cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lafox
Biztanleria
2007an Lafox udalerrian erroldatutako biztanleak 1.176 ziren. Familiak 437 ziren, horien artean 94 pertsona bakarrekoak ziren (45 bakarrik bizi ziren gizonak eta 49 bakarrik bizi ziren emakumeak), 121 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 194 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Anne Lister
Bere egunerokoek 4.000 hitz baino gehiago dituzte, eta hauen seiren bat, gutxi gora behera, bere harreman erromantiko eta sexualen xehetasun intimoei buruzkoak direnak, zifratuta zeuden. Kodea, aljebraren eta antzinako grezieraren konbinazio batetik eratorria, 1980ko hamarkadan dezifratu zen.
Les Estables
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Estables udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.872 hektarea erabiltzen.
Gipuzkoa
Hidrografia
Oria ibaia da Gipuzkoako luzeena (80 km baititu), bai eta Gipuzkoan arro hidrologiko handiena duen ibaia ere. Lizarratetik hurbil du iturburua, Aizkorri mendilerroan, itsas mailatik 660 metro gorago. Hainbat ibaiadar ditu: Leitzaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza eta Urtsuaran. Orion itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: Zegama, Segura, Olaberria, Beasain, Ordizia, Legorreta, Alegia, Tolosa, Billabona, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil.
Enneapterygius kermadecensis
Enneapterygius kermadecensis Enneapterygius generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Les Estables
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gipuzkoa
Hidrografia
Urola ibaiak Legazpitik hurbil du iturburua, Aizkorriren iparraldeko magalean 720 m-ko garaieran. Urrestilla eta Errezil ibaiadarrak ditu eta honako herri hauek zeharkatzen ditu Zumaian itsasoratu baino lehen: Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia eta Zestoa.
Lafox
Etxebizitza
2007an 503 etxebizitza zeuden, 451 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 49 hutsik zeuden. 419 etxeak ziren eta 82 apartamentuak ziren. 451 etxebizitza nagusietatik 282 bere jabearen bizilekua ziren, 157 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 54 etxek hiru zituzten, 154 etxek lau zituzten eta 218 etxek bost zituzten. 402 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 187 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 244 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Gipuzkoa
Flora
Gipuzkoa haritz lurraldea izan da 500–600 m bitartean eta pago lurraldea aipaturiko metroetatik gora. Gizonaren eskuak, halere, errotik aldatu du ikuspegia eta XX. mendearen hasieratik pinudiak dira nagusi Gipuzkoako mendi eta basoetan. Basoari dagokion eremua herrialde osoko % 59,5 da (118.850 ha, % 62,5 pinua da). Aipagarriak dira, halaber, pagadiek (11.500 ha) eta hariztiek (2.700 ha) hartzen dituzten sailak.
La Penne
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Gipuzkoa
Orografia
Lurraldeko hegoaldean kokatuta daude hurrengo mendilerroak, Arabarekin mugan, mendebaldetik ekialdera: Elgea (Aumategigaña, 1.189 m), Aloña (Gorgomendi, 1.250 m) eta Aizkorri (Aizkorri, 1.528m.). Zaraia (Kurtzebarri, 1.133 m), hego-mendebaldean kokatuta dago Elgearen atzealdean, apur bat barrualderantz eta Aloñatik hurbil. Gipuzkoako hego-ekialdean bestela, Nafarroako mugan, Aralar mendigune ezaguna dugu, Ganboa (1.402m.) eta Txindoki (1.346m.) tontorrekin. Aralarretik erdialderantz Murumendiko mendilerroa dago, Goierrin, izena ematen dion Murumendi (867 m) tontorrarekin besteak beste. Azkenik, Izarraitz mendigunea Gipuzkoako erdialdean dago, Urola Erdiako eskualdean, Erlo (1.026 m) mendiarekin.
Paleolitotik Burdin Arora
Giza aztarnarik zaharrenak Praileaitzen eta Lezetxikin aurkitu dira. Praileaitzeko aztarnek 200.000 urte inguru dituzte Praileaitzen orain dela 164.000 urteko giza humero bat. Biak jo dira Homo neanderthalensisen edo bere aurrekari baten aztarnatzat. Litekeena da Atapuercan bezala, Gipuzkoan ere Homo antecessor edo Homo heidelbergensis bizi izana, baina ez da aurkitu, oraindik, aztarna ebidenterik.
Paleolitokoak dira aurkitu diren kultura aztarna zaharrenak, eta Madeleine garaikoak (K.a. 15000-K.a. 8500) dira orain arte aurkitu diren giza hondakin zaharrenak (Urtiagako leizea, Itziar). Garai bereko aztarna eta monumentu ugari aurkitu da Lezetxikiko (Garagartza, Arrasate), Ermitiako (Deba), Aitzbitarteko (Errenteria), Errailako (Zestoa), Ekaingo (Deba) eta Altxerriko (Aia) leizeetan. Ezagutzen den giza-hobiratzerik zaharrena Jaizkibelen aurkitu da, orain dela 8.000 urte inguruko gizon batena.
Urdirotz
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
La Penne
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 ile apaindegia.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Urdirotz
Euskara
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Hegoartzibartar aldaera). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Lafox
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Urdirotz
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Lafox
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 787 ziren, horien artean 603 aktiboak ziren eta 184 inaktiboak ziren. 603 pertsona aktiboetatik 542 lanean zeuden (280 gizon eta 262 emakume) eta 60 langabezian zeuden (33 gizon eta 27 emakume). 184 pertsona inaktiboetatik 71 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Urdirotz
Kanpo estekak
UrdirotzUrdirotz
Gipuzkoa
Paleolitotik Burdin Arora
Asko dira Gipuzkoan Neolito eta Eneolitoko monumentuak (trikuharriak…). Euskal Herriko gainerako lurraldeak bezala, bazter samar geratu zen Gipuzkoako eremua Burdin Aroan (K.a. 1000. urtetik aurrera) gertatu ziren migrazioetatik. Garai hartakoak dira harrespilak, ugari Gipuzkoaren eta Nafarroaren arteko mugan, eta Intxurren (Aldaba, Tolosa) eta Axtrokin (Bolibar, Eskoriatza) aurkitu diren gotorleku harresidunak.
Lafox
Diru sarrerak
2009an Lafox udalerrian 446 unitate fiskal zeuden, 1.184,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.191 euro zen.
Plaza Mayorko geltokia
Plaza Mayor Malagako Renfe Aldirien geltokia da, udalerrian kokatuta dagoena.
