cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gorri
Harri bitxiak
Harribitxi en kolorea bakoitzak dituen mineral en araberakoa da, eta, aldi berean, mineralen kolorea haien konposizioaren osagai diren elementu kimiko ekin lotuta dago. Mineral ilunetan burdina eta magnesioa ugariak dira, eta kolore argiko mineralak berriz, silizioa, oxigenoa, aluminioa, sodioa eta potasioa bezalako elementuekin lotuta daude. Kuartzoa harrietan oso ugaria den mineral bat da, silizioz eta oxigenoz osatuta dago batez ere; zuria edo gardena izaten da gutxi gorabehera puru dagoenean, baina kolore ugari hartzen ditu ezpurutasunak dituenean (burdinak kolore gorria, morea edo horia eman diezaioke). Arroken kolore gorri eta horiak burdin mineralen presentziarekin lotuta egon ohi dira (pirita, kalkopirita, hematiteak, etab.). Kromo elementuari esker  mineralek kolore gorrixka edukitzen dute, eta hau, metal bezala erabiltzen da proportzio handi batean. Kromoa altzairu herdoilgaitzen osagai nagusia da. Kromoan oinarrituta sortu diren beste hainbat pigmentu daude, adibidez, pigmentu gorri ilun gisa erabili daitekeen kromo gorria. Kromo gorria, berun(II) hidroxiloa da azken finean, (PbCrO4·Pb(OH)2). Metalen formazio garrantzitsuenetan erabilia izan den beste pigmentu bat zink kromatoa izan zen, gaur egun zink fosfatoaz ordezkatua izan dena. Aurrez tratatutako aluminiozko hegazkinen hezurduretan azido fosforikoaren disoluzioa ez erabiltzeko, margo-urdin bat sortu zuten. Margo hori, funtsean, zink tetroxikromatoa da, polibinil butiral ezko disoluzio batean disolbatuta. Margo hori erabili ondoren, % 8a azido fosforikoa den disoluzio bat aplikatzen da. Margo horren osagai garrantzitsu bat azkar oxidatu daitekeen alkohol bat zela ondorioztatu zuten. 10-15 µm-ko geruza fin bat ipintzen zen, denborarekin horitik berde ilunera igarotzen zena. Mekanismo zuzenaren inguruko zalantzak daude oraindik. Kromo berdea, urdin prusiarra eta kromo horiaren arteko nahasketa bat da, kromo oxido berdea, kromo(III) oxidoa izanik. XVIII. mendean, Mendebaldea kromo-mineralak pigmentu bezala izan zezakeen erabileran atentzioa jartzen hasi zen. 1761eko uztailaren 26an, Johann Gottlob Lehmann ek, Ural mendietan dagoen Beryozovskoye meategietan laranja-gorri koloreko mineral bat aurkitu zuen, Siberia ko berun gorria izena jarri ziona. Baina, gaizki identifikatu zuen mineral hau. Izan ere, selenioz eta burdinez osatuta zegoela bistaratu zuen, eta margoetan pigmentu gisa propietate oso erabilgarriak zituen gorri koloreko berun mineral bat aurkitu zuen. Pallasen aurkikuntzaren ondoren, Siberiako berun gorriaren erabilera pigmentu bezala eskualde guztian zehar zabaltzen hasi zen.
1794. urtean, Louis Nicolas Vauquelin ek Krokoita mearen laginak jaso zituen. Krokoita azido klorhidrikoa rekin nahastean, kromo trioxidoa (CrO3) ekoitzi zuen. 1797 an Vauquelinek  ikatzezko labe batean kromo trioxidoa berotuz gero, kromo metalikoa isolatzea posible zela aurkitu zuen. Horren ondorioz, Vauquelin da kromoaren aurkitzailea. Vauquelin errubi eta esmeralda bezalako harribitxietan kromo aztarnak aurkitzeko gai izan zen.
Hauek dira harrabitxi gorri nagusiak:
Almandina granate gorria
Almandina granatea harribitxien granate familiakoa da. Granate taldeak harribitxi mota ugari biltzen ditu; silikato konplexuen familiakoak dira, konposizio kimiko ezberdinekin baina antzeko egitura kristalinoekin. Almandina granate guztien artean ohikoena da eta sarri granate gorri klasikoa bezala ezagutzen da. Almandinazko granatea kolore gorri bikainarekin aurki daitekeen arren (gehienak marroi-gorri ilun, gorri laranjatu eta gorri purpurak), granate harribitxiak oso gutxitan aurkitzen dira forma garbian, eta normalean beste granate mota batzuen trazak edukitzen dituzte, esesartina edo grosularita kasu. Beste granate batzuk bezala, almandina oso ezaguna da bere gogortasun bikainagatik (7-7.5 Mohs eska lan) eta distira eder bat ematen duen errefrakzio indize altuagatik.
Andesine-labradorite gorria
Andesine-labradorite a nahiko harribitxi berria da eta askotan kolore gorri ikusgarriarekin aurkitzen da. Laranja edo berde eta hori trazak edukitzen ditu eta eguzki harriaren edo labradoritearen antzeko metalezko disdira bat du, hortik datorkio izena. Irisazioaren bidez, andesina-labradoritek, ikusmen-angeluaren arabera, hainbat kolore-gama erakuts ditzake. Harribitxia, lehen aldiz, 'Andesina' bezala saldua izan zen, Andeetako mendietan aurkitu zela uste zelako. Harribitxiaren benetako konposizio kimikoaren eta andesinaren jatorriaren aurkikuntza zirraragarria egin zenean 'andesine-labradorite' bezala berrizendatua izan zen. Izen komertziala oso onartua izan da, baina askotan "andesina" bezala ezagutzen da, beste izen batzuez gain "Labradorite gorria" eta "Kongoko eguzki harria" bezala.
Apatita gorria
Apatita harri bitxi interesgarri eta herrikoia da, oso desiratua bere kolore bizi ugariengatik, gorri dardaratia, urdin elektrikoa eta berdea barne. Apatita gorria kolore arraro eta ezezagunenetako bat da, alegia, errubiaren antzeko gorri distiratsua eduki dezake. Harrigarria bada ere, apatita gure hortz eta hezurren material berak osatzen du; kaltzio fosfatoak. Beste harribitxi mota askorekin alderatuta oso gogorra ez izan arren (5 Mohs eskalan) bere gogortasuna turkesa, lapislazuli eta opaloaren antzekoa da. Apatita normalean ez da tratatzen. Apatita harribitxi bakan batzuek “chatoyancy” katu begia erakuts dezakete. Apatitaren prezioak nahiko eskuragarriak dira orokorrean, baina, harribitxi garbi handiak garestiak izan daitezke, bereziki 5-10 kilate baino gehiago pisatzen duten kolore saturazio bikaineko piezak.
