cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barne-errekuntzako motor
BME asko geldirik dauden gailuetan erabiltzen diren bitartean, gehienak gailu mugikorretan erabiltzen dira, eta autoentzako, hegazkinentzako eta itsasontzientzako hornidura elektriko nagusia dira. BMEak hidrokarburoetan oinarritutako erregaiek elikatzen dituzte, hala nola gas naturalak, gasolinak, gasolioak edo etanolak. Biodiesel motako erregai berriztagarriak erabiltzen dira: konpresioz piztutako motorretan (KM) eta bioetanoletik sortutako bioetanola edo ETBE (etil teril butil eterra) txinparta bidez pizten diren (TM) motorretan. 1900ean, diesel motorraren asmatzaileak, Rudolf Dieselek, kakahuete olioa erabiltzen zuen bere motorrak ibilarazteko. Erregai berriztagarriak erregai fosilekin nahasten dira. Oso gutxitan erabiltzen den hidrogenoa erregai fosiletatik edo energia berriztagarrietatik lor daiteke.
Historia
Hainbat zientzialarik eta ingeniarik lagundu zuten barne-errekuntzako motorrak garatzen. 1791n, John Barberrek gas-turbina garatu zuen. 1794an, Thomas Meadek gas motor bat patentatu zuen. 1794an, Robert Streetek barne-errekuntzako motor bat patentatu zuen, erregai likidoa erabiltzen lehena izan zena, eta motor bat fabrikatu zuen garai hartan. 1798an, John Stevensek AEBko lehen barne-errekuntzako motorra fabrikatu zuen. 1807an, Nicéphore Niépce (argazkigintza asmatu zuen) eta Claude Niépce ingeniari frantziarrek barne-errekuntzako motor prototipo bat zuzendu zuten hauts leherketa kontrolatuak erabiliz, eta Napoleon Bonapartek patente bat eman zien. Motor horrek txalupa bat bultzatu zuen Saône ibaian, Frantzian. Urte berean, François Isaac de Rivaz ingeniari suitzarrak hidrogenoan oinarritutako barne-errekuntzako motor bat asmatu zuen, eta motorra txinparta elektrikoz bultzatu zuen. 1808an, De Rivazek bere asmakizuna lanerako ibilgailu primitibo batera egokitu zuen: «automobila bultzatu zuen lehen barne-errekuntzeko motorra». 1823an, Samuel Brownek industrialki aplikatutako lehen barne-errekuntzako motorra patentatu zuen.
1854an, Erresuma Batuan, Eugenio Barsanti eta Felice Matteucci asmatzaile italiarrek gasen leherketaren bidez potentzia eragilea lortzea ziurtagiria lortu zuten. 1857an, Zigilu Patenteen Bulego Nagusiak 1655 zenbakidun patentea onartu zien gasen bitartez indar-potentzia lortzeko aparatu hobetua asmatzeagatik. Barsanti eta Matteuccik, asmakizun bererako, beste patente batzuk lortu zituzten Frantzian, Belgikan eta Piemonten (Italia) 1857 eta 1859 artean. 1860an, Jean Joseph Etienne Lenoir ingeniari belgikarrak gas bidezko barne-errekuntzako motor bat sortu zuen. 1864an, Nicolaus Ottok gas atmosferikoaren lehen motorra patentatu zuen. 1872an, George Brayton estatubatuarrak likidoz elikatutako lehen barne-errekuntzako motorra asmatu zuen. 1876an, Nicolaus Otto, orduan, Gottlieb Daimler eta Wilhelm Maybachekin hasi zen lanean, eta karga konprimatuko lau denborako patentatu zuen. 1879an, Karl Benzek bi denborako gasolina-motor fidagarri bat patentatu zuen. Geroago, 1886an, Benzek ibilgailu motordunen lehen ekoizpen komertziala jarri zuen martxan barne-errekuntzako motor batekin, non hiru gurpileko txasis batean lau zikloko motor batek unitate bakarra osatzen zuen. 1892an, Rudolf Dieselek lehen karga konprimatuko konpresioa-motorra garatu zuen. 1926an, Robert Goddardek erregai likidoz elikatutako lehen kohetea jaurti zuen. 1939an, Heinkel He 178 munduko lehen erreakzio-hegazkina bihurtu zen.
Klucze udalerria
Klucze Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Olkusz barrutian kokatuta. 119,5 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 15131 biztanle zituen.
Vega de Doña Olimpa
Vega de Doña Olimpa Palentziako probintziako Saldaña udalerria osatzen duten herrietako bat da, herrigunetik hamairu kilometrora dago. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 47 biztanle zituen.
Barne-errekuntzako motor
Aplikazioak
Potentzia-pisu proportzio altuak behar direnean, barne-errekuntzako motorrak errekuntzako turbina moduan agertzen dira, edo, batzuetan, Wankel motor moduan. Propultsatutako hegazkinek barne-errekuntzako motor (BEM) bat erabili ohi dute, aldizkako motorra izan daitekeena. Hegazkinek, aldiz, erreakzio motorrak erabil ditzakete, eta helikopteroek turbo-ardatzak, biak turbina motakoak. Propultsioa emateaz gain, hegazkinek BEM bereizia erabil dezakete energia unitate osagarri gisa. Wankel motorrak tripulaziorik gabeko aire-ibilgailu askotara egokituta daude.
BME-ek sare elektrikoak elikatzen dituzten sorgailu elektriko handiak bultzatzen dituzte. 100 MWeko irteera elektriko tipikoa duten errekuntza-turbina moduan aurki daitezke. Ziklo konbinatuko zentralek, lurrun-turbina bat exekutatzeko, tenperatura altuko ihesa erabiltzen dute irakiteko eta ur lurruna gainberotzeko. Beraz, eraginkortasuna handiagoa ematen du erregaitik energia gehiago ateratzen delako errekuntza-motorrak bakarrik atera dezakeena baino. Ziklo konbinatuko zentralek eraginkortasuna lortzen dute % 50 eta % 60 artean. Eskala txikiagoan, motor egonkorrak erabiltzen dira, hala nola gas-motorrak edo diesel sorgailuak, laguntzeko edo sare elektriko batera konektatuta ez dauden guneei energia elektrikoa emateko.
Motorraren funtzionamendua
Burdin bloke finko baten barruan, zilindro itxurako zulo batzuk daude bakoitzaren barruan atzera eta aurrera doan pistoi batekin. Pistoiaren mugimendu lineala, biela baten bidez, errotazio mugimendua bilakatzen da, eta hori birabarki-ardatzera bideratzen da energia mekaniko birakaria lortuz.
