cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oroimena euskal gatazkan
Euskal Autonomia Erkidegoan
Patxi Lopez EAEko lehendakaria zen garaian, oroimenerako eta biktimen aitortzarako programa bat jarri zen abian autonomia erkidego horretako hezkuntza sisteman, Biktima hezitzaileak izenpean. Bertan, ETA, BVE eta GALen biktimen testigantzak ematen ziren ikasgeletan, 2.000 ikaslerentzat. 2012an, poliziaren ekintzen biktimak ere sartu ziren, Aintzane Ezenarro (Aralar) koordinatzaile izan zuen programan. Geroztik, bide luzea egin zuen Adi-adian programak. Lehenengo urtean, 2014an, proiektua Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako 21 ikastetxetara iritsi zen, eta 17 biktimak euren lekukotasuna eman zuten ikasleen aurrean. Lau urte geroago, proiektuan parte hartu zuten ikastetxeak 82 ziren, eta 10.000 ikaslek jaso zituzten biktimen testigantzak.
DBHko 4. mailako eta batxilergoko ikasleentzat prestaturiko programa zen Adi-adian, baina 2017tik aurrera unibertsitate ikasleei ere zabaldu zieten, Jaurlaritzak eta unibertsitateek sinatutako akordioaren ondorioz. 2016tik aurrera, Memoria plaza izeneko ekinbidea ere antolatu zuen Eusko Jaurlaritzak. Berez, erakusketa ibiltaria zen Memoria plaza, herriz herri eraman zutena, baina horren inguruan DBHko 4. mailako eta Lanbide Heziketako ikasleentzako mintegi didaktikoak ere antolatu zituzten. Gogora memoria institutuak Berriari azaldu zionez, bi programa horien bidez 30.000 ikasle inguruk izan zuten biktimen testigantzak zuzenean ezagutzeko aukera. 2017an, Eusko Jaurlaritzak beste heziketa programa bat jarri zuen abian ikastetxeetan, ordu arteko sendoena, indarkeriaren biktimen testigantzak ikasleen aurrean erakutsi, oroimena nabarmendu eta indarkeriaren kontrako kontzientzia sustatzeko, Herenegun deitutakoa, eta 2018ko azaroan proposatua. Programa horretan, ETA, GRAPO eta Terra Lliureren indarkeria aipatzen zen, baina GAL ez zen aipatzen. Asmoa zen ETAren historia azaltzea, 1960tik erakundea desagertu zen arte, eta horrekin batera garaian garaiko gertaera historikoak ere azaltzea. 15 eta 17 urteko ikasleentzat zen, DBH eta batxilergokoentzat.
Aldiz, kritikak leku guztietatik iritsi ziren. PPk, PSEk eta biktimen zenbait elkartek programaren kontra egin zuten, ETAren deslegitimazioan behar bezain argia ez zelakoan. EH Bilduk, berriz, «kontakizun politiko, ideologiko, subjektibo eta eztabaidagarri bat» ikusi zuen egitasmoaren atzean. Programa aurkeztu eta bost egun geroago Eusko Legebiltzarreko Hezkuntza Batzordera eraman zuten gaia, eta han EAJk baino ez zuen babestu programa.
2019ko urtarrilean, Jaurlaritzako Bake eta Bizikidetza idazkari Jonan Fernandezek iragarri zuen programa geldiaraziko zutela, eta «elkarrizketa prozesu bat» abiaraziko zutela horren edukien inguruan. 2019ko azaroan eman zuten elkarrizketa prozesu horrek ekarritakoaren berri. Jaurlaritzak azaldu zuenez, zenbait eragilerekin hitz egin ostean, 36 aldaketa nagusi egin zituzten unitate didaktikoetan. Moldaketa horiekin, programa 2019-2020 ikasturtean ezartzeko moduan gelditu zen, hamar ikastetxetan eta proba gisa. Pandemiak, baina, bertan behera utzi zuen esperientzia pilotu hori. 2021rarte, geldirik egon zen.
2021eko irailaren 22an, Eusko Jaularitzako Gobernu Kontseiluak Udaberri 2024 bizikidetza, giza eskubide eta aniztasunaren plana onartu zuen, hainbat eragileren ekarpenak jaso ostean. Iraganeko gertaerei begira, argitu nahi izan zuten gatazkaren inguruko gogoeta kritikoa «ETAren terrorismoa eta indarkeria erabili edo justifikatu dutenei» exijitu behar zitzaiela bereziki. Gainera, presoen ongietorriei buruzko aipamen bat sartu zuten, hauxe adieraziz: «De facto indarkeriaren kultura politikoaren gorespen sinbolikoa eta biktimen bidegabekeria eta birbiktimazioa dira». Txostenak biltzen dituen helburuen artean daude, halaber, biktimei «aintzatespena» eta «aitortza eta erreparazioa» ematea, iraganari buruzko «gogoeta kritikoa» sustatzea, Memoria Historiko eta Demokratikoaren Legea onartzea, «bizikidetzarako aktibo gisa» funtzionatuko duen espetxe politika bat garatzea.
Nafarroako Foru Erkidegoan
Nafarroan geroago garatu dute biktimen lekukotza eskoletara eramateko programa. 2016ko maiatzean, lankidetza akordioa egin zuten estreinako aldiz Eusko Jaurlaritzako eta Nafarroako gobernuek bizikidetza arloan elkarrekin jarduteko, eta Adi-adian programa ere elkarlanerako esparru gisa zehaztu zuten. Nafarroako Gobernuak 2018-2019 ikasturtean ekin zion biktimen testigantza eskoletara eramateari, Eskutik izeneko programaren barruan. Esperientzia pilotua izan zen, bizpahiru ikastetxetan baino egin ez zutena, emaitzak aztertu eta geroago eskola gehiagotara zabaltzeko asmoz. Eskutik programaren dokumentazioan ETAren biktimak baino ez ziren aipatzen.
Nafarroa Garaian ere badago etorkizunerako egitasmorik. Bake eta Bizikidetza Zuzendaritzak eta Hezkuntza Departamentuak Eskutik programan elkarlanean landutakoa hedatu nahi dute, Memoria duten eskolak izeneko programaren barruan. Horren bitartez, indarkeriaren zilegitasun eza nabarmendu eta belaunaldi berrien oroimena bermatzea nabarmendu nahi dute, eta inork ez duela inor hiltzeko eskubidea, Martin Zabaltza Nafarroako Bake eta Bizikidetzako zuzendariak 2019ko urrian azaldu zuenez. Programa moldatzeko, hainbat ETAren biktima elkarterekin elkarrizketatu ziren. 2019-2020 ikasturtean, 66 ikastetxetako 12 320 ikaslek parte hartu zuten programan eta, ordurako, 112 ikastetxetako 23 500 ikasle pasa ziren programatik. Hargatik, 2021eko urrian inkesta batean azaleratu zenez, Foru Erkidegoan DBHko hiru ikasletik bik ez zekiten GAL zer zen; aldiz, % 57k adierazi zuten ETA zer zen bazekitela, eta % 5ek bazutela haren entzutea.
Oroimena museo eta erakusketetan
Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Zentroa Gasteizen dago, eta Espainiako Gobernuak eman zuen 2014an hura eraikitzeko agindua. Une horretan, Jorge Fernández Díaz barne ministroak eta Javier Maroto PPko buruzagi gasteiztarrak adierazi zuten Zentro horren helburua zela «psikopata, terroristen eta bestaldera begiratu zutenen narrazioa» ez nagusitzea eta "egia historikoa" gizarteratzea. «Talde terrorista desberdinetako biktimen 1.098 lekukotza biltzen ditu», hedabideetan argitaratuak. 872 testu dokumentu dira, 161 bideo, eta 65 audio fitxategi. Fundazio horretako arduradunek 2021eko urtarrilean azaldu zutenez, kaltetuen oroimena batera gorde nahi dute, hezkuntzan eta ikerketa jardueretan erabili ahal izateko, eta gizarte kontzientziazioa zabaltzeko, «ez errepikatzeko ezagutzea» goiburu hartuta. Museoaren barne-diseinu eta museografia lanek 949.957,99 €-ko lizitazio aurrekontua izan zuten.
Zentro horretako testigantzen % 90 ETAtik sorturiko talde desberdinen eta 2004ko martxoaren 11ko Madrilgo erasoen biktimenak dira. Gainerako % 10a GRAPO, GAL eta eskuin muturreko talde armatuen biktimenak dira. Espainiako Gobernuak adostasunik gabe eta alde bakarrez erabaki zuen Zentro hori egitea, eta Gasteizen izatea. 2020ko abenduan, hamahiru memoria taldek Gasteizen eginiko agerraldian, gune hori ez onartzeko kanpaina bat aurkeztu zuten Giza Eskubideen Nazioarteko egunean, Memoria osoa, bizikidetzaren alde, «estrategia diskriminatzaileak» erabiltzen dituelako, eta oroimenerako ikuspegi «eraikitzaile eta integral» baten alde agertu ziren. Bestalde, 2019ko urriaren 21ean, Fernando Buesa Blanco Fundazioak eta Sancho el Sabio Fundazioak «Euskal gizartea terrorismoaren aurrean» erakusketa inauguratu zuten hainbat erakunderen laguntzaz, Sancho el Sabio Fundazioko funtsak baliatuz; lau gunez osatzen zen erakusketa horretan, kartel, pegatina, eskuorri, zirriborro eta dokumentuak jarri ziren ikusgai, haien bitartez, «euskal herritarrek terrorismoaren aurrean hartutako jarreren bilakaera» erakusteko, nabarmenduz hura aldatuz joan dela denbora joanean.
Batzuetan artearen bidez erakutsi dira gatazkaren bizipenak, lehen eskutik. 2019ko urrian, Galdakaon Jon Bienzobas ETAko presoaren arte erakusketa bat antolatu eta ireki zen, "Ziegako leihotik", margolanen eta eskulturen bilduma. Berehala, ordea, Covitek erakusketa salatu zuen, PP alderdiak eta gobernu ordezkariak babestu zuena, Bienzobasek hilketetan parte hartu zuelako; are, kontraerakusketa moduko panel batzuk jarri zituzten kanpoaldean. Auzitegi Nazionalak ez zuen lege eragozpenik ikusi erakusketarako; Espainiako Konstituzio Auzitegiak ere ontzat eman zuen erakusketa. Eusko Jaurlaritzak, ad hominem argumentua onartuz, erakusketa bertan behera uzteko eskatu zuen, «biktimentzako iraingarria delako eta terrorismoa goraipatzen duelako». Bi asteren ondoren, antolatzaileek itxi egin zuten erakusketa.
2020ko udazkenean, Fernando Postigo argazkilariaren prentsarako argazkien erakusketa bat egin zen Donostiako San Telmo Museoan, 1977tik 2001era argazkilariak Donostian El Diario Vasco eta La Voz de España egunkarietarako lanean egin zituen lanak bilduma batean erakutsiz. Bertan, euskal gatazkako eta tentsio politikoko hainbat irudi agertzen ziren, tartean zirela manifestazioak, grebak, istiluak eta atentatuak, besteak beste. Argazkilariak Elisa Querejetaren laguntzaz egin zuen irudion hautaketa, garai baten testigantza adierazten zutenak. Argazkien koloreek trantsizio bat adierazten dute kaleko giroan ere, zuri-beltzean izatetik koloretakoak izatera pasaz 90eko hamarkadan.
Gaia soseguz tratatzeko dauden oztopo eta zailtasunen adierazle da Clemente Bernad erreportajeko argazkilariaren kasua: 2007ko urrian, Guggenheim Bilbao Museoaren 10. urteurrenean, argazkilariak bere Basque Chronicles serieko hamabi argazki jarri zituen ikusgai, beste hamaika artista garaikiderekin batera ("Chacun a son goût"). Erakusketan hedabideetan jarri ohi ez diren euskal gatazkako argazki soilak erakutsi nahi zituen diskurtso politikotik at, kale borroka eta ETAko presoen ingurukoak barne; horrek, berriz, ezusteko erreakzioa harrotu zuen zenbait ETAren biktima elkartetatik eta zenbait espainiar hedabidetatik, baita Guggenheim Museoaren kontra ere. Bernadek presioak, jazarpena eta mehatxuak jaso zituen, baita ondorio profesional larriak ere, adierazi zuenez.
Oroimena idazlanetan
Euskal Memoria Fundazioak estatuak eta hari lotutako agentziek eragindako biktimen testigantzak eta oroimena landu ditu. Euskal presoen gainean, 1936tik Euskal Herrian kartzela eta estatu errepresioa pairatu duten herritarrei buruz, Carlos Trenor abokatu eta preso ohiak ''Euskal disidentzia. Errepresioa eta espetxea'' idatzi eta argitaratu zuen 2019ko azaroan. Beraz, ETAren sorreratik egin ohi den periodizazioa baino urrutiago doa, ikuspegi kolektibo batez; ordutik, espetxetik 80.000 euskal herritar pasa direla kalkulatu du; 60ko hamarkadatik, berriz, 7.000 inguru; halaber, milaka torturatu zenbatu ditu ordudanik. Antzeko bidetik, 2021 hasieran Euskal Memoriak errepresioari buruzko Askatasun haizea oroimen idazlana plazaratu zuen, «askapen borrokagatik» preso egondakoen izen-abizen, sorterri, espetxeratze urte eta argazkiak bilduz. 2021eko neguan, Emilio Lopez Adan idazle eta euskal militante abertzale historikoak Borroka armatuaren historia Euskadin (1967-2011) ikerlana aurkeztu zuen hiru liburukitan (ikus behean Kritika atala). 2021eko martxoan, bi idazlan aurkeztu ziren euskaraz euskal gatazkari loturik, batak ETAren lorratzean, barnetik, eta besteak ETAren biktima baten ikuspegitik: Irati Goikoetxeak Herriak ez du barkatuko idazlana aurkeztu zuen, CAF, Elkar eta Beasaingo Udalak antolatu 2019ko Igartza Sariaren irabazlea, ETAren biktima baten mina tratatu nahiz eta liburua «eztabaidatzeko» tresna izan zedin, egileak adierazi zuenez; Mikel Antzak Arroz urez bere idazlana argitaratu zuen, Burgosko auzitik abiatuz, hura bizi izan zuten protagonisten testigantzak bilduz eta, horiek oinarritzat hartuz. Euskal Herriak hamarkadetan ikusezin gorde behar izan dituen hainbat pasarte agerian utzi zituen, egilearen esanetan. Fernando Aranburu idazlearen Patria eleberria da, dudarik gabe, euskal gatazkako nondik norakoei buruzko testu luze arrakastatsuenetako bat (2016), fikzio bat, baina egiantzekotasunez kontatua eta benetako gertaerez hornitua. Espainian arrakasta komertzial handia izan duen kontakizuna eskaintzen du, baita HBOko serie bihurtu ere. 2018ko irailean, berriz, Raul Lopez Romo historia katedradun eta Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Zentroko kideak Memorias del terrorismo en España aurkeztu zuen, Espainian askotariko terrorismoak («nazionalista erradikala, eskuin muturra, ezker muturra eta jihadista») hurbiletik bizi izan dituzten pertsonalitate, profesional eta biktimen adierazpenak eta testigantzak bilduz, tartean direla Jon Juaristi, Teo Uriarte eta Joseba Arregi. 2021eko otsailean, Jose Maria Ryan Lemoizko zentral nuklearreko ingeniari buruaren erailketaren 40. urteurrena zela eta, Anton Arriolak El ruido de entonces eleberria argitaratu zuen, ingeniariaren hilketan oinarritua, fikzioa eta errealitatea uztartuz; berradiskidetzea eta oroimena nabarmendu nahi izan zituen. Biktimen oroimenari loturik edo euskal gatazkaren inguruan idazlan ugari ondu dira, hala euskaraz nola erdaraz.
Kontakizunaren bataila
ETAk 2011ko urtarrilean su-eten iraunkor eta orokorra eman ondoren, PPren Espainiako Gobernuak ez zuen distentsiorako bidea hartu. Aldiz, Jorge Fernández Díaz orduko Espainiako barne ministroa "kontakizunaren [edo narrazioaren] batailaz" eta hori irabazi beharraz hitz egiten hasi zen ("batalla por el relato"), Complutense Unibertsitateko uda ikastaroetan. Ildo beretik, 2016ko apirilean, «gudu horretan inoiz baino indar handiagoz jotzeko» premia nabarmendu zuen, Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Zentroa baliatuz horretarako. 2020an, oso bestelako ikuspegiaz, Joseba Sarrionaindiak ahotan hartu zuen oroimenaren eta kontakizunaren gaia Funanbulistaren beldurra idazlanaren hitzaurrean:
2021eko urtarrilean, Covid19aren krisiaren erdian, Espainiako Gobernuak, Fernando Grande-Marlaska barne ministroak eta Isabel Zelaa hezkuntza ministroak iragarri zuten asmoa zutela Espainiako ikastetxeetan aplikatzen zen "Terrorismoaren memoria eta prebentzioa» programa Nafarroa Garaian aurkezteko, Maria Txibite nafar presidenteak hala nahi omen zuela eta. Helburu nagusi bat adierazi zuten: «Unitate hauek ekarpen bat izango dira ETA Nafarroan eta Espainian izan zenari buruzko egiazko kontakizuna osatzeko». Espainiako barne ministroak, ETA garaitua izan dela adierazteaz gain, "narrazioa zaintzearen" garrantzia nabarmendu zuen, eta gaineratu zuen Euskal Autonomia Erkidegoko ikastetxeetan terrorismoaren biktimek hitzaldiak ematea "betebehar moral eta legala" zela.
ABC espainiar egunkariak kontatu zuenez, urtarril horretako 25ean bertan, Maite Araluze AVT elkarteko presidenteak Espainiako Senatuan adierazi zuen "beraiek bakarrik" ari zirela borrokatzen terrorismoari buruzko narrazioa aldatu nahi zutenen kontra eta, «egia, oroimena, duintasuna eta justizia» sariak esleitzean, Gobernuaren kontra jo zuen ETAko presoak etxera hurbiltzeagatik. Araluzek ukatu egin zuen mendeku gosez zihardutenik. Sari banaketa «garaileak eta garaituak dituen egiazko kontakizun baten alde» goiburupean egin zen. Besteak beste, Ignacio Aguado Madrilgo Erkidegoko presidenteordeak jaso zuen sarietako bat.
Kritika
Emilio Lopez Adan Beltzak Borroka armatuaren historia Euskadin (1967-2011) hiru liburukiko ikerlan luzea argitaratu zuen 2021eko martxoan. Egiari eta erreparazioari buruzko gogoetan, kritiko agertu da oroimenaz bestelako egungo helburu politikoetarako a posteriori argitaratu omen diren ikerlanekin. EHUko ikerlan batzuk aipatu ditu, haren esanetan isuri emotiboa duten adjektiboak erabili dituztenak, hala nola terrorista, odolzalea, eta koldarra. Antzeko bidetik, Joxe Iriarte Bikila LKI eta Zutik alderdietako historikoak nabarmendu du estatuak garaipen ideologikoa bilatzen duela, hildakoen heriotzaren ondoren haiek bere probetxurako baliatuz, kontakizunaren batailaren bidez. Lopez Adanek lekukoez ere zuhurtasuna agertu du, gertaeraren uneko oroimena ez dutelakoan, "bizitzari zentzua emateko ondu duten elaborazio bat" baizik. Alde horretatik, bere ikerlana ere bizipen pertsonalak baldintzaturik dagoela aitortu du. Lopez Adanek aspaldiko delituentzako zigorraren premia ukatu du, biktimek egia aurkitu nahi dutelakoan lehenik eta behin. Aldiz, egiaren bilaketa zigorrak baldintzatzen badu, egun blokeo bat eragiten duela baieztatu du, delitugileek ez baitituzte emango beren ekintzen nondik norakoak. Gaineratu du, bestalde, Espainiako Justizia ez dela inpartziala eta, batzuetan, mendeku goseak egiaren bilaketa bera oztopatu duela, zintzotasun falta. Alde horretatik, amnistia batek berradiskidetzen eta egia bilatzen lagunduko lukeelakoan dago, baina baieztatu du erabateko berradiskidetzea ezinezkoa dela. Oroimena ezingo litzateke geratu huts-hutsean biktimetan, gatazka ez baitzen hutsetik hasi, arrazoi politiko eta sozialak zeudelako. Injustiziaren kontra borrokatzea erabaki zutenen duintasuna babestu du.
Josu Martinez zinemagile eta EHUko irakasleak adierazi du zinemagintzan hoberako bilakaera bat izan dela euskal gatazkaren eta haren oroimenaren tratamenduan, eta lehen plazaratzea ezinezkoak izango ziren film batzuk eszenaratu direla. Hala ere, nabarmendu du auzi hau islatzean indarrean direla artean ere iraganeko jarrera eta inertzia asko euskal gizartean, tabuak, eta ez dela posible zenbait gai tratatzea peaje batzuk pagatu gabe. Joxe Iriarte Bikilak, halaber, nabarmendu du ez dela artean guztiz segurua indarkeriaz hitz egitea, eta Ander Iriarte zinema-zuzendariak, haren semeak, gaiaz hitz egiteko beldurra aipatu du, halaber, ondorio penalak direla eta. Martinezen ustez, garrantzi handiko joko zelai sinbolikoa da zinema, eta "errelatoa [narrazioa] dago jokoan". Adierazi du behintzat une honetan narrazioak daudela, ez bakarra, baina urrun gaudela normaltasunetik euskal gatazkaren tratamendurako.
Nerea Arruti Etxeberriak gatazkak duen trauma dimentsioa ekarri du gogora, eta trauma horrek askotariko formak hartzen dituela, tartean dela isiltasuna. Alde horretatik, oroimena aztertzean, ikuspegi etiko baten premia aldeztu du, egungo oroimenari eta biktimei buruzko azterketa eta sailkapenetan egon daitezkeen asmo utilitaristen kontra ohartaraziz, T. Todoroven ildotik (Los abusos de la memoria, 2008), baita traumari buruzko hierarkia ideologikoak ezartzeak dituen arriskuez ere. Gainera, gatazkaren trauma hizkuntzan bertan ere badagoela adierazi du, indarkeriari buruzko azterketetan ez baitzaio ia euskarazko literaturari erreparatu, eta horrek hausturak eragin ditu euskal gatazka eta oroimena aztertzeko orduan, auzi horien gaineko euskarazko pentsamenduari bizkarra ematen zaiolarik.
Fritz (elefantea)
Fritz (1902ko ekainaren 11n hila Toursen, Frantzian) Barnum & Bailey estatubatuar zirku konpainiak jabetzan eduki zuen elefante asiar bat izan zen. Tours hirian zelarik elefantea kalejira batean erakutsi zuten, baina kontrola galdu zuen animaliak, eta zirkuko arduradunen artean lepora estututa hil egin zuten hantxe bertanm Tourseko kaleetan. Elefante ar haren zaharberritutako aztarnak Tourseko Arte Museoaren eranskin batean gordetzen dira.
Bizitza
Ez da ezagutzen Fritz elefantea Asian naturan jaio eta han harrapatu ote zuten edo amerikar zoo batean jaio ote zen. Heriotza garaian zuen adina "80 urtekotzat" jo zuen egunkari batek, baina ezohiko zahartzaroa dirudi elefante asiar batentzat. Haren izena Alemaniako Sankt Pauli hiriko Hagenbeck fauna saltzailearen kontabilitate liburuetan aurkitzen da lehen aldiz 1873ko azaroan, beste 250 animalia basatirekin batera, artean beste bost elefante.
Hagenbackek 4.000ren dolarretan saldu zion Phineas Taylor Barnum zirku tratanteari, AEBetako Barnum & Bailey zirku konpainiaren sortzaileari alegia.
Ipar Amerikan bira zabala egin ondoren, bere azken bidaian Frantziara eraman zuten Fritz beste bost elefanterekin, eta Europan zehar bira handi bat antolatu zen. Fritz Atlantikoan zehar garraiatu ahal izateko, lotu eta bapore batera igo zuten garabi baten bidez. Beste animaliak bezala, zeharkaldia ia geldirik igaro behar izan zuen. Horrelako bidaietan, elefanteak kolikoen eta itsas-gaixotasunaren biktima izan ohi ziren. Animalietarik batzuk hil egin ziren.
Europara iritsirik, Bordelen, Fritzek elefantearen eguneroko bere oinetako zaintza egiteko ardura zuen zirkuko langilea hil egin zuen. Arriskutsua zela eta, Fritz beste bi elefanterekin kateatu zuten, neurri prebentibo gisa. 1902ko ekainean, zirkua Tours hirira iritsi zen 65 karroza baino gehiagorekin.
Elefantearen heriotza
1902ko ekainaren 11n, arratsaldeko emanaldiaren ostean, zirkuak agur esateko kalejira egin zuen Toursen hiriaren erdigunean zehar tren geltokiraino. Inguruko herrietatik ere hurbildu ziren ikusleak ikuskizuna ikustera. Nicolas Frumeaud plazan, Fritz bat-batean oldartu egin zen, eta kontrola-ezina bihurtu zen nonbait. Elefantea hiltzea erabaki zuen orduan zirkuko zuzendaritzak. Kate eta sokekin lotu eta lepoan soka bat jarri zioten. Zirkuko langileak elefantea itotzen hasi ziren soka txirrika batekin eta animaliaren agoniak hiru ordu iraun omen zuen. Zirkuko zuzendaritzak elefantearen gorpua Tours hiriari eman zion eta trenez jarraitu zuen bere bidea zirkuak.
