cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liberiako historia
Merkataritza iruzurtia, mehatxu militarrak
Liberiak bere burua herrialde gisa aldarrikatu zuenetik, Europako herrialdeek harremanak mantendu izan dituzte lurralde berriarekin. 1856 eta 1864 artean, merkatari europarrak Liberiak esportaziorako eta inportaziorako zituen zergak saihesten ibili ziren, beraien gobernuek babestuta. Ekintza hauek lurralde berriaren zailtasun ekonomikoak handitu zituzten. 1870ean, Liberiak krisi ekonomiko sakon bat pairatu behar izan zuen, krisi gogor honek herrialdea behea jotzear utzi zuen hainbat alditan, 1930ko hamarkadan krisiari amaiera eman zitzaion arte. Krisi honetan zehar ordea, liberiar gobernuak, baldintza oso gogorretan, hainbat mailegu eskatu zizkien banku ingelesei eta alemaniar merkatariei. 1912an, liberiarrentzat zorionez,  Estatu Batuek esku-hartu zuten herrialde honen ekonomian, bertako egoera kaskarra arintzen saiatzeko.
Pyrococcus furiosus
Geruzak
Mintz plasmatikoari dagokionez, arkeoetan ohikoa den monogeruza lipidikoa aurkezten du, eter lotura k dituena, berriro ere termoegonkortasuna eskaintzen diona mikroorganismoari.
Liberiako historia
Merkataritza iruzurtia, mehatxu militarrak
1878 eta 1919 urteetan zehar, Britainia Handia, Frantzia eta Alemania Mendebaldeko Afrikako lurraldeak menderatzen hasi ziren, batzuetan, Liberia militarki mehatxatu zuten. Adibidez, Frantziak eta Britainia Handiak Liberia lurraldeak ematera behartu zuten 1883, 1885, 1892, 1903 eta 1919an. Liberia 1892tik aurrera hasi zen bere lurrak Europako herrialdeekin negoziatzen. 1875ean ingelesek eta 1886an frantsesek, liberiar gobernuaren aurkako indigenen matxinadak babestu zituzten. 1878tik aurrera, Liberiako lehendakariek merkataritzarengana eta atzerriko inbertsioengana gehiago jotzen hasi ziren.
Pyrococcus furiosus
Proteinak
Proteinak beroarekin desnaturalizatu eta afuntzional bihurtzen dira. Hau ez gertatzeko, mikroorganismo hipertermofilo honek (arkeoek, orokorrean) zenbait adaptazio garatu ditu. Alde batetik, proteinak kondentsatuagoak ditu bakterioekin konparatuz (Escherichia coli, kasu), eta horrela, termoegonkorragoa izatea lortzen du. Beste alde batetik, aminoazido hondar polarrak ditu, eta honek interakzio ioniko gehiago sortzen ditu, egonkortasuna eskainiz, berriro ere.
Liberiako historia
Bi mundu gerrak
1910 eta 1943 urteetan zehar, Alemania izan zen Liberiaren merkataritza-bazkide nagusia. Lehen Mundu Gerran liberiar gobernua neutral mantendu zen arren, aliatuen alde egiteko joera izan zuen, izan ere, Frantziak eta Britainia Handiak inguratzen zuten herrialdea. Bigarren Mundu Gerran ordea, Alemaniak bere inbertsio guztiak Liberiatik atera zituen, honek diru sarreren eta esportazioen murrizketa handi bat eragin zuen herrialdean. 1930ko hamarkadan, Herbehereetako, Danimarkako eta Poloniako inbertsoreak etorri ziren, hauek gobernu liberiarrarekin hainbat itun sinatu zituzten, herrialde honetako ekonomian parte-hartzeko. 1944ean, Bigarren Mundu Gerran zehar, Estatu Batuek Liberia estutu zuten, bertan zeuden alemaniar biztanleak bota zitzan. Kanporatze honek liberiar ekonomia okertu zuen, hala ere, okertze hau ez zen hain larria izan Gerra Handia martxan zegoen bitartean, Estatu Batuek inbertsio handiak egin zituztelako herrialdean, gehienbat proiektu militarrekin loturik.
Pyrococcus furiosus
Lipidoak
Beste mekanismo bat, di-myo-inositol-fosfato solutuaren kontzentrazioa handitzea da. Molekula hauek beroaren presentzian sodioarekin duten lotura hausten dute eta lipido polar rak sortzen dituzte, zeinak beroaren aurrean babes handiagoa ematen dioten.
Liberiako historia
Inbertsio handiak
1945 eta 1980 urteetan zehar, europar herrialdeek Liberiarekiko mantendu zituzten jarrerak onuragarriak suertatu zitzaizkien amerikar-liberiarrei, izan ere, ehunka milioi dolareko atzerriko inbertsioak jaso zituzten, gehienak Estatu Batuetakoak izan ziren arren, batzuk Mendebaldeko Europatik etorri ziren. Tubman lehendakariak hainbat agintari europarren laguntza eduki zuen.
Pyrococcus furiosus
Metabolismoa
Pyrococcus furiosus arnasketa anaerobikoa gauzatzen duen arkeo kimioorganotrofo hipertermofiloa (tenperatura optimoa 100 °C-takoa) da. Hala, mintzari loturiko hidrogenasa dauka, zeinak elektroi-garraio-katearen ferredoxina zitoplasma tikotik datozen elektroiez baliatuz hidrogeno protoiak erreduzitu eta hidrogeno gaseosoaren ekoizpena eragiten duen.
Liberiako historia
Inbertsio handiak
Bestalde, liberiar agintariak Sobietar Batasunarekin eta haren aliatuekin harremanak edukitzen saiatu ziren, hainbat Afrikako herrialdeekin bezala. Horrela, politikoki jarrera independente bat mantendu zuten, mendebaldeko herrialdeek utzi zioten punturaino.
Pyrococcus furiosus
Metabolismoa
Ferredoxinak glizeraldehido 3-fosfato aren oxidaziotik lortzen ditu elektroiak, Embden–Meyerhof bidezidor (glukolisi) eraldatutik, alegia, elektroiak NAD+-ri eman beharrean ferredoxinari ematen baitizkio. Oxidazio honen bidez mikroorganismoak pirubato a lortzen du, eta pirubato hau azido organiko eta CO2-ra oxidatzen da.
Liberiako historia
Liberiako ekonomia, industria eta lehengaiak
1847 eta 1980. urteetan zehar, Liberiako ekonomiak garapen handia izan zuen, nekazaritza primitibotik lehengai mineralak zein kautxua ustiatzen hasi baitziren, zerbitzuen industria ahaztu gabe.
Pyrococcus furiosus
Metabolismoa
Hala, prozesu hauen ondorioz CO2 eta H2 ekoizten ditu, azken hau kontzentrazio altuetan hazkuntza-prozesuetarako inhibitzaile izanik. Inhibizio hau ekiditeko, mikroorganismoak prozesu bat garatu du: detoxifikazioa S0 bidez, H2S ekoiztuz eta H2 kontzentrazioa murriztuz.
Metabolismo berezi honen bidez P. furiosus arkeoak energiaren ekoizpena emendatzea lortzen du, eta honek azaltzen du hazkuntza-tasa altua edukitzea, beste arkeo batzuekin konparatuz (37 minutuko bikoizte-denborarekin).
Liberiako historia
Kautxua eta mineralak
1926an Firestone konpainiak munduan zegoen kautxuzko plantazio handiena martxan jarri zuen. Kautxuaren industriak 25.000 lan inguru sortu zituen, laster bihurtuko zen industria hau liberiar ekonomiaren bizkarrezurra. 1950ko hamarkadan, kautxuak Liberiako ekonomiaren ekoizpenaren %40 inguru ordezkatzen zuen. Aipatzekoa da, 1930ko hamarkadan Liberiak bere ekoizpenari buruzko hainbat hitzarmen sinatu zituela Herbehereetako, Danimarkako, Alemaniako edo Poloniako inbertsoreekin. Bigarren Mundu Gerran kautxua baliabide oso garrantzitsua bihurtu zen, beraz, Liberia, kautxuari zegokionez, Estatu Batuen eta bere aliatuen hornikuntzaz arduratu zen. Gainera, Liberiako gobernuak Estatu Batuei hainbat gauza egiten utzi zion bere lurretan, besteak beste, soldaduen garraio-lurralde gisa erabiltzen, base militarrak, errepideak, aireportuak eta portuak sortzen, etab. Amerikarrek Liberian ezarri zuten presentzia militarra herrialdearen ekonomiarentzat onuragarria izan zen. Bestalde, herrialde afrikarrean zeuden burdin biltegiak merkataritzarentzat eskuragarri geratu ziren.
Pyrococcus furiosus
Metabolismoa
Sustratu gisa erabili ditzake legami-aterakina, maltosa, zelobiosa, b-glukanoak, almidoia eta proteina-iturri desberdinak (triptona, peptona, kaseina eta haragi-aterakina). Bestalde, ezin du erabili edo oso mantso hazten da aminoazido, azido organikoak, alkoholak eta monosakarido edo disakaridoa batzuk (glukosa, fruktosa, laktosa, galaktosa) dituzten substratuetan. Beste termofiloen aldean azukreak nahiago dituzte aminoazidoak baino. Proteinekin hazteko sulfuroa behar du arnasketa anaerobikoaren azken elektroi hartzaile gisa, eta karbohidratoekin, ordea, hazkuntza gerta daiteke sulfururik gabe.
Liberiako historia
Eskala handiko ustiaketa
1946 eta 1960 urteen artean, liberiar gobernuak 500 milioi bat dolar jaso zituen atzerriko inbertsoreengandik, hauetatik asko estatubatuarrak ziren arren, baziren korporazio multinazionaletakoak ere. 1971. urterako, atzerriko inbertsioek gora egin eta mila milioi dolarretako langa gainditu zuten. Gainera, burdin, egur eta kautxuaren esportazioak handitu egin ziren. Aipatzekoa da, Liberia zela garai horietako kautxuaren industriaren jaun eta jabe, gainera, munduko hirugarren burdin-esportatzailerik handiena zen. 1962tik 1980ra, Estatu Batuek 280 milioi dolarretik gora eman zizkioten gobernu liberiarrari, beraien azpiegiturentzako lur gehiago lortzearen truke. 1970ean ordea, gauzak okertzen hasi ziren, kautxuaren prezioak jaitsiera handia eduki zuelako nazioarteko merkatuan, honek, krisi ekonomiko bat eragin zuen herrialde afrikarrean.
Pyrococcus furiosus
Aplikazioak
Pyrococcus furiosus arkeo hipertermofiloa dela jakinik, zientzian bide asko ireki dira horrekin erlazionatuta. Hipertermofilo izateraren egoera horrek abantailak dakartza tenperatura altuetan egiten diren prozesuetan, eta hori dela eta, mikroorganismo honen entzimak oso erabilgarriak izan daitezke aplikazio bioteknologiko desberdinetarako.
Liberiako historia
Samuel Doe eta Herriaren Askapenerako Batzordea (1980-1989)
Indigena liberiarrek, hainbat borroka odoltsuren bidez, 1980an Amerikar-liberiarren erregimena agintetik bota ondoren, Askapenerako Batzordeak hartu zuen herrialdearen agintea. Barne ezegonkortasuna, erregimen militar berriaren aurkako oposizioa eta gobernu berriaren errepresioa handitzen joan ziren, 1989an tribuen-arteko gerra zibil batek agintetik bota zuen arte.
Pyrococcus furiosus
PCR teknika
DNA-ren anplifikazioan esaterako, PCR (Polimerasa Chain Reaction) teknikan, mikroorganismo honen Pfu DNA polimerasa erabiltzen da. Entzima honek garrantzi handia du teknika honetan, izan ere, DNA-aren harizpi berria sintetizatzen du eta anplizifikaziorako ezinbestekoa da. Teknika hau tenperatura altuetan egiten da, harizpiak banatzeko, eta beraz, organismo mota honen entzimak oso egokiak dira prozesu hauetarako, beste edozein izakienak desnaturalizatu egingo lirateke eta.
Liberiako historia
Estatu-kolpea eta Estatu Batuekin izandako harremanak
Samuel Kanyon Doe (1951-1990) Krahn izeneko leinu txiki bateko kide bat zen, baina Estatu Batuetako Indar Bereziek entrenatutako liberiako armadako sargentu bat ere bazen. 1980ko apirilaren 12an, Doek estatu-kolpe bat martxan jarri zuen Tolbert lehendakariaren aurka, bere biziarekin eta bere aldeko beste 26 jarraitzaileenarekin bukatuko zuen mugimendu militar honek. Handik hamar egunera, Tolberten gobernuko hamahiru kide jedearen aurrean hilarazi zituzten. Modu honetan bukatu zen Amerikar-linberiarrek herrialdearengan zuten aginte politikoa. Hauei botere kendu ondoren, Samuel Doek Herriaren Askapenerako Batzordea (HAB) izenarekin ezagutuko zen erregimen militar bat ezarri zuen. Liberiar askok estatu-kolpea babestu zuten, herriaren gehiengoarentzat onuragarria izango zela uste zutelako. Ezin dugu ahaztu, aurreko garaietan amerikar-liberiarrak baino ez zirela egon boterean eta hauek, gainerako biztanleria boteretik baztertu zutela. HAB gobernura iritsi bezain laster, prentsa-askatasuna, erabatekoa ez bazen ere, baimendua izan zen. Hortaz gain, Samuel Doek harreman onak mantendu zituen Estatu Batuekin, batez ere Ronald Reagan lehendakaritzara iritsi zenean, 1981ean. Lehendakari honek Liberiari laguntza ekonomikoak areagotu zizkion, hasieran jasotzen zituen urteko 20 milioi dolarretatik 75 milioi dolarretara, beranduago zifra hau 95 milioietara iritsiko zen. Gainera, Liberiak Estatu Batuen aliatu ona izaten jarraitu zuen Gerra Hotzean zehar, besteak beste, estatubatuarren interes eta inbertsioak babesteaz gain, sobietarrek Afrikan zuten eragina murrizten ibili baitzen. Horren adibide dugu, Doek Libiako enbaxada ixteko agindua eman zuela edo Sobietar Batasunarekin diplomazia-harremanak moztu zituela. Aipatzekoa da, Estatu Batuekin zuen elkar-babeserako itunean aldaketa bat egitea onartu zuela, hauen indar armatuei, baldintzarik gabe, 24 orduetan portu zein aireportuetan egoteko baimena eman zien aldaketa horrek. Liberiako armadan ere estatubatuarren eragina gehiago nabaritzen zen: 1981 eta 1985 urteen artean liberiar armadak, zuzenean, 15 milioi dolarreko laguntza jaso zuen. Samuel Doeren agintaldian, Liberiako portuak irekiak mantendu ziren estatubatuar, europar edo kanadarrentzat, honek ontzigintzatik bizi ziren enpresa askoren inbertsioak erakarri zituen eta Liberiari ospe handia eman zion merkataritzaren arloan.
Pyrococcus furiosus
PCR teknika
Erabilera hau 1991an deskubritu zuten, eta ikusi zen tenperatura altuetan Pfu DNA polimerasa Taq DNA polimerasa baino eraginkorragoa zela (beste DNA polimerasa Thermus aquaticus-etik lortu). Horretaz gain, behatu zen polimerazioa egiteko orduan Pfu DNA polimerasak Taq-ek baino akats gutxiago egiten dituela eta hortaz, hobea dela. Patentea Stratagene enpresak dauka.
Landareen ROS kontrola
Landareetan ere erabili izan dira mikroorganimo honen entzimak. Landareek normalean oxigenozko konposatu toxikoak sortzen dituzte (ROS: “Reactive oxygen species”) inguruneak estresa eragiten dienean, seinale bezala erabiltzen baitituzte. Baina produkzio hori kontrolatzen ez bada arazoak ekar diezazkioke landareari, hala nola, zelulen heriotza.
Hala ere, landareek mekanismo propioak garatu dituzte horri aurre egiteko, adibidez superoxido dismutasa (SOD) entzima. Honen funtzio nagusia superoxido anioi erradikalaren (O2-) degradazioa da. Hala ere, entzima honen kantitatea mugatua da eta zaila da produkzioa areagotzea.
Arazo honen irtenbidea P.furiosus-en entzima baten bidez aurkitu zuten: superoxido erreduktasa (SOR). Entzima hau termoegonkorra da eta superoxido anioia erreduzitzen du. Beraz, ingenieritza genetikoaren bidez klonazioa egin eta gene hori landarearen geneetan txertatu zuten, eta landarea klonatzea lortu. Entzima hau landareek sor ditzakete entzima funtzionalak eratuz, eta abantaila ematen dio, beroarekiko eta argiarekiko erresistentzia hobetzen baitu.
Hau interesgarria izan daiteke tenperatura altuagoak dituzten beste planetetan landareen hazkuntza lortzeko adibidez.
Alkoholen sintesia
Gaur egun alkoholaren produkziorako erabiltzen diren organismo garrantzitsuenak legamiak dira. Hala ere, azken urteotan, zenbait ikerketen ondoren, Pyrococcus furiosus arkeoarekin egitea lortu izan da, hau erabiltzeak onurak ekar ditzakeelako produkzioa egiteko orduan erabili daitezkeen tenperaturekin.
Liberiako historia
Oposizioaren aurkako neurriak, errepresioa
Samuel Doeren agintaldia ez zen batere egonkorra izan, zazpi estatu-kolperen saiakerei aurre egin zien 1981 eta 1985 urteen artean. 1981eko abuztuan Doek Thomas Weh Syen eta HABeko beste lau kide atxilotzea eta hilaraztea agindu zuen, ustez, bere kontra jarduteagatik. Ondoren, gobernuak amnistia bat deklaratu zuen politikarengatik atxilotutako edo atzerriratutakoentzat, honela, 60 preso politiko askatu zituen. Hala ere, HAB berehala hasi zen zatitzen, alde batetik, Doe estatu-kolpe baten beldur zen eta bestetik, bere gobernua ustelkerian eta errepresioan bildu zen. Errepresioak oposizio politikoa zapaltzeari, egunkariak ixteari eta kazetariak atxilotzeari bide eman zion. Gainera, gobernuaren agintea zalantzan jartzen saiatzen ziren HABeko kideak suntsitzen hasi ziren, hauek, Doeren Krahn etniakoak ziren norbanakoek ordezkatzen zituzten, jendearen atsekabea handituz. Aipatutako guztiak eta liberiar ekonomiaren beherakadek, Doek hasiera batean zuen biztanleriaren babesa ezerezean geratzea eragin zuen.
Pyrococcus furiosus
Alkoholen sintesia
Arkeo hipertermofilo honek 70 °C tan alkohola sortzea ahalbidetzen du.Tenperatura honetan lan egiteak zenbait abantaila ditu, hala nola, beste mikroorganismo batzuen kutsapena saihesten delako eta destilazio kostuak jeitsi egiten direlako.
Liberiako historia
1985eko lehendakaritzarako hauteskundeak
1983an konstituzioa aldatzeko proiektu bat martxan jarri zen, xedea alderdi anitzeko errepublika bat sortzea zuena, 1984ko erreferendumean proiektua onartua izan zen. Erreferendumaren ostean, Samuel Doek lehendakaritzarako hauteskundeak deitu zituen 1985eko urriaren 15ean. Hainbat alderdi berriek agintean zegoen Liberiako Alderdi Nazional Demokratari (LAND) erronka bota zioten arren, hiruk baino ezin izan zuten hauteskundeetan parte hartu. Hauteskundeak ospatu baino lehen, oposizioaren %50a baino gehiago erail zuten, baina demokraziaren kontrakoak ziren neurri hauek hartuta ere, Doek botoen %51a baino ez zuen eskuratu. Hortaz gain, nazioarteko ikuskatzaileek hauteskundeak zuzenak izan ez zirela esan zuten eta beraz, oposizioan geratzen ziren pertsonen gehiengoak ez zituzten beraien eserlekuak hartu. Afrikako Estatu Batuetako Idazkari Chester Crockerrek, bere herrialdeko kongresuan Liberiako hauteskundeak zuzenak izan ez ziren arren, demokraziaren biderako aurrerapausoa zela aditzera eman zuen. Bukatzeko, Afrikako herrialde guztietako hauteskundeak zuzenak ez zirela esan zuen, batzuk demokraziatik hurbilago edo urrutiago zeuden arren.
Pyrococcus furiosus
Alkoholen sintesia
Prozesu hau aurrera eramateko, Pyrococcus furiosus en genoman, Thermoanaerobacter bakterioaren alkohol deshidrogenasa (AdhA) genea sartu zen. Honen bidez, arkeoa gai da ez soilik glukosatik abiatuta etanola lortzeko, baizik eta baita kate luzeagoko beste zenbait alkohol beraien azido organikoetatik abiatuta lortzeko.
Liberiako historia
Tribuen arteko gatazkak
1985eko azaroan Thomas Quiwonkpa, Samuel Doeren ordezkari militarra, estatu-kolpe bat jotzen saiatu zen ehunka jarraitzailerekin batera. Denak hil zituzten. 1986ko urtarrilaren 6an izendatu zuten Samuel Doe lehendakari, handik gutxira hasi zen hainbat triburen kontrako azpiratze-politikak martxan jartzen, gehienbat, Gio (Dan bezala ere ezaguna) eta iparraldeko Mano tribuen aurka, bertakoak baitziren gobernuaren kontra zeuden norbanako gehienak. Gobernuak egin zituen mugimendu hauek tribuen arteko zatiketak eta gatazkak eragin zituen, ordura arte hauek nahiko era baketsuan bizi izan ziren amerikar-liberiarren kontrako oposizioak bildu zituelako. Une gatazkatsu hauetan, lehendakariaren Krahn tribuak iparraldean bizi zen Nimba tribuari eraso zion, hauetako askok bizilaguna zuten Boli Kostara alde egin behar izan zuten. 1980ko hamarkadaren bukaeran, Charles Taylorrek Gio eta Mano tribuetako matxinoak milizia batean bildu zituen Boli Kostan, 1989an Nimba lurraldea konkistatu zuen eta honek, herrialde-mailara hedatu zen tribuen arteko gerra bat sortu zuen.
Pyrococcus furiosus
Alkoholen sintesia
Prozesu metaboliko konplexu batzuen bidez, pirubatotik abiatuta, zenbait erreakzio egin ondoren, azetaldehidoa lortzen da, eta P.furiosus -ean txertatutako genearen bidez kodetutako entzimak, alkohol deshidrogenasak, azetaldehidoa erreduzitzen du, etanola eratuz. Etanola eratzeaz gain, mikroorganismo hau ere gai da karbono kate luzeagoa duten azido karboxilikoetatik abiatuta kate luzeagoko alkoholak sortzeko.
Liberiako historia
Aurrekariak
1980ko hamarkadaren amaieran, Samuel Doeren gobernuaren aurkako oposizioak kolapso ekonomiko bat eragin zuen Liberian. Gogoratu behar dugu, Doek, boterera iritsi bezain laster, bere gobernuaren aurkako barne-oposizioaren eta eta gainerako oposizio guztien kontra errepresioa erabili zuela, hala, 1985eko azaroan bere aurkako estatu-kolpe batek huts egin zuenean, Gio (edo Dan) eta Mano tribuen aurkako bortizkeria garaiak etorri ziren, izan ere, bertakoa zen oposizioaren gehiengoa. Bestalde eta aldi berean, Krahn tribua (lehendakariarena zena) beste tribuak erasotzen hasi zen, gehienbat Nimba lurraldean bizi ziren tribuei eraso zien. Honek hainbat liberiarrek Boli Kostara migratu behar izatea eragin zuen, bertan ordea, Doe boteretik kentzeko planak prestatu zituzten.
Pyrococcus furiosus
Alkoholen sintesia
Ikerketa berri honek, aukera berriak ekarri dizkio alkoholaren produkzioan aritzen diren industriei eta baita erregaien industrian aritzen direnei.
Liberiako historia
Charles Taylor eta LFANa (1980-1989)
Charles Taylor, 1948an jaioa, Gola tribuko emakume baten eta amerikar-liberiarra zen edo Trinidad uhartetik migratu zuen gizon baten semea zen. 1977an Massachusettsko institutu batean ekonomiako graduatu bat lortu zuen. 1980ko estatu-kolpearen ondoren, Doeren gobernuan egin zuen lan aldi batez, 1983an ordea, gobernuaren diru-funtsak desbideratzeagatik auzipetu zuten. Liberiatik ihes egitea lortu zuen arren, 1984an Massachusettsen atxilotu zuten estradizio agindu baten bidez eta Estatu Batuetan espetxeratu zuten. 1985ean espetxetik ihes egitea lortu eta segurasko, Libiara joan zen. Handik urte batzuetara, Taylor Boli Kostan agertu zen, bertan, gehienbat Gio eta Mano tribuetakoak ziren erbesteratutako talde batzuk eta hainbat matxino Liberiako Fronte Aberkoi Nazionalean (LFAN) batu zituen.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Elisabet Austriakoa edo Isabel Gaztelakoa (Bruselas, Belgika, 1501eko uztailaren 18a - Zwjnaarde, Belgika, 1526ko urtarrilaren 19) Gaztela eta Aragoiko infanta, Austriako artxidukesa eta Danimarka, Suedia eta Norvegiako erregina ezkontidea izan zen, Kristian II erregearen emaztea baitzen. Kalmarko Batasuneko azken subiranoak izan ziren. Isabel Gaztelako Felipe I.aren eta Juana I.a Gaztelakoaren alaba zen, eta Espainiako Karlos I.aren, V.a Germaniako Erromatar Inperio Santuako enperadorearen arreba. Bruselan jaio zen. Danimarkako erregeordea izan zen 1520an.
Biografia
Isabel Felipe Austriako artxidukeen (aita Borgoinako dukea eta ama Juana, gero Aragoi eta Gaztelako erresumen oinordeko bihurtu zen) bigarren alaba izan zen.
Amona Isabel Katolikoa erreginaren omenez jarri zioten izena. Hiru urte besterik ez zituenean, Medina del Campoko (1504ko martxoa) Nafarroako Gaztela-Nafarroako itunean Enrique de Albret Nafarroako erregeen oinordekoarekin ezkontzea adostu zen, baina batasun hori ez zen inoiz gauzatu. Habsburgotarrak iparraldeko lurretara zabaltzeko planaren barruan, Danimarkako eta Norvegiako Kristian II.Danimarkako erregearen emazte hautatu zuten. Hark ere Suediako koroa eskuratu nahi zuen, Kalmarko Batasunaren herentziaren bidez.
Liberiako historia
Gerra
1989ko abenduan LFANak Liberiako Nimba eskualdea bereganatu zuen. Gio eta Mano tribuetako milaka biztanle batu ziren kolpera, beste tribuetako biztanle batzuekin batera. Liberiar armada ez zen atzean geratu ordea, altxamendura batu ziren tribuak bizi ziren lurraldeetan errepresioa zabaldu baitzuten. 1990. urteko erdialdean, lehendakariaren Krahn tribuaren eta Mano eta Gio tribuen artean gerra piztu zen. Bi badoetan ere, milaka hildako eragin zituzten gudu hauek.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Ezkontza ibilbidea
Isabel eta Kristian II.a Kopenhagen ezkondu ziren, 1515eko abuztuaren 12an. Hasiera batean, senarren arteko harremanak tirabiratsuak eta zailak izan ziren, batez ere erreginak ez zekielako danieraz hitz egiten, erregeak itzultzaileen bidez hitz egin behar baitzuen emaztearekin. Baina erreginak laster ikasi zuen senarraren hizkuntza berria hitz egiten, bere herritarren artean ospea lortuz. Gainera, erregeak Dyveke Willums ederrarekin zituen harremanak oztopo handia ziren bikotea konpontzeko. Dyvekeren ama, Sigbrit Willums, Danimarkako agintari birtuala zen. Dyveke 1517an modu misteriotsu eta 'egokian' hil zen (beharbada, Isabelen aitonak, Maximiliano enperadoreak, aginduta pozoituta), eta, ondorioz, benetako bikoteak bizitza bateratu zuen. Emakume-faboritoa hil zenean, erregeak maizago eskatu zituen emaztearen laguntza eta aholkuak.
Liberiako historia
1990-1991
1990aren erdi-partean, Taylorrek herrialdearen lurralde gehiena menderatzen zuen eta ekainean hiriburua erasotu zuen, Monrovia. Uztailean, Yormie Johnson LFANetik banandu zen, Gio tribuak osatuko zuen INPFLa sortzeko. Hala ere, bi taldeek ere Monrovia erasotzen jarraitu zuten, milaka biztanleen heriotza eraginez. 1990eko abuztuan, medebaldeko Afrikako estatuek osatzen zuten ECOWAS izeneko erakunde batek, Liberiara bakea ekartzea helburu zuen ECOMOG izeneko indar-militarrez osatutako talde bat sortu zuen. 4 000 soldaduz osaturiko talde honek Liberiako gerran esku-hartu zuen. Doe lehendakariak eta Yormie Johnsonek taldearen esku-hartzea onartu zuten, baina Charles Taylorrek ez. Irailaren 9an Doek ECOMOGen egoitza nagusia bisitatu zuen, Monroviako portu askean. Une horretan ordea, INPFLk base hari eraso zion eta Samuel Doe harrapatu zuten, eta ondoren torturatu eta hil ere. Urte horretako azaroan, ECOWAS Liberiako buruzagi garrantzitsu batzuekin (Charles Taylorrekin ez) akordio batera iritsi zen, akordio horren arabera, Liberian barne-gobernu berri bat sortuko zen eta hau Dr. Amos Sawyerrek zuzenduko zuen. Sawyerrek bere agintea Monrovia ia osoan ezarri zuen arren, herrialdearen gainerako lurraldeetan talde-armatu desberdinek agintzen jarraitu zuten. 1991ko ekainean, liberiako armadaren hurbilekoa zen talde batek ULIMO izeneko talde-militar bat sortu zuen. Talde honek irailean Liberiaren mendebaldea menderatu zuen, FNPLk agintzen zuen lurralde batzuk bereganatuta.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Ezkontza ibilbidea
Sei seme-alaba izan zituzten:
Erregina
1519an Suediako erregina bihurtu zen, Kristian II.a Stockholmen koroatuta.
Hala ere, pozak ez zuen iraun: 1523an suediarrak errege daniarraren agintearen aurka matxinatu ziren, eta Gustavo Vasa, matxinadaren buruzagia, errege aldarrikatu zen.
Liberiako historia
1993-1996
1993an ECOWASek, Beningo Cotonou hirian, bake-akordio bat ezartzea lortu zuen. Urte horretako irailaren 22an Nazio Batuek behatzaile-misio bat martxan jarri zuten, helburua ECOMOGi bake-akordioa inposatzen laguntzea zuen. 1994ko martxoan, Amos Sawyerren "barne-gobernua" "Estatu-Kontseilu" batek ordezkatu zuen, kontseilu hau sei kidez osaturiko lehendakaritza bat zen, David D. Kpormakpor zen beraien buruzagia. 1994ko maiatzean, armaden edo talde-armatuen artean berriz ere gatazkak piztu ziren. Izan ere, urte honetan bertan ULIMO bi zatietan banatu zen: ULIMO-J, Krahn tribuak osatzen zuen talde bat, Roosevelt Johnsonek zuzendua eta ULIMOk, mandinga etniak osatzen zuen taldea, Alhaji G.V. Kromahen agindupean. Irailean, bi buruzagiek bake-akordioa onartu zuten Akosombon, Ghanan, nahiz eta ez ziren aurrerapen handirik egin bakera bidean. Urrian, Nazio Batuek behatzaileen kopurua murriztu zuten, talde-armatuek bakea ezartzeko eta bake-akordioa errespetatzeko zuten interes eskasarengatik. Abenduan, talde-armatu eta alderdiek Accrako ituna sinatu zuten, hala ere, gerrak jarraitu egin zuen. 1995eko abuztuan, talde guztiek beste itun negoziatu bat sinatu zuten Jerry Rawlings Ghanako lehendakariaren bitartekaritzari esker; itun hau Charles Taylorrek onartu egin zuen. Urte honetako irailean, David Kpormakporen Estatu-Kontseilua Wilton G.S. Sankawulo izeneko zibilak zuzendutako beste kontseilu batek ordezkatu zuen, kontesilu honek Charles Taylor, Alhaji Kromah eta George Boleyren babesa jaso zuen. 1996ko apirilean, Taylor eta Kromahen jarraitzaileek Roosevelt Johnsonen egoitza nagusiari eraso zioten, Monrovian. Eraso honek, bake-akordioaren amaiera ekarri zuen. Abuztuan, su-eten bat adostu zen Abujan, Nigerian. Hilabete honetako hirugarren egunean, Ruth Perryk Wilton Sankawulo ordezkatu eta Estatu-Kontseiluko lehendakaria bihurtu zen, lehen aipatutako hiru buruzagi militarren babesarekin.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Erregina
Danimarkan, Frederico I.a Danimarkako dukea, erregearen osaba, Kristian II.aren aurka matxinatu zen; Isabelek eta senarrak errege-familiartekoei matxinatu ez zedin konbentzitzeko eskatu zioten, baina alferrikakoa izan zen. Martxoan, Frederiko I.a errege izendatu zuten Viborg hirian.
Liberiako historia
1997ko hauteskundeak
1997ko uztailean, izua nagusi zen gizarte baten botoen %75a lortu zuen Charles Taylorrek hauteskundeetan. Hala ere, nazioarteko zenbait begiraleek hauteskundeak askeak eta zuzenak zirela esan zuten. Urte horretako abuztuaren 2an, Taylor lehendakari izendatu zen.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Danimarka utzita, Herbeheretara
Kristian II.ak bere kausa galdutzat jo zuen eta kapitulatzea erabaki zuen. Apirilaren 13an, "El León" ontzian, erregeak eta haren familiak Danimarka utzi zuten Herbehereetara, eta hantxe hartu zituen Margarita Austriakoak. Isabel ez zen Danimarkara itzuli.
Danimarka utzi baino lehen, Federiko I.a erregeak Isabeli eskaini zion seme-alabekin herrialdean egoteko aukera, eta berak, tradizioaren arabera, honelaxe erantzun zion: "Ubi Rex meus, ibi regnum meum" ("Nire erregea non dagoen, hantxe dago nire erresuma"). Esaldi sinple eta zehatz horrekin, Isabelek senarrarekiko leialtasun eta leialtasun sakona erakutsi zuen, erbesteko urte zailetan.
Waw (hizkia)
Waw (wāw, Wau, Uaw edo Uau') alfabeto semitiko askotako 6. hizkia da, tartean feniziarrean, aramearrean, hebrerrean, alfabeto siriakoan eta arabiar alfabetoan (abjadi ordenean, modernoan 27.a delako).
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Danimarka utzita, Herbeheretara
1524ko martxoan, Frederiko I.a erregeak Kopenhage okupatzea lortu zuen eta errege koroatu zuten, herrialde osoa menderatzea lortuz. Borroka galdua zegoen.
Hurrengo urteetan, Isabelek eta Kristianek beren senideen laguntza bilatu zuten galdutako erresuma berreskuratzeko; baina bien luteranoen arteko harremanen ondorioz, are zailagoak izan ziren Europako monarkiekin zituzten gorabeherak.
Waw (hizkia)
Arabieraz eta semitar hizkuntza gehienetan bere ahoskera da, nahiz eta beste batzuetan (adibidez hebreeraz eta persieraz)  den. Hizkuntza batzuetan (hebreeraz edo arabieraz adibidez) bokal luzea ere bada. Vav euskaraz "kako/mako/lantza" esan nahi du.
Liberiako historia
1997-1999
Egia da, Liberiako sarraskiak gutxitu egin zirela aipatutako hauteskundeak igaro ondoren, baina ez ziren desagertu. Indarkeriak bizirik jarraitu zuen. Taylor gobernuan egon zen denboraldi osoan, altxamenduak ekiditen saiatu zen. Aipatzekoa da, Taylorrek nazioarteko konspirazioei beldur ziela, horregatik, inguruko herrialdeetako matxinoei lagundu zien, adibidez, Sierra Leonako matxinoei armak saldu zizkien, diamanteen truke.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Belgikara, ahul
Senarrak Nurembergeko Dietan parte hartzen zuela eta, Saxoniako bidaiaren ondoren, Belgikako Malinasera itzuli zenean, bere osasuna ahultzen hasi zen. Augsburgoko bainu-sendaketak lagundu egin zuen hobetzen, baina gero okertu egin zen berriro. 1525eko uztailean, senarrarekin eta seme-alabekin egin zuen azken urtebetetzean oso ahul zegoen. Urte bukaeran, errege-erreginek erabaki zuten Gantetik (Belgika) gertu zegoen Zwijnaarde herri txikira joatea, eta jauregi txiki batean jartzea. Handik egun gutxira, abenduaren 8an, Isabelen osasunak gainbehera larria izan zuen; etengabe itotzen zen, eta ez zen batere lasaitzen. Malinasen, izeba Margaritak, bere osasunak larrituta, txostenak eskatzen zituen egunero Zwijnaerdera.
Liberiako historia
1999-2003
ULIMOren zati batek "Adiskidetze eta Demokrazioaren aldeko Liberiarren Batasuna" (LURD, bere ingelesezko siglengatik ) izeneko alderdi berri bat sortu zuten. Alderdi hau Gineako gobernuak babestu zuen. 1999an Liberiako iparraldean matxinatu eta 2000. urteko apirilean, Lofa eskualdean borrokatzen hasi ziren. 2001eko udaberritik aurrera, Taylorren gobernuarentzat mehatsu handi bilakatu ziren. Gainera, aldi berean, Liberia egoera gatazkatsuan zegoen ondoko bi herrialderekin: Sierra Leona eta Ginea.
Jordi Rubió i Balaguer
Jordi Rubió i Balaguer (Bartzelona, 1887ko urtarrilaren 30a - ib., 1982ko uztailaren 25a) kataluniar historialaria izan zen, Antoni Rubióren semea. Kataluniako Liburutegiko eta berak sortutako Liburutegi Eskolako zuzendaria izan zen 1914-1939 urteetan. Espainiar eta kataluniar literatura irakatsi zuen, bestalde, Bartzelonako Unibertsitatean. Lan nagusiak: De l´edad mitjana al Renaixement (1948), La cultura catalana del Renaixement a la Decadència (1964).
Gongoil linfatiko
Gongoil linfatikoa immunitate-sistemaren bigarren mailako zatia da, barearekin batera. Gorputz osoan zehar hedatzen den sare handi bat osatzen dute gongoilek, lepo aldean, besapeetan eta iztaietan bereziki kontzentratzen direlarik.
Liberiako historia
1999-2003
2001eko martxoan, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 1343. ebzapenera jo eta honen bidez, Liberia eta Charles Taylor Sierra Leonako gerra zibilean parte hartzen ari zirela ebatzi zuen. Honek Liberiari eta bertako gobernuari hainbat ondorio ekarri zizkion, besteak beste, beste herrialdeek Liberiari armak saltzea debekatu zen, diamanteak inportatzearekin batera, eta gainera, Liberiako gobernuko kide guztiei Nazio Batuen partaide ziren herrialdeetara joatea debekatu zitzaien.
Elisabet Austriakoa (1501-1526)
Heriotza
Haren heriotza tamalgarria izan zen Europa osorako. Mezak egin ziren Danimarkan, Herbehereetan, Hungarian eta Espainian. Ohore hori ez zitzaion eman Danimarkako beste erregina bati, ez haren aurretik ez ondoren.
Ganteko San Pedroren aldare nagusian lurperatu zuten, eta hantxe elkartu zitzaion gero Juan semea. 1883an, Danimarkako gobernuaren kudeaketari esker, haren gorpuzkiak eta semearenak Danimarkara itzuli ziren, eta Odenseko San Canuto elizako kripta errealean lurperatu zituzten, hildako Kristian II.a senarrarekin batera.
Liberiako historia
1999-2003
2002. urtearen hasieran, Sierra Leonak eta Gineak LURDeko matxinoak babesten zituzten era aktiboan, horri kontra egiteko, Taylorrek aipatutako bi herrialdeetako matxinoei laguntza ematen jarraitu zuen. Honek ordea, Estatu Batuak eta Erresuma Batua Taylorren aurka jartzea eragin zuen.
Bestalde, ULIMOren beste zati batek matxinoen beste talde bat sortu zuen: Liberiako Demokraziaren Aldeko Mugimendua (MODEL ). 2003. urtearen hasieran, Liberiako hegoaldean agertu zen.
NBEren bahimendu berria eta Charles Taylorren aurkako atxilotze agindua
2003ko martxoaren 7an, Sierra Leonako Gorte Bereziaren gerra-auzitegiak Charles Taylor deitzea erabaki zuen, bertan, gerra-krimenengatik eta gizadiaren aurkako krimenengatik epaitu zuten. Hala ere, auzitegiak bere erabakia eta salaketa edo akusazioa sekretupean mantendu zituen ekainera arte.
2003ko maiatzaren 6an, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak, 1478. ebazpenaren bidez, Liberiako egur-lehengaien bahimendu bat ebatzi zuen.
2003aren erdialdean, LURDek Liberiako heren bat menderatzen zuen, zehazki, iparraldea eta herrialdeko hiribirua mehatsupean jartzea lortu zuen. Bien bitartean, MODEL-ek beste heren bat (hegoaldea) menderatzen zuen, honek, Taylorren gobernuak geratzen zen herena baino ez menderatzea eragin zuen; Monrovia eta erdialdeko Liberia ziren kontrolpeko lurralde hauek.
2003ko ekainaren 4ean, ECOWAS-ek bake-biltzar bat antolatu zuen Accran, Ghana. Bertan, Liberiako gobernuak, gizarte zibilaren buruzagiek eta MODEL zein LURD talde-matxinoek hartu zuten parte. Irekiera ekitaldian, Charles Taylor bertan zela, Sierra Leonako auzitegiaren karguak irakurri ziren eta Charles Taylorren aurkako atxilotze-agindua ere deklaratu zen. Sierra Leonako auzitegiak liberiar lehendakariari, 1996tik Sierra Leonan gertatu ziren sarraski guztien ardura leporatu zion. Hala ere, Ghanako gobernua ez zen Taylor atxilotzen saiatu, bake-biltzar batera gonbidatu zuten lehendakari bat atxilotzea ezinezkoa zela esan baitzuten. Honek ordea, ez zuen Taylor Liberiara itzultzea ekidin.
Matxinoen presioa eta Charles Taylorren dimisioa
2003ko ekainean, LURD Monrovia erasotzen hasi zen. Urte horretako uztailaren 9an, Nigeriako lehendakariak Taylorri erbeste seguru bat eskaini zion Liberiako politika uzten bazuen. Hilabete horretan, George W. Bush estatubatuar lehendakariak, Charles Taylorrek Liberia utzi behar zuela esan zuen birritan. Hala ere, estatubatuar bake-tropak bere herrialdera etorri arte kargua utziko ez zuela esan zuen Taylorrek. 2003ko abuztuaren 1ean, Segurtasun Kontseiluak (1497. ebazpena) Liberiara nazioarteko tropak bidaltzea erabaki zuen, Nazio Batuen egonkortze-tropekin batera.
ECOWAS ez zen atzean geratu eta "ECOMIL" izeneko egonkortze-tropak bidali zituen herrialde hartara. Tropa hauek abuztuaren 15 aldera iritxi ziren. Estatu Batuek ere logistika-laguntza eman zuten. Egun haietan zehar, zehazki, abuztuaren 11ean, Charles Taylor lehendakariak Nigeriako erbestera ihes egin zuen, gehienbat, nazioarteko presioaren eraginez. Taylor, Moses Blah lehendakariordeak ordezkatu zuen, aldi baterako. Abuztuaren 15ean, Estatu Batuen presioaren eraginez, mila nigeriar soldaduek osatutako ECOMILen talde bat hegazkinez iritsi zen Liberiara. Hauek, matxinoek Monrovia menderatzea galarazi zuten eta aipatzekoa da, aldi berean, Estatu Batuek 2.300 marineek osatutako talde bat bidali zutela herrialde afrikarrera.
Bake akordioa eta trantsizio gobernua (2003-2005)
2003ko abuztuaren 18an, liberiar gobernuak, matxinoek, alderdi politikoek eta gizarte zibilaren buruzagiek bi urterako Nazio-Trantsiziorako Gobernu baten egitura sortuko zuen bake akordio bat sinatu zuten. Urte horretako abuztuaren 21ean, Charles Gyude Bryant enpresaria gobernu horren bozeramaile gisa hautatu zen eta urriaren 14ra arte iraun zuen kargu horretan. Aldaketa hauek ECOWASi bere bake-misioa handitzeko aukera eman zioten, hala, Beninen, Ghanan, Gambian, Ginea-Bissaun, Malin, Nigerian, Senegalen eta Togon guztira zituen soldaduen kopurua 3.600era igo zuen.
2003ko urriaren 1ean, Nazio Batuen Liberiako Misioak (UNMIL) ECOWASi erreleboa hartu zion. NBEko idazkari nagusiak, afrikar gobernuei UNMIL sustatzeko agindu zien, baita Estatu Batuei ere. 2003ko urriaren 14an, Moses Blahek Charles Gyude Bryanti igaro zion boterea.
Trantsizioaren hasieran, indarkeriak herrialdearen hainbat zatietan martxan jarraitu zuen, gainera, alderdi politikoen eta militarren arteko tentsioak ez ziren erabatean desagertu. 2004eko ekainean egoera aldatu zen, izan ere, armagabetze prozesu bat martxan jarri zen, gudariak birgizarteratzeko programa batekin batera. Herrialdearen ekonomiak ere goranzko joera hartu zuen, baina urtearen amaieran, armagabetze prozesua zein birgizarteratze programa dirulaguntza gehiagoren beharrean gelditu ziren. Bakearen alde egin ziren mugimenduak ikusirik, Bryant lehendakariak diamante liberiarren (2001eko martxoan ezarria) zein zur liberiarraren (2003ko maiatzean ezarria) aurka NBEk ezarritako bahimenduak atzera botatzeko eskatu zuen. NBEk bahimendua bertan behera uztea beranduagorako utzi zuen, zehazki, bakea ziurtatuagoa egongo zen une baterako.
2005eko irailean, liberiar gobernuak eta Liberiaren Nazioarteko Kontaktuetarako Taldeak (GEMAP) ustelkeriaren kontrako programa bat sinatu zuten.
Ellen Johnson-Sirleaf, lehendakari hautetsia (2005)
Trantsizio gobernuak hauteskunde demokratiko eta baketsu batzuk prestatu zituen 2005eko urriaren 11rako, UNMILen tropek eguna baketsua izatea ziurtatu zuten, zaintza-lanak eginez. Guztira 23 hautagai aurkeztu ziren hauteskundeetara, horien artean, George Weah futbolaria, UNICEFen enbaxadorea, Kru tribuaren kide batzuk eta Ellen Johnson-Sirleaf zeuden, azken hau Mundu-Bankuko ekonomialari ohi bat zen, Harvarden ikasketak egin zituena eta amerikar-liberiarren zein indigenen ondorengoa zena. Lehenengo itzulian ez zuen hautagai batek ere eskatzen zen gehiaengoa lortu, hala ere, Weah izan zen boto gehien lortu zituena (botoen %28). Beraz, bigarren itzuli bat egin zen boto gehien jaso zituzten hautagaien artean: Weah eta Johnson-Sirleaf. Bigarren itzuli hau 2005eko azaroaren 8an ospatu zen eta Ellen Johnson-Sirleafek irabazi zuen era erabakigarrian. Aipatzekoa da, bi hauteskundeak ere modu baketsuan zein ordenatuan ospatu zirela eta milaka liberiarren parte-hartzea eduki zutela. Bigarren itzuli horretan, Johnson-Sirleafek botoen %59a eskuratu zuen. Hala ere, George Weahek hauteskundeetan iruzurra egon zela salatu zuen, naiz eta nazioarteko begiraleek kontrakoa esan. Weahek, iruzurra egon zela onartzen ez bazen bere salaketa Auzitegi Gorenera eramango zuela esan zuen arren, Johnson-Sirleaf hauteskundeetako irabazletzat hartu zen 2005eko azaroaren 23an, handik aste batzuetara, 2006ko urtarrilaren 16an, Liberiako lehendakari izendatu zuten. Azkenean, Weahen mehatxua ezerezean geratu zen.
Firestoneren lan jazarpenaren aurkako salaketak
2005eko azaroan, Nazioarteko Lan Eskubideen Funtsak Bridgestoneren kontrako salaketa judizial bat martxan jarri zuen. Aipatzekoa da, Bridgestone Firestoneren aita-konpainia zela. Salaketa honetan, "esklaboen modura lan egiten zutela" adierazten zen. 2006ko maiatzean, UNMILek liberiar kautxu-plantazioetan giza-eskubideek zuten egoeraren inguruko txosten bat plazaratu zuen. Txosten horretan, Firestoneren plantazioetan langileek zituzten gehiegizko eginbeharrak xehetasunez aipatzen ziren.
Charles Taylorren estradizioa eta epaiketa, Charles Bryanten atxiloketa
Nazioarteko presioa zuelarik, 2006ko martxoan, Ellen Johnson-Sirleaf lehendakariak Charles Taylor estraditatzeko eskatu zion Nigeriari. Taylor Sierra Leonako nazioarteko auzitegi batera eraman zuten, bertan, Sierra Leonako gerra zibilean eragin zituen gizadiaren aurkako krimenengatik epaitu zuten (bere epaiketa Hagan egin zen, segurtasunagatik). 2006ko ekainean NBEk liberiar zurari ezarri zion bahimendua atzera bota zuen (2003ko maiatzean jarri zuen martxan), alabaina, herrialde honetako diamanteei ezarritako bahimendua mantentzea erabaki zuen (2001eko martxoan martxan jarria), gobernuak jatorri-ziurtagiri bat ezartzeko balizko programa bat sortzen hasi arte. Azken erabaki hau 2006ko urrian berretsi zen.
2008-2009
2008ko uztailean, liberiar gobernuak heriotza zigorra legedian berrezarri zuen. Lege honek lapurreta armatuen, bortxaketen, terrorismoaren eta bahiketen errudunak hiltzea ahalbidetzen zuen, aipatzekoa da, gaur egun (2016) zigor hau ez dela aplikatzen.
2014ko Mendebaldeko Afrikako ebola agerraldia Liberian
2014ko Mendebaldeko Afrikako ebola agerraldiak gehien eragin zuen herrialdetako bat Liberia izan zen, Sierra Leona eta Ginearekin batera. Agerraldia 2014ko martxoaren bukaeran aurkitu zen. Aurkitu zen unean, Liberian 50 mediku eta 1000 erizain zeuden, kopuru txikia, herrialdearen guztizko biztanleria 4,3 milioikoa zela jakinda.
Gongoil linfatiko
Gongoil linfatikoek babarrun itxura dute, eta linfaren basoetan edo hodietan daude. Bertara iristen diren mikrobioak (bakterioak edo birusak) iragazi eta suntsitzen dituzte (mikrobio horiek odol sisteman sartzea eragozten dute)
Gongoil linfatikoetan T eta B linfozitoak pilatzen dira.
Bucks (Alabama)
Bucks Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Mobile konderrian kokatuta dago, Alabama estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gongoil linfatiko
Odol-hodiek ere gongoil linfatikoak zeharkatzen dituzte, horregatik linfozitoak linfatik odolera igaro daitezke, ala alderantziz
Infekzio bat dagoenean linfozitoak azkar ugaltzen dira gongoil linfatikoetan eta, ondorioz, hauek handitzen dira.
Linfadenopatiak
Linfadenopatiak edo adenopatiak gongoil handituak dira, hiru gaixotasun motengatik agertzen direnak: infekzioak, tumoreak edo bestelakoak. Eritasun gaiztoaren susmoa egonez gero, biopsia bide diagnostiko hoberena da orokorrean.
Bestela, linfomak gaixotasun tumoralen artean bereziak dira, hauetan gongoilak eurak minbiziak hartuta daudelako.
Trans-en-Provence
Trans-en-Provence Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Trans-en-Provence udalerrian erroldatutako biztanleak 5.388 ziren. Familiak 2.208 ziren, horien artean 600 pertsona bakarrekoak ziren (244 bakarrik bizi ziren gizonak eta 356 bakarrik bizi ziren emakumeak), 728 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 708 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 172 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 2.589 etxebizitza zeuden, 2.253 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 179 bigarren erresidentzia ziren eta 157 hutsik zeuden. 1.923 etxeak ziren eta 652 apartamentuak ziren. 2.253 etxebizitza nagusietatik 1.623 bere jabearen bizilekua ziren, 566 alokairuan okupaturik zeuden eta 64 doan lagata zeuden; 84 etxek gela bat zuten, 226 etxek bi zituzten, 419 etxek hiru zituzten, 689 etxek lau zituzten eta 835 etxek bost zituzten. 1.538 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.009 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.037 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.482 ziren, horien artean 2.461 aktiboak ziren eta 1.021 inaktiboak ziren. 2.461 pertsona aktiboetatik 2.170 lanean zeuden (1.159 gizon eta 1.011 emakume) eta 291 langabezian zeuden (130 gizon eta 161 emakume). 1.021 pertsona inaktiboetatik 393 erretiraturik zeuden, 306 ikasten zeuden eta 322 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Liberiako historia
2014ko Mendebaldeko Afrikako ebola agerraldia Liberian
2015eko maiatzaren 9an, Liberiak ebolaren izurritea gainditu zuela esan zuen MOEk, 42 egun igaro baitziren identifikatu zen azken kasutik. Egun horretatik aurrera, liberiar erakundeak gaixotasunak eragindako galerak aztertzen hasi ziren eta guztira, herrialde honetan 4.716 pertsona hil zituela adierazi zuten.
Schlüterita-(Y)
Schlüterita-(Y) mineral bat da.
Trans-en-Provence
Diru sarrerak
2009an Trans-en-Provence udalerrian 2.307 unitate fiskal zeuden, 5.664,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.865 euro zen.
Schlüterita-(Y)
Ezaugarriak
Schlüterita-(Y) elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6 da.
Trans-en-Provence
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 370 komertzioetatik, 6 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 71 eraikuntza enpresak ziren, 109 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 27 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 9 finantziazio enpresak ziren, 20 higiezinen enpresak ziren, 50 zerbitzu enpresak ziren, 35 administrazio publikoko enpresak ziren eta 22 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 111 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 autoeskola, 17 igeltseroak, 10 margolariak, 8 zurginak, 11 iturginak, 9 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 5 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 21 jatetxeak, 9 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 45 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 4 harategiak, 2 kongelatu-dendak, 2 liburu dendak, 16 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 1 altzari denda zen, 3 kirol-dendak, 1 lurrin-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Trans-en-Provence udalerrian 61 nekazaritza-ustiategi zeuden, 30 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Liberiako historia
Kanpo estekak
Euskaraz:
Ingelesez:
Malacocephalus luzonensis
Malacocephalus luzonensis Malacocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Air France
Air France (NAZE: AF, NAGE: AFR eta Callsign AIRFRANS) Frantziako nazioarteko airelinea da, mundu osoko handienetarikoa.