cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskalkien sorguneei buruzko teoriak
Elena Barrena historialariak eman zuen lehenengoz euskalkien sorguneei buruzko teoria bat, La formación histórica de Guipúzcoa liburuan (1989). Hiru menditan kokatu zituen sorguneak: Gorbeian, Arabaren eta Bizkaiaren artean; Aralarren, Nafarroa Garaiaren eta Gipuzkoaren artean; eta Saioan, Nafarro Garaiaren, Lapurdiren eta Nafarroa Beherearen artean. Geroztik baztertu egin da hipotesi hori, dialektoak jende gehien biltzen den tokietan —hots, hiriguneetan— sortu ohi direlako. Blanca Urgell izan zen hiriak aipatzen lehena, zeharka bada ere, 2006an («Para la historia del sustantivo verbal en vasco» artikulua): Iruñea, Gasteiz eta Bilbo. Koldo Zuazok ere hirietan ikusten du euskalkien sorrera. Bost sorgune aurkeztu ditu: Iruñea, Arabako lautada (Gasteiz), Bizkaiko erdigunea, Ekialdea eta Beterri.
Iruñea
Euskal Herriko hiri nagusia izan da; apezpikuaren egoitza han zen VI. menderako. Litekeena da handik zabaldu izana antzina Euskal Herri osoan hedatu ziren berrikuntzak. Esate baterako, latinetik hartutako hitz ugariak modu berezian egokitu ziren euskarara, gainerako hizkuntzetan ez bezala. Eta modu berezi hori berbera da euskalki guztietan. Horren lekuko aingeru, bake, borondate, gauza, gela, eliza, errege, lege, luma, kipula/tipula... bezalako hitzak. Euskaraz baizik ez dira esaten horrela, baina euskalki guztietan esaten dira modu berean.
Beste berrikuntza batzuk, beharbada gerokoak direlako, eremu txikiagoan zabaldu dira: Euskal Herriko erdigunean. Hauexek horren adibide:
Gasteiz
Agian Arabako lautada mendebaleko euskalkiaren ardatza da. Gainera, XI. mendeaz gero behinik behin, Gasteiz hirigune handia zen; mende horretan antolatu zen apezpikutegia bertan. Alderdi hartan sortutako berrikuntzak eremu zabalean hedatu zirela ematen du: Bizkaira, Gipuzkoako Goierri, Urola eta Deba ibarretara, Nafarroako Burunda, Ameskoa eta Lana eskualdeetara, Burgosko eta Errioxako zenbait eskualdetara. Hauexek dirudite handik zabaldutako joerak:
Pierre Rode
Jacques Pierre Joseph Rode (Bordele, 1774ko otsailaren 16a - Damazan, 1830eko azaroaren 25a) frantziar biolinista eta musikagilea izan zen.
Viottiren ikasle izan zen. Bidaia ugari egin zituen Europan eta Errusian zehar biolinista gisa. 1795. urtetik Parisko kontserbatorioko maisu izan zen. 1800. urtean Napoleonen biolinista izan zen, eta 1804-1808. urteetan Alexandro I.a tsarrarena. Beethovenek eta Boccherinik lanak idatzi zituzten beretzat. 13 biolin-kontzertu idatzi zituen, biolin-kuartetoak eta biolinerako estudio bat.
Euskalkien sorguneei buruzko teoriak
Bizkaiko erdigunea
Mendebaleko euskalkiaren ardatza Araba izan bazen ere, behin XVI-XVII. mendeetarako Bizkaia ez zegoen hara begira; bertan sortzen ziren berrikuntzak. Badirudi Bizkaiko erdialdea izan zela berrikuntzen gunea; Durango-Zornotza-Gernika-Bermeo ardatza. Bilboren handitasuna berandukoa da, XIV. mendeaz gerokoa, eta euskalkia egituratuta zegoen orduko. Hauexek dirudite Bizkaiko berrikuntzarik esanguratsuenak:
Beste berrikuntza batzuek oraintsuagokoak dirudite, beharbada XIX. mendearen hasieraz gerokoak:
Ekialdea
Ekialdea oso berrikuntza gune indartsua izan da. Ez dago argi zein ote den sorgunea. Baliteke Bearnon edo Huescan izatea. Hauexek dira alderdi horretako gertakaririk esanguratsuenak:
Palauera
Palauera (belau) Palauko hizkuntza da, bertoko hizkuntza ofiziala dena.
Euskalkien sorguneei buruzko teoriak
Ekialdea
Ondorengo hauek eremu txikiagokoak dira. Zuberoan eta haren ondoko eskualdeetan gauzatzen dira:
Beterri
Iruñea itsasbazterrarekin lotzen zuen bide aldamenetan sortu ziren Gipuzkoako zenbait hirigune: Tolosa, Andoain, Hernani eta Donostia. Badirudi ardatz horretatik zabaldu direla zenbait berrikuntza. Hauexek esanguratsuenak:
Authezat
Authezat Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Puy-de-Dôme departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Authezat udalerrian erroldatutako biztanleak 628 ziren. Familiak 239 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 35 bakarrik bizi ziren emakumeak), 65 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 96 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 30 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 278 etxebizitza zeuden, 244 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 271 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 244 etxebizitza nagusietatik 210 bere jabearen bizilekua ziren, 30 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 63 etxek lau zituzten eta 135 etxek bost zituzten. 185 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 73 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 148 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 427 ziren, horien artean 322 aktiboak ziren eta 105 inaktiboak ziren. 322 pertsona aktiboetatik 309 lanean zeuden (166 gizon eta 143 emakume) eta 12 langabezian zeuden (3 gizon eta 9 emakume). 105 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 43 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Authezat udalerrian 256 unitate fiskal zeuden, 650,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.448 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 2 zurginak eta 1 iturgina.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 altzari denda zen.
Jon Villanueva Gómez
Jon Villanueva Gómez (Barakaldo, 1990eko martxoaren 6a - ) bizkaitar futbolaria da, Athleticeko harrobian ibilia. Atezain moduan aritzen da.
Perekopeko istmoa
Perekopeko istmoa (Перекопский перешеек, Перекопський перешийок, Or boynu, Orkapı) Krimeako penintsula Ukrainarekin lotzen duen 5-7 kilometroko zabalera duen istmo estu bat da. Bere mendebaldean Itsaso Beltza dago eta ekialdean Sivash. Izena Perekop gotorleku tatariarretik datorkio.
Jon Villanueva Gómez
Estatistikak
''2021eko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.''
