cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Celia Brañas
Biografia
1908an irakasle laguntzaile moduan hasi zen lanean A Coruñako irakasleentzako Eskola Normalean. 1911n, irakasle titularra bihurtu zen eta eskolaren zuzendari ere izan zen hainbat aldiz, 1946an erretiroa hartu zuen arte.
1919an, A Coruñako Ikaskuntza Galegoen Institutuak antolatutako Ikasketa Galegoen Lehen Kongresuan parte hartu zuen Brañasek. Bertan proposatu zuen A Coruñan ikerketarako itsas biologia estazio bat sortzea eta nola egin ere azaldu zuen. 1920an lortu zuen Madrilgo Natura Zientzien Museoak itsas biologiari buruzko ikastaro bat antolatzea A Coruñan. Ikastaro horren ondorioa izan zen Pontevedrako Marín biologia estazioa sortzea 1932an.
A Coruñako lanbide heziketaren patronatoaren kidea izan zen baita ere.
Ganavan
, 'A' Ghaineamh Bhàn', Eskoziako etxalde bat da, Argyll eta Bute konderrian.
Donostialdea
Donostialdea Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen eskualdea da. Donostia da hirigune nagusia, eta haren inguruko herriek osatzen dute eskualdea. Donostialdea barruan sartu ohi dira Buruntzaldea eta Oiartzualdea eskualdeak ere, erabilera ofizialean bereziki. Guztira 305,2 km² ditu.
Eskualde mailako erakunde publikoak dira San Markoko Mankomunitatea eta Añarbeko mankomunitatea.
Geomorfologia
Morfoegituraren aldetik ikusita, Bidasoa Beherean bezalako formazioa dago; iparraldean hirugarren aroko mendi saila dago, Pasaiako itsasarteak, era Zurriolako eta Kontxako badiak etenik. Itsasaldeko mendikatetan lehen sektorea Jaizkibelgo (547 m) mendebalak osatzen du eskualde honetan. Bigarren sektorea, garaiera apalagokoa, Ulia mendiak (231 m) osatzen du; Oiartzun ibaiak itsasoratzean sortzen duen Pasaiako itsasarteak bereizten ditu bi mendiok. Hirugarren sektorea Urgull mendiak (128 m) osatzen du, ekialdean Zurriolako itsasartea eta mendebalean Kontxako badia dituela. Hareharrizko adar batek lotzen du kontinentearekin; hain zuzen ete Donostiako hiriaren zati handi bat adar horren gainean dago jasoa. Hirugarren aroko mendi sail horren jarraipena da, baita ere, Santa Klarako uhartetxoa (60 m), badiaren erdi-erdian. Azken sektorea Igeldo-Mendizorrotz (419 m) lerroak osatzen du, Oria ibaia itsasoratzen denean amaitzen dena, eskualde honetatik kanpo. Itsasaldeko mendikatea hareharri multzoek osatzen dute, kuartzoz txertaturik; urdin kolorekoak dira, edo horixkak batzuetan.
Baita ere, kareharrizko zementu multzoak daude, buztinezko geruza meheekin. Estratuen makurtzea Bidasoaldean baino handiagoa da, askotan 75° edo 80° ere hartzen baitu. Beraz, mendia goitik behera sartzen da itsasoan, amildegi handietan; Kantauri itsasoaren oldarrak higadura handia eragiten dio hare harriari, eta horrela itsasaldeko lerroa gero eta atzerantzago doala esan daiteke.
Bestalde, itsasertzeko hareharrizko haitzetan "Gruyerreko gazta" itxura ikus daiteke, higaduraren indarrez zulo eta taffoni gisakoak maiz ageri baitira. Eskualde honen hegoaldean, Nafarroako mugan, Bortzirietako mendi sail paleozoikoa dago. Ez da oso garaia (600 m inguru); litologiaren aldetik, ekialdean Aiako Harria (832 m) dago, granitozkoa, eta mendebalean arbelak, hareharriak eta konglomeratuak daude; aipatzekoak dira Bianditz (711 m), Aldudekogaina (526 m) eta Adarra mendia (817 m).
Itsasaldeko mendikatearen eta Bortzirietako mendi sailaren artean, Irundik Donostiaraino doan igarobidea dago. Igarobide horretan Bortzirietako mendi sailari lotutako gain apal batzuk nabarmentzen dira: Oiartzungo diapiroa, San Markosko mendigunea, Santiagomendiko segmentua (Jurasikoa eta interes paleontologiko handia duena) eta Martuteneko domoa. Eskualde honetako erdialdea Bortzirietako mendi sailari atxikitako eremu batek osatzen du (Errekaldeko antiklinorioa, Buruntzako ezkata, eta abar), hego-ekialdean Hernanitik Urnietara bitarteko igarobidea gelditzen delarik.
Klima
Klima ozeanikoa da. Batez beste, urteko euri kopurua Donostiako 1.500 mm eta Oiartzungo 2.200 mm bitartean dago; udazkena da euritsuena, uda berriz idorrena.
Halako eremu txikiko eskualdean gorabehera handiak daude urteko eurialdietan, bistan denez Oiartzualdean euri gehiago egiten euri urtean egiten baitu; bertan mendi hegalak NE aldera begira daude; itsasaldeko haizeari eragozpena jarriko dion oztoporik ez dagoenez, maiz itsasoko lainoa mendi hegal horietara bildu eta euria ekartzen du bertara. Tenperaturak leunak dira urtaro guztietan.
Igeldoko meteorologia zentroan, batez besteko tenperaturarik hotzena otsailean izaten da (8 °C) eta epelena berriz abuztuan (19,5 °C). Urre osoa harrura, tenperatura 13,2 °C da batez beste.
Hidrografia
Oiartzun, Urumea eta Ona ibaiek jasotzen dituzte eskualdeko urak; lur gaina zeharka zatikatzen dutelarik, airetik ikusita kuadrikula itxura ematen diote. Oiartzun ibaia Aiako Harrian sortzen da; 15 km-ko bide laburra egin ondoren, eta Arditurri nahiz Sarobe erreken urak jasota, itsasoratzean Pasaiako itsasadarra osatzen du. Urumea Nafarroan sortzen da; Hernani eta Donostia zeharkatu ondoren, Zurriolan itsasoratzen da 40 km-ko bidea egin eta gero; bidean Landarbaso eta Añarbe erreken urak biltzen ditu.Oria ibaia Gipuzkoako ibairik luzeena (66 km), ugariena (26,3 m' segundoko) eta arro zabalenekoa (871 km') da. Eskualde honetan, Andoain, Urnieta, Donostia eta Usurbil zeharkatzen ditu, eta Leizaran eta Abaloz erreken ura jasotzen du, irudi luke Oria ibaiak hartzen duen joera ikusita Donostian itsasoratu beharko lukeela, baina Zubietan 90°ko jira egin, eta bihurgune zabaletan barna, eskualde honetatik irten eta Orion itsasoratzen da.
Landaredia
Gaur egungo landaredian, belardia da nagusi eskualdeko iparraldean, baina tartekaturik badira oraindik hariztiak edota haritzez nahiz bestelako zuhait2ez osatutako baso atlantikoak. Gero eta hegoalderago, pinu arbolak gailentzen zaizkie belardiei.
Pagadi mardul bakarra eskualdearen hego-ekialdean dago, Añarbeko urtegiaren (Gipuzkoako urtegirik handiena da) inguruetan; hor, haritzez nahiz bestelako zuhaitzez osatutako baso atlantikoko sail nabarmenak daude.Ibai nagusien ibilbidean, badira oraindik ere Kantauriko haltza ale sendo batzuk (Alnus glutinosa), baina gehienetan edo oso hondatuak daude edo erabat desagertu dira, lekua platanondo, izai edo haritz gorriari uzteko.Donostialdea da Gipuzkoako eskualdeetan biztanleriarik handienekoa.
Mugakideak
Iparraldean Kantauri Itsasoa du muga, eta ekialdean Bidaso Beherea eta Nafarroa Garaia. Hegoaldean Tolosaldea eta Nafarroa Garaia ditu mugakide; mendebaldean Urola Kosta eta Tolosaldea.
Udalerriak
Hamaika udal dira; Donostia, Pasaia, Lezo, Errenteria, Oiartzun, Astigarraga, Hernani, Urnieta, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil. Udal barrutirik handienak Donostia (61,5 km') eta Oiartzun (60 km') dira. XX. mendearen hasieran 64.000 biztanle ziren eskualde honetan, horietatik 41.000 Donostian, mendearen erdian, 164.000 biztanle baziren, eta 1975ean 312.000 biztanle erroldatu ziren. Gaztela, Errioxa eta Extremaduratik 1960 eta 1970 urteetan iritsitako etorkin andanari zor zaio, batez ere, biztanle hazkunde hori. 1991n eskualdeko biztanleria 315.758 lagunek osatzen zuten (Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleria osoaren %14,8, eta Gipuzkoakoaren %46,2). Bilbo Handia eskualdearen atzetik, Donostialdea da Euskal Autonomia Erkidegoan biztanleria dentsitate handieneko eskualdea (1.061 biztanle kilometro koadroko).
Udalerri hauek dauzka eskualdeak: Andoain, Astigarraga, Donostia, Hernani, Lasarte-Oria, Urnieta, Usurbil, eta Oiartzualdeko udalerriak kontuan hartuz gero, Errenteria, Lezo, Oiartzun eta Pasaia ere bai.
2014 urtean, Donostialdeak 323.567 biztanle zituen eta dentsitatea 1.061,21 biztanle/km²-koa zen.
Euskara
Erdialdeko euskararen aldaera bat eskualdeko hizkera da, eta Donostiak bost ikastola ("Aita Barandiaran", "Axular Lizeoa", "Herri Ametsa", "Santo Tomas Lizeoa" eta "Zurriola") eta hiru bertso-eskola (erdialdean, Egia eta Martutenen) ditu.
Bestela, Andoainen ("Aita Larramendi") eta Usurbilen ("Udarregi") ikastola bana eta Lasarte-Orian bertso-eskola bat badituzte ere bai.
Azpiegiturak eta ekonomia
Bidasoa Behereko eskualdearekin harremanak estuak direnez, esan daiteke bi eskualdeok area funtzional bakarra osatzen dutela, Donostiaren eraginpean; Irun da eskualdeko bigarren burua. Dena dela, Donostiaren eragina eskualdeaz harago doala esan behar da. Orio oso lotua dago Donostiarekin, nahiz hurbilago duen Zarautzek lotzen duen oraingoz. Beste muturrean, Billabonak eta Zizurkilek badute loturarik Donostiarekin, nahiz Tolosaren eragin eremuan bizi. Errepideko komunikabideetan, A-8 autobidea (Bilbotik Behobiarainokoa) aipatu behar da lehen-lehenik; ekialdera, Bidasoa Behereko eskualdearekin lotzen du, eta mendebalera, berriz, Zarautz, Eibar eta Bizkaiarekin.
N-l errepideak (Madrildik Irunainokoa) Beasaindik Donostiara bitartean autobide itxura dauka; bertatik abiatzen da A-15 Nafarroako autobidea, Iruñearekin eta Ebroko arroarekin lotzeko. Itsasaldeko N-634 errepide bihurriak kostako herriak lotzen ditu, Eibar era Bilbo aldera jotzeko. Trenbideetan Madrildik Irunerainoko burdinbide zabala nabarmendu behar da alde batetik, eta Donostiatik Hendaiarainoko (Topoa) nahiz Bilborainoko bide estukoak bestetik. Bilbora doan azken trenbide horrek nekez egin diezaioke lehia errepide gaineko garraioari, joan-etorri laburretan ez bada. Abiadura Handiko Trenaren proiektuak eskualdea zeharkatzeko asmoa dauka, baina erabaki gabe dago Donostiarekin nola lotuko ote den.
Itsas garraioa Pasaiako portuaren bitartez egiten da. Oiartzun ibaiak itsasoratzean sortzen duen itsasadarra hartzen du portuak, Donostia, Pasaia eta Lezoko udal barrutietan. Merkataritzaz gainera, arrantzako itsasontzi asko du portuak, eta azterkizun dago kirol jardueretarako nasa edo eremu berri bat egokitzeko proiektua.
Merkataritzaren aldetik, Pasaiako portuak 4.200.000 t salgai higiarazten ditu urtean, batez ere burdina, autoak eta petroliotik eratorritako gai birfinduak. Zernahi gisaz, baditu bere eragozpenak: sarrera zaila dauka, hondoak (10 edo 12 m) muga jartzen die itsasontzi handiei, eta, batez ere, lehia handia egiten dio Bilboko portuak, egoera fisiko eta tekniko hobea baitauka. Ekonomiaren aldetik ikusita, Donostialdea Euskal Autonomia Erkidegoko bigarren gunea da, Bilbokoaren atzetik.
Lanean ari den biztanleria 106.793 lagunek osatzen dute; gehienak hirugarren sektorean ari dira (%60), batez ere hiriburuan (%70). Donostian administrazio jardun handia dago: bertan dira Estatuko administrazioaren ordezkaritzak eta Eusko Jaurlaritzako sailen ordezkaritzak. Horiez gainera, Lurralde Historikoko Foru Aldundiaren administrazioa era Udalarena ere Donostian daude. Justizia administrazioak Donostian dauka Probintziako Auzitegia eta gainerako epaitegiak (sei lehen instantziakoak, bost instrukzioko eta penalekoak, eta lau sozialekoak). Andoain ez dago Donostiako epai barrutiaren barnean, Tolosakoan baizik.
Osasun etxeen sarea Ospitale Onkologikoak, Gurutze Gorriko Ospitaleak, Gipuzkoako Poliklinikoak, Mada Fundazioko Ospitale Geriatrikoak eta bestelako klinika txikiagoek osatzen dute.
Bestalde, anitz dira anbulatorio, erietxe eta gisakoak. Euskal Herriko Unibertsitateko fakultate eta goi mailako eskola tekniko asko dago Donostiako campusean (zientzia kimikoak, informatika, zuzenbidea, filosofia eta hezkuntza zientziak, enpresa zientziak, eta arkitektura).
Horiez gainera, Deustuko Unibertsitateko fakultate batzuk (enpresa zientziak, filosofia eta letrak) eta Nafarroako Unibertsitateko bai (ingeniaritza) daude.
Halaber, unibertsitate eskolak (irakasletza, ingeniaritza teknikoa, erizaintza, eta turismoa) eta Musika Kontserbatorio Nagusia daude Donostian. Euskal telebistak programak ekoizteko zentroa dauka Miramonen, Euskadiko Orkestraren egoitzaren aldamenean. Irrati publiko nahiz pribatu askok dituzte estudiorik eskualde honetan, batez ere Donostian. Egunkarietan, Diario Vasco egunkariak bere erredakzioa eta makineria Donostiako Ibaeta auzoan ditu, eta Gara egunkariak ere han du erredakzioa.
Euskaraz oraingoz argitaratzen den egunkari bakarrak, Berriak alegia, Andoainen du egoitza.
Turismoari lotutako jarduerek tradizio handia dute eskualde honetan XIX. mendearen amaieraz geroztik; hiriburuan batez ere, sektore garrantzitsua da gaur egun turismoa. Hoteletan 1.500 bat gela daude (3.000 pertsona ingururentzako lekua), eta hotetarik erdia lau edo bost izarretako hoteletan dira. Ez dira, noski, kopuru handiak, baina oro har hotelen eskaintza ondo orekatua dagoela esan daiteke, turismoa urtaro jakinetan etortzen baita.
Oporretarako bigarren etxebizitzak 5.000 inguru dira eskualde honetan; Donostian daukate batez ere garrantzia. Donostialdean sei bat mila saltoki txiki daude, gutxi gorabehera erdiak Donostian bertan. Alde horretatik ikusita, Donostiaren eragina probintzia osoko herrietara hedatzen da; bakar-bakarrik esan daiteke ipar-mendebaleko bazterra dagoela eragin horretatik aparte, Bilboko eraginpean bairago, eta hego-mendebalekoa, Gasteizko eraginpean. Nabarmendu beharra dago, baita ere, bi hipermerkatu edo saltoki handi direla Oiartzunen, beste bat Intxaurrondo auzoan, eta azkenengo bat Usurbilen.
Bigarren sektorean eskualdeko biztanleria langilearen %30 ari da gutxi gorabehera; Lasarten, Usurbilen eta Lezon %40ra ere iristen da. Bederatzi langilez goitiko industriak laurehun bat dira, eta guztira 20.000 langile hartzen dituzte. Sektore horretan diren langile kopuruen arabera, nabarmentzekoak dira Donostia, Usurbil eta Hernani. Lehen sektoreak ez du eragin nabarmenik eskualdearen ekonomian, baina hala ere Euskal Autonomia Erkidegoan lehen sektorean jenderik gehiena ari den eskualdea da (2.500 bat pertsona), nahiz proportzioan langile guztien %2 besterik ez izan. Bi mila inguru nekazaritza ustiategi edo baserri daude erroldatuak, guztira 24.000 hektarea hartzen dituztenak; lur horietan gehiena basogintza (%38) eta belardiak (%4l) dira. Belardi honen bitartez baserrietan diren abelburuen mantenua egiten da; guztira, 12.000 behi eta 15.000 ardi inguru dira. Donostian eta Pasaian itsas arrantzako portuak dira. Baxurako arrantzan 30na ontzi dira, 145 eta 171 arrantzalerekin guztira.
Donostiako itsasontzi gehienak arrantza teknika zaharretan daude espezializaturik; ez da harritzekoa, beraz, donostiarrek urtean 1.600 t arrai harrapatzen duten bitartean, pasaiatarrek 5.500 t harrapatzea. Pasaiako altutako itsasontziak asko izan ziren 1960ko hamarkadan: 280 ontzi izatera ere heldu ziren. Gaur egun ordea 58 besterik ez dira, horietatik 20 bakailaoketariak, 9 izozkailuak eta 29 arrastekoak; guztira 1.000 arrantzale dituzte.
Ziethen
Ziethen Alemaniako udalerri hauetako bat izan daiteke:
Sterley
Sterley Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Garelochhead
, 'Ceann a' Gheàrr-loch' eta 'Garelochheid', Eskoziako udalerri txiki bat da, Argyll eta Bute konderrian.
Muntaga
Muntaga bastidore edo egitura bateko elementu bertikala da, indargarri edo euskarri-lanak egiten dituena; bereziki ate eta leihoetako bastidore eta markoetako bi elementu bertikaletako bakoitza. Gainera, ingeniaritzan edo arkitekturan pilastra edo zutabe moduan erabilitako piezei muntanga diete.
Arnaudville (Louisiana)
Arnaudville Louisianaeko herri bat da. St. Landry parrokian kokatua dago. 2010ean 1,057 biztanle zituen, 1.8 kilometro koadrotan banatuta.
Cramont
Cramont Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cramont udalerrian erroldatutako biztanleak 290 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 132 etxebizitza zeuden, 107 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 131etxeak ziren. 107 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 52 etxek bost zituzten. 91 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.
South Paris (Maine)
South Paris Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Oxford konderrian kokatuta dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Cramont
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 178 ziren, horien artean 134 aktiboak ziren eta 44 inaktiboak ziren. 134 pertsona aktiboetatik 121 lanean zeuden (67 gizon eta 54 emakume) eta 13 langabezian zeuden (9 gizon eta 4 emakume). 44 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cramont udalerrian 111 unitate fiskal zeuden, 289 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.858 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen, 1 eraikuntza enpresa eta 2 ile apaindegiak.
2000. urtean Cramont udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 720 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Oihane Zuberoa
Oihane Zuberoa Garmendia Glaria (Erronkari, Nafarroa, 1993) nafar idazlea, poeta eta filosofia-irakaslea da. 2020an Iruña Hiria Nazioarteko Poesia Saria irabazi zuen euskarazko kategorian Bidaia (h)ariketak izenburuko poesiarekin.
Filosofia ikasketak egin zituen Donostian eta Arte, literatura eta pentsamendu konparatuko masterra Bartzelonan. Gaur egun filosofia-irakasle egiten du lan.
Sofia Gubaidulina
Sofia Asgatovna Gubaidulina (Софи́я Асгáтовна Губaйду́лина, София Әсгать кызы Гобәйдуллина; Txistopol, Tatarstan, Errusia, 1931ko urriaren 24a) tartaro jatorriko errusiar musikagilea da.
Apodemus witherbyi
Apodemus witherbyi Apodemus generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Sofia Gubaidulina
Konposizio eta piano ikasketak egin zituen Kazango Kontserbatorioan, 1954an graduatuz. Moskuko Kontserbatorioan jarraitu zituen ikasketak, Nikolai Peikorekin 1959ra arte eta Vissarion Xebalinekin 1963ra arte. Stalin beka lortu zuen. Melodia alternatiboen bila zebilenez, bere musika "arduragabetzat" jo zen Sobietar Errusiako ikasketeta garaian. Hala ere, Dmitri Xostakovitxen babesa izan zuen eta bere ebaluazioan bide horretatik jarraitzera jarraitzera bultzatu zuen, nahiz eta beste batzuk okertzat jo.
1970eko hamarkadaren erdialdean Gubaidulinak Astreja folk inprobisazio musika taldea sortu zuen, Viktor Suslin eta Viatxeslav Artiomov musikagileekin batera.
1992tik Alemanian bizi da, Hanburgon. Frankfurteko, Hanburgoko eta Suediako Musika Errege Akademiako musika akademietako kidea da.
Lípa nad Orlicí
Lípa nad Orlicí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 558 biztanle ditu eta 10,57 kilometro koadroko azalera. Rychnov nad Kněžnouko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1115 urtean egin zen.
Lípa (Zlín barrutia)
Lípa Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 861 biztanle ditu eta 8,34 kilometro koadroko azalera. Zlín barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1359 urtean egin zen.
Ts'ai Lun
Ts'ai Lun (Wade-Giles: Ts'ai Lun, 蔡倫) Hai (Hedi) enperadorearen eunuko eta kontseilari inperial txinatarra. Han dinastiaren korteetan bizi izan zen (77-110 eta beste batzuen arabera 50-121). Gaur egungoarekin antz handia duen papera asmatzearren ezaguna.
Erribozima
Erribozimak jarduera entzimatikoa edo katalitikoa duten ARNaren molekulak dira. Izenak berak ere (erribozima: entzima erribonukleikoa) aipamen egiten dio ezaugarri berezi horri.
Birusetan, bakterioetan eta eukariotoengan aurkitu dira erribozimak.
Molekula hauek funtsezko zeregina bete zuten biziaren jatorrian. Izan ere, informazio genetikoaren eramaileak izanik eta, aldi berean, katalizatzaileak izanik "ARN mundu"aren oinarrizko elementuak dira. ARN munduaren hipotesiaren arabera, duela 3.500 milioi urte inguru beren erreplikazioa egiteko gai ziren azido erribonukleikoak agertu ziren, gaur egungo ADNk eta proteinek egiten dituzten funtzioak egiten zituenak.
1981ean Thomas Cech ikerlariak aurkitu zituen lehenengo erribozimak protozoo batekin lanean ari zela. Zientzialari horrek protozoo horren ARNaren heltze prozesua ikertu zuen, eta ARN horren introiak ez zituela inongo entzimarik kentzen erreparatu zuen. ARNk berak introien kentze-prozesua katalizatzen zuela proposatu zuen.
La lengua de las mariposas
La lengua de las mariposas (euskaraz Tximeleten mingaina) 1999ko José Luis Cuerda espainiar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Manuel Rivas galiziar idazlearen Que me queres, amor? ("Nahi nauzula, maitea?") bildumako galizierazko hiru kontakizunetan oinarritua dago: bata filmaren izenburu berdinekoa, filma nagusiki oinarritu zenan, eta beste bi gehigarriak, "Saxoa lainoan" eta "Carmiña". Fernando Fernán Gómez, Manuel Lozano, Uxía Blanco, Gonzalo Martín Uriarte, Jesús Castejón, Guillermo Toledo, Tamar Novas eta Celso Bugallo aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
1936. urtea, Galizia, Uztailaren 17-18ko Estatu Kolpea jazo baina hilabete batzuk aurretik, On Gregorio (Fernando Fernán Gómez) irakasleak bere ikaslea den Moncho (Manuel Lozano) mutikoari dakien oro gogo eta pazientzia handiz irakasten dio: askatasuna, jakintza, literatura, natura, bai eta emakumeei buruzko gaiak ere. Hasiera batean Monchok ez zuen eskolara joan nahi, bertan irakasleek ikasleak jotzen zituztela esana baizioten, izan ere, garaiko irakaskuntza funtsean zigor fisikoetan oinarritzen zen. Baina On Gregorio bestelako irakaslea da, bere irakaskuntza eta ikasketa pedagogia gauzen behaketa eta azterketaren metodoan oinarritzen du. Gainera On Gregoriok mutikoaz gain bere aitarekin ere adiskidetatuko da, bi gizonak errepublikarra baidira. Aldiz, Monchoren ama emakume oso erlijiotsua izanik Errepublika begi txarrez ikusten du, amaieraldera Estatu Kolpeak arrakasta izan ondoren faxisten alde ipiniz.
Erribozima
Erribozima gehienek ARN moztu eta itsasten duten katalizatzaileak dira.
La lengua de las mariposas
Argumentua
Baina politikaren testuinguru mehatxagarria beti ere hortxe egongo da, bereziki On Gregorio erregimen faxistaren etsaitzat hartu duetenek erasotzen dutenean.
Honela, bi lagunak elkarrengandik aldenduz joan eta banaketa gero eta handiagoa izango da, biak inguratzen dituen testuinguruak guztiz baldintzatuta. Estatu kolpea jazo eta faxistak probintziako gobernu zibila eta militarra bereganatzean errepublikar batzuk atxilotu, kamioi batean sartu eta eraman egingo dituzte, tartean On Gregorio bera. Monchoren gurasoek, eta bereziki amak, semeak errepublikarrei ohiu egin diezaien xaxatuko du, bere "pentsamolde" politikoa agerian utziz. Monchok errepublikarrei "Gorriak!, Hiltzaileak!, Anarkistak!" ohiu egitetik hasi, eta azkenean haiek eta bere irakaslea bera daramatzan kamioiaren atzetik korrika joango da, kamioiari harriak bota eta On Gregoriori honako bi hitzak ohiukatuz:“¡Tilonorrinko! ¡Espiritrompa!” (galizieraz proboscis, alegia, "tximeleten mingaina"), hain zuzen ere, Monchok irakaslearengandik ikasitakoak.
Ashland (Louisiana)
Ashland Louisianaeko herri bat da. Natchitoches parrokian kokatua dago. 2010ean 269 biztanle zituen, 69.69 kilometro koadrotan banatuta.
Chilatherina crassispinosa
Chilatherina crassispinosa Chilatherina generoko animalia da. Arrainen barruko Melanotaeniidae familian sailkatzen da.
Guibemantis punctatus
Guibemantis punctatus Guibemantis generoko animalia da. Anfibioen barruko Mantellidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Iñigo Salbidea
Iñigo Salbidea, pilota arloan Salbidea deituraz ezaguna (Donostia, 1952 - ibidem, 2016ko otsailaren 25a) esku huskako pilotari profesionala izan zen. Atzelari jokatzen zuen. 1973ko abenduan bilakatu zen profesional, Eskularirekin, eta hemeretzi urte eman ondoren, 1992ko uztailean erretiratu zen Asegarcerekin.
Pilota utzi ondoren, Asegarcen hasi zen lanean eta hogeita lau urtez, bertoko kudeatzailea izan zen.
Alfred Kastler
Alfred Kastler (Guebwiller, Alsazia, Alemaniar Inperioa, 1902ko maiatzaren 3a - Bandol, Frantzia, 1984ko urtarrilaren 7a) frantses fisikaria izan zen.
Biografia
Bordele, Clermont-Ferrand eta Lovainako Unibertsitateetako irakasle izan zen. Atomoaren egiturak aztertzeko egin zituen ikerketengatik Fisikako Nobel saria irabazi zuen 1966an. Kastlerrek Francis Bitter eta Jean Brosselekin batera egin zituen ikerketek laserraren asmaketa erraztu zuten.
Kilcreggan
, Eskoziako udalerri bat da, Argyll eta Bute konderrian.
Joan Colom
Joan Colom i Altemir (Bartzelona, 1921eko apirila - ib., 2017ko irailaren 3a) katalan argazkilari ospetsua izan zen. Gai bereko inguruko sailak egiten lehenetariko bat izan zen. Bere Bartzelonako inguru baztertutako pertsonen argazkiak bereziki ezagunak izan ziren.
Biografia
1921ean Bartzelonan jaioa, kontabilitate ikasi zuen. Lantegi batean lanean hasi zen eta, halaber, era autodidaktaz, argazkilaritza munduari ekin zion. 1957an Agrupación Fotográfica de Cataluña (AFC) (Kataluniako Argazkilaritza Elkartea) sartu zen. 1960an "El Mussol" talde artistikoaren sorreran hartu zuen parte. 2002an Espainiako Kultura Ministerioak Argazkilaritzaren Sari Nazionala eman zion. 2003an Bartzelonako Udalak Kultura Merituari Urrezko Domina eman zion. Kataluniako Kataluniako Generalitateak 2004an Ikuste-arteen Sari Nazionala eta 2006an Creu de Sant Jordi saria eman zizkion. 96 urte zituelarik, 2017ko irailaren 3an hil zen, Bartzelonan. Bere obra MNAC museoari eman zion.
Colomen argazkilaritza
1958an hasi zen bere aktibitate publikoa Murtziako Argazkilaritzaren Nazioarteko Erakusketan; orduan zazpigarren saria eskuratu zuen. Urte berean Bartzelonako gaur egungo El Raval auzoaz hasi zen interesatzen. Urte haietan El Raval Bartzelonako "auzo txinatarra" zen, hau da, putetxeen zonaldea. Garaiko argazkiak bere lanaren ospetsuenetarikoak dira. 1962an Parisera bidaiatu zuen; bidaia hartan, besteen artean, Xavier Miserachs eta Oriol Masponsekin batera, "Nova Vanguàrdia" taldean antolatuta, Espainiako argazkilaritzaren erakusketa batean parte hartzeko.
Hemibagrus centralus
Hemibagrus centralus Hemibagrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Center Point (Louisiana)
Center Point Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Avoyelles parrokian kokatuta dago, Louisiana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Camilo Blas
José Alfonso Sánchez Urteaga, Camilo Blas izenarekin ezaguna (Cajamarca, 1903ko martxoaren 19a - Lima, 1985eko uztailaren 26a), Peruko margolari indigenista izan zen.
Biografia
Camilo Blasek Ana María Siles zuen emaztea eta bere alabak Elena, Hilda, Berta eta Gabriela dira. Txikitatik, bere espiritu artistikoa marrazki eta zirriborroen bidez erakutsi zuen. Osaba Mario Urteaga Cajamarcako artistaren laguntzari esker pinturako lehen urratsak eman zituen.
Trujilloko Unibertsitate Nazionalean Zuzenbidea ikastera sartu zen, eta amaitu zuen karrera. Limako Arte Ederretako Eskola Nazionalean egin zituen arte ikasketak Daniel Hernándezen zuzendaritzapean eta gero José Sabogalekin batera. Bere ikaskideak Ricardo Flórez, Camino Brent eta Julia Codesido izan ziren. 1933az geroztik, arte plastikoetako irakaslea izan zen urte askotan eta Limako Arte Ederretako Eskolako zuzendaria izan zen gero.
Estilo finduarekin, korronte indigenistaren barruan, bere marrazkiei berezko sotiltasun eta kolore ukitu bat gehitzen jakin zuen.
Thomas Goyard
Thomas Goyard, (La Trinité, Martinika, 1992ko urtarrilaren 15a), belan lehiatzen den frantziarra da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, esku hartu zuen: Tokio 2020an (Tokio), eta zilarrezko domina lortu zuen RS:X ekitaldian.
Lipec Municipality
Lipec Municipality Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 180 biztanle ditu eta 3,88 kilometro koadroko azalera. Kolíngo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1365 urtean egin zen.
859 Bouzareah
859 Bouzareah asteroide gerrikoan aurkitutako 859. asteroidearen izena da. 1916ko urriak 2an aurkitu zuen Frederic Syk Aljerretik. Bere izena Aljeriako Bouzareah herriagatik jasotzen du, Aljerreko behatokia altxatu zen tokia. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1916 c zen.
Aizpe
Aizpe Urraulbeiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
1422n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Urraulbeitiko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak aizpetarrak ziren.
Izena
Aizpe toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Inguru naturala eta kokapena
Urraulbeiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Udaletxea Artiedan dago. Erliebe txikiko ibarra da. Lautada bat osatzen du, Longida, Erromantzatua eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.
Klima
Urraulbeitiko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.
Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira udalerriko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.
Estazio meteorologikoak
Urraulbeitin dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Gaur egun Urraulbeitin kokatzen da, XI. mendean Longidan eta XIV. mendean Itzagaondoan agertzen den arren. Izurrietako San Salbatore monasterioarekin eta Santa Zezilia elizarekin Iruñeko Santa Mariara joan zen, eta bertako gotzainak multzo osoa, gehi dagokion parrokia-eliza, Leireko abadiari transferitu zion 1150ean. Haren barruan ospitaletarrek eta Besollako markesek ondasunak izan zituzten.
Hainbat kanpainatan industua izan da (1976, 1983, 1984), eliza erromaniko baten zati bat eta herri hustuko zenbait etxe lurpetik atereaz, ia guztiak mendi magaletan mailakatuak, garaiko kultura materialaren aztarnez gain. 1366an hiru su zituen, eta 1422 baino lehen jendez hustu zen. Hala ere, 1887ko (16 bizt.) eta 1930eko (13 bizt.) Biztanleriaren Izendegietan agertzen da, ziur aski akats gisa.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Prozesu (argipena)
Prozesu terminoak aldi zenbaitetan burutzen den ekintza edo gertaera bat da. Erabilera ezberdinak ditu:
Basthorst
Basthorst Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
860 Ursina
860 Ursina asteroide gerrikoan aurkitutako 860. asteroidearen izena da. 1917ko urtarrilak 22an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1917 BD zen.
Kilchrenan
, 'Cill Chrèanain', Eskoziako udalerri txiki bat da, Argyll eta Bute konderrian.
Málagako Pompidou Zentroa
Malagako Pompidou Zentroa (Centro Pompidou de Málaga), Frantziako Georges Pompidou Arte eta Kultura Zentro nazionalaren egoitza bat da. Hau El cubo deiturikoan kokatua dago, Málaga hirian. Parisko jatorrizko zentroak kanpoan duen bigarren egoitza da, eta lehena Frantziatik kanpo kokatu dagoena. 2015eko martxoak 28an inauguratu zuen Mariano Rajoy, Espainiako Gobernuko presidenteak eta Fleur Pellerin, Frantziako Kultura Ministroak.
Historia
2013ko azaroan Georges Pompidou Arte eta Kultura Zentro nazionalak Málagan kokaturiko egoitza bat ezarriko zuela.
El Cubo deituriko eraikinak egitean kokatua dago, Urbanismo gerentziatik Javier Pérez de la Fuente eta Juan Antonio Marín Malavé arkitektoek diseinatu zuten. Bi solairu ditu eta sei mila eta hirurehun metro baino gehiago, Malagako portuko Paseo de la Farola eta Paseo de los Curas eta Muelle 1 eta Muelle 2 pasealekuen bilgunean kokatzen da. Beheko solairua guztiz diafanoa da eta kubo forma duen altzairuz eta beiraz eginiko sabai-leiho batez koroatu dago. Honek izena ematen dio eraikinari.
2013ko akordioaren arabera Zentroak bost urteko egonaldia izango du, luzatzeko aukerarekin eta Parisko egoitzako 70 artelan erakutsiko dira modu iraunkorrean, baita Pompidou Zentroak berak diseinaturiko aldi baterako erakusketa bat ere. Málagako Pompidou Zentroak erakusketa iraunkor gisa «La colección» aurkezten du. Hau, XX eta XXI. mendeetako artearen ibilbidea bat da.
Park Bo-gum
Park Bo-gum (박보검; Seoul, 1993ko ekainaren 16a - ) Hego Koreako aktorea da.
Earl Tupper
Earl Silas Tupper (Berlin, New Hampshire, 1907ko uztailaren 28a - Costa Rica, 1983ko urriaren 5a) estatubatuar enpresari eta asmatzailea izan zen. Tupperware da bere asmakuntza ezagunena, elikagaiak gordetzeko plastikozko ontzia.
Biografia eta lorpenak
Earl Silas Tupper New Hampshireko Berlinen jaio zen, AEBetan, 1907ko uztailaren 28an. Aita Earnest Leslie Tupper baserritarra izan zuen eta ama, berriz, Lulu Clark Tupper, pentsio txiki bat zuzentzen zuena. 10 bete baino lehen, Earl gazteak bazekien baserriko produktuak saltzeko, atez ate joatea komeni zela.
1931n, Earl Marie Whitcombekin ezkondu zen eta laguntza ederra eman zion emazteak bere asmakuntzak zabaltzeko orduan.
1936an, Earl Tupper Viscoloid plastikoen asmatzailea zen Bernard Doylerekin bildu zen. 1937an, Tupper Doyle Worksen hasi zen lanean, baina urtebete besterik ez zen han egon.
1938an, 31 urteko gazteak bazuen eskarmentua plastikoen diseinu eta fabrikazioan eta bere negozio propioa sortzeko garaia zen: The Earl S. Tupper Company. DuPont makina batzuk erosi zituen eta kontsumora zuzenduriko plastikozko produktuak diseinatzen eta garatzen hasi zen. 1942an ireki zuen lehen Tupper plastikoen fabrika, Farnumsvillen, Massachusettsen.
II. Mundu Gerra garaian, plastikoak ekoizteko lehengaiak lortzea zaila izan bazen ere, DuPont medio, Tupperrek hainbat kontratu lortu zuen gobernuarekin. Gas-maskarak, edo ontzigintzarako seinaleak egiteko lanparak egin zituen eta, nola edo hala, bizirautea lortu zuen.
Tupperware elikagaiak gordetzeko plastikozko ontzien konpainia sortu zuen eta, 1946an, hasi ziren saltzen produktu haiek lehen denda eta almazenetan. Gerra amaitzean, Tupperren asmakuntza zaharrenak opari ziren beste produktu bat erositakoan: tabakoa erosi eta zigarroak gordetzeko plastikozko kutxa oparitzen zuten, edo hortzak garbitzekoa erositakoan, plastikozko edalontzia opari..., baina zaila izan zen kontsumitzaileek plastikozko produktu haiek erosten hastea. Tapa hermetikoa zuen tarroak ere ez zuen hasieran arrakastarik izan. Produktu berri hura kontsumitzaileen artean saltzeko, esplikazioak eman beharko ziren, demostrazioak...
50eko hamarkada hasieran, Tupper jaunaren enpresak emandako mozkinek gorantz egin zuten erabat. Brownie Wisen marketin plana funtsezkoa izan zen eta hark etxean eginiko demostrazioek milionario bilakatu zuten Tupper. Floridan egin zuen bere lana Browniek eta Thomas Damigellak egin zuen gauza bera Massachusettsen. 1951n bildu ziren bi banatzaile hauek Earl Tupperrein eta Tupperware banatzeko plan berri bat garatu zuten, Stanley Home Products enpresak egin zuen etxeko festetan oinarrituz. Asko zabaldu eta zaindu zuen Brownie Wisek puntu hori eta Tupperware Home Party Plan funtsezko tresna bilakatu zen Tupperware saltzeko. Damigella eta bere emaztea lehen Tupperware banatzaileak izan ziren eta Wise Tupperware Home Parties-en lehendakariordea izan zen 1951n; 1958ra arte izan zen kargu horretan, alde egin beharrean izan zen arte, alegia.
1958an, Rexall Drugs Corporationi saldu zion enpresa, gero Dart Industries izango zenari, alegia. 16 milioi dolar jaso zituen salmentan.
Dibortziatu ondoren, Earl S. Tupper berak erositako Costa Ricako uharte batera erretiratu zen. Estatubatuar hiritartasunari ere uko egin zion.
Bitxigintza
Bitxigintza bitxiak egitea da, berez bitxigilearen lanbidea. Terminoa bitxien merkataritzari, sorkuntzari edo jarduera horiek egiten diren lekuari buruzkoa izan daiteke. Bitxiak, apaingarri pertsonal gisa erabiltzen diren artikulu dekoratiboak dira, hala nola: eraztunak, lepokoak, belarritakoak, eskumuturrekoak etab.
Earl Tupper
Biografia eta lorpenak
1983ko urriaren 5ean, bihotzeko batek hil zuen Earl, 76 urte zituenean, Costa Rican. 1984an, patentea kadukatu egin zen eta, gaur egun, Tupperren asmakuntzaren erabilera orokortuta dago erabat, elikagaiak gorde, izoztu edo hozkailuan gordetzeko edo ikasleek eskoletara janariak eramateko.
Labe edo mikrouhinean sukaldatzeko ontziak ere komertzializatu dira.
Bitxigintza
Formak eta funtzioak
Historian zehar, bitxiak hainbat funtziotarako erabili izan dira:
Bere forma ezberdinak gorputzeko atal ezberdinetara egokitu daitezke:
Apomys abrae
Apomys abrae Apomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Bitxigintza
Formak eta funtzioak
Kultura gehienek bitxi-itxurako aberastasun-kopuru handiak biltegiratzeko ohitura izan dute noizbait. Bitxiak txanpon gisa edo merkataritzarako erabili dira. Esklabu kontuak dira horren adibide. Bitxigintza artikulu asko, artikulu funtzionalak izateko sortu ziren, baina artikulu apaingarriak izatera eboluzionatu dute gehienek.
Simbolismoa
Kultura gehienetan bitxiak aberastasun sinbolo gisa ikusten dira. Materialek eta horiek fabrikatzeko beharrezkoak diren lanek balio intrintsekoa izatea eragiten dute, eta balio horrek altxorrak kantitate handietan metatzeko modu gisa erabiltzeko aukera ematen du. Horregatik trukerako txanponak baliagarri bihurtu ziren mota guztietako transakzioetarako. Bitxiek talde bateko kide direla adieraz dezakete (gurutze kristaua edo David Juduaren izarra) edo estatusa (ezkontza eraztunak mendebaldean). Kultura askotan ohikoa da kutun edo domina debozionalak erabiltzea babesa emateko edo gaitza urruntzeko. Hauek sinbolo itxura hartu dezakete (ankh bezala), harriak, landareak, animaliak, gorputzaren zatiak (jamsa bezala) edo glifoak.
Nahiz eta adierazpen artistikoa bitxigintzaren funtzio bat izan arren, aipatutako beste funtzioak garrantzitsuagoak ziren. XIX. mendearen bukaeran Peter Carl Fabergé eta René Lalique maisuei esker, artea gailentzen hasi zen.
Materialak eta metodologia
Tradizioz, material baliotsuak erabiltzen ziren bitxigintzan, hala nola txanponak (metal preziatuekin egoera puruan edo aleazio moduan konbinatuta jartzen zirenak) eta harribitxiak. Erromatarren garaian brontzea zen nagusi. Amerikan eta Europan egiten den bitxigintza gehiena urrezko aleazio batekin eginda dago. Aleazio horrek daukan purutasuna kilateetan neurtzen da, eta «k» hizkia du jarraian.
Amerikako urrezko bitxigintzak gutxienez 10K-ko purutasuna izan behar du (% 41,7 urre garbian) nahiz eta Erresuma Batuan 9K diren (% 37,5 urre garbian), baina normala da 18K-tik gorako bitxiak aurkitzea (% 75 urre garbian). Purutasun-maila altuagoak ez dira hain ohikoak, hala nola 22K-ko aleazioak (urre garbiaren% 91,6) eta 24K-koak (urre garbiaren % 99,9), bigunegiak dira Amerikan eta Europan. Hain puruak diren aleazioak Asian, Ekialde Ertainean eta Afrikan erabiltzen dira. Platinozko aleazioek 900 (% 90eko purutasuna) eta 950 (% 95,0ko purutasuna) arteko tartea dute. Bitxigintzan erabilitako zilarra sterling zilarra izaten da,% 92,5eko purutasunarekin. Imitaziozko bitxigintzan erabilitako materiala altzairu herdoilgaitza da. Beira, esmaltea, zura, maskorra, hezurrak, bolia, buztina eta material plastikoak ere erabiltzen dira. Teknikaren aldetik ale zulatuak asko erabiltzen dira bitxigintzan. Horiek harri bitxiak, metalak, buztina, zura eta kristala dira. Lan honek esumuturrekoak, belarritakoak, eraztunak, gerrikoak eta lepokoak barne hartzen ditu. Aleak txikiak edo handiak izan daitezke, eta txikienak beira-ale bezala ezagutzen dira. Hainbat metodo daude, bata, brodatuak egiteko teknika bat da zeinean beira-aleak oihalezko euskarrien gainean josten diren, lepokoak eta besokoak sortzeko. Abalorioen brodaketa, viktoriar aroan oso ezagunak izan zirenak, gaur egun berpizkunde batez gozatzen ari da bitxigintza modernoan. Abalorioen brodaketa, gainera, oso ezaguna da Afrikako kultura askotan.
Murano k eta Veneziako beste maisu batzuek beira zko lana garatu zuten, bai kontuen fabrikazioan, bai material berrien elaborazioan, hala nola Veneziako kristala, kobrezko partikuladun kristalak (urrezko harria), edo marrazkiak osatuz koloreztatuak (millefiori), beira lattimoa, edo harribitxien imitazioa. Zilargintzan eta urregintza n erabilitako metodoak forja, galdaketa, soldadura, mozketa, zizelkatzea eta “lotura hotzak” (itsasgarriak, itxigailuak eta errematxeak erabiliz zati ezberdinak lotzeko) barne hartzen ditu.
Diamanteak
Lehen diamanteak India n erauzi ziren. Plinio Zaharrak aipatu zituen jada Naturalis Historia liburuan. Adamas izena jarri zion. 2005. urtean, Australia, Botswana, Errusia eta Kanada diamanteak erauzteko iturri nagusien artean zeuden. Aurkitu den diamante gordin handienetako bat (harribitxi kalitatekoa) Cullinan diamantea da. 1905. urtean aurkitu zuten eta 3106, 75 (621,35g) kilate-ko pisuarekin. Britaniar koroako bitxien zati bat Cullinan diamantearen zati bat dauka. Diamantearen erabilera konpromisozko eraztunetan, Maximiliano I.a Habsburgokoa eta Maria Borgoinakoa 1477an ezkondu zirenean gertatu zen.
Harribitxi mota ezberdinak daude:
Prehistoria
Lehenengo hastapenak Afrikan egin ziren. Honen adibide dira 75.000 urteko itsas barraskiloaren maskorraren kontu zulatuak, Blombosko kobazuloan aurkitu zirenak. Kenian, konkretuki Enkapune Ya Muto-n, 40.000 urte baino gehiagoko ostruka arrautz oskolekin egindako aleak aurkitu ziren. Afrikatik kanpo, Cromagnon-ak hezurrez eta hortzez egindako lepokoak eta besokoak zituzten, soka-zatietatik edo animalien tendoietatik zintzilik zeuden harriak, baita hezur landuzko piezak ere, arropa lotzeko. Kasu batzuetan, piezak nakar substantziarekin eginda zeuden. Errusia ko hegoaldean mamut letaginekin egindako besokoak aurkitu dira. Hohle Felsen Venusak zulaketa bat du goiko aldean, zintzilikario gisa erabilia izatearen ebidentzia erakusten duena. Duela 7.000 urte, kobrezko lehen bitxiak agertu ziren.
Egipto
Bitxigintzako manufakturaren lehen zantzuak duela 3000-5000 urte izan ziren Egipto zaharrean. Egiptoarrek urrearen urritasuna eta erabilgarritasuna nahiago zuten beste metal batzuk baino. Aro aurredinastiko an, bitxiak komunitatearen estatusa eta botere erlijiosoa sinbolizatzen hasi ziren. Bizirik zeuden klase aberatsek ez ezik, heriotzan ere eramaten zituzten, hilobi-ostilamenduaren parte zirelarik. Urrearekin batera, egiptoarrek beira koloreztatuak eta harribitxiak erabiltzen zituzten beren bitxietan. Erabilera hori koloreei ematen zieten garrantziaren ondorio zen, koloreek esanahia baitzuten haientzat. Berdeak, adibidez, ugalkortasuna irudikatzen zuen. Pieza gehienak tailer handietan lantzen ziren. Lapis lazulia eta zilarra bere mugetatik harago inportatu behar izan zituzten arren, beste material asko aurki zitezkeen Egipton edo handik gertu.
Egiptoko diseinuak oso erabiliak izan ziren feniziar bitxigintzan. Gainera, Persia ko bitxietan aurkitutako antzinako diseinu turkiarrek iradokitzen dute Ekialde Ertainaren eta Europaren arteko merkataritza ez zela ezohikoa. Emakumeek urrezko eta zilarrezko piezak zeramatzaten, zeremonietan erabiltzen zituztenak.
Mesopotamia
Duela 4000 urte, bitxiak egitea lanbide garrantzitsua bihurtu zen Sumeria eta Akad hirietan. Aztarna arkeologiko esanguratsuenak Urreko Errege Hilobien aurkikuntzatik datoz 2900-2300a K. a. Beste hilobi batzuetan ere (Puabiren hilobietan) urre, zilar eta harri erdipreziatu ugari gordetzen zituztenak, hala nola lapis lazulizko koroak, urrezko irudi txikiekin, eztarriekin eta ilerako apaingarriekin apainduak. Asiria n, gizonek zein emakumeek bitxi ugari eramaten zituzten, kutunak, orkatilarako besokoak, lepoko astunak eta zigiluak barne.
Harribitxi mesopotamikoak metalez manufakturatuta egoten ziren xafla finetan, eta haien gainean harri koloretsu distiratsu ugari jartzen ziren (batez ere agatak, lapis lazulia, kornalina eta jaspea). Gehien erabiltzen ziren formak hostoak, kiribilak, konoak eta mahats-mordoak ziren. Bitxigileek bitxiak sortu zituzten, ez bakarrik gizakientzat, baita estatuak eta idoloak apaintzeko ere. Teknika sofistikatu ugari erabili ziren, hala nola esmaltatu cloisonné, grabatu, granulatu eta filigrana.
Bitxien merkataritzarekin eta fabrikazioarekin lotutako erregistro zabal eta zabalak hainbat aztarnategi arkeologikotan aurkitu ziren. Adibidez, Mari hiriko benetako artxiboetako erregistroetako batek bitxigintzako hainbat objekturen konposizioa ematen du:
Grezia
1600 k.a. urtean greziarrek urrea eta harribitxiak bitxigintzan erabiltzen hasi ziren, nahiz eta lehen oskolekin eta animaliekin egindako aleak ekoizten zituzten. 300 k.a. ale koloretsuak egiten hasi ziren amatistak, perlak eta esmeraldak erabiliz. Grezian, lehenengo kameuak agertu ziren, onize aldaera bat, banda marroiekin, arrosarekin eta kremarekin. Greziako bitxigintza beste kultura batzuetakoa baino sinpleagoa zen askotan, bai diseinuan eta bai manufakturan. Hala ere, denboraren poderioz, diseinu horiek konplexutasun handiagoa izan zuten eta beste material batzuk erabiltzen joan ziren.
Greziarrek ez zuten ia bitxirik erabiltzen, eta, egiten zutenean, agerpen publikoetarako edo aldi berezietarako erabiltzen zituzten. Opari gisa ematen ziren. Emakumeek eramaten zituzten nagusiki (beren aberastasuna, estatusa eta edertasuna erakusteko). Bitxi batzuek, naturaz gaindiko botereak ematen zizkien; beste batzuek, berriz, erlijio-sinbolismoa zuten. Aurkitutako piezarik zaharrenak jainkoei eskainiak zeuden. Garai hartako bitxien ekoizpenik handiena Grezia iparraldetik eta Mazedoniatik zetorren. Hala ere, Greziako bitxi-denda askok marfilezko eta harribitxizko urre eta zilarrezkoak ziren arren, brontzezko eta buztinezko kopiak egitera iritsi ziren.