cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Espainiako trantsizioa
Espainiako trantsizioa Francoren diktaduraren amaieratik hasi eta Mendebaldeko herriek demokratikotzat onartutako estatua bihurtu zen arteko denbora da. Espainiaren historialariek bi data jarri ohi dituzte mugarritzat: hasiera Francisco Franco diktadorearen heriotza eguna da (1975eko azaroaren 20a); eta amaiera, berriz, PSOE hauteskunde orokorretan garaile atera zen eguna (1982ko urriaren 28a). Trantsizio horrekin kritikoak diren hainbatek Espainiako Borboien bigarren berrezarkuntza izenaz aipatzen dute (nahiz eta, berez, Borboi leinuak Espainiako erregetzan izan duen hirugarren berrezarkuntza den), eta aldia oraindik ez dela bukatu deritzote. Halaxe, Espainiak aldi hartan eta geroago izan zuen erregea Francok izendatu zuen, ondorengotza legean. Bestetik, prozesu horrekiko aldekotasuna erakutsiz, Espainiako trantsizio demokratikoa izenaz ere aipatzen da.
Espainiako trantsizioak ez zuen ekarri diktadurarekiko etenik. Gerra Zibilean Errepublikaren aurka matxinatutakoek eta erregimen frankistak egindako krimenei amnistia eman zitzaien, artean guztiz frankistak ziren Espainiako Armadako buruen mehatxupean, eta geroztik Espainiako Gobernuak ez du oraindik frankismoa ofizialki gaitzetsi. Espainia da, munduko demokrazien artean, diktadura garaiko Estatu terrorismoa ikertu ez duen bakarra. Estatuak berak edo estatuak bultzatuta egindako eskubide urraketa ugari oraindik ofizialki onartu, ikertu eta zuzendu gabe daude. Eskubide urraketa horien artetik nabarmenena oraindik hobi komunetan ehortzita dauden 88.000 gorpuena da. Munduko estatu burujabe guztien artetik, Espainia da desagertutako pertsona gehien dituztenetan bigarrena: Kanbodiak baizik ez dio aurrea hartzen. Espainiako Justiziak, frankismoaren krimen horiek berak ez ikertzeaz gainera, kanpokoek ikertzea ere eragozten du.
Aldiaren mugak
Trantsizioak iraun zuen aldiaren mugei dagokienez, hasierari buruzko adostasun zabala dago, baina talde txiki batzuek beste batzuk proposatzen dituzte, hala nola:
Hasiera
Bi data hartu ohi dira aintzat; bigarrena askoz onartuagoa da lehenengoa baino, Espainiako trantsizioaren hasieratzat.
Amaiera
Amaierarako ez dago adostasun handirik: Espainiako 1978ko Konstituzioaren onarpena, 1981eko otsailaren 23ko Espainiako estatu-kolpea edo Espainiako 1982ko hauteskunde orokorrak dira datarik erabilienak.
Juan Carlos I.aren erregealdia
Juan Carlos I.ak bere erregetza frankismoaren legalitatea apurtu gabe hasi zuen. Mugimenduaren Printzipioei zin egin zien, eta frankismoan onartutako gorteen aurrean koroatu zen. Estatuaren Lege Organikoa errespetatu zuen bere lehen gobernuburua izendatzeko. Bere lehen hitzaldian sistema politikoa aldatzeko borondatea adierazi zuen.
Franco jenerala hiltzean, Juan Carlos Borboikoa Espainiako Erresumako errege izendatu zuten 1975eko azaroaren 22an, Francok indarrean jarritako oinordekotza legeari jarraituz. Ordutik aurrera, plan bati jarraituz eraman zen trantsizio izeneko prozesua. Plan hori mendebaldeko herriek, Espainiako eta nazioarteko kapitalismoak, oposizioko alderdi nagusiek eta frankismoaren erregimenaren barruko koadroek jarri zuten martxan. Helburua, estatu frankista homologatutako estatu demokratiko bihurtzea izan zen.
Jarrera hau Torcuato Fernández Mirandak jarri zuen hitzetan zera esanda: "legetik legera joan behar da legearen bitartez". Jarrera honen aurka baziren erregimenean inolako aldaketarik nahi ez zuten sektoreak, "ultrak" eta armadako zenbait buru. Platajunta oposizio demokratikoko alderdien batura (Junta Democrática de España eta Plataforma de Convergencia Democrática), hasiera batean lege hausturaren alde zegoen.
Monarkiaren lehen gobernua
Carlos Arias Navarrok 1976eko urtarriletik uztailera lehen gobernua eratu zuen. Hasiera batean argi eta garbi jo zen jarraipenaren alde zegoen gobernu bat osatzera: Manuel Fraga Iribarne (Gobernazioa), Jose Maria Areiltza (Atzerri Arloak), Antonio Garrigues, (Justizia). Kristau-demokrata bat ezarri zen, Alfonso Osorio (Presidentetza), eta frankismoaren aparatuetako bi aditu: Rodolfo Martín Villa (Sindikatuak) eta Adolfo Suárez (Mugimenduko ministro). Defentsan frankista amorratu bat ezarri zen: Fernando de Santiago.
Aldaketak oso xumeak izan ziren, Batzartze eta Elkarretaratze Legea (“ley de Reunión y Manifestación”), baimenik gabeko bilerak onartzen zituena eta Elkarte Politikoen Legea (“ley de Asociaciones Políticas”) alderdi politikoak onartzen zituena, partiduak izan gabe.
Aldi hartan, gero eta manifestazio gehiago zeuden amnistiaren alde. ETAk atentatuekin jarraitzen zuen. 1976ko urtarrilean sei mila langilek greba hasi zuten Gasteizen lan baldintza hobeen alde eta gehienezko soldaten dekretuaren aurka. Martxoan greba orokorrerako deialdia egin eta aho batez bete zen martxoaren 3an. Egun horretan, Gasteizko San Frantzisko elizan sartu zen polizia armatua. Langileen batzar bat egitea zegoen pentsatua eta poliziak eliza husteko agindua eman eta betearazi zuen, elizako erretorearen hitzei eta konkordatuaren edukiei jaramonik egin gabe. Gas negar eragileak jaurtiki zituzten. Langileak elizatik korrika atera zirenean, borra kolpeka hartu zituzten alboetatik zihoazenak eta aurrez aurre aurkitutakoak metraileta eta pistola tiroka. Hildakoak hauek izan ziren: Pedro María Martínez Ocio, Forjas Alavesasko langilea, hogeita zazpi urte; Francisco Aznar Clemente, okina eta ikaslea, hamazazpi urte; Romualdo Barroso Chaparro, “Agrator”ekoa, hemeretzi urte; José Castillo, “Basa”koa (Grupo Arregui), hogeita hamabi urte. Bi hilabeteren buruan hil zen Bienvenido Pereda, “Grupos Diferenciales”koa, hogeita hamar urterekin. Lau oso larriki zaurituak. Hirurogei baino gehiago larriki zaurituak, erdiak bala tiroz. Ehundaka arinki zaurituak.
Alemaniako PSDko zuzendariak bertan behera utzi zuen Fraga Iribarnerekin hitzartutako bilera, hau nazioartean erreforma “saltzeko” ahaleginak egiten ari zela. Hilabeteak iraun zuten protestaldiek eta gobernuaren aurkako greba eta mobilizazioek.
Jurramendiko gertakariak
1976ko maiatzaren 9an, karlismoa Frankoren partidu bakarreko erregimenaren osagarrietako bat zen, Falangearekin batera. Urte hauetan karlismoaren bi adar elkarrengandik aldentzen ari ziren eta frankismo osteko aparatuak karlismoa kontrolpetik galtzeko arriskua ikusten zuen.
Hortaz, talde paramilitarrek frankismotik aldentzen ari zen adarra zigortu zuten Jurramendin urtero karlistek egiten zuten Viacrucisean. Iratxeko monasteriotik karlisten prozesioa irtetear zegoela harrika eta borra kolpeka hartu zituzten. Erasotzaileetako batek pistola atera eta karlista bat hil zuen. Hori guztia Guardia Zibila eta Polizia Armatua hantxe zeudelarik gertatu zen, haiek ezertxo ere egin gabe.
Prozesioak aurrera jarraitu zuenean, mendi gailurrera iristen ari zela, beste hildako bat eta zauritu batzuk izan ziren beste eraso batean. Inguruan hainbeste polizia egonik, gobernua erasotzaileen babesle izan zela salatu zuen oposizio demokratikoak. Oso gutxi auzipetu ziren eraso horiengatik eta denak 1977ko amnistiak askatu zituen.
Estatuaren legeak terroristatzat izendatutako erakundeen ekintzak
GRAPO ezker marxistako taldeak, 1977ko urtarrilean bi polizia eta guardia zibil bat hil eta Villaescusa jenerala eta Antonio Oriol Estatu Kontseiluko burua bahitu zituzten.
ETA, eusko abertzalea eta marxismo-leninismoan oinarritutako iraultzaren aldekoa, Espainiako estatuaren aparatuen aurkako erasoan jarraitu zuen.
Ultraeskuindarrek komunisten aurka egin zuten batez ere. Atochako sarraskian, 1977ko urtarrilaren 24an, Espainiako Alderdi Komunistako eta Langile Komisioetako (CCOO) bost lan arloko abokatu hil zituzten eta lau zauritu.
Oposizioko alderdiak "Coordinación Democrátican" elkartu ziren, gobernuak sektore moderatuenak erakartzeko mugimenduak egiten baitzituen, katalan eta eusko abertzaleak eta PCE kanpoan utziz. Gobernu barruan tentsioak areagotzen hasi ziren, Carlos Arias Navarrok alde batetik eta Fragak eta Areiltzak bestetik, partidu politikoen lege berria indarrean jarri nahi baitzuten. Fernandez Mirandak azkenean legearen alde egitea erabaki zuen. Honekin, erregea eta bere ingurua gobernuburua aldatzearen alde zeudela agerian gelditu zen, eta 1976ko uztailaren 5ean Arias Navarrok dimisioa eman zuen.
Adolfo Suárezen lehen gobernua (1976ko uztaila – 1977ko ekaina)
Torcuato Fernández-Miranda Erresumako Kontseiluko presidenteak proposaturik, Adolfo Suárez ezarri zen gobernuburu. Helburua, frankismoan izendatutako gorteek aldaketak onartzea zen, baina aldi berean, Francoren legalitatea onartuz, armada beti atzean egonda.
Fraga eta Areiltza gobernutik atera ziren, eta Suárezek bere programa aurkeztu zuen:
1977ko erreforma politikoa
1976ko irailean onartu zuten gorte frankistek Erreforma Politikorako Legea (Ley para la Reforma Política), praktikan sistema frankistaren atea irekitzen zuena eta prozesu demokratiko bateranzko bidea errazten zuena. Fernández-Mirandaren mugimenduei esker, 425 boto izan zituen alde lege honek Frankok aukeratutako gorteetan, 59 aurka eta 13 abstentzio.
Ondorengo Erreferendumean, hauteskundeetako erroldaren % 77,72k parte hartu zuen eta % 94k baiezko botoa eman zuten. Ondoren, bidea irekita zegoen Gorte Konstituziogileetako diputatuak aukeratzeko eta Konstituzio demokratiko berria egiteko. Elkarte Politikoen Legea aldatzea izan zen hurrengo pausua, oposizioko partiduek hauteskundeetan parte hartzeko aukera izan zezaten. Horretarako, Zigor Kodea ere aldatu behar izan zen, haren arabera delitua baitzen Espainiarren batasunaren aurkako alderdietan (abertzaleak) eta nazioarteko mugimenduen parte zirenetan (PCE) militatzea.
Epe horretan, honako partidu hauek legeztatu ziren:
Suarezen gobernuaren harremanak
Horrek guztiak oposizioko alderdiei sinetsarazi zien aldaketa aurrera zihoala. 1976ko abuztuan, Suarezek Felipe González PSOEko idazkari nagusiarekin bilera eduki zuen. Honen jarrera posibilistek bultzada eman zioten Suárezen proposamenei. Dena den, prozesuaren sinesgarritasuna Alderdi Komunistaren onarpenaren inguruan zegoen. Espainiako Alderdi Komunista (PCE) alderdi antolatuena zen, alderdikide gehien zituena. Baina militarrak berau legeztatzearen aurka zeuden, 1976ko irailean Suarezi argi adierazi ziotenez.
