cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orientazio (argipena)
Orientazioa hitzak honako esanahiak ditu:
Phrynobatrachus taiensis
Phrynobatrachus taiensis Phrynobatrachus generoko animalia da. Anfibioen barruko Phrynobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Llandyrnog
, Galesko iparraldean dagoen udalerri bat da, Denbighshire eremuan. Clwyd ibaiaren haranean dago, Denbigh udalerritik 4,8 kilometrora eta Ruthin udalerritik 8 kilometrora.
2011ko erroldaren arabera 1.096 biztanle zituen.
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (Paris, 1754ko otsailaren 2a - Paris, 1838ko maiatzaren 17a), ezagunagoa Talleyrand gisa, frantses politikaria izan zen.
Biografia
Talleyrand-Périgordeko kondearen semea zen. Herren geratu zen haurtzaroan izandako istripu baten ondoren, eta gudarostean sarrerarik ez zuelarik, seminarioan sartu zen, bokaziorik ez zuen arren. Apaiztu ondoren, goi-karguak izan zituen, aristokrata zelako eta, Autungo apezpiku egin eta gero (1788), kleroaren ordezkari izendatu zuten, 1789ko Estatu Orokorretarako.
Ideia berrien alde jokatu zuen hasieratik: biltzar bakar baten beharra aldarrikatu zuen, konstituzio berriaren alde egin zuen eta Elizaren ondasunak estatuaren eskuetara igarotzearen alde mintzatu zen. Kleroaren konstituzio zibila aldarrikatu ondoren (1790), konstituzioaren aldeko apaizen buruzagi bihurtu zen eta Autungo apezpiku-kargua utzi zuen. Pio VI.a aita santuak kondenatu egin zuen horregatik eta Eliza utzi zuen.
Marshall konderria (Alabama)
Marshall konderria (Marshall County) Alabamako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Guntersville da. 2010eko zentsuaren arabera 93,019 zituen, 1614,03 kilometro koadroko azaleran.
Charles Maurice de Talleyrand-Périgord
Biografia
Robespierre hil ondoren (1794), Frantziara itzuli eta Kanpo Harremanetarako ministro izendatu zuten. Kargu berean segitu zuen 1799an, Napoleon Bonapartek estatu-kolpea jo ondoren eta Eliza Katolikoarekiko konkordatua negoziatu zuen. Titulu asko jaso zuen Napoleongandik hurrengo urteetan: besteak beste, Bénéventeko printze titulua. 1807an, kargu guztiak kendu zizkion Napoleonek, haren kanpo-politika onartzen ez zuelako, eta 1809an Napoleonen aurka saiatu zen, baina alferrik.
Marshall konderria (Alabama)
Geografia
Marshall konderriak 1614,03 kilometro koadro ditu. Horietatik 148,5 ura dira. Beste 1465,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 57,63 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 93,019 pertsonetatik 87,993 txuriak edo hispanoak dira. 1,768 beltzak edo afroamerikarrak. 1,115 amerikar natiboak ziren eta 225 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 518 asiarrak ziren. bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,400 pertsonek kokatzen zuten.
Argitzaletan
Argitzaletan Xabier Euzkitzek 2000. urtean bere bertso musikatuekin egindako diskoa izan zen. Bereziki Joxan Goikoetxea musikariarekin landu zuen diskoa, eta emanaldiak ere egin zituzten Goikoetxeak eta Euzkitzek.
Hala azaldu du Euzkitzek Goikoetxearekin musika egiteko motibazioa: “Bertsotan falta izan zaidan lilurak berak eraman nau kantura. Izan dudan sentsaziorik ederrenetako bat instrumentazioaren laguntzarekin kantatzea izan da”.
Hankensbüttel
Hankensbüttel Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Phrynobatrachus tokba
Phrynobatrachus tokba Phrynobatrachus generoko animalia da. Anfibioen barruko Phrynobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Mobile konderria (Alabama)
Mobile konderria (Mobile County) Alabamako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Mobile da. 2010eko zentsuaren arabera 412,992 zituen, 4257,97 kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Mobile konderriak 4257,97 kilometro koadro ditu. Horietatik 1073,75 ura dira. Beste 3184,22 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 96,99 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 412,992 pertsonetatik 252,105 txuriak edo hispanoak dira. 143,564 beltzak edo afroamerikarrak. 3,923 amerikar natiboak ziren eta 254 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7,732 asiarrak ziren. bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 5,414 pertsonek kokatzen zuten.
Labio
Labio Aranguren udalerriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 134 biztanle ditu.
Eraikinak
Labion dago San Pedro eta Santa Feliziari eskainitako eliza. Kondairaren arabera, bertan geratu zen Santa Feliziaren gorpua zeraman idia.
Iruditegia
Hona hemen Labioren argazki batzuk, 2020ko abuztuaren 8an eginak:
Lilly (Eure)
Lilly Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 43 etxebizitza zeuden, 26 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 43etxeak ziren. 26 etxebizitza nagusietatik 21 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek hitu gela zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 20 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 7 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 13 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 42 ziren, horien artean 33 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 33 pertsona aktiboetatik 30 lanean zeuden (17 gizon eta 13 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Lilly udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 630 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Eriocnemis luciani
Eriocnemis luciani Eriocnemis generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Ville-sous-la-Ferté
Ville-sous-la-Ferté Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ville-sous-la-Ferté udalerrian erroldatutako biztanleak 1.328 ziren. Familiak 428 ziren, horien artean 124 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 72 bakarrik bizi ziren emakumeak), 136 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 148 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 930 ziren, horien artean 473 aktiboak ziren eta 457 inaktiboak ziren. 473 pertsona aktiboetatik 411 lanean zeuden (238 gizon eta 173 emakume) eta 63 langabezian zeuden (29 gizon eta 34 emakume). 457 pertsona inaktiboetatik 55 erretiraturik zeuden, 47 ikasten zeuden eta 355 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ville-sous-la-Ferté udalerrian 423 unitate fiskal zeuden, 998 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.177 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 igeltseroa, 2 margolariak eta 4 jatetxeak.
Prioi
Prioia proteina mota bat da, ugaltzeko edo erreplikatzeko gaitasuna duena, inongo azido nukleikorekin elkartua egon gabe. Prioiek animaliengan zein gizakiarengan nerbio-sistemaren patologia larriak eragiten dituzte.
Ville-sous-la-Ferté
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
Prioi
Prioiak partikula infekziosoak dira, hots, ostalari osasuntsu batean sartzerakoan gaixotasuna eragiten dute. Alde horretatik antza dute bakterio edo birus patogenoekin. Baina prioiak ez dira birusak, ezta egitura zelularrak ere. Proteinak dira, eta ez dute informazio genetikorik.
Ville-sous-la-Ferté
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Prioi
Informazio genetikorik gabeko eragile infekziosoak onartzea orain dela gutxi arte astakeria zen biologoentzat. Gauzak aldatu ziren aurreko mendearen 80ko hamarkadan, prioiak aurkitu zirenean.
Animalia ugaztunek -gizakiak barne- PrPc izeneko proteina bat dute nerbio-sistemaren neuronetan. Prioiek proteina horren egitura primario berdina dute (250 aminoazido inguru), baina egitura tertziario edo espazial berezia, proteina normaletik bereizten duena. Proteina berezi honi PrPsc deritzo.
Prioiek berezko ezaugarria dute: PrPc proteinarekin elkartzerakoan proteina horren egitura aldatzeko gaitasuna, alegia. Elkarrekintzaren ondorioz, PrPc proteina normala PrPsc edo prioia bihurtzen da, bere itxura galdu eta prioiaren egitura espaziala hartzen baitu. Kate-erreakzioa sortzen da, zeinean neuronetan dauden proteinak normalak desagertzen diren, prioiaren kopurua ugalduz. Prioien ugalketa horrek neuronen hondamena eragiten du.
Ville-sous-la-Ferté
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Prioi
Prioiek sortutako gaixotasunak entzefalopatia espongiformeak dira, eta barneko zein kanpoko jatorria eduki dezakete. Barneko jatorria genetikoa da: PrPc proteina normalak mutazio bat jasaten du, bere egitura aldatzen duena, PrPsc proteina bihurtuz. Mutazioa hurrengo belaunaldietara transmititzen da Mendelen legeei jarraituz, ohikoa izanik familia batzuetan entzefalopatia espongiformeen iraupena belaunaldietan zehar.
Ville-sous-la-Ferté
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Llanelidan
, Galesko iparraldean dagoen udalerri eta komunitate txiki bat da, Denbighshire eremuan. A494 errepidean dago, Afon y Maes ibaiaren haranean, eta Ruthin eta Corwen udalerrien artean.
Prioi
Kanpoko jatorria ezaguna da zenbait kasutan, baina argitzeke dago beste askotan. Janarien bitartez hartutako entzefalopatia espongiformeak daude, zeinetan prioiak janariekin sartzen dira ostalariengan, infekzioa sortuz. Hazkuntzaren hormona infektatuak jaso zituzten gaixoengan ere prioi-gaitzen agerpena antzeman da. Eta laborategian egindako saioetan saguak eta tximinoak sarritan infektatu dira entzefalopatiez hildako gaixoen burmuin estraktuak inokulatuz.
Prioiek sortutako infekzioek ez dute erantzun immunea eragiten. Horretan datza bakterioekiko eta birusekiko duten beste desberdintasun nabarmenaren bat.
Llanelidan
2011ko erroldaren arabera 305 biztanle zituen.
Prioi
Azpimarratu beharrekoa da prioiek eragile fisiko eta kimikoen aurrean duten erresistentzia handia: tenperatura altuek, formaldehidoak, izpi ultramoreek eta nukleasa bezalako entzima hidrolitikoek ez diete kaltetzen.
Historia
Prioiek sortutako gaitzak aspalditik dira ezagunak: scrapie sindromea (ardiengan dardara eta azkura eragiten duena) XVIII. mendean aipatzen da, esaterako. XX. mendearen hasieran lehenengo giza entzefalopatia espongiformeak daude: Creutzfeldt-Jakob sindromea, zahartzaroko erotasun bitxia. Gaitz honek jotako gaixoen burmuinek, autopsia egiterakoan, aldaketa anatomiko nabarmenak zituztela ikusi zuten garai hartako patologoek.
Beranduago patologia hauek transmitigarriak zirela frogatu zen: 1938an J. Cuillé frantziarrak scrapie gaitza eragin zuen ahuntzetan, ardi gaixoen burmuin estraktuak inokulatuz.
Aphyosemion rectogoense
Aphyosemion rectogoense Aphyosemion generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Prioi
Historia
1982an Stanley Prusiner zientzialari estatubatuarrak (1997ko Nobel Saria) prioiaren hipotesia plazaratu zuen. Scrapie gaitza ikertuz, Prusiner konturatu zen patologia horren eragilea ez zela birus bat, partikula proteikoa baizik. Hori frogatzeko, azido nukleikoak degradatzen dituzten agenteak erabili zituen: entzima hidrolitikoak (nukleasak), izpi ultramoreak eta beste batzuk, baina scrapieren eragile infekziosoak bere honetan zirauen. Argi zegoen, Prusiner-en ustez, eragile horrek ez zuela azido nukleikorik, bakterio eta birusaren jatorria baztertuz.
Proteinak degradatzen dituzten beste agente batzuk erabiliz (fenola, adibidez) eragile infekziosoa deseustatzen zela frogatu zuen zientzialari estatubatuarrak.
