cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Merkurio (planeta)
Eremu magnetikoa eta magnetosfera
Merkurioren eremu magnetikoa nahikoa indartsua da eguzki-haizea ingurura eramateko, magnetosfera bat sortuz. Planetaren magnetosfera, txikia izanda ere Lurrarekin alderatuta, nahikoa da ere eguzki-haizeak dakarren plasma biltzeko. Honek planetaren gainazala higatzen laguntzen du. Mariner 10ek egindako behaketek energia-baxuko plasma hau aurkitu zuen planetaren alde iluneko magnetosferan. Partikula energetikoak planetaren isatsean geratzen dira, magnetosferaren dinamika sortuz.
MESSENGERren bigarren hegaldian, 2008ko urriaren 6an, aurkitu zuen eremu magnetiko hau oso ezegonkorra izan daitekeela. Espazio-ontziak tornado magnetikoak aurkitu zituen, eremu magnetikoaren mugimenduak kanpoko eremuarekin lotzen. Turbulentzia horiek 800 kilometroko zabalera zuten, planetaren erradioaren herena.
Orbita eta errotazioa
Merkurioren orbita planeta guztien artean eszentrikoena da. Bere eszentrikotasuna 0,21 da, Eguzkiaren gertuen dagoen unean 46.000.000 kilometrora dago eta urrunen dagoenean 70.000.000 kilometrora. Lurreko 87,969 egun behar ditu orbita bat betetzeko. Eskuman dagoen diagramak eszentrikotasun horren eragina erakusten du, ardatzerdi handi bera duen zirkulu baten orbitarekin alderatuta. Keplerren legeen adierazten duten bezala, Merkurioren abiadura handiagoa da periheliotik gertu dagoenean; diagraman bost egunean behin egiten duen bidea adierazten da. Diagraman ere Merkurioren tamaina aldakorra da Eguzkiarekiko duen distantziaren arabera. Eguzkiarekiko duen distantzia honek itsasaldi oso handiak sortzen ditu Merkurioren gainazaleko arroketan, Lurrean Ilargiak eragiten dituenak baino 17 aldiz indartsuagoak. Gainera, 3:2 orbita erresonantzia du planetaren errotazioarekin, tenperaturaren aldaketa handiak eraginez. Erresonantziaren ondorioz Merkurioko egun batek bi urte irauten ditu, Lurreko 176 egun inguru.
Merkurioren makurdura axiala ia zero da, neurtutako daturik zehatzena 0,027 gradukoa da. Jupiter da ondoren dagoen planeta makurdura axialik txikienarekin, 3,1 gradu (Lurrak 23,43685ºko makurdura du). Honek esan nahi du Merkurioko poloetan dagoen behatzaile batentzat Eguzkia ez dela inoiz ateratzen ortzi-muga baino 2,1 arku minutu baino gorago.
Orbitaren erresonantzia
Urte luzez pentsatu zen Merkurio Eguzkiarekin sinkronikoki biratzen zuela, Ilargiak Lurrarekin egiten duen bezala. Horren ondorioz, Eguzkiari beti aurpegi bera erakusten ziola uste zen. Radar bidezko behaketen ondorioz 1965an demostratu zen orbitaren erresonantzia 3:2koa zela, hiru aldiz biratzen bere buruaren gainean Eguzkiarekiko egiten dituen bi birako. Merkurioren orbita hain da eszentrikoa ezen erresonantzia hori egonkorra bilakatzen den perihelioan, eguzkiaren itsasaldia indartsuagoa denean eta Eguzkia zeruan ia-geldi mantentzen. 3:2 erresonantzia arraro hori egonkortua dago orbita oso eszentrikoa delako, Merkurioren masa distribuzioan dipolo bat sortuz. Orbita zirkularra baldin bada, erresonantzia posible bakarra 1:1 da, Lurra-Ilargia bezala.
Simulazio ezberdinak eginez proposatu da Merkurioren eszentrikotasuna kaotikoki aldatzen dela ia zero izatetik (zirkularra) 0,45 arte milioika urtetako ziklotan, beste planeten perturbazioa dela eta. Eszentrikotasun altuko aro batean 3:2 orbita erresonantzia sortuko litzateke, modu honetan. Hala ere, beste simulazio zehatzago batzuen arabera Merkurioren erresonantzia 3:2 izan da hasieratik, bere historiako lehenengo 20 milioi urtetan Eguzkiaren orbitan sartu zenetik. Simulazioek ere erakusten dute erresonantzia sekular orbital batek perihelioan elkarrekintza izan dezakeela Jupiterrekin, Merkurioren eszentrikotasuna handituz. %1eko aukera egongo litzateke Artizarrarekin talka egiteko hurrengo 5.000 milioi urtetan.
Eguzkiaren mugimendu erlatiboa Merkurion
Eguzkiaren eta Merkurioren arteko mugimenduak dituen berezitasunak direla eta, Eguzkiak mugimendu erlatibo berezia egiten du. Perihelioan abiadura handitzen duenez planetak Eguzkiak momentu batean aurretik izandako mugimenduaren kontrakoa egiten du. Adibidez, puntu batzuetan, Eguzkia atera eta gero, gelditu eta berriro sartzen da, handik denbora gutxira berriro ateraz. Beste puntu batzuetan Eguzkiak zenita pasa ostean, berriro itzultzen da atzera, zenitetik berriro pasaz, eta handik denbora batera berriro igarotzen da zenitetik ilunabarrerako bidea hartu arte. Logika berdina jarraituz, Eguzkia bi aldiz jartzen den lekuak ere badaude.
Merkurioren prezesioa
1859an Urbain Le Verrier matematikari eta astronomo frantsesak Merkurioren orbitaren prezesio arina nabaritu zuen. Eguzkiaren inguruan egiten zuen orbita arina ezin zen azaldu mekanika newtondarra erabilita, ezta beste planeten eraginaren ondorioz. Proposatu zituen hainbat soluzioen artean, beste barne planeta bat edo planetoide txikiak egotea zegoen, perturbazio hori azaldu ahal izateko. Neptunok Uranoren gainean eragiten zituen perturbazioen bidez aurkitu zen, eta horregatik Vulcano izeneko planeta proposatu zuten, nahiz eta ez zen inoiz aurkitu.
