cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Chapelle-d'Armentières
Diru sarrerak
2009an La Chapelle-d'Armentières udalerrian 2.999 unitate fiskal zeuden, 8.146,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.745 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 64 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 3 margolariak, 10 zurginak, 8 iturginak, 5 argiketariak, 7 eraikuntza enpresak, 6 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 1 aldi baterako lan enpresa, 9 jatetxeak, 3 higiezinen agentziak eta 5 apaindegiak.
2009an zeuden 15 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak, 3 harategiak, 2 drogeria eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean La Chapelle-d'Armentières udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 555 hektarea erabiltzen.
Sinosuthora brunnea
Sinosuthora brunnea Sinosuthora generoko animalia da. Hegaztien barruko Sylviidae familian sailkatua dago.
Galiziako Kostazain Zerbitzua
Galiziako Kostazain Zerbitzua (gaztelaniaz Servicio de Guardacostas de Galicia eta galizieraz Servizo de Gardacostas de Galicia), ez ofizialki Galiziako Kostazainak izenez ere ezaguna da (gaztelaniaz Guardacostas de Galicia eta galizieraz Gardacostas de Galicia) Espainiako Galizia autonomia erkidegoko kostaldea zaindu, behatu, bilaketa eta erreskate lanak burutu eta itsas ingurunea babesteko ardura duen erakunde bat da. Kostazain Zuzendaritzaorde Nagusiaren bitartez Galiziako Xuntaren Itsas Arloetako Sailaren menpe dago.
2004ko apirilaren 21ean 2/2004 legearen ondorioz sortu zen.
La Chapelle-d'Armentières
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 haur-eskola eta 7 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. La Chapelle-d'Armentières udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen
Romila Thapar
Aitorpenak eta ohoreak
2004an, Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiak Kluge Katedraren lehen titularra izendatu zuen Hegoaldeko Herrialde eta Kulturetan.
2005eko urtarrilean, Indiako gobernuak emandako Padma Bhushani uko egin zion. A PJ Abdul Kalam presidenteari bidalitako gutun batean, esan zuen "harrituta" zegoela sarituen zerrendan bere izena ikusteaz, "duela hiru hilabete, Giza Eskubideen Ministerioa nirekin harremanetan jarri eta ea saririk onartuko nuen galdetu zidanean, nire postura oso argi utzi nuen eta errefusatzeko arrazoia azaldu nuen". Thaparrek uko egin zion Padma Bhushani aurreko batean, 1992an. Lehendakariari honela azaldu zion saria baztertzeko arrazoia: "Erakunde akademikoen edo nire lan profesionalarekin lotutako sariak bakarrik onartzen ditut, eta ez estatu-sariak".
Buttwil
Buttwil Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Romila Thapar
Aitorpenak eta ohoreak
Peter Brownekin batera Gizateriaren Azterketarako Kluge Saria irabazi zuen 2008. urtean (milioi bat dolar)
Buttwil
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
La Chapelle-d'Armentières
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Erantzun-isuri
Erantzun-isuria gizaki orok daukan joera bat da, isuri kognitibo bat. Erantzun-isuria termino orokorra da hainbat isurirako, non parte-hartzaileek modu desegokian edo faltsuan erantzun diezaieten galderei. Erantzun-isuriek eragin handia izan dezakete galdetegien edo inkesten baliozkotasunean.
Vulk
Dagoeneko hiru disko atera ditu.
Alfarb
Alfarb (valentzieraz eta ofizialki; espainieraz Alfarp) Valentziako Erkidegoko udalerria da, Ribera Alta eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
20,60 km²-ko azalera du eta 2006an 1.344 biztanle zituen.
1959ko Andaluziako Itzulia
1959ko Andaluziako Itzulia txirrindularitza itzuli honen 6. edizioa izan zen. 1959ko otsailak 1 eta 8 artean ospatu zen, 8 etapatan banatutako 1342 kilometroko ibilbidea eginez eta Malagan hasi eta amaituz.
Hypseleotris leuciscus
Hypseleotris leuciscus Hypseleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Lith
Lith Herbehereetako Ipar Brabante probintziako herria da. 2011 arte udalerria zen, baina orduz geroztik Oss udalerriaren barruko herrietako bat da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldan, herriak 6.656 biztanle zituen.
Inazio Fermin Ibero
Inazio Fermin Ibero (Ignacio Fermín de Ibero) (Iruñea, 1530 inguru-1612ko urriaren 1a) monje zistertar, idazle, historialari nafarra eta Fiteroko betiko abade izan zen. Fiteroko abade bezala, gainera, Nafarroako Gorteetan eserlekua izan zuen, eta 1593, 1600 eta 1608koek, gainera, erresumako Diputazioko kide izendatu zuten.
Shinichi Terada
Shinichi Terada (寺田 紳一, 1985eko ekainaren 10a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka eta Yokohama FC.
Inazio Fermin Ibero
Biografia
Monje zistertarra. Nogalesko monasterioan (Astorga) hartu zuen abitua. Teologian doktorea, Durangoko katedra lortu zuen Alcalan, eta hiri bereko San Bernardo ikastetxeko errektore izan zen. Beste kargu batzuk ere izan zituen, tartean Ofizio Santuaren Kongregazino Santuko zentsore eta Fiteroko betiko abadea.
1608an Espainiako monasterio zistertar guztiak bisitatzeko eta eraberritzeko ahalmena zuen bikario nagusi izendatu zuten. Fiteroko abade bezala, Gorteetan eserlekua izan zuen, eta 1593, 1600 eta 1608koek, gainera, Erresumako Diputazioko kide izendatu zuten.
Ofizio Santuan zentsore papera bete zuen eta, beste liburuen artean, Diego Lizarrakoaren Enarrationes in evangelium secundum Lucam zentsuratu zuen.
Obra
Bere literatur jarduera ordenaren eta bere monasterioaren historian oinarritu zen. Bere monasterioan instalatutako inprimategian 1603an Exordium sacri Ordinis cistercienses argitaratu zuen. Beste lan batzuk argitaratu gabe gelditu ziren: Exordium maius eta Relación histórica de la fundación y antigüedad de este real monasterio; bi hauek Madrilgo Artxibo Historikoan jasota daude baina beste bat, Grandezas del Cister, gaur egun galduta dago.
Playing Place
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herri bat da, Truro udalerriaren hego-mendebaldean.
Antsa Gartzeitz Iruñekoa
Antsa Gartzeitz Iruñekoa (?, 862 inguru – ?, X. mendea) Gartzia Ximenitz erregeorde edo erregekidearen alaba izan zen.
