cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sanaga
Hidrometria
Sanagaren emaria 1943-1980 bitartean neurtu zen Edean, ahoan bertan dagoen hirian. Ibaiak 131.520 kilometro koadroko eremua drainatua du gune horretan, ia arro osoa. Urteko batez besteko emaria 1.985 m³ segundoko da. Emari handiena urrian du (5.431 m³/s), eta txikiena, martxoan (517 m³/s).
Klase-borroka
Klase-gatazkako formen artean sartzen dira zuzeneko indarkeria, hala nola gerrak, baliabide naturalak eta eskulana eskuratu eta kontrolatzearen aldekoa; hilketak eta iraultza; zeharkako indarkeria, hala nola pobrezia eta goseteak eragindako heriotza, gaixotasuna eta lan-baldintza ez-seguruak; hertsadura ekonomikoa, langabeziaren mehatxu gisa eta kapitalen ihesa, inbertsio-kapitala kentzea; eta ideologikoki, literatura politikoaren bidez.
Klase-borrokaren forma politikoak lobbya egitea (legezkoa eta legez kanpokoa) eta legegileen eroskeria dira. Klase sozialen arteko gatazka zuzena izan daiteke, hala nola langileen eta patronalaren arteko liskarra, hala nola itxiera patronala, dagokion sindikatuaren negoziazio-boterea ahultzeko; edo zeharkakoa, hala nola langileek ekoizpena moteltzea lan-praktika bidegabeak, soldata baxuak eta lan-baldintza txarrak salatzeko.
Prozesatzeko unitate zentral
Transistoreen eta zirkuitu integratu diskretuen PUZ
Sasoi hartan ezaguna egin zen transistore ugari leku konpaktu batean fabrikatzeko metodoa. Zirkuitu integratuari (IC) esker transistore pilo bat fabrikatu ahal izan ziren erdieroalean edo “txipean” oinarritutako olata sinple batean. Hasieran, zirkuitu digital oso oinarrizkoak eta ez espezializatuak txikiagotu zituzten ICetan, NOR ateak adibidez. “Eraikuntza-blokeko” ICetan oinarritutako PUZei, oro har, eskala txikiko integrazioko dispositibo esaten zaie, hau da, "small-scale integration" (SSI). SSI zirkuitu integratuek, Apolloren gida-konputagailuan (Apollo Guidance Computer) erabilitakoek adibidez, hamarren multiploetan zenbatzen ziren transistoreak izan ohi zituzten. SSI ICak erabiliz PUZ oso bat egiteko bakarkako milaka txip behar ziren, baina transistore diskretuen lehenagoko diseinuek baino askoz leku eta energia gutxiago behar ziren. Teknologia mikroelektronikoak aurrera egin ahala, gero eta transistore gehiago jarri ziren ICetan, eta horrela PUZ oso baterako behar zen bakarkako IC kopurua murriztu egin zen. MSI eta LSI zirkuitu integratuek (eskala ertaineko eta handikoek) transistoreen kopurua handitu egin zuten, hasieran ehunka eta gero milaka.
1964an, IBMk System/360 konputagailu-arkitektura sartu zuen; zenbait konputagailutan erabili zen eta konputagailu haiek programa desberdinak exekutatu zitzaketen abiadura eta funtzio desberdinekin. Adierazgarria izan zen hori, garai hartan konputagailu elektroniko gehienak elkarren artean bateraezinak baitziren, baita fabrikatzaile berberak egindakoak ere. Hobekuntza hori errazteko, IBMk mikroprograma-kontzeptua erabili zuen, sarritan “mikrokodea” deitutakoa, eta gaur egun ere askotan erabiltzen da PUZ modernoetan. System/360 arkitektura hain ezagun egin zenez, mainframe-aren merkatuan nagusi izan zen ondoko hamarkadetan eta hark utzitako ondarea antzeko konputagailu modernoek erabiltzen dute oraindik, hala nola IBM zSeries delakoak. 1964 urtean bertan, Digital Equipment Corporation (DEC) enpresak beste konputagailu garrantzitsu bat sartu zuen zientzia- eta ikerketa-merkatuetan: PDP-8. Geroago, DECek PDP-11 linea ezaguna sortu zuen; linea hori, hasieran SSI ICekin egin zuten, baina LSI osagaiekin inplementatu zuten praktikoak izatera heldu zenean. SSI eta MSI teknologiarekin egindako aurrekoek ez bezala, PDP-11ren lehenengo LSI inplementazioak bakarrik lau LSI zirkuitu integratuk osatutako PUZa izan zuen.
Klase-borroka
Erabilera
Zientzia politikoetan, sozialistek eta marxistek klase gatazka terminoa erabiltzen dute klase sozial bat definitzeko, ekoizpen bitartekoekin duen harremanagatik, hala nola fabrikekin, nekazaritza lurrekin eta makineria industrialarekin. Lanaren eta ondasun eta zerbitzuen ekoizpenaren kontrol soziala gizarte-klaseen arteko gatazka politikoa da.
Mikhail Bakunin anarkistak zioen langile klaseen, nekazarien eta langile pobreen klase-borrokak funtsezkoak zirela klase menderatzailea kendu eta ordezkatuko duen iraultza sozial bat gauzatzeko eta sozialismo libertario bat sortzeko.
Marxen historiaren teoriak proposatzen du klase gatazka erabakigarria dela klase sozialeko hierarkiek antolatutako sistema ekonomikoen historian, hala nola kapitalismoa eta feudalismoa. Marxistak klase-gerra gisa agertzen diren adierazpenei buruz ari dira. Borroka hori langile-klasearen alde ebaztea saihestezintzat jotzen dute kapitalismo plutokratikoan.
Oligarkak vs herri-xehea
Gizarteak gizarte-estatusaren, aberastasunaren edo produkzioaren eta kontrolaren arabera banatzen diren lekuetan, klase-egiturak sortzen dira, eta, beraz, zibilizazioaren garaikideak dira. Neil Faulkner idazleak defendatzen du Neolitoko iraultzatik existitu direla klase-borrokaren adibideak, eta historia unibertsala eta klase borroka sinonimotzat hartu beharko lirateke. Hori ondo dokumentatuta dago gutxienez Europako antzinate klasikotik, Ordenen Gatazka eta Espartakoren kasuarekin, besteak beste.
Prozesatzeko unitate zentral
Transistoreen eta zirkuitu integratu diskretuen PUZ
Transistoreetan oinarritutako konputagailuek zenbait abantaila zeuzkaten lehenagokoen aldean. Fidagarritasun gero eta handiagoa eta energia-kontsumo txikiagoa izateaz gain, transistoreei esker PUZak askoz azkarrago funtzionatzen zuen, transistoreek hodiek edo erreleek baino kommutazio-denbora laburragoa behar baitzuten. Garai hartan kommutazio-elementu ia guztiak transistoreak ziren, eta haien fidagarritasun gero eta handiagoari eta hainbeste handitutako azkartasunari esker, PUZaren erloju-maiztasunak hamarnaka megahertzekoak izatea lortu zen. Gainera, transistore diskretudun eta zirkuitu integratudun PUZak asko erabiltzen ziren bitartean, errendimendu handiko diseinu berriak agertzen hasi ziren, hala nola, SIMD prozesadore bektorialak (Single Instruction Multiple Data). Hasierako diseinu esperimental horien ondoren superkonputagailu espezializatuen garaia etorri zen, adibidez Cray Inc. konpainiak egindakoak.
Klase-borroka
Tuzidides
Bere Historian, Tuzididesek Korzira hirian Atenasen aldekoa zen herri-xehearen alderdiaren eta Korintoren aldeko oposizio oligarkikoaren arteko gerra zibila deskribatzen du. Borrokaren klimaxetik hurbil, "oligarkek, ihesaldi betean, plebeio garaileek eraso eta armategia hartu eta labanaz pasatuko ote zituzten beldurrez, su eman zieten azokako plazaren inguruko etxeei eta ostatu-etxeei, aurrera egin ez zezaten".
Prozesatzeko unitate zentral
Mikroprozesadoreak
1970ean lehenengo mikroprozesadorea agertu zen, Intel 4004, eta 1974an, asko erabili zen lehenengo mikroprozesadorea, Intel 8080. Ordutik PUZ mota horrek ia guztiz ordezkatu ditu Prozesatzeko Unitate Zentralaren beste inplementazio-metodo guztiak. Garai hartako mainframe eta minikonputagailuen fabrikatzaileek IC jabeen garapen-programak atera zituzten euren konputagailu-arkitekturarik zaharrenak eguneratzeko; era berean, jarraibide-multzoak zeuzkaten mikroprozesadoreak ekoitzi zituzten, eta hardware eta software zaharrenekin bateragarriak ziren. Horren eta gaur egun noranahikoa den konputagailu pertsonalaren agerpen eta arrakasta handiaren ondorioz, “PUZ” terminoa ia mikroprozesadoreetarako bakarrik erabiltzen da orain.
PUZen aurreko belaunaldiak osagai diskretu eta integrazio-eskala txikiko zirkuitu integratu ugari gisa inplementatu ziren zirkuitu-txartel batean edo gehiagotan. Bestalde, mikropozesadoreak ICen oso kopuru txikia erabiliz egindako PUZak dira; normalean bakarrarekin egindakoak. Pastilla huts batean inplementatuta egotearen ondorioz PUZa txikia izateak kommutazio-denbora azkarragoak dakartza faktore fisikoak direla-eta, esate baterako ateen kapazitantzia parasitoaren murrizketa dela-eta. Horri esker, mikroprozesadore sinkronoen erlojuek hamarnaka megahertzeko maila dute zenbait gigahertzetan. Gainera, IC batean transistore txikiegiak egiteko gaitasuna handitu denez, PUZ sinple bateko konplexutasuna eta transistore-kopurua ere ikaragarri handitu da. Joera hedatu hori Moore-en legeak deskribatzen du; lege horrek argi utzi du gaur egunera arte PUZen eta ICen konplexutasuna areagotzeari buruzko aurreikuspen nahiko zehatza.
Klase-borroka
Tuzidides
Tazito historialariak, geroago, Seleuzian antzeko klase-gatazka bat kontatuko zuen, non oligarken eta plebeioen arteko liskarrak alde bakoitza kanpoko laguntza eskatzera eraman baitzuen, bestea garaitzeko. Tuzididesen ustez, "pobreziak gizakiei beharraren balioa ematen dien bitartean, [...] horrela ez da faltako gizonak arriskura eramango dituen bultzada".
Prozesatzeko unitate zentral
Mikroprozesadoreak
Azken hirurogei urteotan PUZaren konplexutasuna, tamaina, fabrikazioa eta forma orokorra erabat aldatu diren arren, argi dago diseinua eta oinarrizko funtzionamendua ez direla gehiegi aldatu. Gaur egungo PUZ gehienak Eckert-Mauchly-ko programa metatuko makina gisa deskribatu daitezke zehaztasunez.
Klase-borroka
Aristoteles
Politikan, Aristotelesek klase-gerraren oinarrizko dimentsioak deskribatzen ditu: "Gainera, aberatsak oro har gutxi direnez, pobreak asko diren bitartean, antagonikoak dirudite, eta bata edo bestea nagusitu ahala gobernua osatzen dute". Aristotelesek ere aipatu zuen "pobrezia iraultzaren aita" dela, baina ez zuen uste pobrezia iraultzaren kausa bakarra zenik. Jabegoa komunitate osoan berdin banatzen den gizarte batean, "nobleak ez dira pozik egongo, ohoreen zati berdina baino gehiago merezi dutela uste dutelako; eta hori sedizio eta iraultzaren kausa gisa aurkitzen da askotan." Gainera, Aristotelesek esan zuen gaizki zegoela behartsuak aberatsen aberastasunaz jabetu eta haien artean banatzea, baina esan zuen gaizki dagoela aberatsek jendetza pobretzea.
Warren (Ohio)
Warren Ohioko hiri bat da. Trumbull konderrian kokatua dago. 2010ean 41,557 biztanle zituen, 41.77 kilometro koadrotan banatuta.
Klase-borroka
Aristoteles
Gainera, Aristotelesek, esklaboei ugazabek ematen dieten tratuan, laxotasunaren eta krudelkeriaren arteko erdibideaz hitz egin zuen: "Kontrolpean ez badituzte, [esklaboak] lotsagabeak dira eta nagusiak bezain onak direla uste dute, eta gogor tratatzen badituzte, gorrotatu eta haien aurka konspiratzen dituzte."
Sokrates
Sokrates izan zen klase-gatazka deskribatu zuen lehen filosofo grekoa. Errepublikan, Platonen arabera, Sokratesek zioen "edozein hiri, txikia izanik ere, bitan banatzen dela, bata pobreen hiria eta bestea aberatsena; hiri horiek elkarren aurka borrokatzen dira." Sokratesek oligarkiak gaitzesten zituen, non ondasunen jabe dirudunen klase txiki bateko kideek botere politikoko karguak hartzen zituzten, pobretutako plebeioen gizarte-klase handia menderatzeko, eta itsas pilotu baten analogiaz baliatzen zen, zeina, polis bateko botereduna bezala, kargu politikoetarako hautatu behar baitzen bere trebeziagatik, ez jabetza-kopuruagatik.
Plutarko
Plutarko historialariak greziar herriak aristokraten eta herri xehearen arteko klase gerran nola parte hartu zuen kontatzen du. Aristokratei zor zietelako ekonomikoki zapalduta, atenastar gehienek Solon hautatu zuten legegile, hartzekodunengandik askatzeko. Georg Wilhelm Friedrich Hegel filosofoak adierazi zuen Solonek Atenasko herri-batzarra eratu izanak Atenasko gizarte-klaseen interes sozioekonomiko kontrajarriak orekatzen zituen esfera politiko bat sortu zuela :
Antzinako Greziako klase sozialen arteko gerra batean parte hartzea enpresa politiko arriskutsua zen. Plutarkok kontatzen du Espartako Agis erregeak esan zuela, "herria altxatzeko eta gobernu modu noble eta zuzena berrezartzeko irrikaz, aspaldidanik erabiltzen ez zena, aberats eta boteretsuen gorrotoa areagotu zela, ezin baitzuten jasan ohituta zeuden gozamen berekoia".
Patrizioak vs plebeioak
Antzinako Erromatarrei ere zaila egiten zitzaien goiko klasearen, patrizioen eta beheko klasearen, plebeioen, arteko bakeari eustea. Montesquieu Argien Garaiko frantseseko filosofoak dio gatazka hau areagotu egin zela erromatar monarkia boteretik kendu ondoren. Legeen espirituaz lanean plebeioen lau laidorik garrantzitsuenak zerrendatzen ditu, Tarkino erregearen kargugabetzearen ondorengo urteetan zuzendu zirenak :
Todo por la pasta
Todo por la pasta 1991. urtean Enrique Urbizuk zuzendutako filma da.
Prozesatzeko unitate zentral
PUZaren operazioa
Edozein forma fisiko dutela ere PUZek funtsezko operazio bat daukate: metatutako aginduen sekuentzia bat exekutatzea, “programa” izenekoa. Eckert-Mauchly arkitekturarekin bat datozen dispositiboez ari gara. Konputagailu-memoria mota batean dauden zenbaitzenbakik programa irudikatzen dute. Eckert-Mauchly ordenagailu ia guztiek lau urrats egiten dituzte operazioetan: fetch, decode, execute, eta writeback, (irakurri, deskodetu, exekutatu eta idatzi).
Rocca di Papa
Rocca di Papa Italiako udalerri bat da. Erromako probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Todo por la pasta
Sinopsia
Bingo bat atrakatu ondoren, atrakatzaileetako baten neska-lagunak ihes egiten du, eta beste emakume baten laguntzaz dirua lortzen saiatuko da. Polizia ustel batzuek erailketa politikoak finantzatzeko dirua ere nahi dute.
Rocca di Papa
Mugakideak
Rocca di Papak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Prozesatzeko unitate zentral
PUZaren operazioa
Irakurri eta deskodetu ondoren, agindua exekutatu egin behar da. Urrats horretan, PUZaren zenbait atal konektatu egiten dira eurek bakarrik nahi den operazioa egin ahal izan dezaten. Adibidez, gehikuntza-operazio bat eskatu bada, unitate aritmetiko-logiko bat (UAL) sarrera-multzo bati eta irteera-multzo bati lotuko zaio. Sarrerek batu beharreko zenbakiak ematen dituzte, eta irteerek azken batura izango dute. UALek sarreretan aritmetikako eta logikako operazio sinpleak egiteko zirkuituak dauzka, esate baterako batuketak eta bitekin operazioak (bitwise) egiteko. Batuketa-operazioaren emaitza PUZak erabil dezan handiegia bada, gainezkatze aritmetikoko bandera (flag) bati egokitu dakioke; bandera hori bandera-erregistro batean egongo da (ikus beherago zenbaki osoen barrutiari buruzko atala).
Azken urratsean, idazketan (writeback), exekuzioaren urratseko emaitzak memoria moduko batean “idazten” dira. Askotan, emaitzak PUZaren barne-erregistroren batean idazten dira ondoren emandako aginduen bidez erraz eskuratzeko. Beste batzuetan, emaitzak memoria nagusi batean idatzi daitezke; memoria hori motelagoa da, baina baita merkeagoa eta handiagoa. Agindu-mota batzuek programaren kontagailua manipulatzen dute, zuzenean emaitzaren datuak sortu ordez. Horiei, normalean, “jauziak” esaten zaie (jumps), eta erraztu egiten dituzte zenbait jokaera, hala nola begiztak (loops), programen baldintzapeko exekuzioa (baldintzapeko jauzien erabileraren bidez) eta funtzioak programetan. Agindu askok, halaber, digituen egoera aldatuko dute “banderen” erregistro batean. Bandera horiek programa baten jokaerarengan eragiteko erabili daitezke, izan ere, sarritan, zenbait operazioren emaitza adierazten dute. Esate baterako, “konparazioko” agindu-mota batek balio bi hartzen ditu kontuan eta zenbaki bat finkatzen du banderen erregistroan, handiena zein den begiratuta. Orduan, bandera hori geroagoko beste jauzi-agindu baterako erabili daiteke, programa-fluxua zehazteko.
Osoen barrutia
PUZ batek zenbakiak irudikatzeko duen modua diseinu-aukera bat da, eta dispositiboak funtzionatzeko dituen modurik oinarrizkoenei eragiten die. Lehenengo kalkulagailu digitaletako batzuek zenbaki-sistema hamartar arruntaren (hamarreko oinarria) modelo elektriko bat erabiltzen zuten euren baitan zenbakiak irudikatzeko. Beste konputagailu batzuek zenbaki-sistema exotikoagoak erabili dituzte, hirutarra adibidez (hiruko oinarria). PUZ moderno ia guztiek modu bitarrean irudikatzen dituzte zenbakiak; hau da, balio biren kopuru fisiko jakin batek adierazten du digitu bakoitza, boltaje “handi” edo “txikia” bezala.
PUZ batek irudikatu ditzakeen zenbakien tamaina eta zehaztasuna zenbaki bidezko irudikapenarekin lotuta daude. PUZ bitar batean, bit batek erreferentzia egiten dio PUZ batek lanerako darabiltzan zenbakietako kokapen esanguratsu bati. PUZ batek zenbakiak irudikatzeko darabiltzan bit-kopuruari (edo zenbaki-kokapenen edo digituen kopuruari), sarritan, “hitzaren tamaina”, “bit-zabalera”, “datu-ibilbidearen zabalera”, edo “zenbaki osoaren zehaztasuna” (zenbaki osoez bakarrik arduratzen denean; puntu mugikorreko zenbakiekin kontrajarrita) esaten zaio. Zenbaki hori desberdina da arkitekturen arabera eta, askotan, PUZ berberaren atal desberdinen baitan. Esate baterako, 8 bit dauzkan PUZ batek zortzi digitu bitarrek irudikatu dezaketen zenbaki-barrutia darabil, digitu bakoitzak balio posible bi izanik eta 8 bitak nahastuta 28 edo 256 zenbaki diskretu izanik. Hain zuzen ere, zenbaki osoaren tamainak hardware-muga bat ezartzen du zenbaki osoen barrutian, software-ak hartu dezakeena eta PUZak zuzenean erabili dezakeena.
Zenbaki osoaren barrutiak PUZak helbideratu (kokatu) dezakeen memoriako kokapenen kopuruari ere eragin diezaioke. Esate baterako, PUZ bitar batek memoria-helbide bat irudikatzeko 32 bit badarabiltza, eta memoria-helbide bakoitzak zortzikote (8 bit) bat irudikatzen badu, PUZak helbideratu dezakeen memoria-kopururik handiena 232 zortzikotekoa edo 4 GBkoa da. Hau PUZaren helbide-espazioaren oso ikuspuntu sinplea da, eta diseinu moderno askok helbide-metodo konplexuagoak darabiltzate orrialde-zenbaketa gisa, euren barruti osoak helbide-espazio zapal batekin ahalbidetuko liekeena baino memoria gehiago aurkitzeko.
Zenbaki osoen barrutiaren maila handiagoek egitura gehiago behar dituzte digitu gehigarriak maneiatzeko, eta beraz, konplexutasun, tamaina, energia-erabilera eta, oro har, kostu handiagoa behar dute. Hori dela-eta, 4 eta 8 biteko mikrokontrolagailuak ikusi daitezke aplikazio modernoetan erabilita, askoz barruti handiagoko (16, 32, 64 eta baita 128 biteko) PUZak eskuragarri dauden arren. Mikrokontrolagailurik sinpleenak, oro har, merkeagoak dira, energia gutxiago darabilte eta, ondorioz, bero gutxiago xahutzen dute. Horiek guztiak diseinuzko jarraibide garrantzitsuak izan daitezke dispositibo elektronikoetarako. Hala ere, maila handiko aplikazioetan, barruti gehigarriak (sarriago helbide-espazio gehigarriak) sortutako onurak esanguratsuagoak dira, eta maiz diseinuaren aukerei eragiten diete. Bit-luzera txikienek zein handienek emandako abantailetako batzuk lortzeko, PUZ asko bit-zabalera desberdinez diseinatuta daude dispositiboaren atal desberdinetarako. Esate baterako, IBM System/370ek batez ere 32 biteko PUZa erabili zuen, baina puntu mugikorreko bere unitateen baitan 128 biteko zehaztasuna erabili zuen puntu mugikorreko zenbakien zehaztasun eta barruti handiagoa errazteko. PUZaren geroagoko diseinu askok bit-zabaleraren nahasketa antzekoa darabilte, batez ere prozesadorea helburu orokorreko erabileretarako diseinatuta dagoenean, hor beharrezkoa baita zenbaki osoen eta puntu mugikorreko zenbakien arteko zentzuzko oreka.
Erloju-maiztasuna
PUZ gehienak, eta, hain zuzen ere, logika sekuentzialeko dispositibo gehienak, izaera sinkronodunak dira. Hau da, sinkronizazio-seinale baten arabera diseinatuta daude eta horren arabera jokatzen dute. Seinale horrek, erloju-seinale deritzonak, uhin karratu periodiko baten forma hartu ohi du. PUZ baten zirkuitu ugarietako bidegurutzeetan seinale elektrikoek mugitzeko behar duten gehienezko denbora kalkulatuz, diseinatzaileek erloju-seinalerako maiztasun egokia aukeratu dezakete.
Edonola, hobekuntza arkitektonikoek bakarrik ez dituzte konpontzen PUZ globalki sinkronoen desabantaila guztiak. Adibidez, erloju-seinale bat beste edozein seinale elektrikoren atzerapenei lotuta dago. Gero eta PUZ konplexuagoetako erloju-abiadura handiagoek zailagoa egiten dute erloju-seinalea fasean (sinkronizatuan) mantentzea unitate osoaren bitartez. Hori dela-eta, PUZ moderno askok erloju-seinale berdin ugari eman diezazkieten behar dute, seinale bakar bat PUZak oker funtzionatzea eragiteko bezainbeste atzeratu dadin saihesteko. Erloju-abiadura gehiegi handitzen denean beste arazo garrantzitsu bat izan ohi da, zehazki, PUZak xahutzen duen bero guztia. Erlojuaren seinalea etengabe aldatzen da, eta ondorioz, osagai asko kommutatu egiten dira (egoera-aldaketa), kontuan hartu gabe une horretan osagai horiek erabiltzen ari diren ala ez. Oro har, egoera aldatzen ari den osagai batek egoera estatikoan dagoen elementu batek baino energia gehiago erabiltzen du. Ondorioz, erlojuaren abiadura handitzen den heinean, bero gehiago xahutzen da, eta horren eraginez, PUZak konponbide eraginkorragoak behar ditu hozteko.
Beharrezkoak ez diren osagaien kommutazioa tratatzeko metodo bat clock gating izenekoa da; beharrezkoak ez diren osagaiei erlojuaren seinalea itzaltzea eragiten die, eta desaktibatu egiten ditu. Hala ere, sarritan, inplementatzeko zailtzat jotzen da hori, eta beraz, ez dirudi erabilera komunik daukanik potentzia txikiko diseinuetatik kanpo. Erloju-seinale global baten arazoetako batzuk tratatzeko beste metodo bat seinalea erabat kentzea da. Erloju-seinale globala kentzeak, modu askotan, diseinu-prozesua askoz konplexuago egiten duen bitartean (antzeko diseinu sinkronoekin alderatuta), diseinu asinkronikoek (erloju gabeek) abantaila nabarmenak dituzte energia-kontsumoari eta energia-xahutzeari dagokienez. Ez ohikoa den arren, PUZ osoak eraiki dira erloju-seinale global bat erabili gabe. Horren adibide garrantzitsu bi: AMULET, ARMren arkitektura inplementatzen duena, eta MiniMIPS, MIPS R3000 delakoarekin bateragarria dena. Erloju-seinalea erabat kendu ordez, PUZ diseinu batzuek onartu egiten dute dispositiboaren atal batzuk asinkronikoak izatea, adibidez, UAL asinkronikoak erabiltzea pipelining supereskalarrarekin batera zeregin aritmetikoan zenbait onura lortzeko. Ez dago argi diseinu guztiz asinkronikoek euren kontrako alderdi sinkronikoekiko maila konparagarrian edo hobean lan egin dezaketen, baina agerikoa da gutxienez operazio matematikorik sinpleenetan nabarmentzen direla. Horrek, energia-kontsumoaren eta bero-xahutzearen ezaugarri bikainekin batera, oso egokiak egiten ditu konputagailu landatuetarako.
Edward Emerson Barnard
Edward Emerson Barnard (Nashville, Tennessee, 1857ko abenduaren 16a - Yerkes behatokitik gertu, Wisconsin, 1923ko otsailaren 6a) astronomo estatubatuar bat izan zen. Behatzaile trebea izateagatik ezaguna izan zen eta bere aurkikuntzen artean Barnarden izarra (Lurretik gertuen dagoen hirugarren izarra), Jupiter planetaren Amaltea ilargia, kometak eta nebulosak daude. Lick behatokian eta Chicagoko Unibertsitatean lan egin zuen eta Vanderbilt Unibertsitatean ikasi zuen.
Prozesatzeko unitate zentral
Paralelismoa
Prozesu horrek eraginkortasun eza eratzen du PUZ azpieskalarretan. Agindu bakarra exekutatzen denez, PUZ osoak itxaron egin behar du agindu hori osatu dadin hurrengo aginduarekin hasi aurretik. Ondorioz, PUZ azpieskalarra “geldiarazita” geratzen da exekutatzeko erloju-ziklo bat baino gehiago erabiltzen duten aginduetan. Bigarren exekuzio-unitate bat (ikus beherago) gehituta ere ez da eginkizuna asko hobetzen. Bide bakarra etenda geratu beharrean, horrela bide bi geldiarazten dira eta erabili gabeko transistoreen kopurua handitu egiten da. PUZaren exekuzio-baliabideek agindu bakarrarekin operatu dezaketen diseinu horrek, ziurrenik, eginkizun eskalarra bakarrik lortu dezake (agindu bakarra erloju-zikloko). Hala ere, eginkizuna azpieskalarra izaten da ia beti (agindu bat baino gutxiago zikloko).
Xavier Ipharragerre
Xavier Ipharragerre (Baiona, ) lapurtar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritzen zena.
Prozesatzeko unitate zentral
Paralelismoa
Eginkizun eskalarra edo hobea lortzeko ahaleginek PUZari ez hain linealki eta paraleloago jokarazten dioten diseinu-metodologiak dituzte emaitza moduan. PUZetako paralelismoaz hitz egitean, normalean termino bi erabiltzen dira diseinu-teknika horiek sailkatzeko.
Metodologia bakoitza desberdina da bai inplementatuta dagoen moduan, bai aplikazio baterako PUZaren eginkizunaren areagotzean sortzen duen eraginkortasun erlatiboan.
ILP: Agindu-intubatua eta arkitektura azpieskalarra
Edonola ere, tutueriak aukera ematen du beharrezkoa izan dadin aurreko operazioaren emaitza amaituta egotea hurrengo operazioa gauzatzeko; baldintza horri, sarritan, datuen menpekotasun-arazoa esaten zaio. Horri aurre egiteko, arreta berezia jarri behar zaio baldintza-mota horiek egiaztatzeari, eta hala gertatuz gero, aginduen tutueriaren zati bat atzeratu egin behar da. Hori lortzeko, noski, beharrezkoak dira zirkuitu osagarriak, eta prozesadore intubatuak azpieskalarrak baino konplexuagoak dira, baina ez askoz gehiago. Prozesadore intubatu bat ia guztiz eskalarra izatera heldu daiteke, tutueriaren geldialdiek bakarrik inhibituta (etapa batean erloju-ziklo bat baino gehiago irauten duen agindu bat).
Agindu-intubatuaren (instruction pipelining) ideiaren inguruan egindako hobekuntza osagarri batek PUZaren osagaien geldialdi-denbora are gehiago murrizten duen metodoa garatzea eragin zuen. Supereskalartzat jotzen diren diseinuek agindu-tutueria luzea dute eta exekuzio-unitate berdin ugari. Tutueria supereskalar batean, agindu ugari irakurtzen dira eta aztergailu batera bidaltzen dira; aztergailuak aginduak paraleloan (aldi berean) exekutatu daitezkeen ala ez erabakitzen du. Hala izanez gero, exekuzio-unitate eskuragarrietara bidaltzen dira, eta horren ondorioa da hainbat agindu aldi berean exekutatzeko gaitasuna. Oro har, PUZ supereskalar bat itxaroten dauden exekuzio-unitateetara aldi berean gero eta agindu gehiago bidaltzeko gai izan, agindu gehiago osatuko dira ziklo jakin batean.
PUZaren arkitektura supereskalar bat diseinatzearen alderik zailena aztergailu eraginkorra sortzea da. Aztergailuak azkar eta zuzen erabaki behar du aginduak paraleloan exekutatu daitezkeen, eta ahalik eta exekuzio-unitate gehien lanean egoteko moduan bidali behar ditu agindu horiek. Ondorioz, beharrezkoa da agindu-tutueria ahalik eta gehienetan betetzea, eta hori dela-eta, are beharrezkoagoa da arkitektura supereskalarretan PUZ katxearen kopuru esanguratsuak izatea. Halaber, horrek arriskuak saihesteko teknikak eratzen ditu, hala nola, adarkatze-aurreikuspena, exekuzio espekulatiboa, eta ordenarik gabeko exekuzioa, eta biziki garrantzitsuak dira eginkizun-maila handiak mantentzeko.
PUZaren atal bat supereskalarra denean eta beste bat ez, supereskalarra ez den atalak jardueran kaltea jasaten du ordutegiaren geldialdiak direla-eta. Intel Pentium originalak (P5) UAL supereskalar bi zeuzkan, eta bakoitzak agindu bat onar zezakeen erloju-ziklo bakoitzeko, baina bere FPUk (Puntu Mugikorreko Unitateak) ezin zuen onartu agindu bat erloju-ziklo bakoitzeko. Ondorioz, P5 supereskalarra zen zenbaki osoen aldean, baina ez zen supereskalarra puntu mugikorreko zenbakietan. Intel Pentiumaren arkitekturaren ondorengoak, P6k, gaitasun supereskalarrak erantsi zizkion puntu mugikorreko funtzioei, eta ondorioz, puntu mugikorreko aginduen jardueran areagotze nabarmena eragin zuen.
Intubatu sinpleak eta diseinu supereskalarrak PUZ baten ILPa handitzen dute, prozesadore bakarrari ahalbidetu egiten baitiote ziklo bakoitzeko agindu bat (IPC) baino ratio handiagoetan aginduak exekutatzea. PUZen diseinu moderno gehienak gutxienez pixka bat supereskalarrak dira,eta azken hamarkadan, helburu orokorreko PUZ diseinu ia guztiak supereskalarrak dira. Azken urteotan, ILP handiko konputagailuen diseinuaren garrantziaren zati bat PUZaren hardwaretik softwarearen interfazerantz (ISA) mugitu da. Agindu-hitz oso luzearen estrategiak (very long instruction word, VLIW) eragin egiten dio ILPren bati softwareak zuzenean inplizitua izatea, eta PUZak egin beharreko lan-bolumena murrizten du ILPri bultzada garrantzitsua emateko eta ondorioz diseinuaren konplexutasuna murrizteko.
TLP: Harien aldibereko exekuzioa
PUZen paralelismoa areagotzeko askotan erabiltzen den beste estrategia bat hari (programa) ugari aldi berean mugitzeko gaitasuna da. Oro har, TLP handiko PUZak ILP handikoak baino askoz luzaroago erabili dira. Seymour Cray aitzindaria izan zen diseinu askotan 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadan, eta diseinu horiek TLPan zentratu ziren konputazio-gaitasun erraldoiak errazteko bere metodo primario gisa (bere denborarako). Hain zuzen ere, TLP, exekuzio-hari ugarien hobekuntza-formetan, 1950eko hamarkadatik erabili izan da; aspalditxo beraz. Banakako prozesadoreen diseinuan, TLP lortzeko erabili diren metodologia nagusi biak honakoak dira: multiprozesatzea txiparen mailan, ingelesez chip-level multiprocessing (CMP), eta aldibereko multihariztatzea, ingelesez simultaneous multithreading (SMT). Maila handi batean, oso ohikoa da egiten diren konputagailuek PUZ guztiz independenteak izatea multiprozesatze simetrikoa (symmetric multiprocessing, SMP) edo memoria-sarbide ez uniformea (Non-Uniform Memory Access, NUMA) bezalako esparruetan. Oso baliabide desberdinak erabiltzen diren arren, teknika horiek guztiek helburu berbera lortzen dute: PUZak paraleloan mugitu ditzakeen harien kopurua handitzea.
CMP eta SMP paralelismo-metodoak antzekoak dira elkarren artean eta oso zuzenak. PUZ oso eta PUZ independente bi edo gehiago erabiltzea baino zerbait kontzeptualagoa dakarte. CMPri dagokionez, prozesadorearen “nukleo” ugari pakete berberean sartzen dira, batzuetan zirkuitu integratu berberean. Bestalde, SMPk pakete independente ugari dauzka. NUMA SMPren antzekoa da, baina memoria-sarbide ez uniformea darabil. Hori garrantzitsua da PUZ asko dituzten konputagailuetarako, prozesadore bakoitzaren memorian sartzeko behar den denbora berehala agortzen baita SMPren memoria partekatuaren modeloarekin, eta atzerapen handia eragiten du memoriaren ondorioz zain dauden PUZengatik. Beraz, NUMA modeloak arrakastaz ahalbidetzen du SMPk modu eraginkorrean jasan ditzakeen PUZ guztiak baino askoz gehiago erabiltzea. SMT pixka bat bereizi daiteke TLPren beste hobekuntza batzuetatik, ahalik eta PUZ atal gutxien bikoizten saiatzen baita. TLP estrategia bat erabiltzen den bitartean, bere inplementazioa, benetan, diseinu supereskalar baten antzekoa da, eta hain zuzen ere, sarritan erabiltzen da mikroprozesadore supereskalarretan, IBMren POWER5en esate baterako. PUZ osoa bikoiztu beharrean, SMT diseinuek irakurtzeko, deskodetzeko eta aginduak emateko behar diren piezak baino ez dituzte bikoizten, eta helburu orokorreko erregistroetako gauzak. Horri esker, SMT PUZ batek sarriago izan ditzake jardunean bere exekuzio-unitateak, software-hari desberdin bitatik ematen baitizkie aginduak. Beste behin ere, hori ILPren metodo supereskalarraren oso antzekoa da, baina aldi berean exekutatzen ditu hainbat haritako aginduak hari berbereko agindu ugari exekutatu beharrean.
Prozesadore bektorialak eta SIMD
Bada beste PUZ paradigma bat (eta hain zuzen ere, konputazio orokorrekoa), ez hain ohikoa baina gero eta erabiliagoa, eta bektoreekin dihardu. Aurretik aipatu diren prozesadoreak dispositibo eskalar gisa aipatu dira. Izenak dioen legez, prozesadore bektorialak datu-pieza ugarirekin lan egiten dute agindu baten testuinguruan, eta hori prozesadore eskalarrekin kontrajarrita dago, haiek datu-pieza bakarra baitarabilte agindu bakoitzeko. Datuak lantzeko eskema bi horiek, oro har, horrela izendatzen dira: SISD (Single Instruction, Single Data) (Agindu Sinplea, Datu Sinplea) eta SIMD (Single Instruction, Multiple Data) (Agindu Sinplea, Datu Ugari). Datu-bektoreez arduratzen diren PUZak sortzea oso erabilgarria da, horrela operazio bera behar duten eginkizunak optimizatzen baitira, adibidez, datu-multzo handi batean egin beharreko batuketa bat edo produktu eskalar bat. Eginkizun-mota horien adibide klasiko batzuk: multimedia aplikazioak (irudiak, bideoa eta soinua) eta zeregin zientifiko ugari nahiz ingeniaritzarekin lotutako zereginak. PUZ eskalar batek agindu eta balio bakoitza datu-multzo batean irakurtzeko, deskodetzeko eta exekutatzeko prozesu osoa bete behar duen bitartean, PUZ bektorial batek operazio sinple bat egin dezake konparazioan handiagoa den datu-multzo batean agindu bakarraren bidez. Hori, noski, aplikazioak operazio bat datu-multzo handi bati aplikatzen dioten urrats ugari behar dituenean baino ez da posible.
Lut basamortua
Lut basamortua (, Daxt-e lut, "Hutsaren basamortua"), askotan Daxt-e Lut basamortua, Irango Kerman probintzian dagoen basamortu gazi zabala da. Satwlite-telemetria bidezko gehienezko lurrazal-tenperatura 70,7 °C izanik (baina ez aire-tenperatura, txikiagoa dena), munduko lekurik beroenetakoa da. Lehorrenetakoa ere bada.
Warrensville Heights (Ohio)
Warrensville Heights Ohioko hiri bat da. Cuyahoga konderrian kokatua dago. 2010ean 13,542 biztanle zituen, 10.7 kilometro koadrotan banatuta.
Lut basamortua
2016an, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Ezaugarriak
Irango geografiaren ezaugarri nagusia goi-ordoki bat da mendiz inguratua eta arro hidrologikoetan banatua. Daxt-e Lut horietako basamortu-arro bat da, 480 km luze eta 320 km zabal, eta munduko leku lehorrenetakotzat joa. Beste basamortu-arro nagusia Daxt-e Kavir da.
Lut basamortuaren azalera 51.800 km2 inguru da. Urtaro hezean, udaberrian, une labur batez ura Hazaram mendietatik jeisten da, baina azkarregi lehortu eta atzean uzten ditu harriak, hondarra eta gatza bakarrik.
Saint-Bauzille-de-la-Sylve
Biztanleria
2007an Saint-Bauzille-de-la-Sylve udalerrian erroldatutako biztanleak 808 ziren. Familiak 311 ziren, horien artean 69 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 45 bakarrik bizi ziren emakumeak), 125 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 93 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lut basamortua
Ezaugarriak
Basamortuaren ekialdea behe-ordoki bat da, gatzagaz estalia. Erdialdea aldiz, haizeak lurra zizelkatu du 150 km luzeran, bizkar eta ildo paraleloak sortuz, 75 m garai direnak. Eremu honetan arroila eta dolina ugari dago. Hego-ekialdea hondarrezko hedadura zabala da, saharar erg bat bezalakoa, 300 m garaiko dunak dituena, munduko garaienetakoak.
Saint-Bauzille-de-la-Sylve
Etxebizitza
2007an 380 etxebizitza zeuden, 312 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 44 bigarren erresidentzia ziren eta 25 hutsik zeuden. 360 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 312 etxebizitza nagusietatik 250 bere jabearen bizilekua ziren, 51 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 13 etxek bi gela zituzten, 60 etxek hiru zituzten, 87 etxek lau zituzten eta 152 etxek bost zituzten. 219 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 138 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 140 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 499 ziren, horien artean 367 aktiboak ziren eta 132 inaktiboak ziren. 367 pertsona aktiboetatik 319 lanean zeuden (176 gizon eta 143 emakume) eta 48 langabezian zeuden (24 gizon eta 24 emakume). 132 pertsona inaktiboetatik 45 erretiraturik zeuden, 39 ikasten zeuden eta 48 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Bauzille-de-la-Sylve udalerrian 325 unitate fiskal zeuden, 804,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.980 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 38 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 13 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzial guztiak okindegiak ziren.
2000. urtean Saint-Bauzille-de-la-Sylve udalerrian 45 nekazaritza-ustiategi zeuden, 494 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Friburgo kantonamendua
Friburgo (frantsesez Fribourg, alemanez Freiburg) Suitzako kantoi bat da.
Ctenophorus maculosus
Ctenophorus maculosus Ctenophorus generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Friburgo kantonamendua
Hiriburua Friburgo da.
Barrutiak
Friburgo kantonamenduak ondorengo barrutiek osatzen dute:
Magon I.a Kartagokoa
Magon I.a Kartagokoa, baita ere Magon izenarekin ezaguna ((, MGN), antzinako Kartagoko erregea izan zen K.a. 550etik baita Magonida dinastiaren sortzailea ere . Magon, jatorriz, jenerala zen , eta honen agintaldian, Kartago Mediterraneo mendebaldeko feniziar kolonien artean nagusi bihurtu zen.
Gobernua
Magonaren agindupean, Kartago mendebaldeko Mediterraneoko feniziar potentzia nagusi gisa ezarri zen. Ekonomikoki Tiroren, Feniziako hiriburuaren menpe jarraitzen bazuen ere, gero eta independenteago izan zen. Magoren lorpen politikoetako bat etruriarrekin Greziaren aurkako aliantza izan zen. Aliantza horrek Erromak etruriar erregeak kanporatu zituen arte iraun zuen. Sizilian ere aktiboa zen, eta emakume sirakusar batekin ezkondu zen. K.a. 546. urtean, persiarren inbasiotik ihesi zihoazen fozearrak Alérian ezarri ziren Korsikan (greziarrak han kokatuta zeuden K.a. 562az geroztik), eta etruskoekin baita kartagotarrekin merkataritza eginten hasi ziren. K.a. 540 eta 535 bitartean, aliantza kartagotar-etruriarrak greziarrak Korsikatik kanporatu zituen, Alaliako guduaren ostean. Etruskoek Korsikaren kontrola hartu zuten, eta Kartago Sardinian kontzentratu zen, uhartean greziar presentziarik ezarriko ez zela ziurtatuz. Porrotak, betirako greziarren mendebaldeko hedapenarekin amaitu zuen.
Ondoren, heleniarra zen Massaliarekin gerra etorri zen. Nahiz eta Kartagok batailak galdu, Iberia feniziarra babestea eta Gibraltarko itsasartea Greziako itsasontzietarako ixtea lortu zuen, massaliarrek Iberiar ekialdeko koloniak Nao lurmuturraren gainetik mantentzen zituzten bitartean , ondorioz, penintsularen hegoaldea itxita geratu zen greziarrentzat. Kartagotarren Iberiako Gades kolonia feniziarra laguntzeak Tartessosen hondoratzea eragin zuen K.a. 530. urterako. Suntsitze horrek gatazka armatuen edo Greziako merkataritza etenaren ondorioz gertatu zen. Garai hartan, Kartagok Gades setiatu eta hartu zuen.
Persiarrek, ordurako, Zirene bereganatu zuten, eta, litekeena da kartagotarrek Persiaren aurkako gerra bat izan zezaketela, Afrikako espedizio baterako Kambises II.ari, K.a. 525ean, itsasontziak emateari uko egin ziotenean. Kartagok noizbehinkako zergak ordaindu ahal izan zizkion Errege Handiari. Ez da ezagutzen Kartagok K.a. 524an Kumasko guduan paperik izan zuen ala ez. Horren ondoren, etruskoen boterea, Italian txikitzen hasi zen.
Roselle (Illinois)
Roselle  Illinoiseko herri bat da. Cook konderrian kokatua dago. 2010ean 22,763 biztanle zituen, 14.02 kilometro koadrotan banatuta.
Tuareg matxinadak
Tuareg matxinadak izenarekin 1916tik aurrera tuareg herriak sortutako bost altxamenduri egiten zaio erreferentzia. Altxamendu hauek Maliko eta Nigerko iparraldean gertatu dira, batez ere:
Tektonika
Tektonika Lurraren azalaren egitura, hura osatzen duten arroken kokaera eta deformazioak, eta haien eragileak aztertzen dituen geologiaren atala da.
Ikerketa tektonikoak hainbat eskalatan egin daitezke; horrela, makrotektonikak bat eta mila kilometro tarteko eremua hartzen duten bihurdurak aztertzen ditu, tektonikak metro batetik kilometro bat arte hartzen dutenak, minitektonikak metro bat baino txikiagoak, eta mikrotektonikak deformazioak aztertzeko mikroskopioaren beharra dutenak.
Oxikaltziopirokloro
Oxikaltziopirokloro mineral bat da eta pyrochlore taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Oxikaltziopirokloro elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Casas Adobes (Arizona)
Casas Adobes Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pima konderrian dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ctenophorus pictus
Ctenophorus pictus Ctenophorus generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Warsaw (Ohio)
Warsaw Ohioko herri bat da. Coshocton konderrian kokatua dago. 2010ean 682 biztanle zituen, 1.13 kilometro koadrotan banatuta.
Apeninoetako Giroa
Apeninoetako Giroa (Giro dell'Appennino), Italiako, Novi Ligure, Chiavari eta Genova hirian inguruan egiten den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da.
Rosemont (Illinois)
Rosemont  Illinoiseko herri bat da. Cook konderrian kokatua dago. 2010ean 4,202 biztanle zituen, 4.64 kilometro koadrotan banatuta.
Roseville (Illinois)
Roseville  Illinoiseko herri bat da. Warren konderrian kokatua dago. 2010ean 989 biztanle zituen, 2.1 kilometro koadrotan banatuta.
Amblyceps cerinum
Amblyceps cerinum Amblyceps generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Amblycipitidae familian.
Rocca Priora
Rocca Priora Italiako udalerri bat da. Erromako probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rocca Priorak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Harrikatz bituminoso
Harrikatz bituminosoa % 70-90 karbono-edukia duen harrikatz mota da, hots lignitoaren eta antrazitaren artekoa. Beltza edo arre iluna izaten da, askotan zerrenda distiratsuekin, eta 25-31 MJ/kg inguruko berotze-ahalmena du. Energia termoelektrikoa sortzeko (zentral termikoetan, batez ere) eta kokea ekoizteko erabiltzen da. Harrikatz motarik ugariena da.
Bryntirion
, Galesko udalerri txiki bat da, Bridgend konderrian. Gaur egun Bridgend udalerriaren auzune bilakatu da.
Hasdrubal (argipena)
Hasdrubal (grezieraz: Ἀσδρούβας, Hasdroúbas) kartagotar izenaren latinizatutako forma da ʿAzrubaʿal (punikoeraz: 𐤏𐤆𐤓𐤁𐤏𐤋, ʿZRBʿL, Baalen Laguntza).
Gerezi
Gerezia gereziondoak ematen duen fruitu txiki mardul eta hezurduna da, gehienetan azal gorri iluna duena.
Erroma-Napoli-Erroma
Erroma-Napoli-Erroma (Roma-Napoli-Roma), Italian, Lazio eta Campania eskualde inguruan egin zuten txirrindularitza lasterketa izan zen.
Lasterketa honen lehen edizioa 1902an egin zuten eta azkena 1961ean.
Gerezi
Ehunka gerezi-mota daude. Ekoizleek, beren zaporearen arabera, gozoetan (Prunus avium) eta garratzetan (Prunus cerasus edo ginga) sailkatzen dituzte. Baina badaude gozo eta garratzen arteko mota hibridoak ere, freskorik nahiz jakietan prestautta milaka modutara jan daitezkeenak.
K.a. I. mendera arte. C, gereziaren laborantza Itsaso Beltzaren eta Kaspiar itsasoaren arteko eremura mugatzen zen. Erromatarrek k.a. 67an Kerasous (egungo Sinope) greziar kolonia konkistatu ondoren, Luzio Lizinio Lukulo jeneralak, 74 ale eraman zituen Erromara eta bertan bere hedapena hasi zen, giza migrazioek eramanda. Euskal Herrian ezagunak dira Itsasuko eta Etxauriko gereziak.
Historia
Prunus generoa Europako hainbat tokitan zenbait basa-espezieren fruituen bilketa Neolitoaz geroztik praktikatu izan da; etxekotzea, berriz, Asian gertatu zen, eta badirudi haien laborantza Antzinaroan zabaldu zela. Kaukasoan bilatu behar da gaur egungo gerezi etxekotuen arbasoa, baina Antzinako Erromak hedatu zituen Europa osoan zehar. Plinio Zaharraren arabera Italian ez zeuden gereziondorik K.a. 74. urtean, baina 120 urte beranduago Britainian ere aurki zitezkeen. Erromako Armadak gereziak landatzen zituen garraiatzen errazak zirelako.
Euskal Herrian, labore hauen arrastorik zaharrenak Irungo aztarnategi erromatarrean agertu dira. Une horretatik aurrera hutsune bat dago, Erdi Aroaren amaierara arte; une horretan Deban (1434) eta Urduñan (1506) aipatzen dira. Elgoibarren eta Hondarribian egindako indusketa arkeologikoek erakutsi dutenez, XV. eta XVI. mendeetan ohikoak ziren Prunus generoko lau fruta-motak (Prunus persica, mertxika; P. cerasus/avium, gerezia eta ginga; eta P. domestica/insititia, okarana), baita genero bereko elorri beltza ere (P. spinosa). Argi dago, beraz, Euskal Herriko landa-paisaian espezie hauek garrantzitsuak izan direla, eta halaxe erakusten du toponimiak ere, adibidez Lekorneko Gerezieta auzoa, edota Oñatz auzoko Kerexeta baserria Azpeitian.
Ameriketako Estatu Batuetara bi bide ezberdinetatik iritsi ziren. Alde batetik Ingelesek Hahiru Kolonietara eraman zituzten 1630 baino lehen. Espainiar misiolariek Kaliforniara eraman zituzten.
Produkzioa
Fruituak maiatzaren amaiera eta abuztu erdialdera arte jasotzen dira, barietateen arabera. Normalki 45 egun igarotzen dira zuhaitza loratzen denetik eta fruituak jasotzeko moduan dauden arte.
Gerezien plaga nagusiak Drosophila suzukii eta Rhagoletis cerasi dira. Horien aurka insektizidak edo tratamendu biologikoak erabiltzen dira (buztin zuria, baratxuri likidoa pulberizatzea edo Beauveria bassiana bezalako onddo entomopatogenoak botatzea).
Kulturan
Le Temps des cerises langile mugimenduaren abesti iraultzailea izan zen denbora luzez; izenburu horrekin debekatuta egon zen hainbat herrialdetan.
Euskal Herrian Gerezi gorrien garaia liburuak Jarrai-Haika-Segiko gazteeen aurkakok epaiketaren kronika egiten du.
Dendrologia
Dendrologia (grezierazko δένδρον, dendron, "zuhaitz" + -λογία, -logia, "zientzia") zur-landareak (zuhaitzak, zuhaixkak eta lianak) aztertzen dituen jakintza-arloa da. 1668an Ulisse Aldrovandi italiar naturalistak ezarritako terminoa da. Gai nagusiak normalean ekonomikoki inportantzia handienekoak dira,horregatik horietan nagusitzen da.Baina ekonomikoaz gain, beste ikuspuntu batzuk ere aztertzen ditu. Adibidez, ikuspuntu ekologiko eta fisiologikoak, zuraren hazkundea eta enborraren hazkundea kontuan hartuz.
Zuhaitz bakoitzaren identitatea jakiteko dendrologiak erabiltzen duen metodoa hurrengoa da: hosto, landare, zurtoin edota fruitu baten deskripzioa aztertzen du eta horrela zuhaitz bakoitza zein den jakiteko kapazitatea du.
Rosiclare (Illinois)
Rosiclare  Illinoiseko hiri bat da. Hardin konderrian kokatua dago. 2010ean 1,160 biztanle zituen, 5.02 kilometro koadrotan banatuta.
Dendrologia
Basogintzan
Dendrologiari esker oihanetako landare zuhaitz eta beste naturako edozein espezie mota aztertu ditzakegu.Honela oihanetan dauden landare kaltegarri eta arriskutsuak identifikatuak izan daitezke zientzialarien bidez eta oihanetik banandu landare edo espezie ori suntsituz. Enologiaren bidez, (animaliak eta hauek klima aldaketekin duten erreakzioak aztertzen dituen zientzia), zuhaitzen egoera aztertu eta oihanean bota beharreko produktuak noiz diren egokienak jakiteko gaitasuna ematen digu.
Diogenes sindrome
Hedaduraz, lagunarteko hizkeran, esaten da pertsona batek Diogenes sindromea duela balio gutxiko gauzak metatzeko joera neurrigabea erakusten duenean. Gauza asko eta orden gutxi duten pertsonei buruz Diogenes Sindromea dutela esaten da, gehiegikeria bada ere, lagunarteko erregistroan.