cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sara Seager
Biografia
Seager Toronton (Ontario) jaio zen, judutar jatorriko herrian. Bere aita, David Seager, 19 urterekin ilea galdu zuena, aitzindaria izan zen eta ilea transplantatzen munduko liderretako bat, Toronton Ilerako Transplante Zentroa sortu zuen. Torontoko Unibertsitateko Matematika eta Fisikako BSc titulua lortu zuen 1994an, Unibertsitateko Ikasleen Ikerketa Sariaren (NSERC) laguntzarekin, eta Harvardeko Unibertsitateko astronomiako doktoretza 1999an. Bere doktorego-tesian atmosferako eredu teorikoak garatu zituen Dimitar Sasseloven ikuskaritzapean.
Doktoretza ondoko ikerketa-postu bat izan zuen Ikasketa Aurreratuen Institutuan 1999 eta 2002 bitartean, eta Washingtongo Carnegie Institutuko ikertzaile-taldeko kide izan zen 2006 arte. Massachusettseko Teknologia Institutuan sartu zen 2007ko urtarrilean, Fisikako eta Zientzia Planetarioko irakasle elkartu gisa; 2007ko uztailean eman zitzaion titulartasuna, eta Katedradun bihurtu zen 2010eko uztailean. Gero, 1941etik klase-kargua izn du.
Charles Darrowrekin ezkonduta dago eta lehen ezkontzako bi seme-alaba dituzte. Seagerren lehen senarra, Michael Wevrick, minbiziz hil zen 2011n.
Ikerketa
NASAk Indiana Jones astronomikoa deitu zion. Sara Seager-ek "nano gaseoso" terminoa erabili zuen masa handiko super-Lurra planetarako, batez ere hidrogenoz eta helioz osatua, Gliese 581 c exoplanetaren modelo baten animazioan. "Nano gaseoso" terminoa gas-planeta erraldoiak baino planeta txikiagoak izendatzeko ere erabili da, hidrogeno eta helio atmosfera trinkoak dituztenak.
Seager-ek Sackler 2012 saria jaso zuen, "atmosferen analisia eta eguzki-sistemaz kanpoko planeten barne-konposizioak" lanagatik, eta Helen B. Warner saria, American Astronomical Society delakoaren Astronomian, 2007an, Eguzkitik kanpoko planeten atmosferak ulertu, aztertu eta aurkitzeko funtsezko teknikak garatzeagatik eta 2004ko Harvard Bok saria astronomian. American Association for the Advancement-eko kide izendatu zuten 2012an, eta Royal Astronomical Society of Canadako ohorezko kide hautatu zuten 2013an. 2013ko irailean MacArthur beka bat jaso zuen. American Philosophical Societyko kide izateko hautatu zuten 2018an.
Seager-en ekuazioa
Seager-ek Drakeren ekuazioaren bertsio paraleloa garatu zuen, galaxiako planeta bizigarrien kopurua zenbatesteko. Irrati-teknologia duten estralurtarren ordez, Seager-ek Drakeren ekuazioa berridatzi zuen, Lurretik detekta daitekeen bizitza estralurtarren batean zentratzeko. Ekuazio horren bidez, gas biologikoak dituzten planetak bilatzen dira. Gas horiek bizitzak sortutako gasak dira, eta planeta baten atmosferan metatu daitezke urruneko teleskopio espazialekin hauteman daitezkeen mailetaraino.
N = N*FQFHZFoFLFS
N = bizitza-zeinu detektagarriak dituzten planeten kopurua
N* = behatutako izar-kopurua
FQ = barealdian dauden izarren frakzioa
FHZ = eremu bizigarrian planeta harritsuak dituzten izarren frakzioa
Fo = beha daitezkeen planeta horien frakzioa
FS = bizitzak gas biologikoaren seinale detektagarri bat sortzen duen frakzioa
Tmesisternus tersus
Tmesisternus tersus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Francis Polkinghorne Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1862an.
Tmesisternus trivittatus
Tmesisternus trivittatus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Guerin-Meneville ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1832an.
Tmesisternus tersus
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezie honek 16 eta 20 mm. artean ditu.
Tmesisternus trivittatus
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da.
Tmesisternus replicatus
Tmesisternus replicatus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Gressitt ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1984an.
Hedapena
Ginea Berriaren Papuan aurkitua izan da. Espezieak 9,6 eta 15 mm. artean ditu.
Tmesisternus venatus
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezie honek 14 eta 20,25 mm. artean ditu.
Tmesisternus hieroglyphicus
Tmesisternus hieroglyphicus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Blanchard ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1853an.
Hedapena
Ginea Berriko mendebaldean eta Papuan aurkitua izan da. Espezie honek 15 eta 18 mm. artean ditu.
Cahorsko katedrala
Cahorsko Donezteberen katedrala, Cathédrale Saint-Étienne de Cahors, Frantziako helgoldeko Okzitania eskualdeko Cahors hiriko katedral erromaniko bat da, Lot departamentuan.
1080-1135 artean eraikia izan zen, Gerard de Cardaillac artzapezpikuaren aginduz.
Maurice Greene
Maurice Greene (1974ko uztailaren 23a) estatubatuar atleta ohia da, 100 metro eta 200 metroko probetan `parte hartzen zuena. 100 m-ko munduko errekorra izan zuen, 9,79 segundorekin. Bere karreraren goraldian (1997-2004) lau domina olinpiko irabazi zituen eta bost aldiz munduko txapelduna izan zen. Horietatik 3 1999ko Munduko Txapelketan lortu zituen. Lorpen hori lehen Carl Lewisek eta Michael Johnsonek bakarrik lortu zuten, eta ordutik beste hiruk berdindu dute.
2001etik aurrera, hainbat lesio izan zituen bere karreran, baina brontzezko domina 100 metroetan eta zilarrezkoa errelebo motzean irabazi zituen 2004ko Udako Olinpiar Jokoetan. Greenek ere arrakasta izan zuen pista estalian: 1999ko Pista Estaliko Munduko txapelduna izan zen, ia 20 urtez 60 metroko lasterketan munduko errekorra izan zuen eta 50 metrotako gizon azkarrena da. 2005ean korrika egin zuen lesio baten ondoren, eta 2008an erretiratu zen ofizialki. Bere ibilbidean zehar, 10 segundotik beherako hirugarren lasterketa gehien egin zuena izan zen (52) 100 metrotan, Usain Boltekin berdinduta eta Asafa Powell eta Justin Gatlin-ek bakarrik gaindituta.
Jimmy Vicaut
Jimmy Vicaut (Bondy, Seine-San Denis, 1992ko otsailaren 27a) 100 eta 200 metrotan espezializatutako sprinter frantziarra da. 100 metroko lasterketan, 9,86 segunduko marka pertsonala, Europako atleta guztien artean bigarren denborarik azkarrena da. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan brontzezko domina lortu zuen 4x100m-ko errelebo proban frantziako taldearekin. Urtebete lehenago, 2011an, proba berean, zilarrezko domina lortu zuen Daegun egin zen Munduko Txapelketan. Europako Txapelketei dagokienez, urrezko domin bat du aire librean (2010 Bartzelonan) 4x 100m-ko proban eta beste bat pista estalian 60 metroetan 2013an Göteborg-en. Gainera 3 zilar eta 2 brontze lortu ditu bere ibilbide profesionalaren zehar.
Jeremy Wariner
Jeremy Matthew Wariner (1984ko urtarrilaren 31) AEBetako atleta erretiratua da, 400 metrotan espezializatua. Lau domina olinpiko (hiru urre, zilar bat) eta Munduko Txapelketako sei domina irabazi zituen. Probako historiako laugarren azkarrena da (400 m), eta 43,45 segundoko marka pertsonala du. Wayde van Niekerk (43,03 WR, 2016), Michael Johnson (43,18 WR, 1999) eta Butch Reynolds (43,29 WR 1988) dira aurretik daudenak, eta bosgarren marka azkarrena, 2007an ezarri zenean.
Sailkapenak
Wariner onenen artean sailkatu zen AEBn eta munduan 400 m-ko proban, 2004tik 2013ra, Track and Field News-eko adituen botoen arabera.
Oier Sarriegi
Oier Sarriegi Isasa (Donostia, Gipuzkoa, 1997ko maiatzaren 17a) gipuzkoar futbolaria da, Antiguokoren harrobian hezia. Bere anaia-arrebak Oier eta Amaiur futbolariak dira ere. Eskuin hegalean jokatzen du, atzealdean edota zelai erdian.
Kirol Ibilbidea
''2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Ezko herdozuri
Ezko herdozuria (Hygrophorus cossus) Hygrophoraceae familiako onddo espezie bat da.
Ez da erabiltzen sukaldean. Koko olio zaharraren usaina du; gainera zapore mikatza.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 6 (10) cm bitarteko diametrokoa, ganbila edo lau-ganbila, titi pixka batekin, hasieran zuria, ondoren krema antzeko kolorekoa, gainazala likatsua du.
Orriak: Dekurrenteak, zuriak, lodiak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: 6 - 10 x 0,5 - 1,5 cm-koa, berehala lehorra; zuria, liraina, pikortsua goian.
Haragia: Lactarius volemus-aren antzeko usaina du. Oinaren oinarriak ez du erreakzionatzen KOH (potasa) erreaktiboarekin.
Etimologia: Hygrophorus hitza grekotik dator, heze eta ekarri beharreko, "phoréo"-tik, hau da, hezetasuna bildu eta kontserbatzen duenetik.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako interesik gabea.
Nahasketa arriskua
Hygrophorus eburneus delakoarekin, honek usain aromatikoagoa eta gogorragoa du; oinaren oinarriak kolore horia hartzen du KOH erreaktiboarekin; orriak lehortzen direnean okre antzeko kolorekoak bihurtzen dira; pagadietakoa da. Hygrophorus chrysaspis espeziearekin ere bai, honek usain aromatiko leuna du eta oinaren oinarria arre-laranja bihurtzen da KOH-rekin.
Sasoia eta lekua
Udazkenean; hostozabalen azpian edo baso mistoetan.
Banaketa eremua
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa eta Magreb.
Michael Ancher
Michael Peter Ancher (Rutsker, Bornholm, 1849ko ekainaren 9a - Skagen, 1927ko irailaren 19a) daniar margolaria izan zen.
Kopenhageko Danimarkako Errege Arte Akademian ikasi zuen. 1870eko hamarkadatik Skagengo artista taldean parte hartu zuen eta Anne Archer margolariarekin ezkondu zen.
Sweet Emma Barrett
Sweet Emma" Barrett (New Orleans, Luisiana, AEB, 1897ko martxoaren 25a - Metairie, 1983ko urtarrilaren 28a) AEBko jazz-kantari eta piano-jole autodidakta izan zen, eta 1923tik 1936ra bitartean Original Tuxedo Orchestrarekin lan egin zuen, Papa Celestinen zuzendaritzapean, eta gero William Ridgelyrekin. Armand Piron, John Robichaux, Sidney Desvigne eta Preseration Hall Jazz Band taldeekin ere lan egin zuen.
Biografia
1947an, lan egonkorra onartu zuen Happy Landing-en, Pecaniere-ko klub batean (Luisiana). Bere estreinako grabazioa 1961ean izan zen, Riverside Records New Orleans: The Living Legends series albumarekin, eta horrek ospea ekarri zion. Albumeko kanta gehienak instrumentalak ziren arren, beste batzuk Barrettek abestu zituen, eta abeslari gisa lehen erregistrotzat deskribatu dira.
"Bell Gal" ezizena jarri zioten, txano gorri bat eta gabonetako kanpaiak zeramatzalako, musikaren konpasean tindatzen zutenak. Glamour aldizkariaren azalean agertu zen eta Estatu Batuetako eta Europako argitalpenetan izendatu zuten. Preseration Hall Jazz Band taldearekin bidaiatu zuen nazio eta nazioarte mailan, 1963an Disneyland-en denboraldi bat barne.
Atzerrian kontzertu eta agerraldietan jaso zuen harrera zabala eta beroa izan arren, Barrett erosoago sentitzen jarraitu zuen bere jaioterriko Orleans Berrian, bereziki Frantzia auzoan. 1963an, The Bell Gal eta Her Dixieland Boys Music albumean, Barrettek zortzi abestietatik lautan kantatu zuen eta bi abesbatza zuzendu zituen.
Oro har, talde horrek New Orleanseko jazzaren soinuaren lagin ona eskaini zien entzuleei, 1963 inguruan, eta Barrett-en grabazio bakanetako bat izan zen Preseration Hall Jazz Banden (Robinson eta Sayles izan ezik) ohiko kiderik gabe. "Big Butter and Egg Man", "Bogalusa Strut" eta "Take Me Out to the Ball Game" bezalako irudikapenak dibertimenduz eta alaitasunez irudikatzen ziren.
Julia Riley
Rileyk Fanaroff-ekin batera, ''I. eta II. motako irrati-galaxiak (FRI eta FRII)'' lana idatzi zuen.
Biografia
Riley Girton College-ko kidea da, Cambridgeko Unibertsitateko Cavendish Astrophysics Group-ekin elkartua. Ikerketa-eremu nagusia irrati-astronomia da. Rileyk hitzaldiak eman eta fisikoki gainbegiratzen du Natural Sciences Triposen, Cambridgeko Unibertsitatean. Maurice Hill itsas geofisiko britainiarraren alaba da, eta Archibald Vivian Hill Nobel saridun fisiologoaren biloba.
Sweet Emma Barrett
Biografia
1967an, apoplexia bat izan zuen, ezkerreko aldea geldiarazi ziona, baina lanean jarraitu zuen, eta batzuetan grabatu egin zuen, 1983an hil zen arte.
Julia Riley
I. eta II. motako irrati-galaxiak
1974an, Fanaroffekin batera, oso lan txalotua idatzi zuen, irrati-galaxiak bi motatan sailkatuz beren morfologian (forma) oinarritua. Fanaroff eta Rileyren sailkapena Fanaroff-Riley, I. eta II. motako irrati-galaxiak (FRI eta FRII) gisa ezagutarazi zen. FRI iturrietan, irrati-igorpenaren zatirik handiena iturriaren erdigunetik dator; FRII iturrietan, berriz, igorpen gehienak zentrotik urrun dauden puntu beroetatik datoz (ikus galaxia aktiboak).
Tmesisternus agriloides
Tmesisternus agriloides kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Francis Polkinghorne Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1867an.
Bushcraft
Bushcraft, ingurumen naturalean biziraun ahal izateko gaitasun, trebetasun eta jakintzen erabilera, ezagutza eta ulermenaren erabilera eta praktika dira. Izena ingelesezko The bush (Australia, Zeelanda Berria eta Alaskako baso mota) eta craft (langintza) hitzen elkarketatik sortua da, eta basoarekin zerikusia duten langintza edo ezagutza multzoa litzateke.
Hortaz, jarduera honek giza bizitzaren oinarri fisiologikoak betetzeko trebetasun eskeintzen ditu: elikagaiak, (bilketa, jarraipena, ehiza, atzematea eta arrantzaren bidez), uraren horniketa eta purifikazioa, aterpeen eraikunta eta eta sua egiteko teknikak. Ezagutza hauei soken ekoizpena eta korpiloak gehitu dakizkie, bai eta egur tailaketa, medikuntza/osasuna eta nabegazio naturala.
Bushcraft jaduerak zenbait lanabesen erabilera ere barne hartzen ditu, tartean bushcraft labanen eta aizkoren erabilera. Bushcrafter batek lanabes hauek egitura mota ugari eraikitzeko erabil ditzazkete, txalupetatik hasi eta aterpetaraino.
Izendapena hau Hego hemisferioan Les Hiddins australiar soldadu ohi eta biziraupenenan adituak ezagun egin zuen, eta Ipar hemisferioan Mors Kochanski kanadar biziraupen aditu, naturalista eta idazleak, eta Erresuma Batuan Ray Mears ingeles biziraupen aditu eta telebista aurkezleak.
Kanadako emakumezkoen errugbi selekzioa
Kanadako emakumezkoen errugbi selekzioa Kanadaren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan, Canada Rugby Unionen kontrolpean. 1987an jokatu zuen lehenbiziko partida. Finalista izan zen 2014ko Munduko Errugbi Kopan.
Twiggy
Dame Lesley Lawson, Lesley Hornby jaioa eta Twiggy bezala ezaguna (Neasden, Middlesex, 1949ko irailaren 19a) ingeles modelo, abeslari eta aktorea da.
1960ko hamarkadan modelorik nabarmenena izan zen Londresen. Hasieran, bere argaltasunagatik eta itxura androginoagatik izan zen ezaguna. Modelo gisa zuen ospea mundu osora zabaldu zen hamarkadaren amaieran.
Ondoren, zinema, telebista eta antzerkiko aktore karrera arrakastatsua izan zuen. 1983an Broadwayko "my One and Only" musikal batean debutatu zuen.
Diskografia
Albumak
Singleak
Tmesisternus postglaber
Tmesisternus postglaber kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1966an.
Hedapena
Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. 15 mm. luzerakoa da.
José Brunet Bermingham
José Brunet Bermingham (Donostia, 1836ko abuztuaren 15a - ib., 1891ko apirilaren 16a) argazkilari eta enpresaburu donostiarra izan zen, 19. mendeko Gipuzkoako industrialista eta burges ezagun bat. Donostian ezarritako familia katalan baten oinordeko izan zen, eta hainbat enpresatan izan zen sustatzaile, nagusi edo jabe, besteak beste Donostiako Tranbiaren Konpainia, edo La Esperanza papertegia. Argazkilaritzarako afizioa izan zuen eta bere argazkiak Gipuzkoako 19. mendeko argazki historiko bakanetan nabarmentzen dira.
Biografia
Familia aberats eta boteretsuan jaio zen José. Aita eta aitona Donostiako alkate izanak ziren, eta bera zinegotzi ere izan zen zenbait alditan. Maria Magdalena Goitia Ostolaza ordiziarrarekin ezkondu zen, hau Domingo Goitia Sarriegi Goierriko industrialistaren alaba zelarik, eta aitaginarraberakin negoioetan jardun zuen, Ordiziako Goitia y Cia enpresan adibidez. Zenbait semealaba izan zituzten, eta Jose Brunetek familia sarri erretratatu zuen. Ubaldo semeak argazkilaritzako tradizioa jarraitu zuen.
Argazkilari gisa atera zituen argazkietan batez ere nabarmentzen da Donostiako 19. mendeko azken laurdeneko transformazioa, nola handitu zen hiria harresiak eraitsi ondoren, eta Kontxako badiak izan zuen garapena. Gipuzkoako herrietan zehar egindako argazkiak ere testigantza bakana dira mende hartakoak. Bruneten mila inguru beirazko plaka eta paperezko argazki gorde dira, 1865. eta 1891. urteen artekoak, gehieneak kolodioi hezetan eta gelatinobromurotan bustitako negatiboak. Birbibiloba baten jabetzara iritsi zen fondo hori 20. mendean, Joaquín Mencos Doussinague markes espainiarrarengana, eta honek Nafarroako Errege Artxibo Nagusiari eskaini zizkion fondoak. Lola Horcajo Calixto eta Juan José Fernandez Beobide-ren "San Sebastián album del siglo XIX" liburuan azaltzen dira argazki horiekerakusketa horietako argazkiak.
21. mendean zenbait erakusketa egin dira irudiekin, baina fondoen digitalizaziorik ez dago ikusgai sarean. Guztiarekin, argazkien erreprodukzioak egitea zilegi da 21. mendean, copyright eskubideetatik aske baitaude 19. mendean hildako argazkilari batenak baitira.
Bruneten argazkiak
Bere lanaren adibide batzuk.
Tmesisternus schaumii
Tmesisternus schaumii kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1867an.
Jorge Bengoetxea
Jorge Bengoetxea Gorostiza (Getxo, ) bizkaitar futbolaria da, ezker hegalean aritzen da, atzelari moduan edo zelai erdian.
Ibilbidea
''2022ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.''
Graf Zeppelin (argipena)
Graf Zeppelin (Zeppelin kondea) Ferdinand von Zeppelin alemaniar noble eta asmatzailearen deitura da. Haren omenez, izen hori bera eman zitzaien ibilgailu hauei:
Hilkka Rantaseppä-Helenius
Hilkka Rantaseppä-Helenius (Finlandia, 1925- Paimio, Finlandia, 1975eko maiatzaren 7a) finlandiar astronomoa izan zen.
Biografia
Matematika ikasten hasi zen irakasle izateko asmoz. Yrjö Väisälä astronomo finlandiarrak astronomo bihurtzeko inspirazioa eman zion. Baserritar baten alaba izaki, bere ukuiluan behatoki bat izateko pribilegioa izan zuten astronomo zoragarri bakarretakoa izan zen.
Berrogeita hamar urterekin istripu batean hil zen. Florian 1530 Rantaseppä asteroidea bere oroimenean izendatu zuten.
Karrera zientifikoa
Planeta txikiak behatzen aritu zen, eta, gainera, laguntzaile gisa aritu zen Tuorlako Behatokian, 1956tik 1962ra. 1962an, behatzaile bihurtu zen lanpostu huts bat eskuratu zuenean. 1975 arte egon zen behatzaile. Kevolako Behatokiaren eraikuntzan ere parte hartu zuen Tähtitieteellis-optillinen seurak (Astronomiako Elkarte Optikoa), 1963an.
Vi Redd
Elvira "Vi" Redd (Los Angeles, AEB, 1928ko irailaren 20a) jazz eko goi-mailako saxofoi jotzailea da, bokalista eta hezitzaile estatubatuarra. Bere karrera sei hamarkadatan luzatu zen, eta garai hartan Count Basie, Rahsaan Roland Kirk, Linda Hopkins, Marian McPartland eta Dizzy Gillespie artistekin batera jo zuen.
Biografia
Los Angelesen jaio zen, Alton Redden alaba, New Orleanseko jazz bateria jotzailea eta Clef Clubaren sortzaileetako bat, eta Mattie Thomasen alaba. Bere aitak, Central Avenueko jazzeko pertsonaia nagusietako batek, eragin handia izan zuen bere prestakuntza-urteetan. Bere izeba amona Alma Hightower izan zen beste musika-aholkulari garrantzitsu bat.
Berrogeita hamarreko hamarkadatik dago aktibo, eta bebop, hard bop eta post-bop jotzeagatik da ezaguna. Besteak beste, Count Basie eta Dizzy Gillespierekin jo du.
Hezkuntza Kontseilurako lan egin ondoren, 1957tik 1960ra, Redd jazzera itzuli zen. Las Vegasen jo zuen 1962an, bira bat egin zuen Earl Hinesekin 1964an eta talde bat zuzendu zuen San Frantziskon 1960ko hamarkadaren erdialdean bere senarrarekin, Richie Goldberg bateria-jotzailearekin. Garai hartan, Reddek Max Roachekin ere egin zuen lan. Jardunean egon zen bitartean, birak egin zituen Japonian, Londresen (Ronnie Scott's-en 10 asteko egonaldi bat barne), Suedian, Espainian eta Parisen. 1969an Los Angelesen jarri zen, eta bertan jo zuen hezitzaile gisa lan egiten zuen bitartean. United Artists (1962) eta Atco Records (1962-63) diskoetxeentzat albumak grabatu zituen. 1963ko albumean, Lady Soulen, garaiko jazzeko artista ospetsu asko agertzen dira, hala nola: Bill Perkins, Jennell Hawkins, Barney Kessel, Leroy Vinnegar, Leroy Harrison, Dick Hyman, Paul Griffin, Bucky Pizzarelli, Ben Tucker. Leonard Featherrek egin zituen diskoko notak.
Kaliforniako Estatu Unibertsitatean, Los Angelesen, graduatu zen eta Hegoaldeko Kaliforniako Unibertsitatearen irakaskuntza-ziurtagiria lortu zuen. Los Angelesera itzuli zenean, urte askotan irakatsi eta eman zituen hitzaldiak. 1970eko hamarkadaren amaieran, National Endowment for the Arts-en musika-aholkularien taldean sartu zen.
Zernonikusi.eus
Zernonikusi.eus euskarazko web ataria da, plataforma digitaletara euskaraz bikoizturik heltzen diren film, telesail eta dokumentalen bilaketa errazten duena. Berrehun titulu baino gehiagori buruzko informazioa jasotzera heldu zen 2022ko uda-bukaeran.
Tmesisternus prasinatus
Hedapena
Indonesian eta Ginea Berriko Papuan aurkitua izan da. 11 eta 14 mm. arteko ditu.
Ezkotxo
Ezkotxoa (Hygrocybe miniata) Hygrophoraceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Hygrophorus miniatus
Haragi gutxi du eta zaporegabea da. Ez da gomendatzen prestatzea.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 2 cm bitarteko diametrokoa, hemisferikoa hasieran, ondoren ganbila, inbutu itxura apur batekin, kolore gorri bizikoa. Azala gutxi edo ia batere ez likatsua, eta ertza pixka bat oxkarratua.
Orriak: Gorri-horixkak edo gorri argiak, itsatsiak edo pixka bat dekurrenteak, zabal eta lodiak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Oso luzea, kapelaren diametroaren proportzioan, kapelaren kolore berekoa. Hauskorra, leuna eta lehorra. Lehenbizi betea gero barnehutsa.
Pastéis de bacalhau
Pastéis de bacalhau edo bakailao pastela, Portugalgo sukaldaritzan oso ezaguna den prestaketa dugu. Bakailao, patata, arrautza, perrexila eta baratxuria ditu oinarrizko osagaiak.
Ezkotxo
Deskribapena
Haragia: Hauskorra eta mehea, kapelaren kolorekoa edo argixeagoa, hori-laranja kapelaren azalaren azpian, usain nabarmenik gabea eta zaporerik gabea.
Etimologia: Hygrocybe terminoa grekotik dator eta kapela hezearekin, esan nahi du. Miniatus epitetoa berriz latinetik dator, minioz margotua esan nahi duen "miniatus" hitzetik. Bere koloreagatik.
Pastéis de bacalhau
Errezeta
Pastéis de bacalhau edo Bakailao opilak
Ezkotxo
Jangarritasuna
Tamaina txikia duenez, balio gastronomiko eskasa duela uste da.
Pastéis de bacalhau
Errezeta
OSAGAIAK
Ezkotxo
Nahasketa arriskua
Hygrocybe quieta delakoarekin, honek kolore gorri-laranja du; orriak zabalak eta zabal eta ez dira dekurrenteak. Hygrocybe turunda eta Hygrocybe marchii ere txikiak eta gorrixkak dira. Hygrocybe cantharellus espezieak kapela gorri-laranja kolorekoa du, ertz horixka eta orri zuri eta dekurrenteak. Hygrocybe parvula txikiagoa da eta orri dekurrenteak ditu.
Pastéis de bacalhau
Errezeta
PRESTAKETA
Xerén con almêijoas
Xerén con almêijoas, Portugalen, Algarbeko Olhão inguruko   plater ezaguna da. Musulmanak bertan utzitako arrastoaren ondorioa da. Arto irin polenta irugihar eta txirlekin egosita burutzen da. Martorri eta baratxuria ere erabiltzen da errezeta honetan. Era desberdinetara deitzen zaio, Xerén, Xarén edo Papas de milho adibidez.
Tarō Asō
Tarō Asō (麻生 太郎) japoniar politikaria izan zen. Japoniako lehen ministroa izan zen 2008tik 2009ra.
Barne Arazoetako eta Komunikazioko ministroa 2003-2005), Kanpo Arazoetako ministroa (2005-2007) eta Finantza ministroa (2012-2021) izan zen. 2008ko irailaren 24an izendatu zuten lehen ministro, Yasuo Fukudaren dimisioaren ondoren. Hurrengo urtean hauteskundeak deitu zituen eta dimisioa eragin zuena garaitua izan zen. 2012tik 2021era lehen ministrorde izan zen.
Collybia tuberosa
Collybia tuberosa Tricholomataceae familiako onddo espezie bat da.
Ez du behar adina haragi jateko. Urria Euskal Herrian.
Deskribapena
Kapela: 0,3 eta 1,5 cm arteko diametrokoa, zurixka, horixka-okrea diskoan, apur bat unbilikatua.
Orriak: Zuriak, oinari itsatsiak, orritxoekin.
Hanka: Haritsua, zurixka, 2 - 5 x 0,1 - 0,2 cm-ko neurrikoa, esklerozio bat du oinean, batzuetan ezkutuan. Esklerozio hau mutur batean dago mehetua, kolore marroi-gorrixkarekin edo marroi-beltzarekin eta 0,5 - 0,75 x 0,1 - 0,3 cm-ko tamainarekin.
Haragia: Oso mehea, zurixka.
Esklerozio: Tuberkulu txiki baten itxurako mizelioa.
Etimologia: Collybia antzinako grekotik dator, eta txanpona esan nahi du. Perretxikoaren formagatik. Tuberosa epitetoa berriz latinetik dator, "tuberosus" hitzetik, eta trufa esan nahi du. Esklerozio txiki batetik, tuberkulu moduan ateratzen delako.
Jangarritasuna
Ez du sukaldaritzarako baliorik, bere urritasunagatik eta tamainaz txikia duelako.
Nahasketa arriskua
Kontu handiz ateratzen badugu, perretxikoa sortzen den esklerozioa ikusiko dugu, horrela, espezie hau segurtasun osoz identifika dezakegu. Oin zuriarekin eta eskleroziorik gabe jasotzen badugu, erraz nahas dezakegu Collybia cirrhata delakoarekin, honen antzekoa baina eskleroziorik gabea. Antzeko beste espezie bat Collybia cookei da, esklerozio horixka-okre koloreko batetik sortzen dena.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
Animaliaren hozkada
Animaliaren hozkada zauri bat da, normalean hortzek eragindako zulaketa edo urradura bat. Oro har, animaliaren hozkada batek larruazala apurtzen du, eta, gainera, haginkadaren gorputz-ehunaren gaineko gehiegizko presioak kontusioak eragiten ditu. Kontusioak larruazala hautsi gabe gerta daitezke. Hozkadak probokatuak izan daitezke edo ez. Haginka egitea, eraso bat deskribatzeaz gain, animalia baten erantzun normala da jaten duenean, objektuak garraiatzen dituenean, bere kumeentzako elikagaiak biguntzen eta prestatzen dituenean, gorputz-azaletik ektoparasitoak ezabatzen dituenean, bere ilajeari edo ileari itsatsitako landareen haziak ezabatzen dituenean, bere buruari hazka eginez eta beste animalia batzuk apainduz. Animalien hozkadek infekzio larriak eta heriotzak eragiten dituzte askotan. Animalien hozkadek narrastien edo ugaztunen hortzek eragindako zauriak ez ezik, arrainek eta anfibioek eragindakoak ere barne hartzen dituzte. Artropodoek ere kosk egin dezakete eta lesioak utzi.
Ezko gorri-txiki
Ezko gorri-txikia (Hygrophorus coccinea) Hygrophoraceae familiako onddo espezie bat da.
Suge pozoitsu
Suge pozoitsua bere letaginetan pozoia duen sugea da, bere harrapakina immobilizatzeko edo autodefentsarako erabiltzen dutena. Aitzitik, espezie ez pozoitsuek konstrikzio bidez hiltzen dute. Existitzen diren 3.460 suge espezieetatik 600 inguru bakarrik dira arriskutsuak gizakiarentzat.
Suge gehienek pozoia dute, baina munduan % 20 bakarrik izan daitezke kaltegarriak, toxikoak direlako. Suge pozoitsuek familia bat baino gehiago dituzte eta ez dute talde taxonomiko bakarra osatzen. Boak edo pitoiak bezalako suge mota asko ez dira pozoitsuak izango, baina haien hozkadak klinikoki artatu behar dira.
Euskal Herrian suge pozoitsu gutxi ditugu. Arriskutsuena aspis sugegorria da. Pirinioetan aurki daiteke, nahiz eta Euskal Herrian ez izan hain ohikoa.
Familia
Sugeen 25 familietatik 5 baino ez dituzte gizakiontzat arriskutsuak diren espezie posoitsuak:
Ezko gorri-txiki
Jangarria, baina interes gastronomiko handiegia ez du.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 5 cm bitarteko diametrokoa,kanpai itxurakoa edo hemisferiko kamutsa, gorri-gerezi kolore ederrekoa, koloregabetzean laranja kolorera pasatzen da, baita horira ere zahartzean. Gainazala hezea, leuna eta glabroa du eta ertza ildaskatua.
Orriak: Zabal, Itsatsiak edo eskotatuak, gorri-laranja edo gorri-adreilu kolorekoak, ertz horia eta tartekatutako orritxoekin.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Barnehutsa, askotan luzetara konprimatua, ildaska arraildu bat osatuz; kolorea gorria du, kapelarena bezalakoa, eta oinarria zurbilagoa.
Haragia: Hauskorra, mehea, usaingabea eta zapore leunekoa.
Etimologia: Hygrocybe terminoa grekotik dator eta kapela hezearekin, esan nahi du. Coccinea epitetoa berriz latinetik dator, gorri-bermiloi kolorea esan nahi duen "coccineus" hitzetik. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Jangarria, baina sukaldaritzan balio gutxikoa.
Nahasketa arriskua
Hygrocybe miniata delakoarekin, hau txikiagoa da eta kapela zuntz finekin. Baita txikiagoak diren Hygrocybe intermedia], Hygrocybe marchii, eta Hygrocybe turunda espeziekin eta handiagoa den Hygrocybe punicea-rekin ere bai.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, belardietan, larreetan eta bide ertzetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Kolonbia, Txile, Europa, Errusia, Japonia, Australia, Zeelanda Berria eta Taiwan.
Helen Dodson Prince
Helen Dodson Prince, jaiotzez Helen Dodson (Baltimore, AEB,1905eko abenduaren 31 - Arlington, AEB, 2002ko otsailaren 4a) astronomo aitzindaria izan zen Míchigango Unibertsitatean eguzki-erupzioei buruzko lanetan.
Bizitza eta hezkuntza goiztiarrak
Helen Prince (Dodson familiaren abizena duena) Baltimoren jaio zen 1905eko abenduaren 31n, Helen Walterren eta Henry Clay Dodsonen alaba. Fisikan nahiz matematikan aditua zenez, Goucher Collegen beka osoa jaso zuen matematika ikasteko. 1927an graduazio-titulua jaso zuen. Unibertsitateko ikasketetan, Florence P. Lewis irakasleak astronomiaren azterketan sartu zuen. Princek graduondoko ikasketekin jarraitu zuen Míchigango Unibertsitatean, non 1932an maisutza eta 1934an doktoretza jaso zituen, biak astronomian. Princeren doktore-tesiaren izenburua "psi1 Orionisen espektroaren azterketa" izan zen.
Karrera eta lorpenak
Astronomiako irakasle laguntzaile gisa aritu zen Wellesley Collegen 1933 eta 1945 artean. 1934ko eta 1935eko udak Maria Mitchell behatokian igaro zituen, eta 25 Orionisen espektroskopia aztertzen jarraitu zuen. Aurkikuntzak geroago argitaratu ziren Astrophysical Journalen. 1938ko eta 1939ko udetan, eguzki-jarduera aztertu zuen, Parisko Behatokian egon zen bitartean. 1943 eta 1945 artean, Massachusettseko Teknologia Institutuko erradiazio-laborategian lan egin zuen, eta radarra aztertzeko ekarpen garrantzitsuak egin zituen. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Goucher Collegera itzuli zen, eta astronomia-irakasle izan zen 1945-1950 bitartean. McMath-Hulbert Behatokian hasi zuen ikerketa-lana 1947an, eta, azkenik, MITetik alde egin zuen, Michigango astronomia-zuzendari elkartu eta irakasle bihurtzeko.
Goucher-en Dean Van Meter beka lortu zuen 1932an, eta Annie Jump Cannon saria jaso zuen astronomian, 1954an. 1974an Míchigango Unibertsitateko Fakultateko lorpen goraipagarrien saria jaso zuen. Bere ibilbidean 130 artikulu baino gehiago argitaratu zituen zientzia-aldizkarietan, batez ere eguzki-distirei buruz.
Milho frito
Milho frito Portugalgo gastronomian, hornigai, entremes edo zizka-mizka moduan erabiltzen den prestaketa dugu. Arto polenta egosi egiten da lehenik eta ondoren gogortu eta hoztutakoan frijitu egiten da. Perrexila edo baratxuria ere eman dezake.
ERREZETA
https://eu.wikibooks.org/wiki/Sukaldaritza_liburua/Errezetak/_Milho_frito
Analfabetoa idazle
Analfabetoa idazle (jatorrizko frantsesez "L’Analphabète") (2004), Agota Kristofen oroimen liburua da. Egilea bere bizitzan oinarritu zen orri hauek idazteko. Hungarian Bigarren Mundu Gerrak, sobietarrek, eta Gerra Hotzak eragindako gerra, heriotza, gosea eta txirotasuna ezagutu zituen. Ahizpa bikia jaioterrian utzita erbesteratu behar izan zuen. Gertaera hauetako asko islatzen ditu liburuak. 2008an Sifiane El Asad Je lis izenburuarekin antzerkirako bertsioa egin zuen.
Edukia
Hamaika atal laburretan jasotzen ditu egileak bere bizitzaren une erabakigarrienak. Bere ibilbe neketsua izan zen: Hungariatik, han jaio baitzen, Austriara, eta handik Suitzara emigratu zuenean lau hilabeteko bere alabarekin, hungarieraz irakurtzen zuen, eta asko; baina gero, frantsesez idatziko zuen bere literatur obra osoa. Liburu honetan, ama hizkuntzaz eta “hizkuntza etsaiez” dihardu (alemana eta errusiera, baita frantsesa bera ere) besteak beste, idazkera minimalista batez ondutako kontakizun autobiografiko zorrotz, gupidagabe eta doi batean. Liburua laburra da, 50 orri bakarrik, baina eduki sakonekoa. Orri gutxi hauetan Europako XX. mendeko historia antzeman egingo dugu egilearen bizipenen bidez.
Euskarazko bertsioa
2020an Alberdania argitaletxea plazaratu zuen. Bertsioa Eskarne Mujikak prestatu zuen.
Kelly Catlin
Kelly Catlin (Saint Paul, 1995eko azaroaren 3a - Stanford, 2019ko martxoaren 7a) AEB etako lasterketa profesionaleko txirrindularia izan zen, pistako modalitatean.
Catlinek urrezko dominak irabazi zituen emakumezkoen taldekako jazarpenean 2016ko, 2017ko eta 2018ko UCIko Pistako Txirrindularitzako Munduko Txapelketetan. Halaber, zilarrezko domina bat irabazi zuen proba berean 2016ko udako Olinpiar Jokoetan.
Biografia
Catlin St. Paulen jaio zen, Minnesota n; hirukia zen, neba eta ahizpa batekin. Minnesotako Unibertsitateko matematikako eta txinatarreko titulu bat lortu zuen, eta Stanfordeko Unibertsitatea n ari zen ikasten, ingeniaritza konputazionaleko eta matematikoko graduko titulu baterako. Ziklista profesional gisa egindako ibilbideaz gain, artista eta biolinista zen Catlin.
Catlin 2019ko martxoaren 7an hil zen Stanfordeko Unibertsitatean, depresioak jota. Ahizparen arabera, bere buruaz beste egin zuen, buruan konkusioa eragin zion bizikletan istripu bat izan eta hilabete batzuetara. Unibertsitateak adierazpen bat egin zuen esanez Catlinen gelakideak hilda aurkitu zuela campuseko egoitzan, inolako seinale arrarorik gabe. Hil ondoren, familiak Catlinen garuna eman zion Bostongo Unibertsitateko Concussion Legacy Foundation Brain Banki, garuneko konmozioen inguruko ikerketa gehiago egiteko.
Txirrindularitza
Catlin 17 urterekin hasi zen txirrindularitzan. Pistako txirrindularitzako munduko txapelketan hiru aldiz parte hartu zuen eta urrezko dominak irabazi zituen. Catlinek urrezko dominak irabazi zituen emakumezkoen taldekako jazarpenean 2016ko, 2017ko eta 2018an. Zilarrezko domina ere irabazi zuen 2016ko Joko Olinpiko etan. UHC Txirrindularitza Rallyko emakumezkoen taldeko kidea izan zen.
Europako Kolegioa
Europako Kolegioa (Collège d'Europe, Europacollege eta College of Europe) graduondo mailako europar ikasketak eskaintzen dituen irakaskuntza erakundea da. Campus nagusia Brujasen (Belgika) du, baina campus txikiago bat du Varsoviako Natolin auzoan (Polonia).
Brujasko campusa 1949an sortu zen Europako hainbat pertsona gailenen ekimenez, horien artean Salvador de Madariaga, Winston Churchill, Paul-Henri Spaak eta Alcide De Gesperi. 1992an Natolingo campusa zabaldu zuten Polonian.
Larre-astaputz
Larre-astaputza (Lycoperdon pratense, sinonimoa: Vacellus pratense) Agaricaceae familiako perretxikoa da. Erdipurdiko jangarria. Oso arrunta Euskal Herrian.
Deskribapena
Karpoforoa: Kopa forma du, eta goiko aldea lau samarrekoa du. Ale gazteak zuri-horixka kolorekoak dira eta 3 eta 6 cm arteko diametrokoa. Exoperidioa edo kanpoko geruza orratz finez edo pikor zuri-horixkaz estalita dago. Heltzean endoperidioa edo barne geruza, zurixka eta leuna zena, marroi distiratsua bihurtzen da, goialdean zulo zabal bat irekitzen zaio, hortik ateratzen dira esporak. Barrualdean dagoen zati emankorra edo gleba zuria da gaztetan, heltzean marroi kolorekoa bihurtzen da, eta hori ez da benetako kapilizioa, baizik eta zianofilo edukiko adarkatutako parakapilizioa (hau da, kotoi-latigo urdin kolorea hartzen du) esporekin batera, diafragma batek banatzen du behealdetik edo subglebatik.
Etimologia: Lycoperdon hitza grezierazko “lupa de lupo” hitzetatik dator, onddoak esporen hauts bafadak isil-isilik jariatzen dituelako. Pratense epitetoa berriz latinetik dator, “pratum” ”prato” hitzetatik; belardietan hazten edo bizi dela esan nahi du.
Jangarritasuna
Erdipurdiko jangarria gaztetan.
Nahasketa arriskua
Nahastezina.
Tmesisternus lotor
Tmesisternus lotor kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Pascoe ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1860an.
Larre-astaputz
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Belarretan edo lorategietan, basotik kanpo, bai beheko lurretan, bai mendian.
Tmesisternus ochraceosignatus
Tmesisternus ochraceosignatus kakalardo espeziea da, Tmesisternus generokoa, Cerambycidae familiakoa. Breuning ikerlariak aipatu zuen zientifikoki lehenengo aldiz, 1939an.
Tmesisternus lotor
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 16 eta 22 mm. artean ditu.
Larre-astaputz
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
2016ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
2016ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 34.Edizioa izan zen. Azaroaren 1etik 26ra ospatu zen Soreasu Antzokia n. Hala ere, udaletxean, gaztetxean eta enparantza nagusian ere antzezlan batzuk egin ziren. Urte honetan herriko bi antzezle esanguratsu hil ziren, Kontxu Odriozola eta Iñaki Bergara "Pio". Biek euskal antzerkigintzari eta herriko antzerki mugimenduari egindako ekarpena eskertu eta agurra emateko asmoz, omenaldi ekitaldi bat antolatu zen topaketen azken egunean. Bertan, omenaldi ekitaldi baten ostean, kontzertu antzeztu bat egin zuen Elkano Abesbatzak Soreasu Antzokian, "Ahantzitako Oroitzapenak" izenekoa.
Tmesisternus ochraceosignatus
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 19 eta 22 mm. artean ditu.
2016ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
Gainera, IV.Antzerki Eskolen Eguna ospatu zen topaketen baitan. Ekimen honetan, EHAZE k antolatuta eta Kabia Taldeak bideratuta, antzerkigintzaren lanketa bat egin nahi zen bertaratutakoekin. Edizio honetan Corrado Masacci ren erakusketa eta txontxongilo tailerra ere izan zen Betharram aretoan, "Zirkoa eta txotxongiloa" izeneakoa. Lantegi honetan herriko eskolek parte hartu zuten.
2016ko Ikusleen saria Eromen Produkzioaken "Sweeney" lanak jaso zuen eta kartelaren egilea Marta Pineda izan zen, lehiaketa bidez.
Mary Peters
Mary Peters (Erresuma Batua, 1939ko uztailaren 6a) erretiratutako atleta britainiarra da, pentatloiaren proban espezializatua. 1972an txapeldun olinpikoa izatera iritsi zen.
Kirol-ibilbidea
Municheko Olinpiar Jokoetan (1972) urrezko domina irabazi zuen pentatloi-lehiaketan, 4.801 punturekin. Munduko errekorra izan zen, Heide Rosendahl (zilarra) eta Burglinde Pollak (brontzea) alemaniarren gainetik.
Damian Willemse
Damian Willemse (Strand, Lurmutur Mendebaldea, 1998ko maiatzaren 7a) hegoafrikar errugbilaria da, zabaltzaile eta atzelari postuetan aritzen dena. Stormers taldearekin aritzen da United Rugby Championshipen, eta Western Provincerekin Currie Cupen. 2018an egin zuen debuta Hegoafrikako selekzioarekin. 2019an Munduko Errugbi Kopa irabazi zuen Hegoafrikako talde nazionalarekin.
Gu Gara
Gu gara Ze Esatek! taldearen estudioko hirugarren albuma da. 2012an plazaratu zuten Ohiuka diskoetxearekin. Ze Esatek! taldeak Ska, Reggae, zingaro eta Rocka konbinatzen zituen festa-giroan eta bere estilo konprometituarekin. Musikari etekina atera nahi zioten festan eta dantzan. Taldearen helburuak dibertimendua eta olgetako gogoa ziren, garai bateko haize freskoa barrukoa berotzeko.
Disko honek Ze Esatek! taldearen kontzertuetan ospetsu bihurtu diren abestiak biltzen ditu, Guztira 22 kantu, batzuk aurreko diskoetan grabatuta bazeuden ere, hala nola, "Kantuz Eskertu",  "Zu Gabe",  "Gauaren Erregina", edota "Anabasa".
Diskoa Donostian, Basaurin, eta Andoainen grabatu zuten
Tmesisternus pauli
Hedapena
Indonesian aurkitua izan da. Espezieak 17 eta 24 mm. artean ditu.
Tmesisternus triangularis
Hedapena
Ginea Berriko mendebaldean aurkitua izan da. Espezieak 10 mm. ditu.
Lipizzan zaldi
Lipizzan edo lipizzandar zaldia (Lipicanac, Lipicán, Lipicai, Lipizzano, Lipicanec), Habsburgoko monarkiaren Lipizzan garaño zaldi arraza bat da. Orokorrean gris kolorekoa, mota barrokoko arraza bat da lipizzandar zaldia, indartsua, poliki heltzen eta iraupenagatik nabarmentzen dena. Arraza Vienako Espainiako Zaldiketa Eskolarekin (Austria) lotuta dago oso, non zaldiek zaldi-heziera klasikoaren goi-mailako eskolako mugimenduak erakusten dituzten, jauzi oso kontrolatuak, estilizatuak eta «lur gaineko aireak» bezala ezagutzen diren beste mugimendu batzuk barne. Espainiako Zaldiketa Eskolako zaldiak, batez ere, Piber Federal Stud-en, Graz ondoan (Austria) hazitakoen artean aukeratzen dira, eta zaldi-heziera klasikoaren printzipioetan oinarrituta eta ehunka urteko metodo tradizionalak erabiliz izan dira heziak.
Lipizzandar arraza XVI. mendean sortu zen. Bere izena sortutako lehen behor-haztegietako batetik dator, Lipicatik (Eslovenia) gertu zegoena (italieraz «Lipizza» idatzia); garaian Austria-Hungariako parte zen, eta, gaur egun, Esloveniako herrixka da, non, oraindik, lipizzandar zaldiak hazten diren. Arraza, askotan, desagertzeko arriskuan egon da Europa txikitu zituen gerrengatik: Lehen Koalizioaren Gerra Lehen Mundu Gerra eta Bigarren Mundu Gerra. Walt Disneyren Miracle of the White Stallions filmak ospetsua egin zuen Bigarren Mundu Gerran Amerikako tropek egindako lipizzandarren erreskatea.
Gaur egun, zortzi garaño aitortzen dira arrazaren oinarri klasiko gisa, guztiak XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran erditutakoak. Lipizzandar moderno guztiek zortzi garaño horien odol-lerroak jarraitzen dituzte, eta ugaltze-garaño guztiek beren odol-leinuaren aita-fundatzailearen izena daramate beren izenenetan. Era berean, behor-lerro klasikoak ere ezagutzen dira, hainbat arraza-erregistrok 35 arte aitortuta. Zaldi gehienak lipizzandar Nazioarteko Federazioko kide diren erakundeen bidez erregistratzen dira, zeinak 19 herrialdetako eta Europako 9 estatuko haztegietan ia 11.000 zaldi biltzen dituen. Lipizzandar gehienak Europan bizi dira, Ameriketan, Hegoafrikan eta Australian kopuru txikiagoak badira ere.
Ezaugarriak
Lipizzandar gehienek 147 eta 157 cm arteko altuera dute. Hala ere, jatorrizko karroza-zaldi motatik hurbilago egoteko hazitako zaldiak altuagoak dira, 165 cm-ra hurbiltzen baitira. Lipizzandarrak burua luzea du, profil zuzena edo apur bat ganbila, barailezurra sakona, belarriak txikiak, begiak handiak eta adierazgarriak eta sudur-zuloak zabalduak. Lepoa sendoa baina arkuduna eta Soin gurutze baxua, gihartsua eta zabala du. Zaldi barrokoa da, bular zabala eta sakona duena, ipurmasaila zabala eta sorbalda gihartsua. Buztana altua eta ondo ezarrita dago. Hankak gihartsuak eta sendoak dira, artikulazio zabalak eta tendoiak ondo definituta. Oinak txikiak izan ohi dira, baina gogorrak.
Lipizzan zaldiak poliki-poliki heldu ohi dira. Hala ere, beste arraza asko baino denbora luzeagoan bizi eta aktibo daude; zaldiek, 20 urte beteta, Espainiako Zaldiketa Eskolako ariketa zailak egiten dituzte oraindik, eta 30 urte egin arte bizi dira.
Kolorea
Kolore bakarreko zaldi arraroa izateaz gain (normalean marroi-gorrixka edo beltza), lipizzandar gehienak grisak dira. Zaldi gris guztiek bezala, azala beltza dute, begi ilunak, eta, zaldi heldu gisa, soingaineko ilea zuria. Zaldi grisak, lipizzandarrak barne, pigmentatutako kapa batekin jaiotzen dira; moxal—lipizzandarretan, berriz, moxalak marroi-gorrixka edo beltzak izan ohi dira, eta, urtero, argitzen joaten dira, grisetze prozesua gertatzen den heinean, prozesua 6 eta 10 urte bitartean osatuz. Lipizzandarrak ez dira egiazko zaldi zuriak, baina uste oker hori arrunta da. Zaldi zuria dena zuria jaiotzen da, eta azala pigmentatu gabea du.
XVIII. mendera arte, lipizzandarrek beste ile kolore batzuk zituzten, besteak beste, arrea, marroi-gorrixka, gaztaina, beltza, piebalda eta skewbalda. Hala ere, grisa gene nagusi bat da. Errege familiak nahiago zuen kolorea grisa zena; beraz, hazkuntza-praktiketan, kolore hori azpimarratzen zen. Horrela, populazio txikiko arraza batean, Lipizzan zaldi gehienen kolorea izatera iritsi zen ezaugarri desiragarri gisa kolorea nahita aukeratzen zenean. Hala ere, aspaldiko tradizioa da Espainiako Zaldiketa Eskolan, gutxienez, marroi-gorrixka den garaño lipizzandar bat izatea, eta tradizio horrek gaur egun arte jarraitzen du.
Historia
Lipizzandarren arbasoak K.o. 800. urte inguruan aurki daitezke. Lipizzandarren aurrekaririk zaharrenak zazpigarren mendean sortu ziren, mairuek Barberiar zaldiak Espainiara eraman zituztenean, eta bertako espainiar saldoetakoekin gurutzatu zituztenean. Emaitza Andaluziako zaldia eta beste zaldi iberiar arraza batzuk izan zen.
XVI. menderako, habsburgoarrek (bai Espainian, bai Austrian gobernatu zutenean) zaldi indartsu baina bizkorra nahi zuten, bai erabilera militarretarako, bai modan eta azkar hazten ziren Europako erdialdeko nobleziak zaldi-eskoletan erabiltzeko. Hori dela eta, 1562an, Maximiliano II.a Habsburgoko enperadoreak Andaluziako zaldi espainiarra Austriara eraman zuen, eta, Kladruben, gorteko behortegia sortu zuen. 1580ean, bere anaiak, Karlos II.a artxidukeak, Barne Austriako agintariak, antzeko haztegi bat sortu zuen Lipizzan (gaur egun Lipica), egungo Eslovenian kokatua, eta bertatik hartu zuen arrazak bere izena. Behortegia ezarri zenean, Lipizza Trieste hiri autonomoaren mugan zegoen, habsburgoarren subiranotasunpean. Herriaren izena bera lipa esloveniar hitzetik dator, eta ezkia esan nahi du.
Espainiar, berberiar eta arabiar arraza gurutzatu ziren Lipizzan, eta ondorengo belaunaldiak, orain desagertuta dagoen Italiako napolitar arrazarekin eta Alemaniatik eta Danimarkatik lortutako jatorri espainiarreko beste zaldi barrokoarekin gurutzatu ziren. Bi haztegien artean hazkuntzako saldoak trukatzen ziren bitartean, Kladrub zaldi astunak hazten espezializatu zen, eta zaldiketa eta zalgurdientzako zaldi arinak Lipizzatik zetozen.
1920an hasita Austriako Graz ondoan dagoen Piber Federal Stud, Vienan erabiltzen ziren zaldien haztegi nagusia bihurtu zen. Hazkuntza oso selektiboa bihurtu zen, eta zaldiketa-eskolan beren balioa frogatu zuten garañoei bakarrik uzten zieten ugaltzen haztegietan, eta errendimendu-proba zorrotzak gainditzen zituzten behorrak bakarrik ugaltzen zituzten.
Fundazioko zaldiak
Gaur egun, lipizzandarrentzat zortzi oinarri-lerro aitortzen dituzte hainbat erregistrok, «dinastia» deitutakoak. Bi taldetan banatzen dira: Sei lerro XVIII. eta XIX. mendeetan fundazio klasikoko Lipizza garaño erabilita, eta bi lerro gehigarri Lipizza erabili ez baina Habsburgotar Inperioaren muga historikoen barruan beste haztegi batzuek erabili zituztenak.
Sei «dinastia klasikoak» hauek dira:
Kroazian, Hungarian eta Ekialdeko Europako beste herrialde batzuetan, baita Ipar Amerikan ere, bi garaño lerro gehiago daude. Lipizzan Nazioarteko Federazioak sei lerro klasikoen parekotzat onartzen dituenak. Hauek dira:
Urtetan zehar, beste hainbat garaño-lerro desagertu dira, baina zaldien hazkuntza goiztiarrean erabili ziren. Oinarrizko garaño-lerroez gain, 20 behor-lerro «klasiko» zeuden, zeinetan horietatik 14 badiren gaur egun. Hala ere, hainbat erakunde lipizzandarrek 35 behor-lerro arte aitortzen dituzte.