Biografia
Rodako kodexaren arabera, ama Oneka "Zangozako matxinoa" izan zuen. Lehendabizikoz Orti I.a Gartzeitz Nafarroakoaren semea zen Eneko Ortitz ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen :
Bigarrenez Aragoiko kondea zen Garindo II.a Aznaritz ezkondu eta beste hiru seme-alaba izan zituen:
Esperimentatzailearen isuri
Esperimentatzailearen isuria gizaki orok daukan joera bat da, isuri kognitibo bat. Ikerketetan, esperimentatzailearen isuria behatzeko edo informazioa erregistratzeko azterlan baten etapan sortzen den isuri mota bat da. Behatzaileek irizpide subjektiboak era desberdinean ebalua ditzakete, eta isuri kognitiboek (aurrez pentsatutako ideiak eta kasuak barne) eragina izan dezakete subjektu bat ebaluatzeko moduan.
Pseudocalotes microlepis
Pseudocalotes microlepis Pseudocalotes generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Curarén
Curarén Hondurasko Francisco Morazán departamenduko udalerri bat da. 312 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 20103 biztanle zituen.
Malé Ludince
Malé Ludince Eslovakiako udalerri bat da, Leviceko barrutian kokatuta. 6,80 km²ko azalera du eta 169 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1293. urtekoa da.
Test kulturalen isuri
Kultura bateko kideek konbentzioei buruzko suposizioak egiten dituztenean test kulturalen isuria gertatzen da, hizkuntzaren, notazioaren, frogaren eta ebidentziaren konbentzioak barne. Gero, kasu horiek logika edo lege naturalekin nahastea leporatzen zaie. Mota honetako joera ugari daude, arrazaren arau kulturalekin, bikote-hautaketarekin, justiziaren kontzeptuekin, baliozkotasun linguistiko eta logikoarekin, ebidentziaren onargarritasunarekin eta tabuekin lotuta.
Somniosus antarcticus
Somniosus antarcticus Somniosus generoko animalia da. Arrainen barruko Somniosidae familian sailkatzen da.
Igaraçu do Tietê
Igaraçu do Tietê Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Varsoviako ghettoa
Varsoviako ghettoa edota Varsoviar ghettoa (Getto warszawskie; Warschauer Ghetto) Bigarren Mundu Gerran Holokaustoan zehar Hirugarren Reichak Poloniako Varsovia hiriburuan ezarri zuen Europa osoko judutar ghettorik handiena izan zen. Poloniako hiriburuaren erdigunean ezarri zen 1940ko urriaren eta azaroaren artean eta, 1939ko erroldaren arabera, ghettoan 359.827 pertsona bizi ziren, hauei hiriko beste eremuetatik nahiz ingurutik lekualdatuak izan ziren biztanle berriak gehitu behar zaizkielarik. Varsoviako biztanleriaren %30a zen eta Varsoviako lurren %2,4ko azaleran pilatuta zeuden. Martxan egon zen hiru urtetan zehar, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 50.000ra murriztu zen. Martxan egon zen hiru urtetan zehar, bertako biztanleek jasandako gosete, gaixotasun, kontzentrazio-esparruetako barneratze eta sarraskiaren ondorioz, biztanleria 400.000 izatetik 50.000ra murriztu zen.
Batez ere Varsoviako juduak sartu zituzten han, baina baita alemanen kontrolpean zeuden Poloniako beste herrialde batzuetakoak ere. Deportazioen transito eremutzat sortu zuten, azken helmuga baterako: Treblinkako sarraski-esparrua, beste batzuen artean, genozidioaren parte zen, juduen arazoaren azken soluzioa deitu zutena.
Ghetto honetan Varsoviako ghettoaren matxinada eman zen, 1943ko apirilaren 16an hasi, Pessah gauan, eta urte bereko maiatzaren 16an amaitu zelarik.Nazismoaren menpe zegoen Europan jazo zen lehenengoetako altxamendu garrantzitsua izan zen.
Ghettoaren sorrera
Poloniako biztanleria judua isolatzeko lehen planak 1939ko alemanen inbasioa burutu berritan jarri ziren martxan. Gobernu orokorrean, juduen definizioa Nurenbergeko Legeekin bat ezarri zuten; 1939ko abenduaren 1ean, Daviden izar urdina zuen besoko xuriaren erabilera inposatu zen eta hainbat neurri diskriminatzaile ere ezarri ziren: garraio publikoaren erabileraren debekua eta parkeetara edo jatetxeetara sartzea, eta hainbat ogibideren esklusioa, besteak beste. Bizileku aldaketa ere debekatu zen, baina ez zen agindu globalik egon ghettoen sorkuntzarako eta hauek egitearen arrazoia kasu partikular bakoitzari lotu zitzaion; Łódźen, Baltikoan alemanak kokatu ahal izateko espazioa askatzen zeuden bitartean, Varsovian epidemien prebentzioa izan zuten aitzakia.
1940ko udan, Hans Frank gobernadore orokorrak obrak etenarazi zituen eta juduak Madagaskar bezalako toki urrunetara deportatzeko aukera aztertu zuten, baina, irailaren 12an, ghettoa behin betiko ixteko erabakia iragarri zuten. Agindua urriaren 2an eman zuen Varsoviako barrutiaren gobernadore zen Ludwig Fischerrek eta 12an komunikatu zitzaion ofizialki Adam Czerniakówri, Varsoviako juduen kontseiluaren presidenteari. Azkenean, 1940ko urriaren 16an, Poloniarako alemaniar gobernadore orokor zen Hans Frankek ezarri zuen ghettoa. Une hartan, ghettoaren biztanleria 380.000 pertsona ingurukoa zen, Varsoviako biztanleriaren %30 ingurukoa eta, 1941eko maiatzean, 445.000ra iritsiko zen. Aldiz, azalera nekez zen hiriburuaren lurren %2,4koa. Hurrengo urte eta erdian zehar, hiriburuko juduak eta alboko herri txikietakoak indarrez eraman zituzten ghettora. Gaixotasunek (sukar tifoideak batez ere) eta goseak biztanleria kopurua egonkor mantentzea ekarri zuten. Kontuan hartu behar da juduen elikagai errazioak oso mugatuak zirela, apenas 184 kaloria eguneko, poloniarrek 1.800 eta alemanek 2.400 hartzen zituzten bitartean.
Naziek Varsoviako ghettotik kanpoalderako sarbidea itxi zuten 1940ko azaroaren 16an, hasieran, arantzazko burdina-hariaz itxita, eta, ondoren, 3 metroko altuera eta 18 kilometroko luzerako harresia eraikiz.
Ghettoko bizitza sozial eta kulturala
Ghettoaren funtzionamendu eta ordenarentzat, kasu batzuetan, bertan bizi zen jendearen euste eta elkarrekiko laguntza, beste batzuetan, erakunde ezberdinak izan ziren ghettoan.
Judenrata eta gazte mugimenduak, besteak beste, bizitzaren baldintza jasanezinak arintzen saiatu ziren. Arazo nagusiak etxeetako gainpopulazioa, gosea, batzuen langabezia eta besteen laneko balditza txarrak izan ziren.
