cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekialde
Izenak esaten duen bezala (sortaldea) Eguzkia altxatzen den horizonteko tokia da. Beraz, kokatzeko formarik errazena bertara begiratzea da; hegoa eskumatara geldituko da, iparra ezkerretara eta mendebaldea atzean.
Munduaren ikuspegia
Beste batzuetan, Ekialdeko herriak erabiltzen da bloke komunista izendatzeko, hau da, Varsoviako itunaren sinatzaileak izendatzeko. Gaur egun, itun hori indarrean ez egon arren, erabiltzen jarraitzen da; batez ere Ekialdeko Europa esaterakoan. Azken termino hau Varsoviako itunaren zinatzaile Europarrei edo SESBren nolabaiteko eragina jasan zuten herriei esleitzen zaie (Alemania, Austria eta Italiaren ekialdean daudenak, Iparraldekoak kontatu gabe).
Know Nothing
Know Nothing (ez dakit ezer) mugimendua 1840 eta 1850eko hamarkadetan Ameriketako Estatu Batuetan existitu zen mugimendu politiko bat da. Sasoi hartan Estatu Batuetan gertatu zen etorkin irlandar katolikoen uholdearen ondoren haien aurka sortu zen beldurra izan zen mugimenduaren indar sortzailea. Etorkinok AEBetako berezko balioen aurkakotzat hartuak izan ziren eta Erromako Aita Santuak kontrolatzen zituela uste zen. Inmigrazioa eta bertakotzea murrizteko ahaleginak egin zituzten, baina arrakasta gutxirekin. Lider gutxi eduki zituzten eta jarraitzaileak gehien bat klase ertainekoak eta denak protestanteak izan ziren. 1860erako gehienek Alderdi Errepublikarrarekin egin zuten bat.
Mugimendua New Yorken sortu zen 1843an, American Republican Party (Amerikako Alderdi Errepublikarra) izenaren pean. Gero beste estatu batzuetara hedatu zen eta AEB mailako alderdia bihurtu zen Native American Party (Bertako Alderdi Amerikarra) izena erabiliz. 1855ean izena berriro aldatu eta American Party (Alderdi Amerikarra) bihurtu zen.
Hala ere, alderdiaren izenak baino gehiago iraun du Know Nothing terminoak. Honen jatorria alderdiaren izaera erdiezkutuan dago: kide bati erakundearen jarduerari buruz galdetzen ziotenean, I know nothing ("ez dakit ezer") esaten omen zuen.
Agerpena zineman
2002. urtean egindako Gangs of New York filmak Know Nothing mugimenduaren gakoetako batzuk erakusten ditu. Film honetan Daniel Day Lewis aktoreak William "Bill the Butcher" Cutting pertsonaia antzeztu zuen, Know Nothing liderra izan zen William Poole oinarritzat hartuz.
Idoia Garzes
Idoia Garzes Aldazabal (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1973) gipuzkoar kazetari eta idazlea da. 2019an XXXVII. Xabier Lizardi saria irabazi zuen Hari single bat lanarekin. Urte berean ere, Augustin Zubikarai saria irabazi zuen Mendiko gaitza eleberriagatik.
Almirante (argipena)
Almirante hitzak honako adiera hauek dauzka:
Ezkoze
Ezkoze ([es̻kos̻e]) Agaramonteko udalerri bat da. Erregimen Zaharraren aldian, Nafarroa Beherearen zati zen. Gaur egun, ordea, udalerri hau eskuarki ez da Nafarroa Behereko herrien zerrendetan agertzen. 1995eko Pasqua legean ere, ez da Pays Basqueren parte.
Euskal Kosta-Aturri
Euskal Kosta-Aturri edo Baionaldea edota BAB Lapurdiko kostaldeko metropolitar gunea eta aglomerazio elkargoa izan zen. Gaur egun, eskualde bat da. Baiona, Angelu, Biarritz eta Bokale udalerriek osatzen zuten. Bidarte ere herri-elkargoko kide da baina geografikoki Lapurdi Itsasegia eskualdean dago kokaturik.
Ezkoze
Geografia
Oloroe eta Paue ibaiak udalerritik igarotzen dira.
Euskal Kosta-Aturri
1999ko abenduaren 31n sortu zen, BAB izenarekin (Baiona, Angelu eta Biarritz udalerriek osatzen baitzuten) eta 2011ko urtarrilaren 1ean Bokale eta Bidarte gehitu zitzaizkien, herri-elkargoaren izena ere gaur egunekora aldatuz. 2017ko urtarrilaren 1ean desegin zen elkargoa, Euskal Herri Elkargoa sortu zenean.
Lia Fáil
Patuaren harria edo Lia Fáil (irlanderaz Patuaren harria esan nahi du) Tarako muinoan kokatzen den menhir bat da, Irlandako Meatheko konderrian. Harri hau Irlandako Errege Nagusiak koroatzeko erabili zen, gutxi gorabehera K.o. 500. urterarte, Muirchertach mac Muiredaig erregearen koroaketaraino.
Euskal Kosta-Aturri
118.352 biztanle bizi dira Euskal Kosta-Aturri elkargoa osatzen duten udalerrietan eta guztira, 78,24km2-tako azalera du. Ipar Euskal Herriko eskualderik populatuena da alde handiz, eta Euskal Herria osorik kontutan hartuta 20 udalerririk jendetsuenen artean daude Baiona (10.a), Angelu (13.a) eta Biarritz (20a.).
Lia Fáil
Jatorri mitologikoa
Zeltiar mitologiaren arabera, ta]], Tuatha Dé Danann jainkozko arrazak Lia Fáil harria Irlandara eraman zuen, hauek "Iparraldeko Uharteetatik" (Geoffrey Keatingen arabera Norvegia) Eskozia zeharkatuz iritsi zirelarik, han Tuatha Dé Danann jendeak Fáilias, Gorias, Murias eta Finias hirietan aztikeriak ikasi zituzten, eurekin bat hiri bakoitzeko altxor handi bat eramanaz: kondairazko Irlandako Lau Altxorrak. Lia Fáil harria altxor horietako bat da, jatorriz Fáilias hirikoa, honi bere izena zor diolarik. Beranduago harri hau "Patuaren harria" (latinez, Saxum fatale) bezala ezagutuko zen.
Euskal Kosta-Aturri
Arlo administratiboari dagokionez, aglomerazio elkargo bat osatzen du, frantsesez agglomération Côte basque – Adour izena baliatzen duena.
Arlo geografikoan, oraindik erabiltzen da herri-elkargoaren izen zaharra (BAB), Lapurdiko eskualdea definitzeko, zeina Baiona, Angelu, Biarritz eta Bokalek osatzen duten, Bidarte, nahiz eta herri-elkargoko kide izan, geografikoki Lapurdi Itsasegian dago kokaturik.
Lia Fáil
Ahalmen mitologikoak
Mitologiaren arabera ere, Tarako harriak naturazgaineko ahalmenak omen ditu: kondairak dioenez benetako Irlandako Erregeak bere oinak harri gainean jarri ezkero honek harrotasunez orroe egiten du. Erregeari agintaritza luzatu eta gaztetzeko ahalmena baduela ere aipatzen da. Ulstergo zikloan esaten denez Cúchulainn heroiak bere ezpata kolpe batez harria bitan zartatu zuen, bere babespean zegoen Lugaid Riab nDerg errege-hautagaiak oinak gainean jarri eta orroe ez egitean. Ordudanik harri honek bitan besterik ez du orroe egin, Conn Cétchathach eta Brian Boru erregeekin.
Inis Fáil
Fianna Fáil izendapena ("Irlandako gudariak", baita "patuaren gudariako" bezala itzulia) Irlandar Bolondresak erakunde abertzalearen izendapen bezala Amhran na bhFiann edo Irlandako Ereserkiaren lehen bertsoan agertzen da, gaur egungo Taoiseacha Brian Cowenen Fianna Fáil alderdiaren izena ere bada.
Platysmurus leucopterus
Platysmurus leucopterus Platysmurus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Gnathophis musteliceps
Gnathophis musteliceps Gnathophis generoko animalia da. Arrainen barruko Congridae familian sailkatzen da.
Elisabet Farnesio
Elisabet Farnesio (Isabel de Farnesio, Elisabetta Farnese; Parma (Italia), 1692ko urriaren 25a-Aranjuez (Espainia), 1766ko uztailaren 10a) Parmako printzesa izan zen, Farnese italiar familia ospetsuko kidea. Espainiako erregina ezkontide bihurtu zen (1714-1746) Filipe V.a Espainiakoa erregearekin ezkondu ondoren, garai horretan Isabel de Farnesio gaztelaniazko izenarekin ezaguna zela.
Biografia
Elisabet Farnesio Italiako Parman jaio zen, 1692ko urriaren 25ean eta Eduardo II.a Parmakoa printzearen eta Dorotea Sofia Neuburgekoaren bigarren alaba zen. Aitaren aldetik, Ranuccio II.a Parmakoa eta Isabel d'Esteren biloba zen eta, amaren aldetik, berriz, Filipe Gilen Neuburgekoa hautesle palatinarra eta Isabel Amalia Hesse-Darmastadtekoa printzesarena.
1693ko abuztuaren 5ean, anaia zaharrena zuen Alejandro Ignacio hil egin zen eta, 1693ko irailaren 6an, aita. Orduan, hirugarren geratu zen Parmako dukerriko oinordetzaren zerrendan, bere bi osabek aurrea hartzen ziotelarik.
Ezkontzak eta seme-alabak
Elisabetek, aurpegian haurtzaroan izaniko baztangaren fruitu ziren zenbait marka izan arren, gorputz lirain eta xarmangarria zuen eta edertasun handiko emakumea zen; bere izaera sendo eta nortasun autoritarioak eragin nabarmena izan zuen garai hartako gorteetan. Filipe V.aren isolamendu pertsonala aurrera zihoala, bere zirkulu pertsonala murrizten zuenez, Elisabet garrantzitsuago bilakatu zen politika munduan. Monarka melankoliara eta atsekabera, zein higienea alboratzera eraman zuen depresioan erori zen bitartean, Elisabetek ahal zituen eragin guztiak erabili zituen bere handinahia asetzen saiatzeko, hots, bere seme-alaba kutunak Europako tronuren batean ezartzeko.
Filipe V.arekin zazpi seme-alaba izan zituen:
Kosmodromo (argipena)
Kosmodromo izenak hainbat adiera du:
Elisabet Farnesio
Bizitza publikoa
La parmesana deitzen zioten mesprezuz. Giulio Alberonik honela azaldu zuen Elisabeten helduera Madrilera:
Filipe V.aren emazte zen heinean, arte bilduma garrantzitsua eratu zuen; ezkontide bakoitzak sinbolo dinastiko ezberdin batez markatzen zituen bere koadroak, Elisabetek zitori-horiz eta erregeak X-itxurako gurutze batez (Borgoinako gurutzea). Erregina Murilloren koadroetara zaletu zen bereziki eta kopuru handia erosi zuen. Halaber, monarka bikote hau izan zen Suediako Kristinaren eskultura-bilduma erosi zuena, zeinak Grupo de San Ildefonso eta zortzi "Musa"k barne dituena, hauek denak Pradoko Museoan erakusgai daudelarik.
Elisabetek ez zuen maitasun handirik agertu seme-alabaordeengan eta, haren ustean, erregearen lehen emazte izan zen Maria Luisa Gabriela Saboiakoaren ondorengoek bere helburua lortzeko oztopo bat besterik ez zuten eratzen; premiazko helburu zuen bere seme Karlosi (geroago, Karlos III.a izango zenari) eta Filiperi gobernatu ahalko luketen erreinu bat uztea. Filipe V.a bizi zen bitartean, itxuraz elkarri begirunea izan arren, Elisabet eta bere seme-alabaordeen artean (batez ere bera eta Fernando) ez zen harreman handirik egon.
Heriotza
Elisabet 1766ko uztailaren 10ean hil zen. Zendutako senarraren, Filipe V.aren, ondoan lurperatu zuten La Granja San Ildefonsoko Errege-Etxeko Erlikien Aretoan, jauregian bertan txertaturiko tenpluan, zehazki. Segoviako probintzian kokaturik dago, Segovia hiritik kilometro gutxira.
Labeobarbus nedgia
Labeobarbus nedgia Labeobarbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Alburutz
Alburutz Izarbeibarrako Gares udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.
Aro Garaikidean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Garesko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak alburuztarrak ziren. Ez dakigu non dagoen.
Geografia
Alburutz Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean eta Gares udalerrian.
Inguru naturala eta kokapena
Iruñeko merindadearen hegoaldeko herri hustu da.
Klima eta landaredia
Gares udalerria, iparraldetik hegoaldera, luzera handiko udalerria izanik, klima aldatu egiten da udalerriaren gunea zein den. Horrela, hegoaldean, mediterraneo klima kontinentala nagusitzen da, eta iparraldean klima mediterraneo-azpimediterraneoa dago. Batez besteko tenperatura 10 gradukoa da iparraldean eta 13 gradukoa hegoaldean. Prezipitazioak ere nahiko aldakorrak dira 500mm batez beste hegoaldean (urteroko egun euritsuak 75 dira), eta 1.000mm iparraldean (urteroko egun euritsuak 100 dira). Udalerriko gunerik menditsuenetan 1.000mm baino gehiago jausten dira urtero.
Garesko jatorrizko landaredia ia erabat galdu da nekazaritzaren eraginaren ondorioz. Oraindik ere, arte eta haritz batzuk badaude (13 hektarea baino ez XX. mendearen amaieran), baina udalerriaren gehienean sastraka eta mota askotako zuhaixkak dira nagusi. Birlandaturiko basoen azalera nahiko handia da, 767 hektarea, eta birlandaketa batez ere Austriatik ekarritako lariziar (Pinus nigra) eta pinu beltzekin egin zen.
Estazio meteorologikoa
Garesen estazio meteorologiko bat dago, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Parapistocalamus hedigeri
Parapistocalamus hedigeri bere generoko animalia bakarra da. Narrastien barruko Elapidae familian sailkatuta dago.
We Own the Night
We Own the Night 2007ko James Gray estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Argumentua
Brooklyn, 1988. Krimena da nagusi bazter guztietan, batez ere drogekin lotutako indarkeria. Joek bere aita Berten ibilbide bera jarraitu du, eta New Yorkeko polizian sartu da.
Falta Taldea
Falta Taldea 2016. urtean Hazparnen sorturiko post-rock musika taldea da.
Ostadar maillot
Ostadar maillota txirrindulariak janzten duen elastiko edo alkandora bereizgarria da, txirrindularitzako Munduko Txapelketa irabazi zuen koroatzetik txapelketa berria ospatu arte.
Elastikoa zuria da batez ere, bularrean bost lerro horizontal dituena, Nazioarteko Txirrindularitza Batasuneko koloreak goitik behera: urdina, gorria, beltza, horia eta berdea; bandera olinpikoaren eraztunetan agertzen diren kolore berberak. Tradizioa diziplina guztietan aplikatzen da, errepidean, pistan, mendian, ziklo-krosean, BMXean, ziklobolean, artistikoan, eta trialean. Elastikoa Santini SMS enpresak sortzen du 1994az geroztik (nahiz eta Gianni Bugnok jantzi zuen marka horrekin 1992an eta 1993an zehar eta Armstrongek, Oslon irabazi zuen 1993ko abuztuaren 23an, txapelketako podiumean jantzi zuen).
Munduko txapeldun batek irabazi duen modalitatean elastikoa erabili behar du. Adibidez, errepideko txirrindularitzako munduko txapeldunak jantzi egingo du etapako lasterketetan eta eguneko lasterketetan lehiatzen duen bitartean, baina ez du erlojupeko probetan janzteko eskubiderik izango. Modu berean, munduko erlojupeko txapeldunak mota honetako ekitaldi edo etapetan bakarrik erabiliko du. Pistan, jazarpen indibidualeko munduko txapeldunak elastikoa bakarrik jantzi ahal izango du jazartzeko proba indibidualetan lehiatzean.
Azken urteetan munduko txapeldun izatea lortu duen txirrindulariak, bere kirol ibilbidean zehar ostadarraren koloreak lepoan gordetzeko eskubidea du. Ostadar maillotaren jabea etapa anitzeko lasterketa bateko liderra bihurtzen bada (Frantziako Tourra, esaterako), lasterketako liderraren maillotak (Frantziako Tourrean, maillot horiak) du lehentasuna.
The Birdcage
The Birdcage (euskaraz Txorio Kaiola), 1996ko Mike Nichols estatubatuarrak zuzendutako komedia film bat da. Jean Poiret eta Francis Veberren La Cage aux Folles (1978, Ero Kaiola) filmearen berregokitzapena da, biak ere Jean Poiret frantziar antzerkigilearen 1973ko izenburu berdineko antzezlanean oinarrituak. Robin Williams, Gene Hackman, Nathan Lane, Dianne Wiest, Dan Futterman, Calista Flockhart, Hank Azaria eta Christine Baranski aktoreek antzeztu zuten.
Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Sariaren izendapena jaso zuen (Bo Welch eta Cheryl Caraski).
Argumentua
AEB, Miami, Albert (Nathan Lane) eta Armand Goldman (Robin Williams) bikote homosexualaren bizimodu lasaia Armaden semea den Val (Dan Futterman) eta senatari ultrakontzerbadore baten alaba den Louise Keeley (Dianne Wiest) ezkontzak hankaz-gora jarriko du. Kevin Keeley (Gene Hackman) politikariak familia bizimoduaren usadiozko baloreak defendatu nahi dituenez, senargaiaren familia bisitatzea erabakiko du, zer topatuko duen inolako susmorik izan gabe.
Barbalha
Barbalha Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Maite Goñi
Maite Goñi Eizmendi (Ordizia, Gipuzkoa, 1967) irakaslea da, euskararen sustapenean, teknologiak hezkuntzako ikas-irakas prozesuetan nola txertatu eta konpetentzia digitalaren inguruko gaietan aditua da. Euskararen Aholku Batzorde ko kide da hizkuntza-normalizazioaren prozesuan eragina duten arloetako pertsona ezagunen artetik izendatua izan delarik eta bertan IKT Batzorde-atal Bereziko zuzendaria da. 2022tik EITBko Audio eta Digitaleko zuzendaria da.
Charles Ives
Charles Edward Ives (Danbury, Connecticut, AEB, 1874ko urriaren 20a - New York, AEB, 1954ko maiatzaren 19a) Estatu Batuetako musikagilea izan zen.
Maite Goñi
Ibilbide akademikoa
Maite Goñi, 1990. urtean Deustuko Unibertsitatea n Euskal Filologian lizentziatu zen eta 1996 an Ingeles Filologian Euskal Herriko Unibertsitatea n.
Charles Ives
Biografia
14 urteetarako Danburyko Eliza Baptistako organo-jotzailea zen, eta, 17 urte zituela, aintzat hartzeko moduko lan bat idatzia zuen jadanik: Variations on America.
1894an Yaleko Unibertsitatean sartu eta konposizioa ikasi zuen, Horatio Parkerrekin, eta organoa, Dudley Buckekin.
Maite Goñi
Ibilbide profesionala
Ordiziako Jakintza Ikastola n lan egin zuenetik aitzindari izaten hasi zen internet eta IKTek eskaintzen zituzten aukeren erabilera sustatzen. Horrek, errekonozimenduez gain, 2009an arazoak ere ekarri zizkion EGA azterketak sarean eta ariketa interaktibo gisa jartzeagatik. Euskal blogosferan hasieratik ekarpenak egiten hasi zenetakoa da. Euskal Hizkuntza eta Literatura lantzeko euskaljakintza.com proiektuaren sortzailea da baita Mondragon Unibertsitate ko irakaslea ere.
Interneten
Online zein offline ekarpen anitz eta ugari egiten ditu, software libre aren alde agertuz eta gailu digitalek eta teknologiak hezkuntzan eragindako errealitate berrien balizko aukeren inguruan hausnarketak eta aurkezpenak egiten ditu eta euskarak honetan protagonista izatearen sustapenean ere bai. Oihartzun handikoak dira, besteak beste, bere "Gaurko hitza" egitasmoa eta "Hitzapasa" jolasa.
Charles Ives
Biografia
Azken urteetan ondu zuen musika Mahlerren gustukoa zen; Mahlerrek ez zuen, hala ere, Ivesen obrarik zuzendu, laster hil baitzen.
Maite Goñi
Interneten
Sare sozialetan euskararen presentzia eta erabilera sustatzeko Twitter bezalakoek duten indarra aprobetxatzearen aldekoa da.
Charles Ives
Biografia
Bere lanen artean aipagarrienak: orkestrarako musika: New England Holidays, Three Places in New England, lau sinfonia; korurako musika: Lincoln the Great Commoner, The New River salmoak; ganbera-musika: The Indians, Largo; pianorako musika: 20 estudio, 2 sonata (bigarrena, Sonata Concord izenekoa, haren maisulantzat jotzen da); organorako musika, abestiak.
Maite Goñi
Interneten
Euskal Herri ko hezkuntza eremuetan DIGCOMP markoak proposatzen duen irakasleen Konpetentzia Digitalaren difusioan erreferente da.
Egiptoko XXV. dinastia
'''XXV. dinastia''' edo dinastia kushita (K.a. c. 747-K.a. 664). Napata hiri-estatuan du jatorria (Kusheko lurraldean). Bertatik, dinastia honetako lehen erregeak, Alarak, Nubiaren zatiak inbaditu eta konkistatu zuen.
Maite Goñi
Euskal hedabideetan
Euskal hedabideetan ere parte hartzen du bertan hiritartasun digitalari buruzko lan pedagogikoa egiten duelarik: ETB ko Ahoz aho saioan, eta Euskadi Irratiko Amarauna irratsaioan.
Clupisoma montana
Clupisoma montana Clupisoma generoko animalia da. Arrainen barruko Schilbeidae familian sailkatzen da.
Egiptoko XXV. dinastia
Hirugarren periodoaren azken dinastia izan zen. Erregea eta militarren harteko erlazioari esker, errege kushitak Egipto militarki kontrolatzea lortu zuten 80 urte baino gehiago. Militarki kontrolatzen zuten ezin zutelako politikoki kontrolatu oso eremu handia zelako.
Saint-Venant
Biztanleria
2007an Saint-Venant udalerrian erroldatutako biztanleak 3.274 ziren. Familiak 1.103 ziren, horien artean 300 pertsona bakarrekoak ziren (158 bakarrik bizi ziren gizonak eta 142 bakarrik bizi ziren emakumeak), 389 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 365 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 49 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.236 etxebizitza zeuden, 1.129 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 100 hutsik zeuden. 1.079 etxeak ziren eta 154 apartamentuak ziren. 1.129 etxebizitza nagusietatik 814 bere jabearen bizilekua ziren, 296 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 82 etxek bi zituzten, 152 etxek hiru zituzten, 271 etxek lau zituzten eta 610 etxek bost zituzten. 925 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 507 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 478 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Egiptoko XXV. dinastia
Nubia aldeko nagusitasun politikoa indartu eta gero Piy subiranoak k.a 730 inguruan Egiptoko espedizio militarra burutu zuen, Nilo ibaiko hiri gehienetaz jabetu ziren Menfisekin izan ezik.
Saint-Venant
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Egiptoko XXV. dinastia
Dinastia XXV antzinako liburuetan
Dinastia hau monarka "etiopiar" hauek izan zituen : Ply, Shabaqo , Shabitqo , Taharqo eta.
XXV. dinastiako faraoiak
Dinastia honetan faraoi hauek egon ziren : Alara, Kashta, Pianjy /Piye, Shabako/Sabacon, Shabitko /Sebikos, Taharqo/Tarcos eta Tanutamani/Tenutamon.
Saint-Venant
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.210 ziren, horien artean 1.330 aktiboak ziren eta 880 inaktiboak ziren. 1.330 pertsona aktiboetatik 1.189 lanean zeuden (657 gizon eta 532 emakume) eta 141 langabezian zeuden (63 gizon eta 78 emakume). 880 pertsona inaktiboetatik 219 erretiraturik zeuden, 222 ikasten zeuden eta 439 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Egiptoko XXV. dinastia
XXV. dinamitan egon ziren piramideak
Shabako, Shabitko , Taharqo eta Tanutamani.
Saint-Venant
Diru sarrerak
2009an Saint-Venant udalerrian 1.180 unitate fiskal zeuden, 2.842,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.134 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 88 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 26 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 14 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 31 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 2 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 2 zurginak, 2 iturginak, 2 argiketariak, 6 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 2 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 9 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 drogeria zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Saint-Venant udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.260 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
Saint-Venant udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pehr Evind Svinhufvud
Pehr Evind Svinhufvud af Qvalstad (Sääksmäki, Finlandiako Dukerri Handia, Errusiar Inperioa, 1861eko abenduaren 15a - Luumäki, Finlandia, 1944ko otsailaren 29a) Finlandiako 3. presidentea izan zen 1931tik 1937ra.
Abokatu, epaile eta politikaria izan zen Finlandiako Dukerri Handian, errusiarren menpe, eta funtsezko papera jokatu zuen finlandiar independentziaren aldeko mugimenduan. Finlandiaren Independentzia Aldarrikapena parlamentura aurkeztu zuenetako bat izan zen. Finlandia independenteko lehen estatuburua izan zen 1917-18 bitartean, lehenik senatuko presidente eta ondoren estatuko babesle edo erregeorde.
Dom
Dom 4.545 metroko mendia da, Valais kantonamenduko Alpeetan kokatuta. Suitzan oso-osorik dagoen mendirik altuena da. Saas-Fee herritik mendebaldera eta Randa herritik ekialdera dago, Valais kantonamenduan.
Rodrigo Mendes
Rodrigo Fabiano Mendes (1975eko abuztuaren 9a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Dom
Lehenengo igoera 1858ko irailaren 11n J. L. Davies agurgarriak egin zuen, Johann Zumtaugwald, Johann Krönig eta Hieronymous Brantschen gidarien laguntzaz.
Nahiz eta kupula alemanez dom den, baita ere katedrala izan liteke eta mendiari Siongo katedralaren kalonje Berchtolden omenez jarri zioten, eskualdea miatzeko lehendabizikoa.
Gnathophis mystax
Gnathophis mystax Gnathophis generoko animalia da. Arrainen barruko Congridae familian sailkatzen da.
Pehr Evind Svinhufvud
Kontserbadorea eta nazionalista izan zen, eta komunismoaren aurkakoa. Lehen ministro izan zen 1930etik 1931ra, eta 1931n hautatu zuten presidente. Bere agintaldian matxinada komunista eta Lapua erakunde antikomunistarena saihesten jakin zuen. 1937an ez zuten berriro hautatu, sozialaldemokraten eta Nekazaritza Alderdiaren aurkako botoengatik.
Labeobarbus nthuwa
Labeobarbus nthuwa Labeobarbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Pararhadinaea melanogaster
Pararhadinaea melanogaster Pararhadinaea generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Iban Arantzabal
Iban Arantzabal Arrieta (Elgeta, 1975eko otsailaren 21a) euskal filologo, blogari eta kazetari euskalduna da, komunikazioaren arloan kudeaketan lan egiten duena, Goiena Komunikazio Taldean edo 2deo euskarazko ikus-entzunezkoen laborategian.
Biografia profesionala
Magisteritza ikasi zuen lehenbizi, eta gero euskal filologia (Euskal Herriko Unibertsitatea). Ikasketak osatu zituen enpresa zientzietan (Mondragon Unibertsitatea), eta MBA masterra eskuratu Mondragon taldeko Otalora Jauregian.
Euskalgintzako eta kulturgintzako langile eta militante gisa bultzatu izan ditu Espaloia Kafe Antzokia (Elgeta), Gaztelupeko Hotsak disketxea, Ahotsak proiektua, eta Elgetako Goibeko euskaltzaleen topagunea, besteak beste.
Zuzendaritzan dago bai Euskaltzaleon Topagunean zein Tokikom enpresaren administrazio kontseiluan. Hekimen elkartearen zuzendaritzan ere egon izan da. Goiena Komunikazio Taldearen zuzendari eta aurpegi ezagunena izan da 2010eko hamarkadan (zuzendari 2012tik), eta 2018ko uztailean, handik Donostiako Tabakalerako 2deo euskarazko ikus-entzunezko laborategiko koordinatzaile izatera igaro da.
Perisoreus infaustus
Perisoreus infaustus Perisoreus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Alfred Stevens
Alfred Émile Léopold Stevens (Brusela, 1823ko maiatzaren 11 - Paris, 1905ko abuztuaren 24a) belgikar margolaria izan zen.
Bruselako Arte Ederretako Errege Akademian ikasi zuen eta 1843an Parisera joan eta Arte Ederren Eskolan sartu zen. 1851n erakutsi zuen lehen aldiz Bruselako Aretoan. Errealismo sozialaren estiloarekin hasi zen, behartsuak erretratatuz. 1860ko hamarkadatik aurrera izugarrizko arrakasta lortu zuen Parisko goi klaseen bizitzako eszenak margotuz.
Frantziako bandoan borrokatu zen Frantzia-Prusia Gerran eta Belgikara itzuli zen Parisko Komuna hasi baino lehen.
Clupisoma naziri
Clupisoma naziri Clupisoma generoko animalia da. Arrainen barruko Schilbeidae familian sailkatzen da.
Pyu hiri-estatuak
Pyu hiri-estatuak egungo Myanmaren erdialdean K.a. II.mendetik K.o. XI mende arte sortu ziren Hiri-estatu batzuk ziren. Estatu txiki horiek Pyuera hizkuntzen hiztunen herriek Tibetetik egindako migrazioek sortu zituzten. Pyu zibilizazioak 1200 inguruko urte iraun zuen. Pagan Erresumaren zabalkundeak 1050 urtearen inguruan pyu milaurtearekin bukatu zuen, Birmaniako erresuma klasikoen garaia irekiz.
Hiriak
Orain arte induskatu diren 12 hiri harresituetatik, bost Pyu estatu handienen aztarnak dira: Beikthano, Maingmaw, Binnaka, Halin eta Sri Ksetra.
Indiaren eragina
Pyu hiri-estatuetako kulturetan eragin handia izan zuen Indiak. Indiar kultura Pyu hegoaldeko erreinuan izan zen ikusgai, zeinaren bidez Indiarekin merkataritza gehiena itsasoz egiten zen. Hegoaldeko hirien izenak Sri Ksetra (Thaye Khittaya) eta Vishnu (Beikthano) bezalako pali edo sanskritoz eratorritakoak ziren. Sri Ksetrako erregeek Varmans eta Varma izendatzen zituzten. Ez zen hegoaldeko fenomenoa soilik. Neurri ezberdinetan, Pyu iparraldeko hiriak eta herriak ere Indiako kulturaren menpe geratu ziren. Myanmarko kronikek diote Tagaungeko errege sortzaileak Budaren beraren Sakya klanaren ondorengoak zirela.
Marcel Pinte
Marcel Pinte (Valenciennes, Frantzia, 1938ko apirilaren 12a - Aixe-sur-Vienne, Frantzia, 1944ko abuztuaren 19a), Quinquin ( ezizenez ezaguna, Frantziako Erresistentziako kide gazte bat izan zen. Frantziako historian ezagutzen den erresistentziakiderik gazteena da. 1944ko abuztuaren 19an hil zen alderdi bereko tiroen ondorioz 6 urte baino ez zituela. Frantziarengatik hila ohorezko aipamena jasotzeaz gain, sarjentu gradura igo zuten hil ondoren.
TaqMan
TaqMan zundak PCR kuantitatiboa ren (qPCR) espezifikotasuna emendatzeko diseinatutako hidrolisi-zundak dira. Metodo hau Cetus Corporation-ko ikertzaileek 1991ean deskribatu zuten lehen aldiz eta geroago Roche Molecular Diagnostics eta Applied Biosystems empresek garatu zuten, proba diagnostikoetarako eta ikerketarako hurrenez hurren.
TaqMan zundak Taq polimerasa ren 5´-3´ exonukleasa aktibitatean oinarritzen dira. Zundak itu-sekuentziara hibridatuko dira eta eszisioak fluoreszentzia igorriko du. Modu honetan, beste qPCR metodoetan antzera, polimerasaren kate-erreakzioaren (PCR) zikloetan metatutako produktuaren neurri kuantitatiboa eskuratuko da.Taqman zunden abantailarik nagusia detekzioaren espezifikotasuna nabarmen emendatzen dela da.
Hortaz, qPCRaren termozikladore an detektatutako fluoreszentzia askatutako fluoroforoarekiko eta DNA moldearen kantitatearekiko zuzenki proportzionala da. Metodo espezifiko honen helburua geneak kuantifikatzea da.
Oinarriak
TaqMan zunda oligonukleotido baten 5 'muturrari kobalenteki lotutako fluoroforo ak eta 3' muturrean fluoreszentzia-desaktibatzaile batek (quencher) osatzen dute (1. irudia).
Metodo honetan, hainbat fluoroforo (adib: 6-karboxifluoriszeina, tetrafluoriszeina) eta quencher (adib: tetrametilrodamina) erabili daitezke. Quencherrak fluoroforoaren fluoreszentzia inhibitzen du, termozikladoreko argi iturriak kitzikatzen duenean. Gauzak horrela, fluoroforoa eta quencherra elkarrengandik hurbil dauden bitartean ez da seinale fluoreszenterik egongo, quencherrak bere jarduera inhibitzailea burutzen egongo baita (1. irudia).
TaqMan zunda bakoitza oligonukleotido espezifiko pare batek anplifikatuko duen DNA eskualde espezifiko batekin hibridatzeko diseinatuta dago. Taq polimerasak katea 5’-3’ norabidean sintetizatzen duen heinean (molde gisa 3’-5’ noranzkoko katea erabiliz), entzima beraren 5’-3’ exonukleasa jardueraz baliatuz, jada DNAn hibridatutako TaqMan zunda degradatzen du. Zundaren degradazioak fluoroforoa banatzea eragiten du, honen eta quencherraren arteko hurbiltasuna hautsiz eta fluoreszentzia isurtzea ahalbidetuz. Detektatutako fluoreszentzia zuzenki proportzionala da askatutako fluoroforo kantitatearekiko eta modu beran PCR produktuaren intereseko DNA kantitarearekiko.
Aplikazioak
Taqman zundetan oinarritutako qPCR saioak ikerketan eta laborategi klinikoetan helburu ezberdinekin erabiltzen dira:
Orpokatzaile
Orpokatzaile edo aztalkari (hooker; talonneur) uztartzean, lehenengo lerroaren erdian, bi harroinen artean, kokatzen den jokalaria, orpokatzeaz arduratzen dena. Orpokatzaileak 2 zenbakia darama.
Ana Carrasco
Ana Carrasco Gabarrón (Cehegín, Murtzia, 1997ko martxoaren 10a) Murtziako motoziklismoko pilotua da. 2013an, Munduko Motoziklismo Txapelketan egin zuen debuta, Moto3 kategorian, eta lehiaketa horretako proba batean lehiatu zen emakume gazteena izan zen. 2017ko irailaren 17an, 20 urte zituela, Carrasco motoziklismoko munduko proba bat irabazi zuen lehen emakumea izan zen, eta 2018ko irailaren 30ean motoziklismoko munduko txapelketa irabazi zuen lehen emakumea izan zen, Supersport 300 modalitatean.
Hastapenak
2011ko Espainiako Txapelketan 14 urterekin egin zuen debuta, 125 cc-ko CEVan puntuatzen zuen lehen emakume bihurtu zenean. Hurrengo urtean, 2012an, Espainiako motoziklismoaren historian aparteko beste balentria bat lortu zuen, seigarren postua parrillan zuela, Espainiako Txapelketan pilotu espainiar batek lortutako altuena.
Moto3
Carrasco Motoziklismoko Munduko Txapelketan parte hartzen duen bigarren espainiarra da, Elena Rosell aitzindariaren atzetik, eta Motoziklismoko Catarreko Sari Nagusian jokatu zuen lehen proba, 2013ko apirilaren 7an. 22 urteko murtziarrak gidatzen zuen Moto3ko "Calvo Team"-ko bi KTM ofizialetako bat, eta Pablo Nieto taldeko zuzendariak bere garaian eraman zuen 22. zenbakia. 2013ko urriaren 13an, 15. postua lortu zuen Malaysiako Sari Nagusian, eta, hala, Munduko Motoziklismo Txapelketan puntuatu zuen lehen pilotu espainiarra izan zen.
2014ko Munduko Txapelketan, RW Racing taldearekin aritu zen.
Munduko Supersport 300 Txapelketa
2018ko irailaren 30ean, Ana Carrasco, urtebete lehenago Motoziklismoko Nazioarteko Federazioak antolatutako munduko txapelketa bateko lasterketa irabazi zuen lehen emakumea, historiako munduko lehen txapelduna izan zen, banakako motoziklismoko munduko txapelketa batean.
Munduko Motoziklismo Txapelketa
1993tik aurrerako puntuaketa sistema:
Lasterketak urteko
(Negritan egindako lasterketek pole posizioa adierazten dute, Letra etzanetan egindako lasterketek bira azkarra adierazten dute)
Ufologia
Ufologia (ingelesezko UFO, Unidentified Flying Object lokuziotik) Objektu Hegalari Ezezagunei buruzko ikerketa egiten duen diziplina da, horretarako oinarritzat horien inguruko materialen azterketa, bestak beste, argazkiak, testigantzak, bideoak, radarrek jasotako gertaeren txostenak... Ikerketa horretatik fenomenoaren jatorriaren inguruko hipotesiak sortzen saiatu da sasi-zientzia hori. Mundu zientifiko ofizialak ez du zientziatzat jotzen diziplina hori.
Sarritan ufologiaren ikertzaileek modu espekulatiboan jokatzen dute, hasieratik objektu horien jatorri estralurtarra baieztatuz. Horietaz gainera, Objektu Hegalari Ezezagunekin zuzenean beste fenomeno eta gertaera misteriotsu asko lotzen dituzte: Fenomeno hauetako asko ezin dira ondo azaldu baina Ufologiak ematen dizkien interpretazioak oso manipulatuak eta lerratiak izaten dira, nahiz eta tartean asmo oneko ikertzaileak egon ere badauden.
Ufologia Euskal Herrian
Ikusten denez ufologo ospetsu batzuk Euskal Herrian jaioak dira. Horrek, modu batez, sasi-zientzia horrek gure artean izan duen eragina erakusten du. Dena dela, Euskal Herrian ez dira begiztapen ospetsuak eman, nahiz eta kasuak gertatu. Batzuk aipatzeagatik hauexek jasoko ditugu:
Elkarteen artean ezagunena Adonai izenekoa izan zen. Bere gune nagusia Gasteizen zuen. Talde horrek garai batean Eugenio Siragusaren Fraternella Cosmicarekin lotura izan zuen baina denborarekin, italiarrarenak sekta itxura hartu zuenean, eten zuten lotura hori. Bestetik, fenomenoaren aurrean eszeptikoen mogimenduak indar handia izan du gure artean. Esaterako ARP- Sociedad para el Avance del Pensamiento Crítico izeneko elkarteak Gasteizen eman zituen lehenengo urratsak. Horrelako elkarteek batzuetan oso joera gogorra erakutsi dute eta batzuetan sektariotzat hartu izan dira.
Pride and Glory
Pride and Glory 2008ko Gavin O'Connor estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Sally Ride
Sally Kristen Ride (1951ko maiatzaren 26a – 2012ko uztailaren 23a) ingeniari, fisikari eta astronauta estatubatuarra izan zen. NASAn lanean hasi zen 1978an, eta bera 1983an izan zen espaziora igotako lehenbiziko emakumezko estatubatuarra. Munduan, 3.a izan zen, Sobietar Batasuneko Valentina Terexkova (1963) eta Svetlana Savitskaia (1982) bera baino lehenago izan baitziren.
Beste alderdi batean ere izan zen lehena Ride: espaziora bidaiatu dutenen artean, bere burua LGTBIQ kolektibokoa dela onartu zuen lehena izan zen Sally Reid, eta, 2018a bitartean, bakarra. Era berean, AEBetako austronauten artean espaziora joandako pertsona gazteena da, 32 urterekin (marka hau ere, 2018 bitartean). Lehen hegaldia baino lehenago, prentsaren matxismoa jasan behar izan zuen Ridek. Esaterako, «Bidaiak zure ugal-organoei eragingo die?», eta «Negar egiten duzu lanean gauzak gaizki ateratzen direnean?» galdetu zioten misioaren berri emateko egin zuten prentsaurrekoan.
Bi espazio-hegaldi egin zituen astronauta gisa Ridek, biak Challenger untzi edo espazio anezkan, 1983 eta 1984an. Programa horretako bi untzien istripuak ikertu zituen, Challengerrena eta Columbiarena.
Pankrea-minbiziak joa hil zen 2012an.
Mujeres Libres (aldizkaria)
Mujeres Libres izen bereko Espainiako erakunde anarkistare n komunikabidea izan zen. Amparo Poch y Gascón, Lucía Sánchez Saornil eta Mercè Comaposada i Guillének sortu zuten 1936an bere ikuspuntuak zabaltzeko. Orientazio anarko-feminista argia zuen, eta baita 1936ko Espainiako Iraultza Sozialean izan zen kolektibizazioaren aldekoa ere. Bere lehen alea 1936ko maiatzaren 2an atera zen inprentatik, kultura zabaltzeko xedea adierazten zuen izenarekin: "Cultura y Documentación Social". Hiru etapa igaro zituen.
Ibilbidea
Lehen etapan, 1936 eta 1938 artean, 13 ale argitaratu ziren guztira. Lehenengo zenbakia Madrilen argitaratu zen, baina, berehala, erredakzioa Bartzelonara joan zen, eta han argitaratu ziren gainerako hamabiak. Nahiz eta hileroko maiztasuna izateko jaio zen, gerra hasi zenean modu irregularrean argitaratu behar izan zuten. Zenbakien datazioa ere deigarria zen, "Iraultzaren 32 egun" edo "Iraultzaren XI. hilabetea" bezalako esapideak erabili baitziren.
Emakumeek egindako emakumeentzako aldizkaria izateko asmoz agertu zenez, kolaboratzaile guztiak emakumeak ziren; haien artean, Amparo Poch y Gascón, Federica Montseny, Emma Goldman, Lucía Sánchez Saornil, Mercè Comaposada i Guillén, Mary Giménez, Carmen Conde eta abar. Onartutako gizon bakarra Baltasar Lobo eskultore ospetsua izan zen, grafismoaren arduradun gisa. Ondoren, 12. zenbakian Leon Feliperen olerkiak ere sartu ziren.
Hirugarren etapan, 1977 eta 1978 artean, Bartzelonara itzuli zen.
The Devil in Miss Jones
The Devil in Miss Jones 1973ko Gerard Damiano estatubatuar zinema zuzendariaren film pornografiko bat da.
Sinopsia
Justine Jones, neskazahar bakarti, birjina eta deprimitua, bere ohiko bizitza aspergarrirako irtenbide bakarra suizidioa dela erabakitzen duena. Bainuontzian etzanda dagoen bitartean, Justinek zainak irekitzen ditu, eta isilik hiltzen da ura odolez betetzen zaion bitartean.
Serra do Ramalho (Bahia)
Serra do Ramalho Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Tolosako barruti judiziala
Tolosako barruti judiziala Gipuzkoako lurraldearen justizia administrazioa osatzen duten 6 barruti judizialetako bat da. Barruti judizialeko burua Tolosa da.
Allen konderria (Ohio)
Geografia
Allen konderriak 105,373 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,128 ura dira. Beste 104,246 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 100,91 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 106,331 pertsonetatik 90,221 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,513 dira. 12,508 beltzak edo afroamerikarrak. 162 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 725 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 271 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 2,431 pertsonek kokatzen zuten.
Matematikaren didaktika
Matematikaren didaktika matematikaren hezkuntzarako metodologia eta praktika egokia aztertzen dituen didaktikaren arlo berezitua da. Zehatzago, matematikaren ikaskuntzari buruz ezarritako teorietan oinarriturik ikasle guztientzat eta bakoitzaren berezitasunak kontuan harturik matematikaren irakaskuntza eta ikaskuntza prozesuak aztertu, horretarako curriculum osatuak eratu, sailkatu, horretarako teknologia prestatu eta ebaluazio tresna egokiak diseinatzea dira bere zereginak. Zeregin horien helburua ikasleak matematikan gai izatea da, kontzeptu horren baitan historian zehar zoritxarrez nabarmendu diren kalkulu-algoritmoen ikaskuntzaz gainera beste dimentsio anitz barneratuz. Bereziki matematikan, ikaslearen ulertze eta ikaste adierazgarriaren garrantzia nabarmendu da. Beste alde batetik, filosofia, soziologia eta psikologia jakintza arloek matematikaren hezkuntzari buruz osatu dituzten teorien multzoa eta matematikaren didaktika praktikoa banandu izan badira ere, marko teorikoak praktika didaktikoa erabat eragin eta matematikaren hezkuntza eta matematikaren didaktika batera aztertu beharreko arloak dira. Eguneroko jardunean, beste alde batetik, matematika ikasten behar bereziak dituzten ikasleekin (diskalkulia dutenak, talentu aparteko haurrak, ...) moldatzen eta teknologiak eskaintzen dituen baliabideak eta matematikarako ikasmaterial berezia nola erabili ere aztertzen ditu.
Matematikatik matematikaren didaktikara
Matematika jakintzaren azalpen klasikoa axiomatikoa da, baieztapen matematikoak logikaz garatutako froga matematikoen bitartez egiaztatuz. Matematikariak emaitzak berriak plazaratzen dituenean, emaitzak horiek eskuratzeko lanaren gorabeherak eta testuingurua ezabatu eta emaitza hutsak aurkeztu behar ditu, froga matematikoak baliatuz, bere ekarpenak ahalik eta modu garbienean azaltzeko. Matematika baliatzen duenak, berriz, matematikarien azalpenak aldatu eta birformulatu egiten ditu, aurretik duen jakite-mailara moldatuz. Hots, matematika ezagutza etengabe aldatzen da, komunikazio prozesu batean zehar, pertsona nahiz talde batetik bestera, bakoitzaren beharretara egokituz. Matematika irakastean, beraz, ikuspuntu axiomatiko hutsak ezkutatu egiten du matematikaren benetako eskuratzea, funtzionamendua eta aplikazioa. Hori dela eta, matematikaren didaktikak matematikaren transposizioa edo berrantolaketa eskatzen du, besteak beste kontzeptuak eta erlazioak modu praktikoan azalduz, tarteko pausoak geroratuz, intuiziorako bideak zabalduz eta sormena bultzatuz. Gero, ikasleak ere barne-prozesu bat eramango du aurrera jasotakoa barneratuz. Matematikaren irakaskuntzan eragina duen beste faktore bat matematikaren formalismoa eta sinbolismoa da. Matematika purua erakutsi nahiak matematika ikurren gehiegizko erabilerak ekarri izan du batzuetan. Horrek ikasleek matematika jakintza esoteriko moduan ikustea ekarri eta aldi berean matematikaren benetako izaera eta aplikazioa ezkutuan utzi du. Adibide moduan, matematika moderno izeneko matematika ikuspuntuak 1960ko hamarkadan multzo teorian oinarritutako matematikaren didaktika izan zen, azkenean baztertu egin zena.
Beraz, axiomatizazioa baztertuz eta matematikaren izaera antropologikoa onartuz, matematikaren lanaren berezko eta oinarrizko ezaugarri nagusiak sormen lana izatea eta matematikak problemak ebazteko duen balio praktikoa direla esan behar da. Erabiltzearen poderioz matematikak problema arruntak eta errepikakorrak ebazteko teknologiak (algoritmoak, ...) eta teoriak garatu ditu. Ikasleari matematika irakasteko, matematikaren orden antropologikoan aurkeztu beharko litzaizkioke ezagutzak: lehendabizi, problemak aurkeztuz; ondoren, problemaren miaketa eginez eta azkenik, teknika egoki batez problema ebatziz. Hala eta guztiz ere, zoritxarrez historian izan dira irakasleak matematika denborarik gabeko egien multzo moduan hartzen dutenak, kultura eta aplikazioetatik at.
Matematikaren gizarte pertzepzioa
Jakintza-arlo aplikatua den arren, matematika modu negatiboan baloratu izan da gizartean, belaunaldiz belaunaldi transmititu dena, jakintza-arlo zaila, pertsona azkarrek soilik menderatu eta baliorik gabea dela nabarmenduz. Adibidez, matematikaren irakaskuntzari buruzko Cockport txostenerako aukeratutako pertsonen erdiek uko egin zioten elkarrizketatuak izateari. Horretan ardura matematikako irakasleek beraiek izan dute, historian zehar matematika algoritmo errepikakor hutsez, aplikazio seriorik gabe, irakatsi egin dutelako. Matematikaren zeharkakotasunak ere, beste jakintza arlo batzuetan erabiltzeko jakintza arloa izateak alegia, ikusgarritasuna kendu dio matematika puruari, hizkuntzak, marrazketak edo fisikak ez bezala ez baitu berezko erabilgarritasunik beste arlo baterako aplikatzeko ez bada. Azkenik, nabarmena izan da matematikan lortutako kalifikazioa ikasleak mailakatzeko erabili izan dela: ikasle onak matematiketan nota onak zituztenak ziren, matematika-gaitasuna adimenarekin lotzen zelako, egun adimenak bere baitan alderdi anitz hartzen dituen kontzeptua dela irizten bada ere. Horrek ere eragin dio beste ikasleen matematikarekiko zuten jarrerari. Hori guztia dela eta, zenbait matematika irakaslek konpromiso sozialaren beharra nabarmendu dute matematikaren irakaskuntza egoki baterako: familia eta gizartearen sostengua eta laguntza ezinbestekoak dira matematikaren pertzepzio negatiboak gainditzeko.
Beste alde batetik, matematika zientzia zehatz moduan hartu izan da. Hain zuzen, Espainian matematikako unibertsitate-ikasketek "ciencias exactas" izena izan dute. Gizartean, izaera hori finkatu eta matematikek gezurrik ez dutela esaten eta antzeko topikoak zabaldu dira. Horrela, matematika irakasteko modu itxi eta zurrun bat garatu da, matematika atazen erantzunak bai-ez eta kopuru zehatz batez azalduz, eztabaidarako eta problemen ebazpenerako aukera aniztasunerako bideak itxiz. Matematikaren emaitzak eztabaidagarriak dira, ordea, eta gehienetan zenbatespen eta hurbilketak egiten dira. Metodo parte hartzaile eta komunikatibo bat aurrera eramanez eta soluzio aniztasuna duen problemak planteatuz matematikaren jardunaren benetako izaerari helduko zaio.
Matematikaren psikopedagogia
Garapen intelektual eta ikaskuntza matematikoan garrantzi handiena izan duen pentsalari bat Jean Piaget izan zen. Piageten arabera, haurraren garapen kognitiboa hisu fase diskretuetan zehar garatzen da: lehenengoan, 18 hilabete izan arte, fase sensomotorea garatzen da, non munduko objektuak bereizten ikasten duen; 7 urte arte fase preoperazionala garatzen da; 11 urtera arte gutxi gorabehera fase operazional konkretua garatzen da eta hortik aurrera fase operazional formala, non haurrak logika guztiz bereganatu eta arrazonamendu deduktiboa garatzeko gauza den. Aldi bakoitzak mota jakin bateko jarduera matematikoak bildu beharko lituzke, teoria horren arabera: fase sensomotorean, haurrak zenbaketa-jarduerak egin ditzake, hatzamarrak eta bestelako multzo sinpleak erabiliz eta oso aberasgarriak zaizkio ipuin eta istorioak, non zenbakiak ere azal daitezkeen; fase preoperazionalean, haurra gauza da pentsamedu formala modu sinplean garatzeko eta beraz, objektuak propietate bakunen arabera bildu (bloke logikoak erabiliz, adibidez) eta problema sinpleak ebazteko gauza da, baina ez da gauza, aitzitik, eragiketa matematikoak alderantziz ulertzeko (batuketatik kenketa ikasteko, adibidez); fase operazional konkretuan, haurra gauza da erlazioak eta dimentsio bat baino gehiago lantzeko, abstraktotik konkreturako bidean, komeni da berarekin objektu manipulatiboak (geoplanoa, Cuisenaire zotzak, ...) lantzea eta emaitzak era formalean azaltzen hastea (taulak, grafoak eta baita ikurrak ere); azkenik, fase operazional formalean, haurra problema konkretu bat modu abstraktoan planteatu eta ikurrak erabiltzeko gauza da, ekuazioak eta funtzioak baliatuz besteak beste.
Piageten teoriak garrantzi handia izan zuen egun matemaktikaren didaktikan nagusi den konstruktibismoan . Horren arabera, pertsonak munduaren interpretazioak egiten ditu bere ikaskuntza prozesuan eta interpretazio horietan oinarrituz ikasten du; beraz, matematikaren ikaskuntza ere adierazgarria izan behar da. Matematikan, gainera, ikasleak edukiak ulertzearen garrantzia nabarmendu da, matematikak aplikazio zabal eta malguak dituen jakintza-arloa baita.
Matematikaren curriculuma
Matematikaren didaktikaren azken helburua ikaslea matematikan gai izatea da. Matematika gaitasuna curriculumaren zortzi gaitasun edo konpententza nagusietako bat da Europar Batasunaren baitan. Espainian, esaterako, honela definitzen da:
Eremu instituzionaletik kanpo, berriz, puntu hauek zehaztu dira matematika gaitasuna zer den definitzeko: kontzeptuen ulermena, prozedurak burutzeko trebetasuna, pentsaera estrategikoa, komunikazio eta azalpen matematikorako trebetasuna eta norberarekiko konfiantza eta bestelako jarrera positiboak.