cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bakterio
Ugalketa erdibitze prozesuaz eta beste mekanismo konplexuagoz egiten dute. Oxigenoaren beharraren arabera, bi multzotan banatzen dira: Aerobioak (oxigenoa behar dutenak) eta anaerobioak (oxigenorik behar ez dutenak). Itxuraren arabera: Baziloak (luzangak), kokoak (biribilak), espiriloak (kiribilak) eta bibrioak (kakotx itxurakoak). Gram izeneko tindaketa hartzen badute, Gram positiboak dira eta, hartu ezean, Gram negatiboak. Lehenengo bakterioa Anton van Leeuwenhoek zientzialari herbeheretarrak topatu zuen 1683an. Espezie batzuk patogenoak badira ere, bakterio gehienak ez dira kaltegarriak gizakiarentzat; are gehiago, oso onuragarriak dira sinbiosia gertatzen denetan edota zenbait industri prozesutan. Bestalde, materiaren zikloetan (karbonoa zein nitrogenoarenean) parte hartzen dute, eginkizun garrantzitsua osatuz.
White Cloud (Kansas)
White Cloud Kansasko hiri bat da. Doniphan konderrian kokatua dago. 2010ean 176 biztanle zituen, 1.89 kilometro koadrotan banatuta.
Bakterio
Lurreko ekosistemetan betetzen duten zeregina garrantzi handikoa izaten da. Horregatik, esan ohi da bakteriorik gabe ez gizaki, ezta animalia edo landareen bizitza ez zela posible izango Lur planetaren gainean.
Pérotin
Pérotin, Magister Perotinus Magnus izenez ere ezaguna (?, 1160 - ?, 1240), frantses musikagilea izan zen.
Bakterio
Taxonomia
Bizidun guztiak hiru domeinutan sailkatzen dira egun: Arkeobakterioak, Bakterioak (Eubakterioak ere deituak) eta Eukariotoak. Lehenengo biek Prokariota eremua osatzen dute.
Pérotin
Biografia
Polifonian, lehengo musikarietako bat izan zen, Parisko Notre Dameko koru-zuzendaria, eta Notre Dameko polifonia eskolako maisu nagusietako bat izan zen, Léoninekin batera. Eliza-musika idatzi zuen Ars antiqua moldeari jarraituz, eta musika-notazioa hobetu zuen. Erdi Aroko motetearen oinarriaren egilea izan zen (Clausulæ).
Bakterio
Taxonomia
Arkeobakterioak eta Eubakterioak Moneroen erreinuan sailkatu dira duela gutxi arte. Biak organismo prokariotoak direnez, ontzat jo da urte askotan sailkapen hori. Arkeobakterioak genetikoki hobeto ezagutzen direnetik banandu egin dira eubakterioetatik, talde propio bat osatuz.
Bakterioen jatorria ikertzea oso lan korapilatsua izaten da. Mikrobiologo askoren ustez, orain dela 3.000 milioi urte gaur egungo arkeobakterio eta eubakterioen arbaso komuna bizi izan zen, termofilo anaerobio bat, Lurreko garai hartako bizi baldintza gogorretan moldatua. Arbaso horrengandik gaur egungo Arkeobakterioak eta Eubakterioak sortu ziren, duela 2.500 milioi urte. Azkenean, orain dela 1.500 milioi urte inguru gaur egungo Eukariotoak azaldu ziren, Eubakterioetatik eratorriak. Eukariotoen jatorria gaur egungo eukariotoen arbaso baten (pro-eukarioto) eta eubakterio baten arteko harreman sinbiotikoan datza, zientzialari ugariren ustez.
Morfologia
Bakterioen tamaina mikra baten ingurukoa da. Bakterio txikienak Mycoplasma generokoak dira, 0,25 mikrako zabalera dutenak. Thiomargarita namibiensis da gaur egun ezagutzen den bakterio handiena, 0,5 mm-ko luzera izanik (mikroskopiorik gabe ikus daiteke, salbuespena dena prokariotoen artean). Bakterio gehienak 0,5 eta 5 mikrako luzeren artean kokatzen dira.
Itxuraren aldetik bakterioak oso anitzak dira. Ezaugarri morfologikoek bakterioak sailkatzeko eta identifikatzeko gaur egun garrantzi gutxi badute ere, mikrobiologiaren hasieran (XIX. mendean) bakterioak ezagutzeko tresna bakarra zen. Horregatik, bakteriar genero asko itxuraren arabera izendatu ziren: Bacillus, Streptococcus, Staphylococcus eta Vibrio, besteak beste.
Kokoen artean zenbait aldaera daude: diplokokoak (koko bikotea), estreptokokoak (ilaretan daudenak), estafilokokoak (koko mordoetan) edo sarzinak (kubo formatan).
Egitura
Eukariotoen aldean zelula prokariotoaren egitura sinpleagoa da. Bakterio guztietan material genetikoa aske dago zitoplasman, ez dago nukleorik edo mintz nuklearrik. Horretan datza eukariotoekiko funtsezko desberdintasuna.
Jarraian aipatuko dira bakterio egitura ohikoenak. Batzuk ez daude bakterio guztietan, hala ere:
Gram tindaketa
Gram tindaketa laborategian erabilitako tindaketa da, bakterioak bi multzotan banatzen dituena: Gram positiboak (koloratzaile nagusia atxikitzen dutenak) eta Gram negatiboak (kolorante nagusia galtzen dutenak). Tindaketa hau oso lotuta dago zelula hormaren egiturarekin: Gram positiboek zelula horma lodiago eta trinkoago dute, eta ondorioz erabilitako lehen koloratzailea (bioleta kristala) errazago finkatzen dute.
Tindatze prozeduran bioleta kristala, lugol, alkohol eta safranina erabiltzen dira. Gram positiboak bioletaz tindaturik agertzen dira, eta Gram negatiboak gorriz (bioleta kristala galtzen baitute safraninaren kolorea hartuz).
Gram tindaketa oso lagungarria da laborategian bakterioak identifikatzeko. Bakteriar identifikazioan saio biokimikoek eta antigenikoek garrantzi handia badute ere, Gram tindaketak baieztatu dezake aurreko frogek emandako diagnostikoa.
Ugalketa
Bakterioek ugalketa asexuala dute, erdibiditzearen bitartez gauzatua (erdibiditzeari fisio binarioa ere deitzen zaio): bakterio-ama batengandik bi zelula kume sortzen dira. Bi zelula horiek berdinak dira eta amaren ondare genetiko bera dute.
Erdibitu aurretik kromosomaren erreplikazioa gertatzen da. Horrela, zelula kume bakoitzak jatorrizko kromosomaren zati bat jasoko du. Ondoren, zelula-ama erditik zatitzen da, zelula mintzaren inbaginazioa gertatzerakoan eta zelulen tarteko zeharkako zelula horma berria eratzerakoan.
Ugalketaren erritmoa desberdina da bakterioen artean, azkarrago izanik inguruneko baldintzak (tenperatura, pH, elikagaiak...) onak direnean. Bakterio gehienak, hala ere, 20-40 minutuoro erdibitzen dira; ondorioz, 24 ordutan bakterio bakar batek 5.000 milioi ondorengo sor ditzake, Lurrak duen biztanle kopurua bezainbeste.
Metabolismoa
Bakterioengan metabolismo mota guztiak aurkitzen ditugu. Aniztasun metaboliko hori genero desberdinen artean ez ezik, genero baten barruan ere ematen da, espezie bakoitzak bere ezaugarri metabolikoak eduki baititzake.
Karbono, energia eta elektroi emaileen arabera egiten da sailkapen metabolikoa, bai bakterioengan zein bizidun guztiengan.
Karbono iturriaren arabera, bakterioak autotrofoak (karbono iturria karbono dioxidoa denean) ala heterotrofoak (karbono iturria karbono molekula organikoak direnean) izan daitezke.
Bakterio autotrofo gehienak fototrofoak dira ere. Fotosintesia egiten dute, atmosferako CO2 eta eguzkiaren argi-energia erabiliz, landareen antzera (Zianobakterioak, adibidez). Beste autotrofo fototrofoek fotosintesi berezia egiten dute, ura erabili beharrean (landareen modura) azido sulfhidriko erabiliz (sufrearen bakterio berdeak, kasu). Fotosintesi mota hau (Bakterioen fotosintesia) bakterioengan besterik ez da gertatzen.
Badira bakterio autotrofoak kimiotrofoak direnak: CO2 da karbono iturria, eta energia molekula inorganikoen oxidazioarekin lortzen dute (Nitrosomonas, Nitrobacter....). Bakterio kimiolitotrofo deritzonak dira.
Bakterio heterotrofoak kimiorganotrofoak dira, hots, karbonoa eta energia molekula organikoetatik lortzen dute (glukosatik, adibidez). Atal honetan daude bakterio gehienak, aerobioak zein anaerobioak. Gizakiaren patogeno guztiak talde honetan sartzen dira ere.
Oxigenoarekiko tolerantziaren arabera, hiru taldetan sailkatzen dira bakterioak: aerobioak (oxigenoa behar dutenak), anaerobioak (oxigenorik gabe bizi daitezkeenak) eta fakultatiboak (oxigenoarekin zein oxigenorik gabe bizi daitezkeenak). Azken talde honetako mikroorganismoek, oxigenorik gabe hazten direnean, hartzidura batzuk gauzatzen dituzte.
Laborategiko hazkuntza-inguruetan hazteko, bakterioek karbonoa ez ezik, nitrogenoa, sufrea eta fosforoa behar dute ere. Halaber, gutxi bada ere, zenbait elementu metalikok: burdina, magnesioa, potasioa, kaltzioa, kobaltoa... Bakterio batzuek hazkuntza-inguru oso aberatsak behar dituzte, elikagai organiko eta hazkuntza faktore askorekin, haiek ezin baitituzte sintetizatu molekula organikoak; saprofito gehienak, ordea, molekula inorganikoekin eta molekula organiko sinple batzuekin bizi daitezke.
Karbono dioxidoa karbono organikoa bihurtzeaz gain (fotosintesiaren bitartez), bakterio batzuk gai dira atmosferako nitrogenoa nitrogeno organiko bihurtzeko. Bakterio horiek (Zianobakterioak, Rhizobium, Azotobacter, Rhodospirillum...) nitrogenoaren finkapena burutzen dute, eta ez dute behar nitrogeno organikorik ezta inorganikorik ere hazteko. Eginkizun oso garrantzitsua betetzen dute nitrogenoaren zikloan.
Ekologia
Bakterioak moldagarritasun ekologiko handiena duten bizidunak dira: horrek esan nahi du ia Lurreko habitat guztiak kolonizatzen dituztela. Batzuk iturri termal sutsuetan bizitzeko gai diren bitartean (80 °C-ko tenperaturetan), beste batzuk itsaso artikoetan daude, 0 °C-tik gertuko tenperaturetan; batzuk pH neutro edo alkalinoko ingurugiroetan hazten direnez, beste batzuek muturreko azidotasuna (pH=1 duten uretan egon daitezke) jasaten dute arazo barik. Bestalde, espezie asko ingurugiro anaerobioetan ere bizi daitezke, oxigenorik gabe, organismo eukariotoek egin ezin dutena (legamien salbuespenarekin).
Era berean, hainbat bakterio ingurugiro oso lehorretan ere bizitzeko gai dira, eta badaude batzuk osmotoleranteak direnak, hots, presio osmotiko handietan bizi daitezkeenak.
Bakterio asko lurzoruan bizi dira. Bertan eginkizun oso garrantzitsua burutzen dute, lurzoruaren dinamika baldintzatzen dutelako. Esaterako, funtsezko lana burutzen dute humusaren eraketa prozesuan, lurzoruaren materio organikoaren degradazioan edo mineralizazioan eta elementu ezberdinen (karbonoa, nitrogenoa, sufrea, fosforoa...) ziklo biogeokimikoetan. Azken alderdi honi dagokionez, nabarmena da bakterioek burutzen duten nitrifikazio edo nitrogenoaren finkapena prozesuek, besteak beste, duten garrantzia lurzoruaren emankortasunean (derragun, bidenabar, Lurreko ziklo biogeokimiko guztietan bakterioek parte hartzen dutela, eta funtsezko zeregina burutzen dutela horietan).
Ur mota guztietan ere badaude bakterioak: ur gazietan zein gezatan, itsasoetan, ibaietan, lakuetan edo ur-putzuetan. Baita ur kutsatuetan ere. Ur geza, bereziki, gizakiari gaixotasunak sortzen dizkioten bakterio patogenoen gordailua da. Patogeno gehienak giza gorozkietatik datoz eta gizabanako berriak infektatzen dituzte hauek ur kutsatua edaten dutenean (gaitz gastrointestinalak, batik bat, sortuz).
Laburbilduz, esan daiteke bakterioak Lurreko ekosistema guztiak kolonizatzen dituztela eta ekosistema horietan aldaketa garrantzitsuak burutzen dituztela, ekosistemaren iraupenerako beharrezkoak direnak. Hortaz, bakteriorik gabe gainontzeko bizidunek ezin izango zuten luzaro bizirik iraun, eta Lur planeta antzua bihurtuko litzateke.
Elkarrekintzak beste bizidunekin
Bakterioak ez dira isolatuak bizi, sarritan elkarrekintzak ezartzen baitituzte beste bizidunekin. Elkarrekintza horietan beste bizidunak (ostalaria) onura ala kaltea jaso dezake. Onddo, protozoo, landare eta animaliekin ezartzen dituzte bakterioek aipatutako elkarrekintzak.
Elkarrekintza hauei esker landareek eta animaliek, askotan, bizi ahal izateko behar dituzten substantziak lortzen dituzte. Adibidez, atmosferan dagoen nitrogenoa ezinbestekoa da landare zein animalientzat, baina hauek ezin dute asimilatu. Zorionez, bakterio batzuek nitrogeno finkatzeko gaitasuna dute, atmosferako nitrogenoa amonio bihurtuz. Landareekin harreman estua mantentzen dute nitrogenoa finkatzen duten bakterio horiek, eta hala landareak nitrogeno organikoa eskura du. Bakterioak, beraz, nitrogenoaren asimilazioaren kate biologikoan lehenengo mailan daude.
Era berean, animaliekin ezartzen dituzten harreman sinbiotikoetan bakterioek funtsezko zeregina burutzen dute animalien prozesu fisiologikoetan. Esaterako, errumenean dituzten bakterioei esker behiek eta animalia hausnarkariek belarreko zelulosa digeritu dezakete. Halaber, gizakiok dugun heste-flora bakteriarrak bitamina batzuen ekoizpenean parte hartzen dute.
Bakterioek beste bizidunekin ezartzen dituzten elkarrekintzak bi motatakoak izan daitezke: sinbiotikoak edo parasitarioak.
Bakterio sinbiotikoak
Sinbiosia bi espezien arteko harreman estu eta iraunkorra da, elkartutako bi espeziei onura dakarkiena. Harreman sinbiotikoan espezien arteko elkarrekintza guztiz beharrezkoa da, batak bestea gabe ezin baitu bizi.
Errizosferan (landareen erroen inguruko eremuan) bizi diren bakterioek lotura estuak dituzte landareen sustraiekin. Bakteriorriza deritzonak dira elkartze horiek. Landareen eta bakterioen arteko eragin-trukerik aipagarriena landare lekadunen eta bakterio nitrogeno-finkatzaileen (Rhizobium, esaterako) artekoa da. Bakterioek atmosferako nitrogenoa amonio bihurtzen dute, landareak asimila dezakeen nitrogeno mota, alegia. Landareak harreman honetatik onura nabarmena ateratzen du (nitrogeno organikoaren horniketa bermatuta dauka), eta bakterioak ere bai (landarearen sustrai-noduluetan babesa eta elikagaia lortzen du).
Beste sinbiosi mota baten adibidea animalien heste-florarena da. Gure hesteetan, esate baterako, 500 espezie desberdinetako 10 bilioi bakterio inguru bizi dira, beste bakterio patogenoen aurrean babesa ematen digutenak, hainbat bitamina (K bitamina, biotina, kobalamina...) ekoizten dituztenak, hartutako elikagaien digestioan laguntzen digutenak, gure immunitate-sistemaren funtzionamendua hobetzen dutenak, etab. Onura hauek direla eta, heste-florako bakterio horiek saldu egiten dira janari probiotiko moduan. Sinbiosi honetatik, bestalde, bakterioek ere beren hazkuntzarako behar dituzten baldintza optimoak eskuratzen dituzte (elikagai asko dituen habitat babeslea baitute).
White Horse (Hego Dakota)
White Horse Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Todd konderrian dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bakterio
Bakterio parasitoak
Beste bizidunekin bizkarroi-harremana mantentzen duten mikrobioei patogeno deritze. Bakterio patogenoak gaixotasun askoren eta heriotza batzuen iturburuak dira. Tetanosa, sukar tifoidea, kolera, sifilia, tuberkulosia edo legenarra bezalako gaitzak, besteak beste, eragiten dituzte. Nekazaritzan eta abelzaintzan ere kaltegarriak dira bakterio patogenoak, landare eta animaliengan sortzen dituzten gaitzengatik.
Bakterio patogenoen artean bi kategoria daude: patogeno hertsiak eta oportunistak. Lehenengoek gaixotasuna sortzen dute beti (besteak beste, Clostridium botulinum –botulismoaen eragilea–, Clostridium tetani –tetanosena–, Vibrio cholerae –kolerarena–...). Bigarrenek, aldiz, gaitza sortuko dute immunitate-sistema ahulduta duten pertsonengan soilik (hots, infektatutako pertsona batzuek ez dute gaitzarik garatuko, eta beste batzuek –ahulenek– bai). Pseudomonas aeruginosa, hainbat Staphylococcus.... dira bigarren multzo honen adibideak.
Bakterio patogenoen aurkako tratamendu klinikoa antibiotikoen erabileran datza.
Gaixotasun bakteriano batzuk
Beheko taulan bakterioek eragindako gaixotasun garrantzitsuenak daude:
Erabilera industriala
Mikroorganismoak eta bakterioak ezagutu aurretik ere gizakiak aspalditik etekina ateratzen zien elikagai eta edarien ekoizpenean. Duela 8.000 urte sumertarrek eta babiloniarrek garagardoa ekoizten zutelako zantzuak baditugu, adibidez. Halaber, txinatarrek gazta eta jogurta egiten zuten orain dela 6.000 urte. Prozesu horietan guztietan bakterioek eta legamiek zeregin oso garrantzitsua burutzen dute.
Gaur egun organismoak (eta batez ere, mikroorganismoak) gizakiarentzat onuragarriak diren produktuak edo zerbitzuak lortzeko erabiltzen dituen teknologia motari bioteknologia deritzo.
Bioteknologiak bakterioen erabileraren bidez aplikazio ugari garatu ditu, enpresa eta industria-jarduera ezberdinetan (elikagaigintzan, nekazaritzan, farmazia-industrian, industria kimikoan, etab).
Bakterioek, besteak beste, honako prozesu hauetan parte hartzen dute :
Bakteriologiaren historia
Bakteriologiaren historia, halabeharrez, oso lotuta dago mikroskopioaren historiarekin : bakterioak mikrobio ikusezinak direnez, lehenengo mikroskopio modernoak agertu aurretik (XVII. mendean) bakterioen mundua guztiz ezezaguna zen, nahiz eta zientzialari aitzindari batzuek Errenazimentuan iradoki gaixotasun infekziosoen jatorrian gure gorputzean sartzen ziren izaki kutsakorrak egon.
Anton van Leeuwenhoek herbeheretarra izan zen bakterioen unibertsoa lehenbizikoz ikusi zuena, XVII. mendean. Zientzia zale (amateurra baitzen) horrek irudia ia 300 aldiz handiagotzen zuten lehenengo lente modernoak asmatu zituen, eta ur-putzuetako urak eta bere gorputzeko laginak aztertuz protozooak eta bakterioak (animakulu deitu zien) aurkitu eta deskribatu zituen.
Hurrengo 150 urteotan, poliki bazen ere, mikroskopia garatu zen eta mikroskopioen ahalmenak askoz gehiago perfekzionatu ziren. 1820 inguruan mikroskopio optiko modernoak agertu ziren. Horrek Ehrenberg zientzialari alemaniarraren ikerketak ahalbidetu zituen, mikrobioei buruzkoak. Ikerlari horrek 1828an erabili zuen bakterio izena lehenbizikoz.
Baina bakterioen munduaren garrantziaz ohartu zen lehenengo zientzialaria Louis Pasteur izan zen, XIX. mendearen erdialdean. Mikrobiologia eta bakteriologiaren aitatzat jotzen da Pasteur, zalantza barik zientziak eman duen jenio handienetako bat. 1859an hartzidura alkoholikoaren atzean mikrobioak zeudela frogatu zuen, eta gero gaixotasun infekziosoen eragileak mikrobio batzuk zirela proposatu, lehenengo txertoak sortu eta mikrobioak hiltzeko prozedurak (pasteurizazioa) asmatu zituen, besteak beste. Pasteurren beste garaikide batek, Robert Koch-ek, gaitzen teoria germinala proposatu zuen, gaixotasun infekziosoen jatorrian mikrobioek duten erabateko garrantzia azpimarratzen duena.
Mikroskopioen hobekuntzaz gain, beste faktore batek nabarmen lagundu zuen bakteriologiaren garapenean: hazkuntza-inguruneen agerpena, 1880 inguruan. Robert Koch izan zen aitzindarietako bat arlo honetan. Hazkuntza inguruneek ahalbidetu zuten bakterioak laborategian kultibatu ahal izatea, beren azterketa eta ikerketa erraztu zuena.
Horrekin batera laborategiko teknikak ere garatu ziren, eta Gram tindaketak eta Ziehl-Neelsenenak bakterioen identifikazioan funtsezko laguntza eman zuten (1884an).
XX. mendearen hasieran bi mikrobiologo handik ikerketa garrantzitsuak burutu zituzten bakteriologiaren arloan: Martinus Beijerinck eta Sergei Vinogradski.
Kamenný Újezd (Rokycanyko barrutia)
Kamenný Újezd Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 815 biztanle ditu eta 7,73 kilometro koadroko azalera. Rokycanyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1654 urtean egin zen.
Aix-en-Othe
Aix-en-Othe Frantziako antzinako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
2016ko urtarrilaren 1ean Aix-en-Othe, Pâlis eta Villemaur-sur-Vanne antzinako udalerriak bilduz Aix-Villemaur-Pâlis udalerria sortu zuten.
Biztanleria
2007an Aix-en-Othe udalerrian erroldatutako biztanleak 2.379 ziren. Familiak 1.016 ziren, horien artean 336 pertsona bakarrekoak ziren (148 bakarrik bizi ziren gizonak eta 188 bakarrik bizi ziren emakumeak), 364 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 232 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 84 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.282 etxebizitza zeuden, 1.037 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 178 bigarren erresidentzia ziren eta 67 hutsik zeuden. 1.065 etxeak ziren eta 213 apartamentuak ziren. 1.037 etxebizitza nagusietatik 647 bere jabearen bizilekua ziren, 362 alokairuan okupaturik zeuden eta 28 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 69 etxek bi zituzten, 263 etxek hiru zituzten, 333 etxek lau zituzten eta 361 etxek bost zituzten. 712 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 527 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 329 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.369 ziren, horien artean 955 aktiboak ziren eta 414 inaktiboak ziren. 955 pertsona aktiboetatik 857 lanean zeuden (454 gizon eta 403 emakume) eta 98 langabezian zeuden (39 gizon eta 59 emakume). 414 pertsona inaktiboetatik 184 erretiraturik zeuden, 97 ikasten zeuden eta 133 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
North Apollo (Pennsylvania)
North Apollo Pennsylvaniako borough bat da. Armstrong konderrian kokatua dago. 2010ean 1,297 biztanle zituen, 1.41 kilometro koadrotan banatuta.
Aix-en-Othe
Diru sarrerak
2009an Aix-en-Othe udalerrian 1.069 unitate fiskal zeuden, 2.415,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.602 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 119 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 9 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 15 eraikuntza enpresak ziren, 22 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 9 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 23 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 38 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 2 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 3 igeltseroak, 2 margolariak, 2 zurginak, 6 iturginak, 1 argiketaria, 4 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 4 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 13 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 2 liburu dendak, 2 elektrotresna dendak eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Aix-en-Othe udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.085 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, botika 1 bat eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Aix-en-Othe udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 472 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ariomma indicum
Ariomma indicum Ariomma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariommatidae familian.
Tonatia saurophila
Tonatia saurophila Tonatia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Phyllostominae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Teallita
Teallita sulfuro motako minerala da.
Tredegar
, Galesko udalerri eta komunitate bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Natasha Jarovenko
Natalia "Natasha" Jarovenko (Наталія (Наташа) Яровенко; Odesa, ) ukrainar modelo eta aktorea da, 2000. urtetik aurrera Bartzelonan bizi dena.
Badminton (Blaenau Gwent)
Badminton, Galesko komunitate bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Pilum
Piluma (pluralean pila) erromatar legionarien oinarrizko arma bat zen, gladius izeneko ezpatarekin batera.
Ezaugarriak
Egun, ez dago adostasunik espezialisten artean, aipaturiko erabilerari dagokionez. Piluma, tolesteko erabiltzea, alegia. Muturra txikia zen, eta piramide formakoa. Talkarekin, errez zulatzen zuen zurezko ezkutu bat. Metalezko haga, muturra baino meharragoa zenez, lehena, erraz irristatzen zen muturrak eginiko zulotik, sarri, ezkutuarekin babesten zenaren besora ere helduz. Honetan, soliferrum izeneko xabalina baten oso antzekoa zen, baina hau erabat metalikoa zen. Erromatarrek, arma hau, Italian zituzten etsai garrantzitsuenetako batetatik kopiatu zituztela uste da, samnitarretatik, alegia. Hauek, beharbada, zelten eraso beldurgarriei eusteko asmatu zuten. Antzinako istorioek, errematxeen erabilera, Marioren ideia izan zela diote, eta Zesar bere ilobak, suberaketa erabili zuela ere bai. Denborarekin, metalezko esfera batekin lastatua izan zen, metalezko hagaren atzealdean jarria, beharbada, talkan kontzentraturiko pisua gehitzeko, honela, zulaketa handituz.
Tamainan aldaketa handiak dauden hondakinak aurkitu dira. Honegatik, lan ezberdinetara egokitutako aldaerak zeudela susmatzen da.
Erromatarrek pilak (pluralean honela esanda: pilum-pila), etsaiarengandik hamabost metrora aurkitzen zirenean erabiltzen zituzten. Lehenik, pilum arina jaurtitzen zuten, eta, ondoren, astuna. Honen ondoren, ezpata eskuan zutela, aurrez aurreko borroka itxira joaten ziren. Erromatar legioari diziplinatuak, guztiek batean botatzen zituzten pilak, xabalina jasetan. Arinek, etsaien erasoa zeozer geldiarazten zuten, eta hildakoren bat ere eragiten zuten, eta, berehala, astunak botatzen zituzten. Hauek, ezkutu arinak zeharkatzen erortzen ziren eta ezkutu horien jabeen gorputzeraino helduz. Ezkutu horiek, erabilezinak geratzen ziren, hildako eta zauritu asko eragiteaz gain. Segundo batzuk beranduago, etsaien lerroak, geldiarazia eta noraezean, legionarioen erasoa jasaten zuten, hauek euren ezpata eskuan zutela.
Pixkana-pixkana, erromatarrek pilumak erabiltzeari utzi zioten, Erromatar Inperio gainbehera joaten hasia zen garaian, III. mendeko krisia deitu izan den garai horretan. Garai honetan, lantza xumeago batek ordezkatu zuen piluma, lancea izenekoa. Erromatar armadan geroz eta barbaro gehiago zegoen heinean, erromatarren armak barbaroek ekarritakoenengatik aldatuak izan ziren.
Master of Puppets (abestia)
Master of Puppets (euskaraz "Txotxongiloen Nagusia") 1986an izen bereko Master Of Puppets diskoaren barnean thrash eta heavy metal musika jotzen duen Metallica estatubatuar taldeak kaleratu zuen abestia da.
Raymond Bussières
Biografia
Raymond Bussières Ivry-la-Bataillen jaio zen, 1907an. Annette Poivre aktorearekin ezkondu zen. Ekintza politikoan oso aktiboa izan zen. 1926tik Alderdi Komunistaren militantea zen. 1930. hamarkadan Groupe Octobre (izena Urriaren Iraultza omenez jarri zitzaion) taldearen sorreran hartu zuen parte eta Jacques Prévertekin batera agitprop edo agitazio politikoaren antzerkiaren lan ugari idatzi zuen. 1933an Raymond Bussières Jacques Prévertekin eta haren antzerki-taldearekin Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna bisitatu zuen. 1936an Espainiara joan zen eta han Nazioarteko Brigadekin harremana izan zuen. Berriro Frantzian, estalinismoarekin nazkatuta, Alderdia utzi zuen. Ondoren, aktoreen sindikatuan aritu zen.
Filmografía
Hemen lan ezagunenak jasotzen ditug:
Malo kingi
Malo kingi edo Errege-hiltzailea Irukandji marmoka moduko bat da. 2007an deskribatu zen lehen aldiz zientzian, eta Malo generoko lau espezieetako bat da. Munduko pozoi indartsuenetako bat du nahiz eta bere tamaina giza erpuruaren azkazala baino handiagoa ez izan. Irukandji marmoka batek bezala, min handia, gorakoak eta presio arterialaren igoera azkarra ezaugarri dituen Irukandji sindromea eragin dezake.
Izena Robert King Estatu Batuetako turista batengandik datorkio, Port Douglas (Queensland) parean igeri egiten ari zenean bere ziztadaren ondorioz hil zena.
Habitat
Itsasoko Malo kingi marmokak Queenslanden daude, Australian. Oso kopuru txikia dago urtean zehar, udaren amaieran eta neguaren hasieran.
Anatomia
Batzuetan, beren garroak inguratzen dituzten haloen antzeko eraztunak dituzte. Kanpai forma dute, purpura argi koloreko nematozistoen garatxoekin. Kanpaia gardena eta koloregabea da, eta 31 milimetroko altuera du.
Toxikotasuna
Malo kingiak txikiak eta zuhurrak dira, baina oso pozoitsuak. Hori dela eta, biktima potentzialentzat zaila da ukitu baino lehen haiek ikustea. Robert Kingen heriotzak frogatzen du haren pozoia hilgarria dela. Ezagutzen diren beste kasuetan biktimaren heriotza ez da eman. Erasoak pairatu dituzten pertsonentzat emaitza ezberdinak izan direnez, zientzialariek uste dute M. kingi heldu egiten den ahala, bere pozoia indartsuago bihurtzen dela.
Jakue I.a Aragoikoa
Jakue I.a Aragoikoa (Montpellier, 1208ko otsailaren 2a - Alzira, 1276ko uztailaren 27a), Jakue Konkistatzailea (Jaume el Conqueridor; Jacme lo Conquistaire; Chaime lo Conqueridor; Jaime el Conquistador) ere deitua, 1213-1276 bitartean Aragoiko errege eta Bartzelonako kondea izan zen. Balear uharteak konkistatu zituen eta Valentzia hartu zuen; Hogei urtez borrokatu zuen Murtzian mairuekin. Legedi berria ezarri zuen 1247an. Gudarostearen antolatzaile ona izan zen.
Biografia
Gurasoak Petri II.a Aragoikoa eta Maria Montpellierrekoa izan zituen. Balear Uharteetako uharteak konkistatu zituen eta Valentzia hartu zuen; Legedi berria ezarri zuen 1247an. Gudarostearen antolatzaile ona izan zen.
Bere erreinaldi luzean Aragoiko Erresuma alde guztietara hedatu zen: hegoaldera Valentziako Erresuman, iparraldera Languedocen eta ekialdera Balear Uharteetan. Luis IX.a Frantziakoarekin ituna sinatu ondoren, Bartzelonako konderria sartu zuen bere koroan, de iure Frantziako koroapean zegoelako. Andaluziako errekonkistan Fernando III.a Gaztelakoak egin zuen bezalako ahalegina egin zuen Jakuek Levanten.
Legegile moduan, Libre del Consulat de Mar sortu zuen Mediterraneoan merkataritza kontrolatzeko. Era berean katalanezko literatura bultzatu zuen eta Llibre dels fets sasi-autobiografia idatzi zuen.
Ezkontzak eta seme-alabak
1221ean Alfontso VIII.a Gaztelakoaren alaba Leonorrekin ezkondu zen. Ezkontza ez-legitimotzat hartu zenez, izandako seme bakarra sasikoa izan zen:
1235ean Andres II.a Hungariakoaren alaba Violantekin ezkondu eta seme-alaba asko izan zituzten:
Hirugarrenez Teresa Gil Bidaurrekoa nafarrarekin ezkondu zen, baina ez publiko eta ofizialki. Seme bi izan zituzten:
Zenbait maitale ere izan zituen:
Ionako abadia
Ionako abadia Eskoziako mendebaldean dagoen Hebridak uhartediko Iona uhartean dagoen abadia bat da. A mailako eraikina izendaturik dago.
Erdi Aroan Mendebaldeko Europako erlijio gune garrantzitsuenetako bat izan zen. Honen adibide garbiena, abadia honetako fraideek burututako Kellseko liburua da. Eskozia, Irlanda, Norvegia eta Frantziako hainbat errege-erregina abadia honetako hilerrian lurperatuak daude, ustez, denera 48 monarken hilobiak daudelarik.
Historia
795ean bikingoek eraso egin zioten abadiari eta IX mendean eraso gehiago etorri ziren. 806an esate baterako 68 monje hil zituzten gaur egun Martirien badia deitzen den tokian. Eraso hauek zirela eta, monjeek Kellseko abadiara (Irlandara) egin zuten ihes babes bila, eta liburuak beraiekin eraman zituzten, hortik Kellseko liburuaren izena. Beste monje batzuek Europara egin zuten alde, Belgika, Frantzia edo Suitzara. Ionan jarraitzea erabaki zutenek bikingoen eraso gehiago jasan zituzten eta, abadia erre egin zuten arren, komunitate batek bertan jarraituko zuela uste da.
1164an Somerled gerlariak berreskuratu zuen. Irlandarrak ekarri zituen eta hauek katedrala eraiki zuten. Somerleden seme Ranald Uharteetako Jaun bihurtu zen eta 1203an beneditarrei monasterioa eraikitzeko baimena eman zien, bai eta agustindarrei komentu bat ere. Kolunba ren jarraitzaileek eragina galdu zutela ikusita hurrengo urtean bi apezpiku irlandarrek gidatuta eraso latza jasan zuen monasterioak.
XV mendean komentua berreraiki zuten, bai eta abadiako eliza ere, baina 1560ko Eskoziako Erlijio Erreforman bertan behera utzi ziren eraikinak.
1899an Argylleko dukeak abadia eta komentuaren hondarrak Iona Cathedral Trust erakundeari eman zizkion eta honek abadiako berrizte lanak hasi zituen 1938an. Ian Gordon Lindsay arkitektoak gidatu zuen berreraikuntza. XX mendean inguruko beste hainbat eraikin berreraiki ziren. 2000 urtean Historic Scotland erakundeak hartu du berau kudeatzeko ardura.
Megalito
Megalitoak (grezierazko mega, "handi", eta litos, "harri", hitzetatik) bereziki Neolitikotik eta Brontze Arora arte harlauza eta beste harri handiekin eginiko monumentuak dira. Megalitoen kulturak izendatzeko megalitismo terminoa erabiltzen da. Mota askotako eraikuntzak eta monumentuak biltzen dira megalitoetan, besteak beste:
Megalitoen helburuei buruzko eztabaida dago: trikuharrien kasuan, garbi dago hileta-monumentuak zirela eta hildakoak lurperatzeko baliatzen zirela, beste kasu batzuetan, ordea, ez dago batere garbi zein zen megalitoen funtzioa, zutarri eta harrespilen kasuan esaterako, eta funtzio astronomikoak, erlijiosoak edo geografikoak adierazi badira hipotesi moduan. Halaber, eztabaida dago megalitismoaren hedadura eremu geografiko batetik abiatu zen (difusionismoa aldezten duten tesien arabera) edo beste arrazoi batzuen bitartez azal daitekeen. Hain zuzen ere, askotan megalitismoa Mendebaldeko Europako eta Mediterraneoko kulturekin lotu izan bada ere, megalitismoa mundu osoan zabaldurik izan den jarduera izan da, batzuetan oso urruti dauden eremuetan. Koreako penintsulan, esate baterako, mundu osoko trikuharrien %40ak daudela zenbatetsi da.
Paraliparis garmani
Paraliparis garmani Paraliparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Kamenný Újezd (České Budějoviceko barrutia)
Kamenný Újezd Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 2.352 biztanle ditu eta 28,96 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1088 urtean egin zen.
Akodon siberiae
Akodon siberiae Akodon generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Megalito
Megalitoak Europan
Europan milaka megalito dago: harri handiak, landugabeak gehienetan, helburu erlijioso edo kezka espiritual baten eraginez jarriak. Kristo aurreko bosgarren eta bigarren milurtekoen bitartean eraiki eta erabili ziren, Neolito Aroan eta Brontze Aroaren hasieran alegia. Gaur egun badakigu, karbono 14ari esker, megalitoen garaiak hiruzpalau mila urte hartu zituela eta lehenengo monumentuak uste baino askoz zaharragoak direla.
Horrek zalantzan jartzen du megalitoak sortaldetik sartaldera zabaldu zirela dioen hipotesia. Europan hiru megalito gune nagusi daude -Portugal, Bretainia eta Irlanda- eta badirudi gune horietatik zabaldu megalitoak Europako gainerako lukuetara.
Europako iparraldean eta mendebaldean menhir ugari dago. Bakarturik daude, ilaratan edo gune biribil bat mugatzen jarriak. Bretainian, menhir bakartuen oinean utzita aurkitu diren oparien hondakinak edo beste batzuen dekorazioak aztertuta frogatu denez, monolito horiek gehienak Neolito Arokoak dira. Saint Fusteko (Ille eta Vilaine) menhir ilararen azterlanek agerian utzi dituzte zutoin zuloak eta beste zenbait egitura osagarri, Neolito Aroaren azkenaldikoak.
Carnac-eko (Morbihan) harri multzoen planimetriek argi eta garbi frogatzen dute harri horiek berariaz jarri zirela jarri ziren moduan. Harri zirkulu edo cromlechei buruz informazio gutxi dago. Aveburykoa ikusgarria da. Ez da gutxiago Stonehengekoa, Ingalaterrako megalito multzo nagusia. Ez zen dena aldi batean eraiki, zenbaitetan baizik: lehenengo aldia Neolito Aroan egin zen (K.a. 2800tik aurrera), Brontze Aroan gainerakoak. Teknika aldetik perfektua da. Eguzkiak solstizioetan hartzen duen lekuaren arabera antolatua dagoela ematen du.
Afrika
Kontinente osoko megalito kontzentraziorik handiena Etiopiaren hegoaldean da. Batzuk oso antzinakoek dira, C.a. X milurtekoak ere badaude eta. Gehienak, aldiz, "gazteagoak" dira: gure garaiko I milurtekoak (10.000 ale aurkitu dira).
Asia
Lurperatze megalitiko gehien Koreako Penintsulan dago. Mundu osoan dauden dolmen guztietatik % 40 hortxe daude. Azpimarratzekoa da tradizio megalitiko batzuk gaur egun ere praktikatzen direla kontinente honetan (Indonesiako irla batzuetan).
Kanpo estekak
Megalitoen hainbat datu-base dago Interneten Euskal Herrirako:
Red Hill (Hego Carolina)
Red Hill Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Horry konderrian dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Nathan Phillips Square
Nathan Phillips Square Torontoko (Ontario, Kanada) plaza nagusia da. 1965ean inauguratua izan zen. Izena 1955tik 1962ra hiriko alkatearena izan zenaren da, Nathan Phillips. Hemen hiriko aktibitate asko antolatzen dira.
Kokapena
Bay Street eta Queen Streetekin gurutzatzen diren tokian dago.
Collesano
Collesano Italiako udalerri bat da. Palermoko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Nathan Phillips Square
Historia
1965an inauguratuta, oso eraikin desberdinak inguratzen dute, tartean udaletxea. Orokorrean, arkitektura garaikidea da nagusi. 2006ko urrian Torontoko udalak enparantza biziberritzeko diseinu berriak jasotzeko lehiaketa ireki zuen.
Collesano
Mugakideak
Collesanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Nathan Phillips Square
Aktibitateak
Enparantza hiriko gune turistiko nagusietariko bat da. Hemen mota askotako aktibitateak egiten dira. Esaterako, neguan, irristatzeko pista jartzen da bertan. Urte berria ospatzeko ekintzak egiten dira baita ere. Udan, irristatzeko pista kokatzen den tokian, urmael eta iturri bat dago. Nathan Phillips Squaren, bestetik, kontzertuak, arte-erakusketak eta mota askotako manifestazioak egiten dira.
Portuñol
Portuñol zein portunhol (hurrenez hurren, gaztelaniaz eta portugesez) portugesaren eta gaztelaniaren arteko nahasketari emandako izena da eta interlinguatzat ere hartu izan da. Espainiera-portugesa edo portugesa-espainiera ere dei dakioke. Gaztelania eta portugesa mintzatzen diren lurraldeetako mugetan erabiltzen da, bai Hegoamerikan —Brasil eta inguruko lurralde gaztelania-hiztunen artean— eta bai Iberiar penintsulan —Portugal eta Espainia artean— ere.
Moronta
Moronta Salamancako udalerria da, Tierra de Vitigudino eskualdean dagoena.
Groenlandiako mendebaldeko itsaslasterra
Groenlandiako mendebaldeko itsaslasterra Groenlandiako mendebaldeko kostarekiko paralelo higitzen den itsaslaster hotz bat da. Farewell lurmuturretik Baffin badiaraino iristen da, eta aski ahula da. Groenlandiako ekialdeko itsaslasterraren jarraipena da. 0,9 km/h eta 1,9 km/h bitarteko abiadura du.
Hegoaldeko itsaslaster ekuatoriala
Hegoaldeko itsaslaster ekuatoriala Ozeano Bareko, Ozeano Atlantikoko eta Indiako ozeanoko itsaslaster garrantzitsu bat da. Ekialdetik mendebalderantz higitzen da 20° H paraleloaren inguruan. Ozeano Barean eta eta Ozeano Atlantikoan, ekuatorea zeharkatzen du, eta 5° I paraleloaren inguruetaraino iristen da.
Hego hemisferioan, Hegoaldeko itsaslaster ekuatoriala bira suptropikal handien mendebalderanzko adar bat da. Bira horiek tropikoetako alisioen eta 30° H paraleloaren inguruko mendebaldeko haizeen konbinazioaren eraginez sortzen dira. Ekuatorean, Hegoaldeko itsaslaster ekuatoriala zuzenean higiarazten dute alisioek, ekialdetik mendebalderantz jotzen baitute.
Indiako ozeanoan, Hegoaldeko itsaslaster ekuatoriala mendebalderantz higitzen da, baina ekuatoretik hegoaldera bakarrik dago ondo garatua. Ekuatorean bertan, berriz, haizeek, montzoien eraginez, noranzkoa aldatzen dute urtean bitan, eta, ondorioz, azaleko itsaslasterrak ekialderantz edo mendebalderantz egin dezake.
Dendropsophus jimi
Dendropsophus jimi Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Karl Drais
Karl Freiherr von Drais ( 1785eko apirilaren 29a, Karlsruhe - 1851ko abenduaren 10a, Karlsruhe ), bere izen osoa Karl Friedrich Christian Ludwig Freiherr Drais von Sauerbronn da. 1849az geroztik Karl Drais Herritarra da. Alemaniar asmatzaile eta ikertzaile oso aktiboa izan zen XIX. mendearen hasieran. Ondoren draisina deitu zen Laufmaschine-ren (korrika egiteko makina) asmatzailea izan zen. Ondoren, belozipedoa (egungo bizikleta) izango zenaren aitzindaria izan zen.
Biografia
1785eko apirilaren 29an jaio zen Karlsruhen. Aita Karl Wilhelm Ludwig Friedrich Drais von Sauerbronn Badengo auzitegi nagusiko epailea izan zen. Ama Margarete Ernestine von Kaltenthal zen eta bataioko aitabitxia Karlos Frederiko Badengoa margravea izan zen. Karlsruhe-n batxilergoa amaitu zuen eta 1803tik 1805era arkitektura, nekazaritza eta fisika ikasi zituen Heidelbergeko Unibertsitatean. Etapa honen ondoren, baso gaietan aritu zen Schwetzingenen eta 1810ean Badengo Dukerri Handian barruti jakinik gabeko baso ikuskatzailea zen, baina urtebete beranduago zerbitzua utzi zuen bere asmakizunetan aritzeko. 1818an, Karlos Duke Handiak mekanikako irakasle izendatu zuen, eta erretiratu ahal izan zen, oraindik gaztea, bere soldatari eutsiz, orduan bere asmatzaile karrera oparoa jarraitzea ahalbidetu ziona.
Asmakizunak
Pianoaren tekletarako makina bat asmatu zuen, 25 letrentzako teklekin idazteko makina bat (ikusmena galtzen ari zen aitarentzat). 1829an, dagoeneko zinta zulatu batean grabatzen zuen 16 letretako idazteko makina estenografiko bat atera zuen. Ospetsu egingo zuena, bizikletaren aitzindariaren asmakizuna izan zen, "Makina ibiltaria" edo draisina (bi gurpileko belozipedo moduko bat), zeinarekin bere lehen erakustaldia jendaurrean egin zuen Mannheimetik Schwetzingenera 1817ko ekainaren 12an, Karlsruhetik Kehlerako bidaia batekin amaituz. 1818an dukerriaren pribilegio bat jaso zuen, gaur egun patente baten baliokidea, eta ondoren Prusian eta Frantzian patenteak.
1813an, Draisek pedalez propultsatutako lau gurpileko ibilgailu bat sortu zuen, eta, ondoren, birabarkiz atzeko gurpilen artean. Animalien trakziorik behar ez zuten ibilgailuen eraikuntza interesgarria zirudien, oloaren prezioa 1812tik aurrera igo zelako, eta, batez ere, uzta txarrak izan zirelako 1816an – Udarik izan ez zen urtean –, Tambora sumendiaren leherketaren ondorioz, 1815ean.
Drais, demokrata bat zen, eta, 1849an, soldaduen matxinadetan, Badengo Iraultza deritzonaren esparruan, bere noblezia tituluari publikoki uko egin zion, baina, hiru hilabete beranduago, prusiar okupatzaileek, berriz onartzera behartu zuten.
Walterhill (Tennessee)
Walterhill Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Rutherford konderrian dago, Tennessee estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Diru-papera
== Sarrera == Diru-papera zer den ulertzeko beharrezkoa da diruaren inguruko ideia bat izatea. Modu azkar batean esanda, diruak, txanpon metaliko batez, paper-zati batez, etab ordezkatuta, berezko balioa ez du beti izaten. Izan ere, bere balioa jendeak bere gain jartzen duen garrantziaren araberakoa da trukerako, neurri-unitate eta aberastasun-biltegi baten modura. Diru horri esker, jendeak modu ez zuzen batean salduko ditu ondasunak eta zerbitzuak eta ondasunen prezioaren berri ematen laguntzen du (monetan eta ehunekoetan idatzitako prezioak zenbaki-kopuru bati dagozkio), eta gizabanakoei beren aberastasuna epe luzera gordetzeko modua ere ematen die.
Diru-paperenari dagokionez, herrialdeko paperezko dirua ofiziala da, ondasunak eta zerbitzuak eskuratzeari lotutako transakzioetarako banatzen dena. Paperezko diru horren inprimaketa herrialde bakoitzeko banku zentralak edo altxorrak arautzen du normalean (Europar Batasuna ren kasuan, herrialde bakoitzaren gain egon beharrean batasun horren banku zentralaren gain dago), funtsen fluxua diru-politikarekin bat etortzeko.
== Mundu osoan erabili ohi diren diru-paper motak ==
Diru adierazgarria (“Representative Money”)
Paper adierazgarriko dirua, haren atzean %100eko erreserba metalikoak dituen dirua dago. Gobernuak erreserba horiek mantentzen ditu paperezko diruaren titularrentzat, hala eskatzen dutenean. Paper adierazgarriko diruaren adibide bat urrea eta Estatu Batuetako zilarrezko ziurtagiriak dira, altxorrean urrezko eta zilarrezko gordailu bermatuak izanik, edota, 1927an Indiak emandako urrezko ziurtagiriak.
Diru-paper bihurgarria (“Convertible paper money”)
Dirua paper bihurgarria saldo-diruagatik (“full-bodied money”) edo diru estandarragatik truka daiteke, diruaren titularrak eskatuta. Gobernuak ez du diru horren %100eko erreserbarik. Diru osoaren erreserba frakzionalak dirua itzultzeko berme gisa jarraitzen du, eta paperezko diru guztia ez da aldi berean dirua itzultzeko aurkezten.
Diru-paper bihurrezina (“Inconvertible paper money”)
Diru-paper mota hau ezin da trukatu saldo-diruagatik edo diru estandarragatik. Diru-agintariek (“monetary authority”) ez dituzte urrezko edo zilarrezko erreserbak gordetzen. Dirua gobernuaren promesa agindu idatziaren gainean ematen da. Urrea, zilarra edo beste herrialde batzuetako dirua gorde egin daitezke, dirua paperean igortzeko. Baina erreserba horiek ez dira mantentzen paper bihurrezineko diruaren titularrentzat. Gobernuak bere balioak edo idatzitako promesak berreskuratu ditzake. Paperaren berdina den dirua emanez banku zentralak ezeztatuko du. Diru-paper bihurrezineko adibideak lirateke Lehen Mundu Gerrako marka alemana (“Deutsche Mark”), Ameriketako Estatu Batu etako Gerra Zibileko dolarrak, eta Frantziako Iraultzan zeharreko dirua.
Diru fiduziarioa
Diru fiduziarioa benetako balioa baino balio handiagoa duen dirua da. Diruaren benetako balioa alferrikakoa da. Herriak onartu egiten du, gobernuaren aginduz. Gobernuak balio nominala finkatzen du eta diru hori ez da diru estandarrarekin aldatzen. Truke-bitarteko gisa eta balio-estandar gisa erabiltzen da. Diru fiduziarioa paperezko dirua edo beste edozein salgaia izan daiteke. Baina garrantzitsuena da, balio erreala ez dela balio nominalaren berdina. Diru fiduziarioa mundu osoan erabiltzen da.
== Historia   == Diru-paperaren historia ulertzeko txekeak izan behar dira kontuan, banku batek edo baimendutako beste agintari batek jaulkitako ordain-agiri negoziagarri bat, eramaileari eskatzen zaionean ordaintzen zaion diru-paper mota bat dena. Izan ere, txekearen ideia hori paperezko ordainagiria bankuan aurkeztean diruz ordezkatua izatearena izan zen, eta hori izan zen lehen billeteen sorrera.
Billeteak, historikoki, hau da, hasiera batean, banku komertzialek jaulkitzen zituzten bakarrik, eta legez behartuta zeuden legezko bideagatik trukatzera, hau da, txanponetan ordaindu ahal izatera (normalean urrezko edo zilarrezko txanponak, “urre-patroi” edo “gold exchange standard” deritzona), banku jaulkitzailearen kutxazain nagusira aurkezten zirenean. Gaur egun, diru nazional gehienek ez dute babesik metal preziatuetan edo lehengaietan, eta dekretu bidez baino ez dute balioa.
Billeteak eta txekeak faltsutzearen aurkako borroka izan da azken mendeetan segurtasun-inprimaketako metodoen garapenaren bultzatzaile nagusietako bat. Hori dela eta, paperezko dirua segurtasun-ezaugarri berriak dituzten bertsio modernoagoekin eguneratzeko joera dago, eta faltsutzaileei legez kanpoko kopiak egitea zailtzen saiatzen da.
Historiaren laburpena
Diru-papera VII. mendean garatu zen lehen aldiz Tang Txina dinastian, nahiz eta errege-txanpon papera ez zen XI. mendera arte agertu, Song dinastian. Geroago, diru-paperaren erabilera Mongoliako Inperio osoan edo Yuan Txina dinastian zabaldu zen.