cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mortagne ibaiko gudua
Ondorioak
Mortagne ibaiko gudua frantziar 2. Armadaren garaipena izan zen. Hurrengo egunetan garaipenaz aprobetxatuko ziren, abuztuaren 28an berriz ere Mortagne ibaiaren arrora iritsiko baitziren, posizio defentsibo hobeagoak. Alemaniarrak Trouée de Charmesetik gurutzatzen ez uztean Castelnauk ziurrenik Frantzia osoa hondamenditik salbatu zuen.
Bi aldeek haien tropak birrantolatu zituzten eta irailaren 4an Grand Couronné-ko guduan elkarren aurka borrokatu zuten berriro, Alemaniak Nancy hartzen saiatu zuenean. Irailaren 13an berriz ere Frantziaren garaipenean amaitu zen gudua, eta Lorrenako frontea lau urtez erlatiboki isila mantenduko zen, Mendebaldeko bestelako fronteekin alderatuta.
Kira Miró
Kira García-Beltrán Miró (Santa Brígida, 1980ko martxoaren 13a - ) espainiar aktore eta telebista aurkezlea da.
Shafranovskita
Shafranovskita silikato motako minerala da.
Glan Llyn
, Lakeside, Galesko Newport hirian ekialdean sortzen ari den komunitate berri bat da.
Zuzenki
Geometrian, zuzenkia A eta B puntuen artean dagoen zuzenaren zatia da, bitarteko puntu guztiak hartzen dituena. A eta B puntuak muturtzat dituen zuzenkia honela adierazten da:
[A,B] zuzenkiaren luzera edo distantzia honela adierazten da:
Edmond Blazy
Edmond-Joseph Blazy (1878 - Uztaritze, Lapurdi, 1941) lapurtar apaiza eta idazlea izan zen.
Biografia
Baionako Gure Herria aldizkariaren sortzaileetariko bat eta haren lehen zuzendaria izan zen (1921). Fédération de Pelote Basque elkarteko lehendakaria izan zen. 1929. urtean La pelote basque liburu ezin interesgarriagoa eman zuen argitara. Blazyrena da, halaber, Osaba amerikanoa euskal komedia. 1929. urtean Uztaritzeko erretore izendatu zuten. Bertan hil zen 1941. urtean.
Salve (Italia)
Mugakideak
Salvek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Moonsund Uhartedia
Moonsund Uhartedia (Lääne-Eesti saarestik; sarri Estoniar uhartedia deitua), Itsaso Baltikoan dagoen uharte talde bat da. Estoniaren gobernupean daude uhartedi hau osatzen duten uharteak. Uhartedi honek, Rigako Golkoa gainontzeko Itsaso Baltikotik banatzen du. Moonsund Uhartediaren hego-mendebaldeko muturrean, Irbe Itsasartea dago, Saaremaa uhartea Letoniatik banatzen duena.
Uharteak
eta beste 500 uharte txikiago.
Uhartedi honen hedadura osoa, 4.000 kilometro karratukoa da.
Monophyllus redmani
Monophyllus redmani Monophyllus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Aythya baeri
Aythya baeri Aythya generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Ciaboga
Ciaboga arraunketari buruzko Donostiako urtekaria da.
1924an argitaratu zen lehen aldiz, eta 1962koa izan zen lehen aroko azken alea. Espainiako Gerra Zibila zela eta, urte batzuetan argitaratu gabe izan zen. Kontxako Banderaren estropadak zituen mintzagai nagusi, nahiz eta arraunketako eta, oro har, itsas giroko beste hainbat gai ere jorratzen zituen.
Beste argitaraldi bat izan zuen 1992an, baina iraupen laburra izan zuen ekimenak.
Acheux-en-Vimeu
Acheux-en-Vimeu Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Bath (Pennsylvania)
Bath Pennsylvaniako borough bat da. Northampton konderrian kokatua dago. 2010ean 2,693 biztanle zituen, 2.34 kilometro koadrotan banatuta.
Acheux-en-Vimeu
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 329 ziren, horien artean 235 aktiboak ziren eta 94 inaktiboak ziren. 235 pertsona aktiboetatik 208 lanean zeuden (113 gizon eta 95 emakume) eta 27 langabezian zeuden (16 gizon eta 11 emakume). 94 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Acheux-en-Vimeu udalerrian 214 unitate fiskal zeuden, 537,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.576 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 3 iturginak eta 1 argiketaria.
2000. urtean Acheux-en-Vimeu udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 994 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Goldcliff (Newport)
Goldcliff, 'Allteuryn', Galesko Newport konderrian dagoen udalerri, komunitate eta parrokia bat da.
Acheux-en-Vimeu
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sisto Badalocchio
Sisto Badalocchio Rosa (1585eko ekainaren 28a - c. 1619-1647 ) Boloniar Eskolako margolari eta grabatzaile italiarra izan zen.
Parman jaioa, Agostino Carracciren eskutik egin zuen lan lehenengo Bolonian, gero Annibale Carracciren eskutik, Erroman. 1609ra arte Annibalekin lan egin zuen, gero Parmara itzuli zen. Grabatzaile gisa bere lanik ezagunena Rafaelen Biblia saila izan zen, bere ikaskide Giovanni Lanfrancorekin batera sortu zuena. Irudiek Rafaelen tailerreko fresko sorta bat irudikatzen dute Vatikanoko logian. Margolari gisa, bere lanik garrantzitsuenak Reggio Emiliako San Giovanni Evangelista elizako freskoak dira, Correggioren lehen lanetan oinarritutakoak. Eliza horretan, kupularen eta petxinen apainketa egin zuen. Kupulako freskoak parusia irudikatzen du, hau da, Kristoren bigarren etorrera, eta petxinak lau bertute kardinalek apaintzen dituzte.
Nahiz eta Lanfrancorekin fresko-pinturan askotan lankidetzan aritu zen, adibidez, Annibalek diseinatutako sailan, San Giacomo degli Spagnoliko San Diego kapera (1602–1607) eta Palazzo Costaguti (Nessus eta Deianeira), Badalocchiok ez zuen inoiz bere adinkidearen aitorpen bera jaso. Hala ere, gaur egun Italiako barrokoko estilo artistikoak Italiako iparraldera eramateko pertsonaia garrantzitsutzat jotzen da.
Ventrifossa petersonii
Ventrifossa petersonii Ventrifossa generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Kategoria (matematika)
Matematikan, kategoria bat (batzuetan kategoria abstraktu ere deitzen zaio kategoria konkretu batetik bereizteko) morfismoen bidez loturiko objektuen bilduma da. Morfismoei, gezi edo aplikazio ere deitzen zaie sarritan. Kategoria batek oinarrizko bi propietate ditu; morfismoak konposatzeko elkartze propietatea betetzen du eta objektu bakoitzeko identitate-morfismo bat izan behar du. Adibide sinple bat multzoen kategoria da, zeinen objektuak multzoak baitira eta zeinen morfismoak aplikazioak baitira.
Kategorien teoriak, matematika osoa kategorien arabera orokortzea du helburu, beren objektuek eta morfismoek adierazten dutenaz abstraiturik. Matematika modernoaren ia adar guztiak kategorien arabera deskriba daitezke. Horrela, itxuraz ezberdinak diren matematikaren arloen arteko ikuspegi eta antzekotasun sakonak agertzen dira. Gainera, kategorien teoria matematikaren oinarriak ezartzeko alternatiba bat da multzo teoriaren zein gainontzeko oinarri axiomatiko batzuen aurrean. Oro har, objektuak eta morfismoak edozein motatako zerizan abstraktuak izan daitezke, eta kategoriaren nozioak zerizan matematikoak eta horien erlazioak deskribatzeko modu oinarrizkoa eta abstraktua eskaintzen du.
Bi kategoria berdinak dira objektu bilduma bera, morfismo bilduma bera eta morfismoak konposatzeko elkartze metodo bera badute. Baldintza batzuen pean, kategoria ezberdinak kategoria baliokidetzat har daitezke, nahiz eta egitura bera ez izan.
Kategoria konkretu bat estruktura matematiko klase bat duten eta estruktura hori gordetzen duten aplikazioez osatua dagoela esan daiteke. Adibidez Set kategoria, multzoez eta hauen arteko aplikazioez osatutakoa; Grp kategoria, taldez eta hauen arteko talde homomorfismoz osatutakoa; edo Top kategoria, espazio topologikoz eta hauen arteko aplikazio jarraituez osatutakoa. Kategoria konkretu guzti hauek betetzen dituzte kategoria abstraktuaren axioma definitorioak.
Aezkoako mendiak
Aezkoako mendiak Pirinioko mendebaldean daude, ekialdean dagoen Orhi mendia eta mendebaldean dugun Ibañetako mendatearen artean kokaturik. Tontorrik altuena Ortzantzurieta dugu.
Aezkoako mendiak hiru zatitan sailkatuko ditugu, iparraldetik hegoaldera.
Nalliers (Vendée)
Nalliers Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nalliers udalerrian erroldatutako biztanleak 2.133 ziren. Familiak 844 ziren, horien artean 214 pertsona bakarrekoak ziren (89 bakarrik bizi ziren gizonak eta 125 bakarrik bizi ziren emakumeak), 295 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 291 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 44 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 996 etxebizitza zeuden, 861 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 80 bigarren erresidentzia ziren eta 55 hutsik zeuden. 949 etxeak ziren eta 33 apartamentuak ziren. 861 etxebizitza nagusietatik 671 bere jabearen bizilekua ziren, 180 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 42 etxek bi zituzten, 127 etxek hiru zituzten, 266 etxek lau zituzten eta 421 etxek bost zituzten. 672 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 364 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 410 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.265 ziren, horien artean 926 aktiboak ziren eta 339 inaktiboak ziren. 926 pertsona aktiboetatik 836 lanean zeuden (458 gizon eta 378 emakume) eta 90 langabezian zeuden (34 gizon eta 56 emakume). 339 pertsona inaktiboetatik 132 erretiraturik zeuden, 100 ikasten zeuden eta 107 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nalliers udalerrian 889 unitate fiskal zeuden, 2.201 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.031 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 95 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 23 eraikuntza enpresak ziren, 16 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 9 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 32 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 5 zurginak, 1 iturgina, 3 argiketariak, 3 eraikuntza enpresak, 3 ile apaindegiak eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 2 harategiak, 1 arropa denda zen, 1 altzari denda zen eta 1 lurrin-denda zen.
2000. urtean Nalliers udalerrian 49 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.759 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ventrifossa rhipidodorsalis
Ventrifossa rhipidodorsalis Ventrifossa generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Dancé (Orne)
Dancé Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Dancé udalerrian erroldatutako biztanleak 380 ziren. Familiak 156 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 196 etxebizitza zeuden, 153 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 31 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 196etxeak ziren. 153 etxebizitza nagusietatik 125 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 78 etxek bost zituzten. 112 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 54 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 89 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 263 ziren, horien artean 204 aktiboak ziren eta 59 inaktiboak ziren. 204 pertsona aktiboetatik 192 lanean zeuden (107 gizon eta 85 emakume) eta 12 langabezian zeuden (5 gizon eta 7 emakume). 59 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Dancé udalerrian 151 unitate fiskal zeuden, 391 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.651 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Dancé udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.261 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ladson (Hego Carolina)
Ladson Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Berkeley, Charleston eta Dorchester konderrian kokatuta dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sicista betulina
Sicista betulina Sicista generoko animalia da. Karraskarien barruko Sicistinae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Zeluloide
Zeluloidea nitrato material plastikoaren zelulosaren izen komertziala da, nitrozelulosa eta kanforra erabiliz lortu zena.
Zeluloidea material hauskaitz garden eta malgu bat da, hezetasunari erresistentea, baina oso sukoia da, eta hau da haren erabilera mugatzen duen ezaugarria.
Historia
1863an edo 1868an asmatu zuen (oraindik ez dago argi) John Wesley Hyattek (New York, Estatu Batuak, 1837ko azaroaren 28a - Short Hills, New Jersey, Estatu Batuak, 1920ko martxoaren 10ean Starkey).
1887an, Hannibal Winston Goodwinek (Taughannock, New York, Estatu Batuak, 1822ko apirilaren 21etik - 1900eko abenduaren 31rarte) material hau erabili zuen argazki-filmen euskarri legez, argazkigintzaren mundua irauliz eta zinemaren jaiotzari bidea zabalduz.
Zeluloidea euskarri zinematografiko legez erabili zen 1940 arte. Urte horretatik aurrera zelulosa triazetatoa erabiltzen hasi zen, horrela zinemetako eta film biltegietako sute arrisku handiak konponduz.
Orain zelulosa triazetatoa poliesterra ordezkatzen ari da, material hau ekonomikoagoa delako, baina irudiaren kalitatea txikitzen du eta proiekzioarena ere.
Zeluloidearen beste erabilera batzuk hauek dira: jostailuak, osasun-artikuluak, etxeetarako objektuak eta artean bolia, maskorrak eta korala ordezkatzeko.
Beallsville (Pennsylvania)
Beallsville Pennsylvaniako borough bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 466 biztanle zituen, 6.29 kilometro koadrotan banatuta.
Almena (Kansas)
Almena Kansasko hiri bat da. Norton konderrian kokatua dago. 2010ean 408 biztanle zituen, 1.57 kilometro koadrotan banatuta.
Arius festinus
Arius festinus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Pierre Emmanuel
Pierre Emmanuel (Jaiotza-izena: Noël Mathieu ; Gan, Pirinio Atlantikoak, 1916ko maiatzaren 3a - Paris, 1984ko irailaren 24a) frantziar poeta izan zen. Bibliaren oihartzuna duten poemak argitaratu zituen: Sodoma (1944), Babel (1952). Kristautasunak XX. mendean zuen garrantzia azaldu zuen La Nouvelle Naissance lanean (1963, Jaiotza Berria). Saioak: Le Goût de l´un (1963, Baten gustua), Le monde est intérieur (1967, Mundua barnekoa da).
Shakhovita
Shakhovita oxido motako minerala da.
Ezaugarriak
Shakhovita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: (Hg+2)Hg2+2(Sb3+O3)(OH)3. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Lamiakoko padura
Lamiakoko padura edo, gaur egun, Lamiako ibarra Nerbioi-Ibaizabal itsasadarrean geratzen den hezegune bakarra da.
Gobela ibaia eta BI-711 errepideen artean dago, Nerbioi-Ibaizabal itsasadarraren eskuin aldetik doan errepidearen ondo-ondoan.
Hezegunean landare inbaditzaileak eta Lamiako zelaiak ikus daitezke.
Genoma
Genoma espezie edo banako baten material genetikoaren multzoa da, hau da gene multzoa. Hauek azido nukleikoko molekulaz osatuak daude: azido desoxirribonukleikoz (ADN edo DNA) eta azido erribonukleikoz (ARN edo RNA).
Lamiakoko padura
Etorkizuna
BI-711 errepidean, itsasadarreko errepidean, bidegorri bat egiteko asmoa   dago. Ekologistak Martxan taldeak Lamiakoko padura leheneratzeko proiektu bat egiteko eskatu du, desagertzeko arrisku larrian dagoen ekosisteman. Horretarako, errepidea kendu behar da, betelanak kendu behar dira lurzoruaren kota jaisteko, eta, horrela, mareen dinamika berreskuratu. Eta espezie inbaditzaileak kentzeko ere eskatu du talde ekologistak.
Genoma
Giza genoma 46 kromosomatan banatua dago, hau da, 22 autosoma pare eta bi kromosoma sexual.
Hitza 1920an sortu zuen Hans Winkler-ek, Hanburgoko Unibertsitateko Botanika irakasleak, gene eta kromosoma hitzak elkartuz.
Ezaugarriak
Planeta honetan behintzat, bizia proteinetan eta azido nukleikoetan oinarrituta dago. Azido nukleikoak, DNAa eta RNAa, proteinak egiteko informazioa gorde eta kudeatzen dute. Kodea berez DNAa da. Informazioa RNA-molekula batean kopiatzen da eta erribosometara garraiatzen da. Han beharrezko zatiak hautatu eta elkartu egiten dira proteinak sortzeko. Proteinak gorputzeko prozesu guztiak egingo dituzte, azido nukleikoen sintesia eta kudeaketa barne. Zelulen antolaketa hori ikusita, zientzialariek genomaren kodea ulertzeko eta irakurtzeko proiektuak garatu zituzten. ADN-puska batean zegoen sekuentzia proteinak nola kodetzen zuen aspaldian ulertu zuten. Morse hizkuntza balitz bezala, ADNaren baseak hirunaka aminoazido jakinen kodeak osatzen dituzte. Hurrengo urratsa genomaren sekuentzia guztia irakurtzea zen. Horretarako, ADNa zelulen nukleotik erauzi behar da, han bilduta baitago.
Izan ere, zelula guztiek izakiaren informazio osoa dute, erabili behar duena zein behar ez duena. Adibidez, pertsona baten begietako kolorea zehazten duten geneak begietako zeluletan ez ezik, gibelaren zeluletan ere badago. Gibelak ez du informazio hori erabiliko, baina hantxe dago. Eta gorputzaren zelula guztietan dagoenez, ikertzaileek odol- edo semen-lagin bat nahikoa dute genoma erauzteko.
Espainiako Konstituzio Auzitegia
Konstituzioaren IX. tituluan dago araututa auzitegiaren funtzionamendua, hala nola Konstituzio Auzitegiaren Lege Organikoan. Auzitegi honi dagokio Konstituzioaren interpretazioa eta haren mugak zehaztea. Auzitegi honek Espainiako estatu osoan du eskumena.
Eskumenak
Espainiako Konstituzio Auzitegia ondorengoetan ditu eskumenak:
Genoma
ADNaren egitura
Geneak ADN-puskak besterik ez dira. Azken batean, zelulak duen informazioa ulertzeko molekulari so egin behar zaio. Informazio genetikoa gordetzen duen molekula luzea bata bestearen inguruan kiribilduta dauden bi adarrez osatuta dago. Bi adarrak hidrogeno-zubiez lotuta daude, hau da, oso sendoa ez den lotura, baina egitura asko egonkortzeko balio duena. Lotura hori ez da ausazkoa; adar batean dagoenak bestean egon behar duena zehazten du eta, horregatik, informazioa bikoiztuta dago. Informazioa bi adarretan bikoiztuta antolatzea oso estrategia egokia da zelularentzat. Ugaldu behar duenean, informazio hori guztia kopiatu behar du, eta hori egiteko, bi adarrak banatu eta bakoitzari une horretan egindako adar berri bat eransten zaio. Adar berria egiteko, zaharraren informazioa hartzen da eredutzat eta hasierako egituraren kopia zehatza lortzen da.
Espainiako Konstituzio Auzitegia
Osaketa
Epaitegi hau 12 epaileek osatzen dute, ondorengo metodoaz izendatzen direnak:
Genoma
ADNaren egitura
Adar bakoitzak bi osagai ditu: kiribil-itxura ematen dion euskarria eta informazioa bera kodetzen duten base nitrogenatuak. Euskarria fosfatoak eta desoxirribosa-molekulak aldizkatzen dituen katea da. Bi osagai horien egiturek helize-itxura ematen diote. Base nitrogenatuak informazioa kodetzen duten egiturak dira. Adar baten base bakoitzak bestean dagoen batekin lotzen da. Horrela, euskarria kiribilaren kanpoaldean kokatzen da eta baseak (informazioa) barrualdean.
Base nitrogenatuak
Ez dira oso lotura sendoak. Izan ere, DNAaren funtzioak horrelako egitura eskatzen du. Alde batetik bi adarrek elkarri helduta egon behar dute, baina, bestetik, entzima-talde batek informazioa irakurtzeko edo kopiatzeko banatu behar dituenean ez du eragozpen handirik izan behar. ADN-kateak lau base nitrogenatu erabiltzen ditu informazioa kodetzeko, adenina (A), guanina (G), zitosina (C) eta timina (T). Baseen artean oso lotura espezifikoak sortzen dira eta arrazoia horien egituretan dago. Adenina eta guanina bi eraztunez osatutako molekulak dira eta beste biak eraztun bakarrekoak. Gainera, adeninak eta timinak bi hidrogeno-zubi sortzeko ahalmena dute eta guaninak eta zitosinak, aldiz, hiru. Horrek esan nahi du azken biek adeninak eta timinak baino lotura zertxobait sendoagoak sortzen dituztela. Horrela, lotzen diren bikoteak A-T eta G-C dira eta, gainera, ez dago beste konbinazioa gertatzeko aukerarik.
Baseen barne-egitura horren bitartez, DNAaren molekulak informazio kodetua gordetzen du. Entzimek baseen segida irakurri, interpretatu eta informazio hori erribosometara bidaltzen dute han proteina berriak egin daitezen. Azpimarratzekoa da naturak kode genetikoa baseen lotura-sistema horren eskutik antolatu duela eta oso konponbide interesgarria dela, DNAaren adar bateko kodeari beste adarrean kode osagarri espezifikoa dagokiolako.Adibidez, adar bateko GCCTCAT base-sekuentzia, nahitaez, beste adarreko CGGAGTA sekuentziarekin parekatuta dago. DNA-katea kopiak egiteko egitura ezin egokiagoa da. Eginkizun horretan jarduten diren proteinek kodea erraz irakurtzen dute, baseen tamainan eta lotura-indarrean oinarriturik. Esate baterako, hiru lotura egiten dituen molekula handia (bi eraztunduna) nahitaez guanina izango da; bi loturako molekula txikia timina; eta abar.
Barzidak
Barzidak antzinako Kartago hiriko familia nabarmena zen; bertako kide asko Erromako Errepublikaren etsai gogorrak ziren. Barzid historialariek sortutako adjektibitate forma da (cf. Ramesside eta Abbasid); benetako izena Barka edo Barkak zen, tximista esan nahi duena. Ikus ברק Barak kanaaneraz eta hebreeraz, برق, barq arabieraz, berqa maltera eta antzeko hitzak beste hizkuntza semitikoetan.
Aurrekariak
Kristo aurreko III. mendean, Barzidek Kartagoko oligarkia ren familia nagusietako bat osatzen zuten. Erromako Errepublika Mediterraneoko itsasoan hedatzeak Kartagoko merkataritza boterea mehatxatzen zuela ohartuta, Lehen Gerra Punikoan (K.a. 264-241) borrokatu zuten, baita Bigarren Gerra Punikoa (K.a. 218-201) prestatu zuten ere. Barzidek Iberiar penintsulan hainbat hiri kartagotar sortu zituzten, horietako batzuk gaur egun oraindik existitzen direnak. Kontuan hartu, adibidez, Mahón eta Qart Hadast (bere izenaren itzulpen latindarrarekin ezagunagoa: Carthago Nova edo Kartago Berria), gaur egungo Cartagena. Dirudienez, Bartzelonaren etimologia familia honetatik dator.
Familiako kideak
Familia honetako kide ezagunen artean honako hauek zeuden:
Hamilkar Barka patriarka (K.a. 275-228), kartagotar jenerala izan zen Lehen Gerra Punikoan (K.a. 264-241) eta ondorengo Mertzenarioen gerran (K.a. 240-238). Ustez, bere seme zaharrena Hanibalek jainkoen aldare baten gainean zin sakratua egin zuen: Ez zuela inoiz erromatar lagunik izango. Erromatar garaipenaren ondoren, Hispanian (Espainia eta Portugal modernoak) koloniak zabaldu zituen, eta bertan ito zen ibai bat zeharkatzean. Hamilkar Barka eta bere emazteak (izena ezezaguna) sei seme-alaba izan zituzten. Beraien hiru semeak militar buruzagi ospetsu bihurtu ziren. Haien hiru alabak Barzida familiaren aliatuekin ezkondu ziren.
Aythya novaeseelandiae
Aythya novaeseelandiae Aythya generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Graduatzaile (informatika)
Graduatzailea edo balioen barra informatikan erabiltzen diren zenbait kontrol grafiko sistemei esaten zaie. Erabiltzaileak aldagai baten balioa aldatzeko aukera du kurtsorea barran arrastaka mugituz. Batzuetan kontrol barran klik eginda kurtsorea azkarrago mugituko da; berehalakoan klik egindako puntuan agertuko da.
Ventrifossa saikaiensis
Ventrifossa saikaiensis Ventrifossa generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Boshin Gerra
Boshin Gerra (戊辰戦争), batzuetan Japoniar Iraultza deitua, Japoniako gerra zibila izan zen, 1868 eta 1869 artean Tokugawa shogunerriaren eta Kiotoko Gorte Inperialaren aldekoek egina. Bakumatsu edo irekiera-politikaren aurkako zenbait noble eta samurai gaztek matxinatu eta Tokugawa Yoshinobuk shogun kargua utzi zuen, eta botere guztia Meiji enperadoreari eman zion. Aurreko shogunaren botere, betebehar eta arduretako asko, lehen Meiji aroko "Hiru noble handiak" bezala ezagutuak ziren gizonek hartu zituztela esan liteke. Hauek ziren: Okubo Toshimichi, Saigō Takamori eta Kido Takayoshi.
Toba-Fushimiko guduan garaitua izan ondoren (1868ko urtarrilaren 27tik 31ra arte), Yoshinobuk amore eman zuen eta Edo gaztelua (eta beraz, Edo hiria), armada inperialari eman zion; berehala, etxeko atxiloketan jarri zuten eta bere titulu, lur eta botere guztiak kendu zizkioten. Bere adoptaturiko oinordekoa, Tokugawa Iesato, garai horretan Tayasu Kamenosuke bezala ezagutua, gaztea zen. Beranduago, askatua izan zen, nazioko kontuei dagokionez anbiziorik edo interesik agertu ez zuenean.
Murgilari urrebegi
Murgilari urrebegia (Bucephala clangula) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Espeziea taigan du jatorria eta neguan hegoaldera migratzen da.
Taxonomia
Bi azpiespezie ditu:
Bear Creek Village (Pennsylvania)
Bear Creek Village Pennsylvaniako borough bat da. Luzerne konderrian kokatua dago. 2010ean 257 biztanle zituen, 5.02 kilometro koadrotan banatuta.
John Constable
John Constable (1776ko ekainaren 11 – 1837ko martxoaren 31) Ingalaterrako margolari erromantikoa izan zen. Suffolk-en jaioa, bertako paisaiak (Dedham Vale) margotzeagatik da ezaguna batik bat Constable. Gaur egun bere lana oso balioetsia eta ezaguna izan Britainia Handian, Constablek bere garaian ez zuen arrakasta ekonomikorik lortu harik eta 52 urte zituelarik Erret Akademian onartu zuten arte.
North Key Largo (Florida)
North Key Largo Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Monroe konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
San Cesario di Lecce
San Cesario di Lecce Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Cesario di Leccek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Katarsi
Katarsia emozioen deskarga da. Aristotelesek Poetika liburuan erabili zuen hitz hau, benetako tragediak ikuslearengan sortzen zuen eragina azaltzeko. Aristotelesek zioen tragediaren helburua beldurra eta pena sorraraztea zela eta, aldi berean, sentipen horien katarsirako edo garbiketarako balio zuela. Era horretan, tragediak eragin osasuntsua du irakurlearengan eta ikusleengan.
Psikoanalisian, Freud-ek eta Breuer-ek katarsi kontzeptu klasikoa hartu zuten, eta emozio edo gogorapenak gogoraraztea deskribatzeko erabili zuten. Tratamenduaren parte bat da, pazienteari aukera ematen diona emozio edo gogorapen hori desblokeatzeko eta efektu iraunkorra duena.
Sicista caucasica
Sicista caucasica Sicista generoko animalia da. Karraskarien barruko Sicistinae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Mikoian MiG-29
Mikoyan MiG-29a (errusieraz: МиГ-29, NATO izena: Fulcrum) 1970eko hamarkadan Mikoianek Sobietar Batasunean diseinaturiko laugarren generazioko ehiza-hegazkina da.
Garaiko F-16 Fighting Falcon eta F/A-18 Hornet ehiza-hegazkin estatubatuarrei aurre egiteko sortu zen. 1983.ean erabili zuen Sobietar Aireko Armadak lehen aldiz eta herrialde askotan erabilia da oraindik.
Callulops comptus
Callulops comptus Callulops generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Nafar behoka
Nafar behoka Euskal Herriko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.
Adituen ustez, antzina-antzinako jatorria du, eta inguruko beste zenbait zaldi arrazarekin konparatuz (pottoka, Lautzako zaldia...) nahiko ezberdina da.
Arrazaren banaketa eremua bereziki Nafarroa Garaiko ipar-ekialdean kokatzen da. Nafarroako Gobernuak Sabaitza izeneko atxaldean kontserbazioarako arraza honen samalda bat dauka.
Tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik nafar behoka ponien sailkapen taldean sartzen da.
Arrazaren egoera
Arraza desagertzeko zorian dago. Egungo populazioaren abere kopurua 350 baino ez zen 1999. urtean. 20 zaldi eta 330 behor. Datu hauek dira eta, Equus Survival Trust elkartean zaldi arrazen egoera sailkatzeko erabiltzen duen estimazioen arabera, nafar behoka desagertzeko arriskuan dago, arraza garbiko 300-500 behor artean besterik ez daudelako. Azken urtetan kopurua ez da emendatu gainera.
Zaldia Euskal kulturan
Bertako zaldiek eragin handia izan dute Euskal Herriko kulturan. Labar artetik hasita, irudigintzan edo mitologian.
Kai Nakai
Iratxe Aguilera (Gasteiz, 1996), Kai Nakai izen artistikoaz ezagunagoa, musika urbanoa lantzen duen gasteiztar abeslaria eta musikagilea da. Musika urbanoa abesten du, gehiena reggaetoia, nahiz eta pop, trap eta disko bezalako beste genero batzuk ere eskaintzen dituen. Musika euskaraz egiten du eta aldarrikatzen du genero hori ere feminista izan daitekeela.
Ibilbidea
2019an Durangoko Azokako Sormen Beka irabazi zuen musika urbanoa, euskaraz eta feminista egiteari buruzko proposamenarekin.
2020an ekin zion musika urbanoa egiteari, Kai Nakai goitizenarekin. Izen artistikoak bere identitateari erreferentzia egiten dio: kai hitz euskaldunaren eta nakal hitz indonesiarretik ("bihurri" esan nahi du) eratorritako nakai hitzaren batura da.
2021ean EP bat atera zuen, Maitia izenekoa. Hor, maitasun-istorio baten faseak aurkezten dira, bost abestiren bidez: lehen maitasunetik hasi, maitasun toxikotik igaroz, norberaren maitasuna, maitemina eta benetako maitasuna lortu arte. Bestalde, bi single atera zituen: 15K (Hamabostmila) eta Nahikoa Dela, Beldur Barik 2021 lehiaketaren abestia izan zena.
2022an TIRA singlea atera zuen.
Estouches
Estouches Frantziako udalerria da, Essonne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Estouches udalerrian erroldatutako biztanleak 208 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 90 etxebizitza zeuden, 76 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 90etxeak ziren. 76 etxebizitza nagusietatik 70 bere jabearen bizilekua ziren eta 6 alokairuan okupaturik zeuden; 11 etxek hitu gela zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 45 etxek bost zituzten. 69 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 56 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 138 ziren, horien artean 114 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 114 pertsona aktiboetatik 109 lanean zeuden (56 gizon eta 53 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Estouches udalerrian 75 unitate fiskal zeuden, 202 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.426,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Estouches udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arius gagora
Arius gagora Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
SCARA robot
SCARA (ingelesezko Selective Compliant Assembly Robot Arm edo Selective Compliant Articulated Robot Arm hitzetatik datorren laburdura) robot industrial mota bat da. Zehazki, prozesu errepikakorrak automatizatzeko eta efizientzia hobetzeko erabiltzen den beso robotikoa da. Normalean, piezak eta materialak abiadura handian maneiatzeko prozesuak kudeatzeko erabiltzen dira.
1981. urtean, Saynkio Seiki, Pentel eta NEC ek aurkeztutako eredua da. Proiektua Hiroshi Makino k garatu zuen, Yamanashi Unibertsitate ko irakasleak. Kontzeptu oso berriekin aurkeztu zen: beso robotikoa Z ardatzean zurruna zen, eta X eta Y ardatzak malguak ziren. Horren eraginez, X/Y ardatzetan zeuden hutsuneetara moldatzea lortzen zuen. 1984. urtean, AdeptOne ereduaren sorrerarekin, diseinu horren zehaztasuna eta dinamika hobetu zituen.
Bere zinematika azkarraren eta kostu baxuaren arteko konbinaketarekin, osagai elektronikoak fabrikatzeko eredu perfektu bat bihurtu da. Nazioarteko Robotika Federazioaren arabera (International Federation of Robotics), 2011. urtean, 17.425 SCARA robot saldu ziren, urte horretan saldu ziren robot industrialen % 11.
SCARAren zatiak
SCARA robotak bi atal ditu funtzionatzeko: fisikoa (hardware) eta digitala (softwarea).
2010eko Ukrainako hauteskunde presidentzialak
2010eko Ukrainako hauteskunde presidentzialak urtarrilaren 17an (igandea) egin ziren lehen itzulian, eta otsailaren 7an (igandea) bigarren itzulia, Ukrainako lehendakaria hurrengo bost urteetarako hautatzeko. Eskualdeen Alderdiko Víktor Janukovitx hautagai errusiarzaleak irabazi zuen, Julia Tymoxenko, orduan Ukrainako lehen ministroa, hautagaia gaindituz. 1.1 milioi herritarrek "guztien aurka" bozkatu zuten, hau da, boto-emaileen %4,37k.
Hauteskundeen emaitzak ESLEko eta Europako Kontseiluko behatzaileek baliozkotu zituzten. Hala ere, Timoxenkok uko egin zion emaitzak onartzeari, eta apelazio bat aurkeztu zuen Ukrainako administrazio-gorte nagusiaren aurrean. Otsailaren 20an apelazioa kendu eta Janukovitxi boterea-hartzerako bidea erraztu zion, gorteko ekintzek "justiziarekin zerikusirik ez zutela" alegatuz. Aurreko lehendakariak, Víktor Justxenko, Janukovitx zoriondu zuen garaipenagatik.
Janukovitxek, berriz, otsailaren 25ean hartu zuen lehendakaritza, eta Timoxenkori uko egiteko eskatu zion, kabinetea eratu ahal izateko. Lehen ministroak ezetz esan ondoren, Ukrainako parlamentuak martxoaren 3an Timoxenkoren aurkako zentsura-botoa ematea lortu zuen. Hurrengo egunean, Timoxenkok uko egin zion; lehen ministro-ordea, Oleksandr Turtxinov, lehen ministro izendatu zuten, gobernu berri bat eratu arte.
Iraungipen masibo
Estintzioak ohiz kanpoko gertaera dirudien arren, azken 3.500 milioi urtetan Lurrean eboluzionatu duten lau mila milioi espezieetatik % 99 inguru desagertu dela uste da, nahiz eta normalean galera hori espeziazioak orekatu. Oreka hark, baina, ibilbide gorabeheratsua izan du bizitzaren historian zehar, espezieen beherakada ugariren erantzule nagusiak estintzio masiboak izanik.
Jack Sepkoski (1948–1999) paleontologoaren hitzetan, oro har, estintzio masibo bat geografikoki hedatutako taxon batek baino gehiagok denbora-tarte geologiko labur batean jasandako desagerpen-kantitaren gorakada nabarmena da, haien dibertsitatean, behin-behinean behintzat, beherakada dakarrena. Hots, estintzio masibo bat talde baten suntsipena baino orokorragoa da; esaterako, Kretazeo amaierako estintzioa ez da estintzio masibo gisa izendatzen dinosauro ez-hegazti guztiak suntsitu zituelako, haiekin batera itsas protisto, ornogabe eta ornodun ugari desagertu zirelako baizik. Sepkoskiren definizioan oinarriturik, beraz, hemezortzi izan dira orotara estintzio masiboak.
Joseph Mallord William Turner
Joseph Mallord William Turner (Londres, Ingalaterra, 1775eko apirilaren 23a – 1851ko abenduaren 19a) Ingalaterrako margolari erromantikoa izan zen, aitzindaria paisaien lanketan. Bere margolanek kolorea eta argia jorratzeko ausardia berritzailea dute bereizgarri; Turnerrek "argiaren margolari" goitizena jaso zuen, hain zuzen ere. Hori dela eta, John Constable garaikidearekin batera, inpresionisten aurrekaritzat jotzen da gaur egun.
Iraungipen masibo
Iraungipen masiboak hertsiki loturik dauden magnitude eta abiaduraren arabera definitzen dira. Magnitudeak galtzen den espezieen ehunekoari egiten dio erreferentzia; abiadurak, aitzitik, desagertzearen erritmoa adierazten du. Gainera, estintzio masiboek euren berezko hautakortasuna dute; hau da, estintzio masiboaren hiltze-mekanismoaren arabera, espezieen arteko estintzio-tasak ezberdinak izango dira, euren ezaugarri fisiologiko, mugikortasun edo barneko oreka kimikoa mantentzeko gaitasuna, esaterako, kontuan hartuz. Bestalde, askotarikoak izan daitezke estintzio masiboei egotzitako kausak: glaziazioak, itsas mailaren gorabeherak, ozeanoaren azidotzea, bolkanismoa, meteoritoen inpaktuak eta abar.
Joseph Mallord William Turner
Biografia
1789. urtean Royal Academy Arte Ederretako akademian onartu zuten, eta, bost urte geroago, grabatzaileentzako marrazkiak egiten hasi zen. Haren lehen paisaia arrakastatsuek, olioz eta akuarelaz eginak, Richard Wilson ingelesaren eragina erakusten dute. 1802. urtean akademiako kide egin zuten. Urte haietan bidaia ugari egin zituen, eta, Parisko egonaldian, frantses eta italiar maisu barrokoak aztertzeko egokiera izan zuen. Horren ondorioa izan zen Dido Kartago eraikitzen lan ikusgarria.
Iraungipen masibo
Historia
Georges Cuvierrek (1769ー1832) paleontologia eta anatomia konparatzailearen oinarriak ezarri zituen XVIII. mendearen amaieran. Naturalista frantsesak Parisko eskualdeko fosil ugari induskatu eta deskribatzen ziharduen, animalia haiek ezagutzen ziren espezieekin bat ez zetozela baieztatuz. Lurraren historiako faunaren etenkako segida hark, haren sinesmen erlijiosoak itsuturik, katastrofismoaren teoria garatzera eraman zuen Cuvier.
Cuvierren aburuz, Lurraren gainazaleko iraultzek azaltzen zituzten egun estintzio masibo deritzegunak; alegia, naturalista frantsesak noizik behinka kataklismoak jazo zirela defendatzen zuen, lurralde jakin bateko bizidun guztiak suntsitzen zituztenak. Hondamendiaren ostean, Jainkoak bidalitako espezieek birpopula zitzaketen kaltetutako lurrak, ezberdinak oro har desagertutako espezieekin alderatuta. Gainera, suntsitze horietan azkena historikoki egiaztatuta zegokeen Cuvierren arabera: Bibliako Uholde Handia.
Joseph Mallord William Turner
Biografia
XIX. mendearen hasieran, halaber, gaztelu eta jauretxe ugari pintatzeko mandatuak jaso zituen (Linlithgow, Somer Hill, Tunbridge), eta aukera horretaz baliatu zen kolore eta argiarekin jolastu eta probak egiteko (Merkataritza itsasontzi baten hondoratzea).
Iraungipen masibo
Historia
Estintzio masiboen ikerketa zientifikoa XX. mendean hasi bazen ere, ordura arte bildutako datu-kopurua urria izanik, bakanak izan ziren aurrerapausoak lehen urteetan, eta mende hartako azken bi hamarkadetara arte itxaron behar izan zen estintzio masiboen inguruko ezagutza irmoki hornitzeko. Alde batetik, Luis Alvarez buru zuen taldeak asteroide-inpaktu bati loturiko aztarnak aurkitu zituen 1980an, Kretazeo amaierako estintzio masiboa azal zitzaketenak. Teoria hark, nolabait, hizpidera ekarri zituen estintzio masiboak, bai esparru zientifiko baita sozialera ere. Bestetik, 1982. urtean, David M. Raup eta Jack Sepkoskik Mass extinctions in the marine fossil record artikulua argitaratu zuten Science aldizkarian, zeinak itsas fosilen familietan bost suntsipen-gailur nabarmentzen zituen, egun “Bost estintzio masibo handiak” gisa ezagunak.
Bost estintzio masibo handiak
Honakoak dira estintzio masibo handi gisa izendaturiko bost krisi biologikoak: Ordoviziar berantiarrekoa (~443 Mu), Devoniarrekoa (~359 Mu), Permiar-Triasikokoa (~251 Mu), Triasiko-Jurasikokoa (~200 Mu) eta Kretazeo-Paleogenokoa (~65 Mu). Suntsipen horiek guztiak 540 milioi urteko beste edozein tarte geologikotan baino desagertze-tasa handiagoak izateagatik eta % 75 baino gehiagoko espezie-galerak azaltzeagatik nabarmentzen dira.
Joseph Mallord William Turner
Biografia
1838. urtean utzi egin zuen Royal Academy eskolan zuen irakasle postua, eta Europan zehar bidaiatzeari eta koadroak pintatzeari ekin zion buru-belarri.
Bere bizitzako azken urteetan kolorea eta argitasuna landu zituen nagusiki: Egunsentia Norham gazteluan, Izukaitza ontzia desegiteko bidean eta Euria, behe lainoa, abiadura. Turnerren ospea murriztuz joan zen errealismoa nagusitzen zihoan neurrian, baina John Ruskin ingeles kritikariak eta inpresionistek goraipatu egin zuten Turnerren pintura, eta XIX. mende bukaerarako oso preziatuak ziren haren lanak.
Iraungipen masibo
Ordoviziar berantiarreko estintzio masiboa
Ordoviziar berantiarreko estintzioa (~443 Mu) Fanerozoikoko bost suntsipen masiboetako lehena izan zen. Bertan galdutako genero eta familiei dagokienez, inoiz jazo den bigarren handienatzat jotzen da, estintzioari loturiko aldaketa ekologikoak aurreragokoek eragindakoak bezain latzak izan ez ziren arren. Lur Ordoviziarra nabarmen ezberdin zen egungo planetarekin alderatuz. Gondwana hego polora hurreratuaz, lur-masak ekuatorean zehar lerrokaturik zeuden eta itsaso epikontinental zabalek estaltzen zituzten, oro har, fauna endemikoaren habitata zirenak. Atmosferako CO2 kontzentrazioa, halaber, industriaurrekoa baino hamar bider altuagoa zen, eta eguzki-argia % 4,5 ahultzen zuten berotegi-efektuko gasek.
Ordoviziar berantiarreko estintzioak bi eztanda nagusi izan zituen. Estintzioaren lehen lehertzea Hirnantiarraren hastapenetan abiatutako Gondwanako glaziazioarekin batera gertatu zen, Ordoviziarrari dagokion azken adin geologikoan, eta harekin loturiko ingurumen aldaketak izan zitezkeen Ordoviziar berantiarreko estintzioaren erantzuleak. Alde batetik, klimaren hoztea bereziki kaltegarri izan zen biotarentzat, zeina berotegi efektura moldatuta zegoen ; bestetik, izotz-geruza berriek itsas ura bahitu eta itsas maila eustatikoak 80 m egin zuen behera, itsas bide epikontinental zabalak hustuz eta ondorioz, kostalde zein itsas zabaleko komunitateen habitata hein handi batean ezabatuz. Estintzioaren bigarren eztanda glaziarrak urtu ahala jazo zen, itsas mailaren gorakada bortitza eraginez, eta glaziazioan zehar galdutako itsas baldintza anoxikoak berrezarriz. Arestian glaziaziora egokitutako organismoek ezin izan zuten berriro ere berotze globalera moldatu, estintzio-tasak gora eginez. Beste zenbait ikerketek, ordea, merkurio aberastasuna medio, eremu igneo zabal baten aktibitate bolkanikoari egotzi diote estintzio masiboaren kausa. Orotara, talde bentonikoetan generoen % 60-70 desagertu zen, graptolito pelagikoen % 85 eta konodonteen % 89 suntsitu zen bitartean. Brakiopodoen kasuan, habitataren galera izan zen estintzioaren zio nagusia, kaltetuenak brakiopodo ez-artikulatu kraniatu eta lingulatuak izan zirelarik. Koral tabulatuek, bestalde, Ordoviziarrean zehar mantendutako nagusitasuna galdu eta koral zimurtsuak gailendu ziren Paleozoikoaren amaiera arte. Ekinodermoei dagokienez, estintzioa lehen suntsipen-eztandan eman zen bereziki, euren genero-dibertsitatea bizkor berreskuratu zen arren. Asafidoak izan ziren trilobiteen artean kaltetuenetarikoak, Siluriarrean genero bakarrak biziraun zuelarik, eta trilobite agnostidoak erabat desagertu ziren. Graptolito pelagikoak hedatzen ari ziren Ordoviziar berantiarrean, eta estintzioaren ondorioz, mundu osoan aurkitzetik tropikoetara mugatu ziren, dibertsitatea sei espezie ingurura murriztuz. Bestalde, briozoo-familiek % 13 soilik egin zuten behera; hala ere, genero-dibertsitatea nabarmen gutxitu zen eta Ordoviziarrean gailendutako Cryptostomata eta Trepostomata taldeek behera egin eta ez zuten inoiz beren aurretiko dibertsitatea berreskuratu.
Devoniarreko estintzio masiboa
Devoniar berantiarreko estintzioa, bat-bateko suntsipen bortitz bat baino, Givetiar-Frasniar (383 Mu), Frasniar-Famenniar (372 Mu) eta Devoniar-Karbonifero (359 Mu) deritzen estintzio-pultsuen segida izan zen. Gainerako estintzio masiboek ez bezala, Devoniarrekoek irismen zehatzagoa izan zuten: lehenak talde bentikoei, ekinodermo eta briozooei, kasu, eragin zien; bigarrenak, hiruetatik bortitzenak, koralezko arrezifeak sarraskitu zituen; eta hirugarrena organismo pelagikoetan eman zen nagusiki, hala nola, arrain eta zefalopodoetan. Estintzioen kausei dagokienean, hainbat arrazoi proposatu dira, horien artean: lehorreko landareen eboluzioa, zeinak karbonoaren zikloa alda zezakeen, eta hari loturiko ozeanoaren anoxia ; meteorito baten inpaktua ; eta itsas mailaren gorabehera bortitzak eta glaziazioa. Devoniarreko arrezife handia, Lurrean inoiz existitu den arrezife sistemarik handiena, izan zen belaki estromatoporidoen eta koral tabulatuekin batera suntsipen-segida hartan estintzio-tasa altuenetarikoa izan zuen taldea. Devoniarraren bereizgarri ziren plakodermoek, hau da, arrain korazatuek, baina, erabateko estintzioa pairatu zuten. Lehorrean, bestalde, lehen basoetako landare-espezieen % 46 desagertu zen. Devoniarrean agertu ziren lehorreko lehen tetrapodoak. Erregistro fosilak lehen tetraopodo horiek hegats lobulatudun sarkopterigioetatik zetozela erakusten du, Frasniarrean honako lau espezieak behintzat zeudelarik: Elginerpeton pancheni, Obruchevichthys gracilis, Sinostegnathys pani eta Metastegath pani. Espezie horietako bat ere ez zen, baina, Famenniarrera bizirik iritsi. Hala ere, Fameniarrean bi tetrapodoren aztarnak aurkitu dira (Densignathus rowei eta Ventastega curonica ), Frasniarreko tetrapodoen ondorengoak izan zitezkeenak, oraino teoria horren aldeko fosilik aurkitu ez bada ere. Beraz, Devoniarreko estintzio-pultsuetan tetrapodoen leinua, eta ondorioz, euren ondorengo guztiak, guztiz desagertzear egon zela esan daiteke.