1990eko hamarkadan behi eroen gaitzaren hedapenak eta haren ustezko eraginak gizakiarengan garrantzi eta protagonismo berria eman zieten prioiei, haien inguruko ikerketak sustatuz.
Patologia
Entzefalopatia hauek inkubazio epe luzea dute, 30 urte ingurukoa gizakiarengan, eta sintoma amankomunak: neuronen endekapena, muskuluen kontrolaren galera, dardara, insomnioa, dementzia eta heriotza. Inkubazio epea luzea izan arren, lehenengo sintomak agertzen direnean eboluzio arina izaten dute gaitzek. Ez dute tratamendu eraginkorrik.
Animalien EET nagusiak hauek dira:
Prioiak eta Alzheimer gaitza
Ikerlari batzuek Alzheimer gaitza prioiekin lotu dute. Izan ere, gauza amankomun batzuk dituzte EETek eta Alzheimerrak: burmuinaren endekapena, inkubazio epe luzea, antzeko sintoma batzuk eta parekotasun anatomikoak (Alzheimer kasuan plaka amiloideen agerpena, prioien pilaketak gogoratzen dutenak).
Zaila da, baina, hipotesi hau egiaztatzea, orain arte ez baita frogatu Alzheimerra transmititu daitekeenik.
Prioien iraultza
Prioien aurkikuntzak bazterrak astindu zituen komunitate zientifikoan, eta Biologiaren oinarri klasikoak kolokan jarri zituen. Batez ere, hiru arrazoi hauengatik:
The Three Sisters (Irlanda)
Blackwater ibaia ("Hiru Ahizpak") Irlandako Errepublikako hegoaldea zeharkatzen duten hiru ibai dira, Barrow, Nore eta Suir ibaiak hain zuen ere. Hirurak Waterforden itsasoratzen dira.
Suir eta Nore ibaiak Tipperaryko konderrian sortzen dira, Devil's Bit mendiaren inguruan, Barrow ibaia aldiz Laoiseko konderrian.
Guztira sei konderri zeharkatzen dituzte, Tipperary, Laois, Kilkenny, Carlow, Wexford eta Waterford.
Vimenet
Vimenet Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aveyron departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lizun
Lizuna onddo mota bat da, aire librean zein barnealdeetan aurki daitekeena. Lizun mota asko dago, fungi erreinuko espezie mikroskopikoak direnak eta zelulanitz edo zelulabakarrak diren filamentu eran hazten direnak.
Vimenet
Biztanleria
2007an Vimenet udalerrian erroldatutako biztanleak 252 ziren. Familiak 108 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Lizun
Baldintza bero eta umeletan hobe hazten dira, espora bidez ugaldu eta hedatzen dira. Lizunaren esporek, giro baldintza ezberdinetan biziraun dezakete, baita lehorte baldintzetan ere, honek, bere hazkuntza normalari mesederik egiten ez dion arren.
Vimenet
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lizun
Penizilina, antibiotiko bat, Alexander Flemingek aurkitutako lizun mota batek eragindako substantzia bat da. Lizun hauek eta beste batzuk, ogian eta beste jaki batzuetan ere hazten dira, janezin bihurtuz.
Vimenet
Etxebizitza
2007an 227 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 80 bigarren erresidentzia ziren eta 28 hutsik zeuden. 213 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 97 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 58 etxek bost zituzten. 93 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 56 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lizun
Legamia ere, onddo mota bat da, baina mikroskopikoa. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak).
Erabilerak
Gazta mota batzuk, lizunak ematen dien kolore urdinagatik bereizten dira, Cabrales gazta eta Roquefort gazta kasu.
Vimenet
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 142 ziren, horien artean 104 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 104 pertsona aktiboetatik 97 lanean zeuden (61 gizon eta 36 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vimenet udalerrian 115 unitate fiskal zeuden, 230 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.940,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Phrynobatrachus ukingensis
Phrynobatrachus ukingensis Phrynobatrachus generoko animalia da. Anfibioen barruko Phrynobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Beaumetz-lès-Cambrai
Beaumetz-lès-Cambrai Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Beaumetz-lès-Cambrai udalerrian erroldatutako biztanleak 525 ziren. Familiak 192 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 80 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 228 etxebizitza zeuden, 193 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 34 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 228etxeak ziren. 193 etxebizitza nagusietatik 160 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 111 etxek bost zituzten. 164 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 76 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Vimenet
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vimenet udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.564 hektarea erabiltzen.
Beaumetz-lès-Cambrai
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 319 ziren, horien artean 246 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 246 pertsona aktiboetatik 228 lanean zeuden (129 gizon eta 99 emakume) eta 18 langabezian zeuden (10 gizon eta 8 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Beaumetz-lès-Cambrai udalerrian 204 unitate fiskal zeuden, 573 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.807 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 iturginak eta 1 ile apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Beaumetz-lès-Cambrai udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.190 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gizakunde
Gizakundea kristautasunaren sinesmen garrantzitsuenetakoa da. Sinesmen honen arabera, Jainko betierekoa osatzen duten hiru pertsonetatik bigarrena (Semea) gizaki egin zen. Doktrinaren arabera, Semearen izate jainkotiarra giza izatearekin elkartu zen pertsona bakarrean (Jesu Kristo). Izate bakoitza, hala ere, bere osotasunean mantendu zen; Jesus, aldi berean, Jainko eta gizaki dela aitortzen dute kristau gehienek (katoliko, anglikano eta ortodoxoek eta protestante gehienek).
Dogma hau Joanen Ebanjelioko lehen atalean agertzen da argi: 14. puntuan azaltzen denez, Hitza gizon egin zen eta gure artean zen bizitzen. Bere garapena Nizeako (325), Efesoko (431) eta Kaltzedoniako (451) kontzilioetan egin zen. Beraietan zehaztu zenez, Jesu Kristo Jainko Hirutasuneko bigarren pertsona Andre Mariagandik gorputz harturik gizon egin zen, bere jainkozko izatea galdu gabe.
Sergei Emelin
Sergei Aleksandrovitx Emelin, zirilikoz Сергей Александрович Емелин, (Ruzayevka, Errusia, 1995eko ekainaren 16a), 60 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolari errusiarra da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen, (Walihan Sailikerekin partekatuz) borroka greko-erromatarrean, ROCen izenean; Luis Alberto Orta kubatarraren eta Kenichiro Fumita japoniarraren atzetik. Kontuan izan behar da Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan errusiar	kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, eta ROCen izenean (Russian Olympic Committee) eta banderapean lehiatu zirela.
Monroe konderria (Alabama)
Monroe konderria (Monroe County) Alabamako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Monroeville da. 2010eko zentsuaren arabera 23,068 zituen, 2679,13 kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Monroe konderriak 2679,13 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,64 ura dira. Beste 2656,49 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,61 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 23,068 pertsonetatik 12,778 txuriak edo hispanoak dira. 9,628 beltzak edo afroamerikarrak. 263 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 70 asiarrak ziren. bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 320 pertsonek kokatzen zuten.
Matsuyama
Matsuyama (松山市) Ehime prefeturako hiriburua, Shikoku uhartean, Japonian. 2014ko erroldaren arabera, 516.460 biztanle ditu.
Historia
1945ean hegazkin estatubatuarren bonbaketak jasan zituen.
2005eko urtarrilaren 1ean, Hojo hiria eta Nakajima herria bereganatu zituen, eta horrela, 500.000 biztanle baino gehiago izatea lortu zuen.
Saint-André-de-Double
Saint-André-de-Double Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-André-de-Double udalerrian erroldatutako biztanleak 155 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 125 etxebizitza zeuden, 80 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 31 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 121 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 80 etxebizitza nagusietatik 66 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 71 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 46 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 95 ziren, horien artean 68 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 68 pertsona aktiboetatik 60 lanean zeuden (38 gizon eta 22 emakume) eta 8 langabezian zeuden (1 gizon eta 7 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria eta 1 zurgina.
2000. urtean Saint-André-de-Double udalerrian 22 nekazaritza-ustiategi zeuden, 324 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tokushima Vortis
Historia
Taldea 1955an Otsuka Pharmaceutical (大塚製薬) izenarekin sortu zen. 2005an izena aldatu zuen eta Tokushima Vortis (徳島ヴォルティス) bihurtu zen. 2022an Beñat Labaien entrenatzaile bergararra fitxatu zuen.
Anna O. Shepard
Anna Osler Shepard (Merchantville, New Jersey, 1903ko maiatzaren 9a - Boulder, Colorado, 1973ko uztailaren 19a) arkeologo estatubatuarra izan zen. Bere lana oinarrizkoa izan zen zeramika arkeologikoen ikerkuntzarako. Amerikar hego-mendebaldeko eta Mesoamerikako zeramiken ikerkuntzan lan egin zuen.
The Dark Crystal
The Dark Crystal (euskaraz Kristal Iluna), 1982ko Jim Henson eta Frank Oz estatubatuar zinema zuzendarien fantasia eta abenturazko txotxongilo film bat da. Stephen Garlick, Lisa Maxwell, Billie Whitelaw, Percy Edwards eta Barry Dennen aktorek beren ahotsez bikoiztu zuten.
Netflix plataforman The Dark Crystal: Age of Resistance (2019, Kristal Iluna: Erresistentziaren Aroa) prekuela telesaila aireratu zen.
Argumentua
Duela mila urte Urskek batek Ispilu Iluna kaltetu zuenean, kaosa eta hondamendua planeta osoan zehar hedatu ziren. Inork kristala konpontzen ez badu, Skeksil (Barry Dennen) deabrua Lurraz garaien amaierarte jabetuko da. Jen (Stephen Garlick), Gelfing herriaren azken kideak, Kristal Ilunari bere iraganako dizdira itzultzen saiatuko da.
Llanfwrog (Denbighshire)
Llanfwrog, Galesko iparraldean dagoen udalerri bat da, Denbighshire eremuan. Bertan, San Mwrog eta Mary eliza eta The Cross Keys taberna daude.
Perpaus txertatu
Perpaus txertatuak (edo mendeko perpausak) beste baten mende dauden perpausak dira, nagusiago den perpaus batean txertatuak daudenak.
Sailkapena
Perpaus txertatuen sailkapena aski arazotsua da, irizpide bat baino gehiago erabil baitaiteke. Irizpide nagusiak bi dira: Zail da irizpide horietariko batekin bakarrik lan egitea. Horregatik, lehentasuna formari emanda ere, funtzioa eta esanahia ere sarritan kontuan hartu behar dira.
1) Adizkiaren araberako sailkapena
Adizki jokatua dutenak eta adizki jokatu gabea dutenak. Hori da lehenbizi egin beharreko bereizkuntza. Perpaus txertatuko adizkia, batzuetan, jokaturik agertuko da, eta, beste batzuetan, jokatu gabe: Berehala isiltzeko perpaus txertatua da, baina perpaus txertatuko adizkiak ez du ez pertsona-markarik ez denbora-markarik: isiltzeko adizkia jokatu gabea da.
