cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Miranda Arga)
Eraikina
Bakardadearen kapera museo gisa egokitu da parrokiako tailu batzuk eta beste pieza batzuk hartzeko, eta Gazteluko basilika ere bai, beira-arasa bat zaintzen dutenak. Bertan, liturgiako ostilamenduko urregintzako pieza esanguratsuenak daude ikusgai, hala nola, 1659 eta 1688 artean Jorge López Calvok, hiribilduko zilargile naturalak, eta Diego Montalvo iruindarrak, egindako ostensorio barrokoa.
Bajram Begaj
Legebiltzarrak presidente izendatu zuen 2022ko ekainean aldeko 78 botorekin, eta uztailaren 24an egin zuen karguaren zina.
Pleurocybella porrigens
Deskribapena
Hanka: Ez daukala esan daiteke.
Pinu-ziza arrunt
Pinu-ziza arrunta (Tricholomopsis rutilans) Tricholomataceae familiako onddo bat da.
Jangarri kaskartzat jotzetik, susmagarria izatera pasatu da. Koniferetako motzondo edo adar hilei itsatsita hazten da beti.
Deskribapena
Kapela: 6 eta 15 cm arteko diametrokoa, haragitsua, ganbila eta gero ia laua. Kolorea, hori argitik gorrixkara aldatzen da, eta azala, hondo horiaren gainean nabarmentzen diren puntutxo gorri-purpuraz estalita dago. Ertza mehea du eta pixka bat kiribildua.
Orriak: Hori-kromo kolorekoak, Oso estu eta Itsatsiak.
Hanka: Zilindrikoa, zuntzezkoa, elastikoa, hori zurbila, guztia purpura koloreko puntutxoz estalia, goiko aldea izan ezik.
Haragia: Lodia, trinkoa eta horixka, usain eta zapore nabarmenik gabea.
Jangarritasuna
Ez da jangarria, toxikoa den susmoa dago.
Nahasketa arriskua
Tricholoma decorum jangarriarekin, honek mendiko izeietan irteten du, hori-sufre kolorekoa eta txikiagoa. Tricholoma ornatum delakoarekin ere nahas daiteke, honek kapelan ezkata marroi-burdin kolorekoak ditu.
Edmond Jouhaud
Edmond Jouhaud (Aïn Boucefar, Aljeria Frantsesa, 1905eko apirilaren 2a - Royan, 1995eko irailaren 4a) frantziar jenerala izan zen.
Pinu-ziza arrunt
Sasoia eta lekua
Udaberrian, udan eta udazkenean, koniferoen motzondo edo sustrai hiletan. Oso ohikoa.
Edmond Jouhaud
Saint-Cyrreko Eskola Militar Berezian ikasi zuen. Alemaniarren okupazioaren aurkako erresistentzia frantziarra zuzendu zuen Bordeleko eskualdean 1943tik, eta 1944an Britainia Handira ihes egin zuen Frantzia Askearekin bat egiteko.
Pleurocybella porrigens
Deskribapena
Haragia: Zuria, elastikoa, usaingabea eta zaporegabea.
Edmond Jouhaud
Gerra ostean, Ipar Afrika Frantseseko Aire Armadako Ikuskatzaile Nagusi izendatu zuten. 1958ko maiatzean Aljerren hasitako estatu-kolpe militarrean parte hartu zuen eta 1961eko apirilean Aljerreko putschean parte hartu zuen Raoul Salan, Maurice Challe eta André Zeller jeneralekin, eta kolpearen porrotaren ondoren, Salanen bigarrena izan zen OASen. 1962ko martxoan atxilotu zuten eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Charles de Gaullek epaia ordeztu zuen eta Jouhaud 1967an askatu eta 1982an birgaitu zuten.
Pleurocybella porrigens
Deskribapena
Etimologia: Porrigens epitetoa latinetik dator, eskua luzatu, esan nahi duen "porrigo" hitzetik. Bere koilara edo espatula itxuragatik.
Jangarritasuna
Ez da jangarria. Pozoitsua izan daiteke.
Ziza eraztun-hori
Ziza eraztun-horia (Tricholoma cingulatum) Tricholomataceae familiako onddo bat da.
Pleurocybella porrigens
Nahasketa arriskua
Kolore zuria, mihi forma, eta habitata koniferetan dira, bere bereizgarriak. Gaztetan, Pleurotus dryinus delakoaren antza du (haritzetako Pleurotus-a).
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, koniferoen, haritzen, pagoen eta abarren, adar edo enbor usteletan eta taldeka, bata bestearen gainean.
Ziza eraztun-hori
Sinonimoa: Tricholoma ramentaceum
Jan daiteke, baina kontuz. Oso urria da; beraz, babestu beharreko espezietzat hartu behar litzateke.
Deskribapena
Kapela: 4 eta 7 cm bitarteko diametrokoa, konikoa, puntadun samarreko titi batekin, gaztetan ertza biribilkatu samarrekoa eta gero inkurbatua. Azal fibrilosoa, gutxi bereizia, batzuetan ertzean izan ezik. Gris-sagu kolorekoa, ilunagoa erdian eta zurixka edo zilar kolorekoa ertzean, zahartzaroan pixka bat horitu egiten da. Perretxikoa gaztea denean, errezel partzialaren hondarrak geratzen dira ertzean.
Orriak: Ez oso estu, sabeldun samarrak, eskotatuak, gris argi kolorekoak, helduaroan ertza zertxobait horitu egiten zaie.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Zilindrikoa edo pixka bat borra formakoa beheko muturrean, haritsua, zurixka edo gris argia, leuna goiko aldean, goiko herenerantz gaizki mugatutako eraztun kortiniforme batekin, segituan beherantz, osatu gabeko gris ilun samar koloreko besokoekin.
Haragia: Zurixka. Irin usain ahula eta iheskorra du, zaporea ere irinarena, baina pixka bat mingotsa.
Jangarritasuna
Jangarria.
Nahasketa arriskua
Tricholoma scalpturatum delakoarekin, hau gris-zurixka da, kapela titi garbiarekin du eta ez du eraztunik hankan.
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Sahatsen azpian hazten da, leku heze edo zingiratsuetan.
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia.
Pleurocybella porrigens
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Japonia, Europa, Taiwan, Himalaia.
Pinu-ziza arrunt
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Ipar Afrika, Erdialdeko Amerika, Asiako iparraldea; Australian eta Zeelanda Berrian sartua.
Maria Meharra
Maria Meharra (Donibane Lohitzune, Lapurdi, XIX. mendea) kaskaroten erregina izan zen. Donibane Lohizuneko herriko kontseiluak 2022ko apirilaren 8an aho batez bozkatu zuen bere omenez karrika bati haren izena jartzea
Kaskarotak
Kaskaroten jatorria buruz,1857an, Francisque Michelek honelaxe idatzi zuen: "Donibane Lohizuneko bohemioak, herrialdean cascarots gisa ezagutzen direnak, nomadismoaren arauaren salbuespen dira. Arrantzale egiten hasi ziren eta gero bertakoekin ezkondu ziren. Bohemio horiek herrian txertatu ziren. Espainiatik baztertuta, nomada horiek Donibane Lohizunen finkatu ziren. Bohemio horiek bertako biztanleriarekin nahastuta sortu ziren kaskarrotak.
