cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Friesi saltsa-perretxiko
Friesi saltsa-perretxikoa (Cantharellus friesii) Cantharellaceae familiako onddo espezie bat da. Jangarri ona, Cantharellus cibarius bezala. Cantharellus cibarius delakoarekin nahasten da, bere itxura eta koloreagatik. Nolanahi ere, askoz laranjagoa da, bihurrituagoa eta txikixeagoa. Gainera batez ere hostozabaletan hazten da.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 3 cm arteko diametrokoa, hasieran lau-ganbila, gero hondoratu egiten da kopa itxura hartuz eta uhindu. Ertza makurretik laura, eta irregularki uhindu-lobulatua eta bihurgunetsua. Azala partzialki bereiz daiteke, leuna eta furfurazea fin batekin; laranja koloretik laranja-okre kolorera doana.
Himenioa: Tolestura oso dekurrentez osatuta dago, lodiak, desberdinak, urkilatuak, eta orri nola-halako anastomosatuak, kapelaren eta oinaren kolorekoa edo pixka bat argiagoa.
Migratzaile klimatiko
Migratzaile klimatikoa, ingurumen-errefuxiatua edo klima-errefuxiatua migratzera edo jatorrizko lurraldetik ateratzera behartuta dagoen pertsona bat da, tokiko habitata azkar edo epe luzean aldatu delako; besteak beste, lehorteak, desertifikazioa, itsas mailaren igoera izan daitezke migrazio horren jatorria, askotan klima-aldaketaren ondorioak. Zenbait iturriren arabera, oraindik ezin da ondo identifikatu nahitaezko migrazioaren azpimota hori, oraindik ez baita definitu migratzaile klimatikoak etorkin ekonomikoetatik edo errefuxiatu politikoetatik bereizteko moduan.
Friesi saltsa-perretxiko
Deskribapena
Hanka: 1 - 3 x 0,3 - 0,8 cm-koa, zilindrikoa, oinarrirantz mehetua, azala leuna du eta kapelaren eta tolesturen kolorekoa.
Migratzaile klimatiko
1990eko hamarkadan, ingurumen-errefuxiatuen kopurua 25 milioi ingurukoa zela kalkulatu zen (ingurumen-errefuxiatuak ez daude errefuxiatuen definizio ofizialean sartuta; definizio horretan, jazarpenetik ihes egiten duten migratzaileak soilik sartzen dira). Klima Aldaketari buruzko Adituen Gobernuarteko Taldearen (IPCC) arabera, 150 milioi errefuxiatu egongo dira 2050ean, batez ere itsasertzeko uholdeek, kostako higadurak eta nekazaritzako arazoek eraginda (150 milioi dira 2050erako kalkulatutako munduko populazioaren %1,5 (10 mila milioi inguru).
Friesi saltsa-perretxiko
Deskribapena
Haragia: Trinkoa, elastikoa eta larbek eraso gabea, zuri-horixka eta laranja kolorekoa azalaren azpian; usain ahulekoa eta zaporea apur bat garratza.
Migratzaile klimatiko
Definizio-arazoak eta froga argirik ez egon arren, ingurumen-migrazioa handitu egin da, XXI. mendearen lehen hamarkadan, eta arduradun politiko, zientifiko sozial eta ingurumenekoen kezka bihurtu da. Arduradun horiek klima-aldaketaren eta, oro har, ingurumen-inpaktuaren balizko gizarte-adarkatzeak kontzeptualizatzeko ahalegina egiten ari dira.
Friesi saltsa-perretxiko
Deskribapena
Etimologia: Cantharellus grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. Friesii epitetoa, Fríes mikologo suediarraren omenez da.
Jangarritasuna
Jangarria.
Nahasketa arriskua
Hygrophoropsis aurantiaca delakoarekin nahas daiteke. Cantharellus melanoxeros eta Cantharellus cibarius handiagoarekin eta ''Cantharellus cibarius var. amethysteus'' espeziearekin.
Siomara Sosa
Eva Siomara Sosa (Guatemala, 1975ko otsailaren 9a) abokatua, zigorgabetasunaren aurkako fiskaltza bereziaren (FECI) fiskal ohia, egun atxiloturik dagoena.
Friesi saltsa-perretxiko
Sasoia eta lekua
Udaberriaren azkenetik udazkenaren amaierara arte agertzen da, bai hostozabaletan bai baso mistoetan, eta, batzuetan, koniferoetan.
Banaketa eremua
Asia, Europa.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, Friesi saltsa-perretxikoa desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Siomara Sosa
Biografia
Sosak bere aldetik, barne mailako fiskaltzaren kontrako salaketa jarri zuen, izan ere bere esanetan, fiskalak, Odebrecht kasuaren harira, Juan Francisco Sandovalen kontra deklaratzea bilatzen zuen, Ministerio Publikoak salaketa artxibatu zuen. Odebrecht kasuan 50 pertsona baino gehiago akusatu ziren, haien artean Ricardo Martinelli Panamako lehendakari ohia.
Pirveli mertskhali
Pirveli mertskhali (Первая ласточка; პირველი მერცხალი; lehen enara) 1975eko Nana Mchedlidze georgiar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da.
Sinopsia
Jason kirolari sutsu eta talentu handikoak historiako lehen georgiar futbol-taldea sortu zuen Potiko itsas portuan. Pobreak badira eta kirol materiala falta bazaie ere, atzerriko eta bertako talde ugari garaituko dituzte Ingalaterrako talde ospetsu baten kontra jokatu behar duten arte.
Louise Webster
Betty Louise Webster, ezkontzaz Betty Louise Turtle (Australia, 1941ko maiatzaren 20a, Paddington, Sidney, Australia, 1990eko irailaren 29a) australiar astronomo eta fisikaria izan zen. 1971n, Paul Murdin lankidearekin batera, X izpien iturri indartsua (Cygnus X-1) identifikatu zuen zulo beltza egiteko lehen hautagai argia zela.
Vladimir Arseniev
Vladimir Klavdievitx Arseniev (Влади́мир Кла́вдиевич Арсе́ньев; San Petersburgo, 1872ko irailaren 10aGreg./abuztuaren 29jul. - Vladivostok, 1930eko irailaren 4a) errusiar esploratzaile eta idazlea izan zen.
Louise Webster
Ikasketak
Louise Websterrek Adelaidako Unibertsitatean ikasi zuen, eta gero Stromlo Mendiaren Behatokiko graduondoko eskolako lehen ikasleetako bat izan zen, Camberrako kanpoaldean. Bart Bok eta Priscilla Fairfield Bok astronomo estatubatuarrek eragin handia izan zuten eskola hartan. 1967an doktoratu zen Hegoaldeko planeta-nebulosei buruzko lanarekin, Bengt Westerlund astronomo suediarrarekin lanean ari zela.
Ibilbide hasiera
Estatu Batuetako Wisconsineko Unibertsitatera joan zen, Greenwicheko Errege Behatokiko postu bat bete aurretik, Herstmonceuxeko gazteluan, lehenengo zientzia-ofizial gisa eta gero zientzia-ofizial nagusi gisa. Richard Woolley-rekin, Errege Astronomoarekin, lan egin zuen, eta gero Paul Murdin-ekin, biok 1963an Real Sociedad Astronomicako kide hautatuak.
