cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lesbianen Nazioarteko Eguna
Lesbianen nazioarteko eguna, urriaren 8an ospatzen dena, emakumeak maite dituzten emakumeen ospakizun eguna da, horrek dakarren kultura, historia eta aniztasunarekin batera. Egun hori lesbianek eta aliatuek ospatzen dute, hainbat ekitaldi komunitario, dantza eta hitzaldirekin, eta batez ere Australian eta Zeelanda Berrian ospatzen da. Data zehatzik ez badago ere, batzuek diote Zeelanda Berrian hasi zela 1980an, baina beste batzuek diote Australian hasi zela 1990ean.
Zelanda berrian
Zeelanda Berrian 1980ko martxoaren 8an hasi zen, Emakumeen Nazioarteko Egunean Lesbianen Eguneko lehen martxarekin. Martxa Wellingtoneko Central Parketik abiatutako 40 emakumek bakarrik osatu zuten.
Australian
Ospakizun honen nazioarteko lehen ekitaldia Melbourneko Collingwood udaletxean ospatu zen 1990eko urriaren 13an. Musikariak, azokako postuak, irakurketak eta zuzeneko musikaren dantzak izan ziren protagonista. Orduz geroztik, Melbourneko lesbianen komunitateak urriaren 8aren inguruan ospatu du egun hau. Lesbianek orain komunitateari eskatzen diote emakume lesbianak laguntzen dituzten ongintzazko erakundeei dohaintza egiteko.
ACONek, GIB/HIESaren prebentzioan eta laguntzan espezializatutako LGBTQ osasuna sustatzeko Hegoaldeko Gales Berriko erakundeak, egun hori baliatu zuen lesbianentzako osasun estrategia abiarazteko.
Maltignano
Maltignano Italiako udalerri bat da. Ascoli Picenoko probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Maltignanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ezequiel Martínez Estrada
Ezequiel Martínez Estrada (San José de la Esquina, Santa Fe, 1895eko irailaren 14a — Bahía Blanca, Buenos Aires, 1964ko azaroaren 4a) irakasle, idazle, poeta, saiakeragile, literatura kritikoa eta biografo argentinarra izan zen. Bere lan asko Argentinaren ingurukoak dira. Nazioarteko mailan oso ezaguna egin zen Kubako Iraultzaren egin zuen defentsagatik. Casa de las Américas erakunde kubatarrak 2000. urtetik bere izena daraman ohorezko saiakera saria ematen du.
Haren aita, Ezequiel Martínez Anzil, euskalduna zen, Agoitzen jaioa, Nafarroa Garaian. Ama, Casilda, Sevillakoa zen. Hiru seme izan zituzten, Ezequiel nagusia. 1917an gurasoan banandu ziren eta horrek idazlea izango zenaren izaera aldatu zuen. Haurtzaroan Goyenan bizi izan zen.
Justo Garateren laguna
Justo Garate euskaldun erbesteratuak harreman zuzena izan zuen Ezequiel Martínez Estradarekin. Bi idazleen arteko gutun batzuk gordetzen dira.
NGC 5335
NGC 5335 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Nizamoffita
Nizamoffita mineral bat da eta hopeita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Nizamoffita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Herakleopolis Magna
Herakleopolis Magna Goi Egiptoko XX. nomoko hiri nagusia, El Fayum eskualdean.
Izen egiptoarra: Henen-Nesut. Izen greziarra: Herakleopolis Magna. Izen arabiarra: Ihnasya el-Medina inguruan.
Henen-Nesut, IX. eta X. dinastietako gobernarien egoitza izan zen. Hiriko jainko nagusia Herishef (Harsafes) zen, Herakles greziarrarekin lotuta zegoena.
Gratien Gélinas
Gratien Gélinas (Saint-Tite, Quebec, 1909ko abenduaren 8a - Montreal, Quebec, 1999ko martxoaren 16a) kanadar antzerkigilea izan zen.
Biografia
Eragin handia izan zuen Quebeceko eta Kanadako kulturan. Haren antzerki-lanik ospetsuena Tit-Coq (1948) da; berak idatzia, gidatua eta antzeztua eta Kanada frankofonoko lehen obra modernotzat hartua. Bigarren Mundu Gerra bukatu ondoren, etxera itzuli eta emaztegaia beste batekin ezkonduta aurkitzen duen gizon baten istorioa da.
Beste lan batzuk: Bousille et les justes (1959) eta Hier les enfants dansaient (1966).
Stabat Mater (ikonografia)
Stabat Mater (latinez, "ama han zen") Jesusen Gurutziltzatzearen bertsio ikonografiko bat da, Kristoren Ama, Andre Maria, gurutziltzatuaren azpian irudikatzen den artean. Irudikapen horietan, ia beti zutik egoten da Ama Birjina, Jesus semearen gorputzaren eskuinaldean, Gurutzearen beste aldean ezkerretan San Joan apostolua duela. Ama Birjinaren konorte galtzearen margoekin kontraste egiten duen irudia da, hemen Maria minduta baino serenitatez agertzen baita. Irudikapen hau Erdi Aroko azken garaitik aurrera baino ez da ikusten.
Deskribapena
Stabat Mater Mater Dolorosa (edo Andre Maria Doloretakoaren) hiru irudikapen nagusietako bat da, besteak izanik Pietà delakoa eta Mariaren zazpi nekeak. Stabat Materren irudikapenetan, Ama Birjina aktore eta ikusle gisa ageri da eszenan, Jainko Gurutziltzatuarekiko fedearen ikur mistiko bat, aldi berean Kristoren ama eta Eliza pertsonifikatua. Irudikapenek, eskuarki, Stabat Mater poemaren lehen hiru lerroak islatzen dituzte:
Stabat Mater kontzeptua agertzen da Mariaren Gurutzea deritzon irudian. Joan Paulo II.a aita santuak bere armarrian ere erabiltzea eranaki zuena. Ikur hori L’Osservatore Romano egunkariak honela deskribatu zuen 1978an: "M larri handi eta dotoreak gogorarazten du Ama Birjinaren presentzia Gurutzearen azpian eta Erredentzioan izandako parte-hartze nabaemena".
Midsomer Murders
Midsomer Murders (Midsomerko Hilketak) Erresuma Batuko detektibe telesail bat da. Anthony Horowitz gidoilariaren Caroline Graham idazlearen Barnaby Inspektore Burua pertsonaiaren eleberrien egokitzapena da. John Nettles, Neil Dudgeon, Jane Wymark, Barry Jackson, Daniel Casey, John Hopkins, Jason Hughes, Gwilym Lee eta Nick Hendrix aktoreek antzeztu zuten.
