cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hondeghem
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 625 ziren, horien artean 455 aktiboak ziren eta 170 inaktiboak ziren. 455 pertsona aktiboetatik 425 lanean zeuden (229 gizon eta 196 emakume) eta 30 langabezian zeuden (8 gizon eta 22 emakume). 170 pertsona inaktiboetatik 64 erretiraturik zeuden, 55 ikasten zeuden eta 51 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Hondeghem udalerrian 359 unitate fiskal zeuden, 971,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.203 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 32 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa, 5 zurginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa eta 2 jatetxeak.
2000. urtean Hondeghem udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.265 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Elacatinus serranilla
Elacatinus serranilla Elacatinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Anolis boettgeri
Anolis boettgeri Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Morannon
Morannon (elfoeraz Ate Beltza), Mordor ilunpeetako lurralderako sarrera bakarra ziren ateen izena da. Cirith Gorgorren alde batetik bestera zihoazen ateak ziren, inguratuz. Atzean, Ûdun haran estua hedatzen zen. Aurrean, Inoren Lurrak edo Morannoneko Suntsipena, Dagorlad eta Hildakoen Zingirak hedatzen dira. Etengabeko zaintza zuten bi dorrek zaintzen zuten: Hortzen Dorreak.
Mordorrerako euren bidaia neketsuan, Frodo eta Sam, Morannonera iristen dira eta Khandeko armada ikusten dute, Sauronek bere gerrarako deituak, handik Mordorrera sartzen. Eurek, Mordorren sartzeko Ate Beltza ez erabiltzea erabakitzen dute, baizik eta Gollumek ezagutzen zuen beste bidea, Cirith Ungoletik zihoana. Ondoren, Aragornek zuzendutako Mendebaldeko armadak, Sauron desafiatzen du Ate Beltzaren aurrean. Dorre Iluneko ordezkaria zen Sauronen ahoa, orduan, Morannonetik irtetzen da haiekin negoziatzera, baina, negoziaketek huts egin ondoren, Sauronen armada osoa, zaparradan irtetzen da Ate Beltzetik, Gizakiak, erauntsi beltz batean inguratuz. Sauron garaitua izan ondoren, Mendebaldeko Gizakiak Morannonetik sartu eta garaipena osatzen dute.
Mordor Lista zamków i twierdz Śródziemia
Valeria Ros
Valeria López-Tapia Velasco (Getxo, Bizkaia, 1986ko urriaren 5a), Valeria Ros izen artsitikoaz ezagunagoa, bizkaitar irrati-esataria eta umoregilea da.
Wil
Wil izan daiteke:
Jin Hanato
Jin Hanato (端戸 仁, 1990eko maiatzaren 31 - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Yokohama F. Marinos eta Shonan Bellmare.
Emarginata tractrac
Emarginata tractrac Emarginata generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.
Saguzar buztanluze
Saguzar buztanluzea (Tadarida teniotis) molossidae familiako saguzarra da, Eurasia osoan, tartean Euskal Herrian, bizi dena.
Euskal Herriko isurialde mediterranearrean aurki daitekeen saguzar hau Europako handienetariko bat da gau-saguzar handiarekin (Nyctalus lasiopterus) batera. Orain gutxi arte espezie arraroa zela uste zen arren, azken urteotako ikerketek mediterraneo inguruan nahiko ohikoa dela adierazi dute. Izan ere, irisgarritasun eskaseko inguruetan aurkitu ohi baita.
Deskribapena
8,4 - 9,4 cm inguruko luzera eta 5,7 - 6,4 cm-ko hego-luzera duen saguzar honek, 4,8 - 5,6 cm inguruko buztan luzearen ondorioz jaso du izena. Belarri zabal eta luzeak ditu, barne-ertzaren bidez oinarrian loturik daudenak eta, aurrealderantz bota ditzake begiak eta aurpegia estaliz. Goiko ezpainean ildaska nabarmenak bereiz daitezke. Ilajea leun eta dentsoa da, ile motzez osatua. Kolore gris-arrea izan ohi du eta tripa aldean kolore argiagoak bereizten zaizkio. Hegoak luze eta estuak ditu eta plagiopatagioa orkatilan txertatzen da. Uropatagio motza du eta buztana aske gelditzen da bere luzeraren erdialdetik aurrera. Hankak motz eta sendoak ditu eta oinetan molosidoen familiako bereizgarria den zurda batzuk ditu.
Banaketa
Iparraldeko Afrikan, Europa eta Asia hegoaldean, Taiwanen eta Japonian aurki daitekeen saguzarra da. Europan mediterraneo inguruan bizi da, Espainia, Frantzia hegoaldea, Suitza hegoaldea, Italia, Balkanak, Grezia, Albania eta Bulgarian. Mediterraneoko ia irla guztietan ere aurki daiteke, eta baita Atlantikoko Madeira eta Kanariar uharteetan ere. Iberiar penintsula ia guztian aurki daiteke, baina askoz ere ohikoagoa da hegoaldean.
Euskal Herrian mediterranear isurialdean aurki daiteke, batez ere, Araba eta Nafarroako lurretan.
Habitata
Iristeko zailak diren inguruetan bizi ohi den animalia da, oso ingurune malkarretan. Harkaitzetako arrakaletan egiten du habia, normalean, baina kobazulo, eraikuntza eta zuhaitzetan ere aurkitu izan da. Altitudeari dagokionez, 300 metrotik hasi eta 1.200 metro bitarteko altueran aurkitu izan da Euskal Herrian, nahiz eta itsas mailatik 2.400 metroko altueraraino aurkitu izan den beste hainbat lekutan. Gehienak, ordea, 500 - 600 metro inguruan aurkitu izan dira.
Elikadura
Ingurune oso ezberdinetan ikusi dira espezie honetako banakoak intsektu ehizan. Hiriguneetan argiak erakarritako sitsez elikatzen da, batez ere. Basoetan adaburuen gainetik ehizatu ohi dute eta ingurune bertsuak erabili ohi dituzte ehizarako. Bakarka edo talde txikitan ehizatzen dute eta espeziekideei intsektuen berri emateko oihuak jaurtitzen dituzte. Elikatzeko, koloniak 30 km-ko erradioan mugi daitezke, nahiz eta, normalean ez diren 5 km baino gehiago urruntzen. 50 km/h abiaduraz mugi daitezke eta 10 ordu luzez hegan ibili gelditu gabe.