Vladimir Arseniev
Ekialde Urruna arakatu eta liburuetan deskribatu zituen Usuri ibaiaren arrora egindako bidaiak, Dersu Uzala ehiztariarekin batera, 1902tik 1907ra. Siberiako floraren espezie ugari eta Siberiako herrien bizimodua ere deskribatu zituen. Bizipen horietan oinarrituz, Dersu Uzala (1921) liburua argitaratu zuen.
Louise Webster
Zulo beltza
Websterrek eta Murdinek Cygnus X-1 — Spectroscopic Binaryri, Heavy Companionekin? izeneko artikulua bidali zioten Nature aldizkariari Cygnus X-1 bitariaz egindako aurkikuntza. Richard Woolley-ren kontserbadurismoak eraginda, oso kontuz ibili ziren erabilitako hizkerarekin, azkenean «... zulo beltza izan liteke» esan baitzuten. Hala ere, beste astronomo batzuk (bereziki Charles Thomas Bolton) ados zeuden Websterrekin eta Murdinekin, zulo beltza zela, aurkitutako lehena.
Vladimir Arseniev
Vladivostoken bizi izan zen Errusiako Gerra Zibilaren urteetan. Bertan, Ekialde Urruneko Errepublika independenteko Gutxiengo Etnikoen komisarioa izan zen. Sobietar Batasunaren garaipenaren ondoren, emigratzeari uko egin zion eta Vladivostoken geratu zen hil zen arte.
Louise Webster
Zulo beltza
Sussex-en egin zuen lanak zuzenean eraman zuen Hego Afrikako Astronomia Behatokiko lanpostu batera. Horko zuzendari izan zen Woolley 1972. urtetik aurrera, eta, gero, 3,9 metroko Anglo-Australiako Teleskopio berrira, Siding Springeko Behatokira, komisario gisa, plantillako astronomo bihurtu aurretik.
1978an Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitateko Fisika Fakultatera joan zen lanera; urte horretako azaroan Tony Turtlerekin ezkondu zen. Unibertsitatean egon zen bitartean, Siding Spring-eko Automated Patrol Telescope-ren bultzatzailea izan zen, astronomoentzako laugarren urteko ikastaro bat sartu zuen, batzorde askotan parte hartu edo buru izan zen, eta astronomia oso modu aktiboan sustatu zuen Nazioarteko Astronomia Batasunaren eta Australiako Elkarte Astronomikoaren bidez.
1990ean hil zen, Paddingtongo etxean (Sidney) gaixotasun luze baten ondorioz.
Legatua
Bok saria urtero ematen zaie unibertsitateko ikasle bikainei ikerketan, eta Websterren ekimenez sartu zen neurri handi batean. Australiako Elkarte Astronomikoak eta Australiako Zientzia Akademiak babesten dute. Astronomiari egindako ekarpena dela eta, Australiako Elkarte Astronomikoak Louise Webster Saria ematen du urtero 2009tik, zientzialari baten ibilbidearen hasierako doktoretza ondoko ikerketa nabarmenena saritzeko.
Nueve cartas a Berta
Nueve cartas a Berta (Bederatzi gutun Bertari) 1965eko Basilio Martín Patino espainiar zinema zuzendariaren melodrama da. «Nuevo cine español» izeneko mugimenduaren barruan sailkatzen dute.
Sinopsia
1950eko hamarkada. Lorenzo ikasle salamancarrak uda bat Ingalaterran igaro berri du. Han, aukera zabalak dituela ikusteaz gain, Berta ezagutu du, erbesteratu espainiar baten alaba. Handik itzultzean, familiaren, lagunen eta neska-lagunaren giro tradizionalak zapaldu egiten dutela sentitu eta Bertari gutun batzuen bidez deskribatuko dizkio bere kezkak.
Tampopo
Tampopo (タンポポ) 1985eko Juzo Itami japoniar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Filma 1980ko hamarkadaren amaieran arrakastatsua izan zen Japonian eta Estatu Batuetan, eta kritikek istorioaren berritasuna aipatu zuten. Ramen jatetxeak hain ospetsu egin ziren, turista asko filmak bakarrik motibatuta haiengana joaten zirela, nahiz eta filmeko jatetxea ez dagoen argi identifikatuta.
Sinopsia
Gorō eta Gun kamioilarien ustekabeko bisita batek ramen perfektuaren bila joateko inspirazioa emango dio ramen-establezimendu bateko jabeari.
Zela turkiar
Zela turkiarraren neurriak estudio batean neurtu zituzten. Atzeko eta sabeleko diametroa (sakonera) 9-12 mm-koa izan zen (9.88 mm-ko batez bestekoarekin), moko-emaria 10-15 mm-koa (11.4 mm-ko batez bestekoarekin) eta alboko diametroa 7-21 mm-koa (13.2 mm-ko batez bestekoarekin). Zela turkiarraren batez besteko bolumena, elipsoide baterako formularen arabera, hau izango litzateke: = 0,5x (9.88mm) (11.4mm) (13.2mm)/1000 = 743 mm³.
Lerro luzedun urre-tximeleta
Lerro luzedun urre-tximeleta (Thymelicus sylvestris) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan aurkitzen da Iberiar penintsulatik hasi eta Danimarkaraino. Hegoaldetik Marokon eta Argelian ere bizi da eta ekialdetik Iraneraino iristen da.
Nikolaus Poda von Neuhausek deskribatu zuen 1761. urtean eta Papilio sylvestris izena eman zion.
Deskribapena
Lerro mozdun urre-tximeletaren oso antzekoa da itxuran, hura baino zerbait handiagoa. Hala ere tximeleta txikia da, 2'5-3 cm arteko hegal-zabalera hartzen du. Aurreko hegalak 13-15 mm neurtzen dute eta emearenak arrarenak baino handiagoak dira. Kasu bietan hegalen goiko aldeak laranja kolorekoak dira eta lerro fin beltzak dituzte. Hegalen ertzak ere ilunak dira. Arrek lerro beltz nabarmen bat dute aurreko hegaletan, hortik datorkio izena tximeletari. Atzeko hegaletan aurrealdean dagoen zatia iluna da. Sexu bietan hegalen azpikaldea horixkagoa da eta lerroak gris-berdexka argiak dira. Hegalak estuak eta laburrak dira eta era kaotikoan baina azkar egiten du hegan.
Burua toraxa baino zabalagoa da. Begi handiak ditu eta oso banatuak. Palpoen artean eta antenen artean ere distantzia handia dago. Antenaren puntzan laranja kolorekoak dira. Lerro mozdun tximeletak antenaren punta beltza du. Hanka labur eta indartsuak ditu, arantzaz josiak.
Bizi zikloa
Emeek 5-15 arrautza jartzen dituzte landare gramineoetan eta udaren amaieran beldarrak jaiotzen dira. Beldarrak berdeak dira, bizkarrean marra beltz bat dute eta alboetan marra zuria eta horia. Landarearen hosto bat kiribilduz estalki bat eratzen dute neguan hibernatu ahal izateko. Neguaren amaieran birraktibatzen dira eta bi hilabetez Aira, Piptatherum, Holcus, Phleum, Brachypodium, Deschampsia eta Oryzopsis generotako landareetaz elikatzen. Gramineotako hostoak kiribilduz jarraitzen dute babesa lortzeko.
