cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cailly-sur-Eure
Biztanleria
2007an Cailly-sur-Eure udalerrian erroldatutako biztanleak 238 ziren. Familiak 100 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 120 etxebizitza zeuden, 99 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 119etxeak ziren. 99 etxebizitza nagusietatik 81 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 52 etxek bost zituzten. 65 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 163 ziren, horien artean 132 aktiboak ziren eta 31 inaktiboak ziren. 132 pertsona aktiboetatik 120 lanean zeuden (64 gizon eta 56 emakume) eta 12 langabezian zeuden (4 gizon eta 8 emakume). 31 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cailly-sur-Eure udalerrian 96 unitate fiskal zeuden, 240,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.665 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 1 iturgina, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2000. urtean Cailly-sur-Eure udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nepomuk (Příbramgo barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1257 urtean egin zen.
You Really Got Me
You Really Got Me (euskaraz Zeurea Nauzu), Ray Davies kantautoreak The Kinks ingeles rock taldearentzat konposatutako abesti bat da. Kinks (1964) diskoan argitaratu zuten.
Jabier Muguruza
Jabier Muguruza Ugarte (Irun, Gipuzkoa, 1960ko abuztuaren 30a) euskal musikari, abeslari eta idazlea.
Biografia
Euskal Herriko musika garaikideari estuki lotuta agertzen da Muguruza abizena. Iñigo eta Ferminen anaia Jabier Muguruzak (Irun, Gipuzkoa, 1960) bi proiektu inportantetan hartu zuen parte (Les Mecaniciens eta Joxe Ripiau), baina 1990eko hamarkadatik aurrera egindako kantautore ibilbideak egin du ezagun. Jazz eta pop lasaia uztartuz, Euskal Herritik haragoko oihartzuna izatea lortu du Jabier Muguruzak, bereziki Katalunian. Haurrentzat eta antzerkigintzarako ere hainbat lan ondu ditu.
Jabier Muguruzak oso gaztetik izan du harremana musikarekin. Bost urterekin akordeoia jotzen ikasten hasi, eta zazpi urte zituela Europako Txapelketa irabazi zuen, haurren kategorian, Herbehereetan. Hurrengo urteetan Frantzian eta Alemanian ibili zen akordeoia jotzen.
Erdalduna zen orduko Jabier Muguruza. Hala ere, euskal talde eta abeslarien musika entzutea zuen gustuko. "Guk naturaltasun handiz entzuten genuen Itoiz edo beste edozein talde, eta, dirudienez, gaur egun zaila da euskal mundutik kanpo euskal kantaririk ezagutzea. Itzulpenak irakurri egiten nituen. Baina, hala ere, hitzak ulertzen ez dizkiozun kantu batek bere xarma badu. Batetik, musika duelako, eta bestetik, hizkuntzek ere badutelako bere musikalitatea".
90eko hamarkada diskoetxe aldaketarekin itxi zuen: Esan Ozenkik kaleratu zuen laugarren diskoa, Fiordoan (1999). Gero eta nabariago ziren jazz ukituak, bereziki Jean-Louis Hargousen saxofoi eta klarinetearengatik.
Bakarka ez ezik, bi proiektu paralelo garrantzitsutan ere aritu zen musikaria hamarkada horretan. Batetik, 1990etik 1993ra, Les Mecaniciens taldean ibili zen. Pop eta musika latinoa uztartzen zuen talde horrekin hiru disko argitaratu zituen. Bestetik, Iñigo Muguruza anaiak sortutako Joxe Ripiau taldeko kidea ere izan zen, 1996tik 2000ra. Lau disko utzi zituen Karibeko doinuak euskal musikara ekarri zituen taldea.
Bakarkako bosgarren diskoa Hain guapa zaude (Metak, 2001) izan zen. Ohiko letra egile eta kolaboratzaileez gainera —Garazi alaba horien artean—, diskoak bazuen gonbidatu berezi bat: Kiko Veneno kataluniarra. Jackson Browne kantari estatubatuarra omentzeko proiektu batean elkar ezagutu zuten eta disko berrian parte hartzeko gonbita egin zion Muguruzak. Kiko Venenoren aspaldiko kanta bat berreskuratu zuten, gaztelaniaz eta euskaraz emateko: El pueblo guapeao-Herri apaindua.
Ordurako Jabier Muguruzaren lanak oihartzun handiagoa zuen Euskal Herritik kanpo, barnean baino. Frantzian, Alemanian eta Espainian aritu zen, baina batez ere Katalunian nabaritu zen haren musika gero eta jende gehiagorengana iristen ari zela, han jotzeko eskaera kopurua nabarmen handitu baitzen. Hori dela eta, hurrengo lan diskografikoan beste urrats bat egin eta Espainiako diskoetxe batean argitaratu zuen Enegarren postala (Resistencia, 2003).
Hala ere, lan moldean ez zen aldaketa handiegirik izan. Bernardo Atxaga, Iñaki Irazu, Ibon Sarasola, Jose Luis Padron, Gerardo Markuleta, Inazio Mujika Iraola eta Jon Benitoren poemak kantatu zituen. Berritasun nagusia katalanez abesturiko kantu bat izan zen, Toti Soler gitarristaren Petita festa.
2004. urtea garrantzitsua izan zen. Paul McCartney The Beatles taldeko kide ohiak sortutako eskolak (Liverpool Institute for Perfomings Arts) Muguruza gonbidatu zuen hango ikasleekin lan egitera. Ikasleek haren errepertorioa landu zuten eta esperientzia horren emaitza Liverpool-Gernika biran eta zuzeneko diskoan (Hirusta Records, 2004) jaso zuten. Diskoa Zaragozan (Espainia) emandako kontzertu batean grabatu zuten.
Berriro ere Anjel Unzu eta Mireia Otzerinjauregirekin, 2007an estudiora itzuli zen Jabier Muguruza, eta hortik Konplizeak lana (Elkar, 2007) atera zen. Horretan gaztelaniaz abestutako kanta bat zegoen: No quedan tantas tardes, Asturiasko Nosoträsh taldeko kide ohi Covadonga de Silvaren hitzekin egindakoa. "Gaztelania nire ama hizkuntza da. Nik gaztelania ere maitatzen dudala esan ohi dut. Baina horrek ez du esan nahi ez naizenik kontziente gaztelaniak gizartean duen indarraz, eta beraz, badakit diglosia egoera horretan euskara dela galtzaile ateratzen dena. (...) Nik katalanez, frantsesez, gaztelaniaz, galegoz kantatu dut eta halere %90 euskaraz abestu dut. Hori da nire aukera. Badakit ez dela politikoki zuzena. Baina nirekin gustura sentitzen naiz, eta beraz, kontent nabil".
Muguruzaren azken diskoa Taxirik ez da (Resistencia, 2009). 2009ko udan grabatu zuen Azkarate estudioan, eta urrian kaleratu zuen.
Horrez gainera, urte horietan guztietan askoren artean egindako hainbat diskotan parte hartu izan du Muguruzak: Nueva Etiopia (El Europeo, 1997), Itsasoak urak handi dire (Hirusta, 1994), Jackson Browne. Cántame mis canciones (Columna Música, 1998), Ehungarrenean hamaika. Lauaxeta 2005 (Gaztelupeko Hotsak, 2005), Acordes con Leonard Cohen (Discmedi, 2007)... Azken aldian, Pablo Guerrero kantariaren azken diskoan, Plata (2008) eta Maria-Mercè Marçal poeta katalanaren omenezko diskoan (2009) parte hartu du. Halaber, 1997. urtean Tuteran egin zen Nafarroa Oinez ikastolen aldeko festarako Arraroa noski abesti ezagunaren musika egin zuen. Jabier Muguruzak hirutan jaso du Espainiako Musika Sarietako bat, euskarazko kantagintzaren atalean: 2002an, Hain guapa zaude diskorik onena jo zuten; 2006an, Bizitza bizitza da abestirik onena, eta 2008an, Irene abestirik onena.
2005ean Mara-mara haur diskoetxea jarri zuen martxan eta urte berean Nire gorputza diskoa argitaratu zuen. Juan Kruz Igerabidek egin zituen kantu guztien hitzak, eta horiei musika jarri zien irundarrak. Proiektuak ez du jarraipenik izan.
Horrez gain, hainbat antzezlanetarako musika konposatu du: Groau, Sommer jaunaren istorioa eta Zeta. Azken horrekin izenburu bereko diskoa argitaratu zuen: Zeta (Tx, 2005). Halaber, La buena nueva Helena Taberna nafarrak zuzendutako filmean (2008) aktore lana egin zuen, eta Hika antzerki taldearen Aitarekin bidaian obran (2009) aktore eta musikari lanak uztartu ditu.
Bernardo Atxagarekin batera, bi literatur errezitaldi musikatu egin zituen 1997. urtean: Groenlandiako lezioa eta Itzultzaile bat Parisen.
Musikagintzan ez ezik, literaturan ere aritua da Muguruza. Haurrentzako sei liburu eman ditu argitara: Sei lagun, sei sekretu (Erein, 1994); Gabon Guanito (Erein, 1995); Sebas leihotik begira (Erein, 2001); Zubi misteriotsuan (Erein, 2001); Asteburu bat tren zaharrean (Erein, 2004) eta Amapola oporretan (Erein, 2006). Helduentzat, berriz, bi liburu kaleratu ditu: Bizitza pusketak (Erein, 1996) eta Laura kanpoan da (Erein, 1999).
Mordacia mordax
Mordacia mordax Mordacia generoko animalia da. Arrainen barruko Mordaciidae familian sailkatzen da.
Chris Hemsworth
Chris Hemsworth (1983ko abuztuaren 11, Melbourne, Victoria) australiar aktore bat da. Australian Home and Away (2004) telesailan antzeztu zuen. 2010. urteaz geroztik Elsa Pataky espainiar aktorearekin ezkondua dago.
Bere film nabarmenen artean honakoak daude: Star Trek (2009), A Perfect Getaway (2009), Thor (2011), The Avengers (2012), The Cabin in the Woods (2012), Snow White and the Huntsman (2012), Red Dawn (2012). Thor: The Dark World (2013), Rush (2013), Blackhat (2015), Vacation (2015), In the Heart of the Sea (2015), Avengers: Age of Ultron (2015) eta Ghostbusters (2016).
Bizitza
Christopher Hemsworth 1983ko abuztuaren 11n jaio zen Melbournen (Australia). Craig Hemsworth gizarte-zerbitzuetako aholkulariaren eta Leonie van Os ingeleseko irakaslearen semea da. Anaia zaharrago bat du, Luke Hemsworth, eta gazteago bat Liam Hemsworth, biak aktoreak. Haurtzaroan Melbournen hazi zen, eta nerabezaroa Bulmanen igaro zuen.
Itzulpen (argipena)
Itzulpenak esanahi ezberdinak ditu:
Baleares gurutzaontzia
Baleares gurutzaontzia, Canariasen bikia, Espainiako Armada ko Canarias klasea osatzen zuen gurutzaontzi astuna izan zen. Gerra Zibilean matxinatuek erabili zuten, eta Palos Lurmuturreko guduan hondoratua izan zen, errepublikazaleen torpedo ek jota.
Borroka ekintzak
Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, oraindik amaitu gabe zegoela hasi zen zerbitzuan, 1936ko abenduan, eta ez zuen bere laugarren artilleria dorrea 1937ko udara arte muntatu.
1938ko martxoaren 5etik 6rako gauean, Baleares, Canarias eta Almirante Cervera gurutzaontziak Italia tik zetorren konboi bat eskoltatzen ari ziren. Ustekabean, ontzi matxinatuak errepublikazaleekin topo egin zuten, Palos Lurmuturreko Gudua bezala ezagutu denari hasiera emanez. 02:20ak inguruan, hainbat torpedok Balearesen krosko a jo zuten, itxuraz Lepanto suntsitzaileak jaurtita. Ontziaren erdigunea eta munizio gunea hondatu zituen, kalte larriak eraginez; gurutzaontzia branka tik hondoratzen hasi zen. HMS Boreas eta HMS Kempenfelt suntsitzaile ingelesak naufragoen erreskatera joan ziren. 435 pertsona salbatu zituzten, eta 786 desagertu ziren, tartean Manuel Vierna kontralmirantea eta Isidro Fontenla komandantea. Salbamenduan, hegazkin errepublikarrek suntsitzaile ingelesak bonbardatu zituzten nahi gabe, Baleares gurutzaontziarekin nahastuz; Boreas untzian hildako bat eta lau zauritu eragin zituzten.
Oroigarriak
Balear Uharteetako hiriburu den Palma de Mallorcan, itsasontzia hondoratu zenean hil zirenen omenezko monumentu bat eraiki zen. Francesc Roca Simó arkitektuak diseinatu zuen, eta bere etorkizuna eztabaidan dago.
Hildako 18 marinel ondarroar rak zirenez (eskifaia n guztira Ondarroako 47 marinel zeuden), herri honetan bi monumentu eraiki ziren: bata Arta Puntan eta bestea kanposantuan. Lehenengoa 2019ko sabotai batean suntsitu zuten. Donostiako Pasealeku Berrian gaur egun Jorge Oteizaren Eraikuntza Hutsa eskultura dagoen toki berean, zentzu bereko monumentua altxatu zuten (baseliza eta monumentua), Balearesen hildako gipuzkoa r guztien izenekin; azken eraikin hau, Franco hil ondoren, Donostiako Udalak kendu zuen.
Nepřevázka
Nepřevázka Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 430 biztanle ditu eta 6,03 kilometro koadroko azalera. Mladá Boleslaveko barrutian dago.
La Nava mendilerroa
La Nava mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena La Nava mendia da, 468 metrorekin.
Mendilerroan dagoen La Nava mendiak ematen dio izena mendilerroari.
Long Branch (Virginia)
Long Branch Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fairfax konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
885 Ulrike
885 Ulrike asteroide gerrikoan aurkitutako 885. asteroidearen izena da. 1917ko irailak 23an aurkitu zuen Sergei Belyavskyk Simeizetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1917 CX zen.
Haztaketa (medikuntza)
Medikuntzan, haztaketa pazientearen gorputza eskuaz ukituz egiten den proba diagnostikoen multzoa da.
The Gunfighter
The Gunfighter 1950eko Henry King estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Sinopsia
Jimmy Ringo pistolaria hirira iritsi da bere seme gaztea eta bertako maistra den emaztea ikustera, harengandik bananduta dagoen arren. Komisarioak, Ringoren aspaldiko lagun eta garai batean haren gaizkile-taldeko kide izandakoak, laguntza eskaintzen dio.
884 Priamus
884 Priamus asteroide gerrikoan aurkitutako 884. asteroidearen izena da. 1917ko irailak 22an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1917 CQ zen. Asteroide troiar bat da. Bere izena greziar mitologian Troiako errege zen Priamogatik jasotzen du.
Joxean Sagastizabal
Joxean Sagastizabal Errazu (Eibar, Gipuzkoa, 1956ko irailaren 5a) euskal idazlea da.
Biografia
Ekonomia eta maisu ikasketak egin zituen.
1983an Cafe Iruña saria irabazi zuen Jolasean izenburuko nobela laburrarekin.
Bereak dira, halaber, Zerura igotzeko (1986, ipuin-bilduma), Paixibo (1987, eleberria), Inguratuta gatxeuden (1989, ipuin-bilduma) eta Kutsidazu bidea, Ixabel (1994, eleberria). Baserri batera euskara hobetzera doan euskaldun berri baten gorabeherak kontatzen dira azken liburu horretan. Liburua, umorez gainezka, euskal literaturako libururik arrakastatsuena bihurtu da, eta zinemara zein antzerkira eraman da. 2006an liburuaren bigarren partea argitaratu zen: Kutsidazu berriz, Ixabel. Hurrengo urtean, lehen liburuaren gaztelaniazko bertsioa argitaratu zen, Jorge Gimenez Bechek itzulia, Monte arriba, ¡los vascos! izenburuarekin.
Sagastizabalen beste lan batzuk: Zorotariko euskal hiztegia (1996, hitz-jokoen gaineko hiztegi modukoa), Gerturik daukagu odola (2004, eleberria), Nomadak kantari doaz (2006, eleberria).
Pteronotus parnellii
Pteronotus parnellii Pteronotus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Mormoopidae familian sailkatuta dago.
Hynobius dunni
Hynobius dunni Hynobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Hynobiidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Hemimyzon megalopseos
Hemimyzon megalopseos Hemimyzon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Balitoridae familian.
Mordacia praecox
Mordacia praecox Mordacia generoko animalia da. Arrainen barruko Mordaciidae familian sailkatzen da.
Phloeomys cumingi
Phloeomys cumingi Phloeomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Cărbunari
Cărbunari Errumaniako udalerri bat da, Caraș-Severin konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Beauvoisin (Drôme)
Biztanleria
2007an Beauvoisin udalerrian erroldatutako biztanleak 158 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 99 etxebizitza zeuden, 66 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 26 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 87 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 66 etxebizitza nagusietatik 42 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 62 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 41 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Beauvoisin udalerrian 63 unitate fiskal zeuden, 143,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.048 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nepomyšl
Nepomyšl Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 411 biztanle ditu eta 28,2 kilometro koadroko azalera. Lounyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1299 urtean egin zen.
Idaville (Pennsylvania)
Idaville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Adams konderrian dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Muñagorriren bertsoak
Muñagorriren bertsoak egile ezezaguneko XIX. mendeko bertso sorta bat dira. Lehen Gerra Karlista garaiko hainbat pertsonaia ezagun aipatzen ditu: Jose Antonio Muñagorri, Karlos Maria Isidro Borboikoa, Rafael Maroto eta Tejeiro. Haren bertsiorik ezagunena Benito Lertxundik abestutakoa da.
Okinawa (prefektura)
Okinawa prefektura (沖縄県) Japoniako prefekturarik hegoaldekoena da, 160 uharte txikiz osatua, 1.000 km luzeko Ryukyu uharte-katearen hego-mendebaldeko muturrean. Hiriburua Naha da, Okinawa uharteko hegoaldean. Senkaku uharteak ere, Txinak beretzat aldarrikatzen dituen arren, Okinawa prefekturaren administraziopean daude.
Ziklido
Ziklidoak edo Cichlidae Pertziformeen ordenako arrainen taldea da. Gorputzez luzexkak, bizkar-hegal bakarrekoak eta oso kolore bizikoak izaten dira. Afrikako, Madagaskarreko, Indiako, Asiako mendebaleko eta Hego Ameriketako ibai eta itsasertzetan bizi dira. Familia honetako arrain asko apaingarri gisa erabiltzen dira.
