cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko historia
Iberiar Penintsulako Gerraren itzalean
1810etik aurrera, baina, Hego Euskal Herrian, gerrilla estiloko talde armatuak muntatu ziren Bonaparteren armadaren kontra. Nafarroan, antolamendu berriak talka egiten zuen Nafarroako Erresumaren funtzionamenduarekin. 1813ko ekainean, Wellington jeneral britaniarraren tropak Arabara heldu ziren, eta frantsesak garaituak izan ziren entzute handiko Gasteizko guduan, Alaba jeneralaren partaidetzaz. Wellingtonen fortunako soldaduen armada, Indian zaildua, Donostiara eta Iruñera aurreratu zen urte horretako uztailean. Donostia setiatu eta 1813ko abuztuaren 31n, Donostiari azken erasoa egin zioten Bretxatik. Hurrena, herritarren kontra oldartu ziren, baita heriotza zabaldu ere, eta hiria suz eta garrez suntsitu, zazpi egunez. Wellingtonen tropek Baionan amaitu zuten beren kanpaina.
Bonaparte k gerra galdu berritan, Pirinioez hegoaldeko euskal lurraldeetan, askok Fernando VIl.a erregearen agintaldiaren hasiera txalotu zuten, tradizionalista, ohiko maneren zalea, foruak ere tartean, esatez bederen. Aldi berean, baina, aurkari erreformatzaileen jazarpen gogorra ezarri zuen, Inkisizioa biziberritu, eta neurri zentralizatzaile berriak ekarri. Ipar Euskal Herrian, 1814an berrezarri zen erregetza ere, baina lehengo tokiko euskal erakundeak ez ziren jada itzuli. Bestalde, Trafalgargo guduak eta Amerikako kolonien independentziek oso kaltetuta utzi zituzten euskal itsas merkataritza eta ontzidia, eta François Cabarrus baionesaren bitartez sortutako Filipinetako Konpainia k beheraldia hasi zuen. Diputazioen diru kutxak hutsik zeuden eta, gerra giroaren erdian, Euskal Herriko burdinolek betiko utzi zioten lehiakor izateari, Ingalaterrako eta ipar Europako burdingintzaren berrikuntza teknologikoei aurre egin ezinik, artean gutxi batzuek Bigarren Karlistaldi oste arte lanean jarraitu zuten arren.
Burdinolentzako ikatz salerosketaren epelean, burgesia berri bat kapitala metatzen hasi zen (Ybarra, Mier y Compañía, ikatzaren eta burdin produktuen gaineko monopolioaz). Nafarroan, Bankan kobre galdategiak eta, gero, burdinolak utzi egin zion funtzionatzeari, baina Orbaizetako arma fabrikak indarrean jarraitu zuen 1869 arte. 1820an, liberalak gailendu ziren Espainian, eta Hirurteko Liberala ezarri, aldi batez Hego Euskal Herria Espainiako beste lurraldeekin probintziatan berdindu zuena. Hala ere, 1823an, San Luisen Ehun Mila Semeen espedizio erreakzionarioa Euskal Herritik igaro zen Fernando VII.a Borboikoa Espainiako koroan berrezartzeko.
Karlistaldien aroa
1823an Fernando VII.a Espainiako tronura itzuli zenean, Hegoaldeko euskal herritar askok, oro har, harrera beroa eman zioten, erakunde tradizionalak eta foruak berrezarriko zituelakoan. Garai honetan, euskal erakundeek beren burujabetza baieztatzeko ahaleginak egin zituzten; Nafarroan, Erresumako Gorteak deitu eta bildu ziren 1829an, azkeneko aldiz. Gernikan, berriz, Arbolaren inguruan, Batzar Nagusien eraikina eta beirate dotoreak eraiki ziren (1828). Araba, Bizkai eta Gipuzkoako aldundiak Konferentziak direlako bilkuretan hasi ziren elkartzen 1800dik aurrera "Irurac bat" goiburupean, aro berrian elkarren interesak defendatzeko. Hirietan, baina, elite liberalen belaunaldi berri batek, Espainiari oso atxikiak, Ebroko aduanen amaiera aldarrikatzen zuen. Aldiz, oligarkia hori postu politikoetatik kanpora geratu zen Fernando VII.a erregearen absolutismoaren garaian. Aldiz, 1828ko errege horren bisiten ondoren, liberalak eta espainiar konstituziozaleak bizitza politiko eta publikoan sartzen hasi ziren berriz.
Karlistaldiak edo Karlista Gerrak XIX. mendean Espainian gertatutako guda zibilak izan ziren, eta Euskal Herria izan zuten erdigune, herritar gehienek Karlos erregegaiaren alde egin baitzuten, eta karlistak boluntarioak izan ziren. Kontrako aldean izan zituzten hirietako goi burgesia eta hainbat herritar, eta batez ere Espainiako armada profesionala. Ordurako, XVIII. mende bukaera eta XIX. mende hasieran Euskal Herrian izan ziren espedizio militarren hertsapenetatik babesteko, herritar ugarik mendira jo zuten, eta armaturik zeuden. Euskal Herrian bi karlistaldi izan ziren: 1833-1839 eta 1872-1876, hurrenez hurren. Lehen eta Bigarren Karlistaldietan, gerra Espainiako gobernuaren armadaren espedizio handi bat bidaliz eta Hego Euskal Herriaren okupazio militarraz amaitu zen. Bi gerretan ere, ondorioz, Euskal Herriko lurralde horiek beren gobernu erakunde eta legeak galdu zituzten zati batean edo ia osorik.
Fernando VII.a hil zenean, haren anaia Karlos Maria Isidrok errege horren ondorengo nahi zuen. Euskal testuinguruan, foruen alde agertzeagatik jaso zuen babesa. Kontrako aldean, Fernandoren alaba Elisabet II.a adingabea zuen (erreginaorde Maria Kristina zuela), Baldomero Espartero jeneralak babesturik. Elisabet II.a Madrilen erregina koroatu eta ia berehala, 1833ko urrian, Javier Burgosen Espainiaren banaketa administratiboa erabaki zen, Hego Euskal Herriko gobernu erakundeen eta legeen gainetik. Nafarroan probintziako diputazioa sortu zen (1836), eta Espainiako Gobernua udalak zuzenean izendatzen hasi zen.
