cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Montmurat
Etxebizitza
2007an 87 etxebizitza zeuden, 61 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 82 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 61 etxebizitza nagusietatik 43 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 51 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 92 ziren, horien artean 71 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 71 pertsona aktiboetatik 59 lanean zeuden (35 gizon eta 24 emakume) eta 12 langabezian zeuden (6 gizon eta 6 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montmurat udalerrian 64 unitate fiskal zeuden, 141 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.116 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 informazio eta komunikazio enpresa zen.
Karabük probintzia
Barrutiak
Probintziaren barnean 6 barruti daude:
Montmurat
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
2000. urtean Montmurat udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 348 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Titanoholtita
Titanoholtita mineral bat da eta holtita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Titanoholtita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Villar de Ciervo
Villar de Ciervo Salamancako udalerria da, Campo de Argañán eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 327 biztanle zituen.
Lophiodes bruchius
Lophiodes bruchius Lophiodes generoko animalia da. Arrainen barruko Lophiidae familian sailkatzen da.
Remontival pilotalekua
Remontival pilotalekua Lizarrako pilotaleku luzea da, Remontival auzoan kokatua. 2002ko ekainaren 26an inauguratua, Lizarrako Udalaren jabetzakoa da, eta San Miguel pilota klubaren egoitza.
Andrei Ilialetdinov
Andrei Ravilievitx Ilialetdinov —Андрей Равильевич Илялетдинов—, Andü Váldazs (Андю Валдаж) edo Árpád Váldazs (Арпад Валдаж) ezizenez ezagunagoa, (Peresvet, Moskuko oblasta, Errusia, 1995eko abuztuaren 8a) erziar hizkuntzaren aldeko ekintzailea da. Analisi matematikoari eta fisikari buruzko liburuak idatzi zituen erzieraz. YouTube eta TikTok kanalak dauzka.
Bizitza
1995eko abuztuaren 8an jaio zen Peresvet herrian. Ikasturteetan, hungariera ikasten hasi zen eta beste uraldar hizkuntzekiko interesa piztu zuen. Bere amona Mordoviakoa zela jakin ondoren, erziera eta mokxera ikasten hasi zen eta erziera aukeratu zuen.
Garai jakin bat arte Moskun bizi izan zen eta ingeniari gisa lan egin zuen. Hala ere, soldata baxuak eta aurreikuspen falta zirela eta, programazioa ikasten hasi zen. Mosku utzi eta Saranskera joan zen. Ukrainako inbasioa hasi ondoren, Errusia utzi zuen. 2022ko udazkenean, Erziar Biltzar Nazionalean parte hartu zuen Otepää herrian (Estonia).
Villanueva del Rey
Villanueva del Rey Kordobako probintziako udalerria da Valle del Guadiato eskualdean dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 1.204 biztanle zituen.
Venetico
Venetico Italiako udalerri bat da. Messinako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Veneticok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aberdeen Gardens (Washington)
Aberdeen Gardens Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Grays Harbor konderrian dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Quitandinha jauregia
Historia
1944an Luis Fossati arkitekto italiarrak eraiki zuen, Joaquim Rolla enpresaburuaren ekimenez, Latinoamerikako kasino hotel handiena izateko helburuarekin. Bere fatxadaren estiloa normandiar-frantsesa da, Petrópoliseko arkitekturan hainbat adibide dituena. Barruko dekorazioa rokoko estiloari dagokio eta Dorothy Draper Hollywoodeko barne-diseinatzaile eta eszenografiaren arduraduna izan zen.
Camilo Azuquita
Luis Camilo Argúmedes Berguido (Colón, 1946ko otsailaren 18a - Panama Hiria, 2022ko abenduaren 25a), artistikoki Camilo Azuquita izenez ezaguna, panamar abeslaria eta musikagilea izan zen. Salsaren sustatzaile handienetakoa izan zen bere herrialdean.
Ibilbide musikala
Luis Camilo Argúmedes Colón-en (Panama) jaio zen 1946ko otsailaren 18an. Nerabezarotik konposatzeko eta abesteko interesa izan zuen. 1960ko hamarkadaren hasieran bolero eta guaguancó generoko abestiekin aurkezpenak egiten hasi zen; bere aurkezpen batengatik, eta bere aldakortasuna eta ahots delikatua txalotzen zituen esatari kubatar batek "Azuquita" ezizena sortu zion.
RPC Irratiaren bitartez abeslari amateurrentzako lehiaketa batean parte hartu zuen birritan, azken aldiz irabazi zuen. Horren ostean, Peruko Enrique Lynch orkestrako abeslaria izan zen. 1966 eta 1969 artean kolaboratu zuen artisten artean Roberto Roena, Ismael Rivera eta Rafael Cortijo izan ziren.
1969an, sei hilabetez Sonora Matancera taldean sartu zen eta gero, 1974an, bere orkestra sortu zuen "Azuquita y su Melao". Kalifornian hainbat kontzertu eman ostean 1974an disko bat grabatu zuen Fania All Stars taldearekin.
Francisco Bastar "Kako"rekin bi disko grabatu zituen, lehenengoa 1968an "Live It Up" izenekoa eta bigarrena, 1976an, "Unión Dinámica" izenekoa. Bere orkestrarekin hamar disko baino gehiago grabatu zituen 1974 eta 1988 artean.
Argúmedes Guinness Errekorren Liburuan agertu zen panamar bakanetako bat izan zen 1979an salsa Europara eramateagatik nazioartean aintzatetsia izateagatik. Bere bereizgarrien artean, Latin Grammy bat ere badu.
Alfredo Martini
Alfredo Martini (Sesto Fiorentino, 1921eko otsailaren 18a-ib., 2014ko abuztuaren 25a), txirrindulari italiarra izan zen. Maila handiko txirrindularia zen, baina ez zituen garaipen asko eskuratu. Bere lehenengo Italiako Giroa n bederatzigarren postuan sailkatu zen, eta guztira, bost aldiz izan zen lehenengo hamarren artean lasterketa horretan.
Camilo Azuquita
Heriotza
Argúmedesek okerrera egin zuten osasun arazoak zituen eta 2022ko abenduaren 25ean hil zen, goizean, Panama Hiriko ospitale batean. Artistaren heriotza bere alabak baieztatu zuen.
Juan Fernandez de Rekalde
Juan Fernandez de Rekalde Bozocavel (Bilbo, XVI. mendea - Quito, 1612ko urriaren 19a) euskal legelari eta politikaria izan zen.
Salamancako Unibertsitatean zuzenbidea ikasi ondoren, Liman epaile bilakatu zen. 1596an bertoko San Marcosen Unibertsitateko errektore izendatu zuten. Cuscon funtzionario moduan aritu ondoren, 1608an Quitora joan zen.
Brassy (Somme)
Brassy Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Brassy udalerrian erroldatutako biztanleak 61 ziren. Familiak 25 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 30 etxebizitza zeuden, 26 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 30etxeak ziren. 26 etxebizitza nagusietatik 22 bere jabearen bizilekua ziren eta 4 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek hitu gela zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 17 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 13 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 42 ziren, horien artean 38 aktiboak ziren eta 4 inaktiboak ziren. 38 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (20 gizon eta 13 emakume) eta 5 langabezian zeuden (5 emakume eta 5 emakume). 4 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 2 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren eta 1 iturgina.
2000. urtean Brassy udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Puenteviejo zubia
Puenteviejo zubia, Zubizaharra euskaraz, Arabako Armiñon herrian dagoen Erdi Aroko eraikina da, XIV. edo XV. mendean altxatua.
Balnot-sur-Laignes
Balnot-sur-Laignes Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lophiodes caulinaris
Lophiodes caulinaris Lophiodes generoko animalia da. Arrainen barruko Lophiidae familian sailkatzen da.
Puenteviejo zubia
Deskribapena
Zubi dotore eta luzea da. Sei arku ditu eta eta bost zubi branka.
Villaviciosa de Córdoba
Villaviciosa de Córdoba Kordobako probintziako udalerria da Valle del Guadiato eskualdean dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 3.558 biztanle zituen.
Pio Baroja pasealekua (Donostia)
Pio Baroja pasealekua Gipuzkoako Donostia hiriburuko pasealeku bat da. Antigua eta Aiete auzoetan dago, eta Mikelete pasealekutik Melodi parkearen pareko biribilguneraino doa, han Izostegi pasealekua, Lugaritz pasealekua eta Lazkano pasealekuarekin bat egiten du.
Pio Baroja idazlearen omenezko izena darama.
Balnot-sur-Laignes
Biztanleria
2007an Balnot-sur-Laignes udalerrian erroldatutako biztanleak 159 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 93 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 93etxeak ziren. 63 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 32 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 102 ziren, horien artean 81 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 81 pertsona aktiboetatik 78 lanean zeuden (42 gizon eta 36 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Balnot-sur-Laignes udalerrian 64 unitate fiskal zeuden, 172 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 27.972 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 2 higiezinen enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Balnot-sur-Laignes udalerrian 44 nekazaritza-ustiategi zeuden, 150 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hilary R. W. Johnson
Hilary Richard Wright Johnson (Monrovia, 1838ko ekainaren 1a - ibidem, 1901) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1884tik 1892ra.
Jatorriz esratubatuar-liberiarra, herrialdean jaiotako Liberiako lehen presidentea izan zen. Alexander High Schoolen hezi zen eta Liberia Collegen irakatsi zuen.
Edward James Roye presidenteak estatu idazkari izendatu zuen. 1884an, bi alderdi antagonistak (Alderdi Errepublikanoa eta Benetako Whig Alderdia) babestutako presidente aukeratu zuten, beltzen eta mulatoen arteko lehian su-etena lortzeko. Lau aldiz hautatu zuten lehendakaritzarako.
Erresuma Batuarekin itun bat sinatu zuen Liberia eta Sierra Leona koloniaren arteko muga ezartzeko, eta britainiarren esku utzi zuen lurraldearen zati bat. Halaber, herrialdearen barneko etnien matxinadei aurre egin behar izan zien merkataritza-bideen kontrolagatik.
Astroblepus mindoensis
Astroblepus mindoensis Astroblepus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Astroblepidae familian.
Villafranca Tirrena
Villafranca Tirrena Italiako udalerri bat da. Messinako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Villafranca Tirrenak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Eminence (Kentucky)
Eminence Kentuckyko hiri bat da. Henry konderrian kokatua dago. 2010ean 2,498 biztanle zituen, 7.31 kilometro koadrotan banatuta.
Elsmere (Kentucky)
Elsmere Kentuckyko hiri bat da. Kenton konderrian kokatua dago. 2010ean 8,451 biztanle zituen, 6.81 kilometro koadrotan banatuta.
Düzce probintzia
Düzce probintzia Turkiako 81 probintzietako bat da. Bere hiruburua Düzce da. 1.065 km²ko azalera du eta bertan 314.266 biztanle bizi dira.
Barrutiak
Probintziaren barnean 8 barruti daude:
Košín
Košín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 93 biztanle ditu eta 1,92 kilometro koadroko azalera. Táborko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1389 urtean egin zen.
Villar de Gallimazo
Villar de Gallimazo Salamancako udalerria da, Peñaranda de Bracamonte eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 177 biztanle zituen.
Accipiter gundlachi
Accipiter gundlachi Accipiter generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Duttaphrynus arabicus
Duttaphrynus arabicus Duttaphrynus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Lophiodes endoi
Lophiodes endoi Lophiodes generoko animalia da. Arrainen barruko Lophiidae familian sailkatzen da.
Kilis probintzia
Kilis probintzia Turkiako 81 probintzietako bat da. Bere hiruburua Kilis da. 1.239 km²ko azalera du eta bertan 114.724 biztanle bizi dira.
Barrutiak
Probintziaren barnean 4 barruti daude:
Villar de Peralonso
Villar de Peralonso Salamancako udalerria da, Tierra de Vitigudino eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 306 biztanle zituen.
