cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sōunkyō
Sōunkyō (層雲峡), Hokkaido uhartearen erdialdean dagoen eremua da, bere arroilengatik eta onsenengatik ezaguna. Daisetsuzan Parke Nazionalaren barnean dago.
Historia
Sōunkyōko arroilak Daisetsuzan sumendi multzoaren erupzioek eratu zituzten duela 30.000 urte inguru. Erupzio hauetan pilaturiko toba harria urtez urte Ishikari ibaiak higatu zuen arroilak eta labarrak eratuz. Honen ondorioz ur-jauzi ikusgarriak ere badaude inguru honetan, aipagarrienak Ginga-no-taki (銀河の滝, esnebidearen ur-jauzia) eta Ryūsei-no-taki (流星の滝, izar ibiltarien ur-jauzia) dira.
1957an hotelak eraiki zituen Kamikawako gobernuak eta horrela sortu zen Sōunkyō onsena. Gaur egun hiru milioi turista hartzen ditu urtero.
Jaialdiak
Urtarrilean Sōunkyō Hyōbaku jaialdia izaten da. Ishikari ibaiaren ertzean egiten diren izotzezko irudiak dira ekintza nagusia. Ainuen dantzak ere izaten dira.
Itsas igaraba
Itsas igaraba (Enhydra lutris) Mustelidae familiako ugaztuna da, Ipar Amerikako eta Asiako itsasbazterretan bizi dena, batez ere Asiako iparraldean. Oin palmatuak ditu, ile motz trinkoa, lehor eta bero mantentzeko, eta uretan ixten diren sudur- eta belarri-zuloak.
Itsas igarabak, askotan, ur azalean flotatzen du balsetan (haien artean elkarri heltzen diote, gainazal flotatzaile bat sortuz), edo alga erraldoietan lotu egiten dira itsaso barnera ez mugitzeko.
Alan Bahia
Alan Pereira Costa, Alan Bahia (1983ko urtarrilaren 14a - ) Brasilgo futbolaria da.
Itsas igaraba
Ahoz gora flotatzen duten bitartean, bi gauza egin ditzakete: siesta hartu edo  muskuiluak edo bestelako itsaskiak ireki arroka baten laguntzaz. Igarabak harri bat jartzen du bularraren gainean eta itsaskia txikitzen du. Bestelako itsaskiak, itsas trikua, karramarroak, txipiroiak, olagarroak eta   arrainak dira.
Alan Bahia
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Vissel Kobe.
Itsas igaraba
Itsas igarabak bazkaldu ondoren garbitzen dira, larrua hortzez eta atzaparrez garbituz. Larrua garbi eduki behar dute, iragazgaitza izan dadin. Itsasoko igarabek larruazal lodia dute eta airea harrapatzen dute ur hotzetan geruza isolatzaile bat eratzeko (ez dute gantz isolatzailerik).
Itsas igarabak beren larruaren bila ehizatzen zituzten desagertzeraino. XX. mendearen hasieran 1.000 eta 2.000 animalia artean baino ez ziren geratu. Ozeano Bareko kostaldean zehar aurki daitezke, Ipar Amerikan eta Asian.
Eboluzioa
Itsas igarabak itsas ugaztun espezie guztien artean txikienak dira, baina mustelidoen artean handienak. Ugaztun hauek gaur egungo igarabaren antzekoak izango ziren, itsasora migratuz, itsas ingurunera egokitzen hasi eta itsasoan bizirik irauteko eboluzionatu  duela 5 edo 7 milioi urte, Pleistozenoren amaieran.
Igarabak Lutrinae azpifamilia osatzen dute. Mustelidae familian 13 igaraba espezie daude eta bertan lurreko animaliak barne hartzen dira, hala nola erbinude, azkonarrak eta bisoiak. Dauden 13 espeziek uretako inguruneetan elikatzen dira neurri handi batean edo esklusiboki eta bi elikadura-kategoria ezberdinetan bana daitezke. Beraz, talde honetan aurkitzen diren espezie guztiak konparatzen baditugu, ikusiko dugu itsas igaraba, batez ere ornogabeez elikatzen den taldean dagoela. Espezie hauek normalean aurreko hankekin harrapatzen dituzte harrapakinak eta, beraz, ondo garatuta dute funtzio sentsorial-motorra gorputzeko eskualde horretan. Beste kategoria, batez ere, arrainez elikatzen da eta ahoa erabiltzen du harrapakinak harrapatzeko. Hori dela eta, garapen sentsorial eta motorra bereziki garatua dute aurpegi aldean.
Enhydra generoko kide bizidun bakarra baita. Baina itsasoko igarabaz gain, Afrikako igaraba, Eurasiar igaraba, Afrikako atzaparrik gabeko igaraba eta Asiako atzapar motzeko igarabak arbaso bat partekatzen zuten duela 5 milioi urte inguru.
Bertak eta Morganek (1985) itsas igarabei buruzko lana egin zuten. Itsas igaraben artean bi leinu zeuden: Enhydriodon eta, Enhydra, orain desagertuak daudenak. Bi gertaera garrantzitsu  gertatu ziren Zenozoikoaren amaieran, eta horiek itsas igarabaren eboluzioarekin lotuta egon ziren. Lehen gertaera latitude altuetan hozte globala izan zen, Miozenoaren amaieran hasi zena. Itsas igaraba modernoa eskualde epeletan bakarrik bizi da. Honek, Ipar Pazifikoko hego-ekialderantz duen populazio berriena erakusten du, eta, gutxi gorabehera, Kalifornia Behereko erdialderaino hedatu zen. Gainera, Kaliforniatik gora dauden ur hotzak itsasorantz biratzen dira eta sakabanatzen dira, Kaliforniara heldu gabe. Miozeno berantiarraren aurretik, baldintza tropikal eta subtropikalak nagusitzen ziren Ipar Pazifikoan eta itsas igaraba modernoek iraun egin zuten inguru horietan. Era berean, jaten duten elikagai asko kostaldean aurkitzen dira, hala nola muskuiluak, barraskiloak eta trikuak. Itsas igarabaren bilakaeran bigarren gertaera garrantzitsua Pliozenoko pinnipedio odobenidoak desagertzea izan zen. Odobenido horietako batzuk, batez ere Dusignathinae espezieak, sakonera gutxiko uretako elikadura bentikora egokitu dira.
Horretaz gain, esan dezakegu itsas igaraba nahiko berria dela, zetazeoak, sireniarrak eta pinnipedoak duela 50, 40 eta 20 milioi urte inguru sartu baitziren uretara.
Taxonomia
Carl Linnaeus-ek itsas igaraba ugaztunen klasean sartu zuen Systema Naturae-ren 1758ko hamargarren edizioan. Gaur egun, espeziearen izena Enhydra lutris (1922) da eta izen-aldaketa asko jasan ditu eta eman zioten lehenengoa Lutra marina izan zen. Enhydra izen generikoa antzinako grezieratik dator en/εν "in" eta hydra/ύδρα "ur", "uretan" esan nahi duena eta latinezko lutris hitza, "igaraba" esan nahi duena. Aurretik, batzuetan "itsas kastorea" izenez ezagutzen zen.
Deskribapena
Itsas igaraba itsas ugaztunen artean txikiena da, arrak 45 kg-ra irits daitezke eta guztira 148 cm-ko luzera izan dezakete. Emeak 36 kg-ra eta 140 cm-ra irits daitezke. Kumeek, jaiotzean, 0,6 m luze eta 1,4 eta 2,3 kg artean pisatzen dute. Itsas igaraba handienak Washingtonen daude; harrapatutako ar batek 50,5 kg pisatu zuen.
Itsas igaraben larrua oso lodia da, eta ugaztun guztien ilerik finenak ditu. Ile luzeagoz osatutako kanpoko geruza babeslea dute eta azpikoa ile trinkoagoz osatuta dago. Beraz, bere isolamendu modu nagusia ile lodiko geruza da, zentimetro koadroko 100.000 ile inguru dituena, dagoen ilajerik trinkoena.
Itsas igarabek aurpegi zirkular eta iletsuak dituzte, sudur motzak, begi eta belarri biribilduak eta bibote luzeak, janaria bilatzen laguntzen dietenak. Atzeko hankak igeri egiteko egokituta daude, luzeak dira eta hankak zabalak, lauak eta palmatuak eta mintz interdigitalez hornituta daude. Hanka bakoitzaren bosgarren behatza luzeena da, eta horrek erraztu egiten dio igeri egitea, baina trakets mugitzen da lurrean. Aurreko gorputz-adarrak motzak dira eta atzapar erretraktilak dituzte, apaintzen eta jaten laguntzen dutenak. Itsas igarabek larruazal askeko adabakiak dituzte besaurreen azpian, eta tresnak (arroka bat normalean) biltzen laguntzeko erabiltzen dituzte, horrela arazorik gabe jan dezakete, baita urpekaritzan elikagaiak garraiatzeko ere. Itsas igarabak dira haragijaleak dira. Uretan zehar mugitzeko, itsas igarabak gorputzaren atzekaldea, buztana eta atzeko hankak barne, ur azpian bultzadak emateko erabilzen du. Uretan orduko 9 kilometroko abiadura har dezakete. Gorputza luzea eta arina da urpean dagoenean, eta aipatutako gorputz-adarrak bularraren kontra estutzen dituzte. Animali honek, oro har, ahoz gora egiten du igeri ur-azalean, atzeko hankak mugitzeko eta isatsak zuzentzeko erabiliz. Igerilari motelak dira. Itsas igarabak izututa badaude, ahoz behera irauliko dira eta igerian alde egingo dute, batzuetan urpean murgilduz. Baina mugitzen ez badira eta atsedenean badaude lau gorputz-adarrak enborraren gainean uzten dituzte beroa gordetzeko, egun bereziki beroetan atzeko hankak ur azpian eduki daitezke hozteko.
Igarabaren usaimena eta entzumena ikusmena baino garatuagoa daude, landan dagozenean. Horregatik haizea beste animaliak azkarrago identifikatzen laguntzen baitu eta abisu gisa erabiltzen dute. Usaimena garatuago dagoen arren horrek ez du esan nahi ikusmena txarra denik, ikusmena ere oso ona dute ur azpian. Ur ingurunera hobeto egokitzen duten lente bereziak baitituzte. Itsa igaraba bost zentzumenak dituzte mutur gainean bibote sentikorrak dituztelako, igeriketa-izakien bibrazioak detektatzen laguntzen dutenak, baita ur lohietan janaria aurkitzen ere.
Heltzean 32 hortzak zapaldu eta biribildu egiten zaizkie janaria ebaki beharrean ehotzeko. Batzuetan, hortzak morez zikinduta daude itsas trikuak irenstearen ondorioz. Metabolismo altua dute ur hotzari aurre egiteko, bero-galera gitxiagoa izateko. Beraz, gehiago jan behar dute metabolismo horretan energia erretzeko. Haien digestio-eraginkortasuna oso azkarra da. Gainera, animali hauek janariaren bidez lortzen dute ura, itsasoko ura ere edaten dutelako. Giltzurrun handi samarrei esker, itsasoko uretatik ur geza lortzeko eta gernu kontzentratua kanporatzeko aukera dute.
Portaera
Etengabe egiten duten gauza bat da larrua garbitzea, korapiloak askatzea, larrua igurtzi ura ateratzeko eta airea sartzeko. Jan ondoren, uretan garbitzen dira larruan geratu diren janari-hondarrak kentzeko.
Bazka-bilketa
Itsas igarabak oskol gogorreko moluskuak hausteko arrokak bezalako tresnak erabiltzea ohikoa da Kalifornian. Bestalde, Aleutiar uharteetan ez da ohikoa tresna hori erabilzea. Hala ere, Calkinsek (1978) eta Garshelisek(1983), Prince William Sound-en ikusi zuten, harrapakinek harrizko tresnekin irekitzen zituztela. Presak hain txikiak direnez, oskolarekin jaten dituzte edo itsas hondoan daudenak hartzen dituzte, eta zulaketa gogor eta errepikakorren bidez, aurreko hankekin, oskolak irekitzen dituze. Itsas igarabak kaptura-teknika berriak ikasteko gai dira, elikadura eraginkorra errazteko.
Egitura soziala
Itsas igarabak taldeetan biltzen dira, baltsak sortuz, atseden hartzen dutenean. Emeek arrak saihesteko joera dute, harremanak dituztenean izan ezik. Itsas igarabak bizitza luzekoak dira eta, oro har, urteetan egoten dira eremu berean. Beren denbora gehiena ozeanoan ematen dute, baina lurrean atseden hartzen dute populazio-dentsitatea altua denean edo ekaitz batean. Aipatutako baltsak 10 eta 100 igaraba artean sortzen dira eta arrarena emeena baino handiagoa da. Askotan, gorputza algekin estaliko dute, manta bat sortuz, urrundu ez daitezen. Bestela, jaten, lo egiten eta atseden hartzen duten bitartean, elkarrekin jarraitzeko eskutik heltzen dira. Ekintza sinple eta samurra da, elkarrekin jarrai dezaten ahalbidetzen duena. Egiten ez badute, ez dira bezain seguru sentitzen lehen aipatutako ekintzak egiteko.
Gainera, itsas igarabak sozialak dira eta taldeak sortzean generoaren arabera bereizten dira: bata kumeena eta emeena eta bestea arrena, “eremu maskulinoak” eta “eremu femeninoak” sortuz. Gizon helduak emeen eremuetan sartzen dira eta lurralde bat ezartzen dute. Arrek beren lurraldeetan sartzen diren emeekin kopulatzenu dute. Babeslekuen eskuragarritasunaren eta lurralde horretan dauden elikagaien kopuruaren arabera, kopulazio maskulino gehiago edo gutxiago dago. Eme helduek ez dute arazorik izaten gizonezkoen lurraldeen artean askatasunez mugitzeko. Baina arrak euren artean borrokatzen dira lurraldeak lortzeko.
