cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
3390 Demanet
Orbitaren ezaugarriak
3390 Demanet asteroidearen orbitak batezbeste 2,14 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,539 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,74 distantziara. Eszentrikotasuna 0,281 da, eta makurdura orbitala 26,32ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.7 da.
Berde
Berdea edo orlegia urdinaren eta horiaren arteko kolorea da espektro ikusgarrian. 495-570 nm inguruko uhin luzera duen argiaren izena izaten da. Pinturan eta kolore-inprimaketan erabiltzen diren kolore kenkarien sistemetan, horia eta urdina edo horia eta ziana konbinatuz sortzen da; RGB kolorearen ereduan, telebista eta ordenagailuko pantailetan erabiltzen dena, kolore gehigarri primarioetako bat da, gorria eta urdinarekin batera, konbinazio ezberdinetan nahasten direnak beste kolore guztiak sortzeko. Naturan, kolore berdearen eragilerik handiena klorofila da, landareek fotosintetizatu eta eguzki-argia energia kimiko bihurtzeko erabiltzen duten substantzia kimikoa. Izaki asko beren ingurune berdeetara egokitu dira, kamuflaje gisa tonu berdea hartuz. Zenbait mineralek kolore berdea dute, esmeralda barne, kromo edukiagatik berdez tindatzen dena.
Abele Blanc
Abele Blanc (1954ko irailaren 2a) italiar alpinista da. 2011n, hamalau zortzimilakoak igo zituen hogeita bigarren pertsona izan zen, 1992 eta 2011 artean.
Abele Blanc bi aldiz igo da Everest mendira: 1992an eta 2010ean berriro.
Chagny (Ardenak)
Chagny Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chagny udalerrian erroldatutako biztanleak 168 ziren. Familiak 66 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 31 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Berde
Erdi Aroko eta Aro Modernoko Europan, berdea aberastasunarekin, merkatariekin eta bankariekin eta lotutako kolorea zen, gorria nobleziarentzat gordeta zegoen bitartean. Arrazoi horrengatik, Leonardo da Vinciren Mona Lisaren jantzia eta britainiar Komunen Ganberako bankuak berdeak dira, Lorden Ganberakoak gorriak diren bitartean. Halaber, tradizio historiko luzea du, Irlandaren eta kultura gaelikoaren kolorea bezala; Euskal Herrian ere abertzaleek erabilitako kolorea da. Islamaren kolore historikoa da, Paradisuko landaredi oparoa irudikatzen duena. Mahomaren estandartearen kolorea zen, eta ia herrialde islamiar guztietako banderetan dago.
Chagny (Ardenak)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 96 etxebizitza zeuden, 66 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 95 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 66 etxebizitza nagusietatik 60 bere jabearen bizilekua ziren eta 7 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 47 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 77 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 77 pertsona aktiboetatik 75 lanean zeuden (39 gizon eta 36 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chagny udalerrian 70 unitate fiskal zeuden, 177 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.611 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren eta 2 eraikuntza enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 zurgina.
2000. urtean Chagny udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 508 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Berde
Amerikako, Europako eta Islama nagusi den herrialdeetan egindako inkestetan, berdea naturarekin, bizitzarekin, osasunarekin, gaztetasunarekin, udaberriarekin, itxaropenarekin eta inbidiarekin gehien lotzen den kolorea da. Europar Batasunean eta Ameriketako Estatu Batuetan ere, berdea batzuetan toxikotasunarekin eta osasun txarrarekin lotzen da, baina Txinan eta Asiako zatirik handienean, bere konnotazioak oso positiboak dira, emankortasunaren eta zoriontasunaren sinbolo bezala. Ingurumenaren babesaren eta justizia sozialaren aldeko talde politikoek mugimendu berdearen zati gisa deskribatzen dute beren burua, eta batzuek alderdi berde deitzen diote beren buruari. Horren ondorioz, publizitatean antzeko kanpainak egin dira, enpresek produktu berdeak edo ingurumena errespetatzen dutenak saldu baitituzte. Berdea segurtasunaren eta baimenaren kolore tradizionala ere bada; argi berde batek aurrera jarraitzea esan nahi du, txartel berde batek Estatu Batuetan behin betiko bizitzea ahalbidetzen du.
Crotalus polystictus
Crotalus polystictus Crotalus generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Berde
Berde hitzaren jatorria
Euskarazko «berde» hitza erromantzezko verde hitzaren egokitzapena da, hots, mailegu linguistiko bat. Beraz, hitzaren jatorria eta etimologia azaltzeko, inguruko erromantzeetara joan behar da. Euskaraz historikoki ez da egon ondare zaharreko hitzik «berde» kontzeptua adierazteko. Erromantzezko hitza latinezko virĭdis-en (indoeuropar *weys- erroa du, «handitu» esan nahi duena) ondorengoa da, latinez «bizia, gaztea, kementsua, indartsua…» adierazten zuena.
Lehen idatzietatik ageri da hitzaren erabilera (lehen aldiz XIV. mendeko otoitz berezi batean ageri da: menda berde esapidean). Hego Euskal Herriko eta Zuberoako idatzietan berde aldaera baizik ez da, eta Lapurdi koetan ferde ere bai; Nafarroa Beherea n (eta Joanes Leizarraga ren testuan), aldiz, aurrekoekin batera, pherde ere erabili izan da.
Euskarazko beste hitzak
Berdeaz gain, kolore horri erreferentzia egiten dioten modu bat baino gehiago dago euskaraz, musker eta orlegi esaterako.
Musker
Herri kantu honetan ageri da:
Orlegi
XX. mendearen hasieran Sabin Aranak orlegi asmatu zuen kolore berdea izendatzeko. Hori bezalako neologismo edo sabinismo eta hitz berriak sortu zituzten, erdarek kutsatu gabeko “euzkera garbija” sortu zuten Euskal Pizkundea ren garaiko sabindar garbizaleek. Etimologikoki: orri «hosto» eta -legi «bezalakoa», beilegi («hori bizia») hitzaren imitazioz.
Beste hizkuntza batzuetan
Sinople hitza literatura frantsesean erabiltzen zen kolore gorriaren izendapen poetiko gisa. Hitz hori sinopetik, sinopietatik, antzinatasun klasikoan, eskuarki, gorriaz ari ziren hitz latinoetatik eratorria zen, Kapadozian atera eta Sinopeko mendatetik (Anatolia) esportatzen zen okre gorri oso preziatuaren klaseari dagokionez. Heraldikak «berde»aren esanahia hartu ondoren ere, bi mende gehiagoz eutsi zion «gorri»aren literatura-esanahiari.
Prási hitza grekozko Πράσνος-etik dator, eta landare, zuhaitz eta hostoen berde argi distiratsuari egiten dio erreferentzia. Demokritoren filosofoak bi eremu deskribatzen ditu kolore berdeaz hitz egiteko: klorona (χλωρω) berde argirako, eta prásinona (Πράσνω) berde ilunerako. Aristotelesen ustez, berdea beltzaren (lurra sinbolizatzen du) eta zuria (ura sinbolizatzen du) artean dago. Hala ere, ez dago pintura grekoaren lau kolore klasikoetakoen artean; gorria, horia, beltza eta zuria, eta nekez ageri da arte grekoan.
Amazoniako boroboro herriak 17 berde tonalitate ezberdintzen ditu izenez.
Berdea eta urdina bereizten ez dituzten hizkuntzak
Gizakiaren begiak milioika kolore hauteman ditzake, baina denok ez ditugu modu berean antzematen. Haren pertzepzioak zerikusia du gure burmuinak koloreak interpretatzeko duen moduarekin: gure buruen barruan gertatzen da eta, horregatik, esperientzia pertsonalaren araberako zerbait subjektiboa da. Jaio ginenetik ikasi dugu objektuak, koloreak, emozioak eta hizkuntzaren bidez zentzua duten ia gauza guztiak kategorizatzen.
Hizkuntza batzuetan –antzinako txinera, thailandiera, antzinako japoniera eta vietnamera barne– hitz berak berdea zein urdina adierazten zuen, esate baterako, 青 sinogramak (qīng ahoskatua mandarineraz, ao japonieraz eta thanh sino-vietnameraz). Japonieraz, 青 ao urdina da, baina 青森 Aomori eta 青山 Aoyama leku-izenetan (hurrenez hurren, "Basourdin" eta "Mendiurdin" esan nahi dute), nekez ulertzen da basoa zein mendia iurdinak izatea; egun berdea 緑 midori da, baina kasu horretan ez dago egiaztatuta yamato kulturako japoniarrek duela mende batzuk ezin zutela urdina eta berdea bereizi; hala ere, baliteke berdea urdinaren ñabarduratzat hartzea.
Hizkuntza gehienek oinarrizko bost kolore dituzte. Hala ere, batzuek ez dute termino bat berderako eta beste bat urdinerako, baizik eta hitz bat erabiltzen dute bi koloreak deskribatzeko. Historikoki, galeserak «berdea» eta «urdina» izendatzeko, hitz bakarra zuen (glas), japonierak eta txinerak bezala. Errusieraz, grekoz, turkieraz eta beste hizkuntza batzuetan, urdinerako bi termino ezberdin daude: bata, tonu ilunenetarako, eta bestea, tonu argieetarako: adibidez, errusierazko голубой goluboy ("urdin argia") eta синий siniy ("urdin iluna").
Persieraz ez dago beltz / urdin / berde bereizketarik: سبز (sabz) hitzak «berde», «beltz» edo «ilun» esanahia du. Horrela, persierazko literatura erotikoan, azal iluna duten emakumeak sabz-eh bezala izendatzen dira, adibidez, سبز گندم گون sabz-eh-gandom-gun («gari ilunaren kolorekoa») edo سبز مليح sabz-eh-malih («edertasun ilun bat»). Sudango arabieraz pertsona oso ilunak أخضر akhḍar hitzarekin izendatzen dira, arabieraz «berde» argiki esan nahi duen hitza.
Ezaugarriak eta zientzia
Berdearen pertzepzioa, optikan, 495-570 nm arteko uhin-luzera duen argiak sortzen du. Iluntasunera egokitutako begiaren sentikortasuna handiagoa da 507 nm-ko argiari, berde urdinxka bat; ostera, argira egokitutako begia 555 nm inguru sentikorragoa da, berde horixka bat. Hauek dira begiaren kono eta makiltxoen argitasun funtzioen kokapen maximoak (eskotopikoa eta fotopikoa, hurrenez hurren).
Giza begiek hiru motatako kolore-hargailuak dituzte, kono zelula deiturikoak. Kasu batzuetan, bat falta da edo akastasuna dago, eta horrek daltonismoa eragin dezake.
Konposizioa
Pintura eta koloretako inprimaki etan erabiltzen den kolore sisteman (CMYK), berdea horia eta zian konbinatuz sortzen da. RGB kolore-ereduan, telebista pantailan eta ordenagailuetan erabiltzen dena, kolore gehigarri primarioetako bat da, gorria eta urdinarekin batera. Hauek, konbinazio ezberdinetan nahasten dira beste kolore guztiak sortzeko. HSV koloreko gurpilean (RGB), berdearen osagarria magenta da, hau da, gorri eta urdin argia ren nahasketa berdin bat dagokion kolorea. Koloreen ohiko gurpil batean (CMYK), berdearen kolore osagarria gorria da.
Ordenagailuen eta telebisten argiztapen-iturria, normalean, berde horixka den 550 nm-ko uhin-luzeraren espektro labur bat da. RGB kolore sisteman lehen mailako berdea, lehen mailako gorri eta urdinarekin konbinatzen da bitarteko edozein kolore sortzeko. Lehen mailako berdea eta urdinaren argiak nahastean berde bakar bat sortzen da (ez berde horixka, ezta urdinxka).
Kolore-sintesiko sistema gehigarrian, non koloreak pigmentuen ordez kolore-argia nahastuz lortzen diren, berdea kolore primarioa da, gorria eta urdinarekin batera. Horrek esan nahi du kolore-argiarekin lan egiten denean, nahikoa dela hiru kolore horiek proportzio desberdinetan nahastea gainerako guztiak lortzeko, eta beraien baturak zuria ematen du. Tonalitate argiak eta ilunak sortzeko, argitasuna murriztu edo handitu egiten da. Berdea, gainera, kolore hotztzat hartzen da, urdina eta bioletarekin batera.
Argi koloreko sistema gehigarri hau monitoreek eta telebistek koloreak sortzeko erabiltzen dutena da. Sistema honetan, kolore bat bere osagai bakoitzerako zenbakizko balioekin deskribatzen da (gorria, berdea eta urdina), gorria "R"-rekin, berdea "g"-rekin eta urdina "B"-rekin adieraziz. 0tik 255era bitarteko balioen eskala batean, berde gehigarri hutsa R = 0 (gorria batere ez), g = 255 (berdea balio maximoari) eta B = 0 (urdina batere ez) gisa adierazten da.(RGB).
Kuatrikromia bidezko inprimatze-prozedurak (adibidez, koloretako liburuak eta aldizkariak inprimatzeko erabiltzen dena) hiru kolore nagusi ebasle erabiltzen ditu, beltz-agregatuarekin. Horregatik, Laukomiarako kolore bat bere konposaketan sartzen den lau kolore horietako bakoitzaren tinta-portzentajearen bidez deskribatzen da. Berdea ziana eta horia gehituta eratzen denez, kolore berde ertainean inprimatutako eremu bat C = 100 (%100 cian), m = 0 (%0 magenta), y = 100 (%100 horia) eta k = 0 (%0 beltza) izango da (CMYK).
Ostadarra
Ostadarrak, jarraikako kolore zerrenda bat erakusten duen arren, ohi, osatzen duten koloreak sei direla onartzen da: gorria, laranja, hori, berdea, urdina eta morea, argiaren maiztasunen deskonposaketen ondorio, eta hiru oinarrizko koloreek, eta hauek, euren arteko nahasketetan emandako beste hirurek emandakoek osatua, tradizionalki, 7 kolore aipatzen diren arren, urdina eta morearen artean anila jarriz. Kolore zerrenda honi argiaren deskonposizioa deitzen zaio, baina berez lehen aipatutako fenomenoaren jarraipena da: oinarrizko koloreen eta kolore horien arteko nahasketaren ondorio bat da. Gizaki batek bereizi ditzakeen koloreak sekuentzia honetan 100 inguru izan daitezke, eta txuri-beltzezko argazki batean ez da kolore bandarik ikusten.
Pigmentuak
Kolore berdea lortzea ez da erraza. Gizakiaren lehen margoetan beltza, gorria eta zuria agertzen dira, baina berdea ez da inondik ere lortu. Naturan kolore hau oso ohikoa den arren, pigmentuak lortzea ez da hain erraza, lehen aipatu dugun klorofila fotosentikorra delako eta, beraz, degradatzen delako. Gizakiak lortu zuen lehenengo pigmentu berdeari landare izena ipini zion: malakita. Grekoek ipini zioten izena, eta malben hostoen kolorekoa esan nahi du. Bitxia da, ziur aski malba morearekin lotuko genukeelako hasiera batean, baina malba kolorekoak landarearen loreak dira, ez hostoak. Malakita mineral bat da, ; askotan, azurita izeneko beste mineral batekin batera agertzen da, konbinazio oso baliotsuak sortuz. Mineral biek kobrea dute, betiere urdinaren eta berdearen kimikarekin erlazionatuta dagoen elementua. Azurita malakita bihur daiteke, eta horrelako transformazioek artelanen itxura alda dezakete.
XIX. mendean zehar heriotzaren pigmentua izan zen berdea, kolore berdea lortzeko erabili ohi zen elementu kimikoaren ondorioz: artsenikoa. XVIII. mendearen amaieran Carl Wilhelm Scheelek lehenengo pigmentu artsenikoduna lortu zuen. Scheelen berdea deritzonak kobrea ere badu. Pigmentuak izugarrizko arrakasta izan zuen, batez ere, mende-aldaketarekin batera bertsio egonkorragoa agertu zenean. Verones berdea, esmeralda berdea edo Paris berdea deitu zioten. Margolari inpresionistak eta prerrafaelistak ez ezik, gizarte viktoriarra ere pigmentu honekin maitemindu zen. Etxeko pareta-papera berdez koloreztatu zuten, eta modan jarri zen emakumeen soinekoa berdez tindatzea. Ondorioz, askok pairatu zuten artsenikoaren efektua, kontaktu zuzenean egoteagatik zein hormetatik askatzen zen lurrinak arnasteagatik. Napoleonek berak pairatu zuen Santa Helenako etxea berdez pintatuta izateagatik, eta baliteke horren ondorioz hil izana.
Hala ere, gizakiok ezin gara pigmentu bat noiz agertuko zain egon; hortaz, prozesua bizkortu beharra zegoen. Gutxienez, K.a. IV. mendetik kuprits sintetikoa lortzeko gai gara, nola eta prozesu kimiko baten bidez. Horretarako, kobre-xaflak ozpinaren lurrinekin kontaktuan ipini behar dira. Apurka-apurka azido azetikoak zarakar urdin-berdexka sortuko du xaflaren gainean. Grekoen eta erromatarren garaian, ozpinaz gain, mahats-patsak erabiltzen ziren, biak ala biak mahasgintzaren hondakinak. Hori dela eta, ardoa ekoizten zen lekuetan kupritsa ere ekoizten zen sarritan.
Pigmentu hau oso erabilia zen arren, konposatu egonkorragoak lortzen saiatu ziren; izan ere, pigmentuak erreaktibotasun handia du. Hala, kobre erretxinatua lortu zuten kupritsa erreakzionaraziz zuhaitzen erretxina destilatuz lortzen zen trementina edo kolofonia bezalako konposatu organikoekin. Berriro ere, kobrea tartean.
Lur berdea Antzinako Erroman jada erabiltzen zen pigmentu bat zen. Burdin oxido, magnesio, aluminio silikatoa edo potasioa duen buztin bat ian ohi da. Nizatik gertu, Veronan, Zipren eta Bohemian aurki zitezkeen buztin hauek. Hauts bilakatuta, margotzeko erabil zitekeen. Oxidatutako kobaltoa edo zinka ere erabili izan da XVIII. mendea arte margoak egiteko. Kobalto berdea Sven Rinmanek aurkitutako konposatu bat da, 1780an. 1835an kromo oxido berdea sortu zen modu sintetikoan Parisen.
Landareak
Klorofila fotosintesian funtsezko zeregina betetzen duen pigmentu berdea da, landareen dagoena. Pigmentu honi esker landareek Eguzkitik jasotzen duten argi-energia energia kimiko bihurtzen dute. Landareek ez ezik, algek eta zianobakterioek ere klorofila dute (nahiz eta azken hauetan kloroplastorik ez egon).
Egitura eta propietate desberdinetako klorofilak daude; a, b, c eta d dira garrantzitsuenak, eta hainbat bakteriok ere bakterioklorofilak dituzte. Klorofilarik arruntenak landareetan eta alga berdeetan dauden a eta b klorofilak dira. Alga arreetan c klorofila dago, eta alga gorrietan d motakoa. Klorofila horietako bakoitzak uhin-luzera desberdineko argia xurgatzen du. A klorofilak, esaterako, argi gorria eta urdina xurgatzen ditu, eta berdea islatu (horregatik da kolore berdekoa). B klorofilak ere argi urdina xurgatzen du (460 nm-koa) gehienbat.
Fotosintesia (antzinako grezieratik φῶς, fos, argia + σύνθεσις, sinthesis, eraketa) gaur egun Lurreko bizitzaren oinarri den erreakzio kimikoen prozesua da. Prozesu hau burutzeko gai diren organismoei fototrofo deitzen zaie. Fotosintesia prozesu anabolikoa da. Horrek esan nahi du prozesu horretan landareek molekula organiko konplexuak (glukosa, batez ere) sortzen dituztela molekula inorganiko sinpleagoetatik (ura, karbono dioxidoa) abiatuta. Prozesu anaboliko guztiek energia behar dutenez, sintesi organikoa ahalbidetuko duen prozesuaren aurretik landareek energia kimikoa (ATP) fabrikatu behar dute: hori eguzki-energiaren laguntzarekin lortzen dute. Fotosintesiaren ekuazio orokorra hau da:
hau da, karbono dioxidoa + ura + argi energia → triosa fosfatoa + oxigenoa + ura
Batzuetan, ekuazioa sinplifikatua agertzen da atariko kimikan:
Ohikoa da kolore berdea janari osasuntsuekin erlazionatzea. Barazki berdeek, hala nola ziazerbek, brokoliak, eta ilarrek edo kiwiek klorofilari zor diete kolore berdea; begien osasunarekin lotutako antioxidatzaile bati. Betakarotenoa eta zeaxantina ere proportzionatzen dizkio giza gorputzari. Orokorrean, fruta eta barazki berdeek balio nutritibo handia dute, magnesioa bezalako osasunerako ezinbestekoak diren bitamin eta mineraletan. Gainera, garbitzaile bikainak dira, klorofila maila altuei esker.
Espinakak bezalako barazki berdeek azido foliko kopuru handia dute, haurdunaldirako gakoa dena, adibidez. Barazki berdeek, gainera, potasio eta K bitamina maila altuak dituzte, bihotza babesten dutenak eta odola koagulatzeko prozesuan laguntzen dutenak. Bestalde, begi, hezur eta hortz osasuntsuak mantentzen ere laguntzen dute. Eta azkenik, barazki-hosto berde ilunek (brokolia) antioxidatzaile eta zuntzen kontzentrazio oso handia dute.
Animaliak
Animalien arten gehien bat narrastiak izaten dira kolore berdekoak, salbuespenak salbuespen; sugea, iguana, sugandila, igela, etab kolore berdea izan ohi dute. Baina horrez gain itsas animalia eta hegazti batzuk ere kolore berdekoak dira, adibide esanguratsuenak itsas dortoka eta loroa. Aipatutako animalietako askok kolore berdeko azala dute, ezkutatu edo kamuflatu ahal izateko eta horrela seguru egoteko. Aipatzekoa da bestalde, ugaztun asko eta asko ez direla kolore berdekoak, eta hipotesi batzuen arabera, ugaztunek soilik bi fotorezeptore dituztelako erretinetan eta beraz, ez dutelako gorria eta berdea bereizten gertatzen da hori. Horregatik, beraientzat ez da beharrezkoa kolore berdeko azala edukitzea kamuflatzeko, hau da, azeri batentzat adibidez ehizatu nahi duen kolore marroieko untxia, ezkutuan egongo den landarearen berdearen oso antzerakoa izango da.
Narrasti batzuek kolore berdeko odola dute, biliberdinaren eraginez. Konposatu toxiko hau hemoglobinaren (giza odolaren konposatua eta oxigenoa garraiatzeaz arduratzen den proteina) degradaziotik sortzen da. Esaterako, Ginea Berrian biliberdina maila oso altuetan jasateko gaitasuna zituzten muskerrak aurkitu zituzten.
Mineralak
Kolore berdea oso ohikoa da harribitxietan. Ezagunena esmeralda da. Esmeraldarik famatuenak Kolonbiako Muso meategiko esmeraldak dira: ez dute kolore horiaren isladarik eta mineral honen kristalizazio onaren eraginez, urrutitik ere esmeralda bat dela antzeman daiteke. Munduko beste hainbat tokitan ere esmeraldak ekoizten dira.
Peridotita esmeraldarekin nahastu izan da, baina peridotitak, urre eta hori koloreko isladak ditu. Harribitxien historian tradizio luzea duen mineral bat da. Kaxmirreko peridotita bereziki preziatua da eta baita Mantxuriakoak ere. Arizonan (Estatu Batuak) eta Zabargad-en (Egipto) ere kalitate oneko peridotitak ekoizten dira. Dipsidoa kolore berde iluneko harri kristalinoa da. Kolore bizia dauka, oliba-berdearen antzekoa. Ez du distira urdinik eta kolore berdea kromoari esker dauka. Ezagunena Jakutiakoa (Errusia) da. Turmalina kolore berdeko hainbat tonutan aurkitu daiteke. Kromozko turmalinak berde garbi eta sakona dute. Afrikan, Brasilen, Kongoko Errepublika Demokratikoan, Tanzanian eta Namibian ekoizten da, besteak beste.
Jadea esmeraldarekin batera, harribitxi preziatuenetako bat da. Kalitate handikoa da eta kolore berdea dauka. Betidanik, Txinako kulturan oso ezaguna izan da mineral hau; garai batean bertako damek soilik zuten mineral hau erabiltzeko baimena. Alexandrita, bere aldetik, dagoen argiaren arabera, kolore batekoa edo bestekoa izan daiteke. Argi naturalarekin kolore berde-urdina dauka, argi artifizialarekin, berriz, kolore gorri-morea.
Arroka ultramafiko askotan mineral berdeak egon ohi dira, baita eskisto-berdeak bezalako arroka metamorfikoetan. Azken honetan klorita, aktinolita edo epidota bezalako mineralak aurki daitezke.
Begi berdeak
Begien kolorea irisaren melaninaren kopurua eta hedapenaren araberako genetika ezaugarri bat da. Azken emaitza ondorioztatuko duen hainbat genen prozesu konplexu bat da. Era berean, begiari kolorea ematen dioten irisaren hiru elementuak hiru dira: irisaren epitelioko melanina, irisaren atzealdeko zatiko melanina eta irisaren estroma dentsitatea. Melaninaz gain, prozesuan parte hartzen duen beste elementu bat lipokromoa da. Halaber, prozesuan parte hartzen duten melanina motak bi dira: marroi ilun itxurako eumelanina, eta hori-gorrixka ilun itxurako feomelanina delakoa. Kasu guztietan, baldintza anormalak ez beste, iriseko epitelioaren pigmentua beti eumelanina izaten da, hau kopuru handitan topatu ohi delarik. Modu honetan, begiko koloreen bariazioa irisaren atzealdeko zatiko pigmentua eta estromak bere dentsitatearen arabera zenbat argi bereganatzen duenaren araberakoa da.
Begi berdeak, ziurrenik, OCA2 eta beste gene batzuen arteko interakzioaren ondorioa da. Siberian jada bazeuden Brontze Aroan. Gaur egun ohikoagoak dira Europako iparralde, erdialde eta mendebaldean. Irlanda eta Eskoziako biztanleen %14ak begi marroiak ditu eta %86 inguruk urdin edo berdea. Islandian emakumeen %89k eta gizonezkoen %87k begi berde edo urdinak dituzte. Europar jatorriko estatubatuarren artean begi berdea ohikoagoa da jatorri zelta edo germaniarra dutenen artean. Veronan eta Eslovenian ere oso kolore ohikoa da.
Laserrak
Laser izpi baten ageriko distira, laserraren potentzia optikoaren eta gainazalaren islapenaren mende ez ezik, giza begiaren erantzun kromatikoaren mende ere badago. Potentzia optiko beragatik, laser berdeak beste kolore batzuk baino distiratsuagoa dirudi, giza begia sentikorragoa delako espektroaren eremu berdeko argi maila baxuekin. Hori dela eta, astronomia moduko zientziek kolore berdeko laserrak erabiltzen dituzte. Laser berdeek  beste hainbat aplikazio dituzte: punteria, argiztapena, kirurgia, laser-argien ikuskizunak, espektroskopia, interferometria, fluoreszentzia, holografia, arma ez-hilgarriak eta hegaztien kontrola. Kolore berdeko laserrek begiei beste kolore batzuetako laserrek baino kalte gutxiago eragiten die.
Informatikan
1960. hamarkadatik 1980. hamarkadara arte, koloretako pantailek ospea lortu aurretik, ordenagailu monokromoek garrantzi handia izan zuten. Ordenagailu hauek kolore bakarra erakutsi zezaketen. Ohikoena kolore berdea izatea zen, zuri edo anbar kolorekoa ere izan zitekeen arren. Pantailaren kolore berdea lortzeko P1 fosforoa erabiltzen zen. Pantaila berde hauek nolabaiteko lekua dute herri-kulturan, Matrix bezalako hainbat filmetan ikus daitekeenez.
Daltonismoa
Daltonismoa akats genetikoa da: akats hau duten pertsonak ez dira gai koloreak behar bezala bereizteko. Izen zientifikoa diskromatopsia da, baina “daltonismo” hitza erabiliagoa da. Izan ere, John Dalton zientzialariak deskribatu zuen akats hau berari gertatzen zitzaiona aztertzen hasi zenean. 1794ean argitaratu zuen Extraordinary facts relating to the vision of colours lanean daltonismoari buruz hitz egiten zuen. Daltoniko guztiek ez dituzte kolore berberak nahasten, baina ohikoa izaten da berdea eta gorria nahastea; haatik morearen ñabardurak atzemateko gai dira, ikusmen normaleko pertsonak ez bezala. Akats genetiko hori herentziaz jasotzen da eta X kromosomari lotutako alelo azpirakor baten bidez transmititzen da. Horrela, gizonezko batek X kromosoma akastuna jasotzen badu, daltonikoa izango da. Aldiz, emakumezkoetan daltoniko izatea nekez gertatzen da, bere X kromosoma biek izan behar bailukete akastunak.
Lau daltonismo mota daude: akromatikoa, monokromatikoa, dikromatikoa eta trikomatiko anomaloa. Dikromatikoek bi kono mota dituzte. Batzuek ez dute gorria ikusten, besteek urdina, besteek berdea. Ondorioz, koloreak nahasi egiten dituzte. Hauen barruan hiru mota sailkatzen ditugu: protanopia, tritanopia eta deuteranopia. Azken hau kolore berdea ikusteko gai ez direnak sufritzen dute. Pertsona hauen ikusmenean dauden gabeziak daltonismoaren formarik ohikoenak dira. Daltonismo gorri-berdearen azpimota hori gizonezkoen populazioaren %6 inguruan dago, batez ere deuteranomia arinean. Pertsona deuteranopiko baten kolore espektroari begirada bat botatzen zaionean, kolore batzuk kolore espektro arrunt batetatik ezberdinak direla ikus daiteke. Gorria eta berdea dira kolore arazotsu nagusiak, baina badira, adibidez, gris batzuk, purpurak eta urdin berdexka bat, oso ondo bereizi ezin direnak. Pertsona deuteranopikoek, ez dituzte uhin ertaineko luzera duten kono sentikorrak (berdea). Deuteranotopo batek 2 edo 3 tonu ezberdin bakarrik bereiz ditzake, ikusmen normala duen batek 7 tonu ezberdin ikusten dituen bitartean.
Baimena
Mendebaldeko kulturetan, berdea baikortasun ikur gisa erabiltzen da, eta ondorioz, baimena adierazten duen kolorea ere bada. Kolore berdearen esanahi gehienak positiboak diren bezala, hura bera ere baikortasunaren sinbolotzat jotzen da, hori dela eta orokorrean mundu mailan berdea baiezko erantzunaren ordezkari gisa erabiltzen da. Argi berdeak pasatzeko baimena ematen digu. Bandera berdeak hondartzetan, ura bainatzeko egoera seguruan dagoela adierazten du. Mendebaldeko balore-burtsetan berdeak akzioen prezioen igoera adierazten du, hala ere, ekialdeko Asian berdea burtsaren beherakada adierazteko erabiltzen da.
Gainera, maiz positibotasuna irudikatzen duten sinbolo edo karaktere bereziek kolore berdea hartzen dute baikortasun hori bere egiteko, esanahiak bateratuz. Ingelesezko "tick (check)" (✅) edo "plus" (+) sinboloak esate baterako.
Izadia eta bizia
Berdea da Europan eta Estatu Batuetan naturarekin, bizitasunarekin eta bizitzarekin gehien lotzen den kolorea. Ingurumen-erakunde askoren kolorea da, hala nola Greenpeace eta Europako Alderdi Berdeak. Hiri askok lorategi edo parke berde bat izendatu dute, eta edukiontzi eta zaborrontzi berdeak erabiltzen dituzte. Gurutze berde bat erabiltzen da Europan farmaziak izendatzeko.
Txinan, berdea ekialdearekin, egunsentiarekin, bizitzarekin eta hazkundearekin lotzen da. Thailandian, kolore berdea babesgarritzat jotzen da asteazken batean jaiotakoentzat (berde argia gauez jaiotakoentzat).
Udaberria eta itxaropena
Kolore berdeak duen harremana udaberri eta itxaropenarekin bereziki ezaguna da mendebaldeko kulturan. Aldi berean, udaberriaren eta itxaropenaren arteko harremana oso estua da. Berdea naturaren kolore nagusia da, eta, beraz, sarriago erabiltzen da natura, landaretza, sendaketa edo ugalkortasuna irudikatzeko. Ondorioz, logikoa da udaberriarekin lotu izana, udaberrian ematen diren landareen agerraldi berriek paisaia berdez tindatzen baitute.
Berdearen eta itxaropenaren arteko harremana Erdi Aroko dokumentuetan aipatzen da, nekazaritzari erreferentzia eginez. Udaberrian, uzta berriek markatzen dute itxaropena, uzta horien ondorengo hilabeteetarako janaria eta aberastasuna ematen baitute. Antzinako Egipton Osiris berdez agertzen zen, berriro jaiotzen zela adierazteko. Hau da, pertsonak udaberria iristeaz pozten gara, eta ondorioz, honi itxaroten diogu neguko hilabete gogorretan zehar. Gainera, udaberriak gabealdi baten ondoren berritzea ere esan nahi du, eta itxaropena ere gabealdi baten ondoren eskuarki onartzen den sentimendu bat da.
Gaztaroa
Udaberriaren eta hazi daitekeen guztiaren kolorea da, horregatik; aurrerapenarekin eta garapenarekin lotuta dago. Gainera, freskotasunaren kolorea da. Munduko leku askotan berdea gaztaroarekin lotzen da, baita esperientzia ezarekin ere (fruta bezala, berde dagoenean ezin dela oraindik jan). Esamolde gisa horrela ere erabiltzen da, "oso berde dago" esaten denean.
Tolerantzia
Kolore berdea tolerantzia balorea adierazteko erabiltzen da. Tolerantzia beste pertsona edo taldeen ideiekin egon ez arren, errespetatzen duen jokaera da. Tolerantzian, bertutea eta errespetua baloreak azpimarratzen ditu eta kolore berdea sinbolikoki bertutea eta errespetua, adierazten du. Gehienetan, tolerantzia adieraztean, urdin eta kolore berdeak erabiltzen dira, oreka eta harmonia adierazten dutelako.
Maitasuna eta sexua
Hinduismoan bihotzaren kolorea da, eta, beraz, maitasunarena, ulermenarena eta errukiarena. Bestaldetik, Persiar eta sudandar poesian, azal iluneko emakumeak, emakume "berde" deituak, erotikotzat hartzen ziren. Adardunentzako txinaterazko hitza "kapela berde bat erabiltzea" da. Hori gertatu zen antzinako Txinan prostitutek "linterna berdearen familia" deitzen zutelako eta prostituta baten familiak zapi berde bat erabili zuelako.
Gaur egungo Europa eta Estatu Batuei dagokionez, ez da normalean maitasunarekin eta sexualitatearekin lotzen, baina Erdi Aroko istorio batzuetan maitasuna eta gizakiaren desira naturalak irudikatzen zituen. Edeneko Lorategian sugearen kolorea zen, Adan eta Evaren erorketa eragin zuena. Hala ere, trobadoreentzat, berdea maitasunaren kolorea zen, eta kolore berde argiko arropa oraindik ezkonduta ez zeuden emakume gazteentzat gordeta zegoen.
Ingalaterra viktoriarrean kolore berdea homosexualitatearekin lotuta zegoen.
Dragoiak, munstroak eta deabrua
Kondairetan, herri-ipuinetan eta filmetan, maitagarriak, dragoiak, munstroak eta deabruak, askotan, berde gisa agertzen dira. Erdi Aroan, deabrua gorria, beltza edo berdea zen. Dragoiak, oro har, berdeak ziren, buruak, atzaparrak eta narrasti-ilarak baitzituzten.
Txinatar dragoi modernoak ere berdeak izaten dira maiz, baina, Europako dragoiak ez bezala, onak dira; txinatar dragoiak, tradizioz, ahalmen indartsuak eta ausartak sinbolizatzen dituzte, batez ere uraren, prezipitazioen, urakanaren eta uholdeen kontrola. Herensugea ere boterearen, indarraren eta zorte onaren sinboloa da. Txinako enperadoreak herensugea erabiltzen zuen bere botere inperialaren eta indarraren sinbolo gisa. Herensugearen dantza Txinako jaialdien ezaugarri ezaguna da.
Folklore irlandarrean eta folklore ingelesean, kolorea batzuetan sorginkeriarekin, maitagarriekin eta espirituekin lotu zen. Leprechaun izeneko maitagarri irlandarra jantzi berde batekin erretratatzen da, nahiz eta hogeigarren mendea baino lehen jantzi gorri bat eramanda deskribatzen zitzaion.
Antzerkian eta zineman, berdea, askotan, munstroekin lotuta egoten da. Frankensteinen lehen filmak zuri-beltzean zeuden, baina 1935 Frankensteinen neska-laguna bertsiorako kartelean, munstroak aurpegi berdea zuen. Belá Lugosi aktoreak makillaje berdea erabiltzen zuen Drakulak Broadwayko 1927–928 etapako produkzioan duen zereginerako. Dragoi Bolan ere dragoiak ez ezik Satan Txiki ere berdea da.
Pozoia
Beste kolore arrunt batzuk bezala, berdeak guztiz kontrajarriak diren hainbat lotura ditu. Europar eta estatubatuarrek osasunarekin lotzen duten arren, toxikotasunarekin eta pozoiarekin lotzen den kolorea ere bada. Lotura honentzat oinarri sendo bat zegoen; XIX. mendean, zenbait pintura eta pigmentu herrikoiek, bereziki kupritsa, Scheelen berdea eta Parisko berdea, oso toxikoak zirelako. Pigmentu hauek kobrea edo artsenikoa zuten. Absenta edari mozkorgarria "maitagarri berdea" bezala ezagutzen zen.
Larruazaleko tindu berdea, batzuetan, goragale eta gaixotasunekin lotzen da. "Zakatz berdeak" esamoldeak gaixoa dirudiela esan nahi du. Kolorea, urrearekin konbinatzen denean, gaztetasunaren desegitea irudikatzen duela esaten da. Ekialde Urruneko kultura batzuetan, kolore berdea gaixotasunaren edo goragalearen sinbolo gisa erabiltzen da. Adibide gisa, gaur egun erabiltzen diren emojiak: 🤮 eta 🤢.
Dolarra, dirua eta oparotasuna
Europa n eta Estatu Batuetan, batzuetan, berdea kolorearekin, eta oparotasuna rekin lotzen da. Erdi Arotik, XIX.mendera arte bankariek, merkatariek, landa zaldunek eta nobleziako kide ez zirenek lotzen zuten aberastasunarekin gehien bat. Erresuma Batuko Komunen Ganberako bankuak, lur-jabe nobleak esertzen zirenak, kolore berdekoak dira.
Estatu Batuetan, berdea, dolar billetearekin konektatuta zegoen. Hori horrela, 1850 etik, Tracy R. Edson ek ordurako ezagutzen ziren disolbatzaile guztiekiko erresistentea zen tinta berde bat aurkitu zuen, eta, beraz, faltsutzea zailagoa zena. 1861 etik aurrera, dolarraren atzealdea berdea izan da. Gainera, billeteak meheak zirenez, atzealdeko berdea ez zen ikusten eta billetearen aurrealdeko irudiak nahasten zituen. Berdea erabiltzen jarraitzen da, publikoak, orduz geroztik, txanpon indartsu eta egonkor batekin lotzen duelako. 1929 an tamaina txikiagoko billeteak sartu zirenean, berdea erabiltzen jarraitu zen. Berdea psikologikoki gobernuaren kreditu indartsu eta egonkorrarekin identifikatu baitzegoen.
Esanahi honen erabilerarik nabarmenetako bat, The Wizard of Oz filman (Oz-eko aztia, euskaraz) dago. Esmeralda Hiria, istorio honetan, denek koloretako betaurrekoak erabiltzen dituzten toki bat da, dena berdea dela pentsarazten dutenak. Historiaren interpretazio populistaren arabera, hiriaren kolorea, L. Frank Baum autoreak erabiltzen du, bere garaian Amerikak zuen finantza sistema irudikatzeko, Amerika, urrearen aurrean paper txanponaren erabilera eztabaidatzen ari zen garai batean bizi izan baitzen.
Historiaurrea
Historian zehar, gizakiak egiazko pigmentu berdea aurkitu nahi izan du. Nahiz eta naturan berde mota ezberdin asko egon, hosto eta landareetatik lortzen den tintea segituan marroia bihurtzen denez, pigmentu hau lortzea ez da lan erraza izan gizakiarentzat. Mineral ezberdinak ere erabili izan dira horretarako, malakita adibidez, baina mineral garestia izateaz gain beltza bihurtzeko joera du mineral honek. Haitzuloetako pinturak monokromatikoak ziren, eta metaletatik edo lurretik eratorritako pigmentuak erabiltzen zituzten kolore marroixka eta horixkak lortuz. Pintura horietako asko, historian zehar manipulatuak izan dira, garai hartan erabiltzen ziren pigmentu horiek denboraren eraginez gastatzen joaten baitziren. Arrazoi horiengatik, historiaurreko labar-artean ez da pigmentu berderik agertu. Hala ere, arropetarako tinte berdeak egin izan ziren Ipar-Europako Neolitoko hainbat zibilizaziotan. Urki hostoz egiten ziren tinte horiek, baina antza denez, marroixkak bihurtzen ziren oso azkar. Antzinako Mesopotamiako buztin lanetan ere kolore berde biziko soinekoekin ageri da jendea, baina ez dago garbi nondik eratortzen zuten kolore berdeko emaitza hori.
Antzinako Egipton
Antzinako Egipton, berdea, birsorkuntza eta berpizkundearen ikurra zen, baita Niloren urteroko uholdeen ondorioz posible egiten ziren uztena ere. Hilobietako hormetan edo papiroetan margotzeko, egiptoar artistek, oso xehe ehotutako malakita erabiltzen zuten, Sinai mendebaldean eta ekialdeko basamortuan ateratakoa; malakitazko pigmentuzko pintura kaxa bat aurkitu zen Tutankamon erregearen hilobiaren barnean. Lur berde merkeagoko pigmentu bat ere erabili zuten, edo hori okre eta urdin azuritazko nahasketa bat. Oihalak berdez tindatzeko, lehenik horiz tindatzen zituzten azafraiaz egindako tindaz, eta gero urdinbelar landarearen sustraien tindu urdin batez bustitzen zituzten.
Antzinako egiptoarrentzat, berdeak oso elkarte positiboak zituen. Berdearentzako hieroglifoa, hazten ari zen papiro agerraldi bat zen, berdearen, landaretzaren, indarraren eta hazkundearen arteko lotura estua erakutsiz. Hormetako margoetan, behe munduko gobernaria zen Osiris, ohi, aurpegi berde batekin irudikatzen zen, berdea, osasun onaren eta berpizkundearen ikurra baitzen. Hilobietan, aurpegiko makillaje berdeko paletak aurkitu ziren, malakitarekin eginak. Biziek eta hildakoek eramaten zuten, batez ere begien inguruan, gaitzetik babesteko. Hilobiek, sarri, malakitazko kakalardo itxurako kutun berde txikiak ere izaten zituzten, hildakoa babestu eta indartzen zutenak. Itsasoa ere sinbolizatzen zuen, "Oso Berdea" deitzen zena.
Antzinako Grezia
Antzinako greziar rek kolore pertzepzio desberdina zuten, artean gutxienez. Pinturan, haien lau kolore funtsezkoak gorria, horia, zuria eta beltza ziren. Berdea gutxi erabiltzen den kolorea zen. Urdina eta berdea kolore bera zela pentsatzen zuten; izan ere, askotan hitz berdina erabiltzen zuten itsasoa eta zuhaitzaren kolorea deskribatzeko. Demokrito filosofoa bi berde mota deskribatu zituen: kloron, berde zurbila, eta prasinon, barazki berdea. Aristotelesek uste zuen berdea zuria eta beltzaren erdian kokatzen zela. Greziarrentzat zuriak ura esan nahi zuen eta beltzak, berriz, lurra. Beraz, berdea ura eta lurraren arteko konbinazioa zela uste zen. Berdea pintura grekoan aurkitzeko zaila den kolorea da, ez baitzen funtsezko lau koloreetako bat.
Antzinako Erroma
Erromatar rek greziarrek baino gehiago erabiltzen zuten kolore berdea. Venus-en, lorategi, barazki eta mahastien jainkosaren, kolorea zen. Erromatarrek pigmentu berde on bat egin zuten, hainbat hiritan erabili zena, Ponpeia n, Herkulano n eta Lyonen adibidez. Erabiltzen zuten beste pigmentu berde bat kupritsa zen. Pigmentua lortzeko, kobre zko platerak beratzen jartzen ziren irakiten zegoen ardo an. K.a. II. menderako, erromatarrek berdea erabiltzen zuten, pinturan, mosaikoetan, beiran... eta latin ak hamar hitz desberdin zituen berde motak izendatzeko. Berdea izendatzeko hitz nagusia "viridis" zen.
Erdi Aroaren ondotik
Zuri, beltz, gorri, urdin, bioleta, hori eta laranjarekin batera, berdea, Aro Moderno ko (XV-XIX) kolore esanguratsuenetako bat da. Berdea, literatura eta artearen mugimendu erromantiko rekin dago erlazionatuta, non natura ren bertuteak ospatzen ziren. Ondoren, emozioak sortzeko erabili izan zen eta ezegonkorra, gaiztoa eta pozoitsuak ziren gauzekin erlazionatzen zen, baita aberastasun, merkatari, bankari eta aristokratekin ere. Hori dela eta, Leonardo Da Vincir en Mona Lisa ren jantzia berdea da. Horrez gain, kristau fedea sinbolizatzeko erabiltzen zen eta askotan, naturaren sinbolo moduan erabili izan da.
Aro Garaikidea
XVIII eta XIX mendeetan, pigmentu eta koloratzaile berde sintetikoak aurkitu eta ekoiztu ziren, eta hauek, aurreko landare-pigmentu eta koloratzaile mineralak ordezkatu zituzten. Koloratzaile berri hauek, landare tinduak baino egonkorragoak eta distiratsuagoak ziren, baina denborarekin, debekatuak izan ziren artseniko maila altua zutelako.
Kolore hauek, pigmentu merkeagoekin lortzen ziren, gehienak, pintura merkeak eta munduko edozein lekutan erraz aurki daitezkeen lur-hauts soilak ziren. Horregatik, kolore hauek, kolore arrunt bezala ezagutzen ziren. Honekin batera, tonalitate berdez osatutako paleta itxurosoa zabaldu zen, non kolore gehienek, tonu urdinerako joera zuten.
Arte adierazpenetan
Hainbat arte bisualetan erabilera ezberdinak eman zaio kolore berdeari. Hala ere, gehienetan naturari lotuta egoten da.
Eskultura
Eskulturan historian zehar hainbat material ezberdin erabiliak izan dira. Horietako bar kobrea izan da. Material hau erraztasunez nabaritu ahal da bere kolore berde urdinagatik. Kolore hau oxidazioagatik lortzen da, ez da berez duen kolorea. Material hau daukan lanik ezagunena Askatasunaren Estatua da.
Azken hamarkadetan baita ere asko nabarmendu da eskultura vegetalen korrontea. Lan honetan landareekin formak egitea deritzo. Ameriketako estatu batuetan arte korronte honetaz beteta dagoen lorategi botaniko bat dago Atlantan, Imaginary Worlds kolekzioan. Euskadin bertan bi eredu nabarmendu ahal dira: Vitoria-Gazteiz eskultura (Gazteizen) eta Puppy (Bilbon).
Pintura
Kolore berdea aldatzen joan da denboraren bidez pinturetan. Hilobietako hormetan edo papiroetan margotzeko, egiptoar artistek, malakita erabiltzen zuten. Malakita, kobrezko mineral bat da, eta bere izena, malaqh grezieratik datorrena, malba esan nahi du, bere kolore berdeari erreferentzia eginez. Antzinaroan, mineral hau, koloratzaile bezala erabiltzen zen (Tutankamon erregearen hilobian malakitazko pigmentuz egindako pintura kaxa bat aurkitu zen). Egiptoarrek, lur berdeko pigmentu merkeagoak ere erabiltzen zituzten, edo sufre urdin eta hori nahastua.
Crathie (Aberdeenshire)
Crathie, 'Craichidh', Eskoziako herri bat da, Aberdeenshire eremu administratiboan.
Berde
Pintura
Kristo ondoren II. mendean, erromatarrek berdea margoetan, mosaikoetan eta beiran erabiltzen zuten, eta latinez hamar hitz ezberdin zeuden berde barietateentzat.
Europa postklasikoan eta Europa modernoan, berdea aberastasunarekin, merkatariekin, bankariekin eta aristokraziarekin lotu ohi zen, arrazoi honengatik, Leonardo da Vinciren Mona Lisaren jantzia berdea da. Zoritxarrez, berdea erabili nahi zutenentzat edo erabiltzeko eskatzen zitzaienentzat, ez zegoen garbiketari eta eguzki argiari eusteko koloragarri berde begetalik. Tinta berdeak garoz, bananaz, elorri horizko baiakin, ortiga eta porru zukuz, landare digitalez, erretama landareekin, fraxinus edo lizarraren hostoaki n, eta haltzaren azalarekin eginak zeuden, baina azkar desegin edo kolorez aldatzen ziren.
Pintura barrokoan, 1670eko hamarkadan, Samuel van Hoogstraten herbeheretar margolaria kexu zen: "Gorria edo horia bezain kalitate handiko pigmentu berdea izatea nahi nuke. Lur berdea ahulegia da, Espainiako berdea [ kardenillo] zakarregia da eta errautsak [berde malakita] gutxiegi irauten du".
Argazkilaritza
Berdea, urdina eta zian koloreekin batera kolore hotzen multzoa osatzen dute.
Argazkietan kolore bat indartsuagoa eta asetasun maila handiagoa izateko, kolore osagarri batekin batera jartzean lortzen da, kontraste maximoa lortuz. Bestalde, helburua argazkiaren naturaltasuna erakustea izaten bada, gertuko kolore familiekin erabili behar da.
Berdea, lasaitasuna eta esperantza adierazten duen kolorea da eta gehienetan naturarekin lotzen da. Bestalde, berdea baita, pozoiaren kolorearekin lotzen da. Beraz, argazkilaritzan garrantzitsua da argazkiaren testuingurua, benetan adierazi nahi dena, adierazi ahal izateko.
Txuri beltzeko argazkilaritzan, iragazki berdeak erabili ohi dira, landareen argazkiak ateratzeko. Paisaien argazkilaritzan aldiz, iragazki berdeek, kolore berde organikoak argitzen ditu, argazkiari naturaltasuna emanez.
Moda argazkilaritzan aldiz, Miles Aldridgek pintzel surrealista gisa erabiltzen du.
Arkitektura
Arkitekturan koloreak eragina du eraikinaren hainbat faktoretan. Adibidez, barrualdeak hozteko edo berotzeko, eguzki-izpien xurgapen-maila handiagoaren edo txikiagoaren arabera, are psikologikoei lotutako funtzio sinbolikoaren arabera, edo existitzen ez den lekuan forma emateko, espazioak bereizteko, argiztatzeko, etab. Azken batean, kolore bat edo bestea hautatzeak gure eraikuntzaren izaera baldintzatuko du neurri batean. Arkitekturak eta koloreak harmonian bizi behar dute, ikuskizun bisual bat osatu ahal izateko.
Gure arkitekturan erabiltzen dugun kolore motak eragin sendoa izango du eraikina ulertzeko eta sentitzeko moduan. Berdea bezalako kolore hotzez apaindutako giroak gure tenperatura jaitsi dezakeela frogatu da, eta, beraz, arkitekturako argiak eta koloreak konbinazio perfektua izan behar dute.
Berdea arkitekturan ohikoa ez den kolore bat da, bereziki berde esmeralda edo pastel berdea, oso lasaigarria eta osasungarriak dira. Neoi berdeak ere, distiratsuagoa izan arren, beste neon kolore batzuk baino lasaiagoa dirudi. Hala ere, hori berdexka, behar bezala erabiltzen ez bada, oso 'klinikoa' dela eman dezake, bereziki zuriaren ondoan.
Hauek dira kolore berderen ezaugarriak arkitekturan:
Erlijioa
Berdea oso erabilia da Islamean (أخضر), eta askorentzat Islamaren kolorea bera da. Koranean paradisuarekin lotuta dago. XII. mendean Fatimatar Kalifa-herriaren dinastiaren koloretzat hartu zen, eta xiiten kolorea da. Abbastar Kalifa-herriak, kontrara, beltza hartu zuen kolore gisa. Fatimatar dinastiaren ostean berdea xiismoaren ikonografian nabarmendu zen, baina sunni batzuek ere erabiltzen dute, nabarmen Saudi Arabiako banderan.
Nettuno
Mugakideak
Nettunok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Berde
Erlijioa
Erromatar Katolikoek eta protestanterik tradizionalenek berdea eramaten dute Denbora Ordinarioan egiten diren ospakizun liturgikoetan. Ekialdeko Eliza Katolikoan pentekostearen kolorea da. Berdea ere Gabonekin lotuta dago, baliteke garai aurrekristauak baino lehenagotik. Irlanda n eta Eskozia n, bereziki, berdea katolikoak identifikatzeko erabiltzen da, laranja protestanteen kolorea den bitartean. Irlandako bandera honen erakusgarri da. (Batzuek bandera irlandarra interpretatzen dute katoliko berde eta protestante laranja horien artean zuria, bakea egon behar duela adierazteko asmoa).
Politika
Alderdi politiko ekologistek edo "alderdi berdeek" kolore berdea asko erabiltzen dute haien adierazle gisa, naturan maiz agertzen den kolorea baita. Hori dela eta, kolore hau mugimendu ekologistarekin lotzen da. Plataforma ekologista eta bakezale garrantzitsuena Greenpeace (Bake berdea) deitzen da. Hainbat alderdi ekologista daude munduan, eta aho batez erabiltzen dute kolore hori. Mundu osoko nekazal elkarte eta mugimenduek ere erabiltzen dute berdea. Espainian, UPA eta Nekazari Gazteen Elkartea daude.