cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hizkuntzaren filosofia
Hizkuntzaren filosofiaren kezkak
Ikerketarako hirugarren eremu bat, soziolinguistikatik hurbil dagoena, hizkuntzaren eta munduaren arteko erlazioaren azterketa da, hizkuntza naturalen gabeziak (logika eta hizkuntza formal artifizialak alternatiba gisa garatzea dakartenak), hitzaren eta haren erreferentearen arteko erlazioa, hizkuntzek kultura-taldeak nola eratzen dituzten eta semiotikarekin nola erlazionatzen diren zehazteko.
Hizkuntzaren izaera
Hizkuntzak hainbat ikuskera izan ditzake, diziplina horretako filosofoen jarrera historikoak argitzen dituztenak:
Historia
Hizkuntzari buruzko espekulazioa Indian hasi zen, K.a. 1500. urtearen inguruan, hitzen kategoria gramatikalari buruzko diskurtsoekin eta gramatikako lehen aginduak agertzearekin. Grezian, berriz, hizkuntzaren izaera natural edo konbentzionalari buruzko eztabaidarekin hasi zen.
Ondoren, Aristotelesekin, nominalismoari buruzko polemika hasi zen, Erdi Aro osoan garatu zena. Termino jakin baten eta bere erreferentearen arteko erlazioa, adibidez mahai batena, ez da beti argi geratzen, termino abstraktuaren eta errealitatearen arteko erlazioa. Aldi berean, hizkuntzaren balizko anbiguotasunak ebazteko logikaren sorrerarekin hizkuntza formalizatzeko lehenengo saiakerak sortzen dira. Ikerketa-ildo berri bat sortu zen: egiarekin zuen harremana.
Hizkuntza erromanikoak agertzearekin batera, itzulpenaren lehen arazo teorikoak agertu ziren, beste hizkuntza batzuetako eskuizkribu zaharrek larriagotu zituztenak, hala nola grekoa, latina, hebreera eta arabiera. Problema horiek eskuliburu filosofikoei eta testu sakratuei eragiten zieten, eta hitzen zentzu figuratu eta literalari buruzko teoria bat garatzeko balio izan zuten, eta metaforari edo hizketa-egintzei buruzko azterketa modernoetan bide eman zuten. Era berean, garai horretan sortzen dira hizkuntza unibertsal edo perfektua (esperantoa eta antzekoak) aurkitzeko (eta ondoren sortzeko) saiakerak.
Ferdinand de Saussure-ren eta XIX. mendeko konparatisten lanetik, hizkuntzalaritza zientifikoa garatzen da, hizkuntzaren filosofiak orain arte planteatutako arazoen zati bat bere eginez. Horrek esanahiaren kontzeptuan sakontzen du eta hein handi batean metafilosofia bihurtzen da, filosofiaren osagai nagusiek zer esan nahi duten planteatzen baitu. Richard Rortyk, bere hizkuntza-biraketa deiturikoarekin, dio filosofia oro, beraz, hizkuntzaren filosofia dela, hasi egiten baita aztertu behar dituen terminoak sortzeko hasten baita. Filosofia analitikoa da gai horiei pisu gehien ematen dien eskola.
Ansted (Mendebaldeko Virginia)
Ansted Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Fayette konderrian kokatuta dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
NGC 1334
NGC 1334 galaxia espiral bat da, Perseus (konstelazioa) konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Sin-Muballit
Sin Muballit, Babiloniako I. dinastiako bosgarren erregea izan zen (Dinastia Matru edo Amorreoa), eta K.a. 1812tik K.a. 1793 arte gobernatu zuen. Bere domeinuak, Kish eta Sipparreraino hedatu zituen. Alaba bat ezagutzen zaio, Iltani izenekoa, baita seme bat ere, Hammurabi, Babiloniako tronuan bere oinordekoa izango zena.
Rim-Sin, Larsako erregea, Sumer lurraldean nagusitasuna lortzen ari zen. Une honetan agertzen da Sin-Muballit, honekin, Babiloniaren gorakada hasten delarik.
Garuntxoaren bestibulu
Garuntxoa nerbio-sistemaren parte den egitura handienetako bat da. Funtsezko zeregina du mugimenduak gauzatzeko eta koordinatzeko, eta, batez ere, tonu muskularra mantentzean oreka kontrolatu ahal izateko, sistema bestibularrarekin batera lan eginez. Garuntxoaren banaketa funtzionalari jarraituz 3 zatitan banatzen da: bestibulu garuntxoa, bizkarmuin garuntxoa eta zubi garuntxoa.
Kokapena:
Kokapenari dagokionez, garuntxoa entzefalo enborra ren bizkarraldean aurkitzen da eta bien artean IV. bentrikulua geratzen da. Zehazki, garondo lobulu aren azpian kokatzen da, atzeko garezur hobian. Garondo lobuluaren eta garuntxoaren artean duramaterrezko xafla bat aurkituko dugu, garuntxoaren tektorioa edo garuntxoaren denda izango dena.
Garuntxo pedunkuluak:
Garuntxoa entzefalo enborrera lotzeko 3 garuntxo pedunkuluak egongo dira: goikoa, erdikoa eta behekoa (egitura jarraia eratzen dute). Garuntxora sartu eta garuntxotik ateratzen den informazio guztia garuntxo pedunkulu hauetatik pasako da, ez dago beste irtenbide edo sarrerarik.
Banaketa anatomikoa:
Garuntxoa 3 atal nagusitan banatuko da:
Garuntxoa bi lobulu handitan banatzen da, aurrekoa eta atzekoa, eta lobulu txikiago bat, Flokulu-Nodulu izenekoa; azken hori, berez, bi lobulu txikiren elkarketa da, eta buruaren eta gorputzaren arteko berariazko oreka-funtzio hutsak ditu inkontzienteki, sistema bestibularrarekin harreman estua mantenduz.
Barne-egitura:
Zerebeloa hiru geruzaz osatuta dago:
Aferentziak
Zerebeloarekiko aferentzia bestibular primarioak ipsilateralak dira eta zuntz goroldiotsuetan amaitzen dira noduluaren geruza granularrean, baita flokuluan ere, baina kopuru txikiagoan. Horrela, noduluan jatorri desberdinetako seinale sentsorialak elkartzen dira:
Seinale horiek guztiak batera prozesatzen dira, eta, horri esker, noduluak gorputz-mugimenduen hiru dimentsioko irudikapen bat egin dezake.
Nukleo zerebelosoek, horzdunak eta fastigiozkoak, lehen mailako seinale bestibular ipsilateralak jasotzen dituzte ere.
