cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olabeagako geltokia
Trenbidearen Hegoaldeko Saihesbidea
Bilbao Ría 2000 erakundeak bultzatuta, Bilboko Renfe Aldirien Trenbidearen Hegoaldeko Saihesbidearen proiektua egin zen, zeinaren bigarren fasea Aldirien Hegoaldeko Linea baitzen, eta Olabeagako geltokia|Olabeaga eta Naxa arteko burdimbidea aldatzean zetzan, Bilbo erdigunean zehar ibiliko zen trenbide berri bat sortuz. Hala, 2000 urtean Santimami, Autonomía, Ametzola eta Zabalburu geltoki berriak ireki ziren, eta eta lineak Abandoko Indalecio Prieto geltokira bideratu ziren trenbide berrietatik. Abandoko geltokia Renferen aldiriko trenen linea guztien geltoki-buru bihurtu zen.
Geltokia
Bi trenbide eta bi nasa ditu, bata albokoa eta bestea zentrala, eta gaur egun zentrala baino ez da erabiltzen. Trenbideen azpian, eskaileraz komunikatuta, bestibulu txikia dago. Bertan kokatzen dira txartel salmenta eta balioztatze makinak. Geltokiaren eraikina geltoki-etxea da eta ez du geltokira sarbide funtzioa egiten, bidaiarientzako itxita mantentzen baita.
Sistan eta Balutxistan
Sistan eta Balutxistan (, Ostān-e Sīstān-o Balūchestān) Irango 31 probintzietako bat da, herrialdearen hego-ekialdean dagoena. Iparraldean Hego Khorasan eta Afganistanekin du muga, ekialdean Afganistan eta Pakistanekin, hegoaldean Omango golkoarekin eta mendebaldean Kerman eta Hormozgan probintziekin. Herrialdeko hirugarren probintziarik handiena da, 181.785 kilometro koadroko eremuarekin, eta 2011n 2.534.327 biztanle zituen. Hiriburua Zahedan da.
Geografia
Probintziak bi zati ditu: Sistan iparraldean eta Balutxistan hegoaldean. Hiriburuaz gain, beste hiri garrantzitsuenak Zabol eta Zahak iparraldean eta Khash, Iranshahr, Saravan, Sarbaz, Nikshahr, Chabahar eta Konarak hegoaldean dira. Denetara 1.600 kilometroko muga du Pakistan eta Afganistanekin, eta 300 kilometroko itsasertza Omango golkoan.
Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg (Róża Luksemburg; Zamość, Kongresuko Polonia, 1870eko edo 1871eko martxoaren 5 – Berlin, Weimarko Errepublika, 1919ko urtarrilaren 15) poloniar teorilari marxista, filosofo, ekonomialari, gerraren aurkako aktibista eta sozialista iraultzailea izan zen. 28 urterekin alemaniar nazionalitatea eskuratu zuen. Poloniako Erresumako eta Lituaniako Sozialdemokraziako (SDKPiL), Alemaniako Alderdi Sozialdemokratako (SPD), Alderdi Sozialdemokrata Independenteko (USPD) eta Alemaniako Alderdi Komunistako (KPD) kide izan zen bere bizitzako epe ezberdinetan.
1915ean, SPDak Alemaniak Lehen Mundu Gerran parte hartzea defendatu zuenean, Karl Liebknechtekin batera gerraren aurkako Espartakisten Liga (Spartakusbund) sortu zuen, denborarekin KPDa bilakatuko zena. Azaroko Iraultzan zehar Die Rote Fahne («Bandera Gorria») egunkaria sortu zuen, mugimendu espartakistaren organo zentrala.
1919eko urtarrileko Altxamendu Espartakista akatsa zela pentsatzen zuen, baina babesa eman zien gertatu ostean. Friedrich Eberten gobernu sozialdemokratak altxamendua eta Spartakusbunda suntsitu zituen Freikorpsak bidaltzen (batez ere Lehen Mundu Gerrako beteranoz osatutako talde paramilitarra). Freikorpsek Luxemburg eta Liebknecht harrapatu eta epaiketarik gabe exekutatu zituzten altxamendua gertatzen ari zela. Luxemburgen gorpua Landwehrkanalera bota zuten Berlinen.
Lehen urteak Polonian
Róża Luxemburg 1871ko martxoaren 5ean jaio zen Zamośćen. Luxemburg familia Errusiaren kontrolpeko Polonian bizi zen poloniar juduak ziren. Bere aita Eliasz Luxemburg metal saltzailea izan zen eta bere ama Line Löwenstein zen. Bosgarren eta azken alaba izan zen familian. Luxemburgen esanetan, bere aitak ideia liberalak transmititu zizkion, bere ama etxean liburu asko irakurtzen zituen erlijiosoa zen bitartean. Familiak alemana eta poloniera hitz egiten zuen, eta Luxemburgek errusiera ere ikasi zuen. 1873an Varsoviara mugitu ziren, hiru urte zituela, bere aitak negozio txar bat izan eta gero. Bost urterekin tuberkulosiarekin lotutako gaixotasun bat izan zuen aldaketan, eta betirako herren geratu zen.
1880ean hasita, Luxemburg gimnasioan ikasten hasi zen, nahiz eta juduentzat plaza mugatuak egon. 1881ean pogrom bat izan zen Varsovian, baina bera eta familiak ez zuen kalterik izan. Hala ere, Róża bereziki markatuta geratu zen antisemitismoaren ondorioekin. Rosak inguru monotonoa eta burgesa zuen, eta ez zen bere gurasoengandik gertu sentitzen; bere aita ez zen eredu, eta komunitate juduarekin lotura handirik ez zuen izan.
Politikaren hasiera Polonian eta Suitzan
Ez dago argi noiz hasi zen Luxemburg politikarekin interesatzen: Adam Mickiewiczen obrak irakurri eta gero idealismoarekin eta mundua aldatzeko ideiarekin lotu zela ematen du. 1886an Poloniako ezkerreko Alderdi Proletarioaren parte izan zen, 1882an sortua, Errusiako alderdiak baino 20 urte lehenago. Bere lehenengo jarduera politikoak greba orokorra antolatzea izan zen; ondorioz, Alderdi Proletarioko lau kide erail zituzten eta alderdiko kideek ihes egin zuten, nahiz eta herrialdean geratu ziren kideak, Luxemburg barne, alderdia sekretupean mantentzen jarraitu zuten. 1887an Matura azterketak egin gainditu zituen (bigarren hezkuntzako graduazioa), bikaina lortuz 14 ikasgaitan.
1889an Suitzara ihes egin zuen atxiloketa ekiditeko, eta bertan Zuricheko Unibertsitatean ikasten hasi zen, besteak beste Anatoli Lunatxarski eta Leo Jogichesekin batera. Oberstrass udalerrian erregistratu zen, eta bertan idatzi zuen lehen aldiz abizena Luxemburg bezala. Unibertsitatean, filosofia, historia, zientzia politikoak, ekonomia eta matematika ikasi zituen. Staatswissenschaftean («Estatu politika»), Erdi Aroan, ekonomian eta burtsaren krisietan espezializatu zen. Suitzan zegoela Georgi Plekhanov teoriko marxistarekin elkartu zen maiz.
1890eko udazkenean Rosa Luxemburgek Leo Jogiches ezagutu zuen, jada sozialisten artean ezaguna zen lituaniar jatorriko militantea. Ezagutu eta gutxira harreman batekin hasi ziren, eta Rosak garai horretan militantzia politikoari ekin zion, ikasketak albo batera utzi gabe. 1892an Jogichesek alderdi politiko poloniar bat sortu zuen, errusiar iraultzaileengandik bereiziz, eta Luxemburgek ez zuen ondo ikusi haustura hau. Karl Marxek poloniar burujabetzaren inguruan zuen ideiarekin ez zuen bat egiten Luxemburgek: bere ustez nazio sentimenduak langile klasea bereizten zuen, batu beharrean, eta bere ustez poloniar zein errusiar langileek indarrak batu behar zituzten; pentsamendu honen arabera, poloniar proletargoak ez luke ezer irabaziko euren estatu burges independentea sortuz gero.
1893an Jogiches eta Julian Marchlewskirekin batera SDKP alerdia sortu zuen, Poloniako Erresumako Sozialdemokrazia. Alderdia 1900ean berrizendatu zuten, Poloniako Erresumako eta Lituaniako Sozialdemokrazia izena emanez, lituaniar sozialistekin harremanak egin eta gero. Poloniako Alderdi Sozialistak (PPS) ez bezala, ez zuen Poloniaren independentzia babesten. SDKPk 200 berrehun bat kide izan zituen hasieratik. 1893ko Bigarren Internazionalaren kongresuan bere lehenengo diskurtso publikoa egin zuen, SDKPren onarpena eskatuz. Hasiera batean ez zuen lortu,baina 1896an Internazionalak SDKP onartu zuen.
PPS eta SDKPren arteko gatazka areagotu zen Rosa Luxemburgek PPSren nazionalismoa kritikatu zuenean Parisen argitaratzen zen poloniar deserriratuen Sprawa Robotnicza («Langileen Kausa») egunkarian. Rosa Luxemburg egunkari honetako editorea zen 1894an R. Kruszyńska ezizenarekin. Luxemburgen artikuluaren arabera, Poloniak bakarrik lor zezakeen bere independentzia Alemaniar Inperioan, Austria-Hungarian eta Errusiako Inperioan iraultza emanez gero. Bere ustez, lehentasuna monarkia eta Europako kapitalismoaren aurkako borrokari ekitea zen; eta iraultza garaile izan ondoren herrien autodeterminazioa posible izango zen. Ideia honetan ez zetorren bat Leninekin, pentsatzen zuena Polonia eta beste nazionalitate batzuetako askapen mugimenduak garrantzitsuak zirela sozialismorako lehen pauso gisa. Artikuluen kalitatea zela eta, Alemaniako SPDren Neue Zeit egunkarian ere argitaratu ziren, eta Georgi Plekhanoven erantzuna izan zuten, PPSren alde lerratuz egunkarian bertan, Karl Kautskyk alemanez Neue Zeiten erantzuten zion bitartean.
Rosa Luxemburgek eta Leo Jogichesek militantzia aktiboa izan zuten, baina euren erlazio pertsonalak gora beherak izan zituen: Jogicheseiraultzaren aldeko lanetan murgildu zen, eta Luxemburgi arreta eskasa jarri zion; Rosaren ustez honek ezinezko egiten zuen harreman bat izatea eta, gainera, Jogichesek jarrera autoritarioa zuela pentsatzen zuen. 1896ean SDKPren aurkako sarekadak alderdia ia desegin zuen, eta Sprawa Robotnicza egunkaria argitaratzeari utzi zioten. 1897an Rosa Luxemburgek cum laude doktoretza eskuratu zuen, Poloniako industrializazioari buruzko tesi batekin. Urte horretan bertan bere ama hil zen, eta Rosak pena handiz jaso zuen albistea. 1890eko hamarkadaren amaieran bikotea Alemaniara bizitzera joan zen, Jogichesek uste zuelako bertan aukera gehiago izango zituela bere helburu politikoak lortzeko.
Alemaniar sozialdemokrazian parte-hartzea
Errusiar nazionalitatea edukita, Alemaniatik kanporatua izateko arriskuan zegoen Rosa Luxemburg, arrazoi politikoak zirela eta. Horregatik, Gustav Lübeckekin ezkondu zen, Karl Lübecken semea, alemaniar nazionalitatea eskuratu ahal izateko. Berlinen instalatu zen Rosalia Lübeck izenarekin. Bertan, SPD alderdiarekin azkar harremanetan jarri zen, eta bere indar eta inteligentzia politikoa zela eta, laster nabarmendu zen. 1889an Silesia Garaira bidali zuten, Prusiak XVIII. mendean anexionatutako Poloniaren zatia, bertako langile poloniarren artean sozialismoa hedatzeko helburuarkein. Jogiches eta familiarengandik urrun, bere jarduera politikoan zentratu zen, berlindar bizitza eta bertako antisemitismoari guztiz moldatu gabe.
1898ko udan Rosa Luxemburgek Reformismusstreit eztabaidan parte hartu zuen, SPD eta alemaniar sozialdemokrazia zartatu zuen eztabaida handia: Eduard Bernstein teorikoak ideia marxista iraultzaileak errebisatzea proposatu zuen, SPDk jarraitzen zuen ildo iraultzailea albo batera utzi eta klase ertainak ere barneratuko zituen alderdi handi bat sortzea proposatuz. 1899an Rosa Luxemburgek zazpi atal zituen artikulu luze bat argitaratu zuen, Sozialreform oder Revolution? (euskaraz, osorik: ) Bernsteinek proposaturiko argudio guztiak ezbaian jarriz. Bertan, argudiatu zuen kapitalaren eta lanaren arteko desberdintasun kritikoa bakarrik suntsitu zitekeela proletargoak boterea lortu eta ekoizpen-metodoekin lotutako aldaketa iraultzaileak egiten baziren. Bere nahia zen errebisionistak SPDtik kaleratzea, baina ez zen gertatu, nahiz eta Karl Kautskyren gidaritzapean alderdiak printzipio marxistak mantendu zituen. Erreforma edo iraultza artikuluek ospe handia eman zioten Luxemburgi, eta ondorioz Sächsiche Arbeiterzeitung egunkariko zuzendari egin zuten, horrelako kargua lortzen zuen lehen emakumea. Alemanian lau hilabete egon eta gero, sozialisten artean eragin handia zuen jada. 1899an Hannoverren egindako SPDaren kongresuan Alexandre Parvus eta Karl Kautskyrekin batera Bernsteinen aurkako ofentsiba antolatu zuen, bere tesi guztiak ukatuz, nahiz eta oraindik alderdiaren barruan mantendu.
Alemaniako SPDn zuen papera zela eta, laster hasi zen kazetari lanetan prentsa sozialistan, itzultzaile gisa (yiddish, poloniera, errusiera, alemana eta frantsesa hitz egiten zituen) eta SPDren zentralean irakasle gisa, sozialismoaren historia eta ekonomia klaseak ematen. Karl Kautskyrekin eta bere familiarekin harreman handia egin zuen eta Clara Zetkinen lagun-mina izan zen.
SPDn egiten zuen lanaz gain, Rosa Luxemburgek SDKPiL alderdiaren ekimenak biderkatu zituen. Europa osoan zehar birak egin zituen garai horretan. 1903an Bureau socialiste internationalera batu zen, Internazionalaren koordinazioko organoa. 1904an, Bigarren Internazionalaren kongresutik bueltan, Gilen II.a Alemaniakoa kritikatzeagatik diskurtso publiko batean atxilotu eta kartzelara bidali zuten: bertan egon zen abuztuan eta urrian, amnistia bat jaso zuen arte. Garai horretan Luxemburgek Leninen ideiaren aurka idatzi zuen: ez zetorren bat «altxamendu armatu» bat egitearekin, pentsatuz langileen kontzientzia zela igo behar zena iraultza egiteko, eta ez langileak armatu. Zentralismoaren eta hierarkiaren kontzeptu leninisten aurka idatzi zuen.
Igande Odoltsua eta gero, 1905eko urtarrilaren 22an, 1905eko Errusiako Iraultza hasi zen. Leo Jogichesek Berlin utzi zuen otsailean eta Krakoviara joan zen, SDKPiL-ren argitalpen berria sortuz. Ondoren, Varsoviara joan zen, Bundarekin aliantza bat sinatzen saiatzeko, Rosaren aurkakotasunarekin. Luxemburgek ez zuen ondo ikusten alderdi judu horren ideologia nazionalista. Rosa Luxemburg Krakovian bildu zen Jogichesekin udan zehar, ondoren Alemaniara bueltatu zen, eta ondoren berriro ere Varsoviara abenduan, identitate faltsu batekin, Poloniako mugimendu intsurrekzionalean parte hartzeko. Leo Jogichesekin batera atxilotu zuten, eta zorian egon zen heriotza-zigorra jasotzeko. Denbora horretan bere etxean konfinatu zuten, eta fidantzapean libre utzi zuten alemaniar nazionalitatea zuela eta. Berlinera itzuli zen 1906ko irailean eta Jogichesekin zuen harreman apurtu zuen.
Garai berberean, Jogichesekin zuen harremana guztiz hautsita, Rosa Luxemburgek harremana hasi zuen Costia Zetkinekin, Clara Zetkinen semeetako bat, eta bera baino hamabost urte gazteagoa; euren erlazioak 1912ra arte iraun zuen.
Lehen Mundu Gerra hasi zen arte, Rosa Luxemburgen izenak oihartzun geroz eta handiagoa izan zuen mundu politikoan. SPDren eta Bigarren Internazionalaren inguruko hainbat polemikatan hartu zuen parte: 1905eko Errusiako Iraultza behin eta berriz aipatzeak arazoak sortu zizkion lider sozialdemokrata batzuekin, euren herrialdean antzeko egoera bat ematearen beldur zirenak. Luxemburgek, bestetik, jarrera oso kritikoa zuen garai horretan errusiar sozialdemokraziak boltxebike eta mentxebikeen artean zuen bereizketa zela eta. Karl Kautskyk lagunduta, nazioarteko bureau sozialistak Leninen jarrera kondenatzea lortu zuen. 1910ean Kautskyrekin polemika handia izan zuen, bere lagun ona zena, alderdiak langileekiko izan behar zuen jarreraren inguruan: Rosa Luxemburgen ustez langileei euren etorkizuna eskuetan hartzera animatu behar zitzaien, alderdiaren zuzendaritza hartuz; SPDren konpromisoak salatu zituen, Alemaniako errepublika aldarrikatzeari uko egin ziolako, «alderdi burgesen jostailu»an bilakatuz. Kautskyk kalte handiak izan zituen eztabaida honen ondorioz, eta euren arteko harremana zauriturik zegoen. SDKPiLren egoitzan Karl Radeken kaleratzean parte hartu zuen, alderdiak Berlinen zuen egoitzaren aurka hitz egin zuelako.
Garai horretan, Rosa Luxemburgek nazionalitateen aferarekiko zuen jarrerari buruz idatzi zuen, ikuspuntu internazionalista absolutua hartuz. Nazionalismo guztien aurkako jarrera hartu zuen, uste zuelako «klase gizarte batean, nazioak, entitate soziopolitiko gisa, ez dela existitzen». Beraren aburuz, nazio auzia bigarren mailako arazoa da, hau da, arazo taktiko bat eta ez printzipiozkoa. Sozialdemokraziak babestu beharreko autodeterminazio eskubide bakarra, bere ustez, langile-klasearena da: bere ikuspuntuaren arabera, nazioarteko iraultza sozialistak dominazio nazionalarekin amaituko du, esplotazioarekin, sexuen arteko desorekarekin eta arrazismoarekin batera.
Lehen Mundu Gerrari oposizioa
Lehen Mundu Gerraren aurreko urteetan Rosa Luxemburgek bere aktibitatea eta eztabaida publikoetako parte hartzea biderkatzen du, bitartean Alemaniako Alderdi Sozialdemokrataren (SPD) baitako zatiketa gero eta nabarmenagoa bilakatzen ari zen. Leo Jogichesekin zuen adiskidetasuna berreskuratu zuen eta honek Die Akkumulation des Kapitals («Kapitalaren metaketa») bere lanik ezagunena zuzentzen lagundu zion. Obra hau 1913an argitaratu zuen, militante sozialistei ematen zizkien ekonomia politikako klaseetan oinarrituta idatzi zuen eta bertan kapitalismoaz egiten duen analisia azaltzen du: bere ustez, kapitalismoa kanpo merkatuetara edo herrialde bereko eremu azpigaratuetara hedatzeari esker soilik lortu daiteke metaketa. Merkatu ez kapitalistak beharrezkoak dira kapitalismoaren funtzionamendurako eta honen biziraupenerako, baina hala ere elementu independente moduan deuseztatuak dira. Gainbalioa izatea baimentzen zion eskaririk gabe, sistema kapitalistaren gainbehera etorriko zen kontraesan horren ondorioz. Kapitalaren metaketaren publikazioak hautsak harrotu zituen SPDren eskuin zein ezkerrean: kapitalismoaren ezinbesteko hondoratzeaz egin zuen teoriak kritika gogorrak izan zituen. Franz Mehring eta Julian Marchlewskik, kontrara, Rosa Luxemburg Marx eta Engelsetik egondako marxistarik argiena zela esan zuten.
