cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Egundo i
Historia
Aurretik beste diska bat grabatu zuten Manuk, Andonik eta Ramonek "Lekzio berri bat ostrukari buruz" testua Bernardo Atxagarena da, musika Egundo i. Beste behin grabatu zen diska honen kanta batzuk eta beste berri batzuk ere orduan Egundo i taldeko partaide batzuk hartu zuten parte. (Mariaje Alfaro, Sotero Altuna, Elda Amantegi, Aitor Alzaga, Andoni Arzanegi, Jon Balanzategi, Josi Bernas, Bernardino Berriozabalgoitia, Ramon Castillo, Javi Iraurgi, Elia Sintes, Joseba Rementeria, Jon Ugarriza).
Durango ko Rock Izar Eskola Ibon Latxaga teknikoa izanda beste diska bat grabatu zen "Zuentzat"
Arius subrostratus
Arius subrostratus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Chiloglanis asymetricaudalis
Chiloglanis asymetricaudalis Chiloglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Ttakun Kultura Elkartea
Ttakun Kultura Elkartea Lasarte-Oriako (Gipuzkoa) euskara-elkartea da.
Cardioglossa aureoli
Cardioglossa aureoli Cardioglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Ttakun Kultura Elkartea
1991ko azaroan sortu zen Lasarten, euskararen normalizazioa bultzatzeko helburuarekin. Hainbat lantaldetan banatua dago, eta aisialdi-taldeak haur, gazte eta gurasoei zuzenduriko ekimenak garatzen ditu; kultura-taldeak, berriz, kultura-ekitaldiak eta Jalgi Kafe Antzokiko eduki kulturala ditu bere esku. Komunikazio-taldeak Txintxarri aldizkaria argitaratzen du.
Hozgarri
Hozgarriak produktu kimikoak dira, likidoak nahiz erraz likidotzen diren gasak, eta bi elementuren arteko berotasunaren eroale gisa erabiltzen dira. Bero trukaketa hau makina termiko batean ematen da, besteak beste, hozkailutan eta girotzeko makinetan.
Ruyigi
Ruyigi Burundiko Ruyigi probintziaren hiriburua da. Populazioaren ikuspuntutik herrialdearen bosgarren hiri handiena da: 37.000 biztanle inguru ditu.
Horacio Martínez
Horacio Martínez Prieto (Bilbo, Bizkaia, 1902ko abenduaren 29a - Paris, 1985eko apirilaren 26a) bizkaitar anarkista izan zen.
Biografia
Santurtziko sardina-saltzaile baten semea eta aita anarkista, Akrazio izenarekin erregistratu zute, baina Bilboko Ollerias auzoko erregistro zibilak Horazio bihurtu zuen.
Udal eskola batean ikasi zuen, eta aitak maisuak Horaziori emandako jipoiari labankadaz erantzun nahi izan zion. Ikasle ona izan arren, ez zuen bekarik jaso eta lanean hasi behar izan zuen. Nerabe zela eta maketo (gaztelaniar hiztuna) zenez, momentuko ideologia nagusiak alde batera utzi zituen (nazionalistak, sozialistak edo karlistak) eta talde libertario bat osatu zuen, «Aberririk gabeak».
Basauriko San Migelen, 1917 ko uztailaren 31n, San Inazio egunean, Ollerietako lagun talde batekin paseatuz, euskal nazionalisten talde baten aurka borrokatu ziren. Horazio, kolpatua eta isolatua, harrikatzeko zorian zegoen, lintxamendutik salbatu zutenean Bilboko Bolueta auzoko erreketeek bere etsai nazionalisten aurka egindako tiroei esker.
Pistola eramateko ohitura hartu zuen, eta, 18 urte besterik ez zituela, Larrinagako Bilboko espetxera eraman zuen, non lagun ugarirekin harremanetan jarri baitzen.
Bizkaiko Labe Garaietan izandako atentatu baten ondorioz, Horaziok hainbat gorabehera lazgarri izan zituen, tartean, guardia zibilak oinez eramatea, Bizkaitik Sevillara, eta Alacanten exekuzio faltsu bat pairatu zuen. Horren ondorioz, erbesteera joan zen ama alargun utzita. Primo de Rivera jeneralak 1923an emandako kolpearen ondoren, Vera de Bidasoako anarkisten hartualdi hutsalean esku hartu zuen, baina berriro ihes egitea lortu zuen.
Donibane Lohizunen igeltsero lana aurkitu zuen. Aztertu egin zuten Bidasoako Berako hartualdian parte hartzea, zeina erabateko hondamendia izan baitzen, Horaziok aurreikusi eta iragarri zuen bezala. Zenbait hildako eta atxilotu ugari mugaren alde batean eta bestean. Dozena bat iheslari besterik ez. Horaziok Bordelera ihes egitea lortu zuen, eta han nortasun berri bat eman zioten: Herminio López. Handik gutxira Parisera igo zen.
Parisen gogoeta egin zuen Vera de Bidasoaren porrot laukoitzaz: Zaragozako goarnizioaren altxamenduaz, Bartzelonako Atarazanas kuartelaren aurkako erasoaz, eta Ekialdeko Pirinioen inbasioaz, Figueresen matxinada batekin batera. Arduradun nagusiak Valeriano Orobón, intelektual akrata nabarmena, eta Nosotros taldeko ekintzaileak izan ziren, gerora anarkobotxebike deituko zirenak. Horaziok ondorioztatu zuen aktibismo itsuak eta utopismo ilusoak hondamendira zeramatela, eta pragmatismo handiagoaren aldeko apustua egin zuen, errealitateari lapa bat bezala itsatsia.
30ko hamarkada eta CNTren Idazkaritza Orokorra
SESB bisitatu zuen, euskal PCE k gonbidatuta, 1932ko azaroaren 7ko ospakizun festetara joateko. Itzuli zenean, hasiera batean zuhur jokatu zuen bere iritzietan, baina gero sistema sobietarrari buruzko liburuxka kritiko bat argitaratu zuen.
1934an CNTko idazkariorde izan zen, eta 1935ean Miguel Yoldi ordezkatu zuen CNTko idazkaritza nagusian.
1937ko uztailaz geroztik, Aholkularitza Politikoko Batzordeko (CAP) kide izan zen, FAI eta CNTko pertsona garrantzitsuek osatua, gehienak katalanak. 1937-1938an, artikulu interesgarri eta aipagarri batzuk idatzi zituen Timón aldizkarian, Santillanek zuzendutako teoria-aldizkarian.
