cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garapen Jasangarrirako 13. helburua: klimaren aldeko ekintza
Ozeanoak, munduko CO2aren biltegi
Ia ezinezkoa da datozen hamarraldietan energiaren kontsumoa eta CO2 emisioen hazkundea moteltzea. Hala eta guztiz ere, egia da herrialde garatuetan industriatik datozen CO2 isurketak murrizten ari direla, garapen teknologikoak balio unitate bakoitzeko gero eta energia gutxiago erabiltzeko aukera eman duelako. Egiten diren aurreikuspenak ez dira onak, baina ozeanoei eta beroketa globalari buruzko kontzientzia globala sortzea, eta hauek duten garrantziaz gizartea jabetzea, funtsezkoa da klima-aldaketa geldiarazteko.
Aldaketa klimatikoa eta berotze globala
Lurreko klima historian zehar aldatzen joan da, eta gaur egungo berotzeko joera bereziki garrantzitsua da; oso posiblea baita XX. mendearen erdialdetik aurreko zatia giza-jardueraren emaitza izatea. Joerak gorantz jarraitzen du abiadura handian.
Aurreko mendeko 70eko hamarkadaren amaieratik gaur egun arte, atmosferan dagoen airearen tenperatura globala nabarmen handitzen ari da. Berotze globala errealitate ukaezina da, izan ere, duela 40 urte baino planeta eta eskualde beroagoak marrazten dituzte adituek. Eredu klimatikoak, klimaren bilakaera eta etorkizuneko proiekzioa aztertzeko ditugun adierazlerik garrantzitsuenak izanik, ziurtatu dute planetako batez besteko tenperatura dena baino nabarmen baxuagoa izan beharko litzatekeela.
7.500 milioi pertsona baino gehiagoren artean egunero baliabide kopuru esanguratsua kontsumitzen da hondakin kopuru handia sortuz. Sistema naturala eta sistema klimatikoa bat datoz, eta bost osagaiez osatuta daude: atmosfera, ozeanoa, azalera, biosfera eta kriosfera. Baina aditu askoren arabera, esan daiteke seigarren osagai bat duela: sistema ekonomikoa, kontsumista eta baliabideen xahuketa eta hondakinen ekoizpena oinarritzat dituena.
Beraz, etorkizuneko klimak zerikusi handia du seigarren osagaiarekin, berotegi-efektuko gasen isurketen bolumen nagusia erregai fosilen erabileratik datorrelako: gas naturaletik, petroliotik eta ikatzetik. Hori dela eta, erregai fosilak murrizten dituen irtenbide bat agertzen ez bada, planetako zenbait eskualdek tenperatura nola igotzen den ikusten jarraituko dute. Gainera, berotzea ziurtatuta dago zenbait hamarkadako epean. Greenpeacek egindako txostenaren arabera, 2020. urtean 398.000 heriotza goiztiar egon dira Europar Batasunean, ikatza eta petrolioa erretzeak eragindako gaixotasunekin lotuta.
Tenperaturen gorakada nabarmenaren ondorioz, gero eta bero-bolada gehiago daude, hilabeteak beroagoak dira, etab. 2020-2021 denboraldian Espainian egondako Filomena depresioa ezohiko kasua izan zen. Estatuko Meteorologia Agentziaren arabera, Madrilen mende erdi baino gehiago igaro zen halako azken elur denboraldia gertatu zenetik.
Zientzialariek uste osoa dute tenperatura globalak gora egiten jarraituko duela. Hurrengo hamarkadetako klima joan den mendeko azken herenekoa baino beroagoa izango da ziurrenik, aldakorragoa, eta elur eta bero-boladak elkarrekin urte berdinean agertzeko probabilitatearekin. Era berean, estimatzen da datorren mendean tenperatura 2,5 eta 10 gradu artean igoko dela.
Aldaketa klimatikoa eta COVID-19
COVID-19 inguruko egoera aztertuta, baiezta daiteke osasun krisia globala bihurtu dela, adituek pandemia izenarekin izendatuz haren hedapena. Baina krisiaren aurretik, kontuan hartu behar da, gizarteak bazituela beste kezka sozial batzuk, esaterako; klima-aldaketa edota kutsadura, besteak beste. Harrigarria badirudi ere, 2020. urtean bizitako egoerak, etxetik atera ezin zenekoa, aipatutako kezkekin badu zerikusia. Pandemiak eragin kaltegarriak izateaz gain, onak ere ekarri ditu berarekin. Alerta-egoera zela eta, merkataritza-jarduerak eta garraioa murriztu egin dira, eta horren ondorioz, berotegi-efektuko gasen isurketa ere; batez ere, industrian. Koronabirus garaian, hirietako kutsadura atmosferikoa murriztu egin da kontinente kutsatuenetan, batik bat Europan eta Asian.
Petrolio eta antzeko substantzien isuriek, kliman eta pertsonen bizi kalitatean eragin negatiboak dituzte. Hori dela eta, murrizketa horrek, eragin positiboa izan du biztanleen artean, haien osasun maila hobetu baita. Espainian, aire kutsaduragatik urtero dauden gutxi gorabeherako 10.000 heriotza goiztiar gutxitu dira. Era berean, hilkortasun-tasa ere gutxitu da pandemiaren puntu gorenean, konfinamenduari esker, ekidin ziren heriotzekin. Osasun krisiak herritarren eguneroko erabakien eta ohituren inguruan eragina izan du.
Nahiz eta oraindik guztiz barneratua ez izan, klima-aldaketak  antzeko gaixotasunen etorrera bizkortu dezake. Baina, osasun krisia ohiturak aldatzeko aukera da, giza-espeziarekiko eta planetarekiko harremanari etorkizun hobea emateko. Adituen ustetan, berotegi-efektuko gasen arintzean eragin positiboa izango duten ekintzak sustatu beharko lirateke, hau da, telelana arau gisa ezarri edota bilera telematikoak ugaritu.
Adierazleak
Klima-adierazle globalek klima-aldaketa deskribatzen dute, ez soilik tenperaturari dagokionez, funtsezko informazioa ematen baitute ere klima-aldaketarako garrantzitsuak diren eremuei buruz. Gainera, adierazleen abantaila nagusietako bat, ia herrialde edo eskualde guztiek emandako datuetan oinarritzean datza. Beraz, historian zehar, klima-aldaketaren bilakaera aztertu eta ulertzeko, interesgarria izan daiteke haren adierazleei erreparatzea; kasu honetan, tenperatura aldaketa, CO2 isuria eta itsas maila erakusleetan enfokatuz.
Atmosfera hainbat gasez osatua dago, eta hauetako bakoitzak, haren lana era egoki batean egiten du. Arazoa milaka urtetan emandako oreka naturala haustean etorri da. Gizakia geroz eta iturri gehiago gehitzen joan da karbono dioxido iturri naturalei (izaki bizidunen arnasketa, deskonposizio organikoa…), erregai fosilak erretzean, ekonomia garatzeko helburuz.
Jakina da, gizakien jarduerak gero eta eragin handiagoa duela kliman; erregai fosilak erretzean, oihan tropikalak moztean, eta abar. Modu horietan sortutako gas kantitate izugarriak, atmosferan naturalki askatzen diren gasei gehitzen zaizkie, berotegi-efektua eta berotze globala areagotuz. Gizakiek burututako jarduerak, aldaketa biologiko eta geofisikoen eragile izan dira, eta azken hamarkadak, gizakia esku hartzen hasi zen garaia, Antropozeno terminoaz ezagutzen da.
Wallace Smith Broeckerrek klima-aldaketa giza ekintzarekin lotzen zuen, eta karbono dioxido emisioen gorakadarekin ozeanoek gas hau atmosferatik harrapatzeko duten ahalmena gutxituko zela iragartzen zuen, horrela planetaren tenperatura igoaraziz.
Esaten da Industria Iraultza klima-aldaketaren lehen kausa nagusietako bat izan zela. Izan ere, prozesu industrialaren aurretik, CO2 bezalako gasak maila baxuagoan zeuden, etapa berri honen hasierarekin batera nabarmen bizkortuz.
Industria Iraultzak erregai fosilak munduan erabiltzen hastea dakar, eta gaur egunera arte izan duen gorakadak eragin handia izan du egungo kliman, planetan aldaketa eragin duena. Erregai fosilak, hala nola, ikatz minerala, gasa eta petrolioa, energia iturri moduan erabiltzen direnak elektrizitatea sortzeko, hainbat garraiobide mugitzeko, mota guztietako ondasunak manufakturatzeko prozesuak garatzeko, edota beste jarduera batzuk garatzeko; berotegi-efektuaren eragileetako bat dira. Jarduera horiek gas-geruza trinkoegi bat kontzentratzen ari dira atmosferan, Eguzkiak sortutako bero-kantitate egokia ateratzea eragozten duena eta berotegi-efektuko gasen kontzentrazioa handitzen duena. Horrek desoreka eragiten du planetaren balantze termikoan. Hala, tenperaturak gora egiten du, klima-aldaketa gisa ezagutzen diren aldaketak eta alterazioak eraginez lurreko kliman.
Lehen aipatu bezala, karbono dioxidoa prozesu naturalen bidez askatzen da (arnasketaren, sumendi-erupzioen... bidez), baina baita giza jardueren bidez ere (baso-soiltzea, lurraren erabileraren aldaketak, erregai fosilak erretzea). Adierazgarria da gizakiek CO2 atmosferikoaren kontzentrazioa %47an handitu izana Industria Iraultza hasi zenetik.
Milaka urtetan zehar, gizakiek nekazaritza eta ehizan euskarritu zuten haien garapena, eta CO2 emisio-iturri nagusiak artisau- eta landa-gizarte bati lotuta zeuden. Baina Industria Iraultzarekin  batera, XVIII. mendearen bigarren erdialdetik aurrera, garrantzia handia bereganatuko duen lurrun-makina garatzen da. Horrekin batera, energia sortzeko, biomasa erretzeaz gain, ikatzaren erabilera gehituko da. Mekanizazioaren eta Industrializazioaren Iraultza hedatzen hasten da ikatzaren eskutik, eta esan beharra dago, iturri honi (harrikatzari) karbonoan aberatsa den beste bat gehitzen zaiola: petrolioa. Automobilaren asmakuntzak eta, batez ere, autoen masako ekoizpenak, petrolioa erretzea eta CO2 isurtzea eragin du 1913tik aurrera. Horrez gain, Bigarren Mundu Gerraren ostean, garapen teknologikoak eta biztanleriaren hazkundeak, karbono dioxidoaren gorakada bultzatuko du, honekin batera, basoen murrizteak ematen direlarik.
Karbono dioxidoaren isurketa globalak aztertuz (1. grafikoa), argi ikus daiteke, Industria Iraultzaren aurretik, isuriak oso txikiak zirela. Emisioen hazkundea eman zen arren, hau nahiko motela izan zen XX. mendearen erdialdera arte, gerora, eman zenarekin alderatuz. 1950ean, munduak 5 mila milioi tona (CO2) isurtzen zituen, Estatu Batuek bezala, edo gaur egun Txinak urtero egiten dituen isurien erdia. 1990erako, kopurua laukoiztu egin zen 22 mila milioi tonatan, eta garbi ikusten da isurketek gora egiten jarraitu dutela azkar. Orain, 36 mila milioi tona baino gehiago isurtzen ditugu urtero. Azken urteotan, emisioek gora egiten jarraitu dute, baina hori bai, erritmo motelagoan, %0,5etik %2ra.
Gaur egun, mundu mailan karbono dioxido gehien isurtzen duten herrialdeen artean hurrengoak gailentzen dira; Txina, Estatu Batuak, India, Errusia eta Japonia.
Historikoki, CO2 isurketa gehienak munduko biztanleriaren zati txiki bati dagozkio. Herrialde horiek azkar industrializatu ziren eta, orduz geroztik, haien ekonomia erregai fosilak erretzean oinarritu zuten. Nagusienak, Britainia Handia eta Estatu Batuak izan ziren; lehena Industria Iraultzaren sortzailea da, eta bigarrena eta beranduago iritsi zena, munduko lehen industria potentzia handia izan zen. 1890ean, Estatu Batuek Britainia Handiko kutsadura indizeak gainditzea lortu zuten.
Britainia Handia gaur egungo mundu mailako isurtzaile nagusien artean aurkitzen ez den arren, Industria Iraultza garaian, CO2 isurtzaile nagusietako bat izan zen, erregai fosiletan oinarritutako teknologiak martxan jartzearen eraginez.
Beheko taulan, aipatutako azken herrialde honen bilakaera ikus dezakegu denboran zehar, CO2 isuriei dagokionez. Munduko industrializazioaren lehen mendean, kutsaduraren ia erantzukizun osoa Britainia Handiaren gain geratu zen.