Animali hauek pozik daudenean soinuak egiten dituzte, emeak xuxurlaka eta arrak marmarrean. Helduek ere txistu egiten dute beldur direnean, eta egoera muturrekoa bada, oihu egiten dute.
Ugalketa eta bizi-zikloa
Itsas igarabak poligamoak dira, arrek emakume-bikote ugari baidituzte urte osoan. Badira beren lurraldea defendatzen duten arrak. Eztabaidak, oro har, ahots-erakustaldiekin konpontzen dira, eta borrokak bakanak izaten dira. Ar baten lurraldean aurkitzen diren eme guztiek harremanak dituzte berarekin. Ar batek lurralderik ez badu, emeak bilatzen dituzte araldian. Itsas igaraba ar batek eme harkor bat aurkitzen duenean, biak jokabide jostari eta, batzuetan, oldarkor batean inplikatzen dira. Bi edo hiru egun biltzen dira. Arrak emearen buru edo sudurrari eusten dio, bere barailekin, kopulan zehar. Begi-bistako orbainak askotan  agertzen dira emeengan, portaera horren ondorioz.
Bikiak jaiotzen % 2an gertatzen dira, baina kume bat bakarrik haz daiteke arrakastaz. Kumeak jaio eta 5 eta 6 hilabete bitartean egoten dira amarekin. Emeek 4 urte inguruan lortzen dute sexu-heldutasuna; arrek, berriz, 5 edo 6 urte inguruan lortzen dute ugaltzeko gaitasunera.
Beren bizi-iraupena ikusten badugu, konturatzen gara emeak arrak baino gehiago bizi direla. Emeak 20 urtera arte eta arrak 15 urtera arte bizi direla kalkulatzen da. Itsas igarabak hainbat kausaren ondorioz hiltzen dira: gaixotasunak, parasitoak, harraparikeria eta gizakiek eragindako hilkortasuna. 2002 eta 2015 artean, 323 itsas igaraba hil ziren Washingtonen eta 10 Oregonen. 333 itsas igaraba horien ehuneko hirurogeita sei helduak ziren. 93 nekropsia egin ziren, eta frogatu zuten 53 gaixotasun infekziosoen ondorioz hil zirela, hala nola Sarcocystis neurona eta Leptospirosia. Gainerako heriotza-kausak ezezagunak ziren.
Washingtonen ere, 2013-14an, 17 itsas igaraba autopsiatu ziren; horietatik 13 helduak ziren eta 4 kumeak. Heriotza-kausek bakterio-septizemia, neoplasia, klostridioak eta bala-zauria barne hartu zituzten.
Populazioa eta banaketa
Itsas igarabak bizi diren urak kostaldekoak eta epelak dira, eta gune horiek hondo ozeaniko harritsuak edo sedimentu bigunak dituzte. Alga erraldoien (Macrocystis pyrifera) multzoak dauden tokian bizi dira, eta denbora aktibo gehiena jaten ematen dute. Jan, atseden hartu eta ur azalean garbitzen dira. Itsas igarabak 30 metroko sakonera duten kostaldeko uretan bizi dira, baina gutxienez 45 metroko sakoneran urperatu daitezke. Eta nahiago dute 30 metroko sakonera izatea, ura zenbat eta sakonagoa izan, orduan eta denbora gehiago igarotzen da ur azpitik janaria hartzeko.
Itsas igarabak Pazifikoko kostaldeko bi eskualde geografikotan daude. Hauek dira Errusiako kostaldearen parean dauden Kuril eta Commander uharteak, Bering itsasoaren azpian dauden Aleutiar uharteak eta Alaska penintsularen parean dauden kostaldeko urak Vancouver uharteraino (Kanada) eta Kaliforniako erdialdeko kostaldean zehar Ano Nuevo eta Point Sur artean. XVIII, hau ere Mexikoren ondoan. Mende hasieran, munduko populazioa 150.000 eta 300.000 ale artean estimatzen zen.
XVIII. eta XIX. mendeetan ohikoa zen animalia horiek ehizatzea, eta, beraz, murriztu egin zen itsas igaraben kopurua eta horien banaketa. Errusiarrak izan ziren igarabak XVIII. mendearen erdialdean Ipar Pazifikoan aurkitu zituztenak eta haien ilajea erabiltzen zuten. Horregatik sortu ziren 1911n Itsas Otsoen Nazioarteko Itunaren babesak, baina hain berandu sortu zenez, 2.000 animalia baino gutxiagora murriztu zen populazioa. Itsas igaraben 11 kolonia geratzen dira: 3 Kuriles, Kamchatka eta Commander uharteetan, Errusiaren parean; 7 talde txiki Aleutiar Uharteetatik Prince William Soundera, Alaskan; eta talde txiki bat Kaliforniako erdialdeko kostaldearen parean, Hego Handitik gertu. Beste bi talde Kanadako Queen Charlotte eta Mexikoko San Benito uharteetan geratu ziren, baina gero desagertu egin ziren. Oregoneko azken itsas igaraba basatia 1906an hil zuten eta Washingtonen 1910ean.
taldea da.
Washingtonen birsartutako populazioak gora egin du denborarekin, 1969an eta 1970ean sartutako 59 itsas igaraba izatetik 2019an 2785 izatera heldu ziren. Bestalde, Oregon daitsas igarabak inoiz bizi izan ez diren estatu bakarra, eta gaur egun, itsas igaraba bakarra ikusten da oso nohizbehinka Oregoneko kostaldearen aurrean; horietako gehienak, ziurrenik, Washingtongo biztanleriatik sakabanatzen ari diren gizon gazteak dira. Ebidentzia genetikoaren arabera, historikoki, Oregongo kostaldea iparraldeko eta hegoaldeko itsas igaraben arteko trantsizio-eremu bat izan da.
Kaliforniako hegoaldeko itsas igarabaren populazioa (Enhydra lutris nereis) arriskuan dago, galtzeko arriskuan dauden espezieen legearen arabera. Hegoaldeko itsas igaraben populazioa erritmo nahiko motelean hazi da denboran zehar, eta banaketa-eremua gutxi hedatu da. Uste da iparralderantz hedatzea marrazo zuri handien hozkaden ondoriozko hilkortasunak mugatzen duela batez ere.
Dieta
Itsas igarabak ornogabeez elikatzen dira, txirlak, muskuiluak, itsas trikuak, itsas barraskiloak eta karramarroak barne. Baina Alaska eta Errusiakoak ere arrain epibentonikoez elikatzen dira. Baina gehien kontsumitzen diren animaliak harkaitz-karramarroak eta itsas trikuak dira, elikagai horiek kaloria-balio handiagoa dutelako. Gustuko elikagairik ez dagoenean, beste animali mota batzuk gehitzen dizkiote dietari: muskuiluak, olagarroak, lanpernak, bieirak eta itsas izarrak.
