cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko geologia
Kanbriarraurrea
Kanbriarraurrea ez da agertzen Euskal Herrian, nahiz eta Ursuaia mendilerroan 1.000 eta 600 milioi arteko adina duten arroka metamorfikoak agertu diren. Arroka hauek gneis eta kuartzitak dira eta Armorika kontinente txikian zegoen mendikate baten erdigunea osa zezaketen.
Paleozoikoa
Euskal Herriko arrokarik zaharrenak paleozoikoan sortu ziren. Arroka hauek gaur egun Pirinioetan aurki daitezke eta, oro har, Euskal Herriko ekialdean. Karboniferoan arroka horien ezaugarriak aldatu ziren, metamorfismoa eman zelarik. Garai honetan sortu ziren arroken artean Bortziriak, Kintoa eta Aiako Harria aurki daitezke gaur egun.
Ordoviziarreko fosilak dituzten arrokak aurkitu dira Donibane Garazi inguruan, Alduden eta Orreagan. Fosil hauek zianobakteria, graptolite, arkeoziatido, brakiopodo eta algak dira. Hainbat kruziana motako marka aurkitu dira, trilobitei egozten zaizkienak. Honi guztiari esker badakigu garai honetan sakonera eskaseko itsaso bat zegoela gaur egungo Euskal Herrian.
Siluriarraren bukaeran Kaledoniar orogenia eman zen, Ebro eta Akitaniako arroak sortuz. Momentu horretan Euskal Herrian sakonera eskaseko itsaso bat zegoen, koral ugaridun kareharriak sortu zirenean. Egoera hau Karbonifero bukaera arte luzatu zen, Hertziniar orogenia sortu zen garaia. Garai honetan sortu ziren Ebro eta Akitaniako mendiak eta Pirinioetako zonalde axialeko mazizoak: Bortziriak, Aldude, Mendibeltza, Baigura eta Iguntza besteak beste. Bortziriak oso ezagunak dira dituzten mineralizazioak direla eta (azkeneko urteetan uranioa ere aurkitu da). Gaia hartan 30 bat kmko irla luzanga bat osatzen zuen. Hegoaldean metatzen ziren sedimentuek geroago Belabieta eta Urdalarren gaur egun aurkitzen diren marmolak osatu zituzten.
Devoniarreko fosilak aurkitu ziren lekuak badira Oiartzun eta Irun artean. Bertan krinoideoak aurkitu dira hainbat brakiopodoekin batera. Gainera hainbat lekutan (Bertiz, Etxalar, Orabidea, Baztan, Urkiaga eta Bankan, adibidez) ekinodermo, briozoo, koral, trilobite, marmoka eta molusku koloniak aurkitu dira, ur epeleko eta sakonera eskaseko itsaso baten adierazle. Devoniarra bereziki ondo ikusten da Bortzirietako Mazizoaren ekialdean. Bertan sedimentazio detritikoa eman zen, hainbat dolomitarekin tartekatuz; kareharri eta tupak ere metatu ziren. Devoniar Ertainean arbelen 500 eta 800 metro artean daude eta Devoniar Berantiarrean berriro ere terrigenoak metatu ziren.
Karboniferoan bi eremu ezberdin aurki daitezke. Alde batetik Bortzirietako mazizoa, flysch itxurako sedimentazioarekin eta bere gainean kareharriak; bestetik Aldudeko mendigunea (Mendibeltza eta Iguntze) non kareharrien gainean arbelak kokatu diren. Hertziniar orogeniaren ondoren sorturiko erliebeak oso azkar higatu ziren eta sedimentazioa inguruetan eman zen. Hauen zatiak Adarra mendian, Aiako Harrian eta Etxalaren aurki daitezke. Sedimentuak gorrixkak dira, beraz ziurrenik egoera erdilehorreko klima zegoen garai hartan. Horrez gain ur-gainean geratu ziren lurretan zingirak osatu ziren eta hauek landareek kolonizatu zituzten. Likopodio, ekiseto eta iratzez osatutako basoak sortu ziren eta hauetatik ikatza sortu. Garai honetako ikatza Bera, Etxalar, Ibantelli eta Saran aurki daiteke.Karboniferoan oraindik baina tektonika eman ondoren arbela eta hareharrien arteko tartekatzen bat eman zen.
Permiarrean intrusio magmatiko bat gertatu zen, granito motakoa, Bortzirietako materialak metamorfizatuz. Hala ere material hauek ez ziren goraino igo eta higaduraz gaur egun Aiako Harria eta Larrun mendiak osatzen dituzte. Hainbat datu ikertuta plutoi hau orogenia bitarte sortu zela ikusi da, egoera tektoniko transkurrente destro batean.
Triasikoa
Mesozoikoaren lehenengo atala Triasikoa da. Bertan germaniar fazies izenarekin ezagutzen diren metakinak egon ziren, Permiarraren oso antzekoak eta askotan bereizezinak. Triasikoan hiru geruza nagusi metatu ziren fazies honetan: buntsandstein, munschelkalk eta keuper. Lehenengoa hareharriz osatua dago, bigarrena kareharriz eta hirugarrena buztin eta gatz ebaporitikoz. Azken geruza honek garrantzi berezia izan zuen Euskal Herrian, leku askotan aurkitzen diren diapiroak sortzen baititu. Gainera ofita izeneko arroka ere sortu zen, jatorri bolkanikokoa, faila nagusiak jarraituz.
Aiako Harriaren eta beste mazizoen inguruan pikor larriko sedimentuz osatutako arrokak ikus daitezke, antzinako kostaren hedapenaren seinale. Triasikoaren bukaeran eta Jurasikoaren hasieran karbonatozko sedimentuak metatu ziren.
Jurasikoa
Jurasikoan itsas maila asko igo zen eta horren ondorioz ia lurralde osoa urpean egon zen. Urak beroak zirenez fauna ugari agertzen da fosil ezberdinetan eta ammoniteak ugariak dira. Lehen azaldu bezala diapiroak keuper faziesko arroka triasikoz osatua dago eta hau hain moldagarria izanda gero egon ziren esfortzuen aurrean hausturak egin zituen. Bere gainean kokaturiko arroka jurasikoak dira, beraz, orogenia alpetarraren ondorioz azaleratzen diren lehenengo arroka gogorrak puntu askotan. Hala ere beste leku askotan higatua izan da eta beraz zaila da serie osoa aurkitzea.
Garai honetan Burgos inguruan Asturiasko mendiei loturik zegoen altugunea sortu zen, baita Akitania eta Ebro inguruetan ere. Honek geroago Kantauri Itsasoa izango zenaren eta geroago Mediterraneoa izango zenaren urak bereiztu zituen eta Eusko-Kantauriar arro berri bat sortu zen.
Arro guztian zehar eta orokorrean Mesozoikoan ofita ugari agertu ziren. Daniarrean zehar egoera estentsiboa izan zen eta horregatik agertzen dira arroan zehar. Pirinioetan magma toleitikoa agertzen da, Triasikoaren bukaeratik Jurasikoko Lias garairaino.
Garai honetan kareharrizko mazizoak sortu ziren, arrezifeen ondorioz askotan. Horietako batzuk Aralarren ageri dira, bai eta Euskal Herriko arkuko mendietako batzuetan ere.
Behe eta Jurasiko Ertainean klima beroa eta hezea izan zen, sedimentazio karetsua sakonera handitan emanez. Jurasikoaren bukaeran klima lehorragoa bilakatu zen eta kareharriaren sedimentazioa eten egin zen.
Kretazeoa
Kretazeoa da Euskal Herrian arroka bolumen handiena ematen duena. Kretazeoaren hasieratik Eozenora leku batzuetan 10.000 metro sedimentu metatu ziren eta beste batzuetan 2.000. Hau subsidentzia ezberdintasunengatik da, baina hala ere oso bolumen handia da.
Jayson Tatum
Jayson Christopher Tatum Sr. (Saint Louis, Missouri (AEB), 1998ko martxoaren 3a), NBAko (National Basketball Association) Boston Celtics-eko saskibaloi profesional estatubatuarra da
Euskal Herriko geologia
Kretazeoa
Garai honetan itsas-hondoak sakonera txikikoak ziren eta klima epela zegoen. Koral arrezife handiak sortu ziren ekialde-mendebalde norabidean. Kareharri urgoniar izenarekin ezagutzen dira eta horiek orain dela 120 milioi urte inguru hasi ziren sortzen. Kareharri urgoniarrak agertzen diren mendi nagusiak Aralar, Aizkorri, Hernio, Izarraitz, Anboto, Gorbeia, Udalaitz... daude.
Jayson Tatum
Sortzez St. Louis hirikoa, Missouri, Tatum St. Louis konderriko Chaminade College Preparatory School-era joan zen, non bost izarreko kontratazio gisa baloratu zuten, eta 2016ko klaseko jokalari nagusienetako bat bezala hartu zuten. Duke Blue Devils-en unibertsitateko saskibaloian jokatu zuen 2017ko NBAko aurreikuspenetan sartu aurretik. Boston Celtics-ek hirugarren aukeraketa orokorrean hautatu zuen. 2019ko Skills Challenge irabazi zuen NBA All-Star Weekend-en.
Santa Barbara baseliza (Lerga)
Santa Barbara baseliza Lerga herritik gertu dagoen ermita txiki bat da. Lergako kaskoan bertan bada Santa Barbara kale bat, eta handik abiatzen den bidean, hego-ekialderantz, Epaiz herri hustura doan bidean, gertu dago Santa Barbara. Eliz eraikin baten seinalerik ez du batere, borda bat dirudi, lauki formakoa.
Jayson Tatum
Bizitza pertsonala
Tatum Justin Tatum eta Brandy Coleren semea da. Justin Tatum-ek saskibaloian jokatu zuen Saint Louis Unibertsitatean, eta gimnasioko irakaslea eta saskibaloi entrenatzailea da St. Louis-eko Christian Brothers College High School-en, eta 1997an graduatu zen, Jayson jaio baino urtebete lehenago, gutxi gorabehera; Tatumen aita Soldan International Studies High Schooleko entrenatzaile eta atletismoko zuzendaria izan zen lehenago, sei urtez. Tatum bere guraso biak 19 urteko graduko ikasleak zirenean jaio zen; bere ama, Brandy, Saint Louis Unibertsitateko Zuzenbide Eskolan lizentziatu zen, eta, gaur egun, St. Louis eremuko abokatua da. Tatum Larry Hughes NBAko jokalari erretiratuaren besotakoa da, bere aitaren institutuko eta unibertsitateko taldekidea zena ; NBAko jokalari ohiaren eta Tyronn Lue Los Angeles Clipperseko egungo entrenatzailearen lehengusua ere bada. 2017z geroztik, Tatum Imo's Pizzaren bozeramailea da.
Euskal Herriko geologia
Kretazeoa
Garai honen hasieran hegoaldean Iberiar kontinentea zegoen eta delta eta zingira ugari sortu ziren Euskal Herritik hegoaldera. Errioxan dinosauro lorratzak aurkitu dira garai honetan. Arabako Buradon-Gatzaga eta Urizaharran mundu mailako garrantzia duten anbar ustiategiak aurkitu dira. Orain dela 120-130 milioi sortu ziren eta bi biotopo ezberdinen adierazgarri dira. Urizaharrakoa hondartza bateko ingurunea litzateke eta Buradon-Gatzagakoa lur-barnekoa.
Santa Barbara baseliza (Lerga)
Nabarmena da baseliza, bere hormetako lauzen artean Lergako hilarria zegoelako, UMME SAHAR F(ilius) euskal itxurako izenarekin. 1960. urtetik Iruñean dago hilarria, Nafarroako Museoan.
Jayson Tatum
Bizitza pertsonala
Chaminade College Preparatory School-en batxilergoan zegoen bitartean, Tatum eta Calgary Flames- eko Matthew Tkachuk, NHL etorkizuneko aurrelaria, lagun onak izan ziren, biak gimnasioko klase berean jarri baitzituzten. Tatum, gainera, lagun ona du Duke taldekide ohia eta gaur egungo NBAko Harry Giles jokalaria.
Euskal Herriko geologia
Kretazeoa
Bulkanismoa ere eman zen garai honetan eta eusko-kantauriar arroaren erdialdean sumendi ilara bat sortu zen. Ilara horrek bi lerro nagusi zituen: alde batetik Zumarraga, Elosu, Elorrio eta Durangokoa, eta bestetik Zumarraga, Elosu, Soraluze, Eibar, Markina, Fruiz eta Mungiakoa. Hauetatik sumendiren bat ur-azpitik atera zen eta errautsak barreiatu, Deban ikus daitezkeen geruza txikiek adierazten duten bezala. Beste lekueta pillow-laba izeneko formazioak agertu ziren. Fruizen laba kolada handi batek zutabe disjuntzioa jasan zuen eta basalto hexagonoak agertzen dira. Hiru formazio ditugu:
Goi Kretazeoan batez ere tupak eta buztinak metatu ziren Euskal Herrian. Materia organiko ugariko itsasoak ziren, sakonera eskasekoak eta klima epelekoak. Horregatik bertan belakiak, amoniteak, moluskuak eta itsas triku ugari zeuden (ugarienak Micraster eta Echinocorys motakoak). Fosil hauek erruz agertzen dira Ameskoetako San Martin herrian eta bertan galbarro hitza ematen zaio. Sakanan eta Arabako Lautadan ere agertzen dira. Kostako labarretan, Debatik Zumaiara doazenetan, adibidez, fosil ugari aurki daitezke garai honetatik.
Jayson Tatum
Bizitza pertsonala
Tatum-en semea, Jayson Tatum Jr., maiz Deuce izenez aipatzen dena, 2017ko abenduaren 6an jaio zen.
Euskal Herriko geologia
Kretazeoa
Kretazeoaren amaieran itsas-mailaren igoera bat eman zen eta tupa zein hareharri turbiditikoaren txandakapenak eman ziren. Honi flysch izena ematen zaio eta Gipuzkoa eta Bizkaiko kostaldeetan oso ugariak dira. Flysch hauetan amonite, belemnite eta inozeramideak daude.
K/T muga
K/T muga izenarekin Kretazeo eta Tertziarioaren arteko muga ezagutzen da. Muga hori iridio ugari duen geruza mehe batek ematen du, ziurrenik meteorito baten talkak eragina. Geruza hau ikusten erraza da Zumaian, baina baita Euskal Herriko beste toki batzuetan.
Jayson Tatum
Abalak
2019ko ekainaren 21ean, Tatum-ek Jordan Brand-ekin sinatu zuen.
Belfegorren zenbaki lehen
Belfegorren zenbaki lehena 1.000.000.000.000.066.600.000.000.000.001 zenbaki palindromoa da (1030 + 666 × 1014 + 1). Atzetik aurrera zein aurretik atzera berdin irakurtzen den zenbakia da eta, gainera, zenbaki lehena da. Harvey Dubnerrek aurkitu zuen, baina izena Clifford A. Pickoverrek eman zion, Belfegor Infernuko Zazpi Printeetako baten izenarekin, pertsonei inbentzioak eta aurkikuntzak egiten laguntzen ziona.
Zenbakiak hainbat superstizioetan oinarritutako hainbat elementu ditu: 666 zenbakia, Belfegorren bihotzean dago, eta zenbaki hau Piztiaren Zenbakia dela esan ohi da, Apokalipsiarekin eta Deabruarekin lotutako zenbakia sinbolikoki. Bere inguruan hamahiru zero daude eta zenbakia, guztira, 31 digito ditu, hamahiru alderantziz dena. Triskaidekafobia, hamahiru zenbakiari beldurra, Mendebaldeko kulturan hedatutako sinismena da.
Zenbakiari, euskaraz, kintiloi bat, hirurogeita sei mila seiehun bilioi eta bat esango genioke.
Jayson Tatum
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina irabazi zuen AEBko taldearekin Frantziako (zilarrezkoa) eta Australiako (brontzezkoa) taldeak garaituz. Hauek osatzen zuten taldea: Bam Adebayo, Devin Booker, Kevin Durant, Jerami Grant, Draymond Green, Jrue Holiday, Keldon Johnson, Zach LaVine, Damian Lillard, JaVale McGee, Khris Middleton eta Jayson Tatum-ek.
Euskal Herriko geologia
K/T muga
Gaur egun 21 sekzio ezberdinetan ikusi da K/T muga, guztiak sakonera ertain-altuko itsas arroetakoak. Ikerketa baten arabera Euskal Herrian Sopelana eta Bidarte dira muga ikertzeko lekurik hoberenak, gutxienez foraminifero planktonikoen ikerketa eginez gero. Euskal Herrian egindako ikerketatan ikusi denez Kretazeoaren azkeneko garaian (Maastrichtiar Garaia) zeuden 63 foraminifero espezietatik 33 desagertu ziren, hau da %50a baino gehiago. Gainera beste 30 espezieak Tertziarioaren hasieran desagertu ziren. Gainera iridioa eta nikel ugariko espinelak aurkitu dira.
Zenozoikoa
Zenozoikoa edo Tertziarioa orogenia alpetarragatik markatu izan zen, euskal kantauriar arroa itxi zen eta Euskal Herria lur egonkor moduan sortu zen bere osotasunean.
Paleozenoa eta Eozenoa
Paleozenoa ikertzeko munduko lekurik hoberena Zumaian dago eta bertan definitu da Paleozenoaren iraupena zein den.
Paleozeno eta Eozenoan zehar Pirinioak sortzen zebiltzan eta horregatik itsasoko azkeneko sedimentuak garai honetakoak dira. Metaketa batez ere Urbasa-Andimendi-Trebiñu inguruan eman zen hegoaldean eta Galea lurmuturraren inguruan, Getarian eta Miarritzen iparralderago. Sedimentuak karetsuak dira baina K/T mugan fosil motak aldatu ziren, desagerpen masiboa dela eta. Nummuliteak agertu ziren eta hauek erruz aurki daitezke sedimentuetan. Antzeko makroforaminiferoak ere agertzen dira. Hauetaz gain algak, moluskuak, ekinodermatuak, krustazeoak, arrainak eta zetazeoak agertu dira (azken hauek Araba eta Nafarroako hainbat lekutan).
Oligozenotik Pliozenora
Oligozeno, Miozeno eta Pliozenoan zehar Euskal Herriko arkuko mendiak eta Pirinioak jada sorturik zeuden, eta bi isurialde egon ziren, bata Kantauri Itsasora eta bestea Ebroko arrora. Bertan bi laku handi sortu ziren, bata Erriberan eta bestea Trebiñun. Ebaporita ugari egon ziren, igeltsu eta gatzez osatutakoak, adibidez.
Akitaniako arroa, Bretainiaraino luzatzen dena, 2km.ko lodiera duten Tertziarioko sedimentuak dituzte Pirinioen magalean. Bertan dagoen sekuentzia luzea bada ere Oligozenoan bukatu zen, konglomeratuekin.
Hainbat lekutan ere molasak sortu ziren, mendien higaduraz sortutako konglomeratu sedimentuak. Mendien alboetan arroen mugak markatzen zituztenak sortu ziren, adibidez Zangoza, Esa, Lokiz, Lizarra edo Gasteiztik gertu ikus daitezkeenak.
Bertan bizi ziren izakien inguruan hainbat fosil aurkitu dira: dortokak, krokodiloak , ugaztunak (mikrougaztunak , artiodaktiloak , perisodaktiloak , hiena eta elefanteak ), hegaztiak eta arrainak aurkitu dira besteak beste.
Kuaternarioa
Gaur egungo ibaien ibilguak sortu ziren eta hainbat terraza alubial ibaien inguruan. Mendietatik ere arrokaz sorturiko konoak agertu ziren.
Garai honetan ere gaur egungo kostaldeak bariazioak eduki ditu, baina ezagutzen duguna sortu da.