Bestalde, Europako gerra arriskuaren aurkako militante sutsua zen Rosa Luxemburg. 1913ko irailean alemaniar langileei zuzendutako hitzartze indartsu bat egin zuen Frankfurten, beste herrialdeetako langileen aurka armak ez hartzeko eskatu zien. Hitzartze horrengatik epaitu zuten 1914ko otsailaren 20an, «publikoki desobedientzia sustatzea» egotzi zioten. Rosa Luxemburgek pasio eta hitz-jario handiarekin defendatzen zituen bere iritziak, ospe nazionala lortuz, ingurune sozialistetatik harago. Garai berean bere abokatuetako batekin hainbat hilabetetako erlazioa izan zuen, Paul Levi sozialistarekin; aurrerago, Levik bere bizitza eskaini zion Luxemburgek hasitako lan politikoa jarraitzeari eta bere ideiak zabaltzeari. Luxemburgek urtebeteko kartzela zigorra jaso zuen. 1914ko martxoan, apelazioaren erantzunaren zain zegoela, beste hitzaldi bat eman zuen, Alemaniako militarrei soldaduak gaizki tratatzea leporatuz: kasu honetan armadaren aurkako irainak egiteaz akusatu zuten. Milaka babes adierazpen izan zituen eta horri esker epaiketa bertan behera geratu zen. Prozesu hauek irauten duten bitartean Rosak bere ideiak zabaltzen jarraitu zuen eta gerraren aurkako militantzia mantendu zuen.
Kartzelan zegoela Luxemburg epistola bidezko komunikazioa mantendu zuen kanpokoekin. Kartzelan Die Krise der Sozialdemokratie («Sozialdemokraziaren krisia») idatzi zuen eta modu klandestinoan argitaratu zen 1916an, Junius izengoitiarekin sinatuta. Oposizio erradikal sozialista «gutun politiko» baten bidez azaldu zen, Spartakus izenarekin sinatua eta Leo Jogichesen babes logistikoarekin. Jogichesek operazio klandestinoen zuzendaritza hartu zuen, eta gutunak Spartakusbriefen izenarekin argitaratu zituen, «Espartakoren gutunak». Luxemburg 1916ko otsailean askatu zuten eta berehala bere egiteko politikoetara itzuli zen. Maiatzaren batean, manifestazio espartakista batean parte hartu zuen Karl Liebknecht-ekin batera, honek soldadu uniformea soinean zuela gerraren eta gobernuaren aurkako leloa bota zuen. Berehala atxilotu zuten, Parlamentuko immunitatea kendu zioten eta lau urtetako kartzela zigorra ezarri zioten; Luxemburg poliziaren zaintzapean jarri zuten. 1916ko uztailaren 6an atxilotu zuten. Kartzelan zegoen bitartean gutun bidezko komunikazioa mantendu zuen berriz ere kanpoko munduarekin. Costia Zetkinen lagun batekin, Hans Diefenbachekin, gutun bidezko harreman erromantiko bat izan zuen. Diefenbach frontean zegoen mediku militarra zen eta 1917ko urrian hil zuten tiroz, bere heriotza kolpe izugarria izan zen Rosarentzat.
1917ko urtarrilean gerraren aurka zeuden sozialistak SPDtik kanporatu zituzten; apirilean USPD sortu zuten, Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata Independientea, Liga espartakista ezker muturreko korrontea izanik.
Errusiar Iraultzari babesa eta kritika
Rosa Luxemburgek, kartzelatik, gertakari politikoak jarraitu zituen Errusiar Iraultzaren inguruko testu batzuk idatziz 1917ko martxotik aurrera, bere esanetan «mundu gerraren gertakaririk garrantzitsuena». Hala ere, Urriko Iraultzaren ostean boltxebikeen politikaren hainbat faktore kritikatu zituen. Alemaniako sozialdemokraten zuzendarien «oportunismoa» salatu zuen, eta mentxebike errusiarrena, baita zuten inperialismoaren babesa. Testuinguru honetan, alderdi boltxebikearen alde egin zuen, sobieten boterearen alde idatziz.
Azken fase horretan jarraitutako politikari kritika egitea oso garrantzitsua zen Rosa Luxemburgentzat. Alde batetik boltxebikeek autodeterminazio eskubideari emandako babesa kritikatu zuen, uste zuelako proletargoa ahultzen zuela eta abertzaletasunak hauspotzen zituela; boltxebikeek egindako lurren banaketa ere kritikatu zuen, bere ustez horrek lur-jabe txikien klase bat sor zezakeelako, iraultzaren etsai izango zirenak eta sozialismoaren arerio. Rosa Luxemburgoren ikuspegian, «Errusiaren zatikatzea» Errusiar inperioaren barruan zeuden nazioen independentzia eskubidea zela eta, «euren buruaren jabe izateko herrien eskubidea» lelopean arazo bat zen, burgesia nazionalen «politika anti-iraultzailearen tresna» izango zirelako. Azkenik, boltxebikeek demokraziaren aurka hartutako neurriak kritikatu zituen: Clara Zetkin edo Franz Mehringek bezala Batzar Konstituziogilearen disoluzioa babesten zuen, baina ez zuen gogoko ez deitzea hauteskunde berriak: «Askatasuna beti da ezberdin pentsatzen dutenen askatasuna» leloarekin (ikus eskumako testua) biribildu zuen. Bere esanetan, leninismoa «diktadura bat zen, baina ez proletarioen diktadura, baizik eta politikari gutxi batzuena, hau da, diktadura bat bere esanahi burgesean». «Demokrazia zabalena eta mugagabeena» defendatu zuen, prentsa askatasunarekin, bilera eta asoziazio askatasunarekin eta herritar masaren dominazioarekin. Luxemburgen ustez, leninismoaren deriba honen arazoaren muina alderdiaren osaketan zegoen, Lehen Mundu Gerran egondako posizioen ondorioz nazioartean Errusiak zuen isolamenduarengatik. Jogichesen laguntzarekin, alemaniar iraultzaileak boltxebikeen satelite bilakatzearen aurka idatzi zuen. Bere ustez, hala ere, Errusiar Iraultza kondenatuta zegoen beste munduko herrietako proletarioek ez bazuten boterearen konkistarako iraultzarik egiten.
Azaroko Iraultza eta gero
1918ko Azaroko Iraultzaren ondotik Rosa Luxemburgori kalera ateratzeko baimena eman zioten, azaroaren 6an emandako amnistia politikoaren ondorioz; azaroaren 10ean askatu zuten eta Berlinera itzuli zen, hiria eferbeszentzia iraultzailean zegoela. Liga Espartakistak zuzendariek, inpresorea aurkitzeko zailtasun batzuk izanda ere, Die Rote Fahne egunkaria sortu zuten («Bandera Gorria»). Bertatik, Rosa Luxemburgek alemaniar proletarioak iraultzak jarraitu eta zuzendaritza hartzeko deiak idatzi zituzten; hala ere, langileek zuten konpromiso iraultzailea gain-baloratu zuen eta eurengan «burgesiaren» baloreen izan zezaketen erakarpena gutxietsi zuen, hala nola jabetza pribatua, nazionalismoa edo erlijioa. Bizitza nekagarria zeraman, erredakzioaren eta bere etxearen artean zegoen distantzia zela eta, eta askotan hotel batean lo egin zuen garai horretan.
Egoera nahasi horretan Alemaniako Alderdi Komunista (KPD) sortu zen: espartakistek USPDtik bereizteko erabakia hartu zuten 1918ko abenduaren 30ean eta 1919eko urtarrilaren 1ean eginiko kongresuan. Rosa Luxemburgek proposatu zuen alderdia «sozialista» izendatzea eta ez «komunista», mendebaldeko erakunde iraultzaileekin harremana errazago izan zedin, baina ez zuen gehiengorik lortu bere proposamenaren alde. Berak, Espartakisten Liga izena erabiltzen jarraitu zuen alderdia izendatzeko. Karl Radek, Luxemburgen arerioa izandakoa, Sobietar batasuneko mezulari politiko gisa sartu zen Alemanian, era klandestinoan: KPDaren kongresuan parte hartu zuen eta berarekin eztabaidatu zuen terrorearen erabileraren inguruan. Radekek, boltxebikeek bezala, terrorismoa iraultza mantentzeko beharrezkoa zela uste zuen eta Luxemburg eszeptikoa zen horren inguruan ; alderdi berriaren ideien artean terrorismoaren ezen praktika guztiz alboratu zuen. Luxemburgek eta Paul Levik Batzar Konstituziogilearen hauteskundetan parte hartzearen alde egin zuten, baina gehiengoa hauteskundeen aurkako boikota egitea erabaki zuen. Rosa Luxemburg saiatu zen KPDren kongresuak hauteskunde prozesuan parte ez hartzeak zituen arriskuak uler zitzan.
1919ko urtarrilaren hasieran, agitazio politikoa langileen artean gatazka irekian bilakatu zen Emil Eichhorn poliziak, USPDko kidea zena, bere postuari uko egin ez eta langile erradikalei armak banatu zizkienean. Karl Liebknecht, mugimenduak bultzatua, gobernua kenduko zuen iraultza bat posible zela sinistu zuen: KPDak, beste talde batzuekin batera insurrekzioa prestatzeko batzorde iraultzaile bat antolatu zuen. Luxemburgen ustez mugimendu hau guztiz goiztiarra zen, baina Die Rote Fahnen argitaratutako artikuluekin babestea erabaki zuen, leialtasuna zela eta. Altxamendu Espartakista, espontaneoa baina inongo planik gabekoa eta zuzendaritzarik gabekoa porrot hutsa izan zen. Friedrich Ebert lider sozialdemokratak Gustav Noske arduratu zuen errepresioa antolatzeaz, eta honek Freikorpsei eman zien altxamenduaren aurkako mugimenduen ardura. Freikorpsak eskumako mugimendu paramilitarra ziren. Paramilitarrek indarkeria handiarekin ekin zioten insurrekzioa itzaltzeari; bandera zuria zuten espartakistak ere hil zituzten. Laster, Berlin osoa armadaren esku zegoen. Rosa Luxemburgek, 1919ko urtarrilaren 14an azken artikulua argitaratu zuen,.
Erailketa
Artikulua argitaratu eta hurrengo egunean militarrak bere etxe klandestinoan agertu ziren. Atxilotu eta Wilhelm Pieckekin batera Eden hotelera eraman zuten, guardiako fusilero eta zalditeriaren kuartel probisionala: Waldemar Pabst kapitainak egin zion galdeketa, baina ez zituen galderak erantzun. Militarrak hoteletik atera zuten, kartzelara eramateko. Hoteleko irteeran bertan zegoela, fusil baten atzealdearekin eman zioten buruan eta kotxe batera sartu zuten, preso. Metro batzuk beranduago militarretako batek tiro bat eman zion buruan, ziurrenik vogel tenientea, bere eskolta zena. Gorpua Landwehrkanalera bota zuten. Egun berean Karl Liebknecht atxilotu eta erail zuten.
Sinbolikoki, hilkutxa huts bat lurperatu zuten urtarrilaren 25ean, Liebcknecht eta errepresioaren beste 31 biktimekin batera. Maiatzaren 31n Rosarena izan zitekeen gorpua aurkitu zuten errekan. Leo Jogiches atxilotu zuten eta martxoan kartzelan erail zuten, ofizialki ihesaldi saiakera baten ondorioz.
Luxemburg eta Liebcknecht erail zuten militarrak epaitegira eraman zituzten tratu-txarrak zirela eta: prokuradoreak euren zerbitzua bikaina izan zela argudiatuz, libre uztea eskatu zuen. Runge militarrak, buruan kolpea eman zionak, bi urte eta bi asteko kartzela zigorra bete zituen, «erailketa saiakera» leporatuta; Vogel tenientea bi urte eta lau hilabetera kondenatu zuten, gorpua errekara botatzeagatik eta txosten ez-zuzen bat aurkezteagatik. Hala ere, Vogelen laguntzaileek herrialdetik atera eta amnistia baten esperoan denbora eman zuen atzerrian. Runge soldaduak adierazi zuen erru guztia bere gain hartzeko prest zegoela kondena txikia baldin bazen.
Hurrengo urteetan, Paul Levi, KPDko alderdi-burua izan zena Hirugarren Internazionalatik bota zuten arte, Rosa Luxenburgen hiltzaileei amnistia eman ez ziezaioten borrokatu zuen, eta ikerketan egondako akatsak salatu zituen. Rungek Adolf Hitler kantzilerrari konpentsazio ekonomiko bat eskatu zion jasotako kondenaren ordain gisa, eta naziek 6.000 marko eman zizkioten. 1959an Pabst tenienteak egindako elkarrizketa batean adierazi zuen Liebknecht eta Luxemburgen erailketa planifikatuta zegoela.
Paul Levik argitaratu zuen Luxemburgen heriotza eta gero.
Sozialismo demokratiko iraultzailea
Rosa Luxemburgek demokraziaren aldeko apustua egiten zuen eta iraultzaren beharra azpimarratzen zuen. Luxemburgen demokraziaren ideiak, Stanley Aronowitzek gaur egun «demokrazia orokortua modu ez artikulatuan» deitzen duena, Luxemburgen «komunismo nagusiarekiko» hausturarik handiena irudikatzen du. Izan ere, Alderdi Komunistaren rola nabarmen murrizten baita bertan, nahiz eta Karl Marxen ikuspegiaren oso antzekoa den («Langile klasearen emantzipazioa langile klaseek eurek lortu behar dute»). Aronowitzen arabera, Luxemburgen demokraziaren zehaztasun eza zen hasiera batean hedapen handia lortzeko zailtasunetako bat. Luxemburgek bere demokraziari buruzko posizioa argitu zuen Errusiako Iraultzaren eta Sobietar batasunaren inguruko idazkietan. Hasieratik, Luxemburgek iraultza errusiarrean ageri ziren joera ez-demokratikoak eraso zituen:
Luxemburgek ere demokrazia sozialista azpimarratu zuen:
Gerra inperialistaren eta kapitalismoaren aurka
Boltxebikeen politikekin kritikoa zen arren, Rosa Luxemburgek Bigarren Internazionaleko sozialdemokraten portaera sozialismoarekiko traizio gisa ikusten zuen. Bere ustez, Lehenengo Mundu Gerra hasieran, mundu osoko alderdi sozial demokratek munduko langile klaseari traizio egin zien haien herrialdeetako burgesen alde jarriz gerran. Kritika honek bera kide zen Alemaniako Alderdi Sozialdemokrata (SPD) barne hartzen zuen. Izan ere, alderdi honetako Reichstageko ordezkarien gehiengoak gerrako kredituen alde bozkatu zuen.
Rosa Luxemburg herrialde bakoitzeko langile klaseko gazteak gerrara bidaltzearen aurka agertu zen. Bere ustez, gerra bat sarraski bat zen, munduko baliabide eta merkatuak kontrolatzeko burgesia nazional ezberdinek martxan jarritakoa. Bigarren Internazionalarekin hautsi zuen, kapitalistei administrazio lana egiten ari zitzaien alderdi oportunista bat baino gehiago ez zela uste baitzuen. Rosa Luxemburgek, Karl Liebknechtekin, ikuspegi hauek zituen mugimendu sendoa antolatu zuen Alemanian. Baina espetxeratu egin zuten eta askatu ostean, huts egin zuen 1919ko Alemaniako Iraultzan hil egin zuten. Alemaniako alderdi sozial demokrata gogor oldartu zen iraultza honen aurka.
Marxismoa eta Kapitalaren metaketa
Kapitalaren metaketa Luxemburgen bizitzan zehar ekonomiari buruz argitaratu zuen lan bakarra izan zen. Eztabaidan, kapitalismoak eremu ez-kapitalistetara etengabe zabaltzeko beharra zuela argudiatu zuen, hornidura-iturri berriak, soberakin-baloreen merkatuak eta lan erreserbak lortzeko. Luxemburgen arabera, Marxek akats bat egin zuen Kapitala obran, proletalgoak ez zuela sortzen zituen produktuak erosteko aukerarik izango esan zuenean. Hori hala balitz, bere irizpideen arabera ezinezkoa zitzaien kapitalistei itxitako sisteman kapitalista batean irabaziak lortzea, merkantzien eskaria oso baxua izango litzatekeelako eta merkantzien balioaren zati handi bat ezin izango zelako diru bihurtu. Hori dela eta, Luxemburgen arabera, kapitalistek irabazi bilatzen zituzten merkantzia soberakinak ekonomia ez kapitalistetara bidaliz. Honek sortuko luke inperialismoa, estatu kapitalistek ekonomia ahulagoak menderatu nahi izatean. Globalizazioa heldu baino lehenago, Luxemburgek iragarri zuen merkatu berrien bila munduan zehar hedatzeko kapitalaren ahalmena asegabea dela. Inperialismoa izugarrizko kapital-metaketa zela proposatu zuen. Horrek ekonomia ez kapitalisten suntsipena zekarren, sistema kapitalistak xurgatuak izaten ari baitziren. Ekonomia ez-kapitalistak suntsitzerakoan, ordea, ez lirateke soberakinak merkaturatzeko tokirik egongo, eta kapitalismoa hautsi egingo litzateke.
Kapitalaren metaketa ekonomikari marxista eta ez-marxistek gogor kritikatu zuten. Kritiken arabera, bere logika zirkularra zen itxitako sistema partikular batean irabaziak lortzeko ezintasuna frogatzerakoan, eta bere kontsumo gutxiko teoria gordinegia zela esanez. Sistema kapitalistaren mugak inperialismoa sortzen zuela sinetsita, Luxemburg bere bizitza guztian zehar militarismoaren eta kolonialismoaren aurka borrokatu zen.
Saint-Jean-le-Centenier
Biztanleria
2007an Saint-Jean-le-Centenier udalerrian erroldatutako biztanleak 635 ziren. Familiak 257 ziren, horien artean 71 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 55 bakarrik bizi ziren emakumeak), 71 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 79 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 354 etxebizitza zeuden, 264 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 59 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 295 etxeak ziren eta 57 apartamentuak ziren. 264 etxebizitza nagusietatik 161 bere jabearen bizilekua ziren, 97 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 43 etxek hiru zituzten, 101 etxek lau zituzten eta 106 etxek bost zituzten. 200 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 111 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 385 ziren, horien artean 275 aktiboak ziren eta 110 inaktiboak ziren. 275 pertsona aktiboetatik 239 lanean zeuden (125 gizon eta 114 emakume) eta 36 langabezian zeuden (16 gizon eta 20 emakume). 110 pertsona inaktiboetatik 33 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 42 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Polimerasaren kate-erreakzioa
Teknika Kary Mullis estatubatuarrak asmatu zuen 1983an. Aurkikuntza honegatik Kimikako Nobel Saria eman zioten 1993an.
Saint-Jean-le-Centenier
Diru sarrerak
2009an Saint-Jean-le-Centenier udalerrian 265 unitate fiskal zeuden, 644 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.000 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 26 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Polimerasaren kate-erreakzioa
Erabilera
PCRak DNA ugaritzen du. DNA identifikatzeko molekula horren kopuru handiak behar direnez, PCRari esker askoz errazagoa da gaixotasunak eragiten dituzten birus edo bakterioak identifikatzea. Ohikoa da ospitaletako laborategietan, adibidez, GIBaren bilaketa edo SARS-CoV-2rena (lagin klinikoetan) PCRren bidez.
Tresna honen beste aplikazio batzuk aipa daitezke:
Oinarriak
PCRan DNA polimerasa entzima erabiltzen da, ADNaren erreplikazioan parte hartzen duen entzima, hain zuzen ere. Entzima honek DNA molekulak kopiatzen ditu.
Ziklo termiko desberdinak erabiltzen ditu tresna honek: tenperatura altuko eta baxuko zikloak, alegia. Tenperatura altuko zikloak DNA desnaturalizatzen du, hots, erreplikazio fase bakoitzean sortu diren bi harizpiak banantzen ditu; gero, tenperatura baxuko zikloetan polimerasek harizpi horiek bikoizten dituzte berriz.
Hasiera batean Escherichia Coli bakterioaren DNA polimerasa erabiltzen zen DNA erreplikatzeko, baina arazoak gertatzen ziren: tenperatura altuko zikloetan bakterioaren polimerasa ere desnaturalizatu egiten zen, eta ziklo bakoitzean gehitu behar zen. Hori ekiditeko DNA polimerasa termoegonkorra erabiltzen hasi zen: Thermus aquaticus bakterio termofilotik lortutakoa, ziklo ugari desnaturalizatu gabe jasaten dituena.
PCRaren faseak
PCRa oso teknika eraginkorra da, ordu gutxi batzuetan gene baten edo DNAren puska baten milioika kopia egiten baititu. Teknika honek etengabeko zikloetan burutzen da, eta ziklo bakoitzean produktuaren kopurua bikoiztu egiten da.
Ziklo batek hiru etapa edo fase ditu, fase bakoitzean tenperatura bat erabiltzen delarik. Termoziklagailu izeneko tresna batean burutzen da: bertan sartzen dira DNA duten saio hodi txikiak, eta gailu horrek fase bakoitzak behar duen tenperatura sortzen du.
Zikloaren hiru etapak honako hauek dira:
Kontuan hartu behar da abiarazle batekin sortzen den harizpi berriak beste abiarazle baten molde gisa jokatuko duela hurrengo zikloan.
Lehenengo zikloa bukatutakoan hasierako DNA zatiaren 2 kopia izango dira. Bigarren zikloa bukatutakoan 4 kopia izanen dira, eta 3. zikloaren bukaeran 8. Hots, ziklo bakoitzean DNAren kopiak bikoiztu egiten dira.
PCRa bukatutakoan, sortutako DNA-kopiak elektroforesiaren bitartez analizatzen dira, eta patroi batzuekin konparatu. Adibidez, birus edo bakterioen identifikazioan mikrobio horien gene zehatzak bilatzen dira. PCRaren bitartez gene horiek ugaritzen dira, eta elektroforesiaren bidez antzeman, patroiekin konparatuz.
Rosa Luxemburg
Marxismoa eta Kapitalaren metaketa
Karl Marx hartu zuen eredutzat Rosa Luxemburgek, gehien bat 1848ko iraultza eta 1871ko Parisko Komuna aztertu zituen Marx. Ikuspegi marxista beti presente egon zen bere ahalegin teoriko eta praktikoetan. Ildo horretan, Wronkeko espetxean 1916–1917an idatzitako marxista sakona idatzi zuen. Testu horretan Alemaniako alderdi sozialdemokrataren koadroei Berlingo eskola nagusian eskainitako prestakuntza laburtzen da. Hala ere, Karl Marxi egindako kritikan oker batzuk daudela aipatu dute hainbat ikerlari marxistek. Azterketa horretan Marxi leporatzen zaio Kapitala lanaren bigarren liburukian merkatuaren erreprodukzio zabaldua ahaztu izana. Baina hemen errakuntza bat topatzen dugu, Raya Dunayevskayak primeran azaleratu zuen eran. Marxen miaketan gakoa ekoizpenean dago, ez kontsumoan. Bigarren liburukian enfasia ez dago merkatuan, produkzioan baizik. Izan ere, Marxek argi utzi zuen han azaldutako eta hartutako eredua nazio edo herri batena izan zela, kanpo-merkataritzarik gabekoa. Marxek deskribatu gura zuena izan zen nola eraldatzen den kapitala aldakorra (lan bizia) kapital konstantean (lan hilean). Luxemburgek, ordea, jorratu zuen  nola hedatzen den kapitala lurralde azpigaratuetan merkatu inperialistaren bidez. Bi gai ezberdin dira, lotuta dauden arren. Honez gain, desjabetzearen bidezko kasu sinplean erortzeko arriskua dago, Luxemburgen azterketa soilik kontuan hartzen bada, Marxen proposamena ulertu gabe. Kapitalaren metaketa ekoizpenetik hasten da, lurralde azpigaratu ez-kapitalistak espoliatu baino lehen. Inperialismoa aztertzerakoan komeni da gogoan edukitzea.
Emakumearen emantzipazioa
Emakume proletarioen emantzipazioa errebindikatu zuen belaunaldi bateko kidea izan zen Rosa Luxemburg. Eleanor Marx, Clara Zetkin, Emma Ihrer, Inessa Armand, Aleksandra Kollontai eta Luxemburg bera dauzkagu sozialismotik eta komunismotik emakumearen garrantzia aldarrikatu zuen tradizioan. 1914an «Emakume proletarioa» lantxoan emakume langilea goraipatu zuen. «Herriko emakumeak betidanik lan egin du», idatzita utzi zuen Luxemburgek. «Emakume burgesa, ordea, gizartearen parasito bat da». Eta jarraian azaldu zuen emakume burgesaren eta emakume proletarioaren arteko ezberdintasuna. «Emakume burgesarentzat bere etxea bere mundua da. Emakume proletarioarentzat bere etxea mundu osoa da». Hori dela eta, emakume burgesen mugimendu sufragista kritikatu zuen, hutsik zegoen ideologia bat zutelako, bere iritziz emakume burgesak ez baitzuen benetako interesik eskubide politikoetan. «Emakumezko proletarioak, ordea, eskubide politikoak behar ditu, gizartean gizon proletarioaren eginkizun ekonomiko bera betetzen duelako».
Emakume proletarioen botoaren aldekoa izan arren, bere aburuz berdintasun erreala konstituzio burgesetik harago aurkitzen zen, oinarri ekonomikoetara heldu behar zelako. Emakumearen auzia ez zen inolaz ere gai idealista bat, klase sozialek zeharkatutako errealitate bat baizik. Emakumea etxeko lanetik atera gura izan zuen, emakumezko proletarioa sindikatuen eta sozialismoaren zati bat zelako. Emakume proletarioa eta langile-klasea elkarrekin joan ziren Luxemburgen filosofian. Charles Fourier sozialista frantsesaren hitzak ekarri zituen gogora 1912ko «Emakumeen sufragioa eta klase borroka» testuan : «Gizarte orotan emakumearen emantzipazioaren mailak emantzipazio orokorraren neurri naturala ematen du». Berba hauek iruzkinduz, emakumearen eta klase proletarioaren arteko lotura argitu zuen: «Emakumearen eskubide politikoen aldeko masen egungo borroka proletalgoaren borroka orokorraren zatia eta adierazpena baizik ez da».
Azken hitzak: iraultzan sinesten zuen
Luxemburgen azken hitzak ezagunak dira, hil aurreko arratsean idatzi zituen, bertan masengan sinesten zuela idatzi zuen eta lehenago ala beranduago iraultzak irabaziko zuela adierazi zuen:
Baso ilunean
1971n Sam Peckinpah zuzendariaren Straw Dogs filmarekin antza handia du: haren gaia Kornuallesko herrixka batera bizitzera doan bikote baten istorioa da, bai eta herritar batzuekin dituzten harreman tirabiratsuak ere. Baso ilunean bezala, sekulako amaiera bortitza eta harrigarria du.
Sinopsia
Bikote ingeles bat (Paddy Considine - Virginie Ledoyen) 1970eko hamarkadan Hego Euskal Herrira doa oporretan. Han, beste bikote bat (Gary Oldman - Aitana Sánchez-Gijón) ezagutu du. Hasieran dena ondo doa, baina arazoak laster agertu dira.
Momentu lineal
Higidura-kantitatea, momentu lineala edo abiadura aldiune bateko masa eta abiaduraren arteko biderkadura da. Masa magnitude eskalarra da da eta abiadura magnitude bektorial beraz, momentu lineala magnitude bektoriala da. Esan beharra dago, magnitude bektorial guztien moduan, momentu lineala behatzailearen erreferentzia-sistemaren menpe dagoela; hau da, behatzaile guztientzako gorputz baten abiadura berdina ez denez momentua ere ez da izango.
Momentu ingeleseko ''momentum hitzetik eratorria da eta ez da nahastu behar "aldiune" kontzeptuarekin.
kalkulu diferentziala erabiliz
Kanpo indarrak nuluak diren sistema isolatu baten momentu lineala kontserbatzen da. Sistema hauei sistema inertzialak deitzen zaie:
Newtonen bigarren legearen arabera badakigu:
Eta, aldi berean, azelerazioa:
Beraz, indarra:
Baina, aurretik esan dugun bezala, kanpo indarrak nuluak direnez:
Bergarako Errege Mintegia
Bergarako Errege Mintegia Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak sortu zuen 1776an, Real Seminario Patriótico Bascongado de Bergara izenarekin eta jesuiten ikastetxea izandako eraikuntza berean kokatu zuten. Gaur egungo Plaza Nagusian kokatua dago, Jauregi etxearen eta Izagirre Moiua jauregiaren artean, eta Bergarako udaletxearen aurrean, Bergarako Alde Zaharran.
Momentu lineal
kalkulu diferentziala erabili gabe
Berriro ere Newtonen bigarren legea erabiliz:
Bergarako Errege Mintegia
Hezkuntza eta ikerketa zientifikoaren esparruan ikastegi garrantzitsua izan zen Europa mailan. Frantzisko Xabier Munibe, Peñafloridako X. kondea, izan zuen zuzendari, eta horregatik, hain zuzen, Munibe Bergaran bizitzera joan zen. Mintegiko kimika-laborategian Elhuyar anaiek wolframa bakartu zuten 1783an. Ilustrazioak Euskal Herrian izan zuen eraginaren erakusgarri garbia da, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearekin batera.
Momentu lineal
kalkulu diferentziala erabili gabe
Eta azelerazioa, beste era batean:
Bergarako Errege Mintegia
Seminarioaren egoitza izandakoa, San Martin Plazan dagoen XIX. mendeko fatxada duen eraikin zabala da. Gaur egun UNEDen eta Aranzadi ikastolaren egoitza da.
Momentu lineal
kalkulu diferentziala erabili gabe
Beraz, indarra:
Bergarako Errege Mintegia
Izena
Bergarako herrian "Seminarixoa" izena ematen zaio, baina ofizialki hainbat izen izan ditu: Real seminario de Vergara, Real seminario patriótico de Vergara eta geroago, Seminario de Nobles de Vergara.
Momentu lineal
kalkulu diferentziala erabili gabe
Momentuaren aldaketa ataletik ordezkatuz:
Bergarako Errege Mintegia
Seminarioko hezkuntza eta zientzia bilduma
Mintegiak XVIII. eta XIX. mendeetako zientzia eta teknika instrumentu asko gorde zituen. Bilduma hori herrian bertan dagoen Laboratorium Bergara museoan gordetzen eta erakusten da gaur egun.
Momentu lineal
kalkulu diferentziala erabili gabe
Baina, aurretik esan dugun bezala, kanpo indarrak nuluak direnez:
Bergarako Errege Mintegia
Hezkuntzarekin eta zientziarekin lotutako erakundea
Bergarako Errege Seminarioa edo Mintegia, Gipuzkoak eta Euskal Herriak historian zehar izan duen hezkuntza eta Zientzia-erakunde garrantzitsuenetakoa da. XVI. mendearen bukaeratik gaur egun arte beti izan da goi mailako hezkuntza-erakundea eta, bere ibilbide luzean zehar, baita lehen mailako Zientzia ikerketa gunea ere. Horretaz gain, Gipuzkoako lehenengo lorategi botanikoa Seminariokoa izan zen; Gipuzkoako lehenengo behatoki meteorologikoa Bergarako Mintegian antolatu zuten; ingeniariak formatzeko Euskal Herriko lehenengo eskola industriala Bergarakoa izan zen; eta helburu zientifikoekin osatu ziren lehenengo herbarioak, naturalizatutako animalia- eta mineral-bildumak Seminarioan egin ziren.
Momentu lineal
Bulkada
Bulkada (betiere masa konstante kontsideratuz) abiaduraren aldaketaren menpekoa da: I letraz adierazten da. Gaztelerazko eta beste hainbat hizkuntzetako hitzak (impulso, impuls, impulse) I-z hasten baitira.
Bergarako Errege Mintegia
Sorrera
1593. urtean jesuiten eskola-etxea sortu zen. eta bertan egon ziren Jesusen konpainiakoak Espainiatik erbesteratu zituzten arte.
Momentu lineal
Bulkada
Era integralean eta indarrarekin alderatuz:
Bergarako Errege Mintegia
Sorrera
1776. urtean Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak Bergaran sortu zuen irakaskuntza eta ikerketarako erakunde moduan. Frantzisko Xabier Munibe Idiakez Peñafloridako Kondea eta Euskal Herriko Adiskideen Elkarteko lehendakaria izan zen erakunde horren bultzatzaile nagusia.
Esan bezala, 1767. urtean egotzi zituzten jesuitak Espainiako koroatik, eta euren egoitzak uztera behartu zituzten. Bi urte geroago, 1769. urtean Karlos III.a Espainiako erregeak ordura arte jesuitena zen eraikuntza eman zion Euskal Herriko Adiskideen Elkarteari. Jesusen Lagundikoek 1593. urtetik zeuden hor, Oñatitik etorri zirenetik. Urte batzuen ostean, 1775ean, Euskal Herriko Adiskideek egoitza nagusia Bergaran ezartzea erabaki zuten. Asmo handinahi haien arabera, gai klasikoez gainera (Latina, Erlijioa, Hizkuntzak, Matematika, Filosofia), Kimika, Mineralogia, Fisika, Natur Zientziak, Metalurgia, Marrazkia eta Musika ere irakasten hasi ziren Mintegian eta, horrela, Bergarakoa lehen mailako ikasketa eta ikerketa zentro bihurtu zen Espainiako Estatuan. Atzerriko irakasle eta ikerlari ospetsuak ekarri zituzten eta fisika eta kimika arloak landu ziren bereziki, Euskal Herriko burdin eta altzairugintza eraberritu asmoz.
Momentu lineal
partikulen bitasuna
Elektroien difrakzioa aurkitu zenean Louis-Victor de Brogliek proposatu zuen higiduran dagoen edozein partikulak uhin higidura daukala eta bere uhin-luzera hauxe dela: