cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Allery
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 460 ziren, horien artean 324 aktiboak ziren eta 136 inaktiboak ziren. 324 pertsona aktiboetatik 297 lanean zeuden (168 gizon eta 129 emakume) eta 27 langabezian zeuden (14 gizon eta 13 emakume). 136 pertsona inaktiboetatik 47 erretiraturik zeuden, 37 ikasten zeuden eta 52 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Allery udalerrian 318 unitate fiskal zeuden, 814,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.209 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gehiagoko denda bat zen.
2000. urtean Allery udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Loiolako kuartela
Loiolako kuartela Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen kuartel militar bat da. Loiola auzoan dago, Urumea ibaiaren eskuinalde eta Ametzagaina mendiaren artean, eta Urdintzuko zubia eta Espartxoko zubiaren artean. Espainiako Armadaren Gipuzkoako kuartel nagusia da.
Historia
XX. mendearen hasieran, Urgulleko gaztelua jada hiriaren defentsarako desegokia zela eta, Espainiako Armadak hura utzi eta Urgull mendiaren salmenta enkantera atera zuen. Donostiako Udala k erosi zuen, jabetza partikular baten eskuetara pasa ez zedin.
Espainiako Armada, Donostia inguruan kuartel berri bat izateko beharrean zegoenez, 1920an Loiolan lursailak erosi eta kuartela eraikitzeari ekin zion. 1926ko otsailaren 22an inauguratu zen, 170.000 metro koadroko eremuan.
Alfontso XIII.a, bere ama Maria Kristina Borboikoa eta Miguel Primo de Rivera jenerala izan ziren instalazioen inaugurazioan, beste hainbat agintarirekin batera. Kuartelak inauguratzeaz gain, Alfontso XIII.ak Loiola eta Espainiako armadaren instalazioak lotzen dituen zubia ere inauguratu zuen 1926an, eta militarrek haren izena jarri zioten nahiz eta udalak eta herriak hori ez onartu. Militarren ikuspegitik zubia beraiena da nahiz eta udalak eraikia izan.
1936ko gerra
1936ko uztailaren 24 eta 28 artean, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran, kuarteleko garnizioak bat egin zuen estatu kolpearekin, baina Errepublikaren aldeko milizianoek aurre egin zieten, garaitu arte. 1936ko uztailaren 20an militarrek kolpistekin bat egin zuten eta hiria okupatzeari ekin zioten. Miliazinoek, aldiz, aurre egin zieten Larramendi kalean geldiarazten. Kale horretatik ezin ziren pasa sozialisten, anarkisten eta Eusko Abertzale Ekintzako milizianoen erresistentziari esker. Militarrek beste zutabe bat, aldiz, Maria Cristina hotela eta beste eraikin batzuk okupatu zituzten baina milizianoek handik bota zituzten. Azkenean, militarrak kuarteletara ihes egin zuten. Orduan, errepublikaren zaleek kuartelak setiatu zituzten, uztailaren 23tik 28ra. Setioa Ametzagaina eta Polloeko hilerritik burutu zen. Azkenean Gipuzkoako bost diputatu León Carrasco eta José Vallespín kolpistekin bildu ziren, kuarteleko zubian alegia, eta militarrek amore eman zuten. Horri esker Donostiako milizianoek kuarteletako armak eskuratu zituzten.
Myanmarko poni
Myanmarko ponia, "Burmako ponia" edo "Shan ponia" Myanmarko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamainagatik ponien sailkapen taldean sartzen da.
Arrazak Myanmarko ekialdean kokaturik dagoen Shan estatuan dauka jatorria.
Loiolako kuartela
Eraikinen proiektua
Armadak arazo estrategioak azaltzen ditu kuartelak mantentzeko, funtsean Gipuzkoako kontrol militarra gordetzea.
Beste arazoa da gorde beharko liratekeen kultura ikuspuntutik gorde behar ziren eraikinak. Zentzu horretan Donostiako Udalak ez du interes handirik erakutsi.
Torreblancako geltokia
Hauek dira Torreblancako geltokiak:
Myanmarko poni
Dezente aukeratutako zaldi arraza bat da eta leku menditsuetan aritzeko bereziki aproposa. Bertako menditar tribuek hazten dituzte zaldi hauek.
Himalaiako mendikateko beste zenbait poni arrazen oso hurbilekoa da, hala nola, Bhutia, Spiti, eta Manipuriko ponienak.
Arrazaren jatorri eta historia
Aipatutako Himalaia aldeko beste zenbait arrazekiko antzekotasuna dela eta, adituen ustez arraza guzti hauek jatorri amankomuna izan dezakete. Mongoliar zaldiak (azken hauek poniak ere) edota bere inguruko arrazak Myanmarko ponien arbasoak lirateke. Poni hauek beste aldetik arabiar zaldiekin nahastu dituzte. Seguruen zaldi hauek Asiako ekialdeko zaldi arraza askoren odola daukate.
Silikokarnotita
Silikokarnotita mineral bat da.
Ezaugarriak
Silikokarnotita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Ca5[(SiO4)(PO4)](PO4). Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Cathorops variolosus
Cathorops variolosus Cathorops generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Thalassarche salvini
Thalassarche salvini Thalassarche generoko animalia da. Hegaztien barruko Diomedeidae familian sailkatua dago.
The Devil at 4 O'Clock
The Devil at 4 O'Clock Mervyn LeRoyk zuzendutako 1961eko filma da, eta Ozeano Pazifikoan sumendi batek eragindako kalteak kontatzen ditu. Urte batzuk beranduago Hollywooden hasitako hondamendi filme oldearen aitzindaria izan zen.
Calomyscus tsolovi
Calomyscus tsolovi Calomyscus generoko animalia da. Karraskarien barruko Calomyscidae familian sailkatuta dago.
Munduko Kros Txapelketa
Munduko Kros Txapelketa (IAAF World Cross Country Championships) mundu mailan antolatzen den kros txapelketa nagusia da. 1973an hasi zen antolatzen eta 2011 urtetik aurrera bi urtean behin antolatzen da.
1993. urtean Zornotzan antolatu zen.
Marsicovetere
Marsicovetere Italiako udalerri bat da. Potenzako probintzian kokatuta dago, Basilicata eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Marsicoveterek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Paradise (Nevada)
Paradise Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Clark konderrian dago, Nevada estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Spring Valley (Nevada)
Spring Valley Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Clark konderrian dago, Nevada estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Boris Romanov
Boris Romanov (San Petersburgo, 1891ko martxoaren 22a - New York, 1957ko urtarrilaren 30a) errusiar dantzaria eta koreografoa. 1910-1914. urteetan, Sergei Diaghileven ballet-taldean parte hartu zuen.
Koreografo gisa lan egin zuen Milango Scalan, Buenos Airesen, New Yorken eta Erroman. Koreografia aipagarriak: Salomeren tragedia (1912) eta Erresinula (1913). Bigarren Mundu Gerra ondoren, munduko ballet-talde nagusietan lan egin zuen.
Melizertes
Melizertes (antzinako grezieraz Μελīκερτης), greziar mitologian, Ino-Leukotearen semea zen. Bere aita Atamante zen. Baina, bere ama Inok bere buruaz beste egin ondoren, Melizertes bera berarekin eramanez, Melizertes, Palemon itsas jainkoan bihurtua izan zen, Ino, Leukotea jainkosa izatera pasa zen bitartean. Bere amagandik, Palemon Dionisoren lehengusua zen. Hain zuzen ere, Ino, Kadmoren alaba eta Semeleren ahizpa zen, azken hau, Dionisoren ama zelarik.
Inok, bere buruaz beste egin zuen, bere burua, Megaratik gertu zeuden amildegietatik boteaz, eta, megaratarrek, amaren gorpua, ertzera, hiritik gertu itzulia eta Lelege egiptiarraren seme zen Klesonen alabek lurperatua izan zen bitartean, umearen gorpua, izurde batek eraman zuen Korintoko istmoraino, non Sisifok hartu zuen, lurperatu, eta pinu baten ondoan aldare bat altxatu ziona, Palemon izenarekin jainko moduan ohoretuz. Izen hau, Istmoar Jokoen jainko babesle bihurtu zuenean.
Joana Biarnés
Joana Biarnés Florensa (Terrassa, Vallès Occidental, 1935-Ibidem, 2018ko abenduaren 19a) kataluniar argazkilaria eta lehen emakume argazkilari-kazetaria izan zen. Txikitatik laguntzen zion bere aitari laborategian, kirolezko kazetaria zela, eta kazetarietako eskola batera joan zen. “Diario Pueblo” deitutako egunkarian lan egin zuen itxi arte, baina egunkariko langile askok ikusi zuten oso ona zela bere lan postuan.
Aktore famatuei egin zizkion elkarrizketak: Beatles eta Raphael besteak beste. 1985ean prentsako lana utzi zuen eta Balear Uharteko hoberenetako jatetxe bat ireki zuen.
Mérigon
Mérigon Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mérigon udalerrian erroldatutako biztanleak 122 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 69 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 67 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 44 etxebizitza nagusietatik 34 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 36 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 76 ziren, horien artean 62 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 62 pertsona aktiboetatik 55 lanean zeuden (25 gizon eta 30 emakume) eta 7 langabezian zeuden (5 gizon eta 2 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Mérigon udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 171 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Urazilo
Uraziloa RNAn dagoen base nitrogenatuetako bat da (besteak adenina, guanina eta zitosina izanik; timina ere base nitrogenatua da, baina ez dago RNAn, DNAn baizik). Base nitrogenatu pirimidinikoa da, pirimidinatik eratortzen baita. Transkripzioan eta hainbat birusen kate bikoitzeko RNAn uraziloa beti adeninarekin elkartzen da, hidrogeno zubien bitartez.
Uraziloaren nukleosidoa uridina da; fosforilatzen denean nukleotido batzuk agertzen dira: uridin monofosfatoa, uridin difosfatoa eta uridin trifosfato izenekoak.
Mendigorria
Arga ibaiaren gaineko mendi batean kokatua, Mendigorria Nafarroako Erribera da iparralderago dagoen herria, zehazkiago Argako Erriberan, nahiz eta alderdi kulturalak Nafarroako Erdialdearekin partekatzen dituen. Mendigorriko gudua famatuagatik ezaguna, bere barrutian, gainera, Andelosko aztarnategi arkeologikoa dago. Antzinako hiri erromatar bat da, Burdin Aroko herrixka batean sortua, eta Pompaelok baino hedadura handiagoa izan zuen bere garaian. Mendigorriko ohiko produktuak ardoa, hestebeteak eta arbendol garrapiñatuak dira. Novenerako hiribildua izan zen. Mendigorria Nafarroako Gorteetan jarlekudun hiria izan zen.
Bertako biztanleak mendigorriarrak dira.
Izena
Mendigorria toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Armarria
Mendigorriko armarriak honako blasoi hau du: Armarria udaletxearen fatxadan dagoen armarritik sortzen da, Nafarroako antzinakoena, non Joan II.a erregearen armarria dagoen (Nafarroako eta Aragoiko armarriez osatua, bi erresumetako errege izan baitzen), eta bere azpian Mendigorriko jatorrizko armarria, non gaztelu bat agertzen den gerlari batekin. Armarri horrek, gainera, multzo osoaren gainean koroa bat eta bi lebrele ditu, tenante motaz.
Garai modernoetan, elementu guztiak espazio berean dauden Euskal Herriko gainerako armarriekin parekatzeko, bi armarriak bakar batean batzea ezarri da, hurrenez hurren goiko eta beheko zatiak hartuz, koroa eta lebreilak kenduz, nahiz eta Mendigorriko Udalak erabiltzen duen armarrian eta banderan agertzen den armarrian multzo osoa agertzen den.
Bandera
Mendigorriko banderak Mendigorriko armarri osoa dauka hondo gorri baten gainean.
Geografia
Mendigorria Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Argako Erribera eremu naturalean eta Novenera eremu historikoan.
Inguru naturala eta kokapena
Herria, Nafarroa erdialdean kokatzen da, Erriberriko merindadeko ipar-mendebaldeko muturrean. NA-601 errepideak udalerria zeharkatzen du Gares eta Larragarako norabidean. Garesen A-12 autobiderako sarbidea dago Iruñea eta Logroñorekin komunikatuz. Horrez gain, NA-6030 errepideak Artaxoa eta Tafallarekin elkartzen du udalerria.
Udalerrian Mendigorria udalburua, Muruzabal Andion etxaldea eta Andion herri hustua daude.
Klima eta landaredia
Udalerriak klima mediterraneo kontinentala dauka, ezaugarri moduan negu hotz eta euritsuak, uda lehor eta nahiko sargoriak, euri irregularrak eta iparreko zierzo haizearen nagusigoa dituena. Urteko batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa, eta prezipitazioak 450 eta 550 mm bitartekoak dira (urteroko egun euritsuak 70 inguru izaten dira).
Nekazaritzarako lurren eta ikatza sortzeko beharrak batetik, eta suteek bestetik, udalerri gehienean aurki zitezkeen arteak desagerarazi zituen. Gaur egun Mendigorrian aurki daiteken landaredia, sastraka eta zuhaixkez gain, birlandatutako pinuak dira (batez ere, Austriatik ekarritako pinu beltza, eta Alepo pinua).
Estazio meteorologikoa
Mendigorrian ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Erdi Aroa
1070. urtean Azeare Gartzeitzek eta bere emazte Fronila Aritzalak Iratxeko monasterioari Errezuko aldirian zeuden monasterioen eta Mendigorriko mahasti baten dohaintza egin zioten. Hala dago jasota Nafarroako Artxibo Orokorran dagoen dokumentuan. Antso VI.a Jakituna erregeak, herri honek Artaxoakoarekin izan zuen liskarrean, Santo Torrtat terminoaren jabetzari buruz, 1158an adierazi zuen dena Mendigorriarena zela, Antso IV.a Peñalengoa erregeak eman zion bezala, eta Antso V.a Ramiritz, Alfontso I.a eta Gartzia V.a erregeen garaian izan zuen bezala. 1182. urtean, Eneko Lopitzek eta bere emazte Benediktak Mendigorrian zuten etxaldea eman zioten Iratxeko monasterioari.
Antso VII.a Azkarra erregeak Mendigorriko petxa guztiak murriztu zituen 1194an, urtean 520 marabedi izatera, eta bizilagun bakoitzak bere ondasunen arabera lagundu zuen. Hilketek eta kalumniek izan ezik, beste inori ezer ez ordaintzeko agindu zuen; Mendigorrian lursailak zituzten beste herri batzuetako biztanleek auzoekin proportzioan ordain zezatela; armadari etxe bakoitzeko bat eta abizenari armak har zitzaketen guztiak; lanik egin ez zezaten; eta zaldi, ezkutu eta burdinazko kapiloa zutenek ostatu-kosturik ez zezaten. 1208an, erregeak berak 3640 soldatara jaitsi zuen Mendigorriko petxa, 3000 soldatara erregearen esku ohorea zuen errikontearentzat, 10 kaberiatan, eta gainerako 640ak erregearentzat; gainerakoan, aurreko kontzesioa berretsi zuen, eta Tibalt I.a erregeak berretsi egin zuen 1234an. Luis I.a Nafarroakoa erregeak 1307. urtean Mendigorriko foru guztiak berretsi zituen. Novenerako forua deiturikoaren indarraldian sartu ziren.
Ez da aipatzen gaztelua zuenik, baina bai trantzeak eta etsaigoak, batzuetan muga jurisdikzionalengatik, beste batzuetan atzerriko inbasioengatik eta askotan agaramondarren eta beaumontarren bandoek eragindako gerra zibilengatik. Bere harresiak izan zituen, eta haien atzean auzokoek lasaitasunaren eraso asaldatzaileetatik babestu zuten beren burua. Mendigorriko kontzejuak 1276ko maiatzaren 5ean zin egin zien fideltasuna eta obedientzia Joana I.ari, Nafarroako erreginari, eta Erresumako gobernadore Eustache de Beaumarchais, eta pozik agertu zen erreginak Frantziako erregearen semearekin izandako ezkontzarekin. Alkateak, maioralek, zinpekoek eta Mendigorriko kontzeju osoak, 1277ko martxoaren 7an, omenaldia egin zioten Joana erreginari, Eustache de Beaumarchais erresumako gobernadoreari, eta Mendigorriko hiribildua eta gotorlekua errenditzeko konpromisoa hartu zuten, hala eskatuz gero. Harresi horiek eraikitzeko harlanduak ez ziren erabili eta agortu egin ziren baserri modernoaren eraikuntzan, eta ez zen harresi-horma-atal bat ere kendu defentsa-elementu haren forma, antolaketa eta almenaren lekuko izateko.
Aro Modernoa
1516. urtearen hasieran, gaztelarrek Mendigorriko gotorlekua suntsitu zuten, Nafarroa berriz konkistatzeko beste saiakera baten kasuan arriskuak ezabatzeko politikaren barruan.
Nafarroako Gorteetan Mendigorriko diputatuak esertzen ziren, Iruñea, Lizarra, Tutera, Zangoza, Erriberri, Agoitz, Viana, Elo, Aguilar, Kaseda, Uharte, Atarrabia, Torralba, Lesaka, Corella, Tafalla, Zuñiga eta Lakuntzako diputatuekin eta beso militarreko eta elizako ordezkariekin batera. 1561ean eztabaidak sortu ziren Nafarroako Gorteetan eserlekua zuten hirien eta hiribilduen artean, kokapen-ordenari buruz, eta Mendigorriari postu bat eman zioten Uharteren atzean eta Torralbaren aurrean, 1463. urtean emandako pribilegioari jarraiki.
1534. urtean Andion (Larraga, Oteitza, Bilatorta, Muruzabal eta Mendigorria mugakide zituena) eta Muruzabal (Larraga, Mendigorria eta Ziraukiren ondoan eta mariskalaren jabetzakoa) zeuden. 1800. urtean despopulatu berberak zituen: Andion (etxe bat eta baseliza bat kontserbatuz) eta Muruzabal Andion (hiru etxe, eliza bat eta etxeen hondakinak gordetzen zituen eta Granada Egako dukearenak ziren).
Aro Garaikidea
1811ko martxoaren amaieran, Espotz Minaren gerrilarien partidako bi batailoi eta zalditeria Mendigorritik igaro ziren, Aguilarretik zetozenak eta Zangozara zihoazenak. 1811ko urtarrilean, Gregorio Krutxagaren agindupean, Espozko gerrillarien aldeko infanteria Mendigorritik igaro zen, Zangozatik Gesalatz ibarrera zihoala, non Espotz Minarekin eta partitzeko zalditeriarekin elkartu behar zuen. 1811ko ekainaren hasieran, Espozko gerrillarien partida Mendigorrira etorri zen, Andosillatik. Mendigorriatik gerrillariak Artederretarantz abiatu ziren, Frantziako zutabe bati erasotzeko asmoz. 1811ko urriaren amaieran, Frantzisko Ezpotz Mina jaunaren gerrilarien dibisioak Zangozatik zetorren Mendigorria zeharkatu zuen. Gerrilariek Aragoin preso hartutako preso frantziar asko gidatzen zituzten, eta Gipuzkoarantz abiatzen ziren haiek ontziratzera.
Lehen Karlistaldian, hiribildua topaketa garrantzitsuen eszenatoki izatera itzuli zen: Larragarako zubiaren inguruan Zumalakarregiren gizonek eta Carrerako brigadierraren kristinoek borroka egin zuten 1835eko martxoaren 9an, irabazlerik gabe geratu zen ekintzan, eta bi bandoek baja garrantzitsuak izan zituzten. Urte hartako uztailaren 16an, liberalek zuzenduriko Luis Fernández de Córdova jeneralak, karlistak garaitzea lortu zuen Mendigorriko guduan. Horregatik, Espainiako erregeak Mendigorriko markes izendatu zuen. Irailaren 12an, berriz ere, Aldama jeneralaren gizonek karlistak garaitu zituzten hiribilduaren inguruan, eta, horrela, Gareserantz abiatu ziren.
1847an, ospitale bat zegoen, XVIII. mendearen hasieran sortua eta zituen zentsu batzuekin eutsia; mutikoen eskola, zeinetara 133 joaten ziren, urtean 4420 erreal jasotzen zituen maisu batek zainduta, eta neskatoen eskola, 122 lagunek erabiltzen zutena eta urtean 2000 errealez hornitua. Parrokia-eliza bikario batek zerbitzatzen zuen, auzotarrek aurkeztua, eta zortzi onuradun eta bitarteko bat, erregeak eta Iruñeko ganberako arkitaniarrak aurkeztua. Hiru olio-errota, irin-fabrika bat bi harrirekin, pattar-fabrika bat lau galdararekin, oihalezko ehundegi batzuk eta ehungintza. 1855eko maiatzaren 1eko desamortizazioari buruzko legea betez, 1862an ehungintza bat eta sutegi bat saldu ziren herri horretan; 1878an, landa-finka bat. 1920ko hamarkadan, hiribilduak bi txokolate-fabrika, beste bi pattar-fabrika, hiru olio-errota eta ehungintza zituen.
1936ko gerran, Mendigorriko ezkertiar alderdi bakarra 1934an sorturiko Errepublikar Alderdi Erradikala izan zen. Errepublikaren aurkako altxamendu militar faxista burutzean, Mendigorrian ez zen hildakorik ezta atxiloketarik izan, eta herriko Zelestino Lator zinegotzi errepublikarra, ez zuten bi urte beranduagora arte bere kargutik kendu.
Ekonomia
Biztanle gehienak industriatik bizi dira, inguruko herrietan lan eginez. Mahatsondoa eta zereala dira labore garrantzitsuenak.
Politika
Mendigorriko udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta zortzi zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Eunate Lopez Pinillos da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
Egungo banaketa
Mendigorriko Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Eunate Lopez Pinillos da, Euskal Herria Bildu zerrendakoa. Zinegotziak 8 daude:
Alkateak
1979tik, Mendigorriak 11 alkate izan ditu:
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio udalerri honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du zeharkarrikan Tafallarantz.
Euskara
Mendigorriko mosaiko baten testua euskaraz idatzitako zaharrena izan liteke, Javier Velaza Bartzelonako Unibertsitateko irakasleak 2003ko uztailaren 1ean Aramaioko Udako Ikastaroaren barruan egindako interpretazioaren arabera. Testua K.a. 150. urteko mosaiko batean agertu zen, 1993an Andelos aztarnategian aurkitua, Mendigorria herriaren ondoan. Testuak lau hitz hauek ditu: "Likine abulor 'aune ekien biliar' s". Testua iberierazko karaktereetan dago, eta mosaikoaren egilearen sinadura izango litzateke, kasu honetan aitzineuskara erabiltzen duen zeltiberiar batena.
Iruñeko apezpikutzaren 1587ko dokumentu baten arabera, XVI. mendearen amaieran, aipatutako 536 herrietatik 58 erdaratutako eremuari esleitzen zaizkio eta 451 eremu euskaldunari. Datu horien arabera, Nafarroako mapa linguistikoa finkatu dezakegu, ekialdetik mendebaldera lerro bat marraztuz, Zarrakaztelutik abiatuta eta Santakara eta Pitillasetik jarraituz, eta Beire, Erriberri, Tafalla, Artaxoa, Mendigorria eta Oteitzara igoz iparralderantz Lizarrara, gero Aiegi, Iguzkitza, Antzin eta Azedotik Arabarantz abiatuz.
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Mendigorria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Koldo Zuazok, 2010ean, Mendigorria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Mendigorria eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,77k zekien euskaraz, 2010ean % 0,76 eta 2018n % 5,20k.
2009an Mendigorriko, Larragako eta Artaxoako guraso batzuek Biderra taldea sortu zuten, hiru herri horietako umeek irakaskuntza publikoan euskaraz (hau da, D ereduan) ikasi ahal izateko beharrezkoak diren neurriak lortu nahian.
2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak Mendigorria eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Agoizko armarria
Agoizko armarria Nafarroa Garaiko Agoitz hiriko armarri ofiziala da.
Historia
Armarria 1479ko ekainaren 22koa da, eta Katalina eta Joanes Albretekoa erregeek eman zioten. Honela dio dokumentuak:
''«Maddalen printzesak, Frantzisko Febo haur erregearen ama eta tutoreak, Agoizko udal dermioan bildu zituen buruzagi agaramondar eta beaumondar nagusiak. Printzesa bertan zela, lurrean sartu zituzten euren ezpatak, bakearen adierazgarri. Esaten da gertakari hau San Roman baselizaren ondoan izan zela. Bakearen sinatzaileak izan ziren, Nafarroako Pedro markesa agaramontarren aldetik, eta Luis Beaumont Leringo Kondea, beaumondarren aldetik»''
Banaketa
1977n argitaratutako Zangozako merindadeko Udal armagintzaren bere liburuan, Jesus Otazuk honela deskribatzen du hiriaren armarria:
Deskribapen hau oraindik ere baliozkoa da, hiriko armarria zati hauek osatzen baitute:
Emakumezko antzezle onenaren Ercilla Saria
Emakumezko antzezle onenaren Ercilla Sariak antzerkigintzan aurreko urtean egindako lana saritzen du. Hona hemen saridunak:
Rafael de Penagos
Rafael de Penagos Zalabardo (Madril, 1889-1954) marrazkilari eta margolari espainiar ospetsua izan zen. Art déco estiloko irudiak landu zituen eta horretan benetako puntako artista izan zen. Estilo horrek egunerokotasunaren irudiak modernitatearen ikuspuntutik azaltzen zituen.
Biografia
Penagos San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen; han Emilio Salaren eta Antonio Muñoz Degrainen klaseak jaso zitue; biak ala biak Blanco y Negro aldizkariaren ilustratzaileak ziren. Dena dela, Penagos gazteak marrazkia eta margolaritza batera eraman zituen nahiz eta bere marrazkiek erakusten zuten kalitate berezia. Garaiko Madrilgo kultura-giroan parte hartu zuen eta sarritan Nuevo Café de Levanten Valle-Inclánek zeraman tertuliara joaten zen.
Carbondale (Pennsylvania)
Carbondale Pennsylvaniako hiri bat da. Lackawanna konderrian kokatua dago. 2010ean 8,891 biztanle zituen, 8.4 kilometro koadrotan banatuta.
Rafael de Penagos
Biografia
1925an une hartako sari garrantzitsuena jaso zuen: Parisko Art Déco Nazioarteko Erakusketaren urrezko domeina. 1926an Florián Reyk zuzendu zuen Agustina de Aragón filmaren kartela egin zuen.
Espainiako Gerra Zibilaren bitartez Penagos, errepublikaren aldekoa, Valentzian bizi izan zen; han, Instituto Obrero zelakoan, marrazkiaren katedra izan zuen. 1948an Hegoamerikan erbesteratu zen, lehenengo Txile eta gero Argentinan. 1953an Madrilera itzuli zen eta Madrilgo Cervantes Batxilergo Institutuko marrazkiaren katedra eman zioten. Urte bat beranduago, 1954an, hil zen.
Haren semea, Rafael de Penagos (1924-20010), bikoizketaren aktore ezaguna eta poeta izan zen.
Obra
Penagosek sortutako Art déco irudiek gizarte hiritar eta moderno berri bat erakusten zuten. Normalean, protagonista emakumen bat izaten zen, denborarekin «Penagos emakumea» bezala ezagututa: emakume arina, aldakak gabe, erretze eta kirola egiten zuena, gauza exotiekoek erakarrita... Justu Espainianko gerra ondoren ezinezkoa zen emakumea. Estilo horrekin ere liburu askorentzatako marrazkiak prestatu zituen, esaterako PYSBE enpresak argitaratu zuen errezeta liburuarentzako.
Penagos lan gehien bildu duen erakundea MAPFRE Fundazioa izan da; bertan artistaren 246 lan bildu dituzte.
Cameron Boyce
Cameron Mica Boyce 1999ko maiatzaren 28an Los angeles, Californian jaio zan. 2019ko uztailaren 6an hil zan, 20 urtegaz, krisi epileptiko bategaitik. Antzezle, dantzari, modelo estatubatuar bat zen. Famatua egin zan Disney Channel-eko Jessie telesaileko, Luke Ross pertsonaiaren paperarekin. Eta geroago Descendants, Descendants 2 eta Descendants 3 filmetako, Carlos de Vil paperarekin.
Bizitza pertsonala
Cameron Boyce 1999ko maiatzaren 28an jaio zan, Los Angeles, Californian. Bere aita, Victor Boyce, Africa-Amerikarra zan eta bere ama, Libby Boyce , Judioa.
Bere gurasoakaz eta arreba txikiagaz bizi zan. Beranduago break dance, hip-hop, dantza modernoa, jazz, tap dance eta ballet dantzatzen hasi zan. Bere gustokoena breakdance zan, eta bertako lau lagunekaz “X Mob” taldearen parte ziran.
Bizitza profesionala
Bere karrera modelo bezala hasi eban 2006an, 7 urtegaz, Disney Store-eko katalogoan eta beranduago Garnet Hill, Wilsons Leather, Jakks Pacific, Nestle eta K-Mart aldizkarietako iragarkietan.
2007an, 8 urtegaz, antzezle karrera hasi eban eta Kraft Macaroni and cheese, fruit loaps eta Bisquiek telebista iragarkietan antzeztu eban.
Urrengo urtean, 2008an, bere debut-a egin eban Panic! at the disco bandaren bideo musikalean. Urte bereko uztailan telebistako debuta egin eban Michael ‘stone’ Jr paperagaz, General Hospital: Night Shift telesailean. Abuztuan zinemako debut-a egin eban, mirrors pelikulako ko-protagonista paperagaz.
2011an Royal Weddingen omenaldian, talde bategaz dantzatu eban, ABC dancing with stors kateagaz.
2011ko irailean, Jessie telesailean, Luek Ross-en papera lortu eban. Hasieran Hiron izeneko Korear bat zan, baina hainbeste gustatu jaken, beragaitik papera aldatzea aukeratu ebela.
2015ean, Carlos de Vil bezala, Disney Channel-eko Descendientes pelikulan parte hartzeko deitu eutsien. Geroago bere famagaitik bigarrena eta hirugarrena egiteko berriro deitu eutsien.
Heriotza
2019ko uztailaren 6an hil zan, 14:35 etan. 20 urtegaz, bere Los Angeles-eko etxean lotan egoan bitartean. Hasieran patologiagaitik zela pentsatzen eben, baina gero epilepsia eukala jakin eben. Orregaitik krisis epileptiko bat eman eutson. Uztailaren 30-ean bere autopsia atera zan Los Angeles Konderriko Auzitegi-departamentuak egina. Bere gorpuzkinak erreak izan ziren eta bere aitari emanak.
Arruegi
Arruegi Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Zaldibia udalerriko auzoa da.
Hans Tausen
Hans Tausen daniar erreformatzailea izan zen (Birkende, 1494 - Ribe, 1561eko azaroaren 11). Martin Lutherren ikaslea izan zen Wittenbergen, eta haren doktrina zabaldu zuen Viborgen. Erreforma sartu zuen Danimarkan. 1530ean, Confessio Hafniensis Danimarkako Erreformari buruzko 43 artikuluren erredakzio-lanak zuzendu zituen. Ribeko apezpiku izan zen (1542), eta teologiako idazki ugari utzi zuen. Luther daniarra deitzen zioten.
Maschito
Maschito Italiako udalerri bat da. Potenzako probintzian kokatuta dago, Basilicata eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Maschitok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Centrolene robledoi
Centrolene robledoi Centrolene generoko animalia da. Anfibioen barruko Centrolenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Xabier Gurutzeta
Xabier Gurutzeta Aizpun (Eibar, ) gipuzkoar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.
Thalassarche chrysostoma
Thalassarche chrysostoma Thalassarche generoko animalia da. Hegaztien barruko Diomedeidae familian sailkatua dago.
Chiloglanis polypogon
Chiloglanis polypogon Chiloglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Mandasko Dukearen pasealekua
Mandasko Dukearen pasealekua Gipuzkoako Donostia hiriburuan dagoen kale bat da. Nagusiki Egia auzoan dago, baina Grosetik abiatzen da. Gros auzoko Euskadi plazan hasten da, Santa Katalina zubiaren parean, eta Egia kalearen aldapa hasten den bihurgunean amaitzen da, Cristina Enea Parke aurrean. Hamarkada batzuetan eta 90eko hamarkada arte, Atotxa estadioa egon zen bertan (eraitsia).
Fermin Lasala Collado, Mandasko dukea, donostiar politikari eta historialariaren omenezko izena darama. Berez, Mandasko Dukesarekin ezkondu zelako erabiltzen zuen duke titulua, bera ezkontidea baitzen. Emaztearen izena María Cristina Fernanda Brunetti Gayoso de los Cobos zen, XIV Mandas eta Villanuevako dukesa hain zuzen, eta XVIII Belalcazarreko kondesa ere.
Leku interesgarriak
Mandasko Dukearen pasealekuaren inguruan honako leku interesgarri hauek daude:
Elikaduraren Munduko Eguna
Elikaduraren Munduko Eguna urtero urriaren 16an ospatzen da. 1979an aldarrikatu zuen Nazio Batuen Elikadura eta Nekazaritza Erakundeak (FAO). Bere xedea munduko jendeak mundu osoko elikagaien arazoaz jabetzea eta elkartasuna sendotzea da gosearen, desnutrizioaren eta pobreziaren aurkako borrokan. Eguna 1945ean FAOren sorrera datarekin bat dator.
Historia
FAOko kide diren herrialdeek Erakundearen 20. Batzar Nagusian ezarri zuten, 1979ko urrian. Paúl Romany Nekazaritza eta Elikadura ministroak zuzendutako Hungariako ordezkaritzak paper aktiboa izan zuen FAOren Konferentziako 20. saioan, mundu osoko EME ospatzeko ideia iradokiz. Ordutik urtero 150 herrialde baino gehiagotan iragarri da, pobreziaren eta gosearen atzean dauden arazoez kontzientziatuz.
1980ko abenduaren 5ean, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 35/70 Ebazpenean ongietorria eman zitzaion Elikaduraren Munduko Eguna ospatzeari.
Helburuak
FAOk ospakizun horretarako helburu hauek ezarri zituen:
Leloak
1981az geroztik, urtero lelo berria onartzen da erreforma gehiago egin behar duten eremuak nabarmentzeko eta gai zehatzak azpimarratzeko:
Egilegor
Egilegor Gipuzkoako Goierri eskualdean dagoen Zaldibia udalerriko auzoa da.
Armaillé
Armaillé Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Armaillé udalerrian erroldatutako biztanleak 294 ziren. Familiak 110 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 45 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 134 etxebizitza zeuden, 113 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 129 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 113 etxebizitza nagusietatik 79 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek gela bat zuten, 4 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 61 etxek bost zituzten. 104 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 41 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 68 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 203 ziren, horien artean 157 aktiboak ziren eta 46 inaktiboak ziren. 157 pertsona aktiboetatik 142 lanean zeuden (79 gizon eta 63 emakume) eta 14 langabezian zeuden (7 gizon eta 7 emakume). 46 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Armaillé udalerrian 105 unitate fiskal zeuden, 276 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.445,5 euro zen.
Melfi
Mugakideak
Melfik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Armaillé
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Armaillé udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.512 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Morse (Texas)
Morse Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hansford konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Cathorops wayuu
Cathorops wayuu Cathorops generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Bom Jesuseko funikularra
Bom Jesus funikularra Portugalgo Braga hiritik hurbil, Bom Jesus do Monte santutegian dago, Tenões parrokian.
Munster (Rhin Garaia)
Munster (frantsesez ahoskatua; Münster im Elsass) Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bom Jesuseko funikularra
Historia
Bragako Manuel Joaquim Gomes (1840-1894) enpresaburuaren ekimenez eraiki zen, lehenagoko Americana Braga izeneko linea ordezteko asmoz. Garraiobide horrek zaldiak erabiltzen zituen tranbia-kotxeak santutegiraino igotzeko, ibilbidearen zati batean, eta idiak gero, mendixka maldatsuaren azken zatia igotzeko, bidaiari asko zeuden egunetan.
Niklaus Riggenbach ingeniari suitzarrak diseinatu zuen proiektua; ingeniari honek Suitzatik bidali zuen proiektua gauzatzeko eta instalazioa egiteko beharrezkoa zen guztia. Lanak 1880 ko martxoan hasi ziren, Raúl Mesnier du Ponsard frantziar jatorriko ingeniari portugaldarraren laguntza teknikoarekin. 1882ko martxoaren 25ean izan zen inaugurazioa. Arrakasta itzela izan zuen, eta, horren eraginez, urte hartan bertan, Igogailu Konpainiak Mesnier gonbidatu zuen Lisboarako funikular eta teleferiko batzuk diseinatzeko; horietako batzuk martxan daude gaur egun.
1946an konponketa batzuk egin zitzaizkion, Madeira uharteko Funchal hirian eraitsi zen Comboio do Monte izeneko funikularretik ateratako materialak erabiliz.
Madrilgo Nazioarteko Automobil Erakusketa
Madrilgo Nazioarteko Automobil Erakusketa (Motortec) apirila eta ekaina bitartean Madrilen, Espainian, ospatzen den automobil erakusketa da. IFEMAren erakustazoka eta kongresuetarako instalazioetan egiten da. 2010az geroztik, IFEMAk antolatu du ekitaldi hau Frankfurteko Erakustazokarekin elkarlanean.
Automobil Fabrikatzaileen Nazioarteko Erakundeak ez du nazioarteko ikuskizun garrantzitsu gisa aitortzen, baina sarritan Europako automobilak aurkezteko lekua da.
Armando Calderón Sol
Armando Calderón Sol (San Salvador, 1948ko ekainaren 24a - Houston, 2017ko urriaren 9a) salvadortar politikaria izan zen. El Salvadorko presidentea izan zen 1994 - 1999 bitartean. Eskuin muturreko ARENA alderdiko sortzaileetako bat izan zen. San Salvadorko alkate izan zen 1989tik 1994ra. Gerra zibilaren ondorengo lehen presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen. Bere agintaldian, gerrillari ohiak bizitza zibilean integratu zituen eta pribatizazio politika bat gauzatu zuen.
Almassorako geltokia
Almassora Valentziar Herrialdeko Plana Alta eskualdeko tren geltoki bat da, Almassora udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Centrolene sanchezi
Centrolene sanchezi Centrolene generoko animalia da. Anfibioen barruko Centrolenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Silinaita
Silinaita silikato motako minerala da.
Korintoko istmoa
Korintoko istmoa (Ισθμός της Κορίνθου) Peloponesoa, Heladearekin, Grezia kontinentalarekin lotzen duen lur eremu bat da Itsaso Jonikoak eta Egeo Itsasoak bustitzen dute. Bere tokirik estuenean, istmoak, 6 kilometroko zabalera du. XIX. mende amaieratik, Korintoko kanalak zeharkatzen du, egitasmo honi buruzko lehen planoak, antzinaroan datatuak daudelarik.
Greziar mitologiaren arabera, Helios eta Poseidon jainkoen artean lehiatu zuten toki hau. Egeon, Egeo itsasoko itsas jainko bat, gatazkan epaile izatera deitua izan zen. Arrazoia, Poseidoni eman zion.
Historikoki, istmoan, jendea, Neolito eta Brontze Arotik bizi izan da. Berehala gotortu zuten korintoarrek, K.a. XI. mendean, inbasioetatik babesteko. Beste harresi lerro berri bat eraiki zen K.a. 480an, persiar eraso bat geldiarazteko, azkenean, gertatu ez zen erasoa. Hirugarren lerro bat, K.a. III. mendean altxatu zen, galiarren aurka.
Antzinatean, istmo hau zeharkatzeko, diolkos delakoa erabiltzen zen.
Alfonso Servando Tortolo
Adolfo Servando Tortolo 1911ko azaroaren 10a - 1998ko apirilaren 1a) apezpiku argentinarra, Argentinako Gotzainen Batzarreko presidentea, Opus Deiren Argentinako hazkundea babestu zuen. Militarrekin oso harreman onak zituen eta Jorge Rafael Videlaren estatu kolpea babestu zuen; diktadorean konfidantzako aitorle-entzulea izan zen. Giza eskubideen urraketaz galdetzen ziotenean, nahiz eta lehen eskuko informazioa izan, berak ez zekiela ezer erantzuten zuen. Diktadura militarraren laguntzaile aktiboa izan zen.
Vatikanoko II. kontzilioan parte hartu zuen. Paranako katedralean lurperatuta dago.
Murray Gell-Mann
Murray Gell-Mann (New York, 1929ko irailak 15 - Santa Fe, Mexiko Berria, 2019ko maiatzaren 24a) fisikari estatubatuar bat izan zen. Yale Unibertsitatean eta MITen ikasi zuen. 1955etik irakaslea da Kaliforniako Unibertsitatean (Pasadenako kanpusean, non 1967ko Fisika teorikoko katedradun izan zen. NASAko kide izan zen 1964tik.
Fisikako Nobel Saria jaso zuen 1969an funtsezko partikulei buruzko bere aurkikuntzengatik. Gell-Mannen teoriak ordena eman zion nukleo atomikoaren barnean 100 partikula inguru aurkitu ondoren sortu zen kaosari. Partikula horiek, protoi eta neutroiez gain, quark izeneko beste funtsezko partikula batzuez osatuta zeuden. Quarkak gluoi trukaketari esker elkartuta mantentzen dira. Beste ikertzaile batzuekin batera, quark eta gluoien teoria kuantikoa eraiki zuen, kromodinamika kuantiko deritzona.
Zientziaz gain, Gell-Mann irakasleari beste arlo batzuk ere interesatzen zitzaizkion, literatura, historia naturala, linguistika historikoa, arkeologia, historia edo psikologia kasu.
Murray Gell-Mann The Quark and the jaguar, Adventures in the simplex and the complex, lanaren egilea da, Espainian Tusquetsek Quarka eta jaguarra, Abenturak sinpletasun eta konplexutasunean izenburupean editatu zuen izaera autobiografikoko zientzia dibulgazioko saiakera hori.
Fay (Orne)
Fay Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fay udalerrian erroldatutako biztanleak 61 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 67 etxebizitza zeuden, 25 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 65 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 25 etxebizitza nagusietatik 17 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 25 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 46 ziren, horien artean 33 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 33 pertsona aktiboetatik 31 lanean zeuden (21 gizon eta 10 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Fay udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Alberto Unamuntzaga
Alberto Unamuntzaga Osoro (Eibar, ) gipuzkoar politikaria da. Eusko Alkartasunaren kidea, 2011ko hauteskundeetan Espainiako senatari hautatu zuten.
Carmichaels (Pennsylvania)
Carmichaels Pennsylvaniako borough bat da. Greene konderrian kokatua dago. 2010ean 483 biztanle zituen, 0.43 kilometro koadrotan banatuta.
Errusiako Gerra Zibila
Errusiako Gerra Zibila (errusieraz: Гражданская война́ в Росси́и, Grazhdanskaya voyna v Rossiy) alderdi anitzeko gerra izan zen, Errusiar Inperio ohian gertatutakoa, 1917ko azarotik 1922ko urrira arte. Bertan boltxebikeen Armada Gorria eta boltxebikeen aurkako Armada Zuria borrokatu ziren, aurrez aurre. Atzerritar indar batzuek (Amerikako Estatu Batuak, Japonia, Frantzia, Britainiar Inperioa) Armada Zuria sustengatu zuten.
1919an Armada Gorria Ukraina eta Siberian nagusitu zen. Zuriek, Pyotr Wrangel buru zutela, Krimean gotortu eta 1920ko udazkenera arte eutsi zuten. Errusiar Inperioa desegitean sortutako independentziaren aldeko mugimenduek ere parte hartu zuten gerran. Batzuek -Finlandia, Estonia, Letonia, Lituania eta Poloniak- burujabetasuna erdietsi zuten. Gainerako lurraldeek 1922an Sobietar Batasuna eratu zuten.
Historia
1918-1921 bitartean boltxebikeek gerra zibilari aurre egin behar izan zioten. Gerraren sorburuan bi arrazoi nagusi izan ziren: alde batetik, Armada Zuriaren sorrera, errejimen tsarista edota 1917ko urrian eraitsitako behin behineko gobernua berrezartzeko helburuz, eta, bestetik, Estatu Batuetako, Britainia Handiko, Frantzia eta Japoniako gudarosteak herrialdean sartu izana.
Armada Zuriaren barnean izan ziren zatiketak eta haien proposamenen arrakastarik eza (ez zuten, adibidez, biztanle sektore behartsuenen egoera aldatzeko konponbiderik eskaintzen eta beren etsaiak bezain indarkeriara emanak ziren) lagungarri izan ziren boltxebikeentzat. Gerra zibila 1921ean amaitu zen, Armada Zuria menderatua izan zenean.
Urte horietan Gerra komunismoa delakoa nagusitu zen, zeinak industria erabat estatuaren esku utzi eta ekonomia jarduera pribatu oro eragotzi baitzuen. Uste izatekoa denez, herrialdearen egoera ekonomikoa ez zen, gerra zibila tarteko, izan zitekeen hoberena. Egoera horretan kokatu behar da disidentzia oro zapaltzeko politikarekin segitzen zela ahaztu gabe, Kronstadteko gerra ontzidiaren basean izan zen matxinada anarkista.
Urtza Garay Ruiz
Urtza Garay Ruiz (1977) irakaslea eta ikerlaria da Euskal Herriko Unibertsitatean. Bilboko Hezkuntza Fakultateko dekanoa da 2022ko ekainean hasita.
Biografia
Bigarren Hezkuntzako ikasketak Bilbo-Txurdinagako Gabriel Aresti Institutuan egin zituen.
2000. urtean hasita eta 2008ra arte, Bigarren Hezkuntzako irakaslea izan zen, unibertsitatean klaseak ematen hasi arte.
Garay irakaslea 2011n doktoratu zen Psikodidaktikan UPV/EHUn. Bere tesiaren izenburua "Ahozkotasunaren ikaskuntza - irakaskuntza DBHko ikasle etorkinetan. Deskripzioa, esperimentazioa eta emaitzen azterketa" Carlos Castañok zuzendu zuen; eta defentsa tribunalean Sevillako Unibertsitateko Julio Cabero izan zen buru, Ignacio Gaminde, Gorka Palazio eta Ignasi Vila mahaikide izanik.
Bere lana, bai ikerketan baita irakaskuntzan ere Hezkuntza Teknologian kokatzen da, hezkuntza berrikuntzan eta hizkuntzen ikasketak gai garrantzitsuak izanda.
Hezkuntza Fakultatean STEAM hezkuntzan zentratu da Etorkizuneko Gelak deritzon eta MAKERSpaces delako esperientziak gauzatuz.
Ikertzaile gisa hainbat unibertsitatetan aritu da, estatu mailan eta nazio artean ere: Sevilla eta Kordobako Unibertsitateetan, baita Santo Domingoko Pedro Henríquez Urena Unibertsitatean eta Dominikar Errepublika n ere.
Euskal Herriko Unibertsitateak eskaini zuen lehen MOOC ikastaroan ere parte hartu zuen, eta ikasteko modu berritzaile horretaz ikerketa bat egin zuten.