Triku gutxiago egoteak itsas algak eta itsas algei lotutako komunitateak haztea eragiten du. Sedimentu bigunen substratuetan, itsas igarabak hondeatzaile bibalbioez elikatzen dira, labanez, esaterako. Harrapakin gogokoenak falta diren heinean, itsas igarabek elikadura-eremua handituko dute.
Itsas igarabek gorputzaren pisuaren eguneko %15-25 baliokidea kontsumitu behar dute tasa metaboliko altuari eusteko eta jakina da beren denboraren %41 igarotzen dutela janari bila.
Itsas igarabak kostaldetik 30 metro baino gutxiagora dauden uretan elikatzen dira. Maizago elikatzen dira goizeko eta arratsaldeko orduetan, baina eguneko edo gaueko edozein unetan murgildu daitezke janari bila[59]. Itsas igarabak 50 eta 90 segundo artean egoten dira harrapakin bila. Urperatzeen iraupena eta maiztasuna presa motaren araberakoak dira.
Talde txikietan elikatzen dira. Ehizarako, bibote sentikorrek harrapakinak aurkitzen laguntzen dute. Harrapakin horiek, jan aurretik, bildu eta besapeetan dauden tolesturetan gordetzen dituzte, eta gero gainazalean jaten dituzte. Itsas igarabek 3-4 aldiz jaten dute egunean.
Harrapakinaren oskola gogorra bada, arrokekin laguntzen dira, batzuek harria bularrean utzi eta harriari kolpeak ematen dizkiote harrapakinarekin. Beste batzuek alderantziz egiten dute, harrapakina bularrean utzi eta harriekin jotzen dituzte. Arrek janaririk aurkitzen ez badute, emeei lapurtzeko diete. Horregatik, emeek leku bereizietan bilatzen dute janaria.
Funtsezko espezie gisa
Itsas igarabei "funtsezko espezie" deitzen zaie, itsaz trikuez elikatzen baitira, itsas algaz elikatzen diren animaliak. Itsas triku gutxiago badago, itsas algen basoak loratuko dira. Gainera, kostaldeko ekosistema anitzagoa mantentzen laguntzen dute.
Itsas igarabak ekosistema batetik joaten direnean, itsas trikuen kopuruak gora egiten du. Gero, trikuek itsas algak mozten dituzte funtsean. Horrek espezie askoren habitata kaltetzen du, arrainak, ornogabeak eta beste ugaztun batzuk barne.
Harrapakaritza
Itsas igaraben harrapari natural ezagunak dira orka iragankorrak (Orcinus orca), marrazo zuri handiak (Carcharodon carcharias), arrano burusoilak (Haliaeetus leucocephalus), koioteak (Canis latrans) eta hartz arreak (Ursus arctos). Horien artean, marrazo zuri handiak harrapari nagusienak dira. Noizbehinka, koioteek igarabak jaten dituzte ekaitzetan hondarretan babestu ondoren. Itsas igaraben amak uretan elikatzen diren bitartean kume gazteak azalean bakarrik geratzen dira eta arrano burusoilek harrapatzen dituzte. Bestetik, Washingtonen, harrapaketa ez da igaraba-populazioen etengabeko hazkundea saihesteko bezain handia.
Larruen merkataritza
XVIII. mendean, 1911 arte, oso ohikoa zen itsas igaraben larruen merkataritza. Izan ere, ilajea trinkoa zen eta beroa ematen zuen. Bere ilajea garestia zen, 1125 dolarretan saltzen baitziren eta euren larrua kapela, beroki eta bestelako jantzi bihurtzen baitzuten Errusian, Kanadan eta Estatu Batuetan.
Berreskuratzea eta kontserbatzea
Otter Fundazioaren arabera, 2008ko uztaila eta 2011ko uztaila bitartean Kaliforniako itsas igaraben populazioak behera egin zuen. Kalkuluen arabera, Kalifornian 2700 igaraba inguru bizi ziren. Enhydra lutris Galtzeko Arriskuan dauden Espezieen Legearen (ESA) pean kokatu zen 1973an. Kanadan, itsas igarabak Espezie Mehatxatuen Legeak babesten ditu. 2008tik aurrera, UICN k uste du E. lutris desagertzeko arriskuan dagoela. Itsas igarabek populazioa eskala handian murrizteko arriskua dute, eta petrolio-isurketak dira mehatxu antropogeniko handiena. Beraz, Fundazio horiek elkarlanean dihardute itsas igarabak desagertu ez daitezen.
Botere legegile
Botere legegilea Estatua banatua dagoen hiru botereetako bat da, botere judiziala eta botere betearazlearekin batera. Botere honek legeak onartu, ezeztu eta aldatzen ditu.
Demokrazia askotan bi ganberatan da banandua:
Aura Lolita Chávez Ixcaquic
Aura Lolita Chávez Ixcaquic (Guatemala, 1972) Lolita Chávez Ixcaquic izenaz ezaguna, guatemalar aktibista da. Emakumeen eskubideak defendatzen ditu eta Guatemalako indigenen artean liderra kontsideratzen da. Baliabide naturalak babesteko borrokan nazioarteko erreferentea da. Bere herrialdean heriotza zigorraren mehatxupean dago eta horregatik Euskal Herria n bizi da 2017tik.
Jardunbidea
Ekialdeko Guatemalatik dator Chávez. 48 urteko irakasle ohia da, ezkonduta dago eta bi semeren ama da. 2007an sortutako Bizitza, Amalurra, Lurra eta Lurraldearen Defentsarako K´iche´ Herrien Kontseiluko burua da. Bertan Erdialdeko Amerika eta AEBen arteko Merkataritza Aske rako Hitzarmenaren efektuak aurrez aurre jartzen dituzte. Kontseilu hau  izen hau duen saileko 87 komunitate maiak osatzen dute. Erakunde honek honela definitzen du bere burua: “Lurraldeak, autodeterminazio eskubidea eta herri indigenak nahi duten bizitza eskubideen defentsarako batu diren komunitate taldea”.Mugimendu honetan emakumeen partehartzea eta lidergoak hartzen du garrantzia gehien. Lolitak antzinako batasun, gida eta espiritualitate eta elkarrenganako laguntza irakaskuntzan dauka uste ona jarrita, baina aldaketak ere behar direla erakusten du, batez ere emakumeen eskubide en kontuan
Baliabide naturalak gordetzeko borrokan eta gehiegizko ekintza (atzerriko edo gobernuko enpresen aldetik) dela eta gertatzen diren lekualdaketa behartuen salaketen erreferentea da nazioarte mailan.
Emakumeenganako indarkeriaren aurkako militantea ere bada.
Giza Eskubideen Ameriketako Batzordearen (CIDH) aurrean aurkeztutako Guatemalako estatuaren kontrako salaketen eskatzaile zuzena da, eta baita nazioz haratagoko enpresen kontrako nazioarteko salaketetan ere. Meatzaritza ko enpresak direla eta kaltetutako emakumeak laguntzen ditu zenbait audientziatan parte hartuz.
2010ean, Santa Cruz del Quiché Komunitateko Kontsultako koordinatzailea zelarik, herriak lurralde hartako meatzaritza eta hidroelektrika lanei ezetza eman zion. Ordutik, Lolita mehatxatua, jazarria, kriminalizatua eta judizializatua izan da lur eta lurraldearen alde egin dituen defentsengatik. Giza Eskubideen Ameriketako Batzordearen (CIDH) kautelazko neurri babesleak ditu.
2012an Alderdi Abertzalearen kide den Santa Cruz del Quichéko alkatearen kontrako manifestazio batean egon zen. Handik bueltan, autobusak segada bat jasan zuen aihotz ekin, labanekin eta makilekin zetorren gizon talde batengatik. Lau emakume zauritu zituzten. 2017ko ekainaren 7an heriotzaz mehatxatu zuten eta horregatik Euskal Herrian bizi da ordutik.
Aintzatespenak
2017ko urrian Europako Parlamentuak giza-eskubideen Sakharov Sarietako hiru finalisten artean sartu zuen bere kontzientzia askatasuna saritzeko.
2018ko urtarrilean garapenerako lankidetzaren “Ignacio Ellacuría” saria jaso zuen, herri indigenen defentsan egindako lanengatik.
Kanpo estekak
Lolita Chavezi elkarrizketa "Nik hitz egin dezaket, adierazi, baina nire herrian hiltzen ari dira" Berria, 2021.01.14
Lurbira (bitxigintza)
Lurbira edo globus crucigerra, Lurra irudikatzen duen bitxi bat da, gurutze batek koroatua. Lurbira, autoritatezko ikur kristau bat da, denboran zehar erabili izan dena eta gaur egun txanpon, ikonografian eta Austria, Bavaria, Danimarka, Suedia eta Errusia bezalako Koroako Bitxietan agertzen dena.
Orbeak munduaren gainean (lurbira) Kristoren domeinua (gurutzea) irudikatzen du, literalki, lurreko gobernari batek eutsia (edo, batzuetan, aingerua bezalako izaki zerutiar batek). Kristok berak eutsia denean, objektua, mendebaldeko ikonografian, Salvator Mundi (Munduaren Salbatzailea) bezala ezagutzen da.
Nazaré (Tocantins)
Nazaré Brasilgo udalerri bat da, Tocantins estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Eugnathogobius variegatus
Eugnathogobius variegatus Eugnathogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Amodio sorgina
Amodio sorgina (El amor brujo) hamahiru agerraldiz osaturiko suite bat da, Manuel de Fallarena. 1915ean estreinatu zuen Madrilgo Lara Antzokian eta oso kritika gogorra jaso zituen. Berregin eta Espainiako musikaren maisulan bilakatu zen.
Baar
Baar izan daiteke:
Levanger
Levanger Norvegiako udalerria da. Nord-Trøndelag konderrian kokatua dago. 645.35 km² ditu eta 18,355 biztanle ditu.
Ayding aintzira
Ayding aintzira (txineraz: 艾丁湖; uigurreraz: ئايدىڭكۆل ), Txinako Herri Errepublikako Xinjiang eskualde autonomoan dagoen aintzira lehortua da. Aintziraren azalera 150 kilometro koadrokoa zen.
Ezaugarriak
Aintzira, Turfango sakonuneaan dago, Xinjiang erdialdean, eta 154 metro itsasoaren mailaren azpitik. Munduan lurrazalean dagoen bigarren lekurik baxuena da.
Duela hamarkada batzuk lehortu zen aintzira eta gaur egun gatza eta lokatza baino ez dira geratzen.
Erreferentziak
42.6575°N, 89.27056°W
Serghei Tarnovschi
Serghei Tarnovschi (Lviv (Ukraina), 1997ko ekainaren 24a) piraguismoan lehiatzen den Ukrainan sortutako kirolari moldaviarra da.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina eskuratu zuen, C-1 1000 m modalitatean, 4.06,069ko denboraz, Isaquias Queiroz brasildarraren (urrezkoa) eta Liu Hao txinatarraren (zilarrezkoa) aurretik sailkatuz.
Dragoi-mutur
Dragoi-muturra (Antirrhinum majus) Plantaginaceae familiako belar landare bizikorra da. Zurtoin tentea du, 60-80 cm ingurukoa; hostoak lantza itxurakoak, osoak eta peziolodunak. Loreak gorriak edo arrosak izaten ditu, hodi itxurakoak eta bi ezpain asimetrikoetan banatuak. Fruitua kuskuetan gordeta izaten du. Udaberrian eta udaran loratzen da, Mediterraneo inguruko hormetan eta harkaitzetan. Bigungarri gisa erabiltzen da sendagintzan; apaingarri gisa ere erabili ohi da.
Erabilera erlijiosoko ontzi
Erabilera erlijiosoko ontzi, erlijio-erritualetarako erabili izan den zeramika-pieza, edo erlijiosoek erabili izan dutena. Erabilera erlijiosoko ontziak dira, adibidez, argiontzia, kofradiako pitxerra, aguamanila, koilara-ontzia eta moja-platera.
Monticola brevipes
Monticola brevipes Monticola generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.
Serafin Olabe
Serafin Olabe Díez (Sevilla, 1831ko uztailaren 4- Calahorra,1884ko urtarrilaren 15) militar, politiko eta idazle nafarra zen.
Biografia
Aita bezala, Artilleriako militarra zen. 1851n alferiz bihurtu eta hiru urte geroago O'Donnellen altxamenduan lagundu zuen. 1858an teniente bihurtuta, Filipinetara bidali zuten eta, han, 1862an Kotxintxinan teniente koronel izendatu zuten. 1869an Kuban, koronel bihurtu zen. Bigarren Gerra Karlistan Lizarra hartu zuen eta, gero, armada utzi.
1872an, Nafarroako diputatu hautatu zuten, Partido Radicalen lehendabizi eta, gero, Partido Republicano Federalen. Espainiako Lehen Errepublikan, Nafarroa Errepublika Federalaren estatu bihurtzearen alde egin zuen.
Azkenean, kontserbadoreago bihurtu eta katolizismo eta foralismoen alde egin zuen. Nafarroako Euskara Elkargoaren kidea zen.
Herri komisario
1919tik 1946rarte, lehenik Errusiako eta ondoren SESBeko funtzio ministerialak, herri komisarioen ardura izan ziren (errusieraz: Narodny Komissar edo Narkom). Ministerio bat Herri Komisariatu bezala izendatua izan zen (errusieraz Narkomat), eta herrialdeko lehen organo exekutiboa Herri Komisarioen Kontseilua izan zen (errusieraz Sovnarkom).