Authezat
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Perekopeko istmoa
Krimeako Errepublikaren muga istmoaren iparraldean dago kokatua. Perekop, Armiansk, Suvorovo eta Krasnoperekopsk istmoan daude. Krimeako Iparraldeko Kanala istmoan zehar doa, Dnieper ibaiatik datorren ur geza Krimeara helaraziz.
Authezat
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Perekopeko istmoa
Hegoaldean gatz mea aberatsak daude, eskualdeko ekonomian eta komertzioan garratzitsuak.
Twarz
Twarz 2018ko Małgorzata Szumowska poloniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Sinopsia
Jacek herri hits batean bizi da, herriko errebeldea da, Metallica entzutea gustatzen zaio. Halako batean, istripu bat izan, eta Jainkoaren eskutan jarri beharko du.
Ligny-le-Ribault
Ligny-le-Ribault Frantziako udalerria da, Loiret departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ligny-le-Ribault udalerrian erroldatutako biztanleak 1.316 ziren. Familiak 540 ziren, horien artean 142 pertsona bakarrekoak ziren (49 bakarrik bizi ziren gizonak eta 93 bakarrik bizi ziren emakumeak), 187 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 183 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 714 etxebizitza zeuden, 545 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 123 bigarren erresidentzia ziren eta 46 hutsik zeuden. 675 etxeak ziren eta 35 apartamentuak ziren. 545 etxebizitza nagusietatik 412 bere jabearen bizilekua ziren, 117 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 24 etxek bi zituzten, 92 etxek hiru zituzten, 124 etxek lau zituzten eta 302 etxek bost zituzten. 399 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 210 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 282 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 825 ziren, horien artean 634 aktiboak ziren eta 191 inaktiboak ziren. 634 pertsona aktiboetatik 597 lanean zeuden (304 gizon eta 293 emakume) eta 37 langabezian zeuden (19 gizon eta 18 emakume). 191 pertsona inaktiboetatik 79 erretiraturik zeuden, 65 ikasten zeuden eta 47 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ligny-le-Ribault udalerrian 548 unitate fiskal zeuden, 1.331,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.821 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 5 argiketariak, 2 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Ligny-le-Ribault udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 212 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Trogon mesurus
Trogon mesurus Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Ligny-le-Ribault
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bristol konderria
Briston konderria honako konderrien izena da:
Linum narbonense
Linum narbonense Linaceae barruan sailkatzen den landare loredun bat da, Linum perenneren antzekoa. Europan du jatorria.
50 zentimetroko altuera hartu dezake, eta 30 zentimetroko zabalera. Bere gainaldean hamar bat lore urdin daude, bost petalokoak, 2-2,5 zentimetroko diametrokoak. Udaren hasieran kukuluak sortzen ditu. Hazien biltegia txikiak eta beige kolorekoak dira.
Coleophora benedictella espeziearen larbek jaten duten landare bakarra da.
Askotan liho izen generikoa ematen zaio, baita liho urdin. Hala ere, espezie gehiagok dute izen arrunt hau.
Peine
Peine Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Nur Fettahoğlu
Asiye Nur Fettahoğlu (Duisburg, Alemania, 1980ko azaroaren 12a) turko-alemaniar aktorea da.
Brooks konderria
Brooks konderria honako konderrien izena da:
Leon Tornikio Kontoleon
Leon Tornikio Kontoleon (Tornicius Condoleo, Tornichio) Italiako katapana izan zen 1017ko maiatzetik irailera arte.
Italiara joan aurretik Zefaloniako strategosa izan zen. Strategos gisa Basilio Mesardonitesi lagundu zion Apulian, 1011n lombardiar matxinada bukatu zen arte.
Basilio hil zenean 1016 edo 1017an Leon izan zen bere ordezkoa, Italiara berriro itzuliz 1017an. Garai horretan Melo Barikoa berriro matxinatu zen, oraingoan normandiar mertzenario talde baten laguntzarekin, normandiar Drengoten gidaritzan. Leon Tornikoek bere jenerala zen Leon Pasiano bidali zuen eta Arenulan zeuden bi armadak, Fortore ibaiaren ondoan. Lehen gudu honen emaitza ez da oso argia: Gilen Apuliakoa kronistaren arabera ez zen irabazle argirik egon, eta Leo Ostiakoaren arabera garaipena Melorentzat izan zen. Leon Tornikio katapanak ondoren bere esku hartu zuen gidaritza eta bere armada bigarren gudu batera bidali zuen, Civitatik gertu. Bigarren gudu honetan Leon Pasiano bizantziarra hil zen eta Melo Barikoak irabazi zuen, nahiz eta Lope Protospatario eta Bariko kronista anonimoaren arabera galdu zuen. Hirugarren guduan ziurtzat ematen da Melok irabazi zuela. Vaccarician izan zen eta Fortoretik Traniko portura arte dagoen eremu guztia Meloren esku geratu zen. Irailean Leon Tornikio Kontoleon bere kargutik kendu zuten eta Basilio Boioanes jarri zuten. 1017ko abenduan iritsi zen Italiara.
Brown konderria
Brown konderria honako konderrien izena da:
Trogon melanurus
Trogon melanurus Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Ametzagainako parkea
Ametzagainako parkea Donostia ko parke bat da, Intxaurrondo, Loiola eta Martutene auzoetan, izena ematen dion Ametzagaina muinoan. Otxoki parkea eta Garbera merkatal-gunea alboan dauzka. Hiri barruko parkerik zabalena da Donostian, denera 380.000 metro karratu ditu.
Donostiako historian oso garrantzitsuak diren bi elementu daude parke barruan: Donostiako giza-aztarnategi zaharrena (historiaurrekoa, orain dela 25.000 urtekoa) eta XIX. mendeko gerra karlistetan erabili zen gotorleku bat.
Hosto zabaleko baso aberatsa eta zelai zabalak ditu parkeak. Izenean jasota dagoen bezala, haritzaren generokoak diren ametzak dira zuhaitz aipagarrienak; ametzez osatutako hainbat multzo ikusgarri zeharkatzen dituzte parkeko bideek. 2010eko hamarraldiko hasieran Donostiako udalak muino osoa berrantolatu zuen, ordura arte zeuden kontrolik gabeko ortu eta zabortegiak kendu eta parkerako sarbide berriak, pasealekuak eta jolaslekuak prestatu zituen, 3 milioi euroko aurrekontuarekin.
Parkea inauguratu eta gero, hasieran mantentze-lanak ez ziren modu egokian egin. 2013an konpondu egin zen egoera hura parkea ondo garbitzeko eta txukuntzeko hainbat kexa plazaratu ondoren.
Historiaurreko giza-aztarnategia
Donostia inguruan baziren giza finkapenak orain dela 25.000 urtetik gutxienez, harria lantzen zuen garai horretako industria litikoaren arrastoak aurkitu izan baitira Ametzagaineko goiko aldean. Lehen arrastoak Aranzadi elkarteko Paco Barriok aurkitu zituen, ezustean, 2005ean. Geroago ikerketa sakonagoak egin dituztenean harriz egindako industria litikoari dagozkion hainbat pieza berreskuratu dituzte.
Aranzadi Zientzia Elkarteak aspaldi zituen usteak baieztatu zituen: ehiztari biltzaileek Ametzagainako muinoa hartu ohi zuten aldi baterako bizilekutzat. 2014an Journal of Anthropological Research aldizkarian argitaratu zuten aurkikuntza guztiak artikulu zabal batean.
Garai hartan harria antzera lantzen zuten beste herri eta kulturekin komunikatuta egon behar ziren. 100 kilometroko erradioan daude beste aztarnategi hauek: Le Basté, Tercis. Pujo-le Plan, Brasempouy, Isturitze, Gatzarria, Lezia, Alkerdi, Amalda, Irikaitz, Ekain, Aldatxarren, Aritoliñako koba, Bolinkoba, Prado, Pelbarte, Coscobilo, eta Mugarduia Sur.
Gerra karlistetako gotorlekua
Parkeko bigarren elementu historikoa Karlistaldietako Ametzagainako gotorlekuaren aztarnak dira (XIX. mendekoak).
Gerra karlista bakoitzean gotorleku bat antolatu zen Ametzagaineko gailurtxoan (123 m). Beraz, hasierako gotorlekua, lehen gotorlekua, 1833 eta 1840 urteen artean eraiki eta erabili zen, Lehen Gerra Karlistan. Orduan oinplano angeluzuzena zuen, bi kanoirekin armatuta eta babes-erreten batez inguratua, eta toki batzuetan sei metroko lodiera zuen parapetoarekin.
Bigarren gotorlekua aurrekoaren gainean eraiki zuten, azkeneko Gerra Karlistan (1873-1877) eta haren hondakinak dira gaur egunean bisitatu daitezkeenak. Barruan gurutze formako oinplano eta hiru solairu zituen kaserna, bolborategia, eta sukaldeak zituen. 130 soldadu bizi zitezkeen han; sei kanoi-zulo, kanoi birakari baten plataforma bat, eta fusilekin tiro egiteko saietera asko zituen. Ordurako Donostiak bere harresiak kenduta zituen eta Donostia liberala defendatu zuten tropek behin-behineko gotorlekuak eraiki zituzten hiru lerrotan, hiriaren inguruan presaka eraikiak ere. Hauek ziren lehenengo lerroko gotorlekuak: Hernandez, Farola, Lugaritz, Puio, Ametzagaina, Altza, Miracruz y Almirante (Platako itsasargitik gertukoa). Tropa karlistei aurre egiteko erabili zen, kanoien bidez karlisten eskuetan hurbil zeuden San Marko gotorlekua (3,5 km ekialdera) eta Santiagomendikoa (4 km hegoaldera) erasotzeko; baita, badaezpada ere, Ametzagainako magalean abandonatuta zegoen Uba komentua karlistek ez hartzeko ere.
Bruno Bettelheim
Bruno Bettelheim (Viena, 1903ko abuztuaren 28a - Chicago, 1990eko martxoaren 13a) jatorriz Austriakoa zen Estatu Batuetako psikiatra izan zen. Teoria psikoanalitikoaren eraginez haurren psikosiez arduratu zen, autismoaz bereziki. 1938an Dachau eta Buchenwalda kontzentrazio-esparruetara deportatu egin zuten, eta «muga egoeratan» gizabanako zenbaitek jasaten duten deshumanizazioa ikertu zuen. Estatu Batuetara emigraturik, haur psikotikoentzako hezitzaileak prestatzen eta ikerketak egiten zituen terapia-zentro bateko zuzendari izan zen Chicagon.
Aspidoras fuscoguttatus
Aspidoras fuscoguttatus Aspidoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Nimbapanchax viridis
Nimbapanchax viridis Nimbapanchax generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Irasagar
Irasagar, kodoin edo menbrillu-sagarra irasagarrrondoaren fruitua da (Cydonia oblonga), irasagar-gozokia egiteko erabiltzen dena. Forman udarearen tankera du, baina handiagoa, eta helduaroan horia eta oso usaintsua da.
Irasagarrak klima mediterraneoa eskertzen du, baina Euskal Herrian ere hazten da. Cydonia izen zientifikoa antzinako greziarrengandik dator, zeinek apreziatzen zuten fruitu hau eta Kretako Kidonia hiri klasikoko jatorriarekin lotzen zuten. Kodoin hitza hortik eratorria da euskarara.
Fruituak batez ere irasagar-gozokia egiteko erabiltzen dira, baina baita marmeladako edo pastelak egiteko erabiltzen dira. Irasagarra labean ere erre daiteke, eta oilokiak prestatzeko laguntza izan daiteke. Azkenik, irasagarra distilatu ere egiten da likore bat lortzeko Ekialdeko Europan, irasagarra barazki gisa erabiltzen da neguko zopa bat egiteko berarekin.
Vechelde
Vechelde Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Brunswick konderria
Brunswick konderria honako konderrien izena da:
Gimnospermo
Gimnospermo deritze (Gymnospermae) haziak sortzen dituzten landare taldeari.Landare baskular eta espermatofitoak dira, hau da, haziak sortzen dituzten benetako ehundun landareak dira. Izena antzinako grezieratik dator, γυμνόσπερμος (γυμνός "gymnos", biluzik eta σπέρμα "sperma" hazi) eta "hazi biluziak" esan nahi du. Denominazio hori landare hauen haziak obario baten barruan sortzen ez direlako Egokitzen zaie, hau da, biluzik sortzen direlako lore emeetan. Angiospermoen kasuan Pistilo baten barruan sortzen dira haziak eta ondoren pistilo hori fruitua bilakatzen da.