Berehala isilduko zela ere perpaus txertatua da, goikoa bezala, baina, oraingoan, adizkiak baditu pertsona- eta denbora-markak. Beraz, kasu honetan aditz jokatuzko perpaus txertatua da. Batzuetan, perpaus txertatua adizki jokatuzkoa izan edo adizki jokatu gabekoa izan, alde handia dago, semantikaren ikuspegitik. Goiko a) eta b)-ren artean zein diferentzia dagoen ikusi besterik ez da. Baina, beste batzuetan, morfologiazko diferentzia horrek ez dirudi alde semantiko handirik dakarrenik berekin. Adibidez, honako bi perpaus hauen artean ez dago alde handirik, nahiz bata aditz jokatua duena eta bestea aditz jokatu gabea duena izan:
2) Esanahiaren eta funtzioaren araberako sailkapena
Gramatiketan, perpaus txertatuak duen funtzioaren nahiz esanahiaren arabera sailkatu ohi dira. Alde horretatik, honako sailkapen hau egin liteke:
a. Perpaus konpletiboak: gehienetan ZER galderari erantzuten diote, eta objektua edo subjektua den izen-sintagmaren lekua hartu ohi dute perpausean.
b. Perpaus erlatiboak: sarritan ZEIN galderari erantzuten diote, eta izen-sintagman izenlagunak betetzen duen zeregina bete ohi dute.
c. Denborazko perpausak: NOIZ galderari erantzuten diote, eta adizlagunaren zeregina betetzen dute.
d. Modu-perpausak: NOLA galderari erantzuten diote, eta moduzko aditzondo baten ordain izan daitezke. Adizlagun izan ohi dira hauek ere.
e. Kausa-perpausak: ZERGATIK galderari erantzuten diotenak.
g. Baldintzazko perpausak: baldintza bat ezartzen dute.
Modu bertsuan bereizi ohi dira perpaus kontzesiboak, ondoriozkoak edo kontsekutiboak, konparaziozkoak etab. Beti ere, perpaus txertatuaren eta perpaus nagusiaren arteko erlazio semantikoa kontuan hartuz egindako sailkapena da hori. Sailkapen horrek arazo bat du, hala ere: zail da hizkuntzaren bidez aditzera eman daitezkeen nabardura semantiko guztiak jasotzea.
Bestalde, zenbait perpaus modu bateko eta besteko izan daiteke aldi berean. Adibidez, perpaus konparatiboak denborazko ere izan daitezke. Esaterako: Zuk nahi zenuen baino lehenago etorri ziren bisitariak. Perpaus horretan konparazioa ezartzen da, baina, aldi berean, denborazko ere badela argi dago. Hain zuzen, denborari buruz egiten da konparazioa. Dena den, bide zehatzagoa dirudi perpaus txertatuetan gertatzen diren marka edo morfemak banan-banan aurkeztea. Hala, perpaus txertatuak semantikoki barik formalki sailkatu daitezke ondo. Nolanahi ere, semantika pixka bat baztertu arren, nahitaezkoak dira bestelako irizpideak, alegia, perpausaren barnean perpaus txertatuak betetzen duen zereginari erreferentzia egitea. Horiek horrela, nahitaezko gertatzen da perpaus erlatiboez edo konpletiboez, konparatiboez eta antzekoez hitz egitea.
Llanferres
2011ko erroldaren arabera 827 biztanle zituen.
Eriocnemis mosquera
Eriocnemis mosquera Eriocnemis generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Azteka
Azteka edo mexika izenaz (nahuatlez mēxihcah [] ) XIV. mendetik aurrera Ipar Amerikako hegoaldean izan ziren nahuatl hizkuntzako zenbait etnia ezagutzen dira. Mexiko-Tenochtitlan sortu zuten eta XV. mende inguruan Mesoamerikako estatu hedatuena sortu zuten. Texcoco aintzirako beste gizatalde batzuekin batera, egungo Mexiko erdialdeko eta hegoaldeko beste gizatalde ugari menperatu zituzten.
Mexika hitza erabiltzen zuten haiek, Azteka ordea Aztlan kondairatik eratorria da, ez zioten beren buruari horrela deitzen, nahiz eta Mendebaldeko historiografian erabiliena izan.
Jatorria
Espainiarrek azteken liburu ia guztiak erre zituztenez, ez dakigu asko herri honen jatorriari buruz, eta, dakiguna, konkistaren ondoren kontatutakoa da.
Badirudi 1300 urtearen inguruan, mexikak gaur egungo Mexikoren iparraldetik Erdialdeko Amerikara heldu zirela. Herri behartsu eta garatu gabea zirenez, inguruan jada ezarrita zeuden tolteka jatorriko biztanleek ez zituzten begi onez ikusten. Hain zuzen ere, totelken mespretxua ekiditeko, mexikak bertakoen kultura eta ohiturak bereganatzen hasi ziren.
1325ean haien hiriburua, Tenochtitlán (gaur egungo Mexiko Hiria), sortu zuten. Texcoco aintzirako uharte txiki batean ezarri zen hasiera batean, baina mexikar herriaren garapenari esker, 80.000-700.000 biztanle izatera heldu zen; hau da, garaiko hiririk handienetarikoa izan zen.
Inperioaren gorakada Tlacaeleli esker izan zen gehienbat. Mexikar historia eta erlijioa berridatzi zituen, giza sakrifizio en eta bake garaian ere indar militar handiaren beharra ezarri zituen.
Mexikek Texcoco eta Tacubako estatuekin aliantzak sinatu eta Aliantza Hirukoitza sortu zuten; haien konkistak gaur egungo Guatemalaraino heldu ziren, herri gutxik aurre egin ahal izan ziotenez inperioaren indarrari.
Gizartea eta ekonomia
Mexikak berez herri nomada bat ziren; kide gehienak nekazari-soldaduak ziren eta apaizen klase urri bat zeukan buruzagitzat. Esklaboen klasea ere garrantzitsua zen gizartean. Azteken esklabotzaren kontzeptua europarronaren oso desberdina zen.
Azteken gizartea klase hauetan banaturik zegoen: gidariak, merkatariak, eskulangileak, herritar xumeak eta esklaboak. Apaiz, gerlari, funtzionario eta auzapezek osatzen zuten buruzagien klase noblea.
Artisautzak leku handia izan zuen azteken artean, eta klase boteretsua zen berau; pisu sozialagatik eta eskulangintzarako trebetasunagatik ohorezko tolteka izena ere eman ohi zitzaien.
Merkataritzak garrantzi handia izan zuen, azoka handiak antolatzen zituzten; horrek erakusten du alor horretan oso gizarte konplexua osatzen zutela. Merkatarien klaseak betekizun ugari zituen gizartean eta politikan. Egiteko ekonomikoekin batera, espioitza lanak ere betetzen zituzten, inguruko herrietan Tenochtitlánen aldeko azpilana eginez. Klase ekonomiko dinamikoena ziren merkatariak.
Ekonomiaren oinarria nekazaritza zen; ez da harritzekoa, beraz, erlijioak garrantzi sinboliko handia ematea nekazaritzari. Lursailez urri zebiltzanez, sofistikazio handiz garatu zituzten landaketa terrazatan egiteko teknikak. Nekazariek osatzen zuten klase librerik apalena. Askatasunik gabeko jopu eta esklaboak gehienetan gerrako presoak ziren, gaizkileak edo zorrengatik beren buruak saldu zituztenak. Esklaboak tratu txarrik ez zuen, eskuarki, baina presoak tenpluetako opalkuntza edo sakrifizioetara bidali ohi ziren askotan. Ekonomiaren aldetik, nekazaritzatik eta abelazkuntzatik eratorritako produktuen zerrenda nahikoa laburra zen: artoa, babarruna, tomatea, kakaoa, kotoia eta abar; etxeko aberetan oso pobrea zen ekonomia hura: zakur ilesoil bat, indioilarra eta erlea. Apenas zuten etxeko hegaztirik, ez ardirik, ez behirik; okela ehizatik eskuratzen zuten, batez ere.
Industria lanik zabalduenak, lumagintza eta obsidianazko lanak ziren, eta zeramika ere hedatuta zegoen. Besteak beste, azteken ekonomiak garraioan muga hertsiak zituen: animalia zamaririk eta gurpilik ezean, gizakien bizkar egin behar izaten zen garraioa. Esklabotzak zeregin astuna zuen horretan. Ondasun iturri on bat gerra zen. Gerrak inperioa eraiki eta zaintzeko balio politikoa zuen; harrapakinak, esklaboak eta zergak biltzeko ere balio zuen; eta betekizun erlijiosorik ere ez zitzaion falta: tenpluetan sakrifikatuak izango ziren esklaboek munduaren jarraipena segurtatzeko balio zuten. Gizarte militarista zen, gainera.
Zaila zen maila sozialean gora egitea, baina ez ezinezkoa: gerran irabazitako merezimenduen bidez lor zitekeen. Tlatoani handia zen agintari nagusia; haren ondoren, gizarte maila gorenean, nobleak zeuden, pipiltin izenekoak (singularrean, pilli); gudari gisa hezten zituzten, menderatzaile eginkizuna behar bezala bete ahal izan zezaten. Maila bat beherago herri xehea zegoen, nekazari, eskulangile, soldadu eta abarrez osaturiko gizarte taldea: macehualtin. Maila horren barruan, baina, bazen talde bat abantaila bereziak zituena: merkatariak edo poxteka. Espainiar konkistatzaileak iritsi zirenean, burgesia moduko bat osatzeko zorian zeuden poxtekak. Azkenik, gizarte maila guztien azpian, esklaboak zeuden: tlacotli.
Mexikar estatua
Inperio Azteka ez zen estatu bateratu eta zentralista bat; konkistatutako herriek enperadoreari zergak ordaintzeko betebeharra besterik ez zuten jasotzen; horregatik desegin zen berehala, inperioari indar handiago batek eraso egin orduko.
Aliantza Hirukoitza osatu ostean, estatua hautazko monarkia gisa antolatu zen. Kontseilu batek enperadorea aukeratzen zuen, eta gero honi botere absolutua ematen zitzaion.
Jauregiko bizimodua, eguneroko bizitza eta herriko bizimodua
Hierarkia zorrotzeko gizartea zen aztekena, noblezia (pipiltin izenekoa), merkatariak (poxteka), herri xehea (macehualtin) eta esklaboak (tlacotli) zituena. Hala, nobleek urrez, turkesaz zein animalien maskorrez eginiko bitxiak erakusten zituzten harro, baita gorputza apaintzeko bestelako zenbait hornigai ere: belarritakoak eta besokoak, kasu. Herriko jende xeheak, berriz, buztinezko bitxiak baino ezin zitzakeen erabili. Apaingarriak egiteko ez ezik, ontziak eta platerak egiteko ere erabiltzen zuten buztina. Aztekak eskulangile apartak ziren.
Noble edo pipiltinek, gobernariarekin zuten ahaidetasunaz harro, jadezko eta urrezko bitxi baliotsuak, belarritako, lepoko zein eraztunak erakusten zituzten, baita ezpainetako apaingarri edo bezoteak. Jende arruntak, berriz, buztinezko objektuekin batera, maguey izeneko landare xerofitiko baten zuntzaz eginiko jantziak erabiltzen zituen. Azteken munduko eguneroko bizitza garai hartako kronisten deskribapenei esker ezagutzen da, eta buztinezko figuratxoen bidez irudikatu zen. Eguneroko erabilera zuen zeramikazko ontziteria ugari gorde dira egundaino.
Volkswagen Transporter
Volkswagen Transporter, VW-Transporter, Volkswagen 2 Tipoa, Volkswagen T plataformadun Multzoa, "Transporter", Volkswagen Kombiwagen (alemanezko Kombinationfahrzeug: erabilera konbinatuko ibilgailua, izendapenetik eratorria), Volkswagen Bus edota soilik Volkswagen Combi. 1950tik aurrera Volkswagen alemaniar etxeak ekoiztutako furgoneta bat da. Bere hastapenetatik Volkswagen Transporter (lanerako ibilgailuak) edo Volkswagen Bus (bidaiarientzako ibilgailuak) izendapenekin deitu izan zitzaion. Hiru bertsio dauzka: pickup, camperra eta bidaiarientzako eta karga lanetarako furgoneta (azken honi zenbait merkatuetan Volkswagen Panel deritzona).
Azteka
Erlijioa
Erlijioak menderatzen zuen dena azteken gizartean: Huitzilopochtli jainkoak hala aginduta utzi zituzten iparraldeko lurrak, eta, kokatu ere, hark jakinarazi zien toki batean kokatu ziren gero. Politikan ere, zabaldu eta hedatu behar hura erlijioaren aginduz betetzen zen.
Volkswagen Transporter
Transporterrek hainbat belaunaldietan zehar zabaltzen dira, "T" (Transporter) izendapena dute, 1950ko T1 modelotik haur egungo T5ra doazelarik. T1ren aurreko leihoa erdibitua eta irekigarria da, aldiz T2aren aurreko leihoa pieza bakar eta finko batek osatzen du. T1aren alemaniar bertsioa 1967an amaitu zen, aldiz brasildar modeloa 1975an partzialki berritua izan zen. T2a Alemanian 1968 eta 1979 urteen artean ekoiztu zen; 1970tik aurrera eta 1994ra arte Mexiko ekoiztua izan zen, era berean 1953tik aurrera Brasilen ere ekoizten zen, bertan gaur egun arte Kombi T2 modeloa ekoizten jarraitzen delarik.
Gaur egun arte T1, T2, T3, T4, T5 eta 2016. urtetik aurrera T6 modeloak merkaturatu izan dira.
Azteka
Erlijioa
Nekazaritzaren garrantzia erlijioan nabaritzen zen, euriaren jainkoa (Tlaloc) eta ama lurra jainkosa (Coatlicue) izan baitziren haien jainko-jainkosa nagusiak. Lur sailez urri zebiltzanez, uharte edo chinampak egin zituzten Texcoco aintziran ―orduan oso zabala baitzen― lurra lantzeko.
Aztekek uste zuten beste lau mundu ―edo lau Eguzki― izan zirela bizi ziren hura baino lehenago, eta jainkoek eragindako hondamendi naturalengatik desagertu zirela lauak. Laugarren Eguzkia desagertu zenean, berriro elkartu ziren jainko guztiak bosgarrena sortzeko. Eguzki berria mugiarazteko, baina, jainkoek beren burua sutara bota behar izan zuten. Eguzkia abian jartzeko jainkoek egin zuten lehenengo sakrifizio haren ordainez, giza sakrifizioak egin behar izan zituzten aurrerantzean gizakiek, eguzkia bizirik mantenduko bazen. Sakrifizio nagusia zen bihotza, artean taupaka ari zela, erauztea.
Bi egutegi zituzten, maiek bezala: eguzki egutegia, batetik, eta erritu egutegia, bestetik, haien arabera antolatzen zituzten zeremonia eta erritu guztiak. Hauek ziren haien jainko nagusiak:
Horiez aparte, baina, beste jainko asko gurtzen zituzten. Ia jarduera bakoitzak hartarakoxe jainko berezi bat zuen. Errituak eta eskaintzak apaiz eta aztien zuzendaritzapean egiten ziren. Hil ondoren beste bizitza bat zegoela sinesten zuten, eta bizitza hori aurrekoan izandako bizimoduaren araberakoa eta heriotza motaren araberakoa izango zela: adibidez, borrokan hildako soldaduak eta erditzean hiltzen ziren emakumeak ―Eguzkiren soldadu bat sortuz hiltzen baitziren― Huitzilopochtliren paradisura joaten ziren, paradisuetan ederrenera.
Tenplu Nagusia
Aztekek 1325. urtean sortu zuten Tenochtitlán hiriburua, Texcoco aintziraren inguruan lohiz betetako uhartetxo batzuen gainean. Eraikitzen hasi zirenetik, axis mundi sakratutzat hartu zuten; hortaz, zeremoniarako Tenplu Nagusi hura hiriaren erdian eta, beraz, unibertsoaren erdian, kokatu zuten. Tenplu Nagusiaren arkitektura multzoa handitzen joan zen gobernari azteka berriak tronura igo ahala, eta XV. mendearen amaierarako lortu zuen monumentaltasun eta handitasun gorena. Tenplu Nagusian Huitzilopochtli gerraren zaindaria eta Tlaloc euriaren jainkoa gurtzen ziren nagusiki. Baita ere, Coyolxauhquiren irudia nabarmentzen zen, aztekek garaitutako herrien sinbolo den ilargi jainkosa. Tenplu Nagusia buztinez landutako irudi dotoreekin apaindu zuten, hala nola cuāuhpilli gerlari arranoarekin eta Mictlatecuhtlirekin.
Arkitektura
Gaur egungo Mexiko hiriak estaltzen duenez azteken Tenochtitlán biriburua, gaitz da haren egitura arkitektonikoen eta zeremonia zentroetako espazioaren antolaketaren ikuspegi osoa izatea, edo egitura tenplarioen eta bizitzeko eraikuntzen arteko harreman zehatzaren berri edukitzea. Izan ere, Tenochtitlán izandakoaren sektore batzuk baino ez dira ezagutzen, ustekabeko aurkikuntza edo hondeaketa oso murritzei esker. Horien artean daude, besteak beste, Hiru Kulturen plaza, Tlatelolcoko bihotzean; Tenplu Nagusiko indusketak, Mexiko Hiriko katedralaren zorupean; edo Metroa eraikitzeko lanak, aurkikuntza bat edo beste ekarri dutenak. Baita ere, tenplu isolatu batzuk daude, hala nola Tenayuca edo Acatitlán, gutxi gorabehera erakusten digutenak Mexikoko tenpluak nolakoak ziren. Horrez gain, garrantzizko egitura mexikak gorde dituzten leku batzuk daude, hala nola Malinalco, Cempoala, Teopanzolco edo Calixtlahuaca.
