cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erlijio
c) Beste portaera batzuk
Mugimendu-artearen dekorazioak eta apaingarri pertsonalak, material batzuk gordailu zainduetan jartzea eta hildakoen gorpuzkiak tratatzea sinesmenen gai konplexu eta ezezagun horren beste hainbeste alderdi garrantzitsuri buruzkoak izan behar dira. Apaingarri pertsonalarekiko gustua, jada Erdi Paleolitoan arakatzen dena, jarrera orokortua da, eta oso agerpen aldakorra Goi Paleolitoko giza taldeen artean. Onartzen da Neanderthalgo gizakiak bere burua margotu behar izan zuela, eta ez da arraroa Musterienseko testuinguru arkeologikoetan materia koloratzaileak aurkitzea; baina Goi Paleolitoko Homo sapiens sapiensaren bereizgarria koloreak eta apaindura-piezak erabiltzea da, jarrera horrek -C. Couraudek erakutsi duenez- giza generoaren esklusibotasuna dakarrelako eta gustu eta gogoeta oso landuak adierazten dituelako. Ez da arraroa garai hartako hilobietan bolak edo okre gorri hauts hautseztatua (edo ikatz hondarrak) aurkitzea, gorpuak atera ondoren, logikoa denez, berriz lurperatu (edo beste biltegi batean utzi) zituzten hezurrak zikinduz bezala. Litekeena da, halaber, gaur egungo primitibo askotan bezala, Goi Paleolitoko gizakiek substantzia koloragarri horiek erabiltzea gorputzeko pinturan. Koloreak bilatu eta hautatu egin behar ziren, koipe, erretxina edo serum organikoetan xehatu eta disolbatuz prestatuak: egoera jakin batzuetan (sozialak, denborazkoak, hierarkikoak...) eta nolabaiteko aparatu zeremonialarekin egingo zena.
Mugimenduzko artearen pieza askok -adar, hezur, marfil, maskor edo ra- apaindura pertsonalerako ere izan behar zuten. Normalean, animalien hezurdurako pieza txikiak aprobetxatzen ziren (hortzak, ornoak, maskorrak), eta horiei beharrezko zuloak edo hozkak ematen zitzaizkien, serieetan lotzeko eta esekitzeko. Duruthyn (Landak), Magdaleniensearen lurperatutako gizon batek, hartza eta lehoi baten berrogeita hamar hortz baino gehiagorekin egindako lepoko bat zeraman, zulatuta eta arrainen, gezien eta baita foka baten irudiekin kontu handiz grabatuta. Grimaldiko Barma Handian (Monakoren ondoan), nerabe baten hezurdura amuarrainen, maskorren eta orein txakurren ornoz estalita zegoen, eta pilaketa bera errepikatzen zen lepoaren, eskumuturren eta orkatilen, gerriaren eta belaunen inguruan: zalantzarik gabe, beste hainbeste eskumuturreko, lepoko, lepoko eta lepoko testamentu egiten zituzten. Adibide gisa, g. Laplacek Gatzarrian induskatutako seriean aipa daitezke: azeri-kanino zulatuak (Auriñaciense arcaico, Típico y Medio mailetan), orein atrofiatuak ere zulatuak (Auriñaciense Típico), edo esteatita-kontuak (Auriñaciense arcaico eta Típico mailetan). Isturitzeko Auriñaciense Típikoan (a maila) E. Passemardek burdin oxido zati ugari bildu zituen, karrakatuta eta erabilera-igurtzien bidez gastatuta. Kolore-txikitzaileak, eusteko eta nahasteko ontziak (zulodun geodak eta harriak, hezur-barrunbeak, maskor handiak,...), okre edo manganesozko "arkatzak" eta abar maiz bildu ohi dira gure indusketetan.
Garaiko artearen giza irudiaren irudikapen urriek, ia beti, elementu deformatzaileren bat sartzen dute, bere identifikazio zehatza galarazten duena, irudikapen sorta hori, errealismo izugarriko animaliekin kontrastatuz. Ohikoa da giza irudia ("antropomorfoak" denek onartutako terminologian) biluzik eta buruan eta aurpegian nahitako alterazioekin irudikatzea: edo oinarrizko ezaugarri batzuk (begiak, ahoa, belarriak) ez ditu, edo aurre-sudurreko profila edo ahoaren irekidura puzten eta deformatzen da. Salbuespenezko kasuetan, gorputz apaindurako elementu batzuk iradoki direla dirudi: erreserbekin, Isturitze Erdi Magdaleniensearen hezur gainean dagoen figuratxo baten ustezko lepokoa, eskumuturrekoa eta orkatila apuntatu ditzaket, edo Torreko Azken Magdaleniensearen hezurrean dagoen antropomorfo baten buruan dagoen itxurazko luma.
1921ean E. Passemard aurkitu zuen Isturitzeko Auriñaciense Tipikoan, "Ezagutzen den musika tresnarik antzinakoena" (Passemard 1924:24) bezala nahiko justuki kalifikatu zuena: flauta moduko bat mutur batetik hautsitako hegazti hezur baten gainean, oraindik hiru zulo zabaleko ilara bakar bat eramanez. Isturitzen bertan eta Europako beste aztarnategi batzuetan egindako antzeko beste aurkikuntza batzuek, hala nola txirulak edo txilibitutzat jotzen diren pieza txikiak (Paloman, Asturiasen, adibidez), gehiegizkoa ez den interpretazioa eragiten dute, eguneroko helburuetarako erabiltzen diren elementu gisa ("ehiza-erreklamoak", "Jolasa"...), bai eta errituetan eta zeremonietan ere.
Santanderreko El Juyo kobazuloan, Magdaleniense Beherean, ohiz kanpoko elementu arkeologikoak metatu direla uste izan da: berez, ebidentzia arruntak dira (industria litikoak eta hezurrak, tailerreko hondarrak, hezur-zatiak), baina, antza denez, kontzentrazio esanguratsuetan antolatuta daude. El Juyoko "santutegia" eta "eskaintza putzuak" bezala, Goi Paleolitoko aztarnategietako indusketetan identifikatu ohi diren materialen pilaketa antzekoak dira. Errallan "erritual" horietako bi definitu dira: oinarriko maila esterilean daude, eta orein adarrak eta faunaren (ahuntz-hankak, moluskuak) eta industriaren (sekzio lauangeluarreko azagaiak) hondar espezifikoak dituzte, instrumental litikorik gabe. Elementu-kontzentrazio deigarriak, poltsetan edo metatze-depositu gisa, El Castillo kobazuloan (azagaia sorta bat) eta Ermittia (atzealdeko hostotxoak) eta Ekain (potzete batean) gipuzkoarretan aipatu dira, besteak beste. Pirinioetako eremuan ere, historialari frantziarrek salbuespenezko metaketa horietako batzuk idatzi dituzte: adibidez, Mas d 'Azilen "silexaren galeria" izenekoa, Saint-Just Pécquart aztertu zutena, edo Duruthyn R. Arambourouk animalia horri buruzko aipamen ugarirekin identifikatu duen "zaldiaren santutegia".
Goi Paleolitoko hilobi erritoak nahiko ondo ezagutzen dira Dordoinan induskatutako zenbait multzotan eta Erdialdeko eta Ekialdeko Europako beste gune batzuetan. Baina Pirinioetan eta Kantabrian ez dira ugariak garai hartako hilobiak. Nabarmentzekoa da 1914an Duruthyn aurkitutako hilobia: gorpuari lotutako apaingarri multzo garrantzitsu batekin. Interes handia du, halaber, J. González Echegarayk eta L. g. Freemanek Morín kobazuloan (Kantabrian) identifikatutako hondakin multzoak: bertan, hobiratuek haragi-eskaintzak egiten zituzten, kolorez hautseztatuta eta, kasu batean, burua kenduta. Bereziki garrantzitsuak dira giza aztarna batzuek Isturitzen jasan zituzten tratamendu-arrastoak. Saint-Périertarrek ia masailezur osoa aurkitu zuten Gravetian (20 eta 30 urte bitarteko gizon batena) H. V. Valloisek egindako ikerketaren arabera manipulatua izan zelako ebidentziekin: goranzko adarra partzialki ablazionatua izan zen, "Bertatik hezur ezpal luzeak atera nahi izan balira bezala", gainera, bere aurreko zatiaren gainean lubaki horizontalak edo zeiharrak aurkeztuz. Nahita egindako estria mota bera maila bereko bi masailezurretan ikusi zen: 7 edo 8 urteko haur batena, eta 2,5 eta 3 urteko beste batena. Lerro eta higadura mota horien antzekotasunik handiena animalien hezur-ikasgai askotan hautematen direnekin gertatzen da; "haragia kentzeko markak" izenekoak dira: hezur freskoaren gainean uzten zituzten haragiz garbitzeko edo tendoien eta muskulu-masen erauzketa mozteko erabiltzen ziren silex-tresnak. Isturitzeko giza hezurren gaineko markak haiek estaltzen zituzten haragien masailezurrak garbitzeko eta horrela hobeto kontserbatuko zirela ziurtatzeko egin al ziren? Edo praktika antropofagikoak erakusten al dituzte? R. de SaintPérierrek (1936: 53-54), Isturitzeko Gela Nagusiko Magdaleniensean, giza garezurraren balizko zati bat seinalatu du, "Kranpoi-kopa" izenekoen artean sailka daitekeena: harrizko instrumentua duen karrakatze-trazuak ditu bi aldeetatik, eta leunketa bidez erabat higatutako ertz bat.
Erromatarren garaia
Erromatar agintaldian, antzinako sinesmen eta praktika erlijiosoek jarraitzen dute, baina jada toki askotan, greko-latinaren ezarpenak eraginda. Iragarpen baskoiak hain ospetsuak egin ziren, Inperioan ospea zutela. Elio Lampridio bere Viten. Alex. Alberto:
"... haruspicinae quoque peritissimus fuit, orneoscopos magnus, ut et Vascones Hispa (n) orum et Pannoriorum augures vicerit. (Aelio Lampridius, Vita Alexandri Severi, 27, 3).
... era berean, oso trebea izan zen agudoetan, aruspize handia, hainbesteraino non Hispaniako eta Hungariako baskoi agortzaileak garaitu baitzituen ".
Iragarpenen iragarpena, munduko herri askotan existitu zen, erromatarren okupazioaren aurretik eta ondoren.
Estrabonen baieztapenaren arabera, zeltiberiarren ondoko herriek, iparralderantz, izenik gabeko jainko bat gurtzen zuten ospelioko gauetan, eta, horregatik, euskaldunei egozten zaizkie horrelako praktikak. Erronkariarrek Goikoa (goikoa) deitzen diote ilargiari, hiztegi tabu bat pentsarazten duen zeharkako izendapena. Bere beste izenek ere (hildakoen argia) ondorio berera daramate. Baina forma zurrunbilotsuak, gainera, Erdi Aroko hilarri batean lehen aldiz ezagutzen dugun Jaungoikoaren izenaren antza du. Ospakizun hauek, etxeen atarian, Gimnastika dantzak ziren nagusiki, zentzu erlijioso eta estetikoa zutenak:
Gure poeta Aurelio Prudenciok baskoien sakrifizioak aipatzen ditu:
Uste duzu, baskoien jentiltasuna, antzina hain zakarra zena, zein odol preziatuk isuri zuen akats krudela? Uste duzu biktimen espirituak Jainkoari itzuli zizkiotela? Ohartzen da zeinen publikoki hezten diren hemen deabruak, otsoen irrikaz irensten baitituzte kendu ahal izan dituzten bihotzak, zentzumenekin nahasten diren arima berberak itotzen dituztenak ".
Erromatarren okupazioan, kultu erlijiosoa gainerako faktore soziokulturalek bezala joan zen. Erromatarra euskal mundu erlijiosoan sartu zen sinesmen eta kultu zaharrak ordezkatuz, erromanizazio orokorra ezartzen zen maila berean. Hori dela eta, testigantza erlijiosoak, epitafioak, estatuatxoak, mosaikoak eta abar Arabako eta Nafarroako beheko eremuetan aurkitu dira, eta noizean behin Bizkaian. Juan Carlos Elorzak, gai hau sakon aztertu duenak, brontzezko estatuatxo eta mosaiko ugari zerrendatzen ditu, eta apaindutako laurogei hilarri baino gehiago kontatzen ditu. Aurkitutako eskulturen artean, Zeresekin identifikatu diren batzuk (Iruñekoa, Hübnerrek idatzia), brontzezko beste bat, Iruñekoa (Altadillek aztertua) eta Zangozan aurkitutako zati bat daude, Artemisaren irudi batekin identifikatzen dena. Identifikazio horiek arretaz berrikusi beharko lirateke. Brontzezko estatuatxoen artean zortzi pieza ageri dira, baina Elorzarentzat interes berezia dute bik, Iruñeko Merkurioak eta Foruko Isis-Fortunak (Bizkaia). Mosaikoei dagokienez, Iruñeko bati erreparatzen dio bereziki, II. mendekoa, Teseo eta Minotauroren borroka irudikatzen duena, eta musikako zoladura bat, Prestamerok Cabrianan (Araba) aurkitua, Diana ehiztaria irudikatuz. Egile honek, argi eta garbi, aipatutako jainkoak aipatutako aurkikuntza arkeologikoetan sailkatzen ditu, hiru multzotan:
Sailkapen horri jarraiki, eta irakurtezinak diren inskripzioak kenduta, hogeita bosteraino dira behar bezala irakurtzeko modukoak, Elorzak horrela banatuta.
Jainko-jainkosak
Gurtza jainko eta jainkosak eta izen unibertsala
Kronologikoki, ordena honetan biltzen ditu: Jupiter Ujuekoa Augustoren garaikoa da. Hermes Sarasokoa eta Tuterakoa Iruñekoa, Flavia garaira. Jupiter de Aibar eta Ninfas de Leire Severoen garaira. Arellanoko Jupiter Apeninorena, III. mendearen bigarren erdialdean. Jupiter Eslavakoa, Marte Monteagudokoa, Ninfas eta Lares de Cabrianakoa. San Pelaioko Bide Larrena, IV. mendearen amaieran, edo V. mendearen hasieran, Guardiako Lar Quadriviiena, IV. mendearen bigarren erdian.
JUPITER. lovi o (ptimo) m (aximo) L (ucius) Sempronius Geminus l (ibens) p (o) s (uit); lovi Optimo Max (imo) Flav (us) lib (ens) per (fecit): Eslava. Aibar. (F) Labos lov (i) Optumo (Maximo): Saraso. Coleli (us) Tesphoros et Festa et Telesinus lovi sacrum: Ujué.
Tutera. Tutelae Sac (crum) (ha) ered (es) t (iti) Plamin (i) p (osuerunt).
Varos. Segilus et Rusticius f (ilius) Laribus Q (uadri) u (iis) pro salute (votum) s (olverunt) L (ibens) m (erito).
Kultu unibertsala baina tokiko izena duten jainko-jainkosak
Bi daude, zelta itxurakoak: Matresen gurtza oso ezaguna da herri zeltikoengan. Eta bigarrena, Sustatiar epitetoa duen jainkoa izango litzateke. Bi horien lekukoak hauek dira: Matres Useae: Guardian (Araba). IV. mendekoa izan daiteke. Genio Sustatiensea: Angostina (laba). II. mendekoa izan daiteke.
Baina epiteto horiek euskaldunak izan litezke, baina baita zeltak ere. Useae-n "uso", "Arbolado" edo "monte común" erabilera euskerikoa ezagutu ahal izatearen araberakoa da. Uxuen (Nav.), Ujue edo Usueko Ama Birjina bat dago, "Usoaren Birjina" izatera datorrena. Jainko babeslea litzateke. Bigarren jainkoaren sustassiak, dirudienez, egungo Zuazuren (Araba) antzinako izena aipatzen du, eta honek, aldi berean, Sos (Sause) inguruan bizi zen talde baten "atzizkiak". Nolanahi ere, jainko hauek euskal mitologia zaharrean agertzen den ugalkortasun eta babesaren ideiari lotuta daude. Izen-ematea: Matribus Useis Pom (peia) p (errimitatzailea). Agian Mater Deva jainkoarekin lotua ibai horretako urak jainkotzen.
Tokiko izenak dituzten jainko-jainkosak
Hauek dira Elorzak aztertzen dituen zazpiak:
Eslabakoa, IV. mendekoa. Elorzak Aituneo izena aztertzen du eta aita "aita" eta egun, "Eguna" euskal ahotsei erreparatzen die. Ondorio logikoak "eguneko aita" = "eguzkia" esanahira darama, baina euskal sintaxian ez luke hori esan nahi, alderantziz baizik. "Aitaren eguna", gaztelaniaren kontrakoa baita. Egun "egunaren" ordez une, "Leku", "Tarte", "Espazio" eta abarrez pentsatzen bada, "Aitaren lekua" bezalako zerbait gertatuko litzateke arrazoi beragatik. Baina hobe da aitona "aitona" eta (d) eo "Jainkoa" edo, besterik gabe, haren balioa ikertu beharko litzatekeen amaiera batean pentsatzea. Interpretazio hori baieztatzen da euskal mitologian eguzkitan eta ilargian amandrea epitetoa (femeninoa) emanez otoitz egiten zaiela ikusten badugu. Aituneo "Jainko aita" maskulinoa izango litzateke.
Baelisto izena Bhel "distiratsu" indoeuroparrera igortzen da, gehi -sto atzizkia, ilirieraz superlatibo bat dena. Eguzkiarekin erlazionatzea edo identifikatzea pentsatzen da. Hala ere, interpretazio euskeriko batek ere interes handiagoa eskaintzen du. Belts kanta, gaur egungo beltz "beltzarekin" identifikatzen dena, Aherbelst jainko akitaniarrean agertzen da. Era berean, ez da arraroa, ezta gutxiagorik ere, alfabetiko iberiarrez idatzitako testuei, lexiko euskerikoaren antzekotasun argiekin: Beles, Belenes, Belenos, Ordumeles (Ordun-beles), Adimels. Inskripzioak dio: Flavos (Andio) nis f (ilius) Baelisto v (otum) s (olvit) l (ibens) m (erito): Angostina.
Lacubegi edo Lacubex. Beste horrenbeste gertatzen da. Zelten interpretaziorako datiboa suposatu beharko litzaioke Lacubex izendun bat uzteko, laku indoeuropar batena eta bheg "hautsi" bat, uretako jainko batean amaitzeko, bigarren formaren beste adiera "olatua" baita, "Zaparrada". Horrek guztiak ileek harrapatua dirudi. Euria egiten duenean ura, edozein motatako kanalak, dolarea eta, herrialdeko lekuren batean, kareharria isurtzeko erabiltzen den teilatuko kanala da. Begiari dagokionez, "Begia", "Kontuz", "Gorringoa edo landare-agerraldia" da. Izen-ematea: Coeli (US?) Tesphoros et Festa et Telesinus Lacubegi ex voto. Celio Tesphorosek ikusten den bezala, Festak eta Telesinok Lacubegiri egindako botoa betetzen dute: Ujué.
Liucmari dagokionez, leuk eta atzizki bat dituela dirudi, "Ibai baten iturria" onargarria, Elorzak dioenez, indoeuroparrean. "Zuria" esan nahiko nuke, "Argitsua".
Sandao Vimumburuk Sanda hidronimoarekin lotutako uretako jainkosa izan behar du, indoeuroparrak edo euskalkiak ere interpretatzeko modukoa. Sanda edo Sanga ibaiak, jada Pliniok aipatzen du kantabriarren artean edo euren inguruetan. Vimumbururena euskerikoa izan liteke bere amaieragatik -buru "buru", "CIMA". Ibero Sosin-Biuru.
Trimeresurus barati
Trimeresurus barati Trimeresurus generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Erlijio
Tokiko izenak dituzten jainko-jainkosak
V. Vbarna, jainko salutifiko bat, iturburu edo iturri termal bat aipatuz. De vb (ur, ub -, "Ura"). Literalki euskaraz "lurpeko ura" da. Izen-ematea: Uvarnae pro salute Estiteri fabri tigno (r) um Anto (n) ius Flavos Neviensi (s) v (s) v (izeneko solvit) (libens) (meritua): Cabriana.
Peremusta, Eslavan agertzen da Deo Magno adjektiboekin batera, eta, egilearen ustez, honi jarraitzen diogu gertutik, Rocaforteren beste inskripzio batekin, baina, bertan, D. M. P. "Deo Magno Peremustae" siglak bakarrik agertuko lirateke.
Esanahi ezezaguna duten gurtza eta tokiko izenaren beste jainkoak Helasse izango lirateke: Miñao Menorren (Araba). Ivilia: Foruan (Vizc.). II. mendearen bigarren erdialdekoa. Lauza: Leraten (Nafarroa). IV. mendearen bigarren erdialdekoa. Loxa: Argiñaritzen (Nafarroa). Selatse (hiru aldiz): Barbarinen (Nafarroa). Augustoren garaitik. Tullonio: Dulantzin (Araba). Helasse eta Selatse, dirudienez, jainko bera dira. Jjainko urtarra ematen du bere bigarren osagaiari erreparatzen badiogu -lats, -lass, gaur lats "erreka", "Ibai baten ertzean dagoen ur putzua". Inskripzio hauetan aipatzen da: Barabineko aldareak: Sempronius Betunus Selats (a) e v) otum) s (olvit) 1 (tbens) m (erito). eta I(unius) Germ/anus / Selatse / v(otum) s(olvit) l(ibens) / m(erito).
Ivilia. Abelionekin edo "abeli onarekin" lotzen da, zalantzarik gabe. Ur sendagarrien iturburu baten izena da. Urarekiko harremana egiazkoa dirudi, ibi ere, euskaraz, ibai baten "ibi" delako. Izen-ematea: Iuliae sacrum M. Caecilius Montanus pro salute Fusci fili posuit. Quno fecit. Lauza, Loxa. Izen hori Losa toponimoarekin identifikatu dute, Losa harana, baina hilarriak Nafarroan aurkitu dituzte, eta ez Araban. Izen-ematea: Aemilia Paterna Losae (v (otum) s) olvit) L (ibens) m (erito): Lerate. Lucretius Proculus Loxae v (otum) s (olvit) l (ibens) m (erito): Argiñaritz. Loxae euskararen arabera interpretatu behar bada, lotsa "lotsa" edo "beldurra" ahotsean pentsatu behar da, eta Puditia edo Timor bezalako pertsonifikazio bat izango litzateke. (V: Michelena, Hispaniako Lehen Erlijioak, "Zephyrus", XII, 1961). Tullonio. Izen-ematea: s (empronius) Sever (us) Tullonio v (otum) s (olvit) l (ibens) m (erito). Ubeltesonis? Jainko indigena gehitu beharko litzaioke Andre-Arriagako hilarri ospetsu eta landatarrari, Oiartzunen, agian akitaniar jainkoekin lotua.
Gorrochateguik (1984) aztertutako 205 teonimoetatik, honako hauek aipatuko ditugu: Aberri deo, Aherbelste deo, Ar deo, Andei deae, Andosso (Bascei) deo, Arardo daeo, Arthe d (eo), Arixo deo, Arixoni marti) Rix (deo, Arpenino deo, Artahe deo, Artehe deo, Arte, Astoilvae Helasse, Heravscorritsehe fano, Horolati, Idiatte deo, Ilixoni deo, Iluvni, Ilvroni deo, Ilvrberrixo, Ilvmberi (, Iscitto deo, Isornavsi deo, Lahe deae, Larrasoni, Leheren deo, Lvurgorr, (Selatse, Svhvgio deo),
Venus itsastiarra
Venus Marinaren tenplua, Higer lurmuturrean. VI. mendetik datorren Bizkaiko golkoko kostaldearen deskribapen bat a.d. K. a. 36an, Artizarreko hiru tenpluren berri eman zigun, itsasoko jainkosa, grezieraz Aphrodite deitzen zena. Horietako lehena, Schultenek dioen bezala, Artizarreko lurmutur bat da, iparraldeko kostaldearen hasieran, non kostaldeak mendebaldera jotzen duen. Schulten jauna Hondarribian izan zen, Higer lurmuturrean indusketak egiten, Serapio Muxika eta Olagüe eta Izaguirre jaunek lagunduta. Nabigatzaileen patroia zen San Telmoko tenplu baten hondakinak aurkitu zituzten, eta haren azpian tenplu pagano zaharraren hondakin kiskaliak. Baina Santa Marinaren atxikimendua euskal mitologia tradizionalari lotuta dago.
Epona
Kristautasunaren aurreko jainkosa da Epona. Harenganako gurtza oso zabaldua zen Europako mendebaldean. Galia, Germania, Britanian jaink osa horren irudi ugari gorde da (zutik, eserita edo zaldi gainean). Euskal Herrian, zaldizko irudi bat ageri da Markizko harpe batean. Zaldien jainkosatzat hartua izan da. Izkiz mendilerroaren inguruetan, kobazulo artifizialez inguratuta, behe-erliebe bat dago, harkaitzean landua. Gizon baten irudia dauka, Epona jainkosak bere zaldiaren gainean duen jarrera erregutzailearekin. Jainkosaren irudiak, Galia, Germania, Britania eta abarreko ehun eta hogei monumentutan baino gehiagotan kontserbatu dira, hiru eratara: apala, eseria eta zaldikoa. Markizekoa zaldizkoena da. Jakina, bere jatorrizko esanahia ahaztuta, zaldien jainkosatzat hartu izan da, eta horregatik agertzen da bere irudia ukuiluetan.
Erlijio kristautua
Kristautasuna garatzen hasi zenean, ikus zitekeen erlijioa zer den maila teoriko edo filosofiko batean, Zizeronen erlijioaren definizioa erabat islatzen duen neurrian: "Goragoko natura bat zaintzea, jainkozkoa deritzona, eta gurtzea". Kristautasuna, ordea, ez dagokio Erromatar Inperioan erlijio edo erlijio gisa arrunt legez aitortzen denari. Latinezko erlijio-terminoa duten lehen idazki kristauak II. mendekoak dira. Terminoak, honela, kristau-literatura apologetikoan toki bat aurkitu zuen, kristauei egindako erlijioaren edo erlijiogabetasunaren aurkako delitu salaketari erantzuteko erabili zenean. Autore kristauek, bereziki Tertuliano, kristautasuna erlijiotzat hartzen dela diote, terminoak bere eboluzio semantikoa jarraitzen duen bitartean, kristautasuna izendatzeko gero eta egokiagoa bihurtuz. Kristautasuna inperioaren erlijio komuna bihurtzen da, eta laugarren eta bosgarren mendeetako erlijioa denaren araua.
Elizaren Aita Latinoek "benetako erlijioaren" ideia garatu zuten. Kristautasunak erlijio gisa aitortua izatean herritartasun eskubidea aldarrikatu duen neurrian, benetako erlijio bat kontsideratzea, nagusiki, hainbat erlijio daudela argudiatzea da, eta horietako bat -Kristautasuna- dela egiazkoa. Baina, era berean, Laktantzio eta Agustinekin batez ere, erlijioa, gizakia jainkozkoarekin erlazionatzeko bertute gisa, egian bizi daitekeela galdetzea ere bada. Erlijioa gizateria osoan presente dagoen baina beti erratzeko, Jainkoa ezagutzeko eta atsegin duen gurtza egiteko gai den xedetzat hartzen da. Erlijioaren izaerari buruzko gogoeta horrek Elizako Gurasoen artean filosofia benetako erlijioarekin identifikatzera garamatza. Agustinek honela dio: "Sinesten eta irakasten dugu, hau da gizadiaren printzipioa, filosofia, hau da, jakinduriarenganako maitasuna, benetako erlijioa besterik ez dela". Agustinen arabera, benetako erlijioa gizateriaren hasieratik egon da presente, geroago kristau deitzen hasi zen arre.
Aniztasun erlijiosoaren lehen zantzuak Europan
Gaur egun "erlijioak" deitzen dugunetik hurbil dagoen kontzeptu bat Islamaren lurraldean jaio zen. Dîn islam kategoriarekin, erlijio bakar eta egiazko bat aurreikusten da, Islama bera dena, a fari partikularrak onartzen diren aldi berean, bereziki judaismo eta kristautasunarentzat. Afari bat Jainkoaren legea da komunitate batentzat28. Liburu errebelaturik ez dutenak jentiltzat jotzen dituzte, eta hori debekatuta dago, guztiek erantzun behar dute afari baterako. XIII. mendetik aurrera, hiru erlijio kontatzeko modu hori ez musulmanek, kristauek edo juduek jaso eta islatu zuten, bereziki Ibn Kammuna Bagdaden eta Ramon Llull Mallorcan. Bere tratatuaren katalanezko bertsioan, Ramon Llull gaur egun erlijioa deitzen dena izendatzeko erabiltzen duen terminoa sinesmenarena da (creença).
Aldi berean, gurutzadak eta Errekonkista gertatu ziren, Otomandar Inperioaren hedapenaren ondoren. Zortzi mende baino gehiagoko gatazka horietan, arabiar konkistatik Vienako setioraino, europarrek gehiago jabetu ziren Islamaren erlijio-nahasmenduaz, gutxi baitzekiten horretaz. Hala ere, europarren artean, XVI. mendera arte, Islama ez zen beste erlijio moduan hartzen, "Erlijioak" zentzu modernoan kontuan hartzeko ohitura zegoen.
1453an, turkiarrek Konstantinopla harrapatu eta berehala idatzitako De pace fidei liburuan, Nikolas de Cusek erlijioaren kontzepzio modernoaren premisatzat har daitekeena utzi zuen. Turkiarren eta bizantziarren arteko gerretan eta mendebaldekoen eta ekialdekoen arteko eliz eztabaidetan idazten du, eta uste du elkarrizketak "Kristoren doktrinaren arabera" gidatzen duela bakea, Nicolas de Cuse De Pace Fidei "erlijioen" guztien ordezkariengan imajinatzen da, zeruan Kristoren presentzian hitz eginez. Nicolas de Cuseren narrazioan, Kristo bera da elkarrizketa hau pizten duena deklaratzean:
"Erlijioen" ordezkari gisa, herri ezberdinetako borondate oneko pertsonak dira elkarrizketan parte hartzen dutenak. Greziar bat, italiar bat, arabiar bat, judu bat, indiar bat, persiar bat, kaldear bat, szythiar bat, espainiar bat, alemaniar bat, frantziar bat eta abar da Nicolas de Cuse "erlijio" tzat hartzen duena, eta, beraz, herrien edo nazioen aniztasuna duen posizio-multzo bat da, eta ez zuzenean "erlijioak" deritzona. Baina Nicolas de Cuse berritzen du, hiri edo herri bakoitzak bere erlijioa duela kontsideratzeko ohitura zaharrarekin, aniztasun erlijioso moderno bihurtuko dena sortzen ari den testuinguru batean.
Erlijioaren ideia modernoa garatzea
XVI. mendetik aurrera, erlijio terminoak "erlijioak" esan nahi du.
XVII. eta XVIII. mendeetan erlijioaren filosofia baten sorrera ikusi zuten, erlijio historikoen aniztasuna arrazoi unibertsalaren aurrean jarri zuena. Ulrich Barten arabera, "Pluralismo konfesional gero eta handiagoaren esperientziak eta kulturarteko pluralismoaren lehen ikurrek markatutako aro batean, beharrezkoa zen giza arrazoimenaren foro unibertsalaren aurrean historikoki emandako erlijioen egiaren edukia justifikatzea" 32. Ilustrazioaren filosofiak termino kaltegabe samarrak planteatzen ditu, mundua eta giza esperientzia pentsatzeko funtsezko kontzeptu baten mailan: erlijioa, kultura, zibilizazioa, gizartea, etab. Erlijioaren filosofia batek forma hartzen du pixkanaka Locke34, Hume35 Ingalaterran; Voltaire, Diderot36 edo Rousseau37 Frantzian; Kant38, Schleiermacher39, Fichte, Jacobi Ilustrazioaren filosofiarekin hasi zen erlijioari eta erlijioari buruzko hausnarketak "erlijioaren esentzia substantziala den zerbait inplikatzen du, logikoki erlijio positiboen aurretik dagoena, gero substantzia erlijiosoa islatzen duten forma historikotzat hartzen dena, honela bere buruarentzat bere subjektu bihurtuz.
XIX. mendean bereziki erlijioen aurkako pentsamendua garatu zen Marx, Nietzsche eta abarrekin, baina XIX. mendean ezarri ziren giza zientziak, soziologia barne, erlijioari xedea emango diona. Michel Desplanden ustez, Frantzian, 1820-1830 urteak, zaharberritze garaiari zegozkionak, erlijioen zientziak eta, beraz, erlijioaren kategoria modernoa sortzeko une bat izan ziren. Erlijioa azterketa-objektu "zientifiko" bihurtzen da Proudhon edo Auguste Comterekin, zeinek erlijioa ikuspegi arrazional eta positibo batek suntsitu egiten duela ziurtasunez pentsatzea bilatu zuten. Horiek jarraituz, baina beste ikuspegi batetik, Emile Durkheim, Max Weber, Georg Simmel eta Ernst Troeltsch-ek, soziologiaren sortzailetzat jotzen direnek, lan ugari eskaini diote erlijioari, erlijioen neutral eta kritiko aldi berean zuzendutako ikerketa baten printzipioak ezarriz.
XX. mendean, erlijioaren ikuspegi ezberdinak garatu dira soziologiarekin, antropologiarekin, psikologiarekin eta historiarekin bereziki. Gaur egun, erlijioaren zientzietan, erlijioa aztergai gisa nola eratu zen sortzen da. Badirudi definizio bakar bat ere ez dela egokia erlijio gisa ikasten den guztirako edo erabilerak erlijioa deitzea ahalbidetzen duen guztirako 42.
Erlijioa eta haren ondorioak ere ohikoak dira eguneroko hizkeran, Johan Cruyff Herbehereetako futbolari ospetsuak esan baitzuen:
Erlijioa eta pentsaera kritikoak
XIX. mendeko eta XX. mendearen hasierako zenbait pentsalarik, aurreko mendeetako humanismoak eraginda, gertaera erlijiosoaren aurrean kritikoki erreakzionatu zuten, eta gizarte garaikidean eragina izan dute eta dute.
Susmoaren maisu bezala ezagutzen dira, euren idazkiekin, Jainkoari eta erlijioari buruzko guztiarekiko susmo eta zalantza giroa sortu zutelako. Erlijioa benetan kritikatzen dutenean kristautasuna kritikatzen dute, bi arrazoirengatik:
• Ezagutzen zuten
• Uste dute gizateria gehien engainatzen duena dela, eta kristautasuna askatzeak gainerako erlijioak desestaliko dituela.
Feuerbach
Ludwig Feuerbach (1804-1872) filosofo alemaniarra izan zen, eta eragin handia izan zuen Karl Marxengan eta beste filosofo batzuengan. Teologia ikasi zuen Feuerbachek, erlijioaren kritika ikuspegi filosofiko, antropologiko eta psikologikotik egiten du, ateismoaren aita gisa ezagutua dela.
Gizon erlijiosoak uste du ez duela ezertaz kezkatu behar, beste bizitzan mugagabea izango delako. Horrela, goragoko izaki bati (Jainkoari) dena konpontzen uzten dio, harengan konfiantza izanez, aurrera egin gabe. Jainkoari uko egiten badio, gizakiak bere kabuz egin behar du aurrera, bere helburuak lortzen saiatzeko. Jainkoa esaten badugu, ukatu egiten dugu gizona.
Marx
Karl Heinrich Marx (1818-1883) filosofo, ekonomialari, soziologo eta iraultzaile alemaniarra izan zen. Marxek askotariko gaiak jorratu zituen, eta ezaguna da, batez ere, klase-borrokaren terminoetan historia aztertzeagatik, Manifestu Komunistaren goiburuan laburbilduta: "Gizarte guztien historia da klase-borrokaren historia".
Marx sozialismo marxistaren eta komunismoaren aita teorikoa izan zen, eta Friedrich Engelsekin batera, gizartea eta politika garaikidea ulertzeko funtsezko figura historikotzat jotzen dute.
Marxek erlijioa kritikatzen du ikuspegi sozio-politiko batetik. Bere hitzorduan: "Erlijioa herriaren opioa da" bi arrazoirengatik alderatzen du droga erlijioarekin:
• Biek errealitatea eraldatzeko gaitasuna gal dezaten.
Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900) filosofo alemaniarra izan zen.
Nietzschek Mendebaldeko kulturaren, erlijioaren eta filosofiaren kritika sakona egin zuen, haiek osatzen dituzten kontzeptuen deseraikuntzaren bidez, jarrera moralen (bizitzarekiko positiboak eta negatiboak) azterketan oinarrituta. Horrela, ikuspegi filosofiko batetik kritika eginez, Nietzschek defendatzen du pertsona izateak bizitzaz gozatzea esan nahi duela, eta kristautasuna gertaera horren aurka dagoela, bizitza ukatzen baitu. Bizitza-eredua heriotza den erlijio batek ezin dizu existentziaz gozatzen utzi, besteak ematea baitakar, zu hustu eta hiltzen zaren bitartean.
Freud
Sigmund Freud (1856 - 1939) Austriako neurologoa izan zen. Dioenez, erlijiotasuna biologikoki lotuta dago haurrek jasaten duten babesgabetasun luzearekin eta asistentzia premia etengabearekin. Haur horiek jada helduak direnean, bizitzaren indarren aurrean duten ahulezia sumatzen dute, eta erlijioan bilatzen dute gurasoek haurtzaroan jaso zuten babesa. Fededuna ez den pertsonak bakarrik egin behar dio aurre zeregin horri. [21]
Erlijio askatasuna
Erlijio-askatasuna edo kultu-askatasuna da gizabanakoek beren aukerako erlijioa inolako errepresioaren beldurrik gabe praktikatzea ahalbidetzen duena. Ideia hori 1948ko abenduaren 10ean onartu zuten Giza Eskubideen Adierazpenean, garai hartan Nazio Batuen Batzar Nagusiko kide ziren 58 estatuek. Adierazpen horren 18. artikuluak honako hau zehazten du: "Pertsona orok du pentsamendu-, kontzientzia- eta erlijio-askatasunerako eskubidea; eskubide horren barruan sartzen da erlijioa edo sinesmena aldatzeko askatasuna, bai eta, banaka edo taldean, jendaurrean edo pribatuan, bere erlijioa edo sinesmena irakaskuntzaren, praktikaren, kultuaren eta betetzearen bidez adierazteko askatasuna ere."[22]
Adierazpen horren arabera, erlijio askatasunak estatuen gobernuaren bermea izan behar du. Herrialde batek estatu-erlijioa badu, erlijio-askatasuna gobernuak ofiziala ez den beste edozein erlijio edo kultu praktikatzeko ematen duena da. Erlijio askatasuna lotuta dago, baina ez da gauza bera erlijio tolerantzia, Eliza eta Estatua bereiztea eta laikotasuna. Erlijio askatasuna, munduko estatu gehienetan, nahiko kontzeptu berria da. Duela hamarkada gutxi arte, erlijio gutxituak zituzten talde edo herrien genozidio eta sarraski masiboak eragin zituen intolerantzia erlijiosoak. Gaur egun, erlijio intolerantzia oraindik presente dago, hainbat gradutan, estatu islamiko edo komunista batzuetan.
Norbanakoaren esparruan, erlijio-tolerantzia gainerako gizabanakoen erlijioak onartzeko jarrera gisa definitzen da. Tolerantzia horrek ez du esan nahi pertsonak uste duenik beste erlijioak baliozkoak direla edo baliozkoak direla; aitzitik, herritar bakoitzak bere erlijioa edo lehentasun-sinesmena izateko eta praktikatzeko eskubidea emango die gainerakoei.
Erlijioen filosofia
Erlijioaren ezagutza, beren praktikatzaileen arabera, buruzagi erlijiosoetatik, testu sakratuetatik edo errebelazio pertsonalaren bidez lortzen da. Erlijio batzuek uste dute ezagutza erlijiosoa mugagabea dela eta edozein galdera ebazteko gai dela; beste batzuek, berriz, rol mugatuagoa ematen diote, fenomeno fisikoen behaketarekin batera joan behar dena. Ezagutza hori transmititzeko hizkuntza erlijiosoa ez dago polemikatik salbuetsita.
• Panteismoa errealitate osoak izaera jainkotiarra duen ikuspuntu filosofikoa da: mundua eta Jainkoa gauza bera direlako ustea da; beraz, baztertu egiten da entitate sakratu baten edo jainko pertsonal baten ideia. Spinoza bezalako filosofoak panteismoari atxiki zitzaizkion, Jainkoa naturarekin identifikatuz. Ekialdeko erlijioak, japoniar sintoismoa edo txinatar daoismea kasu, panteistak dira neurri handi batean.
• Monismoa ikuspuntu filosofiko bat da, existitzen den guztiaren batasuna azpimarratzen duena, edozein zatiketa ukatzen duten errealitatearen azpiko legeak baieztatuz. Monismoaren jatorriak, greziar filosofoak dira, Tales Miletokoa, Pitagoras, Parmenides edo Enpedokles kasu. Ekialdeko pentsamendu osoaren ikuspegi nahiko arrunta ere bada.
• Fundamentalismoak, kontzeptu filosofiko gisa, idazkeren edo beste idazki sakratu batzuen izaera literala baieztatzen du, esanahi sinboliko edo psikologikoak baztertuz. Adibidez, Bibliako kreazionismoa, eboluzioaren teoriaren aurka azken mendean adierazia, bi modutan aurkezten da: eboluzioaren teoriaren erabateko ukazioa eta sorkuntzaren doktrinaren onarpena zazpi egunetan; edo sorkuntzaren zazpi egunen parekatzea eboluzioaren etapa gisa.
Arén-Areny de Noguera
Arén edo Areny de Noguera izen ofiziala Arén-Areny de Noguera, katalanezkoa Areny de Noguera, gaztelaniazkoa Arén) Huescako udalerria da, Aragoiko erkidego autonomoan. Nobera Ribagorzana ibaiaren ibarrean dago eta Ribagorza eskualdearen parte da. Bertako biztanleria historikoki eta gaur egun elebiduna da katalana eta gaztelania erabiliz.
Erlijio
Erlijioen filosofia
• Ateismoak jainkorik ez dagoela baieztatzen du, edo onartu egiten ditu, baina pertsonarekin zuzenean aktiboa den papera ukatzen die. Ateismoa budismoan eta daoismean existitzen da. Budismoaren aldaera batzuetan jainkoen gurtza existitzen da, paper psikologikoa, errituala edo sinbolikoa duten arren, baina beti behin-behinekoa. Daoismeak bi aldaera ezberdin ikusten ditu: filosofikoa eta erlijiosoa (Daojiao izenekoa). Azken horretan jainko tradizionalak psikofisikoetan.