Gimnospermo batzuk astiro ugaltzen dira, izan ere, batzuetan urte bat pasatzen da polinizaziotik zigotoa sortu arte eta beste hiru urte hazia heldu arte. Hala ere, gimnospermo gehienek ziklo arinagoa dute. Polinizazioa haize bidez egiten dute zikadopsidoek eta gnetopsido batzuek izan ezik.
Jatorria eta aniztasuna
Mila espezietik gora gimnospermo daude.[2]Gaur egun onartuta dago karboniferoaren amaieran sortu zirela lycopsidioen oihanak ordezkatuz eskualde tropikaletan. Genomaren duplikazio baten eraginez gertatu zen gertakari hura duela 319 urte inguru. Devoniar garaian agertu ziren lehen progimnospermoak eta, haiekin bat, hazidun landareak.
Koniferoak dira gimnospermoen artean talderik handiena, 65-70 genero eta 600-630 espeziek osatuta. Zurezko landareak dira eta gehienak hostoiraunkorrak dira.
Cycadak dira hurrengo talde ugariena, bi edo hiru familiekin, 11 generorekin eta 338 bat espezierekin. Cycada gehienak klima tropikaletan hazi dira. Gainerako bi taldeak 95-100 bat gnetalek eta Ginkgo biloba espezieak osatzen dituzte.
Coleophora striolatella
Coleophora striolatella Coleophoridae familiako sits bat da. Frantziako hegoaldetik Italiaraino eta Hungariatik Espainiaraino aurki daiteke.
Bere larbek Linum narbonense landarea baino ez dute jaten. Helduak apiriletik maiatzera bitarte aurki daitezke.
Gimnospermo
Bizitza zikloa
Gimnospermoek, esporofito gainartzaile izeneko bizitza zikloa dute. Honek esan nahi du, ia bizitza osoan zehar zelula diploideak dituztela. Gametofitoak, berriz, denbora gutxi irauten du. Bi mota desberdinetako esporak, mikroesporak eta megaesporak, sortzen dira pinaburuetan. Gametofitoak esporako hormaren barruan ugaltzen dira, heterospora motatako beste landareetan gertatzen den bezala. Polen aleak microesporetatik garatzen dira eta, azkenean, hazi-zelulak osatzen dituzte. Megagametofitoak megaesporetatik garatzen dira eta obuluaren barruan geratzen dira. Gimnospermoak hainbat arkegonio sortzen dituzte. hauek, gameto emea sortzen dute.
Platymantis magnus
Platymantis magnus Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Gazteluko plaza
Izena
Izena Luis I.a Nafarroakoaren garaian eraikitzen hasi zen gazteluarengatik datorkio.
Kokalekua
Iruñeko Alde Zaharra, Sarasate pasealekua, Nafarroako jauregia, Iruñeko Bigarren Zabalgunea eta Estafeta kalearen artean dago.
Lurpeko aparkalekua
Azken urteotan, (2001-2003) lurpeko aparkalekua egiteko asmotan Gazteluko Plaza eraberritu zen. Eraberritze lan horiek polemikoak izan ziren oso, eta Iruñeko jende andanak aurre egin zion Yolanda Barcinaren udal-gobernuaren egitasmoari. Erreferenduma egin zedin eskatu zen, eta sinadura bilketa antolatu zen. Udalak muzin egindakoan, lege-baliorik gabeko herri-erreferenduma eratu zen, non 20.000 lagun baino gehiagok parte hartu zuten.
Izan ere, Gazteluko Plazako indusketetan uste baino aztarna arkeologiko gehiago agertu ziren: erromatar garaietako terma bateko aurriak, mosaikoak (une horretaraino hiri erromatarrari ematen zitzaion tamaina kolokan jarri zuen horrek guztiak), ia 200 gorpuren hondakinak zituen hilerri musulmana (Iruñean musulmanen egonaldiaren inguruko sinesmenak ere berritzeko beharra erakutsi zuen horrek), XII.-XVI. mendeen arteko domingotar komentuaren hondarrak, gaztelu baten harresia (ustez Fernando Katolikoaren agindupean XVI. mendean eraiki zenarena).
Ondare guzti horrekin zer egin galderaren aurrean, udalak erabaki zuen aurri gehienak kendu behar zirela (Beriaingo zabortegi batean Gazteluko Plazako hondakinak aurkitzeak hautsa astindu zuen). Harresia, ordea, aparkalekuan geratu zen (nahiz eta horretarako moztu behar izan eta gero autoeen kutsaduraren aurrean babesik gabe geratu). Oposizioak argudiatu zuen parkina ez zela beharrezkoa, eta burutzeko arrazoi nagusia La Perla hotelari bost izarreko maila ematea zela (aparkalekurik gabe ezin da maila hori erdietsi).
Horren inguruan liburu bat plazaratu zen: Autore asko, Plaza de Castillo, 2003. ISBN 84-7681-376-7
Bryan konderria
Bryan konderria honako konderrien izena da:
Oneux
Oneux Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Platymantis macrosceles
Platymantis macrosceles Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Oneux
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 161 etxebizitza zeuden, 143 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 160etxeak ziren. 143 etxebizitza nagusietatik 120 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 86 etxek bost zituzten. 111 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 55 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 78 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 229 ziren, horien artean 169 aktiboak ziren eta 60 inaktiboak ziren. 169 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (82 gizon eta 73 emakume) eta 14 langabezian zeuden (7 gizon eta 7 emakume). 60 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Oneux udalerrian 137 unitate fiskal zeuden, 358 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.749 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 argiketaria.
Historiaurrea
Definizioz, historiaurrean idazkirik ez dagoenez, garai horren inguruan ezagutzen dugun informazioa paleontologiak, biologiak, palinologiak, geologiak, arkeoastronomiak, antropologiak edo arkeologiak, besteak beste, ekartzen digutena da. Hala ere, XX. mendeak aurrera egin ahala, beste aroetako historialariek idatziak ez diren beste informazio-iturri batzuk ere erabiltzen dituzte.
Historiaurrearen historia
Historiaurrea XIX. mendean jaio zen zientzia gisa; garai hartan, Boucher de Pertes, Abbevillen, indusketa lanak egiten ari zela, giza hezurrak eta harrizko tresnak aurkitu zituen desagertuta zeuden antzinako animalien fosilen eta aztarnen ondoan; hau da, geologia geruza berberetan zeuden denak. Han egin zituen aurkikuntzak kronologiaren arabera sailkatu zituen geologia eta paleontologia irizpideak oinarritzat hartuta. Historiaurreko kronologia XIX. mendean hasi zen, beraz, ezartzen, beste zientzietan (Carl von Linnek biologian, esaterako) sailkapenak egin ziren bezala.
Christian Jürgensen Thomsenek, 1820an, hiru aroetako sailkapena sortu zuen materialaren arabera: Harri Aroa, Brontze Aroa eta Burdin Aroa. Handik urte batzuetara, 1861ean, Edouard Lartetek ere irizpide haiek hartu zituen antzinako fosilak eta aztarnak paleontologia aroen barruan sailkatzeko. John Lubbockek Paleolitoa eta Neolitoa sortu zituen 1865ean.
Antzinako gizonaren aztarna eta fosil berriak aurkitu ahala zientzia berri bat sortu zen (paleoantropologia), geologiarekin batera, antzinako aztarnak sailkatzeko eta aroetan banatzeko laguntza handikoa izan zena. Harrezkero oso lotura estua izan dute hiru zientziok (historiaurreak, paleoantropologiak eta geologiak)
Gaur egun, egon diren aurrerapausoengatik, egungo sailkapen orokorra findu eta zehaztu da. Garai horiek, iraupen ezberdinekoak, materia-kulturetan (harrizko, metalezko eta zeramikazko tresnerian) daude oinarrituta. Sailkapen hau, beti ere, Europaren ikuspuntutik dago egina. Munduko beste eskualdeetarako, beste sailkapen batzuk daude.
Historiaurreko azpiaroak
Cro-Magnongo gizona (Homo sapiens sapiens) Europan agertu zenean, orain dela 35.000 urte inguru, hasi zen Goi Paleolitoa. Aurkitu diren garai hartako aztarna ugarien arabera, bost kultura edo aldi bereizten dira: Perigord aldia, Aurignac aldia, Gravete aldia, Solutre aldia eta Madeleine aldia.
Oneux
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Oneux udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 685 hektarea erabiltzen.
Historiaurrea
Historiaurreko azpiaroak
Mesolitoa K.a. 8000. urte inguruan hasi zen, Würm glaziazioaren bukaera aldean, eta bi dira garai hartako kulturak edo aldiak: Azil aldia eta Tardenois aldia. K.a. 5000. urte inguruan, Neolitoko kulturen eraginak hasi ziren Europan sartzen, Ekialde Hurbiletik; hala ere, Ipar eta Mendebal Europako herri askok ehiztari-fruitu biltzaile gisa iraun zuten Burdin Aroa arte.
Oneux
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Historiaurrea
Historiaurreko azpiaroak
Metalezko tresnak etorri zirenean hasi zen protohistoria Europan. Sailkapen horiek, hala ere, Europarako balio dute soilik, kontutan izan behar baita hezur eta harria lantzeko moduak hartzen direla erreferentzia gisa aro edo aldi bakoitza finkatzeko. Hala, Afrikarako, Asiarako, Amerikarako eta Ozeaniarako eskema hori bera erabiltzen da (Paleolitoa, Mesolitoa, Neolitoa), baina aro edo aldi bakoitzaren barnean, guztiz desberdinak dira kulturak eta horien kronologiak.
Oneux
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Historiaurrea
Historiaurreko artea
Ezagutzen diren aurreneko arte adierazpenak Goi Paleolitokoak dira. Paleolitoko artea bi eratakoa da: batetik, labar artea edo haitzuloetako paretetan egindako irudiak eta grabatuak, eta, bestetik, harrizko eta hezurrezko tresnak, irudiak, apaingarriak eta eskultura txikiak.
Harrizko eta hezurrezko gauzak noizkoak diren eta zer kulturatakoa edo alditakoa diren zehaztea ez da hain zaila, gauzak lur geruzen barruan egoten baitira. Aurignac aldikoak dira animalia irudien lehen grabatuak, eta hezurrean eginda daude guztiak; beranduago, Gravete aldian, “Venus” izeneko emakumezko lodien irudiak agertu ziren.
Solutre aldikoak bide dira animalien irudi lakar batzuk. Madeleine aldia artearen piztueraren aldia izan zen, arte adierazpenak ugariak eta era askotakoak izan baitziren: errituzko gauzak, eguneroko tresnak, animalien irudiak… Orobat, kareharrian grabatutako animalien irudiak agertu ziren aldi hartan, haitzuloetako labarretan egindako animalien irudien antza handia zutenak.
Labar artea noizkoa den zehaztea ez da batere erraza, pinturak eta grabatuak ez baitaude lur geruzetan, eta, beraz, ezin da zehatz-mehatz jakin zer lotura dagoen arte estiloen eta erabilitako tresnen artean. Noizkoak diren zehazteko, lur geruzetan agertu diren grabatuekin konparatu dira labarretako pintura estiloak.
Gaur egun uste da animalien irudiak Solutre aldikoak eta Madeleine aldikoak direla. Alabaina, gaur gaurkoz, ez dago modurik sinboloak eta esku inguruak irudikatzen dituzten pinturak noizkoak diren jakiteko; dena den, zenbait jakintsuren ustetan, Aurignak aldikoak dira.
Badirudi labarretako artea historiaurreko erlijio adierazpidea izan zela, izan ere, pinturak oso toki ezkutuetan egoten baitira haitzuloen barruan, eta, beraz, ez dirudi inola ere apainketa asmoak zituztenik pintura horien egileek.
Iberiar Penintsulako ekialdean dauden labarretako pintura fin eta perfekzio handienekoak Mesolitokoak dira guztiak, eta ez dute loturarik Paleolitoko labar artearekin. Artearen adierazpen horiek guztiak desagertu egin ziren Neolitoan.
Historiaurrea, Historia eta Arkeologia
Ikuspegi tradizionalenetik begiratuta, historiaurreko arkeologia espezialitate zientifiko bat dela kontsideratzen da, indusketaren bidez idazketa asmatu aurreko Historiaren aldi horretako datuak aztertzen dituena. Informazio-iturri nagusiak aztarna arkeologikoak dira, eta, horiek aztertzeko, diziplina osagarri ugari erabiltzen dira, hala nola fisika nuklearra (datazio absolutuak egiteko), masa-espektrometroaren araberako analisia (osagai litiko, zeramiko edo metalikoenak), geomorfologia, edafologia, tafonomia, trazalogia (erabilera-aztarnetarako), paleontologia, paleobotanika, estatistika ez-parametrikoa, etnografia, paleoantropologia, topografia eta marrazketa teknikoa beste zientzia eta teknika askoren artean. Beraz, historiaurrea Historiaren barruan espezialitate gisa hartzen duten pertsona asko daude, baina askoz teknifikatuagoa eta diziplina anitzekoa.
Historiaurrearen datuak lortzeko arkeologia da oinarrizko metodologia, beraz, duela gutxi arte Historiaurrea eta Arkeologia etengabe nahasten ziren. Europa kontinentaleko esparru akademikoetan, historiaurrea Historiaren espezialitate bat da, eta ohikoa da historiaurreko sailak egotea Historia fakultateen barruan, eta normala da, halaber, ikerketen finantzaketa orientazio humanistikoko erakundeen edo Estatuko administrazioaren kontura izatea. Aldiz, Amerikan eta britainiar uharteetan, Historiaurrea Arkeologiaren (Arkeologia prozesuala) mende dago, eta hori, aldi berean, Antropologiaren espezialitate gisa ikusten da, eta bere irismena, nolanahi ere, ez da Historiaren aurreliteratura-faseetara mugatzen, baizik eta iraganeko edozein alditara, nahiz eta oso berria izan. Gainera, arkeologia anglosaxoiko departamentuen antolaketa desberdina izan ohi da, sarritan Natur Zientziekin elkartzen direlako, berezko laborategiak eta halako zientzietara bideratutako organismoei lotutako finantzaketa-sistemak barne edo sektore pribatuarekin lotura handiagoa duten fundazioak.
Historiaurreko azken faseek, protohistoriak, herri historikoetako zenbait kultura garaikideren idatzi gabeko aldiak bilduko lituzkete zenbait interpretazioren arabera. Horien testuek multzo grafiko horiei buruzko informazio gehigarria ematen digute, eta, beste batzuen arabera, estatu bat eratzeko prozesuan dauden baina idazketarik ez duten gizarteak. Definizio horiek nahiko mugatuak dira, eta lehenengoa ez da oso erabilgarria Europatik kanpo. Horrela, kontzeptuaren konplexutasuna dela eta, kontzeptua ez da oso erabilia, eta kultura protohistorikoak historiaurrearen azterketan nahiz antzinako historiaren lehen uneetan sartzen dira.
Afrikako historiaurrea
Afrika gizateriaren sehaska da, eta gaur egun historiaurreko teknologiak erabiltzen jarraitzen duten populazioaren kontinenterik handiena da. Erraza da ondorioztatzea Afrikako historiaurrea munduko luzeena eta konplexuena dela. Baina hori ez zen beti horrela ikusi, XIX. mendean eta XX. mendearen erdialdera arte gure jatorria Asiari esleitzen baitzitzaion. Hori hala zen garai hartan kontatzen ziren hominina fosil zaharrenak handik zetozelako: Javako gizakia eta Pekingoa. Ikuspegi hori goitik behera aldatu zen Afrika australean eta ekialdean egindako eta XX. mendeko 50eko hamarkadatik aurrera argitaratutako lanekin, fosil afrikarren antzinatasuna (Australopithecusena eta Homorena) lau milioi urte atzerago eraman baitzen.
Saharaz hegoaldeko Afrika
Saharaz hegoaldeko Afrikan jaio eta eboluzionatu zuten gure arbasoen hominina espezie gehienek. Handik atera zen Homo ergaster Asia eta Europa kolonizatzeko, Homo antecessor iberiar penintsularantz eta, azkenik, Homo sapiens mundu osoa menderatzeko. Geroago, kontinentearen bihotzak ikusi zuen nola loratu ziren kultura garrantzitsuak, gainbehera etorri zirenak: batzuk beren barne-dinamikagatik eta beste batzuk kartagotarren garaian hasi eta erromatarrek, arabiarrek eta europarrek (azken horiek Aro Modernoaz geroztik) betikotu zuten esplotazio kolonial edota esklabistak eragindako etengabeko odoljarioagatik.
Saharaz hegoaldeko Afrika Paleolitoa
Saharaz hegoaldeko Afrikan, Paleolitorako, periodizazio anglosaxoia erabiltzen da, nahiz eta horrek alde batera uzten duen Australopithecus generoari dagokion garapen-fase osoa:
Acheul industria duela 1,5 milioi urte agertu zen, dirudienez giza espezie berri bati lotuta, ziurrenik Homo ergaster, nahiz eta aldi horretako fosilei dagokienez nolabaiteko eboluzio-hiato bat egon. Afrikako Acheulen ezaugarria, zalantzarik gabe jatorrizkoa, aldebikoa, arraildura, ertz zizelkatua, karrakailua, dentikulatuak eta nahiko aurreratuak diren hainbat teknika eta metodo erabiltzea da (Levallois metodoa eta haren aldaera afrikarrak, Europakoak baino askoz gehiago direnak).
Metalen aroa Saharaz hegoaldeko Afrikan
Saharaz hegoaldeko metalgintza ez zen Mundu Zaharreko fase klasikoetatik igaro (kobrea, brontzea eta burdina), burdina galdatzearen ebidentziak agertuz bakarrik eta Europarekiko oso data goiztiarretan. XX. mendeko 70eko hamarkadaren erdialdera arte, bantu hizkuntzen hedapena, Afrika erdialdean eta australean (K.a. V. mendetik aurrera eta, batez ere, Khoisan hizkuntzen bizkar), metalarekin erlazionatzen zen. Baina ondorengo datu arkeologikoek tradizio kolonialistaren eredu hori gezurtatu dute. Horrela, burdinazko artefaktuekin lotutako dataziorik zaharrenak K.a. 1800. urtean kokatzen dira gaur egun Nigerko basamortua den horretan: K.a. 1300. urtearen inguruan Afrika ekialdeko zenbait puntutan, K.a. 900. urtearen inguruan Kongoko eremuan eta K.a. 500. urtearen inguruan Zambia eta Zimbabwen.
Bantu hizkuntzen prozesu linguistikoa oraindik ez da ongi ulertu, eta adituek teoria ezberdinak dituzte haien sorrera eta garapenari buruz. Baliteke Nigeriako Nok-ek, Niger eta Benue ibaien haranetan bizi eta orain dela 2.500 urte burdina urtu eta eratzeko gai zirenek, bantuen jatorriarekin zerikusia izatea, baina ez dago frogarik.
Afrika erdialde-mendebaldeko erresuma handi gehienek iparraldeko eremu islamiar historikoekiko mendekotasun komertziala mantendu zuten arren, iturri narratiboak ahozko tradizioetan oinarritzen jarraitu zuten. Kontinentearen erdialdera iritsi ziren bidaiari eta misiolari musulmanei esker dugu haien berri. Hori izan zen VIII. mendean Ghanako Inperioa deskribatu zuen geografo baten kasua. Ahozko erregistroak arabieraz jarri ziren idatziz Tombuktuko historialariei esker, XVII. mendean Maliko Inperioarekin lotutako XIII.-XIV. mendeetako tradizioak jaso zituztenak. Aldiz, Indiako Ozeanoko kostaldean kokatutako musulmanekiko merkataritza harremanei esker XI. eta XV. mendeen artean loratu zen Monomotapako inperiotik, ez dago dokumenturik idatzita portugaldarrak iritsi arte.
Afrikako ipar-ekialdea
Harri Aroan, Mediterraneo aldeko Afrikak Europako Paleolitoaren eta Neolitoaren pareko periodizazioa izan zuen. Ondoren, Egiptoko zibilizazioaren eraginak eta Feniziako kolonizatzaileen etorrerak, Europarenganako eboluzio erritmoa bizkortu zuten.
Harri Aroa Afrikako iparraldean
Iberomaurisiar kultura ere Afrika iparraldekoa da soilik, bereziki Magrebeko kostaldekoa. Bere kronologia luzea ateriarrarekin gainjartzen da, eta Europako Goi Paleolito osoaren baliokidea dela dirudi, bilakaera argia hautemanez. Hezur-industria ondo garatua eta hostoz egindako industria litikoa dituen kultura-konplexua da. Denborarekin, mikrolitizaziora jo zuen, lehenik laminatzera eta, ondoren, geometrikora, mikroburil kolpearen teknika goiz erabiltzen zela egiaztatuz. Giza aztarnei dagokienez, Mechta el-Arbikoak (Aljeria), Cro-Magnon motakoak, nabarmentzen dira.
Metala eta Afrika iparraldearen sarrera historian
Nilo: Egiptoko zibilizazioaren eklosioa K.a. IV. milurtekoan hasi zen. Hiri askoren sorrerarekin, lehen hieroglifoekin eta bi estatu handiren agerpenarekin (Egipto Garaia eta Egipto Beherea) Protodinastiko izeneko aldian. Estatu horiek lehen faraoiak (Narmer erregeak) batu zituen K.a. 3150. urtean. Horrela, Afrikako ekialdeko eremua oso goiz sartu zen historian, eta, gainera, irradiazio kulturalaren gune bihurtu zen, Mediterraneoari ez ezik Afrikako kontinentearen zati handi bati ere eragin ziona.
Carson McCullers
Carson McCullers (Columbus, Georgia, 1917ko otsailaren 19a - Nyack, New York, 1967ko irailaren 29a) Estatu Batuetako idazlea izan zen. Bere lanetan izpirituaren bakartasuna landu zuen, eta pertsonaia baztertuak sortu zituen. Idatzi zituen eleberri nagusiak: The Heart Is a Lonely Hunter (1940, Bihotza ehiztari bakartia da) eta The Member of the Wedding (1946, Eztei-kidea; 1950ean zinemara eramana). Bere ipuin-bilduma ezagunena The Ballad of the Sad Cafe da (1951, Kafe tristearen balada; 1963an zinemara eramana).
Aspidoras lakoi
Aspidoras lakoi Aspidoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Historiaurrea
Metala eta Afrika iparraldearen sarrera historian
Magreb, aldiz, oso kasu desberdina da. Gure aroaren aurreko bigarren milurtekoan, Mediterraneoaren zati handi batean nabigatzaileek kobrea, urrea eta antzeko beste lehengaiak bilatzen hasi ziren bitartean, Magreb harreman eta truke ekonomiko-kulturalen fluxu horretatik kanpo geratu zen. Amazig etnia, bere jatorria ezagutzen ez den arren (nahiz eta adituek bere hizkuntza jatorri afro-asiarrekoa dela uste duten), nagusi zen eskualdean. Giza talde horren lehen albistea K.a. 2300. urtean datatutako testu egiptoarretatik dator, non tehmenow deitzen zaien; ondoren, K.a. 1227. urtean aipatu zituzten, non Delta eraso zutela badirudien, baina, oraingoan, libou deitu zitzaien, hau da, libiarrak. Ordutik, Magrebeko indigenei buruzko testu klasikoetan, herri libiar gisa izendatu ziren. Bere hilobi-hondarrak tumulu azpiko zistez, trikuharriz (Europako mendebaldekoak baino askoz beranduagokoak) eta, azken uneetan, haouanets izeneko hipogeo txiki batzuez (adibidez, Debbabsakoak, Tunisian) osatuta daude.
Feniziarrak, Magrebeko kostaldera, K.a. 2. milurtekoaren amaieratik joaten zirela uste da, eta, K.a. 1100. urtearen inguruan, lehen lantegiak sortu zituztela. Horiek Utika (Bizertatik gertu) eta Oea (Tripoli inguruan) izan ziren, garrantzitsuena, zalantzarik gabe, Kartago izan zen arren, K.a. 814an. Kartagotarren eragina K.a. V. mendetik aurrera agertu zen, Zirenaikako lehen monarkia indigenetatik (kolono greziarrek Battus erregeaz hitz egiten dute, Batiada dinastiaren fundatzaileaz), Ghanan eta Numidian, non bere erregeetako bat, Masinisa, mitiko bihurtu zen Hirugarren Gerra Punikoan egindako bando-aldaketengatik. Era berean, nekazariek nekazaritza- eta abeltzaintza-hobekuntzak egin zituzten, burdina, buztingilearen tornua, txanpon-sorkuntza eta, azkenik, idazketa-mota propioa asmatzea ahalbidetu zuten: alfabeto libiarra edo tifinagh, gaur egun arte tuaregen tribu batzuen artean bizirik iraun duena.
Santa Katalinako parkea
Santa Katalinako parkea edota Santa Katalina parkea Donostiako Erdialdea auzoan dagoen parke bat da, hots, erdigunean. 1.100 metro karratu ditu. Iparraldetik Maria Cristina hotela aldamenean du, mendebaldean Santa Katalina kalea, ekialdetik Argentinar Errepublikaren pasealekua eta Urumea ibaia, hego-ekialdean Santa Katalina zubia eta hegoaldean berruz Askatasunaren etorbidea. Berdegune honetan, urmael eder bat eta lore multzoak daude, zenbait altueratan. Eta, horren erdialdean, jolasean ari diren haurren eskultura zuri bat.