Komunistek, langile eta nekazari gobernu bat sortu nahi izan zuten. Tradizionalki, gobernua, buruzagi edo presidente batek izendaturiko ministro kontseilu bat da. Komunistek, instituzio burges bat bezala ikusten zutenak, Estatu langile bat modu ezberdin batean antolatu nahi izan zuten. Urriko Iraultzaren ondoren, botere politikoa langile, nekazari eta soldaduen sobieten eskuetan zegoen -kontseilu edo asanbladak-. Errusia guztietako bigarren Sobieten Biltzarrak (1917) lehen Herri Komisarioen Kontseilua sortu eta aukeratu zuen, Errusia herriaren izenean administratzeko. Herri Komisarioen Kontseiluko Presidenteak, hau ere Sobieten biltzarrak aukeratua, lehen ministro baten antzerako funtzioa izan zuen. Sovnarkomeko lehen presidentea, Lenin izan zen.
1946an, Stalinen agindupean, komisarioak, ministro bezala berrizendatuak izan ziren, Sovnarkomaren berrantolatzearen zati bezala, Ministro Kontseilua aldatuz.
Blankenburg (Harz)
Blankenburg Alemaniako udalerria da. Saxonia-Anhalt estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Faverolles-lès-Lucey
Biztanleria
2007an Faverolles-lès-Lucey udalerrian erroldatutako biztanleak 36 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 32 etxebizitza zeuden, 20 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 31 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 20 etxebizitza nagusietatik 17 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 2 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 12 etxek bost zituzten. 13 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 25 ziren, horien artean 14 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 14 pertsona aktiboetatik 12 lanean zeuden (9 gizon eta 3 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 informazio eta komunikazio enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cyclothone livida
Cyclothone livida Cyclothone generoko animalia da. Arrainen barruko Gonostomatidae familian sailkatzen da.
Donibane Garaziko geltokia
Donibane Garazi Nafarroa Behereko tren geltoki bat da, Donibane Garazi udalerrian kokatuta dagoena.
Geltokia 1898ko abenduaren 11an ireki zen.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Geltokia 1898ko abenduaren 11an ireki zen jendearentzat, Baiona-Donibane Garazi burdinbidearen trazatuaren zati gisa.
2015. urtean, Kanbo eta Donibane Garazi arteko zatia erabat berritzearekin batera, trenbidea eta geltokia erabat berritu ziren.
Geltokia
Ibilgailuentzako aparkaleku bat dago geltokiaren ondoan.
Terra Alta (Pará)
Terra Alta Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Tang Wei
Tang Wei (Hangzhou, 1979ko urriaren 7a) txinatar aktorea da.
Biografia
Tang aktore eta margolari baten alaba da. Beijingeko Antzerki Akademia Zentralean ikasi zuen, non Gong Li eta Zhang Ziyi bezalako beste emakumezko aktore txinatarrek ere egin zituzten ikasketak. Zinema-zuzendaritzako prestakuntza osatu zuen bertan.
Tang Wei mundu osoan ezaguna egin zen 2006ko Ang Lee-k bere kontratatu zuenean Se, Jie thriller-eko emakumezko protagonista izateko, 1942an Japoniako Txinaren okupazioaren garaian kokatutako Shanghain. Karga eta eszena erotiko handiko filma. Ang Leek filma Txinan estreinatu zuen bertsioa zazpi minutuan laburtu bazuen ere, Taang Weiren rolak polemika piztu zuen. Txinako Telebista, Zinema eta Irratiko Estatu Batzordeak (SARFT) ohartarazpenak egin ondoren, kontratu publizitarioen galerak jasan zituen Tang Weik, eta nolabaiteko geldialdi bat bere ibilbide filmikoan. Biluzik ageri zen eszena adierazgarriak izan zitezkeen arrazoia, baina susmatu izan da Tang Weiren rolaren zalantza patriotiko ez ortodoxoak ere eragin ote zuten egoera.
Guztiarekin, Tang Wei ez zen desagertu Txinako zinetik, baina aldi berean Hego Koreako zinera ere egin du salto 2010eko hamarkadatik aurrera.
2010ean, Tangek Kim Tae-yong korearrak Seattlen zuzendutako Late Autumn ingelesezko melodraman parte hartu zuen. 2011n Koreako zinemaren hiru sari nagusi lortu zituen, eta atzerriko lehen aktorea izan zen. 2014an film horren zuzendariarekin ezkondu zen Tang Wei (Kim Tae-yongekin). 2016ko abuztuan, alaba bat erditu zuen Hong Kongen.
2022an, berriz Hego Korean, aipamen bikainak lortu zituen beste film korear batekin, Heeojil gyeolsim, Park Chan-wooken lan bat. Bertan, Hego Koreara joan den etorkizun txinatarraren papera hartu zuen Tang Weik, eta koreeraz erdipurdi (edo mugikorraren itzultzaile automatikoekin) moldatzen delarik ere (tramak hala eskatuta), seduzitzaile rolean bikain aritu zen.
Žipov
Žipov Eslovakiako udalerri bat da, Prešoveko barrutian kokatuta. 7,64 km²ko azalera du eta 290 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1405. urtekoa da.
Paymogo
Paymogo Huelvako probintzian dagoen udalerri andaluziarra da. 177 m-ko altueran eta Huelvatik 81 km-tara kokaturik, 2007ko datuen arabera 1.292 biztanle zituen 214 km²-tan banaturik.
Gemma Gili
Gemma Gili Giner (Castelló de la Plana, 1994ko maiatzaren 21a) futbolari valentziarra da, erdilari postuan jokatzen duena. Bartzelona taldean urte luzetan ibili ondoren Real Sociedad futbol-taldeak fitxatu zuen 2020an.
Baiyangdian lakua
Baiyangdian lakua (txineraz: 白洋淀), Txinako Herri Errepublikako Hebei probintzian dagoen lakua da, guztira 366 kilometro koadroko azalera dauka. Bertakoak "Txinako giltzurra" dela esaten dute.
Ezaugarriak
Lakuan 50 arrain espezie desberdin, ahate, antzar eta hegazti bizi dira. Lakua eta inguruko parkean, te landare, loto-lore eta bestelako landareak hazten dira. Lakuaren inguruko herritarrak arrantzaz eta urtero lakua bisitatzen duten turistei esker bizi dira.
Kanpo estekak
38.85°N, 116°W
Marcel Augusto Ortolan
Marcel Augusto Ortolan (1981eko azaroaren 12a - ) Brasilgo futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Coritiba eta Grêmio.
