cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hurrita
Historia
Hurriten historiaz asko dago ezagutzeko, batez ere haien jatorriari dagokiona. Hala ere, badirudi Khabur-eko haranera iristean hainbat erresuma sortu zituztela, horien artean garrantzitsuena Mitani, gerora hititek eta asiriarrek suntsitu zutena. Hititen erorialdiarekin, hurritei buruzko iturri dokumental garrantzitsuena galtzen da, eta horrek zaildu egiten du hurritei buruzko informazioa lortzea. Hurritek sortutako erresumei dagokienez, hainbat sortu zituzten; besteak beste: Urkesh, Alepo, Alalakh, Kizzuwadna eta Mitanni.
Kultura
Hurriten kultura batez ere Mesopotamiako eta Inperio hititaren testuetako erreferentzien bidez ezagutzen da. Ekialde Hurbileko dokumentuetan izen hurritak agertzen dira, eta dokumentu horiek, hondakin arkeologikoekin batera, kultura hurrita ezagutzeko iturri garrantzizkotzat jotzen dira. Hititen dokumentuei dagokienez, bereziki interesgarriak dira bai hititeraz eta bai hurrieraz idatzitako dokumentuak, azken hizkuntzari buruzko hainbat puntu argitzeko baliagarriak izan baitira.
Zeramika hurrita oso famatua izan zen antzinatean, gaur egun ere aztarnategi arkeologikoak datatzeko unean zeramika-estilo desberdinak direlarik formarik sinpleena.
Hurriera ez da erabat deszifratu, baina badirudi ez dela ez indoeuroparra ezta semita ere. Normalean, Kaukasoko hizkuntzen barnean sailkatzen da.
Erlijioa da agian hurriten kulturako elementurik ezagunena, eragin handia izan baitzuen ingurukoengan. Denbora baten ondoren, ia Ekialde Hurbil osoak, Antzinako Egipto eta Mesopotamia izan ezik, hurriten elementuak sartu zituen bere erlijioan.
Santa Caterina dello Ionio
Santa Caterina dello Ionio Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Santa Caterina dello Ioniok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Segurtasun-bizikleta
Definizioa
Segurtasun-bizikleta izena 1880ko hamarkadan erabiltzen zen bi gurpileko edozein ibilgailuri erreferentzia egiteko, nahiz eta bi gurpilak neurri berekoak ez izan. Gerora, gaian adituak diren pertsonek terminoa modu mugatuagoan erabiltzen hasi ziren, bizikleta modernoen aurreko diseinu zuzenerako erreserbatuz.
"Diamante koadroa" (Diamond frame) esamoldea, batzuetan, segurtasun-bizikletei erreferentzia egiteko ere erabiltzen da, baita horrelako koadrorik erabiltzen ez badute ere. "Bizikleta bertikala" erretronimoak, bizikleta etzanetatik bereizteko balio du.
Historia
"Segurtasunekoa" izeneko lehen bizikleta Harry John Lawson (Henry bezala ere aipatua) ingeniari ingelesak diseinatu zuen 1876an, nahiz eta aurretik antzeko beste bizikleta batzuk garatu ziren, Thomas Humberrek 1868an eraikitakoa kasu. Bizikloetan ez bezala, segurtasun-bizikletetan gidariaren oinak lurretik gertu geratzen dira, ibilgailua gelditzeko maniobra erraztuz. Pedalek atzeko gurpila bultzatzen dute, Beraz, txirrindulariaren oinak leku seguruago batean egoten dira, aurreko gurpileko erradioetatik urrun. Lehen modeloek pedal oszilatzaileak erabiltzen zituzten atzeko gurpilari eragiteko. 1879ra arte ez zen katea sartu, aurretik trizikloetan bakarrik erabili zen teknologia berri garrantzitsu bat. Lawsonen ereduak ez zuen arrakasta handirik izan, beharbada, bere kostu handiagatik, pisu handiagoagatik eta bizikloaren sinpletasunarekin alderatuta duen konplexutasun tekniko erlatiboagatik.
Garai hartan agertu zen beste aukera bat Kangaroo biziklo nanoa izan zen, aurreko gurpilari eragiteko urkilaren gainean muntatutako bi kate mekanismo biki zituena.
1885 inguruan, Henry Sturmeyk argitaratutako Segurtasun-Bizikletaren Ezinbesteko Eskuliburuan katalogatutako segurtasun-bizikletetatik, 7k aurreko trakzioa zuten bielen bidez, 44k aurreko trakzioa engranajeen bidez, eta soilik 9k erabiltzen zuten katea eta atzeko trakzioa. Urte hartan bertan, John Kemp Starleyk komertzialki arrakastatsua izan zen lehen segurtasun-bizikleta bota zuen, Rover izenarekin. Bizikloak baino astunagoa eta garestiagoa zen, baina orduko trizikloak baino arinagoa eta merkeagoa. Bere jatorrizko forman zeharkako norabidea erabiltzen zuen, nahiz eta aurrerago zuzeneko norabidea hartu eta salmenten arrakasta itzela bihurtu zen. Overman Wheel Company konpainia, 1882an sortua, Estatu Batuetako lehen segurtasun-bizikleta fabrikatzailea zen. Chicopeeko (Massachusetts) bere lantegi industrialean, Overmanek bere bizikleta ezagunak ekoizten zituen osorik altzairuzko egiturarekin, galdaketa-piezarik gabe. Overman Victor bizikleta ezaguna zen kalitate handiagokoa zelako eta bere garaiko beste bizikleta batzuek baino pisu baxuagoa zuelako. 1893 inguruan, Overmanen fabrikak bere bizikleten fabrikazio osoa osatu zuen, pneumatikoak, zelak eta hagunak barne.
Grabitate zentroa baxuagoa izanik eta gurpilen artean, goian eta ardatzaren gainean ibili beharrean, segurtasun-bizikletak nabarmen gutxitu zuen kanpai buelta bat emateko edo eskulekuaren gainean erortzeko arriskua. Horrek egin zituen balaztatzeak eraginkorragoak, eta txirrindularitza, lehenago gizon gazte, aktibo eta ausartentzat gordetakoa, askoz jarduera seguruagoa izatera pasa zen, eta, beraz, askoz herrikoiagoa, batez ere emakumeen artean.
Garai hartako trizikloekin alderatuta, arriskuak hartzeko prestutasun gutxien zuten gidarien artean herrikoiak, segurtasun-bizikletak arinagoak ziren, mekanikoki bakunagoak, eta merkeagoak.
Bere ospea hain azkar hazi zen, 1890eko hamarkadan jada bizikloen eta trizikloen batura baino askoz gehiago zirela.
Ezaugarriak
Orain, segurtasun-bizikletek neurri bereko –edo ia neurri bereko– bi gurpil dituzte, eta atzeko gurpilean trakzioa transmititzen duen kate bat. Bizikleta hauen koadroaren formarik ezagunenak bi triangelu ditu, diamante koadro bezala ezagutzen den diseinu batean. Koadro diseinu ezberdin bat ere erabiltzen da, non goiko barra horizontala beherantz mugitzen den, zelarako sarbidea errazteko, aipatutako barraren gainean hanka bat nabarmen altxatzeko beharrik gabe.
Bizikleta modernoen barietatea handia izan arren, bizikleta etzana da oinarrizko diseinu bera erabiltzen ez duen barietate garrantzitsu bakarra.
Irudi galeria
Segurtasun-bizikleten hainbat adibide (ez beti bi gurpilak berdinak dituztenak), izen honetan sartuak, bizikloaren diseinu tradizionaletik argi eta garbi desberdintzen direlako.
Ainhoa Irazu
Ainhoa Irazu Ibañez (Andoain, Gipuzkoa, 1966 ) kazetaria, gidoilaria eta berdintasun teknikaria da eta formazioa du Giza Eskubideen Arloan.
San Sostene
San Sostene Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ainhoa Irazu
Ibilbidea
Gizarte eta Komunikazio Zientzietan Lizentziaduna da eta Berdintasun Masterra egina du. Prentsa idatzian hasi zen lanean: Euskonews, Irutxulo eta Gaztezulo aldizkarietan.
San Sostene
Mugakideak
San Sostenek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ainhoa Irazu
Ibilbidea
Horrez gain, kolaboratzaile izandakoa da beste argitalpenetan; Berria, Egunkaria, Egin -Bat, bi, hiru-, Emakunde aldizkaria eta Diario Vascon, besteak beste.
Telebistan ere, jardundakoa da, erredaktore, koordinatzaile zein gidoilari lanetan: hala nola,  Hoy Cocinas Tu  (La Sexta),  Un Pais de chiste  (La Sexta),  Horrelakoa da bizitza (ETB1) Kalaka (ETB1), Sabor de hogar (La Sexta)  eta Esto no es serio (ETB2) saioetan eta Selekzio baten ibilbidea (ETB1) dokumentalean.
Kazetari lanak antzerkigintzarekin bateratu zituen, garai batean. Kasketa Kabareta konpainia feministaren sorkuntzan parte hartu,  eta, bi antzezlan taularatu zituzten :  Kasketa Kabareta (1995) eta Neskapolitan (2000). Ipuin kontalaritzan ere aritu zen: tartean Donostiako Jareño kultur etxeko Ipuinaren Ordua egitasmoan.
Lanbidez Berdintasun teknikari dihardu. Indarkeria sexistari buruzko zenbait ikerketa lan argitaratu eta gai horrekin lotutako formazioa  eskaini du UEUn, Prest Gara Eusko Jaurlaritzaren programan.
Musika da bere zaletasun nagusia; Naun punk-rock boskoteko baxu jotzailea izan zen, garai batean. “Eta legeaz landako gure mintzairan solastuko...” (Zaunka Records, 1998) diskoa kaleratzeaz gain, "AHTren aurkako musika" (Andoain, 1996) eta Joseba Sarrionaindiaren  “Hau da ene ondasun guzia”  (Esan Ozenki-Txalaparta 1999 ) bildumetan kolaboratu zuen taldeak.
Argitalpenak
Ikerketa lanak
Antzerkia
Musika
Careproctus maculosus
Careproctus maculosus Careproctus generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Hilltop (Ohio)
Hilltop Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Trumbull konderrian kokatuta dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Tigrisoma mexicanum
Tigrisoma mexicanum Tigrisoma generoko animalia da. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatua dago.
Juan Karlos Izagirre
Juan Karlos Izagirre Hortelano (Donostia, Gipuzkoa, 1963 ko ekainaren 1.a) medikua eta euskal politikari bat da. Horrez gain, Donostiako alkatea izan zen.
San Gregorio Palamas
San Gregorio Palamas (Konstantinopolis, 1296 - Tesalonika, 1359) teologo greko ortodoxoa izan zen.
Biografia
Atos mendiko eremita zen. Hesikasmo izeneko mistika zabaldu zuen. Zenbait kontziliotan (Konstantinopolis, 1341etik 1351ra) eta 1351ko sinodoan onartu zuten haren doktrina. Paleologoren aldekoen eta katakuzenotarren arteko gerran atxilotu zuten, eta, azken horiek garaipena lortu zutenean, Tesalonikako artzapezpiku egin zuten (1347).
Juan Karlos Izagirre
Biografia
Igeldoko Txapela taberna kudeatu zuen familiaren baitan jaioa, 1988an medikuntzan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean. Errenteriako familia medikua izan da eta kirol medikuntzako kontsulta pribatua du Donostian.
Ibilbide politikoa
2011ko Hego Euskal Herriko udal eta foru hauteskundeetan Bildu alderdia ordezkatuz independiente gisa Donostiako alkategairako aurkeztu zen. Bilduk, 21.110 boto eta 8 zinegotzi lortuta, Donostian hauteskundeak irabazi zituen. 2011ko ekainaren 11n Donostiako alkate aukeratu eta izendatu zuten. Alkate makila aurreko Odon Elorza (PSE-EE) alkatearen eskutik hartu zuen.
