cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loira
Loire (frantsesez Loire) Frantziako Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdeko departamendua da (42). Prefektura Saint-Étienne hirian dago.
Geografia
Departamendu mugakideak hauek dira: Rodano, Isère, Ardèche, Loira Garaia, Puy-de-Dôme, Allier eta Saona eta Loira. Suprefetura hiriak: Montbrison eta Roanne.
Loira ibaiak zeharkatzen du departamendua. Departamenduaren erdialdean Loira ibaiak ureztaturiko bi haran daude (Forez eta Roanne). Forez mendiak mendebalean daude; Madeleine iparraldean, eta Vivarais eta Lyonnais mendiak hegoalde eta ekialdean.
Ekonomia
Ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza (garia, garagarra, abere hazkuntza) eta industria (metalurgia, eraikuntza metalikoak, elektronikoa, ehungintza) dira.
Coriano
Coriano Italiako udalerri bat da. Riminiko probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Corianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Elizalde (Berastegi)
Elizalde Berastegiko auzoa da. Izenak dioen bezala bertan dago herriko eliza.
NGC 4757
NGC 4757 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. Ernst Wilhelm Leberecht Tempelek aurkitu zuen n.
Bethany (Illinois)
Bethany  Illinoiseko herri bat da. Moultrie konderrian kokatua dago. 2010ean 1,352 biztanle zituen, 2.5 kilometro koadrotan banatuta.
Julen Itxaso
Julen Itxaso Guillén (Zizur Nagusia, 1994ko urtarrilaren 10a) nafar futbolaria da.
Estatistikak
''2015eko maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Harttia guianensis
Harttia guianensis Harttia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Metavauxita
Metavauxita fosfato motako minerala da.
We Wait And We Wonder
We Wait And We Wonder (euskaraz Itxaron eta galdetzen dugu) Phil Collins ingeles abeslari eta musikariaren abesti bat da. 1983an Both Sides diskoaren barnean kaleratu zuen.
Abesti honen ezaugarri nagusia bertan entzun daitekeen eskoziar gaitaren doinu errepikakor nagusia da.
Gemmano
Gemmano Italiako udalerri bat da. Riminiko probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Gemmanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Biggsville (Illinois)
Biggsville  Illinoiseko herri bat da. Henderson konderrian kokatua dago. 2010ean 304 biztanle zituen, 0.87 kilometro koadrotan banatuta.
Sant Pau de Fenolhet
Saint-Paul-de-Fenouillet Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Paul-de-Fenouillet udalerrian erroldatutako biztanleak 1.966 ziren. Familiak 856 ziren, horien artean 316 pertsona bakarrekoak ziren (97 bakarrik bizi ziren gizonak eta 219 bakarrik bizi ziren emakumeak), 268 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 211 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 61 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Fotoarnasketa
Fotoarnasketa fotosintesiarekin batera burutzen da; biek ala biek argia behar dutelako. Hala ere, prozesu metaboliko desberdinak dira: fotosintesiak CO2 kontsumitu eta O2 askatzen duen bitartean, fotoarnasketak oxigenoa kontsumitu eta CO2 sortzen du. Ohiko arnasketarekin alderatuta, aldiz, fotoarnasketak energia galtzen du, ez du ATP-rik sortzen.
Lehenengo Homo-en Kultura
Lehen Homo espezieen eboluzio biologikoarekin batera kultura teknologiaren garapena eman zen, jakien eskuratze eta predatzaileen erasoen aurrean biziraupen arrakastatsuago bat bermatuz. Kulturaren eboluzioaren ebidentzia argienak tresneria berriaren sorreran eta erabileran, biziraupenerako eredu berrien agerpenean eta ingurune berrien okupazioan islatzen dira.
Sant Pau de Fenolhet
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Fotoarnasketa
Fotoarnasketaren hasierako metabolitoa Calvin zikloan ere parte hartzen duen erribulosa 1,5 difosfatoa da. Oxigenoarekin erreakzionatzerakoan fosfoglikolatoa eta 3-fosfoglizerikoa sortzen du:
Lehenengo Homo-en Kultura
Lehenengo Homo-en kultura Paleolito garaian kokatzen da. Harrizko tresneriaren agerpenak markatu zuen garai honen hasiera. Tresneria hauen “sorrera” Homo habilis espeziearekin lotzen dira -hortik datorkio “habilis” izena: trebea, abila- lehenengo harrizko tresnak duela 2.6 m.u agertu ziren, H. habilis aztarna zaharrenekin batera.
Fotoarnasketa
Kloroplastoetan burutzen da hasierako erreakzio hau.
Lehenengo Homo-en Kultura
Behe Paleolitoan bi kultura gailendu ziren: Olduvai aldia eta Acheul aldia. Lehenengoa Homo habilis espeziearekin erlazionatuta eta bigarrena Homo erectus espeziearekin.
Fotoarnasketa
Gero, fosfoglikolatoa kloroplastotik atera eta peroxisometan sartzen da; bertan eta baita mitokondrioetan ere bide metaboliko konplexua burutzen du, glizina eta serina aminoazidoak agertuz eta CO2 eta amoniakoa askatuz.
Lehenengo Homo-en Kultura
Paleolitoan aurrera egin ahala, neandertal eta garaikideekin batera Kultura Mousterientsea nabarmendu zen, baita Homo sapiens espeziearekin lotzen den Kultura Aurignazientzea ere.
Fotoarnasketa
Fotoarnasketak fotosintesiaren errendimendua murrizten du (%50era jaitsiz). Erribulosa 1,5 difosfatoa kontsumitzen duenez, Calvin zikloa moteltzen du eta baita horren bidez burutzen den karbonoaren asimilazioa ere.