1937ko abenduan, AITren Ezohiko Kongresurako Espainiako ordezkaritzaren buru izan zen, Parisen bilduta. Bertan, liskarrak, etsaitasunak, desegokitasunak, adiskidetu ezinak eta eztabaida biziak izan zituen AITeko hainbat ataletako ordezkariekin, bereziki Pierre Besnard eta Alexander Shapirorekin, CNTren gubernamentalismoaren gorespen magistrala eta defentsa itxia eginez. Bere aurkariak nahasi zituen CNTkoak gurekin eta zuek AITkoak. Bere diskurtsoa hazi eta hobetu egiten zen inprobisazioan eta aurrez aurreko liskar pertsonalista amorratuan. Arerioak amildu egin zituen bere estilo prepotentearekin, etsai antagoniko eta berreskuraezintzat jotzen baitzituen CNTren ministerialismoarekin kritikoak ziren nazioarteko hizlari horiek, baina ez ziren gai gerra-ahaleginari laguntza eraginkorragoa emateko, erakunde minoritario batzuetatik eta beren herrialdeetan ia eraginik gabe.
1938ko azaroko AITren kongresura ere joan zen, CNT karta zuriari egokien zeritzon taktika praktikatzeko ematen zion ohar gehigarria idatziz, edo gogoz zetorkiona, nahiz eta AITren printzipio eta estatutuen kontrakoa izan; horrek, epe ertainean, Internazional anarkosozialista horren izen ona galtzea, gainbehera eta, azkenik, eragingabetasuna ekarri zuen.
Gerraostea
Joera posibilistako sindikalista izan zen. CNTko Idazkari Nagusi kargua bi aldiz izan zuen, konfiantzazko anarkista trebe eta maniobrazale gisa, eztabaidetan arerio beldurgarri gisa. Pragmatikoa eta errealista, pentsamendu utopikotik eta «amaierarik gabeko helburuetatik» hain urrun mantendu zen, aktibismoaren aldeko aktibismotik bezain urrun, mugarik gabe, 1985eko apirilaren 26an Parisen hil zen, beste erbesteratu batzuekiko nolabaiteko marjinazioak eta erbestealdi indartsu baten joera zenetista eta anarkisten arteko liskar eta liskarretatik elitistak eraginda.
Country Club Estates (Georgia)
Country Club Estates Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Glynn konderrian dago, Georgia (AEB) estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Shenzhuangita
Shenzhuangita mineral bat da eta chalcopyrita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Shenzhuangita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Filosofo
Filosofo Filosofia gaietan aditua da, filosofia doktrina bat eratzen duen pentsalaria. Hitza antzinako grezierazko φιλόσοφος (philosophos) hitzetik dator, "jakintzaren maitale" esan nahi duena. Bai "filosofo" bai "filosofia" terminoak Pitagoras greziarrak asmatu zituen.
Egun filosofiaren arlo nagusiak (estetika, etika, epistemologia, logika, metafisika, teoria sozial edo filosfia politiko) landu dituen edozein intelektual izendatuko dugu baina lehen zentsu zabalagoa zuen eta artez, historiaz, ekonomiaz, soziologiaz, psikologiaz, hizkuntzalaritzaz, antropologiaz, teologiaz edo politikaz arduratzen ziren.
Berrysburg (Pennsylvania)
Berrysburg Pennsylvaniako borough bat da. Dauphin konderrian kokatua dago. 2010ean 368 biztanle zituen, 1.57 kilometro koadrotan banatuta.
480p
480p bideo-bistaratzeen pantaila-bereizmen laburdura bat da. 480 zenbakiak bereizmen bertikala 480 pixelekoa dela adierazten du eta p letrak eskaneatze mailakatuari erreferentzia egiten dio. 4:3 formatu-ratioa denean (480 × 4⁄3 = 640) 640 pixeleko bereizmen horizontala izango du. Formatu horri bereizmen estandarra (SDTV) moduan ere ezagutzen zaio. Bereizmen estandarra beti izango da 4:3 formatu-ratioa n eta oso erabilia izan zen lehenengo plasmazko telebistetan. 480p normalean NTSC eskualdeetan erabiltzen da. PAL edo SECAM eskualdeetan, berriz, 576 pixeleko bereizmen bertikala izango da.
480p24
480p24 oso erabilia da 60 Hz erabiltzen den eskualdeetan telebistarako zenbait lanen produkzioan. Kasu honetan, zinemagintzan erabiltzen diren fotograma segundoko (24 fotograma segundoko) berdina izango da. Aldi berean, zinemagintzan telebistarako eginak dauden filmak formatu honetara bihurtuko dira.
480p30
480p30 Interneten erabilia da eskuarki, non 480i kalitatearen antzekoa izango bailitzake. 480i kalitatean ez da eskaneatze mailakaturik izango, eskaneatze gurutzatua baizik. Zerbait egiterakoan formatu hau erabiltzen bada, irudia jaso, editatu eta 480i60 kalitaterako sortutako kanaletan igorriko da. Hori eginez, 480p30 formatuan egindako irudiak telebistan edo DVDetan jar daitezke.
480p60
Kalitate hau bereizmen hedatuaren (EDTV) parte izango litzateke, non bereizmen estandarraren eta definizio altuaren artean egongo litzatekeen. Formatu honetan 480i baino kalitate handiago bat izango da eskaneatze mailakatua dela eta. Bideogintzan eta irrati-difusioan ez da asko erabiltzen. Hala ere, zenbait DVD/Blu-ray-irakurgailu eta gailu elektronikoen bideo-irteera gisa erabilia da.
Taliban
Talibana (, ṭālibān, «ikaslea») mugimendu politiko islamista da, suni joerakoa, 1996-2001 urteetan Afganistango agintea izan zuena. 2001. urteaz geroztik, NATOko indar militarrek boteretik eraitsi ondoren, Afganistango gobernuaren eta NATOren aurkako borrokari eutsi zioten. 2016ko maiatzetik Haibatullah Akhundzada da burua, Mohammed Omar eta Akhtar Mansour ren heriotzen ostean.
Sorrera
Talibanen mugimendua Afganistanen eta Sobietar Batasunaren arteko gerrak (1979-1988) eta geroztiko barne-gatazkek eragin zuten kaosaren eta egonkortasunik ezaren erdian sortu zen. 1980ko hamarkadan Afganistan Sobietar Batasuneko gudarostearen eta sobietarrek babestutako erregimen baten gobernuaren azpian gelditu zen. Mujahidin gerrillako taldeak izan ziren, Estatu Batuen laguntza militarrarekin, sobietarren etsai nagusiak gerra-urte luze haietan. Pakistanek ere laguntza handia, babesa eta prestakuntza militarra eskaini zien gobernuaren aurka zeuden afganiarrei. 1989an, sobietar gudarosteek Afganistandik alde egin zutenean, gerra zibila hasi zen mujahidin-en eta gobernu zentralaren artean. Herrialdeko etnia nagusiak, pashto-ek, eduki zituen gobernuko postu nagusiak denbora luzean. Hala ere, sobietarrek herrialdetik alde egin ondoren, koalizio-gobernu bat eratu zen, tadjik, uzbek, hazar eta baita beste etnia txikiago batzuekin ere. Talibanak, mujahidinen azpitalde gisa sortuak, Kabulgo gobernu zentralaren kontrola berreskuratzen ahalegindu ziren pashto etniako kideak ziren gehienak. Mugaldeko poliziak Pakistango talde paramilitarra, pashto asko dituena, entrenatu zuen eta armaz hornitu. Talibanek ematen zuten irudia bakerako eta batasunerako indar berri batena zen, eta afganiar askok, pashtoek berek batez ere, beren babesa eman zieten, gerra-urte haiek betiko bukatuko zirelakoan.
Talibanen integrismoa
1994ko bukaeran eta 1995eko hasieran, talibanek, Afganistango hegoaldean eta mendebaldean aurrera eginez, mendean hartu zuten Kandahar hiria. Herat eta herrialdeko hegoaldeko eta mendebaldeko bide nagusien ondoko hiri gehienak ere haien mendean gelditu ziren. 1995eko otsailean Kabuleko inguruetara iritsi ziren, baina gobernuko indarrek atzera egitera behartu zituzten martxoan. Urrian berriro inguratu ziren hirira. Hiria bonbardatzen zuten bitartean, Afganistango ekialdea eta erdialdea menderatu zuten. Setio luze baten ondoren, Afganistango hiriburua talibanen eskuetan gelditu zen 1996ko irailean. Handik gutxira, Muhammad Najibulla sobietar erregimenak babestutako azken lehendakaria eta haren anaia Shahpur Ahmadzai, segurtasun-burua, 1992az geroztik Nazio Batuen Erakundeko egoitzan babesturik egon zirenak, atxilotu eta jendaurrean urkatu zituzten.
Kabulen kontrola lortu ondoren, talibanek Zuzena Arautzeko eta Zuzengabea Debekatzeko Ministerioa sortu zuten, integrismoaren jokabide-arauak indarrean jartzeko asmoz. Hala ere, badirudi arau horietako batzuek ez dutela zerikusirik benetako islamarekin, eta bertako leinuen antzinako sinesmenen eragina dutela. Buruzagi talibanek musika debekatu zuten, zinema-areto guztiak itxi, filmak erre, eta hoteletatik hartutako edari alkoholdunak desegin zituzten, besteak beste. Gizonezkoei bizarra kentzea debekatu zitzaien (islamaren sinesmen ortodoxoen arabera) eta meskitetara errezatzera joateko beharra agindu zen. Emakumeek belo luze batekin (burka) estali behar izan zuten beren burua, burutik oinetara. Emakumeei eskolara joatea eta etxetik kanpo lan egitea debekatu zitzaien. Hori dela eta, erietxeetan ia langilerik gabe gelditu ziren, eta umezurztegiak bertan behera gelditu ziren. Gerran milaka gizon galdu dituen herrialde batean, alargunei ere, familia askotan diru-sarreraren bat zuen kide bakarra izanik ere, lan egitea debekatu zitzaien.
Talibanek beren arauak eta legeak ezartzen segitu zuten Kabul Irratiaren eta bozgorailuz hornituriko kamioien bidez. Hilketa, adulterioa eta droga-trafikoa heriotzarekin zigortu zituzten, eta emakumeak harrikatu zituzten, hiltzeraino zenbaitetan, beren ahaide ez ziren gizonezkoekin kalean ibiltzeagatik. Lege horiek Giza Eskubideen aldeko taldeak asaldatu zituzten, eta mundu zabaleko herrialde askoren arbuioa eragin zuten. Iranek berak ere, garaian islamiar integrismoaren gotorlekuetako bat izanik ere, talibanek erlijioaren izenean eginiko gehiegikeriak salatu zituen.
Loiolako kuarteleko setioa
Loiolako kuarteleko setioa 1936ko Gerra Zibilean Gipuzkoako kanpainako gudua izan zen, Donostian. 1936ko uztailaren 21ean bertan kuarteleratutako militar talde bat hiria Espainiako Bigarren Errepublikaren aurkako estatu-kolpeari atxikitzea saiatu zenean gertatu zen.
Aurrekariak
1936ko uztailaren 18an, Marokon eta Nafarroan militarrak matxinatu zirelaren berria Donostian zabaldu zenean, CNT eta UGT sindikatuek bere kideak mobilizatzea erabaki eta gobernadore zibilari armak galdegin zizkioten. Hurrengo egunean, Gasteizko goarnizioak, Ángel García Benitez jeneralak eta Camilo Alonso Vega koronelak zuzenduta, matxinoen alde egin zuela jakin eta langileen erakundeen eskaera ukaezina bilakatu zen. Are gehiago, Gasteiza gudaroste bat bidaltzea ezinbesteko bihurtu zen, Araba osoa jada matxinoen eskuetan zegoelako. Hala ere, Gipuzkoan zeuden guardia zibil, guardia asalto, karabinero eta mikelete taldeek Gobernuen alde egin zuten.
Donostiako agintariek CNT eta UGT sindikatuetako boluntarioekin batera gudaroste bat bidaltzea erabaki zuten. Garai haietan Donostian udatiar zebilen eta autoritate errepublikarren aginduetara jarritako Augusto Pérez Garmendia komandante hautatu zuten. Beraz, uztailaren 20an, CNT-ko langileez, guardia zibilez eta guardia asaltoz osaturiko zutabea arratsaldean bertan Gasteiza joatekotan zen.
Donostiako goarnizio militarraren kuartel nagusia Loiolako kuartela izaten zen. Bertan Artilleria Astunaren Erregimentua eta Zulatzaileen 6. Batailoia zeuden. Bertoko buruzagi militar nagusi biek kontrako iritziak zituzten altxamenduari buruz: León Carrasco Amilibia koronela (gotorlekuaren komandante eta Artilleria Erregimentuaren koronela) zenbait alditan Errepublikaren alde azaldu zen ; José Vallespín teniente-koronela (Zulatzaileen Batailoiaren buruzagia), berriz, matxinoen aldekoa zen. Molaren ustetan, Vallespín suharregia zen eta Donostiarako Baselga jeneral erretiratu hautatu zuen. Hala ere, ezin eta Vallespínek matxinada gobernatu zuen.
Donostiako matxinada
Horiek horrela, uztailaren 21ean, zutabea Gasteizerako bidean zegoenean, Vallespínek, oraindik Carrasco koronelarekin lehian zegoela, gudarosteak Loiolako kuarteletik atera eta hiriko leku estrategikoak hartzeko agindua eman zuen.
Borrokak ez zuen luzaroan iraun eta goizean goiz matxinoek jada hiriko eraikin nagusiak kontrolpean zituzten. Agintari errepublikano eta buruzagi sindikal gehienak Eibar aldera joan ziren.
Uztailaren 22an, Pérez Garmendia komandanteak, orduan Eibarren zegoela, Donostian gertatutakoaren berri izan zuen eta, berehala, hiriburua berreskuratzeko planak hasi zituen, Eibarren gudaroste txiki bat utziz. Matxinoek harri eta zur geratu ziren zutabe errepublikanoaren kontraerasoa ikustean. Gauerako, errepublikanoek ia hiri gehiena zuten bere eskuetan: matxinoek Loiolako kuartela eta Maria Cristina hotela baino ez zituzten mantentzen. Matxinoen gudarostean zeuden errekruta asko, izatez, gipuzkoarrak ziren eta ez zuten bertoko agintarien aurka egin nahi, beraz, altxamenduaren buruzagiek kohesioa izateko zailtasun handiak izan zituzten.
Maria Cristina hotelean lubakietan babestu ziren matxinoek (udatiarrek eraikina hustu egin zuten) erori asko eragin zituzten errepublikanoen aldean baina arratsaldeko ordu baterako garaituak izan ziren eta hotela errepublikanoen eskuetan geratu zen.
Setioa
Hala ere, Loiolako kuartelean egoera oso bestelakoa zen. Bertan 1700 fusil eta metrailadore inguru, baita zortzi obus ere, zeuden. Horri esker, matxinoak luzaroan eusteko gai ziren. Miliziano errepublikanoek, aldiz, 300 fusil baino ez zituzten izan, artilleria eta metrailadorerik gabe. Guardia Zibil eta Guardia Asalto aldekoak izan arren, zaila zen eraso zuzen bat gauzatzea. Hala ere, uztailaren 24ko goizean, errepublikanoek setiatzeari ekin zioten.
Agintariek, errekruta gehienak bertokoak zirela kontuan hartuta, EAJren propagandan uste osoa zuten eta kuartelean zegoen armategi setioari eusteko pizgarri handia zen: miliziano anarkista eta abertzaleek armak bereganatu nahi zituztelako.
Hala ere, setiatzaile anarkistak setiatuak baino asko gehiago ziren eta, setiatuen irteera bortitzaren arriskua izanik ere, erresistentzia ahula izan zen, Carrasco Amilibia eta Vallespín arteko lehiak ere hondatua.
Ahuimanu (Hawaii)
Ahuimanu Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Honolulu konderrian dago, Hawaii estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Loiolako kuarteleko setioa
Setioa
Nafarroatik laguntza izatea ezinezkoa zenez (Irun errepublikanoen eskuetan baitzegoen), Vallespín kuarteletik ihes egitea lortu zuen eta uztailaren 28ko goizean Carrasco Amilibia koronelak kuartela errenditu zuen. Miliziano anarkistek koronela eta hasieran matxinadarekin bat egin zuten zenbait ofizial atxilotu zituzten. Nahiz eta bere jarrerak matxinadaren porrotaren alde egin, Carrasco epaiketarik gabe erail zuten, uztailaren 29an Amaran, trenbidearen ondoan hilotza agertuz. Anarkistek oraindik 1934ko Iraultza osteko errepresioan parte hartzea gogoan zuten.
792 Metcalfia
792 Metcalfia asteroide gerrikoan aurkitutako 792. asteroidearen izena da. 1907ko martxoak 20an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomoak Massachusettseko Taunton herritik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1907 ZC zen. Bere izena aurkitzaileagatik jasotzen du.
Loiolako kuarteleko setioa
Setioa
Nahiz eta jeltzaleen eskuetan zegoen gobernu zibilak armak bereganatzea saiatu, anarkistek aurreratu eta arma gehienek bereganatu zituzten, abertzaleen atsekaberako.
Nieul-sur-l'Autise
Nieul-sur-l'Autise Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nieul-sur-l'Autise udalerrian erroldatutako biztanleak 1.135 ziren. Familiak 420 ziren, horien artean 96 pertsona bakarrekoak ziren (40 bakarrik bizi ziren gizonak eta 56 bakarrik bizi ziren emakumeak), 144 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 156 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 487 etxebizitza zeuden, 424 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 40 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 476 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 424 etxebizitza nagusietatik 326 bere jabearen bizilekua ziren, 94 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 13 etxek bi zituzten, 41 etxek hiru zituzten, 125 etxek lau zituzten eta 244 etxek bost zituzten. 341 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 173 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 227 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 669 ziren, horien artean 529 aktiboak ziren eta 140 inaktiboak ziren. 529 pertsona aktiboetatik 494 lanean zeuden (260 gizon eta 234 emakume) eta 35 langabezian zeuden (15 gizon eta 20 emakume). 140 pertsona inaktiboetatik 69 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 37 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 3 okindegiak eta 1 harategia zen.
Nomonyx dominicus
Nomonyx dominicus Nomonyx generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Nieul-sur-l'Autise
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Nieul-sur-l'Autise udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.943 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fisikaren historia
Fisika (φύσις; 'natura' esan nahi duena) zientziaren oinarrizko adar bat da, naturaren inguruko ikerketaz arduratzen dena. XIX. mende arte, fisika “naturaren filosofia” gisa ezagutzen zen, garai horretara arte naturaren inguruko ikerketa eta hausnarketa filosofikoa oso loturik baitzeuden. Gaur egun, aldiz, materia, energia eta bi horien arteko harremanen inguruko ikerketa bezala definitzen da.
Fisika, zentzu batean, zientzia puru oinarrizkoena eta zaharrena da; bertan ematen diren aurkikuntzek aplikazioa baitute zientzia naturaletan, materia eta energia mundu naturalaren oinarrizko osagaiak diren neurrian. Gainerako zientziak, orokorrean, mugatuagoak izan ohi dira eta fisikatik jaio diren adar gisa kontsideratuak dira gehienbat. Fisika, gaur egun ere, bi zatitan banatuta aurkezten da: fisika klasikoa eta fisika modernoa.
Antzinaroa
Fisika izango zenaren lehendabiziko elementuak astronomia, optika eta mekanikaren esparruetan hasi ziren. Hiru eremu hauek geometriaren ikerketan uztartzen ziren. Diziplina matematiko hau Antzinaroan jaio zen, Babiloniar eta Heleniar idazleen eskutik, Arkimedes eta Ptolemy adibidez. Bitartean, Antzinako Filosofia natura eta bere funtzionamendua azaltzen saiatzen ari zen —baita “fisika” kontzeptuak zer esan nahi zuen ere— ideia desberdinen bitartez. Adibide gisa dugu Aristotelesen lau “kausa” moten ideia.
Antzinako Grezia
Naturaren ulermen arrazional baterako mugimendua gutxienez Greziako Aro Arkaikoan (K.a. 650-480) hasi zen filosofo Presokratikoekin. Miletoko Tales (K.a. VII-VI), “Zientziaren Aita” izendatua, izan zen lehendabizikoa naturaren fenomenoen azalpen jainkotiar, erlijioso edo mitologikoa onartu ez zuena, aldarrikatuz gertaera ororen atzean kausa natural bat zegoela. Talesek aurrerapenak egin zituen K.a. 580. urtean esanez ura zela oinarrizko elementua. Imanekin eta anbar hagaxkekin esperimentatu zuen eta erregistratu den kosmologiarik zaharrena formulatu zuen. Anaximandrok, bere teoria proto-eboluzionistagatik ospetsua, Talesen ideiak eztabaidatu eta uraren ordez apeiron izeneko substantzia proposatu zuen materia osoaren oinarrizko elementu gisa. K.a. 500. urtearen inguruan, Heraklitok proposatu zuen Unibertsoa gobernatzen duen oinarrizko lege bakarra aldaketa printzipioa dela eta dena etengabe aldatzen ari dela, ezer ez dagoela egoera berean gelditurik. Ideia honek Heraklito unibertsoaren eta denboraren arteko auzia landu zuen lehendabiziko jakintsuetako bat bilakatu zuen, auzi hau oraindik ere egungo fisikan lantzen dela ezin ahaztuz. Leuzipo (K.a. V. mendeko lehen erdialdea) unibertsoko esku-hartze jainkotiarraren aurka tinko azaldu zen. Horren ordez, fenomeno natural orok kausa naturala zuela defendatu zuen. Leuzipo eta bere ikaslea zen Demokrito, atomismo izenez ezagutzen den teoriaren sortzaileak izan ziren. Teoria honek dio, gauza guztiak atomo izeneko elementu zatiezin eta iraunkorrez osatuta daudela.
Greziako Aro Klasiko (K.a. VI-IV) eta garai Helenistikoen baitan, filosofia naturala gutxinaka zeresan handiko ikerketa-esparru interesgarria bilakatzen joan zen. Aristotelesek (Greziarrez: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs) (K.a. 384-322), Platonen ikasleak, proposatu zuen fenomeno naturalak behatuz, mundua gobernatzen duten lege naturalak aurkitu eta ezagutu ditzakegula. Aristotelesek fisika, metafisika, poesia, antzerkia, musika, logika, erretorika, linguistika, politika, etika, biologia eta zoologiaren inguruan idatzi zuen. Berak idatzi zuen “fisikaren” inguruan jarduten duen lehen lana. K.a. IV. mendean Fisika Aristoteliko gisa ezagutzen den sistema proposatu zuen. Mugimenduaren (eta grabitatearen) ideia eta antzekoak azaltzen saiatu zen lau elementuen teoriaren bidez. Aristotelesek uste zuen materia guztia eter edo lau elementuen bidez osatuta zegoela: lurra, ura, airea eta sua. Aristotelesen arabera, lau elementu lurtar hauek barne-aldaketarako eta bere toki naturalera joateko mugimendurako ahalmena dute; horrela, harria kosmosaren erdigunera doan bitartean, sua goruntz doa, izarretan baitago bere toki naturala. Azkenik, Fisika Aristotelikoak arrakasta handia izan zuen mende askotan zehar Europan, Erdi Aroko zientzialari eta jakintsu asko fisika honen arabera prestatuak izan baitziren. Galileo Galilei eta Isaac Newtonen garaira arte, hau izan zen zientziaren paradigma nagusia.
Grezia Klasiko hasieran, Lurra biribila zelako ideia nahiko normala zen. K.a. 240 urte inguruan, Eratostenesek (K.a. 276-194), esperimentu baten bitartez, Lurraren zirkunferentziaren neurria estimatu zuen. Aristotelesen ikuspegi geozentristaren aurrean, Aristarko Samoskoak (Greziarrez: Ἀρίσταρχος; K.a. 310-230 gutxi gorabehera) Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoaren aldeko argudio esplizitu bat proposatu zuen, Eguzkia jarriz sistemaren erdigunean. Seleuko Seleuziakoak, Aristarkoren teoria heliozentristaren jarraitzaileak, esan zuen Lurrak bere ardatzaren inguruan birak ematen zituela, eta aldi berean, baita Eguzkiaren inguruan ere. Bere argudioak galdu egin ziren, baina Plutarkoren bidez badakigu Seleuko izan zela lehendabizikoa arrazoiaren bitartez sistema heliozentriko bat proposatu zuena.
K.a. III. mendean, Arkimedes (Greziarrez: Ἀρχιμήδης; K.a. 287-212) matematikari greziarrak (antzinako matematikari handiena eta historiako onenetarikoa kontsideratua) hidrostatikaren eta estatikaren fundamentuak ezarri zituen eta palankaren azpian dauden matematikak kalkulatu zituen. Antzinako zientzialari puntakoa, Arkimedesek ere polea sistema desberdinak sortu zituen objektu handi eta pisutsuak esfortzu gutxirekin mugitu ahal izateko. Arkimedesen Torlojua izenekoak, hidroingenieritza modernoaren oinarriak finkatu zituen, eta bere guda makinek Erromatar tropak atzera botatzen lagundu zuten Lehen Gerra Punikoan. Arkimedesek ere Aristotelesen argudioei aurre egin zien, baita bere metafisikari ere. Matematikariaren ikuspuntuaren arabera, ezinezkoa da matematika eta natura banatzea, eta hau teoria matematikoak asmakuntza praktiko bilakatuz frogatu zuen. Aurrerago, K.a. 250 urte inguruan, “Gorputzen orekaz fluidoetan” obran, Arkimedesek flotagarritasunaren legea garatu zuen, Arkimedesen Printzipio gisa ezagutua. Matematikan, agortze metodoa erabili zuen parabola baten arkuaren azpiko azalera kalkulatzeko. Honi serie infinitu bat gehitu zion eta pi zenbakiaren gerturatze garrantzitsu bat egin zuen. Orekaren eta grabitate zentroen printzipioak ere garatu zituen, ondoren Galileo eta Newton jakintsu ospetsuek erabiliko zituzten ideiak, hain zuzen ere.
Zertzeta arrunt
Zertzeta arrunta edo zertzeta txikia (Anas crecca) anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da, bere generoan ohikoena dena. Udan Eurasia iparraldean bizi da eta neguan hegoalderantz migratzen du. Euskal Herrian negu aldean ikusten dugu beraz.
Fisikaren historia
Antzinako Grezia
Hiparko Nizeakoak (K.a. 190-120), astronomian eta matematikan aditua, teknika geometriko sofistikatuak erabili zituen izar eta planeten mugimenduak mapatzeko, baita eguzki eklipseak aurreikusteko ere. Gainera, Lurraren, Eguzkiaren eta Ilargiaren arteko distantziak kalkulatu zituen, garaiko behaketa-tresnen gainean egin zituen hobekuntzetan oinarrituz. Ptolemy (K.a. 90-168) ere hasierako fisikarien artean ospetsuenetarikoa da, Erromatar Inperioaren garaiko puntako adituetako bat. Tratatu zientifiko askoren autorea izan zen eta bere tratatuetatik gutxienez hiruk garrantzi handia izaten jarraitu zuten ondorengo Islamiar eta Europar zientzian. Hiru horietatik lehendabizikoa, astronomiaren inguruko tratatu bat da, Almagest (Greziarrez: Ἡ Μεγάλη Σύνταξις; “Tratatu Handia”, hasieran Μαθηματικὴ Σύνταξις, “Tratatu Matematikoa) izenekoa. Bigarrena Geografia da, mundu greko-erromatararen geografiaren inguruko jakintzaren gaineko eztabaida.
Antzinaroko jakituriaren zati handi bat galdu egin zen. Pentsalari ospetsuenen lanetan ere, soilik pasarte batzuk biziraun dute. Hiparkoren kasuan adibidez, nahiz eta jakin gutxienez hamalau liburu idatzi zituela, bere obretatik ez zaigu ia ezer iritsi. Aristotelesen ehun eta berrogeita hamar obretatik ere, soilik hogeita hamar iritsi dira eta horietako batzuk irakurketa oharrak baino gutxi gehiago dira.
Zertzeta arrunt
Deskribapena
Gure inguruko ahateen artean tamaina txikiena duena da. 34-38 cm-ko luzera eta 53-59 cm-ko hego-zabalera ditu, eta 270-394 gramo arteko pisua.
Zertzetak sexu dimorfismo handia du, arra oso deigarria da eta emeak aldiz kolore apalak ditu. Arrak buru gorrizta du eta antifaz berdea agertzen du ertz hori finak dituena. Mokoa grisa du. Gorputzak kolore argia dauka, bularraldea krema kolorekoa orbain ilunak dituena eta gainerakoa gris argia. Hegoetako luma eskapularrak zuriak dira eta ispilutxu berdea agertzen dute, hegaldian nabarmen ikusten dena. Buztana beltza da baina ertzetako lumak horiak dira.
Fisikaren historia
India eta Txina
Indiar filosofian, Maharisi Kanada izan zen lehena sistematikoki teoria atomista bat garatu zuena K.a. 200. urtearen inguruan, nahiz eta autore batzuek K.a. VI mendean kokatzen duten. Teoria hau aurrerago ere garatua izan zen Dharmakirti eta Dignāga atomista budisten eskutik K.o. I. milurtekoan. K.a. VI mendean, Gautama Buddharen garaian, Pakudha Kaccayana filosofo indiarrak ere munduaren osaera atomikoaren inguruko ideiak proposatu zituen. Pentsalari hauek uste zuten gainontzeko elementuak (eterra izan ezik) fisikoki ukigarriak direla, eta hauek materia minuskulo estutuez osaturik zeudela. Azken partikula minuskuloari, zatiezina dena, Parmanu izena jarri zioten. Filosofo hauen iritziz, partikula hau suntsiezina eta betierekoa litzateke. Budistek uste zuten atomoak ikusi ezin daitezken objektuak direla, izatera datozenak eta berehala desagertu egiten direnak. Vaisheshika filosofoen eskolak, pentsatzen zuen atomoa soilik espazioko puntu bat dela. Eskola hau, lehena izan zen mugimendua eta indar aplikatuaren arteko harremanak deskribatzen. Atomoen inguruko teoria indiarrak nahiko abstraktuak ziren, hauek logikan oinarritzen baitziren eta ez esperientzia edo esperimentazio pertsonalean. Indiar astronomian, Aryabhatiyak (K.o. 499) Lurraren errotazio mugimendua proposatu zuen. Beste aldetik, Nilakantha Somayajik (1444-1544), Keralako astronomia eta matematika eskolakoa, erdi-heliozentrikoa zen eredu bat proposatu zuen, sistema Tychonikoaren antzekoa.
Antzinako Txinan magnetismoaren inguruko ikerketa K.a. IV. mendean kokatzen da. Ekarpen garrantzitsuak egin zituen bertan Shen Kuo-k (1031-1095), estatu-gizona eta diziplina desberdinen inguruko jakintsua. Lehendabizikoa izan zen nabigaziorako iparrorratz magnetikoa deskribatu zuena, baita “benetako iparra” kontzeptua proposatu zuena ere. Optikan, Shen Kuok kamara iluna garatu zuen.
Zertzeta arrunt
Deskribapena
Hegan egiteko gaitasun handia dute, gai dira biraketa zailak egiteko eta bapatean norabidez aldatzeko ere.
Habitata
Populazio sedentarioren bat badagoen arren, gehienak neguko migrazio garaian ikusten ditugu. Europa iparraldetik (eta batzuk baita Siberiatik ere) iristen dira.
Fisikaren historia
Islamiar Zientzia
VII eta XV. mendeen artean, garapen zientifikoa mundu Islamiarrean eman zen. Obra klasiko asko (indiarrak, asiriarrak, persiarrak eta greziarrak) arabierara itzuliak izan ziren, baita Aristotelesen obrak ere. Ibn Sīnā (980-1037), “Avizena” izenaz ezaguna, Bukharako (egungo Uzbekistan) polimata bat zen, garrantzitsua bere ekarpenengatik fisikan, optikan, filosofian eta medikuntzan. Medikuntzako Araua liburua idazteagatik ospetsua, izan ere, liburu hau medikuntza ikasteko erabili zen XVII. mende arte.
Zertzeta arrunt
Habitata
Hezegune txikietan pausatzen da, elikagai ugari dituzten ur geza edo gazikaratan. Txitatzeko glaziar jatorriko aintzirak aukeratzen ditu, beti ere landaretza sarria aurkitzen badute.
Fisikaren historia
Islamiar Zientzia
Nasir al-Din al-Tusi (1201-1274), Baghdaden hil zen persiar astronomo eta matematikaria, Astronomiaren Altxortegiaren autorea izan zen. Obra honetan Ptolemy-ren planeten mugimenduaren eskema, indarrean zegoena, erreformatu egin zuen, non planeta ororen mugimendu zirkularra deskribatu zuen, orbitak zehaztuz. Lan honen bitartez, bere ikasle batek geroago deskubrituko zuen orbiten mugimendua eliptikoa dela. Kopernikok ondoren obra hau eta bere ikasleenak erabiliko zituen, nahiz eta obra hauen eragina ez aitortu. Ptolemyren teoriaren pixkanakako bazterketak ondoren lekua emango dio heliozentrismoaren ideia iraultzaileari.
Erdi Aroko Europa
Antzinako obren aurkikuntzak, Mendebaldea arabiarretik latinerako itzulpen prozesu batean sartu zuen. Obra hauen aurkikuntzak, Judeo-Islamiar teologiaren iruzkinekin batera, Erdi Aroko filosofoengan eragin handia izan zuen, Tomas Akinokoa filosofoan ondo ikusten da esaterako. Europar eskolastikoak, teologia kristaua eta antzinako filosofia uztartzeko ahaleginak egiten zituztenak, Aristoteles antzinako pentsalari handiena bezala aldarrikatu zuten. Aristotelesen fisika Europako Elizaren azalpen fisikoen oinarria bilakatu zen, hau zuzenean Bibliari kontrajartzen ez zitzaionez. Kuantifikazioa Erdi Aroko fisikaren elementu zentrala bilakatu zen.
Aristotelesen fisikan oinarrituz, fisika eskolastikoak gauzak bere natura esentzialaren arabera mugitzen zirela zehaztu zuen. Objektu zerutiarrak zirkuluetan mugitzen zirela esan zuten, izan ere, mugimendu zirkular perfektua zeruko esfera ustelezinen jatorrizko ezaugarritzat zeukaten. Inpultsoen Teoria, inertzia eta abiaduraren kontzeptuaren aurrekaria, John Philoponus eta Jean Buridan filosofoek garatu zuten paraleloki. Ilargiaren azpiko mugimenduak ez zituzten perfektu gisa ikusi. Lurreko erreinuko azalpen zientifikoak tendentzien arabera azaltzen ziren, hau da, fisika Aristotelikoan oinarrituz, harriek lur elementua zutenez, hauek Lurraren erdigunera jotzeko joera zuten.
Zertzeta arrunt
Ugalketa
Udaberri hasieran bikoteak eratzen dira eta emeak habia egiten du. Hostoekin egindako zuloa izaten da, lurrean edo sasi baten gainean egin ohi duena, beti ere ur ertzean eta ongi ezkutatuta. 8-11 arrautza horixka jartzen ditu eta hiru astetan zehar txitatzen ditu. Txitak jaio eta ordu gutxitara habia utzi eta beren kabuz elikatzeko gai dira. 25-30 egun dituztenean hegan egiten hasten dira.
Elikadura
Sakonera gutxiko uretan aurkitzen dituen landareetaz elikatzen da, haziak eta errizomak ere jaten ditu. Burua makurtu eta mokoa lokatzetan sartuta ezker eskuin mugituz aurkitzen du janaria. Uda garaian ornogabe txikiekin osatzen du bere dieta; moluskuak, krustazeo txikiak, zizareak eta intsektuen larbak.
Fisikaren historia
Iraultza Zientifikoa
XVI eta XVII. mendeetan zehar, Iraultza Zientifiko izenaz ezaguna den garapen zientifiko handia gertatu zen Europan. Korronte filosofiko nagusiekiko desadostasuna piztu zen Iraultza Zientifikoa baino lehen, horren lekuko dugu Erreforma Protestantea, baina zientziaren iraultza, naturaren filosofoak korronte eskolastikoari aurre egiten hasi zirenean hasi zen, hala nola, Francis Bacon. Eskolastikaren aurkako konfrontazio honetan, matematikaren garrantzia aldarrikatzen hasi ziren mekanika eta astronomiako eremuetan aplikatuz eta horrela, mugimenduaren eta beste kontzeptu batzuetan dauden lege unibertsalez jabetzen hasi ziren.
Nikolas Koperniko
Nikolas Koperniko (1473-1543) astronomo prusiarrak egindako ekarpenak sekulako aurrerapena suposatu zuen astronomia modernorako; hori dela eta, astronomia modernoaren aita izendatua izan da. Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoaren alde argudio sendoak proposatu zituen, baita planeten mugimenduak aztertzeko medio errazago eta sinpleagoak ere. Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoan, Lurra Eguzkiaren inguruan dabil biraka beste gorputzekin batera Lurraren galaxian. Honek Ptolemy astronomo greziar-egipziarraren teoriaren aurka ere egiten zuen, zeinak Lurra unibertsoaren erdian kokatu zuen eta 1400 urtetan onartua izan zen. Aristarko Samoskoak (K.a. 310-230) jada proposatu zuen bere garaian Lurra Eguzkiaren inguruan bira ematen zuela, baina Kopernikoren arrazoiketak ekarri zuen azkenik, ideia “iraultzaile” honen onarpen orokora. Teoria hau aurkezten duen liburua (De revolutionibus orbium coelestium, “Esfera zerutiarren iraultzei buruz”) Kopernikoren heriotza baino lehen publikatua izan zen, 1543an. Gaur egun, obra hau astronomia modernoaren abiapuntutzat hartzen da, baita Iraultza Zientifikoarena ere. Kopernikoren ikuspegi berriak, Tycho Brahek egindako oharrekin batera, Johannes Kepler (1571-1630) astronomo alemaniarra planeten mugimenduen legeak formulatzera bultzatu zuen, zeinak gaur egun oraindik erabiltzen diren.
Zertzeta arrunt
Taxonomia
Anas generoko ahatea da. Antzina amerikar zertzetarekin batera espezie bera osatzen bazuen ere gaur egun espezie desberdina kontsideratzen da.
Carl von Lineok 1758ko Systema Naturae liburuan deskribatu zuen. Berak eman zion crecca ezizena, arrak egiten duen soinuaren onomatopeia gisa. Aurrez Conrad von Gesner naturalista suitzarrak Anas parva ("ahate txikia") izena emana zion.
Fisikaren historia
Galileo Galilei
Galileo Galilei (1564-1642) italiar matematikari, astronomo eta fisikaria Iraultza Zientifikoaren ikur zentrala da, Kopernikoren ideiak sutsuki defendatu, esperimentu enpirikoen erabilera bultzatu eta ekarpen garrantzitsuak egin baitzituen astronomiaren inguruan, hala nola, teleskopioaren hobekuntza. Matematikari gisa, Galileoren lana unibertsitate garaiko hiru gai nagusiren menpe zegoen: zuzenbidea, medikuntza eta teologia (filosofiarekin oso lotuta zegoena). Hala ere, Galileok uste zuen diziplina teknikoen eduki deskriptiboak interes filosofiko batzuen zerbitzura zeudela, izan ere, behaketa astronomikoaren ikerketa matematikoak -gehien bat, Kopernikoren Eguzkiaren, Lurraren, Ilargiaren eta planeten mugimenduen ikerketak- aditzera ematen zuen filosofoen unibertsoarekiko ikuspegia oker egon zitekeela. Galileok ere esperimentu mekanikoak bideratu zituen, azpimarratuz mugimenduak berak —berdin dio hau “naturalki” edo “artifizialki” eraginda zegoen— bazituela ezaugarri unibertsal batzuk zeinak matematikoki deskribatuak izan zitezkeen.
Galileoren hasierako ikasketak Pisako Unibertsitatean izan ziren, medikuntzaren arloan, baina berehala matematika eta fisikaren eremuetara mugitu zen. Hemeretzi urterekin, penduluaren natura isokronikoaz jabetu eta frogatu egin zuen. Hau egiteko, bere pultsua erabili zuen Pisako katedraleko lanpara baten kulunken oszilazioak neurtzeko, eta horrela konturatu zen, kulunka bakoitzak denbora tarte berdina behar zuela kulunken anplitudea zein zen axola gabe. Berehala ospetsu bilakatu zen bere balantza hidrostatikoaren asmakuntzari esker, baita bere gorputz solidoen grabitate zentroari buruzko tratatuagatik ere. Pisako Unibertsitatean irakasle gisa jardun zuen bitartean (1589-1592), gorputzen mugimenduari buruz ikertzen hasi zen, eta honen ondorioz, garaian onartua zen Aristotelesen eskemarekin kontraesanak ikusi zituen. Ikusi zuen gorputzak ez zirela erotzen euren pisuaren araberako abiadura batean. Galileoren istorio famatua, non esaten den Pisako dorretik objektuak botatzen zituela, apokrifoa da, baina bai konturatu zen bala baten ibilbidea parabola bat zela, eta bere ondorioak esan daiteke Newtonen mugimendu legeen aurrekari bat direla. Horretan oinarrituta, egun Galieoren erlatibitatea deritzona dago, lehen aldiz denbora eta espazioaren ezaugarriak modu zehatz batean formulatzen dituena geometria tridimensionaletik at. Galileo “behaketa astronomiko modernoaren aita”, “fisika modernoaren aita” , “zientziaren aita” eta “zientzia modernoaren aita” kontsideratua izan da. Stephen Hawkingen arabera: “Galileo, agian beste edozein pertsona bezala, baina zientzia modernoaren jaiotzaren arduraduna da”. Erlijio ortodoxoak eredu geozentriko edo Tychonikoa soilik onartzen zuenez, Galileoren babesak teoria heliozentrikoaren eztabaida sortu zuen, eta inkisizioarekin arazoak izan zituen. “Heresiaren susmoa” leporatu zioten eta bere hitzak ukatzera behartu zuten, baita etxe barruko arrastatzera kondenatu ere.
Galileok behaketa astronomian ekarpen garrantzitsu desberdinak egin zituen: Artizarraren faseen teleskopio bidezko frogapena, 1609an Jupiterren ilargi handienen aurkikuntza (ondoren “Galilear ilargiak” izena jarri zioten ilargi multzo honi), eta eguzki-orbanen behaketa eta azterketa. Teknologian eta zientzia aplikatuan ere zenbait lorpen lortu zituen asmakuntza desberdinak sortuz, hala nola, iparrorratz militarra. Jupiterren ilargien aurkikuntzaren inguruko lana 1610. urtean publikatu zuen eta, honi esker, matematikari eta filosofo gisa Medicitarren gortean sartu ahal izan zen. Tradizio aristotelikoan kokatzen ziren filosofoekin ere eztabaidan aritu zen, eta bere lanei esker ospe handia lortu zuen (“Bi zientzia berriei dagozkien diskurtso eta frogapen matematikoak” eta “Saiakera-idazlea”). Galileoren esperimentuen gaineko interesak eta mugimenduaren deskribapena matematikaren bidez egiteko interesak, esperimentazioa filosofia naturalaren ardatzean kokatu zuen. Tradizio honi, matematikoa ez den “historia esperimentalen” enfasia gehituz (hala nola, William Gilbert eta Francis Bacon filosofoen eskutik), eragin handia izan zuen garaiko eta ondorengo jarduera zientifikoan, baita Galileoren heriotza eta gero. Eredu honekin jarraitu zutenetako batzuk: Torricelli Ebangelista eta Cimentoko Akademiako kideak izan ziren Italian; Marin Mersenne eta Blaise Pascal Frantzian eta Christiaan Huygens Herbereetanm, Robert Hooke eta Robert Boyle Ingalaterran.
René Descartes
René Descartes (1596-1650) filosofo frantsesa garaiko sistema filosofikoarekin oso lotuta zegoen, bertan eragin handia zuen bitartean. Descartesek asmo handiko helburua zuen: tradizio filosofiko eskolastikoari amaiera ematea, filosofatzeko modu zuzenago bati lekua uzteko. Zentzumenen bidez hautematen den errealitatea kuestionatuz, hauteman daitezkeen fenomeno guztiak “korpuskulu” itsaso ikusezin batera erreduzitzen saiatu zen. (Pentsamendu gizatiarra eta Jainkoa eskema honetatik at mantendu zituen, hauek unibertso fisikotik aparte zeudela uste baitzuen). Egitura filosofiko hau proposatzean, Descartesek mugimendu mota desberdinak deduzitu zituen, planeten mugimendua eta lurreko objektuen mugimendua kontrajarriz, zeinak ez diren oso desberdinak, baina printzipio unibertsalak jarraitzen dituzten mugimendu korpuskularren adierazpen desberdinak diren. Eragin handia izan zuen bere azalpenak mugimendu astronomiko zirkularren inguruan, espazioan barrena korpuskuluen zurrunbilo-mugimenduaz hitz egitean (Descartesek zioen, bere sinesmenen arabera, hutsa ez zela existitzen). Grabitatea azaltzeko, esan zuen hau objektuak beherantz bultzatzen dituzten korpuskuluen ondorioa dela.
Zertzeta arrunt
Taxonomia
Bi azpiespezie ditu :
Augusta (Kansas)
Augusta Kansasko hiri bat da. Butler konderrian kokatua dago. 2010ean 9,274 biztanle zituen, 10.96 kilometro koadrotan banatuta.
Zertzeta arrunt
Euskal Herrian dituen izenak
Honako izen hauek ematen zaizkio zertzeta arruntari :
Fisikaren historia
René Descartes
Galileok bezala, Descartesek azalpen matematikoei garrantzia handia eman zien, eta bera eta bere jarraitzaileak XVII. mendeko matematika eta geometriaren garapenaren erantzule handiak izan ziren. Mugimenduaren deskribapen matematiko kartesiarrak zioen formulazio matematiko orok ekintza fisiko zuzen batengatik justifikatua izan behar zuela, Hyugens eta Gottfried Leibniz pentsalariek babestutako baieztapena, azken honek ondoren bere eskolastikaren aurkako sistema filosofiko propioa sortuko zuen “Monadologia”rekin. Descartes “Filosofia modernoaren aita” izendatua izan zen, ondorengo Mendebaldeko filosofiaren zati handi bat bere lanei erantzuten dieten idazkiak izango baitira. Gaur egun, bere obrak unibertsitateetako filosofia departamentuetan ikertzen jarraitzen dira. Matematikaren gaineko eragina ere aipagarria da, hala nola, Koordenada-sistema kartesiarra —ekuazio algebraikoei bi-dimentsioko koordenada sistema batean grafiko bidez espresatuak izateko ahalmena ematen diena— bere omenez izendatua izan zen. Geometria analitikoaren (geometria eta aljebraren arteko zubia) aita dela esan daiteke, garrantzitsua kalkulua eta analisiaren aurkikuntzarako.