cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sirakusako setioa (K.a. 397)
Kartagoko indarrak
Libiarrek, kartagotarrek eta libio-feniziarrek bazuten ondo prestatutako eta disziplinatutako zalditeria, ezpata sastatzaile eta ezkutu biribilekin. Numidiatik zalditeri arina zetorren, xabalin multzo batekin horniturik, zaldiak gidatuak ziren brida eta estriburik gabe. Iberiarrek eta galiarrek zalditeria ekartzen zuten ere. Libiarrek lau zalditako gurdi gehienak zekartzaten, baina Kartagok, oraindik ere, ez zituen gerrarako elefanteak erabili. Himilkonek gurdiak galdu zituen greziarrek Ericen 50 gerra-itsasontzi hondoratu zituztenean. Dirudienez, horietatik sirakusarrek ezin zuten bakar bat berreskuratu. Kartagotar ofizialek armada osoan agintzen zuten, zenbait unitatek berezko buruzagien esanetara borroka egiten bazuten ere.
Itsas-armada punikoan, gehienbat trirremez osatuta zegoena, tripulazio gehiena kartagotarra zen, baina bazeuden Libiatik edo beste kartagotar eremuetatik ere. Ezaguna da kartagotarrek hainbat quinquerreme lortu zituztela greziarrengandik Catanian, baina ez dakigu horrelako itsasontsiak egiten zituzten. Sirakusaren aurrean 400 quinquerreme zeuden. Nahiz eta armada punikoa gerrarako 208 itsasontzi eta garraiorako 3.000 izan, ezezaguna zaigu horietariko zenbat parte hartu zuten setioan.
Greziar indarrak
Greziar armadaren mamia hoplitak ziren, gehienak Dionisioren menpekoak, Italiatik eta Greziatik hainbat mertzenario bazeuden ere. Sikuloak eta Siziliako beste biztanle batzuk hoplitak eta peltastak moduan Sirakusako armadarako kontratatuak izaten ziren, eta Campaniatik etorritakoak baliteke samnitak edo etruskoen gerlarien ekipamendua ekartzea. Falangea izan zen borroka egiteko formaziorik ohikoena. Beharrezkoa izatekotan, Dionisiok gizonezkoak eta emakumezkoak erabili zituen peltastak gisa. Zalditeriari dagokionez, hiritar aberatsen eta mertzenarioen artean errekrutatzen zen. Sirakusako itsas-armada quinquerremetan oinarrituta zegoen (asmakizun hau Dionisiori egozten zaio), baita trirremeetan ere. Ez dago jakiterik Dionisiok zenbat garraio-itsasontzi zituen, baina bai flotaren arraunlariak hiritarrak zirela.
Gerraren hasiera
Dionisioren erasoen ondorioz, Kartagoren pean zeuden Siziliako greziarrak eta sikanoak matxinatu ziren. Dionisiok Motia erasotzean, bakarrik hiri gutxik jarraitzen zuten Kartagoko ligan, hala nola, Segesta, Entella, Palermo eta Solus. Kartagok armada egonkorra ez zuenez, bakarrik bidali ahal zuen Motiara 100 trirreme, Himilkonen aginduetara. Himilkonek ezin zuen ezer egin Dionisioren aurrean, Motia sarraskitu zuena, erresistentzia puniko gogor baten ondoren.
Gauzak honela, Etna sumendia erupzioan jarri zen eta Himilkonen indarrek beste bide bat hartu behar zuten, Etna inguratzeko. Magon, flotarekin Cataniarantz abiatu zen, non Kartagoko armadarekin elkartzekoa baitzen.
Dionisiok 60 itsasontzi eratu beharrean zegoen eta horretarako Sirakusako esklabo guztiak askatu zituen. Sirakusako eta Lentiniko gotorlekuak, berriz, soldaduekin defendatu zituen Greziatik kontratatutako 1.000 mertzenarioekin.
Horren ostean, flota eta armada Cataniarantz mugitu ziren kartagotarrak erasotzeko. Hala ere, Leptines anaiaren okerreko taktikaren erruz, greziar ontziteria hondoratua izan zen Cataniako guduan (K.a. 397). Gudua amaitu zenerako, 20.000 sodadu/arraunlari eta 100 itsasontzi galdu ziren. Bakarrik greziar itsasontzi batzuk erretiratu ahal ziren.
Setioaren hasiera
Cataniako porrotaren ostean, Dionisio kinka larrian egon zen. Behin greziar flota irabazita, Magonek Sirakusan errepikatu nahi zuen Messinako garaipena, Dionisiok ezin zuelako Himilkonaren armada eraso egin ezta suntsitu ere. Magonek base seguru bat nahi zuen. Bitartean, Dionisio beldur zen, bere estrategia hartzean, Sirakusan matxinada bat gertatuko ote zen. Bestalde, greziar armadak ez zuen nahi setio bat pairatzea, beraz, Dionisiok Himilkonen bila joan zen hiritik kanpo borroka egiteko. Egoera aldatu zen Dionisioren aholkulariek esan ziotenean Magonek babesgabeko Sirakusa erraz konkistatuko zuela. Orduan Dionisio, Catania utzirik, Sirakusarantz abiatu zen. Bitartean, eguraldi txarrak eragin zion Magoni itsasontziak hondartzaratzea, zaurgarriago bilakatu zituenak greziarren erasoetatik. Zorionez kartagotarrentzat, ekaitza gertatu baino lehen, Dionisiok altxatuta zuen kanpalekua. Gainontzeko greziar itsas-armada paraleloan mugitzen zen Dionisioren gudarostekin, kostatik zihoana.
Setio bat jasateko ez zen batere popularra Siziliako greziar aliatuen artean, hortik desertzioak. Hala ere, Dionisiok eskualdeko gazteluak hornitu zituen kartagotarren erasoa baino lehen.
Himilkon kartagotar armadarekin Cataniara heldu zen gudua gertatu baino bi egun beranduago, 110 kilometroko ibilaldi baten ostean, Etna mendia ingururatuz. Horrek itsas-armada punikoari segurtasuna ematen zion. Kartagotarrrek erabaki zuten zenbait egunetako atsedena hartzea matxuratutako itsasontziak konpontzeko eta greziarrei irabazitakoak hornitzeko. Himilkonek Etnan campaniarrekin negoziatu nahi zuen bandoz aldatzeko, baina Dionisiok horietako batzuk bahituak zituen, gainera, haien troparik onenak greziar armadan zeuden, halabeharrez leialak izaten jarraitu zuten.
