cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linda Darnell
Linda Darnell (jaiotzez Monetta Eloyse Darnell, 1923ko urriaren 16a - 1965eko apirilaren 10a) aktore estatubatuarra izan zen. Txikitatik modelo lanetan ibilia, hamahiru urte zituenean 20th Century Fox ekoiztetxeak aktoreak bilatzeko antolatutako saio batera bertaratu zen. Ez zuten orduan aukeratu, gazteegia ei zelakoan, baina 1939an lanerako deitu zuten. Ordutik aurrera aurrekontu handiko filmetan arituko da.
Etxepintxoa
Ezaugarriak
Eraikin askea da, oinplano karratukoa (14,5x14,5m) eta lau isurialdeko teilatuduna. Hiru solairu ditu, behekoa eta beste bi.
Trouley-Labarthe
Trouley-Labarthe Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Trouley-Labarthe udalerrian erroldatutako biztanleak 85 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 15 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Etxepintxoa
Ezaugarriak
Aurrealde honetako goiko bi solairuetan margo ederrak topatzen ditugu. Hauek aurrealde guztia hiru zerrenda bertikaletan banatzen dute. Erdiko zerrendan jatorrizko hutsuneak kokatzen dira, eta jatorriz itsuak ziren alboetako hormetan agerpen ezberdinak aurkitzen dira.
Trouley-Labarthe
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxepintxoa
Ezaugarriak
Kanpoko eustormak zarpeatutako harlangaitzez eginak dira eta barruko egitura berriz zurezkoa da.
Barne antolaketa aztertuz, sarrera nagusiaren bidez solairuaren erdian kokatzen den zurezko eskailera batera iristen gara, honek bi solairu igotzen ditu, azken hauek eskaileraren inguruan antolatzen direlarik. Behe solairuan zurgindegi bat kokatzen da, aldiz solairu nagusian etxebizitza kokatzen da. Azkenik bigarren solairua ganbara moduan antolatuta dago.
Gaur egun, hainbat eraikin txiki ditu erantsita eskuineko eta atzeko aldeei.
Trouley-Labarthe
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Etxepintxoa
Margoen azalpena
Esan bezala aurrealdearen goiko bi solairuetako hormak garai hartako agerpenekin apainduta agertzen zaizkigu, okre kolorezko marren bitartez banatuak. Solairu nagusiaren ezkerreko aldetik hasita, errezelez eta Luis XV.aren garaiko altzariez jantzitako egongela bat ageri zaigu. Bertan hiru pertsonai agertzen dira, hauetariko batek luma bat eskuan duela zerbait idazteko prest dagoelarik. Bertan irekitako leihoak pertsonaien aurpegiak eraman ditu, baina XVIII. mendeko bigarren zatiko jantziak bereizi ditzakegu. Bestelako gaiak eta idatzi bat ere ikusi ditzakegu.
Eskuineko agerpenean, berriz, bi lehiakideren bitarteko ezpata borroka ikusi dezakegu. Hauen aurpegiak ikusgai daude. Hauez gain beste pertsonaia batzuk ere agertzen dira, hauetariko bati epaile edo alkatearen itxura antzematen zaiolarik. Guztiak dotore jantzita daude.
Belp
Belp Suitzako Bernako kantoiko udalerria da. 2009an 9.880 biztanle zituen udalerriak. Berna-Belp aireportutik oso hurbil kokatzen da.
Trouley-Labarthe
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 48 ziren, horien artean 37 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 37 pertsona aktiboetatik 34 lanean zeuden (19 gizon eta 15 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Etxepintxoa
Margoen azalpena
Bigarren solairuko margolanetara igaroz, ezkerrean zaldun bat ikusten dugu arrapaladan doan zaldi baten gainean. Eskuinean, berriz, etxetxo multzo bat, artzainbaso inguru batean.
Trouley-Labarthe
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Trouley-Labarthe udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 350 hektarea erabiltzen.
Etxepintxoa
Margoen azalpena
Erdialdeko leihotxoen azpian bi zaldun ageri dira eta horien eta balkoiaren erdiko baoaren arteko zatiak arkitektura gaiak dituzten margoek apainduta agertzen zaizkigu.
Trouley-Labarthe
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kneria stappersii
Kneria stappersii Kneria generoko animalia da. Arrainen barruko Kneriidae familian sailkatzen da.
Rydułtowy
Rydułtowy Poloniako Silesiako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Wodzisław barrutian kokatuta. 14,95 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 21715 biztanle zituen.
Allophryne ruthveni
Allophryne ruthveni Allophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Allophrynidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Four Corners (Texas)
Four Corners Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fort Bend konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
West Harrison (Indiana)
West Harrison Indianako herri bat da. Dearborn konderrian kokatua dago. 2010ean 289 biztanle zituen, 0.56 kilometro koadrotan banatuta.
Sukoitasun
Sukoitasuna edo errekortasuna material batek su hartzeko duen erraztasuna da, suarekiko kontaktuak, tenperatura altuak edo txinparta batek. Garrantzitsua da materialen sukoitasuna neurtzea, bere erabileraren segurtasuna ebaluatzearren.
Bihuela
Bihuela eta arkuko bihuela antzinako harizko instrumentuak dira, bereziki Erdi Aroan erabilitako musika tresnak.
Bihuela motak
Hiru bihuela mota zeuden:
Musikagileak
Musikagile handiek bihuelari buruzko musika liburuak idatzi zituzten, besteak beste, Luys Millán, Luys de Narváez, Alonso Mudarra, Enriquez de Valderrábano, Diego Pisador, Miguel de Fuenllana, Juan Bermudo, Thomas de Santa María, Estaban Daza, Antonio Cabezón.
Borovnice (Trutnoveko barrutia)
Borovnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 366 biztanle ditu eta 9,74 kilometro koadroko azalera. Trutnoveko barrutian dago.
Argi kutsadura
Argi kutsadura iturri artifizialeko argi emisio ezegokiari ematen zaion izena da. Gaizki diseinatutako eta eraginkortasun gabeko kanpo argiztapenak, kanoi laser eta proiektoreen erabilpenak, eta argien itzaltzeko ordutegiaren erregulazio txarrak eragiten dute, orokorrean, argi kutsaduraren arazoa.
Borovnice (České Budějoviceko barrutia)
Borovnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 130 biztanle ditu eta 2,74 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Argi kutsadura
Argi kutsaduraren ebidentzia argiena zeruak jasaten duen gaueko distiraren handipena da, argi artifizialak gas eta aire partikuletan sortutako islapen eta barreiapenaren ondorioz. Islapen eta barreiapen horrek zeruak egoera naturalean duen kalitatea aldatu egiten du, izarren eta beste zeruko objektu batzuen distira ezin ikustea eragin dezake.
2217 Eltigen
2217 Eltigen asteroide baten izena da. irailaren 26an aurkitu zuen T. M. Smirnova-ek Nauchnij Behatokitik.
Borovnice (České Budějoviceko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1382 urtean egin zen.
2217 Eltigen
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1971 SK izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2217 Eltigen asteroidearen orbitak batezbeste 3,154 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,627 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,681 distantziara. Eszentrikotasuna 0,167 da, eta makurdura orbitala 2,25ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.4 da.
Argi kutsadura
Dudarik gabe, kale-argiak beharrezkoa diren lorpena da, argiztapen honek gaueko hainbat jarduera egiteko ahalmena ematen baitigu, baina ezinbestekoa da argiztapen hau era egokian erabiltzea. Adibidez, atmosferara argia zuzenki igortzea galarazi behar da, eta argia kalea ikusteko nahitaezkoa den tokietan bakarrik jarri. Horrez gain, alboetara, gora edo ikusteko beharrezkoa ez dugun tokietara bidaltzen den argiak, argia eta dirua alferrik galtzea bakarrik ekartzen du.
Johnson City (Oregon)
Johnson City Oregongo hiri bat da. Clackamas konderrian kokatua dago. 2010ean 566 biztanle zituen, 0.18 kilometro koadrotan banatuta.
Argi kutsadura
Arazo larri horretaz, orain arte, gizartea ez da asko konturatu, arazo horrek ondorio larriak izan ditzakeen arren (energia eta diru gastuaren igoera, argi intrusioa, hegazkin eta kotxeek gidatzeko arazoak izatea, arazoak gaueko ingurumenetan, zeruaren hondaketa…).
Kalte guzti horiek ez dira gertatzen kutsadura sortzen den tokian bakarrik (hiriak, poligono industrialak, errepideak…), baizik eta argia atmosfera guztian zehar hedatzen da, eta efektuak bere sorkuntza lekutik ehunka kilometrora ere hedatzen dira.
Definizioa
Ez dago argi kutsadura zehazten duen definizio bateraturik. Ingurunean kalteak eragiten dituen argi emisio bezala defini daiteke, baina baita soilik ordutegi eta toki desegokietan eta intentsitate, banaketa espektral eta norabide ezegokian aplikatzen den argi bezala ere. Lehen definizioaren arabera, argi kutsadura ingurunean duen efektuaren arabera neurtzen da soilik (argi zikloak aldatzeak organismoetan eragin kaltegarriak baititu), bigarren definizioaren arabera argiztapen desegoki oro litzateke argi kutsadura.
Eragina ingurumen naturalean
Argiak organismoen bioerritmo naturalari eragiten dio, eta horrek ondorio kaltegarriak ditu. Eragin hori argi kopuruaren gehikutzaren, argi-ilun zikloaren aldaketaren eta atmosferako polarizazioaren aldaketekin lotua da.
Eragina osasunean
Gizakia animalia gautarra ez den arren, gaueko gehiegizko argiak eragin kaltegarria ukan dezake guretzat ere. Loaren zikloa aldatzea eta horrekin batera zenbait eragin sikologiko tartean egon daitezkeela uste da.
Eragina zeruko objetuen ikusgarritasunean
Gauean zeruko objetuak ezin ikusteak izarren ikerketa zailtzen die astronomoei. Bestale, nabarmena da hirietatik hurbil izarrak ikusteko ezintasuna, arazo praktikoa baino estetikoa eta kulturala den arren.
Argi kutsaduraren kontrako neurriak
1980. urtearen hasieratik argi kutsaduraren kontrako hainbat talde sortu zituen arazo horregatik kezkatuta zegoen jendeak, eta argi kutsadura saihesteko kanpainak bultzatzen hasi ziren. Kutsadura mota honen kontra honako neurriak proposatu dira:
Murtzian, adibidez, jendea gauero kutsatzen den zeru baten azpian bizi da, argi kutsadura bertan oso bortitza baita. Hartara, eskualde hartako biztanleen % 75ari gaur egun ezinezkoa zaio Esne Bidea begi hutsez ikustea.
Proto-ferro-suenoita
Proto-ferro-suenoita silikato motako minerala da eta suenoita root name taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Proto-ferro-suenoita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6 da.
Crognaleto
Crognaleto Italiako udalerri bat da. Teramoko probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Crognaletok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Intxaursaltsa
Intxaursaltsa intxaur eta esnez egindako krema da, euskal sukaldaritzaren Gabonetako azkenburuko nagusietako bat izanik.
Prestaketa
Esne, intxaurrak, azukre eta kanela ditu osagaiak. Arrautza-esnearen itxura du.
NGC 6665
NGC 6665 galaxia bat da, Lyra konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Nervión (barrutia)
Nervión Sevilla administratiboki banatuta dagoen hamaika barrutietako bat da. Hiriaren erdialdean dago. Hegoaldean Sur, ekialdean Cerro-Amate, iparraldean San Pablo-Santa Justa eta mendebaldean Casco Antiguo barrutiekin muga egiten du.
1910ean Luis Lerdo de Tejadak barrutiari izena ematen duen auzoan lorategi-hiri bat egiteko tokirik egokiena zela proposatu zuen, urte horietan Ingalaterran eraikitzen ziren motakoa. Nerbioiko markesaren jabetzako lurrak ziren bere izena hartu zuten.
Patu
Mendebaldeko eta ekialdeko kultura gehienetan, era zorrotz edo zabalean, patuarekin sinetsi dute, batez ere predestinazioarekin lotuta badago. Antzinako Grezian «ανανκη » (ananke) zuen izena eta gizakiak ez ezik jainkoak ere baino sendoago zen indartzat hartzen zuten. Bere pertsonifikazioa ziren Moirak erromatar mitologian Fatum bilakatu ziren.
Andrioplecta
Andrioplecta Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Laspeyresia pulverula da.
Britannia High
Britannia High britainiar telesaila da, Arlene Phillipsek eta David Ianek sortua. 2008an ITVk emana, 2011n Euskal Herri osoan ETB 1 katean eta euskaraz ikusi ahal izan zen.
Sinopsia
Saioak Britannia High arte eszeniko eta dantza eskolako ikasleak dira eta beren gaitasunak erakusten ditu. Horrez gain, euren bizitzak eta eskolako irakasleen bizitzak elkarren artean korapilatuko dira. Maitasuna, inbidia, lehia eta guztiaren gainetatik, haien arteko adiskidetasuna tartekatzen dira.
Mare Nectaris
Mare Nectaris Ilargiaren alde ikusgaian dagoen itsaso argitsua da. Nektariar Arokoa da (3.920/3.850 milioi urte), eta aroari izena ematen dio. Bere zentroa 15º H, 35º E inguruan dago, gutxi gorabehera zirkularra da, 350 km-ko diametroa du eta 100.000 km ² inguruko azalera.
Pachycephalosauria
Pachycephalosauria dinosauro ornitopodo belarjale eta bipedoen infraordena izan zen. Kretazeo Berantiarrean bizi ziren.
Logar probintzia
Logar (Paxtueraz: لوګر, Persieraz: لوگَر) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 3.880 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 354.900 biztanle zituen. Hiriburua Pul-i-Alam da.
Biztanle gehienak paxtunak dira (%60) eta gutxiengo tajik eta hazarak daude.
Fano Adriano
Fano Adriano Italiako udalerri bat da. Teramoko probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Fano Adrianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ryglice udalerria
Ryglice Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Tarnów barrutian kokatuta. 117,11 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11696 biztanle zituen.
Kneria uluguru
Kneria uluguru Kneria generoko animalia da. Arrainen barruko Kneriidae familian sailkatzen da.
Borovnice (Benešoveko barrutia)
Borovnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 84 biztanle ditu eta 3,09 kilometro koadroko azalera. Benešoveko barrutian dago.
Bellavista-La Palmera
Bellavista-La Palmera Sevilla administratiboki banatuta dagoen hamaika barrutietako bat da. Hiriaren hegoaldean dago. Hegoaldean Dos Hermanas, iparraldean Sur eta mendebaldean Los Remedios barrutiekin muga egiten du.
Borovnice (Benešoveko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1383 urtean egin zen.
Anthophrys
Anthophrys Tortricidae familiako sits genero bat da. Bere espezie tipoa Anthophrys spectabilis da.
Rydzyna udalerria
Rydzyna Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Leszno barrutian kokatuta. 135,6 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9063 biztanle zituen.
West Lafayette (Indiana)
West Lafayette Indianako hiri bat da. Tippecanoe konderrian kokatua dago. 2010ean 29,596 biztanle zituen, 19.72 kilometro koadrotan banatuta.
Fifth Street (Texas)
Fifth Street Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fort Bend konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Elgorriaga
Elgorriaga ([elɣoriaɣa]; Elgorri [elɣori] Malerrekako hizkeraz) Nafarroako ipar-mendebaldean dagoen udalerria da, Malerrekako ibarrean, Baztan Bidasoa eskualdean. 0 biztanle zituen. urteko erroldaren arabera, eta Nafarroako hiriburutik 54,3 kilometrora kokatzen da. Ezkurra ibaiak zeharkatzen du.
Inguru naturala eta kokapena
Elgorriaga Iruñeko merindadearen iparraldean kokatzen da, Askin mendiaren oinetan eta Ezkurra ibaitik gertu. Herrira heltzeko N-121A errepidea hartu behar da eta ondoren, NA-170 errepidea Leitza-Doneztebeko norabidean.
Herriak Donezteberekin egiten du muga ekialdean, Iturenekin mendebaldean, eta Oitzekin hegoaldean. Herriko punturik altuena Mendaur mendia da, 1136 metrokoa.
Klima eta natura
Elgorriagako klima, atlantiko hezea da, neguak heze eta epelak dira, eta udak leunak eta ez oso beroak. Urteroko prezipitazioak 1800-2000mm ingurukoak izaten dira. Landarediari dagokionez, herriko basoetan haritzak eta pagoak ugari dira, eta horrez gain, gaztainondoak, lizarrak, akaziak eta landaturiko pinuak.
Historia
Herriaren sortze data zehatzik ezagutzen ez den arren, erreferentzia arkitektoniko ugari dago, Erdi Aroko zubia esaterako. Historialarien arabera, herria XV. mendean sortu zen. 1610. urtean Logroñon egindako sorginen aurkako epaiketek herritar askori eragin zieten.
Ekonomia
Nekazaritza Elgorriagako jarduera ekonomiko nagusia izan da betidanik, baina, azken urteetan, aldaketa sakona bizi izan da, eta horrela, nekazaritza ustiapen txikiak bertan behera utziz joan dira. Zurgindegiak, artisautzako galda eta azken urteetako landa-turismoa zabaldu dira herrian. Orain dela gutxi ireki duten bainuetxeak ere bultzada eman dio bertako ekonomiari.
Demografia
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko hamabi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %5,48a (Nafarroako batez-bestekoaren azpitik). 2019an 219.
Udal hauteskundeak
Elgorriagako alkatea B talde independienteko Santos Irurueta da 2007ko udal hauteskundeez geroztik. Taldeak herriko bost zinegotzietatik hiru lortu zituen eta hortaz, gehiengo osoa. Boto zuri bakarra izan zen (botoen %0,64), eta baliogabekoak 3 (botoen %1,89).
2011n ez zen zerrendarik aurkeztu eta, beraz, Iruruetak jarduneko alkate segitzen du.
Alsodes australis
Alsodes australis Alsodes generoko animalia da. Anfibioen barruko Alsodidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Brusela
Brusela (Brussel, ahoskatua; Bruxelles,  ahoskatua; Brüssel) Belgikako, Flandriako eta Europar Batasuneko hiriburua da. NATOk bertan du egoitza politikoa. Bruselar ia guztiek frantsesa dute ama-hizkuntza eta zati txiki batek nederlandera.
Etimologia
Goi Erdi Aroan, Brusela hiria dagoen lurraldea uharteak osatzen zituzten erreka ugari zituen padura eremua zen. Uharteetako garaienean ermita bat altxatu zen, eta gero ermitaren inguruan herrixka bat sortu zen. Erdi Aroko nederlanderaz broek ([bruk] ahoskatua) zingira esan nahi du eta saldu ermita esan nahi du; hortaz, Brusela hiriaren etimologia hauxe da: “Paduretako ermita”. Beste batzuek, ordea, hiria jatorriz San Migel mendian kokatuta zegoela eta frankoek okupatu baino lehen zeltak bizi zirela diote. Izan ere, Galia Zisalpinoko "Brixellum" hiritik oso hurbil dagoen etimologia du, gaur Brescello, "briga" (altuera) eta " cella " (tenplua), hau da, "tenplua altueran" hitzetatik eratorria.
Historia
Brusela izena lehenbiziz Broucsella moduan agertu zen. Izenaren jatorria bruk (zingira) eta sell (kokaleku), hau da, zingiraren kokaleku hitzetatik dator. Bruselaren jatorria San Gaugericusen kapera bat izan zen, Senneko irla batean eraikita 580 urtearen inguruan. San Vindicianusek, Canbraiko apezpikuak, Bosella aipatu zuen 695ean, oraindik herrixka bat zen. Bruselaren fundazio ofiziala 979aren inguruan kokatzen da, Behe Lotaringiako Karlos dukeak Santa Gudulako erlikiak ekarri zituenean Moorsledetik San Gaugericus kaperara. Karlosek lehenengo gotorlekua eraiki omen zuen, irla berean.
Leuveneko Lambert I.ak Karlosen alabarekin ezkontzean, Bruselako konderria lortu zuen. Tokia ondo kokatuta zegoenez, Senneren ondoan eta Brujas, Gante eta Koloniako bidean, Brusela laster hazi eta merkataritza gune garrantzitsua bilakatu zen. Populazioa 30.000 biztanle izatean, ondoko zingirak lehortu zituzten hiriaren hazkundea errazteko. Leuvengo kondeek Brabanteko dukeak titulua eskuratu zuten 1183-1184 artean. XIII. mendean, hiriak lehenengo harresiak izan zituen. Mende horretan, erabaki zen agiri ofizialetan latinaren ordez, nederlandera erabiltzea. Hiria etengabeko handitzeak behartu zuen beste harresi eraztun bat eraikitzea (1356-1383). Gaur egun, posible da hauetariko aztarna batzuk ikustea, gehienbat eraztun txikiarenak. Alderdi zaharra inguratzen duten zenbait errepidek nabarmen adierazten dute nondik zihoan antzinako murrua.
XV. mendean, Flandesko Margarita III.a eta Filipe Burusoilaren (Burgundiako dukea) ezkontzaren ondorioz, Valois Etxea eta Brabanteko dukerria bildu ziren, haien Antonio oinordekoarekin. Geroago, leinu hau Habsburgoekin lotu zen (Austriako Maximiliano, Maximiliano I.a, Erromako Enperadore Santua eta Burgundiako Mariaren ezkontza, Bruselan jaio zena). Honen ondorioz, Brabantek independentzia galdu zuen baina Brusela Herbehereetako hiriburua bilakatu zen.
1516an Karlos V.a, 1506tik Herbehereetako oinordekoa, Espainiako errege aukeratu zuten Bruselako katedralean. Aitonaren heriotzaren ondoren, Maximiliano I.a 1519an, Habsburgoren inperioa heredatu zuen, beraz, Erromako Enperadore Santuaren titulua ere.
Bruselak Austriarekin iraun zuen 1795era arte, Frantzia Herbehereetako hegoaldeaz jabetu zenean. Brusela Dyle departamentuko burua bilakatu zen eta Frantziaren menpean egon zen 1815era arte. Urte horretan, Herbehereetako Erresuma Batuaren zati bat zen. Dyle departamentuak Hegoaldeko Brabant izena hartu zuen, Brusela hiriburua izanik.
1830ean, Belgikako Iraultza gertatu zen Auber operaren antzezpen baten ostean, Porticiren mutua, La Monnaie antzokian. Brusela aukeratu zen estatu eta gobernu berriaren egoitza izateko. 1831ko uztailaren 21ean, Leopoldo I.a belgikarren lehenengo errege izendatu zen. Honek harresiak botatzeaz gain, eraikin berriak altxatu zituen ere. Independentziaren ondoren, hiriak hainbat aldaketa izan zituen. Senne ibaia osasunerako arrisku handia bilakatu zenez, estali zen eta horren lekuan bulebarrak agertu ziren.
Belgikaren independentzia unean, Bruselako populazioaren bi heren hizkuntzaz nederlanderadunak ziren, nahiz eta 1921. arte, frantsesa administrazioko hizkuntza bakarra eta eliteen hizkuntza izan zen. XIX.-XX. mendeetan zehar, frantsesa bihurtu zen hiriko biztanle gehienen hizkuntza. Hala ere, aipatutako urtean, Belgika hiru hizkuntz-eskualdetan banatu zen: Flandrian nederlandera, Valonian frantsesa eta Bruselan elebiduna.
Lehen Mundu Gerran, alemaniarrek Brusela okupatu zuten kalte handirik egin gabe. Bigarren Mundu Gerran, berriz, britainiarrek alemaniarren eskuetatik askatu zutenerako, egindako kalteak handiagoak izan ziren.
Gerraren ondoren, Brusela modernizatu zen. Ipar-hegoaldeko konexioa, hiriko tren geltokirik handienak lotzen zituena, 1952an bukatu zen. Bruselako aurremetroa 1969an eta metroa 1976an amaitu ziren. 1960tik Brusela, de facto, Europar Batasuneko hiriburua bilakatu zenez, eraikin historiko ugari behera bota ziren beste berri batzuk kokatzeko haien lekuan. Prozesu honi Bruselizazioa deitu zen.
Brusela haren eskualdearen hiriburua da 1989tik. Bere estatusa elebiduna da eta Flandes eta Valoniarekin Belgikako hiru eskualdeak osatzen ditu.
Brusela eta administrazio-zatiketak
Belgikako hiriburu bihurtu zenetik, Bruselako hiri zaharraren lurraldea asko gainditu da eta inguruko udalerri askotan hedatu den hiri aglomerazio batez inguratuta egon da. Falta diren Laeken, Neder-Over-Heembeek eta Haren udalerriak izan ezik, hedapen hori inguruko udalerriak xurgatu gabe egin da. Beraz, administratiboki, hiru entitate bereizi behar dira:
Bruselako Metropoli Eremua ez da soilik aipatutako hemeretzi udalerriek edo bere milioi biztanleek osatzen dutena, adibidez, Bruselako Nazioarteko Aireportua Zaventem -en dago, Brabante Flandeseko probintziako udalerrian, dagoeneko Brusela eskualdetik kanpo.
Zaila da bere metropoli-eremuaren guztizko hedadura zehaztea, geografoek mantentzen dituzten definizio anitzak eta arau-erakunde ofizialik ezaren ondorioz. Zaildu egiten da, halaber, Flandriako hirietako metropoli-guneak eta eragin-eremuak elkarren gainjartzen direlako, ia konurbazio handitzat har daitezkeela.
Demografia
Egungo udalerriari dagozkion datu historiko guztiak, hurrengo grafikoak bere bilakaera demografikoa islatzen du.
2020ko urtarrilaren 1etik 1.000 pertsona baino gehiago dituzten Brusela Hiriko migratzaileen komunitateak:
Politika
Bruselak Europar Batasuneko hiriburu funtzioak betetzen ditu. Berez EBk ez du hiriburu ofizialik, baina Amsterdameko Itunak formalki aitortzen dio Bruselari batasuneko hiru erakunde politiko nagusien kokagunea: Europako Batzordearena, Europako Kontseiluarena eta Europar Legebiltzarrarena (azken erakunde honek bi egoitza ditu, bata Estrasburgon osoko bilkuretarako, eta bestea Bruselan komiteen eta alderdi politikoen bilkuretarako).
2017az geroztik, Bruselako hiriko alkatea (burgumaisu) Philippe Close da, Alderdi Sozialistako kidea.
Europar Batasuna
Europako gatazka ezberdinetan herrialdeak duen tradizio neutrala zela eta, eta Europako kontinentearen erdiko kokapen geografikoa aprobetxatuz, bere hiriburua izendatu zuten 1950eko hamarkadan sortu zenetik sindikatuaren erakunde nagusiak hartzeko. Hala ere, hiriak agian ez zuen inoiz bereizketa hori gozatuko Sarreren estatutua 1955ean onartu izan balitz.
Brusela EBko erakundeen egoitza da: Europako Kontseilua, Europako Batzordea (Berlaymont eraikina), Europar Batasuneko Kontseilua (Idazkaritza Nagusia) eta Europako Parlamentua (osoko bilkurak Estrasburgon ere egiten diren arren). Eraikin hauek Europako auzoa deitzen den horretan daude bilduta, eta bertan Robert Schuman etorbidea nabarmentzen da " Europaren aita " izan zen ministro frantsesaren omenez. Hirian, halaber, Europako Ekonomia eta Gizarte Batzordearen eta Eskualdeen Batzordearen eraikina eta ordezkaritza ugari daude, bai Batasuneko estatu kideetakoak, bai Bruselan misio diplomatikoak dituzten kanpoko herrialdeetakoak. Hala ere, Batasuneko erakunde eta agentzia garrantzitsuek beste hiri batzuetan dute egoitza, hala nola Europako Banku Zentralean (Frankfurt am Main), Europako Inbertsio Bankuan (Luxenburgo), Europol (Haga) eta EEEn (Kopenhage).
Europar Batasuneko Kontseiluko Lehendakaritza txandakako izaera du, herrialde batetik bestera sei hilabeteko epean aldatzen baita. Bere aldetik, Europako Kontseiluko presidentearen eta Batasuneko Kanpo Arazoetarako eta Segurtasun Politikarako Goi Ordezkariaren bulego ofiziala ezartzen da Bruselan. Batasunak tresna politiko eta militar bat ere badu Europatik kanpo misio humanitarioak, bakea mantentzeko operazioak eta krisiak kudeatzeko beste zeregin batzuk egiteko. Hori guztia, Politika eta Segurtasun Batzordea (PSC), Europar Batasuneko Batzorde Militarra (CMEU) eta Europar Batasuneko Estatu Nagusia (EMUE) sortu izanari esker, Europako Kontseiluaren agintepean eta egoitza Bruselan.
Kulturari dagokionez, Europako Historiaren Etxeak ateak irekiko ditu 2014tik aurrera hiriko europar auzoan.
Arrazoi horiengatik, Brusela ez-ofizialki EBko hiriburutzat hartzen da. Brusela/Europa Harremanetarako Bulegoak, 1991n Brusela-Hiriburu eskualdeko Gobernuak sortua, hiriaren irudia sustatu nahi du Europako hiriburu gisa eta biztanleak beren eskualdearen bokazio europarraz jabetzea.
Kultura
Brusela hiriak monumentu eta museo aipagarri batzuk ditu bere baitan, eta komiki franko-belgikarren nukleo galbatzailetzat hartzen da, urtero ematen duen saria, baita munduko antzinako merkatu nagusietako bat ere. Bere zaindaria San Migel da.
Arkitektura
Bruselako arkitektura oso anitza da eta Grand Placeko Erdi Aroko eraikuntzak eta Europar Batasuneko erakundeen eraikin moderno eta abangoardiakoetaraino doazen estiloak ditu.
Erakargarri nagusienen artean, UNESCOk 1988tik Gizateriaren Ondare izendatutako Grand-Place ospetsua dago, erdigunean Udaletxe gotikoa, San Migel eta Santa Gudula katedrala eta Laekengo Errege Gaztelua, berotegi handiekin. Plaza inguruan hiri zaharraren aztarnak ikus daitezke, herrialdean estilo espainiarra bezala ezagutzen den arkitektura estiloarena, izan ere, Flandriako estiloko eraikin historiko nagusiak gaur egun Belgika, orduan Flandria zen garaikoak dira. Karlos V.aren inperioko probintzietako bat. Beste gune aipagarri bat Bruselako Errege Jauregia da.
Hirigunea Flandriako estiloko eraikinengatik da ezaguna, Justizia Jauregi neobarroko izugarriaz gain, eta bereziki Victor Horta arkitektoak egindako Art Nouveau estiloko etxeez gain. Estilo honen gorenean, Bruselako auzo berriak garatu ziren, non Schaerbeek, Etterbeek, Ixelles eta Saint-Gilles eraikinak nabarmentzen diren. Estilo horren beste adibide batzuk Stoclet jauregia da, Josef Hoffmann arkitekto vienatarrak diseinatua eta 2009an Gizateriaren Ondare izendatua.
Atomium
103 metroko eraikin bitxia da, eta burdin kristal bat irudikatzen du, 165 mila milioi handiz handiagoa. Eraikin hau, André Waterkeyn arkitektoak diseinatu zuen, 1958an, Bruselan bertan ospatu zen Lehen Mailako Erakusketa Orokorraren ondorioz. Altzairu eta aluminiozko 9 esferaz osaturik dago. Horietako bakoitzak, 18 metroko diametroa du.
Manneken Pis
50 cm inguruko brontzezko estatutxoa da, Bruselako erdigunean dagoena. Iturriaren barnera txiza egiten ari den mutiko biluzi bat irudikatzen du. Bruselako hizkeran (nederlandera oinarrikoa) Menneke Pis esapideak mutikoa txiza egiten esan nahi du.
Atomiuma eta Grand-Place-ekin batera, hiriko ikurretako bat da, baita bertako toki turistikoenetako bat ere, bertako biztanleen izpiritu independentearen ikur ere badela. Turista guztiek egiten dute argazki bat bertan.
Kirolak
Bruselan, Belgika osoan bezala, kirol nabarmenenak, hurrenkera honetan, hauek dira: txirrindularitza, igeriketa, tenisa eta futbola. Bruselak hainbat txirrindularitza proba entzutetsu biltzen ditu Europa mailan, hala nola, Bruselako Txirrindularitza Klasikoa (2012ra arte Paris-Brusela deitua) eta Eddy Merckx Sari Nagusia, Eddy Merckx txirrindulari belgikarraren izena hartzen duena.
Bere aldetik, erabilera anitzeko estadio erreferente bat dago hirian, historikoki Heysel Stadium bezala ezagutzen dena eta gaur egun King Baudouin Stadium deitua. Inauguratu zenetik, 1930ean, urte hartan Pista Txirrindularitzako Munduko Txapelketaren harira, Txapeldunen Ligako hainbat final, gaur egun desagertuta dagoen Europako Kopako hainbat eta baita Europako Txapelketako hainbat partida jokatu dira bertan 1972 an eta 2000 an.
Brusela, Europako hiriburu garrantzitsuenetako bat izan arren, ez du «goi mailako» futbol talderik. RSC Anderlecht, Anderlecht udalerrian kokatuta dagoena, Brusela-Hiriburuko Eskualdean, Belgikako talderik arrakastatsuena da nazio eta nazioarteko mailan.
Museoak
Belgikako Arte Ederren Errege Museoak dira ezagunenak, Antzinako Artearen Museo bat eta Arte Modernoko beste Museo bat daudelarik, baita bi museo txikiago ere, Constantin Meunier eta Antoine Wiertz margolari belgikarrei soilik eskainiak, hurrenez hurren. Belgikako modernismoaren ordezkari nagusia den Victor Hortaren etxe-museoa ere bisita dezakegu. Interesgarria da, halaber, Belgikako Cartoon Center (Centre Belge de la Bande Dessinée) bisitatzea, Hergé, André Franquin edo Jean-Michel Charlier bezalako marrazkilari belgikarren bilakaera erakusten duena eta frantses batzuk, baita aldi baterako erakusketak ere. Bruselan bande dessinée (BD laburtua) izan zuen garrantzia berretsi egiten dute bertan zipriztindutako ehunka horma-pinturak.
Bruselan beste hainbat museo daude, hala nola, Instrumentuen Museoa (Ingalaterra Zaharra), Artea, Kakaoa edo Garagardoa, edo honako hauek:
Antzerkia
Teatro Real de la Moneda ( La Monnaie ) ospetsua Europako opera eta ballet areto ederrenetariko bat da, non musika ekitaldien denboraldi zabala egiten den.
Gastronomia
Brusela ezaguna da bere janariagatik. Bruselako kimuak hiriaren izena jarri zioten. Belgika gehiena bezala, moules-frites, gofreak (gaufres), txokolatea, patata frijituak eta garagardoa ohikoak dira bertan. Bertan 2 izarreko Michelin jatetxe bat eta izar 1 duten lau jatetxe daude.
Garraioa
2008an 136 milioi bidaiarik erabili zuten.
Herri eta hiri senidetuak
Brusela ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Ohorezko herritarrak
Bruselako Udalaren ohorezko herritartasuna jaso dutenen artean hauek daude:
OpenSuSE
openSUSE Novell enpresak sortutako linux banaketa da. SUSE Linux-en alternatiba askea da. openSUSE-k SUSE Linux erosi zuen 2004ean. Lehenengo bertsioa SUSE Linux 10.0 izan zen, 2005eko urrian. Azken bertsio egonkorra 42.1 da, 2015eko azaroan argitaratua.
Ezaugarriak
openSUSE-k ezaugarri berdintsuak ditu SUSE Linux Enterprise-rekin alderatuta:
Ekialdeko Finlandia
Ekialdeko Finlandia (Itä-Suomen lääni, Östra Finlands län) 1997. urtean Finlandian eman zen erreformaren ondorengo 6 probintzietako bat izan zen. 2009an desagertu zen. Mikkeli zuen hiriburua. Finlandia osoko biztanleriaren %11,1a bertan bizi zen, 581.000 lagun inguru.
Probintziako hiri nagusiak Kuopio, Joensuu, Mikkeli eta Savonlinna ziren. 48.727 km²-ko azalera zuen, Dominikar Errepublikaren antzekoa.
Trajanoren foroa
Trajanoren foroa Trajano enperadore erromatarrak Erroman eginarazitako foroa da. 107 eta 112. urteen artean eraiki zuten. Erromako fororik handiena da. Han daude Plaza Arkupeduna, Ulpia Basilika, Trajanoren zutabea eta Trajanoren tenplua.
Sudango Lehen Gerra Zibila
Sudango Lehen Gerra Zibila Sudango iparraldearen eta hegoaldearen arteko gerra zibila izan zen, 1955–1972 bitartean gertatu zena. Sudan Anglo-egiptoarraren deskolonizazioarekin hasi ziren arazoak. Izan ere, bi zati oso ezberdin zeuden 1899tik 1956ra Britainiar Inperioaren pean egon zen kolonia horretan. Iparraldean Islama zen nagusi; hegoaldean, kristauak eta animistak. Hegoaldekoek ez zuten onartu Khartumgo gobernua, eta liskarrek bide eman zioten gerrari. Gatazkak 17 urte iraun zuen, eta milioi erdi lagun hil ziren. Etiopiako Addis Abeba hirian sinatu zuten bake akordioa 1972an. Horretan, autonomia eskaini zitzaion Hego Sudani, gobernu bat eratzeko aukerarekin. Baina akordioek porrot egin zuten, eta Sudango Bigarren Gerra Zibila piztu zen 1983an.
Joseph (Oregon)
Joseph Oregongo hiri bat da. Wallowa konderrian kokatua dago. 2010ean 1,081 biztanle zituen, 2.29 kilometro koadrotan banatuta.
Lalobbe
Lalobbe Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lalobbe udalerrian erroldatutako biztanleak 193 ziren. Familiak 89 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 41 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 115 etxebizitza zeuden, 85 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 112 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 85 etxebizitza nagusietatik 75 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 60 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 42 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 64 lanean zeuden (39 gizon eta 25 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 42 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lalobbe udalerrian 81 unitate fiskal zeuden, 196 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.063 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Lalobbe udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskaltzaleak
Euskaltzaleak euskara eta euskal kultura folklore hutsetik atera eta lantzeko eta aberasteko helburuz sortu zen elkarte bat izan zen. . Zumaian 1930eko martxoaren 9an egindako batzar batean eratu zen, baina lehenagotik hasia zen euskal jaiak antolatzen; lehena, 1926ko urriaren 17an, Elgoibarko San Lorentzo auzoan, herriko biztanle batzuen bultzadarekin, Ángel de Osoro izanik antolaketaren arduraduna; egitaraua nahiko apala izan zuen lehen euskal jai hark: baselizan meza, umeekin egindako irakurketa eta idazketa ariketa batzuk, ezpatadantza, eta bertsolari-saio bat izan ziren jai hartako ekitaldiak. Ondoko urtean, Osorok berak beste jai bat antolatu zuen Mutrikun. Bi jai haiekin, nolabaiteko mugimendu euskaltzale bat sortu zen, nahiko ahula artean ere.
Mugimendua 1927ko urte hartan bertan hasi zen indarra hartzen, batez ere irailaren 4an Arrasaten antolatu zuen Euskararen Egunaren ondorioz; egun hark oihartzun handia lortu zuen, besteak beste Argia, Jaungoikozale, Jesusen Biotzaren Deya, Zeruko Argia eta Txistu aldizkari eta astekarien ordezkari batzuek hartu zutelako parte. Elkartearen oinarriak landu ziren bilera hartan, eta 500 lagunetik gora biltzea lortu izan zuten bazkari batean.
Ada Madrina
Ada Madrina 1999an Antena 3 telebista kateak eman zuen espainiar telesail bat izan zen. Telesail honekin itzuli zen Carmen Sevilla aktore lanera 25 urteren ondoren.
Euskaltzaleak
Elkarte-egitura, berez, Zumaian 1930ean egindako batzarrean hartu zuen, eta laster lortu zuen 2.000 bazkide inguru izatera. Aitzol aukeratu zuten elkarteko zuzendari izateko. Handik aurrera, urtero Euskararen Eguna antolatzen joan ziren, lehendabizikoa Zumarragan. Bertan euskararen idazketa eta literatura tailerrak antolatu ziren eta “Kikiriño” literatura saria sortu zuten.
Euskal kulturaren geroz eta arlo gehiago hartzen joan ziren: olerkiak, antzerkiak, eleberria, euskal irakaskuntza, bertsolaritza, etab.
Ada Madrina
Istorioa
Carmen Jiménez (Ada) Amerikan egonaldi luze bat egin ondoren Espainiara itzultzen den artista erretiratu bat da. Bere bizitza berria hastean Lorenzorekin berriz topo egiten du, bere gaztaroko maitasun bat izan zena, Adaren lagun mina den Teresagandik alargun geratu ondoren hondamendi pertsonaletik gertu dagoen zirujau bihurtua. Bere besoetakoak eta Lorenzo eta Teresaren seme-alabekin ere topo egingo du.
Euskaltzaleak
Sorrerako giroa eta ekintzak
1927ko irailaren 4an lehenbiziko «Euskeraren Eguna» ospatu zen Arrasaten. Aurreko urteetan Primo de Riveraren gobernuaren lasaitzea aprobetxatuz, Elgoibarren eta Mutrikun egin ziren «euskal jaien» mamitzea baino ez zen euskarari eta euskal ohitura eta kulturari eskainitako egun hori.
Ada Madrina
Audientziak
Estreinatu zenean 3.374.000 ikuslek jarraitu zuten (%21,4ko sharea). Alabaina, ikusleak galtzen joan zen, eman zen azkeneko atalean, urtarrilak 27an, soilik ikusleen %14k jarraitu izateraino. Telesaila programaziotik soilik lau atal eman ondoren kendu zen, lortutako audientzia maila kaxkarren ondorioz: bataz beste %16,9ko sharea, katearen ohiko audientzia mailaren azpitik.
Euskaltzaleak
Sorrerako giroa eta ekintzak
Euskaltzaindia eta Nafarroako Euskeraren Adiskideak erakundeez gainera, euskal aldizkari guztietako ordezkariak bildu ziren bertan.
Manex Ansorregi
Manex Ansorregi Deba (Azkoitia, - ) gipuzkoar saskibaloi jokalaria da. Hegaleko postuan jokatzen du Iraurgi SB taldean, LEB Oro mailan.
Ada Madrina
Audientziak
Telesaila kate berean berriz eman zen urte horretako abenduan, gauerdiko ordutegian, hamar atalak osorik emanez.
Euskaltzaleak
Sorrerako giroa eta ekintzak
Euskaren aldeko mugimendu soziala aparrean zetorren. Ondorengo urteetan «Haur euskaldunaren eguna» (1929), «Kirikiño saria» (1929), «Homenaje de la mujer al euskera» (1930) antolatuko ditu Eusko Ikaskuntzaren adar legez agertzen zen Euskaltzaleak bazkunak.
Instituzioen inplikazioa –udal eta diputazioena, batez ere– handia izan zen. Euskaraz argitaratutako liburuek gorakada nabarmena izan zuten. Hego Euskal Herrian, Paulo Zamarriparen Zaparradak (1926) eta Gregorio Mujikaren Pernando Amezketarra (1927) Kirikiñok 1918an hasitako Abarrak esanguratsuak ekindako bideari lotu zitzaizkion. Ekialdean, Jean Barbierren Supazter xokoan (1924) ageri da lan nagusi narratibaren munduan. Itzulpengintzak urte oparoak ezagutu zituen. J. Arregik Heine’ren Olerkiak (1927) argitaratzean, euskal itzulpengintzan berebiziko garrantzia izango duten lanei emango zien bidea: Oscar Wilde’ren Ipuñak (J. Altuna, 1927), Grimm Anayen Berrogetamar ume-ipuin (V.A. Larrekoetxea, 1929), Traducción al vascuence de un capítulo del Quijote (A. Irigarai, 1929), eta, batez ere, itzultzailearengatik ezagun egingo den Tormes’ko Itsu-mutila (N. Ormaetxea, 1929).
Manex Ansorregi
Ibilbidea
19 urtez azpiko Espainiako selekzioan jokatzen du.
Euskaltzaleak
Sorrerako giroa eta ekintzak
Olerkigintzan, Emeterio Arreseren Txindor (1928) eta Luis Jauregi Jautarkol kaputxinoaren Biozkadak (1929) ditu euskal irakurleak irakurgai nagusi 1930era bitarterakoan.
Eta hain zuzen ere, Biozkadak gertatuko da ordura arte ezagutu gabeko –eta euskal literatura sustrai-sustraitik aldaraziko duen– mugimenduaren pizgarri.
1930eko San Tomas egunean, Donostiako Parte Zaharreko ostatu batean izen entzutetsuak bildu ziren mahaiaren inguruan.
Bertan ziren, besteak beste, Nikolas Ormaetxea Orixe eta Jose Maria Agirre Xabier Lizardi olerkariak, Labaien antzerkigilea eta Cabanas-Erauskin eta Olasagasti margolariak. Denen buru, Jose Ariztimuño, Aitzol, idazle eta apaiz tolosarra. Bi erabaki nagusi hartu ziren. Lehena, denen indarrak Euskaltzaleak taldean bilduta, olerkigintza bultzatzea. Eta bigarrena, Biozkadak eta haren egilea aitzakiatzat hartuta, lehen euskal «Olerti-Eguna» antolatzea.
1931ko ekainaren lehena aukeratu zen ospakizunerako, eta herria, omenduarena, Errenteria.
Biozkadaken egilearen omenez beraren jaioterrian egindako saioak jendetza handia biltzea lortu zuen. Elizkizunak, olerki-lehiaketan irabazle suertaturikoen irakurketak, bertsolariak, antzezpenak, mitinak eta hitzaldiak izan ziren. Olerki-lehiaketan Estepan Urkiaga Lauaxeta gertatu zen irabazle, «Maitale kutuna» olerkiari esker. Orixe izan zen bigarren.
Errenteriakoaren ondoren, urtero-urtero eta aldiko herri batean egingo diren Eusko Olerti-Egunek Pizkundean izango duten garrantziaren arrazoia Aitzolek poesiaz zuen ustean zegoen. Nazioa komunitate kulturala delako definiziotik abiatuz, poesia da XIX. mendetik Europan sortzen ari diren estatu berriak eta haien herri-hizkuntzak suspertzeko ardura izan duena. Aitzolek hor zuen Abadia eta haren lore-jokoen esperientzia.
Baina urrunago joan nahi, eta Lehen Mundu Gerraren ostean inperio handietatik sortutako estatu berrietan zuen begia. Flandria, Letonia, Ukraina, Polonia, Tirol, Eslovenia, Irlanda, Finlandia, Serbia, Kroazia… Ordura arte ezagutu gabeko publizitatea egin zuen Aitzolek Donostiako El Día egunkarian euskal irakurleak herri horien berri izan zezan.
Paul Naschy
Jacinto Molina Álvarez, zinema munduan Paul Naschy izen artistikoaz ezaguna, (Madril, - ibidem, ) espainiar aktore, zinema zuzendari eta haltera da.
Beldurrezko film askotan aritu zen, gizotsoren pertsonaia 1968tik aurrera hainbat alditan eginez.
Club de Rugby El Salvador
Historia
1960an hiri horretako San Paulo plazan dagoen El Salvador ikastetxera George Vernés frantziar maisua etorrerarekin sortu zen, maisu honek errugbia bera ere hiri honetan lehenbiziko hedatu zuelarik.
Laurits Follert
Laurits Follert (Duisburg, 1996ko apiilaren 10ean jaioa) arraunlaria da.2020ko Udako Olinpiar Jokoetan esku hartu zuen, zortzikoan zilarrezko domina lortuz. Taldea hauek osatzen zuten: Laurits Follertek berak, Johannes Weißenfeldek, Olaf Roggensackek, Torben Johannesenek, Jakob Schneiderek, Malte Jakschikek, Richard Schmidtek, Hannes Ocikek eta Martin Sauerrek.
EHF Errekopa
EHF Errekopa (ingelesez EHF Cup Winners' Cup) Europa mailan jokatzen den eskubaloi txapelketa bat da, EHF Txapeldunen Ligaren ondoren garrantzitsuena. Europako Eskubaloi Federazioak (EHF, European Handball Federation) antolatzen du 1975etik aurrera. Bertan herrialde bakoitzean kopa txapelketa irabazi duten taldeek hartzen dute parte.
2012-13an EHF Koparekin bat egin zuen EHF Europa Kopa txapelketa berria osatuz. Alemaniako taldeak nabarmendu dira txapelketan.
Magny-Vernois
Magny-Vernois Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Magny-Vernois udalerrian erroldatutako biztanleak 1.211 ziren. Familiak 476 ziren, horien artean 104 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 52 bakarrik bizi ziren emakumeak), 170 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 166 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Baserri
Gaur egun, aldaketa ekonomiko handiek lanbide tradizionalen krisia eragin dute, eta baserrien gainbehera ekarri dute. Hala ere, lehen sektore ekonomikoan eta hirugarrenean topatu dute baserritar batzuek irtenbidea, partziala bada ere: turismo arloan, alegia. Izan ere, baserri asko landa-turismora bideratu dituzte.
Magny-Vernois
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 506 etxebizitza zeuden, 480 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 483 etxeak ziren eta 22 apartamentuak ziren. 480 etxebizitza nagusietatik 381 bere jabearen bizilekua ziren, 91 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 6 etxek bi zituzten, 39 etxek hiru zituzten, 131 etxek lau zituzten eta 300 etxek bost zituzten. 387 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 214 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 232 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Baserri
Eremu geografikoa
Baserriak Euskal Herriko isurialde atlantikoan daude, hain zuzen Bizkaian, Gipuzkoan, Ipar Euskal Herri osoan (Zuberoan izan ezik) eta Arabako eta Nafarroako iparraldean. Antzeko ezaugarriak dituzten etxaldeak dira eta bestelakoak dira ondoko lurraldeetako etxaldeak, Gaskoiniako oustaù direlakoak salbu. Hala ere, Euskal Herriko baserrien artean ere badira desberdintasun funtzional eta arkitektonikoak.
Arabako eta Nafarroa Garaiko hegoaldeko nekazaritza landetxeak, berriz, Espainia lehorreko etxe ereduaren antzekoagoak dira eta baserri eredutik guztiz aldentzen dira. Arabako eta Nafarroa Garaiko erdian, bada eremu bat baserriaren eta Espainia lehorreko etxaldeen arteko eredu mistoa duena.
Euskal Herritik kanpo ere, Landetako oustaù delako etxea Lapurdiko baserrien antzekoa da. Gaskoinia Euskal Herriaren jatorriari hertsiki lotua dago, baina hango landetxearen kultura bereziagatik artikulu honetatik at geratzen da. Kantabriako landetxeekin alderaturik, berriz, desberdintasun handiagoak ditu.
Magny-Vernois
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 800 ziren, horien artean 562 aktiboak ziren eta 238 inaktiboak ziren. 562 pertsona aktiboetatik 524 lanean zeuden (286 gizon eta 238 emakume) eta 38 langabezian zeuden (15 gizon eta 23 emakume). 238 pertsona inaktiboetatik 97 erretiraturik zeuden, 66 ikasten zeuden eta 75 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.