Bere alkate karguan bertso hau botaz estreinatu zen:
2015eko hauteskunde etan ere alkate-kargura aurkeztu zen, baina EH Bildu hirugarren indarra izatera pasa zen, EAJ eta PSE ren atzetik. Horren ondorioz, Eneko Goia jeltzaleak eskuratu zuen alkatetza.
2019ko foru hauteskunde etan EH Bilduren hautagai izan zen Gipuzkoako ahaldun nagusia izateko.
Hanna Prakatsen
Hanna Vitalievna Prakatsen (Ганна Пракацень; Анна Витальевна Пракатень, ahoskatua; Minsk, Bielorrusia, 1992ko irailaren 6a) errusiar emakume arraunlaria da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, esku hartu zuen (Tokio), eta zilarrezko domina lortu zuen skiffean.
Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.
Psy
Park Jae-sang (박재상, 朴載相; Seul, 1977ko abenduaren 31) PSY (싸이, ahoskatua) ezizenaz ezaguna da, hegokorear artista da, bere bideoklip eta emanaldiei esker ezaguna. Hauetan K-poparen izarra den Lee Hyorirekin agertu ohi da.
Biografia
Estatu Batuetan egon zen bitartean, musika ikasi zuen Bostongo Unibertsitatean eta Berkleyko Musika Eskolan. Egun, YG Entertainment diskoetxearekin sinatu du kontratua. 2012an, famatu bilakatu zen Gangnam Style abestiari esker. Interneten fenomeno bat bihurtu zen, 700 milioi erreprodukzio baino gehiago eta Youtuben 5 milioi I like it baino gehiago lortu zituelako. 2021ean bideo berak lau mila milioi ikustaldi baino gehiago ditu eta 22 milioi atsegiteen langa gainditua du.
Hummelstown (Pennsylvania)
Hummelstown Pennsylvaniako borough bat da. Dauphin konderrian kokatua dago. 2010ean 4,538 biztanle zituen, 3.18 kilometro koadrotan banatuta.
Micronycteris homezi
Micronycteris homezi Micronycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Bariazioen kalkulu
Matematikan, bariazio kalkulua analisi funtzionalaren alor bat da, funtzioen funtzionalen maximoak eta minimoak bilatzeaz arduratzen dena. Bariazio kalkuluan aztertzen diren funtzionalek, funtzio multzoak izaten dituzte definizio eremutzat (eta funtzional guztiek bezala, zenbaki errealak koeremutzat). Bariazio kalkulua, funtzioen muturrak bilatzearen orokorpena da. Bariazio kalkuluko funtzionalak maximizatzen edo minimizatzen dituzten funtzioek bete behar dituzten baldintzak Euler–Lagrange ekuazioak dira. Baldintza horiek, funtzio deribagarrien kasuan funtzioen muturretan deribatua zero izatearen baldintza analogoak dira funtzionalen kasurako. Nahitaezko baldintza horiek erabiliz bilatzen dira funtzionalak maximizatzen eta minimizatzen dituzten funtzioak.
Bariazio kalkuluan, funtzionalak minimizatzen edo maximizatzen dituzten funtzioek derrigorrean bete behar dituzten baldintzak bilatzeko ohiko trikimailua da funtzioen zein funtzionalen bariazio (aldakuntza) txikiak egitea. Horrela, funtzionala funtzio batekin eralazionatu eta funtzioen muturrei buruzko emaitzak baliatu ahal izaten dira sarri. Aldakuntza edo bariazioen trikimailu horregatik du bariazio kalkulu izena arlo honek.
Bariazio kalkuluak aztertzen dituen problemen adibide sinple bat da bi puntu lotzen dituen luzerarik laburreneko kurba aurkitzea. Mugarik ez badago, puntuen arteko lerro zuzena da soluzioa. Baina kurba hori espazioko gainazal baten gainean egon behar bada, muga horrekin soluzioa ez da hain nabaria, eta soluzio asko ere egon daitezke. Soluzio horiei geodesika esaten zaie.
Wally Berg
Wally Berg (Lebanon, Missouri, 1955) Ameriketako Estatu Batuetako mendizalea da. 1990ean Lhotse ko tontorrera iritsi zen lehen estatubatuarra izan zen, eta bakarka igo zen Cho Oyu ra 1987an. Lau aldiz iritsi da Everest mendiaren gailurrera.
Wally Bergek Berg Adventures International zuzentzen du, Kanadako Canmore hirian egoitza duen abentura bidaia konpainia. Berg Adventuresek mendi bidaia gidatuak eskaintzen ditu Zazpi Gailu rretara eta beste helmuga askotara, Tanzania, Galapagoak, Ekuador, Nepal eta Kazakhstan barne.
Berg Missouriko Lebanon herrian jaio zen eta Mississippiko Hattiesburgen bizi izan zen 1965etik 1974ra. Boy Scouts of America taldean aritu zen lanean. Eskaladarekiko interesa Philmont Scout Ranchen 1970eko hamarkadan garatu zuen, Cimarronen, Mexiko Berritik gertu.
Velle-le-Châtel
Velle-le-Châtel Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Velle-le-Châtel udalerrian erroldatutako biztanleak 139 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 74 etxebizitza zeuden, 61 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 12 hutsik zeuden. 60 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 61 etxebizitza nagusietatik 42 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 45 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Velle-le-Châtel udalerrian 61 unitate fiskal zeuden, 147 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.673 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 2 zurginak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Ville-sur-Lumes
Ville-sur-Lumes Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Velle-le-Châtel
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ville-sur-Lumes
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 185 etxebizitza zeuden, 177 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 181 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 177 etxebizitza nagusietatik 137 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 60 etxek lau zituzten eta 93 etxek bost zituzten. 156 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 66 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 94 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Ville-sur-Lumes udalerrian 183 unitate fiskal zeuden, 503,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.667 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Ville-sur-Lumes udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ankiloglosia
Ankiloglosia edo mihipeko galgatxo motza mihi-galgatxoa motza izatearen ondorioz, mingainaren berezko mugimendua mugatu eta behar beste luzatzen uzten ez diola-eta sortzen den anomalia da.
Galgatxoak eta euren anomaliak
Organo bat gorputzeko berezko lekutik gehiegi ez aldentzea ekiditen duten tolestura txikiak dira galgatxoak. Ahoan dauden mintzak dira. Hiru dira eta motzak baldin badira, ondorioak ekar ditzakete. Goiko eta beheko ezpainetatik hortzoietara iristen direnak eta mihi-hari edo mihipeko galgatxoa bereiz daitezke ahoan. Behekoa da arazorik ematen ez duen bakarra. Goikoaren eraketa desegokia bada, adibidez, erdiko hortzak banantzea ekar dezake eta hozkatzeko moduan eragin. Mihipeko galgatxoa da, ordea, arazo gehien ematen dituena.
Diagnosia
Jaioberritatik jakin daiteke galgatxoaren tamaina motza ote den. Ordutik hasiko dira kalteak. Amaren bularrera heltzeko zailtasunak, kolikoak eta gehiegizko gasak eragin ahal dizkio, esne kopuru gutxi hartzeaz gain. Amari ere titiburuak mindu eta zauritu dakizkioke.
Mihiaren mugimendua begiratu behar da: ezpainetatik kanpora irteten ote den, ahoa irekita egonik ahosabaira iristen ote den, deformatu gabe alde batetik bestera mugitzen ote den, etab. Behin logopedak diagnosia eginda, otorrinolaringoloarengana bideratuko du kasua eta honek galgatxo motzak kalterik egingo dion ala ez esango du.
Eraginak
Era berean, hortzen itxiera eta ahoskera desegokiak ekar ditzake. Hortzak ateratzen direnean, banatuta edo pilatuta izateko gakoetako bat izango da ahosabaiaren eraketa. Gerora aparatu beharra antzemango da; halaber, denborarekin dislalia eta hainbat hizkiren ahoskera desegokiak eragingo ditu.
Konponbidea
Har daitekeen konponbideetako bat galgatxoa moztea da, baina eztabaida pizten du batzuetan. Mediku batzuek diote lehenbailehen moztea hobe dela arazo horiek guztiak saihestuko direlako. Gainera, ebakuntza erraza denez, txiki-txikitan haurra lokartu beharrik ez dago. Txiki-txikitan mozten bada ez da ebakuntza, oso erraza da. Eragozpenak ekarriko badizkio, dudarik gabe jaio eta berehala moztu dakioke. Ondo moztuta badago, ez du ondorio negatiborik. Horretarako, lehenik, eragin dezakeen kaltea baloratzea ezinbestekoa da.
Eleberri historiko
Eleberri historikoa erromantizismoan indarra hartu zuen narratibaren azpigenero bat da. XIX. mendean bere garairik onena izan bazuen ere ere, XX. eta XXI. mendean iraun du. Eleberri historikoak gertakizun edo pertsonai historikoetan oinarrituta daude.
Ezaugarriak
György Lukácsek esaten zuen eleberri historikoa hartzen duela helburu nagusienetariko bezala erakustea garai historikoak, erakustea garai haietako balioak eta sinesmenak. Eleberri hauetan erabili ohi dira egiazko gertakizunak baina pertsonaia nagusiak asmatuak izan daitezke.
Eleberri historikoen egileak adimen handiak behar ditu, historia ondo jakin behar du, idatziko duen historiako pasarteak sinesgarriak gerta daitezen. Kontatuko dituen narrazioak benetan garai historiko batean gertatu direla sinestarazi behar dio irakurleari, zeren eta bestela beste azpigenero bateko eleberria izango litzateke (abenturazkoa edo).
Eleberri historikoaren bilakaera
XVIII. mendearen bitartean idazten ziren eleberri pseudohistorikoak izaten zirela esaten da. Aurreko garaietako pertsonaiei XVIII. mendeko ezaugarriak eransten zitzaizkien. Bere asmo nagusia hezigarria zen (adibidez, Jean-François Marmontelen Les incas, Frantzian, edo Pedro de Montengónen El Rodrigo, Espainian).
XIX. mendean, eleberri historikoak itxura nahiko literarioa hartu zuen eta gehien aipatzen den egilea, agian, Walter Scott (1771-1832) izango da. Idazle eskoziar honek 20 eleberri idatzi zituen Erdi Aroko Britainia Handia irudikatuz. Ez da hain ezaguna Benedikte Naubert (1752-1819) baina hartzen da Alemaniako eleberri historikoaren aitzindaritzat.
Eleberri historikoa Euskal Herrian
Genero honetan arrakasta handien lortu zuen idazlea Francisco Navarro Villoslada (1818-1895) izan zen. Gaztelaniaz hainbat eleberri historiko idatzi zituen baina arrakastatsuena Amaya o los vascos en el siglo VIII (1879).
Euskaraz, Txomin Agirre jotzen da aitzindari, bere Auñemendiko lorea (1897) eleberriarekin. XX. mendean Yon Etxaidek jorratu zuen azpigenero hau, besteak beste.
Svanbergita
Svanbergita fosfato motako minerala da eta beudantita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Svanbergita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Hranice (České Budějoviceko barrutia)
Hranice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 207 biztanle ditu eta 6,91 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1310 urtean egin zen.
Brimfield (Ohio)
Brimfield Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Portage konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Novosibirsk oblasta
Novosibirsk oblasta (errusieraz: Новосиби́рская о́бласть) Errusiako subjektu federal bat da, oblast bat zehazki, Siberiako Barruti Federalean kokatua. 178.200 kilometro karratuko eremua du, eta 2010ean 2.665.911 biztanle zituen. Zentro administratiboa Novosibirsk hiria da.
Brecht (Belgika)
Brecht (nederlanderaz ahoskatua: ) Belgikako iparraldean dagoen udalerria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Brecht bera, Sint-Job-in-'t-Goor eta Sint-Lenaarts. 2015eko urtarrilaren 1ean 27.906 biztanle zituen.
Agamia agami
Agamia agami Agamia generoko animalia da. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatua dago.
Sant'Andrea Apostolo dello Ionio
Sant'Andrea Apostolo dello Ionio Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Craugastor inachus
Craugastor inachus Craugastor generoko animalia da. Anfibioen barruko Craugastoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Sant'Andrea Apostolo dello Ionio
Mugakideak
Sant'Andrea Apostolo dello Ioniok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Maple Hill (Kansas)
Maple Hill Kansasko hiri bat da. Wabaunsee konderrian kokatua dago. 2010ean 620 biztanle zituen, 0.63 kilometro koadrotan banatuta.
Hranice (Přerov barrutia)
Hranice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 18.213 biztanle ditu eta 49,79 kilometro koadroko azalera. Přerov barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1088 urtean egin zen.
Manter (Kansas)
Manter Kansasko hiri bat da. Stanton konderrian kokatua dago. 2010ean 171 biztanle zituen, 0.63 kilometro koadrotan banatuta.
Hunker (Pennsylvania)
Hunker Pennsylvaniako borough bat da. Westmoreland konderrian kokatua dago. 2010ean 291 biztanle zituen, 0.66 kilometro koadrotan banatuta.
Methveneko gaztelua
Methveneko gaztelua (Methven Castle) Eskoziako Perth eta Kinross eskualdean dagoen gaztelu bat da, Methven herrian. A mailako eraikina izendaturik dago.
Historia
XII mendean Mowbray familiak eskuratu zituen lur hauek, baina XIV mendean Roberto I.a Eskoziakoaren aurka egin zuen eta koroak lurrak konfisktu zizkion eta Walter Stewart suhiari eman zizkion. Izen bereko ondorengoak Jakue I.aren aurka egin zuen eta 1444an erregeak setiatu egin zuen. XVI mendearen hasieran Margarita Tudor bertan bizi izan zen.
1664an Patrick Smythek erosi zituen lurrak eta gaur egungo gaztelua eraiki zuen. John Mylne izan zen arkitektoa. Hurrengo mendeetan gehikuntzak egin zizkion Smythe familiak. 1923an gazteluasaldu egin zuten eta hainbat eskutatik pasa ziren. 1984an berriztu egin zen eraikina.
Deskribapena
1796ko lorategi harresitua, basoak eta 1830an arboretum bat dago, pinu espezie desberdinez osaturikoa. Zuhaitzik zaharrena Pepperwell Oak (haritza) da. 6'96 metrotako gerribuelta dauka eta 1883an 400 urtetako adina zuela esan zen.
Cricetulus longicaudatus
Cricetulus longicaudatus Cricetulus generoko animalia da. Karraskarien barruko Cricetinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Sara Plummer Lemmon
Sara Allen Plummer (1836ko irailaren 3a - 1923ko urtarrilaren 15a) botanikaria izan zen. John Gill Lemmon, Kaliforniako botanikariarekin ezkondu zen eta Arizonako Lemmon Mendia k bere izena darama, igo zuen lehen emakume zuria izan baitzen. 1903an urrezko mitxoleta (Eschscholzia californica) Kaliforniako lore izendatu zuten. Landare batzuk, bere omenez ere izendatzen dira, Plummera genero berria barne (gaur egun Hymenoxys generoko azpigenero bat bezala kokatua), Harvardeko Unibertsitate ko Asa Gray botanikoak 1882an deskribatutakoa.
Beaucamps-le-Vieux
Beaucamps-le-Vieux Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Beaucamps-le-Vieux udalerrian erroldatutako biztanleak 1.444 ziren. Familiak 554 ziren, horien artean 140 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 72 bakarrik bizi ziren emakumeak), 179 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 175 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 60 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Peavine (Oklahoma)
Peavine Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Adair konderrian dago, Oklahoma estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Beaucamps-le-Vieux
Etxebizitza
2007an 648 etxebizitza zeuden, 577 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 43 hutsik zeuden. 609 etxeak ziren eta 38 apartamentuak ziren. 577 etxebizitza nagusietatik 426 bere jabearen bizilekua ziren, 138 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 27 etxek bi zituzten, 100 etxek hiru zituzten, 151 etxek lau zituzten eta 298 etxek bost zituzten. 463 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 255 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 194 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 871 ziren, horien artean 589 aktiboak ziren eta 282 inaktiboak ziren. 589 pertsona aktiboetatik 509 lanean zeuden (288 gizon eta 221 emakume) eta 81 langabezian zeuden (35 gizon eta 46 emakume). 282 pertsona inaktiboetatik 98 erretiraturik zeuden, 68 ikasten zeuden eta 116 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 54 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 11 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 3 ile apaindegiak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 elektrotresna denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Beaucamps-le-Vieux udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 600 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Beaucamps-le-Vieux udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 277 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
San Vito sullo Ionio
San Vito sullo Ionio Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Abaza
Abazak (abazera eta Абаза; Абазэхэр; Абазины; Abazalar; أباظة) iparraldeko Kaukasian bizi den talde etnikoa da. Euren hizkuntza, abazera, ibero-kaukasoar familiakoa da.
Egungo Abkhaziako mendebaldean dagoen Sadzen eskualdean dute jatorria. Handik, XIV. eta XV. mendeetan zehar, Abaziniara migratu ziren eta XVIII. eta XIX. mendeetan zehar Otomandar Inperioaren beste eskualdetara.
The Adventures of Pluto Nash
Argumentua
2087an Pluto Nash (Eddie Murphy) Ilargian dagoen gau klub bateko jabeak ilargi-mafia bere negoziotik kanpo egon dadin borrokatuko da.
Bretainiako Eskualde Kontseilua
Bretainiako Eskualde Kontseilua (Kuzul Rannvroel Breizh) Bretainia eskualdeko lau departamenduen biltzar legegilea da. Sei urtean behin hautatzen diren 83 kontseilarik osatzen dute Eskualde Kontseilua. Bere egoitza Rennes hiriko Courcy Hotela eraikinean kokatzen da.
Egungo osaera
Bretainiako Eskualdea osatzen duten lau departamenduetako bakoitza hauteskunde barruti bat da, eta kontseiluaren eserlekuak beraien artean banatzen dira, biztanleriaren arabera. Gaur egun honela daude banatuta:
2015eko hauteskundeen ondoren, kontseiluaren osaera honako hau da:
Basilea
Basilea (Basel, Bâle, italieraz eta Basilea) Suitzako ipar-mendebaldeko hiria da, herrialdeko hirugarren populatuena, Zürich eta Genevaren ostean. 2012an 165.566 biztanle zituen.
Historia
Erromatarren garaiko Basilia (IV. mendea), Burgundiako Erresumako hiria izan zen, 1032. urtean Germaniako Erromatar Inperio Santuak bere egin zuen arte. 1431n Basileako Kontzilioa hasi zen, 1449 arte Ferrara eta Florentzian jarratu zuena. Kontzilioak aita santuaren gaineko nagusitasuna bermatu zuen. 1460an eratu zuten bertako unibertsitatea, eta 1501ean Suitzako Konfederazio Zaharreko partaide bihurtu zen.
V. mendetik aurrera apezpikuek gobernatua, Erreforma Protestantea nagusitu zenean (1528), buruzagi katolikoak Porrentruy (alemanez: Pruntrut) herrira aldatu ziren. Erasmo zegoelarik bertako unibertsitatean, Basilea protestantismoaren gune nagusietakoa bihurtu zen.
XIX. mendean hiriaren eta nekazari-herrien arteko tirabirek gerra zibila ekarri zuten (1831), eta bi urteren buruan bi azpikantonamendu egitea deliberatu zuten: Basel-Stadt (Basilea Hiria) eta Basel-Land (Basilea Herrialdea).
Basileako Itunak
Lehen itunaren arabera (1795eko apirilak 4-5), Prusiak Frantses Errepublika ezagutu zuen: horrela, Frantziako osteak ez ziren Rhin ibaitik eskuinaldera igaroko.
Ondasun nabariak
Basilea Handia merkataritzaren eta kulturaren gune garrantzitsua da. Bertan daude katedral gotikoa (XIV. mendekoa), Martinskirche eliza (XI.-XIV. mendeak), udaletxea (XVI. mednea), Karl Moser-en San Antonio eliza (1931), eta Arte Ederretako Museoa (Kunstmuseum), Witz, Holbein Gaztea eta Böcklin-en lanekin.
Xindand
Xindand Afganistango hiri bat da, herrialdearen mendebaldean dagoena. Herat probintziako izen bereko barrutiko hiriburua, 11.000 biztanle inguru ditu.
St Tiernach's Park
St Tiernach's Park edota Páirc Thiarnaigh Naofa Irlandako Errepublikako Monaghan konderriko Clones udalerrian dagoen joko gaelikoetako estadio bat da, bertan futbol gaeliko nahiz hurling kiroletako partiduak jokatu ohi direlarik. Monaghan GAA taldearen egoitza da.
Tomás Jiménez Gutiérrez
Tomás Jiménez Gutiérrez (Tutera, Nafarroa, 1885eko otsailaren 21a - ib., 1957ko ekainaren 16a) musikagilea eta apaiz katolikoa izan zen. Apaiz egin zen 1908. urtean. Mezak, ariak eta moteteak idatzi zituen, batez ere. Haren ereserki batzuek ospe handia izan zuten: Himno a la coronación de la Virgen de los milagros, de Agreda; Himno a la coronación de la Virgen del Carmen, de Tudela; Himno a San Francisco Javier; Santa Anari opaturiko bederatziurrena, salbea eta ereserkia.
Scott Fischer
Scott Eugene Fischer (1955eko abenduaren 24a - 1996ko maiatzaren 11) mendizale eta mendi gidari estatubatuarra izan zen. Munduko mendirik garaienetara oxigeno osagarririk gabe igotzeagatik zen ezaguna. Fischer eta Wally Berg izan ziren Lhotse mendia (8516 metro) igo zuten lehen estatubatuarrak. Fischer, Charley Mace eta Ed Viesturs ek K2 (8611 metro) oxigeno osagarririk gabe igo zuten. Fischerrek lehen aldiz Everest mendia eskalatu zuen (8.848 metro) 1994an, eta, ondoren, 1996ko elur ekaitzean hil zen bertan, tontorretik jaisten ari zela.
Careproctus magellanicus
Careproctus magellanicus Careproctus generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Juan Carlos Mestre
Juan Carlos Mestre (Vilafranca do Bierzo, Leon, Espainia, 1957ko apirilaren 15a), poeta, grabatzaile eta saiakeragile leondarra da. 2018an Gaztela eta Leon Letren Saria eman zioten bere bizi osoko lanaren omenez. Beste sari garrantzitsu batzuk ere baditu, hala nola 2009ko Poesía Sari Nazionala (2009), La casa roja liburuagatik.
Biografia
Juan Carlos Mestre Vilafranca do Bierzon jaio zen 1957an. Bere lehen poema-liburua Siete poemas escritos junto a la lluvia izan zen. Honen ostean, La visita de Safo argitaratu zuen. Hirugarren poema-liburuak, Antífona del verano en el valle del Bierzok, 1986an idatzitakoa, Adonais Saria irabazi zuen.
1987an, Txilen bizitako egonaldi luzearen bitartean, Las páginas del fuego argitara eman zuen. Espainiara itzuli ostean, La poesía ha caído en desgracia plazaratu zuen eta honi esker 1992an Jaime Gil de Biedma saria eman zioten. La tumba de Keats idatzi eta argitaratu zuen Italian Espainiako Erromako Akademiako bekadun gisa, eta honi esker 1999ko Jaengo poesia-sariarekin golardatu zuten.
