cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baigorri
Napoleondar Gerrak
1814ko urtarrilaren 12an Harispe jenerala bere tropekin Baigorrira iritsi zen, non Espozen banaketa aurkitu zuen, eraso egin zion eta bi armadek oso borroka bortitza egin zuten. Harisperen soldaduek, ekintza pertsonalki zuzentzen zuen bere jeneralak asaldaturik, etsaia garaitu eta Baigorri hartu zuten. Biztanleriaren zati handi batek operazio militarrean parte hartu zuen. Urte bereko otsailaren 14an, Baigorriko ibarra berriro inbaditu zuten, oraingoan ere herritarren aurkako gehiegikeria ugari eginez.
Nazien okupazioa
Frantziar Estatuaren lurraldea bi eremutan banatu zenez, bata Wehrmachten mendekoa eta bestea Vichyko gobernuak administratua 1940ko ekainaren 22an, Baigorriko ibarra Hirugarren Reichako administrazioari esleitu zitzaion. Demarkazio-linea ibarraren ekialdean egon zen, Arnegi eta Donibane Garazi artean.
XX. mendea
XX. mendean zehar, nahiz eta aurrekariak XIX. mendearen erdialdean gertatu, Baigorriko gazte asko beren etxeak uzten hasi ziren Amerikara, batez ere Estatu Batuetara, bizitzera joateko. Fenomeno hori ez da geldituko 1970eko hamarkadara arte, nahiz eta populazioa 2 500 biztanletik 1 800 biztanlera igaro zen.
1980ko hamarkadatik aurrera, kultura berritu zen. Euskal nortasuna, ordura arte, Frantziar Estatuak lausotu eta gutxietsi egin zuen, eta, orain, bertako biztanleen harrotasuna da. Liskar politiko handiak ere gertatzen dira, bereziki Iparretarrak talde armatua sortuz, 1990eko hamarkadan pixkanaka gutxitzen hasiko direnak. Orduan, biztanleria 1 600 biztanle inguruan egonkortu zen, eta nekazaritza-mundua kalitatezko ekoizpena lehenesten hasi zen. Horrela, udalerria Irulegiko arnoan eta Ossau-Irati gaztan dago, eta arrain-hazkuntza eta nekazaritza ekologikoa garatzen dira.
Tipologia
Baigorri landa-eremuko udalerria da, populazio-dentsitate txikia edo oso txikia baitu (23 biztanle/km2). Baigorri-Ortzaize eskualdeko hiriburu gisa, nolabaiteko eragina du eskualdeko gainerako udalerrietan; izan ere, Baigorrin denda batzuk daude, hala nola Posta edo bigarren hezkuntzako ikastetxe bat. Hala ere, eragin hori luze gainditu zuen Donibane Garazik, non Nafarroa Behereko hegoaldeko saltoki eta azalera handi gehienak biltzen diren.
Lurzoruaren okupazioa
Udalerriaren lurzoruaren okupazioa lurraren okupazio biofisikoari buruzko Europako datu-basean islatzen da, Corine Land Cover izenaz ezaguna. Hala, basoak eta ingurune erdi-naturalak azalera osoaren % 76,4 dira, 2018ko datuen arabera. Hamarren pare bat gutxiago dira, 1990ean baino ( % 77,1). Zehazki, % 39,5 zuhaixkak edo belarra dira, % 34,9 basoak, % 13,6 larreak, % 8,5 nekazaritza-eremuak, % 2 landaretza gutxi edo batere ez duten eremuak eta % 1,5 eremu urbanizatuak.
Etxebizitza
1990ean 758 etxe zeuden, horietatik 535 lehen etxeak ziren, 86 bigarren etxeak ziren eta 137 hutsik zeuden.
Ekonomia
Etxauzko burdinola herritik 1,5 kilometrora dago hegoalderantz. XVII. mendeko erdialdetik 1785ra arte martxan izan zen.
Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Irulegiko arnoaren eskualdean izanik. 1982ko erroldaren arabera, biztanleria aktiboa 586 pertsonakoa zen, honela banatuta: 175 langile, 240 langile autonomo, 41 ugazaba, 73 profesional eta 57 langile. Guztira 569 langile zeuden sektore hauetan: 116 industrian (% 20), 216 zerbitzuetan (% 38) eta 237 lehen sektorean (% 42).
Erakunde publikoak
2017ko urtarrilaren 1era arte, Azkarate Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.
Garraioa
Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, bi lineek eskaintzen du zerbitzua.
Kirola
Herrian trinketean, ezker paretan eta aire zabalean pilota egiteko aukera dago, auzoetan zehar dauden pilotalekuei esker. Tenperatura oneko egunetan, erreboteko partidetara eta pilotako diziplinara joan daiteke. Izan ere, Zaharrer Segi udalerriko kluba Ipar Euskal Herriko klub onenetakoa da.
Herri senidetuak
Baigorri ondorengo herriekin senidetuta dago:
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Loredana Marcello
Loredana Marcello (1533 - ) Veneziako dogaressa edo dukesa bilakatu zen Doge Alvise I Mocenigo-rekin (ca. 1570-1577) ezkondu ostean. Gutun eta olerki ugariren egilea izateaz gain, botanika ikasten zuen eta garaiko Venezian emakume errenazentista hezi eta jantzi baten eredu zen.
Świecie nad Osą udalerria
Świecie nad Osą Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Grudziądz barrutian kokatuta. 94,75 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4307 biztanle zituen.
Limosano
Limosano Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Limosanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Mazerny
Mazerny Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Archamia fucata
Archamia fucata Archamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Mazerny
Biztanleria
2007an Mazerny udalerrian erroldatutako biztanleak 119 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 62 etxebizitza zeuden, 53 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 62etxeak ziren. 53 etxebizitza nagusietatik 47 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 57 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 57 pertsona aktiboetatik 47 lanean zeuden (32 gizon eta 15 emakume) eta 9 langabezian zeuden (1 gizon eta 8 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mazerny udalerrian 52 unitate fiskal zeuden, 122 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.997 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak iturgina ziren.