Izenak dioen bezala, bestibulu nukleo arekin egongo da erlazionatuta, beraz, informazio aferentea bestibulu kokleatako nerbiotik jasoko du, VIII. gara-nerbiotik. Nerbio honek, entzefalo enborrera sartzean bi bide jarraituko ditu.
Eferentziak
Konexio hauek nukleo bestibular guztiekin ematen dira, alboko nukleoarekin izan ezik. Flokulua goiko nukleoaren parte zentralaren eta erdialdeko nukleoaren alde rostralaren gainean proiektatzen da, hau da, erreflexu bestibulookularrarekin lotutako nukleoetan proiektatzen da.
Nodulua, berriz, goiko nukleoaren periferian eta nukleo medialaren eta nukleo dortsalaren edo behekoaren alde kaudalean proiektatzen da. Zati horiek fastigioaren aferentziak jasotzen dituzte eta erreflexu bestibulinespinaletan parte hartzen dute.
Orokorrean, eferentziak, vermis eta flokulu-nodulu eremuetatik fastigio nukleoetara bideratuko dira, eta hemen sinapsia egin ostean, bai ipsilateralki, bai kontralateralki bideratuko dira bestibulu nukleoetara. Ipsilateralki doan traktuak izen propiorik ez duen arren, kontralateralki doan traktuak untzinatu traktua izena du.
Hala ere, salbuespen bat egongo da, izan ere, vermis zein flokulu-noduluko eremuko zenbait Purkinje neuronek zuzenean aterako dituzte eferentziak garuntxotik, beheko pedunkulutik. Zuntz hauek bestibulu-nukleotara ipsilateralki aterako dira, fastigio nukleotan sinapsirik egin gabe. Hau izango da garuntxo kortexetik ateratzen den eferentzia bakarra, eta, esan bezala, beheko beheko garuntxo pendukulutik aterako dira bestibulu-nukleoetara.
Vermisaren estimulazioak inhibizioa eragiten du alboko nukleo osoan, eta fastigio nukleoaren estimulazioak eragin kitzikatzailea du alboko nukleoaren sabelaldean.
== Funtzioak == Bestibulu garuntxoak, orekan eta buru-begi koordinazioan edukiko du eragina.
Erreflexuak entzefalo enborrean ematen diren erantzun automatikoak diren arren, garuntxoak hauen gaineko kontrola edukiko du, izan ere, garuntxoak ikasi egiten du, gure errealitatea aldatuz gero, erreflexu hori doitzen jakingo duelako.
Disfuntzioak
Garuntxoa kaltetuz gero, ataxiak agertuko dira, koordinazio galerak. Kasu honetan, bestibulu garuntxoa kaltetzen denez, enbor eta buru ataxia edukiko du, oreka kaltetuta edukiko duelarik. Horretarako, pazienteek oinaldea eta eskuak zabaldu beharko dituzte oreka mantentzeko, eta burua eta enborra alde batera eta bestera mugituko dute kulunka mugimendu bat eginez.
Bestibulu-begietako erreflexua ere kaltetuko da, nahiz eta burua geldirik egon, begiek mugitzen jarraituko dute, ezin delako buruaren mugimendua begien mugimenduarekin koordinatu (nistagmoa). Horrez gain, pazienteek ezingo dute alboetara begiratu burua mugitu gabe. Arnold Chiari gaixotasunean, garuntxoa zulo nagusitik sartzen denez, garuntxoaren aurrealdeak presio handiak jasango ditu, flokulu-nodulua kaltetuz.
=== Arnold Chiari malformazioa : === Garezurraren deformazioaren ondorioz edo garezurra normalean baino txikiagoa denean gertatzen da, garunaren gain presioa sortuz eta beherantz desplazatuz. Hiru mota daude, desplazatutako atalaren arabera eta sortutako arazoaren arabera.
Malformazio hau pairatzen duten paziente askok ez dituzte sintomarik edo ez dute tratamendurik behar. Hala ere, Arnold Chiari motaren eta larritasunaren arabera hainbat arazo sor ditzake: buruko mina, lepoko mina, oreka arazoak, arnasketa patroi aldaketak, ahultasuna besoetan, marranta, begiaren beheranzko mugimendu azkarrak, irensteko arazoak…
Lurano
Lurano Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Garuntxoaren bestibulu
Disfuntzioak
Garuntxoaren desplazamenduak likido zefalorrakideoaren zirkulazioan eragin dezake. Malformazioak eragin ditzaken konplikazio batzuk: hidrozefalia, spina bifida…
Lurano
Mugakideak
Luranok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Garuntxoaren bestibulu
Odoleztapena
Bestibulu garuntxoak flokulu eta nodulu eremuak hartzen dituenez, hau da, garuntxoaren aurre-behealdea gutxi gora behera, bere odoleztapena nagusiki oinalde arteriatik ateratako aurre-beheko garuntxo arteriak (AICA) hartzen du. Bestalde garuntxoaren goi atzealdea odoleztatzeko oinalde arteriatik ere jaiotzen den goiko garuntxo arteria (SCA) dago, eta orno arteriatik atze beheko garuntxo arteria (PICA) aterako da, behe eta atzeko eremuak odoleztatzeko.
Zain itzulia:
Garuntxoaren tektorio ak burmuin osoaren odola jasoko du. Garuntxoak ere goitik eta azpitik paraleloki kokatutako hainbat zain izango ditu, eta hauek beraien odola tektorio horretan dauden zain sinu edo zabalguneetara drainatuko dute. Hemen daudela, lehenik eta behin zeharkako zabalgunetik pasatuko dira eta gero zabalgune zuzenetik eta amaitzeko jugularretik bihotzera joateko.
Plaça Jòrdi Brassens (Tolosa Okzitaniako tranbia)
Geltokia 2010ko abenduaren 11an ireki zen, Tolosa Okzitaniako tranbiaren linea Arenas eta Aeroconstellacion arteko luzapenarekin.
Konexioak
Ez dago beste konexioak geltokian.
Achnahannet (Loch Ness)
Achnahannet, 'Achadh na h-Annaid', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Loch Ness aintziraren ipar-mendebaldeko ertzean dago, Drumnadrochit udalerriaren hegoladean eta A81 errepidean, Lenie udalerria eta Urquhart gazteluaren hego-mendebaldean.
Sátántangó
Sátántangó (euskaraz Satanen tangoa) Béla Tarr zinemagile hungariarrak zuri-beltzean filmatutako 7 ordu eta erdiko filma da. Lászlo Kraznahorkai hungariarraren eleberrian oinarrituta dago eta 1985. urtean garatu nahi zuen arren, Hungarian zegoen giro politikoarengatik proiektua atzeratu egin zuten, 1994ra.