1976an PCEk aurrerakuntza gehiago eskatzen zituen gorte konstituziogileei sinesgarritasuna ematearen truke. PSOEk, aldiz, 1976ko abenduan Madrilen egindako XXVIII. Kongresuan gorte horietan parte hartuko zuela erabaki zuen. Beraz, Suarez 1977an Santiago Carrillo PCEko idazkari nagusiarekin biltzen hasi zen, eta negoziazioen ondoren, 1977ko apirilean PCE legezko egin zuen, trantsizio garaiko pausorik arriskutsuena emanez.
Suárezen gobernua eta armada
Suárezen urratsak aldaketen aurkako militarrak alboratze aldera eman ziren. Horiek indartsuak ziren gobernuaren eta armadaren baitan. Honela, bere aldeko militarrez inguratu zen, Manuel Gutierrez Mellado haien buru.
«Bunkerra» izenekoa zen aldaketen aurkako sektorea, eta politikoki Blas Piñarrek eta José Antonio Girónek gidatzen zuten. Hedabideetan, El Alcazar egunkaria zen haien bozeramailea, eta gobernuan Fernando de Santiago jeneral eta Defentsa ministroak ordezkatzen zuen. Sindikatuen legeztatzearen ondoren presio handia egin zuten, eta Suarezek kargutik kendu zuen De Santiago ministroa, haren ordez Gutiérrez Mellado ezartzeko. Ondoren, PCE legeztatu zuen. Aldaketek iraultza ez zutela ekarriko demostratzea zen Suarezen helburua. Carrillok lagunduko zion horretan; ETAk, aldiz, ez.
ETAren eta GRAPOren erasoa
Euskal Herrian ia iraultza-egoera bizi zen. Herri mugimenduen bultzadak amnistia aldarrikatzera bultzatu zuen gobernuburua 1977an. Kale istiluak larriak ziren manifestari eta polizien artean. ETAk, 1976 udako barne eztabaida sutsuen ondoren, erasoaldi bortitz bati ekin zion 1976ko amaiera eta 1977ko hasiera bitartean
GRAPOk leherkariak ezartzeaz gainera, Jose Maria Oriol Estatu Kontseiluko Presidentea eta Villescusa jenerala bahitu zituen. Bitartean, Atochako sarraskia gertatu zen, non ultraeskuindarrek PCEko eta Langile Komisioetako sei abokatu hil zituzten.
Francoren garaietara itzultzearen aldekoak egoera larri hartaz baliatu nahi izan zuten, eta kaosa salatu zuten.
Lehen hauteskundeak eta Konstituzioaren idaztea
1977ko ekainaren 15ean hauteskunde konstituziogileak egin eta lau alderdi nagusitu ziren:
UCD hauteskundeak irabazi eta gero, Juan Carlos I.a Espainiako erregeak Adolfo Suárez lehendakari bezala baieztatu zuen; lege elektoralak irabazleari ematen zion Gobernua, inbestidurarik gabe.
Bi alderdi nazionalista garrantzitsu agertu ziren zein bere hauteseremuan: Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) eta Pacte Democràtic per Catalunya (PDC).
Gorteetan konstituzioa berria idatzi zen 1977ko udan, eta erreferendumean onartu 1978ko abenduaren 6ean. Hego Euskal Herrian abstentzioa % 51,2 eta baietza % 34,8 izan ziren.
UCDren bigarren gobernua
1977ko ekainean eta 1979ko martxoan UCDk izan zituen boto gehien eta bere eskuetan eduki zituen gobernuak urte haietan. Hala ere, parlamentuan gehiengo osoa izateko hitzarmenak egin behar izan zituen.
Autonomia aurreko erkidegoak
Autonomiak indarrean jarri baino lehen, hauteskundeetako emaitzak ikusita, autonomia aurreko erakundeak sortu ziren Katalunia eta Euskal Herrian.
Katalunian, 1977ko irailaren 29an Kataluniako Generalitatea berreskuratu zen, Josep Tarradellas lehendakari izendatuta.
Euskal Herrian, nafar parlamentariek uko egin zioten Hego Euskal Herriko parlamentarioen biltzarrean parte hartzeari. Bertan, gobernuarekin negoziatu ondoren, Eusko Kontseilu Nagusia sortzea erabaki zen, 1978ko urtarrilaren 6an, ondoren Eusko Jaurlaritza bihurtuko zena.
Galizian, UCDren gehiengoarekin, Galiziako Xunta sortu zen 1978ko martxoan.
Gorte konstituziogileak
Parlamentua ez zen hastapenetan konstituzioa egiteko xedearekin osatu, baina lan horri ekin zioten berehala.
1978ko uztailean Manuel Fragaren AP eta Santiago Carrilloren PCE barne, gehiengo batek onartu zuen proiektua parlamentuan. Muturreko ezkerrak, eskuin muturrak eta euskal nazionalistek eman zioten ezetza edo abstentzioa egitasmo honi. Senatuak onartu ondoren, urrian onartu zuten erabat. 1978ko abenduaren 6an egin zen erreferenduma eta erabateko baiezkoa lortu zuen Espainian. Euskal Herrian ez: ezezko bozek eta abstentzioak, biak batuta, baiezko botoak gainditu zituzten. Hau zela eta; eta mugimendu independentistak ez hazteko, ekonomia ituna jarri zen Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan; eta Arabakoa aldatu zen.
Espainiako Erregeak abenduaren 27an onartu zuen Konstituzioa, eta 29an EAO-ean argitaratu zen (ez zen 28an egin inuzente-eguneko broma zela pentsarazteko).
Ohiko lehen hauteskundeak
1979ko urtarrilaren 2an, Konstituzioa onartuta izanda eta gero, Adolfo Suárezek lehen hauteskunde konstituzionaletara deitu zuen, martxoaren 1ean.
PSOEren krisialdia
Urte bereko irailean ezohiko batzar bat egin zen. Horretan, marxismoa kendu zuten alderdiaren ideologiatik, eta Felipe González idazkaritza nagusira itzuli zen, sendotuta.
Ezegonkortasuna
Gobernuaren ohiko jardueretan zailtasunak azaleratzen hasi ziren, UCD joera anitzetako jendeen koalizioa izatearen ondorioz. Honek Suárezen buruzagitza higatu zuen eta tentsioak agerikoak izan ziren 1981ean. Honi gehitu behar zitzaion porrota Andaluzia, EAE, Katalunia eta udal-hauteskundeetan, eta gainera, inkestek PSOE-ari ematen zioten garaipena, zentsura-moziotik. Azkenean, Suarezek dimisioa eman zuen. Geroago, Erregeak Leopoldo Calvo-Sotelo proposatu zuen gobernuburu bezala. Sozialdemokratek, Fernández Ordóñezen gidaritzapean, UCD utzi zuten, eta talde mistora joan ziren, esleitugabetzat.
Horton (Kansas)
Horton Kansasko hiri bat da. Brown konderrian kokatua dago. 2010ean 1,776 biztanle zituen, 4.62 kilometro koadrotan banatuta.
Espainiako trantsizioa
Otsailaren 23ko estatu-kolpe saiakera
ETAk erasoekin jarraitzen zuen eta militarrek bere desadostasunak gero eta ageriago azaltzen zituzten. Honela, 1981eko otsailaren 23an estatu-kolpe bat eman zuten, Calvo-Soteloren inbestiduraren bozketaren bitartean. Milans Del Bosch jenerala Valentzian errebelatu zen eta tankeak kalera atera zituen. Espainiako Diputatuen Kongresua Guardia Zibilek hartu zuten, Antonio Tejero teniente koronelak gidatuta. Erregearen parte hartzea luze eztabaidatu izan da. Dena dela, Espainian, denek adostu dute erregeak salbatu zuela demokrazia gau hartan egindako telebistako hitzaldiarekin.
Calvo-Soteloren gobernua
Inbestidura 23an izango zen, baina, estatu-kolpea zela eta, 2 egun atzeratu zen, bozketa horretan, bakarrik gehiengo soila behar bazuen ere, aurreko bozketan lortu ez zuen gehiengo osoa lortu zuen.
Harry Kane
Harry Edward Kane (1993ko uztailaren 28a) futbolista profesional ingelesa da. Aurrelari moduan jokatzen du Tottenham Hotspur taldean, Premier Ligan. Gainera, Ingalaterrako selekzioko kapitaina da.
Espainiako trantsizioa
PSOE gobernuan
1982ko urriko hauteskundeetan PSOEk gehiengo osoa lortu zuen parlamentuan. Ordurako aldaketa sakonak izan zituen bere programan alderdi honek. 1979ko maiatzeko XXVII. Kongresuan joera iraultzaile oro alboratu zuen Felipe González idazkari nagusiak. Dimisioa aurkeztu eta gero, bera itzultzeko kondizio gisa aldaketak onartzea exijitu zuen. 1979ko iraileko ezohiko biltzarrean, berriz hartu zuen kargua, baina berak ezarritako baldintzekin.
PSOE gobernuan egoteko prestatzen ari zen. SPD alemaniarraren laguntza ekonomikoarekin eta Fernández Ordóñezen sozialdemokratak beragana hurbiltzearekin sektore asko erakarri zituen, bai nazioartean bai frankismoko koadroetatik.
Harry Kane
Ibilbidea
2014-2015 denboraldian hasi zen Tottenham-en titular moduan jokatzen, eta orduan 31 gol sartu zituen, haietatik 21 ligan. Orduan izendatu zuten Urteko Jokalari Gazte Onena. Kane Premier Ligako golegile gorena izan zen 2015-2016 eta 2016-2017 denboraldietan, eta bietan ezinbestekoa izan zen Tottenham sailka zedin Champios Ligarako. Sei aldiz izendatu zuten Hileko Jokalari Onena, lehenago Steven Gerrard jokalariak zuen errekorra. Horretaz gain, lau denboraldi horietan Urteko Taldean sartu zuten. Ehundik gora gol sartu ditu Tottenhamen, eta, oraingoz, seigarrena da Premier Ligako inoizko golegile onenen zerrendan. 2019an, Tottenhamekin txapeldunen ligako finalera iritsi zen, hori bai, azken partiduak ezin izan zituen jokatu, min hartuta baitzegoen.
Kanek maila guztietan jokatu izan du Ingalaterrako selekzioarekin: 17 urtez azpikoan, 19 urtez azpikoan, 20 urtez azpikoan eta 21 urtez azpikoan. Gola sartu zuen selekzio absolutuan debutatu zuenean, 2015eko martxoaren 27an, eta aukeratu egin zuten 2016ko Euroligarako. 2017an, The Guardian egunkariak munduko 5. jokalaririk onena izendatu zuen. 2018ko Munduko Kopan, Ingalaterrarekin jokatu zuen, eta Urrezko Bota irabazi zuen, bera izan baitzen golegile nagusiena.
Espainiako trantsizioa
PSOE gobernuan
PSOE gobernuan lau legegintzaldietan egon zen. Haietan gertatu zen Europar Batasunean sartzea, lan arazoetako erreforma, hezkuntzaren eta osasunaren unibertsalizatzea eta autonomien garapena. Baina baita ondokoak ere: krisi ekonomiko larria, industriaren birmoldatze larri eta bortitza, estatuaren zorra handitzea eta batez ere, Euskal Herrian gerra zikina eta ustelkeria kasuen erabateko azaleratzea.
Harry Kane
Selekzio nazionala
Gaur egun, Ingalaterrako selekzio nazionaleko kapitaina da. 2015eko martxoaren 27an egin zuen debuta. Bere ibilbidean, orainarte, Eurokopa batean (2016) eta Munduko txapelketa batean (2018) hartu du parte, eta 2021ean jokatu den Eurokopara deitu dute. Denera, 53 partidu jokatu ditu, eta 34 gol sartu ditu.
Espainiako trantsizioa
PSOE gobernuan
1985ko ekainaren 2rako, estatu-kolpe baten konspirazioa zegoen, baina, Gobernua konturatu zenean, ez zuen ezer esan; planak desegin zituen sekretuki. Dirudienez, Europako Ekonomia Erkidegoan sartzea hurbil zegoenez Gobernuak ez zuen espainiar demokraziaren hauskortasuna erakutsi. Hala ere, Espainiako azken estatu-kolpe konspirazioa izan zen.
