cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Violeta Jakova
Taldearen ekintzak
Hala ere, bere hilketarik ezagunena 1943ko otsailean Hristo Lukov Bulgariako Armadako lotinant-jeneralaren kontrakoa izan zen. Lukov, militarra izateaz gain, politikaria ere bazen, Bulgariar Legioen Batasun Nazionala alderdiko burua, eta 1935 eta 1938 artean Bulgariako gudarako ministro ere izan zen (non Alemaniar militarrekin harremanak egin zituen). Lukoven eta bere alderdiaren nahia Bulgariako diktadura bidezko erregimena faxismoaren ideologiara begira guztiz jartzea eta kanpo politikan Alemaniarekiko aliantza are gehiago estutzea ziren, adibidez Bulgariak SESBren kontra guda deklaratzearen aldekoa zen (Alemaniaren interesekin bat zetorrena, baina Bulgariako Gobernua ez zegoen konbentzituta  ). Zurrumurru batzuen arabera, naziak Boris III erregearen eta Bogdan Filov lehen ministroaren Gobernuaren aurkako Estatu-kolpe bat prestatzen ari ziren, Lukov boterean jartzeko  ; Mitka Grbtxevaren arabera, alemaniar banketxe batean Lukoven izenean kontu-korronte bat zegoen 75 milioi marko alemaniarrekin (Grbtxevak dioenez Vladimir Tanintxev jeneralaren bidez ordaintzen zioten naziek Lukovi ). Honez gain judutarren kontrako jazarpena handitzearen aldekoak ziren Lukov eta legionarioak (Bulgaria, Ardatzaren aldeko herrialdeen artean, jazarpen antisemitaren gradu txikienekoa zuenetakoa zen, ez zen beste herri faxisten pare).
Lukoven kontrako hilketa hori Jakovak Ivan Burudzhiev deitutako kide batekin batera egin zuen, otsailaren 9an Lukov bere etxera sartzen ari zela hil zuten. Burudzhiev izan zen tirokatu zuen lehena baina zauritu besterik ez zuen egin, eta Lukovek erreakzionatzea lortu zuen. Jakovak, segurtasun-ekintzaile bezala jokatuz, orduan hurbildu eta Lukov errematatu zuen. Poliziak agente bereziak jarri zituen hilketa ikertzen, sare garrantzitsu bat ere antolatu zuen, baina ezinezkoa izan zitzaien hiltzaileak topatzea (Burudzhiev, disimulatzeko, Lukoven hiletara ere joan zen).
Jakovak ekintza gehiago egin zituen, 1943ko maiatzaren 3an, Bulgariako polizia-buru eta Kasazio-epaitegiaren lehendakari Atanas Pantev hiltzeko operazioan parte hartu zuen (aurreko urtean Pantevek komunista batzuk zigortu zituen sententzia bat eman zuen). Kasu honetan, segurtasun eta babes-papera jokatu zuen Leon Kalaorarekin batera, tiro egin zutenak Mitka Grbtxeva eta Velitxko Nikolov izan ziren.
Talde honek, Jakovaren parte hartzerik gabe, beste bi pertsona hil zituen, apirilaren 15ean Sotir Janev politikari sozialista ohia hil zuten: guda hastearekin batera Janev posizio nazionalistetarantz lerratu zen, eta Bulgariak gudan parte hartzea defendatu zuen, irrendentismoagatik . 1944an, Varna hirian, Danail Kraptxev, Zora (“Egunsentia”) egunkariaren zuzendaria, Ekialdeko Frontearen inguruko informazio desitxuratua ematearren.
Taldea desegitea
Panteven kontrako hilketaren ostean, poliziak taldean atxiloketa batzuk egin zituen –guztira 50 komunista Sofian-. Taldea oso ahulduta geratu zen, eta hurrengo ekintzak, Kultxo Janakiev ingeniaria hiltzeko saiakerak –Janakievek sobietar emisio klandestinoak deszifratu zituen, atxiloketa batzuk probokatuz- ez zuen arrakastarik izan (ekintzaileak, Donka Gantxeva eta Miko Papo, atxilotuak izan ziren). Honen ostean Bulgariako Alderdi Komunistak taldea desegitea eta bere kideak mendiko partisanoetan birkokatzea agindu zuen. Guztira 260 sabotai-ekintza egin zituen taldeak.
Mendiko borrokan eta atxiloketa
Behin talka zuzenerako taldea deseginda, Violeta Jakovak Sofia utzi zuen eta mendiko partisanoekin bat egin zuen. Kasu honetan, Txavdar Brigadan, Trn destakamenduan eta iturri batzuen arabera are jugoslaviar partisanoekin ere aritu izan zen. Hala ere, jada mendietako bulgariar mugimendu partisanoa ez zela talka-ekintza taldea sortu aurretik zen mugimendu ahula, asko hazitakoa zen (bai talka-ekintza taldeek erregimenaren ahuldadea erakusten zuten ekintza bidezko propaganda arrakastatsua izan zelako, eta bai sobietarren garaipen militarrek Ardatzaren porrota gertu zegoela bistaratu zutelako). Alemaniar inteligentzia militarrak 1944an 16 eta 18 mila artean borrokalari zeudela dio, kopuru bera ematen du bulgariar poliziak1944ko maiatzerako eta britainiar inteligentzia militarrak, 12.000. Bulgariar Alderdi Komunistaren arabera, 1944an 7.000 bat borrokalari izan ziren, eta urtean aurrera egin ahala partisanoek 30.000 bat borrokalari eta 200.000 laguntzaile izan zituzten. 1948ko ikerketa batzuen arabera, 9.000 pertsona izan ziren partisanoen artean. Guztira, 620 bat emakume izan ziren bulgariar partisanoen artean. Violeta Jakova kide izan zen Txavdar Brigadak, 1944ko maiatzean, adibidez, 437 kide zituen, eta jada herriak hartzeko eta artsenal militarrak erasotzeko gai bazen.
Honen aurrean, 1943ko apirilean, 1944ko urtarrilean eta 1944ko apirilean bulgariar Gobernuak Armada eta polizia (100.000 bat soldadu eta 12.000 bat jendarme) mobilizatu zituen jada mehatxu seriotzat hartzen zuen etsai baten aurka. 1944ko martxoan Jakova Radomir hiriaren eskualdean –bere sorterriko eskualdetik gertu- ibili izan zen partisanoen antolatzaile moduan. Une horretan poliziak orduan inguratze-operazio bat hasi zuen eta Jakova Radomir hiritik gertu dagoen Kondofrei herrixkan inguratua izan zen, eta azkenean tiroketa batean zauritu eta atxilotu egin zuen poliziak –Jakovak tiroketan hiru polizia balaz jotzea lortu zuen -. Jakova, atxiloaldian torturatua, bortxatua eta azkenik, 1944ko ekainaren 18an, exekutatua izan zen.
Bi hilabete eta erdi geroago, komunistek gidatutako Fronte Abertzaleak Bulgarian boterea hartu zuen.
Oroimena
Violeta Jakova Bulgaria Sozialistan heroi bezala hartua izan zen. Bere omenez Sofian kale batek bere izena darama eta Radomirren monumentu bat dago. Horrez gain, 1970ean filma bat egin zuten bere bizitzaren inguruan, “Aingeru beltzak” (Черните ангели), Vulo Radev zuzendari zela.
Urocitellus armatus
Urocitellus armatus (Spermophilus armatus) Spermophilus generoko animalia da. Karraskarien barruko Xerinae azpifamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.
Euctenospila
Euctenospila Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Euctenospila castalis da.
Pternistis clappertoni
Pternistis clappertoni Pternistis generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
Apolonio Rodaskoa
Apolonio Rodaskoa (Απολλώνιος ο Ρόδιος, Alexandria, K.a. 295 - Rodas, K.a. 215) poeta greziarra zen, Argonauticas poema epikoaren egilea, hain zuzen ere.
"Rodaskoa" deitzen zaio han igaro izan zuelako bere bizitzaren parterik handiena eta, ia erabateko ziurtasunarekin, hango hiritartasuna hartu zuelako. Alexandrian egin zituen ikasketak, eta Kalimako izan zuen maisu eta ikaskide gisa Eratostenes fisikari eta astronomoa. Hogeita hamar urte inguru zituela, Ptolomeo II.ak bibliotekari izendatu zuen, Efesoko Zenodoto gramatikari ospetsuaren ondorengo izateko. Aldi berean, Ptolomeoren semea, Ptolomeo III.a Evergetes izango zena, eskolatzeko mandatua jaso zuen.
Karguan aritu zen hogei urteetan Argonauticas poema epiko famatua konposatu zuen. Jasonek gidatzen zuen eta era guztietako heroi mitiko tripulatzaile gisa zituen Argos ontziak Kolkidara, urrezko ahari-larruaren bila, egindako bidaia kontatzen du.
Gramatikari buruzko hainbat liburu ere idatzi zituen. Kalimako maisuarekin, narrazio-poema luzeen etsai porrokatua zenarekin, eztabaidan aritzen zen.
Ez dago oso garbi zergatik joan zen Rodasera. Batzuen ustez, Argonauticas poemak haren kideen irainak eragin zituen, eta horrek bultzatu zuen Rodasen bizitzera. Rodasen berridatzi egin zuen bere lana, eta ospea eta esker ona jaso zituen.
Kalimakorekin zuen etsaitasunaz ere ez dira ikertzaileak ados jartzen.
Dama-joko
Historia
Dama-jokoaren antzeko jokoen aztarnak aurkitu dira Mesopotamiako Ur hirian. Ekialde Hurbilean ere sortu zen dama jokoaren aitzindaria izan zen alkerke jokoa, 5x5 taula batean jokatzen dena. Erdi aroan arabiarrek Iberiar penintsulara ekarri eta hortik Okzitaniara heldu zen, non xake jokoaren eraginez, 8x8 taula bat jokatzen hasi zen.
Gernika Rugby Taldearen ibilbide historikoa
Gernika Rugby Taldearen ibilbide historikoa azaltzen da artikulu honetan. 1973. urtean sortu zen kluba eta 2009tik aurrera Ohorezko mailan jokatzen ari da.
Dama-joko
Euskarazko esamoldeak
Ondoko esamoldeak erabiltzen dira, euskaraz jokatzerakoan:
La Romagne (Ardenak)
Biztanleria
2007an La Romagne udalerrian erroldatutako biztanleak 122 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 73 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (24 gizon eta 21 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Romagne udalerrian 55 unitate fiskal zeuden, 136,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.497 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arropa denda bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dadra eta Nagar Haveli
Dadra eta Nagar Haveli (maratheraz: दादरा आणि नगर हवेली, gujarateraz: દાદરા અને નગર હવેલી) Indiako barrutia da. Gaur egun Dadra eta Nagar Haveli eta Daman eta Diu batasunaren lurraldearen parte da. 1779 eta 1954 artean, Portugalgo kolonia izan zen. Nagar Haveli Maharashtra eta Gujarat artean dago; Dadra, berriz, Gujaraten Nagar Havelitik iparraldean dagoen enklabea da.
Inguruko lurraldeak ez bezala, Dadra eta Nagar Haveli Portugalen esku egon zen. 1954an Indiaren aldeko indarrek konkistatu zuten eta de facto estatu baten gisa kudeatu zuten, Dadra eta Nagar Haveli Askea izenarekin, Indiarekin 1961ean ofizialki batu arte. 2020ko urtarrilaren 26an Daman eta Diu batasunaren lurraldeekin batu zen Dadra eta Nagar Haveli eta Daman eta Diu sortzeko. Lurraldea, ondorioz, barruti bilakatu zen.
Lurraldeko hizkuntz nagusiak marathera, hindi eta gujaratera dira.
Oakville (Iowa)
Oakville Iowako hiri bat da. Louisa konderrian kokatua dago. 2010ean 173 biztanle zituen, 1.08 kilometro koadrotan banatuta.
2792 Ponomarev
2792 Ponomarev asteroide baten izena da. martxoaren 13an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Orbitaren ezaugarriak
2792 Ponomarev asteroidearen orbitak batezbeste 2,277 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,984 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,569 distantziara. Eszentrikotasuna 0,128 da, eta makurdura orbitala 9,37ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.1 da.
Spermophilus atricapillus
Spermophilus atricapillus Spermophilus generoko animalia da. Karraskarien barruko Xerinae azpifamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.
Bolitoglossa flaviventris
Bolitoglossa flaviventris Bolitoglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Plethodontidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Dubenec (Trutnoveko barrutia)
Dubenec Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 671 biztanle ditu eta 12,14 kilometro koadroko azalera. Trutnoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1253 urtean egin zen.
Shai Gilgeous-Alexander
Shaivonte Aician "Shai" Gilgeous-Alexander (Toronto, Ontario, 1998ko uztailaren 12a) NBAko Oklahoma City Thunder taldean, antolatzaile bezala, 1,89m-ko altueragaz jokatzen duen saskibaloi jokalari profesionala da. 2018ko Draftean, 1go errondan 11. postuan geratu eban, eta Charlotte Hornets taldea aukeratu eban.
Nickeil Alexander-Walker, NBAn jokatzen jokalariaren lehengusua da.
Unibertsitatea
Denboraldi bat jokatu eban Kentuckyko unibertsitatearen Wildcats taldean, partidu bakoitzeko bataz besteko 14,4 puntu, 4,1 errebote, 5,1 asistentzia eta 1,6 baloi lapurketa lortzen. Southeastern Conferencearen 2. boskoan inkluditu eben, baita Freshman boskoan ere.
Profesionala (NBA)
NBAren 2018ko Draftean, 1go errondan 11. postuan geratu zan eta Charlotte Hornets taldeagaitik aukeratua izan zan. Baina egun horretako gauean, Los Angeles Clippers taldeari transferidua izan zan Los Angeles Clippersekin denboraldi bat jokatu eban (2018-2019) Partidu bakoitzeko bataz besteko 10,8 puntu, 2,8 errebote, 3,3 asistentzia eta 1,2 baloi lapurketa lortzen. Denboraldian 82 partidu jokatu ebazan, 73 bosko titularean.
Errekor pertsonalak
=== Estadistikak (2018-2022) === PPP: Sartutako puntuak partiduko
APP: Egindako asistentziak partiduko
ROB: Lapurtutako baloiak partiduko
Kentucky Wildcatsen (2017-2018)
Patidu bakoitzeko bataz besteko 14,4 PPP, 4,1 REB, 5,1 APP, eta 1,6 ROB.
Los Angeles Clippersen (2018-2019)
Partidu bakoitzeko bataz besteko 10,8 PPP, 2,8 REB, 3,3 APP eta 1,2 ROB.
2019-2020
Partidu bakoitzeko bataz besteko 19 PPP, 5,9 REB, 3,3 APP eta 1,1 ROB
2021-2022
Partidu bakoitzeko bataz besteko 24,5 PPP, 5 REB, 5,9 APP eta 1,3 ROB
Wildcats
Partidu bakoitzeko bataz besteko 20,3 PPP, 6,3 REB, 6 APP eta 2,3 ROB
Los Angeles Clippers
Partidu bakoitzeko bataz besteko 13,7 PPP, 2,7 REB, 3,2 APP eta 1 ROB
Oklahoma City Thunder (2019-2020)
Partidu bakoitzeko bataz besteko 16,3 PPP, 5,3 REB, 4,1 APP eta 1 ROB
Aliénor Poitierskoa
Aliénor Poitierskoa (1444/1446 - 1509ko martxoak 14) Burgundiar gortesau eta idazlea zen, ezaguna egin zena Les Honneurs de la Cour idazteagatik, gorte frantsesetan eta bere gortesau bezalako esperientziatan oinarritua.
Biografia
Aliénor Jean de Poitiers Xanpainakoa noblearen eta Elisabet Sousakoaren alaba zen, ez-legitimoaren parte zen. Bere gurasoak Filipe III.a Borgoinakoa eta Elisabet Portugalgoa, Burgundiako dukesaren gortearen parte ziren. Ama, Elisabet, Flandriara joan zen 1429an erregina Elisabeten jarraigoaren parte bezala eta zehazki ezagutzen zituen gorte portugaldar eta burgundiarraren artean.
7 urte zituenetik gortean hazi zen bere amarekin batera, garaian erreginaren laguntzaileen artean maila altuena zuena. Aliénor Elisabet Borboikoaren demoiselle d'honneur bihurtu zen 1458an.
1462an Guillame Stavelekoarekin ezkondu zen, Veurneko bizkondea (d. 1469). Hiru seme-alaba eduki zituzten; seme bat, Guillaume (1465-1474), eta bi alaba Adrienne (1467-1525) eta Antoine (1469- 1494). 25 urte zituela alargun gelditu zen, ezkondu eta bederatzi urte geroago eta ez zer berriro ezkondu. 1496an, Borgoinako dukesa berri Joana I.a Gaztelakoaren dame d'honneur izendatu zuten, hau Filipe I.a Nafarroakoarekin ezkondu ostean. 1509ko martxoaren 14an hil zen, 65 urte zituelarik, eta bere senarrarekin batera lurperatu zuten Stavele Parish elizan.
768 Struveana
768 Struveana asteroide gerrikoan aurkitutako 768. asteroidearen izena da. 1913ko urriak 4an aurkitu zuen Grigory Neujmin astronomoak Simeizeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1913 SZ zen. Bere izena Friedrich George Wilhelm von Struve, Otto Wilhelm von Struve eta Karl Hermann Struvegatik jasotzen du.
Edith Pretty
Edith May Pretty (1883ko abuztuaren 1a - 1942ko abenduaren 17a), Edith May Dempster jaiotzez, lurjabe ingelesa izan zen. Haren lurretan aurkitu zuen Basil Brown hondeatzaile/arkeologo autodidaktak Sutton Hoo ontziaren ehorzketa, Edith Prettyk kontratatuta lurra zulatu eta ikusteko ezer ote zegoen bertako tumuluen azpian.
Lehen urteak
Edith Pretty Ellanden (Yorkshire) jaio zen. Gurasoak Elizabeth (Elizabeth Brunton jaiotzez, 1919an hila) eta Robert Dempster (1853an jaioa) zituen. Ahizpa zaharrago bat izan zuen, Elizabeth. Dempster familia aberatsa zen, dirutza eginikoa gasaren industriari eta haren ekipoei esker. Zeregin horretarako sortu zuen Robert Dempsteren aitak, hura ere Robert Dempster, Robert Dempster and Sons enpresa 1855ean.
1884an familia Manchesterrera aldatu zen, non aitak R & J Dempster ingeniaritza enpresa sortu zuen anaia Johnekin batera. Pretty eta bere familia sarritan bidaiatu ziren atzerrira, Egipto, Grezia eta Austria-Hungaria ra. Hezkuntza Roedean School- en amaitu ondoren, Prettyk sei hilabete eman zituen Parisen 1901ean. Urte horretan bertan, familiak mundu osoko birari ekin zion eta, besteak beste, Raj britainiarra eta Estatu Batuak bisitatu zituzten.
Helduaroa
I. Mundu Gerran, Pretty intendentea izan zen Gurutze Gorriaren ospitalean Winsford-en, non lanean aritu zen belgikar errefuxiatuei ostatu ematen. 1917rako Vitry-le-François-en eta Le Bourget- en zegoen lanean Frantziako Gurutze Gorriarekin. Ama 1919an hil zitzaion eta aita zaindu zuen Vale Royal-en. Aita ere hilda 1925ean Hegoafrikara egin zuen bisita batean, Edith Prettyk eta bere ahizpak 500.000 libera baino gehiagoko ondarea jaso zuten oinordetzan, 16 milioi libera inguru 2006an.
1926an, Edith Frank Prettyrekin (1879-1934) ezkondu zen, 4. Batailoiko komandantea Suffolk Erregimenduan. Orduan, Vale Royal etxea utzi eta 213 hektareako Sutton Hoo lursail eta etxea erosi zituen Prettyk Deben ibaiaren ondoan, Woodbridge (Suffolk) inguruan. Magistratu gisa ere aritu zen Woodbridgen. 1930ean ama egin zen 47 urte zituela, eta senarra hil zitzaion lau urte geroago, 1934an. Espiritualismora zaletu zen orduan eta Woodbridgeko eliza espiritista bati eman zion babesa.
Arkeologia Sutton Hoo-n
Prettyk umetan ezagutu zituen indusketa arkeologikoak bidaien bitartez. Horrez gain, aitak eta Florence lagunaren osaba egiptologoak, Archibald Sayce-k, zuloak egin zituzten Vale Royal etxeari atxikituta zegoen zistertar abadian.
Antzinako 18 hilobi inguru zeuden Sutton Hoo finkan, etxetik 457 metrora eta, 1937an, Edithek indusketa egiteko aukera aztertu zuen Vincent B. Redstone-rekin, berau kide Suffolk Institute of Archaeology, Royal Historical Society eta Society of Antiquaries erakundeetan. Redstonek eta Guy Maynardek, Ipswich Corporation Museumgo komisarioak, uztailean ezagutu zuten Prettyren proiektua eta, ondoren, Basil Brown Suffolkeko arkeologo autodidakta gonbidatu zuten tumuluak induskatzera. Brown itxaronpentsu itzuli zen Sutton Hoo-ra 1939an eta laster atera zituen lurpetik ehorzketa gune handi baten aztarnak, besteak beste, gerora VII. mendeko itsasontzi saxoi gisa identifikatu zena eta, haren barruan, Ekialdeko Anglia erresumaren Raedwald Erregeren azken atsedenlekua izan zitekeena. British Museum-eko komisario baten esanetan, aurkikuntza hura izan zen "garai guztietako aurkikuntza arkeologiko garrantzitsuenetariko bat".
Geroago, Charles Phillips buru zuen taldeak, Cecily Margaret Guido eta Stuart Piggott arkeologoek ere osatuak, hartu zuen indusketa bere gain. 1939ko irailean, altxorraren ikerketa batek erabaki zuen itsasontzitik ateratako hil hatuak Prettyren jabegoa zirela eta edozer egin zezakeela eurekin. Gerora, Prettyk British Museum-i eman zizkion. Hura eskertzeko, Winston Churchill lehen ministroak CBE baten ohorea eskaini zion, baina Prettyk ez zuen onartu.
Heriotza eta ondorengo jabetza
Edith Pretty 1942ko abenduaren 17an hil zen Richmond ospitalean 59 urte zituela, iktus batek jota, eta Suttonen lurperatu zuten, All Saints elizako kanposatuan. Robert semeak jaso zituen oinordetzan ondasun gehienak - 400.000 libera - baina Sutton Hoo Gerra Bulegoak erabili zuen harik eta 1946an saldu zuten arte. XX. mendearen bukaeran Tranmer familiak The National Trust-i utzi zizkion etxea eta Sutton Hoo ehorzketa-gunea, eta erakunde horrek kudeatzen du lekua gaur egun.
Platonismo
Platonismoa Platon eta bere jarraitzaileen filosofia-sistema da; egiazko ezagutza ideien mailan lortzen dela dio, eta zentzumenen bidezkoa aldakor eta ez-ziurtzat jotzen du. K.a. I. mendetik aurrera garatu zen, eta aro honetako lehen mendeetako mugimendu intelektual nagusia izatera iritsi zen. Haren ordezkari nagusia Plotino izan zen, bere maisua ohoratzeko hartutako izena, hain zuzen ere. Platonismoak pentsamendu erlijiosoaren hainbat sektoretan eragin du; hala, uste da hainbat erritu, pentsamendu eta doktrina filosofia-sistema hartan oinarrituak direla. San Agustinek uste zuen Platonen bidez kristau-fedea teologikoki artikula zitekeela, Filon Alexandriakoa judaismoarekin egiten saiatu zen bezalaxe.
Justiniano enperadore erromatarrak Atenasko filosofia-eskolak itxi zituen, horrela platonismoaren eragina gutxitzeko asmoarekin, arriskutzat jotzen baitzuen eragin hori.
Errenazimentuan berriz agertu zen platonismoa, batez ere Florentziako Akademia Platonikoan (XV. mendea).
Platonismoa eta Aro Modernoa
Platonismoak Aro Modernoan dituen jarraitzaile garrantzitsuenak Frege eta Russell filosofo analitikoak dira. Hauen arabera, proposizio logiko eta matematikoen esanahiak era autonomoan existitzen diren domeinu bat dago. Ludwig Wittgenstein-ek sutsuki kritikatu zuen platonismo hori bere Tractatus logico-philosophicus lanean. Aipatzekoak diren beste izen batzuk, platonismoaren aldeko ideiak defendatu zituztenak: Kurt Gödel eta Alain Connes matematikariak eta Roland Omnès fisikaria.
Monforte de Lemos-Redondela burdinbidea
Monforte de Lemos — Redondela burdinbidea Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Monforte de Lemos eta Redondela geltokiak lotzen ditu.
Burdinbidea 1878ko martxoaren 17an inauguratu zen Vigo–Urzáiz eta Salvaterra geltokien artean.
ADIFen arabera, 810 kodea dagokio.
Aurrekariak
Galiziako bi hiriak lotzeko lehen proiektuak, Ourensetik igaroz eta Valença do Minhoko portugaldar sarearekin lotzeko asmoz Guillareitik abiatutako adar bati esker, 1859-1860 urteetan Boguerin eta Boquenio ingeniariek eginak dira. Boguerinen lana, Vigo-Ourense tarteari buruzkoa, 1861eko urriaren 15ean zati hori eraikitzeko enkante eta kontzesio batean islatu zen lehena izan zen. Hala ere, 1863ko martxoaren 2ra arte itxaron behar izan zen proiektua benetan gauzatzeko, Medina del Campotik Zamorara Trenbidearen Konpainiako administrazio-kontseiluko kide zen Juan Flórez Freireri emandako bigarren enkante batean, eta kontzesio berriaren ondoren, Medinatik Zamorara eta Ourensetik Vigora Trenbidearen Konpainia izena hartu zuen. Ondoren, trazaduraren beste zati handia esleitu zen, Ourense eta Monforte de Lemos artekoa.
Eraikuntza
Lanak azkar hasi ziren arren, hainbat gorabehera ekonomiko izan ziren, hala nola Rafael Bertrán de Lisen bankuen porrota edo 1873ko krisi ekonomikoa. Hori dela eta, 1878ra arte itxaron behar izan zen Vigo-Guillarei, Guillarei-Caldelas eta Caldelas-Salvaterra tarteak amaitzeko. Urte bete beranduago, As Nevesra iritsi zen. 1881ean amaitu ziren Arbo eta Salvaterra arteko eta Arbo eta Ourense arteko burdinbidearen sekzio honen azken bi zatiak.
Puntu horretan geratzen zen Monforte de Lemosera iristea, lau urtetan Ourense-Os Peares (1884) eta Os Peares-Monforte (1885) tarteei esker lortu zena. Horrela, urte bereko maiatzaren 15ean burdinbidea osoa martxan jartzea lortu zen.
Bilakaera
1928an, Medinatik Zamorara eta Ourensetik Vigora arteko Trenbidearen Konpainia, zailtasun ekonomiko larrietan sartuta zegoena, Espainiako mendebaldeko beste trazadura batzuk bezala, Espainiako Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionalaren mende geratu zen. Konpainia hori sortu zen herrialdeko eremu horretan trazadurak kudeatzen zituen enpresa pribatuei laguntzeko, baina horrek ez zuen egoera nabarmen hobetu. 1943an, Mendebaldea eta Espainiako gainerako konpainia pribatuak RENFEn sartu ziren.
2004. urtearen amaieran, Renfe Operadora eta Adif RENFEren banaketarekin, burdinbidea Adifen menpe geratu zen.
Finantza-kudeaketa
Finantza-kudeaketa dirua (funtsak) kudeatzeko modu eraginkorra da, erakundearen helburuak lortzeko. Enpresa batean, erantzukizuna, pertsona bakar batek hartzen du: finantza kudeatzailea. Horrela konpainiaren diru sarreren eta gastuen kontrol egokia eta ordenatua mantendu ahal izango du.
Kapitala nola bildu  eta kapitalak nola esleitu ere barne hartzen ditu, hau da,  kapitalaren aurrekontua. Baina ez du kontutan soilik epe luzerako aurrekontua hartzen,  baizik eta, epe laburrean baliabideak nola esleitu beharko liratekeen ere, adibidez, pasibo arruntak. Akziodunen dibidendu politikak ere lantzen ditu.
Quneitra eskualdea
Al Qunaytirah eskualdea edo Quneitra eskualdea (arabieraz مُحافظة القنيطرة) Siriako 14 eskualdeetako bat da. Herrialdearen hegoaldean kokatzen da eta iturriaren arabera 685 eta 1.710 kilometro karratuko azalera dauka.
Populazioa 69.000 biztanletan estimatzen da. Hiri nagusia eta hiriburua Quneitra da.
Historia
Israelek 1967ko Sei Eguneko Gerran eta 1973ko Yom Kippur Gerran eskualdearen gehiena okupatu zuen, Golango Gainak osatzen duena.
Barrutiak
Eskualdea 2 barrutitan (manatiq) banaturik dago:
Progress Village (Florida)
Progress Village Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hillsborough konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Covadongako leizea
Covadongako Gure Amaren Leize Santua (Santa Cueva de Nuestra Señora de Covadonga; Santa Cueva de Cuadonga) Asturiasko Printzerrian dagoen santutegi katolikoa da. Auseva mendiaren inguruko haitzulo bat da, Cangues d'Onís kontzejuko Covadonga parrokiari izena ematen diona.
Kondaira
Kobazuloak gurtza leku moduan duen jatorria eztabaidagarria da. Tradizioak dioenez, On Pelaiok, haitzulo honetan babesturiko gaizkile baten atzetik zihoala, Ama Birjina gurtzen zuen ermitau batekin egin zuen topo. Ermitauak Pelaiori gaizkilea barkatzeko eskatu zion, Ama Birjinaren babespean zegoelako, eta iritsiko zela eguna berak ere haitzuloan babesa bilatu beharko zuela esan zion. Historialari batzuek diotenez, sinesgarriena da Pelaio eta kristauak, musulmanengandik leizean babestuak, Ama Birjinaren irudiren bat berekin eramatea eta Covadongako guduan garaipena lortu ondoren bertan uztea da.
Villasilos
2017 urtean igerilekua ireki dute.
Aistrako San Julian eta Santa Basilisa baseliza
Aistrako San Julian eta Santa Basilisa baseliza Zalduondo udalerriko baseliza bat da, XI-XII. mendekoa, eraikitako euskal ondare nabari sailkatua. Egun geratzen den baseliza Erdi Aroko Aistra herriko eliza izan zen, Donemiliagako Botoaren agiriaren arabera 10 etxeren baliokidea ordaintzen zuena; Behe Erdi Aroko demografia murrizketan despopulatu zen seguruenez. Leizarratetik behera Zalduondora heltzen den galtzadan dago, herrigunera heldu aurretik.
Aztarna elementu zaharrak
Euskal Herriko elementu oso interesgarria da. Baselizako santu zaindariek, San Julianek eta Santa Basilisak, aditzera ematen dute eliza oso zaharra dela, kultura gotikoan eta mozarabiarren oso gurtuak baitziren, bereziki erromes ibilbideetan. Erromaniko aurreko elementuak gorde ditu buru angeluzuzenean. Silarri handien bidez eraikita dago.
Erroska ferra arku oso itxiko bao bat du aztarna nabarmenena: ia zirkulu oso bat da, alde banatan luzatzen den koska bikoitz batez inguratua. Baoaren alde banatan bi arrail bertikal ditu, harrian zizelkatuak. Eraikinaren estalkia eusten duten harburuak oso antzinakoak direla ematen duten aditzera, erromanikoan kokatuta betiere. Bertan buruak irudikatzen dira, hala gizakienak nola animalienak, oso aurpegiera adierazkorrekoak. Iparraldean, gizon batek, uzkurtuta, genitalak erakusten ditu.
Aldameneko hilerria
Baselizaren aldamenean Erdi Aroko hilerri baten aztarnak daude. Lurzoruan bertikalki iltzatutako harlauzak dituzten hilobiak daude, zista hilobiak eratuz, harlauzaz estaliak. Azken indusketek argitu dutenez, bertan bazen erromatarren garaiko herrixka bat.
2793 Valdaj
2793 Valdaj asteroide baten izena da. abuztuaren 19an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Orbitaren ezaugarriak
2793 Valdaj asteroidearen orbitak batezbeste 3,166 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 3,069 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,263 distantziara. Eszentrikotasuna 0,031 da, eta makurdura orbitala 22,1ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.3 da.
Coelorinchus tokiensis
Coelorinchus tokiensis Coelorinchus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Furore
Furore Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Furorek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Contras
Contras edo contra (contrarrevolucionarios edo contrarrevolución, iraultzaileen aurkakoak edo iraultza aurkakoak, hitzen laburdura; bere buruei Resistencia Nicaragüense edo Nikaraguar Erresistentzia deituak) Nazio Askapenerako Fronte Sandinistaren aurka aritu zen zenbait talde matxinatuen izena da.
Glaucocharis
Glaucocharis Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Glaucocharis stella da.
Dubenec (Příbramgo barrutia)
Dubenec Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 366 biztanle ditu eta 4,03 kilometro koadroko azalera. Příbramgo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1347 urtean egin zen.
Ainize Barea
Biografia
Ainize Bareak hamabi urte bete arte futbolean aritzeaz gain, pilotan aritzen zen, beraz, CD Ugaora iritsi baino lehen hasi zen futbolean jolasten. Han jaso zuen Peke ezizena, hiru Ainize baitzeuden taldean.
Kirol-karrerarekin batera, Enpresen Administrazio eta Zuzendaritzako ikasketak egin zituen.
Ibilbidea
Euskal Ligan zortzi urte eman ondoren, Badajozeko C. D. Santa Teresarekin jokatu zuen lehenengo aldiz Lehen Mailan. Eskuineko belauneko lesio batekin hasi eta ebakuntza egin behar izan zuen 2016ko martxoan, eta, ondoren, urrira arte jokotik kanpo egon zen.
2018-an Deportivo taldera joan zen. Han zenbait posiziotan jokatu zuen, muturrekoan, erdiko-erasotzailean... Gero aurrelari posizioa hartu arte. R.C. Deportivoren goleatzaile historiko nagusia da Estefanía Pabst gainditu ondoren. Lehen Mailara itzuli zenetik, hainbat izan dira Espainiako selekzioan kokatzen duten zurrumurruak, bereziki 10 egunetan jarraian hiru "hat-trick" segituan lortu zituenean. Espaniako selekzioko hautatzaileak, egoera ikusi zuenean, Peke-ri buruzko zeukan iritzia adierazi zuen. Horrela, 2020ko otsailean Jorge Vildak "Peke Selekziora etortzetik oso gertu" zegoela adierazi zuen.
Gaitasunak
Aurrelari on batek bezala, Ainizek hainbat gaitasun ditu. Haien artean, aurkariak saihesteko bere abiadurak. Kasu honetan, bere altuerak lagundu egiten dio. Aurrelariek beharrezkoa duten beste gaitasun bat ikaragarri garatua dauka: golaren grina. Horren adibide argia da, 4 partidutan 10 anotazio egin zituela. Hala ere, azken hau ez da zorte egun bat izateagatik, zenbakiek adierazten duten bezala, Ainize beti dago partiduetan golaren zain. Puntu asko sartzeaz gain, taldekideekin jokatzen du. Honen isla Gabriela García-rekin egindako bikotea da: Biek batera 63 gol lortu zituzten sasoi batean.
Le Vézier
Le Vézier Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Vézier udalerrian erroldatutako biztanleak 173 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 86 etxebizitza zeuden, 65 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 86etxeak ziren. 65 etxebizitza nagusietatik 54 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hego Sudan
Hego Sudan, ofizialki Hego Sudango Errepublika (Republic of South Sudan), Ekialdeko Afrikako estatu burujabea da. Sudan du iparraldean, Etiopia ekialdean, Kenya, Uganda eta Kongoko Errepublika Demokratikoa hegoaldean eta Afrika Erdiko Errepublika mendebaldean. 644.329 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 12,2 milioi biztanle zituen 2016an. Hiriburua Juba da.
Le Vézier
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 114 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 69 lanean zeuden (40 gizon eta 29 emakume) eta 11 langabezian zeuden (6 gizon eta 5 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Hego Sudan
Mugak
Hego Sudan Ekialdeko Afrikan dago, ipar latitudeko 3° eta 13° artean, eta ekialdeko longitudeko 24° eta 36° artean. Iparraldean Sudanekin du muga, ekialdean Etiopiarekin, hegoaldean Kenya, Uganda eta Kongoko Errepublika Demokratikoarekin, eta mendebaldean Afrika Erdiko Errepublikarekin.
Le Vézier
Diru sarrerak
2009an Le Vézier udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 199 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.961 euro zen.
Hego Sudan
Erliebea
Imatong, herrialdeko mendigune nagusia, hegoaldean dago; bertan dago, Ugandako mugatik oso hurbil, Kinyeti (3.187 metro), gailurrik garaiena. Ipar-ekialdeko mugan Nuba mendiak (1.300 metro inguru) nabarmentzen dira.
Le Vézier
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Dubí
Dubí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 7.914 biztanle ditu eta 33,85 kilometro koadroko azalera. Teplice barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1342 urtean egin zen.
Le Vézier
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren eta 1 iturgina.
2000. urtean Le Vézier udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bolitoglossa franklini
Bolitoglossa franklini Bolitoglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Plethodontidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Hego Sudan
Hidrografia
Nilo ibaia da Hego Sudango ardatza, Egiptokoa eta Sudangoa den bezala; Nilo Zuriak eta haren adarrek markatzen dute herrialdearen geografia. Ugandatik Hego Sudanera sartzen denean ibaiari ematen zaion lehenbiziko izena Bahr al Jabal (“Mendiko ibaia”) da; ur uherretako alde bat pasatu eta gero eremu lau batean sartzen da; bertan dago Sudd izeneko zingira itzela. Aurrerago Juba hiriburutik pasatzen da; hori da Niloren sistemako toki nabigagarrietan hegoaldekoena. No aintzirara heltzen denean, Bahr el Ghazal ibaiadarrarekin bat egiten du; Nilo Zuria izena hartzen du hortik aurrera.
Landaredia eta fauna
Babestutako guneak Afrikako inportanteenen artean daude animalia eta landarediari dagokienez. Munduko animalia migraziorik handienetan bigarrena gertatzen da bertan; gerra eta eguraldi gorabehera ugari egon badira ere, 2005eko ikerketa lan batek erakutsi zuen 1,3 milioi antiloperen lekualdatzea oraindik gertatzen dela hego-ekialdean. Boma Parke Nazionalean, Sudden, Hegoaldeko Parke Nazionalean eta beste leku batzuetan, mota askotako antilopeez gain (kob, topi, tiang, bongo...), bufaloak, elefanteak, jirafak, lehoik, afrikar altzeak, orixak eta tximinoak daude. Herrialdean topa daitezkeen bioma moten artean belardiak, goi-ordokiak, sabanak eta hezeguneak daude.
2006an Hego Sudango presidenteak natura babesten ahaleginduko zela adierazi zuen, suteen, zabor toxikoen eta kutsaduraren eragina gutxituz. Hala ere, konpainia multinazionalen jardunak (petrolioa eta gasa... ustiatzeko) arrisku gorrian jarri ditu ingurumena eta dibertsitate biologikoa.
Klima
Klima ekuatoriala da nagusi; hezetasun eta prezipitazio handiak daude. Euri sasoia aldatzen da eskualde batetik bestera, baina orokorrean apiriletik azarora arte izaten da.
Lehen historia
1820ko hamarkadaren hasieran eskualdea Egiptoko agintarien esku geratu arte, datu gutxi daude Hego Sudango lurrez, ez bada ahozko historiak utzi diguna. Herri-historiaren arabera, X. mendea baino lehenago hasi ziren bertan kokatzen dinka, nuer, shilluk eta beste herri nilotiko batzuk. XV-XIX. mende bitartean, batez ere Bahr el Ghazal eskualdean abiapuntu izan zuten migrazio mugimendu batzuen ostean, herri horiek gaur egun dauden lekuetan kokatu ziren. Nilotikoa ez den azande herria XVI. mendean kokatu zen Hego Sudanen. Herri horrek eskualdeko estaturik handiena antolatu zuen, eta XVIII. mendean harreman gatazkatsuak izan zituen Bahr el Ghazal aldeko herri txikiekin (moru, mundu, pöjulu eta beste), Gbudwe erregeak izan zuen politika oldarkorragatik. Bestalde, XIX. mendean azandeak borrokan aritu ziren frantziarren eta belgikarren kontra, beren independentzia gorde nahian.
Bien bitartean, XVIII. mendean avungara herriak, oso denbora laburrean, Hego Sudanen sartu eta azandeak menderatu zituen. XIX. mendearen amaieran britainiarrak iritsi ziren arte, avungara herriaren aginteak ia aldaketarik gabe iraun zuen. Bestalde, oztopo geografikoek babestu zituzten hegosudandarrak Islamaren hedapenetik eta, oro har, beren herentzia sozial eta kulturalak eta instituzio politiko eta erlijioso bereziak gorde ahal izan zituzten. Hala ere, kanpoko potentziek esklabo, urre, boli eta zuren merkatua kontrolatu nahi izan zutenez gero, eskualdeko herriek eraso ugari pairatu zituzten. 1822an, Otomandar Inperioaren barruko Egiptok Sudan iparraldeko Sennarko Sultanerria konkistatu zuen, baina ezin izan zuen beretu Hego Sudan. 1839-1842 bitartean, Salim Qabudan almirantea Gondokororaino iritsi zen, Jubatik gertu.
1870eko hamarkadan, Egiptoko kedive Ismail Paxaren agindupean zegoen Samuel Bakerrek Ekuatoria probintzia eratu zuen. Charles George Gordon izan zen gobernadorea 1874-1878 bitartean, eta Emin Paxa 1878tik aurrera. 1880ko hamarkadan, mahdistek ezin izan zuten Hego Sudan eskuratu. 1898an, Fashodako gatazka gertatu zen Nilo Garaia estatuko Kodok herrian: Frantziak Atlantikotik Djibutirainoko lurrak kontrolpean izan nahi zituen, mendebalde-ekialde ardatzari segituz, eta Erresuma Batuak Lurmutur Hiritik Kairorainokoak, iparralde-hegoalde ardatzari jarraiki. Bi potentzia kolonialen nahikeriek Hego Sudanen egin zuten talka, eta britainiarrak nagusitu ziren, Uganda eta Sudan berenganatu baitzituzten. Gertaera horrek garrantzi handia izan zuen Afrikaren banaketa kolonialean.
1899an, anglo-egiptoar agintekidetza hasi zen Hego eta Ipar Sudanen: Sudan Anglo-egiptoarra. 1901ean nuer eta azandeak britainiarren kontrako borrokan aritu ziren. 1924an Ali Abdel Latif buru zuen altxamendua gertatu zen, arrakastarik gabe. 1947ko Jubako Konferentzian, hegosudandarrek argi adierazi zuten ez zutela onartuko Ipar Sudanekiko inolako asimilazio politikarik. Britainiarrek, ordea, iruzur egin zioten hegosudandarren nahiari. 1955ean Toriteko altxamendua gertatu zen, garai modernoetako hegosudandarren lehen errebolta armatua, Sudango Lehen Gerra Zibilari hasiera eman ziona.
Sudango Errepublika
Iparraldeko boterearen kontrako borrokaz gain, hegosudandarren arteko barne gatazkak ere gertatu ziren hamarkada horietan: 1984an John Garangek SPLAko buruzagitza lortu zuen Anya-Nya II-ko liderren kontra jardun eta gero; Akot Atem eta Gai Tut-en hilketetan nahasia egoteaz akusatu zuten. 1991n, Mengistu Haile Mariam, Etiopiako presidentea eta John Garangen kanpoko laguntzaile nagusia, boteretik eraitsi zuten; horren ondoren, SPLA zatitu zen. Dinka (Garangen etnia) eta nuer herrien arteko ika-mikak izan ziren zatiketaren eragile nagusiak. Riek Machar eta Lam Akolek SPLA-Nasir taldea sortu zuten, baina haien artean ere izan ziren zatiketak; haietako batzuk iparraldeko gobernuarengana hurbildu ziren. 1999an, Wunliten sinatu zen Niloren mendebaldeko ertzeko dinka eta nuerren arteko bake ituna. Hamarkada horietan suntsipen eta sufrimendu latza bizi izan zuten bertako biztanleek: zenbait iturriren arabera, bi milioi eta erdi hildako eragin zituzten gerrek eta goseteek, eta 4,5 milioi pertsonak utzi behar izan zituzten beren etxeak, bai Hego Sudango beste leku batzuetara, bai atzerrira, joateko.
2005eko urtarrilean, Sudango Herriaren Askapenerako Mugimenduak eta Sudango Errepublikako gobernuak Bake Itun Zehatza (Comprehensive Peace Agreement, CPA) sinatu zuten Naivashan (Kenya). Bake itunari jarraiki, uztailean Batasun Nazionaleko Gobernua (GoNU) eratu zen Sudanen, eta John Garang, matxinoen buruzagi izandakoa, presidenteorde bilakatu zen. Urrian gobernu autonomoa eratu zen Hego Sudanen. Bakea, ordea, oso hauskorra gertatu zen. 2007ko urritik abendura arte, SPLMk alde egin zuen negoziazioetatik eta Batasun Nazionaleko Gobernutik, itunaren edukia betetzen ez zelakoan. Eztabaidak berbideratu eta gero, Hego Sudanek Sudanen barruan segitu nahi zuen ala ez erabakitzeko erreferendum bat egiteko akordioa lortu zen 2011ko urtarrilean. Errolda, emaitza ontzat hartzeko beharrezkoa zatekeen esku hartzea eta baiezko-ezezkoen ehunekoak eta beste kontu batzuk ezbaian egon ziren ondoren. 2009ko urrian, bozketa ontzat hartzeko partehartzeak % 60tik gorakoa izan beharko zela hitzartu zen; kasu horretan, gehiengo soila nahikoa izango zatekeen burujabetza onartzeko.
2010eko apirilean hauteskundeak egin ziren Sudan osoan; hegosudandar batzuentzat parte hartzen zuten lehenbiziko hauteskundeak izan ziren. Akordioen aldekoek irabazi zuten bai iparraldean (Omar al-Bashirek) bai hegoaldean (Salva Kiir presidenteak). 2011ko urtarrilaren 9a eta 15a bitartean egin zuten independentziarako galdeketa, eta herritarren % 98,7k baiezkoaren alde bozkatu zuten.
Hego Sudan independentea
2011ko uztailaren 9an, Hego Sudan estatu independente bilakatu zen, Hego Sudango Errepublika izenarekin, eta Salva Kiirek hartu zuen presidente kargua. Ekitaldian atzerriko 80 ordezkaritzak eta 30 estatu-buruk parte hartu zuten, tartean Ban Ki-moon NBEko idazkari nagusiak. Beti ere, artean gatazka batzuk itxi gabe zeuzkaten Sudanek eta Hego Sudanek, Abyei, Hego Kordofan, Nilo Urdina eta Darfur eskualdeetan.
2011ko abuztuan, lou nuer eta murle etnien arteko borrokak lehertu ziren Jonglei estatuan; 600 lagun hil ziren liskarretan. Egoerak okerrera egin zuen urte amaieran, eta 100.000 pertsonak ihes egin zuten, beren etxeak atzean utzirik. Horiek horrela, 2012ko urtarrilean gobernuak hondamen eremu izendatu zuen Jonglei estatua, eta Nazio Batuen Erakundeak operazio humanitarioa abiatu zuen, lekualdatuengana iristeko eta hondamendia saihesteko.
2012ko martxoan, Sudan eta Hego Sudanen arteko istiluak hasi ziren bi herrialdeen arteko mugartean, bertako eskualde petroliodunak bereganatzeko asmoz. Hego Sudango indarrek Hegligeko petrolio zelaiak hartu zituzten, eta Sudango armadak aire erasoak egin zituen Bentiu inguruan. Erasoak gogortuz joan ziren, eta horrek 145.000 lagun inguru lekuz aldatzera behartu zituen. UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren arabera, 115.000 sudandar Hego Sudanera joan ziren, eta beste 30.000 Etiopiara, erasoetatik ihesi. Abuztuan 200.000 ziren lekualdatuak. Irailean, mugen eta petrolioaren inguruko akordio bat egin zuten bi herrialdeetako gobernuek. Hala ere, bi gai erabakigarri konpondu gabe utzi zituzten: Abiei eta Heglig lurraldeen jabetza eta mugako gune desmilitarizatuen sorrera. 2013ko martxoan, petrolioa berriz ponpatzen hastea erabaki zuten bi gobernuek; izan ere, produkzio handiena Hego Sudanen egon arren, Itsaso Gorrirako oliobidea Sudandik igarotzen da. Alabaina, oliobidea ixteko mehatxua egin zion al-Bashirrek Hego Sudani, iparraldean jarduten zuten matxinoak babesteari utzi ezean.
2015eko abuztuan, gobernuak eta matxinoek bake akordioa erdietsi zuten; horren ondorioz, Riek Machar oposizioko burua herrialdera itzuli eta presidenteorde karguaz jabetu zen. 2016ko uztailean, ordea, bi aldeen arteko liskarrak piztu ziren berriz ere, eta Salva Kiir presidenteak presidenteorde kargutik kendu zuen Machar. 2018ko abuztuan, beste bake itun bat sinatu zuten gobernuak eta oposizioak; horren ondoren, amnistia eman zien Salva Kiirek gerra zibilaren ondorioz preso zeudenei. 2013-2018 bitartean, 380.000 hildako, 1,8 milioi desplazatu eta 2,5 milioi errefuxiatu eragin zituen gerra zibilak.
Politika
2011ko uztailaren 9an lortu zuen independentzia Hego Sudanek. 2005-2011 bitartean, Sudango Errepublikaren barruko eskualde autonomoa izan zen. Egun indarrean dagoen konstituzioa 2011ko uztailaren 7an izenpetu zuten. Konstituzioak sistema presidentzialista ezarri zuen: presidentea da estatuburua, gobernuburua eta indar armatuetako komandante gorena. Nazio Legebiltzarraren esku dago botere legegilea, bi ganberatan antolaturik: Nazio Biltzar Legegilea eta Estatuen Kontseilua. Azkenik, konstituzioak botere judizial independente bat ezartzen du; Auzitegi Gorena da haren organo nagusia.
John Garang SPLA/M taldearen sortzaile eta burua izan zen Hego Sudango eskualde autonomoko lehenbiziko presidentea eta, aldi berean, Sudango presidenteorde izendatu zuten. Kargua hartu eta egun batzuk geroago, Garang Ugandan hil zen helikoptero istripu batean. Salva Kiir Mayarditek ordeztu zuen, eta Riek Machar bilakatu zen presidenteorde. Hego Sudan independente bihurtu zen egunean, errepublikako presidente kargua hartu zuen Kiir Mayarditek.
Banaketa administratiboa
2011-2015 bitartean, Hego Sudan estatu federala izan zen, eta hamar estatutan zegoen banaturik:
2015eko urrian Salva Kiir presidenteak erabat aldatu zuen antolaketa administratiboa, herrialdea 28 estatutan banatuz. 2017ko urtarrilean, beste 4 estatu sortu zituen. Harrezkero, hauek dira Hego Sudango 32 estatuak.
Kulturalki eta politikoki Hego Sudanen zati badira ere, Nuba mendiak, Abyei eskualdea eta Nilo Urdina estatua 2011ko erreferendumetik at geratu ziren. 2005eko bake hitzarmenaren arabera, herri galdeketa bereizietan erabaki beharko lukete beren etorkizuna, baina galdeketak ez dira egin eta Sudanen mende diraute.
2011ko erreferendumaren aurreko errolda
Independentziaren aurreko garaian, arazo handiak izan ziren lurralde honetako biztanleria zehazteko orduan: zein mugaren arabera egin, interes politikoak erroldak egiteko, biztanleen ohiko mugikortasuna, gerrak sortutako lekualdatze masiboak, barneko zein kanpoko errefuxiatuak... Horregatik, oso kopuru ezberdinak eman ziren: