cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marcheko konderria
Izena lehendabizikoz X. mendearen erdialdean agertu zen, Gilen III.a Akitaniakoak Boso izeneko bere basailuari (kondearen izendapenarekin batera) eman zionean. XII. mendean konderria Lusignango jaunarena zen, batzutan Angulema eta bestetan Limousingo kondeak ere bazirenak.
Guy kondea 1308an oinordekorik gabe hil zenean, Filipe IV.a Frantziakoak lurraldeaz jabetu zen.
Carpineto Sinello
Carpineto Sinello Italiako udalerri bat da. n kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Carpineto Sinellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Apogon cathetogramma
Apogon cathetogramma Apogon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Saint-Fargeau-Ponthierry
Saint-Fargeau-Ponthierry Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2007an 12.180 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Fargeau-Ponthierry udalerrian erroldatutako biztanleak 12.180 ziren. Familiak 4.830 ziren, horien artean 1.314 pertsona bakarrekoak ziren (490 bakarrik bizi ziren gizonak eta 824 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.289 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.763 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 464 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 5.391 etxebizitza zeuden, 4.915 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 240 bigarren erresidentzia ziren eta 236 hutsik zeuden. 3.152 etxeak ziren eta 2.072 apartamentuak ziren. 4.915 etxebizitza nagusietatik 3.147 bere jabearen bizilekua ziren, 1.603 alokairuan okupaturik zeuden eta 165 doan lagata zeuden; 251 etxek gela bat zuten, 326 etxek bi zituzten, 1.111 etxek hiru zituzten, 1.296 etxek lau zituzten eta 1.931 etxek bost zituzten. 3.752 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.223 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 2.178 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 8.096 ziren, horien artean 6.089 aktiboak ziren eta 2.007 inaktiboak ziren. 6.089 pertsona aktiboetatik 5.628 lanean zeuden (2.902 gizon eta 2.726 emakume) eta 461 langabezian zeuden (246 gizon eta 215 emakume). 2.007 pertsona inaktiboetatik 681 erretiraturik zeuden, 753 ikasten zeuden eta 573 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Fargeau-Ponthierry udalerrian 4.904 unitate fiskal zeuden, 12.292 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.646 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 127 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 8 banku bulegoak, 3 funerariak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 autoeskolak, 5 igeltseroak, 11 margolariak, 13 zurginak, 11 iturginak, 12 argiketariak, 4 eraikuntza enpresak, 9 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 19 jatetxeak, 12 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 6 apaindegiak.
2009an zeuden 30 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gehiagoko dendak, 5 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 5 okindegiak, 5 harategiak, 3 liburu dendak, 3 etxerako tresna dendak, 1 zapata-denda zen, 2 drogeria, 1 bitxi-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Saint-Fargeau-Ponthierry udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, osasun-zentro 1 bat, 5 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 4 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Fargeau-Ponthierry udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 638 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Leonhard Frank
Leonhard Frank (Würzburg, Alemania, 1882ko irailaren 4a - Munich, Alemania, 1961eko abuztuaren 18a) alemaniar eleberrigilea izan zen.
Biografia
Haren obrak, espresionistak ez ezik, politika-gaietan esku hartzen duen idazlearen emaitza ere badira. Eleberri-sail batean eman zuen gizarteaz zuen iritzia: Der Mensch ist gut (1918,"Gizona ona da"). Halaxe egin zuen autobiografian ere: Links, wo das Herz ist (1952, "Bihotza ezkerrean dago"). Naziek agintea hartu zutenean, sorterria utzi zuen, beste idazle alemaniar askok bezala.
Donibaneko Arraunlariak
Donibaneko Arraunlariak Pasai Donibaneko arraun-talde bat da, gaur egun desagertua.
Uniformea
Kolore arroxa zuten eta traineruaren izena La Navarra zen, beren babesleak emana.
Sarrera-irteerako unitate
Sarrera-irteera unitatea informatika arloan, periferikoen eta PUZen arteko konexioak edo informazioaren trukeaz arduratzen den gailu elektronikoa da. Periferikoen eta PUZen arteko konexioak edo informazioaren trukeaz arduratzen da.
Donibaneko Arraunlariak
Historia
Koxtape arraun-taldea zatitzean sortu zen, 1991n. Zatiketa bortitza izan zen zuzendaritzakoen, arraunlarien eta teknikoen artean, eta, oro har, Pasai Donibaneko herri osoan. Hamar urteko egoera horren ondoren, berriro ere batasuna lortu zuten sanjuandarrek, kide guztiak jatorriko taldera itzuli baitziren.
Banaketa gertatu zenean sanjuandarren trainerua punta-puntakoakoa zen eta arraunlari gehienek Donibaneko eratu zutenez 90. hamarkadako lehen urteetan goi mailako garaipen ugari lortu zituzten Juan Mari Lujanbio patroi zela. 1995ean Kontxako Bandera eta Euskal Liga irabazi zituzten eta Euskadiko Txapelketan bi aldiz izan ziren bigarren, 1992 eta 1994ean. 1992an Gipuzkoako txapeldun izan ziren.
Sarrera-irteerako unitate
Egitura
Sarrera/irteera sistema, bi ataletan zatitu daiteke:
Informazioaren trukea egiteko ondorengo eginkizunak egin behar dira:
Datuen transferentzia
PUZa edo memoria nagusia eta periferiko arteko datuen edo informazioaren transferentzia lau eratara egin daiteke:
Sarrera/irteera programaz kontrolaturik
Instrukzio berezi batzuk exekutatuz datu baten sarrera edo irteera lortzen da. Instrukzio hauek IN eta OUT izan ahal dira. Ordenagailuak honelako edo antzerako instrukzio bat exekutatzen duenean S/I eragiketa bat ematen da. Eta kontrol unitatean honelako instrukzio bat deskodetzen duenean, periferikoaren helbidea eta beharrezko diren kontrol seinaleak kanpora bidaltzen ditu. Eta datua jasotzeko edo bidaltzeko ere arduratzen da. Orduan esan dezakegu, PUZa transferentzia egiteaz arduratzen dela, S/I instrukzioak, exekutatzen eta sinkronizazioa jartzen. PUZa baino abiadura txikiagoa dituzten periferikoekin erabiltzen da.
Sarrera/irteera zuzeneko memoria atzipenez
Periferiko gailuak abiadura handikoak direnean eta transferitu behar diren datu blokeak, memoria nagusirantz edo nagusitik, handiak direnean, orduan S/I zuzeneko memoria atzipena erabiltzen da. Hau da, zirkuitu kontrolatzaile bat dago, DMA kontrolatzailea, eta memoria nagusia eta gailu arteko datuen transferentzia zuzena ahalbidetzen du, PUZak parte hartu gabe.
