cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gizon Basatia
Erdi Aroko jaiak
Erdi Aro goiztiarrean basati horien inguruko jaiak egiten zirela badakigu, testigantza batzuk iritsi direlako. 617an Tarragonako Zirko Maximoan faunoari eskainitako antzerki-jai bat egon zen, Sisebutok Eusebio artzapezpikuari idatzitako gutun batean salatzen duen bezala. Gizaki Basatiaren Erdi Aroko tradizioaren lehen ebidentzietako batzuk IX. edo X. mendeko espainiar kartzela batean agertzen dira; liburu honetan, ziur asko aurreko iturri franko batean oinarritua, partaideek Orcus, Maia eta Pela irudien mozorroa janzten zuten dantza bat deskribatzen du, eta penitentzia txikia egozten die parte hartzen dutenei, itxuraz antzinako ohitura pagano baten berpiztea zena. Ez da ezagutzen Pelaren nortasuna, baina Maia Lurraren jainkosa emakume basati bezala agertzen da (Holz-maia alemaniar glosarioetan), eta Orcusekin lotutako izenak, gizon basatiarekin lotu ziren Erdi Aroan zehar. Dantza hau, Erdi Aroan zehar ospatu ziren eta Europako toki batzuetan biziraun zuten gizon basatiaren festen bertsio goiztiar bat zela adierazten du.
1393ko urtarrilaren 28an Parisen egindako maskara dantza edo txaribari bat izan zen, non Karlos VI.a Frantziakoak dantza bat egin zuen Frantziako nobleziako bost kiderekin batera. Lau dantzari su batean hil ziren, Luis Valoisekoa, Karlosen anaiak zeraman zuzi baten ondorioz. Karlosek eta beste dantzari batzuek bizirautea lortu zuten. Dantza hau, aurreko udan erotzea izan zuen errege gaztea entretenitzea helburu zuten hainbat ekitalditako bat zen. Gertaera hark ahuldu egin zuen Karlosek gobernatzeko zuen gaitasunean zuen konfiantza; paristarrek gortearen gainbeheraren frogatzat hartu zuten gertaera hori, eta nobleziako kide boteretsuenen aurka matxinatzeko mehatxua egin zuten. Herriaren haserreak erregea eta Orleanseko bere anaia behartu zituen, kronikari garaikide batek erregizidio eta sorginkeria saiakera leporatu ziona, ekitaldiagatik barkamena eskatzera. Isabel Bavariakoak, Karlosen emazteak, dantza antolatu zuen konpainiako dama baten ezkontza berria ospatzeko. Adituek, txaribari tradizional bat izan zitekeela uste dute, Gizon Basati bezala mozorrotutako dantzariekin. Ekitaldia idazle garaikideek kontatu zuten, hala nola, San Deniseko monjeak eta Jean Froissartek, garaiko kroniketan, eta XV. mendeko zenbait eskuizkribu ilustratutan, Antonio Borgoinakoaren Maisua bezalako margolariek ilustratu zuten.
Badakigu, gainera, XVI. eta XVII. mendean oraindik ere horrelako mozorro jairen bat ospatu zela, nahiz eta gero eta arraroago bilakatu zen. Halako jaiak antolatzen zituztenen artean Anjouko dukerria zegoen, botere politikoa indartzeko ekintza miragarriz beteriko afariak antolatzen zituena. Erraldoiak, nanoak eta gizon basatiz mozorrotutako pertsonak izaten zituzten, maiz animalia exotikoen gainean.
Germaniarra Gizon Basati gisa
1470ean Kornelio Tazitoren Germania liburua berraurkitu zen. Liburu horrek germaniar izaeraren berrosaketa ekarri zuen, bereziki garai horretako eta XVI. mendeko humanisten ikuspegitik. Germaniako Erromatar Inperio Santua Erromako Inperioaren eta germaniarrak Troiako gerrako exiliatuen talde mitiko baten ondorengo gisa ikusi beharrean, germaniarrak Gizon Basatiaren ondorengo gisa agertzen ziren. Conrad Celtisek eta Ulrich von Huttenek kontzeptua nazionalizatu zuten eta germaniar hiritarrean bilakatu zuten, benetako edo lehenengo germaniarra (ur-germaniarra). Aeneas Silvius Piccolominik (Pio II.a izango zena) gutun bat idatzi zuen testua aipatuz eta germaniarrak irainduz, baina irain horretatik abiatuz ondoren germaniar nazioaren irudia izango zena sortu zuen, garai horretarate zegoen hiriarekiko atxikimendutik haratago. Conrad Celtesek ideia hori hartu zuen eta germaniar Gizon Basati izaera goraipatu zuen, nazio sortzeko. Celtesen ustez, germaniarrak odol garbikoak ziren, bertan betidanik bizi izan zirenak, Germaniak azaltzen zuen Gizon Basati horien ondorengoak, zehazkiago Demogorgonaren ondorengoak.
Celtes jarraituz, Heinrich Bebel folkloristak (1472-1518) germaniarren jatorrian Herkules bera jarri zuen Quod Germani sunt indigenae lanean. Bebel eta Celtesen lanaren helburua Maximiliano I.a Habsburgokoak Herkules bere arbaso gisa izendatzea zen; sueboen eta germaniar herrien arbaso mitiko horrekin gizaki basatia eta germaniarra lotuta zeuden. 1492an Maximiliano Hercules Germanicus gisa agertzen da irudi batean, aldi berean Habsburgotarren arranoa eta Lernako hidra erakutsiz; armak ere baditu, etorkizuneko armarrietako irudien oinarria.
Garai Modernoa
Garai Modernoa Amerikaren aurkikuntzarekin hasten da, eta europarrek zuten Gizon Basatiaren irudia guztiz aldatu zen, benetan modu basati batean bizi ziren Amerindiarrak aurkitu ostean. Pizkundeak zein Argien Garaiak aldaketak ekarri zituzten Erdi Aroko kontzepzio judeokristautik, eta posible izan zen aurreko milurtekoan garatutako mitoa fikziotik desberdintzea.
Basati Onaren sorrera
Basati on eta noblearen mitoa greziarren garaitik badator ere, XIV. mendetik aurrera, Erdi Aroaren egitura zurruna hausten hasten denean, Gizon Basatiaren zein naturaren inguruko interes berritu bat dago. Primitibismoaren lehen zantzuak ematen dira, eta natura bera idealizatzen hasten da. Hans Sachsek, adibidez, Gizon Basatia Bibliako Edenaren mundu puruan bizi dela iradokitzen du bere poemetan. Erdi Aroan opresioa handia izanda, Pizkundeko intelektualek antzinako mitoetan bilatzen dute erantzun bat, zibilizazio krisiaren ondorioz. Honela, Gizon Basatiarekin identifikatzea joera erradikala zen, zibilizazioaren gaitz guztiei aurre egitea. Azken finean, Gizon Basatia indartsua, erotikoa eta borrokan noblea baldin bazen, alemaniar pentsalariek proposatu zuten hobea zela bere ingurura bizitzera joatea; horrekin soilik, gizakia bakean, lasaitasunean eta sentsualki bizitzeko aukera izango luke.