Ondoren pupa eratzen dute eta udaberriaren amaieran ateratzen da imagoa. Uda erdialderarte bizi dira tximeleta hauek. Lore moreek erakartzen dituzte bereziki, hirusta eta karduen loreek hain zuzen ere.
Habitata
Zelaietan bizi da, gramineoak, hirustak eta karduak ugari dauden eremuetan. Itsas mailatik hasi eta 1.500 metrotako altueran ere aurkitzen dira.
Salbatzaile Dantza Taldea
Salbatzaile Dantza Taldea euskal dantzak lantzen dituen talde bat da, Bilboko Kastañosko auzoan (Gazteleku auzoan) du egoitza. Begoña Arroyo Aldekoak sortu zuen 1978an.
2023an taldeak 6 urtetik gorako 400 bat partaide ditu: dantzariak (190), fanfarrearen musikariak (20), Pasamaneria taldea (josten eta elementuak egiten, 16), nagusientzako Popularrak ikastaroetan ibiltzen direnak (150).
Talderen lehenengo saioa 1978an izan zen, Kastaños auzoko jaietan. Begoña Arroyo Aldekoak sortu zuen taldea seme-alabei eta lagunen seme-alabei dantzak irakasteko. Gero lagunei, ilobei.... eta urte hauetan guztietan ehunka lagun pasa dira taldetik. Hasieratik asmoa izan da, dantzei, bertoko musika-tresnei eta ohiturei lotutako euskal kultura eta folklorea sustatzea. Hasieran gazte talde bat elkartzea lortu zen eta, belaunaldiz belaunaldi, 40 urtez, mantentzea lortu da.
Historia
1974/1975ean auzoko hainbat pertsona elkartzen ziren Maite Mendizabalen eta Gotzon Jauregiren etxean euskara ikasteko. Horiek dantzak ere ikasteko gogoa izan zuten eta Salvador elizako parrokoari eskatu zioten toki bat jota eta arin-arin ikasteko. Bego Arroyo hasi zen erakusten, eta gero seme-alabei ere irakasteko eskatu zioten. Eta horrela apurka-apurka hasi zen taldea entseguak egiten, elizak astean ordu erdi batez utzitako lokalean. Lehenengo emanaldia 1978ko auzoko jaietan egin zuten orduko dantzariek.
Ondoren Federazioan sartu ahal izateko izen baten beharra zegoenez, nahiz eta guztiak parrokiakoak ez izan, ezta eliza-zaleak ere, izen hori hartzea erabaki zuten partaideek. 1981az geroztik Bilboko Udalak utzitako lokaletan (merkadilloan, egungo zentro zibikoaren goiko partean) izan ziren taldearen entseguak, zentroa eraberritzeko lanak hasi arte. Orduan Epalza kaleko lonja batera joan ziren taldeko kideak eta gaur egun Kastaños kaleko 27 zenbakian Udalak utzitako lonja batean egiten dituzte entseguak.
Finantzazioa
Salbatzaile Dantza Taldeak udalak entseguak egiteko utzitako lokala erabiltzen du, eta dantza ikastera joaten diren umeek ordaintzen duten kuota materiala erosteko da. Saio berezietan eta ezkontzetan lortzen den dirua taldearentzat izaten da, dauden beharretarako (tartean jantziak eta elementuak erosteko) eta horregatik esan daiteke talde autofinantzatua dela (diru-laguntza baten bat izan duelako, adibidez, 40.urteurrenerako). Eta adibidez, urtean zehar zozketatzen diren mariskaden dirua Euskal Jaia antolatu ahal izateko da. Baina azpimarratu behar da taldeak duen altxor garrantzitsua dela, zalantzarik gabe, bere partaideek egiten duten lan boluntarioa, gazte eta kide asko dantzaria izateaz gain, dantza-monitore direlako, edo ekitaldien antolakuntzan eta lanetan laguntzen dutelako, guzti guztiak musu-truk.
Taldearen jarduerak
Taldeak Euskal Herriko zazpi herrialdeetako dantzak irakasten eta eskaintzen ditu emanaldietan. Haur eta gazteentzat egunero dantzak erakusteaz gain, duela urte batzuez geroztik 20 eta 60 urte bitarteko pertsona nagusiei dantza Popularrak erakusten dizkiete dohainik, astean behin antolatutako ikastaroetan.
Salbatzaile Dantza Taldeko kideek dantza saioak eskaintzen dituzte auzoan, Aste Nagusian, Arriaga aurrean Bilbao dantzan programaren barruan, Dantzari Egunetan, Urepelen (Xalbadorren omenaldian), beste toki ugaritan... Horiekin batera, beste ekitaldi mota anitzetan hartzen du parte, esate baterako, Red Bull Jauzien Txapelketan Ohorezko Aurreskua eskaintzen eta adarra jotzen, itsasontzian heldutako turistentzat dantza egiten... Inauterietan auzoan Euskal Herriko toki bateko Inauteria dantzatzen eta antzezten, Santiago plazan erromeria antolatzen hilabetero azken larunbatetan Bilbon Dantzan kanpainaren barruan, Bilboko Erraldoi eta buruhandiak eramaten (Aste Nagusiaren hasieratik, lehenengo Mari Jaia ere eramanda), eta amaitu ezineko abar luzea.
Aipatutakoekin batera, taldea ekainaren lehenengo asteburuan duela 17 urtez geroztik Euskal Jaia antolatzen ari da, auzoko jai batzordea desagertu zenetik, auzoko bizilagun ugariren laguntzarekin; Olentzero eta Gabon Zaharraren brindisa ere ospatzen ditu Funiko plazan, jaiak berotzeko argazki lehiaketak antolatu ditu taldeak auzo bizitza sustatzeko, eta azken hiru urteotan egutegi bat argitaratu du auzoko eta lehiaketetako argazkiekin. Ezin ahaztu, bere egunean, Athleticen finalak ikusteko pantailak jarri zituela eta parte hartu zuela Funiaren mendeurrenaren ospakizunetan. Gainera Salbatzailearen Fanfarreak saioak eskaintzen ditu Aste Nagusiko erromerietan, eta hainbat herritan eta auzotan.
Beraz, Salbatzaile Dantza Taldea dantza talde bat baino askoz gehiago da, urtez urte bere kideek egindako lan boluntarioari esker auzoaren bizitzaren ardatz bihurtu delako, auzokideen sare zabala osatzea lortu duelako, auzo bizitza mantentzera laguntzen duelako, parte hartu nahi duenarentzat beti irekita, denok Salbatzaile taldekoak izateagatik harro sentitzea lortuz.
Aratusteak
Urtero, Salbatzaile Dantza Taldeak Euskal Herriko aratuste desberdinak plazaratzen ditu:
Landutako Dantzak
Euskal Herriko zazpi lurraldetakoak diren honako dantzak landu eta plazaratu ditu Salbatzaile Dantza Taldeak:
Bizkaia:
Araba:
Gipuzkoa:
Nafarroa:
Zuberoa:
Lerro mozdun urre-tximeleta
Lerro mozdun urre-tximeleta (Thymelicus lineola) Hesperiidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europan aurkitzen da Eskandinavia hegoaldetik hasi eta Afrika iparraldeko kostalderaino. Ekialdetik Erdialdeko Asiaraino iristen da. 1910an nahi gabe Amerikara eraman zen, London (Ontario) hirira eta ordutik Kanadan eta Estatu Batuetako ipar-ekialdean asko zabaldu da, toki batzutan tximeleta ugariena izateraino.
