cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agaramonteko etxea
Bibliografia
Jean Jaurgain eta Raymond Ritter, "La maison de Gramont 1040-1967", Les amis du Musée Pyrénéen, Aturbe (Bi liburukiak).
Gatika Kirol Taldea
Gatika Kirol Taldea Gatikan 1992 urtean sorturiko kirol talde nagusia da. Bizkaiko Ohorezko futbol mailan jokatzen du.
Domléger-Longvillers
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 163 ziren, horien artean 116 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 116 pertsona aktiboetatik 90 lanean zeuden (49 gizon eta 41 emakume) eta 26 langabezian zeuden (10 gizon eta 16 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Domléger-Longvillers udalerrian 113 unitate fiskal zeuden, 286 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.163,5 euro zen.
Aechmorhynchus parvirostris
Aechmorhynchus parvirostris Aechmorhynchus generoko animalia da. Hegaztien barruko Scolopacidae familian sailkatua dago.
Zaraobe
Historia
4. Lantenoko kuadrilla: Lanteno, Kexaa, Menagarai, Erreta-Lanteno, Costera, Mendieta, Erretes Tudela, Soxoguti eta Santa Coloma.
5. Okondo: Beotegi, Zuhatza eta Okondo.
1841. urtean kuadrilla hauek udalerri bihurtu ziren: Lezama, Amurrio, Okondo eta Aiara. 1842. urtetik aurrera, Zaraobeko zelaian egiten ziren batzarrak amaitu ziren.
Khivako Khanerria
Khivako Khanerria edo Khwarezm (uzbekeraz Хорaзм (Khorazm), errusieraz Хорезм, (Khoriezm), persieraz خوارزم, arabieraz خوارزم, txineraz 花剌子模), Amu Daria ibaiaren deltan sortutako estatu bat izan zen, Aral Itsasoaren ondoan.
Domléger-Longvillers
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2000. urtean Domléger-Longvillers udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 858 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ilargia
Ilargia Lurraren satelite natural bakarra da. Eguzki Sistemako bosgarren sateliterik handiena da, eta handiena, orbitatzen duten planetaren tamainaren arabera. Eguzki Sistemako bigarren sateliterik dentsoena da (ezagutzen ditugunen artean), Jupiterreko Ioren ostean. Ilargiaren eta Lurraren artean 384.400 km daude. Urtero, distantzia hori 3,82 ± 0,07 cm handitzen da, baina ratioa ez da konstantea. Orbita eliptikoa du: distantziarik txikiena —perigeoa— 356.000 kilometro da, eta handiena —apogeoa— 406.000 kilometro.
Teoria nagusiak dio Ilargia orain dela 4.500 milioi urte sortu zela, Lurraren sorreratik oso gertu. Hainbat hipotesi daude jatorriaren inguruan: azalpenik hedatuenak dio Ilargia Marteren tamaina zuen Tea izeneko planeta batek Lurraren aurka kolpatzean sortutako hautsetik sortu zela.
Ilargiak Lurrarekiko errotazio sinkronikoa du, eta beti erakusten du aurpegi bera, edo gertuko aurpegia, itsaso ilun bolkaniko eta inpaktuzko kraterren eremu altuen artean. Eguzkiaren ostean ikus daitekeen objekturik distiratsuena da, Lurraren gainazalaren argiztatzeari dagokionez. Haren gainazala benetan iluna da (oso zuri argia dela eman badezake ere), asfalto gastatua baino distira pixka bat handiagoarekin. Ilargia Lurretik lau moduz ikus daiteke: bakoitzak aldi izena du. Ilargialdiek ilgora , ilbehera, ilberria eta ilbetea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Ziklo erregular horiek Ilargia kultur eragin esanguratsu bilakatu dute, Antzinarotik hizkuntza, egutegi, arte eta mitologian handia baita.
Ilargiaren grabitazioaren eraginak itsasoko mareak, lur mareak, eta egunaren luzatze txikiak sortzen ditu. Ilargiaren gaur egungo distantzia orbitala Lurraren diametroaren tamaina baino hogeita hamar aldiz handiagoa da, eta zeruan duen tamaina erlatiboa ia-ia Eguzkiaren parekoa da. Horregatik, eguzki eklipse bat gertatzen denean, Ilargiak osorik estaltzen du Eguzkia. Fenomeno horrek ez du etorkizun urrunean segituko. Lurraren eta Ilargiaren arteko distantzia zuzena 3,82 ± 0,07 zentimetro handitzen da urtero, baina ratio hori ez da konstantea.
Etimologia
Ilargi hitzaren inguruan hainbat etimologia proposatu dira. Il- eta -argi hitzen baturatik etor litekeelako ustea hedatuta dago, baina eztabaidak egon dira il edo hil hitzak zer esan nahi duen zehaztean. Koldo Mitxelenak dioenez, aitzineuskaraz *(h)il(e)-argi esaten zen.
Azken etimologia horren arabera, ilargia hitza hildakoen gurtzarekin lotuta egon liteke, sinonimo gisa erabiltzen baitira, ilargia tabua bailitzan, argizari eta goikoa hitzak. Argizaria ere hildakoak gogoratzearekin lotuta dago.
Azkue, Schuchardt eta Vinsonen arabera, ill hitza bera aitzinako ilargi hitzaren sinonimoa da, eta argi hitza gehitu bide zitzaion ondoren, ilargiaren argia esateko (luz de luna, moonlight). Zitsarren arabera, argia gehitzea ez da oso logikoa objektua bera izendatzeko, eta hilabete hitza ilgora eta ilbeheraren parekoa izan liteke.
Mailegu bidez iritsi dira halaber Ilargia izendatzeko erabiltzen diren hainbat adjektibo, hala nola lunar eta selenita. Lehenengoa latin ezko Lunatik dator: hortik eratortzen da apoluna terminoa, adibidez. Bigarrena antzinako grezieratik dator, Σελήνη: bertatik Ilargia aztertzen duen zientzia eratorri da, selenografia, adibidez.
Greziarren arteko Artemisa Ilargiaren andregoikoa eta Antzinako Erromako Diana parekoak dira, eta askotan Cynthia gisa izendatzen ziren. Hortik periziontio hitza, adibidez, eratorri da.
Sorrera
Ilargiaren sorrerarako hainbat mekanismo proposatu izan dira. Sorrera hori orain dela 4.527 ± 10 milioi urte izan zen, Eguzki Sistemaren sorreratik 30-50 milioi urte pasa ondoren. Rick Carlsonek egindako azken ikerketen arabera, agian adin hori txikiagoa da, 4.400 eta 4.450 milioi urte artekoa. Proposaturiko mekanismo horietako batean, Ilargia Lurraren azaletik banatu zen indar zentrifugoaren eraginez (proposamen horrek Lurraren hasierako biraketa abiadura oso handia eskatuko luke). Beste baten arabera, Ilargia aurretik sortu zen eta Lurrak grabitazionalki harrapatu zuen (horretarako, Lurraren atmosfera ikaragarri handia beharko litzateke, pasatzen den Ilargiaren energia disipatzeko). Hirugarren hipotesi batek dio Lurra eta Ilargia aldi berean sortu zirela, disko akrezional beretik (baina horrek ez du azaltzen zergatik Ilargiko metalak gutxiago diren). Hiru hipotesiok ez dute azaltzen ondo Ilargia-Lurraren arteko momentu angeluarra.