Gorpua hondatze azkarretik babesteko, larrugile batek profesionalki zatikatu zuen Fritz. Hezurdura gutxi gorabehera garbitu ondoren, elefantearen larrua prestatu eta Nanteseko Anatole Sautot taxidermistak momifikatu eta larrua bete zuen. Fritz Loirako Historia Naturaleko Museoan erakutsi zuten lehen aldiz. Hezurdura museoko bigarren solairuan miretsi zitekeen. 1910ean, espazio mugak zirela eta, Fritz disekatua Tourseko Arte Ederretako Museoko ukuilu zaharretara eraman zuten, katedralaren ondoan.
1970eko hamarkadaren erdialderako elefante larrua oso egoera txarrean zegoen eta 1977an zaharberritu egin zuen Bernard Boisselier La Ville-aux-Dameseko taxidermistak. Harrezkero, lehengo ukuiluko eraikinean erakusten dute berriro, baina orain kristalezko kaiola batean.
Kansas (Oklahoma)
Kansas Oklahomako herri bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 802 biztanle zituen, 4.8 kilometro koadrotan banatuta.
Munain
Munain Arabako herria da, Donemiliagako udalerrikoa. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 36 pertsona bizi dira bertan. Itsas mailatik 617m.ra dago. Beste aldetik, herri txiki honetan Zadorra ibaia jaiotzen da. Herriaren erdialdea zeharkatzen du.
Garraioa
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
Gainera, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Munaingo zuhaitzak
Gaur egun 608 zuhaitz mota agertu ohi dira. Batzuk duela 5 mendekoak eta beste batzuk duela 1.500 urtekoak. Zuhaitz bakoitzaren perimetroa 428 zentimetrokoa da. Zuhaitz guztiak ez daude Munaineko mendian, batzuk Okarizeko mendian baitaude. Ikusgarrienak eta perimetro handikoak direnak Munaineko mendian daude (Entziako mendizerran).
Donemiliagako udalak Munaineko eta Okarizeko biztanleek lagunduta, ibilbide bat antolatu dute. Ibilbide lasaia eta goiz batean egin ahal dena.
Evaro (Montana)
Evaro Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Missoula konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dnipro raiona
Dnipro raiona (Дніпровський район), 2016ra arte Dnipropetrovsk raiona (Дніпропетровський район) Dnipropetrovskeko oblastan dagoen raion bat da, Ukrainako hegoekialde-erdialdean. Hiriburua Dnipro da. 2021eko estimazioaren arabera, 1.159.302 biztanle zituen, 5.605 kilometro koadroko azaleran. 17 homradatan banatuta dago.
3682 Welther
3682 Welther asteroide baten izena da. uztailaren 12an aurkitu zuen K. Reinmuth-ek Heidelberg Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak A923 NB izena zeraman. Ondoren Barbara Welther omentzeko izena eman zitzaion.
Klein (Montana)
Klein Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Musselshell konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Leccinum
Leccinum Boletaceae familiako onddoen genero bat da. Mundu osoan banatutako 135 espezie inguruz osatuta dago.
Paratooita-(La)
Paratooita-(La) karbonato motako minerala da.
Bristol (Indiana)
Bristol Indianako herri bat da. Elkhart konderrian kokatua dago. 2010ean 1,602 biztanle zituen, 9.57 kilometro koadrotan banatuta.
Leccinum
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V U W X Y Z
Paratooita-(La)
Ezaugarriak
Paratooita-(La) karbonato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Nedim Gürsel
Nedim Gürsel (Gaziantep, Turkia, 1951 -) turkiar idazlea da.
Biografia
Erbestea, bakardadea eta herrimina dira bere eleberrietako gai nagusiak. Lehenbiziko liburuagatik (1975, Uda luzea Istanbulen) Turkiar Hizkuntzaren Saria eman zioten.
Gaur egun, Parisen bizi da, eta turkiar literatura irakasten du Ekialdeko Hizkuntza eta Zibilizazioen Institutuan.
Beste obra aipagarri batzuk: Komandantearen untxiak (1985), Azken tranbia (1991), Lehenbiziko emakumea (1994), Konkistatzailearen eleberria (1995), Alaren alabak (2008).
3682 Welther
Orbitaren ezaugarriak
3682 Welther asteroidearen orbitak batezbeste 2,727 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,182 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,272 distantziara. Eszentrikotasuna 0,2 da, eta makurdura orbitala 15,8ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.5 da.
Marcus Schmuck
Marcus Schmuck (1925eko apirilaren 18a - 2005eko abuztuaren 21a) austriar alpinista izan zen. 1957an, Hermann Buhl ekin batera, espedizioa antolatu zuen, hasiera batean Buhlek aurreikusi eta hasi zuena, munduko hamabigarren mendirik garaiena igotzeko, Broad Peak (8.047 metro) Pakistango Karakorum en. Espedizioko beste kideak Fritz Wintersteller eta Kurt Diemberger izan ziren. Bere bizitzan 74 espedizio antolatu eta zuzendu zituen mundu osoko mendi garaietara.
Liburuak
Marcus Schmuck-ek honako liburua idatzi zuen:
Inter caetera (1456)
Inter caetera izeneko bulda Kalisto III.a aita santuak eman zuen 1456ko martxoak 13an.
Bulda hau ziur asko Alfontso V.a Portugalgoa erregeak eta Henrike Nabigatzailea infanteak eskatu zuten, Portugalgo Kristoren Ordenaren Maisu Handia.
Bulda honetan, Portugali emandako lurraldeen zerrendaketan, amaieran "etenik gabe indiarretaraino" esaldia (usque ad Indos) gehitzen zen. Esaldi hau nahastaria da, 1456an portugaldarrek Indiara edo Indietara Ozeano Atlantikoan zehar nabigatuz aurreikusten zutela esan nahi baitu, Esperantza Onaren lurmuturra aurkitua izan baino hogeita hamar urte lehenago.
Bulda hau Sixto IV.a aita santuak berretsi zuen 1481eko Aeterni regis izeneko bere buldarekin.
Jatorrizko testua
Lisboako Artxibategi Nazionaletan buldaren kopia ofizial bat dago, 1456ko abuztuak 16an datatua.
Urgatz
Urgatz  2012 urtean Bermeon sorturiko rock musika taldea da. Rock afrodisiakoa bezala definitzen dute beren musika.