Ferdinand Ochsenheimerrek deskribatu zuen 1808an.
Deskribapena
Lerro luzedun urre-tximeletaren (Thymelicus sylvestris) oso antzekoa da, hura baino zerbait txikiagoa eta itxurari dagokionez antena puntak beltzak ditu laranja kolorekoak beharrean eta aurreko hegoetako lerro beltz adierazgarria laburra da.
Tximeleta txikia da, 2'2-3 cm arteko hegal-zabalera hartzen du. Aurreko hegalak laranja kolorekoak dira eta lerro fin beltzak dituzte. Hegalen ertzak ere ilunak dira. Arrek lerro beltz nabarmen bat dute aurreko hegaletan, kaburra da eta hegalaren ertzarekiko paraleloa. Atzeko hegaletan aurrealdeko zatia iluna da. Sexu bietan hegalen azpikaldea horixkagoa da eta lerroak gris-berdexka argiak dira. Hegalak estuak eta laburrak dira eta era kaotikoan baina azkar egiten du hegan.
Burua toraxa baino zabalagoa da. Begi handiak ditu eta oso banatuak. Palpoen artean eta antenen artean ere distantzia handia dago. Antenaren puntzan laranja kolorekoak dira. Hanka labur eta indartsuak ditu, arantzaz josiak.
Bizi zikloa
Ekainean landare batean ezarri eta hostoak eta zeta erabiliz estalkia egiten dute eta pupa bihurtzen dira. Uztailean jaiotzen dira imagoak eta abuztua hegan pasatzen dute. Egunez egoten dira aktibo.
Habitata
Gramineoen zelai zabaletan bizi dira, artadietako edo pinudietako irekigunetan. Itsas mailatik 590-1250 metrotako altueran aurki daiteke.
Érase una vez... (filma)
Érase una vez... (bazen behin) 1950eko Alexandre Cirici kataluniar zinema zuzendariaren marrazki biziduneko filma da. Errauskine pertsonaian oinarrituta, Dinseyk urte berean izenburu horretako filma atera zuenez, izenburua aldatu zioten.
Sinopsia
Konde bat eta bere alaba Aubanel gaztelu ederrean bizi dira. Basailu guztiek maitasuna diote kondesa gazte, eder eta bihozberari, baina amaorde eta ahizpaordeak, aitzitik, tratu txarrak ematen dizkiote. Morroietako batek esklabotzatik askatuko du neska, azti batek eta Ulises katuak lagunduta.
Nerbio oftalmiko
Giza anatomian, nerbio oftalmikoa nerbio trigeminoaren hiru adarretatik lehena osatzen duen zentzumen-nerbio mehea da, betzuloko goi-fisura zeharkatzen duena. Nerbioa nerbio trigeminoaren gongoilaren aurreko eta erdiko aldean sortzen da, eta orbitara iristen da sinu leizetsuaren kanpoko hormatik, bere zentsore-sorta eman ondoren (Arnolden nerbio errepikaria), eta, azkenik, hiru adarretan banatzen da, orbitan betzuloko goi-fisuratik sartzen direnak. Adar horiek nerbio nasoziliarra, frontala eta malko-nerbioak dira.
Jiantxang zaldi
Jiantxang zaldia, (Txinera sinplifikatuaz: 建昌马 ; Txineraz: 建昌馬 ; Pinyin Jiàn chāng mǎ), Txinako Sichuan aldean jatorria duen zaldi arraza baten izena da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen dira.
Jiantxang zaldien aurreneko erreferentziak X. mendekoak dira. Txinako Hego-Mendebaldeko ponien taldean kokatzen dira.
Arrazaren historia
"Chuan" izenaz ezaguna da. Zaldi hauek Txinako hegoaldean hedatzen dira bereziki.
Nineth Montenegro
Nineth Varenca Montenegro Cottom (San Marcos, Guatemala, 1957ko uztailaren 8a) Guatemalako giza eskubideen aldeko ekintzailea da, estatu-terrorismoaren biktima.
Biografia
Óscar Humberto Mejía Víctores militarren aurkako erresistentzia zibila erabili zuen bere senarraren, Edgar Fernando Garcíaren, desagerpena salatzeko. 1984ko otsailaren 18an legez kanpo atxilotu eta desagerrarazi zuten, ez zen inoiz argitu. Urte berean, Elkarren Laguntzarako Taldea (GAM) sortu zuen, Guatemalan desagertutako pertsonen senideek osatua, zeinek Bakearen Nobel Saria jasotzeko izendapena izan zuen.
1986ko irailaren 26an, GAMe-ko beste lider batzuekin batera, Vinicio Cerezo lehendakariaren bulegora sartu ziren desagerpenak ikertu zitzan, eskaerei uko egin eta poliziak indarrez atera zituen Jauregi Nazionaletik.
Azkenik, 2010ean, desagerpenaren autore materialak Héctor Roderico Ramírez Ríos eta Abraham Lancerio Gómez Polizia Nazionalaren kideak zirenak 40 urteko kartzela zigor jaso zituzten. 2013an, Héctor Rafael Bol de la Cruz, Polizia Nazionalaren zuzendari ohiak eta Jorge Alberto Gómez López komandanteak, erahilketaren autore intelektualak zirenak kondenatu zituzten. Amerikarteko Giza Eskubideen Auzitegiak ere, Guatemalako Estatua kondenatu zuen erahilketa hori estrategia sistemikoaren parte baitzen.
Guatemalako Kongresuko Kidea
1996an Guatemalako Legebiltzarrerako hautagaitza irabazi zuen Frente Democrático Nueva Guatemala alderdiaren eskutik. 1999ko eta 2003ko hauteskundeetan Alianza Nueva Nación-en eskutik aurkeztu zen 2005ean bere alderdi propioa sortu zuen, Encuentro por Guatemala, zeinaren idazkaria den.
2018an, Thelma Aldanak, Guatemalako Fiskal Nagusia zelarik, Montenegroren aurkako kasu baten berri eman zuen hauteskundeen legez kontrako finantziazioagatik. Iván Velásquez-ek kasuaren ikerketa bideratzeko politikariaren forua erretiratzea eskatu zuen. Kasuak 2011ko eta 2015eko hauteskundeen finantziazioa ikertu zuen.
2019ko hauteskundeetan bere alderdiak ez zuen hautagaitzarik lortu.
Jennifer Wiseman
Jennifer J. Wiseman (Montain Home, AEB, XX. mendea) estatubatuar astronomoa da.
Ikasketak
Massachusettseko Institutu Teknologikoak fisikako gradua eman zion eta 1995ean Harvardeko Unibertsitatean astronomiako doktoretza egin zuen.
Aurkikuntza
1987an graduatu aurreko ikerketa-laguntzaile gisa lanean ari zela, Wisemanek 114 P/Wiseman-Skiff aldizkako kometa aurkitu zuen.
Lan ibilbidea
Wisemanek ere interesa du zientzia-politikan, dibulgazioan eta zientzia publikoarekiko konpromisoan. American Physical Societyko Zientzia Kongresuko kide izan da, American Astronomical Societyko kontseilari hautatua eta American Association for the Advancement-eko elkarrizketa publikoko burua. Astronomiaren emozioari eta aurkikuntza zientifikoari buruzko hitzaldiak ematen ditu, eta zientzia- eta albiste-programa askotan agertu da, besteak beste, The New York Times, The Washington Post, NUEVA eta National Public Radio programetan.
Kiasma optiko
Kiasma optikoa hipotalamoaren azpialdeko X-formako partezko dekusazioa da; bere bidez nerbio optikoak eta garuna elkarren jarraian aurkitzen dira. Forma obalatuko egitura da, eta eskuineko begiko nerbio optikoaren eta ezkerreko begiko nerbio optikoaren arteko lotunea da. Egitura horrek gutxi gorabehera 12 milimetroko zabalera, 8 milimetroko luzera eta 4 milimetroko altuera du, eta garunaren oinarrian dago, guruin hipofisariotik 5 edo 10 milimetrora. Gurutzaketa horretan, zuntzen erdiak eskuineko nerbio optikotik ezkerreko traktu optikora igarotzen dira, eta alderantziz. Kiasma optikoa aurreko garun-hobian dago, zela turkiarraren aurretik.
Jennifer Wiseman
Erlijioa
Wiseman Estatu Batuetako Afiliazio Zientifikoaren bazkide eta kristaua da. 2010eko ekainaren 16an, Zientzia Aurrerapenerako Estatu Batuetako Elkartearen Zientzia, Etika eta Erlijioari buruzko Elkarrizketaren zuzendari berri gisa aurkeztu zen Wiseman.
Kiasma optiko
Erretina bakoitzean sortutako irudiak garunaren beste aldean, kiasma optikoan, gurutzatzen dira. Horri esker, bi begien eremuaren alde bakoitzeko irudiak garunaren alde egokian transmititzen dira. Kiasma optikoaren ondoren, nerbio optikoei traktu optiko deitzen zaie.
Engel Zerrenda
Aktore Ustelen eta Anti Demokratikoen Zerrenda, Engel Zerrenda izenez ezagunagoa, Erdialdeko Amerikako Ipar Triangeluko pertsonen zerrenda da —Guatemala, El Salvador eta Honduras—, ustelkeria-ekintzak egin dituztenak edo beren herrialdeetako demokrazia ahultzeko ekintzetan parte hartu dutenak. Zerrenda sortzeko ikerketak Estatu Batuetako Estatu Idazkariaren eta Estatu Batuetako Estatu Departamentuaren erantzukizuna dira, eta herrialde horretatik zigorrak daude zerrendan daudenentzat, hala nola Estatu Batuetako Visa bertan behera uztea.
Zerrenda Estatu Batuetako Kongresuak onartu zuen 2020ko abenduaren 22an, New Yorkeko Eliot Engel kongresukide demokrata ohiaren ekimenez, 2019an. Biltzarrak bere izena jaso zuen. Zerrendaren asmoa, legearen laburpenean ageri denez, hau da: «Erdialdeko Amerikako herriari laguntzea eta Estatu Batuetako segurtasun nazionala indartzea, El Salvadorretik, Guatemalatik eta Hondurastik migrazioaren funtsezko arrazoiak jorratuz».
2021etik aurrera, zerrenda urtero argitaratzen da uztailean, Estatu Batuen eta Ipar Triangeluaren arteko Konpromiso Sendotuaren Legearen 353. atalaren barruan, eta Estatu Departamentuak Estatu Batuetako Kongresura bidaltzen du. 2022tik, Nikaraguako pertsonak ere zerrendatzen dira.
Zerrenda
=== 2022ko zerrenda ===
=== 2021eko zerrenda ===
Ricardo Falla
Ricardo Falla Sánchez (Guatemalako Hiria, 1932ko abuztuaren 30a) apaiz jesuita eta antropologoa. Juan José Falla Sánchez genealogistaren anaia da.
Biografia
Humanitate Klasikoetako eta Filosofiako lizentziatura lortu zuen Ekuadorreko Unibertsitate Katoliko Pontifizioan, Quiton, eta, gero, Teologiako ikasketak egin zituen Innsbrucken (Austria). Antropologian doktorea da Texasko Unibertsitatean. Irakasle izan da Guatemala, Nikaragua eta El Salvadorreko unibertsitate jesuitetan, baita Guatemalako San Carlos unibertsitatean ere.
1983 eta 1992 urte artean, Guatemalako gatazka armatuaren testuinguruan, laguntza pastorala eman zien Ixcán-eko Erresistentzian zeuden Populazio Komunitateei (gaztelaniaz, CPR), Quicheko iparraldeko oihanean. Esperientzia horren emaitza Historia de un gran amor: recuperación autobiográfico de la experiencia en las Comunidad de Población en Resistencia (1995) izeneko liburua da. Bertan, Ixcán-eko oihanean izandako bizipenak kontatzen ditu, Guatemalako armadaren erasoei aurre egiteko mendietan ezkutatu behar izan zituzten hainbat etniako indigena-familiaren ondoan. Lan hori ez da soilik maien errealitatera hurbiltzea, batez ere gatazka armatuan, baizik eta XX. mendearen bigarren erdian eta gaur egun Guatemalako maiei buruzko lan antropologiko, testigantza eta pertsonalen multzo baten parte da.
Hondurasen zortzi urte eman zituen, lehenengo Tocoan (1992-1993), eta gero El Progreson, Yoro (1994-2001) ERIC izeneko taldearen buru zelarik, hausnarketa, ikerketa eta komunikazioan aritzen zena.
2001.urtetik, Santa Maria Chiquimulan bizi da, Totonicapan. Antropologoak idazten jarraitzen du, horren adibide, Plaza Pública egunkarian argitaratzen dituen artikuluak.
Sinu leizetsu
Sinu leizetsua endokranioaren bena-sistemaren osagaietako bat da, zela turkiarraren alde banatan kokatuak dauden duramaterreko bena-sinuetako bakoitzari dagokiona. Kanpotik, honako elementu hauek ditu: III. pare kraniala edo begiko nerbio motor komuna, IV. pare edo nerbio trokleara eta V. parearen edo nerbio trigeminoaren adar oftalmikoaren 1. adarra. Bere luzeran zenbait anastomosi izan dezake.
Samantha Hudson
Samantha Hudson (León, 1999ko irailaren 11) espainiar artista, abeslari, aktore, interneteko ospetsu eta LGBT kolektiboko aktibista da. 2015ean «Maricón» singlea argitaratu ondoren eman zen ezagutzera, ikus-entzunezko kulturako ikasgai baterako proiektu gisa grabatu zuena. Abestiak, YouTube plataforman argitaratutako bideo batekin batera, publikoaren gaitzespena eta onespena eragin zuen; eta erakunde erlijiosoek eta talde politiko kontserbadoreek protesta egin zuten. Bere diskurtso probokatzaile eta lotsagabeagatik ezaguna, Samanthak LGBTen aldeko aktibismoa eta aldarrikapen soziala konbinatzen ditu, askotan camp testuinguru baten barruan egindako performance urratzaile baten bidez.
Kolibia gurinkara
Kolibia gurinkara (Rhodocollybia butyracea, sinonimoa: Collybia butyracea) Marasmiaceae familiako onddo espezie bat da.
Alice Grace Cook
Lan ibilbidea
Britainia Handiko Astronomia Elkartearekin bat egin zuen 1911n, eta Royal Astronomical Societyko kide hautatu zuten 1916an, bekadun gisa hautatutako lehen emakume-taldeko kide gisa.
Kolibia gurinkara
Deskribapena
Kapela: 4 eta 8 cm arteko diametrokoa, ganbila, laua, titi kamuts batekin, gantz itxurakoa, oso higrofanoa; arre-gris ilunetik arre-horixkara, baita grisaxka ere.
Alice Grace Cook
Lan garrantzitsuena
Haren lanik garrantzitsuena meteoroak eta fenomeno zodiakalak eta aurorak behatzea izan zen. Lehen Mundu Gerran, Cook, Fiammetta Wilsonekin batera, Britainia Handiko Elkarte Astronomikoko Meteoroen Ataleko buru izan zen. Cook-ek kometak eta nobak ikusi zituen Esne Bidean, eta V603 Aquilae nobaren aurkitzaileen artean zegoen 1918an. Lan horrek Maria Mitchell Elkartearen Edward C. Pickering beka eman zion 1920-1921ean. 1921etik 1923ra, Cook Britainia Handiko Astronomia Elkarteko Meteoroen Ataleko zuzendaria izan zen. Joseph Alfred Hardcastle-rekin, Cook Katalogo Orokor Berriko 785 objektu identifikatzen eta deskribatzen aritu zen, John Franklin-Adams-ek hartutako argazki-plaka batzuetan.
Kolibia gurinkara
Deskribapena
Orriak: Zurixkak, estu, ia libreak.
Alice Grace Cook
Lan garrantzitsuena
Cook Stowmarket-en bizi zen, Suffolk-en. 1958an hantxe hil zen, eta kolaboratzaileek astronomo aditu eta dedikatu gisa gogoratzen zuten.
Kolibia gurinkara
Deskribapena
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: 4 - 8 x 0,5 - 2 cm-koa, gris-arrexka, pixka bat zurruna, luzetarako zuntzekin, behean lodiagoa.
Etimologia: Collybia terminoak txanpon txikia esan nahi du. Butyracea epitetoa latinetik dator, "butiraceus" hitzetik, gurin garraztuaren antzeko usaina esan nahi du.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Koniferoen eta hostozabalen basoetan. Oso ugaria.
Banaketa eremua
Mundu osoan Ipar Afrika, Ekialde Hurbila eta Hego-ekialdeko Asia izan ezik.
Saltsa-perretxiko aranusain
Saltsa-perretxiko aranusaina (Cantharellus cinereus) Cantharellaceae familiako onddo espezie bat da.
Jangarri ona. Lehortzen utziz gero, erraz kontserbatzen da.
Deskribapena
Kapela: Gris-arre ilun kolorekoa, marroi-beltzaxka hezetasunarekin, zurbilera egiten du lehorrarekin, haritsua, iletsua, ezkatatsua ertzerantz, 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, inbutu formakoa, Oinera Iritsi arte zulatua batzuetan. Ertza oso mehea du, barrurantz okertua, izurtua, lobulatua, gainerakoa baino argiagoa. Azala oso itsatsita du, eta, beraz, ezin da bereizi.
Orriak: Ez du orririk, himenoforoan tolestura dekurrenteak ditu, zabal, lodiak, gris-urdinak edo gris-errauts kolorekoak, ondoren esporek estaltzen dituzte hauts zurixka itxuran.
Hanka: Betea, nahiz eta batzuetan barnehutsa izan daitekeen, mehetuta eta belztuta oinarrirantz.
Haragia: Oso mehea, zapore gozoa du eta aranen usain handia.
Etimologia: Cantharellus hitza grekotik dator eta koparen txikigarria da, kopa txikia esan nahi du. Cinereus epitetoa latinetik dator, hauskara esan nahi duen "cinereus" hitzetik. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Jangarri ona eta erraz lehortu daitekeena.
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser (Guatemala, ? - 2016ko urtarrilaren 1a) Gobernazio Ministroa Efraín Rios Montten diktaduran.
Saltsa-perretxiko aranusain
Nahasketa arriskua
Craterellus cornucopioides deritzonarekin, hau ere jangarria da, ez du aran usainik, ezta himenioan hain nabariak diren tolesturarik ere. Baita Cantharellus carbonarius delakoarekin ere, honek oin argia du eta betik betea.
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser
Biografia
Ileana Valdéz Medranorekin ezkondu eta hiru seme-alaba izan zituen, haien artean Ricardo Méndez Ruiz, Fundación contra el Terrorismoko lehendakaria.
Saltsa-perretxiko aranusain
Sasoia eta lekua
Uda bukaeratik udazkenerako. Batzuetan Craterellus cornucopioides delakoarekin nahastuta egoten da, arteen, lizarren, haritzen eta pagoen basoetan.
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser
Biografia
1951ean Eskola Politeknikoan ikasi zuen. 1954ko abuztuaren 2an Ejercito de Liberación Nacional delakoaren amaiera suposatu zuen altxamenduan parte hartu zuen, eta horrek espetxera eraman zuen urte betez. Ondoren, Txileko Karabineroen Eskolan graduatu eta eta Guatemalara itzuli zen 1957an.
Saltsa-perretxiko aranusain
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia, Australia.
Betzuloko goi-fisura
Betzuloko goi-fisura edo fisura esfenoidala esfenoide hezurraren hego nagusien eta beheragoko hegalen arteko fisura da. Nerbio ugari igarotzen dira bertatik (troklearra, abducens, malkoarena, begiko motor komuna, nasoziliarra, frontala) eta goiko zain oftalmikoa.
Frisiar zaldi
Frisiar zaldia (frisieraz: Frysk hynder) Herbehereetako toki-zaldi arrazarik zaharrena da. Bere sustraiak, denboran, oso atzera doaz. XIII. mendean, ezaguna zen frisiar zaldia jada, eta gaur egungoak antzekotasun oso argiak erakusten ditu bere arbaso urrunekin.
Arrazaren osaerak zaldi arin baten antza badu ere, frisiar zaldiak dotoreak eta bizkorrak dira beren tamainarako. Europa kontinentalean, Erdi Aroan frisiar zaldien arbasoek, gerra zaldi gisa, eskari handia izan zutela uste da. Goi Erdi Aroan eta Erdi Aro Klasikoan zehar, armaduradun zalduna eramatea ahalbidetzen zuen haren tamainak. Behe Erdi Aroan, berriz, zamaketarako moduko animalia astunagoak behar ziren. Behin baino gehiagotan arraza desagertzekotan egon arren, gaur egun frisiar zaldia kopuruan eta ospean hazten ari da arnesarekin zein zaldi-zelarekin erabiltzeko. Duela gutxitik, arraza zaldi-heziera arloan sartzen ari da.