Gaur egungo hipotesi hedatuenak dio Lurra-Ilargia sistema inpaktu erraldoi baten ondorioz sortu zela: Martitzen tamaina duen gorputz batek (Tea izenekoa) proto-Lurra sortu berriarekin talka egin zuen, materiala orbitara bidaliz eta hortik Ilargia sortuz.
Hipotesi horrek dugun froga hobeto azaltzen du, baina ez da perfektua. 1984ko urrian ospatu zen Ilargiaren jatorriari buruzko konferentzia baten aurretik, Bill Harmann, Roger Phillips eta Jeff Taylorrek ilargia ikertzen duten beste zientzialari batzuei erronka bota zien: "Hemezortzi hilabete dituzue. Itzul zaitezte Apolloren datuetara, itzul zaitezte zuen ordenagailuetara, egin ezazue egin beharrekoa, baina zeuen burua berreraiki. Ez etorri gure hitzaldira, ez baduzue Ilargiaren jaiotzari buruz ezer ere esateko." 1984an Konan (Hawaii) ospatutako konferentzian inpaktu erraldoiaren hipotesia atera zen garaile.
Inpaktu erraldoiak Eguzki Sistemaren hasierako fasean oso ohikoak zirela uste da. Ordenagailu bidez egindako simulazioek erakusten dute teoria hori Lurra-Ilargia sistemaren momentu angeluarra eta ilargiaren nukleo txikiarekin kontsistentea dela. Simulazio horiek halaber erakusten dute Ilargiaren aurka talka egin zuen gorputzetik datorrela batik bat, eta ez proto-Lurretik. Hala ere, azken aldiko datuek proposatzen dute Ilargia Lurreko materialetik osatu zela, eta ez talka egin zuen gorputzetik. Meteoritoek erakusten dute Eguzki Sistemako barne objektuek, hala nola Martitzek eta Vestak, Lurraren konposaketa ezberdina dutela oxigeno eta wolframio isotopoei erreparatuta, baina Lurrak eta Ilargiak konposaketa isotopiko ia bera dute. Sortzen ari zen Lurraren eta Ilargiaren arteko talka ondoko material baporizatuaren nahasketak konposaketa isotopikoa berdinduko zuela kalkulatzen da, nahiz eta horren gaineko eztabaida irekita dagoen
Inpaktu erraldoi horretan askatu zen energia kopuru ikaragarriak, eta Lurraren materialaren berrelkartzeak Lurraren kanpoko geruza urtu eta magmazko ozeano bat sortuko zen. Ilargi soru berriak ere bere ilargiko magma ozeanoa izan bide zuen. Hainbat kalkuluk diote agian haren sakonera 500 kilometrotik Ilargi osoraino izan zela (1.737 km).
Froga ildo asko azaltzeko duen gaitasuna izanda ere, inpaktu erraldoiaren hipotesiak oraindik ere hainbat zailtasun ditu hainbat gako azaltzeko, batez ere Ilargiaren konposizioaren ingurukoak.
2001ean Washingtongo Carnegie Instituteko talde batek inoiz egindako ilargiko arroken neurketa isotopikorik zehatzena argitaratu zuen. Euren harridurarako, talde horrek aurkitu zuen Apollo programak ekarritako arroken sinadura isotopikoa Lurreko arroken bera zela eta, aldi berean, Eguzki Sistemako beste gorputz guztiekiko ezberdina. Ilargiaren material gehiena Tea planetatik zetorrela uste zenez, aurkikuntza ez zen espero zutena. 2007an Kaliforniako Teknologia Institutuko ikerlari talde batek adierazi zuen Tea eta Lurraren artean sinadura isotopiko bera edukitzeko aukerak % 1 baino txikiagoak zirela. 2012an Apolloren laginen titanio isotopoen gaineko analisia argitaratu zen, eta hor ere Lurreko konposaketa bera zegoela aurkitu zuten: horrek zalantzan jarri zuen inpaktu erraldoiaren teoria. Hala ere, teoria horren gainean dauden aldaerek datuok azal ditzakete.
Barne egitura
Ilargia diferentziatutako gorputz bat da: lurrazal, mantu eta nukleo planetario geokimikoki bereziak ditu. Ilargiak nukleo burdintsu bat du, 240 kilometroko erradioarekin, eta kanpo nukleo fluido bat, burdin urtuz osatua, gutxi gorabehera 300 bat kilometrokoa. Nukleo horren inguruan partzialki urtua dagoen 500 kilometroko erradioko geruza bat dago. Egitura hori kristalizazio frakzionatuaren ondorioz sortu zela uste da, orain dela 4.5 milioi urte sortutako magma ozeano batetik. Magma ozeanoaren kristalizazioak mantu mafiko bat sortu zuen olibino, klinopiroxeno eta ortopiroxenoen prezipitazioaren bidez. Magmaren hiru laurden kristalizatu zirenean, dentsitate txikiagoko plagioklasa mineralak sortu ziren eta lurrazalean flotatzen hasi. Kristalizatu ziren azken likidoak hasieran lurrazala eta mantuaren artean geratu ziren txertatuta, beroa sortzen duten elementu askorekin. Orbitatik egindako mapa geokimikoek erakusten dute gainazala batez ere anortositaz osatuta dagoela, eta ilargi arroken laginek erakusten dute erupzioetako labek mantuko urtze partzialaren eraginez sortu zirela, mantuaren egitura mafikoaren konposizioa baieztatzen dute. Lurraren mantuan baino burdin gehiago dago Ilargian. Teknika geofisikoek erakusten dute Ilargiaren gainazaleko geruzak gutxi gorabehera 50 kilometroko lodiera dituela.
Ilargia Eguzki Sistemako bigarren sateliterik dentsoena da, Ioren ostean. Hala ere, Ilargiaren barruko nukleoa txikia da, 350 kilometro inguruko erradioarekin (edo gutxiago), Ilargiaren erradioaren % 20. Haren konposaketa ez da ondo ezaguna, baina ziurrenik burdin metalikoa da, sufre eta nikel aleazio txikiarekin. Ilargiaren errotazioaren inguruko analisiek haren nukleoa partzialki urtuta dagoela erakusten dute.
Azaleko geologia
Ilargiaren geologiak hainbat antzekotasun ditu Lurrarekiko, batez ere konposizioari dagokionez, baina alde esanguratsuak daude. Ilargiak ez du atmosfera garrantzitsurik eta, beraz, ez da egoten higadurarik klima dela eta, grabitate indarra txikiagoa da eta Lurra baino azkarrago hozten da. Ilargian, gainera, krater ugari daude, inpaktuen ondorioz.
Ondoren, ozeanoko magma kristaldu zen. Momentu horretan, olibino eta piroxeno mineralak sortu ziren. Dentsitatea zela eta, hondoratu eta gainean feldespatoak mendiak sortu zituen. Oraindik ezagutzen ez den sakoneran norita eta troktolita magmak sortu ziren eta horiek plutoiak sortu zituzten. Orain dela 4.000 milioi urte krater erraldoiak sortu ziren. Gaur egungo ilargi-itsasoak arroka plutonikoz osatuta daude. Goi Inbriar garairaino hedatu zen hori, orain dela 3.200 milioi urte. Garai hartan bulkanismoa egon zen, piroklastoak ehunka kilometrora jaurtitzen. Horren ondoren, meteoritoen inpaktuak baino ez dira gertatu, adibidez Copernicus kraterra eta Tycho kraterra.
Itsasoak
Begi hutsez ikusita, Ilargiko itsasoak gune ilunak dira, basaltoz eginikoak. Haien formazioa Geologia atalean deskribatuta dago. Ilargiaren azaleraren % 16 estaltzen dute eta ilunagoak dira, gainontzeko aldeetan dagoen erregolitoak baino distira gutxiago ematen duelako. Erregolito hori meteoritoen inpaktuz sortu da.
Kontrakoa pentsa badaiteke ere, Ilargiko itsasoak ez daude modu uniforme batean sakabanatuta, ia guztiak guk ikusten dugun Ilargiaren aldean baitaude. Hori Lurraren grabitatearen efektua da, itsasoko lurrek dentsitate handiagoa izanda, errazagoa baita grabitate zentrorantz jotzea.
Itsasoez gain, ozeano bat, badiak eta urmaelak ere izendatzen dira, tamainen arabera. Izena antzinako ikerlariek emanak dira, benetako itsasoak zirela uste baitzuten. Handiena Oceanus Procellarum edo Ekaitzen Ozeanoa da, 2.568 km.ko diametro maximoarekin.
Kraterrak
Kraterrak asteroide batek ilargia ukitzean sortzen dira. Txikienek metro bateko tamaina dute eta handienek, 1000 km. Apollo misioak arrokak jaso zituen arte, krater askoren jatorria agian sumendiak zirela uste zen. Inpaktuak 20 km/s abiaduran gertatzen dira eta modu horretan meteoritoa bera suntsitzen da. Hala ere, haren masa baino 10.000 aldiz arroka gehiago jaurtitzen du kanpora, kraterra eta inguruko erregolitoa sortuz.
Talka kraterren eraketa Ilargiko prozesu geologiko nabarietako bat da, haren lurrazalean berebiziko eragina duena. Talka krater deritzogu kometa batek edo asteroide batek satelitearen lurrazalaren aurka talka egitean sortzen den kraterrari. Lurretik beha dezakegun Ilargiaren aldean, kilometro bat baino gehiago duten 300.000 krater inguru daudela baieztatzen dute zientzialariek. Krater horiek Ilargiaren denbora lerro geologikoan garai bati hasiera edo amaiera emateko baliatzen dira sarritan, Nectaris, Imbrium eta Orientale adibidez. Horiek altxarazitako materialez osaturiko eraztun inguratzaileek bereizgarri egiten dituzte, ehunka edo milaka kilometroko diametroa dutenak eta eiekzio-biltegiez osaturiko plataforma zabal batekin lotura dutenak.
Bestalde, atmosferarik ez izateak, eguraldi aldaketen gabeziak eta martxan dauden prozesu geologikorik ez egoteak mesede egin die kraterrei, hobeki iraunarazi baititu. Eraztunetako arro gutxi batzuk datatu badira ere, nahikoak izan dira garai geologikoen arteko banaketa erlatiboak egiteko. Talka kraterrak oso garrantzitsuak dira lurrazalaren datazioa egiterakoan: izan ere, talka horiek erritmo ia konstantean gertatzen direnez, eremu batean dagoen krater kopurua behatuz lurrazal horren adina zehaztu daiteke. Apollo misioak satelitera bertaratu zirenean, besteak beste, talken ondorioz sortutako arroka burdinurtuak bildu zituzten eta gerora, Lur planetan arroka horiei azterketa zehatzak egin zitzaizkien. Azterketa horiei esker, arroka mota horiek 3,8 eta 4,1 mila milioi urte dituztela jakin zen. Datu horietan oinarrituta, Ilargiak hainbat tamainatako gorputzen bonbardaketa berantiar ra jasan zuela proposatu da.
Ilargiko zirimolak
Ilargiko zirimolak satelitearen lurrazalean aurki daitezkeen gune bitxi edo enigmatiko batzuk dira. Gainerako guneetatik bereizten dituzten ezaugarriak albedo altua, gazte tankera (begi hutsez ikusita, haien ezaugarriak erregolito gazte batek dituenaren antzekoak dira) eta gehienek dituzten forma bihurgunetsuak dira. Sortzen duten distira sarritan nabarmendu egiten dute inguruan dituzten albedo baxuko eremuek. Eremu horiek zirimolen artean sigi-sagaka topa daitezke.
Uraren presentzia
Ur likidoak ezin du Ilargiaren lurrazalean iraun. Eguzki-erradiazioaren eraginpean dagoenean, ura azkar batean deskonposatzen da, fotolisi izeneko prozesu baten bidez. Hala, deskonposatutako ura espazioan galtzen da. 1960ko hamarkadatik aurrera, zientzialariek beste hipotesi bat azaldu zuten: talka-kometen eraginez edo oxigeno ugariko arroketako oxigenoa Eguzki haizeek ekarritako hidrogenoarekin erreakzionatzearen ondorioz, baliteke Ilargian ura izotz egoeran egotea eta beti gaua den krater hotzetan irautea. Hipotesi hori kontuan hartzekoa da: izan ere, azken simulazioen arabera, Ilargiaren lurrazaleko 14.000 km2 inguru beti ilunpean daude. Ur erabilgarria Ilargian aurkitu ahal izateak berebiziko garrantzia izan lezake etorkizunean satelitean sortu nahi diren bizilekuentarako, ura eskuratzea merkeagoa izango litzatekeelako: Lurretik hara eraman behar izatea, ziurrenik, oso garestia izango da.
Urteetan zehar ikerketak egiten ibili ondoen, Ilargiaren lurrazalean uraren arrastoak daudela frogatutzat jo da. 1994an Clementine zundaren radar biestatikoak lurrazalean urezko poltsa txiki eta izoztuak zeudela erakutsi zuen. Haatik, Areciboko irrati-teleskopioaren bidez geroago egin ziren behaketa batzuek aurkikuntza zalantzan jarri zuten, poltsa horiek agian talka-krater gazteetatik askatu ziren arrokak direla ikusi baitzen. 1998an, Lunar Prospector espazio-ontziaren neutroi espektrometroak poloetatik hurbil zeuden zenbait lurretako erregolitoen azpian, metro batera bitarteko sakoneran, hidrogenoaren presentzia nabaria zegoela erakutsi zuen. Apollo 15 misioa Ilargira joan eta bertako laba bolkanikoaren zenbait aztarna ekartzean, haietan uraren arrastoak zeudela jakin zen.
2008an jaurti zen Chandrayaan-1 indiar espazio-ontziak egiaztatu zuen Ilargiaren lurrazalean ura dagoela, izotz eran. Horretarako, bere baitan zuen "Ilargiko Mineralogia Mapeatzailea" izeneko tresna baliatu zuen. Espektrometroak hidroxilora zuzendutako xurgapen-lerroak atzeman zituen islatutako eguzki-argian, hala, satelitearen lurrazalean ur izoztua dagoela egiaztatuz. Espazio-ontziak gauzatutako ikerketei esker, badakigu uraren kontzentrazioa handia izan daitekeela, zehazki, 1.000 ppm-ra iritsi daiteke. 2018an, bi poloetatik 20º-ko latitudean ur izoztua dagoela jakin zen, mapeatzailearen islapen espektroak itzalpean dauden eremuetatik jaso zuen zeharkako argiari esker. 2009an LCROSSek 2.300 kg-ko gorputz bat jaurti zuen beti ilunpean dagoen krater polar batera eta sortutako talkak gutxienez 100 kg ur askatu zituen espaziora, luma bat sortuz. LCROSSek batutako datuen beste azterketa batek atzemandako ur kantitatea 155 ± 12 kg-koa izan zela dio.
2011ko maiatzean, Ilargitik jaso zen 74220 laginean 615-1410 ppm ur atzeman zen, laginak zituen inklusioetan. Titanioan aberatsa zen lagin hori ez zen edozein, izan ere, "Beira laranjadun lurzorua" izenarekin ospetsu egin zen, 1972an Apollo 17 misioak Lurrera ekarri bezain laster. Inklusio hauek Ilargian duela 3.7 mila milioi urte jazo ziren erupzio leherkorrei esker eratu ziren. Aipatu dugun kontzentrazioari dagokionean, alderaketak egiten hasiz gero, konturatuko gara Lurraren goi-mantuan dagoen magmaren kontzentrazioaren parekoa dela. Berri honek ez du itxaropen handirik sortuko etorkizuneko Ilargiko biztanleengan, izan ere, lagin hau sakonera handian sortu zen eta inklusioak atzematea biziki zaila da, aipatu duguna atzemateko 39 urte igaro behar izan dira, gaur egungo teknologiarekin. Hau da, etorkizuneko Ilargiko biztanleek ura nahi badute, egun dakigunaren arabera, zail egingo zaile Ilargian bertan eskuragarri atzematea. Hori bai, aurkikuntza honek Ilargiaren geologiaren esparruan garrantzia nabarmena izan zuen.
Ilargiko Mineralogia Mapeatzaileak (M3) 2018ko abuztuan, aurrez bildutako aztarnak aztertzean, Ilargiaren lurrazalean ur izoztua dagoela erakusten duen "behin-betiko ebidentzia" jakitera eman zuen. Eskuratutako datuei esker, ur izoztuak sortzen dituen islapen "sinadura" bereizgarriak aurkitu ziren. Sinadura berezi hauei esker, aurrez bildutako edo ikusitako aztarnak hautsa edo bestelako substantzia islatzaile bat ezin izan eta zalantza barik, ura direla jakin zen. Aurkikuntza egiteko baliatu ziren aztarnek Ipar eta Hego poloetan zuten jatorria, alabaina, Hego poloan ur-biltegi gehiago daude, bertako krater askotara ez delako nehoiz argia iristen eta beraz, urak ezin duelako lurrundu. 2020ko urriaren 27an SOFIA misioak konfirmatu zuen Clavius kraterrean ura dagoela, 100 eta 412 ppm artean, gutxi gora behera litro herena arroka metro kubiko batean.
Grabitazio-eremua
Ilargiaren grabitazio-eremua satelitean orbitatzen diharduten espazio ontziek eta satelite artifizialek igorritako irrati-seinaleen Doppler desplazamendua aztertuz neurtu da. Ilargiaren grabitazioaren ezaugarri nagusia masa kontzentrazioak dira, grabitazio-anomalia positibo handiak dira, talka-eremu erraldoi batzuekin lotuak daudenak. Haien sorrera laba basaltikoaren fluxu dentsoek eragin zuten, arro erraldoiak bete zituztelako. Anomalia hauek eragin nabarmena dute satelitea orbitatzen duten espazio-ontzien orbitetan. Hala ere, aipatu beharra dago zenbait misterio oraindik ere argitzeko daudela Ilargiaren eremu grabitatorioari dagokionean: esandako laba fluxuek ezin duten azaldu eremu grabitatorioa bere osotasunean eta badira zenbait masa kontzentrazio ez daudenak bolkanismoari loturik.
Eremu magnetikoa
Ilargiaren eremu magnetikoaren intentsitatea 1-100 nanotesla artekoa da, Lurrak duena baino ehun aldiz ahulagoa. Ilargiak ez du bi poloko eremu magnetiko globalik, lurrazalaren magnetizazio soil bat baino ez du. Magnetizazio hori aspaldian eskuratutakoa izatea da aukerarik logikoena, dinamo bat martxan zegoen garai batean. Bestalde, baliteke egun duen magnetizazioaren zati bat beste argizagien kontra eduki zituen talken ondorioa izatea, hauek plasmazko hodei handi bat sortzen baitute, hedatzen joaten dena. Aipatutako hipotesia behaketek babesten dute, izan ere, talka-krater handien antipodetan lurrazalaren magnetizazioa askoz handiagoa da.
Atmosfera
Ilargiak atmosfera baliogabe edo hutsal bat du, bere grabitate baxuak ez diolako molekulak haren lurrazalaren inguruan mantentzen uzten, hala, gasezko geruza sendo bat eratzeko. Aipatu beharra dago, 2015ean Columbiako eta Ouluko unibertsitateetako astronomoek gure sateliteak hauts-hodei iraunkor bat duela frogatu zutela, hodei hau satelitearen ingurutik kometak igarotzean askatutako partikulei esker sortu zela baieztatu zuten. Atmosferaren osaerari dagokionean, oraindik ez da bere osotasunean ezagutzen. Apollo programa dugu satelitearen atmosferaren inguruko zenbait zehaztapenen iturria, hark esan baitzuen Ilargiaren atmosferan helio eta argon atomoak daudela. 1988an, Lurretik egin ziren zenbait behaketei esker egun badakigu sodio eta potasio ioiak ere badituela. Sateliteak haren lurrazalean dituen gas gehienak bere barnealdetik datoz.
Ilargiaren atmosfera ia hutsala denez, gure astronautek satelitearen lurrazalean ibili nahi badute, gasen horniduraz arduratzen diren sistema autonomoak ezinbestekoak dira. Sistema hauek P.L.S.S. siglen bidez ezagutzen dira. Atmosferaren gabeziari esker, Eguzkiak igortzen dituen erradiazio ultramoreak eta gamma izpiak satelitearen lurrazaleraino iritsi daitezke, indar betean. Horregatik, astronautek ibilaldi bat egin nahi badute satelitearen lurrazalean, arropa prestatua behar dute erradiazio horiek eragiten dituzten kalteak saihesteko.
Ilargiaren atmosfera ahulean, edozein aldaketa txikik ondorio nabarmenak sor ditzake. Astronautak bertan egote hutsak atmosferaren gune horretako presioa eta osaera aldatzen du, astronautek askatutako gasek edo EVA bat egiten den bakoitzean modulutik irtendakoek aberastu egiten dutelako gasezko geruza. Hainbestekoak dira eragin hauek, ezen zenbait zientzialariren ustez baliteke hirurogeita hamarreko hamarkadan lurreratu zen Ilargiko espedizioak satelitearen atmosferan kutsadura sortzea, agian, Ilargiak berez zuen atmosferaren masaren balio berdinekoa. Gas hauek, teorian, ia erabat desagerturik egon beharko luketen arren, zenbait adituren aburuz espedizioak utzitako hondarrek ez dute utziko Ilargiaren benetako atmosfera ikertzen. Gainera, gizakiak Ilargian beste hainbat zakar ere utzi ditu, atmosferan eragina eduki lezaketenak, besteak beste, satelite matxuratuak, zunden arrastoak eta gizakiak sorturiko zenbait tresna.
Aipatzekoa da, Ilargiaren atmosferak Eguzkitik ere zenbait partikula jasotzen dituela, egunez betiere. Gaua datorrenean, satelitearen atmosferako presioa izugarri jaisten da, zehazki, Lur planetaren atmosferak duen presioaren bi bilioiren balioa edukitzeraino. Egunez ordea, atmosfera horrek bere presioa laukoizten du, hori dela eta, Ilargiaren atmosfera ez da egonkorra, satelitearen inguruan dauden eta haren grabitazioaren mende dauden partikulen kontzentrazio bat baizik.
Ilargiaren atmosferako ionosferak, gure planetarenarekin alderatuz gero, ez ditu ionizatutako partikula ugari, ostera, energia gutxiko elektroien kopurua handia da. Elektroi hauek satelitearen lurrazaletik askatuak izaten dira, Eguzkiak igorritako izpiek lurrazalaren kontra talka egiten dutenean. Sodioz osatuta dagoen isats bat aurkitu dute zientzialariek gure satelitean, hau Ilargitik irteten diren lurrunek sortzen dute, kometetan gertatzen denaren antzeko prozesu bat jarraituz. Azken ikerketen arabera, Ilargiak ezkutu elektriko bat omen du, Ilargi betea denean bere puntu gorena lortzen duena.
Hautsa
Ilargiaren inguruan bada hautsezko hodei egonkor asimetriko bat, kometetatik eratorritako partikula txikiek osatzen dutena. Jakina da, hogeita lau orduro kometetatik askatutako bost tona partikulak egiten dutela talka Ilargiaren lurrazalaren aurka. Partikula hauek satelitearen lurrazalean dagoen hautsa altxatzen dute, hala, satelitearen inguruan hautsezko hodei bat eratuz. Alabaina, hautsezko hodei hau ez dago uneoro partikula berdinez osatuta, izan ere, partikula bakoitzak hamar minutu inguru irauten ditu airean; bost minutu behar ditu altxatzeko eta beste bost lurrazalera itzultzeko. Hodei aldakor hau 120 kilogramo partikulaz osaturik egon ohi da eta lurrazaletik 100 km-ra bitarteko hedadura har dezake. Aipatutako datuak LADEEren Ilargiko Hauts Esperimentuaren (LDEX) bidez eskuratu genituen, zunda hau satelitearen lurrazaletik 20 eta 100 kilometro bitarteko distantzian egon baitzen azterketak egiten, sei hilabetetan zehar. Zundak, minuturo, 0,3 mikrometroko partikula bat atzeman zuen Ilargiaren atmosferan. Hala ere, zenbait une jakinetan askoz partikula gehiago atzeman ziren, adibidez, Geminidak, Kuandrantidak, Tauridak eta Zentauridak ozar-izarrak jazo zirenean. Atmosferarekin gertatzen den moduan, hautsezko hodeia asimetrikoa da, dentsoagoa baita Ilargiaren egunaren gunearen eta gauaren gunearen arteko mugan.
Iraganeko atmosfera
2017ko urrian, Marshall Espazio-hegaldien Zentroko eta Houstongo Ilargiaren eta Lurraren Institutuko NASAren ikerlariek aurkikuntza garrantzitsu bat aditzera eman zuten: Apollo misioa Ilargira joan zenean eskuratu zituen magmaren arrastoak oinarritzat hartuz, antzina Ilargiak atmosfera erlatiboki dentso bat izan zuela aurkitu zuten, duela 3 mila edo 4 mila milioi urte, 70 milioi urteko periodo batean zehar. Atmosfera hau Ilargiaren sumendietako erupzio bolkanikoek jaregindako gasen bidez sortu zen eta gaur egun Martek duen atmosferaren lodieraren bikoitza izan zuen. Ilargiaren atmosfera Eguzki haizeek suntsitu zuten eta haren osagai izan zirenak espazioan barrena barreiatu eta bakandu ziren.
Urtaroak
Ilargiaren makurdura axiala, ekliptikarekiko, 1.5424º-koa baino ez da, Lurrak aldiz 23.44º-koa du. Hori dela eta, Ilargiak ez du aldaketa handirik pairatzen aldi batetik bestera, Eguzkitik jasotako argiari dagokionean. Gogora dezagun urtaroen sorkuntzan eragin nabarmena duela lurralde batek aldi jakin batzuetan pairatzen duen argiztapen aldaketak. 1994an Clementine zundak hartu zituen argazkien arabera, baliteke Ilargiaren ipar poloan kokatzen diren Peary kraterraren mugako lau gune menditsuak beti argiztaturik egotea, bertan beti eguna izango litzatekeelako. Ez dago mota horretako lurralderik hego poloan. Badira ordea, betiereko gaua pairatzen duten zenbait gune poloetako kraterren hondoetan. "Betiereko iluntasuneko krater" deritzen krater hauek oso hotzak dira, 35 K-eko (-238.15 °C) tenperatura eduki ohi baitute udan, Lunar Reconnaissance Orbiter zundak eginiko neurketen arabera. Hozbero hau da gizakiak sorturiko zunda batek eguzki-sisteman inoiz atzeman duen baxuena, Plutongo lurrazalean bertan atzemandakoa baino baxuagoa. Ilargiaren batez besteko tenperaturak jakinak diren arren, ez dira oso esanguratsuak, izan ere, tenperatura oso desberdinak atzeman daitezke Ilargiaren lurralde batetik bestera, bertan gau edo eguna izan, hozbero arras baxuak edo arras altuak izango dira, hurrenez hurren.
Ilargiaren aurpegiak
Ilargiak errotazio sinkronoa erakusten du, hau da aurpegi bera erakusten dio beti Lurrari. Guk ikusten dugun aurpegia, "aurpegi hurbila" izenez ezagutzen da eta gure aurka dagoena "aurpegi urruna", "aurpegi ezkutua" edo "aurpegi iluna" (nahiz eta argia era jasotzen duen). Aurpegi hurbilarekin alderatuta aurpegi urrunak ia ez du itsasorik.
Ilargiaren mugimendua
Ilargiak, beste argizagi ezagun guztiak bezala, hainbat mugimendu desberdin egiten ditu, periodikoki. Atal honetan lau bereiziko ditugu: Lurrarekiko translazioa, Eguzkiarekiko errotazioa, bere buruaren inguruko errotazioa eta librazioa.
Lurrarekiko translazioa
Ilargiak Lurrarekiko bira osoa egiteko 27,3 egun behar ditu. Orduro Ilargiak atzealdean dituen izarrekiko bere diametro angeluarraren antzekoa den mugimendua jasaten du, hau da, 0,5º. Ilargiak bira hau egiteko satelite gehienek ez bezala ekliptika erabiltzen du eta ez ekuatore planoa.
Gizakiak antzina bere inguruneari buruz egin zituen galderetako batek honela zihoen: Zergatik irteten da Ilargia egunez-egun ortzi-mugatik ordu bat beranduago? Hau behar bezala azaltzeko Ilargiak Lurraren inguruan orbitatzen duela ulertu beharra dago. Lurrak bere ardatzaren inguruan biratuko ez balu, Ilargiaren orbita erraz antzemango genuke, baina hau hala gertatzen ez denez, Ilargiak egunero 12º inguru egiten ditu zeruan. Hala ere, imajina dezagun Lurrak ez duela biratzen bere ardatzaren inguruan, nola ikusiko genuke Ilargia? Ikusgarria izango litzateke, izan ere, bi astetan zehar zeruan mendebaldetik ekialdera higitzen ikusiko genuke, astiro baina gelditu barik eta beste bi astetan zehar desagertuta egongo litzateke, gure planetaren beste hemisferioan ikusiko luketen bitartean.
Alabaina, Lurrak egunero bira bat ematen du bere buruarekiko, hala, Lurrak egunez egun berrogeita hamar minutu gehiago behar ditu Ilargiarekin parez pare egoteko (Ilargia zeruan ikusi ahal izateko), abantaila du, hortaz, Ilargiak. Hori dela eta, Ilargia egunero berrogeita hamar minutu beranduago irteten da zerumugatik.
Hogeita lau ordu igaro ostean Lurrak bere buruarekiko itzuli oso bat emango duen bitartean, Ilargiak Lurraren inguruan gauzatzen duen orbitaren 1/28 baino ez du egingo, hortaz, arku-graduetan:
Hau da, Ilargia egunero 51,4 minutu beranduago irtengo da ortzi-mugatik (aurrez aipatu ditugun 50 minutuak, gutxi gorabehera).
Ilargiaren mugimendua antzemateko egun batzuetan zehar, ilunabarrean, Ilargiaren kokapena ikusi eta gogoratu behar dugu, hala, alderaketak egin ahal izateko Egunak pasa ahala, bere orbitak ilunabar bakoitzean ekialderago eramango du zeruan.
Eguzkiarekiko errotazioa
Ilargiak Eguzkiarekiko deskribatzen duen mugimenduak ez du atzerako norabiderik, irudi askotan irudikatzen den bezala. Kontrara Ilargiak kurba bat deskribatzen du bere mugimenduan.
Bere buruaren inguruko errotazioa
Ilargiak bere buruarekiko bira bat ematen Lurrarekiko errotazio bat burutzeko behar duen denbora berdina da eta horregatik ikusten zaio beti aurpegi bera. Ardatzaren okerdura ekliptikarekiko 88,3ºkoa da.
Librazioa
Librazio izeneko fenomenoa ilargiaren mugimenduan egiten den kulunkatze txiki bat da (ikus animazioa). Ilargiaren ardatzaren okerdura, Lurraren mugimendua eta eszentrikotasuna dela eta sortzen da eta behar baino 9º gehiago ikusten dizkiogu ilargiari. Hau da, Ilargiaren gainazalaren % 59 ikusteko gai gara. Hiru klase antzematen dira, jarraian banan-banan aipatuko ditugunak. Librazioa ezberdina da Ekuatorean eta Poloetan.
Luzeran librazioa
Ilargiaren errotazio-mugimendua uniformea den bitartean, bere abiadura angeluarra uniformea ez delako gertatzen da. Abiadura horrek perigeoan eskuratzen du maximoa eta minimoa apogeoan. Librazio hau dela eta, satelitea ekialdetik mendebaldera kulunkatzen da. Ilargiak errotazioan duen eszentrikotasuna dela eta sortzen da.
Latitudean librazioa
Lurraren eta Ilargiaren biraketa ardatzen ezberdintasuna dela eta sortzen da. Aipatutako ardatzak ekliptikaren planoarekiko 88° 30’-ko angelu bat eratzen du, Ilargiaren orbitarena ekliptikarekiko 5º-koa denez, sateliteak bere orbitaren planoarekiko, Ilargiaren errotazioaren ardatzarekin eratutako angelua 6° 30’-koa da. Horregatik lortzen dugu Ilargiaren hego eta ipar poloak ikustea, are gehiago esan dezakegu, Ilargiaren hego polotik 6° 30’-raino dauden lurrak ere ikus ditzakegu. Prozesu hau periodikoki gertatzen da, zehazki, 27,2 eguneko periodoetan.
Eguneko librazioa
Lurrak biratzen duenean ilargiarekiko duen distantzia leku berdinean aldatzen delako gertatzen da. Librazio hau ia gradu batekoa da, Ilargiaren paralaxi-graduaren antzeko balioa
Eklipseak
Eguzkia eta Ilargiak eklipseak egiteko gaitasuna edukitzea kasualitate baten fruitua da, Kiranek deskribatu zuen moduan. Eguzkia Ilargia baino 400 aldiz handiagoa da, baina era berean 400 aldiz urrunago dago. Beraz guretzat tamaina bera dute biek. Hau dela eta Ilargi eta Eguzki eklipse totalak gerta daitezke.
Ilargi eklipseak
Ilargi eklipse bat gertatzen denean Ilargia Lurrak sortzen duen itzalean sartzen delako da. Bi gorputzen mugimenduak eta ekliptikak duen inklinazioa dela eta zaila da kalkulatzea noiz egongo den eklipse bat, baina gaur egun guztiz kalkulatua daude. Hiru motakoak daude :
Eklipsea noiz izango den jakiteko Saros zikloan oinarritu behar gara. Ziklo hauek 18 urte inguru irauten dute, zeinen bukaeran Ilargia, Lurra eta Eguzkia hasierako antzeko posiziora itzultzen diren.
Eguzki eklipseak
Eguzki eklipse batean Ilargia Eguzkia eta Lurraren artean kokatzen da, itzala sortuz. Hau bakarrik ilargi berria dagoenean gerta daiteke. Hiru motakoak izan daitezke:
Itsasaldiak
Itsasaldiak edo mareak Lurrako Ozeanoen gorakada eta beherakada ziklikoak dira. Ilargia eta Eguzkiaren indar grabitatorioek sortzen dute. Itsas-gora eta Itsas-behera dira itsasaldietako maximo eta minimoak hurrenez-hurren.
Nahiz eta Ilargiaren eragin grabitatorioa Eguzkiarena baino 200 aldiz txikiagoa izan, Eguzkia Ilargia baino 400 aldiz urrunago dago eta hori dela eta Eguzkiaren eragina Ilargiarena baino txikiagoa da. Hala ere Eguzkia eta Ilargia lerrokatzen direnean mareak biziagoak izan ohi dira. Itsasaldirik bizienak udaberri eta udazkenean izaten dira, Lurra Eguzkitik gertuago baitago garai hauetan.
Ilargiaren behaketa eta esplorazioa
Gizakia betidanik sentitu izan du jakin-mina Ilargiarekiko. Hori dela eta Galileo Galileik teleskopioa asmatu zuenean kraterrak ikusteari ekin zion.
Begi hutsezko azterketak
Garai haietan ilargiaren forma eta haren dizdiraren arrazoia susmatzen hasiak ziren: Anaxagoras filosofoak ilargia eta eguzkia gorputz esferikoak zirelako hipotesia adierazi zuen, eta ilargiak eguzkiaren argia islatzen zuela ere ondorioztatu zuen. Txinatar usadioan ilargiaren argia qi energiari lotua bazen ere, astronomoak eguzkiaren argiaren isla zela ohartu ziren, eta K.a. I. mendean Jing Fang-ek ilargia esferikoa zela suposatu zuen. Aryabhata Indiar astronomoak 499an idatzi zuen ilargiaren argia eguzkiarenaren isla besterik ez zela, eta X. mendeko Alhazen arabiarrak islada hori ispiluaren islarekin alderatu eta ezberdina zela ondorioztatu zuen, ilargiak argia norabide guztietan islatzen zuela eta.
Ilargiaren eta itsasaldien arteko harremana aztertu zuen Seleuko Seleuziakoak, eta ilargiaren erakarpenak eraginak zirela ondorioztatu zuen K.a. II. mendean. Garai berean Aristarko Samoskoa ilargiaren neurria eta lurrarekiko distantzia kalkulatzen saiatu zen (eguzkiarekin ere gauza bera egin zuen). Bi gorputzen arteko distantzia lurraren erradioa hogei bider zela ondorioztatu zuen. Kalkulu zehatzagoak egin zituen Ptolomeok K.o. II. mendean, ilargirako distantzia lurraren erradioa 59 bider zela eta diametroa lurrarena 0,292 bider zela adieraziz (hurbilketa ona, gaur egungo kalkuluek distantzia lurraren erradioa 60 bider eta diametroa lurrarena bider 0,273 jotzen dutela jakinik).
Teleskopioaren agerpenaren ondoren
XVII. mendean, Galileok ilargiaren gainazala aztertu ahal izan zuen teleskopio bidez, eta garaian uste zenaren kontra, mendi eta kraterrez josia zela ikusi ahal izan zuen. Teleskopioak ilargiko lehen mapak egitea ahalbidetu zuen, eta orduan hasi ziren ilargiko eskualdeak (mendi, krater eta bailarak) izendatzen. Kraterrak sumenditzat jo ziren XIX. mendean Richard Proctorrek talken ondorio izan zitezkeela proposatu zuen arte.
XX. mendean ilargiko estratigrafia aztertu zen.
Ameriketako Estatu Batuen misioak
Gerra Hotzaren garaian Ilargiaren konkista helburu politiko bilakatu zen. Sobietar Batasunarentzat izan ziren lehenengo garaipenak. Luna misioak izan ziren SESBek bidalitakoak eta lehen ilargiratzea eta aurpegi ezkutuaren lehen argazkia ekarri zituzten. AEBk bere partetik lehen gizona jarri zuen bertan, Neil Armstrong eta baita egon den azkena ere, Eugene Cernan.
XXI. mendea
Gaur egun Europako Espazio Agentziak, AEB, Txina, India eta Japoniak interesa dute berriro ere ilargiaren kolonizazioan. Indiak izan ezik beste guztiek pertsonak bidali nahi dituzte bertara eta Txinak base bat jarri nahi du ilargian.
Egoera legala
Luna eta Apollo espazio-ontziek bere herrialdeetako banderak azalean jarri bazituzten ere, ez dute jabetza aldarrikatu biek 1967ko Kanpo Espaziozko Ituna sinatu dutelako, Txinarekin batera. Itun honen arabera, Ilargia eta beste gorputzak "gizon-emakume guztien ondasuna" dira. Gainera, bakerako bakarrik erabil dezakegu, suntsipen handiko armak esplizitu debekaturik izanik.
Gainera, 1979an Ilargiaren Ituna sinatu zuten bertoko baliabideen ustiapena herrialde bakar batek egin ez ditzan baina espaziora joateko ahalmena duten herrialdeek ez dute sinatu. Pertsona askok aldarrikatu dute Ilargia edo bere atalen baten jabe direla, baina bat ere ez da onartu.
Mitologia
Ilargiak paper garrantzitsua izan du mitologian. Ilargiaren hilabeteko zikloa, Eguzkiaren urteko ibilbidearekin alderatuta, inplizituki alderatu da emakumeen menstruazioaren zikloarekin hainbat kulturatan, eta horregatik menstruazio eta ilargi hitzak loturik daude hainbat hizkuntzatan. Hala ere, Ilargia ez da kultura guztietan emakumearekin lotu.
Irlandako Knowth gunean orain dela 5.000 urte egindako grabatu bat Ilargiaren errepresentaziorik zaharrena izan daiteke. Ilargiaren gune argi eta ilunen arteko kontrasteek kultura ezberdinen irudimena piztu duteː batzuek aurpegi bat ikusi dute, beste batzuek untxia edo bufaloa. Edonola ere, kultura askotan sortu da mitoren bat Ilargiaren inguruan eta astrologian oraindik hedatzen dira mito hauek.
Egutegiak
Ilargiaren faseak erregularrak izanik, denbora modu oso errazean neurtzeko aukera ematen dute, eta horregatik ilgorak eta ilbeherak dira ezagutzen diren egutegi zaharrenen oinarri. Orain dela 20-30.000 urte sortutako tailatutako egur batzuek jada Ilargiaren faseak aipatzen dituzte. 30 egun inguru neurtzen dituzten egutegiak Ilargiaren zikloekin daude lotuta.
Erreferentziak
<references group="lower-alpha" />
María Cabrera (ijitoa)
María Cabrera (Espainia, 1467 - Guadalajara, 1527) dantzari, amazona eta akrobata izan zen. Espainiako ijito zaharrentzat jotzen da.
Aurrekariak
Bere familia Zipre eta Siriako lurretatik iritsi zen Espainiara, Martín de Egipto Menor izeneko kondearen ehun laguneko tribu zingaroarekin zeinak 1460an Alfontso V.a Aragoikoaren baimena jaso zuen bere lurretatik mugi zitezen. 1462an Jaenera iritsi ziren, eta han Miguel Lucas de Iranzo kondegaiak ere harrera egin zien.
Biografia
Ustez, 1467. urtearen inguruan jaio zen Espainiako punturen batean. Txikitatik besteen entretenimenduaren munduan hezi zuten eta hainbat diziplina menderatzen zituen: dantzaria izateaz gain, amazona ere bazen, eta sokan akrobazia handiak egiten zituen. Familiaren konpainiak 1488an parte hartu zuen Guadalajarako Infantadoko Jauregian. Jaian, Diego Hurtado de Mendoza y Luna gaztea ezagutu zuen, Íñigo López de Mendoza dukearen lehengusua, zeina harekin maitemindu zen zaldiz ibiltzen ikustean.
Hurtado de Mendozaren aginduz konpainiatik erretiratu, hirian finkatu eta etxe batzuk eman zizkion ordainean. Etxe horietan, urtetan senideen bisitak jaso zituen, hiritik pasatzen zirenean. Urtebete geroago, 1489an, Martin de Mendoza semea jaio zen, ijitoa goitizenez. Joana I.a Gaztelakoa haien semea legitimatu zuen, eta eliza-karreran jarraitu zuen. Izan ere, hainbat kargutarako izendatu zuten. Martinek ere alaba bat izan zuen, Martina de Mendoza, Diego de Mendoza y Aragón eta Miguel de Cervantesen lehengusina eta La gitanilla liburuaren inspirazioa.
Ekonomisten Euskal Elkargoa
Kideak
Ekonomia eta Enpresa Fakultateetako unibertsitate-titulazio ofizialak dituzten profesional elkargokideek osatzen dute ekonomista lanbidea, oro har, honakoak dituztenek: Enpresa Administrazio eta Zuzendaritza (ADE), Ekonomia, Finantza, Marketin, Fiskalitatea, Aktuariala eta bestelako arlo batzuetako gradu, lizentziatura eta diplomaturak.
