cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekologismo
Ekologismoa, bizimodua eta komunitate alternatiboak
Ideologia bat izateaz gainera, ekologismoak norberaren bizimodutik naturaren alde egiteko praktika multzo bat osatu du, proiektu ekologista egunerokoan gauzatuz. Bizikletaz ibili, janari biologikoak erosi, kontsumo arduratsua eta birziklatzea aktibismo ekologistatzat jotzen dira eta naturaren aurkako erasoak gutxitzen laguntzen dute. Arlo askotan praktika hauek nagusitu badira ere, krisi ekologikoa areagotu egin da munduan. Ekologista batzuek kontsumo berdea marketing estrategia bat besterik ez dela salatu dute. Zenbaiten iritziz, arazoa kapitalismoa bera da, mugarik gabeko ekoizpen eta kontsumoa bultzatzen dituena: produktuak berdeak izan arren, produktu hauen mugarik gabeko kontsumoa ezinezkoa da sistema mugatu batean. Horrela, gizarte jasangarri baterako, aldaketa sozio-politikoa ezinbestekoa da. Horretarako, komunitate ekologiko zenbait eratu dira 1970eko hamarkadaz geroztik, Europan eta Ipar Amerikan batik bat, hippie mugimenduaren ildotik. Ekologia politikoaren alorrean kokatzen diren komunitate hauek oso heterogeneoak dira: baserri buruaskiak zein hirietako eraikin okupatuak izan daitezke. Nolanahi ere, ezaugarri komunak izaten dituzte: jabetza kolektiboa, teknologia apaleko lana, kontsumo txikia eta ahal den neurrian buruaskia, birziklapena eta trukea, komunitateko lanaren errotazioa, hazkunde pertsonala, komunitateko bizitzaren garrantzia. Komunitate alternatibo hauen helburua utopia ekologista, sozial eta politikoa bizitzea da, baina gizarte zabaleko aktibismoan parte hartu ere egiten dute, hala nola borroka antimilitaristan edo azpiegitura suntsitzaileen aurkako borroketan. Egun, Lakabe herria da komunitate hauen adibide argia Euskal Herrian. Hiriguneetan, gaztetxeak ere komunitate hauen parean koka daitezkeen taldeak dira. Nazioartean ere sare zabala osatu dute ekoherri horiek. Komunitate hauen zabalkuntzak eta eragin soziala, ordea, oso mugatua izan da eta askotan bertako kideen bizimodurako alternatiba gisa soilik funtzionatu dute.
Talde lokalak eta ad hoc borrokak
Auzoan edo herrian, ingurumenak jasaten dituen eraso jakin eta zehatzen aurrean, horiek geldiaratzeko antolakundeak eratu ohi dituzte auzokideek. Antolakunde hauetara aurrez kontzientzia ekologista zuten pertsonak zein hasiera batean ingurumenarekiko aparteko ardura ez zuten hiritarrak bildu ohi dira, erasoaren gehiegikeriak edo zuzenean eragin diezaiokeen kalteak bultzaturik. Mugimendu hauek lokalak izan arren ez dira lokalistatzat hartu behar, azken finean hiritarren eskubideak korporazio eta gobernu-erakundeen erasoetatik aldezten dituztelako, demokrazia lokala eta parte hartzailea bultzatuz. Hala ere, mugimendu lokal hauetako batzuen toleskeria salatu izan da eta mespretxuz NIMBY edo «Not in my backyard» («Nire etxe ondoan ez») ezizena jarri zaie, azpiegitura edo instalakuntza kutsatzaileen aurkako jarrera euren bizitokitik gertu suertatzen direnean soilik salatzen dituztelako, euren status quo bakarrik defendatuz. NIMBY taldeen adibide bat telefono mugikorrentzako antenak euren bizitokitik gertu altxatzearen aurka sortzen diren protestak izaten dira: antena altxatzearen aurka daude, baina protestan ari direnek telefono mugikorrak erabiltzen dituzte eta antena beste toki batera eramatea bakarrik dute helburu, han ere beste auzokide batzuk kaltetzen badira ere.
Beste maila batean kokatu behar dira azpiegitura, kutsadura arazo edo ingurumenaren aurkako bestelako eraso zehatz eta jakinen aurka jarduten duten ad hoc plataforma edo elkarteak. Elkarte hauek talde ekologisten batasunaz sortu ohi dira, ingurumenaren aurkako erasoari erantzun koordinatu, zabal eta indartsua eman asmoz. Euskal Herrian anitz dira azken hamarkadetan modu horretan sorturiko plataformak, hala nola Leitzarango Autobidea, AHT edo erraustegien aurkako borrokak. Batzuetan, ordea, borroka bideratu eta irtenbideak eta botereekiko negoziazioak planteatzerakoan, eztabaidak eta desadostasun nabarmenak sortu dira plataforma hauen baitan.
Alderdi politiko berdeak
1980ko hamarkadaren hasieran ordura arte mugimendu ekologistan eta bestelako gizarte mugimenduetan (feministak, esaterako) aritutako ekintzaileak politika instituzionalerako jauzia egitea erabaki zuten alderdi berdeak sortuz. Lehenengo alderdi berde garrantzitsua Alemanian sortu zen Die Grünen («Berdeak») izenpean eta geroztik lelo hori erabili dute Europan batez ere euren burua ezagutarazteko. Euren programa politikoan energia nuklearraren eta kutsaduraren aurkako jarrera, feminismoa, deszentralizazioa eta bakezaletasuna zeuden, besteak beste. Hasiera batean mugimendu-alderdi dikotomiari jarraiki jardun zuten, erradikaltasuna eta sistema barneko pragmatismoa eta erreformismoa uztartuz. Dilema hori nabarmena izan da alderdi berdeen ibilbidean: alde batetik emaitza praktikoak lortzeko sartu ziren politikan, baina politika liberal instituzionalak negoziazioa eta akordioak eskatzen ditu emaitzak lortzeko, hasierako eskakizunak murriztuz. Ekologista hutsak («berde-berde») eta ezkertiar ekologista («gorri-berde») joeren arteko eztabaidak ere sortu izan dira alderdi berdeetan. Euren hauteskunde-ibilbidean, oro har eta udal eta eskualde-hauteskundeetatik haraindi, gutxitan gainditu izan dute %10eko botu kopurua, batzuetan koalizioan gobernua osatzea lortu badute ere. Hala ere, XX. mendearen bukaeran ekologia-arazoak euren programetan sartzen hasi ziren alderdi tradizionalek ere eta alderdi berdeek euren berariazko nortasuna galdu ere egin dute, besteak bezalako alderdi bat bilakatuz. Alderdi berdeen estrategiaren alternatiba gisa, lobbyak sortuz alderdi tradizionalei zuzeneko presio politikoa egiten dieten Greenpeace eta WWF erakundeak ageri dira. Hego Euskal Herrian, Euskal Herriko Berdeak eta, horren zatiketa batetik, Berdeak izeneko alderdi politikoak sortu ziren 1990eko hamarkadaren hasieran. Lehenengoak ibilbide politiko laburra izan zuen eta azkenean desagertu egin zen. Berdeak alderdia Ezker Batua alderdiarekin koalizioa osatu zuen hainbat urtez baina azkenean Berdeak alderdiak koalizioa uztea erabaki zuen, baina hala ere Ezker Batua-Berdeak alderdiak izen horrekin jarraitu zuen. Berdeak alderdiak 5531 botu (%0.54) lortu zituen 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Iparraldean Euskal Herriko Berdeak-Les Verts du Pays-Basque taldea Frantzia osoko Les Verts alderdi ekologistarekin konfederazioan aritzen da. Azken hauteskundeetan Europe Écologie batasun-zerrendak osatu eta %10etik gorako botu-portzentaiak lortu dituzte Iparraldean.
Mugimendu antinuklearra
Mugimendu antinuklearra teknologia nuklearraren aurkako aktibismoa burutzen duen gizarte mugimendu bat da. Arma nuklear, energia nuklear eta bestelako erradiazio artifizialen aurka dago. Mugimendu honetako jarraitzaileen ustetan, arma nuklearrek gizateria osoa arrisku larrian jartzen dute eta energia nuklearrak ingurumena eta gizakia erasotzen dituzte, sortutako hondaki erradioaktiboen eta gerta daitezke istripu nuklearren ondorioz. Mugimendu antinuklearra Hiroshima eta Nagasaki hirietako bonbaketa atomikoarekin abiarazten da, non hamar milaka pertsona hil ziren. Hasiera batean, bakezaleak, gobernu zenbaitetako ordezkariak eta bonbaketetatik bizirik irten ziren hibakusha izenekoak izan ziren arma nuklearren aurkako jarrera azaldu zutenak. Hala ere, garaiko Gerra Hotza dela eta mugimenduak ez zuen Munduko Bigarren Gerraren ondorengo urte haietan oihartzun handirik izan. 1954 hasitako esperimentuzko leherketa atmosferikoak, Hiroshimako leherketa baino mila aldiz indartsuago zirenak, kutsadura erradioaktiboa planeta osora zabaldu eta kezka ekologista piztu zuten publikoan. Arma nuklearren aurkako aldarrikapen biziak egin zituen pertsonaia bat Bertrand Russell filosofoa izan zen; hasiera batean, ordea, intelektual eta zientzialari gutxi bildu zituen bere inguruan, garai hartan Mendebaldean bultzatzen ari zen antikomunismoa dela eta. Urteak aurrera joan ahala, gero eta mugimendu zabalagoa sortzen joan zen, pertsonaia ezagunek zein herritar arruntek osaturikoa, batez ere Japonian, Britania Handian eta Estatu Batuetan. 1950eko hamarkadatik burututako martxa, manifestazio eta protesta ekintza zabalek 1962 urtean Estatu Batuetako eta Sovietar Batasuneko gobernuek arma nuklearren saiakuntzak airean edo ur azpian ez egiteko ituna sinatzera bultzatu zuten, gerora beste herrialde zenbaitek ere sinatu zutena. 1960ko hamarkadatik aurrera garatzen ari den energia nuklearraren aurka ere hasten dira mobilizazioak, zentral hauek sortzen duten erradiazioa eta hondakin erradioaktiboak eta gerta daitezkeen istripuak direla eta. Energia nuklearraren erabilera zibilaren eta arma nuklearren ekoizpenaren arteko lotura zuzena ere salatzen zen.
1970eko hamarkadan mobilizazio handiak izan ziren. Bilbon Lemoizko zentral nuklearraren eta beste proiektu nuklearren aurkako manifestazioak 200.000 lagun bildu zituen 1977 urtean, gizarte osoko talde eta erakundeak bilduz eta mundu osoan oihartzuna sortuz. 1983 urtean 600.000 lagun bilduz ziren Berlin Mendebaldean arma nuklearren aurka. 1979 urtean Three Mile Island uharteko istripu nuklearra gertatu zen Estatu Batuetan, herrialde horretako hiritarrengan arrisku nuklearrerako beldurra areagotuz. Urte haietanko beldur nuklearrak zineman ere izan zuen islada, The China Syndrome filme ezagunaren bitartez besteak beste. Horretaz gainera, Estatu Batuak nuklearraren aldekoak baziren ere, 1950eko hamarkadatik filme askok zabaldu zuten hondamendi nuklearrararen beldur milenarista bat Hollywoodetik, bloke komunistaren beldurra zabaltzeko seguru asko. Ondorioz, mendebaldeko herritar askok babesleku antinuklearrak eraikitzeari eta guzti ekin zioten. Literaturan ere izan zuen islada mugimendu antinuklearra: arma nuklearren aurkakoa zen Tolkienen Eraztunen Jauna liburuko eraztunak arma nuklearren boterea adierazten du. 1982 urtean, protesta antinuklear asko izan zituen Frantziako Superphénix erreaktorearen aurka misilak jaurtiki zituzten, gerora CCC talde armatuaren bitartez planifikatu omen zena, Ilich Ramírez Sánchez ekintzaileari esker. Ildo horretatik, bloke komunistan diskurtso bikoitza izan zen: kanpora begira, propaganda moduan mugimendu antinuklearraren aldekoak ziren, baina euren herrialdeetan energia nuklearra eta arma nuklearrak garatzen zituzten. 1985 urtean, Greenpeace erakundeak Frantziak Mururoa atoloian burutzen zituen saiakuntza nuklearren aurkako protesta egiteko bidalitako Rainbow Warrior itsasontzia lehergailuz erasotu zuten frantziar agente sekretuek eta horren ondorioz, pertsona bat hil zen. Agenteak atxilotuak izan ziren eta erasoak mundu zabalean oihartzun handia izan zuen.
1986ko Txernobylgo hondamendi larriaren ondoren borroka antinuklearraren argudioak frogatutzat jo bazitezkeen arren, borroka antinuklearraren gainbehera izan zen XX. mendearen bukaeran. Ekologismoaren ardatz nagusi izatetik bigarren maila batera igaro zen, mehatxu global berria aldaketa klimatikoa izanik. Bestalde, gobernu, erakunde eta teknokraziatik energia nuklearraren aldeko mezu berria zabaldu da: energia nuklearra garbiena da, klima aldaketa dakarren karbono dioxidorik sortzen ez duelako, energia segurua ere izateaz gainera, erreaktore berriak seguruagoak direlako eta oro har ere segurtasun neurri zorrotzagoak hartzen direlako.
Al Goreren egia deserosoak
Al Gore Estatu Batuetako lehendakariordea izan zen 1993-2001 urte bitartean. XXI. mendeko lehenengo urteetan aldaketa klimatikoaren mehatxuari buruzko mezu ekologista zabaltzeagatik da ezaguna. 2006 urtean An Inconvenient Truth («Egia deseroso bat») filme dokumentala plazaratu zuen mehatxu horren inguruan. Ingurumenaren alde egindako lanarengatik 2007 urtean Bakearen Nobel Saria eskuratu zuen. Kooperazioaren Asturiasko Printzea izeneko saria ere jaso du. Aldaketa klimatikoaren aldeko ebidentzia zientifikoa orokorra bada ere, Al Gorek bere dokumentalean egindako baieztapenak oso kritikatuak izan dira, gehiegizko aurreikuspenak eta arinkeriazko loturak egiteagatik. Oro har, zientzia baino, bere dokumentala erretorika hutsa dela salatu da zientzialari zenbaiten aldetik. Ardurak ezartzerakoan, aldaketa klimatikoaren mehatxua guztion ardura delako aipamena ere kritikatua izan da, Estatu Batuen eta beste herrialde industrializatuen erantzukizun zuzena ezabatuz. Munduan zehar burutzen dituen kanpaina eta hitzaldien babesleak ingurumenari kalte nabarmenak egin dizkioten enpresak izan dira kasu batzuetan, ekologismoa eta planetaren salbamena marketing-marka moduan erabiliz. Bere jarraitzaileen artean ingurumenaren aurako erasoen erantzule zuzenak diren politikoak daudela ere salatu da. Ekologismoa negozio handia bilakatu du, berak ematen duen hitzaldi bakoitzeko 240.000 euro kobratzera iritsiz. Bere bizimodua ere oso kritikatua izan da, argindarrean hilabete bakar batean Estatu Batuetako batez besteko familia batek bi urtetan gastatzen duena xahutuz edo hainbat urtetan ingurumen arazo larriak eragin zituen zink-meategi baten jabea izatea, Estatu Batuen gobernuan izan zuen erantzukizun politikoaz gainera. Oro har, bere jokaera faltsua ekologismoa indargabetu eta bere izen ona ezabatzeko erabili dela salatu da, ekologismo politikoak proposatzen dituen soluzio alternatiboak baztertuz. Bere estrategia, ordea, orokorra da, eta diskutso ekologistaren jabekuntza eta manipulazioa ohiko jokaera da. Enpresa multinazionalek marketing-tresna moduan erabiltzen dute mezu berdea eta botere politikotik jasangarritasunaren diskurtso ekoteknokratikoa zabaltzen da.
Euskal Herriko mugimendu ekologista
Euskal Herriko lehenengo mobilizazio ekologistak Bilbo Handian izan ziren 1960ko hamarkadan, bizilagunek pairatzen zuten kutsaduraren aurka. Horietako bat modu tragikoan bukatu zen Erandion 1969 urteko urrian bertako bi bizilagunek poliziak hil zituenean. Baina Euskal Herriko mugimendu ekologistari sorrera eta bultzada eman zion mobilizazioa Lemoizko zentral nuklearraren aurkakoa izan zen. Zentral nuklearra 1972 urtean hasi zen eraikitzen eta 1984 geldiarazi zen, borroka luze baten ondorioz. Deba, Ispaster eta Tuteran aurreikusita zeuden zentralen proiektua ere bertan behera geratu ziren. Borroka antinuklear honen ezaugarri nagusia partaidetza zabala izan zen. Auzo elkarte eta udalbatz anitzek bat egin zuten mobilizazioekin. Hamar milaka lagun bildu ziren Lemoizeko zentralaren aurkako manifestazio, martxa, sinadura bilketa, itzalaldi eta desobedientzia zibileko bestelako ekitaldietan. Guztira 9 lagun hil eta zauritu anitz izan ziren zentralaren aurkako mobilizazioetan. Hildakoen artean poliziak hildako manifestariak, ETAkideak eta ETA erakundeak hildako zentraleko langile eta proiektuko zuzendariak zeuden. Zentrala geldiaraztearen garaipenaren ondoren, mugimendu ekologista NATOan sartzearen aurkako borrokara aldatu zen, Bardeako tiro eremuaren aurka borrokatuz adibidez, baina askoz ere indar txikiagoz.
1987 urtean Eguzki taldea sortu zen, borroka antinuklearreko taldeak eta bestelako talde ekologistak bilduz. Eguzki taldeak Euskal Herriaren nazio askapenerako eta masazko mugimendu gisa definitu eta ingurumenaren defentsa instituzionaletik at kokatu zuen bere burua. Eguzkik mugimendu ekologista 20 hilabetez batzea bakarrik lortu zuen, 1989 urtean Eguzki banatzearen ondorioz EKI erakunde ekologista sortu bait zen, antolakuntzari eta ENAMeko erakundeekiko harremanari buruzko desadostasunak zirela eta. Eguzkik ENAMaren baitan jarraitu eta egun ere lanean dihardu eta EKI erakundea autonomoagoa eta ekologiaren ikuspuntu globalago batez jardun zuen eta 1990eko hamarkadan desagertu zen.
Feroleto Antico
Feroleto Antico Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ekologismo
Euskal Herriko mugimendu ekologista
Mobilizazio hauekin guztiekin batera, eta Euskal Herriko mugimendu ekologistaren sakabanatzea gainditzeko, herri ezberdinetan eta joera ezberdinetako taldeak bildu eta sustatzeko asmoarekin Erreka plataforma eratu zen 1992 urtean. Hortik Ekologistak Martxan taldea sortuko zen, sistema soziopolitikoa salatuz ekologia sozialaren ikuspuntutik lan egin eta borroka ekologistei oihartzuna ematen diena. Horretaz gainera, Jaizkibelgo superportuaren, Zubietako erraustegiaren, Muskizeko coke-lantegiaren eta ingurumena eta hiritarrak erasotzen dituzten hainbat azpiegituraren aurkako talde lokal aritzen dira. Nazioarteko erakundeek ere presentzia dute Euskal Herrian; Greenpeace erakundeak, esaterako, milaka bazkide biltzen ditu.
Feroleto Antico
Mugakideak
Feroleto Anticok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sugilita
Ezaugarriak
Sugilita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 6,5 da.
Bayencourt
Bayencourt Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bayencourt udalerrian erroldatutako biztanleak 74 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 29 etxebizitza zeuden, 28 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 28etxeak ziren. 28 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 19 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 50 ziren, horien artean 39 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 39 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (21 gizon eta 12 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
Cespedosa de Tormes
Cespedosa de Tormes Salamancako udalerria da, Béjar eskualdean dagoena.
Bayencourt
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
Cespedosa de Tormes
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 579 biztanle zituen.
Bayencourt
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kingfisher plc
Kingfisher plc Londresen egoitza duen txikizkari enpresa multinazionala da. Mundu osoan 1.300 denda baino gehiago ditu eta B&Q, Castorama, Brico Dépôt eta Screwfix marken jabea da.
1982an sortua, Londresko burtsako eta FTSE 100 indizetako kidea da.
Nightcrawler (filma)
Nightcrawler, 2014ko Dan Gilroy estatubatuar zinema zuzendari eta gidoilariak zuzendu eta idatzitako thriller film independiente bat da. Jake Gyllenhaal, Rene Russo, Riz Ahmed eta Bill Paxton aktoreek antzeztu zuten.
2014ko Torontoko Zinemaldian estreinatu zen, eta urte hartan bertan Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Sariaten izendapena jaso zuen.
Argumentua
Los Angeles. Louis "Lou" Bloom (Jake Gyllenhaal) lanik topa ezinik eta bizi ahal izateko lapurreta txikiak egiten dituen gizon gazte buruargi bat da. Behinola, auto istripu baten lekuko izango da, bertaratutako kazetari eta kameralari independienteak ikustean berak ere bere kasa kazetaritza kriminalistikoan lan egiten hastea erabakiko du.
Lou gazteak Joe Loder (Bill Paxton) eskarmentudun kazetariari nola lan egiten duen galdetu eta hark esandakoak gogoan hartuko ditu.
Hortaz, lasterketa txirrindu bat ohostu eta bere lanbide berrirako beharrezko izango dituen kamera eta poliziaren elkarrizketak entzuteko eskanerdun irratiarengatik trukatuko ditu.
Hortik aurrera bere kazetari ibilbideak goruntz egingo du, telebista kateek beren albistegientzako berak filmatuko irudiak eskatuko baidizkiote, baina eta berean albisteak lortzeko muga moral eta legalak aldatuz joango dira eta haiei egokitu beharko zaie.
Ilfov konderria
Ilfov konderria ( ahoskatua) Errumaniako Bukarest-Ilfov eskualdeko konderrietako (județ) bat da. Bere hiriburua Bukarest da. 1.583 kilometro koadro ditu eta 388.738 biztanle zituen 2011n.
Libiako basamortua
Libiako basamortua (arabieraz: الصحراء الليبية) Saharako basamortuaren ipar-ekialdean dago. Niloren (Egipto) mendebaldeko alderdia, Libiaren ekialdeko alderdia eta Sudanen ipar-ekialdea, Nubiako basamortuaren ondoan, hartzen ditu. 1.100.000 km² ditu, eta aski laukizuzuzena da: 1.100 kilometro zabal da ekialdetik mendebaldera, eta 1.000 iparraldetik hegoaldera.
Basamortu hau, Saharakoaren zatirik handiena bezala, hareaz eta lautada arrokatsuz osatuta dago, nagusiki.
Hareazko lautadek, dunek eta hainbat sakonunek osatzen dute basamortua, eta ez dago urik duen ibairik ez basamortuaren barnean ez kanpoan. Gilf Kebir goi-ordokiak 1.000 metroko garaiera du, salbuespena basamortuko gainerako lurraldearen ondoan.
Zortzi sakonune nagusi daude. Oasitzat jo daitezke denak, txikiena izan ezik, Qattara, haren urak gaziak baitira. Gainerako sakonuneetan nekazaritza-ekoizpen mugatua, zenbait baliabide natural eta egonleku iraunkorrak daude, baita Nilo ibaitik edo putzuetatik lortutako ur edangarria ere.
Siwa oasia, Libiako mugatik gertu eta Qattararen mendebaldean, gainerako Egiptotik bakanduta dago, baina jendea bertan bizi da antzinatik.
Beste oasi nagusiak Dakhla eta Kharga dira Egipton, eta Jaghbub eta Kufra Libian. Siwarekin batera, oasi-kate bat osatzen dute.
Gilf Kebir
Gilf Kebir goi-ordokiak 1.000 metroko garaiera du, eta Egipton dago. Haren ezaugarriak Sahara erdialdeko beste goi-ordoki batzuen parekoak dira. Iparraldea malkartsuagoa da, eta hiru uadi ditu. Landaredia urria da.
Hareazko itsasoak
Basamortuak hareazko hiru itsaso ditu, eta bertan 512 metro garai diren dunak daude. Hirurek lurralde osoaren laurden bat osatzen dute:
Bingol probintzia
Bingöl probintzia Turkiako 81 probintzietako bat da. Bere hiruburua Bingöl da. 8.402 km²ko azalera du eta bertan 245.243 biztanle bizi dira.
Barrutiak
Probintziaren barnean 8 barruti daude:
Hatboro (Pennsylvania)
Hatboro Pennsylvaniako borough bat da. Montgomery konderrian kokatua dago. 2010ean 7,360 biztanle zituen, 3.68 kilometro koadrotan banatuta.
Bagdad (Florida)
Bagdad Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Santa Rosa konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lapurdi
Lapurdi Euskal Herriko zazpi herrialdeetako bat da, ipar-erdialdean kokatua. Administrazioari dagokionez, Frantziako Akitania Berri eskualdeko Pirinio Atlantikoak departamenduko (64. departamendua) parte da. 858 km² ditu, eta 2013an 243.466 biztanle zituen. Ez du lurralde ofizialtasunik Frantziako administrazioan. Hiriburua Baiona da, Pirinio Atlantikoetako departamenduko suprefetura eta Ipar Euskal Herriko hiririk jendetsuena dena. Baionaz gain, Angelu, Miarritze, Donibane Lohizune, Hendaia, Hazparne eta Ziburu dira hiri nagusiak.
Myodes shanseius
Myodes shanseius Myodes generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Lapurdi
Pirinioak, Aturri ibaia eta Kantauri itsasoa (Bizkaiko golkoa) dira Lapurdiren muga naturalak. Iparraldean Gaskoniarekin du mugakide, ekialdean Nafarroa Beherea, mendebaldean Kantauri itsasoa eta hegoaldean Gipuzkoa eta Nafarroa Garaia. Egun, Baiona hartzen da Lapurdiko hiriburutzat. Alta, Frantziako Iraultzaren ondorioz foruak kenduak izan zirenetik baizik ez da. Orduan, onarpen instituzionalik gabe geratu ziren hiru euskal lurraldeen hiri nagusi bihurtu zen Baiona, hots Ipar Euskal Herriko hiriburua. Historikoki Lapurdiko hiriburua Uztaritze izan da 600 urtez, han egiten baitzen Lapurtarren Biltzarra, herrialdearen erdialdean. Sinbolikoki bada ere, azken 40 urtez Lapurtarren Biltzarra bertan egin izan da berriro.
Kostaldearen jarduera nagusia turismo masiboarekin lotua da, bereziki Biarritzen, Donibane Lohizunen eta Hendaian. Barnealdean oraindik muino berdeak eta herri txikiak dira nagusi; Sara eta Ainhoa herri politenen zerrendan sar daitezke. Landa turismoa eta naturari lotutakoa garrantzia hartuz doaz. Frantsesen folklorizazioaren ondorioz, herrialdea ezaguna da, bertzeak bertze, Baionako jaiengatik, kostaldeagatik eta Ezpeletako piperrarengatik.
Orografia
Oso orografia homogeneoa du Lapurdik. Aturri ibaiaz hegoalderantz eta kostaldetik ekialderantz gora egiten du bertako orografiak. 500 metrorainoko muinoak daude herrialdearen erdialdean. Itsasertza malkartsua da (30-80 metro bitartekoa).
Hidrografia
Lapurdiko ibaiek Kantauri itsasoan isurtzen dute ura. Ibai laburrak eta ur emari handikoak dira. Lapurditik igarotzen diren ibai nagusiak Aturri, Errobi, Bidasoa eta Urdazuri dira. Aturrik Lapurdiko erreka gehienen ura jasotzen du, eta Euskal Herriaren eta Gaskoniaren arteko muga da. Bokale herrian (Baionako kantonamenduan) isurtzen du ura Aturrik. Bidasoa Nafarroa Garaiko Baztanen jaiotzen da; hamabi kilometro egiten ditu Lapurdin barrena, eta Txingudiko badian (Gipuzkoan) isurtzen du ura. Lapurdi eta Gipuzkoa bereizten ditu Bidasoak. Errobi ibaia Nafarroa Behereko Errozate mendian jaiotzen da, eta Aturri ibaiarekin bat egiten du Baionan. Urdazuri ibaia Urdazubiko eta Zugarramurdiko arroan, Nafarroa Garaian, jaiotzen da, eta Donibane Lohizunen du ahoa.
Klima
Lapurdiko klima ozeanikoa eta epela da. Neguan 8 °C egiten du batez beste eta 20 °C abuztuan. Urteko batez besteko tenperatura 14 °C-koa da. Klima hezea da eta euri ugari izaten da (1.500 mm urtean batez beste).
Itsasaldea
Lapurdiko kostaldea laua da Bizkaikoa edota Gipuzkoakoarekin alderatuta. Hondartza luzeak daude, eta hegiak altuera txikikoak dira. Bidaso eta Atturri ibaiek beren urak hor isurtzen dituzte.
Barnealdea
Lurraldeko hegoaldean Mendebaldeko Piriniotako lehendabiziko tontorrak daude, guztiak 1.000 metrotik beherakoak eta Artzamendi eta Larrun mendi nagusiak izanda.
Halaber Sarako lezeak ere aipagarriak dira, bertzaldeko Urdazubi eta Zugarramurdikoekin batera multzo nabarmena osatzen dutenak.
Udalerriei dagokienez, azkenik, Hazparne dugu gaur egun populatuena.
Landaredia
Antzina Lapurdi baso trinkoek estaltzen zuten. Gaur egun lurraldearen % 10 baino ez dute hartzen harizti, gaztainadi, urkidi eta pinudiez osaturiko baso txikiek. Lur landuek Lapurdiko % 45 hartzen dute eta larreek % 40.
Demografia
Ipar Euskal Herriko herrialderik jendetsuena da Lapurdi; Nafarroa Behereak eta Zuberoak ez bezala, goranzko bilakaera izan du biztanle kopuruak, Hego Euskal Herriko herrialdeetan adinako igoera izan ez duen arren. Lapurdiko biztanle kopurua etengabe hazi da XX. mendearen hasieratik, 1931-1936 bitartean izan ezik (Bigarren Mundu Gerraren atarian), 1950 etik aurrera bizkorrago.
Biztanleriaren igoeran, aipatzekoa da Frantziako estatuko gainerako lurraldeetatik iritsitako etorkinen kopurua. Biztanle gehienak Angelu-Miarritze-Baiona ardatzean bizi dira (Lapurdiko biztanleriaren % 48 inguru). Baionak, Lapurdiko hiriburuak, herrialdeko biztanleen bosten bat hartzen du gutxi gorabehera (44.200 biztanle). Dentsitateari dagokionez halaber, Lapurdi Ipar Euskal Herriko lehen herrialdea da (266,2 biztanle km2-ko). 2000. urtearen inguruan Lapurdiko biztanleen % 2,5 mila biztanle baino gutxiagoko herrietan bizi da; % 25, mila eta bost mila biztanle bitartekoetan; % 11,5, bost mila eta hamar mila biztanleko herrietan; % 11,4, hamar mila eta hogei mila biztanle bitarteko herrietan; eta % 48,8, hogei mila biztanle baino gehiagoko hirietan. Lan banaketari dagokionez, langileen % 2,4 baino ez da ari lehen sektorean, % 20,9 industrian eta % 76,6 zerbitzuetan.
Historiaurrea
Paleolitokoak dira Lapurdi aldean aurkitu diren zibilizazio aztarna zaharrenak, Kostaldean (Ilbarritze) eta Aturri ibaiaren bokalean (Maignon, Hiriburu) zaharrenak, Olhako harpeetan (Kanbo), Lezian (Sara), Xabiagan (Biarritz) eta Hiriburun beste batzuk. Neolitoko hileta monumentu ugari (harrespilak edo jentil baratzeak, trikuharriak eta jentilarri edo zutarriak) dago Lapurdiko hegoaldeko mendialdeetan: Xoldokogaina (Biriatu), Ibardin-Larrun (Azkaine-Sara), Artzamendi (Itsasu).
Metal Arotik aurrera ugaldu ziren leizetatik kanpoko finkamenduak Lapurdiko kostaldean (Biarritz, Bidarte) eta Lapurdiko barnealdeko herri behereetan (Hiriburu, Ahetze, Milafranga). Historiaren atarian, baskoien leinuko herri euskaldun bat bizi zen Lapurdiko lurretan, erromatarrek tarbeli izenez (Akize, Aquae Tarbellicae, egungo Akize, hiriburua) deituko zutena agian.
Antzinaroa eta Klasizismoa
K. a. 56. urtean nagusitu ziren erromatarrak Akitanian; Augustoren garaian sendotu zen euskal leinuak bi lurralde berezitan, Galiari loturiko Akitania Pirinio mendien iparraldean eta Hispaniari loturiko Tarraconensis hegoaldean, banatzen zituen administrazio egitura. Ezin esan daiteke ziurtasunez Lapurdin bizi zen herria baskoi ala tarbeli zenik; garbi dago, halere, herri euskalduna zela eta erromatarrek ez zutela Pirinio mendietatik Ebro eta Garona ibaietaraino zabaltzen ziren herri euskaldunen batasuna administrazio berria ezartzerakoan errespetatu. Izan ere, ez dirudi euskaldunek, lurralde zabala hartzen zuen etnia zabala izanik ere, politika egitura sendo baturik zutenik garai hartan. Nolanahi ere, erromatarrek ez zuten aztarna asko utzi Lapurdin. Galtzada nagusi batek lotzen zituen Akizeko eta Iruñeko hiriak Nafarroa Beherean barrena (Ibañeta-Donazaharre-Garrüze, Bordele-Astorga galtzada nagusian) eta galtzada xumeago batzuek igarotzen zituzten Pirinio mendiak Bera-Ibardin-Sara-Azkainetik eta Baztan-Itsasu aldetik. Bigarren mailako galtzada batek lotzen zituen Baiona eta Hazparne Imus Pyreneus (Donazaharre) herrigunearekin.
Baionako hiria ez zen IV. mendea arte benetan egituratu; kostaldean, bide batek lotzen zituen Baiona eta Akize, eta beste batek Baiona eta Oiasso. I. mendearen hasieran, Augustoren garaian, guztiz bereizi ziren Akitaniako bederatzi pagus edo lurralde nagusiak, Novenpopulania, Galiatik (bereizketa hori gogoratzen duen K.o. I. mendeko oroitarri erromatar bat aurkitu zen Hazparnen 1665. urtean) eta Lapurdiko lurraldea Akizeko hiriaren gobernupeko lurren barnean geratu zen, Hazparne hiri nagusi zela.
III.-IV. mendeetan gotortu zuten Baiona (Lapurdum latinezko testuetan). Lapurtarrengandik jaso zuten kronikariek izen hori, Baiona lapurtarren hiriburu bihurtu baitzen, eta garai hartan bihurtu zen portu nagusi, Oiasso hiria eta portua behera etorri ondoan. Erromatarren garaiko hondakin garrantzitsuak aurkitu dira, bestalde, egungo Hazparne eta Getarian.
Baskoniako dukerria
V. mendearen hasieratik aurrera igaro ziren Lapurditik suebo, bandalo eta alano herriak, eta frankoak eta bisigodoak Novenpopulania konkistatzen saiatu ziren mende hartan. VI. mendean buruzagi frankoak finkatu ziren Baskoniako hiri nagusietan: Segiberto I.a Akitaniako merovingiar erregearen hiria zen Baiona 567. urtean. 578an, Gregorio Tourskoa kronikari frankoaren arabera, zabaldu ziren mendi eta oihanetako euskaldunak Akitania aldeko Baskoniako lurralde landuetara, Saltus Vasconum deitu hartatik Ager Vasconum izeneko lurretara beraz, eta hala okupatu zituzten berriro euskaldunek herri germaniarren inbasioen ondorioz utzi behar izan zituzten lurrak eta hiriak.
Baskoniako printzerria
VIII. mendean, Baskoniako dukerria printzerri bihurtu eta bere gain jardun zuten euskaldunek, Eudon Handiaren garaietatik (710-735) aurrera. 751-781. urteetan etengabeko guduak izan ziren euskaldunen eta karolingiar frankoen artean, Orreagako gudua (778) adibidez. Ipar Euskal Herria frankoen mendean geratu ondoren sortu zen Iruñeko erresuma (824). IX. mendean normandiarrak heldu ziren Baionara eta Lapurdiko kostaldera eta eraso batzuek egin zituzten barne lurretan 863-864. urteetan. IX. mende erdialdean, ipar euskaldunek frankoak egotzi eta bere gain jarri ziren berriz ere, Antso Otsoa princeps-a buru. Harreman estuak izan zituen Antso Otsoak Nafarroako Erresumako gortearekin. X. mendean gorena jo zuen Baskoniako printzerriak, Gilen Antsoren eskutik. Nafarroako Erresumako gudalburu izan zen halaber Gilen Antso, eta Baskoniako apezpiku nagusia izan zen haren anaia Gombaldus.
981. urteko dokumentu baten arabera (Arsieuren karta) egungo Lapurdi, Nafarroa Beherea, Nafarroa Garaiko ipar-mendebaleko lurralde asko eta Gipuzkoako ipar-ekialdeko eremuak hartzen zituen Lapurdiko apezpikuaren barrutiak. Antso II.a Gartzez Abarka Nafarroako erregeak egotzi zituen betikoz normandiarrak 985. urtean. Euskal itsasertzean ibili ziren bikingo haiek erakutsi zizkieketen euskaldunei itsas eta arrantza arteak.
Lapurdiko bizkonderria, Nafarroatik Akitaniako dukerrira
XI. mendearen hasieran desagertu zen Baskoniako printzerria, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoan. 1033. urtean sortu zen Lapurdiko bizkonderria, Lupo Antso, Iruñeko errege Antso III.a Nagusiaren lehengusua, buru. Baiona zen Lapurdiko hiriburua eta bertan bizi zen bizkondea. Nafarroako Erresumarekiko harremanak estuak izan ziren hasieran eta 1122tik aurrera gero eta eragin handiagoa izan zuten Lapurdin Akitaniako dukeek. Lapurdiko bizkondeek erregeordetzak eskuratu zituzten Nafarroa erdialde eta hegoaldeko hainbat gaztelu eta herritan XI. mendean.
1177an bereizi zuen Rikardo Lehoi Bihotzek Baionako hiria Lapurditik eta 1193an geratu ziren Lapurdiko lurrak Akitaniako dukearen mendean. Handik aurrera administrazio molde bereziak izan zituzten Baionak, alde batetik, eta Lapurdiko gainerako lurraldeak, bestetik. XIII. mendean itxuratu ziren egungo Lapurdiko mugak. Nafarroako Erresumak sendotu zituen bere mugak Nafarroa Beherean, baina guztiz nagusitu ziren Ingalaterrako koroa Lapurdin, bertako nobleekiko eta Baionako hiriarekiko harremanak eten ez ziren arren, eta Gaztelako koroa Gipuzkoan (1200, Bidaso ibairaino).
Instituzioak eta gizarte klaseak Erdi Aroan
1215ean jaso zuen hiri-gutuna Baionako hiriak Joan Lurgabearen eskutik eta 1273an aldarrikatu zen Lapurdiko gainerako lurraldeetako usadioetatik erabat bereiziko zuen Baionako forua edo kostuma. 1244an izendatu zuten Lapurdiko lehen baile edo erregearen ordezkaria. Guienako seneskalaren aginduetara zegoen, Uztaritzen bizi zen, erregeari zegozkion zergak jasotzen zituen eta justizia epaitegi nagusiko burua zen.
1311. urtean Ingalaterrako erregeak eginarazi zuen inkesta batek dioen arabera, nobleen lurrak (nobiles) eta baserritar xumeen lurrak (terra rustica) bereizten ziren Lapurdin. Gorte bat zuen Lapurdiko baileak (sui homines) eta bazen herri lurren kudeatzeaz arduratzen zen elkargo bat, ondoko mendeetako Biltzarraren aitzindaritzat har litekeena. Inkesta hartan zehaztu zen zein ziren Lapurdiko jaun feudal nagusiak, Lapurdiko lurralde asko eskuko zituztenak: Makeako Paganduria, Ezpeletako jauna, Sarako Lehete familia, Hazparneko Salduiatarrak (Sault frantses grafian). 1396. urte aldera osatu zen Lapurdiko Ermandadea deituriko arma taldea, Henrike IV.a Frantziakoak bultzatuta, Lapurdiko herritarren babeserako.
Baionaren eta Lapurdiko gainerako lurren arteko gatazkak
XII. mendearen bukaeran Lapurdi Akitaniako dukerriaren eta Ingalaterrako koroaren menpean geratu zenetik, kontrakarrean ezarri zituzten agintariek Baionako hiriaren eta Lapurdiko gainerako lur eta herrien interesak. Erregeak emaniko eskubideei esker, monopolioan hartu zuten Baionako burgesek portuko eta Aturri ibaiko garraioa eta merkataritza, eta gainerako lapurtarrei galarazi zieten salerosketa tratu librean jardutea, ordua arte, Baiona Lapurdiko hiria izaki, egiten zuten bezala. Gatazka eta liskar ugari izan zen baionesen eta gainerako lapurtarren artean eta 1343an gertatu zen istilu larriena: lapurtarrek uretara bota zituzten Baionako sarreran jarri ziren kontrolatzaileak eta, ordain gisa, Baionako miliziak Milafrangako gazteluan sartu eta preso hartu zituzten Lapurdiko bost aitonen seme. Hiriko kartzelan hil ziren bostak. Ordea, Baionako hiriak ez zuen onik atera guzti hartatik; Nafarroarekiko merkataritza harremanak guztiz eten ziren eta baionesak hiri barnean geratu behar izan zuten luzaroan, kanpora irteteko beldurrez. 1357an izenpetu zuten baionesek eta lapurtarrek bakea.
Lapurdiko ekonomia Erdi Aroan
Baionako hiri burgesaren ondoan, Lapurdiko gainerako herriak nekazaritzari eta, kostaldean, arrantzari lotuak zeuden nagusiki. Baionako hiriarekin eta haren bitartez bideratzen ziren merkataritza jardun gehienak. Oro har, oihan lurralde oparoa zen Lapurdi, eta bertako foruak edo kostumak arautzen zituen zuhaitzen moztea eta landatzea, eta zuraren eta egurraren erabilera. Zurgintza bereziki garatu zen Lapurdin (ontzigintza, etxegintza, dupagintza) eta, bestalde, ezkurrak eta pagatxak erabiltzen ziren nagusiki azienda bazka gisa. Laborantzak ez zuen garrantzi handirik Lapurdin; garia egiten zen, baina ez bertako jendearen beharrak asetzeko adina. Oloa eta lihoa ere egiten ziren, eta baita sagardoa eta txakolina ere. Eiheraz edo errotaz beterik zegoen Lapurdi garai hartan; marea-errotak Aturri eta Urdazuri ibaietan, Baiona aldean bereziki, eta ur-errota arruntak gainerakoan (gutxiago ziren haize-errotak). Zerri eta ardi aziendak ziren nagusi Lapurdiko kabalean. Behi azienda ez zen munta handikoa eta lanerako erabiltzen zen bereziki.
Arrantzak berebiziko garrantzia zuen Lapurdin. Ibai arrantzak garrantzi handia zeukan Aturri ibaian (tilhole izeneko ontzietan ziharduten Baiona aldeko arrantzaleek), eta apalagoa gainerako ibai, erreka eta bokaleetan. Itsas arrantzak garrantzi handia zeukan Biarritzen, Getarian eta Donibane Lohizune-Ziburu aldean (balea eta, XV. mendetik aurrera, bakailaoa). Hendaiako portuak ez zuen ordu hartan aparteko garrantzirik. Benetako industria bat sortu zen arrantza eta portuen inguruan (ontziolak), eta guztiz azkartu zen merkataritza Lapurdiko itsasaldean Erdi Aroan, maila gorena XVI.-XVII. mendeetan joa bazuen ere. Euskal Herriko beste probintzietan bezala, burdinola ugari izan zen Lapurdin Erdi Aroan zehar.
Lapurdi Frantziako koroaren menpean
1438an erasopean ezarri zituen Karlos VII.a Frantziako erregeak Bordele eta Baionako portuak, baina atzera jo behar izan zuten. 1443an Gaston Foixkoa izendatu zuen Frantziako erregeak Gaskoinako buruzagi militar nagusi eta haren ekinaren pean geratu zen Zuberoako eta Lapurdiko konkista. 1449an sartu ziren Frantziako erregearen manupeko osteak Zuberoan eta 1450ean jabetu ziren Lapurdiko lurraldeaz, Gixune herrian Ogerot Senperekoa Lapurdiko bailearen arma-taldeak menderatu ondoren.
Baiona hiriak, ordea, eutsi egin zion eta 1451ko abuztuan sartu ziren oste frantsesak hirian. Bitartean, 1450eko maiatzean, itun bat hitzartu zuten lapurtarrek eta erregearen ordezkariek Makea herrian: Frantziako errege berria ezagutu behar zuten lapurtarrek eta, ordainean, errespetatu egingo zuen monarkia frantsesak Lapurdiko forua. 1513an ikuskatu ziren berriro Lapurdiko forua (1341ean idatzia) eta Baionako lege zaharrak, eta 1514an onartu zen Lapurdiko foru berria.
Lapurdiko Biltzarra
Biltzarraren esku zegoen oste edo miliziaren antolamendua; baileak ziren buruzagi nagusi, Senpereko eta Urtubiako jaunak eskuarki; ofizialak zuzenean aukeratzen zituen Biltzarrak eta soldaduak, mila lagun, hautatzen zuen herri bakoitzak xapitelean. Lapurdiko gizarte banaketa ohiko egitura feudaletatik urrun zegoen; ez zen estaturik eta politika eta gizarte egiturari dagokionez askoz ere hurbilago zegoen Lapurdi Gipuzkoatik Nafarroatik baino. Lapurdiko aitonen semeak errege gizonak ziren nagusiki. Etxeak gotortzeko baimena zuten, erregeak emanda, eta seneskalaren aginduetara zeuden. Administrazio mailan, ez zuten inolako kargurik Biltzarrean. Elizak ez zuen berezko aginterik politika alorrean eta eliz ondasunak xumeak ziren Lapurdin, beste lurralde askoren aldean. Kapare edo noble txikiek aitonen semeen eta herritar arrunten arteko maila osatzen zuten. Herritar soilak ziren lapurtar gehienak eta etxeko jaunek erabiltzen zituzten bereziki politika mailako eskubideak. Baziren, halaber, fibater edo petxeroak. Justizia mailako agintea zuten aitonen semeek fibater horienganako. Lapurdiko lurralde administrazio molde horretatik kanpo zegoen Baionako hiri burgesa.
Aro Modernoa
XVI. mendearen hasieran guztiz areagotu ziren Frantziako eta Espainiako koroen arteko gatazkak, Europako nagusigoaren alde, eta egoera guztiz larritu zen Gaztelako koroak Nafarroako Erresuma konkistatu ondoren (1512). Baiona hiri militar bihurtu zuten eta bereziki gotortu zen Lapurdiren eta Gipuzkoaren arteko muga, Bidaso ibaiaren ertzean. 1523an setiatu zuten espainiarrek Baiona eta 1542an Donibane Lohizune. Egoera hori ez zen 1659an Pirinioetako Bakea hitzartu arte zuzendu.
XVI. mendean guztiz bizkortu zen Lapurdiko arrantza (balea eta bakailaoa, Ternua eta Labrador aldeko arrantzaldiak) eta portu-hiri oparo bihurtu ziren Biarritz, Getaria, Ziburu eta, bereziki, Donibane Lohizune. 1566an piztu zen erlijio gerra Ipar Euskal Herrian, baina Zuberoan eta Nafarroa Beherean ez bezala, eragin gutxi izan zuen higanoten eta katolikoen arteko gatazkak Lapurdin. Nolanahi ere, ondorio guztiz garrantzitsua ekarri zuten Lapurdira: Filipe II.a Espainiako erregearen eraginez, Baionako apezpikutegitik kanpo geratu ziren 1566an ordura arte hari loturik egon ziren Gipuzkoako (Bidaso eta Oiartzun arroetako herriak) eta Nafarroa Garaiko (Baztan-Bidaso ibai arroko herri guztiak, Urdazubi, Zugarramurdi eta Luzaide) herriak.
XVI. mendearen bukaeran areagotu ziren Lapurdin sorginkerien salaketak eta 1609an bidali zuen Bordeleko Parlamentuak Pierre de Lancre kontseilaria egoera haren aurrean beharreko neurriak har zitzan. Sorginkeriaren aurkako borrokaren aitzakian, bi helburu nagusi izan zituen Pierre de Lancrek Lapurdin bideratu zuen zapalkuntza bortitzak: Frantziako koroaren eta hari loturiko erakundeen nagusitasuna bermatzea eta Lapurdiko herri ohiturak, hizkuntza eta bizimodua zaputzean uztea. 30.000 biztanle inguru zituen Lapurdik 1610. urtean; 60 bat lagun hilarazi zituen Lancrek suan, ehunka atzeman zituen preso eta milaka batzuek utzi behar izan zuten etxea eta herria, haren zapalkuntzaren beldur.
Espainiako eta Frantziako koroen arteko gatazkak ez ziren amaitu, eta 1636an gehienbat euskaldunez osaturiko armada talde espainiar bat Lapurdin finkatu eta bertan egon zen bi urtez. Luis XIII.a eta Luis XIV.a erregeen garaian murrizte garrantzitsuak ezarri zizkion Frantziako koroak Lapurdiko Biltzarrari eta Baionako hiriari. Soldadu eta aduana funtzionario gehiago bidali zuten Lapurdira. 1656an piztu zen sabel xuri erregetiarren eta Biltzarraren autonomiaren alde zeuden sabel-gorrien arteko gerra latza, eta 1659an amaitu zen gatazka hura, Chourio sabel-gorrien buruzagia hil ondoren. 1659an sinatu zen Bidaso ibaian Pirinioetako Bakea, eta 1660an Lapurdiko Biltzarraren ahalak murriztu zituen aurreko urtean Donibane Lohizunen ezkondu zen Luis XIV.a erregeak.
1669an Lapurdiko marinel jendea itsas armadan nahitaez sartzea agindu zuen erregeak eta matxinada batzuk sortarazi zituen neurri honek, Donibane Lohizunen bereziki. XVII. mende erdialdetik aurrera hasi zen Lapurdiko arrantza oparoaren gainbehera eta Utrechteko Itunaren ondoren (1714) guztiz urritu zen Lapurdiko portuen eragina. XVII. mende horretako kostaldeko eta, bereziki, Donibane Lohizune aldeko oparotasunak badu zerikusi zuzena mende horretan euskal liburugintzak Lapurdin izan zuen zabalkunde azkarrarekin. Nabarmentzekoa da Sarako Eskola, apaiz talde batek osatutakoa eta euskal literaturan eragin nabarmena utzi zuena.
Matxinada ugari gertatu zen Lapurdin XVIII. mendean, hondora etorritako ekonomia eta gizarte egoerak bultzatuta. Emakumeen papera garrantzitsua izan zen gatzaren eta tabakoaren gainean ezarri nahi izan ziren gehiegizko zergek eragindako matxinada horietan. Guztietan garrantzitsuena 1784koa izan zen, Hazparne aldeko emakumeek aitzindari izan zirenekoa. Bi mila emakumetik gora matxinatu ziren Hazparnen bertako industriari ezarri zizkioten zerga berezien aurka eta armadaren esku-hartzea izan zuten erantzuna. Bestalde, 1774an izurrite batek eraman zuen Lapurdiko behi azienda gehiena eta egoera guztiz txarrean geratu ziren Lapurdiko nekazariak.
Politika alorrean, gero eta eragin handiagoa izan zuten Lapurdiko lurraldean errege erakundeek, Biltzarraren kaltetan, eta Erregimen Zaharraren azken urteetan (1772-1789) aurkeztu ziren Ipar Euskal Herriko lurraldeak Biarnorekin batzeko (1785), eta Baionako hiria eta Lapurdiko gainerako lurraldea Biltzar berri batera biltzeko asmoak. 1789an deitu zuen Frantziako erregeak Estatu Orokorretara eta martxoan aukeratu zituzten lapurtarrek beren ordezkariak Uztaritzen. Aitonen semeen, eliza eta hirugarren estatuko ordezkariek Lapurdiko Biltzarra errespetatzea eskatu zuten; egiteko horretan Dominique eta Joseph Garat anaiak gailendu ziren bereziki, hirugarren estatuko ordezkariak. Halaz ere, biderik gabe utzi zituzten 1789ko abuztuaren 4an gisa horretako erakunde guztiak, eta Ipar Euskal Herriko lurralde eta hiri guztiek galdu zituzten lehengo erregimen zaharrari loturiko instituzio guztiak, berdintasun berriaren ildoan. Neurri hura onartu zuten Garat anaiei ahotsa kendu eta bere ezadostasuna adierazi zuen Lapurdiko Biltzarrak 1789ko irailaren 1ean. Beste hainbeste egin zuten urte bereko azaroaren 18an, baina alferrik: 1790ean Frantziako Batzar Nazionalak erabaki zuen Ipar Euskal Herria eta Biarno departamendu bakar batera biltzea, Garat anaien euskaldunen aldeko eginahal guztiengatik ere.
Frantziako Iraultzak aldekoak izan zituen hirietako burgesen artean, Baionan eta Donibane Lohizunen batez ere, baina errezelo handiz jaso zen nekazarien artean. 1789-1790. urteetan plazaratu zen elizaren ondasunak nazionalizatzeko agindua eta aldarrikatu zen kleroaren konstituzio zibila. Oposizio handia izan zuten neurri horiek elizaren eraginpean zeuden herritarren aldetik. 1792an aldarrikatu zen Frantziako Errepublika, eta 1794ko martxoan Itsasu, Sara eta Azkaineko biztanle guztiak, eta Ezpeleta, Ainhoa eta Zuraideko zati handi bat preso hartu eta deportazioan eraman zituzten Donibane Lohizunera, lehenik, eta Landetara, ondoren, mugan eraso egin nahiz zebilen armada espainiarrari laguntza eman ziotelakoan. Deportazioan eramaniko jende asko —haur, gazte, heldu nahiz zahar— hil zen esetsaldi hartan, eta Lapurdiko muga-herrietako jende askok babestu behar izan zuen mugaz bestaldeko herri euskaldunetan.
Aro Garaikidea
1798an, Frantziako Errepublika jaio berriak eta haren ideia zentralistako jakobinoek euskal herrialdeak ezabatu zituzten, eurekin Lapurdi, eta Pirinio Apalak (Basses-Pyrénées; egun, Pirinio Atlantikoak) sortu zituzten, Bearnorekin batera.
1807tik aurrera, bereziki bizi izan zuen Lapurdiko herriak Napoleonen kanpainen eragina, estatuko muga lurraldea baitzen, eta espainiar eta ingeles armadaren erasoei aurre egin behar izan zieten lapurtarrek 1813-1815. urteetan. Baionako hiria hego-euskaldun eta espainiar iheslari politikoen biltoki bihurtu zen garai hartan, eta paper hori bete du, Ipar Euskal Herria osoarekin batera, aurrerantzean. Napoleonen ondoren, arian-arian nagusitu ziren Frantziako estatuko politika eta gizarte moduak Lapurdin, berezko erakundeak guztiz galduak baitzituen. Departamendu berezi baterako eskabidea aurkeztu zuen Baionako Merkataritza Ganberak, 1816. eta 1836. urteetan, Aturri Behereko departamendu baten alde, baina ukatu egin zuten bietan halako aukerarik.