cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laurac-en-Vivarais
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fonema
Kontsonanteak
/ʝ/ igurzkari / hurbilkari sabaikari edo palatal ahostuna: maddalen
/ɣ/ igurzkari / hurbilkari belar ahostuna: igo
/f/ igurzkari ezpainhorzkari ahoskabea: fede
/θ/ igurzkari hortzarteko ahoskabea gazt.: zapato
/s/ igurzkari hobikari apikari ahoskabea: uso
/s/ igurzkari hobikari lepokari ahoskabea: zu
/∫/ igurzkari sabaiaurreko ahoskabea: xuxen
/z./ igurzkari hobikari apikari ahostuna: asmo
/ʐ/ igurzkari hobikari lepokari ahostuna: hizlari
/ʒ/ igurzkari sabaiaurreko ahostuna Zub.: jin
/x/ igurzkari belar ahoskabea Gipuzk.: joan
/h/ igurzkari / hurbilkari faringal ahosakabea Zub.: hau
/ts./ afrikatu hobikari lepokari ahoskabea: iltze
/t∫/ afrikatu sabaiaurreko ahoskabea: itxi
/d/ afrikatu sabaiaurreko ahostuna Bizk.: Ez jat [edat]
/m/ sudurkari ezpainkaria: ama
/ɱ/ sudurkari ezpain-horzkaria: anfibio
/n/ sudurkari hobikaria: une
/n/ sudurkari horzkaria: santu
/ɲ/ sudurkari sabaikari edo palatala: moño
/ŋ/ sudurkari belarra: hango
/l/ albokari hobikaria: ulu
/λ/ albokari sabaikari edo palatala: llabur
ttak edo tap aro
/r/ dardarkari hobikaria: harro
Ahoan duten ahoskeraren arabera, euskara batuan idazten diren kontsonanteak honela klasifika daitezke, kontuan izanik, beti ere, euskara batuaren ahoskera ez dagoela finkatura:
Caracasko katedrala
Caracasko katedrala, ofizialki Santa Anaren metropoli-katedrala Caracas (Venezuela) hiriko eliz katoliko nagusia da. Hiriko erdigune historikoak kokatuta, 1665 eta 1674 artean eraiki zen. Haren estiloa neoklasikoa da. Arkitektoa Juan de Medina izan zen. Lurrikarak direla eta, elizak aldaketa batzuk ezagutu zituen. Eliza Santa Anari eskainia izan zen.
Historia
1665ean eraikitzen hasi zuen Juan de Medinak, 1641eko lurrikararen ondorioz bertan suntsitutako eliza txikia ordezkatzeko. Lanak 1674an amaitu ziren. Fatxada 1771koa da, Francisco Andrés de Menesesek egina. 1812ko lurrikarak kaltetua, bere dorrea (Caracaseko izkinetako bati izena ematen diona) tamainaz murriztua izan zen. 1866an bere fatxadan frontispizio bat eraiki zen. 1932an eta 1960an zaharberritze eta aldaketa lanak egin ziren tenplu osoan.
Arkitektura
Oinplano basilikaleko eliza da, 5 nabez osatuta dagoena: erdiko habearte bat eta bi habearte txiki alde bakoitzean. Erdiko habeartea alboetako habearteetatik bananduta dago, zirkuluerdiko arkuei eusten dieten kapitel konposatuko sekzio oktogonaleko zutabeen bidez. Aldare nagusia eta erretaula nagusia erdiko habeartearen atzealdean dagoen presbiterioaren barruan daude.
Marko Vovtxok
Bizitza
Jekaterininskoe herrian jaio zen pobretutako familia noble batean. Gurasoak Aleksandr Alekseevitx Vilinski eta Paraskeva Petrovna Danilova izan ziren. Errusierazko hedabidean hazi zen. 1845ean, Kharkiveko barnetegi pribatu batean ikasi zuen.
16 urte zituela, Opanas Markovytx folklorista eta etnografo ukrainarra ezagutu zuen. 1851ko urtarrilean ezkondu ziren. Opanasek zuzentzaile lanpostu bat lortu zuen Txernihiv en. Laster Maria haurdun geratu zen. Alabari Vera izena jarri zioten eta ez zen luzaro bizi.
Orduan, lan bila, Markovytxtarrak Kievera mugitu ziren, non Opanasek Estatuko Jabetza Ganberako kontulari lana lortu zuen. 1853an, Bohdan semea jaio zitzaien.
1859. urtearen hasieran, San Petersburgora joan ziren Markovytxtarrak.
1870eko hamarkadan errusierara egindako itzulpenen plagioagatik eskandalu baten ostean, ia amaitu zuen literatur ibilbidea. Orduan argitu zen ez zituela itzulpenak egiten eta beste idazleak kontratatzen zituela. 1878an, San Petersburgo utzi zuen eta Mikhail Lobatx-Zhutxenkorekin ezkondu zen. 1891n Boris biloba adoptatu zuen.
1907ko abuztuaren 10ean hil zen Dolinsken.
Atkinson (Ipar Carolina)
Atkinson Ipar Carolinako herri bat da. Pender konderrian kokatua dago. 2010ean 299 biztanle zituen, 2.56 kilometro koadrotan banatuta.
Creagrutus muelleri
Creagrutus muelleri Creagrutus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Hegoafrikako historia
Hegoafrikako historia askotarikoa eta aberatsa da, Historiaurretik herri, kultura eta etnia anitz bildu eta nahastu baitira. Boskimanoen kultura gutxienenez duela 25 000 urtetik dago Hegoafrikan, eta bantuena duela 2 500etik. Idatzitako historia europaak etortzean hasi zen. Portugaldarrak joaten lehenengoak izan baziren ere, lurraldea ez zuten kolonizatu. Lehen kolonizatzaileak herbeheretarrak izan ziren, XVIII. mende bukaeratik aurrera britaniarrekin lehian. Azken urteotako historia apartheid izeneko erregimen baztertzaileak eta honen amaierak markatu dute.
Historiaurrea
Hegoafrikako eremuan bizi izan den lehendabiziko gizatalde ezaguna boskimanoak edo san herria izan dira. Ehiztari-biltzaileak ziren, eta aztarna arkeologikoen arabarera azkenengo 25 000 urteetan egon dira han. San kopuru txiki batek oraindik ere bizirik dirau Hegoafrikan.
Duela 2500 urte, san batzuk aberezain bilakatu ziren. Khoikhoi izenarekin, iparraldera jo zuten hasieran, baina geroago hegoaldera itzuli eta hor, sanekin nahastu ziren. Hori dela eta, zaila da bien artean bereiztea, baina horretarako, san eta khoisan izenak ematen zaizkie.
Bantuen etorrera
Khoikhoi agertzearekin batera, bantuak ipar-mendebaldetik etorri ziren, Niger ibaiaren deltatik hain zuzen ere. Burdin Aroko herri nekazal eta aberezain hori K. a. 1000 inguruan hasi zen migratzen. Egungo KwaZulu-Natal probintzia K. o. 500 inguru iritsi ziren. Mugimendu hori ez zen batera egin, olatu txikiren modura baizik. Haien aurrean, herri ehiztari-biltzaileak mugiarazten zituzten.
Aberezainak eta nekazariak izateaz gain, burdina ere lantzen zuten, eta herrietan bizi ziren. Banturen ondorengoak gaur egun nguni hizkuntzatik eratorri ziren hizkuntzetan (xhosa edo zulu besteak beste) mintzatzen dira.
Lehenengo europarren etorrera
Portugaldarrak hara iritsitako lehen europarrak izan ziren. XVI. mendean kostaldea euren mapetan marraztu zuten. 1498rako, esaterako, Natalera heldu ziren.
Ingelesek 1620an lehenengo bizitoki europarra ezarri zuten, arrakastarik gabe, baina lehen kokapen iraunkorra herbeheretarrek paratu zuten. 1652an Herbehereetako Ekialdeko Indien Konpainiaren babespean eraiki zuten, Indiarako bidean oso kokagune estrategikoa ez bazen ere. Lurmutur Hiria 1657an fundatu zuten. Hiri hori garrantzitsuagoa izanda, lehendabiziko esklaboak iristen hasi ziren.
Britaniarren etorrera
Britainiarrek 1795ean Lurmutur Hiria hartu zuten lehen aldiz. Nahiz eta 1803an husteko beharra izan, 1806an berriro eta behin betiko konkistatu zuten. Populazio britainiar iritsi berriaren eta boer aurreko populazio europarren artean ere liskarrak gertatzen hasi ziren horrez geroztik.
1814tik aurrera, britainiarren etorrera areagotu zen. Desoreka horrek eraginda, boerrek barnealdera jo zuten. 1837 eta 1854 bitartean "Trek Handiak" izeneko migrazioetan komunitate osoak mugitzen ziren. Boerrek britainiarren menpetik kanpoko errepublikak osatu zituzten: Natal (1843an Erresuma Batuak bereganatua), Transvaal (1852an Erresuma Batuak onartua) eta Orange (1854an onartua). Egonkortasunak Transvaalen diamanten meatokiak aurkitu ziren arte iraun zuen. Aldi berean, britainiar populazioak ere barnealdera jo zuen. Boerrek etorri berri horiei eskubide politikorik aitortu ezean, bi komunitateen arteko liskarrak sortu ziren.
Boerren Gerrak
Boerren eskualdeetan meategietan lan egiten zuten britaniarrek eta errepublika horietako afrikanerrek liskarrak sortzen zituzten haien artean. Eskubide zibilak zuri guztiei ematea eskatu zuen Erresuma Batuak eta horren alde sortu ziren matxinadak bortizki itzali zituzten boerrek, nolabait Alemaniaren babespean. Azkenean, 1899 eta 1902 bitartean iraun zuen gerrak. Oso krudela izan zen, nekazarien armada garaitzea espero baino zailagoa suertatu baitzitzaion Erresuma Batuari. Kontzentrazio-esparruak eta aurkarien ondasunen suntsiketak ohikoak izan ziren.
Bakeaz, ordea, bi komunitate horien arteko oreka bilatu zen. Gerra irabazita, Britainiar Inperioaren subiranotasuna nagusitu zen. Nolanahi ere, boerrek autonomia eskuratu zuten, zuri guztien lege-berdintasunpean.
Apartheidaren garai luzea
1984an Desmond Tutu apezpikuari Bakearen Nobel Saria eman zioten, baina ondorengo urteak latzak izan ziren hegoafrikarrentzat. Izan ere, 1985 eta 1988 artean, Pieter Botharen agindu zorigaiztokoan, herrialdeak garairik bortitzena nozitu zuen. Azkenik, Frederik de Klerken agintaldian, Nelson Mandela 1990ean askatu eta erregimenaren amaiera iritsi zen zen. Hiru urte geroago, de Klerkek eta Mandelak Bakearen Nobel Saria jaso zuten.
Apartheidaren ostean
2010eko ekain eta uztailaren artean, Munduko Futbol Txapelketa antolatu zuten bertan, estraineko aldiz Afrikan.
Blesme
Blesme Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Blesme udalerrian erroldatutako biztanleak 178 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 21 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 14 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 89 etxebizitza zeuden, 70 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 82 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 70 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 46 etxek bost zituzten. 44 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 33 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Blesme udalerrian 81 unitate fiskal zeuden, 210,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.802 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 ile apaindegia.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Praviako geltokia
Pravia Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Pravia udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Ozières
Ozières Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 31 etxebizitza zeuden, 23 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 29 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 23 etxebizitza nagusietatik 21 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 2 etxek hiru zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 14 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 33 ziren, horien artean 24 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 24 pertsona aktiboak lanean(14 gizon eta 10 emakume) zeuden.. 9 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Ozières udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 675 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Typhlops verticalis
Typhlops verticalis Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Sanada Yukitaka
Sanada Yukitaka (真田 幸隆) Shinano probintziako daimyō japoniarra izan zen, baita Takeda Shingenen hogeita lau jeneraletakotzat hartua izan zen pertsona bat ere.
Takeda Shingenen agindupean, Yukitakak, 1546ko Odaiharako guduan eta 1550 eta 1551ko Toisihiko setioetan parte hartu zuen, eta Shingenen hiru Danjōchūetako bat deitua zen.
Sanada Masayukiren aita eta Sanada Yukimura samurai gerlari ospetsuaren aitona izan zen, honi buruz, Toyotomi Hideyoshik, "ehun urtetik behin agertzen den heroi bat" zela esan zuelarik.
Yukitaka, 1574an hil zen.
Lihuri
Geografia
Amikuzeko basotik mendebaldera jaio egiten (Bardozeko lurretan) da bi ibaik (Arberoa eta Laharana) bat egin ondoren. Bidaxunen eta Akamarretik hurbil isurtzen da Biduzera, Bastida eta Bardoze herriak gurutzatu ostean, besteak beste. Guztira 45,8 kilometroko luzera du.
Ibaiadarrak
Hona hemen ibaiadar nagusien zerrenda:
Zurbao jauregia
Zurbao jauregia edo Zurbaotarren jauregia Arratzua-Ubarrundiako Zurbao herrian dagoen jauregia da.
2003ko uztailaren 1ean, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Deskribapena
Gasteizko ekialdean dago Zurbao, Arabako hiriburutik kilometro gutxitara.
Herria eguerdira orientatutako aldapa leuneko hegal batean dago eta hainbat auzotan banatuta. Eraikuntza banatuta dago baina nabarmena da landa-izaera.
Herrian paseoan ibiliz gero, txukun eraikitako hainbat etxe ikus daitezke, XVII. eta XVIII. mendeetakoak. Horietako bat Otazu etxea da, Basterrako dorrearen gainean eraikitako jauregia; besteak, hauek dira: Zurbaotarren jauregia, Otalora-Gebara jauregia (aurrekoaren oso antzekoa), Ortiz de Zarate etxea, eta garrantzia gutxiagoko beste batzuk.
Iparreko muturrean, punturik gorenean, eliza dago. Elizaren parean Zurbao jauregia dago kokatuta; Zurbaotarren jauregia izenez ere ezaguna da. Eraikinaren kokapenak, fatxada nagusia elizaren parean edukitzearren iparrera duela, adierazten du, hein batean, nolako garrantzia duen.
Hirigintzaren aldetik, eraikina birbaloratu egiten da elizarekin lotuta dagoelako. Hiri-ingurune bat sortzen du elizarekin, nahiz eta banatutako landa-gunean egon.
Hasiera batean jauregia eraikin exentua izan zen, oin errektangularrekoa; baina denborarekin eraikin berriak erantsi zizkioten. Badirudi Pedro Ruiz de Erentxun batxilerrak eraiki zuela, 1621 aldera, eta obrak egin ahal izateko, Elgeako Pedro Eginoa eta Juan Eginoaren zerbitzuak kontratatu zirela. Geroago Uriartetarren jabetzakoa izatera pasa zen.
Harlangaitzeko fabrika kalitate ertainekoa da; ertzetan harlanduak dauzka eta baoak eta inpostak dauzkan markoak. Dorreetako lehenengo oinak moldurazko markoa dauka eta bigarrenak estalki-errematea. Gorputz nagusiak interes eta lan handiko egurrezko harburuez egindako estalki-errematea dauka.
Sarreran dobelako harlanduzko arku bat dago, eta gainean, Isabel Ortiz de Zurbanoren armarri handi bat. Beraz, etxea baino beranduago eraikitakoa da arkua.
Fatxada nagusiko lehenengo oineko baoak forjazko karelak dauzkaten balkoiak dira. Bost bao-ardatz nagusi daude; erdian, aipatutako sarrerako ateak ordezkatzen du ardatz hori, beheko oinean, eta armarriak, lehenengo oinean. Moduluaren estalki-arteak argiztatzeko lau bao txiki dauzka.
Atzeko fatxada sinpleagoa da, adreiluz eraikia lehenengo oinetik gora. Baoen antolaketa ez da fatxada nagusian bezain zehatza. Zutabeen gain eraikitako terraza bat dauka; geroago egindako aldaketaren bat dela dirudi.
Eranskinak harlangaitzekoak dira eta ez dira, inola ere, itsusgarriak. Ekialdeko eranskina eskola izan zen, Zurbaotarrek 1920 inguruan sortutako eskola. Mendebaldeko eranskinak lastategi baten ohiko bolumetria dauka. Gaur egun etxebizitzetarako egokituta dago.
Eranskin horietaz gain, multzoaren xede nagusia jauregia eta bertako bi dorre deigarriak dira.
Beheko oinaren barrualdeak ez du aparteko interesik, egoitzak ez baitziren sarrerako behebarruaren zabalkuntza baizik. Lehenengo oinera hiru ataleko eskailera batetik igotzen da; harrizko eskailera-mailez eta balustradaz osatzen da. Hirugarren atalean bitan zatitzen da; batetik gorputz nagusira joaten da, eta bestetik, eranskinetara. Estalki-artea gaur egun areto gisa ipinita dagoen espazio handi bat da.
Jose Angel Arregi
Jose Angel Arregi Eraña (Bilbo, 1957) euskal herritar apaiza eta irakaslea da. Ikasleei egindako sexu abusuengatik da ezaguna. Krimen horiek oihartzun handia izan dute Euskal Herrian eta Espainian, eta nazioarteko hedabideetan ere eman dute horren berri.
Biografia laburra
Euskal Herriko eta Espainiako San Viator ordenako ikastetxeetan eman zituen eskolak, zehazki Arrasaten, Basaurin, Gasteizen, Madrilen, Huescan eta Valladoliden.
Ondoren, San Viator apaiz kongregazioak Txilera bidali zuen; Txileko poliziaren arabera, Euskal Herrian eta Espainian eginak zituen krimenetatik ezkutatzera, itxuraz. 2010eko martxoaren 17an Txilen atxilotu zuten, umeen pornografia leporatuta. San Viator kongregazioak Txileko abokatu garestienetariko baten zerbitzuak ordaindu zizkion arren, bi urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Ikerketaren bidez jakin zenez, Arregik kamara ezkutu baten bidez grabatzen zituen 12 - 14 urte bitarteko mutikoak, biluzik, bai eta haiei egindako sexu erasoak ere. Horrez gainera, 3 - 4 urteko haurtxoen irudi pedofiloak ere bazituen, baita bularreko haurrenak ere. Guztira, bideo pedofiloen 400 ordu zituen gordeta. Grabaketa horiek Basauriko, Gasteizko eta Madrilgo ikastetxeetan egin zituen, besteak beste.
Arregi Huescan irakasle izan zen aldiko ikasle batek ere salatu zituen sexu abusuak. Oraingoz, Arregiren kontrako beste salaketarik ez da aurkeztu Espainiako Justizia Administrazioan. Hala ere, Administrazio horrek adierazi du eskaera aurkeztuko duela, Arregi Txilen betetzen ari den kartzela zigorra bukatu bezain laster Espainiara estradita dezaten.
Skabidean
2018. urteko azaroan Xantik, taldearen jatorrizko baxulariak, taldea utzi eta Xabi sartu zen bere lekuan. Jarraian, 2019. urtean, taldeak berritze-prozesu bati ekin zion, horren emaitza "Skabidean & The Black Birds" izenarekin bataiatu zen proiektua izanik. Hala ere, 2020. urterako taldeak jatorrizko Skabidean izena berreskuratu zuen, The Black Birds abeslari-hirukotea behin betiko barneraturik. 2021. urteko kontzertuak amaiturik, Claudiak taldea utzi zuen eta, hortaz, egun taldeak 11 kide ditu, teknikariak kontuan hartu gabe.
2021. urteaz geroztik, kanpo-kudeaketari dagokionez, taldea Bidean Produkzioak-rekin elkarlanean aritzen da.
Epidemiak Euskal Herrian
Historian zehar hainbat epidemia izan dira Euskal Herrian. Nabarmenak dira izurri beltza, baztanga, tifusa, kolera eta Espainiako gripea; horiei tuberkulosia eta antzeko gaixotasun endemiko batzuk, eta XXI. mendeko 2009ko A gripearen pandemia eta COVID-19 pandemia Euskal Herrian gehitu behar zaizkie.
Garai klasikoa
Kristo ondorengo urteetan Mediterraneo inguruko herriak epidemietatik urrun mantendu ziren, eta horrek biztanleriaren gorakada bat eragin zuen. II. eta III. mendeetan, ordea, moteltze demografiko bat hasi zen, biruela, errubeola eta legenarra sartzearekin batera, malariaren ondorioen okertzea zela eta. Hala ere, lehen izurrite demografikoa VI. mendean hasi zen Bizantziar Inperioa eta Erromako Inperioan.
Izurri beltza
Izurri Beltza da, ezbairik gabe, europar gehien hil dituen gaixotasuna. Zaila izaten da zehaztea, hala ere, noiz zen gaixotasun hau edo beste bat, soilik testu historikoei begira, zientzia medikoak ez zuelako aurrerapen handiegirik izan zehaztasun horiek emateko. Badakigu, ordea, XIV. mendearen bigarren erdialdetik XVIII. menderaino, lau mendez, ohikoa izan zela izurri beltza gurean. Nafarroako Artxiboan dagoen dokumentazio oparoa aztertuta, jakin daiteke Nafarroan 25 urte bete zituen edozeinek, lau mende horietan, ikusi zuela epidemiaren agerraldiren bat.
Brontze Aroa
Yersinia pestis bakterioa arkakusoetara Brontze Aroan moldatu zirela uste da. Garai horretan Europa osoan lehen agerraldi ezaguna eman zen. Errusian gaixotasun honen ondorioz hil ziren hainbat arrasto aurkitu dira. Arabar Errioxako El Sotillo trikuharrian zeuden 13 gorpuetako bat izurri bubonikoaren ondorioz hil zela ondorioztatu da, Europako agerraldirik zaharrenetako bat.
Pestis Justinianea
Antzinaroaren amaieran, zorigaitz asko pilatu ziren Iberiar penintsulan, herri barbaroen inbasioak, gudak, oti izurriteek (k.o 578-579) eta lehorteek eragindako goseteak (k.o 625 eta 707-709), arabiarren inbasioa eta epidemia handien agerpena, adibidez, pestis inguinalis, Justiniano I.a enperadorearen agintaldian (527-565) sarraskia eragin zuena Mediterraneoko herrialdeetan. Hau izan da izurri bubonikoaz dugun lehen erreferentzia.
Cesareako Procopio historialariaren arabera 540. urtean lehertu zen Etiopian izurritea, Egipton agertzeko udazken aldera eta 541ean Niloko Deltan, itsasorantz azkar hedatuz Mediterraneoko arroan eta Ekialde Hurbilean zehar. 542ko maiatzean Konstantinoplara iritsi zen eta lau hilabetetan 300.000 hildako eragin zituen, populazioaren %40-50, beste iturri batzuek ehuneko hau %33ra jaisten duten bitartean.
Epidemia 544an aktibo mantendu zen eta VI. mendearen bigarren erdiko berragerpenetan birulentzia galtzen joan zen (558, 573-574, 591 eta 599). VI eta VII mendeetan zehar Europa osan hogei bat agerpen egon ziren azkenik desagertzeko. Bisigodoen garaiko Hispanian izurritea 542an agertu zen calamitatis miseriae izenpean, Toledo (573), Mediterraneoko kostaldean (588), Galiako Narbonan (693-694) eta beste eskualde askotan agerraldiak sorraraziz. Testu gutxi badaude ere, modu ez-zuzenean dakigu 540ko hamarkadan gogor eraso zuela Valentzian, eta litekeena da Hispania osoan zehar ere hala izatea, Europako gune askotan hedatu baitzen.
Herio beltzarekin lehen kontaktua
Milurteko berrian Europako populazioak jasaten duen gorakada Asiako plaga berri batek suntsitu zuen: herio beltzak. Europan lehen aldiz Oiptchaq-eko Khan Handiaren gidaritzapean zeuden tropa mongoliarren artean agertu zen, setiaturik mantentzen zuten genovatarren Caffa (Krimea) hirira igaro zena, Itsaso Beltzaren kostaldean, 1346ean. Genovako itsasontziek Konstantinoplara eraman zuten gaixotasuna 1347an eta bertatik mendebaldeko Europara 1348aren hasieran.
XIV-XVII mendeetan Europan klima aldaketa bat jazo zen, tenperatura hoztuz eta euriteak nagusituz, Izotz Aro Txikia deritzona sorraraziz. Nafarroako Erresumak XIV. mendean 250.000 biztanleko gainpopulazioa pairatzen zuen, honi lursailen suntsipena, gosetearen agerpena, krisi ekonomikoa, biolentzia eta hilkortasunaren handipen nabari bat gehitu zitzaiolarik. 1348ko udaberrian, Donejakue bidea jarraituz, Frantziatik sartu zen lehen fokua, kostatik Gipuzkoa eta Bizkaira hedatu eta Galiziaraino iritsi. Berthe ikerlaria hekatonbe batez mintzo da gosetea eta izurriteak eragindako kalteei dagokionean, goseak, izurriak eta sukarrak familien (fuegos naf. err.) %40 akabatu baitzituen. Benedictowen arabera hilkortasun tasa hau Nafarroako Erresuman %60-65era iritsi ahal izan zen.
XIV. mendeko bigarren erdia berragerpen ugari egon ziren Nafarroako Erresuma 1361-1362, 1373-1374, 1382-1383, 1387 eta 1395 urteetan. Tolosaldean ere eragina izan zuen, krisi sakonarekin. Hasiera batean, gaixotasuna ezezaguna izateagatik, beldur handiarekin mugitu baina ez zen neurri berezirik hartu. XV. mendean hau aldatzen hasi zen: hiriak ixten ziren zaindariak ateetan jarrita, gertuko beste hirietara mezulariak bidaltzen ziren egoeraz interesatzeko eta kanpotarrei sarrera debekatzen zitzaien. Hala ere, hamar urtean behin erasan zuen izurriak 1530era arte, lasaitasun tarte bat eman zuela. . Azken erasoaldietako batek Bilbo jo zuen, 1521ean. Ohikoa zen bezala, aberatsenek ihes egin zuten eta Bilbok mediku bakarra erakartzea lortu zuen, Lekeition aurreko hilabeteetan lanean egon zen Gonzalo Bartolomé Nieto izeneko mediku judu bat. Mediku hau Lekeitiora Donostiatik etorri zen, eta badakigu epaiketak izan zituela, Lekeition zegoela etxe askotako jantzi guztiak erre zituelako, eta herritik alde egin zuten aberatsenek esan zuten euren baimenik gabe kutxak ireki eta aurkitzen zuen guztia erre zuela. Ez dakigu gehiegizkoa den edo ez, baina garaiko kontakizunek diote 500 bat hildako izan zirela Lekeition. 1530eko erasoaldiak bereziki jo zuen Hernanin, inpaktu handiarekin bertako emakumeen gainean.
XVI. mendea: ikuspegi berri bat
Nafarroan berriro sartu zen izurria 1546an. Herri eta hiri guztiak itxita egon arren, eta mugimenduak guztiz mugatuak, Johanko Ekiat izeneko uztarroztar batek lortu zuen Uztarroze herrian sartzea, izurria zegoen herri batzuetako baseliza batzuetan egon eta gero. Laster hedatu zen herritik: Mendekoste egunean hasi zen eta hurrengo urteko otsailean hil ziren azkenak. Uztarrozek 300 bat familia zituen garai hartan, eta 270 pertsona inguru hil ziren. Agerraldi berrian egon ziren, urte horretan, Oibarren, Lapoblaciónen eta Vianan, guztiak herri mugakideak.
Garai honetan hasi ziren jada lehenengo neurri profilaktikoak hartzen. Izurria sortu zela jakin bezain pronto, herriak itxi eta izurria zegoen herri zein eskualdeetako pertsonei besteetan sartzea debekatzen zitzaien. Izurria sortzen zenean, gaixoa, bere familia eta kontaktua izan zutenak isolatzen ziren, batzuetan modu zuzenean: harresi bat eraikita euren kale edo auzoan. Guardak jartzen ziren itxialdi horiek egiten zirela ziurtatzeko eta janaria udalak berak ematen zien, segurtasun neurriak hartuta. Herri batzuetan, gainera, baselizak eta mendiko bordak gaitzen ziren, eta gaixoren bat egonez gero hara eramaten ziren, familia guztiarekin, herritik urrun inork kutsa ez zezaten. Garai hartan pentsatzen zen gaixotasunaren jatorria miasmak zirela (usai txarrak, ur ustelak...) eta, horregatik, garbiketak egitea ohikoa zen. Ohikoa zen ere hildakoen etxeak eta arropa guztiak erretzea, eta gaixoak sendatzen baziren, ez zitzaien baimentzen arropa berdinarekin bueltatzea.
Izurri Atlantikoa
Hurrengo 30 urteetan, agerraldi txikiren bat kenduta, lasaitasuna egon zen, harik eta 1596an Izurri Atlantikoa deitu dena hasi zen arte. Aurreko epidemia ia guztiak Mediterraneoari lotuta egon ziren, nahiz eta Euskal Herrian ohikoa izan Donejakue Bideari lotuta hastea. Kasu honetan Flandriatik Santanderrera iritsi zen Rodamundo itsasontzian egon zen jatorria. Bertara Castro Urdialesko Bartolomé de San Juan izeneko bat sartu zen Calaisko portuan, eta hirira iristean azkar sakabanatu zen izurria Gaztelara eta Atlantikoko beste portuetara. Kantabriatik Bilbora iristea ekiditeko Bilbok bere ateak itxi eta merkantziak behatzeari ekion zion 1597-1598 urteetan. 1596ko abuztutik urrira Hondarribian izurria sartu zen, eta data berdintsuetan Pasaian. Pasaiara Donostiatik etorri zela zioen garai hartako apaizak, "emakume arrain-saltzaile batzuek Castro [Urdialestik] zetozen oihal merke eta on batzuk erosi zituztelako, garesti eta txar atera direnak". Garai horretan Alemaniatik etorritako bi bidaiarik egoeraren berri jaso zuten: Hernanin lo egin zutenean, hiria itxita zegoen izurriaren beldur. 1597ko urriaren 21ean Pasaiaz gain, Lezon eta Errenterian ere hedatuta zegoen, eta gatazka zegoen Lezoko ontziolan egiten ari ziren barkuetako langileak Errenteriara bidali nahi zituztelako baina han ez zituztelako hartzen. Gaixotasunaren berri gutuna bidali zuten Iruñera, azalpenekin. Hernaniko albiste baten arabera, 1598an emakume asko alargun eta pobreziak geratu ziren, eta lapurretan eta prostituzioan aritzen ziren herri kanpoan; 1601an horien aurkako neurriak agindu zituen udalak.
Jada 1598aren hasieran izurria Lekeitio, Soraluze, Bergara eta Oñatira iritsi zela jakinda, herri gehienak gotortu ziren, baita Bilbo ere. Hala ere, urte horretako otsailean izurria Bilbora iritsi zen, eta urtebete egon zen hirian, harik eta 1599ko martxoan lehen agerraldi hori gelditu zen arte; baina atsedenik gabe, 1599ko udatik azarora bigarren bat egon zen. 1599an Legazpira iritsi zen, Mirandaola burdinolako familia osoa hil zen ama izan ezik. Herrien arteko mugak ixteak arazo larriak ekarri zituen elikaduran. Gipuzkoak, adibidez, Arabatik pasatzen zen gariaren beharra zuen; egoera ikusita, Arabak egoera probestu zuen gariarekin espekulatzeko, guardiak jarrita San Adriango baselizan. Bertatik pasatzen zen garia Segurara iristen zen, eta segurarrek, desesperazioaren ondorioz, gari lapurtu eta itzainak bahitzera iritsi ziren, gerora eurak erabakitako prezioan inguruko herriei salduz. Urte bereko udaran, kontrako egoera ezarri zen: Gipuzkoan foku gehienak desagertu ziren bitartean, Gasteizen eta Arbizun berriak sortu ziren. Orain Gipuzkoari garaua saldu nahi ez zioten lurralde horiek ziren janari eskasia zutenak, itzainek ez baitzuten bertatik pasa nahi Gipuzkoarako bidean. Hala ere, Seguran edo Azkoitian izan ziren foku berriak.
Izurri Atlantikoa ez zen itzali guztia 1604ra arte, zortzi urtez; milioi erdi pertsona hil zituen Espainian. Ez dakigu zenbat pertsona hil ziren Euskal Herrian, baina badakigu kopurua ez zela txikia izan. Bilbok zituen bederatzi mediku eta zirujauetatik herena hil ziren. Hondarribian 219 pertsona hil ziren 1597ko abuztuaren 8tik urriaren 21era, eta Pasaian data berberen artean beste hainbeste (36 gizonezko eta 183 emakume ). Pasaian izurriak jarraitu zuen eta herrian bizi ziren 807 biztanleetatik 364 hil ziren, %45,1. Lekeition gutxienez 500 pertsona hil direla esaten da dokumentazioan. Gainera, Izurri Atlantikoak Espainia zein euskal hiriak krisi ekonomiko larrian utzi zituen.
Azken agerraldiak eta ondarea
Europako azken agerpena Marsella eta Proventzan izan zen 1720ean. 300 urte hauetan zehar izandako heriotza-tasa altuari aurre egiteko herriak erlijio eta santuetan bilatu zuen laguntza, XVII. mendeko San Rokeren omenez eraikitako ermitek erakusten duten bezalaxe. Zenbait herritan gaur egundaino, gaixotasun honekin loturiko XVI. mendeko ohiturak mantendu dira, Laudion bezalaxe non abuztuaren 15ean San Rokeren eguna ospatzen den. Tuteran ere Santa Anari erreguak egin ostean, XV. mendean, izurria amaitu zela eta, jaia egun horretara mugitu zuten.
Baztanga edo Nafarreria (XVIII)
Euskal Herriak oparotasun aldi bat bizi izan zuen XVIII. mendean biztanleriaren gorakada jasanez, azken hamarkadan hazkuntza hau zerbait gelditu bazen ere. Beste herrialde batzuetan bezalaxe lehen erakunde zientifikoak agertzen hasten dira, horien artean nabarmenena Euskalerriaren Adiskideen Elkartea izan zelarik, garaiko gaixotasunen ikerketan berebiziko garrrantzia izan zutenak. Elkarte honetako aktek baztangaren lehen agerpenenak bildu zituzten, hala nola Peñafloridako kondearen semeari eta beste zortzi umeei egindako lehen txertaketak 1771an. Baionan ere lehen inokulazioak 1771an egin ziren.
Hainbesteko arrakasta izan zuten txertaketa hauek non 1771. urtearen bukaerarako ez zegoen Euskal Herrian hiririk non ez zen txertaketa saiakuntzarik egin. Arrakasta azkar honen arrazoia umeen artean elgorri-nafarreriaren hilkortasun-tasa altuan aurki daiteke, Hegoaldean %15era iritsi zena zenbait agerralditan. Ez da harritzekoa beraz umeen labana deitu izana garai hartan.
Tifus exantematikoa (1793-1795)
K. a. V. mendeko Xenofonte idazleak egin zuen tifus exantematikoaren lehen aipamena Anabasia lanean. Gerrarekin zuzenean erlazionatutako eritasun infekziosoa zen, soldaduek arropetan zeuzkaten arkakusoek hedatzen zutelako. Oso hilkortasun tasa handiak eragiten zituen gudarosteetan, adibidez 1812an Napoleon Bonapartek Errusia inbaditu zuenean. Irlandak 1846ean jasan zuen gosetean ere agertu zen. Ziurrenik historian heriotza gehien eragin duen gaixotasuna da.
Muga herria izanik, Euskal Herriak zenbait tifus agerraldi pairatu zituen, armaden igarotzea zela-eta, hala nola Konbentzioaren Gerran (1793-1795) Frantziako armadarekin, eta Gasteizko setioan (1836) Britainia Handiko armada laguntzailearekin gertatu zen bezala. Konbentzioaren Gerran, tropa kontzentrazio handiak izan ziren Ipar Euskal Herrian, Nafarroa Garaian eta Gipuzkoan. 1794an, Nafarroa Garaiaren iparraldea eta Gipuzkoa gehiena inbaditu zituen Frantziako armadak. 1794-95eko neguan, tifus exantematiko epidemia larria jasan zuten lurralde horietan hedatutako guda-taldeek, ez-ohiko abiaduran hedatu zena.
Espainiar armadaren ospitaleetan hilkortasun tasa %5 ingurukoa izan zen, eta askoz handiagoa inguruko biztanle zibilengana hedatu zelarik. Gipuzkoak, esate baterako, 114.304 biztanle zituen 1787an, eta 104.479 1799an. Ia %10eko jaitsiera hori tifusaren erruz gertatu zen hein handi batean.
Kolera (XIX)
Asiako kolera endemikoa edo berezkoa den arren India XIX. menderen hasieran mundu osotik hedatzen hasi zen zazpi pandemia handi sortuz, Gangesetik gora igota Afganistanera eta, ondoren, Errusiara. Lehenak Asiari eragin bazion ere soilik (1827-1834), bigarren Europa osora hedatu zen Alemania eta Britainia Handira 1831ean iritsiz, Frantziara 1832an eta Iberiar Penintsulara 1833an. Eta hirugarrena (1839-1859) eta laugarrena (1863-1874) arinagoak izan baziren ere bosgarrena (1881-1896)
Anton Erkoreka irakaslearen ustetan epidemiaren uhin bakoitzeko hilkortasun tasari dagokionez ezberdintasun nabariak egon ziren. 1833ko epidemia penintsulan sartu zen Portugaletik, ondoren Galizia, Andaluzia eta Extremadurara hedatu eta azkenik euskal probintzietara iristeko Karlistadetara borrokatzera abiatu ziren soldaduen bitartez. 1832an, hala ere, udalerri batzuk neurriak hartzen hasi ziren, Burundak osasuna zaintzeko neurriek erakusten duten bezala: ijitoen mugimendua galaraztea, eta lazareto bat eraikitzea Altsasutik gertu. 1834ean bigarren uhina Bartzelonatik hedatu zen mediterraneo osoko herrialdeetara eta hirugarrena 1847an Galiziatik, bertako gosetea dela hilkortasun tasa handia eraginez <.
Nadalek bildutako datu ofizialak, bereziki 1833ko epidemiari dagokionez, Anton Erkorekaren arabera errealitatetik nahiko urrun egon ziren. 1860ean Espainian zeuden 15.649.000 biztanletik hauek izan ziren hildakoak :
Eskualde batetik bestera egon ziren ezberdintasunak ikusteko 1885eko epidemian Zaragoza eta Pontevedran izandako tasak alderatzea besterik ez dago, ‰32.93 eta ‰0.02 urrenez urren. Euskal Herriari dagokionez orain arte bildutako datuak nahiko zatikaturik daude:
Tuberkulosia (XIX-XX)
Aurreko mendearen bukaeran hasitako Industria Iraultzak aldaketa sakonak ekarri zizkion euskal gizarteari ere bai, bai eta osasun arloan ere. Izan ere, hirietan biztanleak pilatzeak, higiene ezak eta goseak "izurri zuria" erakarri zuten, tuberkulosia alegia. Bizkaian, euskal lurralderik industrializatuenean, gaitz hau endemikoa izan zen XIX. mendearen bukaeratik hurrengo mendearen erdialdera arte (estreptomizina eta beste sendagai batzuk sortzen hasi ziren arte). Esate baterako, Bilbon 1899tik 1904 arte tuberkulosiaren heriotza-tasa 4.1-5.1/100.000 biztanleko izan zen.