Kalamua eta eskizofrenia
Kalamua osagai psikoaktiboak dituen espezie belarkara da, 66 sustantzia kannabinoide baino gehiago dituena. Haxix, olio eta erretxina moduan ere kontsumitu ohi dira, lan honetan lehorturiko hosto moduan izandako kontsumoa aztertzen bada ere.
Ikerketen justifikazioa: ebidentziak
Aztertu diren bibliografia berrikusteek nerabeetan eskizofrenia eta kannabisaren artean loturarik dagoen baieztatu edo ezeztatzea zuten helburu. Ikerketek honako gertakari edo ebidentziak hartzen zituzten abiapuntu bezalaxe ondoren kausalitaterik zegoen aztertzeko:
1. Eskizofreniko ugarik cannabis sativa kontsumitzen zuten. Ohikoa den arren (gaixoen %47ak drogomenpekotasunen bat du) drogazaleak izatea eskizofrenikoen artean, ikerketa ezberdinek frogaturik zuten dagoeneko kontsumoa ez dela sekundarioa edo bigarren mailakoa. Alegia, kannabisaren kontsumoa ez da eskizofrenia edo honentzako hartzen diren botiken ondorio.
2. Kannabisaren kontsumoak sintoma psikotikoak eragiten zituen: sinestesia eta entzumen eta ikusmen eldarnioak bereziki.
3. Kontsumoak eragindako edo induzituriko psikosiak sortzen zituen. Onarturik dago psikosi kasu akutuak eragiteko edo induzitzeko gai dela; psikosi toxikoak deskribaturik baitaude kantitate handiak hartzerakoan. Hala ere kontuan hartu beharrekoa da induzituriko psikosi hauek ia ezin izan direla bereizi psikosi funtzional batetik klinikan eta agerraldi hauek eskizofrenia baten aurrekari izan daitezkeela.
4. Kannabisak eskizofreniaren sintoma positiboak eragiten zituen ikerketa gehiengoen ustez, zenbaitatu kontraesankor badaude ere.
5. Kontsumoak psikosiagatiko ingresoak eta berragerpena eragiten zituen: frogaturik dago berragerpen edo berrerorpenak eragiten dituela eskizofrenikoetan. Honen arrazoiak:
6. Kannabis erretzaileetan sintoma negatibo gutxiago zeuden: gai eztabaidatua izan da hau, lotura argi dagoelako baina arrazoia ez, alegia, erretzeak jaisten zituen sintoma negatiboak edo sintoma negatibo gutxien zituztenek erretzen ote zuten kannabisa.
Bradford-Hill-en kausalitate irizpideak
Eragile eta gaixotasuna arteko kausalitatea dagoela adierazteko Bradforf-Hill parametro estatistikoak bete behar dira:
Asoziazio indarra
Irizpide honen arabera gero eta lotura (edo asoziazio) gehiago egon eragile edo arrisku faktore eta gaixotasun batekin probabilitate gehiago egongo dira erlazioa kausala izateko. Kausalitate hau odds-ratioetan neurtzen da (OR), adibidez birika-minbizia eta tabakoaren arteko OR-a 40ekoa. Egin diren ikerketa ezberdinek promedioa 2 inguru kokatzen dute, nabarmenki jaisten baita asoziazio indarra nahasketa faktoreak alboratzerakoan. Hau dela eta kannabisaren kontsumoa eta eskizofreniaren arteko lotura moderatua bezalaxe definitzen dute ikerketek eta esanguratsua bilakatzen da ohiko kontsumitzaileetan.
Sekuentzia tenporala
Gure hipotesian, sekuentzia tenporal bat ezartzen da, hau da, eskizofrenia pairatzeko kausen artean kannabisa hartzea balego, kannabisa kausa eta eskizofrenia ondorengoa litzateke. Sekuenztia tenporal hori aztertuko da atal honetan. Lagin klinikoen 2 ikerketa egin ziren.
Lehenengoan, eskizofrenia pairatzen zuten 232 paziente hartu zituzten. Datuen arabera, herenak gaixotasuna pairatu baino urte bat lehenago (gutxienez) botikak hartu zituen, beste heren bat, drogak hartu zituen gaixotasuna garatu aurretik, eta azkenak, kannabisa kontsumitzen hasi zen eskizofreniaren sintomen ondoren.
Bigarren ikerketarako, 168 paziente hartu zituzten. Hauen % 37ak eskizofrenia pairatu aurretik substantziak eta alkohola hartzen zuen.
Ikerketa hau kontuan izanik eta kannabisa,eskizofrenia pairatzeko faktore gehigarri bat izan daitekela (joera genetikoa dagoenean edo oso goiz eta ugari kannabisa erretzen hastean), kannabisa, eskizofrenia pairatzeko kausa dela baiezta daiteke, eta horrela, eskizofrenia,ondorengoa.
Dosi-erantzun efektua
Eskizofrenia pairatzeko arriskua kannabisaren dosi menpekoa den aztertzen du dosi-erantzun efektuak. Zenbat eta dosia handiagoa izan, arriskua handitzen dela suposatzen da, eta are gehiago, oso goiz kontsumitzen hasiz eta denbora luzean mantenduz.
Suediako errekrutekin egindako ikerketa batean dosi-erantzun erlazio bat aurkitu zen, derrigorrezko soldadutzan (18 urte) kannabis kontsumo eta 15 urterako eskizofreniaren diagnostikoaren artean. Kannabis kontsumitzaile handiak (50 aldiz baino gehiagotan kannabisa kontsumitu zutenak), ez kontsumitzaileak baino 6 aldiz probabilitate handiagoa zuten eskizofrenia 15 urtetara garatzeko. Ostera, kontsumitzaileen erdia baino gehiago, psikosia ez zen diagnostiko psikiatriko bat zuten, eta konfusio hau zuzentzean, arrisku erlatiboa 2,3ra jaitsi egin zen (estatistikoki esanguratsua izaten jarraitzen badu ere). Kannabis kontsumitzaile gutxik (%3) eskizofrenia garatu egin zuten. Honekin ondoriozta daiteke kannabis kontsumoak arriskua handitu dezakeela, baina soilik pertsona sentikorretan. Ikertzaileek ondorioztatu egin zuten, kannabisa eskizofrenia garatzeko kausa gehigarri legez ikusi behar dela baina besterik ez.
Bestalde, lagin berdinarekin egindako jarraipenezko ikerketa batek erakutsi zuen 18 urteko kannabis kontsumitzaile handiek, ez kontsumitzaileek baino 6,7 aldiz probabilitate handiagoa zutela eskizofrenia garatzeko 27 urtetara. Analisia errepikatu egin zen, kannabisaz gain, beste drogarik hartzen ez zuten gizonezkoetan. Arriskua jaitsi egin zen baina esanguratsua izaten jarraitu zuen konfusio faktoreak kenduta ere. Ikertzaileek ondorioztatu zuten emaitzak kannabis kontsumo eta eskizofrenia arteko kausazko erlazio batekin bateragarriak direla.