Bixbite gorria
Esmeralda berdea tradizionalki berilo familiako harririk ospetsuena den arren, berilo gorria da arraroena. Berilo gorria merkataritzan bixbite bezala ezagutzen da, baina, bere bitxitasuna dela eta, ez da oso ezaguna. Esmeralda "4 harribitxi nagusien" taldekoa den arren, berilo gorria munduko harribitxi mota arraroenetakotzat hartzen da, baita baliotsuenetakotzat ere. Bixbita aleak kilate bakoitzeko milaka eurotan saldtzen dira, baina oso gutxitan aurkitzen dira kilate bat baino gehiago pisatzen dutenak. Bixbiteak, nagusiki, Estatu Batu etatik ateratzen dira Utah-ko hego-mendebaldean dagoen “Harribitxi Meategien Lagunarte”-tik. Urtean 5.000 eta 7.000 kilate artean ekoizten dituzte eta berilo gorria "Esmeralda gorri" gisa merkaturatzen dute. Berilo gorri edo bixbite bezala merkaturatzen diren harribitxi batzuk pezzottaita dira, beste harribitxi gorri arraro bat, baina pezzottaita ez da bixbite gorri beriloa bezain baliotsua.
Kornalina gorria
Kornalina kaltzedonia marroi, gorri eta laranja koloreko kuartzo mota bat da. Harribitxirik zaharrenetako bat da eta antzinako Erroman sarri erabiltzen zen zigilu edo zigiluzko eraztunak egiteko. Kornalina naturala nahiko arraroa denez, merkatuan saltzen diren kornalina ugari benetan agata tindatuak dira. Kornalina gorrixkarik ilunena askotan 'sard' izenarekin merkaturatzen da. Uste zenez, Kornalina kornel gereziaren kolorearen omenez izendatua izan zen. Karnalina harribitxia idazkera erlijioso askotan aurkitu daiteke, judu, kristau eta islamiar idazkietan barne. Izan ere, harribitxi islamiar garrantzitsuenetako bat da, 'aqiq' edo 'aqueek' bezala ezagutzen dena. Esaten denez, Mahoma profetak harri abisiniar bat zeukan zilarrezko eraztun bat zeraman eskuineko eskuan, harri hori kornalina zela uste zen. Ali-k kornalina harribitxi bat erabili omen zuen etsaiengandik eta zorigaitzarengandik babesteko.
Zinabrio gorria
Zinabrio gorria ezaugarri gemologiko oso ezohikoak dituen mineral koloretsu bat da. Zinabrioa antzinatik ezaguna izan da eta antzinako erromatarrek pigmentu eta merkurio iturri bezala erabili zuten. Hego Amerika n eta Txinan ere apaingarri gisa erabiltzen zen. Hala ere, oso biguna denez (2-2,5 Mohs eskalan), ez da maiz bitxigintzarako erabiltzen, aldiz, bildumagileek erosten duten harria da. Izan ere, bere bitxitasun eta propietate ezohikoek harri bitxi eta mineral kolekzionistak erakartzen dituzte. Zinabrioak errefrakzio indize altua du eta oso trinkoa da. Grabitate-tasa espezifikoa 8.1ekoa da; zinabrioa baino dentsitate handiagoko mineral gutxi daude.
Koral gorria
Koral gorria bereziki ezaguna eta oso bilatua den harri preziatua da, bere kolore eta distira biziengatik. Harribitxi organikoen taldeko harria da, perla, anbar eta anmolita ere barne hartzen dituena, eta antzinatik apaingarri bezala erabilia izan da. Koral gorriko harribitxi gehienak corallium rubrum-en barietateak dira, kolore arrosa edo gorriko koral espezie oso bereziak. Corallium rubrum-a batzuetan "koral noble" gisa ezagutzen da eta bitxigintzan koralik desiragarrienetako bat da. “aingeru larruzko” koral ezaguna ere koral nobleen artean sartzen da, eta hau, arrosa edo izokin koloreko koral preziatuaren barietate bat. Korala osatzeko milioika urte behar direnez, koralezko harribitxiak bereziki arraroak eta baliotsuak dira. Gaur egun eskuragarri dauden koral gorri gehienak tindatutakoak edo imitaziozkoak dira. Koral gorria "Karbunkles" izenarekin ere aurki daiteke, adiskidetasunaren ikur ziren kaboxoi granate gorriei erreferentzia egiteko erabiltzen den hitz zaharkitu bat da. Koral gorria jyotish harri garrantzitsu bat ere bada, astrologia hinduan bereziki aipatua. Jyotish antzinako hindu eta asiar diziplina bat da, mineralogia, planeta zientzia eta gemologia uztartzen dituena.
Diamante gorria
Diamante gorriak munduko harribitxirik arraroenak eta baliotsuenak dira. Enkanteetan ale finenak kilate bakoitzeko milioi bat euro baino gehiagotan saltzen dira. Ezagutzen den diamante gorririk handiena Moussaieff diamantea da (5,11 kilate) eta Amerikako Institutu Gemologikoak (GIA) izendatu zuen. Diamante gorriaren kolore harrigarria ez dute ezpurutasunek eragiten, harribitxi gorri gehienetan gertatzen den bezala, baizik eta bere kolore bakarra kristalezko burdin sareen barruan sortutako akats mikroskopikoen emaitza zuzena da. Diamantearen ezaugarriak direla eta, diamante gorria egokia da bitxigintzako edozein diseinutarako. Material naturalik gogorrena den arren (10 Mohs eskalan), kontuz ibili behar da kolpe gogorrak saihesteko, kolpe bakar baten bidez erraz zatitu baidaiteke.
Su-opalo gorria
Su-opaloa Mexikoko opalo-barietate ezohiko bat da; hori argi, laranja distiratsu eta gorri kolorekoak izan daitezke. Beste opalo barietate arrunt eta preziatu batzuk bezala, su-opaloaren harribitxi kalitatea silizio dioxidoarekin hidratatua dago. Alegia, ura, su opaloaren konposizioaren %3 eta %10 artean dago eta kasu batzuetan % 21a. Ur asko duenez, harribitxi mota hauskorra da, baina kontu handiz erabiliz gero harribitxi harrigarriak egin daitezke. Kolore gorri bizia, gardentasun bikaina eta disdira bizia duten piezak oso baliotsuak izan daitezke eta kilate bakoitzeko ehunka euro eska ditzakete.
Jaspe gorria
Kuartzoaren familia handiko beste harri ezagun bat jaspea da, bere izena grezieratik jasotzen du ("harri zikindua"). Jaspe harribitxiak patroi eta kolore ugaritan aurki daitezke, gorria, marroia, laranja, horia eta grisa barne. Kolore bakarreko jaspea nahiko arraroa da,  harri bakoitzaren ehuneko hogeia beste materialek osatzen baitute. Honen ondorioz, jaspe harribitxi ia guztiak kolore askotakoak dira, marrak, orbanak edo sugar antzeko patroiak edukitzen dituzte. Jaspe harria, orokorrean, kaltzedonia barietatetzat hartzen da, baina, bere egitura granulatu bakarra dela-eta kuartzoen taldean sailkatu eta banandua izan da.
Malaia granate gorria
Malaia granatea piropo eta esesartina nahasketa batez osatutako granate barietate hibridoa da. Hala ere, kolore ugari ditu: melokotoi arrosa argi eta iluna, hori-laranja eta gorri-laranjak. Malaia granatea granate familiako harri arraroenetako bat da. Malaia granatea Afrika ekialdean bakarrik aurki daiteke; Tanzania eta Kenyako Umba haranetan zehazki. Lehen aldiz aurkitu zenean, meatzariek granate esessartita edo rodolita mota bat zela pentsatu zuten. Bietako bat ere ez zenez, sarritan alde batera botatzen zen. Beranduago, "malaia" izena eman zitzaion, "prostituta" edo "outcast" hitzetik eratorritako hitza. Harribitxia aurkitu eta merkatuan sartu zenetik gaur egungo granaterik ezagunenetako bat bihurtu da, bitxigileek eta harribitxien bildumagile pribatuek asko bilatzen baitute.
Pezzottaita gorria
Pezzottaita harribitxien aurkikuntza berrienetako bat da, eta munduko harribitxirik arraroenetako bat ere bada, grandideriterekin batera. 2003 amaieran, Nazioarteko Mineralogia Elkarteak harribitxi mota ezberdin bat bezala ofizialki onartu zuen. Pezzottaita, benetan arraroa den arren, ez da bixbita bezain arraroa edo baliotsua, horregatik, berilo bixbita bezala merkaturatzen diren harri asko berez pezzottaita harribitxiak dira. Lehen aldiz aurkitu zenean bixbita zela pentsatu zen. Pezzottaita litiozko materiala da eta bixbita ez bezala (kristal trigonal ekin eratzen dena), pezzottaita kristal hexagonalekin osatzen da. Pezzottaita, Federico Pezzotta italiar mineralogista gazteren omenez izendatua izan zen, gaur egun Milango Historia Naturaleko Museo Zibikoa n mineralogia zaindaria dena.
Rodolita granate gorria
Rodolita granatea granate hibrido baliotsu bat da, piropo eta almandina nahasketa batez osatua. Granate rodolitak beste granate gorri barietate gehienak baino kolore argiagoa izateko joera du eta, horregatik, errubiarekin erraz nahas daiteke. Kolorerik ezagunena eta gutiziatuena bioleta eta gorriaren nahasketa da, merkataritzan “granate mugurdi” kolore bezala ezagutzen dena. Rodolita purpura-gorrixka da baliotsuena; ale garbi handiak zatituz gero kilate bakoitza ehunka eurotan saldu daiteke. Gaur egun eskuragarri dauden rodolita granate gehienak Tanzania edo Mozambiketik datoz, baina munduko beste toki batzuetan ere daude: Brasilen, Txinan eta Ipar Carolina n (Estatu Batuetan). Harribitxi granate guztiak bezala, rodolita granatea ez da tratatzen edo hobetzen.
Errubi gorria
Errubia gorri edo arrosa koloreko harribitxia da. Korindoi mineralaren (aluminio oxidoa) barietate bat da eta kromo elementuari esker dauka kolore gorrixka. Mohsen gogortasun sailkapenean 9.0ko balioa du. Harribitxi nagusien artean dago, amatista, zafiro, esmeralda eta diamantearekin batera.
Harribitxi garesti eta arraroenetako bat da, diamantea baino askoz arraroagoa, batez ere, gorri bizi eta garbia duten piezak. Errubi baten kalitatea bere koloreak, mozketak eta argitasunak baldintzatzen du, eta ezaugarri hauek, kilate pisuarekin batera, bere balio eta prezioari eragiten diote. Errubi baliotsuenak odol gorri deritzogun gorri tonu distiratsua daukatenak dira.
Gaur egun, mundu osoko herrialdeetatik ateratzen dira errubiak, besteak beste, Birmaniatik, Afrikatik, Mozambiketik, Madagaskarretik eta Groenlandiatik. Errubi gehienak tratu egiten dira kolorea eta argitasuna hobetzeko, baina tratatu gabeko errubiak ere aurki daitezke. Orratzen antzeko errutilo inklusiorik gabeko errubi batek harria tratatua izan dela adieraz dezake. Munduko errubi baliotsuena “Egunsenti Errubia” deitzen da.
Espesartine granate gorria
Espesartine granatea granateen familiako harria da. Granate espesartine kolorerik ezagunena gorri-laranja distiratsu bat da, merkataritzan askotan “laranja mandarina” bezala ezagutzen dena. Espesartine gorri-laranja distiratsua granaterik ezagunenetako bat bihurtzen ari da, bere gogortasunagatik (7.5 Mohs eskalan) eta bere distira nabarmenagatik (bere errefrakzio indize altuaren ondorioz). Inklusioak dira bitxi koloretsuak interesgarriak egiten dituenak. Duela gutxi Namibian aurkitu zuten arte espesartine granatea nahiko arraroa zen. Iraganean, granateak adiskidetasun-harribitxi gisa erabili izan dira eta askotan adiskidetasunaren erakusgarri gisa trukatzen dira, lagunak berriro elkartuko direla ziurtatzeko.
Espinela gorria
Espinela gorria harribitxi berezia da, eta turmalina eta granatearekin batera, bitxigintzako harribitxirik ezagunenetako bat bihurtu da. Mendeetan zehar, sarri nahastu izan zen errubi gorriarekin. Adibidez, 352,5 kilateko Timur Ruby ospetsua da, gaur egun Ingalaterrako Royal Crown Jewel Collection-en parte dena. Espinela gorri hau munduko errubirik handiena zela uste zen 1851 arte, baina azkenean Espinela bezala identifikatua izan zen. Nahiz eta espinela gorria errubia baino arraroagoa izan ez da hain baliotsua. Bere izenaren jatorria ere, spinel, anbiguoa da. Ez da ziurra grezierazko "txinparta" hitzetik eratortzen den, edo latinezko "arantza" hitzetik eratortzen den. Normalean gorritzat hartzen den arren, espinela beste kolore eder askotan aurki daiteke, arrosa, purpura, laranja eta urdina barne. “Mahenge espinela” bezala ezagutzen den arrosa laranja koloreko barietatea eta Birmaniako espinel-arrosa bizia harri preziatuen artean kolorerik ikusgarrienetakotzat hartzen dira.
Granate izar gorria
Granate izarra beste granate mota arraro eta ezohikoa bat da, Idaho-n (AEB) eta Indian bakarrik dagoena. Orokorrean, lau izpiko izar bat erakusten du, errutilozko inklusio lerrokatuen ondorioz, baina ale arraro batzuk 6 izarretako izarrak erakusteagatik ezagutzen dira. Harribitxien banatzaile askok, Idahoko granate izarrek, bakarrik 6 aldeko izarra erakuts dezaketela diote, baina hau egiaztatzea zaila da. Asterismoa (izar efektua) erakusten duten granate barietateak almandina eta granate piropo eta almandina nahasketen hibridoak dira. Granate izarreko harribitxiak, oro har, opakuak dira eta kolore marroi-gorri ilunekoak edo gorri-beltz kolorekoak izan daitezke. Baina, material onenek kolore gorri ikaragarria izan dezakete, granate piropo garden edo almandinazko ale fin batenak bezalakoa. Krisoberiloa eta beste izardun harribitxi batzuk ez bezala, granate izar gorrian chatoyancy efektua ikusteko argiztapen egokia behar da.
Errubi izar gorria
Errubi izar ra errubi gorriaren chatoyancy barietate bat da. Sei aldeko izar baten formako asterismoa erakusten du harriaren azalean zehar, eta angelu ezberdinetatik mugitzen eta begiratzen denean distiratzen duela dirudi. Efektu optiko bitxi eta nabarmen honen arrazoia, errubiaren barruan angelu egokian orientatutako kristal errutilozko inklusioak dira. Munduan harribitxi mota gutxi batzuk baino ez daude fenomeno hau erakusten dutenak, zafiro izarra, granate izarra, ilargi-harri izarra eta kuartzozko harribitxi barietate batzuk, kuartzo limoia eta kuartzo arrosa kasu. Korindoiaren barietatea denez, beste korindoi harribitxi batzuk bezain gogorra eta iraunkorra da. Errubi izarra harri opakua denez (nahiz eta zenbait ale finagok zeharrargitasuna erakuts dezaketen), beti chatoyancy efektua maximizatzeko mozten da.
Eguzki-harri gorria
Eguzki-harria gema kalitateko feldespato plagioklasa bat da, eta hematitazko inklusioek sortzen duten distiragatik ospetsua da. Disdira gorria ohikoena da, distira hori, laranja eta urreztatuekin batera; distira urdin eta berdeko efektuak arraroenak dira. Izardun eguzki-harriak ezagunak dira, baina oso gutxitan aurkitzen dira. Eguzki harriaren zati nagusia, marroi-laranja-gorri kolorekoa da, bere izenak erakusten duen bezala. Eguzki harrizko deposituak Indian, Kanadan, Madagaskarren, Norvegian eta Errusian daude.
Topazio gorria edo topazio inperiala
Topazio gorria oso arraroa da, eta topazio barietate baliotsuenetakotzat hartzen da. Topazio laranja-arrosa eta gorriari, sarritan, "topazio preziatua" deitzen zaio. Topazio preziatu desiragarriena 'topazio inperial' izenarekin merkaturatzen da. Topazio inperialak kolore ezberdinak izan ditzazke, kolore parametroak ez baitaude oso ondo definitutak. Iraganean, 'Inperial' izena laranja eta laranja-gorriko topazioentzat bakarrik erabiltzen zen, baina, gaur egun, topazio inperiala, topazio horia eta urre-koloreko laranja deskribatzeko ere erabil daiteke. Topazio garbia, berilo hutsa edo korindoia bezala, guztiz gardena eta koloregabea da. Topazio harribitxi batzuk arrosa-gorri kolorea edukitzeko tratatu daitezke, baina tratatu gabeko topazio arros-gorri naturala arraroa da, eta, horregatik, topazioaren kolore barietate bilatuenetako bat da.
Turmalina gorri eta errubelita
Turmalina gorria, turmalinen artean, kolore bilatuenetako bat da. Turmalina kolore ugaritan aurki daiteke, koloregabetasunetik hasi eta beltzeraino. Turmalinazko harri gorriak, sarri, "errubelitazko turmalina" bezala merkaturatzen dira, bereziki kolore biziak dituzten piezak. Errubeliten turmalina gorri-gorritik gorri distiratsura alda daiteke, eta gorri-purpuratik gorrira. Arrosa koloreko turmalina gorri gehienak manganesoz koloreztatuak daude, beste batzuk litioz ere koloreztatuak egon daitezkeen arren. Arrosa-gorri koloreko turmalinazko kristal askok irradiazio prozesu natural baten bidez lortzen dute beren kolorea. Bi kolore eta kolore anitzeko turmalinak oso ezagunak dira, batez ere berdegunedun turmalina gorria. Hauek 'sandia turmalina' izenez merkaturatzen dira
Zirkoi gorria
Zirkoi a ez da harri oso ezaguna, eta askotan zirkonia kubikoarekin nahasten da (diamante artifizialeko simulatzaile bat). Hala ere, zirkoia harribitxi naturala da eta gaur egungo harri garrantzitsuenetako bat da. Zirkoi gorriak zirkoi naturalen artean (berdearekin batera) kolorerik arraroenetako bat du, kolorerik gabeko harri zuriak baitira ohikoenak. Zirkoi urdina zirkoi kolore barietaterik ezagunena da, baina modu naturalean ekoizten ez den zirkoi kolore bakarra ere bada. Zirkoi gorri garbia nahiko arraroa da eta, gehienak, tonu arrosa dute. Zirkoia lurrean ezagutzen den mineralik antzinakoena da, ilargia bera baino zaharragoa dela deskubritu zen. Zirkoiak birrefringentzia gogorra erakusten du, eta harria mozterakoan bi aurpegiko itxura izan dezake. Birrefringentzia horren ondorioz, harria ardatz optikora behar bezala bideratu behar da. Zirkoia nahiko gogorra da (6.5-7.5 Mohs eskalan) eta iraunkorra, bitxigintzarako oso erabilia bihurtzen duena.
Landareak
Lore gorriak ospe eta onarpen handieneko loreen artean daude.
Maila sozial eta sinbolikoan, pasioarekin eta emozio indartsuekin lotzen dira, baita edertasun naturalarekin ere. Horregatik, lore gorri bat oparitzeko testuingururik onenak bikote-maitasunarekin, loturarekin, pasioarekin eta sedukzioarekin lotutakoak dira.
Zalantzarik gabe, lore gorriak dira ezagunenak, merkaturatuenak eta lore bat oparitu edo jaso nahi duten guztiek nahi dituztenak. Kolore horretako lore askoren edertasun natural eta distiratsuagatik gertatzen da hori: Daliak
Erdialdeko Amerikan jaioak, Mexikon batez ere, Dalia bere edertasun apaingarriagatik nabarmentzen den lore bat da.
Lorearen landareak, kamote formako sustraiak ditu, jangarriak eta sendagarriak direnak. Lorea kapitulu formakoa da, erdiko diskoa gorri eta horia delarik. Gorri eskarlata koloreko petaloak ditu, lore bakoitzeko 500 baino gehiago izatera irits daitezkeenak, eta ilara sinple, bikoitz eta anitzetan taldekatzen direnak.
Tamainari dagokionez, daliek 5-30 zentimetroko diametroa izan dezakete. Bere hibridazioak, gaur egun, kolore guztietako daliak egotea ahalbidetu du, urdina eta berdea izan ezik, ohiko kolorea, gorria den arren.Txileko jazminak Txile, Mandevilla laxa edo Dipladeniako jazminaren loreak tubularrak dira eta bost petalo dituzte, kolore ezberdinekoak izan daitezkenak, zuritik gorrira, arrosa tonu ezberdinetatik pasatuz. Oso usaintsuak dira eta uda hasieran loratzen dira. Bere balio estetikoak, bere zuhaixkaren igokari izaerarekin batera, loreak eta landare osoa hormak edo pergolak estaltzeko erabiltzea eragiten du.
Gerberak Gaur egungo merkataritzarako garrantzitsuak diren lehen loreen artean dago. Gerberek kapitulu handia eta korola bilabiatuak dituzte ezaugarri, eta horiek, gorri tipikoaz gain, horia, zuria, laranja eta arrosa izan daitezke.
Écretteville-lès-Baons
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Martial Esnal
Martial Nicolas Esnal (Baiona, ) lapurtar izotz hockey jokalari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.
Écretteville-lès-Baons
Etxebizitza
2007an 154 etxebizitza zeuden, 146 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 8 hutsik zeuden. 152 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 146 etxebizitza nagusietatik 118 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 14 etxek hiru zituzten, 40 etxek lau zituzten eta 87 etxek bost zituzten. 110 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 51 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 85 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 278 ziren, horien artean 219 aktiboak ziren eta 59 inaktiboak ziren. 219 pertsona aktiboetatik 202 lanean zeuden (114 gizon eta 88 emakume) eta 17 langabezian zeuden (4 gizon eta 13 emakume). 59 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Écretteville-lès-Baons udalerrian 149 unitate fiskal zeuden, 419 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.643 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa eta 1 margolaria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Écretteville-lès-Baons udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 696 hektarea erabiltzen.
Gorri
Landareak
Landare apaingarrien genero bezala, gerbera, Hego Afrikan jaiotzen da, bere landaketa, Erdialdeko Asiara, Hego Amerikara eta Ozeaniara hedatzen den arren, non espezieak bertan sartu ziren.
Ezpeta-lore
Lore gorrien artean, ezpeta-lore edo gladiolak ere nabarmentzen dira, Iridazeoen familiakoak diren landareen loreak, euren ikusgarritasuna eta sigi-sagakoak izateagatik bereizten direnak.
Perigonioa sei tepalo hedatuk osatzen dute, subigualak eta erreboiloak, eta oinarrian elkartzen dira, espeziearen menpean nabaritasun handiagoa edo txikiagoa duen hodi bat sortuz. Era berean, gladiola-loreak landarearen hostoak baino luzeagoak diren galburu luzeetan jartzen dira. Tulipak
Herbehereen eta Turkia eta Iran bezalako beste nazio batzuen ikurra, tulipak, ia beti, tente dauden lore aktinomorfoak dira, batzuetan, pendulu eran ematen diren arren.
Tulipak dira zuzeneko eguzkiari hobekien eusten dioten lore gorridun beste landare batzuk, dosi handiak behar baitituzte ondo garatzeko. Hauek, gaur egun, kolore eta konbinazio anitzetan existitzen dira, baina, hala ere, aipagarrienetako batzuk, lore gorridun tulipak dira.
Mitxoleta
Lore aktinomorfoak, pedunkulatuak eta terminalak dira, hau da, bakartiak loratzen diren zurtoinean, eta, gainera, kapulu esekiak dituzte.
Petalo iheskorrak eta noizbehinka inbrikatuak, amapolek, gorriaz gain, beste kolore batzuk izan ditzakete, eta euren laborantza, Europa, Asia eta Ipar Amerikara hedatzen da.
Mendiko krabelinak
Mendiko krabelinak gladiolo espezie bat dira, Afrika iparraldean, Europa hegoaldean eta Asia mendebaldean jatorria dutenak. Beraz, bere loreek gladioloen funtsezko ezaugarriak dituzte, nahiz eta generoan bere usain handiagatik nabarmentzen diren.
Orokorrean, lore hauek ikusgarriak direla esan daiteke, panikulaz edo tontor laxoz pedunkulatuak, eta gutxi gorabehera horzdunak egon daitezkeen ertzekin. Anthurium edo Lore gorrien anturioko landarea
Calumma gallus
Calumma gallus Calumma generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Gorri
Landareak
Anthurium, maitasunaren lorea ere deitua, Latinoamerikan jatorria duen landare tropikal bat da, bere izenak, izatez, espezie ugari hartzen dituelarik(Anthurium scherzerianum, Anthurium andreanum eta Anthurium crystallinum).Bere loreak haragitsuak dira eta kolore gorri distiratsukoak, bere berde hosto ilunekin kontrastea egiten dutenak. Zurtoinak 50 cm-ko altuera izan dezake, eta barnealdeko oinplano oso ezaguna da. Tenperatura egonkorra eta beroa behar du, inoiz ez da 15 °C eta 18 °C artean jaitsiko, eta zainketa egokiak eginez gero, lorea urte osoan mantenduko da. Eguzkiaren argi bizia zuzenean jasotzeaz saihestu behar da, eta substratuari eta hosto hezeei eustea gomendagarria da, haien gainean ura hautseztatuz, putzurik egin gabe.
Belardi iraunkor honek Amerikan ere du jatorria, Erdialdeko Amerikatik Peruraino. Gehienez 35 cm-ko altuera du eta hostoak arrosetan daude. Bere loreak, gorri bizi edo laranjazko brakea artean hazten dira, lorea bera edo gehiago bezain deigarriak direnak
Guzmania barnealdeko landare gisa erabiltzen da, klima oso leunetan bizi ez bada behintzat, eta kolore gorri bizia lortzeko argi asko behar duen landarea da. Hezetasun handia ere behar du, baina inoiz ez putzurik, eta ahula da izozteen aurrean. Vriesea (lumak bezalako lore gorriak dituen landarea)
Vriesea, indiar luma ere deitua, infloreszentzia liraina sortzen duten barneko landare deigarrien genero bat da, hain zuzen ere, hegazti luma baten forma gogorarazten duena. Bere lorea, landarearen hostoak baino dezente gorago hazten da, honela, edozein lorategi edo espaziotan nabarmentzen delarik. Landare tropikala da, ez du 16 °C-tik beherako tenperaturarik onartzen, eta 20 °C inguruko klima egonkorrak behar ditu. Loratzeko eguzki-argi egokia ere behar du, eta, landare tropikal asko bezala, ur-lainoztatzeak behar ditu hezetasun-maila egokia mantentzeko.
Irasagar japoniarra
Chaenomeles japonica izen zientifikokotzat duena, zuhaixka hostogalkor hau 2 metroraino haz daiteke. Oso labore erraza da, ez da oso zorrotza, oso landatarra eta gogorra baita.