Tuberkulosiagatiko Bilboko heriotza tasa XIX. mendearen amaieran :
Espainiako gripea (1918-1919)
Garaiko datuen arabera "Espainiako gripea" delakoak 1918 eta 1919 artean 260.000-270.000 hildako inguru utzi zituen Espainian eta Frantzian 210 900-240 000. Ageri denez hilkortasun tasa nahiko ezberdinak izan ziren ‰7,3 Frantzian eta ‰12 Espainian. Edonola ere Espainian XX mendean heriotza gehien eragin zituen gertakaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilarekin batera.
Mendearen amaieran, beste epidemia batek ederto astindu zuen gure lurraldea, hilkortasun handikoa izan zuena eta batez ere hiriguneetan eta nagusiki heroinarekin lotutakoa, HIESak alegia. 1980ko hamarkadan kalterik handienak sortu zituen, batik bat Bilbo Handian eta Donostialdean. Gaur egun geurean kontrolatuta badago ere, mundu mailan pandemiaz hitz egin dezakegu.
HIESa
HIESaren eraginez Euskal Herrian lehenengo pertsona 1985ko apirilaren 25ean hil zen, José Ramón González droga-kontsumitzaile ohia.
A gripea
Espainia eta Frantziako gobernuek ere adierazi zuten kasu batzuk aztertzen ari zirela, horietako bat Bilbon. Trinidad Jimenez Espainiako Osasun Ministroak 6 hilabetez gorako haurrei eta osasun egoera ahuleko pertsonei A/H1N1 gripearen kontrako txertoak ematea aurreikusi zuen abuztuaren 31n; beraz, Nafarroan eta Euskal Autonomia Erkidegoan ere aplikatzekoak. Eusko Jaurlaritzak 47 milioi ahoko maskara erosi zituen badaezpada. 2009ko azarorako, 5 pertsona hil ziren EAEn, Nafarroan eta Ipar Euskal Herrian, eta txertoak banatu ziren.
COVID-19
2019ko abenduan COVID-19 gaitza zuten lehen gaixoak atzeman ziren Wuhanen (Txinako Herri Errepublika), eta hilabete berean birusaren genoma bere osotasunean sekuentziatzea lortu zen. 2020ko urtarrilaren hasieratik aurrera hasi zen gaixotasuna eragiten zuen SARS-CoV-2 birusa hedapen nabaria gauzatzen, hasiera batean Txina barnean eta gerora, mundu mailan. Urtarrilaren bigarren erdian gertatu zen Txinatik kanpoko lehen tokiko kutsapena, Vietnamen eta urtarrilaren 22an, Bavarian (Alemania) Europako lehen tokiko kutsapena erregistratu zen. Garai horretarako zortzi mila kasutik gora baieztatu ziren Txinan. Txinako Herri Errepublikak gogor erantzun zion izurrite bihur zitekeen gaitzari, berrogeita hamar milioiko eskualdea, Wuhan hiriburu zuena, berrogeialdian ezarriz. Gainera, handik gutxira neurri zorrotzak hartu zituen Hubei probintziatik (epizentrotik) kanpoko beste lurralde ugaritan, hala nola, ikastetxeen itxiera, garraiobideen itxiera eta ekitaldi jendetsuen debekua.
Alabaina, Txinak ez zuen gaitzaren hedapena gelditzea lortu eta otsailaren bukaeratik aurrera bereziki, munduko bost kontinente populatuetan gaitzak kalte handiak sortu zituen. Europa izan zen eragin handienetakoa jaso zuena; urtarrilaren 29an erregistratu zen Italiako lehen kasua eta handik hilabete eskasera 200 ziren kutsatuak herrialde hartan, gehienak Lombardian. Izan ere, Italia izan zen, hasiera batean behintzat, Europako foku nagusia, 2020ko martxoaren 10 baino lehen zortzi mila kasutik gora baitzituen eta 450 hildakotik gora. Neurri zorrotzak ezarri zituen gobernuak, hala nola, herrialdeko ikastetxe guztien itxiera (martxoaren 5ean) eta herrialdearen barne zein kanpo bakanketa (martxoaren 9an). Espainia (martxoaren 10ean 1600 kasutik gora), Frantzia (1412 kasutik gora, data berean) eta Alemania (1281 kasutik gora egun berean) izan ziren gaitzaren beste foku nabarmen batzuk, nahiz eta Europa guztira zabaldu zen. Iran, Hego Korea, Japonia eta Estatu Batuek ere kasu kopuru nabarmena eduki zuten, besteak beste.
Gaitza 2020ko otsailaren 28an iritsi zen Euskal Herrira, Gipuzkoan eta Araban erregistratu ziren lehen kutsatuak, bakoitzean bat. Hala ere, hedakuntza nabarmena martxoaren bigarren astetik aurrera hasi zela esan daiteke, Araba foku nagusi bihurtu zenean, martxoaren 9an 100 kasuak gainditurik. Egun horretan bertan hartu zuen Eusko Jaurlaritzak gaitzari aurre egiteko lehen neurri esanguratsua: Guardia, Bastida eta Gasteizko ikastetxe guztien itxiera, unibertsitatea eta haur-eskolak barne, hamabost egunez. Hego Euskal Herriko gainerako herrialdeetan eta Ipar Euskal Herrian polikiago hedatu zen gaitza, behintzat hasiera batean. 2020ko abenduaren amaieran 3.800 hildako baino gehiago eragin zituen gaixotasunak, txertaketa kanpaina hastear zela.
Ulva (alga generoa)
Ulva alga berde jangarriz osatutako multzo bat, munduko ozeanoen kostaldean zehar zabal-zabal banatua. Ulva generoko espezie tipikoa Ulva lactuca da, latineko "letxuga" hitzetik datorrena. Generoak aurretik Enteromorpha generoan sailkatutako espezieak ere barne hartzen ditu; espezie horien antzinako kideak Nori berde izenpean ezagutzen dira. Ulvaren lamina indibidualak tamainako 400 mm baino gehiago haz daitezke, baina hori landareak eremu babestuetan hazten direnean bakarrik gertatzen da.
Jangarriak
Itsasoko letxugaren espezie asko elikagai iturri dira gizakientzat Eskandinavian, Britainia Handian, Irlandan, Txinan eta Japonian (non elikagai hau aosa bezala ezagutzen den). Itsasoko letxuga, gizakientzako elikagai gisa, entsaladetan eta zopetan gordin jaten da edo beste janari batzuetan egosita. Proteinetan aberatsa da, zuntz dietetiko disolbagarrian eta bitamina eta mineral ugaritan, bereziki burdinan ere bai.
Jeffersonville (Georgia)
Jeffersonville  Georgiako estatuko hiri bat da. Brooks konderrian kokatua dago. 2010ean 1,035 biztanle zituen, 9.47 kilometro koadrotan banatuta.
Kaliska udalerria
Kaliska Poloniako Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Starogard barrutian kokatuta. 110,58 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5338 biztanle zituen.
Biegonkor
Biegonkorra —flip-flop edo latch— multibibratzaile bat da, perturbaziorik ezean 0 edo 1 egoera behar bezainbeste denboran mantentzeko gai dena. Ezaugarri hau dela eta, elementu elektroniko hau oso erabilia da elektronika digitalean.
Egoera batetik besterako aldaketa, biegonkorrak dituen sarreren bidez egiten da eta sarrera hauen arabera, biegonkorrak bi taldetan sailka ditzakegu:
Biegonkor motak
Jarraian, biegonkor mota ezberdinak aztertuko dira: RS biegonkorra, D biegonkorra, T biegonkorra eta JK biegonkorra.
RS biegonkorra (Set Reset)
RS biegonkorra memoria funtzioa duen elementu elektronikoa da. Bi kitzikapen-sarrera ditu: reset (R) eta set (S).
RS biegonkor asinkronoa
Biegonkor mota honek R eta S kitzikapen-sarrerak soilik ditu eta beraz, hauetakoren bat aldatzean, biegonkorraren egoera eta irteerak eguneratu egiten dira.
Biegonkor hauen barne egitura NOR edo NAND ate logikoz osatuta dago eta barne egitura honen arabera, R eta S kitzikapen-sarreren aktibazioa modu ezberdinean egiten da. Biegonkorra NOR ate logikoz egina bada, 1 logikoa aplikatzen da R eta S sarreretan, hauek aktibatzeko; biegonkorra NAND ate logikoz osatuta badago, berriz, 0 logikoa aplikatzen da aipatutako sarrerak aktibatzeko.
Jarraian ditugun irudietan, alde batetik, biegonkorren barne-egitura eta beraien sinboloak daude ikusgai, eta, bestetik, RS biegonkor asinkronoaren egia-taula ageri da elementu honen funtzionamendua adieraziz.
RS biegonkor sinkronoa
Biegonkor mota honek, R eta S kitzikapen-sarrerez gain, denborazko kontrol-sarrera bat (C) du. Kasu honetan, biegonkorraren egoera aldatzeko, ez da nahikoa R edo S sarreren balioa aldatzea, denborazko kontrol-seinaleak ahalbidetzen baitu egoera eguneratzea. Hau da, denborazko kontrol-sarrera aktibatzean (1 balioa hartzen duenean), biegonkorrak bere egoera eta, beraz, irteerak eguneratuko ditu eta hauen balioa, kitzikapen-sarreren egoeraren araberakoa izango da.
Jarraian ageri diren irudietan, alde batetik, RS biegonkor sinkrono baten eskema eta sinboloa ageri da, eta, bestetik, biegonkorraren funtzionamendua deskribatzen da egia-taula baten bitartez.
D biegonkorra (Data edo Delay)
D biegonkorra biegonkor asinkronoa da eta bi sarrera ditu: denborazko kontrol-sarrera (C) eta kitzikapen-sarrera bat (D).
Denborazko kontrol-sarrera aktibatzeko moduaren arabera, 2 motatako D biegonkorrak bereizten dira:
Azkenik, esan behar da biegonkor hau oso egokia dela bit bat memorian gordetzeko; hori dela eta, memoria biziaren (RAM memoriaren) oinarrizko gelaxka da.
Jarraian ageri diren irudietan, alde batetik, D biegonkorren sinboloak ageri dira, eta, bestetik, biegonkorraren funtzionamendua deskribatzen da egia-taula baten bitartez.
T biegonkorra (Toggle)
T biegonkorra biegonkor asinkronoa da eta bi sarrera ditu: denborazko kontrol-sarrera (C) eta kitzikapen-sarrera bat (T).
Biegonkor honen egoera aldatzeko, denborazko kontrol-seinalea aktibatzean T sarrerak maila altuan (1 balioarekin) egon behar du. Hala ez bada, biegonkorrak aurretik zuen egoera mantentzen du.
Espainiako apezpiku-konferentzia
Espainiako apezpiku-konferentzia Espainia eta Andorrako elizbarruti katolikoetako apezpiku guztiek osatzen duten erakunde administratiboa da.
Historia
Vatikanoko II. kontzilioa (1962-1965) baino lehen, apezpiku-konferentziek aurrekaria izan zuten herrialde batzuetan jadanik baziren batzarretan. Espainian, XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran, apezpikuen jarduera kolektibo batzuk egon ziren. Horiek Metropolitar Batzarra edo Konferentzia sortzea eragin zuten. Lehen bilera Madrilen egin zen 1921ean. Artzapezpikuek hainbat bilera egin zituzten, 1929an Egoitza Santuak onartutako Batzordearen erregelamenduan araututakoak.
Bigarren Errepublikan, bilerak urtean bitan egin ziren. Gerra Zibilak 1939ko maiatzera arte eta gerraosteak 1946 arte bilerak egitea eragotzi zuen. 1955ean, Espainiako Apezpikutzako Idazkaritzaren estatutuak onartu ziren, eta, ondoren, apezpiku- eta idazkari-batzordeak sortu ziren. Metropolitar Batzarraren azken bilera 1965eko urtarrilaren 30ean egin zen.
Biegonkor
T biegonkorra (Toggle)
Honako ekuazio honek deskribatzen du aipatu berri dugun funtzionamendua:
Espainiako apezpiku-konferentzia
Historia
1966ko otsailaren 26tik martxoaren 4ra Espainiako apezpiku-konferentziaren lehen bilera egin zen Madrilen. Otsailaren 27an, lehen estatutuak onartu ziren. Biharamunean, Fernando Quiroga Palacios Santiago de Compostelako kardinal artzapezpikua aukeratu zuten lehen presidente. Martxoaren 1ean, konstituzio ofizialaren zeremonia ospatu zen.
Espainiako apezpiku-konferentzia 1966ko urriaren 3ko Udal Kongregazio Santuaren erreskriptuaz eratu zen. Izaera juridiko publiko eklesiastikoa eta zibila du.
Biegonkor
T biegonkorra (Toggle)
Bestalde, esan behar da, kasu honetan denborazko kontrol-seinalea saihetsez aktibatzen dela; hau da, maila batetik besterako trantsizioan.
Jarraian ageri diren irudietan, alde batetik, T biegonkorraren sinboloa ageri da, eta, bestetik, egia-taula bat dago biegonkorraren funtzionamendua deskribatuz.
NGC 3403
NGC 3403 galaxia espiral bat da, Draco konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Biegonkor
JK biegonkorra
Biegonkor mota guztietatik hau da osatuena eta baita gehien erabiltzen dena ere. JK biegonkorra biegonkor asinkronoa da eta hiru sarrera ditu: denborazko kontrol-sarrera (C) eta bi kitzikapen-sarrera: J eta K.
Funtzionamendu aldetik, RS biegonkorraren antzekoa da, baina honek ez du saihestu beharreko egoerarik.