cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sukalde ilun
Ohiko jatetxe baten tokiko zerbitzua eskaintzen ez duen heinean, biltegi eta jantoki batekin, sukalde ilunek merkeago bihur dezakete janaria etxez etxe banatzeko prozesua. Ostalaritzaren industrializazio eta zentralizazio masiboarekin lotzen dira. Sukalde iluna txikizka ez agertzeak hainbat jatetxe eta markari bertan erosteko aukera ematen die. Marka gisa, normalean erabiltzaileek ez dakite eskaera horrelako zentru batean ekoitze dela, web ataria ohiko jatetxe txiki batena izan daitekeelako.
Kritikak
Sukalde mamuak kritikatu egin izan dira lan-baldintza desatseginengatik eta leihorik gabeko sukalde-eremuak izateagatik. 2015. urteko zenbait berri-artikulutan, "jatetxe mamu" batzuk aurkitu ziren, arautu gabeko erakunde independente gisa, lizentziarik gabe edo osasun-kodea urra dezaketen praktikak jorratzen.
Bizkaiko Foru Aldundiaren jauregia
Kokalekua
Abando auzoan dago, On Diego Lopez Haroko kale nagusiaren 25. zenbakian. Atzealdean, Bizkaiko Foru Liburutegia du.
Historia
2001an J. Zenikazelaia, I. Saloña, J. Gaston eta E. Aranguren arkitektoek zaharberritu zuten.
Arte lanak
Barruan José Etxenagusia margolari hondarribiarraren mural bi ditu, "Juramento de los Fueros" eta "Pacificación de oñacinos y gamboinos" izenak dituenak.
Gainera, Eugenia de Montijok emandako pitxer bi ere baditu.
Karasahr
Zetaren Bidean kokaleku garrantzitsua izan zen eta izen bereko erresuma ere izan zen.
Izenak
Uigurreraz Karasahr esaten zaio eta "hiri beltza" esan nahi du. Historikoki Ārśi edo Agni esan izan zaio. Txinatarrek izen hau hartu zuten eta hortik dator Yanqi aldaera.
Geografia
Tarim arroaren barnean dagoen hiria da Karasahr. Bosten aintziratik 24 kilometro mendebaldera kokaturik dago gaur egungo Yanqi hiria. Aintzirak 1.000 km²-ko azalera du eta sakonera txikikoa da. Kaidu eta Konqi ibaiek elikatzen dute eta arrantza oso oparoa dauka.
Ārśi erresuma
Eskualdeko aurreneko populazioa Ārśi leinu indo-europarra izan zen, tokarieraz mintzatzen zen.
K.o. I. mendean hainbat borroka izan ziren Agnitarren etatxinatarren artean. V. mendean idatzitako Han liburu berantiarrean honela deskribatzen da Agni:
Karasahr
IX. mendean uigurrek eskuratu zuten eremu guztia eta Qocho erresumaren barnean gelditu zen hiria. Karasahr izena ezarri zioten eta ordutik aurrera horrela ezagutu izan da. Budismoaren eragina ere gutxituz joan zen islama nagusitzen zihoan heinean. XIII. mendearen erdialdera mongolen menpe gelditu zen, Txagatai Khanerriaren barnean. XVII. mendetik aurrera Europar esploratzaile eta bidaiariek bisitatu izan zuten Erdialdeko Asiatik Txinarako bidean eta Cialis edo Chalis izena eman izan zioten. 1750 urtean Qing dinastiak eskuratu zuen eta Tarim arro guztiak Txinako inperioaren barnean Xinjiang eskualdea osatu zuen.
Demografia
2006ko erroldan 31.773 biztanle zituen. Talde etniko nagusiak honako hauek ziren:
Goncourt Akademia
Goncourt Akademia (Société littéraire des Goncourt edo Académie Goncourt) 1990an sortutako Literatura akademia frantsesa da. Urtero prestigio handia duen Goncourt Saria ematen du.
Historia
Akademiaren lehenengo bilkura 1900eko apirilaren 7an ospatu zen. Dena dela, haren behin-betiko onarpen ofiziala 1903ko urtarrilaren 19 arte ez zuen lortuko. Aurretik Edmond de Goncourt idazlearen oinordekoekin judizial aferak bukatu behar izan zuten. 1903an, beraz, Akademiaren estatutu ofizialak argitaratu ziren, Estatuko Ministroen Batzarraren burua zen Émile Combesen sinadurarekin.
Antolaketa
Akademian hamar kide daude. Ez dute horren truke dirurik jasotzen eta ezin dute ere ez aldi berean Frantses Akademiaren kideak izan. Kide bat hiltzen denean kontsulta bat egiten da haren ordezkoa bilatzeko. Partaidea izateko derrigorrezkoa da frantsesezko idazlea izatea; hala ere, nazionalitatea ez da garrantzitsua: esaterako Jorge Semprún idazle espainiarra Akademiaren kidea izan zen 1996tik 2011 arte.
Bilkurak Parisko Drounant jatetxearen saloi propioan egiten dira. Egoitza 1914ko urriaren 31an ezarri zen. Toki horretan hilabeteroko lehen asteartean biltzen dira. Sariaren irabazlearen izena azaroaren bilkuran aldarrikatzen dute, afalduez gero.
Penouta (Bual)
Penouta, Espainiako Asturias autonomia erkidegoko Bual udalerrian dagoen herri eta mendate bat da. 2013ko erroldaren arabera 8 biztanle zituen.
Bero-eroaletasun
Eroankortasun termikoa materialek duten propietate fisiko bat da, zeinak beroa ren eroankortasunaren ahalmena neurtzen duen. Kondukzio termikoa ere, substantzia batek bere molekul en energia zinetiko a aldameneko molekula edota kontaktuan dauden beste substantziei pasatzeko duten ahalmena moduan defini daiteke. Nazioarteko Unitate Sistemaren arabera kondukzio termikoa W/(m·K)-tan neurtzen da, J/(m·s·K)-tan edota (Kg·m)/(K·s3 )-tan.
Eroankortasun termikoa magnitude intentsiboa da, eta honen alderantzizko magnitudea erresistibitatea da (beroa pasaraztearen kontra egiteko ahalmena). Material isotropiko batentzat, eroankortasun termikoa horrela defini daiteke:
1 W/(m·K)-eko kondukzio termikoak, material baten kondukzio termikoaren bidez joule (J) bateko bero kantitatea hedatzen dela adierazten du:
-       1 segundotan
-       1m2-ko azaleran
-       1m-ko lodieran
-      Bi aurpegien arteko tenperatura diferentzia 1K denean
Eroankortasun termikoa zenbat eta handiagoa izan, material horren beroa garraiatzeko ahalmena orduan eta hobea izango da. Eta zenbat eta baxuagoa izan, ostera, isolatzaile agoa izango da. Kobre ak, esaterako, 380 W/(m·K)-ko eroankortasuna dauka eta, hortaz, poliuretano a baino 10.000 aldiz hobea izango da, azken honen kondukzioa 0.035 W/(m·K)-ekoa delarik.