Honi erantzunez, Judenratak logela bakoitzeko 7 pertsonen bataz bestekoa ezartzeko erantzukizuna hartu zuen. CENTOS (Judu-Estatubatuar Banaketa Batzorde Taldea, American Jewish Joint Distribution Committee) bezalako beste erakundeek zopa platerkadak doan ematen ziren kantinak antolatu zituzten eta beste irtenbide batzuk ere ondasunen birbanaketarako eta behartsuek elikagaiak eskuragarri izateko. 1941 urtean zehar, zopen kantinak ghettoaren biztanleriaren 2/3 elikatzera iritsi ziren.
Denboraldi motz batean, Judenrata ghettoan funtzionatzen zuten ospitaleen eta umezurztegien arduraduna ere izan zen, ghettoko umeentzat lehen hezkuntzako 4 eskola antolatzeko baimena izan zuelarik, lehenengo eta hirugarren mailena. Honekin batera, isilpeko sistema zabal bat ere bazegoen antolatua gazte erakundeen eskutik maila guztiak eskaintzen zituena. Maiz, aipatutako sistema hau zopen kantinen izenpean estali ohi zen.
Umezurztegietako bat, Janusz Korczak pedagogoak zuzentzen zuen eta Umeen Errepublika deitu zioten. Osasun zentro hauek 1942an itxi zituzten eta hauen arduradunak Treblinkara deportatu zituzten.
Bizitza kulturalean, egunkari bat ere bazuten, askotan isilpekoa, hiru hizkuntzetan: yiddisha, poloniera eta hebreera. Erlijioaren esparruan, baimendutako judutar ospakuntza irekiak ere izan zituzten denboraldi batez, baina, gehienetan, bizileku partikularretan burutu ziren bilerak errabinoekin. Katolizismora bihurtutako juduentzako ere bazen eliza.
Ghettoan, musika klasikoko kontzertuak izateko aukera ere izan zen. Marcel Reich-Ranickiren esanetan, ez zegoen biolinista bikainak eta harizko musika tresnen joleak aurkitzeko zailtasunik; zailagoa zen, berak dioenez, haizezko musika tresnen joleen araketa. Orokorrean, hauek ez zuten esperientzia orkestra sinfonikoetan, jazz musikariak eta talde txikietakoak ziren eta. Hala ere, ahaleginak egin zituzten helburu honetarako eta emaitza oso onak lortu ziren. Kasu askotan, artistak etorkizun oparokoak ziren Poloniako bizitza kulturalean.
Kontserbazio kulturalaren esfortzu bikainetako bat Emanuel Ringelblume historiagilearen buruzagitzapekoa eta bere talde Oneg Shabatena izan zen; adin eta maila guztietako jendearen dokumentuak bildu zituen ghettoan bizitzaren historia sozial bat sortzeko. Guztira, uste da 50.000 dokumentu historiko lortu zituztela, honi gehituta ghettoko bizitzaren alderdien inguruko hainbat entsegu, egunerokoak, memoriak, artearen bildumak, prentsa ilegalaren argitalpenak, diseinuak, eskolako lanak, horma-irudiak, antzerkirako sarrerak eta errezetak, besteak beste. Dokumentu hauek alemanengandik ezkutatuak izan ziren 3 toki desberdinetan, eta hauetako bi berreskuratuak izan dira, Varsoviako ghettoari buruzko ikerketen lehen informazio iturria izanik. Gaur egun, hirugarren sortako dokumentuak Txinako enbaxadaren eraikinaren azpian lurperatuta egon daitezkeen ustea dago.
Ghettoko azken momentuak
Polizia juduak 6.000 judu gidatu behar zituen egunero Umschlagplatz elkargunera, Transfertelleko trenbidearen albora. Hori ez bazuten egiten, alemanek ehunka bahitu fusilatuko zituzten, Adam Czerniakówen emaztea haien artean. Naziak onera ekartzeko alferrikako eginahalak egin eta gero, Judenrateko buruzagiak bere buruaz beste egin zuen eta horrela zioen hark utzitako oharrak:
Suizidioak ohikoak bilakatu ziren, bizi-baldintzak penagarriak baitziren han; horrelaxe joan zen, beste batzuen artean, judu-alemaniar kritiko literarioa zen Marcel Reich-Ranickiren aitagin-arreba eta zerrenda luzatzen joan zen. Czerniakówen suizidioaren egun berean, uztailaren 23an, juduen erresistentzia klandestinoa bildu egin zen eta altxamendurik ez egiteko erabakia hartu zuen, ez baitzuten sarraski-esparruetara joan behar zutenik uste, lan-esparruetara baizik.
Hurrengo 52 egunetan zehar, 263.002 pertsona eraman zituzten Treblinkara eta, neurri txikiagoan, Majdanekera. Uztailaren amaieran, polizia juduak izan zuen 64.606 judu sarraski-esparruetara eramateko ardura. Abuztutik aurrera, berriz, alemaniarren papera garrantzitsuagoa izan zen deportazioetan 142.223 pertsona eraman zituztelarik eta, irailean, 56.173.
Lehen deportazio masiboaren amaierako fasea 1942ko irailaren 6 eta 11ren artean gertatu zen. Data hauen artean, 35.886 judu deportatu zituzten, 2.648 exekutatu eta 60 batek beren buruaz beste egin zuten. Lehen etapa honen ondoren, gutxi gorabehera 55.000 pertsonek jarraitu zuten ghettoan, 30.000 baino gehiago aleman industrietan lan egiten eta 20.000 inguru ezkutatuta bizitzen, deportazioei ekidin nahian eta estatus legalik gabe. Beste 8.000 bat ezkutatuta zeuden ghettotik kanpo, Varsovia osoan zehar.
Hurrengo seihilekoan, isilpeko erresistentzia judua bi talde handiagoetan batu zen. ŻOB (Żydowska Organizacja Bojowa, Borrokarako Erakunde Judua), Mordechai Anielewicz buru, 220 eta 500 arteko kide zituena, eta ŻZW (Żydowski Związek Wojskowy, Judutar Batasun Militarra). Bi talde hauetako kideen ustez, zapalkuntzari erresistentzia gogorra egin behar zitzaion eta eskuko pistolak, etxeko lehergailuak eta Molotov koktelak zituzten eskura; ŻZW hobeto hornituta zegoen, ghettoaren kanpoaldean ezkutuko kontaktu gehiago baitzuen.
Janina Dawidowicz, 1930ean jaioa, ghettoan bizirautea lortu zuen gutxi haietakoa izan zen eta gogoan ditu 11:00etan Umschlagplatzen biltzeko agindua ematen zien kartelak. Jende asko joan zen bere gogoz, alemaniarrek Poloniako ekialdean zeuden lan-esparruetara bidaltzeko asmoa iragarri baitzuten eta miseriari ihes egiteko bide bat ikusi zuten.
Altxamendua eta behin betiko suntsipena
1943ko urtarrilaren 9an, Himmler SSko komandanteak ghettoa bisitatu zuen eta deportazioekin jarraitzea agindu zuen. Juduen bigarren kanporaketa masibo hau hasi zenetik 9 egunera, erresistentzia armatuaren lehen zantzua piztu zen eta matxinatu ziren juduek nolabaiteko garaipena lortu zuten: 4 egun barru, kanporaketa eten egin zen eta borrokan zeuden bi erakunde nagusiek ghettoa kontrolatzea lortu zuten, barrikada ugari sortuz eta judu kolaborazionisten aurka eginez. Hurrengo 3 hilabeteetan, amaierako gatazka izango zenerako prestatu ziren.
Azken gudua apirilaren 19an gertatu zen. Egun hartan, Ferdinard von Sammern-Frankenegg komandanteak gidatutako alemanek 2.054 soldadurekin iritsi ziren, armadako 36 ofizial, SSren 821 komando eta 363 kolaboratzaile poloniar matxinada itotzeko xedean eta altxatutako juduek, hainbesteko indarra ikustean, atzera egingo zutela uste zuten. Naziak inor ageri ez zen ghettoa zeharkatzen zuten bitartean, judu partisanoak etxeen leiho eta teilatuetan ezkutaturik zeuden, pistola, fusil eta lehergailuz hornituta. Tropak gune egokian sartu zirenean, alde guztietatik eraso egiteko eran jarri ziren eta juduen erasoa arrakastatsua izan zen erabat, naziei atzera eginaraziz ezbairik gabe.
Gertakari honek Himmler haserretu zuen guztiz eta Sammern-Frankeneggen ordez, partisanoen aurkako borroka ez formaletan eskarmentua zuen Jürgen Stroop ezarri zuen buru. Hurrengo egunetan, Stroopek, buruzagiaren behar zen guztia egiteko aginduei jarraituz, ghettoko eraikin guztiak erretzeko agindua eman zuen, errebeldeak ezkutalekuetatik aterarazteko xedean. Ingurua sugarrez eta ke beltzez bete zen eta juduek bunkerretara joan beharrean izan ziren, baina ezin izan zuten asko iraun, janaria eta ura ez baitzegoen baldintza onetan eta airea erabat biziatuta zegoen kea zela-eta. Judu asko hil zen naziek gaseatu zituzten bunkerretan eta askok bere buruaz beste egin zuten sutan zeuden eraikinetatik salto eginez.
Erresistentzia handiena apirilaren 23koa izan zen eta altxamendu orokorra 1943ko maiatzaren 16koa. Azken data honetan, alemanek ghettoaren kanpoan zegoen Tłomackie kaleko Sinagoga Handia suntsitu zuten, Varsoviako ghettoaren amaieraren ikur.
Stroopek bere agirian azalduko zituen datuen arabera, altxamenduaren ostean, liskarra izan zen egunetan, 56.065 judu harrapatu zituzten eta 631 bunker eraitsi. Stroopen iritziz, 13.000 bat judu hil ziren borrokan eta 37.000 Treblinkara erbesteratu zituzten, oso gutxik biziraun zutelarik han. Varsovian, berriz, apenas 10.000 edo 15.000 juduk lortu zuen bizirautea, poloniarrek ezkutatzen lagundurik edo identitate faltsuz bailiatuz. Treblinkara deportatu ez zituzten beste juduak Majdanek, Poniatowa eta Trawnikiko lan-esparruetara bidali zituzten.
Stroopek bere informean 16 bakarrik izan zirela aipatu bazuen ere, geroago egindako estimazioen arabera, 700 eta 1.000 arteko soldadu aleman hil edo zauritu ziren.
Gezurra badirudi ere, judu gehiago geratu zen eraitsitako eraikinen hondarretan ezkutatuta. 1943ko uztaila, abuztu eta irailean jendea atxilotzen jarraitu zuten eta izan zen abenduaren 13an harrapatu zuten neskatila bat ere. Roman Polanskik bere The Pianist filman erakutsi zuen Władysław Szpilman pianista ghettoko azken biztanleetako bat izan zen, Wilm Hosenfeld alemaniar ofizialak pianoa jotzen entzun eta lagundu ziolako.
Hegaldatzeko lotsa
Ingurumenari buruzko kezka erakusten duten testu eta diskurtsoetan gero eta gehiago erabiliko den esamoldea izan daiteke.
Rigoberta Bandini
Ibilbidea
Ribók antzerkia ikasi zuen Bartzelonako Antzerki Institutuan. Bikoizketako aktore gisa hasi zen katalanez eta gaztelaniaz, eta zazpi urte besterik ez zituela ahotsa jarri zion Caillouri. 2001ean, I am Sam filmean Dakota Fanning bikoiztu zuen. Emma Stone, Shailene Woodley eta Elle Fanning aktoreak ere bikoiztu ditu, besteak beste. Hainbat pertsonaia bikoiztu ditu animaziozko film luzeetan, hala nola Chihiroren Bidaia, Brave edo Frozen.
Rigoberta Bandini
2019an Rigoberta Bandini izenarekin bakarkako abeslari-karrera jarri zuen martxan. 2020an, In Spain we call it soledad singlea biral bihurtu zen Spotifyn, eta hilean 200.000 entzute baino gehiago eman zizkion. 2021ean, bere zazpigarren singlea argitaratu zuen bakarrik, Perra, eta haren bideoklipa Irene Morayk eta Elena Martínek zuzendu zuten. Gainera, uda hartan bertan, Aviam què passa / A ver qué pasa, garagardoaren publizitate-kanpaina ezagun batean parte hartu zuen.
2021eko abenduaren 10ean, «Ay, mamá» abestiarekin Benidorm Fest-en lehen edizioan parte hartzeko hautatutako 14 abestietako bat bezala iragarri zen, eta Espainia Eurovisión 2022ko Abesti Jaialdian ordezkatu nahi zuen. Jaialdian, Bandinik bere finalerdia irabazi zuen, ikusleen zein epaimahai profesionalen puntuazio maximoarekin.
Aintzatespenak
2021ean, Forbes-en 100 espainiar sortzaileenen zerrendan sartu zen artearen kategorian, Laura Cano margolariarekin, Elvira Sastre poetisarekin edo Carlota Guerrero argazkilariarekin batera.
Loon op Zand
Loon op Zand Herbehereetako Ipar Brabante probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 23.027 biztanle zituen.
Hypseleotris pangel
Hypseleotris pangel Hypseleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.
Miraselva
Miraselva Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
3 Godfathers (1948ko filma)
Argumentua
Mendebalde Urruna, Arizona, Bob Hightower (John Wayne), Pete (Pedro Armendáriz) eta Abileneko Mutila (Harry Carey Jr.) abere-lapurrek banku bat ohostu ondoren herriko Buck Sweet (Ward Bond) sheriffak atzeman asmoz atzetik jarraituko ditu. Hiruak basamortuan barneratu eta erditzear eta hiltzear dagoen emakume batekin (Mildred Natwick) topo egingo dute. Bertan, emakumeak hil aurretik hiru gizasemeak haur jaioberria babestea eta haien hiru aitabitxiak izatea hitzemaneraziko die.
Sinosuthora zappeyi
Sinosuthora zappeyi Sinosuthora generoko animalia da. Hegaztien barruko Sylviidae familian sailkatua dago.
Hampton city konderria (Virginia)
Hampton city konderria (Hampton city County) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua (Virginia) da. 2010eko zentsuaren arabera 137,436 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Hampton city konderriak 35,301 kilometro koadro ditu. Horietatik 21,985 ura dira. Beste 13,316 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 389,33 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 137,436 pertsonetatik 62,524 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 6,241 dira. 66,878 beltzak edo afroamerikarrak. 498 amerikar natiboak ziren eta 132 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 2,950 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 266 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4,188 pertsonek kokatzen zuten.
Carl Maria von Weber
Carl Maria Friedrich Ernst von Weber (Eutin, Holstein, Alemania, 1786ko azaroaren 18 edo 19a - Londres, Ingalaterra, 1826ko ekainaren 5a) musikagilea, orkestra-zuzendaria eta piano-jotzailea izan zen. Weberrek Alemaniako operaren oinarriak ezarri zituen; libreto gehienak alemanez idatzita zeuden, eta askotan alemaniar historian oinarritu zen operak idazteko. Bestalde, opera erromantikoaren sortzailetzat hartzen da.
Bizitza
M. Haydnekin egin zituen ikasketak Salzburgon. Hamahiru urterekin lehen opera idatzi zuen, eta hamazazpi zituela Breslauko antzokiko musika-zuzendari izendatu zuten. 1803. urtean Vienan G. J. Voglerren ikasle izan zen. Hiri askotan lan egin zuen kapera maisu gisa: Breslau, Karlsruhe, Mannheim, Darmstadt, Munich eta Pragan.
1813-1816. urteetan Pragako opera zuzendaria izan zen. 1817-1821. urteetan, Der Freischütz (Isileko ehiztaria) idatzi eta aurkeztu ondoren, garai hartako musikagile ezagunena izan zen.
Beste lan aipagarri batzuk ditu: Abu Hassan (1810-1811), Euryanthe (1822-1823), Die Drie Pintos (1820. urtean hasia), Oberon (1825-1826); Turandot (1809) eta Preciosa (1820); Eskoziarrak (1802), Valsean egiteko gonbitea (1819).
Kurt Westergaard
Kurt Westergaard, Kurt Vestergaard jaiotzez, (Døstrup, Danimarka, 1935eko uztailaren 13a - Kopenhage, Danimarka, 2021eko uztailaren 14a) daniar karikaturagilea izan zen. Terrorista baten karikatura polemikoa sortu zuen, baina ez Mahoma islamiar profetarena maiz esaten den bezala, turbantean bonba bat zuela. Karikatura hori izan zen Jyllands-Posten egunkariko Mahomaren 12 karikaturetako polemikoena. Karikatura horiek mundu osoko musulmanen gaitzespena eragin zuten, mendebaldeko herrialdeak barne. Horrez gain, Westergaardek heriotza-mehatxu ugari jaso zituen, baita hilketa saiakeren jomuga izan zen ere. Ondorioz, handik aurrera poliziaren babespean bizi behar izan zen.
Algemesí
Algemesí Valentziako Erkidegoko udalerria da, Ribera Alta eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua. Alzira eta Carcaixentekin batera 100.000 bat biztanleko metropoli eremua osatzen du.
41,5 km²-ko azalera du eta 2005ean 26.740 biztanle zituen.
Auzoak
Algemesí erdiguneaz gain, udalerria honako beste bi auzoek osatzen dute:
Barrokoa
Izena
Barroko hitza ondorengo kritikoek asmatutako izena da, edozein garairi ematen zaion izenarekin gertatzen den bezala. Portugesezko barroco («forma irregularreko perla» edo «bitxi faltsua») hitzaren frantsesezko itzulpena omen da. XVI. mendean sartu zen hitz hori bitxigintzaren hizkera teknikoan. Esangura horrexekin jaso zuten frantses hiztegiek (Antoine Furetière, 1690; Frantses Akademia, 1718), baina berehala hartu zuen beste esanahi bat, irudizkoa: (gauza) bitxia, ia-ia harrigarria.
Barrokoa, estilo gutxietsia
Sarritan pentsatu izan da -besteak beste, halaxe ageri da Encyclopedien-, logikarien baroco hitzetik zetorrela barrokoaren kontzeptua, alegia, silogismo mota baten izendapenetik; silogismo horrek ordea ez du adierazten pentsamoldearen inolako irregulartasunik. Bestalde, aski bitxia gertatzen da gaur egun 1776ko Encyclopediearen eranskinean, Jean Jacques Rousseauk (S sinadurarekin) musika barrokoaz ematen duen definizioa ikustea: «Harmonia nahasia duena, modulazioz eta disonantziez betea»; guk, berriz, XVII. mende osoko eta XVIII. mendearen erdialdeko musikari esaten diogu musika barrokoa.
XVIII. mendearen bukaeran eta XIX. mendearen hasieran, antzinatasunaren zale ziren eta arkitektura klasikoa bezpiztu nahi zuten teorialariek erabili zuten barroko hitza, Seicentoko maisu italiarren arauen eta gustuaren kontra zihoazen bitxikeriak eta gehiegikeriak izendatzeko, hain zuzen ere.
Jacob Burckhardt Basileako irakasle eta arte kritikari handia -bere Cicerone-n (1860) Italiako estilo barrokoa Berpizkundearen aldaketa (hondamen) gisa aurkeztu zuena-, denborarekin bere lehen irizpide hori berraztertuz, begi onez hasi zen ikusten lehen gaizki ikusia zena; haren ustez Kontraerreformaren artea zen barrokoa. Hala ere, Frantzian batez ere, XIX. mendean, garai positiboa eta errealista izanik, gustuaren eta arrazoiaren adierazpen beteena klasikotasunean antzematen zuten klasikozaleek kondenatu egin zuten barrokoko italiar arkitektura eta hartatik sortu ziren formak.
Horren ondorioz, gutxiespenezko adieran erabili zen barroko hitza, harik eta Lehen Mundu Gerra bukatu berria zen arte. Garai horretan, beste ezaugarri bat eman zioten barrokoari estetikako adituek. Haien arabera, sentiberatasun orokorraren aldi bati dagokio barrokoa, literaturan nahiz artean. Aldi horretan askeak ziren fantasiaren eta irudimenaren balioak, agian baita nahasmeneraino ere, baina ezin ukatu zen berez zuten erakarmena eta grazia. Ez da hau leku egokia barroko hitzaren historia osoa egiteko, baina, dudarik gabe, argigarria da hiru puntu hauek aipatzea:
Kokapen historikoa
Barrokoa, Pizkunde garaia eta Neoklasizismoaren artean kokatzen da. Garai honetan hainbat kultur mugimendu iraultzaile garatu ziren, zientzia berri bat sortuz, eta Erreforma Protestantea bezalako erlijio era berriei hasiera emanez.
Arte Barrokoak garrantzi handiko zeregina bete zuen garaiko gatazka erlijiosoetan. Protestanteek apaingarririk gabeko elizak eraikitzeko zuten joeraren aurrean, Eliza Katolikoak barrokoaren handitasun eta konplexutasunaz baliatu egin zen bere helburu liturgikoetarako. Aita Santuak Kontraerreformarekin ekin zion Martin Lutherek abiatutako erreformaren aurka. Artea, Aita Santuaren eta fedearen autoritatea goresteko erabilia izan zen. Zentzu honetan onar daiteke, barrokoa Kontraerreformaren espresio estetikoa izan zela.
Monarkiak ere, arte honen handitasunaz baliatu ziren, haien aldeko propaganda tresna bezala. Garaiko burgesiak, halaber, barrokoa erabili zuen.
Sailkapenaren gorabeherak
Ideia emankorra gertatu da, Berpizkundearen ondorengo zibilizazioak aztertzeko eta ezagutzeko, kategoria barrokoak XVII. mendean izan zirela, eta beti izan daitezkeela uste izatea. Baina gehiegikeriaz aritzeko arriskua ere badago, baldin eta barrokoari, baita kronologikoari ere, ezaugarri absolutuegia ematen bazaio. Obra ezezagunei edo behar bezala ezagutzen ez zirenei merezi zuten balioa eman zaienean -edertasunaren interpretazio platonikoaren arabera, dogmatzat hartzen ziren irizpideen arabera neurtzen eta balioztatzen zirelako baztertu ziren haiek-, modu zurrunegian kontrajarri izan dira barrokoa eta klasizismoa, bazterreko formak, edo berez kategoria honetan sartzen ez ziren obren ezaugarri barrokoak, edota sailkatzen zailak diren obrak, kontuan hartu ez direnean.
Ez da ahaztu behar barrokoa, beste edozein estilo bezala, adierazpidetzat daukaten gizarteen sakoneko joerei dagokiela, joera ideologiko jakinei dagoela lotua: joera filosofiko eta erlijiosoei, eta orobat gorabehera historikoei. XVI. eta XVII. mendeko Europa bereizkuntzaz eta ñabardurez bete hartan, barrokoa ez zen izan kanpotik iritsitako gauza. Bat etorri zen lekuan lekuko eskaerekin eta, horren ondorioz, itxura desberdinak hartu zituen herrialdeen arabera.
Barrokoa eta erlijio auziak
Ikusmolde espiritualago, barnekoago bat hartuz, baita barrokoa gogo egoera gisa harturik ere, esan daiteke kategoria honek XVI. mendearen hastapenean jada hasia zen hausturaren eta zatiketa prozesuaren muturreko krisia nahi duela esan; Erreforma Protestanteak ekarri zuen haustura hori erlijioan gertatu zen batez ere, baina orobat politikan eta nazioen antolamenduan. 1648ko Westfaliako bakean onartu zen behin betiko egoera berria; haren ondorioz, nazioak etenda bezala geratuko ziren potentzien arteko oreka baten idealaren eta gerrara -bai beren herrietan, bai konkistatutako lur berrietan- bultzatuko zituen logika gogorraren artean.
Espiritu barrokoak, oro har, gero eta konfidantza gutxiago zuen munduan eta mundua menderatzeko eta ulertzeko ahalmenean, eta bere baitara jotzen zuen maiz egia han bilatzeko, egia morala nahiz matematikoa. Eta halaxe gertatu zen bai garai honetako behin betiko krisian sartu zen potentzia handian -Espainian-, bai hegemonia hori beretuko zuen potentzian -Frantzian-, baita Frantziari lekua kentzeko prestatzen ari zen horretan ere, Ingalaterran.
Alabaina, espirituari edo erlijioari dagokionez, aukeramen librearen sineste katolikoak eta horren ondorioz azken orduko damutzeak dakarren salbazioan ipinitako konfiantzak ez dirudi arimak gehiegi baretu zituenik, ezpada predestinazioaren ideia izugarria onartzen zutenena. Intelektualki, barrokoaren arima honek Descartesengan du bere adierazpen filosofikoa.
Barrokoa nola hedatu zen jakiteko, lehenik Kontraerreformaren herrietatik dago hasi beharra, batez ere Espainiatik, hura baita barrokoaren herrialde nagusia, Italiak galdua baitzuen bere gidaritza Berpizkundeaz geroztik; eta Frantziaren kasu berezia arestian aipatu da. Barrokoa, forma den neurrian, garbiago ikusten da Kontraerreformaren argitan, eta hori ez bakarrik arrazoi politikoengatik, horiek agerikoak baitira, estutasun handiko garaiak zirelako baizik, hainbesteraino non askok denboraren amaiera ikusi ere baitzuten. Nolanahi ere, gainbehera gogor baten hasiera zen hura.
Horrezaz gainera, herri katolikoetan tradizio handiagoa zegoen ikus zitekeen hura balioesteko, eta atxikiago zeuden tradizio humanistari, eta horri esker espiritu barroko larritu eta muturrekoak lehengai sendoagoak eta indar handiagoa zuen hausnarketa egiteko, Erreformaren bakuntasun askoz ere sentsualagoak baino, eta, zer esanik ez, kalbinismoaren arrazionaltasunak baino.
Pintura
XVII. mendean arte joera berri bat sortu zen, berriz ere, Italian. Caravaggiok errealitatea gordin azaltzeari eta argiari balio handia ematen zion joera naturalista bultzatu zuen. Hala, Errenazimentuko lerro zuzentasunaren ordez, higidura eta indarra adierazten zuten irudiak hobetsi ziren.
Teknika
Teknikari dagokionez, olioa nagusitu zen. Era guztietako gaiak landu ziren, erlijiozkoak gehienbat, rokoko estiloan izan ezik, hartan paganismo klasikoaren gaiak landu batziren. Bestalde, Barrokoaren bukaeran, sabaiak eta kanoi gangak margolanez apaintzen hasi ziren.
Hedapena eta barrokoaren eskolak
Italiatik kanpora ere hedatu zen. Herbehereetan Rubens izan zen artista garrantzitsuena eta, berarekin batera, holandar (Rembrandt, Frans Hals, Jan Vermeer, Jacob van Ruysdael) eta flandestar (Antoon van Dyck, Jacob Jordaens, Frans Snyders) eskolek garapen handia izan zuten. Rubens-en koadro dramatikoak margotzen zituen, eta haietako adierazle nagusia, Saturno koadroa da. Espainian Urrezko Mendea deituriko aroarekin bat etorri zen barrokoa; Francisco Ribalta, José de Ribera, Francisco de Zurbarán, Diego Velázquez (las meninas) eta Bartolomé Esteban Murillo margolari handiak garai hartakoak dira. Barrokoaren eragina Hego Ameriketara ere iritsi zen; aipatzekoa da Cuzcoko pintura eskola, Perun.
XVIII. mendean Europako artearen erdigunea Italiatik Frantziara aldatu zen. Han dotorezia eta sentsualitatea nagusitu zen. Italian ganga apainketa joriak egiten jarraitu zuten (Giambattista Tiepolo). Britainia Handian ordura arte ez bezalako margolari bikainak sortu ziren (William Hogarth, Thomas Gainsborough). Espainian Francisco de Goya gailendu zen; haren tapizetarako kartoiak, erretratuak eta grabatuak margolaritza modernoa iragarri zuten.
Eskultura
Barroko aldiko eskulturak, bai irudietan, bai hilobietan, aldareetan edo iturrietan (Berninik eta bere laguntzaileek Erromako Navona plazan eraikitako Lau ibaiena) higidura bortitza, keinu gehiegikeria, aurpegikera behartuak eta jantzi eta ile nahasiak erakusten dituzte adierazpen patetikoak irudikatu nahiz. Bernini izan zen barrokoaren eskultore handia, eta haren eragin erabakiorra beste herrialdeetara hedatu zen. Espainian eskultura erlijioso berezia garatu zen, imaginería deiturikoa (elizetako irudiak, prozesioetako pasoak edo andak…): Gregorio Fernández, Juan Martínez Montañés, Alonso Cano, etab. Frantzian, aldiz, gai profanoak erabili zituzten Antoine Coysevox, Nicolas Coustou eta abarrek.
Arkitektura
Sakontasuna lantzen duen konposizio modua, itxurazko efektuak —trompe l’oeil delakoa—, obra bere osotasunean hartzea —eta ez bere osagaiek banan banan harturik osatzen duten multzo gisa— dira barrokoaren ezaugarri formal batzuk. Apaindurazko oparotasuna nabarmena da, eraikuntzaren kanpoko aldetik eta barne aldetik, halako moldez non apaingarriak guztiz nagusitzen baitzaikie eraikuntzazko osagaiei. Lerro bihurriak eta apaindura zutabeak erruz agertzen dira. Ekaietan kolorezko marmola, urreztadura eta iztukuak ugari erabiltzen dira.
Vignolaren Gesù eliza (Erroma, 1568) arkitektura barrokoaren aitzindaritzat hartua izan ohi da. Italian, estilo honetako arkitektorik garrantzitsuenak Carlo Maderno, Pietro da Cortona, Gian Lorenzo Bernini, Francesco Borromini eta Filippo Juvarra izan ziren. Frantzian, beranduko barrokoa edo rococo deiturikoa garatu zen. Alemanian, Hogeita Hamar Urteko gerra zela eta, lehen barrokoaren eraginik ez zen sumatu, baina XVIII. mendean bete-betean garatu zen estilo hau Frantziako rococo estiloaren eraginez. Ingalaterran arkitekturaren alorrean garrantzi gutxikoa izan bazen ere barrokoa, haltzarigintzan bi estilo eman zituen: Ana Erregina eta Chippendale. Espainian XVII. mendearen amaieran eta XVIII.aren hasieran churrigueresco izendaturiko arkitektura barrokoak maila garaiena iritsi zuen; Churriguera anaiak, Pedro Ribera, Narciso Tomé eta Fernando de Casas Novoa artista behinenak dira.
Literatura
Arlo honetan ere barrokoa ez da adiera bakarreko hitza. Maiz asko, apaindurazko ugaritasunaz hornitua edo mami-azalak nahasiak ageri diren literatura idatziari barrokoa deitu ohi zaio, edozein delarik ere delakoaren sorrera aldia. Ikuspegi estilistiko hori alde batera utzita, artearen beste arloetan bezala, XVII. mendearen inguruan sorturiko literatura da berez literatura barrokoa. Dena den, garai hartan Europako herrialdeetan oso egoera desberdinak zirenez, barroko literarioak ezagugarri bereziak izan zituen herri bakoitzean. Italiako poetika barrokoak adierazpen molde guztiz landua eta metafora ausartak erabili zituen, irakurlearen baitan harridura sortu nahiz. Giambattista Marinok (1569-1625), Adonis poemaren egileak, eman zion izena literatura mota honi: marinismoa. Antzertian, Commedia dell’arte finkatu egin zen. Daniello Bartoldi (1608-1681) jesuitak deskripzioz eta erretorikaz beteriko prosa jorian idatzi zuen. Frantzian XVII. mendean, Nicolas Boileauren klasizismoaren ondoan, preziosismoa loratu zen, marinismoaren izpiritutik hurbil zegoen mugimendua alegia. Ingalaterran ere marinismoarekin zerikusia zuen mugimendua garatu zen, eufuismoa, John Lylyren Euphues eleberriaren izenburutik harturiko izena. Hala eta guztiz, barrokoagoa da zenbait poetaren lirika metafisiko kontzeptista ausarta: John Donne, George Herbert, Richard Crashaw.
Alemanian XVII. mendea oso gizaldi pobrea izan zen Hogeita Hamar Urteko gerragatik, baina hala ere barrokoak utzi zituen bere aztarnak; Martin Opitzen Alemaniar poesiaren liburua barrokoaren agiritzat har daiteke, eta Paul Fleming (1609-1640), Abraham a Sancta Clara (1644-1709) eta Andreas Gryphius (1616-1664) dira garai honetako poesia alemanaren autore garrantzitsuenak. Prosan Christoffel von Grimmelshausen (1625-1676) nabarmentzen da bere Simplicissimus abeturazalea eleberri pikareskoarekin. Espainiako barrokoak funtsean Europakoaren ezaugarriak agertzen ditu: formetan nabarmena, ezkorra bere pentsamenduan. Eleberri pikareskoa, errealismo barrokoaren adierazpen garaiena, Mateo Alemánen Guzmán de Alfarache-ren ondoren loratu zen, Francisco de Quevedoren El Buscón eta beste askoren obrak plazaratu zirelarik. Luis de Góngoraren poesia mendebaldeko lirikaren gailurretakoa da. Haren kulteranismoaren aurrean barrokoa ulertzeko beste estiloa, kontzeptismoa deiturikoa landu zuen Quevedok. Antzertiari dagokionez, Lope de Vega eta Calderón de la Barca dira nagusi ageri. Lehenak erretorika eta arau klasikoen mugak gainditu zituen erromantizismoaren aitzindari izanez; bigarrenak, kontzeptista eta kulteranoa biak batera den bertso modu bat erabiliz, joko dramatikoaren egiturak eraldatu zituen. Autore horiekin guztiekin batera, aipatzekoak diren beste idazle anitzek toki gailenean ezarri zuten Espainiako Barrokoa.
Musika
Barroko musikala 1600tik 1760 arte hedatu zen, Claudio Monteverdirengandik Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach eta Georg Friedrich Händelganaino. Italia, Alemania eta Frantzia izan ziren berrikuntza aro honen gune garrantzitsuenak. Opera, oratorioa eta kantata garai honetan sortu edo finkatu ziren, hirurak Italian. Orduan ere, beste zenbait genero garatu ziren: sonata, suitea, concerto grossoa eta sinfonia. Lehengoez gain, aipagarriak dira Tomaso Albinoni, Arcangelo Corelli, Domenico Scarlatti, Giovanni Battista Pergolesi, Georg Philipp Telemann, Johann Pachelbel edo Henry Purcell.
Barrokoa Italian
Sortu, Erroman sortu zen barrokoa, baina, besteak beste, Turin, Venezia, Bolonia eta Napolin ere indar handia izan zuen 1600 eta 1680 bitartean. XVII. mendean Italian (Erroman eta Turinen, batik bat) izan ziren artistek eta haiek egin zituzten obrek garrantzi handia izan zutenik ez da gaur egun dudan jartzen. Oro har, horiek ezarritako ereduei jarraitu zitzaien gero, beste lekuetan. Kontraerreformaren estilotzat ere hartu izan da orobat barrokoa, eta bada horretarako arrazoirik, zeren Kontraerreformaren kontzilioan, Trentoko kontzilioaTrentokoan, hartu baitzen, Erreformistek ziotenaren kontra, santuen irudiak gurtu ahal izateko eta errituei nahiz sentiberatasunezko erlijio praktikari garrantzia emateko erabakia. Horrek ez zuen santuak baino goragotik Kristo gurtzea edo erlijioa barnean sentitzen zen bezala praktikatzea ukatzen, baina bai jendea areago uki zezaketen erako eraikuntzak eta irudiak egiteko bidea ematen.
Joera eta gustu kontuan, berriz, manierismoaz gero giroa nahiko prest zegoen barrokorako, bai aristokraziaren eta baita artista askoren artean ere. Barrokoaren moldeei buruz zeresan handia izan zuen, batzuen ustez, Michelangelok, 1564an hila zen arren. Horiek diotenez, Kapera Sixtinoko Azken Judizioan nabari den kutsu tragikoan eta San Petri basilikako kupulan ageri den handitasun kosmikoan aurreraturik leudeke gero barrokoak bere egin zituen ezaugarriak.
Hasieran, berrikuntzen baino funtzionaltasunaren, soiltasunaren eta seriotasunaren aldekoago ziren Kontraerreforma eta horren ondotik sortu ziren ordena berriak, Jesusen Lagundia etab., baina eraikuntza berrien premiak, ordaintzaileen gustuetara jarri beharrak eta Berpizkundeaz gero hasi zen apaingarri oparorako joerak horretara makurtzera eraman zituen azkenean.
Estilo berri hori indartu, ordea, Pio V.a aita santu domingotarra hil ondoren iritsi ziren aita santu eraikitzaile edo mezenas deituek, Sixto V.ak eta abarrek, egin zuten; Erroma dotoretzea, hango kaleetatik paganismoaren aztarrenak kentzea eta haien ordez eraikuntza nahiz monumentu handiak egitea Jainkoari ohore egitea zela uste zuten. Handinahiaren eta garaipen giroaren beroan, kardinaleek beren eskuerako eliza eta beste eraikuntzak ederragotzera eta handitzera jotzen zuten. Eta horrela, bertako eta Iparraldetik zein Napolitik etorritako artista andana handia bildu zen Erroman, atzera berritzen hasia zuten San Petri basilikako obretan eta gainerakoetan. Bernini nahiz Borromini bezala, gero barrokoaren maisu izango zirenak, batzuk.
Eliza eta bestelako eraikuntza asko egin zen, beraz, garai horretan, baina ez guztiak molde ber-berekoak. Fatxadak eta fatxadetako elementuak, ateinguruak, frontoia etab., era bertsuan uztartzen zituzten, oro har, baina bazen horien artean horma soila zuenik (Vincenzo della Grecaren Domingo eta Sixto santuen eliza), bolumen eta erliebe handiagoa ematearren alde batean edo bestean zutabeak edo aterpeak erantsi zizkienik (Carlo Madernoren Santa Susana eliza) eta bazen, halaber, fatxada biribilean okertua zuenik ere (Pietro da Cortonaren Santa Maria della Pace).
Zutabeak zirela, ataurreak zirela edo kupulak zirela barruan eta kanpoan gero eta edergarri aberatsagoak (Berninik San Petri basilikan eta Borrominik Done Joan Laterangoaren basilikan) eransteko joera indartuz joan zen, dena den. Eta arkitekturaz hainbatsu esan daiteke egin ziren eskulturez eta margotu ziren pinturazko obrez. Aurrekoek ez zuten mugimendua, dramatismoa eta guritasuna edo mardultasuna dute hauek; bi adibide jartzearren, Berniniren Santa Teresaren Estasia-k eta Dafneren Itxuraldaketa-k, eskulturan. Pintura arloan, berriz, besteak beste, Francesco Albani eta Guido Reni boloniarrak dira aipagarriak, eskariaren arabera erlijiozko gaiak nahiz profanoak margotu eta konposizio molde berrietara jo zutenak, eta batez ere Caravaggio, bere argi-ilun kontrastatuekin eta estilo herritarrarekin zegoen zurrunbiloa are gehiago irabiatu zuena.
Dena den, ikaragarria da 1600-1680 bitartean Italiako hiri nagusietan, Turinen eta Venezian, Bolonian eta Napolin, eta batik bat Erroman, egin zen arte produkzioa. Bestalde, oraindik ere artistek prestatzen eta egiten zutena kontrolatzen jarraitu zuen San Lucca Akademiak -ez, halere, modu autoritarioan- eta Berpizkunde garaiko nahiz antzinako beste hainbat balio gaitzetsi gabe, estilo berri bat sortu eta estilo hori beste lurraldeetara zabaltzeko ere prestatu zuten artistek. Napolin José de Ribera, sortzez Valentziarra baina Napolin bizi izan zena, eta Luca Giordano aipagarriak dira, pintorea bata eta dekoratzailea bestea.