cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
KV63
Aurkikuntza
Hilobi hau 2000n aurkitu zuen "Valle y of the Kings Foundation" eta "Amarna Royal Tombs" eko zuzendari den Nicholas Reeves egiptologoak ikerketa geofisiko bat eginez eta sonarra erabiliz. Reevesi, alabaina, antzinekotasunen kontrabandoarekin lotuta egotea leporatu zioten eta, horregatik, bere taldearentzako indusketa baimenak behin-behinean baliogabetuta geratu ziren. Berriki, ikerketa xehe batek errugabea de la frogatu du, eta funtsik gabeko irainak baino ez zirela. Alabaina, tarte horretan, tokian industeko baimena AEBetako Tennessee estatuko Memphiseko Unibertsitateko Otto Schadenen taldeari eman zioten.
Ofizialki, Otto Schadenen taldeak 2005eko martxoaren 10ean berretsi zuen Nicholas Reevesen taldeak aurkitutako hilobiaren existentzia, baina Antzinekotasunen Kontseilu Gorenak ez zuen 2006ko otsailaren 8 arte iragarri, zeinak aurkikuntza Otto Schadenek zuzenduta Erregeen Haranean lanean ari den estatubatuar talde honi eman zion. Taldeak hilobia KV63 izenarekin katalogatzea adostu zuen, 1922an Howard Carterren taldeak Tutankamonen hilobia den KV62 aurkitu zuenetik osorik aurkitutako lehen hilobia bait da.
2006ko maiatzaren 26an, burkopean, tamaina ertaineko zerraldo baten barnean urre orriz estalitako 42 zentimetroko sarkofago txiki bat aurkitu zen.
Vina (Kalifornia)
Vina Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Tehama konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Woody Harrelson
Woodrow Tracy "Woody" Harrelson (Midland, Texas, 1961eko uztailaren 23 - ) Estatu Batuetako aktorea da.
Hida
Hida Errumaniako udalerri bat da, Sălaj konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Argelès-Gazosteko barrutia
Argelès-Gazosteko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 38.633 biztanle ditu 13 kilometro koadrotan. Guztira 89 udalerri ditu. Bere hiriburua Argelès-Gazost da.
Anduitzeko haitzorrotza
Anduitzeko haitzorrotza, Zabalegi (mendia)n dagoen harrizko monolito natural bat da.
Zabalegiren mendebaldeko aurpegia Arritzagako labarrerantz erortzen da, honela, hasiera emanez. Toki honetan dago Anduitzeko haitzorrotza izeneko monolitoa, Beratzagako zubiaren gainean hain justu ere, nondik, Amezketatik abiatzen den Arritzagako bidea igarotzen den. Badago haitz honi Saltarri deitzen dionik ere, benetan, Anduitzen gainean dagoen monolito harritsua dena. Saltarri izena, amezketarren batek, bertatik jauzi eginez bere buruaz beste egitea nahi izan zuelako datorkio.
Anduitzeko monolitoa, lehen aldiz, 1934ko uztailean eskalatua izan zen. Rafael Carranque eta Lino Argomaniz izan ziren Anduitzen lehen eskalada horren protagonistak. Jaitsierarako rappel bat prestatu zuten, Gipuzkoan, jaitsiera teknika hau erabiltzen zen lehenengo aldia zelarik. Aste bete beranduago, bera bakarrik igoko zen Eusebio San Miguel, eskalatzen 20 minutu emanez. Bitxikeria bezala, igoera hauen aurretik, Altuna izena zuen artzai batek, tontor estu hau igotzea lortu zuenaren "elezaharra" oso zabaldua zegoela aipatu behar da.
Lora de Estepa
Lora de Estepa Sevillako udalerria da, Sierra Sur de Sevilla eskualdean dagoena.
Minions
Minions 2015ean estreinatutako animazio pelikula bat da. Illumination Entertainmentek ekoiztu zuen Despicable Me eta Despicable Me 2  pelikulen spin-off  moduan. Pierre Coffin eta Kyle Baldak zuzendu zuten, eta Sandra Bullock eta Jon Hammek ahots protagonistak dira. Minions historiako bigarren animazio filmik arrakastatsuena da. Disney Picturesen Frozenek, Titanicek eta Century Fox-eko Avatar pelikulek bakarrik gainditzen dute.
Lora de Estepa
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 431 biztanle zituen.
Minions
Argumentua
Minionak fruta, bananak bereziki, asko maite dituzten zomorro hori eta txikiak dira. Minionek altuera, begi eta ile mota ezberdinak dituzte, beraz hein batean denak dira ezberdinak. Minionek kolore horiko pilula itxura dute, eta betidanik existitu dira, organismo unizelularren bilakaeraren ondorio. Haien helburu bakarra da: historiako bilau maltzurrena zerbitzatzea.
Stella van Gils
Stella van Gils, (Herbehereak, 1999ko abuztuaren 4a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari herbeheretarra da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina eskuratu zuen belar-hockeyan Herbehereetako taldearekin, Argentinaren eta Erresuma Batuaren aurretik.
Taldea, honako hauek osatzen zuten: Felice Albers, Eva de Goede, Xan de Waard, Marloes Keetels, Josine Koning, Sanne Koolen, Laurien Leurink, Frédérique Matla, Freeke Moes, Laura Nunnink, Malou Pheninckx, Pien Sanders, Lauren Stam, Margot van Geffen, Stella van Gils, Caia van Maasakker, Maria Verschoor eta Lidewij Welten-ek.
Minions
Argumentua
Bidai luze baten ostean, minionak 42 urte G.A. (Gru Aurretik) New York-era iristen dira. Villano-Con batzarraren berri dute, konbentzio bat non munduko superbilau guztiak batzen diren jarraitzaileak bilatzeko. Scarlet Overkill superbilaua egongo da bertan lehenbiziko aldiz, eta Orlandon ospatuko da. Orlandora iristeko bidai bat topatzen dute, eta kointzidentziaz kotxean jasotzen dituzten familia Villano-Con batzarrera doazen kriminalak dira. Minionak bilau batzuekin harritzen dira, sumo borrokalari batekin edo ur-azpiko superbilaua Frankie Car Pez-ekin, esate baterako. Hala ere, minionak batez ere Scarlet Overkill-engatik interesatzen dira, kotxean eramandako familiako neskatilak aldizkari batean haien argazkia erakutsi zielako bere jarraitzailea deklaratzen zen bitartean. Scarlet Overkill Villano-Con-eko eszenatokira iristen denean, Kevin miniona liluratuta geratzen da bera ikustean, eta momentu horretan minionek Scarlet zerbitzatzea erabakitzen dute. Bere bilau lanaren inguruko diskurtso eta monologoa bota ostean, zerbitzari bila dagoela aitortzen du Scarletek. Desafio bat proposatzen du horretarako, bere eskuan duen rubi bat kentzean datza. Milaka pertsona saiatzen dira baina inorrek ez du lortzen, Scarleten borroka abileziak taekwondoko praktikante baten antzekoak bait dira. Zorte onez, Bob minionak ilehoria kentzen dio superbilauari bere hartz-panpina iadanik ez duela konturatu gabe. Erronka inorrek ez duelako lortu desilusionatua dagoela adierazten du Overkill-ek publikoari, bere eskuan hartz-panpina duela eta Bobek ilehoria duela konturatu gabe. Scarlet irabazleak izendatzen ditu minionak, eta bere zerbitzari berriak bilakatzen ditu.
Superbilauak minionak bere Londreseko etxera eramaten ditu, bertan minionak entrenatzen ditu San Eduardoren koroa berarentzat lapur dezaten. Lo egiteko ipuin baten bitartez, Scarletek mehatxatu egiten ditu, misioan huts egiten badutela hil egingo dituela esanez, honek Stuart eta Kevin ikaratzen ditu, Bob sakonki lo egiten duen bitartean. Overkillen senarraren, Herb Overkill, armen laguntzarekin minionak arrakastatsu  infiltratzen dira Londreseko Dorrean, baina dagoeneko Elisabet II.a erreginari eman diote koroa. Minionek koroa erreginaren gurdian lapurtzen dute, gurdia suntsitu eta poliziak jarraitzen dituzten bitartean. Bob Excalibur ezpataren kontra zanpatzen da, eta defendatzeko asmoz, ezpata hartzen du ateratzeko arazorik eduki gabe. Elezaharren arabera ezpata ateratzea lortzen zuenak, monarka berria bilakatuko zen, eta hauxe gertatzean legearen ordezkariak Bob miniona gurtzen dute, momentuan Erresuma Batuko errege izendatzen eta koroa bere buruan ipiniz, legea jarraituz Elisabet IIak abdikatzen du.
Ekoizpena eta estreinaldia
Pelikula 2014eko abenduak 19ak estreinatuko zela anuntziatu zuten 2012ko abuztuaren 21ean. Hala ere, 2013ko irailean data hori 2015eko ekainaren 25erarte luzatu zuten. Despicable Me 2 filmaren ekaineko edizioarekin Universal Studios asetu nahian aldatu zuten estreinu data, eta beste alde batetik, udan estreinatzeak dakarkien diru-sarrera handiak aprobetxatzeko asmoz. Argentinan, 2016ko abuztuan DVDrik salduena izan zen Musimundon.
Rigny-la-Nonneuse
Rigny-la-Nonneuse Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rigny-la-Nonneuse udalerrian erroldatutako biztanleak 135 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 70 etxebizitza zeuden, 53 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 70etxeak ziren. 53 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 5 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 88 ziren, horien artean 66 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 66 pertsona aktiboetatik 59 lanean zeuden (31 gizon eta 28 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rigny-la-Nonneuse udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 159 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.797 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2000. urtean Rigny-la-Nonneuse udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 810 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Favela
Favela ( ahoskatua; eusk. "txabola") Brasilen, gizarte-klase behereneko biztanleriaren etxola-moduko bizilekua da. Hitza 1897ko azaroan zabaldu zen, noiz Canudosen Gerra irabazitako 20.000 soldadu Rio de Janeirora ailegatu zirenean. Etxebizitzarik ez zutenez, Gamboa muinoan etxolak eraiki eta bertan faveila izeneko landarea (Cnidoscolus phyllacanthus) ohikoa zenez, Morro da Favela toponimo sortu zen.
Garabizkai
Garabizkai Nafarroako Pirinioetako lepoa, Txangoa (1.471 m) eta Astobizkar (1.507 m) gailurren artean. Donibane Garazi eta Orreaga lotzen ditu Garabizkaiko lepoak.
Favela
2010ean, Brasilgo BGE erakundearen arabera, herrialdeko biztanleriaren %6a fevelatan bizi zen, hau da, 11,4 milioi lagun inguru. Hona hemen favela gehien duten hiriak:
Lora del Río
Lora del Río Sevillako udalerria da, Vega del Guadalquivir eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 19.352 biztanle zituen.
McCoy (Colorado)
McCoy Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Eagle konderrian kokatuta dago, Colorado estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Los Corrales
Los Corrales Sevillako udalerria da, Sierra Sur de Sevilla eskualdean dagoena.
Balrog
Balrogak Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen diren fikziozko deabruzko izakiak dira. Sua kontrolatzeko ahalmena eta beste ahalmen gaizto batzuk dituzte.
Etimologia
Balrog "boterezko deabrua" esan nahi duen sindarinezko hitz bat da. Quenyazko bere hitz baliokidea Valarauko da (Valak boterea eta rauko[r] deabrua esan nahi du). Bere lehen agerpen zehatza Eraztunen Jauna eleberrian den arren, Tolkienen aurreko liburuetan ere barato aipamenik, Silmarillion kasu.
Otto Schaden
Otto John Schaden (1937ko abuztuaren 26a - 2015eko azaroaren 23a) estatubatuar egiptologo bat izan zen.
Tennesseeko Memphiseko Unibertsitatean Amenmesesen hilobiaren indusketetako (Amenmesse Tomb Project) zuzendaria. Amenmeses faraoiaren hilobia den KV10ean lan egin zuen Erregeen Haraneko eremu nagusian, eta mendebaldeko haraneko WV23, WV24 eta WV25 hilobiak garbitu eta ikertu zituen.
Mauzac-et-Grand-Castang
Mauzac-et-Grand-Castang Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bungalow
Bungalow eraikin arin eta sinplea da, oporretarako berezia, gehienbat kanpaleku edo hotel-instalazioetan dagoena. Munduan zehar, hitzaren esanahiak aldatu egiten du. Hitzak Bengalan du jatorria (izan ere, gujarateraz બંગલો, baṅgalo, "bengaliar" esan nahi du), bertan, zurezkoa eta baxua, aterpeko galeria batez inguraturik dagoen etxe tipikoa izendatzeko erabiltzen dute. Hitzaren exotismoz liluraturik, XX. mendearen hasieran britainiarrek horrela deitu zieten basoetan eraikitzen zuten etxeei baina Europan oporretarako etxebizitzak deitzeko erabiltzen dugu.
Mauzac-et-Grand-Castang
Biztanleria
2007an Mauzac-et-Grand-Castang udalerrian erroldatutako biztanleak 842 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 96 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Otto Schaden
2006ko otsailaren 8an bere taldeak KV63 hilobia aurkitu zuela adierazi zuen, aurkikuntza 2005eko martxoaren 10ean egin zen arren. Kalterik gabeko ezkutaleku bat da, 1922an Howard Carterren taldeak Tutankamonen hilobia den KV62a aurkitu zuenetik aurkitutako lehena.
Mauzac-et-Grand-Castang
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 310 etxebizitza zeuden, 237 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 61 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 298 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 237 etxebizitza nagusietatik 159 bere jabearen bizilekua ziren, 62 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 87 etxek lau zituzten eta 120 etxek bost zituzten. 180 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 116 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 628 ziren, horien artean 200 aktiboak ziren eta 428 inaktiboak ziren. 200 pertsona aktiboetatik 171 lanean zeuden (102 gizon eta 69 emakume) eta 29 langabezian zeuden (8 gizon eta 21 emakume). 428 pertsona inaktiboetatik 67 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 335 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mauzac-et-Grand-Castang udalerrian 240 unitate fiskal zeuden, 535 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.453 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 margolaria, 1 iturgina, 2 argiketariak eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Mauzac-et-Grand-Castang udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 160 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Etxe
Etxea gizakia bizitzeko prestatzen den edozein eraikuntza da. Solairu bakar batean edo bat baino gehiagotan antolaturik egoten da.
Historikoki, gizarte- edo familia-bizitzako jarduera eta harremanak garatu diren lekua da, jaiotzatik hasi eta kide askoren heriotzara arte. Euriaren, haizearen, hotz-beroen eta gainerako gertakari meteorologikoen aurkako aterpe gisa balio izan du, eta sarkinengandik babesten, gizakiak ala animaliak izan. Gainera, bertako biztanleen gauzak eta ondasunak gordetzeko lekua izan da.
Euskaraz, bizitegi funtzioa ez duten beste hainbat eraikini ere etxe deitu ohi zaio, hala nola zerbitzu publikoetara bideratutako eraikinak (udaletxea/herriko etxea, osasun etxea, ikastetxea, ertzain etxea, espetxea...), edo pribatuetara (jatetxea, putetxea, banketxea...). Euskal Herrian, etxeei (eta baserriei) izena emateko ohitura handia izan da historian zehar, izen berezi bat hartuz (Goienetxe, Etxeberria eta abar) edo-eta Enea edo Bait(h)a hartuz (Cristina Enea, Ajuria Enea eta abar). Munduan zehar ere, etxe jakin batzuk ezagun egin dira, balio historiko edo funtzionala dela-eta (Etxe Zuria, Frida Kahloren Etxe Urdina edo Ur-jauziko etxea esaterako). Solairu askotako eta dorre irxuraki eraikin oso luze eta garaiei etxe-orratz deritze.
Munduan zehar euskal diaspora biltzen diren tokiek Euskal Etxe dute izena.
Hitza
Etxe hitza lehen aldiz XII. mendean agertzen da forma horretan, Aymeric Picaud elizgizonaren Iter pro peregrinis ad Compostellam erromesentzako hiztegian, Domum [uocant] eche esaldian.
Hala ere, hitzaren lehen agerraldia toponimia batean da, 867. urteko Ciresako kartularioan (Echo Ibarra, Aragoi): Isxaverre ageri da, Etxeberri esanahiarekin (egungo Javierregay gaztelaniaz edo Xabierregai aragoieraz, Aragoiko Jazetanian). Testuak honela dio: ...et ecclesie Cirasiensi totum quod habeo de Isxaverre gayo usque ad locum qui dicitur Aquatorta.
Deiturak
Euskal Herrian izan duen garrantziaren lekuko, "etxe" hitzak emari joria izan du euskal deiturak osatzerakoan. Euskaltzaindiaren Onomastika batzordeak 249 deitura jasotzen ditu hasieran "etxe" (edo eratorriren bat) duena.
Lachnostola
Lachnostola Gelechiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Lachnostola amphizeucta da.
Etxe
Historia
Etxearen historia eta bilakaera hiriaren historiaren eskutik doa. Ez da homogeneoa, eta eraikinen kalitatea ere ez da izan goranzkoa biztanle guztientzat, garai guztietan baitaude etxe miresgarrien adibide bikainekin kontrastatzen duten bizileku ziztrinen ugariak.
Antzinako Grezia eta Erroma
Greziar hiri-estatuetan, K. a. 400 inguruan patiodun etxeak eraikitzen ziren. K. a. 200 urtean, Alexandriak 300.000 biztanle inguru zituela uste da. Hasiera batean, zurezkoak ziren, eta ondoren, adreiluzkoak edo harrizkoak, baina beti oso txikiak eta apalak. Bi zatitan banatuta zeuden: bat, beheko pisua hartzen zuena gizonentzat: androia (ἀνδρών) edo andronitisa (ἀνδρωνῖτις) ; bestea, goiko solairuan edo behekoaren atzealdean zegoena, emakumeentzat: ginezeoa (γυναικεία) edo ginekonitisa (γυναικωνῖτις). Estalkia lastoz edo teilaz egina zegoen, teilatu-hegalekin. Hormak, barrutik eta kanpotik kareztatuak, pezokoak edo zur buztinduzkoak ziren, harrizko oinarri batekin hezetasunetik babesteko. Iparraldean, oinplano zirkularreko etxea da nagusi, baina habitat bereizgarria oinplano angeluzuzeneko megaroi etxea da.
Erromatarren garaian, klase aberatsen landako egoitza erromatar villa zen. Hirian, propietate ederrak zituzten, domus izenekoak, aberastasunaren arabera handiagoak edo luxuzkoagoak zirenak, estatus soziala eta jabearen dignitas zelakoa islatu behar zutenak. Baina gehiengoa, familia ugari eta txiroak, insula eraikinetan bizi ziren. Erromak 100. urtean 450.000 biztanle zituen.
Erdi Aroa
Erdi Aroko Europan, eskualdeko eraikuntza-materialen arabera, nekazarien etxeak adobe, harri edo zurezkoak ziren, lastozko tailatu batekin, gela zabal bakarrarekin eta beheko suarekin etxebizitzaren erdigune bezala. Familia osoaren etxebizitza zen, eta aletegi gisa erabiltzeaz gain, normalean ukuilua ere izaten zen barnean. XIII. mendera arte ez zen espazio bereizirik sortu animalientzat etxeen barrualdean. Gelan, mahaia zen funtsezko altzaria, non familia osoa jartzen zen inguruan aulkietan eserita. Apalak zeuden, zeuzkaten gauza urriak uzteko, eta zurezko kakoak jantziak zintzilikatzeko. Ez zegoen oherik, lurrean lo egiten zen, normalean lasto gainean edo lastairatan. Herri eta hirietan, kale berean, maila guztietako etxeak aurkitu ahal ziren: eskulangileen lantegiak bizitegiarekin, merkatarien etxeak, alokatzeko bizileku osasungaitzak eta aitoren semeen jauregiak. Herrietako etxeak, nagusiki, zurezkoa zen VIII. eta IX. mendeetan, eta harria nagusi bihurtzen hasi zen XII. eta XIII. mendeetan, XIV. mendeetan zurezko bilbadura garatu arte. Euskal Herrian, aipatzekoak dira dorretxeak, hasieran zurezkoak zirenak baina XII. mendetik aurrera harriz eraikiak, oinplano karratukoak.
Ezaugarriak
Eraikuntzaren ikuspuntutik, etxea honako elementu hauez osatua dago:
Egitura
Egitura, etxea eusten duen eta lurrari finkatzen dion euskarri erresistentea da. Buztinez, pezoz, adreiluz, harriz, zurrez, altzairuz edo hormigoi armatuz egina egon daiteke, baina salbuespen gisa beste material batzuk ere erabil daitezke. Egiturak bi atal nagusi ditu: "zimenduak" eta "egitura nagusia".
Zimenduak: etxea bermatzen den lurpeko atala da eta, hortaz, etxebizitzaren pisua eta jasaten dituen tentsioak lurzoruari transmititzen dizkio. Etxe batek hainbat zimendu mota izan ditzake: zapatak (bakanduak edo jarraituak), lauzak, piloteak eta abar. Lurraren erresistentzia txikia denean (normalean 0,1 n/mm² baino txikiagoa), kargei eusteko beharrezkoa da lauza edo piloteak erabiltzea. Etxebizitzak lurpeko gelarik badu, hala nola biltegiak edo garajeak, euste-hormak behar ditu inguruko lurra eusteko, eta horiek zimenduaren zatitzat edo euste-egituraren zatitzat har daitezke.
Egitura nagusia: lur gainetik altxatzen da. Euskarri bertikal batzuk ditu, eta horiek puntualak (zutabeak) edo linealak (karga-hormak) izan daitezke. Euskarri horien gainean bermatzen dira elementu horizontalak, zoruak eta sabaiak osatzen dituztenak. Elementu horizontal hauek norabide bakarrekoak (habe eta habexka sistema) edo bi norabidekoak (forjatuak eta lauzak) izan daitezke.
Itxiturak
Itxiturak etxearen barruko bolumena estaltzen eta babesten duten azalerak dira, hau da, estalkia, kanpoko hormak eta beheko plano horizontalean dagoen zolata edo lauza.
Itxiturek hainbat funtzio betetzen dituzte, eta nagusiak dira irazgaiztea (uretatik babestea) eta isolatzea, bai zaratatik (isolamendu akustikoa) bai tenperatura-aldaketatik (isolamendu termikoa). Funtzio horiek betetzeko, itxiturek ezaugarri horiek aldi berean lortzea ahalbidetzen duten eraikuntza-sistemak erabiltzen dituzte, eta ohikoa da geruza espezializatu batzuez osatuta egotea (geruza irazgaitza, geruza isolatzailea, eta abar). Munduko klima eta kultura ezberdinetan dauden beharrizan eta material ugariren ondorioz, itxiturek forma ugari har ditzakete, sistema primitibo eta sinpleenetatik (animalien larruak, landareak edo oihalak) gaur egungo geruza anitzeko sistema konplexuetaraino.
Arotzeriek eteten dituzte itxiturak. Leihoek eta ateek osatzen dituzte, eta barrura sartzea, aireztapena eta etxearen argiztapen naturala ahalbidetzen dute.
Banatzaileak
Etxearen barruko espazioa banatzen duten elementuak dira, gela desberdinetan banatuta. Funtzio nagusia etxebizitzako eremuak (komunak, sukaldea, logelak, egongela eta abar) bisualki eta akustikoki bakartzea da. Oro har, kartoi-igeltsuzko plakak, zurezko holtzak edo adreiluzko trenkadak izan ohi dira.
Estaldurak
Zoruak, paretak eta sabaiak estaltzen dituzten materialak dira, eta etxearen akabera eta ageriko zatia osatzen dute. Zoruetan ohikoa da zura (parketa esaterako), zeramika (solairu lauzak) edo harrizko materialak erabiltzea; paretetan eta sabaietan, berriz, igeltsua erabili ohi dira, eta, ondoren, pintura geruza bat jarri ohi zaio. Etxeetako hezeguneetan (sukalde eta komunean) maiz erabiltzen da zeramika (lauza beiraztatuak), garbiketa errazteko eta hezetasunei aurre egiteko.
Materialen aukeraketa eta barruko argiztapena barne-diseinuaren diziplina espezifikoa da, eta luxuzko etxeetan ez da harritzekoa dekoratzailearengana jotzea.
Instalazioak
Etxea zerbitzuz hornitzen duten sare eta aparatuen multzoa dira. Instalazio eta sare ohikoenak honako hauek dira: edateko ura, argindarra, berokuntza, saneamendua eta telekomunikazioak. Batzuetan beste hauek ere erabiltzen dira: gas naturala, energia berriztagarriak (eguzki-energia, geotermia eta abar), aire girotua, domotika, suteen aurkako sistemak eta segurtasun-sistemak.
Gelak eta beste atalak
Etxearen antolamendua erabileraren arabera aldatzen da. Oinarrizko unitatea-edo gela da.
Etxebizitzara bideratutakoak, funtsean, honako hauek dira: egongela, logelak (kopuru aldakorrean), bainugela eta komuna (bat edo gehiago) eta sukaldea. Kasu askotan, honako hauek ere badaude: jangela, ataria edo atondoa, eskailerak, korridoreak edo banatzaileak, eta garajea. Eta jarduera espezifikoetarako areto osagarriak, hala nola bulegoa, estudioa, liburutegia, jolas gela, erretzaileen gela, sauna eta abar eta abar.
Laneko eremu osagarriak: garbitokia, esekitokia, ofizioa, eta abar. Biltegiratzeko eremu osagarriak: sotoa, janaritegia, jantzigela, trastelekua, ganbara, etab. Kanporako egonaldikoak: terrazak edo solariuma, balkoiak, ataripeak, etab.
Beste eraikuntza osagarri batzuk ere izan ditzake, bananduak edo atxikiak, hala nola ibilgailuentzako garajea, bihitegia edo lorategiko ekipamendu eta tresnetarako estalpea. Eta kanpoaldeko espazio hauek izan ditzake: lorategia, baratzea, patioa, igerilekua, pergolak, berotegia, jolasteko pistak, etab.
Nekazaritzara bideratutako gizarte tradizionaletan, etxabereek (oiloak edo bestelako aziendak esaterako) etxeko zati bat gizakiekin partekatu dezakete, ukuilu eta oilategietan. Ohiko ezaugarria da Euskal Herriko baserrietan.
Eleberri pikaresko
Eleberri pikareskoa Espainian XVI. mendean jaio zen narrazio- generoa da, satirikoa izan ohi dena, era autobiografikoan jatorri txiroko heroi alproja baten abenturak kontatzen dituena. XVII. eta XVIII. mendeetan Europa osora zabaldu zen eta literatura modernoan ere erabiltzen da.
Historia
Espainiako enperadore Karlos I.aren erreinaldiaren bukaeran, 1554. urtean, kaleratu zen aldi berean Burgosen, Anberesen eta Alcala de Henaresen, Lazarillo de Tormes (Tormesko itsumutila). Liburu honekin sortu zen eleberri pikareskoa, espainiar literaturako genero adierazgarri eta herrikoienetako bat. Arrakasta berehalakoa eta oso handia izan zuen, eta antzeko beste eleberri askoren abiapuntu izan zen: Espainian, berehala, 1599an, beste obra pikaresko garrantzitsu bat argitaratu zen, Mateo Alemanen Guzman de Alfarache. Pikareskan txertatzen da Quevedoren El Buscon ere. Eleberri horietako gaiak, pertsonaiak, gertaerak, berrituko zituzten gero atzerrian Daniel Defoe, Tobias Smollett, Henry Fielding, eta Alain-René Lesagek, XIX. mendeko eleberri errealista handiaren bidea prestatuz.
Denborarekin aldatuko zen arren, pikaroa, kontakizun hauen protagonista, generoa bera ere izendatu zuena, gizartearen behereneko mailetan sortutako pertsonaia da funtsean, ogibide jakinik gabea, nagusi askoren morroia, eskrupulo gutxi eta bizimodu nahasikoa. Alferra eta ibiltaria izanik, pikaroak nahiago du eskean ibili, edota amarru txikiak egin, lan finko baten mendeko izan baino. Alabaina, guztiz legez kanpo ere ez da bizi, gehiegizko ardura bailitzateke hori pikaro batentzat. Jatorri apalak eta bizimodu miserableak pertsonaia etsia bihurtzen dute gizarteak eskaintzen dituen ohore eta sarien aurrean. Bizitzari hoztasunez begiratzen diolako, batere erromantizismorik gabe, errealista da, baina ez horratik handinahia.
Tormesko itsumutilak, berri-berria, inspirazio bikain baten emaitza izan arren, bere aurreko literaturan ditu sustraiak. Pikaroarenaren antzeko ezaugarri errealistak dituzten antiheroiak ageri dira Hitako artziprestearen Libro de buen amor eta Fernando de Rojasen La Celestina liburuetan. 1528an plazaratu zen Francisco Delicadoren La lozana andaluza, pikareskarekin lotura estuak dituzten pertsonaiak -gaizkileak, emagalduak- ugari dituena. Liburu horietan guztietan noizbehinkako osagai direnak, ordea, askoz pisu handiagoa hartzen dute eleberri pikareskoan. Alderdi eta ezaugarri horiek hainbeste pilatzen dira, non aurrekoen guztiz desberdina gertatzen den, genero berria izateraino.
Era berean, Europako literatura guztietan baziren pikareskaren osagaiak zituzten literatura lanak: erromatar literaturatik hasita -Petronioren Satirikon eta Apuleioren Urrezko astoa gogoratu behar dira-. Frantses literaturan, Roman de Renarten (Azeri axiantea) argi ikusten da mundu pikareskoa, animalien forman itxuraldaturik bada ere. Pertsonaia pikareskoa da orobat Till Eulenspiegel alemana. Baina espainiar literaturan bakarrik lortu zuen pikareskak genero bereizi baten maila, areago, bizitzari buruzko jarrera jakin baten zentzua.
Satira da eleberri pikareskoaren alderdi inportanteenetako bat: pikaroa zenbait nagusiren morroi izatea bera, azken finean, gizarte klase desberdinak agerian jartzeko -eta barregarri uzteko- baliabide tekniko bat besterik ez da. Satira horretan aipagarria da, Karlos enperadorearen garaia baitzen, erasmismoa, Tormesko itsumutilan argi ikusten den bezala.
Egitura bera izaten dute, oro har, eleberri pikaresko guztiek, kontakizun autobiografikoak baitira. Zalduneria liburuetako heroiak betidanik izan zuen bere biografia idazlea. Baina garai hartako pentsamoldean, pikaroa hain zen pertsona xumea, non inor ez baitzen hartaz arduratzen, eta hortaz, berak kontatu behar zuen bere bizitza.
Ausardia behar zen Lazaroren bizikizun pobreak kontatzeko, eta ausarkeria hori dela eta, ilunbeetan geratu zen benetako egilea. Tormesko itsumutila autobiografikoa eta anonimoa izatea gertaera beraren bi aurpegiak dira. Hain pertsonaia kaxkar baten biografiak ez baitzuen inolako justifikaziorik (oso urruti zegoen XIX. mendeko erromantizismoa), egileak bere burua ezkutatu behar izan zuen, eta bere irudimenak sorturiko pertsonaiari eman hitza. Francisco Ayala espainiar idazlearen hitzetan, protagonista hau ez da, aurrekoak bezala, izen hutsa, eredu eskematiko bat, esekigailu bat balitz bezala istorio hau edo bestea zintzilikatzen zaizkiona. Aitzitik, patu bereizi baten jabe den gizabanakoa da, eta horrexen arabera hartzen dute gertaerek esanahia. Balioak aldatu egin dira: inportanteena orain ez da zer gertatzen den, nori gertatzen zaion baizik. Gizabanako jakin baten ikusmoldean kokatzen dira gertaerak, eta haren begietatik ikusten dugu irakurleok mundua.
Pikareskaren beste ezaugarri oinarrizko bat linealtasuna da, pasarteak hurrenez hurren -loturarik gabe gehienetan- baitaude kokatuak. Pikaroak ez baitu, ez bizi asmo, ez proiektu jakinik, haren biografia ere gertaeren zoriaren arabera osatzen dela dirudi. Pikaroa da kontakizunaren hari bakarra. Gainerakoa pertsonaien joan-etorri etengabea da. Abentura bat bukatzen bada ere, protagonistaren bizitzaren kontaera ez da inoiz amaitzen, beti segi dezake, eta obraren irakurketa nahi den lekuan has daiteke. Muga falta hori, barne loturarik eza, pikareskaren akatsak dira, haina alferrik da hori nabarmentzea, istorio hauek autobiografia hutsak baitira. Bizitza -bizitza erreala, eta hura bezalaxe bizitza irudikatua- sigisaga mugitzen baita, ez literatura kritikak aurrez ezarritako eskema baten arabera.
Alodia eta Nunilo
Alodia eta Nunilo (Adahuesca, ? - Alquézar, ) aragoiar martiri kristauak izan ziren.
Alodia eta Nunilo neskato bikiek aita musulman eta ama kristaua zituzten. Aita laster hil eta amak kristautasunean heziak, hau hiltzean senide batek, ondasunak bereganatzeko asmotan, neskatoak salatu zituen. Islamiar zuzenbidearen arabera, aita musulman baten seme-alabak musulmanak izan behar dira. Baina fede kristaua aitortu zutenez, burua moztu zieten.
Translatio sanctarum Nunilonis et Alodiae eskuizkribuaren arabera, Oneka Beraskoitz erreginak 860an Leirera eraman zituzten bere aztarnak. 1835eko desamortizazioan, erlikiak jaioterrira itzuli zituzten.
Vinzier
Vinzier Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vinzier udalerrian erroldatutako biztanleak 786 ziren. Familiak 292 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 92 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 132 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 373 etxebizitza zeuden, 306 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 52 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 326 etxeak ziren eta 46 apartamentuak ziren. 306 etxebizitza nagusietatik 250 bere jabearen bizilekua ziren, 43 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 13 etxek bi zituzten, 47 etxek hiru zituzten, 77 etxek lau zituzten eta 166 etxek bost zituzten. 264 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 127 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 159 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 502 ziren, horien artean 379 aktiboak ziren eta 123 inaktiboak ziren. 379 pertsona aktiboetatik 350 lanean zeuden (202 gizon eta 148 emakume) eta 29 langabezian zeuden (13 gizon eta 16 emakume). 123 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vinzier udalerrian 303 unitate fiskal zeuden, 783 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.284 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 36 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 margolaria, 3 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 3 ile apaindegiak.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 elektrotresna dendak eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Vinzier udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 630 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Confucius (2010eko filma)
Confucius (txineraz 孔子 Kǒng Zǐ, euskaraz Konfuzio), 2010eko Hu Mei txinatar zinema zuzendariaren biografia drama film bat da. Konfuzio txinatar filosofoafen bizitzan oinarritua dago. Chow Yun-fat, Zhou Xun, Chen Jianbin, Ren Quan, Lu Yi eta Yao Lu aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
K.a. VI eta V. mendeen artean, Txinan, Konfuzio bizi izan zen, garai guztietako txinatar filosofoen artean eragin handiena eta ospetsuena. 51 urterekin Konfuziok kargu politiko bat onartu eta Txinako historiako garai kritikoenetako batean bakegintzan jardun zuen. Bere eragina Luko erregearengan (Lu Yao) hain handia izanik, gorteko pertsonaia boteretsuenak Konfuzio mehatxutzat jo zuten, ondorioz Konfuzio erbestean bizitzera derrigortua egon zen.
Mantidactylus bourgati
Mantidactylus bourgati Mantidactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Mantellidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Mack (Ohio)
Mack Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hamilton konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Arkeogenetika
Arkeogenetika DNA-iturri ezberdinak eta genetika molekularreko teknika anitzak erabiliz bideratutako antzinako DNAren ikerketa da. Analisi genetiko mota hau, halaber, aplikagarria da bai gizakiotan zein animalia- eta landare-espezimen guztietan ere; izan ere, antzinako DNA fosilizatutako espezimenetatik erauzgarria da ere: hala nola, hezurrak, arrautza-oskolak eta gizaki-, baina oro har, animalia-espezie ezberdinetako ehunak. Landareetan, berriz, antzinako DNA landare-hazi zein landare-ehunetatik lor daiteke. Era berean, arkeogenetikak zenbait prozesu historikoetako ebidentzia genetikoaren oinarria dugu; besteak beste, antzinako populazio-migrazioak, etxekotze-prozesuak eta landare- zein animalia-eboluzioa. Gainera, antzinako DNA ere konparagarri da gaur egungo populazio genetikoekin, ikertzaileei konparazio-ikerketak egiteko ahalmena emanez, bai eta analisi are konplexuagoak egiteko ahalmena ere.
Kontzeptuaren etimologiari dagokionez, arkeogenetika hitza bi hitzetatik eratorritako kontzeptua da: grezierako arkhaios ("zaharra") eta ingeleseko genetics ("herentziaren ikasketa"). Kontzeptu bera Colin Renfrew-ri zor diogu, arkeologoa, 2001ean argiraratutako artikuluan ageri denez.
2021eko otsailean, historian lehen aldiz, animalia-sarraskietatik DNA sekuentziatzea lortu zen (kasu honetan, mamut batena), milioi bat urte baino zaharrago zen espezimen batetik. Hau, egun, sekuentziaturiko DNA-sekuentziarik zaharrena dugu.
Ludwik Hirszfeld (1884–1954): ABO odol-taldeak
Ludwik Hirszfeld Odol Transfusioaren Bigarren Nazioarteko Kongresuaren (ingelesez, Second International Congress of Blood Transfusion) Odol-Talde Ataleko Lehendakari zen mikrobiologo eta serologo poloniarra izan zen. Hirszfeld izan zen, Erich von Durgern-ekin batera, 1910. urtean odol-taldeen herentziaren inguruan lehen postulatuak argitaratu zituena. Hala, 1919ko ikerketa batean, Hirszfeldek ABO odol-taldeen sistema deskribatu zuen lehen aldiz, bai eta ile-kolore ezberdinak. Era berean, aipatutako bi ezaugarrien arteko erlazio genetikorik –herentziari dagokionez, behintzat– ez zegoela ondorioztatu zuen ere. Bestalde, populazioen arteko odol-taldeen erratioak aztertu eta konparatu zituen ere; hala, Europako mendebaldetik Indiarantz A taldearen murrizpen bat zegoela ikusi zuen, B taldearekin gertatutakoaren kontrara. Era berean, odol-taldeen erratioak bestelako parametroekin zuen erlazioa ikertu zuen ere: sexu biologikoarekin, gaixotasunen agerpenarekin, klimarekin, adinarekin, maila sozialarekin eta arrazarekin.
Bere ikerketek, azkenik, ultzera peptikoa O taldeko kideetan gehiago agertzen zela aurkitzera eraman zuten Hirszfeld, bai eta AB odol-taldeko kideen erditzeetako 1:1eko sexu biologikoaren erratio teorikoa gizonekiko lerraturik zegoela ere.
Arthur Mourant (1904–1994): odol-taldeen frekuentziak eta antigeno-sistemak
Arthur Mourant hematologo eta kimikari britainiarra izan zen, aski sariduna; hala nola, Royal Societyko Kidea. Egindako lanetik, aipagarri dugu garaian egindako odol-taldeen frekuentzia genikoaren inguruko datu-bilketa, bai bibliografikoki, bai populazio ezberdinetan odol-ikerketak egitegatik. Era berean, Mouranti zor diogu gaur egun erabiltzen diren odol taldeetako antigeno-sistemak –Lewis, Henshaw, Kell eta Rhesus–, bera izan zelako antigeno hauek aurkitu zituena, bai eta zenbait asoziazio-ikerketa egin zituen ere, odol-taldeak eta gaixotasun ezberdinen agerpena erlazionatuz. Amaitzeko, polimorfismoen ikerketan aritu zen ere.
Arthur Mourantek egindako ikerketei esker arkeogenetikaren oinarriak ezarri ziren; besteak beste, populazioen genetikaren teorien garapenerako beharrezko datuak eskaini zituelako, bai eta ebidentzia genetikoa eman zuelako pertsonen arteko erlazioak azaltzeko.
William Boyd (1903–1983)
William Boyd immunokimikari eta biokimikari amerikar famatua izan zen, 1950eko hamarkadan zehar arraza-genetikan egindako ikerketengatik ezaguna. 1940ko hamarkadan zehar, Boyd eta Karl O. Renkonen-ek, modu independentean, odol-taldearen arabera lektinek modu ezberdinean jokatzen zutela aurkitu zuten; hala, limako babarrun zein Viccia craca landareetatik erauzitako landare-estraktu gordinak A odol-taldeko kideen odoleko eritrozitoak aglutinatzen zituela ikusi zuten, baina ez B zein O odol-taldeko kideenak. Era berean, lektinen duten milaka landareren aurkikuntzaren oinarria izan zen ere.
Fosiletako DNA
Fosilen erauzketa indusketa-leku baten aukeraketarekin hasten da. Indusketa-leku potentzial ezberdinak inguruneko mineralogiaren zein inguruko hezurren detekzio bisualaren bidez dira detektagarri. Hala ere, bestelako moduak eta teknologiak daude indusketa-leku potentzialak aurkeratzeko; hala nola, X-izpien bidezko fluoreszentzia edo Dense Stereo Reconstruction deritzon teknika (DSR). Fosilen erauzketetan erabiltzen ziren erreminten artean, bestalde, labanak, pintzelak zein paletak aurki ditzakegu.
Afrikaans
Afrikaansa germaniar hizkuntza bat da, nederlandera jatorritzat duena, Hegoafrika eta Namibian mintzatua gehienbat. Kolono herbeheretarrek Lurmutur kolonian hitz egiten zuten hizkuntzaren bilakaera da, eta denboraren poderioz, bere berezitasunak hartuz joan da, baita XX. mendean bere literatura sortu ere.
Botswana, Lesotho, Swazilandia, Zimbabwe eta Zambian ere hitz egiten da; Erresuma Batuan 300.000 hiztun inguru daude.
Geografiari dagokionez, Hegoafrikako mendebaldeko herenean gehien erabiltzen den hizkuntza da (Ipar Lurmutur probintzian populazioaren % 69ren lehen hizkuntza da; Mendebaldeko Lurmuturrekoan, % 58rena). Mugaz beste aldera, Namibiako hegoaldeko Hardap eta Karas probintzietan ere gauza bera gertatzen da, % 44 eta % 40, hurrenez hurren.
Rowlett (Texas)
Rowlett Texasko hiri bat da. Dallas konderrian kokatua dago. 2010ean 56,199 biztanle zituen, 51.51 kilometro koadrotan banatuta.
Afrikaans
Afrikaans izena afrikar hitzaz euskaratu daiteke, eta hizkuntza hori hitz egiten duten bi komunitate daude:
NA-2653
edo Amaiurko errepidea Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea errepide nagusia eta Amaiur lotzen du.
Afrikaans
1) afrikanerrak, Hegoaldeko Afrikan bizi diren europarren ondorengo zuriak, eta
Arkeogenetika
Fosiletako DNA
DNAren preserbazioa, halere, zaila eta konplexua da, fosilizazio-prozesuak DNA kimikoki eraldatzen duelako lurzoruko bakterio zein onddoen metabolismoaren ondorioz. DNA erauzteko gunerik aproposena lurretik erauzi eta berehala izango da, hotzean mantendutako fosilekin konparaturik sei aldiz DNA erabilgarri aurkeztuko duelako laginak. Era berean, erauzketa gertatzen den ingurune-tenperaturak eragina izango du ere, leku epeletan aurkitutako laginetako DNA erauzketa urriagoa baita, bai eta tenperatura-aldaketa bortitzak sufritzen dituzten ingurunetakoak ere. Fosil-erauzketaren ondoriozko fosilaren ingurugiro fisiko-kimikoaren eraldaketak ere DNAren kalitatea konprometitu dezake, erauzketaren ondoriozko prozesuengatik: ingurunearen garbitzea, eskuilatzea, sikatzea, pHa aldatzea, Eguzki-irradiazioaren agerpena, hidrologia-aldaketak eta lurzoruaren aldaketa kimikoak.
Megascops marshalli
Megascops marshalli Megascops generoko animalia da. Hegaztien barruko Strigidae familian sailkatua dago.
Arkeogenetika
DNA-erauzketarako metodoak
Antzinako DNA erauzteko momentuan, zenbait arazori aurre egin beharko diogu. Hasteko, DNA etengabe degradatu egiten da. Organismoa bizirik darraion bitartean, kalte eta degradazio guzti hauek konpondu egiten dira; halere, organismoa hiltzean, DNA kaltetzen hasiko da, konpontze-mekanismorik gabe. Honek, ondorioz, 100 base-pare inguruko DNA-zati anitzez osaturiko lagin bat utziko digu kasu gehienetan. Bestalde, DNA-kontaminazioa dugu ere –bereziki DNA bakterianoa–, lagineko DNAtik banatu egin beharko dena. Bestalde, gehiegizko garbitze batek lizun-hazkuntzarako gune egokia sortuko du, lizun-jatorriko DNA-kontaminazioaren iturri bat izan daitekeena. Bestalde, fosilizazio-prozesuak DNA-erreplikazioa eragozten duen konposaturen bat barnera dezake laginaren barnean. Amaitzeko, aipagarri da ere laginen unikotasunak –eta honen ondoriozko errepikotasun ezak– kontsentsuzko metodologia baten sorrera aski zailagotzen duela.
Silizean oinarritutako DNA-erauzketa
Espezimen bat indusketa-lekutik jaso ostean, DNA erauzi daiteke prozesu-sorta baten bidez. Prozesu horietatik guztietatik, metodo komunenetakoa dugu silizearen erabilpena, PCRaren bidez hezur-laginetatik antzinako DNA erauztea ahalbidetzen duena. Silizean oinarritutako DNA-erauzketak purifikazio-pausu bat du hasieran, hezurretatik DNA erauzteko eta PCR-tekniken bidez anplifikagarria den materialaren proportzioa emendatzeko. Hala, silizearen bidez, silizera DNA lotzea lortuko da, DNA laginean dauden bestelako osagai ez-anplifikagarrietatik bereiziz. Halere, silizea bera PCRaren inhibitzaile indartsua da; hala, DNA-erauzketa eta PCR bidezko DNA-anplifikazioaren arteko tarteko pausu batean silizea kontu handiz kendu beharko da. Modu laburrean, hurrengoak dira silizean oinarritutako metodoaren gorabeherak:
Silizean oinarritutako DNA-erauzketaren onura nagusienetako bat prozesuaren azkartasun eta efizientzia erlatiboak dira, sinpleak diren konposatu kimiko eta laborategi-ekipamendua eskatzen baititu. Era berean, prozesua laginaren tamainarekiko independentea da, prozedura modu errazean eskalagarria baita. Amaitzeko, aipagarri da ere prozeduraren efizientzia maximoa giro-tenperaturan lor daitekeela. Aitzikik, prozedurak ere hainbat desabantaila aurkezten ditu; nagusiena, hortz eta hezurrekiko aurkezten duen menpekotasuna, prozesura ehun bigunetan bideraezina baita. Era berean, prozeduraren efizientzia murriztu egiten da freskoak ez diren fosiletan; hau da, tratamenduak jaso dituzten fosiletan –adibidez, museoetako esposizioetako fosilen kasuan–. Amaitzeko, aipatu beharrekoa da ere prozedura honen berezko ezaugarria dela ez duela jatorrizko eta kontaminazioa den DNAren artean diskriminatzeko modurik, edozein DNA silizera lotuko baita.
Polimerasaren kate-erreakzioa (PCR)
Hala ere, PCRak arazoak sortzen ditu antzinako DNAren luzeera erlatiboki urriaren ondorioz. Ager daitezkeen arazoen artean, bi dira nagusi: overlapping primeren beharra eta jumping PCR bat lortzea. Edozein kasutan, bi arazo hauek konpongarri dira analisian, DNAren analisi hau zailagotzen duten arren.
Sekuentziazio paralelo masiboa (MPS)
Fosiletatik erauzitako DNA, orokorrean, sekuentziazio paralelo masiboaren bidez (ingelesez, Massive Parallel Sequencing) analizatzen da, lagin oso bateko DNA-zati guztien aldibereko anplifikazio eta sekuentziazioa ahalbidetzen baitu, lagineko material genetikoa kontzentrazio txikikoa edo deteriorazio maila altukoa den kasuetan ere. MPSan, DNA-zati bakoitzari DNA-sekuentzia generiko bat gehitu ostean, primer generiko batzuk gehituko dira, zeinak aipatutako sekuentzia orokorrei atxikituko diren; hala, DNA-zati guztiak anplifikatuko direla –hasierako kontzentrazioa edozein izanik ere– ziurtatuz. Orokorrean, MPSa PCRa baino garestiagoa da, bai eta prozedura luzeagoa ere, baina PCRak antzinako DNArekin aurkitzen dituen arazoei aurre egiteko modu efizientea da hau. Adibidez, Margulies eta kideek proposaturiko metodoan, emultsio PCR bat eta pirosekuentziazioa erabiltzen dira MPSa burutzeko, antzinako DNAren analisian emaitza oso interesgarriak ematen dituena eta, gainera, lagin-galera ekidin egiten du, bai eta errore-propagazioa erreplikazioan zehar eta substratuen arteko lehiaketa, PCR prozeduran.