1750. urtetik 2000. urtera bitartean, garbi ikusten da Britainia Handiko CO2 isurketak, urteak pasa ahala handitzen joan direla, eta horretarako zenbaki indizeak begiratzea besterik ez da behar. Hasieran, gutxinakako hazkundea eman arren, nabaria da XX. mendean karbono dioxido isurien gorakada.
Industria aurreko garaitik, giza jarduerek Lurraren batez besteko tenperatura globala 1 °C igo dutela uste da (1.8 gradu Fahrenheit), gaur egun hamarkada bakoitzeko 0,2 °C (0.36 gradu Fahrenheit) igotzen ari den kopurua.
2. grafikoak, lurreko eta ozeanoko tenperaturaren indize globala nolakoa izan den adierazten du, 1880. urtetik gaur egun arte. Azken urte eta hamarkadetan hainbat bero-marka hautsi dira: 2019a erregistratutako bigarren urterik beroena izan zen (1,1 gradu garai industrialen gainetik), eta ondoko grafikoan ikusten den antzera, 2010-2019a izan da orain arte erregistratutako hamarkadarik beroena. 1980ko hamarkadatik aurrera, ondoz ondoko hamarkada bakoitza aurreko edozein hamarkada baino beroagoa izan da 1850etik. 2016. urtea lehen posizioan badago erregistratutako urte beroena izateagatik, 2019 eta 2020. urteen batez besteko tenperaturaren aldea ia baliogabea delako da. Aipatzekoa da, La Niña fenomeno meteorologikoak, hozte-efektua eragiten duela, eta horrek, urte amaieran pixka bat murriztu zuen beroa, 2020ko batez besteko tenperatura jaitsiz.
Urteetan zehar tenperaturak izandako gorabeherak aztertzeko, urteko batez besteko tenperatura globalaren bilakaera ikertzeaz gain, interesgarria izan daiteke, herrialde edo kasu honetan, kontinente zehatz batzuk izandako bilakaeran bista jartzea. Hortaz, planetako kontinenteetan ere, hala nola Asian, Amerikan, Afrikan, Europan eta Ozeanian, batez besteko tenperaturak gora egin dute, eta etengabe igo eta gainditu dira hamarkadaz hamarkada 1980tik. Europako bilakaeran zentratuz, erraz ikus daiteke urtez urteko tenperaturen gorakada, argi geratuz klima aldaketaren eraginak geroz eta bortitzagoak izatera iristen ari direla. Bereziki azpimarratzekoa da, azken datua eskala berdinean egon ez arren, nabaria eta nagusiki kezkagarria dela, azken urteetan (2019-2020) tenperaturak izandako %21,59eko hazkunde-tasa. Klima-aldaketaren inpaktuen artean, poloetako izotz-masaren urtzea nabarmentzen da, eta horrek, aldi berean, itsas maila eta uholdeak handitzea eragiten du, kostaldeko itsasertzak mehatxupean utziz. Gainera, esan beharra dago, itsas mailaren igoera ozeanoen berotzeak eta izotzaren urtzeak eragiten dutela, hau da, tenperaturen igoerak eragin handia duela itsas mailaren igoeran.
Argi dago beraz, itsas mailaren igoera klima-aldaketaren ondorioetako bat dela. Ondo dago jakitea, itsasoaren batez besteko mailak 23cm inguru egin duela gora 1880tik, eta urtero itsas mailak beste 3,2mm-tan egiten duela gora ere.
Itsasoaren maila 2019ko urrian iritsi zen bere baliorik altuenera, 1993an zehaztasunez neurtzen hasi zenetik, 94,4mm-tara hain zuzen (3.grafikoan ikusten den antzera). Artikoa urtzeari Antartikakoa gehitu behar zaio, 2016tik aurrera bizkortu eta 2019an larriagotu zena.
Azken urte honetan, 2020ean, globalki, itsas mailak 3,29mm (+% 0,3) gora egin du. 2020ko azken zatian izandako beherakada txiki batek Ozeano tropikaleko La Niña baldintzekin zerikusia izanik.
Klima-aldaketaren eboluzioa guztiz aztertzeko, interesagarria da gaur egungo egoera ere aztertzea. Hainbat erakunde zientifikok egindako txosten baten arabera, United in Science 2020, COVID 19-ak "ez du geldiarazi" klima-aldaketa, eta biztanleriaren konfinamenduak berotegi-efektuko gasen isurketan izan zuen eragina berreskuratu egin da azken hilabeteetan, pandemiaren aurreko mailetara iritsi arte.
2018ko Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa Nagusia
Emaitzak
2018ko Eskuzko Pilota Enpresen Ligako Buruz buruko Pilota Txapelketaren emaitzak honako hauek izan ziren:
Garapen Jasangarrirako 13. helburua: klimaren aldeko ekintza
Adierazleak
Laburki, azterketa honi amaiera emanez, ikus daiteke sakondutako hiru adierazleak (CO2 isuriak, tenperaturak eta itsas maila) osagarriak direla, hau da, karbono dioxidoaren isurtzeak eragin zuzena duela tenperatura igoerekin, eta azken honek bete-betean ondorioak sortzen dituela itsas mailan. Beraz, itsas mailaren igoera, klima-aldaketaren inpaktu guztiak bezala, tenperaturaren igoeraren araberakoa izango da, eta hori, aldi berean, berotegi-efektuko gasen emisioen araberakoa.
NGC 672
NGC 672 galaxia espiral bat da, Triangulum konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Garapen Jasangarrirako 13. helburua: klimaren aldeko ekintza
Irudiak
Jakina da naturako indarrek historian zehar zenbaitetan aldatu izan dutela Lurreko klima. Aldi berean, ezaguna da ere gizakiak halako gertakizunak irudien bidez islatu izan dituela. Gertakizunen adibide dira orain dela 10.000 urte inguru egondako Izotz Aroa, Erdi Aroko Beroaldia edo Izotz Aro Txikia.
Hori dela eta, gaur egungo berotzea ulertzeko XIV. mendetik hasi beharra dago. Orduan, sumendi erupzio ikaragarriek hauts kantitate izugarria goratu zuten estratosferara, eta horrek Eguzkiaren argiaren igarotzea blokeatu zuen. Ondorioz, Lurreko klima hozten hasi zen, Izotz Aro Txikia izeneko periodoari hasiera emanez; batez ere, ipar hemisferioan eragina izango zuena eta XIX. mende erdialde ingurura arte iraungo zuena.
Aro honek nolabaiteko konparazio historikoa eskaintzen du, egungo arazo klimatikoarekiko. Nahiz eta, kultura-, ekonomia-, politika- eta teknologia-testuingurua gaur egungoarekin alderatuta oso desberdina izan, orduko gizarteak klima-aldaketara egokitzeko beharra ikusi zuen biziraun ahal izateko.
XVII. mendean, Hendrick Avercamp bezalako artista neerlandesen talde txiki batek, ibai izoztuak, eta elurrez estalitako etxeak eta zuhaitzak margotu zituzten. Ez soilik negua irudikatu nahi zutelako, baizik eta garai hartan, urteko sasoi askoz luzeagoa hartzen zuelako urtaroak eta orduko errealitate klimatikoa bildu zutelako.
Avercamp-en pinturak (1. irudia) Holandako kanal bat neguko hotzetan izoztuta erakusten digu. Gainera, giza-jardueraren (eta animalia-jardueraren) erakusgarri da XVII. mendeko Herbehereetako negu gogor batean. Ehunka lagun daude izotzetan, batzuk denbora pasa eta beste batzuk beharragatik, lan egin behar dutelako. Nabarmentzekoa da, behe-ezkerraldeko iskinean izoztuta hil den zaldi bat ikus daitekeela, Izotz Aro Txiki latzaren erakusgarri dena.
Horrez gain, iraganeko beste hainbat mugarri aukeratu eta klimaren bahetik pasa daitezke hobeto ulertzeko. Izan ere, garai hartako klima-aldaketaren eraginez, ekaitzak ez-ohikoak eta larriak ziren eta honek hainbat gertaera historikoetan utzi du arrastoa.
Beerstraaten-en pinturak (2. irudia) Lehen Gerra Anglo-holandarreko (1652-54) Scheveningen-go bataila irudikatzen du. Holandarrek beren bataila gehienak uretan edo uraren inguruan borrokatu zituzten eta klima aldatzeak mesede egin zien zenbaitetan beren armadei eta flotei.
Izan ere, Holandako gerraontzietako marinelek, batailara zihoazenean, aurkariaren haizearen posizioa erabiltzen zuten beren onurarako. Eskuineko pinturan, haizeak ezkerretik eskuinera jotzen du. Holandako ontziak beraz, haizearen abantaila dauka, eta borrokatzen ari den ontzi ingelesak berriz, ez. Horri esker, bataila lerroko taktika zehatzak presta zitzaketen. Beraz, klima-aldaketak ekarritako haize-patroi berriek holandarren kasuan eragin handia izan zuen bestela galduak izango zituzten gerra garaipenetan.
Hala eta guztiz ere, Erdi Aroko Beroaldiko eta Izotz Aro Txikiko aldaketa horiek guztiak kokagune zehatzetakoak izan ziren, ez globalak, eta guztiak txikiagoak gaur ikusten ari garenarekin alderatuta; zeren eta Lurra 11.300 urtetan baino beroago dago orain.
XII. mendetik aurrera, Lurraren epe luzeko joera hoztearena zen. Hori dela eta, azken bi mendeetan ez denez egon hotzaldia eten eta gaurko berotze egoera azaltzeko moduko beste aldaketarik, fenomenoa azal dezakeen faktore berri bakarra, Industria Iraultza da. Izan ere, behin 1850 hamarkada inguruan erregai fosilak masiboki erretzearekin batera hasi zen planeta berotzen eta orokorki tendentzia horrekin jarraitzen du gaurkotasunera arte.
Arazoaren muina hurrengoa da: XIX. mendeko Industria Iraultzatik erregai fosilen kopuru ikaragarriak lurpetik atera eta erretzean, behar ez den geruza bat biltzen ari da planetaren inguruan eta honek bestela, berotegi-efektuari esker, espaziora ihes egingo lukeen bero hori harrapatuta uzten du planetan.
Erreketa masibo horren islada, AEBko Ohio estatuko Standard Oil Co. enpresaren adibidearekin ikus daiteke; hau da argazkian ikus daitekeena. Aipatutako enpresa John D. Rockefeller-ek sortu zuen 1870ean, bi findegi zituen Cleveland-en eta horietako bat da irudikoa. Argazkia atera zen urtean, 1889an, hiri hau zen munduko petrolio-industriaren erdigune. Halako ke-zutabeak ikusita, ondoriozta daiteke nolako inpaktua zuen sektoreak ingurunean eta CO2 emisioetan. Beraz, Industria Iraultzako berotze globala eragitean Standard Oil Co. bezalako enpresek paper nagusia izan zuten.
Mendeak aurrera egin ahala, gizateriaren eragina klimarengan ez da baretu eta gaur egun zer-nolako ondorioak dauden ikus daiteke.
Berotze globalaren eraginez, planetari aldaketa zabalak gertatzen ari zaizkio, eta klima-aldaketa kontzeptuak guztiak barneratzen ditu. Besteak beste, aldaketak honakoak dira: itsas-mailaren gorakada, glaziarrak urtzea, suteak, bero-boladak… Baiezta daiteke, orokorrean, tenperatura globalaren igoerak fenomeno atmosferiko latzagoak eragiten dituela.
Labur esanda, klima-aldaketa ez da XXI. mendean modan dagoen gai bat soilik, baizik eta historian zehar hainbatetan naturalki eman den fenomenoa. Hala ere, gaur egungo klima-aldaketaren bereizgarria gizakiaren eskuhartzea da eta honek izan duen paper nagusia prozesuaren eraginak areagotzeko. Beraz, ukaezina da gizakiek baino ezin diotela egoerari buelta eman, beharrezko neurriak hartzea ezinbestekoa izanik, eta horretarako Garapen Jasangarriko Helburuak aurrerapauso ikaragarria dira.
Pitosporo
Pitosporo (Pittosporum tobira) Pittosporaceae familiako espeziea da. Zuhaixka hau ekialdeko Asian, Ekialdeko Txinako itsasoaren inguruan hain zuzen ere, du jatorria baina gaur egun mundu zabalean aurki daiteke landare apaingarri gisa, batez ere hirietako kutsadurari iraunkorra delako.