Harry Kane
Selekzio nazionala
Aurretik, Ingalaterrako 17, 19, 20 eta 21 urtez azpiko selekzioetan jokatu du Kane-k.
Espainiako trantsizioa
Europar Batasunean eta NATOn sartzea
Lehen eskaeratik hogei urteren buruan, Europako Ekonomia Erkidegoak Espainia sartzea onartu zuen. Negoziazio lasterren ondoren sarrera 1986ko urtarrilaren 1ean egin zen, UCDren azken gobernualdian. Calvo-Sotelok parlamentuaren baimena lortu zuen. Protokoloa 1981eko abenduaren 10ean izenpetu zen Bruselan, iritzi publikoaren gehiengoa aurka egon arren.
Gobernuan sartu baino lehen, PSOE Espainia NATOn egotearen aurka zegoen ofizialki. Behin gobernuan zegoela, ordea, nazioarteko konpromisoek lotuta, PSOEk iritzia aldatu eta gai horren gainean erabakitzeko erreferendumean NATOn jarraitzearen aldeko kanpaina gogorra egin zuen, eta baiezkoa atera zen erreferendumean.
Hezkuntza
Hezkuntza eskubidea zabaltzea izan zen helburua. 1983an onartu zen Unibertsitatearen Legea, beraiei autonomia ematen ziena eta pribatuak sortzea errazago egiten zuena, sarrera tasak asko merkeagotuz.
Lehen eta bigarren hezkuntzan, derrigorrezko hezkuntzaren adina 14ean utzi zuen 1985ean eta 16ean 1990ean LOGSE ezartzean.
Hiru sare sortu ziren, pribatua, publikoa eta itunpekoa (azken hori enpresa pribatuena da, baina Estatuak ordaintzen ditu instalakuntzak, irakasleak eta matrikulak).
Ekonomia
1973ko krisiak, 1979an berrindartuak, industriaren erabateko gainbehera ekarri zuen. Zaharkitze batek ondoratuta. Langabezia %20raino igo zen 1985ean, prezioak igo eta igo ari ziren (%25 urte batean izateraino).
Industria-birmoldaketa derrigorrezkoa zen baina modu leunean egin beharrean oso azkar eta eraginak neurtu gabe egin zen, ontzigintza, oihalgintza eta siderurgian.
Errepideetan 1985etik bikoiztu egin ziren autopista eta autobien kilometroak aurreko urteetako utzikeriari buelta eman nahian. Trenbide sarea aldiz nahiko utzita gelditu zen, kilometro asko utzi ziren bertan behera eta linea berri eta ikusgarrien alde egin zen benetako gertuko sare funtzional bati ekitea alboratuz.
Azken urteak
1996an, José María Aznarren Alderdi Popularrak irabazi zituen hauteskundeak. Bere bigarren legegintzaldian agerian gelditu zen frankismoaren baitako zenbait sektore erabat eraldatu gabe zeudela eta justizia, eliza, ekonomia eta komunikabideetan lehengo diktaduraren baitako ohitura, jokaera eta legeak azaleratzen hasi ziren. Espainiako Gerra Zibilaren erribisioa egitea helburu zuten lanek agerian utzi zuten frankismoarekin erabat hautsi nahi ez zuen talde zabal bat zegoela Espainian.
Perm kraia
Perm kraia (errusieraz: Пермский край, Permsky kray) Errusiako subjektu federal bat da, Volgako Barruti Federalean kokaturik dagoena. 160.600 km²-ko azalera du eta 2010ean 2.635.276 biztanle zituen. Zentro administratiboa Perm hiria da.
San Cosmo Albanese
San Cosmo Albanese Italiako udalerri bat da. Cosenzako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Cosmo Albanesek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Islamiar Urrezko Aroa
Islamiar Urrezko Aroa Islamaren historiako loraldi kultural, ekonomiko eta zientifiko bat izan zen, tradizionalki VIII. mendetik XIV. mendera bitartean gertatu zena. Tradizionalki, garai hau Harun al-Rashid abbastar kalifaren erregealdian (786tik 809ra) hasi zela ulertzen da, Bagdadeko Jakintzaren Etxearen inaugurazioarekin, non aurrekari kultural ezberdinak dituzten munduko hainbat tokitako adituek, munduko ezagutza klasiko guztia, bildu eta arabierara eta persierara itzultzeko agindua jaso zuten. Tradizioz, garai hau, Abbastar Kalifa-herriaren kolapsoarekin amaitu zela esaten da, mongolen inbasioen eta 1258ko Bagdadeko setioaren ondorioz gertatutakoa. Aditu batzuk urrezko aroaren amaiera 1350 inguruan kokatzen dute, egungo zenbait historialari eta adituk Urrezko Aro Islamikoaren amaiera XV. mendetik XVI. mendera artekotzat jo duten bitartean.
Sol maior
Sol maiorra (Sol M Europako notazioan eta G notazio amerikarrean ere) da eskala maiorrak sol notatik abiatuta duen tonalitatea. Hala, eskala notak hauek dira sol, la, si, do, re, mi eta fa. Gako-armadurak sostenitu bakar bat du (fa). Haren erlatibo minorra mi minor tonalitatea da, eta haren tonalitate homonimoa sol minorra da Johann Sebastian Bach-en musikan, Alfred Einsteinen arabera, "sarritan, 6/8 konpasean kateatutako erritmoen tonalitatea da sol maiorra" eta aro barrokoan, sol maiorra hartu zen "bedeinkazioaren tonalitatea" gisa. Sinestesian erabiltzen da kolore laranja irudikatzeko.
Scarlattik teklaturako idatzi zituen 555 sonatetatik, 69 sol maiorrean daude, eta 12 dira Haydnen 104 sinfonien artean. Beethovenek, bestalde, oso gutxitan erabili zuen sol maiorra; era horretako bere orkestra-lan garrantzitsu bakarra ''Pianorako 4. kontzertua'' da.
Sol maiorreko orkestra-obretarako, bi tinbalak, normalean, sol eta re notetan afinatzen dira, bostun bateko distantzian, laudun baten distantzaren ordez, beste tonalitate batzuetan gertatzen den bezala.
Vantoux-et-Longevelle
Biztanleria
2007an Vantoux-et-Longevelle udalerrian erroldatutako biztanleak 152 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Vantoux-et-Longevelle udalerrian 65 unitate fiskal zeuden, 167 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.630 euro zen.
Microtus fortis
Microtus fortis Microtus generoko animalia da. Karraskarien barruko Arvicolinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Vantoux-et-Longevelle
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra higiezinen agentzia zen.
2000. urtean Vantoux-et-Longevelle udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
807 Ceraskia
807 Ceraskia asteroide gerrikoan aurkitutako 807. asteroidearen izena da. 1915eko apirilak 18an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1915 WY zen.
Ellenton (Florida)
Ellenton Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Manatee konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Cophixalus cryptotympanum
Cophixalus cryptotympanum Cophixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Orgibet
Orgibet Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Orgibet udalerrian erroldatutako biztanleak 170 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 203 etxebizitza zeuden, 87 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 96 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 191 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 87 etxebizitza nagusietatik 63 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 52 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 58 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 58 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (27 gizon eta 18 emakume) eta 13 langabezian zeuden (7 gizon eta 6 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Orgibet udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Howard (Kansas)
Howard Kansasko hiri bat da. Elk konderrian kokatua dago. 2010ean 687 biztanle zituen, 1.8 kilometro koadrotan banatuta.
Oloritz
Oloritz Euskal Herriko udalerri-barruti bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Erriberriko merindadean eta Erdialdea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 24,1 kilometrora. Altuera 515 eta 1114 metro artekoa da, eta 41,00 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Udalerri hori Orbaibar udalerria desegitean sortu zen, Zidakos ibarreko herriak elkartuz, Untzue, Barasoain edo Garinoainen ez bezala, ezin baitzuten udalerri propiorik osatu, behar adina biztanle ez zituztelako. Gaur egun, lau kontzejuk (Etxague, Mendibil, Oloritz eta Soltxaga) eta bi lekuk (Bariain eta Orizin) osatzen dute.
Bertako biztanleak oloriztarrak dira.
Izena
Oloritz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Udalerriak izen bereko kontzejutik hartzen du izena.
Oloritz izenak "Olor izeneko pertsona baten jabetzako lekua" (olor + -tz) esan nahi du. Lehenengo elementua, Olor, identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta bigarrena, propietatea adierazten duen atzizkia. Jatorriz euskara da. Gaztelaniazko bertsioa jatorrizko izena bere fonetika-arauetara egokitzea da.
Armarria
Olorizko armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Olorizko banderak Olorizko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Geografia
Oloritz Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean.
Inguru naturala eta kokapena
Oloritz Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 24 kilometrora.
Klima eta landaredia
Altuera eta kokapenaren arabera aldaketak dauden arren, udalerriaren batez besteko balioak honakoak dira: Tenperatura 8 eta 13 gradu bitartekoa, prezipitazioa 600 eta 1.000mm bitartekoa, eta egun euritsuak 90 inguru. Udak nahiko lehorrak izaten dira, eta neguak euritsu eta hotzak, batez ere iparraldeko zierzo haizeak jotzen duenean. Klima, oro har, mediterraneoa edo azpimediterraneo kontinental motakoa da.
Olorizko baso bakanetan, birlandaturiko pinuak, haritzak eta arteak daude, eta horrez gain, nahiko ondo kontserbatu diren 23 hektarea pago (Alaitzen).
Estazio meteorologikoa
Oloritzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Banaketa
Oloritzek 4 kontzeju ditu:
Gainera, beste 2 leku batzuk ere badaude, hala nola:
Bestalde, etxalde bat da udalerrian:
Azkenik, udalerrian 6 herri hustu daude:
Historia
Orbaibarrena da, banaketa administratibo honek iraun zuen bitartean bertako kide izan baitzen. Gero, 1835-1845eko erreformekin, Leotz udalerrian sartu zen, eta udalerri propioa eratu zuen Bariain, Etxague, Lepuzain, Mendibil, Oloritz, Orizin eta Soltxaga herriekin, Arrazubi, Doneaniz, Eristain baserriekin eta gaur egun desagertutako Olorizko bentekin.
Orbaibarreko ia herri guztiak bezala, erreforma horiek ere Iruñeko merkatuko alkatearen eskumenekoak ziren. Ondoren, gainerakoak bezala erregimen komunaren menpe geratu ziren.
1920ko hamarkadan lau eskola eta bi olio-errota zituen, eta horietako bat Oloritz kontzejuan zegoen, non irin-fabrika ere bazegoen.
Demografia
biztanle zituen Oloritzek.
Ekonomia
Udalerriko Etxague kontzejuan, Alaitz mendilerroan, Nafarroako Gobernuak eraikitako bi parke eoliko daude "Etxague" eta "Alaitz" izenekoak. Etxaguekoak 24,60 megawatteko potentzia dauka eta Alaizkoak 33,09 megawatteko potentzia. Parkeen jabea Acciona da gaur egun.
Politika
Olorizko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Orisoaingo, Untzueko, Puiuko eta Garinoaingo Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea Oloritz udalburuan dago.
Udaletxea 1930 inguruan eraiki zen, eta beheko solairua eta honen gainean eraikitako beste solairu bat dauka. Kokapen honen aurretik, udaletxea eskola zaharren eraikineko lokal batean egon zen. Udaletxearen eraikinak kanpoalderako hiru fatxada dauzka.
Egungo banaketa
Olorizko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Francisco Aoiz Aranguren da, Olorizko Talde Independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:
Alkateak
1979tik, Oloritzek 5 alkate izan ditu:
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko eta lineak zerbitzua ematen diote udalerri honi. linea linea erregularra den arren, Mendibilgo geldialdiak eskariaren araberako geldialdiak baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da. Bere aldetik, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia ere aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.
Euskara
Euskara mintzatu zen herri hauetan XIX. mendearen hasiera arte. Juan Beriain, idazle euskalduna, Etxagueko elizako apaiza izan zen sei urtez, 1592tik 1599ra.
1778an, Bariaingo parrokia hutsik gelditutakoan, herriko jauna, Besollako Markesa apaiz berriaren izendapenaren kontra agertu zen, "euskaraz ez dakielako eta Bariaingo eliztarrek hizkuntza hori besterik ez dutelako ulertzen".
1789an, Mendibilgo elizan bikario izendatzerakoan, Orreagako kapituluak (izendatu behar zuenak) Garinoaingo bikarioari ea beharrezkoa ote zen euskaraz jakitea galdetu zion. Erantzuna euskara "eguneroko hizkuntza" zela argudiatuta, bikario garinoaindar bat izendatu zuten.
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Oloritz sailkatu zituen, Orbaibarreko hainbat herriekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.
Koldo Zuazok, 2010ean, Oloritz ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Oloritz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %6,10k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 6,22k eta 2018n % 9,60k.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Oloritz) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.
2009ko urtarriletik udalerriaren izen ofiziala Olóriz <> Oloritz da.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Perpaus
Perpausa informazioa eskaintzen duen hitz-multzoa da. Gramatikan, osagai mailakatuz osatutako unitate sintaktiko independentea da, goragoko kategorietan sar ez daitekeena. Perpausak, errekurtsibitatearen baliabidea duen neurrian, bere barnean perpaus gehiago bil ditzake. Perpaus baten beharrezko atalak subjektua, objektua eta aditza izaten dira.
Zer da perpausa?
Perpausaren definizio zehatza ematea ez da gauza erraza. Gramatika guztietan ageri den kontzeptua da, baina gramatikariak berak ez dira maiz ados jartzen definizioa ematerakoan.
Perpausa zerbait bada, gramatikazko kontzeptu bat da, gramatikari dagokion eraikuntza teoriko bat. Gramatikatik kanpo ez dago perpausik. Gramatikariek asmatu dute kontzeptu hori, errealitatean diren zenbait gertakari esplikatzeko asmoz sortu ere, hain zuzen. Zer dago, baina, errealitatean? Hizketa. Hizketa hori, gainera, giza gaitasun berezi baten, hizkuntzaren, isla dela esan daiteke.
Hitz egitea, hizketa, eguneroko zerbait da. Hitz eginez elkar ulertzen dugu. Baina, hitz eginez, elkar ulertu ez ezik, solaskidea edo entzulea engainatu ere egin daiteke, okerreko bidera eramanez, adibidez. Errealitatean ikusten dugu hiztunak hots-segida bat sortzen duela: hots-segida horri nolabaiteko esanahia dagokio eta entzuleak, hiztunaren hots-kate hori entzuten duenean, prozesatu egiten du eta esanahi bat egozten dio entzundakoari. Hiztunak eta solaskideak jakintza bat, gaitasun bat, erdibanatzen dute, hizkuntza, alegia. Gaitasun horri esker, bai batak bai besteak hots-segida baten eta hots-segida horri dagokion esanahiaren arteko harreman egokia ezar dezakete.
Hizketaren fruitu esaldia da. Esaldia hizkuntza-jokabideari dagokion zerbait da. Hitz egitean esaldiak osatzen dituzte hiztunek. Perpausa, orduan, gramatikariek esaldia behar bezala atzemateko asmatu duten kontzeptu teorikoa da. Gramatikak hizkuntza-gaitasun horren berri eman nahi du, eta berri emate horren ondorioz sortu da perpaus kontzeptua. Beste kontzeptu asko ere asmatu dituzte hizkuntzalariek.
Perpausa gramatikaren oinarri-oinarrizko kontzeptua da. Azken batean, hizkuntza gizakiak duen jakite bat da. Eta hiztunak hizkuntza dakienean zer dakien galdetuz gero, erantzun beharko litzateke hiztunak perpausak osatzen dakiela. Horrenbestez, gai da hiztuna bere hizkuntzako perpausak direnak eta bere hizkuntzakoak ez direnak bereizteko, baita perpaus zuzenak eta zuzenak ez direnak bereizteko ere, etab.
Hitz egitean hotsak emititzen dira, eta hots horiek esanahi jakin bat izan ohi dute. Gramatikaren eginkizuna hotsen eta esanahien arteko erlazio horren berri ematea da. Baina nola gertatzen da bien arteko lotura? Hotsak ez dira nolanahi elkartzen. Hitzak ere —hitza zer den ezin hasi hemen eztabaidatzen— ez dira nolanahi elkartzen. Hitz-segida batzuk zilegi dira, beste batzuk ez. Baina hitz-segida bera modu batera edo bestera interpreta daiteke. Seinale da hori itxuraz berdinak diren hitz-segida horiek era desberdinean egituratuak daudela. Behin puntu honetara iritsiz gero, egitura kontzeptuaz ere zerbait esan behar da. Hain zuzen, hots horiek nolabait egituratuak daudela pentsatzen da. Alegia, ez daudela nolanahi bata besteari itsatsiak.
Hartu, adibidez, honako perpaus hau: Perpaus hori bi modutara interpreta daiteke: Edo hona hemen egunkariko titular batean jasotako testua: Esaldi hori modu batera baino gehiagotara uler daiteke, erreformak osagaia blokeatu-ren subjektutzat hartuz edo jarri-ren subjektutzat hartuz. Hortaz, hotsen eta esanahien arteko lotura hori aski konplexua izan daiteke. Horren berri emango du gramatikak. Hain zuzen, kontsidera daiteke perpaus-multzo infinitua dela hizkuntza bat, eta gramatikak perpaus-multzo hori sorrarazteko bidea eskaini behar duela. Edo beste modu batera esanda, gramatikak perpausak sortzen ditu. Perpaus ez direnak ez ditu sortu behar. Beraz, gramatikak esango du zein hots-segida den perpausa eta zein ez. Eta, horretaz gainera, perpaus bakoitzari dagokion egituraren berri ere eman behar du. Hortaz, esan daiteke perpausa esanahi osoa duen hots-segida bat dela, gramatikaren arabera egituratua.
Izan ere, gerta daiteke hots-segida batek nola-halako esanahia izatea, baina okerra izatea gramatikaren arauren bat urratzen duelako.
Adibidez: *Guek oso nekatutak geunden. Hori ez da perpausa, nahiz eta, beharbada, beste honako honi ematen zaion esanahi berbera izateko asmotan sortua izan: Gu oso nekatuta geunden. Gramatikaren banako nagusia perpausa da. Alegia, gramatikarentzat ez da perpausa baino goragoko banakorik, nagusiago izango litzatekeen bestelako unitaterik. Bestela esanda, hotsek hitzak osatzen dituzte, hitzek sintagmak eta sintagmek beste sintagma nagusiago batzuk, eta azkenik, perpausa deritzona.
Perpausetik gora, gramatikak ez du ezer aurkitzen. Izan ere, perpausak elkartuz, edo beste perpaus konplexuagoak osatzen dira –perpausak, beraz– edo, bestela, perpaus-segidak. Egia da testua deritzon hori ere hor dagoela, baina testura iristeko ezin da perpausera iristeko erabiltzen den metodo bera erabili.
Gramatikaren arabera, perpausetik gora ez dago perpaus ez den beste ezer. Testu-antolaketa eta abar gramatikatik kanpo geratzen dira. Edo, nahiago bada, gramatika gainditu egiten dute. Perpausa, hortaz, gramatikaren lehengaia da. Azken batean, gramatikak hizkuntza bateko perpausak nola osatzen diren esaten du.
Perpausaren osagaiak
Gramatikak esaten badu zer den perpaus eta zer ez, gramatikak esango du, halaber, zein diren perpausa osatzen duten atalak. Atal horiek, gainera, egituratuak egon behar dute. Horregatik, delako hots-segidan atalen bat falta bada edo sobera bada, edo behar ez bezala egituratua badago, ez zaio perpausa deituko, hiztunak ere horrelakoak zerbait arrotz direla pentsatzen baitu. Horrenbestez, gramatikak esan behar du zein diren perpausaren osagaiak eta nola antolatuak dauden. Perpausa aditz baten inguruan antolatuko da, batez ere. Aditz bakoitzak bere eskakizunak ditu. Erori aditzak, esaterako, aski du inguratzaile bakarrarekin, gehiago ere izan ditzakeen arren. NOR sintagma deitzen dena eskatuko du bereziki. Erosi aditzak, berriz, NOR sintagmaz gainera, NORK sintagma ere eskatuko du. Eta horrela, aditz guztiak. Esan ohi da aditz bakoitzak bere argumentu-egitura duela, aditz horren inguruan zer nolako osagaiak joan behar duten esaten diguna. Argumentu edo inguratzaile horiek, perpausean, sintagma gisa gauzatuko dira. Eta sintagma bakoitzak berari dagokion eginkizuna beteko du: bata egilea izango da, bestea objektua, bestea instrumentala, bestea lekua, etab. Adibidez, honako hitz segida hau:
edozein euskal hiztunentzat perpaus bat da. Gramatikariak esango du zein osagaiz osatua dagoen. Orain arte esandakoaren arabera, bada aditz nagusi bat: ekarri dio. Eta aditz nagusi horren inguruan, hainbeste inguratzaile. Batek, ekartzeko ekintza hori nork gauzatu duen esaten du, nor izan den ekarlea: aitak. Beste batek, berriz, ekintza horren hartzailea zein den esango du. Hori datiboan doan sintagma da: amari. Bada ekarritako objektua zein den adierazten duena ere. Hori absolutiboan doala esan ohi da. Adibideko kasuan, oso atal luzea eta konplexua da: zazpi jostunek jositako gona gorria. Eta, azkenik, ekarri dio aditzaren inguruan doazenen artean badago beste atal bat, ekartze hori nondik egin den esaten duena: Donostiatik. Hiztunak hori guztiak badaki. Eta badaki, halaber, zazpi jostunek jositako gona gorria hori oso-osorik dela ekarri dio aditzaren objektua. Baina, bestalde, sintagma hori ere egituratua dagoela, modu berezi batean egituratua, hain zuzen. Hor ere bada adizki bat, jositako, eta haren inguruan ere badabiltzala sintagma batzuk.
Perpausen sailkapena
Perpausak modu askotara sailkatu daitezke, zein irizpide hartzen den. Perpausek duten formari begira egin daiteke sailkapen bat. Eta perpausen esanahiari begira ere bai.
Perpaus lokabeak eta mendeko perpausak
Perpaus bat ez badago beste baten mende, bere buruaren jabe bada, nolabait, perpaus hori perpaus lokabea izango da. Adibidez, honako hauek perpaus lokabeak dira: Biak perpaus lokabeak, beregainak, dira. Ez daude beste bati itsatsiak, ez dira mendekoak.
Hurrengo adibideetan azpimarraturik daudenak, ordea, beste baten mende daude, nagusiago den perpaus batean txertaturik ageri dira: Beraz, [herri honetan taberna gehiegi dagoela] eta [Gure herri hau harrizko herri bat dela] mendeko perpausak direla esaten da.
Perpaus bakunak eta perpaus elkartuak
Perpaus bakun deritzo bere barnean, osagai gisa, beste perpausik ez duenari. Horrelako perpausik baden ala ez ikusteko, perpausean zenbat adizki dauden begiratu behar da: Perpaus bakunak dira biak: aditz bakarra dago, eta, horrenbestez, ez dago perpaus bat bestearen barnean kokaturik. Hurrengo bi adibideetan, ordea, gauzak bestela dira. Perpaus bat baino gehiagoz osatuak daude. Horrenbestez, perpaus elkartuak direla esaten da.
Perpaus jokatuak eta jokatu gabeak
Perpausean aditza nahitaezko da. Aditza, ordea, jokaturik eman daiteke edo jokatu gabe. Adizki jokatua duten perpausak perpaus jokatuak izango dira. Adizki jokatu gabea dutenak, perpaus jokatu gabeak.
Bi perpaus horietan adizkia jokatuta dago, bere aspektu, pertsona, denbora, modu eta abarren markekin: argituko nizkioke eta kanta dezagun.
Hain zuzen, haiei deritze adizki jokatu, denbora- eta pertsona-markak dituztenei. Honako hauek, ordea, perpaus jokatu gabeak dira: Esan arte eta ibiltzen adizki jokatu gabeak dira. Adizki horiek dituzten perpausak ere perpaus jokatu gabeak dira.
Esanahiaren araberako sailkapena
Esanahiaren aldetik ere zenbait bereizketa egin daitezke perpausen artean.
Adierazpen-perpausak
Baieztapen edo ezeztapen soil diren perpausak dira adierazpen-perpausak, hiztunaren barne-jarrera edo gogoa islatu gabe zerbait adierazi besterik egiten ez dutenak:
Galde-perpausak
Galde-perpausetan informazio-eskari bat egiten da: