cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
María Mercedes Cagigas Amedo
Txirrindulari ibilbidea
1998an, Munduko Juniorren Txapelketara itzuli zen, eta erlojupekoan 34.a sailkatu zen, eta berriz ere, bosgarrena errepidean.
2000. urtean Olinpiar Jokoak jokatu eta 48. postua lortu zuen, 3 ordu, 28 minutu eta 29 segundoko denboran. 2002an, hirugarrena izan zen Espainiako Errepideko Txirrindularitza Txapelketan, Arantzatzu Azpirozen eta Anna Ramírezen atzetik. 2004an, erlojupekoan hirugarren postua lortu zuen Espainiako Txapelketan. 2004ko Errepideko Txirrindularitzako Munduko Txapelketan, 30. postua lortu zuen. 2005eko Errepideko Txirrindularitzako Munduko Txapelketan ez zuen amaitu lasterketa. Urte berean, Espainiako Txirrindularitza Koparen buru izan zen, Roldán Sariketa irabazi ondoren, baina azkenean Alicia Palop titulua esleitu zitzaion.
Stenocercus eunetopsis
Stenocercus eunetopsis Stenocercus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Gibberella zeae
Gibberella zeae, bere anamorfo Fusarium graminearum izenaz ere ezaguna, landareentzat patogenoa den onddoa, eta fusarium-buruaren isuria (FHB) eragiten du (gaixotasun suntsitzailea da garian eta garagarrean). Patogenoak milaka milioi dolarreko galera ekonomikoak eragiten ditu mundu osoan urtero. Infekzioak aldaketak eragiten ditu gariaren aminoazidoen konposizioan. Ale ildaskatuak sortzen dira, eta geratzen den alea mikotoxinekin kutsatzen da, batez ere desoxinibalenolarekin (DON), zeinak proteinen biosintesia inhibitzen baitu; eta zearalenonarekin (mikotoxina estrogeniko bat). Toxina horiek gibeleko kalteak eta abereen ugalketan akatsak eragiten dituzte, eta gizakientzat kaltegarriak dira elikagai kutsatuen bidez. F. graminearum-en aurkako erresistentzia-geneak aurkitzeko ahalegin handiak egin arren, gaur egun ez dago aldaera guztiz erresistenterik. F. graminearum-en biologiari buruzko ikerketaren helburua da infekzio-prozesuari buruzko informazio gehiago lortzea eta patogeno horren bizi-zikloko ahulguneak ezagutaraztea, garia zolduratik babestu dezaketen fungizidak garatzeko.
Marrella
Marrella Kanbriar garaian bizi izan zen artropodo bat da, gaur egun iraungita dagoena. Kanadan dagoen Burgess Shale aztarnategian dagoen fosil ugariena da, dagoeneko 25.000 ale bildu dira. Espezie bakarra ezagutzen da, Marrella splendens.
Aurkikuntza eta taxonomia
Charles Walcott naturalistak Burgess Shalen aurkitu zuen aurreneko fosila izan zen, 1909ko abuztuaren 30ean, eta 1912an jaso zuen izen ofiziala. "Parpailadun karramarroa" bezala identifikatu zuen eta trilobite arraro bat zela esan zuen. Urteak pasa ondoren trilobiteen taldean sartu izan zen baina 1971 urtean Harry B. Whittingtonek klase berri bat sortu zuen, Marrellomorpha, ez baitzituen zehazki betetzen ez trilobiteen, ez kelizeratuen eta ezta krustazeen ezaugarriak ere. Marrellak antena gehiegi eta hanka gutxiegi ditu trilobitea izateko eta krustazeoekin konparatuta ez ditu ahoaren ondorengo hiru hanka pare klasikoak.
Deskribapena
Marrella animalia txikia da, 2 cm baino ez ditu neurtzen. Ezkutu zefaliko bat du atzerantz tolesturiko bi adar pare dituena. Burutik bi antena pare ere ateratzen zaizkio, pare bat luzea eta flexiblea eta beste parea motza eta sendoa. Gorputzak 24-26 segmentu ditu eta bakoitzak bitan banaturiko apendize parea ditu; goiko adarra arnasa hartzeko zakatza da eta beheko adarra lokomoziorako erabiltzen duen hanka. Toraxaren amaieran telsonaren funtzioa duen botoi itxurako egitura bat du.
Ez da argitu oraindik mineralizatu gabe egonda ezkutu zefalikoko adarrak nola mantentzen zituen zurrun.
Difrakzio sarearen teknika erabiliz, badirudi Marrellak dizdira irisatua zuela, eta beraz animalia koloretsua izan zela.
Messier 87
Messier 87 (Virgo A edo NGC 4486 gisa ere ezaguna, M87 laburtua) galaxia bat da, Virgo konstelazioan. Charles Messierek aurkitu zuen n. Tokiko unibertsoko galaxiarik handi eta masiboenetako bat da, kumulu globularren populazio handia du – 15.000 inguru, Esne Bidea orbitatzen duten 150-200en aldean. Nukleoan plasma energetikoaren zurrusta handi bat sortzen du, gutxienez 1.500 parsecekoa (4.900 argi-urte), abiadura erlatibistan bidaiatzen duena. Zeruko irrati-iturri distiratsuenetako bat da, eta astronomo zale eta profesionalentzako helburu ohikoa.
Marrella
Bizimodua
Marrella animalia bentikoa zen, hau da, itsaso hondoetan ibiltzen zen, eta sarraskijalea zen. Aurkitu den fosil batek azala mudatzen ari den unea erakusten du.
Baumoita
Baumoita mineral bat da.
Ezaugarriak
Baumoita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Georgetown (Idaho)
Georgetown Idahoko hiri bat da. Bear Lake konderrian kokatua dago. 2010ean 476 biztanle zituen, 19.33 kilometro koadrotan banatuta.
Messier 87
Galaxia uhin-luzera anitzeko erradiazio-iturri sendoa da, bereziki irrati-uhinena. 40,55 kiloparsec-eko diametro isofotala du (132.000 argi-urte), eta bilgarri galaktiko lauso bat du, 150 kiloparsec-eko erradiora hedatzen dena (490.000 argi-urte), non, ziurrenik, beste galaxia batekin topo egiten duen. Izarrarteko ingurunea gas lausoz osatuta dago, izar eboluzionatuek isuritako elementuez aberastua.
Amoncourt
Amoncourt Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Amoncourt udalerrian erroldatutako biztanleak 315 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 145 etxebizitza zeuden, 124 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 141 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 124 etxebizitza nagusietatik 111 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 61 etxek bost zituzten. 105 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 199 ziren, horien artean 142 aktiboak ziren eta 57 inaktiboak ziren. 142 pertsona aktiboetatik 137 lanean zeuden (72 gizon eta 65 emakume) eta 5 langabezian zeuden (5 emakume eta 5 emakume). 57 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Amoncourt udalerrian 129 unitate fiskal zeuden, 329 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.721 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Acestridium gymnogaster
Acestridium gymnogaster Acestridium generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Trego (Wisconsin)
Trego Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Washburn konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Maria Lacerda de Moura
Mourako Maria Lacerda (Minas Gerais, 1897 - Río de Janeiro, 1945) anarkista indibidualista eta feminista izan zen, Brasilgo arlo politiko, literario eta kulturalen ekintzailea, idazle polemikoa, XX. mendeko lehen hamarkadetako hizlari ospetsua.
Biografia
Gero São Paulon bizi izan zen, eta handik hainbat artikulu eta liburu idatzi zituen moral sexual burgesa hurbiletik kritikatuz, emakume aberats edo pobreen aurkako zapalkuntza sexista salatuz. Idazleak aukeratutako gaien artean, honako hauek zeuden: gazteen sexu-hezkuntza, birjintasuna, maitasun librea, sexu-gozamenerako eskubidea, dibortzioa, amatasun kontzientea eta prostituzioa, garai hartako emakumeek gutxi eztabaidatzen zituzten gaiak. Hainbat egunkaritan argitaratu zituen artikuluak, batez ere Brasilgo, Argentinako, Uruguaiko eta Espainiako prentsa anarkistan, eta 1923an Renascença aldizkaria kaleratu zuen, emakumeen prestakuntza intelektual eta moralari buruzko gaietan espezializatua. Era berean, zenbait saiakera argitaratu zituen, eta horietako batzuk: Em torno da educação (1918); A mulher moderna e o seu papel na sociedade atual (1923); Religião do Amor e da Beleza (1926); Han Ryner e o amor plural (1928); Amai e não vos multipliqueis (1932); A mulher é uma degenerada? (1932) et Fascismo: filho dileto da Igreja e do Capital(s/d).
Brasilgo feminismoaren aitzindarietako bat izan zen, 1921ean Nazioarteko Federazio Feminista sortu zuen. Anarkista eta feminista, bere garaiko langileen eta sindikatuen mugimenduekin ere bat egin zuen.
1928 eta 1937 bitartean, ekintzaile libertario hau komunitate bateko kide izan zen Guarareman (pentsalariz eta erbesteratuz osatutako komuna anarkistan), bere jarduera intelektualaren aldi gogorrenari zegokionez. Garai hartako esperientzia honelaxe deskribatu zuen: «eskolarik gabe, elizarik gabe, dogmarik gabe, akademiarik gabe, makulurik gabe, gobernuaren, erlijioaren eta gizartearen aurreiritzirik gabe.». Getúlio Vargasen gobernu errepresiboa zela eta, komunitatetik alde egin behar izan zuten, eta Maria Rio de Janeirora joan zen bizitzera. Han irratiz hitz egiten aritu zen eta hainbat jardueratan parte hartu zuen, hil arte.
Hankinson (Ipar Dakota)
Hankinson Ipar Dakotako hiri bat da. Richland konderrian kokatua dago. 2010ean 919 biztanle zituen, 4.13 kilometro koadrotan banatuta.
Marchettiita
Ezaugarriak
Marchettiita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Peñotako geralekua
Peñota Euskal Herriko Bizkaiko tren eta autobus geraleku bat da, Santurtzi udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geralekua honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Irisgarritasuna
Nahiz eta sarbidea irisgarria izan, geralekuaren erabilera ez da irisgarria, nasa eta trenaren arteko maila ezberdintasuna dela eta. Arartekoak argitaratutako irisgarritasuna eta garrioaren ikerketa-diagnosiaren arabera, «Mugikortasun Urriko Pertsona erabiltzaileak ezin du modu autonomoan nasa eta unitate mugikorraren plataformaren arteko desnibela libratu», eta «Burdinbide zerbitzuen eragileak ez du Mugikortasun Urriko Pertsona erabiltzaileari bermatu ibilgailutik igo edota jaistea.»
Etorkizunean Bilboko Renfeko Aldirien sarean mugikortasun urriko pertsonei egokitutako trenak ezartzea espero da. Bitartean, 2018ko udan zehar plataforma irisgarri mota ezberdinekin hainbat froga egin ziren.
Historia
1888ko irailaren 27an, Bilbo-Santurtzi burdinbidearen Barakaldo eta Portugalete arteko tartea ireki zen, Bilbotik Portugaleterako Trenbide Konpainiak eraikita. 1926ko abenduaren 21ean trenbidea Portugaletetik Santurtzira luzatu zen, bidaiarien tren zerbitzua Santurtzi herrira, eta zama garraio trenak Bilboko portura helarazteko, eta hala, trenbide adar berri bat eraiki zen. Luzapen horren ondoren Peñota eta Santurtziko tren geltokiak ireki ziren.
1941 urtean, Espainiako trenbideen nazionalizazioarekin batera, geralekua RENFE enpresaren esku gelditu zen.
2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Saint-Michel-de-Chabrillanoux Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Teheran
Teheran (persieraz تهران, Tehrān,  ahoskatua) Irango eta Teheran probintziako hiriburua eta munduko hiririk handienetako bat da. Bertan 8 milioi lagun bizi dira, eta 15 milioi metropoli eremu osoan. Izan ere, Irango populazioaren %20a bizi da bertan. Hiri modernoa da, autobide eta industria askorekin. Hiru unibertsitate, bi aireportu eta bost metro linea ditu.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Biztanleria
2007an Saint-Michel-de-Chabrillanoux udalerrian erroldatutako biztanleak 349 ziren. Familiak 158 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 50 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 46 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Teheran
Antzinate klasikoan, egungo Teherango lurraldeetako zati bat Rhages ek, hiri mediar garrantzitsu batek, okupatzen zuen. Erdi Aroko arabiar, turkiar eta mongolen inbasioen bidez suntsitu zen. Gaur egungo haren oinordekoa Teheran Handiko metropoli eremuak irentsi duen hiri-eremua da.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Teheran
Teheran Irango hiriburu lehen aldiz Qajar dinastiako Agha Mohammad Khan ek ezarri zuen 1796 an, Kaukasiako Irango lurraldeetatik gertu mantentzeko, Errusiar-Iran gerren ondorioz Iranetik banatuak izan aurretik. Era berean, eta aurretik gobernatu zuten Irango dinastien bizioak saihesteko ere hartu zuen erabakia. Hiriburua hainbat aldiz mugitu da historian zehar, eta Teheran Irango 32. hiriburu nazionala da. Eskala handiko eraispena eta berreraikuntza 1920ko hamarkadan hasi zen, eta Teheran Iran guztiko migrazio masiboen helmuga izan da XX. mendean zehar.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Etxebizitza
2007an 278 etxebizitza zeuden, 156 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 116 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 265 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 156 etxebizitza nagusietatik 107 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 74 etxek bost zituzten. 97 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Teheran
Teheranek hainbat bilduma historiko ditu, besteak beste, Golestan, Sa'daba d eta Niavaran errege-konplexuak, non antzinako Irango Estatu Inperialaren azken bi dinastiak bizi izan ziren. Teherango mugarririk ospetsuenak Azadi dorrea, 1971 ean Pahlavi dinastiako Mohammad Reza Shah ren erregealdian eraikitako oroigarria, Irango estatu inperialaren fundazioaren 2.500 urteak ospatzeko eta Milad Dorrea dira, bere kabuz eusten den munduko seigarren dorre altuena, 2007 an amaitu zena. 2014 an amaitu zen Tabiat Zubia, berriki eraikitako mugarri bat.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Teheran
Teheranen gehiengoak persiera hitz egiten du, eta biztanleen %99ak persiera ulertu eta hitz egiten du, baina Teheranen beste hainbat talde etno-linguistiko bizi dira, persiera bigarren hizkuntza bezala hitz egiten dutenak.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 217 ziren, horien artean 160 aktiboak ziren eta 57 inaktiboak ziren. 160 pertsona aktiboetatik 116 lanean zeuden (64 gizon eta 52 emakume) eta 44 langabezian zeuden (23 gizon eta 21 emakume). 57 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Teheran
Teheranen Mehrabad eta Khomeini nazioarteko aireportuak, tren geltokia, Tehran Metro garraiobide azkarreko sistema, igarotze azkarreko autobus sistema bat, trolebusak eta autobide sare handi bat daude.
Irango hiriburua Teheranetik beste eremu batera eraman nahi izan da, batez ere airearen kutsadura eta hiriak lurrikarekiko duen esposizioaren ondorioz. Orain arte, ez da behin betiko planik onartu. Mercer kontsultoreak 2016 ean 230 hirietan egindako inkesta batean, Teheran 203.a geratu zen bizi-kalitatearen arabera. 2016ko Global Destinations Cities Index aren arabera, Teheran azkarren handitzen ari diren tokien zerrendan lehen hamar postuetan dago.
Kokapena eta banaketa
Teheran Elburz mendilerroaren hegoaldeko magalean dago, 900 eta 1.830 metro arteko garaieran. Metropolia 22 udal distrituetan banatua dago, bakoitza bere administrazio zentroarekin. 22 udal distrituetatik 20 Teherango Konderrian kokatuak daude. Beste biak, 1.a eta 20.a, Shemiranat eta Ray konderrietan kokatuak daude hurrenez hurren.
Nahiz eta administratiboki banatuak dauden, Ray eta Shemiranat herriak askotan Teheran Handiaren partetzat hartu ohi dira.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 7 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Teheran
Kokapena eta banaketa
Iparraldeko Teheran hiriaren zatirik aberatsena da, eta bere barnean Zaferanie, Jordan, Elahie, Pasdaran, Kamranie, Ajodanie, Farmanie, Darrous, Qeytarie eta Qarb distrituak daude. Hiriko erdiguneak gobernuko ministerioak eta egoitzak baditu ere, merkataritza-zentroak iparraldean kokatuak daude.
Saint-Michel-de-Chabrillanoux
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 igeltseroak, 1 iturgina, 1 eraikuntza enpresa eta 2 jatetxeak.
2000. urtean Saint-Michel-de-Chabrillanoux udalerrian 22 nekazaritza-ustiategi zeuden, 112 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Teheran
Klima
Teheranek estepako klima hotza dauka, BSk Köppen klima sailkapenaren arabera, klima kontinentalaren ezaugarriekin eta klima mediterraneoaren prezipitazio eredua duena. Teherango klima, neurri handi batean, bere kokapen geografikoaren ondorioa da, Elburz mendilerroa iparraldean eta herrialdeko basamortu zentrala hegoaldean izanik. Udaberrian eta udazkenean epela dela esan daiteke, udan beroa eta lehorra eta neguan berriz, hotza eta hezea. Hiriaren tamaina handia dela eta, eta distrituen arteko altueran desberdintasun esanguratsuak daudelako, eguraldia askotan iparralde menditsuan hotzagoa izaten da Teheran hegoaldeko labarretan baino. Esate baterako, Valiasr kalea 17,3 kilometro luzatzen da, 1.117 metrotara dagoen Teherango tren geltokitik Tajrish plazara, 1.713 metrotara dagoena. Hala eta guztiz ere, Teherango iparraldean dagoen Velenjaken altuera 2.000 metro baino gehiagokoa da.
Teheranen eguraldia zenbaitetan gogorra izan daiteke. Erregistratutako tenperatura altuena 43 ° Ckoa da eta baxuena berriz, -20 ° Ckoa. 2008 ko urtarrilaren 5ean eta 6an elur-ekaitz batek hiria elur eta izotz geruza lodi batez estali zuen, Ministroen Kontseilua larrialdi egoera ofizialki deklaratzera behartuz eta hiriburua urtarrilaren 6an eta 7an itxiz.
XXI. mendea n hezetasun erlatiboa eta urteroko prezipitazioa areagotu egin dira. Litekeena da baso ustiapen proiektuek, parkeek eta aintzirak zabaltzeak eragin izana.
Hiriak hainbat elurte handi jasan ditu. 2005eko otsailean, elurrak hiri guztia estali zuen. Elur-sakonera hiriaren hegoaldean 15 cmkoa eta iparraldean 100 cmkoa izatera iritsi zen. Egunkari batek esan zuen 34 urteko eguraldi txarrena izan zela. 10.000 bulldozer eta 13.000 udal langileren lana behar izan zen errepide nagusiak irekiak mantentzeko. 2014ko otsailaren 3an, hiriko iparraldeko zonaldeetan, 2 metroko altuerako elurtea izan zen.
Ingurumen arazoak
Hiriburua tokiz mugitzeko aukera hainbat aldiz eztabaidatua izan da azkeneko urteetan, gehienbat zonaldeak dituen ingurumen arazoengatik. Teheran munduko hiririk kutsatuenetako bat da, eta gainera bi faila nagusiren gainean kokatua dago.
2010ean, gobernuak iragarri zuen "segurtasun eta administrazio-arrazoiengatik, Teherango hiriburua mugitzeko plana amaitu" zela. Teherango 163 estatu-enpresa eta hainbat unibertsitate lekualdatzeko planak daude lurrikarek eragindako kalteak saihesteko.
Airearen kutsadura murrizteko lanean ari dira. Horretarako, taxiak eta autobusak gasolina motorretatik konprimitutako gas natural motorretara aldatzera bultzatu da. Gainera, gobernuak "Trafiko Zonaldea" sortu du, zirkulazio handiko orduetan hirigune guztia hartzen duena. Zonalde honetara sartzeko eta bertan gidatzeko baimen berezi bat behar da.
Kutsaduraren arriskuei buruzko pertsonen sentsibilizazioa handitzeko ere planak martxan jarri dira. Horretarako, Kutsaduraren Panel Adierazleak instalatu dira hiri guztian zehar, partikulen (PM10), nitrogeno dioxidoaren (NO2), ozonoaren (O3), sufre dioxidoaren (SO2) eta karbono monoxidoaren (CO) momentuko maila neurtu eta adierazteko.
Historia
Teheran izenaren jatorria ez dago argi. Teheran bizitoki jarraitua izan da duela 7.000 urte baino gehiagoz.
Aro klasikoa
Teheran Media (Antzinako persieraz: 𐎶𐎠𐎭 Māda) lurralde historikoaren barruan dago, Iranen ipar-mendebaldean. Mediar inperioaren garaian, gaur egun Teherango lurraldeetako zati bat Rhages hiri mediar ospetsuaren auzoa zen (Antzinako persieraz: 𐎼𐎥𐎠 Ragā). Avestaren Vendidaden (i, 15), Rhages Ohrmazdek sortutako 12. leku sakratua bezala izendatzen da. Persiako inskripzio zaharretan, Rhages probintzia gisa agertzen da (Bistun 2, 10-18). Rhagesetik, Dario I.k bere aita Histaspesi errefortzuak bidali zizkion, Partian zegoen matxinadaren aurka gerran zegoenean (Bistun 3, 1-10). Pehlevierazko testu batzuetan, Rhages Zoroastroren jaioterria da, nahiz eta historialari modernoek Zoroastroren jaioterria Khorasan herrian jartzen duten. Rhagesen gaur egungo oinordekoa, Ray, Teherango hegoaldeko muturrean dagoen hiri bat da, Teheran Handiko metropoli eremuak bere barnean hartu duena.
Damavand mendia, Irango gailurrik garaiena, Ferdowsiren Šāhnāme poemetan, Irango antzinako kondairetan oinarritua dagoen poema epikoan, kokapen garrantzitsua da. Keyumars protoplastoen aberri gisa agertzen da, baita Manuchehr erregearen jaioterri, Fereydun erregea Zahhak (Bivarasp) herensugearen heriotzarekin lotzen duen toki eta Arashek bere gezia jaurti zuen leku gisa.
Erdi Aroa
Sasandar Inperioaren garaian, 641. urtean, Yazdgerd III.ak nazioari bere azken deia egin zioen Rhagesetik, Khorasanera ihes egin aurretik. Rhagesen Mehran leinu partiarra eta Siyavakhshren -Mihranen, Bahram Chobinen semearen, semea- VII. mendeko Irango inbasio musulmanaren aurkako erresistentzia gidatu zuena nagusitu ziren. Erresistentzia hori dela eta, Arabiarrek Rhages konkistatu zutenean, herria suntsitzea eta berriro berreraikitzea agindu zuten, Farrukhzad aristokrata traidorearen esku utziz.
IX. mendean, Teheran herri ezaguna zen, baina ondoan dirdira egiten zuen Rhages hiria baino gutxiago. Rhages xehetasunez deskribatu zuten X. mendeko musulman geografoek. Bagdadeko arabiarrek Rhagesen interesa erakutsi bazuten ere, hiriko arabiarren kopurua txikia izan zen eta biztanleria nagusiki klase guztietako irandarrez osatua zegoen.
Oghuz turkiarrek Rhages inbaditu zuten diskretuki 1035. eta 1042. urteetan, baina hiria Seljuktarren eta Khwarezmiansen erregealdien pean berriz osatu zen. Erdi Aroko Najm al-Din Razi idazleak Rhagesek 500.000 biztanle inguru zituela idatzi zuen, Mongolen inbasioaren aurretik. XIII. mendean, mongolek Rhages inbaditu zuten, hiria hondatu zuten eta bertako biztanle askoren sarraskia eragin zuten. Inbasioaren ostean, hiriko biztanle askok Teheranera ihes egin zuten.
1404 ko uztailean, Ruy González de Clavijo enbaxadore gaztelarrak Teheran bisitatu zuen, Samarkandara egiten ari zen bidai baten barnean. Samarkanda Tamerlan turkiar-mongoliar konkistatzailearen hiriburua zen, garai hartan Iranen gobernatzen zuena. Bere egunerokoan, Teheran eskasia zuen eskualde bat bezala deskribatu zuen.
Aro Modernoaren hasiera
Italia ko bidaiari Pietro della Valle k Teheranen gau bat igaro zuen 1618 an, eta, bere memorietan, hiria Taheran gisa aipatu zuen. Ingalaterrako bidaiari Thomas Herbert Teheranen sartu zen 1627 an, eta Tyroan bezala aipatu zuen. Herbertek adierazi zuen hiriak 3.000 etxe inguru zituela. XVIII. mendearen hasieran, Zand dinastiako Karim Khanek Teheranen jauregi bat eta gobernu bulego bat eraikitzeko agindu zuen, ziurrenik hiria bere kapitala deklaratzeko; baina gero bere gobernua Xirazera eraman zuen. Azkenean, Qajar errege Agha Mohammad Khanek Teheran aukeratu zuen Irango hiriburu gisa 1786 an.
Agha Mohammad Khanek Teheran bere hiriburu bezala aukeratzeko arrazoi nagusia bai Iranen iparraldea zein hegoaldea kontrolatzeko asmoa izan zen. Isfahan eta Xiraz hiriburu ohien bizilagunek Safavi eta Zand dinastiei hurrenez hurren zieten leialtasunaz jabetu zen, eta hiri horietako pertsona boteretsuek izan zezaketen botereaz mesfidati zegoen. Hori dela eta, Teherango hiri-egiturak hain eskasak izatea bedeinkapen gisa baino ez zuen ikusi, bere botereari pertsona boteretsuek eta herriak orokorrean aurkeztu ahal zioten erresistentzia aukerak minimizatu egiten baitziren. Gainera, Azerbaijanen eta Iranen iparraldeko eta hegoaldeko Kaukasoko lurraldeekiko hurbil kokatuta beharra zuen. Izan ere, garai hartan ez zeuden XIX. mendean sinatuko ziren Golestango eta Turkmenchayko itunak indarrean. Itun horiek sinatu ostean, lurralde horiek betirako galdu egin zituen Errusiar Inperioaren eskuetara pasaz. 50 urte Qajar erreinuaren eraginpean igaro ondoren, hiriak oraindik ere 80.000 biztanle baino gutxi gehiago zituen. 1870. urtera arte, Teherango osaketa honakoa zen: harresidun gotorlekua, teilatudun bazarra eta Udlajan, Chale-Meydan eta Sangelaj auzo nagusiak, non herritarren gehiengoa bizi zen.