Ekonomisten Euskal Elkargoak Euskadiko ia 5.000 profesional biltzen ditu bere baitan, ekonomiaren inguruko espezializazio eta garapen arlo ezberdinetan antolatuta: Kontabilitatea, Marketina, Ikuskaritza, Fiskalitatea, Lan arloa, Finantzak, Hirigintza, Bulego Profesionalak, Irakaskuntza eta Ikerkuntza, Enplegua, Ekintzailetza…
Helburu eta jarduera
Elkargoak garatutako lankidetza-eredu hau topaleku bilakatzen da Euskadiko profesionalentzat, eta, funtsean, profesional edo elkargokideentzako parte-hartze eta konpromisoan oinarrituta dago. Horrela, besteak beste, garapen pertsonal eta profesionalerako zerbitzu espezializatuak definitzen dira (prestakuntza, laneratzeko laguntza, informazio profesionala, ...), eta, aldi berean, erreferente izaten saiatzen da, gizarte osoari ekonomia arloan ekarpen, interpretazio eta ikuspegia eskainita.
Erreferente izateko jarduerak
2014 tik Ekonometroa argitaratzen du seihilean behin, profesionalen iritziak plazaratuz, bai EAEko koiuntura ekonomikoaz, bai unean-uneko egunerokotasun gaiez ere.
2015 etik Ekonomista Saria banatzen du elkargoak, ekonomistek lanbideari eta gizarteari egindako ekarpena aitortze aldera.
Ekonomistak Sariaren irabazleak
Elkargoak ondorengo ekonomialari hauek ohoratu ditu sari horrekin:
Marguerite Perey
Marguerite Catherine Perey (1909ko urriaren 19a - 1975eko maiatzaren 13a) fisikari frantses bat izan zen. 1939an, Pereyk frantzio elementua aurkitu zuen, aktinio a zeukaten lantano laginak purifikatzerakoan. 1962an, Frantziako Zientzien Akademiako kide aukeratu zuten, hori lortu zuen lehenengo emakumea izanik. 1975ean minbizia zela eta hil zen.
Biografia
Marguerite Perey 1909ko urriaren 19an jaio zen Villemomblen, Parisen. Bere aita lehen mundu gerraren hasieran hil zen eta baliabide faltak zirela eta “Emakumezkoen Eskola Teknikoa”-n ikasi behar izan zuen, non 1929. urtean kimikako diploma jaso zuen. Marie Curie ren zuzendaritzapean Curieren Radio institutuan lan egiten hasi zen.
Hasiera batean lan postu xumeetan lanean hasi zen, esaterako, Marie Curieren laborategiko laguntzaile eta idazkari izan zen.
1946an, Marguerite Perey “ikerkuntzaren irakasle” bezala izendatu zuten eta hiru urte beranduago Estrasburgoko Unibertsitatean Kimika Nuklearreko katedra lortu zuen. Bertan, Kimika Nuklearreko laborategi bat sortu zuen. 1949ko azaroaren 8an, Estrasburgoko Unibertsitateko kimikako institutuko auditorioaren inaugurazioan bere elementuari, Frantzioari, buruz hitz egin zuen. Horrela, bere garaiko egunkarietan agertu zen.
La Douleur (filma)
La Douleur 2017ko Emmanuel Finkiel frantziar zinema zuzendariaren filma da.
Marguerite Perey
Biografia
Bere gaixotasuna zela eta, Niza ra joan zen, baina laborategiarekin kontaktuan jarraitu zuen. 1969an Estrasburgora itzuli zen Frantzio elementuaren 30. urteurrena ospatzeko. Minbiziaren ondorioz, Parisko Curie ospitalera eraman zuten eta beranduago, Louveciennesen hil zen 1975ko maiatzaren 13an.
La Douleur (filma)
Sinopsia
Kutxa ahaztu batean bi koaderno zahar aurkitzen dituenean, bere iragana eta itxaronaldiaren min jasanezina gogoratuko du Marguerite Durasek. 1944ko Frantzian, nazien okupaziopean, idazle gazte bikainak aktiboki parte hartzen du Erresistentzian bere senar Robert Antelmerekin batera.
Marguerite Perey
Ikerketa
Laborategian egokitu zitzaion lehenengo lana aktinioaren purifikazioa izan zen. Zenbait hilabete beranduago, 10 milicurieko aktinio iturria lortu zuen zeinarekin elementuaren igorpen-espektroa neurtu ahal izan zuen.
1934ko uztailaren 4an Marie Curie hil egin zen, proiektua geldiaraziz. Hala ere, André Debierne eta Irene Joliot Curie proiektuaren zuzendari berri bihurtu ziren.
1938ko udazkenean, Pereyk aktinio lagin bateko beta igorpenean anomalia bat ikusi zuen, nahiz eta ez litzatekeen ikusi beharko. Hala eta guztiz ere, beste aktinio lagin batek beta erradiazio bat igortzen zuen. Lehenengo bi orduetan intentsitatea handituz joan zen, gero konstante mantenduz. Hurrengo egunetan, aktibitatea handituz joan zen Thorioa eta Radioa ren eraginez. Bi elementu hauek banandu arren, erreaktibitateak bertan jarraitzen zuen. Hasieran aktibitate hau aktinio X kopuru txikiei esleitu zien, lantano aktinifero gatzean gelditu ahal izan litekeenak.
1939ko urtarrilean, 21 minutuko periodoa zuen beta igorle elementu berri baten sorreraren bitartez, erradiazio hori justifikatu zuen. Beta elementu honek elementu alkalino baten propietateak zituen. Modu horretan, Pereyk, 30 urte baino gutxiagorekin, aktinioaren alfa emisioa aurkitu zuen. Honela, 87 zenbaki atomikoa zuen X elementu bat aurkitu zuen, Aktinio K izendatu zuena.
Margueriteren aurkikuntzak Debierne eta Irene Joliot en jeloskortasuna eragin zuen, ez baitziren aurkikuntzaren egilekide bezala izendatuak izan. Frantziako Zientzien Akademian Jean Perrine k aurkeztu behar izan zuen lan hau.
Bigarren Mundu Gerra bukatzean, 1946ko martxoaren 2an, Pereyk 87. elementuaren tesia aurkeztu zuen Sorbonnen. Tesiaren azkeneko lerroan, elementuarentzat Frantzio izena proposatu zuen. Urte batzuk beranduago, izen hori hartu zuen, Fr ikurrarekin batera. Hala ere, Debiernek proposatu bezala, tesiaren aurkezpenean zehar catium izena proposatu zuen, Cm ikurrarekin.
Aktinioaren ikerkuntzarekin jarraituz, bere purifikazioa burutzeo analisi berri bat aurkitu zuen eta aktinio X sortu arteko desintegrazioa ere.
“Sur l’intensité des groupes de structure fine des spectres magnétiques alfa du radio actinium et ses descendants” Guillot eta Rosemblumekin batera burututako lanaren argitaratzetik aurrera, Lecoinekin batera mesotorioarioaren beta erradiazioa ikertu zuen. 1948 urte arte 27 lan zientifiko argitaratu zituen.