1997ko martxoaren 23tik gaur egun arte ITV britainiar telebista katean aireratzen da, baina mundu osoko beste hainbat herrialdeetako kateetan ere ikus daiteke. Ipar Euskal Herrian France 3 eta Hego Euskal Herrian Paramount Network kateetan.
Argumentua
Istorioak Ingalaterrako fikziozko Midsomer konderrian girotuak daude (Midsomer benetazko Ingalaterrako hego-mendebaldeko Somerset konderrian oinarritua dago). Konderri honetako herriburua Custom da, tamaina ertaineko udalerria. Honetan, Tom Barnaby (Neil Dudgeon) inspektorea eta bere emaztea bizi dira, eta udalerrian Barnabyk hilketak argitzen lan egiten duen Hilketa Ikerketa Saila dago.
3200 Phaethon
3200 Phaethon asteroide baten izena da. urriaren 11an aurkitu zuen IRAS-ek IRAS Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1983 TB izena zeraman. Ondoren Phaethon omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3200 Phaethon asteroidearen orbitak batezbeste 2,258 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,061 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,455 distantziara. Eszentrikotasuna 0,087 da, eta makurdura orbitala 2,99ºkoa da.
Espainiar mexikar
Espainiar mexikarrak (hispano-mexicanos) batez ere XIX. eta XX. mendeetan Mexikora iritsitako espainiar migratzaileen ondorengoek osatutako gizataldea da. Egun, 80 milioiko talde handia osatzen dutela uste da, eta Mexikoko biztanleriaren % 50 inguru espainiar jatorrikoa dela. Lehendabizikoak, ostera, 1519ko otsailean ailegatu ziren Hernán Cortések zuzenduak Yucatan penintsularaino.
3200 Phaethon
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.5 da.
Espainiar mexikar
Halaber, Ipar Amerikako herrialde hartan 105.000 bat euskal deitura daudela estimatzen da eta bertako toponimian ere aztarnak ugari dira.
Toponimia
Guadalajara, Puebla, Monterrey, Valladolid, Mérida, Veracruz, Zamora, Córdoba, Burgos, Linares, Villahermosa, León, Salamanca, Madrid, Compostela, Durango, Arteaga eta Medallín espainiar jatorrizko toponimoak dira.
Ondasun higiezin
Ondasun higiezinak —edo, besterik gabe, higiezinak— edo onibarrak lurrari atxikirik dauden ondasunak dira, hala nola lursailak, orubeak, etxeak, lantegiak eta, oro har, mugitu ezin daitezkeen gauzak. Ordenamendu juridiko zenbaitetan, ontziak eta hegazkinak ere ondasun higiezintzat hartzen dira eta horien ezaugarri zenbait jasotzen dituzte gutxienez. Herrialde bateko ondasun higiezinak Jabetza Erregistroetan, non ondasun horien gaineko eskubideak zehazten diren, eta katastroan, non ondasun horien deskribapen fisikoa egiten den, zerrendatzen dira.
Lisse-en-Champagne
Lisse-en-Champagne Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lisse-en-Champagne udalerrian erroldatutako biztanleak 123 ziren. Familiak 42 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 17 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 21 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 79 ziren, horien artean 60 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 60 pertsona aktiboetatik 55 lanean zeuden (30 gizon eta 25 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arropa denda bat zen.
2000. urtean Lisse-en-Champagne udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 594 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kleopatra VI.a
Kleopatra VI.a Trifena (Κλεοπάτρα Τρύφαινα), Egiptoko Ptolomeotar dinastiako erregeordeetako bat izan zen Ptolomeo XII.arekin. K.a. 75 inguruan jaio eta K.a. 57an hil zen.
Ptolomeo XII.a Auletes eta, beharbada, Kleopatra V.aren alaba zen. Antioko VIII.a Grifo seleuzidar erregearekin ezkondu zen, K.a. 124an.
Kleopatra VI.a Trifenak, Antioko VIII.arekin, lau seme izan zituen: Seleuko VI.a Epifanes, Antioko XI.a Epifanes, Demetrio III.a Eukarios eta Antioko XII.a Dioniso.
Bere aitak Erromara ihes egin zuenean Alexandrian bere aurkako altxamendu bat eragozteko, bere ahizpa Berenize IV.ak hartu zuen Egiptoko tronua. Garai horretan hil zen Kleopatra VI.a, K.a. 57an, ezagutzen ez diren arrazoiengatik, baina, uste denez, Berenize IV.ak pozoitu egin zuen.
Bere aita itzuli zenean, Berenize IV.a eta honen senarrari burua moztea agindu zuen.
Luby-Betmont
Luby-Betmont Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Luby-Betmont udalerrian erroldatutako biztanleak 107 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 50 etxebizitza zeuden, 42 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 46 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 42 etxebizitza nagusietatik 35 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 37 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 67 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 50 lanean zeuden (31 gizon eta 19 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ile apaindegia zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bar-lès-Buzancy
Bar-lès-Buzancy Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bar-lès-Buzancy udalerrian erroldatutako biztanleak 110 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 67 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 62 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 32 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 63 ziren, horien artean 44 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 44 pertsona aktiboetatik 40 lanean zeuden (20 gizon eta 20 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bar-lès-Buzancy udalerrian 50 unitate fiskal zeuden, 115 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.777 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Bar-lès-Buzancy udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sacalia bealei
Sacalia bealei Sacalia generoko animalia da. Narrastien barruko Geoemydidae familian sailkatuta dago.
Bosnia-Herzegovinako historia
Eslaviarren aurreko garaia
Suetonio historialariaren arabera, Bosnia-Herzegovinan izan zuen Erromak Gerra Punikoen osteko gudu zailenetako bat, iliriarren matxinadaren (Panoniako matxinada eta Batonianum Bellum ere deitua) aurkako kanpaina, hain zuzen ere. Erromatar Inperioa zatitu zelarik (337-395) Iliria, Dalmazia eta Panonia Mendebaldeko Erromatar Inperioaren barnean gelditu ziren. 455ean, ostrogodoek inbaditu zuten eskualdea eta, geroago, alano eta hunoen eskuetan ibili zen. VI. mendean, Justiniano I.a enperadoreak Bizantziar Inperioarentzat konkistatu zituen lurralde haiek. Ondoren, abaroen inbasioa gertatu zen.
Erdi Aroko Bosnia
Goi Erdi Aroan mendebaldeko Balkanetan zegoen egoera politikoa ez dago erabat argitua. VI. mendetik aurrera, gaur egungo Poloniako hegoaldetik eta Txekiar Errepublikatik, talde eslaboak iritsi eta kokatu ziren. IX. mendean Frankoen inbasioarekin feudalismoa finkatu zen. Garai hartan, Dalmaziako itsasaldetik hasita, kristautu ziren bosniarrak. IX. mendean bi erresuma jaio ziren inguru hartan, Serbia (Bosniako hego-ekialdean) eta Kroazia (Bosniako mendebaldean). XI. eta XII. mendeetan, bertako nobleek agindu zuten Bosnian, Hungariako monarken agintepean. Hungaria zen eskualdeko erresuma nagusia, Kroazia ere mende zuena.
1200 aldean, Bosniako Banatoak autonomia zabala lortu zuen. Horretarako hungariarren eta serbiarren aurka borrokatu behar izan zuen. Biztanleria kristaua zen, baina hiru elizatan zegoen banatua; gehienak katoliko erromatarrak baziren ere, ortodoxoak eta bogomiloak ere zeuden. Hiru elizak antolakuntzaren aldetik ahulak ziren, kleroa, hein handi batean, hezigabea, eta bakar batek ere ezin zuen izan estatuaren babes iraunkor eta esklusiboa.
1376an, Tvrtkok, Bosniako ban-ak, errege izendatu zuen bere burua. Horrela sortu zen Bosniako Erresuma. Ordurako, ordea, turkiar otomanoak hasiak ziren Balkanak konkistatzen. 1389an, serbiarrak azpiratuak izan ziren Kosovoko guduan, eta otomandarren basailu bilakatu ziren. Bosniak 1463 arte eutsi zion bere independentziari.
Otomandar garaia (1463-1878)
XVII. mendearen amaieran hasi zen Otomandar Inperioaren gainbehera. Mugak atzera egin ahala, galdutako eskualdeetatik kanporatu zituzten eslaviar musulmanek Bosnian aurkitu zuten babeslekua. 1878an, Errusia-Turkia Gerraren ostean, otomandarren agintea amaitu zen. Urte hartan, Europako herrialderik boteretsuenak Berlinen elkartu ziren, Balkanetako mapa politikoa berrantolatzeko. Serbiak (1882), Montenegrok (1910) eta Bulgariak (1908) independentzia lortu bazuten ere, Bosnia-Herzegovinaren administrazioa Austria-Hungariako Inperioaren eskuetara pasatu zen.
Austria-Hungariaren agintea (1878-1918)
Austria-Hungariako administrazioak “ereduzko kolonia” bihurtu nahi izan zuen Bosnia. Estatuaren diru-laguntzei esker, trenbideak eta industriak eraiki ziren; eskolak, eraikin publikoak, parkeak eta modernitatearen beste ikono batzuk erregimen berriaren onuren sinbolo izan behar ziren. Sarajevon eraikuntzaren booma izan zen, eta bertako kafetegietan Europako ideologia berrien gainean eztabaidatzen zen. Ideologia berri horien artean nazionalismoa zegoen, XIX. mendeko erromantizismoaren eta darwinismo sozialaren ondorengo handia. Horiek horrela, serbiarrek hegoaldeko eslaviar estatua-ren ametsa (Serbia Handia) zabaldu zuten, bosniar musulmanek eta Austria-Hungariako agintariek defendatzen zuten gizarte pluralista eta multikonfesionalaren aurka.
1908an Austria-Hungariako Inperioak herrialdea anexionatu zuen. 1914ko ekainaren 28an, serbiar nazionalista batek Franz Ferdinand Austriakoa artxidukea hil zuen Sarajevon, eta hasiera eman zion Lehen Mundu Gerrari. Gerran 9 milioi soldadu hil ziren, Austria-Hungariako armadan erroldatutako bosniar asko barne (beste batzuk Serbiako armadan borrokatu ziren), baina Sarajevo hiria eta Bosniako zati handiena ez ziren gudu-zelai izan.
Jugoslaviako Erresuma (1918-1941)
1918an gerra amaitu zenean, Austria-Hungariako Inperioa deuseztatu zen, eta Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuman integratu zuten, Petri I.a Karageorgevic errege zela. 1920ko hamarkadan, Jugoslaviako erregimena gero eta diktatorialagoa eta zentralistagoa bihurtzen zen heinean, serbiar zentralismoaren eta kroaziar nazionalismoaren arteko tirabirak handituz joan ziren. 1928an, serbiar diputatu batek Stjepan Radić, Kroaziako Nekazarien Alderdiko buruzagia, hil zuen Belgradeko parlamentuan. Horren ondoren, Alexandro I.a erregeak parlamentua itxi, konstituzioa ezeztatu, eta estatuko agintea bere gain hartu zuen.
Bigarren Mundu Gerra (1941-1945)
1941eko apirilean, Hitlerrek Jugoslavia inbaditu zuen; erregeak atzerrira ihes egin zuen, eta Bosnia nazien mendeko Kroaziako Estatu Independentearen barnean gelditu zen. Zapalkuntza izugarria izan zen: populazio judua deuseztatua izan zen, eta Kroaziako kontzentrazio-esparruetan hamarnaka mila serbiar, judu eta aurkari politiko hil ziren. Serbiar asko inbaditzaileen kontra altxatu eta txetnik izeneko talde monarkiko eta abertzaleetan sartu ziren. Talde horiek bosniar musulmanen aurkako basakeri ugari egin baitzuten, musulman batzuek bat egin zuten nazien aldeko ustaxekin; beste batzuk Waffen-SSn erroldatu ziren. Komunistek, Josip Broz Tito buru zutela, erresistentzia talde multietnikoak antolatu zituzten: partisanoak. Bosnia gudu zelai bilakatu zen: okupazio indarrek (Alemaniak eta Italiak), kroaziar ustaxak, serbiar txetnikek, herri miliziek eta partisanoek, elkarren aurka borrokatzeaz gain, izua zabaldu zuten zibilen artean.
Bosniako erdialdeko eta Kroaziako kostaldeko eremu menditsuetan gertatu ziren partisanoen eta nazien arteko borrokarik odoltsuenak. Titoren gerrillariek ospea irabazi zuten borrokaldi horietan, eta 1944ko hasieratik Aliatuen laguntza jaso zuten. 1944ko urriaren 20an, partisanoek Belgrad askatu zuten. Hala ere, Bosnia, Kroazia eta Esloveniako zenbait eskualdetan 1945ko maiatzera arte iraun zuten alemaniarrek.
Jugoslavia sozialista (1945-1992)
Aliatuen garaipenaren ondoren, Bosnia-Herzegovinak, Kroaziak, Mazedoniak, Montenegrok, Serbiak eta Esloveniak Jugoslaviako Errepublika Federal Popularra eratu zuten, Josip Broz Tito presidente zela; federazio osoaren eredu bihurtu zen Bosnia, Jugoslavia txiki bat, herri desberdinak elkarrekin bakean bizi zirena. 1945etik aurrera, berreraikuntza (burdinbideak eta errepideak) eta industrializazio plangintza handi bat jarri zen abian, sobietar ereduaren arabera. Etorkinak ugaldu ziren, landaldetik industriagune berrietara joanda: Zenica, Tuzla. Beste etorkin batzuek Vojvodina aldera jo zuten, hantxe baitzeuden nekazari jabego handiak, komunistek nazionalizatuak eta gero banatuak.
Titoren erregimenak herrien arteko batasuna eta anaitasuna aldarrikatzen zituen, eta nazionalismoaren agerpen oro debekatzen. 1950etik aurrera, ekonomia sistema berezi bat ezarri zuen, autogestioa eta jabetza sozialaren nozioetan oinarritzen zena. Enpresak ez ziren jada estatuarenak (Ekialdeko Europako beste herrialdeetan bezala), haietan lanean zihardutenenak baizik. Sozialismoaren eredu berezi honi uko egin zioten, 1956 arte, Europako beste herri komunistek. Bosnian zeuden lantegi handienak, masa industrializazioaren oinarri zirenak eta, 1960tik aurrera, kontratu asko egiten hasi ziren atzerrian bosniar eraikuntza elkarteak, Mendebaldekoekin lehian; industria kimikoak eta elektroteknikoak ere gora egin zuten. Baina Tito hil ondoren, finantza eskandalu batzuek agerian jarri zuten bezeroen babesean oinarritzen zen ekonomia eta politika haren ahultasuna. 1980ko hamarkadaren bukaeran oso inflazio handia zen, eta bizitza politikoari ere eragin zion.
1980ko hamarkadan, komunismoa desegin ahala, nazionalismoa indartuz joan zen. Jugoslaviako errepublika bakoitza bere bidea egiten saiatu zen. Sobietarrek Ekialdeko Europan zeukaten nagusitasuna kolapsatu zenean, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren amaiera etorri zen. 1990ean lehenbiziko alderdi anitzeko hauteskundeak egin ziren. Serbia eta Montenegron alderdi komunista nagusitu zen baino gainerako errepubliketan abertzaleak garaile atera ziren; Alija Izetbegovicen buruzagi musulmanaren Ekintza Demokratikoko Alderdia (SDA), Franjo Tuđmanen Komunitate Demokratiko Kroaziarra (HDZ) eta Radovan Karadzicen Serbiar Alderdi Demokratikoa nagusitu ziren Bosnia-Herzegovinan. Hiru alderdi horiek koalizioko gobernu bat osatu zuten, lehendakaritza hirukoiza zuena, Alija Izetbegovicen gidaritzapean. 1991n, Jugoslaviako gudaroste federalak Eslovenia eta Kroaziari eraso egin zienean –ekainean onartu zuten haiek beren herrien burujabetza–, Izetbegovicek, zuhur jokatuz, ez zuen adierazpenik egin errepublika haien alde. Baina Bosniako kroaziarrak, HDZ alderdiaren inguruan bilduak, erasotuak sentitu ziren, eta SDSko serbiarrek berriz Jugoslaviako Federazioari eutsi nahi izan zioten.
Bosniako gerra (1992-1995)
Eslovenia eta Kroaziako gatazkek Bosnia-Herzegovinara bultzatu zuten errepublika horietan zegoen gudaroste federala. Jugoslaviako Federazioaren apurtzeak, gainera, auzitan jartzen zuen Bosniako Errepublikaren iraupena, Bosnia baitzen Jugoslaviaren ikurra: etnia anitzak, herrien arteko harreman onak, alfabeto desberdinen erabilera lurralde bakarrean. Bestalde, alderdi nazionalista berrietatik inork ez baitzuen gehiengorik legebiltzarrean, hiru talderen arteko akordioa bilatu beharra zegoen. Lehendakaritza hirukoitzaren lehendakaria, Izetbegovic, Bosniako estatu multietniko baten aldeko zen. Baina Izetbegovicen iraganari eraso egin zioten bere arerioek: harexek idatzi zuen “Adierazpen Islamiarra”, tesi nazionalistetan oinarritua, eta 1983an kondena ekarri ziona. Beste bi alderdi nazionalista nagusiak, Bosnia-Herzegovinako alderdi serbiarrak eta kroaziarrak, ondoko herrialdeekiko loturak estutu nahi zituzten, Serbia eta Kroaziarekin alegia.
Nazioarteko komunitatearentzat, berriz, Bosnia-Herzegovinaren desagertzearen hipotesiak, Bigarren Mundu Gerran zehazturiko mugen egonkortasunaren arazoa sortzen zuen. Beste aldetik, Bosnia-Herzegovinaren nazioarteko onespenak gerraren arriskua zekarren, serbiarrek nahiago baitzuten jugoslaviar estatu federatu batean geratu. Hori zela-eta, Europako Batasuneko arbitratze batzordeak –Jugoslavia ohitik jaiotako estatuen onespen baldintzak aztertzeko sortua–, Bosniaren independentziari buruzko iritzi negatiboa eman zuen. Alabaina, erreferendum bat egin zuen Bosniak 1992ko otsailaren 29an, aldez aurretik espero zen emaitza izan zuena: % 62, hautesle musulmanak eta kroaziarrak, independentziaren aldeko; serbiarrek boikota egin zuten. 1992ko martxoan indepedentzia aldarrikatu zuten agintari musulmanek eta kroaziarrek, eta nazioartean apirilean onetsi zen. Berehala, Bosniako serbiarrek, Radovan Karadzicek gidaturik, beren iritzia kontuan hartzen ez zuen onespen horri uko egin, eta gerra zabal bati ekin zioten. Serbiarrek 1992ko apirilaren 6an hasi zuten Sarajevoko setioa, eta Bosniako Errepublika Serbiarra aldarrikatu zuten apirilaren 7an. Errepublika horren burua Radovan Karadzic zen, Sarajevoko auzo batean zegoena, Palen. Aste batzuetan, Bosnia-Herzegovinako lurren % 70en jabe egin ziren Bosniako serbiarrak.
