Tornio
Historia
XVIII. mende erdialdean, Iparraldeko Gerra Handiaren ondorioz merkataritza geldituko zen beldurrez, torniotarrek ontzigintza industriari ekin zioten. Baita ongi egin ere, euren amesgaiztoak egi bihurtu baitziren; gerran, errusiarrek hiria menperatu eta dena suntsitu zuten 1715. urtean. Nahiz eta suntsiketa horretan portua ez zen guztiz hondatu, sedimentuen mugimenduak eragindako 1762. urteko suak, portua guztiz birrindu zuen. Ontzigintzarekin lortutako irabaziak behintzat, portu berri eta handiago bat eraikitzeko balio izan zuen; azpiegitura hau eraiki zenean 1766ean, hiriak atzerrian merkataritza egiteko baimena lortu zuen eta merkatal-eremua handitzearekin batera, Kemira beldurturik ihes egindako biztanleak berreskuratzea lortu zuen. XVIII. mendean, Finlandiaren kontrola izateko Suediar eta Errusiar Inperioen arteko guduak izan ziren Finlandia eta Europa osoan; azkenean, 1808–09 bitarteko Finlandiako Gerran, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen, finlandiar nazionalismoaren laguntzaz. Suedia eta Finlandiako Dukerri Handiaren arteko muga orduan, Tornionjoki ibaian jarri zen eta Tornio Dukerriko hiri bihurtu zen. Suediarrek eman eta baimendutako merkataritza eskubide eta ibilbideak ezerezean gelditu ziren eta bertako ekonomiak hondoa jo zuen. Torniotar gehienak muga igaro eta hiritik 500 metrora dagoen lur zati suediarrean hiri berri bat sortu zuten, Haparanda. Hala ere, Tornio mugako herria zenez, errusiarrek goarnizio-hiritzat hartu zuten. 1854. urtean, Krimeako Gerran, soldadu britainiarrek hiria denboraldi batez okuatu zuten. Dena den, ez zuten bertako ekonomia hondoratu Oulu edo Botniako kostaldean dauden hiri askorekin egin zuten bezala; Krimeako Gerrak Tornio aberastu egin zuen britainiar eta frantziarrek Baltikoan ezarri zuten itsas blokeoari esker. Honela, lurreko merkataritza indartu egin zen eta Tornio mugako ezinbesteko hiri bilakatu zen. XIX. mende amaieran industria hazi egin zen hirian; Ipar Lappiko basogintzari esker lurrunezko zerrategiak ireki ziren bertan, 1873ean Lapin Kulta garagardo enpresa sortu zen eta 1903an esaterako, hirira Laurila–Kelloselkä eta Ouluko trenbideak iritsi ziren. Blokea amaitutakoan, Kemi-Tornio ardatza Ipar Finlandiako motore ekonomikoa bilakatu zen. XX. mende hasieran, Errusian zebilen giro nahasiari probetxu atera nahian, finlandiarrek independentzia aldarrikatu zuten 1917an Gerra Zibilaren bitartez. Aipatzekoa da Tornio, Kemi eta Oulu hiriekin batera, Armada Gorriak eta SESBek kontrolatzen zuten Finlandia iparralde, ekialde eta mendebaldeko zati bakarra izan zela. Kontuan izatekoa da industrian lan egiten zuten langileek osatzen zutela biztanleriaren ehuneko altuena. Dena den, Finlandia herrialde subiranoa bihurtu zen, baina hau Tornioren kalterako izan zen; Petsamoko nikel-meatzeei esker, Rovaniemi aukeratu zuten Lappi probintzia sortuberriko merkatal-gune nagusi eta iparrera zihoazen azpiegitura guztiak hiriburu berrira iristen hasi ziren. Armada Zuriak ez zuen Finlandia osoa kontrolatzea lortu 1918ko otsailaren 6ra arte, Tornioko bataila irabazi zuten arte. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian, Alemania naziarekin bat egin zuen SESB bere lurraldetik urruntzeko. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak hirian egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten. Hainbat guden ondoren (Neguko Gerra, Jarraipenaren Gerra), Finlandiak SESBekin bake-akordio bat sinatu zuen, eta horrek, alemaniarrak Finlandiar lurretatik botatzea eskatzen zuen. Finlandiak orduan, naziak jazartzeari ekin zion. Hauek, bizilagun den Norvegiara, euren herrialde satelitera, alde egitea pentsatu zuten, baina ihes egin baino lehen, Lappi osoa suntsitzeko agindua eman zuen Lothar Rendulic ofizialak. Laponiako Gerra hasi zen eta torniotarrak Suediara jo behar izan zuten. Finlandiarrak Tornioko portuan lehorreratu ziren eta bertan izan zen Gerra osoko bataila odoltsuena, Tornioko bataila ezizenez ezaguna. 1944eko urri hasierako bataila honetan, bi mila soldadu alemaniar eta finlandiar hil ziren eta Tornio errauts-hiri bihurtu zen. Alemaniarrak eta hiriak galtzaile nagusiak izan zen, baina finlandiarren garaipenak behintzat, hirien berreraiketa arindu zuen. Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki, izugarrizko hazkuntza izan zuen, eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin.