cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luposicya lupus
Luposicya lupus Luposicya generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Gatzaren martxa
Historia
Ekialdeko Indietako Britaniar Konpainiak zipaio izenez ezagutzen ziren soldadu indiarrak zituen. Hauek eginkizun zail eta iragangarrienei egin behar zieten aurre, desberdintasun handia egonez. 1857ko maiatzaren 10 ean hasitako matxinada militar sinplea britaniarrek Indian zuten agintearentzat arriskutsu bilakatzen joan zen. Britainiarrek urtebetez jardun zuten zipaioei aurre egiten, 1858ko ekainaren 20an garaipena lortu zuten arte.
Jallanges
Diru sarrerak
2009an Jallanges udalerrian 131 unitate fiskal zeuden, 321 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.457 euro zen.
Gatzaren martxa
Historia
Thomas Jones Barker rek 1857 an “Lucknowren askapena zipaio-matxinadatik” koadroa margotu izanak bi ondorio izan zituen: lehenengoa, britainiarrek indiarrengan zeukaten nagusitasuna birplanteatzea izan zen, izan ere, ordura arte “Indirect Rule” sistema ezarrita baitzuten, honen arabera, botere-egiturak britainiarren esku zeuden. Baina matxinada eman ondoren, monarkia britainiarrak botere zuzena ezartzea erabaki zuen Indiarekiko. Honek Ekialdeko Indietako Britaniar Konpainiak desegitea eragin zuen 1858ko abuztuaren 2an Indiako Raj-a sortuz, erregeordetza moduko papera jokatzen zuena.
Jallanges
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 argiketaria.
Gatzaren martxa
Historia
Bigarren ondorioa, Zipaioen matxinaden eraginez indiarren artean sentimendu bat sortzen hasi zela izan zen, britaniarrekiko zuten mendekotasun paperaz kontzientzia hartzen hasi ziren, eta hauekiko deskonfiantza zabaldu zen.
Egoera gatazkatsua zenez, 1885 ean Indiako Kongresu Nazionala sortu zen. Allan Octavian Hume izan zen sortzailea, eta bere helburua indiarrek parte hartzeko aukera gehiago eta Indiako gobernuan ordezkaritza gehiago izatea zen. Beraz, beste 72 pertsonen laguntzarekin batera, Humek Indiako Kongresu Nazionala sortu zuen, Raj-arekin akordioetara iristeko modu errazago bat bezala.
Jallanges
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gatzaren martxa
Historia
Kongresu Nazionalak ez zituen, ordea, indiar guztiak ordezkatzen, goi-mailakoak bakarrik. Bertako partaideen gehiengoa indiako elitekoak ziren, Kalkutako unibertsitatean graduatuak. Nahiz eta Kongresu Nazionalak ez ordezkatu herritar indiarrak, politikari britainiarren atentzioa deitzea lortu zuen, eta 1892 an, Dababhai Naoroji indiarren lehenengo ordezkaria bilakatu zen Komunen ganberan, Londres en.
Egoera gatazkatsu honetan, Mahatma Gandhiren figura azaldu zen.
Mahatma Gandhi
Abokatu, politiko eta aktibista indiarra zen (1869-1948). Ezin zuenez abokatu bezala jardun Indian, Afrikara joan zen. Hegoafrikara iritsi eta berehala, Gandhik diskriminazioa ri aurre egin behar izan zion, bere larruazala ren koloreagatik eta jatorriagatik, zuritzat joa ez zen jendea guztia bezala. Hau ikusita, indiarrei laguntzeko asmoz, kanpaina bat hasi zuen britainiarren kontra, hauek Afrikan zeuden indioekiko zeukaten portaeragatik eta diskriminazioagatik.
1915 ean, Indiara itzultzea erabaki zuen Kongresu Nazionalak eskatuta. Afrikan, protestatzeko modu baketsuak garatu zituen, eta horregatik Kongresu Nazionalak indiar guztiak helburu berdin batengatik elkartzeko gai ikusi zuen Ghandi.
Kongresu Nazionala erdibituta eta lidergotzarik gabe egoteak zailtasunak eragin zizkion Gandhiri. Urteak pasa ahala desobedientzia zibileko zenbat ekintza burutu zituen, produktu britainiarren aurkako boikota, adibidez. Antzeko ekintzek eta burututako kanpainek Kongresu Nazionaleko partaide eta kideen errespetu lortzea eragin zioten, berriz ere Kongresu Nazionala elkartu eta indartu zen.
1919 an Lehen Mundu Gerraren ostean, Gandhiren protagonismoa handitzen joan zen. 1920 an Kongresu Nazionaleko burua izendatu zuten eta Indiarentzako independentzia lortzea ezarri zuen helburu. Inperio britainiarreko zenbat herrialdek independentzia lortu zutela ikusirik, eta Indiak Britainia Handiari Lehen Mundu Gerran eskainitako laguntza kontuan hartuta, indiarrek uste zuten independetzia merezita zeukatela. Baina britainiarrak ez zeuden prest bere herrialde aberatsenari alde egiten uzteko.
Hori dela eta, Gandhiren ekintzak eta Kongresu Nazionalaren eskaerak handitu egin ziren hurrengo urteetan. Momentu batean Gandhik deklaratu zuen, indiarrek beraien herrialdean sartzen utzi zietelako finkatu zirela britainiarrak eta britainiarrekin kolaboratzeari uzten bazioten, gobernu koloniala desegin egingo zela.
Gandhi babes gehiagoren bila zebilen, eta hinduetaz gain, musulmanetan ere aurkitu zuen babes hori. 1922 an atxilotua izan zen eta sei urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Honen ondorioz Kongresu Nazionalak bere batasuna galdu zuen. Baina bi urtetara Gandhi askatu zuten eta Kongresu Nazionala batzea lortu zuen berriro, 1920 an gertakariak erritmoa bizituz.
1930ko urtarrilaren 26an Kongresu Nazionalak Indiaren Independentzia aldarrikatzea erabaki zuen. Egun batzuk pasata, Gandhik borroka bakearen bitartez egin behar zela argudiatu zuen, “Satyagraha” izenarekin ezaguna. Honen arabera, ezin zen biolentzia erabili eta egindako ekintza guztien inguruan informatu behar zen. 1930ko martxoaren 2an eskutitz bat idatzi zion Gandhik Lord Irwin-eri, Indiako erregeordeari hain zuzen. Eskutitzan gatzaren gaineko zerga kentzen ez bazuen protesta moduan 240 milako martxa bat abiatuko zuela adierazten zion.
Indiako erregeordeak bazekien martxa egiteak Indiako orden publikoa aztoratuko zuela, baina bazekien baita ere indiarrentzat zein garrantzitsua zen Gandhi eta, legeen arabera edozein momentutan kartzeleratu zezakeen arren, bazekien horrek egoera okertzea eragingo zuela.
