cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zaporizhia Oblasteko errusiar okupazioa
Melitopol
Martxoaren 10ean, Melitopolgo Tokiko Historiaren Museoko zuzendaria, Leila Ibragimova, bere etxean atxilotu zuten Errusiako Indarrek, eta leku ezezagun batera eraman zuten, atxiloturik. Egun bat geroago, Errusiako tropek Melitopolgo alkatea, Ivan Fedorov, bahitu zuten, haiekin lankidetzari uko egin eta bere bulegoan Ukrainako bandera bat jartzeagatik. Errusiako agintariek ez zuten Fedorov desagertzeaz iruzkinik egin, baina Luhanskeko Herri Errepublikaren Fiskaltzak –Errusiak babestutako autoproklamatutako estatu iheslaria dena, de iure Ukrainan kokaturikoa– "jarduera terrorista" leporatu zion Fedorovi.
Martxoaren 13an, Melitopolgo Udalak adierazi zuenez, "Errusiar Federazioko tropa okupatzaileak Melitopol hiriaren okupazio-administrazio bat, legez kanpo, sortzen saiatzen ari" ziren. Erantzun gisa, Iryna Venediktova-k, Ukrainako Fiskal Nagusiak, Daniltxenko eta bere alderdiari –Oposizioko Blokeari– traizioagatik epaiketa bat abiarazteko deia jaso zuen. Ukrayinska Pravdak jakinarazi zuenez, Errusiako militarrek Melitopoleko Barrutiko Kontseiluko presidente den Serhi Priyma bahitu zuten ere, bai eta Roman Romanov –Udaleko idazkaria– bahitzen saiatu ere. Bien bitartean, Errusiako ibilgailu militarrek, bozgorailu bidez, elkarretaratzeak eta manifestazioak debekatuta zeudela iragartzen ziuten, bai eta arratsaldeko 18:00etatik goizeko 06:00etara etxeratze-agindua ezarri zutela.
Martxoaren 14an, Ukrayinska Pravdak jakinarazi zuen Errusiako Indarrek protesta berriak eragotzi zituztela Melitopolgo erdiko plaza blokeatuz. Horrez gain, "bi aktibista bahitu eta kokatgune ezezagun batean eraman zituzten" ere.
Apirilaren 22an, Fedorovek aldarrikatu zuen ehun soldadu errusiar baino gehiago hil zituztela partisanoek, errusiarrek hiriaren okupaziorako borrokatzen zuten bitartean.
Enerhodar
Martxoaren 4an, Enerhodar hiria eta Zaporizhia Zentral Nuklearra Errusiaren okupazio militar baten menpe geratu ziren.
Oleksandr Starukh-ek, Zaporizhia Oblasteko Gobernadoreak, martxoaren 5ean adierazi zuen Errusiako Indarrek hiria arpilatu ostean hau utzi zutela eta, ondorioz, hiria tokiko agintarien kontrolpean zegoela erabat. Hala ere, beste iturriek ukatu egin zuten informazio hori, eta adierazi zuten Errusiako Indarrek oraindik hiriaren perimetroa eta zentrala okupatzen zutela, tokiko agintariek hiria kudeatzen bazuten ere. Ukrainaren hego-ekialdeko administrazio militarrak, martxoaren 7an, baieztatu zuen Enerhodar osoa errusiar indarren kontrolpean zegoela.
Independence (New York)
Independence Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Allegany konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Eduardo Ugarte
Eduardo Ugarte Pagés (Hondarribia, Gipuzkoa, 1900 - Mexiko, 1955eko abenduaren 30a) euskal idazlea, zinema zuzendaria, gidoigilea eta antzerkigilea izan zen. Federico García Lorcarekin batera La Barraca proiektua bultzatu zuen. Frankismo garaian Mexikora erbesteratuta, hantxe hil zen 1955an.
Biografia
Nahiz eta familia Madrilen bizi izan, Eduardo Ugarte Hondarribian jaio zen, Ugartetarrek uda kostaldeko herri horretan ematen zutelako. Uda horiek garrantzi berezia izan zuten gaztearentzat; hori erakusten digu esaterako Eduardo Ugarte euskara ikasi eta euskaldun izateak. Haren aita, Francisco Javier Ugarte, Espainiako Gorteetako diputatua zen, eta horregatik Ugartetarrak hilabete gehienak Madrilen ematen zituzten. Hala ere, gaztearen gogo nagusia Gipuzkoako herrira itzultzea zen, eta oporraldi guztietan horrela egiten zuen.
Lehenengo urteak
Lehenengo ikasketak Madrilen egin zituen, beraz, eta, ondoren, Deretxo Madrilen; Salamancan Filosofia eta Letrak ikasten hasi zen baina gerra zibilaren hasierak ikasketak uztera behartu zuen. 1917an ikasle sozialisten talde batean sartu zen, Grupo de Estudiantes Socialistas zelakoa; talde horretan idazkari bezala lan egin zuen. Datu bitxia bezala esan daiteke talde berean gero faxismoaren ideologoa izango zen Ernesto Giménez Caballero idazlea zegoela. 1918an Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunera saiatu zen joaten baina bidean Alemanian atxilotua izan zen. Urte haietan jarrera iraultzaileak mantendu zituen eta ministro kontserbadore baten kontrako atentatua prestatzen saiatu zen. Aipatutako bidai horren ondorioz Eduardo Ugarteren osasuna betiko ahulduta gelditu zen. 1928an Pilar Arnichesekin ezkondu zen. Pilar Carlos Arniches idazlearen alaba zen, hura ere Hondarribian udatiarra. Urte berean, José López Rubio lagunarekin batera lehenengo antzezlana idatzi eta estreinatu zuen Ugartek: De la noche a la mañana. Urte bat geroago, era berean López Rubiorekin batera, La casa de naipes estrenatu zuen. Bi idazleek elkarrekin beste bi drama ere idatzi zituzten, Mitad y mitad eta Crack, baina horiek ez ziren inoiz estreinatu.
Hollywoodeko esperientzia
1930an López Rubiorekin batera Estatu Batuetako Hollywoodera joatea deliberatu zuen. Zinemaren erdigunera joateko erabakia lan eskaintza batekin lotuta zegoen; lagun baten bidez, ziur aski Edgar Neville, Latinoamerikarako filmak itzultzeko eta moldatzeko eskaintza izan zuen. Esperientziak sei hilabete iraun zuen. Bitarte horretan hiru filmen moldaketa egin zuen: Su última noche, La mujer X eta El proceso de Mary Dugan. Film hauek ez ziren oso onak izan, batez ere melodramak baitziren, baina haien bitartez hondarribiarrak zinemaren mundua eta teknikak ezagutzeko aukera izan zuen. Idazlea ez zegoen, ordea, zinema horren alde; haren ustez horrelako lanek benetako artea hiltzen ari baitzen. Dena dela, oso esperientzia aberatsa izan zen. Adibidez, garai horretan Ugartek Charles Chaplin ezagutu zuen, Luis Buñuelekin etxebizitza berean bizi izan zen eta 27ko Belaunaldiaren umoristak ezagutu zituen, besteak beste, Miguel Mihura, Tono, Enrique Jardiel Poncela... Hala eren, 1931an, nahiz eta Metro Goldwyn Mayer enpresa ezagunak kontratu berria eskaini, Ugarte Madrila itzuli zen. Behin Espainian, 1935an, berriro ere zinemaren munduari ekin zion, oraingoan Filmófono enpresa ekoizlean; enpresa horrek, Buñuelek eta Ricardo Maria Urgoitik sortutakoa, zinematografia herrikoiaren aldeko apustua egin zuen baina gerraren hasierarekin batera proiektua bertan behera gelditu zen.
La Barraca
Urte horietan ere bai, Estatu Batuetatik bueltan, Ugarte antzerki munduan inplikatu zen berriro ere, bereziki La Barraca proiektuan; horretan Federico García Lorcarekin batera lan egin zuen. La Barraca Espainiako Bigarren Errepublikaren proiektu nagusietariko bat izan. Haren bitartez antzerkia penintsulako bazter guztietara eraman nahi zuten, bereziki, herri galduenetara. Lan horretan Ugarte Lorcaren kolaboratzaile nagusia izan zen. Taldean mota guztietako lana egiten zuen: zuzendariaren laguntzailea, kritikoa, makinista. Zenbait alditan, Lorcaren konpromisoak zirela eta, Ugartek berak eraman zuen taldearen zuzendaritza.
Intelektual Antifaxistak
Faxisten estatu kolpea gertatu zenean Ugarteren jarrera errepublikaren alde zalantza gabekoa izan zen. Horrela, 1936ko uztailaren 31an, Alianza de Escritores Antifascistas zelakoaren manifestua argitaratu zen eta bertan Ugarteren sinadura aurki daiteke. Aldi berean, idazle bezala, 5. Erregimentuaren prentsa-bulegoetan lan egin zuen eta El Mono Azul eta Milicia Popular aldizkarien erredaktore-buru izan zen. Beste ekimen askotan parte hartu zuen aldi berean, besteak beste, Guerrillas del Teatro del Ejército del Centro proiektuan. 1937an familiarekin batera Parisera joan behar izan zuen, hango Espainiako enbaxadari atxikita. Parisen Gai Latinoamerikarren koordinazioan lan egin zuen. Urte bereko ekainean hiri horretan egin zen X. Nazioarteko Antzerki Batzarrean parte hartu zuen. Behin gerra galdu ezkero Ugartetarrek Mexikora ihes egin zuten, Veendam itsasontzian.
Mexikoko zinemagintzan
Mexiko nazionalitate bikoitza eskatu zuen bertako zinema industrian lan egiteko asmoz. Hasiera hasieratik hiriburuan lekuratu ziren bizitzeko. José Bergamín koinatuarekin batera Seneca argitaletxea (1940-1949) sortu zuen; proiektu horretan Ugarte idazkari bezala agertu zen. Bere zinemarekiko interesa jarraituz, filme askore elkarrizketak eta gidoiak prestatu zituen eta 1943tik CLASA Films Mundiales enpresa ekoizlearen literatura departamentua eraman zuen. 1944an komedia musikal bat zuzendu zuen, Bésame mucho, eta ondoren Por culpa de una mujer. Bi film hauek ez zuten arrakastarik izan eta, ondorioz, berriro ere gidoigilearen lanean inplikatu zen buru-belarri. 1950an, Manuel Altolaguirrerekin batera Producciones Isla zelakoan hasi zen lanean. Hemen berriro saiatu zen zuzendaritzan: El puerto de los siete vicios (1951) eta Cautiva del pasado (1952). Aldi berean, lan desberdinetan gidoigile bezala hartu zuen parte. Ezagutzen dugun bere azken lana Luis Buñuelekin izan zen, Ensayo de un crimen filmearen gidoia alegia. 1948tik aurrera idazlearen osasuna okertzeko bidean zihoan; urte horretan lehenengo biotzekoa eman zion. Poliki poliki ordura arte erakutsitako bitalitatea ahultzen joan zen. 1955an azkeneko atakea izan zuen. 1956ko urtarrilean Mexikoko erbestean idazlea hil zen.
Drawno udalerria
Drawno Poloniako Mendebaldeko Pomeraniako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Choszczno barrutian kokatuta. 320,91 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5127 biztanle zituen.
Eskuizkribu argiztatu
Eskuizkribu argiztatua testuari elementu apaingarriak gehitu zaizkion eskuizkribu bat da, adibidez, hizki handi irudidunak, izkinak eta miniaturak. Definizio zehatz edo zorrotzenaren arabera, eskuizkribu argiztatua urre edo zilarrez bakarrik apaindutakoa litzateke. Halere, gaur egun elementu apaingarriak edota ilustrazioak dituzten Erdi Aroko kristautasun edota islamaren eskuizkribu orori deitzen zaio.
Gaur egun arte iritsi diren eskuizkribu zaharrenak 400-600 bitartekoak dira, Ingalaterra, Irlanda, Italia eta Iberiar penintsulako erresumetan nahiz Europako beste hainbat herrialdeetan eginak.
Eduard Uspensky
Eduard Nikolaievitx Uspensky (Эдуард Николаевич Успенский; Yegoryevsk, 1937ko abenduaren 22a - Mosku, 2018ko abuztuaren 14a) errusiar haur-literatura idazle, olerkari, antzerkigile, gidoigile eta telebista aurkezlea izan zen. Txerubashka, Gena Krokodiloa, Fyodor Osaba eta Kolobki Anaiak pertsonaiak sortu zituen.
Talavera de la Reinako geltokia
Talavera de la Reina Gaztela-Mantxako Toledoko probintziako tren geltoki bat da, Talavera de la Reina udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Geltokia, 1876ko uztailaren 13an inauguratu zen Talavera de la Reina-Torrijos zatia, Madril Malpartida de Plasenciarekin lotu nahi zuen linearen trafikorako irekierarekin, honela, portugaldar mugarekin, Badajozetik zegoenaren zuzeneko lotura bat bilatuz. 1880. urtean, konpainia hori Madril-Caceres-Portugal ibilbidea adierazten zuten MCP siglekin egin zen ezagun, Madril-Malpartida, Malpartida-Caceres eta Caceres-Valencia de Alcantara lineen lanak amaitu ondoren. Madrilgo Deliciasko geltokiaren buru bezala zuen ibilbide garrantzitsu hau izan arren, konpainiak ez zuen inoiz finantza osasun onik izan, Espainiar Estatuak 1928an esku hartu zuelarik, hura kudeatzeko Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionala sortu zuena. 1941ean, Espainiako trenbide sare osoa nazionalizatu zenean, RENFEk kudeatzen zuen geltokia. 2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadora linea ustiatzen ari da eta Adif da tren instalazioen titularra.
Etorkizunean, Madril-Lisboa abiadura handiko burdinbideak geltokia izango du geltoki honetan.
Geltokia
Hirigunearen iparraldean dago. Bidaiarientzako eraikin handi bat du, diseinu klasikokoa, bi altuerako gorputz nagusi batez eta beheko solairuko alboko bi eranskinez osatua. Multzoko bao gehienak erdi-puntuko arkuez apainduta daude. Bi nasa ditu, bata albokoa eta bestea erdikoa. Beste hiru bidetan ez dago nasarik.
Marnay-sur-Marne
Marnay-sur-Marne Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Marnay-sur-Marne udalerrian erroldatutako biztanleak 287 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 143 etxebizitza zeuden, 117 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 141 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 117 etxebizitza nagusietatik 111 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 10 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 102 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 69 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Marnay-sur-Marne udalerrian 115 unitate fiskal zeuden, 296 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.280,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 jatetxe zen eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Marnay-sur-Marne udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 267 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tamanrasset
Tamanrasset (arabieraz: تمنراست; amazigeraz: ) Aljeriako Saharako hegoaldeko herria da, Hoggar mendialdean dagoena. 38.146 biztanle ditu (1987).
Klima
Basamortuko klima garaierak (1.378 m) leuntzen badu ere, itzalean munduko tenperatura beroenetakoak jaso dira han (38 °C-tik gora).
Ekonomia
Izen bereko oasian fruituak (muxika, zitrikoak, datilak, almendrak, pikoak), laboreak eta artoa hazten dira. Turismoak hilabete hotzenetan du garrantzia.
Jakobssonita
Jakobssonita mineral bat da.
Ezaugarriak
Jakobssonita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
John Young (astronauta)
John Watts Young (San Frantzisko, Kalifornia, 1930eko irailaren 24a - Houston, Texas, 2018ko urtarrilaren 5a) estatubatuar astronauta izan zen. Ilargia zapaldu zuen Apolo 16 misioan, 1972ko apirilaren 21ean.
Bizitza
San Frantzisko hirian (Kalifornia) jaio izan zen, nahiz eta Orlandon (Florida) hazi. Ingeniaritza Aeronautikoan lizentziatu zen 1952. urtean, ohore guztiekin Georgia Institute of Technology ikastetxean. Bukatu ondoren, Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadan sartu egin zen, eta pilotu bihurtu.
John Youngek Ameriketako Estatu Batuetako astronauta karrerarik luzeenetarikoa osatu zuen; NASAn 1962. urtean sartu zen, eta Gemini 3an, Gemini 10ean, Apolo 10ean eta Apolo 16an bidaiatu zuen, besteak beste. 42 urtean, NASArentzat egin astronauta aktiboen zerrendan izan zen; beste bi hamarkadaz NASArentzat lan administratiboak egin ondoren, 2004ko abenduaren 31an erretiratu zen, 74 urterekin.
Pikardiera
Pikardiera (Picard) frantsesaren gertukoa den erromantze hizkuntza bat da. Frantziako bi eskualdetan -Nord-Pas-de-Calais eta Pikardian- mintzatzen da, eta baita Belgikako Valonia eskualdeko Tournai eta Mons distritoetan ere.
Pikardierak hainbat izendapen ditu. Pikardiako hiztunek, oro har, picard deitzen diote; Nord-Pas-de-Calaiseko dialektoek normalean chti edo chtimi izena dute; eta Valenciennes eta Lille hirietan rouchi. Halaber, patois izena ere erabiltzen da.
Zinema
2008ko Bienvenue chez les Ch'tis filman hizkuntza honetan maiz mintzatzen da.
Joe Pesci
Joseph Frank Joe Pesci (Netwark, New Jersey, 1943ko otsailaren 9a) estatubatuar aktore, umorista eta musikari bat da.
Film hauetan antzeztu izanagatik ospetsua da: Raging Bull (1980), Once Upon A Time In America (1984), Lethal Weapon 2 (1989), Goodfellas (1990), Home Alone (1990), JFK (1991), My Cousin Vinny (1992), A Bronx Tale (1993), Lethal Weapon 4 (1994) eta Casino (1995).
Navalmoral de la Matako geltokia
Navalmoral de la Mata Extremadurako Caceresko probintziako tren geltoki bat da, Navalmoral de la Mata udalerrian kokatuta dagoena.
Historia
Geltokia, 1878ko martxoaren 1an inauguratu zen Navalmoral de la Mata-Oropesa zatia, Madril Malpartida de Plasenciarekin lotu nahi zuen linearen trafikorako irekierarekin, honela, portugaldar mugarekin, Badajozetik zegoenaren zuzeneko lotura bat bilatuz. 1880. urtean, konpainia hori Madril-Caceres-Portugal ibilbidea adierazten zuten MCP siglekin egin zen ezagun, Madril-Malpartida, Malpartida-Caceres eta Caceres-Valencia de Alcantara lineen lanak amaitu ondoren. Madrilgo Deliciasko geltokiaren buru bezala zuen ibilbide garrantzitsu hau izan arren, konpainiak ez zuen inoiz finantza osasun onik izan, Espainiar Estatuak 1928an esku hartu zuelarik, hura kudeatzeko Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionala sortu zuena. 1941ean, Espainiako trenbide sare osoa nazionalizatu zenean, RENFEk kudeatzen zuen geltokia. 2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadora linea ustiatzen ari da eta Adif da tren instalazioen titularra.
Etorkizunean, Madril-Lisboa abiadura handiko burdinbideak geltokia izango du geltoki honetan.
Gesaltza Añana
Gesaltza Añana Arabako kontzejua da, Añanako udalerriko herriburua, hain zuzen. Udalerriaren erdi-hegoaldean dago, Omecillo ibaiaren eskuineko bazterrean.
Historia eta deskribapena
Gesaltza Añanako gatz-iturburuen berri daukagu (Tobillasko monasterioaren ondasunean) 822. urtetik jadanik.
Gatzaren garrantzia zela eta, 1114an Alfontso I. Borrokalaria errege nafar-aragoitarrak hiribildua sortu eta forua eman zion, 1140. urtean Alfontso VII.a Gaztelakoak eskualdea okupatzean berretsia.
Gatzagak
Erdi Arotik XIX. mendera arte Gaztelako zein Espainiako Koroa izan da gatzagen, putzuen eta iturrien jabea. XIX. mendean, Manuel de la Vallina komisarioak egindako ikuskapenaren ondorioz, Koroak zenbait erreforma agindu zituen tradiziozko laborantzetan, produkzioa hobetzeko asmoz. Horretarako, buztin trinkotuzko lurzoruen ordez harzola jarri zen, gatz garbiagoa lortzearren, eta ustiapen-sistema aldatu ere, erabat lurrundu arte gatza uretan bilduta, baratzea behin eta berriz ureztatu beharrean. XIX. eta XX. mendeetan zehar, Gesaltzak etengabeko lehen susperraldia izan zuen eta mende honen lehen herenaldeaz gero konponbiderik gabe ahultzen joan zen. Muera ibaiak osatzen duen haran estua Euskal Herriko paisaiarik bitxi eta erakargarrienetakoa da. Sakanaren bi aldeen artean lurrunketako baratze edo mahaiak mailakatuta ageri dira. Horiek egiteko, lehenik lurra berdindu behar da eta, ondoren, horma trinkoen edo zurezko piloteen gainean eusten dira. Gainean, habe horizontalen zur-bilbadura ikusten da, baratzearen plataforma osatzen duena hain zuzen. Baratzeak multzoka antolatzen dira eta multzo horiek granja izenekoa osatzen dute. Granja bakoitzak beheko depositu bat edo bi izango ditu biltegiratzeko: plataformaren azpian geratzen den espazioari terrazo deitzen zaio. Gainera bakoitzari dagokion ur gazia gordetzeko putzu bat edo gehiago izango du. Putzuak bi motatakoak dira: baratzen azpian kokatutakoak, albate-putzu deitutakoak eta begi-bistan dauden kanpoaldekoak. Denboraren eta ez erabiltzearen ondorioz, baratzeak pixkanaka narriatzen joan dira. Bere garaian laboratzen ziren 4.500 baratzeetatik gaur egun 800 baino gutxiago aprobetxatzen dira.
1987an Monumentu Historiko Artistiko izendatu zuten.
2001ean gatzagak zaharberritzeko plana martxan jarri zen, Gatz Haranaren Berreskuratze Osorako Plan Gidaria, alegia.
Hirigune historikoa
Hirigune historikoaren esparru arkeologikoa ere Monumentu Multzo gisa izendatuta dago.
Hirigune zaharrak aldakuntza ugari jasan ditu jatorrizko egituran eta antolakuntzan. Etxeak herriaren erdi aldetik hego aldera daude kokatuak, eta landa bizimoduaren zantzuak erakusten dituzte, izan ere Erdi Arotik datozen eredu xinple eta praktikoak errepikatzen dituzte.
Gotortutako hirigune zahar honen zati handi batean orube hutsak baino ez daude, nahiz eta bertan etxe batzuen zimenduak ageri. Hiribilduaren mendebaldeko aldean, garai batean San Kristobal Eliza egondako orube hutsa ere aipatzekoa da. Eliza horrek harresien babesa indartzen zuen.
Hori da hirigune zaharra, Añana izena zuena. Gero mendi hegalean behera handituz joan zen eta Gesaltza Añana sortu. Kale berrien trazaketa lurraren sestra aldaketetara egokitzen da eta, horrela, kale estu eta bihurriak daude sestra aldaketa handiena dagoen lekuetan eta, kale zabal eta zuzenagoak lurraren sestrak horretarako aukera ematen duenean, nibelaren kurbei jarraituz.
Gotortutako hirigune zaharraren ondoan Merkatuaren Plaza dago. Hori zen Erdi Aroan espazio publikorik garrantzitsuena. Gesaltza Añanako eraikinak landa-bizimoduaren adierazgarri dira, teknikak behin eta berriz errepikatzen dira eta materialak behin eta berriz aprobetxatzen.
Etxeak egiteko gehien erabiltzen den materiala harria da, batik bat harlangaitza. Harlandua etxeetako leku jakinetarako erabiltzen da soilik, ertz eta baotarako hain zuzen.
Harresi hondakinak ikus daitezke oraindik ere Gesaltza Añana herria kokatua dagoen bizkargunearen lekurik garaienean.
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
Le Tilleul
Le Tilleul Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Tilleul udalerrian erroldatutako biztanleak 681 ziren. Familiak 260 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 100 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 100 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 314 etxebizitza zeuden, 264 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 301 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 264 etxebizitza nagusietatik 244 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 45 etxek hiru zituzten, 60 etxek lau zituzten eta 153 etxek bost zituzten. 207 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 121 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 131 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 421 ziren, horien artean 302 aktiboak ziren eta 119 inaktiboak ziren. 302 pertsona aktiboetatik 283 lanean zeuden (152 gizon eta 131 emakume) eta 19 langabezian zeuden (5 gizon eta 14 emakume). 119 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Tilleul udalerrian 262 unitate fiskal zeuden, 681 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.637 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Le Tilleul udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jerry Lewis
Jerry Lewis, jaiotze izenez Joseph Levitch (Newark, New Jersey, 1926ko martxoaren 16a - Las Vegas, Nevada, 2017ko abuztuaren 20a) estatubatuar aktore, zinema zuzendari, gidoigile, ekoizle, umorista eta abeslaria izan zen. Bere ibilbidearen hasieran Dean Martin aktore eta abeslariarekin batera 1950eko hamarkadan AEBetan oso ospetsua izan zen umorista bikotea osatu zuen, gerora jada bakarkako lanetan murgiltzeko.
Mundu mailan batez ere 1963ko The Nutty Professor (Irakasle Txoroa) komedia filmeko protagonista izateagatik ospetsu bilakatu zen.
Telebistako agerpenak
Ikus TV Guide list.
Penrose diagrama
Roger Penrose fisikari eta matematikariaren omenez horrela deitua, 1962an lehen aldiz erabiltzeagatik eta Brandon Carter lankidearengatik, 1966ean Penrose-Carterren diagramak sistematizatu zituena, Minkowskiren espazio-denborarekin hainbat ezaugarri partekatzen dituzte: 45º-ko lerro zeiharrak argiaren ibilbideei dagozkie, dimentsio bertikalak denborazko koordenatua adierazten du eta, bestetik,  horizontalak dimentsio espazialak.
Zulo beltzak
Penrose-n diagramak sarritan erabiltzen dira zulo beltzak dituzten espazio-denbora ezberdinen egitura kausala adierazteko. Singularitateak espazio motako mugatzat hartzen dira, espazio-denbora diagrama konbentzionaletan aurkitzen den denbora motako muga ez bezala. Hau gertatzen da zulo beltz baten gertaeren mugaren barnean denbora- eta espazio-koordenatuak trukatzeagatik (gertaeren mugaren barnean espazioa norabide bakarrekoa da eta hortik kanpo, berriz, denbora da norabide bakarrekoa). Singularitatea denbora motako muga baten bidez errepresentatzen da argi uzteko objektu batek gertaeren muga zeharkatuz gero, ezinbestean joko duela singularitatea, nahiz eta ihes egiten saiatu.
Penrose-n diagramak askotan erabiltzen dira Schwarzschild-en zulo beltzaren soluziorik ezagunenean, bi unibertso ezberdin lotzen dituen Einstein-Rosen zubi hipotetikoa irudikatzeko. Penrose diagramen aitzindariak Kruskal-Szekeres izenekoak izan ziren (Penrose-n diagramak Kruskal eta Szekeres-en diagramari zulotik urrun dauden espazio-denbora lauko eskualdeen karraskatze konformala gehitzen dio). Hauek gertaeren muga 45o -ko angeluetan orientaturiko iraganeko eta etorkizuneko mugekin lerrokatzeko metodoa aurkeztu zuten (Schwarzschild-en erradiotik berriro espazio-denbora lauera bueltatzeko argia baino azkarrago bidaiatu beharko litzatekeelako); eta singularitatea iraganeko eta etorkizuneko horizontalki orientaturiko lerroetan zatituta geratzen delarik (behin zuloan sartuz gero, singularitateak "moztu" egiten dituelako etorkizuneko bide guztiak). Einstein-Rosen zubia hain azkar ixten da ("etorkizuneko" singularitateak sortuz), non kanpoko bi eskualde asintotikoki lauetan batetik bestera pasatzeak argiaren abiadura baino handiagoko abiadurak exijituko bailituzke. Ondorioz, ezinezkoa da. Gainera, urdineranzko asko lerratutako (blueshift) argi-izpiek ("blue sheet" deiturikoak) ezinezkoa egingo lukete inor hortik pasatzea.
Gehien ezagutzen den soluzioak ez du izar baten kolapsotik sortutako zulo beltz tipiko bat deskribatzen. Kolapsatutako izarraren gainazalak iraganerantz orientaturiko "zulo zuri"-ko geometria eta beste unibertsoa barneratzen dituen soluzioaren sektorea ordezkatzen ditu.
Zulo beltz estatiko baten oinarrizko espazio motako igarobidea zeharkatzea ezinezkoa den bitartean, errotazioa edota karga elektrikoa dituzten zulo beltzen soluzioak azaltzen dituzten Penrose-n diagramek soluzio hauen barneko gertaeren mugak (etorkizunean daudenak) eta bertikalki orientaturiko singularitateak ilustratu egiten dituzte, zeinek irekitzen dituzten hain ezagunak diren denbora motako "zizare zuloak", etorkizuneko unibertsoetara bidaiatzea ahalbidetuz. Zulo birakariaren kasuan, unibertso "negatibo" bat ere badago, zeinean eraztun formako singularitate (oraindik diagraman lerro gisa irudikatuta) baten bidez sartzea posiblea den. Eraztun hori zeharkatzea posiblea da zulo beltzean haren biraketa-ardatzetik hurbil sartuz gero. Hala ere, soluzioen ezaugarri hauek ez dira egonkorrak eta uste dute ez direla horrelako zulo beltzen barnealdeko deskripzio errealista bat. Zulo hauen barneko izaera nolakoa den oraindik galdera ireki bat da.
Minkowskiren espazioa
Minkowskiren espazio baten diagrama konforme bat irudikatzeko, haren metrika laua koordenatu esferikoetan adieraz dezakegu, eta r eta t koordenatuek estalitako azpibarietatera mugatu. Koordenatu hauek tarte infinitua hartzen dute. Tarte mugatu bat bete dezaten lortzeko lehen saiakera koordenatu berriak erabiltzea izango litzateke: T=arctg(t) eta r=arctg(r). Baina horrek ez luke lortuko gure diagramako argi-konoak 45º-tan mantentzea. Hori lortzeko, koordenatu-aldaketa hirukoitza egiten da:
non  den.
Metrika honen ordez, g0 deituko duguna, Penrose diagraman ω2g0 metrika konformea irudikatuko dugu. Koordenatuek eta  tarteak hartzen dituztenez, diagramak diamante baten forma edukiko du (edo triangelu forma R positiboa izatearen baldintza gehituz gero).
Schwarzschild-en espazioa
Kruskal-en koordenatu sistematik eratorritako sistema honetatik honakoa lortzen da:
Aliriko zubia
Aliriko zubia Gipuzkoako Usurbil herriko Txikierdi auzoa eta Zubieta elkarlotuz Oria ibaia zeharkatzen duen zubi bat da.
Penrose diagrama
Schwarzschild-en espazioa
Ezkerretik abiatuta, bi zuzenek, lehen eta bigarren erdibitzaileek, dibergitzen dute: beheko zuzenak, I- izenekoa, «iraganeko infinitua» adierazten du, eta hortik datoz mugikor guztiak infinituki urrunetik; goiko zuzena, I+, «etorkizuneko infinituari» dagokio, eta zulo beltz batetik gero urruntzen diren mugikor guztiak nora doazen adierazten du. Bi zuzen horizontal eta paraleloek singularitatea adierazten dute (iraganetik etorkizunerako pasartean), r=0-n kokatuta. Diagrama hau simetrikoa da bertikalarekin duen erlazioaren arabera. Lerro etenean, zulo beltz baten horizontea irudikatuta dago (unitate konbentzionaletan), r=2M-tan.
Aliriko zubia
Historia
Zorrotzeko zubiarekin batera Usurbilgo zubirik zaharrena da. 1533an Zubietako herritarrek probintziari laguntza eskatu zioten aurrez eraiki zuten zubia konpontzeko. 1549an Juan Pérez de Arrillagak bere testamentuan erreal bana utzi zien Usurbilgo 2 zubiei. 1573an berriz ere laguntza eskatu zioten probintziari zubia konpontzeko. 1574an zubitik Ychasau etxerako bide publikoa harriztatu zuten. 1582an berriz konpondu zuten zubia eta 1592an uholde batek suntsitu zuen. 1593ko azaroan Sebastián de Oldaldagorrik Hondarribiko Batzarrari aurkeztutako eskaeraren ondoren berritu zuten. 1623ko dokumentu batean Gipuzkoako Batzarrak egurrezko zubia berreraiki eta oinez, zaldiz eta kargatutako zaldiz pasatzeko moduan jartzeko agintzen du, 20 dukateko zigorreko mehatxupean. Oraindik ez zegoen gurdiak pasatzeko prestatua. 1639an uholde batek puskatu zuen berriz ere. 1741ean Zubietako Komunitateak Zestoako Batzarrari eskatu zion Usurbilek konpon zezala Aliriko zubitik Arrechea etxerako bidea, bertatik eramaten baitzituzten hildakoak Usurbilgo parrokiara eta oinezko eta zaldizkoentzat psasabide bakarra baitzen. 1885ean inauguratu zuten kostako trenbidea eraiki zutenean zubia birmoldatu zuten eta alboko arku bat ezkutuan geratu zen.
Egitura
Hareharrizko harlanduarekin eraikia dago eta erdi puntuko 3 arku handi ditu. Oria ibaiaren gaineko 2 arku nagusiek 15,5 metro eta 22,20 metroko zabalera dute. Harlanduzko zubi-brankak ditu arkuen arteko pilareetan ur korrontea alboetara bideratzeko, zilindro itxurakoak ur gora, zorrotzak ur behera. Gaineko bideak 3,5 metroko zabalera du.
Le Bizot
Le Bizot Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Bizot udalerrian erroldatutako biztanleak 251 ziren. Familiak 86 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 41 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 119 etxebizitza zeuden, 90 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 100 etxeak ziren eta 19 apartamentuak ziren. 90 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 82 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 157 ziren, horien artean 128 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 128 pertsona aktiboetatik 121 lanean zeuden (69 gizon eta 52 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Bizot udalerrian 101 unitate fiskal zeuden, 279 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.911 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 eraikuntza enpresa eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Le Bizot udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vergongheon
Vergongheon Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vergongheon udalerrian erroldatutako biztanleak 1.766 ziren. Familiak 750 ziren, horien artean 224 pertsona bakarrekoak ziren (77 bakarrik bizi ziren gizonak eta 147 bakarrik bizi ziren emakumeak), 255 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 197 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 74 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 924 etxebizitza zeuden, 769 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 70 bigarren erresidentzia ziren eta 85 hutsik zeuden. 774 etxeak ziren eta 148 apartamentuak ziren. 769 etxebizitza nagusietatik 591 bere jabearen bizilekua ziren, 164 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 20 etxek bi zituzten, 155 etxek hiru zituzten, 297 etxek lau zituzten eta 296 etxek bost zituzten. 636 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 311 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 345 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.070 ziren, horien artean 709 aktiboak ziren eta 361 inaktiboak ziren. 709 pertsona aktiboetatik 625 lanean zeuden (357 gizon eta 268 emakume) eta 84 langabezian zeuden (39 gizon eta 45 emakume). 361 pertsona inaktiboetatik 148 erretiraturik zeuden, 86 ikasten zeuden eta 127 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vergongheon udalerrian 797 unitate fiskal zeuden, 1.806 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.225 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 51 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 funeraria, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 iturginak, 3 argiketariak, 4 ile apaindegiak eta 4 jatetxeak.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Vergongheon udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 530 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1 eta botika 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Charles Lescat
Charles Lescat (1887ko otsailaren 19a - 1948) argentinar herritarra izan zen, Frantzian ikasi eta Je suis partout aldizkarian idatzi zuena, Robert Brasillachek zuzentzen zuen aldizkari ultra-kolaborazionista.
Biografia
Carlos Hipólito Saralegui Lesca bezala jaioa Buenos Airesen, Frantziako Armadako boluntario aritu zen Lehen Mundu Gerran. Bertan, Lescat Charles Maurrasen lagun pertsonala bihurtu zen, Action française (AF) mugimendu monarkistaren buru. AFko partez, Je suis partout-eko administrazio kontseiluko buru izan zen, eta berrikuspen honen editore-buru izan zen denbora batez. 1941ean Quand Israël se venge (Israel mendekua hartzen duenean) liburu antisemita argitaratu zuen, Éditions Grasset argitaletxearen bitartez.
Parisen liberazioaren ostean Alemanian errefuxiatu zen Espainia frankistara bidaiatu aurretik. 1946an heldu zen Uruguaira, eta gero Juan Peronen Argentinan kokatu zen. Bertan, kolaboratzaileek eta nazien iheslariek erabiltzen zituzten ratlineetako bat antolatu zuen. Lescatek Pierre Dayeri lagundu zion Argentinan aterpea aurkitzen.
Villefavard
Villefavard Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villefavard udalerrian erroldatutako biztanleak 157 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 146 etxebizitza zeuden, 82 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 62 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 141 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 82 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 45 etxek bost zituzten. 75 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 32 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 90 ziren, horien artean 63 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 63 pertsona aktiboetatik 57 lanean zeuden (31 gizon eta 26 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Villefavard udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 720 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Rafa Rueda
Rafa Rueda (Mungia, 1972ko abenduaren 28a -) euskal abeslari eta gitarrajole bizkaitarra da, pop-rock arlokoa. Halaber, Broken Bihotz eta Pi L.T. taldeetako abeslaria izan zen eta 2015etik aurrera Zarauzko Lou Topet taldeko gitarrista ere bada.
Kea
Rafa Rueda Pi.L.T. taldeko abeslari eta gitarrista gisa eman zen ezagutzera 1990eko hamarkadan, batez ere Hil da jainkoa kantu arrakastatsuari esker, baina azken urteotan metal musika baztertu eta pop-rockarekin lotutako bakarkako ibilbidea garatu du. Hain zuzen, Pi.L.T.-en etenaldi bat aprobetxatu zuen bere bakarkako lehen diskoa grabatzeko, beste hiru musikariren laguntzarekin: David Gonzalez baxu jotzaile eta Pi.L.T.-eko taldekidea -gaur egun Berri Txarraken jotzen du-, Joakin G. Pikaza gitarrista -Ama Say eta Zein? taldeetan aritutakoa- eta Borja Barrueta bateria jotzailea. Kea (Metak) izenburua jarri zion hamar kantuz osaturiko lanari. Pi.L.T.-en diskoen soinu esperimentaziotik urruti, kantuak biluztera jo zuen Ruedak bakarkako lehen diskoan. Jeff Buckley, Elvis Costello edota The Beatlesen eragina jaso zuen Ruedak kantu haietan.
Saredun eskua
Hiru urte geroago heldu zen Saredun eskua (Gaztelupeko Hotsak, 2006), bere bigarren diskoa, baina horren aurretik Estepan Urkiag Lauaxeta poetaren omenezko diskoa koordinatu zuen: Ehungarrenean hamaika. Lauaxeta 2005 (Gaztelupeko Hotsak, 2005). Hainbat kantarik parte hartu zuten diskoan, eta Rafa Rueda ekoizpen artistikoaz arduratu zen, Kanta ariña abestia sortu eta grabatzeaz gain. Disko hartako musikariekin grabatu zuen Saredun eskua -David Gonzalez, Rufo Urbina eta Mikel Azpiroz (Lau Behi, Elkano Browning Cream)- eta zenbait lagunengana jo zuen hitzak osatzeko: Gotzon Barandiaran, Jon Benito, Kirmen Uribe eta Edorta Jimenez idazleak, Unai Iturriaga bertsolaria...
Urte berean Azkarateko (Nafarroa) Katarain estudiora itzuli zen Rueda, Txuma Murugarren eta Petti kantariekin batera partekatutako Hauxe diskoa (Gaztelupeko Hotsak) grabatzeko. Bakoitzak bina abesti grabatu zituen. Ruedarenak: Hodeietan eta Boga boga herrikoiaren moldaketa.
Zuhaitz okerretan gora noa
Hirugarren diskoarekin autoekoizpenaren bidea hartu zuen Ruedak. Zuhaitz okerretan gora noa (2008) AEBetako musikariekin grabatu zuen, Jonan Ordorika soinu teknikariaren eta Fernando Saunders baxu jotzailearen arteko adiskidetasunaren ondorioz. Lou Reeden taldeko musikariaz gain, Jane Scarpantoni biolontxelo jotzailea (Lou Reed, Bruce Springsteen, Sheryl Crow, Patti Smith eta beste hainbatekin aritutakoa), J. T. Lewis bateria jotzailea (Marianne Faithfull, Living Colour, Herbie Hancock, Lou Reed…) eta Zeljko McMullen soinu artista izan zituen ondoan Ruedak. Baita Joseba Irazoki gitarrista nafarra ere (Atom Rhumba, Petti…). Loturak kantua aukeratu zuten singlea izateko eta Mikel Clementek zuzendu zuen bideoklipa. Diskoko hamar kantuen artean John Cale galestarraren (The Velvet Underground) Paris 1919 kantuaren bertsio bat dago.
Musika eta poesia ikuskizunak
2010. urtean Haragizkoa ikuskizuna martxan jarri zuten Ruedak eta Edorta Jimenez idazleak. Omar Navarrok -Jimenezek poesia lanak sinatzeko erabiltzen duen heteronimoa- urte berean kaleratutako Haragizko amoreak (Susa) liburuko poemak musikatu zituen Ruedak, eta Jaime Nieto baxu jotzailearen eta Joseba Barrenetxea argazkilariaren laguntzaz ikuskizuna osatu zuten. Ondoren, disko batean jaso zuten elkarlana.
Hori ez zen izan Ruedaren lehen esperientzia musika eta poesia ikuskizunetan. 2003. urtean Zaharregia, txikiegia agian ikuskizuna sortu zuen Kirmen Uribe, Mikel Urdangarin, Bingen Mendizabal (Nahiko, Hertzainak) eta Mikel Valverde marrazkilariarekin batera. Hamar urte geroago, taldea berriz elkartu zen Jainko txiki eta jostalari hura sortzeko eta taularatzeko. Horrez gain, Gabrielen lekua sentikarian (2013) parte hartu du Ruedak. Musika, bertsoa, antzerkia eta poesia biltzen ditu Gabriel Arestiren omenez sortutako ikuskizun honek, eta Ruedaz gain, Andoni Egañak eta Oier Guillanek hartzen dute parte.
Ekoizle gisa egindako lanak
Ekoizle gisa, Pettiren On, Txuma Murugarrenen Hegazkinen arima, Anje Duhalderen Sorminetan, Jon Enbeitaren Hainbeste, hain gitxi eta Kokein taldearen Kokein diskoetan egin du lan. Musikari gisa, Mikel Urdangarin eta Txuma Murugarrenekin harreman estua izan du, haien zuzeneko taldean eta diskoetan jo baitu. Jabier Muguruza eta Kashba-en diskoetan ere parte hartu du, beste hainbat kolaborazioren artean.
Antzerkirako musika lanak ere egin ditu: Lauaxeta herri opereta (Maskarada, 2005), Otehitzari biraka -Mikel Urdangarin eta Bingen Mendizabalekin batera- (Kukai-Tanttaka, 2006), Ohean (Maskarada, 2008) eta Antartikako lorea (Erre produkzioak, 2010). Halaber, Gernikako bonbardaketaren 75. urtemugako ospakizunen barruan, Hemen gaude ikuskizunaren alderdi musikalaz arduratu zen Rueda.
Lou Topet
2015etik aurrera Lou Topet taldearekin aritu da. Abesti bat gutxiago diska egin zuen lehenengo, estatubatuar abeslarien moldaketekin. Pete Seeger gogoan diskan Pete Seegerren abestiak euskaldundu zituzten, euskaraz omenaldia eskaintzen.
Hiri kristalezkoa
2017an Hiri kristalezkoa diska aurkeztu zuen, hamar kantuz osatuta. Abestiak bederatzi idazlek idatzi zituzten: Harkaitz Cano, Unai Iturriaga, Gotzon Barandiaran, Miren Amuriza eta Leire Bilbao tartean. Abestietako bateko letra berea da, ordea. Diskoan Jaime Nieto, Txus Aranburu eta Ander Zulaika musikarien lanarekin kontatu zuen eta Elkar estudioan grabatu zuen.
Wagner Taldearen matxinada
2023ko ekainaren 23an, Errusiako Wagner mertzenario-taldeak Errusiako Armadarden aurkako gatazka armatu bat hasi zuen, Jevgeni Prigozhin buruzagiaren eta Errusiako Defentsa Ministerioaren arteko tentsio gero eta handiagoen ondoren.
Prigozhinek Ministerioari bere indarren aurkako eraso bat egitea leporatu ostean "mendekua" hitz eman zuen. Sergei Xoigu defentsa-ministroari Ukrainaren inbasio errusiarrerako justifikazio faltsuak egin izana leporatu zion, bai eta errua egotzi zion ere Errusiako borroka-eremuaren porrotengatik eta heriotzengatik, Ukrainako Errusiako gerra "eliteen onurarako [egin] zela" esanez. Ondorioz, Segurtasun Zerbitzu Federalak (FSB) kasu penal bat ireki zuen Prigozhinen aurka, "matxinada armatua pizteagatik".
Prigozhinek 25,000 milizia indartsu atera zituen Ukrainatik Rostov Don-erantz, Rostov Oblastean (Errusia), hurrengoa esanez: "norbait gure bidean sartzen bada, dena suntsituko dugu"". Prigozhi-ek esan zuenez, bere indarrek ez zuten erresistentziarik izan Rostov Donen sartu zirenean. Putinek adierazi zuen Wagnerren ekintzak traizio-ekintza zirela, Errusiaren eta Ukrainaren arteko gerraren testuinguruan "bizkar-labankada", eta matxinada zapaltzeko "neurri gogorrak" hartzeko mehatxua ere plazaratu zuen. Defentsa Ministerioak ukatu egin zituen Prigozhinek bere indarren aurkako eraso baten alegazioak; Sergei Surovikin jeneral errusiarrak, berriz, armak uzteko eskatu zien Wagnerren indarrei. Prigozhinek Putin salatu zuen ordainetan. Zehazki, esan zuen Wagner Indarrak "abertzaleak" zirela (ru: патриоты), FSBren eta beste agintari batzuen aurka, bai eta Putini eta buruzagiaren mendeko goi-kargudunei "sasikume" izena emanez (ru: подонков).