Pistoiaren mugimendua eragiteko, erregaia airearekin nahasita, blokeko zilindroetan sartzen da sarrera balbuletatik errekuntza ganberara. Bertan, erregaia konprimatu egiten da, eta, jarraian, errekuntza gertatzen da; leherketaren ondorioz sortzen den presio altuak pistoia bultzatu egiten du, eta, ondoren, errekuntzan sortutako gasak (CO2 eta H2O gehien bat) irteerako balbulatik ateratzen dira.
Errekuntza ganbera
Errekuntza ganbera osatzen dute: burdinazko bloke finkoaren barruan dagoen zilindro zulo batek, zuloaren barruan mugitzen diren pistoiak eta blokea ixteko kulatak; kulatan, irteera eta sarrera balbulak daude. Errekuntza-leherketako presio altuak hausteko, eraztun berezi batzuk ezartzen dira pistoian, ganberaren estankotasuna bermatu eta elementuen arteko marruskadura gutxitzeko.
Elikatze sistema
Errekuntza ganberan, erregaia eta airea nahastuta sartzeaz arduratzen den sistema da.
Banaketa sistema
Errekuntza ganberako balbulen kudeaketa daraman sistema mekanikoa da, birabarki-ardatzaren bitartez sinkronizatuta. Balbulak malguki indartsu bati esker itxita egoten dira, eta banaketa sistemak agintzen die zilindro bakoitzean erregaia noiz sartu eta errekuntzako gasak noiz atera.
Pizte sistema
Gasolinazko motorretan, erregaiaren leherketa txinparta elektriko baten bidez lortzen da. Txinparta hori buxiaren bidez lortzen da, eta birabarki-ardatzaren bitartez sinkronizatzen da txinparta momentu egokian sortzeko.
Hozte sistema
Errekuntza ganberan sortzen den tenperatura altua dela eta, burdinazko blokeko zilindroa inguratuz, hozte sistema bat jartzen da, barruko elementuak gehiegi berotu eta hondatzea galarazteko. Sistema horiek, normalean, likido hozgarri berezi bat erabiltzen dute, ura baino tenperatura altuagoan irakiten duena eta zero azpiko tenperaturak izoztu gabe eusten dituena.
Abiarazte sistema
Barne errekuntzako motorrek biraka hasi arte ez dute birabarki-ardatza mugitzeko indarrik; ardatzaren inertzia beharrezkoa da indar hori sortzeko; beraz, mugimendua hasteko, motor elektriko bat akoplatzen da ardatzera biraketa abiarazteko.
Erregaiak eta oxidatzaileak
Barne-errekuntzako motor guztiak erregai kimiko baten errekuntzaren mende daude, normalean, airearen oxigenoarekin (nahiz eta oxido nitrosoa injekta daitekeen gauza bera gehiago egiteko eta potentzia-bultzada bat lortzeko). Errekuntza-prozesuak, normalean, energia termiko handia sortzea eragiten du, baita lurruna, karbono dioxidoa eta beste produktu kimiko batzuk tenperatura oso altuan ekoiztea ere; lortutako tenperatura erregaiaren eta oxidatzaileen konposizio kimikoak zehazten du (ikus estekiometria), baita konpresioak eta beste faktore batzuek ere.
Erregaiak
Erregai moderno arruntenak hidrokarburoz osatuta daude, eta erregai fosiletatik (petrolioa) datoz, batez ere. Erregai fosilen artean, gasolioa, gasolina eta petrolio-gasa daude, baita propanoaren erabilera urriagoa ere. Erregaiak banatzeko osagaiak izan ezik, gasolina erabiltzeko diseinatuta dauden barne-errekuntzako motor gehienak gas naturalaren edo petrolio-gas likidotuekin ibil daitezke aldaketa handirik gabe. Diesel-motor handiek ibil daitezke gasekin nahasitako airearekin eta gasolioa pizteko injekzio pilotu batekin. Halaber, bioerregai likido eta gaseosoak ere erabil daitezke, hala nola etanola eta biodiesela (triglizeridoak ematen dituzten uztetatik sortzen den gasolio mota bat, hala nola soja olioa). Aldaketa egokiak dituzten motorrak hidrogeno gasarekin, egur gasarekin edo ikatz gasarekin ere ibil daitezke, baita beste biomasa egoki batekin egindako gas ekoizle deiturikoarekin ere. Erregai solido hautseztatuak erabiliz ere egin dira esperimentuak, magnesioa injektatzeko zikloaz, adibidez.
Gaur egun erabilitako erregaiak dira: Metalezko hauts likidotuak eta lehergailuak ere erabili izan dira. Erregaietarako gasak erabiltzen dituzten motorrei, gas-motorrak esaten zaie, eta hidrokarburo likidoak erabiltzen dituztenei petrolio-motorrak; hala ere, gasolina motorrei gasolina-motorrak ere esaten zaie.
Erregaien muga nagusiak dira: erregai-sistemaren bidez erraz garraiatu behar dela errekuntza-ganberara eta erregaiak behar adina energia askatzen duela errekuntzan, bero moduan, motorra modu praktikoan erabiltzeko.
Hidrogenoa
Hidrogeno askea ekoizteko modu asko dauden arren, metodo horiek molekula-errekorrak hidrogeno bihurtzea edo energia elektrikoa kontsumitzea eskatzen dute. Elektrizitate hori iturri berriztagarrietatik sortzen ez bada —eta beste helburu batzuetarako eskatzen ez bada—, hidrogenoak ez du energia-krisirik konpontzen. Egoera askotan, karbono erregaienganako hidrogenoaren desabantaila, biltegiratzea da. Hidrogeno likidoak dentsitate oso baxua du (ura baino 14 aldiz txikiagoa) eta isolamendu zabala behar du, hidrogeno gaseosoak biltegi astuna behar duen bitartean. Likidotuta ere, hidrogenoak energia espezifiko handiagoa du, baina biltegiratze energetiko bolumetrikoa gasolina baino bost aldiz txikiagoa da. Hidrogenoaren energia, hala ere, dentsitatea pila elektrikoena baino dezente handiagoa da, eta, beraz, energia garraiolari serioa da erregai fosilak ordezkatzeko. Hidrogenoa eskarian prozesuak hidrogenoa beharren arabera sortzen du, baina beste arazo batzuk ere baditu, hala nola sodio borohidridoaren prezio altua, horixe baita lehengaia.
Oxidatzaileak
Lurrazalean airea ugari dagoenez, oxidatzailea oxigeno atmosferikoa izan ohi da, eta horrek abantaila bat du: ibilgailuan biltegiratzea ez behar izatea. Horrek handitu egiten ditu potentzia-pisuaren eta potentzia-bolumenaren proportzioak. Beste material batzuk helburu berezietarako erabiltzen dira, askotan energia gehiago ateratzeko edo urpean edo espazioan funtzionatzen uzteko.
Otto motako ohiko motorra
Erregaia zilindro baten barruan injektatu eta gasarekin (normalean airea edo oxigenoa) nahasten da. 1 gramo gasolinaren errekuntza osoa 14,8 gramo airerekin nahasiko litzateke teorikoki, baina, bi elementuen nahasketa guztiz homogeneoa sortzea ezinezkoa denez, behar baino % 10 aire gehiago sartu ohi da (pisu erlazioa 1/16).
Orokorrean, halako motor baten eraginkortasuna konpresio-mailaren araberakoa da. Ratio hori izan ohi da 8tik 1era edo 10etik 1era Otto motor moderno gehienetan. Ratio altuagoak erabil daitezke, adibidez, 12tik 1era, eta, horrela, motorraren eraginkortasuna areagotzen da, baina diseinu horrek oktano handiko erregaiak erabiltzea eskatzen du.
Behin zilindroan sartuta, nahasketa konprimatu egiten da. Konpresio maximoko puntura iristean, (goiko puntu hila edo GPH) buxiak sortutako txinparta bat saltarazten du, eta horrek erregaiaren eztanda sortzen du. Zilindroak barne hartzen dituen gasak zilindroaren barnean irristatzen den pistoi bat bultzatuz zabaltzen dira (teorikoki gasen hedapen adiabatikoa). Leherketa horretan askatzen den energia pistoiaren mugimendu linealean bihurtzen da, eta, biela baten eta birabarkiaren bidez, mugimendu-birakarian bihurtzen da. Biraketa-mugimendu horren inertziak esan nahi du motorra ez dela gelditzen eta pistoiak gasa bultzatzen duela berriro, dagokion balbulatik kanporatuz, orain irekita. Azkenik, pistoia atzera egiten du, berriro erregai nahasketa berri bat sartzeko aukera emanez.
Otto motor on baten batez besteko efizientzia % 20 eta 25 artekoa da: errekuntzan sortzen den bero-energiaren laurdena baino ez da energia mekaniko bihurtzen.
Diesel motorra
Teorian, dieselaren zikloa Otto ziklotik desberdina da, azken horretan, errekuntza bolumen konstantean gertatzen baita presio konstantean gertatu beharrean. Diesel-motor gehienek ere lau denbora dituzte, nahiz eta faseak gasolina-motorretakoen aldean desberdinak diren.
Lehenengo fasean, airea errekuntza-ganberan sartzen da. Bigarren fasean, konpresio fasean, airea jatorrizko bolumenaren zati batera konprimatzen da, eta 440 °C ingurura berotzen da. Konpresio-fasearen amaieran, lurrundutako erregaia errekuntza-ganberan injektatzen da, airearen tenperatura altuagatik piztea eraginez. Hirugarren fasean, potentzia fasean, errekuntzak pistoia atzera botatzen du, energia-birabarkiari transmitituz. Laugarren fasea, Otto motorretan bezala, kanporatze fasea da.
Diesel motor batzuek pizte-sistema osagarri bat erabiltzen dute erregaia pizteko, motorra abiarazteko eta tenperatura egokira iristen den bitartean.
Diesel motorren eraginkortasuna, orokorrean, Otto motorren faktore berberen araberakoa da, eta gasolinazko motorrarena baino handiagoa da; % 40tik gorakoa da. Balio hori 14tik 1erako konpresio-erlazioarekin lortzen da, eta sendotasun handiagoa beharrezkoa da; diesel motorrak, oro har, Otto motorrak baino astunagoak dira. Eragozpen hori, jada, eraginkortasun handiagoarekin eta erregai merkeagoak erabiltzearekin konpentsatzen da.
Diesel motorrak motor motelak izan ohi dira, 100 eta 750 bira minutuko (b/min) bitarteko birabarkiaren abiadura dutenak, eta Otto motorrak 2.500 eta 5.000 b/min bitartean funtzionatzen dute. Dena den, orain arte, diesel motor batzuek gasolina-motorren antzeko abiaduran funtzionatzen dute, baina, oro har, desplazamendu handiagoak dituzte, gasolioaren eraginkortasun txikia dela eta, gasolinarekin alderatuta.
Motor erdidiesela
Kulata beroa ere deitzen zaio. Diesel ziklodun motorra, baina bi denborako motorra da; hau da, zilindroak zuloak ditu (espiralak), eta, horietan, erretako gasen miaketa eta zilindroa betetzea aire konprimatuarekin egiten da, bai karteran aurrekonpresioaren bidez (zilindro bakarreko motorra), bai aireratzeko ere balio duen kanpoko depositu batetik. Normalean, motor motela izan ohi da, eta instalazio finkoetan, itsasontzietan eta abarretan erabiltzen zen. Zilindro anitzeko motorretan, pistoietako bat aire garbitzeko konpresore bat da.
Iraganean, ABC eta Heinz moduko enpresek fabrikatzen zuten eta Lanz traktoreak erabiltzen zuten. Eskandinaviako herrialdeetan ere, lantegi asko zeuden, nabarmenenetako bat Bolinder izan zen.
Bi denborakoa
Diseinu egokiarekin, Otto edo diesel motor bat bi denboratan ibiltzeko egin daiteke, potentzia-denbora lau fasean ordez bi fasetan eginez. Motor mota horren eraginkortasuna lau denborako motorrarena baino baxuagoa da, baina, ziklo oso bat egiteko, bi denbora bakarrik behar direnez, tamaina bereko (zilindro-bolumena) eta birabarkiaren biraketa-abiadura berean funtzionatzen duen lau denborako motor batek baino potentzia handiagoa sortzen du.
Bi denborako motorraren printzipio orokorra da erregaia xurgatzeko eta gasak kanporatzeko denboren iraupena denbora-tarte batera murriztea eragiketa bakoitzak denbora osoa behar izan beharrean. Bi denborako motorraren diseinu sinpleenak, buru-balbulen ordez, balbula irristakorrak edo zuloak erabiltzen ditu (pistoia atzerantz mugitzean irekita geratzen direnak). Bi denborako motorretan erregaia eta airea nahastean, zilindroan sartzen da xurgapen-zulotik, pistoia beheko puntu hiletik hurbilen dagoen posizioan dagoenean, aurrez konprimatua izan delako. Lehen fasea konpresioa da, non pistoia fasearen amaierara iristen denean nahasketa-karga pizten den. Jarraian, pistoia atzerantz mugitzen da leherketa-fasean; beheko puntu hilera iritsi baino lehentxeago, kanporatze-zuloa irekitzen da, eta gasak ganberatik ateratzeko aukera ematen du.
Wankel motorra
1950eko hamarkadan, Felix Wankel ingeniari alemaniarrak diseinu iraultzailea zuen barne-errekuntzako motor baten garapena burutu zuen, gaur egun Wankel motorra deritzona. Ganbera obalo baten barruan, errotore triangeluar-lobular bat erabiltzen du pistoi eta zilindro baten ordez.
Erregai/aire nahasketa xurgatze-zulo batetik sartzen da, eta, errotorearen aurpegietako baten eta ganberako hormaren artean, harrapatuta geratzen da. Errotorearen biraketak nahasketa konprimatzen du, eta txinparta batek pizten du. Gasak jaurtiketa-zulo batetik kanporatzen dira errotorearen mugimenduarekin. Zikloa behin garatzen da errotorearen aurpegi bakoitzean, eta, bira bakoitzean, hiru potentzia-fase sortzen ditu.
Wankel motorra trinkoa eta arina da pistoi motorrekin alderatuta; horregatik, 1970eko eta 1980ko hamarkadetako petrolioaren krisian, garrantzia hartu zuen. Gainera, ia bibraziorik gabe funtzionatzen du, eta bere sinpletasun mekanikoak fabrikazio merkea ahalbidetzen du. Ez du hozte handirik behar, eta bere grabitate-zentro baxuak gidatzeko segurtasuna areagotzen du. Hala ere, adibide praktiko batzuk izan ezik, hala nola Mazda ibilgailu batzuetan, iraunkortasun arazoak izan ditu.
Airearen kutsadura
Barne-errekuntzako motorrek, hala nola aldizkako barne-errekuntzako motorrek, Airearen kutsadura-emisioak sortzen dituzte bukatugabeko karbonodun erregaien errekuntzaren ondorioz. Prozesuaren deribatu nagusiak dira: karbono dioxidoa CO2, ura eta kedar pixka bat —materia partikula esekia ere deitua. Gizakiengan eta animaliengan, partikulen materia arnastearen ondorioak aztertu dira: asma, biriketako minbizia, arazo kardiobaskularrak eta heriotza goiztiarra barne. Hala ere, badira errekuntza-prozesuko produktu gehigarri batzuk dituztenak funtzionamendu-baldintzen eta fuel-aire erlazioaren arabera: nitrogeno oxidoak eta sufrea eta errekuntzarik gabeko hidrokarburo batzuk.
Barne-errekuntzako motorren karbono dioxidoaren emisioak gizakiak eragindako klima-aldaketari laguntzen diote. Motorraren erregaiaren eraginkortasuna handitzeak CO2-ren eragina murriztu dezake, baina ez ezabatu, karbonoan oinarritutako erregaien errekuntzak CO2 sortzen duen heinean. CO2 motorraren ihesetik kentzea ezinezkoa denez, gero eta interes handiagoa dago alternatibetan. Esaterako, erregai jasangarriak, bioerregaiak, erregai sintetikoak eta bateriek bultzatutako motor elektrikoak dira adibide.
Errekuntza-prozesuak ez du erregai guztia kontsumitzen. Erregai kopuru txiki bat gelditzen da errekuntzaren ondoren, eta horietako batzuk oxigenatuak sortzeko erreakzionatzen dute, hala nola formaldehidoa edo azetaldehidoa edo jatorrian erregai nahasketan ez zeuden hidrokarburoak. Errekuntza osatugabea, erlazio estekiometria perfektua lortzeko, oxigeno gutxiegitik sortzen da. Sugarra itzali egiten da zilindro hotz samarreko hormen bidez, eta erregaia, ihes-hoditik, atzean uzten da erreakzionatu gabe. Abiadura txikiagoan doanean, hoztea gas naturalez ibiltzen diren diesel motorretan (konpresioz piztea) ikusi ohi da. Hozteak eraginkortasuna murrizten du, eta kolpeak areagotzen ditu, motorra geldiaraziz batzuetan. Errekuntza ez-osoak karbono monoxidoa (CO) sortzen du. Isuritako beste produktu kimiko batzuk bentzenoa eta 1,3 butadienoa dira, eta horiek ere kutsatzaile atmosferiko arriskutsuak dira.
Motorraren aire kantitatea handitzeak errekuntza-produktu osatugabeen emisioak murrizten ditu, baina, airean, oxigenoaren eta nitrogenoaren arteko erreakzioa ere sustatzen du nitrogeno oxidoak (NOx) sortzeko. NOx arriskutsua da landareen eta animalien osasunerako, eta ozonoa sortzen du (O3). Ozonoa ez da zuzenean isurtzen; aitzitik, airearen bigarren mailako kutsatzailea da, atmosferan NOx-ren erreakzioak eta konposatu organiko lurrunkorrak sortua eguzkiaren argiaren aurrean. Ozono troposferikoa kaltegarria da giza osasunerako eta ingurumenerako. Nahiz eta substantzia kimiko bera den, ozono troposferikoa ez da nahastu behar ozono estratosferiko edo ozono geruzarekin, zeinak Lurra izpi ultramore kaltegarrietatik babesten duen.
Goian deskribatutako kutsatzaileentzat (nitrogeno oxidoak, karbono monoxidoa, sufre dioxidoa eta ozonoa), badaude legedian ezarritako maila onargarriak, eta ez da inolako eragin kaltegarririk ikusi ezta populazio talde sentikorretan ere. Beste hirurentzat (bentzenoa, 1,3-butadienoa eta partikulak), berriz, ezin da frogatu seguruak direnik, eta adituek estandarrak ezartzen dituzte osasunerako arriskua oso txikia denean.
Diapoma thauma
Diapoma thauma Diapoma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Charnay (Doubs)
Charnay Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Charnay udalerrian erroldatutako biztanleak 439 ziren. Familiak 156 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 56 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 178 etxebizitza zeuden, 163 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 170 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 163 etxebizitza nagusietatik 146 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 109 etxek bost zituzten. 161 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 60 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 97 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 310 ziren, horien artean 224 aktiboak ziren eta 86 inaktiboak ziren. 224 pertsona aktiboetatik 205 lanean zeuden (111 gizon eta 94 emakume) eta 19 langabezian zeuden (6 gizon eta 13 emakume). 86 pertsona inaktiboetatik 43 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Charnay udalerrian 174 unitate fiskal zeuden, 476 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.274 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 1 informazio eta komunikazio enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria eta 2 iturginak.
2000. urtean Charnay udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Haritz Morras
Haritz Morras Arregi (Aiegi, Nafarroa) euskal aktorea da.
CNRS
Euskal Herrian, euskal hizkuntza eta testuak ikertzen diharduen IKER zentroa du, Michel de Montaigne-Bordeaux 3 unibertsitatearekin eta Paueko eta Aturri Herrialdeko Unibertsitatearekin batera; 23 langilek dihardute han, Ricardo Etxepare buru dutela.
Armée Révolutionnaire Bretonne
Armée Révolutionnaire Bretonne edo ARB (Bretainiar Armada Iraultzailea) bretainiar erakunde armatu independentista da. Bretainia Frantziaren menpe gelditu zen 1524an eta badauka kultura eta hizkuntza propioak. 1789an berezko legedia ukatu zitzaion Bretainiari, eta hizkuntza debekatua izan zen.