Historiaurrea
Historiaurrea Euskal Herrian
Zentsu hertsian, Euskal Herririk ez zen historiaurrean, eta ez dakigu ere bertan bizi ziren gizakiek zein hizkuntza hitz egiten ote zuten. Euskararen jatorriari buruzko azalpen paleogenetikoek ez dute lortu ebaztea euskararen jatorriaren edo euskaldunen jatorriaren inguruko eztabaida. Artikulu honetan, beraz, gaur egun Euskal Herria izena ematen zaion ingurune geografikoaren inguruan hitz egiten da.
Platymantis mamusiorum
Platymantis mamusiorum Platymantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Ceratobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Proventza
Proventza (Provença okzitanieraz) Okzitaniako eskualde edo probintzia historikoa da.
Historia
Proventza Erromatar Inperioaren lehenengo probintzia izan zen gaur egungo Italiatik kanpo sortutakoa. Hortik bere izena (Provincia Nostra > Provincia > Provença).
Hiri nagusiak
Marseilla, Niza eta Toulon hiri nagusien artean ditugu.
Kultura
XI. eta XII. mendeak bertako literaturaren urrezko garaia izan ziren, trobadoreak zebiltzanean (Folquet de Marseille euren artean). XIX. mendeko idazleen artean Frederic Mistral azpimarratzekoa da, okzitanieraz lan egin eta Literaturako Nobel Saria lortu zuena 1904an.
Buchanan konderria
Buchanan konderria honako konderrien izena da:
Nothobranchius albimarginatus
Nothobranchius albimarginatus Nothobranchius generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Trogon melanocephalus
Trogon melanocephalus Trogon generoko animalia da. Hegaztien barruko Trogonidae familian sailkatua dago.
Liberio
Bizitza
Liberioren agintaldian aita santu bezala, Konstantzio II.a enperadorearen jazarpena bere une gailenean dago. Enperadoreak arrianismoa ezarri nahi zuen mendebaldean, eta Liberio horren aurka zegoenez, irmo eta tinko mantenduz, 355ean Traziako Bereara erbesteratu zuen, non Liberiok urtetan zehar irain ugari jaso zituelarik.
Michael K. Williams
Michael Kenneth Williams (New York, 1966ko azaroaren 22a - ibidem 2021eko irailaren 6a) aktore estatubatuarra izan zen. Kritikak eta ikusleek deskubritu zuten batez ere Omar Little pertsonaia antzezten The Wire telesailean, eta harrezkero karrera nabarmen bat egin zuen.
Liberio
Bizitza
Gotzain asko jarri ziren enperadorearen alde eta Liberioren aurka. Orduan, egoeraren jaun eta jabe ziren arrianoek eta Erromaren erabateko kontrola zutela, Felix II.a diakonoa izendatu zuten aita santu berri bezala. Baina herriak antipapa hau arbuiatu zuen eta enperadoreari Liberio itzultzea eta Erromako aita santu legitimo bezala berrezartzea exigitu zion. Konstantzio II.a Felix ez zela onartua izango ohartu zen, eta Liberiori Erromara itzultzen utzi zion 357an. Aita Santua herriak poz algaraka hartu zuen. Itxuraz, Konstantzio II.ak Liberio eta Felixek Eliza elkarrekin gobernatzea nahi zuen, baina aitasantutza bikoitz honen formula ez zuten ez herriak ez erromatar kleroak onartu. Felix Portoko bere etxera erretiratu zen, non hil arte bizi izan zen.
Gotzainek bere aurka hartutako posizioaren eta erbestean jasan behar izan zituen gehiegikerien ondorioz, Liberio aita santua, Erromara itzuli ondoren, oso zalantzati eta ahul agertu zen, arrianismoari buruz nahiko anbiguoak ziren jarrerak erakutsiz.
Michael K. Williams
Biografia
Brooklynen jaio zen, New Yorken, 1966an. Haurtzaro eta gaztaro arazotsuak izan zituen. Urtebetean, etxerik gabe egon zen aldizka. 21 urterekin, droga-erreabilitazioan sartu zen, eta 32 urte arte Brooklyngo Flatbush auzoan bizimodu nagusiki marginala izan zuen. Dantza eginez irten zen mundu horretatik, musikarien biretako dantzari taldeetan (George Michael eta Madonnarekin 1990eko hamarkadan), eta aktoretzan Tupac Shakurrek eskainitako aukera batekin egin zuen debuta (Bullet, 1996).
The Wire telesailak ekarri zion fama, eta kritika onak errepikatu ziren Boardwalk Empire telesailarekin. Beste rol nabarmen batzuk lortu zituen honako telesail eta filmetan, 21. mendean: Bessie, The Road, Inherent Vice, The Night Of, Gone Baby Gone, 12 Years a Slave, When We Rise, When They See Us, eta Hap and Leonard.
Liberio
Bizitza
Juliano Apostata enperadorearen agintaldi laburraren ondoren, zeinek paganismoa berezarri zuen Inperioko erlijio ofizial bezala, Valentiniano I.a tronuratu zen, Elizari berriz lasaitasuna itzuli zion enperadore katolikoa zena. Liberiok hasiera batean Liberiar basilika deitu zen baseliza bat eraiki zuen, hurrengo mendean Andre Maria Nagusiaren basilika bihurtuko zena, Erromako lau aita santu basiliketako bat.
366an Ekialdeko arriano moderatuenak Elizara itzultzea onartu zuen. Urte horretan bertan hil zen eta bere hezurrak Prizilako katakonbetan daude.
Elizaren historian, bere izena santutegian agertzen ez den lehen aita santua da.
Konfesatzaile eta santutzat hartzen dute eliza ortodoxoek.
Proventza
Kultura
Bestela, hainbat margolari eta musikari inspiratu izan ditu eskualdeak historian zehar.
Irasagarrondo
Irasagarrondoa (Cydonia oblonga) irasagarrak ematen dituen fruta-arbola da.
Proventza
Kultura
Azkenik, petanka izeneko jokoa eskualde honetan sortu zuten. Halaber, Bouillabaisse eta Ratatouille izeneko plater famatuek ere hemen dute jatorria, eta bertako ardoak bezala munduan zehar ezagunak dira.
Irasagarrondo
Haren fruituarekin irasagar-gozokia egiten du.
Orain dela 15.000 urte inguru sortu zela uste da, Kaukaso aldean.