Konsistentzia
Lan honen hipotesia frogatzeko hainbat kohorte ikasketa asko egin izan dira kannabis kontsumoa eta psikosiaren garapena justifikatzeko, honetan datza konsistentzia. Azken urteotan sei jarraipen kohorte ikasketak egin dira psikosiaren garapena edo sintoma psikotikoak aztertzeko kannabis kontsumitzaileetan. Ikasketa hauek Suedian, Holandan, bi Zeelanda Berrian, Grezian eta Alemanian izan dira. Nahiz eta hauek garrantzitsuenak izan, psikosi arriskua duten populazioak, populazio orokorrak eta ikasketa erretrospektiboak ere erabili dira.
Eutaeniichthys gilli
Eutaeniichthys gilli Eutaeniichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Kalamua eta eskizofrenia
Konsistentzia
Kohorte ikasketen artean lehenengoa, Suedian egin zen 1980n, baina, Zammit et al. 2002an berrikusi zuten. Ikasketan parte hartu zuten pertsonak 1996 arte ebaluatu zituzten, hau da, 25 urte baino gehiagoko jarraipena egin zieten.
Zelanda Berrian egindakoen artean, Fergusson et al. 2003n Christchurch-en jaiotako 1265 pertsonako kohortea egin zuten, jaio zirenetik 21 urte arte. Kontsumo baino lehenago agertutako sintoma psikotikoak kontrolatu ziren ikasketa jaio zirenean, 4 hilabete zutenean, urtero 1 urtetik 16 urterarte eta berriro 18urtetik 21urterarte egin zelako.
Bestea, 2002n egin zen Arsenault et al. buru zirelarik. 1972 eta 1973 jaio ziren 1037 pertsonekin egin zen. Kannabis eta eskizofreniaren erlazioa kausala den frogatzeko sintoma psikotikoen presentzia 11 urterekin begiratu zen. Ondoren, 15 eta 18 urterekin kannabis kontsumoa ebaluatu zuten eta azkenik, 26 urterekin azterketa psikiatrikoa aurrera eraman zuten. Horrela, sintoma psikotikoak kontsumoaren aurretik ala ondoren garatu diren frogatu nahi zen.
Ondoren azalduko dugu Grezian egindako jarraipenezko kohortea. Stefanis et al. bideratu zuten 2004n, honetan aztertu zuten kannabisaren efektuak sintoma psikotiko positibo eta negatibo subklinikoak zituzten nerabeetan. Kohorte honetan Grezian jaiotako 11048 pertsona parte hartu zuten. Lehenengo ebaluazioa 7 urtera egin zen eta errepikatu zen 18 urterekin. Ebaluazio honetan sozio-familiarrak, mediko- eta portaerazko-aspektuak kontuan hartu ziren.
Kohorte-ikasketa alde batera utzita, beste estrategiak ere erabili dira hipotesia frogatzeko, hala nola, psikosi arriskua duten populazioak aztertzea. 2002n Philips et al. ikasketa bat egin zuten psikosi arrisku altua zuten 100 Austrialiarrekin. Autoreek psikosi-arriskua horrela definitzen dute: familian paziente psikotikorik egotea, eskizofrenia motako ezaugarriak agertzea azkenengo urtean, funtzionaltasunaren murrizketa, sintoma subklinikoak edo sintoma psikotiko ahulen agerpena (bat baino gutxiago astean). Irizpide hauek kontuan hartuz pazienteak jarraitu ziren 4tik 1051 egunerarte.
Populazio orokorrean egindako beste kohorte ikasketak ez daude diseinatuta psikosiaren garapena kannabis kontsumitzaileetan espezifikoki aztertzeko. Informazio interesgarria atera badaiteke ere, ondorioak ateratzeko orduan kontu handiz ibili behar gara informazio sesgatua atera dezakegulako. Hau gertatzen da ez direlako konfusio faktoreak aztertzen baizik eta sistematikoki ikasketa egiten da. Honen adibide dira:
Lehenengoa, Weiser et al. 2002n populazio orokorreko estudioa egin zuten, kannabis kontsumoa eta psikosiaren garapena ikasteko diseinatuta ez zegoena. Soldadutza egin behar zuten Israeleko 270000 nerabe hartu ziren 1980 eta 1990 artean. Egin zien jarraipena aldakorra izan zen, 4tik 15 urtera.
Bigarrena, Frantziako unibertsitateko ikasleen artean Verdoux et al. 2003n populazio orokorreko kohortezko estudioa egin zuten. Lagina 685 pertsonetakoa izan zen, hemendik 79 aukeratu zituzten: kannabisa kontsumitzen zutenak eta ez zutenak. Autoreek saiatu ziren erlazionatzen sintoma psikotikoak eta kannabisaren kontsumoa.
Azkenik, aipatuko ditugu ikasketa erretrospektiboak. Degenhardt et al. 2003n ebaluatu zuten eskizofrenia kasu batzuk kohorte ezberdinetako Australiako pazienteengan. Kohortean 1940-1944 eta 1975-1979 bitarteko pazienteak agertzen dira. Kasu honetan, eskizofreniaren intzidentzia ez zen handiagoa izan. Baieztatzen dute eskizofrenikoek kannabis gehiago kontsumitzen dutela eta gero eta gazteago hasten direla. Hala ere, ondorio modura diote kontsumoa gaixotasunaren garapena azkartu dezakeela paziente sentikorretan eta okertu dezakete eskizofreniaren sintomak.
Biologiarekin koherentea
Gaur egun ezagutzen dira bi mekanismo biologiko azalduko luketenak kannabisaren harrera eta psikosiaren arteko erlazioa.
1.-Kannabisaren harrera sistema dopaminergikoarekin elkarrekiten du.
2.-Sistema kannabioide endogenoa psikosiaren fisiopatologian eragina du.
1.-Arazo psikotikoak erlazioa dute dopamina nuerotransmisore sistemaren asaldurekin eta ikusi da kannabis hartzea sistema dopaminergikoan elkarrekiten duela psikosiaren agerpena erraztuz. Ondoren aurkezten dira sistema dopaminergikoa eta kannabisaren arteko erlazioa azaltzeko hainbat froga:
Hau guztia kannabis harrerak eskizofreniaren agerpenean eragina duelako hipotesia sostengatzen du.
Asoziazioaren espezifikotasuna
Asoziazioaren espezifikotasunak faktoreak gaixotasun hori bakarrik soilik eragiten duen baloratzen du, faktore hori sartzerakoan eritasuna agertarazten den eta kentzerakoan desagertu. Espezifikotasuna lotura kausalaren interpretazioa edo teoria bultzatuko luke. Azterturiko ikerkaten emaitza ia guztiak espezifikoak ziren, alegia, ez ziren bestelako psikosiak ikusi kannabisaren kontsumoarekin. Kalkulatutarik dago eskizofrenien %10k ekidituko lirateke kannabis kontsumoa eliminatuko balitz.