Historia
Frisiar zaldiak Herbehereetako iparraldeko Frisia probintzian du jatorria, non milaka urteko zaldi populazioaren froga dagoen. Historian, IV. mendetik, beren zaldiz ibiltzen ziren frisiar tropen aipamenak daude. Horren iturri ezagunenetako bat Anthony Dent izeneko idazle ingeles bat da, Carlisleko frisiar tropei buruz idatzi zuena. Dentek idatzi zuen frisiar zaldia, bai Britainiar Shire zaldiaren, bai Fell poniaren arbasoa zela. Hala ere, hau espekulazioa besterik ez da. XI. mendera arte, ez ziren frisiar zaldiak ziruditenaren ilustrazioak izan. Aurkitutako ilustrazio askok arrazaren antza zuten zaldi gainean ibiltzen ziren zaldunek irudikatzen dute, eta adibiderik ospetsuenetako bat William Konkistatzailearena da.
Frisiar zaldi modernoen arbaso hauek zaldunak borrokara eramateko erabiltzen ziren Erdi Aroan. XII. eta XIII. mendeetan, gurutzatuen ekialdeko zaldi batzuk frisiar zaldiekin estali ziren. XVI. eta XVII. mendeetan, Herbehereak Espainiarekin denbora labur batean lotu zirenean, gerrarako zaldi astunen eskaera gutxiago zegoen gudu-armak aldatu eta arinagoak zirelako. Hiriko gurdi zaldi gisa lan egiteko, orduan, Andaluziako zaldiak frisiarrekin gurutzatu ziren (elikagaien eta hondakin gutxiagoren ondorioz) zaldi arinagoak eta egokiagoak lortzeko.
Ann Hyland historialariak frisiar arrazari buruz idatzi zuen:
Arraza bereziki ezaguna izan zen XVIII eta XIX. mendeetan, tirako zaldi gisa eta nekazaritza lanetarako ez ezik, orduan hain ezagunak ziren trosta lasterketetarako ere eskatzen baitzituzten. Baliteke frisiar zaldia Dole Gudbrandsdal, Norfolk Trotter (Hackneyren arbasoa) eta Morgan arrazetarako oinarri gisa erabili izana. 1800. hamarkadan, frisiar zaldia trosta egiteko arinagoa eta azkarragoa izateko hazi zen, baina horrek jabe eta hazle batzuek beheko saldotzat jotzea ekarri zuen; beraz, odol garbira itzultzeko mugimendua piztu zen XIX. mendearen amaieran. 1879an, Fris Rundvee Stamboek (FRS) fundatzeko bildutako frisiar nekazariek eta lur-jabeek erregistro-genetikoaren elkarte bat sortu zuten. Paardenstamboek (zaldien erregistro genetiko liburua) 1880an argitaratu zen, eta, hasieran, bai frisiar zaldia zein odol-bero astuneko arraza talde bat erregistratu zituen, Ostfriesen eta Alt-Oldenburgers barne, kolektiboki Bovenlanders izenez ezagutuak. Garai hartan, frisiar zaldia gutxitzen ari zen, eta modan zeuden Bovenlandersekin ari zen ordezkatzen, bai zuzenean, bai frisiar behorrekin Bovenlander zaldiak gurutzatuz. Horrek, 1879an, jada, ia desagerrarazi zuen frisiar garbia probintziako leku esanguratsuetan, eta bovenlandarrak sartzea beharrezkoa egin zuen. XIX. mendearen amaieran sozietatearen lanak arrazaren pizkundea ekarri zuen arren, hazkuntza-eremuko hazitarako-zaldi onenetako asko saltzea eta frisiar zaldiaren populazioak gutxitzea ere eragin zuen. XX. mendearen hasieran, eskuragarri zeuden hazitarako-zaldi kopurua hirura jaitsi zen. Hori dela eta, 1906an, erregistroaren bi zatiak elkartu, eta erregistro-genealogikoari Friesch Paarden Stamboek (FPS) izena jarri zioten 1907an.
1913an, Het Friesch Paard elkartea sortu zen arraza babesteko eta sustatzeko. 1915erako, erregistroa bi taldetan banatzeko konbentzitu zuen FPS. 1943rako, frisiar ez ziren zaldien hazleek FPSa utzi zuten elkarte bereizi bat sortzeko; gero, elkarte berri bat sortu zuten: Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland (KWPN).
Esne-ustiategietan, petroliozko nekazaritza-ekipamenduengatik egindako aldaketak ere mehatxu bat izan ziren frisiar zaldiaren bizi-iraupenerako. Eskala esanguratsuan, frisiar zaldiek bete zuten azken egitasmo-funtzioa esnetarako ganadua hazten zuten baserrietan izan zen. Bigarren Mundu Gerrak ordezkapen-prozesua moteldu, eta arrazaren populazioa eta ospea berreskuratu ziren. Arrazaren berreskurapenaren hasierako fasean, garrantzitsua izan zen, Circus Strassburger zirkua, judutar familia bateko jabetzakoa zena, zeinak Alemania nazitik Herbehereetara alde egin eta ikuskizunetarako arrazak zuen ezaugarriak aurkitu baitzituen, eta, bertako ugaltze-eremutik kanpo, bere gaitasunak frogatu zituen nazien okupazio bitartean eta ondoren ere.
Erabilerak
Nekazaritzako jardueretan erabilerak behera egin zuen heinean, frisiar zaldia aisialdiko erabileretarako ezaguna egin zen. Gaur egun, Herbehereetako zaldien ehuneko zazpi inguru frisiarra da.
Frisiar zaldia, gaur egun, arnesean zein zaldi zelarekin erabiltzen da, batez ere zaldi heziera diziplinan. Arnesean, lehiarako eta aisialdirako gidatzeko erabiltzen dira, bakarka zein taldeka. Frisiar zaldientzako diseinatutako ekitaldi batzuetan ikusten den ohiko gurdia sjees izeneko gurpil handiko gurdia da. Frisiar zaldiak hainbat ekitalditan ere erabiltzen dira zeremonia-gertakizunetan garai bateko gurditik tiratzeko.
Beren kolorea eta itxura deigarria dela eta, frisiar zaldiak arraza ezaguna dira zineman eta telebistan, batez ere, drama historiko eta fantastikoetan. Zinemagintzarekin lotutako jardueraren aurrean, lasai egoten dira, baina, baita kamera aurrean dotore ere.
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser
Biografia
1963an, armadaren ofizial gisa, Izabaleko eremuan ari ziren talde matxinoen aurka aritu zen, Marco Antonio zutabearen kontra batez ere, el Chino, Yon Sosa, batez ere. Ondoren, 1980 eta 1982 urte artean, Cobán-en zegoen militarren basean aritu zen Comandate gisa, zeina Quiché eta Alta Verapazeko departamenduak zituen bere menpe.
1982an Rios Montt agintean zela Gobernazio Ministroa izan zen.
2013an Crónica de una vida idatzi zuen, gatazkaren ikuspegi militarra adierazten zuena, baina Ricardo Falla bezalako autoreek obra gaitzetsi zuten, egi guztia ez esateaz gain armadaren krudelkeria guztiak aipatzen ez zituelako.
Hil eta egun batzuetara, 2016ko urtarrilaren 6an Ministerio Publikoak hamar bat atxiloketa agindu argiratatu zituen, haien artean Manuel Benedicto Lucas García, Edgar Justino Ovalle Maldonado eta Ricardo Méndez-Ruiz Rohrmoser, Creompaz kasuan zuten erantzukizunengandik, non legez kanpoko erahilketak eraman zituzten aurrera.
Ricardo Méndez Ruiz
Ricardo Méndez Ruiz Valdés (Guatemala, ) enpresaria eta Fundación contra el Terrorismo elkarteko lehendakaria. 2021ean Amerikako Estatu Batuek Engel Zerrendan sartu zuen
Biografia
Ricardo Méndez Ruiz Rohrmoser-en semea, zeinak Efraín Ríos Montt-en gobernuan Gobernazio Ministroa izan zen. Ricardo Méndez Ruiz ere militarra eta parakaidista izan zen, Guatemalako gerra zibilaren testuinguruan talde matxino batek bahitu egin zuen 1982an. Bahiketaren oztean, Txilera joan zen albaitaritza ikasketak amaitzera. Guatemalara bueltatzean, Alfonso Portilloren gobernuan azukrearen salmentaren negozioan aritu zen.
Jorge Juan y Santacilia
Jorge Juan y Santacilia (Novelda?/Monforte del Cid?, 1713ko urtarrilaren 5ean - Madril; 1773) zientzialari, itsasgizon eta diplomazialari espainiarra izan zen. Europan Espainiako Jakintsua bezala ezagutua, Acadèmie Royale des Scienceseko eta Royal Societyko partaide izan zen. Zalantzarik gabe, XVIII. mendeko pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen. Bere lan zientifiko eta akademikoez gain, ekintza arriskutsuetan ere aritu zen: Erresuma Batuko espioia izan zen eta erregeordekoen egoera politiko, sozial eta ekonomikoari buruzko txosten sekretua ere egin zuen. Baina Jorge Juan ezagunagoa da Antonio de Ulloa lankidearekin batera egin zuen aurkikuntzagatik, meridiano-arkua eta Lurreko gradu bat neurtzeari buruz. Haren erretratua ezaguna izan da espainiarrentzat urte batzuetan, bere aurpegia hamar mila pezetako billeteetan agertzen baitzen.
Haurtzaroa eta gaztaroa
Bernardo Juan y Caniciaren eta Violante Santacilia y Soler-en semea, 1713ko urtarrilaren 5ean jaio zen, arratsaldeko ordu bietatik hirurak arte, aitaren etxaldean El Hondón, gaur egun El Fondonet izenez ere ezagutzen dena, Noveldako mugapean. Gaur egun, jaio zeneko III. mendeurrena dela eta, hainbat arrazoibide garatu dira jaiotzaren jatorriaren inguruan. Kontua da ezen, nahiz eta Fondonet jaioterrian jaio, haren bataioa Monfort del Cid-n egin zitzaiola, eta herri hori agertzen dela Jorge Juanen jaioterriaz hitz egiten duen idazki bakarrean, Maltako ordenako sarrera-gutunean, non bere ukabila eta letra agertzen baitira: «Soy natural de Monforte». Hiru urte zituen aitaren umezurtz geratu zenean. Hamabi urte zituela, Malta uhartean onartu eta bidali zuten, San Juan de Jerusalemgo ordena ezagunaren abitua hartzeko, eta, urtebete igaro ondoren, António Manoel de Vilhena maisu handiaren morroi bihurtu zen. 1729an, Espainiara itzuli eta Guardiamarinen Errege Konpainian sartu zen. Bertan, ikasketa tekniko eta zientifiko modernoak ematen ziren. Laster ikasle nabarmenaren fama hartu zuen, eta ikaskideek Euklidesen ezizenarekin ezagutu zuten. Cádiz ate irekia zen Europa ilustratuan, korronte entziklopedistei eta Amerikarekiko merkataritzari. 21 urterekin, Mediterraneoan hiru urtez nabigatu ondoren, guardiamarina-ikasketak amaitu zituen. Espedizio askotan parte hartu zuen, esate baterako, Napolira lagundu zuen eskuadroian, orduan Karlos infantea, gero Karlos III.a Espainiakoa izango zena, tronuan esertzeko.
Ricardo Méndez Ruiz
Biografia
Claudia Paz y Paz Guatemalako Fiskal Nagusiaren kargua hartu zuenean eta genozidioaren erantzuleen kontrako ikerketa eta epaiak burutzen hasi zenean sortu zen elkartearen beharra Méndez Ruiz-en esanetan. Izan ere, 2011an Héctor Bol de la Cruz, Héctor Mario López Fuentes, Pedro García Arredondo, Oscar Mejía Víctores atxilotu zituzten eta Efraín Ríos Montt beraren eta José Mauricio Rodríguez Sánchez atxikoleta eta epaiketaren berri eman zen. Beraz, elkartearen jarduera Rios Montten epaiketarekin batera hartu zuen indarra, izan ere elPeridico egunkarian hainbat zutabe argitaratu zituen haien iritzia adieraziz, besteak beste, "La farsa del genocidio" non hogei orrialde erabili zituen hainbat pertsonaren kontra egiteko, adibidez Javier Gurriarán eta Álvaro Ramazzini eliz gizonak, Frank La Rue adierazpen askatasunaren Nazio Batuen errelatorea, Ramón Cadena abokatua, Miguel Ángel Gálvez epailea edota Máximo Cajal Espainiako enbaxadore ohiaren kontrakoak. Beraz, elkartea inskribatu aurretik argi esan zion Plaza Pública egunkariari elkartearen helburua goikargu militarrak defendatzea zela. Guatemalako Giza Eskubideen Prokuradoreak, Jorge de León, Méndez Ruiz zigortu zuen gorrotoa eta beldurtarazpena erabiltzeagatik.
Jorge Juan y Santacilia
Ameriketarako espedizioa
1734. urtean, Felipe V.ak bere lehengusu Frantziako Luis XV.a erregearen eskaera jaso zuen, Parisko Academie Royale des Sciences delakoaren espedizio bat, Louis Godin-ek, Pierre Bouguer-ek eta La Mari-Condamine-k osatua Espedizioa Peruko erregeorderrira joan zen meridiano-arku bat neurtzera eta Lurreko gradu baten balioa lortzera, Maupertuis-ek Laponian egindako beste neurketa batzuekin alderatzeko.
Ricardo Méndez Ruiz
Biografia
2013ko uztailaren 8an, Ricardo Méndez Ruiz enpresariak Fundación contra el Terrorismo delako elkartea sortu zuen, lehendakari ordea Óscar Platero Trabanino, guatemalako armadaren kapitaina zelarik. Platerok, Juan Valencia Osorio eta Juan Oliva kapitainarekin egin zuen lan, Mirna Mack-en erailketaren erantzule intelektualak. Juan Francisco Escobar Blas koronela, Marco Augusto Quilo Ortiz, Carlos Alvarado Palomo koronela eta Moisés Galindo abokatuak elkartearen goi batzordearen beste kide batzuk dira ere.
2018an, Guatemalako Zigorgabetasunaren Aurkako Nazioarteko Komisioak Ricardo Méndez Ruiz ikertu zuen, ustez Bangladesh-eko metanfetaminak mugitzen zituen Nikaraguako drogra-trafikoan aritzen zen talde batekin harremana izan zezakeelakoan.