Serbiarrek serbiar ez zirenen kontra garbiketa etnikoa erabiltzen bazuten ere, eta “atxiloketa esparruak” zeudela jakin arren, atzerritarrek ez zuten gatazkan parte hartu nahi. Agerian geratu zen honelako gatazkak bideratzeko Europako Batasunaren gaitasun urria: ez zegoen atzerriko politika bateraturik, eta aterabiderik gabeko arazo batean trabatuta geratu zen Europa. NBEak, berriz, Kasko urdinak bidali zituen, ardura bakarra giza laguntzaren bideratzeko babesa ematea zutena. Nazioarteko Bitartekaritza gudarosteak (UNPROFOR), 1992ko ekainean iritsita, eremu batzuk baketu zituen baina, aldi berean, serbiarrak, kroaziarrak eta musulmanak beste lekuetan guduan jarrai zezaten utziz. NBEren Segurtasun Batzordeak sei segurtasun eremu musulman sortzea erabaki zuen, biztanle zibilak babesturik egon zitezen (Srebrenica, Gorazde, Zepa, Tuzla, Bihac eta Sarajevo). Srebrenica eta Zepa, ordea, serbiarrek konkistatu zituzten, eta haien esku geratu ziren zibilak; argi geratu zen orduan nazioarteko komunitatea ez zela gai bere konpromisoak betetzeko.
1992ko abuztuan, musulmanek eta kroaziarrek Herceg-Bosna errepublika aldarrikatu zuten Bosniako hegoaldean, baina haien arteko liskarrek areago nahasi zuten gerra. 1993an, bi alderdiek baliatu zuten garbiketa etnikoa, eta horrek biztanleen ihesaldi gehiago ekarri zuen. Gainera, kroaziarren eta musulmanen atxiloketa esparruak aurkitu ziren. Guduen bortizkeriak biktima asko eta asko eragin zuen. Mostarren, kroaziarrek hiriko zubia txikitu zuten, otomandar artearen erakusgarria, Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko ikurtzat hartzen zena. Hilkintzak izan ziren Bosnia erdialdean eta ekialdean, eta orobat Herzegovinan. Gatazkaren konplexutasuna eta guduen nahasketa are handiagotu ziren, musulmanen baitan ere bai baitzen borroka armaturik: Bihac-eko musulmanek nahiago zuten Sarajevoren agintepetik atera eta serbiarren eta kroaziarren kide izan.
1994ko martxoan, AEBen presio gogorren ondoren, aliantza kroaziar-musulmana osatu zen. Era horretan sortu zen Bosnia-Herzegovinako Federazioa, Kroaziarekin konfederatua zegoena. Federazioak guduak gerarazi zituen, nahiz eta lurraldearen eraikuntza juridikoa artean erabaki gabe zegoen. Hala, baziren aduana postuak, gudaroste lokalen kontrolpean, giza laguntzaren parte bat hartu eta bueltan bidal zezaketenak. Horrezaz gainera, sortu ziren trafiko sareak ere, gerran metaturiko dirutzak Mostarren biltzen zituztenak. Bestalde, hiri hori, 1994an Europako Batasunaren aginte administratiboaren pean jarri zena, bitan banaturik geratu zen: parte bat, aberatsena, kroaziarra zen, eta bestea, pobrea eta suntsitua, musulmana. Musulmanek hiriko parte kroziarrera joateko eskubidea zuten arren, ez ziren ausartzen. Bestalde, “musulman” hitza nahasgarria gerta zitekeelakoan, 1994az gero bosniako hitza hartu zuten ofizialki Bosniako biztanle musulmanak izendatzeko.
Estatu Batuek luzaroan ez zuten parte hartu Bosniako gatazkan, gerra hura Europako Batasunak eta NBEak bideratu beharko zuketelakoan. Baina erakunde horiek, bertan izanagatik, ez ziren gai izan krisia konpontzeko. Hala, hiru urtean, bost plangintza proposatu ziren bakea lortu eta Bosnia-Herzegovinaren etorkizuna moldatzeko. 1995. urtearen hasieran, 150.000 bat lagun ziren hilak, eta bi milioi baino gehiago erbesteratuak. Estatu Batuek Bosnian militarki esku hartzea erabaki zutenean, ekainetik aurrera, sortu berria zuten NATOko eta Europako Batasuneko hamabost herrik erreakzio lasterreko gudaroste bat UNPROFORi laguntzeko. Baina egoera aldatu, batez ere Estatu Batuek Bosniako serbiarren kontra 1995eko abuztuan abian jarritako NATOren aireko erasoaldien estrategiak aldatu zuen; izan ere, haiei esker kroaziarrek eta bosniakoek konkistatu ahal izan zituzten galdutako lurraldeak, eta banaketa orekatuagoa egin: % 49 Bosnia-Herzegovinako Federazioarentzat eta % 51 Bosniako Serbiar Errepublikarentzat.
NATOren bonbardaketek asko ahuldu zituzten Bosniako serbiarrak. Slobodan Milosevic Jugoslaviako lehendakariak, lurralde serbiarren artean lotura bat sortzeko helburuaz Krajinako eta Bosnia-Herzegovinako serbiarrei laguntza militarra emana zuenak, babesa kendu zien. Kroaziak atera zion etekina egoera horri Krajinaren kontrola berriz hartzeko, eta 1995eko irailean operazio militar handi bat jarri zuen han abian, 300.000 serbiar Krajinatik ihes egitera behartu zituena.
Indarren oreka aldatua zelarik, ematen zuen betetzen zirela baldintzak negoziazio berriei heltzeko: Estatu Batuen itzalpean, 1995eko azaroan, Daytongo Akordioan gauzatu zituzten hiru alderdiek bakerako negoziazioak. Parisen izenpetu zuten ituna, abenduan, Franjo Tuđman kroaziar presidenteak, Alija Izetbegovic bosniakoak eta Slobodan Milosevic serbiarrak –Bosniako serbiarren ordezkari gisa–; akordio horien arabera, Bosnia-Herzegovinako estatua sortu zen, bi zatiz osatua (Bosnia-Herzegovinako Federazioa, kroaziar-musulmana, eta Bosniako Serbiar Errepublika), erakunde komunak zituena (lehendakaritza hirukoitza, legebiltzarra, banku zentrala), baina alde bakoitzak ondoko estatuekin harreman bereziak izan zitzakeen, Serbiarekin eta Kroaziarekin alegia. Daytongo Akordioak bakea ekarri zten, baina luzarora ez zuten irtenbiderik ematen eskualde haren egonkortasunari eusteko. Batasunaren eta zatiketaren anbiguotasunarekin jokatuz, atea zabalik geratu zen tentsio berriak sor zitezeen.
Daytongo Akordiotik aurrera
Daytongo Akordioa berreraikunza lan handien hasiera izan zen. Izan ere, nazioarteko komunitateak konpromisoa hartu zuen Bosnian 1995-1999 urteetan 5.100 milioi dolarreko inbertsioa egiteko. Estatu Batuek gatazka arautu eta egitura juridiko berria ekarri zuten, baina Europako Batasunarena zen, batez ere, finantzen ardura. Iheslariak itzultzea eta bizitza zibilaren baldintzak ezartzea zen helburua. Testuinguru horretan, 1996ko hauteskundeek, zeinetan alderdi nazionalistak izan baitziren garaile, argi utzi zuten ekimen horren zailtasuna. Izan ere, iheslariek ez zuten asmorik erasotzaileek gobernaturiko lurraldeetara itzultzeko. Bestalde, gazteak atzerrira joanak ziren, eta hiri handietan bildua zen landaldeko biztanleria. Elite lokal berriak, politiko-mafiosoak, gerran etekin handiak atereak, agertu ziren.
Horrez gainera, antzinako herri sozialista izatea, trantsizioaren bidean abiatua, zen Bosniaren berezitasunetako bat. Hortaz, trantsizio hori berreraikuntza giroan egin behar zenez, oso zaila izan zen enpresa suntsituen edo alderdi nazionalisten esku zeudenen pribatizazioa. Alabaina, nazioarteko komunitateak merkatuko ekonomiarako pasabidea erraztu nahi zuen. Horrezaz gainera, alderdi kroaziarra eta bosniakoa laguntza ekonomikoaz baliatu ziren, baina Bosniako Serbiar Errepublikak oso laguntza urria izan zuen. Horren arrazoia izan zen serbiar buruzagiek ez zutela parte hartu nahi izan 1996ko diru emaileen lehen biltzarrean, eta emaileek uko egin ziotela dirua emateari, baldin eta Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegiarekiko serbiarren lankidetza eraginkorra ez bazen.
1997an eta 1998an, Biljana Plavsic buruzagi bosniar serbiarrari eustea erabaki zuen nazioarteko komunitateak. Izan ere, Plavsic, 1997an Bosniako Serbiar Errepublikako lehendari izendatua, moderatuagoa bide zen bere alderdiko beste talde batzuk baino. Plavsicek Banja Lukan ezarri zuen gobernua, Bosniako Serbiar Errepublikaren hiriburu berrian. 1998ko iraileko hauteskundeen emaitzak harrigarri samarrak izan ziren. Alde batetik, positiboa bazirudien ere ordezkari aski moderatuek lehendakaritza hirukoitzan izandako arrakastak –Alija Izetbegovic bosniako edo musulmana, Ante Jelavić kroaziarra eta Živko Radišić serbiarra–, Nikola Poplašenek (Alderdi Erradikal ultranazionalekoa, eta Jugoslaviako Errepublika Federaleko Vojislav Šešeljen gertukoa), Errepublika Serbiarreko lehendakari gisa garaipena lortzeak, oztopo izugarria zirudien Daytongo Akordioa aplikatzeko, Poplasenek auzitan jartzen baitzuen Bosniaren baitako talde desberdinen txertakuntza.
1999an, zenbait gertaerak krisi politiko larria eragin zuten serbiar errepublikan: aurrena, Nikola Poplašenek beharturik dimisio ematea, bere lehen ministro moderatua, Milorad Dodik, postutik kendu nahi izan zuenean; gero, nazioarteko arbitratze baten iragarpena, Brčko hiri txikiarentzat “barruti neutro” estatusa eskatuz, Bosniako Serbiar Errepublikaren mendebaldearen eta ekialdearen artean jarraipena ziurtatzeko pasabide bat baitago Brčkon; azkenik, Milorad Dodiken dimisioa, Bosniako serbiarren kontrako erabaki horren kontrako protesta gisa. Mirko Šarović-ek hartu zuen Nikola Poplašenen lekua serbiar erepublikaren lehendakaritzan.
1995etik 2004 arte, NATOk inplementatze (IFOR) eta egonkortze (SFOR) indarrak eduki zituen Bosnia-Herzegovinan. 2004tik aurrera, Europar Batasuneko armadetako interposizio indarrak daude (EUFOR), talde etniko desberdinen arteko gatazkak ekiditeko.
2014ko urriaren 12an, Bosnia-Herzegovinan hauteskunde orokorrak egin ziren. Hiru kopresidenteak (musulman bat, serbiar bat eta kroaziar bat), bi autonomien gobernuak (musulman eta kroaziarren federazioa eta serbiar errepublika) eta hamar kantoitako parlamentuak hautatuko zituzten. Botoen %76,52 zenbatuta, Bakir Izetbegovic nagusitu zen hautagai musulmanen artean; kroaziarren artean, Dragan Covic; eta serbiarren artean, Zeljka Cvijanovic. Horiek osatuko zuketeen hiruko presidentetza. Izetbegovicek hautesle musulmanen %33 boto bildu zituen; Covicek, hautesle kroaziarren botoen %52; eta Cvijanovicek, berriz, serbiarren botoen %49. Bakir Izetbegovic musulmanak (%32,74), Dragan Kovic kroatak (%52,4) eta Mladen Ivanic serbo-bosniarrak (%48,3) —Zeljka Cvijanovicekin lehia estuan (%48,1)— osatuko zuten hirukotea. Abenduaren 12an, Bosnia eta Herzegovinako Fiskaltzak Bosniako 15 serbiar auzipetu zituen, 1992ko uztailean 150 zibil baino gehiago sistematikoki hiltzeagatik.