Funtsezko botika
Funtsezko botika, OMSren arabera, biztanleriaren oinarrizko beharrei erantzuteko beharrezkoak diren botikak dira. Erakunde horrek sendagai hauek uneoro eta beharrezkoak diren kantitateetan, osasun sistemetan egon behar direla aholkatzen du; halaber, garantia guztiekin eta gaixoek ordaindu dezaketen prezioan egon behar dira.
Aukeraketa
Botiken aukeraketa Adituen Batzordeek egiten dute irizpide desberdinetan oinarrituta:
Mundu osoan
1977ko urriaren 21ean, Adituen Batzordeak lehen aukeraketa onartu zuen. Geroztik zerrenda desberdinak onartu izan dira, azkena 2013ko apirilean plazaratu zen: helduentzako hemezortzigarren zerrenda eta haurrentzako laugarrena.
1999an, 156 estatuek funtsezko botiken zerrenda ofizialak zituzten. 135 estatuetan gaixotasun eta sintoma arrunteenen aurrean tratamenduak onartuak izan dira.
Orosurgi
1441n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Erroko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak orosurgiarrak (erroibarreraz: urutzurdiarrak) ziren.
Etimologia
Orosurgi edo Ururtzurdi toponimoa ezezaguna da, baina "ur" partikula du, erroibarrera bertsioan gehien ikusten dena. Orosa edo Urutza toponimoarekin ere harremana du, gertuko herri hustu bat.
Geografia
Orosurgi Erroiberran dago.
Ingurune naturala eta klima
Erroiberraren azalera handia dela eta bi klima ezberdin daude, iparraldeko klima azpiatlantiarra, pagadi ugari eta urte osoko prezipitazioekin, eta hegoaldeko klima azpimediterraneoa, basa pinuekin eta uda garaiko bi hilabete idorrekin. Urteko batez besteko prezipitazioak 1 200 mm dira hegoaldean, eta 2 000 mm ibarraren iparraldean. Batez besteko tenperatura 7 eta 10 gradu bitartekoa da.
Urteroko egun euritsuak 120 izaten dira ibarraren hegoaldean eta 140-150 egun iparraldean. Gunerik menditsuenetan egun euritsuak 150 baino gehiago izan daitezke.
La Rivière-Drugeon
La Rivière-Drugeon Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Orosurgi
Estazio meteorologikoak
Erroiberran dagoen Aurizperri kontzejuan, itsasoaren mailatik 871 metrora, Nafarroako Gobernuak 1972an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Erro kontzejuan, itsasoaren mailatik 672 metrora. Erroko estazioa da Orosurgirako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.
La Rivière-Drugeon
Biztanleria
2007an La Rivière-Drugeon udalerrian erroldatutako biztanleak 750 ziren. Familiak 281 ziren, horien artean 65 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren gizonak eta 42 bakarrik bizi ziren emakumeak), 87 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 114 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 15 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Orosurgi
Historia
Jada XIII. mendean, bere bularra, Koroari ordaintzen zion, eta elizako hamarrena mailegatzen zuen, Orosurgiko antzinako nukleoarekin batera. 1378an 3 su zituen, baina 1441ean jada jendez hustua zegoen. XVI. mendearen hasieran Ezpeletako jaunarena zen muga, eta 1800 inguruan Ardaitzena.
Anguilla breviceps
Anguilla breviceps Anguilla generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anguillidae familian.
Orosurgi
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
La Rivière-Drugeon
Etxebizitza
2007an 320 etxebizitza zeuden, 288 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 274 etxeak ziren eta 46 apartamentuak ziren. 288 etxebizitza nagusietatik 241 bere jabearen bizilekua ziren, 37 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 31 etxek hiru zituzten, 48 etxek lau zituzten eta 203 etxek bost zituzten. 252 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 104 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 153 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 472 ziren, horien artean 388 aktiboak ziren eta 84 inaktiboak ziren. 388 pertsona aktiboetatik 359 lanean zeuden (190 gizon eta 169 emakume) eta 29 langabezian zeuden (12 gizon eta 17 emakume). 84 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 46 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Rivière-Drugeon udalerrian 303 unitate fiskal zeuden, 813 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.664 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 igeltseroak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
Taurotragus
Taurotragus ugaztunen genero bat da. Afrikako sabanan bizi diren antilope hauek artiodaktiloen barruko Bovinae azpifamilia eta Bovidae familian sailkatuta daude eta kontinenteko antiloperik handienak dira. Arrek 600-800 kg artean dituzte eta emeek 400 eta 600 kg. artean. Egun espezie bi ditu:
La Rivière-Drugeon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 liburu denda zen.
Veni, vidi, vici
Veni, vidi, vici, (euskaraz etorri, ikusi eta garaitu nuen; ), K.a. 47. urtean Julio Zesar erromatar jeneral eta kontsulak Farnazes II.a Pontokoaren Zelako guduko garaipena deskribatuz Erromako Senatuari zuzendu zion latinezko esaldia da. Aldi berean, aipamen lakoni honek Zesarren erabateko garaipena aldarrikatzen zuen eta Senatuari bere trebezia militarra oroituarazten zion (Zesar oraindik gerra zibil batean borrokatzen baizebilen). Bestalde, aipamen hau Zesarren senatu patrizioaren (optimates) aurkako mespretxu adierazpenatzat jo daiteke, ohituraz senatua Antzinako Erromatar Errepublikaren talde boteretsua baitzen.
La Rivière-Drugeon
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ealing
Ealing (London Borough of Ealing) Londresko udalerrietako (borough) bat da, mendebaldean kokaturik dagoena. 2015eko erroldaren arabera 343.100 zituen 55,53 kilometro koadroko azaleran, honek Londresko hirugarren borough populatuena egiten du.
Historia
Ealing ingurua duela 7.000 urtetatik populatu izanaren ztarnak aurkitu dira Horsenden Hill muinoan. VIII mendearen hasieran Gillingas ("Gillaren jendea") izen saxoia ageri da eta hortik omen dator Ealing izena. XII mendean Londres inguratzen zuten baso zabalen artean zegoen asentamendu bat aipatzen da inguru hauetan. Andre Mariaren eliza garai hartakoa omen da. Aurreneko errolda 1599koa da eta 85 etxe bazirela aipatzen da.
Uxesko geltokia
Uxes Galiziako Coruñako probintziako tren geltoki bat da, udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Ealing
Historia
1698 urtean Great Ealing School sortu zen, Ingalaterrako eskola pribatu onena izatearen sona hartu zuena. 1830 hamarkadan trenbidea eraiki zen eta honen ondorioz urbanizazio azkarra izan zuen eremuak. Eskola gainbeheran sartu zen 1908an itxi zen arte.
Gaur egungo udalerria 1965 urtean eratu zen Ealing, Southall eta Acton udalerriek bat egin zutenean.
Auzoak
Barrutia honako auzoek osatzen dute:
Jatorri etnikoa
Jatorri britainiarreko jendeak populazioaren %30.4 osatzen du. Badaude aipagarriak diren hainbat komunitate:
Katie (Oklahoma)
Katie Oklahomako herri bat da. Garvin konderrian kokatua dago. 2010ean 348 biztanle zituen, 52.45 kilometro koadrotan banatuta.
Villefontaine
Villefontaine Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2007an 18.721 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villefontaine udalerrian erroldatutako biztanleak 18.721 ziren. Familiak 6.619 ziren, horien artean 1.663 pertsona bakarrekoak ziren (864 bakarrik bizi ziren gizonak eta 799 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.264 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 2.765 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 927 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 7.118 etxebizitza zeuden, 6.811 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 306 hutsik zeuden. 3.539 etxeak ziren eta 3.534 apartamentuak ziren. 6.811 etxebizitza nagusietatik 2.353 bere jabearen bizilekua ziren, 4.400 alokairuan okupaturik zeuden eta 58 doan lagata zeuden; 180 etxek gela bat zuten, 597 etxek bi zituzten, 1.271 etxek hiru zituzten, 2.317 etxek lau zituzten eta 2.446 etxek bost zituzten. 5.071 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 3.283 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 2.721 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Villefontaine udalerrian 6.635 unitate fiskal zeuden, 18.430,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.191 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 504 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 6 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 16 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 78 eraikuntza enpresak ziren, 103 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 29 garraio enpresak ziren, 23 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 14 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 19 finantziazio enpresak ziren, 15 higiezinen enpresak ziren, 74 zerbitzu enpresak ziren, 88 administrazio publikoko enpresak ziren eta 34 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 128 zerbitzu publikoetatik, 1 lan bilaketa bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 8 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 autoeskolak, 9 igeltseroak, 20 margolariak, 12 zurginak, 6 iturginak, 18 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 12 ile apaindegiak, 6 albaitariak, 17 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 25 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 5 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 7 okindegiak, 3 harategiak, 4 liburu dendak, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 kirol-denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 6 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an 9 haur-eskola eta 9 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Villefontaine udalerrian 3 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.268 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 1.090.
Javier Tusell
Javier Tusell Gómez (Bartzelona, 1945eko abuztuaren 26a - ib., 2005eko otsailaren 8a) kataluniar historialari eta politikari bat izan zen. UNEDen Historia Garaikideko katedraduna ere bazen.
Bartzelonan jaio arren oso gazterik Madrilera lekualdatu zen, bertako Madrilgo Complutense Unibertsitatean Historia eta Politika Zientzietan lizentziatu eta José María Jover historialariaren ikasle izan zen.
Alien Nation
Alien nation (euskaraz Alien nazioa) 1988ko Graham Baker estatubatuar zinema zuzendariaren zientzia-fikziozko filma bat da. James Caan, Mandy Patinkin eta Terence Stamp aktoreek antzeztu zuten.
Ferguson Rotich
Udako Joko Olinpikoetan parte hartu zuen, eta zilarrezko domina lortu zuen Tokio 2020an, 800 m-ko proban, eta bosgarrena Rio de Janeiron, 2016an jokatutako proba berean. Brontzezko domina irabazi zuen 2019ko Munduko Atletismo Txapelketan, 800 m-tan.
Alien Nation
Argumentua
Etorkizun hurbil batean, estralurtarrez beteriko espaziontzi bat, berez beste estralurtar arraza baten esklabo izandako askatua, Lurrera iritsi eta 300.000 bisitariak gizakien artean integratu eta haien jarduera, lanbide eta bizimodu berberak bizitzen hasiko dira. Los Angeles hirian estralurtarreek lankidea (Roger Aaron Brown) erail zioten poliziako detektibe gizaki batek (James Caan) lankide berri gisa estralurtar bat (Mandy Patinkin) izango du, hain zuzen ere, hiri hartan polizia izatea lortu duen lehenbiziko estralurtarra. Hasiera batean detektibeak estralurtarrekin izandako eskermentu txarra dela eta bere lankide berria ez du oso gogoko izango, nahiz eta estralurtar poliziak detektibe gizakiarekin ongi eramateko ahalagin guztiak egin.
Carsoli
Carsoli Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Carsolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aiztondo Klasika
Aiztondo Klasika urtero Asteasun antolatutako lasterketa da. Lehendabizikoz, 2003an egin zuten.
Iparralde (argipena)
Iparralde hitzaren hainbat esanahi:
Paratsepinite-Ba
Paratsepinite-Ba mineral bat da eta paratsepinita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Paratsepinite-Ba elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Castel del Monte
Castel del Monte honako udalerrietako bat izan daiteke:
3684 Berry
3684 Berry asteroide baten izena da. urtarrilaren 9an aurkitu zuen B. A. Skiff-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1983 AK izena zeraman. Ondoren Berry omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3684 Berry asteroidearen orbitak batezbeste 2,879 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,637 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,121 distantziara. Eszentrikotasuna 0,084 da, eta makurdura orbitala 9,34ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.2 da.
Matilde
Matilde emakumezko pertsonaia zenbaiten izena da:
Francesco Geminiani
Francesco Geminiani (Lucca, Italia, 1687ko abenduaren 5ean bataiatua - Dublin, Irlanda, 1762ko irailaren 17a) musikaria eta biolinista izan zen. XVIII. mendeko musikari bikaina. Corelli eta A. Scarlattiren ikasle izan zen. Arrakasta handia izan zuen Londresen, Parisen eta Dublinen. Corelliren erara egin zituen concerti grossiko lan batzuk, Opus 2 eta Opus 3, oso ezagunak egin ziren Ingalaterran. Bestalde, biolinaren teknika berriaren oinarriak finkatu zituen The Art of Playing on the Violin (1731) eta A Treatise of good Taste (1749) lanetan.
Fikus
Fikus (Ficus) Moraceae familiako generoa da. Nahiz eta 800 espezie inguru izan, ezagunena pikondoa da.
Espezie hautatuak
2.700 proposatuetatik 830 inguru onartu dituzte adituek.
Gatzgabetze
Ura gatzgabetze prozesuan beharrezkoa da itsasontzietan. Itsasoko uraren gatzgabetze irtenbide paregabea da uraren urritasunaren arazoa konpontzeko. Itsasoak hainbat aukera eskaintzen dizkigu; haien artean, ur gez eta edangarria lortzea. Hartu behar dugu kontuan, naturan gatzgabetze-prozesua era naturalean gertatzen dela uraren lurrunketa prozesuan eguzkiaren energiarekin. Munduko uraren gehiengoa ur gazia da. Beraz, ur geza nahiko garestia da eta horren ondorioz ur gazia geza bihurtzeko modu desberdinak asmatu dira. Gaur egun, urari gatza kentzeko teknika erabilienak bi taldetan banandu daitezke; lurrunketa edo destilazio bidezko gatzgabetzea eta alderantzizko osmosi teknika. Gatzgabetzea naturan ematen den prozesu natural bat da, non ura eta gatza elkarrekin disolbatuta dauden eta energia bat emanda, bi osagaiak banandu egiten diren. Itsasoko ozeanoak munduko ur erreserba handienak dira, baina uraren % 3,5 pisuan, uretan disolbatutako gatzak dira. Itsasoko urak gutxi gorabehera, 35000 ppm-ko kontzentrazioa du uretan. Gatzgabetze sistemak erabili ondoren lortu nahi den kontzentrazioa 100 eta 500ppm bitartekoa izan beharko da Munduko Osasunaren Organizazioak esaten duen moduan. Munduko itsaso desberdinek gatz maila desberdinak dituzte baina orokorrean aldea ez da oso handia, beraz edozein uri kendu diezaiokegu gatza. Uraren gatz kontzentrazioa zenbat eta handiago izan, gatz hondakinak handiagoak izango dira, eta adibidez osmosiaren teknika erabiliz gero, mintzak lehenago aldatu beharko dira. Itsaso Baltikoan (TDS de 7.000 mg/L), Itsaso Gorrian (45.000 mg/L). Uraren egitura kontuan beharreko gauza da, alderantzizko osmosiaren prozesua egiterakoan. Gatz ehuneko altua izateak, presio osmotiko altuagoa egotea eragingo du. Beste aldetik, kontuan hartu beharrekoa da ur horrek daukan partikula eseki kantitatea; hori kontuan ez izateak, partikulen pilatzea ahalbidetuko du.
Historia
Ezinezkoa da, zehaztasunez, jakitea noiz hasi zen gizakia ur gazia gatzgabetzeko aukerak aztertzen. Aitzitik, idazki batzuei erreparatuta, antzeman daiteke antzinako garaietan ere nolabaiteko interesa pizten zuen gaia izan zela.
Zentzu honetan, uraren gatzgabetzeari ustezko lehen erreferentzia edo aipamena Itun Zaharrean aurki daiteke, Irt. 15 (22-25):
“''Moisesek israeldarrak abiarazi zituen Itsaso Gorritik. Xur basamortura jo zuten eta hiru eguneko bidea egin basamortuan barrena, urik aurkitu gabe. Mara izeneko tokira iritsi ziren; baina ezin izan zuten hango ura edan, mingotsa baitzen. Horregatik zeritzon leku hari Mara –hau da, «Mingots»–. Jendea marmarrean hasi zen Moisesen aurka, esanez: «Zer edan behar dugu?»''
''Orduan, Moisesek oihu egin zion Jaunari. Eta Jaunak zuhaixka bat erakutsi zion. Moisesek zuhaixka uretara jaurti eta ura gezatu egin zen.”''
Zinez zaila da zein zuhaitz mota zen jakitea baina, ioiak trukatzeko propietateak zituen materiala zela antzeman daiteke.
Aristotelesek (K.a. 384 - 322), antzinako filosofo greziarrak, bere lanetan ur gaziaren izaera eta propietateak aztertu zituen, baita gatzgabetzeko aukera ere. Meteorologia lanean idatzi zuenez, "Ur gazia, lurrun bihurtzen denean, geza bihurtzen da eta lurrunak ez du ur gazirik sortzen kondentsatzen denean". Halaber, ildo beretik, argizarizko ontzi bat denbora luzez urperatu ondoren, ur edangarria izan edo bihur zitekeela konturatu zen.
Hala ere, zientzia-historialari eta filologoen artean eztabaida andana sorrarazi du gaiak; zenbaiten esanetan, gatzgabetzeko prozesua, Aristotelesek baino lehenago, Demokritok idatzi baitzuen.
Erdi Aro ra arte ez zen eguzki-energia bidezko gatzgabetzeari buruzko ideia zein aplikazio garrantzitsu edo azpimarragarririk garatu. Alabaina, gatzgabetze prozesua eguzkia-energia alanbikeak pizteko erabiltzen zen, disoluzio alkoholiko diluituak biltzeko eta baita ardoa zein lurrin-olioa sortzeko ere. Alanbikeak Alexandriako Haro Helenistikoan sortu ziren. Maria Hebrearrak, lehen emakume alkimistak, Tribikos, hiru besoko alanbike moduko bat, sortu zuen. Horri esker, destilazioz substantzia araztuak lor zitezkeen. Aipagarria da, gainera, bere ikerketen helburua itsasoko uraren ikerketa izan ez arren, azterketa horietan lortutako datu, kontzeptu, trebetasun zein gaitasunak ondorengo belaunaldiei transmititu zitzaiela.
Ondoren, Errenazimentuan, aurkikuntza geografikoek, merkataritzaren hedapenak eta ozeanoetan zehar egindako bidaia luzeek berpiztu edo erdigunean kokarazi zuten ur gezaren arazoa. Zalantzarik gabe, aldi honetako irudirik esanguratsu eta deigarrienetako bat Della Porta (1535 - 1615) da, ura gatzgabetzearen arloa sakon aztertu baitzuen. Bere ekarpenik garrantzitsuena, ur gazi bihurtzen zuen eguzki distilazio aparatu baten deskribapena izan zen. Printzipio hau eguzki alanbikearen oinarria da. Honen bidez, ura eguzki energiarekin berotzen da. Hala, ur geza lurrundu eta, horren ondorioz, ur destilatu gisa beira hotzeko gainazalean kondentsatzen da.
Industria Iraultza ren aurretik, itsasontziek ainguratzen zuten bakoitzean, ur gezaz hornitu edo zamatzea izaten zen lanik garrantzitsuena. Izan ere, XVI. eta XVII. mendeetan gero eta luzeagoak ziren itsasoko bidaiak eta ezinbestekoa zitzaien lurrazaleko uraren menpe ez egotea. Bereziki Ozeano Bareko edota beste ozeanoetako bidaia luzeetan, ezinezkoa baitzen aste luzeetan zehar ainguratzea.