1963an Front de Libération de la Bretagne (Bretainiako Askapen Frontea) sortu zen Frantziaren Bretainiarekiko jarrera salatzeko asmoz. 1966an ekintza armatuak hasi zituzten eta ARB sortu zen ekintza hauetaz arduratzeko. Batzuetan Emgann talde antikapitalista eta independentista ARBrekin lotu nahi izan da.
ARBren helburuak sinbolikoak baino ez dira izan, eta uste da 200 eraso baino gehiago lotu daitezkeela erakundearekin, hauetako bakar batean biktimak izan direlarik: 2000n lehergailu bat zartarazi zuten Queverteko McDonald's jatetxe batean, zerbitzari bat hilez. Helburuen aldaketa ETArekin egin omen zuten itunari egotzi zitzaion. Era berean, eraso honek euren jarrera antiamerikar eta alterglobalistarekin azaldu zuen.
1999ko irailean ETA eta ARB erakundeetako kideek osatutako komando batek lehergai lantegi bat eraso zuten Plevinen, zortzi tona Titadyne dinamita baino gehiago lapurtuz.
ARBren helburuak euskal eginkari bati azaldutako ideian oinarritzen dira:
Jerusalem
Jerusalem (ירושלים; القدس), Asiako mendebaldeko hiri bat da, Ekialde Hurbilean, Mediterraneo itsasoa eta Itsaso Hilaren arteko Judeako mendietako goi ordoki batean kokatua. Munduko hiri zaharrenetarikoa da. Hiri santutzat dute hiru abrahamdar erlijio nagusiek, hau da, judaismoak, kristautasunak eta islamak. Israeldarrek eta palestinarrek beren hiriburutzat aldarrikatzen dute, Israelek hor baititu bere gobernu erakunde nagusiak, eta Palestinako Estatuaren asmoa baita bere botere erakundeen egoitza han ezartzea; hala ere, aldarrikapen bietako batek ere ez du nazioarteko onarpen zabalik.
Armée Révolutionnaire Bretonne
Frantziar estatuak biolentziarekiko zero-tolerantzia politika mantentzen du. McDonalds'eko erasoarekin lotutako kideen azken epaiketek zigor handien emaitza izan zuten.
Jerusalem
123 km² ditu, eta 2018an 919.438 biztanle zituen. 650-840 metro inguruko garaieran dago, eta mugakide ditu Ramala hegoaldean, Betleem iparraldean, Jeriko mendebaldean, eta Tel Aviv hego-ekialdean.
Antzinako garaietatik
K.a. 990. urte inguruan, David erregeak konkistatu zien jebustarrei eta bere erreinuko hiriburu izendatu zuen. Haren seme Salomonek Yahveren kultua onartzen zuen lehen tenplua eraiki zuen. K.a. 920 an, Judako erreinuko hiriburu izatera pasa zen eta hortik aurrera hainbat inbasio atzerritar nozitu zituen: asiriarrak, babiloniarrak, mazedoniarrak eta erromatarrak. 132an judutarrak erromatarren aurka altxa ziren: zanpatuak izan zirenez, horrek judutar diasporari hasiera eman zion.
Erdi Aroan Bizantziar Inperioaren eta arabiarren esku egon zen, 1099 gurutzadetan gudaroste kristauak konkistatu zutelarik. 1187an Saladinek hiria berriz hartu zuen, eta handik aurrera, 1228 eta 1244en arteko tartean ezik, kristauek ez zuten inoiz gehiago Jerusalemen agindu. 1517tik aurrera otomandar turkiarren esku egon zen.
Lehen Mundu Gerraren ostean, eskualde osoa Britainia Handiaren esku geratu zen. Talde paramilitar juduak erregimen honen aurka agertu ziren, estatu judutar independente bat eta errefuxiatu judutarren sarrera askea nahi baitzuten, eta hau dela eta borroka armatuari ekin zioten.
1948an britainiarrak erretiratu egin ziren eta lurraldea, NBEan adostu zenaren arabera, bi zati nagusitan banatuta geratu zen, bata, judua, eta bestea, arabiarra, Jerusalem eta Betleem nazioarteko eremu, corpus separatum gisa. Erabaki hori ez da inoiz bete, ordea, 1948ko gerraren eta judutarren eta palestinarren arteko liskarrengatik. Soldadu eta administrazio britainiarra erretiratu ahala, sionistek Israelgo estatua aldarrikatu zuten, eta beren miliziek, Palmach, Irgun eta Stern banda nagusiki, Jerusalemen mendebaldea okupatu zuten. 1948-1949 arteko gerran Jordaniak hiriaren ekialdea okupatu zuen.
Gaur egun
Sinbolikoki Israelgo hiriburua den arren, praktikan Tel Avivek ditu hiriburu eginkizun gehienak. Jerusalem Israelgo hiriburu izatea ez dago nazioarteak onartua. Horregatik, enbaxada gehienak Tel Aviven daude, nazioartean ez baita onartu Israelek Ekialdeko Jerusalem anexionatu izana, Sei Eguneko Gerraren ondorioz. Ekialdeko Jerusalem da palestinarrek Palestinako Estaturako aldarrikatzen duten hiriburua; Erroma edo Bruselaren antzeko jabetza banatuko formula bat aplikatzea eskatzen du Palestinako Aginte Nazionalak.
Judaismoa k hiririk sakratuentzat dauka (Jerusalemgo Tenpluaren mendira begira egiten dute otoitz), bai eta kristautasuneko konfesio batzuek ere. Islamean, aldiz, hirugarren hiri sakratuena da, Mekaren eta Medinaren ostean. Ekialdeko Jerusalemen dago Hiri Zaharra, hiru erlijio monoteisten leku sakratuak dituena. Hiri Zaharrak lau auzo ditu: handienetik txikienera, musulmana, judua, kristaua eta armeniarra (azken hori ere, kristaua).
Olatz Irizar Martínez
Olatz Irizar Martínez (Ziordia, Nafarroa Garaia, 1972) kazetaria eta politikaria da.
2023ko ekainaren 17an Ziordiako alkate bilakatu zen bigarren aldiz, 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza, gehiengo osoz, gailentzearen ondorioz.
Biografia
2023ko ekainaren 17an Ziordiako alkate bilakatu zen bigarren aldiz, 2023ko udal hauteskundeetan, Euskal Herria Bildu koalizioak 144 boto eta 5 ordezkari lortuta eta Geroa Baik, 58 boto eta 2 ordezkari.
Ross katalogoa
Ross katalogoa Frank Elmore Ross astronomoak XX. mendearen lehen erdian eginiko, 1925 eta 1939 bitartean eginiko izar katalogo bat da. Katalogo honek euren mugimendu propioa handia den 1094 izar ditu, hala, gure Eguzki-sistematik nahiko gertu dauden izarrak bereiztuz.
Euren Ross zenbakiagatik ezagunak diren izarren adibideak
Gure Eguzki-sistematik gertuen dauden izarretakoren batzuk arruntki Ross katalogoko euren zenbakiagatik ezagutzen dira. Jarraian ikus daitekeen taulan agertzen dira horietako batzuk:
Kanpo estekak
Star catalogue
Ectrepopterus uruguayensis
Ectrepopterus uruguayensis Ectrepopterus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Clyde (Ipar Carolina)
Clyde Ipar Carolinako herri bat da. Haywood konderrian kokatua dago. 2010ean 1,223 biztanle zituen, 2.28 kilometro koadrotan banatuta.
Enrico Letta
Enrico Letta (Pisa, 1966ko abuztuaren 20a) italiar politikaria da. Italiako lehen ministroa izan zen 2013ko apiriletik 2014ko otsailera.
Pisako Unibertsitatean Zientzia Politikoa ikasi ondoren, irakaskuntzan aritu zen. 1998an sartu zen politikan, Politika Komunitarioetako ministro izendatu zutenean. 1999an Industria eta Merkataritza ministro izendatu zuten. 2001ean gobernua utzi zuen, Diputatuen Ganberako kide hautatu ondoren eta 2007an Alderdi Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen.
Politika utzi zuen 2021ean alderdiko idazkari nagusi hautatu zuten arte.
Vareseko probintzia
Vareseko probintzia Italiako iparraldean eta Lonbardiako eskualdean kokatuta dago.
Varese hiri nagusia eta hiriburua da.
Herriak
Probintziako herririk jendetsuenak honakoak dira:
Pagadi (argipena)
Pagadi terminoa hainbat adiera du:
Kluczewsko udalerria
Kluczewsko Poloniako Gurutze Santuko voivoderriko landa-udalerri bat da, Włoszczowa barrutian kokatuta. 136,87 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5210 biztanle zituen.
Milton (Wisconsin)
Milton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Buffalo konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Neoklasizismo
Neoklasizismoa XVIII. mendearen bigarren erdialdean eta XIX. mendearen hasieran Europan garatu zen mugimendu artistikoa izan zen. Barroko eta rokokoaren gehiegikerien aurkako erreakzioa izan zen, eta antzinate klasikoaren eta zibilizazio greko-erromatarraren oroimena izan zuen ardatz. Eredu klasikoak kopiatzen ziren, oso era zehatzean aztertuz. Printzipio nagusiaren muina, arrazoia sentimenduari gailentzean zetzan.
Brachyorrhos gastrotaenius
Brachyorrhos gastrotaenius Brachyorrhos generoko animalia da. Narrastien barruko Homalopsidae familian sailkatuta dago.
Neoklasizismo
Neoklasizismo izena XIX. mendean eman zitzaion higikunde honen balioa gutxiestearren, izaera inpersonala eta hotza egozten bitzioten. XVIII. mendean ordea, garai neoklasikoan ziardutenek Egiazko Estilo izena eman zioten Neoklasizismoari. Izan ere, Berpizkunde berri baten izaera eman nahi zioten, egia atenporalen baieztapen bezala.
Ezaugarriak
Ilustrazioa eta zientziaren metodologiaren hedapenak - Descartes, Newton... - aldaketa handia eragin zuen XVII. eta XVIII. mendeetako europar gizartean. Testuinguru honetara barrokoa ezin zen egokitu. Intelektual eta pentsalariek argi ikusten zuten artea ere arrazionaltasunaren menpeko irizpideen bidez garatu behar zela. Barrokotik neoklasizismorako trantsizioa leuna izan zen, tartean eman zen barrokoaren rokoko aldaeraren bidez. Europako mendebaldean rokokoak XVIII. mendearen erdialdera arte iraun zuen, ekialdean hamarkada batzuk gehiago. Winckelmann alemaniarraren testuek eragin zehatza izan zuten joera berri honen planteamenduak sustatuz. Bultzada erabakiorraren eredu Jacques-Louis David margolari frantziarra, Canova eskultore italiarra eta Robert Adam arkitekto ingelesa dira. Haietako bakoitzak garatu zuen bere jardueran joera berri honen printzipioak. Arteari purutasuna ematea zen ardatz, eta honen ondorioz berreskuratu zen garai klasikoaren erreferentzia.
Zugliano
Mugakideak
Zuglianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Afeidas
Greziar mitologian, Afeidas, Oxintes eta Filisen semea eta Timoetesen anaia, Atenasko hamalaugarren errege mitikoa izan zen. Urte bete inguruko erregealdi labur baten ondoren, bere anaia Timoetes izan zen bere oinordekoa.
Neoklasizismo
Ezaugarriak
Neoklasikoa ez da bakarrik moda antzinatezalea. Areago, azaleko gauza da hori. Hori baino fenomeno sakonagoa da. XVIII. mendearen lehen erdiko artearen eta usadioen hutsaltasunaren kontrako erreakzioa da, eta rokoko estiloaren konplexutasunaren kontrakoa ere bai, rokokoa kondenatu egin baitzen, arrazoi moralengatik ez ezik, baita arrazoi estentikoengandik ere. Argien filosofoak, Encyclopédieren egileak, gizartea aldatzen saiatu ziren, bai aurrerabide tekniko-zientifikoaren bidez, bai "primitibotasunaren" soiltasunera itzuliz. Ideia horien guztien ondorio izan ziren mende amaierako iraultzak, politikoak eta sozialak: amerikarra lehenbizi, frantsesa gero. Haietatik sortuko zen mundu modernoa.
Belaunaldi gazteei bertute zibikoen ereduak proposatu zitzaizkien: aberria edo res publicaren alde egitea, energia eta aszesia, eta horiek guztiak, artean, indar plastikoan, konposizioaren, marrazkiaren eta kolorearen bakuntzean gauzatu ziren, langintzaren pobretze borondatezkoan. Antzinateko moldeetara itzultzea helburu hori iristeko modu bat besterik ez zen: gai moralak eskatzen zitzaizkion Greziako eta Erromako Errepublikako historiari eta arte greko-erromatarretik abiaturik hizkera formal bat osatu nahi zen.
Italia izan zen berpizte klasiko honen erdigunea. Erroman egin ziren ikerketa eta indusketek aita santuen eta pertsona pribatuen bildumak aberastu zituzten. Halako "etruskomania" bat sortu zen Florentzian eta Toscanan. K.o. 79ko Vesubio sumendiaren leherketak estali zituen hiriak aurkitu izanari esker -Herculano 1738tik aurrera, Pompeia geroxeago-, margolan zaharrak eta egunero erabiltzeko gauzakiak ezagutu ahal izan ziren. Gauzaki haiek Antzin Aro bizi baten lekuko bihurtu ziren, harrigarri hurbila zen aro baten lekuko leialak. Grabatuen bidez ezagutarazi ziren, obra horiek ez ezik, baita Grezia Handiko tenplu doriarrak ere. Erroma, inoiz baino gehiago, hiri kosmopolita zen. Artista gutxi zen Europan Erromara joan gabea. Teorialari alemaniarrek (Winckelmann, Mengs), italiarrek (Milizia), frantsesek (Caylus) osatu zuten dotrina berria. Winckelmannen Greziako pintura eta eskultura obren imitazioari buruzko hausnarketa obrak (1755) sekulako arrakasta izan zuen: egilearen arabera, eskultura grekoa da "edertasunaren idealetik" hurbilen dagoena, eta hartan oinarritu behar dute artista modernoek. Handik bederatzi urtetara, Antzinateko artearen historia argitaratu zuen Winckelmannek (1764), zeinean aztertu zuen, aurreneko aldiz, arte grekoaren bilakaera. Lessingen Laokoon, edo margolaritzaren eta poesiaren mugak (1763) eta Goetheren idatziak, Italiara egindako bidaia batean klasizismoaren zale egin baitzen, joera horren berorren adierazgarri dira.
Alabaina, osagai erromantiko edo ia erromantiko asko dago estilo neoklasikoan: neoklasizismoaren alderdi irrazionalak eta subjektiboak dira osagai horiek. Sublime hitzak oso leku garrantzitsua du garai honetako estetikan. Encyclopédieren zuzendari Diderotentzat, arrazoiari eta edertasunaren arauei ihes egiten diena da sublimea, gizakiaz gaineko handitasuna adierazten duen hura. Jeinuarekin nahasten da, eta Encyclopédiek artikulu bat eskaini zion hitz horri 1830eko erromantikoek nozio hori beretu baino askoz lehenago, eta bertan, Shakespeareren jeinua Virgilioren edertasunari kontrajartzen zaio.
Garapena eta joera ezberdinak
XVIII. mendean pentsamendu artistikoaren zutabeak arrazoia eta sentimendu erromantikoa dira. Erromantikotasunak hein batean izpiritu arrazionalaren murriztailea izan zen. Oinarri hauekin arkitekturan eragin handia izan zuten bi joera ezberdin jaio ziren:
Greziazale eta erromazale bi joera hauen artean eztabaida bizia eman zen arren, bizantziar, egiptoar eta bestelako aitzin garaiko erreferenteak ere erabili izan ziren, baita nahasturik ere.
1760 eta 1770 urteen artean Frantzian greziazale eta erromazaleen planteamenduak apurtzen zituen korronte berri bat jaio zen. Esentzialismoari muzin egiten zioten, garai bakoitzari eredu berezi bat dagokiola onartuz. Arkitektura berri bat proposatzen zuten, soilagoa, geometrikoa, abstrakzio maila nabariaz.
Arkitektura
Erromako arkitektura klasikoaren berreraiketa da arkitektura neoklasikoaren bereizgarria. Ereduekiko hala holako leialtasuna gordetzeaz gainera, elementu etruriar, heleniar edo egiptoarrak itsatsi ziren eraikuntza horietan. Zorroztasun formala, lerro zuzenaren hoztasuna eta bolumenen zurruntasuna ziren beti ere jarraitu beharreko printzipioak. Arkitekto neoklasikoek, barrokoari zegozkion apaingarrien fantasiaz asperturik, dekorazio guztia alde batera utzi zuten.
Zutabea eta frontoia izan ziren forma eta egitura-elementu neoklasiko nagusiak. Arkitektura zibilak erlijiosoak baino askoz garrantzi handiagoa hartu zuen, gizarte burgesak eraikuntza publikoak bultzatu baitzituen: liburutegiak, merkatuak, museoak, ospitaleak, presondegiak, etab. Ildo beretik, hirigintzak eginkizun garrantzitsuagoa eta funtzio gehiago beretu zituen.
Arkitekturari dagokionez, beranduko barrokoaren eta rococoaren moldeak arbuiatu eta razionalismoaren eskakizunak aldarrikatzen zituzten idazki teorikoak argitaratu zituzten neopalladianoek Ingalaterran, Laugierek Frantzian eta Lodoli eta Miliziak Italian.
Eskultura
Eskultura klasikoa erromatarrek egindako kopietatik ezagutzen zen, eta greziar jatorrizko eskulturak aurkiturik, haiek bilakatu ziren eskultura neoklasikoaren inspirazio iturri. Eskultore neoklasikoek gizakiaz gorako perfekzioaren kanonak bilatzeari ekin zioten, eta marmolaren erabilera hobetsi zuten berriro, gainaldea kontu handiz landuz, gizakiaren larruazalaren tankera ematearren. Bai janzki eta orrazkeren moldeak, eta bai gorputz jarrerak ere, Antzinateko Grezian eta Erroman erabilitakoak ziren. Bestalde, garaitsu hartan aurkituriko eskultura grekoek polikromia galdua zuten eta, jatorriz halakoak zirelakoan, marmol zuria erabili zuten eredu klasikoa ahalik eta ondoen imitatu nahiz. Bolumenen kontrastea alde batera utzirik, dotoretasuna profiletik ikusitako masaren bidez lortu nahi zuten.
Aurreko horien ondorioz, edertasun formal handiko eskulturak egin zituzten, baina hotz geratzen dira oro har. Izan ere, autore askoren ustez, eskulturaren alorrekoak dira neoklasizismoaren obra azpimagarrienak. Guztiarekin ere, Europako eskultura, Berpizkundeaz gero, Antzinateko ereduetan oinarriturik zegoen eta, hortaz, ez zen gainerako arteak bezain berrizale gertatu.
Pintura
Irudien moldaeran estatua klasikoak duen eragina, marrazkiak kolorearen aldean duen garrantzia, eta konposizio argi, bakun eta estetikoa, dira pintura neoklasikoaren ezaugarririk nabarmenenak.
Berpizkundeko autoreak eta Erromako zein Greziako erliebeak dira neoklasizismoaren ereduak pinturari dagokioenez. Izan ere, Herkulanon eta Pompeian erromatarren horma pinturak aurkitu zituztelarik ere, erotikoegiak edo zakarregiak ziren ereduzkotzat hartu ahal izateko. Arkitektura elementuak –zutabeak, arkuak, kariatideak…– koadroetan txertatuak agertzen dira, eta ez eranskin soil gisa, koadroari erritmoa ezartzen diotela baizik. Bestalde, koadroetako konposizioak antzinako frisoak oroitarazten ditu, luzetara emanik eta albotik argiturik daudelako, eta irudien mugak duten indarragatik.
Jacques Louis David (1748-1825), Frantziako Iraultzaren eta Napoleonen mireslearen obra pintura neoklasikoaren gailurra da zalantzarik gabe. Beste zenbait margolari ere nabarmentzekoak dira, horien artean, Anton Rafael Mengs alemana (1728-1779), estilo berriaren hasieran, John Flaxman ingelesa (1755-1826) eta Jean Auguste Dominique Ingres frantziarra (1780-1867), Daviden jarraitzailea.
Arkitektura
Arkitektura, lehen aldiz artearen historian, ezaugarri jakin batzuk dituen estilo bat garai berean gauzatu zen (1770-1820), elkarretarik urrun dauden eta guztiz desberdinak diren hainbat herrialdetan.
Britainia Handia herri emankorrena izan zen arte mota honetan. Italiak baino lehenago agertu zuen klasizismorako joera Inigo Jones (1573-1652) Palladioren jarraitzailearekin. William Chambersek (1723-1796) tradizio hori areagotu zuen, eta Robert Adamek (1728-1792) garrantzi handia eman zion barne dekorazioari. Henry Hollandek (1745-1806) neo-grekoa edo Greek Revival joera abiarazi zuen. William Wilkins (1776-1839) eta Robert Smirke (1780-1867) dira joera horren arkitekto nagusiak. Lehenak Londresko National Gallery egin zuen, eta British Museum bigarrenak. John Soane (1753-1837) neoklasizimoa berritzen saiatu zen eta George Dancek (1741-1825), kontzepzio erromantikoak agertu zituen. John Nashek (1752-1835) eraikuntza multzo handiak egin zituen, hala nola Londresko Regent’s Parkeko Cumberland Terrace (1827).
Frantzian, Ange-Jacques Gabrielek (1698-1782) neoklasizismorako trantsizioa bideratu zuen, Versaillesko errege-opera (1769) eta Parisko Concorde plazarekin (1762-1770). Parisko Sainte-Geneviève eliza (gaurko Panteoia) Jacques-Germain Souffloten (1713-1780) obra da. Jacques Denis Antoinek (1733-1801) La Monnaie jauregia (1777) eraiki zuen. Marie-Joseph Peyre (1730-1785) eta Charles De Wailly (1730-1798) neoklasiko zorrotzaren jarrailtzaileak ziren, eta Odeon antzokia (1782) eraiki zuten. Halaber, azpimarratzekoa da Victor Louis en (1731-1800) Bordeleko antzokia (1780). Étienne-Louis Boullée (1728-1799) eta Claude Nicolas Ledoux (1736-1806), besteak beste, arkitektura proiektu utopikoen egile izan ziren. Napoleonen etorrerarekin, arkitektura eta hirigintza, are gehiago, agintaritzaren zerbitzura jarri ziren. Arkitekto nagusiak Charles Percier (1764-1838) eta Pierre Fontaine (1762-1853) izan ziren.
Italian, hasierako arkitekto interesgarrienak Lombardian bildu ziren: Giuseppe Piermarini (1734-1808), Milango La Scala antzokiaren egilea (1778), Simone Cantoni (1739-1818), Luigi Canonica (1762-1844). Napoleonen garaian, Giovanni Antonio Antolini (1756-1841) eta Luigi Cagnola (1762-1833) nabarmendu ziren. Erroman, Giuseppe Valadierek (1762- 1839) proiektu handietan esku hartu zuen (Piazza del Popolo).
Espainian, San Fernandoren Akademiak zabaldutako arauetan oinarritu zen neoklasizismoa. Bestalde, Italiatik arkitekto asko joan ziren Madrila, beren kabuz edo Espainiako erregeek deiturik. Ventura Rodríguez (1717-1785) eta Juan de Villanueva (1739-1811) dira espainiar arkitekto nabarmenenak. Germaniar herrialdeetan, Friedrich Gilly (1772-1880) berritzaile handia izan zen Berlinen. Karl Friedrich Schinkel (1781-1841) aurrekoaren dizipuluak estilo klasikoa zabaldu zuen Prusian.
Errusian, Katalina II.ak eta haren ondokoek ahaleginak egin zituzten, San Petersburgori lehenbizi eta Moskuri gero, hiriburuari zegokion duintasuna emateko. Xede horrekin, kanpoko arkitektoak ekarri zituzten: Charles Cameron (1740-1812), Giacomo Quarenghi (1749-1817), etab. Errusian bertan ere, arkitekto ohargarriak sortu ziren, hala nola, Andreian Zakharov (1761-1811).
Ipar Ameriketako Estatu Batuei dagokienez, inon ez du arkitektura estilo batek demokraziaren sorrerarekin bat egin herrialde horretan bezala. Izan ere, independentzia eta nazioaren eraikuntza estilo horren hedapenarekin batera agerturik, tenplu grekoa eraikuntza publikoen eredu bihurtu zen: Richmondgo Kapitolioa (1785-1789), Virginiako Unibertsitatea (1804-1827).
Eskultura
Eskulturaren berrikuntza antzinazalea Erroman abiatu zen, hau da, Antzinateko obrak bertatik ezagutzeko bidea ematen zuen hirian. Hala beraz, Erromako egonaldia ezinbestekoa gertatu zitzaien orduko eskultoreei.
Antonio Canova (1757-1822) da Italiako eskultore neoklasiko nagusia. Antzinateko arteari buruzko teoriak bereganatu zituen, eta mitologiaren ildotik egindako eskultura multzoetan —Amodio eta Psike (1787-93)—, neoklasizismoaren teorialariek hobetsitako ezaugarriak agertu zituen: perfekzio formala, dotorezia eta fintasuna, sentsualtasun sotila. Napoleonentzat ere lan egin zuen, eta bere eragina Europa osora hedatu zen. Canovaren ondoren, Lorenzo Bartolini (1777-1850) da italiar eskultore aipagarriena.
Eskandinaviako herrietan, Johan Tobias Sergel (1740-1814) suediarra ohartzekoa bada ere, Bertel Thorvaldsen (1768-1844) daniarra nabarmentzen da beste eskultore guztien gainetik. Haren obrak Canovarenak baino hotzagoak dira, nahiz eta eskultura zehatzak eta argiak diren, edertasunaren ideala lortu nahian beti ere. Ospe handia bildu zuen bere garaian, eta obra anitz moldatu zuen bere lantegian.
Britainia Handian, Thomas Banks (1735-1805) eta John Flaxman (1755-1826) dira eskultore garrantzitsuenak. Estetika klasikoaren eraginaz gainera, arte gotikoarena ere azaltzen da bien obretan. Gogoangarria da Ingalaterra osoan zehar egin zuen hilen omenezko monumentu saila.
Pintura
Italian, Giovanni Paolo Pannini (1691-1765) eta Giambattista Piranesi (1720-1778) aitzindarien ondoko belaunaldiko pintoreak Napoleonen zerbitzura jarri ziren: Camuccini (1771-1844), Giani (1758-1823) eta Andrea Appiani (1754-1817), Italiako pintore neoklasiko gailena.