cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Astronomia
Zeruko mekanika
Teleskopioa erabiltzen hasi zen mende berean, baina bukaera aldera, astronomian berebiziko eragina izango zuen beste ekarpen bat ere izan zen. I. Newtonek Philosophiae naturalis principia mathematica (1687) argitaratu zuen. Bertan, higiduraren dinamikaren legeak eta grabitatearen legea eman zituen ezagutzera. Horrek garabide berria ireki zion astronomiari. Ordura arte eginiko lana esan liteke astroen posizioen neurketa eta higidura ziklikoen azterketara mugatzen zela eta posizio-astronomia deritzon esparruaren barruan mantentzen zela; baina ezagutza guztia oinarri teorikorik gabea zen. Behaketen emaitzak ziren antzinatetik ezagutzen ziren eklipseak aurresateko Sarosen zikloa, planeten higidura azaltzeko II. mendetik XVII.era indarrean egon zen Ptolomeoren epizikloen proposamena zein Keplerren lege heliozentrikoak, baina ez zuten euskarri teorikorik. Aipatutako lanean, zientzialari britainiarrak, bere teoria berriak oinarri hartuta, Keplerren legeak frogatu eta zerutar mekanikaren hastapenak ezarri zituen. Aipatutako bi mugarrietan oinarrituz, alegia, teleskopioaren erabileran eta I. Newtonen ekarpen teorikoetan, astronomia zientzia moderno bihurtu zen. Batetik, teleskopio- nahiz behaketa-teknikentzako hobekuntzen garapena etengabea izan zen. O. C. Römerrek lehenengo zirkulu meridianoa eraiki zuen, I. Newtonek berak, J. Gregoryk eta L. Cassegrainek teleskopioen diseinuak hobetu eta berriak sortu zituzten, erreflektoreak hain zuzen ere; eta teleskopioen orientazioa errazten zuten eustoin berriak ere diseinatu ziren. Parisen, 1667an, lehenengo behatoki astronomiko modernoa eraiki zen, eta, ondoren, Greenwichekoa, 1675ean, eta Berlingoa, 1700ean, etorri ziren. Greenwicheko behatokian, lehenengo izar-katalogo modernoak egiten hasi ziren. Haietako baten egileak, J. Bradleyk, aberrazio astronomikoa ere aurkitu zuen 1726an. F. W. Besselek, beste lan askoren artean, 61 Cygni izarrerainoko distantzia kalkulatu zuen 1838an; horrenbestez, astronomiaren alorrean berebiziko garrantzia duen distantzien neurketaren arazoari lehenengo irtenbidea aurkitu zion, nahiz eta berak lortutako balioa gaur egun ontzat ematen dena baino %40 handiagoa izan.
Bestetik, tresna teoriko berriei esker, 1682an behatu ahal izan zen kometaren orbitaren parametroak eta periodoa kalkulatu zituen E. Halleyk. Aurrez, 1531 eta 1607an ikusitakoa zela frogatu zuen, eta berriz ere 1758an itzuliko zela; lan hori ere lehenengo aldiz egin zen. A. C. Clairautek kalkulu zehatzagoak egin zituen Jupiter eta Saturnok kometaren orbitan zuten eragina ere kontuan hartuz, eta itzulera-data zehaztasun handiz kalkulatu zuen. J. F. W. Herschelek Urano aurkitu zuen 1781ean. Hala ere, planeta horren higidura ez zetorren bat kalkulu teorikoek aurresaten zutenarekin, eta J. C. Adamsek eta U. Leverrierrek, bakoitzak bere bidetik, Uranoren perturbazioek eragiten zuten zortzigarren planeta baten existentzia aurresan zuten, eta baita bere posizioa kalkulatu ere. 1846an, J. G. Gallek Neptuno aurkitu zuen Leverrierrek emandako datuei esker. Antzeko problema bat C. F. Gaussek ebatzi zuen 1801ean, baina askoz ere zailagoa, eskura zeuden datuen urritasunagatik eta astroaren balizko orbitari buruzko beste inolako informaziorik ezagutzen ez zelako. Urte horren hasieran, G. Piazzik Zeres asteroidea aurkitu zuen, baina bakarrik berrogeita bat egunean behatu ahal izan zuen, Eguzkiaren atzealdean ezkutatu aurretik. Denbora horretan, 9° baino ez zen desplazatu zeruan. Erronka, orbita kalkulatzea zen, Eguzkiaren ostetik atera ondoren berriz ere behatu ahal izateko. Piazziren neurketak urte hartako ekainean argitaratu ziren, eta Gaussek urte-bukaerarako kalkulatua zuen orbita.
Astrofisika
Aurreko atalean deskribatutako astronomia modernoaren lehen loraldiak XIX. mendera arte iraun zuen, eta, batez ere, posizio-astronomia eta zerutar mekanikaren garapena ekarri zuen. XIX. mendearen erdialdetik aurrera, ordea, astronomiaren beste atal berri bat hasi zen garatzen: astrofisika. Kasu honetan ere aurrerapen teknologiko eta teoriko batzuek bultzatu zuten bide berriaren zabaltzea, espektroskopiak eta argazkigintzak, hain zuzen ere. Teknika berri bi horiei esker, astronomoen interesa izarren posizioa eta higidurak eta izarretarainoko distantziak mugatzetik haien konposizio kimiko eta fisikoaren azterketara aldatu zen.
Espetroskopia
Ortzadarra Eguzkiaren argiaren izaera konposatuaren adibide nabarmena bada ere, fenomeno fisiko horren interpretazio zientifikoa ez zen gauzatu XVII. mendera arte. Berriz ere I. Newton aipatu behar dugu, bere lan eskergaren alorretako batean espektroskopiaren hastapenak landu zituelako. Modernotzat jo daitekeen lehenengo espektroskopioa diseinatu eta egin zuen, 1666an, eta, hala, Eguzkiaren argia koloretako zenbait serietan sakabana zitekeela frogatu zuen. Esperimentuaren ondorioz lortzen den koloretako marrez osatutako irudiarentzat spectrum izena ere hark proposatua zuen.
Aurrerapenak astiro etorri ziren zientziaren atal honetan, baina urrats txikien ondorioz izan bazen ere, XIX. mendearen hasieran nabarmena zen Eguzkiaren igorpenak argi ikusgaiaren alorretik kanpo ere bazuela osagairik. Herschelek 1800ean frogatu zuen infragorriaren aldera luzatzen zela eta J. W. Ritterek, berriz, ultramorearen aldera egiten zuela. Urtebete geroago, W. H. Wollastonek Eguzkiaren argia nahikoa sakabanatzea lortu zuen koloretako marren artean marra ilunak ere behatzeko. Hala ere, ez zituen hartakotzat hartu, eta koloretako marren arteko garrantzirik gabeko bereizletzat jo zituen. J. Fraunhoferrek 1814an bostehun marra ilunetik gora katalogatu zituen Eguzkiaren espektroan, eta, interpretatzen jakin izan ez bazuen ere, espektroaren zati garrantzitsutzat jo zituen.