2000. urtean Mazerny udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Čelechovice na Hané
Čelechovice na Hané Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.316 biztanle ditu eta 7,26 kilometro koadroko azalera. Prostějoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1254 urtean egin zen.
NGC 6997
NGC 6997 galaxia bat da, Cygnus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Hizkuntzaren garapena
Hizkuntzaren garapena giza bizitzako iturburuan oinarritutako prozesu bat da, pertsona bat hizkuntzak hizkeraren bidez edota mimikaren bidez bereganatzen hasten denean. Haurren hizkuntzaren garapena sinpletasunetik konplexutasunera igarotzen da. Jaio berriak hizkuntzarik gabe hasten dira. Hala ere, lau hilabeterekin ezpainak irakurtzeko eta hizketaldiaren hotsak bereizteko gai dira. Haurrek hitz egiten duten hizkuntz honi nahaspila deritzo.
Orokorrean, hizkuntza hitz errazen oroitzapenekin hasten da hitzaren beraren berezko esanahiari loturik egon gabe, baina haurrak hazten diren heinean, hitzak esanahiak eskuratzen joaten dira, hitzen arteko konbinaketak sortuz. Denborak aurrera egin ahala, esaldiak hasierako hitzak bezala elkartu egiten dira zentzu logiko bat hartuz. Jendea zahartzen den bezalaxe, adiera edo esanahi eta asoziazio berriak sortzen dira eta hiztegia handiagotu egiten da hitz berriak ikasten diren heinean.
José Falcón (Paraguai)
José Falcón Paraguaiko udalerri bat da, Hayes presidentea departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 4105 biztanle zituen.
Hizkuntzaren garapena
Haur jaio berriek beren gorputzak, garrasiak eta beste ahoskatze motak erabiltzen dituzte beren nahiak, beharrak eta gaitasunak adierazteko. Nahiz eta haur gehienak modu eta adin ezberdinetan hasten diren ahoskatzen, beren lehenengo hizkuntza gurasoen edo zaintzaileen laguntzarik gabe ikasten dute. Dirudienez, ez da ariketa zaila, nahiz eta hazten diren moduan zailtzen dihoan. Jakina, edozein ikasketa gerta aurretik, haurrak biologikoki eta sozialki heldua izan beharko du.
Aurrebaldintza biologikoak
Hizkuntzalari guztiak ez daude ados hizkuntzaren garapenean laguntzen duten faktore biologikoekin, hala ere, gehienak bat datoz sistema korapilatsu hori bereganatzeko gaitasuna gizaki bizidunei dagokigula adieraztean. Gainera, hizkuntza ikasteko dugun trebetasuna eboluzio prozesuaren bidez garatzen da eta hizkuntzaren sorrera genetikoki helaraz daiteke. Hizkuntza ulertu eta hitz egiteko aho aparatu zehatza eta gaitasun bereziak dituen nerbio-sistema beharrezkoa dira.
Hauek dira hizkuntza biologikoa dela baieztatzen duten frogak:
Ingurugiro eraginak
Hizkuntzaren garapenaren ikuspegi konduktista ez da azalpen bideragarritzat jotzen haurrek hizkuntza nola bereganatzen duten adierazteko. Dena den, hainbat ikertzailek baieztatzen dute umeen inguruko esperientziek beren hizkuntz gaitasunetan eragina dutela. Michael Tomasello-k (2003, 2006; Tomasello & Carpenter, 2007) azpimarratzen du haurrek interes handia erakusten dutela beren mundu sozialarekiko eta beraien garapenaren hastapenetan jadanik besteen asmoak ulertzeko gai direla.
Giza aurrebaldintzak
Garrantzitsua da, umeak ahozkatu eta galderak erantzuteko gai den jendearekin komunikatzea. Hauen hizkuntzaren garapena arrakastatsua izan dadin, hizkuntza horretan komunikatzea posible den ingurugiro batean egon behar dute.
Umeen hizkuntzaren garapena zergatik gertatzen den eta nolakoa den azaltzen duten teorema desberdinak aurki daitezke. Azalpen garrantzitsuenak hizkuntza imitazioaren bidez barneratzen dela dio. Hala ere, honek herrian zabaltzen diren teorema bat izan daitekeela baino ez du probatzen. Hizkuntzaren garapenari buruzko bi teorema zabalduenak psikologikoa eta funtzionala lirateke. Psikologikoak haurtzaroko prozesu mentalean du oinarria eta nagusiki, hizkuntzen ikasketan. Funtzionalak, ordea, ikasten den lehenengo hizkuntzak inplikatzen duen giza prozesuetan du oinarria.
Hauek dira hizkuntzaren lau osagai garrantzitsuenak:
+ Segun eta nori hitz egiten ari zaion, hizkuntza aldatu.
Sturgeon-Noblestown (Pennsylvania)
Sturgeon-Noblestown Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Allegheny konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Hizkuntzaren garapena
Giza aurrebaldintzak
+ Hurrengo arauak jarraituz: txandakatzea eta gaian zentratzea.
Osagai bakoitzak bere garapen epea du.
Centrophoridae
Centrophoridae marrazo eskualiformeen familia da, ur epel eta tropikaletan bizi dena. .
Genero eta espezieak
FishBaseren arabera, familiak egun 16 espezie ditu, 2 generotan banaturik:
Hizkuntzaren garapena
Garapen fonologikoa
Jaio eta urte bat bete arte, haurrek ahoaz soinuak sortzen dituzte, gehienbat bokalak. Lau hilabeterekin zizelkatze errepikatuak sortzen hasten dira, bokalak eta kontsonanteak nahasten hasiz, aipagarria delarik, esateko gai direna baino errazago ulertzen dutela.
Urte bat eta birekin, haurrek hitz ezagunen ahoskapen zuzena ezagut dezakete. Horretarako, zenbait sinplifikatze estrategia daude lehen kontsonantearen errepikapena eginez. Esaterako: Paseoan “apapa” edo edan “glu-glu”.
Garapen semantikoa
Urte bat eta biren artean, hiztegia ehun hitzetik gora hazten da, gauza berriak ikasteko erraztasun handia baitaukate.
Haurren hiztegia objektuen izenaz (sustantiboak) eta hitzen ekintzaz (aditzak) oinarritzen da. 3-5 urte bitartean, hitzak zuzen erabiltzeko buruhausteak izaten dituzte. Tentsiopeko arazo asko esperimentatzen dituzte, beti ere handitzea kontuan izanik. Ez hori bakarrik, gain tentsioko handitze orokorra ere. Gainera, metaforak ulertzeko gai ere badira.
6-10 urte bitartean, umeek hitzen esanahi zuzena jakin dezakete, definizioa hain zuzen ere. Ez hori bakarrik, hitz polisemikoak ezagutzeko, hitzen esanahia doitasunez jakiteko, metaforak erabiltzeko eta hitz jokoak egiteko ere gai dira. Era berean, aurrera jarraitzen du ikaskuntza prozesu bizkorrak.
Garapen gramatikala
Haurrak urte bete dutenetik bi urte betetzen dituztenera, diskurtso telegrafikoa erabiltzen hasten dira. Adibidez, "pixoihal hezea" bezalako esaldiak, bi hitzetako konbinaketak dira. Brown-ek (1973) umeen %75-tak esaten zituzten bi hitzetako deklarazio horiek aztertuz, hauek hamaika erlazio semantikoen existentzian laburbildu zitezkeela konturatu zen. Hurrengokoak dira Brownengan (1973) oinarritutako orainarteko hamaika erlazio semantikoak, eta hauei dagozkien adibideak:
Garapen pragmatikoa
Jaio izatetik urte bete edukitzeraino, umeek amankomuna den arreta partekatu dezakete (adibidez gauza bati arreta jarriz beste pertsona batekin batera). Eginkizun honetan haurrek ere, aldi berean, jardueretan parte hartzen dute. Urte bete dutenetik bi urte bete bitartean, elkarrizketa batean parte hartzeaz gain, hizketarako gaia ere mantendu edo bideratzen dute. Hiru urtetik bost urtetara bitarteko haurrek, aldiz, asmo ilokutiboa menperatzen dute, ongi baitakite pertsona bakoitzak hitz eginez zer esan nahi duen, nahiz eta batzuetan ezinezkoa gertatzen zaien gaizki komunikatzen den pertsona bati ulertzea. Sei eta hamar urteen artean, umeak elkarrizketako gaia aldatzeko gai dira, baita nahitaezkoak diren inguruneetan komunikatzeko ere, hala nola telefonoz.
Hizkuntzaren garapenaren esparru teorikoa
Hizkuntzaren garapenaren lau teoria nagusi daude.
Teoria natibistak, Noam Chomsky-k proposatua, hizkuntza gizakiaren lorpen bat dela dio. Chomsky-k ume guztiek LAD bat edukitzea proposatzen du, hizkuntza naturala bereganatzen dien dispositibo bat. Dispositibo honekin umeek, behin hiztegia ikasita, esaldi koherenteak egin ditzakete. Chomsky-k gramatika unibertsala dela ere badio. Teoria hau onartzen duten froga asko badaude ere, (eremu linguistikoak burmuinean, periodo sensiblea hizkuntzaren garapenean, sistemen hizkuntza berri bat sortzeko umeen gaitasuna) ez da ikertzaile guztien ustetan aurrera eramaten.
Teoria enpiristak lehenagotik umeen linguistikan informazio nahiko dagoela dio, eta beraz jaiotikoa ez den hizkuntza bat bereganatzeko beharrik ez dagoela (gorago ikus daiteke). Ikuskera honek hizkuntzaren aspektuak edota umeengandik datorkigun irteera linguistikoaren mota simulatzen ikasten duten modelo konputazionalen sorrera du ezaugarri. Ikuskera honen barruan eredurik eragingarriena estatistikoak dira, hala nola ikasketa konexionistaren teoria eta zatiketen teoriak, Chrest-ena bezalakoa.
Azken teoria, interakzioaren perspektiba, bi osagaiek osatzen dute. Perspektiba hau teoria konduktistaren eta natibistaren konbinaketa bat da. Lehen zatia informazioaren prozesamenduaren teoriek osatzen dute, eredu konexionistaren bitartez, estatistikak erabiliz lortzen diren frogak. Teoria hauek kontuan harturik, burmuina patroiak aurkitzeko organo bikaina dela ikus dezakegu.
Perspektiba honen bigarren zatia teoria gizarte-interakzionistek osatzen dute. Teoria hauek besteei ulertzeko eta besteen ulermena lortzeko desio natiboak daudela diote.
2384 Schulhof
2384 Schulhof asteroide baten izena da. martxoaren 2an aurkitu zuen M. Laugier-ek Niza Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1943 EC izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2384 Schulhof asteroidearen orbitak batezbeste 2,611 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,299 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,922 distantziara. Eszentrikotasuna 0,119 da, eta makurdura orbitala 13,53ºkoa da.
La Montagne (Saona Garaia)
La Montagne Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Montagne udalerrian erroldatutako biztanleak 37 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 27 ziren, horien artean 18 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 18 pertsona aktiboetatik 16 lanean zeuden (8 gizon eta 8 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Archamia leai
Archamia leai Archamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Starksia langi
Starksia langi Starksia generoko animalia da. Arrainen barruko Labrisomidae familian sailkatzen da.
Artebakarra mendatea
Artebakarra mendatea (112 metro) Derio eta Mungia artean dagoen mendatea da. Bertatik BI-631 errepidea pasatzen da.
Mendatean bertan Derioko Artebakarra izeneko auzoa dago.
Derio-Mungia autobidea
1990eko hamarkadan autobidea eraiki zen, antzinako errepide zaharraren ondoan. Lehen fasean Artebakarra auzoraino zabaldu zen autobidea, eta ondoren mendatetik Mungiako biribilgunerainokoa jarri zen martxan.
Święciechowa udalerria
Święciechowa Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Leszno barrutian kokatuta. 134,94 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7902 biztanle zituen.
Apollo 13
Bidaia James A. Lovellek, John L. "Jack" Swigert komando moduluko pilotuak eta Fred W. Haise ilargi moduluko pilotuak egin zuten. Swigertek Ken Mattingly jatorrizko pilotuaren ordez bidaiatu zuen, Mattingly errubeolaz kutsaturik omen zegoelako. Hasiera batean, eskifaia Gordon Cooperrek, Donn F. Eiselek eta Edgar D. Mitchellek osatu behar zuten, baina astronauta horiek NASArekin zituzten arazoak ikusita, tripulazioa aldatu zen. Mattinglyk ez zuen errubeolaren sintomarik izan eta Apollo 16an bidaiatu zuen John W. Youngekin batera, ilargiratzekoa zen bosgarren misioan, alegia.
Apollo 13aren misioak 80 km-ko diametroko Fra Mauro kraterra ikertzeko zeregina zuen. Zonalde hori "ejecta" izango zuela pentsatzen zen, Mare Imbrium sortu zuen talka zela eta. Apollo 13aren porrota izan zela eta, Apollo 14ak misio bera izan zuen.
Istripuak eta matxurak
Arazorik larriena oxigeno tankearen leherketa izan zen. Ontzia Lurretik 200.000 miliatara (321.868,8 km-ra) zegoenean, Misio Kontrolak astronautei hidrogeno eta oxigeno haizagailuak pizteko agindua eman zien. Handik 93 segundora, astronautek leherketa handia entzun zuten, elektrizitatearen fluktuazioekin batera. Hasiera batean, meteorito baten talka zela pentsatu zuten. Egiaz, bigarren oxigeno tankeak —zerbitzu moduluan zegoen— eztanda egin zuen. Haizagailuetara zihoazen kable batzuen egoera txarrak horien zirkuitulaburra eragin zuen. Eztandak sortutako suak presioa handitu zuen eta erregai zelulen konpartimendua oxigenoz bete zen.
Konpartimentu barruko presioak 4. sektorea estaltzen zuen aluminiozko panelaren azkoinak kanporatu zituen. Eztanda egin zuenean, 1,8 segundoz komunikazio eta telemetria sistemak galdu egin ziren, baina komunikazioa berreskuratzea lortu zen, banda zabaletik banda estura igarota. Talkak 1. oxigeno tankearen balbulak jario bat izatea eragin zuen eta, isuri hori zela kausa, tankearen oxigenoak espaziora ihes egin zuen hurrengo 130 minutuetan zehar. Horren ondorioz, tankea hustu egin zen eta zerbitzu moduluaren oxigeno hornidura agortu egin zen.
Erregai zelulek hidrogenoa eta oxigenoa konbinatzen zutenez, 2. erregai zelula behin betiko itzali egin zen eta komando-modulua energia murriztuarekin utzi zuen. Beraz, eskifaia komando-modulua uztera behartuta egon zen eta, horren ondorioz, bidaia ilargi-moduluan segitu zuten, salbamendu-txalupatzat erabili zutena. Ideia hura entrenamenduetan planteatu zen, baina gerta zitekeen egoeratzat hartu gabe. Ilargi-moduluaren baliabideak hiru astronauten bizitzak salbatu zituen.
Servon-Melzicourt
Servon-Melzicourt Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Servon-Melzicourt udalerrian erroldatutako biztanleak 122 ziren. Familiak 42 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 17 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 21 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 54 etxebizitza zeuden, 43 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 52 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 43 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek hiru gela zituen, 8 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 37 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 73 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 43 lanean zeuden (26 gizon eta 17 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Servon-Melzicourt udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.290 hektarea erabiltzen.
Par (golf)
Golfean, par golf-jokalari aritu batek hasieratik zuloraino iristeko, erronda batean edo txapelketa oso batean eman behar dituen kolpe kopurua da. Normalean, zulo bakoitzak hiru eta bost arteko par zenbaki bat dute, euren zailtasunaren arabera. 18 zuloko golf-zelai batean 72 izan ohi da par zenbakia, eta 9 zuloko batean 27 izan ohi da, hiru zulo bakoitzeko.
Zuloan sartzeko par baino kolpe bat gehiago behar bada, bogey esaten zaio; bat gutxiago behar bada birdie eta bi baino gutxiago eagle. Batzuetan, par-5 duten zuloetan posible da bi kolpetan baino ez sartzea; kasu horri albatros deitzen zaio. Kolpe bakar batean sartzen bada pilota, zuloak duen par zenbakiarekiko independente, hole in one esaten zaio.
Carmen García del Diestro
Carmen García del Diestro Nardiz (Santander, 1908ko abuztua - Madril, 2001eko ekainaren 11) irakaslea eta pedagogoa izan zen. Madrilgo Estudio ikastetxeko hizkuntza eta literatura espainiarreko irakasle eman zuen bizitzaren zati handi bat. Erakunde horren sortzaileetako bat izan zen, Jimena Menéndez Pidal eta Ángeles Gasset-ekin batera, eta haren zuzendaria berrogeita hamar urtez, beti Irakaskuntzako Erakunde Librearen ildo pedagogikoari leial.
Historia
Carmen García del Diestro, Kuqui izenez ezaguna, familia giroan zein profesionalean, Kantabriako hiriburuko auzo burges batean jaio zen, José García del Diestro eta Carmen Nardizen alaba. San Frantzisko Xabier ikastetxean egin zuen batxilergoa, Moreto kaleko 5. zenbakian, El Retiro parkearen ondoan. Institutu pluralista horretan, neskato juduak, protestanteak eta katolikoak, espainiarrak eta frantsesak aritzen ziren. Irakurle goiztiarra, irakasle-ikasketak egin zituen eta Avilako Eskola Normalean lizentziatu zen. Madrilgo “Príncipe de Asturias” Eskola Taldetik igaro ondoren, eta Menéndez Pidal familiaren aholkuari jarraituz, Maria Goyri Letren zuzendariak eta Juana Moreno Zientzien zuzendariak egindako ebaluazioa gainditu ondoren, Institutuan sartu zen maistra. 22 urte zituen.
Teniente Primero Manuel Irala Fernández
Teniente Primero Manuel Irala Fernández Paraguaiko udalerri bat da, Hayes presidentea departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 25891 biztanle zituen.
Juan Huitzi Ituren
Juan Huitzi Ituren (Irunberri ?, XVI-XVII. mendeak) nafar erretaula-egile eta arkitektoa izan zen. Lan handia egin zuen Nafarroa guztian zehar, Tuteratik Iturena bitarte, baita Gipuzkoan ere (berak egin zuen Oiartzungo erretaula nagusia). Lan ugari egin zuen Joan de Berroeta Zangozako eskultorearekin batean: Tabar, Zare, Ledea, Galipentzu eta Uztarrozeko elizetako erretaulak. Bere aldetik landu zituen Zabaltza, Olatz Txipia eta Iturengo erretaulak.
Lucito
Lucito Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lucitok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Autheuil (Orne)
Autheuil Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Autheuil udalerrian erroldatutako biztanleak 143 ziren. Familiak 65 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 25 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 121 etxebizitza zeuden, 64 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 52 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 121etxeak ziren. 64 etxebizitza nagusietatik 56 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 27 etxek bost zituzten. 45 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 88 ziren, horien artean 54 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 54 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (32 gizon eta 14 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Autheuil udalerrian 69 unitate fiskal zeuden, 146 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.305 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Autheuil udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Świedziebnia udalerria
Świedziebnia Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Brodnica barrutian kokatuta. 103,67 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5171 biztanle zituen.
Garbage
Garbage 1994an Wisconsinen sortutako rock musika taldea da. Osakideak Duke Erikson, Shirley Manson, Steve Marker eta Butch Vig dira.
1990eko hamarkadaren amaieran, single sorta arrakastatsua atera zuten, tartean "Stupid Girl" ospetsua. Estreinako albumak, Garbage, 4 milioi ale saldu zituen munduan zehar. Bi urte prestatzen eman ostean, hurrengo diskak ere, Version 2.0, emaitza onak lortu zituen munduko musika-zerrendetan. 1999an, James Bonden The World Is Not Enough filmarako kanta nagusia egin zuten.
Aurreko maila altuari eutsi nahi bazioten ere, hirugarren diskoak, beautifulgarbage, ez zuen lehenengoen arrakasta komertzialik lortu. 2003an taldea desegitear egon arren, 2005ean, laugarren diska kaleratu zuten, Bleed Like Me. Urte berean, munduan zeharko bira moztutakoan, mugagabeko atsedenaldia hartuko zutela iragarri zuten, nahiz eta hori taldearen amaiera ez zela azpimarratu.
Urtz
Urtz 1988an sortutako rock musikako taldea da. Pasaian entseatzen hasita, rock, pop eta heavy metalaren osagaiak hartu zituzten. Ekaitzaren garrasia lehen diskoarekin (1992), arrakasta itzela lortu zuten; Gor diskoetxearen arabera, euskal rockaren klasikoa. Hautsa astinduz bigarren diskoa (1994) ere arrakastatsua izan zen; Kaixo! kanta taldearen kanta ezagunena bihurtzekoa zen. Hain urrun (1996) eta Lur gazian ametsak ereinez (1998) diskoek ez zuten aurrekoen adina ospe izan. Aingeru (2001) bosgarren eta azken albumean, diskoetxea eta hainbat taldekide aldatuta (Javi Estella eta Ritxi Barrenetxera sartu ziren), pop uretan sakonago murgildu ziren. 2003ko urrian desegin zen taldea, baina 2013an oholtzetara itzuli zen.
Taldea
90eko hamarkadaren hasieran euskal rockak ezagutu zuen irekitze estilistikoaren adibideetako bat izan zen Urtz. 1991n kaleratu zuen lehen maketa, Zelatan izenekoa, eta 1.800 ale saltzea lortu zuen. Gor diskoetxea berehala ohartu zen taldearen potentzialaz, eta diskoa kaleratzeko eskaintza egin zion 1992ko udaberrian. Haatik, bere burua behar bezala prestatuta ikusten ez zuelako hilabete batzuk itxarotea erabaki zuen laukoteak. Udazkenean kaleratu zen Ekaitzaren garrasia (1992), Urtzen lehen diskoa, eta taldeak berak espero ez zuen oihartzuna izan zuen. "Negua datorrenean" kantua indartsu sartu zen irratietan, taldearen ezaugarri nagusiak erakutsiz: melodia itsaskorren ardatza, erritmo biziak eta gogortasuna gitarretan. Heavy kantuak ("Zelatan", "Maiatzak 10", "Azken eguna"), maitasun baladak ("Gau ilun") eta jai giroak ("Itzalak ez nau hartuko") biltzen ditu estreinako lan hark.
Hautsa astinduz (Gor, 1994) bigarren diskoak aurrekoaren arrakasta berretsi zuen, eta gainditu egin zuen lehenengoaren salmenta kopurua. Taldearen kanturik ezagunenetako batzuk daude lan horretan: "Kaixo", "Hautsa astinduz", "Bizitzarekin dantzan"... Marino Goñi arduratu zen ekoizpenaz.
Hurrengo lana, Hain urrun (Gor, 1996), taldearen diskorik serioena izan zen, eta agian horregatik, "jendeak ez zuen ondo ulertu. Pertsona bakoitzak baditu bere bizitzan etapa ezberdinak, eta berdin geratzen da diskoetan eta egiten diren lan guztietan ere, eta azken finean islatzen da" (1). Lan horretan bereziki garrantzitsua izan zen Iñaki Lazkano kazetariak hitzetan egindako ekarpena, eztitasunezko poesiatik gertu.
Hirugarren diskoaren harrera apalak eragindako beheraldia gainditu ostean, taldeak ilusioa eta indarra berreskuratu zituen Lur gazian ametsak eginez (Gor, 1998) laugarren diskoarekin. Javi eta Juanan San Martin soinu teknikariekin lan egin zuen Espartzako Sonido XXI estudioan, eta aldaketak onura ekarri zion. Lehen diskoen arrakasta berdindu ez bazuen ere, esanahi berezia du disko horrek taldekideentzat. Taldearen diskorik irekiena da estilistikoki, eta besteetan ez zeuden ilusioa eta baikortasuna ageri dira hitzetan.
Hiru urte igaro ziren Aingeru (Oihuka, 2001) kaleratu arte. Tarte horretan taldekide aldaketak gertatu ziren, Javi Estella (gitarra eta koruak) eta Ritxi Barrenetxea (baxua) sartu baitziren taldean. Soinuaren aldetik, taldearen diskorik garbiena da, eta doinuen aldetik pop kutsu handienekoa. Melodiak jarraitzen du kantuen ardatza izaten, baina erritmoak motelagoak eta leunagoak dira oro har.
Bosgarren diskoari zaleek egindako harrerarekin pozik egon arren, bi urte geroago taldea desegitea erabaki zuten. Azken kontzertua Bilborock aretoan eman zuten 2003ko urrian, Juanan San Martin soinu teknikari eta teklatu jotzaileak lagunduta, ibilbide osoaren errepaso zabala eginez. Azken eguna CD-DVDak (EDG Music, 2003) jasotzen du gau hartan gertatutakoa, taldekideei egindako elkarrizketekin osatua.
Hamar urteko isilunearen ondoren, 2013an Baga-biga diskoetxeak argitaratutako Astiro diskoarekin itzuli zen taldea. Urte hartako abenduan igo ziren berriro agertokira, Durangoko Azokarekin, herri hartako Plateruenea kafe antzokian.
Eskolako liburutegi
Eskolako liburutegia hezkuntza komunitateari (ikasle, irakasle eta gurasoei, bereziki) ikaskuntza eta irakaskuntza prozesuan laguntzeko informazio-baliabideak eskaini eta irakurketa eta beste kultura jarduerak sustatzen dituen liburutegia da; helburu horien baitan, aisialdirako gunea ere bada. Liburutegien kultura haur eta gazteen artean bultzatzeko abiapuntu garrantzitsutzat jotzen da, gainera.
Galdu arte
Sinopsia
Behin batean, Azkoitiko gazte batzuek bildu eta gaztetxea sortu zuten etxe abandonatu bat horretarako hartuz. Ekintza hark eta ondoren etorri zirenek herrian ordura arte bizi zen bakea aldatu zuten. Eleberri hau Azkoitiko Gaztetxearen kronika dugu. Juan Luis Zabalaren nobela hau autofikzioa da, idazle bera izan baitzen kontatzen dituen gertaera guztien lekuko eta partaide. Nobelan bertan Juan Luis Zabala pertsonaia gisa azaltzen zaigu, “Pipi” ezizenez.
Eleberria ez da bakarrik Azkoitiko Gaztetxeari buruzko kronika historiko bat edo bertara bildu ziren neska-mutilei buruzko istorioa. Juan Luis Zabalak berak sarrerako hitzetan azaltzen duenez, “ez da Azkoitiko gaztetxeari buruzko liburua, Azkoitiko gaztetxean girotutako nobela baizik”. Batez ere, Xeperen istorioa da, protagonista, pertsonaia ilun, isil, uzkur, izua, hasieratik definitzen duten moduan. Xepe protagonistaren inguruan dago nobela egitaratuta eta Xepe da pertsonaiarik nagusiena: marjinala eta errebeldea. Baina agian bere errebeldiaren nondik norakoa ondo ulertzen ez duena, bere errebeldiaren iturria non dagoen ondo ez dakiena; bizitzeko gogo izugarria duena baina, era berean, gauza da heriotzaren etxean ate joka ibiltzeko…
Narratzaileak lehen lerrotik garbi uzten digu zein den pertsonaia nagusia bere nobelan, zeinek daraman nobela behar duen narrazioaren haria eskutik hartuta. Gaineratzeko pertsonaiak, -eta pertsonaia ugari biltzen dira azkenik-, pertsonaia nagusiaren kontrapuntu dira, haren jokabidea kokatzen eta ulertzen laguntzen duten pertsonaiak.
Kurdistango bandera
Kurdistango bandera (kurdueraz: Alaya Rengîn), kurduek Otomandar Inperioarekiko independentzia lortzeko borrokan zehar agertu zen, 1920an. 1946an Kurdistango Errepublika Mehabaden (egungo Iran), bandera onartu zuen.
Deskribapena
2003ko Irakeko inbasioan koalizioko indarrak jendaurrean altxatzea eragozten saiatu ziren, kurduen eta arabiarren arteko tentsio etnikoaren giroa arintzeko. Ez zuten arrakastarik izan.
Alabarda
Alabarda arma zuri bat da. Egurrean jarritako metalezko zati bat du egurraren goiko muturrean. Bere garaiera, bi metro ingurukoa da. Metalezko zatiaren goialdean, lantza punta bat du. Metalezko zatian beherago, alde batean, aizkora itxura duen marraza bat, eta, honen kontrako aldean, katigatzeko beste zati txikiago bat.
Jatorriak
Txina aldean, makildun arma batzuk milaka urte lehenagotik erabiltzen ziren, baina, Erdi Aroan zuen forma eskandinabiar eta alemaniarrek sartu zuten Europan, 1300. urte aldera. Baina, euren ospea, mertzenario suitzarrengandik etorri zen.
Alabarda historian
Erdi Aroaren amaieratik XVII. menderarte, arrakasta handiz erabilia izan zen infanteria arma bezala. Infanteriako guduetan arma honen erabilerak, zalduneria astunez osaturiko tropen aurka garaipenak lortuz, armaden konposaketa eraberritu zuen, eta infanteriari berebiziko garrantzia eman zion berriz.
Hain merezia zuen bere ospea ze, nobleziaren elitezko tropek, bertsio "arranditsu"an eramaten zuten. Oraindik ere, ekitaldi publikoetan eta armaden desfileetan zeremonia arma gisa erabiltzen duten armada gorputzak ere badaude. Egun Vatikanoko Goardia Suitzarrak, ez du bakarrik zeremonia arma gisa bakarrik erabiltzen. Izan ere, guda arma gisa erabiltzeko ere prestaturik daude goardia honetako soldaduak.
Alabarda batekin armaturik joaten zen soldadua, alabardari deitzen zen. Honela deitzen da, baita ere, Espainiako erregeei ohorezko goardia egiten dien soldadua.
Badaude beste makil arma batzuk, alabardaren garaikideak izan zirenak, eta honen familian sar daitezkenak, partesana bezala. Hau, oso burni handi eta zabala duen alabardaren baliokidea litzateke, ilargi erdi forman duena eta bi aldeak aho-zorrotz dituena.
Paris-l'Hôpital
Paris-l'Hôpital Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 160 etxebizitza zeuden, 96 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 48 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 155 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 96 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 49 etxek bost zituzten. 83 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 93 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 93 pertsona aktiboetatik 84 lanean zeuden (39 gizon eta 45 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Paris-l'Hôpital udalerrian 105 unitate fiskal zeuden, 238 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.843 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Paris-l'Hôpital udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 63 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gripearen A birus
Gripearen A birusa edo Alphainfluenzavirus Orthomyxoviridae familiako birus-genero bat da. Antigeno-aldaketa bat gertatzen denean, gizakietan noizbehinkako gripea eragiten du, 10-15 urteko zikloetan gertatu ohi dena. Gizakietan, oro har, aldaketa antigeniko txikiagoek eragiten dutena baino birulenteagoa den gripea garatzen du. Aldaketa horiek gripearen B birusean ere gertatzen dira (batzuetan aldi berean gertatzen dira), eta urtaroko gripeak baldintzatzen dituzte, ia urtero gertatzen baitira.
Organo (biologia)
Organo bat (latinez organum; «tresna») ehun multzo bat da, betekizun jakin bat duen bizidunaren zatia edo egitura, funtzio fisiologiko bat betetzeko moldatua eta espezializatua.
Gripearen A birus
Espezie bakarra sartzen da: Virus Influenza A, hegaztietan eta ugaztunetan gripea eragiten duena. Uste da ostalari naturala hegaztiak direla, baina hainbat ugaztun-espezie kutsa ditzake, gizakiak eta txerriak barne. Ezagutzen diren azpimota guztiak endemikoak dira txorietan, azpimota gehienek ez dute endemiarik eragiten hegaztietatik kanpo, eta, beraz, funtsean, hegazti-gripetzat hartzen da. Hala ere, azken urteetan, batez ere Asiako herrialdeetan, hegaztiei kutsatu ondoren, hegaztien andui birulentoenen agerraldiak (birus horren ohiko gordailu naturala) zaintzen dira.
Organo (biologia)
Ehuna jarduera espezializatuak egiteko elkarrekin funtzionatzen duten zelula-taldea da. Ehunak konbinatu egiten dira funtzio jakin bat duen organo bat osatzeko. Bestalde, oinarrizko lau ehun mota daude: epitelio-ehuna, ehun konektiboa, muskulu-ehuna eta nerbio-ehuna. Epitelio-ehunak gorputzaren gainazalak eta barrunbe hutsak estaltzeaz gain, guruinak eratzen ditu. Ehun konektiboak gorputzaren organoak konektatzen eta babesten ditu, odol-hodiak beste ehun batzuetara  banatzen dituen bitartean. Muskulu-ehuna uzkurtu egiten da gorputzaren atalak mugituz eta honen ondorioz beroa sortzen du. Azkenik, nerbio-ehunak informazioa eramaten du gorputzaren alde batetik bestera nerbio-bulkaden bidez. Esate baterako, heste-horma, adibidez, ehun epitelialez eta muskulu-ehunez osatuta dago.
Gripearen A birus
Orokortasunak
Gripeak, ahal dela, arnas traktu altuari, sudurrari eta eztarriari, bronkioei eta birikei erasotzen die. Normalean astebete irauten du infekzioak. Ezaugarri hauek ditu: sukar altua bat-batean hastea, muskuluetako mina, buruko mina, ondoeza orokor sendoa, eztul ez-emankorra, eztarriko mina eta sudurreko jarioa. Pertsona gehienak aste batean edo bitan berreskuratzen dira, tratamendurik gabe. Bizitzaren muturretan (haurtxoak eta zaharrak) eta aldez aurreko gaixotasunak dituzten pertsonetan (arnas gaixotasun kronikoak, diabetes mellitus, minbizia, giltzurrunetako edo bihotzeko gaixotasunak), gripea arrisku larria da bizitzarako. Pertsona horietan infekzioak konplikazio larriak izan ditzake, sakoneko gaixotasunak okerragotu ditzake, baita pneumonia eta heriotza ekarri ere.
Gripea berehala agertzen da munduaren inguruan urtaro-epidemietan, eta eragin ekonomikoa sortzen du artapenek, botikek, ospitalizazioak eta konplikazioen erabilerak eragindako gastuek eragindako biztanleengan, baita eragindako pertsonen lan-gaitasuna galtzeak ere.
Harmaclona
Harmaclona Tineidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Harmaclona cossidella da.
Gripearen A birus
Orokortasunak
Gripearen urteko epidemietan, biztanleen %5-15ek goiko arnasbideetako infekzioak izaten dituzte. Ospitalizazioa eta heriotza arrisku handiko taldeetan gerta daitezke (zaharrak eta gaixotasun kronikoak dituzten pertsonak). Gaixotasunaren hiru eta bost milioi kasu larriagoren arteko urteko izurriteen ondorioz kalkulatzen da, bai eta munduan urtean 250.000 eta 500.000 heriotza artean izatearen ondorioz ere.
Egitura
Gripearen A birusaren azpimota guztien egitura fisikoa antzekoa da. Bildutako birioiak esferikoak edo harilkatuak izan daitezke. Lagin klinikoetan, ehunen edo labore-arrautzen arteko mugimendu mugatua jasan duten lagin klinikoetan, partikula hariztatuagoak izan ohi dira esferikoak baino, eta laborategian pasatutako anduiak, berriz, birioi esferikoak izan ohi dira.
Genetika
Gripearen A birusaren genomak zortzi kate sinple ditu (estali gabeak), hamar proteina kodetzen dituztenak: HA, NA, NP, M1, M2, NS1, NS2, PA, PB1 eta PB2. Genomaren izaera segmentatua dela eta, errepertorio genetiko osoa andui biralen artean truka daiteke zelula-barnean; horregatik deitzen zaie errekonbinante. Hauek dira RNAren zortzi segmentuak edo kateak:
A gripearen izurrite edo pandemien historiala
Birus-mota horren pandemiak hamar-hamabost urtean behin gertatu dira, 1918an gertatu zirenetik. Larriagoak eta zabalagoak dira, hemaglutinina eta neuraminidasa antigenoek aldaketa antigeniko periodikoa izateko joera dutelako. A birusean desbideratze antigeniko txikiagoa gertatzen denean, B birusean ere gertatzen dena, eta askoz gutxiago C birusean, urtaroko epidemiak sortzen dira. Izurrite horiek bat-batean hasten dira, bi edo hiru astetan iristen dira gorenera, eta hilabete batzuetan amaitzen dira. Neguko hilabeteetan gertatzen dira bi hemisferioetan, eta oso arraroa da A birusa aurkitzea epidemietatik kanpo. Ez dakigu birus horiek epidemien arteko garaietan animalien gordailuetan mantentzen diren edo maila txikiko transmisio interepidemikoa duen birusa den. Gaur egun, garraio azkarrek birusaren hedapen geografikoari laguntzen diote. Eritasuna duten pertsonen tasa oso aldakorra da, baina, oro har, biztanleria orokorraren %10-20 bitartekoa da.
Belmond (Iowa)
Belmond Iowako hiri bat da. Wright konderrian kokatua dago. 2010ean 2,376 biztanle zituen, 7.38 kilometro koadrotan banatuta.
Organo (biologia)
Elkarrekin lan egiten duten bi organo edo gehiagok organo sistema edo aparatua osatzen dute, funtzio konplexuagoak gauzatzeko eta organismoaren homeostasia mantentzeko. Esate baterako, zirkulazio-aparatua bihotzak, odol-hodiek eta odolak osatzen dute, odola eta mantenugaiak gorputzean zehar garraiatzeko funtzioa du. Batzuetan, organo bat sistema edo aparatu baten baino gehiagoren parte da. Pankrea adibidez, digestio-aparatuaren parte izateaz gain sistema endokrinoan ere ageri da.
Gripearen A birus
A gripearen izurrite edo pandemien historiala
Jarraian, A gripearen pandemia, epidemia edo agerraldi ezagunak deskribatuko ditugu, aldaketa antigeniko baten ondoren eta azpimota antigenikoak agertuta:
Organo (biologia)
Animaliak
Animaliak bi talde nagusitan banatzen dira: ornodunak eta ornogabeak. Talde hauen barruan ugaztunak, arrainak, anfibioak, ekinodermatuak eta intsektuak aurki daitezke besteak beste. Animalia talde ezberdinetan organo ezberdinak aurki daitezke bakoitzaren bizi-funtzioak betetzeko balio dutenak.
Gripearen A birus
Tratamendua eta profilaxia: birusen aurkako agenteak
Pertsona gehienentzat, goiko arnasbideetako gaixotasun bat da gripea, egun batzuk irauten duena eta tratamendu sintomatikoa baino behar ez duena. Egun gutxi barru birusa gorputzetik ezabatzen da. Antibiotikoak, hala nola penizilina, bakterioak suntsitzeko diseinatuta daude, eta ezin diete birusei eraso egin. Beraz, antibiotikoek ez dute eraginik gripearen tratamenduan, nahiz eta konplikazioak tratatzeko erabili, adibidez pneumonia bakteriarra sortzen bada aldi berean.
Organo (biologia)
Animaliak
Organoen azterketa biologiaren eta anatomiaren zati garrantzitsu bat da. Gainera, medikuntzan giza gorputza aztertzen da gaixotasunak hobeto ulertzeko eta sendagaiak garatzeko. Hona hemen organo batzuen eginkizunak:
Gripearen A birus
Tratamendua eta profilaxia: birusen aurkako agenteak
Gripearen aurkako drogak txertaketaren laguntzaile garrantzitsuak dira gripearen tratamendu eta prebentziorako. Hala ere, ez dira txertaketaren ordezko. Urte askoan, birusaren erreplikazioa prebenitzen duten birusen kontrako lau droga erabili dira. Ezaugarri hauek dituzte: farmakozinetikoak, albo-ondorioak, sendagaiak emateko bideak, xede-adina, dosia eta kostuak.