Ezaugarriak
Beti berde dagoen zuhaixka bat da eta 10 metrotako altuera eta hiru metrotako zabalera hartu dezake. Kiribiltzen diren hosto obalatuak ditu 10 cm-tako luzera dutenak. Adarren muturrean lore txikiz osaturiko multzoak ditu, oso usaintsuak. Lore bakoitzak zentimetro bateko bost petalo ditu.
Fruituak zurezko oskola dute, hiru kroskotan irekitzen dena eta barruan hazi ilun bat dago erretsinaz estalia.
Lerista frosti
Lerista frosti Lerista generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Pitosporo
Erabilera
Hesiak estaltzeko erabiltzen dira eta fruitu eta hosto lehortuak lore zentroak egiteko erabiltzen dira.
Echidna xanthospilos
Echidna xanthospilos Echidna generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Valdo Filho
Valdo Cândido de Oliveira Filho (1964ko urtarrilaren 12a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Masaaki Kato
Masaaki Kato (japonieraz: 加藤 正明, 1958ko abenduaren 22a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Primo de Rivera (argipena)
Primo de Rivera abizen bat da, Espainiako politikari eta militarren familia bati loturikoa:
Honakoek ere abizen bera dute:
Egiptoar idazkera hieroglifiko
Egiptoar idazkera hieroglifikoa Antzinako Egipton erabilitako idazkera sistema bat da, hieroglifoak edo elementu ideografikoak, logografikoak eta alfabetikoak lotzen dituena. Hieroglifo hitzak sustrai grekoak ditu (ιερος hieros "sakratu" eta γλυφειν glyfein "irarri" edo "idatzi"). Idazkera hau sakratutzat jotzen zen Antzinako Egipton eta bere ezagutza elizgizonek zuten soilik. Herri xumeak, demotiko izeneko beste idazkera bat ibiltzen zuen.
K.a. 3150 urte inguruan, egiptoarrek mesopotamiarren antzeko idazkera-sistema piktografiko bat erabiltzen hasi ziren. Mesopotamiarrek gero eta idazkuntza eskematikoagoa eta soilagoa asmatu zuten (kuneiformea); egiptoarrek, aldiz, itxura konplexua eta artistikoa (hieroglifikoa) eman zioten, eta tenpluak zein hilobiak apaintzeko erabili zuten.
Hainbat urtez ulertezinak izan arren, hieroglifoen esanahia Rosetta harriari esker Jean-François Champollion frantziarrak deszifratu zituen, hainbat ikerketa eginez.
Idazkera mota hau erabiliz idatzi zen azken inskripzioa. Esmet-Akhom, edo Philae 436 izena ematen zaio inskripzioa da eta Egipto hegoaldean dagoen Filae irlako Hadrianoren atean ikus daiteke. 394. urtean sinatu zuen Nesmeterakhemek, Isisen apaizak Mandulius nubiar jainkoari eskainita.
Adibidea
Ptolomeo hieroglifoekin idatzia:
Ratufa
Ratufa edo Ekialdeko kattagorri erraldoia Ratufinae Sciuridaeren azpifamiliako karraskari genero bat da. Lau espezie ezberdinek osatzen dute. Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean bizi dira. Dirudienez antzina askoz zabalagoa zen euren bizi-esparrua.
Albizzate
Mugakideak
Albizzatek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gifford (Ekialdeko Lothian)
Gifford, Eskoziako Ekialdeko Lothian eremuan dagoen udalerri bat da. Haddington udalerritik 4 milia hegoladera eta Edinburgh hiriburutik 25 milia ekialdera dago.
Ardo apartsu
Ardo apartsua, karbono dioxido maila altua, eta ondorioz eferbeszentzia handia, duen ardoa da.
Siddharthnagar barrutia
Siddharthnagar barrutia Indiako barruti bat da, Basti dibisioan, Uttar Pradesh estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Lorca Fútbol Club
Lorca Fútbol Club futbol talde murtziarra da, Lorca hirian 1928an sorturikoa.
Seurre
Seurre Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Lorca Fútbol Club
Historia
1928an Lorca Sport Club sortu zen. Ondoren izen aldaketa ugari izan zituen eta taldea ere hainbatetan desegin eta berria sortu behar izan zen. Hauetako talde batzuk: Club Deportivo Lorca, Lorca Club de Fútbol, Club de Fútbol Lorca Deportiva, Lorca Atlético Club de Fútbol... Emaitzarik onena Club de Fútbol Lorca Deportiva taldeak izan zuen 1983-84an Bigarren B mailan 2. postua lortu eta urtebetez Bigarren Mailan ibili baitzen.
Seurre
Biztanleria
2007an Seurre udalerrian erroldatutako biztanleak 2.473 ziren. Familiak 1.102 ziren, horien artean 432 pertsona bakarrekoak ziren (137 bakarrik bizi ziren gizonak eta 295 bakarrik bizi ziren emakumeak), 319 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 230 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 121 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Lorca Fútbol Club
Datuak
Lorca Fútbol Club. 2021-22 barne:
Seurre
Etxebizitza
2007an 1.341 etxebizitza zeuden, 1.131 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 44 bigarren erresidentzia ziren eta 166 hutsik zeuden. 869 etxeak ziren eta 469 apartamentuak ziren. 1.131 etxebizitza nagusietatik 597 bere jabearen bizilekua ziren, 508 alokairuan okupaturik zeuden eta 26 doan lagata zeuden; 22 etxek gela bat zuten, 116 etxek bi zituzten, 248 etxek hiru zituzten, 339 etxek lau zituzten eta 405 etxek bost zituzten. 630 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 566 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 299 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.411 ziren, horien artean 1.023 aktiboak ziren eta 388 inaktiboak ziren. 1.023 pertsona aktiboetatik 883 lanean zeuden (485 gizon eta 398 emakume) eta 140 langabezian zeuden (49 gizon eta 91 emakume). 388 pertsona inaktiboetatik 166 erretiraturik zeuden, 108 ikasten zeuden eta 114 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Seurre udalerrian 1.144 unitate fiskal zeuden, 2.348 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.191 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 187 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 7 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 54 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 15 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 12 finantziazio enpresak ziren, 8 higiezinen enpresak ziren, 15 zerbitzu enpresak ziren, 25 administrazio publikoko enpresak ziren eta 14 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 50 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 5 banku bulegoak, 3 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 2 igeltseroak, 5 margolariak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 6 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 7 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 26 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 5 okindegiak, 3 harategiak, 2 liburu dendak, 4 arropa dendak, 2 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 2 kirol-dendak, 1 drogeria zen, 1 bitxi-denda zen eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, tratamendu luzeetarako ospitale 1  bat, psikiatriko 1  bat, 3 botika eta anbulantzia 1  bat zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Seurre udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 393 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gabriel Pierné
Henri Constant Gabriel Pierné (Metz, - Ploujean, ) frantses musikagilea, orkestra-zuzendaria eta organo-jotzailea izan zen. César Franckekin eta Massenetekin egin zituen ikasketak Parisko Kontserbatorioan. 1882. urtean Erromako Sari Nagusia irabazi zuen Edith kantatarekin, eta 1890. urtean Francken organo-jotzaile postua hartu zuen Sainte Clotilden. 1903. urtetik aurrera Colonne kontzertuetako zuzendari-laguntzailea izan zen, eta 1910-1934 urteetan, haien orkestra-zuzendari nagusia. Lan aipagarriak ditu: La fille de Tabarin opera (1901); Cydalise et le chévrepied balleta (1919); La croisade des enfants oratorioa (1902); orkestrarako lanak, pianorako kontzertu bat (1887), ganberako musika, organorako musika eta abestiak.