Tektonika
Euskal Herriko tektonika lau zonalde ezberdinetan banatzen da. Ekialdean Pirinioak daude; mendebaldean, Iruñeko faila muga gisa hartuta, Eusko-kantauriar arroa; iparraldean, Ipar-Pirinioko faila muga gisa hartuta, Akitaniako arroa; hegoaldean, Hego-Pirinioetako zamalkadura frontala muga gisa hartuta, Ebroko arroa.
Bakoitzak bere berezitasunak ditu baina lehenengo biak dira konplexutasun handiena erakusten dutenak. Bilboko antiklinorioa, Bizkaiko sinklinorioa, Leitzako faila eta Euskal Arkua bezalako ezaugarri geologikoek markatzen dituzte banaketa garrantzitsuenak.
Pirinioak
Pirinioak bi zonalde ezberdinetan banatuko ditugu. Geologikoki Pirinioak Galiziaraino luzatzen dira, baina oso egitura ezberdina dute Iruñeko Failaren ekialde eta mendebaldean eta honek markatzen ditu mugak. Batetik bestera igarotzea, hala ere, ez da azkar egiten. Iruñeko Failarekiko paraleloak diren (IE-HM) hainbat faila daude. Failatik mendebaldera tolesen eta zamalkaduren bergentzia Iparekialderako da. Honen kontrakoak diren bakarrak Kantauri Mendilerroak osatzen du, hegoaldeko bergentziarekin.
Zonalde Axiala
Zonalde Axiala Paleozoikoan sortu ziren mendiez osatua dago, hainbat arroka metamorfikoz eta konglomeratu, kareharri eta hareharriz osatua. Bertan aurki daitezke metal astunen hobi mineralak (ikus azpian honen inguruko atala).
Paleozoikoa atalean aipatu diren mendiek osatzen dute. Orokorrean gailur biribilduak dituzte (Erakurri, Ortzantzurieta, Koroa...) edo malkartsuak (Aiako Harria, Gorramendi, Mendaur...).
Pirinio-aurreak
Pirinio-aurreak Zonalde Axialaren gainean agertzen dira eta Mesozoiko zein Zenozoikoko materialez osaturik daude. Orogenia alpinoan tolestu ziren.
Ipar-Pirinioko zonaldea
Zonalde honetan estruktura Ekialde-Mendebalde norabideko tolesek eta iparralderanzko bergentzia duten zamalkadurek osatzen dute. Bere hegoaldeko muga Ipar-Pirinioko faila da. Egitura honek ehunka kilometroko jauzi sinistroa erakusten du. Faila honekiko paralelo beste hainbat estruktura ere aurki daitezke, metamorfismoa jasan dutenak eta mekanikoki arroka ultramafikoak dituztenak. Egitura hauek Eozenoan sortu zirela uste da. Ipar-Pirinioko zonaldea tolestutako lurralde-aurreaz Ipar-Pirinioko Aurreko Zamalkaduraz berezia dago. Hemen sortu den laburtzea hegoaldean dagoena baino nahiko txikiagoa da.
Eusko-kantauriar arroa
Eusko-kantauriar arroa Iruñeko failaren mendebaldean hasten da eta berez Pirinioen jarraipena dira. Hala ere aldaketa nabari bat dute honekiko: ekialdean Iberiar plaka baldin bazen Eurasiar plakaren azpian sartu zena mendebaldean Kantauri itsasoa da azpitik sartzen dena. Horregatik bergentzia kontrakoa da, orokorrean iparralderantz. Eusko-kantauriar arroaren mugak honakoak dira: Aurretik aipatu bezala kretazeoan arro sedimentario gisa jokatu zuen eta Iberiar plakaren iparraldeko marjina zen. Geroago alpetar deformazioek eragin zioten eta gaur egun dagoen eskualde tolestua sortu zen.
Hiru zatitan banatzen dugu:
Euskal Arkua
Honek okupatzen du Eusko-kantauriar arroaren iparraldea: domeinu peri-asturiarretik Bortziriak eta Alduderaino luzatzen da, Lapurdin ere aurkitzen dugularik Batez ere Kretazeo eta Zenozoikoko arrokez osaturik dago eta oso tolestuta agertzen da. Hainbat zamalkadura ditu, iparraldeko norabidearekin eta kilometro askoko antiklinal zein sinklinalak aurkitzen ditugu. Hauek bata bestearen atzetik datoz eta oso nabaria den arkua sortzen dute Bilbo eta Donostia artean. Lehen azaldu bezala bulkanismo maila altuak ditu.
Hegoaldetik Iparraldera honakoak dira ezaugarri tektoniko garrantzitsuenak:
Bilboko Antiklinorioa
Iparralderanzko bergentzia duen antiklinorio bat da, Behe Kretazeoko eta Weald faziesko materialez osatua. Antiklinorioaren nukleoa iparraldeko aldearen gainean zamalkatua dago. Egitura honek historia geologiko luzea du eta plataforma eta sakonera handiko itsasoen arteko muga moduan jokatu du.
Salar
Salar Granadako udalerria da, Loja eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.849 biztanle zituen.
Euskal Herriko geologia
Bilboko eta Aralarko Zamalkadura
Bilbotik Otxandiora jarraitu daitekeen egitura da hau, Bilboko antiklinorioaren erdigunean. Testu batzuetan Bilbo-Altsasu faila moduan agertzen da Otxandio inguruan lateralki Aretxabaleta mugitzen da eta hortik Zegamara jarrai daiteke. Hor berriro galtzen da baina ekaildean Aralargo Zamalkaduran jarrai daiteke. 1500-2000 metro arteko jauzia suposatzen du.
Bizkaiko Sinklinorioa
Bizkaiko Sinklinorioa (edo Oiz-Galea Lurmuturrako sinklinorioa) berez Marmolen Mantuarekin jarrai daitekeen egitura da. Turbiditak eta material bolkanikoak ditu barnean. Tolestura handia dute (60º-70º artekoak) eta egitura nahiko konplexua da. Marmolen Mantuak iparraldean Leitzako Faila du eta Hegoladean Lekunberriko Zamalkadura (Aralarkoaren azpitik dagoena estrukturalki). Ez dago argi zein den bere egitura, Alegia inguruan galtzen delako, baina Amezketa-Almandozko sinklinalaren eta Huiziko Antiklinalaren artean kokatzen da.
Bizkaiko Iparraldeko Antiklinorioa
10-15 kmko zabalera duen arku itxurako egtiura bat da, Azkoitia eta Tolosaraino luzatzen dena. Bere nukleoan urgoniarra agertzen da eta hainbat diapiro ere baditu. Tolosako mendebaldean Bortzirietako mazizoaren egiturarekin lotzen dela dirudi.
