cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskadi Ta Askatasuna
XXI. mendean zehar Dena da ETA doktrina politiko-juridikoaren ondorioz, Espainiako legediaren aurrean etakidea nor zen eta nor ez zen desitxuratu egin zen. Besteak beste, 2002az geroztik Alderdien Legearen ondorioz hainbat alderdi politiko, 600dik gora hautes zerrenda eta gizarte-antolakunde legez kanpo utzi zituzten Hego Euskal Herrian, ETArekin nolabaiteko «lotura» izatea egotzita. ETAk hainbat aldiz egin zituen su-etenak eta Espainiako Gobernuarekiko negoziazioak. 2010az geroztik ez zituen armak erabili, eta 2011z geroztik Espainiako eta Frantziako gobernuekin bake elkarrizketak egiteko saioak egin zituen, baina gobernu horiek uko egin zioten. Azkenean, ETA gizarte zibilaren laguntzaz 2017an armagabetu zen.
2018ko maiatzaren 3an, Kanboko Topaketa edo Gatazkaren Konponbidea Aitzinatzeko Nazioarteko Topaketaren bezperan, agiri baten bidez bere behin betiko desegitea iragarri zuen. 21. mende hasieratik, ETAk eragindako biktimak eta kalteak bete-betean sartu ziren Hego Euskal Herriko eta, ñabardurak ñabardura, Espainiako agenda politikoan eta gizartean, haien oroimena gal ez zedin; aldi berean eta haren lorratzean, beste eragile politiko armatuen ekintza eta kalteen oroimenak ere oihartzun handiagoa hartu zuten.
Izena
1958. urtearen amaieran Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegik, Jose Maria Benito del Valle Larrinagak, Julen Madariagak eta Iñaki Larramendik Deban eginiko bileran, Txillardegik proposatuta, ETA izena jarri zioten (izen osoa "Euzkadi Ta Azkatasuna" izanik); ATA ("Aberria Ta Azkatasuna") izena jartzea ere pentsatu zuten, baina gipuzkeraren mendebaldeko hizkeretan «ahatea» esan nahi duelako baztertu zuten.
Urte haietan, Euskadi izenak oso karga politiko handia zuen. Izan ere, diktadura garai hartan, debekatuta eta gogor erreprimituta zegoen Euskadi hitza erabiltzea; Euskal Herria, berriz, eragozpenik gabe erabil zitekeen. Beraz, frankismoaren aurka ziharduten abertzaleek (EAJ, Ekin, Euskadiko Mugimendu Sozialista...) eta ezkertiarrek (PSOE, EPK, errepublikarrak...) Euskadi terminoa erabiltzen zuten. Hasieran, Euzkadi zetadun idazkerarekin (ETAk berak egin zuen bezalaxe). Gero, 1968an, Euskaltzaindiak Batasunerako hiztegia argitaratu zuen, euskara batuaren hastapena, eta hor eusk- erroa ese hizkiaz idatzita ageri zen; horren eraginez, Euskadi idazkera nagusituz joan zen.
Aurrekariak
Eusko abertzaletasuna noiz hasten den erabakitzea zaila bada ere, euskal nazionalismoaren sorrera XIX. mendearen amaieran eman zen, Sabin Aranaren ekimenez. Besteak beste Euskal Herrian ematen ari zen industrializazioa azkarra, Karlistaldien ondorengo foruen abolizioa zein Europa osoan zehar gertatzen ari zen fenomeno nazionalistaren ondorio izan zen gertakari hori. XX. mendearen hasieran, zatiketa handia zegoen Eusko Alderdi Jeltzaleak proposatzen zuen abertzaletasunaren eta geroz eta nabarmenagoa zen langile mugimenduaren artean. Jeltzaleek langile mugimendua kanpotarren mehatxutzat ikusten zuten; eta langile askok, EAJ burgesiaren alderditzat. Era berean, EAJk langileen eta kapitalaren arteko harremana dagoela aldarrikatzen zuen, bizkaitarren aurka. Langile mugimenduak gora egiten du XX. mendearen hasiera osoan, eta jeltzaileen inguruan ere sortzen dira ezkerrerantz joaten diren lehen indarrak: 1911n ELA sindikatua sortu zen, Eli Gallastegik Jagi-Jagi korrontea sortu zuen eta 1930ean Eusko Abertzale Ekintza sortu zen. 1935ean Euskadiko Partidu Komunista sortu zen, Jesus Larrañaga Txurruka eta Juan Astigarrabiaren ekimenez. Alderdi honek nazio ikuspuntuari errespetua zion. Hala ere, mugimendu hauek bizitza laburra izan zuten, Espainiako Gerra Zibilak eta ondorengo frankismoak ezkerreko zein abertzale ziren mugimendu guztiak klandestino bilakatu zituen, eta EAJren kargu gehienak deserrira joan ziren.
Bigarren Mundu Gerran zehar EAJren helburua bikoitza izan zen. Alde batetik, Eusko Jaurlaritza mantentzeko lanak hartu zituen; bestetik, nazismoaren amaierak Francoren diktaduraren amaiera ekarriko zuela pentsatuz, aliatuen zerbitzu sekretuekin lankidetza abiatu zuen. Espainiako ezkerra suntsituta geratu zen frankismoaren ondorioz. 1947ko frankismoaren aurkako grebaren ondoren ezkerra eta abertzaletasuna biltzen zituzten aldarrikapenak hasi ziren. Errepresio bortitza eragin zuen beste greba orokor bat ere izan zen 1951n. Testuinguru horretan sortu zen Ekin.
Ekinen sorrera
1951-1952 ikasturtean Deustuko Unibertsitatean eta Bilboko Ingeniaritza Eskolako ikasle talde batek Ekin isilpeko talde politikoa sortu zuten. Taldearen helburua formakuntza politikoa zen, kideen artean eztabaida sustatzea eta kontzientzia politikoa hartzea. Ia guztiak familia jeltzaleetako kideak ziren, eta kide ezagunak dira Iñaki Gainzarain, Jose Maria Benito del Valle, Alfonso Irigoyen, Gurutz Ansola, Manu Agirre eta Julen Madariaga. Azken honek Punto y Hora aldizkarian egindako elkarrizketa batean aipatu zuenean, ez ziren EAJko militanteak, baina laster hasi ziren EGIrekin batera elkarlana bilatzen. Bere funtzio nagusia formazioa izanda, liburuak ekarri zituzten Buenos Airestik, eta ezkutuan zeuden beste batzuk berreskuratu zituzten. Ekinek abertzaletasun tradizionalari laikotasuna eta ikuspuntu sozialdemokrata gehitu zion. Lehenengo urtean bertan Donostian beste talde bat sortu zuten, Rafa Albisu, Iñaki Larramendi eta Txillardegik. Txillardegiren sarrerarekin abertzaletasuna abizen eta arraza kontzeptuetatik aldendu eta hizkuntzaren inguruko abertzaletasun berria sortu zen. Ekarpen honek bi aldaketa ekarri zituen abertzaletasunean: alde batetik, euskaldun berriak egin zitezkeen, hizkuntza ikasiz, eta bestetik, euskararen batasunak Euskal Herriaren batasuna ekarriko zuen. Esentzialismotik existentzialismorako bidea, katolizismotik laizismora eta ezkerreko posizioaren eztabaida ere Txillardegiren ekarpena izan ziren.