Lehenengo Homo-en Kultura
Olduvai aldia
Olduwaientsea Behe Paleolito edo Harri Aro Goiztiarreko lehen kultura da. Gaur egun, aurkitu diren garai honetako lehen aztarnak orain dela 2.6 miloi urtetakoak dira, eta Gona aztarnategi arkeologikoan aurkitu dira, Etiopiako Afar eskualdean. Kultura hau, gutxi gora behera, orain dela 1.6 m.u. amaitu zen, kultura Achelentsearen hasierarekin. Aldaketa hau bifazearen agerpenak mugatzen du, Olduwaientse aurreratuan, Acheletsearekin mugakide den garaian, alegia, ez da bifazerik agertzen. Hala eta guztiz ere, ikerlari batzuek uste dute Olduwaientse aurreratua ez litzatekela Kultura Achelentsetik desberdindu beharko. Kultura Olduwaientsea Afrikako kontinentera mugatzen da, nahiz eta Achelentsearen aurretik garatutako harrizko tresna batzuk Mundu Zaharreko beste hainbat zonetan ere aurkitu diren. Kultura Olduwaientseak Tanzaniako Olduvai Arroileko zonatik jasotzen du izena. Olduvai, Heinrich Reck ikerlariak aztertu zuen lehen aldiz 1910. urtean, eta etorkizuneko ikerketetarako erabilgarriak izango ziren zonaldeko estratigrafiak egin zituen. Hala eta guztiz ere, Louis Leaky izan zen Olduvaiko garrantzi arkeologikoa onartu zuen lehena. Honek, gainera, Olduwaientsea kultura tipologiko berri bat bezala ezarri zuen. Datatze teknika radiometrikoak sortu zirenean, 1950. urtean, gutxi gora behera, Leaky-k Oldowaientseko muturreko garaia ere Olduvaien ezarri zuen. Oldowaientseko muturreko garaiaren gauzatzeak inpaktu nabaria izan zuen garai honetako homininien eboluzioaren ikerketan. Kultura Oldowaientseko tresna tipikoa: proto- bifazea. Olduwaientsea, xehatzeko erabiltzen diren tresnek osatzen dute gehien bat, hauek, pentsatzen da, harrizko nodulu batez edo hainbat noduluz osatuta daudela. Ezagutza hau, harriak birrintzeko beharrean oinarritzen da, honetarako balio duten tresnak maiztasun handiarekin agertzen dira Kultura Oldowaientseko guneetan. Birringailu hauek harriaren alde batetik tamaina handiko xaflak kentzen sortzen dira. Gainera, Oldowaientsean beste hainbat tresna mota ere aurkitu dira: disko formako, esfera formako, poliedro formako bifazeak; eta baita bifaze sinpleak ere. Tresna hauek birringailuaren modu antzekoan ekoizten dira, baina angelu bakar batean laminak kendu beharrean, hainbat angelu desberdinetan kentzen dira. Erabiltzen ziren arroka mota nagusiak kuartzoa, kuartzita, obsidiana edo basaltoa.
Sant Pau de Fenolhet
Etxebizitza
2007an 1.233 etxebizitza zeuden, 878 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 92 bigarren erresidentzia ziren eta 263 hutsik zeuden. 985 etxeak ziren eta 192 apartamentuak ziren. 878 etxebizitza nagusietatik 573 bere jabearen bizilekua ziren, 273 alokairuan okupaturik zeuden eta 32 doan lagata zeuden; 50 etxek gela bat zuten, 39 etxek bi zituzten, 159 etxek hiru zituzten, 243 etxek lau zituzten eta 388 etxek bost zituzten. 465 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 408 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 219 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Meccano
Meccano 1898an Frank Hornby-k Liverpoolen (Erresuma Batua) sortutako maketak eraikitzeko sistemaren marka da. Sistema berrerabilgarriak diren metalezko zerrendak, plakak, habe angeluak, gurpilak, ardatzak eta engranajeak eta azkoin eta torlojuen bidez konektatzen diren plastikozko piezak osatzen dute. Lan-ereduak eta gailu mekanikoak eraikitzea ahalbidetzen du.
1913an, oso antzeko eraikuntza multzo bat sortu zen Estatu Batuetan Erector marka izenarekin. 2000. urtean, Meccanok Erector marka erosi zuen eta kontinente guztietan bere presentzia bateratu zuen. 2013an, Meccano marka Kanadako Spin Master jostailu konpainiak erosi zuen. Meccanok Calaisen (Frantzia) fabrikazio-instalazio bat dauka.
Lehenengo Homo-en Kultura
Olduvai aldia
Kultura Olduwaietsea (edo I modua), arrunta zena Afrikaren ekialde eta hegoaldean, H. habilis -arekin lotu izan da (hala ere ezin dugu Paranthropus baztertu). Sukaldaritzarako (janai prozesamendua), indusketetarako (pala moduan)... erabiliak izan zitezkeen, hau da, ez zeukaten funtzio bakara.
Acheul aldia
Achelentsea (baita Acheulian eta II Modua ere), Behe Paleolitoko adierazpen kultural arruntena da. Aurkitutako aztarna zaharrenak duela 1,65 m.u.takoak izan dira, Turkanaren mendebaldean (Kenia). Hori dela eta, adierazpen kultural honen jatorria orduan izan zela ondorioztatzen da. Dirudienez kultura honetako tresnen erabilpena H. ergaster-i dagokio (baita H. sapiens arkaikoei). Kultura hau duela 200 edo 150 K.u. amaitu zen, Neandertalen kultura agertu zenean hain zuzen (Mousterientsea edo III Modua).
Acheuleanen tokia Saint-Acheul da, Amienseko aldiri bat, Somme departamenduko hiriburua, Picardian.
Sant Pau de Fenolhet
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.107 ziren, horien artean 689 aktiboak ziren eta 418 inaktiboak ziren. 689 pertsona aktiboetatik 586 lanean zeuden (322 gizon eta 264 emakume) eta 104 langabezian zeuden (49 gizon eta 55 emakume). 418 pertsona inaktiboetatik 119 erretiraturik zeuden, 104 ikasten zeuden eta 195 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Paul-de-Fenouillet udalerrian 869 unitate fiskal zeuden, 1.895 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.454 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 130 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 27 eraikuntza enpresak ziren, 28 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 9 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 16 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Woodville (Maine)
Woodville Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Penobscot konderrian kokatuta dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sant Pau de Fenolhet
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 46 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 1 funeraria, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 10 igeltseroak, 4 margolariak, 4 zurginak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 6 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 12 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 3 okindegiak, 2 harategiak, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 lore-denda zen.
Lehenengo Homo-en Kultura
Acheul aldia
Erabilitako materialak tokian tokiko harri moten arabera zehaztu ziren; Afrikan, adibidez, harri sedimentarioak eta igneoak, buztinezko harria eta basaltoa kasu, izan ziren erabilienak. Jatorriz beste material batzuk kaltzedonia, kuartzita, andesita, hareharria, pizarroia eta eskistoa dira. Kasu guztietan, erreminten egileek beren aizkorekin lan egiten zuten lehengaien iturritik gertu, eta horrek iradokitzen du kultura Achelentsea talde indibidualen artean transmititzen zen trebetasun-multzo bat zela.
Sant Pau de Fenolhet
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Paul-de-Fenouillet udalerrian 107 nekazaritza-ustiategi zeuden, 800 hektarea erabiltzen.
Tirreniar itsasoa
Tirreniar itsasoa (italieraz Mare Tirreno) Mediterranear itsasoaren beso bat da. Italiar penintsularen mendebaldean dago, Korsika, Sardinia, Toskana, Lazio, Calabria eta Campaniaren artean. Messinako itsasartea Joniar itsasoarekin muga da eta Elbako uhartea Liguriar itsasotik banatzen zaio. Sakonera handiena duen tokia 3.785 metrora dago. Afrika eta Europa zatitzen duen failaren ondoan dagoenez, mendilerroak eta sumendi asko ditu bere barnean.
Izena
Itsasoaren izena tirreniar, edo etruskoak, antzinako herritik zetorkion; Herodotok Lidiar herriak, Turkia mendebaldetik Italiako itsasbazterretara etorrita, Tirreno bere printzea omendu nahian, herriaren izena aldatu zutela esaten zuen.
Lehenengo Homo-en Kultura
Desberdintasun kognitiboak bi espezien artean
H. erectus–ak Afrika II Moduko tresnak egiten hasi aurretik utziko zuen. Afrikan, aldaketa kognitiboak Asiarantz abiatu ondoren garatu izan zitezkeen.
Sant Pau de Fenolhet
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Lehenengo Homo-en Kultura
Desberdintasunak ingurumenean
H. erectus banbua ugaria zen tokietan bizi izan zen. Banbua lantzeko erraza da eta tresna iraunkor eta zorrotzak lortu daitezke. Bose Basin (Txina, 2-0.8 m.u.), Txinako tresna Achelentse zaharrenak aurkitu izan dira. Dirudienez, sute baten ondorioz banbu oihanak desagertu zirenean fabrikatu zituzten tresna Achelentse hauek, baina banbu oihanak suspertu ondoren I Modura itzuli ziren.
Sant Pau de Fenolhet
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Saint-Paul-de-Fenouillet udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 199 ikaslekin.
Tus
Tus (persieraz توس edo طوس), antzinako denboretan Susia (antzinako grezieraz: Σούσια), Irango Razavi Khorasan probintzian, Mashhadetik 25 km ipar-mendebaldera, dagoen antzinako hiria da.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Sarcodon fuligineoviolaceus Bankeraceae familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarria.
Tus
Persiar testu mitologiko batzuek diotenez, hiria Iamshid, Xahname liburuan jasota dagoenez laugarren errege handiak sortu zuen eta, suntsitua izan ondoren, Tus heroia, Nowzarren semea eta Manuchehrren biloba, izan zen berreraiki zuena. Heroi honengandik hartzen du bere izena.
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren erabilera kontrolatua
Suaren erabilera kontrolatua ezinbesteko aldaketa izan zen Homo generoaren eboluzio sozial zein teknologikoan. Suak bero iturri bat bermatzeaz gain, harrapakarien aurkako babesa, ehizarako lanabesetan aurrerakuntzak eta jakien sukaldatzea ahalbidetu zituen. Aurrerapauso kultural hauek espeziearen sakabanatze geografikoa ahalbideratu zuten, dieta eta jokamolde aldaketekin batera. Horrez gain, suaren erabilerari esker, giza aktibitatea argirik gabeko orduetara luzatu ahal izan zen.
Sant Pau de Fenolhet
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tus
Zetaren Bideko hiri garrantzitsua izan zen, Mashhadek ordezkatu zuen arte. K.a. 330ean Alexandro Handiak konkistatu zuen.
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren erabilera kontrolatua
Suaren erabilera kontrolatuaren ezagutza prozesu gradual baten parte izan zen, etapa ezberdinetan eman zena.
Tirreniar itsasoa
Ezaugarriak
Itsasoaren iparraldean, Tirreniar eta Ligur itsasoen artean, Toskanako uharteak daude (Korsikaren eta kontinentearen artean); hego-ekialdean Messinako itsasartea dago, Siziliaren eta kontinentearen artean, eta Tirreniar itsasoa eta Itsaso Jonikoa lotzen ditu; hego-mendebaldean, Sardiniako itsasarteak Sardinia eta Sizilia bereizten ditu eta Korsikaren eta Sardiniaren artean Bonifazio itsasartea dago.
Misano Adriatico
Misano Adriatico Italiako udalerri bat da. Riminiko probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Deskribapena
Kapela: 6 eta 9 cm bitarteko diametrokoa. Lehenengo ganbila, gero deprimitua, nahiko irregularra, ertza maiz bihurria eta lobulatua, tomentu fin batekin; lehenik leuna, gero hondoratua eta ezkatatsua. Hasieran urdin-beltza edo bioleta ilun kolorekoa, gero beltzaxka eta ertza arrosa kolorekoa edo gorrixka.
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren erabilera kontrolatua
70 m.u.-tan datatutako primateen eboluzioa hein handi batean “angiospermoen iraultza” delakoari zor zaio. Angiospermoen agerpenak nitxo berriak ahalbidetu zizkien zuhaitzetan bizi ziren ugaztun txiki intsektujale eta bereziki fruitujale eta hostojaleei. Duela 35 m.u. tximino itxurako primateak agertu ziren, oihanean bizi izan zirenak urte luzez. Noizbehinka tximistaren batek oihan tropikalean suteren bat eragin zezakeen arren, oro har, hezetasun handiko eta begetazio dentsoko ingurune hauek su arriskutik kanpo zeuden.
Misano Adriatico
Mugakideak
Misano Adriaticok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Walkiria
Walkiriak (antzinako eskandinavieraz Valkyrja eta antzinako alemanez Walkyrien, hots, "guduan hildakoen hautatzailea") eskandinaviar mitologiako bigarren mailako jainkosa batzuk ziren. Freyja jaikosaren agindupean eta Odin jaikoaren zerbitzupean zeuden.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Deskribapena
Eztenak: Oso dekurrenteak, lehenbizi haragi kolorekoak edo gorrixkak, gero arre-moreak punta zurixkarekin.
