cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cravanzana
Cravanzana Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Zeharkako lerro
Hezkuntzan, zeharkako lerro terminoa curriculumaren arlo jakin batean kokatu ez baizik eta arlo guztiak busti egiten dituen jarrera eta baloreei dagokie, hala nola bakea, ingurumenarekiko errespetua, sexu-berdintasuna eta osasuna. Zeharkako lerroak bideratzean, baloreak curriculumaren edukietan sartzeaz gainera, ikastetxearen antolakuntzari eta barneko irakasleen arteko harreman eta jarrerei eragin behar zaiela hartu behar da kontuan.
Cravanzana
Mugakideak
Cravanzanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Simone Veil (Bordeleko tranbia)
Simone Veil Bordeleko tranbiaren geltoki bat da, Aisinas udalerrian dago.
Eskala kronoestratigrafiko
Eskala kronoestratigrafikoa lurrazaleko arroka guztien denbora-ordenamendua adierazten duen eskala globala da. Lurra sortu zenetik (orain dela 4.550 milioi urte) gaur egun arte, arrokak etengabe eratuz joan dira lurrazalean, eta arrokak dira, hain justu, igarotako denbora geologikoaren erregistro ia bakarra. Denbora geologikoa eta arroka-erregistroa kontzeptu desberdinak badira ere, erlazio zuzena dute.
Kronoestratigrafiaren helburua da, hain zuzen ere, lurrazaleko arroka guztien eraketaren denbora-ordenamendua ezartzea. Ordenamendu hori era grafikoan adierazten da eskala (edo taula) kronoestratigrafiko estandar globalaren bitartez, non arroka zaharrenak behean eta gazteenak goian agertzen diren. Eskala kronoestratigrafikoak arroken adin erlatiboa adierazten du, hots, zein den zaharragoa eta zein berriagoa, baina ez du zehazten arroken urte-kopurua (adin absolutua). Tradizionalki, arroken denbora-ordenamenduaren ezarpena estratigrafiaren oinarrizko bi printzipioren bitartez egin ohi da: geruzen gainjartzearen eta segida faunistikoaren printzipioak. Eskala eraikitzea estratigrafiaren eta geologiaren lorpen handienetakoa izan da, hain zuzen ere, arroka guztien erreferentea delako eta edozein tokitako arrokak kokatzeko aukera ematen duelako.
Unitate kronoestratigrafiko eta geokronologikoak
Eskala kronoestratigrafikoa zenbait mailatako unitate kronoestratigrafikoetan dago zatituta. Unitate kronoestratigrafikoa denbora-tarte zehatz batean eratutako arrokez osatutako gorputza da. Horrekin erlazionaturik unitate geokronologikoa dago, unitate kronoestratigrafiko bat eratu deneko denbora-tarte gisa definitu ohi dena. Beraz, unitate kronoestratigrafikoak arrokazkoak (estratigrafikoak) dira, eta horiei dagozkien unitate geokronologikoak, aldiz, denborazkoak (ez estratigrafikoak).
Unitate kronoestratigrafikoen mugak arroketan erregistraturik dauden eta denboraren menpekoak diren gertakari global garrantzitsuetan kokatzen dira. Tradizionalki, unitateen arteko mugen ezarpena biziak (edo fosilen erregistroak) jazo dituen aldaketa bortitzetan (suntsipenak, bat-bateko dibertsifikazioa eta abar) oinarritu ohi da, nahiz eta arroken beste ezaugarrien (geokimikoak eta magnetikoak) bat-bateko aldaketak ere gero eta gehiago erabiltzen diren irizpide gisa. Garrantzi handieneko gertakariak unitate kronoestratigrafiko handienak (eontemak) mugatzeko erabili ohi dira, eta garrantzi txikiagoko gertakariak, maila baxuagoko unitateak mugatzeko. Kanbriarraurreko arroka-erregistroaren kasuan, ordea, ia fosil gabea izanik (Ediacararreko fauna izan ezik), unitate kronoestratigrafikoak mugatzeko erabilitako irizpideak nahierara definitutako zenbakizko adinak (urte-kopurua) dira. Unitate kronoestratigrafikoen arteko ukipenak munduan zeharreko adin bereko gainazalak (isokronak) dira idealki.
Eontema kategoria handieneko unitate kronoestratigrafikoa da. Hiru eontema bereizten dira: Arkearra, Proterozoikoa eta Fanerozoikoa. Proterozoiko eta Fanerozoikoaren arteko muga bat dator biziaren bat-bateko dibertsifikazio handiarekin eta izaki bizidun oskoldunen lehen agerpenarekin. Eontemak zenbait eratemaz osaturik daude. Fanerozoikoko hiru eratemen arteko mugak izaki bizidunen suntsipen masiboak erregistratzen dituzten gainazaletan kokatzen dira. Beren izenak garaiko biziaren itxura adierazten dute: Paleozoiko edo “bizi zaharra”, Mesozoiko edo “tarteko bizia” eta Zenozoiko edo ”bizi berria”. Sistema kategoria baxuagoko hurrengo unitatea da. Sistemen arteko ukipenak eskala txikiagoko gertakari biologikoak (adibidez, izaki bizidunen suntsipenak edo lehen agerpenak) edota beste izaera batekoak (adibidez, geokimikoak) erregistraturik dauden gainazaletan kokatzen dira. Zenbait kasutan, sistemak azpisistematan zatitu eta supersistematan taldekatzen dira. Sistemak zenbait seriez, gehienetan hiru seriez, daude osaturik. Serie askok sistemaren izena hartzen dute, kokapenagatik dagokien izena aitzinean gehiturik; adibidez, Behe Jurasiko Seriea, Erdi Jurasiko Seriea eta Goi Jurasiko Seriea. Estaia unitate hierarkikoetatik txikiena da, eta hainbat kasutan azpiestaiatan zatiturik dago. Kronozonak —ez-hierarkikoa den unitate kronoestratigrafikoa— tamaina txikiena izan ohi du, eta unitate estratigrafiko bat (lito-, bio- edo magnetoestratigrafiko) sortu deneko denbora-tartean eratutako arroka-gorputz gisa definitzen da. Beraz, kronozona baten mugak unitate estratigrafiko definitzailearen mugen adin berekoak dira. Adibidez, Exus albus kronozona Exus albus biozona eratu zeneko denbora-tartean eraturiko arroka oroz dago osatuta, biozonaren ezaugarri definitzaileak izan hala ez.
Estratotipoa
Unitate estratigrafiko bat (lito-, bio-, krono- edo magnetoestratigrafiko) formalki definitzeko, urrats batzuk bete behar dira, horien artean, estratotipoa izendatzea eta ezaugarritzea. Estratotipoa unitate edo muga estratigrafiko baten ezaugarriak ongien erakusten duen ebakia da, hau da, erreferentziazkoa edo ereduzkoa dena. Horretaz gain, estratotipoak ere baldintza egokiak izan behar ditu aztertzeko, besteak beste, azaleramendua jarraitua eta hiato gabea izatea, bertaratzeko erraza eta azaleramendu babestua izatea.
Kronoestratigrafiaren kasuan, estratotipoak (edo kronoestratotipoak) ez dira unitateenak izaten, unitateen mugenak (muga-estratotipoak) baizik. Horren arrazoia zera da: azaleramenduetako geruza-segidak askotan ez dira igarotako denbora ororen erregistroa, etenguneak edo hiatoak (erregistrorik gabeko denbora-tarteak) izaten baitituzte beren baitan. Azaleratutako geruza-segida baten barneko erregistro-gabezia posible horiek saihestearren, unitateen mugak definitzen dira. Era horretan, beraz, unitate kronoestratigrafiko bat dagozkion bi mugen artean dagoen arroka oroz osatuta dagoela jotzen da. Kanbriarraurrearen kasuan, aitzitik, ez dago muga-estratotiporik, hain zuzen ere, mugen irizpide markatzaileak adin absolutu zehatzak direlako eta, beraz, ez dagoelako erreferentziazko ebakirik. Proposaturiko muga-estratotipo bat onartua izan dadin, nazioarteko oniritzia behar du. Estratigrafiaren Nazioarteko Batzordeak (ICS) eman behar du oniritzia, eta, ondoren, erakundearen aldizkari ofizialetan (Episodes eta Lethaia) argitaratu behar dute.
Lehen aipamenak
Antzinako Grezian Aristotelesek jada ikusi zuen arrokatan aurkitutako fosilak hondartzan aurkitutako izakien antzekoak zirela; ondorioztatu zuen lurraren eta itsasoaren posizioak denbora tarte luzeetan aldatu zirela. Leonardo da Vincik Aristotelesen pentsamolde bera zuen, interpretatuz fosil horiek antzinako bizitzaren arrastoak zirela.
XI. mendeko Avizena geologoak eta XIII. mendeko Alberto Magno apezpikuak Aristotelesen teoria hedatu zuten, arroka bilatzen zuen fluido baten teoria sortuz. Avizenak ere denbora-geologikoaren oinarria den geruzen gainjartzearen printzipioa ere aipatu zuen, 1027ko liburu batean mendien sorrerari buruz hitz egiten ari zela. Shen Kuo txinatarrak ere XI. mendean "denbora sakonaren" kontzeptua aipatu zuen.
Farnatzes I.a Pontokoa
Farnatzes I.a Pontokoa (Ο Φαρνάκης), Pontoko Erresumako bosgarren erregea izan zen, K.a. 184 eta K.a. 170 bitartean.
Qatarren banaketa administratiboa
Qatarren banaketa administratiboa 2015ean ezarri zuten. Harrezkero, herrialdea 8 udalerritan (baladiyah) dago banatua:
Eskala kronoestratigrafiko
Printzipioen ezarpena
XVII. mendearen amaieran Nicholas Stenok hainbat printzipio ezarri zituen geologian denbora-eskala bat egiteko. Stenok esan zuen arroka geruzak (edo estratuak) segidan sortzen zirela, eta horietako bakoitzak denboraren "zati" bat errepresentatzen zuela. Gainezartzeko legea ere ezarri zuen, esaten duena edozein estratu beste baten azpian baldin badago, ziurrena dela bera baino zaharragoa izango dela. Stenoren printzipioa sinplea izanda ere, frogatzea oso korapilotsua izan zen. Stenoren ideiekin gaur egungo geologiako beste kontzeptu batzuk ere ezarri dira, adibdiez datazio erlatiboarena. XVIII. mendean zehar, geologoek honakoa ikusi zuten:
Abraham Wernerrek XVIII. mendearen amaieran proposatu zuen uholde erraldoi batean sortu zirela arroka guztiak, neptunismo deitzen den teoria. James Huttonek bere Lurraren Teoria aurkezten zuenean 1785ean aldaketa nabarmena izan zen. Gaur egungo ikuspegitik, James Hutton da geologia modernoaren sortzailea. Bere proposamenean esan zuen Lurraren barnealdea beroa zela, eta honek arroka berriak sortzeko motor bat eratzen zuela: lurra higatzen zen airearengatik eta urarengatik eta itsasoan metatzen zen geruzak osatuz; ondoren, kontsolidatzen zen eta harri bihurtu, eta altxatuz lur berriak eratzen ziren. Teoria honi plutonismo deitu zitzaion, neptunismoaren aurka.
Farnatzes I.a Pontokoa
Mitridates III.a Pontokoaren semea eta oinordekoa izan zen. Oinordekotza data, ezin da ziurtasunez zehaztu, baina, edozein kasutan, K.a. 183 baino lehenago gertatu zen, Sinope hiri garrantzitsua konkistatu zuen urtea, bere aurreko erregeek konkistatu nahi izan zutena. Rodastarrek, Erromara enbaxada bat bidali zuten, erasoagatik kexatuz, baina ez zuten erantzunik jaso.
Eskala kronoestratigrafiko
Denbora geologikoaren eskalaren kontzeptua
Eskala kronoestratigrafikoaren eraikuntzaren hastapenetan (XVIII. eta XIX. mendeetan) geologoek ez zuten modurik arroken adin absolutuak edo zenbakizkoak (urtetan neurtuak) zehazteko, nahiz eta denbora geologikoaren handitasuna sumatzen zuten. Erradioaktibitatearen aurkikuntzak XIX. mendearen amaieran eta datazio erradiometrikoen printzipioen garapenak XX. mendearen hasieran, ordea, aukera eman zuten lehenengo aldiz arroken adin absolutuak ezagutzeko eta, bide batez, Lurrak milioika urte zituela baieztatzeko. Denbora geologikoaren eskala unitate geokronologikoz dago osatuta, eta horiek unitate kronoestratigrafikoak eratu zireneko denbora-tarteak dira. Beraz, unitate geokronologikoen mugak zenbakizko adinak dira, eta unitate kronoestratigrafikoen mugen datazio absolutuak eginez lortzen dira. Unitate geokronologikoak (Eon, Era, Periodo, Epoka, Adin eta Kron), horien hierarkia eta unitate kronoestratigrafikoekin duten erlazioa aurreko taulan ageri dira.
Farnatzes I.a Pontokoa
Garai honetan, Farnatzesek, ondoko erresuma zen Pergamoko Eumenes II.arekin gatazka bat izan zuen, honen ondorioz borroka batzuk gertatu zirelarik, baita biek Erromara bidalitako zenbait enbaxada ere. K.a. 181eko udaberrian, bere enbaxadorea itzuli arte zain egon gabe, Farnatzesek, Eumenes II.a Pergamokoa eta Ariarates IV.a Kapadoziakoa eraso zituen, eta Galazia inbaditu zuen armada handi batekin. Eumenes ere, bere armadaren buru jarri zen, baina etsaitasunak laster desagertu ziren erromatar senatuak bidalitakoak iritsi zirenean, borrokaren zergatia aztertzeko asmoz. Pergamon negoziaketak adostu ziren, baina emaitzarik gabe, eta Farnatzesen eskariak, arbuiatuak izan ziren, arrazoiz kanpokotzat jo baitziren.
Eskala kronoestratigrafiko
Denbora geologikoaren eskalaren kontzeptua
Unitate kronoestratigrafikoen mugen datazio absolutu gehienak teknika erradiometrikoetan dautza. Teknika horiek isotopo ezegonkorren desintegrazio erradioaktiboaren ezaugarrietan oinarritzen dira. Isotopo ezegonkorrak (jatorrizkoak) partikula atomikoak igorriz desintegratzen dira, eta egonkorragoak diren isotopoak (eratorriak) sortzen dituzte. Desintegrazio erradioaktiboa denboraren mendekoa denez, datazio erradiometrikoen oinarria da. Zenozoiko eta Mesozoikoko hainbat mugaren kasuetan, ordea, zenbakizko adinen kalkuluak geruza-segiden zikloetan oinarritu dira, non ziklo bakoitzak milaka urteko iraupen periodikoa duen. Erregistraturiko ziklo sedimentario horiek Lurraren parametro astronomikoen aldaketa ziklikoen (Milankovitch zikloak) emaitzak dira, eta periodikotasun ezaguna dute (21, 40, 100 eta 400 mila urte). Zenbakizko datazioa duen geruza batetik abiatuta, erregistraturiko zikloak zenbatuz jakin ahal dira beste mugen adin absolutuak.
Farnatzes I.a Pontokoa
Gerrak, K.a. 179 arte jarraitu zuen, Farnatzesek, bere etsaien indar bateratuei aurre egiteko gai ez zela ikusirik, bakea eskatu zuenean, Paflagonian eta Kapadozian konkistatutako lurraldeak uztera behartua geratu zelarik, Sinope izan ezik.
Trewetha
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, St Endellion parrokian.
Eskala kronoestratigrafiko
Proposatutako Kanbriaurrearen eskala
ICSaren 2012ko liburuan Kanbriaurrea nabarmen berrikusteko proposamen bat jasotzen da, onartutako eskala kronoestratigrafikoaren ondoan. Proposamen horretan Oxigenazio Handia bezalako gertakari garrantzitsuak jasotzen dira, beste batzuen artean, aurreko nomenklatura kronoestratigrafikoa mantentzen den bitartean denbora tarte berdinerako.
Eskalan:
Konparatu gaur egungoarekin (ez dago eskalan):
Llollobelar italiar
Llollobelar italiarra (Lolium multiflorum) Poaceae familiako espezie baten izen arrunta da. Bazka-landare ezaguna da, askotan hirusta gorriarekin landatzen dutena.
Aulotrachichthys prosthemius
Aulotrachichthys prosthemius Aulotrachichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Trachichthyidae familian sailkatzen da.
Bodianus anthioides
Bodianus anthioides Bodianus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
La Mirada (Kalifornia)
La Mirada Kaliforniako hiri bat da. Los Angeles konderrian kokatua dago. 2010ean 48,527 biztanle zituen, 20.3 kilometro koadrotan banatuta.
Mireval-Lauragais
Mireval-Lauragais Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aude departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Luperosaurus kubli
Luperosaurus kubli Luperosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Mireval-Lauragais
Biztanleria
2007an Mireval-Lauragais udalerrian erroldatutako biztanleak 161 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 92 etxebizitza zeuden, 68 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 85 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 68 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 48 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 109 ziren, horien artean 78 aktiboak ziren eta 31 inaktiboak ziren. 78 pertsona aktiboetatik 76 lanean zeuden (43 gizon eta 33 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 31 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mireval-Lauragais udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 166 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.173 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Mireval-Lauragais udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 378 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nahuatl
Nahuatla (jatorrizko izena: nāhuatlahtōlli, hau da, nāhua-tl "soinu garbia edo atsegina" gehi tlahtōl-li "hizkuntza") Mexikon hitz egiten den hizkuntza uto-azteka da. Azteka Inperioaren hizkuntza ofiziala izan zen XIII. mendetik, inperioa 1521eko abuztuaren 13an erori arte.
Makrohizkuntza yuto-nahua hori V. mendetik mintzatzen da, gutxienez. Gaur egun, Mexikoko hizkuntza autoktono en artean hiztun gehien dituena da, hiru milioi hiztun ingururekin, gehienak elebidun ak, gaztelania rekin, edo hirueledunak, ingelesa rekin.
Coyotlatelko kulturaren hedapenarekin batera, K.o. V. eta VI. mendeetan, Mesoamerika n, hizkuntza berehala zabaldu zen Ardatz Neobolkanikoa n, eta Ozeano Bareko kostaldean. Horrela sortu zituen pochutekoa eta beste adar bat Veracruzeko eskualde geografikoan, geroago Erdialdeko Amerikako nahuata sortu zuena. Pixkanaka-pixkanaka, nahuatla beste hizkuntza mesoamerikar batzuen aurrean nagusitzen hasi zen, inguruko lingua franca bihurtu zen arte; lehen etapa batean, Mexikoko erdigunean zabaldu zen tepanecei esker; ondoren, bigarren etapa batean, XV. mendetik aurrera, hizkuntza hori hedatu egin zen Inperio mexika ren mendean zeuden lurralde guztietan zehar.
Espainiaren eta tlaxcaltekoen Inperio Mexikaren konkisten aurreko mendeetan, mexikek Mexikoko erdigunearen zati handi bat bereganatu zuten. Eragin inperialak Mexiko-Tenochtitlan eko, inperioko hiriburuko alegia, biztanleek hitz egiten zuten nahuatlaren aldaera Mesoamerikako hizkuntza ospetsu bihurtu zuen. Espainiarrak Mexikora iritsi ondoren, nahuatlaren gramatika sistematizatu zen, ordura arte ez baitzuen latinezko grafiarik. Espainiarrek kronika, gramatika, poesia-lan eta administrazio-dokumentu asko idatzi zituzten nahuatl hizkuntzan XVI. eta XVII. mendeetan. Idatzizko praktika goiztiar horri, gehienetan Tenochtitlaneko aldaeran oinarritua zegoena, nahuatl klasiko deitu izan zaio, eta Amerikako hizkuntza dokumentatuenetako eta aztertuenetako bat da. Hizkuntzaren ospea eta, neurri batean, konkistatzaileen ondoriozko lurralde-hedapena zirela eta, Felipe II. a erregeak Espainia Berriko Erregeorderriko hizkuntza ofizial bihurtu zuen.
Gaur egun, nahuatlaren aldaera batzuk komunitate sakabanatuetan aurkitzen dira, batez ere Mexiko erdialdeko landa-eremuetan eta Golkoko kostaldean. Aldaeren arteko ezberdintasunak anitzak dira, eta batzuk ez dira elkar ulertzeko modukoak. Huasteca ko eskualdean biltzen dira hiztun asko. Geroago aipatuko den moduan, aldaera guztiek izan dute espainieraren eragina maila handiagoan edo txikiagoan. Aldaera garaikide bakar bat ere ez da nahuatl klasikoaren berdin-berdina, nahiz eta erdialdeko aldaerek, Mexikoko harana ren inguruan hitz egiten direnak, lotura estuagoa duten periferia koek baino.
Ebidentzia dialektologikoak adierazten du aldaera modernoek ez dutela eboluzionatu Tenochtitlanen hitz egindako aldaeratik, nahuatl klasiko deritzonaren kodeketaren aurretik zeuden eskualde-aldaeretatik baizik. Ideia horri jarraituz, proposatu da Mexikoko hiriburuko hizkuntza aldaera desberdinetako hiztunen arteko harremanaren ondoriozko koinéa izan zela.
Garai prehispanikoa
Jatorrizko puntu geografikoari dagokionez, XX. mendeko hizkuntzalariek bat egin zuten yuto-nahua hizkuntz en familia gaur egungo Estatu Batu en hego-mendebaldean sortu zelako ustearekin. Arkeologia ren eta etnografia ren ebidentziak bateragarriak dira Amerikan zehar hegoalderantz hedatu izanarekin; hiztun-komunitateen mugimendu hori hainbat alditan gertatu zen Mexikoko iparraldeko basamortuetatik. Proto-nahua, beraz, Chihuahua eta Durango arteko eskualdean sortu zen. Han, lurralde-hedadura handiagoa hartu zuenean, bi aldaera sortu ziren, bata hegoalderantz hedatuz joan zena, aldaketa berritzaileekin; bestea, berriz, yuto-nahuaren ezaugarri kontserbadoreekin, ekialderantz zabaldu zen.
Proto-nahua hizkuntzako hiztunek Mesoamerika ko eskualdean gauzaturiko migrazioa 500. urtearen inguruan kokatu da uneren batean, garai Klasiko Goiztiarra ren amaierarantz kronologia mesoamerikarrean. Mexikoko erdigunera iritsi aurretik, nahua urreko taldeek Mexikoko mendebaldeko cora eta huichol hizkuntzekin, horiek ere uto-aztekak direnak, harremanetan egon zirela uste da.
Nahuatla eta haren aldaerak, beraz, Teotihuacan en goraldian sortu ziren. Teotihuacango ibilbide komertzialek hizkuntza berriaren hedapen azkarrean eragin zuten.
Teotihuacanen sortzaileek hitz egiten zuten hizkuntzaren identitatea ezezaguna den arren, denbora luzean izan da eztabaidatua; hala, XIX. eta XX. mendeetan, ikertzaile batzuek uste zuten Teotihuacan nahuatlaren hiztunek sortu zutela; geroago, mendearen amaiera aldera, hizkuntza- eta arkeologia-ikerketak zalantzan jarri zuten. Orain uste da totonakoarekin lotura zuela edo jatorri mixe-zokearra zuela. Nahua zati handi batek Mexikoko erdira migratzea Teotihuacanen erorketaren ondorio izan zen eta ez kausa. Garai horietatik maileguak eman ziren hizkuntza-familien artean, baita maila morfosintaktikoan ere.
Mesoamerika n, hizkuntza mai en, otomange en eta mixe-zoke en familiak milaka urtean batera bizi izan ziren. Hizkuntza horien arteko elkarreraginak ezaugarri komun batzuk sortu zituen hizkuntza horietan guztietan, eta horiei esker eremu mesoamerikarra, hizkuntzaren ikuspuntutik, unitate gisa har daiteke, hizkuntza bakoitzak bere taldean duen bilakaera edozein izanik ere. Nahuak Mesoamerikako goi-mailako kulturara iritsi ondoren, bere hizkuntzak ere hartu zituen hizkuntza mesoamerikarra definitzen duten ezaugarri batzuk; horren adibide da nahuek substantibo erlazionalak eta hizkuntza mesoamerikarretan ohikoa den eraikuntza posesiboa.
Teotihuacanek botere zentralista zuen eta tokiko jaurerrien jarraibideak markatzen zituen. Hiri handia kolapsatua izan ostean, botereari aurre egiteko eredu berriak sortu ziren. Eredu horiekin batera, uste da garatu zela nahuatl hizkuntza. Coyotlatelco kulturaren eraginez zabaldu zela uste da, baina hizkuntza ez zuten bertako hiztunek bakarrik hitz egiten, Teotihuacanen mende zeuden otomange talde zaharragoek ere bai pixkanaka.Tula Chico ren sorrerarekin VII. mendean, begi-bistakoa zen nahuaren eragina; hirurehun urte geroago, hiri hori berriro sortu zenean (900. urtearen inguruan), haren sortzaileak “nahuas-chichimecas” gisa ezagutzen dira, zeinak nonohualkekin partekatzen zuten boterea. Garai horretan nahuatlak garrantzi politikoa hartu zuen. Handik gutxira tepaneke n hizkuntza ofiziala itzuliko da (hasieran otomiaren aldaera bat hitz egiten zuten), eta XIV. mendean Tetzcoko acolhuek bereganatu zuten.
Nahiz eta uste den mexikek beti hitz egin zutela nahuatla, baliteke ez izatea hala. Talde honen eragin politiko eta linguistikoa Erdialdeko Amerikan hedatu zen, eta nahuatla lingua franca bihurtu zen merkatarien eta Mesoamerikako eliteen artean.Tenochtitlán hedatuz joan zen harik eta hirigune mesoamerikar handiena bihurtu zen arte, zeinak nahuatlaren hiztunak erakarri zituen. Horrek aldaera berri baten sorrera eragin zuen, dialekto ezberdinen ezaugarriak zituena. Horren garapenari nahuatl klasiko deitu zitzaion.
Erregeordealdi garaia
Espainiarrak Mexikoren bihotzera iritsi zirenean 1519. urtean, nahuatl hizkuntzaren egoera nabarmen aldatu zen; alde batetik, gaztelania hura bazterten hasi zen; bestetik, bertakoekin komunikatzeko modu ofizialean erabiltzeak asentamendu berriak sortu zituen; eta, aldi berean, dokumentazio zabal bat sortu zen latinezko idazkeran, zeina erregistro fidagarri bihurtu zen hizkuntza ulertzeko eta mantentzeko orduan.
Espainiarrak konturatu ziren hizkuntzak garrantzi handia zuela, eta nahiago izan zuten hizkuntza hori erabiltzen jarraitzea, aldatzea baino. Halaber, ikusi zuten Espainia Berria deituko zioten haren hizkuntza indigena guztien ikaskuntza ezinezkoa zela, eta, beraz, nahuatlean zentratu ziren. Konkistaren ondoren, misiolari frantziskotar rek eskola ezberdinak sortu zituzten —adibidez, Santa Cruz de Tlatelolcoko Ikastetxea, 1536an— noblezia indigenarentzat, mendebaldeko kanonen barruan hezteko, zeinetan teologia, gramatika, musika eta matematika ikasten baitzuten. Aldi berean, misiolariek hizkuntza indigenen gramatikak idazten hasi ziren, garai hartan “arte” zeritzenak, apaizek erabil zitzaten. Frantziskotarrek 1531n idatzitako lehen nahuatl gramatika galdua dago. Gordetzen den zaharrena Andrés de Olmos ek idatzi eta 1547an argitaratu zuen. 1645. urte inguruan, beste lau lan argitaraturen berri izan da. Horien egileak Alonso de Molina (1571), Antonio del Rincón (1595), Diego de Galdo Guzmán (1642) eta Horacio Carochi (1645) dira. Azken hori, gaur egun, erregeordealdi garaiko gramatikarik garrantzitsuena izan zela uste da. Carochi bereziki garrantzitsua izan da filologia berrian lan egiten duten ikertzaileentzat, hizkuntza-ikerketa modernoen aurreko ikuspegi zientifikoa dela eta.
1570. urtean, Espainiako Felipe II.a erregeak nauhuatla hizkuntza ofizial bihurtu zuen Espainia Berria n, espainiarren eta bertakoen arteko komunikazioa errazte aldera. Aldi horretan, Espainiako Koroak autonomia handia eman zien herri indigenen tokiko administrazioari, eta herri askotan, nauhuatla izan zen hizkuntza ofiziala esan bezala. XVI. eta XVII. mendeetan, nahuatl klasikoa literatura-hizkuntza gisa erabili zen, eta garai hartako dokumentu ugarik iraun dute gaur egun arte. Aldi honetako obrek historia, kronika, poesia, antzerki lanak, obra kanoniko kristauak, deskribapen etnografikoak eta dokumentu administratiboak biltzen dituzte. Hona hemen adibide batzuk: Florentziar kodizea, Sahaguneko Bernardino frantziskotarrak konpilatutako kultura mexikarraren hamabi bolumenen bilduma; Fernando Alvarado Tezozómoc en Mexicáyotl Kronika, Tenochtitlánen jatorria eta benetako leinua kontatzen dituena; Cantares mexicanos deituriko nahuatl hizkuntzan idatzitako poemen bilduma; Alonso de Molinak konpilaturiko nahuatl-gaztelania eta gaztelania-nahuatl hiztegiak, lexikologia modernorako oinarrizkoa izaten jarraitzen duena; eta Huei tlamahuiçoltica, nahuatlez idatziriko Guadalupeko Ama Birjina agertu zeneko deskribapenetako bat.
Independentzia-mugimenduaren hasieran, indigenen eta nahuatl hizketaren egoerak bere horretan iraun zuen, 6 milioi biztanletik % 66 indigena baitzen, eta euren hizkuntzak garrantzia izaten jarraitzen baitzuen. Adierazle demografikoek Mexikoko biztanle mestizoen hazkundearekin batera hazi dela erakusten dute. Nahuas komunitateek modu sinkronikoan bereganatu zuten kristautasuna. Gainera, herrialdearen ekoizpen-indarraren funtsezko zati ziren; tokiko garapena azken 300 urteetan jada kontsumitutako tradizioan finkatuz joan zen, eta aldaketa gutxi sortu zituen gizartearen eta kulturaren antolamenduan, eta, hain zuzen, adierazpen horietako askok oraindik bizirik diraute.
Aro modernoa
Garai modernoan, hizkuntza indigenen egoera gero eta okerragoa da Mexikon, eta ia hizkuntza indigena guztietako hiztunen kopurua gutxitu egin da. Nahiz eta azken mendean nahuatlaren hiztun kopuru absolutua handitu egin den, indigenak gero eta baztertuago daude Mexikoko gizartean. Komunitate indigenetan izandako aldaketa handiak Ayutlako Plan iraultzailean azaleratutako nekazaritza-erreformen ondorioz gertatu ziren, “Lerdo Legea ren” bidez XIX. mendearen erdialdean. Horrekin, herri-lurrak abolitu ziren, eta, ordutik aurrera, indigenek zerga berriak ordaindu behar izan zituzten. Askorentzat ezinezkoa zenez, pixkanaka latifundio handiak sortzen joan ziren, zeinak aldi berean, euren lurrak, identitatea, hizkuntza eta askatasuna galtzen joatea eragin zuen.
Prozesu horrek bizkortu egin zituen hizkuntza indigenen eta gaztelaniaren arteko harreman aldaketak. Hala, gaztelariak eragin handia izan zuen nahuatlarengan; lehen ondorio gisa, hiri handietatik gertuko eremuetan, hizkuntza eta ohiturak azkar galdu ziren; beste eremu batzuetan “erdalduntzea” indartsuagoa izan zen, elebitasun aktiboa eragin zutelarik; baina baziren indigenen hiztunak isolatuak mantendu eta euren tradizioak puru mantendu zituzten zonaldeak ere.
Urte batzuk beranduago, Porfirio Díaz en gobernuak eta politika porfiriar rek jatorrizko hizkuntzak ezabatzeko joera izan zuten, herrialdearen garapena eta aurrerapena bilatuz nazionalismo mexikar baten pean. Gobernu kardenistara arte soilik sortzen da interes instituzional handia indigenen kultura ulertu eta aztertzeko; hala ere aldaketa esanguratsuak ez ziren 80ko hamarkadaren erdialdera arte gertatu, nahiz eta Mexikon hezkuntza-politikak komunitate indigenen erdalduntzara bideratu ziren. Dena dela, bi milioi pertsonak baino gehiagok hitz egiten dute oraindik nahuatla, eta horietatik %10 inguru elebakarrak dira. Nahuatlaren biziraupena, oro har, arriskuan ez egon arren, zenbait dialekto desagertzear daude; beste batzuk desagertu dira iada XX. mendearen azken hamarkadetan.
1990eko hamarkadan aldaketa handiak gertatu ziren Mexikoko gobernuaren politiketan, indigenen eta hizkuntzen eskubideei dagokienean. Nazioarteko eskubideen arloko akordioen bilakaerak barne-presioekin konbinatuta, lege-erreformak eta gobernu-erakunde deszentralizatuak sortu ziren; hala, 2001. urterako, Indigenen Institutu Nazionala desagertu egin zen, eta Herri Indigenen Garapenerako Batzorde Nazionala eta 2003an sortutako Hizkuntza Indigenen Institutu Nazionala (INALI), hizkuntza indigenak sustatzeko eta babesteko ardurekin, sortu ziren. Herri Indigenen Hizkuntza Eskubideen Lege Orokorrak herrialde horretako hizkuntza indigena guztiak onartzen ditu, nahuatla barne, "hizkuntza nazional" gisa, eta bizitza publiko nahiz pribatuko eremu guztietan erabiltzeko eskubidea ematen die indigenei. 11. artikuluak derrigorrezko hezkuntza elebiduna eta interkulturala bermatzen ditu.
1895ean, biztanleen %5ek baino gehiagok hitz egiten zuten nahuatla. 2000. urterako, proportzio hori %1,5era jaitsi zen. Marjinazio-prozesua eta hiriguneetara eta Estatu Batuetara migratzeko joera kontuan hartuta, hizkuntzalari batzuk zenbait hizkuntzen berehalako heriotzaz ohartarazten ari dira. Gaur egun, batez ere landa-eremuetan bizi diren klase apaleko nekazari indigenek hitz egtien dute. Azken urteotan, ordea, gero eta ospe handiagoa du ari da lortzen hizkuntza; horren ondorioz, gero eta gehiago dira nahuatlez aurki ditzakegun edukiak, Wikipedia edo Telegram Messenger kasu. 2020. urtean, gobernuak gaztelania, nahuatla eta gainerako hizkuntza indigenak hizkuntza ofizialtzat hartu ditu eta beraz, hizkuntza horiek balio bera izango dute legearen arabera.
Dialektoen antolaera eta aldaerak
Hizkuntza-etiketa gisa, "nahuatl" terminoak aldaera linguistikoen continuum bat hartzen du, zeina lotura estua duten hizkuntzen multzo gisa, nahiz hizkuntza bereko dialekto dibergente gisa ulertua izan den.
Mexikon, mexikarra edo nahuatla bost estatutan hitz egiten da batez ere: Guerrero, Puebla, Hidalgo, San Luis Potosí eta Veracruz en. Estatu bakoitzean 100.000 hiztun baino gehiago ditu. Morelos, Tlaxcala eta Nuevo León eko estatuetan populazio sakabanatua edo herri txikietan bizi da; batez beste, 20.000 hiztun inguru daude. Tabasco, Michoacán, Mexiko, Oaxaca, Nayarit eta Durango ko estatuetan eta Milpa Alta ko biztanleetan presentzia oso txikia da eta galtzeko arriskua dago, Oaxacan izan ezik.
Dialektoen aldaerak hiru adar nagusitan biltzen dira: erdialdeko nahuatla, ekialdeko nahuatla eta Mendebaldeko Periferiako nahuatla. Hona hemen dialekto ezberdinak:
Nahuatlaren irakaskuntza
Jatorrizko hizkuntzen irakaskuntza, gaztelania edo munduko edozein hizkuntza bezala, gurasoengandik seme-alabengana transmititzen da. Horrek faktore soziokultural ugari dakartza berekin, asimilazio maila desberdinak zehazten dituztenak eta ulermen eta interpretazio maila desberdinak ematen dituztenak. Funtsean, bi hiztun mota bereiz daitezke: beren inguruko hizketa besterik gabe erreproduzitzen dutenak, idazten ikasi gabe ere, eta hizkera, bai ahozkoa bai idatzizkoa, lantzen dutenak, komunikazio-gaitasuna garatzeko asmoz.
Nahuatl hizkuntzak garai prehispanikoan ez zuen idazteko sistemarik irakasteko, ez baitzen beharrezkoa: etxean ikasteaz gain, derrigorrezko hezkuntzako erakunde batzuetan hizketa komuna (macehuallahtolli) eta hizketa dotorea (tecpillahtolli) bereizten ikasten zen. Eskola indigenetan (Telpochcalli, Calmecac edo Cuicacalli) garrantzi handia ematen zitzaion oratoriako trebetasunak eskuratzeari, eta buruz ikasten ziren hitzaldi moral luzeak, historikoak, antzezlanak eta kantuak. Horrek hizkuntzaren irakaskuntza, eta beraz, hezkuntza eredu arrakastatsua izatea zekarren.
Espainiarrak iritsi eta sistemaren baliagarritasuna ezagutu zutenean, aprobetxatu egin zuten eta nahuatlaren erabilera onartu. Espainiarrek jatorrizko hizkuntza ikasi behar izan zuten, eta horrek, aldi berean, hizkuntza hori ulertzeko eta indigena katekizatzeko tratatuak idaztera behartu. Egia esan, nahuatlaren irakaskuntzak modu naturalean jarraitu zuen, erabilera orokortua zela eta. Erregeordealdian zehar ikasketa-zentroak sortzea zientziak ezagutu eta garatzeko izan zen —horien artean, eskolastika—, eta ez indigenen alfabetizaziorako; nahuatar nobleziak soilik zuen bere hizkuntza irakurtzen eta idazten ikasteko eskubidea; herritarren gehiengoak “eskribauengana” jo behar zuten dokumenturen bat sortzeko.
Egoera koloniala XX. mendera arte hedatu zen (Mexikoko iraultza ren hasieran, indigenen populazioaren % 90 analfabetoa zen). Álvaro Obregón en agintaldian sorturiko Hezkuntza Publikoko Idazkaritza rekin indigenen hezkuntzako sail bat planteatu zen, baina oraindik ere eztabaidan segitzen du ama-hizkuntzen erabilera; 1940ra arte, Lázaro Cárdenas presidenteari esker txertatu ez zirenak. Geroagoko gobernuek erdalduntzeari ekin zioten, bertako hizkuntzen irakaskuntza alde batera utzirik. 80ko hamarkadaren erdialderako indigenen % gora zegoen alfabetatuta, baina soilik % 20k zekien bere hizkuntza idazten.
Hezkuntza Publikoko Idazkaritza k 80ko eta 90eko hamarkadetan programa pilotu berriak jarri zituen martxan, zeinetan bi kulturen hezkuntza zen oinarria; lehenik ama-hizkuntza idazten eta hitz egiten i(ra)kasten zen, eta laugarren eskola-ziklotik aurrera gaztelania txertatzen zen. 1993-94 zikloan, nahuatl hizkuntzan idatzitako doako lehen testuliburuak agertu ziren, Lehen Hezkuntzako hirugarren mailara arte erabil zitezkeenak. Ildo horri jarraitzen dio gaur arte (2016), ez baita material gehiagorik sortu ondorengo mailetarako.
Oinarrizko hezkuntzarekin batera, Hezkuntza Publikoko Idazkaritza k Helduen Hezkuntzarako Institutu Nazionala ren bidez, 15 urtetik gorako pertsonak alfabetatzeko materiala garatu zuen mende honen lehen hamarkadan, bederatzi eskola-eremu indigenatan txertatu zena. Honako hauek dira:
Helduen Hezkuntzarako Institutu Nazionalak “Bizitzarako eta Lanerako Hezkuntza Eredua" deritzon programarekin egiten du lan. Zazpi modulu ditu; horietatik lau nahuatlean daude erabat; material horiek online daude gainera, edonorentzat eskuragarri eta doan.
Nahuatla eta beste hizkuntza batzuk
Bost mendez iraundako elkarbizitzak nahuatlaren eta espainieraren artean eragina izan du bi hizkuntzetan. Nahuatlak espainierarekiko izandako eragina mailegu lexiko ugarietan islatzen da bereziki; baita Mexikoko gaztelaniak dituen zenbait ezaugarri fonetikotan ere, neurri txikiagoan bada ere. Horren adibidea -tl ahoskera da. Mexikar espainiarraren gramatikan duen eragina ez da hain argia, baina uste da eragina izan zezakeela eraikuntza eta joera batzuetan.
Bestalde, nahuatl-gaztelania elebitasunak nahuatlean ere eragina izan du, bai hiztegian, bai gramatikan. Era berean, maya yucateko ak eta Filipinetako hizkuntza batzuek nahuatlismo ugari hartu dituzte, landareak izendatzeko, adibidez.
Nahuatlaren eragina euskaran
Beste anitz hizkuntzak bezala, euskarak ere nahuatlari hainbat mailegu hartu dizkio, gaztelaniaren bitartez: ahuakate, axolot, koiote, ketzal, mezkal, ozelote, tomate, txikle, txokolate, zopilote...
Nahuatlaren eragina gaztelanian
Gramatikan, nahuatlaren eragin gisa -le atzizkiaren erabilera aipa daiteke, aginduari izaera enfatikoa emateko. Adibidez: brinca > bríncale, come > cómele eta pasa > pásale, besteak beste. Uste da atzizki hori gaztelaniaren zehar objektua ren izenordainaren (le) eta nahuako interjezio eszitatiboen (cuele, kasu) arteko gurutzaketa dela. Hala ere, atzizki hori ez da zehar objektuaren benetako izenordaina, hitzezkoak ez diren eraikuntzetan ere erabiltzen baita, hala nola: hijo > híjole edo ahora > órale, kasu.
RAE k nahuatlismo ugari onartzen ditu, hala nola gaztelaniazko: acocil, aguacate, ahuehuete, ajolote, amate, atole, cacahuate, canica, capulín, chalmichi, chamagoso, chapopote, chapulín, chayote, chicle, chile, chipotle, chocolate, comal, copal, coyote, cuate, ejote, elote, epazote, escuincle, guacamole, guajolote, huachinango, huipil, hule, jacal, jícama, jícara, jitomate, macana, mecate, mezcal, milpa, mitote, mole, nopal, ocelote, ocote, olote, papalote, pepenar, petaca, petate, peyote, pinole, piocha, popote, tlalcoyote, pilcate, quetzal, tamal, tecolote, tejocote, tianguis, tiza, tomate, tule, zacate, zapote eta zopilote.
Gainera, toponimo ugari eman ditu, hala nola Mexiko (Mēxihco) eta Guatemala (Cuauhtemallān).
Gaztelaniaren eragina nahuatlean
Nahuatlaren aldaera modernoek bilakaera desberdina izan dute, espainieraren eragina dela eta. Espainieraren eragina bereziki preposizioen, juntagailuen eta lokarrien mailegu masiboan islatzen da. Horrek sintaxiaren zati batzuk berregituratzea ekarri du, batez ere ordena sintaktikoan eta eraikuntza batzuen erabileran. Halaber, oinarrizko kontuaren sistema zaharra gaztelaniaren sistema hamartarrak ordezkatu du, eta beraz, zenbakien jatorrizko izenak hamarretik edo hogeitik beherako zenbakietarako bakarrik erabiltzen dira.
Halaber, nabarina da gaztelaniaren baliokide den ce '1' zenbakiaren erabilera 'un(o), una', nahuatlaren aldaera batzuetan. Eta, jakina, gaztelaniaren lexikoaren eragina ere izan du, errealitate teknologiko berriak edo termino tekniko samarrak izendatzeko batez ere.
Nahuatlean gehien erabiltzen diren hispanismoetariko batzuk hauek dira: axno (asno, "astoa"), cahuayoh (caballo, "zaldia"), cafetzin (café, "kafea"), col ("aza"), hicox (higo, "pikua"), huinotl (vino, "ardoa"), limoni (limón, "limoia"), melon ("meloia"), mantzanatl (manzano, "sagarrondoa"), perexil (perejil, "perrexila"), rahuano (rábano, "errefaua"), torazno (durazno, "mertxikondoa"), penzaroa (pensar, "pentsatu"), abrazaroa (abrazar, "besarkatu"), floreceroa (florecer, "loratu"), pintaroa (pintar, "pintatu"), etab.
Gurugu
Gurugu izan daiteke:
Sklené Teplice
Sklené Teplice Eslovakiako udalerri bat da, Žiar nad Hronomgo barrutian kokatuta. 10,91 km²ko azalera du eta 398 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1340. urtekoa da.
Orreagako kantua
Orreagako kantua (gaztelania eta nafar erromantzez Cantar de Roncesvalles) XIII. mendearen hasieran nafar erromantzeren ezaugarriak zituen Erdi Aroko gaztelaniaz idatzitako poema-epikoa da.
Ramón Menéndez Pidalen ikerketen arabera, 5.500 bertso inguru zituen. Horietatik ehun bat baino ez dira gaur egun ezagutzen.
Ezaugarriak
Egun geratzen den testua, bere iloba Errolanen galeraren ondoriozko Carolusen planctus edo intziria da.
Orreagako kantua ez dago Errolanen kantuan oinarrituta, ezta Codex Calixtinusen Historia Caroli Magnin ere. Izan ere, adituen ustez, litekeena da kondaira XII. mendean Proventzan sortua izatea.
Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik nafar erromantzeren ezaugarriak zituen Erdi Aroko gaztelaniaz idatzita dago. Nafar erromantzezko clamó, exa, Li, vuestra amor (femeninoa), cueyta, crebantando, colpe, me conuerto eta beste hainbat hitz ditu. Nafar grafia ere badu, nahiz eta karaktere gehienak gaztelaniakoak izan.
Rioseco (Karrantza)
Rioseco Karrantzako (Bizkaia) iparraldean dagoen auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 55 biztanle ditu.
Ariarates IV.a
Ariarates IV.a Eusebio, Kapadoziako errege izan zen K.a. 220 eta K.a. 163 bitartean, Ariarates III.aren semea. Haur bat zela koroatu zuten, eta 57 urte inguruz gobernatu zuen. Antiokisekin ezkondu zen, Antioko III.a Handia seleuzidar erregearen alaba zena. Ezkontza honen ondorioz, Kapadoziak Seleuzidar Inperioari lagundu zion honen Erromaren aurkako borrokan. Antioko K.a. 190ean garaitua izan zenean, Ariaratesek, Erromarekin bakea eskatu zuen, K.a. 188an lortu zuena, Pergamorekin zuen harremanagatik, garai horretan, Erromaren aliatua zena, bere alaba Estratonize, Eumenes II.a Pergamokoarekin ezkondu baitzen.
K.a. 183an, bere suhi Eumenesi lagundu zion honek Farnatzes I.a Pontokoaren aurka izan zuen gerran.
Polibiok, K.a. 164an erromatar enbaxada bat aipatzen du, Antioko IV.a Epifanes hil ondoren. Urte bete beranduago, Ariarates IV.a hil zen, honen oinordekoa, bere seme Ariarates V.a izan zelarik.
Parambassis pulcinella
Parambassis pulcinella Parambassis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ambassidae familian.
Rafael de León glorieta (Sevilla)
Bertan, erdigune bezala, iturri bat dago, eta azuleju batean, No te mires en el río irakur daiteke, bere olerkirik ezagunenetako bat dena.
Gune honetan ikus daitezkeen landareen artean, enbor sendoko washingtonia (Washingtonia filifera Endl) bat nabarmentzen da.
Dante Alighieri glorietaren eskuinean eta Covadonga glorietaren atzean kokatua dago.
La Chapelle-en-Valgaudémar
La Chapelle-en-Valgaudémar Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Alpe Garaiak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Chapelle-en-Valgaudémar udalerrian erroldatutako biztanleak 121 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 56 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 56 pertsona aktiboetatik 54 lanean zeuden (28 gizon eta 26 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Chapelle-en-Valgaudémar udalerrian 55 unitate fiskal zeuden, 115 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.005 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 harategi zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean La Chapelle-en-Valgaudémar udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 104 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Goudeyita
Goudeyita fosfato motako minerala da eta mixite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Goudeyita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.
Oberentzen
Oberentzen Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 213 etxebizitza zeuden, 206 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 199 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 206 etxebizitza nagusietatik 172 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 10 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 137 etxek bost zituzten. 183 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 341 ziren, horien artean 250 aktiboak ziren eta 91 inaktiboak ziren. 250 pertsona aktiboetatik 241 lanean zeuden (137 gizon eta 104 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 91 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Oberentzen udalerrian 218 unitate fiskal zeuden, 541,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.490 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Luperosaurus gulat
Luperosaurus gulat Luperosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Otto Kippes
Otto Kippes (Bamberg, 1905eko uztailaren 23a - Würzburg, 1994ko otsailaren 2a) alemaniar apaiz katoliko eta astronomo zaletu bat zen. Bereziki asteroideen orbitei buruz egin zituen kalkuluagatik errekonozitua da, honen ondorioz 1991n Ozeano Bareko Astronomia Elkartearen Zaletuen Lorpenen Saria jaso zuelarik. Asteroide gerrikoko 1780 Kippes asteroidea bere omenez izendatu zen. Kippesek asteroide askorentzako bere lagunak ziren astronomo zaletuen izenak oso modu egokian proposatu zituen.
La Palma (Kalifornia)
La Palma Kaliforniako hiri bat da. Orange konderrian kokatua dago. 2010ean 15,568 biztanle zituen, 4.7 kilometro koadrotan banatuta.
Ding'an
Ding'an (txinera sinplifikatuz: 定安县; pinyineraz: Dìng'ān Xiàn), Hainan probintzian kokatutako azpiprefektura mailako konderria da. Guztira, 304.000 biztanle inguru dauzka 2004ko erroldaren arabera eta 2.403 kilometro koadroko azalera.
Claudia Celedón
Claudia Irene Celedón Ureta (1966ko abuztuaren 15an jaioa) Txileko telebista, zinema eta antzerki aktorea da. Antzerkiko aktore onenaren Altazor Saria irabazi zuen Mujer gallina antzezlanean egindako paperagatik, eta Cartagenako Nazioarteko Zinemaldian saritua izan zen Gatos viejos filmean egindako lanagatik. Andrea García-Huidobro aktorearen ama da, eta Cristián García-Huidobroren emazte ohia.