Interpretazio zuzena 1859an ezarri zuen G. R. Kirchoffek. Batetik, elementu zein konposatu kimiko bakoitzak bere espektro bereizgarria duela proposatu zuen, eta, beraz, iturri ezezagun batetik jasotako argia analizatuz bere osaketa kimikoa ondoriozta daitekeela. Bestetik, tenperatura bera duten gorputzek igorri edo xurgatzen duten potentzia, uhin-luzera bakoitzean, berdina dela argitu zuen. Azken horrek esan nahi du gorputz batek tenperatura jakin batean igortzen dituen espektroko lerroak tenperatura berean dagoenean xurgatu ere egin ditzakeela; hala nola beste argi-iturri batetik datorren erradiazioak gorputza, oro har, gasa, zeharkatzen duenean, azken horrek uhin-luzera egokiko erradiazioa xurga diezaiokeela. Jatorrizko argi-iturriko erradiazioak, zeharkatzen duen gasetik ateratzean, marra beltza izango du gasak energia xurgatu dion uhin-luzerari dagokion espektroaren tokian. Hortaz, Eguzkiaren espektroaren marra ilunen kasuan, zera esan dezakegu: Eguzkia eta behatzailearen artean dauden substantzia kimikoek xurgatutako erradiazioak utzitako hutsuneak dira, kasu honetan, Eguzkiaren eguratsa edo Lurraren eguratsa. Espektroskopiaren hastapen teorikoak diren ezagutza horiek astrofisikaren lehenengo oinarri teorikotzat ere jo daitezke, eta, gaur egun ere, eguzki-sistemaz kanpoko astroen konposizio kimikoa aztertzeko dugun modu bakarra dira. Hala ere, aipatu beharrekoa da espektroen interpretazio zuzenak ezinbestekoa duela XX. mendearen hasierarekin garatzen hasi zen mekanika kuantikoa.
Bestalde, astrofisikaren lehenengo behaketa-saioa Fraunhoferrek berak egin zuela esan genezake; bera izan zen difrakzio-sare bat teleskopio bati erantsi eta izar eta planeten espektroak lortu zituen lehena.
Argazkigintza
Lehenago esan bezala, argazkigintzak ere berebiziko garrantzia izan zuen astrofisikaren garapenean. Teleskopioei argazki-kamerak erantsi zizkietenetik behaketak ez zituzten eskuz marraztu behar izan; aurrerantzean, bada, artxibo askoz ere osatuago eta zehatzagoak bildu ahal izan ziren. Horrekin batera, beste abantaila interesgarri hauek ekarri zituen:
Helburu jakin batekin eginiko argazkiak une horretan interesik gabekotzat jotzen diren beste astro asko ere jasotzen ditu, gerora aztergai bihur litezkeenak. Adibideak ugariak dira.
Berebiziko garrantzia du aurrez aipatu dugun espektroskopia lantzeko. Espektroen argazkiak atera ahal izateak astroaren espektroaren azterketa irudia teleskopioaren objektiboan dagoen bitartean egin behar izana gainditu zuen.
Argazkigintza nahiko goiz erabiltzen hasi zen astronomian, eta profesionalek behatokietan integratu aurretik ere astronomiazaleek zeru-objektu askoren argazkiak egin zituzten. Izan ere, L. J. M. Daguerrek, argazkigintzaren sortzaileetako batek, F. J. D. Arago astronomoak eskatuta, Ilargiaren lehenengo argazkia egin zuen 1838an. Nonbait, gehiegizko esposizioarekin egin zuen, eta zirriborrotsua atera zen. Ondoren, argazkigintzaren garapenaren lehenengo urteetan astronomiaren alorrean eginiko hainbat lorpen aipatzen dira:
Izarren sailkapen espektrala
Lehenengo izarren espektroak lortu ondoren argiro ikusi zen izarrak Eguzkiaren antzeko astroak zirela, baina baita horien aldaera zabala zela ere. Horren ondorio da A. Secchik 1867an argitaratu zuen izarren lehenengo sailkapen espektrala, hirurehun eta hamasei izar katalogatzen zituena. Zalantzarik gabe lan handia izan zen, kontuan izanez gero artean espektrografia, hau da, argazki bidez espektroen espektrogramak lortzeko teknika, garatzen hasi gabe zegoela. 1872an hasitako garapen horrek erraztu egin zuen azterketa teorikoetarako beharrezkoak ziren izarren espektroen katalogoak egitea. Harvard College Observatoryn, 1886an hasita eginiko lanaren ondorio da Henry Draper Catalog katalogoa. Tarteko beste argitaraldi batzuen ondoren, argitalpen nagusia bederatzi bolumenetan egin zen 1918 eta 1924 bitartean, non 225.300 izarren espektroak sailkatu ziren. Hori baino datu gutxiagorekin lan egin zuten, bakoitzak bere bidetik, E. Hertzsprung eta H. N. Russellek egun Hertzsprung-Russell edo H-R diagrama deritzona sortzeko (izar). E. Hertzsprungek 1911n argitaratu zuen diagraman, izarren magnitude absolutua kolore-indizearen funtziopean adierazten zuen. H. N. Russellek horren baliokidea egin zuen 1913an, magnitude absolutua mota espektralaren funtziopean erakutsiz. Diagrama horrek berebiziko garrantzia du izarren eboluzioa aztertzeko, eta beste era batera ere adierazi ohi da: argitasuna (magnitude absolutuarekin erlazionatua) izarraren gainazalaren tenperaturaren funtziopean, azken hori mota espektrala zein B-V kolore-indizearekin lotuta dagoelako. Arrazoia zera da: astronomoek izarren eboluzioa aztertzeko erabiltzen dituzten konputagailu-ereduen emaitzak izarren argitasuna eta gainazalaren tenperatura direla. H-R diagraman, izar batek bere bizitzan zehar egiten duen eboluzioari jarraitu dakioke.
Izarrak hodei molekular handiak uzkurtzearen ondorioz sortzen dira. Uzkurtze-prozesuan hodeia hautsi egiten da, eta zatiek izarrak eratu ditzakete baldin eta haien masa muga batzuen artekoa bada. Masa minimoa 0,08 ME da; goi-muga, berriz, oso arazo eztabaidatua da gaur egun ere, eta 120-300 ME izan liteke. Grabitatearen eraginez protoizarra uzkurtzen doan neurrian, bere nukleoa berotuz doa, eta, tenperatura 107 K-era iristen denean, hidrogenoaren fusioa hasten da, eta izarra H-R diagramako sekuentzia nagusian sartzen da.
Izarraren amaiera, sekuentzia nagusitik atera ondorengo eboluzioa, ezberdina izaten da haren masaren arabera, eta hor dute lekua izar nano zuriek, neutroi-izarrek eta zulo beltzek. Masa txikieneko izarrek, Eguzkiaren masa baino zortzi aldiz txikiagokoek, nano zuri gisa bukatzen dute bidean masaren zati handia galdu ondoren. 40 Eridani B izan zen nano zuri gisa sailkatu zen lehenengo izarra, 1910ean bere espektroa lortu eta gero. 1916an, E. J. Öpikek kalkulatu zuen haren dentsitatea Eguzkiarena halako 25.000 zela gutxi gorabehera. Dentsitatea horren handia izan arren, ez da izarraren erabateko kolapsoa gertatzen; atomoak erabat ionizatzen dira, eta askatzen diren elektroi endekatuen presioak aurre egiten dio grabitatearen indarrari. Hala ere, 1931n argitaratutako lan batean, P. V. S. Chandrasekharrek frogatu zuen nano zuri baten masaren goi-muga 1,4 aldiz Eguzkiarena zela. Izarraren masa sekuentzia nagusian dagoenean Eguzkiarena halako 8 baino handiagoa bada, kolapsoa gertatzean sortuko den hondarrak Chandrasekharren mugatik gorako masa izango du, eta, kasu horretan, elektroi endekatuen presioa ez da nahikoa uzkurdura gerarazteko.
Izarren eboluzioa
Neutroia 1932an aurkitu zen, eta, hurrengo urtean, F. Zwickyk eta W. H. W. Baadek neutroi-izarren existentzia aurresan zuten. Eratze-prozesua ere proposatu zuten: supernoba-leherketa. 1967an, S. J. Bellek eta A. Hewishek pulsarrak aurkitu zituzten. Urtebete geroago, T. Goldek proposatu zuen pulsarrak biratzen ari ziren neutroi-izarrak zirela, eta, hurrengo urtean, hainbat zientzialarik osatutako taldeak Karramarroaren nebulosako pulsarra aurkitu zuten, supernobak, pulsarrak eta neutroi-izarrak lotuz.
Neutroi-izarren masak ere badu bere muga: Tolman-Oppenheimer-Volkoff muga, gutxi gorabehera Eguzkiaren masaren hirukoitza dena. Kolapsoa gertatu ondorengo masa handiagoa balitz, zulo beltza sortuko litzateke. Objektu teoriko modura zulo beltzek historia luzea dute. Nahiz izen hori 1967an jarri zitzaien, J. Michellek aipatu zituen lehenengo aldiz ihes-abiadura argiarena baino handiagoa duten astroak 1784an. Zulo beltzen teoria modernoak, ordea, ez du zerikusi handirik orduko ideiekin, eta haien garapenaren lehenengo urratsa K. Schwarzschildek egin zuen 1916an. J. R. Oppenheimerrek eta H. Snyderrek deskribatu zuten 1939an zulo beltzen eraketa-mekanismoa. Aurkitu, ordea, ez ziren 1971 arte aurkitu: orduan identifikatu zen Cygnus X-1 astroa zulo beltza izan zezakeen sistema bikoitz gisa.
Jakina, gaur egun ere, oraindik argitzeke daude aipatu ditugun izarren eboluzio-bide guztien xehetasun asko, eta horretan lanean dihardute ikertzaileek.
Izarren energiaren jatorria
Eboluzioarena, ordea, ez zen izarren inguruan argitu beharreko arazo bakarra, izarren energia-igorpen itzelaren iturriaren arazoa ere azalpen beharrean zegoen. Aurreko mendearen hasieran konbentzionaltzat jo genitzaken iturriak baztertu egin ziren, hala nola izarraren eraketa-garaian pilatutako energia grabitatorioa. Izan ere, beharrezko energiaren zati minimo bat baino ez zuten justifikatzen. A. Eddington izan zen lehenengoa, 1920an, izarren energia-iturritzat energia nuklearra aldarrikatu zuena. Lan handia egin behar izan zen tartean, baina, 1939an, hidrogenoak helioa sortzeko fusio-erreakzioen kateak deskribatu zituen H. A. Bethek, Energy production in stars lanean, protoi-protoi katea delakoa. Bide beretik, G. R. Burbidge, M. Burbidge, F. Hoyle eta W. A. Fowlerrek izarretan helioa baino elementu astunagoak zein prozesuren bidez eratzen diren azaldu zuten 1957an argitaratutako lan oso ezagun batean.
Aipatu berri dugun lan horretan, ordea, ez ziren prozesu horiek izarraren eboluzioarekin lotzen. A. G. W. Cameron izan zen bide hori lehenengo jorratu zuena. Aurrerantzean gaiak, astronomiaren eta beste zientzien arlo gehienak bezala, oso azkar eboluzionatu du, konputagailuen garapenak lagunduta, teoria orokorren xehetasunak gero eta gehiago zehaztuz.
Galaxien azterketa
Astrofisikaren inguruko oharrekin bukatzeko, galaxien azterketaren eboluzioaren aria berrartu behar dugu, Hubblek bere legea argitaratu zuenetik aurrera. Hubblek berak egin zuen galaxien lehenengo sailkapena 1936an, eta galaxia kiribil, galaxia kiribil barradunak, galaxia eliptikoak eta galaxia irregularrak bereizi zituen. Gerora, galaxia lentikularrak ere gehitu zizkien kiribil eta eliptikoei, eta beste xehetasun txikiago batzuk. Esne Bidea kiribil barraduna da, SAB(rs)bc motakoa zehazki.
Bestalde, sailkapen morfologikotik kanpo, galaxia aktiboak ere aipatu behar dira. Galaxia aktiboen kasuan behatzen dena horien nukleoa izaten da, ohikoa baino askoz ere argitasun handiagoa izaten dutelako espektro elektromagnetikoaren esparru batzuetan edo denetan. Uste denez, galaxiaren erdigunean dagoen zulo beltzera erortzen ari den materiak igorritakoa da energia-iturria. Abiadura handiz erortzen ari den materiak akrezio-disko bat eratzen du zulo beltzaren inguruan, eta bertan gertatzen diren disipazio-fenomenoek diskoa berotu eta energiaren askapena eragiten dute. Galaxia aktiboetan ezagunenak kuasarrak dira segur aski. Lehenengoa, 3C273, M. Schmidtek identifikatu zuen 1963an.
Hurrengo bi arazoek zerikusi handia dute aztertu behar dugun hurrengo atalarekin ere, unibertsoan materia ikusgaia nola dagoen banatuta eta materia ilun ikusezina ere badela zehazten dutelako. Galaxiak ez daude uniformeki banatuta unibertsoan; aitzitik, galaxia-kumulu deritzen taldeetan agertzen dira. Hori nabaria zen galaxiak oraindik nebulosatzat jotzen ziren garaitik. Esne Bidea Talde Lokal deitzen den kumuluaren kidea da, beste hogeita hamar batekin batera. Andromeda galaxia eta gurea dira taldean handienak. Baina taldeok ere superkumuluak eratuz biltzen dira. Superkumulu Lokal edo Virgo superkumulu deritzonaren partaide da Talde Lokala. Superkumulu horren erdigunean Virgo kumulua dago, eta gure kumulua, nahiko kanpoaldean. Superkumuluen tartean gune huts handiak daude. Lehenengoa 1981ean aurkitu zen, Bootes konstelazioan, eta ehun milioi argi-urte inguruko diametroa du.
Materia iluna dela eta, aipatzekoa da F. Zwickyk 1933an frogatu zuela, Coma galaxia-kumulua aztertuz, ikusten ez den materia ezinbestekoa dela kumuluak eboluzionatzen duen bezala eboluziona dezan. 1973an, J. P. Ostrikerek eta P. J. E. Peeblesek gauza bera frogatu zuten baina galaxia kiribilen diskoentzat.
Kosmologia
Dagoeneko aipatua dugu argazkigintzak eta espektroskopiak izan zuten garrantzia astronomiaren garapenean. Berriz ere teknika horiek sortu ziren garaietara jo behar dugu kosmologia zientifikoaren sorreraren nondik norakoak argitzeko. Aipatutako teknikek eta astronomiak garapen komunean izan dituzten mugarri nagusien aipamena egitean, zerrendako azken lau efemerideak garrantzi handiko arazo bati lotutakoak dira. Garai hartan, galaxiak ere nebulosa izendatzen ziren, alegia, oraindik ez ziren bereizten Esne Bideko hauts eta gasezko hodeiak —gaur egun nebulosatzat hartzen diren bakarrak— eta Esne Bideaz kanpoko beste galaxiak. Hala ere, arazoaren inguruko eztabaida hasia zen, eta unibertsoaren bi ikuspegiren artean erabakitzeko giltzarria zen. Orduan nebulosatzat jotzen ziren guztiak Esne Bidearen parte balira, unibertsoaren irudia oso sinplea izango litzateke: Esne Bidea eta, inguruan, espazio erabat hutsa; nebulosetako batzuk, nebulosa kiribilak deitzen zituztenak, Esne Bideaz kanpokoak balira, unibertsoaren espazio zabalean gure galaxiaren antzeko beste asko egongo lirateke sakabanatuta, gure hori besteen artean berezia izan gabe.
Gorago aipatu ditugun Andromedaren argazkia eta espektroa ez ziren erabakigarriak izan. Ez bereizmena behar bestekoa ez zelako bakarrik, baita beste arrazoi batengatik ere: Lurretik astro behagarri urrunenetarainoko distantziak kalkulatzeko metodorik ez zegoelako. Zefeida-motako izar aldakorrak distantziak kalkulatzeko erabili ahal izan zirenean ireki zen bidea gure galaxiaren mugak erabakitzeko eta gurearen antzeko beste galaxia batzuk zeudela baieztatzeko.
Galaxien distantzia
H. Shapleyk 1917an frogatu zuen Esne Bidea ordura arte uste zena baino askoz ere handiagoa zela, eta, han, eguzki-sistema ez zegoela inolako posizio berezitan. Horretarako, kumulu globularren banaketa espaziala aztertu zuen, eta horietarainoko distantziak neurtu zituen aipatutako zefeidak erabiliz. Hamar urte geroago, J. H. Oort eta B. Lindbladek gure galaxiaren biraketa-higidura frogatu zuten.
Edwin Hubblek 1925ean argitaratutako lanean, hainbat nebulosa kiribiletarainoko distantziak ezagutzera eman zituen, tartean Andromeda nebulosarainokoa. Distantzia horiek askoz ere handiagoak ziren Shapleyk kumulu globularretaraino neurtutakoak baino; beraz, Hubblek proposatu zuen unibertsoan Esne Bidearen antzeko galaxia ugari zeudela. Hala, gorago aipatu dugun unibertsoaren egiturari buruzko eztabaidarako irtenbidea bideratu zuen, eta gaur egun dugun ikuspegiaren oinarriak jarri zituen.
Lau urte geroago, 1929an, Hubblek bere izena daraman legea aurkeztu zuen. Horren arabera, grabitatearen eragina baztergarria izateko nahikoa distantziara dauden galaxiak kontuan hartzen baditugu, galaxia horiek elkarrengandik urruntzen ari dira beren arteko distantziarekiko proportzionala den abiaduran. Beraz, unibertsoa hedatzen ari dela frogatu zuen. Galaxien abiadura kalkulatzeko, haien espektroan agertzen den gorriranzko lerradura erabili zuen. Dena den, legearen formulazioa Hubbleri badagokio ere, V. M. Slipherren lorpena da nebulosa kiribilen gorriranzko lerraduraren interpretazioa, Lurretik urruntzen ari direla adierazten duen Doppler efektu gisa. Bide hori irekiz, 1912an Andromeda galaxiaren (orduan oraindik nebulosa) urruntze-abiadura erradiala neurtu zuen, eta ia 300 km/s-ko balioa lortu zuen.
Big Banga
1948an, Big Banga gertatu zenean sortu behar zuen erradiazioaren ondorengo hondoko mikrouhinen erradiazioaren existentzia aurresan zuen G. Gamowek. Urte berean, gaur egun erabat baztertuta dagoen egoera egonkorraren kosmologia aurkeztu zuten H. Bondik, T. Goldek eta F. Hoylek.
A. A. Penziasek eta R. W. Wilsonek Gamowek aurresandako mikrouhinen erradiazioa aurkitu zuten, 2,73 K-eko tenperaturari dagokion hondoko erradiazioa, alegia. Nahiz aldeko froga esperimental hori oso garrantzitsua izan, oraindik beste arazo teoriko batzuk sortu ziren Big Bangaren ereduaren bidean, lautasunaren eta horizontearen arazoak, hain zuzen ere. Horien konponbidea A. H. Guthek proposatu zuen, 1981ean, Big Banga gertatu ondorengo une labur batean, inflazio deitu ohi zaion espazioaren hedapen izugarri azkar bat gertatu zela frogatuz. Egoera horretan, esan daiteke kosmologia teorikoa oinarrizko partikulen fisikarekin erabat lotuta dagoela.
Kosmologiaren garapen azkar eta aberatsaren kontakizun hau bukatzeko, azken urteetan eginiko ekarpen esperimental garrantzitsua aipatuko dugu: 1998an High-Z Supernova Teamek eginikoa. A. G. Riess buru duen taldeak, urruneko galaxietan gertatutako I motako supernoben azterketan oinarrituta, frogatu zuen unibertsoaren hedapena azeleratzen ari dela. Big Bangaren ereduak, aldiz, hedapen horrek motelduz joan behar zuela aurresaten zuen; beraz, aldaketa berriak egin behar izan zaizkio teoriari. Aldarapena eragiten duen energia ilun deituriko eragile oraindik ezezagunari egozten zaio azelerazioa. Aukeretako bat Einsteinek beste helburu batekin erabili zuen konstante kosmologikoaren antzeko bat izatea bada ere, oraindik argitzeke dagoen arazo berria da (Big Bang).
Astronomiaren teknikak
Ikusi dugunez, astronomiak eboluzio azkar eta aberatsa izan du, bai behaketa-teknikei bai atal teorikoei dagokienez. Hala ere, izaerari erreparatuta, astronomia ez da gehiegi aldatu, gaur egun ere, zientzia esperimentala baino behatze-zientzia izaten segitzen baitu. Neurketa ia guztiak distantzia oso handitara diren gorputzen ezaugarrien ingurukoak dira, modu ez-zuzenean egiten dira, eta inolako aukerarik gabe gorputzak dauden baldintzak aldatzeko edo bertan esperimentu egokiak planteatzeko ikerketak bide egokienetik eramateko. Betiere erradiazio elektromagnetikoaren detekzioaren bidez egiten dira neurketak. Arau orokor horren salbuespen bakarrak hauek dira: Lurrean bildutako meteoritoak, Ilargitik ekarritako laginak, estratosferan edo gorago biltzen diren planeta-arteko hauts-partikulak eta Stardust espazio-ontziak ekarritako izarrarteko hauts-laginak eta Wild 2 kometaren isatsean batutako laginak.
Erradiazio optikoa bezala, irrati-uhinen esparrukoa ere lurrazalean kokatutako behatokietan jaso daiteke, irrati-teleskopioen bidez. K. G. Janskyk aurkitu zituen lehenengoz gure galaxia barruan sortutako irrati-igorpenak 1931an. Gure galaxiaren erdigunea edo izarrarteko hidrogenoa ere erradiazio-esparru horretan behatzen dira, baita mikrouhinen arloan hain garrantzitsua den mikrouhinen hondoko erradiazioa ere.
Beste alorreko behaketak Lurretik kanpo dauden satelite-behatokietatik egin behar dira, atmosferak ez dielako iragaten uzten; beraz, azken hamarkadetan garatutako alorrak dira. Infragorrian, adibidez, izarren inguruko materia-diskoak, balizko planetak eta izar nano marroiak aurkitu dira. Ultramorean, izar beroenei buruzko informazio aberatsa lortu da, baita supernobei buruzkoa ere. X izpien arloan, supernobak, galaxia-kumuluetako gasa edo X izpietako sistema bikoitzak beha daitezke. Gamma izpien arloan, GRB edo gamma izpien leherketak detektatu dira, Big Bangaren ondoren gertatu diren argitasun handieneko fenomenoak.
Astronomiari lotutako diziplinarteko jakintza-arloak
Zientziak aurrera egin ahala, gero eta nabarmenagoak dira arloen arteko loturak, eta aurrera egiteko duten elkarren beharra. Horren ondorio dira gero eta ugariagoak diren diziplinarteko lantaldeak eta ikerkuntza-esparruak. Astronomia dugu agian zientzia oparoena horrelako jakintza-arloen arteko lankidetzen garapenean. Nabaria da astronomia eta fisikaren esparru gehienen arteko lotura: mekanika, elektromagnetismoa, mekanika kuantikoa, erlatibitatea eta termodinamikak bihurtu dutelako astronomia zientzia moderno; baina azken urteotan biologia, kimika, geologia eta klimatologiak, besteak beste, garapen-eremu berria dute Lurraz kanpoko zenbait esparrutan; hori dela eta, astrobiologia, astrokimika eta astrogeologia sortu dituzte.
Astrobiologiak bizitzaren oinarrizko egituren sorrera aztertzen du, izarrarteko espazioan horien aztarnak ote dauden argitzea du helburu, eta baita Lurraz kanpoko bizirik garatu ote den ere. Astrokimikak espazioan sakabanatuta zein astro ezberdinetan dauden konposatu kimikoak aztertzen ditu, nola sortu eta desegin daitezken toki horietan diren muturreko baldintzetan. Aipatutako biek eta astrogeologiak, bereziki, lan-esparru zabala dute Lurraren inguruko planeten azterketa egiteko bidali diren misioek irekitako bideari esker.
Arkeoastronomia arkeologiari eta antropologiari lotuta sortu da, astronomiarekin lotutako historiaurreko aztarna eta aztarnategi astronomokoak aztertzeko.
Bistakoa da, halaber, astronautikaren beharrek ingeniaritzari eta beste esparru teknologiko batzuei planteatu dizkien erronkak eta horiek eragindako garapenak. Izan ere, gaur egun agentzia espazial guztiek dituzte garatzen dituzten teknologia berriak erabilera arruntetara bideratzeko sailak.
Aipatzekoa da, azkenik, astronomiak giza pentsaeran eta filosofian izan duen eragina, unibertsoaren ikuspegia erabat aldatu baitu.
Barrow ibaia
Barrow ibaia (irlanderaz: An Bhearú) Irlandako bigarren ibairik luzeena da, Shannon ibaiaren ondoren, 192 kilometrotako luzera baitu. Suir eta Nore ibaiekin batera The Three Sisters ("hiru ahizpak") ezizena hartzen du.
Nabigazioa
Lehenengo 88 kilometrotan berez nabigatu daiteke ibaian. Hurrengo 66 kilometrotan dikeak ezarri dira nabigazioa posible izateko.
Cenote Sagrado
Cenote Sagrado zeru zabaleko cenote bat da, urez betetako sakonune zirkular bat bezala agertzen dena, 60 metroko diametroa duena, eta uraren azalerako sarbidearen mailatik 15 metroko altuera neurtzen duten horma bertikalak dituena. Kukulkanen piramidetik iparraldera dago eta 300 metroko luzera duen galtzada baten bidez lotuta dago. Cenoten kasu orokorrean bezala, mantu freatikoaren mailan lurrazpiko beste fluxu laminar batzuekin lotuta dago, azkenean ozeanora doazenak. Esaten denez, itzáek, Chichén Itzáren sortzaileak, eta, beranduago, kultura maiaren aro postklasikoan eskualdea menperatu zuten xiueak, animaliak eta gizakiak sakrifikatzeko erabiltzen zuten, euren jainkoentzako zerga bezala. Zeramika eta bitxiak ere botatzen zituzten hondora, eskaintza eta erritu erlijiosoetan.
Bassoles-Aulers
Bassoles-Aulers Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Rhône-Alpeak eskualdean.
Mateo (garraiobidea)
Mateoa garraiobide turistiko eta erakargarri bat da. Fileteatu estiloarekin margotutako gurdiek osatzen dute. Gurdi hauek, zaldiek mugitzen dituzte, eta Buenos Aireseko auzo batzuetatik ibiltzeko balio dute.
Izenaren jatorria
Antzina, plazari deitzen zitzaien, euren geldialdiak plazetan egiten zituztelako, baina Armando Discepoloren Mateo izeneko antzezlanean agertzen den tiraketa zalditik hartu dute euren izena.
Kopurua
1910ean, 4700 inguru zeuden. 2008an, berriz, 8 baino ez.
Mateoen kokapena
Palermo auzoko gune batean baino ezin daitezke ibili, udal erabaki batek, soilik bi geltoki izatea ahalbidetzen baitie: bata Sarmiento Etorbidean, Askatzailearen Etorbidearekin mozten den tokian, eta, bestea, Las Heras Etorbidean, Buenos Aireseko Zooaren parean.
Bertan, ibilaldi turistikoak egiteko aloka daitezke, Italia Plazatik abiatu eta Palermoko Baso eta lakuetan barneratuz.
Crab-Droid
Crab-Droideak Star Warseko filmeetako droide unitate bat dira.
Crab Droideak Klon Gerren erdian sortzen diren makina adimentsu boteretsu batzuk dira, Tekno Elkarteak sortua. LM-432 Crab Droideek brontze koloreko plakaz osatutako gorputz bat eta egonkortasuna ematen zieten atzeko lau hanka zituzten, handiagoak ziren bi aurreko hankarekin batera. Euren foto hargailuen azpian edozein etsairentzat suntsigarriak ziren pare bat kanoi zituen.
Droide separatista hauek borroka eremu ugaritan zerbitzatu zuten, Utapaun esate baterako.
Behin Klon Gerrak amaitu ondoren, Darth Vaderrek desaktibatu zituen Palpatinen aginduak jarraituz. Edonola ere, Inperioak Crab-Droideak hartu zituen MT-ATak sortzeko eredu bezala, momentu honetan droide hauek berriz borrokatu zutelarik.
Ugena
Ugena Toledoko udalerria da, La Sagra eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 5.170 biztanle zituen.
Richland (Michigan)
Richland Michigango herri bat da. Kalamazoo konderrian kokatua dago. 2010ean 751 biztanle zituen, 2.63 kilometro koadrotan banatuta.
Parma bicolor
Parma bicolor Parma generoko animalia da. Arrainen barruko Pomacentridae familian sailkatzen da.
Sith
Sithak Star Warseko fikziozko unibertsoan Barne Indarraren alde ilunaren jarraitzaileak dira. Jedi zaldunen antagonista eta etsai naturalak dira.
Historia
Star Warsen historian Sith Ordena, Xendor izeneko Jedi Zaldun disidente bat benetako boterea Jedi maisuek erakutsi zuten bezala meditazioan ez baizik eta emozioetan zegoela pentsatzen hasi zenean sortu zen. Jedien eta disidente honen arteko tentsioa haziz eta haziz joan zen gatazka Yavingo gudua gertatu baino 24.900 urte lehenago gertatu zen arte.
Gatazka honek, Jedi Banaketa Handia deitua, Errepublika Galaktikoaren aurkako borroka baten ondoren Jedi Ilunak kanporatuak izatea eragin zuen. Talde disidente honek, espazioan noraezean urte asko eman ondoren, bizitoki bat aurkitu zuen, Korriban, mundu mortu bat, soilik Sithak bizi zirena, Barne Indarra berez erabiltzen zuten eta zerbait magikotzat jotzen zuten izaki erlatiboki primitibo batzuk. Jedi Ilunek arraza berri horretan aukera bat ikusi zuten, eta laster, antzinako Sithak eta Jedi Ilunak mestizatu egin ziren eta Sith Inperioa jaso zuen inperio handi bat sortu zuten.
Sith Inperioak Korribanetik (antzinako Sithen lurraldea) Ziosteraino zihoazen ehundaka mundu zituen. Hierarkitutako inperio bat zen: esklabu, ingeniari, massassi (gerlariak) eta Sith Lordez osatua zegoen (azken hauek Sith boteretsuetan, kontseiluko lordak eta inperio guztiko autoritate nagusia zen Sithen Jaun Ilunean banatuak).
Marka Ragnosen agintaldiaren ondoren 20.000 bake urteak hautsi ziren Sith Inperioan. Hogei mila urte hauetan Marka Ragnosen aurreko Jaun Ilun bakarra ezagutzen da: Ajunta Pall.
Urda
Urda Toledoko udalerria da, Montes de Toledo eskualdean dagoena.
Richmond (Michigan)
Richmond Michigango hiri bat da. Macomb. Clair konderrian kokatua dago. 2010ean 5,735 biztanle zituen, 7.38 kilometro koadrotan banatuta.
Urda
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.136 biztanle zituen.
Parma kermadecensis
Parma kermadecensis Parma generoko animalia da. Arrainen barruko Pomacentridae familian sailkatzen da.
Riverview (Michigan)
Riverview Michigango hiri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 12,486 biztanle zituen, 11.38 kilometro koadrotan banatuta.
Herodes Agripa I.a
Herodes Agripa I.a (אגריפס; ?, K.a. 11–Caesarea Maritima, k. o. 44) Juduen erregea izan zen. Herodes Handiaren biloba. Galilea, Judea eta Samaria, hots, aitonaren mendeko lurraldeak bildu zituen bere erregetzaldian. Berenizeren aita. Bibliaren arabera, berak hilarazi zuen Jakue Handia apostolua, eta San Petri kartzelan sartu.
River Rouge (Michigan)
River Rouge Michigango hiri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 7,903 biztanle zituen, 6.87 kilometro koadrotan banatuta.
Torralba del Río
Torralba del Río ([toralβa del ri.o] gaztelaniaz eta ofizialki; Torralba [toralβa] euskaraz baina ez ofizialki) Nafarroako udalerria da, Lizarrako merinerrian kokatua. Bi herrik osatzen dute udalerri hau: Torralba del Rio izenekoa ere, eta Otiñano. 0 biztanle zituen. urteko erroldaren arabera. Parez-pare ipar-ekialdeko aldameneko muinoan Santsol udalerria dago.
Inguru naturala eta kokapena
Herria Lizarrako merindadearen mendebaldean kokatzen da, Kodesko mendilerroaren maldetan eta Ahuilargo haranean. Torralba del Riora ailegatzeko NA-7200 errepidea jarraitu behar da Santsol-Cabredo norabidean.
Torralba del Riok Arabarekin egiten du muga iparraldean, Nazar, Mirafuentes eta Esprontzedarekin ekialdean, Bargotarekin hegoaldean, eta Azuelorekin mendebaldean.
Klima eta landaredia
Torralbak klima azpimediterraneoaren ezaugarriak dauzka, aldaketa termiko handia, prezipitazio irregularrak eta udaberri eta udazkenean ugariagoak eta uztaila eta abuztuko lehortea. Urteko batez besteko tenperatura 9 eta 12 gradu artekoa eta prezipitazioak 600 eta 900mm bitartekoak dira.
Jatorrizko landaredia ia erabat desagertu da gizakiaren eragina dela eta. XIX. mendearen amaieran, geratzen ziren arte eta amezti hektareak desagertu ziren, nekazaritzarako lurren hedapena burutzean. Gaur egun herriko zuhaitz bakarrak pinuak dira.
Historia
Torralba del Rio sortu aurretik, bere udalerriaren mugetan hainbat herrixka izan ziren Erdi Aroan zehar, Bañao, Cabañas, Kodes, eta Eregorte. 1263 edo 1264. urtean Nafarroako Teobaldo II.a erregeak Torralba sortu zuen, eta Lizarrako San Martingo biztanle askeei emandako foru berdinak eman zizkien torralbatarrei. Herria sortu aurretiko herrixkak pixkanaka desagertuz joan ziren, eta euren izena ageri den azken dokumentu idatzia 1268. urtekoa da. Historialarien ustetan, herrixka hauetako biztanleak Torralbara joan ziren, erregeak emandako foruak erakarrita.
XV. mendean Torralbak Vianako printzeari eman zion babesa Nafarroako gerra zibila burutu bitartean. Herriaren fideltasuna eskertzeko Karlos erregeak, hainbat eskubide eman zizkien torralbatarrei, 1451ean zerga batzuen ordainketatik libratu zituen, eta Otiñano eta Erregorteko herri hustuak Torralbako udalerriari gehitu zizkion. Horrez gain, erregeak Torralba "hiribildu on" izendatu zuen, Nafarroako gorteetan eserlekua lortu eta San Bartolome egunez zazpi egun iraungo zuen urteroko azoka ospatzeko eskubidea eskuratu zuen. Ondorengo Nafarroako erregeek eskubide guztiak berretsi zituzten.
1466. urtean Nafarroako Leonor erreginak Otiñanoren (garai hartan herri hustua zena) anexioa behin betiko berretsi zuen. Ondorengo mendeetan Otiñano herri hustu izateari utzi eta hainbat biztanle izan zituen berriz ere, eta gaur egun oraindik ere Torralba del Rioren menpeko herria da, beste haran batean egon arren. 1500. urtearen inguruan Erregorten bizi ziren azken biztanleak Esprontzedara joan ziren, eta herri hau ere hutsik geratu zen.
Aro modernoan zehar Torralba Berruezako ibarreko herria izan zen, eta XIX. mendearen erdialdean burututako erreforma administratiboaren ondoren, Otiñanok eta Torralbak udalerri independientea osatu zuten.
Ekonomia
Aguilar Kodes eta Azuelo udalerrien artean, Las Llanas de Codés izeneko gunean, Nafarroako gobernuak eraikitako "Codés Azuelo" izeneko parke eolikoa dago. Instalaturiko potentzia 43,20 megawatteko da eta parkearen jabea Acciona Energia da gaur egun.
Demografia
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hamabi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %8,63a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Udal hauteskundeak
2007an Torralbako alkate kargurako AIT herri ekimeneko Ricardo Ruiz de Gaona Carlos aukeratu zuten. Hauteskundeetara bi talde aurkeztu ziren, aipaturiko herritarren taldea (4 zinegotzi) eta Nafarroako Herriaren Batasuna (bakarra). Zuriz emandako botoak hiru izan ziren (emandako boto guztien %2,56). Abstentzioa %19,31koa izan zen.
2011ko udal hauteskundeetan zerrenda bakarra aurkeztu zen, UPNkoa; aurreko agintaldian zinegotzi izandako Jesus Cayetano alkate eta beste hiru lagun hautetsi bihurtu ziren.
Udaletxea
Frontoiaren ondoan dagoen udaletxea 1955an eraiki zen, eta margozturiko fatxada dauka. Eraikinak bi solairu ditu eta udal bulegoez gain, bi etxebizitza daude bertan. Torralba del Rioko udaletxeko idazkaria Esprontzeda eta Azueloko idazkari ere bada. Udala alkatea eta lau zinegotzik osatzen dute.
Alkateak
Hauek izan dira Torralba del Rioko azken alkateak:
Zerbitzuak
Torralba del Rio, "Antzin-Ameskoako Zerbitzu Sozialen Mankomunitateko" kidea da.
Xiphorhynchus guttatus
Xiphorhynchus guttatus Xiphorhynchus generoko animalia da. Hegaztien barruko Furnariidae familian sailkatua dago.
Valdeverdeja
Valdeverdeja Toledoko udalerria da, Campana de Oropesa eskualdean dagoena.
Valmojado
Valmojado Toledoko udalerria da, La Sagra eskualdean dagoena.
Valdeverdeja
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 720 biztanle zituen.
Valmojado
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.806 biztanle zituen.
Baulne-en-Brie
Baulne-en-Brie Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Rhône-Alpeak eskualdean.
Laura Dern
Laura Elizabeth Dern, (Los Angeles, 1967ko otsailaren 10a - ) aktore estatubatuarra da. Aita Bruce Dern eta ama Diane Ladd aktoreak ditu. Oscar Saria eta Primetime Emmy saria eskuratu ditu, besteak beste.
Rochester (Michigan)
Rochester Michigango hiri bat da. Oakland konderrian kokatua dago. 2010ean 12,711 biztanle zituen, 9.91 kilometro koadrotan banatuta.
Boer poni
Boer ponia, (Boerperd), Hegoafrikako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik zaldi mota hau ponien sailkapen taldean sartzen da.
Zaldi arraza hau nekazari boerrek garatutakoa da, Europatik ekarritako aberengatik. Tamaina handiko poniak dira, zaldiak izateko mugan. Bere jatorria Hegoafrikako Lurmutur Probintzian dago. Basuto poniaren senide hurbila da.
Rochester Hills (Michigan)
Rochester Hills Michigango hiri bat da. Oakland konderrian kokatua dago. 2010ean 70,995 biztanle zituen, 85 kilometro koadrotan banatuta.
Bourbon konderria (Kentucky)
Bourbon konderria (Bourbon County) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paris da. 2010eko zentsuaren arabera 19,985 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Bourbon konderriak 75,522 kilometro koadro ditu. Horietatik 485 ura dira. Beste 75,037 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 26,46 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 19,985 pertsonetatik 18,395 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,368 dira. 1,187 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 0 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 59 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 294 pertsonek kokatzen zuten.
Neuville-sur-Saône
Neuville-sur-Saône Frantziako udalerria da, Lyongo Metropolian dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Neuville-sur-Saône udalerrian erroldatutako biztanleak 7.127 ziren. Familiak 3.011 ziren, horien artean 1.128 pertsona bakarrekoak ziren (380 bakarrik bizi ziren gizonak eta 748 bakarrik bizi ziren emakumeak), 721 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 846 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 316 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.250 etxebizitza zeuden, 3.099 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 124 hutsik zeuden. 881 etxeak ziren eta 2.292 apartamentuak ziren. 3.099 etxebizitza nagusietatik 1.192 bere jabearen bizilekua ziren, 1.839 alokairuan okupaturik zeuden eta 68 doan lagata zeuden; 171 etxek gela bat zuten, 472 etxek bi zituzten, 930 etxek hiru zituzten, 815 etxek lau zituzten eta 711 etxek bost zituzten. 1.523 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.604 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 861 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.488 ziren, horien artean 3.279 aktiboak ziren eta 1.209 inaktiboak ziren. 3.279 pertsona aktiboetatik 2.894 lanean zeuden (1.499 gizon eta 1.395 emakume) eta 385 langabezian zeuden (201 gizon eta 184 emakume). 1.209 pertsona inaktiboetatik 323 erretiraturik zeuden, 435 ikasten zeuden eta 451 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Neuville-sur-Saône udalerrian 3.074 unitate fiskal zeuden, 6.940 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.730 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 545 komertzioetatik, 15 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 16 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 65 eraikuntza enpresak ziren, 132 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 18 garraio enpresak ziren, 30 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 13 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 36 finantziazio enpresak ziren, 20 higiezinen enpresak ziren, 70 zerbitzu enpresak ziren, 85 administrazio publikoko enpresak ziren eta 43 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 139 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 9 banku bulegoak, 1 funeraria, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 1 autoeskola, 12 igeltseroak, 12 margolariak, 12 zurginak, 16 iturginak, 8 argiketariak, 16 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 7 aldi baterako lan enpresak, 17 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 7 apaindegiak.
2009an zeuden 60 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 8 okindegiak, 6 harategiak, 1 arraindegi zen, 4 liburu dendak, 16 arropa dendak, 4 etxerako tresna dendak, 4 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 2 altzari dendak, 1 kirol-denda zen, 1 drogeria zen, 1 lurrin-denda zen, 3 bitxi-dendak eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Neuville-sur-Saône udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, osasun-zentro 1 bat, 3 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Neuville-sur-Saône udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 2 hezkuntza orokorreko lizeo.Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.670 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 1.094.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Xiphorhynchus susurrans
Xiphorhynchus susurrans Xiphorhynchus generoko animalia da. Hegaztien barruko Furnariidae familian sailkatua dago.
Superarrautza
Geometrian, superarrautza biraketa-solido bat da, superelipse bat bere ardatz nagusiaren inguruan biratzean sortzen dena. Superelipsoidearen kasu berezi bat da.
Elipsoide erregularra ez bezala, superarrautza egonkorra da gainazal lau baten gainean (zutik iraun dezake mahai gainean, adibidez).
Piet Hein (1905-1996) daniar poeta eta zientzialariak aurkitu zuen superarrautza, superelipse batetik abiatuta.
Jose Agerre
Jose Agerre Santesteban (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1889ko abenduaren 29a – 1962ko urriaren 19a) euskal idazlea eta politikari jeltzalea zen. Kazetari lanetan ehunka artikulu idatzi zituen euskarari buruz Nafarroa Garaiko egunkari gehienetan.
Haurtzaroa eta heziketa
Aita Eulogio Agerre zuen, Aezkoako Arian jaioa, zurgina lanbidez eta euskaldun zaharra zena. Ama Balbina Santesteban zuen, Iruñekoa, eta ez zekien euskaraz. Josek ez zuen euskal hizkuntza gurasoengandik jaso, baizik eta gaztetan Juan Manuel Lertxundi eskolapioarengandik ikasi zuen.
Ikasketak Iruñeko apaizgaitegian egin zituen, baina apaiz izateko urte bakarra falta zitzaiolarik utzi egin zuen. Hortik aurrera autodidakta izan zen, bere kasa etengabe ikasita, eta etxean liburutegi itzela omen zeukan.
Kazetaria eta politikaria
1915–1918 artean Diario de Navarran astean behin azaltzen zen «Euzkerazko saila»ren arduraduna izan zen, eta 180 artikulu baino gehiago argitaratu zituen.
1918tik 1919ra Napartarra astekarian zuzendari lanetan aritu zen.
1919an euskaltzain izendatu zuten, baina urte bat geroago karguari utzi behar izan zion, bere orduko lanak Sevillara bizitzera eraman zuelako. Euskaltzaindiak Damaso Intza izendatu zuen, Agerrek utzitako hutsunea betetzeko. Hamaika urte Euskal Herritik at eman ondoren, 1931n, Iruñera itzuli eta Amayur astekariaren zuzendaria izan zen; eta urtebete geroago, 1932an, Eusko Ikaskuntzaren Nafarroa Garaiko batzorde idazkaria zen.
1935etik 1936ra EAJren Napar Buru Batzarreko lehendakaria izan zen. La Voz de Navarra egunkariaren zuzendaria ere izan zen, harik eta 1936an gerra zibila hasi zen arte. Bere idazlanak "Gurbindo" edo "Zirt" goitizenekin sinatzen zituen.
Joseren anaia gaztea, Anastasi Agerre, ere idazle eta kazetaria izan zen.
Gerra ostean
Agerre, bere egunkariari egindako erasoan atxilotu zuten, armak zituelako akusazio faltsuarenpean, eta hainbat hortz kendu zion aurpegian jasotako kulatakada batek. Benito Santestebanekin izan zuen harremanari esker (goi-buruzagi karlista bat izan zena), okupazio falangistaren ondoren bizia salbatu ahal izan zuen.
Espetxean denboraldi bat eman eta gero, bere lanbidea galduta, hainbat hizkuntza irakasteari ekin zion, Poliglos izeneko bere akademian, non latina, greziera, frantsesa, italiera, ingelesa eta alemana irakatsi zituen.
Diktadura garaian, bere lehenagoko literatura artikulista, euskarazko poesia erlijioso bihurtu zen eta ideologia falangista eta karlista zuten hainbat aldizkaritan idatzi zuen, hala nola, Pregon aldizkarian, garai horretan euskarazko egile gutxienetariko bat izan zelarik. Hainbat autorek bere prosaren "muturreko hizkera barrokista" eta bere euskara purista eta sabiniarra aipatu dituzte.
1960an Iruña'ko Euskalerriaren Adiskideak elkartearen sortzaileetariko bat izan zen, euskal kulturaren inguruan lan handia egin zuena.