cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matthew Fox
Matthew Fox (Abington, Pennsylvania, 1966ko uztailak 14) aktore estatubatuarra da. Batez ere, telesailetan egin du lan baina baita hainbat filmetan ere.
San Gabriel eta Santa Gema eliza (Irun)
Eraikina
Eraikinaren ezaugarri nabarmenena bere ganga erraldoia da.
Matthew Fox
Biografia
Columbiako Unibertsitatean ekonomia ikasketak burutu ondoren, iragarki modelo lanetan hasi zen eta ordutik aktore bezala jardun du. Party of five telesailarekin lortu zuen ospea hasiera batean eta urte batzuk geroago, Lost telesailarekin, are gehiago.
Ingurumen legeriaren gailentasuna
Definizioa eta ezaugarriak
Nazio Batuen Erakundearen arabera,ingurumen legeriaren gailentasuna funtsezkoa da garapen jasangarrirako. Izan ere, ingurumena babesteko beharrak guztiz integratzen ditu zuzenbide estatuaren funtsezko elementuekin, eta, horrela, ingurumen gobernantza hobetzeko oinarria ematen du. Ingurumen jasangarritasuna ikuspegi zehatz batez nabarmentzen du, hau da, oinarrizko eskubideekin eta betebeharrekin lotuta. Balio moral unibertsalak eta portaera arau etikoak islatzen dituen heinean, ingurumen eskubide eta betebeharretarako oinarria ematen du. Ingurumen eremuko legezko eskubide eta betebeharren aplikaziorik gabe, ingurumenaren gobernantza nahierakoa izan daiteke, hau da, arau gabea, subjektiboa eta iragarrezina.
Historia
Ingurumen legeriaren gailentasuna kontzeptu garrantzitsu bat da Nazio Batuen Erakundearen ingurumen programan: pertsona, erakunde eta entitate publiko nahiz pribatu guztiak, Estatua bera barne, onartuta dauden legeen erantzule dira, berdintasun printzipioaren arabera aplikatu behar dituzte eta koherenteak izan behar dira nazioarteko giza eskubide eta arauekin.
2018an, Nazio Batuen idazkari nagusiak Gaps in international environmental law and environment-related instruments: towards a global pact for the environment (Nazioarteko ingurumen zuzenbideko hutsuneak eta ingurumenarekin lotutako tresnak: ingurumenerako munduko itun baterantz) txostena eman zuen, bost printzipiotan oinarrituta:
2019an, Nazio Batuen Erakundeak lehen txostena eman zuen, ingurumen legeriaren gailentasunak munduan zeukan egoeraz. Txostenaren arabera, 1972az geroztik munduan ingurumen legeak onartuta dauden arren, lege horiek ez aplikatzea eta ez betetzea da klima aldaketa arintzeko, kutsadura murrizteko eta espezie eta habitaten galera orokorrari aurrea hartzeko erronka handienetako bat. David Boyd Giza Eskubideei eta Ingurumenari buruzko Nazio Batuen Kontalari Bereziak hau esan zuen: «txosten sendo honek misterio bat argitzen du: zergatik irauten duten kutsadurak, biodibertsitatearen murrizpenak eta klima aldaketak, azken hamarkadetan ingurumen legeak ugaritu arren. Ingurumen legeriaren gailentasuna indartu ezean, itxuraz zorrotzak diren arauak ere porrotera bideratuta daude, eta hutsean geldituko da ingurumen osasuntsu baterako funtsezko giza eskubidea».
Antiklinal
Antiklinal bat estratuen okerdura zentrutik aldentzen diren toles bat da. Mozketa bat egiten denean zentruan dauden estratuen adina zaharragoa da aldeetan dagoenarena baino.
Mapa geologiko batean, antiklinalak oso erraz ikuasten dira, zentrurantz progresiboki zaharragoak diren arroken sekuentzia bat osatzen dutelako, altxatutako lurraldea errazago higatzen baita eta beraz azpian dituen estratuak agertarazten direlako.
Tolesak normalean orogenian zehar izandako presioek sortzen dituzte.
Antiklinalaren forma duen toles batean barnekoa gazteagoa bada sinklinal antiforme deritzo.
Bihotz-biriketako geldialdi
Bihotz-biriketako geldialdia edo geldialdi kardiorrespiratorioa bihotzaren jarduera bertan behera geratzea da. Hainbat arrazoirengatik gerta daiteke, ohikoenetako batzuk urperaketa edo talka elektriko bidezko itomena, anestesia eta beste farmako batzuen efektuak, oso muturreko esfortzu fisikoa, eta abar dira.
Odolaren zirkulazioa gelditzea dakar, eta, beraz, burmuinei oxigeno-hornidura etetea. Paziente bat egoera horretan sartzen bada, heriotza berehalakoa da, eta, horretarako, berehala esku hartu behar da, erreanimazioa eginez, hau da, konpresio torazikoak eta arnasketa artifiziala eginez. Erreanimazioa hasi baino lehen, gertuen dauden larrialdi-zerbitzuei abisatu behar zaie berehala, biktimaren egoera eta tokiaren helbide zehatza jakinarazteko, eta ez da inoiz ere suspertzea utzi behar, osasun-profesional tituludun baten agindurik gabe.
Only Lovers Left Alive
Only Lovers Left Alive 2013ko film bat da, Jim Jarmusch-ek idatzia eta zuzendutakoa. Banpiroen film bat da, 21. mendeko testuinguru batean kokatua. Rol nagusietan honako aktoreak daude: Tilda Swinton, Tom Hiddleston, Mia Wasikowska, Anton Yelchin, Jeffrey Wright, Slimane Dazi eta John Hurt. Erresuma Batuko eta Alemaniaren arteko koprodukzio bat da.
Filma Urrezko Palma irabazteko izendatu zuten Cannesko 2013ko Zinema Jaialdian. 2016an, BBCk kritikatien artean egindako 2000ko milurteko 100 film onenen zerrendan sartu zen.
Argumentua
Adam eta Eve banpiroak dira. Hilezkorrak izaki, euren arteko harremana mende luzetatik atzera dator. Elkar maite dute, baina bereizirik bizi dira, iraganeko dirdira aspaldi galdu zuten hiri banatan: Adam Detroiten eta Eve Tangerren. Berriz batuko dira, baina euren harremana Everen ahizpa Eva agertzeak aztoratuko du
Film adaptazio
Film adaptazioa edo gidoi moldatua literatura lan bat beste formato batera eramatea da. Horrek lengoaia literarioaren aldaketa dakar eta, askotan ere, argumentuaren beraren aldaketa. Horrela sortutako ekoizpena arte-lan berria bezala onartu behar da. Liburu baten zinemarako adaptazioa iada ez da liburu bat, filma baizik eta erabilitako errekurtsoak ez dira berdinak. Normala da baita ere istoriaren mezuak aldatzea. Filmean, bestetik, emozioak sortzen dituzten elementu berriak daude: argiak, enkuadreak, musika, itzalak, soinuak... Hori guztia liburuan figura erretorikoen bidez transmititu behar dira.
Zailtasunak
Liburu bat lengoaia zinematografikora eramatea ez da lan erraza, batez ere ikusleak jatorrizko lana ezagutzen baitu: zaila da aurretik sortutako usteak mantentzea. Liburu bat irakurtzen dugunean gure irudimenak elementu asko sortzen eta moldatzen ditu, guztia gure estetikaren arabera moldatuta. Adaptazio on bat, bestetik, jatorrizko liburua hitzez-hitz ez du zergatik jarraitu behar; filmak eta liburuak jatorri amankomunak izango dituzte baina lan independenteak dira.
Sariak
Munduko zinema sari ezagunenetan Film Adaptazio onenari eskainitako sariak ematen dira: Oscar Sariak, Goya Sariak, César Sariak...
Munduko onenen sailkapenak
Askotan horrelako bildumak egin dira moldaketa onenak azaltzeko. Hemen bi:
Euskal liburuen film adaptazioak
Euskal zineman euskal literatura iturri bat izan da gidoiak sortzeko garaian:
Hauconcourt
Hauconcourt Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Hauconcourt udalerrian erroldatutako biztanleak 531 ziren. Familiak 208 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 46 bakarrik bizi ziren emakumeak), 77 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 65 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 232 etxebizitza zeuden, 219 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 196 etxeak ziren eta 36 apartamentuak ziren. 219 etxebizitza nagusietatik 155 bere jabearen bizilekua ziren, 54 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 31 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 125 etxek bost zituzten. 180 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 109 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 91 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 317 ziren, horien artean 243 aktiboak ziren eta 74 inaktiboak ziren. 243 pertsona aktiboetatik 228 lanean zeuden (119 gizon eta 109 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 74 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Los Rosales (Madril)
Los Rosales, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Villaverde barrutian. Hiriko 174. auzoa da. 2009ko erroldaren arabera 38.910 biztanle zituen.
Hauconcourt
Diru sarrerak
2009an Hauconcourt udalerrian 222 unitate fiskal zeuden, 539 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.138 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 143 komertzioetatik, 8 erauzte enpresak ziren, 6 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 12 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 17 eraikuntza enpresak ziren, 47 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 12 garraio enpresak ziren, 9 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 5 finantziazio enpresak ziren, 9 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 32 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 2 zurginak, 4 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia, 3 aldi baterako lan enpresak, 6 jatetxeak, 3 higiezinen agentziak eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 23 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 4 brikolaje denda handika, 6 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 2 zapata-dendak, 1 altzari denda zen, 1 kirol-denda zen, 3 lur eta paretak apaintzeko dendak, 1 drogeria zen, 1 lurrin-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Hauconcourt udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Auckengill
, Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da. John o' Groats udalerritik 6 milia hegoaldera dago, eta Nybster herritik 0,5 milia iparraldera.
Cnemaspis
Cnemaspis Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. Asiako hegoaldean eta hego-ekialdean bizi dira eta Afrika subsahariarrean.
Txirla zapal
Txirla zapala (Scrobicularia plana) Semelidae familiako bibalbioa da. Neurri ona har dezake (gehienez 6,5 zentimetro). Atlantikoko eta mendebaldeko Mediterraneoko kostalde batzuetan bizi ohi da. Frantzian jaten dute.
Sofia Kovalevskaia
Sofia Vasilievna Kovalevskaia (Mosku, 1850ko urtarrilaren 3an - 1891ko otsailaren 10a) (Софья Васильевна Ковалевская) matematikari errusiarra izan zen, Europan lehen aldiz unibertsitateko irakasle izatera iritsi zen emakumea, ijito jatorria du.
Biografia
Vasili Korvin-Krukovski generala zuen aita, ama berriz Elizaveta Shubert (Fiodor Fiodorovitch Schubert astronomo alemanaren alaba).
Garai hartan emakumeek ezin zuten unibertsitatean ikasi, beraz, komenientziako ezkontza egin zuen beste nihilista batekin, Vladimir Kovalevskirekin eta Heidelbergera ihes egin zuen. Han ere ez zioten klaseetara joaten uzten baina Weierstrassengana (garaiko matematikari onena) joateko gomendatu zuten. Weierstrassek berekin lan egitea onartu zuen. Berlineko Karl Weierstrasse matematikariarekin ekuazio diferentzialak eta Saturnoren eraztunen dinamika ikertu ahal izan zituen. 1874an matematikan doktoratu zen Göttingenen (Alemania). Bertan egindako lanari esker, Sofia Stockholmeko unibertsitatean irakasle izateko aukera lortu zuen, bertan Acta Mathematica aldizkarian idatzi zuen. 1888an Parisko Zientzien Akademiak saritu zuen.
Sofia Kovalevskaia berrogeita bat urte zituela hil zen, gripe baten ondorioz. Bere lanen artean honako hauek daude: Journal de Crellen agertzen den "Ekuazio diferentzialei buruzko teoria" eta "Puntu baten inguruan gorputz sendo batek duen errotazioari buruzko teoria". Azken honekin lortu zuen Parisko Zientziaren Akademiak emandako saria. Akta Matematika aldizkariaren editore ere izan zen eta 1888an Frantziako Zientzien Akademiaren Bordin saria jaso zuen eta Errusiako Zientzien Akademia Inperialeko kide izendatu zuten.
Haurtzaroaren Memoriak eleberri autobiografikoa idatzi zuen, suediera itzulitakoa Rajevsky-ren ahizpak izenburuarekin. Anne-Charlotte Leffler-ekin batera elkarte literario bat sortu zuen, eta Korvin-Leffler ezizenarekin sinatzen zuten.
Lope Gartzea Salazar
Lope Gartzea Salazar (Muskiz, Bizkaia, 1399 - Portugalete, Bizkaia, 1476) historialaria eta bandokidea izan zen. Crónica de siete casas de Vizcaya y Castilla (1454) eta Istoria de las bienandanças e fortunas liburuak idatzi zituen, azkena 1471. eta 1476. urteen artean, Muñatones gazteluan bere semeak bahituta zegoela.
Bizitza
1425ean Joana Butroe Muxika ezkondu zuen, Butroe familiakoak bere aliatuak baitziren oinaztar bandoan. Bederatzi seme-alaba izan zituen, tartean Joan Salazar, izengoitiz "Mairua". Honekin oinordekoen eskubideak zirela-eta arazo larriak izan zituen. Adituek Loperen bizitza bortizkeriaz beteta izan zela (bai familiako auziak zirela bai Belasko ganboatarren edo Aiara oinaztarren aurka) uste dute.
Enkarterrietan beste familiak bazeuden, Abellanedakoak tartean, baina ez ziren sarritan gerretan sartu. Hori zela eta, Lope Gartzea Salazarrek ia Enkarterri osoa kontrolatzen zuen, Galdames eta Saltzedo Harana izan ezik, eta Castro Urdiales eta Barakaldo kontrolatzeko asmotan zegoen.
Lope Gartzearen maiorazkoa Muskizko Muñatoizko San Martin, Muskizko Santelices eta Portugaleteko La Sierra eta Salazar dorretxeek, Atxuriagako burdinola eta errotak, El Pobal eta Arenaoko burdinolek eta La Puente eta Fresnedoko errotek osatzen zuten. Gainera urtero burdin-irabazpidetik 70.000 marai jasotzen zuen, Portugalete hiribilduaren probestua zen eta Muskizko San Martin eta Portugaleteko kaietan bidesariak jasotzen zituen. Bere ostearen 3.000 gudari mantentzeko koroak dirutza ordaintzen zion, adibidez, 1447an 160.000 maraiak.
Lope Gartzearrek bizitza osoa eman zuen auzitan. 1451an Joanes II.a Gaztelakoak Joan Hurtado Mendoza, jadanik Enkarterrietako korrejidorea zena, Bizkaiko korrejidore hautatu eta Lopek erregearen kontra egin zuen, hautaketa Enkarterrietako handikien aurkako azpijokoa zenetz. Urte berean, Lope bigarren semea oinordeko hautatu Joan primuaren ordez; hautaketa ez zen Joanen gustukoa eta aitarekin leian hasi zen.
Bandoen bortizkeria hain zen gogorra non Henrike IV.a Gaztelakoak kontzejuei botere berriak eman baitzizkien. Ahaide nagusiek erregearen kontra egin eta 1457an hiru urterako erbesteratu zuen Salazar Cadizko Jimena de la Fronteran.
1460an erregeak barkamena eman eta Salazar etxera sukarrez itzuli zen. 1462an, Lope oinordekoa Torrellaseko guduan hil zenez, Lope Gartzeak Otxoa Salazarrekoa iloba oinordeko hautatu, berriro Joan semearen ordez. 1469an Joana Butroi Muxika emazteak Joanen alde egin eta Lope Gartzearen ezkontzako desleialtasunez nekatuta Muñatoizko San Martin gaztelua utzi zuen Joani bere maiorazkoaren zatia emanda.
Baina Lope Gartzearen itzala salazarren artean 1457 urtetik bukatzen ari zen. Urte hartan Pedro Belaskoren laguntza eskatu zuen eta Haro ganbotarren alde egin zuen oinaztarren aurka. Hori zela eta, salazarrek Joan "Mairua" hautatu zuten ahaide nagusi.
1470eko uztailan Joanek aita setiatu eta preso hartu zuen Muñatoizko San Martin bere dorretxean. Hantxe bere liburua, Istoria de las bienandanças e fortunas, idatzi zuen. Lope Gartzeak ihes egiten saiatu zuenez, Portugaletera bidali zioten eta bere dorretxean Mentzia Abellanedakoak sasiko alabak pozoitu zuen.
Guayaquilgo Katedral Metropoliarra
Guayaquilgo Katedral Metropoliarra (gaztelaniaz Catedral Metropolitana de Guayaquil), ofizialki San Petri katedrala (Catedral de San Pedro) Guayaquil hiriko katedral da, Ekuadorren. 1547an eraikia izan zen eta estilo erdi gotikozko dorre ederrak ditu. XVI. mendearen erdialdean jatorrizko eliza izan zen.
Jatorrian, katedrala, zurez eraiki zen. 1590ean, eraikina, Santa Ana muinoan zegoen, Kabildoaren Etxea eta Plaza Nagusiaren ondoan. Ondoren, tenplua, sute izugarri batek suntsitu zuen 1692an.
Egungo eraikina, 1924 eta 1937 bitartean eraiki zen, eta Chimborazo kalean dago Abuztuak 10 etorbidea eta Clemente Bailen kalearen artean.
Makila Miragarri
Makila Miragarria (jatorrizko japonieraz Nyoibo ?) Dragoi Bola manga eta animeko objektu bat da, nahiaren arabera luzatu edo laburtu daitekeena.
Historia
Aintzina Son Gohan izan zen objektu honen jabea, baina hiltzean Son Gokuri, Son Gohanen adopziozko hilobari, oinordetzan utzi zion. Istorioaren hasierako zatian borroka arma bezala erabilia izan da. Baina geroago ikusten da makilaren benetako izaera, izan ere Karinen Dorretik eta Ahalguztidunaren Jauregira joateko egin zen.
Deskribapena
Makila Miragarria jabearen nahiaren arabera luzatzen edo laburtzen den makila zilindriko gorria da.
Jatorria
Son Goku pertsoinaia Sun Wukong pertsoinaian, Mendebaldera Bidaia nobela klasiko txinatarrekoa, oinarrituta dagoen legez, Makila Miragarria ere Ru Yi Bang makilan oinarritzen da.
Sormery
Biztanleria
2007an Sormery udalerrian erroldatutako biztanleak 383 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 297 etxebizitza zeuden, 173 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 92 bigarren erresidentzia ziren eta 32 hutsik zeuden. 292 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 173 etxebizitza nagusietatik 156 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 94 etxek bost zituzten. 145 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 87 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 69 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 233 ziren, horien artean 179 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 179 pertsona aktiboetatik 154 lanean zeuden (85 gizon eta 69 emakume) eta 23 langabezian zeuden (6 gizon eta 17 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 30 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sormery udalerrian 172 unitate fiskal zeuden, 399,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.435 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 1 zurgina eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Sormery udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.000 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
San Pedro eliza (Ávila)
San Pedro eliza Gaztela eta Leongo Ávila hirian dagoen eliza erromanikoa da. Espainiako Monumentu Nazionalaren izenpena du. Santa Teresa plazan edo Merkatuaren plazan dago kokatuta. Historikoki garrantzi handia izan zuen zeren eta errege-erreginek haren atarian Gazteluko foruak zaintzea zin egiten baitzuten. Eraikuntzak bi mende iraun zuen, XIItik XIIIra eta, horri esker, elementu gotikoak hasi ziren agertzen esateko leihoetan.
Deskribapena
Latindar gurutzearen habeartea erakusten du, hiru habearteekin absidetan bukatuta; erdiko habeartea beste biak baino garaiagoa da. Sarrerako hiru ateak erromanikoak dira. XIII. mendean sabaiak kanoi gangekin estali ziren. Mendebaldeko aldean deigarria da ikus daitekeen arrosa leihoa. Eliza lorategiez inguratuta dago.
1914ko maiatzaren 30ean Monumentu Nazionala izendatu zuten.
Gaur egin Espainiako Kultura ondasunaren izendapena du.
Nova Redenção
Nova Redenção Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Pycnonotus blanfordi
Pycnonotus blanfordi Pycnonotus generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
La primera vez
La primera vez 2001. urtean Borja Kobeagak eginiko film laburra da. Urte hartako Goya Sarietako hautagaia izan zen, lortu ez bazuen ere gogokoenetako bat zen.
Sinopsia
Begoña inoiz sexu-harremanik izan ez duen adineko emakume bat da, eta horregatik gigolo batengana jotzen du
Balnabruich
, 'Baile na Bruaich', Eskoziako Highland eskualdeko herri txiki bat da, Caithness barrutian. Dunbeath udalerritik hurbil dago.
Scorpaena dispar
Scorpaena dispar Scorpaena generoko animalia da. Arrainen barruko Scorpaenidae familian sailkatzen da.
Arrontegi
Arrontegi izenak esanahi desberdinak dauzka.
Fatimata M'Baye
Biografia
Herrialdeko hegoaldeko familia fula beltz batean jatorria du. Kaedi departamenduko herrixka batean jaio eta Nuakxot hirian hazi zen. Bortxaz ezkondu zuten 12 urte baino ez zituenean 45 urteko gizon batekin, bera jaio aurretik senideen artean adostutako batasun batean. 14 urterekin izan zuen bere lehen alaba. Fatimatak bere bizitza kontatzen duenean, bortxaketak eta etengabeko tratu txarrak jasan zituela azaltzen du. "Ihes egiten nuen bakoitzean, gurasoek senarraren etxera itzultzen ninduten, hori baita tradizioa. Baina nik ikasten jarraitzeko baldintza jarri zioten, eta horrek salbatu egin ninduen".
Lehen Hezkuntzatik ikasgelako onena izan zen beti, eta horrek, bere gurasoei, ikasten jarraitzeko laguntza ematen jarraitu zuten. Zuzenbidea ikasi zuen Nuakxoteko Unibertsitatean (1981-1985) eta, ondoren, Zuzenbide Pribatuko master bat egin zuen, Mauritanian abokatutzan aritu zen lehen emakumea bihurtuz. "Behartutako ezkontza ezagutu eta genitalen mutilazioaren ondorioz neskato asko hil zirela ikusi ondoren, nire bidea ezin zen bestelakoa izan", adierazi du askotan. Hasieran, abokatu jeneralista gisa lan egin zuen, eta, ondoren, haurren eskubideetan eta emakumeen eskubideetan espezializatu zen. 2013an, nahiz eta beste emakume batzuk zuzenbideko karreran sartu ziren, pleitatu zuen emakume bakarra izaten jarraitzen zuen.
Aktibismoa
1986an intelektual beltz talde batek Zapaldutako Beltz Mauritaniarren Manifestua argitaratu zuen. Manifestua Zimbabweko ez-lerrokatuen konferentzian bildutako Afrikako estatuburuen bileran eztabaidatu zen, eta Maaouiya Ould Sid'Ahmed Taya Mauritaniako presidenteak, gailurretik itzultzean, egileak atxilotzeko agindu zuen. Hainbat irakasle eta ikasle kartzelatu dituzte, eta grebak antolatu zituzten unibertsitatean, aske uztea eskatzeko. Errepresio oldean, Fatimata Mbaye lehen aldiz atxilotu zuten eta sei hilabete eman zituen kartzelan Beylako emakumeen espetxean panfletoak banatzeagatik. Irten zenean, abusuak jasan zituela salatu zuen.
1989an Mauritania eta Senegalgo mugako nekazariak aurrez aurre jarri zituen gertakari bat eman zen, bi herrialdeak gerraren ertzean jarri zituena, eta Mauritaniako gobernuak bere herritarrak aberriratzea erabakitzen du. Mbayek bizirik atera zirenei eta 1989 eta 1994 artean hildako militar eta zibilen emakumez osatutako "Alargunen Batzordea" babestu zuen. Bere defentsan esku hartze ugari egin zituen. SOS-Esklaboak elkarteko kide fundatzaileak zapalduen izenean hitz egin zuen, eta 1998ko otsailean beste atxiloketa bat jasan zuen, Mauritaniako esklabotzaren ondorioei buruzko dokumental bat Frantzian zabaldu ondoren. 13 hilabeteko kartzela zigorra eta 30.000 ouguiyako isuna ezarri zioten baimenik gabeko elkarte bateko kide izateagatik. Nazioarteko kanpaina baten ondoren, herrialdeko presidenteak amore eman eta kartzelatik atera zen.
2005ean, gobernuak ofizialki onartu zuen zuzentzen duen elkartea, Mauritaniako Giza Eskubideen aldeko Elkartea.
Espetxean abusuaren biktima izan ondoren, emakumeen eta adingabeen presondegietan bisita erregularra egin zuen, doan defendatzen zituen "eskubiderik gabekoen" eta "ahotsik gabekoen" zerbitzura.
2013ko martxoaren 8an, emakumeen aurkako indarkeriaren aurkako legea aldarrikatzeko Nuakxot egindako manifestazioan parte hartu zuen. Halaber, emakumeen %20ko kuota aldarrikatu zuen lan-merkatuan.
Egin dituen kanpainen artean, Mauritanian zigortuta ez dagoen senar-emazteen bortxaketaren salaketa dago.
2015eko abenduaren 10ean, Frantziako Abokatutzaren Kontseilu Nazionalak eta Italiako baliokideak arriskuan dauden abokatuen nazioarteko behatokia berrabiarazi zuten, Fatimata Mbaye eta Robert Badinter buru zirela.
Lorpenak
Lehen zigorra haurrak esplotatzeagatik, lehen akusazioa esklabotzagatik eta lehen espetxe-zigorra 2007ko esklabotzaren aurkako legeari jarraiki.
Isidoro Uribesalgo
Isidoro Uribesalgo Guruzeta (Aretxabaleta, 1873ko apirilaren 4a - Donostia, 1928ko maiatzaren 8a) eskultore gipuzkoarra izan zen. Eskultore neoklasikoa zen eta teknika oso garatua zeukan. Erlijio gaietako eskultura ugari egin zituen, baina baita bestelakoak ere, pertsona zibilen bustoak esate baterako. Hainbat urtez Erroman eta Parisen bizi izan zen. Uribesalgoren lanak Gipuzkoako hainbat tokitan aurkitzen dira.
Hasierak
Aretxabaletako Errotabarri errotan jaio zen. Txikitatik izan zuen buztinarekin lan egiteko zaletasuna eta 13 urte zituela Gasteizko Arte eta Ofizio eskolan sartu zen. Hiru ikasturte egin zituen bertan eta marrazkigintzan trebatu zen gehienbat. 1889ko udan Felipe Arrese otxandiotarraren tailerrean zura lantzen aritu zen eta bertan Eskoriatzako San Pedro elizan dagoen Amabirjinaren estatua egin zuen.
Italiako egonaldia
1890. urtean Julian Zaloña osabarekin Erromara joan zen hango kultura eta tradizio klasikoa ezagutzeko asmoz. Hainbat urte egin zituen Italian, ez soilik Erroman, baita Florentzian eta Carraran ere. Erromako marianisten laguntzaz Arte Ederren Institutuan sartu zen eta baita San Luccako akademian ere. Eskultura teknika berriak ikasi zituen eta beste lehengai batzuk landu zituen, marmola bereziki. Michelangeloren eta Berniniren eskulturak hartu zituen eredu. Soldadutza egiteko deitu ziotenean berriz ere marianistek lagunduta Vatikanoko Suitzar Guardian sartu zen eta horrela Erroman jarraitzea lortu zuen.
1896. urtean Aretxabaletara itzuli zen baina Gipuzkoako Foru Aldundiarengandik hiru urtetako pentsioa eskuratu zuen eta Italiara itzuli zen ikasketetan sakontzera. Hiru urteren buruan itzuli zenean tailer inprobisatu bat ezarri zuen Aretxabaletan baina 1899an Aldundiaren beste beka bat lortu eta Parisen polikromia ikastaro bat egitera joan zen. Bi urte egin zituen Frantziako hiriburuan.
Gipuzkoara itzulera
1907an familiarekin Donostiara joan zen bizitzera, Ategorrieta auzora, eta hiriburuko elizetarako eskulturak egiten jarraitu zuen.
1928ko maiatzaren 8an hil zen. Zurezko pieza bat arbastatzerakoan zauri bat egin zuen eta tetanos infekzio baten eraginez egun gutxitara hil zen.
Bizitza pertsonala
1904an Jeronima Sarasaterekin ezkondu zen eta bost seme alaba izan zituen; Juan, Justino, Juliana, Josefa Ignacia eta Maria Dolores.
Lanak
Honako hauek dira Isidoro Uribesalgoren lanik ezagunenak:
Biografia liburua
Aitor Antxia idazle eta historiagile aretxabaletarrak Isidoro Uribesalgoren biografia azaltzen duen liburua idatzi zuen. I. Uribesalgo du izena eta 2017. urtean aurkeztu zuen herrian.
Valeri Poliakov
Valeri Vladimirovitx Poliakov (Валерий Владимирович Поляков) (Tula, Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboa, 1942ko apirilaren 27 - Mosku, 2022ko irailaren 19a) kosmonauta eta mediku errusiarra izan zen. Mir espazio estazioan egonda, misio bakar batean espazioan iraunkortasunaren errekorra du: 14 hilabete. . Bere bidaia guztiak kontutan hartuta, espazioan 22 hilabete eman zituen. Sari eta domeina asko jaso izan zituen.
Biografia
Tulan jaio zen, Errusian, Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren garaietan, 1942ko apirilaren 27an. Bere jatorrizko izena Valeri Ivanovich Korshunov zen, baina aitaordeak jaso zuenean Poliakov izena hartu zuen. 1959an graduatu zen eta Moskun medikuntza doktoretza egin zuen; espezialitate gisa astronautikaren medikuntza hartu zuen.
1972ko martxoaren 22an kosmonauta bezala aukeratua izan zen. Bi espazio-misioetan hartuko zuen parte: 1989an lehenengoa, Mir espazio estazioan 240 egun egon zen; bigarrena, 1994an, MIRen 437 egun. Azken horretan mundu mailako errekorra egin zuen eta horrela izaten jarraitzen du. 1995an espazioa utzi zuen medikuntzan buru-belarri aritzeko. Moskun, Osasun Publikoaren Ministeritzan zuzendaria eta diputatua izan zen.
Ohorezko sariak
Beste askoren artean hauek aipa ditzakegu:
Studen (Berna)
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
5 Twisters
5 Twisters 2004an Arrasaten sortutako Rock and Roll taldea da.
Historia
2004ean sortutako taldea. Hasieran gustuko bertsioak egiten zituzten eta tarteka abesti propioak konposatu zituzten. 2005. urtean hasi ziren kontzertuak egiten eta ordutik hona hainbat kontzertu egin dituzte. 2006ko udan zortzi kantuz osatutako lehen maketa grabatu zuten Urrestillako estudioan, Iosu Zubizarretaren eskutik.
Andrea del Verrocchio
Verrocchioren ikasketei buruz ezer gutxi jakin ahal izan da, baina adituen ustez bitxigile gisa hasi bide zen, garai hartako beste hainbat artista bezala. Bitxigintzan jardun zuen garaian ikasi zuen metalak lantzen, brontzea batez ere, eta jarduera horrek sortu zion perfekzioarekiko eta xehetasunekiko kezka. Oro har, Rossellinoren, Antonio Pollaiuoloren eta Donatelloren ezaugarriak beretu eta bateratu zituen, maisutasun handiz.
Verrochioren lehen obra garrantzitsua Santo Tomas eta Kristo (1483) izan zen. Donatellok eta Michelozzok Orsanmichele elizarako diseinaturiko nitxo batean egindako brontzezko eskultura bat da. Obra horretan hogei urtetik gora lan egin zuen, eta bertan agertzen dira egilearen jarduerak oinarri izan zituen bi printzipioak: edertasunaren kanon klasikoen inspirazioa eta bilaketa eta apaingarriekiko zaletasuna, kasu honetan arroparen tolesetan antzematen dena.
1470 inguruan brontzezko David bat egin zuen. Donatelloren estiloa hartu zuen Verrochiok horretarako oinarri, baina ez du haren obretako dramatismoaren arrastorik ageri. 1479 eta 1488 bitartean Verrochiok Bartolomeo Colleoniren zaldi gaineko estatuaren buztinezko moldea egin zuen, Veneziako Errepublikaren enkarguz; Donatelloren Gattamelatan eta eredu klasikoetan oinarritu zen kasu honetan ere, baina haren oreka baino areago, indarra adierazi zuen bere eskulturarekin. Zaldia sendoa da eta mugimendua adierazten du. Colleoni "condottieroa" zaldi gainean zutik bezala dago, eta mesprezuzko keinua du ezpainetan; handinahikeria adierazten du.
Verrochiok obra aipagarriak ditu, orobat, Palazzo Vecchioko Putto izurdearekin eta Juan eta Pedro Medicitarren hileta-monumentua (1469-1472), San Lorentzoko sakristia zaharrean. Lehenengoan brontzearen trataera bikaina da ezaugarri nagusia; hileta-monumentuan berriz, azpimarratzekoa da material desberdinen erabilera (marmola, brontzea, harria) eta xehetasunekiko arreta.
Pinturaren alorrean ez zen hain ezaguna izan baina haren lantegian gerora ezagun egin ziren ikasleak aritu ziren: Perugino, Lorenzo di Credi eta Leonardo da Vinci, etab. Kristoren bataioa (1474-1475) da Verrocchioren koadrorik ezagunena.
Pycnonotus simplex
Pycnonotus simplex Pycnonotus generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
São Felipe (Bahia)
São Felipe Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Lurraren adina
Hipotesi baten arabera, Lurraren eraketa Ca-Al ugari duten osagaiak zein meteoritoak sortu eta handik gutxira hasi zen. Lurra planeta gisa eratu zen une zehatzaren bila dabiltza zientzialariak, baina hala ere, oraindik ez dago argi. Teoria batzuen arabera, Lurrak bere burua osatzeko milioi urte gutxi batzuk behar izan zituen, beste batzuk ordea, zenbakia ehun milioi urtera ere handitzen dute. Zaila da, halaber, Lurraren gainazaleko harri zaharrenen adina zehaztea, oso litekeena baita, urteen poderioz, mineral gazteago batzuekin nahastu izana. Litekeena da, Kanadaren iparraldean dagoen Acasta Gneiss, gure planetaren gainazalean aurki dezakegun haitzik zaharrena izatea.
Kontzeptu geologiko modernoen garapena
Estratuen azterketek eta arroka eta sedimentuen geruzen formazioak, gure planetak bere izate osoan zehar aldaketa ugari pairatu dituela ulertarazi zien naturalistei. Geruza horiek, sarritan, izaki ezezagunen fosilizaturiko aztarnak izaten dituzte, eta, ondorioz, hurrengo geruzak behatu ondoren, hauek barnean dituzten fosilizaturiko organismoak aztertuz, garaien artean gertaturiko aldaketak antzemateko aukera dute zientzialariek. Dagoeneko K.A. VI. mendean, Xenofanesek, fosilen geruzak aipatutako moduan interpretatzen zituen.
XVII. mendean naturalistek ikuspegia aldatu zuten, izan ere, garai honetan estratuen eta geruzetan harrapatutako fosilen arteko lotura aintzat hartzen hasi ziren, adibide gisa jar dezakegu Nikolas Steno, gizon hau izan baitzen lehenengoetarikoa pausu hori ematen. Bere behaketetan oinarrituta, kontzeptu estratigrafiko garrantzitsuak sortu zituen, beranduago, oinarrizko printzipio bihurtuko zirenak: «gainezartze printzipioa» eta «jatorrizko horizontaltasunaren printzipioa». 1790. urtearen inguruan, William Smith naturalista britainiarrak hipotesi hau formulatu zuen: toki arras desberdinetan kokatutako bi arroka-geruzek antzeko fosilak badituzte, oso gertagarria da biak garai berekoak izatea. Gero, William Smithen iloba eta ikasleak, John Phillipsek, aipatutako teknika baliatuz Lurraren adina ondorioztatzen saiatu zen, haren arabera, gure bizilekuak 96 milioi urte eduki beharko lituzke.
Rock & Ron Tour
Rock & Ron Tour Ze Esatek! taldearen laugarren bira izan zen. Taldearen bigarren albumaren aurkezpen bira izan zen. Bira 2011ko abenduaren 3an hasi zen, Donostiako Kafe Antzokian eman zuten kontzertuan.
Lurraren adina
Kontzeptu geologiko modernoen garapena
XVIII. mendearen erdialdera, Mikhail Lomonosov naturalistak, Errusiako zientziaren sortzailetzat jotzen den zientzialariak, Lurra unibertsoa bera baino lehenago eta modu independentean eratu zela babestu zuen. Lomonosoven ideiak espekulazio-izaerakoak ziren nagusiki, baina 1779an, Buffon Kondea naturalista frantziarrak, Lurraren adina kalkulatzeko esperimentu bat gauzatu zuen: tamaina txikiko globo bat sortu zuen, gure planetaren antzeko osaera zuena, ondoren bere hozte-abiadura neurtzeko. Teknika honen arabera, Lurrak 75 000 urte izan beharko lituzke.
Beste hainbat naturalistek Lurraren historia eraikitzeko hipotesiak erabili zituzten, beraien denbora-sekuentziak zehaztasun gutxikoak zirela jakinda, izan ere, ez zekiten planetaren estratu bakoitza sortzeko zenbat denbora behar zen. 1830ean, Charles Lyell geologoak, aurrez James Hutton filosofo eta naturalista eskoziarrari bururatu zitzaizkion zenbait ideia oinarri hartuta, Lurraren ezaugarriak betiereko aldaketan daudela esan zuen, higadura eta etengabeko eraberritze prozesuei esker, eta aldaketa hauen erritmoa, gutxi gorabehera, konstantea zela. Ideia honek garaiko gizartearen pentsamenduaren kontra talka egin zuen, tradizionalki, Lurraren historia zerbait estatikoa bezala irudikatu zelako eta planetaren ezaugarriak aldatzeko bide bakarra noizean behin gertatzen ziren hondamendi naturalak zirela uste zelako. Hala ere, naturalista ugarik Lyellen ideia aintzakotzat hartu zuten eta poliki-poliki Lurarren bilakaera etengabeko aldaketaren ondorio zela sinisten zuten zientzialarien talde sendo bat sortu zen, zientzialari "uniformista"-z osatua.
Lehenengo kalkuluak fisikari, biologo eta geologoen eskutik
Mineralen historiarako sarreran (1774) Buffonek Lurraren adina kalkulatu eta gutxienez 180 000 urte zituela esan zuen. Gaur egungo ikuskeratik begiratuta, oso datu txikia den arren, bere garaian zifra handia zen, XVII. mendearen hasieran Usher artzapezpikuak Bibliako kontaketatik abiatuta egin zuen kalkulutik oso urrun zegoelako. Hala ere, Kantek, bere Kosmogonia (1775) lanean, planetak milioika eta ehunka milioka urte zituela aipatu zuen.
1862an, Glasgowko William Thomson fisikariak (geroago Lord Kelvin izena jasoko zuenak) Lurraren adina 24 eta 400 milioi urte artean kokatzen zuten kalkulu batzuk argitaratu zituen. Fisikari ospetsu honek, Lurra, hasierako une haietan, harri urtuz osatutako suzko bola bat bezala irudikatu eta planetak hozteko, teorian, beharko zuen denbora kalkulatu zuen. Geologoek zailtasunak zituzten Lurraren itxurazko gaztetasuna onartzeko. Biologoek, haien zientziaren ikuspegitik, errazagoa zuten gaztetasun hori onartzea, baina 100 milioi urte epe laburregia bezala ikusten zuten, onargarria izateko. Garai haietan, Charles Darwinek Lyellen lanak aztertu eta bere eboluzioaren teoria ospetsua argitaratu zuen, honek, izaki bizidunen jatorria azaltzerakoan hautespen naturala erabiltzen du kausa nagusitzat, hau da, bizidunak ingurunearen hautaketa baten ondorio direla babesten du. Prozesu hori [hautespen naturala] azaltzerakoan, ondorengo argudioak erabiltzen ditu: naturan biziraun dezaketen baino espezie gehiago jaiotzen dira eta beraz, bizirauteko lehia sortzen da, ausazko aldaketa onuragarriak jasotzen dituen bizidun orok abantailak izango ditu lehia horretan, hala, aldaketa duen espeziea ugaldu eta zabalduko da. Bestela esanda, inguruneak berekiko hobeto egokitzen diren espezieak saritzen ditu eta epe luzean, aldaketak pilatzen joango direnez, erreferentziatzat genuen bizidunak, aldaketen ondorioz, espezie desberdinei bidea zabalduko die. Gaur egun jakina da, aldaketa horiek ausazko mutazio genetikoen edo moldaeren bidez eskuratzen direla. Aipatzekoa da, hautespen naturala ez dela inoiz gelditzen, baina aldaketa nabariak eratzeko denbora tarte luzeak behar dituela. Lurraren adinaren gaira itzuliz, 400 milioi urte bizitza garatzeko denbora gutxiegi zela pentsatzeak bere logika zuen.
1869an, Thomas H. Huxley izeneko zientzialari eta Darwinen defendatzaile sutsu batek, Thomsonen kalkuluei eraso zien, bere aburuz, kalkuluek zehatzak eta onargarriak ziruditen arren, oinarritzat uste okerrak zituzten. 1856an Hermann von Helmholtz fisikari alemaniarrak eta beranduago, 1892an, Simon Newcomb astronomo kanadarrak beraien kalkuluak aurkeztu zituzten, 22 eta 18 milioi urte, hurrenez hurren. Bakoitzak, modu independentean, Eguzkiak egungo diametroa eskuratzeko beharko zuen denbora kalkulatu zuten. Ikusten den bezala, kalkulu hauek Thomsonenak berresten zituzten. Akats larri bat zuten ordea; haien iritziz, Eguzkiak igortzen duen distira bere erakarpen grabitazionalaren ondorioz sortutako beroak eragina zenez, ez zuten kontutan hartu gaur egun onartuta dagoen fusio nuklearraren bidezko ekoizpena, une haietan zientziarentzat ezezaguna zelako.
Beste zientzialari batzuek ere Thomsonen estimazioak babestu zituzten. Cambridgeko Unibertsitateko astronomoak, George H. Darwinek (Charles Darwinen semea) Lurra eta Ilargia oraindik ere masa likidoak zirenean batuta zeudela proposatu zuen eta ondoren, banandu zirela. Hori esateko zenbait kalkuluetan oinarritu zen, zehazki, marea-marruskadura ereduak erabili zituen Lurrak hogeita lau orduko eguna ezartzeko beharko zuen denbora jakiteko (Lurrak duela 4000 milioi urte sei orduko eguna zuen ). Kalkulu horien arabera, Lurrak ezin zituen 56 milioi urte baino gehiago eduki, hau da, Thomsonen balioa babesten zuten.
1899 eta 1900. urteen artean, Dublingo Unibertsitateko John Joly jaunak ozeanoek, higadura prozesuen bidez, gatza metatzeko duten erritmoa kalkulatu zuen eta gure planetaren gainazalaren osagai nagusi diren ozeanoek, 80 eta 100 milioi urte artean eduki beharko lituzketela azpimarratu zuen.
Sarrera
Arroka mineralek, logikoa den bezala, elementu jakin batzuk dituzten bitartean, beste batzuk ez dituzte. Baina arroka batek bere barnean dituen isotopoen indargabetze erradioaktiboaren bidez, hasiera batean arrokak ez zituen elementuak agertu daitezke. Indargabetze hauen produktu egonkorraren kontzentrazioa neurtuz eta bataz besteko biziaren datua eta indargabetzen den elementuaren hasierako kontzentrazioa ditugularik, arroka baten adina zehaztu daiteke. Indargabetze erradioaktiboen ondorioz sortzen diren produktu arruntenak argona (potasio-40aren indargabetze-kateei esker sortua) eta beruna (uranioaren eta torioaren indargabetzearen ondorioz sortua) dira. Arroka urturik badago, hau Lur planetako mantuan ohikoa da, indargabetze erradioaktiboen bidez sortutako produktu egonkorrek ihes egin dezakete edo berrantolatuak izan daitezke. Beraz, Lurreko arroka zaharraren adina Lurraren adinaren gutxieneko kota da, betiere, arroka bat planeta bera baino zaharragoa ezin dela izan suposatuta.
Kronologia
Dena aldatu zen 1903an deskubritzean elementu erradioaktiboek beroa etengabe igortzen dutela. Hurrengo urtean, Ernest Rutherfordek iradoki zuen harrien adinak kalkulatzeko metodo bat eman zezakeela elementu erradioaktiboek beren desintegrazio-produktuekiko zuten ugaritasun-ratioak. Robert John Struttek eta bere ikasle Arthur Holmesek Rutherforden ideia garatu zuten. 1911rako Holmesek erabilia zuen uranio/berun ratioa Kanbriarraurreko hainbat harriren adinak kalkulatzeko. Antza, harrietako batek 1600 milioi urte zituen.
Lurraren adinaren jauzi itzel horrek ekarri zuen zientzialari asko hasieran eszeptiko agertzea. Hogei urte geroago, neurri batean Holmesen lanari esker, geologo gehienek onartu egiten zuten datatze erradioaktiboa metodo fidagarriena zela harrien adina eta Lurrarena berarena zehazteko. Datatze erradioaktiboa berresteko erabakigarriak izan ziren 1913an isotopoak deskubritzea eta 1930eko hamarkadan masen espektrometro modernoa garatzea.
1940ko hamarkadan, metodo erradioaktiboak jada ezarriak zituen Lurraren adinaren muga batzuk, 4000 eta 5000 milioi urteren artean. 1956an Clair Cameron Pattersonek lurraren azaleko isotopoak alderatu zituen bost meteoritoren isotopoekin. Hori oinarri hartuta, ondorioztatu zuen bai Lurraren adina, bai meteoritoena 4.550 ± 70 milioi urtekoa zela. Geroagoko zehaztapen guztiek berresten dute Pattersonen datua, gaur egun oro har onartutako balioa 4.540 ± 50 milioi urtekoa delarik.
Arthur Holmes eta datazio erradiometrikoaren garapena
Boltwoodek bere lana geologia gaietan espezializatutako aldizkari garrantzitsu batean argitaratu bazuen ere, komunitate geologikoak ez zuen interes handirik erradioaktibitatearekiko. Horregatik, Boltwoodek ez zuen ahalegin gehiago egin datazio erradiometrikoari zegokionean, eta beste gainbehera-kate batzuk ikertzen jardun zuen. Bestalde, Rutherfordek Lurraren adinaren gaian interesa izan zuen arren, ez zuen lan gehiago egin horren inguruan.
1910. urtera arte, Robert Struttek Rutherforden helio-metodoaren inguruan lanean jarraitu zuen, azkenean gaia utzi zuen arte. Hala ere, Arthur Holmesek, Strutten jarraitzailea, datazio erradiometrikoan interesatu zen, eta horretan lanean jarraitu zuen gainerako zientzialariek utzi zutenean. Holmes berunezko datazioan zentratu zen, ez baitzuen itxaropen handirik helioaren metodoan. Arrokei buruzko neurketak egin zituen eta 1911n ondorioztatu zen zaharrenak (Ceilanen lagin bat) 1600 milioi urte zituela. Kasu honetan, kalkulu horiek ez ziren oso fidagarriak, besteak beste, arrokak, solidotu zen unean, uranioa baino ez zuela suposatu baitzen.
1913an are gertakari garrantzitsuago bat gertatu zen, elementuek hainbat aldaera edo "isotopo" erabiltzen zituztela erakusten zuten zenbait kalkulu eta ikerketaren emaitza argitaratu baitziren. 1930eko hamarkadarako, isotopoek "neutroiak" izeneko partikula neutroekin osatutako nukleoak zituztela frogatu zen. Urte horretan bertan argitaratu ziren zenbait lan eta ikerketek indargabetze erradioaktiboek betetzen dituzten legeak aurkeztu zituzten, hala, indargabetze-kateen edo gainbehera-kateen identifikazio are zehatzago bat ahalbidetuz.
Geologo askok uste zuten aurkikuntza berri horiek datazio erradiometrikoa konplexuegia egiten zutela, eta beraz, praktikan aplikaezina. Alabaina, Holmsek aurkikuntza hauek bere teknikak hobetzeko tresna boteretsuagoak ematen zizkiotela uste zuen, eta bere lanetan aurrera egiten jarraitu zuen, Lehen Mundu Gerraren aurretik eta ondoren argitalpenak eginez. 1920ko hamarkadara arte ez zen aintzakotzat hartu bere lana, baina 1917an Joseph Barrell Yaleko geologia-irakasleak historia geologikoa berridatzi zuen, Holmesen aurkikuntzetara egokituz eta datazio erradiometrikoa balizkotzat hartuz. Barrellen ikerketen arabera, estratuen geruzak abiadura ezberdinekin osatu ziren, eta, beraz, ez zen zuzena gaur egungo aldaketa geologikoen abiadura ardatz gisa erabiltzea Lurraren historiaren bilakaera azaltzerakoan.
Azkenean, Holmesen burugogortasunak fruituak eman zituen 1921. urte aldera, Zientziaren Aurrerapenerako Britaniar Elkartearen urteko bileran, aho batez onartu baitzuten Lurraren adina milaka milioi urte ingurukoa zela, eta datazio erradiometrikoaren teknika sinesgarria zela. Holmesek The Age of the Earth, Introduction to Geological Ideas izeneko lana argitaratu zuen 1927. urtean. Bertan, Lurraren adina 1600 milioi urtetik 3000 milioi urtera bitartekoa zela baieztatu zuen. Aipatzekoa da ordea, lan hau argitaratu ostean ez zela lan handirik egin datazio erradiometrikoa sustatzeko, bereziki, geologoen komunitateko zenbait kideren oposizio sutsua zela eta. Argi ikusten zen geologo hauek mesfidantza zutela fisikariekiko, beraien jakintza-eremuan sartzen ari zirelako, horregatik, egiten zituzten ahaleginak ez zituzten behar bezala hartzen. Hala ere, ebidentziaren pisu handiak eragina izan zuen eta 1931n Estatu Batuetako Zientzien Akademiako National Research Council-ek Lurraren adinaren gaia konpontzea erabaki zuen, eta horretarako batzorde bat izendatu zuen gaia ikertzeko. Holmesek datazio erradiometrikoaren tekniken ezagutza zuen pertsona bakarrenetakoa zenez, batzordean parte hartzera gonbidatu zuten. Holmesek garrantzia handia izan zuen batzorde honetan, egin ziren azken txostenak, ondorio nagusiak zituztenak, zati handi batean berak idatzi baitzituen.
Txosten horien arabera, datazio erradiometrikoa denbora geologikoen sekuentzia zehazteko metodo fidagarri bakarra zen. Txostenaren zehaztasun zabalak aipatutako ondorioa indartu eta ukaezin bihurtu zuen. Horretaz gain, txostenak handik aurrera erabili beharko ziren metodoak zuzentasunez azaltzen zituen, neurketak egiterakoan kontuan hartu behar ziren atalak eta neurketak izan zitzakeen akats zein errore-tarteak.