cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Darwin
Beagle itsaontziaren bidaia
Txile n, Darwin lurrikararen lekuko izan zen Concepción herrian, eta lurraren altxaketa baten zantzuak ikusi zituen. Besteak beste, itsas muskuilu zko maskor metaketak, itsasgora ren marra baino altuago. Era berean, Ande etako mendietan maskorren hondarrak ere aurkitu zituen, eta baita hondartzan hazitako zuhaitz fosilizatuak. Horrek pentsarazi zuen, lurraren mailak gora egin ahala, uharte ozeanikoak hondoratzen ari zirela, eta horrela eratu zirela koral arrezife en atoloi ak.
Handik gutxira Galapagos uharteetan, geologikoko gazteak, Darwin antzinako "sorrera-zentro" baten frogak bilatzeari ekin zion, eta kontinenteko barietatearekin erlazionatutako negu-txori en barietateak aurkitu zituen, uhartetik uhartera aldatu egiten zirenak. Dortoka oskola k ere uharte batetik bestera apur bat aldatzen zirela jaso zuen txostenetan, horrela haien identifikazioa erraztuz.
Australia n, arratoi marsupial a eta ornitorrinko a hain arraroak iruditu zitzaizkion, Darwinek aldi berean "bi sortzailek" lan egin izan balute bezala pentsatu zuen. Australiako aborigen ak "umore onez eta atseginak" zirela aurkitu zuen, eta beraien gainbehera europarren asentamenduak sortzen zutela.
HMS Beagle itsasontziak, halaber Cocos uharte en atoloien eraketa ikertu zuen, Darwinen teoriak babesten zituzten emaitzekin. Garai hartan, Fitzroyk -espedizioaren "narrazio ofiziala" idazten ari zenak- Darwinen egunerokoak irakurri zituen eta baimena eskatu zion bere kroniketan txertatzeko. Beraz, Darwinen egunerokoa historia naturalari eskainitako hirugarren liburuki gisa idatzi zen. Ciudad del Cabo hirian, munduko biraren azken geldialdietako bat, Darwinek eta Fitzroyk John Herschel ezagutu zuten. Honek duela gutxi Lyelli idatzi berri zion bere teoria uniformitarioa goraipatuz, "misterioen misterioa”ren inguruko espekulazioa egin zuelako: desagertutako espezieak beste batzuengatik ordezkatzea, prozesu natural bezala, miraria izan gabe. Plymouth bidean oharrak antolatuz, Darwinek idazten jarraitu zuen, Falkland uharteetako azeri eta dortoke i buruz, negu-txoria k, etab, azpimarratuz “gertaera hauek frogatzen baziren espezieen egonkortasunaren teoria eten egiten zutela" (geroago, zuhurtziaz idatzi zuen "eten egin ditzaketela"). Denbora batera aitortu zuen garai hartan ikusitako gertakariek, "espezieen jatorriari buruzko argitasun handia" ematen zutela.
Teoriaren hastapenak
Beagle isasontzia 1836ko urriaren 2an itzuli zenean, Darwin ospetsu bilakatua zen zirkulu zientifiko etan, 1835eko abenduan Henslowek bere dizipulu ohiaren erreputazio sustatu baitzuen, hautatutako naturalistei geologiari buruzko bere komunikazioen panfleto bat banatuz. Darwin Shrewsbury ko bere etxera joan zen, eta senideekin egon zuen. Baina berehala Cambridge ra abiatu zen Henslow ikustera. Honek bilduma k katalogatzeko naturalisten bila joatea gomendatu zion, eta ale botanikoak berak zaintzea adostu zuen. Darwinen aitak semea bere diru sarrerak lortzeko eta jaun zientifikoa izateko ahalbidetu zituen hainbat inbertsio, eta Londres ko erakundeetara joateko gonbita egin zion bere ohorezko harrerak jasotzeko eta adituak ezagutzeko. Zoologo ek lan izugarria zuten, eta espezimen ak biltegietan geratzeko arriskua zegoen.
Charles Lyell ek hunkitu egin zen Darwinek urriaren 29an ezagutu zuen lehenengo aldian, eta laster aurkeztu zion Richard Owen anatomista, Ingalaterra ko Zirujau en Royal College-eko instalazioak zituena, Darwinek bildutako fosil dutako hezur rekin lan egiteko. Owenek sailkatu zituen ale harrigarrien artean, desagertutako nagi hatzbiko erraldoi enak zeuden, Scelidotherium ezezagunaren hezurdura ia osoa, hipopotamo baten tamaina zuen karraskari a, kapibar erraldoi baten antzerakoa, eta Glyptodon armadilo erraldoi baten oskol zatiak, Darwinek hasieratik suposatu zuen bezala. Desagertu tako izaki horiek, Hego Amerika ko espezie biziekin lotura handia zuten.
Abenduaren erdialdean, Darwinek ostatua bilatu zuen Cambridge n bildume tako lana antolatzeko, eta  "egunerokoa" berridazteko. Idatzi zuen lehen artikuluan, Hego Amerikako lur kontinental ak poliki-poliki igotzen ari zirela argudiatzen zuen, Lyellen laguntzarekin Londresko Geologia Elkartean irakurri zuen 1837ko urtarrilaren 4an. Egun berean, ugaztun eta hegazti aleak Londresko Zoologia Elkartean aurkeztu zituen. John Gould ornitologo ak laster ebatzi zuen Galapago s irletatik eramandako hegaztiak txonta espezie desberdinak zirela, eta ez birigarro, mokolodi eta txonten nahasketa, Darwinek uste zuen moduan. Otsailaren 17an, Darwin Elkarte Geografi koko kide aukeratu zuten, eta sarrerako hitzaldian, Lyellek bere lehendakari karguan eman zuena, Darwinen fosil en aurkikuntzak azaldu zituen, espezien jarraikortasun geografikoa azpimarratuz, bere ideia uniformitario en alde. Martxoaren hasieran Darwin Londres era aldatu zen bizitzera, bere lanaren ondoan egoteko, Lyellen zientzialarien zirkulu sozialean sartuz, Charles Babbage bezalako jakintsuekin, Jainkoa lege diseinatzaile gisa deskribatu ziona. John Herschel ek idatzitako eskutitza espezie berrien "misterio en misterioak” sakonki eztabaidatu zen bileretan, natura ren legeetan bilatzen ziren azalpenak emanez, eta ez ad hoc mirarien inguruan. Beren aurkikuntza zehatzak eztabaidatzeko lehen bileran, Gouldek esan zuen Galapagos uhartean aurkitutako txonta k espezie desberdinak zirela. Eta bi ñandu ak ere espezie desberdinak zirela, baina martxoaren 14an Darwinek argitaratu zuen banaketa aldatu egin zela hegoalde ra mugitu zirelako.
Martxoaren erdi aldera, Darwinek bere koaderno gorrian "espezie bat beste batera eraldatze ko" aukera ba ote zegoen hausnartzen zuen, bizidunen banaketa geografikoa argitzeko ñanduekin gertatzen zen bezala, edo desagertutako espezieen artean, guanako erraldoia adibidez, Macrauchenia izenekoa.
Bizitza-luzeraz zituen ideiak, eta erreprodukzio asexual a zein erreprodukzio sexual ari buruzkoak, garatu zituen bere B koadernoan, ondorengoen aldaerak aztertuz "mundu aldakor baten arraza moldatzeko eta aldatzeko", Galapagoko dortoke tan, txontetan eta  ñanduen gertatu zenaren azalpen bezala. Zirriborro bat egin zuen, ondorengoak zuhaitz ebolutibo baten adar gisa irudikatzen zituela. Bertan, "absurdoa da animalia bat eboluzionatuago dagoela beste bat baino" esatea, eta horrela Lamarck en teoria baztertu zuen, hots, ildo ebolutibo independenteek aurrera egiten zutela forma eboluzionatuagoetara.
Prestaketa prozesua
Erresuma Batura itzuli zenean, Darwinek Beagleko bidaiaren egunerokoa liburua argitaratu zuen. Fitzroyren "kronikak" 1839ko maiatzean argitaratu zirenean, Darwinen egunerokoek halako arrakasta izan zuten Fitzroyk berak ordaindu zuela hirugarren argitalpena. Hamarkada baino gehiagoz, animalien gurutze probak egiten aritu zen eta landareekin esperimentu ugari. Aurkitu zituen zantzu en bidez, espezieak ez zirela errealitate aldaezinak egiaztatui zuen, bere teoriaren ondorioak baieztatuz. Hamarkada baino gehiagoko lan horiek, bere ikerketa nagusiaren oinarria osatu zuten, eta "Beaglen bidaiaren" emaitza zientifikoak argitaratzea ahalbideratu zuten.
1842ko hasieran, Darwinek gutun bat idatzi zion Lyellei, bere ideiak azalduz. Hau ohartu zen "uko egin ziola antzeko espezie talde bakoitzari jatorri bat ikusteari". Hiru urteko lanaren ondoren, Darwinek maiatzean koral ezko arrezife ei buruzko ikerketak argitaratu zituen, eta bere teoria mamitzen hasi zen. Hiriburu ko presioetatik ihes egiteko, Darwin bikotea Down Landetxera joan zen irailean. 1844ko urtarrilean Darwinek Joseph Dalton Hooker botanikariarekin eztabaidatu zituen bere espekulazioak, umorez onartuz "hilketa erruduna aitortzea bezalakoa zela". Hookerrek erantzun zion bere iritziz "ekoizpen serie ak puntu desberdinetan zeudela, eta baita espezieak pixkanaka aldatzen zirela", eta gaineratu zion “aldaketa horiek nola gerta daitezkeen bere azalpena entzutea nahi zuela, gai horri buruzko iritziak ez zutelako asetzen" Uztaila aldera, Darwinek 230 orrialdeko saiakera bukatu zuen, gainontzeko ikerketekin osatzeko heriotza goiztiarra gertatuko balitz. Azaroan iritzi publikoak polemika batekin erreakzionatu zuen era anonimoan argitaratu berri zen Sorkuntzako historia naturalaren aztarna k artikuluari, Robert Chambersek idatzia. Ondo idatzitako lana zen, transmutazioaren gaia aipatzen zuena. Darwinek zentsuratu egin zuen geologia n eta zoologia n zuen eskarmentu faltagatik, baina eboluzioa ren defentsa horrek jaso zituen kritikek, bere argudioak arretaz berrikustea eragin zuen.
Gaixotasun kroniko az kezkatuta, 1849an James Manby Gully doktorearen bainuetxe ra joan zen, eta hidroterapia ren bertuteak harrituta aurkitu zituen. Handik bi urtera, Anne hamar urteko alaba maitea gaixotu zenean, bere gaitz a hereditario a izan zitekeen susmoak areagotu egin zitzaizkion Darwini. Zenbait krisiren ondoren, neska zendu egin zen.
Zirripedioekin zortzi urtetan lanean aritu ondoren, Darwinen teoriak homologia k aurkitzen lagundu zion, non alterazio morfologiko minimoek, organismo ei funtzio berriak betetzea ahalbidetzen zieten baldintza berrietan. Eta parasito ar txikiak organismo hermafrodite tan aurkitzeak, izaki sexualen garapenean bitarteko aurrerapen bat izan zen. 1853an lan honekin Royal Society k emandako Errege Domina eskuratu zuen, biologo bezala ere ospetsu bilakatuz. 1854an espezie n teoriaren inguruan jarraitu zuen lanean, eta azaroan idatzi ondorengo en karakteren desberdintasunak, ekonomia naturalaren "hainbat ingurunetara" egokitzea izan zitekeela.
Gehiegizko lana, gaixotasuna eta ezkontza
Transmutazioari buruzko ikerketa intentsibo hau garatzen ari zen bitartean, Darwinek lan gehiago ere egin zuen. Oraindik bere egunerokoa berridazten zebilela, adituen txostenak editatzen eta argitaratzen jarraitu zuen, eta Henslowren laguntzarekin 1.000 Libra ko (2018ko 92.000 Libra inguruko baliokidea) beka lortu zuen H.M.S. Beagleren Bidaiako Zoologia liburu anitzeko bilduma editatu eta argitaratzeko. Finantzaketa luzatu egin zuen aurreikusitako geologia liburuak sartzeko, baina argitaratzailearekin bete ezinezko datak adostu zituen. Viktoriar garaia hasi zenean, Darwinek bere egunerkoa idazten jarraitu zuen, eta 1837ko abuztuan inprimagailuaren frogak zuzentzen hasi zen. Darwinek presio pean lan egitea zuenez, osasuna txartzen hasi zitzaion. Irailaren 20an "bihotz aren palpitazio deseroso bat" izan zuen, eta ondorioz sendagile ek "lan guztia uzteko" eta aste batzuetan landetxe an bizitzeko eskatu zioten. Shrewsbury bisitatu ondoren, Wedgwood senideengana jo zuen, Maer Hallen, Staffordshire. Baina bidaien kontuak entzuteko irrikaz aurkitu zituen, eta hori ez zen egoera onena atsedena hartzeko. Etxean bertan, Darwin baino bederatzi hilabete zaharragoa zen Emma Wedgwood lehengusina xarmant, adimentsu eta kulturadunak, izeba ezindua zaintzen zuen. Osaba Josiahk errauts ak lurraren azpian desagertu ziren lur eremua adierazi zion, zizare en lana izan zitekeela aditzera emanaz. Horrek Darwini teoria berri eta garrantzitsu bat inspiratu zion lurraren eraketaz, eta Elkarte Geologikoa n aurkeztu zuen 1837ko azaroan.
William Whewellek Darwin bultzatu zuen Geologia Elkarte ko idazkaria izatera. Hasieran lanari uko egin ondoren, 1838ko martxoan kargua onartu zuen. Beagleeko txostenak idazteko eta editatzeko grinaz jarraitzeaz gain, Darwinek aurrerapen nabarmenak egin zituen transmutazioan, aukera guztiak aprobetxatuz naturalista adituei galdetzeko. Eta konbentzioetatik kanpo, hazkuntza selektiboan esperientzia praktikoa zuten pertsonei, esaterako nekazari ak eta uso haztegietako arduradunei. Denborarekin, bere ikerketen informazioa senide eta seme-alabei zabaldu zien, familiako maiordomoari, bizilagunei, baserritarrei eta itsasontziko kide ohiei. Gizaki osoa sartu zuen hasieratik bere espekulazio etan, eta 1838ko martxoan zoologiko an orangutan bat ikustean, haur baten portaera nabaritu zuen.
Ilhet
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 70 ziren, horien artean 48 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 48 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (27 gizon eta 18 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Junts pel Sí
Junts pel Sí (euskaraz: Batera baietzaren alde) 2015eko irailaren 27ko Kataluniako hauteskundeetarako zerrenda bateratu independentista izan zen, Convergència Democràtica de Catalunya (CDC), Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), Demòcrates de Catalunya (DC), Moviment d'Esquerres (MES) alderdi politikoek eta Assemblea Nacional Catalana (ANC), Òmnium Cultural, Associació de Municipis per la Independència (AMI) zein Súmate erakundeek osatua. Gainera, zerrendak Solidaritat Catalana per la Independència, Reagrupament, Catalunya Acció eta Catalunya Sí erakundeen babesa ere jaso zuen.
Historia
2015eko uztaila erdialdera, CDC eta ERC alderdiek zein Assemblea Nacional Catalana eta Òmnium Cultural erakundeeen arteko negoziaketen emaitza gisa 2015eko Kataluniako Parlamentuko hauteskunde etarako zerrenda bateratu independentista bat akordatu zen. Akordio honetan, bai CDCko bai ERCko zuzendaritzek hobetsia, zerrendaburuak hiru pertsona independiente izatea erabaki zuten: Raül Romeva, Iniciativa per Catalunya Verds-eko eurodiputatu ohia, Carme Forcadell, ANC-ko presidente ohia eta Muriel Casals, Òmnium-eko presidentea. Artur Mas eta Oriol Junqueras dira zerrendan laugarren eta bostgarrenak, hurrenez hurren. Candidatura d'Unitat Popular (CUP) ere zerrenda berean aurkeztera gobidatu zuten, baina uko egin zion, zerrendaren hasierako helburua aldatu zela argudiatuz.
Charles Darwin
Gehiegizko lana, gaixotasuna eta ezkontza
Ekainaren 23an atseden hartu zuen, eta Eskozia ra "geologizatzera" joan zen. Glen Roy bisitatu zuen eguraldi bikainarekin, muinoetan hiru alturatan moztuta zeuden “errepideak” ikusteko. Itzuleran bere iritzia argitaratu zuen esanaz jasotako itsas hondartzak zirela, baina urte batzuetara onartu behar izan zuen aintzira proglaziar baten ertzak zirela.
Ilhet
Diru sarrerak
2009an Ilhet udalerrian 60 unitate fiskal zeuden, 128 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.715,5 euro zen.
Junts pel Sí
Historia
2015eko uztailaren 20an aurkeztu zen ofizialki Kataluniako Historiaren Museoko terrazan. Egun horretan bertan zerrenda itxiko zuena Pep Guardiola izango zela jakin zen, sinbolikoki soilik, ez hautatua izateako asmoarekin, bere babesa adierazteko baizik.
Ilhet
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra erauzte enpresa batena zen.
Junts pel Sí
Zerrendako kideak
Bartzelonako zerrendako lehen zazpi kideak hauek dira:
Charles Darwin
Gehiegizko lana, gaixotasuna eta ezkontza
Erabat errekuperatuta, uztailean Shrewsbury ra itzuli zen. Ohituta zegoen egunero animalien hazkuntzaren inguruko oharrak idazten, eta zehaztasunik gabeko zirriborro bat hasi zuen paper baten, "Ezkonduta” eta “Ezkondu gabe” bi zutabe marraztuz, ezkontza, karrera eta etorkizuneko pentsamenduekin betetzeko. "Ezkondu" azpian zeuden abantailak "etengabeko laguna eta lagun bat zahartzaroan, ... txakur bat baino hobeto edozein modutan", eta beste aldean "diru gutxiago liburutarako" eta "denbora galera izugarria" bezalako puntuak. Ezkontzaren alde erabakita, lehenengo bere aitarekin komentatu zuen, eta gero Emma lehengusina bisitatzera joan zen uztailaren 29an. Ez zion proposamen ik egin, baina aitaren aholkuaren aurka, transmutazioari buruzko ideiak aipatu zizkion.
Ilhet
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Ilhet udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 90 hektarea erabiltzen.
Charles Darwin
Gehiegizko lana, gaixotasuna eta ezkontza
Ondoren Londres era joan zen bere ikerketak jarraitzea, bereziki hautespen naturala eta Malthus en teoriak. Azaroaren 11n Maer era itzuli zen eta oraingoan Emmari proposamena luzatu zion, baina beste behin bere ideiak kontatuz. Emmak onartu egin zuen eta, elkarri idatzitako maitasun eskutitz etan, garbi erakutsi zuen nola baloratzen zuen bien arteko ezberdintasuna k partekatzerakoan zuen irekitasuna. Halaber, bere sinesmen unitarioak azaltzen zizkion, eta ondoriozko kezka zintzoak aitortu, beste munduko bizitza n bananduta egotea egokituko zitzaielako. Londresen etxe bila ari zen bitartean, gaixotasun arazoak jarraitu zuten, eta Emmak idatzi egin zion atsedena hartzeko eskatuz, era ia profetikoan aipatuz: "Ez zaitez gaixorik egon, nire Charles maitea, neu zurekin egon arte zaintzeko." "Macaw Borda" deitzen zuten (barnealde deigarriak zituelako) etxea aurkitu zuen Gower kalean, eta Gabonetan zehar bere "museoa" lekuz aldatu zuen. Bestalde, 1839ko urtarrilaren 24an, Darwin Royal Society ko kide aukeratu zuten.
Hrotsvitha
Bizitza
Gerberga II abadesaren bitartez, hain zuzen ere, Bavariako Henrike I.aren alaba eta, hortaz, Otondarren dinastiaren fundatzaile izan zen Oton I.aren iloba baitzen (horregatik dio Hrotsvithak "imperialem neptem" dela), Hrotsvithak Otondarren gortearekin hartu-emanak izateko parada izan zuen, eta, hortaz, Otondar pizkundearen giro kulturalean murgiltzeko beta izan zuen. Garai honetan, Otondarren gortearen inguruko hainbat pertsonaiek (tartean, Otonen anaia zen Bruno I. a Koloniako apezpikuak, Terentzioren miresle handia zenak) kultura eta egile klasikoen berreskuratzea eta irakaskuntza bultzatu zituzten. Testuinguru honetan idatzi zituen Hrotsvithak bere lan literarioak. Hrotsvitharen heriotzari buruz ere ez dakigu ezer. Badakigu bere lanak 968. urtea baino lehen argitaratu zirela, bere hirugarren liburuko prefazioan urte hartan hil zen Mainzeko Gillermo artzapezpikuaren aipamena egiten duelako. Hortik aurrera, ezer gutxi dakigu, gehienetan X. mendea amaitu baino lehen hil zela suposatzen bada ere.
Montgomeryita
Montgomeryita fosfato motako minerala da eta montgomeryita taldearen kidea da.
Pedoptila
Pedoptila Himantopteridae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Pedoptila nemopteridia da.
Ilhet
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Charles Darwin
Gehiegizko lana, gaixotasuna eta ezkontza
Urtarrilaren 29an, Darwin eta Emma Wedgwood Maeren ezkondu ziren unitarioei egokitutako zeremonia anglikano baten, eta berehala hartu zuten trena Londresera, etxe berrira joateko.
Hrotsvitha
Liber primus (Lehen liburua):
Zortzi kondaira poetiko hagiografikok osatzen dute lehen liburu honen edukia. Hitzaurre gisara, Hrotsvitharen gutun autobiografiko labur bat eta Gerberga abadesari eskainiriko poematxo bat ditu liburuak hasieran. Gutunean, horrela justifikatzen du Hrotsvithak berak, emakumea izanagatik, bertsoak idazteko erabakia hartu izana:
Charles Darwin
Malthus eta hautespen naturala
Londreseko ikerketekin jarraituz, Darwinen irakurketa zabalaren artean Thomas Malthus en Biztanleriaren Printzipioaren Saiakeraren seigarren edizioa zegoen. 1838ko irailean azpimarratu zuen "biztanleria, kontrolik gabe zegoenean, hogeita bost urtetik behin bikoizten jarraitzen zuela, edo proportzio geometrikoan handitzen zela". Progresio geometriko horretan, populazioak laster elikagai-hornidura gainditu egingo zuen, Hondamendi Malthusiano bezala ezagutzen zena. Darwin ondo prestatuta zegoen de Candolle idatzitako landare en "espezie en gerlarekin" eta basa faunaren existentziaren aurkako borrokarekin konparatzeko, espezie batzuen kopurua gutxi gorabehera egonkor mantentzen zela azalduz. Espezieek baliabide erabilgarrietatik haratago ugaltzen direnez, aldeko aldakuntzek hobeak egingo lituzke organismoa k bizirik daudenean, eta aldakuntza horiek beren ondorengoei igaroko lieke. Eta kontrako aldakuntzekin, galdu egingo lirateke. Idatzi zuen "gorabehera guztien azken arrazoia, egitura egokia ordenatzea eta aldaketetara egokitzea" izan behar zela, beraz "Ehun mila gorabeheren indarra bezalakoa dagoela esan daiteke, hutsune egokitu guztietan sartzeko naturaren ekonomia, edo hutsune ahulagoak baztertzeko." Honek espezie berriak eratzea ekarriko luke, geroago bere Autobiografia n idatzi zuen moduan:
Hrotsvitha
Liber primus (Lehen liburua):
Kondairak hexametro leoninoetan, hots, bertso erdian errima duten hexametroetan (ikus bedi, adibidez, lehen kondairaren, Maria-ren, hasiera: Unica spes mundi, dominatrix inclita celi I sancta parens regis, lucida stella maris ) idatzirik daude, Gongolfo izenekoa izan ezik, hura errimadun distikoetan idatzirik baitago. Zortzi kondairen izenburuak eta laburpena ondorengoak dira:
Charles Darwin
Geologia liburuak, sarraskiak, ikerketa ebolutiboa
Darwinentzat orain "selekzio naturalaren" teoria "zaletasun nagusia" zen lanean jarraitzeko. Ikerlanak landare eta animali en hazkuntza selektibo esperimentala zabala zuen, espezieak finkatuta ez zeuden frogak aurkituz, eta bere ideiak zehatz aztertuz teoria oinarritzeko. Hamabost urtez lan hau eginbehar funtsezkoena bezala kokatu zuen, eta bitartean geologia z idatzi eta txosten adituak argitaratzen zituen Beagleko bildumetan, eta bereziki lanperne i buruz.
Hrotsvitha
Liber secundus (Bigarren liburua):
Bigarren atal honetan, Hrotsvithak bere "Drama" edo "Komediak" ezarri zituen, eta, hortaz, "Liber dramatica serie contextus" ("Serie dramatikoa dakarren liburua") izena jaso ohi du. 6 antzezlan dira, orotara. Argi dago antzezlan hauekin Hrotsvitharen helburua antzinateko egile Terentzio imitatu eta hobetzea zela, egile horren estiloa erabilita moral kristauarentzat egokiagoak liratekeen obrak idatziz. Horrela onartzen du egileak liburuki honetako hitzaurrean paratzen duen gutunean:
Charles Darwin
Hautespen naturalaren teoriaren argitaratzea
1856. urtearen hasieran, Darwin ikertzen ari zen arrautzak eta haziek itsasoko uretan zehar bidaiatu ote zezaketen espezieak ozeanoetan zehar hedatzeko. Hookerrek gero eta gehiago jartzen zuen zalantzan espezieak finkatuta zeuden ikuspegi tradizionala, baina Thomas Henry Huxley bere lagun gaztea oraindik ere tinko zegoen espezien transmutazioaren aurka. Lyelli Darwinen espekulazioek jakin-mina sortu zioten, eta ez zen jabetu haien hedaduraz. Alfred Russel Wallace ren artikulu bat irakurri zuenean, "Espezie Berrien Sarrera Arautzen duen Legearen inguruan", Darwinen pentsamenduekin antzekotasunak ikusi zituen, eta argitaratzen lehentasuna hartzeko eskatu zion. Darwinek mehatxurik ikusi ez arren, 1856ko maiatzean artikulu labur bat idazten hasi zen. Galdera zailen erantzunak topatzeak behin eta berriz geratu zion, eta bere planak "Hautespen naturala" izeneko "espeziei buruzko liburu handi" batera zabaldu zituen. Bere ikerketekin jarraitu zuen, mundu osoko naturaliste n informazioa eta aleak eskuratuz, Borneo n lanean ari zen Wallacenak barne. 1857ko erdialdean atal bat gehitu zuen; "Gizakien arraze i buruzko teoria" izenburuarekin, baina ez zuen gai honi buruzko testua gehitu. 1857ko irailean, Darwinek Asa Gray botanikari estatubatuar rari bere ideien laburpen zehatza bidali zion, besteak beste, Hautespen Naturalaren laburpena, baina gizakiaren jatorria eta sexu aukeraketa alde batera utziz. Abenduan, Darwinek Wallaceren eskutizta jaso zuen, liburuak gizakien jatorria aztertuko ote zuen galdetzeko. Gai hori saihestu egingo zuela erantzun zion, "aurreiritziz hain inguratuta" zegoelako, baina Wallacen teorizazioa bultzatuz eta "zu baino askoz urrutiago joaten naiz" gaineratuz. Darwinen liburua erdiraino iritsia zen, 1858ko ekainaren 18an Wallaceren gutuna jaso zuenean. Bertan, Wallacek berrikusi beharreko eskuizkribu a erantsi zuen, bilakaera hautaketa naturalaren bidez defendatzen zuena. Egilearen eskariz, Darwinek eskuizkribua Lyelleri bidali zioen, bere teoriekin aparteko kointzidentziak zituelako harrituta geratu baitzen. Eta Wallaceren artikulua nahi zuen aldizkariren baten argitaratzea proposatuz. Darwinen familia krisian zegoen eta bere herriko haurrak eskarlatina z hiltzen ari ziren, eta horregatik kontua Lyell eta Hookerren esku utzi zuen. Azkenean, uztailaren 1ean Londres ko Linnear Elkartean aurkezpen bateratu bat egitea erabaki zuten, honako izenburuarekin: "Espezieak aldaerak sortzeko joera, eta barietateen eta espezieen betikotzeaz hautespen naturalaren bidez”. Bi artikulu independente izan ziren: Wallaceren eskuizkribua, eta 1844an Darwinen idatzitako Saiakera argitaratu gabearen laburpena, Darwinek Asa Grayri idatzitako eskutitzaren laburpenarekin batera. Dena den, Darwinen alaba laster hil zen eskarlatinagatik, eta etsipen handiegia zuen bertaratzeko.
Hrotsvitha
Liber secundus (Bigarren liburua):
Ez dago Hrotsvitharen lanak inoiz eszena gainean antzeztu zirela baieztatzeko frogarik, eta, duten estilo gehienbat estatiko eta narratiboa dela eta, aditu gehienek eszenan jartzeko baino irakurketa dramatizatuak egiteko prestatuta zeudela uste dute. Ez da hori Hrotsvitharen lan dramatikoak Terentziorenarekin duen desberdintasun esanguratsu bakarra: Terentzioren lana bertso neurtuetan idatzita dago, baina Hrotsvithak prosan idatzi zituen bere antzezlanak, ziurrenik, Erdi Aroko garai hartan irakurleak jada Terentzioren bertso ianbo-trokaikoak identifikatzeko gai ez zirelako, aspaldi galdu baitzituen latinak neurri mota horietarako funtsezkoak ziren bokalen neurri ezberdinak. Kristautzeaz eta prosan idazteaz landa, ordea, Hrotsvithak trebezia handiarekin imitatzen du Terentzioren latin fina, eta bere estilo propio eta jasoan ondorengo sei obrak utzi dizkigu:
Charles Darwin
Hautespen naturalaren teoriaren argitaratzea
Hautaketa naturalaren teoriaren aurkezpenak Linnear Elkartean ez zuen arreta handirik jaso. Artikulua abuztuan elkartearen egunkarian argitaratu ondoren, hainbat aldizkaritan inprimatu zen eta zenbait kritika eta gutun jaso zituen, baina Linnear Elkarteko presidenteak, 1858ko maiatzean komentatu zuen urte horretan ez zela aurkikuntza iraultzaile rik egon. Berrikuspen bakar bat iruditu zitzaion Darwini gerora kontutan hartu ahal izateko: Dublingo Samuel Haughton irakasleak esaten zuen "artikuluko berrikuntza guztia faltsua zela, eta egia zena aurretik esanda zegoela." Darwin hamahiru hilabetetan saiatu zen bere "liburu handiaren" laburpena egiten, bihotzeko gaixotasunak jasaten zuen bitartean, baina era berean adiskide zientifikoen etengabeko animoak jasoz. Lyellek dena antolatu zuen John Murrayk argitaratzeko.
Hrotsvitha
Liber tertius (Hirugarren liburua):
Hirugarren liburu honetan, bere lan historiko-epikoak paratzen ditu Hrotsvithak. Bi poema historiko dira, gai panegirikoarekin:
Mendebaldeko Zisma
Testuingurua
Mendebaldeko Zisma, Erdi Aroaren testuinguru sozial, ekonomiko, politiko, demografiko, zein kultural berezi batean, edo honen ondorio gisara, iritsi zen. Izan ere, 300 urtez iraun zuen hazkunde iraunkor eta zabala bere mugetara iristen ari zen XIII. mende amaierarako. Egoera kontraesankor batean aurkitzera iritsi zen sistema feudala, zeina bere garapenerako kausak, aldi berean, krisira eramaten zuten arrazoiak izatera iritsi ziren; gero eta ageriagokoak ziren sistemak bizirauteko zituen zailtasunak. Sistema bere agorpen fasera iristen ari zela ondorioztatzeraino.
Charles Darwin
Hautespen naturalaren teoriaren argitaratzea
“''Espezie bakoitzetik biziraun dezaketenak baino izaki gehiago jaiotzen denez, eta ondorioz, maiz errepikatzen den bizitzarako borroka dagoenez, izaki bakoitza aldatu egiten bada, era ahulean izanda ere, bizitzako baldintza konplexu eta batzuetan aldakorretan nolabait errentagarria izango zaio berarentzat, bizirauteko aukera hobea izango duelako eta, hala izanez gero, modu naturalean hautatua izango da. Herentziaren printzipio indartsuaren arabera, hautatutako edozein barietatek bere forma berria eta aldatua hedatzeko joera izango du''.”
Darwinek sutsu argudiatu zuen espezieen jatorri komunaren alde, baina "eboluzio" termino eztabaidagarria saihestu egin zuen, eta "Espezieen jatorriaz" liburuaren bigarren edizioan, honako hau ondorioztatzen zuen amaieran:
Pedro Osés
Pedro Osés Navaz (Iruñea, ) nafar margolari eta ilustratzailea da.
Iruñeko Arte eta Goi Mailako Diseinu Eskolan ikasitakoa, 1965ean Nafarroako Museoaren talde-erakusketan parte harte zuen. “El Víbora”, “Makoki” edo “Disco Expres” aldizkarietarako ere lan egin zuen.
Charles Darwin
Hautespen naturalaren teoriaren argitaratzea
“Kontzepzio horretan handitasuna dago, zeinaren arabera bizitza, bere indar ezberdinekin, jatorriz forma berrietan edo bakar baten erauzi den, eta planeta hau grabitatea ren lege etengabearen arabera biraka ari den bitartean, garatu egin dira eta garatzen daude, printzipio sinple horretatik abiatuta, ezin konta ahalako forma eder eta zoragarriak.”
Argitalpenari erantzunak
Grey, Hooker, Huxley eta Lyell gertuko lagunek Darwini hainbat erreserba adierazi arren, babes handia eman zioten, beste askok bezala, batez ere naturalista gazteagoek. Grey eta Lyellek fedearekin adiskidantza bilatu zuten, eta Huxleyk berriz erlijioaren eta zientziaren arteko polarizazio a. Hezkuntza n klero aren agintearen aurka gogor egin zuen kanpaina, Owen-pean zegoen klero eta aristokrate n nagusitasuna iraultzeko helburuarekin. Eta ordez,  zientzialari profesionalen belaunaldi berri baten alde egin zuen. Owenek arrazoibidean, burmuinaren anatomiak frogatzen zuela gizakiek tximinoetatik hurrenkera biologiko bereizia zutela. Baina Huxleyk gezurra zela zioen Kingsleyrekin izan zuen eztabaida luzean, "Hipokanpo aren Galdera Handia" izenarekin ezaguna egin zena, Oweni ospea kenduz.
Mendebaldeko Zisma
Testuingurua
Egoera honetara iristeko hainbat arrazoi izan ziren. Hasteko, biztanleriak hazkunde nabari bat izan zuen. Populazioaren dimentsio honetako hazkundea, biztanleria berri hori elikatzeko eta beraien biziraupena bermatzeko baldintza egokiak izatearen beharrarekin batera zetorren. Baina kasua ez zen hori izan, izan ere, nekazaritza sektorea oraindik ez zegoen teknologia garapen maila horretan; beraz, produktibitatearen hazkunderik ez zegoen.
Junts pel Sí
Zerrendako kideak
Zerrenda Pep Guardiolak, FC Barcelonako entrenatzaile ohiak, itxi zuen sinbolikoki. Gironako zerrendak berriz Lluís Llach idazle eta kantautore ospetsua izan zen buru.
Mendebaldeko Zisma
Testuingurua
Testuinguru honetan ere, ekoizpen estentsiboa bera ere muga batzuetara iristen ari zen. Alde batetik, jauntxoek gero eta zailtasun handiagoa zuten gaitasun ekonomikoa mantentzeko. Hauek, egoera horri aurre egiteko presio fiskala beste modu batean mantentzen ahalegindu ziren; baina, nekazariei presio fiskala krisi testuinguru batean areagotu zietenez, egoera larritu egin zen eta nekazari askok lurren jabetza mantentzeko zailtasun aipagarriak izan zituzten. Ondorio gisa, lurrak jabe gutxi batzuen eskuetan akumulatzen joan ziren eta lurrak galdu zituzten nekazariek nagusitzen ari ziren hirietara joateko tendentzia hartu zuten. Horrela, kontraesan baten aurrean aurkitu ziren: nekazariak lurretatik botatzen ari zirenez hirira joaten hasi ziren, baina lan-indar gehiago behar zen gizartea elikatzeko.
Lur jabeak gero eta botere gehiago eskuratzen joan ziren, eta botere ekonomiko horrekin, beraien botere politikoa eskuratzea ere nahi zuten. Garaiko botere politikoa erlijioaren bitartez legitimizatuta zegoenez, ideia horien aldaketa bat bultzatzen saiatu ziren; gizakia erdigunean jarri behar zelaren ideia zabalduz, Berpizkundeko ideiak indarrean jarriz. Ideia hauek berekin erlijioaren krisialdi bat eragin zuten, gizartean bigarren plano batean geratzen ari zen auzia baitzen.
Ekialdeko Zismaren aurrekaria
Ekialdeko Zismarekin 1054. urtea lotzen da, nahiz eta autore askoren esanetan prozesu luze baten ondorio zen, zeinetan jada agerikoa izaten ari zen doktrina erlijioso beraren bi alderdiren bereizketa. Urte luzez Europa esku berdinengatik gobernatua izan zen, baina bi munduen ezaugarri desberdinduak gero eta arazo handiagoa ziren gobernu honentzat.
Hori horrela, Europaren zatiketarako aurrekari gisa azaldu zen Ekialdeko Zismaren auzia; Europa bereizi baterako lehen urratsa.
Erroma eta Frantzia
Mendebaldeko Zismaren kausetako batzuk honako hauek izan ziren: Kardinalen elkargoak aurreko urteetan eskuratu duen gehiegizko boterea. Kardinalak printze boteretsu bihurtu ziren, botere politikoei Elizaren interesei baino gehiago erantzuten zietenak. Horrez gain, Frantziako monarkiaren interesa Aita Santua kontrolatzeko. Halaber, kristau herriaren Avignongo Aita Santuaren irudikapena galtzea. Aita Santua kristautasunaren balio eta beharretatik urrun zegoen gorte burokratiko bihurtu zen. Eta azkenik, Erromaren eta Frantziaren arteko lehia pontifizio-boterea kontrolatzeko.
1378 eta 1417 urteen artean, Mendebaldeko Zisma gisa ezaguntzen dugun krisialdi hau bitarte, bi Aita Santuk nagusiki kristautasunaren izenean haien aginte postuaren aitormena eta zilegitasuna lortzea helburu izan zuten. Krisialdiak iraun zuen denbora honetan zehar Elizako banaketak bi aitasantutza izan zituen: bata Erroman eta bestea Avignonen, Frantzia.
Hasiera
Klemente V.a (1305) Aita Santuaren garaira jo behar dugu zismaren hasiera ulertzeko. Klemente V.a gaskoia zen eta haren hautaketak kontzepzio monarkikoaren garaipena suposatzen zuen, Aita Santu hau Frantziako erregearen mende jarri baitzen. Aita Santuak Erroma utzi zuen eta Avignonera lekualdatu zen. Erromatik alde egitearen arrazoi ofizialak hiriaren segurtasunik eza eta erromatar patrizioek Aita Santu ez-erromatar batekiko izan zezaketen etsaitasuna ziren.
Avignongo aitasantutzaren kudeaketa administratibo eta antolaketa eraginkorra nabarmendu ziren. Aita Santuaren ideia teokratikoa ez zen erabat utzi baina garaiko autoritate moral gisa indarra galdu zuen. Aita Santuaren Gortearen handitasuna galdu zen hein batean.
Periodo honetan zehar egondako Aita Santuak frantsesak ziren eta, beraz, Frantziako erregeen aldekoak. Aita Santuaren kuria ere frantziarra zen (134 kardinaletatik 111 frantsesak ziren). Aldi horretan kontuan hartu beharreko bi alderdi hauek dira: Aita Santuaren kanpo-harremanak eta administrazio-aparatuaren garrantzia. Egoitza pontifizioa Avignonen kokatzea Aita Santuek erabilitako baliabide bat izan zen, Aita Santua Frantziako monarkiarekin lotzeko balio baitzuen. Monarkia feudalaren garaipena irudikatzen zuen Aita Santuaren aurrean. Avignonekoa, ordea, aldi baterako egoitza izan zen. Hau guztiagatik, 1377an Avignoneko zazpigarren Aita Santu Gregorio XI.ak Erromara itzultzea erabaki zuen. Honek kuria italiarren eta frantsesen artean banaketa sortzea eragin zuen. Erromara joan eta gutxira Gregorio XI.na hil egin zen.
Urbano VI.a izan zen ordezkoa eta haren aurrean, frantziar kardinalek irregulartasunak alegatu zituzten beren aukeraketan, eta, baliogabetzat jo zuten. Hori dela eta, Aita Santu berri bat aukeratu zuten, Klemente VII.a, Avignonera itzuli zena. Une horretan hasi zen Mendebaldeko Zisma, Urbano VI.ak ez baitzion bere karguari uko egin.
Bi Aita Santuen artean zisma sortu zenean, monarkia feudalak Aita Santu bakoitzaren aurrean zuten kokapenaren arabera banatu ziren. Erromako Aita Santuaren aldekoak ziren: Ekialdeko Europa osoa, Ingalaterra, Portugal eta Italiako erdialdeko eta iparraldeko hiri-estatuak. Avignonen Aita Santuaren aldekoak, berriz: Gaztela eta Aragoiko erresumak, Austria, Bi Sizilietako Erresuma, Frantzia, Irlanda eta Eskozia.
Amaiera
Zismak iraun zuen berrogei urteetan, gatazka konpontzeko hainbat saiakera izan ziren. Hainbat neurri, hala nola esku-hartze armatuak, Frantziako erregeak eta Parisko Unibertsitateak proposatutako «obedientzia lapurtzea»; emaitzei erreparatuz, ez ziren oso onak izan negoziazio-saiakerei dagokienez. Azkenik, erabaki zen behin betiko ebazpena lortzeko bidea adiskidetze-bidea izan behar zela. Bi kontzilio egin ziren: Alde batetik, Pisako Kontzilioa (1409) bi Aita Santuen kardinal disidenteek deitua, kontzilio honek biak kondenatu zituen eta hirugarren Aita Santu bat aukeratu zuen, Alexandro V.a urte batez bakarrik bizi izan zena eta, 1410ean, Joan XXIII.a. Botere politikoek lortutako babesa gorabehera, Joan XXIII.ak ezin izan zuen Eliza berriz batzea lortu, eta, beraz, Segismundok, Inperio Santuko enperadoreak, beste kontzilio batera deitu zuen.
1414an Konstantzako Kontzilioa hasi zen, abade, gotzain eta kardinal bezalako hierarkia erlijioso ugarik legitimatu zuten kontzilio hau. Gregorio XII.ak, Erromako Aita Santuak, bere borondatez uko egiten zion bere karguari. Benedikto XIII.ak (Avignongo Aita Santua) uko egiten zion kargua uzteari. Enperadoreak, orduan, jarduera diplomatiko bidez, estatu bakar batek hura ez babestea bultzatu eta lortu zuen. Aita Santu hau Peñiscolako gaztelura erretiratu zen eta bakartua gelditu zen, Papa Luna izenez da ezaguna.
Azkenik, 1417an beste Aita Santu bat aukeratu zuten, Martin V.a eta horrela amaitu zen Mendebaldeko Zisma. Behin betiko ezarri zen Kontzilioak Aita Santuaren aurrean zuen nagusitasuna. Konstantzako Kontzilioan, kardenalez gain, monarkia feudalen ordezkariek parte hartu zuten. Akordio batera iristeko zegoen borondate orokorra nagusitu zela esan daiteke.
Zismaren eragina nazioartean
Europa banatu egin zen Erromako Aita Santuaren alde zeudenen eta Avignongo Aita Santuaren alde zeudenen artean. Aita biek elkar eskumikatu zuten eta jarraitzaileak eskumikatu zituzten. Zismak gainera, Kristautasunaren artean krisi gogorra sortu zuen, erreferentzia espiritualak galdu zituena, alegia. Baita, gatazka pontifikazio-hierarkiatik kanpo deitutako kontzilio ekumeniko baten bidez konpondu zenean, Aita Santuaren boterea mugatu egin zen, eta bateratzeko ahalmen handiko aldi bat hasi zen. Eta azkenik, muga tazitoak ezarri ziren monarkien boterearen eta Aita Santuaren boterearen artean.
Gaztelako erresuma eta Portugalen arteko gatazka
Tentsio hauen adibide da Gaztela eta Portugalen garai honetako talka, zisma bitarte sortu ez bazen ere, periodo honetan areagotu egin zena. 1380ko urtarrilean, Klemente VII.ak eta Louis d’Anjou konde frantsesak akordio bat adostu zuten: kondeak Joana I.a Napolikoa erreginaren oinordeko bihurtzearen eta Adriáko Erresumaren kontrola ematearen truke, bere konkista gauzatu eta Klemente VII.aren garaipena lortzeko konpromisoa hartuko zuen. Akordioa gauzatzeko orduan nazioarteko egoerak eragin nabarmena izan zuen, ordea, izan ere babes frantsesa eta gaztelarra ezinbestekoak ziren, eta hori ezinezkoa zen. 1380ko irailean, Karlos V.a Frantziakoa hil zen eta haren oinordekoak Karlos VI.nak ez zuen halako gatazka batean sartzeko ahalmenik. Gaztelan berriz, Joan I.ak, Trastamara leinuko erregeak aurre egin behar zion 1380ko uztaileko anglo-portugaldar aliantzari. Lancasterreko duke ingelesak, Joan I-ren osaba eta aurreko errege Henrike II.ren anaia zenaren Petri I.ren suhia zela argudiatuta Gaztelako koroa bereganatu nahi zuen.
Testuinguru horretan, beraz, eta Zismak are eta gehiago handitu zuen tentsioa dela eta jada aurretik zetozen Portugalen eta Gaztelaren arteko tirabirek eztanda egin zuten. Esku-hartze ingelesarekin, 1384tik 1387ra bitartean Portugal eta Gaztelaren arteko gatazka berpiztu zen. Tartean Aljubarrotako Gaztelako porrota inflexio puntua izan zen, eta Portugalen Avis dinastiaren hastapena ekarri zuena, Portugaleko Juan I.-ren koroatzearekin 1385an. Hala ere, oraindik Gaztelaren agintaritza lortzeko helburuarekin jarraitu zuen Lancasterreko dukeak, eta horretarako besteak beste Urbano VI. Aita Santuaren babesa izan zuen. 1387ko maiatzetik aurrera, ordea, Lancasterreko dukeak Gaztela konkistatzeko ezintasuna onartu behar izan zuen, besteak beste erresistentzia militarragatik. Orduan, negoziazioak hasi ziren, eta, urtebete geroago, Lancasterrek Gaztelako Koroari uko egiten ziola berretsi zuten. Henrike III.a ( Gaztelako Joan I.-ren semea) eta Katalina Lancasterkoa (Lancasterreko dukearen alaba) ezkontzearekin, dinastien artean sortutako arazoak konpontzeko bidea ezarri zuten, nahiz eta oraindik egonkortasuna lortzeko urteak igaro behar izan ziren.
Bibliografia
Ayerbe, J. J. D. U., & Ruiz de Arana, M. D. (1900). Fin del Cisma de Occidente.
García de Cortazar, J.A.; Sesma, J.A. (2014): Manual de Historia Medieval. Alianza Editorial, Madril.
De Camargo, J. A. (2013). El Cisma de Occidente: los antecedentes y sus consecuencias inmediatas. In Doctrinas y relaciones de poder en el Cisma de Occidente y en la época conciliar (1378-1449) (pp. 27-60). Prensas Universitarias de Zaragoza
De Souza, J. A. D. C., Aznar, B. B., & Bayona, B. (Eds.). (2013). Doctrinas y relaciones de poder en el Cisma de Occidente y en la época conciliar (1378-1449) (Vol. 94). Universidad de Zaragoza.
García, I.M. ; Casabón, J.A.; Casorrán Berges E.(2008). En la estela del cisma de occidente. Dos nuevas bulas del Papa Luna en los archivos capitulares de Zaragoza. Zaragozako Unibertsitatea, Zaragoza.
Orlandis, J. (2004): Oriente y occidente cristianos (1054-2004). Novecientos cincuenta años de cisma. Anuario de historia de la Iglesia.
Sanchez Sesa, R. (2006): El Cisma de Occidente en la Península Ibérica: religión y propaganda en la guerra castellano-portuguesa. Universidad Complutense de Madrid, Madril.
Sevilla, Gonzalez, Mª C. (2006). Los principados y la política papal de la Baja Edad Media. Fuentes y régimen jurídico. Anuario de historia del derecho español, 76.zbk. 215- 248 orr.
Charles Darwin
Gizonaren gainbehera, aukeraketa sexuala eta botanika
Bere bizitzako azken hogeita bi urteetan gaixotasun ugari errepikatu bazitzaion ere, Darwinen lanak aurrera jarraitu zuten. Espezieen Jatorriaz bere teoriaren laburpen gisa argitaratu ondoren, bere "liburu handiaren" esperimentu ak, ikerketak eta idazketa k egin zituen. Lehenagoko animali en ondorengoa zela gizakia ren bilakaera jasotzen zuen, gaitasun mentala eta gizartearena barne hartuz. Eta baita fauna ko apainduren edertasuna azaltzen zuen, eta landare en ikasketa berritzaileetan dibertsifikatzen zituen lanak.
Ñuble ibaia
Ñuble ibaia Ñuble eskualdeko ibai bat da, Txileko hegoaldean Biobío eskualdean dagoena. Bere ibaiadar nagusiak Chillán eta Cato ibaia dira. Ñuble ibaiak Itata ibaira isurtzen ditu urak.
Charles Darwin
Gizonaren gainbehera, aukeraketa sexuala eta botanika
Intsektu en polinizazioa ri buruzko azterketak, 1861ean orkidea basatiei buruzko lan berriak egitera bultzatu zion, lore en egokitzapena espezie bakoitzerako sits espezifikoak erakartzeko eta zeharka ko ernalketa ziurtatzeko erakutsiz. 1862an Orkideen ernalketak bere lehen azalpen zehatza eman zuen, harreman ekologiko konplexuak hautaketa naturalaren ahalmena dela eta, iragarpen probagarriak egiteko aukeraz. Osasunak behera egin ahala, landare eskalatzaileen mugimenduak arrastatzeko asmakizunez jositako gela batan egoten zen. Txunditutako bisitarien artean Ernst Haeckel zegoen, Darwinismoaren bultzatzaile sutsua izan zen, Lamarkismo a eta Goethe ren idealismoa gehituz. Wallace ere alde izan zuen, nahiz eta espiritualtasun era gero eta gehiago jo.
Docostoma
Docostoma Blastobasidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Docostoma insignis da.
Charles Darwin
Gizonaren gainbehera, aukeraketa sexuala eta botanika
Darwinen Animalien eta landareen aldaketak otzandu ondoren liburua (1868) izan zen bere aurreikusitako "liburu handiaren" atala, eta oinordetza ren hipotesi arrakastatsua barneratu zuen. Berehala saldu zen, tamaina handia izan arren, eta hizkuntza askotara itzuli zen. Bigarren zatiaren gehiena idatzi zuen, hautespen naturalaren inguruan, baina bizi zen bitartean argitaratu gabe geratu zen.
Lyellek gizakiaren historiaurrea ezagutarazia zuen jadanik, eta Huxleyk frogatu zuen anatomi koki gizakiak tximino ak zirela. 1871an argitaratutako Gizakiaren jatorria eta hautaketa sexuaren arabera liburuarekin, Darwinek iturri ugarietatik frogatu zuen gizakiak animaliak zirela, ezaugarri fisiko eta mentalen jarraitutasuna erakusten zutela. Eta sexu aukeraketa aurkeztu zuen praktikoak ez diren animalien ezaugarri batuz, esaterako indioilar ren luma k. Eta baita gizakiaren kulturaren bilakaera, sexu en arteko desberdintasunak, eta arrazen sailkapen fisiko eta kulturala ere, gizakiak espezie bakarrekoak zirela azpimarratuz. Irudiak erabiliz egindako ikerketa 1872an argitaratutako Gizakiaren eta animalien emozio en adierazpenak-en agertu zen, inprimatutako argazkia k agertzen zituen lehen liburuetako bat. Bertan, gizakiaren psikologia ren bilakaera eta animalien portaerarekin zuen jarraipena eztabaidatzen zituen. Bi liburuak oso ezagunak egin ziren, eta Darwin harritu ta geratu zen bere iritziak jasotako adostasun orokorrarekin, esanez "mundu guztiak harritu gabe hitz egiten du gaiaz". Ondoriotzat honakoa esan zen: "Gizakia bere kualitate noble guztiekin, ahulenentzat sentitzen duen sinpatiarekin, onginahia nahi duena ez soilik beste pertsonentzat baizik eta izaki bizidun apal enarentzat, eguzki-sistema ren mugimenduetan eta konstituzioan barneratu den jainkoaren antzeko adimen arekin; botere guzti horiekin, gizakiak oraindik ere bere gorputz barnean bere jatorri apaleko zigilu ezabaezina darama.”
Heriotza eta hileta
1882an "angina pectoris" deituriko gaitza diagnostikatu zioten, orduan tronboi koronario a eta bihotz aren gaixotasuna suposatzen zuena. Heriotzaren unean, medikuek "angina erasoak" eta "bihotz-gutxiegitasuna" diagnostikatu zituzten. Darwinek Chagas gaixotasun kronikoa jasan zuela ere espekulatu zen. Iritzi honen oinarrian Darwinek idatzi zuen egunerokoa ren sarrera baten oinarritzen da, 1835ean Argentina ko Mendoza n "Musuen zomorroak" ziztatu zuela deskribatzen zuelako, hain zuzen Chagas gaixotasun kronikoaren bereizgarria.
Ondarea
Heriotzaren unean, Darwinek eta bere lankideek zientzialari gehienek konbentzitu zituzten eboluzioa aldaketen arabera teoria zuzena zela, eta uste zuten ideiak irauli zituen zientzialar i handi bat zela. 1909ko ekainean, garai hartan oraindik gutxi batzuk egon arren ados bere iritziarekin "hautespen naturala izan da aldaketetarako bide nagusia, baina ez da esklusiboa", Cambridge n biltzarra egin zuten  mundu osoko 400 politiko eta zientzialarik bere mendeurrena ospatzeko, eta Espezien Jatorria-ren berrogeita hamargarren urteurrena. Hala ere, hogeigarren mendearen hasierari nolabaiteko "darwinismoaren eklipsea" deitu izan zaio, zientzialari batzuk eboluzio mekanismo alternatibo ezberdinak proposatu zituztelako, azkenean frogatu ez zirenak. Bestalde, Ronald Fisher estatistikari britainiarrak, Mendelen genetika batu egin zuen Hautespen naturalarekin, 1930ean argitaratutako Hautespen naturalaren teoria genetikoa liburuan. Oinarri matematiko a eman zion teoriari, eta adostasun zientifiko zabalak ekarri zituen, hautespen naturala eboluzioaren oinarrizko mekanismoa zela. Horrela, populazioen genetikaren oinarria eta sintesi ebolutibo modernoa aurkitu zituen. Eta J.B.S. Haldane eta Sewall Wrightek, teoria modernoaren eztabaidetarako eta hobetzeetarako erreferentzia markoa ezarri zuten.
Oroitzapena
Darwinen bizitzan zehar, ezaugarri edo leku geografiko askori eman zitzaion bere izena. Beagle kanal arekin lotzen den ur-uholde batek Darwin Sound izendatu zuen Robert FitzRoy k. Izan ere, Darwin beste hiru gizonekin batera, azkar erreakzionatuz, glaziar rak erortzean sortutako olatu handi batek txalupa k itsasoa n urrun eramatea saihestu zuten. Halaber, gertu zeuden Ande etan mendi bati Darwin izena ipini zioten, bere 25. urtebetetzea ospatzeko. Beagle itsasontzia 1839an Australia topografiatzen ari zenean, Darwinen lagun John Lort Stokesek ikusi zuen portu natural bat Port Darwin izendatu zuen, eta gertu zegoen kokapen bati 1911an Darwin deitu zitzaion.
120 espezie eta bederatzi genero baino gehiagori eman diote Darwin izena. Adibidez, Galapago uharte etan Darwinek aurkitu zituen tangara taldeei 1947an "Darwinen negu-txori ak" izenarekin egin ziren ezagunak, hainbat elezahar asmatuz gerora bere lanean izan zuten garrantziaz.
Eponimia
Espezie botanikoa k (105 + 11 + 5 IPNI erregistro):
Villevocance
Villevocance Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.