Lehenengo urteetako formakuntza saioen ostean, 1955tik aurrera EAJrekin batera lana egiteko saiakerak hasi zituzten. Une hartan 50 talde baino gehiago zituen Ekinek herriz herri. Hilabeteetako eztabaidaren ostean EGIrekin elkartu ziren Gipuzkoan. Bizkaian eztabaida luzeagoa izan zen eta 1957ra arte ez zuten batasun hori lortu. Talde honi "EGI-Conjunto" izena eman zioten, eta Donostian bulego klandestino bat ireki zuten, euren ekimenak biderkatuz. Hala ere, talde hori nahiko modu artifizialean sortu zen, eta nahi zuten klandestinitatea mantentzeko arazoak izan zituzten, EAJko Juan Ajuriagerrak EGIko kide fitxatuak jarri baitzituen eurekin lanean. EAJk Ekin taldea bere barruan egonda kontrolatu nahi izan zuen; eta, horretarako, EGIko kide ezagunak jartzeaz gain, bere diziplinaren barruan jarri zuen. Gainera, EAJren barruan ere barne-borrokak zeuden: Parisen zegoen bigarren zuzendaritza batek (Txillardegik "A Taldea" izenarekin identifikatzen duena) Ekin erabili nahi zuen Ajuriagerra botatzeko, eta gero eurak bota, marxismo-leninismotik gertu zeudela argudiatuz. Ajuriagerrak, egoera ikusita, Ekineko kideen izenak publiko egin zituen, eta eurekin ez kolaboratzeko deia egin zuen. EAJk Benito del Valle kaleratu zuen, honek Poliziak fitxatuta ez zituen pertsonak bakarrik egotea proposatu zuenean, zuzendaritza aldatzeko proposamen matean.
Egoera hau ikusita, Ekineko hainbat kidek, bakarrik ezagunak zituztenekin talde berri bat egitea erabaki zuten, EAJrekiko harremana moztu zuen, eta klandestinitatera bueltatu zen.
ETAren sorrera
1958ko Abenduan Deban egindako bilera batean ETA sortu zen. Parisen zegoen Eusko Jaurlaritzari gutuna bidali zioten euren burua aurkeztuz, eta data esanguratsu bat ematearren uztailaren 31n sinatu zuten gutuna. Hala ere, data hori asmakuntza hutsa izan zen. EGI-Conjuntorekin albo batera utzi ziren hainbat gai ideologiko berriro hartu zituen ETAk: laizismoa, ezkerreko pentsamendua eta euskara eta kultura jartzea euskalduntasunaren erdigunean, arrazaren ordez.
Ekinetik ETAra doazen urte gutxi horietan, aldaketa nabarmenak daude munduko zein Euskal Herriko testuinguruan. Gerra Hotzaren ondorioz sorturiko hainbat talde armatu marxista berri daude, alde batetik, eta deskolonizazio prozesuan dauden beste hainbat, bestetik. 1959an Kubako Iraultza gertatzen da eta 1960an Algeriako Gerran Frantziak lehen galdera garrantzitsuak ditu. Espainiar estatuak krisi handia bizi du, autarkiaren eta Gerra Zibilaren ondorengo urteetako egoeraren ondorioz. Honi erantzuteko frankismoak Egonkortasun Plana aurkeztu zuen 1959an. Plan horrek liberalismoa areagotu zuen, besteak beste soldatak murriztuz eta migrazio fenomeno handia sortuz. Madril, Katalunia eta Euskal Herria izan ziren espainiar migrazioa jaso zuten gune garrantzitsuenak, eta bi hamarkadetan Hego Euskal Herriko biztanleria bikoiztu zen, langile klasea eremu guztietara hedatu zen eta landa eremuetako herriak tai gabe hazi ziren.
Bortxaren erabileraren hasiera
Ernest Lluchen ustez —gerora ETAk hil zuen—, ETAk jarri zuen 1960ko ekainaren 27an Amara Zaharreko (Donostia) FEVE tren geltokian lehertu zen bonba, Begoña Urroz Ibarrola 22 hilabeteko haurtxoa hil zuena. Teoria horrek zabalkundea izan zuen, baina Espainiako Barne Arazoetako Ministerioaren eta Guardia Zibilaren estatistikek beti azaldu dute 1968an hil zuela ETAk lehendabizikoz. Gainera, hainbat ikertzailek erakutsi dute atentatua ETAri egozten dion teoria funtsik gabea dela, eta Urroz hil zuen bonba DRIL sare antifrankistak jarri zuela. Egilea DRIL izan zela dago jasota, era berean, Espainiako poliziak 1961ean egindako txostenean (2013 arte isilpean gordea). Hala ere, ikerketa eta datu gehienen kontra, 2010eko urteetan, Espainiako Gobernuak babestu egin zuen ETAren egiletza, baita NBEko Segurtasun Kontseiluari teoria horren egiazkotasuna helarazi ere.
1961an Frankismoak "25 urte bakean" ospakizun eta marketing kanpaina jarri zuen martxan. Urte horretan bertan Jose Antonio Etxebarrietak hitzaldia eskaini zuen Parisko euskal zentroan, "No podemos hablar de Paz" izenarekin. Hitzaldi horretan borroka armatuaren beharra azpimarratu zuen, eta garaiko jeltzaleen aurka jardun. Lege zaharrera itzuli nahi izatea "nahikoa ez zela" esan zuen, eta 1961ko medioekin egin behar zela erantzuna:
1961eko uztailaren 18an, Francoren aldeko soldadu ohiez betetako tren bat burdinbidetik ateratzen saiatu zen, trenbideko torlojuak askatuz, eta Espainiako bandera zenbait erre zituzten Donostian. Ekintzaren ondorioz, atxiloketa ugari izan zen eta Madariaga, del Valle, Irigarai eta Elosegi atzerrira joan ziren, besteak beste. Horrela, erakundearen barne antolaketa deseginik geratu zen. Presaka eta marko teorikorik gabe egindako ekintza hartaz idatzi zuen Julen Madariagak La insurrección en Euzkadi lanean.
Garai historiko honetan asko dira biolentziaren, deskolonizazioaren eta iraultzaz idazten ari diren egileak. Bi dira, ildo honetan, ETAren garapenean eragin handia izan zuten liburuak. Lehena Frantz Fanonen Lurraren kondenatuak izan zen. Liburu hartan, marxismo heterodoxoa teorizatzen zen, deskolonizazioaren alde agertzeko. Jean-Paul Sartrek idatzi zuen hitzaurrea eta 1961an frantsesez eta 1963an gaztelaniaz argitaratu zen. Bortizkeria nahitaezkoa zela adierazten zuen, elite burgesen kritika egin zuen (ETAk EAJrekiko zuen distantzia handitzeko erabili zuen argudiaketa) eta antolaketa maila altua eskatzen zuen, baina leninismoari kritika eginez. Ildo horretan, ETAk bide antikolonial edo hirugarrenmundialista hartu zuen. Bigarren liburu garrantzitsua Krutwigen Vasconia izan zen. Liburu horren atal batzuk ETAk erabili zituen bere militanteen formakuntza saioetan. Hala ere, Txillardegik esan zuenez, liburu hori ez zen "ez Biblia ez tabu".
ETAk, bada, 1968an hil zuen lehendabizikoz, hainbat urtez bestelako ekintzak egiten aritu eta gero: kaleetan ikurrinak jarri, salatariak mehatxatu eta ehunka plaka frankista hautsi, batik bat. 1968ko ekainaren 7an, Olarraingo (Tolosa) errepide kontrol batean ustekabean harrapatuta, Xabier Etxebarrieta eta Iñaki Sarasketa etakideek José Pardines guardia zibila hil zuten. Bi etakideek ihesari emanda, guardia zibilek Etxebarrieta hil zuten, eta Sarasketa atxilotu. Bi hilabete geroago, abuztuaren 2an, ETAk Melitón Manzanas polizia-buru eta torturatzailea hil zuen Irunen: ETAk egindako aurreneko hilketa planifikatua izan zen. «Hilketa horretan eman zuen pausoa ETAk. Pauso hori ematea kosta egin zitzaien orduko ETAkoei, familia katolikoetatik zetozen eta. Ez zegoen boluntario askorik», azaldu zuen Jose Antonio Pagolak.
ETAren printzipioen, egituraren eta ideologiaren sorrera
1962ko maiatzean, ETAk lehen biltzarra egin zuen, eta fronte berezietan egituratu zen erakundea: politikoa, kulturala, langileena eta militarra. Oinarri politiko eta ideologikoak finkatu zituen: zentralismorik gabeko demokrazia Euskal Herriarentzat, nazioen elkarte federala Europan, militarismoa gaitzestea eta erlijio loturarik gabeko estatua. Ekonomian, sozialismoaren alde agertu zen ETA, nahiz eta oso konkretua ez izan. Biltzarraren ondoren zortzi urtetan aurrera eramateko egitasmoa onartu zen, bi urteko epeetan banatua (zabalkundea egiteko, burkideak prestatzeko, armak eta dirua biltzeko eta ekintzetarako).
Urte hartan bertan, bigarren biltzarra egin zen eta kide berri ugari sartu ziren erakundean. 1963an poliziak buruzagiak atxilotu zituenean, EGI erakundeko kide asko sartu zen ETAn.
1963ko apirila-maiatza artean III. Biltzarra egin zen, jasotako errepresioaren ostean berrantolatzeko asmoz. Garai horretan, "La insurrección en Euzkadi" izeneko liburua ekoiztu zuten. Bere egile nagusia Julen Madariaga izan zen, baina Federico Krutwigen Vasconia liburutik hartuko zuen, Claude Delmasen La Guerre Révolutionairetik, eta lehen aipatutako Jose Antonio Etxebarrietaren oharretatik.
1965ean laugarren biltzarra egin zen eta 1967an bosgarrena, erakundearen sortzaileak eta kide zaharrenak atzerrian zeudela. Burkide berriek marxismoa bereganatu zuten eta hori zela eta, burkide zaharrekin eztabaidak hasi ziren.
Zatiketak
1970ean seigarren biltzarra egin zen, eta ETA VI.a (joera troskistakoa) eta ETA V.a (partaide gehienak preso edo atzerrian zituena) bereizi egin ziren. Abenduaren 28an Burgosko prozesua hasi zen: sei etakideri heriotza zigorrak ezarri zitzaikien, baina handik bi egunera, nazioarteko presioak eraginik, Francok zigorrak aldatu behar izan zituen.
Urte haietan, zatiketa handiak izan ziren: ETA VI.ekoak Liga Komunista Iraultzailean sartu ziren, Langile Abertzale Iraultzaileen Alderdia (LAIA) sortu zen, fronte militarrak LAB sindikatua eratu zuen... 1973an poliziak «Txikia», ekintza armatuen arduradunetako bat, tiroz hil zuen eta horri erantzunez, ETAk bere historiako ekintzarik garrantzitsuena egin zuen: Luis Carrero Blanco almirantea hil zuen Madrilen. Carrero une hartan Espainiako gobernuko lehendakaria zen, eta Franco hildakoan, haren tokia hartuko zukeela jotzen da.
Horrela, ETA frankismoaren aurkako erreferentzia bihurtu zen Europa osoko jende askorentzat. Espainiako trantsizioari begiratuta, Carrero Blanco hiltzeak frankismoaren gainbehera bizkortu zuela jo izan da. Hala, bada, ETAk kapital politiko handia bereganatu zuen Burgosko epaiketaren bidez eta Carreroren hilketaren ondorioz.
Hamarkada hartako nazioarteko beste erakunde armatuei elkartasuna adierazi zien (Kurdistan, Vietnam, Uruguai, Aljeria...) 1972ko maiatzean, modu publikoan; halaber, beste bi erakunde europarrekin batera agerraldi bat egin zuen: Askapenerako Frente Bretoia (FLB) eta Irish Republican Army edo Irlandako Armada Errepublikarra (IRA).
1974an eztabaidak izan ziren eta taldea bi zatitan banatu zen: ETA militarra (ETA-m) eta ETA politiko-militarra (ETA-pm). Azken horretan Eduardo Moreno Bergaretxe Pertur nabarmendu zen eta Bereziak taldea sortu zen (Euskal Herritik kanpora ekintza armatuak egiteko arduradunak). ETA militarrak atentatuak egiten segitu zuen. Bitartean, diktadurak polizia-egoera berezia ezarri zuen eta ATE (Anti Terrorismo ETA) taldea sortu zuen.
Kartzelak eta erbestea etakidez beteak zeuden, eta horrela Komando Bereziak sortu ziren. 1975ean KAS (Koordinadora Abertzale Sozialista) sortu zuen ETA politiko-militarrak, ETAren inguruan sortutako zenbait talde biltzeko asmoz. Irailaren 27an ETA politiko-militarreko Juan Paredes «Txiki» eta Anjel Otaegi fusilatu zituzten FRAPeko (Fronte Iraultzaile Antifaxista eta Patriotikoa) hiru kiderekin batera. Haiexek izan ziren Francoren gobernuko azken heriotza zigorrak.
Espainiako Trantsizioaren aurka
1977an Espainiako hauteskunde orokorrak iritsi ziren, eta ezker abertzaleak abstentzioa eskatu zuen amnistiaren aldeko manifestazioetan. Ekainean erakundeak inoiz baino eraso gehiago egin zituen: 11 egunetan 34 eraso. Urte hartan aldaketa asko izan ziren: ETA politiko-militarrak su-etena proposatu zuen amnistia osoaren eta legeztatze politikoaren truke, Bereziak taldea ETA militarrera pasa zen eta ETA politiko-militarra KAS utzi zuen Euskadiko Ezkerraren (EE) alde azaldu zen.
Ipar Euskal Herrian Biltzar Nagusiak egiten zituzten, Biltzar Ttipia edo zuzendaritza aukeratzeko. Zortzi sail zeuden banaturik: Informazioa, Propaganda, Komando Legalak, Komando Ilegalak, Politika Bulegoa, Ekonomia, Harreman Internazionalak eta Mugak. Berrantolaketaren ondoren, erakundeak komando iraunkor bat bidali zuen Madrila. Lehenengo ekintzan armadako bi kide hil ziren. Erantzuna gogorra izan zen: 1978ko abenduan, ETAren barnean mito bat, Jose Miguel Beñaran Argala, hil zuten.