• Determinismoa doktrina filosofiko bat da, baieztatzen duena gertaera guztiak, giza pentsamendua eta ekintzak barne, kausa- eta ondorio-kate batek lehenesten dituela. Erlijioetan, jarrera filosofiko hori predestinazioaren doktrinaren barruan kokatzen da. Ikuspuntu honek suposatzen du jainko ahalguztidun batek edo lege absolutu batek ez duela ezer uzten zoriaren esku. Hinduismoan edo budismoan, berraragitzearen sinesmena doktrina honen adierazpen gisa ikus daiteke.
• Sinkretismoa ikuspuntu desberdinak edo kontrajarriak bateratzen dituen filosofia bat da, edo bi erlijio edo gehiagoren elementuak barneratzen edo bereganatzen dituela frogatzen duena. Sinkretismo errituala erlijioen bilakaeran presente egon da bere historian zehar, batzuk besteekin harremanetan egon direnean. Gaur egun, erlijio sinkretikotzat hartzen dira Karibeko eta Amerikako kultuak, katolizismoa eta erlijio tribalen antzinako praktikak nahasten dituztenak. Ekialdean sinkretismo bat egin da herri mailan, daoisme edo budismoa arbasoen gurtza praktikekin lotuz.
Erlijioa eta zientzia
Kontzeptualki, erlijioak eta zientziak gizakiari eta unibertsoari buruzko erantzunak aurkitzen ahalegintzen dira, jatorrian bezala. Errenazimentutik, metodo zientifikoan oinarritutako ezagutza zientifikoen elur-jausia eragingo lukeen garaitik, bi arlo hauek banatzeko joera izan da, baina ez beti modu baztertzailean. Isaac Newtonek bere Philosophiae Naturalis Principia Mathematica liburuan hau esan zuen: "Eguzkiaren, planeten eta kometen sistema oso eder hau izaki adimentsu eta boteretsu baten aholkutik eta nagusitasunetik baino ezin da etorri". Beste zientzialari batzuek ere fedea zuten, beren ezagutza eta aurkikuntzekin kontraesanik izan gabe, hala nola Nikolas Koperniko, Francis Bacon, Johannes Kepler, Rene Descartes, Robert Boyle, Michael Faraday, Gregor Mende l, Max Planck eta Albert Einstein. [23] Einsteinek, hain zuzen ere, metodo zientifikoaren mugak aztertzen zituen: "Ezin digu besterik erakutsi, hau da, egitateak elkarri lotu eta baldintzatzen zaizkiola... ez ditut gutxietsi nahi gizakiak esparru horretan egindako ahalegin heroikoen lorpenak. Hala ere, argi dago den horren ezagutzak ez diola atea irekitzen izan beharko lukeenari... ezagutza objektiboak zenbait helburu lortzeko tresna ahaltsuak ematen dizkigu, baina azken helburua bera eta hori lortzeko nahia beste iturri batetik etorri behar dira. "
Hala ere, Estatu Batuetako Nature aldizkariko artikulu baten arabera, zientzialari teisten kopurua nabarmen murriztu da XX. mende hasieratik, data horretan %40k Jainkoarengan sinisten zuela zioelako. 1998an egindako inkesta batean, soilik %7k erantzun zuen "Jainko pertsonal" batean sinesten duela, %72,2k esan zuen ez duela sinesten eta %20,8k esan zuen zalantza zuela edo agnostikoa zela.
Gatazka dago ikuspuntu erlijioso teisten eta zientziaren artean, batez ere arlo oso zehatzetan, hala nola eboluzioan eta ekintza eta partaidetza jainkotiarrean munduan, bereziki pentsamendu kristauan. Gatazkaren muturrean daude sorkuntzaren kontakizun biblikoa unibertsoaren eta beste aldearen jatorriaren azalpen literal gisa defendatzen duten pertsonak, eboluzioaren teoriaren defendatzaileak gertaera egiaztagarri gisa. Hala ere, badira beste batzuk bi posizioen arteko oreka aurkitzen saiatzen direnak, sorkuntzaren zientzia proposatzen dutenak kasu, Genesiaren kontakizun biblikoa azalpen sinboliko eta ez literaltzat hartzen dutenak, non sorkuntzaren zazpi egunak prozesu ebolutiboei dagozkien. Bahaismoak, bestalde, zientziak eta erlijioak harmonian egon behar dutela proposatzen du. Haren sortzaileak adierazi zuen erlijioa eta zientzia ezin direla aurka jarri, eta, beraz, zientziak kontraesaten dituen erlijio-irakaskuntzak ez direla onartu behar, Jainkoak gizadiari arrazoitzeko ahalmena eman baitzion egia aurkitu zuelako.
Beste zientzialari batzuek filosofia naturalista hartzen dute. Naturalismoak natura dena dela proposatzen du, ez dagoela "naturaz gaindiko" izakirik. Posizio honek, baina, natura zer den eta izaki "supernaturalak" zer diren definitzea eskatzen du, filosofikoki oso zaila den zeregina, izan ere, adibidez, mekanika kuantikoaren aurkikuntzatik abiatuta, organikoa eta ez-organikoa bereiztea lan zaila bihurtu da. Zentzu are zorrotzagoan, naturalismo zientifikoak baztertu egiten du zientzia garaikideak ezagutu ez duen edozein erakunderen existentzia.
Sekularismoaren tesiaren arabera, zientzia eta teknologia, alde batetik, eta erlijioa, bestetik, alderantziz erlazionatzen dira; hau da, lehenengoak gora egitean, bigarrenak behera egiten du. Hala ere, Notre Dameko Unibertsitateko Filosofia Saileko Alving Plantingak tesi hori zalantzan jartzen du, XX. mendean, zientzia eta teknologia azkar hazi diren mendean, munduko hainbat tokitan erlijio sentimenduaren gorakada ere egiaztatu baita. [28] Azterketa hau, hala ere, beste arrazoi batzuengatik azal daiteke.
Erlijioa eta politika
Erlijioak, gizarte guztietan presente dagoen elementu gisa, historikoki paper garrantzitsua jokatu du herrialde eta inperio desberdinen egitura eta antolaketa politikoan. Teokrazia terminoak, zuzenean jainko batek edo pertsona batek egikaritutako gobernua izendatzen du, zeinaren autoritatea, jainko edo pertsona horrekiko harreman berezi baten baldintzapean ematen zaion. Teokrazia hitzaren lehen aipamena Jose-gandik (Genesiko pertsonaia) datorrela dirudi, juduen gobernu historikoaren forma garaiko gainontzeko gobernu formekin azaldu eta kontrastatuko zukeena: monarkia, oligarkia eta errepublika. Teokrazia Antzinaroko zibilizazio askotan agertu zen; antzinako Egipto adibide bat da, non faraoiei jainko edo erdi vinitat izaera ematen zitzaien. Beste kultura batzuetan, Mexikon kasu, apaiz-klaseak paper garrantzitsua zuen erabakiak hartzeko garaian eta hezkuntzan, azteken enperadorea kide ez zen arren.
"Erlijioa Gizakiaren eta bere Jainkoaren arteko arazo esklusiboa dela sinestea, bere fedeagatik edo adorazioagatik beste inori kontuak eman beharrik ez duela, gobernuaren botere legitimoek ekintzak bakarrik lortzen dituztela, eta ez iritziak, nik erreberentzia gorenez ikusten dut herri amerikar osoaren egintza, zeinak adierazi baitzuen bere biltzarrak ez duela inoiz lege bat egin behar erlijio bat ezartzeari edo debekuari dagokionez. Bat egitetik, beraz, Eliza eta Estatuaren arteko banaketa-harresi bat eraikiz.
Elizaren eta Estatuaren arteko bereizketaren kontzeptu hori aldatu egiten da herrialdeen arabera, eta erlijio-askatasun eta -tolerantzia maila desberdinak dituzte, kultura politiko espezifiko bakoitzarekin batera. Erresuma Batuan erlijio konstituzionalki ofiziala dago, baina lurraldearen barruan edozein erlijio praktikatzeko aukera ematen da. Norvegian, erregea Estatuko Elizako buruzagia ere bada, eta haren konstituzioaren 12. artikuluak dio Norvegiako Estatu Kontseiluko kideen erdiak baino gehiagok izan behar dutela kide, nahiz eta bigarren artikuluak erlijio askatasuna bermatzen duen. Badira herrialde batzuk non Elizako kide bat estatuburu edo gobernuburu den. Bi adibide dira Vatikanoko Hiria, non estatuburu eta gobernuburua Eliza Katoliko eta Andorrako buruzagia den, non estatuburuetako bat Seo de Urgelgo gotzaina den, Katalunian kokaturiko herri bat; Andorrako printzeorde bezala, gotzainak botere politikoaz gozatzen du -gehienbat sinbolikoa- legeak berresteko. Aitzitik, Elizaren eta Estatuaren bereizketa aktiboaren hiru adibide dira Frantzia, Mexiko eta Turkia. Frantziako eredua "laikotasunaren" kontzeptuan oinarritzen da; eredu sekularra da, erakunde erlijioso batzuk Estatuaren esku-hartzetik babesten dituena eta, aldi berean, adierazpen erlijioso publikoa mugatzen duena. Mexikon, Mexikoko Iraultzaren ondorioz, eta Elizak herriaren erabakietan izan zuen eragina saihesteko, kultuko ministro bakar batek ere ezin du kargu publikorik bete, eta ezin da erlijio-jarduerarik egin (adibidez, meza bat egitea) leku publikoetan. Denbora luzez, kultu eta apaiz ministroek ere ez zuten botoa emateko eskubiderik, eta Elizaren jabetzak nazioaren jabetzak ziren. Turkiak, gehienbat islamiarra den biztanleriarekin, laikotasun tradizioa du 1923tik, eta armadak Estatuaren sekularitatea defendatzeko rol tradizionala du.
XX. mende hasierako zenbait politikari eta intelektualen iragarpenak gorabehera, erlijioak paper garrantzitsua du oraindik bizitza publikoan eta politikoan, baita nazioarteko kontuei dagokienez ere. 1960ko hamarkadan John F. Kennedyk katolizismoa garrantzirik gabekotzat jotzeko eskatzen bazien amerikarrei, urte batzuk geroago George W. Bush presidenteak "berriro jaiotako" kristaua zela esan zuen; Turkian eta Indian, erlijio-konnotazio handiko alderdiak boterera iristen ziren; Israelgo eta Palestinako haur askok Jainkoak Lur Santua eman ziela ikasten zuten; eta Txina, berriz, nazioa bihur daiteke. Era berean, XX. mendearen amaierako eta XXI. mendearen hasierako gerra asko eta hainbat ekintza terrorista "Jainkoaren izenean" egin dira.
Erlijio gehienen ezaugarriak
Historian zehar izan diren erlijio gehienen funtsezko ezaugarriak atal hauetara bil daitezke: sinesmenak, ohikuneak, jokaera-arauak eta erakundeak.
Sinesmenak
Erlijio orok oinarrizko sinesmen jakin batzuk ditu (heriotzaren ondorengo bizitza, izadiaz gaindiko mundua, etab.), eta horren arabera halako ohikune jakin batzuk konplitzen dituzte horren jarraitzaileek. Sinesmenak, ordea, izan daitezke mitoen erakoak (elezahar sinbolikoak jainkoen jatorriari buruz, gizonen eta gauzen sorburuari buruz, etab.), edo izan daitezke dogma izaera dutenak (jainkoak nolabait aditzera emandako ezaguerak, liburu edo eskritura sakratuetan jasotzen direnak, irudi gisara batzuetan, hitzez hitz beste zenbaitetan). Erlijioen funtsezko ezaguerak eta kontzeptuak kredo edo fedezko aitorpen batean biltzen dira; hortik ateratzen diren ondorioak edo adierazpideak finkatzeaz eta zabaltzeaz arduratzen da teologia edo erlijio-irakaskuntza. Adierazpideok jainkotasunari buruz hitz egiten dute, giza harremanei buruz, eta hauen funtsezko arazoei buruz (heriotzaz, moralaz, giza harremanez, etab.). Sinesmenek ikusmolde baikor eta esperantza onez betea ematen dute heriotzaren ondorengo bizitzari buruz; hala, erlijio motaren arabera, salbazioa mundu honetako nekeak bukatzea da, edo paradisuko zoriontasun betea iristea, edo nirvanan sartzea...
Ohikuneak
Erlijio sinesmenak eta sentimenduak erlijio mota bakoitzak dituen ohikune eta ekintza sakratuen bidez adierazten dira. Hala, budismoan ere, Budak berak horren aurka eginagatik, era askotako ohikuneak sortu ziren. Erlijioa zerbait bizia da, eta pertsonak zerbait bizi duenean, ohikune eta ospakizun bilakarazten du. Hori dela eta, era askotako ohikuneak daude; badira jainkotasunaren ohoretan egiten diren ohikuneak, hileta-ohikuneak, bendeinkapen eta alabantzazkoak, eta beste hainbat eta hainbat. Erlijio gehienek dituzte apaizak edo ministroak, eta ohikuneak ospatzea eta jainkoari gurtza egitea da horien eginkizunik behinena. Otoitzen bidez eskaintzak eta sakrifizioak eginez gurtzen da Jainkoa erlijio gehienetan. Sakratutzat hartzen diren lekuetan egin ohi dira ohikuneak, garai jakinetan, eta diren-direnean irauten dute denboran luzez.
Jokaera arauak
Bestalde, erlijio gehienek jokabide jakin bat, jokaera lege jakin bat finkatua dute Jainkoari eta gizonari buruz; erlijio bakoitzak ereduzko jarraibide bat ezarrita du, eta moral hori betetzera behartzen ditu bere jarraitzaileak. Hala, Jainkoa gurtzera, adoratzera, hari otoitz egitera eta zenbait erlijiotan maitatzera ere behartzen du lege horrek. Jokabideari dagokionez, berriz, etikako arau batzuk ezarri ohi ditu, erlijio batzuetan zabalak eta beste batzuetan oso estu eta zorrotzak direnak.