Karlistak herritar xume gehienak ziren, baita behe mailako apaizteria eta nekazal lurjabe txikiak ere. Balio katolikoen babesa karlisten ikur bihurtu zen, ordu arteko erakunde eta tradizioen adierazle. Isabeldar edo kristinoak, monarkiako legeak bateratu eta zentralizatzearen alde zeuden. Honako hauek ziren: burgesiako eta espainiar armadako kideak, funtzionarioak, goi mailako nobleak eta hiriburuetako herritarren zati handi bat. Hego Euskal Herrian, XIX. mendean, foruak galdu ahala, herri lur eta esplotazioak saldu ziren eta, ondorioz, lurjabeei eta burges aberatsei onura ekarri zien. Estatuarentzako funtsak eskuratzeko, Álvarez Mendizabalen desamortizazioa ezarri zen (1837), eta ondorio berdinak izan zituen.
Lehen Karlistaldia
1833ko udazkenetik, Tomas Zumalakarregik mendira jo zuen beste boluntario batzuekin batera erregimen berriaren kontra, eta Ameskoan indartsu egiten joan ziren, armaz gaizki horniturik. Berehala, ordea, milaka ziren. Gerra honetan hainbat fase egon ziren eta lehenengo fasea 1833 eta 1835 urteen bitartean gertatu zen. Fase honetan Tomas Zumalakarregi zen protagonista. Zumalakarregik karlista gudaroste erregularra osatu eta zuzendu zuen. Karlistek gerrillen taktika erabili zuten eta ondorioz liberalek landa inguruetan arreta jarri behar zuten. Hiriburuak liberalen kontrolpean zeuden, eta liberalek Erresuma Batuko eta Frantziako armaden zuzeneko laguntza izan zuten. Bigarren fasean, 1835 eta 1837 bitartean, Zumalakarregi hil zenetik (Bilboko setioaren ostean) karlistak ahuldurik eta buruzagitza karismatikorik gabe geratu ziren. 1838an, Euskal Herriko karlistak Madrilgo atariraino heldu ziren, baina porrot egin zuten. Lutxanako Gudua itzulpuntu garrantzitsua izan zen, eta Espainiako gobernuaren armada sendoturik atera zen, finantza baliabide gehiago eskuratuz. 1839an Bergarako Besarkada izan zen, Espartero eta Maroto jeneralen artean, Oñatin sinatua eta karlista askok traiziotzat hartua. Horrek amaiera eman zion gerrari Hego Euskal Herrian. Karlosek (eta Iparragirrek) eta milaka herritar armatuk muga gurutzatu zuten Beratik eta Donibane Garazira. Ondorioz, Foruak Berresteko Legea onartu zen Espainiako kongresuan, 1839ko urrian: Hego Euskal Herria Espainiako Konstituzioari lotuta geratu zen legez.
Gerrartea
Bitartean, burdinolen azken gainbeheran, haien zorrei esker eta gerra garaiko oinarrizko lehengaien espekulazioaz, goi burgesia inbertsiogile industrial bat sortu zen Bilboko itsasadarrean, dagoeneko Espainiako barne merkatuari begira zebilena, adibidez, Ybarra, Mier y Cía. Santa Ana de Bolueta fabrika sortu zen herri horretan burdindegi zahar baten gainean, Euskal Herriko lehen instalazio industrial kapitalista. Ybarratarrek Nuestra Señora del Carmen fabrika sortu zuten Guriezon lehendabizi (1846), eta Barakaldora lekualdatu gero (1854). Gipuzkoan, Brunet familia, Donostian eta Orian finkatua, industrializazioaren bultza-indar nagusi bilakatu ziren, ehungintza eta papergintza sustatuz, besteak beste. Euskal Herri mendebaldeko liberalak foruen aldeko posizioak agertzen hasi ziren, hala nola Pedro Egaña, Pedro Novia Salcedo, Estanislao Urkixo, etab.
1844ko maiatzean, Espainian Ramon Maria Narvaez kontserbadore moderatua gobernura heldu zenean, foruetako ezaugarri batzuk berrezarri ziren Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, hala nola zergen zein zerbitzu militarraren salbuespena eta bertako erakundeen jarraipena Aldiz, betiko galdu zen bertako legeen eta erakundeen subiranotasuna. Gerrarteko aro honi neoforala deitu zaio. Pirinioetan muga ezarri ahala, moztu egin zen Nafarroa eta Baiona arteko merkataritza bide tradizionala. Kontrabandoa nabarmen hazi zen. Euskal herritarrek milaka hartu zuten erbesterako bidea. Gainera, Ipar Euskal Herrian, Frantziako bazter batean zokoraturik eta berezko ekimenik gabe, jarduera ekonomikoak behea jo zuen. Balantze demografiko negatiboa zuen. Aitzitik, burdinbideaz eliteko frantses turismoa hedatu zen, bereziki kostaldean. Aldi berean, Anton Abadiaren ekimenez, Lore Jokoak sortu ziren Urruñan (1851). Bitartean estutu egin ziren Hego Euskal Herriko aldundien arteko loturak, Laurak Bat deituak, eta Iparragirreren Gernikako Arbola (1853) ezagun egiten hasi zen. Hego Euskal Herrian (Espainia osoan) nahitaezko gaztelaniazko eskola ezarri zen haurrentzat (Moyano Legea, 1857).
Aldiz, Bilbon, Espainiako lege berrien epelean, inbertsio banku bat sortu zen, Banco de Bilbao, Gabriel Ybarrak sustatua, besteak beste (1857), Frantziako Credit Mobilierren irudira; izan ere, burdinbidea zabaltzen ari zen: 1854an, Midiko Konpainia Baionara heldu zen Bordeletik eraikia, eta 1864an Bidasoaren bokalera. Norteko Konpainiak 1864an amaitu zuen Miranda Ebro eta Irun arteko ibilbide osoa. Altsasu eta Goierri langile italiar eta frantsesez jendeztatu zen.1854tik aurrera, Maria Eugenia Montijokoaren udako turismo gune bihurtu zen Biarritz eta, aldi berean, Donostia Elisabet II.a erreginaren turismo destinoa, osasun bainuek erakarrita. Burdinbideak gizarte eta kultura aldaketa garrantzitsuak ekarri zituen, inmigrazioa, besteak beste. Kintetatik salbu geratuagatik, arabar, bizkaitar eta gipuzkoarrek tertzioak bidali zituzten Marokoko Gerra (1859-1860), kanpaina bat aipatzearren.