Setioa prestatzen
Dionisio armadarekin heldu zen Sirakusara kartagotarrak baino leheneago. Honela, hasi zen setiorako prestaketekin. Lentini eta Sirakusako gotorlekuak soldaduz eta hornidurez bete zituen. Greziar aliatuen desertzioez kezkatuta, Dionisiok agenteak bidali zituen Italiara eta Greziara mertzenarioak kontratatzeko (batik bat Korintora, Sirakusaren metropolia, eta Espartara, ohiko doriar aliatua, Polixeno senidea barne). Gotorlekuen helburua zen uztak zaintzea eta kartagotarren Sirakusarako martxa oztopatzea, honela Dionisiok denbora gehiago izango zuen defentsa antolatzeko. Bestalde, gotorlekuak errenditzekotan, kartagotar ostetik garnizioak osatu beharko ziren eta orduan Sirakusako erasotzeko armada ahulagoa izango zen.
Baina Himikonek Lentini eta beste garnizio batzuk eraso egin beharrean, Sirakusarako bidea hartu zuen. Epipola lautadara heltzean, kanpalekua eraiki zuen. Flota punikoa, 250 itsasontziz osaturik, eta honek greziarrei harrapatutako quinquerremeak Portu Handian ainguratu zen. Portuan ainguratuz baino lehen, 2.000-3.000 garraio-ontzik desfilatu zuten Sirakusaren aurrean, gerraren harrapakinak erakutsiz. Himikon prest zegoen setioa hasteko horiek ekarritako soldadu eta hornidurekin,.
Sirakusako ontziteria -hasieran 180 itsasontziz osaturik zegoena nahiz eta hauetariko 100 galdu - porturatuta zegoen.
Sirakusako gotorlekuak
Jatorrizko Sirakusa Ortigiako irlan sortu zen, baina K.a. 415eko atenastarren espedizioa baino lehen, kontinentean bazeuden zenbait egitura agoraren inguruan. Orduan harresiak eraiki ziren Tika eta Akradina eremuetan. Behin Dionisiorenak gehituta, Sirakusak greziar munduko murruen zirkuitorik luzeena izan zuen.
Dionisiok irla jendeztatu zuen mertzenario leialekin eta hurbileko jarraitzaileekin. Gaztelu erraldoi bat eraiki zuen, lurpeko egiturak zituena Eurialo lautadako bidea babesteko. Atenastarren espedizioan altxatutako harresiez baliatu zen Akradinan populazioa ezartzeko. Lautadaren inguruko hesien zabalera, harriz eginda zeudenak, 2 eta 4,5 metrokoak ziren, altuera, berriz, 6 metrokoak.
Kartagotarren kanpamentua
Himilkon Portu Handiaren ondoan kanpatu zen, Politxana eskualdean, baina ez dago argi zein zen kanpamentuaren posizioa. Baliteke Sirakusako harresietatik 10 estadiotara egotea, Anapo ibaiaren iparraldean. Bigarren aukera zen harresietatik 12 estadiotara, Anaporen hegoaldean. .
Himilkonen kuartela Zeus tenpluan zegoen. Litekeena da kanpamentu nagusia Zeus tenpluaren ekialdeko eskualde zingiratsuan egotea, hau da, Daskon badia eta Lisimeleia zingiraren ondoan. Kanpamentuak ontziralekuko azpiegiturak zituen baita lubaki eta latesi bat ere.
Hasierako jarduerak
Behin kanpamentua ezarrita, Himilkon iparraldera abiatu zen, hiriaren ondoan, prest borrokarako. Ehun itsasontzi puniko Ortigiaren alboetan kokatu ziren greziar itsasontzien irteera ekiditzeko. Greziarrek Sirakusaren barruan jarraitu zuten kartagotarren probokazioak gorabehera. Himilkonek ez zituen murruak eraso, argi ez baitago setiatzeko tramankuluak zituenentz. Beranduago, soldaduei agindu zien eskualdetik horniduraren bila joatea. Eremua 30 egunez sarraskitu zuten greziarrak izutzeko eta hauek errenditzekotan negua baino lehen. Estrategiak funtzionatu ez zuenez, kartagotarrak neguko kuarteletara itzuli ziren setiatze-lanak hasteko.
Kartagotarren prestaketa-lanak
Kartagotarrak buru-belarri hasi ziren setio-lanekin. Himilkonek fuerte bat eraiki zuen Zeus tenpluaren ondoan (ez dakigu eraikina tenpluaren barruan zegoenentz). Beste batzuk eraiki ziren Daskonen eta Plemirionen, azken hau kanpamentu nagusia zaintzeko eta itsasontziei ainguratze seguru emateko. Kanpalekua harresi bat izateaz gain, lubaki eta latesi batez inguratuta zegoen. Gelonen hilobia eta haren emaztearena suntsitu zituzten harresia egitearen prozesuan. Flotaren parte bat sakabanatu zen garraio-ontziak horniduraren bila Sardiniara eta Afrikara bidali zirenean. Fuerteak ardoekin, zerealekin eta beste produktu batzuekin bete ziren, Himilkonek kontuan hartu baitzituen soldaduen beharrak.
Kartagotar estrategia
Iraganean, kartagotarrek arrakasta izan zuten hiri grekoak setiatzean. K.a. 409an, Selinonte eraso zuten tresnak erabiliz. Urte berean, Himerak jasan zituen kartagotarren setiatzeko abilezia. K.a. 406an, kartagotarrek Agrigento inguratu zuten hiriko bi aldeetan kanpatzean. Sirakusako babesen tamainak hain handiak ziren, non ezinezkoa zen hiria beste setio-murruekin inguratzea. Himilkonek soldaduak kontzentratu zituen, agian ez zuelako horrenbeste indarrak kanpamentu berri bat antolatzeko. Horrela egitekotan, garnizioak arriskuan egongo ziren Sirakusatik etor litezkeen erasoetatik. Gainera, harresirik ez zegoenez bi kanpamentuak babesteko, soldadu gehiago beharko ziren. Hegoaldetik eraso eginez gero, kartagotarren aldea arriskuan izango zen Eurialo gaztelutik letozkeen erasoetatik. Lautadako harresien garaiengatik ez zen posible erasotzea makineriarik gabe. Azken finean, Himilkon, Nizias atenastar buruzagiaren estrategiaz, K.a. 415ean, baliatu zen, hau da, itxarotea Sirakusan egoera egokia izan arte. Sirakusa setiaturik zegoen bitartean, greziar itsasontziak Laccius portutik irteten eta sartzen ziren, flota punikoaren arriskua bazegoen ere.
K.a. 397ko udaberria: Kartagok operazioak hasten ditu
K.a. 397ko neguan, etsaiek, haien kokapenetatik, patzientziazko jolasa egiten zuten baino ez. Hurrengo urteko udaberrian, Himilkon hasi zen Sirakusako aldiriak erasotzen. Ez dakigu kartagotarrek hiriko murruak apurtu zituzten, baina soldadu punikoak hiriko atal batez jabetu ziren, tenplu batzuk zituenak, haien artean Demeter eta Korerenak, eta guztiak suntsitu zituzten. Dionisiok ere, irteera arrakastatsuak antolatu zituen kartagotar patruilen kontra, armaden oreka aldatu ez bazen ere.
Bitartean, Polixenosek lortu zuen Grezian itsas-armada bat antolatzea, eta Espartako Farakidas almirantearen aginduetara 30 trirreme Sirakusara heldu ziren. Dirudienez, espartarrek zenbait itsasontzi puniko harrapatu zituzten eta kartagotarrek blokeoa altxatu zuten eskuadroi puniko bat patruilatik zetorrela pentsatzean. Grekoek nahiz kartagotarrek itsasotik ekarritako hornidurak behar zituzten haien ahaleginei eusteko.
Sirakusa kontraerasoan
Horren ostean, Dionisio eta Leptines flota txiki batekin irten ziren hornidurazko konboi bat babesteko, Sirakusarentzat guztiz erabakigarria zena. Itsasoan zegoen bitartean, ez dakigu nork agintzen zuen Sirakusan, baina horren erabakiak ezin hobeak izan ziren greziarrentzat. Lehenengo eta behin, Portu Handian alez beteriko eta babesik gabeko itsasontzi bat ikustean, bost itsasontzi greziarrek irteera bat egin eta harrapatu zuten. Harrapakina porturatzean, 40 itsasontzi puniko itsasoratu ziren eta itsas armada greziarrak (kopurua eta almirantearen izena ez dira aipatzen, agian, kartagotarrena baino handiagoa izango zen) aurre egin zion, 4 itsasontzi hondoratuz eta beste 20 menperatuz, bandera-ontzia barne. Orduan, greziarrak kartagotarren ainguralekura abiatu ziren, baina punikoek ez zuten erronka onartu. Horren ostean, greziarrak Sirakusara itzuli ziren harrapakinekin.
Garaipen hau Dionisioren laguntzarik gabe lortu zenez, haren etsai politikoek hiritar-bilera bat antolatu zuten Dionisio kargutik kentzeko Sirakusara itzuli bezain pronto. Espartakoak ez zeuden ados matxinatuekin, beraz, ekimenak porrot egin zuen. Zenbait historiagileren arabera, gudua ez zen inoiz gertatu. Beharbada, tiraniaren kontrako batek informazio hori eman zuen.
K.a. 396ko uda: setioaren porrota
Itsas-gudua gertatu bazen ere, borrokalarien egoera estrategikoa ez zen aldatu uda heldu arte. Alde batetik, Himilkon ez zelako gai izan Sirakusa jabetzeaz eta bestetik, Dionisiok ezin zuelako indar punikoak irabazi eta, gainera, biek kanpoko hornidurak behar zituztelako borrokarekin jarraitzeko. Gauzak honela, uda bero hartan izurria piztu zen kartagotar kanpamentuan.
Izurria
Litekeena da izurriaren jatorria Kartagoko kanpalekuan egotea, eskualde zingiratsuan zegoelako eta osasun-praktika txarrak zituztelako. Malariak zerikusia izango zuen ere soldadu eta marinelen heriotzean. Ehorzketak ugariak izan ziren eta gorpuei azkar eman zitzaien lur. Azkenean, posible ez zenez gorpu guztiei lur-ematea, kiratsa hedatu zen airean. Aurretiaz, gaixoei laguntza emanez gero, infekzioa moztuko zen.
Zorigaitz horren errua tenpluen eta hilobien profanazioei leporatu zieten. K.a. 406ko Agrigentoko setioan, Himilkonek antzeko egoera bati aurre egin behar zion eta jainkoen haserrea baretzeko ume bat eta zenbait animalia sakrifikatu behar zituen. Himilkonek izurria mozteko hartutako neurriekin ez zen ezer lortu, alderantziz, armada eta flotaren indarra txikiagotu zen. Himilkonen kanpamentuak toki berean jarraitzean, ostearen morala eta eraginkortasuna behera joan zen.
Dionisioren traizioa
Dionisiok ibilaldia gauez egin ostean, Zianera heldu zen. Eguna argitzean, zalditeria eta 1.000 mertzenario bidali zituen mendebaldetik kanpamentua erasotzeko. Horretaz gain, beste helburu bat zegoen: Dionisiok ahapeka zaldunei agindu zien, borroka hasi orduko, fidagarriak ez ziren mertzenarioak lagatzea borrokaren erdian. Izan ere, konbinatutako armadak eraso egin zuen kanpamentu punikoa baina mertzenarioak, zalditeriak alde egitean, sarraskituak izan ziren. Honela, Dionisiok bi helburu lortu zuen: etsaia distraitzea eta fidagarriak ez ziren mertzenarioez libre geratzea.
Gotorleku punikoak oldartuz
Mertzenarioak masakratuak ziren bitartean, greziar armadaren talde nagusiak kartagotarren gotorlekuak eraso egin zituen Zeus tenpluaren inguruan, Politxanan eta Daskonen. Zalditeriak, mertzenarioak abandonatu ondoren, Daskon eraso zuen. Greziar flotak ere, portutik irtetzean hondartzan zeuden itsasontzi punikoak oldartu zituen. Kartagotarrak ustekabean harrapatuak izan ziren erresistentzia antolatu baino lehen. Dionisiok kanpamentuaren armada garaitu zuen baita Politxana gotorlekua ere. Ondoren, greziarrak hasi ziren kartagotar kanpamentua eta tenplua erasotzen. Hala ere, kartagotarrek aurre egin zien greziarrei iluntze arte, borroka eten zenean.
Ontziteri punikoa Daskonen detxematurik
Izurria dela eta, flota punikoaren eskifaia gutxitu edo falta zen. Bestalde, greziarrek kartagotarrak ustekabean harrapatu zituzten Daskonen eta hauen ontziak ere (40 quinquerreme). Greziarrek ainguratuta zeuden kartagotar ontziak oldartu eta hondoratu zituzten. Beste batzuk, berriz, greziarren eskuetan geratu ziren. Dionisioren zalditeriak ere, hainbat ontzi erre zituen. Hauetako batzuk, noraezean joan ziren ainguren sokak erre eta libre geratu zirenean.
Soldadu eta marinel punikoak uretara salto egin eta itsas bazterrera igeri egin zuten. Suak kanpamentuaren zati bat erre zuen, kartagotarrek itzali ezin zutena, greziarren kontra borroka egiten zutelako. Sirakusar batzuk merkataritzazko itsasontziak eta txalupak hartu zituzten Daskonera joateko eta noraezean zeuden ontzi punikoak erakartzeko, baina horiek espoliatu eta gero. Bitartean, Daskongo gotorlekua erori zen. Dionisio kanpatu zen Zeus tenpluaren ondoan, Politxanan, baina ontziteria Sirakusara itzuli zen.
Egun bateko atarramentua
Greziarrak Daskon eta Politxanako gotorlekuez jabetu ziren, hala ere, eguna bukatzean, oraindik Zeus tenpluaren inguruko kanpamentu punikoa kartagotarren eskuetan zegoen, baita flotaren zati handi bat ere. Harrez geroztik, Dionisiorena zen ekimena eta Himilkon konturatu ezean, Himeraren antzeko hondamendia gertatuko zen.
Ohekide politiko bitxiak
Bereziki XVI. eta XVIII. mendeko historialarien ustez, greziar tiranoek, gehienbat Gelonek, Hieronek eta Dionisiok, mendebaldeko zibilizazioa barbaroengandik salbatu zuten, baina tiranoen lanak zerikusi gehiago zuen norberaren boterea gordetzearekin mendebaldeko zibilizazioa salbatzearekin baino. Dionisioren kasu, K.a. 396an.
Himilkonen dilema
Kartagotar armada gai izan zen greziar erasoetatik bizirik irtetzea, baina oraindik izurria jasaten zuten. Horrek oztopatzen zion ekimena hartzea greziar armada eta flota garaitzeko. Egoera hartan, greziar ontziteria kartagotarrena baino handiagoa izango zen, itsasontzi guztietarako nahiko eskifaia ez zutelako. Armadari dagokionez, ez zegoen egoera hobean zelai-guduan borrokatzeko. Horretaz oharturik, Himilkonek ixilean negoziatzeari ekin zion gau horretan bertan. Beste buruzagiek, ezer ez zekitenek, hala nola, italiarrek eta metropoliko greziarrek, nahiago zuten kartagotarrak betiko bukatzea.
Dionisioren bikoiztasuna
Dionisiok itun bat nahi zuen, nahiz eta aukera ezin hobea izan kartagotarrekin guztiz suntsitzeko. Esan ohi da, tiranoa zen aldetik, Kartagoko mehatxua bizirik behar zuela sirakusarren gaineko kontrola izateko, beraz, mendebaldeko gizartea salbatzea ez zen bere lehen helburua. Elkarrizketetan, honako akordio honetara heldu zen:
Koriantiarrek Dionisiori jakinarazi zioten kartagotar armada ikusi zutela Portu Handiaren bokaletik igarotzean. Sirakusarrak flota prestatzearena egin zuen baina ofizialak deitu gabe. Honela, Himilkonek denbora izan zuen ihes egiteko. Korintiarrek, isileko itunaz jakinaren gainean ez zeudenez, itsasontziak prestatu zituzten eta lortu zuten kartagotarren zenbait atzeratutako itsasontziak hondoratzea, baina flota puniko gehienak Afrikarantz alde egin zuen.
Behin Himilkon desagerturik, Dionisiok tropak bildu zituen kartagotar kanpamentura joateko. Honezkero, sikuloek etxerako bidea hartuta zuten eta soldadu puniko gehienak errenditu ziren. Beste batzuk saiatu ziren alde egiten baina greziarrek harrapatu zituzten. Iberiarrak, armak harturik eusteko prest bazeuden ere, Dionisiok bere armadarako kontratatu zituen, baina gainontzekoak esklabo bihurtu zituen.
Ondorioak
Dionisio ez zen zuzenean joan Siziliako kartagotarren jabegoen kontra, denbora hartu zuelako bere lurraldea eta gobernua antolatzeko. Beharbada, ez zuen nahi afrikarrak gehiago zirikatu. Siziliako greziar hiriak, kartagotarren libre zeudenak, zenbait neurritan, Sirakusaren lagunak ziren. Solunte traizionaturik eta sarraskituta izan zen K.a. 396an. Gero, 10.000 mertzenario matxinatu ziren Dionisiok haien buruzagia, Aristoteles Espartakoa, atxilotu zuelako, eta bakarrik baretu ziren komandantea Espartara bidali ondoren, epaituta izateko eta mertzenarioei Lentini hiria eman eta gero. Horren ostean, Dionisiok Italiako eta doriar greziarrekin Messina birpopulatu zuen. Beranduago, Tindaris fundatu zuen Messinako jatorrizko biztanleekin, zeinek alde egin baitzuten K.a. 397ko kartagotarren espoliazioa eta gero.
Dionisiok alperrik setiatu zuen Taormina K.a. 394an, sikuloek, kartagotarren aliatuek defendatuta. Magon Kartagokoak K.a. 393an Messinara armada zuzendu ondoren, gerra birpiztu zen.
Kartago: arazoz gainezka
Himilkon itzultzea Dionisioren eskuetan tropa punikoak utzirik ez zen Kartagoko biztanleen gustukoa. Nahiz eta 104ko Kontseiluak, ohikoa zenez garaitutako buruzagi batentzat, ez zuen gurutziltzatu, Himilkonek bere buruari zigorra ezarri zion: jendaurrean porrotaren ardura osoa hartu zuen; zarpailez jantzirik hiriko tenpluak bisitatu zituen otoi eginez barkamena lortzeko; azkenean, etxe barruan hormatartekatu zen gosez hil arte. Bitartean, izurria Afrikatik hedatu zen, kartagotar jainkoak apaltzeko sakrifizioak egin bazituzten ere, Kartago gogor jotzen zuelarik. Horretaz gain, libiarrak matxinatu ziren, 70.000 soldadutako armada bat eratu eta Kartago setiatu zuten.
Magon, Cataniako garailea, armadaren buruzagia izendatu zuten. Armada punikoa Sizilian zegoen eta beste berri bat errekrutatzea, denbora galtzeaz gain, garestiegia izango zen (Himilkonen akatsak mertzenarioak mesfidati bihurtu zituelako), beraz, kartagotar hiritarrak bildu zituen hormak defendatzeko, itsas-armada punikoak hiria hornitzen zuen bitartean. Magonek eroskeriak erabili zituen matxinatuak apaltzeko. Kartagotarrek, ere, Kore eta Demeter gurtzarako tenplu bat eraiki zuten hirian eta haien arteko greziar batzuek sakrifizioak egin zituzten Sirakusako tenpluen suntsiketa apaltzeko.
Horren ostean, Magon Siziliara joan zen, baina ez zen saiatu galdutako eskualdeak lortzen, alderantziz, lankidetzako eta laguntasunezko politika berria hasi zen greziarrekin, sikuloekin, elimoekin eta punikoekin, Kartagorekin edozer aurreko arazoa izanda ere. Greziar hiriak, kartagotar menpekotasunaz aske zeudenak, neutralago egoera batera mugitu ziren, bai Dioinisioren beldur bai Magonen jarrerarengatik. Bakeak iraun zuen Dionisiok sikuloak eraso arte, K.a. 394an.
Brahman (kasta)
Brahmana (sanskritoz: brāhmaṇa ; devanagariz: ब्राह्मण ), Indiako gizartean, hiru kasta goienetariko kidea da. Kasta honetakoak dira apaiz hinduistak.
Roberta Bondar
Bondarrek hainbat ohore jaso ditu, besteak beste, Kanadako Ordena, Ontarioko Ordena, NASAren Espazio Domina, 22 ohorezko titulu baino gehiago eta Kanadako Medikuntzaren Ospearen Aretoan sartzea.
Zirenaikoak
Zirenaikoak (antzinako grezieraz á sá, Kyronakoí) K.a. 400 urtearen inguruan sortutako eskola filosofikoa izan zen, Aristipo Zirenekoa ren (c. K. a 435- K. a 356) ideietatik abiatuta. Aristipo Sokratesen jarraitzailea eta Platonen garaikidea zen. Eskolaren printzipio asko bere biloba Aristipo Gaztea k formalizatu zituela uste da. Aristipo Zaharraren alaba zen Arete Zirenekoa k ere paper garrantzitsu bat izan zuen bere aitaren irakaskuntzak sendotzeko. Zirenaikoek, berezko ondasun bakarra plazera dela irakatsi zuten, minik eza ez ezik (geroago Epikuro k defendatuko zuen bezala), sentsazio positiboki atseginak ere esan nahi zuena. Sentsazio horien artean, oraingo plazerak nabarmentzen dira, bereziki fisikoak. Hala ere, betebehar sozialaren balioa ere aitortu zuten, eta plazera jokabide altruista batetik lor zitekeela. Eskola mende batean desagertu zen, baina bere ideiak eragin handikoak izan ziren epikureismoa n. Enpiristak ziren baina aldi berean eszeptikoak zentzumenetik datozen esperientziekin. Etikan, hedonismoaren aldekoak ziren: norberaren plazera gizakiaren xedetzat aldarrikatzen zuten, bereziki gorputzarekin loturikoak.
Eskolaren historia
Eskola zirenaikoa Aristiporekin, Sokrates en jarraitzailea eta Platon en garaikidea, jaiotzen da. Zirenaiko izena Cyrenetik dator, Afrikako iparraldeko greziar kolonia bat den Aristiporen jaioterria. Aristipok filosofia irakatsi zion bere alaba Areteri, nork, aldi berean, filosofia irakatsi zion bere seme Aristipori. Aristipo gazteak eskola zirenaikoaren teoria asko formulatu zituen, honela, aditu batzuek eskolaren sortzailetzat hartzen dute, Aristipo Zaharra eskolaren aitzindari eta inspiratzaile delarik. Hala ere, zaila da biek filosofia zirenaikoari egindako ekarpen zehatzak argitzea. Honi Aristipok filosofia trataturen bat idatzi ote zuen zalantzak gehitu behar zaizkio. Diogenes Laerzio k, Sozion eta Panaetiusen testigantzetan oinarrituz, Aristipok idatzi omen zituen liburuen zerrenda luze bat eman zuen. Hala ere, Diogenesek berak, Sosikrates aipatuz, Aristipok ez zuela ezer idatzi esaten du.
Beranduago, Hegesias, Anniceris eta Teodorok, Epikuro ren garaikide gogorrak zirenak, doktrina etiko zirenaikoak norabide ezberdinetan aldatu zituzten. Eskola handik gutxira desagertu zen, K. a. III. mendearen erdialdean. Hala ere, ondorengo filosofoengan eragina izan zuen. Epikurok, ziuraski, bere hedonismoaren ezaugarri bereizgarri batzuk garatu zituen, eta kanpoko munduaren ezagutza lortzeko aukeraren aurkako argudio zirenaiko asko, ondorengo eszeptiko akademiko eta pirron ikoek onartuak izan ziren.
Filosofia
Zirenaikoak hedonistak ziren, eta plazera bizitzako ongi gorena zela zioten, batez ere plazer fisikoa, beste plazer mota batzuk baino biziagoa eta desiragarriagoa zela uste baitzuten (adibidez, plazer mentalak). Atsegina da bizitzako on bakarra eta mina gaitz bakarra. Sokratesek defendatu zuen bertutea zela giza ondasun bakarra, baina bere alderdi erabilgarrirako ere paper mugatu bat onartu zuen, plazera ekintza moraleko bigarren mailako helburu bat izatea ahalbidetuz. Aristipok eta bere jarraitzaileek ideia sokratiko honetatik abiatzen dira, plazera bizitzaren azken helburu bakarra dela baieztatzeko, bertuteak berezko baliorik zuela ukatuz. Bere teoria, bestalde, greziar pentsamendu etikoaren korronte nagusitik oso urrun dago, moderazio, justizia eta adiskidetasunaren bertute tradizionalekin, hauek gutxietsiz. Ortodoxia filosofikotik urruntze horrek, partzialki bada ere, bere garaiko beste eskola bat den zinismo ra hurbiltzen du.
Etika
Ikusi dugunez, zirenaikoen arabera pertsona guztientzako bizitzaren helburu bakarra oraingo plazera da. Gainera, sentimendu oro unekoa eta homogeneoa da. Hortik ondoriozta daiteke iraganeko eta etorkizuneko plazerak ez duela existentzia errealik guretzat, eta egungo plazerren artean ez dagoela tipo-bereizketarik. Sokratesek adimena ren plazerrik gorenei buruz hitz egin zuen, zirenaikoek ezberdintasun honen baliozkotasuna ukatu zuten, eta gorputzeko atseginak, sinpleagoak eta biziagoak izanik, hobesgarriak zirela esan zuten. Une bateko plazera, ahal dela fisikoa, gizakientzako ondasun bakarra da. Zirenaikoek "plazera" ongirik gorena dela esaten dutenean, esan nahi dute gutako bakoitzarentzat geure plazera dela baliotsua dena, hori baita gutako bakoitzak bilatzen duena. Gainera, gutariko bakoitzak bere plazerak bakarrik senti ditzake, eta ez besteen plazerak. Beraz, ikusmen zirenaikoa hedonismo berekoia ren forma bat da.
Hala ere, berehalako atsegina ematen duten ekintza batzuek beren oinaze-baliokidea baino gehiago sor dezakete. Pertsona jakintsuak plazerren kontrola izan behar du, haiek esklabo bihurtu beharrean, eta horrek bizitzako plazer desberdinak ebaluatzeko judizio-gaitasuna eskatzen du. Legea eta ohitura hartu behar dira kontuan; izan ere, gauza horiek berez baliorik ez badute ere, bortxatzeak beste batzuek ezarritako zigor desatseginetara eramango ditu.
Era berean, adiskidetasuna eta justizia onuragarriak dira ematen duten atseginagatik. Horrela, zirenaikoek betebehar sozialaren eta portaera altruistaren hedonismoaren balioan sinesten zuten. Gaur egungo filosofo utilitarista nagusi askok bezala, ongiaren eta gaizkiaren kontzeptu herrikoiekiko mesfidantza eta bereizketa horiek guztiak legean eta konbentzioan bakarrik oinarritzen direlako uste sendoa adierazi zuten.
Plazera eta mina mugimenduak dira zirenaikoen arabera: plazera mugimendu leuna da eta mina mugimendu latza. Mugimendurik eza bitarteko egoera bat da, atsegingarria eta mingarria ez dena. Ideia hau Epikuroren teoriaren aurka zuzentzen da, oreka egoera (minik, premiarik eta kezkarik gabe egotea) berez atsegina dela dioena. Zirenaikoek, Epikuroren teoriari iseka egiten diote, desio eta minik gabeko egoera hau, gorpu baten egoera dela esanez.
Etika zirenaikoaren ezaugarri deigarrienetako bat plazera, eta ez zoriona, ongirik gorena dela dioen baieztapena da. Greziar teoriko ia guztiak ados daude zoriontasuna ongia dela esatean, baina ez datoz bat zoriona zertan datzan. Epikuro ere, hedonista baita, tradizio horren barruan dago, zoriontasuna eta bizitza atsegina izatea gauza bera direla esatean. Zirenaikoek, ordea, benetan bilatzen duguna plazer indibidualak direla diote, adibidez, jateko plazera. Zoriontasuna, plazer indibidual horien guztien batuketa kontsideratzen dena, berau osatzen duten plazer indibidual bakoitzaren balioagatik bakarrik da baliotsua.
Mingus (Texas)
Mingus Texasko hiri bat da. Palo Pinto konderrian kokatua dago. 2010ean 235 biztanle zituen, 4.01 kilometro koadrotan banatuta.
Zirenaikoak
Epistemologia
Zirenaikoak enpirista eta eszeptiko ak dira ezagutzari dagokionez. Enpirista gisa, uste dute gure esperientziak direla ezagutza ren iturri nagusia. Esperientzia hauek pribatuak dira gutako bakoitzarentzat. Gure esperientzien ezagutza ukaezina izan dezakegu (hau da, ezinezkoa da gaur egun esperimentatzen ari garenari buruz huts egitea), baina ez esperientzia horiek izatera bultzatzen gaituzten objektuena. Hau da, ezin dugu kanpoko munduaren ezagutzarik izan.
Zirenaikoek argudio hori indartzen dute esanez ez dugula esan behar, hertsiki hitz eginez, adibidez, "zerbait horia ikusten ari naiz", baizik eta "horixka izaten ari naiz", edo "zerbait horixkak mugitzen ari naiz", azken baieztapen horiek gure pertzepzio-egoera hurbilari buruzko zerbait egiazkoa baieztatzen baitute.
Epistemologia eszeptiko hori bi argudio nagusitan oinarritzen da, bata bestearekin erlazionatuta: pertzepzioaren erlatibitatea eta beste adimenen arazoa. Lehenengoaren arabera, Zirenaikoen arabera, objektu berak jasotzaile ezberdinek sentsazio ezberdinak sentitzea eragin dezake, jasotzaileen gorputz-egoeraren arabera. Adibidez, eztia gozoa da jende gehienarentzat, baina mingotsa gaixotasun bat duen batentzat, eta pertsona batentzat zuria dirudien horma hori ikusiko da ikterizia duen batentzat.
Zirenaikoek uste dute ondorioztatu behar dugula ezin dugula jakin zer kolore duen hormak gure esperientzian oinarrituta, ziurrenik ez dugulako inolako irizpiderik gure esperientzietatik kanpo, gure esperientzietako zein den zuzena epaitu ahal izateko.
Argudioa haratago doa eta, azkenean, beste adimenen auzia planteatzen du. Nahiz eta pertsona guztiak ados egon objekturen batek duen pertzepzio-kalitatearekin, adibidez, horma batek zuria dirudiela, zirenaikoek diote ezin dugula konfiantzaz esan esperientzia bera izaten ari garela. Nola jakin dezaket beste pertsona batzuek ni bezalako adimena dutela, haien portaera bakarrik ikusten baitut, ez portaera hori eragin lezaketen edo ez lezaketen egoera mentalak?
Azken zirenaikoak
Ondorengo zirenaikoek, Anniceris, Hegesias eta Teodorok, aldakuntzak garatu zituzten doktrina zirenaikoan.
Hegesias filosofo oso ezkorra izan zen. Uste zuen ezinezkoa dela zoriona lortzea, gorputzak eta gogamenak sufrimendu handia dutelako, eta gertatzen zaiguna zoriaren emaitza da. Beraz, bizitzaren helburua minaren saihestea bihurtzen da. Balio konbentzionalak, hala nola aberastasuna, pobrezia, askatasuna eta esklabotza, denak axolagabeak dira, eta ez dute samina baino plazer handiagorik sortzen. Hegesiasentzat, hedonismo zirenaikoa, soilik, bizitzako minei aurre egiteko estrategia irrazionalena zen.
Annicerisentzat plazera sortzen duten atseginerako bilatzen diren banakako asebetetze-ekintzen bidez lortzen da, baina Annicerisek enfasi handia jarri zuen familiaren, herrialdearen, adiskidetasunaren eta esker onaren maitasunean, eta plazera ematen dute sakrifizioa eskatzen dutenean ere.
Neurri batean, esan ahal da filosofo hauek guztiak epikureismo ak ezarritako erronkari aurre egiten saiatzen ari ziren, baina Epikuroren arrakasta, bere aurkariena baino osoagoa eta sofistikatuagoa izango zen filosofia sistema bat egitea izan zen.
NA-2510
edo Burutain-Etsain errepidea Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea errepide nagusia eta Etsain lotzen du.
Historia
Etsainerako bide zaharra ibilgailuen zirkulaziora egokitzearen emaitza da errepidea.
Udalerriak
Hauek dira errepideak zeharkatzen dituen udalerriak:
Laurent Jalabert
Laurent Jalabert (Mazamet, Frantzia, 1968ko azaroak 30), Jaja ezizena zuena, txirrindulari-ohi frantziar bat da, 1995eko Espainiako Itzulia eta 1997ko Munduko erlojupeko txapelketa irabazi zituena. Garai guztietako frantziar txirrindularirik hoberenetakotzat hartzen da. Beragan, garaipenak lortzeko erraztasuna nabarmentzen zen, baita bere lankidetza pelotoian eta bere erregulartasuna espezialitate guztietan ere.
2009an Frantziako txirrindularitza hautatzaile bihurtu zen.
Biografia
Profesional bezala 1989an debutatu zuen, Toshiba talde frantziarrean, non txirrindulari azkar eta klasikomano on bezala nabarmendu zen, 2. postu bat lortuz 1991ko Munduko Kopan.
1992an Manuel Saizek bere taldea zen ONCErako fitxatu zuen, talde honetan eman zuen lehen urtean, Munduko errepide txirrindularitzako txapelketan bigarren postu bat lortuz (Gianni Bugnoren atzetik), baita Frantziako Tourreko erregulartasunaren sailkapena ere, beste garaipen batzuen artean. Hurrengo urtean bere eboluzio bikaina jarraitu zuen 18 garaipen lortuz. 1994ko Espainiako Itzulian zazpi etapa garaipen lortuz harritu zuen jendea, baina urte horretako Frantziako Tourrean gertatu zen Jalaberten karreran lehen bat eta gero bat suposatu zuen gertakari bat. Zuhurtzia handirik erakutsi ez zuen frantziar polizia bat errepidera hurbildu zen txirrindulariari argazki bat ateratzeko, eta honek ezin izan zuen polizia saihestu eta lurrera larriki erori zen, erorketa honek ia bere hortz guztiak galarazi zizkiolarik beste kalte batzuen artean.
Ordutik aurrera, lehen mailako txirrindulari oso bat bezala aldarrikatu zen, bere palmaresean Munduko erlojupeko txapelketa nabarmentzen delarik, profesional bezala eman zituen bere azken urteetan sendotu zen espezialitatea.
2001ean Manolo Saizekin harremana hautsi zuen bederatzi urte elkarrekin eman ondoren eta Bjarne Riisekin joan zen CSC taldera, non bere azken bi denboraldiak oso modu duinean igaro zituen, bi Tourretan mendiko sailkapena, lortuz, baita beste 24 garaipen ere.
2002 amaieran erretiratu zen, profesional bezala 176 garaipen lortuta.
1996ko Atlantako Olinpiar Jokoetan eta 2000ko Sidneyko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.
Erretiratu ondoren
Erretiratu ondoren, Look bizikleta markaren aholkulari izatera pasa zen, baita frantziar telebistarako komentarista ere.
Kirolak bere bizitzaren zati izaten jarraitu zuen, eta New Yorkeko maratoia 2005ean, Londresko maratoia 2006an eta Bartzelonako maratoia 2007an korritu zituen, non bere markarik hoberena lortu zuen; 2:45:52. Orain triatloira dedikatzen da, eta 2007ko ekainak 24an Zuricheko Ironmanean estreinatu zen, 21. amaituz eta proba honetako gogorrena eta ospetsuena den Hawaiiko ironmanerako sailkapena lortuz.
2007ko urriak 13an Hawaiiko ironmanean parte hartu zuen 76. postu ikusgarri batean amaituz (12. 35 eta 39 urte arteko adin taldean) 1787 lehiakideren artean eta 9:19:58ko denbora eginez, garailea izan zen Chris McCormackengandik ordu bete pasatxora.
2009an Frantziako errepide txirrindularitzako hautatzaile bihurtu zen.
Victor Wegnez
Taldea, honako hauek osatzen zuten: Gauthier Boccard, Tom Boon, Thomas Briels, Cédric Charlier, Félix Denayer, Nicolas De Kerpel, Arthur De Sloover, Sébastien Dockier, John-John Dohmen, Simon Gougnard, Alexander Hendrickx, Antoine Kina, Loïck Luypaert, Augustin Meurmans, Victor Wegnez, Vincent Vanasch, Florent Van Aubel eta Arthur Van Doren-ek.
Giulietta Masina
Giulietta Masina (San Giorgio di Piano, - Erroma, ) Italiako aktorea zen.
Biografia
Irratian hasi zen baina gero zineman lan egin zuen; Federico Fellini bere senarrak idatzi eta filmatu zuen Karrikak (1954, La strada) nazioarteko begiramena ekarri zion. Film bakan eta hautak egin izan ditu, betiere ahultasuna eta umore zoroa irudikatuz.
1802 Zhang Heng
1802 Zhang Heng asteroide gerrikoan aurkitutako 1802. asteroidearen izena da. 1964ko urriak 9an aurkitu zuen Mendi Purpurako Behatokiak Nankingetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1964 TW1 zen. Bere izena Zhang Heng astronomoagatik jasotzen du.
Ecsenius pulcher
Ecsenius pulcher Ecsenius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Brahmana
Brahmana Indiako Veda liburu sakratuen iruzkinez osatutako idazki bilduma da; sanskritoz idatziak dira, prosaz, eta antzinako Veda eskolek bilduak.
Castrocontrigo
Castrocontrigo Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. eskualdean dago, itsas mailatik metrora, eta -ko azalera hartzen du.
Rucervus schomburgki
Rucervus schomburgki Rucervus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Cervinae azpifamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago
Triphoturus mexicanus
Triphoturus mexicanus Triphoturus generoko animalia da. Arrainen barruko Myctophidae familian sailkatzen da.
Julia Kozik
Julia Sergeievina Kozik, errusieraz Юлия Сергеевна Козик (Dolgoprudny (Errusia), 1997ko otsailaren 17a) Dynamo Kurskeko eta Errusiako selekzioko saskibaloi jokalari errusiarra da.
2015eko FIBA Europako U20 txapelketetan, 2016ko FIBA Europako U20 txapelketetan eta 2017ko FIBA Europako U20 txapelketetan parte hartu zuen, brontzezko domina irabaziz.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezko domina irabaziko du ROC taldearekin, AEBren atzetik (urrezkoa) eta Txinakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuko dira. Hauek osatuko dute ROC taldea: Evgenia Frolkina, Olga Frolkina, Julia Kozik eta Anastasia Logunova-k. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapan lehiatu zirela.
Montfranc
Montfranc Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aveyron departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montfranc udalerrian erroldatutako biztanleak 135 ziren. Familiak 55 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 13 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 25 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 87 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 81 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 8 etxek hitu gela zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 91 ziren, horien artean 68 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 68 pertsona aktiboak lanean(38 gizon eta 30 emakume) zeuden.. 23 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montfranc udalerrian 60 unitate fiskal zeuden, 134 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 11.733 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
John Elliott
John Huxtable Elliott (Reading, 1930eko ekainaren 23a - Oxford, 2022ko martxoaren 10a) historialari eta hispanista britainiarra izan zen, Oxfordeko Unibertsitateko Regius Professor Emeritus eta Oriel Collegeko eta Trinity Collegeko Honorary Fellow karguak izan zituena.
Biografia
Eton College elitean ikasi ondoren, Historian doktoregoa lortu zuen 1952an Cambridgeko Unibertsitatean. Londresko King's Collegeko Historiako katedraduna izan zen 1968tik 1973ra. 1972an Britainiar Akademiarako hautatu zuten. Princetonen katedraduna izan zen 1973tik 1990era, eta Oxfordeko Unibertsitateko Regius Professor Emeritus 1990etik 1997ra.
1965etik aurrera Madrilgo Historiaren Errege Akademiako kide izan zen.
1993an Salamancako Unibertsitateko Nebrija saria jaso zuen bere monografien kalitateagatik, geroago Asturiasko Printzea saria jaso zuen 1996an gizarte-zientzietan egindako ekarpenagatik, Balzan saria 1999an Espainiako historiari egindako ekarpenagatik. eta Espainiako Inperioa Aro Modernoan, eta 2018an Espainiako Ordenak Saria jaso zuen. Bere ikasketak XVI eta XVII. mendeen garaia, Monarkia Katolikoaren gorakada eta erorketa, eta bere agintaritza eliteak halako prozesuak nola kudeatu zituen aztertzen ditu.
2022ko martxoaren 5ean pneumonia eta giltzurruneko konplikazioak zirela eta, urte horretako martxoaren 10ean hil zen 91 urte zituela Oxfordeko (Erresuma Batua) John Radcliffe ospitalean.
Pine Mountain Lake (Kalifornia)
Pine Mountain Lake Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Tuolumne konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Matthew Broderick
Matthew Broderick (New York, 1962ko martxoaren 21a) estatubatuar zinema eta antzerki aktore bat da, bai eta ahots bikoiztailea ere. Antzeztutako filma ezagunenen artean honako hauek daude: WarGames (1983), Ferris Bueller's Day Off (1986), Glory (1989), Addicted to Love (1997), Godzilla (1998) eta Election (1999).
Sarah Jessica Parker aktorearekin ezkondua dago.
Myopterus daubentonii
Myopterus daubentonii Myopterus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae azpifamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago
Belarrondoko bizar
Belarrondoko bizarrak, papiloteak edo patillak aurpegiko ile zerrendak dira, lokietatik aurpegian behera masailetaraino luzatzen direnak, kokotsean elkartzera heldu gabe eta bibotearekin bat egin gabe, kasu horietan bizarra osatzen baitute.
Mission (Texas)
Mission Texasko hiri bat da. Hidalgo konderrian kokatua dago. 2010ean 77,058 biztanle zituen, 88.04 kilometro koadrotan banatuta.
Prats de Lluçanès
Prats de Lluçanès Kataluniako udalerria da, Osona eskualdean eta Bartzelonako probintzian kokatua. 13,8 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.722 biztanle zituen.
Lithobates forreri
Lithobates forreri Lithobates generoko animalia da. Anfibioen barruko Ranidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Tauraco porphyreolophus
Tauraco porphyreolophus Tauraco generoko animalia da. Hegaztien barruko Musophagidae familian sailkatua dago.
Derby (Vermont)
Derby Vermont estatubatuar estatuko Orleans konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 4.621 biztanle zituen eta 30,9 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Dorset (Vermont)
Dorset Vermont estatubatuar estatuko Bennington konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 2.031 biztanle zituen eta 16,39 pertsona/km²-ko dentsitatea.
Lithobates fisheri
Lithobates fisheri Lithobates generoko animalia da. Anfibioen barruko Ranidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Torre de Esgueva
Torre de Esgueva Valladolideko udalerria da, Páramos del Esgueva eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 81 biztanle zituen.
Carlos Ciriza
Carlos Ciriza (Lizarra, 1964) Nafarroa Garaiko margolari eta eskultorea da. Familiako giroak bultzatuta, Iruñeko Arte Aplikatuen eta Arte Ofizioen Eskolan sartu zen. Gazterik pinturatik bideratu zuen bere artegintza, baina luze gabe eskulturan ere hasi zen lanean. 1984an hasi zen erakusketak egiten, eta Iruñean finkatu zen.
Sendo heldu dio eskultura monumentalak egiteari. Zuretik eta harritik hasi eta, gero, bere estiloa biribiltzen eta zehazten joan zen, eta beste material batzuk moldatzen hasi, burdina batez ere. 30 urteko ibilbidean zaildu da eta hainbat sari irabazi ditu. Iruñeko Napardi Gastronomia Elkarteak hari 2017ko ekainean esleitutako sarian nabarmendu duenez, urte hauetan "bilaketa etengabe batean aritu da, materia, bolumen eta orekaren artean; bertan, espazioa geratzen da agerian XXI. mendeko funtsezko eta ezin besteko elementutzat".
Zodacita
Zodacita fosfato motako minerala da eta montgomeryita taldearen kidea da.
Carlos Ciriza
Bere formatu handiko eskulturak espazio publikoetan ikusten dira Nafarroan, batez ere errepide nagusietan, adibidez, Donejakue bideko Frantses Bide nagusian. Europan eta Amerikan ere sakabanatzen dira bere eskulturak eta, 2017an, Mexiko, Alemania eta Estatu Batuetako mandatuetan zebilen lanean.
Ecsenius randalli
Ecsenius randalli Ecsenius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Salcia Tudor
Salcia Tudor Errumaniako udalerri bat da, Brăila konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ageneko barrutia
Ageneko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 10.538 biztanle ditu 1.013 kilometro koadrotan. Guztira 71 udalerri ditu. Bere hiriburua Agen da.
Salcia Tudor
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Zodacita
Ezaugarriak
Zodacita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 da.
El Pont de Vilomara i Rocafort
El Pont de Vilomara i Rocafort Kataluniako udalerria da, Bages eskualdean eta Bartzelonako probintzian kokatua. 27,35 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.714 biztanle zituen bi herritan banaturik.
Saint-André-le-Bouchoux
Saint-André-le-Bouchoux Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.
Ruwenzorornis johnstoni
Ruwenzorornis johnstoni Ruwenzorornis generoko animalia da. Hegaztien barruko Musophagidae familian sailkatua dago.
El Pont de Vilomara i Rocafort
Udaletxea el Pont de Vilomaran dago.
1801 Titicaca
1801 Titicaca asteroide gerrikoan aurkitutako 1801. asteroidearen izena da. 1952ko irailak 23an aurkitu zuen Miguel Itzigsohnek La Platatik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1952 SP1 zen. Bere izena Titicaca lakuagatik jasotzen du.