Zumaia-Donostiako Monoklinala
Zumaia eta Hondarribia luzatzen den egitura da. Flysch materialak ditu. Dirudienez egitura handiago baten hegoaldeko alpea litzateke, baina iparraldekoa ez da inon agertzen (baliteke itsas-azpian egotea).
Nafar-Kantauriar Domeinua
Arroaren hegoaldea hartzen du. Kretazeo ertaineko eta Zenozoikoko itsas plataformako eta trantsiziozko sedimentuz osatua batez ere, gainaldeko tektonika batek eragin dio eta bata bestearen ondoren datozen antiklinal eta sinklinalez osatua dago. Gatz diapiro ugari ditu; geruza horrek ere hegoalderanzko apurketa bat sortzen du, 10 eta 20 km. artekoa. Material hauek Ebroko Arroaren gainean daude zamalkatuak. Ekialdean Iruñeko Failarekin tupust egiten du, baina beste aldean ere jarrai daiteke Hego Pirinioetako Zamalkadura Frontal moduan.
Honako zatitan banatzen da iparraldetik hegoaldera:
Gasteizko Sinklinorioa
Antiklinal eta sinklinal leunez osatua dago. Iparraldean Bizkaiko Antiklinorioarekin mozten da (ikus Bizkaiko Antiklinorioko irudia) eta hegoaldean Villarcayo-Miranda Ebro-Trebiñu-Urbasa sinklinalarekin. Murgiatik Gasteizera doan zeharebakia da sinklinorioaren gunerik zabalena. Dauden tolesek eragiten dute Badaia eta Arkamoko mendilerroen egitura. Egitura Sakanaraino eraman daiteke non monoklinala bilakatzen den eta lodiera gutxiagoko materialak dituen.
Urbasako sinklinala
Villarcayo-Miranda Ebro-Trebiñu-Urbasako sinklinala erdigunean zenozoikoko materialak dituen kubeta handi bat da. Hegoaldean Kantabriako mendilerroa du mugatzen. Euskal Arkuarekiko subparaleloa den egitura da. Zentruan hainbat diapiro agertzen dira, Gesaltza, Maeztu eta Trebiñukoa bezala.
Kantabriako mendilerroa
Kantabriako mendilerroak ezartzen du hegoaldeko muga, Bernedoren hegoaldean. Triasikoko materialak ditu oinarrian eta horregatik diapiro ugari agertzen dira. Ekialdean Iruñeko Failarekin mozten da. Zamalkadura honek 10-15 kilometroko desplazamendua eragin du eta bertikalean gutxienez 5 km.
Ebroko Arroa
Ebroko Arroa ibai honen inguruan kokatzen den Tertziarioko arro sedimentarioa da. Berez oso handia den arren Euskal Herrian bere mendebaldeko eremuak baino ez du ukitzen, Nafarroa Garaiko hegoaldean. Bertan Tertziarioko sedimentuek toles monoklinalak dituzte, Iparraldeko bergentziarekin. Honen arrazoia azpian dauden egituren eraginean egongo litzateke. Ekialde-Mendebalde norabideko eta hegoaldeko bergentzia duten tolesak ere daude.
Akitaniako arroa
Akitaniako Arroa Pirinioen iparraldean kokatuko litzateke, baina Euskal Herrian bere presentzia urria da, Atturri ibaiaren iparraldean eta ..
Hidrogeologia
Zaila da Euskal Herri osoko azterketa hidrogeologiko bat egitea, datuak oso sakabanatuak baitaude. Hala ere Euskal Herrian ditugun karbonato formazio guztiak direla eta lurrazpiko ur ugari dituen eremua da, akuifero garrantzitsuekin. Bizkaia, Gipuzkoa eta Araban bakarrik 710 hm3 ur daudela kalkulatzen da. 1996. urtean horietatik 82 Hm3 ustiatu ziren. EAEn akuifero ugari daude, jatorri ezberdinekoak, gainera. Garrantzi berezia dute kareharrizko mendietakoak eta Gasteizko kuaternarioko akuiferoa, Salburuako sihetsa osatzen duena.
Nafarroaren kasuan 3 banaketa egiten dira akuiferoei dagokionez. Lehenengoa sistema karstikoen ingurukoa da. Hauek Larra eta Altzarretako akuiferoak dira. Fluxu dentsoko akuiferoak, guztietan garrantzitsuenak, Alboron, Antzin eta Genevillakoak dira. Tarteko akuiferoak Urbasa, Arteta, Riezu, Itxako eta Iribas dira.
Ipar Euskal Herriaren kasuan Larra, Larrun, Urtsuia eta Aldudeetako akuiferoek garrantzi berezia dute. Horretaz gain ur-emari handiko lurrak badira.
Kobazuloak
Euskal Herrian dagoen kareharri bolumena dela eta karst ugari daude eta horietan kobazulo kopuru handia. Enkarterrietan dagoen Torca del Carlistan dago Europako lurrazpiko gelarik handiena, 520x245 metrorekin.
Nafarroa eta Zuberoa artean, Larrako mendigunean haitzulo ugari daude, garrantzi handikoak. Leize sakonenen artean, Budogiako leizea (Bu-56, –1.408 m) edo P. S. Martin leizea (–1.342 m) daude. Harpe luzeenen artean, berriz, aipatutako P. S. Martin leizea (52,7 km) dago. Bizkaia aldean, Caballos-Valle sistemak 60 km luze ditu, eta Araban, SI-44 leizeak 42 km. Gipuzkoan 1.700 kobazulo inguru ikertu dira dagoeneko. Horien artean, sakonenak Aralarren dagoen Ormazarreta 2 (-576 m) eta Aitzgorri inguruan dagoen Gazteluko urzuloa (–522 m) dira.
Euskal Herriko hamar haitzulorik sakonenak hauek dira:
Pozalaguan estalaktita eszentrikoen munduko kontzentraziorik altuena aurkitu da, eta hauetako gehiago aurki daitezke Triano inguruan, Muniziaga 3 kobazuloan.
Bizkaian 5 eskualde karstikoetan banatzen dira kobazuloak. Horrela Bizkaiko Meatze Aldean 598 kobazulo daude, Gorbeia inguruan 579, Durangaldean 341, Busturialdea eta Lea-Artibain 301 eta Karrantza-Jorrios eskualdean 237. Nafarroa Garaiko katalogo espelelogikoak 2100 kobazulo biltzen zituen 1992an. . Dentsitate handiena Urbasa-Andimendi mendilerroetan, Aralarren eta Pirinioetan dago. Gipuzkoan 1805 kobazuloren sarrera ezagutzen da. . Araban 1200 kobazulo ezagutzen dira.
Euskal Herri osoan aurki daitezke garrantzi arkeologikoa duten kobazuloak, euren artean bereziki garrantzitsuak dira Santimamiñe, Axlor, Sara, Izturitze, Zugarramurdi, Urdazubi eta Ekain.
Hobi mineralak
Eskuineko mapan hobi mineral nagusiak agertzen dira. Ikus daitekeenez 4 jatorri ezberdinetako hobi mineralak daude. Lehenengoa, bere antzinatasunaren arabera, Paleozoikoko mazizoetan dauden berun, zink, magnesio, fluor eta burdin hobiak dira. Hauek erromatarren garaian ustiatzen ziren, batez ere Aiako Harrian eta gero Oiassoko portuan garraiatu. Honetaz gain Aldude eta Bortzirietan ere agertzen dira mineral hauek. Hauetako askotan zilarra ere aurki daiteke. Ariben merkurioa ere esplotatu zen bere garaian.
Kretazeoko mineralak bi mota ezberdinetan agertzen dira. Alde batetik Bilboko Antiklinalaren ardatzean burdinazko hobi oso garrantzitsuak daude. Burdina leku askotan atera badaiteke ere (burdinolak oso ugariak izan ziren garai batean) inon ez dago Euskal Herrian Meatzaldea eskualdean bezain beste. Triano mendia gaur egun guztiz zulatua dago, bertan zegoen minerala ateratzeko. Gallarta, Bilbo eta Otxandion ere ola garrantzitsuak egon dira. 1878tik 1898ra 80,5 milioi tona burdin atera ziren Triano ingurutik, 1899an 6,5 milioi tona atera ziren, hogei urte lehenago 1,3 ateratzen zirelarik.
Antiklinorioaren bi alpetan kareharria da nagusi, eta uharri ugari daude. Bertako askotan beruna eta zinka atera daiteke. Meatze hauek txikiak dira, baina ugariak. Bizkaiko sinklinorioaren iparraldeko alpean ere agertzen dira, hiru banda osatuz.
Hirugarrenik diapiroei lotutako gatz mineralak daude. Hauek gatzaga askotan esplotatu izan dira eta gaur egun Iruñea inguruan badute garrantzia. Nafarroan gatz arruntaren esplotazioak interes ekonomikoa du, 2004an 112.741 tona ekoiztu ziren.
Azkenik hobi minerala izan ez arren bere balio ekonomikoa dela eta aipatzeko modukoa da Bermeotik iparraldera aurkitu zen gas natural boltsa. Bertan kokatu zen Gaviota izeneko gas ustiatzailea. Gaur egun ez dago esplotatzeko haina gas.
Giant's Ring
Giant's Ring, "Erraldoiaren Eraztuna", Ipar Irlandako Ballynahatty herrian dagoen henge monumentu bat da, Belfast hiritik hurbil.
Neolitokoa da, K.a. 2.700. urte ingurukoa. 180 metroko diametroa du eta 2,8 hektareatako lursailean hedatzen da.
Istiqlal Alderdia
Maroko modernoko alderdi historiko bat da, 1937an Allal al-Fasik, Muhammad Lyazidik eta Ahmed Balafrejek sortua eta pentsaera nazionalista duena. Mohammed V.a Marokokoa sultanari leiala izan zitzaion, hau, Frantziak 1953an erbesteratu zuenean.
Marokok, 1955ean independentzia lortu ondoren, ahuldua geratu zen, alderdiko zati ezkertiarra, Mehdi Ben Barkak zuzendua, Istiqlal alderditik banandu zenean eta Herri Indarren Batasun Nazionala sortu zuenean 1959an. Hassan II.a Marokokoaren erregealdian, monarkiarekin elkarkidetza garaiak, gatazkekin txandakatu ziren, monarkia, erresumako Maroko Handiaren kontuan, beti babestu duen arren, Mendebaldeko Sahararen eranstean, edo Ceutari, Melillari eta Afrika iparraldeko espainiar subiranotasuneko gainerako lurrei dagokienez.
Alderdiaren hastapenak
1937an sortu zen Marokoko Ekintza Batzordea k Istiqlal (independentzia) aipatu zuen, baina hasieran ez zuten independentzia aldarrikatu, baizik eta protektoratuen (frantsesak eta espainiarrak) erreforma bat. 1936 ko eta 1937ko hainbat manifestazioren ondorioz, Frantziak alderdia debekatu zuen, eta alderdiko lider Allal al-Fassi Gabon era erbesteratu zen.
Handik urte gutxira, Istiqlal alderdia sortu zen, 1943ko abenduaren 18an, Rabaten, era klandestinoan. Ahmed Balafrej izan zen idazkari nagusia. Alderdiak Independentziaren Manifestua argitaratu zuen 1944ko urtarrilaren 11n. Idazketan parte hartu zuen Mohammed V.a Marokoko sultanak. Manifestuak zioen ez zutela onartuko inolako negoziaziorik okupatzaile kolonialekin, aurrez protektoratua ez bazen bertan behera uzten eta Marokori ez bazitzaion independentzia ematen. Manifestu haren izenpetzaileak atxilotu zituzten.
Frantziak errepresio gogorraren bidez erantzun zion alderdiari, bereziki 1952tik 1955era. Alderdiko buru guztiak atxilotu edo erbestera behartu zituen. Ondorioz, indarkeria mugimendu handiak gertatu ziren Marokon. Azkenean, Frantzia behartua izan zen negoziazioak hastera.
Independentziaren ondoren
Marokok independentzia lortu zuen 1955ean. Istiqlal bihurtu zen Marokoko alderdi politiko nagusia. Ehunka mila bazkide zeuzkan. Mehdi Ben Barka zen alderdiko buruzagietako bat. Harentzat funtsezkoak ziren laborantza erreforma, alfabetatzea, lan soziala edota errepideak eraikitzea. Baina helburu sozial horiek ez ziren lur-jabeen gustukoak izan. Alderdiko eskuindarren eta ezkertiarren arteko desadostasunak gero eta handiagoak ziren, eta zatiketa gertatu zen 1959ko azaroan. Mehdi Ben Barkak Herri Indarren Batasun Nazionala edo Union nationale des forces populaires (UNFP) alderdi ezkertiarra sortu zuen. Al-Fassi eta Balafrej Istiqlal alderdian gelditu ziren. 1963 an bi alderdiak berriz elkartu ziren, boterea galdu ondoren.
Alderdiak ez zuen onartzen protektoratuak finkatu zuen lurralde zatiketa, eta Maroko batuaren alde lan egin zuen. Halaber, identitate nazionalaren defentsa aldarrikatu zuen, hala nola arabiar, amazigh eta afrikar kulturaren zaintza.
