cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Gorrak
Zeinu Hizkuntza
Euskal Herrian horrelakorik ez izateko arrazoia datu historiko batean oinarritzen da: oso berandu arte ez da gorrei laguntzeko instituzio propiorik izan. Dena dela, bereizi egin behar dira ahozko hizkuntza eta keinuenaː adibidez, katalanaren eta Kataluniako keinu hizkuntzaren artean ez dago loturarik: antzaren bat bilatzekotan, beste keinu hizkuntzekin bilatu beharko genuke.
Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU) Hezkuntza premia bereziak dituzten ikasleentzako gidan sartu dute zeinu hizkuntza eta hainbat bideok zeinu hizkuntzako interpretazioa dute.
Euskal Telebistan zeinu hizkuntzaren gaia landu da Tribuaren Berbak eta Ur Handitan saioetan
Bilbo-Lezama burdinbidea
Trenbide honetan zehar Eusko Trenbideak eragileak E3 linea eta Bilboko metroaren 3. linea ustiatzen ditu. Era berean, E1 lineak ere trenbide honen zati berria erabiltzen du, Matiko eta Kukullagako geltokien artekoa.
Aurrekariak
1891ean Juan Urrutia Burriel enpresariak Bilbo eta Lezama arteko trenbidea eraikitzeko kontzesioa lortu zuen. Urte berean hasi ziren lanak, Bilboko geltoki-burua Institutuko plazan kokatuta (gaur egungo Miguel Unamuno plaza). Geltoki-burua Mallonako bidarrietan egoteagatik Bilbo-Calzadas izena jasoko zuen.
1892an 15 kilometro luze inguruko trenbidea eraikitze-lanetan zegoen, José Luis Torres-Vidosola Kortazar ingeniariak egindako proiektuari jarraituz.
1893ko martxoaren 28an Bilbotik Lezamarako Burdinbide Konpainia sortu zen, eta konpainia honi eskualdatu zion kontzesioa Juan Urrutiak.
Trenbidearen irekiera: Begoña-Lezama
1894an trenbidea osatzen zuten tarte gehienak amaituta zeuden, eta hala, urte horretako maiatzaren 1.an trenbidea inauguratu zen, Begoña eta Lezamako (gaur egun Kurtzeako geltokia) geltokien artean, Artxanda mendia gainetik zeharkatuz. 13,493 kilometroko luzera eta 3 geltoki (Begoña, Derio eta Lezama) eta 2 geraleku (Artxanda eta Zamudio) zituen. Trenbide tarte bakarra falta zen amaitzen, Begoña eta Bilbo-Calzadas geltoki-buruaren artekoa, alegia.
Inauguratu eta egun gutxira, 1894ko uztailaren 7an Zurbarango tren istripua gertatu zen, tren misto bat (bidaiariak eta zamak garraiatzen zituena) errailetik irten eta lubeta batera erorita. Bidaiarien trenari kareharriz kargatutako hiru zama-bagoi atxikitu ondoren, Bilborako beherantzako bidean, malda handiei eta pisu handiegiari ezin eutsi eta "Lezama" izeneko lurrunezko tren-makinak kontrola galdu zuen. Istripuan 13 hildako eta 18 zauritu izan ziren. Istripuak tren mistoak mugatzera behartu zuen, eta trafikoaren beherakada handi baten ondoren, konpainiak Artxanda gaineko trenbidearen ordezko ibilbide bat proiektatu zuen.
Lehenengo luzapena: Bilbo-Begoña tartea
Begoña eta Bilbo-Calzadas geltokiaren arteko tartea ezin izan zen trenbidearen irekierarekin batera inauguratu, inguruko orografiak suposatzen duen oztopo handiagatik. Oztopoa gainditzeko, bihurgune gogor eta malda handiz betetako tartea eraiki zen, 40 milareneko maldak zituena.
1895ko martxoaren 18an Bilbo-Calzadas eta Begoña arteko tartea ireki zen, trenbideari geltoki bakarra gaineratuz, aipatutako Calzadasko geltokia, alegia.
1901eko urriaren 4n trenbidea zerbitzuz kanpo gelditu zen, ibiltzen zen lokomotora bakarrak matxura izan ondoren. Etena aprobetxatuz, Artxanda mendi gaineko trazadura zuzentzeko proiektua egin zen.
Bigarren luzapena: Olako saihesbidea
Artxanda mendi gaineko trazaduraren ordez, Artxanda tunel bidez zeharkatzen zuen trenbide bakarreko 1.352 metro luzedun saihesbidea eraiki zen, eta horrekin batera Loruriko geltokia eta Ola eta Larrondoko geralekuak eraiki ziren. Gainera, Sondikako geltokira heltzen zen trenbide adarra ere eraiki zen, geltoki horretan Lutxana-Mungia trenbidearekin lotura ezarriz. Derioko geltokian jatorrizko trenbidearen trazadurara bueltatzen zen, Lezamako Kurtzea auzoko geltokira arte. Guztira 8 kilometroko luzerako trenbide berria egin zen, Bilbo-Lezama arteko trenbide osoak 11.386 kilometroko luzera izanik. 1908ko urriaren 31n inauguratuta, Artxanda gainetik zeharkatzen zuen hasierako trenbidea alde batera utzi zen, trenbide horren trazadura geroago kale bihurtuko zena, gaur egungo Lezamako Trenbide Zaharreko bidea, hain zuzen ere. 1912an, Bilbo eta Begoña arteko trenbide zaharrean tranbia linea ezarri zen.
Inaugurazioaren egunean, trenbide konpainiak aurreko urteetan eskaini zituen hileta zerbitzuak berreskuratu zituen, trenak Bilbo eta Derioko hilerria lotzen baitzituen, Lezamara bidean. Trenek hileta-kotxeak zituzten, eta Calzadasko geltokian hil kaperak ezarri ziren. Eskainitako zerbitzu berezi honek eraginda, trenbide honi hildakoen burdinbidea esaten zitzaion.
Hildakoen burdinbidea
Burdinbide hau Derioko hilerriaren aurretik pasatzen da, eta ez da kasualitatea. Trenbidearen errentagarritasuna ziurtatzeko, oraindik Txorierrin jende gutxi bizi zela ikusita, sustatzaileek pentsatu zuten aukera ona izan zitekeela hildakoak ere garraiatzea. Bilboko kanposantua Derion egitea proposatu zuten, horretarako lurzorua erosiz eta lehiaketa publikora aurkeztuz. 1908an Olako saihesbidea egin eta gero hilotzak garraiatzeko zerbitzu berezia eskaintzen hasi ziren. Bidaiarien nasaren alboan kapera bat eta hildakoak gordetzeko gune bat eraiki ziren, hilkutxa bertan uzteko trena iritsi bitartean. Familiak tren zerbitzu berezia ordain zezakeen edo 9:46, 12:03, 15:10 edo 19:12etako zerbitzu arruntak hartu. Deriora hogei minututan heltzen zen eta irteera berezia zegoen zerbitzu honetarako. Hilkutxa eramateagatik ordaintzen zen, lehen, bigarren eta hirugarren klaseko bagoietan, baina bidaiariak doan joaten ziren. Hirugarren klasean 10 hilkutxa garraiatzen ziren baina ez zegoen lekurik familiarentzat
Enpresarentzat oso negozio ona izan zen, eta denbora batez hori izan zen bere salbazio ekonomikoa.
Hirugarren luzapena: Berreteagako adarra
1909ko abuztuaren 5ean Bilbo eta Sondika arteko ibilbide zuzenak hasi ziren, Berreteagan kilometro bateko beste trenbide adar bat martxan jartzearekin batera (Berreteagako hirukia). Hala, trenbide berriak 12 kilometro zituen eta Calzadasko geltokitik hasita, 460 metro luzeko tunela zeharkatzen zuen, Mallonako hilerria atzean utzita lurzoruratzen zen, ondoren beste bi tunel zeharkatzen zituen (220 eta 130 metro luzekoak) eta Loruriko geltokira heltzen zen. Ondoren, Artxanda inguratuta Salbera heltzen zen, eta 1.350 metro luzeko trenbide bakarreko tunela zeharkatu eta gero, trenbidearen 5. puntu kilometrikoan, Olako geralekua zegoen. Asua ibaia zeharkatu ondoren Derioko geltokia kokatzen zen, eta handik aurrera trenbide zaharreko trazadurari jarraitzen zion, Lezamako Kurtzea auzoko geltokira arte.
FTS
1947ko uztailaren 1.an trenbidea Ferrocarriles y Transportes Suburbanos de Bilbao (FTS) enpresak bereganatu zuen. 40ko hamarkadan trenbidea elektrifikatzeko lanak hasi ziren, eta elektrifikazioa 1950eko martxoaren 5ean inauguratu zen. Hurrengo urtean Berreteagako azpiestazio elektrikoa ezarri zen, ordura arte Lutxanan kokatzen zen azpiestazio elektriko bakarrak elikatzen baitzituen Bilbo-Plentzia eta Bilbo-Lezama trenbideak.
Zerbitzua bertan behera gelditzea eta ondorengo berreskuratzea
1969ko apirilaren 1.an Bilboko geltoki-buruan tren zerbitzua eten zen, lurtadura baten ondorioz, eta Calzadas eta Loruriko geltokiaren arteko tartea moztuta gelditu zen. 1977ko abenduaren 30ean trenbidea Ferrocarriles de Vía Estrecha (FEVE) enpresak bereganatu zuen, eta hurrengo urteko abenduaren 15ean Eusko Kontseilu Nagusiari eskualdatu zitzaion, honek Eusko Trenbideak sozietatea sortu ondoren horren menpe gelditu zela. Hala, zerbitzua berreskuratu zen 1986ko azaroaren 28an, EuskoTrenen esku. Zerbitzua berriro martxan jarrita, hurrengo urteetan moldaketa eta hobekuntza asko egin ziren trenbidean. Sondikako geltoki berria eraiki zen, hainbat geraleku berri ireki ziren eta trenbidea Kurtzeako geltokitik Lezamako geltokira luzatu zen 1994an.
Deustu-Lezama trenbidea
Bilboko metroa eraikitzearekin batera, 1995ean Metro Bilbao enpresak Euskotrenen Bilbo-Plentzia trenbidearen zati gehiena bereganatu zuen, San Ignazio eta Plentzia arteko tartea, hain zuzen ere, trenbide hori moldatuz Metroaren 1. linea ezartzeko. Bitartean, Euskotrenek San Ignazio eta Bilbo-Aduana (gaur egungo Zazpikaleetako geltokia) geltokien arteko tartea mantendu zuen. San Ignazio eta Zazpikaleen arteko tartea oso laburra izanik, eta Zazpikaleetako eta Calzadasko geltokiak oso hurbil zeudela aprobetxatuz, Zazpikaleetako eta Calzadasko geltokien arteko lotura eraiki zen, tunel bitartez, 1996ko irailaren 16an. Hala, San Ignazio-Zazpikaleak eta Calzadas-Lezama trenbideak bateratu ziren eta Calzadasko geltokia behin-betiko zerbitzuz kanpo gelditu zen. Gaur egun Calzadas geltokiaren eraikinak Bizkaiko Arkeologi Museoa jasotzen du.
Trazadura horrek ez zuen luze iraun, izan ere, 2000. urtean Enekuriko tunelak eraikitzean San Ignazio eta Deustu arteko trenbidea bertan behera gelditu zen, San Ignazio eta Ibarrekolandako geltokiak itxita, eta Bilbo-Lezama trenbidearen geltoki-burua Deustuko geltokia izatera pasaraziz. Urte berean Loruriko geralekua ere itxi zen, Matikoko geltokia Lorurikotik oso gertu zegoenez, bakarra irekita mantentzeko erabakia hartuta.
Bilbo-Lezama trenbide berria
2004ko maiatzaren 21eko 6/2004 Legearen bitartez Eusko Jaurlaritzak Euskal Trenbide Sarea (ETS) sozietatea sortu zuen, trenbidearen kudeaketa eta linearen ustiapena bereizteko. Deustu-Lezama trenbidea ETSren esku gelditu zen, gaur egungo jabea.
2015eko ekainaren 1.an Zazpikaleak eta Loruri arteko trenbidea ere eten zen, Metroaren lanekin jarraitzeko. Loruri eta Sondikako geltokien artean tren anezka jarri zen martxan, eta Lutxana-Sondika trenbidea erabiliz Lutxana eta Lezama arteko bidaiak egiten hasi ziren.
Urte bereko azaroaren 2an Loruriko geltokia behin-betiko itxi zen, Ola eta Zazpikaleetako geltokien arteko trenbidea ere eten ondoren. Loruriko geltokiaren inguruan ere azpiegitura eraitsi zen, bai trenbideak zein katenariak.
2017ko apirilaren 8an Bilbo-Lezama trenbide berria inauguratu zen, eta horrekin batera horren parte den Metroaren 3. linea ere inauguratu zen. Trenbidea zati ezberdinetan banatzen da, alde batetik Kukullaga eta Matiko arteko Metro linea; beste alde batetik Artxandako Tunel Berriak tren bitartez Matiko eta Olako geltokiak lotuz; bestetik Txorierriko trenbidea Ola eta Lezama artean; eta azkenik eraikitzeke dagoen Sondika eta Aireportuaren arteko trenbide lotura.
Gaur egungo Bilbo-Lezama trenbidean Euskotrenek E1 linea, E3 linea eta Bilboko metroaren 3. linea ustiatzen ditu.
Bilboko metroaren 3. linea (Kukullaga - Matiko)
Kukullaga eta Matiko arteko trenbide tarteak Metroaren 3. linea osatzen du. Tarte honetan lurrazaleko geltoki bakarra eta lurpeko beste sei geltoki daude martxan, lehenengoa Etxebarri udalerrian eta gainontzekoak Bilbo udalerriaren barruan. Zazpikaleetako geltokian geltoki intermodala eraiki da, San Nikolas plazatxoan, Bilboko metroaren 1., 2. eta 3. lineen arteko aldaketa egin ahal izateko. Kukullaga-Etxebarri geltokitik hasita, non Bilbo-Donostia trenbidearekin bat egiten den, trenbideak Bilboko iparraldeko auzo garaiak zehakatzen ditu, Otxarkoaga, Txurdinaga eta Zurbaranbarrin geltokiak izanda, ondoren Zazpikaleetara heltzeko. Gero, berriro ere iparraldera jotzen du, Uribarri eta Matikon getokiak edukita, eta hortik Olako geltokira abiatzen da, Artxanda mendi azpitik eraikitako trenbide bikoitzeko tunel berrien bitartez. Jatorrizko trenbide bakarreko tunela larrialdietarako irteera gisa moldatuta dago, eta behin Ola inguruan, trenbide zaharrera lotzen da. Lan hauekin batera, Zazpikaleetako eta Matikoko geltokiak berritu ziren, eta Zumalakarregiko geltokia izan zena Uribarriko geltokirako sarbide bihurtu zen. Gainontzeko geltokiak berriak dira.
Matikoko geltokia Euskotrenen Txorierriko linearen parte izan zen, 2010eko maiatzaren 15ean metro linearen lanak zirela eta itxiarazi zen arte, geltoki berria eraikitzeko. Gauza bera gertatu zen Zumalakarregiko geltokiarekin, gaur egun 3. linearen Uribarriko geltokira sarbideetariko bat dena.
Tarte honek 7,5 minutuko maiztasuna du lanegunetan, 10 minutukoa asteburuetan, eta 15 minutukoa gaueko zerbitzuan.
Artxandako tunel berriak
Bilbo eta Sondika udalerrien artean, Artxanda mendipean, Artxandako tunel berriak eraiki dira. Tunel berrietan zehar trenbide bikoitzeko trazadura berria dago, metro linea Txorierrira luzatuz, Matiko eta Olako geltokiak lotuta. Tunelak 2017ko apirilaren 8an jarri ziren martxan, 3. linearen irekierarekin batera, Euskotrenen Txorierriko linea metro sarean integratuz.
Tunel berriak ireki aurretik, Txorierria eta Bilbo lotzen zituen Euskotrenen trenbideak Artxanda zeharkatzen zuen trenbide bakarreko tunela gurutzatzen zuen. Trenbide bakarreko tunela izateagatik, tren linea horretan maiztasun eskasak eskaintzen ziren. Tunel berriak martxan jartzearekin batera maiztasuna bikoiztu zen, eguneko ordu gehienetan 15 minutuko maiztasuna lortuz. Bestalde, tunel zaharra tunel berrien larrialdi-irteera izateko moldatu da.
Txorierriko trenbidea
Txorierriko trenbide tartea Metroaren 3. linearekin integratzea espero da, Metro lineari jarraitasuna emanez. Bilbo-Lezama trenbide berria irekitzearekin batera Txorierriko linearen maiztasunak bikoiztu ziren, eta gaur egun 15 minutuko maiztasunaz ibiltzen dira trenak tarte honetan. 2019ko urtarrilaren 15ean Bizkaiko Batzar Nagusiek Matikotik Lezamarainoko tartea Bilboko metro sarean integratzeko proposamena egin zuten. Lotura egiteko Sondikako geltokia zaharberritu eta trenen martxa-aldaketa ezeztatuko da. Gainera, Olako geltokia birkokatuko da.
NGC 158
NGC 158 izar bikoitz bat da, Cetus konstelazioan. Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek aurkitu zuen 1882an.
Naqada II
Naqada II, Egiptoko aro aurredinastikoko kultura bat izan zen, Gerzearra bezala ere ezaguna (El Fayumeko eskualdean dagoen Al-Gerzeh herriaren izenetik datorren izena), eta K.a. 3500 eta K.a. 3200 bitartean garatzen da.
Bachs
Bachs Suitzako udalerria da. Zürich kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Naqada II
Faseak
Werner Kaiserri jarraituz, Naqada IIa, Naqada IIb, Naqada IIc eta Naqada IId estadioetan banatzen da. Naqada I edo Amratiarretik dator, eta gune berean daude, nagusiki Goi Egipton.
Bachs
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Naqada II
Faseak
IIa eta IIb estadioetan, biztanleria hazten da, teknika berriak agertzen dira, espezializazioa sortzen da eta elementuen egitura sozial eta kalitatea hobetzen da, harri, boli zein zeramikazkoak izan. Lurperaketa, oraindik, Naqada Iekoaren antzekoa da.
IIc eta IId estadioetan, kultura hedatu egiten da, batez ere Behe Egiptorantz, non Maadi kultura desagerrarazten duen. Buto, Sedment, Harageh, Abusir el-Maleq eta Minshat Abu Omarreko finkapenek, kultura honetako elementuak izateari uzten diote, eta, edo desagertu egiten dira edo Naqada IIko elementuengatik ordezkatuak dira. Egungo teoriek, Maadi kultura, bere eboluzio propioaren barnean, Naqadakoaren antzeko mailara iritsi izango zela iradokitzen dute, eragin zuzen bat zehaztu gabe, kontaktuak, frogatuak dauden arren.
Hiri Estatuak
Garai honetan, benetako Hiri-Estatuak ezarri ziren, tokiren batzuk, entitate politiko txiki bezala euren independentzia mantendu zuten arren. Indusketetatik, adituek, Nubt edo Naqada, Hierakonpolisek boterean gainditu zuela ebazten dute. Seth (Naqadako jainkoa) eta Horus (Hierakonpolisekoa)ren arteko borrokaren mito dinastikoak, gertaera hau adieraz lezake. Prozesua, dirudienez, orokorra izan zen, eta komunitaterik aberats eta boteretsuenak, borondatez edo konkista bidez, txikienei gailendu zitzaizkien. Arrazoirik balizkoenak, batzuetan hauen nahasketa bat, aktibitate militarra, populazio migrazioak ekialdeko basamortutik, Asiarekin merkataritza elkartrukea egiteko ibilbide berriak, baliabideak banatzea, familia agintarien arteko ezkontzak eta beste batzuk izango lirateke. Ez da baztertzen estatu txikiren batzuk, izatez, existitzen jarraitzea, baina estatu nagusiago baten mende, eta beranduagoko nomoen jatorria izatea.