Gatzaren martxa
1825 ean Britainia Handiak gatzaren gaineko zergak kentzea erabaki zuen. XIX. mendean gatza ezinbestekoa zen Industria iraultzako zenbait manufaktura prozesuetarako eta zergak edukitzeak hazkunde ekonomikoa egon zedin oztopatzen zuen. Inperio britainiarren menpe zeuden kolonietan berriz, gatzari ezarritako zerga ez zen kendu. 1882 ko Salt Act-aren arabera, ezin zen ez gatza produzitu ezta ere jaso ere, nahiz eta depositu naturaletatik izan ere. Soilik gobernu britainiarrak emandako baimenek baimentzen zuten gatzaren produkzioa eta bilketa, eta baimen hau biztanle britainiarrek bakarrik jasotzen zuten.
Salt Act legeak kalte handiak eragin zituen hainbat herrialdetan baina batez ere Indian. Beroa zela eta jendeak asko izerditzen zuen eta, ondorioz, gatz mineralak kanporatzen zituzten izerdiaren bitartez. Hauek berreskuratzeko moduetako bat haragia jatea zen, baina pobrezia eta erlijio kontuak zirela eta indiarrek haragi gutxi kontsumitzen zuten. Honek gatza indiarren dietan ezinbesteko elikagaia bilakatzen zuen haragia edo bestelako elikagaiak kontserbatzeko medio bezala.
Hamar eguneko epea ezarri zion erregeordeari gatzaren zerga abolitzeko eta honek ezezkoa ematearekin batera martxa abiarazi zuen. Hasieran beste 78 pertsonek lagundu zioten eta helburua Dandi Gujarateko deposituetara iristea zen. 24 egun pasa ziren eta Gandhik eta “Satyagrahis”ek 385 kilometro egin zituzten. Gutxi gora behera hogei kilometro egin zituzten eguneko eta pasatzen ziren herri guztietan gelditzen ziren jende berria konbentzitzeko ekimenera batu zedin.
Egunak pasa ahala gero eta jende gehiago batzen zen martxara, 50.000 pertsona izatera iritsiz eta 3 kilometroko ilara osatuz. Aldi berean gatzaren martxaren oihartzuna handitzen zijoan (Historia sin pretensiones, 2020).
Hondartzara iritsi zirenean Gandhi Indiako Ozeanoan murgildu zen eta ur gazi pixkat hartu zuen bere esku artean (Huguet, 2020). Keinu honek garrantzia sinboliko handia izan zuen, horrela bere martxa kideak berdina egitera animatu zituen ura hartzera kaikuetan eta horrela britainiar gobernuak ezarritako monopolioari aurre egin zioten. Herrialde osoan egin zuten berdina, ezkutatu gabe. Ekintza hauen ondorioz Gandhi eta milaka hindu atxilotuak izan ziren.
Ondorioak
Gatzaren martxaren eragina handitzen joan zen, maila internazional batera iritsi arte. Munduko aldizkari guztietan argitaratu ziren Gandhik martxan jarritako eginkizunari buruzko albisteak eta herrialde desberdinetako pertsonengandik jaso zuten babesa.
Asteak aurrera joan ahala desobedientzia zibileko ekintzak areagotzen joan ziren. Salt Act-aren aurkako ekintzei ehunari eta tinduen gaineko zergen boikota gehitu behar zaie. Apirila bukatzerako 60.000 indiar atxilotuak izan ziren, askotan modu biolentoan, horrela inperio britainiarraren irudia okertzen joan zen.
Ume eta emakumeek Salt Act legea urratzeko aprobetxatu zuten egoera. Metalezko ontziak erabiltzen zituzten itsasoko ura lurrunduz gatza lortu ahal izateko. Britainiarrentzat egoera sostengaezina zen, baina bazekiten Gandhi atxilotzen bazuten gizartearen gaitzespena jasoko zutela baita nazioartean ere, baina libre uzteak Indiak independentzia lortzea eragin zezakeen. Gandhik iragarri zuenean Dharasana hiriraino jarraituko zuela martxan britainiarrek atxilotzea erabaki zuten. Beraz, 1930eko maiatzaren 4an Gandhi atxilotu zuten lo zegoen bitartean.
Hurrengo urteetan gero eta mugimendu ez-biolento gehiago sortzen joan ziren Indiaren independentzia eskatzeko, eta are gehiago, Gandhiren ekintzek mundu osoan zehar egindako mugimendu ez-biolentoak inspiratu zituzten.
Gatzaren martxa eta Lord Irwin eta Gandhiren negoziaketaren ostean 1931ko martxoan iritsi zena, honen arabera Gandhiri Round Table hitzaldira joateko eskubidea aitortzen zitzaion protestak bertan behera uzteko baldintza jarriz. Hemendik aurrera etxean erabiliko zen gatza ekoiztea legala bilakatu zen. Milaka indiarrek landatu eta ekoiztu zuten haien gatza (kasu batzuetan ilegalki egin arren) eta, ondorioz, honen erruduntzat Gandhi hartu zuten.
Gandhiren kontrakoen kopurua ere handitzen joan zen aldi berean. Musulmanak adibidez ez zituen lortu konbentzitzea. Kongresu Nazionalean Gandhirenganako deskonfiantza zabaltzen joan zen eta azkenean, 1934 an Kongresu Nazionala uztea erabaki zuen partiduak “Sartyagraha” politikarekin amaitzea erabaki zuenean.
1932 an Gandhi libre geratu zen, eta mugimendu independentistak aurrera jarraitu zuen. Negozioak hasi ziren urte horretan bertan eta britainiarrrek onartu zuten ezin zutela gobernatzen jarraitu Indian ez bazeukaten indiarren babesa eta onarpena.
1947ko abuztuan iritsi zen azkenean independentzia. Kolonialismoaren ondoren bizi zen aroa Indian desastre bat izan zen, Pakistan eta Indiaren artean gerra piztuz.
Gatzaren martxa izan zen, zalantzarik gabe, India independizaturik irudikatu zuena munduko mapan. Jende askok gertakizun hau Estatu Batuen jaiotzearekin alderatzen du.
Hiru gertakizun nabarmentzekoak dira gatzaren martxan:
Hasteko, britaniarrek Indiaren independentziari buruz eztabaidatzea eragin zuen. Ondoren, babesleku perfektua bilakatu zen hau indiarrentzat Britania Handiko Raj-aren gobernuarekiko. Hain zuzen ere, gatza aukeratzean, Britania Handiaren zutabeetako bat kolokan jartzen zuen Gandhik. Azkenik, indiarrek munduari erakutsi zioten hauek askatasuna lortzeko zeukaten gogoa.
Alda Merini
Alda Merini (Milan, Italia, 1931ko martxoaren 21a - Milan, 2009ko azaroaren 1a) idazle eta poeta italiarra izan zen.
Haurtzaroa eta gaztaroa
Oso gazte zela argitaratu zuen, hamabost urte besterik ez zituela, Giacinto Spagnolettiren babesari esker, bera izan baitzen bere talentu artistikoa aurkitu zuena. 1947an, Merinik le prime ombre della sua mente («bere adimenaren lehen itzala») aurkitu zuen, eta hilabetez Milango San Raffaele Turro (Villa Turro) ospitale psikiatrikoan sartu zuten. Irten zenean, Giorgio Manganellik (Luciano Erba eta Davide Turoldorekin batera Spagnolettiren etxean ezagutua) Fornari eta Cesare Musatti psikoanalistekin terapiara eraman zuen Merini.
Giacinto Spagnolettik 1950ean argitaratutako Antologia della poesia italiana 1909-1949 liburuko poeten artean sartu zuen Merini. 1951n, Eugenio Montale eta Maria Luisa Spazianiren iradokizunez, Scheiwiller editoreak Meriniren bi poema argitaragabe argitaratu zituen Poetesse del Novecento liburuan.
1950 eta 1953 artean, Merinik Salvatore Quasimodo olerkaria ezagutu zuen, lan eta adiskidetasunagatik. 1953an Ettore Carnitirekin ezkondu zen, Milango okindegi batzuen jabearekin.
Arazo psikologikoak
Tu sei Pietro lanaren ondoren, isiltasun eta isolamendu aldia hasi zen, Paolo Pini Ospitale Psikiatrikoan sartu baitzuten 1972ra arte (familiaren etxera itzultzen zen aldiro, eta aldi horietan beste hiru seme-alaba jaio ziren, besteak beste, Barbara alaba kutuna).
1979ra arte, osasun- eta gaixotasun-aldiak txandakatu ziren. 1979an Merinik berriro idatzi zuen: une honetan bere testurik bizienak jaio ziren, ospitale psikiatrikoan izandako esperientziak kontatzen dituztenak. Liburuaren izenburua La Terra Santa izan zen eta 1984an Vanna Scheiwillerrek argitaratu zuen.
1981ean senarra hil zitzaion eta poeta bakarrik geratu zen. Garai horretan Michele Pierri poetarekin telefono bidezko harremana hasi zuen, literaturara itzultzeko une zail hartan bere poesia estimatzen zuela erakutsi baitzuen. 1983ko urrian ezkondu zen berarekin, eta Tarentora joan zen bizitzera hiru urtez. Garai honetan La gazza ladra (Urraka lapurra, Rossiniren izen bereko opera ospetsu baten aipamena) lanaren hogei poema-erretratuak idatzi zituen; Perrirentzat ere testu ugari idatzi zituen. Tarenton ere amaitu zen L 'altra verità. Diario di una diversa (Beste egia. Beste baten egunerokoa). Beti hauskor, Tarenton ere arazo psikiatrikoak izan zituen.
Milanera itzultzea
1986ko uztailean, Milanera itzuli zen, eta Marcella Rizzo doktorearen laguntza jaso zuen. Poesia bat baino gehiago eskaini zion. Aspaldiko lagunak berrabiarazi zituen, horien artean Vanni Scheiwiller, ''L'altra verità. Diario di una diversa prosazko bere lehen liburua, argitaratu zuena; eta haren atzetik, Fogli bianchi 1987an eta Testamento'' (1988).
Merinik literatur ugalkortasun eta egonkortasun psikologiko handiko aldi bati ekin zion. 1989ko neguan, poetak Chimera kafe-liburudendara sarri joaten zen, Milango Navigli kanaletan kokatua, bere etxetik gertu, eta bere idazki mekanografiatuak eskaini zizkien kafetegiko lagunei. Garai horretan Delirio amoroso (1989) eta Il tormento delle figure (1990) bezalako liburuak sortu ziren.
Hurrengo urteetan, hainbat argitalpenek literatur eszenara itzultzea sendotu zuten. 1991n Le parole di Alda Merini (Alda Meriniren hitzak) eta Vuoto d 'amore (Amodioaren hutsunea) argitaratu ziren, eta 1992an Ipotenusa d' amore, 1993an La palude di Manganelli edo il monarca del re (Manganelliren zingira edo erregearen erregea) eta Aforismi liburutxoa, Giuliano Grittiniren argazkiekin. Urte horretan, «Eugenio Montale» Librex-Guggenheim Saria irabazi zuen, poesiaren kategorian. Sari horrekin Merini Italiako literaturagile garaikide handien artean kokatzen da, Giorgio Caproni, Attilio Bertolucci, Mario Luzi, Andrea Zanzotto edo Franco Fortinirekin batera.
1994an Titano amori intorno (Titanen inguruko amodioak) argitaratu zuen, Alberto Casiraghiren sei ilustraziorekin, Sogno e Poesia (Ametsa eta Poesia) liburukia, beste hainbeste artista garaikideren hogei grabaturekin, Reato di vita, autobiografía e poesía (Bizitza-delitua, autobiografia eta poesia). 1995ean Bompiani argitaletxean La pazza della porta accanto (Aldameneko ateko eroa) eta Einaudi Ballate non pagate (Ordaindu gabeko baladak) argitaratu zituen.
KV9
KV9 Egiptoko hilobi bat da, Erregeen Harana deituriko bailaran. Niloren mendebaldeko ertzean dgo, Luxor hiri modernotik gertu. Bi monarkak erabili zuten haraneko hilobi bakarrenetako bat da: Ramses V.a eta Ramses VI.a, biak XX. dinastiaren erdialdekoak.
Alda Merini
Milanera itzultzea
1996an Vareggio saria irabazi zuen Bizitza errazagatik (La vita facile), hiztegi forma duen prosazko lana, non objektu eta bizipen pertsonalak definitzen dituen. 1997an Procida-Elsa Morante saria lortu zuen. Urte berean Italian Nobel Sarirako hautagaitza sustatu zen, bereziki Dario Fo antzerkigileak bultzatua, baina ez zuen aurrera egin. Hurrengo urtean, Fok irabazi zuen Nobel saria.
KV9
Esparru historikoa
XX. dinastiako laugarren erregea, Usermaatra-Sejeperenra Ramses-Amenherjepeshef-Meriamón izenarekin koroatua, eta normalean Ramses V.a izenez ezagutzen dena, bere lau urte eskasetan (1147tik 1143ra) ez zuen ospea merezi zuen ezer egin. Urte hutsak izan ziren, Egipto noraezean ibili zen eta egoerak okerrera egiten jarraitu zuen. Herrialdeak aspaldi galdu zuen bere inperioa, eta lehortearekin, gosetea eta pobreziarekin batera lurra hondatzen ari zen. Herriaren zatiketak eta faraoien borondate faltak dena okerrera egin baino ez zuen egin. Ramses V.a hildako erregeen zerrendan sartu zenean, oinazerik eta osperik gabe, bere osabak hartu zuen bere lekua, Ramses III.a handiaren seme gazteenetako bat. Nebmaatra-Meriamón Ramses-Amenherjepeshef-Neterheqaiunu izenekoa, Ramses VI.a berriak beste zazpi urtez gobernatu zuen, eta bertan bere aurreko tronuan izandako rol hutsa bete zuen. Hala ere, harrigarria da faraoi honek bere jatorria aldarrikatzeko eta aurreko erregeak monumentu ugaritan ordezkatzeko egindako ahalegina. Hasiera batean Ramses V.arentzat pentsatutako hilobia ere usurpatuko zuen.
Alda Merini
Milanera itzultzea
1997an, La volpe e il sipario (Azeria eta oihala) poesia antologia argitaratu zuen, Gianni Casariren ilustrazioekin, eta agerian utzi zuen bere poesia teknika ahozkotasunetik sortu zela. Bere poemak oso laburrak dira, aforismotik gertukoak, urte hauetan maiz agertuko den generoa, eta Il Catalogo Generale delle Edizioni Pulcinoelefante (Edizio pulgoelefanteen katalogo orokorra, Scheiwiller, 1997), Aforismi e magie (Aforismoak eta magiak, Rizzoli, 1999) edo Lettera ai figli (Seme-alabentzako gutuna, Michelangelo Camillitik argitaratua, Alberto Casiraghiren ilustrazioekin) liburuak argitaratuko ditu.
KV9
Kokapena
KV9 leku pribilegiatu batean dago, Erregeen Haranaren erdialdetik oso gertu, harkaitza bikaina den eta hilobien dentsitatea handitzen den leku batean. KV62 famatuaren bertikal berean dago, Tutankamenen hilobia. Bere sarrera KV10aren iparraldean dago.
Alda Merini
Azken urteak
2000. urtean Superba è la notte (Bikaina da gaua, Einaudi) agertu zen 1996 eta 1999 artean idatzitako olerkien multzoarekin, egileak Einaudi editoreari eta Ambrogio Borsaniri bidali zizkienak. Ezin izan zirenez kronologikoki ordenatu (lanak ez zeuden datatuta), editoreek gai- eta estilo-kidetasunagatik ordenatuta argitaratzea erabaki zuten.
Urte horietatik aurrera, Meriniren obra erlijiotasun mistiko sakon baterantz bideratu zen, Arnoldo Mosca Mondadorirekin izan zuen tratuak bultzatuta, Frassinelli argitaletxean poetaren bertsoak argitaratu baitzituen: L 'anima innamorata (2000) lanaren atzetik beste liburu batzuk datoz, eta horietako hiruk Gianfranco Ravasi monsinorearen hitzaurrea dute: Corpo d' amore (2004), Poema della croce (2005) eta Francesco, canto di una creatura (2007). Meriniren erlijio-testu guztiak Frassinelli argitaletxean argitaratu ziren, eta Arnoldo Moscaren zaintzapean egon ziren, 2000. urtetik aurrera poetaren kolaboratzaile estua izan zena.
KV9
Kokapena
Hilobiaren diseinua oso osatua da, eta guztiz amaitutako Haraneko azken hilobietako bat da, gainera, emaitza bikainarekin. Lekuaren profila oso sinplea da, ganbera erantsien guztizko gabezia eta Ramses II.aren ondorengo hilobi guztiek duten ardatz zuzena. Multzoa arkitektura-pretentsio handirik gabeko hilobi batena da, arazo handirik gabe amaitu ahal izan zen. Izan ere, aurreko erregeak hasi zuen inongo presa handirik gabe.
Alda Merini
Azken urteak
2002an Folle, folle, folle d 'amore per te argitaratu zen (Zoratua, zoratua,zoratua, zurekiko maitasunez zoratua, Ed. Salani), Roberto Vecchioniren aipu batekin, Canzone per Alda Merini (Alda Merinirentzako abestia) lanaren egilea. Magnificat, un incontro con Maria (Frassinelli, 2002, Ugo Nespoloren ilustrazioekin) eta La carne degli Angeli (Frassinelli, 2002, Mimmo Paladinoren hogei lan argitaragabeekin) ere agertzen dira. Urte horretan bertan, Italiako Errepublikako Merituaren Ordena jaso zuen, komendadore kategoriarekin.
KV9
Dekorazioa
Beheko lehen korridoreak (G) Amduateko Liburuaren irudiak erakusten ditu hormetan; zehazki, eguzki-ontziaren gaueko ibilbideko lehen, bigarren, hirugarren, seigarren, zazpigarren eta zortzigarren orduetakoak. Testuan Zeruen Liburuaren azalpenarekin jarraitzen da. Hurrengo pasabideak (H) dekorazio bera du, nahiz eta Amduateko laugarren, bosgarren, zortzigarren eta hamaikagarren orduak erabiltzen dituen.
Alda Merini
Azken urteak
2003an, Più bella della poesia è stata la mia vita (Poesia baino ederragoa izan da nire bizitza) argitaratu zen, egilearen testuekin eta ikus-entzunezko materialarekin. Einaudin Clinica dell 'abbandono agertzen da, Ambrogio Borsaniren sarrera eta Vincenzo Mollicaren testu batekin. Liburua bi zatitan banatuta dago: lehena, Poemi eroici (Poema heroikoak), laurogeita hamarreko hamarkadaren amaieran idatzitako bertsoekin; bigarrena, Clinica dell 'abbandono (Abandonuaren klinika), azken urteetako poemekin. Liburu honek, aldaeraren batekin, Più bella della poesia è stata la mia vita-ren testua erreproduzitzen du.
2004ko otsailean Merini Milango San Paolo Ospitalean sartu zen osasun arazoengatik. Egoera ekonomiko kaskarra dela eta, poetaren lagunek laguntza eskaera publikoa egin zuten eta Italia osoaren babesa jaso zuten. Interneten, blog ugaritatik eskatu zen Albertini alkate milandarraren esku-hartzea. Idazlea azkenean Porta Ticineseko etxera itzuli zen.
2005. urtearen amaieran, Nel cerchio di un pensiero (Teatro per voce sola) (Pentsamendu baten zirkuluan, antzerkia ahots bakarrerako, Crocetti Editore) argitaratu zuen, Alda Merinik Marco Campedelliri telefono bidez agindutakoaren emaitza, eta Le briglie d 'oro (Poesie per Marina 1984-2004) (Las bridas de oro, Scheiwiller)
2006an, genero beltzera hurbildu zen La nera novella (Rizzoli) lanarekin.
2007an Alda e io: Favole lanarekin, Sabatino Scia idazlearekin lau eskutara idatzia, Elsa Morante Ragazzi saria irabazi zuen.
Mesinako Unibertsitateak honoris causa doktore izendatu zuen 2007ko urrian.
Meriniren poemetan oinarritutako musika-lanak
2004an Milva abeslariak Milva canta Merini izeneko diskoa argitaratu zuen Giovanni Nutik Alda Meriniren poemei buruz konposatutako abestiekin. Poeta, 73. urtebetetze-egunean, Milvak Milango Strehler Antzokian eskainitako emanaldian izan zen.
2004ko uztailaren 21ean, Federico Gozzellinoren sei kantata interpretatu ziren Erromako Antzokian, Meriniren poemetan oinarrituta.
Vry
Vry Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vry udalerrian erroldatutako biztanleak 517 ziren. Familiak 151 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 85 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 183 etxebizitza zeuden, 165 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 17 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 165 etxebizitza nagusietatik 148 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 132 etxek bost zituzten. 146 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 110 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Vry udalerrian 181 unitate fiskal zeuden, 556,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.238 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 iturgina.
2000. urtean Vry udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Toarciar
Toarciarra (edo Goi Liasa) Jurasikoko Liasen barneko azkeneko estaia da. Orain dela 183 Ma eta 175 Ma artean iraun zuen. Hasiera iraungitze prozesu batean ezarri zen.
Thouars (latinez: Toarcium) Frantziako Loirako Haranean dagoen Saumur hiritik hegoaldera dagoen herria da. Toarciarra d'Orbignyk 1842an izendatu zuen, jatorrizko kokapena Vrines harrobia izanik, Thouars udalerritik 2 kilometro ipar-mendebaldera. Toarciarraren oinarriko GSSP Portugalgo Penichen dago, eta 2014an ezarri zuten. Muga Dactylioceras (Eodactylites) azpigeneroko amoniteen lehen agerpenaren arabera definitzen da.
Talka (fisika)
Talka bi gorputz edo gehiagoren arteko elkarrekintza bat da, non gutxienez horietako bat mugimenduan dagoen.
Talka fisikoa edo mekanikoa bat-bateko azelerazio edo desazelerazio baten ondorioz hautematen da. Ukitze-denbora da talka gehien bereizten duena, gehienetan txikia da eta momentu horretan transmititzen da energia kantitate handiena bi gorputzen artean.
Talka azelerometroarekin neurtzen da. Talka baten magnitudea, azelerazioaren eta grabitatearen (g) arteko biderkadurarekin neurtzen da, non grabitatearen balioa itsas mailan 9,80665 m/s2 den. Hau da, 15 g-ko talka batek, 147 m/s2-ko balioa izango du gutxi gorabehera.
Zenbait zientzialarik, elkarrekintza fisikoak talka bat direla kontsideratzen dituzte zientzialari batzuk. Hona hemen zenbait adibide:
Talkak
Objektuak oso hurbil edo ukipenean daudenean, elkarrekintza gogor bat dago denbora-tarte motz batean. Kanpo-indarrak mespretxagarriak dira, ekintzan barne-indarrak nagusiak bihurtzen baititu. Mota horretako indarraei indar oldarkorrak deitzen zaie eta haien modulu handiarengatik eta akzio-tarte motzarengatik bereizten dira. Elkarrekintza horren adibidea talka bat da, kolpe-leungailu magnetikoa duten bi autoren artean gauzatzen dena. Auto horiek, elkar ukitu gabe izaten dute elkarrekintza, eta horri kontaktu gabeko talka deitzen zaio.
Elkarreragiten duten indarrak berdinak dira moduluz, baina noranzko ezberdinarekin. Talka elastikoki perfektua bada, momentu lineala zein sistemaren energia zinetikoa kontserbatzen dira. Ez dago masa trukaketarik gorputzen artean. Talka erabat inelastikoa bada, energia zinetikoa ez da kontserbatzen eta ondorioz, talka izaten duten gorputzek deformazioa eta tenperatura igoera jasan dezakete.
Newtonen bigarren legeak esaten du, indarra momentu linealaren aldakuntzaren berdina dela denborarekiko. Indar erresultantea zero bada, momentu lineala konstantea izango da. Hori beti gertatuko da, fisikaren arau orokor bat baita.
\vec{p}=kte
Horrek gauza bat suposatzen du. Talkan elkarrekintzaren aurreko momentu lineala (\vec{p}) eta bukaerakoa berdinak direla. Newtonen mekanikan itzulpen-koefizientea definitzen da. Hori bi masen arteko talkaren elastikotasuna neurtzeko erabiltzen da.
Koefiziente horren balioa zero eta baten tartean dago. Zero balio duten talkak, guztiz inelastikoak dira, aldiz bat balioa dutenak, guztiz elastikoak.
Talka-efektuak
Talka-mekanikak, deformatzeko, hondatzeko, eta abarreko potentziala dauka:
Santa Maria della Pace
Santa Maria della Pace Erromako eliza bat da, Ponte rionean kokaturik dagoena.
Historia
Sant'Andrea de Aquarizariis eliza zaharra zegoen tokian berria erakitzen hasi ziren 1482an Sixto IV.ak hala eskatuta. 1480 urtean Amabirjinaren irudi bat odoletan hasi zela eta miraria gogoratzeko eraiki zen eliza eta Andre Mariaren izenean sagaratu zen. Ez da ezagutzen nork egin zuen diseinua baina Baccio Pontelli izan zitekeela uste da. Donato Bramante arkitektoak egin zuen bere izena daraman klaustroa 1500 eta 1504 artean. Bramante klaustroak zutabedun bi solairu ditu, azpian arkuek lotzen dituzte zutabeak. Aldare nagusia 1614koa da eta Carlo Madernok diseinatu zuen.
1656 eta 1667 artean Alexandro VII.a Aita Santuak eliza berrizteko agindua eman zion Pietro da Cortona arkitektoari eta honek aurrealde barrokoa gehitu zion. Toskanar ordenako zutabeekin antzoki itxura eman zion. Erromako nobleziari gustatu eta inguruko eraikinei antzeko itxura eman nahi izan zien aurreko plaza txikian batasun arkitektonikoa lortuz.
San Giovanni dei Fiorentini
San Giovanni dei Fiorentini Erromako basilika bat da, Ponte rionean kokaturik dagoena. Florentziako patroia den Joan Bataiatzailearen izenean sagaraturik dago, hortik datorkio izena. Erroman dagoen Florentziako komunitatearentzako erreferentziazko eliza da.
Historia
San Pantaleon eliza zaharra zegoen tokian eliza berria eraiki behar zela erabakita Florentziako Medici familiakoa zen Leon X.a Aita Santuak proiektu lehiaketa bat antolatu zuen 1518an. Garaiko arkitekto onenek hartu zuten parte eta Jacopo Sansovinok irabazi zuen baina eraikuntza lanak Antonio da Sangallo Gazteak eta Giacomo della Porta gidatu zituzten 1583 eta 1602 artean.
1634an Pietro da Cortona arkitekto barrokoak aldare nagusia eraiki zuen eta Alessandro Galileik diseinaturiko aurrealdea bukatzeko beste 100 urte behar izan ziren, 1734an amaitu baitziren lanak.
Koroa Francesco Borromini arkitektoak diseinatu zuen eta 1669an bere bazkidea zen Ciro Ferrik amaitu zuen, Borromini 1667an hil baitzen.
Malacosteus australis
Malacosteus australis Malacosteus generoko animalia da. Arrainen barruko Stomiidae familian sailkatzen da.
São Benedito do Sul
São Benedito do Sul Brasilgo udalerri bat da, Pernambuco estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Ismaily SC
Ismaily SC (izen osoa, Ismaily Sporting Club), Egiptoko futbol talde bat da, Ismailia hiriburukoa.
Zahartze
Zahartzea edo seneszentzia organismo baten funtzio fisiologikoen gainbehera mailakatua da, denboraren poderioz eta zelula mailan, organo batean nahiz organismo osoan gertatzen dena, azkenik heriotzarekin burutzeko.
Zahartzea bizidunetan ematen den ezaugarri funtzionalen pixkanakako hondatze-prozesua da. Zahartze terminoak erreferentzia egiten dio bai zelula-zahartzeari baita organismo osoaren zahartzeari ere. Organismoaren zahartzeak hilkortasun-tasaren igoera edo/eta ugalkortasun-tasaren jaitsiera dakar, organismoaren bizi zikloaren amaieran gutxienez.
Zahartzea, organismo plurizelular guztien patua da, saihestu ezin dena, baina atzeratu egin daitekeena. 1934an, kaloria-murrizketak %50ean bizitza luza zezakeela aurkitu zen. Bestalde, seneszentzia negligiblea duten espezie eta hilezkorrak izan daitezkeen (behin eta berriro birsortzen direlako) organismoak (Hydra, adibidez) egoteak, gai honen inguruan gehiago ikertzea eragin dute. Eta, beraz, adinarekin zerikusia duten gaixotasunetan sakontzea ere. Gizakietan gertatzen diren mutazio arraroek zahartze azkarrarekin lotuta dauden gaixotasunak sor ditzakete.
Adintzea eragin dezaketen faktoreen artean, ingurune-faktoreak daude, esate baterako, argi ultramorearen gehiegizko esposizioak azal adintzea azkartzen du. Gorputzeko zati desberdinek adintze-tasa desberdinak dituzte. Gainera, normala da ere, espezie bereko bi organismok zahartze-tasa desberdina izatea.
Definizioa eta ezaugarriak
Organismo zahartzea, izenak berak dioen bezala, organismo osoaren zahartzea da. Azkenengo hau, defini liteke adinarekin gertatzen den, hilkortasun handitze edo/eta ugalkortasun jaitsiera bezala. Hilkortasunaren inguruko lege batek, hain zuzen, Gompertz-Makeham-en legeak, dio, gizakien hilkortasun tasa 2 osagaien batura dela. Osagai horietako bat adinarekiko dependentea da (Gompertz-en funtzioa, Benjamin Gompertzek horrela deituta), eta horregatik, adinarekin handitzen da esponentzialki, eta beste osagaia, adinarekiko independentea da (Makeham-en terminoa, William Makehamek horrela izendatu baitzuen).
2013an, zientzialari-talde batek zahartzearekin loturiko bederatzi ezaugarri definitu zituen, organismoen artean oso ohikoak direnak, baina, batez ere, ugaztunen artean: desegonkortasun genomikoa, telomeroen higadura, alterazio epigenetikoak, proteostasi-galera, eraendu gabeko mantenugai-detekzioa, mitokondrio-disfuntzioa, zelula zahartzea, zelula amen unadura (nekea) eta komunikazio interzelular alteratua.
Zahartzearekin batera, estresari erantzuteko gaitasuna murrizten da, desoreka homeostatikoa areagotzen da, eta arrisku handiagoa dago zahartzearekin erlazionaturiko gaixotasunak hartzeko, hala nola, minbizia eta bihotz-gaixotasunak. Adintzea, hortaz, adintzea berez gertatzen den funtzio fisiologikoaren pixkanakako hondatzea da, zeinean ahultasuna areagotzen baita, besteak beste.
Inguruneak eragina dauka adintzean eta ingurune faktoreek kalte desberdinak eragiten dituzte organismoan (DNAn, zeluletan eta ehunetan, adibidez). Sorturiko kalte guztia ez da konpontzen, eta, ondorioz, organismoan metatzen da denborarekin. Klonazio zelularra zelula germinaletan gertatu ordez zelula somatikoetan jazotzen bada, arrisku handiagoa dago zelula horiek kaltetuak ateratzeko.
Espezieen arteko desberdintasunak
Espezie bakoitzaren hilkortasun-tasa desberdina da, zahartze-abiadura ere desberdina da, eta espezie bakoitzaren bizi-esperantza ere desberdina da (gizakien kasuan, emakume edo gizon izatearen arabera aldatzen da). Adibidez, sagu batek 3 urteko bizi-esperantza dauka, gizaki batek 80 urtekoa eta ginkgo zuhaitzek ez dute ia adin-diferentzia sumatzen, nahiz eta 667 urte pasa.
Ia organismo guztien zahartzea, bakterioena barne (zatiketa zelularrean, ama zelula  eta zelula kumeen artean asimetriak dituztenak), ama zelulak zahartzen direlako gertatzen da. Espezie-talde batzuetan, Hydra bezalakoak, seneszentzia negligiblea da. Izan ere, badaude espezie batzuk ama zelula ugalkorren bidez, telomeroak birsortzeko gaitasuna dutenak. Espezie horiek ez dira biologikoki hilezkorrak, baina, hala ere, espezie horien hilkortasun-tasa poliki-poliki igotzen da.
Dena dela, badaude espezie hilezkorrak. Horien artean, Turritopsis dohrnii, marmoka hilezkor delakoa. Hilezkorra da bere helduaroan zehar, estres-egoera batean aurkitzen denean, polipo fasera itzultzeko gaitasuna duelako. Haren ugal-sistemak ez du aldaketarik jasaten, ezta bere gonadek ere.
Zahartzearen inguruko hipotesiak
Zahartzearen izaera eta kausak azaltzeko 300 hipotesi desberdin baino gehiago daude.
Hipotesi eboluzionistek zahartzea zergatik gertatzen den azaltzen dute batez ere, baina ez dute azaltzen nola (mekanismo molekularrak) gertatzen den zahartze hori. Nahiz eta hipotesi eboluzionistak ez diren zentratzen mekanismoetan, funtsezko mekanismoak oinarri bezala hartzen dituzte zahartzearen zergatia azaltzeko.
Bestalde, zahartzearen hipotesi mekanikoen barruan ere, bi azpimultzo desberdintzen dira, batetik, zahartzea programatua dagoela azaltzen dutenak, eta bestetik, zahartzea kalte-metaketa dela diotenak, esate baterako, zahartzea denboran zehar pilatuz joan diren aldaketa molekular espezifikoek eraginda agertzen dela dioten hipotesiak.
Pleiotropia antagonikoa
Hipotesi hau George C.Williams-ek proposatu zuen 1957an, eta defendatzen duena da gene bakar batek eragina eduki dezakeela ezaugarri askotan. Horietako ezaugarri batzuk gerora, ondorio negatiboak izan ditzakete. Baina, adin gazteetan indibiduo gehiago daudenez bizirik zaharretan baino, gene pleiotropikoaren ondorio positiboak aukeratuko dira, eta, jakina, haiekin batera zahartzearen gainkarga.
Williams-ek ondorengo adibidea proposatu zuen: Gene batek hezurretan kaltzioa metatzea kodetzen duela suposatzen bada, horrek gazteen biziraupena sustatzen du, eta, ondorioz, hautespen naturalagatik faboratua izango da. Hala ere, gene horrek berak kaltzioa arterietan metatzea sustatzen du, eta ondorio aterosklerotiko negatiboak eragiten ditu zahartzaroan.
Beraz, zahartzaroan gertatzen diren aldaketa biologiko kaltegarriak hautespen naturalak gene pleiotropikoak faboratzearen ondorio izan daitezke. Gene horiek onuragarriak dira haurtzaroan, baina kaltegarriak geroago. Kasu horretan, hautespen-presioa nahiko altua da Fisher-en ugal-balioa (adin jakin bateko eme batetik datozen emeen kopurua adierazten duen zenbakia) altua denean, eta nahiko baxua Fisher-en ugal-balioa baxua denean.
Minbizia versus seneszentzia zelularraren konpentsazio hipotesia
Organismo plurizelular bateko zelulen arteko lehiarengatik, zelula seneszenteak deuseztatu daitezke, minbizirako arriskua areagotuz. Horrek, era berean, bi posibilitateren arteko dilema saihetsezin batera eramaten du; ala fisiologikoki erabilgarriak ez diren zelula zaharren pilaketa, ala minbizia (biek hilkortasun-tasaren igoera dakarte adinarekin).
Erabilera bakarreko soma
1977an Thomas Kirkwood-ek erabili eta botatzeko somaren zahartze-hipotesia proposatu zuen. Hipotesi honek zioen zahartzea estrategia baten ondorioz gertatzen zela, zeinean indibiduo batek somaren mantentzean inbertitzen baitu soilik bizirauteko aukera realistaren bat dagoen bitartean. Espezie batek baliagaiak modu eraginkorrean erabiltzen baditu luzaroago biziko da, eta, ondorioz, gai izango da bere ondare genetikoa hurrengo belaunaldietara pasarazteko. Ugaltze-eskaria altua denez, orduan esfortzu txikiago egiten da zelula somatikoen konponketan eta mantenuan, zelula germinalekin alderatuz.
Zahartze programatuarekin lotutako hipotesiak
Zahartzea moldagarria dela diote zahartze programatuarekin lotutako hipotesiek. Era berean, eboluzionagarritasunaren hautespenera jotzen dute. Ugal zelularen zikloaren hipotesiak iradokitzen du bizitzan zehar hormona-seinaleetan gertatzen diren aldaketek erregulatzen dutela zahartzea. Soilik zientzialari gutxi batzuek uste dute zahartzea programatua dagoela; gehiengoak kalteen metaketak dakarrela uste du.
Erradikal askearen zahartze hipotesiak
Zahartzearen inguruko hipotesi nabarmenetakoa da, 1956an Harman-ek proposatu zuena lehen aldiz. Hipotesi horrek dio oxigeno disolbatuak ekoitzitako erradikal askeek, erradiazioak, arnasketa zelularrak eta beste eragile batzuk, zelularen makineria molekularra kaltetzen dutela, eta denborarekin makineria hori higatuz doala. Horri estres oxidatiboa deritzo.
Hipotesi hau berresten duen ebidentzia handia dago: animalia zaharrek proteina oxidatuen, DNAren eta lipidoen kantitate handiagoak dauzkatela haien homologo gazteek baino.
Kalte kimikoa(k)
Zahartze hipotesietan lehenetarikoa “Bizitza-tasaren hipotesia” izan zen, Raymond Pearl-ek 1928an proposaturikoa (Max Rubner-ek egindako lanean oinarriturik). Hipotesi horrek adierazten du tasa metaboliko basal azkarrak biziraupen maximo labur bati dagokiola.
Kaloria-mugak dituzten animaliek, mugarik ez dutenek baino biziraupen txikiagoa dute. Era berean, espezie batzuentzat, hala nola, hegaztientzat edo saguzarrentzat, metabolismoak biziraupenean jokatzen duen papera ez da guztiz adierazgarria, espezie horiek harraparitza garatu dutenez, haien heriotza-tasa murriztu dutelako eta beraz, biziraupenean abantaila bihurtu da, nahiz eta tasa metaboliko altuak izan. .
2007an egindako azterketa batean, gorputzaren tamainaren eta filogeniaren efektuak zuzentzeko metodo estatistiko modernoak erabiltzen direnean, tasa metabolikoak eta biziraupenak ez dutela erlaziorik ez ugaztun ez hegaztietan aztertu zen.
Metabolismoak eragiten dituen kalte kimiko espezifikoei dagokienez, bizitza luzeko biopolimeroei (proteina estrukturalak, DNA…) eragindako kaltea da neurri batean, zahartzearen erantzule da.
Izan ere, kalteek, biopolimero-kateen apurketa ekar dezakete eta baita ere biopolimeroen gurutzatzea edo ordezkatzaile ez-naturalen eta biopolimeroen arteko lotura kimikoa. Egoera aerobiko normaletan, mitokondrioan metabolizatzen den oxigenoaren % 4 gutxi gorabehera ioi superoxido bihurtzen da. Ioi superoxido horiek hidrogeno peroxido, hidroxilo erradikal eta beste erreaktibo bilaka daitezke. Azken horiek, era berean, erradikal askeak sortzen dituzte, gai direnak proteina estrukturalak eta DNA kaltetzeko.
Gorputzean aurkitzen diren ioi metaliko batzuek, hala nola, kobrea eta burdina, parte har dezakete prozesuan. (Wilson-en gaixotasuna, gorputzak kobrea atxikitzea eragiten duen akats heredagarri bat da; zeinaren sintoma batzuk zahartze azeleratuaren antzekoak baitira).
Prozesu horiei estres oxidatibo deritze eta polifenol antioxidatzaile dietetikoen onurekin erlazionatuta daude, esate baterako, kafean, ardo beltzean eta tean aurkitzen direnekin.
Glukosa eta fruktosa bezalako azukreek, erreakziona dezakete aminoazido batzuekin, esate baterako, lisina eta argininarekin, eta bai DNA mota jakin batzuekin ere, guanina bezalakoekin, azukre-aduktuak eratu (glikazioa edo glikosilazio ez-entzimatiko izeneko prozesuan).
Azukre-aduktu hauek berrantolatu egin daitezke erreaktiboak sortzeko. Horiek gero, lotu egin daitezke egitura-proteinak edo DNA bezalako biopolimeroekin edo beste biomolekula batzuekin, adibidez, egiturazkoak ez diren proteinekin.
Diabetesa duten pertsonek, hau da, odolean azukre-maila altua dutenek, zahartzearekin erlazionatutako gaixotasunak garatzen dituzte goizago diabetesik ez dutenek baino. Baina, odoleko azukre-maila kontrolatuz gero, atzeratu egin daitezke gaixotasun horiek. Ebidentzia dago azukreek eragiten dituzten kalteak kalte oxidatzaileekin erlazionatuta daudela. Ebidentzia hori glikoxidazio izeneko prozesu batean ikus daiteke.
Proteina estrukturalak kimikoki kaltetzen badira, euren funtzioa gal dezakete; adibidez, odol-hodietako hormetako kolagenoari kalte egiten bazaio, hormaren zurruntasunean eragina izango du, eta, beraz, hipertentsioa, odol-hodiaren paretaren loditzea eta ehun erreaktiboa (aterosklerosia) sor daitezke. Giltzurrunean ere gertatzen diren antzeko prozesuek, hauek gaizki funtzionatzea eragin dezakete.
Bestalde, entzimak kaltetzen badira, zelularen funtzionamendua ere kaltetzen da. Mitokondrioko barne-mintzean garatzen den lipidoen erredox erreakzio, potentzial elektrikoa eta energia (ATP) sortzeko gaitasuna murrizten dute. Hortaz, ondoriozta daiteke “Zahartze azeleratuko gaixotasunak” DNA konpontzeko entzima akastunei dagozkiela.
Mutazio-pilaketaren hipotesia
Hautespen naturalak alelo kaltegarriak eta hilgarriak jasan ditzake, haien efektuak ugalketaren ondoren nabaritzen badira. Horren harira, J.B.S. Haldane genetistak galde zuen ea zergatik irauten zuen Huntingtonen gaixotasuna eragiten duen mutazio dominanteak populazioan, eta zergatik hautespen naturalak ez zuen ezabatu. Gaixotasun neurologiko horren hasiera, batez beste, 45 urte dira eta beti hilgarria hurrengo 10 eta 20 urte bitartean. Haldanek onartu zuen giza historiaurrean gutxik iraun zutela bizirik 45 urtera arte. Gutxik biziraun zutenez adin aurreratuetara arte eta haien ekarpena hurrengo belaunaldietarako txikia izan zenez, hautespen-indarrak zaila izan zuen mutazio horiek ezabatzea. Hori dela eta, mutazio kaltegarrien lastre genetikoa handia izan liteke mutazioaren eta hautespenaren arteko orekan eta horri hautespen-itzal deritzo.
Zahartzearen biomarkatzaileak
Indibiduo desberdinak adin tarte desberdinetan zahartzen badira, ugalkortasuna, hilkortasuna eta gaitasun funtzionala hobeto aurresango dira biomarkatzaileekin, adin kronologikoarekin baino.
Hala ere, adintzearekin ikusten diren aldaketak, adibidez, ile urdinak edo zimurrak agertzea, ez dira adin kronologikoa baino adierazle hobeak etorkizuneko funtzionaltasunari dagokionez. Biogerontologoek ahaleginak egin dituzte zahartzearen biomarkatzaileak bilatzen eta balioztatzen, baina orain arteko arrakasta mugatua izan da. Bestalde, CD4 eta CD8 oroimen T zelulak eta T zelula naiveak, adin ertaineko arratoien biziraupenaren iragarpen onak egiteko erabili dira.
Zahartzearen biomarkatzaile bezala erloju epigenetikoa erabil daiteke, gizakiaren adin kronologikoa iragartzeko duen gaitasunean oinarrituta. Odolaren oinarrizko biokimika eta zelula-zenbaketak ere erabil daitezke adin kronologikoa zehaztasunez aurresateko. Posiblea da ere gizakiaren adin kronologikoa aurreikustea, zahartze transkriptomikoko erlojuak erabiliz.
Zahartzearen determinatzaile genetikoak
Organismo modeloak erabiliaz, dela Saccharomyces cerevisiae legamia, dela Caenorhabditis elegans nematodoa eta ozpin-eulia (Drosophila melanogaster), zahartzearen osagai genetiko batzuk identifikatu dira. Organismo horien azterketak erakutsi du gutxienez bi zahartze-bide daudela kontserbatuta.
Gene-expresioa ez dago guztiz kontrolatua, eta baliteke gene askoren expresio-mailetako ausazko fluktuazioek zahartze-prozesuari laguntzea, legamian gene horien azterketak adierazten duen bezala. Banakako zelulek, genetikoki identikoak direnak, hala eta guztiz ere, kanpo-estimuluekiko erantzun desberdinak eta bizitza nabarmen desberdinak izan ditzakete. Kasu horretan, faktore epigenetikoek paper garrantzitsu bat jokatzen dute gene-expresioan baita zahartzea faktore genetiko gisa.
Saguen eta gizakien kasuan, adibidez, DNA-kate bikoitzeko hausturak konpontzeko gaitasuna txikitu egiten da zahartzen direnean.
Aspalditik ezagutzen da badagoela, gaixotasun heredagarri eta arraroen multzo bat, progeria deiturikoa. Gaixotasun horiek pairatzen dituztenen sintomen artean, zahartze azkartua dago, azal zimurtua barne. 2003ko maiatzan, Nature aldizkarian, Hutchinson-Gilford progeria sindromearen kausa aurkeztu zuten. Txosten horretan, DNAren kaltea, ez estres oxidatiboa, zahartze azeleratu horren kausa zela esaten zen.
Sea Shepherd
Sea Shepherd 1977. urtean Paul Watsonek sortutako GKE bat da, itsasoa eta "bere biztanleen" defentsa duena helburu. Erakundeak mundu osoan zehar egiten du lan, herrialde guztietako boluntario eta eskifaiekin. Administratiboki, bi erakunde ezberdin gisa kontsideratu ditzakegu: alde batetik Sea Shepherd Conservation Society, Ameriketako Estatu Batuetan lan egiten duena; eta, bestetik, Sea Shepherd Global, munduko gainerako herrialdeetan lan egiten duena, eta bere basea Holandan duena; merchandisin denda eta tatuaje estudio baten barruan kokatua.
Réaux
Réaux Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Sea Shepherd
Erakunde honek metodo zuzenak erabiltzen ditu ozeanoa defendatzeko, kritika ugari jasoz arrazoi horrengatik. Hainbat itsasontzi dauzka erakundeak, bi administrazioetan banatuta daudenak misio ezberdinetan parte hartzeko.