cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Ødegaard
Strømsgodset
2011n, Ødegaard, zeina Strømsgodset I. F. taldearen beheko mailetan zebilen, hasi zen lehen taldearekin entrenatzen, 13 urte zituela. Urte hartan debutatu zuen lehen taldearekin, adiskidantzazko partida batean Mjøndalen I. F. taldearen kontra. Halabar, probak egin zituen Manchester United eta Bayern Munich taldeetan, baina Norvegiara itzuli zen. 2013an, 14 urte zituela, jokatu zuen gazteekin (jeneralean 17 eta 19 urte arteko jokalarien artean) eta hirugarren taldean, Norvegiako futbolaren bosgarren mailan.
2014ko urtarrilean, ofizial egin zen lehen taldean jokatuko zuela, nahiz eta kontraturik ez sinatu, futbolari oso gaztea baitzen. Akordioaren arabera, astean bi iluntzetan Mjøndalen taldearekin entrenatzen zen, Norvegiako 2. mailakoa, non aita zuen entrenatzaile-laguntzaile.
2014ko apirilaren 13an debutatu zuen partida ofizial batean futbol profesionalean Aalesunds F. K. taldearen kontra, Marienlyst estadioan. Artean 15 urte zituen, eta bihurtu zen inoizko jokalaririk gazteena Tippeligaen delakoan jokatzen. Hilabete geroago, bi urterako kontratua sinatu zuen. 2014ko kanpaina amaitutakoan finkatua zegoen titular gisa, 23 partida jokatuta eta 5 gol eginda. Prentsak, liluratuta, nabarmendu zuen zelako trebetasun teknikoa zuen eta zelako joko-ikusmena, lerro artean mugituz paserako aukerak sorttzeko. Hori zela-eta, Europako talde handien arreta erakarri zuen, kontratua egin nahi zioten-eta 16 urte betetzen zituenean, legeak markatutako gutxieneko adina. Entrenatu ere entrenatu zen zenbait klubetan, hala nola Bayern Munich eta Liverpool.
Uztail amaieran, Sandnes Ulf taldearen kontra bisitari moduan jokatutako partidak eztabaida bizia eragin zuen Norvegiako zenbait egunkaritan, VG, Dagbladet eta Aftenposten, mutila prest ote zegoen Norvegiako selekzioarekin jokatzeko. Izan ere, partida hartan Ødergaardek hiru gol egin zituen eta asistentzia bat eman. Orobat, falta bat egin zioten, penalti izango zena, eta bere taldekide batek huts egingo zuena. John Arne Riise, Norvegiarekin partida gehien jokatutako jokalariak eskatu zuen Ødegaard gazteak jokatzea Europako selekzio handien kontra. Aldiz, Nils Johan Semb Norvegiako hautatzaile ohiak esan zuen Europako 15 urteko jokalaririk onenetakoa izanda ere, oraindik ez lukeela jokatu behar Norvegiako selekzioarekin. Prentsak jokalariari galdetu zionean ea prest egongo litzatekeen Norvegiarekin jokatzeko, hark baietz erantzun zuen.
Bodianus macrourus
Bodianus macrourus Bodianus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Martin Ødegaard
Strømsgodset
Abuztuaren 15ean, bisitari moduan I. K. Start taldearen kontra eskuin-hegalean jokatu, eta hiru asistentzia eman zituen, 2-3 irabazita. Urriaren 19an lehen aldiz bi gol sartu zituen partida berean, Lillestrøm S. K. taldearen kontra. Taldeak laugarren egin zuen Ligan, eta lehen aldiz sailkatu zen UEFAren Europako Ligarako. 23 partidatan 5 gol eta 7 asistentzia egin zituen.
Real Madril
Denboraldi horretan hamaika partida jokatu zituen Castillarekin, baina maiatzaren 23an debutatu zuen Real Madrilen, Cristiano Ronaldo ordezkatu zuenean denboraldiko azken partidaren bigarren zatian, Getafe CFren aurka. 7-3ko garaipen hartan, Ødergaard bihurtu zen Ligan klubaren historian inoiz debutatu zuen jokalaririk gazteena, orduan 16 urte eta 157 egun baitzituen.
Utzita Herbeheretan
2017ko urtarrilean, utzita joan zen Eredivisie herbeheretar ligara, Heerenveen taldera, non jokatuko zuen 2018ko ekainaren 30a arte. Debutatu zuen Alkmaar Zaanstreek taldearen kontra, eta amaitu zuen denboraldi hura 17 partida jokatuta eta gol 1 eta 3 asistentzia eginda. Bigarren denboraldian hobeto aritu zen, gehienetan titular gisa.
2018ko abuztuaren 21ean, Martin Ødergaard beste talde herbeheretarrera joan zen utzita, SBV Vitesse izenekora. Herenveen taldean ondo jokatu bazuen, Vitessen, jauzi bat egin zuen: denboraldia amaitutakoan, hautatu zuten Herbehereetako Ligako talde idealerako, zerrenda batean non zazpi ziren Ajax taldeko jokalariak eta hiru PSV Eindhovenekoak.
Utzita Real Sociedaden
Ikusita zein ondo jokatu zuen Ødergaardek Herbeheretan, zenbait taldek eskatu zioten Real Madrili utz ziezaien, baina, antza denez, azken hitza berea izan zen, eta berak Real Sociedad aukeratu, klubak dituen planteamendu eta joko estiloagatik. Horrela, 2019ko uztailaren 5ean, Real Sociedad taldeak publiko egin zuen Martin Ødergaard utzita iritsiko zela bi denboraldirako.
Abuztuaren 25ean bere lehen gola egin zuen Realarentzat Mallorcan, 0-1 irabazita. Ordutik, sekulako maila eman du errealean, Mikel Oiartzabalekin reala europako postuetara gidatuz. Aipatzekoak dira, denboraldiaren lehen erdian emandako erakustaldi batzuk, Eibarren eta Osasunaren aurkako derbietan sartutako golak adibidez.
Gazte mailetan
Sub-17 selekzioan jokatu aurretik, Ødegaardek jokatu zuen Sub-15 eta Sub-16 mailetan. Sub-17an debutatu zuen Islandiaren kontra. Geroago elite mailan jokatu zuen Europa 2014 txapelketako sailkatzeko partidetan, eta bertan hiru partidatik bitan jokatu zuen, nahiz eta bere taldea iritsi ez txapelketaren finalera.
Sub-21 selekzioak deituta, 2017an jokatu zuen Eurokopa sub-21rako sailkapena Ingalaterraren kontra. Partida osoa jokatu zuen, baina galdu egin zuten 1-0. Lehenago debutatu zuen, 2014ko irailaren 4an, Portugalen kontra.
Horiek izan ziren Norvegiako selekzioaren gazte mailetan jokatutako partidak, 15 urterekin salto egin baitzuen talde nagusira.
Selekzio nagusia
2014ko abuztuaren 19an Norvegiako selekzioak deitu zion, adiskidantzazko partida bat jokatzeko Arabiar Emirerri Batuen kontra. Debutatu zuenean, bihurtu zen inoizko jokalaririk gazteena bere herrialdeko selekzioarekin jokatzen. Aldiz, debuta lehiaketa ofizialean 2014ko urriaren 13an gertatu zen, Eurokopa 2016rako sailkapenekoa jokatu zuenean Bulgariaren kontra. Orduan ere bihurtu zen jokalaririk gazteena selekzioen arteko Eurokoparen sailkapenekoak jokatzen.
Iraia Iturregi
Iraia Iturregi Sustatxa (Bilbo, Bizkaia, 1985eko apirilaren 24a - ) futbolaria da. Atzelari postuan jokatu zuen emakumezko Athletic Cluben 2002tik 2017ra arte. 2020-2021 denboraldian entrenatzailea da Athleticen.
Martin Ødegaard
Selekzio nagusia
Handik aurrera Sub-21 mailan jokatu zuen aldi batez, 2017ko azaroaren 11 arte, non adiskidantzazko partida bat jokatu baitzuen Mazedoniaren kontra, 69 minutu jokatuta.
Iraia Iturregi
Bilboko Aste Nagusiko pregoilaria izan zen 2012an taldeko kapitaina zela.
Rolf Gölz
Rolf Gölz (Bad Shussenried, 1962ko irailak 30a) alemaniar txirrindulari ohi bat da, profesionala 1985 eta 1993 artean. Bere garaipenik handienak Frantziako Tourrean lortu zituen, 2 etapa irabaziz.
Martin Ødegaard
Bizitza pertsonala
Ødegaard futbolari ohi baten semea da, Hans Erik Ødegaard, zeinek erdilari moduan jokatu baitzuen Strømsgodset eta Sandefjord Fotball taldeetan, entrenatzaile lanetan hasi aurretik, Mjøndalen IF taldean lehendabizi eta Real Madrilen gazte mailetan gero. Martin gaztea Bigarren Hezkuntza ikasten ari zen profesional moduan debutatu zuenean; harrezkero baina, osatu du derrigorrezko hezkuntza Norvegian. Liverpool taldearen miresle handia da, zeina deitu baitu “ametsezko kluba”. Mutikotan, berriz, Messi bezalakoa izan nahi zuen.
Ødegaard familia kristau batean hazi da, eta adierazi du bere erlijio sinesmena bere bizitzaren parte inportantea dela. 2015ean Time aldizkariak izendatu zuen 30. neraberik eraginkorrena munduan.
Selekzio nazionala
Ødegaard-ek 2014ko abuztuaren 27an egin zuen debuta Norvegiako selekzioarekin, 15 urterekin debuta egiten jokalari gazteena bihurtu zelarik. Gaur egun kapitaina da. Orainarte 28 partidu jokatu ditu, eta gol bat sartu du. Gainera, 6 asistentzia banatu ditu.
Iraia Iturregi
Ibilbide meteorikoa
Horrela, Athleticen emakume taldea 2002-03 denboraldian sortu zen, Leioa Futbol Taldeagaz batu zenean. Leioa Taldea bi urte lehenago sortua zen, 2000 urtean, lehenago Sondikako taldean aritzen zen jokalari batzuek klub berria sortu zutenean. Azkenean Sondikako jokalari gehienak talde berrira pasa ziren, eta hori izan zan lehenengo Athletic haren oinarria, hainbat fitxaketa egin baziren ere.
Martin Ødegaard
Selekzio nazionala
Aurretik 15, 16, 17 eta 21 urtez azpiko selekzioetan jokatu du.
Iraia Iturregi
Ibilbide meteorikoa
Leioa taldeak ia partidu guztiak irabazi zituen. Azken mailatik abiatuta nahiko izan ziren bi denboraldi gorengo mailara heltzeko. Eta ez hori bakarrik, azken urte horretan Superligan, jokatzeko aukera eskuratu zuten, eta Athleticek, ikusitakoarekin txundituta zegoena, talde biak batzeko eskaintza bat luzatu zien. Eta Leioak onartu zuen.
Rolf Gölz
Erretiratu ondoren Gerolsteiner taldearen kirol zuzendaria izan zen.
Iraia Iturregi
Ibilbide meteorikoa
2002ko urriaren 6an debutatu zuen Iraiak Athleticekin, 17 urterekin.
Geroago, beste bi urtean jarraian irabazi zuten Superliga. Hala ere, emaitzak ez ziren hasierako denboraldian bezain ikusgarriak; lehen urteko gol festak ohikoak izan ziren, hurrengo bi urteetan berriro irabazi zuten baina nagusitasuna ez zen erabatekoa izan.
Guztira Athleticen 15 denboraldi egin zituen, 402 partida eta 64 gol.
Bizkaiko selekzioa
2003an Bizkaiko andren futbol taldeak Akitaniako taldeagaz jokatuko zuenean ere aritu zen irantzu Usansoloko Unkina futbol-zelaian. Talde horretan jokatu zuten Athletic taldeko Iraia Iturregi eta Irantzu Castrillo, Umore Ona taldeko Ainhoa Vez, Bilbaoko Alazne Santa Llana, eta Erreka-ortuko Irune Murua.
Selekzioa
2003-04ko denboraldian Europako 19 urte azpiko Txapelketa irabazi zuen.
Borroka-arte
Borroka-arteak edo borroka arteak —arte martzialak ere deituak— borrokako praktika eta tradizio kodetuen sistema zabalak dira, hainbat arrazoiz praktikatzen direnak: autodefentsa, lehia, osasun fisikoa edo garapen fisiko eta espirituala.
Arte martzial terminoa Ekialdeko Asian sortutako hainbat borroka arteri lotuta ageri da askotan, baina jatorriz Europan erabili izan zen XVI. mendetik aurrera, bertan garatutako borroka sistemak izendatzeko. Terminoa latinetik dator (euskaraz "Marteren artea") eta erromatarren gerra jainkoa zen Marteren omenezkoa da.
Borroka arte batzuk tradizionaltzat hartzen dira eta etnia, kultura edo erlijio bati lotuta daude; beste batzuk elkarte edo pertsonaren batek sortutako sistema modernoak dira.
Arte martzialen hainbat estilo eta eskola daude, suzko armak eta bestelako armamentu modernoak erabiltzea baztertzen dutenak. Gaur egun arte martzialak kirola, osasuna, babes pertsonala, garapen pertsonala, diziplina mentala, izaera lantzea eta autokonfiantza bezalako arrazoiengatik praktikatzen dira. Gainera, esanahi zorrotza "arte militarrena" denez gero, gorputzez gorputz borroka mota guztiei eta arte militar historikoei aplikatzen zaie. Borrokarekin eta armekin duen lotura hori dela-eta, kirol-modalitatetzat hartzen diren sistemei buruzko ezagutzak biltzen ditu (adibidez, boxeoa, esgrima, arkuteria eta borroka askea), baina horien jatorri historikoa arlo militarrean egon zen.
Helburua
Arte Martzial baten lehen helburu nagusia entrenamendu diziplinatu baten bidez nortasunaren garapen integrala lortzea izan behar da, non oinarri moralak, arte horien oinarrizko zutabeak, sendotuko diren eta hezkuntza-metodo gisa duen balioa ematen dioten. Gazteen artean garapen harmonikoa lortzea, ahalegin psikofisikoa erregulatzea eta adinaren benetako aukerekin bat datorren eskakizuna da, eta helduenetan, berriz, artean mantentze fisikoa, bizi-kalitate hobea emango diena. Izan ere, diziplinaren oinarri teknikoen barruan, autodefentsarako ahalik eta     gaitasun onena eta kirol-arloa garatzea da, betiere aurreko hiru helburuen osagarri gisa   izanda.
Arte martzialen irakasketari dagokionez hezkuntza-orientazioa rekin batera, borroka-arteetara egokitutako askotariko jolasa k egitea dute helburu, hau da, tradizio nalen jatorria ri eta bilakaera historikoari, esanahi ari, espazioaren kokapenari eta denborari hurbiltzea. Jokoa eta ariketa fisiko ez-lehiakorra sustatzea. Hari beretik, haurrek eskubidea dute txapeldun izateko eta ez izateko. Ikasleen arteko harremana erraztea eta ikasle guztiak taldean integratzea, mugimen-ezaugarriak edozein direla ere, eta baztertze-egoerak eta egoera konplexuak ezabatzea garrantzitsua da. Ondorioz, kirol-ohituren finkapena bultzatzea, lankidetzan, elkartasunean eta tolerantzian heziz, bai eta aurkariarekiko errespetua ere, jokabide oldarkorrak saihestuz. Gizarteko, higieneko, nutrizioko eta ariketa fisikoko ohiturak indartzea. Ikasleengan gertuko ingurune fisiko eta naturalarekiko errespetuzko jarrera sortzen laguntzea. Denek parte hartuz eta irabaziz, gainditzeko espiritua sustatzea.
Historia
Martzialtasun hitzak Marte zen erromatar kulturaren Jainko Gerlariari zor dio jatorria. Horregatik, gaur egun, martzialtasunak diziplina militarrari, armadari edo gerrari buruzko guztia esan nahi du. Bestalde, artea hitzak gizakiak emozio edo sentimendu bat modu ederrean adierazteko duen aukerari egiten dio erreferentzia. Horrela, esaten da «arte martzialak» gizakiak sortutako sistemen izen generikoa dela, diziplina militarreko eta defentsa pertsonaleko teknikarik onenak adierazteko eta irakasteko helburuarekin.
Izan ere, borroka-arteak eta agresibitatea indarkeria fisikoarekin bereizten dituena teknikak sistema koherente batean antolatzea eta metodo eraginkorrak kodetzea da. Hala, ekialdeko herrialde nagusiek beren defentsa pertsonaleko sistema garatu zuten, beren kultura- eta erlijio-tradizioen eta ezaugarri fisiko eta etnikoen arabera. Japonia Karate taldearekin, Txina Kung-fu taldearekin eta Korea Taekwondo taldearekin.
Arte martzialen jatorria oso urrutikoa da, Kristo ren jaiotza baino 2.000 urte lehenago ere praktikatzen zirela uste da; historialarien arabera, monje budisten irakaspenei esker zabaldu ziren Ekialde osoan, bidelapurren eta animalia basatien bidaietan babesteko defentsa pertsonaleko sistema bat asmatu baitzuten.
Bodhidarma edo Daruma Taishi monje budistari egozten zaio, bereziki, ekialdeko arte martzialen lehen sistematizazioa; monje hindu horrek, bidaia bat egin zuen Txina ko Honan probintziara, non Shaolinen tenpluan Zen Budismoa irakasten zuen, diziplina fisiko, mental eta borrokako ariketez gain; borroka sistema horri, berriz, wudista deitu zioten.
Tangara vassorii
Tangara vassorii Tangara generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Borroka-arte
Egipto, Grezia, Afrika eta Erroma
Ez dago arte martzialak noiz sortu ziren zehatz-mehatz kokatzen laguntzen duen dokumenturik, horrek garapen-prozesu luzea baitakar. Hala ere, esan daiteke borroka dela zibilizazio ezberdinetan ezagutzen den borroka-metodorik zaharrena.
Afrika ko hegoaldeko gudari zuluek garrotea, lantza eta ezkutua bezalako arme kin borrokatzeko taktikak eta teknikak garatu zituzten. Shaka gerlariak (XVIII. eta XIX. mendeak) masako gerra-teknikak irauli zituen, assagaia gehituz (sastakatzeko lantza bat, helduleku laburrago batekin), baita bere armada entrenatzeko modua eta Afrika ko beste tribu batzuen aurka eta ondoren ingelesen aurka erabilitako taktikak ere.
Grezian, Olinpiak o jokoetan parte hartzeaz gain, hiritarren egoera fisikoa mantentzeko eta gerrarako prestatzeko ere balio zuten hiru borroka-sistema mota praktikatzen ziren: boxeo a, borroka eta pankrationa, guztiak borroka-metodoak. Grezia ko adierazpen artistikoetan borroka-teknika desberdinak ikusten dira, teknika «zikinak» erabiltzea barne, hala nola begiei egindako erasoak eta haginkadak. Aldi berean, armak erabiltzeko teknikak garatu behar izan zituzten. Espartan, berriz, gerra-praktika nabarmendu zen txikitatik. Bere aplikazioaren adibide gisa, falangearen erabilera dago, borroka formazio bat, greziar armadari bere inperioaren hedapenerako balio izan ziona. Alexandro Handia enperadorearen aldetik, borroka grekoko teknikak teknika indiarretan xurgatu ziren, eta teknika horiek, aldi berean, Txina n sartu zituen Bodhidharma monjeak. Hala ere, hipotesi horiek orain arte ez dute inolako euskarri historiko seriorik.
Antzinako Erroma n borroka zegoen, armekin ere egiten zena, besteak beste, Erromako Koliseo ko gladiadoreen borroketan. Erromatar armadak taldekako borroka azpimarratzen zuen, gladiador eak banakako borrokan trebatzen ziren bitartean. Gudari hauek esklabo ak ziren, arma kopuru handi baten erabileran eta esku hutsezko borrokan eraginkorrak izan behar zutenak. Bi gladiadore mota ospetsu dira trazioa eta retiariusa. Lehenengoari sika bat (traza-ezpata), kasketa bat eta ezkutu laukizuzen txiki bat (parma) ematen zitzaizkion, eta entrenamendu-eskuliburuak argitaratu ziren. Retiariusari hiruhortzeko edo arpoi bat, sare bat eta daga bat eman zizkioten. Aldi berean, gladiadoreak boxeo an (kaestusa erabiltzen zuten) eta borrokan adituak izan ziren.
Arte martzialak Txinan
Txinako arte martzialei buruzko erreferentziek K.a. 2100. urtean kokatzen dute beren jatorria. Arte martzialen biziraupenaren arrazoia borroka fisikoetan defentsa eta eraso metodoak garatzea izan da, gorputzaren, ukabilen, eskuen, ukondoen, belaunen eta abarren erabilera nagusituz, gatazka belikoetan duen adierazpen gorenarekin. Txinan, esaterako, metodo eta filosofia erlijioso ekin elkartzea Ming dinastia ren amaieran gertatu zen, suzko arma k agertu zirelako, eta, horren ondorioz, arma zuriak erabiltzeko teknikak, bai eta armekin borrokatzeko teknikak ere, gerraren antzerkian garrantzia galtzen hasi ziren.
Ming dinastiaren amaieran eta Qing dinastia n, Txinako arte martzialak osasuna hobetzeko metodo gisa ikusten hasi ziren, eta kalisteniar praktika taoistekin (daoyin) konbinatzen hasi ziren, argiztapena lortzeko modu gisa ikusteaz gain.
Shoubo ("borroka teknikak"), wuji ("gerra teknikak") eta ji ji ("borroka trebetasuna") hitzak agertzen dira jada, shaolin monasterioa eraiki eta Bodhidharmak Txinara egindako ustezko bisitaren aurretik. Gerran monje budisten parte-hartzearen lehen aipamena Wang Shichongen iloba harrapatzen lagundu zuten hamahiru monjeek egin zuten. Ondoren, Li Shimin, Tang dinastiako lehen enperadorea, monasterioa saritu zuen. Hala eta guztiz ere, ez dago monje horiek egindako estilo berezirik aipatzen duen erreferentziarik.
Monje budistak
Monje budiste k gerra-jardueretan parte hartzeak pentsarazten du ez zirela monjeak hitzaren zentzu hertsian. Irakaskuntza budisten arabera, beste gizaki bat hiltzea da irainik serioena eta karmarik txarrena duena. Zingirako bidelapurrak edo Ur-bazterra eleberriak Lu Zhishen ("Lu, Sagaz") izeneko pertsonaia aipatzen du, edo Monje Eroa, gizon bat hil izanagatik Wutai mendiko monasterioan ezkutatzera behartuta egon zen armadako ofiziala. Hala ere, ardoa edaten zuen, haragia jaten zuen eta borrokatzea gustatzen zitzaion "monje" hori beste monasterio batera bidali zuten, bere portaera txarragatik. Budismoa Indian sortu zen K. a. VI. eta IV. mendeen artean. Izan ere, Asiako ekialdearen zati handi batera hedatu zen, eta Erdi Aroan bere praktika jatorrizko herrialdean bertan behera utzi zuen. Horrelako «monjeak» agertzen dira beste literatur lan batzuetan, Ji Dian-en kasuan bezala («El Loco Ji»). Era berean, XVII. mendean, shaolin monasterioaren inguruan bizi ziren "monje" asko aipatzen dira, budisten arau eta doktrinak urratuz. Horrek azal lezake zergatik "monje" batzuek ez zuten inolako eragozpenik bizitza bat hartzeko edo monje budista baten aurka jokatzeko. Japoniako piraten aurkako kanpainetan edo "Wako" Ming dinastian, shaolin monasterioan sortutako borroka sistema baten lehen aipamena egiten da. Makila-teknikak Qi Jiguang jenerala k aztertu zituen, eta Yu Dayou jeneralak (Qi jenerala ren armakidea), berriz, kritikatu egin zituen, monje talde txiki bat erreklutatu eta makilarekin borrokatzeko teknika propioak erakutsi baitzizkien, bere kideei erakusteko.
Ming dinastia
Ming dinastia n, Qi jenerala k, Ji xiao xin shu (Diziplina eraginkorraren liburua) liburuan, esku biluziz borrokatzeko teknikak armekin borrokatzeko tekniketarako prestaketa direla aipatzen du. Liburu honetan, Qi-k bi eskuei makilarekin eta ezpatarekin egindako borrokari buruzko atalak eskaintzen ditu, pirata japoniarrek erabilitako armetatik kopiatu zituztenak, eraginkortasun hilgarriz erabili zituztenak. Beste atal batzuen artean, lantza, hiruhortza, sablea eta armarria, su-armak, besteak beste, daude. Qik esku biluziko tekniken idatzizko lehen errutina sortu zuen. Bere garaian ezagutzen ziren beste dozena bat sistemen teknikak konbinatu zituen. Mandarin ahatea ere asmatu zuen, buruzagi bat, sableez eta ezkutuz armatutako bi soldadu, banbuzko lantza puntadun bi (langxian), lau lantza luzeekin, bi esku biko hiruhortzekin edo sableekin, eta sukaldari bat. Unitateko buruzagia hiltzen bazen, unitate osoko soldaduak exekutatzen zituzten.
Borroka-arteak Japonian
Japoniako arte martzialen bilakaeraren historia urria da; erregistro zaharrenak Txinako iturrietatik datoz.
Koreako borroka-arteak
Koreako penintsulan, borroka praktikaren ebidentziarik zaharrena Txina ko ipar-ekialdeko mugatik gertu dauden hilobietan agertzen da, Koguryo erresuman. Korea kolonizatua izan zen eta txinatarren kontrolpean geratu zen K. a. 108 bitartean. K. a. eta abenduaren 313an. Fresko batzuetan borroka-eszenak antzematen dira (jueli, txineraz; kajko, koreeraz).
Sunjo erregea k (1567-1608) Qi Jiguang jeneral txinatarrak idatzitako liburua aztertzeko agindu zien bere ofizialei, eta antzeko liburu bat prestatzeko, Ming dinastiako soldaduen metodoak kopiatuz. Jungjo erregeak (1776-1800) armadak erabilitako eskuliburua zabaltzea agindu zuen, japonia rren borroka-teknikak barne hartzeko. Liburu honen izenburua Muye Dobo Tongji da (Arte martzialen eskuliburu ilustratua). Liburu honen sarreran, Jungjo erregea k idatzi zuen Kwanhaekun erregea ren erregealditik (1608tik 1623ra) borroka-sistema ofizial bakarra arku-tiroaren praktika zela.
Korea ko borroka-sistemek, hala nola tang soo do (Tang dinastiaren eskutik), hwa rang do, taekkyon, neikung, kumdo, kuk sool won, besteak beste, erabat korearrak direla diote, eta ehunka urte daramatzatela. Hala ere, Muye Dobo Tongji k kontraesanean jartzen ditu, gaur egungo arte martzial korearren sorrera txinatarren edo japoniarren eraginpean dagoela kontuan hartuta.
Beste herrialde batzuk
Inperioen eraketan ere lagundu zuten, beste borroka sistema batzuen adibide bat nazio mongoliarraren bökh borroka metodo a da.
Armada mongoliarrek borroka, zaldi-jolasak eta arku-tiroaren eskumenak erabili zituzten tropak sasoi fisiko onean mantentzeko. Gaur egun, naadama izenez ezagutzen den udako festibalean praktikatzen dira oraindik trebetasun horiek.
1295ean, Alemania n, ezagutzen den eskulibururik zaharrena argitaratu zen. Bertan, ezpata eta ezkutu bidezko borrokarako teknikak jasotzen dira, Europa n argitaratutako mota horretako lan askoren artean. Erdi Aroan Europa n borroka-eskuliburuak argitaratu ziren, hala nola Flos duellatorum (batailaren lorea), 1410ean, non armak dituzten eta ez dituzten teknikak deskribatzen diren. Bikingoen sagetan, bestalde, borrokarako taktikak eztabaidatzen dira, estrategiaz gain. Thailandia n eta Kanputxe an sortu ziren gaur egun Thailandia ko muay thai edo boxeo eta Bokator izenekoak. Hala ere, ez dago borroka-metodo honen jatorria adierazten duen iturri fidagarririk. Thailandia ko jatorria partekatzen duen beste borroka mota bat krabi krabong da, besteak beste, makila, armarri a edo sable bikoitzak erabiltzera bideratuta dagoena.
India n bi tradizio martzial dira garrantzitsuenak. Tamila (dravidiana) eta Dhanur-veda sanskritoa (arkuaren gaineko egia). Lehenengoan, K.a. 400 urteen artean idatzitako poemak daude. K. a. eta 600. K. a. herrialdearen hegoaldeko gatazka belikoak aipatzen dira. Gudari ak lantza (vel), ezpata (val) eta ezkutua (kedaham) erabiltzen trebatzen ziren. Bestalde, tradizio sanskritoan, arkua ren eta gezia ren erabilera jotzen zen garrantzitsuentzat, Majabharata eta Ramaianaren idazki indiarretan irakur daitekeen bezala.
Errusia n, klima eta lur baldintza txarretan etsai ezberdinei aurre egin beharrak, kosakoek borroka teknika moldakor eta instintiboak garatzea ekarri zuen. Horrela hasi zen, XX. mendearen lehen erdian, borroka ezagueren pilaketa bat, samboa metodoa sorrarazi zuena.
Era berean, orain dela gutxi zabaldu diren beste borroka-sistema batzuk ere badaude, hala nola Kali/Arnis/Eskrima (Filipineta n) eta Silat (Indonesia n). Sistema horiek oraindik ez dira zabaldu, ez dira sakonki egituratu edo sustatu mendebaldeko borroka-kirol gisa, estilo ugari dituztelako, eta haien ikuspegi nagusia defentsa pertsonala eta borroka armatuan erabiltzea delako.
Klasifikazioa
Arte martzialen sailkapen orokorretako bat arma rik gabeko sistemen eta armadun sistemen arteko banaketa da. Arte martzial gehienak arma mota batean edo esku hutsezko teknika mota batean espezializatuta daude (armarik gabe). Hala ere, batzuk sistema osoa k dira armekin eta armarik gabe. Horien adibide dira Txinako arte martzial klasiko gehienak, hala nola shaolin motako kung-fu edo estilo taoistak; Japoniako arte martzial batzuk, ninjutsua adibidez, eta baita arte modernoak ere, Hapkido kasu. Armak dituzten sistemek honako hauek hartzen dituzte arma nagusitzat: Arkua, Lantza eta Ezpata.
Luzera, lodiera eta material desberdinetako makila. Era berean, bigarren mailako arma ugari daude, hala nola kateak, mazoak, aizkorak eta aiztoakArmarik gabeko sistemetan garatutako teknikak hauek izan daitezke: ukabilkadak, esku irekiko kolpeak, ostikoak edo borroka-teknikak, hala nola heldulekuak, luxazioak, itotzeak, proiekzioak eta ibilgetzeak, eta kontuan har dezakete aurkariak armadura duen ala ez.
Metodoak
Beste entrenamendu-sistema bat ikaskide batekin edo binakako ariketekin (sparring, randor i, kumite, tui shou, rou shou, chi sao, san shou) simulatutako borroka-sistema da, non borroka-teknikak entrenatzen diren ikaskide batekin ikasteko helburuarekin, borroka edo lehiaketa ez bezala, non helburua garaipena den.
Onurak eta kalteak
Borroka-arteek hobeto borrokatzeko eta defendatzen jakiteko baino balio ez dutela uste dutenak oso oker daude. Beste edozein kirolek bezala, onura handiak ekartzen dituzte maila psikiko an zein fisikoan. Arte martzialak ariketa egiteko gero eta modu ezagunagoa dira adin eta sexu guztietako pertsonen artean. Egia da horiek praktikatzeko arintasuna, erresistentzia eta batzuetan indar ra eskatzen direla, baina borroka-arteen irakaskuntza askok adimen-egonkortasuna, kontzentrazio a eta kontrola bilatzen dute meditazioaren bidez. Alde horretatik, hona hemen diziplina horien onurak ikuspegi psikikotik:
Estresa ezabatzen laguntzen du
Estresa osasun-arazo nagusietako bat bihurtu da herrialde askotan. Urduritasuna, suminkortasuna edo nekea ez dira sortzen dituen arazo bakarrak. Estres-egoera luze batek bihotz-erasoak, antsietatea eta buruko min kronikoak izatera eraman dezake, besteak beste. Arte martzialek maila fisiko ona eta kontzentrazio bikaina eskatzen dute, eta horrek estresa murrizten eta tentsioa alde batera uzten laguntzen du. Bestalde, borroka-arte ugarik arnasketa-ariketak, meditazio-teknikak eta, oro har, diziplina eta beste emozio batzuen kontrola sustatzen dituzte.
Endorfinak eta dopamina isurtzea
Amorrua ezabatzen du
Arte martzialek haserrea ri irtenbide bat ematen diote. Kirol horiek eginez gero, dena kanpora ateratzeko aukera dago borroka batean. Borroka horrek abantaila bat du: arauak betez eta irakasleek gainbegiratuta egiten da, eta horrek kalte fisikorik ez eragitea eragiten du.
Autoestimua eta konfiantza hobetzen ditu
Hainbat ikerketen arabera, arte martzialetan trebatzen diren pertsonek gehiago garatzen dute beren barne-boterea, eta ez diete hainbeste eragiten beren emozioen eta kanpoko zirkunstantzien eraginei. Edozein ariketa modu bezala, praktikatzen dutenek sentitzen dute helburu batzuk betetzen dituztela eta arrakasta dutela ahalegintzen direnean. Borroka-arteek, bereziki, konfiantza sustatzen dute, oso erraza baita bakoitzak bere forma fisikoaren eta gaitasunaren hobekuntza eta garapena ikustea. Gainera, emaitza fisikoak ere norberaren ahaleginen eta lorpenen froga dira.
Erlaxatzen eta kontzentratzen laguntzen dute
Arte martzialek erlaxa tzeko aukera ematen dute, meditazioa ren eta arnasketa-teknike n bidez. Mugak gainditzeko kontrol mentala izateko trebetasuna ere ikas daiteke.
Horren harira, kirol horiek egitearen beste abantailetako bat zera da, gauza zehatz batean zentratzea eta kontzentratzea ahalbidetzen dutela. Borroka batean oso kontzentratuta egon behar da, kontrakoak jo ez zaitzan. Era berean, arte martzialetako klaseek hobeto kontzentratzeko pentsatutako lasaitasun-uneak dituzte. Ohikoak dira arnasketa-ariketak eta meditazio-uneak. Bi jarduerek gorputza eta burua hobeto sinkronizatzen laguntzen dute.
txura fisikoan (azken finean, kirolak dira eta, beraz, sasoi hobean egoteko aukera ematen digute) arte martzialek abantaila asko dituzte. Diziplina guztiak ez dira berdinak, eta egiten denaren arabera, gorputzaren zati bat edo bestea gehiago landuko da. Hala ere, guztiek dituzte onura komun batzuk.
Osasun kardiobaskularra
Munduko heriotza-kausa nagusietako bat bihotzeko gaixotasuna k dira, dieta osasungarri a eta ariketa asko barne hartzen dituen bizimoduarekin saihestu daitezkeenak. Borroka-arteen klase batean dagoen ariketa-erritmoa bihotza osasuntsu mantentzeko egokiena da.
Muskuluen tonua eta indarra
Arte martzialak ikastean, gorputzaren muskulu-masa asko hobetzen da. Zenbat eta muskulu-masa handiagoa izan, orduan eta handiagoa da eskari metabolikoa, eta, ondorioz, kaloria gehiago erretzen dira egunetik egunera. Horrela, obesitatea prebenitzen laguntzen da, eta, aldi berean, pisua galtzea sustatzen da. Muskulu-masa ren maila altuek ere bizkortasuna areagotuko dute, adinagatik erortzea saihestuz pertsona zaharrenen kasuan.
Oreka
Teknika perfektuak gauzatzeko beste funtsezko trebetasun bat oreka ona da. Oreka egokiarekin batera, koordinazio ona ere behar da. Oreka eta koordinazioa ez dira gauza naturala, trebetasun horiek praktikatu eta garatu behar dira. Arte martzialek oso modu bizian garatzen dituzte bi gaitasun horiek. Oreka eta koordinazio a hobetzeak karateka edo judoka hobea izateko ez ezik, beste jarduera batzuetarako ere balio dezake.
Ospetsuenak (Mistak)
Arte martzial mistoak (ingelesez MMA, Mixed martial arts) borroka-arte desberdinetatik eta borroka-kiroletatik datozen tekniken konbinazioa dira. Oro har, borroka-kirolean lehiatzeko erabiltzen da, baina baita defentsa pertsonalerako ere. Kick boxing: Kyokushinkai Osamu Noguch i karateko maisu japoniarrak sortutako borroka-kirola, kick boxing-a ukabilak eta oinak erabiltzen dituen borroka-kirola da. Boxeoa ren eta karate aren tekniken nahasketa bat da, muay thai-aren izterretako ostiko baxuak barne. Azken horren aldean, ezin du ukondoekin jo, belaunekin kolpe batzuk ditu, ez du ebakirik edo eskobadarik oinetan eta guardia-posizioak aldatzen ditu.
Brasilgo jiu-jitsu: Japoniako judoaren lurrean borroka edo newaza ren aldaera bat da, Brasilgo Gracie familiak moldatua. Giltzaduretarako giltzen teknikak ditu ezaugarri nagusi. Bere armategiaren artean, errenditzeko, luxatzeko eta itotzeko teknikak daude, baita ibilgetzeak ere. MMA ko borrokalari profesional gehienek Brasilgo jiu-jitsu jakintzaren bat dute, lurreko arte martzialik eraginkorrena dela uste baita.
Muay thai: artista martzial mistoek praktikatzen dute, kolpatze eta ostikatze lanerako aproposa delako; izan ere, erasoan espezializatzen da ukondoekin, belaunekin eta oinekin kolpatuz; enborrarekin, buruarekin eta aurkariaren izterrekin. Bere ostikatze-sistema beste borroka-arte batzuena baino hobesten da, kontaktu osoan oinarrituta baitago, eta bere teknikak aurkaria hankarekin "zeharkatzea" aurreikusten du, gorputzeko pisu guztia bertan deskargatuz, beste borroka-kirol batzuen teknikaren aurka, hala nola taekwondoa edo "Koreako karatea"; bertan, zangoak jotzen du; hau da, eraso egiten duen gorputz-adarra (oina) abiapuntura itzuli behar da kolpatu ondoren. Borroka askea edo greko-erromatarren borroka: buruz buruko borrokarako, eraiste eta jaurtiketa ugari aurreikusten ditu. Kirol honetan, bi aurkarik, arau batzuei jarraituz, buruz buru borrokatzen dute, aurkaria lurrera bota eta immobilizatzeko asmoz, segundo batzuez bizkarra lurrean ukitzeko moduan. Garaipena kontrarioaren utzikeriaz edo epaileen erabakiz ere lor daiteke. Borrokaldiak 6 × 6 m-ko tapiz batean jokatzen dira (8 × 8 m-koa olinpiadetan eta mundukoetan) eta 10, 12 edo 20 minutu irauten dute, bi zati berdinetan banatuta. "Borroka kirol olinpiko zaharrenetako bat da".
San Da: kung fu edo wushu arte martzial tradizionalaren teknika eraginkorrenetan oinarritutako estiloa da. Txinan ofizial militarrek garatu zuten, eta borrokarako edo defentsa pertsonalerako sistema hau borroka errealistarako trebetasunean oinarritzen da. Chino-mongola edo shuai jiao borrokaren proiekzioak, iparraldeko boxeo txinatarraren ostikoak edo changquanak, hegoaldeko boxeo txinatarraren edo nanquanen esku-kolpeak eta hainbat estilo klasikotan dagoen chin naren luxazioak erabiltzen ditu, eta, horrela, ohiko kung fu edo wushu estiloen onena berreskuratzen du, borroka-diziplina moderno oso eraginkorra sortzeko. Praktikatzaile ospetsu batzuk Cung Le (MMA Strikefmudeko antolakuntzako txapelduna) eta Liu Hailong dira, "Sandako Errege" titulua eta "Conquistador del muay thai" titulua lortu zituena.
Boxeoa: Mendebaldeko boxeoa artista martzial misto ek praktikatzen dute ukabilak lantzeko eta distantzia ertaina erabiltzeko aproposa delako,Gizateriaren Kultural Inmateriala, Unescoren eskutik, 2014ko azaroaren 26an.
Txapelketak
Arte martzialeko txapelketa guztietan arau berdinak dituzte, pișu kategorietan banatzen dira eta arauak
Pisu kategoriak:
Honako egintza hauek lehia batean edo arte martzial mistoen erakustaldi batean egindako hutsegiteak dira, eta, arbitroaren nahierara, zigorrak eragin ditzakete, egiten badira:
Ikuspuntua 21. mendean
Gaur egun, arte martzialak hainbat arrazoirengatik praktikatzen dira, hala nola kirola, osasuna, babes pertsonala, garapen pertsonala, diziplina mentala, izaeraren forja eta autokonfiantza; gainera, arte militarren esanahi hertsia denez, gorputzez gorputzeko borroka mota guztiei eta arte militar historikoei aplikatzen zaie. Hitz sinpleetan, borroka-arteak antzinako armekin edo arma gabe borrokatzeko estiloak dira; arte guztiak bezala, gizakiaren adierazpen ere badira, eta ez dira nahitaez sistematikoki edo zientifikoki ulertzen.
Transplante (medikuntza)
Transplantea edo mentua medikuntzaren arloan organismo batetik beste batera zelula biziak, ehunak edo organoak transferitzea da. Gehienetan organoak transplantatzen dira. Transplantatutako organoa kaltetutakoa ordeztu eta bere funtzioa hartzen du, biziak salbatuz edo pertsonen bizi egoera hobetuz. Hala ere, prozesu honek zenbait zailtasun ekar ditzake; hala nola, infekzioak eta errefusa. Operazio hau ebakuntza-gelan egiten da.
Transplante motak
Emailearen eta hartzailearen artean dagoen harremanaren arabera, honelakoak izan daitezke:
Autotransplanteak
Transplante mota honetan emailea eta hartzailea pertsona bera dira. Emailea eta hartzailea genetikoki berdinak direnez, ez da errefusik gertatuko. Autotransplante baten adibidea gorputzaren leku batetik bestera egiten den larruazal transplantea da.
Isotransplanteak
Isotransplanteetan emailea eta hartzailea genetikoki berdinak dira, baina ez dira pertsona bera. Adibidez, biki unibitelinoen arteko transplantea isotransplantea izango litzateke. Errefusa gertatzeko oso aukera gutxi daude.
Alotransplanteak
Alotransplanteetan, emailea eta hartzailea espezie berekoak dira, baina genetikoki desberdinak. Izaki bizidunen arteko organo, ehun eta zelulen transplante mota ohikoena da. Errefusak gerta daitezke, beraz transplantea egin baino lehen histokonpabilitate-probak egitea oso garrantzitsua da. Transplantea egin eta gero farmakoak hartu behar izatea ere oso probablea da.
Xenotransplanteak
Emailea eta hartzailea ez dira espezie berekoak. Errefusa gertatzeko aukerak beste transplante motetan daudenak baino gehiago dira. Adibide bat balbula transplanteak izango lirateke.
Amiral zuri
Amiral zuria (Limenitis camilla) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Eurasia iparraldean bizi da, Iberiar erdiuhartetik hasi eta Japoniaraino.
Transplante (medikuntza)
Errefusa
Organo berriak hartzailearen gorputzarekin ahalik eta kidetasun immunologikorik handiena eduki behar du errefusa ez gertatzeko, hau izanda oso konplikazio larria eta prozesu guztiaren porrota.
Amiral zuri
Deskribapena
Tximeleta handia da, 60-65 mm-ko hego zabalera du. Kolore arre iluneko hegoak ditu, eta lerro zuri zabal batek zeharkatzen ditu. Hegoen azpialdeak argiagoak dira, kolore arre-laranja eta zuria tartekatzen baitira.
Transplante (medikuntza)
Errefusa
Errefusaren aukerak murrizteko, paziente hartzaileak transplantea jaso ondoren farmako immunosupresoreak hartu behar izaten ditu, normalean bat baino gehiago. Hauek immunitate-erantzuna inhibitzen dute. Beraz, errefusa blokeatzen da. Sendagai horien artean, aipagarrienak dira esteroideak eta ziklosporina. Medikazio honek, beste alde batetik, albo-ondorio ugari dakartza, eta hauetako nagusiak prebenitzeko beste farmako batzuk ere hartu behar dituzte.
Transplantearen ondorengo tratamenduaz gain, errefusa ez gertatzeko transplantea egin aurretik zenbait proba egin behar dira. Horiei histokonpabilitate-probak deritze.
Amiral zuri
Deskribapena
Beldarra orlegia da, eta arantza laranja iletsuak ditu. Alboetan lerro zuri bana nabaritzen zaio.
Bizi-zikloa
Udaren amaieran emeak arrautzak jartzen ditu hostoetan. Handik beldar berdeak jaiotzen dira. Beldarrak neguan hibernatu egiten du eta udaberrian esnatzen da. Uda hasterakoan pupa sortzen du eta bi astetara helduak jaiotzen dira.
Transplante (medikuntza)
Nor izan daiteke emaile?
Bi motatako emaileak daude:
Sekuentzia nagusia
Sekuentzia nagusia, Hertzsprung-Russell diagraman, izar gehienak dauden eremua da. Arrazoi honegatik izar hauek sekuentzia nagusikoak bezala deituak dira. Zerrenda edo kurba honetako izarrik hotzenak nano gorriak dira, masa baxukoak, tenperatura altuetaranzko joera dutenak erraldoi urdin supermasiboak direlarik. Hertzsprung-Russell diagrama izarren tenperatura efektiboa euren argitasunaren arabera erakusten duen diagrama estatistiko bat da. Diagramako beste eremu batzutan bizitza laburreko eta eboluzio azkarreko izar erraldoiak edo nano zuri oso egonkorrak daude.
Ezaugarriak
Izarrak sekuentzia honetan, tenperaturarekin lotu daitekeen espektru mota zein bere argitasuna bere masaren araberakoak direlako daude. Baina hau soilik zero ordenean da hala, hau da, hidrogenoaren fusioaren etapan.
Izar gehienek euren bizitza "aktibo" gehiena sekuentzia nagusian ematen dute, motel eboluzionatuz grabitate uzkurtze kuasiestatiko prozesu batean. Sekuentzia nagusia, berez, eremu lainotsu bat da, masa barietatearen, gertuko lagunen, eremu magnetikoen presentziaren, errotazioaren eta behaketa zehazgabetasunen ondorioz, distantzia eta izarren argitasunaren ebaluazio zuzena kasu. Izarren osaketa kimikoa ere faktorerik garrantzitsuenetako bat da izar bat diagraman ezartzeko orduan. Izatez, diagramaren luzeran zehar banatzen diren metaletan pobreak diren izar mota ugari dago, nahiko ezberdindutako taldeetan banatzen direnak eta izar azpinano eta izar azpierraldoi deritzenak, hidrogenoaren edo elementu astunagoen fusioaren etapan dauden izarren arabera, hurrenez hurren.
Miguel Ángel Asturias
Miguel Ángel Asturias Rosales (Guatemalako Hiria, 1899ko urriaren 19a - Madril, Espainia, 1974ko ekainaren 9a) guatemalar idazlea izan zen. Ipuinak eta eleberriak idatzi zituen batez ere, errealismo magikoa izeneko korrontearen barruan. Hombres de maíz da haren libururik ezagunena. 1967an Literaturako Nobel Saria eskuratu zuen, eta hori lortu zuen lehenengo guatemalarra izan zen. Bere omenez, Guatemalako Literatur Sariak Asturiasen izena darama.
Bizitza eta lanak
Urte batez medikuntza ikasten ibili ondoren, baina 1923an zuzenbidea amaitu zuen. Ondoren Parisa aldatu, eta Sorbonne Unibertsitatean antropologia ikasi zuen. Hiri horretan surrealistekin harremanetan jarri zen, eta 1923-1926 bitartean Erdialdeko Amerikako erlijio eta kulturei buruzko ikasketak egin zituen; ikasketa horien emaitza, Leyendas de Guatemala  (1930) idatzi zuen. Kargu diplomatikoak izan zituen 1946tik 1954ra bitartean, eta gero Argentinan bizi izan zen zenbait urtez.
El señor Presidente (1946) izan zen bere lehen eleberri luzea, Manuel Estrada Cabreraren diktaduraren inguruan. Abertzaletasuna, maien mundu mitologikoa eta bere garaiko Guatemalako gizartearen errealitatea nahasirik ageri dira Hombres de maíz (1949) izenburuko eleberrian. Helburu sozialak eta politikoak nagusi dira beste zenbait lanetan, hala nola, Viento fuerte (1950), El papa verde (1954) eta Los ojos de los enterrados (1955) eleberriek osatzen duten trilogian; hiru horietan kolonialismo ekonomikoak ekarritako gaitzak salatzen ditu. Beste obra batzuk: Weekend en Guatemala (1956), Mulata de tal (1963). Poesia ere landu zuen, inspirazioa bere herrialdeko gaietatik hartuz: Sien de alondra (1949), Ejercicios poéticos en forma de soneto sobre temas de Horacio (1951), Torotumbo (1966).
1966an Parisen Guatemalako enbaxadore zela, Lenin Bake Saria jaso zuen, eta hurrengo urtean, 1967an, Literaturako Nobel Saria.
Espektoratze
Espektoratzea karkaxak ahotik botatzean datza. Bere ekintzari espektorazio diogu.
Patologia
Gehiegi edo gutxiegi izateagatik, espektorazioak gaixotasunen bat pairatzea iradokitzen du. Gainera, odolarekin (karkaxa odolezkoa), purula-jariakinekin (eztul goragarria) edo kolorean edo edukian beste alterazio batzuekin batera badoaz, osasun-arazo jakin batzuetara ere bideratzen dira, eta arazo horiek berehala kontsultatu behar zaizkio mediku bati.
Concorde
Concordea komertzialki ustiatutako hegazkin supersoniko bat izan zen. BAC eta Aérospatiale enpresa europarrek eraiki zuten. Bigarren hegazkin supersoniko komertziala izan zen, lehena Tupolev Tu-144a izan baitzen. Frantzia eta Erresuma Batua Concordea sortzeko elkartu ziren modu berean, Boeing enpresak ere bere hegazkin supersonikoaren proiektua egin zuen, baina ez zen inoiz eraiki, Richard Nixon presidenteak ez baitzuen baimenik eman.
Espektoratze
Patologia
Espektorazio ugaria da, egunean litro-erdikoa, bronkitis kroniko eta bronkiektasietan. Oso ugaria, egunean bi litrotaraino, birikako abzesuren bat fistula baten bidez bronkiora isurtzen denean (bomika deitzen zaio).
Tratamendua
Oro har, espektoratzaileak erabiltzen dira, metatutako bronkio-jariakinak kanporatzen laguntzen duten botikak baitira. Espektorazioa sortzen edo aldatzen duen gaixotasunaren arabera, hainbat medikamentu mota erabiltzen dira.
Concorde
2003. urteaz geroztik, Concordea ez da erabiltzen hegazkin komertzial moduan.
Historia
1960 urteetan, Erresuma Batuko BAC eta Frantziako Aérospatiale enpresek hegazkin supersoniko bat garatzeko akordioa izenpetu zuten. Geroago, proiektuaren gastuak emendatu zirenez, bi gobernuek proiektua bukatzeko dirua jarri zuten; horrela, Concorde izena hartu zuen.
Hikari Ōe
Hikari Ōe (大江 光) autismoa duen japoniar musikagilea da. Literaturako Nobel Saria 1994an irabazi zuen Kenzaburō Ōe idazle japoniarraren eta Yukari Itamiren semea da, eta Juzo Itami zine zuzendariaren iloba.
Bizitza
Hikari Ōe garapenerako ezgaitu jaio zen, burmuina ren zati bat garezur retik ateratzen zitzaiolako. Medikuek gurasoak konbentzitzen saiatu ziren semea hiltzen uzteko, ebakuntza egin arren bizitza osorako begetatibo geratzeko arriskua zegoelako. Baina ez zuten onartu, eta Hikari izena ipini zioten, japonieraz “Argia”. Ebakuntza egin ondoren ere, ikusmen urritasuna, garapenaren atzerapena, epilepsia eta koordinazio fisiko mugatuarekin geratu zen. Eta ez zuen hitz egiten, bere sentimenduak adierazteko.
Egun batean gurasoekin oporretako etxetik gertu zihoazela, txori bat abesten entzun zuten, eta ondoren Hikarik diskoan txorien abestiak aurkezten zituen emakumearen ahotsa imitatu zuen. Horrela sortu zitzaien haurrari musika irakasle bat kontratatzeko ideia. Gurasoek Kumiko Tamura piano irakaslea aukeratu zuten, eta hitzez egin ordez, bere sentimenduak musikan eta musika konposizioen bidez adierazten hasi zen. Azkenean, musika-notazioa ere irakatsi zioten.
Hamahiru urterekin asmatu zuen lehen abestia, eta nagusitutakoan ganbera-musika sortzen hasi zen. Bere lehen diskoak 80.000 kopia saldu zituen, Japonian ohikoena gehienez 10.000 kopia saltzea zenean, eta ondorengoekin guztira milioi bat kopiatik gora saldu ditu.
Nobel saridunaren lanetan islatuta
Kenzaburō Ōek semeari aitortzen dio bere literatura ibilbidean eragina izana. Kenzaburō bere semeari "ahotsa" ematen saiatu zen idatzien bidez, eta hainbat liburutan semean oinarritutako pertsonaiaren bat ageri da.
1994an Kenzaburok Literaturako Nobel Saria irabazi zuen, besteak beste 1964ko Gai pertsonal bat liburuari esker, idazleak burmuinean kaltetutako haurra bere bizitzan onartzearen oinazea deskribatzen zuen, azalduz nola erabaki zuen semearekin bizitza aurrera eramatea. Hikari nabarmen agertzen da Nobel batzordeak goraipatzeko hautatutako liburu askotan, hala nola:
- Gai pertsonal bat, Hikariren bizitzako alderdiak deskribatzen dituen lan sortako lehena.
- Irakats iezaguzu gure eromena ganditzen, 1969an argitaratua, hitz egiten ez duen haur baten familiaren barne bizitzari buruzkoa.
• Uholdeak nire arima inbaditu du, 1973an kaleratua, haur batekin erlazionatzeko aitaren zailtasunak deskribatzen ditu, hegazti basatien abestien bidez haurra poliki-poliki bere familiarekin komunikatzen hasten denean.
• Jaiki zaitezte, aro berriko gizon gazteak, 1983an argitaratua, haur bat izatetik gazte bilakatzeraino Hikariren garapena deskribatu du. Halaber, Hikariren bizitza da Kenzaburori Nobel saria eman ondoren 1996an argitaratu zuen Familia sendatzailea lehen liburuaren muina, non Hikariren bizitzan izandako garaipen txikiak ospatzen dira.
Bearnoko foruak
For bearnerazko hitza da, euskaraz forua esan nahi duena. Latinezko forum hitzetik ekarria da, bisigodoen Forum Iudicium arautegian oinarrituta zeudelako. Testu hauek bearnerazko idazlanik antzinenak dira.
Lehenengo for 1080ean Zentulo V.ak ezarritako Iluro (Oloroe) birpopulatzeko hiri-gutuna zen. 1102an, Gaston IV.ak bere hiriburua zen Morlaasi eskubide bera eman zion. Azkenekoz, 1188an, Gaston VI.ak eskualde osora zabaldu zituen eskubide hauek.