XVI. eta XVII. mendeen artean Basati Onaren figura sortzen da Europan bizi ziren Frantziako Erlijio Gerrak edo Hogeita Hamar Urteko Gerrari kontrajartzeko. 1580ean Michel de Montaignek Kanibalei buruz liburu famatua idatzi zuen, azalduz Tupinambá tribuak ohorearengatik euren etsaien gorpuak jaten zituztela; alde berean gogoratzen zuen europarrek erlijio gaiengatik erretzen zituztela etsaiak: "bakoitzak ohituta ez dagoen gauzei deitzen die barbarismo". Garai berdinean sortu zuen William Shakespearek Caliban pertsonaia. Eta norbaitek lagundu bazuen trantsizio honetan Giambattista Vico filosofoa izan zen. 1725an Gizon Basatia poeta natural gisa irudikatu zuen Sciencia Nuova liburuan, poesia naturalki sentitzen zuen gizakia, gizaki guztien arbasoa hasi zena poesia sentitzen eta bukatu zuena prosa izaten. Vicoren ustez, basatiaren barbarismoa ez zen gizaki teknologiko zibilizatuaren barbarismoa baino ez-gizatiarragoa, eta pentsatzen zuen gainbeheran zegoen gizateriarentzako soluzioa berriro ere egoera barbaro horretara bueltatzea izan zitekeela.
Beranduago, Jean-Jacques Rousseauk eta Alexis de Tocquevillek Basati Onaren edo Noblearen gaia ere ukitu zuten. Bi filosofoentzat amerikar natiboak benetako gizaki zibilizatuak ziren, naturalki argiztatutako figurak, nahiz eta modu barbaro batean portatu euren arrazaren ezaugarri gisa. Pentsamendu ildo hau jarraitu zuen Ipar Amerikako indiarren presidente ere bazela iradokitzeko Thomas Jeffersonek, askoz beranduago. Rousseauren pentsamenduak, hala ere, ez du eragiten gizaki modernoan natura gainditu behar den elementua denaren ideia. Descartesek, beranduago, gizakia izadiaren jaun eta jabe bilakatu behar zela aipatzen du, eta hori izan da modernitatearen ildo nagusia.
Amerikaren aurkikuntza
1492ko urriaren 12an Kristobal Kolonek gidatutako espediziora Amerikara iritsi zen. Marinelek, Kristobal Kolonek berak, gizon basatiaren inguruko kondaira ugari ezagutzen zituzten, batez ere espainiar tradizioan ugariak zirelako. Hala ere, aurkitu zuten benetako basatia ez zen euren kondairatan zegoena: alde batetik aurkitu zuten natura oso atsegina zelako, Kolonek berak esan zuenez "mundu osoan dagoen onena, emankorrena, klimarik onena duena" eta, bestetik, bertako amerindiarrek oso harrera ona egin zietelako, eta eskatzen zieten edozein gauzatarako prest zeudelako. Europarrek, euren arbasoak izan zitezkeenak aurkitu zituzten, naturarekin orekan bizitzen eta pentsatu zuten hori zela benetako basatia. Basati Onaren iruditeria "1492ko urriaren 12an jaio zen, Guanahanin", Samuel Eliot Morrisonen arabera.
Dazia (argipen)
Dazia edo Dacia izan daiteke:
Gizon Basatia
Amerikaren aurkikuntza
Baina Kolonek aurkitzen zituen amerindiar guztiei galdetzen zien ea bazekiten gizon basatien inguruan. Eta gehienek aipatzen zuten urrunean bizi ziren izaki basatiagoak; Kuban begi bakarreko gizakiak eta gizakiak jaten zituzten txakur aurpegiko gizakiak zeudela aipatzen du eta Haitin bekokian begi bat zuten gizakiak zeudela; beste uharte batean emakumeak baino ez zeuden... zurrumurru horiek Europan jada existitzen ziren mitoak konfirmatu baino ez zuten egin. Kolonek eta Petri Martir Angleriakoak jaso zuten Arawak herrikoek nola esan zieten hegoalderago zeuden beste uharte batzuetan euren arerioak jaten zituzten karibeak zuedela, eta hortik jaiotzen da kanibal hitza bera. Bi errealitate horiek, paradisuan bizi den arawak arena eta beldurgarria den karibe basatiarena, jada existitzen zen dualismoa indartuko zuen Europan. Han aurkitutako biztanleak benetako gizakiak ote ziren ere eztabaida legal bat zen, esklabutzaren eremuan eragina zuena. Bartolomé de las Casasen gizatasunaren defentsa aipatu behar da garai horretan; 1537an Paulo III.a aita santuak adierazi zuen Sublimus Deus buldan gizaki horiek kristautasunera konbertitzea posible zenez, gizaki osoak zirela eta ezin zirela esklabu bilakatu. 1551ean De Las Casasek eta Juan Ginés de Sepúlveda k enperadoreak eskatutako eztabaida egin zuten Valladoliden, eta erabakirik hartu ez bazen ere, hortik aurrera amerindiarra ez zen, formalki, Gizon Basatia izango espainiarrentzat.
Espainiar konkistaren garaian, hainbat marinel eta esploratzaile istripuz Mundu Berrian bakarrik bizitzen amaitu zuten, izan maiek atxilotu zituztelako, edo euren barkua hondoratu zelako. Garcilaso de la Vegak jaso zuen 1526an Banco Serranan hondoratu zen Pedro Serranoren istorioa. Euren itsasontzia hondoratu ostean, dortokak eta itsasoko animaliak jaten biziraun zuen hiru urtez. Ondoren, beste itsasontzi bat hondoratu zen eta beste kide bat gerturatu zitzaion. Zortzi urtez egon ziren bakarrik ahalik eta beste itsasontzi batek erreskatatu zituen arte. Bere kidea barku horretan hil zen, baina Pedro Serrano Espainiara itzultzea lortu zuen. Hainbeste denbora bakarrik egonda, ile, bizar eta gorputzeko ile luzeak zituen, eta ez zituen moztu. Herriz herri joan zen, Europan zehar, benetako Gizon Basatia zela esanez. Nobleziak bere istorioa kontatzeko eta bera ikusteko ordaintzen zuen.
Esplorazioen Aroan Amerika ezagutu eta konkistatzeko hainbat espedizio abiatu ziren. Ingalaterrak ere bazituen bereak, eta aurretik aipatu den Gizon Basatiaren dikotomia ezagutu zuten XVI. mende osoan zehar. Alde batetik, basati beldurgarriaren kontakizunak hedatzen ziren; Joan Cabotok desfilea egin zuen Ingalaterratik bahitutako inuit "beldurgarri" batzuekin; esploratzaileen kontakizunek esaten zuten Ipar Amerikako indiarrak kanibalak zirela eta edozein gauza jateko gai zirela. Bestetik, Kristobal Kolonen kontakizunez gain, lehen esploratzaile batzuen txostenak ere iritsi ziren: indiar asko atseginak ziren, baita lagunkoiak, ez bazitzaien erasorik egiten. Richard Hakluyt osaba-ilobek kolonizazioa bultzatzeko liburuak idatzi zituzten, indiarren izaera atsegina aipatuz. Garai berdinekoa (1537an jaioa) da Petri Gonsalvo, hipertrikosia pairatzen zuen kanariarra. Uste da Katalina Andrearekin egindako ezkontzak inspiratu zuela Ederra eta piztia kontakizuna bi mende beranduago.
Barrokoa
Fernando Varelaren arabera barrokoan ematen da Gizon Basatiaren bi ereduen arteko batasuna, eta horrek eragina izango zuen hurrengo mendeetan. Eugeni d'Orsen Wilderman izango litzateke horren paradigma. Buffonek ere barrokoaren espirituan sartu zuen arrakala bat: gizaki guztiak batera sortu dira (monogenesia) baina batzuk zibilizatu dira; beraz, gizaki zibilizatu guztien arbasoak basatiak dira.
Gizon Basatiak eragin handia izan zuen XVII. mendeko espainiar literaturan. Paper hau jokatu zuten pertsonaia ezagunen artean aipatu dira Luis de Góngoraren Polifemo, El burlador de Sevillako Don Juan, Bizitza ametseko Segismundo, Miguel de Cervantesen Persiles eta On Kixote Mantxakoan agertzen den On Kixoteren anaia Cardenio.
Hala ere, data hauetan ere, Gizon Basatiarekin topo egin duten abeltzainen kondairak daude. 1774an Donibane Garaziko bi abeltzainek esaten dute hartz bat ematen zuen pertsona batekin topo egin zutela Iratin. Bere interes bakarra animaliak uxatzea omen zen, ez zuen ezer ere eramaten eta ez zituen gizakien janariak ezagutzen. XIX. mendean Kantabrian La Osa de Andara izeneko Emakume Basati bat aurkitu zela esan zuten bertakoek.
Aro Garaikidea
Erromantizismoan naturaren inguruko gaiak bueltatu ziren, eta basatasuna ere erromantizatu zen. Zientziak aurrera egin ahala, Gizon Basatia berriro ere mito bezala ikusi zen, eta antropologiak berak gaia ikertu zuen. Antzinako gizakiek (Cro-Magnon) eta kriptozoologiak hartu zuten Gizon Basatiaren lekua giza pentsamenduan.
Gizon Basatia galdutako katebegia
Gizon Basatiaren sailkapen zientifikoa arazo bat izan da Lineok bere Systema Naturae aurkeztu zuenetik. Gizakiaren lekua Unibertsoan, beste animaliekin harremana eta horrek ekarriko zuen eboluziorako bidean Basatia (mitologikoa zein benetakoa) enigma bat zen. Lineok gizakia sailkatzen zuen Homo sapiens izena emanda, baina egin zituen hainbat azpiespezie (gorria, zuria, horia eta beltza); gainera, kondairatako hainbat izaki ere sartu zituen, tartean haur basati batzuetan oinarritutako Homo (sapiens) ferus azpiespeziea. Azpiespezie honen bilaketak jarraitu du hurrengo mendeetan, jakiteko ea ebidentziarik ote zegoen.
Georges-Louis Leclerck idatzitako Historia naturalean jada aipatzen du zein zaila den Gizon Basatia zer den azaltzea, animalia gisa hartzen duen arren. Hala ere, lehen aipatu bezala, berak monogenesian sinisten zuen, sorkuntza bakarrean. Honela, Gizon Basatia eta zibilizatua batera sortu ziren eta zibilizatu guztiek arbaso komuna dute basatiekin. XIX. mendearen hasieran Louis Agassizek teoria poligenetikoa proposatu zuen, gizakiaren linaje ezberdinekin eta arrazan oinarritutako sailkapen batekin, gerora arrazismo zientifiko gisa ezagutuko zena. Agassizek jatorri ezberdina ematen dio arraza bakoitzari, baina amerikar indiarra ez du behean jartzen, bere izaera independente eta kuraiatsua dela eta.
Badira autore batzuk defendatzen dutenak Neanderthalgo gizakia ren oroitzapenetik abiatzen dela "bestearen" eraikuntza hau, baina teoria honek ez du onarpen zabalik.
Gizon Basatia eta trogloditak
XIX. mendean, Neanderthalgo gizakia eta Cro-Magnonaren aurkikuntzarekin, gizon basatiaren mitologia iraganera mugitzen da, eta galdutako katebegien, erdi-gizon-erdi-tximino eta tankerako kondairak sortzen dira. J. H. Rosny, Austin Bierbower, Stanley Waterloo, H. G. Wells, Fernand Mysor, Max Begouën edo Léon Lambryk nobela aurrehistorikoaren generoa abiatzen dute, gai hori hartuta. Neanderthalaren eta Cro-Magnonaren arteko harremanak landu zituen ere Jean M. Auelek The Clan of the Cave Bear liburuarekin abiatu zen hexalogian.
Herri kulturan trogloditaren figura sortzen da, kobazuloetan bizi den gizakia, ezaugarri oso antzestralekin (berez dituztenak baino gehiago), makil batekin edo arma oso handi batez lagunduta, ilez edo larruz estalita eta indar handiarekin: bere emakumea iletik tiraka eraman dezake kobazulora, eta mamut bat ehizatu eta arrastaka eraman.
Estereotipo hau Arthur Conan Doyleren The Lost World (1912)en agertzen da, gaur egungo gizakiekin borrokan ari diren tximino-gizonekin. Edgar Rice Burroughsek ideia moldatu zuen The Land That Time Forgot (1918) liburuan. Filmetan ere genero bat sortu zen, lehenengoa D. W. Griffithen Man's Genesis (1912); Charles Chaplinek satirikoki landu zuen His Prehistoric Past (1914), Brute Force (1914), The Cave Man (1912) eta Cave Man (1934) filmekin. Griffithen pertsonaiek ezin dute hitz egin, makilak edo arrokak erabiltzen dituzte arma gisa eta heroiak Tarzanen itxura du eta dinosauroekin borrokatzen du. Captain Caveman and the Teen Angels marrazki bizidunetan arketipo hau esplotatzen da, ilez guztiz estalita eta makil handi bat daraman superheroi batekin. Harriketarrak antzinako gizakien zibilizazio moderno bat erakusten du.
Gizon Basatia eta estralurtarraren figura
Jean-Bruno Renarden ustez, XIX. mendearen amaieratik aurrera Gizon Basatiaren irudia bueltatu zen, baina kontrako eredu batekin: estralurtarrarena. Ikuspegi honetatik, eboluzioaren mitologian sartuko lirateke bi fenomenoak: gizaki basatiak gutxiago eboluzionatutako bestea izango lirateke eta estralurtarrak gehiago eboluzionatutako bestea; estralurtarra gizakiarekiko izango litzateke, mentalitate europarrean mendebaldeko gizaki txuria dena hotentotearekiko. Estralurtarra figura literarioa izan da XVII. mendetik (Francis Godwinen The Man in the Moone, 1638an idatzia), baina XX. mendean izan du bere unerik gorena, komiki, marrazki bizidun, zinema eta bestelako adierazpenekin. Tematika ugari badaude ere, normalean estralurtarrak teknologikoki garatuagoak dira, eta gizakia da basatia dena bere aldean. Avatar izango litzateke horren aurkakoa, non gizakia den teknologikoki garatua eta bertakoak, naturarekin konexio handia duten izakiak, Pocahontas filmaren antzera.
Itxura ez ere, kontrajarriak izan ohi dira. Gizon Basatia iletsua da, aurpegiko elementuak handiak izan ohi ditu, animalien itxurakoak eta animalien gisa komunikatzen da; estralurtarraren irudi klasikoan (ikus Martetarrak) ez du ilerik izaten aurpegiko fakzioak ez dira ondo ikusten (askotan sudurrik gabe), begi zein burmuin handia dute eta komunikatzeko gailuak edo telepatia erabiltzen dute; basatiak makil handi bat izaten du arma gisa eta estralurtarrak paralizatzeko edo desintegratzeko arma metaliko eta oso garatuak.
Literaturan konexio hau oso argia izan da batzuetan. H. G. Wells ek zioen 1877an Tasmaniaren inbasioan eta bertako biztanleen erailketan oinarritu zela Ingalaterraren martetar inbasio bat irudikatzeko. Brunoren arabera, estralurtarraren mitologia hori beste lurraldeen deskolonizazioarekin batera eman zen, eta pentsatzen du bien arteko konexioa badagoela. Utopiaren eraikuntzan bi izakiek ere izan dituzte antzekotasunak: erromantizismoan "Basati Ona"ren eta paradisu galduaren mitoa hedatu zen eta ikuspegi ekologiko hori ere ikusi da estralurtarren mitologian (adibidez, E.T. the Extra-Terrestrial edo Avatar filmetan). Bi mitologien arteko konexioak gehiago dira oraindik: askotan estralurtarrak ikusteko lekuak gizaki basatiak ikusteko egon diren lekuen berberak dira, proposatuz historian egon diren gizaki basatiak, benetan, estralurtarrak zirela, edo gizakiak estralurtarren eta gizaki basatien arteko sexuazren ondorio direla.
Literaturan
XIX. mendean hainbat ipuinetan landu zen Gizon Basatiaren ideia. Grimm anaiek bi ipuin dituzte, gutxienez, gaiari buruz. Horietako bat De Wilde Mann  da, 1815an argitaratua, non Gizon Basatia animalia bat bezala jokatzen den madarikazio baten ondorioz.
Ehiztari zahar batek, azkenean, "Piztia" alkoholarekin mozkortzea lortu zuen, harrapatzeko erraza izan zein, eta jaunarengana eramaten du. Bertsio goiztiar eta primitibo hau, ordea, hitzez hitz berrikusten dute anaiek denboran zehar.
Der Eisenhans maitagarrien ipuinean, errege batek, zenbait ehiztari, ehizan aberatsa den baso batean ehizatzera bidaltzen ditu, baina hauetako inor ez da inoiz itzultzen. Bere ehiztarietako bat bera ere ezin da arazoaren muinera iritsi, harik eta ehiztari bitxi bat iritsi eta bere txakurra urmael batera giza esku batek arrastaka eramaten ikusten duen arte. Ehiztariak urmaela esplotatzen uzten du, non gizon basati bat agertzen den, orain erresistentziarik gabe lotuta dagoela dirudiena. Gizon Basatiak badu putzu bat, bertan erortzen den guztia urre bihurtzen duena. Putzuko kristalezko uretan, noizean behin, urre-koloreko arrain bat edo urre-koloreko suge bat ikus daiteke. Maitagarrien ipuinaren testuan honela deskribatzen da:
Hamarkada berberean Mary Shelleyk Frankenstein idatzi zuen. Teknikoki Gizon Basatia ez bazen ere, bere ezaugarri eta mitoetako batzuk biltzen ditu. XX. mendean fantasia generoan sortu diren pertsonaietako batzuk Erdi Aroko gizon basatitik eratortzen dira. J. R. R. Tolkienen Hobbita zein Eraztunen Jauna horren adibide dira. Lehenengoan, arketipoa Beorn izango litzateke, hartz larruz jantzitako pertsona bat, baina aldi berean hartz gisa ere porta daitekeena, forma baino arropa aldatuz. Gandalf eta Bilbo Zorrozabal baino askoz handiagoa da eta aizkora batekin armaturik agertzen da. Hala ere, pertsonaia hau ez da guztiz Gizon Basatia, hitz egiteko gai delako, eta ez duelako beldurtzen berarekin dagoena. Eraztunen Jaunan Ghân-buri-Ghân Drúadan basoko pertsonaia da, "beste garai batetik geratzen dena"; hitz egiteko gai bada ere, esaldi sinpleak baino ez ditu egiten, eta ingelesezko bertsionak literalki aipatzen da wose bat edo wild of the forest (basoko basatia) bat dela. Rohango herritarrei ez die eskatzen ezer ere ez gudura laguntzearen ruke, soilik "bakean uztea" eta ez ehizatzea eurak berriro ere, "animaliak basatiak balira bezala". Jane Chanceren arabera, Aragorn bera aurkezten denean lehenengo aldiz hobbitei Gizon Basatiaren mitologiarekin aurkezten da, eta inguruan daudenek ere iritzi berbera dute. Túrin Turambar, The Children of Húrin liburuko protagonista eta Silmarillionean ere agertzen dena, Kalevalan oinarritutako pertsonaia da, zibilizaziotik kanpo bizi den misantropo bat. Tolkienen azken pertsonaia arketipikoa Gollum da, maldizio baten ondorioz basati eta animalia bilakatutako hobbita. Erdi Aroko tradizioetako asko biltzen dira pertsonaia honetan, eta Frodo Zorrozabalekin aurkitzen denean, bere kontraparte basatiaren papera egiten du; are eta gehiago, euren arteko harremana egin ostean, Frodok gero eta antza handiagoa hartzen du Gollumekin, eta irudikatzen du bien arteko muga zein lausoa izan daitekeen. Bere misioa egiteko ere arropa galtzen du, ondoren orko arropak hartzen ditu, lau hankatan igo behar du mendia eta, azkenean, biluztasuna berriro ere aipatzen da, metafora gisa. Tolkienek, gainera, pertsonaia hauek "Bestea" direla nabarmentzeko hizkuntza ere erabili zuen. Adibidez, Drúadaneko basoko biztanle basatiek hitz egiten zuten hizkuntza "guztiz atzerritarra" zela aipatzen du, kritikari batzuen arabera "Hollywoodeko Tarzan batena bezalakoa". Deidre Dawsonen ustez Tolkienen lanean oso ondo garatzen da Bestearen kontzeptu filosofikoa, Emmanuel Levinasen ildotik.
XXI. mendean Game of Thrones liburu zein telesailaren baitan erromatar garaitik datorren tradizioa txertatu da, Iparraldeko Harresiaz haratago bizi diren "basatiak" (wildlings) gizakiak dira, indar eta gaitasun handikoak, oraindik ezezagunagoak diren bestelako izakiengandik gizakiak salbatzen dituztenak eta zibilizazioaren arauak betetzen ez dituztenak.
Basoko eta mendietako izpirituak
Basoko eta mendietako izpirituak, zentzurik zabalenean, maitagarrien elezahar eta ipuinetan agertzen dira Europa osoan, baita Europatik kanpo ere. Izaki hauek, Gizon Basatia baino nabarmenki boteretsuagoak bezala irudikatzen dira. Naturaren maisutzat hartzen dira, eta gizakiak eragin diezaieke, baina ez suntsitu. Adibidez, basoko izpiritua den Schrat inauterietako pertsonaia Gizon Basatiaren antzekoa dela dirudi. Mendi handiak Rübezahlen bizilekua dira Alemanian (Liczyrzepa, ), Skogsfrutarrena Eskandinavian. Izaki fantasmalak dira, forma ezberdinetan ager daitezkeenak. Beren burua eraldatzeko gai dira, baita desagertzeko ere. Normalean, botere magikoak dituzte edo naturaren indarren gaineko kontrola dute. Ekaitz elektrikoak eragin ditzake, eta gizakiak babesik gabe daude. Istorio batzuetan gizakiak engainatzen du, baina Rübezahl ezin da harrapatu eta giltzapetua izan.
Essex konderria (Virginia)
Essex konderria (Essex County) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Tappahannock da. 2010eko zentsuaren arabera 11,151 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Gizon Basatia
Gaixo-psikikoak eta marginatuak
Istorio zaharretan, Biblian edo Erdi Aroko poesian adibidez, istripu baten edo Jainkoaren zigor baten ondorioz eromenean erortzen diren eta zentzurik gabeko animalia bat bezala basatiki bizi behar duten pertsonen aipamenak daude. Horrez gain, arropa erauzi eta basamortuan zehar biluzik korrika egin dezakete. Pariak, eroak eta arloteak, Gizon Basatiaren antzeko irudikapenetan agertzen dira dira, baina, hauek ez bezala, lau hanken gainean ibiltzen.
Essex konderria (Virginia)
Geografia
Essex konderriak 74,074 kilometro koadro ditu. Horietatik 7,479 ura dira. Beste 66,594 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 15,05 da.
Gizon Basatia
Gaixo-psikikoak eta marginatuak
Zigor horrek Nabukodonosor II.a kolpatzen du pasartetan. Juduen kontakizunean, Nabukodonosor tirano harroa da, juduen atzetik dabilena. Ahots zerutiar baten bidez, umiliaziorik sakonena iragartzen zaio. Erotzen da da eta zazpi urtez animalia bat bezala bizi eta belarra jan behar du.
Essex konderria (Virginia)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 11,151 pertsonetatik 6,588 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 349 dira. 4,224 beltzak edo afroamerikarrak. 46 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 86 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 13 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 192 pertsonek kokatzen zuten.
Gizon Basatia
Gaixo-psikikoak eta marginatuak
Merlinen elezahar galestarrean eta bertan oinarritutako Vita Merlini latinoan Myrddin poetak halako patuarekin topo egiten du: bere maisua gudu batean hiltzen denean, burua galtzen du, basorantz doa eta sagarrondo batekin eta txerriekin hitz egiten du. Honela 50 urtez bizi da, mirari baten ondorioz sendatu arte.
Hartmann von Aueren Iwein eleberrian gai honi buruzko deskribapen kezkagarri bat ere aurki daiteke. Iwein zaldun arturikoak, bere emazteak ezarritako epe bat galtzen du, eta, beraz, bere mesedea galtzen du. Ondorioz, gortetik ihes egiten du, guztiz erotzen da eta basoan biluzik dagoen ero batek bezala jarraitzen du bizirik.
XIV. mendeko alsaziar egile ezezagun baten Der Busant ("sagutegia") lanean, Ingalaterrako Printze galduak basoan basati begetatzen du. Printzearen eta Frantziako Erregearen alabaren arteko maitasun istorio honetan, printzeak burua galtzen du bere maitearengandik banandu izanaren minagatik. XV. mendearen amaierako tapiz bateko eszena batean, lau hankatan arrastaka doan irudi iletsu eta basati bat bezala irudikatzen da. Maiterik gabeko bizitza ankerra eta basatia da. Azkenean, bikotea berriz elkartuko da eta ezkondu egingo da. Bernardo Atxagaren Obabakoak laneko Camilo Lizardi erretore jaunaren etxean aurkitutako gutunaren azalpena ipuinean herriko ume bat basurde bihurtzen da basora ihes egiterakoan.
XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, "Gizon basatia" eromen mentalagatik eroetxera eraman eta zigortzen ez zuten kriminal baten izen arrunta zen. Gizaki Basati gisa agertzea, delitu batez akusatua ez izateko modu gisa aurkezten zen, zigorrari ihes egiteko gaixotasun psikologiko bat irudikatuz.
Haur basatiak
Haur basati bat bere haurtzaroko denboraldi luze batean gizartetik kanpo bizi izan den pertsona bat da. Kategoria honetan sartzen dira urteetan giza harremanik txikiena izan ez duten pertsonak eta konfinaturik bizi izan diren haurrak. Horrelako kasuak ez dira oso ohikoak eta horren ondorioz fenomeno honen inguruko dokumentazio zientifikoa oso urria da. Haur basatiak, berez, ez dira izaki mitologiko: benetako haurrak dira. Hala ere, ipuin zein elezaharretako pertsonaia ugari animaliek hazitako haur basatiak dira.
Haur basatiek ez dituzte izaten normalean kulturatze prozesuan ikasten diren oinarrizko trebetasun sozialak. Adibidez, baliteke komuna erabiltzen ez ikastea, bizitza osoan lau hankatan ibili ondoren tente ibiltzen ikasteko arazoak izatea edo inguruan duten giza jardueran interes falta izatea. Askotan arazo mentalak dituzte eta ia ezinezko egiten zaie giza hizkuntza bat ikastea.
1600. urtea baino lehen, haur basatien istorioak mito eta elezaharretara mugatu ohi ziren ia bere osotasunean. Horren adibide dira Erromaren sortzaile diren Romulo eta Remo, adibidez. Ipuin horietan, haur basatiek janaria lortzeko ehizatzen zuten, lau hankatan egiten zuten korrika eta ez zekiten hizkuntzarik. Denborarekin kasu errealak agertuz joan ziren. Filosofoak eta zientzialariak haur horiekin liluraturik zeuden eta haur horiek giza familiako espezie ezberdin baten parte ote ziren galdetzen hasi ziren. Galdera hori serioago hartu zen zientzialariak XVIII. eta XIX. mendeetan gizakien garapena eta mundu naturalaren ulermena izendatzen eta kategorizatzen saiatu zirenean. XX. mendean, psikologoak portaera eta kultura biologikoa bereizten saiatu ziren. Isolamenduan edo animaliekin bizi ziren haur basatiek dilema honen adibideak eman zizkieten.
Gizaki/animalia kimerak
Gizaki/animalia kimerak aintzinarotik existitu dira, eta kontakizun askoren parte dira. Ez dira, zentsu hertsian, Gizon Basatia, baina kondaira askotan loturik agertzen diren irudiak dira.
Goi Erdi Aroan, Alberto Magnok tximinoak, pigmeoak, zakur-jendea (zinezefaloak) eta satiroak ezarri zituen gizakiaren eta lauoineko animalien artean, eta asko teorizatu zuen ea pigmeoak pertsona edo animalia ziren ebazteko. 1641ean tximino bizi bat, txinpantze bat, Holandara Afrikatik iritsi zenean, gizakiaren eta animalien arteko lotura aurkitu zuela pentsatu zuten. Georg Bauer medikuak (Georgius Agricola, 1494-1556) hezurrak jaso zituen Erzgebirge mendietako meategietan, fosilak ezagutzeko balio izan zutenak.
1546ko Trentoko Kontzilioan, Elizak esplizituki nabarmendu zuen Adam izan zela lehen gizona eta Jainkoak sortutako beste gizakirik ez zela existitu bera baino lehen. Isaac de La Peyrère marranoak (1596-1676) tesi hau kritikatu zuen eta Adamen semeak emakumeekin umeak izan zituela adierazi zuen. Preadamiten tesia (gizaki aurrekoak, gizaki primitiboak) Jainkoaren sorkuntzaren froga gisa erabili zuen. Edward Tysonen arabera (1650-1708), Rebekak gizaki aurreko batekin sortu zuen Esau iletsua Homo Sylvestris bat zen.
Georges-Louis Leclerc de Buffonek (1707-1788), lurraren adina 75.000 urte zela esan zuen eta, honela, munduaren sorreratik kalkulatutako data elizak kalkulatutakoa ez zela adierazi zuen (K. a. 3000 eta K. a. 7000 bitartean izan zena). 75.000 urteko aldi luze honetan, bizitzeko moduen iraungipena posible bihurtzen da. Systema Naturae 1758 lanean, Carl von Linnék (1707-1778) tximinoak eta gizakiak ordena banandu batean batu zituen, primateak. Jean-Baptiste de Lamarckek (1744-1821) eboluzioaren lehen teoria sortu zuen, eta Charles Darwinek (1809-1882) espezieen jatorriari buruzko bere lanarekin aurrerapen handia lortzen lagundu zuen.
Kriptozoologia
Munduko kultura askotan, baso eta mendietan bizi direla esaten den "hominoideen" zurrumurruak daude. Izaki hauen artean Yeti (གཡའ་དྲེད, Elurretako Gizon Izugarria), Txutxuna, Yeren, Bigfoot edo Sasquatch (halkomelemeraz: sésq̓əc, «erraldoi iletsua») eta Orang Pendek daude. Izaki hauek biologikoki gizakia eta tximinoaren artean kokatzen dira. Hala ere, bere existentzia oraindik ez dago frogatuta, existitzen diren testigantzak eta fenomeno honen argazki eta grabazio filmikoak ez baitaude zientifikoki onartuta kriptozoologiatik kanpo.
Kontakizun hauek eremu mitologikoan betidanik existitu badira ere, Aro Garaikidean interes berezia hartzen dute, gizakiak jada eremu gehienak esploratuta dituela ikustean. Gizon basatiaren ordez, kriptozoologia hedatzen da, eta Bernard Heuvelmans bezalako zoologoek proposatu izan dute Neandertalgo gizakia eremurik urrunenean biziraun dutela.
Gizaki Basatiak eta inauteriak
Europa osoan zehar mantendu diren inauteri zaharretan agertzen dira naturako izakiekin harremanak, bereziki hartzarekin eta akerrarekin. Gune menditsu askotan erdi gizaki erdi animalia diren izakiak agertzen dira inauterietan. Bereziki hartza eta hartza-zainaren figura hedatuak daude, baita mendian aurkitutako makil batekin janzten direnak ere. Inauteriak Euskal Herrian horrelako izakiz beteta daude.
Heraldika
Gizon basatien irudikapenak (neurri batean, eta konparatiboki oso gutxitan, emakume basatienak), lehen garai modernoetatik armarrietan erabili izan dira, adibidez irudi arrunt bezala edo armarrien eramaile bezala. Gizon basatiak, armarrietan, Alemaniako behe-mendikateetako meatzaritzaren zantzu indartsu bat dira, sarri, eskualde alpetarretan, tokiko elezaharretako irudi bat irudikatzen dutelarik.
XV. mendean, lehen aipatutako germaniar identitatearen garapenarekin batera, lehen gizon basatiak armarriaren eramaile bezala agertu ziren. Izaki guztiz iletsu bezala irudikatuak izan ziren, makilekin armatuta, armarria lepo inguruan uhal batetik zintzilik idurikatu ohi zen. Ileak gorputza ez ezik, eskuak eta oinak ere bazituzten, eta emakume basatietan bularretan ere bai. XVI. mendean, irudikapen modua aldatu egin zen: Gizon Basatia gizon heldu bat bezala aurkezten da, arroparik gabea, gorputz-bilo gutxiago duena, baina buruan ilea eta moztu gabeko bizarra modu desordenatuan hazten dituena. Hosto adaxkak (haritza), sarritan, buruaren eta sorbaldaren inguruan biltzen dira (hosto kizkurrak). Eskuan, atzapar latz bat, adar handi bat, zutoihal bat edo sustraitutako zuhaitz txiki bat darama, Grabseko armarrian bezala. Errepresentazio modu hau oraindik ohikoa da. Naila hiriko armarriak urrezko atzapar bat duen gizon basati bat erakusten du.
1881eko otsailaren 28ko Prusiako Estatu Ministerioaren dekretu baten arabera, hamabi probintzia prusiarrek uniformeki erakutsi zituzten gizon basati bat eta zaldun bat armarriaren eramaile bezala bere "Armarri Handian". Gizon basatiak beti eusten dio lantza bati banderatxo batekin eskuineko eskuan, bertan Prusiaren armarri txikia duela. Zaldunak modu berean erakusten du probintziako ezkutu historikoa.
Gaztelan XV. mendearen amaieran jada erabili zen, adibidez Toledoko katedraleko Santiago kaperan eta mendearen amaieran oso hedatua zegoen Portugalen. Laster hasi zen ere eraikinak babesteko ateen inguruan jartzen, adibidez Ávilako katedralean.
Txanponak
Harz mendietako zilar eta mineral meatzaritzaren, minerala metal preziatu bihurtzearen eta, azkenik, txanponen ekoizpenaren ondorioz, Gizon Basatiaren irudiak (Wildemannstaler) bere bidea aurkitu zuen Alemaniako hainbat txanponetan: Löser, Thaler, Pfennig eta Groschen piezetan. Guelfoen etxeko gobernariek, Brunswick-Lüneburgeko dukeek, bereziki Brunswick-Wolfenbütteleko printzeek, motiboa erabili zuten Harzeko mendien ikur bezala.
1539an, Henrike Brunswick-Wolfenbüttelekoa lehena izan zen Thalerak egiten Gizon Basatiaren irudiarekin, Riechenbergeko meategian. Motiboa oso ezaguna egin zen, eta 1557an Erik Gaztea Dukeak Calenbergeko Printzerrian jarraitu zuen ideiarekin.
Irudiak erraldoi iletsu bezala irudikatzen ziren, trapu soilez estaliak, eskuetan zuhaitz bat zutela. Bi mendetan zehar, XVIII. mendearen amaiera arte, Gizon Basatia ohikoa zen Guelfoen txanponetan, sarritan Gizaki Basatia irudi bakar bezala erabiltzen zen, oso gutxitan bi Gizon Basati.
Julio Brunswick-Wolfenbüttelekoaren Lichttalerrak, Gizon Basatia, bere ezkerreko eskuan zuhaitz enbor batekin eta eskuinean argi bero batekin erakusten du. 1665eko Augusto Brunswick-Lüneburgekoak "Hausknechtstaler"ak, bere aurrean gurutze formako zuhaitz bat eusten ari zen gizon basati batekin, hiritarrei iseka eginaraziz ekoitzi zituen: "Gizon basatiak basoa barreiatu zuen dukearentzat".
Bi gizon basati, 1790 eta 1809 artean, thaler prusiarretan armarri gisa eginak izan ziren. Schwarzenburg eta Danimarkako txanponetan, batzuetan, emakume basatiak ere irudikatzen dira.
La Chapelle-Neuve (Côtes-d'Armor)
La Chapelle-Neuve (bretainieraz Ar Chapel-Nevez) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Ondarraitzeko kirolgunea
Ondarraitzeko kirolgunea Lapurdiko Hendaia udalerrian dagoen kirol instalakuntza multzo bat da. Bertan Stade Hendayais taldearen errugbi zelaia dago.
Hainbat errugi zelaiez gain kirol instalakuntza multzoa tenis jokalekuek ere osatzen dute.
Aaron Arbizu
Aaron Arbizu (Etxarri-Aranatz, Nafarroa Garaia, 1998ko abuztuaren 4a) nafar esku pilotari bat da. 2022ko martxotik Aspe enpresarentzat jokatzen du. Atzelari gisa jokatzen du.
2022ko martxoaren 8an Irurtzungo Bi Aizpe pilotalekuan profesional gisa debutatu zuen, Joseba Ezkurdia bikote zuela eta Victor Esteban eta Jose Javier Zabaleta bikotearen aurka.
Medel (Lucmagn)
Medel Suitzako udalerria da. Grisonia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
1987ko ekaitza
1987ko ekaitza urte hartako urriaren 15 eta 16 artean mendebaldeko Europa jo zuen zikloia izan zen. Atlantikoko iparraldea (Azoreetan sortu, Bizkaiko golkora mugitu eta ipar-ekialderantz jo zuen) zeharkatu zuen ziklogenesi lehergarri moduan. Frantzia eta Erresuma Batua herrialde kaltetuenak izan ziren eta 22 hildako utzi zituen. Euskal Herrian alerta laranja ezarri zen ekaitzaren ondorioz.
Judgment Night (filma)
Judgment Night (euskaraz Gaueko Epaiketa), 1993ko Stephen Hopkins britainiarrak zuzendutako ekintza-thriller film bat da. Emilio Estevez, Cuba Gooding Jr., Denis Leary, Stephen Dorff eta Jeremy Piven aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
AEB, Chicago, parranda gau batez, lau mutil gaztek (Emilio Estevez, Cuba Gooding Jr., Jeremy Piven eta Stephen Dorff) gauez kaletik dabiltzala Fallon (Denis Leary) gangsterraren agindupeko morroiek burututako hilketa baten lekuko izango dira. Bere krimenen lekukorik bizirik utzi nahi ez duen gizatzar gupidagabea...
Trachydoras brevis
Trachydoras brevis Trachydoras generoko animalia da. Arrainen barruko Doradidae familian sailkatzen da.
Samy Naceri
Samy Naceri, Saïd Naceri jaioa, (Paris, 1961eko uztailaren 2a) frantziar aktore bat da, Daniel Moralesen papera antzezteagatik ezaguna Taxi filmean. Bertan Marseillako taxilari batek poliziarekin dituen gorabeherak ikusten dira komedia eta akzioa nagusi direlarik.
Biografia
Parisen jaio zen. Ama, Jacqueline, frantziarra zen eta aita, Djilali, Algeriakoa. 16 urterekin, Samyk ikasketak utzi zituen bere aitarekin lan egiteko. Bere gurasoak banandu ostean drogen munduan murgildu zen 18 urterekin.
20 urterekin, festa giroko gau batean aurpegian mozketa batzuk pairatu zituen bere Renault 5 Turbo autoko haizetakoarekin eta geroztik marka hura dauka aurpegian. 1984an 5 urteko kartzela zigorra ezarri zioten lapurreta bategatik 4 bakarrik betetzen banketxe-lapur banda bateko gidaria zelako.
90. hamarkadan filmen munduan murgildu zen eta 1994an Luc Besson ezagutu zuen. 4 urte eta gero, Taxi filmeko Daniel Morales protagonistarena egin zuen. Lan honek ospea eman zion eta 8 milioi sarrera baino gehiago saldu zirenez zinema-aretoetan Taxi 2, Taxi 3 eta Taxi 4 filmak egin ziren.
Egun, Marie Guillard aktorearekin ezkonduta dago eta seme bat dauka, Julian, 1995ean jaioa.
2010eko hamarkada
Proiektua :
Iñigo Monreal
Iñigo Monreal Saénz (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1974ko irailaren 26a) atleta ohia da, 400 metro hesidunetan eta 4 x 400 metroko txandakako lasterketan nabarmendu zena. 400 metroko hesidunetako proban, 49,86 segundokoa du markarik onena. Olinpiar Joko bitan izan da: Atlantakoetan eta Sydneykoetan. Beharbada, inoiz izan den nafar atletarik hoberena: guztira, Nafarroa Garaiko 16 txapelketa irabazi ditu, hainbat modalitatetan (200 m, 400 m, 800 m, 110 m hesidunak, 400 m hesidunak eta dekatloia), eta Nafarroa Garaiko 45 marka absolutu gainditu ditu (aire zabaleko pistan: 2 marka 400 metroetan, 12 marka 110 metro hesidunetan, 8 marka 400 metro hesidunetan, 5 marka 4 x 400 metroetan, eta marka bat dekatloian; estalpeko pistan: 2 marka 400 metroetan, eta 15 marka 60 metro hesidunetan).
2008ko Espainiako hauteskunde orokorretan, Diputatuen Kongresurako hautagai izan zen, Nafarroa Bai alderdiarekin.
Maria Rivero
Maria Rivero Campo (Balmaseda, Bizkaia, 1979 ) euskal kantaria da.
Biografia
Balmasedan jaio eta Zeberion bizi da Maria. 2004 urtean hasi zen jendaurrean abesten, Celtas Cortos taldeko hainbat kiderekin "Gota a gota" proiektua sortuz.
2006an Balmasedako hainbat lagunek Apurka taldea sortu zuten eta 2009 arteko iblbidean diska bat grabatu zuten. 2009an Sahararen aldeko elkartasun bilduma batean proiektu berri bat sortzeko ideia izan zuen hiru lagunekin batera, eta Siroka rock taldea eratu zuten. Dagoeneko bost diska plazaratu dituzte.
2010an Eriz Perezekin batera proiektu paralelo berri bat sortu du, oraingoan akustikoa, eta Hutsa izena eman dio. Proiektu honekin ere lau diska atera ditu jadanik.
2017an Kintsukoroi proiektu berria abiatu du.
Tor ater
Tor ater Tor generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Liolaemus somuncurae
Liolaemus somuncurae Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Bzovík
Bzovík Eslovakiako udalerri bat da, Krupinako barrutian kokatuta. 12,99 km²ko azalera du eta 1137 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1135. urtekoa da.
Aita Damian
Jozef De Veuster (Tremelo, Brabante, - Kalaupapa, Molokai, Hawaii, ), Aita Damian erlijio izenez, Belgikako misiolaria izan zen. Ozeaniara joan zen, eta 1873. urtetik aurrera Molokai uharteko legendunekin bizi izan zen. Legendunen apostolua deitu izan da katolikoen artean.
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (eleberria)
The Hitchhiker's Guide to the Galaxy («Galaxiako gida, auto-stopistentzat») Douglas Adamsek 1978an idatzitako eleberri bat da, egile horren The Hitchhiker's Guide to the Galaxy komediazko zientzia fikzioko saileko bost liburuetatik lehena (Eoin Colferrek idatzi zuen seigarrena). Jatorrian irrati sailtzat sortua, gerora liburuak, telebista saioa, bideo-joko bat eta 2005eko bertsio bat azaldu dira. Douglas Adamsek bertsio bakoitzerako apur bat moldatu zuen bere istorioa. Ez dago euskaratuta.
Sinopsia
Saioa Arthur Denten abenturetan oinarritzen da. Gizon ingeles bat da, Londres inguruan bizi dena. Bere lagun Ford Prefectekin, Lurretik alde egiten du, vogoiak izeneko arraza estralurtar batek Lurra suntsitu nahi baitu, autobide espazial bat egiteko. Vogoien ontzi batean sartuta Lurretik ihes egitea lortzen dute.
Vogoiek espaziora jaurtitzen dituztenean, Zaphod Beeblebroxen ontzia agertzen da (Urrezko Bihotza, unibertso ezaguneko ontzirik azkarrena), eta erreskatatu egiten ditu. Zaphod Beeblebrox Forden erdi-lehengusua da, eta galaxiako lehendakaria. Harekin batera datoz Trillian, Arthurren andregai izana, baina Zaphodek kendu ziona, eta Marvin, androide paranoikoa, depresioa duen robot bat. Fordek Arthurri ordenagailua den gida bat erakusten dio, Autoestopista Galaktikoaren Gida, jakituria guztia duen liburua.
Azenokumarol
Azenokumarol antikoagulante bat da, warfarinaren antzekoa, eta K bitaminaren antagonista gisa jokatzen du. Antikoagulantea den aldetik, pazientearen odola gatzatzea oztopatzen du, eta tronbo edo enboloak sortzea eragotzi. 10 eta 24 ordu arteko iraupena du gorputzean, 1 eta 8 mg/eguneko hartuta.
Kumarinaren deribatu bat da, eta Sintrom® edo Sinthrome® izenekin komerzializatzen da.
Indikazioak edo egokiespenak
Tronbosi bat nahiz enbolia bat nozitu dutenek edo pairatzeko arriskua duten pertsona guztiek hartu behar dituzte ahotiko antikoagulanteak:
Kontrola eta tarte terapeutikoa
Lehen, halabeharrez, ahozko antikoagulanteak hartzen zituztenen kontrola eta jarraipena ospitaleetan egiten zen, hematologiako zerbitzuetan, nahiz eta horrek bidaia luzeak eta diru-gastuak eragin. Azken urteotan, berriz, prozesua eta profesionalak hobetzearen ondorioz, anbulatorioetan egiten hasi da, pertsonen bizi-kalitatea hobetzearren. Horrez gain, Lehen Mailako Atentzioko profesionalek, urteetako jarraipena egin izanagatik, ospitaleko profesionalek baino hobeto ezagutzen dute pazientea (erretzen duen, alkoholik edaten duen, botika dosiak ulertzeko gaitasunik baduen...), eta jakintza hori mesedegarria da kontrola egiteko orduan.
Medikuak erabakitzen du tratamendua hastea. Hirurogeita bost urtetik gorakoetan, azenokumarolen hasiera dosia 1 mg/eguneko izan ohi da; 65 urtetik beherakoetan, 2 mg/eguneko. Gero, medikuaren eta erizainaren artean egiten da pertsonaren kontrola, heziketa eta jarraipena. Oro har, erizaina arduratzen da kontrolak eta heziketa egiteaz. Tratamendua hasi eta laugarren egunera egiten da lehen kontrola. Bigarrena, zazpi egunera. Hortik aurrera, kontrola hilabetean behin egitea da ohikoena.
Kontrola egiteko erabiltzen den laborategi-proba nagusia protronbina-denbora (PT) da. Proba hori, 1983. urteaz geroztik nazioartean, International Normalized Ratio (INR) gisa estandarizatua izan da. Ahotiko antikoagulanterik hartzen ez duen pertsonetan INRren emaitza 1 ingurukoa izaten da. Oro har, ahozko antikoagulanteak hartzen dituztenetan INRren emaitza 2 eta 3 artean egotea komeni da.
La Chèze
La Chèze (bretainieraz Kez) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Azenokumarol
Ondorio kaltegarriak
Ahotiko antikoagulanteak hartzeak sor dezakeen ondorio kaltegarri nagusia odoljarioa da. Odoljarioa gehiegizko dosiagatik izan ohi da. Kasuen %4 inguruan agertzen da. Larritasunaren arabera, odoljarioak hiru taldetan sailka daitezke:
Osasun-heziketa
Ahotiko antikoagulanteen tarte terapeutikoa estua da. Beraz, guztiz beharrezkoa da erizainak ahotiko antikoagulazioaren inguruan osasun-heziketa egitea. Tratamendu hori onuragarria da, baina, aldi berean, erronka da, eta ardura eskatzen du. Ondoren datozenak, ahotiko antikoagulanteak hartzen ari diren guztiek jakin beharrekoak dira:
Papua
Papua izan daiteke:
Fairfax konderria (Virginia)
Fairfax konderria (Fairfax County) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Fairfax da. 2010eko zentsuaren arabera 1,081,726 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Fairfax konderriak 105,217 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,957 ura dira. Beste 10,126 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1028,09 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 1,081,726 pertsonetatik 759,104 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 168,482 dira. 96,078 beltzak edo afroamerikarrak. 1,843 amerikar natiboak ziren eta 779 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 188,737 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 3,359 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 31,826 pertsonek kokatzen zuten.
Bayárcal
Bayárcal Almeriako udalerria da, Alpujarraskoa. 2006an 277 biztanle zituen.
Garrulax bieti
Garrulax bieti Garrulax generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.