Lee de Forest
Lee de Forest (Council Bluffs, 1873ko abuztuaren 26a – Hollywood, 1961eko ekainaren 30a) asmatzaile eta irratiaren pionero goiztiar estatubatuarra izan zen, filmetako soinudun grabazioen garapenean lagundu zuelarik. 300 patente baino gehiago zituen munduan zehar, nahiz eta karrera istilotsua izan zuen.
Maria Meharra
Kaskarotak
Beste iturri batzuen arabera, XIX. mendera arte jazarpena jaso zuten kaskarotek, segur aski kagoten eta bohemioen ondorengoak ziren, Nivelle ibaiaren ertzean ezarritako komunitatea. Gehienbat Donibane Lohizune eta Ziburu inguruan. Emakumeak oso ederrak ziren, eta Baionara joaten ziren arraina saltzera. Gizon kaskarotek, itsasoan, arrantza gogorra egiten zuten. Beren lege eta ohitura bereziak zituzten: ezkontza, salerosketa eta harremanetan arau zehatzak zituzten, eliza propioa zuten, hitz eta esamolde bereziak, etab.
Beraien ezaugarrien artean dantzarako zaletasuna eta kolore biziko jantziak aipa daitezke. Ez ziren nomadak, eta, gutxiengo taldea izan arren, integratuta bizi ziren lapurtarren artean. Gaur egun, ez dira besteengandik bereizten.
Maria Meharra
Ziburuko Haristoy apezak bere «Les paroisses du Pays Basque pendant la revolution» liburuan (1895) azaltzen du kaskaroten populazioak erregina bat zuela, Maria Meharra izenekoa.
1818ko Donibane Lohizuneko M. Leremboure auzapez ohiaren idatzietan ere Maria Meharra kaskaroten erregina aipatzen da. "«Kaskarotek emazte bati erregina titulua eman zioten, doan autoritatearekin eta obedientziarekin. Kaskaroten gainean eragin osoa zuen. Maria Meharra deitzen zen. Balioko zerbait galduz gero, harengana joaten ginen eta bere jarraikitzaileetako batek lapurtu bazuen, hiru eta lau egunetara itzultzen zuen leialki. Bere leinuak zerbaiten beharra zuelarik, edo gaixotasun bati aurre egin behar ziolarik, Erregina konfiantza osoz hurbiltzen zen lehen etxeetara. Haiek beharrezkoa zen guztia ematen zioten. Erregina berezi horrek 45 urtez erreinatu zuen miserian. Aurpegi ederra zuen eta erraztasunez eta dotoreziaz hitz egiten zuen»."
Aitortza
Jackes Ospital historialariak egindako proposamena onartu zuen 2022ko apirilean Donibane Lohizuneko herriko kontseiluak eta Mariaren omenez kale bati haren izena ematea erabaki. Harrezkero ondorengo izena darama kaleak:"«Rue Maria Meharra, Reine des Kaskarot de Saint Jean de Luz- Maria Meharra karrika, Donibane Lohizuneko Kaskaroten erregina»"
Ilir Meta
Ilir Rexhep Meta (Çorovodë, Skrapar, 1969ko martxoaren 24a) albaniar politikaria da. Albaniako presidentea izan  zen 2017tik 2022ra.
Alderdi bakarreko erregimen albaniarraren aurkako ikasleen protestetan parte hartu zuen, eta 1990ean sartu zen politikan, komunismoa erori ondoren. Alderdi Sozialistako kide izan zen eta 1992an parlamentuko kide hautatu zuten. Lehen ministro izan zen 1999tik 2002ra, Kanpo Arazoetako ministro 2002tik 2003ra eta Legebiltzarreko presidente 2013tik 2017ra.
Alderdi Sozialista utzi eta Integraziorako Mugimendu Sozialista sortu zuen 2004an. Legebiltzarrak errepublikako presidente izendatu zuen 2017an, 140tik 87 botorekin eta agintaldia bost urte geroago amaitu zen.
Jakov Zeldovitx
Jakov Borisovitx Zeldovitx FRS  (bieloerrusieraz: Я́каў Бары́савіч Зяльдо́віч, errusieraz: Я́ков Бори́сович Зельдо́вич; Minsk, 1914ko martxoaren 8a – Mosku, 1987ko abenduaren 2a) YaB bezala ere ezaguna; sobietar batasuneko fisiko teoriko nagusietakoa zen. Kosmologia fisiko, fisika termonuklear eta fenomeno hidrodinamikoko alorretan kontribuzio garrantzitsuak egin zituelarik.
Bellini (koktela)
Bellini koktela Venezian sortu zen, Harry’s Bar ospetsuan. Izena, margolari ospetsuaren oroimenez, Giovanni Bellini, Giuseppe Cipriano tabernaren jabeak eman zion 1948an. International Bartenders Associationen koktel ofiziala da. Ardo zuri apardunean oinarritua, normalean jatorriz ardo apardun prosecco eta mertxika freskoaren mamiaz prestatzen da. Nazioartean Italiako koktelik ospetsuenetako bat da.
Historia
Bellini 1948an asmatu zuen Giuseppe Ciprianik, Veneziako Harry 's Bar-eko tabernariak, eta koktela Giovanni Bellini margolari veneziarraren abizenarekin izendatu zuen pinturaren kolore arrosagatik. Edaria etxeko espezialitate bihurtu zen Veneziako Harry 's Tabernan, Ernest Hemingway, Gianni Agnelli, Sinclair Lewis eta Orson Wellesen gogokoenetako bat. Geroago, New Yorkeko Harry 's Bar-en ere oso ezaguna egin zen, Frantziako enpresaburu batek bi tokien artean mertxika-mamia garraiatzeko merkataritza-bide bat ezarri ondoren, koktela klasiko bihurtu zen munduko taberna guztietan.
Prestaketa
Jatorrizko errezetak Veronako mertxika zuriaren zukua erabiltzea eskatzen du, birrinduta eta nahastu gabe, emeki-emeki ardoarekin nahastuta, gasa gehiegi ez galtzeko. Txirula formako kopa batean zerbitzatzen da.
Leuna, freskagarria eta gozoa, zapore hain ezberdinen nahasketa bitxi honek zaporea alkohol-edukiaren gainetik estimatzen dutenen gozamenerako izango da.
Ziza zuri-marroi
Ziza zuri-marroia (Tricholoma albobrunneum) Tricholomataceae familiako onddo bat da.
Toxikoa ez denez, antzina, nahiz eta mingotsa izan eskualde batzuetan jaten zen, gaur egun ia inork ez du kontsumitzen.
Deskribapena
Kapela: 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, ganbila, kolore arre-gorrixkakoa, zuntzak ditu erradialki. Haragitsua, ertza hasieran apur bat kiribilduta. Azala likatsua, batez ere gaztetan.
Orriak: Zuri-marroi kolorekoak, eskotatuak, estu eta desberdinak. Zahartzean gorriz zikintzen dira.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago, eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Zilindrikoa eta meheagoa oinarrirantz, 2-7 cm garai eta 1-2cm lodi. Bi kolore ditu, goian zuria eta behean arre-gorrizta, errezel iheskor baten hondarrak bereizten dituzte bi aldeak, eta errezel horrek erabat mugatuta dagoen zirkulu bat osatzen du.
Haragia: Irmoa zuria, irin usain handikoa eta zapore mingotsekoa.
Etimologia: Tricholoma terminoa grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak.
Jangarritasuna
Ezin da jan zapore mingotsa duelako, baina ez da toxikoa.
Nahasketa arriskua
Bere taldeko hainbat Tricholoma-rekin nahas daiteke, hala nola: Tricholoma ustale, kapela leunekoa, oin zuriagoa eta irin usain apur bat duenarekin. Tricholoma ustaloides delakoarekin, hau hostozabaletan ateratzen da eta oinean bi kolore garbi ditu. Tricholoma pessundatum espeziearekin, koniferetan hazten dena, zapore ia gozokoa edo oso mingotsa ez duena. Tricholoma vaccinum perretxikoarekin, zuntzezko kapela iletsua duena.
Sasoia eta lekua
Oso espezie arrunta mendiko koniferetan. Urritik abendura arte agertzen da.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Vietnam, Himalaia, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Japonia eta Errusia.
Arkhip Kuindzhi
Pontoko greziar familia batean jaio zen. Umezurtz geratu zen sei urterekin eta greziar familiako lagun batek hezi zuen. Taganrogen bizi izan zen eta margotzen ikasi zuen eta argazkigintza estudio batean lan egin zuen.
1868an San Petersburgoko Arte Akademian ikasle sartu zen eta Peredvizhniki taldean parte hartu zuen. 1873an Akademia utzi zuen eta Pavel Tretiakovek bere margolanetako bat erosi zuen.
Errusiarrek Kuindzhi Arte Museoa suntsitu zuten 2022ko martxoan Mariupolgo setioan.
Laura Penagos
Laura Penagos Rodriguez (Suesca, Kolonbia, 1983ko otsailaren 10a) Euskal Herrian bizi den antzezle-sortzaile eta hezitzaile kolonbiarra da.
Biografia
Bogotako Teatro Libre Eskolan graduatu zen. Goiz hasi zen antzerki-irakaskuntzan. Kolonbiako unibertsitate entzutetsu bat baino gehiagotan lan egin du irakasle gisa, eta hainbat muntaia profesionaletan aritu da aktore gisa. 2004an, Kolonbia osoa zeharkatu zuen biran, Teatro Librek taularatutako Heiner Kippardten El caso Oppenheimer obrarekin. 2006an, Bertolt Brechten Madre Coraje, Bogotako Teatro Librek eta Antzerkiaren Etxe Nazionalak Bogotako Antzerki Jaialdi Iberoamerikarrerako prestatutako bertsioan. 2005ean, Federico García Lorcaren La Casa de Bernarda de Alba, Cartagenako Arte Ederren Eskolan. 2008an, Nafarroara etorri zen bizitzera. Besteak beste, Workcenter Grotowski eta Thomas Richards taldearekin jarraitu du bere trebakuntza, Bartzelonan eta Italian. Gorputz eta ahots formazioak ematen dizkie antzezle eta eszena arloan interesa duten pertsonei. 2021ean, antzerki-bira hasi zuen Atzerrian lurra garratz lanarekin, istorioaren aktore protagonista gisa Artedrama eta Huts Teatro plataforma eszenikoaren eskutik. Gaur egun, bere metodologia ikertzen eta garatzen ari da prestakuntzari eta sormen-prozesuei begira.
Kanpo estekak
Laura Penagosen Youtube kanala
Nicola Marschall
Nicola Marschall (1829-1917) Gerra Zibilean Amerikako Estatu Konfederatuen kausaren alde egin zuen artista alemaniar-amerikarra izan zen. Amerikako Estatu Konfederatuetako lehen bandera, Izarrak eta Barrak, eta Estatu Konfederatuetako Armadaren uniforme gris ofiziala diseinatu zituen.
Ana Moura
Ana Cludia Moura Pereira (Santarém, Portugal, 1979ko irailaren 17a), Ana Moura izenez ezaguna, fado abeslari portugaldarra da. Nazioartean ezaguna den fado abeslaria da eta Herbehereetako Edison sarietara fadistarik gazteena izan zen.
Nicola Marschall
Biografia
Marschall Saint-Wendelen jaio zen, Saxe-Coburgo eta Gotha dukerrian, 1829an Prusiar tabako merkatarien familia aberats batean. 1849an Estatu Batuetara emigratu zuen New Orleansera, Louisianara. 1851n Alabamara, Marionera joan zen bizitzera, eta han artea irakasten hasi zen lehenik bere erretratu estudioan, gero hango nesken seminarioan. 1857an, Munichera eta Italiara bidaiatu zuen bere teknika hobetzeko.
Mary Clay Lockett, Marion Napoleon Lockett abokatu ospetsuaren emazteak, Marschalli Amerikako Estatu Konfederatuak ordezkatzeko bandera sortzeko lehiaketan parte hartzeko eskatu zion. Marschallen sorrera lehen bandera konfederatua bihurtu zen, Montgomery-n (Alabaman) altxatu zen lehen aldiz 1861ko martxoaren 4an. Gerra Zibilean Marschall-ek Ingeniari Konfederatuen Bigarren Erregimentuan zerbitzatu zuen, Samuel Locketten agindupean. Gerra ostean, Marionengana itzuli eta Martha Eliza Marshallekin ezkondu zen.
Bere ibilbidean Jefferson Davis, Abraham Lincoln, Otto von Bismarck, Hegoaldeko hainbat familia eta Batasuneko eta Konfederazioko soldaduen erretratuak egin zituen. Nathan Bedford Forrest margotu zuen gutxietako bat izan zen. Horrez gain, paisaia eta koadro erlijioso ugari egin zituen. Ezaguna da pintura oraindik bustita zegoen bitartean altzairuzko boligrafo batekin beheko eskuineko erretratuak sinatzen eta datatzen zituela.
Gerraostean Hegoaldeko depresio ekonomikoa zela eta, 1872an Mobilera itzuli zen. 1873an Louisvillera (Kentuckyra) joan ziren bizitzera bera eta bere familia2. Filadelfiako 1876ko Erakusketa Unibertsalean domina bat irabazi zuen bere erretratuei esker. 1908an, erretratuak alde batera utzi zituen. Louisvillen hil zen 1917ko otsailaren 24an.
Torturaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker edo apalesgarrien aurkako Hitzarmena
Torturaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker edo apalgarrien aurkako Hitzarmena torturaren aurkako giza eskubideen arloko nazioarteko itun nagusietako bat da. Nazio Batuen Batzar Nagusiak onartu zuen 1984ko abenduaren 10ean, eta 1987ko ekainaren 26an sartu zen indarrean
Konbentzio honek hautazko protokolo bat du, 2002an onartua eta 2006an indarrean sartu zena.
Aurrekariak eta definizioa
Aurrekaririk hurbilena Torturaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker edo iraingarrien aurka pertsona guztiak babesteari buruzko Adierazpena izan zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 1975eko abenduaren 9an onartua.
Torturaren Aurkako Batzordea
Hitzarmenak zenbait betebehar ezartzen kide diren estatuei, eta itun-organo bat sortzen du: Torturaren Aurkako Batzordea.
Torturaren Aurkako Batzordea (gaztelaniaz CAT), Hitzarmenaren betearazpena gainbegiratzen duten 10 aditu independientek osatzen dute. Hitzarmena sinatzen duen estatu orok du betearazpenaren gaineko aldizkako txosten aurkezteko betebeharra. Lehenengo txostena sinatu eta urtera aurkezten da, ondoren lau urtetik behin ematen dute aurrerapenen berri. Txostenaz gain, beste hiru mekanismo dira: norbanakoen salaketak, galderak, eta estatu batek beste bat salatzea.
Behaketa Orokorrak
Egun, Batzordeak lau behaketa orokor egin ditu:
Espainiari egindako Behaketak
Hitzarmenaren 19. artikuluaren arabera Estatuek lau urtean behin txostenak aurkeztu behar dituzte eta ondoren Batzordeak hobetzeko gomendioak bidaltzen dizkie. Horrez gain, Amnistia Internazionala eta Rights International Spain erakundeek ere txostenak aurkeztu ditzazkete. Espainiari dagokionez, azken txosenak:
Hautazko Protokoa
Torturaren eta beste tratu edo zigor krudel, anker edo apalesgarrien aurkako Hautazko Protokoloa 2006ko ekainean sartu zen indarrean eta Tortura Aurreikusteko Azpikomitea sortu zuen (gaztelaniaz SPT), zeinak askatasun gabeko pertsonak dauden lekuak gainbegiratzeko gaitasuna du. Protokoak Estatuak behartzen ditu Prebentziorako Mekanismo Nazionalak sortzera (gaztelaniaz MNP), eta hauei aholkularitza ematen die.
Madonna Frizzoni
Madonna Frizzoni ((Frizzoni Andre Maria) Giovanni Bellini margolari italiarraren lanetako bat da. 1470 inguruan egina, Veneziako Correr museoan gordetzen da.
Irene Arraratz
Irene Arraratz Lizeaga (Hernani, Gipuzkoa, 1967)
Madonna Frizzoni
Historia
Madonna Frizzoni Bergamoko Gustavo Frizzoni bildumakoa zen. 1891ean Belliniren lana zela ikusi zen eta 1919an Veneziako Correr museoari eman zion margolana. Hasieran egur gaineko tenpera zen, baina, Correr museora sartu ondoren, mihisera eraman zuten.
Irene Arraratz
Geografia eta Historian lizentziaduna (Deustuko Unibertsitatea).
Berria egunkariko euskara-arduraduna.
Vladimir Vernadski
Vladimir edo Volodymyr Ivanovitx Vernadski (errusieraz: Влади́мир Ива́нович Верна́дский; ukranieraz: Володи́мир Іва́нович Верна́дський;  San Petesburgo, 1863ko martxoaren 12a –  Mosku, 1945ko urtarrilaren 6a)  mineralogo eta geokimikalari errusiar, ukraniar eta sobietarra zen, egungo geokimikaren, biogeokimikaren eta radiogeologiaren aita bezala ezaguna.
Irene Arraratz
Euskaltzain urgazle izendatua 2018ko uztailaren 20an.
Batzordeak: Hiztegi Batuko lantaldea (2007-2017), Exonomastika (2007- ), Euskaltzaindiaren Hiztegia.Adierak eta adibideak lantaldea (2017- ) eta Euskara Batuaren Eskuliburua (2017- )
Dressed to Kill (argipena)
Dressed to Kill hurrengo lanen izenburua izan daiteke:
Irene Arraratz
Erreferentziak
= Kanpo estekak =
Yosu Yurramendi
Yosu Yurramendi Mendizabal matematikaria da, estatistika arloan aritutakoa. Euskal Herriko Unibertsitateko irakasle erretiratua da, eta Konputazio-Zientziak eta Adimen Artifiziala sailean aritu izan zen irakasle eta ikertzaile.
Ikerketa gaiak
Bere ikergaien artean datuen analisia eta zenbakien zenbakitze-sistemak dira azpimarragarrienak. SPSS eta R programazio-lengoaietan ere aditua da.
Euskarazko produkzioa
Matematika era sakonean euskaraz landu zituen lehenengo matematikarietako bat izan zen. Anjeles Iztuetarekin batera 1977an Erabaketa teoria artikulua argitaratu zuen Elhuyar aldizkarian eta 1985ean Datuen analisia eta enuntziatuen logika Theoria aldizkarian.
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 20 lan baino gehiago ditu katalogatuta.
Kapila
Kapila (कपिल) jakintsu Vedikotzat hartzen da, K.a. VI. mendean edo K.a. VII. mendean Budarengan eta budismoan izan zuen eragina askotan izan da ikerketen gaia. Antzinako Indiako jakintsuenetako bat izan zen. Dena dela, hinduismoan eta jainismoan pertsonaia historiko askok, tartean pertsonaia mitikoek, Indiako erlijioan erromes-guneek eta antzinako behi barietate batek Kapila izena dute.
Iturri budistetan filosofo ezagun bat bezala agertzen da, zeinaren ikasleek Nepalen edo Indian zegoen Kapilavastu hiria eraiki zuten, Gautama Budaren jaioterria. Ermitau gisa bizi izan zen, eta esaten zen bere erregimen aszetikoak hain bero handia eman ziola, 60.000 gizon errauts egiteko gai izan zela.
Raymond Vahan Damadian
Raymond Vahan Damadian (New York, 1936ko martxoaren 16a - Woodbury, 2022ko abuztuaren 3a) fisikari, mediku eta asmatzaile estatubatuarra izan zen, erresonantzia magnetiko (MR) bidezko eskaneatze makina asmatu zuen.
Kapila
Biografia
Kapilaren biografiaz nahaste handia dago eta ez da erreza mitoa zein historia bereiztea. Kapila izena testu askotan agertzen da, eta litekeena da izen horrek pertsona ezberdinei erreferentzia egitea. Erreferentzia famatuena Kapila jakintsuarena da bere Āsuri ikaslearekin. Indiako tradizioan, biak Samkhya filosofia hinduaren eskolaren lehen maisutzat hartzen dira. Buda baino lehenagokoa den arren, ez dago argi zein mendetan bizi zen, batzuek K.a. VI. mendea iradokitzen baitute. Beste batzuek K.a. VII.mendean kokatzen dute. Honek Vediko garaiaren amaieran kokatzen du (K.a. 1500tik K.a. 500era), eta jakintsu Vedikoa deitu izan diote.
Kapila Rishi edo jakintsu bat izan zen, Kardama eta Devahuti jakintsuaren hamargarren semea. Vedasen arabera, Narayana Jaunak bere seme gisa jaioko zelako mesede bat eman zion Kardamari. Kardamak basoan uztea erabaki zuen, penitentziarako eta ikasketa Vedikoen ikerketarako. Kardamak bederatzi alaba zituen oso jakintsuak eta aurrera joan ziren jakintsu handiekin ezkontzera. Kapila orduan jaio zen ezagutza eta jakinduria handietan. Adin nagusitu zenean, Samkhya filosofia hinduaren eskolaren sortzaile gisa ezagunena izan zen.
Nolan Bushnell
Nolan Kay Bushnell (Clearfield, 1943ko otsailaren 5a) negoziogile eta ingeniari elektriko estatubatuarra da. Atari, Inc. eta Chuck E. Cheese enpresak sortu zituen.
Kapila
Biografia
Kapilari eragin handiko sutra bat idatzi izana dagokio, Samkhya-sutra izenekoa (Kapila-sutra ere deitua), Samkhya-ren filosofia dualista aforistikoki aurkezten duena. Sutra hauek Samkhyakarika izeneko hinduismoaren ondo aztertutako beste testu batean azaldu ziren. Samkhya teorietatik haratago, testu hinduetako elkarrizketa askotan agertzen da, hala nola Mahabharatan Ahimsaren (indarkeriarik ezaren) printzipioa azaldu eta defendatzean.
Shiva eta bere doktrinaren abatartzat edo haragiztatzat hartzen da, eta hortik dator budismoa; Jesu Kristo baino zazpi mende lehenagokoa da. Arrazoimenaren independentzia aldarrikatzen du, eta adimen zuzenaren bidez arima deskubritzen du. Kapilaren lehen xedea, Budarena bezala, gizakiak bizitzaren gaitzetatik sendatzea da. Kapilako sutra edo aforismoak Sankhya pravatchana izeneko obra batean jasota daude, Serampurren inprimatua 1821ean.
Lurdes Alkorta
Lurdes Alkorta Pagadizabal (Azpeitia, Gipuzkoa, 1973ko ekainaren 27a) trikitilari profesionala da. Hernaniko musika eskolan dihardu musika irakasle.
Lehen urratsak
Umetan hasi zen Lurdes trikitia jotzen, 10 urterekin, eta hasieran afizioa zena ofizio eta ogibide bilakatzea lortu du. Musika bere bidelaguna da. Amaren aldeko aitona ere txikirilaria izan zuen, baita aitonaren arreba ere.
Sakabi izan zuen irakasle lehenengo hiru-lau urteetan eta ondoren Lajarekin jarraitu zuen ikasten. Hasieran ez zuen solfeo bidez ikasi, garai hartan ohikoa zen bezala, belarriz eta buruz ikasi zuen, baina Sakabik animatuta musika eskolan izena eman eta bost urte egin zituen solfeo klaseak hartzen. "Trikiti klaseetan izena emana nuen, eta nire egunerokotasunaren parte zen."
Txikitilari ibilbidea
Trikitia jotzen ikasi ondoren erromeriak alaitzen hasi zen, eta Aukeran dantza konpainiako parte ere izan zen hainbat urtez.
Trikiti irakasle lanetan berriz, Elgoibarren (Gipuzkoa) hasi zen Alkorta, senarrak zuen eskolan. Geroago, Hernaniko (Gipuzkoa) musika eskolatik hots egin zion Joseba Tapiak, hark lanpostua utzi egin behar zuela eta. Ondoren, oposaketak gainditu eta bertan kokatu zen. Hainbat trikiti jaialditan ere hartu du parte. Inguruko trikitilari ezagun askorekin jo izan du Alkortak, baita Mikel Laboarekin ere, Azkoitiko plazan jo zuen harekin eta xamurtasunez gordetzen dut oroitzapen hura.
Erreferenteei dagokienez, bere irakasle izan zirenak ditu erreferentetzat: Tapia, Sakabi edota Martin. Geroago, Alkorta baino hiru-lau urte zaharragoak diren Zabale, Imuntzo edota Gozategi bilakatu ziren erreferente.
Zaletasunak
Musikazaletzat du bere burua azpeitiarrak, eta askotariko musika entzuten du. Trikiti jotzailea izanik, trikitia entzuten du maiz: Esne Beltza, Gozategi. Hala ere, folk estiloko musika guztia atsegin du eta irratian jartzen duten guztia entzutea gustatzen zaio.
Trikitixa txapelketak
1984an hasi eta 1996urteraarteko hainbat lehiaketatan parte hartua, hoietatik garrantzitsuenak:
Christopher Cockerell
Sir Christopher Sydney Cockerell CBE RDI FRS (Cambridge, 1910eko ekainaren 4a – Hythe, 1999ko ekainaren 1a) ingeniari ingelesa izan zen,   hovercraft edo aerolabaingailua asmatzeagatik ezaguna.
Wilson Greatbatch
Wilson Greatbatch (Buffalo, 1919ko irailaren 6a– Clarence, 2011ko irailaren 27a) ingeniari eta asmatzaile estatubatuarra izan zen. 325 patente baino gehiago zituen eta Asmatzaileen Ospearen Areto Nationaleko partaidea zen. Lemelson–MIT Saria (1996) eta Teknologiaren eta Berrikuntzaren Domina Nazional (1990) sariak irabazi zituen.
Ziza marroi
Ziza marroia (Tricholoma focale) Tricholomataceae familiako onddo bat da.
Kalitate eskasekoa denez, garnizio gisa eta testura handiagoko beste espezie batzuekin nahastuta soilik erabiltzea gomendatzen da. Kremetan prestatu izan da, pasten osagai gisa eta untxien haragiarekin egindako arrozetan.
Deskribapena
Kapela: 6 eta 10 cm arteko diametrokoa. Lehenik ganbila, gero laua, titi kamuts bat geratzen zaio, kolore arrekoa, erreflexu laranjekin. Azal likatsu samarra ale gazteetan, helduetan lehorra eta fibrilosoa. Ertz bihurritua, perretxikoa gaztea denean itsatsitako eraztun hondarrekin.
Hanka: Erdian lodituta eta oinarrirantz mehetua, kapelaren koloreko edo argiagoko estaldura fibriloso batekin, gora eginez mintzezko eraztun antzeko batekin amaitzen da, oinaren goiko aldean kolore zuria agerian utziz.
Haragia: Sendoa, trinkoa, zuria, irinaren usain eta zaporearekin edo pepinoarenarekin.
Etimologia: Tricholoma terminoa grekotik dator, ilea, txirikorda, lumatxarekin tolesturan zehar, nahiz eta espezie gutxi batzuek baino ez dituzten iledun kapelak. Focale epitetoa berriz latinetik dator, lepoko zinta, esan nahi duen "focale" hitzetik. Eraztunaren presentziagatik
Nahasketa arriskua
Hurbileko espezieak: Tricholoma caligatum delakoa, Camembert gaztaren usain handia duena. Tricholoma aurantium espeziea, urre kolore gutxiagokoa, eta zimitzen usain arin bat duena. Tricholoma robustum perretxikoarekin, kolore argiagokoa, normalean Pinus pinaster basoetan bizi dena, baina beste Koniferoen azpian ere ateratzen da.
Sasoia eta lekua
Udazkenean lur hareatsuko pinudietan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika eta Errusia
Rhodospirillum rubrum
Rhodospirillum rubrum bakterio Gram negatiboa da, Rhodospirillum genorokoa, espirilo itxura duena (bakterio kiribila da). 800-1000 nanometroen luzera du. Muturreko flageloak ditu (kokapen polarra) eta mugikorra da. Uretan bizi ohi da.
Bakterio hau fotosintesi bakteriarra egiteko gai da, eta kolore purpura du (dituen karotenoideek emanda). Halere, fotosintesian ez du SH2 erabiltzen elektroien emaile bezala, H2 (hidrogeno molekularra) baizik. Horregatik, bakterio purpura ez-sufreduna da.
Metabolismo oso berezia du Rhodospirillum rubrum-ek, eta horretan datza haren berezitasuna: anaerobio fakultatiboa da, hots, oxigenoarekin zein oxigenorik gabe bizi daiteke. Giro aerobio batean arnasketa aerobioa egiten du eta kimiorganotrofo bezala jardun. Giro anaerobioan, hartzidura alkoholikoa burutzen du ebergia kimikoa (ATP) lortzeko. Bigarren kasu honetan fotosintesi bakteriarra ere egiten du, dituen bakterioklorofilei esker (gogoratu fotosintesi bakteriarra beti anaerobioa dela ). Modu autotrofo zein heterotrofoan hazi daiteke.
Ingurugiroan oxigeno dagoenean R. rubrum-ek ez du fotosintesia egiten, arnasketa aerobioa baizik, eta ez ditu pigmentu fotosintetikoak (bakterioklorofilak, karotenoideak) sintetizatzen, bakterioak behar ez dituelako. Ondorioz, berezko kolore purpura galtzen du.
Beste berezitasun metabolikoa dauka bakterio honek: nitrogenoaren finkapena ere egiten du. Nitrogenoaren finkapen prozesua ikertzeko eta prozesu horretan nitrogenasa entzimak duen funtsezko zeregina hobeto ulertzeko ikerketa asko egin dira laborategian Rhodospirillum rubrumekin.
Dressed to Kill (1946ko filma)
Dressed to Kill (euskaraz Hiltzeko jantzita) Ameriketako Estatu Batuetako luzemetraia da. Pertsonaia nagusiak Sherlock Holmes eta Watson doktorea dira. Nahiz eta Sherlock protagonista izan, argumentua ez dago Arthur Conan Doyleren narrazioetan oinarrituta; dena dela, bi narrazio aipatzen dira filman: Eskandalua Bohemian eta The Adventure of the Six Napoleons; filmaren argumentua badu bigarren horrekin nolabaiteko lotura. Filmaren zuzendaria Roy William Neill izan zen. Protagonista nagusiak Basil Rathbone Sherlock gisa, eta Nigel Bruce Watsonen paperean: Filma 1946an plazaratu zen.
Argumentua
Preso batek, zigorra betetzen ari dena, musika-kutxak egiten ditu zigorra arintzeko. Kutxa horietako hiru enkantean jartzen dira eta hainbat pertsonak erosteko interesa dute. Baina erosleetako inork ez daki, ordea, lapur talde bateko kide izan zen preso hark Ingalaterrako bankuko bost liberako billetearen xaflak ezkutatuta zeuden gakoa txertatu zuela kutxen doinuetan.
Erosleetako baten hilketak erne jartzen ditu polizia eta Sherlock Holmes, zeinak Watson bere lagunarekin ikerketa bat hasten baitu eta ohartzen baita, lagun baten laguntzaz, poliziak gordetzen duen kutxak kodearen zati bat duela. Hau beste bi kaxekin osatuko da, Courtney andrea eta Cabanna koronela kide dituen gaizkile talde batek lapurtutakoak. Zorionez, Holmes eta Watsonen esku-hartze adimentsuari esker, Ingalaterrako bankurako plantxak berreskuratu dira.
G. I. Taylor
Sir Geoffrey Ingram Taylor OM FRS FRSE (St. John's Wood, 1886ko martxoaren 7a – Cambridge, 1975eko ekainaren 27a) fisikati eta matematikari britainiarra izan zen, bereziki ezaguna fluidoen dinamika eta uhinen teorian egindako ekarpenengatik.
Nagore Etxebarria
Nagore Etxebarria Etxebarrena (Bilbo, Bizkaia, 1974ko otsailaren 25a).
Euskal Filologian lizentziaduna (Deustuko Unibertsitatea).
Euskaltzaindiko hizkuntza teknikaria.
Euskaltzain urgazle izendatua 2013ko otsailaren 22an.
Batzordeak: Euskalkien lantaldea (2005-).
Calexico (musika taldea)
Calexiko Estatu Batuetako Indie folk, Indie rock eta americana estiloko taldea da. Tucsonen (Arizona) sortua da eta bi taldeburu ditu: Joey Burns (ahotsa eta gitarra) eta John Convertino (bateria). Giant Sand taldean jotzen hasi ziren elkarrekin Calexico sortu baino lehen. Musika eklektikoa, fusioa, du ezaugarritzat taldeak, Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eta Mexikoko iparraldeko folkaren eragina musika independenteko soinuekin konbinatuta. Muga giroko spaghetti western modernoaren soinu moduko bat.
Gilbert N. Lewis
Gilbert Newton Lewis FRS (Weymouth, 1875eko urriaren 23a edo 25a – Berkeley, 1946ko martxoaren 23a)  kimikari fisiko estatubatuarra izan zen, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko Kimikako dekanoa zen. Lewis ezaguna bilakatu zen lotura kobalenteen aurkikuntzagatik eta elektroi bikoteen kontzeptuagatik. Horrez gain, balentzia loturen kontzpetuan aurrerapen handiak egin eta egungo kimika modernoaren teorietan eragina izan zuen; gainera, termodinamikako, fotokimikako, isotopoen banaketako eta izaera kimikoetako (azido eta base) alorretan lan egin zuen.
Calexico (musika taldea)
Kaliforniako Calexico herritik dator izena, Mexikoko mugan dagoena. California eta Mexico hitzen elkarketa ere bada izena.
Bob Rafelson
Robert "Bob" Rafelson (New York, 1933ko otsailaren 21a - Aspen, Colorado, 2022ko uztailaren 23a) estatubatuar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizlea izan zen.
Gilbert N. Lewis
41 aldiz nominatua izan zen arren, Lewisek ez zuen inoiz Kimikako Nobel Saria irabazi, kontrobertsia nagusia bilakatuz. Halaber, Nobel Saridun asko irakatsi eta aholkatu zituen Berkeleyn, beseak beste, Harold Urey (1934 Nobel Prize), William F. Giauque (1949 Nobel Prize), Glenn T. Seaborg (1951 Nobel Prize), Willard Libby (1960 Nobel Prize), Melvin Calvin (1961 Nobel Prize) etb., Berkeley kimikako zentro garrantzitsuenetakoa bilakatu zen mundu mailan.
Calexico (musika taldea)
Biografia
Giant Sanh taldea Tucsonera joan zen 1994an eta Han, Burnsek eta Convertinok Friends of Dean Martinez taldea sortu zuten, baina 1996an bertan behera utzi zuten proiektu paralelo hori. Urte horretan Spoke taldea sortu zuten baina berehala izena aldatu eta Calexico jarri zioten.
