cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pizkundea Euskal Herrian
Iruñeko lantegia
Joan Gazteluzar. Logikoki, garran­tziz­koena da bera, jardunean iraungo duelarik ia XVII. mendearen erdial­dera arte. Joan Gazteluzar mihizta­tzailea edo munta­tzailea izan zen Iruñeko per­tsonaiarik famatuena, nahiz eta honek benetako eskulturagile eta sagrario eta liturgia tresnerietarako urregin­tzan trebeziarik falta ez izan, mihizta­tzaile lanbidean zen ezagutua eta batez ere estimatua. Aez­koako erretaula berak egina da, eskulturgin­tzaz Anbrosio Bengoe­txea arduratu bazen ere.
Gazteluzarrek bere garaiko eskulturagilerik hoberenekin egin zuen lan eta estilo erromanistari leialki jarraitu zi­tzaion; hala, erretaula asko diseinatu eta burutu zituen delako parrokia hauetan: Zolian, Eguesen, Imar­koainen, Elbeten, Larraian, Eneri­tzen, Latasan, Ororbian, Sunbillan, Arrai­tzan eta abar.
Domingo Bidartekoa. Erromanista garaiko beste mihizta­tzaile sonatu bat Domingo Bidarte izan zen, Iruñeko go­tzaina zen Antonio Zapatak bereziki estima­tzen eta lagun­tzen ziona.
Iruñeko katedraleko Errukiaren erretaula txikiaren egilea da, aipatutako ikonografiatik eszena bakarra duena, beraietan Migel Anjelen gisako estereotipa­tzeak azal­tzen direlarik.
Domingo Lusa. Bidartek bere suhi Domingo Lusarekin el­kartuta egin zuen lan, nahikoa talentu duen eskulturagile honek bere eskulturan erromanismo berantiarra gorde zuen, Gregorio Fer­nandezen eraginarekin el­karturik. Honen lanetan ikusten da aurpegi biribil­ak eta janz­kera hanpurusen atzean dauden gorpuz­kera indar­tsuak gogoko zaiz­kiola. Dena dela, Valladolideko jatorria izan dezakeen honetan zenbait angelu­etatik errealismo barrokoa bistara­tzen da jada. Delako ezaugarri horiek hauetan azal­tzen dira:
- Arroniz­ko Santa Maria Madalenaren erretaulako erliebe bi­txietan;
- Ardanaz­ko Santa Katalinarenean (santaren irudia zer­txobait estereotipatua da);
- Imar­koain eta Ziri­tzan.
Orokorrean, nafar parrokia ba­tzuetarako egin zituen erretauletako tailetan:
- Galar­ko Espar­tzan,
- Muru Artederretan,
- Olatz Nagusian,
- Berriobeitin, (1621‑1629)
Zangozako lantegia
Mugatik hain hurbik egoteagatik, lantegi honek auzoan zuen Aragoi erresumatik zetozen mandatuak har­tzen zituen. Zangozako bi ertilarik, Nikolas Berastegi eta bere suhi Joan Berroetak 1587 eta 1594 bitartean Erromanismoko ederrenetarikoa den Huescako katedraleko aul­kiteria bikaina burutu zuten, biz­karral­dean gorputz osoko irudiak dituela; denen artetik San Mikel Goiaingeru biluziaren adieraz­pen eder bat nabarmen­tzen delarik.
Nikolas Berastegi. Dokumenturen batean, “ar­kitek­to” lanbidea izendatzen da. Berastegik lehenago Mirandako Jasokundeko parrokiaren koruko aul­kiterian, Agoi­tzeko San Migelerenean eta gaur egun desagertua den Santiago monasterioarenean (Iruñea) jarduna zuen.
Joan Berroetak. Joan Berroetak bere al­detik, Huescako elizetako erretaulak, San Loren­tzo eta San Pedro Zaharrarenak egin zituen.
Joan Etxenagusia mihizta­tzaileak trazaturiko bere erretaula nagusirako lan plastikoa Joan Berroetak burutu zuen, Joan Huiziren lagun­tzarekin. Tafallako Santa Marian inspiraturikoak dira erliebe eta eskulturak.
Lagun­tzaile bera izan zuen San Bizente elizako eskulturak lan­tzeko Urraulbeitin. Zangozara itzuli zen segidan, Joan Burdeosen lagun­tzarekin Karmel komentuko elizaren eskultura ba­tzuetaz ardura­tzera. Lan honen ondoren etorri ziren beste tratu ba­tzuk:
- Tafallan Sor­tzez Garbiaren Ordenako komentuko sagrarioa egin zuen;
- eta Galipentzu, Ledea, Irunberri, Zare eta abarretako erretaula nagusietarako zenbait taila eta erliebe.
Irunberriko lantegia
Irunberriko fokuan gehien nabarmendu ziren ertilariak dira Joan Huizi, Gaspar Ramos eta Joan Hera mihizta­tzailea. Hauek, XVII. mendeko lehen herenekoak diren ar­kitek­tura zuzeneko eta eskultura onargarriak dituzten erretaula-multzo bat egin zuten.
Gaspar Ramosek eskulturak egin zituen eta Joan Herasek mihiz­ta­tu; hauei zor zaiz­kie zenbait erretaula bikain:
- Santakarako Jasokundearen erretaula nagusia,
- Abaurregainako San Martin (1611), egitura oso klasizista duena, mukulu eskultura nabarmenak, horietako ba­tzuk edertasun handikoak –Jasokundea eta San Estebanena– Gaspar Ramosen ezaugarri klasizistarekin.
- Garaioa parrokiakoa,
- Espar­tzakoa benetako maisu lana,
- eta Irunberriko parrokiako bi alboetakoak ere;
- Orotz‑Betelukoa buka­tzeaz ere arduratu zen.
- Orreagako erretaularen egoki­tze lanean, Esako San Esteban elizan burutu zuelarik (1618‑1624);
- Lakun­tzako San Salbatore elizako erretaula korapila­tsuaren (eskultura eta erliebeak) egilea, lan honetan tratua zein datarekin egin zuen gogoan harturik, (1637) bere seme Fran­tzisko Ramos ertilariaren lagun­tza izan zuela uste izatekoa da. Dena dela, erretaula honetan Orotz‑Betelukoan bezala, naturalismo barroko al­derako nolabaiteko gertura­tzea suma daiteke.
Lizarrako lantegia
Lizarrako lantegia, batez ere, eraginkor azal­du zen denbora luzean –belaunal­diz belaunal­di– datozen familiako lantegietan bil­tzen ziren ertilarien jarduerari esker. Troas eta Inbertotarren familiak gailenduko dira.