Hammett saria
Hammett Saria Dashiell Hammett idazle estatubatuarraren omenez 1987tik Polizia Idazleen Nazioarteko Elkarteak babestutako saria da, espainieraz idatzitako polizia-eleberri onena saritzeko. Sariak ez du diru-saririk. 1988tik urtero ematen da Gijongo Aste Beltzan (Gijón, Asturias).
Euskadi Ta Askatasuna
Espainiako Trantsizioaren aurka
Hego Euskal Herria bitan banatzen zuen Gernikako Estatutua sortzen eta onartzen zen bitartean, erakundeak bere historiako eraso armatu handienak egin zituen. 1978an, ETAk 75 pertsona hil zituen; hurrengo urtean 71, eta 1980an 81 hildako izan ziren. ETA politiko-militarrak Mediterraneo itsasertzeko turismo industriaren kontra eta Lemoizko zentral nuklearraren kontra (Iberduero enpresaren aurka zuzenduz, bereziki) egin zituen atentatuak. ETA militarra, berriz, Espainiako Estatuaren kontrako zuzeneko borrokara bideratu zen.
1980ko hamarkada: ETA pm desegitea, espainiar talde paramilitarrak sortzea eta Aljerko elkarrizketak
1981eko estatu kolpea emateko ahaleginaren ondoren, ETA politiko-militarrak su-etena adierazi zuen eta desegiten hasi zen. Espainiako Gobernuak eta Espainiako segurtasun indarrek ETAren kontrako jarduerari forma berriak eman zizkioten: batez ere Ipar Euskal Herrian militante, lagun eta abertzaleak hiltzeko talde paramilitarrak eratu ziren (Triple A, GAL, Batallón Vasco Español). 1982an Nafarroa Garaia eta EAE banatu ziren eta PSOEk hauteskundeak irabazi zituen. Denbora horretan (1977-1984) ETAk 500 pertsona inguru hil zituen.
Hammett saria
Behin baino gehiagotan irabazi dutenak
Lehenengo edizioan saria Aste Beltzaren zuzendaria zen Paco Ignacio Taibo IIrentzat izan zen; ondoren, beste bi edizioetan ere saritu zuten. Andreu Martínek ere hiru alditan eskuratu du. Azkenik, Rolo Díez, Juan Hernández Luna, Leonardo Padura eta Guillermo Saccomano bi aldiz sarituak izan dira.
Euskadi Ta Askatasuna
1980ko hamarkada: ETA pm desegitea, espainiar talde paramilitarrak sortzea eta Aljerko elkarrizketak
Urte hartaz geroztik, zenbait burukidek erakundea utzi zuten, Espainiako Gobernuak berriro herriratzeko egindako proposamena onartuta. 1986an Maria Dolores Gonzalez Yoyes horrexegatik hil zuen ETA militarrak. Une hartatik aurrera, euskal gizartean ETAk borroka amaitu beharra ala horretan segitu beharraren eztabaida biziki piztu zen. 1988an EAEko alderdi politiko guztiek (Herri Batasunak izan ezik) ETAren aurkako hitzarmena (Ajuria-Eneko Hitzarmena) sinatu zuten. 1989 urtera arte Espainia eta Frantziako kartzeletan ia 600 euskal preso sartu zituzten eta atentatu ugari izan ziren, baita hildakoak ere. Urtarriletik martxora bitartean, ETAren eta Espainiako Gobernuaren arteko elkarrizketak izan ziren Aljerren, baina ez zuten aurrera egin, eta dena lehen bezala geratu zen.
1992ko erorketatik Lizarrara
1992ko martxoan, erakundearen zuzendaritza atxilotu zuten Bidarten eta, horren ondorioz, beste barne berrantolaketa bat gertatu zen. Beste garai batzuetan baino ekintza gutxiago egin zituzten, 1994an Francisco Veguillas teniente jeneralaren aurkako atentatua gertatu arte. Hauteskundeetan geroago Euskal Herritarrok eta azkenik Batasuna k —Herri Batasuna ren bilakaera—11 eserleku lortu zituen. Hurrengo urtean PPko Donostiako zinegotzi Gregorio Ordoñez hil zuen ETAk Gipuzkoako hiriburuan, eta PPko presidente Jose María Aznar onik atera zen Madrilen eginiko atentatu batetik.
Alderdi Popularrak irabazi zituen 1996ko Espainiako hauteskundeak, eta erakundeak atentatu eta bahiketak egiten segitu zuen. Haietako batzuek sona handia izan zuten, bereziki, Miguel Angel Blanco 1997ko uztailaren 10ean bahitu eta handik bi egunera hil zutenean, adibidez. Oso oihartzun handia izan zuen euskal eta espainiar herritarrengan, baita mundu zabalean ere. Ermuko espiritua izeneko joera eta jarrera piztu zuen. Manifestazio jendetsuak egin zituzten ETAren aurka Euskal Herriko eta Espainiako toki askotan. Blanco hil ondoren, haren izena zuen terrorismoaren aurkako erakundea sortu zen. Euskal Herriko gizarteari zirrararik handiena eragin dion ETAren atentatuetako bat izan da, eta mugarria izan zen: ETAren indarkeriaren aurkako sentimendua biziki indartu zen, baita ezker abertzalearen barruan ere, eta hori baliatuz ETAren eta ezker abertzalearen aurkako errepresioa asko gogortu zen ordutik aurrera.
Lizarra-Garazi eta su-etenaren haustura
ETAk EAJri eta EAri leporatu zien ez zituztela betetzen hiruren artean sinaturiko hitzarmenak, eta 1999. urtearen bukaeran su-etena bukatutzat eman zuen. 2000ko urtarrilean berriro ekin zien atentatuei, eta kanpaina gogorra egin zuen: 14 hilabete horietatik aurrera, 45 heriotza baino gehiago eragin zituen talde armatuak.
2003tik 2006ko su-etenera
2003ko otsailean, Espainiako Audientzia Nazionaleko Juan del Olmo epaileak Euskaldunon Egunkaria —euskara hutsean argitaratzen zen egunkari bakarra— itxiarazi zuen, ETAren tresna izatea leporatuta, eta Egunkarian zuzendaritzako kide edo arduradun ziren hamar lagun atxiloarazi, ETAri loturik izatea egotzita. Erabaki horiek desegokitzat, neurrigabetzat edo eskubideen zapalketatzat jotzen zituen ahots ugari agertu zen. Audientzia Nazionaleko Zigor Arloko epaimahaiak 2010ean plazaratutako epaiak adierazi zuenez, neurri horiek inolako oinarririk gabekoak ziren, eta ETArekin loturarik ez zuten ez Egunkariak, ez Egunkariaren arduradunek.
Batasuna eta ezker abertzaleko hainbat talde (Segi, Askatasuna...) legez kanpo utzi zituzten, arrazoi desberdinak egotzita, horien artean epaitegietan inoiz frogatu gabeko ETArekiko lotura organiko bat. Batasunak ez zuen 2003ko maiatzeko herrietako hauteskundeetan parte hartzerik izan. Honek paradoxaz beteriko egoera ekarri zuen, herri askotan boto baliogabeak izugarri izan baitziren, baita gehiengoa lortu ere batzuetan (Oiartzun, Hernani, etab).
2004an, Josep Lluis Carod-Rovira ERCko presidenteak ETArekin izan zituen elkarrizketa batzuen ondoren, erakundeak Katalunian kanpaina armatua etetea erabaki zuen. Dena den, Rovirak bere elkarrizketan halakorik eskatu ez zuela esan du, edo, behintzat, Espainia osoarentzako tregua eskatu zuela. 2005ean kargu politikoen aurkako atentaturik ez zuela egingo ere jakinarazi zuen. Bitartean poliziak inoiz baino etakide gehiago atxilotu zituen.
Hiru urtez ETAk inor ez hil eta gero, nahiz eta ekintza armatuak ugariak izan (Espainiako administrazioa eta interes turistikoen aurka, Zerga iraultzaile delakoa ordaintzen ez zuten enpresaburuen aurka, etab.), 2006ko martxoaren 24tik aurrera ekintza armatuen, «prozesu demokratiko bat bultzatzeko» asmoz.
Bederatzi hilabete geroago, 2006ko abenduaren 30ean, Madrilgo Barajasko aireportuan bonba autoa jarri eta lehertu zuen, eta, horrela, martxoan hasitako su etena amaiarazi. Hala eta guztiz ere, erakundeak 2007ko urtarrilaren 9an Gara egunkariari bidalitako agiri batean su-eten iraunkorra mantentzeko asmoa azaldu zuen. Adierazi zuen hildakorik izateko asmorik ez zuela-eta ordubeteko aurrerapenaz hiru deiren bitartez iragarri zuela bonba autoa jarri izana, eta ondoren polizia aireportuko aparkalekuak husteko gai ez zela izan. Dena dela, atentatuak samina eragin zuen Euskal Herriko eta Espainiako gizartean, eta, de facto, su-etena hautsi zuen. Gero, 2007ko ekainaren 5ean, ETAk iragarri zuen ekainaren 6ko 00:00tatik aurrera su-etena ofizialki hautsitzat ematen zuela, «negoziaketa prozesu batean aritzeko behar diren gutxieneko baldintzarik ez zegoela» argudiatuta.
2007-2010
Guardia Zibilaren aurkako ekintza horren ostean, bonba bidezko hainbat atentatu egin zituen ETAk epaitegien, ertzainetxeen eta PSE-EEko egoitzen aurka, besteak beste. Halaber, Capbretonen (Landak, Frantzia) bi guardia zibil hil zituzten.
2008ko martxoaren 7an Isaias Carrasco zinegotzi sozialista ohia tiroz hil zuen Arrasaten, autoan zegoela. Hilketa horrek martxoaren 9ko hauteskundeetarako kanpaina bertan behera utzi zuen.
2008ko abenduaren 3an Inazio Uria enpresaburua hil zuten tiroz, Azpeitian (Gipuzkoa). 71 urte zituen, eta Euskal Y-a eraikitzen ari zen enpresetako bateko arduraduna zen, Altuna y Uria enpresakoa, hain zuzen. Eguerdiko 13:03an gertatu zen atentatua, Azpeitiko Loiola auzoan. Ondoren, Ertzaintzak gizon bat aurkitu zuen loturik Itziar (Deba) gainean: hari lapurtu zioten etakideek autoa.
2008ko abenduaren 31n, erakunde armatuak bonba-auto bat zartarazi zuen EITBk Bilbon duen egoitzan. Eraso horrek kalte material nabarmenak eragin zituen, oraindik oso berria zen eraikinean. 2009ko otsailaren 23an, Lazkaon (Gipuzkoa) atentatua egin zuten. Lehergailu bat leherrarazi zuten goizaldeko 3:00ak aldera Lazkaoko PSE-EEren egoitzan.
Ekintza armatuak bertan behera uztea
2010eko irailaren 5ean BBC britainiar hedabidearen bitartez zabaldutako adierazpen batean, ETAkoek «hilabete batzuk» su-etenean zeramatzatela adierazi zuten, «prozesu demokratiko» bat aurrera eraman ahal izateko. Irailaren 19an Bruselako Adierazpenaren sinatzaileekin aurrera begira hartu beharreko neurriak aztertzeko prest zeudela esan zuten. Zurrumurru askoren ostean 2011ko urtarrilaren 10ean su-eten iraunkor, orokor eta egiaztagarria aldarrikatu zuen.
Euskal Autonomia Erkidegoko enpresaburuen elkarteko (Confebask) buru Miguel Lazpiurrek 2011ko martxoan adierazi zuenez, ETAren historian lehendabiziko aldiz, su-eten horretan ez zitzaien enpresaburuei estortsio-gutunik bidaltzen ari, iraultza zerga biltzeko. Hurrengo hilean, enpresaburuen elkarteei igorritako gutun batean, ETAk berak baieztatu zuen iraultza zerga bertan behera utzia zuela, su-etenaren ondorio gisa.
Borroka armatua behin betiko uztea
2011ko urtarrilean, Europako Kontseiluak erakunde, talde eta pertsona terroristen bere zerrendan ETA aipatzeari utzi zion. 2011ko urriaren 17an, gatazkaren konponbidea sustatzeko nazioarteko konferentzia egin zen Donostian, Euskal Herriko gatazkari irtenbidea emateko asmoz. Euskal Herriko ordezkaritza zabal eta anitz batek parte hartu zuen konferentzian, nazioarteko zenbait politikari eta bakegintzako ekintzaile nabarmenekin batera.
2011ko urriaren 20an, borroka armatua behin betiko utzi zuela adierazi zuen ETAk. Espainiar eta frantziar gobernuei gatazkaren ondorioak gainditzeko elkarrizketak abiatzeko deia egin zien eta armak desegiteaz hitz egiteko prest agertu zen, lau gai nagusiko bere negoziazio-agendaren barruan:
2012ko urtarrilean, Nazioarteko Egiaztatze Batzordeak ziurtatu zuen ETAk su-etena deklaratu zuenetik eta indarkeriaren behin betiko amaiera iragarri zuenetik eten egin direla ETAren «atentatuak, erasoak, mehatxuak eta estortsioa». 2012ko maiatzean, ETAk adierazi zuen Espainiako eta Frantziako gobernuekin zuzeneko elkarrizketa izateko ordezkaritza bat izendatu duela, eta gobernu horiei dei egin zien lehenbailehen zuzeneko elkarrizketak abiatzeko. Espainiako Barne ministro Jorge Fernandez Diazek baztertu egin zuen ETAren deia; eta Frantziako Atzerri Ministerioko bozeramaile Bernard Valerok adierazi zuen «Euskal Herrian indarkeriaren amaiera bermatzeko Espainia egiten ari den lanarekiko elkartasuna» agertzen dutela eurek.
Negoziazio saiakera Espainia eta Frantziarekin
2012ko azaroan, ETAk, gatazka armatuari bukaera egonkor eta ordenatua emate aldera, Frantziako eta Espainiako gobernuei bake elkarrizketetarako agendaren gai hauek proposatu zizkien:
ETAren bake elkarrizketetarako bi proposamen horiek (2011koa eta 2012koa) Espainiako eta Frantziako gobernuen ezezkoa jaso zuten.
Armagabetzea
2017ko apirilaren 8an, ETA armagabetu zen, bakegileen laguntzaz eta Frantziako Gobernuaren adostasunez; Espainiako Gobernuak uko egin zion armagabetzean parte hartzeari. Zortzi lekutan zeuden armak, guztiak Frantziako Estatuko lurraldean: Ipar Euskal Herrian —Senperen (Lapurdi), Etxarri (Zuberoa) eta Azpilda (Okzitania) artean, eta Barkoxe (Zuberoa) eta Aramitze (Okzitania) artean— eta Okzitanian. Bakegileek armen kokalekuen berri eman zioten poliziari; eta, polizia bertaratu bitartean, armen kokalekuak zaintzeaz eta poliziaren esku geratzen zirela egiaztatzeaz arduratu ziren.
Desegitea
2018ko apirilaren 20an argitaratu zuen. Maiatzaren 3an,  agiriaren bidez ETAk iragarri zuen bere egitura guztiak erabat desegin zituela, eta aurrerantzean ez zuela funtziorik izango, «bere ekinbide politikoa bukatutzat jo» zuelako. ETAren amaieran, nazioartean harridura sortu zuen Espainiako Gobernuak parte hartzeari uko egin izanak; hutsune hori gizarte zibilaren parte hartzeak bete zuen. Biharamunean, Kanboko Topaketa edo Gatazkaren Konponbidea Aitzinatzeko Nazioarteko Topaketa egin zen.
ETAren biktimak
ETAk bere historian zehar egindako bortxazko ekinbidearen ondorioz hainbat biktima sortu ditu. Horien artean gutxienez 758 hildako, 2.000 zauritu baino gehiago, milaka ekonomikoki estortsionatu, eta gutxienez 21 bahitu (ETApm-k 46 pertsonak era laburrean bahitu zituen beraien kotxeak lapurtu eta lortzeko asmoz). ETAk eta beste talde batzuek 3.600 ekintza armatu egin zituen bere historian zehar ETAk antolatu ez zuen kale borrokaren 4.500 ekintza inguru izan ziren. Gainera, 1.500 eta 2.000 pertsona artean bizkartzainez laguntzera eraman zituen. Eztabaida dago ere ETAk eragindako deserriratu kopuruaren inguruan.
ETAk hildako gizabanakoak
ETAk hildako lehen pertsona Jose Pardines guardia zibila izan zen, errepide kontrol batean ezustean topo egitean, 1968ko ekainaren 7an. Aurrez antolatutako ekintza armatu batean hildako lehena polizia politiko frankistaren Donostiako buru Melitón Manzanas izan zen. Geroztik, garrantzi eta izen handiko hainbat pertsona hil zituen eta beste hainbat zauritu nahiz bahitu. ETAk hildako azken pertsona Jean-Serge Nérin frantziar jendarmea izan zen. Tartean izandako heriotza kopurua zehaztea zaila da, ekintza armatu ezberdinen egiletza ez dagoelako argi, edo beste talde armatu batzuek egindakoak ere ETAri egozten zaizkiolako. Iñaki Egaña historialariak argitaratutako artikulu batean zenbaki hauen inguruko eztabaida aipatzen da.
Eusko Jaurlaritzaren arabera ETA, ETApm, ETAm, ETA VII, ETA VIII, Komando Autonomo Antikapitalistak, Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación, Iparretarrak eta beste talde batzuek hildakoak 837 izan ziren 1960-2013 epean. Horietatik 811 atentatuetan, 15 bahiketa batean, 3 desagertuta daude oraindik, 2 aldarrikatu gabeko hildakoak eta beste 4 beste batzuk gisa identifikatuta
Eusko Jaurlaritzak egindako ikerketan lau epe zehazten dira ETAren bortxazko historia sailkatzeko. Horiek jarraituz ETAk eta goian aipatutako beste talde armatuek 24 pertsona hil zituzten 1960-1975 tartean, 99 pertsona 1976-1978 tartean, 244 izan ziren 1979-1982 tartean eta 444 pertsona 1983tik 2013ra doan tartean. Hildakoen tipologiaren inguruan ere egin dira sailkapenak. Honela, La Razón espainiar egunkariak 858 hildako oinarri hartuta honako taldekatzea egin zuen : 361 zibilak (euren artean 58 enpresari, epaile edo 39 politikariak ere sartzen dira ), 195 Guardia Zibilak, 147 Espainiako Polizia Nazionalak, 82 Espainiako militarrak, 24 udaltzain, 16 ertzain, jendarme 1 eta 32 polizia, militar edo guardia zibil erretiratu. 829 hildako zifra hartzen duen txosten baten arabera 576 hildako Euskal Autonomia Erkidegoan izan ziren, 123 Madrilgo Erkidegoan, 54 Bartzelonan eta 42 Nafarroan. Madril eta gero Donostia da hildako gehien izan dituen hiria: 95.
Ceratoglanis scleronema
Ceratoglanis scleronema Ceratoglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Siluridae familian sailkatzen da.
Euskadi Ta Askatasuna
ETAk hildako gizabanakoak
ETAk hildakoen zerrenda osoa luzea bada, egon dira garrantzia berezia izan duten atentatuak, bai hildakoak garrantzia politiko handikoa zelako, edo sortutako erantzun politiko eta soziala nabarmena izan delako:
Bahiketak
Bahiketa gehienak ETA politiko-militarrak egin bazituen ere, ETAk (hausturaren aurretik zein ETAm-k ondoren) 21 bahiketa egin ditu bere historian zehar. Horietako gehienen helburua ekonomikoa izan zen, 14ena hain zuzen ere (ikerketa baten arabera 31,2 milioi euro lortu izan ditu horien bidez ). Beste bahiketa batzuek helburu politikoak lortzeko helburuarekin egin zituen ETAk: Miguel Ángel Blanco bizirik askatzearen truke edo José Antonio Ortega Lara askatzearen truke Euskal presoen sakabanaketarekin amaitzea eskatzen zuten. José María Ryanen bahiketan Lemoizko zentral nuklearra eraistea eskatu zuten.
1993an Julio Iglesias Zamora bahitu zuen ETAk. Ajuria Eneako Ituna babesten zuten taldeek xingola urdina erabiltzea proposatu zuten horren aurka egiteko, eta publikoki Euskal Herriko Bakearen Aldeko Koordinakundeak proposatu zuela esan zen. Berriro ere hasi ziren Jose Maria Aldaiaren bahiketarekin, eta hortik aurrera bahiketa guztiekin. Ikurra ezagun egiteko ETBko aurkezleak eramatera behartu zituzten, eta kaletik eramaten zuten herritarrak oso gutxi ziren (1.000tik bat baino gutxiago Nafarroan eta Araban, %0,5 baino gutxiago Bizkaia eta Gipuzkoan). Xingola urdina ETAk bahiketa bat egiten zuen bakoitzean erabili ohi zen, baina beranduago Alderdi Popularrak eta beste talde batzuek helburu partidistekin erabili izan dute.
Estortsioa edo Iraultza zerga
ETAk enpresaburu eta negozio ezberdinetako jabeei Zerga Iraultzailea izena ematen zion dirua eskatzen zion, bere aurka ez ekitearen truke. ETAk bide honetatik zenbat pertsona estortsionatu dituen jakitea zaila bada ere, kalkulu batzuen arabera 10.000 pertsonei eskatu zitzaien, eta Gipuzkoan eskatzen zietenen %13k ordaintzen zuen, eta %5 eta %6 artean Araba, Bizkaia eta Nafarroan. Bide honetatik lortutako dirua ETAren diru-sarrera nagusia zen, bahiketa eta banku-lapurretekin batera . Mikel Buesaren arabera 115 milioi euro lortu izan ditu horrela ETAk bere existentzia osoan. 2011n enpresariek dagoeneko iraultza zerga eskatzen ez zietela nabarmendu zuten.
Zaurituak
Eusko Jaurlaritzaren arabera ETAk eta beste erakundu batzuek 3.390 zauritu eragin dituzte. Era berean, txosten batean kale borroka ekintzak ere eragin dituzten zaurituak ETAri leporatzen zaizkio. Benetako zauritu kopurua zehaztea oso ariketa zaila da, egindako atentatu guztiak direla eta. Badira ere atentatuetatik bizirik atera ziren hainbat pertsona esanguratsu, gerora ETAren biktimen sinbolo ezberdin bilakatu direnak, tartean Irene Villa edo Gorka Landaburu.
Deserriratuak
Eztabaida dago ere ETAk eragindako deserriratu kopuruaren inguruan. ETAren biktimen talde batzuek eta espainiar prentsak 200.000 baino gehiago izan direla esan izan du, eta Antonio Basagoiti PPko lider izan zenak 309.000 pertsona "falta zirela" adierazi zuen. Espainiako Alderdi Popularrak ere zenbaki 200.000 deserriratuen zenbakia mantendu du. Datu hauek zalantzan jarri dituzte beste egile batzuek, eta zentsoaren %10 izango zela nabarmendu dute kazetari batzuek, hau da, Arrasate bezalako herri batean 1.600 pertsonek herria utzi zutela esan nahiko luke.
El Discurso del Rey
El Discurso del Rey Altsasun lehenengo aldiz 2011ko irailaren 3an antzeztu zen espainiar nazionalismoaren eta faxismoaren parodia bat izan zen. Parodian ehunka herritarrek hartu zuten parte Altsasuko kaleetan zehar, Espainiako segurtasun indarren uniformeekin mozorroturik desfile faxista bat antzeztuz. Ekitaldian zehar, Juan Carlos I.a Espainiako Erregearen parodia bat ere egin zen, Espainiako batasuna aldarrikatuz eta euskal abertzaletasunaren aurka oihukatuz. Parodiak oihartzun zabala izan zuen Espainiako hedabideetan, parodiaren aurkako kritika zorrotzak sorraraziz. Manos Limpias eskuin muturreko espainiar sindikatuaren salaketa bati jarraiki, Espainiako Auzitegi Nazionalak Garazi Urrestarazu herriko alkatea eta beste herritar bat deitu zituen deklaratzera.
Euskadi Ta Askatasuna
Kale borroka
Espainiako segurtasun indarrek ETAri kale borroka erabiltzea leporatzen zioten, ETA eta haren «ingurua» erakunde beraren partetzat hartuta. Ezker abertzaletik zein ekintza mota horien egileek berek beti ukatu izan dute ETAren eta kale borrokaren arteko lotura hori izan denik.
Dena da ETA eta ilegalizazioak
ETAren aurka egiteko helburuarekin Alderdien Legea egin zuten. Horren ondorioz, ENAMekin harremana zuten alderdi politikoak ilegalak bihurtu ziren 2003. urtetik 2011ra.
Presoak
1977ko Espainiako Amnistia Legearen ondotik eta gaur egun arte, ETArekin zein bere postulatuak defenda ditzakeen beste taldeetako hainbat kide preso izan dira (ikus Dena da ETA). ETAk bere presoak preso politiko direla defendatzen zuen, eta hala egiten zuten ere herritar askok. ETArekin lotura izatea leporatuta 30.000 pertsona inguru izan dira atxilotuak historian zehar, eta horietatik 8.172 etakide izatea leporatu diete; 1977tik 2001era arte 4.770 preso izan ziren. Batez ere 2000ko hamarkadatik aurrera ezker abertzaleko erakundeetako kideak kartzelaratzen hasi ziren, preso kopurua asko handituz.
Kartzelan denbora gehiago emateko beste neurri bat 7/2003 Lege Organikoa izan zen. Honen arabera, 2003tik aurrera epaitutako kasuetan 30 urtetatik 40 urtera pasa zen gehienezko kartzelaldia. 2015ean Alderdi Popularrak "Etengabeko Kartzelaldi Berrikusgarria" onartu zuen, bizi osoko kartzela de facto ezarriz.
Preso kopuruaren bilakaera
Deportazioa
XX. mendean, gehienbat 70. eta 80. hamarkadan Espainiako eta Frantziako gobernuak hainbat etakide gartzelan sartu beharrean deportatu zituen. Gaur egun ere Euskal Herrira bueltatu ezin diren ETAko (gaur egun gehien-gehienak etakide ohiak) deportatuak existititzen dira. Agian Sagarren denbora dokumentalagatik ezagunena Alfonso Etxegarai plentziarra da. Sao Toméko uhartean dago 1986tik eta bertatik ezin da legearen barruan atera. Bere garaian, Frantziak Yeu uhartera deportatu zituen hainbat etakide eta horren ondorioz uharte txiki hau Euskal Herrian ezaguna egin zen.
Gerra zikina eta kontrainsurjentzia
Espainiako Gobernuak ETAri aurre egiteko helburuarekin hainbeste ekintza eta estrategia erabili ditu. ZEN plana lege barruan eginiko plan ezagunenetariko bat da eta GAL aldiz Espainiako Gobernuaren legeetatik haratago joan zen estrategia militar ezagunena.
Errepresioak hildako gizabanakoak
Euskal Memoria Fundazioaren zenbaketak dioenez, Estatuaren aparatuek edo Estatuaren aginduetara zihardutenek egindako ekintzen ondorioz eta, oro har, gatazkaren esparruan kokatutako gertakarien kariaz, 474 euskal herritar hil dira 1960tik 2010era bitartean. Heriotza horietan ardura zuzena izan dutenen artean, Guardia Zibila nabarmentzen da (119 hil) eta Espainiako Polizia Nazionala da bigarrena (82). Gehienak Gipuzkoan (139 hil) eta Bizkaian (104) hil zituzten. Tirokatuta hil zituzten 165, eta segadan 57. Gizonezkoak ziren 414 hil, eta emakumezkoak 62. Gipuzkoarrak 201, eta bizkaitarrak 138 (eta, herrialde horien barruan, hiriburuen ingurukoak gehienak: Donostialdekoak 96, Bilbo Handikoak 87).
Tortura salaketak
Tortura kasuak eta salaketak ugariak izan dira Hego Euskal Herrian, ETAren eta, oro har, ezker abertzaleko kideen aurkako jazarpenean. Euskal Memoria Fundazioak hainbat garaitako 4.716 tortura testigantza dokumentatu ditu, torturaren «iraunkortasunaren eta zigorgabetasunaren» erakusgarri. Salaketak ugariak izan arren, torturagatik zigortutako Estatuko funtzionarioak askoz gutxiago izan dira, nazioarteko hainbat erakundek salatu dutenez, Espainiako «terrorismoaren aurkako» legeriak tortura errazten duten eremuei bide ematen dielako (nagusiki, atxilotuentzako inkomunikazio aldia, zeinaren arabera atxilotuak bost egunez egon daitezkeen poliziaren esku epailearen aurretik pasa arte).
ETAren sorreratik, hainbat tortura kasu entzutetsu gertatu dira Euskal Herrian. ETAk burutu zituen lehenengo ekintzekin batera, Francoren erregimeneko poliziak ehundaka lagun atxilotu eta torturatu zituen. Torturek aurrera jarraitu zuten errepresio tresna sistematiko moduan frankismoak indarrean jarraitu zuen bitartean. Espainiako trantsizioan ere ugari izan ziren tortura kasuak. Euskal Herriko gizartean eragin handia izan zuen kasu bat 1981eko otsailaren 13an gertatu zen. Orduan, Joxe Arregi Izagirre etakidea hil zen Madrilgo (Espainia) ospitale batean, jasotako torturen ondorioz. Hiltzear zegoela, «Oso latza izan da» esaldi ezaguna esan zien gela berean zeuden beste bi presori. Haren omenez, torturaren aurkako Euskal Herriko kolektibo batzuek Torturaren Aurkako Eguna izendatu dute otsailaren 13a. Aurrerago, 1986 urtean, Mikel Zabaltza orbaiztar gaztea Guardia Zibilak atxilotu ondoren, hilda agertu zen Bidaso ibaian, eskuak eskuburdinez lotuta zituela. Poliziek ihes egin zuela esan zuten arren, aurrerago torturaren ondorioz hil zutela jakin zen, Zabaltzak biriketan zuen ura zela eta, beste hainbat ebidentziaren artean. Denboran aurrera eginez, beste hamaika kasuren artean, aipagarri dira Unai Romano gasteiztar gaztearena, atxiloalditik burua ubelduraz josia atera zena edota Martxelo Otamendi kazetariarena. 2010ean, oraindik, lau guardia zibil zigortu zituzten bi etakide gogor torturatzeagatik.
2012ko otsailaz geroztik (ETAk ekintza armatuak behin betiko utzi eta hilabete gutxira), tortura salaketarik ez du jaso Torturaren Aurkako Taldeak (TAT). Aurrerakada historikoa den arren, inkomunikazioa oraindik indarrean denez, tortura amaitutzat ezin dela jo adierazi zuen TATek.
Etakide ohiak Hego Euskal Herriko eta Espainiako alderdi gehienetan
Bitxia bada ere momenturen batean Etakideak izan zireneko asko, beranduago politikan sartu eta alderdi politiko anitzetan militatu zuten, hona hemen zerrenda txiki batː
EAJenː
EH Bildunː
Orestias pentlandii
Orestias pentlandii Orestias generoko animalia da. Arrainen barruko Cyprinodontidae familian sailkatzen da.
Euskadi Ta Askatasuna
Etakide ohiak Hego Euskal Herriko eta Espainiako alderdi gehienetan
Podemosenː
PSOEnː
PPnː
Desagertutako alderdietanː
EEnː
Besterikː
Locustella seebohmi
Locustella seebohmi Locustella generoko animalia da. Hegaztien barruko Locustellidae familian sailkatua dago.
Momir Pucarević
Momir Pucarević (serbieraz zirilikoz: Момир Пуцаревић) –Drmanovići, Nova Varoš udalerria, Serbiako Erresuma (egun, Serbiako Errepublika); 1918-Livno, Kroaziako Estatu Independentea (egun, Bosnia-Herzegovinako Errepublika); 1942ko uztailaren 6- serbiar eta jugoslaviar partisanoa izan zen. 1942an borrokan hil zen eta gudaren ostean Jugoslaviako Herriaren Heroi titulua eman zioten.
Serbiako matxinada
1941ko uztailaren 7an okupazio alemaniarraren aurka matxinada hasterakoan, Zlatiborreko Destakamendu Partisanoaren kide egin zen Momir Pucarević. Matxinada honetan, herriaren parte hartze handia eman zen, Titok aitortu bezala, matxinatzeko tradizio handia baitzuen herriak; “azken 150 urteetan 39 matxinada hasi dituzte okupatzaile ezberdinen aurka”. Matxinadak izan zuen hedapena kalkulatzeko, esan beharra dago uztailean hasi eta hila bukatu artean 68 polizia-komisaldegi suntsitu zituztela matxinoek abuztuaren 15a arte 246 eraso egin zituztela, abuztu osoan 432 eraso egin zituztela eta irailean 552 sabotai-eraso. Gainera, kontuan izan behar da joera komunistako partisanoez gain, beste fakzio bat indarrean izan zela, txetniken fakzioa, errenditu ez ziren Jugoslaviako Armadako soldaduek Ravna Gora mendiaren inguruan sortutakoa, eta joera nazionalista serbiar eta monarkikokoa (erbesteko Gobernuaren aldekoa). Hala ere, txetnikek erresistentzia pasiboaren alde egin zuten “momentu egokiena iristearen zain” , zenbait egileren arabera, “matxinadara bultzadak eraman zituen”. Partisanoek txetnikek baino borrokalari gehiago zituzten, 40.000 Jože Pirjevecen arabera, eta 80.000 Velimir Vukšićen arabera (soilik 20.000 txetnik). Alemaniarren txostenek ere ziurtzat jotzen zuten matxinadaren buruan partisano komunistak zeudela.
1941ko azaroaren 25ean, alemaniarrek ofentsiba berri bat hasi zuten Užiceko Errepublikaren aurka. Azaroaren 27an alemaniarrak Čačaken sartu ziren, eta abenduaren 3an Užicen. 1941ko abenduan, alemaniarren ofentsiba puri-purian zegoela, Zlatiborreko Destakamendu Partisanoaren komandante izendatu zuten Pucarević, eta 1942ko hasieran, Zlatiborreko Lehen Batailoi Partisanoaren komandante. Zlatiborreko unitate militar honek gogor bukatu zuen 1941ko bukaeran, Jože Pirjevecen arabera, “Užice eta Zlatibor inguruko borroketan mila bat borrokalari galdu zituzten partisanoek”.
1941ko bukaeran alemaniarrek matxinada garaitu egin zuten Užiceko Errepublika desegin ostean, armada partisanoa egun batzuez Pucarevićen jaioterri zen Sandžak eskualdean gorde zen, nahiz eta hemen ere inguratuta zegoen (Serbiatik alemaniarrak, Montenegrotik italiarrak, Hegoaldetik albaniarrak eta bertan eskualdean txenikak eta milizia musulmanak).