Grabatzaile jardunei dagokionez, 1999an Ohorezko Aipamena lortu zuen Kalkografia Nazionaleko Grabatuaren Sari Nazionalean (1999) eta Ourenseko Grabatuaren Nazioarteko VII. Biurtekoan       (2002) parte hartu zuen. Espainian, Europan eta Amerikan erakutsi du bere lan grafiko eta piktorikoa, artista-liburuak argitaratu ditu eta disko-grabazioak egin ditu Amancio Prada, Luis Delgado, José Zárate eta Pedro Sarmiento musikariekin batera. Bere errezitaldi poetikoetan, akordeoi bat edo beste edozein musika-tresnaren akonpainamendua izan ohi du.
Poetika
«Poesia gaizkiari aurre egiteko modu bat da».
Sveinbergeita
Sveinbergeita silikato motako minerala da eta devitoita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Sveinbergeita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Morangis (Essonne)
Morangis Frantziako udalerria da, Essonne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2007an 11.511 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Morangis udalerrian erroldatutako biztanleak 11.511 ziren. Familiak 4.420 ziren, horien artean 1.142 pertsona bakarrekoak ziren (473 bakarrik bizi ziren gizonak eta 669 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.244 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.698 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 336 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 4.779 etxebizitza zeuden, 4.491 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 110 bigarren erresidentzia ziren eta 178 hutsik zeuden. 3.356 etxeak ziren eta 1.330 apartamentuak ziren. 4.491 etxebizitza nagusietatik 3.327 bere jabearen bizilekua ziren, 1.032 alokairuan okupaturik zeuden eta 132 doan lagata zeuden; 313 etxek gela bat zuten, 442 etxek bi zituzten, 1.000 etxek hiru zituzten, 1.030 etxek lau zituzten eta 1.705 etxek bost zituzten. 3.621 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.069 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.913 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 7.616 ziren, horien artean 5.663 aktiboak ziren eta 1.953 inaktiboak ziren. 5.663 pertsona aktiboetatik 5.239 lanean zeuden (2.728 gizon eta 2.511 emakume) eta 423 langabezian zeuden (225 gizon eta 198 emakume). 1.953 pertsona inaktiboetatik 579 erretiraturik zeuden, 920 ikasten zeuden eta 454 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Morangis udalerrian 4.582 unitate fiskal zeuden, 11.993,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.532 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 723 komertzioetatik, 5 erauzte enpresak ziren, 11 janari enpresak ziren, 10 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 28 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 147 eraikuntza enpresak ziren, 165 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 65 garraio enpresak ziren, 40 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 19 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 27 finantziazio enpresak ziren, 28 higiezinen enpresak ziren, 111 zerbitzu enpresak ziren, 36 administrazio publikoko enpresak ziren eta 29 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2000. urtean Morangis udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 4 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mapleton (Kansas)
Mapleton Kansasko hiri bat da. Bourbon konderrian kokatua dago. 2010ean 84 biztanle zituen, 1.27 kilometro koadrotan banatuta.
Hego Amerika
Hego Amerika Mendebaldeko hemisferioan eta batez ere Hego hemisferioan dagoen kontinente bat da, zati txiki bat Ipar hemisferioan dagoen arren. Ameriken azpi-kontinentetzat ere hartzen da, bereziki Ameriketako espainiera eta portugesa hitz egiten den eremuetan ikusten den bezala. Hego Amerikari buruzko aipamenak ugaritu dira azken hamarkadetan, Latinoamerika edo Hego Konoari egindako aipamenen gainetik, bereziki Brasilgo ekonomiaren hazkuntza dela eta.
Ozeano Bareak mugatzen du mendebaldean eta iparraldean zein ekialdean Ozeano Atlantikoak; Ipar Amerika eta Karibea bere ipar-mendebaldea daude. Hamabi estatu burujabe daude (Argentina, Bolivia, Brasil, Ekuador, Guyana, Kolonbia, Paraguai, Peru, Surinam, Txile, Uruguai ea Venezuela), Frantziaren zati bat (Guyana Frantsesa) ea lurralde ez-burujabe bat (Falklandak, Itsasoaz haraindiko britainiar lurraldea, Argentinak dispuatua). Gainera, Herbehereetako Erresumako ABC uharteak, Trinidad eta Tobago eta Panama ere Hego Amerikaren zatitzat har litezke.
Hego Amerikak 17.840.000 kilometro koadro ditu, munduko lur lehorraren %13 eta Amerikaren %42,9. 2016a 420 milioi biztanle inguru zituen, munduko biztanleen %6,5. Hego Amerika da laugarren kontinenterik handiena (Asia, Afrika eta Ipar Amerikaren ondoren) eta bosgarrena populazioari dagokionez (Asia, Afrika, Europa eta Ipar Amerikaren ondoren). Brasil da, nabarmen, Hego Amerikako herrialdeen artean biztanle gehien dituena, kontinentearen biztanleriaren erdiarekin; ondoren datoz Kolonbia, Argentina, Venezuela eta Peru. Azken hamarkadetan Brasilek ere bildu du eskualdearen BPGaren erdia, eta eskualdeko herrialderik boteretsuena da.
Kontinenteko biztanle gehienak mendebaldeko eta ekialdeko kostaldeetan bizi dira, barnealdea eta hegoaldeko puntan inor gutxi bizi den bitartean. Hego Amerikako geografian nabarmen dira Andeak; kontrastean, ekialdeko aldean goi-ordokiak zein lautada handiak dira nagusi, Amazonas, Orinoco eta Paraná ibaien ibilguan zehar. Kontinentearen zatirik handiena tropikoen barruan dago.
Kontinentaren gaur egungo itxura etniko eta kulturalaren oinarria europarrek Amerikaren aurkikuntza egin eta Amerindiarrekin elkarrekintza izaten hasi zirenean egituratu zen. Ondoren, migrazioek eta, maila lokalean, esklabotzak eragin nabarmena izan zuten. Kolonialismoaren eraginez Hego Amerikako herritarren gehiengoak portugesa edo espainiera hitz egiten du, baita Amerikaren deskolonizazioaren ondotik, eta Mendebaldeko kultura islatzen duten gizartea eta estatuak dituzte.
Geografia
Hego Amerikak okupatzen du Ameriketako hegoaldeko eremua. Normalki kontinentearen muga ipar-mendebaldean Kolonbia eta Panamaren mugan dagoen Darién eskualdean ezartzen da, nahiz eta beste batzuek Panamako kanalean kokatzen duten. Geopolitikoki eta geografikoki Panama osoa, baita kanalaren ekialdera geratzen den istmoaren zatia Ipar Amerikan sailkatzen da  eta Erdialdeko Amerikako herrialdeetan. Ia Hego Amerika osoak Hego Amerikako plakaren gainean datza.
Hego Amerikan dago munduko ur-jauzirik altuena, Venezuelako Angel ur-jauzia; salto bakarrean ur gehien daraman ur-jauzia, Kaieteur ur-jauzia, Guyanan; emaririk handiena duen munduko ibaia, Amazonas; mendilerrorik luzeena, Andeak, zeinen punturik gorenak, Aconcaguak, 6.962 metro dituen; poloetatik kanpora dagoen munduko lekurik lehorrena, Atacamako basamortua ; munduko oihan-tropikalik zabalena, Amazonia; altuerarik handienean dagoen hiriburua, La Paz, Bolivian; nabigazio komertziala duen munduko lakurik altuena, Titicaca lakua; eta Antartikako ikerketa baseak kenduta, munduan biztanleria egonkorra duen hegoaldeenen dagoen herria, Puerto Toro, Txilen.
Geologia eta erliebea
Hego Amerikako plaka Afrikako plakatik bereizten da eta mendebalderanzko mugimendu horretan dentsitate txikiagoa duen Nazcako plaka bere azpitik sartzen da, Andeak sortuz. Urtero 77 milimetro inguru mugitzen da mendebaldera. Topografikoki, hiru eremutan banatzen da Hego Amerika: Andeetako mendilerroa, barnealdeko ordokiak eta ezkutu kontinentala. Andeak munduko mendilerrorik luzeena eta gazteena da, eta Himalaiaren ostean altuena. Suaren Lurraldean hasten da eta Ozeano Barearekiko paraleloki hedatzen da iparralderantz, ahalik eta Panamako istmora eta Karibeko kostaldera doazen bi adarretan banatzen den arte. Andeak Argentina, Txile, Bolivia, Ekuador, Kolonbia eta Venezuelatik pasatzen dira. 6.000 metro baino gehiago dituzten hainbat mendi daude bertan, adibidez Aconcagua (6.961), Nevado Ojos del Salado (6.893), Nevado Huascarán (6.768), Nevado Sajama (6.542) edo Chimborazo (6.310). Kolonbian, kontinentearen beste aldean, 5.300 metroko mendiak daude Sierra Nevada del Cocuyn edo Nevado del Ruizen. Bailara sakonak eratzen ditu bertan, adibidez Valle del Cauca, baita goi-ordokiak ere, Altiplanoa bezala, 3.000 metrotik gora dagoen lautada lehorra Bolivia, Peru, Argentina eta Txile artean, Tibetetik kanpo munduan dagoen goi-ordokirik zabalena. Andeak, gainera, Ozeano Bareko Suzko Eraztunaren parte dira, munduan sumendi eta lurrikara gehien dauden eremuetako bat; Nazcako plakaren subdukzioaren ondorio dira. Txile da Indonesiaren ostean sumendi gehien dituen herrialdea, 2.000 sumendirekin, horietatik 500 potentzialki aktiboak.
Lautadak hiru sistematan bereizten dira: Orinocoaren lautadak, Amazonasen lautada eta Chacopampear lautada. Lautada hauek kontinenteko hiru ibai sistema handiek sortu dituzte, mendien higaduraren ondorioz. Kolonbia, Ekuador eta Peruko kostan ere badaude lautada batzuk, eta Atlantikoan, Guyana, Surinam, Guyana Frantsesean eta Brasilen beste hainbeste. Argentinan dagoen Laguna del Carbón da kontinenteko punturik baxuena, itsas-mailatik 108 metro beherago.
Fauna
Hego Amerikako faunak isolamendu handia izan du denbora luzean zehar, eta horregatik bere biodibertsitatea eta bertan baino bizi ez diren animalien kopurua oso altua da. Isolamendu hori orain dela milioi urte gutxi batzuk amaitu zen, Piacenzar garaian, Panamako istmoa sortu zenean eta Amerikar elkartruke handia gertatu zenean. Garai horretatik aurrera Ipar Amerika eta Hego Amerikako animalien arteko elkartrukea egon zen. Hego Amerika da hegazti espezie kopururik handiena duen kontinentea.
Orain 40 milioi urte (Eozenoan) karraskariak iritsi ziren Hego Amerikara , ziurrenik Afrikatik  , litekeenez ozeanoko korronteen eraginez , urak garraiatutako landareen gainean flotatuz. Karraskariak tamainaz handitu ziren, gaur egungo kapibara bezala, baina baita handiagoak ere. Bide beretik iritsi ziren, beranduago, primateak. Hego Amerikako primate guztiak Platyrrhini kladokoak dira, orain dela 36 milioi urte iritsi baina askoz beranduago erradiatu zen taldea. Flotazioz iritsitako bi talde hauek lehenago bertan bizi ziren espezieak baino askoz gehiago dira gaur egun. Bide antzekotik, baina hegan egiteko aukerarekin, iritsi ziren garai paretsuan saguzarrak, nahiz eta Antartikatik pasa izana ere posible den. Dortokak ere flotazioz iritsi zirela pentsatzen da, beste narrasti batzuekin batera.
Panamako istmoa itxi zenean Ipar eta Hego Amerikaren arteko animalien trukea hasi zen. Hortik datoz Hego Amerikako felinoak (puma edo jaguarra), kamelidoak (llama, alpaka, bikuina eta guanakoa), hainbat karraskari eta beste animalia ugari iritsi ziren.
Ferrières-Saint-Mary
Ferrières-Saint-Mary Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Cantal departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.