Karmengo Ama ikastetxea
Gaur egun, Karmengo Ama Ikastetxeak 0-16 urte bitarteko ume eta gazteen formakuntza eskeintzen du. Konpromisoagaz eta modu eraginkorrean familia, giza eta komunitate giroan eragiteko gai diren PERTSONAK hezten ditu "Pertsonagintzan" lelopean. Euskal Herriko hizkuntza eta kultura bizi eta zabaltzeko konpromisoa du. Bere ezaugarriak, familia giroa, alkartasun aktiboa eta talde grina dira, sormenez, barrikuntza, jasangarritasuna eta etengabeko hobekuntza irizpideak kontutan hartzen ditualarik.
Ziurtagiriak
Hauexek dira ikastetxea identifikatzen daben ardatzak:
Psilogobius randalli
Psilogobius randalli Psilogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Ibiaí
Ibiaí Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Haemulon flavolineatum
Haemulon flavolineatum Haemulon generoko animalia da. Arrainen barruko Haemulidae familian sailkatzen da.
Hagenthal-le-Bas
Hagenthal-le-Bas Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Santa Barbara baseliza (Zarautz)
Santa Barbara baseliza Gipuzkoako Urola Kosta eskualdean dagoen Zarautz udalerriko baseliza da. Izen bereko Santa Barbara auzoan eta Zarauztik Getariaradoan Kostaldeko Done Jakue bidearen hasieran kokatzen da.
Hagenthal-le-Bas
Biztanleria
2007an Hagenthal-le-Bas udalerrian erroldatutako biztanleak 1.057 ziren. Familiak 453 ziren, horien artean 127 pertsona bakarrekoak ziren (79 bakarrik bizi ziren gizonak eta 48 bakarrik bizi ziren emakumeak), 147 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 155 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Santa Barbara baseliza (Zarautz)
Gaur egun bertan urte osoz ospatu ohi den meza bakarra abenduaren 4ean izan ohi da.
Ctenosaura clarki
Ctenosaura clarki Ctenosaura generoko animalia da. Narrastien barruko Iguanidae familian sailkatuta dago.
Santa Barbara baseliza (Zarautz)
Historia
Tenplu berria eraikitzeko diru bilketa eskasegia zela eta, 1704ko ekainaren 20an Iruñeko apezpikuak inguruko jendearen diru laguntza txikiez eraiki zedila agindu zuen. Dirua, espezietan pilatutako dohaitzak eta eraikuntza materialak musutruk hornitu eta garraiatu zuten auzotarren laguntzari esker eraikuntza lanei berrekin zitzaien.
Aloe polyphylla
Aloe polyphylla Aloe generoko landare loreduna da, Xanthorrhoeaceae familiakoa.
Hagenthal-le-Bas
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Santa Barbara baseliza (Zarautz)
Historia
Bost urteren ondoren, 1709an baseliza bedeinkatu zen, halere 1736. urterarte hobekuntzak gehitzen joan zitzaizkion. Baselizaren mantentze lanak diru edo espezien dohaitzaren bitartez ordaintzen ziren. 1705-1774 bitartean arrantzaleek euren dohantzak arrantzatutako bale zatiez osatzen zituzten, trukean txakolia ematen zitzaielarik. 1850ean eraldaketa lanak egin zitzaizkion eta 1995ean oso-osorik zaharberritua izan zen.
Hagenthal-le-Bas
Etxebizitza
2007an 541 etxebizitza zeuden, 458 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 64 hutsik zeuden. 396 etxeak ziren eta 142 apartamentuak ziren. 458 etxebizitza nagusietatik 349 bere jabearen bizilekua ziren, 88 alokairuan okupaturik zeuden eta 21 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 29 etxek bi zituzten, 71 etxek hiru zituzten, 88 etxek lau zituzten eta 266 etxek bost zituzten. 417 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 183 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 250 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Santa Barbara baseliza (Zarautz)
Eraikina
Ipar-ekialdeko norantzan dago, lau uretako teilatua, oinplano laukizuzzena eta abside trapezoidala ditu. Eremuko erliebe malkartsuari ongi egokitua dago, eskailera baten bidez atari nagusira igo ahal daitekelarik.
Hagenthal-le-Bas
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Hagenthal-le-Bas udalerrian 451 unitate fiskal zeuden, 1.094 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 29.096 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 30 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 autoeskola, 1 iturgina, 2 ile apaindegiak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Hagenthal-le-Bas udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 259 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
K.a. 230
K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | K.a. III. mende | K.a. II. mende)
K.a. 250ko hamarkada | K.a. 240ko hamarkada | K.a. 230ko hamarkada | K.a. 220ko hamarkada | K.a. 210ko hamarkada
K.a. 235 | K.a. 234 | K.a. 233 | K.a. 232 | K.a. 231 | K.a. 230 | K.a. 229 | K.a. 228 | K.a. 227 | K.a. 226 | K.a. 225
Kaduzeo
Kaduzeo hitza grezierazko κηρυκειον hitzetik dator, "olibondozko haga girlandekin apaindua" esan nahi duena. Haga hau beti eramaten zuten heraldoek, Merkurio heraldo bat eta jainkoen mezulari zenez erromatar mitologian, bereziki kaduzeoaren ezaugarria ematen zaio. Baina, kasu honetan, girlandak bi sugerengatik ordeztuak dira, fabularengatik: Merkuriok bi suge borrokatzen ikusi zituen eta modu baketsuan banandu zituen kaduzeoarekin. Sugeek, une horretan bertan borrokatzeari utzi zioten eta banandu egin ziren.
Kaduzeoko elkarlotutako bi sugeek, 8 zenbakia irudikatzen dute, indar antagonikoen arteko orekaren ikur ere badira. Gainera, birsortze eta infinitozko betiereko oinarrizko mugimendu kosmikoa irudikatzen dute. Infinitoaren bertikalitate formala da.
Batzuetan, medikuntzan erabilitako Eskulapioren hagarekin nahasten da.
Greziar mitologia
Greziar mitologiaren arabera, kaduzeoa, Apolok Hermesi oparitu zion bastoi bat zen, Pan jainkoaren txirularen truke, siringaren truke, kaduzeoa, Olinpoko jainkoen heraldoaren ikur bihurtuz.
Sallachy
, 'Salachaidh', Eskoziako Highland eskualdeko herrixka bat da, Skye eta Lochalsh eta Ross eta Cromarty barrutietan. Loch Long aintziraren iparraldeko ertzean dago.
Lynne Karen Deutsch
Haurtzaroa eta nerabezaroa
Victor eta Alisa Deutschen alaba, Lynne Karen Deutsch Chicagon jaio zen 1956ko azaroaren 26an. Bere familiarekin Morton Groven (Cook konderria, Illinois) bizi izan zen 8 urte bete zituen arte, une horretan Beverly Hillsera (Kalifornia) joan ziren. Neskatila irekia izan zen, saskibaloian jokatzen zuen eta ikasketetan nabarmentzen zen. Beverly Hillseko Institutuan graduatu zen 16 urterekin hiru urtean.