Ugalketa eta ontogenia
Aktibitate sexualak gaina jotzen du udaberrian eta abuztuaren ondoren, edoskitzaroaren ostean harenak berriz ere batzen direnean. Erditze garaia ekaina eta uztaila aldera izan ohi da baina aldaketa handiak behatu dira koloniatik koloniara. Kumeak jaio eta hiru hilabetera hasten dira hegan.
Bizimodua
Molossidae familiako saguzarren artean bizi-luzetasun handiena dutenak dira, 13 urteko banakoak aurkitu izan baitira. Orohar, ordea, molosidoak gainerako saguzarrak baino bizitza laburragoa izan ohi dute. Oso garai jakinetan hibernatzen du, eta denbora motzez. Baliteke aldaketa fisiologiko hau izatea molosidoek gainerako saguzarrek baino bizitza laburragoak izatearen arrazoia. Sexuen arteko nagusitasuna ez dago batere argi, nahiz eta harrapatutako banako gehienak arrak izan. Izan ere, baliteke lurraldea zaintzeko hegaldiak arren esku egotearen ondorio izatea harrapaketa desproportzionatuaren zergatia. Araldian, gauez hegan egiten dute lurraldea kontrolatzeko eta eguna hastearekin batera itzultzen dira koloniara.
Autore batzuek migratzaileak direla aipatu duten arren, beste batzuek sedentarioak direla diote. Behaketa gehienak apirila eta urria bitartean egin direnez, ez da batere ziurra espezie honetako animalien portaera.
Kolonien egitura konplexua dela uste dute adituek. Normalean, ar bat eta hainbat emez osaturiko harenak sortzen dituzte eta arrek sutsuki defendatzen dute beren lurraldea. Apioaren antzeko usaina jariatzen dute arrek, ziurrenik, beren lurraldea markatzeko eta, udaberri eta udazkenean ar dominatzaileek oihu sozialak egiten dituzte emeak erakartzeko.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Saguzar arrunt (Pipistellus pipistrellus), baratze-saguzar (Eptesicus serotinus) eta sorbeltz arruntekin (Apus apus) eraikuntza bera partekatu dezaketela ikusi da, nahiz eta bizileku zehatza ez den bera izaten.
Hegazti harrapari askoren harrapakina da. Belatz handia (Falco peregrinus) eta belatz gorriaren (Falco tinnunculus) harrapakina da, baita hontz zuria (Tyto alba) eta urubiarena (Strix aluco) ere.
Ez da espezie batere parasitatua, nahiz eta akaro, arkakuso eta zorriak aurkitu izan zaizkien.
Elacatinus tenox
Elacatinus tenox Elacatinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Tomicodon zebra
Tomicodon zebra Tomicodon generoko animalia da. Arrainen barruko Gobiesocidae familian sailkatzen da.
San Marino (hiria)
San Marino (Città di San Marino) San Marinoko Errepublikako hiriburua da, Italiako penintsulan, Adriatikotik gertu. Hiriak 4.493 biztanle ditu. Titano mendiaren mendebaldean dago.
Authon (Proventza Garaiko Alpeak)
Authon Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Proventza Garaiko Alpeak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Authon udalerrian erroldatutako biztanleak 40 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 49 etxebizitza zeuden, 19 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 30 bigarren erresidentzia ziren. 40 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 19 etxebizitza nagusietatik 15 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 5 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 6 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 8 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 25 ziren, horien artean 18 aktiboak ziren eta 7 inaktiboak ziren. 18 pertsona aktiboetatik 16 lanean zeuden (11 gizon eta 5 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 7 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
Paraguaitar misioak
Paraguaitar misioak, jesuiten misioak ere deituak, herri indigenentzako finkapen mota bat ziren, zehazki Brasilgo Rio Grande do Sul eremuan, Paraguain eta Argentinako lurralde mugakidean hedatuak, Hego Amerikan. Jesusen Lagundiak ezarri zituen XVII. mende hasieran, eta XVIII. mende erdialdera desegin ziren, Jesusen Lagundia Europako hainbat herrialdetan debekatu zituztenean. Gerora "teokrazia sozialista" esperimentua deitu izan zaio, edo "kolonialismo onaren" adibide bakan bat.
Éverton Santos
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Corinthians eta Fluminense.
Authon (Proventza Garaiko Alpeak)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Åfjord
Åfjord Norvegiako udalerria da. Sør-Trøndelag konderrian kokatua dago. 953.71 km² ditu eta 3,232 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bjugn
Bjugn Norvegiako udalerria da. Sør-Trøndelag konderrian kokatua dago. 383.78 km² ditu eta 4,604 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Garcilaso de la Vega
Garci Lasso de la Vega, (Toledo, 1501 inguruan - Niza, ), Garcilaso de la Vega bezala ezagunagoa, espainiar militar eta Espainiako Urrezko mendeko olerkaria izan zen. (Eskuineko erretratua ez da, benetan, Garcilaso de la Vegaren erretratua, gizon garaikide batena baizik).
Bizitza
Familia noblean jaio zen eta gortean hezi zuten. Anitz gudutan parte hartu zuen: komuneroen kontra Oliasen, turkiarren kontra Rodas uhartean, Nafarroako Gerran eta Hondarribiko setioan, Vienako eta Tunisiako guduetan. Proventzako kanpainan (1536) harri batek buruan jo, eta zauriturik utzi zuen, Muyko gotorlekuari erasoan ari zitzaiola; handik egun batzuetara hil zen.
Errenazimentu garaiko gizon eredugarria da Garcilaso: soldadu, gorteko gizona eta olerkaria. Hasierako bertsoak Gaztelako zortzikoan idatzi bazituen ere, Joan Boscà bere adiskide minaren eraginez, Italiako bertso-neurriak bereganatu zituen, Petrarkaren moldean. Sonetoak, eglogak eta eresiak idatzi zituen. Oso eragin handia izan du gaztelerazko poesian, eglogen bidez, batez ere. Garcilasoren olerkiak poeta hil ondoren argitaratu ziren, Boscárenekin batera, 1542an.
A linea (Bordeleko tranbia)
Bordeleko tranbiaren A linea sarean aurreikustako lau lineetako bat da. Le Haillan−Rostand eta La Gardette−Bassens−Carbon Blanc edo Floirac−Dravemont geltokiak lotzen du, Bordeleko erdigunetik igaroz duen ekialde-mendebalde ardatza osatzen du.
