cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Isabella Teotochi Albrizzi
Idazlanak
Prestakuntza entziklopedistikoa eta klasikoa izan zuen, eta bere idazlan ezagunena Retratti liburua (1807) izan zen, zeinean Veneziako bere garaiko figura politiko eta intelektualak deskribatu zituen, haien artean Alfieri, Cesarotti, Antonio Canova eta Bertola poeta.
Maitaleei buruz ere hitz egin zuen, baina zuhurtasun handiagoz. Horien artean Esteban (edo Stefano) Arteaga apaiz espainiarra (Italian kokatua) egon zitekeen. Bien arteko gutunak gorde dira, eta badirudi Arteaga Albrizziz maitemindua zegoela.
Chamaeleo ruspolii
Chamaeleo ruspolii Chamaeleo generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Nordenham
Nordenham Alemaniako herria da, Saxonia Beherea estatuan kokatua, Wesermarsch barrutian. Weser ibaia itsasoratzen den tokiaren mendebaldean dago, Bremerhaven, ekialdean dagoelarik. Bere portua, Alemaniako portu pribaturik handiena da.
Hidrografia
Bremerhaveneko portuan itsasoratu aurretik, Weser ibaiak igarotzen duen azkeneko herria da Nordenham.
Hedadura eta biztanleria
87.2 kilometro karratuko hedadura du Alemaniako kostaldeko herri honek. Eta bere biztanleria, 2.010. urteko azken erroldaren arabera, 26.826 pertsonakoa da.
Historia
Wilhelm Müller izeneko merkatari bat izan zen herri honen sortzailea. Ingalaterrarekin tratuan ibili zen, behi eta ardien salerosketan, XIX. mendean. Oraingo herriaren alde zaharrenetako asko, Wurtendorfer edo Muinoetako herrixkak bezala ezagutzen dira, Blexen, Einswarden eta Atens. Hiru hauetako lehenengoan hil zen Willehad apezpikua, 789. urtean. Urte hau, herrixka horien sorrera urte bezala onartu izan da beti.
Ekonomia
Gobernuak 60 eta 70 hamarkadetan industrializazioa bultzatu zuen. Gaur egun Nordenhamen ekonomian garrantzi handiena duten enpresak Esenshamm Zentral nuklearra eta Premium AEROTEC hegazkinak egiten dituen lantegia dira.
The Flaming Lips (musika taldea)
The Flaming Lips 1983an Oklahoman eratu zen rock musika taldea da. Konponketa landu eta psikodelikoek, letra arraro samarrek eta kantuei ezarritako izenburu bitxiek taldearen estiloa ezaugarritu dute. Bereziak oso ere emandako kontzertuak: mozorrotuta agertu ohi dira, bideo emankizunez osatuak dira eta antzerkiari bide ematen diote. 80ko hamarkadan eta 90ekoaren hasieran Restless Records diskoetxe txikiarekin jardun zuten, eta 1995ean Clouds Taste Metallic diskoak nolabaiteko arrakasta lortu zuen, tartean She Don't Use Jelly kanta. Kritikaren erabateko onespena izan dute kaleratutako lanekiko. Harrera hobea izan dute Europan Ameriketako Estatuetan baino.
Historiografia
Historiografia (grezieraz Ιστοριογράφος hitzetik Ιστορία,"Historia" eta -γράφος "idatzi" hitzez konposatua: "Historia idazten duena") historiari buruzko idatzien eta berauen iturrien azterketa bibliografiko eta kritikoa da.
Ikerketutako galderak
Historiografiaren galderarik ohikoenak honako hauek dira:
Bestetik, historiografia kritikoekin lotutako galderak honako hauek izan daiteke:
Historiografiaren arazoak
Historialariek bere lanean arazo anitz izan ditzakete:
Historiaren Historia
Historia idazkerarekin batera agertu zen. Antzinako Grezian lehendabiziko historialariak agertu ziren, lehenengoa Herodotoa izanda, Tuzidides ere famatua zen.
Antzinako Erroman Katon Maiorrek greziarren bidea jarraitu zuen. Gero, Estrabon, Salustio, Julio Zesar, Tito Livio eta Publio Kornelio Tazito.
Erdi Aroan elizgizonak historialari bihurtu ziren, horrela Beda agurgarria edo Sevillako San Isidoro.
Aro Modernoan humanismoak historia ez ezik beste zientziak erabiltzen du historia ikertzeko, horrela Dom Mabillon eta Giorgio Vasari. Historia bere onurarako erabili zutenak ere agertu ziren, adibidez, Étienne Pasquier, Bossuet, Makiavelo edo Jean Racine.
Ilustrazioak, beste zientzietara bezala, argia ekarri zion Historiari, Fenelon, Voltaire, Montesquieu edo Edward Gibbon egile nagusiak izanik.
XIX. mendean historia zientzia heldu bihurtu zen, Theodor Mommsen, Fustel de Coulanges, Augustin Thierry, Jules Michelet, Leopold Von Ranke, Hegel, Marx bezalako historialarei esker.
XX. mendean historiak bide bera jarraitu zuen, historialari aipagarrienak Johan Huizinga, Paul Hazard, Oswald Spengler, Arnold J. Toynbee, Henri Pirenne edo Vere Gordon Childe izanik.
Lucien Febvre eta Marc Bloch aipatutako Urte-liburuen eskola sortu zuten.
Gaur egun, eskola asko daude: Urte-liburuen eskolaren hirugarren belaunalida (Pierre Nora edo Jacques Le Goff) eguneroko gaiak kontuan hartzen dutenak (Philippe Ariès, Jean Delumeau edo Michel Foucault), errebisionistak (Roland Mousnier) eta marxistak (Boris Porchnev)
Euskal Herriko historia
Euskal Herriak, beste herrialdeek bezala, historialari asko izan ditu, mota askotakoak eta gai ezberdin jorratu dituztenak. Nagusienak honako hauek izan dira:
Goldfieldita
Goldfieldita sulfuro motako minerala da eta tetrahedrite taldearen kidea da.
Tula
Tula izenak hainbat adiera ditu:
Goldfieldita
Ezaugarriak
Goldfieldita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 3,5 da.
Fouillouse
Fouillouse Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Alpe Garaiak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fouillouse udalerrian erroldatutako biztanleak 183 ziren. Familiak 66 ziren, horien artean 14 pertsona bakarrekoak ziren (5 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 5 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 93 etxebizitza zeuden, 69 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 90 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 69 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren eta 4 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 6 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 110 ziren, horien artean 91 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 91 pertsona aktiboetatik 83 lanean zeuden (53 gizon eta 30 emakume) eta 8 langabezian zeuden (2 gizon eta 6 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fouillouse udalerrian 76 unitate fiskal zeuden, 202 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.900 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria eta 1 argiketaria.