1855. urteko Teherango lehen garapen planak espazio egitura tradizionala azpimarratu zuen. Arkitekturak, ordea, bizimodu berria islatzeko espresio eklektikoa aurkitu zuen. Teherango bigarren plangintza nagusia Dar ul-Funun en zuzendaritzapean egin zen. 1878 ko Teherango planak hiriko horma berriak barne hartzen zituen, 19 kilometro koadroko oktogono perfektu baten formarekin, Europako Pizkundeko hiriak imitatuz.
Aro Modernoaren bigarren zatia
Eskubide zibilen kontzientziazioa gero eta handiagoa zen, eta honek Irango Konstituzioaren Iraultza eta Irango lehenengo konstituzioa ekarri zituen 1906 urtean. 1907ko ekainaren 2an, Parlamentuak Baladie (udal legeak) deitutako tokiko gobernuari buruzko lege bat onartu zuen. Lege honetan udal politikarekin loturiko hainbat kontu zehazten ziren: zinegotziek hirian beteko zuten papera, kideen kualifikazioa, hauteskunde prozesua eta botoa eman ahal izateko betebeharrak adibidez. Garaian agintzen zuen Qajar errege Mohammad Ali Shahk konstituzioa abolitu eta parlamentua bonbardatu zuen Errusiak kontrolatutako Brigada Kosakoaren laguntzaz, 1908ko ekainaren 23an. Horren ondoren, Ali-Qoli Khanen (Sardar Asad II.aren) eta Mohammad Vali Khanen (Sepahsalar e Tonekaboniren) indar iraultzaileek konkistatu zuten hiria 1909ko uztailaren 13an. Ondorioz, erregeak erbestera joan behar izan zuen eta bere seme Ahmadekin ordezkatu zuten, eta parlamentua berrezarri zen.
Lehen Mundu Gerraren ondoren, batzar konstituziogileak Pahlavi dinastiako Reza Shah aukeratu zuen monarka berri. Honek 1907ko Baladie legea berehala bertan behera utzi zuen, udal deszentralizatu eta autonomoak gobernantza eta plangintza ikuspegi zentralistengatik ordezkatuz.
1920ko eta 1930eko hamarkadetan, Reza Shahren agintepean, hiria erabat hutsetik berreraiki zen. Horrela, hainbat eraikin zaharren eraispen sistematikoa egin zen, Golestan jauregiko, Tekye Dowlateko eta Toopkhaneh plazaren zatiak barne. Irango arkitektura klasikoaren eragina zuten eraikin modernoengatik ordezkatu ziren. Hauen artean nabarmentzekoak dira Banku Nazionala, Poliziaren egoitza nagusia, Telegrafoaren Bulegoa eta Akademia Militarra.
Hiriko fisionomian egindako aldaketak 1933ko kaleen zabaltzearekin hasi ziren, beste hiri guztietan aldaketak egiteko aurrekaria izan zena. Bazar Handia erditik zatitu zen eta eraikin historiko ugari eraitsi egin ziren etorbide zuzen eta zabalengatik ordezkatzeko. Ondorioz, hiriaren itxura tradizionala biribilgune handiek sortzen zituzten kaleen bidegurutzeekin ordezkatu zen, bazarra bezalako espazio publiko esanguratsuetan zeudenak.
Hiri barruan garraioa erraztuko zuen sare bat sortzeko saiakera gisa, antzinako gotorlekua eta harresiak 1937an eraitsi ziren eta kale zabalengatik ordezkatu ziren. Teherango hiriaren mapa berriak zonifikazio eta gridiron sareen plangintza modernoaren ereduen eragin handia izan zuen.
Bigarren Mundu Gerran, sobietar eta britainiar tropak hirian sartu ziren. 1943an, Teheran hiriaren izen bereko Konferentziaren kokalekua izan zen, Franklin D. Roosevelt AEBtako presidentea, Joseph Stalin Sobietar Batasuneko burua eta Winston Churchill lehen ministro britainiarra bertan izan zirelarik.
1948an Iranen antolakuntza plana ezartzeak 1949tik 1955era bitarteko lehen garapen-plan sozioekonomikoa garatzea ekarri zuen. Plan horiek ez zuten Teherango hazkunde desorekatua moteltzea lortu,eta gainera Reza Shahren seme eta oinordekoa Mohammad Reza Shahk 1962an egindako landa erreformak, Iraultza Zuria deiturikoak, Teherango hazkunde kaotikoa areagotu egin zen.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan zehar, Teheran Mohammad Reza Shahren erregealdian azkar garatzen hari zen. Eraikuntza modernoek Teheranen aurpegia aldatu zuten eta proiektu handiak aurreikusi ziren hurrengo hamarkadetarako. Gizarte bazterketaren arazoa konpontzeko, Teherango lehenbiziko plan integrala 1968an onartu zen. Abdol-Aziz Mirza Farmanfarmaian irandar arkitektoaren eta Victor Gruen Associates AEBtako enpresak osatutako elkarteak hiriaren arazo nagusiak identifikatu zituzten: dentsitate altuko aldiriak, airearen eta uraren kutsadura, azpiegitura ez-eraginkorrak, langabezia eta landa-hiriko migrazioa. Azkenean, 1979ko Iraultzaren eta ondorengo Iran-Irak gerraren ondorioz plan guztia baztertu zen. Teherango mugarririk ezagunena, Azadi dorrea, Shahren aginduz eraiki zen 1971. urtean. Hossein Amanat arkitektoak diseinatu zuen, monumentua diseinatzeko lehiaketa irabazi ondoren. Sasandar arkitektura klasikoaren elementuak arkitektura post-klasiko irandarrarekin konbinatzen zituen. Shahyad Dorrea izenez ere ezaguna, Irango Estatu Inperialaren sorreraren 2.500 urteurrena ospatzeko eraiki zen.
1980 eta 1988 urteetan zehar garatu zen Iran-Irak gerran, Teheranek Scud misilen eta aireko eraso anitz jaso zituen.
435 metroko altuerako Milad dorrea, Iran pre-iraultzailean proposatutako garapen proiektuen parte zena, 2007an amaitu zen eta Teherango mugarri ospetsua bihurtu da. Tabiat Bridge, 270 metroko oinezkoentzako zubia berriki eraikitako mugarri bat da. Leila Araghian arkitektoak diseinatu zuen eta 2014an amaitu zen.
Demografia
Teheran hiriak 8,6 milioi biztanle zituen 2018an. Bere giro kosmopolitarekin, Teheranen herrialde osoko talde etniko eta linguistiko ugari dago. Gaur egun, Teheranen hizkuntza nagusia persieraren aldaera bat da, teheranera, eta Teheranen gehiengoak persiar bezala identifikatzen du euren burua. Hala eta guztiz ere, aurretik, Teheran-Ray eskualdeko jatorrizko hizkuntza ez zen persiera, hau linguistikoki Irango hego-mendebaldekoa baita eta Farsen baitu bere jatorria. Honen ordez gaur egun desagertua dagoen Iran ipar-mendebaldeko hizkuntza bat zen bertako hizkuntza.
Irango azerbaijandarrek hiriko bigarren talde etniko handiena osatzen dute, biztanleria osoaren %20 eta %25 tartean osatzen dutelarik. Mazanderani talde etnikoa, aldiz, hirugarrena da, eta biztanleria osoaren %5a inguru dira. Teherango beste komunitate etnikoak, besteak beste, kurduak, armeniarrak, georgiarrak, bakhtiariak, talyshiak, balutxak, asiriarrak, arabiarrak, juduak eta adigeak dira.
Teherango Unibertsitateko Soziologia Sailak Teheraneko auzo askotan eta hainbat klase sozioekonomiko desberdinetan egindako ikerketa baten arabera, Teheranen jaiotakoak %63a ziren, % 98ak bazekien persieraz,% 75ak etnikoki persiar gisa identifikatu zuen bere burua eta %13ak Europako hizkuntza batean gaitasun maila handia zuen.
Teheranek 1980ko hamarkadaren hasieran aldaketa etniko-sozial handia jasan zuen. 1979ko Iraultzaren ondorio politiko, sozial eta ekonomikoen ondoren, Irango herritar askok, batez ere Teheranekoek, Iran utzi zuten. Irango emigrazio gehiena Estatu Batuetara, Frantziara, Alemaniara, Suediara eta Kanadara izan zen.
Iran-Irak gerra (1980-1988) hasi zenean, biztanleen bigarren olatu batek hiritik ihes egin zuen, batez ere hiriburuan Irakeko aire-erasoak gertatzen zirenean. Garaiko potentzia handienetako gehienek Irak babesten zuten garaian, eta horrek sorturiko isolamendu ekonomikoak arrazoi gehiago eman zizkien biztanle askori hiria (eta herrialdea) uzteko. Zuten guztia utzi eta herrialde berrira egokitzeko eta bizitza berreraikitzeko borrokaren ostean, gehienak ez ziren inoiz itzuli gerra amaitu zenean. Era berean, gerra garaian Teheranek migratzaile ugari jaso zituen Irakeko muga inguruko Iran mendebalde eta hego-mendebaldetik.
Ondoan dauden Afganistango eta Irakeko gerrak eta bertako egoera ezegonkorrak milioika errefuxiatu herrialdera iristea ekarri zuen, eta Teheran izan zen hauen erakargune nagusia lana bilatzeko. Honek gerrako zauriak berreskuratzen lagundu zuen hiria. Errefuxiatu horietako asko haien herrialdeetara bueltatzen ari dira UNHCRren laguntzarekin, baina oraindik ere itzuli nahi ez duten Afganistango eta Irakeko errefuxiatu talde ugari daude Teheranen, beren herrialdeko egoerari buruz ezkorrak baitira.
Erlijioa
Teherango gehiengoa ofizialki imamiar musulmanak dira. Erlijio hau estatuaren erlijioa ere bada, XVI. mendeko safavien bihurtzeaz geroztik. Hiriko beste erlijio komunitate batzuk Islamaren sunismo eta sufismo adarren jarraitzaileak, hainbat kristau mota ezberdin, judutarrak, zoroastrismoaren eta bahaí fedearen jarraitzaileak dira.
Hiri osoan zehar erlijio-zentro ugari daude, bai berriki eraikiak zein zaharrak: meskitak, elizak, sinagogak eta zoroastrismoaren suaren tenpluak barne. Hiriak ere oso txikia den hirugarren belaunaldiko indiar Sikh komunitate bat du. Honek 2012an Indiako lehen ministroak bisitatu zuen gurdwara bat du.
Ekonomia
Teheran Irango zentro ekonomikoa da. Irango sektore publikoko langileen %30 inguru eta industria enpresa handien %45a hirian daude, eta ia langile horien erdiak gobernuarentzat egiten dute lan. Gainerako langile gehienak fabrikako langileak, merkatariak, beharginak eta garraiolariak dira.
Atzerriko enpresa gutxik egiten dute lan Teheranen, gobernuak dituen nazioarteko harreman konplexuengatik. Baina 1979ko Iraultzaren aurretik, atzerriko hainbat enpresa aktibo zeuden Iranen. Teherango gaur egungo industria modernoak automobilen fabrikazioa, elektronika eta ekipo elektrikoak, armak, ehunak, azukrea, zementua eta produktu kimikoak dira. Alfonbrak eta altzariak saltzeko zentro nagusia ere bada. Pars Oil, Speedy eta Behran petrolio findegi enpresak Teheranen daude.
Teherango Burtsa, World Federation of Exchanges (WFE) kidea dena eta Federation of Euro-Asian Stock Exchangeseko sortzaileetako bat izandakoa, azken urteotako burtsa onenetakoa izan da.
Erosketak
Teheranek merkataritza-gune eskaintza zabala du, eta 60 merkataritza-gune moderno ditu. Hiriak auzo komertzial ugari ditu, Valiasr, Davudie eta Zaferanien kokatutakoak barne. Teheraneko bazar zahar handienak Bazar Handia eta Tajrish bazarra dira.
Nazioarteko marka eta goi mailako denda gehienak hiriaren iparraldean eta mendebaldean daude. Teherango merkataritza hazten ari da merkataritza zentro berrien irekierarekin.
Turismoa
Teheranek, Irango turismo helmuga nagusienetako bat izanik, kultur eskaintza oparoa du. Golestan, Sadabad eta Niavaran errege konplexuak bertan daude, herrialdeko azken bi monarkien erregealdian eraiki zirenak.
Hainbat museo historiko, artistiko eta zientifiko daude Teheranen, Museo Nazionala, Malek Museoa, Ferdows Gardeneko Zinema Museoa, Abgineh Museoa, Qasr Kartzelaren Museoa, Alfonbra Museoa eta Safir Office Makina Museoa barne. Arte Garaikideko Museoa ere badago, Van Gogh, Pablo Picasso, eta Andy Warhol bezalako artista ospetsuen lanak ikusgai daudelarik bertan.
Ferriere
Ferriere Italiako udalerri bat da. Piacenzako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Teheran
Turismoa
Irango Koroa Inperialaren bitxiak, munduko harribitxi bildumarik handienetako bat, Teheraneko Bitxi Museo Nazionalean ikusgai daude.
Erakusketa kultural eta komertzial ugari egiten dira Teheranen. Urtero egiten den Teherango Nazioarteko Liburu Azokak Asian argitaratzeari buruz egiten den ekitaldi garrantzitsuenetako bat bezala da famatua mundu osoan.
Ferriere
Mugakideak
Ferrierek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Teheran
Autobideak eta kaleak
Teherango kaleetako askok nazioartean famatuak diren pertsonen izenak dituzte. Adibidez:
Stenocercus fimbriatus
Stenocercus fimbriatus Stenocercus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Teheran
Autoak
Teherango Udalaren Ingurumen eta Garapen Jasangarrirako Bulegoaren buruaren arabera, Teheran 300.000 autoentzako ahalmena izateko izan zen diseinatua, baina gaur egun bost milioi auto baino gehiago daude errepideetan. Automozio industria duela gutxi garatu da, baina nazioarteko zigorrek aldian-aldian ekoizpen prozesuetan eragiten dute.
Tokiko komunikabideen arabera, Teheranek 200.000 taxi baino gehiago ditu bere kaleetan lanean, eta hainbat taxi mota daude erabilgarri hirian. Aireportuko taxiek kilometro bakoitzeko kostu handiagoa dute hiriko taxi berde-hori arruntekin alderatuta.
Autobusak
Autobusak 1920ko hamarkadatik egon dira martxan Teheranen. Teherango garraio-sistemak ohiko autobusak, trolebusak eta autobus azkarrak barne hartzen ditu. Hiriko lau autobus geltoki nagusiak Hegoaldeko Terminala, Ekialdeko Terminala, Mendebaldeko Terminala eta ipar-erdialdeko Beyhaghi Terminala dira.
1992an jarri zen martxan trolebus sistema, Txekiako Skoda enpresak eraiki zituen 65 trolebus artikulatuko flota batekin. Hau izan zen Irango lehen trolebus sistema. 2005ean, trolebusek bost ibilbide egiten zituzten, eta guztiak Imam Hossein plazan hasten ziren.
Teherango autobus-garraio azkarra 2008an inauguratu zen ofizialki. Hiru lerro eta 60 estazio ditu hiriko hainbat gunetan. 2011. urtean, BRT sistemak 100 kilometroko sarea zuen eta 1.8 milioi bidaiari garraiatzen zituen egunero. Hiriak bizikleta partekatzeko sistema bat ere garatu du.
Trenbidea eta metroa
Teheranek tren geltoki nagusia du eta herrialdeko hainbat hirirekin era erradialean konektatzen da. Era berean, Teheran-Europa trenbide bat ere badago martxan
Teherango metroaren sistemaren bideragarritasun azterketa eta kontzeptualizazioa 1970eko hamarkadan hasi zen. 2001ean ireki ziren proiektatutako zortzi lerroetako lehenengo biak
Octavia St. Laurent
Octavia St. Laurent, gerora Octavi St. Laurent Mizrahi izenaz ezaguna, (1964-2009) estatubatuar emakumezko artista transexuala zen, 1990eko Paris Is Burning dokumentalean agertu zena.
Minbiziak jota hil zen 2009an.
Teheran
Parkeak eta zonalde berdeak
2100 parke baino gehiago daude Teherango metropolian eta zaharrenetako bat Jamshidieh parkea da, Jamshid Davallu Qajar printzearen lorategi pribatu gisa eraikia eta Farah Pahlavi Irango azkeneko enperatrizari eskainia ondoren. Teherango zonalde berdeek 12.600 hektarea baino gehiago hartzen dituzte eta hiriaren %20a estaltzen dute. Teherango Parke eta Zonalde berdeen Erakundea 1960ean ezarri zen, eta hiriko natur guneen ardura hartzen du bere gain.
Teherango Hegazti parkea Irango hegazti parkerik handiena da. Zoo bat ere badago Teheran-Karaj autobidearen ondoan. Bere bost hektareetan 290 espezie baino gehiago daude.
Teherango lau parke emakumeentzat dira bakarrik eta 80 hektareako zonaldea hartzen dute. Parke hauetan emakumeen janzteko derrigorrezko arauak ez dira bete behar.
Hezkuntza
Dar ul Funun Amir Kabirren aginduz XIX. mendearen erdialdean ezarri zenez geroztik, Teheranek goi mailako hezkuntzako erakunde ugari bildu ditu. Erakunde horietako batzuk funtsezko eginkizunak izan dituzte irandar gertakari politikoetan. Samuel M. Jordan, zeinaren omenez Teherango Jordan kalea izendatu zuten, Teherango Amerikako Ikastetxearen aitzindarietako bat izan zen, Ekialde Hurbileko lehen ikastetxe modernoetako bat izan zena.
Teheranengo hezkuntza zentroen artean, Sharif Teknologia Unibertsitatea, Teherango Unibertsitatea eta Teherango Medikuntza Zientzien Unibertsitatea dira ospetsuenak. Teheranek Irango akademia militar handiena eta hainbat eskola eta mintegi erlijioso ditu baita ere.
Arkitektura
Teheranen dauden arkitektura monumentu zaharrenak Qajar eta Pahlavi garaikoak dira, nahiz eta Teheran Handiko eremua kontuan hartzen baden, oraindik ere Seljuk garaiko monumentuak geratzen diren; batez ere Rayn dagoen Tughrul dorrea. Rashkan gazteluko aztarnak ere badaude, antzinako Partiar inperioaren garaikoak eta bertako artefaktu batzuk Museo Nazionalean daude. Bahrameko suaren tenplua ere aipatu beharrekoa da, Sasandar Inperioaren garaian eraikitakoa.
Teheranek XVIII. mendearen bukaerara arte biztanle gutxi izan zituen, baina Irango hiriburu izendatu zutenean, gero eta garrantzi handiagoa hartu zuen. Qajar garaian lurrikarak gertatu ohi ziren arren, eraikin historiko batzuk mantendu dira garai hartatik.
Teheran Irango hiria nagusia da, eta herrialdeko azpiegitura modernizatuena duena. Alabaina, auzo zaharren gentrifikazioak eta kultur eraikin esanguratsuen eraispenak kezkak eragin ditu.
Eskualdeko jarduera sismikoak direla eta, Teheranen eraikin baxuak ziren nagusi. Baina azkeneko hamarkadetako populazio hazkundeari erantzuteko, azken urteetan eraikuntza modernoak garaiera geroz eta gehiago hartzen joan dira. 1830. urteaz geroztik ez da lurrikara handirik gertatu Teheranen.
Teherango nazioarteko dorrea Irango bizitegi eraikinik garaiena da. 54 pisu ditu eta Yusef Abad iparraldeko auzoan kokatua dago
Azadi dorrea, Pahlavi dinastiaren erregealdian eraiki zen monumentua, Teherango ikur ospetsuena izan da. Irango estatu inperialaren sorreraren 2.500 urteurrena ospatzeko egin zen eta Akemenestar eta Sasandar arkitektura klasikoaren elementuak Irango arkitektura post-klasikoarekin konbinatzen ditu. Milad dorrea, munduko seigarren dorre altuena eta bera bakarrik eusten den munduko 24an egitura altuena, hiriko beste dorre ospetsua da. Leila Araghianen Tabiat zubia, Teherango oinezkoentzako pasabide handiena, 2014an bukatu zen eta mugarri gisa ere hartzen da ordudanik.
Antzerkia
Qajarren erregealdian, Teheran Tekyeh Dowlat erret-antzokiaren egoitza zen, Golestan jauregiko hego-ekialdean kokatua. Bertan tradiziozko eta erlijiozko antzezpenak eskaintzen ziren. 1947an suntsitua izan zen eta banku-eraikin batek ordezkatu zuten, Reza Shahren erregealdian egindako erreformen pean.
1979ko Iraultza baino lehen, Irango eszena nazionala nazioarteko artista eta taldeentzat Ekialde Hurbileko antzeztoki ospetsuena bihurtu zen. Opera eta balleteko antzoki nazional gisa funtzionatu zuen Teherango Roudaki Aretoak. 1967ko urrian mustu zuten aretoa, Rudaki poeta persiar ezagunaren izena jarriz. Teherango Orkestra Sinfonikoa, Teherango Opera Orkestra eta Irango Ballet Konpainia Nazionalaren egoitza da.
Teherango Udal Antzokia, Irango antzerki konplexu handienetako bat da eta hainbat areto ditu. Bost urteko eraikuntzaren ostean, 1972an ireki zen Farah Pahlavi enperatrizaren ekimenez eta Ali Sardar Afkhami arkitektoak diseinatu zuen. Fajr Antzerki Jaialdia eta Teherango Txotxongiloen Antzerki Jaialdia ospatzen dira urtero Teheranen.
Zinema
Teherango lehenengo zinema aretoa Mirza Ebrahim Khanek ezarri zuen 1904. urtean. 1930eko hamarkadaren hasieran, Teherango probintzian 15 zinema zeuden eta beste 11 Irango beste probintzietan.
Hainbat film jaialdi ospatzen dira Teheranen, besteak beste, Fajr Zinemaldia, Haur eta Gazte Zinemaldia, Mugikor filme eta argazkien Jaialdia, Nahal Jaialdia, Roshd Zinema Jaialdia, Teherango Animazio Zinemaldia eta Teherango Film Laburren Jaialdia.
Kirola
Futbola eta boleibola hiriko kirol ospetsuenak dira. Borroka, saskibaloia eta areto futbola berriz, hiriko kirol kulturaren parte dira baita ere. 12 eski estazio daude Iranen eta Tochal, Dizin eta Shemshak dira ospetsuenak. Hiru estazio hauek Teheranetik hiru ordu baino gutxiagora daude.
Glenns Ferry (Idaho)
Glenns Ferry Idahoko hiri bat da. Elmore konderrian kokatua dago. 2010ean 1,319 biztanle zituen, 49.67 kilometro koadrotan banatuta.
Teheran
Kirola
Teheranen Azadi estadioa dago, Asia Mendebaldean gaitasun handiena duen estadioa, non Irango Futbol Ligako partida nagusietako asko ospatzen diren. Futbol zelaia Azadi Kirol Gunearen barne dago, berez 1974ko iraileko Asiar Jokoak ospatzeko eraiki zena. Asiar Jokoak Mendebaldeko Asian ospatu ziren lehenengo aldia izan zen. 25 herrialdeetako 3.010 atletek parte hartu zuten, garai hartan Asiar Joko batzuetan izandako partaide kopuru handiena.
6. Asiako Futbol Kopa ospatu zen 1976ko ekainean, eta ondoren, 1997ko azaroan Mendebaldeko Asiako Jokoak ospatu ziren. Joko hauen arrakastak Asiar Mendebaldeko Jokoen Federazioa (ingelesez, West Asian Games Federation (WAGF)) sortzea eta jokoak bi urtero ospatzeko erabakia hartzea ekarri zuen. Hirian 1968ko Asiako Futbol Koparen finala jokatu zen. Boleiboleko Munduko Txapelketako hainbat partida ere jokatu izan dira Teheranen.
Futbol klubak
Teherango lehenengo futbol kluba, Iran Club izenekoa, 1920an sortu zen eta bi urte beranduago, 1923an, desegin zen. Gaur egun, Teherango futbol talderik zaharrena Rah Ahan da, 1937. urtean sortutakoa. Persepolis eta Esteghlal, hiriko klub handienak eta Asiako klub handienetakoak, Teherango derbian lehiatzen dira. Teheranen Ararat futbol taldea ere badago, Ararat estadioan jokatzen duen armeniar futbol taldea.
Hurrengo taulan Teherango sei futbol-klub nagusiak agertzen dira.
Janaria
Teheranen jatetxe eta kafetegi asko daude, bai modernoak zein klasikoak. Irandar janaria eta kosmopolita zerbitzatzen dute. Pizzeriak, ogitarteko tabernak, eta kebab dendak dira jatetxe mota nagusiak.
Grafitiak
Grafiti estilo ugari daude Teheranen. Batzuk gobernuz kanpoko erakundeek margotutako lelo politiko eta iraultzaileak dira eta beste batzuk herritar arruntek egindako artelanak, gai sozial eta politikoen inguruko haien ikuspuntua azalduz. Hala eta guztiz ere, kaleko artea Iranen debekatuta dago, eta lan horiek normalean iraupen laburrekoak dira.
2009ko Irango hauteskunde presidentzialen protestetan zehar, Irango Mugimendu Berdea babesten zuten hainbat grafiti egin ziren. Basij armada paramilitarrek ezabatu zituzten.
Azken urteotan, Teherango Udalak grafitiak erabili ditu hiriaren itxura hobetzeko. Horrez gain, hainbat grafiti jaialdi ospatu dira Teheranen, Teherango Arte Unibertsitateak antolatzen duena barne.
Laurehun eta laurogeita bat
Laurehun eta laurogeita bat (481) laurehun eta laurogeiaren ondoren eta laurehun eta laurogeita biaren aurretik doan zenbaki osoa da.