Bob Rafelson
Jatorriz judua, 1970eko hamarkadan Hollywood Berriaren mugimenduaren sortzaileetako bat izan zen. Zuzendari izateaz gain, garai hartako film garrantzitsuen ekoizlea eta The Monkees musika taldearen sortzaileetako bat ere izan zen.
Calexico (musika taldea)
Biografia
Lehen diskoa, Spoke (1996) izan zen, 2.000 kopiako edizio mugatua Hausmusik konpainia alemaniarrarekin. Calexico izenarekin Quarterstick Records konpainiarekin sinatu ondoren, taldearen behin betiko izenarekin berrargitaratu zuten lehen albuma.
1998an The Black Light izeneko bigarren diskoa grabatu zuten, Arizonako eta Mexikoko basamortuan inspiratutako diskoa, eta musika prentsan kritika bikainak jaso zituen.
Road Map (1999), zuzeneko tirada mugatuko disko bat, grabatu ondoren, Hot Rail diskoa argitaratu zuten 2000 urtean. Haren soinuak bilakaera izan zuen: biolinak, tronpetak eta tronpak sartuta eta jazzaren zein mariatxi musikaren eraginak, besteak beste. Françoiz Breut kantari frantsesaren kolaborazioa ere izan zuten Ballad of Cable Hogue abestian.
2000 urtearen amaieran, taldeak disko bat grabatu zuen, Amor Belod Duo bikote frantsesarekin batera, Tete a tete izenekoa, 2001ean salgai jarri zena. Urte berean, bandaren material argitaragabearekin bi bilduma argitaratu ziren: Even My Sure Things Fall Through (Mariachi luz de luna berrargitaratua), eta Aerocalexico.
The Scraping zuzeneko albumaren ondoren, 2003an Feast of Wire izeneko estudioko laugarren diskoa kaleratu zuten, eta disko salduenen Billboard zerrendan sartu ziren lehen aldiz. Disko honetako Güero Canelo kanta aukeratu zuten Collateral filmeko soinu-bandan parte hartzeko. Urtebete geroago, lehen DVDa argitaratu zuten, World Drifts In: Live at the Barbican izenburupean. 2005ean Iron & Wine-rekin partekatutako EP bat grabatu zuten In the Reins izenburupean, eta oso harrera ona izan zuen kritikak. Horrez gain, Billboard 200en sartu eta independenteen zerrendetan 12. postura iristea lortu zuten. Grabazioaren ondoren, bi taldeek bira bateratu bat egin zuten diskoa sustatzeko. Urte berean Françoiz Breutekin lankidetzan aritu ziren berriro, Une Saison Volée izeneko albumeko zenbait abestitan..
Bere bosgarren lan ofizialak, Garden Ruin (2006) izan zen, non agerian geratu zen lehen garaiko americana estilora itzuli zirela, haize-instrumentuei garrantzi gutxiago emanez eta kantuan zein gitarretan arreta handiago jarriz. Album politikoena ere izango litzateke, alde handiz, gerraren tragedia eta bere herrialdeko sektore batzuen abertzaletasun itsua kritikatuz. Roka abestian, Amparanoia kantariak parte hartu zuen, aurretik biretan korista gisa lagundu baitzien.
Larragako gaztelua
Larragako gaztelua Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Larraga udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Larraga hiribildua menderatuz, elizaren atzeko muinoan, Erdi Aroan XII. mendean zegoen gaztelu bat zegoen, baina gaur egun ez dago haren aztarnarik.
Historia
1260an, Tibalt II.a Nafarroakoaren erregealdian, Gartzia Almorabide jaunak hartu zuen haren ardura, eta, behin-behinean, hiribilduko epaimahaietara igaro zen 1276an, eta haiek omenaldia egin zioten Joana I.a Nafarroakoa erreginari, Imberto de Belpuch kondestablearen aurrean. Handik gutxira, 1280an, Gartzia Martinitz Uritzekoa agertu zen alkaide gisa, 10 libera eta 50 kahitzeko atxikipenarekin. Bere oinordekoa Petri Balant izan zen, 1297an postuan zegoena. Hurrengo urtean, gaztelua Alphonse de Robray gobernadoreak utzi zuen berriro kontzejuaren eta auzoen esku, behar zen guztia konpontzeko baldintzarekin.
1335 inguruan, erregeak berriro jarri zuen alkaidea: Antso Lizarazukoa. 1350ean obrak egin ziren barrutian. Karlos II.a Nafarroakoak 1351n Martin Santxitz Lizoaingoari eman zion zaintza, 4 libera eta 20 kahitzerekin. Lanak 1357an egin ziren, Jean de Bussy alkate berriak eskatuta. 1361ean, Gillen Peritz mazoneroak ataka bat egin zuen barrutian, lau dorre eta ate nagusia jaso zituen eta beste konponketa batzuk egin zituen. Bortz urte geroago, hesia eta lubakia konpondu zituzten. 1368 eta 1372 urteen artean, Migel Garroze agertu zen alkaide gisa, eta hark ere hainbat obra egin zituen.
1378an, Larragako jaurerria izanik, Roger Bernart de Foix, Castellboiko bizkondea, gaztelarrek hiria eta gaztelua okupatu zituzten. Karlos II.ak Charlot de Beaumont alferezari eman zion hiribilduaren bularra eta gazteluaren zaindaria 1385ean, eta dohaintzan adierazi zuen grazia eraginkorra izango zela Gaztelako erregeak, itun baten arabera zeukanak, hiribildua Nafarroako koroari itzultzen zionean. Lau urte geroago, Karlos III.ak berreskuratua zuen, gaztelua Mattin Arraioz ezkutariaren esku utziz. Erregealdi horretan, Eneko Gartzia Lizarazu kondestablearen izenean, 1395 eta 1401 artean, eta Remiro Lizarazu, 1402 eta 1422 artean, zaintza edo atxikipena izan zuten. Azken urte horretatik aurrera, Karlos Beaumontekoa Nafarroako alfereza agertu zen alkate. 1437an Luis Beaumontekoa kondestable berria izan zuen oinordeko, eta Joan II.a eta Zuria II.a izan ziren errege. 1450ean Martin Semenoitz Barasoaingoa izendatu zuten. Nafarroako Gerra Zibiletako garai nahaspilatsu honetako beste alkaide batzuk Migel Egozkuekoa, 1458an hala zena, eta Xerles Maulekoa, 1461ean, Kaparrotsuk ere gordetzen zuena, 30 baleztariren laguntzarekin.
Leonor I.a Nafarroakoak Luis Beaumontekoa Leringo kondeari Larragako hiribildua eman zion 1468an, bere gaztelu, jurisdikzio eta errentekin, Joan II.aren mesedea berretsiz. Ondoren, ondorengo erregeek hainbat berrespen egin zituzten. 1494an, Joanes III.a Nafarroakoa erregeak hiribildua inguratu zuen, kondearen beaumontarrak gazteluan indartsu bihurtu zirelarik.
Nafarroa konkistatu ondoren, gaztelua Cisneros eta Karlos V.aren eraiste-aginduetatik libratu zen, gaztelarren aliatu aktiboa zen kondestablearen jabetza baitzen. Urte asko geroago, 1788an, hiribilduak gaztelu zaharra eraisteko eskatu zion Albako dukeari, kondestable gisa. Karlistaldietan, gazteluaren kokalekua berriro gotortu zen, bertako materialak aprobetxatuz. Gaur egun, Gaztelua izenak baino ez du irauten, hartu zuen lekua izendatzeko.