Azpifamiliak
Taxonomia oraindik ikertzeke dagoen arren, hona hemen aditu gehienek onarturiko azpifamiliak:
Okinawa (prefektura)
Prefektura honen historia eta kultura ez datoz bat Japoniaren historia eta kulturarekin, antzina erresuma independentea izan baitzen.
Historia
Ekialdeko Txinako itsasoaren erdialdean egonik, aski hurbil dago Japoniatik, Txinatik eta Asiako hego-ekialdetik; horregatik, Ryukyuko Erresuma merkataritza-herrialde joria izan zen XII. mendetik aurrera. XV. mendean Txinako Inperioari zergak ordaintzen hasi zen.
Meiji berrezarkuntzatik lau urtera, 1868an, Japoniak manu militari beretu zuen RyuKyu, eta 1879an Okinawako prefektura sortu zen.
Bigarren Mundu Gerran, 1945ean, Okinawako populazio zibilaren laurdena hil zen Okinawako guduan. Gerra amaitu ondoren, Okinawa 27 urtez egon zen Estatu Batuen administraziopean, 1972an Japoniari itzuli zioten arte. honen arrazoietako bat 1970ko abenduaren 20ko Kozako matxinada izan zen. 5.000 okinawatarrek 700 soldadu amerikarrei eraso zieten eta 60 zauritu zituzten. Aire baseko hainbat eraikin suntsitu zituzten. Okinawatarrek amerikarren okupazioarekiko zuten amorruaren sinbolo bihurtu zen.
Geografia
Okinawa prefekturak Ekialdeko Txinako itsasoaren eta Ozeano Barearen artean dauden hainbat uharte hartzen ditu. Uharteek zubi moduko bat osatzen dute Taiwanen eta Japoniako Kyushu uhartearen artean. Hegoaldeko uharteek (Ryūkyū Shotō) osatzen dute Okinawa prefektura; iparraldeko uharteak (Satsunan Shotō), berriz, Kagoshima prefekturari dagozkio.
Uharteak
Okinawa prefekturaren barneko uharte populatuak hiru artxipelagotan banatuta daude. Hauek dira, ipar-ekialdetik hego-mendebaldera:
Hiriak
Okinawerazko izenak parentesi artean ageri dira.
Hiri handienak:
Hiri guztiak:
Ekonomia
Estatu Batuek base militarrak dituzte Okinawan, eta bertako biztanle askok lan egiten dute haietan. 1972tik aurrera, ordea, baseak murriztu dira, eta prefekturako ekonomian duten eragina murrizten ari da. Turismoa azkar garatu da, eta gaur egun prefekturaren aberastasun-iturri bihurtu da. Industria pixkanaka garatuz joan da 1972az geroztik, baina merkataritza eta turismoa dira jarduera nagusiak. Nekazaritzak garrantzi txikia du.
Ziklido
Generoak
Hona hemen FishBasek proposaturiko generoen zerrenda:
Banaketa
Nagusiki, ur gezako arrainak dira, gehienbat Afrikakoak (Malawi, Tanganika, Victoria eta Eduardo antzirakoak) eta Hego Amerikakoak (Amazonas ibaikoak). Kalkuluen arabera, deskribatutako espezie guztien artean, oraindik aurkitu ez direnak kontuan hartuta, gutxienez 1.600 espezie egongo dira Afrikan. Mesoamerikan ere, kopuru handia dago, Panamatik hasita, Erdialdeko Amerikan, Ipar Amerikako Mexikoko zatiraino (iparraldeko muga Grande ibaia da, Texas hegoaldean), 120 espezie ingururekin. Madagaskarrek ziklidoen fauna propioa du, filogenetikoki afrikarrenetik urrun dagoena. Asian, 4 espezie baino ez daude Jordaniako haranean Ekialde Hurbilean, 1 Iranen, eta 3 Indian eta Sri Lankan. Kuban eta La Españolan 3 espezie daude. Europan, Australian, Antartikan eta Ipar Amerikan, Grande ibaiaren iparraldean, ez dago ziklido espezie natiborik, nahiz eta ingurumen baldintzak egokiak izan. Japonian eta Australia iparraldean, ziklidoak animalia basatu gisa ezarri dira.
Elikadura
Haien elikadura jatorrizko leku geografikoaren araberakoa da: ziklido orojaleak eta ziklido belarjaleak. Askatasunean, normalean, krustazeo txikiak, algak eta arrain txikiak jaten dituzte. Gatibutasunean, oso gomendagarria da gama profesionaleko elikadura bat aukeratzea, eta gama komertzialak, nutrizioaren aldetik, hain zorrotzak ez diren espezieentzat uztea. Oso garrantzitsua da algen, ezkaten edo pikortatuen kalitatea oso ona izatea, bestela digestio-arazoak izateko joera baitute.
Dhaulagiri
Dhaulagiri munduko mendirik altuenetan zazpigarrena da, 8.167 metro baititu. Nepalen kokatuta dago.
Barmissen
Barmissen Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dhaulagiri
Kurt Diemberger, Peter Diener, Ernst Forrer, Albin Schelbert, Nyima Dorji eta Nawang Dorjik igo zuten lehen aldiz 1960ko Maiatzaren 13an. Lehenengo aldia zen ere mendi bat igotzen zela Himalaian hegazkin baten laguntzaz eta hegazkinak istripua izan zuen.
1808an munduko mendirik altuena zela uste zen eta horrek Kangchenjunga aurkitu zen arte jarraitu zuen. Berez 30 kilometrotan 7.000 metroko igoera duen mendia da eta iparraldeko aldean 4.000 metroko jaitsiera du; horrek altuera handia dela pentsarazten du.
Hynobius formosanus
Hynobius formosanus Hynobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Hynobiidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Dhaulagiri
1979ko nafar espedizioa
Dhaulagiri izan zen lehenengo zortzimilakoa euskal alpinistentzat. 1979an izan zen eta espedizioan, Pilar Ganuza eta Gregorio Arizekin batera, Xabier Garaioa, Trini Cornellana, Javier Garreta, Mari Abrego, Pitxi Eguillor, Iñaki Aldaia, Agustin Setuain, Angel Irigoien, Jose Ignacio Ariz, Angel Martinez, Gerardo Plaza eta Javier Sorozabal nafarrak eta Jordi Pons, Ramon Bramona, Joan Massons eta Jordi Colomer katalanak joan ziren. Tontorrera, azkenik, Gerardo Plaza, Xabier Garaioa, Iñaki Aldaia, Jordi Pons eta Ang Rita xerpa iritsi ziren 1979ko maiatzaren 12an.
Beste euskal alpinista batzuk
1998ko maiatzaren 22an Alberto Iñurrategi, Felix Iñurrategi eta Juanito Oiarzabal lehenengo aldiz igo ziren mendi honetara. Eta 10 urte geroago Edurne Pasabanek gauza bera lortu zuen, 2008ko maiatzaren 1ean.
886 Washingtonia
886 Washingtonia asteroide gerrikoan aurkitutako 886. asteroidearen izena da. 1917ko azaroak 16an aurkitu zuen George Henry Petersek Washingtonetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1917 b zen. Bere izena aurkitua izan zen hiriagatik jasotzen du.
Dhaulagiri
Ikus, gainera
14 8000koak
Funikular
Funikularra malda oso pikoak igotzeko erabiltzen den garraiobidea da. Kablez loturiko bi kabina ditu eta igogailu baten moduan dabil, kabina bat igotzen denean, bestea jaisten da.
XIX. mendean sortutako garraiobidea da. Lurrun-makinarekin zebilen munduko lehenengo funikularra Rue Terme Croix Rousserekin batzen zuen. 1862an inauguratua izan zen Lionen.
Ondoren, hurrengo funikularrak instalatu ziren:
Motor elektrikozko lehenengo funikularra Suitzakoa izan zen.
Patagioenas leucocephala
Patagioenas leucocephala Patagioenas generoko animalia da. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatua dago.
Cătunele
Cătunele Errumaniako udalerri bat da, Gorj konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Neratov
Neratov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 164 biztanle ditu eta 4,03 kilometro koadroko azalera. Pardubiceko barrutian dago.
Cătunele
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Neratov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1177 urtean egin zen.
Neprobylice
Neprobylice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 167 biztanle ditu eta 3,44 kilometro koadroko azalera. Kladno barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1727 urtean egin zen.
Los Hermanos
Los Hermanos Rio de Janeiro, Brasil rock musika taldea da. Taldea 1997an sortu zen Marcelo Camelo (ahotsa / gitarra), Rodrigo Amarante (gitarra / ahotsa), Rodrigo Barba (bateria), eta Bruno Medina (teklatuak / teklatua kontrabaxua) arabera. Gaur hiatoak bat hedatua dena, noizean behin kontzertuak.
Versiliaita
Versiliaita oxido motako minerala da eta trippkeita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Versiliaita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Boksee
Boksee Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Refranes y Sentencias (1596)
Refranes y Sentencias euskal atsotitzen lehen bilduma argitaratua da. Izenburu osoa du Refranes y Sentencias comunes en Bascuence, declaradas en Romance con numeros sobre cada palabra, para que se entiendan las dos lenguas, hau da, "Atsotitz eta esapide euskaraz ohikoak, gaztelaniaz azalduak hitzen gaineko zenbakiekin, bi hizkuntzak ulertu daitezen".
1596an atera zen, biltzailearen izenik gabe, Iruñean, Pedro Porralisen etxean. Guztira 539 atsotitz biltzen ditu, euskaraz emanak eta gaztelaniaz itzuliak. Itzulpena, Larramendiren aburuz, hitzez hitzekoegia da. Atsotitzen gainean zenbakiak ipini ziren, hizkuntza bien arteko erlazioa hobeto ulertarazteko.
Bizkaieraz daude atsotitzak, gehienak behintzat, eta nagusiki badirudi Bilboko edo Bilbo aldeko euskara jasotzen dutela.
Aleak
Ale bakarra ezagutzen dugu, Darmstadteko unicuma, Hessengo dukeen Darmstadteko jauregian Van Eysek aurkitu zuena. Jauregia, eta berarekin batera gure unicuma, II. Mundu Gerran suntsitua izan zen. Gaitzerdi, Julio Urquijo euskalariak hori baino lehenago alearen argazkiak eskuratu zituen, egun Donostiako Koldo Mitxelena liburutegian gordeak.
Dena dela, beste hiru aleren berri ere badugu: Larramendirena, Oihenartena eta 2015. urtean ezagutzera eman den Girolamo della Sommaia jakintsu italiarrarena. Larramendiren eta Oihenarteren lekukotasunen arabera, badirudi Darmstadteko aleari esker ezagutzen ditugunak baino atsotitz gehiago zituela liburuak jatorriz, agian orain osatzen duten lau kaierak baino bat gehiago bederen.
Testuan bertan ikus daitekeenez, liburua Iruñean inprimatu zen 1596. urtean Pedro Porralis de Amberesen moldiztegian.
Atsotitz adibideak
2. iruditik hartutako adibide batzukː
Stockholmgo liburutegi publikoa
Stockholmgo liburutegi publikoa (Stockholms stadsbibliotek) areto biribileko (rotonda) liburutegia da, Gunnar Asplund arkitekto suediarrak eraikian. Eraikina 1918tik aurrera prestatzen hasi zen, Asplund berak parte hartzen zuen komiteetan. Eraikuntza 1924an hasi zen, eta 1928an amaitu. Stockholmgo eraikin nabarmenenetakoa da eta Asplunden lan garrantzitsuenetakoa.
Berez, Suediako lehen liburutegia izan zen kontsultatzeko apalak jendeari irekiak edukitzen. Une hartatik aurrera, irakurleak berak aukera zezakeen zein liburu hartu, liburuzainen aholkurik eskatu gabe. Kontzeptu hau Asplundek proposatu zuen Ameriketako estatu Batuetan izan eta gero, liburutegiko proiektua egiten hari zen garaian. Asplunden inguruan arkitekto eta artista talde bat eratu zen, proiektuan parte hartu zuenak. Bertako altzariak funtzio eta kokapen zehatz baterako egin ziren. Hegoaldean dagoen parkea Asplundek ere diseinatu zuen eta 1931n inauguratu zen. Liburutegia 1932an amaitu zen, mendebaldeko hegalarekin, eraikinaren itxura laukia betetzen duena.
Stockholmgo liburutegi publikoa izena, gaur egun, eraikin hau eta Stockholmgo liburutegi sistema izendatzeko erabiltzen da. 2 milioi liburu eta 2,4 milioi cassette, CD eta audio-liburu ditu guztira.
Handitzea
2006an, nazioarteko arkitektura lehiaketa iragarri zen, liburutegiaren handitzea aurreikusten zuena. 2007ko azaroaren 16an, Heike Hanada arkitekto alemaniar ezezagunak irabazi zuen lehiaketa, Delphinium proiektuarekin.
Hegoafrikaren nazio ereserkia
Hegoafrikaren nazio ereserkia Nelson Mandelaren gobernuak sortu zuen 1994an, Hegoafrikaren ereserkia izateko.
I'd Climb the Highest Mountain
I'd Climb the Highest Mountain 1951ko Henry King estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Luis Ibero
Luis Ibero (Iruñea, - Iruñea, ) Zizur Nagusiko alkatea izan zen 1983tik 1995ra arte.
Căbești
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Hemimyzon nanensis
Hemimyzon nanensis Hemimyzon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Balitoridae familian.
Hegoafrikaren nazio ereserkia
Musika
Bi abestiren musika konbinatzen du: batetik, Cornelis Jacobus Langenhoven eta Martin de Viliersen afrikaansezko Die Stem van Suid-Afrika (euskaraz: «Hegoafrikako deia») apartheid garaietako nazio ereserkiarena; eta, bestetik, Enoch Mankanyi Nsotongak sortutako xhoserazko Nkosi Sikelel' iAfrika (euskaraz: «Jainkoak gorde beza Afrika») apartheidaren aurkako mugimenduek eta panafrikar askapenerako mugimenduek beren ereserkitzat erabilitako abestiarena.
Luis Ibero
Zizur Nagusiko alkatea izan zen 1983til 1995ra, beti bere alderdi politikoa lehenengoa izanten, AIZM, Agrupación Independiente de Zizur Mayor, izenekoa.
I'd Climb the Highest Mountain
Sinopsia
William Thompson predikari ibiltaria eta honen emazte Mary Elizabeth Georgiako Blue Ridge mendietako komunitate txiki batean kokatu dira.
Luis Ibero
1995. urtean, Zizur Nagusiko Udala utzi zuen eta bere postuan Luis Mª Iriarte jarri zen. Iberok, CDN (Convergencia de Democratas de Navarra) alderdira pasa zen eta Eraikuntza, garraio eta Komunikazio kontseilaria izendatu zuten, PSN, CDN eta EA itunari ezker.
Hegoafrikaren nazio ereserkia
Hitzak
Herrialdeko hamaika hizkuntza ofizialetatik bost darabiltza ereserkiak:
Luis Ibero
2007. urtean, politika utzi zuen.
COVID-19 delako gaixotasunak hil zuen.
Nerestce
Nerestce Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 106 biztanle ditu eta 4,68 kilometro koadroko azalera. Písekeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1340 urtean egin zen.
Marion (Utah)
Marion Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Summit konderrian kokatuta dago, Utah estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Barreiatze-bonba
Barreiatze-bonba, zatikatze-bonba ere deitua, edukiontzi bat da, barnean ehunka bonba txiki dituena, eta horiek azalera handi batean zabaltzeko eta lehertzeko diseinaturik dagoena. Lurretik, itsasotik edo airetik jaurti daiteke, erorketa askeko modu librean edo zuzendurik.
Barreiatze-bonbak askatzen dituen bonba txiki edo azpimunizio horiek hainbat kalte eragin ditzakete; hala nola, karga leherkorrarekin ibilgailu blindatuak zulatzea, metraila-zatiekin pertsona asko, modu bereizigabean, hiltzea edo zauritzea, bai eta suteak sortzea ere. Ehun herrialde baino gehiagotan debekaturik daude, eragiten dituzten albo kalte larriengatik.
Chantairac
Chantairac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Argibleko mendilerroa
Argibleko mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Argible mendia da, 1.200 metrorekin.
Chantairac
Etxebizitza
2007an 314 etxebizitza zeuden, 223 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 56 bigarren erresidentzia ziren eta 34 hutsik zeuden. 307 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 223 etxebizitza nagusietatik 189 bere jabearen bizilekua ziren, 30 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 37 etxek hiru zituzten, 72 etxek lau zituzten eta 109 etxek bost zituzten. 184 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 91 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Argibleko mendilerroa
Mendilerroan dagoen Argible mendiak ematen dio izena mendilerroari.
Chantairac
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 306 ziren, horien artean 216 aktiboak ziren eta 90 inaktiboak ziren. 216 pertsona aktiboetatik 196 lanean zeuden (108 gizon eta 88 emakume) eta 20 langabezian zeuden (8 gizon eta 12 emakume). 90 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chantérac udalerrian 237 unitate fiskal zeuden, 560,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.031 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 9 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Chantérac udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 232 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Neratovice
Neratovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 16.180 biztanle ditu eta 20,01 kilometro koadroko azalera. Mělník barrutian dago.
Chantairac
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Neratovice
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1361 urtean egin zen.
Lizarrate
Lizarrate edo —herriko euskaran— Sandratiko tunela, gaur egun San Adriango tunela izenaz ere ezaguna, Aizkorri-Arazko natura parkean dagoen pasabide zaharra da, 70 bat metro luze dena. Uraren higadurak haitzulo karstikoa sortu zuen, eta duela mende asko gizakiak haitzuloa areago zabaldu eta bere probetxurako egokitu zuen. Araba eta Gipuzkoa lotzen zituen bide nagusia hortik igarotzen zen, eta ordainsari garestia zuen. Gaur egun ere, Aizkorriko galtzadaren aztarnak oso nabariak ditu oraindik. Antzinako bide horrek Arlabango bidea egin arte garrantzi handia izan zuen, izan ere.
Microcebus mittermeieri
Microcebus mittermeieri Microcebus familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira, Anjanaharibe-Sud Erreserba berezian. Russell Mittermeierren omenez jarrio zioten izena. Ekialdeko Kostako Microcebus txikiena da. Gorrixka argia da, hainbat marra laranjekin. Zilborra txurixka-marroia da eta marka txuri bat du aurpegian. Isatsaren punta beltza da.
