cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guadarramako trenbide-tunela
Guadarramako trenbide-tunela (túnel del Guadarrama) Espainiako erdialdean kokatzen den trenbide-tunela da, Guadarramako mendilerroa zeharkatzen duena. Miraflores de la Sierra (Madril) eta Segovia udalerriak lotzen ditu.
Disneyland Paris
Hastapenak
Disneyland-ek Anaheimen eta Kalifornian eta Walt Disney World-ek Lake Buena Vistan, Floridan, izandako arrakastaren ondoren, Europan antzeko parke tematiko bat eraikitzeko egitasmoak sortu ziren 1972an. 1983an, berriz, Tokio Disneyland ireki zen Japonian E. Cardon Walkerren gidaripean, berehalako arrakasta lortuz.
Guadarramako trenbide-tunela
Bost urtez aritu ziren tunela eraikitzen eta 2007an inauguratu zuten. Guztira 28 kilometroko luzera du, munduko bederatzigarren tunelik luzeena izanik. Abiadura handiko trenek erabiltzen dute.
Disneyland Paris
Hastapenak
1984 urte amaieran, Disney konplexuko parke tematikoen buruzagi ziren Dick Nunis eta Jim Corak parkea ezartzeko Europako 1.200 kokaleku posible zituen zerrenda bat aurkeztu zuten. 1985eko martxoan, parkearen kokaleku posibleak 4ra murriztu ziren: 2 Frantzian eta beste 2 Espainian. Bi lurraldeek Disney parke tematikoa bertan eraikitzeko beraien potentzial ekonomikoa eta abantaila turistikoak azaldu zituzten eta Disneyri finantziazio aukerak aurkeztuz lehiatu ziren.
Lanbide heziketa
Lanbide Heziketa Bigarren Hezkuntzako edo goi mailako hezkuntzako ikasketak dira, enpresa munduari lotuta egiten direnak, lanbide arlo batean ezaguerak eta trebetasunak lortzeko helburuarekin. Helburu nagusia langile direnentzat eta izango direnentzat bizitza osoko ikasketak sortzea da.
Herrialdeen arabera Lanbide Heziketak oso antolaketa desberdina du. Gure kasuan Hegoaldean zein Iparraldean sistema desberdinak ditugu.
Disneyland Paris
Hastapenak
Espainiako bi kokalekuak Mediterraneotik gertu zeuden eta Kaliforniako Disney parkeak zituen uda lehorrak ziurtatzen zituen, klima subtropikala eskainiz, baina, Disneyek Hegoaldeko Frantziako Toulonetik gertu zegoen leku baten inguruan interesa erakutsi zuen, Marseillatik ez oso urrun, eta eskualdeko paisaia atseginak eta klimak Euro Disneyland bertan eraikitzeko kokaleku hoberena zela erakutsarazi zuen. Hala ere, leku horren azpian, harkaitzez osatutako geruza lodiak aurkitu zituzten, eraikitzea zailegia bilakatuko luketenak. Azkenean, Marne-la-Vallée landa-hiria izan zen aukeratua, Parisekiko gertutasunagatik eta Mendebaldeko Europaren erdigunean kokatuta zegoelako. Bertara hurbiltzeko, 68 milioi pertsonek 4 ordu baino gutxiago beharko lituzketela eta 300 milioi pertsonek baino gehiagok 2 orduko hegaldia besterik ez zutela beharko aintzat hartu zuten.
Lanbide heziketa
Hegoaldeko Lanbide heziketa
Euskal Autonomi Erkidegoan eta Nafarroan Lanbide heziketaren barruan hiru sistema bereizi izan dira:
Disneyland Paris
Hastapenak
Une horretako Disney-en zuzendari exekutiboa zen Michael Eisnerrek eskaini zizkieten 20 kilometro karratuengatik gobernu frantsesari eskerrak ematen zizkion lehen eskutitza sinatu zuen 1985eko abenduan eta, hurrengo udaberrian, lehen finantziazio kontratuak egin ziren. Eraikitzea 1988ko abuztuan hasi zen eta 1990eko abenduan, jendeari eraikitzen ari zirena erakusteko helburuaz, Espace Euro Disney deituriko informazio gunea ireki zuten.
Euro Disneyland alboan entretenimendu industrian oinarritutako beste parke bat egiteko proiektua berehala garatu zen, Disney MGM Studios - Europa deituko zena eta 1996an hasteko asmoa zuten, 2,3 mila milioi dolarreko aurrekontuarekin.
Lanbide heziketa
Lanbide Heziketaren familiak
Hegoaldeko sistemak hauek dira onartuta daudenak:
Disneyland Paris
Eztabaidak
Frantzian Disney parke bat eraikitzearen inguruko ikuspuntua eztabaida handiko gaia izan zen. Aurkariek, Frantziako intelektual nabarmenak barne, inperialismo kulturala zela eta, horrek, Frantzian estatubatuar kontsumismo kaltegarria sustatuko zuela zioten. Beste batzuen iritziz, Euro Disney AEBetako ikur bilakatu zen Frantzian. 1992ko ekainaren 28an, Frantziako baserritar talde batek Euro Disney blokeatu zuen AEBk jarraitzen zuen laborantza-politikaren protesta gisa. Le Figaro frantziar aldizkariko kazetari batek zera zioen: .
Parisko zuzendari artistiko bat zen Ariane Mnouchkinek, berriz, Txernobyl kulturala deitu zion eta Euro Disneyen lehen urteetan zehar parkearen sinonimo gisa hazi eta komunikabide askotan agertu zen esaldia izan zen.
Topikoak eta eztabaida areagotu egin ziren, Disneyren nagusi estatubatuarrek bilera guztietan ingelesa hitz egin zezaten eskatzeaz gain, Disneyeko langile guztiek itxura arautegi bat bete zezaten eskatzen baitzuten, makillaje, tatuaje, aurpegiko ile, bitxi eta abarren mugaketa eta erregulazioa eskatuz. Frantziako sindikatuek arau hauen aurkako protestak antolatu zituzten, gizabanakoaren askatasunaren erasoa da esanez. Beste batzuek, frantziar kulturarekiko bihozgabea, indibidualista eta gizabanakoaren eta taldearen askatasunari egin zitzaizkion murrizketak frantziar legediaren aurrean, lanaren baldintzak zirela frogatu ezean, ilegalak zirelako kritikatu zuten Disney. Honek kritika hauei aurre egin zien mota horretako enplegu estandarrak inposatzea eragotziko zien arautegi batek bezeroarekiko irudia eta parkearen epe luzerako arrakasta arriskuan jar zezakeela esanez. Hona hemen Thor Degelmann Euro Disneyeko langileen zuzendari kaliforniarraren hitzak:
Inaugurazio eguna
Kritikak ezin isildu bazebiltzen ere, azkenean, iritsi zen ireki zuten eguna. Hitz hauek jarri zuten martxan: .
1992ko apirilaren 12an, Euro Disneyland ofizialki irekita geratu zen. Bisitariek parkearen sarreran zegoen kaosa nabarmendu zuten eta gobernuaren inkesta batek milioi erdi pertsonek 90.000 ibilgailutan parkera sartzeko aukera izan zutela adierazi zuen. Frantziako irratiek abisoa pasatu zuten jendeak egoera honi ekidin ahal izateko.
Gauza da, eguerdian, aparkalekua gutxi gorabehera erdiraino beteta zegoela, 25.000 pertsona ingururen asistentzia iradokitzen zutelarik. Jendeak kasu egingo zien abisuei, nonbait. Hori pentsatu nahi izan zuten askok, baina datuek ez zuten inongo lasaitasunik eskaintzen.
Arazoak
1992ko maiatzean, The Hollywood Reporter entretenimendu aldizkariak Euro Disney-ko langileen %25ak (3.000 gizon-emakume gutxi gorabehera) dimisioa aurkeztu zuela azaldu zuen, lan-baldintza onartezinen ondorioz. Bisitarien kopurua espero zena baino askoz gutxiago izan zela ere azaldu zuen aldizkariak. Robert Fitzpatrickek, Wall Street Journalekin egin zuen elkarrizketa batean, 1.000 pertsona bakarrik izan zirela beraien lanpostua utzi zutenen kopurua erantzun zuen.
Finantziazio-egoeraren aurrean, Fitzpatrickek, beste erabaki bat hartu bitartean, Disney-MGM Studios Europe proiektua geldiarazteko eskatu zuen. Hotelen prezioek ere beherantz egin zuten.
Ahalegin hauek egin arren, 1992ko maiatzean, eguneko asistentzia 25.000 bisitari ingurukoa zen (edo beste iturri batzuen arabera, 30.000 bisitari), aurreikuspenek 60.000 ingurukoa izango zela esan zuten bitartean. Euro Disney konpainiaren kotizazioak lur jo zuen eta 1992ko uztailaren 23an, jardunean egon zen lehen urtean gutxi gorabehera, 300 milioi liberako galera izan zutela adierazi zuten. Euro Disney-en lehen neguan zehar, Newport Bay Club hotela istea erabaki zuten, hotelen okupazio maila baxua zelako. Bisitari bakoitzak eguneko 33 dolar gastatuko zituela aurreikusi arren, 1992an analistek bisitarien gastuak aurreikusitakoa baino %12 baxuagoak zirela baloratu zuten.
Asistentzia hobetzeko neurrien barnean, parke barruan janariarekin batera edari alkoholikoak zerbitzatzea erabaki zuten eta, 1993ko ekainaren 12an, jarri zen martxan neurri hori.
2005ean, Walt Disney konpainiak Euro Disney S.C.A-rekin zuen zor guztia sinatu zuen.
Bisitarien galera da enpresaren emaitza txarren iturri. %40a estatubatuar matrizeak kontrolatuta, bisitari gehienak frantsesak dira (%51) eta hauek dira gutxiago etortzen direnak. Britainiarrak %14 dira eta espainiarrak, berriz, %8, baina gauza da parkeak 2 milioi bezero gutxiago duela azken urtean, 14 milioi horretan kokatuz. Kontuan hartu behar da 2014 arte gutxienez, 7 urtetan besterik ez zituela mozkinak lortu. .
Charadrius melodus
Charadrius melodus Charadrius generoko animalia da. Hegaztien barruko Charadriidae familian sailkatua dago.
Iñaki Urlezaga
Iñaki Urlezaga (1975eko abenduaren 12a) dantzari klasiko eta koreografo argentinarra da.
Biografia
Bere jaioterrian La Platan hezi zen. Buenos Airesko Teatro Colón- eko Arteko Goi Institutuan egin zituen ikasketak, eta han, American Ballet- en hobetzeko beka bat jaso zuen, eta bertan egon zen urte betez.
Esmeralda Agogliaren zuzendaritzapean La Platako Argentino Antzokiko balletean sartu zen eta 1993an Colón Antzokiko Ballet Establean sartu zen, non protagonista izan zen.
1995ean Londresko Royal Ballet- ean sartu zen Sir Anthony Dowell- ek gonbidatuta, eta 2005era arte dantzatu zuen Covent Gardenen bere denboraldi guztietan. 1999an Konex saria jaso zuen Argentinako hamarkadako dantzari onenetariko bat bezala aitortzeko.
2005ean Het National Ballet-ean sartu zen dantzari gonbidatu gisa, Ted Brandsen zuzendari artistikoak gonbidatuta. 2006an egin zuen bere debuta ofiziala Swan Lake lanarekin Het Muziektheater Opera Housen. 2006an, Buenos Airesko Colón Antzokiko dantza denboraldia ixteko hautatutako figura izan zen berrehungarren urteurrenean berriro ireki zen arte.
2000. urtean bere konpainia sortu zuen, Ballet Concierto, eta horrekin Europa, Amerika, Asia, Ozeania eta Afrikako agertoki eta nazioarteko jaialdietan aritu zen. 2003az geroztik, eta dantzari lanarekin batera, koreografo lanetan aritu zen.
Hainbat koreografia egin ditu, hala nola Sylvia Delibesen musikarekin, Floralis Prokofieven musikarekin; Danzaria Vivaldiren musikarekin; Constance Chopin-en musikarekin, Nutcracker Tchaikovsky-ren musikarekin; La Traviata Verdiren musikarekin; Cuentos de Chopin , F. Chopinen musikarekin, Dios se lo pague; El lago de los cisnes Txaikovskiren musikarekin, El lago de los cisnes Txaikovskiren musikarekin.
2009an La Traviata estreinatu zen Saltako probintzian eta berehala Buenos Airesen.
Hemiphractus proboscideus
Hemiphractus proboscideus Hemiphractus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hemiphractidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Iñaki Urlezaga
Biografia
2018an dantzari gisa erretiratu zen, baina bere ibilbide artistikoa jarraitu zuen irakasle eta koreografo gisa.
2019an Errusiako Yacobson Balletak gonbidatu zuen La Dame de Picas -en koreografia interpretatzera, Pushkinen 220. urteurrenaren ospakizun berezi batean.
Converse (Louisiana)
Converse Louisianaeko herri bat da. Sabine parrokian kokatua dago. 2010ean 440 biztanle zituen, 5.65 kilometro koadrotan banatuta.
Litohlavy
Litohlavy Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 516 biztanle ditu eta 7,25 kilometro koadroko azalera. Rokycanyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1402 urtean egin zen.
Bois-Anzeray
Bois-Anzeray Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bois-Anzeray udalerrian erroldatutako biztanleak 155 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 96 etxebizitza zeuden, 68 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 95etxeak ziren. 68 etxebizitza nagusietatik 57 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 89 ziren, horien artean 64 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 64 pertsona aktiboetatik 61 lanean zeuden (31 gizon eta 30 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bois-Anzeray udalerrian 65 unitate fiskal zeuden, 163 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.627 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Crespy-le-Neuf
Crespy-le-Neuf Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bois-Anzeray
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
Crespy-le-Neuf
Biztanleria
2007an Crespy-le-Neuf udalerrian erroldatutako biztanleak 150 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Bois-Anzeray
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Bois-Anzeray udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 905 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Crespy-le-Neuf
Etxebizitza
2007an 74 etxebizitza zeuden, 64 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 55 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 64 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 79 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 79 pertsona aktiboetatik 73 lanean zeuden (43 gizon eta 30 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Crespy-le-Neuf udalerrian 56 unitate fiskal zeuden, 146,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.708 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Claudia Llosa
Claudia Llosa Bueno (Lima, Peru, 1976ko azaroaren 15a) zinema zuzendari perutarra da.
Bizitza
Liman jaio zen 1976ko azaroaren 15ean. Patricia Bueno Risso artistaren eta Alejandro Llosa ingeniariaren alaba da. Horrez gain, Mario Vargas Llosa idazlearen eta Luis Llosa zinema zuzendariaren iloba da.
Madeinusa (2006) eta La teta asustada (2009) filmekin hasi zen zinemagintzan, bietan Antonio Chavarrías kataluniar ekoizlearekin. Bigarren filmak Urrezko Hartza saria jaso zuen Berlinale zinemaldian. Gainera, Oscar Sarietarako izendapena lortu zuen ingelesez besteko film onenaren kategorian. 2012an Urrezko Hartza saria irabazi zuen berriro film laburren kategorian, Loxoro (2011) film laburrarekin. 2014an Aloft filma argitaratu zuen.
Labenz
Labenz Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Hemibagrus variegatus
Hemibagrus variegatus Hemibagrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Filipe Etxebarria
Filipe Etxebarria Alakano (Izengoitia: Piaba ; Gorozika, 1898ko apirilaren 11 - Lima, 1945eko otsailaren 9a) bizkaitar idazlea eta itzultzailea izan zen. Apaiz karmeldarra. Ameriketan egon zen Markinako eta Flandriako zenbait komentutan egon ondoren. Karmengo Argia agerkariko zuzendaria izan zen. Ondoren, Kempisen Kristo´ren Antz-Bidea euskaratu zuen. Aita Granadaren Simbolo de la fe obra itzuli zuen.
Gammaglobulina
Gammaglobulina odoleko globulinen saileko proteina batzuek osatzen duten azpiklasea. Gizakian eta beste ugaztun batzuetan antigorputz gisa jokatzen dute gammaglobulinek. Gammaglobulinarik ez duten edo gammaglobulinarik ezean horien lana betetzeko ordezkorik ez duten pertsonek infekzio asko izaten dituzte, ez baitute horien aurkako babesik.
Pasaiako herritik
Pasaiako plazatik Xenpelar bertsolariaren bertso sorta bat da.
Xenpelar bertsolaria (liburua), Antonio Zavala
1981 urtean, Auspoa liburutegiak (editorial Auspoa) Antonio Zavala euskal idazleak idatziriko Xenpelar Bertsolaria liburua argitaratu zen. Bertan Xenpelar beraren bibliografiaz gain, haren bertsoak eta hauen iruzkinak ageri dira.
Ondoren Pasaiako Plazatik bertso sortaren inguruan idatzia dagoena irakur dezakegu liburuan idatzita dagoen bezala:
Cottonport (Louisiana)
Cottonport Louisianaeko herri bat da. Avoyelles parrokian kokatua dago. 2010ean 2,006 biztanle zituen, 5.19 kilometro koadrotan banatuta.
Pasaiako herritik
Pasai San Juan'go zezenak
Pasaia'ko zezenai buruz bi jarri-aldi arkitu ditut: bata, Loiola'ko Aita Jose Inazio Arana zanaren bertso-bilduman; bestea, Bonaparte'ren bertso-bilduman, Chicago'ko New Library'n. Ez batak eta ez besteak eztute esaten zein urtetakoak diran.
Ta bestearen 12'garrenean:
.
Nabarmen dago, beraz, zein zeñen ondoren jarri bear diran. Jarri-aldi aueri buruz argibide auek eman dizkigu ainbeste denboran Xenpelarren illobarekin bizi izana dan Florentina Pérez Salaberria'k:
«Pasai San Juan'go plazak aieka batetik itxasoa du, bañan bestetik etxeak. Ta mendi-aiekatik dute sarrera ango etxerik geienak. Santiago-egun batez, zezenak iges egin zuen barrera-tartetatikan, eta mendi aldera jo zuan. Jendea, ura libre ikusi zuanean, etxebarrenetara sartu zan; baita zezena ere atzetikan. Orduan danak, nun izkutaturik etzutela-ta, oi-azpietan ta al zuten tokietan sartu ziran. Tellatura igoak ere izan bear zuten. Bañan zezenak usaia-edo aditzen zuan, da sobrekama ta maindireai tira ta tira asi zan. Traba billatzen zuan ta orduan ta larriago zezena. Gero, ixpillu baten aurrera joanda, ura txikitu bearrean asi zan adarrakin kolpeka, an beste zezen bat zualakoan. Urrena, balkoira atera omen zan, bere maindire ta sobrekamarekin, ta jende dana kaletik karraxika. Andik beera noizbait ere jetxi ta jendeari segika asi zan. Batzuk beren burua putzura bota zuten, ta bai zezenak ere berea atzetikan. Andik atera egingo zuten nola edo ala arakiñak edo norbaitek, bañan eztakit ori.
Corellia
Corellia Star Warsen unibertsoko planeta bat da. Ez da sagako filmeetan agertzen.
Corellia klima epeleko planeta bat da, bertako lurrazala zelaiz, basoz eta itsasoz osatua dagoelarik.
Koruskantetik distantzia gutxira kokatua, Corellia galaxian benetako teknologia lantegi bat izateagatik nabarmentzen da. Corelliatik zetozen hiperespaziora iritsi ziren lehen lehen ontziak, soilik "corellia motakoak" deituak, eta eredu honetan oinarritua dago Han Soloren Milurteko Belatza, ontzi hau ere planeta honetakoa delarik. Jatorria Corellian duten sagako beste pertsonaia batzuk Adi Gallia jedia, Aliantza Errebeldearen sortzaileetako bat izan zen Garm Bel Iblis eta Crix Madine jenerala dira, azken hau Star Wars V. Atala: Inperioaren kontraerasoa eta Star Wars VI. Atala: Jediaren itzulera filmeen artean errebeldeetara pasatzen den Inperioko komandantea dena.
Pasaiako herritik
Pasai San Juan'go zezenak
Gu ere, neska koxkorretan, Pasai'ra joaten giñan Santiagotan ango zezenak ikustera, ta Joxepa Antonik, Xenpelarren illobak, onela esaten zigun:
Corellia
Bere izena barroko garaiko konposatzaile eta musikari italiarra izan zen Arcangelo Corelliren omenez jasotzen du.
Pasaiako herritik
Pasai San Juan'go zezenak
-Gaur ere San Juan'a al zoazte? Joan, joan! Len ere an festa pollita pasia da ta zoazte! Or ibilli bearko dezute itxasora zeuen burua bota ta larri! Joan bestela mendira; ikusiko dezute zer daukazuten atzetik: zezena!
Pasai'ko gertaera ori bein baño geiagotan kontatu zigun.>>
Agian, kontaera polit ontan bi jarri-aldietako gertaerakin bat egiten da. Bañan Xenpelarren illobak ola kontatzeak bertsoak bere osabarenak izango dirala pentsa-arazten digu. Ta ori ondo kontuan artzekoa da, bertsoak ezpaitute esaten aita nor duten.
Bigarren jarri-aldiagatik, ainbeste alditan bezela, Makazaga'k esan zuan lenengoz Xenpelarrena zala, 1931 urte-inguruan
Ondoren, 1958 urtean, bere «Xenpelar Bertsolaria»> liburuan, onela esaten du Luis Jauregi apaiz jaunak:
«Pasaia'n, Santiago-egunez, xexenak izan oi dira. Orretarako, erriko Enparantza Nagusian, esia ipintzen dute. Beste zenbait urtetan bezela, ba, juan zan gure Xenpelar xexenak ikustera egun ortan, ta ara nun esitik salto egin, ta jende-tartera jotzen dun zezenak. Ango zalaparta ta iskanbilla...! Leen ere, beste urteen batean ori bera gertatu omen zan, ta orduko zezenak Almirante izan izena. Ara emen, leengo Almirante ote zan kezkaz, Xenpelar'ek egindako bertsuak.>> Eztago, beraz dudarik, bigarren jarri-aldia Xenpelarrena dala esateko. Bañan lenengo jarri-aldiaz eztegu iñoren testiguantzarik. Ala ere liburu ontan jarri degu, Xenpelarrena izango ote dan susmo egiteko motiborik pranko badala iritzirik.
Eztago, beraz dudarik, bigarren jarri-aldia Xenpelarrena dala esateko. Bañan lenengo jarri-aldiaz eztegu iñoren testiguantzarik. Ala ere liburu ontan jarri degu, Xenpelarrena izango ote dan susmo egiteko motiborik pranko badala iritzirik.
Xenpelar eta bere ingurua (liburua), Antonio Zavala
Aurretik aipa dugun Antonio Zavala idazlearen Xenpelar eta bere ingurua liburuan, Xenpelar bertsolarian ageri den testuaz gain ondorengo hau ere ageri da:
<<Jose Manuel Arrizabalo zanak, bere Baso-mutillak liburuan (Auspoa, 134), beste argibide batzuk ematen dizkigu:
"Gure aititak Andutz mendiko zezenaren istoriak ere kontatzen zituan. Zezen ori Pasaira eraman zuten Andutz menditik, Santiago jaietan. Pasaian, plazatik barrera tartetik iges egin zuan da oso ixtillu txarrak. Ango kinkilleroak eta jendeak gaizki ibilli zituan; askok itxasora salto egin zuten.
Gure aititak ondo ezagutu zuan zezenaren jabea. Ermu baserria, Arrua errekan dago, Olaberritik bera datorren erreka txikiaren alboan. Baserri txiki xar bat da; oraindik zutik dago, baiña ez da iñor bizi. Zezen-jabeak bi anai ziran, mutilzarrak; zapateroak beren ofizioz. Andutz mendian iru txabola egin zituzten: bat, ardiekin ibiltzeko; alboan beste txabola txiki bat ere bai, artzaiak lo egiteko; Saletxeko baserriaren parean beste txabola bat, abere aundientzat: zezenentzat eta larre-beientzat. Orain txabola oiek, suerte txarrez, tellatutik bera lurra jota daude.
Anai bi oietan zarrena joan zan Pasaira zezenarekin, eta, zezenarekin allegatu zanean, eman zizkioten iru libra ogi ta litro t' erdi ardo; aiekin asi errezioa artzen, tablero aren gaiñean exerita. Ala zegoala, zezena eskapatu pIazatik, eta jende guzia zezenaren ondotik arrapatu naiean. Zezenak itsasora salto egin eta adarrak bakarrik ageri. Baiña bakero mutilzar ori lasai tablero gaiñean; ogiak danak jan eta ardoak danak edan arte, ezta mugitu ere. Orregatik esaten du bertso batek:
sartu da igeri,
adarrak besterikan
etzitun ageri;
bakerua begira bere zezenari,
exerita jan ditu
iru libra ogi.
Gure aititak ondo zekizkin mutilzar aien ixtilluak. Andutz mendian ere askotan alkarrekin ibiltzen ziran, da alkarri laguntzen zioten zezenak beren txabolara inguratzen-eta. Ermu zapatero aren bertso oiek gure aititak askotan kantatzen zituan; Xenpelarrek jarriak omen ziran. Mutilzar oiek oso lasaiak zirala esaten zuan, da ondo ateratzen zutela dirua, zapatak egiñez. Eun urte pasa badira istori ori gertatu zala".
El Diario Vasco egunkarian, 1982- ko maiatzaren 30-ean, idazlantxo bat argitaratu zuan Jose Maria Busca Isusi zanak, El toro "Almirante" izenarekin; eta, itxura danez, Xenpelarrek aitatzen duan Almirante izeneko zezen ori bera da. Onela dio:
''"La Tauromaquia Vasca, como Tauromaquia completa que es, tiene además de sus singularidades en el arte de lidiar, raza de toros de lidia e historia, un anecdotario acumulado, en un mundo tan accidentado como el taurino a lo largo de los siglos. Ahora que ha comenzado la temporada taurina vasca con las festividades de San Juan Bautista, me han venido a la mente algunos hechos peregrinos ocurridos en nuestros cosos, como es el que sucedió en un 15 de agosto de 1858 en la plaza de Pasajes de San Juan. Ese día se celebraba una corrida en Pasajes de San Juan y se dio en el transcurso de la lidia un hecho curioso que ha pasado a las Tauromaquias. Fue que el toro navarro "Almirante ", en el curso de la lidia, salió del coso y por la puerta y escalera principal del Ayuntamiento subió al balcón de sesiones y apareció por el balcón. No causó daño alguno entre el personal. El erudito José María de Azcona, "el caballerito de Tafalla" como le llamaban los estudiantes vascos con los que se reunía en Madrid hacia los años 35 y 36, decía que, una vez en el balcón, arengó dando mugidos a la muchedumbre. En este hecho hay dos circunstancias a notar: una es que el festival se celebraba el día de la Virgen de agosto, patrona de San Sebastián; y la otra, que el toro era navarro y no de Jaizkibel, como solían ser muchos de los toros que se lidiaban en la zona por aquella época. También en la plaza de Vitoria un toro llamado "Arbolario" saltó al tendido en una corrida de las "blancas" y se paseó por él. Pudo ser sacado a la calle, donde fue rematado a tiros; no causó mayores males, aunque sí grandes sustos."''
Bi bertso-sail auetaz zerbait adierazi digutenak, berriz, Pasai San Juan go zezenak Santiagoetan izan oi zirala esan dute. Baiña ori, bearbada, geroko oitura izan diteke; eta Almirante zezenarena, Jose Maria Busca Isusi zanak dionez, agian abuztuko Ama Birjiñetan gertatuko zan. >>
Doinua
Doinua ere aurrez aipaturiko Antonio Zavala idazlearen Xenpelar eta bere ingurua liburuan dago, eta honela dio:
<<Bi doiñu bildu ditugu, Pasaiako zezenaren bertso-sail au kanta al izateko. Lendabizikoa, Errenteriko Makazaga-ren Xenpelar'en hertsuak Iiburuxkatik artu degu. Bigarrena, berriz, ToIosako Jesus Elosegiren kuaderno batetik.>>
Bibliografia
Pasai Donibaneko Lintxua dendak 1981an Pasaiako herritik liburua argitaratu zuen. 1981eko edizio horrek CD batekin eta parte hartzaile berriekin osatu zen. Herriko notizia bertsotan jarri zuenarekin hasi, Xenpelarrekin alegia, eta artista garaikideekin atondu: Mikel Laboak musikatutako bertsoak, Koldo Izagirreren azalpenak euskaraz eta gaztelaniaz eta Joxe Alberdi “Donibane”-ren marrazkiak. Gainera, edizio berria euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez, katalanez, galizieraz eta ingelesez kaleratu zen, hainbat itzultzaileren lanari esker; Xabier Paya, besteak beste.
Erromatar Inperioa
Erromatar Inperioa (Imperium Romanum; Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων) Antzinako Erromako errepublikaren ondorengo aldia izan zen. Estatu gisa, Mediterraneo itsasoaren inguruko lurralde-ustiapen handiak sartzen ziren Europan, Ipar Afrikan eta Mendebaldeko Asian, enperadore baten gobernupean. Zesar Augusto lehen enperadore gisa boterea eskuratu zuenetik III. mendeko anarkia militarrari, Italia bere probintzietako metropoli gisa zuen Printzerria izan zen, Erromako hiriarekin hiriburu bakar gisa. Ondoren, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren eta Ekialdeko Erromatar Inperioaren kontrola partekatu zuten hainbat enperadorek gobernatu zuten Inperioa. Erromak bi aldeen kapital nominala izaten jarraitu zuen 476. urtera arte, ikur inperiala Konstantinoplara bidali zutenean, Ravenna mendebaldeko hiriburua barbaro germaniarrek harrapatu ondoren. Kristautasuna 380an Erromatar Inperioko estatu-eliza gisa hartzeak eta Mendebaldeko Erromatar Inperioa germaniar erregeen menpe erortzeak, hitzarmenez, antzinate klasikoaren amaiera eta Erdi Aroaren hasiera markatzen dute. Gertaera horien ondorioz, Ekialdeko Erromatar Inperioaren pixkanakako helenizazioarekin batera, historialariek Erdi Aroko Erromatar Inperioa bereizten dute, ekialdeko probintzietan mantentzen zena, Bizantziar Inperioa izenarekin.
Erromatar Inperioaren aurreko Estatua, Erromatar Errepublika, larriki ezegonkortu zen gerra zibiletan eta gatazka politikoetan. K.a. I. mendearen erdialdean, Julio Zesar diktadore betiereko izendatu zuten, eta gero K.a. 44an erail zuten. Gerra zibilek eta proskripzioek aurrera jarraitu zuten, eta, azkenean, Zesar Augustok Marko Antonio eta Cleopatrari irabazi zien K.a. 31n Aktiumgo guduan. Hurrengo urtean, Zesar Augustok Egiptoko Erresuma Ptolemaotarra konkistatu zuen, eta amaiera eman zion Alexandro Handiaren K.a. IV. mendeko konkistekin hasitako garai helenistikoari. Zesar Augustoren boterea erasoezin bihurtu zen, eta Erromako Senatuak botere orokorra eta Augusto titulu berria eman zizkion, lehen enperadore erromatar bihurtuz. Konkistatutako lurraldeen administrazioa berrantolatu zuen, eta probintziak bi kategoriatan banatu zitue, probintzia senatorialak eta inperial ak, Italian izan ezik, zeinek metropoli gisa funtzionatzen jarraitu zuen.
Pasaiako herritik
Bibliografia
Liburuak 48 orrialde + CDa ditu.
Erromatar Inperioa
Erromatar Inperioaren lehen bi mendeetan, aurrekaririk gabeko egonkortasun eta oparotasun aldi bat izan zen, Pax Romana izenekoa. Erroma Trajanoren agintaldian (A. D. 98–117) iritsi zen lurralde hedadurarik handiena; Komodoren agintaldiarekin batera, zailtasunak eta gainbehera hasi ziren (177–192). III. mendean, Inperioak bere existentzia arriskuan jarri zuen krisi bat jasan zuen, Galietako Inperioa eta Palmirako Inperioa erromatar estatutik banandu baitziren, eta bizitza laburreko enperadore batzuk, sarritan legioetakoak, izan ziren Inperioaren buru. Aurelianoren azpian bateratu zen berriro ere (270–275). Egonkortzeko, Dioklezianok gorte inperial bana ezarri zituen Ekialde Grekoan eta Mendebalde Latinoan 286an; kristauak botere-posizioetara iritsi ziren IV. mendean, Milango Ediktuaren ondoren, 313. urtean. Handik gutxira, Migrazioen Garaiak Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbehera ekarri zuen, herri germaniarren eta Atilaren Hunoen inbasio handiekin. 476an Ravenna heruliar germaniarretara erori eta Romulo Augustok Odoakroren aurrean etsi zuenean, Mendebaldeko Erromatar Inperioa kolapsatu egin zen azkenean; Zenon ekialdeko enperadore erromatarrak formalki indargabetu zuen 480an. Ekialdeko Erromatar Inperioak beste milurteko batez iraun zuen, harik eta Konstantinopla 1453an Mehmed II.aren mendeko turkiar otomandarren eskuetan erori zen arte.
Inperioaren garaia bi azpigaraitan banatzen da askotan: Goi Inperioa eta Behe Inperioa. Goi Inperioa hasieratik, III. mendeko krisira arte iraun zuen gutxi gora behera, historialari guztiek ez baitatoz bat amaiera data berdinean. Behe Inperioa Mendebaldeko zatia galtzen denean jarri dute ikerlari gehienek, 476. urtean.
Erromako Inperioaren hedadura eta iraupen handia dela eta, Erromako instituzioek eta kulturak eragin sakona eta iraunkorra izan zuten gobernatzen zuen lurraldean hizkuntzaren, erlijioaren, artearen, arkitekturaren, literaturaren, filosofiaren, zuzenbidearen eta gobernu-formen garapenean. Erromatarren latinezko hizkuntzak Erdi Aroko eta Aro Modernoko hizkuntza erromantzeetarantz eboluzionatu zuen, eta Erdi Aroko grekoa, berriz, Ekialdeko Erromatar Inperioko hizkuntza bihurtu zen. Inperioak kristautasuna hartu zuenean, Erdi Aroko kristau herriaren bidea sortu zen. Arte erromatar eta grekoak eragin handia izan zuen Italiako Errenazimentuan. Erromako tradizio arkitektonikoa arkitektura erromanikoaren, errenazentistaren eta neoklasikoaren oinarri izan zen, eta eragin handia izan zuen arkitektura islamikoan ere. Erdi Aroko Europan zientzia eta teknologia grekoa eta erromatarra berraurkitzeak (zientzia islamikoaren oinarria ere izan zen) Errenazimentu Zientifikoa eta Iraultza Zientifikoa ekarri zituen. Zuzenbide erromatarraren corpusak munduko lege-sistema moderno askotan ditu ondorengoak, hala nola Frantziako Kode Napoleonikoan; Erromako erakunde errepublikanoek, berriz, ondare iraunkorra utzi dute, eta eragina izan dute Erdi Aroko hiri-estatu italiarretan, lehen Estatu Batuetan eta beste errepublika demokratiko moderno batzuetan.
Pasaiako herritik
Bibliografia
Xenpelar bertsolaria liburua Antonio Zavalak idatzia, 1981; eta Xenpelar eta bere ingurua baita ere Antonio Zavalak idatzia.
Erromatar Inperioa
Augusto eta errepublikatik inperiora
K.a. II. mendearen amaieratik aurrera, Erromak gatazka sozialak, konspirazioak eta gerra zibilak jasan zituen, eta, aldi berean, italiar penintsulatik haratago bere eragina sendotu zuen. K.a. I. mendeak ezegonkortasun-aldia izan zuen, matxinada militar zein politikoek osatua, eta horrek erregimen inperial bat ezartzeko bidea ireki zuen. K. a. 44. urtean, Julio Zesar betiko diktadore izendatu zuten erail aurretik. Urtebete ondoren, geroago Zesar Augusto izenarekin ezagutuko dugun Oktavio, Zesarren iloba-biloba eta seme adoptatua, eta jeneral errepublikano nabarmenetako bat, Bigarren Triunbiratuko kide bihurtu zen — aliantza politiko bat Lepidorekin eta Marko Antoniorekin batera—. Filiposeko guduaren ondoren, K.a. 42. urtean, Oktavio eta Marko Antonioren arteko harremana okertzen hasi zen, eta, ondorioz, triunbiratua desegin eta bien arteko gerra piztu zen. Hau Aktiumgo gudua amaitu zen, non Marko Antonio eta bere aliatu eta bikotekidea Kleopatra garaituak izan ziren. Ondoren, Alexandrian K.a. 30. urtean izandako borrokaren ostean, Oktaviok Ptolomeotar Erresuma anexionatu zuen.
Printzealdia
K.a. 27. urtean, Senatuak eta erromatar herriak Oktavio princeps (lehen hiritarra) aldarrikatu zuten, eta inperium prokontsularreko boterea eta Augusto titulua eman zizkioten ―hortik Zesar Augusto izenarekin ezagutzea―. Ekitaldi honek, Printzealdia (edo tradizionalki Goi Inperioa) izenez ezagutzen den garaia hasi zuen, Inperio garaiko lehen zatia, K.a. 27 eta K. o. 284. urteen artean iraun zuena. Augustoren gobernuak, gerra zibilez beteriko mende bati amaiera eman zion, eta Pax Romana (erromatar bakea) izeneko egonkortasun sozial eta ekonomikoko garai bati hasiera eman zion, hurrengo bi mendeetan garatu zena. Probintzietako matxinadak ez ziren oso ohikoak, eta berehala eteten ziren. Erromako agintari bakarra zenez, Augustok hainbat erreforma militar, politiko eta ekonomiko egin ahal izan zituen eskala handian. Senatuak bere senatariak eta gobernadore probintzialen gaineko agintea izendatzeko ahalmena eman zion, eta de facto geroago enperadore deituko zitzaion kargua sortu zuen.
Augustok oinordekotza dinastikoaren printzipioak ezarri zituen, eta Julio-Klaudiotar dinastian Tiberiok (r. 14-37), Kaligula (r. 37-41), Klaudio (r. 41-54) eta Neron (r. 54-68) agindu zuten. Azken honen suizidioak, lau enperadoreen urtea bezala ezagutzen zen gerra zibileko aldi labur batera eraman zuen, Vespasianoren garaipenarekin amaitu zena (r. 69-79) eta Flaviar leinu iragankorraren sorrera, Erromako Koliseoaren eraikuntzaren arduraduna izateagatik gogoratua. Honen oinordekoa Antoninoen dinastia izan zen, hainbat enperadore ezagunekin: Nerva (r. 96-98), Trajano (r. 98-117), Hadriano (r. 117-138), Antonino Pio (r. 138-161) eta Marko Aurelio (r. 161-180), «bost enperadore on» izenekoak. 212an, izen bereko enperadoreak aldarrikatutako Karakalaren Ediktuaren bidez (r. 211-217), erromatar hiritartasuna Inperioko hiritar libre guztiei eman zitzaien. Hala ere, eta keinu unibertsal hori gorabehera, Severotar dinastia hainbat matxinada eta hondamendik markatu zuten III. mendeko krisialdian zehar, inbasio, desegonkortasun sozial, zailtasun ekonomiko eta izurri garaia. Periodizazioan, krisi hau Antzinate klasikotik Antzinate berantiarrerako trantsizioaren unea izan ohi da.
Dominatua
Dioklezianok (r. 284-305) princeps karguari uko egin zion eta dominus (maisu edo jaun) titulua hartu zuen, eta horrek Printzerritik Dominaturako trantsizioa markatu zuen — monarkia absolutuko egoera bat, 284tik 476an Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori zen arte luzatu zena—. Dioklezianok inperioaren kolapsoa eragotzi zuen, nahiz eta bere erregealdia kristautasunaren jazarpenak markatu zuen. Bere agintaldian, tetrarkia bat ezarri zen, inperioa lau eskualdetan banatu zen, bakoitza enperadore ezberdin batek gobernatzen zuena. Bere agintaldian, 313an, tetrarkia kolapsoan sartu zen, eta, gerra zibil batzuen ondoren, Konstantino I.a (r. 306-337) enperadore bakarra izan zen. Hori izan zen kristautasunera bihurtu zen lehen enperadorea eta Konstantinopla ezarri zuen Ekialdeko Inperioko hiriburu. Konstantinotar eta Valentinianotar dinastietan zehar, inperioa, mendebaldeko eta ekialdeko erdietan banatu zen, eta boterea, Erroma eta Konstantinoplaren artean banatu zen. Enperadore kristauen oinordekotza Julianok eten zuen laburki (r. 361-363) erlijio tradizionala bere erara berrezartzen saiatzean. Teodosio (r. 378-395) inperioa bere osotasunean gobernatu zuen azken enperadorea izan zen, 395ean hil zen, kristautasuna inperioko erlijio ofizial izendatu eta gero.
Zatitzea eta gainbehera
Dion Kasio historialari greziarraren iritziz, behatzaile garaikidea, Komodo enperadorearen agintaldian, 180an, "urrezko erresuma batetik oxido eta burdinazko erresuma batera" jaitsiera markatu zuen, historialari batzuek, bereziki Edward Gibbonek, Komodoren erregealdia Erromatar Inperioaren gainbeheraren hasieratzat hartzera eraman duen iruzkin ospetsu bat.
Mendebaldeko Erromatar Inperioa desintegratzen hasi zen V. mendearen hasieran, germaniarren migrazio eta inbasioek inperioak emigratzaileak asimilatzeko eta inbaditzaileen aurka borrokatzeko zuen ahalmena gainditu zutenean. Erromatarrek, inbaditzaile guztien aurka borrokatzea lortu zuten, hauen artean ospetsuena Atila 453an zen. Hala ere, Erromarekiko leialtasun zalantzagarriko hainbeste herri germaniar asimilatu zituen Inperioak, zatitzen hasi zela. Kronologia gehienek 476an kokatzen dute Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaiera, Romulo Augustulok Odoakro buruzagi germaniarraren alde abdikatu behar izan zuenean.
Odoakrok amaiera eman zion Mendebaldeko Inperioari Ekialdeko enperadoreari men eginez, bere aginduetara egongo zen enperadore txotxongilo bat izendatu ordez. Zenon enperadore bakarra zela publikoki adierazi zuen, eta bera enperadorearen menpeko zenaren itxura egin zuen. Errealki, orain Italia Odoakrok bakarrik gobernatzen zuen, Konstantinoplan zegoen enperadorearen eskuhartzerik gabe. Ekialdeko Erromatar Inperioak, ondorengo historialariek Bizantziar Inperioa ere deitua, Konstantino XI.a Paleologoren erregealdira arte iraun zuen. Azken enperadore erromatarra 1453ko maiatzaren 29an hil zen, Mehmed II.a "Konkistatzailea" ren eta bere indar otomandarren aurka borrokan ari zela Konstantinoplako setioaren azken faseetan. Mehmed II.ak berak ere Zesar edo Kayser-i Rum titulua aldarrikatuko zuen, Erromatar Inperioarekiko oinordekotza aldarrikatzeko.
Geografia eta demografia
Erromatar Inperioa historiako handienetakoa izan zen, Europa osoan, Afrika iparraldean eta Ekialde Hurbilean elkarren ondoko lurraldeak zituelarik. Imperium sine fine latinezko esamoldeak ("amaierarik gabeko inperioa"), denborak eta espazioak Inperioa mugatzen ez zuten ideologia adierazten zuen. Virgilioren poema epikoan, Eneida izenekoan, esaten da bere jainko gorenak, Jupiterrek, mugarik gabeko inperioa eman ziela erromatarrei. Domeinu unibertsalaren asmo hori berritu eta iraunarazi egin zen IV. mendean Inperioa kristauen menpean erori zenean. Inperioak eraikitzeko ahaleginean eskualde handiak anexionatzeaz gain, erromatarrak euren inguruaren eskultore handiak ere izan ziren, euren geografia zuzenean aldatu zutenak. Adibidez, baso osoak moztu zituzten hedatzen ari zen inperio bati zurezko baliabide nahikoak emateko.
Egia esan, erromatar hedapena, nagusiki, Errepublikaren pean gauzatu zen, Europako iparraldeko zati batzuk, K.o. I. mendean konkistatuak izan ziren arren, Europan, Afrikan eta Asian erromatarren kontrola indartu zenean. Augustoren erregealdian, Erroman lehen aldiz jendaurrean "mundu ezagunaren mapa globala" erakutsi zen, Antzinarotik kontserbatzen den geografia politikoari buruzko lanik osatuenaren osaketarekin bat eginez, Estrabon idazle greziar pontikoaren Geografia. Augusto hil zenean, bere lorpenak oroitzeko kontakizunean (Res Gestae) leku nabarmena izan zuen Inperioko herrien eta lekuen katalogazio geografikoak. Geografia, errolda eta erregistro idatzien mantentze zorrotza erromatar administrazio inperialaren kezka nagusiak ziren.
Inperioak, bere hedadurarik handiena, Trajanoren menpean lortu zuen (h. 98-117), 5 milioi kilometro koadroko azalera hartuz. Populazioaren estimazio tradizionalak, 55 eta 60 milioi biztanle artekoak, munduko biztanleria osoaren seirenetik laurden batera bitartekoa zen, eta XIX. mendearen erdialdera arte Mendebaldeko edozein erakunde politiko bateraturen biztanlerarik handiena zen. Duela gutxi egindako ikerketa demografikoek 70 eta 100 milioi arteko populazioaren maximoa defendatzen dute. Inperioko hiru hiri handienetako bakoitzak -Erroma, Alexandria eta Antiokia- Europako edozein hirik XVII. mendearen hasieran zuen tamaina iabikoitza zuen.
Christopher Kelly historialariak deskribatu duen bezala:
Trajanoren oinordekoak, Hadrianok, inperioa handitu beharrean mantentzeko politika bat hartu zuen. Mugarriak (fines) ezarri ziren eta mugak (limes) patruilatu ziren. Mugarik gotorrenak ezegonkorrenak ziren. Hadrianoren Harresia, erromatarren mundua beti ikusten zen mehatxu barbarotik bereizten zuena, ahalegin horretatik bizirik atera zen monumentu nagusia da.
Hizkuntzak
Erromatarren hizkuntza latina zen, Virgiliok erromatar batasunaren eta tradizioaren iturri gisa azpimarratzen zuena. Nahiz eta latina izan Mendebaldeko Inperioko gorteen eta administrazio publikoaren hizkuntza nagusia eta armadarena inperio osoan, ez zitzaien ofizialki ezarri erromatarren menpeko herriei. Lurralde berriak konkistatzean, erromatarrek tokiko tradizioak eta hizkuntzak gorde zituzten, eta, pixkanaka, latina sartu zuten administrazio publikoaren eta agiri ofizialen bidez. Politika hori ez dator bat Alexandro Handiarenarekin, greziera helenistikoa ezarri baitzuen bere inperioko hizkuntza ofizial gisa. Honek, Antzinako greziera, Erromatar Inperioaren ekialdeko erdialdeko lingua franca bihurtu zuen, Ekialdeko Mediterraneo eta Asia Txiki osoan. Mendebalde Latinoa eta Ekialde Greziarraren arteko hizkuntza-muga Balkanetako penintsulan ezartzen zen, Jireček lerroa deitzen den muga.
Julio-Klaudiar enperadoreek latinaren erabilera bultzatu zuten Inperio osoko eginkizun ofizialetan, baina greziera literatur hizkuntza izaten jarraitu zuen erromatar elite kulturalen artean, eta gobernari gehienak menperatzen zuten. Klaudiok grekoaren erabilera mugatu nahi izan zuen, baita latina ez zekitenei hiritartasuna kendu ere, senatuan bertan bertako enbaxadore greziarrak bazeuden arren. Ekialdeko Inperioan, legeak eta dokumentu ofizialak latinetik grezierara itzultzen ziren aldian-aldian. Bi hizkuntzak aldi berean erabiltzen direla ikus daiteke bi hizkuntzez osatutako inskripzio elebidunetan. 212 urtean, inperioko gizon libre guztiei hiritartasuna eman zitzaienean, latina ez zekiten hiritarrek hizkuntzaren oinarrizko nozioak bereganatzea espero zen. V. mendearen hasieran, Justiniano I.a latina Ekialdeko lege-hizkuntza gisa sustatzen saiatu zen, nahiz eta pixkanaka-pixkanaka bere eragina eta existentzia galdu zituen hizkuntza bizi gisa.
Hizkuntza lokalak eta latinaren eragina
Babatha Artxiboa Inperioko eleaniztasunaren adibide interesgarria da. Papiro hauek, Arabiako emakume judu baten izena daramatenak eta 93tik 132ra bitartekoak dira. Gehienbat aramera erabiltzen dute, tokiko hizkuntza, eragin semitiko eta latinoak dituzten karaktere grekoz idatzia; gobernadore erromatarrari eskaera bat, ordea, grekoz idatzia zegoen.
Elite alfabetatuaren artean latinaren nagusitasunak hizkuntza mintzatuen jarraitutasuna ezkuta dezake, Erromatar Inperioko kultura guztiak nagusiki ahozkoak baitziren. Mendebaldean, latin arruntak hizkuntza zeltak eta italikoak ordeztu zituen pixkanaka, biak sustrai indoeuropar berberarekin, eta horrek erraztu egin zuen hizkuntza horiek hartzea.
Antzinaroaren amaieran botere politikoa deszentralizatu ondoren, latina hizkuntza erromantze bihurtu ziren adarretan garatu zen, hala nola espainiera, portugesa, frantsesa, italiera, katalana eta errumaniera, baita hizkuntza txiki eta dialekto ugari ere. Gaur egun, 900 milioi pertsonak baino gehiagok hitz egiten dute ama-hizkuntza gisa mundu osoan latinetik eratorritako hizkuntzaren bat.
Nazioarteko ikaskuntza- eta literatura-hizkuntza gisa, latina adierazpide aktiboa izan zen diplomaziarako eta garapen intelektualerako, Errenazimentuko humanismoarekin identifikatua XVII. mendera arte, eta Zuzenbide eta Eliza Katoliko Erromatarrarentzat gaur egun arte.