Bigarren Karlistaldia
1868an, Elisabet II.a erregina erbestera irten zen Donostiatik, eta desegonkortasun aldi bat hasi zen. Puri-purian zen Euskal Herriko foruen gaineko eztabaida. 1870ean, Amadeo I. Savoiakoa Espainiako tronura heldu zen eta Karlos Maria Borboik errege izateko eskubidea aldarrikatu zuen 1872an. 1872an matxinada berpiztu egin zen, eta Orokietako Gudua izan zen maiatzaren 4an, Espainiako gobernuaren armadak irabazia. Gudu horren ondoren, Zornotzako Ituna sinatu zen maiatzean, baina ez zituen gogobete ez karlistak (tartean zela Santa Kruz apaiza), ez Espainiako Gorteak ere. Bada, 1873ko urtarril arte karlistek gerrilla taktikez erasoa jo zuten Hego Euskal Herriko hainbat puntutan: burdinbideak moztu, telegrafoak bertan behera utzi...
Espainian I. Errepublika aldarrikatu zen hurrengo hilabetean, eta pixka bat geroago, 1873ko abuztuan, karlistek beren hiriburu bihurtu zuten Lizarra. 1873ko abenduan, Jurramendiko Gudua izan zen, karlistek irabazia. Hego Euskal Herrian estatu karlista bat osatu zen, salbu eta hiriburuak, Espainiako armadaren eta burgesiaren gotorleku. Bertako posta zerbitzua eta txanponak sartu zituzten indarrean, ministerioak sortu, baita kode penala eta abar ere. Espainiako I. Errepublika kinka larrian zen. Ordurako, karlistek 24.000 boluntariotik gora zituzten Hego Euskal Herrian.
1874ko otsailaren 21 ean, karlistek setioa jarri zioten Bilbori. Hala ere, Francisco Serrano jeneralak 27,000 gerlari bildu eta erasoa jo zuen Somorrostron, baita Bilbo mendean hartu ere (maiatzaren 1 ean). 1875eko ekainean, Karlos erregenahiak foruak zin egin zituen Ordizian. Alfontso XII.ak pronuntziamendu atzerakoi bat egin zuen 1874ko abenduan, Canovas del Castillok bultzatua. Udan, Quesada eta Martinez Campos jeneralek bi espedizio erraldoiren buruan Euskal Herrian aurreratu eta Lizarra azpiratu zuten 1876ko otsailaren 19an. Euskal Herriko karlistek guda galdu zuten.
Euskal abertzaletasunaren sorrera, industrializazioaren epelean
Hego Euskal Herria lurralde okupatu bihurtu zen hurrengo urteetan: Iparraldeko Armadako 30.000 soldadu finkatu ziren Nafarroan bakarrik, gerra legea ezarri eta adierazpen askatasuna debekatu zen bertan 1879ko azaro arte. Milaka euskal herritar (nafarrak batez ere) kolonietara deportatzea agindu zen (4.451 herritar), eta herritarrei egotzi zitzaien Gobernuaren armada mantendu beharra. Nafarroa eta beste euskal lurraldeak gerraren errudun izendatu ziren. Canovas del Castilloren diseinu politikoari lotuz, 1876ko Konstituzioa onartu zen Madrilen, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruak baliogabetu uztailaren 21ean. Alferrik izan ziren Madrilgo euskal diputatu liberalen foruen aldeko hitzaldi sutsuak. Gobernuak aldundi nagusiak desegin zituen, eta trukean probintziakoak ezarri. Nahitaezko soldadutza ezarri zen lurralde horietan (kintak). Canovas del Castillok konponbide pragmatiko bat bilatu zuen. Gerra amaitzean, Nafarroako agintariek bereiz jokatu zuten Espainiako gobernuarekin gerra zigorrak eta ekonomia baldintza berriak zehazteko orduan. Nafarroarako ezarritako ereduari lotuz (19/2/1877 Errege Dekretua) 1878ko otsailean, Ekonomia Ituna sinatu zen Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako, hasiera batean zortzi urtez, Fermin Lasalaren ekimenez. Eliteentzat irabazia agerikoa zen, ekonomikoa zein politikoa. Demografikoki, hazkundea nabarmena izan zen Bilbo inguruan, Gipuzkoan geroago, baina txikiagoa edo negatiboa gainerako lurraldeetan.
Bilboko itsasadarraren eskualdea industrializazio betean sartu zen, ekonomia kapitalistarekin bat etorriz. Ekonomia Itunak ekonomia gatibu bat sortu zuen Espainiako merkatuari lotua. Ybarra familiak Bessemer prozesua jarri zuen abian altzairua eskuratzeko, 1882an labe garai berrituak inauguratuz Barakaldon: Altos Hornos de Bilbao. Aldi berean, Ezkerraldeko mendietatik burdin mea esportatzen hasi zen ugari, Orconeratik eta Somorrostrotik. Bankuen lorratzean, aurrezki kutxak sortu ziren, gizarte ekintza biltzen zutenak. Bestetik, lanesku merkearen eskariz, etorkin samaldak hasi ziren heltzen, La Roblako burdinbide berriaren bidez haietako asko. Langileen miseria gorriak eta deshumanizazioak sindikatu sozialisten sorrera ekarri zuen. Neurri txikiago batean, Zuberoan espartingintza industriala garatu zen 1880tik aitzina Maulen, Erronkari eta Aragoiko etorkinak langile zituela. Burdinbidea, halaber, Maule eta Donibane Garazira heldu zen.