Distira
Merkurioren itxurazko magnitudea aldakorra da: -2,48 da momenturik gorenean, Sirius baino distiratsuago, eta +7,25 behe-konjuntzioan dagoena, begiarekin ikusteko ahulegia. Batez-besteko itxurazko magnitudea 0,23 da, eta desbideratze estandarra 1,78, handiena planeten artean. Merkurio behatzea zaila da, Eguzkitik gertuegi baitago, eta Eguzkiaren distiran artean galtzen da denbora luzean. Goizeko lehen orduan edo ilunabarrean baino ezin da behatu. Eguzki-eklipse bat dagoenean ikus daitekeen izar eta planetetako bat da.
Ilargiak eta Artizarrak bezala, Merkuriok faseak ditu Lurretik ikusita. "Berria" da behe-konjuntzioan eta "betea" goi-konjuntzioan. Planeta ikusezin egiten da Lurretik bi momentu horietan, batean Eguzkiaren aurretik dagoelako, eta bestean bere atzetik, ez bada fase berrian Eguzkiaren trantsitu batean ikusten. Teknikoki, Lurretik ikusita unerik distiratsuena "betea" dagoenean da. Merkurio Lurretik urrunen dagoen momentua hori bada ere, alde argitu gehiago izateak oposizioan dagoenean baino distantzia konpentsatzen du. Artizarraren kasuan kontrakoa gertatzen da, distiratsuagoa da "ilgoran" dagoenean, Lurretik askoz gertuago dagoelako "ia-betea" dagoenean baino.
Hala ere, Merkurioren ikuspenik distiratsuena (fase osoa) ia ezinezkoa da ikustea modu praktiko batean, Eguzkiarengandik gertuegi dagoelako. Merkurio hobeto ikusten da bere lehen eta azken laurdenean, nahiz eta fase horiek ez diren hain distiratsuak. Fase horiek Eguzkiaren ekialde edo hegoaldean elongazio altuagoan gertatzen dira. Merkurio, Eguzkitik 17,9º bereizten da perihelioan eta 27,8º afelioan. Mendebaldeko elongazioa handiena denean, Merkurio Eguzkia agertu baino lehen ikusten da ostertzean, eta ekialdeko elongazioan Eguzkia sartu eta gero desagertzen da zerutik.
Behatzeko gomendioak
Merkurio errazagoa da ikusten tropiko eta azpi-tropikoetatik latitude altuetatik baino. Behe latitudetatik ikusia, urte sasoi eta ordu egokian, ekliptika horizontearekin intersekzioa du angelu altuan. Merkurio 10º egoten da ortzi-mugaren gainetik planeta Eguzkiaren gainean agertzen denean (hau da, orbita bertikala dela ematen du) eta bere Eguzkiaren elongazioa altuena denean (28º) eta Eguzkia sartu denetik denbora bat pasa denean eta, beraz, zerua ilun dagoenean. 10º da Merkurio zeru ilun batean ikus daitekeen altuera maximoa.
Latitude ertainetan, Merkurio ikusteko aukera gehiago daude Hego hemisferiotik Ipar hemisferiotik baino. Honen arrazoia da Merkurioren mendebaldeko elongazio maximoa udazkenaren hasieran ematen dela Hego hemisferioan, bere ekialdeko elongazio maximoa Hego hemisferioaren neguaren amaieran gertatzen den bitartean. Bi kasuetan, planetaren orbitak horizontea zeharkatzen duen angelua maximoa da, hainbat orduz ikusteko aukera emanez, Argentina eta Hego Afrika bezalako lekuetatik.
Eguzkiaren norabidean ez begiratzeko kontu handiz, Merkurio teleskopio batekin ikus daiteke egun-argiz ere, kondizioak argiak baldin badira. Planeta aurkitzea erraza da, eta ilunabarrera itxoin beharrik ez dago ekliptikatik altuera gutxi duen garaietan (adibidez, udazkeneko arratsaldetan).
Merkuriok 0,15 birako aldea du urtero, eta horregatik zazpi urtean behin ia gertakari berdinak ematen dira, baina zazpi egun lehenago.
Antzinaroko astronomoak
Merkurioren lehen behaketa ezagun idatzia MUL.APIN taulatan agertzen da. Behaketa horiek asiriar astronomoek egin zituzten, K.a. XIV. mendean. Merkurio izendatzeko MUL.APINen erabiltzen den izena  da, "planeta saltaria". Babiloniar idazkiek Merkurioren inguruan hitz egiten zuten K.a. 1. milurtekoan. Babilonian Nabu (𒀭𒀝) deitzen zuten, euren mitologian jainkoen mezularia.
Antzinako Grezian planetak bi izen zituen, Στίλβων (Stilbon, "Distiratsua") eta Ἑρμάων (Hermaon) edo Ἑρμής (Hermes). Izen hori oraindik jasotzen da grezieraz, Ερμής (Ermis). Antzinako Erroman planetari Hermesen baliokidea den jainkoaren izena eman zioten, Merkurio, jainkoen mezularia, beste planetak baino azkarrago mugitzen delako zeruan. Merkurioren sinbolo astronomikoa Hermesen kaduzeoaren ikur estilizatua da.
Antzinako Txinan Merkurio "Orduaren Izarra" izenarekin ezagutzen zen (Chen-xing 辰星). Uraren fasean iparraldeko norantzarekin lotzen zen metafisikaren Bost Faseetan. Gaur egungo Txina, Korea, Japonia eta Vietnamen "uraren izarra" izena darama (水星), Txinako kulturako bost elementuetan oinarrituta. Hinduismoan Budha izena erabiltzen zen Merkuriorentzat, eta jainko honek asteazkena zuzentzen zuela uste zuten. Germaniar paganismoko Odin jainkoa Merkuriorekin eta asteazkenarekin lotua zegoen ere. Maien zibilizazioak Merkurio hontz bat zen (edo baliteke lau izatea; bi goizeko itxurarako eta beste bi gaueko itxurarako) azpi-mundurako mezulari papera jokatzen zuena.
Mundu islamikoko Erdi Aroko astronomian Az-Zarqali astronomo andalustar astronomoak Merkurioren orbita berezia zela ikusi zuen, eta arrautza baten antza zuela esna zuen, nahiz eta pentsamendu honek gero ez izan garapenik bere kalkulu astronomikoetan. XII. mendean Ibn Bajjahk "bi planeta puntu beltz gisa Eguzkiaren aurpegian" ikusi zituen, beranduago Merkurio edo/eta Artizarraren trantsitu gisa deskribatu zuena Maraghako Qotb al-Din Shirazi astronomoak XIII. mendean. Beranduago, Erdi Aroko ikustaldi guzti horiek eguzki-orbanak zirela pentsatu zen.
Indian Keralako Nilakantha Somayaji astronomoak XV. mendean eredu heliozentriko partzial bat garatu zuen, Merkurio Eguzkiaren inguruan orbita egiten zuena. Bere ereduan Eguzkiak Lurra orbitatzen zuen, Tycho Brahek XVI. mendearen amaieran proposatu zuen bezala.
Ikerketa teleskopikoa Lurretik
Galileo Galileik XVII. mendearen hasieran egin zituen Merkurioren lehen behaketak teleskopio bat erabilita. Faseak ikusi zituen Artizarra ikusi zuenean, baina bere teleskopioa ez zen nahikoa indartsua Merkurioren faseak ikusteko. 1631an Pierre Gassendik lehen trantsitua ikusi zuen teleskopio bat erabilita, Johannes Keplerrek aurre ikusitako trantsitua ikusi zuenean. 1639an Giovanni Zupik teleskopio bat erabili zuen lehen aldiz Artizarrak zituen faseak Merkurion ere zeudela aurkitzeko. Honek argi eta garbi utzi zuen Eguzkiaren inguruan orbitatzen duela.
Astronomian oso ez-ohikoa den gertakari bat planeta bat beste baten atzetik pasatzea da Lurretik ikusia, ezkutaketa deitzen den fenomenoa. Merkurio eta Artizarra mende batzuetan behin ezkutatzen dira, eta 1737ko maiatzaren 28a da, orain arte, ikusi den bakarra. John Bevisek Greenwicheko Errege Behatokitik ikusi zuen. Hurrengoa 2133ko abenduaren 3an izango da.
Merkurioren behaketak zailtasun gehigarri batzuk ditu, eta horregatik beste planetak baino ezezagunagoa da. 1800an Johann Schröterrek gainazaleko elementuen behaketak ikusi zituen, eta 20 kilometroko altuera zuten mendiak zeudela esan zuen. Friedrich Besselk Schröterren marrazkiak erabili zituen errotazio periodoa kalkulatzeko, eta guztiz oker 24 ordukoa zela esan zuen, 70ºko okerdura axialarekin. 1880an Giovanni Schiaparellik planetaren mapa zehatzagoa egin zuen, eta proposatu zuen biraketa periodoa 88 egunekoa zela, periodo orbitala bezala, marea-lokarria zela eta. Fenomeno hau errotazio sinkroniko gisa ezagutzen da. Merkurioren gainazala kartografiatzeko lana Eugenios Antoniadik jarraitu zuen, 1934an mapak eta behaketak liburu batean bildu zituena. Merkurioko geografiako elementu askok, batez ere albedo ezberdintasunagatik bereizten direnak, Antoniadiren mapan duten lehen izendapena.
1962an Vladimir Kotelnikovek zuzendutako SESBeko Zientzien Akademiako taldeak radarrarekin aztertu zuen, lehen aldiz, Merkurio. Radar obserbazioen ildo luze bati hasiera eman zioten. Hiru urte beranduago, Gordon Pettengillek eta R. Dycek egindako radar obserbazioen bidez 300 metroko Areciboko irrati-teleskopioa erabilita, planetaren errotazio periodoa 59 egunekoa zela demostratu zuten. Merkurioren errotazioa sinkronikoa zela oso teoria orokortua zen, eta horregatik ezustekoa izan zen irrati-teleskopio bidez lortutako emaitza. Merkuriok marea-lokarria baldin bazuen, bere aurpegi iluna oso hotza izango zen, baina irrati bidezko ikerketek uste baino beroagoa zela iragarri zuten. Astronomoek ez zuten bertan behera utzi nahi errotazio sinkronikoaren ideia, eta mekanismo alternatiboak proposatu zituzten, adibidez beroa garraiatzen zituzten haize bortitzak, euren behaketak azaldu nahian.
Giuseppe Colombo italiar astronomoak ikusi zuen Merkurioren errotazio balioa gutxi gorabehera orbita periodoaren bi heren zela, eta proposatu zuen planetaren orbita eta errotazioa lotuta zeudela baina 3:2 erresonantziarekin, eta ez 1:1 erresonantziarekin. Mariner 10 zundak ikuspegi hau baieztatu zuen. Schiaparelli eta Antoniadik egindako mapak ez ziren, beraz, "okerrak". Baina, ikusi zituzten ezaugarriak ez zeuden bertan orbita bakoitzean, baizik eta bi orbitaz behin. Tartean zegoena ez zuten ondo ikusi, Eguzkitik gertuegi zegoelako eta geometria orbitala ez zelako egokia behaketa horietarako.
Lurrean oinarritutako behaketa optikoek ezin zuten askoz gehiago argitu Merkuriori buruz, baina irrati-astronomian, interferometria eta mikrouhinak erabiltzen gainazaleko geruzen eta hainbat metroko sakonerako ezaugarri fisiko eta kimikoak zehazteko gaitasuna zuten, uhin-luzera horietan eguzkiaren erradiazioa kentzen baita. 2000. urtean Mount Wilson behatokian dagoen Hale teleskopioarekin erresoluzio handiko irudiak lortu ziren. Mariner 10ek behatu ezin izan zituen eremuen lehenengo irudiak eskuratu zituen, bertako geografiako ezaugarriak erakutsiz. Areciboko irrati-teleskopioak planetaren atal gehienak kartografiatu ditu jada, 5 kilometroko erresoluzioarekin, baita poloetan dagoen izotza ere.
Esplorazioa zundekin
Merkurio Lurretik behatzeak arazo tekniko nabarmenak ditu, Eguzkitik oso gertu orbitatzen baitu. Merkuriora lotuko den espazio-ontzi batek 91 milioi kilometroko bidaia egin behar du, Eguzkiaren grabitazio eremuan sartuz. Merkuriok 48 km/s-ko abiadura orbitala du, Lurrarena 30 km/s-koa den bitartean. Horregatik, espazio-ontzi batek abiaduran aldaketa handia behar du (delta-v) Merkurioren orbitan dagoen Hohmann transferentzia orbita batean sartzeko, beste edozein planetaren delta-v-rekin alderatuz.
Eguzkiaren putzu potentzialean sartzeagatik askatzen den energia potentziala energia zinetikoan bilakatzen da; beste delta-v handi bat behar da Merkurioren inguruan azkar pasatzea baino zerbait gehiago nahi bada. Merkurioren gainazalean jartzeko suzirien motorren indarra baino ezin da erabili. Atmosferarik ez duenez, ezin da airea erabili ezer ere gelditzeko. Merkuriorako bidaia batek erregai gehiago behar du Eguzki-sistematik guztiz ateratzeko behar dena baino. Horregatik, bi espazio-ontzi baino ez dira gerturatu, orain arte, Merkuriora. Proposaturiko beste soluzio bat Merkuriorekin sinkronikoa den orbita batean geratzeko eguzki-bela bat erabiltzea izango litzateke.
Mariner 10
Merkuriora hurbildu zen lehen espazio-ontzia Mariner 10 izan zen. 1973an jaurtia, Artizarraren grabitatea erabili zuen abiadura orbitala doitzeko horrela Merkuriora hurbildu ahal izateko 1974 eta 1975 urteetan. NASAren lehen zunda izan zen beste planeta baten grabitazioa erabiltzen orbitan jartzeko, eta lehenengoa ere bi planeta bisitatu zituena. Zunda honek hiru gerturatze egin zituen, hurbilena 327 km-ko altuerara besterik ez. Zoritxarrez, hurbilketa guztietan planetaren eremu berdina zegoen argituta, eta gainazalaren % 45a bakarrik aztertu ahal izan zen. Mariner 10 ontziak azalean tenperaturak ere neurtu zituen eta magnetosferaren existentzia baieztatu zuen.
MESSENGER
2004ko abuztuaren 3an NASAk MESSENGER zunda bidali zuen (MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry, and Ranging). 2005eko abuztuan Lurraren inguruan lehen orbita egin zuen, Artizarraren inguruan 2006ko urrian, eta 2007ko ekainean Merkurioren orbitara iristeko norabide egokian jarri zen. 2008ko urtarrilaren 14an lehen aldiz pasa zen Merkuriotik gertu, bigarren aldiz 2008ko urriaren 6an eta hirugarrenez 2009ko irailaren 29an. Mariner 10ek ikusi ez zuen hemisferioaren atal gehienen argazkiak egin ziren hurbilketa hauetan. Zundak arrakastaz lortu zuen planetaren inguruan orbita eliptiko bat eskuratzea, 2011ko martxoaren 18an. 2011ko martxoaren 29an lehen irudiak lortu ziren orbitatik. Urtebeteko kartografia misioa amaituta, beste urtebeteko misioa luzatu zen, 2013ra arte. MESSENGERrek 2012ko eguzki-maximo bat ere behatu zuen.
Misioaren helburua sei galderei erantzutea zen: Merkurioren dentsitate altua, bere historia geologikoa, bere eremu-magnetikoaren jatorria, bere nukleoaren egitura, poloetan izotza dagoen edo ez, eta bere atmosferaren jatorria. Honetarako, Mariner 10ek zituenak baino erresoluzio altuagoko irudigintza aparatuak zeramatzan, espektrometroak elementuen ugaritasuna egoki neurtzeko, magnetometroak eta partikula kargadunen abiadura neurtzeko tresnak. Zundaren abiadura orbitalaren aldaketak neurtzea planetaren barneko egitura zehazteko erabili ziren. MESSENGERrek azken maniobra 2015eko apirilaren 24an egin zuen, eta Merkurioren aurka talka egin zuen 2015eko apirilaren 30ean. Zundaren talkak eragindako kraterrak 16 metro inguru dituela kalkulatu da.
BepiColombo
Europako Espazio Agentziak eta Japoniako Espazio Agentziak BepiColombo izeneko misio bateratua egingo du, bi zundekin Merkurio orbitatuz: batak planeta kartografiatu du, besteak magnetosfera ikertzen duen bitartean. 2018an jaurtitzea espero da, eta 2025erako Merkuriora iristea. Magnetometroa duen zundak orbita eliptikoa izango du eta mapa egingo duenak suziriak erabiliko ditu orbita zirkularra izateko. Bi zundek Lurreko urtebeteko iraupena izango dute. Espektrometroak, infragorria, ultramorea, X-izpiak eta gamma izpiak aztertzeko gaitasuna duten kamerak eramango dira.
Musika
Gustav Holst musikagileak 1914 eta 1916 artean Planetak izeneko suitea sortu zuen. Astrologiari lotutako kontzeptuekin, planetek psikean duten eraginari buruz pentsatu zuen idazterakoan. Lehen mugimendua Marteri eskaini zion, bigarrena Artizarrari eta hirugarrena Merkuriori, hegodun mezularia azpitituluarekin.
Literatura eta zientzia-fikzioa
Beste planeta askok bezala, Merkuriok izan du bere lekua zientzia-fikzioan. 1889an Giovanni Schiaparellik planetak Eguzkiari beti aurpegi bera ematen ziola proposatu zuenean, hainbat teoria eratu ziren, fikziozko lanetan agertzen direnak. Lan horietan metal-urtuzko putzuak daude "alde distiratsuan" eta beti izoztua dagoen "alde-ilun" bat; tartean, ilunabar edo egunsentian etengabe dagoen gerriko bat legoke. 1965an kontzeptu hau bertan behera geratu zenean, fikzioa ere aldatu zen. Horregatik, "Merkurio zahar" eta "Merkurio berri" baten inguruan hitz egiten da zientzia-fikzioan. Merkuriori buruzko lan askotan autokrazia aipatzen da gobernu gisa.
Merkuriori buruzko lehen fikzio lana Athanasius Kircher apaizak egin zuen 1656an, Itinerarium Exstaticum eleberrian. Emanuel Swedenborgen The Earths in Our solar System (1758) lanean ere planetaren inguruko bira bat ematen da. 1750ean Le Chevalier de Béthunek Relationdu Monde de Mercure idatzi zuen, planetari buruz zehazki hitz egiten zuen lehen eleberria. "Merkurio zaharrari" buruzko eleberrien artean, Ray Cummingsen Tama of the Light Country (1930), Tama, Princess of Mercury (1931) eta Aerita of the Light Country (1941) daude. Leigh Brackettek 1940ko hamarkadan egindako hainbat ipuin labur ("The Demons of Darkside" (1941), "A World Is Born" (1941), "Cube from Space" (1942), eta "Shannach – the Last" (1952)) "ilunabar zonaldea" duen Merkurio batean kokaturik daude. Isaac Asimovek ere hainbat eleberri idatzi zituen "Merkurio zaharrean" kokatuta, Runaround, The Dying Night edo Lucky Starr and the Big Sun of Mercury gisa. Arthur C. Clarkek ere Islands in the Sky eleberria idatzi zuen 1952an, Merkurioren hemisferio hotzean bizi den izaki arraro bat aipatuz. Hugh Waltersen Mission to Mercuryn ere planetaren alde hotzean erreskatatu behar diren protagonistak daude.
"Merkurio Berriaren" lehen agerpena Arthur C. Clarkeren Rendezvous with Rama izango litzateke, 1973an idatzia. Metalaren meatzaritza egiten duen gobernu batek agintzen du Merkurion. Kim Stanley Robinsonen eleberri eta istorio laburretan, batez ere The Memory of Whiteness (1985), Mercurial eta 2312 Merkurion Terminator izeneko hiri bat dago, artista eta musikariz betea; hiri osoa mugitzen da Ekuatorean zehar, beti Eguzkia altuera baxuan edukitzeko.
Zinema eta telebista
Telebistan ere agertu da, adibidez Star Trek: Voyagerren The Adventures of Capitain Proton atalean, Futurama edo Sailor Moon marrazki bizidunetan.
Sainte-Marie (Ardenak)
Sainte-Marie Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Enaizpuru
Enaizpuru edo Endaizburu Hernioko mazizoari iparrekialdetik eusten dioten mendietako bat da. Punturik altuenean 733 m-ko altitudea du. Gailurrean bi muino bereizten dira, bata bestetik 100 bat metrora, apenas gora-beherarik gabeko lepo batez lotuak. Bata, hegomendebaldekoa, larre eremu zabal batez osatuta dago eta irekia da (-2.13262756, 43.1711970, 731 m.), ikusmira zabalekoa; bestea, iparrekialdekoa, kareharrizko eremu zakar batek osatzen du eta basoak eta sasiak estaltzen dute (43.171983 N, -2.131616 E, 733 m).
Enaizpururen iparrekialdeko harkaitzetan du iturburua izen bereko errekastoak: Aranguren errekaren adarretako bat.
Enaizpururen azpialdean Itxuraingo tumulua eta larreak daude. Inguru horretan Alkizako udala eta herriko hainbat ganaduzale trantsizio-larreak berreskuratzeko interbentzio bat egiten ari dira 2016tik aurrera Fagus-Alkiza proiektuaren baitan.
Sainte-Marie (Ardenak)
Biztanleria
2007an Sainte-Marie udalerrian erroldatutako biztanleak 74 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 7 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 14 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 7 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 30 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 5 hutsik zeuden. 33 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 30 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren eta 4 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 4 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 22 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 47 ziren, horien artean 35 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 35 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (18 gizon eta 15 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 12 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Madalena baseliza (Azpeitia)
Madalena Azpeitian dagoen baseliza da, Madalena auzoan kokatua. Bertako erietxea bizi izan zen San Inazio 1535ean eta bertan irakasten zien herritarrei kristau ikasbidea.
2006ko otsailaren 28an, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Ezaugarriak
Ermita oinplano laukizuzeneko eraikina da, bi isuriko estalkikoa; goihabea, berriz, fatxada nagusiarekiko paraleloa eta agerian dagoen bakarra da. Gaur egun, lau solairuko bi eraikuntza hutsen mehelinen artean dago; ziur aski bizitegiak eta XIX. mendearen amaierakoak edo zaharragoak.
Ermita habearte batean antolatzen da, neurri txikiko solairu angeluzuzen batean. Habearte horren gainean, "ele" itxurako goiko solairu bat iraultzen da, habeartearen inguruan, ataripe gaineko goi-koru gisa. Habeartea osatzen duten hiru tarteak, gainera, egokitasuna dute ermitaren antolaerarekin: lehenengo tartea aldareari dagokio –buru laukoa da, eta mehelin-lana egiten du–; tarte horren alde batetik, sakristiara sartzen da; erdiko tarteak, berriz, ermitarako sarrera ematen du (sarrera hori albokoa eta bakarra da, hau da, ermitara alde batetik sartu behar da, eta hori da sartzeko modua), eta azken tartea koruaren alde laburrari dagokio, habeartearen gainean irauliriko bitarteko mailari; tarte horrek, gainera, bi maila horiek komunikatzen dituen eskailerak dauzka.
Lehenengo bi tarteak ganga aski lautuez estaltzen dira, dekorazio-itxurako nerbioak (moldurak eta) dituztenak. Hirugarren tartea, estuagoa izaki, ilargi-erdiko ganga batez estaltzen da. Ganben arku formeroek ez diote jarraitzen norabide argi beti; tarte zuzenak dauzkate, kurbez mihiztaturik, eta arkuen abioek ere dekoratuak irudi dute. Barnealdean, ermita erabat luziturik eta pintaturik dago.
Argiztapena alboko bi hormetako leihoen bidez egiten da. Mendira eramaten duen horman, proportzio bertikaleko lau leiho zabaltzen dira, egitura-ordenarekiko lotura handirik gabeak; haietako hiru eszenekin dekoraturik daude beirateetan. Koruan, fatxada nagusiaren alde luzean, proportzio bertikalagoko hiru bao irekitzen dira, haietako bakoitza baoaren erdialdean, ataripeko arku bakoitzaren gainean. Baoak adreiluzko arku beheratuekin ebazten dira, eta kanpoaldera burdina-hesi aberatsekin ageri dira.
Ataripearen gaineko adreiluzko fabrikan, bao horiek mudejar-estilotik ateratako marrazkiez landuriko zerrenda horizontal bat eteten dute; adreiluzko gainerako fabrika, berriz, luzekako aparailuz ebazten da. Izkinetan harlandua ageri da, ermitak aldameneko mehelinetara jarraitzen baitu; horregatik da agerikoa.
Erdiko baoaren gainean, teilazko estalkia kanpai-hormaz errematatzen da.
Beheko solairuko ataripe sakon batek, fatxadaren luzera guztian, ermitaren sarrerako ataria aurkezten eta babesten du. Ataripeak puntu-erdiko hiru arku dauzka fatxada-planoan, eta ertz-ganga batez estalita geratzen da hiru tarteetan. Gangen abioak mentsula ahul gisa dekoraturik ageri dira, bai arku-planoan, bai barneko horman, harlanduxkoz aparailuturik. Banku luze bat dauka ataripearen barneko perimetroan; ermitaren barnealdera sartzeko portaleak baino ez du eteten banku hori. Portalearen ateburua pieza batez ebazten da. Barneko horman, azulejoz egindako bi eszena handik San Inazioren predikua oroitarazten dute.
Ermitaren aurrealdean, inbutuko lorategi txiki bat dago, sarrerako atetik ermitaren eraikineraino, inguratzen duen burdina-sare batekin. Lorategiaren indargarriek fatxada nagusikoa bezalako adreiluzko tratamendua daramate.
Formazko analisia
Eraikin txiki honek kanpoko osaera simetrikoa du, leihoen hiru goi-baoen gainezarpenaren bidez burutua (bao horiek ataripeko dagozkien baoen gainean ezarrita daude), ardatza kanpai-horma garaiarekin eta lorategiaren itxura triangeluarrarekin eta angeluetako batetiko sarrerarekin nabarmenduz.
Kanpoaldearen eta barnealdearen arteko egokitasun formala ez da azaltzen modu zurrun batean, koruaren "ele" itxurako antolaera bitxi eta freskoarekin, eta itxura orokorraren xalotasun bilatu baten bidez ebazten da: goi-gorputzaren prisma soila arku lirainen gainean, eta goiko fatxada mugarritzen duten harlanduzko kantoiak, adreiluaren gorriak eta aparailu aberats baina ez oso nabarmenak kontrastatua. Aparailu horrek, hain zuzen, Azpeitiko Antxieta etxearen fatxada, mudejar-itxura argikoak, inguruko Loiolako etxean (Azpeitia) eta Floreaga jauregian (Azkoitia) ere ageri direnak, gogorarazten digu.
Madalena ermita espainiar eragineko Pizkunde berantiarraren eremuan sar liteke, eta osagai barroko batzuk ere baditu. Ermita hau ia oharkabean pasatzen da bere apaltasunean, baina azterketa patxadatsu batek bere itxura soil eta delikatuen jakituria erakusten digu.
Eraikuntza-analisia
Adreiluzko goi-fatxada nabarmentzen da, marrazkiak osatzen dituen aparailukoa, baina hormak harlanduzkoak dira, eta harlandua kantoietan eta pilare estalietan baino ez da ageri.
Elizpea ertz-ganga batez estaltzen da, fatxadako arkuen, arku formeroen eta sarrerako luzera-hormaren gainean. Kaperaren estalketa ateburu-sistemari egokitzen bide zaio, gutxienez zati batean, hegi batzuk sustengatzen dituzten habeak ikusirik; tarteetako bietako gurutze-gangak, sobera lautuak, dekorazio-osagaiak izan litezke. Hirugarren tartea, estuagoa denez, ilargi-erdiko gangez estaltzen da, haiek ere oso beheratuak. Alderdi hori sakonago aztertu beharko litzateke.
Barnealdean, ermita erabat luziturik ageri da.
Bestelako osagaiak
Zurezkoak dira, eta interesgarriak, koruko eskailera eta karela edo baranda, laua eta balaustreak edo imitatuz.
Gertakariak eta kontserbazioa
Zainketa-egoera, oro har, ona da.
Brothers in Arms (abestia)
Brothers in Arms Dire Straits talde britainiarraren balada bat da. Izen bereko albumaren zati da, eta 1985eko urriaren 14an argitaratu zen haren hirugarren disko single-a.
Testuingurua
1982ko apirilean Argentinako armadak Erresuma Batuaren esku zeuden Malvina uharteak hartu zituen indarrez baina, Estatu Batuek lagunduta, Erresuma Batuko armadak berreskuratu egin zituen eta argentinar asko hil ziren gerran (1982ko apirila-ekaina). Hor hasi zen gainbehera garai hartan aginpidean zegoen batzorde militarra. Azkenean, arazo ekonomikoak, ustelkeria, eta giza-eskubideen urraketek eragiten zuten nazka publikoa, eta Erresuma Batuaren kontrako porrota zirela eta, gobernu militarren amaiera etorri zen. Argentinaren aldetik 649 hildako, 1.068 zauritu eta 11.313 atxilotu izan ziren; Erresuma Batuaren aldetik 258 hildako, 777 zauritu eta 115 atxilotu. Denak "arma-anaiak".
2007an, abestiaren bertsio berri bat plazaratu zuten, gerraren 25. urteurrenean. Diru-sarrera guztiak estres postraumatikoaren ondorioz buru-nahastea zuten beteranoei laguntzera bideratu ziren.
Deskribapena, bertsioak
Sol sostenitu minorreko abestia da. Kanta honen bi estudio-bertsio grabatu ziren: albumeko bertsioa, 6:55 irauten duena, eta bertsio laburra, 6:05 irauten duena, eta kantaren sarrera eta amaiera zertxobait desberdinak (eta laburragoak) dituena.
Dire Straits taldearen arrakasta handienak biltzen dituen Sultans of Swing: The Very Best of Dire Straits albumean agertzen den bertsioak 4:55 irauten du. On the Night albumean eskainitako bertsioak gitarra-solo osagarri bakar bat du, eta 8:55era iristen da.
Sabouraud agar
Sabouraud agarra mikrobiologiako laborategietan erabiltzen den hazkuntza-ingurunea da, onddoen hazkuntza antzemateko egokia dena. Hazkuntza-ingurune hau onddoentzat oso hautakorra da, peptona eta glukosa dituelako kontzentrazio handietan (bakterioen hazkuntza oztopatzen duena). Ohikoa da ere bakterioen hazkuntza inhibitzen duten antibiotikoak (kloranfenikola, gentamizina, oxitetraziklina...) edukitzea.
Brothers in Arms (abestia)
Deskribapena, bertsioak
Mark Knopflerrek abesti hau Gibson Les Paul gitarra batekin jo ohi du, ohiko Schecter gitarraren ordez.
Batzuetan esan izan da disko trinko formatuan argitaratutako lehen disko single-a dela.
Hitzak
Hitzak Falklandetako gerrari buruzkoak dira. Borrokan aritu ziren Argentinako diktadura eta Erresuma Batua Hego Atlantikoan Argentinatik gertu dauden Malvinak irlengatik.
