cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erlatibitate berezia
Lorentz-en transformazioak
Alderantzizko transformatuak, berriz, v abiadura -v abiadurarekin ordezkatuz eta \gamma berdin mantenduz lortzen dira:
Pristimantis condor
Pristimantis condor Pristimantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Craugastoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Erlatibitate berezia
Lorentz-en transformazioak
y'=y
Funtzioak linealak direnez, denbora- eta espazio-tarteak (, \Delta x) ere modu berean transformatzen dira:
Alderantzizko transformazioak:
Ohartu Lorentzen faktorea ia bat bihurtzen dela sistemen arteko abiadura argiarena baino askoz txikiagoa denean:
Horrelako kasuetan, adierazi berri ditugun Lorentzen transformazioak Galileoren transformazio bihurtzen dira. Ondorioz, gure egunerokotasunean, sistema makroskopikoan aurkitzen ditugun abiadurak argiarena baino askoz txikiagoak izaten direnez, oso erabilgarriak egiten zaizkigu Galileo eta Newtonen mekanikak. Bestalde, horren ondoriotako bat izan daiteke erlatibitate bereziaren hainbat ondorio ulertzeko zailtasunak izatea, ez baikaude ohituta horrelako fenomenoak behatzera. Abiadura handiko fenomeno horiek aztertu ahal izateko, gure eskala asko aldatu beharra daukagu, mundu makroskopikoan eta astrofisikan eta kosmologian gertatzen baitira soilik zuzenean.
Berebat, bi sistemen arteko abiadura |\vec{v}|=c denean, Lorentzen koefizientea infinitu bihurtzen da. Ondorioz, beste behin ere ikusten dugu sistemen arteko abiadura ezin dela c edo handiagoa izan.
Minkowskiren diagramak
Esan bezala, erlatibitate bereziaren hainbat ondorio oso zailak dira ulertzen. Zailtasun hori errazteko asmoz, Minkowski-ren diagrama erabiltzen dira. Minkowskiren diagramak espazio-denbora deskribatzeko erabiltzen diren 4 dimentsioko tresna grafikoak dira. Diagrama horiek irudikatzean, gertaerek denbora-osagai bat dutenez, denbora hartzen da ardatzetako batean; besteetan, berriz, espazioaren hiru osagaiak. Ardatz guztien dimentsioak berdinak izan daitezen, denbora-ardatza c argiaren abiadurarekin biderkatzen da; horrela, ct, x, y eta z ardatzak lortzen dira.
Minkowskiren diagramen arazoa da paperean ezinezkoa dela elkarzut diren lau ardatz irudikatzea. Aztertzen diren kasurik sinpleenak, ordea, dimentsio batekoak izan ohi dira. Demagun gure gertaera x ardatzean soilik jazo dela. Gertaera hori irudikatzeko nahikoa izango da ct eta x ardatzak soilik irudikatzea, y eta z ardatzak konstante mantenduko baitira. Erlatibitate berezian, ct ardatza beti ardatz bertikalean irudikatzen da. Horrela, S eta S' sistemen diagramak:
Diagrama horien erabilgarritasuna aztertzeko, demagun S sistemarekiko v abiaduran higitzen den partikula bat, non S' sisteman geldirik mantentzen den (ohartu S' sistema S sistemarekiko v abiaduran higitzen dela). S sisteman, partikularen higidura x=x_{0}+vt ekuazioak deskribatuko du. Baina, oraingoan denbora ordenatuetan dagonenez, diagraman partikularen eboluzioa
adierazpenak ematen du. Horrek \frac{c}{v} maldako lerroa ematen du, eta zuzen horri unibertso-lerroa deitzen zaio. S' sisteman berriz, unibertso-lerroa, x' = x_{0}'lerro zuzen bertikala izango da.
Aipatzekoa da, baita ere, Minkowskiren diagramen bitartez Einsteinen bigarren printzipioa modu grafikoan froga daitekeela. Demagun OX eta O'X' ardatzetan zehar higitzen den argi-izpi bat. Argi-izpiaren abiadura c izango denez (edo v=-c aurkako noranzkoan badoa), eta igorpena gertaera bada, bi sistemen unibertso-lerroak hauek dira:
Honen bitartez, argi ikusten da fotoiaren unibertso lerroa \pm 1 maldako unibertso-lerroa dela sistema-inertzial guztietan.
Lorentzen transformazioen ondorioak
Erlatibitate bereziaren ondorioak Lorentzen transformazioen bidez azter daitezke. Erlatibitate berezian lorturiko emaitzak ez datoz bat mekanika newtondarrarekin lortzen diren emaitzekin (zeinak Galileoren transformazioetan oinarritzen diren). Gorputzen abiadurak argiarena baino askoz txikiagoak direnean, Galileoren transformazioak hurbilketa egokiak dira. Argiaren abiadura oso handia denez, erlatibitate bereziaren ondorioak ez dira hautematen eguneroko egoeretan. Hori dela eta, ez dira intuitiboak izaten.
Denboraren zabalkuntza
Bi gertaeren arteko denbora-tartea ez da absolutua, erreferentzia-sistemaren mendekoa baizik. Demagun S' sisteman geldi dagoen erloju bat. Bi momenturen gertaerak modu honetan karakteriza daitezke: eta. Nabaria denez, igarotako denbora ondorengoa izango da:. Bestalde, erlojua geldi dagoenez:. S erreferentzia-sisteman, berriz, gertaerak eta  gisa karakterizatzen dira, eta denbora eta espazio tarteak  eta  izango dira. Lorentzen transformazioak erabiliz, \Delta t kalkula daiteke:
\gamma > 1 denez beti, izango da. Beste modu batean esanda, S sistemako behatzaileak neurtzen duen denbora tartea bi gertaeren artean handiagoa izango da S' sistemako behatzaileak neurtzen duena baino. Fenomeno honi denboraren zabalkuntza deritzo.
Fitz-gerald eta Lorentzen uzkurdura
Denbora ez ezik, distantziak ere behatzailearen araberakoak dira. Jo dezagun, S erreferentzia-sisteman, L luzerako hagaxka bat higitzen dela v abiadura konstantean. Luzera hori neurtzeko mutur bakoitzaren posizioa neurtu behar da aldiune berean. Hurrengo eran adieraz daitezke neurketak: eta.
Orain, kontsidera ditzagun hagaxkarekin batera higitzen den S' erreferentzia sistemako eta  gertaerak. Sistema horretako behatzaile batek neurtuko duen barraren distantzia Lorentzen transformazioen bidez kalkula daiteke:
Beraz, hagaxkarekin batera mugitzen den behatzaileak luzera handiagoa neurtuko du barra mugitzen ikusten duen behatzaileak baino. Beste era batean esanda, behatzailearekiko abiadura erlatiboa duten objektuak uzkurtu egiten dira. Fenomeno honi Fitz-gerald eta Lorentzen uzkurdura deritzo.
Aldiberekotasunaren erlatibitatea
Lorentzen transformazioen beste ondorio zuzen bat da aldiberekotasuna erlatiboa izatea; hots, ezin esan dezakegu absolutuki bi gertaera leku banatan aldiberean gertatu direnik. Kontzeptu hori hobeto ulertzeko, Einsten-en ohiturari jarraituz, buru-esperimentu bat egingo dugu.
Demagun tren bateko bagoi baten muturretan detektagailu bana jarri dugula, D_{1} eta D_{2}. Are gehiago, demagun bagoiaren erdian mutur bietara argia igortzen duen iturri bat jarri dugula. Bestalde, jo dezagun bagoian behatzaile bat dagoela: O'. Behatzaile horrentzat argi-izpiak aldi berean helduko dira D_{1} eta D_{2} detektagailuetara, denbora igarota ( ll bagoiaren luzera da).
Orain, demagun kanpoan beste behatzaile bat dagoela, O. Behatzaile horrek argia c abiaduran higitzen dela ikusiko du. Gainera, trena v abiaduran higitzen bada, berebat ikusiko du D_{2} detektorea argi-izpirantz v abiaduran hurbiltzen dela; D_{1} detektorea igorritako argitik v abiaduran urruntzen den bezala. Hori horrela, argi-izpiek, detektagailuetara heltzeko, denbora hau beharko dute:
Ikus daiteke O behatzailearentzat izpiak ez direla aldi berean heltzen bi detektagailuetara. Argi-izpia D_{2} detektagailura heldu eta denbora-tarte bat igarota heltzen da D_{1}detektagailura:
Buru-esperimentu honen bidez, argi ikusten da behatzaile batentzat bi gertaera aldiberekoak direla, baina beste erreferentzia-sistema bateko behatzaile batentzat ez dela horrela gertatzen. Beraz, erlatibitate bereziaren ondorio garrantzitsu bat  aztertu dugu: erreferentzia-sistema inertzial ezberdinetan gertaera berdinak denbora-tarte ezberdinetan jazo daitezke. Beste era batera esanda, baliteke S sisteman G_{1} eta G_{2} gertaerak aldi berean neurtu eta S'sisteman G_{1} G_{2} baino arinago neurtu izana; are gehiago, beste erreferentzia-sistema batean ( S'' ) G_{2} G_{1} baino arinago neurtu izana.
Bikien paradoxa
Bikien paradoxa Lorentzen transformazioen ondorio den esperimentu mentala da. Esperimentu hori Einsteinek proposatu zuen denbora absolutua ez dela frogatzeko asmotan. Paradoxa honek aldaera asko ditu; ezagunena Paul Langevin-ek proposatu zuen 1911. urtean. Aldaera honako eran azalduko dugu.
Esperimentu horretako protagonistak biki bi dira (Ane eta Beñat, adibidez). Ane izar urrun batera doa bidaian, ia argiaren abiaduran doan espazio-ontzi batean; Beñat, berriz, Lurrean geratu da. Bueltatzen denean, Ane bikia baino gazteagoa dela konturatzen da.
Orain arte, inplizituki, Lurrean dagoen bikiaren ikuspuntutik ebatzi dugu proposatutako problema. Baina, zer gertatzen da espazio-ontzian doan bikiaren ikuspuntutik ebazten badugu? Hona hemen paradoxa. Espazio-ontzian doan bikiaren ikuspuntutik, Lurrean dagoen bikia da aldenduz doana eta, ondorioz, azkarrago zahartuko den bikia espazio-ontzikoa izango da.
Einsteinek, paradoxa honi, erlatibitate berezia eraiki zuenean eman zion erantzuna. Hala ere, atal honetan, paradoxa erlatibitate bereziaren limiteetan ebatziko dugu. Paradoxa argitzeko, kalkuluak bi bikien ikuspuntua kontuan hartuz egingo ditugu, hala Lurreko bikiaren ikuspuntutik, nola espazio-ontziko bikiaren ikuspuntutik.
Lurrean geratzen den bikiaren ikuspuntutik, probleman bost gertaeratan bana daiteke:
Gertaera horiek guztiak kontuan hartuz, Lurreko behatzailearen ikuspuntutik, honako hau da espazio-ontziko bikiak bidaiatzen emandako denbora:
Orain, kalkulatuko dugu zenbat uste duen espazio-ontziko bikiak bidaiak iraun duela Lurreko bikiak egindako neurketaren arabera. Kalkulu horiek egiteko, problema pauso desberdinetan banatuko dugu berriro ere:
1. Hasiera batean sasiazelerazioaren eta higidura azeleratu erlatibistaren arteko erlazioa erabilita kalkula dezakegu Lurrean dagoen bikiak estimatuko duen denbora:
2. t=T_1 eta t= T_1 +T_2 espazio-ontzia v abiadura uniformean higitzen da; beraz:
3. Espazio-ontzikoak bere bikiak  honako denbora hau neurtu duela uste du:
Kalkuluak espazio-ontziko bikiaren ikuspuntutik egitea zailagoa da, eta ez ditugu egingo; izan ere, haren erreferentzia-sistema ez da inertziala. Hala ere, ikus daiteke Lurrean dagoen bikiaren ikuspuntutik lortutako emaitza bera lortzen dela.