Sinopsia
Sátántangó Hungariako nekazari-herrixka batean kokatzen da komunismo garaiaren amaieran. Komunitatea ixtearen truke herritarrek jasoko duten diruarekin alde egiteko direnean, Irimias karismatikoa, bi urte lehenago desagertu zena eta ustez hilda zegoena, herrira datorrela jakiten dute. Filmeko argumentuaren zati handiena Irimiasen etorrerak dakartzan ondorioak aztertzean datza, eta nola bai Irimiasen eta herritarren perspektiba ezberdinek ere eragina duten.
Vanvitelliren akueduktua
Vanvitelliren akueduktua (acquedotto di Vanvitelli) edo Karolinar akueduktua (acquedotto Carolino) Casertako jauregia eta San Leucioko multzoa hornitzeko eraikitako akueduktua da, Taburno menditik- Bucciano udalerrian dauden iturburuetatik- eta 38 km-ko ibilbide egin ondoren ura ekartzen duena.
1997an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
A Big Hand for the Little Lady
A Big Hand for the Little Lady (euskaraz Esku Bikaina Anderetxoarentzat) 1966ko Fielder Cook estatubatuar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako western filma bat da. Henry Fonda, Joanne Woodward, Paul Ford, Jason Robards, Burgess Meredith, Charles Bickford eta Kevin McCarthy aktoreek antzeztu zuten.
Filma berez, 1962ko The DuPont Show of the Week telesaileko Big Deal in Laredo atalaren berregokitzapena da.
Argumentua
Mendebalde Urruna. Meredith (Henry Fonda) eta Mary (Joanne Woodward) senar-emazteak eta haien semeak heeuren bidaian etena egin eta Laredo herriko hotelean ostatu hartuko dute. Bertan, hirukoteak jakin gabe, leku guztietako jokalari dirudunek jokatuko duten Mendebalde Urrun osoko poker partida garrantzitsuena ospatzera doa, jokalarieen artean Henry Drummond (Jason Robards) aberatsa dagoelarik. Partida honen berri izatean eta bere emaztearen nahigaberako, Meredith bere antzinako jokozalekerian erori eta familia osoaren aurrezkiak galduko ditu. Bapatean, Meredithek bihotzekoa izan eta Mary berak senarrak zuen esku edo jokaldiarekin partida amaitzeko ardura izango du. Jokoan 20.000 dolarretako saria eta familiaren etorkizuna dago!
Josh Kerr
Josh Kerr (1997ko urriaren 8a) eskoziar distantzia ertaineko korrikalaria da, 1500 metroetan lehiatzen dena batez ere. 2020ko Tokioko Olinpiar Jokoetako brontzezko domina da. Kerr seigarren sailkatu zen 2019ko Munduko Txapelketan.
Urrezko domina irabazi zuen 2015eko Europako Junior Txapelketan, eta Britainia Handia ordezkatu zuen 2017ko Munduko Txapelketan, baina ez zen finalerdietara iritsi.
2021eko Tokioko Jokoetan, Kerrek brontzea lortu zuen 1500m-ko proban 3:29.05s-ko marka pertsonala eginda, zilarrezko dominaren postua gutxigatik galduta.
Marka pertsonalak
World Athletics profiletik hartutako informazioa.
Outdoor
Indoor
Integral (argipena)
Integral hitzak adiera zenbait ditu:
No volveremos atrás
No volveremos atrás, euskaraz "Ez dugu atzera egingo", Txileko abeslari eta talde batzuek 1973 hasieran plazaratutako albuma da. Helburua urte bereko Txileko Parlamenturako hauteskundeetan Unidad Popular koalizioaren alde egitea zen.
Hauteskunde horietan UPk %43,4 botoen kopurua lortu zuen. Handik sei hilabeterata Pinochet zuzendutako estatu kolpea izan zen. Albuma Discoteca del Cantar Popular DICAP zigilua plazaratu zuen.
Abestiak
Abesti gehienetan Quilapayún taldearen parte hartzea baldin badago, haiekin batera Víctor Jara eta Isabel Parra agertu ziren.
La Croisille-sur-Briance
La Croisille-sur-Briance Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Croisille-sur-Briance udalerrian erroldatutako biztanleak 704 ziren. Familiak 324 ziren, horien artean 116 pertsona bakarrekoak ziren (56 bakarrik bizi ziren gizonak eta 60 bakarrik bizi ziren emakumeak), 116 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 80 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 536 etxebizitza zeuden, 335 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 103 bigarren erresidentzia ziren eta 98 hutsik zeuden. 519 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 335 etxebizitza nagusietatik 283 bere jabearen bizilekua ziren, 46 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 64 etxek hiru zituzten, 86 etxek lau zituzten eta 163 etxek bost zituzten. 239 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 155 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 129 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 375 ziren, horien artean 260 aktiboak ziren eta 115 inaktiboak ziren. 260 pertsona aktiboetatik 231 lanean zeuden (128 gizon eta 103 emakume) eta 29 langabezian zeuden (14 gizon eta 15 emakume). 115 pertsona inaktiboetatik 46 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 45 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Croisille-sur-Briance udalerrian 326 unitate fiskal zeuden, 692,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.003 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 40 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 igeltseroak, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak eta 1 harategia zen.
2000. urtean La Croisille-sur-Briance udalerrian 66 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.440 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Murumendiko Dama
Murumendiko dama euskal mitologian Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Murumendi mendian bizi den Mari jainkosaren pertsonifikazioa da.
Kondaira
Murumendiko dama Beasain udalerriko baserri batekoa omen zen. Hamar seme izan omen zituen. Ez zen oso elizkoia ez eta haren inguruko gaien zalea ere. Beti gaixo zegoelako aitzakiarekin behin ere ez zen mezatara joaten.
Baina, justu elizako sarrera zapaldu behar zuen unean, su eta garren artean denen bistatik desagertu zen.
Ordudanik noizbehinka mendi batetik bestera igarotzen ari dela ikus daiteke. Bere bizileku nagusia Murumendi mendia delarik.