Lafox
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 65 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 26 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 18 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 funeraria, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 2 zurginak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 8 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 altzari denda zen eta 1 kirol-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gipuzkoa
Erromatar Inperioaren garaia
K.a. I. mendetik aurrera eman zituzten Erromatar Inperioko historiagile latinoek eta grekoek (Estrabon, Ponponio Mela, Plinio Zaharra, Ptolomeo) Gipuzkoako lurraldeko biztanleei eta herriei buruzko lehen xehetasunak. Iturri horien arabera, hiru euskal leinu ziren gaur egungo Gipuzkoan: karistiarrak, Deba ibaiaren ezkerraldean; baskoiak, Oiartzun ibaiaren eskuinaldean, eta barduliarrak, bi ibai horien arteko lurretan.
Historiaren argitan, Nafarroarekiko joera berezia izan dute Urumea ibaiaren eskuinaldeko herriek eta, lurraldeko mendebalean, Gipuzkoako lurraldetik kanpoko izaera bereziari eutsi dio luzaroan Oñatiko bailarak, esate baterako. Nolanahi ere, argi dago Erromatar Inperioak ez zuela halako eraginik izan Gipuzkoan.
Euskarak berak ematen du uste horren aldeko argibiderik. Irun izena, Nafarroako Iruñea, Irunberri, eta Arabako Iruña erromatarren garaiko hirien izenei lotzen zaie, eta gauza bera adierazten dute: «hiria». Bestalde, oso urriak dira gainerako eskualdeetan aurkitu diren hondakin erromatarrak. Gipuzkoako lurraldea, beraz, erromatartzetik kanpo geratu zen eta V. mendetik aurrera, Erromatar Inperioa desegin ondoren, guztiz ezabatu ziren Gipuzkoako ipar-ekialdeko aztarna erromatarrak.
Horrez gainera, V. mende bukaeratik aurrera, baskoi («vascon») deitura ematen hasi zitzaien mendebaleko leinu euskaldun guztiei eta Gipuzkoako jendeak, gainerako euskaldunekin batera, parte hartu zuen godoen eta frankoen aurkako guduetan. Pasaiko XVI. mendeko harrizko idazki batek jasotakoaren arabera, Orreagako guduan parte hartu zuten gipuzkoarrek Karlomagnoren armadaren aurka, gainerako euskaldunekin batera (778).
Luberri (buletina)
Luberri, Espainiako Gerra Zibilaren ostean euskaraz argitaratu zen lehen aldizkaria izan zen. Nekazari eta ganaduzaleentzako buletin txikitxo bat izan zen. Hilabetekaria izateko asmoarekin sortu zuten baina bi ale besterik ez zituzten argitaratu, 1954-1955, garai hartako RSVAPren buletinaren eranskin bezala. Sustatzaileak: Karlos Abaitua, Manu Oñatibia, Andoni Esparza, Joakin Olaizola, Enrike Zurutuza...
Gipuzkoa
Gipuzkoa Iruñeko Erresuman
Ziurtatzerik ez dagoen arren, badirudi lehenengo urteetatik lotu zirela Gipuzkoako lurrak Iruñeko erresumari, eta lotura horiek estuagoak izan zirela normandiarren erasoak bukatu zirenetik (IX. mende bukaera).
Gipuzkoa, Nafarroako eta Gaztelako erreinuetako lurralde. 1025. urteko dokumentu batek aipatzen du lehenengoz Gipuzkoa deitura (Ipuscua, Huescako San Juan de la Peñako monasterioan aurkituriko dokumentu batean). Nafarroako erresumako lurralde zen Gipuzkoa XI. mendean.
Antso IV.a Gartzeitz hil ondoren, Alfontso VI.a Gaztelako erregeak Burebako eta Errioxako lurraldeak bereganatu zituen, Bizkaiko jaunak lagunduta. Arabako eta Gipuzkoako parte handienaz jabetu zen Bizkaiko jauna, Gaztelako erregearen izenean.
Gipuzkoako alde baskoiak, ordea, Iruñeko erresumari loturik jarraitu zuen. Aragoi eta Nafarroako Alfontso I.aren garaian lotu zitzaion berriro Gipuzkoa Iruñeko koroari (1112) eta Gartzia V.a Ramiritzek osatu zuen erresuma (1134-1150).
XII. mendearen hasieran finkatu ziren gaskoiak Gipuzkoako kostaldeko portuetan, Donostian nagusiki; 1150-1164 urteetan eman zion hiri gutuna Antso Jakitunak Donostiari. Garai hartan, Baionako apezpikutegiaren barnean zeuden Gipuzkoako ipar-ekialdeko eliza guztiak (Urumea ibaiaren eskuinaldea) eta Iruñeko apezpikutegian gainerako eskualdeetako guztiak.
Eginahal guztiengatik ere, ezin gorde izan zituen Antso Jakitunak Bizkaiko eta Arabako lurraldeak, eta Alfontso VIII.a Gaztelako erregea hasi zen Gipuzkoaz jabetu nahian. 1194. urtean Antso Azkarrak hartu zuen Antso Jakitunaren lekua, eta Nafarroako eta Gaztelako koroen arteko liskarrak areagotu ziren.
1199. urtean, Alfontso VIII.a Gaztelako erregea indarrez sartu zen Araban eta Gipuzkoan, berak zioenez Akitanian zeuzkan eskubideak zaintzeko aitzakiaz (Eleonor Akitaniako dukesarekin ezkonduta zegoen), Gipuzkoako itsasaldea bere egiteko asmoz, eta Nafarroako erresuma ahuldu nahian. Akitanian huts egin zuen Baionan sartuagatik, baina bere mendeko hartu zituen Gipuzkoako lurrak eta Gasteizko hiria.
Gipuzkoa XIII-XIV. mendeetan
XIII. mendetik aurrera hasi ziren Gipuzkoako hiriak antolatzen, eta hogeita sei villa edo hiri berri sortu ziren XIV. mende bukaera bitartean, kostaldean eta barnealdean. Gipuzkoako antzinako haran egitura (Oiartzun, Hernani, Iraurgi, Markina, Itziar, Saiatz, Bozue, Erniobea, Zumabatzarrea…) hautsi zuen hiri berrien sorrerak.
Bestalde, biziki areagotu zen Gaztelako koroaren eta Nafarroako erreinuaren alde zeuden leinuen arteko gatazka giroa (XV. mende bukaera arte iraun zuten ahaide nagusien, oñaztarren eta ganboarren, arteko guduak), liskar eta gudu ugari gertatu ziren nafarren eta gipuzkoarren arteko muga inguruan (Beotibarko gudua, 1321).
1368. urtean saiatu zen Karlos II.a Nafarroako erregea Gipuzkoako lurrak hartzen, bere aldeko gipuzkoarrek lagunduta, baina etsi behar izan zuen Henrike II.a Gaztelakoaren aurrean. Nolanahi ere, nafarren eta gipuzkoarren arteko harremanak ez ziren beti hain zailak izan, eta sarrera berezia egin zitzaion sarritan Nafarroako merkataritzari, Donostia, Pasaia eta Hondarribiako portuetatik. XIII. mendetik aurrera izugarri indartu ziren Gipuzkoako portuak
Gipuzkoako Forua
Nolanahi ere, askoz ere aurreagokoak ziren Gipuzkoako Forua osatzen zuten Lege Zaharrak. Batzar Nagusiak ziren Gipuzkoako erakunde legegile nagusiak; batzar horietan parte hartzen zuen Gaztelako erregearen ordezkariek edo korrejidoreek, XIII. mendearen hasieratik. Urtean bitan biltzen ziren Batzar Nagusiak ohiko batzarretan, aurrez erabakitako hirian hasieran eta hiri ordena baten arabera 1472tik aurrera. Premiazko erabaki bat hartu behar zenean biltzen ziren Batzar Bereziak, Usarraga eta Basarteko soroetan hasieran eta Bidaniako eta Azpeitiako Olazko elizetan 1461. urtetik aurrera.
Batzar Nagusietako ordezkarien botoa hiri bakoitzeko su edo etxe kopuruen araberakoa zen, eta erregeak zin egin behar izaten zuen forua. Erregeak foruen aurkako neurriren bat hartzen bazuen, “foru pasea” delakoa erabil zezaketen Batzar Nagusiek, hau da, erregearen erabakiari men ez egiteko gaitasuna.
1550. urte aldera antolatu zen Diputazioa, Batzar Nagusietatik sorturiko erakunde eragilea, korrejidoreak, Batzar Nagusiak bilduriko herriko alkateak eta batzarretan aukeraturiko ahaldun batek osatua; 1748an sortu zen Diputatu Nagusi kargua. Arazo larriei premiazko irtenbide bat emateko biltzen zen Diputazio Berezia.
Gipuzkoa XV. eta XVI. mendeetan
XIV. mendean osatu zen Gipuzkoako hiri ordenamendu berriak aldakuntza handiak ekarri zituen Gipuzkoara. Gaztelako erregeek aginpidea bermatu zuten herrialde osoan, berak zuzenean sortutako (kostaldean) eta bultzatutako (barnealdean) hirien bitartez. Hala, gero eta indar gutxiago zuten antzinako leinuek Gipuzkoan, eta tirabira latzak izan ziren herrialde osoan ahaide nagusien artean (Arrasateko sutea, 1448), eta haien eta Hermandadearen artean (1456-1457).
Garrantzi handia hartu zuen egoera horretan Gipuzkoako Hermandadeak, Domenjon de Andia buru. Ahaide nagusien aurkako armada bat osatu zuen Hermandadeak eta guztiz menderatu zituen, oinaztarrak eta ganboarrak haren kontra batu baziren ere (1457). Hermandadearen garaipenak Gaztelako erregearen erabateko nagusigoa ekarri zuen berarekin; handik aurrera Gaztelako koroaren laguntzaile zintzoak izan ziren gipuzkoarrak Nafarroako erreinuaren aurkako borrokan.
Nafarroako beamontarren eta agramondarren arteko guduak hasi zirenetik, lehenen alde jokatu zuten gipuzkoarrek eta ez zuten egiteko horretan amore eman Nafarroako erresuma Gaztelako koroaren mende geratu zen arte (1512-1521).
Bestalde, guztiz indartu ziren Gipuzkoako portuak eta ontziolak XV. mendean; burgesia molde berri bat sortu zen kostaldean, arrantzari eta merkataritzari esker, eta berebiziko ospea hartu zuten Gipuzkoako marinelek eta itsas teknikariek. 1492. urtean Ameriketara iritsi zen Kolonen bidaldia. Goitik behera aldatu zuen aurkikunde horrek gipuzkoarren bizimodua. XVI. mendearen hasieran Gaztelako koroaren esku geratu zen Nafarroako erresuma eta guztiz nagusitu zen Gipuzkoan haren indarra, gipuzkoarrek bere foru eta eskubideei tinko eutsi zieten arren.
XVI. mendetik aurrera Ameriketara zabaldu zen Gipuzkoako itsas merkatarien jarduera (balearen eta bakailaoaren arrantza Ternuan eta Labradorren) eta, Frantziako estatuarekiko oztopoak handiak izanagatik, bere horretan iraun zuen, oro har, Ipar Atlantikoko merkatariekiko jardunak. Bestalde, gipuzkoar asko jarri zen Espainiako koroaren zerbitzuan, militar, itsasgizon, idazkari edota eskribau gisa.
Gipuzkoa XVII. eta XVIII. mendeetan
XVII. mendean behera egin zuen Gipuzkoako merkataritzak, nazioak indartzen hasi baitziren, eta Gipuzkoa baztertua geratu zen. Amerikari begira jarri zen Gipuzkoa, baina gero eta zailtasun handiagoak zituzten bertako arrantza ontziek, eta XVII. mende erdialdean hasi zen arrantza mota haren gainbehera.
1659. urtean izenpetu zen Pirinioetako Hitzarmena, Frantziako eta Espainiako koroen artean, eta 1715. urtean izenpetu zen Utrechteko Ituna: Espainiako koroak uko egin zien Europan zituen lurrei, eta Ingalaterrakoak lortu zuen itsasoaren gaineko nagusigoa.
Arrantza eta merkataritza biderik gabe geratu zen Gipuzkoa, eta horren ondorioz ekonomiak beherakada handia izan zuen. Horrez gainera, eraso bortitzak izan zituen Gipuzkoako foruak XVIII. mendearen hasieran, aduanak Bidasoa ibaira igaro zitezela agindu baitzuen Filipe V.a Espainiako errege borboiak 1717. urtean.
Gipuzkoarren erantzuna ez zen berehalakoa izan, baina 1719an Berwick-eko dukeak gidaturiko armada frantsesa Gipuzkoan sartu zenean, herrialdeko erakundeen onarpena jaso zuen, baldin eta foruak osorik errespetatzen bazituen. Filipe V.ak atzera jo behar izan zuen eta lehengo berean segitu zuten aduanek (1722).
1728. urtean sortu zuten Gipuzkoako handikiek eta Donostiako merkatari aberatsek Caracasko Gipuzkoar Konpainia izeneko erakundea, Gipuzkoako sektore batzuei urte batzuez oparotasun handia eman ziona; baina 1751. urtean Madrilen ezarri zuten konpainiaren egoitza nagusia, eta 1785ean desagertu zen, gorabehera handien ondoren.
Ekonomia egoera hura larritu egin zen, eta herriaren haserrea areagotu. Prezioak neurri gabe igo ziren eta egoera horri aurre egiteko matxinatu ziren oletako langileak (matxinoak), nekazariak eta herri xehea burgesen eta handikien aurka (1766ko matxinada). Gipuzkoa osora zabaldu zen matxinoen eragina eta latza izan zen higikunde haren zapalkuntza.
Zapaltzaileen buru Francisco Javier Munibe Peñafloridako kondea zen, XVIII. mendean Frantzia aldean zabaldu zen ideologia ilustratuaren oihartzunak Euskal Herrian jaso zituzten aitonen seme eta burges lehenetarikoa. 1789. urtean piztu zen Frantziako iraultzak ez zuen hasieran halako gaitzespenik jaso gipuzkoarren aldetik, bai ordea ondoko urteetako gehiegikeriek.
Getariako batzar haietan ordezkaturik ez zeuden Gipuzkoako herrietako ordezkariek. Basileako Bakeak (1795eko uztaila) gerra saihestu zuen eta XIX. mendean erabat nagusitu ziren bi politika joera, liberala eta karlista, hasi ziren nabarmentzen Gipuzkoako agintarien artean.
Gipuzkoa XIX. mendetik aurrera
1808. urtean sartu ziren Napoleonen osteak Gipuzkoan eta, Gaspar Jauregi Artzaia deituriko gerrillariaren erasoez landa, frantsesek ez zuten inolako oztoporik aurkitu herrialdean. 1808. urteko ekainean idatzi zen Baionan Espainiako lehenengo konstituzioa eta bertan Euskal Herriko foruak kontuan har zitezela lortu zuten ordezkari euskaldunek.
1810. urtean osatu zuten Frantziako agintariek Bizkaiko Gobernua izeneko aginte barrutia, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako herialdeek osatua, eta 1812an liberal espainiarrek Cadizen erabaki zuten Espainiako konstituzio berri batean guztiz deuseztatu zituzten Euskal Herriko foruak.
Bitartean, frantsesek balio gabe utzia zuten forua euskal herrialde guztietan. 1813ko abuztuaren 31n sartu ziren aliatuak Donostian; sekulako triskantzak eragin ondoren, egun horretan bertan zapaldu zituzten oste frantsesak Irungo San Martzialen. 1814. urtetik aurrera, liberalak eta erregezaleak nagusitu ziren Gipuzkoan.
1833. urtean hasi zen Lehen Karlistada; hiriak liberalen alde jarri ziren, eta karlisten alde herriak eta jauntxoak. Zumalakarregiren irudi handiak, ordea, karlisten bandora igaroarazi zituen soldado gehienak 1835. urtetik aurrera. 1839. urtean izenpetu zen Bergarako Besarkada eta bi urte geroago foruak erabat murriztu eta Ebrotik Bidasoara eraman zituen Espainiako erreginak aduanak.
Une hartan hasi zen Gipuzkoako industria garatzen, astiro hasieran: 1841-1872 urteetan, papergintza eta ehungintza; 1872tik aurrera, burdingintza (armagintzari eta burdingintzari loturiko lantegi txikiak XIX. mende bukaera arte baizik ez ziren aldatzen hasi). 1860-1865. urteetan luzatu zen Gipuzkoan Espainiako Iparraldeko Burdinbidea (Otzaurte-Irun).
Bestalde, 1860ko hamarkadan berriro gorpuztu zen karlismoa Gipuzkoan, Jaungoikoa eta Foruak lemapean, eta 1872. urtean hasi zen Bigarren Karlistada eta 1876. urtean erabat nagusitu ziren liberalak. 1876ko uztailean luzatu zen Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako foruak deuseztatzen zituen legea.
1891. urtean hasi ziren foruen aldeko ekitaldiak; bi hildako izan ziren Donostian, Gamazadaren garaian, Espainiako gobernuaren aurkako manifestaldi batean, 1893ko abuztua. XIX. mende bukaeran sortu ziren lehen talde nazionalistak Gipuzkoan, higikundea XX. mendearen hasiera arte gorpuztu ez bazen ere (1908an sortu zen Euzko Alderdi Jeltzaleko Gipuzko Buru Batzar buruzagi taldea).
Garai berekoak dira lehen langile elkarteak (Donostiako elkarte sozialista, 1891) eta grebak (Arrasate, 1893; Eibar, 1897). Nolanahi ere, Primo de Riveraren diktadura bukatu arte (1923-1930) ez ziren Euzko Alderdi Jeltzalea eta Espainiako alderdi sozialista (PSOE) Gipuzkoan nabarmendu.
1931. urteko apirilaren 14an, Eibar izan zen Espainiako errepublika aldarrikatu zuen lehen hiria. 1936. urteko uztailean, Franco jeneralak gidaturiko matxinada militarrak setiaturik hartu zuen lehen egunetik Gipuzkoako herrialdea. Francoren alde jarri ziren Donostiako kuarteleko militarrak, baina errepublikaren aldeko indarrek menderatu zituzten.
Karlistek eta militarrek Irun-Oiartzunen eta Goierri aldean gogortu zuten erasoa, eta iraila arte eutsi zioten errepublikaren aldeko indarrek (1936ko irailaren 5a, Irungo galera). Azaroan geratu zen Gipuzkoa osoa militarren esku.
Francoren garaian (1936-1976), diktaduraren aurkako herrialde kartsuenetakoa izan zen Gipuzkoa, eta mugimendu abertzale guztiz indartsua gorpuztu zen urte haietan. 1979ko erreferendumaren ondoren, Euskal Autonomia Erkidegoko hiru lurraldeetako bat da Gipuzkoa.
Ekonomia
Gipuzkoako ekonomian bigarren sektoreak du garrantzirik handiena nahiz eta, hirugarren sektorean, turismoak gero eta indar handiagoa duen. Lehen sektoreak ere badu indarra, batez ere, barnealdeko eskualdeetan; nahiz eta eskualde horietan ere haren pisua BPGean ez den %3,5 baino handiagoa.
Demografia
2009ko urtarrilaren 1ean 705.698 biztanle zituen lurraldeak (708.207 b. 2014-01-01ean ). Biztanleriaren %26 Donostian biltzen da eta %60 Gipuzkoako herri populatuenetan, 2008. urteko datuen arabera:
Honako taula honetan Gipuzkoa osoko eta Gipuzkoako herri populatuenetako biztaleriaren XX. mendeko bilakaera jasotzen da:
XX. mendearen hasieran Gipuzkoan bizi ziren ia 200.000 lagunak hirukoiztu eta gehiago egingo ziren mendearen bukaeran. Gehikuntza nabarmen hau ez da Donostian bakarrik gertatzen eta industria jarduera ekonomiko nagusi duten tamaina ertaineko herrietan ere gehikuntza handia izango da, 1955-1975 urte bitartean izandako immigrazioaren ondorioz. Donostiak bost halakotu egingo zuen mende hasierako biztanleria, Arrasatek sei halakotu eta Errenteriak bederatzi. Donostiak lurraldearen biztanlerian mendean zehar hartu duen nagusitasuna nabaria da: mende hasieran bost gipuzkoarretatik bat donostiarra bazen, mendearen bukaeran hirutik bat izango zen donostiar. Beste herri batzuek tinko eutsi diote XX. mendeko hasierako proportzioari: Irun lau aldiz txikiagoa bazen biztanleriari dagokionean, mendearen bukaeran berdintsu mantentzen da proportzioa. 1975. urtetik aurrera baby boom fenomenoa guztiz apaldu eta biztanleriaren zahartze eta, azkenean, gutxitze bat izango da XX. mendeko azken urteetan atzerritik etorritako etorkinei esker gehienbat.
Eskualdeak eta udalerriak
Gipuzkoako lurralde historikoa 10 eskualdek eta 89 udalerrik osatzen dute. Biztanleriari dagokienez, Donostia handiena da eta Baliarrain, berriz, txikiena.
Hauteskunde barrutiak
Espainiako Gobernuko eta Eusko Legebiltzarretako hauteskundeetan, Gipuzkoa hauteskunde barruti bakar gisa aurkezten da. Foru hauteskundeetan aldiz, gipuzkoarrek 4 hauteskunde barrutitan bozkatzen dute udalerriaren arabera:
Atzerriko diplomazia
Gaur egun Gipuzkoako Talde Kontsularra ondorengo kontsulatuak osatzen du:
Euskara
Gipuzkoan mintzatzen den euskara bi euskalkitan sailkatzen da: gipuzkera (nagusia) eta bizkaiera (mendebaldean). Gaur egun, euskara hizkuntza ofiziala da gaztelaniarekin batera. Gipuzkoako mendebalean bizkaiera da nagusi (Debagoiena eta Debabarrena, Deban, Mendaron eta Mutrikun izan ezik).
Gipuzkoako ipar-ekialdeko euskalkia, aldiz, goi-nafarrera da (Irun, Hondarribia, Lezo eta Oiartzun). Gipuzkeraz hitz egiten da gainerako eskualde guztietan. 2001eko datuen arabera, Gipuzkoan biztanleen % 51,1ek euskalduntzat zuen bere burua eta % 19,7k ia euskalduntzat.
Hezkuntzari dagokionez, 1999-2000 ikasturtean, esaterako, unibertsitatez kanpoko ikasleen % 81 D eta B ereduetan ari zen ikasten Gipuzkoan, EAEko batezbestekoaren gainetik 19 puntutan. Euskara hutsezko D eredua da gainera Gipuzkoan gehiena hazi dena, eta euskarazko irakaskuntza, maila askoz ere apalagoan bada ere, Lanbide Heziketara ere gainerako lurraldeetan baino gehiago zabaldu da. 2006-2007 ikasturtean ikasleen % 70,1 D ereduan aritu zen; % 19,8, B ereduan; eta % 10, A ereduan.
Gipuzkera
Koldo Zuazoren azken sailkapenaren arabera (1998), herrialdeko eremu handienean nagusiki mintzatzen den euskalkia erdialdekoa euskara edo gipuzkera izenekoa da.
Bizkaiera
Gipuzkoako mendebaldean Mendebaldeko euskara edo bizkaiera egiten da. Eremu hori Bizkaiarekiko mugari paraleloan jarraitzen dion Deba ibaiaren ibarrak eratzen du, hots, Debagoiena eta Debabarrena eskualdeek.
Nafarrera
XX. mendearen bigarren erdira arte, nafarrera hitz egiten zen ipar-ekialdean, iparraldeko goi nafarrera, zehazki. Euskalki horretan aritzen ziren Hondarribia, Irun, Lezo eta Oiartzun udalerrietako biztanleak, baina gaur egun gipuzkera —Beterrikoa, hain zuzen— alde horretara ere zabaldu da.
Literatura
Bernardo Atxaga idazlea (Asteasu, 1951), Euskal Herrian ez ezik, mundu osoan ere ezaguna da eta haren liburuak hainbat hizkuntzatara itzuli dituzte, tartean "Obabakoak" (1988) lan nagusia.
Euskarazko beste egileen artean, azpimarratzekoak dira, besteak beste, Joxe Azurmendi, Anjel Lertxundi, Koldo Izagirre, Ramon Saizarbitoria, Arantxa Urretabizkaia, Mariasun Landa eta Harkaitz Cano.
Bestalde, gaztelaniaz idatzi dutenen artean, Pío Baroja eta Gabriel Celaya dira egile nagusiak.
Musika
Ainhoa Arteta tolosarra dugu munduan gipuzkoar abeslari ezagunenetarikoa.
Bertsolaritza
Historikoki Gipuzkoa izan da bertsolaritzak garrantzia gehien izan duen lurraldea, eta bertakoak dira inoizko bertsolari onenetako asko: Txirrita, Basarri, Uztapide, Lazkao Txiki eta abar. Gaur egungoen artean, aipagarriak dira Andoni Egaña (Zarautz, 1961), Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia gehien (lautan) irabazi duen bertsolaria; eta Maialen Lujanbio, txapelketa hori irabazi duen lehen emakumea.
Garraioa
Gipuzkoa errepide sare garrantzitsu batek zeharkatzen du. Errepide garrantzitsuenak A-8, AP-1 eta N-1 dira. Gipuzkoa Espainiako eta Frantziako estatuen arteko mugan dagoenez, mugaz bi aldeetan errepide sarea asko eraldatu da azken urteetan (Irun Hegoaldean eta Hendaia Iparraldean).
Errepide Sareaz gain, Renfe Operadorak Aldirien zerbitzua eskaintzen du probintzia osoan zehar, Zumarragatik Irunera. Halaber, EuskoTrenek ere garrantzi handia du.
Gipuzkoako garraio porturik garrantzitsuena Pasaiako portua da. Beste portu guztiak kirol portuak edo portu arrantzale txikiak dira, esaterako Donostiako portua.
Lurralde Historikoak duen aire-bidezko garraio bakarra Donostia-Hondarribiko aireportua da. Gaur egun Madril eta Bartzelonara eskaintzen ditu hegaldiak.
Anolis purpurescens
Anolis purpurescens Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Barmouth
Barmouth, 'Abermaw', herri hizkeran Y Bermo, Galesko kostaldeko udalerri bat da, Gwynedd lurraldean. Mawddach ibaiaren itsasadarrean eta Cardigan badian dago.
2011ko erroldaren arabera 2.522 biztanle zituen.
Voulaines-les-Templiers
Voulaines-les-Templiers Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 172 etxebizitza zeuden, 135 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 135 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 72 etxek bost zituzten. 72 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 52 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 58 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Voulaines-les-Templiers udalerrian 137 unitate fiskal zeuden, 318,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.398 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 iturgina eta 1 ile apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Voulaines-les-Templiers udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 890 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Moratín poetaren erretratua
Moratín poetaren erretratua (Retrato del poeta Moratín) Francisco de Goyak 1824an Leandro Fernández de Moratín idazlearen erretratua egin zuen, Burdeosen biak erbesteratuak zeudenean. Erabili zuen teknika olioa mihisean izan zen. Margolanaren tamainua 60 x 49,5 zm.koa da. 1932an Bilboko Arte Ederren Museoak erosi zuen.
Historia
Biak ala biak, liberalak, aitzaki desberdinak erabiliz, Fernando VII.aren errestauraziotik ihes egin zuten, Frantziako hirian babesa hartuz. Goyak bi aldiz egin zuen bere adiskidea zen Leandro Fernández de Moratín (1760–1828) poeta eta dramaturgoaren erretratua. Lehenengoa 1799an. Hogeita bost urte geroago biak, Goya eta Moratín, Bordeleko erbestean elkartu ziren eta margolariak idazleari esperientzia errepikatzeko proposamena egin zion. Fernández de Moratínek, proposamena zela eta, hau idatzi zuen: "Nire erretratua egin nahi du. Beraz, oso ederra naizela pentsatuko duzu, hain pintzel trebeak nire kopiak biderkatu nahi dituenean". Oso erretratu soila da, eta margolariak Bordelen margotutako lehenengo eta adierazgarrienetakoa da.
Deskribapena
Idazlea mahaian eserita dago, eta Goyaren sinadura alderantzikatua daramaten paper batzuen gainean jarrita dago. Pentsakor dagoela eta luma omen duen eskua nola dagoen jarrita kontuan hartuta, badirudi sorkuntza-jardueran bete-betean murgilduta dagoela. Izan ere, erradiografian azaltzen denez, luma margotu egin zuen, baina, ondoren, ezkutatu egin zuen. Arropa eta atzealde berdexka margotzeko orduan, pintzelkada zabal bezain soltea erabili du. Aurpegia, ordea, arreta handiz tratatu zuen, pintzel-ukitu arretatsuen bitartez. Erretratu intimista bezain bizia da, eta Goyak bere adiskidearen izaera uzkurra eta malenkoniatsua irudikatzea lortu zuen.
NGC 1381
NGC 1381 galaxia bat da, Fornax konstelazioan. Johann Friedrich Julius Schmidtek aurkitu zuen n.
Calouste Gulbenkian museoa
Calouste Gulbenkian museoa, Portugaleko hiriburua den Lisboan dago. Bere bilduma, antzinako eta egungo arteko sei mila lan inguruz osatua dago, horietatik mila inguru, publikoarentzako erakutsiak daudenak. Instituzioaren kudeaketa, Calouste Gulbenkian Fundazioaren kargu dago, beste arlo batzuk ere hartzen dituena, ballet konpainia bat, arte moderno zentru bat... kasu. Museoak, bere ateak, 1969ko urrian ireki zituen, armeniar jatorriko industrial bat zen Calouste Gulbenkianek, XX. mendearen erdialdean Portugalen bizitzen jarri zena eta bere bizitzan zehar arte bilduma handi bat bildu zuena, bere testamentuan jarritakoa jarraituz. Museoa kokatuta dagoen eraikina, Santa Gertrudes parkean, Alberto Pessoak, Pedro Cidek eta Ruy de Athouguiak eraiki zuten. Erakusketa iraunkorreko lanek, bi zirkuitu independente osatzen dituzte. Lehena, ekialdeko arteari eta arte klasikoari buruzkoa da, egiptoar, greko-erromatar, islamiar, txinatar eta japoniar arte lanekin. Beste zirkuitua, europar arteari buruzkoa da, XI. mendetik XX. menderarteko lanekin. Zirkuitu honek, antzinako liburu, eskultura eta margolanei buruzko nukleoak ditu, mundu osoan ospetsu diren maisuekin, Roger van der Weyden, Rembrandt, Pieter Paul Rubens, Domenico Ghirlandaio, Frans Hals eta Rokoko estiloko adibideak (François Boucher eta Jean-Honoré Fragonard kasu). Baditu, baita ere, XIX. mendeko egileak, Eduard Manet, Edgar Degas eta Henri Fantin-Latour beste batzuen artean.
Megatyphlops mucruso
Megatyphlops mucruso Megatyphlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Erik Jaka
Erik Jaka Soroa, pilota arloan Jaka deituraz ezaguna (Lizartza, Gipuzkoa, 1994ko martxoaren 13a), esku huskako pilotari profesionala da. Gazte mailan atzelari aritua, geroztik aurrelari aritzen da. Aspe enpresakoa da. Estatistika ofizialek diotenez, 1,80 m luze da, eta 77 kilo pisatzen du. Profesionaletako lehendabiziko partida 2013ko ekainean jokatu zuen, Eibarko Astelena pilotalekuan.
2014ko apirilaren 26an, profesionaletan debutatu eta hamar hilabetera, Beñat Rezusta atzelaria lagun (hura ere debutatu berria), bigarren mailako binakako txapelketa irabazi zuen, Gorka eta Merino I.a 22-4 mendean hartuta; Rezusta izan zen jokalari nabarmenena. 2015ean ere, txapelketa hori bera irabazi zuen, Xabier Tolosa atzelaria lagun, Rico IV.a-Larunbe bikoteari 22-17 gaina hartuta; Jaka nabarmendu zen, partidak hala eskatzen zuelarik erasoan asko arriskatuz eta erremate ikusgarriak eginda. 2016an, bigarren mailako lau eta erdiko txapelketa irabazi zuen, Dariori 22–10 irabazita.
2020an buruz buruko txapelduna izan zen, Jokin Altuna ri irabazita. Urte berean, lau eta erdiko txapeldunordea izan zen.
Kirol lorpenak
Esku huskako pilotan, hauek ditu lorpen nagusiak:
Livorno
Livorno Italiako Toskana eskualdeko Livornoko probintzian dagoen hiri eta portu garrantzitsu bat da. 2010eko erroldaren arabera 161.273 biztanle zituen. Mediterraneo itsasoaren kostaldean kokatzen da, eta portua izateaz gain metalurgia eta kimika industriaren gune garrantzitsua ere bada. Bestalde, petrolio errefinategia bat ere badago.
Ereta pilotalekua
Ereta pilotalekua Tafallako pilotalekua da. 1968ko abuztuaren 21ean inauguratu zutenetik hainbat pilota-partidu nagusi jokatu dituzte bertan, final asko tartean.
Miltiadis Tentoglou
Miltiadis Tentoglou (Μιλτιάδης Τεντόγλου, Grevena, 1998ko martxoaren 18a) greziar atleta da, luzera jauzian espezializatua. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen.
Biografia
2015. urtean hasi zen nazioartean lehiatzen eta 2016. urtean Munduko gazte mailako txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen Polonian. 2017an Europako 20 urtez azpiko txapelketan urrezkoa lortu zuen. 2018an Europako txapelduna izan zen eta 2019an eta 2021ean Indoor txapelketetan ere urrezko dominak lortu zituen.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Juan Miguel Echevarría kubatarra zen faborito argia eta lehiaketan 8'41 metrotako jauzia egina zuen. Miltiadis Tentoglouk azken jauzia egin eta berdindu egin zuen, 8'41m hark ere. Berdinketa hausteko bigarren jauzi luzeena hartu zen kontutan eta greziarrak 8'15m-koa zuen eta kubatarrak 8'09m-koa.
Lobochilotes labiatus
Lobochilotes labiatus Lobochilotes generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
NGC 1383
NGC 1383 galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Rafael Sabatini
Rafael Sabatini (Jesi, 1875eko apirilaren 29a - Adelboden, 1950eko otsailaren 13a) italo-ingeles eleberrigilea izan zen.
Aizawl
Aizawl (mizoeraz ahoskatua; आइजोल) Indiako Mizoram estatuko hiriburua da. 1890eko otsailaren 25ean sortu zuten. Gaur egun biztanle ditu, eta estatuko hiririk handiena da. Estatuko gobernuaren bulegoak, legebiltzarra eta eraikin zibil garrantzitsuenak ere bertan daude. Mizo etniaren baitan dauden komunitateen erakusgarri da.
Lehen Hezkuntzako eskola
Lehen hezkuntza, lehen hezkuntzako eskola edo oinarrizko eskola Europan normalean sei urtetik hamabi urte bitarteko haurrentzako eskola da, eta bertan umeek lehen hezkuntza edo oinarrizko hezkuntza jasotzen dute. Normalean, haur eskola edo eskolaurrearen ondoren dator, eta bigarren hezkuntza baino lehen.
Lehen Hezkuntzak bermatzen du ikasleak behar bezala alfabetatzen direla, hau da, irakurtzen, idazten, oinarrizko kalkulua egiten eta ezinbestekotzat jotzen diren kultura-kontzeptuetako batzuk, oinarrizko gaitasunak eta funtsezko gaitasunak izenekoak, irakasten ditu.
Lehen hezkuntza sei urtekoa da, 6 urtetik 12 urtera bitartekoa, herrialde bakoitzaren arabera. Aurreko etapa Haur Hezkuntza da. Herrialde gehienetan derrigorrezko irakaskuntza da, eta eskoletan edo ikastetxeetan ematen da.
Ama eskola
Hiru urte irauten du, eta honela banatzen da: Txikia, Ertaina eta Handia. Haurrak 3 urterekin sartzen dira eta 5-6 urterekin irteten dira. Han garatzen dituzte beren funtsezko ahalmenak, hizkuntza hobetzen dute eta idazketaren unibertsoa, zenbakiak eta beste ikaskuntza-esparru batzuk aurkitzen hasten dira.
Lehen hezkuntza
Lehen hezkuntzako eskolak 5 urte irauten du eta 6 eta 10-11 urte bitarteko ikasleak eskolatzen ditu. Prestakuntza-urtea (PK), oinarrizko lehena (CE1), oinarrizko bigarrena (CE2), lehenengo erdia (CM1) eta bigarren erdia (CM2) hartzen ditu. Horietan zehar, ikaslea oinarrizko zazpi ikasgaitan trebatzen da: Frantsesa, Matematika, Zientzia eta Teknologia, Geografia eta Historia, Gizabidezko Hezkuntza, Hezkuntza artistikoa eta Gorputz eta kirol hezkuntza.
Maynas probintzia
Peruko Maynas probintzia Loreto departamendua osatzen duten zazpi probintzietako bat da. Iparraldean Kolonbiarekin, ekialdean Mariscal Ramón Castilla probintziarekin, hegoaldean Requena probintziarekin eta mendebaldean Loreto probintziarekin eta Ekuadorrekin muga egiten du.
Baneketa administratiboa
Probintziak 128.333,04 kilometro karratuko azalera du eta hamairu barrutitan banatua dago:
Biztanleria
Probintziak, gutxi gora-behera 539.901 biztanle ditu. San Juan Bautista barrutiak 124.143 biztanle ditu.
Hiriburua
Probintzia honen hiriburua Iquitos hiria da.
(84522) 2002 TC302
(84522) 2002 TC302, behin-behinean 2002 TC302 izendatua izandakoa, Neptunoz haraindiko objektu handia da, bai eta planeta nano izateko hautagaia ere, Eguzki-sistemaren kanpoaldenean kokaturikoa. 2002ko urriaren 9an aurkitu zen, Mike Brown, Chad Trujillo eta David Rabinowitz astronomo estatubatuarren bidez, Kaliforniako Palomar Behatokian. Neptunoz haraindiko objektu honek 2:5 ereduko orbita-erresonantzia mantentzen du Neptunorekin. Kolore gorrixka dauka, 56.1 orduko errotazio-periodoarekin eta, gutxienez, 500 kilometroko diametroa du.
Orbita eta sailkapena
2002 TC302 objektuak 39.2–71.4 unitate astronomikotara (UA) du Eguzkiaren inguruko orbita, orbita behin betez 410 urte eta 12 hilabete bakoitzeko (edo 150,105 eguneko), 55.28 UAko ardatzerdi handiarekin. Bere orbitak 0.29ko eszentrikotasuna du, bai eta 35ºko makurdura ere ekliptikarekiko. 2058ko abenduan bere periheliora ailegatuko da; hau da, Eguzkiarekiko daukan distantziarik txikiena, 39.2 UAtara. Distantzia hau, Plutonen ardatzerdi handiaren antzeko balioa da; hau da, Plutonek, bere orbitan zehar, erakusten duen Eguzkiarekiko batazbesteko distantzia. NHO ezberdinek Eguzkiaren inguruan duten orbita luzeak kontutan hartuz, 2002 TC302 oposizioan agertzen da urteroko urri amaieran, 20.5eko itxurazko magnitudean.
Planeta Txikien Zentroak (MPC) zein Deep Ecliptic Survey proiektuek (DES) planeta nano izateko hautagai erresonante honek Neptunorekin 2:5 ereduko erresonantzia bat erakusten duela aztertu dute; hau da, bi orbita betetzen ditu objektuak Neptunoren bost orbitako.
Pavia
Pavia (italieraz ahoskatua; lombardieraz Pavia; Ticinum; Erdi Aroko latinez: Papia) Italiako iparraldean dagoen hiria da, Lombardiako eskualdean kokatutakoa.
Aipagarriak dira, besteak beste, katedrala (XV. mendea), San Pietro in Ciel d´Oro eta San Michele elizak eta Visconti familiaren gaztelua (XIV. mendea). Merkataritza eta industria (ehungintza, mekanika industria) dira ekonomia jarduera nagusiak.
Historia
Galiarren Ticinum hiria izan zen, eta indar handia izan zuen Erromatar Inperioaren garaian. 476an Odoakrok suntsitu zuen baina lonbardiarrek berriro eraiki eta beren hiriburu egin zuten (572). Lonbardiarren eta frankoen hiriburu izan ondoren XII. mendean burujabetasuna lortu zuen. 1359an Milango Visconti familiak hartu zuen; 1515ean espainiarren mende eta 1706an austriarren mende geratu zen. Frantziaren esku egon ondoren Austriakoen agindupean egon zen berriro (1814-1859 bitartean), 1860an Italiako erresumaren lurralde bihurtu zen arte.
Mugakideak
Paviak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Maketa (Berri Txarrak)
Maketa Berri Txarrak taldeak 1994an argitaratu zuen lehen maketa izan zen. Ez zen komertzializatu.
Saskatoon
Saskatoon, Kanadako Saskatchewan probintziako hiririk handiena da. 2021eko erroldaren arabera 266.141 biztanle zituen.
Olagarro
Olagarroa zefalopodoen ordena bat da. Octopus genero nagusia da (289 espezie dauka). Bizkaian amarratz edo amorrotz (Bermeon) ere deitzen diote.
Burua arrautza itxurakoa, begiak irtenak eta zortzi garro dituen soinbera da, jateko ona. Garroak erabiliz egiten du igeri eta sifoi bat ere badu ur zorrotada jaurtiz azkar ihes egiteko. Ornogabeen artean nerbio sistema garatuenetakoa du eta inteligentzia maila altuenekoa da.
Olagarroa neuronalki konplexuena den ornogabeen animalia da. Ikerketa baten arabera, min psikologikoa ugaztunen antzera sentitzen zuten.
Itxura
Aldebiko simetria duen animalia da eta buruak eta zortzi garrok osatzen dute olagarroa. Buruan bi begi handi eta sifoi bat ditu eta barnean brankiak, garuna eta digestio aparatua, besteak beste. Begiak proportzonalki handiak dira eta ornogabeen artean konplexuenetakoak, arrainen begien antz handia baitute. Garroen azpian ahoa kokatzen da. Kitinazko moko gogor bat du, loroaren antzeko ixura duena.
Lau garro pare ditu barnealdean bina bentosa ilara dituztenak. Bentosak zirkularrak eta ahurrak dira eta animaliei edo objetuei itsastea ahalbidetzen diote. Zortzi garroen artean atzeko biak itsaso hondoan ibiltzeko erabiltzen ditu eta gainerako seiak harrapakina bilatu eta oratzeko erabiltzen ditu, horregatik bi hanka eta sei beso dituela esan ohi da.
Barnealdea
Buruaren barnean barrunbeak kokatzen dira. Zirkulazio aparatuak hiru bihotz ditu eta brankietan oxigenatzen den odola gorputz osoan zehar barreiatzen dute. Odoleko zelulek hemozianina molekula dute oxigenoa garraiatzeko. Kobrea duen molekula da eta odola likatsua bihurtzen du, horregatik presio handia egin beharra daukate bihotzek.
Buruan badu paleala deritzon barrunbe hutsa bertan ura sartzen du, brankietatik pasarazten du disolbaturiko oxigenoa hartzeko eta sifoiaren bidez kanporatzen du. Gorputza estaltzen duen azala oso fina izanik azaletik ere oxigenoa hartzen du.
Digestio aparatua ahoan hasten da. Mokoaren ondoren moluskuen erradula tipikoa du eta bi egitura hauek janaria txikitzeko balio diote. Ondoren faringea, hestegorria, paparoa eta urdaila daude. Behin elikagaia orea bihurtuta hepatopankreako guruinek elikagaia disolbatzen dute eta hesteetan xurgapena gertatzen da. Uzkitik kanporatzen dituzte gorotzak. Hestearen amaieran tinta zaku bat ere badute, sifoitik gertu. Arriskuan daudenean sifoitik ur zorrotada bortitza eta tinta ere jaurtitzen dute harraparia itsutu eta azkar ihes egiteko.
Ornogabeen artean garunaren eta gorputzaren arteko proportzio handiena dute, hainbat ornodunena baino handiagoa ere bai. Zentzumen garatuena ikusmena da. Begiak oso konplexuak dira eta argiaren polarizazioa bereizteko gai dira. U edo W itxurako begi ninia dute eta koloreak bereizteko gai direla uste da. Nerbio sistemako neuronen bi herena besoetako nerbio kordetan daude eta horri esker erreflexu ekintza aniztasun handia dute. Ukimena eta dastamena ere oso garatua dute. Garroetako bentosek kimioerrezeptore ugari dituzte eta ukitzen dutenaren gustua identifikatzeko gai dira.