Crenicichla stocki
Crenicichla stocki Crenicichla generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Guadalupe (eskualdea)
Izena
Izena Extremaduran (Espainia) dagoen Guadalupe herritik datorkio, Ama Birjina han agertu omen zelako. Guadalupek (arabieraz, Wad al luben) "ibai ezkutua" esan nahi du. Behinola, Karukera izena zuen ("Ur ederren uhartea").
Obarenes mendiak-San Zadornil parke naturala
Obarenes mendiak-San Zadornil parke naturala (gaztelaniaz: parque natural de Montes Obarenes-San Zadornil) Burgosko probintzian, Arabako mugaren ondoan, dagoen naturagune babestua da. 2006an izendatu zuten.
Guadalupe (eskualdea)
Historia
Guadalupeko lehen biztanleak arawak amerindiarrak izan ziren, arrantzaz eta nekazaritzaz bizi zen herri baketsua, K.a. 330. urtean. Geroago, gaur egungo Venezuelatik iritsi ziren Karibeko indioek uhartea inbaditu eta Karukera izena eman zioten. Europarren iritziz, Guadalupe Kristobal Kolon ek 1493 an aurkitu zuen.
Obarenes mendiak-San Zadornil parke naturala
Kokapena
Parkea Kantauriar mendikatea eta Pirinioak batzen dituen giltzarri estrukturalean dago eta interes geologiko eta geomorfologiko handia du: sinklinalak, antiformeak, ibai-arroilak, haitzarteak eta meandroak dituelako. Gainera, aniztasun botaniko handia ere badu: atlantiar espezieak (pagoak edo haritzak) mediterranear espezieez (arteak, erkametzak, txaparroak, ipar-ipuruak, ametzak, miterrak, pinuak, artelatzak eta abar), inguratuak.
Guadalupe (eskualdea)
Historia
Frantziak 1635. urte inguruan kolonizatu zuten eta karibetar indioak bakandu zituzten, haiek esplotatzeko saiakera antzuaren ondoren. Afrikako esklaboak eraman zituzten eta azukre-kanabera sartu, Guadalupeko baliabide ekonomiko nagusitzat. Esklabotzaren indargabetzearen ondoren, eta azukre-kanaberaren landaketak utzi ondoren, uhartearen erakargarritasuna erabili zen.
Gaur egun, Guadalupeko biztanleria amerindiar, europar, afrikar eta indiarren nahasketa da. Elkarrekin kultura kreolea sortu zuten eta lasaitasunean bizitzea proposatu zuten.
Obarenes mendiak-San Zadornil parke naturala
Kokapena
Arriskuan edo egoera ahulean dauden animalia batzuk ere baditu: ur-ipurtatsek, ibai-karramarro arruntek edo aztore-arranoek urte osoa ematen dute bertan, ur-hegaztiek edo pagausoek, ostera, negupasa egiten dute parkean. Hori zela eta, Gaztela eta Leongo gobernuak 1999an Batasunaren Garrantzizko Leku eta Europar Batasunak 2000an Hegaztien Babesgune Berezi izendatu zuten.
Parkeak Obarenes mendietako mendebaldeko zatia betetzen du, Kantauriar mendikatearen azken mendi-adarra izanik. Humión gaina parkearen eta mendien lekurik altuena da. Hala ere, Oña, La Llana, Pancorbo eta Arcena mendizerrak ere bere barnean ditu. Valderejoko natura parkearen nolabaiteko zabalpena den parke honek hegoaldean Bureba eskualdea du.
Ondasun kultural ere baditu: Oña hiribilduak San Salvador monasterioa eta Fríasek bere gaztelua, etxe esekiak eta erromatar zubia.
Elorrietako punpatze etxea eta Getxoko malakateak
Elorrietako punpatze etxea eta Getxoko malakateak Bilbo eta Getxo artean eraikitako estolderia azpiegitura da, XX. mendearen hasieran funtzionamenduan egon zena. Euskal Herriaren industrializazioarekin batera Bilbok izan zuen hazkuntza dela eta sortutako estolderia modernoaren adibidea da, hiriak bizi zuen kolera epidemiaren ostean eraikia. 2022tik Eusko Jaurlaritzak eraikitako ondare aitorpena eskaini zion. Eraikinaren babesak bi eremu ditu: alde batetik Elorrietan dagoen punpatze etxea eta bere inguruko eraikinak; bestetik, Getxon estolderiaren aireztapena errazteko eraikitako malakateak.
Historia
Bilboko hedapen demografiko azkarrak, bereziki XIX. mendearen amaieran industrializazioak eta meatzaritzak sortua, arazo larriak ekarri zituen estolderian. Bilbon Ibaizabalera isurtzen ziren hondakin-urak, osasun publikoaren gainbehera handiarekin.
1880ko hamarkadatik aurrera hainbat proiektu garatu ziren egoera konpontzeko. Ernesto Hoffmeyer ingeniariak Ollarganen zegoen San Cristobal uhartean ura jaso eta biltegi batera bidaltzeko sistema garatu zuen. Londresko 1854ko koleraldiaren ostean, John Snowek aurkitu zuen estolderiako ura eta edateko ura nahastea zela koleraren jatorria. 1885ean kolera izurritea izan zen Espainian, nahiz eta Bilbon ez dirudien eragin handirik izan zuenik. Hala ere, 1891n lehiaketa publikoa egin zen ur zikinak itsasadarretik kendu eta, zuzenean, Kantauri itsasoan isurtzeko. Lehiaketa horren proiektu irabazlea Recaredo de Uhagón bide-ingeniariak aurkeztutakoa izan zen, «Mens sana in corpore sano» lelopean. Obren ardatza 1895ean hasi eta 1903an amaitu zen, zortzi urte geroago, eta udalerriari 5.453.711 pezeta ordaindu zitzaizkion, zifra altua garai horretarako.
<mapframe width="full" height="600"> { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "query": "#defaultView:Map\nSELECT ?id (?idLabel as ?title) ?geo ?irudia WHERE {\n SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language \"eu,es,en\". }\n  ?id wdt:P361 wd:Q116868902;\n    wdt:P625 ?geo.\n  OPTIONAL { ?id wdt:P18 ?irudia. }\n}" }
Tunela
Urek 0,60 m-ko diametroa eta 10.000 m-ko luzera duen hormigoi armatuzko hodi baten bidez egiten zuen bidaia. Hodiak itsasadarraren eskuinaldea zeharkatzen zuen, trenbidearen trazadurarekiko paraleloan, eta azken zatian Gobelaren arroari jarraitzen zion. Hodi bisitagarri horrek 2.759 metro zituen, Tunel Boka deitzen den itsas-mailako zulo bateraino.
Boèr
Boèr Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Bahá'u'lláh-ren apostoluak
Bahá'u'lláh-ren apostoluak Bahá'u'lláh Bahá'í Fedea sortu zuenaren hemeretzi jarraitzaile apartak izan ziren. Shoghi Effendik, erlijio horren buruak, XIX. mendearen lehen erdialdean izendatu zituen, eta zerrenda The Bahá'í World (Bahá'í Mundua) aldizkarian argitaratu zuen.
Boèr
Etxebizitza
2007an 2.172 etxebizitza zeuden, 2.034 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 126 hutsik zeuden. 2.012 etxeak ziren eta 156 apartamentuak ziren. 2.034 etxebizitza nagusietatik 1.336 bere jabearen bizilekua ziren, 658 alokairuan okupaturik zeuden eta 40 doan lagata zeuden; 17 etxek gela bat zuten, 79 etxek bi zituzten, 233 etxek hiru zituzten, 781 etxek lau zituzten eta 924 etxek bost zituzten. 1.790 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 998 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 882 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Bahá'u'lláh-ren apostoluak
Pertsona horiek funtsezko zeregina izan zuten bahá'í fedearen garapenean, haren jarraitzaileak suspertzen eta irakaspenak munduan barrena hedatzen. Beste erlijiotan Jakoben semeek, Jesusen apostoluek, Muhammad-en lagunek, edo Báb-en Bizidunaren Hizkiek zuten garrantzia bera dute.
Boèr
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.433 ziren, horien artean 2.490 aktiboak ziren eta 943 inaktiboak ziren. 2.490 pertsona aktiboetatik 2.274 lanean zeuden (1.167 gizon eta 1.107 emakume) eta 216 langabezian zeuden (80 gizon eta 136 emakume). 943 pertsona inaktiboetatik 310 erretiraturik zeuden, 357 ikasten zeuden eta 276 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Bahá'u'lláh-ren apostoluak
Apostoluen zerrenda
Apostoluen istorio asko oso ezagunak dira bahá'í-en artean. Apostoluen izenak honako hauek dira:
Boèr
Diru sarrerak
2009an Boé udalerrian 2.085 unitate fiskal zeuden, 5.125,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.741 euro zen.
Lerista gascoynensis
Lerista gascoynensis Lerista generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Bahá'u'lláh-ren apostoluak
Jainkozko Planaren Lauzatxoak
ʻAbdu'l-Bahá Estatu Batuetako eta Kanadako bahá'í-ei zuzenduriko gutunetan, Jainkozko Planaren Lauzatxoak liburuan bilduak, "Oi zuek, Bahá'u'lláh-ren Apostoluak!" hitzekin oles egiten die, eta honela jarraitzen du "bihotzez eta arimaz saia zaitezte goi maila goratu honetara heltzen".
Boèr
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 481 komertzioetatik, 5 erauzte enpresak ziren, 8 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 22 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 62 eraikuntza enpresak ziren, 201 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 18 garraio enpresak ziren, 17 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 26 finantziazio enpresak ziren, 19 higiezinen enpresak ziren, 37 zerbitzu enpresak ziren, 22 administrazio publikoko enpresak ziren eta 35 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Crenicichla strigata
Crenicichla strigata Crenicichla generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Boèr
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 107 zerbitzu publikoetatik, 2 posta bulegoak ziren, 8 banku bulegoak, 2 funerariak, 18 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 2 autoeskolak, 7 igeltseroak, 8 margolariak, 11 zurginak, 7 iturginak, 11 argiketariak, 3 eraikuntza enpresak, 5 ile apaindegiak, 1 aldi baterako lan enpresa, 12 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 3 apaindegiak.
Bahá'u'lláh-ren apostoluak
Jainkozko Planaren Lauzatxoak
Egoera hori heldu ahal izateko, zenbait baldintza azaltzen ditu, Jainkoaren Itunean tinko iraun beharra, fededunen arteko elkartasuna eta maitasuna, eta kontinenteko toki guztietara bidaiatu ez ezik, "munduko leku guztietara".
Shoghi Effendi-k Martha Root-i buruz esaten zuen: "Bahá'u'lláh-ren apostolu bakarra eta zoragarria", nahiz eta Shoghi Effendi-k izendatutako 19 apostoluetako bat ez den. (Baha'i Administrazioa, 112. or.)
Faraoi
Faraoia Antzinako Egiptoko agintari gorena zen. Lehena Menes izan zen, K.a. 3100 inguruan agindu zuena eta azkena Kleopatra VII, K.a. 49 eta 31 artean agindu zuena.
Faraoi izena  "par-o" ("etxe handia") hitz egiptoarretik dator. Horrela, faraoia hasiera batean erregearen etxebizitza zen eta gero agintariari berari jarri zitzaion izena.
Lehen faraoia jainkotiarretzat jotzen ziren, Ra eguzkiaren jainkoaren semeak eta buruan Goi Egipto eta Behe Egiptoko koro bikoitza eramaten zuten. Bere nahia sakratua zen, justizi unibertsalaren ordezkariak baitziren lurrean. Hain sakratuak ziren, ezen arrebak soilik har zitzazketen emazte gisa, odol sakratu bera baizuten (nahiz eta honek ez zien eragozten amoranteak edukitzea).
Boèr
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Boé udalerrian 39 nekazaritza-ustiategi zeuden, 552 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an haur-eskola 1 eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ángeles Cruz
Ángeles Cruz (Heroica Ciudad de Tlaxiaco, Mexiko, 1969) mexikar aktore, gidoilari eta zinema zuzendaria da. Zuzendari eta gidoigile gisa egindako lan zinematografikoetan, salaketa soziala egiten du emakume, indigena eta lesbiana gisa. Frantses Zinemako XVI. Tourreko Ariel eta La Palmita EFM Sariak eskuratu zituen. Bilboko Zinegoak 2023ko ohorezko saria ere jaso zuen.
Biografia
Jatorriz Villa Guadalupe Victoria komunitatekoa da, San Miguel el Granden, Oaxacako goi mendialdeko komunitate indigenakoa. Bere ama-hizkuntza gaztelania da, eta bere aita-hizkuntza, berriz, misteka. Bere komunitatean ez zegoen argirik, urik ez zinemarik. Hamasei urtez, film bakarra ikusi zuen: El joven Suárez (Suárez gaztea), aitak 16 mm-an zuena eta plano guztiak ezagutzen zituena. "Filma zineman ikusi nuenean, eraldatu egin ninduen, barnea mugitu zidan".
Ingeniari agronomoa izan nahi zuen eta landan jardun lanean, baina bere familiak Tlaxiakora emigratu behar izan zuen lehenik eta Oaxacara gero, han Sergio Santamaría maisuari esker bere ikuspegia aldatu egin zuen.
Miguel Cabrera Arte Hezkuntzako Zentroan ikasi zuen, Oaxakan, eta, ondoren, INBAren Antzerki Arte Eskolako Emanaldian lizentziatura egin zuen, Mexiko Hirian. Antzerkia ikasten hasi zen, eta zinemako lanak egin zituen aktore gisa.
2011n, bere istorioak idazten hasi zen, eta zer kontatu zuela iruditu zitzaionean zuzendari lanari ekin zion. Ruben Luengasek animatu zuen. Lehenengo, María Renée Prudencio ri eskatu zion laguntza, eta hark lagundu egin zion La tiricia o cómo curar la tristeza lanaren gidoian, eta zuzentzen hasi zen. Mexikoko Zinematografia Institutuak ekoitzi zuen eta Ariel Film Labur Onenaren saria jaso zuen 2013an, bai eta Frantziako Zinemako Tourrak luzatzen duen Palmita, Zilarrezko Jainkosa, Lambayaque Peruko Genero Saria, Huelvako aipamen bereziak eta abar.
Handik aurrera, La carta, Arcángel film laburrekin jarraitu zuen, zuzendari gisa lehen film luzea egin zuen arte: Nudo Mixteco, Miriam Bravo, Sonia Couoh eta Noé Hernándezekin. Hainbat aldiz bidaiatu behar izan zuten aktoreek, egoera hobeto ezagutzeko.
Emakumeak ardatz
Zuzendari gisa, emakumeen sexualitatearekin eta genero-indarkeriarekin lotutako gaiak landu ditu. Hurbileko indarkeria-kasu bat ezagutzeak, haur-abusuei buruzko lehen film laburra, La tiricia o de cómo curar la tristeza, idatzi eta zuzentzera bultzatu zuen.(2012). ''Zinema, nire buruari galdetzen diodana, deseroso zaidana, erantzun ezin dudana eta publikoarekin batera erantzuten dudana azaltzera eramaten nauen hizkuntza bihurtu da, erantzun posible bat aurkitzeko. Arima sendatzeko modu bat da.''.
Nudo Mixteco (2021) filmean dauden emakumeen istorioen hiru bakarrizketa izan ziren gidoiaren ernamuina. Idazketa-tailerra egin zuen Laura Santullorekin, eta handik atera zen gidoi baten lehen tratamenduarekin. Hiru emakumek ez dute espaziorik beren bizitzei buruz Mexiko osoko arazo orokor bat erabakitzeko. "Mexikon emakume izatea zaila da, komunitateetan emakume izatea konplikatuagoa da, eta nik leku txiki hori aurkitu nahi dut beren patuari buruz erabaki dezaketen emakumeentzat" Nudo Mixteco izena gurutzatzen ari diren mendiei ere ematen die. Bere komunitatean filmatzeko, Villa Guadalupe Victoriak bere filma egitea onartu behar izan zuen.
Emakume lesbiana indigenak
Bi emakumeren arteko maitasunaren eszena esplizituei dagokienez, Nudo Mixteco filmea uste du beharrezkoa dela gauzak izendatzea eta esatea, mundu honetan gauza gehiegi ezkutatu baitira. Nire komunitatean beti xuxurletan lan egiten dela dirudi (...), homosexualitatea ezjakintasunagatik, dagoen itxitasun horrengatik eta niretzat garrantzitsua zen hura izendatzea eta irmoki erakustea, irudimenari ez uztea, ez autokensuratzea eta irudimenaren ildoan uztea, eta ikusleak osatzea. ''Sentitzen dut maitasunaren adierazpen bikaina dela, eta sentitzen dut, halaber, komunitateetako emakume lesbianak ilunpean egon direla, baztertuta. Gizonezkoaren homosexualitatea, gizonezkoaren ikuspegitik dena, izendatzea garrantzitsua iruditzen zitzaidan''""
Epidermis
Epidermisa ornodunen azalaren kanpoko geruza ez-baskularra da, dermis eta hipodermis geruzen gainean dagoena. Bere baitan beste bost geruza bereizten dira: geruza korneoa (stratum corneum), geruza gardena (stratum lucidum), geruza pikorduna (stratum granulosum), arantza-geruza (stratum spinosum) geruza basala edo oinaldekoa (stratum basale/germinativum). Malpighi geruza terminoa arantza-geruza eta oinaldeko geruza izendatzeko erabiltzen da.
Enchelycore anatina
Enchelycore anatina Enchelycore generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Kanadako futbol selekzio nazionala
Kanadako futbol selekzio nazionala kirol haren arloan herrialde hartako ordezkaria da.