2003ko abenduaren 21an inauguratu zen Mériadeck eta Lauriers edo La Morlette geltokien artean, linea Bordelen eraikitzen lehena izan zen.
Aurreikuspenen arabera, bost geltoki sortuko dira 2022an Merignaceko aireportura iritsi arte.
Printze txikia (komikia)
Printze txikia komikia (frantsesez: Le petit Prince) Jesús Lucas Erro (marrazkia) eta Enkarni Genuak (testuaren egokitzapena) sortutako istorio sorta da. Saint-Exuperyren "Printze txikia"n oinarrituriko komikia da.
Erein argitaletxeak argitaratu zuen Ipurpeltz bildumaren barruan, 1985ean
Joan Luis Vives
Joan Luis Vives (latinez: Ioannes Lodovicus Vives; valentzieraz: Joan Lluís Vives; Valentzia, Aragoiko Koroa, 1492ko martxoaren 6a - Brujas, 1540ko maiatzaren 6a) Pizkundeko humanista eta filosofo handienetako bat izan zen.
Bizitza
Hamazazpi urte zituela Espainiatik ihes egin behar izan zuen, bere jatorri judua zela eta, Inkisizioak esetsirik. 1509-1512 bitartean Parisen ikasi ondoren, 1519an Lovainako irakasle izendatu zuten. Ingalaterrako Henrike VIII.ak deitu zuen Galesko Margarita printzesaren irakasle izan zedin, eta egonaldi hartan Oxforden ere irakatsi zuen. 1527an, alabaina, sei asteko kartzelaldia jasan zuen erregearen dibortzioaren aurka azaldu zelako. Handik aurrera Brujasen hartu zuen bizilekua.
Bere obra guztia latinez idatzia da. Sorbonan ezagutu zituen azken eskolastikaren metodoak kritikatu zituen –Adversos pseudo-dialecticos (1519, Sasi logikoen aurka)–, eta prozedura pedagogikoen berriztapena proposatu –De causis corruptarum artium (1531, Filosofiaren endekatzearen kausak)–. Errenazimentuko pentsalariak ezagutu zituen (Erasmo Rotterdamgoa, Guillaume Budé, Thomas More) eta erreforma humanistaren alde jardun zuen. Gizonari ikuspegi guztietatiko hezkuntza eskaintzea proposatzen zuen. Behaketari eta esperientziari garrantzi handia emanik, mende bat geroago Francis Baconek formulatuko zuen metodo enpirikoa erabili zuen. Vivesek eragin handia izan zuen bere garaiko pentsamendu filosofikoan.
Kontserbagarri
Kontserbagarria mikroorganismoek elikagaiak hondatzea galarazten duen gehigarri-mota da. Elikagaien bizitza erabilgarria luzatzen du. Kontserbatzaileek, naturalak izan arren, muga ofiziala dute. Kontserbatzaileak ez dira elikagaietan bakarrik erabiltzen, kontserbatzaileak behar dituzten beste produktu batzuk ere badaude, hondatu ez daitezen.
Egoera txarrean dauden elikagaiak pozoitsuak eta kontsumitzaileen osasunerako oso kaltegarriak izan daitezke; horren adibide clostridium botulinum bakterioak sortutako toxina botulinikoa da, gaizki esterilizatutako kontserba eta hestebeteetan nahiz ontziratutako beste produktu batzuetan agertzen dena.
Loulay
Biztanleria
2007an Loulay udalerrian erroldatutako biztanleak 750 ziren. Familiak 298 ziren, horien artean 98 pertsona bakarrekoak ziren (45 bakarrik bizi ziren gizonak eta 53 bakarrik bizi ziren emakumeak), 98 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 94 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 364 etxebizitza zeuden, 304 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 31 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 342 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 304 etxebizitza nagusietatik 215 bere jabearen bizilekua ziren, 74 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 17 etxek bi zituzten, 34 etxek hiru zituzten, 90 etxek lau zituzten eta 160 etxek bost zituzten. 222 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 160 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 431 ziren, horien artean 312 aktiboak ziren eta 119 inaktiboak ziren. 312 pertsona aktiboetatik 280 lanean zeuden (155 gizon eta 125 emakume) eta 31 langabezian zeuden (10 gizon eta 21 emakume). 119 pertsona inaktiboetatik 51 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Loulay udalerrian 322 unitate fiskal zeuden, 732,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.941 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 39 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 zurgina, 2 iturginak, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Loulay udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 600 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Yuta Mikado
Yuta Mikado (三門 雄大, 1986ko abenduaren 26a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Albirex Niigata eta Yokohama F. Marinos.
Loulay
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Loulay udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 167 ikaslekin.
Onodlo
Onodlo, Tolkienen legendariumean agertzen den ibai bat da, Entaguas bezala ere ezaguna. Onodlo, sindarinezko izena du.
Loulay
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mateo Muxika
Mateo Muxika Urrestarazu (Idiazabal, Gipuzkoa, 1870eko irailaren 21a – Zarautz, Gipuzkoa, 1968ko urriaren 27a) euskal herritar apaiz eta gotzaina izan zen. Gasteiz eta Bilboko gotzain izan zen.
Hil baino zenbait urte lehenago, Beasaingo Udalak herriko seme kuttun izendatu zuen.
Gaztaroa
Idiazabalgo Igarondo baserrian jaio zen, San Mateo egunez. Aita, Jose Domingo Muxika, Idazkaria eta Peritu Agronomoa zen; Beasaingo Udal-Idazkari izendatu zutenez, hona aldatu zuen familiaren bizilekua Mateok oraindik urtebete besterik ez zuenean. Andre Mari kaleko Don Juanenea etxean bizi izan ziren, gaur egun kale bereko hamahiru zenbakidun etxea dagoen lekuan.
Beasainen egin zituen lehen ikasketak eta musikakoak. Ondoren, Oñatiko Unibertsitatean Latina eta urtebetez Filosofia ikasi zituen, eta gero Gasteizko apaizgaitegian sartu zen. Salamancako Unibertsitatean, berriz, Teologian doktoretza egin zuen. Apaiztu ondoren, Usurbilgo parrokian aritu zen bolada batean. Gasteizko apaiztegiko irakaslea ere izan zen, Latin, Erretorika eta Filosofiako katedretan.
Gotzaingoa
1918. urteraino garrantzi handiko hainbat kargu izan zituen, 1918ko maiatzaren 20an monsinore Ragonesi nuntzioak gotzain ordenatu zuen arte, bai eta Burgo de Osmako apezpiku izendatu ere. Besteak beste, Madril, Bartzelona, Zaragoza, Valladolid, Ávila, Burgos, Gasteiz, Iruñea, Donostia eta El Escorialen sermoiak egin, eta Kolonia eta Maltako Batzar Eukaristikoetan hitz egin zuen.
1924ean Iruñeko gotzain izendatu zuten.1925ean Muxikak, Iruñeko gotzainak, bere eliz barrutikoei egiten dien artzain-eskutitza, gotzain agiria, argitaratu zuen Iruñean. 1928an Gasteizko gotzain izendatu eta ekainaren 24an eman zion hasiera zeregin horri. Han seminario berria inauguratu zuen 1930eko irailaren 30ean.
Panait Istrati
Panait Istrati (Brăila, 1884ko abuztuaren 10a - Bukarest, 1935eko apirilaren 16a) errumaniar idazlea izan zen. Errumanieraz eta frantsesez idatzi zuen, eta "Balkanetako Maxim Gorki" deitu zioten.
Mateo Muxika
Lehen erbestealdia eta itzulera
Espainiako Bigarren Errepublikaren ezarpena zela eta, Muxikak ez zuen ezkutatzen Alfontso XIII.a erregeari zion atxikimendua. Berak aitortu zuenez, askotan errepikatzen zuen orduko elkarrizketetan "Espainiarentzat, errepublika onena beti izango d[el]a monarkia txarrena baino txarragoa", eta jarraibide batzuk argitaratu zituen katolikoek bozkatu beharreko aukera politikoez; argitalpen horretan, gaizkiaren konplize eta ongiari atxikia izatearen arteko hautua egin beharra aipatu zuen. Katolikoek bozkatu ezin zuten aukeren artean ondorengoak aipatu zituen: koalizio errepublikar-sozialistak, koalizio errepublikar-sozialista erradikalak eta, noski, (...) alderdi komunista", baita galtzeko aukera zuten aukera eskuindar politiko txikiak (beraz, EAJren kaltetan Nafarroan). Jarraibide 'moral' horiek hauteskundeetako azken igandeko sermoi batzuetan errepikatu ziren. Bere adierazpenengatik, Espainiatik egotzi egin zuten 1931ko maiatzaren 17an; erbestean Frantziako Poitierseko La Puyen bizi izan zen.
Panait Istrati
1907an Errumaniako egunkari sozialistetara artikuluak bidaltzen hasi zen eta ondoren ipuinak argitaratu zizkioten. 1910ean greba baten antolaketan parte hartu zuen eta 1913-14an bidaiatzen egon zen eta bere tuberkulosia sendatzen saiatzeko Suitzan bizitzen jarri zen. Errumaniara itzultzean, arlote aldiak eta erietxean egonaldiak tartekatu zituen. Miserian bizi eta deprimituta bere buruaz beste egiten saiatu zen 1921ean.
Mateo Muxika
Lehen erbestealdia eta itzulera
1933ko apirilaren 12an itzultzeko baimena eman zioten. 1936ko gerra piztean, Non licet gotzain-agiria sinatu zuen 1936ko abuztuaren 6an, Iruñeko gotzain Olaetxearekin batera. Agirian, katolikoei adierazi zieten erasotako Errepublikari laguntzea ez zela zilegi.
Matxino faxistekiko hasierako eraspen hura, ordea, desagertu egin zen matxinoek eginiko gehiegikeriak egiaztatu zituenean, eta haien aurka bi gotzain-agiri idatzi ere egin zituen.
Bigarren erbestealdia eta itzulera
Hego Euskal Herriko Estatutuari zein abertzaletasunari zeharkako laguntza eman zien, eta Estatutuaren aldeko botoa gaitzesgarria ez zela adierazi zuen, Estatutuaren aldeko botoa ematea bekatua zela aldarrikatzen zuten eskuindar batzuen aurrean. 1936ko urriaren 14an, Burgosko Defentsa Batzordeko Cabanellas jeneralaren egozpen agindu batek eragotzi egin zion Erromatik itzultzea, hara batzar batera joana baitzen.
Mateo Muxikaren izena, ezta Vidal i Barraquer eta Javier Irastorzarena ere, ez zen agertu 1937ko uztailean Espainiako apezpikuek Francori emandako babesa azalduz munduko apezpikuei zuzendutako talde-gutunaren oinaldean. Berak azaldu zuenez, ez zioten barkatu Hego Euskal Herriko Estatutuaren alde agertzea, eta haren elizbarrutia utzarazi zioten Cinnakoaren truke, baita gero Ipar Euskal Herrira ihes egin eta Kanbon finkatu ere. David Jaime nafar iheslari errepublikazalearekin harremana izan zuen. 1945ean, bere Imperativos de mi conciencia ospetsua argitaratu zuen eta, hor, apaiz abertzaleen defentsa sutsua egin zuen, «bidegabeki jazarri, laidoztatu, zigortu, ebatsi eta iraindutako» apaizak izan zirelako.
Panait Istrati
Romain Rolland idazle frantsesak lehen eleberriak argitaratzen lagundu zion. Istratik Rollanden ideia ezkertiarrak partekatu zituen eta boltxebismoarekin ilusionatu zen. 1927an Sobietar Batasuna bisitatu zuen eta Stalin goraipatu zuen, baina gero estalinismoarekin ilusioa galdu zuen. Gaixorik eta atsekabetuta Errumaniara itzuli eta erietxe batean hil zen.
Mateo Muxika
Beasainekiko harremana
Mateok beti maitatu izan zituen Beasaingo herria eta San Martin Loinazkoa. Ahal izan zuen guztietan, hutsik egin gabe agertu zen Beasaingo ekitaldi aipagarrienetara —1924an udaletxe eta eskola berriak bedeinkatzeko ekitaldira, esate baterako—, bai eta era guztietako erlijiozko egintza garrantzitsuenetara ere. 1962an, San Martin Loinazkoa santu egin zuteneko I. mendeurrena zela eta, Loinaztarraren jubileo-urtearen hasierako eta Eskualdeko Batzar Eukaristikoaren buru izan zen.
Sapucaia (Pará)
Sapucaia Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Mateo Muxika
Beasainekiko harremana
Manilan zuzen-zuzeneko azterketak egin zituen, eta San Martinek Loinaz deitura eta beasaindar jatorria zituela adierazten zuten frogak eskaini. Gasteizko eliz-barrutiko gotzain zenez, Eliza Katolikoaren erabakiak betearazi egin behar izan zizkien Bergarako herriari eta hango apaizei, eta hori zela medio atsekabe handi samarra izan zuen herri hartara egin zuen hurrengo gotzain ikustaldian.
Erbestetik itzuli eta hurrengo urtean hasita, 21 urte geroago hil zen arte, urtero parte hartu zuen Beasain Jaietan aldizkarian, gaixo egon zen urte pare batean izan ezik.
Onodlo
Mendi Lainotsuen oinean hazten da, Methedras mendiaren magalean, Fangorn basoa zeharkatzen du, eta, euren urak bertan isurtzen dituzten ibaiadarretatik, Entek, indarra eta elikagaia ematen dien likidoa lortzen dute. Basotik irtenda, ibaiak, emaritsu jarraitzen du hego-ekialderantz, Anduin ibaian itsasoratu arte, beso ugaritan irekiz Anduinen amaitu aurretik, tarteko lurraldeetan, zingira gune bat eratuz, "Entaguasen Ahoak" izenekoa. Rohan, bi zatitan banatzen zuen: Mendemnet eta Ekimnet, eta ibi bakarra zegoen, Entwade, lurralde batetatik bestera igarotzeko, Edorasetik iparrekialdera zegoena.
List of Middle-earth rivers Lista di fiumi della Terra di Mezzo 中土大陸河流列表
Čelovce (Prešoveko barrutia)
Čelovce  Eslovakiako udalerri bat da, Prešoveko barrutian kokatuta. 3,99 km²ko azalera du eta 332 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1335. urtekoa da.
Pinarochroa sordida
Pinarochroa sordida Pinarochroa generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.
Folka
Folka Ehiztaria, Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Bere istorioa, Eraztunen Jaunaren eranskinetan kontatzen da. Rohirrim bat da, Rohaneko hamairugarren erregea. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2804an jaio zen, eta Waldaren seme eta oinordekoa izan zen.
Historia
Lijst van koningen van Rohan Królowie Rohanu
Matilde Ras
Matilde Ras (Tarragona, Katalunia, 1881eko irailaren 1a - Madril, 1969ko apirilaren 15a) Espainiako grafologia zientifikoaren aitzindaritzat hartzen da. Klasikoak oso ondo ezagutzen zituen, eta Kixoteren azterketan espezialistatzat hartu zen. Itzultzailea, artikulugilea, saiogilea eta eleberri, antzerki eta gidoien idazlea izan zen.
Biografia
Matilde Ras Tarragonan jaio zen 1881ean, garaiko zirkulu intelektualen parte zen familia batean. Aita arkitektoa zen eta amak Irakasle Eskola egina zuen Frantzian eta gero Espainian. Haren neba bakarra, Aurelio, urtebete txikiagoa zen. Matildek bi urte zituenean, familia Kubara joan zen, neba inude batekin Espainian utzita. Espainiara itzuli ziren, Matilderen aita Kuban hil zelako. Tarragonan jarri ziren, gero Bartzelonan, Zaragozan eta Sorian. Azkenik, Madrilen jarri ziren behin betiko, eta Matildek Batxilergoa amaitu zuen.
Oso gaztetatik, literaturarako joera handia erakutsi zuen. Asko irakurtzen zuen, eta ipuin eta istorio txikiak idazten zituen. Gero, arrakasta handia zuten eta haurrentzako hainbat aldizkaritan argitaratzen ziren ipuinak bihurtu ziren. Matildek ere oso jarrera ona erakutsi zuen txikitatik marrazketarekiko, eta 18 urterekin irakasle izatera iritsi zen. Frantsesari buruz zuen ezagutza handia ikusita (amak irakatsi baitzion), besteak beste, Paul Verlaine, Charles Baudelaire eta Paul Valéry autoreen poemen itzulpenak egiten zituen. Voltaireren irakurle sutsua bihurtu zen.
Gai sozial eta politikoetan, Matilde Ras feminista kontserbadoretzat hartzen da, katolizismoaren printzipioei atxikitzen zaienjarrera ortodoxoenetatik aldentzen bada ere. Ama-papera eta etxekoa berdintasun-aldarrikapenarekin uztartzen saiatu zen, baita emakumearentzako eta etxeko zein kanpoko errealizazio pertsonal eta profesionalarekin ere. Elena Fortunekin batera, talde-kontzientzia zuten espainiar feministen lehen belaunaldian parte hartu zuen. Madrilgo Círculo Sgráficoko Victorina Duránen lagun eta miresleak ziren, emakumeen eskubideen alde lan egiteko konpromisoa hartu zutenen lagunak. Emakumeak gizartean zuen zeregin berria aldarrikatu zuten, eta Ramón y Cajal, Gregorio Marañón edo Pilar Primo de Rivera bezalako figurei aurre egin zieten. Haren adiskidetasuna Blanco y Negro aldizkarian hasi zen 1920ko hamarkadan. Argitalpen horretan, biak ari ziren elkarlanean. Diskrezioz bizi izan zuten harreman sentimentala, eta harremanetan jarraitu zuten, eta elkarrekin idatzi erebai. Elenaren erbestealdiak banandu zituen. Elenak, zalantzarik gabe, senarrari Espainiatik kanpo jarraitzea erabaki baitzuen.
Ibilbidea
Bere interes goiztiarrenen artean Grafologia dago, Juan Hipólito Michonen Grafologiako metodo praktikoa liburuaren aurkikuntzaren ondorioz. Modu autodidaktikoan, grinaz ikasi zuen, eta senideen eta lagunen artean zeinu grafologikoen egiazkotasuna egiaztatu zuen, pasatzen zizkioten eskuz idatzitako gutunak interpretatuz. Jakin-min sutsuak beste liburu batzuk ezagutzera eta gero eta gehiago ikastera bultzatu zuen. Laster, Parisen zituen adiskideen bitartez, beste liburu batzuk jaso zituen, besteak beste, Jules Crépieux-Jamin grafologia frantsesaren 'aitaren' Idazkera eta izaera. Geroago, bere bitartekotzaren bidez itzuli eta 1933an argitaratu zen. Gutxi gorabehera, 1910. urtean, Por esos mundos aldizkarira joan zen, kontsultategi grafologiko bat eskainiz. Erredakzioko kide batzuen grafia aztertu ondoren, onartu egin zuten proposamena.