Problema ebatziz, bi ondorio nagusi atera daitezke:
Momentu lineal erlatibista
Sistema bakartuen momentu lineal osoaren kontserbazioa fisikaren funtsezko kontzeptu bat da. Hori beteko bada, momentuaren definizioa berregokitu behar da, lehenengo postulatuarekin baliagarri izan dadin. Mekanika newtondarrean honela definitzen da momentu lineala:
Bi partikulaz osaturiko sistema baten hasierako eta amaierako momentuak berdinak izango dira:
Modu honetan, kontserbazio-printzipioa horrela idatzi daiteke S erreferentzia-sisteman:
Eta S'erreferentzia-sisteman:
Momentuaren definizio berri honekin kontserbazio legea bateragarria bihurtzen da lehenengo postulatuarekin. Limite galilearrean, momentuaren definizio klasikoa berreskuratzen dugu, espero bezala:
Masa eta energia
Energiaren kontserbazio-printzipoak dioen bezala, sistema bakartuen energia osoa kontserbatu egiten da. Erlatibitate berezian, energiak forma ezberdinak hartzen ditu. Horren adibide honakoa dugu:
Energiaren adierazpen hori partikula bakartu baten energia osoa da (kanpo-eremu baten mende badago, dagokion energia potentziala batu behar zaio energiari).
Limite galilearrean, adierazpenaren lehenengo bi terminoak geratuko zaizkigu soilik:
Hori da, hain zuzen ere, energia zinetikoaren eta gai konstante baten arteko batura (gogoratu, mekanika newtondarrean ere, energiaren balio zehatzek ez dutela esangura fisikorik; energia aldaketek dute soilik garrantzia). Gai konstante horri partikularen pausaguneko energia (E_{0}) deritzo, eta m kantitateari ordea, pausaguneko masa.
E_{0}=mc^2
Azkenik, energia osoaren adierazpena eta momentuaren definizioa konbinatzen baditugu, \gamma faktore gabeko energia osoaren adierazpena lortuko dugu:
Masaren terminoa askatuta, honela geratzen da adierazpena:
Eskuineko aldea konstantea denez, ezkerreko aldeak ere konstantea izan behar du, eta beraz, erreferentzia-sistema guztietan balio berbera izan behar du. Hau da, azken adierazpen hori aldaezin erlatibista da.
Pasaiako segada
Pasaiako segada 1984ko martxoaren 22an Espainiako segurtasun indarrek Pasaiako badian Komando Autonomo Antikapitalistak izenekoen bost ekintzaileren aurka eginiko segada izan zen. Pasai Donibaneko Santa Isabel gazteluaren parean jazo zen.
Txalupa pneumatiko batean Ipar Euskal Herritik zetozen ekintzaileak lehorreratzen ari zirela, inguruan ezkututako poliziek tiro egin zieten; horren ondorioz, Rafael Delas, Jose Mari Izura, Dioni Aizpuru eta Pedro Mari Isart hil eta Joseba Merino atxiloturik suertatu zen. Rosa Jimeno amu moduan erabili zuten, baita atxilotu ere. Testigantzen arabera, aurrez erabakitako hilketa izan zen eta lau hildakoetatik bi bertan berehala exekutatuak izan ziren, hasierako tiroketatik bizirik atera ondoren. Hilketak estatuko aparatuetatik prestatutako mendeku tzat jo zituzten sektore ezkertiar eta abertzaleek; izan ere, GAL erakunde parapolizial sortu berria antolatu izana leporatuta, Komando Autonomoek Enrique Casas PSOE alderdiko senataria hilabete lehenago hil baitzuten.
Aurrekariak
1960ko hamarkadatik Hego Euskal Herrian abiarazitako Euskal Herriko gatazkak erantzun gogorra izan zuen espainiar estatuaren aldetik, frankismoaren garaian nahiz Espainiako trantsizioan. Ordenamendu juridikoan insurjentziaren aurka propio ezarritako tresnen ondorioz, milaka atxiloketa eta kartzelaratze izan ziren. Horretaz gainera, ekintzaile eta zibilen torturak eta hilketak ere izan ziren, estatuaren konplizitateaz eta ez ikusiarenaz, Espainiako segurtasun indarren nahiz talde parapolizialen eskutik. 1982ko urrian PSOE alderdiak Espainiako hauteskunde orokorrak gehiengo absolutuz irabazita, Felipe González bilakatu zen Espainiako presidente. Berehala, Zona Especial Norte kontrainsurjentzia plana diseinatu zuten, Hego Euskal Herrian bizi zen insurrekzio-egoerari aurre egiteko, estamentu politikoen eta indar polizialen arteko koordinazioaren garrantzia nabarmentzen zuena. Testuinguru horretan sortu zen GAL erakundea, Ipar Euskal Herrian errefuxiaturik bizi ziren euskal ekintzaileen aurkako talde terrorista, espainiar estatuko aparatu politiko eta polizialek antolatua. Pasaiako segadaren aurretik, Lasa eta Zabalaren bahiketa eta hilketa, Segundo Mareyren bahiketa, Ramón Oñederra Kattu, Mikel Goikoetxea Elorriaga Txapela, Angel Gurmindo Stein eta Bixente Perurenaren hilketak izan ziren GAL erakundearen lehen ekintzak, 1983 urteko bukaeran eta 1984ko urtearen hasieran. Hego Euskal Herrian, berriz, Guardia Zibilak egindako operazio batean, Iñaki Ojeda etakidea hil zuen tiroz 1984ko otsailaren 16an.
Komando Autonomo Antikapitalistak
Komando Autonomo Antikapitalistak 1970eko hamarkadan Hego Euskal Herrian sortutako talde armatua izan zen. Langile autonomian, anarkismoan eta asanblearismoan sustraiturik, kapitalismoarekin erabateko hausturaren aldekoak ziren; horrela, ETAren inguruan mamitutako KAS Alternatibaren aurkakoak ziren, demokrazia burgesa ekarriko zuen programa erreformatzailea zela argudiaturik; halaber, ETAren egitura leninista arbuiatzen dute. Horregatik, ETA eta inguruko erakundeetatik marjinalak zirelako kritikak jaso zituzten. Ekintza armatuak 1978 urtean abiarazi zituzten, kasu askotan enpresarien aurka. Hain zuzen, bereziki haien jardunaren hasieran, borroka armatua langileen borrokaren laguntza izan behar zela irizten zuten eta ekintza zuzen eta gogorren aldekoak ziren. Guztira, 1984ra arte, 25-30 pertsona hil zituzten, bereziki enpresariak, poliziak eta guardia zibilak.
Enrique Casasen hilketa
Komando Autonomoek Enrique Casas seinalatu zuten, besteak beste, espainiar gobernuaren kontrainsurjentzia estrategia bortitzaren arduradun gisa. Enrique Casas, Gipuzkoako PSOE alderdiko idazkari nagusia, PSOEko senataria eta Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkidea orduan, segurtasun indarren koordinazioa bere gain hartzen zuen Junta de Seguridad del País Vasco segurtasun-batzordearen kidea zen 2014ko otsailaren 23an, Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak baino bi egun lehenago, Komando Autonomoetako talde batek Casas tiroz hil zuen Donostiako Aiete auzoko bere etxeko atarian.
Segadaren prestaketa
Hilketaren ondoren, PSOE eta beste alderdien ofentsiba politiko eta mediatiko zabala izan zen, Herri Batasunaren aurka bereziki. Herri Batasunak hilketa gaitzetsi eta konspirazioaren teoria plazaratu zuen, Herri Batasunari botoak kendu eta gerra zikina justifikatzeko estatuko aparatuek prestatutako hilketa izan zela baieztatuz. Hauteskundeen atarian, PSOE alderdiak Casasen hilketaren erabilera politikoa egin zuela salatu zen; gainera, ordezkari politiko baten hilketa izanik, demokraziaren aurkako eraso zuzentzat hartu eta gogor erantzun behar zela adierazi zuten bere ordezkariek.
Pasaiako segadara eramango zuen polizia-operazioa hilketa izan eta berehala hasi zen. Casas hil zuten lekutik ihes egiteko, hiltzaileak Hernanirantz abiatu ziren autoz, baina bidean trafiko ilara luze batekin topo egin zuten. Autoa espaloi gainera igotzean, gurpil bat lehertu eta taxi batean ihes egin zuten. Lehenengo autoan, poliziaren komunikazioak hautemateko irrati uhinen eskaner bat aurkitu zuen poliziak. Eskanerraren erosle moduan Joseba Merino Komando Autonomoetako ekintzailea identifikatu zuten. Autoa erositakoa izan arren, transferentziaren izapidea egin gabea zen; egoera berean zegoen beste auto bat aurkitu eta horren inguruan bijilantzia-operatibo bat ezarri zuten. Rosa Jimeno ekintzailea 1984ko martxoaren 18an autoa mugitzera joan eta harrapatu egin zuten segurtasun-indarrek, haren atxiloketaren berri eman gabe. Familiak desagerpenari susmo txarrik har ez ziezaion, gurasoei deitu eta haiei lagun batekin zegoela esateko agindu zioten. Halaber, amu moduan erabili eta Ziburun zegoen Dionisio Aizpuru Kurro mutil lagunari deitzera behartu zuten hitzordua egiteko, martxoaren 22ko 22:00ak aldera, ekintzaileek aurrez ezagutzen zuten Pasai Donibaneko arroketako paraje jakin batean. Txalupaz etortzekoak ziren Ipar Euskal Herritik. Komando Autonomoetako kideek ez zioten susmo txarrik hartu deiari, Jimenoren dei baten zai zirelako Hego Euskal Herrira sartzeko.
Segada eta hilketak
1984ko martxoaren 22ko arratsaldean, Joseba Izura Pelu, Rafael Delas Txapas, Dionisio Aizpuru Kurro, Pedro Mari Isart Pelitxo eta Joseba Merino ekintzaileak, azken horren Beltza txakurrarekin batera, Ziburutik atera ziren Zodiac motako txalupa pneumatiko batean. Bitartean, ehun bat polizia eta guardia zibil operatiboa prestatzen hasi ziren. Rosa Jimeno beraiekin eraman zuten. Arma ugari zeramatzatela ikusi ahal izan zuen. Operatiboa prestatzen ari zirela, inguruetan zegoen bikote bat hauteman eta erretenitu egin zuten bertan.
22:30ak aldera, txalupa Pasaiako badiara heldu eta hanketatik sokaz lotua zegoen Rosak adostutako argi-seinaleak egin zizkien ekintzaileei beste aldi batzuetan lehorreratzeko erabili zuten leku berean. Joseba Merinoren testigantzaren arabera (bizirik irten zen handik), ekintzaileak txalupa bertara zuzendu eta soka bat luzatu zioten Rosari, txalupa lotzeko. Lehorreratzen hasi ziren. Poliziak Rosa hanketatik lotzen zuen soka tenkatu, hura lurrera erori eta «Alto, policía» hitzak eta ondoren tiro bat entzun ziren. Berehala, inguruan ezkututako hogei bat poliziak tiro-segida luzea egin zuten ekintzaileen aurka. Ekintzaileak ez zeuden armaturik, zekartzaten armak poltsa batean gordeta zeuzkatelako. Tiroketaren ondorioz, Joseba Izura eta Pedro Isart bertan hil ziren. Txakurra ere bertan hil zen. Txalupatik Joseba Merinok eta Rafael Delasek uretara salto egin eta onik atera ziren, baina berehala Pasai San Pedroko ertzetik etorritako poliziaren bi txalupak aurkitu eta lehorreratzeko esan zieten. Dionisio Aizpurua ere —lurrean zen— onik atera zen. Berehala, hiru polizia arroketatik jaitsi eta mehatxupean izenak galdetu zizkieten bizirik zeuden hiru ekintzaileei, eskuak garondoan eta lehorreratzen ari ziren arroka berean. Segituan, Rafael Delas eta Dionisio Aizpuruaren aurka bizkarretik tiroka egin eta bertan hil zituzten. Testigantza zenbaiten arabera, Rosa Jimenoren «¡Asesinos, asesinos!» oihuak (euskaraz, «Hiltzaileak, hiltzaileak!») entzun ziren tiroketen ondoren. Ondoren, Rosa Jimeno, Jose Luis Merino atxilotua eta gordetako bikotea Pasai San Pedroko ertzera eraman zituzten Guardia Zibilaren txalupetan. Egin egunkarian jaso zenez, inguruko irratizaleek GEO polizia taldearen kuartelera «operazioa arrakastatsua izan dela jakinarazteko» mezua jaso zuten polizien komunikazioetan.
Lau hildakoek hainbat bala-inpaktu jaso zituzten, txosten forentsean jaso zenez: 28, Pedro Maria Isarten kasuan; beste 28, Joseba Izurarengan, bereziki buruan; 36, Dionisio Aizpuruarengan, bereziki lepo eta gorputz adarretan; eta 21, Rafael Delasengan, bularrean bereziki eta posta motakoak (garai hartan segurtasun-indarrek debekaturik zuten munizio mota hori jendearen aurka erabiltzea).
Hildakoen biografiak
Dionisio Aizpuru Kurro 1962 urtean jaio zen Azpeitian. Lanbide Heziketako ikasketak egin zituen Azkoitian, non ikasleen borrokan jardun zuen hezkuntza autoritarismoaren aurka. Jardun horretatik heldu zen mugimendu autonomora. 1983ko uztailean Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen.
Pedro Mari Isart Badiola Pelitxo 1961 urtean jaio zen. Ikasketak bukatu gabe, lanean hasi zen altzari enpresa batean. Problematika sozial eta politikoarekin konprometitua, GAI (Gaztedi Abertzale Iraultzailea) erakundean parte hartu zuen. 17 urte zituelarik, atxilotua eta sei hilabetez kartzelaratua izan zen. 1982an, Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen eta trenbideen mantenimenduan hasi zen lanean. 1984ko martxoaren 1ean, Pasaiako segada baino lau aste lehenago, bera eta beste zenbait lankide tirokatu zituzten Hendaiako trenbideetan. GAL erakundeak bere gain hartu zuen atentatu horretan Jean Pierre Leiba hil zen.
Joseba Izura Pelu Iruñean jaio zen 1958 urtean. Txantreako auzokidea zen. Ileapaintzaile (Pelu ezizena pelukero lanbidetik zetorkion) moduan lan egin zuen osaba batekin. LAB, HB eta ETA militarreko kidea izan zen. ETAko taldea poliziak desegin eta Ipar Euskal Herrira ihes egin zuen; han, ETArekin izandako desadostasunengatik, Komando Autonomoetara bildu zen.
Rafael Delas Aizkorbe Txapas 1957 urtean jaio zen Iruñean. Bere auzoko gizarte-bizitzan biziki inplikatua, ideologia anarkistakoa zen. 1977 urtean, Jose Luis Cano langilea poliziak gertutik botatako tiro batez nola hil zuen ikusi zuen eta 1978ko Sanferminetako protestetan aktiboki hartu zuen parte. Hori guztia dela eta, mugimendu autonomoan murgiltzea erabaki zuen azkenik. 1983ko abuztuan ihes egin zuen Ipar Euskal Herrira.
Erreakzioak
Hilketek protesta ugari eragin zituzten Euskal Herri osoan, baina bereziki Azpeitian eta Iruñean. Protesta-manifestazioak gogor erreprimitu zituen espainiar poliziak eta hainbat atxilotu izan ziren. Halaber, protesta moduan, poliziaren, bankuen eta zenbait enpresen aurkako erasoak izan ziren. Xabier Perez de Arenazaren heriotzak, GALen atentatu baten ondorioz, protestak areagotu zituen. Martxoaren 28an greba orokorrerako deia egin zen Hego Euskal Herri osoan.
Rafale Delasen anaiak dei bat jaso zuen hilketen eguneko gauen bertan, «ya ves que nosotros lo que prometemos lo cumplimos» (euskaraz, «ikusten duzu, guk hitz ematen duguna bete egiten dugu»), bera atxilotu zutenean ezagutu bide zuen polizia baten ahotik. Delasen hileta elizkizunean ere gorabeherak izan ziren, apaizak «todos tenemos las manos manchadas de sangre» (euskaraz,«denok dauzkagu eskuak odolez zikinduta») eta «tenemos que pedir perdón por nuestro pecados» (euskaraz, «gure bekatuengatik barkamena eskatu behar dugu») esanda, elizan zeudenetako batzuek txakurra eta lotsagabea erantzun ziotenean.
Alderdi politiko eta horien ordezkarien aldetik, indar ezkertiar eta abertzaleetatik soilik izan ziren kritikak. Carlos Garaikoetxea lehendakariak gertakarien inguruko ikerketa xehatua agindu zion Luis Maria Retolaza Barne Sailburuari. Herri Batasunak gertakariak estatuaren ahuldadearen isla zirela adierazi zuen. Euskadiko Ezkerrak fusilamendutzat hartu zituen hilketak. LKIk, EMKk eta Auzolanek ere salatu zituzten hilketak.
Ikerketa judiziala
Lehen ikerketa baten ondoren, hilketei buruzko kasua artxibatu egin zen 1986ko urtarrilaren 24an. 2000 urtean, dilijentziak abiarazi ziren berriz ere, senitarteko eta lagun batzuen zein Egia, Justizia eta Oroitzapena kolektiboaren eskariz. Geroztik, epaitegiek eskatutako dilijentzien aurkako jarrera azalduta, kasua berriz ere artxibatzea erabaki zuten 2016ko otsailaren 2an, gertakari haietan delitu aztarnarik izan ez zelakoan.
Corydoras spectabilis
Corydoras spectabilis Corydoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Pasaiako segada
Oroimena
Lau ekintzaileak hil ziren lekuan, lau gorpuren soslaiak daude margotuta. Hilketen urteurrenetan loreak eramaten dira bertara. Hilketen 25. urteurrenean deitutako oroimen-ekitaldia ezin izan zen burutu, Espainiako Entzutegi Nazionalak ezarritako debekuagatik. Horretarako, Ertzaintzak polizia-operatibo zabala prestatu zuen lehorrena, uretan eta helikoptero batez.
Beste alde batetik, Barricada musika taldeak Bahía de Pasaia izenburuko abestia osatu zuen gertakarietan oinarrituta 1987 urtean. Oroimezko plaka ere badago han. Abestiko hitz batzuk dira honako hauek: «Detrás del uniforme queda el anonimato / en el cuartel un brindis / esta vez fueron cuatro». Polygram disko etxeak ez zuen abestia onartu taldeak 1987 urtean plazaratu zuen No sé qué hacer contigo diskoan, abestia beste abestiekin batera grabatu bazen ere. Zuzenean grabatutako disko pirata batean azaldu zen 1990 urtean, Resiste kolektiboaren eta DDT banatzailearen eskutik. 1995 urteko Los singles disko ofizial bikoitzean argitaratu zen, azkenik. 2006 urteko Latidos diskoko abestietako bat ere bada.
Iruñeko Txantreako auzokidea zen Joseba Izura Peluren omenez plaka bat jarri zen 1984 urtean. 2007 urteko maiatzean Iruñeko udaltzainek erretiratu egin zuten udalaren aginduz. Harrezkero, plaka berriz ere jarri eta kendu egin da modu berean hainbat aldiz.
Torre dos Clérigos
Torre dos Clérigos (eusk. "Klerikoen dorrea") Portugalgo Porto hirian kokatzen den kanpandorre barrokoa da Igreja dos Clérigos elizaren parte dena. Hain garaia izanik hiriko puntu guztietatik ikusten da eta hiriaren ikur ezagunenetakoa da.
Historia
1732an hasi zen eliza eraikitzen eta 1750 hamarkadan bukatu zen. inarri eliptikoa izan zuen Portugalgo lehenengo eraikin barrokoa izan zen.
1754an hasi zen dorrearen eraikuntza eta 1763an bukatu zen. Toskanako kanpandorreetan oinarritu zen Nicolau Nasoni arkitekto italiarra, hortik dekorazio barroko erromatarra.
Egitura
Klerikoen dorreak 75'6 metrotako altuera du. Sei solairu ditu eta goraino igotzeko 240 maila dituen eskailera igo beharra dago.
Michael Collins (astronauta)
Michael Collins (Erroma, 1930eko urriaren 31 - Naples, Florida, 2021eko apirilaren 28a) astronauta estatubatuarra, Erroman jaio zen, Italian, bere aita Estatu Batuetako enbaxadan lanean zegoelarik.
1952an Saint Albans eskolan graduatu zen eta zientzietako batxilergoa eskuratu zuen West Pointeko Akademia Militarrean (New York) eta gero Aireko Indarren Edwards Basean egon zen pilotu lanetan. 1959tik 1963 arte 4.200 hegaldi-ordu bete zituen.
1963ko uztailaren 18an, Collins, NASAk aukeratutako hirugarren taldeko astronauta bat izan zen. 1966an, Collinsek lehenengo hegaldi espaziala egin zuen Gemini 10 misioaren barnean, eta bertan altitude marka berria ezarri zuen. Espazio-ontzitik irten eta bi ibilaldi espazial (EVA) burutzen zituen hirugarren astronauta estatubatuarra bihurtu zen.
Collinsek bi hegaldi espazial bete zituen. 266 ordu igaro zituen espazioan eta hortik ordu 1 eta 27 minutu ibilaldi espazialak egiteko izan ziren. Azkenaldia Collinsek programa espazialean izandako esperientziei buruz hainbat liburu idazten jardun du, horien artean, Carrying the Fire eta Flying to the Moon and Other Strange Places. 1988an Liftoff: the Story of America's Adventure in Space idatzi zuen.
Hainbat herritako dominak jaso zituen, horien artean, NASAko Exceptional Service Medal domina. Erretiratu ondoren, aholkulari aeroespazial eta idazle lanetan aritu zen.
Pristimantis conspicillatus
Pristimantis conspicillatus Pristimantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Craugastoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Trematomus vicarius
Trematomus vicarius Trematomus generoko animalia da. Arrainen barruko Nototheniidae familian sailkatzen da.
Trematomus tokarevi
Trematomus tokarevi Trematomus generoko animalia da. Arrainen barruko Nototheniidae familian sailkatzen da.
Kornelio
Kornelio (?, ? - † Civitavecchia, 253ko ekaina) Eliza Katolikoaren 21. Aita Santua izan zen 251 eta 253 urteen bitartean.
Vercheny
Vercheny Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vercheny udalerrian erroldatutako biztanleak 426 ziren. Familiak 149 ziren, horien artean 42 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 33 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 62 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 209 etxebizitza zeuden, 155 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 44 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 158 etxeak ziren eta 33 apartamentuak ziren. 155 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 36 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 80 etxek bost zituzten. 95 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 89 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 245 ziren, horien artean 189 aktiboak ziren eta 56 inaktiboak ziren. 189 pertsona aktiboetatik 163 lanean zeuden (87 gizon eta 76 emakume) eta 26 langabezian zeuden (16 gizon eta 10 emakume). 56 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 funeraria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Vercheny udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 429 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Balkh
Balkh (paxtueraz eta ; Βάκτρα, Báktra;, Bakhlo) Afganistango hiri bat da, herrialdearen iparraldean dagoena, Tajikistango muga inguruan eta izen bereko probintzian.
Beharbada, Afganistango hiririk antzinakoena da, antzinako Bhakri (Alexandro Handiaren konkistan Persiar Inperioaren ekialdeko hirietako bat eta Baktriana satraperriari izena eman ziona) hiriaren gainean baitago; testu klasikoetan Zariaspa ere diote.
Herri Torrontegi
Herri Torrontegi (Gorliz, Bizkaia, 1967ko apirilaren 19a) euskal motoziklista profesional ohia da. 1986 eta 1996 urteen bitartean aritu zen, 1989a bere urterik onena izanik, bi Sari Nagusi irabazi zituen eta urte horretako 80 Zentimetro Kubikoko Sailkapen Nagusian laugarren izan zen.
Corydoras spilurus
Corydoras spilurus Corydoras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Callichthyidae familian.
Brachyteles arachnoides
Brachyteles arachnoides Brachyteles generoko animalia da. Primateen barruko Atelinae azpifamilia eta Atelidae familian sailkatuta dago
Boubers-sur-Canche
Boubers-sur-Canche Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Boubers-sur-Canche udalerrian erroldatutako biztanleak 597 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 92 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Hilgermissen
Hilgermissen Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Boubers-sur-Canche
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 290 etxebizitza zeuden, 233 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 283 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 233 etxebizitza nagusietatik 167 bere jabearen bizilekua ziren, 59 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 58 etxek lau zituzten eta 138 etxek bost zituzten. 177 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 117 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Enrique Tábara
Enrique Tábara Zerna (Guayaquil, 1930eko otsailaren 21a - Buena Fe, 2021eko urtarrilaren 25a) ekuadortar marrazkigilea izan zen. Lehen mailako ikasketak Vicente Rocafuerte eskolan egin zituen eta lehenengo urteetatik erakutsi zuen Tábarak marrazteko zaletasuna. Hamabost urte zituela, Eskolarteko Marrazki Txapelketaren lehenengo saria irabazi zuen Hombre picado por mosquito lanarekin. 1946an Arte Ederretako Eskolan sartu zen, eta han Hans Michaelson alemaniarra izan zuen irakasle. 1950ean utzi zuen eskola, eta zenbait hilabetez Esmeraldasen bizi izan zen, errealismo sozialaren bidetik, itsas giroak eta emakumeak marrazten. Garrantzizko lehenengo erakusketa Guayaquilen egin zuen, 1951n. Lehen aldi horretako lanetan pertsonaia baztertuak agertzen dira batez ere, prostitutak adibidez.
Boubers-sur-Canche
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 361 ziren, horien artean 232 aktiboak ziren eta 129 inaktiboak ziren. 232 pertsona aktiboetatik 202 lanean zeuden (111 gizon eta 91 emakume) eta 30 langabezian zeuden (15 gizon eta 15 emakume). 129 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 37 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Enrique Tábara
1975ean, Ekuadorko Banku Zentralak bere lan osoaren erakusketa bat antolatu zuen. 1980ko hamarkadaren erdialdera hostoak eta zuhaitzak sartu zituen bere lanetan. Hernán Rodríguez Castelo kritikariaren ustez, naturara itzultzea esan nahiko lukete elementu horiek.
Boubers-sur-Canche
Diru sarrerak
2009an Boubers-sur-Canche udalerrian 233 unitate fiskal zeuden, 604 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.095 euro zen.
Hassel (Weser)
Hassel (Weser) Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Enrique Tábara
Tábararen lanetako ezaugarrietako bat bilaketarako etengabeko grina izan da, zirkulu komertzialetik at betiere.
Boubers-sur-Canche
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 argiketaria, 2 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
2000. urtean Boubers-sur-Canche udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 306 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Oldboy (2003ko filma)
Oldboy Pak Chan-uk zuzendariaren film hegokorearra da. Garon Tsuchiya-ren gidoia eta Nobuaki Minegishi ren marrazkiak dituen izen bereko mangan oinarritua dago. Pelikula 2003an aurkeztu zen "Mendekuaren Trilogia" izenpeko sagaren bigarren atala bezala; aurretik kaleraturiko Sympathy for Mr. Vengeance eta ondoren Sympathy for Lady Vengeance filmek osatzen dute trilogia.
Luzemetraia 2003ko azaroaren 21ean estreinatu zen Hego Korea n eta zenbait sari lortu zituen maila internazionalean, haien artean 2004an Epaimahaiaren Sari Handia Canneseko Zinemaldian eta urte bereko Sitges zinema jaialdian pelikula onenari saria.
Argumentua
Urte bat bahituta egon ondoren, bere emaztearen hilketaren susmagarri nagusia dela jakiten du telebistako albistegi batean. Poliziaren arabera bere hatz-markak krimenaren eszenan aurkitutako hainbat objektutan zeuden. Gainera, ez du bere alaba bakarraren berririk izan bahituta dagoenetik. Orduan, Oh Dae-suk eguneroko bat hastea erabakitzen du bere bahiketaren atzean nor egon daitekeen jakiteko.
Orain mendekua nahi du, batez ere bahitu zuena berarekin jolasean ari dela sentitzen duelako, baina zergatik bahitu zuen? Zergatik uzten du libre hamabost urteren ondoren? Oh Dae-suren burua galderaz beterik dago eta ikusleak beraren kezka berdinak partekatuko ditu. Horretarako bost egun izango ditu bere aurkariaren ekintzen arrazoiak aurkitzeko edo bestela ez du inoiz jakingo zergatik gertatu zen.
Remake edo berregiketak
2013n izenburu ingeles berdineko egokitzapena estreinatu zen, Spike Leek zuzendua: Oldboy (2013).
1984ko Paris-Roubaix
1984ko Paris-Roubaix txirrindularitza lasterketa klasiko honen 82. edizioa izan zen. 1984ko apirilak 8an ospatu zen eta garailea Sean Kelly izan zen. Probak 265 kilometroko ibilbidea izan zuen.
Hoya
Hoya Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Nagore (kontzejua)
Nagore Artzibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
Artzibarko ibarburua da. biztanle zituen.
Bertako biztanleak nagoretarrak dira.
Izena
Nagore toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Armarria
Nagoreko armarria Artzibarko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:
Geografia
Nagore Artzibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Artzibar kokatzeko ez dago ahobateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.
Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Aroan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.
Klima
Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
Estazio meteorologikoak
Artzibarren dagoen Orotz-Betelu udalerrian (ibarraren parte da geografikoki, baina ez administratiboki), itsasoaren mailatik 619 metrora, Nafarroako Gobernuak 1993n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
1079-1080an jada jasota dago Lope Garces handikiari esleitutako Agoizko edukitzarekin lotutako toki gisa. 1200 inguruan zen Nafarroako alkatearen ostatu edo egoitzetako bat. Errege jaurerriko hiribildu gisa, 1280an 26 soldata eta laurdeneko urteko petxa zor zuen, gehi 18 kahize eta erdi gari eta 39 kahize garagar eta olo erregu bat.
1800 inguruan, oihalak lantzen dituzten eta Erronkaribarrekoak deitzen dituzten pelairuak eta ehuleak zeuden Nagoren, eta eskualdeko menditarrek kontsumitzen dituzte. Eta 1847an ere, zenbait biztanlek oihal zapia fabrikatzen zuten. Baina industria-jarduera horiek desagertuta zeuden XX. mendea hasi zenean, eta bertako biztanleak nekazaritzan eta abeltzaintzan baino ez ziren aritzen.
Chazel (Quebec)
Chazel Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Abitibi-Témiscamingue eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Abitibi-Ouest konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 289 biztanle zituen 134.30 kilometro koadroko azaleran.
Nagore (kontzejua)
Historia
1835-1845eko udal erreformetara arte, Nagore ibarreko alkateak eta herriko alkateak gobernatzen zuten. Horien ondoren, erregimen komunaren mende geratu zen lekua, betiere Artzibarren barruan. Nagoren, 1802an egiten ziren ibarreko batzarrak, helburu horrekin zuen etxea, paperak, fusilak, arkabuzak, bandera eta danborra zaintzeko.
1847an eskola bat zuen, urtean mila erreal zituena, eta parrokiako abadea bizilagunek aurkezten zuten; irin-errota batek funtzionatzen zuen. 1920 inguruan Nagorek bi ostatu zituen.
Itoitzeko urtegia eraiki ondoren 2000ko hamarkadan, ibarraren hegoaldeko zati handi bat urez bete zen Nagore.
Politika
Nagoreko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Javier Idiazabal Chourraut da.
Brachyteles hypoxanthus
Brachyteles hypoxanthus Brachyteles generoko animalia da. Primateen barruko Atelinae azpifamilia eta Atelidae familian sailkatuta dago
Erle-txori papargorri
Erle-txori papargorri (Merops persicus) Merops generoko animalia da. Hegaztien barruko Meropidae familian sailkatua dago.
Nagore (kontzejua)
Kontzejua
Nagoreko kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Javier Idiazabal Chourraut da.
Kontzejuburuak
2011tik, Nagorek 2 kontzejuburu izan ditu:
Garraioa
Nafarroako Autobus Konpainiak Artzibar Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Hegoartzibartar aldaera). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Chelsea (Quebec)
Chelsea Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Outaouais eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Les Collines-de-l'Outaouais konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 6,977 biztanle zituen 113.40 kilometro koadroko azaleran.
Chertsey (Quebec)
Chertsey Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Lanaudière eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Matawinie konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 4,836 biztanle zituen 287.36 kilometro koadroko azaleran.
Morsan
Morsan Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Morsan udalerrian erroldatutako biztanleak 115 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 9 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak), 22 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 61 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 59etxeak ziren. 46 etxebizitza nagusietatik 33 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek hitu gela zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 15 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 71 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 49 lanean zeuden (30 gizon eta 19 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tiro bat buruan
Tiro bat buruan 2008ko Jaime Rosales kataluniar zinema zuzendarien filma da. Urte horretako Espainiar film onenaren Zilarrezko Fotogramas saria irabazi zuen.
Charlemagne (Quebec)
Charlemagne Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Lanaudière eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen L'Assomption konderriko eskualde-udalerria da. 2011ko zentsoaren arabera 5,853 biztanle zituen 2.16 kilometro koadroko azaleran.
Tiro bat buruan
Sinopsia
Ionek gizon arrunta dirudi. Goizean altxatu, gosaldu, gauzak konpondu eta abokatu batzuekin biltzen da. Gau batez, festa batean, neska bat ezagutuko du. Neskaren etxean pasatuko dute gaua elkarrekin.
Pristimantis cordovae
Pristimantis cordovae Pristimantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Craugastoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pristimantis corniger
Pristimantis corniger Pristimantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Craugastoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.