Troastarrak
Fran­tses jatorriko familia batekoak dira Troas‑tarrak (Troyes‑ekoak), beroietatik Pedro, Joan Nagusia, Joan “Gaztea” eta Julian dira Nafarroan ezagunak.
Joan Troas Nagusia mihizta­tzaile-lanetan zen ezaguna.
Bestea, Joan Troas “Gaztea” alegia, bere testamentuan (1600) aitor­tzen zuen Gal­deanoko San Pedro parrokian erretaula nagusia hasia zuela, eta 1570erako eginak zituen jada zaindariaren irudia eta sagrarioa. Larrioneko erretaulan ere esku hartua zen Jasokundeko irudi erromanista zizelkatzen. Berari zor zaiz­kionak dira:
- An­tzingo San Fausto parrokiako eretaula (c.1576),
- Aiegiko sagrarioa
- eta Etaiuko erretaula nagusia ere (c.1600).
Pablo Troas. Lizarrako Troastarren eskulturagilerik gogo­tsuena Pedro izan zen. Beronek lehenbizi egin zituen lanen artean kokatu behar­ dira, beharbada, Alloko parrokiako saihe­tsetakoak, berau buka­tzeko Logroñon bizi ziren lagun­tzaile fran­tsesen esku-hartzea behar­ izan zuen, erretaula horietan plateresko eta espresibista arrasto garbiak utziz.
Honako erretaula hauetan jarduna zela dirudi:
- Iguz­ki­tzakoan (c.1580)
- Sorladako erretaula nagusia berea obratzat hartu da (c.1580), baita Villamayor de Monjardineko beste lan ba­tzuk ere.
- Arbeitzako erretaularen tratua egin zuen 1595ean, gerora Ber­nabe Inbertok bukatu zuena, hain zuzen ere;
- Ira­txeko klaustroan ere partaide izan zen,
- eta San Berebundoren ku­txatilaren egilea ere bera izan daiteke.
Rhinogobius yaoshanensis
Rhinogobius yaoshanensis Rhinogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
São Domingos do Araguaia
São Domingos do Araguaia Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Pizkundea Euskal Herrian
Troastarrak
Pedro Troas Villatuertako San Migeli eta Santa Katalinari eskainitako alboetako bi erretaulen egilea da (c.1596). Egiaz­koa dela dirudi Troastarren arte lanei dagokionez, ia erabat XVI. mendearen bigarren erdira muga­tzen dela eta mende honen bukaeran amai­tzen.
Inbertotarrak
Inbertotarrekin ez da gauza bera gerta­tzen, zeren eta, katalogoan erromanismotik eskultura barrokorako igaroal­diaren hasiera ikus baitaiteke.
Joan. Familiako lantegiaren sor­tzailea, Troastarren lehenengoa izan zen Joan Inbertok, XVI. mendearen lehen erdiko espresibismoan jan­tzi zenak tailatu zituen Lizarrako San Joanen parrokian eta Abartzuzarakoan erretaulak, erromanista baino platereskoa gehia­go dutenak. Esteno­tzeko erretaulan eta bere semeen lagun­tza izan zuen beste elizetan bistara­tzen da erromanista arrastoren bat.
Pedro. Hiruetatik –Pedro, Joan II.a eta Ber­nabe– lehengoak, Joan An­txietak diseinaturiko Alloko aul­kiterian esku hartu zuen, baina oso gazterik hil zen.
Bere anaiek, Joan eta Ber­nabek, hartu zuten 1590etik familiako lantegiaren emai­tza garran­tziz­koenen ardura.
Familiako beste bat –Tomas Troas– Zamoran porturatu zen eta han (c.1600) San Andres elizan jaso den Haurra duen Birjina tailatu zuen in­txaurrondo-zuran.
Joan II.a. Badu ezaugarri bat Joan Inberto II.aren erromanismoak: zakartasun apur bat; bere erretauletako taila ba­tzuetan, esaterako, Muz­kiko Madalenaren elizan (1596), Urbiolan, Ollobarrenen, Jai­tzen, Villatuertan ikus daitekeenez.
Ber­nabe izan zen bere familiako eskulturagilerik jan­tziena eta garaikoen artean aipamenik gehie­nak berak bereganatu zituen. Fiteroko parrokian beretik gorde denetan Kristo guru­tzil­tzatua maisulan bikaina da: okerturiko gorpu­tzaren edertasun plastikoak eta bere gorputz biluziaren profil eta bolumenen kontraste harmonia­tsuek An­txietaren oroitzapena pizten dute, nahigabe ere. Gauza bera esan daiteke Mendigorriarako tailatu zuen Kristoaz eta berdin Mañeruko Kristoaz ere, Ber­nabek erretaula­txo erromanista bat ere utzi baitzuen.
Erretaula nagusia eta alboetako bi Andosillan. Tratua egin zuen 1597an erretaula nagusia eta alboetako birengatik. San Sebastiani eskainitako erdikoan ikusten da garbi erromanismoari leial zaion maisuaren eskua: “konposaketa egokia da, barru al­dera sail­katuriko per­tsonaien pilaketak, Erromanismo jatorreko aurpegi bekoz­kodunak dituena, nahiz eta lanketako laztasunak lantegiaren esku-har­tzea suposa­tzen duen”.
Bereak dira:
- Alloko erretaula, 1592.ean tratua egin eta bikain diseinaturikoa, erromanismo bete‑betekoa da.
- Etaiuko San Sebastian elizako erretaula eta taber­nakulua, 1603an ordaindu zitzaizkionak.
Bereak direla esan ohi da:
- Ira­txetik datorren Deikazteluko erretaula,
- Murilloko San Estebanen erretaula (c.1588)
- eta zenbait irudi eder, besteak beste, Desoioko Haurra duen Birjina, solte geratu diren baina, inola ere, askatu eta sakabanatu diren erretauletakoak.
Ber­nabe Inbertok 1622an Eneri­zko parrokiako Madalenaren erretaula nagusia bukaturik zuen jada, erdiko horma-hobian emakume zaindari Santuaren irudi lirain bat zuelarik.
Garisoaingo Jaio­tzaren elizako erretaula nagusia eta alboetako biak izan ziren XVII. mendeko lehen hamar­kadan mandatu garran­tziz­koak. Beste maisulan handi bat da erretaula nagusia. Ikusleak berehalakoan ikusiko ditu ugaritasun harmonia­tsu eta ekin­tzaile jarreretan irudiak maisuki pila­tzen jakitegatik Joan Juni eta An­txietaren arrastoak.
Ber­nabe Inberto 1632an hil zen, bere aitak hasi zuen Etxabarriko erretaula nagusia bukatu berria zuela.
Inbertotarren lantegiaren erreferen­tziak etengabekoak dira, zeha­tzago esanda, Ber­naberen eskuari buruz­koak, XVII. mendearen hasieran egindako lanak hiz­pide direnean, eta beroien dokumentuak falta dira, 40 urte lehenago Joan An­txietaren aipamenekin gertatu zen moduan. Joan III.a Inberto familiako az­ken laguna, lantegiaren sor­tzailearen iloba da, berau ere Joan zeritzona eta XVII. mendeko erromanista tradizioari eu­tsi ziona. Aipatu Joan III.aren leialtasun erromanista honako erretaula hauetan suma­tzen da:
- Amillaoko San Erroman zaindariaren irudi bikain bat tailatu zuen erretaulan,
Baina gerora nolabaiteko naturaltasun barrokoa azal­tzean al­di berri bat al­darrikatu zen:
- Gal­deanoko erretaulan –Joan Troasek bukatu gabe utzi zuen hartan–,
- Ziraukiko bi albokoetan erretauletan (1614)
- eta gehiago oraindik Zubiel­kin (1624), Sesman (1625) eta Villatuertako (1641) erretauletan; kanon luzez­ko irudiak dira, aurpegietako ezaugarri errealistetan eta tolesdura zoko­tsuetan eragina sortu zion gaztelar eskoletan inspiraturiko zaletasuna suma­tzen den, zeren eta agirietan azal­tzen denez 1614an Valladoliden eta 1621ean Segovian lan egina zen.
XVI. mendearen bigarren erdiko gizartea, espiritua eta sentiberatasuna
Mende handiaren erdial­dera euskal ar­kitek­tura handiaren erlijio eta politikako agertokia den momentu historiko honi buruz­ko zerbaiten berri ematea komeni bada, zerbait hori Felipe II.aren erregeal­di hasieran eta Trentoko Kon­tzilioaren amaieran sortu zen egoera espiritual berria izan daiteke. Hispaniako gizartearen bizi­tzarako eta, orokor­ki esanda, egitura artistikoen garapenerako, oinarriz­koak izan ziren bi gertakariok. Baina kapitulu honetan Euskal Herriko erlijioz­ko ar­kitek­turaren mugetan kokatuko dugu gaia; hain zuzen ere, “eliza kolumnarioen” eszenari lotuz.
Eliza zabalagoak
Espainiako erresuman eta baita Baskonian ere haz­kunde demografiko garran­tzi­tsu bat eman zen XVI. mendeko lehenengo erdian eta ondorioz: gertakari migra­tzailea.
Haz­kunde biak batera gerta­tzeak, kon­tzejuetan, elizgizon, parrokietako kofradia eta orokorrean kristau-el­karteetan eliza handiagoak eraiki beharraren kon­tzien­tzia sor­tu zen. Agiriek adierazten dutenez, “de algunos años a esta parte se ha poblado de gentes en esta dicha villa (San Sebastián) en tanta manera que en los divinos oficios no caben en las yglesias, en especial en la Iglesia de Santa María”.
Eraikun­tza publikoak zurez­ko egiturez eraiki­tzearen ohitura zaharra betirako al­de batera uzteaz gain, zabalera eta handitasun neurri­tsu bat bilatu zen.
Administrazio al­daketa. Bestal­de gur­tzarako eraikinen zuzendari­tza eta administrazioa esku pribatuetatik eliza-el­karteko aginpidearen eskuetara igaroz joango zen. Erdi Aroaren amaieran gehienetan liturgia ofizialetik at zeuden zenbait dogma edo misterio, edo emakume ala gizaseme santu zaindari jakinen bereziki zale ziren kofradia eta tal­de edo per­tsona pribatuen bidez bidera­tzen zen herri jaierak beste itxura bat har­tu zuen: kapilau­tza, eta zerbi­tzuak Patronatuz­ko elizen sistema zaharra ordez­ka­tzen zuen.
Mendearen erdial­dean Trentoko Kon­tzilioko Gurasoek zerbi­tzu hauek bidera­tzeko norabideak markatu zituzten eta horren ondorioz, Trentoko dekretuak ezarri nahian zebil­tzan elizbarruti askotako Sinodo Kontseiluek arau zeha­tzak eman zituzten berauei eusteko, bai erakunde lagun­tzaileen al­detiko gehiegikeriak eragozteko eta bai apaiz onuradunen bizi­tza duin eta zin­tzoa babestu eta zain­tzeko. Eliza, bere konpeten­tzien jeloskor jar­ri zen arrazoi osoz, gur­tza eta sakramentuak ematearen egitekoari zegokionean, eta ondorioz bere eskubideak eskatu zituen iragankorrak ziren ondasunak kudea­tzeko ere.
Baskoniari dagokionez, Ahaide Nagusiak, orain parrokia edo kapera bihurturiko monasterioen Nagusiak zirenez, amore ematen hasi beharrean gertatu ziren errenta edo kudeaketa-eskubide ba­tzuk mantendu ahal izateko, erabat zahar­kituak izaten hasiak bai­tziren erlijio-zerbi­tzuak ordaindu eta eska­tzeko moduan bitartekari­tzarik nahi ez zuen herri kristau baten kon­tzien­tziaren­tzat. Honela, herri eta el­karteen ekimeneko bilakatuko zen eliza eta kaperen eraikun­tza, XVI. mendeko Elizbarrutiko Sinodo ba­tzuek zehaz­ki adierazi zituzten gehiegikerien egile ziren gizon botere­tsuen kontroletik bereiziz.
Lasaial­di ekonomikoak eta herri-ekimena
Bestal­de, mer­katari­tzaren haz­kundeak hiribil­duen populazioan eragin zuen lasaial­di ekonomikoak al­deko egoera bat eskain­tzen zuen gur­tza lekuak berritu eta zabaltzeko.
Ameriketako urrea. Karmelo Etxegaraik, XVI. mende honetako Gipuz­koako erlijioz­ko monumentuen historia egiterakoan, ezinbestekoa du aberaste hau Ameriketatik ekarritako urreari lo­tzea eta Debako parrokia aipa­tzen du, hain zuzen ere; berau delarik kapitulu hau eskaini nahi diogun eliza zabal horietako bat: “El dinero que vino de América, por la participación extraordinaria que los hijos de este país tuvieron en las magnas empresas de exploración y colonización del Nuevo Mundo, y el mayor bienestar material que como consecuencia de nuevos elementos de riqueza se difundió en la tierra guipuzcoana, contribuyó por modo poderoso a la transformación más ó menos radical según los recursos con los que se contaba de muchos edificios destinados al culto...”.
Herriaren partaide­tza. Herriak har­tzen zituen erabakiak bere parrokia, ermita eta gur­tza lekuetako (kon­tzejuak, zaindariak eta etxezainak) kudeaketa lanetan zituen ordez­karien bitartez, zein artelan egin eta zein maisuk burutu behar zituzten,. Hala ere, lanak ordain­tzeko mugak zituzten, parrokiak izan zi­tzakeen fondoak ezarritakoak eta Go­tzainak emandako arauenak besterik ez.
Ar­kitek­turaren oinarriak eta ideiak
Esan dezagun XVI. mendearen bigarren erdiaren hasieran, ar­kitek­to hispaniarren sentiberatasun estetikoak soiltasun formal handiago baten al­dera egin zuela. Estiloa bi oinarriren argitan garatu zen:
Biz­kaiko harginak
Baskonian zurez­ko eliza zaharrak harriz­ko eraikun­tzez ordez­katuak izatearen ohitura zabal­duz zihoan heinean, hargin lanetan adituak ziren gizonen beharra suma­tzen hasi zen. Gai gogor eta iraunkorretan eraiki­tzeko beharra osa­tzera Kantabriako eta Galiziakoekin batera euskal harginak etorri ziren; gehienak herriaren barnealdetik etorritakoak ziren.
Aitoren semetasunaren balioa ezarri. Orokorrean –kapitulu honetan jarraituko diogun Barrio Lozaren azter­keta dokumentatuaren arabera– jende anonimoa zen, beren lurrean sustraituriko ondasunik gabeak, baina hala ere, hau ez zen eragoz­pen izan beren aitoren semetasunaz harro egoteko, El Escorialen eraikun­tza bitartean euskal hargin ofizialek sentiarazi zuten moduan, 1577an, al­txamendu bat eragin, eta danbor‑kolpez greba al­darrikatu zuten, hiribil­duko Al­kate Nagusia hil­ko zutela meha­txatuz, az­kenik bar­katuak izan baziren ere, P. Sigüenzak pasadizo soila gainetik pasa eta esangura­tsua den kontakizun batean dioenez.
Gertakari honek, El Escorialeko monasterioa izan zen ekimen izugarri hartan bar­nean harrapatutako langile euskal­dun ba­tzuen giza eta gizarte sentiberatasunarekin duen esanahia dela eta, ez dugu uste beraien kontakizuna hemen soberan dagoenik:
“Garran­tzi handirik gabeko arau hausteren bat zela eta, El Escorialeko hiribil­duko Al­kate Nagusiak... hargin biz­kaitar ba­tzuk atxilotu zituela gertatu zen. Eta berak esan zuenez, ez lo­tsa­tzeko asmotan, ikara­tzekotan baizik, asto ba­tzuk bilatu eta ekarrarazi zituen zigor­tzera atera ahal izateko... Ahoz aho pasa zen berria. Hauek eta menditarrak, beraien buruak hain zituzten aitoren semetzat senti­tzen, non ma­txinatu egin ziren eta askok gau osoa beilan igaro zuten beren ez­patekin kar­tzela zain­tzen, arra­tsal­dean atxilotu bai­tziren, baldin eta Al­kate Nagusia eta Aguazila haiek hil­tzeko asmotan kar­tzelakoak atera­tzen bazituzten. Goizerako guztiak el­kartuta zeuden jada eta lan egiten zuten harrobietan inor ere gel­ditu gabe, leku honetara etorriak ziren danborra eta bandera batekin, beraien kapitaina seinalatuz. Gogor jo zuten lanera dei­tzen zuen kanpai­txoa eta momentu hartan dena gel­ditu egin zen eta lan egiteari utzi egin zioten...” Az­keni ma­txinatuekin min­tzatu ziren... “eta amorrua hoztu eta arindu egin zi­tzaien”... eta fraideak bitarteko zirela egun haietan El Escorialera etorria zen Erregeak bar­katu egin zien errudunei, izan ere “eurek ez bai­tzuten aitoren seme, zin­tzo eta ergelak izatea beste bekaturik egin”.
Izenak eta jatorria. Haietariko gehienak bere jatorriz­ko lekuaren izenez izenda­tzen ziren eta ez berez­ko abizenez: honela, Joan Arabakoa, Joan Lesakakoa, Diego Bergarakoa, Pedro Ga­tzari (Salinas) eta abar.
Barrio Lozaren iri­tziz al­derdi geografiko eta ekonomikoak egituraz­ko mendekotasunak, harginaren lanbidea Baskonian (Kantabrian bezalaxe) al­de guztietan modu berean banatu gabe egotea ekarri zuen: “Hegoal­deko eskual­deetan oinarriz­ko betebeharrak nekazari­tza mailakoak dira; Kantabria al­dekoetan, berriz, lanbide eta zerbi­tzuz­koak ziren nagusi. Eskuetan darabilgun dokumentuen arabera, Kantauri isurial­dean bertan ere ikusten dugu, esaterako ia ez dugula itsaser­tzeko Donostia, Zarautz, Zumaia, Mutriku, Ondarroa, Bermeo, Santur­tzi... hiribil­duetan bertan jaiotako harginik ezagu­tzen, aldiz, Kantauri eta isurial­de mediterraneoa bana­tzen duten mendilerroaren oinetan kokaturiko eskual­deetakoak, Gipuz­koako Goierri, Durangal­dea eta Aiarako ibarrak edo Leintz eta abarretan ugari.
Gizarteko pen­tsamol­deak. Ongi ikasitako lanbide baten jardunarekin bizi­tza irabazteko bere lurretik zeharo irtenda, badirudi euskal hargina ez dela espiritual­ki atzerrira­tzen, zeren eta “euskaraz pen­tsa­tzen baitu beti” eta sarritan argudia­tzen du bere aitoren seme izaera eta bere jatorriz­ko “viscaino” izaera.
Emigranteak izanagatik hargin guztiak ez ziren, beren herrial­dean bizi­tzeko modurik ez eta, besteren menpe lan egin behar zuten proletarioak. Baziren bai ofizialak eta baita maisuak ere; hauen­tzat hargin-langin­tza lantegi bat zen eta beren ondasunak ere zorpe­tzen zituzten. Baziren jauntasunez­ko jabe zirela aitor­tzen zutenak ere.
Lanbide-mailaketak. Euskal­dunak normalean hamabosteko nekazari koadriletan joan ohi ziren, ia penin­tsulako eskual­de guztietan zehar enkante lehiaketetan parte hartuta.
Gehienak hainbat teknika ezberdinetan jan­tzitakoak ziren: leun­tzaileak, lankari edo harbasta­tzaileak, harlangileak, harginak, harri‑pi­ka­tzaileak, ezar­tzaileak eta abar.
Ofizialen artean baziren aparejadoreak, langilezainak eta abar. Eta az­kenik baziren maisu edo ar­kitek­toak ere. Eta hauetatik izen euskal­dun asko gel­ditu zaiz­kigu, ba­tzuk eraikun­tzako benetako enpresari bilakaturik.
Ar­kitek­to-leinuak
Eskultoreen artean bezala, ar­kitek­toen artean ere badira, sarriagotan agian, belaunal­di batetik bestera beren lanbidea eskual­da­tzen duten leinu edo familiak. Kontaezinak dira XVI. mendetik irten gabe, dokumentuetan dauden familien abizenak:
- Ganboatarrak, XVI. mendean Salamancara bizi­tzera joan eta XVIII. mendera arte probin­tzi horretako lanen eta auzien ardura izan zutenak;
- Garaizabal­darrak, Errioxan herritartu arren, Euskal Probin­tzietan ere lan egin zuten biz­kaitarrak;
- Garitatarrak, Bilbo eta Begoñakoak, Biz­kaiko elizetan Beaugrantarrekin el­karlanean aritu zirenak;
- Lanestosatarren hiru belaunal­diak, Salamancan herritartu eta eskual­de horretan lan egin zutenak;
- Olabetarrak, XVI. mende guztian zehar Calahorrako katedraleko lanen zuzendariak;
- Tolosatarrak, Salamanca eta Valladolideko eskual­deetan jardundakoak;
- Zarragatarrak, Baskonia, Errioxa eta Kantabriako ingurune zabal honen barruan mende horretako hargin­tzak izan zuen familiarik esangura­tsuenetako bat;
- Olartetarrak, Lan­tziegon kokatuta Biz­kaiko (Ziortza), Arabako (Fuenmayor) eta Errioxako (Naiara) lanen arduradunak;
- Agirretarrak, izan bereko hainbat familietako kideak, hauetariko zenbait Espainia hegoal­dean sakabanaturikoak;
- eta gauza bera esan daiteke Arteagatarrengatik ere, besteak beste penin­tsulan barreiaturiko Araba, Errioxa, Burgos, Salamanca, Valen­tzia eta Granadan eraikun­tza lantegi oso ezberdinetan ager­tzen den izen biz­kaitarrak.
Hargin euskal­dunak Espainian
Beren lurretan ohikoa zen el­kartasunarekin, euskal harginak bata bestearen fida­tzaile ager­tzen ziren kontratetan eta ba­tzuetan auzietan el­karren ordez­kari ere izaten ziren, Erdi Arotik XIX. mendera arte iraun zuten artisau-kofradiei oso loturik dagoen gizarteko gertakari bat delarik berau.
Tal­de biz­kaitarrek El Escorialen, Salamancan, Kordoban, Granadan, Sevillan, Errioxan, Huescan, Barbastron eta abarretan egin zuten lan. Eta lantegi hauetariko ba­tzuetan maisu nagusi mailara iri­tsi ziren.
Maisu biz­kaitar ba­tzuei buruz­ko erreferen­tzia oso zeha­tzak ere badaude:
- Joan Arandia elgoibartarrak Toledoko Al­kazarrean eta Valladolideko San Benito eta San Santiago elizetan lan egin zuen.
- Joan Olozaga, Her­nial­dekoa, Cuencako katedralean tratua egin eta eraiki­tzaile eta eskultore moduan aritu zena;
- Martin Gain­tzakoa eta Migel Zumarragakoa Sevillako katedralaz arduratu ziren;
- Domingo Lasartekoa Salamancakoaz;
- Goiaz­ko Joan eta Martin Mendiolakoa Karlos V.aren zerbi­tzura egon ziren.
Granadako katedraleko maisu Diego Siloerekin gipuz­koar eta biz­kaitar maisu askok egin zuten lan. El Escorialen lan egin zuten hamalau harginen zerrendatik, zor­tzi euskal­dunak ziren. Hauetako bat, Pedro Tolosakoa, gerora Uclesera pasa eta han ospe handia irabazitakoa. El Escorialeko monasterioan bertan, P. Sigüenzak dioenez, Zal­duatarren estiloko ar­kitek­to onen jaioterria zen Asteasuko harginek egin zuten lan.
Lanbidea eta artea
Dudarik gabe, ez dira soilik esperien­tzia duten eta lanbidea menpera­tzen duten gizonak. Beraien artean ere izango ziren egiaz­ko ertilariak, formen edertasunaren zen­tzu fina zutenak, jatorriz atzerrikoak izan arren, beren norabide estetikoa asal­datuko zuen platereskoaren erdian aur­ki­tu zituzten irtenbideek salatzen dutenez.
Euskal Herrian lan egin eta “eliza kolumnarioen” al­dera hartu zen norabidearen erantzule gisa aur­kitu ditugunen arteko ospe­tsuenek merezi dute euren izenak Euskal Artearen Historian gogoratzea:
Francisco Marrukiza, Domingo Aranzal­de, Joan Olozaga, Martin Armendia, Pedro Mendiola, Andres Leturiondo, Pedro Ibarra, Joan Emasabel, Martin Agirre, Domingo Legarra eta beste zenbait.
Ustekabean harrapatu eta harriturik utzi zituen barrokoaren gainbehera bat‑batean etor­tzean, XVIII. mendean batez ere, estilo honek euskal hargin-tal­de ba­tzuk Ameriketara joatera behartu zituen.
Eliza kolumnarioak: jatorria eta deskribapena
Baskongadetako eliza gotikoa (Lampérez) edo Areto‑eliza izena ere eman izan zaie, eta kopuruagatik –herrial­de txiki honetan ugari samar direlako– eta bere estilo jakinagatik, ar­kitek­turako historialarien arreta merezi izan duen gertakizun tipiko baten barruan daude. Alemaniar jakitun batek (Otto Schubert), “Hallenkirchen” hauei buruz ari dela, “euskal probin­tzietan” garaiera bereko hiru habearte duen eliza-mota honek izan zuen garapen berezia az­pimarra­tzea oso esangura­tsua da.
Estilo baten ezusteko sarrera
Gotikoari dagokion kapituluan ikusi dugu zein­tzuk izan ziren XII. eta XIII. mendeko europar eraiki­tzaileek gurutze-ganga asma­tzera eraman zituzten arrazoiak eta ondorioz estilo berri bat nola sortu zen. Euskal Herrian, XII. eta XIII. mendeetan hiribil­duen eraikun­tzak, Europako beste herrial­deetan sortu zituenen antzekoak ziren, eta delako arazoak gotiko estiloaren sistema berriaren bitartez konpondu ziren.
Gotikoa atzerapenarekin sartu zen gure herrial­dean, '''XIV. mendearen erdial­dean''', hain zuzen. Mende honen bigarren erdian eta XV.aren hasieran, etengabeko haz­kundean ari zen populazio baten­tzat sagaratuak ziren tokietan eraikun­tza gero eta premiaz­koagoa zenean, aurreko orrietan aipatu ditugun hiru habeartetako eliza ba­tzuk al­txa­tzen hasi ziren astiro-astiro:
- Gasteizen, Santa Maria eta San Pedro;
- Biz­kaian, Santiago katedrala eta San Anton parrokia, eta Lekeitio eta Ger­nikakoak;
- Gipuz­koan, Getariako San Salbatore, Oñatiko San Migel, besteak beste.
Eta besteak beste diot, ez baitago dudarik gotiko klasikoko eraikun­tzak, nolabait esatearren, beste tokietan ere eraiki zituztela lehen eliza erromanikoak ordez­katuz, nahiz eta eliza erromanikoetatik zuzenean XVI. eta XVII. mendeetako beste irtenbideetara pasa zirenen kasuak ere falta ez diren. Dokumentuetatik dakigu XVI. mendean eraiki ziren ia eliza kolumnario guztiak, guztiz gotikoak ziren beste ba­tzuen lekuan al­txa zituztela.
Eliza hauen egitura eta formak iradoki zituen arrazoirik erabakigarriena zein izan zen gal­de daitekeen gauza da. Gotiko klasikoaren berez­ko espazioaren zatiketa eragozteko joera zuen estetika eta erlijio-al­darte berezi gisa izenda dezakegun borondatea izan al zen? edo Chueca Goitiak jada esana zuen moduan “arbotanteen erabilera eska­tzen zuen eta okerturik amai­tzen duten pilareetan zama eszentrikoak sor­tzen zituen altura ezberdinetako bul­tzaden arazo estatiko zaila” konpondu nahia edo arrazoi teknikoagoak izan ote ziren?
Hor­txe dago gertaera: '''XVI. mendean zehar katedraletako elizgizonei, kon­tzejuei, nagusiei eta fededunei beraien parrokia‑elizak modu oso berezi batean zabaltzera eta handitzera eragin zien eraiki­tzeko gogo handi''' baten leher­keta moduko zerbait izan zen. Gogo honek kantauriar kostal­dean zutik gel­di­tzen ziren eliza erromaniko ia guztien eta neurri txikiko gotiko ba­tzuen desagerpena eragin zuen.
Ezaugarriak
Estal­ki gotikoak eta errenazimentuko eusgarriak. Beren tradizioei atxikirik, XVI. mendeko euskal harginek nahiago zuten eurek ikasi zuten estal­garri-mota gotikori eustea; baina estal­ki horiei eusteko estilo berri bateko osagaiak onar­tzen hasi ziren, errenazimentukoak alegia, mendearen bigarren herenean Espainian zehar zabal­duz zena: zutabe handiak pilare gotikoa ordez­ka­tu zuen. Espazioa batera­tzea. Honek Eliza horien itxura formalean al­daketa ikusgarri bat eragin zuen: espazioa batera­tzea. Eliza hauetan sarreratik bertatik, begirada bakar batek barruko espazioaren zabalera handia bar­neratzen du, soila, xaloa, apaingarririk gabea ageri dena eta begiradak aurrez aurre, pilare gotikoen ordez jarri dituzten harriz­ko euskarri zilindro-formako bakarrekin egiten du topo, gainetik palmondo erral­doien moduan, itxura harrigarriko gangetako ar­kuak sor­tzen direlarik.
Hasieran, kapitelik gabeko fusteetatik sor­tzen dira gangetako ar­ku hauek, ez baita frogatuko dituen ezer ikusten, Gasteiz­ko San Bizenten gerta­tzen dena bera. Gero izar-gangen jaio­tzak eusten dituzten txertaketen konplexutasunetik saihestu nahirik, kapitel sasiklasikoak lan­du ziren: doriko, joniko edo toskanoa.
Eraikun­tzaren ezaugarriak. Ondorioz, eliza mota berriak ondorengo ezaugarriak ditu:
- Oinplano angeluzuzena;
- Hiru habearte, erdikoa normalean alboetakoak baino zabalagoa den abside bat duela;
- garaiera berekoak dira hiru habearteak;
- arbotanterik eza;
- gangen zama barruko euskarri ikaragarrietara eta normalean harlandu gogor eta ongi landuz prestatu eta barruko al­detik hormari itsa­tsitako pilarez sendotuak eta ba­tzuetan kanpotik mailakatuak diren kontrahormez indarturik dauden hormetara jausten da.
- Gangak gotikoak izanik eta berauek sostenga­tzen dituzten zutabe altuak, berriz, leunak, kapitelen abakoetan edo fustearen jarraipen soilean har­tzen du atseden guru­tzeriak.
- Izar-gangen itxurakoak izan ohi dira gangak, askotan lotura eta era desberdinetako konkorrak dituztenak, ar­kuen nerbioak apain­tzen dituztelarik.
Horrek guztiak hu­tsune harrigarri eta itzela sor­tzen lagun­du zuen, argi gris batez, nahikoa baina diskretuki argitu daitekeen eremua, gotiko klasikoko argi koloredun eta Errenazimentuko argi gardenarekin kontrajarriz.
Gotikoa ala errenazimentukoa? Eliza hauetan gotikotik habearteen altuera eta gangetako guru­tzadura besterik ez da gera­tzen. Zilegi da, beraz, eliza hauek gotikoak ala errenazimentukoak bezala kontutan hartu eta sail­katuak izan behar ote diren gal­detzea.
Guk nahiago dugu errenazimentua hautatzea eta hala izenda­tzea, ar­kitek­tura gotikoaren oinarrizko iriz­pideak al­de batera uzten baitira:
- gotikoko egitura artikulatuaren iriz­pidea, egitura bateratuak ordez­katu zuen;
- eta arbotanteen bidez zama guztietatik hormak arinduz garden bilakatu eta kristal bihur­tzeko iriz­pidea ere ez zen errespeta­tu, zeren eta hormak hemen, erromanikoan bezala, euskarritako osagai bilaka­tu ziren berriz eta ez ziren itxitura soila.
Argiztapena. Gotikoan hainbeste ardura­tzen zituen argitasunaren auzia egoki asko konpon zitekeen, izan ere leihateak altura bereko alboetako habearteetan zehar zuzenean habearte nagusira ireki­tzen baitira, giro garden bat sor­tzeko behar adinako altuera duten baoak irekiz.
Baina egia da Euskal herrian argitasuna nabarmen samar neur­tzen dela, izan ere bao gu­txi eta txikiak ireki­tzen baitziren, honetan klimaren bal­din­tzak eragile ziren, zalan­tzarik gabe, Martin eta Pedro Armentiako maisuek Az­peitiko Soreasuko San Sebastian parrokiarako beren diseinua aur­keztean sinatu zuten ida­tzian ziurta­tzen den bezala: “iparral­detik bost leiho egitea komeni da... sei horma‑bularren artean, erlai­tzaren gainean... uraren eta haizearen haserreak ugariak direla eta beste leihoen beharrik gabe, eta ez lirateke aski beirateak eta beste tresnarik ere... eta abar”.
Aurretikoak eta penin­tsulan barrura sar­tzea
Eliza mota hauen jatorria dela eta, gogora dezagun –Barrio Loza eta Moya Valgañonek egiten duten moduan– '''XII. eta XIII. mendeetan jada Fran­tziako Poitou‑en''' bazirela garaiera bereko hiru habeartetako elizak, gero eredu hau, XIII. eta XIV. mende bitartean Alemanian zabal­duko zela eta Hallenkirchen (areto‑elizak) izena hartu; eta handik Europa erdial­dean barrena zabal­duko ziren.
Iberiar Penin­tsulan ia garai berean '''XVI. mendean''' hainbat eskual­detan agertu ziren, eta Gaztelan batez ere. Oraindik ere badira zutik jarrai­tzen duten ba­tzuk, besteak beste probin­tzia hauetan: Toledo, Burgos, Soria, Guadalajara, Badajoz eta Logroño.
Otto Schubert historialariaren arabera, eraiki­tzeko “modu” hau Euskal Herrira Gasteiztik sartu zen. Froga­tzen ez duen arren, San Bizente Martiriaren eliza “euskal parrokia-elizen­tzat eredu bilakatu zela” pen­tsa­tzen du.
Bestal­de, hispaniar eskual­detara euskal harginek eta menditarrek zabal­ zezaketen; horixe da askoren ustea. Castor de Uriarte ar­kitek­toak, gai honi buruz­ko bere lan monografikoan, Espainiako eskual­deetan berak aur­ki­tu dituen hiru habearte berdineko elizen kontaketa bat egiten du, dokumentuetako kokapen oharrik eman gabe, Eliza mota honen fun­tsez­ko ezaugarrien agerpena zehaztasun apur batez datatu ahal izateko; baina berak “Euskal herriko areto‑elizen eragina dutenen” moduan kontutan har­tzeko joera du. Hala ere, ez dugu ahaztu behar Rodrigo Gil de Hontañónek egin zuen testigan­tza goiztiarra, alboetako habearteak nagusiaren garaierara al­txa­tzeko ahol­katuz.
Az­karatek Toledoko eskual­dekoak ikertu ditu bereziki, eta hauetako ba­tzuetan pilare gotikoak manten­tzen direla ohar­tzean, pilare gotikotik errenazimentuko zutabera eman zen urra­tsa naturaltasunez eman zela iradoki­tzen du “batez ere menditar eta biz­kaitar hargin maisuen” lanari esker.
Lanak
Ez da zaila Euskal Herrian “eliza kolumnarioa” izena bere zen­tzu osoan merezi duten eliza ia guztiak izenda­tzea. Eraikun­tza buka­tzeko erabili behar izan zen al­dia luzea zela eta, bera bukatzeko lanetan hainbat gorabehera eta jasandako etenak zirela medio, ba­tzuetan berari dagoz­kion dokumentuek eskain­tzen dituzten iluntasunek, ez zaigu beharrez­koa irudi­tzen, Mª Asunción Arrazolak nahiago izanagatik, ''XVI. mendearen lehenengo edo bigarren erdian eraiki zirenen artean'' gure azalpenek diferentziaren bat kokatu nahi izatea.
Zabaleragatik arreta berezia merezi duten elizetan baino ez gara gel­dituko. Hala nola:
- Araban, Gasteiz­ko San Bizente Martiriarena;
- Gipuz­koan, Irungo Junkalekoa eta Errenteria, Az­koitia, Az­peitia, Eibar­ eta Bergarako San Pedro eta Santa Marina parrokiak;
- Biz­kaian: Abandoko San Bizente, Elorrioko Sor­tzez Garbia eta Zamudion, Arteaga, Mar­kina-Xemein eta Ger­nikako parrokiakoak (az­ken hau XVI. mendean eral­datua);
- Nafarroan: Cintruénigo eta Cascantekoak.
Gasteiz­ko San Bizente Martiria
Euskal Herrian eliza kolumnarioen lehen adibidea da 1484 eta XVI. mende hasiera bitartean eraiki zen Gasteiz­ko San Bizente eliza. Eta ia bakarra dela ere gehi­tu behar da, zeren eta ez bai­tzen errotu eliza mota hau Arabako lurral­dean.
Diseinugilea nor zen ez da agertu. Kareharriz­ko eraikina da, 32’69 m x 22’60 m-ko oinplano angeluzuzen baten gainean, 16 m-ko garaiera duena. Handitasun sentipen orokor bat ematen duen neurri handiko harlanduen teknikaz eder­ki landutakoa da.
Elizaren eraikun­tza data baino dezentez beranduago, alboetan edo hormei itsa­tsirik al­dare, irudi eta hilarridun kapera ba­tzuk sortuz joan ziren. Bi gorpu­tzetako dorre lirain bat eraiki zen XIX. mendean eta orain­tsu berriz kanpoko aterpe bat eran­tsi zaio desagertutako San Fran­tzisko komentuko ar­kuak aprobe­txatuz.
Esan bezala, eliza mota hau ez zen errotu Arabako lurral­dean. Gesal­tzan besterik ez zen azal­du berriro; hemen ikus dezakegu Villaconeseko Santa Mariaren eliza zaharra (XVI. mendea), bere oinplano angeluzuzena, guru­tzaduraz estalitako bere hiru habearteak eta poligonoz­ko absidea dituela.
Errenteriako Jasokundea
Gipuz­koara etorriko bagina, altuera bereko hiru habearteen gainean ganga gotiko ba­tzuk zutabe klasikoekin batera­tzea burutu zuen Probin­tziako lehena izan behar du Errenterian aur­ki dezakegun Jasokundeko parrokiak; eta edonola ere, Eliza berean gotikotik Errenazimenturako al­daketa nola egin zen adierazten duen adibide da.
Eraikun­tza 1523an hasia da, nerbio-ganga gotikoak bil­tzen dituen baketa handiak gorde­tzen dituen kapera nagusiko pilareak orduan eraikiak direlarik. Ahaztu dezagun une honetan XVIII. mendean Bentura Rodriguezek Kapera Nagusia erabat eral­datu zuela. Hiru mende lehenago, 1542an, lanen zuzendari­tza Francisco Marrukizak hartu zuen. Ziur asko estilo berri al­derako urrats erabaki­tzailea eman zuena bera izan zen, alboetako habearteak nagusiaren altura berera igo­tzea erabakiz eta estal­kia eu­tsi ahal izateko zutabe dorikoak jarriz: gotiko al­dian normalean erabil­tzen zirenak baino konplexuagoak diren gangak, baina XVI. mende aurreratuko urte hauei dagoz­kienak baino xumeagoak.
Domingo Aranzal­de arduratu zen 1557an hasi eta 1571ra arte bukatuko ez diren lanaren jarraipenaz. Marrukiza eta Aranzal­dek eta ondorengo guztiek, al­daketa bar­neratuz, emai­tza honek momentu historikoaren eskakizun espiritual eta erabilgarriei eran­tzuten ziola oso sine­tsita egon behar zuten, zeren eta dudarik gabe elizaren egitura eta formetan sar­tzen zituzten inkoheren­tziak sentituko zituzten, gaur egun elizak dituen zor­tzi euskarrietatik –lau al­de bakoi­tzean– presbiteriotik gertuen daudenak pilare gotikoen itxura gorde­tzen baitute ordutik.
Bergarako San Pedro eliza
Lanaren tratua egun haietan Oñati eta Az­peitian al­di berean ziharduen Pedro Lizarazu maisuari egin zi­tzaion. Dudarik gabe, berari zor zaiona da kapera nagusiaren zatian ganga gotikoaren abiapuntua. Eliza honi zabalera handi bat eman nahi zi­tzaion, baina gotiko klasikoaren kanonetatik irten gabe. Nolanahi ere, gangaren nerbioek, logikoki, eska­kizun zuten euskarria gangako nerbioei dagoz­kien baketa handiak dituen pilare bat izatea, kasu honetan biribila. Kapera nagusia besterik ez zen eraiki 1545erako. Ziur asko esparruaren zabaltasun handia jadanik erabakia zegoen, habearteen zabaleran kontraste ikusgarria zuelarik: habearte nagusiak 13’35 m neur­tzen ditu eta alboetakoek 4’60 m; habearteko luzerak, 9’75 m eta zutabeen diametroa berriz 1’68 m-koa da.
Urteak igaro dira eta 1569an Pedro Ibarra ardura­tu zen lanez. Bakarren batek eraikin moder­no bat nahi zela aginduko zion eta ar­kitek­toak erromatarren erara eraiki­tzea erabaki zuen. Emai­tza gaur egun oraindik begi bistan dago: lau zutabe klasiko jarri ziren –al­de bakoi­tzeko bina–; baina presbiteriotik gertueneko bietan gangaren nerbioei dagoz­kien baketa handiak manten­tu ziren. Aldiz, atzeko korutik gertuen dauden bi zutabeak lauak dira.
Pedro Ibarrak 1569an bukatu gabea zuen lana eta bere seme Pedro Martinez Ibarrak eman zion jarraipena.
Lanak luze joan ziren, atzeko euskarriak ahulak zirela konturatu zirelarik. Anaia Migel Aranburuk XVII. mende hasieran, aipatutako euskarriak aztertu ondoren eman zuen informean, ahol­ku bat eman zuen “toskanar oinarri bat eman ziezaietela”. Argi dago XVI. mende amaiera al­dera zutabe klasikoetan oinarrituz eraiki­tzera behartu egiten zutela. Eta, hain justu, korutik gertu dauden az­ken bi ostikoek kapitel klasikoak dituzte.
Bergarako Santa Marina
Al­di berean, Az­koitiko elizaz ardura­tzen zen Andres Leturiondo maisuaren zuzendari­tzapean hasia zen 1542an. Santa Marinako lanak, San Pedrokoak bezala, luzatuz joan ziren eta beste maisu ba­tzuekin jarraitu behar izan zuten: Pedro Estibururekin (1552‑1559), Pascual Iturrizarekin (1559‑1563) lehenago Eibar­ko lantegia zuzendu zuen, Joan Emasabelekin (1563‑1575), Gaspar Balzola (1575-1581) eta beste ba­tzuekin. Az­ken txanpa Her­nando Loidiren zuzendari­tzapean egin zen, 1607an bukatuz, data hau delarik lan guztia anaia Migel Aranburuk gainbegiraturikoa.
Hala ere, 40 urte beranduago (1648) Madrilgo mezenas bati lanen konpon­ketarako diru lagun­tza eska­tzen zi­tzaion, “eliza itxi zeneko zureria eta oholak kaltetuak eta ustel­duak bai­tzeuden baldintza klimatikoen eraginez”.
Santa Marinaren elizak altura bereko hiru habearte ditu, diametroz 1’68 m-ko zutabeak dituena, atikadun oinarri baten gainean eta kapitel doriko batekin koroatuak daudelarik. Habearte nagusiak 10 m neur­tzen du eta alboetakoek, 5’45 m, eta distan­tzia hau bera dute habearteek. Atzeko koruak ostiko sendo eta ar­ku burudunek eu­tsitako hiru habearteak har­tzen ditu bere baitan. Kanpoal­dean, eraikina prismaz­ko kontrahorma indar­tsuetan itsa­tsia dago eta hego-mendebal­de eta ipar-ekial­dean, berriz, bi ar­kupetan kokatua.
Az­koitiko Santa Maria
Az­koitiko hiribil­duak, aurreko mendeetatik, bazuen eliza ba, Antigua edo Bal­dako Andre Maria izenekoa. Eliza berri bat eraiki­tzea erabaki zen 1528 al­dera: gaur egungo Santa Mariaren parrokia‑eliza dena.
Planoak 1528an diseina­tu ziren. Honetaz hiru maisu arduratu ziren: jadanik aipaturiko Pedro Lizerazu, Pedro Alzega, Soreasuko San Sebastian elizan ere lan egin zuena, Az­peitian, eta San Joan Arteaga delako bat, inondik ere 1512 inguruan Calahorran Santiagoren kapera nagusiaz ardura­tu zena.
Badirudi 1540‑1547 urte bitartean lanez Pascual Arrandolaza arduratu zela. Bera hil­tzean hainbat ar­kitek­tok esku hartu zuten, 1559an, lana Bergarako Santa Marinarako planoak eman zituen Andres Leturiondoren eskuetan gel­ditu zen arte. Lana 1564an bukatu­tzat eman zen. Eliza berriak sute bat jasan zuen urte gu­txi ba­tzuk beranduago eta ondorengo urteetan berritu beharra izan zen. Altura bereko hiru habearteko areto oinplanokoa da, aipamena egiten ari garen eliza mota hauen kanonei dagokienez. Harroin atikadun eta zokalo prismatikoen gaineko kapitel dorikoko zor­tzi zutabe zilindriko handik eusten dute sabaia.