2000. urtean Fouillouse udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 385 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Comayaguako Mendiko Parke Nazionala
Comayaguako Mendi Parke Nazionala Honduras-ko parke nazionala da. 1987ko urtarrilaren 1ean ezarri zen eta 184,8 kilometro karratuko azalera du. Parkea, tokian-tokian, PANACOMA akronimoarekin ere ezagutzen da.
Parkea Comayaguakara iparraldetik sartu daitezke La Libertad errepidetik. San Jeronimo hirian eskuinera biratzen da lurrezko bide batean.
Desbideratzea zeinu batez markatuta dago. Bidea da bere osotasunean errei bakarrekoa, eta hormigoizko zubi gutxi batzuk ditu. Trakzio bikoitzeko ibilgailu bat beharrezkoa da bidean ondo ibiltzeko.
Rhamdia schomburgkii
Rhamdia schomburgkii Rhamdia generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Hemet (Kalifornia)
Hemet Kaliforniako hiri bat da. Riverside konderrian kokatua dago. 2010ean 78,657 biztanle zituen, 72.1 kilometro koadrotan banatuta.
Busca
Busca Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Buscak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ferdinando Paër
Ferdinando Paër (Parma, 1771ko uztailaren 1a - Paris, 1839ko maiatzaren 3a) italiar musikagilea izan zen. Domenico Cimarosa eta Nicola Antonio Zingarellirekin batera, bere garaiko italiar opera bufoko egilerik nagusietako bat izan zen.
1791. urtean Paërrek Orphée et Euridice, lehen opera, aurkeztu zuen Parman. 1797-1802. urteetan Vienan bizi izan zen, eta Camilla, bere operarik famatuena, aurkeztu zen bertan. 1802-1807 urteetan Dresdenen bizi izan zen, eta gero Parisa jo zuen. Parisen Napoleon I.aren kaperako zuzendari izendatu zuten; Opera Komikoaren zuzendari izan zen, eta Rossinirekin batera, Italiar Antzokiarena (1812-1827). Garai hartako operarik famatuena Le Maître de chapelle (1821, «Kapera-maisua») izan zen. Berrogeita hiru opera idazteaz gainera, eliza- eta ganbera-musika idatzi zuen, eta baita kantatak ere.
Granito paisaia
Granito-paisaiak arroka plutonikoz osatuak daude gehienbat. Meteorizazioak, gehienbat kimikoak, granito arrokak modu bereizgarriz moldeatzen ditu, forma biribilduak sortuz oro har.
Ingurune honetan, uraren sartze-gaitasuna (arrokan infiltratzeko gaitasuna) oso mugatua da: morfologiak azalekoak izan ohi dira, beraz (ingurune karstikoan daudenak ez bezala). Hainbat egitura ezberdin daude.
Bolo granitikoak
Bloke ortogonaletatik abiatuz, meteorizazioak ertzak higatzen ditu esfera itxurako formak sortuz. Meteorizazio hauek hidrolisia, hidratazioa eta hidroklastismoa dira. Pikor eta ezkatetan eragiten dute.
Lauzak
Arroken deskonpresio bidez sortzen dira. Meteorizazio kimikoak haien formak nabarmentzen ditu, baita tipula-orri itxurako egiturak sortzen ere. Gehien nabarmentzen diren lauzei txapelak deritze.
Meteorizazio-zuloak
Meteorizazio-zuloak (Weathering pit, Panhole, Taffonis) hainbat motako arroken azalean sortzen badira ere, oro har granitozko materialetan edo bestelako arroka igneo azidoen gainean sortzen dira. Higadurak arroka hauen gunerik ahulenean sortzen ditu formazio hauek; failen elkarguneetan edota erresistentzia txikiagoko mineralen kontzentrazioa handiagoa den guneetan besteak beste. Meteorizazio kimikoak hidratazioa eta hidrolisia dira, eta arroka airepean zein lurpean dagoela eragiten dute. Nabarmentzekoa da arroka lurpean egoteak ekintza kimikoa errazten duela.
Ambassis fontoynonti
Ambassis fontoynonti Ambassis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ambassidae familian.
Asteraceae
Asteraceae edo asterazeoak (izarkarak itzul daitekeena; lehen Compositae edo elkartuak gisa hizkera deskriptiboan ), landare loredunen bigarren familiarik handiena da espezie kopuruari erreparatuta, orkideen familiaren ondoren. Compositae 1740. urtean deskribatu zen lehen aldiz. Espeziearen kopuruari dagokionez, Orchidaceae-arekin baino ez da lehiatzen, ez bi espezietatik nor den garaile ez da batere argi, ez baitira ezagutzen familia bakoitzeko espezie guztiak.
Keweko Royal Botanical Gardensen iritziz, familia horrek 1.600 genero baino gehiago eta 23.000 espezietik gora ditu bere baitan. Horien artean, generorik handienak hauek dira: Senecio (1.500 espezie), Vernonia (1.000 espezie), Cousinia (600 espezie), Centaurea (600 espezie). Dena dela, generoen mugak finkatzea eztabaidagarria suertatzen da maiz, eta, horregatik, horietako asko beste azpitalde txikiago batzuetan sailkatu dituzte sarritan.
Asteraceaen espezie gehienak urteko, bi urteko edo iraunkorrak diren landare belarkarak dira, baina zuhaixkak, mahastiak eta zuhaitzak ere badaude. Landare kosmopolitak dira, baina, gehienbat, eskualde epeletan eta subtropikaletan egoten dira presente; hau da, kontinente guztietan daude Antartikan izan ezik. Euren ezaugarri nagusia, zalantzarik gabe, infloreszentziak dira, lore bakar bat bezala jokatzen dutenak. Kapitulu esaten zaio infloreszentzia bakoitzari, eta bertan txertatzen dira loreak, hodi-formakoak nahiz ligadunak direnak.
Ezagutzen diren fosil zaharrenak Antartikako Kretazeo amaierako (Kanpanotik Maastrichtiar) polen aleak dira, duela 76-66 milioi urte. Asteraceaeen koroa-taldeak, gutxienez, duela 85,9 milioe urte eboluzionatu zuela uste da (Kretazeo amaierakoa, santoniarra), 88-89 milioe urteko zurtoin-adabegiaren adinarekin (Kretazeo amaierakoa, koniaziarra).
Asteraceae izena Aster generoaren izenetik eratorria da; Compositae, berriz, izen zaharragoa da, eta infloreszentziari egiten dio erreferentzia konposatu esanahiarekin. Dena dela, egun ere baliagarria da.
Asteraceaen familia garrantzitsua da ekonomikoki, eta elikagaiak, lorategiko landareak eta belar sendagaiak eskaintzen ditu. Beren barrutietatik kanpo dauden espezieak belar txarrak edo inbaditzaile bezala har daitezke.
Taxonomia
Asteraceae familia asteride azpiklasekoa eta asteraleen ordenetakoa da.
Asteraceetan bi azpifamilia ezagutu ohi dira, inoiz independente bezala hartuak izan direnak: Asteroideae (edo 'Tubuliflorae') eta Cichorioideae (edo 'Liguliflorae'). Bereizketa hau kapitulu berean egoten diren loreen arabera egin da. Lehenengoek hodi-formako loreak dituzte, eta esnerik ez; bigarrenek, berriz, esnea dute, eta lore guztiak liguladunak. Bigarren hau talde txikiagotan banatu da sailkatze modernoetan.
Sustraiak
Asteraceae familiako kideek, oro har, sustraiak sortzen dituzte, baina, batzuetan, zuntz-sustrai sistemak dituzte. Espezie batzuek lurpeko zurtoinak dituzte, kaudikula edo errizoma moduan. Hauek mamitsuak edo zurezkoak izan daitezke espeziearen arabera.
Zurtoinak
Zurtoinak belarkarak, airekoak, adarkatuak eta zilindrikoak dira, guruin-ileekin, orokorrean tente, baina gorantz okertuta egon daitezke. Zurtoinek erretxina duten jariatze-hodiak izan ditzakete, edo latexak, Cichorioideae artean bereziki ohikoa dena.
Hostoak
Hostoak txandakatuak, aurkakoak, edota bertizilatuak izan daitezke; batzuetan, oinaldeko errosetan jarriak. Estipularik gabekoak edo estipuladunak izaten dira, bakunak gehienetan eta gingildunak, zatituak, konduplikatuak (gorantz tolestuta, gainazalak paralelotik gertu daudela) edo biribilduak izan daitezke. Hosto-ertzak osoak edo horzdunak.
Infloreszentziak
Asteraceae ia guztiek loreak kapitulu izeneko lore-buru trinkoetan dituzte. Inbolukru-brakteaz inguratuta daude, eta, urrutitik ikusita, kapitulu bakoitza lore bakarra balitz bezala ikus daiteke. Kanpoko lore handituek (periferikoak), kapituluan, petaloen antza izan dezakete, eta inbolukru-brakteen kaliza baten itxura izan dezakete.
Lore-buruak
Loreak txiki-txikiak dira, hermafroditak, sexubakarrekoak edota antzuak. Kalizarik gabeak edo, bestela, hori present dagoenean, beti aldatuta agertzen da kardilaun batez ordezkatuta. Kardilauna ileduna, zurdaduna edo ezkataduna izan daiteke, eta ileak, bakunak, lumakarak edo setiformoak. Kardilaunek, sarritan, hazien zabaltzean hartzen dute parte, eta, brakteekin gertatzen den bezala, horien izaera garrantzizkoa izaten da espezieak bereizi eta sailkatzeko.
Asteraceae familiako landareetan, lore bakarra dirudiena, benetan, askoz lore txikiagoen multzoa da. Multzoaren itxura orokorrak, lore bakar gisa, polinizatzaileak erakartzeko funtzionatzen du beste landare-familia batzuetan lore indibidual baten egiturak bezalaxe. Familia-izen zaharra, Compositae, lore bakar bat dirudiena, lore txikiagoen konposizioa izanagatik dator.
Ekilore-buru bateko "petaloak" edo "eguzki-izpiak" uhal formako loreak dira, eta "eguzki-diskoa" disko-lore izeneko forma zirkular txikiagoz osatuta dago. Aster hitzak "izar" esan nahi du grezieraz, familiako kide batzuen itxurari erreferentzia eginez, "izpiz" inguratutako "izar" gisa. Lore bakar bat dirudien lore multzoari, buru deitzen zaio. Buru osoa eguzkiaren jarraipena eginez mugi daiteke, eguzki-panel "adimentsu" baten antzera, unitate osoaren islagarritasuna maximizatzen duena, eta, horrela, polinizatzaile gehiago erakar ditzake.
Orokorrean, androzeoak 5 lorezil izaten ditu. Harizpiak korolari bat eginda daude, eta anterak konatuak izaten dira. Horrela, hodi bat eratzen dute estiloaren inguruan. Lore-hautsa hodiaren barruan askatu eta haziera-estiloaren inguruan biltzen da, ponpa bezalako mekanismo batez kanporatua.
Ginezeo inferoa, bikarpelarra, obulutegi lokulu bakarrarekin, primordio seminala, estilo batekin eta bi lorexakirekin. Pistiloa bi karpelo konatutan osatuta dago. Estiloak bi gingil ditu; goi-barnealdean egon daitezke ehun estigmatiantea, edo alboko bi lerro osatu. Obulutegia inferoa da, eta obulu bakarra izaten du, oinaldeko plazentazioa.
Lore-elkartea edo infloreszentzia kapitulu bat da. Hori kanduaren zabaltze bat den egitura zabala da, errezeptakulu edo talamoa, eta, horretan bertan jarrita, lore eseriak egoten dira. Errezeptakulua laua, ahurra edo ganbila izan daiteke, eta, batzuetan, braktea izaerako ezkatak nahiz ileak egoten dira loreen artean. Generoak eta familiak bereizi eta sailkatzeko oso ezaugarri garrantzitsuak dira halako brakteak egotea edo ez, haien kokapena errezeptakuluan eta euren tamainua eta forma.
Bestalde, kapituluak ere euren aldetik infloreszentzia konposatuetan ager daitezke elkartuta.
Braktea ugariz osatutako inbolucro batek kapitulua inguratzen du azpialdetik. Braktea horiek belarkarak izaten dira gehienetan, baina kolore distiratsuak ere izan ditzakete, edo, bestela, ehundura zurkara. Brakteak aske edo elkartuta egon daitezke, edo ilaratan jarrita, teilatuko teilen superposizioan bezala teilakatuta edo ez (aldaera hori ere garrantzitsua da familien eta generoen identifikaziorako).
Lore egiturak
Asteraceaeen ezaugarri bereizgarria infloreszentzia da, lore-buru edo pseudanthium espezializatu eta konposatu mota bat, teknikoki calathium edo capitulum izenekoa eta  azalean lore bakar baten itxura izan dezakeena. Kapitulua lore sesil indibidual ugariz osatutako arrazmo uzkurtua da, floruskulu deitzen direnak eta denak ontzi bera partekatzen dutenak.
Brakteen multzo batek kapituluaren oinarriaren inguruan inbolukru bat osatzen du. Horiei filarioak edo braktea inbolukralak deitzen zaie. Pseudantoaren sepaloak simula ditzakete. Gehienetan, belarkariak dira, baina kolore biziak ere izan ditzakete (adibidez Helichrysum), edo ehundura beldurgarria (lehorra eta minzkara). Filarioak askeak edo elkartuak izan daitezke, eta errenkada batean eta ugaritan antolatuta, teilatuaren teilak bezala gainjarriak (inbrikatuak) edo ez (aldaera hau garrantzitsua da familiak eta generoak identifikatzeko).
Floskulu bakoitza braktea baten azpian egon daiteke, palea edo braktea-errezeptakulu deitua. Braktea horiei galautsa deitzen zaie sarri. Brakteen presentzia edo eza ontzian duten banaketa eta haien tamaina eta forma diagnostiko-ezaugarri garrantzitsuak dira genero eta familientzat.
Floskuluek oinaldean bost petalo dituzte elkartuta korola-hodi bat eratzeko, eta aktinomorfoak edo zigomorfoak izan daitezke. Disko floskuluak aktinomorfoak izan ohi dira, korolaren hodiaren ertzean bost petaloko ezpainekin. Petaloen ezpainak oso laburrak edo luzeak izan daitezke, eta, kasu horretan, sakon lobulatutako petaloak osatzen dituzte. Azken hori Carduoideae-en lore-mota bakarra da, lehenengoa hedatuago dagoen bitartean. Ligulatu floskuluek oso zigomorfoak dira beti, eta ligula baten presentzia dute, korolaren hodiaren ertzean uhal itxurako egitura bat, petalo elkartuz osatutakoa. Asteroideaeetan eta beste azpifamilia txikietan, horiek floskuluetan bakarrik jaso ohi dira kapituluaren zirkunferentzian, eta 3+2 eskema dute: korolaren hodi elkartuaren gainean, elkartutako hiru petalo oso luzeak osatzen dute ligula, beste bi petalo nabarmen txikiagoekin. Cichorioideaek ligula floskuluak baino ez ditu, 5+0 eskema batekin; bost petaloek ligula osatzen dute. 4+1 eskema Barnadesioideaen aurki daiteke. Ligularen punta hortzetan banatu ohi da, bakoitzak petalo bat irudikatzen duelarik. Floskulu marjinal batzuek petalorik ez edukitzea gerta daiteke (lore filiformea).
Floskuluen kaliza falta daiteke, baina dagoenean, beti, bi edo gehiagoko hortz, ezkata edo zurdadun kardilaun batean bihurtzen da, eta horrek, askotan, hazi-barreiatzean parte hartzen du. Brakteekin gertatzen den bezala, papusaren izaera diagnostiko-ezaugarri garrantzitsua da.
Ekoizpen-prozesu
Enpresa arloan, ekoizpen-prozesua lehengaiak edota produktu erdilanduak ekoizpen-faktoreak erabiliz, produktuak eta zerbitzuak eskaini ahal izateko egindako eragiketen edo faseen multzoa da. Modu antolatu eta planifikatu batean eraldatuko dira lehengaiak edota produktu erdilanduak, lortutako produktu zein zerbitzuetan balio erantsia sortuz edo handituz. Eskariaren eta kontsumitzaileen nahien asebetetzea da prozesu hauen helburu nagusia, produkzio-kosteen kantitatea ahal den neurrian minimizatuz.
Informazioari eta teknologiari esker ekoizpen-prozesuetan beharrezkoak diren baliabideak modu eraginkorragoan erabil daitezke, produktu edo zerbitzuen kalitatea hobetuz eta produktibitatea handituz, honen ondorioz prezio merkeagoa eskuratzen da. Lortu nahi den produktuaren zein honen kantitatearen arabera, ekoizpen-prozesu eta antolakuntza mota komenigarria zein den erabakiko da. Ekoizpen-prozesuak diseinatu, garatu eta kudeatzen dituen ingeniaritzaren arloari prozesu-ingeniaritza deritzo.
Asteraceae
Lore egiturak
Pistila bi karpelo konnatuz osatuta dago. Estiloak bi lobulu ditu. Ehun estigmatikoa barruko gainazalean egon daiteke, edo alboko bi lerro osatu. Obulutegia behean dago, eta obulu bakarra du, plazentazio basala duena.
Ekoizpen-prozesu
Historia
Harri Aroko azkenengo aroan, Neolitoan, ekoizpen-sistemak abeltzain eta laborantza-jardueretan oinarrituta zeuden bereziki eta familien beharrizanen asebetetzea soilik zuten helburu. Ez zen merkatu-ekonomiarik existitzen eta produktuen prezioa trukearen bidez ezartzen zen.
Asteraceae
Fruituak eta haziak
Asteraceaen fruitua akenio motakoa da, zipsela ere deitua. Bi karpelo elkartu diren arren, lokulo bakarra dago, eta hazi bat osatzen da fruitu bakoitzeko. Batzuetan laua izan daiteke, edota hegal arantzadunekin eta kardilaunei itsasten zaizkie. Euren morfologia erabiltzen da maiz genero eta espezie mailan landarearen harremanak besteekiko zehazteko. Haziek, orokorrean, endosperma gutxi dute edo bat ere ez.
Polena
Konpositeen polena normalean ekinolofatoa da, «ertza eta bizkarrezurra sistema landuekin irekiduraren inguruan eta artean sakabanatuta» esan nahi duen termino morfologikoa.
Ekoizpen-prozesu
Historia
Erdi aroan kontratistek eta artisauek erabilitako lan egiteko era garrantzi handikoa izan da ekoizpen-prozesuen garapenerako. Hauek familiarentzat eta auzokide batzuentzat soilik egiten zuten lan eta ekoizpen-prozesuan lanaren zatiketa ez zen egiten, beraz, artisauek produktua hasieratik bukaerararte egiten zuten. XVI. eta XVII. mendeetan aldiz, artisauak desiratutako produktuak eskatzen zieten kontratistentzat egiten zuten lan. Kontratistek produktu gehiago saldu nahi zutenez artisauen produkzioa areagotu beharra zuten eta lanaren banaketa egiten hasi zen, artisau bakoitzaren trebetasunen arabera.
Asteraceae
Metabolitoak
Asteraceaetan, energia biltegia, oro har, almidoia baino inulina formakoa da. Azido iso/klorogenikoa, sesquiterpeno laktonak, triterpeno alkohol pentaziklikoak, hainbat alkaloide, azetilenoak (ziklikoak, aromatikoak, binilo-taldeekin), taninoak ekoizten dituzte. Inoiz, iridoiderik ez duten terpenoide olio esentzialak dituzte.
Ekoizpen-prozesu
Historia
Enpresari hauek lehenengoak izan ziren lanaren zatiketak produkzioa bizkortu, kostuak murriztu eta produktu zein zerbitzuaren kalitatea hobetzen zutela ohartzen.
Asteraceae
Metabolitoak
Asteraceaek bigarren mailako metabolitoak sortzen dituzte, flabonoideak eta terpenoideak, esaterako. Molekula horietako batzuk protozoo-parasitoak inhibi ditzakete, adibidez, Plasmodium, Trypanosoma, Leishmania eta heste-zizare parasitoak, eta, beraz, medikuntzan potentziala dute.
Historia
Compositae, Asteraceaeen jatorrizko izena, Adriaan van Royen botanikari herbeheretarrak 1740an deskribatu zituen lehen aldiz. Tradizioz, bi azpifamilia ezagutzen ziren: Asteroideae (edo Tubuliflorae) eta Cichorioideae (edo Liguliflorae). Azken hau oso parafiletikoa dela frogatu da, eta gaur egun 12 azpifamiliatan banatuta dago, baina lehenak zutik jarraitzen du. Familia honen azterketa sinanterologia izenez ezagutzen da.
Ekoizpen-prozesu
Historia
XVIII.mendean lurrun makinaren sorkuntzarekin batera ekoizpen masiboak fabrikatzeko prozesuak bizkortu ziren. Kontsumidoreak(eskaria) eta produktoreak(eskaintza) argi bereizita dituen merkatua sortu zen.
Asteraceae
Filogenesia
Jarraian aurkezten den zuhaitz filogenetikoa 2014an eguneratutako Panero & Funk-en (2002) oinarritzen da, eta orain Famatinanthoideae monotipikoak ere barne hartzen ditu. Diamanteak (♦) oso gaizki onartzen duen adabegi bat adierazten du (% 50 laguntzarekin), puntua (•) gaizki onartzen den adabegi bat (% 80).
Ekoizpen-prozesu
Historia
XIX.mendearen bukaeran eta XX.mende hasieran ekoizpen-prozesuen produktibitatea eta efizientziaren areagotzea bilatzearen ondorioz, langileak fabriketan jarraitu beharreko aginduak oso zorrotzak ziren. Taylorismoa eta Fordismoa izan ziren aldaketa nabermenenak eragin zuten teoriak. Kate-produkzioaren oinarri dira hain zuzen ere.
Asteraceae
Filogenesia
Familiak, gaur egun, onartutako 32.000 espezie baino gehiago biltzen ditu, 1.900 genero (zerrenda) baino gehiagotan, 13 azpifamiliatan. Asteraceae familiako espezieen kopurua Orchidaceaeekin baino ez da lehiatzen. Zein den familia handiagoa ez dago argi, familia bakoitzak zenbat espezie biltzen dituen ziurtatu gabe dagoelako. Asteroideae, Cichorioideae, Carduoideae eta Mutisioideae lau azpifamiliek familia osoaren espezie-aniztasunaren % 99 dute (gutxi gorabehera % 70, % 14, % 11 eta % 3 hurrenez hurren).
Ekoizpen-prozesu
Historia
Bigarren industria iraultzaren ondorioz garraio eta komunikabideen aurrerapen handia eman zen, globalizazioari sarrera emanez. Garapen teknologikoa eta nazioarteko hitzarmenak izan dira globalizazioa eta automatizazioa ezartzen ahalbidetu duten ekintzak. Globalizazioarekin batera lehiakortasuna ugaritu da eta hori dela eta enpresak produktiboak izateaz gain, lehiakorrak izan behar dira.
Asteraceae
Filogenesia
Familia horrek erakusten duen konplexutasun morfologikoa dela eta, zirkunskripzio generikoak adostea zaila izan da, askotan, taxonomoentzat. Ondorioz, genero horietako askok hainbat berrikuspen behar izan dituzte.
Ekoizpen-prozesu
Etapak
Ekoizpen-prozesu orotan hiru fase edo etapa nagusi bereiz daitezke. Hauetariko bakoitzak era erabakigarri batean esku hartzen du helburu finalaren lorpenean, hau da, kontsumitzaileen nahien eta eskariaren asebetetzean.
Asteraceae
Paleontologia eta eboluzio-prozesuak
Asteraceaeetako kideen fosil zaharrenak Antartikako Kretazeo amaierako polen aleak dira, 76-66 milioe urte ingurukoak (Canpaniar arotik Maastrichtiar arora) eta egungo Dasyphyllum generoari esleitutakoak. Barredak (2015) uste zuen Asteraceaeen koroa-taldeak, gutxienez, duela 85,9 milioe urte (Kretazeo berantiarra, Santoniarra) eboluzionatu zuela kalkulatu zuten, 88-89 milioe urteko zurtoin-adebegiaren adinarekin (Kretazeo berantiarra, Koniaziarra).
Ekoizpen-prozesu
Bilketa-etapa edo etapa-analitikoa
Produkzioaren lehenengo etapa da, bertan lehengaiak edo produktu erdilanduak batzen dira geroago fabrikazioan erabiliak izango direnak. Enpresa baten helburu nagusia ekoizpen-prozesuaren fase honetan lehengaien edo produktu erdilanduen bilketa prezio txikienean lortzea da. Etapa honetan produkzio-zuzendariak produkzioaren helburua zein den adieraziko du, lehengaien zein beste edozein materialen bilketa egiterakoan helburua kontuan izatea ezinbestekoa izango baita produkzioa egokia izan dadin. Ekoizpenaren fase honetan garraio-kostuak eta biltegi-kostuak kontuan izan behar dira ere.
Asteraceae
Etimologia eta ahoskera
Asteraceae izena latin berritik datorkio nazioarteko hiztegi zientifikoari, Aster-etik, genero motatik, + -aceae, taxonomia modernoan landare-izenen atzizki estandarizatua. Generoaren izena latinezko "aster" (izar) hitz klasikotik dator, zeina antzinako grezieratik ἀστήρ (astḗr-izar) zetorren. Infloreszentziaren izar itxurako formari egiten dio erreferentzia.
Jatorrizko Compositae izenak, oraindik ere, alga, onddo eta landareen Nazioarteko Nomenklatura Kodearen arabera balio du.[30] Kapituluaren izaera "konposatua"ri egiten dio erreferentzia, banakako lore gutxi edo askoz osatutakoa.
Ekoizpen-prozesu
Produkzio-etapa edo sintesi-etapa
Produktuak ekoizteko moduaren arabera lau lan egiteko era nagusi bereiz daitezke:
Ekoizpena eskaerapean
Ekoizpenaren modalitate honetan produktu edo zerbitzu bakarra ekoizten da soilik eta guztiak dira desberdinak. Hori dela eta, eskulan intentsiboko prozesua kontsideratzen da. Produktuak eskuz eginak izan daitezke edota eskuz eta zenbait makinen interakzioen arteko emaitza.
Asteraceae
Banaketa eta habitata
Asteraceae espezieek hedapen zabala dute, eskualde subpolarretatik tropikaletaraino hainbat habitatetan. Gehienak basamortu beroetan eta erdi basamortu hotzetan edo beroetan gertatzen dira, eta kontinente guztietan daude Antartikan izan ezik. Bereziki ugariak dira eskualde tropikal eta subtropikaletan (batez ere Erdialdeko Amerikan, Brasil ekialdean, Mediterraneoan, Levanten, Afrikako hegoaldean, Erdialdeko Asian eta Txinako hego-mendebaldean). Espezieen proportziorik handiena latitude subtropikal eta epel baxuko eskualde lehor eta erdi-idorretan gertatzen da. Asteraceae familia loredun landare-espezie guztien % 10 da.
Ekoizpen-prozesu
Loteen bidezko ekoizpena
Berdinak diren produktuen kantitate txiki bat ekoizten da aurretiaz kalkulatutako beharrezkoa den maiztasunarekin. Eskulan produkzio intentsiboa kontsidera daiteke, baina askotan ez da horrela izaten, normalean prozesua gauzatzen laguntzen duten patroiak eta txantiloiak erabiltzen baitira. Behar izatekotan makinak errez alda daitezke produktu desberdin bateko lote bat ekoizteko.
Masa-ekoizpena
Produktu berdinen kantitate handien manufakturari deritzo eta fabrikazio-katean ekoiztea da ohikoena. Produkzio-prozesu honetan, sarritan, piezen muntaketa egiten da eta eginkizunaren bakoitzaren zati handi bat automatizatuta dago, beraz, langile kopuru txikiago bat behar da eta produktu akastun gutxiago ekoizten dira.
Asteraceae
Ekologia
Intsektuek asteraceae familiako espezie asko polinizatzen dituzte, baina, anemofilo (haize-bidezko polinizazioa duen landarea) asko dago: (e.b. Ambrosia eta Artemisia). Espezie apomiktiko asko ere badago familian.
Hazia landare-amatik behar beste urruntzeko, haizeak fruitu-kapsula (zipsela) osorik barreiatzen du gehienetan (anemokoria, haziak haizearen bidez barreiatzea), kardilaun batek lagunduta. Beste bariazio arrunt bat (epizookoria, haziak animaliei atxikita barreiatzea) da, kasu honetan barreiatze-unitatea zipsela bakar bat da (Bidens, esate baterako) edo kapitulu osoa (Arctium, e.b.) eta animal baten azalean edo lumetan atxikituta (arropetan ere erraz atxikitzen dira) barreiatuko dira.
Thaumatichthys pagidostomus
Thaumatichthys pagidostomus Thaumatichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Thaumatichthyidae familian sailkatzen da.
Ekoizpen-prozesu
Prozesaketa-etapa edo egokitzapen-etapa
Fase hau produktu edo zerbitzuen merkaturatzearekin dago estu lotuta. Bezeroen beharrizanei egokitzapena edota produktuaren moldaketa helburu berri batera bideratzea dira ekoizpen-fase honen jomugak. Garraioa, biltegiratzea eta eskariari lotutako elementu ukiezinak dira kontsideratu beharreko hiru aldagai printzipalak etapa honetan. Behin produktua/zerbitzua entregatua izan, entregatutakoa eskatutako helburuak eta kalitate baldintzak betetzen dituen edo ez jakiteko, kontrol-atazak gauzatzen dira.
Prozesu motak
Ekoizpen-prozesuan zehar egiten den eraldapenaren arabera sailka daitezke prozesuak:
Prozesu teknikoak: Mota hauetako prozesuetan produktu zein zerbitzuen eraldapen intrintsekoa izaten da.
Modu-prozesuak: Ekoizpen-faktoreen edota produktu erdilanduen eraldapen fisikoa ematen diren prozesuei deritze.
Toki-prozesuak edo leku-prozesuak: Lehengai eta produktu erdilanduen zein bukaerako produktu eta zerbitzuen garraioa helburutzat duten prozesuak dira.
Denbora-prozesuak: Objektuak luzaroan kontserbatzea helburu duten prozesuei deritze.
Asteraceae
Eboluzioa
Baliteke asteraceen bereizketa duela 42-36 milioi urte gertatu izatea, agian duela 49 milioi urte bereizten hasi zen hazi taldeak.
Ezin da zehatz mehats jakin zein izan zen kalatidearen bilakaeraren arrazoia, baina, aurrerapauso handia izan zen. Horrek fructan bezalako energia, gehienetan inulina, metatzeko gaitasuna ematen die eta hau abantaila handia izaten da nolabaiteko eremu lehorretan irauteko.
Erabilerak
Asteraceae familiako landareek garrantzi komertzial handia dute munduan, eta arlo askotan erabiltzen dira. Hona hemen horietako zenbait :
Osasuna arloan: sendabelarrak, kamomila, bi espezie ezberdinetatik lortzen dena, bata urteroko Matricaria recutita, eta bestea bizikorra den Chamaemelum nobile, Arnica montana (arnika); infutsioak, Calendula (belar-te infusioetarako landatzen da); Etxinazea Echinacea purpurea, te bezala erabiltzen dena. Neguko binagrera edo estragoia, menda mexikarra ere deitua, Tagetes lucida estragoiaren ordez erabiltzen da estragoia bizi-irauten ez den lekuetan. Halaber, Familia horretako espezie askok parasitoen aurkako medikuntza tradizional gisa erabiltzen dira.
Familiako kideak aldizkari mediko eta fitokimikoetan ere agertzen dira normalean, haien barruan dauden sesquiterpene laktona konposatuak kontaktu-dermatitis alergikoaren kausa garrantzitsua direlako. Konposatu horiei alergia AEBko loradendako kontaktu-dermatitis alergikoaren kausa nagusia da. Estatu Batuetan, anbrosiaren polena belar sukarra deritzonaren arrazoi nagusietako bat da.
Industrian: hegaztientzako pentsua egiteko Tagetes patula landatzen da; tabako industriak Tagetes minuta erabiltzen du; intsektizidak Chrysanthemum cinerariifolium, Tanacetum eta Pulicaria (hiru horiek propietate intsektizida dituzten espezieak dira).
Ornamentalak: Chrysanthemum sp, Gerbera, Calendula, Dendranthema, Argyranthemum, Dalia, Tagetes, Zinnia'' eta beste asko.
Oso garrantzizkoak dira ere mendebaldeko medikuntza eskura ez duten eskualde askotan. Bestaldetik, landare hauetako asko badira alergien eta dermatitisen eragile handiak.
Bibliografia
Funk, Vicki A.; Susanna, A.; Stuessy, T. F.; Bayer, R. J., eds. (2009). Systematics, Evolution, and Biogeography of Compositae. Vienna: International Association for Plant Taxonomy. ISBN 978-3-9501754-3-1 (eskuragarri hemen, Internet Archive-n)
Rhamdia velifer
Rhamdia velifer Rhamdia generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Yuta Inagaki
Yuta Inagaki (稲垣 雄太, 1992ko urtarrilaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Ambassis gymnocephalus
Ambassis gymnocephalus Ambassis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ambassidae familian.
Saint-Jean-Mirabel
Saint-Jean-Mirabel Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Jean-Mirabel udalerrian erroldatutako biztanleak 224 ziren. Familiak 100 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 35 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 38 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 121 etxebizitza zeuden, 97 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 118 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 97 etxebizitza nagusietatik 81 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 53 etxek bost zituzten. 78 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Camerana
Camerana Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Saint-Jean-Mirabel
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 154 ziren, horien artean 119 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 119 pertsona aktiboetatik 114 lanean zeuden (62 gizon eta 52 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Camerana
Mugakideak
Cameranak honako udalerri hauekin egiten du muga:
1991ko Munduko Errugbi Kopa
1991ko Munduko Errugbi Kopa gizonezkoen bigarren Munduko Errugbi Kopa izan zen. 1991ko urriaren 3tik azaroaren 2ra jokatu zen, Euopako bost herrialdek antolaturik: Ingalaterrak, Eskoziak, Galesek, Irlandak eta Frantziak. Australia atera zen txapeldun, finalean Ingalaterrari 12 eta 6 irabazirik; Zeelanda Berria izan zen hirugarrena eta Eskozia laugarrena.
Saint-Jean-Mirabel
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Anisognathus notabilis
Anisognathus notabilis Anisognathus generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
1991ko Munduko Errugbi Kopa
Parte-hartzaileak
Hamasei herrialdek parte harte zuten 1991ko Munduko Errugbi Kopan. 1987ko Munduko Errugbi Kopako final laurdenetara iritsi ziren zortzi taldeak zuzenean sailkatu ziren. Gainerako zortzi postuak kontinenteka egindako lehiaketa sistema baten bidez erabaki ziren; 33 herrialdek parte hartu sailkapen lehiaketa horietan.
Saint-Jean-Mirabel
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Jean-Mirabel udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 369 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
1991ko Munduko Errugbi Kopa
Multzo fasea
Hamasei taldeak lau multzotan banatu zituzten, eta multzo bakoitzean ligaxka jokatu zen, denak denen kontra. Garaipenak hiru puntu ematen zituen, berdinketak bi, eta porrotak bat. Multzo bakoitzeko lehenbiziko bi taldeak bigarren fasera igaro ziren.
Trioceros tempeli
Chamaeleo tempeli Trioceros generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Aita santu
Aita santua (latinez Papa, «aita»; grekeraz παπάς, pappas, «apaiza»), pontifex maximus modura ere ezaguna, Erromako apezpiku eta Eliza Katolikoko buru espirituala da, bai eta Egoitza Santuaren estatuburu. 1929. urtetik aurrera, aita santuak Vatikano Hiriko Jauregi Apostolikoan du erresidentzia ofizial, Erromako (Italia) barrendegi den hiri-estatua. Gaur egungo aita santua Frantzisko da, 2013ko martrxoaren 13an hautatua, Benedikto XVI.aren atzetik.
Apezpiku-egoitzaren eskumenari Egoitza Santua deritzo, Vatikano Hiriarenegitasmo burujabea dena eta nazioarteko zuzenbidean parte hartzen duena, 1929. urtetik aurrera, urte horretan Italiak eta Vatikano Hiriak sinaturiko Laterango Itunen ondorioz, independentzia diplomatiko eta espiritual tenporal bat emanez hiri-estatuari.
Katolikoen arabera, zeregin hori San Petri apostoluaren ondorengo izatetik datorkio, Kristoren ordezko baita lurrean (Vicarius Christi). Aulki Santuaren burua da (Sancta Sedes). Jatorriz "Pedroren ordezko" titulua zeukaten, baina 495. urteko sinodoaren ondoren Gelasio I.a aita santuak "Kristoren ordezko" titulua sortu zuen, Pedroren ondorengoak Elizako patriarken gainean zuen estatusa agertarazteko. Aita santu titulua Martzelinok erabili zuen lehen aldiz 304. urtean. XI. mendetik aurrera, titulua Erromako apezpikuarentzako bihurtu zen soilik (Gregorio VII.aren ondoren). Aita santuek garrantzi oso handia dute, gehien iraun duen egitasmoetarikoa delarik Egoitza Santua. Garai zaharretan, aita santuek Kristautasuna hedatzen lagundu zuten, bai eta doktrina-arazo ezberdinen konponbideak bilatu zituzte ere. Erdi Aroan, funtsezko funtzio sekularra bete zuten Europako Ekialdean, errege katolikoen arteko jokozain modura, askotan. Gaur egun, fede kristauaren zabaltzearen defentsaz gain (bai eta doktrina kristauarena ere), aita santuak ekumenismoan, erlijioen arteko elkarrizketetan, karitatean eta giza eskubideen defentsan lan egiten dute.
Historiako zenbait tartetan aita santutzak garrantzia edukiaz at botere tenporala eduki du, garai hartako gobernante ezberdinekin berdinen arteko erlazioa lortu zelarik, botere sekularrari dagokionez. Halere, azken mendeetan, botere tenporal hau murrizpen joan da gaur egun ia modu esklusiboan afera erlijiosoetara mugatzen delarik aita santutza. Modu kontrajarrian, aita santuek botere eta autoritate espirituala geroz eta handiagoa izan da, denbora zehar, 1870. urtean Aita Santuaren hutsezintasunaren dogmaren aldarrikatzearekin gorenera iritsiz, moralaren edo fedearen inguruko definizio formal bat eskaintzeko aita santuak ex catedra hitzegiten dueneko kasu puntual horietarako (literalki, "Petriren aulkitik"). Gaur eguneraino, Aita Santua mundu osoko pertsonarik boteretsuenetarikoa konsideratzen da, 1,300 milioi katoliko baino gehiagoren influente diplomatiko, kultural zein espiritual izatearen ondorioz. Era berean, mundu osoko eta Gobernu baten kide ez den hezkuntza-hornitzaile nagusia da, bai eta osasun-hornitzaile handi zein karitate-sare izugarriduna.
Aita santua kardinalek Kapera Sixtinoan osatutako konklabean erabakitzen da. Behin hautaketa egin eta gero, jendaurrean iragartzen da, Habemus Papam formula erabiliz.
Titulua eta etimologia
Ingeleseko pope terminoa greziarreko πάππας (páppas)-etik dator, "aita" esanahaia duena. Kristautasunaren lehen mendeetan, titulu hau apezpiku eta bestelako elizjende zahar guztiei jartzen zitzaien, bereziki ekialdean, XI. mendean Erromako Apezpikuaren titulu bereizgarria bilakatu zen arte. Gaur egun duen konnotazioarekin Aita Santu titulu bereizgarri modura eduki zuen lehen gizona garai hartarako jada hilik zegoen Alexandriako Heraclas dugu (232–248). Ingeleseko pope terminoaren lehen erabilerara ailegatzeko, X. mendearen erdi-alderaino bidaiatu beharko dugu, non Vitalianori egingo zaion erreferentzia, VII. mendeko Aita Santu erromatarrari, Beda-ren Historia ecclesiastica gentis Anglorum obraren Ingeles Zaharrean dagoen itzulpen batean.
Elizaren barruko kokapena
Eliza Katolikoak esaten duen legez, ekintza pastorala (Elizaren artzaintza, nolabait esatearren) apostoluek burutzen zuten, Petri buru zuten talde edo "eskola" bat osatzen zutenak. Gaur egun, talde hori apostolu hauen ondorengoek osatzen dute, apezpikuek, Erromako Apezpikua (Aita Santua) buru bezala. Hemendik, hain zuzen ere, eratortzen da aita santuaren beste izenetako bat: goreneko apezpiku edo, latinez, pontifex maximus.
Eliza Katolikoaren irakaskuntzekin jarraituz, Eliza Katolikoaren arabera Jesus izan zen, pertsonalki, Petri Elizaren buru izendatu zuena. Era berean, Eliza Katolikoaren dogma den Lumen gentiumak argi uzten du apostoluen eta apezpikuen arteko ezberdintasuna, azkenekoak lehenengoen ondorengo modura aurkeztuz, Aita Santua Petriren ondorego modura, Petri apostoluen buru zen moduan Aita Santua apezpikuen buru izateko. Historialari batzuek, ontzat hartzen den Petri Erromako lehen apezpikua zenaren ideia baztertu edo, gutxienez, zalantzan jartzen dute, Erromako Egoitza Santuaren inguruko datu zaharrenak III. mendekoak direla kontuan harturik. Elizako Guraso den Ireneo Lyongoak idatzi bezala (k.a. 180. urtean, gutxi gorabehera), Petrik Erromako Eliza "eraiki eta antolatu" zueneko ustea agertzen da. Era berean, San Irineo kontuan hartu gabe, hasierako Eliza Erromatarrean jada Petriri buruz hitz egiten da. Hala, Klemente I.ak, 96. urte aldera korintoei idatzitako gutun batean, Erroman ematen den kristauen aurkako jazarpenak "gure garaiko gatazka" modura izendatzen ditu, korintoei bere heroiak aurkeztuz: "lehenik, hoberenak eta, sinpleki oinarrienak", Petri eta Paulo, "apostolu onak". Ignazio Antiokiakoak, Klemente I.ak baino gutxi ostera, Smyrna-ko hiritik mezu bat idatzi zuen ere erromatarrei, berak, Petri eta Paulo ez bezala, aginduko ez zienaren mezua helaraziz. Aipaturikoetan eta bestelako frogetan oinarriturik, Konstantino Handiak eraikitako "San Petri Zaharraren Basilika" bezala, Petriren hilobiaren kokalekuan, aditu askok bat egiten dute Neronen boterepean martirizatua izan zela pentsatuz, beste batzuek martiria Palestinan jasan zuela defendatzen duten bitartean.
I. mendeko Kristau-komunitateek, presbitero-apezpiku talde bat edukiko luke euren maila lokaleko elizen buru modura. Pixkanaka, apezpikutzak metropoli-mailan instituzionalizatzen hasiko dira, modu finkoan. Ustez, Antiokia hiriak (Antzinako Siria) Erroman baino lehen garatu zukeen halako lehen estruktura mailakatu bat. Erroman, apezpiku egokia zirela esaten zuten ugari agertu ziren arren, San Ireneok apezpiku-lerro bakarra onartu zuen Petri-ren oinordeko modura (Viktor I.aren lerroa, hain zuzen), aipaturiko Petri-ren garaietatik garai hartarainoko apezpiku-lerro bakar hura argitaratuz. Idazle batzuen arabera, Erromako Apezpiku bakarraren figura ez da II. mendearen erdialderaino agertuko. Euren ustetan, beraz, Lino, Kleto eta Klemente I.a ez lirateke, zentzu hertsian, Aita Santu izango, baizik eta aipaturiko presbitero-apezpiku talde horretako izen nabarmenak.
I. mendeko eta II. mendearen hasierako dokumentuen arabera, Erromako Apezpikuak nolabaiteko nagusitasuna zuen Elizaren barruan, Antiokiako hiriko apezpikuak (edo aitalehenak) Erromako Apezpikua "berdinen arteko nagusi" modura deskribatu zuen, nagusitasun horrek zer eman nahi duen aditzera, gaur eguneraino, ezjakina den arren.