San Migel Goiaingeruaren eliza (Larraga)
San Migel Goiaingeruaren eliza Argako Erriberako Larraga udalerrian kokatutako Erdi Aroko kristiau eliza bat da, XVI. mende eta XVII. mendeetan handitu zen.
Eraikina
Garai askotako eraikuntzek osatzen dute eraikina, eta XII. mendearen amaieran edo XIII. mendearen hasieran egin ziren obrarik zaharrenak. Garai hartan eraiki zen antzinako eliza protogotikoa, nabe bakarrekoa, ojiba-gangaz estalia, eta haren luzetarako garapena egungo eraikinaren erdira baino ez zen iritsiko. Erdi Aroko obra horren aztarnak oraindik ere kontserbatzen dira oinaldeko atalean, jatorrizko elementu arkitektoniko batzuekin, goi-koruaz gain, sekzio pentagonaleko arku zorrotz sendo baten gainean goratua eta gurutze-gangadun korupea, zeinaren nerbioek sekzio bera eskaintzen baitute. Garai horretakoa da, halaber, sarrerako portada ere; zirkuluerdiko arkua du, baketoidun arkiboltetan tolestuta, eta bi zutabe, eragin zistertar soilak dituztenak, penka eta boletatik abiatuta.
XVI. mendeko lehen hamarkadetan, hainbat kapera gotikorekin zabaldu zen, eta horietatik Kristoren Santuak bakarrik irauten du, Ebanjelioaren aldeko oinen tartean. Oinplano karratukoa da, zutabeen eta mentsulen gainean tertzeletedun ganga du, eta Errege Katolikoen estiloko bola tipikoak ditu. Beste kapera batzuk, garaiagoak izan arren, Erdi Aroko elizaren alde banatan jarri ziren, eta horietatik zenbait arku zorrotz eta idi-begi kendu ziren, perimetroko hormen horma-atal desberdinetan trazeria saratua zutenak.
Eraikinaren gehikuntza hori, hala ere, ez zen nahikoa izan XVI. mendean nabarmen hazi eta edukiera handiagoko tenplua behar zuen populazio batentzat. Horregatik erabaki zen, baita ere, modan zegoen eliza bat izatea, inguruko beste herri batzuetakoen antzekoa, eta horregatik erabaki zen eliza bikoiztu eta lehendik zegoena eraldatzea. 1751n, enpresa erraldoi horri hasiera eman zitzaion, eta, lehenik, gurutzadura errenazentista handi bat eratu zen, tenplu zaharraren atzean burualdea zuela. Juan de Villarreal Iruñeko apezpiku-ikuskariak, orduko maisu ospetsuak, zati horren traza eman zuen, eta Antton Anoeta eta Juan Agirre harginak izan ziren haren eraikuntzan. Obra horiek, sakristiaz gain, 1612an amaitu ziren, baina gurutzaduraren estaldura 1617ra arte atzeratu zen eta Calahorrako Juan Arriola maisuaren esku utzi zen. Fabrika berri hori aurrekoarekin lotzea besterik ez zen geratzen, eta 1636 eta 1638 bitartean egin zen hori, eta, aldi berean, zati zaharra konpondu eta estali zen berriro, hark zuen aurri-mehatxuaren aurrean, eta Lizarrako Francisco Larrañaga hargina arduratu zen horretaz.
XVI. mendeko bigarren erdiko eta XVII. mendeko lehen zatiko obra horiekin, tenplua hiru nabeko eraikin irregular bihurtu zen, aurreko egiturak aprobetxatu baitziren. Ondoren, gurutzadura bat eraiki zen, ahoan pilastraz artikulatutako bi zutabe handi zituena. Zutabe horiek, nolabait, eliza kolomadun bihurtzen dute tenplua, zati handi batean Errenazimenduko eliza tipikoa. Barrualde osoa kanoi-erdiko gangek estaltzen dute, ilargixkak dituztenak, gurutzaduraren erdiko zatia izan ezik; horren gainean kupula bat dago, lan geometrikoz apaindua, XVII. mende hasierako manierismoaren berezkoa. Burualdea zuzena da, nahiz eta kasetoidun esfera laurden bat izan, hormen angeluetara egokitzen dena, tronpa batzuen bidez, kasetoiekin horiek ere, kasu honetan oraindik zilar-formako motiboak dituztenak, nahiz eta berandu egin. Multzoa klasikoa da, eta ondoko Lerin pareko herriko parrokia-elizako maskor handiaren parekotasuna baino ez du. Bertan, 1576an Larragara tasazio bat egitera joan zen Juan Orbara maisuak parte hartu zuen. Burualdearen ondoan sakristia dago, oinplano karratukoa eta izar-gangakoa, eta haren atzean neoklasiko garaiko beste bat. Kanpoaldean, Epistolaren aldetik, dorre lirain bat dago, 1748tik aurrera eraiki zena, garai hartan Nafarroako Erriberan eta Errioxan oso modan zegoen ereduaren arabera. Gorputz karratuak eta erremate oktogonal aberatsa ditu. Bere azpian, zutabeak dituen alboko portada bat dago, Larrañagak egindako obren parte dena.
Henri Vernes
Charles-Henri-Jean Dewisme, izengoitiz Henri Vernes (Ath, 1918ko urriaren 16a - Brusela, 2021eko uztailaren 25a) belgikar idazlea izan zen. Akziozko eta zientzia-fikziozko berrehun eleberri baino gehiagoren egilea izan zen, eta Bob Morane pertsonaia sortu zuen. Komikigilea ere izan zen.
Ainhoa Arregi
Ainhoa Arregi Saratxo (Bilbo, Bizkaia, 1969) Euskal Filologian lizentziaduna da eta 1993tik UZEIko lexikografia saileko kidea. Euskaltzaindiaren Hiztegi Batuko lantaldean dabil eta lexikografia arloan aritzen da batez ere. 2018ko uztailaren 20an Euskaltzain urgazle izendatu zuten bere jardunaren aitortza gisa.
Biografia
Euskal Filologian lizentziaduna da
Ibilbidea
UZEIko Lexikografia saileko kidea. Urte luzez aritu da UZEIren Lexikografia Sailean;
Proiektuak
Hainbat lexikografia-proiektutan hartu du parte:
Neofavolus suavissimus
Neofavolus suavissimus (sinonimoak: Lentinus suavissimus, Panus suavisimus) Polyporaceae familiako onddo espezie bat da. Janezina. Urria.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 7 cm arteko diametrokoa. Kolore hori argikoa, eremu laranja eta arrosekin. Ez du ezkatarik.
Orriak: Koska askorekin, zerra baten ertza bezalakoa, kolore horixkakoak.
Hanka: Bat ere ez edo oso laburra, eszentrikoa edo alboan, eta ezkatarik gabea.
Haragia: Mazkala, larrukara. Zuria eta trinkoa, anis usain handikoa.
Jangarritasuna
Kontsumorako baliorik gabea.