Charles Osborne
Charles Osborne (1894ko apirilaren 2a, Anthon, Iowa – 1991ko maiatzaren 1a, Sioux City, Iowa) 69 urtez jarraian zotina izan zuen estatubatuar bat izan zen (1922-1990). Osborne Iowa estatuko Anthon udalerrian jaio zen, Errekorren Guinness Liburuan zotin luzeena izan duen gizakia bezala erregistratua dago. Zotina minutuko 40 zotinkadaka 1922an hasi zitzaion, minutuko 20 zotinkada ere moteldu zitzaion, eta azkenik 68 urte ondoren 1990eko ekainaren 5ean zotina behin betiko eten zitzaion. Bere egoera bereziaren ondorioz telebistako hainbat saioetara gonbidatu zuten: 1936an "Ripley's Believe It or Not!", 1980ean "That's Incredible!", 1983an "The Tonight Show with Johnny Carson", eta 1983an Trivial Pursuit mahai joko ospetsuko galdera batean ere agertu zen.
Osborne 1922an urde bat hiltzen ari zela zotinka hasi zen. Nahiz eta egoera berezi hau pairatu izan, erabateko bizitza arrunta eraman zuen, birritan ezkondu eta zortzi seme-alaba izan zituen. Osborne 1991ko maiatzaren 1ean Iowa estatuko Sioux City udalerrian dagoen Marian Health Center osasun zentruan ultzera baten ondorioz hil zen, Anthon udalerriko Oak Hill hilerrian lurperatu zutelarik. Osbornek 69 urte horietan zehar 430 milioi zotin burutu zituela kalkulatu izan da.
Gorri
Landareak
Irasagar japoniarra heskaiak osatzeko erabil daiteke, eta udaberrian, udazkenean eta neguan loratzen da, beraz, lorategi bat edertzeko gaitasuna duen landare bakan horietako bat da, garai hotz betean loreen kolore biziekin. Berbena
Erdialdeko Amerikako eta hegoaldeko landare hau urte askoz bizi daiteke, baldin eta hotzetik salbu mantentzen bada. Bere sendabelar propietateengatik eta kolore biziko loreengatik ezaguna da, tonu ugaritan agertzen direnak, gorria euren artean.
Lore gorridun edo beste kolore batzuetako berbena barnealdeko nahiz kanpoko landarea da, bereziki klima epel edo tropikaletan, eta ez du zaintza handirik behar. Berbenak eguzkiarekiko esposizio neurritsua behar du, eta oso erraz ugaltzen da, bai hazien bidez, bai aldaxken bidez. Kamelia (lore gorri handiak dituzten landareak)
Microphis ocellatus
Microphis ocellatus Microphis generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Gorri
Landareak
Kameliak jatorriz Asiakoak dira, eta 10 metroraino irits daitezkeen zuhaitz eta zuhaixkak dira. Bere loreek kolore espektro zabal bat estaltzen dute, gorria euren artean. Barrualdean, berogailuetatik urrun dauden kokapen freskoak behar dituzte. Argi natural asko behar dute, eta ur epelez eta karerik gabe ureztatzea eskertzen dute. Iturriko ura erabili behar izanez gero, ozpin pixka bat gehitzea gomendatzen da.
Malba Zuria
Sasi hibiskoa ere deitua, zuhaixka hau oso erabilia da lorezaintzan, kanpoaldean markoak eta banaketak sortzeko. Jatorriz Hego Amerikakoa da, eta 3 metroraino iristen da. Lore gorriak edo zuriak sortzen ditu, irekitzen ez diren petaloekin, eta, horregatik, ingelesez hibisko loti deitzen zaio. Urtearen zati handi batean loratzen da, eta landatzean garrantzitsuena haizetik babestuta mantentzea da. Tenperatura baxuen aurrean erresistentzia handia du, ia 10 °C-ra arteko izozteak jasaten dituelarik. Flamboyan (lore gorriko zuhaitza)
Delonix regia, Llamaren Zuhaitza bezala ere ezaguna, lorezaintzako zuhaitz tropikal ezagunenetako bat da. Bere arrakasta, bere lore gorri eta handi deigarrien ondorio da, horiek edo laranjak ematen dituen barietate bat ere badagoen arren. Udaberrian loratzen da, zuhaitza bost urte dituenetik aurrera, eta kontuz ibili behar da landatzeko kokapena aukeratzean, sustraiak oso inbaditzaileak baitira. Erabilgarria da landare apaingarri gisa eta lurzorua inguruan beste landarerik gabe mantentzen duelako. 8 metrorainoko garaiera du eta zuzeneko eguzki-eragina behar du. Krabelin gorriak
Krabelinak mundu osoko lorerik ezagunenetakoak dira eta kolore askotakoak daude. Zuria, horia eta arrosa bezalako soilguneetatik hasi eta krabelin gorriak bezalako biziagoetaraino. Gainera, loreetan kolore bat baino gehiago duten krabelin espezie batzuk daude, Indietako krabelina kasu. Hibiskoa edo arrosa txinatarra
Hibiskoa, zuzeneko eguzkiarekiko erresistenteena den landareetako bat da, eta, beraz, beste landare askorekin batera aurkituko duzu, eguzkiarekiko erresistenteak diren loreak dituen lorategiko landareei buruzko Ekologia Berdearen bilduma honetan.Hainbat herrialdetan izen ezberdinez ezaguna; arrosa txinatarra, marpazifiko, papo, hibisko, kardinal edo musu-lorea, lore handi, indartsu, gorri eta usaingabea da.
Labore eta hibridazio ugarien ondorioz, gama kromatiko zabal batean daude, lore gorriak, arrosak, zuri puruak, laranjak, horiak eta abar izan ditzake, eta guztiak dira handiak eta ikusgarriak. Nahiko handia egin daiteke eta eguzki asko behar du; beraz, kanpoan eguzki- eta itzal-eremu batean izatea gomendatzen da, eguzkiarekin kontaktuan egoteak gehiegi ez kaltetzeko.
Era berean, gaur egun arrosa txinatar bikoitzak ikus daitezke, hau da, loreak bere forma natural eta jatorrikoan duen petalo bikoitzarekin. Arrosa gorriak
Calumma guibei
Calumma guibei Calumma generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Gorri
Landareak
Arrosak lorerik ezagunenetakoak dira herrialde guztietan. Eta horien barruan oso ezagunak dira gorriz, zuriz eta arrosaz, nahiz eta horiz, laranjaz edo izokinez ere badiren, baita urdina eta berdea bezalako beste tonu artifizial batzuetan ere.Pazko lorea edo poinsettia (hosto gorri eta berdeak dituen landarea)
Hau da Gabonetako protagonista nagusia. Oso ohikoa da poinsettia bat, Gabonetako landare bat edo Pazko lore bat oparitzea edo erostea garai honetan izateko, oso tonu berde eta gorri apaingarriak baititu. Bere loreak gorriak eta horiak dira erdian.
Jende askok ez dakiena da landare hau urte osoan egoera ezin hobean egon daitekeela eta ez dela Gabonetan edukitzeko bakarrik.
Ipomea Quamoclit edo cundeamor lore gorriekin
Cundeamor, Ipomea edo Ipomoea landare igokaria da. Hostoak berde biziak dira eta izar edo kanpai formako lore gorriak dituzte. Nahiz eta gorriak ohikoenak izan, badira kolore zurikoak ere, arrosa-kolorekoak eta purpurazkoak. Metro 1 eta 3 metro arteko altuera izatera irits daiteke, eta bere loreak handiak dira, 3 cm eta 4 cm arteko luzera eta 2 cm-ko diametroa izan dezaketelarik.
Hostoen kolorea
Ez dira hostoetan agertzen hazkuntza denboraldi osoan zehar. Uda amaieran garatzen diren hostoaren zelulen izerdian eta landarearen barruan zein kanpoan gertatzen diren eragin askotako interakzio konplexuen emaitza da. Antozianinaren sorrera eguzki argiaren eraginez gertatzen den azukreen deskonposizioaren araberako prozesua da, hostoaren fosfato maila murriztu egiten baitu.
Udako hazkunde denboraldian, fosfatoa maila altuan egoten da eta hau oso garrantzitsua da klorofilak egiten duen azukreen deskonposizioan. Baina udazkenean, fosfatoa beste produktu kimiko eta mantenugai batzuekin batera, hostotik landarearen zurtoinera mugitzen da. Hori gertatzen denean, azukrea deskonposatzeko prozesua aldatu egiten da eta, ondorioz, antozianina-pigmentuak sortzen dira. Alegia, zuhaitz batzuetan, hostoen klorofila degradatzen denean, koloregabeak diren flabonolak (flabonoide mota bat) antozianina gorri bihurtzen dira. Oxigeno atomo baten galeran bakarrik datzan transformazio kimiko honek eragiten du udazkeneko zuhaitzen kolorea. Prozesu hau gertatzen denean, argia zenbat eta distiratsuagoa izan, orduan eta handiagoa izango da antozianinen ekoizpena eta kolore biziagoa izango du. Udazkeneko egunak argitsuak eta freskoak direnean, eta gauak hotzak (baina ez izoztuak) direnean, hostoen kolorazio distiratsuenak garatzen dira.
Eskualde epeletako zuhaitz-espezieen %10 inguruan antozianinak dituzte, nahiz eta eremu jakin batzuetan ugaria izan, Ingalaterra Berrian adibidez, zuhaitz-espezieen %70ek sor dezakete pigmentua. Udazkeneko basoetan, astigarretan, haritzetan, egur garratzean, tupeletan, gereziondoetan eta kakiondoetan agertzen dira. Pigmentu hauek, askotan, karotenoideen koloreekin konbinatzen dira, zur gogorreko espezie askoren laranja indartsu, gorri sutsuak eta brontze tipikoak sortzeko. Antozianinek hosto batzuen ertzak koloreztatzen dituzte udaberriaren hasieran kukuluetatik hazi ahala. Fruta arruntei ere kolorea ematen diete, hala nola ahabiei, sagar gorriei, gereziei, mugurdiei eta aranei. Antozianinak hostoak babesten ditu senesentzia prozesuan eta mantenugaiak garraiatzeko eraginkortasuna areagotzen duela uste da. Izan ere, kolore aldaketa, zuhaitzek negua iritsi baino lehen hostoak eta lurra ahalik eta hoberen mantentzeko egiten da. Lurzoruaren kalitatea zenbat eta okerragoa izan, zuhaitz batek orduan eta ahalegin handiagoa egingo du hostoen mantenugaiak berreskuratzeko, eta gero eta gorriagoak izango dira. Ondorio horretara iritsi zen Emily Habinck, Ipar Carolina ko Unibertsitatekoa. Altitude garaietan, lurrak mantenugai gutxiago ditu eta hostoak gorri distiratsuak bihurtzen dira. Lurra ontasunez betea dagoen altitude txikiko lautadan, berriz, udazkeneko hostoak horitu egiten dira. "Hitz gutxitan esanda: hosto bat zenbat eta gorriagoa izan, orduan eta elikagai gehiago birziklatuko du", azaltzen du Habinckek.
Écretteville-lès-Baons
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Geothlypis philadelphia
Geothlypis philadelphia Geothlypis generoko animalia da. Hegaztien barruko Parulidae familian sailkatua dago.
Les Monts-Verts
Les Monts-Verts Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lozère departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Les Monts-Verts udalerrian erroldatutako biztanleak 344 ziren. Familiak 136 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Gorri
Hostoen kolorea
2001ean, William Hoch ek, orain Montanako Estatu Unibertsitatea n lan egiten duenak, hostoetako pigmentuak eguzki-izpietatik babesten dituela esan zuen. Alegia, hostoak zuhaitzetan denbora gehiagoz mantentzen laguntzen ditu, horietatik elikagai gehiago bildu ahal izateko. Fotosintesia zailagoa bihurtzen da klorofila deskonposatzen den heinean, eta hostoak eguzkiaren kaltearekiko sentikorragoak bihurtzen dira. Hochek egindako ikerketan, antozianinak sortu ezin zituzten zuhaitzekin frogak egin zituen. Argi distiratsu eta tenperatura hotzaren eraginpean zeudenean, hostoak berdeak zeuden bitartean erori ziren. Zuhaitzak ez baitira negurako nitrogenoa biltzeko hain eraginkorrak.
Les Monts-Verts
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gorri
Barazki eta fruituen kolorea
Barazkien koloreek informazio asko ematen dute haien onurei eta ezaugarriei buruz. Barazkiek eta frutek, fitokimikoak direla-eta jasotzen dute beren kolorea. Gorria, hain zuzen ere, likopeno izeneko lipodisolbagarria den karoteno mota bati esker da, eta hau, gaitasun antioxidatzaile handia duen pigmentu bat da. Barazki gorriak koipe ekin batera jatea garrantzitsua da, horrela, gorputzak barazkiaren propietate eta onura guztiak errazago xurgatu ahal izango baititu.
Les Monts-Verts
Etxebizitza
2007an 205 etxebizitza zeuden, 138 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 64 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 189 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 138 etxebizitza nagusietatik 109 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 113 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 67 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 63 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Gorri
Barazki eta fruituen kolorea
Beste fruta eta barazki askok bezala, gorriek antioxidatzaile ugari dituzte. Izan ere, likopenoa dute, eta hau, antioxidatzaile boteretsuenetako bat da. Ikerketen arabera, elikagai hauek bularreko, prostatako, biriketako, urdaileko eta umetokiko lepoko minbizitik babesten laguntzen du. Fitokimiko honen beste ezaugarrietako bat, gaixotasun eta arazo kardiobaskular retatik babesteko duen gaitasuna da. Barazki gorriak kontsumitzearen beste abantailetako bat, gure zelulak erradikal libreetatik babesten laguntzen dutela da, tabakoarenak barne. Gainera, zahartze goiztiarra atzeratu dezakete. Era berean, barazki eta fruta horiek duten likopenoak sistema immunologikoaren funtzionamendu egokia estimulatzen du. Elikagai hauek kontsumitzearen beste abantailetako bat, DNAn izan daitezken kalteetatik prebenitzen gaituela da. Era berean, barazki gorrien beste onuretako bat odoleko zirkulazioa hobetzea da.
Fitokimika gorriek, gainera, arazketa-efektua dute, eta horrek gorputzeko toxikoak desagerrarazten laguntzen du. Eguzkitik ere babesten eta aldartea hobetzen laguntzen dute. Beste onuretako bat da, gure tentsio arteriala erregulatzen laguntzen dutela eta hipertentsioa duten pertsonentzat onuragarria dela. Gainera, fruta eta barazki gorriak kontsumitzean, gernu-hodi ko infekzio eta arazoei aurre egitea lortzen da. Beste abantailetako bat burdinaren xurgapena hobetzen dutela da, eta honek, anemiari aurre egiteko aproposa dela adierazten du. Halaber, asma kasu batzuek barazki eta fruta gorrien kontsumoa dela eta hobera egin dutela egiaztatu da.
Hauek dira barazki eta fritu gorrien adibide batzuk:
Les Monts-Verts
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Gorri
Tomatea
Tomatea barazki mota bat da, tomateraren fruitua. Munduko labore garrantzitsuen artean dugu tomatea. Kontsumoaren arabera, bi tomate mota bereiz daitezke: %75 kontsumo freskorako (entsaladarakoa) eta %25 industrian prozesatzeko (kontserbak egitekoa). Espainiarrek ekarri zuten Europa ra. Mexiko tik Iberiar Penintsula ra XVI. mendean iritsi zen. Europan Italian erabili zen lehenengo aldiz jangai gisa 1550.aren inguruan. Gatza, piper beltza eta olioz lagunduta jaten zen. XX. mendearen ia hasiera arte toki askotan pozoitsua zela kontsideratzen zen.
Bere konposaketaren %92a ura da eta proteinak %1a soilik. Energia-kopuru txikia du: 100 g-ko 17 kilokaloria. 100 gramo tomatetan, 17 miligramo C bitamina, 1,2 miligramo E bitamina, eta 1.715 mikrogramo karoteno biltzen dira. Likopenoa zelula karotinoide bat da, kolore gorria duen konposatu kimiko bat, karotenoaren antzekoa, tomatearen pigmentu edo klorofilaren barruan dago eta kolore berezia ematen dio. Likopenoa oxidazioaren kontrakoa da. Gorputzean erradikal askeek sortarazten dituzten estres oxidatzaileei aurre egiten die eta, bide batez, zelulak babesten ditu.
Piper gorria
Piperra (Capsicum generoa) landare angiospermo eta dikotiledoneoa da, sukaldaritzan aintzat hartua. Jatorria Amerikako lurralde tropikal eta subtropikala dute, eta solanazeoen familiako piperrak barne hartzen ditu: pipermina, piper gozoa eta abar. Lineok sailkatu zuen 1753an, eta latinezko capsŭla (kaxa, euskaraz) hitzetik datorkio izena, haziak kaxa antzeko zorro batean baitaude. Amerikan eta Asian ez bezala, Europako sukaldaritzan gehien erabiltzen den barietatea ez da mina izaten. Piper berdea (heldugabea) eta gorria edo horia (heldua) baliatzen dira gehien, bai eta birrindua ere, piperrautsa.
Erremolatxa gorria
Erremolatxa gorria (Beta vulgaris var. rubra) Amaranthaceae familiako landare belarkara da. Beta vulgaris espeziearen barietate bat da, azukre-erremolatxa, itsas zerba eta zerba bezala. Landare hau bi urterokoa da gehienetan, nahiz eta iraunkor gisa ere joka dezakeen. 1-2 metroko zurtoinak ditu, eta horien gainean 5-20 cm-ko bihotz-formako hostoak (barietate landuetan handiagoak izan ohi dira). Loreak buru trinkoak osatuz ekoizten ditu, eta txikiak dira, 3-5 mm-ko diametrodunak, berdeak edo tindu gorrikoak, bost petalodunak. Haizearen bidez polinizatzen dira. Fruituak hazi gogorren mordo gisa sortzen ditu.
Les Monts-Verts
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 213 ziren, horien artean 145 aktiboak ziren eta 68 inaktiboak ziren. 145 pertsona aktiboetatik 134 lanean zeuden (81 gizon eta 53 emakume) eta 11 langabezian zeuden (4 gizon eta 7 emakume). 68 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Gorri
Arabarba
Arabarba (Rheum rhabarbarum) poligonazeoen familiako landare belarkara eta bizikorra da, jatorriz asiarra dena. Bere sustrai eta errizomak medikuntzan libragarri modura erabili izan dira.
Britainia Handia eta Frantzian arabarba oso ezaguna da. Hostoen pezioloak baino ez dituzte erabiltzen. Hostoen linboek azido oxaliko gehiegi dute eta toxikoak dira. Arabarbaren pezioloekin marmelada eta pastelak egiten dira. Benetako fruitua ez izan arren, sukaldaritzan horrela erabiltzen dute.
Tipula gorria
Tipula edo kipula (latinetik: cepula "tipula txikia"), Allium cepa L., landare belarkara biurtekoa da, Alliaceae familiakoa (nahiz eta batzuetan Liliaceae familian sailkatu den). Bizi-zikloaren lehenengo urtean erraboila eratzen da eta bigarrenean loraketa gertatzen da. Tipularen erraboila landarearen hostoen oinalde lodituek eratzen dute, zeinean hosto bakoitzak geruza bat eratzen duen. Erraboiletik irteten dira hostoen luzapenak (filodioak), lurretik kanpo irteten direnak eta fotosintesia egiteaz arduratzen direnak.
Tipularen erraboila (berau ere "tipula" deitua) sukaldaritzan erabili da antzinatik. Asiaren ekialdean hasi zen hazten (Brontze Aro ko Txinan aztarnak daude duela 7.000 urtekoak) eta Mediterraneo inguruan, antzinako egiptoarren artean erabiltzen zen. Tipula jaki preziatua zen antzinatean ez bakarrik zaporeagatik, irauteko duen gaitasunagatik ere bai.
Patata gorria
Patata edo lursagarra (Solanum tuberosum) barazki borobila da, azal marroixka eta mami horixka eta haritsua duena. Amerikatik ekarri zuten espainiarrek Europara.