Gizartea
Gizartea, espresio artistiko eta ideia konplexuagoekin garatu zen. Hieroglifoen aurrekari izango diren zeinuak agertzen dira. Hierakonpolisen aurkitzen de ''100 hilobia'k, buruzagi batean, oso aberatsa aurrekoagoekin alderatuta, estratifikazio soziala erakusten du. Garai honetakoa da, hau ere Hierakonpolisen, ideia erlijiosoen ezarpena frogatzen duen lehen tenplua.
Aktibitate ekonomikoa
Ekonomiak, nekazaritza eta abeltzaintzaren mende egoten jarraitzen du, merkataritzaren gehikuntzarekin. Animaliren batzuk etxekotu ziren, ardiak, ahuntzak, zerriak eta zakurrak kasu. Garai honetan, jada ureztatzen zen baliabide naturalen bidez, Niloren abuztu eta iraileko goraldiekin.
Daisuke Saito
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka, Cerezo Osaka eta JEF United Chiba.
Naqada II
Aktibitate ekonomikoa
Naqada IIren hedapena, Sinaira eta Palestina hegoaldera (Ain Besor, Tell Erani, Azor) ere iritsi zen. Kanpoko eraginak Uruk, Jamdat Nasr, Tell Judeidayh, Biblos eta Megiddotik datoz. Lapis lazulia, Mesopotamiatik iritsitakoa, sarri agertzen da Naqada IIan. Garai honetan ezartzen dira lehen merkataritza harremanak Nubiako herriekin.
Artisautza
Zeramikak estiloz aldatzen du, apaindura figuratibo eta eskematiko berriekin, garai honen definitzaile direnak, Antzinako Egiptoren historia osoan berriz praktikatuko ez den apaindura.
Harriaren langintza hobetu egiten da, urre eta zilarrezko bitxiak agertzen dira; emakume irudiak, kuttunak, inportaziozko produktu gehiago (Kanaan, Mesopotamia) eta Maadiko kulturaren antzeko ezaugarriak desagertzen dira (IIc estadioan).
Lurperaketak
Hil praktiken eboluzio bategatik bereizten da, lurperaketa gutxiagorekin, bariazio gutxirekin euren hilobien mota eta forman, tamaina eta diseinuzko lurperaketa aberatsen gehikuntza, praktikoki, pertsona bakarrarentzako esklusiboak, baina Naqada Iean baino lurperaketa anitz ugariagoak daude, gorputzera eta hau laguntzen duten elementuetara egokitutako zerraldoa agertzen da, labanen batzuk daude hildakoekin. Hilerriak, lurrean egoten jarraitzen dute, eta, aberatsenak, gainontzekoengandik bananduak.
Aztarnategiak
Behe Egipton, indusketa nagusia Algara da, El Fayumetik ekialderako eskualdean, IIc eta IId estadioei dagokiona, eta Flinders Petrieren esplorazioetan Naqada IIri hasierako izena eman ziona. 288 hilobi ditu, horietatik 249, kalterik gabe daudelarik. Garrantzitsua da, baita ere, Tell el-Farain edo Buto, Naqada IIIrarte mantenduko diren Naqada IIren aurreko bere ezaugarriak mantentzen dituena.
Harageh izeneko tokia, El Lahunetik hegoekialdera, Lehen Mundu Gerraren aurretik industu zen, eta IIc eta IId estadioetako nahiko hilobi aurkitu ziren. Turan ere, ibaiaren ekialdeko ertzeko ezarpen txiki bat izan zena, Kairotik bederatzi kilometro hegoaldera dagoena eta Maaditik bira, hilerri bat aurkitu zen, Naqada II kulturako zantzuekin, baina, zeramika, oraindik Maadi kulturako motakoa da. Deltan, Kafr Hasan Dawood izeneko tokian, berriki industu dena, IIc eta IId estadioetako hilobiak aurkitu dira, horietatik berrogei, pertsonaia garrantzitsuenak izan daitezkeenak.
Behe Egipto guztian nabaritzen da, nahiko argi, Maadi kulturaren aldaketa Naqada kulturagatik.
Naqada II kulturaren tokirik nagusienak Goi Egipton:
Naqada II kulturaren tokirik nagusienak Behe Egipton:
Enophrys diceraus
Enophrys diceraus Enophrys generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Antilla Handiak
Antilla Handiak Karibe itsasoko uharte-multzo bat da, Erdialdeko Amerikan, Ozeano Atlantikoaren aldean. Antilla uharteetako handienak dira, gainazalaren % 94 eta biztanleriaren % 90 osatzen dutenak. Gainontzekoa Antilla Txikiek osatzen dute.
X-Men: The Last Stand
X-Men: The Last Stand (euskaraz X-Gizonak: Azken Gudua; X-Men 3, X-Men III, X-Men III: The Last Stand edo X III: The Last Stand ere deitua) 2006ko Brett Ratner estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako superheroi film bat da. Jack Kirby eta Stan Lee komikigileen X-Men kiminkietan oinarritua dago. Hugh Jackman, Halle Berry, Ian McKellen, Famke Janssen, Anna Paquin, Kelsey Grammer, James Marsden, Rebecca Romijn, Shawn Ashmore, Aaron Stanford, Vinnie Jones eta Patrick Stewart aktoreek antzeztu zuten.
X-Men (2000) eta X2 (2003) filmeen jarraipena da, era berean, X-Men Origins: Wolverine (2009), X-Men: First Class (2011), The Wolverine (2013), X-Men: Days of Future Past (2014), Deadpool (2016) eta X-Men: Apocalypse (2016) jarraipenak izan ditu.
Argumentua
Gertakari batek historiaren iragatea aldatzearekin mehatxatzen du. Lehenbiziko aldiz, mutanteek aukera egin dezakate: bere singularitatea mantendu, isolamenduan geldituz, edota beren boterrei uko eginez gizaki arrunt bilakatzea. Mutanteen bi taldeetako buruzagiek ikuspuntu ezberdinak dituzte: Charles Xavier (Patrick Stewart) tolerantziaren alde dago, aldiz, Magnetok (Ian McKellen) kide indatsu eta egokienen biziraupenaren aldekoa da.
Castrillo de la Vega
Castrillo de la Vega Espainiako Burgosko probintziako Ribera del Duero eskualdean dagoen udalerria da. 2008ko datuen arabera 674 biztanle zituen 26,40 km²-ko azaleran.
Tangry
Tangry Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Tangry udalerrian erroldatutako biztanleak 239 ziren. Familiak 92 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 94 etxebizitza zeuden, 90 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 93etxeak ziren. 90 etxebizitza nagusietatik 79 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 58 etxek bost zituzten. 64 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 151 ziren, horien artean 105 aktiboak ziren eta 46 inaktiboak ziren. 105 pertsona aktiboetatik 99 lanean zeuden (58 gizon eta 41 emakume) eta 6 langabezian zeuden (4 gizon eta 2 emakume). 46 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tangry udalerrian 91 unitate fiskal zeuden, 243 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.707 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 zurginak eta 1 iturgina.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Michael Stuart Brown
Michael Stuart Brown (New York, 1941eko apirilaren 13a) estatubatuar sendagile eta ikertzailea da.
Tangry
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Michael Stuart Brown
Filadelfian egin zituen ikasketak: Pennsylvaniako Unibertsitatean graduatu zen 1962. urtean, eta Medikuntza Eskolako titulua lortu zuen 1966an. Bostongo erietxean lan egin zuen, eta han ari zela ezagutu zuen Goldstein, hura ere sendagile gisa lanean ari zenean. Brown Bethesdako Osasun Institutuan hasi zen geroago, Maylanden, eta han ikertu zuen digestio-aparatuaren kimika. 1971. urtean Texasko Unibertsitateko Medikuntza Eskolako ikerketa-sailean sartu zen, eta 1977an eritasun genetikoen zentroko zuzendari izendatu zuten. Bere lan nagusia kolesterolari buruzkoa izan zen. Goldsteinekin batera hasi zen ikerketa horiek egiten, 1972. urtean. Bi zientzialariok kolesterola arterietan nola pilatzen den eta bihotzekoen arriskua nola areagotzen duen azaldu zuten. Hain zuzen ere, kolesterola zelulen gainaldeko LDL hartzaileek kontrolatzen dutela aurkitu zuten, eta hartzaile horiek odoleko dentsitate txikiko lipoproteina izeneko gantz-partikulak xurgatzen dituztela; horrela, kolesterol askoko dieta batek hartzaile horiek deuseztatzen dituztela eta bihotzekoak izateko arriskua areagotzen duela atera zuten ondorioz, besteak beste. 1985. urtean Medikuntzako Nobel Saria eman zieten, beren aurkikuntzengatik.
1378ko Nafarroa-Gaztela Gerra
1378ko Nafarroa-Gaztela Gerra herrialde bien arteko gerra izan zen.
Aurrekariak
Ehun Urteko Gerran, Cocherelgo guduan jasandako porrotaren ostean, Karlos II.a Nafarroakoaren irrika Frantziako koroarekiko izugarri murriztu zen. Soa Iberiar penintsulan kokatuta, ingelesarekin hitzarmena bilatu zen Gaztelako erregearen aurka. Rikardo II.a Ingalaterrakoari, 1.000 soldaduko (500 arkulari eta 500 arma-gizon) armadaren truke, Karlos II.ak Cherbourg utzi zien ingelesei hiru urtetarako
1378an Karlos Nafarroako infanteak, aitak hala aginduta, Frantziako erregearekin negoziatzeko enbaxada zuzendu zuen. Frantziar erregeak infantea atxilotu eta, gainera, Nafarroak Frantzian zituen lurraldeak bahitzea erabaki zuen; Cherbourg menperaezina besterik ez zen onik atera. Egindako itaunketan, agerian geratu ziren Karlos II.ak Logroño hiribildua lortzearren egindako prestaketak. Frantziarrek Henrike II.a Gaztelakoari jakinarazi zioten.
Gatazka
Gartzia Eugi Baionako apezpiku eta erregearen aitor-entzuleak Petri Manrique gaztelar adelantadori hiria errenditzearen truke 20.000 florin eskura eman zizkiola ohartarazi zietenean, gaztelarrek Errioxara zihoan nafar armada eraso eta menderatu zuten.
Henrike Trastamarakoak, frantziarren aliantzan zuzendutako eraso honen ondorioz, nafar erregea Brionesko ituna sinatzera behartu zuten. Karlosek hogei bat gotorleku utzi behar izan zizkion bakea lortzearren. Gainera, Ingalaterrarekin zuen aliantza militarra haustera, ezkontza bidezko aliantzak bukatzera eta Gaztelako Erresumaren etsaiak bere lurraldetik ezin sartzera behartu zizkioten.
Ondorioak
Frantziarrek Karlos infantea 1380an askatu zuten.
1385eko Aljubarrotako guduan portugesen aurrean jasandako porrota eta Lancasterko dukearen mehatxuak zirela eta, Joan I.a Gaztelakoa errege berriak Karlos II.a Nafarroakoarekin berriro harremanetan izan nahi zuen 1378an gertatu zen moduan ingelesek Nafarroa zeharkatuz Gaztela eraso ez zezaten. Hori zela eta, 1386ko urtarrilaren 11n Karlos II.a berak eta Gaztelako erregearen ordezkariak, Petri Luna kardinalak, Lizarrako ituna sinatu zuten. Itunaren bitartez nafarrek galdutako gazteluak berreskuratu zituzten, Tuterakoa, Lizarrakoa eta San Vicentekoa izan ezik. Hauek nafar oinordekoaren eskuetan geratu ziren. Gazteluak Joan I.aren izenean gobernatu behar izan zituen Karlos II.a bere aitak itunaren baldintzak errespetatzen zituen bitartean.
Zbýšov (Brno-Landako barrutia)
Zbýšov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 3,786 biztanle ditu eta 6.01 kilometro koadroko azalera. Brno-Landako barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1209 urtean egin zen.
Astakardu
Astakardua (Cirsium vulgare) Asteraceae familiako landarea da, ia Europa osoan, mendebaldeko Asian eta ipar-mendebaldeko Afrikan jatorria duena. Kardu mota txikia, jateko ona ez dena.
Frontenis
Frontenisa pilota jokoaren aldaera bat da, 30x10x10 metroko pilotalekuan jokatu ohi dena, teniskoaren antzeko erraketa eta gomazko pilota arin berezia erabiliz. Buruz buru edo binaka jokatzen da oro har, eta Euskal Herrian, Espainian, Argentinan eta Mexikon dago zabalduenik; batez ere azken horretan, Mexikon sortu baitzen frontenisa, 1916an.
Ptyodactylus guttatus
Ptyodactylus guttatus Ptyodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Phyllodactylidae familian sailkatuta dago.
Vigneux-Hocquet
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 278 ziren. Familiak 109 ziren, horien artean 31 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 43 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 31 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 136 etxebizitza zeuden, 114 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 136etxeak ziren. 114 etxebizitza nagusietatik 92 bere jabearen bizilekua ziren eta 22 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 14 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 72 etxek bost zituzten. 91 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 52 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 154 ziren, horien artean 105 aktiboak ziren eta 49 inaktiboak ziren. 105 pertsona aktiboetatik 93 lanean zeuden (53 gizon eta 40 emakume) eta 12 langabezian zeuden (4 gizon eta 8 emakume). 49 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak iturgina ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Vigneux-Hocquet udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.254 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tardajos
Tardajos Espainiako Burgosko probintziako Alfoz de Burgos eskualdean dagoen udalerria da. 2007ko datuen arabera 780 biztanle zituen 12,80 km²-ko azaleran.
Nebris occidentalis
Nebris occidentalis Nebris generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Fagor (etxetresnak)
Fagor Taldeko enpresa ezagunena eta Mondragoneko kooperatiba handienetakoa zen 2013 bitartean, eta kooperatiba desegitean, Fagor Taldeak bizitzen jarraitu zuen zenbait enpresa batuz (baina ez etxetresnak ekoitziz). 2019. urtean Fagor Taldeak akordioa egin zuen Amica taldearekin, eta 2020tik aurrera, berriz Fagor markako lerro zuriko etxetrenak merkaturatzen hasi ziren, Fagor Electrodoméstico izen apur bat aldatuarekin eta logotipo praktikan berdinarekin.
Hasiera
Fagor Etxetresna Elektrikoak Mondragon Korporazioko enpresarik handienetakoa izan zen; eta aitzindaria izan zen, gainera, Korporazioa osatzen duten enpresen artean. 1956ko urrian sortu zen, Mondragon Eskola Profesionaleko bost ikasle ohiek (Luis Usatorre, Jesús Larrañaga, Alfonso Gorroñogoitia, Jose Maria Ormaetxea eta Javier Ortubay) Gasteizen kokatutako Otalora tailerra erosi zutenean, etxeko gailuak egiteko lizentzia zuen tailer bat, alegia. Enpresari Talleres ULGOR deitu zioten: haien abizenen lehen letrarekin eratutako izena.
1959an, lanbide eskolaren sortzailea zen Jose Maria Arizmendiarrietaren ideiek bultzatuta, enpresa kooperatiba bihurtu zuten. Gasteizko tailerra Arrasatera lekualdatu zuten eta, 1959an, Tagor deitu nahi bazioten ere, ezin izan zuten eta Fagor izena jarri zioten. Ordutik aurrera, enpresa Fagor izenez ezagutu zen, nahiz eta, ofizialki, ULGOR izaten jarraitu 1990. urtera arte.
Garai hartan, Fagor Arrasaten sortutako kooperatibarik dinamikoena bilakatuko zen eta laguntza erabakigarria eman zuen Mondragon Korporazioaren ernamuina jartzen eta egun industria zein finantza edota hezkuntza arloan Korporazioak dituen kooperatibak indartzen. Izan ere, 1959an sortu zen Euskadiko Kutxa, gaur egun Laboral Kutxa eta, besteak beste, 1964an Eskola Politeknikoa.
Markak
Fagor Etxetresna Elektrikoak marka ugariren jabe izan zen. Nazioartean, bi izan ziren bere marka nagusi eta ezagunenak, Fagor eta Brandt, lehena lehen mailako marka Espainian eta bigarrena, berriz, Frantzian. Hirugarren marka batekin ere egon zen Fagor nazioarteko merkatuetan: De Dietrich, merkatuaren goi mailako alorrari zuzendutako marka.
Espainian beste bi marka ere eduki zituen: Aspes eta Edesa. 2006z geroztik, eta bezero gazteei bideratuta dago. Aspes merkatuaren alor erdi-baxura zuzentzen zen.
Frantzian beste bi marka ezagun izan zituen: Sauter, sukaldeko tresnen marka bat, eta Vedette, garbigailuen marka.
Italian honako marka hauek ditu: Ocean, gazteei zuzendua eta SanGiorgio, garbigailuen marka.
Azkenik, Polonia eta ekialdeko merkatuentzat Mastercook marka ere izan zuen.
Produktu eta berrikuntzak
Fagorrek izena izan zuen teknikaren abangoardian egotekoa: 1978an botoi batekin programatzeko Touchmatic sistemako lehen labea atera zuen eta, 1978an, To-Do magnetron bat txertatuta duen lehen labea atera zuen, labe eta mikrouhin moduan funtzionatzen zuena.
Fagorrek Driron ere atera zuen, era guztietako arropak lisatu eta lehortzen dituen etxetresna elektrikoa, errobot gisa funtzionatzen duena. Energia aurreztu nahi dutenentzat Biomasako galdara gama bat merkaturatu du. Spoutnik izenarekin, bestalde, munduko lehen mikro-uhin labe biribila egin du eta, besteak beste, pirolisia izeneko teknika erabiltzen duten labeak ere egin ditu, automatikoki garbitzen direnak.
Trebakuntza
Fagor zerbitzu sareak 4 kategoria desberdinetako profesionalak ditu:
Azpiegitura
Fagor Zerbitzu Teknikoak jatorrizko piezak dituen biltegi zentral bat du, 50.000 pieza baino gehiagorekin. Biltegi honek ISO 9001 eta ISO 14000 ziurtagiriak ditu.
Espainiatik kanpo, Fagor Zerbitzu Teknikoak Europako ia herrialde guztietan ditu ordezko piezen biltegiak.
Guztira, Fagor Zerbitzu Teknikoak ordezko 5 milioi pieza baino gehiago ditu biltegiratuta eta kopuru horren %33a, nazioarteko merkatuetan banatzen du.
Fagor Etxetresenen konkurtsorako bidea, likidazioa eta adjudikazioa
Fagor Etxetresnak honako prozesua jasan zuen 2008 eta 2014 artean :
Konkurtsorako bidean
2008ko apirilean jakin zenez, aurreko urtean 13 milioi euroren irabazi garbiekin amaitu zuen taldeak, eta, urtebete geroago, irabaziak desagertu egin ziren ia, 121.000 euroren mozkinak aurkeztu baitziren.
2012ko apirilean jakin zenez, 2009an galerak izan zituen Fagorrek, hau da, 20 milioiko zuloa. 2010an, 9,87 milioi galdu zituen, eta, 2011n, 25,7 milioi euro. Enpresaren arduradunak neurriak hartzen hasiak ziren: soldata jaitsierak, desinbertsioak, bideragarritasun plan berriak, Mondragonek emandako maileguak...
2013
Apirilean jakin zenez, 2012an, 89 milioiko galera izan zuen, eta %9 jaitsi zen fakturazioa (1.167 milioi). Erreskaterik gabe desagertzeko arriskuan zegoen eta Mondragonen esku zegoen etorkizuna. Gisasola Mondragoneko presidente zen jadanik, eta Sergio Treviño Fagorreko buru zen.
Maiatzean, Mondragonek Fagorrentzat 70 milioi euroko mailegu bat onartu zuen. Talde osoak estutu zuen gerrikoa eta Fagorreko langile-bazkideek soldata %6,48 jaistea erabaki zuten.
Urriaren 15ean jakin zenez, enpresak 60,4 milioi euroren galera eduki zuen ekaina bitartean, aurreko urteko epe bereko galeraren hirukoitza (20,3 milioi), eta negozio kopuruak %19 jaitsi ziren, 609 milioi eurotik 491 milioira. Mondragonek emandako 70 milioiak eta Jaurlaritzak emandako beste 40ak galdu egin ziren. Zorra 860 milioikoa zen; 980 milioi, taldearen barruko zorra ere zenbatuz gero.
Urriaren 30an, BERRIAk zabaldu zuenez, Mondragonek berriro aztertu zuen laguntza ematea, baina ezetz esan zuen, Jaurlaritzaren presioari aurka eginez.
Urriaren 31ean, Finantzaketa lortzeko zailtasunagatik, konkurtso legera joan zen kooperatiba, betiko desagertzeko arriskuarekin. Diru gehiago ez ematea erabaki zuen Mondragonek. Poloniako adarra (Fagor Mastercook) izan zen lehena konkurtsoan sartzen.
Likidaziorako bidean
Azaroaren 6an, bilera bat egin zuten erakundeetako ordezkariek, eta Mondragon eta Fagorreko arduradunek konponbidea bilatzeko. «Konkurtsora goaz» izan zen erantzuna.
Azaroaren 7an, Nanterreko Merkataritza Auzitegiakren ebazpenak, FagorBrandt ordainketak eteteko bidean sartu zuen.
Azaroaren 14an, Arrasateko kooperatibak konkurtsora jo zuen, egoera ekonomiko txarragatik eta konkurtso aurrean finantzaketa aurkitzeko saioak huts egiteagatik. Zorrak kentzeko garaia iritsi zitzaion. Donostiako Merkataritza Epaitegiko titularrari eraman zizkioten Edesa, Grumal eta Proiek, Fagor Etxetresnen beste atalak.
2014
Apirilaren 11eam, epaileak baimena eman zuen Cevitalek Fagor Ireland Frantziako marken gordailua erosteko, 25 milioirengatik. Konkurtsoak emandako lehen dirua izan zen.
Uztailaren 17an eta aurreko asteetan Cevital eta Cata norgehiagoka zebiltzan eta euren lehen eskaintza hobetzeko epearen barruan hobekuntzak aurkeztu zituzten: Cevitalek 23 milioi euro eta 350 enplegu eskaini zituen, eta Catak, berriz, 21,3 milioi eta 500 enplegu.
Uztailaren 22an, azken eskaintza egiteko eguna zen eta Catak enkantea hausti zuen, 42,5 milioi eta 705 enpleguren eskaintzarekin. Cevital 28 milioi eta 500 enplegutan gelditu zen.
Uztailaren 29an, epaileak administratzaileen iritziari men eginez, Cataren alde egin zuen Fagor Etxetresnen aktibo gehienen esleitzeab.
Abenduaren 16an jakin zenez, Fagor berriak Basauriko Edesaren lantegia irekiko zuen baina ez Basaurin. 2015eko lehen hiruhilekoan dute lantegia lanean hastea espero zuten, 40 langilerekin. 2015 amaieran, produkzioa Euskal Herriko beste lantegi batera eraman nahi zuten, Basauriko lantegiaren kostua ezin ordaintzeagatik. Jarduera Gipuzkoara eramango zuten eta 40 lanpostu sortuko ziren.
Abenduaren 17an, Edesa ixteko erabakiaren inguruan hausnartzeko eskatu zion Diputazioak Catari. Hartutako jarduera eta enplegu konpromisoak beteko zituen egitasmoa aurkezteko eskaera ere egin zion.
Abenduaren 18an, Jose Luis Bilbaok ustetan 'Catak Edesari begira hartu duen erabakia adarjotze bat da'. Horregatik, 'egindako eskaintza bere horretan' uzteko eskatu zion.
Kontaktore
Kontaktorea zirkuitu elektriko bat irekitzeko edo ixteko gailu automatikoa da, pausagune-posizioan zirkuitua irekitzen duena. Etxeko zein industriako automatizazioan gehien erabilitakoa da, eta sistema automatiko guztien garrantzitsuenetakoa da.
María de los Remedios de Escalada
María de los Remedios Carmen Escalada -Remedios de Escalada izenaz ezagunagoa- ( Buenos Aires, Rio de la Platako Erregeorderria, 1797ko azaroaren 20a - Buenos Aires, Argentina, 1823ko abuztuaren 3a) José de San Martín askatzailea ren emaztea izan zen eta Mercedes Tomasa San Martín y Escaladaren ama.
Biografia
María de los Remedios de Escalada Buenos Aires hirian jaio zen 1797ko azaroaren 20an, ospe sozial eta ondasun ekonomiko handiko familia porteñoan. Tomasa de la Quintana eta Antonio José de Escaladaren alaba zen, eta, Narciso Binayán Carmona genealogistaren arabera, Domingo Martínez de Irala (1509-1556) konkistatzaile, esploratzaile eta kolonizatzailearen ondorengoa zen; bere arbasoek jatorri mestizo guaraniarra zuten, Independentziaren garaiko eta paraguaitar eta argentinar pertsonaia handiekin partekatzen zuena.
Maiatzeko Iraultza ren ondoren abertzaleen bilgune izan zen etxe batean hazi zen.
Ahoskera
Ahoskera, ebakera edo oguzkera alde batetik norbanakoek ahozko diskurtsoa ebakitzeko duten erari egiten dio erreferentzia, eta beste aldetik, hizkuntzak nola ahoskatu egiten diren egiten dio erreferentzia. Giza ahotsa ekoizteko, ahoskatzeko, ahoskatze aparatua erabiltzen da. Arnas sistemak mugitzen duen airearen bibrazioa eta aho, sudur eta eztarriko elementuek egiten diote aireari traba edo erresonantzia. Aire-bibrazio horren sorburu nagusia ahotskordak dira.
Ahoskatzerakoan giza ahotsa nola erabiltzen den deskribatzeko, hiru tasun hauei begiratzen zaie:
Hizkerari begiraturik ere, berdin-berdin begira dakioke,
Kanpo estekak
Euskaltzaindiaren 87. erabakia: Euskara batuaren ahoskera zaindua.
Boppelsen
Boppelsen Suitzako udalerria da. Zürich kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Julian Gaiarre
Sebastian Julian Gaiarre Garjón (Julian Gaiarreren jaiotetxea, Erronkari, Nafarroa Garaia, 1844ko urtarrilaren 9a - Madril, Espainia, 1890eko urtarrilaren 2a) opera abeslaria eta tenorra izan zen.
Gaur egun bere jaioterrian Julian Gaiarre museo-etxea dago.
Haurtzaro eta gaztaroa
15 urterekin aitak Iruñera bidali zuen dendari. Anedkotak dio bertan ezagutu zuela musika: banda bat denda aurretik pasa eta horri segika joan omen zen, denda utzirik. Honegatik lanetik bota omen zuten, eta Erronkarira itzuli zen.
Horren ostean, errementari hasi zen Irunberriko forja batean, eta 18 urte zituela hura utzi eta Iruñera itzuli zen, bertan ere errementari jarduteko.
Musika ikasketak eta ibilbide musikalaren hasiera
Nafarroako hiriburuan forjan lan egin bitartean abesten omen zuen eta bere lagun batek, ahotsa entzunik, Orfeón Pamplonés abesbatza sortu berrian izena ematea proposatu zion eta han tenor gisa kantatzen hasi zen. Joakin Maia izan zen bere lehen musika irakaslea, baina honen bitartez Hilarion Eslava irakaslearengana jo zuen, eta harekin Madrilen jarraitu zuen, hango kontserbatorioan, 1865. urtean eskuraturiko beka batez. 1868an, kontserbatorioan antolatzen zen kantu lehiaketan bigarren saria lortu zuen, 24 urterekin.
Orduan hasi zen hara eta hona, zarzuelak eta operak abesten, korista bezala. Hala ere, 1868an Espainian Seiurteko Demokratikoa hasi zen eta beka guztiak kendu zituzten. Gaiarre dirurik gabe geratu zen, eta porrot egin zuen halaber saiatu zenean Joaquín Gaztanbide zuzendari nafarrarekin Ameriketara bira liriko baten joaten, ez baitzuten taldean onartu.
Iruñera itzuli zen orduan, eta dirua bildu zuen berriro, kontzertu batzuen bidez eta Nafarroako Diputazioaren diru-laguntza batn bidez, Milanen jarraitzeko bere karrerarekin, eta halaxe, hiri hartara heldu zen 1869. urtean.
Ibilbide profesionala eta ospea
Milanen zazpi hilabetez ahotsa lantzen aritu ondoren, jendaurrean kantatzeko aukera izan zuen Varesen lehenengoz (Giuseppe Verdiren I Lombardi opera). Zazpi urtez Europako antzoki ospetsuenetan kantatu ondoren, Milango Scala ospetsura itzuli zen Donizettiren La Favorita, bere obra gogokoena, kantatzera. Saioa guztiz arrakastatsua izan zen eta Scalako zuzendariek I Puritani (Bellini) eta La Gioconda (Ponchielli) obrak kantatzeko kontratua luzatu zioten.
Milango denboraldia amaitutakoan Buenos Airesa joan zen, eta arrakasta handia izan zuen bertan. 1877. urtean Londresko Covent Garden antzeztokian lanean hasi eta zazpi urtez egon zen bertan. Urte berean Madrilen kantatu zuen lehen aldiz (La Favorita, La Africana, O Paradisso, Higanoteak, Lucia de Lamemoor). Bilbon eta Iruñean kantatu zuen 1882. urtean. Osasun ahulekoa zen Gaiarre gaixotu, eta bere jaioterrira itzuli zen osatzeko.
1884. urtean Parisen egin zuen debuta Lucrecia Borgia obrarekin, eta ondoren Turin, Bartzelona, Valentzia, Sevilla eta Parisen bertan kantatu zuen. Handik urtebetera Parisko Opera Nagusian abestu zuen La Africana obrarekin eta, arrakastaz beti, Madrilera itzuli zen. 1889. urtean Madrilen hasi zen berriro, baina Bizeten Les pêcheurs de perles jokatzen ari zela, ezin izan zuen obra amaitu. 1890. urteko urtarrilaren 1ean hil zen.
XIX. mende bukaerako tenor onenetako bat izateaz gainera, oso pertsona maitatua izan zen. Bere garaiko idazle, musikari eta artistekin harremanak izan zituen: Mariano Benlliure, Sarah Bernhardt, Arturo Campión, Iparragirre. Omenaldi ugari eskaini zizkioten, bai bizirik zela, bai hil ondoren.
Gaiarreren euskara
Julian Gaiarre euskalduna zen eta Madril, Bartzelona, Paris eta Italiako zenbait hiritako funtzioen amaiera gisa Gernikako Arbola kantatu ohi zuen.
Gainera, haren euskarazko gutun bat gorde da. Isidoro Fagoagak Erronkarira 1950ean egindako bidaia batean, Gaiarreren senitarteko batzuen etxean aurkitu zuen gutun hura, 1884ko abenduan Bartzelonatik bidalia bere izebari.
Egungo hizkuntzalarientzat erronkariko euskara zenaren lekukotasun garrantzitsua da eskuizkribu hori. Honela transkribatu da gutuna:
Erronkariko euskararen zenbait ezaugarri nabarmentzen dira testu horretan. Esaterako:
Gaiarreri buruzko biografia liburuak
Aunitz dira nafar abeslariaz idatzi diren biografia liburuak. Berriena 2015ean argitaratu zen, ''Julián Gayarre. La voz del paraíso'' izenburuarekin, eta Oscar Salvoch nafar musikari eta idazleak egina da; ia 1000 orrialdeko liburua. Huraxe da biografiarik zabal eta sakonena, gaur egun arte.
Monumentua, antzokia eta museoa
1902an Iruñean Gaiarre antzokia inauguratu zuten abeslariaren omenez. Haren omenezkoak dira halaber:
Siya Kolisi
Lehenbiziko urteak
Siyamthanda Kolisi Zwiden jaio zen, Port Elizabeth inguruko herri txiroenetako batean, 1991ko ekainaren 16an; haren amak, Phakamak, 16 urte besterik ez zuen artean. Jaio eta gutxira aitak alde egin zuen haren ondotik, eta amaren familiak ez zuen ezer jakin nahi izan. Hamabost urte zituelarik, ama hil zitzaion.
Horiek horrela, amonak —aitaren amak— hezi zuen. Sukaldeak garbitzen egiten zuen lan bilobari ikasketak ordaintzeko. Jatekoa, berriz, bizilagunei eskatzen zien. Amonak egunak igaro zituen jan gabe Kolisi txikiari emateko. Artean nerabe zela, amona larri gaixotu zen, eta Kolisik ikasketak utzi zituen hura zaintzeko.