Lizarrate
Geografiari dagokionez, ekialde-mendebalde norabidea du tunelak. Ekialdean du Zegamaranzko bidea, eta mendebaldean Araiaranzkoa (Asparrena); bi herri horiek lotuz egiten zuen bere bide eginkizuna. Iparraldean Aizkorri mendia dago, eta hegoaldean Aratz. Lizarrateko pasabidea itsas mailatik 1.035 metro gorago dago. Bertaratzeko abiapuntu egoki edo erabiliena San Adriango mendi-aterpea da.
Izena
Tunelaren izen ezagunik zaharrena Leizarrate da (segur aski, leize arrate etimologia izango du); izen horrekin aipatu zuen Lope Martinez de Isasti gipuzkoar historialariak, 1615ean. Erromesek, bestetik, Infernuaren ahoa bezala ezagutzen zuten. Gero, izen hori Lizarrate bilakatu zen, eta, XX. mendean, tunela dagoen haitzaren izena zen batez ere; tunelari, berriz, San Adriango tunela esaten zitzaion. Gaur egun, ordea, tunelari berriz ere jatorrizko izena esleitzeko joera gailentzen ari da euskara zainduan.
San Adrian izena, dirudienez, erdaldun hutsek Sandrati euskal izenari (Zegama aldeko euskaldunek gaur egun ere badarabiltena) emandako interpretazio okerretik dator. Alabaina, Sandrati horrek, berez, Sancta Trinitate (Hirutasun Santua) latin izena du jatorri. Jaso diren datuen arabera, inguru horretan Hirutasun Santua gurtzen zen; hartara, Nikolas IV.a aita santuak, 1290. urtean, bekatuen barkamena eman zien urte hartako Hirutasun Santuaren egunean Lizarrateko ospitale-elizara joandako erromes, bidezko eta txiroei. Eta, gaur egun ere, San Adriango baselizako erromeria Hirutasun Santuaren egunean edo hurrengo igandean egiten da.
Gizakiaren aztarnak eta eraikinak
2008an egin zen lehengo kanpaina eta Alfredo Moraza Barearen gidaritzapean aritu dira Jexux Tapia Sagarna eta, Manu Ceberio Rodríguez. Hauek dokumentatu duten aldi zaharrena, Goi Paleolitoko Madeleine aldia da. Sarrerako atearen oinarrietatik behera, 8 metroko potentzia arkeologikoa induskatu da, hau da, 8 metro behera arte, aztarnak daude.
Goian XVIII. mendeko aztarnak daude, Brontze arokoekin nahastuta. Beheko geruzetan, duela 14.000 urte artekoa, fauna basatia eta giza okupazioak daude. Baherago buztina dago, arkeologikoki antzua, baina ikerlariek uste dute horren azpian ere aurki lezaketela berriz okupazioa.
Brontze Aroko geruzaz gainera, zundaketan beste hiru geruzak agertu dira. Zaharrenetik berrienera: Madelein aldia, Burdin Arokoa; erromatarren garaikoa; eta Erdi Arokoa, X. mendetik hasita.
Paleolitoa
San Adrianen ezagutzen dugun gizakien okupazio zaharrena Paleolitokoa da. Landa-lan arkeologikoan hainbat maila identifikatu dira eta horien artean, aipagarria da bat, ikatz ugari duelako. Okupazio hauetan aurkitutako hezur eta suharrizko zati ugariak azken Madeleine eta lehen Azil aldikoak dira, C14aren arabera duela 14.000 eta 13.000 urte bitartekoak.
Brontze Aroko zeramika zatiak
2009an duela 3.500 urte ingurukoa zeramika zatiak aurkitu dituzte tunelean bertan, baselizaren atzealdean hiru metroko zundaketa eginda. Brontze Aroko horrelako okupazio mailarik ez da Gipuzkoan aurrez topatu. Aranzadi Zientzia Elkarteko arkeologo eta Lizarrateko arkeologia indusketen zuzendari Alfredo Morazak dioenez, «bizitzeko baldintza onak zituen haitzuloak; babesa eta ura zituen, eta badirudi jende mugimendu handia ibili zela inguruan».
Erromatar garaia
2016an duela 2.000 urteko txanpon indigena aurkitu zuten, erromatarrentzat mertzenario moduan borrokatzen zirenei ordaintzen zieten motatakoa. Galtzadaren ezkerrean agertu zen, baina argitu behar da orain ikusten den galtzada ez da erromatarra, XVIII. mendekoa, baizik, eta azpian XVI. mendekoa egongo dela uste dute.
Erdi Aroko galtzada eta gaztelua
Aranzadi Zientzia Elkartearen ikerketen arabera, tunelaren ekialdeko zatian —Zegamaranzko aldean— gaztelua eraiki zuten XII. mendearen inguruan; XIV. mendeko idatzietan aipatu zuten lehen aldiz, eta XVI. menderaino behintzat egin zuen bere babes lana. Garai hartan, tunela orain baino askoz handiagoa zen altueraren aldetik (geroztik, zoruan harriak eta hondakinak pilatuz joan dira, eta tunela txikiagotuz). Harrizko zimendu baten gainean, zurezkoa zen gazteluaren egitura, 4-7 metro garai; 300 bat lagunentzako tokia zuen. Gaztelu hartatik, arrasto gutxiren batzuk baizik ez dira geratu. Aukikuntza hauetan, bete batzuren artean, zeramika eta eraztun bat agertu dira. Gazteluarekin batera, han herrixka bat zegoen, tunelaren alde bietan: zalditegiak, ostatua, hilerria, biltegia, baseliza, ur andela eta abar.
Hortik pasatzen den Aizkorriko galtzada ezaguna ere Erdi Arokoa da. Gaztelak Araba eta Gipuzkoa bereganatu zituenean (1200. urtea) hartu zuen bideak inoizko indarrik handiena. Nafarroa saihestu nahi bazen, ez zegoen beste biderik Gaztelaren eta Frantziaren artean. Aldi hartan, Lizarrateko pasabidea ez zen, ez, samurra, iritsi zaizkigun lekukotasunek diotenez: lapurrak, aldapa gogorrak, urtearen egun gehientsuenetan elurra, ostatu garestia...
Aro Modernoa
Komunikabide hura kontrolatu eta defendatzeko sortu zen gaztelua eta haren inguruko multzo osoa. XVI. mendearen amaiera arte, garrantzi handiko errege galtzada izan zen Lizarratetik igarotzen zena. Mende hartan, Gaztelak Nafarroa konkistatu zuenez, tokiak garrantzi militarra galdu zuen (beraz, gaztelua desagertu zen) eta beste bide batzuk ireki ziren Gaztela eta Frantzia artean. 1597-1601 artean Izurri Atlantikoak eragin nabarmena izan zuen, lehenengo Gipuzkoan eta, ondoren, Araban. Gipuzkoak ez zuen bere biztanleria elikatzeko gari nahiko, Gaztelatik eta Arabatik zetorren gariaren dependentzia zuen, hein handi batean Lizarratetik pasatzen zena. Egoera ikusita, Arabak gariarekin espekulatzea erabaki zuen eta guardiak ezarri zituen Lizarraten zein Aizkorrin. Garia Segurara iristea lortzen zutenek egoera ankerra izaten zuten, kargaren lapurretak eta bahiketak, gosetearen erakusgarri. Gainera, 1600 inguruan Lizarrateko alkatea eta bere familia, eta inguruan bizi ziren ikazkin batzuk hil ziren, izurriak jota.
Hala ere, XVIII. menderaino, Gasteiz eta Donostia arteko igarobide nagusia izaten jarraitu zuen. Mende hartan, aldapei, elurrari eta arriskuei ihesi, Arlabango bidea ireki zuten eta Lizarratekoa bigarren mailako bidetzat geratu zen. Pasabide nagusia izan zen bitartean, bidesaria kobratzen zen tunela zeharkatzeagatik; bidesaria ordaindu nahi ez edo ezin zuenak, mendian goraxeago igotzen den beste bide zailago bat erabili behar zuen. Gipuzkoako aldetik begiratuta tunelaren eskuinaldera dauden bi mailak, harkaitzean landuak, beste igarobide horren arrastoak dira, usadioak dioenez.
Gazteluak bi dorre zituen: bata, tunelaren barruan; bestea —dorre nagusia—, ondoko leize batean. Haitzaren lekurik garaienean ere beste eraikinen bat izatea litekeena da. Gainera, tunelaren inguruan oholesiak zeuden; arestian aipatu dugunez, harrizko oinarriaren gainean ezarritako zurezko egiturarekin eginak. Gotorlekuak babesa eta aterpea emango zien erromes eta bidaiariei, garai haietan bidelapurrez eta gaizkile zelatariz josirik zeuden bideetan barrena zihoazela. Leizetik Araba aldera ateraz gero, Historiaurreko tumulu bat dago. Han, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzaile Alfredo Morazak dioenez, piko edo zigorleku bat zegoen. Gaizkileak hiltzeko eta haien gorpuak luzaroan erakusgai izateko erabiltzen omen zuten, gainerako gaizkileak ohartarazteko asmoz.
Tunelean azaldu diren arrastorik gehienak ostatuarenak dira. Ez zuen batere fama onik: garestia eta txarra omen zen. Bide luzea egin behar zen, ordea, beste ostatu batera joan nahi izanez gero: joan-etorri handiko bide garrantzitsu hartan, zerbitzugune bakarra zen Araia eta Zegama artean.
Aro Garaikidea
XIX. mendearen erdialdean, ostatuari eraikin bat erantsi zioten: mikeleteen kuartela. Sute batek biak suntsitu zituen 1911. urtean.
Baselizak
Tuneletik 500 bat metrora, Zegama alderantz, Sancti Spiritus baseliza dago, galtzada zaharraren aldamenean, Erdi Aroan tenplarioen komentu izan omen zena.
Fikzioan
Leku misteriotsu hau elezahar askoren sorburu izan da, eta berriki marrazki bizidunetako film bat inspiratu du: Barriola, San Adriango azeria (2009), Juanba Berasategik zuzendua.
Lake Viking (Missouri)
Lake Viking Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Daviess konderrian dago, Missouri estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Aton asteroideak
Honako hiru hauek dira Aton asteroideen artean handienak:
Hynobius guabangshanensis
Hynobius guabangshanensis Hynobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Hynobiidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Hugh Hefner
Hugh Marston Hefner (Chicago, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko apirilaren 9a - Los Angeles, Ameriketako Estatu Batuak, 2017ko irailaren 27a) Playboy aldizkariaren argitaratzailea izan zen. 1953an argitaratu zuen aldizkariaren lehenengo alea, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Aldizkariaren irakurle gehienak gizon ikasiak eta dirudunak ziren. Izkirimiri lohiak, publizitatea eta neska biluzien argazkiak dira aldizkariaren mamia.
Phloeomys pallidus
Phloeomys pallidus Phloeomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Vertumnita
Vertumnita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Vertumnita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Patagioenas squamosa
Patagioenas squamosa Patagioenas generoko animalia da. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatua dago.
Microcebus mamiratra
Microcebus mamiratra Microcebus familiako espezieetako bat da. Madagaskarren bakarrik bizi dira, Nosy Be uhartean. Mamiratra hitzak malgatxez argia esan nahi du eta Claire M. Hubbard fundazioaren omenez jarri zen (Claire frantsesez argia da).
60 gramoko pixua du, bere generoan nahiko arrunta. Larrua gorri-marroia da eta ilunagoa bilakatzen da bizkarraren erdialdean. Isatsa gorrixka da eta zilborrazpia txuria edo krema kolorekoa du.
Fuencarral-El Pardo
Fuencarral-El Pardo Madrilgo hiria osatzen duten 21 barrutietako bat da, El Pardo, Fuentelarreina, Peñagrande, El Pilar, La Paz, Valverde, Mirasierra eta El Goloso auzoek osatzen dutena.
Madrilgo barrutirik handiena den arren, ez da jendetsuena barnean El Pardo mendia duelako.
Hona hemen barrutiaren helmugak:
40.47861°N, -3.70972°W
887 Alinda
887 Alinda asteroide gerrikoan aurkitutako 887. asteroidearen izena da. 1918ko urtarrilak 3an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1918 DB zen. Amor erako asteroide bat da, Alinda familiakoa, familia honi izena ematen diona.