DMA kontrolatzailea beste S/I gailu bat bezala konektatzen da busari.
Sinkronizazioa egoeraren kontsulta bidez (inkesta)
Metodo honetan sinkronizazioaz PUZa arduratzen da, aldizka gailu guztiei beraien egoeraz galdetuz. Hau egoera erregistroa irakurriz egiten da, eta honek esaten digu gailua prest dagoen informazioa bidaltzeko edo jasotzeko, eta ere bai arazorik badituen,… Sinkronizazio metodo hau erabiltzeko PUZa eta periferikoak interfaze egoki batekin komunikatu behar dira.
Metodo hau sinplea eta malgua da baina oztopo batzuk baditu:
Etenduren bidezko sinkronizazioa
Gailuak edo beraien kontrolatzaileak sarrera/irteerako eragiketa baten parte hartu nahi dutenean, PUZan dagoen programaren exekuzioa eteten dute. Hau kontrol busaren lerro berezi batetik egiten da, INTR (eten eskaera). Honela, PUZak periferikoaren egoera ez du aztertu behar eta denbora hau beste eragiketa batzuetan erabili dezake.
Liry
Liry Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
2277 Moreau
2277 Moreau asteroide baten izena da. otsailaren 18an aurkitu zuen S. J. Arend-ek Uccle Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1950 DS izena zeraman.
Liry
Biztanleria
2007an Liry udalerrian erroldatutako biztanleak 106 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
2277 Moreau
Orbitaren ezaugarriak
2277 Moreau asteroidearen orbitak batezbeste 2,601 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,279 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,924 distantziara. Eszentrikotasuna 0,124 da, eta makurdura orbitala 11,55ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.0 da.
Liry
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 62 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 60 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 46 etxebizitza nagusietatik 33 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 60 ziren, horien artean 41 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 41 pertsona aktiboetatik 37 lanean zeuden (21 gizon eta 16 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Liry udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.140 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zink
Zinka elementu kimiko bat da, Zn ikurra eta 30 zenbaki atomikoa dituena. Zinka, nahiz eta zenbaitetan trantsizio-metal gisa sailkatu den, metala da. Bere taldeko beste elementuekin dituen antzekotasunez gain, magnesioaren eta berilioaren zenbait ezaugarri dauzka. Elementu hau urria da Lurrean, baina erraz erauzten da.
Elementu hau ziurrenik Parazeltso alkimistak izendatu zuen alemanezko zinke hitzean oinarritua (arantza, hortza). Andreas Sigismund Marggraf aleman kimikariari esleitzen zaio 1746. urtean zink metaliko puruaren aurkikuntza. Luigi Galvani eta Alessandro Voltak zinkaren propietate elektrokimikoak aurkitu zituzten 1800. urtean. Korrosioaren aurka burdina galbanizatzea da (galbanizazio beroa) zinkaren aplikazio nagusia. Beste aplikazio batzuk bateria elektrikoak, pieza txiki ez-egiturazkoen galdaketa eta letoia bezalako meta-nahasturak dira. Zinkaren konposatu ugari erabiltzen dira, hala nola zink karbonatoa eta zinka glukonatoa (osagarri dietetikoak), zink kloruroa (desodoranteak), zink piriotinea (zahiaren aurkako xanpuak), zink sulfuroa (pintura lumineszenteetan) eta zinka metil edo zink dietila laborategi organikoetan.
Zinka funtsezko mineral bat da, jaioberrien eta ondorengo garapenaren barne. Zink gabeziak bi mila milioi pertsona ingururi eragiten dio eta gaixotasun askori lotuta dago. Haurretan, gabeziak hazkunde atzerapena, heltze sexualaren atzerapena, infekzio suszeptibilitatea eta beherakoa eragiten ditu. Zentro erreaktiboan zink atomoak dituzten entzimak oso zabalduta daude biokimikan, hala nola, alkoholaren deshidrogenasa gizakietan. Zinkaren gehiegizko kontsumoak ataxia, letargia eta kobre gabezia sor ditzake.
Ezaugarri nagusiak
Metal zuri urdinxka da, airean erretzen denean gar berde urdinxka igortzen duena. Aire lehorrak ez dio erasaten, baina hezetasuna badago oxidozko edo karbonato basikozko gainazala sortzen zaio, metala isolatuz eta korrosiotik babestuz.
Metal honek erresistentzia handia dauka deformazio plastikoaren aurrean. Tenperatura igo ahala, erresistentzia murriztu egiten da; hain zuzen, zink-xaflak sortzeko 100 °C-etik gora egin behar da lan. Ezin da garraztasun bidez gogortu eta giro-tenperaturan isurpen-fenomenoa jasaten du (gainerako metal eta metal-nahastura gehienek ez bezala) eta karga txikiek deformazio ez iraunkorrak eragiten dituzte.
Ugaritasuna
Zinkak Lurraren lurrazaleko 75 ppm inguru (% 0,0075) osatzen du, eta 24. elementu ugariena da. Lurzoruak 5-770 ppm zink du, batez bestekoa 64 ppm delarik. Itsasoko urek 30 ppb baino ez dute eta atmosferak, 0,1-4 μg / m3. Orokorrean beste oinarrizko metal batzuekin batera aurkitu ohi da meatan, hala nola, kobrea eta beruna. Zinka kalkofilo bat da. Honek esan nahi du elementu hau mineraletan sufre eta beste kalkogeno astunago batzuekin batera aurkitzea errazagoa dela, oxigeno edo kalkogenoak ez diren halogenoekin baino. Sulfuroak lurrazala solidifikatzen joan zen heinean sortu ziren, Lurreko hasierako atmosferak eragindako erredox erreakzioen pean. Esfalerita, zink sulfuro mota bat, zinka lortzeko gehien meatzen den mea da, bere zink kontzentrazioa % 60-62 artekoa izaten delako.
Zinka lortzeko meatzen diren beste mineral honako hauek dira: smithsonita (zink karbonatoa), hemimorfita (zink silikatoa), wurtzita (beste zink sulfuro bat) eta, batzuetan, hidrazitina (oinarrizko zink karbonatoa). Wurtzita izan ezik, beste mineral guztiak zink sulfuro primitiboen meteorizazioaren ondorioz sortu ziren.
Ezagutzen diren munduko zink baliabideak 1,9-2,8 mila milioi tona ingurukoak dira. Gordailu handiak Australia, Kanada eta Estatu Batuetan daude, eta Iranen berriz erreserbarik handienak. Zinkaren oinarrizko erreserbaren azken estimazioa (gaur egungo meatzaritza eta ekoizpen praktikekin lotutako gutxieneko irizpide fisikoekin bat datorrena) 2009. urtean egin zen eta gutxi gorabehera 480 miloi tona zirela kalkulatu zen. 346 milioi tona inguru meatu dira historia osoan zehar 2002ra arte, eta adituek 109-305 milioi tona erabiltzen ari direla estimatzen dute.
Isotopoak
Zinkaren bost isotopo existitzen dira naturan. 64Zn isotopoa da ugariena (% 48,63 ugaritasun naturala). Isotopo honek hain semidesintegrazio-periodo luzea du, 4.3 x 1018 urtekoa, bere erradioaktibitatea alde batera utzi daitekeela. Era berean, 70Zn (% 0,6), 1.3 x 1016 urte bitarteko semidesintegrazio-periodoa duena, ez da erradioaktiboa kontsideratzen. Naturan aurkitzen diren gainerako isotopoak 66Zn (% 28), 67Zn (% 4) eta 68Zn (% 19) dira.
Masa zenbakia 66 baino txikiagoa duen zinkaren erradioisotopo baten desintegrazio modurik arruntena elektroi-harrapaketa da. Elektroi-harrapaketaren ondorio den desintegrazioaren produktua kobrearen isotopo bat da. 66 masa zenbakia baino altuagoa duten zinkaren erradioisotopoen desintegrazio modu arruntena berriz, beta desintegrazioa (β−) da, galioaren isotopo bat sortzen duena.
Erreaktibotasuna
Zinkaren konfigurazio elektronikoa [Ar]3d104s2 da eta taula periodikoaren 12. taldeko kide da. Neurrizko erreaktibotasuna duen metala da eta agente murriztaile sendoa. Metal puruaren gainazalak azkar galtzen du distira, azkenean babesten duen oinarrizko zink karbonato (Zn5(OH)6(CO3)2 geruza bat osatuz, atmosferako karbono dioxidoarekin erreakzionatuz. Geruza honek airearekin eta urarekin gehiago ez erreakzionatzen laguntzen du.
Zinka erretzean, gar berde-urdina eta distiratsua sortzen da, zink oxido kea sortzen duena. Zinkak erraz erreakzionatzen du azidoekin, alkaliekin eta beste ez-metalekin. Oso purua den zinkak, giro tenperaturan, soilik azidoekin eta motel erreakzionatzen du. Azido gogorrek, esate baterako, azido klorhidriko edo sulfurikoak, gainazaleko geruza erauz dezakete eta ondorengo erreakzioak, urarekin, hidrogenoaren gasa askatzen du.
Zinkaren kimikan +2 oxidazio egoera nagusi da. Oxidazio-egoera horretan konposatuak sortzen direnean, kanpoko geruzako s elektroiak galdu egiten dira, konfigurazio elektronikoa [Ar]3d10 duen ioia emanez. Soluzio urtsuetan, oktaedro itxurako konposatu bat [Zn(H2O)6]2+ da espezie nagusia. Zinka zink kloruroarekin batera lurruntzeak, 285 ° C-tik gorako tenperaturetan, Zn2Cl2 eratzen du, +1 oxidazio-egoera duen zink konposatu bat. Ez dira zinkaren konposaturik ezagutzen +1 edo +2 oxidazio egoera ez dutenak. Kalkuluek adierazten dute +4 oxidazio egoera duen zink konposatu bat existitzea oso zaila dela.
Zinkaren kimika lehen lerroko trantsizioko metalen, nikelaren eta kobrearen, kimikaren antzekoa da, nahiz eta betetako d-geruza bat duen eta konposatuak diamagnetikoak eta, orokorrean, kolorerik gabeak diren. Zink eta magnesioaren erradio ionikoak ia berdinak dira. Horregatik, gatz baliokideek kristal egitura bera dute, eta erradio ionikoa faktore erabakigarri bat den beste kasuetan, zinkaren kimikak antz handia du magnesioarenarekin. Beste alderdi batzuetan, lehenengo lerroko trantsizioko metalen antzekotasun gutxi dago. Zinkak N- eta S- emaileekin kobalentzia handiagoko eta konplexu egonkorragoak diren zubiak osatzen ditu.
Zink(II) konposatuak
Zinkaren konposatu bitarrak metaloide eta gas nobleak ez diren ez-metal gehienentzat ezagutzen dira. ZnO oxidoa soluzio urtsu neutroetan ia disolbaezina den hauts zuria da, baina anfoterikoa da, indartsuak diren soluzio basiko eta azidoetan disolbatzen baita. Beste kalkogenoek (ZnS, ZnSe eta ZnTe) elektronika eta optikan aplikazio askotarikoak dituzte. Pniktogenoak (Zn3N2, Zn3P2, Zn3As2 eta Zn3Sb2), peroxidoa (ZnO2), hidruroa (ZnH2) eta karburoa (ZnC2) ere ezagutzen dira. Lau haluroen artean, ZnF2k du izaera ionikoena, beste batzuek (ZnCl2, ZnBr2 eta ZnI2) urtze puntu nahiko baxuak dituzte eta kobalenteen antz handiagoa dutela esan ohi da.
Zn2+ ioiak dituzten soluzio basiko ahuletan, Zn(OH)2 hidroxidoa prezipitatu zuri gisa sortzen da. Soluzio alkalino indartsuagoetan, hidroxidoa disolbatu egiten da zinkatinak osatzeko ([Zn(OH)4]2-). Zn(NO3)2 nitratoa, Zn(ClO3)2 kloratoa, ZnSO4 sulfatoa, Zn3(PO4)2 fosfatoa, ZnMoO4 molibdatoa, Zn(CN)2 zianuroa, Zn(AsO4)2·8H2O arsenatoa eta ZnCrO4 kromatoa (kolorea duen zinkaren konposatu bakanetako bat) zinkaren beste konposatu ez-organikoen adibide batzuk dira. Zinkaren konposatu organiko baten adibide errazena azetatoa da (Zn(O2CCH3)2).
Antzinako erabilera
Antzinako garaietako zink ez-puruaren erabilerari buruzko zenbait adibide isolatu aurkitu dira. Zink meak zink-kobre nahasturazko letoia egiteko erabiltzen ziren zinka elementu isolatu gisa aurkitu baino milaka urte lehenago. K.a. XIV. mende eta X. mende bitarteko letoi judearrak % 23 zinka du.
Letoia egiteko jakituria antzinako Greziara hedatu zen K.a. VII. mendean, baina gutxi erabili zen. % 80-90 zink duten metal-nahasturaz (falta den ehunekoa berun, burdina, antimonio eta beste metalez osatua) eginiko apaingarriak aurkitu dira, duela 2.500 urtekoak. % 87,5 zinka duen estatuatxo bat aurkitu zen daziar aztarnategi batean, ziurrenik historiaurrekoa dena.
Ezagutzen diren pilula zaharrenak zink karbonatoak erabiliz eginak dira, hidrozinzita eta smithsonita. Pilulak mindutako begientzat erabiltzen ziren eta Relitto del Pozzino erromatar ontzian aurkitu ziren, K.a. 140 urtean hondoratu zena.
Letoiaren fabrikazioa erromatarrek K.a. 30. urterako ezagutzen zuten. Letoia egiteko kalamina hautsa (zink silikato edo karbonatoa), ikatza eta kobrea elkarrekin arragoa batean berotuz egiten zuten. Ondoren, kalamina letoia moldatzen zuten armak egiteko erabiltzeko. Erromatarrek garai kristauan egindako txanpon batzuk ziurrenik kalamina letoizkoak dira.
Estrabonek K.a. I. mendean (baina K.a. IV. mendeko Teoponpo historialariaren lana aipatuz, orain galdutakoa) "gezurrezko zilar tantak" aipatzen ditu, kobrearekin nahastean letoia sortzen dutenak. Erreferentzia hau zink kantitate txikiei buruzkoa izan daiteke, sulfuro meak galdatzean sortutako hondakina. Era honetan lortutako zinka askotan baztertu egiten zen, baliogabekoa zelakoan.
Berne zink taula zinkaren nahastura batez eginiko pieza bat da, Galia erromatar garaikoa.
Charaka Samhita testuak, 300 eta 500 urteen bitartean idatzi zela uste denak, metal bat aipatzen du, oxidatzerakoan pushpanjan deiturikoa sortzen duena. Zink oxidoa dela uste da. Zawarko zink meatzeak, Udaipurretik gertu, Mauryar arotik aktiboak izan dira. Bertan zink metalaren galdaketa, ordea, XII. mende inguruan hasi zela dirudi. Estimazio baten arabera, kokapen honetan milioi bat tona zink metaliko eta zink oxido sortu ziren XII eta XVI mendeen artean. Beste estimazio batek 60.000 tona zink metalikoa ekoitzi zirela dio, garai berdinean. Rasaratna Samuccaya testuak, XIII. mendean idatzia, zinka zuten bi motatako meak aipatzen ditu: bat metala erauzteko erabiltzen zena eta beste bat eta helburu sendagarrietarako erabiltzen zena.
Hasierako ikerketak eta izendatzea
Madanapala (Taka dinastia) hindu erregearen medikuntza Lexiconean, zinka Yasada edo Jasada izendapena zuen metal gisa jasotzen zen. 1374. urte inguruan idatzi zen. Kalamina artilea eta beste substantzia organikoak erabiliz erredukzionatuta zink ez-puruaren galdaketa eta erauzketa XIII. mendean lortu zen Indian. Txinatarrek ez zuten teknika hau ikasi XVII. mendera arte.
Alkimistek zink metala airean erretzen zuten eta kondentsadore bat erabiliz sortzen zen zink oxidoa biltzen zuten. Zenbait alkimistek zink oxido honi lana philosophica deitzen zioten, "filosofoaren artilea" esan nahi duena latinez. Artile itsurako xerloak zirelako eman zioten izen hori, nahiz eta beste batzuentzat elur zuria zirudien eta nix album izena ematen zioten.
Metalaren izena seguruenik Parazeltsok dokumentatu zuen lehenik, Suitzan jaiotako alkimista alemaniarrak. Metalari zinkum edo zinken deitu zion bere Liber Mineralium II liburuan, XVI. mendean. Hitza alemanezko zinke hitzetik eratorria da ziurrenik, eta ustez "hortz-itxurakoa edo zorrotza" esan nahi zuen (zink metalezko kristalek orratz itxura dute). Baliteke baita ere zink hitzak "eztainu itxurako" esan nahi izatea, eztainua alemanez zinn esaten baita. Beste aukera bat ere bada: سنگ seng persierazko hitzetik eratorria izatea, harria esanahia duena.
Andreas Libavius alemaniarrak 1596. urtean portugaldarrei harrapatutako merkantzia-ontzi batetik "calay" izendatu zuen produktu baten kantitate bat jaso zuen. Libaviusek laginaren propietateak deskribatu zituen, zinka izan zitekeelarik. Zinka Europara Ekialdetik inportatzen zen erregularki XVII. mendean eta XVIII. mendearen hasieran, baina batzuetan oso garestia zen.
Isolazioa
Zink metalikoa Indian 1300. urtean isolatu zen , Mendebaldean baino askoz lehenago. Europan isolatu aurretik, Indiatik inportatu zen 1600. urte inguruan. Postlewayten Universal Dictionaryk, Europako informazio teknologikoa ematen duen iturri garaikideak, ez zuen zinka 1751 baino lehenago aipatzen, baina elementua lehenago ikertu zen.
P. M. de Respour alkimista flandiarrak zink oxidotik zink metalikoa erauzi zuela jakinarazi zuen 1668an. XVIII. mendearen hasieran, Étienne François Geoffroyk deskribatu zuen nola zink oxidoa kristal horietan kondentsatzen den, galdatzen ari den zink mea gainean jarritako burdin barretan. Britainia Handian, John Lanek zinka galdatzeko esperimentuak egin zituztela esaten da. Ziurrenik Landoren egin zituen, bere 1726ko porrotaren aurretik.
Britainia Handian 1738an, William Championek kalaminatik zinka erauzteko prozesu bat patentatu zuen. Bere teknika Rajastaneko zink meatzetan erabiltzen zenaren antzekoa zen, baina ez dirudi zonalde hori bisitatu zuenik. Championen prozesua 1851. urteraino erabili zen.
Andreas Marggraf kimikari alemaniarra hartzen da zink metal purua isolatu zuen lehen pertsona gisa, nahiz eta Anton von Swab kimikari suediarrak kalaminatik zinka destilatu zuen lau urte lehenago. Bere 1746ko esperimentuan, Marggrafek kalamina eta ikatz nahasketa bat berotu zuen itxitako ontzi batean, kobrerik gabe, metal bat lortzeko. Prozedura hau komertzialki praktikoa bihurtu zen 1752. urterako.
Ondorengo lanak
William Champion anaiak, Johnek, zink sulfitoa kaltzinatzeko prozesu bat patentatu zuen 1758an. Prozesu honetan oxido bat sortzen zen, gero erretorta prozesuan erabili ahal zena. Honen aurretik, zinka ekoizteko soilik kalamina erabiltzen zen. 1798an, Johann Christian Rubergek galdaketa prozesua hobetu zuen, lehen galdatze erretorta horizontala eraikiz. Jean-Jacques Daniel Donyk antzeko makina bat eraiki zuen Belgikan, zink gehiago prozesatzen zuena. Luigi Galvani mediku italiarrak 1780an aurkikuntza garrantzitsua egin zuen: berriki disekatutako igel baten bizkarrezur-muina burdin barra bati letoizko kako batez lotzerakoan, igelaren hanka uzkurtu egiten zen. Era oker batean, nerbio eta muskuluek elektrizitatea sortzeko modu bat aurkitu zuela pentsatu zuen eta efektuari “animalien elektrizitatea” deitu zion. Gelaxka galbanikoa eta galbanizazio prozesua Luigi Galvaniren omenez izendatu ziren, eta bere aurkikuntzek bateria elektrikoetarako, galbanizazioetarako eta babes katodikoetarako bidea ireki zuten.
Galvaniren lagun Alessandro Voltak efektua ikertzen jarraitu zuen eta pila voltaikoa asmatu zuen 1800. urtean. Voltaren pilaren oinarrizko unitatea gelaxka galbaniko sinplifikatua zen: kobre eta zink plakak elektrolito batez bereiziak eta eroale bati kanpotik konektatuta. Unitateak serialki pilatuta zeuden, zelula voltaikoa egiteko. Elektrizitatea ekoizteko, elektroiak zinketik kobrera zuzentzen ziren eta zinka jatea ahalbidetuz.
Zinkaren izaera ez-magnetikoak eta soluzioetan kolorerik ez izateak, biokimikan eta elikaduran zuen garrantziaren aurkikuntza atzeratu zuten. Hau 1940. urtean aldatu zen, anhidrasa karbonikoak, karbono dioxidoa odoletik ateratzen duen entzima batek, bere gune aktiboan zinka zuela ikusi zenean. Karboxipeptidasa entzima digestiboa zinka zuen bigarren entzima ezaguna bihurtu zen 1955ean.
Meatzaritza eta tratamendua
Zinka laugarren metal erabiliena da, burdina, aluminioa eta kobrearen atzetik. 13 milioi tona inguru ekoizten dira urtero. Munduko zink ekoizle handiena Nyrstar da, Australiako OZ Minerals eta Belgikako Umicore enpresen elkarketatik sortua. Munduko zinkaren % 70a meatzaritzatik lortzen da, gainerako % 30a zinka birziklatzetik dator. Komertzialki purua den zinka Goi Maila Berezi bezala ezagutzen da (ingelesez, Special High Grade edo SHG), eta % 99.995eko purutasuna du.
Mundu mailan, zink berriaren % 95 sulfuro mea gordailuetatik ateratzen da, eta horietan esfalerita (ZnS) kobre, berun eta burdin sulfuroekin nahastua egoten da ia beti. Zink minak mundu osoan zehar sakabanatuta daude, Txina, Australia eta Perun daudelarik eremu nagusiak. Txinak 2014. urtean munudko zink ekoizpenaren % 38 ekoiztu zen.
Zink metala meatzaritza erabiliz produzitzen da. Mea fin-fin birrindu egiten da; ondoren, flotazio prozesuan sartzen da mineralak gangatik bereizteko (hidrofobizitatearen propietatean oinarrituta), zink sulfuro mea kontzentratu bat lortzeko. Ore honek % 50a zinka, % 32 sufrea, % 13 burdina eta % 5 SiO2 du.
Txigortzeak zink sulfuro kontzentratuta zink oxido bihurtzen du:
Sufre dioxidoa azido sulfurikoa ekoizteko erabiltzen da, lixibiatzeko prozesurako beharrezkoa dena. Zink karbonatoa edo zink silikatoa (Namibiako Skorpion Gordailuan adibidez) erabiltzen badira zinkaren ekoizpenean, txigortzea alde batera utzi daiteke. Ekoizpenean jarraitzeko bi oinarrizko metodo erabiltzen dira: pirometalurgia edo elektrohigadura. Pirometalurgiak zink oxido karbono edo karbono monoxidoan erreduzitzen du 950 °Cko tenperaturan metalera. Zink lurrun bezala destilatzen da beste metaletatik banatzeko, tenperatura horietan lurruntzen ez direnak. Zink lurruna kondentsadore batean biltzen da. Ondorengo ekuazioek prozesu hau deskribatzen dute:
Azkenik, zinka elektrolisi bidez erreduzitzen da.
Azido sulfurikoa berreskuratzen eta birziklatu egiten da lixibiatze prozesuan berrerabiltzeko.
Galbanizatutako lehengai arku elektrikozko labe batera botatzen denean, zinka hautsetik berreskuratzen da hainbat prozesu bidez, batez ere Waelz prozesua (2014ean, % 90).
Ingurugiroan eragina
Industria eta meatzaritza eremuetatik igarotzen diren ibaietan zink kontzentrazioa 20 ppm-koa izan daiteke. Hondakin tratamendu eraginkorrak asko murrizten ditu kopuru hauek: Rhin ibaian egindako tratamenduak, esate baterako, zinkaren maila 50 ppb-ra jaitsi du. Kutsadura honek eraginak izan ditzake: kontzentrazioak 2 ppm-ra iristen badira, arrainek odolean eraman dezaketen oxigenoaren kantitatean eragiten du.
Aplikazioak
Zinkaren aplikazio nagusiak (AEBetako portzentaiak dira)
Korrosioaren aurkako babesa eta bateriak
Zinka korrosioaren aurkako agente gisa erabiltzen da gehien, eta galbanizazioa (burdina edo altzairuaren estaldura) forma ezagunena da. 2009an, Ameriketako Estatu Batuetan, erabilitako zink metalaren % 55a edo 893.000 tona, galbanizaziorako erabili ziren.
Zinka burdina edo altzairua baino erreaktiboagoa da eta, beraz, tokiko oxidazio ia guztiak erakartzen ditu, korrosioak guztiz jaten duen arte. Oxido eta karbonatozko (Zn5(OH)6(CO3)2) babes geruza bat sortzen da gainazalean, zinkak korrosioa jasaten duen heinean. Babes honek zink geruza urratzen denean ere irauten du, baina degradatzen joaten da zinkak korrosioa jasaten duen heinean. Zinka elektrokimikoki aplikatzen da edo urtutako zink moduan, urtze-galbanizazioaz edota lainoztatzeaz. Galbanizazioa kate lotura hesietan, babes barandetan, esekidura-zubietan, argiztapenetan, metalezko teilatuetan eta autoen gorputzetan erabiltzen da.
Zinkaren erreaktibotasun erlatiboak eta bere oxidazioa erakartzeko gaitasunak babes katodikoan (BK) erabiltzeko babes anodo eraginkorra egiten du. Esate baterako, lurperatutako kanalizazio baten babes katodikoa zinkarekin egindako anodoak kanalizaziora konektatzen lortzen da. Zinkak anodo gisa jokatzen du (negatiboa den bornea), pixkanaka korrosioa jasanez korronte elektrikoa altzairuzko kanalizaziora igortzen duen bitartean. Zinka itsasoko uren esposizioa jasaten duten metalak katodikoki babesteko ere erabiltzen da. Zink disko bat itsasontzi baten burdinazko lemari atxikitzen bazaio, astiro jasango du korrosioa lema oso-osorik mantentzen diren bitartean. Era berean, helize bati edo gilaren metalezko babesari atxikitako zink estalki batek aldi baterako babesa eskaintzen du.
-0.76 volteko oinarrizko elektrodo potentzialarekin, zinka baterientzako anodo material gisa erabiltzen da (erreaktiboagoa den litioa (SEP -3.04 V) litiozko baterien anodoentzat erabiltzen da). Zink hautsa era honetan erabiltzen da bateria alkalinoetan eta zink-karbono baterietako zorroa (anodo gisa funtzionatzen duena era berean) zink xafla batez osatua dago. Zinka zink-aire bateriaren anodo edo erregai gisa ere erabiltzen da. Zink-zerio erredox fluxu-bateriak ere zinkean oinarritutako erdi-zelula negatiboetan oinarritzen dira.
Nahasturak
Oso erabilia den zink-nahastura bat letoia da. Nahastura honetan kobrea % 3 eta % 45 arteko edozein zink kopururekin aleatzen da, letoi motaren arabera. Letoia oro har, kobrea baino harikorragoa eta duktilagoa da, eta korrosioarekiko erresistentzia handiagoa du. Propietate hauek erabilgarria egiten dute komunikazio ekipamendu, hardware, musika tresna eta ur-balbuletan.
Asko erabiltzen diren beste zink-nahastura batzuk, nikel zilarra, aluminio soldadura eta brontze komertziala dira. Zinka kanalizazio garaikideetan ere erabiltzen da, tradizionalki erabilitako berun/eztainu nahasturaren ordez. % 85-88 zinka, % 4-10 kobrea eta % 2-8 aluminioa duten nahasturek makina-errodamendu mota batzuetan erabilera mugatua dute. Zinka AEBtako zentimo bateko txanponetako metal nagusia da 1982tik. Zink nukleoa kobrezko geruza mehe batez estalita dago, kobrezko txanpon baten itxura emateko. 1994. urtean, 33.200 tona zink erabili ziren Ameriketako Estatu Batuetan 13,6 mila milioi txanpon ekoizteko.
Kobrea, aluminioa eta magnesioa kantitate txikietan duten nahasturak erabilgarriak dira hainbat galdaketa motatarako, bereziki automobilgintza, elektrizitate eta hardware industrietan. Zamak izenarekin merkaturatzen dira metal-nahastura hauek. Honen adibide bat zink aluminioa da. Bere urtze puntu baxuak, bere biskositate baxuarekin bat, forma txiki eta korapilatuak ekoizteko aukera ematen du. Laneko tenperatura baxuak galdaketa produktuen hozte azkarra dakar, eta honek muntai ekoizpen azkarrak. Beste nahastura batek, Prestal izenarekin merkaturatzen denak, % 78 zink eta % 22 aluminioa dauka, eta altzairua bezain sendoa, baina plastikoa bezain malgua dela esaten da. Nahastura honen superplastizitate horri esker, zeramika eta zementuarekin egindako moldeetan galdatzea ahalbidetzen du.
Antzeko metal-nahasturak, berun-kopuru txiki bat gehituta, hoztutakoan xafla gisa biribildu daitezke. % 96 zinka eta % 4 aluminioa duen nahastura bat trokelak egiteko erabiltzen da, metalezko moldeak garestiegiak liratekeen produkzioetarako. Fatxada, teilatu, eta xafla estrukturako beste aplikazio batzuetarako, titanioa eta kobrea duten zink nahasturak erabiltzen dira. Aleatu gabeko zinka hauskorregia da fabrikazio prozesu hauetarako.
Material trinko, merke eta lantzeko erraza denez, zinka berunaren ordezko gisa erabiltzen da. Berunarekiko kezka hazten joan den heinean, zinka ordezko eraginkor gisa agertzen da hainbat aplikazioetarako: arrantzatik hasi, pneumatikoen oreka eta bolanteetaraino.
Kadmio zink telurikoa nahastura erdieroale bat da, eta sentsore gailu txikien multzo batean banatu daitekeena. Gailu horiek zirkuitu integratu baten antzekoak dira eta gamma izpien fotoien energia detektatu dezakete. Maskara xurgatzaile baten atzean, nahastura honen sentsore multzoek izpien norabidea zehaztu dezakete.
Beste erabilera industrialak
2009an, Amerikako Estatu Batuetako zinkaren ekoizpenaren laurden bat gutxi gorabehera zink konposatuetan kontsumitu zen ; hainbat industrialki erabiltzen direlarik. Zink oxidoa margoetan pigmentu txuri gisa eta gomaren fabrikazioan katalizatzaile gisa erabiltzen da, beroa ateratzeko. Zink oxidoa gomazko polimeroak eta plastikoak erradiazio ultramoretik babesteko erabiltzen da. Zink oxidoaren propietate erdieroaleak direla eta, baristore eta fotokopiagailuetan erabilgarria da. Zink zink-oxido zikloa bi urratsetako prozesu termokimikoa da, hidrogenoa sortzeko erabiltzen dena.
Zink kloruroa sarritan zurean gehitzen da suaren aurkako babes gisa eta batzuetan egur kontserbatzaile gisa. Beste produktu kimikoen fabrikazioan erabiltzen da. Zink metiloa (Zn(CH3)2) sintesi organiko askotan erabiltzen da. Zink sulfuroa (ZnS) pigmentu lumineszenteetan erabiltzen da, hala nola, erlojuen orratzetan, X izpi eta telebistako pantailetan eta pintura lumineszenteetan. ZnS kristalak laserretan erabiltzen dira, espektroaren erdialdeko infragorrietan lan egiten dutenetan zehazki. Zink sulfatoa kimiko bat da pigmentu eta tindagaietan. Zink piriotina zikinkeriaren aurkako pinturetan erabiltzen da.
Zinka hautsa batzuetan propultsatzaile gisa erabiltzen da kohete modeloetan. % 70 zink eta % 30 sufre hautsa duen konprimatutako nahasketa pizten denean erreakzio kimiko bortitz bat ematen da. Honek zink sulfuroa sortzen du, gas beroa, beroa eta argi kantitate handiekin batera.
Zink metal xaflak zink barrak egiteko erabiltzen da.
64Zn, zinkaren isotopo ugarienak, aktibazio neutronikoa jasateko erraztasun handia dauka, oso erradioaktiboa den 65Zn bihurtuz. Honek 244 eguneko erdi-bizitza du eta gamma erradiazio handia sortzen du. Hori dela eta, erreaktore nuklearretan korrosioaren aurka erabiltzen den zink oxidoa 64Zn isotopoz xahutzen da erabili baino lehen. Arrazoi beragatik, zinka arma nuklearrak gatzatzeko material gisa proposatu da (kobaltoa beste gatzatze material bat da, ezagunagoa). 64Zn isotopoz hornitutako bonba nuklear batek, eztanda egiterakoan, 65Zn kantitate handiak sortuko lituzke, armaren erradioaktibitatea nabarmen handituz. Ez dago informaziorik honelako arma bat inoiz eraiki, probatu edo erabili denik.
65Zn trazatzaile gisa erabiltzen da, zinka daramaten metal-nahasturen higadura aztertzeko, edo zinkak organismoetan jarraitzen duen bidea eta rola aztertzeko.
Zink ditiokarbonamato konplexuak nekazaritzako erabiltzen dira fungizidak gisa. Horien artean Zineb, Metiram, Propineb eta Ziram daude. Zink naftalatoa zura kontserbatzekok erabiltzen da. ZDDP formako zinka motor olioan erabiltzen da, higaduraren aurkako gehigarri gisa.
Kimika organikoa
Organozink kimika karbono-zink loturak dituzten konposatuen zientzia da, hauen propietate fisikoak, sintesiak eta erreakzio kimikoak deskribatzen dituena. Organozink konposatu asko garrantzitsuak dira. Aplikazio garrantzitsuen artean daude Frankland Duppa erreakzioa, Reformatsky erreakzioa , Simmons-Smith erreakzioa eta Barbier erreakzioa.
Sandra Piñeiro Fungueiriño
Sandra Piñeiro Fungueiriño (Esteiro, Boiro, ) traineru estropadetako arraunlari galiziarra da. Kontxako 2 Bandera eta 2 Liga irabazi ditu, besteak beste.
Zink
Osagarri dietetikoa
Pilula bakar batean eta erraz eskuratu daitezkeen eguneroko bitamina eta mineral osagarrietan, zinka zink oxido, zink azetato edo zink glukonato gisa egon ohi da. Zinka antioxidatzaile gisa hartzen da normalean. Hala eta guztiz ere, erredox inertea da eta, beraz, funtzio horri era ez zuzenean soilik bete dezake. Oro har, zink osagarria elementu honen gabezi arrisku handia dagoenean gomendatzen da (errenta ertain eta baxuko herrialdeak adibidez), prebentziozko neurri gisa.
Sandra Piñeiro Fungueiriño
Kirol ibilbidea
Boirokoa izanik Cabo da Cruz arraun taldeko harrobian hasi zen. 2017an Náutico de Riveira taldera joan zen eta bi urte egin zituen han. Galiziako trainerurik onena izan zen eta Kontxako Banderarako ere urte bietan sailkatu zen, 2018an sailkapen estropada bera irabaziz. Urte bietan hirugarren postua eskuratu zuen.
Zink
Osagarri dietetikoa
Zink gabezia depresio-nahasmendu larriarekin lotu da, eta zink osagarriak hartzea tratamendu eraginkorra izan daiteke.
Zinka beherakoa tratatzeko erabiltzen da, batez ere garapen bidean dauden herrialdeetako umeen artean; tresna sinple, merke eta kritikoa baita. Beherakoa izatean zinka gorputzean agortu egiten da. Baina azken ikerketek iradokitzen dute zinka berreskuratzeko 10 eta 14 eguneko tratamendu bat jarraituz gero, beherakoaren iraupena eta larritasuna murrizten dela, eta etorkizuneko gertakariak saihestu ditzakeela hiru hilabetez.
Cochraneko berrikuspen baten arabera, zink osagarria hartzen dutenek adinarekin erlazionatutako makularen degenerazioa garatzeko aukera gutxiago dituztela.
Sandra Piñeiro Fungueiriño
Kirol ibilbidea
2019an Oriok fitxatu zuen eta Kontxako Bandera eta Liga irabazi zituen. Hiru denboraldi egin zituen talde gipuzkoarrean. Ezagun egin zen arraunaren toleta hautsita arraunik gabe lanean jarraitu zuen bideoa. 2020an ere Kontxan eta Ligan garaile izan zen eta 2021ean denboraldi bikaina egin arren bigarren postuak lortu zituzten, Ligan puntutan berdinduta izan bazen ere.
Zink
Osagarri dietetikoa
Zink osagarria tratamendu eraginkorra da akrodermatitis enteropatikarako, zink xurgapenari eragiten dion nahasketa genetikorako. Aldez aurretik hilkorra zen kaltetuak ziren haurrentzat.
Gastroenteritisa asko gutxitzen da zinka hartuz gero. Hau bi arrazoirengatik gertatu liteke: digestio aparatuko ioien mikrobioen aurkako eragin zuzenagatik edo zelula immuneen zinkaren xurgapena eta berriro askatzearen (granulozito guztiek askatzen dute zinka) ondorioz. Baliteke biak batera ere geratzea.
Sandra Piñeiro Fungueiriño
Kirol ibilbidea
2021eko denboraldia amaitzerakoan arrauna uztea erabaki zuen osasun arazoak zirela eta. Urte hartan Remando en la oscuridad (Editorial Punto Rojo Libros, 2021) liburua argitaratu zuen, bertan kontatzen du anorexiaren aurka izan zuen borroka.
Zink
Osagarri dietetikoa
2011n, ikertzaileek aurkitu zuten zink kantitate handiak gehitzen bazitzaizkion gernu-lagin bati, droga detekzioa ezeztatzen zuela. Ikertzaileek ez zuten ikertu zink osagarri dietetiko bat oralki kontsumitzeak efektu bera izan zezakeen edo ez.
Hotzeria
Zink osagarriak (askotan zink azetato edo zink glukonato gozokiak) hotzeriaren tratamenduan erabiltzen diren osagarri dietetikoak dira. Zink osagarriek, 75 mg eguneko baino dosi handiagoak hartuz gero (sintomak hasi eta 24 ordu baino lehenago hasita), hotzeriaren sintomak egun batez murrizten dituztela frogatu da. Datuen gabezia dela eta, ez da nahikoa ebidentziarik zink osagarrien prebentziozko erabilerak hotzeria hartzeko aukera murrizten duela zehazteko. Zink osagarrien efektu kaltegarriak ahoan, besteak beste, zapore txarra eta goragalea dira. Zinka duten sudurrarentzako espraien erabilera usaimenaren galerarekin erlazionatua dagoela ikusi da. Hori dela eta, 2009ko ekainean, Estatu Batuetako Droga eta Elikagaien Administrazioak kontsumitzaileei mota honetako produktuak erabiltzen uzteko abisua eman zuen.
Gizakien errinobirusa, patogeno biralik arruntena gizakietan, hotzeriaren eragile nagusia da. Zinkak hotzeriaren gogortasuna edo/eta iraupena murrizteko martxan jartzen duen mekanismoa ez dago argi. Zenbait ikerketen arabera, hantura nasala gutxitu edo desagertzea eta errinobirusaren hartzailearen loturaren inhibizio zuzena dira.
Erabilera topikoa
Zinkaren erabilera topikoak larruazalean erabiltzen direnak izaten dira, askotan zink oxido moduan. Zink-prestakinek eguzkiak eragindako erreduren aurkako babesa ematen dute. Haurraren pixoihala doan zonaldean (perineoan) pixka bat jarriz gero pixoihala aldatzen den bakoitzean, pixoihalak eragindako dermatitisaren aurkako babesa eskaini dezake.
Zink mota batzuk hortzetako pasta eta aho garbitzaileetan erabiltzen dira, halitosia saihesteko. Zink piritionea berriz, xanpuetan erabiltzen da, zahia saihesteko.
Funtzio biologikoa
Zinka gizakientzat, beste animalia batzuentzat , landareentzat eta mikroorganismoentzat funtsezko aztarna elementua da. Zinka 300 entzimaren eta 1000 transkripzio faktore baino gehiagoren funtzionamendurako beharrezkoa da eta metalotioneinetan gorde eta transferitu egiten da. Mota honetako bigarren metal elementu ugariena da gizakietan burdinaren ondoren, eta entzima klase guztietan agertzen den metal bakarra da.
Proteinetan, zink ioiak azido aspartikoaren, azido glutamikoaren, zisteinaren eta histidinaren aminoazidoen albo kateetan koordinatzen dira sarritan. Proteinetako zink lotura honen azalpen teoriko eta konputazionala (beste trantsizio metalekin ere gertatzen den bezala) zaila da.
Gutxi gorabehera, 2-4 gramo zink daude giza gorputzean zehar banatuta. Zink gehiena burmuinetan, giharretan, hezurretan, giltzurrunean eta gibelean dago, eta kontzentrazio handienak prostatan eta begiaren zatietan daude. Semena bereziki aberatsa da zinkean, prostatako guruin funtzioaren funtsezko faktorea eta ugalketa organoen hazkundean.
Gizakietan, zinkaren rol biologikoak nonahi daude. "Ligando organiko sorta zabaletan" elkarreraginean datza, eta RNA eta DNAren metabolismoan, seinale transdukzioan eta gene-adierazpenean funtzioak ditu. Apoptosia ere arautzen du. 2006ko ikerketa batek giza proteinen % 10 inguru (2800) potentzialki zink loturak dituztela estimatu zuen. Honez gain, beste ehunka proteinek zinkaren garraio eta trafikoan parte hartzen dute.
Burmuinetan, zinka besikula sinaptiko espezifikoetan gordetzen da neurona glutamatergikoen bidez eta neuronen kitzikakortasuna modulatu dezakete. Plastikotasun sinaptikoan funtsezko papera betetzen du eta, beraz, ikaskuntzan. Zink homeostasiak nerbio-sistema zentralaren erregulazio funtzionalean ere paper kritikoa jokatzen du. L- eta D-histidinak burmuinetako zink hartzea errazten dute. SLC30A3 burmuinetako zink homeostasian eragina duen zink garraiatzaile nagusia da.
Entzimak
Zinka Lewis azido eraginkorra da, hidroxilazioan eta beste erreakzio entzimatikoetan agente katalitiko baliagarria delarik. Metal honek koordinazio geometriko malgua du baita ere, eta horri esker, erabiltzen duten proteinek erreakzio biologikoak egiteko konformazioak bizkor aldatu ditzakete. Zink duten entzimen bi adibide anhidrasa karbonikoa eta karboxipeptidasa dira, karbono dioxidoaren (CO2) proteinen erregulazio eta digestiorako funtsezkoak direnak, hurrenez hurren.
Ornodunen odolean, anhidrasa karbonikoak CO2a bikarbonatoan bihurtzen du, eta entzima berak bikarbonatoa CO2an bihurtzen du biriken bidez botatzeko. Entzima hau gabe, bihurketa hau milioi bat aldiz motelagoa litzateke odolean arrunta den 7ko pHan edo 10 edo gehiagoko pHa beharko luke abiadura mantentzeko. Erlaziorik ez duen anhidrasa β-karbonikoa landaretan beharrezkoa da hostoen formazioan, azido azetikoaren sintesian eta hartzidura alkoholikoan.
Karboxipeptidasak peptidoen loturak mozten ditu proteinen digestioan zehar. Lotura kobalente koordinatu bat sortzen da terminal peptidoaren eta zinkari loturiko C=O talde baten artean, eta karbonoari karga positiboa ematen dio. Horrek zinkaren inguruko entziman poltsiko hidrofobiko bat sortzen laguntzen du, digestioan dagoen proteinaren alde ez-polarra erakartzen duena.
Seinaleztapena
Zinkak mezulari funtzioa betetzen duela ikusi da, seinaleztapen bideak aktibatzeko gai delarik. Bide horietako askok minbizi hazkunde arraroak bultzatzen dituzte. ZIP garraiolarien bidez eraso daitezke.
Beste proteina batzuk
Zink hatzetan zinkak funtzio soilik estrukturala betetzen du. Zink hatzek transkripzio faktore batzuen zatiak osatzen dituzte. Faktore hauek ADNaren oinarrizko sekuentziak antzematen dituzten proteinak dira, ADNaren transkripzio eta erreplikazioan zehar. Zink hatzetan bederatzi edo hamar Zn2+ ioi egon ohi dira. Hauen funtzioa hatzaren estruktura mantentzea da. Horretarako, transkripzio faktoreko lau aminoazidoak lotzen dituzte. Transkripzio faktorea ADNaren helizearen inguruan biltzen da eta hatzak erabiltzen ditu ADN sekuentziara egoki lotzeko.
Odol-plasman, zinka albumina (60%, afinitate baxua) eta transferrinari (% 10) lotu eta hauen bidez garraiatzen da. Transferrinak burdina ere garraiatzen duenez, gehiegizko burdina izateak zinkaren xurgapena murrizten du, eta alderantziz. Antzeko antagonismoa ere kobrearekin eman ohi da. Odol-plasmako zink kontzentrazioa nahiko egonkorra izaten da, zink kontsumoarekin erlazio handirik gabe. Listu-guruineko, prostatako, sistema immunologikoko eta hesteetako zelulek zink seinaleztapena erabiltzen dute beste zelula batzuekin komunikatzeko.
Zinka metalotioneina erreserbetan gorde daiteke mikroorganismoetan, edo animalien heste edo gibeletan. Hesteetako zeluletako metalotioneina zink xurgapena %15-40 tartean doitzeko gai da. Hala eta guztiz ere, zink gutxiegi edo gehiegi hartzea kaltegarria izan daiteke. Gehiegizko hartzeak kobrezko xurgapena bereziki kaltetzen du, metalotioneinak bi metalak xurgatzen dituelako.