Arkitektura erlijiosoa
Arkitektura erlijiosoa tradizio mesoamerikarraren ildoei jarraituz garatu zen, oro har. Eraikuntza bereziena tenplu bikiena da, sarbideko mailadi bikoitzarekin. Ezagunena Tenayucakoa da, baina eredu horren arabera egina izan ziren, baita ere, Tlatelolco eta Tenochtitlán. Mesoamerikan aspalditik zeuden jainkoen irudikapen duala da. Jainko bikoteak, Tenochtitláneko tenplu nagusiko Huitzilopochtli–Tlaloc, adibidez, plataforma piramidal bakar baten gainean jarrita, egitura luzatu egiten da, sarbideko mailadi bikoitzarekin. Egindako indusketek erakutsi dute 1375 eta 1520 arteko zazpi aldi edo berreraikitze jarraitutako serie bat egon zela.
Lakidain
Irulegi mendiaren magalean dago; horregatik batzuetan mendi horri "Lakidaingo haitzak" deitzen zaio.
Azteka
Arkitektura erlijiosoa
Azteken beste arkitektura eredu bat izan zen oinplano zirkularreko piramidea. Eredu horren arabera egin ohi ziren Ehecatl jainkoaren santutegiak, haizearen jainkoa zenez zurrunbilo edo urakan gisako forma logikoa eman nahirik. Ezagunenak dira Calixtlahuacakoa eta Mexiko hiriko Pino Suárez metro geltokikoa dira.
Lakidain
Iruditegia
Hona hemen Lakidainen argazki batzuk:
Azteka
Arkitektura erlijiosoa
Mexiken beste eraikin nabarmen bat tzompantli izenekoa izan zen, sakrifikatuen garezurrak gordetzeko sortutako egiturak. Bi ale xume besterik ez dira ezagutzen: aldare txiki bat, Mexikoko Antropologia eta Historia Museo Nazionalean gordetzen dena; eta Tenplu Nagusiko indusketetan aurkitutakoa.
Tepoztlán eta Malinalco izan ziren mexiken arkitektura lan bikainenetako bi, biak harkaitzean zulatuak eta harlangaitzezko eraikuntzekin bukatuak. Tepoztlángo tenplua oinplano laukizuzenekoa da eta bi areto ditu: lehenengoan, bi pilastraz banatutako ate batetik sartzen da; hondoan, berriz, eserleku jarraitu bat dago, erliebez apaindua, ziurrenik ehorzte ikurrak. Piramide formako plataforma baten gainean bermatzen da tenplua, harmailek mugatzen dituzten mailadiekin. Malinalco, berriz, harkaitzetan induskatutako tenplu multzo irregular bat da, sei eraikuntzez osatua, horietatik lau gutxienez forma zirkularrekoak. Bi kasuetan, azteken botere militarra eta erlijiosoa adierazteko funtzioa dute.
Margo lanak
Mexikoko kodexak, Mesoamerikako kodex gehienak bezala, zuhaitz azalez egindako paper berezi batean eginak daude: amate papera. Tlacuilo izeneko eliteko artistek egin zituzten, Mesoamerikako tradizio piktorikoen edo piktogramen konbentzioekin. Adibidez, ibilitako bideak oin aztarna txikien bitartez irudikatzen ziren; hitz mintzatuak, kiribildura batez. Tinta ugarirekin egin zituzten, polikromia bizi eta ederra lortzeko. Jainkoak, gizaki nabarmenak, animaliak edo landareak eta bizitza errealeko gertaerak irudikatzen zituzten.
Margo lanetan maila oso landua lortu zuten, eta konkistaren ondoren urte asko iraun zuen, baina espainiarren eragina izan zuen.
Ehunak
Tenochtitlán hiria sortu zuten arte, mexikek ixtle edo agaveren zuntzak bakarrik erabili zituzten. Zuntz hori lortzea oso erraza da, adar bakarra moztu eta arraskatu behar baita, zuntzaren hariak bakarrik geratu arte. Tenochtitlanen finkatu ondoren, konkistatutako herrietatik kotoia lortzen hasi ziren, nobleentzat jantzi hobeak egiteko.
Luma artea
Azteken adierazpen berezi eta erabilienetako bat izan zen lumagintza edo luma arta, bereziki mosaikoak egiteko. Lan horietarako, Mexiko hegoaldeko eta Guatemalako baso tropikaletako hegaztiak erabiltzen zituzten; teknika finduekin ehizatzen zituzten, lumajeak kalterik izan ez zezan, edo, bestela, gatibutasunean hazten zituzten hegaztiak. Tamainaren, kalitatearen eta kolorearen arabera sailkatzen ziren, eta preziatuenak ketzalaren berdeak ziren (batez ere buztaneko luma luzeenak); tlauquecholliren gorriak, flamenkoaren antzekoak, eta xiuhtotlaren urdin turkesak. Lan horietan aritzen ziren espezialistei amanteca deitzen zitzaien eta oso estimatuak ziren. Tlatelolco, Texcoco eta Huatepecekoak nabarmendu ziren. Amerikako eta Europako museoetan armarri eta buruko apaingarri bikainak gordetzen dira. Euriaren jainkoaren armarria nabarmentzen da, koiotea irudikatzen duena (agian Ahuízotl tlatoani agintariaren ikurra), baina, batez ere, Vienako Etnografia Museoan gordetzen den Moctezuma Xocoyotzinen lumadia, ketzal lumaz eta urrezko apaingarriz egindako burukoa.