Massignano
Massignano Italiako udalerri bat da. Ascoli Picenoko probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Massignanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sukar hemorragiko biriko
Sukar hemorragiko birikoek zenbait birusek sortutako gaixotasun kutsakor multzo bat osatzen dute. Gaixotasun multzo honetan gaitz larriak eta oso larriak daude, azken talde honetan gaitz hilgarri batzuk egonik. Batzuk aipatzekotan, Lassako sukarra, marburg gaixotasun birikoa, ebola gaixotasun birikoa, Argentinakoa, Boliviakoa, Koreakoa, etab.
Gaitz hauen guztien artean, dudarik gabe, ebola gaixotasun birikoa da ospetsuena. Ebola birusak eragiten du patologia hau, eta izurriteak sortu ditu Kongoko Errepublikan, Gabonen, Ugandan, Sudanen, Sierra Leonan, Ginean eta Nigerian. Azken izurritea 2014an gertatu zen.
Ez da gaixotasun ohikoa baina, behin agertuz gero, heriotza-tasa handia eragiten du. Kutsatzeko bidea gaixoaren odola eta beste likido organikoen bidez (izerdia, txistua, esperma...) izaten da. Sintomak dira, batez ere, sukarra, buruko mina, tripako mina, gorakoak eta odoljarioak, azken hauek heriotza eragiten dutenak.
North Royalton (Ohio)
North Royalton Ohioko hiri bat da. Cuyahoga konderrian kokatua dago. 2010ean 30,444 biztanle zituen, 55.19 kilometro koadrotan banatuta.
Acton (Londres)
Acton Londresko Ealing eta Hammersmith eta Fulham udalerrietako auzo bat da. Charing Crossetik 10 km (6,1 mi) mendebaldera dago, Erresuma Batuan. 2011ko erroldaren arabera 62.480 biztanle zituen.
Lander Arenal
Lander Arenal Antuñano (Basauri, Bizkaia, 2004ko uztailaren 18a) Euskal Herriko futbolaria da, Lezaman hezia. Eskuin aztelari lanetan aritzen da.
Ibilbidea
''2022ko ekainaren 29an eguneratua. Datu ofizialak.''
Himyar
Himyar edo Himyaritar Erresuma (مملكة حِمْيَر, Mamlakat Ḥimyar, himyaritieraz: 𐩢𐩣𐩺𐩧𐩣, ממלכת חִמְיָר) hegoaldeko Arabiar penintsulako antzinako estatu bat izan zen, k.a. 110. urte inguruan sortua. Historikoki, greziar eta erromatarrek Homeritar Erresuma zioten.
K. a. 25ean, lehendabizikoz, Sabako Erresuma konkistatu zuen. K.o. 200an Qataban eta 300ean Hadhramaut bereganatu zituen. Sabarekiko zuen zorte politikoa sarri aldatu zen, azkenean, 280. urte inguruan, Sabako erresuma konkistatu zuen arte.
Historia
Himyaritiera bere hizkuntzak X. mendera arte iraun zuen.
Ekonomia
Bere ekonomia nekazaritzan oinarritua zegoen. Kanpo merkataritza olibano eta mirraren esportazioan oinarritzen zen. Urte askoan, Afrikako ekialdea Mediterraneoko munduarekin lotzen zuen bitartekaririk handiena ere izan zen. Gehienbat, merkataritza hau, Afrikako marfila esportatzean zetzan, Erromatar Inperioan saldua izateko. Himyarreko itsasontziak erregularki zihoazen ekialdeko Afrikako kostaldera, eta estatuak ere kontrol politiko handia izan zuen ekialdeko Afrikako merkataritza hirietan.
Egile ezezaguneko Eritrear Itsasoaren aldeko Periploak, Himyarren inperio komertziala eta bere gobernari Karibael (Karab Il Watar Yuhanem II.a) deskribatu zituen, bere ustez, Erromarekin harreman adiskidetsuak izan zituelarik.
Orkatzategiko Estazio Megalitikoa
Orkaitzategiko Estazio Megalitikoa. Aztarna megalitiko batzuk ikus daitezke Elgeako mendilerroan. Guztira sei dira ezagutzen direnak. Dena dela, gehiago ere egon daiteke.
Historiaurreko monumentuak
Periodo orokorra: Brontze Aroa, Kalkolitoa / Eneolitoa, Burdin Aroa, Neolitoa, K.a. 3000 eta 900 urte artekoak.
Kokapen geografikoa
Elgeako menditik iparralderuntz irtetzen den espoloi bat da. Geologikoki Kurutzeberriko Estazio Megalitikoa hartzen duen espoloi bera bada ere, paisaia mailak bereizten ditu.
Sailkatutako monumentuak
Estazio honetan ondorengo monumentu megalitikoak aurkitu dira:
Trikuharriak
Guztira bi dira:
Tumuluak
Guztira lau dira:
Egoera legala
Estazio Megalitikoa Monumentu Multzoa eta Kultura Ondasuna deklaratu zuen Eusko Jaurlaritzak 2003an. Bertan sei monumentu aipatzen dira.
Diego Alaba Viamont
Diego Alaba Viamont (Gasteiz, 1557 - Valladolid, ?) arabar militar eta matematikaria izan zen. Salamancako Unibertsitatean ikasi ondoren, aita bezala militar bilakatu zen. Artillerian aditua, 1590ean El perfecto capitán instruido en la disciplina militar, y nueva ciencia de artillería argitaratu zuen, non Niccolò Fontana Tartagliaren teoriak hobetu zituen.
Genetikoki eraldatutako organismo
Teknikak
Eraldaketa genetikoetan, mutazioa, insertzioa eta geneen delezioa erabil daitezke, besteak beste. Txertatzen den material genetikoak beste espezie batean du jatorria, naturan geneen transferentzia horizontalean gertatzen den moduan, eta transferentzia hori artifizialki egiteko hainbat teknika erabil daitezke. Adibidez, geneak birusen bidez txerta daitezke, edo orratz ultrameheak edo gene-kanoiak erabil daitezke zelularen nukleoan gene horiek sartzeko. Gainerako tekniken artean, material genetikoa animalia eta landareei transferitzeko gaitasuna duten organismoak daude, hala nola lentibirusak eta Agrobacterium tumefaciens bakterioa.
Transgenesiaren aplikazioak elkarrengandik gutxi gorabehera bananduta dauden espezieen artean hereda daitezkeen geneak transferitzea ahalbidetzen du; adibidez, ipurtargietan dagoen gene bat zezen batera transferi daiteke. Hala ere, geneen transferentzia gertu dauden espezieen arteko gurutzaketak egiteko ere erabil daiteke, gurutzaketa-teknika klasikoek huts egiten dutenean. Teknika berri horien alderdi berritzailea izan daitezkeen aplikazioak dira berehalako onura ekonomikoak, batez ere medikuntza- eta elikagai-sektoreek lortzen dituztenak. GEOek eztabaidak eragin dituzte EBn, bai eta gogoeta etikoak ere, genetikoki eraldatutako organismoak merkaturatzeari eta Europako araudiari buruz. Bioteknologien barruan, GEOak 1990. urtetik aurrera egindako ikerketa-arlo baten parte dira, finantziazio publiko zein pribatutik abiatuta ikerketa eta garapenean inbertsio ugari egiteko helburua duena.
Material genetikoaren manipulazioa egiten denean, manipulatutako materiala heredagarria edo ez-heredagarria izan daiteke, erabilitako prozesuaren eta inplikatutako geneen arabera.
Historia
Nahiz eta gutxienez duela 10.000 urte gizakiak landareen eta animalien karga genetikoa zeharka modifikatu duen, 1973 urtean lortu zen Herbert Boyer-en eta Stanley Cohen-en eskutik organismo baten DNA bigarren organismo bati transferitzea. Urte berean, Rudolf Jaenísch-ek arratoi transgenikoa sortu zuen, historiako lehenengo animalia transgenikoa izan zena. Hala ere, modifikazioa ez zen ondorengoetara transmititu. 1981ean, Frank Ruddle-k, Frank Constantini-k eta Elizabeth Lacy-k DNA purifikatua arratoi baten enbrioi zelulabakarrean injektatu eta material genetikoa hurrengo belaunaldira transmititzen zela frogatu zuten.
1983an lehenengo tabako-landare transgenikoa sortu zen. Michael W. Bevan-ek, Richard B. Flavelle-k eta Mary-Dell Chilton-ek garatu zuten antibiotikoarekiko erresistentziaren genea Agrobacterium bakterioaren T1 plasmido arekin konbinatzen zuen gene kimerikoa sortzea lortu zuten. Tabakoa plasmido horrekin modifikatutako bakterio batekin infektatu zuten, eta ondorioz, gene kimerikoa landarean txertatu zen. Ehunak kultibatzeko teknikak erabiliz, genea zuen tabako-zelula bat aukeratu eta horretatik abiatuta, landare berri bat garatu zen.
Hazi eta landare transgernikoak XX. mendearen bigarren erdialdean hasi ziren ekoizten eta merkaturatzen. Horien erabilera eta merkaturatzea hainbat herrialdetara hedatu da, daukaten produktibitate altuagatik eta izurriteekiko duten erresistentziagatik. Hala ere, onarpenaren aurkako mugimendu bat dago, gizakien osasunerako eta elikadurarako seguruak eta komenigarriak ez direla argudiatzen duena, nahiz eta jarrera hori babesten duen ebidentzia zientifikorik ez egon. GEOetatik eratorritako elikagaien ekoizpenari eta salmentari buruzko legeria nabarki aldatzen da herrialde batetik bestera. Herrialde batzuek transgenikoen ekoizpena baimendu dute transgenikoen segurtasunaren ikerketaren emaitzak aintzat hartuta, baina beste batzuek aldiz, transgenikorik gabeko lurraldea aitortzea erabaki dute.
1993an egon ez arren, 2011n GEOekin landatutako azalera 160 milioi hektareakoa zen jada ISAAA ren arabera, hots, Nekazaritza Aplikazio Bioteknologikoak Eskuratzeko Nazioarteko Zerbitzuaren arabera (International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications zerbitzua), zeina bioteknologiaren sustapenerako gobernuz kanpoko erakunde bat den. Hori mundu mailako nekazaritzako lurren % 3 da, baina zenbait herrialdetan, Estatu Batuetan, adibidez, nekazaritza-azaleraren % 18 eta lur goldagarrien % 47 dira. Erakunde beraren arabera, artoa, soja eta kotoia bezalako labore transgenikoen produktuen merkatuak 160 bilioi dolar mugitzen ditu urtean (2011ko datuak), eta genetikoki eraldatutako 13,2 bilioi hazi saltzen ditu. Dena den, laborantza-azalerei buruzko zifrei balio handiegia eman zaiela uste dute erakunde ekologistek.
2010eko maiatzean, Science aldizkariak zientzialariek sintetizatutako genoma integraleko lehen organismoaren berri eman zuen, baina hori ere ez da "sorkuntza", berez aurretik baden genoma batetik abiatutako fabrikazio artifiziala baizik.
Ikerkuntza
Genetikoki eraldatutako organismoen lehen erabilpenetako bat ikerkuntza alorrean egin zen. Hainbat organismotan geneen txertaketaren, delezioa ren eta transposizioaren bidez, gene jakin batzuen funtzioa zehaztu daiteke. Hori eragiteko era bat knock out teknika da, zeinaren bidez gene bat edo gene talde bat desaktibatzen den fenotipoan aldatzen diren ezaugarriak identifikatuz. Bestalde, gene jakin batzuen funtzioa gainestimulatzeko sustatzaileak erabil daitezke.
Aldaketa genetikoaren bidez, animaliek gizakienen antzeko gaixotasunak pairatzea lor daiteke. Horri esker, gaixotasun horien ikerkuntzarako eta horiei aurre egiteko sendagaien proba aurreklinikoetarako eta terapietarako eredu gisa erabil daitezke. Ralph L. Brinster eta Richard Palmiter ikerlariek teknika horiek garatu eta 1980ko hamarkadan, sagu, arratoi, untxi, ardi eta txerri transgenikoak sortu zituzten. Horrez gain, zenbait giza gaixotasunen lehen modeloak garatu zituzten, horien artean onkogene batek eragindako lehen kartzinoma.
Ugaztunetan ingeniaritza genetikoaren prozesua geldoa, neketsua eta garestia da. Hala ere, teknika berriek errazago eta zehatzago egiten dituzte aldaketa genetikoak kasu jakin batzuetan.
Produktu terapeutikoen fabrikazioa
Genetikoki eraldatutako organismoak gizakientzako erabilera terapeutikorako produktuak fabrikatzeko ere erabil daitezke, hala nola, farmazia-industriara bideratutako sendagaiak ekoizteko edota xenotransplanteetan ezartzen diren ehunak sortzeko.