Josefina Lamberto
Josefina Lamberto Ioldi (Larraga 1929 - Iruñea, 2022ko ekainaren 7a) Nafarroako 1936ko errepresioko biktima izan zen, eta biktima horien oroimen historikoa berreskuratzearen aldeko ekintzailea. Larragan bere aita Vicente Lamberto sindikalista eta ahizpa Maravillas Lamberto, 14 urterekin bortxatua eta erahila, hil zituztelarik matxinatu faxistek, gertaera horrek orduan zazpi urte zituen Josefinaren bizitza markatu zuen; eta 20. mendeko azken laurdenean, hildako senideen memoriaren erreibindikatzailea bilakatu zen.
Terme Vigliatore
Terme Vigliatore Italiako udalerri bat da. Messinako probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Josefina Lamberto
Biografia
Ama Paulina jota geratu zen, baina aurrera egin zuen ahal bezala Josefina gaztearekin (7 urte orduan) eta bere ahizpa Pilarrekin (10 urte orduan). Ama eskean aritu zen lehenbizi, eta gero inoren etxeetan zerbitzatzen lan egin zuten hiruek, Josefinaren kasuan, bere adierazpenen arabera, Marvillasen bortxaketan parte hartu zuen Julio Redín delako baten etxean.
Terme Vigliatore
Mugakideak
Terme Vigliatorek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Josefina Lamberto
Biografia
21 urterekin moja sartu zen Josefina, eta kongregazioak Pakistanera bidali zuen umezurztegi batean lan egitera. Urteen buruan, moja izateari utzi, eta bizimodu hartan erakunde erlijiosoek oso gaizki tratatu zutela adierazi zuen. Pakistanen, bertako hizkuntzak ikasten ere ez zioten lagundu nahi izan, eta langile esplotatu bat sentitu zen gehienetan. Handik itzulera eskatu zuenean, ama gaixo zuelako, baimena atzeratu zioten eta ama hila zela itzuli zen Nafarroara.
Titanomaghemita
Titanomaghemita oxido motako minerala da eta spinel subtaldearen kidea da.
Josefina Lamberto
Biografia
Moja jarraitu zuen izaten Madrilen, 19 urtez, baina lanerako esplotatu bat zen, ez pobreen laguntzaile bat, eta 1996an fedea galdurik, bizimodu hura utzi eta Irulera itzuli zen. Laguntzeko bokazioa galdu gabe, azken urteak Iruñeko Erruki Etxean bizi izan zen, baina handik ere boluntario lana egiten zuen Paris 365 izeneko jantoki sozialean lagunduz.
Titanomaghemita
Ezaugarriak
Titanomaghemita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Josefina Lamberto
Biografia
Bere azken hamarkadetako lana izan zen halaber Nafarroako errepresaliatuen oroimen historikoa berreskuratzen laguntzea, bereziki bere ahizpa erailaren memoria erreibindikatuz. Insurgencia eta Florecica dokumentaletan eman zuen horren berri, adibidez.
Kosmonosy
Kosmonosy Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 4.944 biztanle ditu eta 11,61 kilometro koadroko azalera. Mladá Boleslaveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1420 urtean egin zen.
Cotopaxi Parke nazionala
Cotopaxi Parke Nazionala (PNC) Ekuadorreko babestutako eremua da, Cotopaxi, Pichincha eta Napo probintzietan dagoena. Cotopaxi parkearen eta probintziako lurraldearen barruan elurtutako Cotopaxi sumendia dago. Ekuadorreko lurralde kontinentalean sortu zen lehen parke nazionala izan zen.
Bere ekosisteman hainbat zuhaitz espezie bizi dira, batez ere pinudiak, eta horrek Hego Amerikako pinudia bihurtzen du, Andeetako baso guztiak bezala, altzifreak, pinuak, izeiak eta lizarrak ezinbestekoak dira.
geologia
PNCren barruan bi geruza-sumendi daude, Cotopaxi eta Rumiñahui.
Geomorfologia
Parkea Tiopullo mendigunearen zati da, Hoyas de Guayllabamba eta Hoya Central del Patate banatzen dituen muga.
Hidrografia
PNCren barruan, Cotopaxi sumendiaren magalean, baita Rumiñahuirenean ere, beste arro batzuk elikatzen dituzten ibaiadarrak jaiotzen dira, garrantzi produktiboa dutenak, Parketik sortzen diren ibai nagusien artean Cutuchi, Pita eta Tambo ibaiak daude.
Eguraldia
500 eta 1500 mm bitarteko urteko prezipitazioak ditu batez beste.
Flora eta landaredia estalkia
Parkean lau solairu klimatiko edo bizi-zona daude: mendiko baso hezea, Andeetako azpiko euri-eremua, Andeetako euri-tundra eta elurtar zorua.
Mendiko baso hezea Parkearen zatirik baxuena da, itsas mailatik 3.400 eta 3.900 metro arteko altueran; tenperatura 6º eta 12º C artean eta batez beste 1.000 eta 2.000 mm arteko prezipitazioak urtean. Ezaugarri nagusia zera da: zuhaitzak deformatuta daudela eta altuera txikikoak direla, oso sarbide zaileko basoak direla eta Parke barruan eremu horren lagin gutxi daudela. Rumiñahui sumendiaren kraterra eta Cotopaxi mendebaldeko alpeak; Hori urteko artzaintza eta erretze jarduerei zor zaie, nahiz eta azken urteetan ekintza horiek nabarmen murriztu diren, ekosistema hau berreskuratzeko apur bat lagunduz. 1981ean, ikerketa batek aurkitu zituen espezie ugarienak Stipa ichu (paramo lastoa) eta goroldioa izan ziren. Neurri txikiagoan, hala nola: Halenia weddelliana (Tarugacacho), Gentiana sedifolia (Lligllisisa-sachamor), Bromus pubescens, Alchemilla orbiculata, Archirophorus quitensis, Pernetia sp . Chuquiragua jussieui (Chuquirahua) eta Licopodium sp. Inguru honen beheko aldean, zuhaitz espezie batzuk nabarmentzen dira: Oreopanax andreanus (Pumamaqui), Prunus serotina (Capulí) eta Gynoxys sp. (Yanachilca-chilca beltza). Andeetako azpiko euri-eremua itsas mailatik 3.900 eta 4.400 metro artean dago, 3° C eta 6° C tenperaturarekin eta urtero 1.000 eta 2.000 mm bitarteko prezipitazioak. Inguru honek Parkearen zati zabala hartzen du, batez ere Cotopaxi eta Rumiñahui sumendien magaletan. Bere floraren barnean, oraindik ere ikusten dugu paramoko lastoa, likenak eta lycopodiophyta nagusi direla.
Andeetako euri-tundra itsas mailatik 4.400-4.700 metro artean kokatuta dago, batez beste 1,5° C eta 3° C tenperatura eta urteko prezipitazioak 1.000 eta 2.000 mm artean. Ezaugarri nagusia da landaretzak koloniak eratzen dituela eta gramineoak desagertu egiten direla, eremu hori bereziki elurtar eremuaren eta hareatzen azpian baitago. Ordezkari nagusietako bat kuxinak ezagunak (Werneria sp.) Eta Senezioa (Culcitium canescens) dira; horrez gain, goroldioa, likenak eta beste espezie batzuk ere gutxiago aurkitzen ditugu.
Elurtar zoruak landaredi motarik ez dagoen elurrez eta glaziarrez estalitako azalera osoa hartzen du barne. Cotopaxi sumendian, elurra batez beste 4.800 m-ko altueran hasten da, nahiz eta gaur egun mendebaldeko aldea 5.100 m-tik hasten den bezalako eremuak dauden eta ekialdeko alpeetan altuera hori 4.600 m-tik has daiteke.
Parke nazionalaren inguruan pinudi (Pinus radiata) sail handiak daude, Kalifornia-Ipar Amerikako bertako espeziea, 1976an sartu zena eta helburu komertzialetarako egiten dena. Egia den arren, sail horietako gehienak Parkearen mugetatik kanpo kokatzen dira, sail hauek gehienetan paramoko ezaugarria aldatu duten "mikrohabitatak" sortu dituzte, eta ekosistemen dinamika ere aldatu dute. zenbait kasutan animalia espezie batzuen aterpe gisa ere balio izan dute, hala nola buztan zuriko oreina eta hegazti txikien espezieena (Coello, 1996).
Fauna
Cotopaxin bizi diren ugaztunen artean, Hego Amerikako gamelidoak daude, hala nola lama, eta Cotopaxiko iparraldeko eta ekialdeko sektoreetako zaldi basatien taldeak ere badaude. Badira ere orein buztanzuri ak, hartz betaurrekodun ak, pumak, basauntxiak, paramoko otsoak, auntz-oreina, mofetak, zarigueiak edo azeriak, sator saguak, eta Andeetako erbinudeak.
Hegaztirik garrantzitsuenak gabiraia, belatza, ahatea, hontza, karakara, kondorra, Andeetako tukana eta kolibriak dira.
Azpiegiturak
Parkearen barruan, besteak beste, txabolak, goi mendiko zentroa, kanpin zentroa, bidaiarien zentroa, Refugio Jose Ribas SJ aterpea, bezalako instalazioak daude.
Arkeologia
Purahá-en zitadelako hondakinak.
Astronomia
Centro de Levantamientos Integrados de Recursos Naturales por Sensores Remotos (CLIRSEN). Parkea gaueko hiriko argitik oso babestuta dagoen lekua da. Hori dela eta, altuera eta kokapen ekuatoriala ez ezik, izarrek gaueko zeruan behatzeko leku ezin hobea da zaletuentzat.
Sarbideak
Parkea Latacunga eta Quito-rekin lotzen da Panamerikar errepidek o sei erreiko autobidearen bidez, Quitotik parkera bidaia egiteko aukera ematen du gutxi gorabehera bi ordutan eta Latacungatik berrogei minututan. Alternatiba da Quitotik ere abiatzen den trena, eta ordu eta erdi behar du Latacungako parkeko "El Boliche" geltokira iristeko. Beste alternatiba Machachi hirira sartzea litzateke, Barrio Santa Ana del Pedregal aldera joateko, bertan aterpetxe batzuk bisitatu ahal izango dituzu.
Erakargarriak
Cotopaxi paisaiarengatik, glaziarrengatik eta gailurragatik; Jose 'Ribas SJ aterpea itsas mailatik 4.800 metrora; ibilbideak, paramoak, aintzirak, hondakin arkeologikoak, oinez ibiltzeko eta kanpatzeko lekuak, mendiko bizikleta bideak, zaldi bidexkak. Mendiko ostatuak Parkearen barnealdean edo oso gertu dauden beheko paramoetan.
Kanpo estekak
Cotopaxi Parke Nazionaleko Gida Turistiko Ez Ofiziala
Cohassett Beach (Washington)
Cohassett Beach Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Grays Harbor konderrian kokatuta dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Piramide karratu elongatu
Geometrian, piramide karratu elongatua Johnsonen solidoetako bat da (J8), piramide karratu baten oinarriari kubo bat lotuz eraiki daitekeena.
Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.
Poliedro duala
aren dualak 9 aurpegi ditu: 4 hiruki, karratu bat eta 4 trapezio.
Edozein piramide elongatutan, lortzen den solidoa topologikoki (baina ez geometrikoki) autoduala da.
Erlanger (Kentucky)
Erlanger Kentuckyko hiri bat da. Kenton konderrian kokatua dago. 2010ean 18,082 biztanle zituen, 21.58 kilometro koadrotan banatuta.
Kosoř
Kosoř Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 901 biztanle ditu eta 3.88 kilometro koadroko azalera. Prague-West barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1618 urtean egin zen.
Shade Gap (Pennsylvania)
Shade Gap Pennsylvaniako borough bat da. Huntingdon konderrian kokatua dago. 2010ean 105 biztanle zituen, 0.08 kilometro koadrotan banatuta.
Astroblepus nicefori
Astroblepus nicefori Astroblepus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Astroblepidae familian.
Duttaphrynus atukoralei
Duttaphrynus atukoralei Duttaphrynus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Gas noble
Gas nobleak propietate antzekoak dituzten elementu kimiko en multzo bat dira, egoera normalean gas monoatomiko usaingabe eta kolorgeak direnak eta erreaktibitate kimiko oso baxua dutenak. Taula periodiko ko 18. taldekoak dira. Zazpi gas noble naturalak hauek dira: Helioa (He), neona (Ne), argona (Ar), kriptona (Kr), xenona (Xe) eta radona (Rn). Bestalde, oganeson (Og) gas noble sintetikoa dago.
Gas nobleen propietateak egitura atomikoaren teoria modernoen bidez azaldu daitezke. Gas horien azken elektroi-geruza balentzia-elektroiez erabat beteta dago. Ondorioz, egonkortasun altua dute eta erreakzio kimikoetan parte hartzeko propabilitate txikia. Horren ondorioz, 2008tik oso gas noble gutxi prestatu ahal izan dira. Xenonak fluor rarekin oso espontaneoki erreakzionarazten du, fluorrak duen elektronegatibotasun altua dela eta. Kriptona erabiliz, zenbait konposatu sintetizatu dira. Gas noble guztien fusio- eta irakite-tenperatura k antzekoak dira, 10 °C baino gutxiagoko aldearekin, eta likidoak izan daitezke tenperatura-tarte txiki jakin batzuetan.
Neona, argona, kriptona eta xenona, airetik lortzen dira, destilazio zatikatu eta likuefakzio metodoak erabiliz. Helioa gas naturaletik erauzten da, eta radona radioa ren konposatu disolbatuetatik isolatuz. Gas nobleek hainbat aplikazio garrantzitsu dituzte industrian, adibidez, argiztapena, soldadura eta unibetsoaren ikerketa. Helio-oxigeno-nitrogeno (trimix) nahastea urpekaritzan erabili ohi da, nitrogenoa k eragin ditzakeen efektu estupefazienteak ekiditeko. Hidrogenoa k suaren presentzian erreakzionatzeko duen erraztasuna ikusirik, globo aeroestatikoetan, adibidez, helioarekin ordezkatu zen.
Historia
Gas noble hitza Edelgas hitz Alemaniarretik dator, 1898. urtean erabili zuen lehen aldiz Hugo Erdmann zientzialariak elementu horien erreaktibitate baxua adierazteko. Izenak metal noble terminoarekiko analogia egiten du. Behinola, gas arraro edo gas inerte ere zeritzen, baina elementu hauen ikerketan sakondu ostean, bi izen horiek baztertu egin dira. Gas arraro hitza baztertzeko arrazoietako bat da atmosferan dagoen argon kantitatea nahiko handia dela: % 0,94 bolumenarekiko, % 1,3 masarekiko. Pierre Janssen eta Norman Lockyer izan ziren gas noble bat aurkitzen lehenak, 1868ko abuztuaren 18an Eguzkia ren kromosfera aztertzen zeudenean. Helio izena jarri zioten, ἥλιος (helios) hitz grekotik abiatuta. Aurretik, 1784. urtean, Henry Cavemdish kimikari-fisikariak aireak substantzia bat proportzio txikian zuela aurkitu zuen, nitrogenoa baino erreaktibitate txikiagoa zuena. Mende bat beranduago, 1895. urtean, Lord Rayleigh konturatu zen airetik hartutako nitrogeno-laginen dentsitatea eta erreakzio kimikoengatik sortutako nitrogenoaren dentsitateak desberdinak zirela. Londreseko Unibersity College-eko William Ramsay zientzialariarekin batera, Lord Rayleigh-ek airetik erauzitako nitrogenoa beste gas batekin nahasturik zegoela postulatu zuen. Haren hipotesia frogatzeko, esperimentu bat egin zuen, eta elementu berri bat isolatzea lortu zuen: argona. Izena ἀργός (argós) hitz grekotik dator, eta "inaktiboa" esan nahi du. Ikerketa horretatik aurrera, taula periodikoan gasez osatutako talde bat falta zela konturatu ziren. Argonaren ikerkuntzan zehar, Ramsay-k helioa lehen aldiz isolatzea lortu zuen, cleveita minerala berotuz. 1902. urtean, helio eta argon elementuak existitzen zirela onartuta, Dmitri Mendeleyev-ek 0 talde bezala txertatu zituen. Denbora aurrera joan ahala, berriz, gaur egun ezagutzen dugun taula periodikoaren egitura hartu zuen.
Ramsay-ek gas horiek ikertzen jarraitu zuen destilazio zatikatuaren bidezko metodoa erabiliz aire likidoa konposatu ezberdinetan banatzeko. 1898. urtean, kriptona, neona eta xenona aurkitu zituen, eta grekarazko κρυπτός (kryptós, ezkututa), νέος (néos, berria), eta ξένος (xénos, arraroa) izenak jarri zizkien. Bestalde, radona 1898. urtean identifikatu zuen lehen aldiz Friedrich Ernest Dorn -ek, eta “radioaren imantazioa” deitu zuen, baina ez zen gas nobletzat hartu 1904. urtera arte. Urte horretan Rayleigh-ek eta Ramsay-ek, fisika eta kimikako Nobel Saria irabazi zuten, gas nobleen aurkikuntzengatik.
Gas nobleen aurkikuntzak egitura atomikoa ulertzen lagundu zuen. 1895. urtean, Heri Moissan kimikari frantziarrak fluorraren eta argonaren arteko alferrikako erreakzioa egiten saiatu zen, ikaragarrizko inertzia kimikoa duten gasak isolatzeko asmoz. Zientzialariek ezin izan zuten argonezko konposaturik sortu XX. mende bukaerara arte, baina haien saiakuntzek egitura atomikoaren teoria berriak sortzeko aukerak eman zituzten. Esperimentu horietan oinarrituta, Danimarkako fisikaria zen Niels Bohr-ek elektroiak nukleoaren inguruan eta geruzatan antolatuta zeudela proposatu zuen 1913. urtean,  eta gas nobleek, helioak izan ezik, balentzia-geruzan 8 elektroi zituztela ere proposatu zuen. 1916. urtean, Gilbert N. Lewis-ek zortzikotearen araua plazaratu zuen. Arau horrek dio edozein atomotarako konfigurazio elektroniko egonkorrena geruzarik kanpokoenean zortzi elektroi dituena dela. Konfigurazio hori duten elementuek ez dute erreakzionatzen kanpoko geruza beteta dutelako eta, beraz, ez dutelako elektroirik behar.
1962. urtean Neil Bartlett-ek gas noble baten lehen konposatu kimikoa aurkitu zuen, xenon hexafluoroplatinatoa hain zuzen ere. Denborak aurrera egin ahala, gainerako gas nobleen konposatuak aurkitu edo sintetizatu ziren pixkanaka: 1962. urtean radon fluoruroa ; 1963. urtean kripton difluoruroa (KrF2) ; argonaren lehen konposatu egonkorra 2000. urtean sintetizatu zen, argon fluorohidruroa (HArF) 40K-ean (-233,2 °C).
1998ko abenduan ikerketa nuklearrean zebiltzaten Joint Institute-ko zientialariek Dubnan (Errusia) plutonioa (Pu) kaltzioa rekin (Ca) bonbardatu zuten, eta 114 elementuko atomo bat lortu zuten, flerobio (Fl) deritzona. Aurretiko esperimentuek erakusten dute elementu hori lehen elementu transuranikoa izan litekeela gas nobleen antzeko ezaugarriak dituelako. Hala ere, 14. taldeko elementua da. 2006ko urrian Join Institute-ko ikerketa nuklearreko eta Lawrence Livermore National Laboratory-ko zientzialariek oganesona (Og) sintetizatu zuten (18. taldeko zazpigarren elementua), kalifornioa (Cf) kaltzioarekin (Ca) bonbardatuz.
Propietate fisiko eta atomikoak
Gas nobleek indar intramolekular oso ahulak dituzte, hau da, molekula barreneko indarrak ahulak dira. Beraz, fusio- eta irakite-tenperatura oso baxuak dauzkate. Denak gas monoatomikoak dira baldintza estandar retan, baita normalean egoera solidoan aurkitzen diren eta masa atomiko handiak dituzten elementuetan ere. Helioak berezi egiten duten zenbait propietate ditu: fusio- eta irakite-tenperaturak ezagutzen diren baxuenak dira; superjariakortasuna erakusten duen elementu bakarra da; ezin da solidotu hoztuz baldintza estandarretan, 25 atmosferako presioa (2500 kPa; 370 psi) eta 0,95 K-ko (−272,20 °C; −457.960 °F) tenperaturak aplikatu behar zaizkio solidotzeko. Xenonera arteko 18. taldeko elementuek zenbait isotopo egonkor dituzte. Radonak ez du isotopo egonkorrik, iraunkorrenak 3,8 eguneko erdibizitza du. Desintegratzen denean helioa eta polonioa sortzen dira. Atomoen erradio a handituz doa elektroi-kopuruarekin batera. Atomoa zenbat eta handiagoa izan, balentzia-elektroi ak nukleotik urrunago egoten dira eta ionizazio-potentziala jaitsi egiten da. Periodo bakoitzeko ionizazio-potentzial altuena gas nobleek dute, beraien elektroi-konfigurazio egonkorra dela eta. Horrek erreaktibitate kimiko murritza edukitzea eragiten du. Halere, 18. taldeko elementu pisutsuenak bestelako elementuen parekoak dira lehenengo horien ionizazio-potentzial baxuak direla medio. Neil Bartlett kimikariak gas noble baten konposatua sortu nahian zebilenean, xenonaren ionizazio-potentziala eta O2-rena oso antzekoak zirela ohartu zen. Bitxikeria horretaz jakitun izanik, xenona oxidatzen saiatu zen platino hexafluoruroa erabiliz. Gas nobleek elektroiak gal baditzakete ere, ez dute elektroirik onartzen, anioi egonkorrik eratzeko aukerarik ez baitaukate. Horrek esan nahi du elektroi-afinitate negatiboa dutela.
Propietate fisiko makroskopikoak atomoen arteko Van der Waals elkarrekintza ahuletan oinarrituta daude. Erakarpen-indarrak atomoaren tamainarekin batera igotzen dira polarizagarritasunaren igoeraren eta ionizazio-potentzialaren jaitsieraren ondorioz. Horrek talde-joera sistematikoa dakar. Hala nola, taula periodikoko taldean behera joan ahala, erradio-atomikoa eta atomoen arteko indarrak igotzen doaz. Modu berean, fusio- eta irakite-tenperatura lurruntze-entalpia eta disolbagarritasunarekin batera aldatzen dira. Dentsitatearen handipena, berriz, masa atomikoaren jaitsierarekin lotuta dago.
Gas nobleek gas ideal en portaera dute presio- eta tenperatura-baldintza normaletan egonik, baina baldintza ez-normalek gas idealen legea ikertzeko aukera ematen dute, elkarrekintzak eta molekula arteko indarrak aztertzeko egokiak baitira. Lennard-Jones potentziala askotan erabiltzen da indar molekulen barruko indarrak modelatzeko. 1924. urtean John Lennard-Jones-ek mekanika kuantiko aren lehenengo printzipioan oinarrituta, indar molekularrak azaltzeko beharrezkoak diren tresnak sortu zituen argonaren datu esperimentaletatik abiatuta. Indar horien analisi teorikoa bideragarri bilakatu zen gas nobleak monoatomikoak direlako.
Propietate kimikoak
Gas nobleek 18. taldea osatzen dute. Molekula horien elektroi-geruza guztiak beteta daudenez, 0 balentzia koak zirela uste zen. Hori dela eta, 0. taldea izena jarri zitzaien. Gerora, lotura kimikoak era ditzaketela ikusi zenean, taldearen izena aldatu zen.
Coron (Maine eta Loira)
Coron Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Gas noble
Propietate kimikoak
Lehenengo sei periodoetako gas nobleak oso egonkorrak dira azken elektroi-geruza beteta dutelako. Seigarren periodotik aurrera dauden 18. taldeko elementuetan, aldiz, ez da egonkortasun bera antzeman efektu errelatibistak direla eta. Oganesona, esaterako, ez da hain egonkorra, eta flerovioak gas noble izaera handiagoa du , nahiz eta 14. taldean egon.
Kolorgeak, usaingabeak, zaporegabeak eta ez-sukoiak dira baldintza estandarretan. Taldeko elementuen artean ezezagunena azkena da: oganesona. Hortaz, elementu horren ezaugarri kimikoei buruzko informazio gutxi dago oraindik.
Coron (Maine eta Loira)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gas noble
Propietate kimikoak
Azken elektroi-geruza balentzia-elektroiez beteta dute. Balentzia-elektroiak dira elementuaren nukleotik urrunen dagoen geruzan kokaturiko elektroiak, eta lotura kimikoak eratzeaz arduratzen dira. Geruza hori osorik edukitzeak atomoa egonkortzen du, eta ondorioz, gas nobleek ez dute loturak eratzeko beharrik egonkortasuna lortzeko. Gainera, ez dute elektroiak irabazteko edo galtzeko joerarik. Hala ere, zenbat eta pisutsuagoak izan, nukleoaren eta elektroien arteko indar elektromagnetikoa ahulagoa da eta ez da hain zaila balentzia-elektroi bat kentzea, hala nola, radonaren kasuan.
Coron (Maine eta Loira)
Etxebizitza
2007an 602 etxebizitza zeuden, 533 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 58 hutsik zeuden. 578 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 533 etxebizitza nagusietatik 393 bere jabearen bizilekua ziren, 130 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 19 etxek bi zituzten, 65 etxek hiru zituzten, 122 etxek lau zituzten eta 324 etxek bost zituzten. 421 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 233 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 269 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Gas noble
Propietate kimikoak
Azken geruzaren berezitasuna dela eta, bestelako elementuen elektroi-konfigurazioa idazteko oso erabiliak dira. Aztergai den elementuaren aurretik dagoen lehen gas noblearen ikur kimikoa kortxete artean jartzen da eta ondotik azken geruza osatzen duten orbital atomikoak; horrek adierazten du gas noblearen konfigurazio osoa. Adibidez, zilarraren konfigurazioa 1s22s22p63s23p64s23d104p65s14d10 da, baina [Kr]5s14d10 idazten da laburtzeko.
Coron (Maine eta Loira)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 833 ziren, horien artean 653 aktiboak ziren eta 180 inaktiboak ziren. 653 pertsona aktiboetatik 622 lanean zeuden (354 gizon eta 268 emakume) eta 32 langabezian zeuden (10 gizon eta 22 emakume). 180 pertsona inaktiboetatik 86 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Coron udalerrian 557 unitate fiskal zeuden, 1.479 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.396 euro zen.
Gas noble
Konposatuak
Erreaktibitatea arras baxua izan arren, gas nobleen konposatuak eratzea lortu da. Helioarekin eta neonarekin ez da konposatu neutrorik lortu eta xenonaren, kriptonaren eta argonaren erreaktibitatea baxua dela ikusi da. Ondorioz, gas nobleen erreaktibitatea ordena honetan aldatzen da:
Coron (Maine eta Loira)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 46 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 6 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Gas noble
Konposatuak
Ne < He < Ar < Kr < Xe < Rn.
Coron (Maine eta Loira)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 3 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
Siguer
Siguer Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Siguer udalerrian erroldatutako biztanleak 87 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Gas noble
Konposatuak
1933an Linus Pauling-ek esan zuen gas noble pisutsuenek konposatuak era ditzaketela fluorrarekin eta oxigenoarekin. Horri kripton hexafluoruroa (KrF6), xenon hexafluoruroa (XeF6) eta xenon oktafluoruroaren (XeF8) existentzia egiaztatu zuela gehitu behar zaio, nahiz eta azken konposatua espekulazioa den. XeF8 konposatu ez-egonkor eran aurki daitekeela postulatu zuen, azido xenikoaren (H2XeO4) gatz en antzera. Xenonaren konposatuak ugarienak dira, beste gas nobleekin ez baita horrenbeste molekula eratzea lortu. Xe atomoak +2, +4, +6 eta +8 oxidazio-egoera k har ditzakeela erakusten dute eratu diren molekulek. Beti ere atomo oso elektronegatibo bati lotzen zaio, hala nola, oxigenoari edo fluorrari. Molekula horien erreduzitzeko joera dela eta, sintesi kimikoetan oxidatzaile eran erabiltzen dira. 2007. urterako askoz ere molekula gehiago identifikatu ziren, horietako asko karbonoari, nitrogenoari, kloro ari, urre ari edo merkurio ari lotuta. Tenperatura baxuetan eta gas noblezko ingurune batean, boro ari, hidrogeno ari, bromo ari, iodo ari, berilio ari, sufre ari, titanio ari, kobreari eta zilarrari ere lotzen ahal zaiela ikusi da.
Teorian radona xenona baino erreaktiboagoa da. Hortaz, lotura kimikoak errazago eratuko dituela pentsa daiteke, baina ez da hala. Radonaren isotopoak oso erradioaktiboak dira eta bizitza-erdi laburra dute. Oxigenoari eta fluorrari lotutako konposatu gutxi batzuk sintetizatzea lortu da. Kriptonaren kasuan, xenonak baino erreaktibitate baxuagoa erakutsi arren, +2 oxidazio-egoera duten hainbat konposatu era ditzakeela frogatu da. Guztietan esanguratsuena kripton difluoruroa da. -60 °C-an eta -90 °C-an nitrogenoarekin eta oxigenoarekin, hurrenez hurren, lotura bakarra eratzea lortu da laborategietan. Era berean, tenperatura baxuetan lan eginez, hidrogenoari, kloroari, karbonoari, urreari, kobreari eta zilarrari ere lotu zaie. Aurreko baldintzak aplikatuz, 2000. urtean argonarekin lehenengo konposatuak eratzea lortu zen, argon fluorohidrogenoa (HArF) horietako bat. Helioaren eta neonaren kasuan ez da molekula neutro eta egonkorrik eratzea lortu.
Gas nobleak, He-a barne, gai dira ioi molekularrak eratzeko gas-fasean. Guztietan errazena hidrohelioa (HeH+) da, 1925ean aurkitu zena. Unibertsoan ugarienak diren bi elementuez osatuta dagoenez, uste da izar arteko ingurunean era naturalean aurki daitekeela. Ioi ak osatzeaz gain, hainbat eszimero neutro ezagutzen dira, hots, kitzikatutako dimeroak. ArF eta KrF molekulen antzera, bertze anitz ere egonkorrak dira egoera kitzikatuetan bakarrik. Hori dela eta, laser retan erabiltzen dira.
Gas nobleek parte hartzen duten lotura kobalentedun konposatuez gain, kobalenteak ez diren konposatuak ere eratzen dituzte. Klatratoak adibidez, 1949. urtean deskribatu ziren eta hainbat substantzia organiko eta ez-organikoren egitura kristalinoetako hutsuneetan harrapatuta geratzen diren gas noblearen atomoak dira. Horiek eratzeko oinarrizko baldintza da gas noblearen atomoak egoki ahokatzeko tamaina izatea. Argonak, kriptonak eta xenonak, adibidez, hidrokinonarekin eratzen dituzte klaratoak. Helioak eta neonak ez, ordea, txikiegiak baitira eta ez baitute polarizakortasun nahikorik atxikita gelditzeko. Gas nobleen konposatuak, xenon difluorura esaterako, hiperbalenteak dira zortzikotearen araua betetzen ez dutelako. Lotura mota hori, hiru erdigune eta lau elektroien eredua erabiliz azal daiteke. Eredu hori 1951. urtean proposatu zen lehen aldiz eta hiru atomoren lotura kolineala dela postulatu da. XeF2 molekularen loturak, adibidez, p orbital atomikoekin eratorritako hiru orbital molekularren bidez deskribatzen dira. Betetako orbital altuena bi atomoetan kokatzen da eta karga lokalizatu bat izatea ahalbidetzen du fluorraren elektronegatibotasun altuaren eraginez. Gas noble astunenen (kriptona eta xenona) kimika zehaztuta dago. Arinenak (helioa eta argona) ordea, oraindik ere ikertzen ari dira eta neonaren kasuan oraindik ez da konposaturik identifikatu.
Ugaritasuna eta ekoizpena
Gas nobleen ugaritasuna unibertsoan murriztu egiten da haien atomo-zenbakia handitu ahala. Helioa unibertsoan hidrogenoaren ondorengo elementurik ugariena da, % 24 inguruko masa proportzioarekin. Unibertsoko helio gehiena nukleo-sintesi primordialean sortu zen, baina hori etengabe handitzen ari da izarren nukleo-sintesiaren ondorioz, hau da, izarretan jatorria duen eta grabitate-kolapso bidezko supernoba baten aurrekoa den erreakzio nuklearren bidez gertatutako prozesua. Lurrean duten ugaritasunak hainbat joera erakusten ditu; adibidez, helioa atmosferako hirugarren gas noble ugariena da. Arrazoia da atmosferan helio primordialik ez dagoela, atomo horren masa txikia dela eta lurraren grabitate-eremuak ezin baitu atxiki. Lurreko helioa uranioa eta torioa bezalako elementu astunen alfa desintegraziotik dator, eta gas naturaleko aztarnategietan metatzeko joera du.
Bestalde, argonaren ugaritasuna hazi egiten da potasio-40aren alfa desintegrazioa ren ondorioz, zeina lurrazalean ere aurkitzen den, lurreko argon isotopo ugariena sortzeko, argon-40. Prozesu hori potasio-argon bidezko datazio-metodoaren oinarria da. Xenonak ugaritasun erlatiboki baxua du atmosferan; "Desagertutako xenonaren arazoa" esaten zaio prozesu horri; teoria bat da falta den xenona lurrazaleko mineraletan harrapatuta egon daitekeela. Radona litosfera n sortzen da radioaren alfa desintegrazioaren ondorioz. Eraikinetan iragaz daiteke zimenduetan zehar, eta gaizki aireztatutako eremuetan metatu. Haren erradioaktibitate handiaren ondorioz, radonak osasunerako arrisku nabarmena dakar, soilik Estatu Batuetan, urtero biriketako minbiziak eragindako 21.000 heriotzarekin lotuta dago. Neona, argona, kriptona eta xenona airetik lortzen dira, gasen likuefakzio-metodoak erabiliz, elementuak likido-egoerara eraldatzeko, eta destilazio zatikatua erabiliz, nahasketak euren osagaietan bereizteko. Helioa, eskuarki, gas naturaletik bereiziz sortzen da, eta radona, radio-konposatuen desintegrazio erradioaktibotik isolatzen da. Gas nobleen prezioa euren ugaritasun naturalak eragiten du argona merkeena eta xenona garestiena izanik. Eskuineko taulak erakusten du 2004ko gas bakoitzaren laborategiko prezioak dolar amerikarretan.
Erabilerak
Gas nobleek irakite- eta fusio-tenperatura oso baxuak dituzte, eta ondorioz, hozgarri kriogeniko gisa erabiltzen dira, bereziki helio likidoa. 4,2 K-ean irakiten du eta erresonantzia magnetiko eta erresonantzia magnetiko nuklear reko iman supereroaleetarako erabiltzen da adibidez. Neon likidoa helio likidoa bezain tenperatura baxuetara iristen ez den arren, kriogenian ere baditu aplikazioak, helio likidoa baino 40 aldiz gehiago eta hidrogeno likidoa baino hiru aldiz gehiago hozteko ahalmena baitu.