena baliatzea proposamenak sortzeko, helburuak ezartzeko, lehentasunak ebaluatzeko eta hautabideak sortzeko gai diren pertsonak izatea, hain zuzen ere.
Esanahiaren eztabaida
Marjorie Carevic Johnsonek argi azaltzen du "sormen" hitzak berarentzat duen esanahia: "sormena, artean ez ezik, giza zereginaren esparru guztietan ere adierazten da, ez bakarrik arlo zientifikoan eta teknikoan, baita bakoitzaren eguneroko zereginean ere, maitatzeko eta harremanak izateko moduan, baita mundua ezagutzeko, jokatzeko (portatzeko) eta aurkitzeko moduan ere; horrela, bizitzan agertzen diren erronka desberdinak modu berritzailean konpontzeko eta norbanako bakoitzaren potentziala garatzeko aukera izango du pertsona sortzaile batek."
Horregatik, kontzeptu hau ikertu duten adituek haien esparruan ikertzeko joera izan dute. Hori dela eta, sormena bizitzako jakintza desberdinetan erabiltzen dela ondorioztatu daiteke.
Arlo psikologiko-hezitzailetik
Psikologiaren hiztegiak honela definitzen du sormena: ondo definitu gabeko termino bat da, nortasun-ezaugarri batzuk izendatzen dituena, intelektualak eta ez intelektualak, eta horiek subjektu sortzaileak izatea espero dute.
Joy Paul Guilfordek (1978) zioenez, sormenak begien bistakotik, segurutik eta aurreikus daitekeenetik ihes egitea dakar, haurrarentzat behintzat berritzailea den zerbait sortzeko; Torrancek (1973), berriz, sormena arazoekiko, urritasunekiko, arrakalekiko edo ezagutzetako batzuekiko sentikorra den norbait itzultzen denaren prozesu bat dela uste zuen, eta zailtasunak identifikatzera, konponbideak bilatzera, espekulazioak egitera edo hipotesiak formulatzera eramaten du. Rodriguezen ustez (1998), sormenak funtsezko berritasun- eta balio-ideiak dakartza berekin; ekoizten denak ezer berririk edo baliotsurik ez badu, orduan ezin da sorkuntzaz hitz egin. Sorkuntza hipotesiak formulatzea da, esperimentazioa, ikerketa, asmakuntza, aurkikuntza, bilaketa oso aktiboa, dinamikoa eta burutsua eskatzen du.
Alfonso Paredesek (2005) sormena aukera berriak ikusteko eta horren inguruan zerbait egiteko gaitasuna dela ezartzen du. Pertsona bat arazo bat aztertzetik haratago doanean eta konponbide bat praktikan jartzen saiatzen denean, aldaketa bat gertatzen da. Arazo bat ikustea, ideia bat izatea, hari buruz zerbait egitea, emaitza positiboak izatea. Sormena arazo bat adimenari argi eta garbi aurkezteko prozesua da, dela irudikatuz, ikusiz, suposatuz, hausnartuz, begiratuz, besteak beste, eta, ondoren, ideia, kontzeptu, nozio edo eskema bat sortu edo asmatzea lerro berrien edo ez-konbentzionalen arabera.
Guilfordek (1959) honela definitu izan du sormena: problema bat hautematearen ondorioz subjektu batengan sortzen den pentsamendu-modu bat, hainbat osagai dituena, egileak faktore-analisian oinarrituta deskribatu zituenak: (a) sentikortasuna; (b) arintasuna (c) malgutasuna; (d) lanketa; (e) originaltasuna; eta (f) birdefinizioa. Faktore horien eta ezaugarri intelektualen arteko harremana ezartzeko, egileak arazoekiko sentsibilitatea sartu zuen ebaluazio kategoriaren barruan; faktore hori pentsamendu bateratuaren eta jariakortasunaren, malgutasunaren, originaltasunaren eta lanketaren kategorian, pentsamendu dibergentearen zati gisa, eta hortik lau faktore horiek piztu dute arreta handiena ondorengo ikerketetan.
Torrancek (1962) honela definitzen zuen sormena: arazoak edo zenbait informazio-arazo aurkitzeko, ideiak edo hipotesiak osatzeko, probatzeko, aldatzeko eta emaitzak jakinarazteko prozesua. Sormenari trebetasun globaleko izaera ematen dio, eta Guilfordek proposatutako faktoreak honela birdefinitu zituen: (a) arintasuna; (b) malgutasuna; (c) elaborazioa; eta (d) originaltasuna.
Enpresagintza arloan
Sormena, oro har, berrikuntzatik bereizi ohi da, non estresa abian dagoen. Adibidez, Teresa Amabile eta Michael G. Pratt (2016) sormena ideia elebidunen eta erabilgarrien ekoizpen gisa eta berrikuntza ideia sortzaileen gauzatze gisa definitu izan dute, ELGA k eta Eurostatek "berrikuntza ideia berri bat edo asmakizun bat baino gehiago dela esaten duten bitartean, berrikuntzak abian jartzea eskatzen du, erabilera aktiboan jarriz, beste alderdi, enpresa, norbanako edo erakunde batzuek erabiltzeko aukera emanez".
Bada ere sormen emozionala, ere gaitasun kognitiboen eta nortasun-ezaugarrien eredu gisa deskribatzen dena, esperientzia emozionalean originaltasunarekin eta egokitasunarekin zerikusia duena.
Arlo zientifikotik
Sormenari buruzko ikerketa zientifikoen laburpen batean, Michael Mumfordek honako hau proposatu zuen: "Azken hamarkadan zehar, hala ere, badirudi akordio orokor batera iritsi garela sormenak barne hartzen duela nobela, produktu erabilgarriak ekoiztea" (Mumford, 2003), edo Robert Sternbergen hitzetan, "jatorrizko eta merezi duen zerbait" sortzea. Autoreek era dramatikoan dibertsifikatu dute bere definizio zehatzetan, honako hauek baino harago: Peter Meusburgerrek kalkulatzen du literaturan ehun definizio ezberdin baino gehiago aurki daitezkeela, sortutako objektuaren originaltasuna edota egokitasuna eta sortu ziren prozesuak zehazten dituen testuingurua (eremua, antolamendua, ingurumena, etab.) tipikoki landuz. Adibide gisa, E. Paul Torrance doktoreak pertsona baten sormen-gaitasuna baieztatzeko esparruan emandako definizio batek arazo, gabezia, ezagutza-hutsune, elementu falta, harmonia eta abarren aurrean "sentibera bihurtzeko prozesu" gisa deskribatu zuen, zailtasuna identifikatuz, soluzioak bilatuz, asmakizunak eginez edo gabeziei buruzko hipotesiak formulatuz, hipotesia horiek probatuz eta atzeratzen saiatuz eta, agian, emaitzak aldatuz".
Nobel saria irabazi zuen biologo batek, Peter Medawarrek, behin ikerketa zientifikoa "El arte de lo soluble" (Medawar, 1984) gisa aipatu zuen. Medawarrek ez zuen esan nahi zientzia desegiten diren gauzei buruzkoa denik. Zientzian arrakastatsua izatea ikerketa zientifikoaren bidez zein galdera konpon daitezkeen jakitea dela esan nahi zuen, eta, ondoren, galdera horientzako konponbideak ikertzea.
Mundu naturala oso konplexua da, eta arazorik handienak eta interesgarrienak (minbiziaren sendabidea, adibidez) oso zailak izaten dira zuzenean konpontzeko, mentalki zati txikiagoetan banatuz eta zati txiki horietatik gai osoa irekitzeko giltzarri izan daitezkeenei buruzko espekulazioa eginez lortzen dira ideia anitz. Beste era batera esanda, edozein zientzialari k, aldez aurretik, hainbat behaketaren emaitza posibleak imajina ditzake eta, ondoren, hipotesi desberdinen artean erabakitzen lagun diezaiekeen ikerketa bat diseinatu.