Hauek dira abestiaren ideia batzuk: etxetik kanpo gaude, gure "su-bataioan", sufritzen... baina arma-anaiek ez zaituzte abandonatu... Eta honela bukatzen da abestia: "Ergelak gara gerra egiteko, gure arma-anaiei" ("We're fools to make war on our brothers in arms").
Bideo musikala
Musika-bideoak errotoskopiaren teknika erabiltzen du irudien animazioa sortzeko, eta taldea jotzen erakusten du, Lehen Mundu Gerrako irudiekin gainjarrita. Money for Nothing-en estetika abangoardistako kliparekin alderatuz, Brothers in Armsen bideoak itxura klasikoagoa du, zuri-beltzeko irudiekin.
Bideo musikal onenaren Grammy saria jaso zuen bideoak.
Fabales
Fabales Magnoliopsidan ordena bat da, adibidez: ilarrak
Banaketa
Kosmopolita dira.
Villers-Marmery
Villers-Marmery Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Commeaux
Commeaux Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Zubiate buztindegiko labea
Zubiate buztindegiko labea Eskoriatzan dagoen labea da, herriko sarreran kokatua, Aretxabaletako bidean. Eraikina hargin-hormazko eraikuntza-multzo xume bat da, Gaztanadui kaleko 31aren ondoan dagoena. Eraikuntzak ilaran daude, ibaiaren parean doan bide publikoaren aurrean (lehen "Bekorreta bidea" deitzen zenaren aurrean). Patio txiki bat zeharkatuta, labera iristen da.
Commeaux
Biztanleria
2007an Commeaux udalerrian erroldatutako biztanleak 139 ziren. Familiak 46 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Villers-Marmery
Biztanleria
2007an Villers-Marmery udalerrian erroldatutako biztanleak 558 ziren. Familiak 220 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 80 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Zubiate buztindegiko labea
EAEan horrelako labe gutxi heldu dira gure garaira, eta Eskoriatzakoa horietako bat da, Gipuzkoan kontserbatu den bakarra gainera. Artisautzako instalazio-mota baten adierazgarria da, eta, nahiz eta mota hori oso antzinakoa ez izan, etnografiarako guztiz interesgarria da, eta tamalez desagertzeko zorian dago. Artisautza hori garrantzitsua izan zen aspaldi; berak sortu eta garatutako zeramika herrikoiak ezaugarri komunak ditu Euskadi eta Pirinioetako kultura-gunean.
Commeaux
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Zubiate buztindegiko labea
XX. mendearen hasieran eraikia izan zen, 1908 inguruan. Estilo arabiarrekoa da, Gipuzkoa osoan, estilo horretako zeramika labe bakarra da. Duela urte batzuk, bere inguruan, etxebizitza eraikin bat eraiki zen, eraikin honen erdian dagoelarik. 2002ko maiatzaren 30ean, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Villers-Marmery
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Commeaux
Etxebizitza
2007an 61 etxebizitza zeuden, 51 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 57 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 51 etxebizitza nagusietatik 43 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 43 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Villers-Marmery
Etxebizitza
2007an 264 etxebizitza zeuden, 230 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 259 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 230 etxebizitza nagusietatik 199 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 170 etxek bost zituzten. 167 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 89 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 116 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Zubiate buztindegiko labea
Ezaugarriak
Hori eraikuntzaren mendebaldeko erdian dago eta eraikuntza txiki bat da, hargin-hormazkoa, oinplano lauangeluarra duena. Aurrealdeko egitura zurezkoa da, lehenengo solairura daraman zolatari eusten dioten zutabeek osatua. Labeak haizebide bertikala du, arabiarra. Haizebide arabiarrek lauki edo laukiluze formako oina izaten dute, baita zulo ugariko sareta bat ere. Zulo horiei esker, tenperatura homogeneoa da, eta hori oso egokia da zeramika esmaltatuetarako.
Commeaux
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Villers-Marmery
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Zubiate buztindegiko labea
Ezaugarriak
Labearen oinaren neurriak 2 x 2 metro dira. Bi ate edo aho ditu, elkarren gainean, labearen erretokira daramatenak. Erretokia lauki bat da, 5,33 m-ko garaiera duena. Material erregogorraz estalita dago. Harrizko hormaren lodiera 0,99 m dira, eta barruko adobazko azalarena, 0,29 m. Labearen eskuinaldean buztinezko piezak lehortu eta biltzeko tokia dago.
Labea ahoetatik betetzen zen. Hortik ere buztina nola erretzen zen ikuskatzen zen. Ontziak erretokian jartzeko bilbe bat jartzen zen aldamio moduan: "takak" deitutakoak ziren, "matoiek" eta "matoi txikiek" osatuak. Matoiak buztinezko zilindro hutsak ziren; matoi txikiak, kono moztuak. Egitura horretan ere adreilu zabal eta estu batzuk sartzen ziren, ontziak jartzeko. Azken horiek banatzeko "txakurrak" edo "krispiak", erabiltzen ziren. Labea behin beteta, txintxor handiez estaltzen zen, eta horien gainean txintxor txikiagoak pilatzen ziren.
Villers-Marmery
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 367 ziren, horien artean 284 aktiboak ziren eta 83 inaktiboak ziren. 284 pertsona aktiboetatik 279 lanean zeuden (151 gizon eta 128 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 83 pertsona inaktiboetatik 39 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Commeaux
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Villers-Marmery
Diru sarrerak
2009an Villers-Marmery udalerrian 229 unitate fiskal zeuden, 568,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.645 euro zen.
Commeaux
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 iturgina.
Villers-Marmery
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 6 janari enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Commeaux
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Commeaux udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Syrmaticus mikado
Syrmaticus mikado Syrmaticus generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
Villers-Marmery
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Villers-Marmery udalerrian 126 nekazaritza-ustiategi zeuden, 288 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Maubèceko geltokia
Maubèc Lapurdiko autobus geltoki bat da, Baiona udalerriko Santizpirita auzoan kokatuta dagoena.
Geltokia 2019ko irailaren 2an ireki zen.
Historia
Geltokia 2019ko irailaren 2an ireki zen jendearentzat, Tram'Busaren linearen trazatuaren zati gisa.
Lehenago "Les Tourettes" bezala ezagutzen zen.
2021eko apirilaren 26an Tram'Busaren linea zerbitzua ematen hasi zen, geltoki honetan geldialdi zuena.
