cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La comunidad
Argumentua
Julia (Carmen Maura) bizitzan zorte gehiegi izan ez duen emakume bat da, etxe saltzaile gisa higiezinen agentzia batetara lan egin eta senar ezkor eta arrunt bat du (Jesús Bonilla). Ezustean eta bizitzaren katramilak medio, emakume atsekabetua zenak Madrilgo hildako baten etxebizitzan 300 milioi pezeta topatuko ditu, gertakizun honek bere bizitza hagitz aldatuko duelarik; baina aurretik eraikin horretako komunitateko bizilagun setati eta diruzale haserretuei aurre egin beharko die, guzti horien buru eskrupulurik gabeko administratzailea dagoelarik, hau ere diruaz jabetu nahirik. Emakumeak komunitateak parean jartzen dizkion iruzur, oztopo eta arriskuei aurre egin beharko die, eraikinetik bizirik eta diruaren jabe dela atera nahi baldin badu. Oso modu berezian, umore beltzak suspenseari lekua lagako dio, gero beldurrari ere bai, azkenean konplexurik gabeko akziozko amaiera bat iritsiko delarik.
1250 René-Lévesque
1250 René-Lévesque, IBM dorrea izenez ere ezaguna, Montrealeko (Kanada) bigarren etxe orratz altuena da. 199 metro neurtzen ditu eta antenarekin 230,4 m. 47 solairu ditu eta 1988-1992 bitartean eraiki zuen Kohn Pedersen Fox Associates (KPF) arkitektoen enpresak. 1250 René-Lévesque eraikinak bere helbidearen izena dauka (1250 boulevard René-Lévesque Ouest, Bonaventure metrotik gertu), askoren ustez, Montrealeko etxe orratz ederrena da.
Juan Usabiaga
Juan Usabiaga Laskibar (Donostia, - Zaragoza, ) gipuzkoar politikari eta ingeniaria izan zen, Partido Republicano Radicalaren kidea.
Errenteriako Papelera Española enpresaren zuzendaria, bere aitak sortutako La Voz de Guipúzcoaren jabea izan zen. 1931ko hauteskunde orokorretan Gipuzkoa ordezkatu zuen Espainiako kongresuan. 1935ean Joaquín Chapaprietaren Gobernuko nekazaritza-ministro bilakatu zen.
Askiaren hilobia
Askiaren hilobia piramide formako hilobi bat da, Maliko Gao hirian dagoena. XV. mendearen amaieran eraiki zen, Askia Mohammed, Songhai Inperioko enperadorearen aginduz, bere ehortz lekua izan zedin. Eraikina XV. eta XVI. mendeetan, Saharan zeharko merkataritzari esker, Songhai Inperioak lortu zituen indar eta aberastasunaren erakusgarri da. 2004an UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen.
Gune arkeologiko honen barnean 17 mko garaiera duen piramidea, bi meskita, hilerria eta aire zabaleko batzartokia daude.
Wilsall (Montana)
Wilsall Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Park konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Manuel Fal Conde
Manuel Fal Conde (villa, 1894ko abuztuaren 10a - 1975eko maiatzaren 20a) espainiar abokatu, politikari karlista, idazlea, eta 1935. urtetik 1955. urtera arte elkarte tradizionalistaren liderra izan zen. Quintilloko Dukearen eta Espainiako Handiaren tituluak eduki zituen.
Familia eta gazte zenekoa
Manuel Fal Conde Asturiaseko familia burges batean jaio zen, ez dago oso argi noiz mugitu ziren Higuera de la Sierrara, Sevillara. Bere familiako askok medikuntzarekin erlazioa zeukaten; bere aita adibidez, medikua izan zen, okulista hain zuzen ere, eta Higuera de la Sierrako alkatea izan zen 1900 eta 1905. urteetan.
Extremaduran hasi zituen bere ikasketak; Jesuita ikastolan sartu zen, bere bi anai zaharrak ikasi zuten lekuan. Jesuitetan ikasteak asko eragin zuen Fal Conderen ideologian, baina azkenean medizina ikasketak egitea erabaki zuen. Bere anai zaharra Domingo medikua izango zela ikusita, zuzenbide ikasketak egiten hasi zen.
Fal Conde, totiko emakume batekin ezkondu zen, María Josefa Conde izenaduna; lau ume izan zituzten, gazteena jaio eta 13 egunetara ama hil zen.
Zuzenbidea ikasi zuen Sevilla eta Madrilen. 1930.urtean partidu integristan sartu zen; hau Elkarte Tradizionalistarekin elkartu zenean, segidan hartu zuen liderraren papera, gazteei eta miliziei garrantzia emanez, baita “El observador de Sevilla” seminarioa sustatu ere. Sanjurjoren altxamenduan parte hartzeagatik hiru hilabetez kartzelan egon zen.
1932. urtean Sevillan eklosio tradizionalista bizi izan zen; oso harrigarria izan zen eklosio hau, XIX. mendean tradizionalismoak ez baitzuen indarrik Sevillan, ezta Espainiako hegoaldean ere.
Blue Monday (abestia)
"Blue Monday" ingelesezko dantza eta pop abestia da. New Order musika taldearena. 12 hazbeteko single gisa kaleratu zen 1983ko martxoaren 7an Factory Recordsen bidez.
Manuel Fal Conde
Familia eta gazte zenekoa
Bestalde, Fal Condek “Impresora Betica”ren fundazioaren atzean egon zen, hau talde editorial bat izan zen, non egunkari, aldizkari etaliburuxkak argitaratzen zituzten karlismoari buruz.
1953ko abenduaren 20an “Comunión Tradicionalista”ko komunio tradizionaleko delegatu nagusia izendatu zuten. 1936ko uztaileko altxamenduaren prestakuntzan parte hartu zuen. 1955.urtera arte elkarte Tradizionalista gidatuko du.
Espainiako gerra zibilaren bitartean, “Real Academia Militar Carlista” sortzen saiatzeagatik Portugalera erbesteratu behar izan zuen. Erbesteratu zen lekutik bateratze dekretuaren aurka jartzen saiatu zen; baina, ez zuen emaitzarik lortu:
Espainiara itzuli zenean, karlisten Elkarte urdinean sartzea debekatu zitzaion,. Hori zela eta, agintariek hilabete batzuetan Ferreriasen, Menorkan, konfinatu zuten. 1955ko abuztuaren 11an Espainiako karlismoaren burutza  utzi egin zuen, hau da, politika utzi zuen. José María Valientek jarraitu zion haren postuan..
1967ko abenduaren 8an, Javier de Borbon-Parmak “Quintilloko Duke” titulua eman zion Manuel Fal Conderi.
Place Ville Marie
Place Ville Marie (PVM) bulego eta merkataritza-gune handia da Montrealen, Quebec-en, Kanadan. Lau bulego-eraikin eta lurpeko merkataritza-plaza bat ditu. Eraikin nagusia, 1 Place Ville Marie, nazioarteko estiloan eraiki zuten 1962an Royal Bank of Canadaren egoitza gisa. Gaur egun, bertan dago. 188 m-ko (617 oin) eta 47 pisuko bulegoen dorre kruziformea da. Montrealeko Lurpeko Hiriarekin duen lotura da, munduko erabiliena, 1,600 negozio, metro-estazio bat baino gehiago, metro-geltokiak eta tunelak, erdigune osoan hedatzen direnak. Itsasargi birakaria erlojuaren orratzen kontrako norabidean ere badago gauez inguruko zerua argiztatuz, gehienez ere 50 km-ra arte ikus daitezkeen lau izpi horizontal zuri argituz.
Blue Monday (abestia)
Taldearen estudioko bigarren albumaren (Power, Corruption & Lies) kasete eta CD bertsio batzuetan agertu izan da, eta ondorengo berragerpen ugari egin ditu, eraldaketekin eta bildumetam. Kantuaren egiletza taldeko orduko lau kideena da: Gillian Gilbert, Peter Hook, Stephen Morris eta Bernard Sumner.
Ezaugarriak
"Blue Monday" ereserki synth-pop da, dantza esezna alternatiboko abesti kutuna da, beste artista askoren inspirazioak jaso zituena. Jatorrizko singleak arrakasta komertziala izan zuen eta herrialde askotan top 10 bilakatu zen. Garai guztietako maxisingle salduena da. Erresuma Batuan 1,16 milioi ale saldu ditu formatu guztietan, 1988 eta 1995eko berrargitalpenak barne.
Hook baxujoleak esan izan du abestia funtsean "lapurtu" egin zutela Donna Summer "Our Love" abestitik (Bad Girls albumekoa). Hooken beraren abestiko ekarpen nagusia, baxuaren erritmo-lerroa, Ennio Morricone soinu bandatik eratorria da, argiki entzun daiteke Per qualche dollaro in più filmean duela jatorria. Bernard Sumnerrek aipaturiko beste influentzia eta ekarpen batzuk: Klein + MBO eta Sylvester.
1983ko edizioaren disko azalak diseinu berezia izan zuen: 5 hazbeteko diskete bat agertzen zen, kolorezko kode batekin ertz batean zeinean kodetuta zegoen "FAC 73 BLUE MONDAY AND THE BEACH NEW ORDER", taldearen izena eta A eta B aldeetako kantuak izendatuz (B aldean joan zen The Beach).
Mito
Mitoa (grezieraz μῦθος, mythos, «kontakizun», «ipuin» dena) aspaldian gertatu omen ziren gertakariak narratzen dituen kontaketa fantastikoa da. Kontakizun hauek miragarriak dira eta naturaz gaindiko botereak duten pertsonaiak dira nagusi, hala nola, jainkoak, heroiak, munstroak... Bestalde mitoak jatorri ezezaguneko kondaira sakratuak eta gizakiari ulergaitzak egiten zaizkion gertakariei buruzko sinesteak islatzen dituzte.
Deskribapen orokorra
Azalpen filosofikoak eta zientifikoak azalpen mitikoei kontrajartzen hasi zirenetik, mito hitza mespretxu kutsu batekin erabili izan da, "gezur" hitzaren sinonimoa izatera ere iritsiz.
Gainerako genero narratibo tradizionalen antzera, mitoa ahozko jatorria duen testua da; bertsio desberdinak izan ditzake trasmisioan zehar xehetasunak aldatu daitezkelako. Idazkera zeukaten gizarteetan, mitoa obra literario izatera igaro da. Ondorioz, mitoak ez dira desagertu gaur egungo garaitik, medio desberdinez trasmititzen edo agertzen dira soilik.
Mitoen eginkizunak
Mitoak eginkizun asko dauzka, baina hiru dira garrantzitsuenak: azalpenezkoa, esanahikoa eta pragmatikoa.
Mitoen ezaugarri nagusiak
Antzekoak diren arren, mitoak, elezaharrak eta ipuinak ezberdinak dira. Ipuinek helburu moralistak dituzte eta entzuleak ez ditu normalki egiatzat jotzen, mitoak ordea egiatzat jotzen dira eta helburuak azalpenezkoak izan ohi dira. Elezaharretan, garai historikoetako pertsonaia errealak ageri dira, garai eta toki zehatz eta erreal batean; mitoetako pertsonaiak, ordea, naturaz gaindikoak izan ohi dira, eta askotan toki edo garai ezezagunetan gertatuak izaten dira.
Irakurketa: literala, alegorikoa eta sinbolikoa
Gauzak horrela, mitoen irakurketa alegorikoak, garai helenistikoko Grezian sotua, jainkoak elementu naturalen pertsonifikazio gisa interpretatzeko proposamena du. XIX. mendean zabaldu zen Max Müllerren teoriaren arabera, mitoek gaizki ulertutako istorioetan daukate jatorria.
Bere aldetik, irakurketa sinbolikoak mitoak istoria baino haratago doan esanahia daukala proposatzen du, euren sortzaileen pentsamendueak, adibidez.
Mitoaren inguruko ikerketa modernoek hiru posizio ezarri dituzte:
Mitoa eta beste narrazio mota batzuen arteko desberdintasuna
Askotan, mitoa ipuina, fabula edo kondaira bezalako narrazioekin nahasten da.
Hainbat desberdintasun daude mitoa eta ipuinaren artean: ipuinak fikziozko kontakizunak bezala aurkezten dira, baina mitoak egiazko istorio bezala kontatzen dira. Funtzioa ere desberdina da: mitoa etiologikoa da (gauzak momentuko egoerara nola iritsi diren azaltzen du) eta ipuinak balioak igortzen ditu (pentsatzeak indarrari irabazten dio, ongi jokatzeak saria dakar, gezurrak beti harrapatzen dira...). Bestalde, ipuinen gaiak sinpleak eta umeei zuzenduak izan ohi dira. Mitoenak konplexuagoak dira, istorio bakoitza beste hainbat istoriorekin elkarlotuta egoten baita.
Fabula edo alegiaren eta mitoen arteko desberdintasunak pertsonaietan darrai. Alegietako protagonistak animaliak dira, mitoetakoak aldiz, jainkoak, heroiak, munstroak... Funtzioa ere ez da berdina, fabulek ikasketa moralak ematen dituztelako eta mitoak etiologikoak direlako.
Kondairei dagokionez, mitoen antzera aurkezten dira eta funtzio etiologikoa ere izan dezakete. Hala ere, kondairak denbora errealean gertatzen dira, leku ezaguterrazetan eta batzuetan protagonista errealekin.
Trama berbera mito, ipuin edo kondaira batean ager daiteke, baina desberdintasuna istorioa aurkezteko moduan eta bere funtzioan dago.
Arruazu
Arruazu ([aruas̻u]) Nafarroako mendebaldean dagoen udalerria da, Sakanako eskualdean kokatua. Iruñeko merindadeko herri honek 0 biztanle zituen. urteko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 34 kilometrora dago, eta Gasteiztik 62 km-ra.
Udalerri euskalduna izanda, UEMAko kidea da 2023tik.
Inguru naturala eta kokapena
Herria, Nafarroa mendebaldean kokatzen da. Herrira heltzeko Sakanako autobidea hartu behar da Iruñea-Aguraingo norabidean.
Arruazuk Uharte Arakilekin egiten du muga ekialdean eta hegoaldean, Lakuntzarekin mendebaldean eta Aralarko mendilerroarekin iparraldean.
Historia
Agirietan Arrugazu edo Arrayazu bezala agertzen bada ere, Arrugazu da zaharrena eta 1074. urtean agertzen da. Mitxelenak zioenez, Arruga hori plaza edo merkatua adierazten du eta hortik omen dator izena. Ahoz ahoko hizketan Arbazu ere esan ohi da, baina honek ez du inolako oinarri idatzirik.
Orain arte azaldutako Arruazuko lehen jauna Asiaingo Jauregiko Remiro Sanchiz izan zen 1377an. Momenturen batean herria Urizko Rodrigoren eskuetara pasa zen baina Nafarroako Erregeak kendu egin zion Arellanoko Juan Ramirezi eskainiz. 1430. urtean Gaztelatik etorritako jendeek erre zuten. Gaztelak Nafarroa bereganatu zuenean Beaumont Leringo kondea jabetu zen herriaz eta 1564.ean, bere alabaren bidez, Albako Dukearen familiara joan zen herriaren jabetza. Eurek izendatzen zuten urtero alkatea eta haiekiko menpekotasuna XIX. mendera arte iraun zuen. Hori dela eta, Asiaingo herrira eramaten zituzten urteko laboreak.
Ondarea
Jasokundearen eliza, nabe bakarreko harlanduzko eraikina da. Horma-bular batzuk tenpluaren hormak eusten dituzte eta euren artean erdi-puntuko arkuak eratzen dituzte. Azpian portikoa dago, teilatu batez babesturik eta erdi puntuko hiru arkuez osaturik.
San Pedro ermita. Aralar aldera dago, herritik 10-15 minutura, Lakuntzako San Sebastian ermitatik hurbil. San Pedro festetako lehenbiziko egunean ospakizunak egiten dira bertan. XVI. mendeko eraikina da, garai barrokoan erreformatua. Barruko erretaula txikia XVIII. mendearen hasierakoa da, baina irudiak Arruazuko elizan daude.
Demografia
2008ko erroldaren arabera, herrian ez da etorkinik bizi.
Udal hauteskundeak
Arruazuko alkatea Batzalarre herri ekimeneko Jesus Maria Ganboa Ganboa atera zen 2007ko udal hauteskundeetan, bere taldeak udaleko bost ordezkariak lortu zituen. Baliogabeko botoak hamabi izan ziren (emandako boto guztien %16,00) eta boto zuriak ere hamabi (%19,05). Abstentzioa %25,00ekoa izan zen.
2011n zerrenda bera izan zen aurkeztu zen bakarra; kasu honetan aurretik zinegotzia zen Peio Betelu aukeratu zuten alkate eta aldi berean Jesus Maria Ganboa zinegotzi izatera pasatu zen.
Udaletxea
Arruazuko udaletxeko idazkaria, Irañeta eta Uharte Arakilgo idazkari ere bada.
Azpiegitura eta garraioak
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Jaiak eta ospakizunak
Arruazuko herriko jaiak San Pedroak dira eta normalean San Ferminen aurreko asteburuan ospatzen dira.
Zerbitzuak
Arruazu "Sakanako Mankomunitateko" eta "Irurtzungo Zerbitzuen Mankomunitateko" kidea da.
A-26
A-26 edo Pirinioetako Autobia Kataluniako autobia da. Ripoll eta Llançà lotuko duen autobia da.
Hillingdon
Hillingdon (London Borough of Redbridge) Londresko udalerrietako (borough) bat da, ipar-ekialdean kokaturik dagoena. 2015eko erroldaren arabera 297.700 zituen 115,70 kilometro koadroko azaleran.
Londres-Heathrow aireportua bertan kokaturik dago.
Historia
1086ko Domesday liburuan dagoeneko azaltzen da Hillendone izena. Mendeetan zehar Uxbridge barrutiko parrokia izan zen. 1930 urtean Londres-Heathrow aireportua ireki zen udalerriaren hegoaldean, gaur egun Londresko aireportu nagusi bihurtu dena, bai eta mundu mailako erreferente ere.
Gaur egungo udalerria 1965 urtean eratu zen.
Arrieta (Iruraitz-Gauna)
Arrieta Arabako herria da, Iruraitz-Gaunako udalerrian kokatzen dena, Iruraitz udalerri zaharrean. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 33 biztanle ditu.
Garraioa
Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:
Bezděkov (Klatovyko barrutia)
Bezděkov Txekiako udalerri bat da, Klatovyko barrutian kokatua. 2018ko datuen arabera 926 biztanle zituen 14,91 km²ko azaleran.
Banaketa administratiboa
Bezděkov udalerria honako herriek osatzen dute:
Helena West Side (Montana)
Helena West Side Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Lewis and Clark konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
3692 Rickman
3692 Rickman asteroide baten izena da. apirilaren 25ean aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1982 HF izena zeraman. Ondoren Hans Rickman omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3692 Rickman asteroidearen orbitak batezbeste 2,368 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,266 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,47 distantziara. Eszentrikotasuna 0,043 da, eta makurdura orbitala 6,74ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.6 da.
The Alamo (1960ko filma)
The Alamo (euskaraz The Alamo) 1960ko John Wayne estatubatuar zinema zuzendari, ekoizle eta aktoreak zuzendutako western filma bat da. Berak, Richard Widmark eta Laurence Harvey aktoreek antzeztu zuten.
Izenburuak ongi adierazten duen bezala 1836ko El Álamoko guduari buruzko filma bat da, betiere estatubatuarren ikuspuntutik kontatua. Aurretik gudu honi buruzko The Alamo: Shrine of Texas Liberty (1936) filmatu zen, ondoren The Alamo: 13 Days to Glory (1987) telefilma eta ''The Alamo (2004) izeneko berregokitzapena ere izan direlarik.
Zazpi Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen eta azkenean Soinu onenaren Oscar Saria (Fred Hynes eta Gordon Sawyer) irabazi zuen.
Argumentua
1836ean Texasko 125 estatubatuar kolono Mexikoko gobernuaren aurka matxinatu ziren, haien artean Davy Crockett eta Jim Bowie zeudelarik. El Alamoko guduan mexikar gudarostearekin borrokatu ziren.
KEiiNO
KEiiNO norvegiar musika-talde bat da, 2018an sortua. Taldea Fred Buljo raperoak eta Alexandra Rotan eta Tom Hugo abeslariek osatzen dute.
Kontestua eta ibilbidea
Taldea 2018ko uda amaieran sortu zen, Tom Hugo eta bere senarra, Alex Olsson, "Spirit in the sky" kanta konposatzen hasi zirenean. Proiektua osatzeko, Alexandra Rotan abeslaria eta Fred Buljo rapero eta Joik ariarekin batu ziren, KEiiNO ofizialki hirukote bat bezala osatuz. Taldearen izenak Fred Buljoren jaioterritik hartzen du inspirazioa, Kautokeino, hain zuzen ere. Herriaren izena Samieraz Guovdageaidnu da, eta azkeneko -geaidnu zatia "bidea" bezala itzuli daiteke. Fred Buljoren hitzetan, KEiiNOk hirukotea batzera eraman duen bide edo istorioari egiten dio erreferentzia. Taldearen izena, baina, samierazko esanahia Kven dialektoko ahoskatzearekin bateratzeagatik dator, Fred Buljoren arbaso batzuk talde honetakoak baitziren.
Taldea, baina, ez da abeslarien lehen proiektu artistikoa, izan ere, Alexandra Rotanek dioen bezala, "bakoitzak bere karrera zeukan musika-munduan, baina KEiiNO izan da benetan arrakasta erakutsi diena".
KEiiNO "Spirit in the sky" kanta abesteko eratu zen, Norvegiako Melodi Grand Prix leihaketan parte hartuko zuena 2019an. Leihaketa Eurovision Abesti Lehiaketa rako Norvegiaren ordezkaria aukeratzeko erabili ohi da, eta KEiiNOk irabazi ondoren, leihaketan parte hartzeko eskubidea bereganatu zuen. Kantak hirukotearen kideek musika munduan aurrera egiteko zailtasunen kontra nola borrokatu duten islatzen zuen: Fred Buljo etnia gutxiengo bateko kide izanda, Tom Hugo gizon homosexuala bezala eta Alexandra Rotan industrian emakumeei ezartzen zaien presioaren kontra. Leihaketan, kanta finalera pasa zen eta bertan 6. postuan geratu zen 331 punturekin, horietako 291 telebotoarenak. Izan ere, Norvegiak telebotoa irabazi zuen.
2021eko urtarrilaren 11an, taldeak Melodi Grand Prixean berriz ere parte hartuko zuela argitaratu zen, "Monument" kantarekin.
Parkinsonita
Parkinsonita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Parkinsonita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 2,5 da.
Leartza
Leartza Etaiu udalerriko (Nafarroa Garaia) jaurerri bat da. 1842ko erroldan udalerri independentetzat ageri da, 31 biztanle eta 6 etxerekin. 2008ko erroldan, bederatzi biztanle ditu.
Izena
Izenaren esanahia, etimologiaren aldetik, «lahar ugariko tokia» da: lahar + -tza.
Agiri zaharretan, honelako izenekin azaltzen da: Laarça (1350, NEN); Orti de (1218, NEN); Laharca (1396, s. XIV, NEN); Larça (1280, 1345, 1358, 1366, 1532, NEN); Larza (1591, NEN); Learça (1268, NEN).
Geografia
San Gregorio hegalean kokatuta dago, eta errepide bat du han bukatzen dena. Leartzak ez du auzorik ez kalerik. Plaza karratu bat eta lorategi biribil bat dauka erdian.
Klima
Udalerriak klima kontinentala du. urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da, eta prezipitazioak 600 eta 800 mm inguru izaten dira. Urteko prezipitazio egunak 90 izaten dira gutxi gorabehera.
Eraikinak
Leartzan hiru eraikin handi daude: San Andres eliza eta bi etxe.
Euskara
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Leartza eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta horrenbestez hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldan, Leartzak ez du biztanle euskaldunik.
Zerbitzuak
Antzin-Ameskoako Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea, zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuez arduratzen da Leartza eta eskualdeko beste hainbat herritan.
Oghur hizkuntzak
Oghur hizkuntzak edo bulgar hizkuntzak (baita ogur, oghur, bulghar, bolgar) turkiar hizkuntzen familiaren adar bateko hizkuntzak dira. Hunoen Inperioan eta Bulgaria Handi Zaharrean hitz egiten zen, eta ondoren Bulgariako Lehen Inperioan eta Volgako Bulgarian. Gaur egun hizkuntza bakarrak irauten du bizirik, txuvaxerak. Oghur adarra turkiar hizkuntzen enborretik K.a. 500 urtearen inguruan bereiztu zela uste da.
Shock zirkulatorio
Shock zirkulatorioa zirkulazio-sistemarekin izandako arazoen ondorioz, gorputzeko ehunetara behar beste odol iristen ez den egoera da. Shockaren hasierako sintomak honakoak izan ditzakete: ahultasuna, bihotz-maiztasun azkarra, arnasketa azkarra, izerdia, antsietatea eta egarria areagotzea. Horren ondoren, nahasmena, konorterik eza edo bihotz-gelditzea gerta daitezke, konplikazioek okerrera egiten baitute.
Shock lau mota nagusitan banatzen da, berau sortzen duen oinarrizko kausaren arabera: bolumen txikia, kardiogenikoa, buxatzailea eta shock banatzailea. Bolumen txikiko shocka, shock hipobolemiko ere esaten zaiona, odolustearen, beherakoaren edo oka egitearen ondorio izan daiteke. Shock kardiogenikoa bihotzekoak edo kontusio kardiako batek eragin dezake. Shock buxatzailea bihotz-tapoien edo tentsiopeko pneumotoraxaren ondorio izan daiteke. Shock distributiboa septizemiagatik, anafilaxiagatik, goiko orno-muineko lesioagatik edo gaindosi jakin batzuengatik gerta daiteke.
Diagnostikoa sintomen, miaketa fisikoaren eta laborategiko proben konbinazioan oinarritzen da. Pultsu-presioa murrizteak (arteria-presio sistolikoa ken arteria-presio diastolikoa) edo bihotz-maiztasun bizkorrak kezka eragiten dute. Bihotz-maiztasuna arteria-presio sistolikoaz zatituta (talka-indizea (SI) deitzen zaio), 0,8 baino handiagoa izateak diagnostikoa egiten laguntzen du, arteria-presio baxuak edo bihotz-maiztasun azkar isolatuak baino gehiago.
Shockaren tratamendua berau sor dezakeen kausan oinarritzen da. Irekitako arnasbidea eta arnasketa nahikoa ezarri behar dira. Edonolako etengabeko odol-jarioa eten egin behar da, eta horretarako kirurgia edo enbolizazioa beharrezkoa izan daiteke. Askotan, zain barneko likidoa ematen da, hala nola Ringerren laktatoa edo hematien kontzentratua. Gorputz-tenperatura normala mantentzeko ahaleginak ere garrantzitsuak dira. Basopresoreak erabilgarriak izan daitezke kasu batzuetan. Shocka arrunta da eta hiltzeko arrisku handia du. Estatu Batuetan, 1,2 milioi pertsona inguru joaten dira urtero larrialdietara shockarekin, eta hiltzeko arriskua %20 eta %50 bitartekoa da.
Sintomak
Shockaren sintomak aldakorrak dira, eta pertsona batzuek sintoma txikiak izaten dituzte, hala nola nahasmendua eta ahultasuna. Nahiz eta shock-mota guztietarako zeinu orokorrak arteria-presio baxua, gernu-ekoizpena murriztea eta nahastea izan, baliteke sintoma hauek beti ez agertzea. Bihotz-maiztasun handia ohikoa bada ere, betablokeatzaileak hartzen dituzten pertsonak, egoera fisiko onean daudedan eta sabel barneko odol-jarioagatik shocka duten kasuen % 30ean, bihotz-maiztasuna normala edo motela izan daiteke. Shock-azpimota espezifikoek sintoma gehigarriak izan ditzakete.
Mukosa lehorra, larruazaleko uhertasuna gutxitzea, kapilarra betetzeko denbora luzea, pultsu periferiko ahulak eta gorputz-adar hotzak shock-seinale goiztiarrak izan daitezke.
Kausak
Shocka baldintza mediko askoren amaiera da. Erreakzio alergiko larri batek eragindako schokari anafilaktiko deritzo, deshidratazio larriak edo odol-galerak eragindako shockari hipobolemiko, sepsiak eragindako shock septiko, eta abar. Shocka, berez, hilgarria izan daitekeen egora bat da, gorputz-zirkulazioa arriskuan jartzen delako. Shocka sortzen duen kausan oinarritut lau mota nagusitan bana daiteke: hipobolemikoa, distributiboa, kardiogenikoa eta buxatzailea. Sailkapen osagarri batzuk noizean behin erabiltzen dira, hala nola shock endokrinologikoa.
Fisiopatologia
Shockaren arrisku nagusietako bat, bere prozesuak atzeraelikadura positiboko ziklo bat jasaten duela da. Odol-hornidura txarrak kalte zelularra eragiten du, eta, ondorioz, hanturazko erantzuna izaten da, odol-fluxua eremu horretara zabaltzea eramaten duena. Normalean, egoera hauetan odolaren hornidura bat dator ehunetako mantenugaien eskaerarekin. Hala ere, eremu batzuetan eskaria asko handitzen bada, eskaintza nahikoa ez duten beste sektore batzuk ager daitezke, zeinak gehiago eskatzen hasten baitira. Horrek gero eta handiagoa egiten den elur bola bat sortzen du.
Hasierakoa
Hasierako fasean (1. estadioan) hipoperfusio egoerak hipoxia eragiten du. Oxigeno falta dela eta, zelulek azido laktikoa hartzitzen dute. Oxigenoa, elektroien garraio-kateko bukaerako elektroi-hartzailea ugaria ez denez, horrek moteldu egiten du pirubatoa Krebs-en zikloan sartzea, eta, ondorioz, pilatu egiten da. Metatutako pirubatoa laktato bihurtzen da laktato deshidrogenasaren ondorioz. Laktato-metaketak azidosi laktikoa eragiten du.
Konpentsatzailea
Konpentsazio fasearen (2. estadioaren) ezaugarria da gorputzak, mekanismo fisiologikoak erabiliz, hala nola mekanismo neuralak, hormonalak eta biokimikoak, egoera leheneratzeko ahalegina egiten duela. Azidosiaren ondorioz, pertsona hiperaireztatzen hasiko da karbono dioxidoa (CO 2 ) gorputzetik ateratzeko. CO 2 ak zeharka odola azidotzen du; beraz, gorputza azido-base homeostasi egoerara itzultzen saiatzen da, agente azidotzaile hori kenduz. Arterietako barorrezeptoreek urruneko ehunetara zuzendutako odol-kantitate handien ondoriozko hipotentsioa hautematen dute, eta epinefrina eta norepinefrina askatzen dituzte. Norepinefrinak, nagusiki, hodi-uzkurdura eragiten du, bihotz-maiztasuna pixka bat handituz. Epinefrinak, berriz, bihotz-maiztasuna handitu egiten du nagusiki, eta eragin txiki bat eragiten dio hodi-tonuari. Bi hormona hauen efektu konbinatuak arteria-presioa handitzen du. Giltzurrun-angiotensina ardatza aktibatzen da, eta arginina basopresina askatzen da, likidoa kontserbatzeko, eta, hala, likidoaren iraizketa murriztu egiten da giltzurrun-sistemaren bidez. Hormona horiek giltzurrunen, traktu gastrointestinalaren eta beste organo batzuen hodi-uzkurdura eragietn dute, odola bihotzera, biriketara eta garunera desbideratzeko. Giltzurrun-sistemari odolik ez emateak ohikoa den gernu ekoizpen txikia eragiten du. Hala ere, giltzurruneko angina-angiotentsinaren efektuak geldoak dira, eta garrantzi gutxikoak dira shockaren berehalako eragin homeostatikorako.
Progresiboa/desorekatua
Fase progresiboa (3. estadioa) shockaren azpian dagoen kausa ez bada behar bezala tratatzen gertatzen da. Etapa horretan, konpentsazio-mekanismoak huts egiten hasten dira. Gorputzeko zelulen perfusioa murrizten denez, sodio ioiak zelularen barruan metatzen dira, eta potasio ioiak, berriz, zeluletatik kanpo iragazten dira. Oxigeno faltaren ondorioz, arnasketa zelularra murriztu egiten da eta metabolismo anaerobikoa nagusitzen da. Metabolismo anaerobikoak aurrera egin ahala, muskulu liso arteriolarra eta kapilare aurreko esfinterrak erlaxatu egiten dira, eta odola kapilarretan geratzeko. Hori dela eta, presio hidrostatikoa handitu egingo da, eta, histamina askatzearekin batera, inguruko ehunetan likidoa eta proteinak isuriko dira. Likido hori galdu ahala, odol-kontzentrazioa eta biskositatea handitu egiten dira, eta mikrozirkulazioa moteldu. Basokonstrikzio jarraituak ere arriskuan jarriko ditu bizi-organoak perfusioa murriztearen ondorioz. Hestea behar bezain iskemiko bihurtzen bada, bakterioak odol-korrontean sar daitezke, eta horrek shock septikoaren sor dezake, egoera okertuz.
Amaiera
Errefraktazio-fasean (4. estadioan), bizi-organoek huts egin dute, eta shocka ezin daiteke konpondu. Garuneko kaltea eta heriotza zelularra gertatzen ari dira, eta heriotza berehala gertatuko da. Une honetan shocka atzeraezina izateko arrazoi nagusietako honakoa da: zelularen ATParen zati handi bat adenosinan degradatu da, matrize mitokondrialean elektroi-hartzaile den oxigenoa ez baitago. Adenosinak erraz egiten du perfusioa zelula-mintzetatik zelulaz kanpoko likidoara, basodilatazio kapilarra erraztuz, eta gero azido uriko bihurtzen da. Zelulek adenosina orduko zelularen behar osoaren %2 inguruko tasan soilik sor dezaketenez, oxigenoa berrezartzea ere alferrikakoa da puntu horretan, ATPn fosforilatzeko adenosinarik ez dagoelako.
Diagnostikoa
Shockaren diagnostikoa sintomen, miaketa fisikoaren eta laborategiko proben konbinazioan oinarritzen da. Zeinu eta sintoma asko ez dira shockaren bereizgarriak, eta, beraz, shocka fase goiztiarrean identifikatzeko erabaki klinikoak hartzeko tresna asko garatu dira.
Emakume Antifaxisten Elkartea
Emakume Antifaxisten Elkartea (Asociación de Mujeres Antifascistas -AMA- ezkerreko alderdietako emakumeak batzen zituen elkartea izan zen.
1933. urtean sortu zen Madril en Alderdi Komunista ren iniziatibaz eta 1934ko udan, eratze batzarra ospatu zuen. Dolores Ibarruri elkartearen presidente zela, Parisen parte hartu zuen Paris en ospatu zen Gerraren eta Faxismoaren aurkako Munduko Komiteen kongresuan.
Urriko Iraultzan parte hartzeagatik, elkartea legez kanporatua izan zen, eta Langileen Umeen aldeko elkartea, Pro Infancia Obrera gazteleraz, izena izatera pasa zen. 1936an Fronte Popularra ren hauteskunde kanpainan, hasierako izenera bueltatu zen elkartea.
Gerra Zibil ean zehar, Emakume Antifaxisten Elkarteak hiru komite izan zituen, Madrilen, Katalunia n ( L’Unió de Dones izenpean) eta Euskal Herrian, Bilbon kokatua.
Errepresio politiko
Errepresio politikoa bere pentsaera, jarrera edo aktibismo politikoarengatik pertsona edo talde baten aurkako jazarpena. Adierazpen askatasuna debekatu eta mugatzea, atxiloketa arbitrarioak edo deliberatuki moldatutako ordenamendu juridiko batean oinarrituak, poliziaren gehiegikeria, gehiegizko zela, tortura, gobernuak agindu eta sustata erailketak eta giza eskubideen aurkako beste ekintzak. Bereziki, diktadura eta demokratikoak ez diren eskualde eta herrialdeetan gertatzen da.
Emakume Antifaxisten Elkartea
Euskal Herriko komitea, 1937ko urtarrilaren 10ean sortu zen, gerratearen erdian eta Lehen Eusko Jaurlaritza sortu zenetik hiru hilabetetara.
Elkartearen batzordea Euskal Herriko ezkerreko alderdi ezberdinetako ordezkaritza anitz batek osatu zuen.
Mujeres aldizkaria
Elkartearen eginkizun garrantzitsuenetako bat Mujeres aldizkaria kaleratzea izan zen.
Aribe
Aribe Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 58,7 kilometrora. Altuera 663 eta 1020 metro artekoa da, eta 4,04 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Aribe Aezkoako merkataritza- eta politika-erdigunea da; izan ere, nahiz eta txikia izan, ibarreko gainerako herriei zerbitzua ematen dien bidegurutzearen erdian dago, eta, ondorioz, leku egokia da saltokiak ezartzeko, hala nola farmazia, gasolindegia, bankua, hotela, jatetxea, supermerkatua... Herrigunea herri aetz tipiko baten adibidea da. Horma zuriko etxeak ditu, harri arrosazko estaldurekin eta egurrezko dekorazioekin, bi edo lau isurkiko teilatuekin.
Aezkoa ibarburua da, baina 1845etik udalerri independentea da. Bertako biztanleak aribearrak dira.
Izena
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Balio intrintseko
Balio intrintsekoa akzioekin lotuta egon ohi da; izan ere, akzioen balorazioan izugarrizko garrantzia dauka. Akzio baten balio intrintsekoaz ari garenean, akzio horrek orain merkatuan duen balio errealaz hitz egiten dugu. Horrek izugarrizko garrantzia dauka inbertitzaileen gain, hauek, akzioak erosterakoan edo saltzerakoan, honi erreparatzen baitiote.
Aribe
Etimologia
Aribe toponimoa etimologikoki euskarazko ari(a) be(h)e ("Ariaren azpian") esapidetik dator, eta ondoko Aria herriari egiten dio erreferentzia, altitude handiagoan baitago eta seguruenik zaharragoa baita.
Balio intrintseko
Balio intrintsekoak, akzioen prezioa estimatzeaz gain, enpresa batek momentuan edo etorkizunean izan dezakeen balio gerturatua ere ematen du. Balio hori ez da burtsan duen balioarekin alderatu behar; izan ere, marka edota irudiak enpresaren burtsa balioan eragin dezake.
Aribe
Armarria
Aribeko armarria Aezkoako armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:
Bandera
Aribeko bandera Aezkoako bandera da. Bandera honek Aezkoako armarria dauka hondo gorri baten gainean. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Aezkoa" inskripzioa duela ere.
Geografia
Aribe Aezkoa ibarran barruan dago. Ibar hau Pirinioetako ibarra da, Erroibar eta Zaraitzu ibarren artean. Ibarra zeharkatzen du Irati ibaiak, Aragoi ibaiaren adarrak.
Inguru naturala eta klima
Orografia menditsua du, guztiak 1 500 metrotik beherakoak. Pirinio Garaiaren eta Pirinio Beherearen arteko trantsizio-eremu bat da, eta, beraz, mendietan txertatutako mendigune harritsuak ere badaude. Haritz eta pago baso izugarriek erakargarri egiten dute Aezkoako paisaia, Irati ibaiaren ur biziak osatzeko.
Neguak elurte oparoak eskaintzen ditu Aezkoan, eta udak, berriz, leunak eta atseginak.
Estazio meteorologikoak
Aezkoan dagoen Abaurregaina udalerrian, itsasoaren mailatik 1050 metrora, Nafarroako Gobernuak 1931an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1971an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Aribe udalerrian, itsasoaren mailatik 701 metrora. Aribeko estazioa da Ariberako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.
Historiaurrea
Paleolitoaren amaierako presentziari buruzko datuak daude (Zatoiako leizean aurkitutako 10 000 urteko antzinatasuneko aztarnak eta Aizpeakoa 8 000 urtekoak). Neolito garaikoak monumentu megalitiko ugari daude. Inguruko metal aberastasuna eta Orbaizeta eta Ezterenzubi arteko Azpegi mendatean aurkitutako aztarnak kontuan hartuta, metalurgia ezagutu zutela uste da. Jarduera horrek XIX. mendera arte iraun zuen Burdinezko Munizioen Fabrikan.
Erdi Aroa
Erdi Aroko lehen mendeetako iluntasunean, Aezkoako ibarraren eta bere herrien eraketa ezkutatzen da. Iruñeko monarkia IX. mendean ezarri aurretik ere bazen Aezkoako komunitatea. Suposatzen denez, aetzak Orreagako guduan ere parte hartu zuten (778. urtea), non Karlaundi eta bere armada garaituak izan ziren, eta Europa osoan ospetsu egin zen Errolanen kantua, non Errolan enperadorearen izurde eta ilobaren heriotza kontatzen den.
Erdi Arokoak dira Aribeko ur sendagarriei buruzko lehen aipamenak; izan ere, inguruko herrietako hainbat gaixo bertara joaten zire, sendabide miragarrien bila. 1764an Gómez de Bedoyak idatzitako “Historia Universal de las Fuentes” liburuan, ur horien ezaugarri terapeutikoak goraipatu zituzten mediku, zirujau eta botikari ugarik. Ospea hedatuz joan zen, eta Aragoi eta Frantzian barrena ere hedatu zen Aribeko uren dohainen berria. 1864an, errate baterako, 600 pertsona baino gehiago hartu zituen bertako bainuetxeak.
Ibarreko elizei dagokienez, ustez Antso Larrosa (1134-1135) gotzainak Orreagako ospitalera transferitu zituenak eta erromatar aita santuek (1137, 1203 eta 1218) horrela berretsi zituztenak, jasota dago Abaurregaineko, Abaurrepeko eta Garaioako elizak benetan Eugenio IV.a aita santuak 1441ean kolegiatari gehitu zizkiola. Erregearen laguntza jaso zuen 1319an, haranak urtean 600 soldata ordaintzen baitzituen afari gisa. Antzina, udalerriaren eremuak 680 erregu-lur zituen, laborantza lur pribatuak 164 erregu-lur ziren, eta herri-lurrak gainontzeko 516ak. Basoak, aldiz, 250 erregu-lur ziren. Herritarrak abeltzaintzatik bizi ziren batez ere.
XV. mendearen bigarren erdian agaramondarren eta beaumondarren arteko borrokek ondorio tamalgarriak ekarri zizkioten ibarrari, agaramondarren bandoan mantendu baitzen. Beaumondarrek herriak erre, ondasunak lapurtu eta jende asko hil zuten.
Aro Modernoa
Aezkoak goranzko joera demografikoa izan zuen XVI-XVIII. mendeetan. XVI. mendean jazarritako sorginkeria-praktiken eszenatoki izan zen. Eremu horretan, Nafarroako konkistaren ondoren, goinabartarren eta baxenabartarren arteko harremanen historiaren ezaugarri diren mugako istiluak gertatu ziren, bereziki larreen kontuengatik. 1595ean, zehazki, berrogeita hamar garazitar banda batek Hiriberri eraso zuen, Joan Iriarte hilez zauritu eta Martin Berria eskribaua hil zuen. Abizenaz, Hiriberri, Garralda eta Garaioako kanpaiez, ibarreko alkate eta kapitain Antso Elizondoren aginduz deiturik, sarkinak preso hartu zituzten. Mugako posizio horrek aukera ematen zien, hala ere, muga-zergen legedia errazago urratzeko. 1612an erregeordeak aetzak eta mugako beste ibarra batzuetako bizilagunak indultatu behar izan zituen ogia eta ardoa esportatzeagatik jarritako isunengatik.
Frantziarekiko gerretan, beren mendiak defendatzeko obligazioa zuten, beren alkate eta kapitainaren agindupean, eta harana uztera behartu gabe. Horregatik, XVIII. mendearen hasieran, Erresumako Gorteei memoria bat aurkeztu zieten, erregeordeak Auritz eta Orreagako mendiak defendatzera eta, ondoren, Zangoza defendatzera joateko aginduen aurka. Mende honetan ibarreko bizitza markatzen duten hiru gertaera nabarmentzen dira. Lehena, 1774tik 1775era bitarteko azienda-izurritea da, Nafarroako ia behi-azienda guztia deuseztatu zuena. Bigarrena, Orbaizetako Munizio Fabrikaren eraikuntza izan zen, eta, horren ondorioz, ibarreko mendien gaineko jabetza eta eskubideak galdu ziren, 1984ra arte itzuli ez zirenak. Hirugarrena, Konbentzioaren Gerra da (1793-1795), non ibarreko herri gehienak suntsituak izan ziren, baita setioen xede nagusi izan zen munizio-fabrika ere. 1794ko udan frantziarrek 247 etxe, eliza, garai eta borda erre zituzten. Aezkoako herriek gero Nafarroako Foru Aldundira eraman zituzten memorialek ez dute, antza, handik gutxira 1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegian irakur daitekeena puzten. Hiztegi horretan esaten denez, ibar osoan 208 etxe zeuden, eta gerran ia erabat hondatuak izan ziren; beraz, jabeak berreraikitzen saiatzen diren arren, haietako asko oraindik ere etxolatan bizi dira.
Aro Garaikidea
Iratiren gainean, XXI. mendearen hasieran, bi irin-errota eta beste hainbeste batan zeuden. Bere abeltzaintza-ekonomiaren garrantziak azaltzen du 1724an Nafarroako Gorteetara eraman zuen memoriala, Gaztelako, Aragoiko eta Frantziako azienda txikiak sartzea debekatzeko.
1807an, erregeren aginduz, Aezkoako eta beste ibar batzuetako nobleak arma-zerbitzutik kanpo utzi zituzten. Baina, hurrengo urtean, frantziarren inbasioa jasan zuen Nafarroako lehen lurraldeetako bat izan zen, Iberiar Penintsulako Gerra hasi zenean. Orbaizetako ola izan zen Aezkoako inbaditzaileen helburu nagusia, nahiz eta honek ere tropak eta Frantzisko Espotz Minako gerrillariak mantentzen lagundu behar izan.
1821-1823an, berriz ere, Erregezaleen matxinadaren eremua izan zen. Gainera, Karlistaldi guztiek arma fabrikari ere eragin zioten, baita ibarreko beste herri batzuei ere, eta suntsipen handia eragin zuten. Horren ondorioz, XIX. mendearen amaieran, 1873an, fabrika behin betiko itxi zen, eta urte batzuk geroago enkantera atera zen.
XX. mendea mende osoan iraun zuen emigrazio geldiezin batekin hasi zen, hein batean abeltzaintza sektorearen galera ekonomiko handi eta etengabeak eraginda (ibarran inplanterik handiena duena). Biztanleria izugarri murriztu zen mendean zehar, 1 000 biztanle inguru izateraino. Emigratzaileen artean, zati handi batek Amerika izan zuen helmuga. Abiatu zirenen artean, hiru pertsona nabarmentzen dira, han dirutza egin ondoren, ibarrera itzuli eta beren aberastasunaren zati bat azpiegiturak, enpresak eta enplegua sortzeko eman zutenak. Ariben Domingo Elizondo izan zen.
Demografia
biztanle zituen Aribek.
Ekonomia
Nafarroako goi Pirinioaldeko berezko laboreak. Mendiak eta larreak dira nagusi, eta horien aberastasun nagusiak abeltzaintza eta baso-ustiapena dira. XX. mendearen hasierara arte, orraziak, koilarak eta egurrezko eta zapi zakarrezko sardexkak egiten ziren tokiko janzkera tradizionalerako.
Baso asko daude oraindik, nahiz eta gehiegizko ustiapena jasan duten, batez ere azken urteetan. Pagoek eta haritzek estaliko lukete, egoera naturalean, ibarraren zatirik handiena; Abaurrean bakarrik agertzen da pinu gorria, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarraren proprioa. Ibarraren iparraldeko eta hegoaldeko mendietan pagadi garrantzitsuak daude, Garralda, Aria eta Aribeko behealdeetan hariztiak.
Aezkoa abeltzaintza ibarra izan da beti. Hala ere, lanbide horrek atzerakada handia izan du XX. mendean, bereziki transhumantziaren galeran (lehen Errege Bardearaino joaten zen Milagro-Aezkoa errege-abelbidea zela eta). Nabarmentzekoa da idien eta behien desagerpena, nekazaritzako mekanizazioari esker. Haragitarako behi-aziendak dira nagusi, arraza piriniarra eta pardoalpinoa dutenak. Nekazaritzak garrantzi txikia du. Lehorreko lurrak behera egin du, eta belardi artifizialak, berriz, gora 1970era arte, eta behera gero. Landatutako azaleran hazitarako patataren eta bazka-landareen nolabaiteko aurrerapena egon da; gero eta gehiago esku hartzen du ukuiluko aziendaren elikadurak, mendian artzaintzarekin lortzen denaren osagarri gisa. Basoen ustiapena aberastasun potentziala da, eta batzuetan erreala, bailarako komunitatearentzat eta udalentzat, partikularrentzat baino gehiago; zura 1940-1950 urteetara arte garraiatzen zen almadien sistematik, ibaian behera zeharkatzen zutena, lehenengo Irati ibaia eta gero Aragoi eta Ebro ibaiak.
Politika
Aribeko udaletxea herrigunean dago, eta idazkaria, era berean, Garaioako eta Hiriberriko Udaletako idazkaria da. Udalbatza udalerriko alkateak eta bi zinegotziak osatzen dute. Egungo alkatea Jose Ignacio Ubau Balda da, Aribeko Talde Independente hautagai gisa aurkeztu zena.
Udal hauteskundeak
Lehenengo bi hauteskunde deialdi guztiz demokratikoen ondoren, zerrenda bakarra aurkezteko joera izan zen. Hauteskunde-legearen arabera, zerrenda hori automatikoki aukeratzen da, ez baitago beste aukerarik. Hala ere, 1995, 2003 eta 2007ko deialdietan, zerrendarik egon ez zenean, kudeaketa batzorde bat deitu behar izan zen udalaz arduratzeko. Aribeko Talde Independenteak alkatetza lortu du aurkeztu den aldi guztietan, 1987tik, nahiz eta behin baino gehiagotan eten duen, hautagairik egon ez zenean.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Egungo banaketa
Aribeko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Jose Ignacio Ubau Balda da, Aribeko Talde Independente zerrendakoa. Zinegotziak 2 daude:
Alkateak
1979tik, Aribek 9 alkate izan ditu:
Garraioa
Gainera, Nafarroako Autobus Konpainiak Aezkoa Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aezkoako herri guztiak sailkatu zituen, behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.
Koldo Zuazok, 2010ean, Aezkoak nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.
Euskararen Foru Legea
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Aezkoa eremu euskalduneko udalerria da. 2018eko erroldan, herritarren % 24,30ek zekien euskaraz.
Musika
Resureccion Maria Azkuek bere Euskal Kantutegi Herrikoia argitaratu dituen narrazio, maitasun, areka, erlijioso, elegia eta erronda kantu batzuk jaso ditu. Eguberrietako kantak aipa daitezke aipagarritzat. Guztiak aezkeraz daude. Hauek dira: Eguberri, Birjiña Arantzazukoa, Ama Birjiña, Nora zoazun erran daztazu, Abu nina, Katalina, Ea Mea, Gure Jesus, Kristi on batek, Ttakur ttiki gorritto bat, Sugea dabil bularrez, Kantatzen bear det asi, Arrosaren botigak eta Sujet eder bat.
Mitologia
Hainbat pertsonaia mitologiko ezagun daude ibarran:
Jaiak
Hauek dira udalerriko xei (aezkeraz; jai) nagusiak:
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Sérignan
Sérignan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sérignan udalerrian erroldatutako biztanleak 6.570 ziren. Familiak 2.802 ziren, horien artean 778 pertsona bakarrekoak ziren (291 bakarrik bizi ziren gizonak eta 487 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.015 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 786 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 223 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 7.312 etxebizitza zeuden, 2.886 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4.144 bigarren erresidentzia ziren eta 282 hutsik zeuden. 3.389 etxeak ziren eta 641 apartamentuak ziren. 2.886 etxebizitza nagusietatik 2.011 bere jabearen bizilekua ziren, 772 alokairuan okupaturik zeuden eta 103 doan lagata zeuden; 55 etxek gela bat zuten, 209 etxek bi zituzten, 665 etxek hiru zituzten, 996 etxek lau zituzten eta 961 etxek bost zituzten. 2.160 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.528 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.001 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.052 ziren, horien artean 2.666 aktiboak ziren eta 1.386 inaktiboak ziren. 2.666 pertsona aktiboetatik 2.229 lanean zeuden (1.216 gizon eta 1.013 emakume) eta 436 langabezian zeuden (192 gizon eta 244 emakume). 1.386 pertsona inaktiboetatik 543 erretiraturik zeuden, 365 ikasten zeuden eta 478 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sérignan udalerrian 2.930 unitate fiskal zeuden, 6.646,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.796 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 419 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 10 janari enpresak ziren, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 52 eraikuntza enpresak ziren, 112 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 11 garraio enpresak ziren, 60 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 13 finantziazio enpresak ziren, 25 higiezinen enpresak ziren, 28 zerbitzu enpresak ziren, 57 administrazio publikoko enpresak ziren eta 36 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.