Walkiria
Walkirien betebeharra guduan hildako edo eroritako gudari bikainenak hautatu eta Valhallara eramatea zetzan, han gudari hilberriok Einherjer izakietan bilakatuz. Eginkizun hau oso garrantzitsua zen, munduaren amaierako Ragnarök edo azken guduan Odin jainkoak gudari bikain hauek bere alde borrokatzeko beharra izango baitzuen.
Tirreniar itsasoa
Ezaugarriak
Aipaturikoez gainera, Poncianas, Ischia, Capri, Lipari eta Ustica dira Tirreniar itsasoko uharte garrantzizkoenak. Tirreniar itsasoko portu nagusiak Civitavecchia eta Napoli dira penintsulan, eta Palermo, berriz, Siziliako uhartean.
Walkiria
Walkirien bizilekua Vingólf egoitza zen, hain justu ere Valhallaren alboan kokatzen zen. Eraikin hark bostehun eta berrogei ate zituen, hauetatik hilberriak ziren gudariak sartu eta bertan jainkosek euren zauriak sendatu eta gudari hauei jainkosen edertasunez gozamena eman ohi zitzaien. Bestalde, Walkiriek gudariei edateko ezti-ura zerbitzatzen zieten.
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren erabilera kontrolatua
Azken 10 milioi urtetan emandako klima eta begetazio aldaketek habitat eta moldapen berriak eragin zituen Mundu Zaharrean, homininien eboluzioarekin batera. Beste zenbait aldaketekin batera, oihan tropikalak, besteak beste, sabana itxurako habitatak, habitat irekiagoek, ordezkatu zituzten, non sute naturalen presentzia askoz nabariagoa izango zen. Azken aldaketa hau duela 3 milioi urte inguru eman zen.
Oihan tropikaleko tximino alderatuz, habitat irekiagoetan bizi ziren homininiek zailtasunak izango zituzten suteen eraginez galdutako fruitu eta belarrez elikatzeko. Ondorioz, beste jaki batzuen bila jo beharko zuten, bereziki garai lehorrei aurre egin ahal izateko. Hutsune hau haragi eta sustrai eta tuberkuluetatik eskuraturiko karbohidratoekin beteko zuten. Hala ere, elikadura berriak digeritzeko zailtasun gehiago emango zizkieten, eta horren aurrean, sukaldatzea ezinbestekoa izango zen digestibilitatea handitu ahal izateko.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Deskribapena
Haragia: Kapelan more-beltz kolorekoa eta gorrixka oinean. Zapore mikatz samarra du eta pixka bat akrea.
Tus
Al-Ghazali (1058-1111), islamiar teologo eta filosofo handia, bertan jaio eta hil zen
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren erabilera kontrolatua
Homo generoaren garapen nagusietako bat da zerebroaren handipena. Zerebralizazioak edo zerebroaren garapenak, oro har, kranioaren hazkuntza eragin zuen. Honi esker, zerebroko eskualdeak nabarmendu ziren, usaimenarekiko menpekotasuna murriztu eta ikusmenean zentratuz. Baina honek gastu energetiko handiagoa sortuko zuen. Zerebro handiago bat elikatzeko, ezinbestekoa izango zen kalitate altuagoko dieta bat jarraitzea, eta horretan garrantzia handia izango du jakien sukaldatzeak.
Boxeoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak luma
Boxeoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak luma 2021eko uztailaren 26tik abuztuaren 7ra ospatu zen Ryōgoku Kokugikanen. 28 herrialdetako 28 boxeolarik hartu zuten parte. Eulian 53 eta 57 kilogramo arteko boxeolariek hartzen dute parte.
Lehenengo Homo-en Kultura
Suaren arrastoak erregistro arkeologikoan
Suteen azterketan berebiziko interesa dagoen arren, oso zaila da gizakiak nahita eragindako suteak basatietatik bereiztea. Oro har, metodologia arkeologikoak giza aktibitate nabarmena dagoen txokoak aztertzen ditu, etxebizitza base posibleak izan daitezkeenak. Etxebiztza baseen ideia oso eztabaidatua izan den arren, ikusi da badirela leku batzuk, non harrizko lanabesen metaketa dentsoak aurkitzen diren, eta beraz, homininiak leku hauetan denbora luzez mantentzen zirela edo behintzat gaba pasatzeko ohikoak izaten zirela. Suaren erabilera ematekotan, ziurrenik etxebizitza base hauetan emango zen.
Lehen ebidentziak
Suaren lehen erabilera kontrolatuaren ebidentziak Israelgo iparraldean aurkitu dira, 790 k.u-tan datatuak daude. Bertan aurkitutako tximistarri, hazi erre eta egurren aztarnek jakinaren gainean egindako suaren erabilera kontrolatua erakusten dute; izan ere, naturalki sortzen diren suteekin konparatuz gero, tenperatura desberdinetara heltzen baita.
Hala ere, baliteke aurrerapen hau Afrikan lehenago agertu izana, beste leku batzuetan aztarna zaharragoak aurkitu baitira. Kenia Iparraldean, esaterako, 3.3 m.u-tan datatutako homininiek egur zein harriekin lan egiteko ezagutzak bazituztela erakusten baitute, eta beraz, ordurako beroaren eta igurzketa propietateak ezagutzen zituztela.
Beste ebidentzia batzuk ere aurkitu diren arren, kasu askotan aurkitutako arrastoek ez dute su kontrolatua denik bermatzen:
Berrikuntza kulturalak
Suaren aurkikuntzak aukera berriak eskaini zizkien garaiko homininien:
Haragiaren kontsumoa
Haragiaren kontsumoaren gaineko eztabaida Australopithecus africanus garaitik eman da. Hainbat zientzialarik A. africanus-en izaera orojalean haragiaren presentzia nabarmena frogatu zuten, hala nola, garezur eta barailezurretan emandako aldaketak aztertuz.
Tus
Toki turistikoak
Tuseko toki turistiko nagusienak, persiar olerkari garrantzitsuenetako bat izan zen Ferdowsiren mausoleoa, eta Tuseko gotorlekuko (Arg e Tus) hondakinak dira, azken hauek sasanidar garaikoak.
Lehenengo Homo-en Kultura
Haragiaren garrantzia gizakiarengan
Haragian, B12 bitamina aurkitzen da, zeinak giza gorputzaren metabolismoan eta garunaren hazkundean parte hartzen duen. Dieta belarjale edo orojale baten arteko balio energetikoaren aldea argi eta garbi bereizten da. Elikagai kopurua berdina izanik, hostotzaren 100g-rekin 10-20 kilokaloria inguru eskuratuko ditugu, kantitate berdina baina frutan izan ezkero, 75 kilokaloria inguru, eta azkenik, 100g haragirekin 200 kilokaloria inguru eskuratuko ditugu. Kantitate berdinagatik etekin nabarmen handiagoa.
Haragiaren kontsumoaren aztarna zaharrenak
Gehiegizko A bitaminaren kontsumoagatik ematen den hezurraren malformazioa. Goi- aldean, hezur normala; behe- aldean, hezur anormala. Animalien hezurretan prozesamendu aztarnak aurkitu dira (tresnen ebaketa markak), beraz jada badakigu animalien haragia kontsumitzen zutela. Honez gain, Koobi Foran (Kenia), 1,6 m.u tan datatutako emakume baten tibia (KNM-ER 1808) geruza amorfo batez estalita zegoela ikusi zuten. Gaur egun horrelako patologiak A bitamina gehiegi kontsumitzen (A bitaminaz pozoitzean) dituzten indibiduoetan ikusi daitezke. Animalia handien gibelek A bitamina ugari daukate, beraz, hipotesi nagusia haragiaren (batik bat gibela) gehiegizko kontsumoak eragindako pozoiketak eragindako patologia izango litzateke fosilean dakusagun hezurreko geruza amorfoa.
Brandaoita
Brandaoita mineral bat da.
Lehenengo Homo-en Kultura
Ehiza handiaren aztarnak eta sarraskijaleak (Erdi Pleistozenoa, 900-130 k.u)
Gizakia duela bi milioi urte inguru hasi zen ehizan. Nabarmenena ordea, duela milioi bat urte inguru hasten da, ordurarte ehizatutako animalien haragia nahikoa ez eta animalia handiagoak ehizatzen hasten direnean. Aurkikuntza honen auzia hurrengoa da: lehenengo Homo horiek ugaztun erraldoiak ehizatzen zituzten edo, kontrara, beste harrapaki batzuk utzitako hondarrak jaten zituzten sarraskigileak ziren. Jaten zen haragia ehizatik lortua zen edo ez jakiteko, ikerlariek azterketa metodo ez- zuzen bat erabili dute: haragijaleek harrapatzen edo jaten dituzten animalien zein atal jaten duten behatu eta sarraskigileentzako ze atal uzten duten ikusi. Horrela ohartu ziren gizakiak animaliaren atal gehienak jaten zituela, bai neurri ertaineko zein handiko animalietan.
Brandaoita
Ezaugarriak
Brandaoita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Lehenengo Homo-en Kultura
Ehiza handiaren aztarnak eta sarraskijaleak (Erdi Pleistozenoa, 900-130 k.u)
Ehiza handiaren frogapenerako adibideak:
Eboluzioa
Ehizak, garunaren eboluzioa ekarri zuen, izan ere, aurreikuspen eta trebezia handia exigitzen zuen ekintza zen, baita esku trebeen beharra. Horrek guztiak gaitasun teknikoen hobekuntza ekarri zuen, eta bide batez, inteligentziaren emendia. Horrez gain, estrategia eta antolakuntzarako gaitasuna ere beharrezkoak ziren animalia handien ehiza ondo burutu ahal izateko, ekintza kolektibo bat zen heinean. Horrek, komunikatzeko gaitasun konplexuak garatzea dakar. Hortaz gain, ehiza handiak ez dio behar inmediatoei erantzuten eta beraz haragiaren kontsumorako planifikazioak egin behar izaten zituzten hurrengo egunetan, planifikatzeko gaitasuna ere landuz.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Deskribapena
Etimologia: Sarcodom terminoa grekotik dator eta arantza haragitsuekin esan nahi du
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Sarcodon violascens delakoarekin nahas daiteke, honek tonalitate argiagoak ditu.
Sasoia eta lekua
Udazkenean koniferoen basoetan (Abies, Picea, Pinus)
3053 Dresden
3053 Dresden asteroide baten izena da. abuztuaren 18an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Sarcodon fuligineoviolaceus
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, Sarcodon fuligineoviolaceus desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
3053 Dresden
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1977 QS izena zeraman. Ondoren Dresden, Alemaniako Saxoniako Estatu Askeko hiriburua omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3053 Dresden asteroidearen orbitak batezbeste 2,379 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,888 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,87 distantziara. Eszentrikotasuna 0,206 da, eta makurdura orbitala 4,61ºkoa da.
Lehenengo Homo-en Kultura
Eboluzioa
Haragiaren kontsumoak eta horrekin lotutako jarduera guztiek, giza eboluzioan eragin handia izan dute. Garunaren auziari dagokionean, handitzea nabarmena izan zen denbora tarte laburrean. Duela bi milioi urte inguru, H. rudolfensis baten garezurra 752 cm3 izatera iritsi zen, A. africanus-arena 450 cm3 zelarik (milioi erdiko denbora tartean %30eko hazkundea)
Lanaren banaketa bat emango da zeinetan ehiztariak eta elikagai bejetalen biltzaileak bereizten diren. Haragia lortzen dutenekiko menpekotasuna sortzen da, hau da, kohesio soziala ematen da ehizarako komunitatearen izaera errotuz. Izan ere, ez da haragiaren lorpena bakarrik interesatzen, baizik eta honen banaketa ere bai. Elementu horien guztien baturak kultura berri baten sorrera ekarri zuen.
Hemidactylus forbesii
Hemidactylus forbesii Hemidactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Ander Lizarralde Jimeno
Ander Lizarralde Jimeno (Oiartzun, 1984) bertsolari gipuzkoarra da.
Ibilbidea
Oiartzungo bertso eskolan dago hasieratik. 2002an Gipuzkoako Eskolartekoan txapeldun ordea izan zen Beñat Gaztelumendiren atzetik. Gipuzkoako Txapelketan ohiko bertsolaria da eta 2017an Bertsolari Txapelketa Nagusian aritzeko sailkatu zen.
2021ean Unai Muñoarekin batera Erik eta Win ikuskizuna plazaratu zuen. Bertan gizontasunaz eta "arkeriaz" hausnarketa egiten dute, bertsoa, antzerkia, poesia eta musika uztartuz.
Plazaola (Berastegi)
Elizalde Berastegiko lekua da. Bertatik igarotzen zen izen bereko trenbidea. Leitzaran ibaia hortik igarotzen da, eta herriaren ekialdean dago.
Landare zukutsu
Landare zukutsuak atal batzuk lodiak ala mamitsuak dituzten landarek dira, batez ere ura gorde ahal izateko klima lehorretan edo lur ezaugarri berezietan. Zukutsuek zurtoin edo hostoetan biltegiratzen dute ura. Definizio batzuek sustraiak ere kontuan hartzen dituzte zukutsuen taldean sartzeko. Zukutsuak apaingarri gisa erabiltzen dira, haien itxura ikusgarri eta bereziengatik.
Kaktusak ez dira zukutsutzat hartzen.
Ezaugarriak
Ur bilketak itxura hanpatua edo mamitsua ematen die landare zukutsuei. Ezaugarri honi sukulentzia edo zukutsutasuna. deritzo. Gainera, zukutsuek ura aurrezteko beste hainbat era ere izan dezakete, esate baterako:
Taxonomia
Milaka zukutsu espezie daude, familiatan sailkatuak. Gehiengoak Aizoaceae, Cactaceae, Crassulaceae eta Euphorbiaceae dira, bakoitzean mila espezietik gora:
Marciac
Marciac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Marciac udalerrian erroldatutako biztanleak 1.233 ziren. Familiak 552 ziren, horien artean 204 pertsona bakarrekoak ziren (96 bakarrik bizi ziren gizonak eta 108 bakarrik bizi ziren emakumeak), 192 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 104 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 52 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 748 etxebizitza zeuden, 565 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 130 bigarren erresidentzia ziren eta 53 hutsik zeuden. 604 etxeak ziren eta 138 apartamentuak ziren. 565 etxebizitza nagusietatik 357 bere jabearen bizilekua ziren, 184 alokairuan okupaturik zeuden eta 24 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 38 etxek bi zituzten, 90 etxek hiru zituzten, 174 etxek lau zituzten eta 251 etxek bost zituzten. 345 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 288 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 200 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 667 ziren, horien artean 456 aktiboak ziren eta 211 inaktiboak ziren. 456 pertsona aktiboetatik 419 lanean zeuden (231 gizon eta 188 emakume) eta 37 langabezian zeuden (14 gizon eta 23 emakume). 211 pertsona inaktiboetatik 87 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 74 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Marciac udalerrian 546 unitate fiskal zeuden, 1.107,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.458 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 132 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 10 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 28 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 17 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 6 finantziazio enpresak ziren, 11 higiezinen enpresak ziren, 10 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 39 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 igeltseroak, 3 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 2 eraikuntza enpresak, 3 ile apaindegiak, 9 jatetxeak, 3 higiezinen agentziak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 11 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 1 altzari denda zen, 1 kirol-denda zen eta 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Marciac udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 216 ikaslekin.
Iñaki Irazu
Iñaki Irazu Garmendia (Asteasu, Gipuzkoa, 1954ko uztailaren 17a) gipuzkoar euskara irakaslea eta idazlea da. Bernardo Atxagaren anaia da.
Eupleridae
Eupleridae ugaztun karedun familia bat da, Carnivora ordenekoa. Lehenago Euplerinaeren barneko espezie guztiak Viverridae familian sartzen ziren eta Galidiinae azpifamiliako guztiak Herpestidaen. Madagaskarren bizi dira bakarrik eta 10 espezie ezagutzen dira.
Iñaki Irazu
2018an bere lehen lana argitaratu zuen, Errukiaren saria izenburudun poema-liburua.
Anfibologia
Anfibologia hitzaren eta esapidearen zentzu bikoitza da, ulerkera bat baino gehiago izan lezakeena. Zentzu bat baino gehiago duten hitzak edo esapideak berariaz erabiliz osatzen den irudi literarioa ere bada.
Bi esanahi dituenean disemia eta bi baino gehiago dituenean polisemia, nahiz eta, zentzu hertsian polisemia ez da beti anfibologia izaten. Txisteak egiteko ohiko baliabidea da.
Objective, Burma!
Objective, Burma! (euskaraz Helburua, Birmania!) 1945eko Raoul Walsh estatubatuar zinema zuzendariaren gerra filma bat da. Bigarren Mundu Gerrako Birmaniako kanpainian girotua dago. Bertan, Errol Flynn eta James Brown aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Bigarren Mundu Gerra, Birmaniako kanpainia. Nelson maiorra (Errol Flynn) eta bere mutilak japoniar radar bat suntsitzeko helburuz paratxutez Birmaniako ohianean eta etsaiaren lerroen atzean lurrartzen dute. Ohianean barna eta aintziren artean burutzen duten ibilbide arriskutsu eta neketsua gerlari etsai japoniarrez beteriko joko hilkorra bilakatuko da, estatubatuarren helburua misioa arrakastaz amaitu eta erreskatatuak izatea bilakatuko delarik.
NGC 4760
NGC 4760 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. Friedrich August Theodor Winneckeek aurkitu zuen n.
Frank Hornby
Hornbyren asmakizunek eta ekimenek aberats bihurtu zuten 1930eko hamarkadan, eta politikan sartu zen 1931n, Everton-eko barrutirako diputatu kontserbadore gisa hautatu zutenean. Hornbyren ondarea bere heriotzaren ondoren luze iraun du eta mundu osoko zaletuek Meccano modeloak eraikitzen eta bere jostailuen bildumak egiten jarraitzen dute. Hornbyren jaiotzaren 150. urteurrena ospatu zen Liverpoolen eta Brightonen 2013ko maiatzaren 15ean.
Diant
Diant Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Lorrena eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Diant udalerrian erroldatutako biztanleak 208 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 118 etxebizitza zeuden, 91 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 116 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 91 etxebizitza nagusietatik 82 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 67 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 43 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 145 ziren, horien artean 107 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 107 pertsona aktiboetatik 96 lanean zeuden (52 gizon eta 44 emakume) eta 11 langabezian zeuden (4 gizon eta 7 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Diant udalerrian 84 unitate fiskal zeuden, 199 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.872 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Diant udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
The Crimson Pirate
The Crimson Pirate (euskaraz Pirata Gorrimina) 1952ko Robert Siodmak alemaniar-estatubatuar zinema zuzendariaren abenturazko filma bat da. Burt Lancaster, Nick Cravat, Eva Bartok, Leslie Bradley, Torin Thatcher eta James Hayter aktoreek antzeztu zuten.
Bellville (Ohio)
Bellville Ohioko herri bat da. Richland konderrian kokatua dago. 2010ean 1,918 biztanle zituen, 7.08 kilometro koadrotan banatuta.
The Crimson Pirate
Argumentua
XVIII. mendea, Karibe itsasoa. Vallo kapitaina (Burt Lancaster), ezizenez "Kortsario Gorrimina", eta Ojo (Nick Cravat) pirata izugarriek Espainiako erregearen itsas gudarosteko ontziak eraso eta arpilatu ohi dituzte.
Charles Mingus
Charles Mingus (Nogales, Arizona, 1922ko apirilaren 22a - Cuernavaca, Mexiko, 1979ko urtarrilaren 5a) Estatu Batuetako jazz-musikagilea eta kontrabaxu-jotzailea izan zen.
1940 ondoko urteetan Lionel Hamptonen big bandarentzat musika idatzi eta jo zuen, eta 1950 ondoko urteetan Red Norvo, Stan Getz, J.J. Johnson eta beste batzuentzat. Mingusek berezko estiloa sortu zuen, musika beltzaren, tradizionalaren eta herritarraren elementuekin, eta abangoardiako jazzaren aitzindari bihurtu zen. Lan nagusiak: Pithecanthropus erectus (1956) eta Fables of Faubus (1959, Feboren fabulak).
Pedro Aranatz
Pedro Felipe Aranatz Videz (Tutera, Nafarroa, 1740ko maiatzaren 2a - Cuenca, Espainia, 1820ko irailaren 24a) nafar musikagile eta ganberako maisu bat izan zen.
Biografia
Bere ibilbidea Zaragoza hiriko Pilarreko basilikako abesbatzako haur abeslari gisa hasi zuen. Luis Serrarekin ikasi eta hura 1758an hil zenean, Bernardo Mirallesekin ikasi zuen. Behin ikasketak amaituta, ganberako maisu bezala lana bilatzeari ekin zion, hainbat alditan lanpostua ukatu zioten, beharbada erlijio gizona ez zelako. Bere lehenbiziko saiakera 1763an Santo Domingo de la Calzadan izan zen. 1765ean Madrilera zenbait bidai egin zituen, hiriburuko antzoki publikoetan jotzeko hainbat eszenakotiko tonadillak konposatuz.
1769an eta aurrez bi alditan porrot egin ondoren, bata 1766an Pilarreko basilikan eta bestea 1768an Zamoran, Cuencako katedralako ganbera maisu bilakatzea lortu zuen, bertan erretiroa hartu eta hil arte egon zen.
1773an apaiztu eta eszenatikoetako tonadillak konposatzeari laga zion, musika sakroa konposatzeari buru-belarri ekiteko. Aranatz garaiko maisu garrantzitsuenetakotzat jotzen da, katedral lanpostuetarako zenbait azterketarako azteratzaile izateko deitu zutelarik (León, 1770; Ávila, 1782; Granada, 1796 eta Murtzia en 1784). 1786an Oviedoko magisteritza postua eskaini zitzaion, baina uko egin zion.
1797an erretiroa hartu zuen, baina ganberan eta ikastetxean maisu erretiratu gisa lagunduz, 1820. urtean zendu zen arte.
Worcester (New York)
Worcester Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Otsego konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Heliogabalo
Heliogabalo edo Elagabalo (Varius Avitus Bassianus Marcus Aurelius Antoninus Heliogabalus; c. 203 - 222ko martxoaren 11) erromatar enperadorea izan zen 218tik hil zen arte. Enperadore polemikoenetako bat izan zen, Erromako erlijio tradizionalaren arbuio eta joera sexualarengatik. Oso gazte zela Elagabalus jainkoaren apaiz izan zen bere amaren familiaren herrian, Emesa. Bere benetako izena Sexto Bario Abito Basiano izan liteke. Enperadore gisa Marko Aurelio Antonio Augusto izena hartu zuen. Hil ostean deitu zuten Heliogabalo.
217an Karakala enperadorea erail zuten eta bere pretoriar prefektuak hartu zuen boterea, Marko Opelio Makrino. Karakalaren amona zen Julia Mesak matxinada arrakastatsua sortu zuen Legio III Gallica artean bere biloba zaharrena eta Karakalaren lehengusua zen Heliogabalo enperadore izendatzeko Makrinoren ordez. Makrino 2018ko ekainaren 8an garaitua izan zen Antiokiako guduan. Heliogabalok 14 urte bete berriak zituen enperadore izendatu zutenean, eta bere agintaldia sexu-eskandalu eta erlijio gatazkek markatu zuten.
Historialariek diote Heliogabalok Antzinako Erromako erlijio, ohitura eta sexu tabuen inguruko kezka izpirik ere ez zuela erakutsi. Jupiter jainko berri batekin ordezkatu zuen, Sol Invictus (Eguzki Garaiezina) edo El-Gabal izenekoa. Erromako gobernariak jainko horretako errituetan parte hartzera behartu zituen. Heliogabaloren emazteetako bat Vestaren birijina zen, eta gizonekiko harreman sexualak denbora-pasa baino zertxobait garrantzitsuagoa ziren, Heliogabalok adierazi zuen moduan, eta bere burua jauregi inperialean prostituitzen zuela esan da. Bere jarduerak Goardia Pretoriarra, Senatua eta herritar xeheak aztoratu zituen. Oposizio geroz eta handiagoarekin, 18 urte zituela erail zuten eta bere lehengusu Alexandro Severo ezarri zuten enperadore 222ko martxoaren 11n. Alexandrok beste 13 urtez aginduko zuen, hau ere erail zuten arte, III. mendeko krisialdia piztuz. Heliogabaloren aurkako erailketa plana bere amonak agindu zuen, Julia Mesa, eta Pretoriar Guardiako hainbat kide haserretuk egin zuten.
Garaikideen ikuspegitik, Heliogabalo enperadore bitxia, dekadentea eta zelotea zen. Historialari kristauek ere irudi hori areagotu zuten. Dena den, XIX. mendeko dekadentziazaleek heroitzat jo zuten Heliogabalo, eta mitoak mendeak iraun ditu, adibidez gaztelaniazko heliogábalo hitzean.
Familia eta apaiz zerbitzua
203 inguruan jaio zen Heliogabalo. Bere gurasoak Sexto Vario Martzelo eta Julia Soemias Bassiana ziren. Bere aita, hasiera batean, Ekites klasekoa zen, baina gero senatari maila eskuratu zuen. Bere amona Julia Mesa zen, Julio Avitoren alarguna eta Julia Domnaren ahizpa, Septimio Severo enperadorearen koinatua. Beste anai bat izan zuen gutxienez, izena ezagutzen ez dugun anaia nagusi bat. Bere ama, Julia Soemias, Karakala enperadorearen lehengusina zen. Bere familian Julia Avita Mamea eta Marko Julio Gessio Marziano osaba-izebak ere baziren, Alexandro Severoren gurasoak. Familiak El-Gabal eguzki-jainkoaren apaiz izateko eskubidea zuen eta Heliogabalo apaiz izendatu zuten Emesan (gaur egungo Homs), Sirian.
Elagabalus jainkoa Emesan gurtzen zen hasiera batean. Forma hau siriar jainkoaren izenaren bertsio latinizatua da. Jatorrizkoa Ilāh hag-Gabal da, Ilāh ("jainko" esateko hitz semitiko bat) eta gabal ("mendi" hitza arabieraz), hau da, "Mendiko Jainkoa". Emesan izen hori ematen zioten jainkoaren manifestazioari.
II. mendean bere gurtza Erromako Inperioan zehar hedatu zen; Woerden (Herbehereak) bezalako leku urrunetan ere aurkitu dira bere omenezko tenpluak. Jainkoa, beranduago, Erromako Eguzki jainkoarekin batu zen, Sol Indiges izenarekin errepublika garaian eta Sol Invictus izenarekin III. mendean. Grezieraz jainkoaren izena Helios zenez, "Heliogabalus" izena bi hitzen nahasketa hibrido bat zen.
Boterera iristea
Makrino enperadore bilakatu zenean, Karakalaren familia erbesteratu zuen. Heliogabalo gaztea, ama, izeba eta amona Siriara joan ziren. Hortik, enperadorearen kontrako konspirazioa antolatzeari ekin zioten, bere lekuan hamalau urteko Heliogabalo jartzeko.
Julia Mesak, Karakalaren izebak, Legio III Gallica-ren borondatea erosi zuen. Legio honek, orduan, Heliogabalo aldarrikatu zuen enperadore.
Makrinok Heliogabalo salatu zuen Senatuaren aurrean. Kontsulek eta goi-mailako gobernariek Heliogabalo eta Julia Mesari gerra adierazi zieten. Makrinok, halere, porrota jaso zuen bi armaden arteko borrokaren ostean, haren legio batek desertatu zuelako. Makrinok, mozorroturik, ihes egin ahal izan zuen, baina Erromarako bidean, atzeman eta hil zuten.
Heliogabalok tituluak hartu zituen Senatuaren baiezkoa jaso gabe. Honela II. mendeko jokabide tradizionala apurtu zuen. Edonola ere, senatariei bizitza barkatu zien. Baldintza horretan Heliogabalo onartu zuten eta Karakala zein Julia Domna jainko izendatu zituzten.
Enperadore (218-222)
Heliogabalok aginteko lehen hilabeteak Nikomedia hirian eman zituen. Hor, bere erlijioa zela eta, lehen arazoak sortu ziren erromatar hiritarren artean. Enperadorea ekialdeko apaiza zela ohitzeko, Julia Mesak Heliogabalo apaizaren arropetan agertzen zen oihal bat bidali zuen Senatu Etxean jar zedin.
Julia Mesa eta Julia Soemiasekiko harreman estua zen hasiera batean. Emakume horiek, enperadorearen amona eta ama hurrenez hurren, Senatuan sartzen lehen emakumeak izan ziren. Heliogabaloren gaineko influentzia indartzen saiatu arren, enperadoreak gero eta independenteago jokatzen zuen. Berehala kontrolaezina bihurtu zen.
Erlijioaren inguruko eztabaida
Septimio Severoren garaietatik, eguzkiaren gurtza Inperioan zehar hedatu zen. Heliogabalok gurtza horretan oinarritu zuen El-Gabal jainkoaren jaurespena, Deus Sol Invictus (Eguzki Garaiezina Jainkoa) berrizendatu baitzuen. Jupiterren gainean kokatuta, Astarte, Minerva, Urania edo hiruren arteko nahasmena eman zion emazte.
Eskandalua areagotu zen Vestaren birjina batekin, Aquilia Severa izenekoarekin, ezkondu zenean. Heliogabalok aldarrikatu zuen euren seme-alabak jainko gisa izanen zituztela. El-Gabalen omenezko tenplua Palatino Muinoan eraiki zuen. Senatarien aurrean, Heliogabalok tenplu horretan dantzatzen zuen udako solstizioan. Ospakizun handia bihurtu zen janari-banaketa erraldoiei esker.
Sexuaren inguruko eztabaida
Heliogabaloren sexu-joerari buruzko eztabaida gatazkatsua da, batez ere iturri gehienak ez direlako fidagarri edo salaketa egiten dutenak direlako. Heliogabalo bost aldiz ezkondu eta bereizi zen, eta hiru emakumeren izenak ezagutzen ditugu. Bere lehenengo emaztea Julia Kornelia Paula izan zen ; bigarrena Julia Akilia Sebera Vestaren birjina.
Urte baten buruan Julia Akilia Sebera utzi eta Ania Aurelia Faustinarekin ezkondu zen, Marko Aurelioren ondorengo bat eta berriki exekutatu zuen gizon baten alarguna. Urtea amaitu aurretik, hala ere, bere bigarren emazte Seberarengana itzuli zen. Kasio Dioren arabera bere harremanik egonkorrena bere koadrigako gidariarekin izan zen, Hierokles izeneko Kariako esklabu ile-hori bat; Heliogabalok bere senarra zela esaten zuen.