cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Langile Sindikatu Koordinakundea
COS izenaz ezagutzen den sindikatu hau katalan nazio askapenerako mugimenduko parte da, eta oro har, Katalan Herrietako ezker independentistaren sindikatu erreferentea.
Kanpo estekak
- Langile Sindikatu Koordinakundea, webgune ofiziala
Johannes Gutenberg
Biografia
Bere aita Friele Gensfleisch zu Laden izan zen, geroago zum Gutenberg abizena hartuko zuena eta ama, berriz, Else Wyrich Badirudi, sendiak etxea jaso zuela herentzian eta Hessera aldatu zutela bizilekua. Erfurteko unibertsitatean ikasi zuela uste da, bere izena agertzen baita hemen 1419an: Johannes de Alta Villa, Eltville am Rhein herriaren latinezko izena. Urte horretan hil zen bere aita.
Hutsunea dugu bere biografian 1434 arte, Estrasburgon errementari lanetan aurkitzen dugun arte. Hortxe ditugu 5 urte geroago epaiketa baten aztarnak. Badirudi Hanz Riffeekin elkartu zela eta zerbait sekretua garatzen ari zirela.
1438an sozio berriak sartu ziren: Andreas Heilman eta Andreas Dritzehen (epaiketa hauen oinordekoek jarri zuten): Badirudi harribitxiak lantzen eta ispiluen ekoizpena erakusten aritzen zela, baina denbora gehiena "zerbait sekretua" egiten ari zen. Bere sozioek jakin zutenean, parte hartu nahi izan zuten eta Gutenbergek gustura hartu zuen proiektua, diru faltan baitzebilen, jada. 1438an sinatu zuten kontratua eta 125 florineko ekarpena egin zuten sozio berriek.
Urte hartako eguberrian, sozioetako bat, Andreas Dritzehn, hil egin zen eta bere senideek elkartean sartu nahi izan zuten edo, bestela, konpentsazio ekonomikoa eskatu zuten. Kontratuan ez zuen horrelakorik jartzen eta Gutenbergek ezetza eman zien. Horregatik joan behar izan zuen tribunaletara 1439an eta oinordekoak galtzen atera ziren.
1444 arte Estrasburgon geratu bazen ere, azkenean, Mainzera itzuli zen eta elkarte berri bat osatu zuen Johann Fust judu bankariarekin batera. Honen maileguak lagunduko dio 1449an Konstantzaren meza liburua argitaratzen, munduan tipografoz eginiko lehen liburua. Gutenbergen kolaboratzaile nagusia Peter Schöffer izan zen, Parisen ikasitako kaligrafo aurreratua. Hala ere, lana nekez ari ziren aurreratzen eta Fust pazientzia galtzen ari zen, jarritako diruarekin ez baitzuen errentagarritasun azkarra lortzen. Presa sartzen hasi zitzaion Gutenbergi eta horrela hasi ziren lehenengo haserreak.
1452an, Gutenberg bere Gutenbergen Biblia edo 42 lerrokoa deituko dena hasi zen editatzen. Izen hau ematen zitzaion 1.280 orrialdetako zutabe bakoitzak 42 lerro zituelako. San Jeronimoren Idazkiak lanaren latinezko bertsioa zen eta 5 milioi tipo galdatu beharrean izan ziren. 120 ale egin zituzten paperean eta beste 20 pergaminoan. Lehenengoetatik 33k iraun dute gaur egunera arte eta bigarrenetatik, berriz, 13. Burgosko Liburutegi Nazionalean dago bat gordeta.
1455ean, Fusti mailegua itzultzeko baliabiderik gabe zegoen eta berarekin zuen elkartea hautsi egin zen. Miseria larrian bizi behar izan zuen eta inprentaren metodologia sekretua zabaldu beharrean izan zen, eguneroko ogia lortu nahi bazuen. Tarte horretan, Fust bankaria Peter Schöfferekin elkartu zen eta, bien artean, 1456an Gutenbergen Biblia argitaratu zuten. Hurrengo urteetan ere argitalpenak jarraitu zuten, Psalmorum Codex, adibidez.
Asmatzailea eta negozioak
Gutenbergen erronka Bibliaren kopia ugari aldi berean eta fraideek egiten zuten denbora erdian ekoiztea izan zen. Gainera, beharrezkoa zen kopia guztiek eskuz egindakoen itxura bera hartzea.
Zurezko hagatxoak erabili ohi ziren ordura arte eta higatzen joaten ziren, erabiltzen hasi bezain laster. Gutenbergek alfabetoko letra guztien zurezko moldeak egin zituen eta burdinaz bete. Hortxe sortu ziren lehen tipo higigarriak. Eskuizkribua kopiatzen zuten 150 tipo burutu zituen eta banan banan lotzen joan zen.
Sulfonilo
Organosufre-konposatuetan sulfonilo esaten zaio =SO2 egitura duen funtzio-taldeari. Sufre-atomoa bi oxigeno-atomori lotuta dago lotura bikoitzez. Osatzen diren konposatuek R−S(=O)2−R′ formula dute non R eta R' erradikal organikoak diren. Adibide gisa difenil sulfona eta dimetil sulfona aipa daitezke
Johannes Gutenberg
Asmatzailea eta negozioak
Inprimatze xafla egiteko ardo prentsa zahar bat erabili zuen eta hemen lotu zituen tipo higigarriak. Letra larriak eta marrazkietarako hutsunea ere utzi zuen. Zenbaitetan, eskuz bukatuko zuten lana.
Gutenbergek primerako lana egin zuen asmatu berri zuen inprentan, baina ez zituen gastuak ondo neurtu eta berehala geratu zen dirurik gabe. Mailegu berria eskatu zion Johann Fusti, baina negoziazioak ez ziren samurrak eta sozio egiteko eskaintza luzatu behar izan zion. Fustek baietza eman zion eta Peter Schöfferri eman zion inbertsioaren arrakasta zaintzeko ardura.
Copán
Copán arkeologia aztarnategi maia da, Hondurasko ipar-mendebaldean dagoena, Copán departamenduan, Guatemalako mugatik hurbil. 1839. urtean aurkitu zituzten hondakinak bertan. Maia kulturaren erakusgarri hoberenetarikoa.
Vernouillet (Yvelines)
Vernouillet Frantziako udalerria da, Yvelines departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Sepik
Sepik osoko ogi mota bat da, Estonian tradizionalki egiten dena. Gari-irinarekin edo gari, zekale eta garagar-irina izan ditzakeen nahasketa batekin prestatzen da. Gainera, zahia eduki dezake.
Gaur egun, Estoniako eta Baltikoko beste estatuetako elikagai-enpresa askok beren sepik-en aldaerak egiten dituzte, Estoniako sepik tradizionalaren aldean desberdinak direnak.
Vernouillet (Yvelines)
Biztanleria
2007an Vernouillet udalerrian erroldatutako biztanleak 9.356 ziren. Familiak 3.171 ziren, horien artean 668 pertsona bakarrekoak ziren (278 bakarrik bizi ziren gizonak eta 390 bakarrik bizi ziren emakumeak), 768 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.376 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 359 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 3.314 etxebizitza zeuden, 3.208 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 96 hutsik zeuden. 2.045 etxeak ziren eta 1.228 apartamentuak ziren. 3.208 etxebizitza nagusietatik 2.002 bere jabearen bizilekua ziren, 1.165 alokairuan okupaturik zeuden eta 41 doan lagata zeuden; 99 etxek gela bat zuten, 223 etxek bi zituzten, 668 etxek hiru zituzten, 601 etxek lau zituzten eta 1.617 etxek bost zituzten. 2.159 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.381 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.421 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 6.236 ziren, horien artean 4.451 aktiboak ziren eta 1.785 inaktiboak ziren. 4.451 pertsona aktiboetatik 3.948 lanean zeuden (2.089 gizon eta 1.859 emakume) eta 503 langabezian zeuden (251 gizon eta 252 emakume). 1.785 pertsona inaktiboetatik 381 erretiraturik zeuden, 808 ikasten zeuden eta 596 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vernouillet udalerrian 3.243 unitate fiskal zeuden, 9.564,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.400 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 417 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 5 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 15 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 44 eraikuntza enpresak ziren, 92 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 14 garraio enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 20 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 17 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 99 zerbitzu enpresak ziren, 52 administrazio publikoko enpresak ziren eta 35 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 76 zerbitzu publikoetatik, 2 posta bulegoak ziren, 4 banku bulegoak, 1 funeraria, 9 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 autoeskolak, 5 igeltseroak, 11 margolariak, 3 zurginak, 11 iturginak, 4 argiketariak, 4 eraikuntza enpresak, 5 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 4 jatetxeak, 5 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 27 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 6 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 6 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 2 lurrin-dendak, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
Sulfonilo
.
Vernouillet (Yvelines)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 3 osasun-ekipamenduak botika ziren.
Valle de Manzanedo
Valle de Manzanedo Burgosko udalerria da, Merindadeetako eskualdean dagoena.
Vernouillet (Yvelines)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 4 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Vernouillet udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 354 ikaslekin.
Valle de Manzanedo
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 128 biztanle zituen.
Vernouillet (Yvelines)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Johannes Gutenberg
Asmatzailea eta negozioak
Bi urte lanean aritu eta gero, Gutenberg berriro geratu zen xentimorik gabe. Gutxi falta zitzaion bere 150 Bibliak bukatzeko, baina Fustek ez zion mailegu berririk eman nahi izan eta aurretik utzitako guztiak eskatu zizkion. Ezin ordaindurik, negozioa bankariarentzat izan zen eta Gutenbergen ondoan ikasten aritu zen iloba geratu zen lanean. Peter Schöfferrek Bibliak bukatu eta berehala prezio ederrean saldu zituen. Eskaera pila izan zuen handik aurrera, azkar baino azkarrago erantzuna jasoz.
Enpresa
Enpresa edo konpainia erakunde ekonomiko eta sozial bat da, gizarteari ondasunak eta zerbitzuak eskaintzen dizkiona, ahalik eta modu eraginkorrenean, ekoizpen-faktoreak, kapitala eta lana alegia, bateratuz. Enpresak izan daitezke, hartara, baserriak, okindegiak, hegazkin-konpainiak eta bankuak. Enpresa kapitalistetan, enpresaburuak enpresako ekoizpen-baliabideen jabea da eta langileak kontratatzen ditu lan egiteko; aldi berean ahalik eta irabazi gehien lortzea ezartzen du helburu nagusi moduan. Beste kasu batzuetan, ordea, enpresen helburu nagusia bestelakoa da, hala nola Gobernuz Kanpoko Erakunde eta enpresa publikoen kasuan. Aldi berean lana zein kapitala ekartzen dituzten bazkideez osaturiko enpresak ere badaude, Rochdaleko Aitzindariak sortutako kooperatibak kasu. Nolanahi ere, enpresak ekonomia eta gizarte bateko oinarrian kokatzen dira, produktuen ekoizpena eta zerbitzuen eskaintza bermatuz eta enplegua sortuz. XX. mendean zehar enpresa kapitalista zenbaiten hazkunde bizia izan da, enpresa-talde handiak eta multinazionalak sortuz. Egun, enpresen kontzentrazio- eta bateratze-prozesuak aurrera jarraitzen du, eta enpresa batzuek botere politiko itzela lortu dute, estatuen erabakiak nabarmen eraginez.
Alde anitzeko kontzeptua da enpresa: izaera ekonomikoaz gainera, errealitate teknologikoa, juridikoa, soziologikoa, psikologikoa ere bada aldi berean. Ikuspegi sozial batetik, enpresa langileek osatzen dute eta beraz, aintzat hartu behar dira enpresan pertsona hauen integrazioa eta beraien arteko harremanak. Baliabide teknologiko egokiak erabili eta langileekin uztartu beharko ditu, besteak beste. Enpresak berariazko nortasun juridiko ere behar du, barneko funtzionamendua eta kanpoko erakunde eta pertsonekiko harremanak arautu behar baitira. Azkenik, enpresa bat langile banakoek osatzen dutela ere kontuan hartu behar da, horietako bakoitzak enpresari buruz asmo, helburu eta itxaropen ezberdinak dituena.
Enpresaren kontzeptua
Errealitate konplexua izanik, enpresa kontzeptu lausoa eta definitzen zaila da. Sinonimoak izan gabe, enpresa terminoarekin lotu izan dira lantegi, ustiapen eta negozio kontzeptuak. Merkataritza sozietate kontzeptu juridikoa ere enpresaren parekotzat erabili izan da, enpresa kontzeptu zabalagoa bada ere. Definizioaren konplexutasuna historian zehar izan duen bilakaerak eta enpresa aztertzeko ikuspuntuen aniztasunak dakar. Hori guztia dela eta, egungo iritzi orokorraren arabera, enpresa definitzeko termino egokiena sistema da. Enpresak irizpide ekonomikoei jarraiki funtzionatzen duenez gainera, enpresaren kontzeptuan sistemaren izaera ekonomikoa nabarmentzen da, sozietate, lantegi eta ustiapen terminoak izaera juridikoa, fisiko eta teknologikoa, hurrenez hurren, kontuan hartzen dituzten moduan.
Helburuak eraginkortasunez lortzearren enpresa sistemako elementuak behar bezala koordinatu behar dira, enpresako pertsona eta sail bakoitzaren erantzukizunak eta eskumenak zehaztuz eta komunikaziorako bide egokiak erabiliz. Labur esanda, enpresak antolakuntza behar du.
Enpresak ziurgabetasun-giro batean garatu behar du bere barneko jarduera zein ingurunearekiko harremana. Adibidez, enpresak ez du erabateko zehaztasunez jakiten zenbat ekoiztuko duen eta merkatuak zenbateko eskaria egingo dion. Ziurgabetasun-giro horretan etengabe informazio jaso, helburu berriak finkatu eta erabakiak hartu behar ditu eta horretarako enpresak kudeaketa izan behar du.
Antolakuntzarako eta kudeaketarako enpresaren izaera ekonomikoaz gainera beste dimentsioak ere kontuan hartu beharko dira modu bateratuan:
Guzti horretaz gainera, enpresaren antolakuntzan gizarte-erantzukizuna ere hartu behar da kontuan, ingurumenaren zainketa, enplegua eta gizartearen ongizate eta garapena enpresaren esku egoten baitira neurri handi batean.
Enpresaren historia
Enpresa kapitalistak ezaugarri ezberdinak izan ditu historian zehar, feudalismoaren garaietatik egungo globalizaziora. Erdi Aroan artisauek enpresa familiarrak eratu zituzten, ofizioa belaunaldiz belaunaldi eskualdatuz, eta lehenengo burgesia izan zela baiezta daiteke, artisau maisuak askotan bere mendean langileak izan eta botere politiko nabarmena eskuratzen hasi baitziren. XVI. mendetik aurrera, merkataritza garatzen hasi zenean merkatariek hartu zuten enpresaburutzaren lidergoa, familiaren ordez merkataritza-enpresen finantzak ahalbidetu zitzaketen bazkideen arteko lankidetza bultzatuz. Merkataritza-kapitalismoaren garaia izan zen hura. Industria Iraultza nagusitu zenean, enpresa industrialek behar zuten kapital itzelen beharrak sozietate motako enpresak sorrarazi zituen, antolakuntza mila konplexuago batez. XX. mendean zehar, kapitalismoaren zabalkundearekin batera, enpresen hazkundea hartzen da helburu nagusitzat eta halatan enpresak biltzeko prozesu bati ekiten zaio, multinazionalak sortuz. Enpresa mota hauetan hasten da enpresaren jabe eta enpresako zuzendarien arteko bereizketak, enpresetako nagusitza azken hauen esku utziz. Aldi berean, enpresak bere izaera konplexua, antolatua eta deszentralizatua nabarmentzen ditu, aurreko garaietako sinpletasunaren aldean. XX. mendearen bukaeran, hazkunde eta bateratze-prozesu hori areagotu egiten da globalizazio fenomenoak bultzaturik eta finantza-boterearen kontrolpean.
Enpresaburua
Enpresa kapitalistan funtsezkoa da enpresaburuaren figura. Historian zehar ezaugarri ezberdinak izan ditu. Iraultza Industriaren hasieran, enpresaburua kapitalista edo ekoizpen-baliabideen jabea da eta aldi berean modu pertsonalean enpresa zuzentzen duena. Kapitalismotik jabe kapitalista den enpresaburuak aparteko mozkina jaso behar duela ezartzen da, enpresaren jarduerak dakarren ziurgabetasuna eta arriskua saritzeko. Marxismotik berriz enpresaburuak legez kanpo eskuratzen du irabazia, langileei erositako lanaren zati bat, gainbalio izenekoa, bereganatuz.
Enpresaburuak bereganatzen duen arriskuaz haraindi, beste teoria zenbaitek enpresaburuaren zeregina azaltzen saiatu dira. Alfred Marshallek enpresaburuak bere antolakuntza edo kudeaketa ekartzen duela iradoki zuen, lurra, kapitala eta lanaz gainera "laugarren ekoizpen-faktorea" osatuz. Joseph Schumpeteren teorian, enpresaburuaren ezaugarri nagusia berritzailea izatea da: ekonomia orekan dagoenean, enpresaburuak ez du aparteko mozkinik lortzen eta enpresan berrikuntza bat sartzean ekonomia osoan sortzen den desorekaren ondorioz lortzen du aparteko saria. John Kenneth Galbraith ekonomialariak tekno-estruktura terminoa sortu zuen XX. mendean zehar enpresaren jabetzaren eta kudeaketaren artean sortutako bereizketaren ondorioz enpresetan sortutako botere berria izendatzeko. Bere iritziz, XX. mendean zehar enpresa handietan jabeek enpresaren kontrola galdu egin dute zuzendari eta teknikoen mesedetan. Ondorioz, enpresaburua ia ez da enpresaren jabea baizik eta enpresako zuzendarien taldea izango.
Abertzaleon Oihartzuna
Abertzaleon Oihartzuna Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Oiartzunen sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Enpresa
Enpresaburua
Egun, globalizazioaren ondorioz, enpresak merkatuak etengabe sortzen duen informazioa aztertu behar du, gero eta zabalagoa eta konplexuagoa den errealitatean egokitasunez murgiltzeko. Teknologia, antolakuntza eta kudeaketa arloetan sortzen diren berrikuntzak bereganatu eta enpresara egokitu ere egin behar ditu. Halatan, ekinzale terminoa sortu da, sortzen diren dema eta aukera berriak aztertzen dituen pertsona izendatzeko, enpresaburuaren izaera dinamikoa nabarmenduz.
Sometimes a Great Notion
Sometimes a Great Notion (literalki Batzuetan Bihozkada Handi Bat, Hego Euskal Herrian Kasta Garaitezina eta Ipar Euskal Herrian Menderagaitzen Klana) 1971ko Paul Newman estatubatuar zinema zuzendari eta aktoreak zuzendu eta antzeztutako drama filma bat da. Ken Kesey idazlaren izenburu berdineko Sometimes a Great Notion eleberrian oinarritua dago. Paul Newman, Henry Fonda, Lee Remick, Michael Sarrazin eta Richard Jaeckel aktoreek antzeztu zuten.
Bison occidentalis
Bison occidentalis Pleistozenoan zehar Ipar Amerikan bizi zen eta egun desagertutako bisonte espeziea da. Bison occidentalis ziurrenik Bison priscusen eboluzioaren bidez sortu zen. Bison occidentalis-a Estepako bisontea (Bison priscus) baino txikiagoa zen, eta adarrak ere askoz motzagoak zeuzkan.
Sometimes a Great Notion
Argumentua
Hank Stamper (Paul Newman) eta bere aita Henry Stamper (Henry Fonda) Oregongo basogintza enpresa bateko nagusiak dira. Stampertarrak bizi diren udalerria krisialdia ekonomikoak jo du eta herritarrak Stampertarrekin haserre daaude, herritar asko langabezian gelditu diren bitartean, Stampertarrak lanean gogor jarraitu eta moztutako basoko zuhaitzak salatzen segitzen dutelako. Gainontzeko baso-mutilek lana uztera behartu nahi dituzte, baina Hank burugogor eta kementsua zuhaitzak mozten jarraitu eta bere anaiak gauza berdina egitera bultzaraziko ditu. Halere, familiarn barnean liskarrak sortuko dira.
Khulna (bibhag)
Khulna (খুলনা বিভাগ) Bangladeshko zortzi bibhagetako bat da, herrialdearen hego-mendebaldea hartzen duena. 22.284 kilometroko eremua du, eta 2016an 17.252.000 biztanle zituen.
Bison occidentalis
Ezaugarriak
Tamaina txikiagoa izateaz gain, beraien aurreko edozein bisonte mota ez bezala, bisonte hauen adar zorrotzak aurpegiari paraleloki joaten zitzaizkien, muturretik kopetara, eta ez aurreraka.
Agerpena eta eboluzioa
Duela 120.000 mila urte eguraldia epeltzeak bisonteen aurreneko arbasoen desagerpena ekarri omen zuen, eta Bison antiquusen agerpena. Aintzineko bisonte hura ondorengo bisonteak baino txikiagoa zen. Duela 9.000 eta 11.000 mila urte artean, Bison antiquus desagertuz joan zen, eta Bison occidentalis berriz zabaltzen. Duela 5.000 urte inguru, egungo bisonte txikiagoak (Amerikako bisontea) Bison occidentalisen lekua hartu zuen eta ondoren egungo Amerikako bisontearen bi azpiespezietan banatu zen; Amerikako basoko bisontea, (Bison bison athabascae) eta Amerikako ordokietako bisontea, (Bison bison bison). Historiaurreko gizakiek bisonte hauek ehizatzen zituzten jada amildegietara eramanez. Zenbait teorien arabera, Bison occidentalisen kopurua murrizten joan zen megafaunaren garaietan beste zenbait belarjaleekiko konpetentzia zela eta.
Abertzaleon Oihartzuna
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 2.258 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %41,20.
Enpresa
Enpresaren antolakuntza
Garai berean, Henry Fayol ingeniariak antolakuntza-teoria garatu zuen, fayolismo izeneko eskola sortuz: bere administraziorako 14 puntuak (besteak beste, lanaren zatiketa, agintaritza, zuzendaritza bakarra) eta enpresa bateko sei funtzio bereizi zituen (teknikoa, komertziala, finantzarioa, kontabilitatea, segurtasuna eta aurreko guztiak kontrolatzen dituen funtzio administratiboa), gerora enpresa gehienak sail ezberdinetan antolatzeko balio izan duena. Kudeaketa arloan ere zuzendari baten eginbeharrak zehaztu zituen Fayolek eta egun ere indarrean dagoen kudeaketa-metodologia arruntena da: aurreikusi edo planifikatu, antolatu, agindu, koordinatu eta, azkenik, kontrolatu.
Sail bakoitzaren ardurak finkatu edo departamentalizaziorako irizpide anitz dago: enpresako funtzioen arabera eratu daiteke, marketin, finantza, ekoizpen, kontabilitate eta giza-baliabideen sailak bereiziz, besteak beste; enpresak eskaintzen dituen produktu edo zerbitzuen arabera antola daiteke edota enpresa aritzen den eskualde edo bezeroen arabera. Enpresa barneko ekoizpen-azpiprozesuak kontuan hartuz ere egin daiteke.
Nolanahi ere, antolakuntza formalaren parean, enpresa guztietan langileen arteko harreman pertsonalak (adiskidetasunezkoak eta ezinikusiak), komunikazio modu alternatiboak eta berehalako lankidetza ere badaude, antolakuntza informala osatzen dutenak. Antolakuntza informala aukera bat izan daiteke enpresaren garapenerako, berrikuntzarako ideiak sortu, kudeaketa lana erraztu eta langileen arazo pertsonalak konponduz adibidez, baina askotan antolakuntza formalaren aurka jo ere egiten dute (zurrumurruak sortzen direnean, esaterako) enpresaren jarduna oztopatuz. Antolakuntza informala bere ohiturak eragingo dituen aldaketen aurkakoa izaten dela ere kontuan hartu behar da. Enpresaren kultura kontzeptua ere garatu da, enpresako kideek partekatzen dituzten balore eta gogoen multzoa adierazteko, balio sinbolikoaz gainera enpresako helburuak lortzeko ere kontuan har daitekeena.
Enpresa eta ingurunea
Enpresa sistema irekia da, ingurunearekin harreman estuak baititu. Proiektu bat abiarazi, indarrean daudenak kudeatu edo enpresa berri bat sortzean, inguruneak eskaintzen dituen aukerak eta erakusten dituen mehatxuak aztertu behar dira.
Ingurune soziopolitikoa
Oinarrian, enpresari sistema ekonomiko eta soziopolitikoak eragiten dio. Kapitalismoa edo merkatu-ekonomia, alde batetik, enpresa eta bertako ekoizpen-baliabideen jabego pribatuan eta enpresak sortu eta jarduteko askatasun-printzipioetan oinarritzen da. Horrela, gizabanakoaren ekimen askeak gizartearen aberastasuna eta ongizatea ekarriko dituztela esaten da, enpresa guztietan era optimoan zenbat ekoiztu eta zer preziotan saldu behar den finkatuko duen merkatu orekatzaileari esker. Kapitalismoaren baitan, ordea, aldaera zenbait ere badago. Alde batetik badira estatuaren esku sartzea aldezten dutenak, enpresen jarduera askeak erregulatu eta kontrolatu nahian eta enpresa pribatuek ekoizten ez dituzten ondasunak eta zerbitzuak modu eraginkorrago batez eskaintzeko, gizartearen ongizatearen mesedetan. Liberalismo ekonomikoaren muturreko ikuspuntu baten arabera, berriz, estatuak ez du enpresen jardueren arlo ekonomikoan inongo parte hartzerik izan behar.
Kapitalismoaren aurka eta marxismoaren ideologian oinarritua, komunismoa aldarrikatzen zuten herrialde zenbaitek (SESB, Kuba, Vietnam, ...) ekonomia planifikatu baten alde egin zuten XX. mendean zehar, enpresen sorrera eta funtzionamendua estatuaren esku utziz. Enpresa hauek, ordea, inefizientzia arazo handiak jasan zituzten, lehiakortasun-ezak zekarren desmotibazioaren eta burokrazia zentralizatu eta zurrun baten eraginez. Merkatu erregulatzaile bat ez egoteak ere prezio eta kopuruei buruzko erabaki egokiak hartzea eragozten zituen, produktu askoren eskasia ekarriz. Abantaila gisa, merkatuak izaten dituen gorabeheren mendean ez egotea aipa daiteke. Sistema komunistak zekartzan eragozpenei aurre egiteko, estatuaren kontroletik at eta langileek beraiek kudeatzen dituzten autogestio-enpresak ere izan dira, SESBeko kolkhoz enpresak esaterako, estatuaren jabetzakoak ziren sovjoz izenekoen aldean.
Sistema politikoaren egonkortasunak ere badu eragin nabarmena enpresen garapenean. Diktadura, ustelkeria eta gutxieneko segurtasun juridikoa eskaintzen ez duten herrialdeetan enpresak berriak sortu eta daudenen proiketuak garatzeko inbertsioak uxatu egiten ditu. Era zehatzagoan, herrialde bateko zuzenbideak eta enpresen inguruko erabaki politikoek enpresak garatu eta inbertsio berriak erakartzeko balio izaten dute, zerga-politikako pizgarri fiskalen bitartez adibidez. Enpresaren itxiera partziala edo totala planteatzean ere tokiko araudia aztertu behar da; lan-kontratuen inguruko araudiak, esaterako, oztopoak jar ditzake langileak kanporatzerakoan. Aldi berean eta nazioartean jarduten duten enpresen kasuan, kontuan hartu behar dira merkataritzarako oztopoak (arantzelak) eta nazioarteko merkataritzarako blokeak (Europar Batasuna, Mercosur, ...), abantaila zein oztopo izan daitezkeenak, enpresa merkataritza-bloke baten barruan edo kanpoan dagoen. Aurrekoez gainera, faktore soziokulturalek ere garrantzi handia dute. Biztanleen kontsumitu eta lan-bizitza baloratzeko ohiturek, eta modu zabalagoan, sinesmen eta baloreek, enpresa bateko jarduera nabarmen eragiten duten faktoreak izan daitezke.
Ingurune zehatza
Enpresa aritzen den sektore ekonomikoaren ezaugarriek ere bere jarduera eragiten dute. Sektore ekonomikoa egonkorra, denboran zehar bere ezaugarriak gutxi aldatzen direnean, edo dinamikoa izan daiteke, etengabe aldatzen denean, teknologia azkarreko sektoreetan esaterako. Ingurune dinamiko batean erabakiak hartzea zailagoa da, ziurgabetasun-giro batean murgiltzen baita enpresa. Merkatuaren dibertsifikazioa ere, enpresak produktu asko ekoiztu, bezero asko dituen edota bere merkatuak oso sakabanatuak dauden alegia, faktore garrantzitsua da enpresa baten kudeaketan. Enpresak ekoiztzen dituen produktu edo eskaintzen dituen zerbitzu-mota ere kontuan hartu behar da: adibidez, hartu beharreko marketin-erabakiak ez dira berdinak produktuak iraunkorrak direnean eta biziraupen laburra dutenean.
Merkatuaren egitura, monopolioa, oligopolioa edo konpetentzia monopolistikoa den alegia, funtsezko faktorea da enpresa baten jardunean, enpresa murgiltzen den konkurrentzia-giroa eragiten baitu. Monopolioan, merkatuan enpresa bakarra aritzen denean alegia, enpresak lehiakiderik izan ez eta neurri batean prezio altuak jartzeko abantaila izaten du. Monopolio bat sortzeko beste lehiakideentzat sarrera-hesiak izan behar dira, hala nola enpresa sortzeko egin beharreko inbertsio itzela, teknologia konplexua edo enpresak bere jardueran duen eraginkortasun konparatibo handia. Oligopolioetan lehiakide kopurua txikia eta konkurrentzia handia da: enpresa erne egon behar da beste lehiakideek nolako erabakiak hartzen dituzten behar bezalako erantzuna emateko. Konpententzia monopolistan lehiakide kopurua oso handia da, sarrera eta irteera hesiak txikiak dira, merkatuko egoerari buruzko informazioa nahiko gardena izaten da eta produktuak antzekoak izan arren, enpresak saiatzen dira horiek desberdintzen (askotan marka eta bestelako atributu ukiezinen bitartez), bezeroa erakarri eta fidelizatzearren. Uneko merkatu-egitura gorabehera, enpresak lehikide berrien sarrera une oro aurreikusi behar du. Enpresak ekoizten duen produktu edo ematen duen zerbitzua mehatxatu dezaketen ordezko produktu eta zerbitzurik badagoen ere aztertu behar du. Lehiakideez gainera, enpresak bezero eta hornitzaileen negoziazio-ahalmena ere kontuan hartu behar ditu. Adibidez, denda txiki batek hornitzaileek inposatzen dizkioten baldintza gogorrei aurre egiteko, beste denda txikiekin elkartu eta bere negoziazio-ahalmena handituko du.
Produktuak ekoizterakoan enpresak abantailak lor ditzake kostuetan, eskala-ekonomiak, esperientzia-kurbak eta hedadura-ekonomiak erabiliz. Adibidez, eskala-ekonomietan ekoizpenaren bolumena handitzean unitateko kostuak murriztu egiten dira. Baina kostuak murrizteko aukera hauek ez dira sektore guztietan gertatzen.
Ekoizpen-arloa
Ekoizpen-funtzioa, zentzu teknikoan harturik, enpresaren muinean kokatzen da, enpresak input edo lehengai zenbaitetatik ekoizpen-prozesuaren bitartez balio erantsia duten ondasun eta zerbitzuak ekoizten baititu funtsean. Hala ere, balio erantsia enpresaren beste arloetan ere sor daitekeela ohartu behar da, produktuak berezko balioaz gainera, besteak beste produktua aurkezteko moduak eta saldu ondorengo zerbitzuak ere balio erantsia gehitzen baitute.
Produktuaren ezaugarriak, merkatu-mota eta teknologia dira ekoizpen-prozesuaren inguruko erabakiak hartzerakoan kontuan hartu beharreko faktoreak. Hartara, ekoizpena eskabidearen araberakoa edo merkaturatu edo biltegiratzeko izan daiteke, besteak beste. Adibidez, produktuak ekoizpen-denbora altua eskatu eta aldi berean desberdindua denean, eskabidearen araberako prozesua da egokiena, prozesu hauetan langilegoak trebakuntza handiagoa behar duela kontuan hartu behar bada ere; merkaturatu edo biltegiratzeko prozesuak produktuak unitate kostu txikiak dituenean izaten da egokiagoa eta ekoiztu beharreko kopurua enpresak dituen merkatu-aurreikuspenei jarraiki erabakitzen da.
Ekoizpen-prozesuaz gainera, ekoizpen-arloan hartu beharreko erabakiak ekoizpen-ahalmena (enpresa ekoizteko gauza izango den bolumenerako dimentsioa, alegia), lan-indarra (zenbat langile, bakoitzak egin beharreko lanak eta erantzukizunak, erredimenduak, ikuskapena), kalitatea (produktuak bete beharreko zehaztapenak zentzu teknikoan, kalitatea enpresa osoko arloetara zabaltzen den kontzeptua baita), inbentarioak eta lan-segurtasuna dira besteak beste. Kontuan hartu behar da ekoizpen-arloan hartu beharreko erabakiak estrategikoak (ekoizpen-prozesuaren dimentsioa, esaterako) eta taktikoak (jardueren programazioa, esaterako) izan daitezkeela.
Marketin-arloa
Aintzinean, bezeroa enpresaren salmenten iturri moduan soilik ikusten bazen ere, gaur egungo enpresaren filosofian bezeroaren beharrak asetzea funtsezkoa da konkurrentzia nagusi diren ingurunean, non bezeroak aukera zabalak dituen edozein ondasun edo zerbitzu eskuratzeko. Marketina da bezeroaren beharrak asetzea helburutzat hartzen duen enpresa-arloa. Marketin arloak merkatuaren ikerketarekin abiaraziko du bere jarduera, merkatuak eskatzen dituen produktu eta zerbitzuak eta horien ezaugarriak zehazteko; ekoiztu beharreko produktuaren salmenta aurreikuspena ere bere erantzunkizuna da. Produktua merkaturatzeko estrategietako bat merkatu-segmentazioa da, non enpresak merkatuko kontsumitzaile talde jakin eta zehatz bati bakarrik ekiten dio, bere beharrak kontuan hartuz, talde horren fideltasuna irabazi nahian. Produktuaren banaketa nolakoa izango den (dendak erabiliz, online, ...) eta ontziratzea ere erabaki behar dira marketin-arloan. Prezio-politikan ere marketin-arloak badu bere zeregina, salmenta-sustapenaren bitartez adibidez. Produktuaren atributu fisikoetaz gainerak, marketinak marka ere lantzen duen eremu bat da. Produktua eta marka zabaltzeko, enpresak publizitatea erabiltzen du.
Finantza-arloa
Enpresaren finantza-funtzioak enpresak bere jardueran behar dituen kapital-beharrak lortu eta mantentzeaz arduratzen da. Enpresak egin behar dituen inbertsioen bideragarritasunaz eta errentagarritasunaz ere arduratzen da. Enpresaren kapitala, zentzu hertsian, jabe edo bazkideek jarritako diruak osatzen du. Finantza-iturriak dira, halaber, epe luzerako maileguak zein epe laburrerako beste iturri zenbait (hornitzaileei ordaintzeko epearen atzerapena, adibidez). Pasiboa osatzen duten kapital hauek ekoizpen-faktore finko (instalazioak, makinak, adibidez) zein zirkulatzaileak (behar den gutxieneko inbentarioa) eskuratzeko erabiltzen dira. Horiekin enpresak bere jarduera burutu eta bezeroei egindako salmentei esker, enpresak finantza-baliabide berriak jasoko ditu. Finantza-funtzioaren zeregin nagusienetako finantza-iturrien epea (zorrak noiz itzuli behar diren) kontrolatzea da, aurrekontuen bitartez besteak beste, enpresa une oro zorrak kitatzeko egin behar dituen ordainketei aurre egiteko likidezia izan dezan.
Finantza-baliabideak eskuratzeko, enpresa banku edo bestelako finantza-bitartekariengana jo dezake. Burtsan eta bestelako finantza-merkatuetan ere baliabideak lor daitezke, akzio berriak jaulkiz kapital-zabalkuntza delakoen bitartez, adibidez. Leasing edo berarekin batera erosteko aukera duen ekipamenduen alokairua finantzaziorako modu berezietako bat da. Enpresak autofinantzazioa ere egin dezake, irabazien zati bat kapital-baliabideak osatzera eramanez edo amortizazioaren bitartez esaterako.
Giza baliabideak
Enpresa bateko langileek osatzen dituzte giza baliabideak. Giza baliabideen funtzioak enpresako langileen hautaketa, kontratazioa eta enpresa barneko promozioa, ordainsarien politika, trebakuntza, lan-segurtasun eta arriskuak, langileen arteko harremanak eta enpresak langileekin dituen harremanak (sindikatuekin, esaterako) izaten ditu eskumen gisa. Langileak eta, beraz, giza baliabideak, enpresa guztietan badaude ere, enpresa handietan soilik izaten da sail antolatu berezi bat funtzio horrentzat eta zuzendaritza nagusiak berak hartzen du sarri giza baliabideen inguruko gaien erantzukizuna. Giza baliabideen sail bereizia dagoenean, psikologo eta giza zientzietako bestelako profesionalen buruzagitzapean egoten den saila da, langileekiko harremanetan pertsonei entzun eta zuzentzeko gaitasun handia behar izaten baita. Antzinean, langileak langile soiltzat hartu eta bere produktibitateari bakarrik behatzen bazitzaion ere, enpresa aurrerakoiak langileak bere lan-motibazioa garatu eta enpresaren kudeaketan integratzea ditu helburu, aldi berean bere gogobetetasun pertsonalaren alde lan eginez.
Zuzendaritza
Zuzendaritza ren eginkizuna, kargu goren moduan, enpresaren kudeaketa estrategikoa da: enpresako helburuak finkatu eta horretarako politikak eta programak erabaki (plangintza), helburu horiek lortzeko baliabideak prestatu eta koordinatu (antolakuntza), pertsonak ekintza horietarako bultzatu (zuzendaritza lidergo moduan) eta helburuen lorpenaren kontrola burutzea alegia. Halatan, zuzendaritzaren zeregin nagusia erabakiak hartzea da, helburuak, politikak eta kontrola zehazteko jasotzen den informazioa aztertuta ekintzarako bidea zabalduz.
Bestalde, enpresaren antolaketa-egituran beste zuzendaritza-maila apalagoak izan daitezke, enpresa handietan batik bat; hala nola, marketin, finantza edo giza-baliabideen arloan. Arlo-zuzendaritza hauen funtzioa zuzendaritza nagusiarekin lankidetzan aritzea eta bertan hartzen diren erabakiak eta zehazten diren politikak eta programak egunez egun aurrera eramatea da. Zuzendaritza nagusiarentzat informazioa osatzea, txostenak osatuz, ere izaten dute eginkizun. Euren rola, beraz, administratiboa dela esan daiteke, enpresaren egunez eguneko jardunean. Hartara, zuzendaritza gorenaren gaitasunak kontzeptualak eta lidergoarekin lotutakoak izan behar diren bitartean, administrazio-zuzendaritzak gaitasun teknikoak izan behar ditu batez ere. Hori guztia dela eta, antzinean enpresen buruzagitza jabearen esku soilik bazen ere, egun trebakuntza zorrotza duten pertsonak behar dira kudeaketa eta administrazioa behar bezala egiteko; era horretan, jabetza eta zuzendaritza bereizirik ageri dira egun eta enpresaren boterea teknokrazia baten esku geratu da kasu askotan.
Kontrola: kontabilitatea
Enpresa guztiek behar dute bere baitako zein kanpoko eragileekin dituzten harremanei buruzko informazioa jaso, erregistroa egin eta aztertu. Informazioa erabaki egokiak hartu eta ezarritako helburuak aurreikusita bezala gauzatzen ari diren egiaztatzeko erabili behar dira. Arlo hau zuzendaritzaren mendean egoten da zuzenean, zuzendaritza baira informazio hau baliatuko duena bere kudeaketarako. Enpresak jasotzen duen informazio mota garrantzitsuena kontabilitatea. Kontabilitatean modu sistematikoan jasotzen dira enpresaren ondarea enpresak bere jardueran burutzen dituen eragiketak, kanpoko eragileekin zein bere baitan. Kontuan hartu behar da enpresak legez ere bere kontabilitatea burutu behar duela, besteak beste, lortutako irabazien gainean ordaindu beharreko zerga kalkulatzeko.
I+G+b
Ikerkuntza, Garapena eta berrikuntza ren arloetan, betidanik egon dira enpresetan berrikuntzak ezartzen saiatzen diren pertsonak, enpresa txikietan ekoizpeneko teknikariak normalean, eta enpresa ertain eta handietan berriz, ekoizpen etik bereizitako departamenduak. Hauek izen desberdina jaso izan dute, hala nola "Bulego teknikoa", "Ingeniaritza", "Berrikuntza", "I+G+b departamendua, "etab.
Funtzio nagusia prozesuak eta/edo produktuak hobetzea da, merkatuan lehiakorragoak izateko. Bestalde, iragango urteetan enpresa tradizionalei beste kategoria bat gehitu zaie: "Oinarri teknologikoko enpresak", non I+G+b bilakatu da bere jarduera garrantzitsuenetakoa, salmenten % 25tik gorako aurrekontuarekin.
Berrikuntzak merkaturatzea enpresen zeregin nagusia izan arren, badira ikerkuntzan eta garapenean ere aritzen direnik. Eta hiru arloen mugak definitzeko, hainbat saio egin dira azken hamarkadetan, nazioarteko eragileak ados jarri arte. Horrela sortu ziren Frascatiko Eskuliburua, Ikerkuntza eta Garapenaren motak eta arloak sailkatzen zein aztertzen dituena, eta Osloko Eskuliburua, berrikuntzari buruzko informazioa biltzeko eta aztertzeko nazioarteko gida nagusia.
Hain zuzen, eta orokorki aztertuta, enpresa gehienak soilik berrikuntza arlora murgiltzen dira, berrikuntza irekia ren kontzeptuan (Open innovation bezala ezagutua). Horrek dakar, Ikerkuntza nagusiki Unibertsitate en zeregina dela, eta Garapena Teknologi Zentroena. Halaber, enpresen artean sortutako kluster retan ere, berrikuntza lankidetzan eginaz sinergiak lortzen dira.
Berrikuntza departamenduetan barne-ekintzailetza sustatzen da, katalogoko produktu zein zerbitzu berriak merkaturatzeko. Eta tarteka, baita, enpresa nagusiko dinamikatik kanpo arituko diren spin-off edo enpresa berriak sortzen dituzte, sarritan beste enpresa batzuekin jabetza partekartuz.
Europar Batasune ko Programa ezberdinek berrikuntza proiektuei laguntza finantzarioak ematen dizkiete, bereziki Horizon 2020 ren bitartez. Antzerako programak dituzte Espainiako Gobernuko Berrikuntza Ministerioak eta Eusko Jaurlaritzako Industria Sailak.
Enpresen kontzentrazio eta elkartzea
Enpresak jarduten duen sektore ekonomikoa kontzentratua dagoela esango da enpresa gutxi direnean sekotre menderatzen dutenak. Horrela, monopolioa dagoela esaten da enpresa bakar bat aritzen denean sektorean, eta oligopolioa, enpresa gutxi aritzen direnean. Kontzentrazioa enpresak elkartuz egin daiteke eta horretarako arrazoiak teknikoak, eskala-ekonomiak eta esperientzia kurbak, edo finantzarioak izaten dira. Kontzentrazioa horizontala (jarduera berean aritzen diren enpresak elkartzen direnean) edo bertikala (ekoizpen prozesu bereko enpresak biltzen direnean, hornikuntza bermatuz eta transakzio-kostuak ekidinez) izan daiteke. Beste batzuetan, enpresa bera sektore anitzetan aritzen da, sektore bakar batean aritzea ekar dezakeen arriskua gutxitzeko, konglomeratu izeneko multzoa osatuz.
Enpresak lekartzeko hainbat modu dago: fusioa, elkartu egiten direnean; absorzioa, batak bestea bere baitan hartzen duenean; afiliazioa, batak beste baten kontrola hartzen duenean kapitalaren zati handi bat hartuz edo itunak eta akordioak.
Enpresa eta langileak
Enpresaren faktore nagusietako, kapitalarekin batera, lana burutzen duten langilegoa da. Enpresak bere langileekin dituen harremanak modu zenbaitetan gauza daitezke. Enpresa kapitalistan langileek euren lana saltzen dute, soldata izeneko ordainsari baten trukean, enpresaren kudeaketan inongo parte hartzerik gabe. Gainera, marxismoan enpresaburuak langileak egindako lanaren balioaren zati bat bereganatzen duela baieztatzen da, kapitalismotik gainbalio hori enpresaburuak jarritako kapitalarengatiko ordainsaria dela adieraziz justifikatzen den bitartean. Enpresaburuen eta langileen arteko dialektika hori dela eta, bien arteko harremana gatazkatsua izan da historian. Kapitalismo modernoan, antzinako klase-borroka alde batera utzita, harreman hori langileen interesak defendatzen dituzten sindikatuen bitartez erregulatu da. Hala ere, maiz gertatzen da enpresaburuen eta langileen arteko gatazkak soldata eta lan-baldintzen eztabaidaren inguruan. Euren eskaeren alde langileek grebak egiteko eskubidea dute eta negoziazio kolektiboa enpresaburuekin funtsezko tresna izaten da enpresa eta langileen arteko lan harremanak zehazteko.
Enpresa langileek beraiek kudeatzen dute beste kasu batzuetan. Kooperatiba izeneko enpresetan enpresaren jabeak langileak beraiek dira eta kudeaketari buruzko erabaki garrantzitsuenak beraiek hartzen dituzte modu demokratikoan, zuzendarien esku administrazioa soilik utziz eta langileen soldatak parekatuz. Dena den, merkatu ekonomian txertaturik jardun behar izateak kooperatibak praktika kapitalistak burutzera bultzatu ditu, jabeak ez diren eta ondorioz eskubide mugatuak dituzten langileak kontratatuz eta langileen soldaten arteko ezberdintasunak areagotuz.
Jabetzaren arabera
Enpresaren jabetza-motak eta ondoriozko nortasun juridikoak enpresaren helburuak eta antolakuntza, erabakiak hartzeko eskumena eta hartzekodunekiko erantzunkizuna eragiten dituzte. Enpresaren nortasun juridikoei buruzko legeria herrialde bakoitzaren merkataritza-kodean biltzen da batez ere. Era horretan, enpresa mota hauek bereiz daitezke:
Banakako enpresak
Banakako enpresak: enpresaren jabea pertsona fisiko bakarra da, langile autonomo a. Eta pertsona fisiko moduan erantzukizun mugagabea du enpresak sortutako obligazioak betetzeko, enpresaren ondarea eta ondare pribatua bereizi gabe. Merkataritza-zuzenbideak, ordea, enpresaburu eta bazkide en erantzukizuna mugatzen duten aukerak sortu ditu, eta negozio txiki gehienetan, bereziki zerbitzuen arloan, banakako enpresaren figura aukeratzen dute ekintzaile gehienak.
Enpresa familarrak
Enpresa familiarretan jabetzaren gehiengoa familiaren baten esku egoteaz gain, pertsona horiek enpresaren kudeaketan rol nabarmena dute.
Sozietate anonimoak
Bazkide en ekarpenek osaturiko kapitala akzioetan banatzen da, bazkideen ekarpena bere esku dauden akzioek adierazten duten zenbatekora mugatuz. Akzio hauek eskualdatu egin daitezke baldintzarik gabe, eta ondorioz bazkideak edo enpresaren jabeak aldakorrak izan daitezke denboran zehar. Hortik dator sozietateak duen anonimo izena. Mundu mailan gehien zabalduta dagoen enpresa mota da, kapitala gehitzeko burtsa ra joatea ahalbideratzen duelako. Horrela, nazioarteko inbertsio funtsa k enpresen akziodun nagusiak iristera ailegatzen dira. USA n kokatuta dagoen beditaniko enpresa iparramerikarra baten akziodunen gehiengoa, atzerrikoa izan daiteke. American Enterprise Institute eta Heritage Fundazioaren China Global Investment Tracker-ek dioenez, Txina k mundu osoan jarraitzen du inbertsio handiak egiten. Inbertsio mota horien hartzaile nagusia Estatu Batua k dira, 180 mila milioi dolar baino gehiago jaso baitzituzten 2005eko urtarriletik 2019ko ekainera.
Enpresa mistoak
Aldi berean estatuaren eta eragile pribatuen partaidetza dutenak. Sektore batzuetan gobernuek interes estrategikoa dute aktibitate batzuk kontrolatzeko, edo kapitala handitzeko, adibidez telekomunikazioa n edo industria militarrean. Kasu hauetan epe ertain edo luzeko partaidetza izaten da. Halaber, krisia n sartzen diren enpresetan gobernua akzioduna bilakatu daiteke, langabezia ekiditzeko eta arazo sozial ak txikiagotzeko leku deprimituetan, adibidez ontzigintza n edo meatzaritzan. Hemen, partaidetza epe motz edo ertainekoa izango daiteke, arazoak konpondu arte edo inbertitzaile pribatuak aurkitu arte. Partaidetza hauek gauzatzeko, gobernuek SPRI Taldea (Enpresa-garapenerako euskal agentzia) bezalako elkarteak sortzen dituzte.
Kooperatibak
Kooperatibe tan enpresaren jabea k eta kudeatzaile nagusiak enplegatuak beraiek dira, era autogestio natuan. Mundu osoan barreiaturik daude, bereziki lehen sektorekoak, eta normalean tamaina txiki edo ertainekoak izaten dira. Euskal Herria n arlo ia guztietan daude: nekazaritzan, irakaskuntzan, finantzatan, industrian, ikerkuntzan, zerbitzuetan eta banaketan.
Sozietate zibilak
Sozietate zibiletan eta ondasun komunitateetan, enpresaren izaera bazkideak diren pertsona fisikoekin dator bat eta beraz, erantzukizun subsidiario, solidario eta mugagabea du, ondasun komunitateetan bazkide bakoitzaren partizipazio-kuotaren araberakoa bada ere. Espainiar zuzenbidean ez dute merkataritza-izaerarik eta beraz, ez dute Sozietateen gaineko Zerga ordaindu behar.
Sozietate kolektiboak
Hauetan bazkideek erantzukizun subsidiario, solidario eta mugagabea dute eta beraz, bazkideek elkarrekiko konfiantza osoa dutenean osatzen dira, sozietate zibiletan bezala. Merkataritza-izera du eta beraz, Sozietateen gaineko zerga ordaindu behar du.
Sozietate komanditarioak
Sozietate hauetan bakide kolektiboak zein komanditarioak daude; bazkide kolektiboek lana zein kapitala jartzen dituzte eta erantzukizun mugagabea dute; bakide komanditarioek, berriz, kapitala bakarrik jartzen dute eta euren erantzukizuna kapital horretara mugatzen da.
Enpresa publikoak
Enpresa publikoak: estatua da enpresaren jabea enpresa publikoetan eta horietan helburua ez da izaten ahalik eta irabazi handienak lortzea, baizik eta errentagarritasun ezagatik merkatuak batzuetan eskaintzen ez dituen ondasun eta zerbitzuak eskaintzea. Hor azpisektore asko daude, hala nola garraio publikoa, ur zerbitzuak, zaborra eta hondakinak, etabar. Euskotren edo Euskadiko Kirol Portuak dira adibide garbiak.
Tamainaren arabera
Tamainaren arabera enpresa handiak, ertainak eta txikiak bereizten dira. Askotan enpresa txikiak eta ertainak batera sailkatzen dira, ETE edo Enpresa Txiki eta Ertainak akronimoa erabiliz, 1etik 249 arteko enplegatu dituztela, eta urtero 50 milioi euroko fakturazioa gehienez. . Enpresak horrela sailkatzeko irizpideak langile kopurua edo fakturazioa izaten da, sektore ekonomiko ezberdinetan enpresak berez handiagoak edo txikiagoak izaten direla ere kontuan hartuz. Enpresaren tamainaren araberako sailkapenerako irizpide zehatzak izaten dira herrialde guztietan estatistika-erakunde ofizialen eskutik, enpresei buruzko estatistikak osatzearren.
Europar Batasuna k ETEak sustatzera zuzendutako hainbat finantzaketa-programa ditu, hainbat lehentasunezko eremutan kontzentratuz, adibidez, ekintzailetza eta gaitasunak sustatu, ETEek merkatuetara sarbidea eta hazkunde potentziala hobetu, eta dituzten eragileekin elkarrizketa eta kontsulta sendotu. Mundu mailan berriz, ETEen gain dago negozioen %90a eta enpleguaren %50 baino gehiago.