Neurketa
Eroankortasuna neurtzeko badaude zenbait bide, aztertzen gauden materialaren arabera. Oro har, neurtzeko tekniken artean bi kategoria aurkitzen dira: egoera egonkorrean eta aldi baterakoak. Egoera egonkorraren teknikek neurketen eroankortasun termikoa ondorioztatzen dute material baten egoeran, egoera egonkorrean tenperatura-profila lortu ondoren; teknika  iragankorrek, berriz, sistema baten bat-bateko egoeran jarduten dute, egoera egonkorrera hurbiltzean. Denbora esplizituaren osagairik ez dutenez, egoera egonkorraren teknikek ez dute seinale analisi konplexurik behar (egoera egonkorrak seinale konstanteak eskatzen ditu). Desabantaila normalean ondo diseinatutako konfigurazio esperimentala behar dela da, eta egoera egonkorrera heltzeko behar den denborak neurketa azkarra egitea eragozten du.
Material solido ekin alderatuta, jariakinen propietate termikoak esperimentalki aztertzea zailagoa da. Horren arrazoia da, eroanbide termikoaz gain, energia konbektiboaren eta erradiaktiboaren garraioa presente egon ohi dela, baldin eta prozesu horiek mugatzeko neurriak hartzen ez badira. Muga-geruza isolatzaile bat eratzeak eroankortasun termikoa itxuraz murriztea ere ekar dezake.
Eroankortasunaren jatorri molekularra
Materiala berotzen denean, molekulen batez besteko energia zinetikoa handitzen da, hauen bibrazio maila areagotuz. Bero garraioa, maila makroskopiko batean Fourier-en legearen bidez modelatu daitekeena, maila molekularrean energia zinetikoa elkar trukatzen duten molekulen interakzioari dagokio, materiaren aldaketa orokorrik eragin gabe jarduten dutenak. Hau dela eta, eroankortasun termikoa konbekzio termiko tik desberdintzen da konbekzioan materiaren mugimendu makroskopikoak existitzen direlako.
Kondentsaturik dauden materia forma guztiek kondukzio termikoaren bidez beroa garraiatzeko aukera dute, konbekzio termikoak, ordea, likido eta gas etan bakarrik du posible. Halaber, solido ek beroa kondukzio termikoaren bidez soilik garraiatzen dute, eta likido eta gasek, berriz, (tenperatura gradiente garrantzitsuetan) konbekzioaren bidez barreiatzen dute beroaren zati gehiena.
Materialen eroankortasun termikoa
Eroankortasun termikoko koefizienteak (κ) behar den beroa m2-ko adierazten du, denbora zehatz batean 1 metro material homogeneoak 1 °C-ko tenperatura igoera jasateko bi aurpegien artean. Material bakoitzaren propietate intrintsekoa da, neurketa egiten den tenperaturaren arabera alda daitekeena. Hori dela eta, material guztien neurketan 300 K-etan egiten dira, materialak euren artean konparagarriak izateko. Elementua homogeneoa ez denean, baina bere heterogeneotasuna uniformeki banatzen denean,  bataz besteko λ lortzen da, material bakoitzaren koefizientea bihurtzen dena.
Beroa transferitzeko mekanismo molekularra da, molekulen kitzikapenaren ondorioz gertatzen dena. Materiaren egoera guztietan agertzen da, baina solidoetan ematen da nagusiki.
Jarraian erakusten den taulak material batzuek beroa transmititzeko duten gaitasunari egiten dio erreferentzia (1.taula): Zenbait prozesu industrialetan eroankortasun termikoa maximizatzea bilatzen da. Horretarako, konduktibitate altuko materialak erabiltzen dira, ukipen-gainazal altuko materialak edo bi propietateak konbinatzen dira. Honen adibide dira disipatzailea edo bero trukatzaile ak. Beste kasu batzuetan, justu kontrako efektua bilatzen da, eroankortasun minimoa, alegia. Hori lortzeko, aurretik aipatutako aurkako propietateak dituzten materialak bilatzen dira.
Tenperatura
Tenperaturaren eragina eroankortasun termikoan desberdina da metal edo ez-metal etan.
Metaletan aske dauden elektroi en araberakoa da. Wiedemann-Franz legearen arabera, metalen eroankortasun termikoa gutxi gorabehera proportzionala da Kelvin-etan adierazitako tenperatura absolutuaren biderkadurarekin, eroankortasun elektrikoarekin biderkatuta. Metal puruetan, erresistibitate elektriko a tenperaturarekiko proportzioan handitzen da maiz, eta, beraz, eroankortasun termikoa gutxi gorabehera konstante mantentzen da. Aleazio etan eroankortasun elektrikoaren aldaketa normalean txikiagoa da eta, beraz, eroankortasun termikoa tenperaturarekin batera handitzen da, sarritan modu proportzionalean.
Bestalde, ez-metalen eroankortasuna sareko bibrazio en ondorio da batez ere (fonoi-trukea). Tenperatura baxuetan kalitate altuko kristal entzat izan ezik, fonoi baten batez besteko bide librea ez da modu esanguratsuan murrizten tenperatura altuetan. Beraz, ez-metalen eroankortasuna konstantea da gutxi gorabehera. Horrela, eroankortasun termikoa baxua da, baldin eta tenperatura baxuegia ez bada. Tenperatura baxuetan, Debyeren tenperaturatik behera, eroankortasuna gutxitu egiten da, bero-ahalmena ren antzera.
Anisotropia termikoa
Substantzia batzuek, hala nola kristal ez-kubikoek, eroankortasun termiko desberdinak izan ditzakete kristalezko ardatz ezberdinetan zehar, emandako kristalezko ardatz batean fonoien akoplamenduan dauden ezberdintasunen ondorioz. Zafiro a eroankortasun termiko aldakorraren adibide nabarmena da, orientazioan eta tenperaturan oinarritua: 35 W/(m·K) c ardatzean zehar eta 32 W/(m·K) a ardatzean zehar. Egurra, oro har, hobeto bideratzen da alearen luzeran zehar, haren bidez baino. Eroankortasun termikoa norabidearekin aldatzen den materialen beste adibide batzuk dira hotzean prentsatu diren metalak, material ijeztuak, kableak, transbordadore espazialaren babes termikoko sistemarako erabilitako materialak eta zuntzez indartutako egitura konposatuak.
Anisotropia dagoenean, baliteke bero-fluxuaren norabidea gradiente termikoaren norabidearen berdina ez izatea.
Materialaren fase-aldaketa
Material batek fase solidotik likidora edo likidotik gasera aldaketak jasaten dituenean, eroankortasun termikoa alda daiteke. Horren adibide bat izango litzateke eroankortasun termikoan gertatzen den aldaketa, izotz a (eroankortasun termikoa 2,18 W/(m·k) 0 °C-tan) eta hori urtzean eratzen den ur likidoaren artean (eroankortasun termikoa 0,90 W/(m·k) 0 °C-tan).
Konbekzioa
Airea eta beste gas batzuk, oro har, isolatzaile onak dira, konbekziorik ez dagoenean, eta, beraz, material isolatzaile askok, soilik, gasez betetako zulo asko eskala handian konbekzioa aurreikusiko dutela dioen printzipioaren pean funtzionatzen dute. Honen adibide dira poliestireno hedatua eta estruitua (styrofoam bezala ezaguna) eta silizezko aerogel a. Isolatzaile natural eta biologikoek, hala nola ilajeak eta lumek, antzeko efektuak lortzen dituzte, airearen edo uraren konbekzioa animaliaren azaletik inhibituz.
Gas arinek, hidrogenoak eta helioak kasu, eroankortasun termiko handia dute. Xenona eta diklorodiflorometanoa bezalako gas trinkoak eroankortasun termiko txikia dute. Salbuespen bat, sufre hexafluoruro a da, azpiestazio elektrikoetako potentzia-etengailuetan erabiltzen dena, gas trinko bat, eroankortasun termiko nahiko altua du bere bero-ahalmenagatik. Argoia, airea baino gas trinkoagoa da, askotan beiren isolatzaile gisa erabiltzen da (beira bikoitzeko leihoetan), bere ezaugarri isolatzaileak hobetzeko, bonbilla elektrikoen barruan egiten den bezala.
Purutasun isotopikoa
Kristal baten eroankortasun termikoa purutasun isotopikoaren menpe egon daiteke neurri handi batean, sareko beste akats batzuk hutsalak direla suposatuz. Adibide nabarmen bat diamantea da: 100 kelvineko tenperaturan, eroankortasun termikoa 10,000 W·m-1·k-1-etik 41,000-ra igotzen da IIa motako diamante naturalarentzat (12C %98,9), aberastutako diamante sintetikoaren %99,9-rentzat. 200,000 balio aurreikusten da, %99.999 12C eta 80 K artean, kristal puru bat suposatuz.
Gasetarako eroankortasun beroaren kalkulua
Biskositatearekin gertatzen den bezala, badira grafiko batzuk propietateak presioarekin eta tenperaturarekin duen aldaketa erakusten dutenak. Bi grafiko daude: batean, bero-eroankortasun kritikoa estimatzen da, eta, bestean, bero-eroankortasun estandarra (1 atm-ko presioan eta erreferentziako tenperaturan) erabiltzen da erreferentzia-balio gisa. Kasuan kasuko estatuen printzipioan oinarritzen dira. Eroankortasun kritikoen grafikoa eroankortasun termiko murriztua kalkulatzean datza, hau da, eroankortasun termiko kritikoaren eta eroankortasun termikoaren arteko zatidura presio eta tenperatura jakin batean. Propietate murriztua tenperatura eta presio erlatiboaren arabera dago. Tenperatura eta presio erlatiboak propietateen magnitudeen eta magnitude kritikoen arteko zatidurak dira. Gas monoatomikoetarako balio du, eta gutxi gorabeherako balioak ematen ditu gas poliatomikoetarako.
Eroankortasun kritikoen grafikoan ikus daitekeenez, presio baxuetan eroankortasuna T funtzioa izaten da. Presiotik independente bihurtzen da 1 atm-ko presioan. Bero-eroankortasuna tenperaturarekin handitzen da dentsitate txikiko gasak direnean, eta, tenperatura igotzean, bero-eroankortasuna jaitsi egiten da likidoak direnean. Alderdi likidoan, korrelazioa ez da hain ona, eta, T kurbarekin alderatuta, K kurbaren maximoak ikusten dira ura bezalako substantzia polarretan. Eroankortasun termiko kritikoa bi modutara zehazten da:
Eroankortasun estandarraren grafikoak eroankortasun estandarraren iragarpena erabiltzen du, hau da, presio atmosferikoarekiko eta erreferentziako tenperaturarekiko eroankortasuna. Gero, presio eta tenperatura erlatiboen datuekin, grafikoan, bero-eroankortasun erlatiboa markatzen da, eta bero-eroankortasun kritikoa kalkulatzen da.
Gas-nahasketetarako, bero-eroankortasuna metodo pseudokritikoen bidez balioesten da. Balio esperimentalak edukiz gero, Wilke-Chang-en ekuazioaren forma erabiltzen da. Datu horiek dentsitate baxuko gasen korrelaziotik etorriko dira dentsitate baxuko nahasketen kasuan. Korrelazioa dentsitate baxuko gasen bero-eroankortasunaren teoriatik ondorioztatzen da. Presio handiagoekin lan eginez gero, zuzenketa-faktorea eta iheskortasuna aplikatu behar dira gas batek jasaten duen benetako presioa zuzentzeko. Iheskortasuna zuzenketa-faktore bat da, molekulen arteko indarrek eragindako presioaren aldaketa kontuan hartzen duena. Presio handiko gas-nahasketen bero-eroankortasuna kalkulatzeko korrelaziorik ez dagoenez, ezin dira zuzenketa-faktoreak garatu.
Likidoetarako, likidoetarako eroankortasun beroaren teoriatik sortzen den korrelazioa erabiltzen da. Korrelazioa Bridgman-en ekuazioa da, eta honetan oinarritzen da: molekulak kaioletan itxita daude hurbilen dauden molekulek mugatuta; soinuaren abiadura molekulen batez besteko abiadura da, eta esfera zurrunen teoria zinetikorako emaitzen zati bat.
Kristaletarako, garrantzia dute kristalen faseek eta tamainek. Solido amorfoetan garrantzi handia du orientazio molekularraren mailak. Oro har, metalak beroaren eroale hobeak dira ez-metalak baino, eta material kristalinoek errazago eramaten dute beroa amorfoek baino. Solido porotsu lehorrak beroaren eroale oso txarrak dira, eta, horregatik, isolatzaile termikoak dira. Metalen eroankortasuna jaitsi egiten da tenperatura igotzean, eta ez-metalen eroankortasuna handitu egiten da tenperatura igotzean; aleazioek, berriz, tarteko portaera dute. Metal puruetarako, Wiedemann-Franz-Lorenz-en ekuazioa erabiltzen da; horrek aurreikusten du eroankortasun termikoa tenperatura absolutuarekin erlazionatzen dela eta eroankortasun elektrikoa Lorentz-en zenbakiarekin, zenbaki adimentsional batekin. Ekuazio horren oinarria da metal puruen bero-eramaile nagusiak elektroi libreak direla. Ez da baliozkoa ez-metaletarako, non elektroi libreen kontzentrazio txikiak energia-transmisioa proportzio txikian gertatzea eragiten duen.
Aurreikuspen teorikoa
Eroankortasun termikoko mekanismo atomikoak desberdinak dira material desberdinetan, egitura mikroskopikoaren eta interakzio atomikoen araberakoak, alegia. Beraz, eroankortasun termikoa definitzea zaila da hasiera batean.
Metalak
Tenperatura baxuetan dauden metalen kasuan, gehien bat elektroi libreek garraiatzen dute beroa. Kasu honetan, batez besteko abiadura Fermiren abiadura da, tenperaturarekiko independentea dena. Batez besteko bide askea kristalen ezpurutasunek eta akatsek zehazten dute, hauek ere tenperaturarekiko independenteak direlarik. Beraz, tenperaturaren menpe dagoen kopuru bakarra c bero-ahalmena da, kasu honetan T-rekiko proportzionala dena.
K= K0·T (metala tenperatura baxuan)  ;  k0 konstante izanik
Kobrea, zilarra eta antzeko metal puruek, k0 handia dute, eta, beraz, eroankortasun termikoa handia da. Tenperatura altuagoetan, batez besteko bide askea fonoiek mugatzen dute, eta beraz, eroankortasun termikoak tenperaturarekin batera behera egiteko joera du. Aleazioetan, ezpurutasunen dentsitatea oso handia da, beraz, l eta ondorioz k txikiak dira. Beraz, aleazioak, altzairu herdoilgaitza kasu, isolamendu termikorako erabil daitezke.
Mossfennan
, Eskoziako etxalde txiki bat da, Scottish Borders eremu administratiboan.
Lezama-Legizamon etxea
Lezama-Legizamon etxea Bizkaiko Bilbo hiriburuan dagoen eraikin bat da.
Kokalekua
Indautxu auzoan dago, On Diego Lopez Haroko kale nagusiaren 58-60. zenbakietan, eta Casilda Iturrizar parkearen alboan.
Deskribapena
Eraikina 1920an amaitu zuten eta Ricardo Bastida arkitekto bilbotarrak, José María Basterrarekin lankidetzan, goi-burgesiarentzako etxebizitzen eremuan egindako ahaleginen erakusle ona da. Eraikin honi erreparatuz, argi ikusten da Kale Nagusiak, zati horretan, bokazio burgesa eta goi-mailako etxebizitzak dituela, lehenengo zatiak ez bezala, horrek funtzio ekonomiko eta finantzarioa baitu.
Psophodes occidentalis
Psophodes occidentalis Psophodes generoko animalia da. Hegaztien barruko Psophodidae familian sailkatua dago.
Lezama-Legizamon etxea
Deskribapena
Eraikin exentua da eta Kale Nagusiko azken zatian dago. Egin zenean eztabaida handiak izan ziren, Zabalguneko Parkearen orube batean egin zelako. Eraikinak oinplano angeluzuzena du, 64 metroko luzera eta 30 metroko sakonerakoa. Kantoietan gorputz erdizirkular handi batzuk ditu, erremate gisa eraikina bera baino altuago diren dorreak dituztenak. Erdisotoa eta zazpi solairu ditu, azkena atzera eramana.
Eraikina bi zati desberdinetan banatzen da. Handiena Kale Nagusiko 60. zenbakia da. Bi eskailera ditu, nagusia eta zerbitzuarentzakoa, eta bi patio handi. Txikienak ere (Kale Nagusiko 58. zenbakiari dagokionak) bi eskailera ditu, nagusia eta zerbitzuarentzakoa, eta patio bakar bat. Zati biek kontserbatzen dituzte, diseinatu ziren bezala, barne-banaketako espazioak eta komunikazio bertikaleko elementuak, beren apaindura oparoarekin, zeinak, kanpoaldeko itxurarekin bat, lengoaia klasizisten emaitza den.
Akisgrango Kapera Palatinoa
Akisgrango Kapera Palatinoa Akisgran edo, alemanez, Aachen hirian dagoen Goi Erdi Aroan eraikitako kapera da. Egun Alemanian bada ere, Karlomagnoren Akisgrango jauregiaren atala zen. Jauregia dagoeneko desagertua da eta kapera Akisgrango katedralaren erdigunean gordetzen da. Monumentu hau karolingiar arkitekturaren eraikin nagusietariko bat da. Kapera horretan Karlomagnoren gorpuzkinak jaso ziren. Geroago Otondarren dinastiak lekua menderatu zuen. Toki honetan 936 urtetik 1531 arte koroatze zeremoniak egin ziren. Akisgrango katedralarekin batera Unescok gizateriaren ondare izendatu zuen.
Historia
Karlomagno 796 inguruan hasi zen kapera palatinoa eraikitzen, Akisgrango jauregiko gainerako egiturak eraikitzearekin batera. Leon III.a aita santuak 805ean Ama Birjinaren omenez sagaratu zuen. Eraikinak gangadun kapera bat du, oinplano zentratukoa. Ekialdeko muturrean abside karratua zuen, eta jatorriz, alboetan, bi egitura basilikal zituen; egitura horiek galduak dira gaur egun baina arkeologiaren bidez ezagutzen dira. Kaperan monumentu-atari batetik sartzen da. Eraikinaren proiektuan eta dekorazioan material klasikoko elementuak, bizantziarrak eta prerromanikoak, zein beste elementu oparo batzuk nahasten ziren, Karlomagnok, eraikinaren bidez, errege-etxe boteretsu berri bat erakutsi nahi zuen.
Lezama-Legizamon etxea
Deskribapena
Altxaerari erreparatuz, eraikinak egitura klasikoa erakusten du, hiru gorputzekoa. Beheko gorputzak oinalde bat du, erdisotoari dagokiona, material desberdin batez egina, eta bi bao-maila, diseinu xumekoak, erritmo desberdinez banatuak alboko eta atzeko fatxadan. Fatxada nagusian baoak altuera biak hartzen dituen sarreraren inguruan kokatzen dira. Horren gainean, gorputz nagusia altxatzen da, hiru solairukoa. Eraikina inguratzen duen harrizko balaustradak gorputz honetako lehenengo solairua nabarmentzen du estai nagusi gisa. Gorputz zentral honek hegal txiki bat duen kornisa lodi batek errematatzen du, goiko gorputzetik bereizteko. Azken gorputz horretan daude seigarren solairua, argi handiko arku karpanelatuen sail bat duena, eta zazpigarrena, zeinetan errematatzen baitira altxaerak eta lau ertzetan eta fatxadan dauden dorreak. Horra hor altxaerak osatzen dituzten gorputz nagusien deskribapenak. Nabarmentzekoak dira ertzetako dorre zirkularren erremateak eta konposizioa unitarioa den pertzepzio sendoa. Lehenengo pertzepzio horren atzean ordea, lau fatxadek ñabardura asko dituzte baoen diseinu eta formari, ordenatzeko moduari, sortzen duten erritmoari, estiloari eta abarri dagokienez.
Esan bezala, bereziki nabarmentzekoa da oinplano zirkularreko lau dorreen errematea, hau da, mentsula-sail batean bermatutako erlaitz lodi baten gainean jarritako harrizko balaustrada lodi bat, txarro-errematedun motiboz etenda. Beheko solairuko baoek oso diseinu xumea dute, leihoburuduna, eta erritmo desberdina dute alboko eta atzeko fatxadan.
Fatxada nagusian, hau da, Kale nagusira ematen duenean, beheko gorputzean sarbide biak gailentzen dira. Horien baoak ateburudunak dira eta apaingarri asko dituzte: oinaldetik bi pilastra sortzen dira, erremate gisa kiribilak eta girlandak dituztenak. Horien gainean, fatxada-lerrotik aitzinatzen den frontoi erdizirkular handi bat dago, erdian idi-begi bat duena, motibo heraldiko batekin. Erdiko gorputzean, baoak erritmikoki banatzen dira fuste kaxeatudun pilastren artean. Pilastra horiek hiru solairuak hartzen dituzte eta, erremate gisa, xafla muxarratuz egindako motiboa dute. Ertzetako dorreetan, pilastren ordez fuste leuna eta inspirazio jonikoko kapitela duten kolomak daude, dorre erdizirkularren bolumena indartzeko. Kolomak eta pilastrak lehenengo pisua inguratzen duen balkoi korritutik gora altxatzen dira. Balkoi korritu hori harrizko erroilu-mentsuletan bermatzen da eta errotondetan mentsula horiek loditu egiten dira eta beren apaindura aberastu egiten da kordoi-motiboekin aurrean eta xafla muxarratu batez erremate gisa. Baoetan dekorazio xumea dago: dentikulu batzuk leihoburuaren azpian. Dorreetako beheko gorputzeko baoetan, dentikulu horien ordez akanto-hostotxo batzuk daude eta motibo hori bera errepikatzen da solairu nagusiko balaustradaren azpitik fatxada zeharkatzen duen frisoan ere.
Atzeko fatxadak nagusiaren eskema orokor berbera du, baina beste era batera ordenatuta. Baoen erritmoa desberdina da: bao gehiago dago, bakunak eta bertikalak, balkoiekin etab. Tarte bakoitzean bao bat dago eta tarte horiek pilastrez mugatuta daude solairu nagusian. Kapitel, erlaitz eta gainerako apaindura-elementuetan ere estilo-aldaketak egin dira.
Akisgrango Kapera Palatinoa
Historia
Arkitekto arduraduna X. mendeko kupularen inguruko inskripzio bati esker ezagutzen dugu: Odo von Metz; horrela dio idazkunak: "Insignem hanc dignitatis aulam Karolus caesar magnus instituit; egregius Odo magister explevit, Metensi fotus en urbe quiescit". Odori buruz oso gutxi dakigu. Diseinatu zuen eraikinak kanpoalde sinplea eta barnealde konplexua ditu. Kupula oktogonal bat du, geruza bikoitzekoa, eta pilare handien gainean bermatuta dago; bi solairuko goragune bat du, eta estaldura eta dekorazio landua.
936an, Oton I.ak, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren lehen enperadoreak, kaperaren eta Karlomagnoren arteko lotura estua aprobetxatu zuen, eta Alemaniako errege gisa koroatzea han ospatu zuen. Inperioaren enperadoreek Kapera Palatinoan koroatzen jarraitu zuten 1531 arte. 1000. urtean, bestetik, ekintza sinboliko baten bidez, Oton III.ak Karlomagnoren gorpuzkinak kaperan jarri zituen eta omenaldia egin zion. Karlomagnoren jatorrizko hilobia ziurrenik «Karlsmemorie» izenarekin ezagutu zen hilobia izan zen baina 1788an suntsitua izan zen.
Cyprinella analostana
Cyprinella analostana Cyprinella generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Nitrotolueno
Nitrotolueno, metilnitrobentzeno edo mononitrotolueno (MNT edo NT; formula: C6H4(CH3)(NO2) toluenoaren nitrazioz lortzen den gai organikoa da. Hiru isomero ezagutzen dira: orto, isurkari horia, para, kristal horia eta meta, isurkari horia. Isomero desberdin hauek destilazio bidez bakartzen dira. Denak sukoiak eta pozoitsuak dira eta sintesi organikoetan erabiltzen dira, koloregaiak ekoizteko batez ere. Trilita izeneko lehergaia tolueno trinitratua edo trinitrotoluenoa (TNT) da.
Corella
Corella Nafarroa Garaiko hegoaldeko udalerri bat da, Iruñetik 92 kilometrora dagoena. 0 biztanle dituelarik, Nafarroako Erriberako eta Tuterako merindadeko herri jendetsuenetan bigarrena da (Tutera da lehena).
Izena
Euskaltzaindiaren arabera, Corella da udalerriaren euskal izena, eta corellar, berriz, bertako herritarra.
Izenaren ahoskera [koɾeʎa] da.
Inguru naturala eta kokapena
Herria, Nafarroa hegoaldean dago kokatuta, Tuterako merindadearen hego-mendebaldean. Herrira heltzeko N-161 errepidea hartu behar da. Fitero, Cintruénigo, Tutera, Castejón eta Alfaroko udalerriekin du muga. Azken hau Errioxan dago kokaturik.
Udalerri estrategikoa izan da betidanik inguruko erreinuekiko mugan egoteagatik. Alhama ibaiak hego-mendebalde ipar-ekialdeko norabidean zeharkatzen du udalerria. Corellako punturik hegoaldean dago (612 metro) eta punturik baxuena Alfaroko mugatik gertu dago Alhama ibaian (320 metro).
Klima eta landaredia
Corellak Ebroko depresioaren berezko klima-kontinentala dauka. Klimaren ezaugarriak, prezipitazio eskasak, lehorte luze eta iraunkorra eta tenperatura aldaketa handiak dira. Urteko batez besteko tenperatura 14 gradukoa da, eta prezipitazioa 450mm ingurukoa. Urteko egun euritsuak 55 inguru dira. Haizerik ohikoena iparreko ziertzoa (neguan), eta hegoaldeko haize beroa (udan) dira.
Landarediari dagokionez, birlandaturiko pinuak, eta makalak dira nagusi. Jatorrizko zuhaitz eta landareditik ezer gutxi mantentzen da gaur egun gizakiaren eraginagatik. Horrez gain, larre lurrak ere ia erabat desagertu dira.
Historia
Alfontso I.a erregeak Corella gaur egun dagoen gunea musulmanei konkistatzean, Rotrou de Perche, erregearen lehengusuak, eremua egonkortzeko eginkizuna izan zuen 1130ean. Dena den, Garcia Ramirez eta bere emazte Margaritak, erresumaren jabetzei erantsi zioten, Iruñeko tronura ailegatu eta berehala. Biztanleria Tuterako foruaren eskumenean zegoen, eta Erdi Aroan zehar, Tuterarekiko oso loturik zegoen nekazaritza herrixka izan zen. Corellarren artean, kristau nobleziako ehun bizitoki baino gehiago zeuden XIV. mendean. Horrez gain, nekazari musulman ugari geratu zen Corella eta inguruko lurretan bizitzen. Nekazariek garagar eta gari kantitate aldakorrak ordaintzen zituzten urteroko petxa moduan.
Pixkanaka, musulmanen kopurua gutxituz joan zen, XII. mendean 150 familia zeuden, eta 1353rako kopurua 37ra gutxitu zen, azkenik 1393an bost familia baino ez zeudelarik. Azken familia XV. mendean joan zen herritik. Judutarren kopurua ere asko gutxitu zen Erdi Aroak aurrera egin ahala. Judutarrek hamalau etxe zituzten Corellan 1353an, eta 1488an Catalina eta Joanes III.a erregeak Nafarroako judutarrak gainontzeko biztanleriatik at zeuden auzoetan bizitzera behartzen zituzten legea egin zutenean, baziren oraindik ere judutar bakanen batzuk udalerrian.
Udalerriaren bilakaera demografikoa aldakorra izan zen Erdi Aroan zehar, hasierako hazkundearen aurrean XIV. mendetik aurrera, biztanleria jaisten hasi zen, Gaztelako ejertzitoaren erasoengatik (1335), eta Izurri Beltza bezalako gaixotasunen eraginagatik. Horrez gain, Errioxako Alfaro herriarekin hainbat eztabaida izan zituzten corellarrek 1356tik 1364ra. Biztanleria orokorrarekin batera, kapare eta biztanle frankoen kopurua 10 eta 47ra gutxitu zen hurrenez-hurren. 1429an Gaztelako ejertzitoak herriari su eman zion, eta hamarkada batzuk beranduago, 1461ean kalte gehiago eragin zituen udalerrian.
XV. mendetik aurrera
Herriaren berreraikuntza XVI. mendean hasi zen, eta 1537. urtean parrokia berria eraiki zen. Fededunen kopurua azkar hasi zen, denbora laburrean 150etik 500era igaroz. Muga-herria izateagatik, gatazkak ohikoak ziren inguruko herriekin, uztei su ematea, zuhaitz eta mahastien mozketa, abelburuen lapurreta, eta baita pertsonen bahiketa eta erailketa ere. Tartean, Alhama ibaia, eta Cañeteko uharkaren gaineko kontrola zeuden. Azkenik, 1433an Alfaroko herritarrek lortu zuten, ibai eta uharkaren jabetza.
Horrez gain, eztabaidak Cintruénigorekin ere izan zituen, lurren ureztatzea eta Zierzo mendietako erabilera eskubideengatik. 1369an kontzejuaren alkate propioa lortu zuen, Juana erreginak Karlos II.a bere senarraren ordezkari moduan, udalerriari emaniko pribilegio moduan. Ordura arte, legeak Tuterak ezartzen zituen. Karlos III.a erregeak, urteko 400 soldaten truke, Aracielgo gunea eman zion Corellari 1416an, eta hurrengo urtean, iraileko lehen sei egunetan merkatua ospatzeko eskubidea eman zion. Handik gutxira, jaurerriaren jabetza, erregearen iloba Carlosen eskuetan geratu zen, 1423an Vianako printze bihurtu zelarik. Dena den, Carlosek, Beaumonteko Juani saldu zion 6.000 liberaren truke. Dena den, Joanes II.a erregeak, koroan berrezarri zuen Corella 1449 eta 1450ean, bere alderako ezarriz.
Leonor printzesak, "hiribildu on" izendatu zuen Corella, eta Nafarroako gorteetan jarlekua eskaini zion (1471), horrez gain, Tuterako forua berretsi eta asteroko merkatua egiteko eskubidea eman zion. 1512ean Katalina I.a eta Joanes III.a erregeek, errotak eta udalerrian zituzten jabetzak 2.560 dukadoren truke saldu zituzten. 1527an, Corellak akordioa sinatu zuen Alfarorekin, Aracielgo uharka konpontzeko eta Alhama ibaiaren ohiko ur-emaria berrezartzeko. Hiribilduak, Zierzo eta Argenzongo mendien gaineko eskubidea zeukan.
XVII. mendetik aurrera
Ureztatzea hobetzeko, udalerriaren iparraldea 180 errobadako urtegi berria eraiki zen. XIX. mendearen erdialdean bederatzi ziren jada herrian zeuden pattar lantegiak, eta zortzi irin eta olio errotak. Urteroko azoka irailaren 1etik irailaren 15era ospatzen zen. XX. mendearen hasieran, Corellan, hamabi olio-errota, bi pats errota, bi irin errota, oihaltegi bat, 47 upategi, barazkien bi kontserba lantegi, sopa egiteko pasten bi lantegi, zazpi pattar lantegi, bost abarketa lantegi, sei txokolate fabrika, lau ikastetxe pribatu, haurtzaindegia, eta lau eskola publiko zeuden.
1844tik 1898ra ospitalea karmeldar oinutsen komentuan egon bazen ere, mendearen amaieran, herritarren diru-laguntzari esker, eraikin berri bat eraiki zen. 1920ean urteko 5.000 egonaldi inguru izaten ziren ospitalean. 1822 eta 1840ko erreforma administratiboekin, Corella Nafarroatik banatu eta Logroñoko probintziari batu zitzaion. Dena den, 1823an Fernando VII.a erregeak, erabaki hori aldatu eta azkenik 1840an Corella Nafarroako udalerri izan zen berriz ere.
Gerra Zibila Corellan
Faxista talde batek udaleko bake-epaileari (Ricardo Camposi ) gasolina bota zion gainetik eta ondoren su eman zioten. Ondorengo egunean, Diario de Navarra egunkariak bere lastategiari su emanez bere buruaz beste egin zuela argitaratu zuen. Hurrengo egunean, alkatea eta udaleko langile batzuk fusilatu zituzten. Abuztuak aurrera egin ahala, kartzeletan zeuden presoetako batzuk fusilatzen hasi ziren. Abuztuaren 15ean, ama-birjinaren egunean, 27 corellar atera zituzten kartzelatik. Horietako bati, eskuak moztu zizkioten, kartzelatik irten nahi ez eta hormari etsi-etsian eusten saiatu zelako. Corellarrak eta Fiteroko beste hiru biztanle Milagroko kanposantura eraman zituzten. Bertan, Bernardo Catalán Estad abadeak lasai egoteko esan zien, laster jainkoarekin afaltzen egongo zirela esanez. Presoak kolpeka eta txantxa giroan hiltzen joan ziren.
Kartzeletan hil ez zituzten presoak, gerrako frontera joatera behartu zituzten. Iparreko frontean eskuin muturreko bi gazte hil ziren azaldu gabeko inguruabarretan. Herriko faxista talde bat "Markesaren gelara" joan ziren, bertan zeuden atxilotutako berrogei pertsonak fusilatzeko asmoarekin. Tuterako Guardia Zibilak eragotzi egin zuen kasu hartan hilketa. Guztira 87 corellar fusilatu zituzten Gerra Zibilean.
Ekonomia
Mahastiek garrantzi handia izan dute beti. XX. mendearen hasieran 1.000 hektarea baino gehiago erabiltzen ziren mahatsa ekoizteko. Dena den, filoxera agertu izanak gogor kaltetu zituen mahastiak eta ondorengo hamarkadetan berreskuratzea motela izan zen.
Industria nekazaritzatik eratorritako produktuen ekoizpenarekin bat garatu zen, upategi, kontserba lantegi eta abarrekin. XX. mendetik aurrera gainera, zerbitzuak ere garatu dira. Herrian industrialde bat dago, eta oro har, bertako biztanleek Tutera eta inguruko enpresetan lan egiten badute ere, herriaren tamaina dela eta, manufaktura industria sendoa ezarri da bertan.
Bardearen aprobetxamendua
Erdi Aroan, Corellak, Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Zarrakaztelu, Mélida, Caparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Arguedas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Cabanillas, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera, Nafarroako Bardeako elkartea osatu zuen, Bardeako lur komunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.
Demografia
1990eko hamarkadara arte, Corellak populazioa egonkor mantendu zuen. Hamarkada horretatik aurrera, berriz, hazkunde demografiko nabarmena gertatu zen eta 20 urtean biztanle kopurua % 27 inguru hazi zen.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 1.393 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %18,12 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).
Udal hauteskundeak
2007ko hauteskundeetan UPNko Jose Javier Navarro Arellano hautatu zuten alkate, bere alderdiak lortu zuen gehiengo osoari esker.
Angoustrine
Angoustrine (Angostrina) Cerdanyako ibaia da, Segreren ibaiadarra dena. Carlit haitzean sortua, Angostrina i Vilanova de les Escaldes, Ur eta La Guingueta d'Ix udalerriak zeharkatu ondoren, Segren du amaiera.
Corella
Udal hauteskundeak
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetan UPNk berrio zinegotzi kopuru bera eskuratu zuen, zazpi hamahirutik, eta Navarro berri izan zen alkate. PSN alderdiak hiru zinegotzi eskuratu zituen eta Corellako Alternatiba Independenteak beste hiru. .
2015eko udal hauteskundeek aldaketa eragin zuten: UPNk bi zinegotzi galdu zituen (bostean geratu zen), eta ACI alderdiak bat irabazi zuen (lau zinegotzi guztira). PSNk hiru zinegotziak mantendu zituen eta Asamblea Municipal de Izquierdas - Corella Decide Erabaki (AMI-CDE) herri plataformak bat lortu zuen. Emaitza horien ondorioz, UPNk alkatetza galdu zuen eta ACIko Gorka García hautatu zuten alkate, PSNren eta AMIren zinegotzien botoen laguntzarekin.
Udaletxea
Udala alkateak eta hamabi zinegotzik osatzen dute.
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
Gainera, Automoviles Rio Alhama autobus konpainiak Corella Tuterarekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Corella eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,42k zekien euskaraz hitz egiten.
Clinus cottoides
Clinus cottoides Clinus generoko animalia da. Arrainen barruko Clinidae familian sailkatzen da.
Poteo
Poteoa tabernaz taberna edariak edanez eta kuadrila, lagun edo adiskideekin solasean aritzeko ohitura da, txikiteoaren antzeko jarduera. Euskaraz poteatzea edo pote bat hartzea ere esan ohi zaio. Izena tabernetan edariak zerbitzatzeko erabiltzen diren poto antzeko edalontzietatik dator. Tabernaz taberna ibiltzearen ohitura tabernetan denbora luzez zutik egotearen deserosotasunetik datorrela aipatu da; horrela, eserleku erosoen ezean, edaleak tabernaz taberna higitu eta poteak edo edariak behin eta berriz kontsumitzen dituzte. XX. mendean zehar, txikiteoa nagusi baldin bazen ere, XX. mendearen bukaera aldera, txikiteoaren ohitura adineko jendeak soilik mantendu zuen. Egun, jende gaztearen eta helduaren artean poteoa da nagusi.
Jojo Bidart
Jojo Bidart (Baigorri, 1956) baxenabartar kazetaria da, Irulegi Irratiaren sortzaileetakoa. Bordelen Fisika ikasi ondoren, Radio Adour-Navarren hasi zen lanean. Irratigintzan euskarari bere tokia emateko asmoz, Irulegi Irratia sortu zuen 1981ean, Joseba Garziarekin elkarlanean. Handik harat, ia 40 urtez izan zen irrati horretako esataria. 2007an, Irratiko Argia saria jaso zuen, "Ipar Euskal Herriko komunikatzaile erreferente izateagatik, gizarteko gai nagusiak sakonki eta aldika umorez jorratzeko estilo ezagunaren jabe".
Nunchaku
XX. mendearen erdialdean Bruce Lee aktoreak ezagutarazi zuen arma hau, Fist of Fury ​ eta Enter the Dragon filmeetan. Leek bere irakasle filipinarrengandik ikasi zuen teknika, Dan Inosanto. Ninja Dortoketako Michelangelok ere erabiltzen du.
Eisenbach
Eisenbach Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Bradypus variegatus
Bradypus variegatus Bradypus generoko animalia da. Pilosa ordenaren barruko ugaztuna da. Bradypodidae familian sailkatuta dago.
Ken Iwase
Ken Iwase (岩瀬 健) Japoniako futbolari ohia eta entrenatzailea da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Urawa Reds eta Omiya Ardija.
Entrenatzaile gisa Kashiwa Reysol taldeak zuzendu zituen.
Garrison (Fermanagh konderria)
Garrison (An Garastún) Ipar Irlandako udalerri bat da, Fermanagh konderrian dagoena. Roogagh ibaia bertatik igarotzen da.
2001eko erroldaren arabera 357 biztanle zituen.
Michael Collins
Michael John Collins (irlanderaz Mícheál Seán Ó Coileáin; Clonakilty, Corkeko konderria, 1890eko urriaren 16a – Béal na mBláth, Corkeko konderria, 1922ko abuztuaren 22a) buruzagi iraultzaile irlandarra, Irlandako Errepublikako ogasun ministroa, IRAren inteligentzia zuzendaria eta Itun anglo-irlandarreko negoziatzailea izan zen.
1922ko Irlandako Gerra Zibilean hil zuten. Gaur egun Irlandako alderdi politiko guztiek omendu eta onartzen dute Irlandako Estatu modernoa sortzean egin zuen lanagatik, baina bereziki Fine Gael alderdikoak dira bere jarraitzaile zuzenenak.
Haurtzaroa eta gaztaroa
Michael John Collins 1890ean Sam´s Cross herrixkan jaio zen, Clonakilty udalerritik hurbil, Cork konderrian. Biografia askok bere jaiotzaren data 1890ko urriaren 16an jartzen dute, bere hil ondorengo epitafioan jaiotzaren data 1890ko urriaren 12a irakur daiteke.
Bere familiak zenbait titulu noble izan zituen haien artean: "Uí Chonaill-eko Jaunak", Limerick-etik gertu, baina beste irlandar askok bezala, titulu hauek kendu eta baserritar arrunten mailara aldatu zituzten. Halere, beren baserriak, XIX. mendearen amaierako irlandar baserritarren gehiengoa baino bizitza aberats eta eroso bateko aukera eman zien. Michael-en arreba zaharrena (Mary Celestine Arreba bezala ezagutua) erizaina zen eta eskolako irakasle zen Londresen.
Michael Collinsen aita (bere izen berekoa) mugimendu errepublikarrean ibilitakoa zen, baina 60 urterekin nekazaritzara osorik emanda zegoen Marianne O'Brien 23 urteko neskatila gaztearekin ezkondu zenean. Michaelek sei urte zituela hil zitzaion aita.
Collins ume buruargi eta bizia zen, izaera latz eta nazionalismo edo abertzaletasun sentipen gartsukoa. James Santry herriko maisuaren irakaspenek, Collins umearen sentipen abertzale hau gehiago xaxatu eta susperrarazi zuten. Garai honetan, Lisavaird National School ikastexeko goi-zuzendaria eta Irlandar Anaitasun Errepublikarraren (IRB, Irish Republican Brotherhood) kide zen Denis Lyons izan zen Michael Collins gaztearengan eragin handien izan zuen pertsonaia (Etorkizun batean, Collins bera izango zen Irlandar Anaitasun Errepublikarraren buruzagia). Collins, kirolak maite zituen gazte lerden eta garaiera handikoa zen.
Gaztetatik mugimendu abertzale edo nazionalistetatik gertu ibili zen. Irlandar ugarik bezala, 15 urterekin eskola utzi ondoren Londonera joan zen lan egitera. Zerbitzu zibileko azterketa pasatuta, postetxe batean hasi zen lanean. Garai hartan bere arreba Johannarekin bizi zen Londresen, hiriburu honetako King´s College-n ikasten egon zelarik. 1906ko otsailean Britainiar Zerbitzu Zibileko azterketa pasatu ostean, 1906ko uztailetik aurrera Britainiar Posta Zerbitzuan hasi zen lanean funtzionario. 1910an, Horne and Company enpresaren mezulari bilakatu zen. 1915an berriz, Gurantee Trust Company of New York enpresara mugitu zen, bere 1916ko Irlandarako itzulera arte azken enpresa horretan lan egingo zuelarik.
London GAA kirol taldeko (Londresko Kirol Elkarte Gaelikoa) kide bihurtu zen, eta baita Irlandar Errepublikar Anaitasuneko (IRB, Irish Republican Brotherhood) kide, Irlandako independentzia helburu zuen erakunde sekretu eta klandestinoa. Cork konderriko, Dunmanway herrikoa zen Sean Maguirek sartu zuen Collins 19 urtetako Collins gaztea Irlandar Errepublikar Anaitasunean.
1916ko Pazkoko matxinada
1916ko Pazkoko matxinada ospetsuaren egunetan egin zen ospetsu Michael Collinsen izena. Buru argia eta antolatzaile maila handiko pertsona bezala azaldu zen, Irlandar Errepublikar Anaitasuneko erakundearen barnean, berarekiko itzal eta begirune handia lortu zituen, eta oraindik onespen gehiago irabazi zuen Plunkett kondearen finantza ahokulari gisara. Azken hau, Joseph Mary Plunkett, Pazkoko matxinadako antolatzaileetako bat izango zenaren aita zen.
Michael Collins, 1916ko Pazkoko matxinadako beste partaide batzuen antzera, atxilotua izan zen, eta britainiarrek fusilatzeko kinka larrian egon zen (britainiarrek Collins ez hiltzeko arrazoi nagusia bere izena Pazkoko matxinada antolatzaileen artean bilatu ez izana izan zen). Horrenbestez, Collins, Galesko iparraldean zegoen Frongocheko barneratze zelaian sartu zuten Pazkoko matxinadako beste partaide ugarirekin batera. Hemen izan zen, bere adiskide garaikideen esanetan, bere lidergo maila sendoa gauzatu zen garaia. Garai honetarako Collins jadanik Pazkoko matxinada-aurreko Sinn Feín alderdi nazionalista txikiaren buruetako bat zen.
Britaniar Gobernua eta Komunikabideen "ustetan" Sinn Féin zegoen 1916ko Pazkoko matxinadako gertakarien "atzean", nahiz eta hau egiazki ez izan horrela. 1916ko Pazkoko matxinadaren antolatzaile nagusiak hauek izan ziren: Patrick Pearsen Irlandar Errepublikar Anaitasuna (Irish Republican Brotherhood), James Connollyren Irlandar Hiritarren Gudarostea (Irish citizen Army) eta Emakumeen Batza (Cumann na mBann). Garai honetan, Pazkoko matxinadatik bizirik atera ziren partaideak Sinn Féin alderdian infiltratzen hasi ziren, honenbestez, alderdi txiki honek "garrantzia" hartzen joan zen irlandar errepulikar mugimenduaren barnean beste erakundeei gain hartuz, bai eta britainiarren erasoen helburu berri bilakatuz. 1917ko urrirako, bere trebetasun eta barne-mugimenduei esker, Micheal Collins, Sinn Feín alderdiko buruzagitzako kideetako bat bilakatua zen jadanik eta Irlandar Boluntarioen erakundeko zuzendaria; Éamon de Valera izango zen bi erakunde hauetako presidentea (De Valera izan zen Pazkoko matxinadako buruzagi edo antolatzaileetatik, britainiarrek bizirik utzi zuten bakarra).
Independentzia gerra
1918an Irlandako ordezkari hautatu zuten Erresuma Batuko Komunen Ganbararako, Sinn Fein alderdiaren izenean. 73 kidetik 27 zituen alderdi errepublikarrak, baina bai Eamon de Valera presidentea, baita Arthur Griffith presidenteordea ere atxilotu zeudenez Michael Collins izan zen taldeko buru. Sinn Feinek uko egin zion Londoneko parlamentuan esertzeari, eta, horren ordez, Dublinen Dail Eireann izeneko parlamentu irlandarra osatu zuen. Honek Errepublika Irlandarra aldarrikatu zuen. Aldarrikapen horrek Irlandako Independentzia Gerra ekarri zuen, Erresuma Batuaren aurka.
Collinsek kargu ugari izan zituen garai hartan. 1919ko udan IRBko buru hautatu zuten (horrek, de jure Errepublika Irlandarreko presidente bihurtu zuen). Irailean IRAko Inteligentzia arduradun izendatu zuten.
Independentzia Gerra 1921eko uztailaren 11n amaitu zen. Ekainaren 24an Erresuma Batuak negoziatzeko aukera eskaini zien irlandar abertzaleei. Arthur Griffith eta Michael Collins izan ziren Londoneko gobernuarekin negoziatu behar izan zutenak.
Itun anglo-irlandarra
1921eko abenduaren 6an irlandarren delegazioa gobernu britainiarrarekin akordio batera iritsi zen. Itun anglo-irlandarrak Estatu Irlandar Askea sortu zuen, baina ez Irlanda uharte osoan. Ipar-ekialdeko lurralde batzuk (Ulster eskualdearen zati bat) Britainia Handiaren menpe jarraitu behar zuten, bertako gehiengoa protestantea eta unionista baitzen. Hala ere, Collinsek aukera ikusten zuen pixkanaka lurralde horiek gainontzeko Irlandara gerturatzeko.
Estatu Irlandar Askea ez zen estatu guztiz subiranoa, Erresuma Batuko erregea baitzen subiranotasunaren iturburua. Baina praktikan Irlandako parlamentuak eta gobernuak era guztietako politika egiteko askatasuna zeukaten.