cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lastaolako geralekua
Lastaola Euskal Herriko Gipuzkoako tren geraleku zahar bat da, Irun udalerrian kokatuta dagoena.
Gaur egun, Bidasoako bide berdearen barruan dago.
Robsonius rabori
Robsonius rabori Robsonius generoko animalia da. Hegaztien barruko Pellorneidae familian sailkatua dago.
Lastaolako geralekua
Historia
Hasieran burdin mea garraiatzeko sortu bazen ere (1889. urtean onartu zen jatorrizko proiektua, Endarlatsa eta Irun artean), 1916. urtean Elizondo eta Irun lotuko zituen bidaiari eta ondasunak garraiatzeko linea hasi zen martxan. Jatorrizko linea The Bidasoa Railway and mines enpresak kudeatzen zuen eta ondasunak zenbaitetan eskuz aldatu ondoren, Compañia de los Ferrocarriles del Bidasoa izan zen behin betiko proiektua kudeatuko zuena. Proiektuak Iruñera luzatzeko baimena bazuen ere, luzaketa hau ez zen inoiz eman, eta Nafarroako hiriburua Gipuzkoarekin konektatuko zuena Plazaolako trena izan zen.
1920. urtean izan zituen bidaiari gehien trenak, 171 000 guztira. Hamalau urte geroago, ordea, erdira baino gehiago jaitsi zen kopurua (78 000). Ondasunen garraioa ere gainbeheraren lekukoa izan zen: 1924. urtean 77 000 tona garraiatu ziren eta bederatzi urte geroago, 14 000 bakarrik. Erabilera gero eta gutxiagoak zekarren krisian murgilduta, 1953ko uholdeek gogor jo zioten zerbitzuari, azpiegitura kaltetuz. Hiru urte beranduago, 1956ko abenduaren 31an, behin betiko itxi zen trena.
Egoera
Geralekua Irun — Elizondo burdinbidearen 6,1 kilometro-puntuan zegoen, 11 metroko altueran, Alunda eta San Migel geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.
Patrizia Vitelli
Patrizia Vitelli, jaiotzez Patrizia Varela, (Arrasate, 1990) sukaldaritzan aditua den blogaria, influencerra eta telebista aurkezlea da.
Ibilbidea
Zuzenbide ikasketak egitera Bilbora joan zen eta han hasi zen sukaldatzen. "The Cook Rocker" izeneko sukaldaritza bloga sortu zuen eta 2014 arte edukiak igo zituen. Orduan hartu zuen Patrizia Vitelli izen artistikoa, The Godfather filmeko Apolonia Vitelli pertsonaian inspiratua.
Zuzenbide ikasketak utzi eta Lidergo eta Ekintzailetza gradua egin zuen. Gradu amaierako proiektu gisa "Bilbao Food Tours" enpresa sortu zuen 2016an, Bilbora datozen turistei pintxo ibilbideak antolatzen dizkiena. 2018an "Foodiario" instagrameko kontua sortu zuen. 2020an COVID-19 pandemiako itxialdi garaian errezeta liburu elektroniko bat atera zuen.
2022-23 denboraldian Zigor Iturrietarekin batera Txoriene sukaldaritza telesaioko aurkezlea da.
Gu Xiao
Gu Xiao, txineraz 顾 笑, (Nanjing, Jiangsu (Txina), 1993ko martxoaren 18) igeriketa sinkronizatuan aritzen den kirolari txinatarra da.
Olinpiar Jokoak
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezko domina eskuratu zuen Txinako taldearekin, Errusiako taldearen atzetik (urrezkoa) eta Espainiakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Huang Xuechen, Sun Wenyan, Yin Chengxin, Guo Li, Tang Mengni, Gu Xiao, Li Xiaolu, Liang Xinping eta Zeng Zhen-ek.
Tabennisi
Tabennisi (Tabenna edo Tabennae ere; kopto z: ⲧⲁⲃⲉⲛⲛⲏⲥⲓ) Egipto Garaia n sortutako komunitate kristaua da, San Pakomio k 320 inguruan sortua. Sare bat sortu zuen etxe nagusia izan zen, eta sare horrek, 346. urtean hil zenean, eskualde berean gizonentzako bederatzi eta emakumeentzako bi etxe zituen, bi edo hiru mila tabennesitarrekin. Eliza kristauko zenobite n lehen eredu handia da.
Izena eta kokalekua
Monasterio aren izena eta kokapenak zalantza handiak sortu ditu luzaroan. Paladio Galazia koaren Historia Lausiaca (Λαυσαϊκή Ιστορία) idazlanaren eskuizkribu desberdinetan, forma greko hauek aurkitzen dira: Ταϐέννησις, Ταϐέννησος, Ταϐενίσιος et Ταϐένη. Sozomeno ren (III, 14) eskuizkribu batean: « έν Ταϐεννήσῳ, baina beste batean « έν Ταϐέννη νήσῳ », bi hitzetan (uharte hitzarekin). Dirudienez, kakografia honek inspiratu zuen Nizeforo Kalixto Xanthopoulos (XIV. mendea), eta hauxe izan zen haren funtsa: « ἔν τινι νήσῳ, ἣ Ταϐέννη ώνόμαστο », « Tabenne izeneko uharte batean ». Hortik dator tradizioa, monasterioa uharte batean kokatuta zegoela, eta hori ez da dokumentu zaharretan agertzen.
Eskuizkribu kopto etan forma hauek daude: Tabennêsi (ohikoena), Tabênise, Tabnêse, Tabsinêse, Tabsênisi eta beste batzuk. Arabiar testuetan Tabanessin, Tafnis, Tafânis, Tafnasa eta Dounasa daude. Latinez, Tabennense forma du Denys le Petit en Vie latine de Pacôme (Pakomioren bizitza latindarra). Lekuko okupatzaileak izendatzen dituen eratorria ri dagokionez, grekozko forma hauek izan zituen: Ταϐεννησιώτης, Ταϐινισιώτης, Ταϐισιώτης; latinezko Tabennensis (ohiko -ensis atzizkiarekin), Tabennesiota (grekoaren kalkoa), Tabennensiota (bien nahasketa).
Monasterioaren kokapenari dagokionez, Pakomioren bizitzako bi pasartetan aurki daiteke: Gaixorik zegoen Dendera ko emakume bat sendatzeko itxaropenarekin eraman zuten hara, eta hark  ibaia "behera" doan txalupa bat hartu zuen. Horrek esan nahi du Tabennêsis Denderatik behera eta ibaiaren beste ertzean dagoela (hau da, eskuineko ertzean); pixka bat aurrerago esaten da monasterioaren iparraldean Phbôou izeneko herri huts bat zegoela, gaur egungo Faou-rekin (edo Faou Guebli) identifikatzen dena, eta, beraz, Egipto Garai ko seigarren nomo arekin.
Deskribapena
Pakomiok abandonatutako herri batean jarri zuen monasterioa. Garai hartako Egiptoko landa-komunitateetan inspiratu zen erakundea, baina baita eremu militar erromatarretan ere, Pakomio gaztetan soldadu izan baitzen. Horma batez inguratutako eraikin multzoa da monasterioa. Ondasunen elkarbanatzea integrala da, bakoitzak monasterioari duen guztia utzi eta erregelak ematen diona besterik ezin du izan (batez ere, abitu monastikoa: mahukarik gabeko tunika, txanoa, ardi-larruzko kasaka eta gerrikoa). Otorduak eta elikadura komunalak dira. Otoitzak egunean bitan biltzen ditu monjeak, sermoiak astean behin baino gehiagotan. Eskuzko lana bakoitzaren gaitasunen eta komunitatearen beharren arabera antolatzen da: esparruan, "etxeek" beren lanbidearen arabera biltzen dituzte anai-arrebak, eta horietako hiruk zerbitzu komunak bermatzen dituzte. Diziplina oso zorrotza da, gorputz-zigorrak ezarrita, eta goikoari obeditzea monjearen bertute kardinala da.
Garapena
Pakomio hil ondoren (346ko maiatzaren 9a), nagusia Petronio izan zen, berak izendatua, baina hiru hilabete geroago hil zena. Orsisio k ordezkatu zuen, baina 351. urtean, monasterio baten matxinadaren ondoren, Teodorok, Pakomioren lehen jarraitzaileetako batek, gauzak bere eskuetan hartu behar izan zituen, eta zuzendaritza finkatu zuen 368. urtean hil zen arte, beti ere Orsisioren izenean. Garai hartan hamabi monasterio zeuden gizonekin eta hiru emakumeekin. Orsisiok kargua hartu zuen berriro 386. urtearen ondoren hil zen arte. 390. urtean, Alexandriako Teofilo artzapezpikuak ordenako monasterioa instalatzen lagundu zuen Kanope n, bere metropoliaren ekialdean, Serapis en tenplu zahar baten lekuan: Monje latindarrak zituen Metanoiako monasterioak zeregin garrantzitsua izan zuen bere arauak Mendebaldean izan zuen eraginean. 400. urte inguruan, Paladio en arabera, "tabennisitarrak" edo pakomioak 7.000 inguru ziren. V. mendean, ordenak Kaltzedoniako Kontzilioa ren erabakiak onartu zituen (Timoteo III eta Juan I Talaia patriarkak barne), eta VI. mendetik aurrera soilik ezagutu zituen hari buruzko zatiketak.
Donostiako maratoia
Donostiako maratoia Donostia hirian urtero egiten den 42 kilometroko maratoi bat da. 1978. urtetik urtero jokatzen da azaroan.
Errekorrak
Emakumezkoen errekorra Ana Isabel Alonsok ezarri zuen 1995ean eta 27 urte iraun zituen harik eta 2022an Rebecca Sirwaneik hobtu zuen arte. Gizonezkoetan 2002an ezarri zuen Timothy Cherigatek eta 20 urte bete ditu jada.
INXS
INXS (ingelesez in excess ahoskatua, "gehiegi") rock estiloko australiar musika talde bat da, 1977an Perthen Farriss anaiek sortu zutena. Taldeko zutabeak Garry Gary Beers baxuan, Andrew Farriss teklatuetan, John Farriss baterian, Tim Farriss gitarra liderrean eta Kirk Pengilly gitarra eta saxoan dira. Hogei urtez, taldeko kantaria Michael Hutchence izan zen, bere itxura sentsualak eta eskenategi gainean zuen presentzia magnetikoak taldearen puntu erakarle bihurtu zuelarik. Euren estiloa, hasieran New Wave, ska eta pop arteko nahasketa bat zen, ondoren Pub rock gogorrago batera eboluzionatu zuena, funk eta dance estiloko elementuak ere hartzen zituena.
INXSek nazioartean arrakastatsua izatea lortu zuen 1980 eta 1990eko hamarkadetan grabatutako hit batzuekin, horien artean Listen Like Thieves, Kick, X eta Welcome to Wherever You Are bildumak eta Original Sin, Need You Tonight, Devil Inside eta New Sensation singleak.
Hutchence 1997an hil zen, eta INXS taldea publikoki jo gabe urte betez egon zen. Taldeak aurkezpenak egin zituen zenbait abeslari gonbidaturekin, Jimmy Barnes, Terence Trent d'Arby eta Jon Stevens kasu. Azken hau taldera batu zen bira baterako eta grabaketa sesio baterako 2002an. 2005ean INXS taldeak munduan zehar eginiko reality show batean parte hartu zuten, euren kantari berriaren hautaketarekin amaitu zena, J. D. Fortune kanadarra, eta Pretty Vegas eta Afterglow singleak eta Switch bilduma merkaturatuz.
INXSek Australian Recording Industri Associationen sei sari irabazi ditu, horietako hiru "Talderik Hoberena"ren mailan 1987, 1989 eta 1992an, eta ARIAko ospearen aretoan gehitu zuten 2001ean. Egundaino, INXS taldeak 30 milioi diska baino gehixeago saldu ditu.
Perín-Chym
Perín-Chym Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 41,51 km²ko azalera du eta 1457 biztanle 2017ko datuen arabera.
Aitor Rey
Aitor Rey Gastaka (Laudio, ) arabar txirrindularia da. Pistan zein errepidean ibilitakoa da
Alphen aan den Rijn
Inguru naturala eta kokapena
Herria erromatar garaian sortu zen Castellum Albanianae izenarekin, eta Rhin ibaiak zeharkatzen du.
Udalerri mugakideak honakoak dira: Kaag en Braassem ipar-mendebaldean, Nieuwkoop ipar-ekialdean, Rijnwoude mendebaldean, Bodegraven-Reeuwijk hego-ekialdean, eta Boskoop hegoaldean.
Herriak
Udalerria honako herriek osatzen dute:
Albrandswaard
Albrandswaard Herbehereetako Hego Holanda probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 24.081 biztanle zituen.
Udalerria 1985ean sortu zen Poortugaal eta Rhoon udalerriek bat egitean.
Garraio publikoa
Udalerriak Rotterdamgo metroaren D linearen bi geltoki ditu.
Emmanuel-Joseph Sieyès
Emmanuel-Joseph Sieyès (Fréjus, Var, 1748ko maiatzaren 3a - Paris, 1836ko ekainaren 20) elizgizon, politikari eta saiakeragile frantziarra izan zen.
Iraultzaile garrantzitsua izan arren ez zuen ideologia zehatzik eduki. Horri esker Iraultza prozesu osoan bizirik mantendu zen eta gobernu guztietan parte hartu zuen. Apaiza zen eta Iraultzaren hasieran “Zer da hirugarren estatua?” idazkia argitaratu zuen. Geroago Giza Eskubideen Aldarrikapena idazten lagundu zuen eta, lehen esan den moduan, gobernu guztietan hartu zuen parte. Napoleoni politikan sartzen lagundu zion eta kontsulatuan hartu zuen parte. VIII. urteko konstituzioa idatzi zuen, baina Napoleonek hainbat gauza aldatu zituen eta dimititu egin zuen. Hortik aurrera politikan marjinatua izan zen. Berresarkuntzarekin Frantziatik erbesteratua izan zen, baina 1830eko Iraultzaren ondoren itzuli zen. Sei urte geroago arrazoi naturalengatik hil zen.
Zer da hirugarren estatua?
Behean, apaiz honen ideologia argi ageri da:
Tarondor Gondorrekoa
Tarondor Gondorrekoa, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren eranskinetan, Gondorreko hogeitazazpigarren erregea izan zen. Ez da Tarondor Arnorrekoarekin nahastu behar.
Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1577an jaio zen, eta Minastanen seme nagusia zen, Minardilen bigarren semearena. Tronua, 1636. urtean hartu zuen, bere osaba Telemnar eta bere aita, Izurri Handiaren ondorioz hil ondoren, Erdialdeko Lurraldea errabat kutsatu zuena urte horretan, eta Tarondor bera izan zelako errege familiatik, bizirik mantendu zen bakarra.
Bere izena quenyazkoa da eta "Harrizko Erregea" bezala itzul daiteke.
Bere erregealdia, luzeena izan zen Gondorren historian, baina ezin izan zuen askorik egin erresumagatik, Izurriaren ondoren jasan zuen hondamendi demografikoaren ondorioz.
Umbarreko Kortsarioek, Haradrimek eta Ekialdeko Gizakiek suposatzen zuten arriskua ezabatu ezin izan zuen arren, behintzat hauek ez zuten aztoratu, Izurri Handiak, herri hauengan ere eragin handia izan baitzuen.
Tarondorrek, soilik, ordena bere mugen barnean berrezartzen saiatu zen (PTM. I. zatia, VII. atala). Erresumako hiriburua, suntsitutako Osgiliathetik, Minas Anorrera pasa zuen. Hara, Zuhaitz Zuriaren kimu bat eraman zuen, Gotorlekuko Iturburuaren Plazan ereinez.
Bere erregealdian, eta biztanleriaren jaitsieraren ondorioz, Mordorreko mugak zaintzarik gabe utzi ziren, eta Pasabideak zaintzen zituzten gotorlekuak, hustu egin ziren (Ibidem). Eguzkiaren Hirugarren Aroko 1798an hil zen, 162 urteko erregealdi bat eta 221 urteko bizitza baten ondoren. Bere oinordekoa, bere seme Telumehtar-Unbardazil izan zen.
Erika Eleniak
Erika Eleniak (Glendale, 1969ko irailaren 29a) estatubatuar aktorea da, Hollywooden eta telebistan lan egin duena. Hainbat aldiz agertu zen Playboy aldizkarian.
Alfabeto greko
Alfabeto grekoa edo greziar alfabetoa hogeita launa letra xehe eta larri dituen alfabeto bat da, batez ere grekoa K.a. IX. mendearen amaieratik edo K.a. VIII. mendearen hasieratik idazteko erabilia. Ezagutzen den lehenengo alfabetoa da, hitzaren adiera zehatzenean; izan ere, bokal eta kontsonante bakoitza grafema bereizi batez adierazten baitu. Greziera modernoak alfabeto hori darabil. Iraganean, letrak erabili izan ziren, baita ere, zenbaki grekoak adierazteko, K.a. II. mendeaz geroztik, baina arabiar zifrak ordeztu zituzten. Hastapenetan letra larriz soilik idazten bazen ere, alfabeto grekoa letra xehez eta zeinu diakritikoz hornitu zen pixkanaka.
Alfabeto grekoa feniziar alfabetoaren idazketa sistematik dator. Ez du inolako harremanik mizenastar greziera edo zipretar hizkuntza zaharren silabarioarekin, garai hartan grekoa zena idazteko erabiltzen zirenak. Alfabeto grekoak beste alfabeto asko sortu zituen Europan eta Ekialde Hurbilean, bereziki latindar alfabetoa barne, alfabeto etruskoaren bidez. Greko modernoa idazteko balio izateaz gain, alfabeto grekoaren letrak sinbolo gisa erabiltzen dira zientzietan, partikulen izenak fisikan, izarren izenak, anaidien izenak, zikloi tropikalak eta abar izendatzeko.
Sorrera
Greziar alfabetoa sortu zen mizenastar zibilizazioa suntsitu eta mende batzuetara (K.a. XVI.-XII. mendeak) eta haren idazketa sistema silabarioa (edo B lineala) bertan behera gelditu ondoren. Alfabeto grekoak «aro ilunen» ostean agertu zen (K.a. XII.-VIII. mendeak), mizenastarren apaltze eta aro arkaikoaren hasiera arteko garaian. Aditu gehienen arabera, alfabetoa K.a. VIII. mendearen hasieran sortu zen eta K.a. 650. urtearen inguruan zabaldua zen. Greziako eskualde gehienetara.
Alfabeto berriak antzinako sistemaren aldean ekarri zuen aldaketa garrantzitsuena izan zen feniziar alfabetoa egokitzea: bokalen idazketa sortu zuen, haiek gabe grekoa irakurtezina baitzen. Alfabeto semitikoetan bokalak ez ziren transkribatzen: mendebaldeko lehen idazketa sistema semitikoetan (feniziera, hebreera, moabera eta abar), grafema batek kontsonante bat irudikatzen du beti, zehaztu gabeko bokal batekin elkartua edo bokalik gabea: hizkuntza semitikoek batez ere hiru kontsonanteren erroekin funtzionatzen dute, bokalak testuinguruaren laguntzaz ulertzen dira, zailtasunik gabe. Greziera, aldiz, indoeuropar hizkuntza denez, bokalek bi hitz bereiz dezakete.
Beraz, alfabeto grekoak feniziar alfabetoa egokitu eta letrak bi kategoriatan banatu zituen: kontsonanteak eta bokalak; kontsonanteek bokal batekin joan behar dute beti, silabak ahoskatu ahal izateko.
Kontsonante feniziarrez egokitutako bokalak
Jatorrizko bokalak hauek dira: «Α» (alfa), «E» (epsilon), «I» (iota), «O» (omikron) eta «Y» (upsilon) kontsonante semitikoen egokitzapenak dira, ez baitziren beharrezkoak grekoan:
Kontsonante berriak
Grekoak hiru kontsonante berri ere sortu zituen: «Φ» (fi), «Χ» (khi) eta «Ψ» (psi), alfabetoaren amaieran eransten zirenak, garatu ahala. Kontsonante horien bitartez konpentsatzen zen fenizieran ezagutzen ez zen hasperenketa. Mendebaldeko taldean, khi erabili zen [ks] soinurako, eta psi [ kʰ] soinurako. Dena dela, letra horien jatorria eztabaidagarria da.
Ondorengo bilakaera
San hizkia (Ϻ) sigma letrarekin batera erabili izan zen [s] soinuarentzat, eta garai klasikoan sigma hobetsi zen, eta san desagertu egin zen. Gero, digamma (Ϝ) edo vau, eta koppa (Ϙ) ere desagertu ziren. Izan ere, digamma mendebaldeko taldeko dialektoetan bakarrik erabiltzen zen, eta koppa ez zen oso erabilgarria. Hala ere, karaktere horiek iraun zuten zenbaki grekoetan, letra bakoitza zenbakizko balio bati baitzegokion. Era berean, sampi (Ϡ), itxuraz Joniako glifo bitxia dena, zenbakikuntzan sartu zen, 900 balioarekin.
Alfabetoa bateratu gabea
Hasieran, «alfabeto grekoaren» zenbait aldaera izan ziren, garrantzitsuenak mendebaldeko alfabeto grekoa eta Joniako ekialdeko alfabetoa. Azken hori nagusituko zen. Mendebaldeko alfabetoak, berriz, antzinako italiar alfabetoa sortu zuen eta, horren bitartez, latindar alfabetoa; ekialdekoak, berriz, egungo alfabeto grekoa. Hastapenetan, Atenasek alfabeto atiko bat erabili zuen bere dokumentu ofizialetan, alfatik upsilonera bitarteko letra guztiak zituena, eta eta hizkia erabiltzen zuena hasperenketa markatzeko, [ɛ] emateko ordez. Azkenik, 403. urtean, Atenasek joniar alfabetoa hartu zuen, eta aldaerak berehala desagertu ziren.
Une hartan, grekoa ezkerretik eskuinera idazten zen, baina jatorriz eskuinetik ezkerrera idatzi zen, edo baita bi noranzkoetan ere, txandaka, boustrofedon deitzen den sistemaz, lerro bakoitzean norabide txandakatze batez.
Diakritikoak eta minuskulak
Garai helenistikoan, Aristofanes Bizantziokoa hasi zen letra grekoetan diakritikoak idazten, ahoskera errazteko. Erdi Aroan, alfabeto grekoaren idazketak garai berean latindar alfabetoak bizi izandako antzeko aldaketak izan zituen: hizkien forma zaharrak eskritura monumental gisa gorde ziren, eta letra larri eta xeheen sistema nagusitu zen. Sigma (σ) letra «ς» idazten zen hitzen amaieran, latindar alfabetoak «S luzea» («ſ» marraztua) erabiltzen zuen bezala hitzaren hasieran edo erdian, baina S azkena («s» marraztua) hitzaren amaieran.
Letren izena
Feniziar alfabetoan, letra bakoitzaren izena adierazten da letra horrekin hasten den hitz batez. Hala, aleph hitzak («zezen» esan nahi du) «𐤀» alfabetoaren lehen letrari ematen dio izena; beta, («etxe»), «𐤁» letraz hasten dena, da bigarren hizkiaren izena, eta horrela, hurrenez hurren. Greziarrek, hizki haiek jasotzerakoan, letren izen feniziarrari eutsi zioten, edo pixka bat aldatu: aleph letra alfa bihurtu zen, bet > beta, gimel > gamma eta abar. Izen horiek ez dute esanahi argirik grekoz. Aldiz, grekoek gehitutako edo aldatutako zeinu batzuek zentzua duen izena dute: omikron «o xehea» da eta omega «o larria».
Grafia arruntak
Behean, alfabeto grekoaren letra nagusien zerrenda bat dago, euskaraz egiten den transliterazioa emanda, eta grekoen jatorri diren feniziar hizki baliokideak ipinita. Transliterazioan, Euskaltzaindiak emandako arauak jasotzen dira. Transkripzio fonetikoa edo letraren ahoskera, berriz, nazioarteko alfabeto fonetikoan dago emana. Antzinako grekorako adierazten den ahoskera leheneratutako ebakera da, «erasmotarra» alegia. Hein batean akastuna izan daiteke, eta batez ere eskolan erabiltzen da.
Zenbaki letrak
Beheko taulan ageri diren letrak ez daude alfabeto estandarrean, baina antzinaroan eta grezieraren zenbait dialektotan erabili izan dira. Letra horietako batzuek bizirik iraun dute greziar zenbakeran.
Sampi hizkia erabili izan da kontsonante afrikatu geminatu bat adierazteko, baina gerora sigma bikoitz bat (-σσ-) bihurtu zen, [sː] ebakeraz dialekto gehienetan, eta atikoan [tː] (-ττ-) letraren ahoskera zehatza eztabaidagai gordin bat izan da (batzuetan [ts] proposatu izan da). Izen modernoa, ziurrenik, σαν πι / san pi, «pi bezala» esamoldetik dator, pi (π) letraren atzekoa denez. Alfabeto grekoak feniziar alfabetoaren hurrenkera jarraitzen du A eta T letra bitartean.
Letra zaharkituak
Vau edo digamma letra desagertu egin zen alfabeto grekotik, adierazten zuen soinua, kontsonante ezpainkari sabaikari ahostun bat ([w]), galdu egin baitzen Jonikoan eta gainerako dialekto gehienetan. Hala ere, 6 zenbakia adierazteko gelditu zen greziar zenbakeran, Erdi Aroan stigma letrak (ϛ) lekua kendu zion arte.
Diakritikoak
Antzinako grekorako tradizioz erabili izan den tipografia politonikoan, bokalek diakritikoa k izan ditzakete lagun, azentuazioa eta hasperenketa adierazten dutenak.
Azentuak
Antzinako grezieran hiru azentu zeuden:
Ez dute intentsitatea adierazten, baizik ahotsaren garaiera; horregatik esaten da greziera klasikoan garaitasun azentua zegoela. Gerora, baina, intentsitatezko azentu bilakatu ziren.
Espiritua
Antzinako grezieran bi espiritu edo ahoskatze modu zeuden:
Beraz, azentua eta espiritua batera egon daitezke bokal beraren gainean, adibidez ἔστιν edo ἅπαντας.
1982an, azentuazio sistema polifonikoa sinplifikatu egin zen, sistema monotoniko batez ordeztuta: azentu bakar bat, akutua beti, egon daiteke bokal baten gainean (adibidez είναι) eta espirituen adierazpena ere baztertu egin zen.
Kodeketa desberdinak
Ordenagailuetan hizki grekoak erabili ahal izateko, zenbait kodeketa sortu dira, bi hauek nagusiki: ISO/CEI 8859-7 eta Unicode. Lehenengo kodeketak soilik greko monotonikoa edo modernoa jasotzen du; aldiz, Unicodek ortografia politonikoa eta monotonikoa, biak biltzen ditu.
Alfabeto grekoa Unicode kodeketan
Unicode kodeketak ortografia politonikoa eta monotonikoa jasotzeaz gain, hizki edo grafema zaharkitu batzuk ere idazteko aukera ematen du, epigrafian agertzen direnak. Karaktere konbinatuei esker, Unicode sistemak aise eman ditzake grezieraren zeinu filologikoak edo dialektologikoak. Nolanahi ere, karaktere konbinatu guztiak ez dira beti ongi bistaratzen; adibidez, alfa hizki batek makron bat eta azentu astun bat baditu,  kodeketarekin sor daiteke, baina agian ez da ongi bistaratuko pantaila guztietan: «ᾱ́».
Bi karaktere bloke ditu Unicode kodeketak hizki grekoak idazteko: lehena «grekoa eta koptoa» da ( à  ), ISO/CEI 8859-7 kodeketan oinarritua, aski baita greko modernoa eta zenbait hizki zaharkitu edo ikur tekniko idazteko; bigarrena, «greziera hedatua» da, diakritiko politonikoak idazteko aukera ematen duena (  à  ).
Irlandar
Irlandarrak (irlanderaz Muintir na hÉireann, na hÉireannaigh eta ingelesez Irish People) Europako ipar-mendebaldean dagoen Irlandako uharteko biztanleak dira. Haun ondorengoak munduan barna nagusiki Estatu Batuak, Erresuma Batua, Australia, Kanada eta Zeelanda Berrian topa daitezke, eta denera 80 milioi inguru pertsona izan daitezkela kalkulatu izan da.
Berez, Irlanda jada duela 9.000 urtetatik aurrera populatua dago. Aldiz, irlandar mitologiaren arabera irlandarren lehenbiziko arbasoak Fomoré, Fir Bolg eta Tuatha Dé Danann herriak lirateke.
Ipar Irlanda zein Irlandako Errepublikako herritarrak agertzen dira behean lanbidearen arabera sailkatuta.
São Bernardino
São Bernardino Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Euskal musika tradizionala
Euskal musika tradizionala Euskal Herriko tradizioari jarraituz euskaraz edo hizkuntzarik erabili gabe egindako folk musika edo musika sustraiduna da. Euskal Herrian baditugu horren adibide on eta ezagunak.
Washington konderria (Utah)
Washington konderria (Washington County) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua St. George da. 2010eko zentsuaren arabera 138,115 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 138,115 pertsonetatik 131,768 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 13,486 dira. 632 beltzak edo afroamerikarrak. 1,460 amerikar natiboak ziren eta 1,022 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 954 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2,186 pertsonek kokatzen zuten.
Anadoras regani
Anadoras regani Anadoras generoko animalia da. Arrainen barruko Doradidae familian sailkatzen da.
Sério
Sério Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Jau (argipena)
Jau izenak hainbat adiera du:
Merschweiller
Merschweiller Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Merschweiller udalerrian erroldatutako biztanleak 182 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 74 etxebizitza zeuden, 66 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 73 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 66 etxebizitza nagusietatik 59 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 11 etxek lau gela zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 65 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Loibako itsaslabarrak
Loibako itsaslabarrak (cantís de Loiba) Ortigueirako San Xulián de Loiba parrokian dauden labar batzuk dira, Faladoira mendizerra eta itsasoren artean daudenak.
The best bank of the world
2009an, Rafael Prieto Fernández auzokoak bere kabuz banku bat eraiki zuen amildegi ertzean. Hurrengo urtean, Ortigueirako Musika Jaialdian aritu zen eskoziar talde batek bankuaren atzealdean «The best bank of the world» idatzi zuten. Bertokoek «banku» (finantza-erakundea) esan nahi zuela uste arren, berez bank «labar» esan nahi du. Harrezkero, bankua zaharberritzen dutenean esaldia ere errepikatzen dute.
Merschweiller
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 117 ziren, horien artean 93 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 93 pertsona aktiboetatik 89 lanean zeuden (55 gizon eta 34 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Merschweiller udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 188 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.639 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Merschweiller udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Celerina/Schlarigna
Celerina/Schlarigna Suitzako udalerria da. Grisonia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Medina Sidoniako konspirazioa
Medina Sidoniako IX dukearen konspirazioa, Medina Sidoniako dukeak eta Ayamonteko markesak 1641ean protagonizatu zuten trama bat izan zen, zeinetan, Felipe IVaren eta Olivares Konde-dukearen aurka altxatzeko saiakera burutu zuten. Monarkia Hispanikoaren 1640ko kirisia territorialaren testuinguruan kokatzen da gertaera hau, Portugaleko independentzia eta Kataluniako matxinadarekin harreman argiak eta estuak baititu (batez ere lehenengoarekin).
Gertakari hau, hiru mende eta erdi igaro badira ere, profil ilunak eta aspektu polemikoak izan ditu eta gaur egungo historiografian bizirik mantentzen dira. Tradizionalki haien boterea handitu nahi zuten noble batzuen konspirazioa edo konjurazioa izan zela defendatu egin da, baina egungo beste zenbait historialariek Portugal eta Kataluniako sezesioekin alderatzera ausartu dira. Azkenik, beste zenbaitek konspirazioa ez zela existitu eta dena Olivares konde-duke balidoaren muntaia izan zela defendatu dute.
IX Medina Sidoniako dukea eta Ayamonteko V markesa
1630ean Madrilera joan zen, bere aitaren eredua jarraituz; dukerriaren ondorengoa Madrileko Gortean aritzen zen, politikan ikasketak burutzeko. 1636era arte egongo da Madrilen. Urte horren hasieran bere aitaren gaixotasuna zela eta Sanlucarrera bueltatu zen herentzia transferentzia errazteko. Hurrengo urtean, 1637an Ana de Guzmán hil egin zen eta dukeak bere etxearen ondorengotza ondo prestatzera ekin zion, ezkontza horrengatik soilik Gaspar Juan semea eta ezkontzatik kanpoko zenbait seme-alaba bizirik geratzen baitziren. Medina Arcos dukearen alaba batekin ezkontzea pentsatu zuen, baina Felipe IVaren aurkakotasunarekin topo egin zuen. Azkenik Priego Markesaren eta Feriako duke ezkontidearen alaba batekin ezkondu zen, Doña Juana Fernández de Córdoba. Negoziaketa dukearen aitabitxiak eta babesleak eraman zuten aurrera, Olivares Konde-dukea eta Don Luis de Haro, alegia. Negoziaketak nahiko onuradunak izan ziren dukearentzat, bikotearen semeak, Valverde Markesaren titulua heredatuko baitzuen, 16.515 dukatu/urteroko maiorazkoarekin. IX Medina Sidoniako dukeak eta bere familiak zenbait baliabide erabiliko ditu. Haietako bat, patronazgo politikoaren inbertsio handiagoa izan zen. Zentzu honetan, Jerez de la Fronterako kontseiluaren babesle handienetakoa bihurtzen saiatuko da, gorteetan boto bat eskuratzeko asmoz. Bestetik, Dukeak esparru militarrean inbertsioak handitu zituen. Bere autoritate militarra indartzen saiatu zen eta aholkulari militarren kopurua handitu zuen Sanlucarreko jauregian; kontseilu honen hedakuntza, berrikuntza instituzionala izan zen.
Andaluziako testuinguruan zalantzarik gabe Medina Sidonia garrantzi handiko familia zen. Bere familiaren posizioa indartu egin zen mendeetan zehar eta haren arbasoek arrakasta lortu egin zuten Behe Andaluzian erregearen ordezkari nagusiak bihurtuz arlo instituzionalean zein kanal informaletan (patronazgoa). Funtzio militarrak beteko dituzte eta harreman politiko estuak matenduko dituzte gortearekin, bereziki Monarkia Hispanikaoren gobernuarekin eta batez ere balidoekin. 968 urtean, Perez de Guzmán familiak, Nieblako kondeak titulua jaso zuten. Handik aurrera villak eta jaurerriak pilatzen joango dira Kadiz eta Huelvan batez ere baina zertxobait Malagan ere. Gibraltar lortzen saiatuko dira baina ez zuten lortu. Gaztelako Jaun izatea Aro Berriko hasierako urteetan, erantzukizun militarrak zituen; bereziki Behe Andaluzian eta milizia lokalen errekrutamendua eta lurraldearen babesa izango dira haien funtzioak, besteak beste. IX dukeak, Etxearen jabetza lortu zuenean, Andaluziako Ozeano Itsasoko eta Itsasertzetako Kapitaintza Nagusia eskuratu zuen Guadianatik Gibraltarreraino luzatzen zen espazioan.
Hala ere, finantza arazoak zituzten; dukatuaren finantzak ez baitzeuden bere momentu hoberenean. Familia eta dukea gehiegikeriak eta kontrolgabaeko gastuetan aritzen ziren, mailegu anitz eskatuz. Titulua oinordekotzan hartu ostean, Olivares konde-dukeak zalantzak azaldu zizkion erregeari dukearen inguruan. Honen ondorioz, Estatu Konteiluan azaldu zuen beharrezkoa zela nahikotasun militarra zuen pertsona bat bere gainean jartzea, konfiantza falta zela eta.
Konspirazioaren beste protagonista handia Francisco Antonio de Guzmán y Zúñiga Ayamonteko markesa izan zen, Guzmán familia boteretsuaren adar txikiago baten kidea. Bere jaurerriak txiroa ziren eta baliabideen aldetik nahiko mugatuak. Zorrez gainezka zegoen likidotasun eta zor krisi batean sartuta baitzegoen dukea, irtenbide zaila zuena. Honen ondorioz, 1636an bere errenten administrazioa Gaztelako kontseiluak interbenitu zituen.
Biak Guzmáneko linajearekin lotuta zeuden, Andaluziako noblezian garrantzi handikoak zirenak; Izan ere, Olivares konde-dukea, garai hartako Felipe IVaren balidoa linajearen kidea zen. Trama politikoak, interes familiarrekin lotzen ziren.
Testuingurua
Gaztelaren eta orokorrean Monarkia Hispanikoaren egoera 1640ko hamarkadan nahiko konplexua zen. 30 Urteko Gerraren testuinguruan, diru behar handiak zeuden, baina Ingalaterraren eta Holandararen erasoen medioz, Amerikako zilarraren inportazioak jaitsi ziren. Honek koroari baliabideak Penintsulan topatzera eraman zuen.
Presio fiskalaren igoera handi bat eman zen eta ondorioz petxak grabatuak izan ziren. Andaluzian fiskalitatearen pisua handiagoa zen beste eskualde batzuekin alderatuta. Quevedok garaian esaten zuen bezala, Monarkia Hispanikoan bi Gaztelak eta Andaluziako erreinuak ziren presio fiskala handiena jaasaten zuten lurraldeak. Baina Olivares konde-dukearen politika hauek, noblezian eragina izango du ere.
Jaun handi askok, beren domeinuetan alkabala kobratzenzuten, %10 finkatua; hauei etekin hauen galerarekin mehatxatuak izan ziren, dohaintza borondatez ez ematekotan. Argi eta garbi, haien pribilegio ekonomikoen aurkako ekintza zen. Beloiaren alterazioak (kobrea gehitu eta zilar kantitatea txikitu, txanpon gehiago emititzeko ahalmena irabaziz), txanponaren balio erreala debaluatzen zuen eta 1641an krisi handia bizi izan zen, eragin handia hiriguneetan eta merkatal eskualdeetan izanik batez ere. Landan, baldioak (Granada 1637an) salmentan jarri ziren; koroaren jabetzak ziren baina udaletxeak eta auzokideak erabilera komunala egiten zuten. Hau Kordoba, Jaen eta Sevillara zabaldu egin zen eta tentsio handiak sortu zituen. Guzti honi garia bezalako ezinbesteko baliabideen garestitzea gehitu behar zaio. Konspirazioa eta urte batzuk geroago, 1647 eta 1652 urteen artean, Andaluzia osotik matxinadak eta altxatzeak emango dira.
Medina Sidonia etxe dukalaren eta monarkiaren arteko tentsioak aurretik zetozen. Zenbait ediktu erreal (1636 eta 1640), dukearen jurisdikzio militarraren aurka egiten zuten, dukearen Andaluziako beste lehiakideen aldekoak zirenak. Algarveko iraultzak (1637-1638) gastuak handitu zituen, finantzak dukalak gehiago estutuz.
Portugaleko matxinada eta konspirazioa
Testuinguru honetan 1637ko Algarveko altxamendua gertatu zen eta dukeak ekintza militarrak aurrera eraman behar izan zituen eskualdean ordena berrezartzeko, Bragantzako dukearekin batera kolaboratuz zeinarekin harreman familiarrak zituen; izan ere, 1632an Luisa de Guzmán, Medina Sidoniako dukearen ahizpa, Bragantzako dukearekin ezkondu zen. Harreman hauek ondorioak izango ditu etorkizunean, konspirazioaren testuinguruan.