Lepidiolamprologus profundicola
Lepidiolamprologus profundicola Lepidiolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Mormyrus tenuirostris
Mormyrus tenuirostris Mormyrus generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Aigas
, 'Àigeis', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da. Beauly ibaiaren iparraldeko ertzean dago, Beauly udalerritik 5 milia hego-mendebaldera eta Inverness udalerritik 15 milia mendebaldera.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Mekanika kuantikoan Heisenberg-en ziurgabetasun printzipioak dio behatu daitezkeen magnitude fisiko eta osagarriak zehaztasun osoz ezin ditzakegula ezagutu. Hau da, fisika kuantikoan ezin ditugula jakin aldi berean eta zehaztasun osoz elkarren artean konmutatzen ez duten osagaien balioa. Horren adibide dira, partikula baten posizioa eta momentu lineala. Honen ondorioz, partikularen posizioa zehaztasun osoz ezagutuz gero, honen momentu linealaren ziurgabetasuna absolutua izango da. Printzipio hau Werner Heisenbergek enuntziatu zuen 1927an. Jatorrian Heisenbergek neurketaren prozesuaren konsekuentzia moduan azaldu zuen: posizioa era zehatzean neurtzeak momentu linealari eragiten zion eta alderantziz, adibide bat (gamma-izpi en mikroskopioa) aurkeztuz, zeina de Broglie hipotesiaren menpekoa zen. Haatik, gaur egun beste era osatuago batean ulertua da: ziurgabetasuna partikulan bertan ere existitzen da, baita neurketa egin baino lehen ere.
Jane Austen
Bere familia nekazaritza giroko nobleziaren kide zen, errentak kobratzetik bizi zen jendea, eta testuinguru horretan kokatu zituen bere istorio guztiak, beti ere bere protagonistaren ezkontzaz dihardutenak. Bere lanak eragin handia izan du literaturaren historian eta, batez ere, nobela modernoaren garapenean.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Ziurgabetasunaren printzipioaren azalpen modernoa, izatez, Kopenhage interpretaziotik (Bohr eta Heisenbergek abiaturikoa) haratago joanda, partikularen uhin-izaeraren oraindik menpekoagoa da: soka batean uhin baten posizioaz hitz egitea zentzu gabekoa den moduan, partikulek ez dute posizio guztiz zehatzik; antzera, pultsu baten uhin-luzeraz hitz egitea zentzu gabekoa den moduan, partikulek ez dute momentu lineal guztiz zehatzik (zeina uhin-luzeraren alderantzizkoaren proportzionala den). Gainera, posizioa erlatiboki ondo definitua dagoenean, uhina pultsu erakoa da eta nahiko txarto definituriko uhin-luzera (eta beraz momentu lineala) du. Eta era osagarrian, momentu lineala (eta beraz uhin luzera) erlatiboki ondo definitua dagoenean, uhinak itxura luze eta sinusoidala du, eta beraz nahiko txarto dago definitua bere posizioa.
Jane Austen
Haren idazlanak behin baino gehiagotan moldatu dituzte zinemarako: tartean, 1940 ko Pride and prejudice Robert Z. Leonard-ek zuzendua, 1995 ko Sense and sensibilty, Ang Lee-k zuzendua, 2005 eko Pride and prejudice Joe Wirgth-ek zuzendua eta 2016 an estrainatutako Love & friendship With Stillman-ek zuzendua.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
De Brogliek berak proposatu zuen pilotu-uhin bat uhin-partikula dualtasuna azaltzeko. Bere ikuspuntutik, partikula bakoitzak posizio eta momentu lineal ondo definituak zituen, baina Schrödingerren ekuaziotik ondorioztaturiko uhin funtzio baten bidez gidatua egongo zen. Pilotu-uhinaren teoria hasieran baztertua izan zen, efektu ez-lokalak sorrarazten baitzituen partikula bat baino gehiagoz osaturiko sistemetan. Lokaltasun eza dena dela, laster bihurtu zen teoria kuantikoaren ezaugarri osagarria eta David Bohmek de Broglieren eredua hedatu zuen, esplizituki teorian sartu arte zuen. Bohm-en mekanikan, uhin-partikularen dualtasuna ez da materia beraren propietatea, baizik eta gida-ekuazio edota potentzial kuantiko baten menpean higitzen ari den partikularen itxura.""
Jane Austen
Haurtzaroa
Steventon herrian jaio zen 1775eko abenduaren 16an, nekazari-nobleziako (landed-gentry) familia batean. George Austen eta bere emazte Cassandraren (jaiotzez Leigh abizenekoa) zazpigarren alaba izan zen. Aita apaiz anglikanoa zen, bertako parrokiako erretorea. Zortzi anai-arrebetatik zazpigarrena izan zen; bere ahizpa Cassandra eta bera izan ziren emakumezko bakarrak.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Demagun bi operadore ditugula: \hat{A} eta \hat{B}.
Typhlops rajeryi
Typhlops rajeryi Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Jane Austen
Haurtzaroa
Zazpi urtetik bederatzi urtera bitartean Jane Austen bere ahizpa Cassandrarekin batera Oxford, Southamptom eta Readingera joan zen ikastera, baina gehien bat etxean jaso zuen hezkuntza, bere aitaren eskutik. Izan ere, George Austen gizon eskolatua zen (Oxfordeko St. John's Collegen ikasia). Bestalde, ezaguna da Austen jaunak liburutegi zabala zuela eta ikasleak hartzen zituela bere etxean, diru-sarrerak osatze aldera. Beraz, pentsa daiteke Janek eta bere ahizpa Cassandrak giro intelektual honen onurak jaso zituztela.
The Beresford
Eraikinaren arkitektoa, Emery Roth, ospetsua zen New Yorken luxuzko apartamentuak eta hotelak egiteagatik. Hain zuzen ere, The Beresford eraikina da Emery Roth-ek Central Park West hiribidean egin zituen lau eraikinetako bat (besteak dira The Eldorado, 90. eta 91. kaleen artean kokatua, The San Remo (74. eta 75. kaleen artean dagoena) eta The Ardsley. Eraikin guzti horietatik The Beresford-ek dauka bolumenik handiena, eta izena datorkio toki horretan bertan lehenago zegoen Beresford Hoteletik.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Kommutadore horren balioa zero bada esaten da bi operadore horiek kommutatzen dutela. Ez bada zero ez dute kommutatzen.
The Beresford
Eraikinak bi fatxada nagusi dauzka: ekialdeko fatxadak Central Park-era ematen du, eta hegoaldekoak, Manhattan Square-ra (hots, American Museum of Natural History dagoen plaza).
Jane Austen
Aurreikuspen sozialak
Garaiko moldeetan, berea bezalako familia nahiko ondo kokatu batean, etxeko semeentzat bazeuden irtenbide profesional jasoak, hala nola eliza (anaia nagusiak jaso zuen oinordetzan aitaren erretoretza), armada (Janeren hiru anairen ibilbidea) edo aristorkazia: Edward neba Thomas Knigh jaun boteretsuak adoptatu zuen eta bere titulu eta ondasunen oinordeko bihurtu zuen. Negozioetara ere dedikatu zen Henry anaia, armadan eta elizan saiakerak egin ondoren.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Heisenberg-en printzipioak dio bi operadore ez kommutagarrirentzat badagoela beraien ziurgabetasunen biderkaduraren beheko limite bat.
The Beresford
Goialdeko hiru erpinetan, beste hainbeste dorrek eraikinari itxura arranditsu eta jauregi-kutsukoa ematen diote.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Ziurgabetasunak, \Delta A edo \sigma_A, batazbesteko balioarekiko desbideratzea neurtzen du.
The Beresford
New Yorken dauden tankera bereko beste eraikin batzuetan ez bezala, The Beresford eraikinean bizilagun gisa onartu egiten dira pertsona famatuak eta politikariak.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Demagun bi operadore ez-kommutagarri ditugula. Heisenberg-en adierazpenak dioen moduan, operadoreen kommutadorearen balio absolutuaren erdia izango da bi operadoreen ziurgabetasunen biderkaduraren beheko muga.
Jane Austen
Aurreikuspen sozialak
Alabentzat, ordea, aukera sozial gutxiago zeuden, ez bazen oinordeko zuzen eta nagusi gisa aberastasunen gehiena jasotzea, ahalik eta ezkontza onena lortzea, edo karitatetik bizitzea. Janek eta ahizpa Cassandrak espero zezaketen onena ezkontzaren irtenbidea izan zitekeen, baina ez batak ez besteak ez zuten bide hori jarraitu, eta neben laguntza ekonomikoa tarteko egin zuten aurrera ezkongabe batipat.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Ondorioz, operadore batekiko ziurgabetasuna 0 baldin bada; hau da, ziurtasun osoz defini badezakegu bere balioa, bigarren operadorearekiko ziurgabetasunak ezin du zero izan. Horrela balitz, bi ziurgabetasunen arteko biderkadura zero litzateke eta ez litzateke adierazpena beteko.
Jane Austen
Aurreikuspen sozialak
Rol horiek guztiak, gizonezko zein emakumezko gazteen irtenbide profesional eta sozialenak, ageri dira neurri batean edo bestean Austenek idatzi zituen testuetan.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Hori dela eta, ondorioztatzen da bi osagaien operadoreek ez badute kommutatzen ezingo ditugula bi osagai horien balioak aldi berean zehaztu ziurtasun osoz.
Julene Urzelai
Julene Urzelai Aramendi (Azkoitia, Gipuzkoa, 1912ko ekainaren 16a - Caracas, Venezuela, 1983ko ekainaren 22) euskal mitinlari jeltzalea zen.
Bizitza
Aita, Joxe Mari Urzelai zuen, pilotaria; ama, Josefa Aramendi. Zortzi seme-alabetan laugarrena izan zen. Bere anaietako bik aitaren bidea jarraitu zuten eta pilotari bilakatu ziren: Justino «Urzelai II.a» eta Jose Leon «Urzelai III.a».
Mitinlari
Julene Azkoitiko "Hurtado de Mendoza" txapel-fabrikan hasi zen lanean. Eusko Alderdi Jeltzalearen Emakume Abertzale Batzan sartu eta han hasi zen mitinlari 1931. urtean, 19 urteko neska gaztea zela. Bere lehen agerraldia sorterrian bertan egin zuen. Aitak ez zion galarazi, baina tentuz ibiltzeko gomendatu bai: «Julene, garai gogorrak zetozan. Hala nahi badun, nik ez dinat politikan buru-belarri sartzerik galaraziko, baina ongi pentsa ezan zer egin behar dunan».
Emakume Abertzale Batzeko lehendakaria izan zen 1931tik 1932ra. Herriko beste emakume batzurekin batera, gogotsu murgildu zen hainbat eginkizunetan. 1931ra arte emakumeek ez zuten boto eskubiderik ere izan. Euren ustez emakumeen errolda egin beharra zegoen, eta egin egin zuten. Emaztekiak erizaintzan trebatu zituzten, lan poltsak sortu, mutualitate bat antolatu, langabetu eta presoei lagundu…
Mitin ugari eman zituen, besteak beste, Markinan, Leioan, Arrigorriagan, Bakion, Morgan, Mutrikun, Azkoitian, Azpeitian, Bilbon...
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Enuntziatu matematikoa
Operadoreetako baten ziurgabetasuna 0 bada beste operadorearen ziurgabetasunak infinito izan beharko du.
Ziurgabetasun printzipioaren esplikazio kualitatiboa
Dinamikako aldagaiak (posizioa, momentu angeluarra, momentu lineala) prozedura esperimental batzuk erabiliz neurtzen ditugu. Neurketa egite horrek sistemaren egoera aldatuko du: perturbazio bat eragingo du. Adibidez, elektroi baten abiadura eta posizioaren neurketan pentsatzen badugu, neurketa egiteko beharrezkoa da argiaren fotoi bat igortzea elektroiaren aurka, zeinak elektroiaren abiadura eta posizioa aldatuko dituen. Hau da, neurketa egite hutsak errore bat sortzen du eta errore hori saihestea ezinezkoa da, erabilitako instrumentuak perfektuak izanda ere.
Julene Urzelai
Mitinlari
Mitinotak hizlari aritu ziren bere ondoan, batzuk aipatzearren, Jose Antonio Agirre, Enrike Orueta, Toribio Beaskoetxea, Alejandro Gallastegi, Telesforo Montzon, Miren Lazkano, Karmen Gamarra, Polixene Trabudua, Libe Altuna, Merzedes Kareaga, Pilar Landaburu, Lauaxeta…
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Ziurgabetasun printzipioaren esplikazio kualitatiboa
Fisika klasiko an sistema fisiko baten egoera deskribatzeko definitzen diren aldagaiak zehaztasun osoz neur daitezke. Praktikan partikula baten posizioa prezisio infinitesimalez zehaztu ezin badaiteke ere, fisika klasikoak dio prezisio hori eskuragarria dela eta esan daitekeela zehazki partikula bat puntu jakin batean dagoela. Bestalde, ziurgabetasun printzipioak neurketa egitean oinarrizko muga bat dagoela esaten duenez, sistema fisiko bat fisika klasikoko terminoen bidez deskribatzen denean hurbilketa bat egiten ari garela dio. Ziurgabetasun erlazioak hurbilketa horren kalitatea emango digu.
Julene Urzelai
Gerra Zibila
1936an Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Julene Euzko Geixozain Bazpatzea elkartean engaiatu zen. Irailaren 16an Azkoititik ihes egin zuen gurasoekin eta senideekin. Ihesi zebiltzala, Gernikako bonbardaketak Gernikan bertan harrapatu zituen. Euren buruak gorde behar izan zituzten eta nahiz eta bonbek euren babes-lekua jo, onik irten ziren.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Ziurgabetasun printzipioaren esplikazio kualitatiboa
Arrazoi kultural eta hezkuntza arrazoiengatik ziurgabetasun printzipioa lehenengo aldiz aztertzerako garaian, fisika klasikoaren determinismoarekin baldintzatuta gaude. Bertan, partikula baten x posizioa denboraren funtzio jarrai bezala defini daiteke: x=x(t). Partikula horrek m masa bat badu eta argiarena baino nahiko abiadura mantsoagoz mugitzen bada, partikularen momentu lineala masa bider abiadura bezala definitzen da. Honela abiadura posizioaren lehenengo deribatua da denborarekiko.
Julene Urzelai
Erbestea
Julenek Parisa egin zuen ihes, Eusko Alderdi Jeltzaleak lagunduta. Izan ere, frankistek heriotzera kondenatu baitzuten. Parisen, urte batzuk geroago senartzat hartu zuen Frantzisko Zamakona bilbotarra ezagutu zuen.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Ziurgabetasun printzipioaren esplikazio kualitatiboa
Aurretik esan bezala, Heisenberg-en ziurgabetasunaren printzipioak dio ezingo dugula partikula baten hasierako posizioa eta momentu lineala aldi berean zehaztu ziurtasun osoz. x(0) eta p(0) jakitea izango bagenu, orduan fisika klasikoak partikularen posizioa eta abiadura zehaztuko lizkiguke beste edozein unetan. Baina Heisenberg-en ziurgabetasunaren printzipioak arrazoitzen duen moduan, hasierako posizioa eta momentu lineala aldi berean zehaztu ezin daitezkeen moduan, ezingo dira edozein unetan ere zehaztu ziurtasun osoz. Hau da, x(t) eta p(t) ezingo dira zehaztu. Ondorioz, partikularen traiektoria ere ezingo dugu zehazki ezagutu. Baina fisika klasikoa erabiltzen badugu, onartzen dugu partikulak traiektoria bat definitzen duela, zehazki ezagutu ezin badugu ere.
Adam Smith
Adam Smith (Kirkcaldy, 1723ko ekainaren 16a greg./ekainaren 5ajul. - Edinburgh, 1790eko uztailaren 17a) ekonomialari eta filosofo eskoziarra. Ekonomiaren aita bezala ezagutzen da, bere Adam Smithek The Wealth of Nations (Nazioen Aberastasuna) liburu sonatuarengatik (1776. urtean argitaratua). Lan honek ekonomia diziplina akademiko moduan garatu ahal izateko oinarriak jarri zituen, eta aldi berean merkatu librean oinarrituriko ekonomia libre baten aldeko aldarrikapen sutsua izan zen. Honela, ideologia liberalaren diskurso ekonomikoari funtsezko ekarpenak egin zizkion, gure garaian ere gaurkotasuna izaten jarraitzen dutenak.
Julene Urzelai
Erbestea
Julene erbestetik Radio Euskadiko esataria izan zen, Caracastik euskarazko irratsaioak emanez.
Adam Smith
Biografia
Kirkcaldyn (Eskozia) jaio zen 1723. urtean. Txikitan aitak bortxatu egin zuen, bere bizitzan zehar agerian gelditu izan ziren traumak sortuz. 1737an Glasgowko unibertsitatean sartu zen ikasle, bertan Francis Hutchesoneko Filosofia moralaren inguruko klaseak eman zizkiolarik. Ikasgai honetan (moral praktikoak bere lekua bazuelarik) oinarritu zuen Smithek, batik bat, Nazioen Aberastasuna. 1740an Oxfordeko Balliol Collegera ikastera joateko beka bat eskuratu zuen, baina, Nazioen Aberastasunean esan zuen bezala gainbehera zihoan ikastetxea zen hura. 1748tik 1751ra Edinburgon erretorika eta literaturko katedreden irakasle laguntzaile izan zen, eta David Humeren lagun egin zen, honek bere pentsakera eta obran eragin izugarria izan zuelarik. 1751n logikako eta 1752an filosofia moraleko katedradun izandatu zuten Glasgowko unibertsitatean. 1763an, unibertsitatea alde batera utzi eta Buccleucheko 3. dukearen tutore lanetan hasi zen, honekin batera Frantzia eta Suitzatik bidaiatuz. Bidaia honetan lege naturalean, aberastasunean eta ordenean oinarrituriko politika eta ekonomia defendatzen zituzten fisiokrata frantziarrak ezagutu zituen. Bere teoria propioa osatzeko François Quesnay eta Anne Robert Jacques Turgoten ideietan oinarritu zen. 1766tik 1776ra Kirkcaldyn bizi izan zen. 1778an Edinburgoko Aduanen zuzendari izendatu zuten eta lan honetan aritu zen 1790eko uztailean hil zen arte.
Sentipen moralen teoria
1759ko Sentipen moralen teoria (The Theory of Moral Sentiments) berekoikeriak inongo paperik jokatzen ez duten giza jokabide guztiak aztertuz hasten da. Orduan jatortasun prozesua azaltzen da, zeinaren bidez norbanako gai den beste baten lekuan jartzeko, nahiz eta irabazirik ez jaso horren ordainetan. Honekin, Humek zuen kontzeptzio utilitarista kritikatzea bilatzen zuen Smithek. Obraren garapenak ikusle inpartzialaren aurkikuntzara darama, ekintzen egokitasuna eta ezegokitasuna ezarriko lukeen barne ahotsara hain zuzen. Lan honetan zehar autoreak sentipen moralen jatorria eta funtzionamendua azaltzen ditu: mendekua, bertutea, gorespena, ustelkeria, justizia… Emaitza sistema moralen kontzepzio historiko eta dinamikoa da, erlijioek ezarririko ikuspegi estatikoen aurrean.
Julene Urzelai
Erbestea
Senarra hil ostean, Caracasen geratzea erabaki zuen eta hantxe zendu zen 1983ko ekainaren 22an.
Adam Smith
Nazioen Aberastasuna
1776an Adam Smithek Nazioen Aberastasunaren izaera eta iturriei buruzko saiakera edo laburtuz Nazioen aberastasuna (The Wealth of Nations) idatzi zuen. Lan honegatik ekonomia politikoaren aitzindaritzat du Smith aditu askok. Obra honek ekonomia politikoa zientzia politiko, etika eta jurisprudentziatik bereizteko ahalegin garbia erakusten digu. Bereizketa honetarako funtsezkoa da merkantilismoari (inperio kolonialei gehiago lotua iraultza industrialari baino) eginiko kritika.
Nazioen aberastasunaren tesi nagusia (ongizate sozialaren gakoa hazkunde ekonomikoan datza) lanaren banaketaren bidez indartzen da. Lanaren banaketa, bere aldetik, merkatuen zabalpenaren eta espezializazioaren bidez sakontzen da.
Obra honen berezitasunetako bat norberekoikeriaren bidez ongizate orokorra lortzen denaren aldarrikapena da. Hau askotan era okerrean ulertzen da, ordea, bekaizkeria hutsak ongizatea ekarriko balu bezala. Argi dago ordea, Smithentzat nork bere beharrak asetzeko modu onena bestearen beharrak aintzatetsi eta onartzea dela.
Obrak historiaren filosofia bat ere badarama bere barnean, gizakiarena soilik den elkartrukatzeko joera giza garapenaren motore bihurtzen baita. Gainera, gobernuen politika ekonomikoarentzako erreferente izatea bilatzen du lan honek, Esku Ikusezinaren eraginak ongi gobernaturiko gizartean soilik antzemango baitira.
Eragina
Nazioen aberastasunaren inguruan interpretazio ugari egin dira.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Ziurgabetasun printzipioaren esplikazio kualitatiboa
Baina ziurgabetasunaren printzipioa erabiltzen badugu, fisika klasikoaren ikuspegi hori ez da egokia. Traiektoriaren kontzeptu klasikoak ez digu balio: ez dauka zentzurik une batean partikularen posizioa eta abiadura aldi berean zeintzuk diren galdetzeak.
Jane Austen
Idazketa
Austenena bezalako familia giro kultuan, ez zen arraroa emakumezkoek zein gizonezkoek idazteko afizioa edukitzea. Austenen ama eta neba batzuek behintzat idazten zutena ezaguna da, adibidez. Era berean, garai honetan eta batez ere geroago hainbat emakume idazle iritsi ziren literatura argitaratuaren mundura: Hannah More, Fanny Burney, Mary Wollstonecraft, Ann Radcliffe, Maria Edgeworth, Madame de Staël, Lady Granville eta hauen alabatzat har ditzakegun ondorengo belaunaldian, George Eliot, Mary Shelley eta Brönte ahizpak, are gehiago. Hortaz, ez da egiazkoa geroago Oscar Wildek marraztu zuen 19. mendeko emakume britainiar maila batekoen klixea, flirteoan iaioak zirela, baina burmuingabeak solas inteligenterako.
Jane Austen oso gaztetatik hasi zen idazten. 1787ko ondorengo urteetan Juvenilia izenez ezagutzen den obra idatzi zuen. Lan honek hainbat generotako idazkiak jasotzen ditu: nobela laburra da baina pasarte solteak ere baditu, fikziozko gutunak eta antzerki motzak, baita Ingalaterrako historia bat ere.
Ez Jane Austen, ez bere ahizpa Cassandra ere, ez ziren inoiz ezkondu. 20 urte zituelarik Janek Thomas Lefroyrekin harreman bat izan zuen, baina 1796 an bere ahizpari idatzi zion esanez beraien arteko harremana bukatu egin zela, Thomasek ezin baitzuen Janekin ezkondu arrazoi ekonomikoak zirela eta. Horren ondoren, ez zuen ezkontzeko konpromisorik hartu.
Jane Austen Steventonen bizi izan zen 25 urte bete arte, baina 1801 ean bere gurasoekin eta ahizparekin Bath hirira joan zen bizitzera, aitaren osasun makalagatik. 1805 ean hil zen George Austen, eta bere heriotzak emazte alargundua eta bi alabak (etxean geratzen ziren senide bakarrak) egoera ekonomiko estuan utzi zituen. Egoera berri honen ondorioz 1806 an bizilekuz aldatu zuten eta Southamptonera joan ziren bizitzera.
1809 an berriz ere bizilekuz aldatu zuten eta Chawtonera mugitu ziren. Chawton Hampshiren dago eta han idatzi zituen Jane Austenek bere nobela gehienak.
1811 eta 1818 ra bitartean Jane Austenek sei eleberri argitaratu zituen: Sense and sensibility (1811), Harrotasuna eta aurrejuzguak (1813), Mansfield Park (1814), Emma (1816), Northanger Abbey eta Persuasion (azken biok hil ondoren 1818 an argitaratuak). Bukatu gabe utzi zuen bere hurrengo eleberria izan behar zuen Sanditon.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Indeterminazio erlazio adierazgarrienak
Robertson eta Schrödinger ren erlazioak operadore orokorrentzat direnez, erlazio hauek edoizein behagarriri aplikatuak izan daitezke ziurgabetasun erlazio zehatz bat lortzeko. Erlazio ezagunen artean ondorengoak aurki ditzakegu: , eta
Jane Austen
Idazketa
Bere irakurle gehienek ez zioten izenik ezagutzen, bere lanak “By a Lady” (Dama bat) sinadurapean argitaratu baitzituen. Anonimotasuna mantentzen saiatu zen beti, baina baten batzuk moldatu ziren bere egiazko nortasuna ezagutzeko. Horren adierazle da Jurgi erregeordearekin gertatutakoa. 1815 ean Jane Austen Londresen zela jakin zuen eta moldatu zen eskari bat luzatzeko: hurrengo liburua berari eskaini ziezaiola. Eta horrela gertatu zen: Emma eleberria Jurgi printzeari eskainita dago.
Harreman pertsonalak
Jane Austen ezkongabea izan zen beti. 19 urte zituela, familiako ezagun bat, Thomas Lefroy agertu zen familiaren, eta dantzaldi eta topaketa zenbaitetan Jane harekin egon zen. Familiek ez omen zuten ezkontzarako planik egin, eta Lefroyrena "gaztetasuneko maitasun" gisa definitu zuen geroago Austenek. Lefroyrekin izandako harremanaren gora-beherak Harrotasuna eta aurrejuzguak liburuko traman nolabait badaudela uste dute kritikari batzuek.
Dirudienez, proposamen batzuk jaso zituen ezkontzarako, baina ez zituen sekula gizon egokitzat hartu hurbildu zitzaizkion horiek.
Urte batzuen buruan, bisita batean, berak 27 urte zituela, gizon gazte baten ezkontza proposamena onartu zuen, Harris Bigg-Wither delako batena, baina intzidente txoro bat izango zen, ze hurrengo egunean hautsi zuen konpromisoa.
James Edward ilobak bere izebaren inguruan liburu bat idatzi zuen Jane hil ondoren, eta han, Cassandra ahizpa ere aipatuz, idatzi zuen izan zuela nagusitan harreman bat, "itsasertzean opor batzuetan" ezagututako gizon batekin. Gizon horretaz maitemindua egon omen zen Jane, eta ez beste inortaz, James Edward eta Cassandra Austenen arabera.
Heriotza
1817 an Jane Austen gaixotu egin zen. Bere medikuarengandik hurbilago egoteko Winchesterrera aldatu zen Cassandrarekin, baina azkenik 1817ko uztailaren 18an hil zen, 41 urte zituela. Orduan ez zen ezagutzen heriotza eragin zion gaixotasuna zein zen, baina gaur egun Addisonen gaixotasunaren ondorioz hil zela uste da.
Bere idazle-karrera erdi-erdian etenik zendu zen idazlea. Bere irakurle gehienek ez zuten bere izena ezagutzen. Izatez, ez zuen bere burua idazle bezala sekula ezagutzera eman, eta bera bizirik zegoela argitaratutako obrak «dama bat» izenpearekin atera ziren plazara.
Winchesterreko katedralean dago hilobiratua, James nebak idatzi zion epitafio batekin.
Estiloa eta gaiak
Jane Austenen eleberrien ezaugarri nagusiak oreka eta ironia dira. Zehaztasun handiz deskribatu zuen bere inguruko mundua, bereziki Ingalaterrako nekazal munduko goi klasekoa. Eleberri hauetan intrigak ez du presentzia handirik eta lanen interes nagusia pertsonaien azalpen psikologikoetan datza.
Luzzana
Luzzana Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Luzzanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Jane Austen
Estiloa eta gaiak
Austenekin nobela estilo berri bat sortu zen, aurrekoengandik desberdina jorratzen zituen gaiengatik. Egileak ihes egiten dio XVIII. mende bukaeran Ingalaterran hain modan egon zen eleberri gotiko eta sentimentalen modari eta nobela horietan azaltzen ziren pertsonaien gehiegikeriei (Northanger Abbey eleberrian satirizatu egiten ditu nobela horiek). Lan horiek jorratzen zituzten gaiak alde batera uzten ditu eta bere obra eguneroko bizitzara eta, beraz, errealitatera dago lotuta.
Austenen eleberrietan protagonista nagusiak emakumezkoak dira. Mari Jose Olaziregi eta Iñaki Aldekoaren arabera, Austenen nobelaren ardatzean emakumea egoten da, “bere nortasun, esperientzia pertsonal eta bere jomuga sozialetik aztertuta”. Neska edo emakume gazteak, maitasuna eta ezkontzaren bidean, bilakaera pertsonalaren eta auto-ezagutzaren bitartez ikasiko dutenak egiazkoa eta faltsua bereizten eta ingurukoak beti ez direla uste dugun modukoak. Bide horretan agerian geratuko dira ere gizabanakoen (emakumezko protagonista) eta gizartearen arteko tentsioak eta tira-birak.
Emakume protagonista horiek beren ahots propioa mantentzen saiatzen dira, gizarteak ezartzen dituen arauak errespetatuz baina, aldi berean, beren iritzi eta jokabide propioak mantenduz. Jarrera horrek talka egiten zuen bere garaian emakumearen heziketari buruz zabalduta zeuden hainbat ideiekin. XVIII. mendean emakume gazteei zuzendutako portaera tratatuak ugaldu ziren. Tratatu horietan ikasbide moralak ematen ziren eta hezkuntza alderdi domestikoetara bideratzen zen, erlijiora eta “talentuetara” (musika, kantua, eskulanak...). Tratatu hauek alde batera uzten zituzten bestelako ezagutzak, desegokiak zirelako eta horien ondorioz emakumeek gizonen aurrean erakargarritasuna galduko zutelakoan. Baina egilearen jarrera, bere protagonistek egiten dituzten azalpenen bitartez adierazitakoa, urrundu egiten da emakumearen hezkuntzari buruzko ikuspegi honetatik.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Indeterminazio erlazio adierazgarrienak
Kasu honetan ondorengo ziurgabetasuna izango dugu:
Jane Austen
Estiloa eta gaiak
Sense and sensibility eta Harrotasuna eta aurrejuzguak ditu lanik ezagunenak.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Indeterminazio erlazioaren ondorioak
Printzipio honek aldaketa handia eragin zuen fisikan, teoriaren ezagutza zehatzean oinarritzen baita (eta ez probabilitate hutsean oinarritutako ezagutzan). Hala ere, Planck-en konstantearen balio txikiaren ondorioz, mundu makroskopikoan indeterminazio kuantikoa arbuiagarria da. Ondorioz, teoria fisiko deterministen emaitzak, erlatibitatearen teoria kasu, onargarriak izaten jarraitzen dute intereseko kasu praktiko guztietan.
Jane Austen
1812-1821 erantzun indibidualak eta aipamen kontenporaneoak
Austenen lanak aberatsen artean modan jarri ziren berehala, batez ere moda eta ospea aditzera ematen zutenek, eleberrien inguruko iruzkin positiboak ematen zituztenak. Hala ere, idazlearen bizitzan zehar erreseina gutxi jaso zituzten; gehienak, labur eta mesedegarriak, nahiz eta gainazalekoak eta arretatsuak ere izan. Nagusiiki eleberriaren irakaspen moraletan oinarritzen ziren. Oro har, kritikoek ez zekiten zein iritizi izan nahi zuten, adibidez, ez zutelako ironiaren erabilera ulertzen.
Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa
Indeterminazio erlazioaren ondorioak
Mekanika kuantikoan partikulek ez dute traiektoria bat definitzen. Ez baita posible partikula baten mugimendua deskribatzen duten magnitude fisiko guztien balioa zehaztasun osoz ezagutzea, horrela, partikula aurkitzeko dugun probabilitate dentsitatea ezagutu dezakegu soilik.
Jane Austen
1812-1821 erantzun indibidualak eta aipamen kontenporaneoak
1821 an Sir Walter Scottek idazle famatuak anonimoki argitaratu zuen Emmaren erreseina bat, garaian izen txarrekoa zen estilo errelista defendatzeko. Urte berean Quaterly Review aldizkarian Richar Whately idazle eta teologoak erreseina serioena eta gogotsuena egin zuen, geroago honen egile izatea ezeztu bazuen ere. Austen Homero eta Shakespeare rekin konparatu zuen, idazlearen narrazioaren gaitasun dramatikoak goraipatuz. Bi iritzi hauek XIX. mendean zehar idatziko ziren hurrengo ia-ia kritika guztien tonua zehaztu zuten.