1917an lehen liburua argitaratu zuen: ''Grafologia. Estudio del carácter por la escritura/ Grafologia. Idazketaren bidezkoizaeraren azterketa'', Bartzelonako Estvdio argitaletxea. 1923. urtearen erdialdean, Ikasketak Zabaltzeko Batzordeak beka bat eman zion, eta Parisera joan zen. Han, garaiko maisu onenen idatzien aditu-eskolak jaso zituen, Crépieux-Jamin maisu miretsiarenak barne. Azkenik, Écrituresko Technique des Experts Société-aren diploma lortu zuen. Komunikabideetan egindako dibulgazio-lan garrantzitsuari esker, grafologia klasiko frantsesa Espainian, Portugalen eta Hispanoamerikan sartu zuen. Bere lan grafologikoa, bolumen jakin batzuetan ez ezik, Madrilgo aldizkari eta egunkarietan ere lan ugari egin zituen– Por esos mundos, El Heraldo de Madrid, Blanco y Negro, Estampa–, besteak beste.
1925ean, urte batzuk Parisen eman ondoren, oztopoak hautsi eta askoren sinesgaiztasunaren aurka borrokatu ondoren, Espainiara itzuli zenean, arrakasta izugarria izan zuen, bai interpretazio grafologikoko lanetan, bai ABC eta Blanco y Negron egindako (eta bizitza osoan zehar jarraituko zuen) lankidetzan. Espainiara iritsi zenetik, gero eta argitalpen gehiago egin zituen Espainiako, Hego Amerikako, Portugalgo eta Frantziako egunkari eta aldizkarietan. 1929an argitaratu zuen bere bigarren lana, Grafología: las grandes revaciones de la escritura/ Grafologia: idazketaren errebelazio handiak, Labor argitaletxeak, garaiko argitaletxe ospetsuenetako bate,k argitaratuta. Egun horietan, Espena-Calpe entziklopediako grafologiari zegokion zatia ere egin zuen.
Pixkanaka, eremu grafologikoko erreferentzia profesionala bihurtu zen. Herrialde guztietako aldizkari eta egunkarietatik etorri zitzaizkion, gaztelania- eta frantses-editoreak eta, batez ere, aholkulari partikularrak. Hain izan zen lan handia ezen hasita edo aurreikusita zituen literatura-proiektu eta saiakuntza biografiko asko utzi behar izan baitzituen. Presentzia nabarmena izan zuen narrazioaren, erreportajeen eta literaturaren eta artearen eremuan. Haren lankidetzak agerian utzi zuen bere interesen handitasuna eta kulturaren sakontasuna. Era berean, urte luzez denbora librean egindako haurrentzako ipuin batzuk eta Voltaireri buruzko saiakera psiko-biografiko bat utzi zizkigun, argitaratu ezin izan zituenak.
Enpresei eta aholkulari partikularrei aholku emateaz gain, bere klase partikularrak (1917tik erretirora arte, kontsultategi grafologikoa izan zuen Madrilen) eta herrialde eta atzerriko prentsa eta aldizkarietan egindako kolaborazio ugariez gain, Grafologia Praktikoko irakasle eta hizlaria izan zen Bostongo Nazioarteko Institutuan, Madrilen. Itzulpen lanak ere egin zituen, haur eta gazte literaturako klasikoak ardatz hartuta: Charles Perrault, Grimm anaiak eta Hans Christian Andersen. Klasikoak ongi ezagutu zituen, eta Kixoteren azterketan aditua izan zen. Ezaguna da hainbat artista katalanekin zuen harremana; besteak beste, Víctor Catalá. Katalan emakume artista horrekin, solaskide perfektutzat jo zuenarekin, 1904 eta 1964 artean harreman epistolar estua izan zuen, Matilde Ras emakume eta idazle gisa nor zen erakusten diguna. Hala ere, bere azterketa grafologiko aitzindarien arrakastak bere literatura-lanaren ezagutza lausotu zuen, haur-ipuinetatik hasi eta antzerki-lanetaraino. Gerra Zibilaren ondoren Portugalen erbesteratu zen. Ez zen ezkondu eta ez zuen ondorengorik izan.
Dolarraren trilogia
Trilogia del dollaro, edo Trilogia dell Uomo senza nome, italieraz, Sergio Leonek zuzendutako lehen hiru spaghetti westernak dira, protagonista Clint Eastwood aktore gaztea duela, Ennio Morriconeren musikagilearen musika esanguratsuan oinarrituta.
Hiru filmak
Hiru filmak spaghetti western zinema generoaren ereduak dira eta genero hau garatzeko ezaugarririk nabarmenenak dituenak, 1960 eta 1970 bitartean sortuak:
Beste interpreteak
Mario Brega, trilogiako hiru filmetan parte hartzen du, pertsonaia ezberdin bat jokatuz, bere patua beti hiltzen dena.
Bi aldiz agertzen diren beste aktoreak hauxek dira:
Vahl-lès-Faulquemont
Vahl-lès-Faulquemont Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vahl-lès-Faulquemont udalerrian erroldatutako biztanleak 266 ziren. Familiak 103 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 34 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 43 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 110 etxebizitza zeuden, 103 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 7 hutsik zeuden. 103 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 103 etxebizitza nagusietatik 83 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 86 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 174 ziren, horien artean 123 aktiboak ziren eta 51 inaktiboak ziren. 123 pertsona aktiboetatik 110 lanean zeuden (60 gizon eta 50 emakume) eta 12 langabezian zeuden (5 gizon eta 7 emakume). 51 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vahl-lès-Faulquemont udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 250,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.574 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vahl-lès-Faulquemont udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gaztainondo
Gaztainondoak klima epela eta hezetasun egokia behar du ondo hazi eta gaztaina-kopuru handiak lortzeko. Oso sentikorra da udaberriaren azken parteko eta udazkenaren hasierako izozteen aurrean, eta ez ditu lurzoru karedunak gustuko. Basoetan itzal txikia jasan dezake, baina argia du gustuko.
Jatorria
Jatorriz, Europa mediterraneoko zuhaitza da. Badirudi greziarrak izan zirela gaztainondoa lehenak landatzen. Erromatarrek, aldiz, zuhaitz hori Europako erdialdera eta iparraldera zabaldu zuten. Izen zientifikoa (Castanea sativa) Greziako hiri zahar baten izenetik dator, Kastanis. Sativa hitzak, aldiz, landatua erran nahi du. Erdi Aroan, monjeak arduratu ziren zuhaitza zabaltzeaz, oinarrizko elikagaia baitzen ("ogiaren zuhaitza" erraten zitzaion), baina europarrak Ameriketara iristearekin batera, artoak eta patatak hartu zuten gaztainaren tokia.
Ezaugarriak
Hosto erorkorreko zuhaitz handia da; 35-40 m garai izatera irits daiteke. Adaburu zabala, biribildua eta irregularra du.
Zurtoina – Azala
Zurtoina zuzena, lodia eta laburra izaten du. Zilar kolorekoa da zurtoinaren azala, eta zartadurak ditu.
Loreak
Landare monoikoa da: ale bakoitzak bi sexuetako loreak dauzka, 10-20 cm-ko luzera daukaten gerbak osatuz. Lore arrak gerbaren goiko aldean sortzen dira, eta emeak behealdean. Ekainaren bukaeran eta uztailean agertzen dira, eta udazkenerako lore emeek 3-7 hazi gordetzen dituzten kupula arantzadunak ekoizten dituzte.
Fruitua
Gaztainondoaren fruituak -gaztainak- akeniomotakoak dira, eta udazkenean heltzen dira. Zuhaitzean daudenean, binaka edo hirunaka bildurik daude kupula (morkots, lakatz) arantzatsu berde batean. Honek 5 eta 11 zentimetro arteko diametroa du eta 2tik 7ra gaztainez osatuta egon ohi da. Gaztaina morkots barnean erortzen da lurrera urritik abendura. Morkotsak bildu eta harrizko eraikuntza txikietan gordetzen ziren, adarrekin, iratzeekin eta harearekin nahasirik eta noizean behin, eragin behar zitzaien, ez usteltzeko. Harrizko eraikuntza zilindriko txiki horietako batzuek metroa izaten zuten altueran. Horrela, morkotsak pixkana ireki eta gaztainak poliki-poliki ateratzen ziren barnetik. Horrela ez ziren horren azkar lehortzen. Baina, gaztaina urte osorako kontserbatzeko, lehortu behar izaten zen (kearen bidez, eguzkitan, labeetan...). Gaztaina horri gaztaina zimela erraten zaio.
Erabilerak
Gaztainondoa aspalditik lantzen den zuhaitza da bere hazi jangarriak eskuratzeko. Erromatarren garaian Europa mendebalde eta iparraldean sartu zen.
Haziak, gaztainak alegia, gordinik, erreta, egosita, lehortuta, xigortuta, edo konfitatuta jaten dira. Azkenburukoak egiteko erabil daiteke: budinak, bizkotxoak, etab. Haragiz osatutako janarien osagarri gisa ere erabiltzen da. Sukaldaritzan baditu beste erabilera batzuk ere, hala nola irina egiteko (gailetak edo pastelak egiteko), ogia egiteko, zerealen ordezko gisa, kafearen ordezko gisa edo zopak loditzeko.
Zurari doakionez, saskigintzan oso erabilia izan da gaztainarena. pilotan erabiltzen diren xisteren uztaia eta saihetsak, esate baterako, gaztaina zurez egiten dira, tolesteko oso moldagarria delako.
Kuraia (argipena)
Kuraia hitzak adiera zenbait ditu.
Budapest
Budapest Hungariako hiriburua, hiri handiena eta herrialdeko administrazio, politika, industria zein merkataritza gune nagusia da. Danubio ibaiak bainatzen dituen Buda eta Pest hiriguneek osaturik dago. Turismogune garrantzitsua da, bainuetxe, museo eta hainbat garaitako jauregi eta elizak dituena. 2010ean 1.733.685 biztanle zituen, Hungariako biztanleri osoaren %17.
Budapesten historia Aquincumekin hasi zen, jatorriz Panonia Txikiko erromatar hiriburu bihurtu zen zelta kokaleku bat. Hungariarrak IX. mendean iritsi ziren lurraldera. Mongoliarrek 12.01-42an arpilatu zuten bere lehen kokalekua. Berrezarritako hiria Errenazimendu humanistaren kulturaren erdiguneetako bat bihurtu zen XIX. mendean. Mohácseko gudua ren ondoren eta ia mende eta erdiko otomandar domeinuaren ondoren, eskualdearen garapena oparotasun aro berri batean sartu zen xviii eta xix mendeetan, eta Budapest hiri global bihurtu zen 1873ko bateratzearen ondoren. Austria-Hungariako bigarren hiriburu ere bihurtu zen, 1918an desegin zen potentzia handi bat. Budapest 1848ko hungariar iraultzaren gune nagusia izan zen, baita 1919ko Hungariako Sobietar Errepublika, 1944ko Panzerfaust Operazioa, 1945eko Budapesteko gudua eta 1956ko Hungariako Iraultza.
Trachelochismus melobesia
Trachelochismus melobesia Trachelochismus generoko animalia da. Arrainen barruko Gobiesocidae familian sailkatzen da.
Budapest
Europako hiririk ederrenetakotzat jotzen da Budapest, eta Gizateriaren Ondare diren hainbat toki ditu, horien artean, Danubio ibaiaren ertzean, Buda Gazteluaren auzoa, Andrassy etorbidea, Heroien plaza eta Milurteko Metropolitarra, munduko bigarren zaharrena. Beste puntu aipagarri batzuk 80 iturburu geotermiko, munduko ur termalen kobazulo sistemarik handiena, bigarren sinagoga handiena eta munduko Parlamenturik handienaren hirugarren eraikina dira. Hiriak 4,3 milioi turista erakartzen ditu urtean, eta munduko 25. hiririk ezagunena da, Euromonitorren arabera.
Budapest, halaber, erdialdeko Europako finantza-zentro garrantzitsua da. Hiria hirugarren kokatu zen (guztira 65 hiritan) Mastercardek egindako Merkatu Berrien Indizean. Mastercard Europa Erdialdeko eta Ekialdeko Europako hiririk bizigarriena da, bizi-kalitatearen indizearen arabera, Economist Intelligence Unit-en arabera. Forbes aldizkariak "bizitzeko Europako zazpigarren leku idilikoa" bezala sailkatu zuen, eta UCityGuides-ek munduko bederatzigarren hiririk ederrena. Halaber, Europako Erdialdeko eta Ekialdeko hiririk onena da Innovation Cities 'Top 100 indizean.
Toponimia
«Budapest» izena «Buda» eta «Pest» hirien izenen konposizioa da, 1873an hiri bakar bihurtzeko elkartu baitziren (Obuda rekin batera). «Buda-Pest» izen konbinatuaren lehen agerraldietako bat 1831n izan zen, Istvan Széchenyi kondeak idatzitako Világ (mundua) liburuan.
«Buda» eta «Pest» hitzen jatorria zalantzazkoa da. Erdi Aroko kroniken arabera, «Buda» izena Atila hunoaren anaia Bleda (Buda) fundatzailearen izenetik dator. «Buda» pertsona baten izena izan zela dioen teoria egungo ikerlariek ere babesten dute. «Azalpen alternatibo» batek iradokitzen du eslaviar hitzetik eratorria dela, hau da, Aquincum latinezko izenaren itzulpen batetik, eskualdean erromatarren kokaleku nagusia zena.
Historia
Zeltek eraiki zuten Ak-Ink (euskaraz, Ur ugaria) izeneko gunea, K. a. 1 urtea baino lehen. Ondoren erromatarrek konkistatu zuten, Aquinqum izena jarri zioten eta Behe Panonia probintziako hiri garrantzitsuena bilakatu zen. Hau guztia pixkanaka pixkanaka egin zen. 41tik 54ra 500 soldaduko fortea zegoen. 89. urtean, Legio II. Adiutrix bertara joan zen. Honek 6000 soldadu zituen eta hiri txiki bat sortu zen. 106. urtean, Behe Panoniako hiriburua izendatua izan zen. II. mendeko azken urteetan, 40.000 biztanle zituen. Gaur egungo hiriko Obuda auzunean kokatuta zegoen.
Besteak beste, erromatarrek errepideak, bainuetxeak, anfiteatroak eta berokuntzaz hornitutako etxeak eraiki zituzten.
376. urtean, Bandalo ek hartu zuten hiria.
IX. mendearen amaieran hungariarrek konkistatu zuten eta Hungariako Erresuma sortu berriaren hiriburu izendatu zuten 1361ean, Buda izenez. Béla IV.a Hungariakoak bere jauregia hiriaren gainaldean eraiki zuen.
Errenazimendu garaian (XV eta XVI. mendeak) Italiako artearen eragin nabarmena jaso zuen. Hungariako erresuma ahultzen joan zen, nekazarien matxinadak bultzatuta; aldi berean, Otomandar Inperioa indartzen ari zen eta 1541ean otomandarrek Hungaria gehiena konkistatzea lortu zuten.
1681ean Europako herrialde kristauetako armadek otomandarren aurkako ofentsiba egin zuten Hungarian. 1699rako otomandarrak Hungariatik kanporatu zituzten eta Hungaria Austriako Inperioaren barnean sartu zen. Bateratze horren ondorioz, nazionalismoa indartu egin zen eta 1848an austriarren aurkako matxinada bat egin zuten, Hungariak bere independentzia aldarrika zezan. Altxamenduak porrot egin zuen eta Austriaren erantzuna bortitza izan zen.
1867an Austriako inperioak Hungaria maila bereko kidetzat onartu zuen eta Austria-Hungariako inperioa sortu zen. Budapest, Vienarekin batera, inperioko hiriburu bihurtu zen. 1873an elkartu ziren Danubioren bi aldeak (Óbuda, Buda eta Pest), ofizialki Budapest izena hartuz.
XX. mendea
Lehen Mundu Gerraren ondoren Austria-Hungariako inperioa deuseztatu egin zen eta Hungariak independentzia aldarrikatu zuen (Budapest bere hiriburu hartuta). Trianoneko Itunak (1920) Hungariari lurrak kendu zizkion eta hungariar etniako 3 milioi biztanle baino gehiago Hungariatik kanpo kokatu zituzten.
Bigarren Mundu Gerran britainiar eta iparramerikarren bonbardaketak jasan behar izan zituen, bereziki 1944ko abenduaren 24tik 1945eko otsailaren 13ra (Budapesteko bataila). Gerra garaian zituen 250.000 juduetatik % 20-% 40 hil zuten naziek edo armada hungariarrak (Nyilaskeresztes Párt edo Gurutze Gezidunaren Armada) eta beste 38.000 zibil hil ziren.
1949an komunistek hartu zuten boterea eta Budako gaztelua bezalako eraikinak aurreko erregimenaren aztarna zirela erabaki zuten. Horregatik, eraikin horiek itxita egon ziren komunismoaren garaian eta barrualdeko aretoak suntsitu egin zituzten.
1956an, Hungariako Iraultzaren gune garrantzitsuena izan zen. Urriaren 23ko altxamenduen ondoren, SESBak Vartsoviako Ituneko tropak bidali zituen matxinada gelditzeko eta 3.000 hildako baino gehiago eragin zituzten.
1960tik aurrera Bloke sobietarreko herrialdeen artean aurreratuena izan zen. 1987an Budako Gaztelua eta Danubioren ertzak Munduko Ondare izendatu zituen UNESCOk. Komunismoa erori zenetik berrikuntza nabarmenak izan ditu, besteak beste, aldi komunistako irudiak kaleetatik kendu eta oroimenaren parke batean jarri dituzte.
Geografia
Budapesteko 525 km²-ko eremua Hungariako erdialdean dago, Pest konderriko aglomerazioaren kokalekuez inguratuta. Hiriburua 25 eta 29 kilometrora dago, iparraldetik hegoaldera eta ekialdetik mendebaldera, hurrenez hurren. Danubio ibaia iparraldetik sartzen da hirian, eta gero bi uharte inguratzen ditu, Obuda eta Margarita. Hirugarren uhartea, Csepel, Budapesteko Danubioko uharterik handiena da, baina iparralderago dagoen muturra baino ez dago hiriaren mugen barruan.
Hiriaren bi aldeak banatzen dituen ibaiak (Danubio) 230 metroko zabalera du Budapesteko punturik estuenean. Pest Lautada Handiaren lautadan dago, Budaren lurra oso malkartsua den bitartean.