Portugaleko matxinadak, Medina Sidoniaren Andaluziako Ozeano Itsasoko eta Itsasertzetako Kapitaintza Nagusiaren funtzionamendua aztoratu zuen, Bragantzarekin zituen harremanak zirela eta. 1637ko Evorako erreboltaren ostean bien arteko harremanak indartuko dira. Bragantzako dukeak fideltasuna mantendu zuen eta Olivaresen alde eginez, matxinadari irtenbide baketsua bilatuko diote. 1640an Portugaleko matxinada berpiztu zen, gogorragoa izango dena. Bragantzako dukea, Evoran koroatua izan zen Portugaleko errege moduan eta Joan IVak, Bragantzako errege etxeari hasiera eman zion. Portugaleko noblezia ordena berrezartzeko kolaborazio falta zela eta Algarveko eta Alentejoko mugan bi armada jarri zituen Felipe IVak; Algarveko buruzagitza Medina Sidoniaren esku utzi zen, Ayamonten egoitza zuen Gerra Kontseiluaren presidente bihurtuz. Han 100.000 pertsonako armada antolatzea zen helburua; soldaduen errekrutatzea zein Madriletik iritsi beharreko gerra materiala modu oso astiroan burutzen joan zen. Sagres eta San Vicente gotorlekuak babestu behar zituen, zeinak espero zen Hagsburgotarrei leialak izango zirela.
Gortean, Medina Sidoniari lehentasuna ematen ari zitzaion, espero baitzen 100.000 infante eta 1.000 zaldizko armada lortzea; Felipe IVak gidatu egingo zuen armada kondeen obedientzia lortzeko; Monterrey kondeak burutzen bazuen beldurra  zegoen Medina Sidonia, Alba edo Bejar bezalako nobleek men ez egitea. Armada batzeko saiakerak oztopo asko aurkitzen zituen Medina Sidoniaren aldetik. Florentziako enbaxadorearen arabera, Madrilen Kataluniako fronteari lehentasuna emateko erabakia apirilaren amaieran eman zen. Bat-bateko aldaketa hau eta Portugal inbaditzeari erregearen ustezko ezetzak gortean harridura sortu zuen. Estrategia aldaketa mugako goi nobleziaren pasibitatearen ondorioa zen, azken finean haien prestasunaren menpe baitzegoen erregea. Maiatzean, kabildo errealen bidez, berriz zenbait inkurtsioen planak diseinatu ziren; fokua Extremaduran jarri zen eta ez Medina Sidoniaren eskualdean. Ekainean, Medina Sidoniak infanteria Martin Carlos de Mencos y Maquedari ematera behartu zuten itsasora egin behar zuelako, Tarragonako setioari aurre egiteko. Abuztuan, dukeak Ayamonte abandonatu zuen, bere ustez Sanlucarren erabilgarria baitzen armada batzeko ahaleginetan. 1641ko abuztura arte ez zegoen Medina Sidoniaren eta Ayamonteren portaeran gauza arrarorik, begibistan behintzat. Felipe IVa eta bere balidoa ez ziren panikoan sartu baina frustrazioa eta erresumina sentitzen zuten, kritikak eta erresistentziak nobleziatik hedatzen joan zirenean. Dukeak eta Markesak Portugaleko matxinada gelditzeko argibideak bete ez ezik, pausu bat gehiago eman zuten kontaktuan sartuz erregearen etsaiekin; Portugalen laguntza ezinbestekoa zen kolpea emateko. Plan hauek udan eman ziren. Ayamonteko mugan mugimenduak gelditu egin ziren, baina plaza garrantzitsuak hartzeko ahaleginak burutzen saiatu ziren. Abuztuaren amaieran, Madrilera deitua izan zen, Felipe IVaren aurkako konjura batean izandako partaidetzaren inguruan azalpenak emateko.
Portugaleko altxamenduaren aurrean Medina Sidoniaren pasibotasunak, Antonio Domínguez Ortizek “Nobleen Greba” bezala izendatuko duen adibide nagusienetarikoa da. Aipatutako krisialdiak, leialatasun loturak mugan jarri zituen; Behe Andaluzian eragin handia izan zuen krisia eta Luis de Haro bidali zuen koroak, tentsioak apaltzera. Medina Sidoniaren pasibitatea koroaren eskakizunen aurrean  zenbait kausa izan zituen; alde batetik  dukearen finantza arazo larriak. Bestetik esfortsu ekonomiko eta fideltasun handiko urteen ondoren erregearen zerbitzuan, ordainsariak edo onurak ez ziren bat iristen eta ez ziren nahikoak izan. Koroak, bere borondatea betearazteko, barne autoritarismoa gogortu zuen kanpo krisiaren aurrean. Hala ere, 1641ko abuztuko Medina Sidoniaren aurkako salaketa ez zen izan erregearen aginduekiko pasibitate eta inplikazio faltagatik, erregearen aurka konspiratzeagatik baizik.
Muga babesteko soilik 300 gizon lortu edo onartu zituen bere helburua ez zelako erasotzea, Bragantzako dukearekin zituen lotura familiarrak zirela eta. Bere jarrera pasiboak, Portugaleko independentziak arrakasta izatea eragin zuen. Gortean zurrumurruak hedatzen hasi ziren, Andaluzian konspirazio eta altxamendu bat antolatzen ari zelaren susmoaren inguruan.
Zenbait iturrien arabera, ideia Ayamonteko markesarena izan zen eta Portugalen laguntza eta Frantzia eta Holandaren flotaren kolaborazioa espero zen. Gainera, helburua portu garrantzitsuenak blokeatzea edo hartzea (Kadiz, nagusiki) izango zen eta Sevillan altxamendu bat antolatzea, presio fiskalaren igoerak sorrarazitako herri amorrua aprobetxatuz.
Jaguapitã
Jaguapitã Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Uranio-233
Uranio-233 torio-232-tik torio- erregai zikloaren barruan sortzen den uranioaren isotopo fisil bat da. Uranio-233 ikertu zuten arma nuklearretan eta jet erregai gisa erabiltzeko. Erreaktore nuklear esperimentaletan arrakastaz erabili da eta erregai nuklear gisa askoz ere erabilera zabalagoetarako proposatu da. 160.000 urteko bizitza erdia du.
Medina Sidoniako konspirazioa
Portugaleko matxinada eta konspirazioa
1641eko udan, Madriletik ordezkari bat iritsi zen, Antonio de Isasi deiturikoa; hark, Ayamonteko markesaren eta Medina Sidoniaren arteko gutun bat aurkitu zuen, konjurazioa guztia agerian uzten zuena. Francisco Sánchez Kontuen Kontularitza Nagusiko funtzionarioa, preso egon zen Portugalen eta Portugal eta konspiratzaileen arteko harremanen inguruko informazioa pilatu zuen; askatu zutenean, Olivares honen inguruan informatu zuen.
Uranio-233
Uranio-233 torio-232- tik sortzen da neutroien erradiazioaren bidez. Torio-232 neutroia xurgatzen duenean torio-233 bihurtzen da, eta horrek 22 minutuko bizitza erdia du. Torio-233 beta-desintegrazioaren bidez protaktinio bihurtzen da -233. Protactinium-233-k 27 eguneko bizitza erdia du eta bere beta desintegrazioak uranioa-233 sortzen du. Gatz urtuaren erreaktoreen diseinu batzuk protaktinio fisikoa isolatzen saiatzen dira neutroi gehiago harrapatzeko bere beta desintegrazioa gertatu baino lehen, neutroien ekonomia mantentzeko (U-233-rekin lortzen ez bada, hurrengo helburu fisible U-235 da, eta horrek esan nahi du guztira 4 neutroi fisioa eragiteko).
Medina Sidoniako konspirazioa
Portugaleko matxinada eta konspirazioa
Konjuraren arrazoiak paradigmatikoak bezala izendatuak izan dira, Gaztelan zegoen jaunen eta aristokraziaren haserre orokorra aprobetxatuz, inziatiba hau aurrera eramateko aukerak eman ziren. 1641eko uztailan Medina Sidoniak erregearen aginduak betetzeko gogo faltak, traizioaren susmoak handitu zituen. Traizioaren susmo hauek, noble eta ministro batzuen abisu eta informazioekin batu egin ziren eta Madrilen alarma piztu zen. Abuztuaren 16an, Clara Gonzaga de Valdes, abisatu zuen portugaldarrak Ayamonte (Huelva) hartzea pentsatuta zutela arma-gizon falta aprobetxatuz. Frantziako eta Holandako flotaren presentziaren inguruko berriak itxaroten ari zirenean, altxamenduari hasiera emango ziona, 1641eko abuztuaren 19an Felipe IVak Medina Sidonia gortera deitu zuen. Baina Medina Sidoniak eskakizuna ez zuen bete eta aitzakiak jartzen hasi zen bidaia atzeratzeko eta denbora irabazteko; Bitartean noble andaluziarren artean zundaketa egin zuen, altxamendu baten testuinguruan haien posizioa ezagutzeko; behe nobleziaren artean disposizio handiagoak aurkitu bazuen ere, goi noblezian ezetzak nagusi izan ziren. Portugal eta Katalunian, altxamenduek herritarren gehiengoaren babesa izan zuten, Andaluzian aldiz, zailagoa zena. Gainera antolakuntza ez zen oso egokia izan, filtrazioek erakutsi zuten moduan. Konspirazioaren inguruko espekulazioak gero eta argiagoak ziren eta irailaren 10ean, Medina Sidonia Madrilera iritsi baino lehen, preso frantses baten mezua iritsi zen: 38 buke  frantses (10.000 gizonekin) eta 14 portugaldar itsasontzi Cádiz hartzen saiatuko ziren. Gorteak etorkizuenan balidoa izango zen Luis de Haro Andaluziara bidalia zuen konjuraren egoera eta larritasuna ezagutzeko eta kondea atxilotzeko. 40 orduetan iritsi zen Kordobara eta han nobleekin entrebistatu zen, noblezia handiaren artean fideltasuna baieztatuz. Haroren presentziaz abisatuta Medina Sidoniak Gortera irailean bidaia egin zuen atxiloketa ekiditeko eta Loeches herrira iritsi zen. Olivaresen aurrean konjura guztia konfesatu zuen bitartean, dukearen aurkako indizio eta froga gehiago gehitzen ari ziren; informeetan gutunetan eta testigantzetan  konspirazio baten prestakuntza argi zegoen. Felipe IVak iralilaren 28an Peñarandako dukeari Ayamonten beharrezko ikerketak egitea  agindu zion.
Uranio-233
U-233 normalean neutroiak harrapatzeko fisioa sortzen da, baina batzuetan neutroia mantentzen du, uranio-234 bihurtuz. 233 uranioaren harrapaketa-fisio ratioa beste erregai fisil nagusi bi, uranio-235 eta plutonio-239 baino txikiagoa da.
Medina Sidoniako konspirazioa
Portugaleko matxinada eta konspirazioa
Konjuraren eskema horrela laburtu daiteke:
Uranio-233
Material fisikoa
1946an, iritzi publikoa ikasi uranio-233 izan dira torio bezala (uranio-235 eta gain "hirugarren energia nuklearra eta bonba atomikoa iturburu erabilgarri bat" garatu Plutonio-239 ), txosten baten arabera. Du Nazio Batuen eta Glenn T. Seaborg-en hitzaldia.
Medina Sidoniako konspirazioa
Aitormenak
Medina Sidoniako aitormena
Uranio-233
Material fisikoa
Estatu Batuek 233 uranio 233 tona metriko inguru ekoiztu zituzten Gerra Hotzean, garbitasun kimiko eta isotopiko maila desberdinetan. Hanford gunean eta Savannah River gunean ekoiztu ziren, plutonio-239 ekoizteko diseinatutako erreaktoreetan. Plutonio ekoizpenaren kostuen arabera kalkulatutako produkzio kostu historikoak 2 eta 4 milioi USD / kg ziren. Munduan uranio-233 gehiago ekoizteko ahalmen handiak dituzten erreaktore gutxi daude.
Medina Sidoniako konspirazioa
Aitormenak
“que no era bueno perder los parientes de Portugal y si de asegurar los propios estados de las vejaciones y tributos que pagamos”
Uranio-233
Material fisikoa
Torioaren erreserba nabarmenak dituen Indiako energia nuklearraren programaren epe luzeko estrategia da torioaren materiatik uranioa-233 sortzen duen programa nuklear batera joatea.
Energia askatuta
Uranio-233 atomoaren fisioak 197,9 MeV = 3.171 · 10−11 J sortzen ditu (hau da, 19,09 TJ / mol = 81,95 TJ / kg).
Arma materiala
Balizko arma material gisa, uranio-233 hutsa plutonio-239ren antzekoa da uranioa-235 baino iturri (artifizialki eratorritakoa naturalki), erdi-bizitza eta masa kritikoari dagokionez, nahiz eta bere masa kritikoa gutxi gorabehera% 50 handiagoa izan. plutonioa -239. Desberdintasun nagusia uranio-232 ko-presentzia saihestezina da, eta horrek uranioa-233 lantzeko oso arriskutsua eta antzemateko nahiko erraza izan daiteke (gamma igorpenaren ondorioz).
Medina Sidoniako konspirazioa
Aitormenak
Deklarazio hau Alonso Guillén de la Carrera epailearen aurrean egin zuen, Gaztela eta Italiako kontseilaria zena. Ayamontenrentzat garai hura oso ona zen Portugaleko ahaideak ez galtzeko eta estatu propioak segurtatzeko, monarkiaren irain eta zergetatik ihes eginez. Medina Sidoniak erregeari esan zion biziki mindu ziola proposamenak. Erregeak barkatu egin zion Olivaresen aholkua jarraituz. Ayamonteko markesa zen konspirazio saiakeraren bultzatzaile nagusia ..
Sundadanio retiarius
Sundadanio retiarius Sundadanio generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Uranio-233
Arma materiala
B erreaktorea eta Hanford Guneko beste erreaktore batzuk arma-materiala ekoizteko optimizatuta ere erabili dira U-233