Time-lapse
Time-lapse teknika bideo-sekuentzia baten abiadura azkartzean lortzen da; horri esker, irudiko elementuak benetan baino agudoago hazten, mugitzen edo bilakatzen ikusten dira.
Gauzatze edo errealizazioa
Hainbat teknika erabil daitezke emaitza lortzeko. Ohikoenak bi hauek dira:
Erabilpena
Erabilpen ugari ematen zaizkio teknika horri. Besteak beste:
Quark
Partikulen fisikari dagokionez, quarkak, leptoiekin batera materiaren funtsezko osagaiak dira, baita gizakiak identifikatu ahal izan dituen partikularik txikienak ere. Zenbait quark mota oso modu zehatzean konbinatzen dira protoiak eta neutroiak bezalako partikulak eratzeko.
Quarkak dira lau funtsezko elkarreraginekin elkarreragina duten funtsezko partikula bakarrak. Quarkak, pisuari eta tamainari dagokionez gluoien antzeko partikulak dira. Hau partikula hauek euren buruari eragiten dioten kohesio indarrean islatzen da. 1/2 espina duten partikulak dira, eta, ondorioz, fermioiak. Aipatu bezala, leptoiekin batera ikus dezakegun materia guztia osatzen dute.
Sei quark mota daude, eta partikula hauei fisikariek izen hauek eman dizkiete:
Modu arbitrarioan izendatuak izan ziren, erabiltzeko eta gogoratzeko erraza zen modu batean izendatzeko beharraren beharrez, dagozkien antiquarkekin batera. Sorgindua, bitxia, tontorra eta hondoa barietateak oso ezegonkorrak dira eta Big Bangaren ondorengo segundoan desegin ziren, baina partikula fisikariek birsortu eta ikertu egin ditzakete. Goi eta behe barietateak, ordea, bai mantentzen dira, eta beste gauza batzuen artean euren karga elektrikoagatik bereizten dira.
Naturan ez dira isolatutako quarkak aurkitzen. Hauek beti taldean daude, hadroi deritzenetan, bi edo hiru quarkeko taldeetan, mesoi eta barioi izenak hartzen dutenak hurrenez hurren. Hau kolorearen konfinamenduaren ondorio zuzen bat da. 2003an bost quarkek osatutako talde berri baten ebidentzia esperimentala aurkitu zen, pentaquark deritzona, bere existentzia oraindik eztabaidatua den arren.
Erabilera eredu estandarrean
Ikus, gainera: Quark eredua
Quarken kontzeptu teorikoa hadroiak sailkatzeko saiakeratik dator, orain quarken ereduari esker azaldu direnak. Murray Gell-Mannek eta Kazuhiko Nishijimak sailkapen hau modu independentean egin zuten 1964an.
Quarkak materiaren eraikuntzaren funtsak aurkitzeko saiakeren ondorioa dira. XIX. mendean teoria atomikoaren garaipenarekin atomoak materiaren osagairik txikiena zirela ondorioztatzen zen eta hortik bere banaezin izena. Rutherforden eredu atomikoarekin atomoa banaezina ez zela frogatu zen, eta nukleo eta elektroi laino batez osatua zegoela. Ondoren, nukleo atomikoa protoiz eta neutroiz osatua zegoela frogatu zen. Soilik bost funtsezko partikulekin, protoi, neutroi eta elektroiak kontutan hartu gabe, 1930eko hamarkadan erradiazio altuko muoiak eta neutrinoren batzuk agertzen hasi ziren modu ez zuzenean. Mesoi eta barioi gehiagoren agerpenarekin, lehenik erradiazio altuarekin egindako esperimentuetan eta ondoren, partikula azeleragailuetan, partikula multzo handi baten aurrean geundela zirudien eta geroz eta funtsezko partikula gehiago bilatzeko bultzada izan zen.
Murray Gell-Mannek partikulak elkartzeko erabili zuen sistema euren isospin eta bitxitasunaren bidez izan zen. Egungo algebratik eratorritako unitate simetriko bat erabili zuen, kromodinamika kuantikoaren (QCD) simetria kiralaren hurbiltze bat bezala ezagutzen dena. Hau SU(3) zaporearen simetria global bat da, kromodinamika kuantikoaren simetria gaugearrarekin nahastu behar ez dena. Eskema honetan, 0 espina duten mesoi arinak eta -1/2 espina duten barioiak zapore simetriazko zortzikoteetan elkartuta zeuden. -3,2 espineko barioiak 10 irudikapenean sailkatu izanak partikula berri bat iragarri zuen, Ω-. Partikula hau 1964an aurkitu izanak eredua onartzera eraman zuen. Falta zen 3 irudikapena quarkak bezala identifikatu zen.
Eskema hau Murray Gell-MannGell-Mannek zortzi modukoa bezala deitu zuen (eightfold way ingelesez), ereduko zortzikoteen eta budismoko zortzi bide edo moduen arteko lotura adimentsu bat.
Eskusoinu txiki
Eskusoinu txikia botoidun akordeoi diatoniko mota bat da, europako beste herrialde batzuetatik ekarritako akordeoi diatonikoei egindako hainbat aldaketekin Euskal Herrian errotu zena. Trikitia —edo, zenbait euskalkitan eta orohar hedatuago, trikitixa— deitzen zaio (nagusiki Trikiti musika jotzeko erabilti ohi izan delako); bai eta iraganean infernuko hauspoa ere (Erromatar Eliza Katolikoko apaizek emandako izena, eliza horren moralaren aurkako ohiturak sustatzen zituela eta). Giltzadi instrumentu hau Euskal Herrira italiar langileek ekarri zuten XIX. mende erdi aldera. Euskal akordeoi diatonikoak baditu bi botoi gehigarri beste lurraldeetako akordeoi diatonikoek ez dituztenak, Jazinto Rivas Elgetak gehitu zizkionak, eta bere ikasleek ere gehikuntza onartu zutelako iraun dute gaur egun arte. Bi botoi gehigarri hauek eskala kromatiko osoa bi oktabatan jo ahal izatea ahalbidetzen dute.
Trikitixa urte askotan panderoaz lagundurik jo izan da, festa herrikoietan. Jatorriz, eskusoinu txikia zeritzon instrumentuari eta trikitia edo trikitixa panderoak eta eskusoinu txikiak osaturiko taldeari (eta, hedaduraz, jotzen zuten musikari). Europako beste lur batzuetan eta Ameriketan ere ezaguna da, bestelako aldaera askorekin.