Kontraesan sozial eta ekonomikoak ez ezik (klaseen arteko zuloa), kultura, politika eta lurralde arlokoak nabarmenak ziren. Nagusietako bat Bilboko ingurune eta hiriburu erdaldunduen eta herri euskaldunaren artekoa zen (Iruñea-Gasteiz lerrotik iparraldera). XIX. mendean, espazio publikoan herri euskalduna alienatu zuten hainbat neurri agindu edo areagotu ziren: antzerkia euskaraz egiteko debekua, euskararen erabilera eskoletan zigortzea, euskararen desagerpena administraziotik, etab. Anton Abadiak sustatutako Lore Jokoek, berriz, euskal herriaren kultura eta estatusa sendotu nahi zuten, eta Bidasoko eskualdetik zabaltzen joan ziren 1880tik aurrera, Maulera, Donostiara eta, are, Begoñara. Iparragirreren Gernikako Arbola zabaldu eta foruen, askatasunen eta euskaltasunaren ereserki nazional bihurtu zen, baita Euskal Herriaz kanpora ere. Tentsioen adierazgarri, 1893-1894an Gamazada herri altxamendua izan zen Nafarroa Garaian, espainiar ekonomia erreforma bat zela eta. Arturo Kanpion izan zen Gamazadaren babesle nagusietako bat. Sabino Arana Nafarroan izan eta, Bizkaira itzultzean, Sanrokada protesta egin zen: euskal abertzaletasunaren eta Eusko Alderdi Jeltzalearen sorrera. Mugimendua luze gabe hedatu zen Gipuzkoa, Nafarroa eta Arabara. 1901etik aurrera, euskal abertzaletasunaren adierazpenak gogor erreprimituak izan ziren, legedi zibil eta militarraren arabera. 1905ean, Frantziako Elizaren eta Estatuaren arteko banaketak (fr) eskola laikoa ezarri zuen Ipar Euskal Herrian, tokiko eskola sisteman asaldura piztu zuen neurria. Giro gero eta aztoratuagoaren erdian, euskal kostalde osoa eta barnealdeko bainuetxeak monarkiaren eta nobleziako eliteen aisialdirako jomuga bilakatu ziren XIX. mende amaieran, Angelutik Portugaletera. Turismoaren epelean, euskal erromantizismoa loratu zen, euskal estiloko arkitekturan nabaritu daitekeena.
Lehen Mundu Gerra
1914-1918. urteen bitarteko Gerra (edo Gerla) Handian, Frantziarekin borrokatzera joan behar izan zuten Ipar Euskal Herriko gizon askok. Alde batetik, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan «belaunaldi oso bat desagertu zen», soldadu joan behar izan zuten 6.000 euskal herritar hil baitziren, Iñaki Egaña historialariaren arabera; bestetik, ipar euskal herritarrak frantsestu zituen: Frantziaren propaganda mezuak barreneraino sartu ziren Ipar Euskal Herrian. Gerra hark frantses sentiarazi zituen Ipar Euskal Herriko euskaldun gehienak. Anitzek desertore izateko bidea hautatu zuten; Nafarroako mugatik hurbil zirenek, bereziki. Baina gehienek gerra egin zuten, eta haiek biziki frantses itzuli ziren lubakietatik. Gainera, euskaldun anitz frantsesa ez jakiteagatik hil ziren, aginduak ez zituztelako ulertzen. Ondorioz, euskara jakitea «kaltegarria» zela pentsatu zuten. Horrek ere euskaldunen frantsestea erraztu zuen. Gauza bera jasan zuten bretainiarrek eta korsikarrek ere.
Geroztik, euskararen transmisioan etenaldi luze bat izan zen Ipar Euskal Herrian. Ez bakarrik gerraren ondorioz, baina euskaldun izatea zama gisa bizi izan zuten anitzek. Lehen Mundu Gerrak Frantziako Iraultzak baino eragin handiagoa izan zuen euskal nortasunaren zutabeetan.
Hego Euskal Herrian, berriz, Espainia neutrala zen Europako gatazka horretan, eta industria-ekoizpenak gora egin zuen nabarmen, tartean zirela itsasontziak eta burdingintza, Bilbon eta Gipuzkoan bereziki. Horrek oparotasuna ekarri zien lurraldeoi, eta haren epelean, Donostia loratu zen nazioarteko diplomazia eta azpijokoen erakargune garrantzitsu gisa. Bertan hartu zuten aterpe Troskyk, Romanonesko kondeak, Mata-Harik eta hainbat pertsonaiak.
Espainiako Gerra Zibila
Espainian 1936 eta 1939 urteen artean gertatu zen Gerra Zibilak bere partea izan zuen Hego Euskal Herrian. Bertan, Espainian eztabaidan zeuden printzipio sozio-ekonomikoei eta ideologikoei gehitu behar zaio abertzaletasunaren inguruko eztabaida. Gauzak honela, 1936ko uztailaren 17an Francisco Franco jenerala Melillan altxa zenean berarekin bat egin zuen Iruñean zegoen Mola jeneralak eta beraren alde zeuden nafar karlista guztiek. Araban ere Jose Luis Oriol kazike karlistak bere eraginaz baliatuz altxamenduaren alde jarri zuen probintzia ia osoa. Bizkaia errepublikaren alde agertu zen eta Gipuzkoan zalantza uneak izan ziren hasiera batean. Honela, laster Hego Euskal Herria bitan zatitu zen.
1936ko urriaren 8an Gernikako Juntetxean Jose Antonio Agirre Eusko Jaurlaritzaren lehendakari kargua zin egin zuen. Gobernuak bederatzi hilabete iraun zuen. Batasun gobernua sortu zuen nazionalista, komunista errepublikazale eta sozialistez osatua. Beronen ekimena praktikan estatu independente batena izan zen halabeharrez gerrak bultzatuta: unibertsitatea, txanpona, armada, etab. 1937an bonbardaketak egin ziren Euskal Herriko hainbat herriren aurka; aireko ekintza militarrak egiten ziren lehen aldia zen. 1937ko urtarrilean, Bilbon egin zituzten herritarren kontra. Otxandio eta Durangon hasi ziren, martxoaren 31n, eta italiarren abioiek 300 pertsona hil zituzten. Gero, munduan ezaguna egin zen Gernika bonbardatu zuten alemaniarrek, apirilaren 26an. Eta handik bi egunetara sartu ziren tropa frankistak herrian.
Familia eta umezurtz iheslariak Bilbon pilatu ziren, eta 5.000 haur inguru Santurtzitik itsasoratu zituzten barkutan nazioarteko aterpera: Gerrako Umeak. 150.000 euskaldun inguruk erbesteko bidea hartu zuen. Batzuk Lapurdira heldu ziren, eta Gurseko harrera esparruan amaitu, kontzentrazio esparru bihurtua. Frontea hautsi egin zen, eta Bilbo ekainaren 25ean izan zen menderatua, eta Eusko Jaurlaritzak Eusko Gudarostearen kapitulazioa hitzartu zuen italiarrekin Santoñan, 1937ko abuztuaren 24an.
Bigarren Mundu Gerra
Bigarren Mundu Gerrak, Euskal Herrian, hainbat arlotan izan zuen eragina, eta hainbat neurritan. Izan ere, Ipar Euskal Herria gudako erretagoardia bilakatu zen, Hego Euskal Herria gudaz kanpo geratu zen bitartean. Bestalde, borrokalari aktibo zein pairatzaile pasibo izan, euskal herritarrek gudaren bi alderdietan parte hartu zuten. Gudan ziharduten herrialde nagusien armadetan borrokatu ziren (frantziar, estatubatuar, britainiar, espainiar edota sobietar gudaritzat), Espainiatik ihes egindako errefuxiatu gisara, komunismoaren aurkako borrokalari izanik, Nazio Batuen Erakundea sortzeko ahaleginak eginez edo Mauthausen kontzentrazio-esparruko gizagabekeriak pairatuz.
Alemaniak erraz menderatu zuen Frantziako Armada, eta Frantziako Gobernuak, 1940an Frantziako gudua galdu ondoren, armistizioa sinatu zuen Hirugarren Reicharekin. Itun horren ondorioz estatua bitan banatu zen: okupatutako aldea eta okupatu gabekoa. Ipar Euskal Herria ere bitan zatitu zen: alde batetik, kostaldetik Donibane Garazira bitarteko eremua okupatutako alde bilakatu zen; eta, bestetik, Donibane Garazitik Bearnoko mugaraino okupatu gabeko alde bezala geratu zen. Ekialdea Vichy hiriburutzat zuen alemaniarren estatu-txotxongilo bateko eskualde bihurtu zen. Philippe Pétain mariskalak zuzendutako Vichyko erregimenak Nafarroa Behereko zati bat eta Zuberoa gobernatzen zituenaren itxurak egiten zituen. 1942ko udazkenean gerraren egoera jasanezina zela eta, Hirugarren Reichak Frantzia kontinentala okupatu zuen (tartean Ipar Euskal Herria), armistizioan emandako hitza janez.
Parisen okupazioaren ondorioz, Eusko Jaurlaritzak bertako bere egoitza presa batean utzi zuen, bertan dokumentu ugari utziz; ondorioz, alemaniarrek dokumentu sekretu horiek agintari frankistei helarazi zizkieten, eta Álava espioi eta elkartasun sarea desegin zuten 1940ko abenduan. Ipar Euskal Herriko egoera ezohikoa zen oso: bizitza sozialak geldialdia izan zuen (adibidez, Baionako bestak ez ziren ospatu ); euskal herritarrek alde bien alde egin zuten (adibidez, Jean Ibarnegarai, Pétainen gobernu bitan parte hartzeaz gainera, Frantziako Erresistentziako kidea ere izan zen ). Gerraren lehen fasean, Aitzina aldizkaria loratu zen, euskal abertzalea eta alemaniarren zalea; Jon Mirande idazleak ikusten zuen alemaniarren okupazioa egokiera ederra izan zitekeela Euskal Herriak frantses nagusigoa gainetik kentzeko. Aldiz, beste euskaldun batzuk faxismoaren aurka engaiatu ziren, eta buru-belarri lagundu zuten Comète iheslari sarean Frantzia-Espainia mugan.
1940an alemaniarrek Atlantikwall edo Atlantikoko harresia eraiki zuten Mendebaldeko Europa eta Euskal Herriko kostaldean, tartean Biarrizko itsaslabarrean. 1940ko ekainaren 27an, Wehrmachtek Euskal Herriko kostaldea okupatu zuen. Kriegsmarine uztailaren hasieran heldu zen. 1942. urteko bukaerarako, 286. Itsas-Armadaren Artilleria-taldeko komandantea zen Ludwig korbeta-kapitainak, Organisation Todt ingeniarien batera, Talaian BA 39-40 izeneko komandantzia postua eraiki zuen. Iparraldean Mac Croskey jeneralak Saint-Martin itsasargian zegoen BA 34 laguntza postuan, Angeluko Amodio Ganbera hondartza defenditzen zuen. Hegoaldean BA 41 posizioak Lapurdiko kostaldea defenditu behar zuen. Hala ere, lehorreratzea ez zen Euskal Herrian egin Normandian baino. 1944ko martxoaren 17an, aliatuek Biarritz bonbardatu zuten, Parmako aireportua erasotzera zihoazela. Alemaniarrek hegazkin bat bota zuten. Guztira Biarritzen 99 lagun eta Angelun 41 lagun hil ziren aliatuen bonbardaketetan.
Francoren diktadura
Francoren diktadura, diktadura frankista edo erregimen frankista1939tik 1975ra Espainian ezarritako erregimen politiko diktatoriala izan zen, Francisco Franco Bahamonderen buruzagitzapean. Espainiako Gerra Zibiletik 1975ean hil zen arte iraun zuen.
ETAren sorrera
1952an, Francoren diktadura garaian, Ekin isilpeko talde politikoa sortu zuten Bilboko unibertsitateko ikasle batzuek. 1956 urtean, talde hau EGIrekin elkartu zen, baina taldean sortzen diren desadostasunak direla eta, 1958 urtean taldea bereizi eta EGItik alde egindako kideek ETA sortu zuten 1959ko uztailaren 31n. Hasiera batean EAJren erosokeriari eta utzikeriari erantzuteko sortu zen, eta egin zituen lehen ekintzak euskal kulturaren aldekoak izan ziren nagusiki. Garai hartan, oraindik ez zuen sozialista izaera, geroago hartuko zuen. 1960ko hamarkadan ETAk erakutsi zuen euskal gizartea bizirik zegoela eta, frankismo latza jasan arren, gai zela bere identitate nazionala berreskuratzeko.
Taldeko zuzendaritzako partaideak Eneko Irigarai, Lopez Dorronsoro, J.L. Alvarez Enparantza Txillardegi, J.M. Benito del Valle, J. Manuel Agirre, Patxi Iturriotz eta Julen Madariaga izan ziren. Testuinguruan optimismo historikoa dago, munduan Gerra Hotzaren ondorioz sorturiko hainbat talde armatu marxista, alde batetik, eta deskolonizazio prozesuan dauden beste hainbat, bestetik. 1959an Kubako Iraultza gertatzen da eta 1960an Algeriako Gerran Frantziak lehen galdera garrantzitsuak ditu. Gainera EAJrekiko desadostasunak geroz eta handiagoak dira, «ezer ez egitea» leporatzen diote ETAko militante gazteagoek.
1961eko uztailaren 18an, Francoren aldeko soldadu ohiez betetako tren bat burdinbidetik ateratzen saiatu zen eta Espainiako bandera zenbait erre zituzten Donostian. Ekintzaren ondorioz, atxiloketa ugari izan zen, eta zuzendaritzako kide Madariagak, del Vallek, Irigaraik eta Elosegik erbestera ihes egin zuten. Horrela, erakundearen barne antolaketa deseginik geratu zen. ETAk 1968an hilko zuen lehendabizikoz, hainbat urtez bestelako ekintzak egiten aritu eta gero: kaleetan Euskal Herriko ikurrinak jarri, salatariak mehatxatu eta ehunka plaka frankista hautsi, batik bat.
Tracheloptychus petersi
Tracheloptychus petersi Tracheloptychus generoko animalia da. Narrastien barruko Gerrhosauridae familian sailkatuta dago.
Euskal Herriko historia
Autonomia Estatutuak
Autonomia eratu ondoren, Gabriel Urralburu buru zuen PSNk gobernatu zuen Nafarraoa, batzuetan, UPNren laguntzarekin. Hala ere, Nafarroan UPN eta AP (oraingo PP) batutakoan, lehendabiziko indar politikoa bilakatu ziren, eta Juan Cruz Alli Nafarroako Gobernuburua izan ahal zen (1991). Nolanahi ere, Juan Cruz Alli bera alderdi politikotik aldenduz joan zen, batik bat Alfredo Jaime, garaiko Iruñeko alkate alderdikidearekin izandako ika-mikengatik. Azkenean UPN utzi eta CDN osatu zuen. UPN erdibituta, 1995eko hauteskundeek aldaketa politikoa ekarri zuten, eta PSN, CDN gehi EA alderdiek Javier Otano presidente zuten gobernua eratu zuten, IUN-NEBaren aldizko babesarekin. Gobernu horrek, ordea, ez zuen luze iraun, 1996an desegin baitzen Otano Auzia zela eta. Izan ere, Javier Otano presidenteari Suitzan diru-kontu sekretuak izatea leporatu baitzioten.
Javier Otanok dimititu eta politika utzi zuen. PSN ohiz kanpoko biltzarrak kudeatzen zuen, zeinek UPNri aldizko laguntzak eskaini zizkion gobernua osa zezan. Miguel Sanzek 1996tik aurrera izan du boterea Nafarroan. Alabaina, 2007ko hauteskundeetan, gobernu alternatiboa antolatzeko gehiengoa atera zen. PSN, Na-Bai eta IUN-NEBen arteko gobernua ez zen gauzatu, eta Miguel Sanzek jarraitu zuen agintean, oraingo honetan PSNren aldizkako babesarekin. Horrek, ordea, UPN eta PPren arteko bereizketa ekarri zuen 2008an, nahiz eta erkidegoko gobernantzan inolako eraginik ez izan.
2014
Azaroaren 7an jakin zenez, pobrezia erreala %11 handitu zen EAEn azken bi urteetan. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan 127.400 lagun zeuden pobrezian, Eusko Jaurlaritzak egindako azken azterketaren arabera. Foessa txostenaren arabera, Hego Euskal Herrian 475.000 pertsona inguru bazterketa egoeran zeuden, herritarren %16,7. Ipar Euskal Herrian 32.000 bat lagun zeuden pobrezian, Caritasek zioenez.
Nafarroan, PSNren ekimenez eta UPNren botoekin, prozedura azkar bidez onartu zuten gizarte elkarrizketaren kontseiluaren legea. CCOO, UGT eta CEN finantzatzea egotzi zieten EH Bilduk, Geroa Baik eta PPk.
Abenduaren 4an jakin zenez, independentziak inoizko indarrik handiena (%35) zuen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan eta %74 galdeketa egitearen alde zeuden.
Abenduaren 19an jakin zenez, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan %62 independentziari buruzko erreferenduma egin nahi zuten. %35ek bozkatuko zuketen alde, eta %34k aurka.
Jonesboro (Maine)
Jonesboro Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Washington konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
NGC 3096
NGC 3096 galaxia bat da, Hydra konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Dimaro
Dimaro Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Dimarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hyporthodus ergastularius
Hyporthodus ergastularius Hyporthodus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Frysztak udalerria
Frysztak Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko landa-udalerri bat da, Strzyżów barrutian kokatuta. 90,63 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 10503 biztanle zituen.
1950eko Frantziako Tourra
116 txirrindularik parte hartu zuten, txirrindulari kopuru ezberdina zuten 14 taldetan banatuta. Horietatik, soilik 51 txirrindularik amaitu zuten proba, talde bakar batek ere proba bere txirrindulari guztiekin amaitzea lortu gabe.
Frantziako Tourraren edizio honetan sekulako iskanbila sortu zen Gino Bartali, Italiako talde nazionaleko liderra zena, Jean Robicen erorketa eragin izana egozten zioten zenbait ikuslek mehatxatu eta eraso zutenean. Erantzun bezala, italiar txirrindulari guztiek, une horretan probako liderra zen Fiorenzo Magni barne, lasterketa utzi zuten 12. etapan zehar, eta Tourraren antolakuntza 15. etaparen helmuga aldatzera behartu zuten, hasiera batean Sanremon aurreikusia zegoena, baina azkenean Mentonen finkatu zena, errepresalien beldur.
Aldora (Georgia)
Aldora  Georgiako estatuko herri bat da. Lamar konderrian kokatua dago. 2010ean 103 biztanle zituen, 0.63 kilometro koadrotan banatuta.
1950eko Frantziako Tourra
Edizio honetan kontroletik kanpokoa ezarri zen etapa bakoitzaren amaieran, kanporatu ugari eragin zituena.
Irabazleak, Ferdinand Küblerrek, proba batez beste 32,778 kilometro orduko abiaduran bete zuen, suitzar jatorriko txirrindulari batek Tourra irabaztea lortzen zuen lehen aldia izan zelarik.
Partehartzaileak
A : Etapan zehar abandonatu zuen ; NP : Ez zuen etapa hasi ; E : Kanporatua.
Artikulu hau frantsesezko eta gaztelaniazko wikipedietatik itzulia dago
Dipsas
Dipsas Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikatik Mexikora bizi dira.
Millières (Marne Garaia)
Millières Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Millières udalerrian erroldatutako biztanleak 127 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 65 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 65etxeak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 49 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Outaouais (eskualde administratiboa)
L'Outaouais Quebeceko eskualde administratiboa da. 07 kodea erabiltzen da eskualde hau identifikatzeko. Hiri nagusia Gatineau da.
Izena eman dion ibaiak (ingelesez Ottawa River) Quebec eta Ontario banatzen dituelarik, bigarren honetan dagoen Ottawa ("Outaouais" toponimoak duen etimologia bera duena) hiriburu federala parez pare egoteak eragin handia du: "Ottawa-Gatineau" edo "(Kanadako) hiriburu nazionalaren eskualdea" ibaiaren bi aldeetako udalerri batzuek osatzen dute.
Millières (Marne Garaia)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 73 ziren, horien artean 58 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 58 pertsona aktiboetatik 52 lanean zeuden (31 gizon eta 21 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Outaouais (eskualde administratiboa)
Geografia
Outaouais ibaia San Laurendiren adar nagusietakoa da. Bere izena eskaintzeaz gain, eskualdearen eta probintziaren hegoaldeko muga markatzen du, mendebalde-ekialde norabidean. Beste ardatza, iparralde-gegoalde norabidean, Outaouaisen ibaiadarra den Gatineau ibaia da; nahiko zentrikoa eskualdearen barruan iparraldeko baso eta mendialde sakonetatik Ottawako ateraino heltzen da. Azken gune honetan Outaouais ibaiarekin bat egin eta bere izena daraman hirira -eskualdeburua- heltzen da.
Millières (Marne Garaia)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Outaouais (eskualde administratiboa)
Historia
Algonkin jatorriko herriaren lurrak, europarren historia Samuel de Champlainen 1613ko bisitaldiarekin hasi zen.
Millières (Marne Garaia)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Millières udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Outaouais (eskualde administratiboa)
Historia
Hala ere, oro har bere kolonizazioa beranduago hasi zen; 1800an Massachusettsen jaiotako Philemon Wright leialista -hau da, AEBetako independentziaren kontrakoa- eskualdera heldu zen. Egun Gatineau hiria dena sortu zuen. 1857an Ottawa Kanadako hiriburu izendatzeak inguruko herrientzat eragin handia ekarri zuen: harrezkero Outaouaisen bilakaera alde batetik hiri honi begira eta bestetik Quebecen barruan demografikoki, ekonomikoki...okupatzen duen leku garrantzitsuaren arabera suertatu da.
Hizkuntzak
Outaouaisen % 79,2 frantses hiztuna da; Papineaun % 93,5 dira eta Gatineaun bertan, Ottawa hain hurbil egon arren % 81,1. Plaisancen % 98ra ere heltzen da.
Aldiz, bada -Quebecen ia kasu bakarra da- MRCrik gehiengo (% 57,2) ingeles hiztuna duena: Pontiac; han % 41,4k besterik ez du frantsesa ama hizkuntzatzat eta Shawvillen %86,6 dira ingeles hiztun; eremu horretan kolonizazio leialista, irlandar, eskoziar eta abarren garrantzia argitzen duena. Pontiaceko egoera politiko eta linguistikoa ez da arazorik gabea.
Jatorriko herriak
Eskualdeak berak jatorri autoktonoa (endonimoa dena gainera) duen izena darama. Egun ehuneko txikia osatzen badute ere, oraindik lurralde aldetik anishinabeg (algonkin) herriak bere inportantzia gordetzen du; eskualdeko iparraldean badituzte bi "indiar erreserba", Kitigan Zibi eta Kitiganik (Lac-Rapide) eta Abitibi-Témiscaminguen bizi diren beren herrikideekin batera lurralde zabalean presentzia sendoa dute eta beren hizkuntzari eusten diote.
MRCak eta baliokidea
Eskualdeak 4 "Eskualdeko konderriko udalerri" (MRC) ditu eta bere baliokidea den beste bat, Gatineau hiria; oro har 67 udalerri daude Outaouaisen. MRCak, baliokidea eta beren hiriburuak:
MRCetatik kanpo Kitiganik eta Kitigan Zibi udalerri autoktonoak daude.
Gąbin udalerria
Gąbin Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Płock barrutian kokatuta. 146,21 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11067 biztanle zituen.
NGC 3098
NGC 3098 galaxia bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Esther Zorrozua
Esther Zorrozua Eguren (Bilbo, Bizkaia, 1955 -) bizkaitar idazlea da.
Biografia
Filologia Erromanikoan lizentziaduna da Deustuko Unibertsitatean, eta Literaturan doktorea Euskal Herriko Unibertsitatean. Gaztelania Hizkuntza eta Literatura irakaslea da batxilergoko institutu batean.
FC Drita
FC Drita (Klubi Futbollistik Drita) Kosovoko futbol talde onenetakoa da, Gjilan hirikoa. Kosovoko 3 Liga irabazi ditu.
Esther Zorrozua
Biografia
2004an bere lehen eleberria argitaratu zuen: La casa de La Galea (2004). Esther Zorrozuarena da ere Bilbao, ciudad abierta (2006), Bilboko hiriaren omenez idatzitako narrazio-bilduma.
1345 Potomac
1345 Potomac asteroide gerrikoan aurkitutako 1345. asteroidearen izena da. 1908ko otsailak 4an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalfek Tauntonetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1908 CG zen. Bere izena Potomac ibaiagatik jasotzen du.
Le Torp-Mesnil
Le Torp-Mesnil Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 124 etxebizitza zeuden, 108 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 121etxeak ziren. 108 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren eta 12 alokairuan okupaturik zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 88 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 55 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 199 ziren, horien artean 152 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 152 pertsona aktiboetatik 142 lanean zeuden (82 gizon eta 60 emakume) eta 10 langabezian zeuden (1 gizon eta 9 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Torp-Mesnil udalerrian 116 unitate fiskal zeuden, 306 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.957 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 zurgina.
2000. urtean Le Torp-Mesnil udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 305 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Amoríos
Amoríos (Amodio kontuak), Silvio Rodríguez abeslari kubatarraren estudio albuma da, 2015ean plazaratua EGREM diskoetxearen eskutik.
Ezaugarriak
Album honetan bildutako kantak zaharrak dira, 60. eta 70. hamarkadakoak. Disko honen ezaugarri nagusia lehen aldiz Mujer con sombrero tetralogiaren abesti guztiak elkarrekin grabatu zituela da: Dibujo de mujer con sombrero, Óleo de mujer con sombrero, Detalle de mujer con sombrero eta Mujer sin sombrero. Horietatik bigarrena bakarrik ezagutzen zen grabatuta.
Fitz-James
Fitz-James Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fitz-James udalerrian erroldatutako biztanleak 2.450 ziren. Familiak 907 ziren, horien artean 224 pertsona bakarrekoak ziren (116 bakarrik bizi ziren gizonak eta 108 bakarrik bizi ziren emakumeak), 279 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 312 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 92 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 973 etxebizitza zeuden, 919 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 45 hutsik zeuden. 764 etxeak ziren eta 205 apartamentuak ziren. 919 etxebizitza nagusietatik 673 bere jabearen bizilekua ziren, 228 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 91 etxek bi zituzten, 155 etxek hiru zituzten, 303 etxek lau zituzten eta 365 etxek bost zituzten. 717 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 446 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 406 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.708 ziren, horien artean 1.169 aktiboak ziren eta 539 inaktiboak ziren. 1.169 pertsona aktiboetatik 1.062 lanean zeuden (564 gizon eta 498 emakume) eta 107 langabezian zeuden (44 gizon eta 63 emakume). 539 pertsona inaktiboetatik 203 erretiraturik zeuden, 129 ikasten zeuden eta 207 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fitz-James udalerrian 929 unitate fiskal zeuden, 2.270,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.447 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 88 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 35 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 igeltseroak, 2 margolariak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 1 aldi baterako lan enpresa, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 13 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 brikolaje denda handika, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 2 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 altzari denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Fitz-James udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Allenhurst (Georgia)
Allenhurst  Georgiako estatuko hiri bat da. Liberty konderrian kokatua dago. 2010ean 695 biztanle zituen, 2.85 kilometro koadrotan banatuta.
Fitz-James
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an psikiatriko 1 eta botika 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kyle MacLachlan
Kyle Merritt MacLachlan (Yakima, Washington estatua, 1959ko otsailaren 22a) estatubatuar aktore bat da.
Mundu mailan batez ere David Lynchek zuzendutako Twin Peaks kultuzko telesaileko protagonista izateagatik ospetsu bilakatu zen. Berak antzeztutako film nabarmenen artean honakoak daude: Dune (1984), Blue Velvet (1986), The Hidden (1987), The Doors (1991), The Flintstones (1994) eta Showgirls (1995).
Hyporthodus exsul
Hyporthodus exsul Hyporthodus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Ježekita
Ježekita mineral bat da.
Ezaugarriak
Ježekita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Dorsino
Dorsino Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Dorsinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dublingo portua
Dublingo portua (Dublin Port; Calafort Átha Cliath) Irlandako porturik handiena da. Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan kokatua dago. Herrialde honetan itsaso bidezko trafikoaren bi heren portu honetatik iragaten da. Nagusiki Dublingo Iparraldeko ekialdeko muturrean kokatua dago, Liffey ibaiaren bokalean eta Dublingo badian.
Hiriaren iparraldea eta Dublingo aireportuarekin Dublingo portuko tunelarekin lotzen da.
Echinanthera
Echinanthera Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikan bizi dira.
Independentzia erreferendum
Independentzia erreferenduma edota independentzia galdeketa, lurralde bateko hiritarrek, nagusiki kultura, hizkuntz eta historia berbera duen herrialde batekoek, estatu independiente bat bilakatzea nahi duten erabakitzeko erreferenduma da.
Herri galdeketa deritzon baliabide demokratikoak hiritarrei zuzeneko demokrazia eta parte hartzezkoa egiteko bide bat ematen die, bitartekorik gabe, eta bere bidez beren herrialdearen etorkizun juridikoa zein izango den erabakitzen da. Erreferendum mota hauek zilegitasuna eta lege onarpena dute, nazioarteko zuzenbideak herrialdeen autodeterminazioa onartzen baitu.
Gać udalerria
Gać Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko landa-udalerri bat da, Przeworsk barrutian kokatuta. 35,96 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4616 biztanle zituen.
NGC 3101
NGC 3101 galaxia espiral bat da, Sextans konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Astyanax venezuelae
Astyanax venezuelae Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
1347 Patria
1347 Patria asteroide gerrikoan aurkitutako 1347. asteroidearen izena da. 1931ko azaroak 6an aurkitu zuen Grigory Neujminek Simeisetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1931 VW zen. Bere izena Aberriagatik jasotzen du.
Astyanax varzeae
Astyanax varzeae Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Tylopilus
Tylopilus 100 espezie baino gehiago dituen Boletaceae familiako onddo genero bat da, Boletus generoaren ahaidea. Bere kiderik ezagunena Tylopilus felleus da, Europan aurki daitekeen espezie bakarra. Espezie gehienak Ipar Amerikan aurki daitezke, adibidez Tylopilus alboater espezie jangarria. Australian ere hainbat espezie aurki daitezke.
Espezie guztiek mikorrizak osatzen dituzte zuhaitzekin. Poroen gainazal arrosa dutelako bereizi daitezke.
Espezieak
2015eko abuztuan Index Fungorumek 111 espezie zerrendatzen zituen. Horietatik 40 Ipar Amerikan.
Hyporthodus flavolimbatus
Hyporthodus flavolimbatus Hyporthodus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Mazedoniera
Mazedoniera (, makedonski jazik, ahoskatua) indoeuropar hizkuntza da, jatorriz Europako hego-ekialdean egindakoa, diasporan ere komunitate esanguratsuak egon arren.
Grafia zirilikoa du eta bulgariera da haren mintzairarik hurbilena.