Goi mailako ikasketak
1977an Filosofiako Lizentziatura lortu zuen Berkeleyn Kaliforniako Unibertsitatean. Ondoren, 1981ean, Berkeleyra itzuli zen eta bigarren lizentziatura bat lortu zuen, oraingoan Fisikan. Ondoren, Massachusettseko Institutu Teknologikoan (MIT) graduatu eta irakaskuntzako laguntzaile gisa hasi zen lanean, eta Fisikako Zientzia Masterra lortu zuen 1983an. Ondoren, Harvardeko Unibertsitateko graduatuentzako astronomia-programan parte hartu zuen. Bertan, Filosofia eta Letretako Masterra lortu zuen 1985ean, eta Filosofiako Doktoretza 1990ean. Graduazio-ikasketetan, Lynne uhin infragorriaren batez besteko luzera atzemateko gai zen tresneria fabrikatzen hasi zen eskuz, artisau gisa. Tresna horiek Eguzki Sistematik nahiz gure galaxiako eta galaxiatik kanpoko beste iturri batzuetatik datozen emisioak aurkitu, identifikatu eta aztertzeko interesa zuten behatzaileek erabili zituzten geroago.
1990etik 1992ra doktorego ondoko bekaduna izan zen NASAren Mountain Viewko Ames Ikerketa Zentroan. Bertan paper garrantzitsua jokatu zuen Infragorri Ertaineko Ganbera Nagusiaren (MIRAC, ingelesezko laburdura) garapenean, Smithsoniar Behatoki Astrofisikoan eta Arizonako Unibertsitatean. Hau Merkurio, Jupiter, Ilargia, nebulosa planetarioak, izarren eraketa-eskualdeak, zentro galaktikoa, izar-objektu gazteak eta objektu estra-galaktikoak ikertzeko maiz erabiltzen den tresna ezaguna eta kotizatua da.
Bizitza profesionala
NASAren Ames Ikerketa Zentroa utzi ondoren, Lynnek irakaskuntzan aritu zen 1993 eta 1996 artean Smith Collegen (Northampton), eta horrek eragin positiboa izan zuen lizentziarik gabeko ikasleentzako ikerketan, batez ere emakumeengan, eta lan garrantzitsua egin zuen aholkulari-lanetan. 1996an, Bostongo Unibertsitateko Astrofisika Ikerketarako Institutuko irakasleekin hasi zen lanean. Bertan, lizentziatu gabeko ikasleentzako eta graduatuentzako instrumentazio printzipioak eta teknikak irakatsi zituen. Fakultateko bere karreran zehar, dirulaguntza eta ikerketa-beka ugari jaso zituen, bere lan zientifikoen jarraipenean inbertitu zirenak, bere ikasleengan eta doktoratu ondoko bere ondokoetan. Bostongo Unibertsitateko instrumentazio eta teknologia aurreratuen programaren ikertzaile nagusia izan zen, MIRABU: infragorri ertaineko matrize bat.
Polizitemia gaixotasunaren ondorioz osasun-arazoak izan zituen, eta gero eta zailtasun handiagoak izan zituen lanaldi osoko irakaskuntza-ordutegiari eusteko. Ondorioz, Lynnek eszedentzia eskatu zuen Bostongo Unibertsitatean, eta 2001ean Harvard Unibertsitatera eta Astrofisika Zentrora (CfA) itzuli zen elkartekide gisa. Han, OIR Dibisioko Infragorri Taldeko eta IRAC/Spitzer Espazio Teleskopioko kide oso aktibo bihurtu zen, 2003ko abuztuan espaziora jaurtitako teleskopioaren azken prestaketan parte hartuz.
Astronomian infragorriekin egindako ikerketak hainbat eremutan eragina izan zuen, hala nola izarren eraketa, nebulosa planetarioak eta protoplanetarioak, eguzki-sistemako objektuak, izarrarteko ingurunea eta argitasun infragorriko galaxiak. Spitzer Espazio Teleskopioan Infragorri Matrizeko Ganberarekin (IRAC, ingelesezko laburdura) egindako azken ikerketa masa handiko izarren eraketan eta izarrarteko ingurunearen antzeko bilakaeran kontzentratu zen.
Bere ibilbide laburrean hirurogeita hamabost artikulu baino gehiago argitaratu zituen.
2004ko apirilaren 2an hil zen, polizitemia veraren aurkako borroka luze baten ondoren.
Bizitza pertsonala
Douglas Sondak Filosofia Doktorearekin ezkonduta egon zen, eta seme bat izan zuen, Reed Deutsch-Sondak. Gainera, Acton (Massachusetts) eskola-barrutiko Gurasoei Laguntza Aktiboa Emateko Taldearen antolatzailea eta erreferentziazko figura izan zen. Talde horren lanari esker, familiek hobeto ulertu eta defendatu ahal izan zituzten premia bereziak zituzten haurrak.
Vislava
Vislava Eslovakiako udalerri bat da, Stopkoveko barrutian kokatuta. 10,96 km²ko azalera du eta 196 biztanle 2017ko datuen arabera.
Santa Cruz del Comercio
Santa Cruz del Comercio Granadako udalerria da, Alhama eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 596 biztanle zituen.
Morata de Jalón
Morata de Jalòn (Morata de Xalón aragoieraz) Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 1.385 biztanle zituen 45,9 kilometro koadroko azaleran.
Divis
Divis, 'Dubhais', Bizkar Beltz, Ipar Irlandako mendi bat da, Belfast hiriaren ipar-mendebaldeko eremu batean. 478 metroko garaiera du.
Txoibalsan
Txoibalsan (mongolieraz: Чойбалсан) ekialdeko Mongoliako hiria da, Dornod probintziaren hiriburua dena. Hiriak Khorloogiin Txoibalsan buruzagi komunistaren izena du.
Euphonia luteicapilla
Euphonia luteicapilla Euphonia generoko animalia da. Hegaztien barruko Fringillidae familian sailkatua dago.
Marandeuil
Marandeuil Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Marandeuil udalerrian erroldatutako biztanleak 66 ziren. Familiak 22 ziren, horien artean 3 pertsona bakarrekoak ziren (3 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 3 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 3 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Aloe ramosissima
Aloe ramosissima Aloe generoko landare loreduna da, Xanthorrhoeaceae familiakoa.
Marandeuil
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 38 ziren, horien artean 32 aktiboak ziren eta 6 inaktiboak ziren. 32 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (17 gizon eta 15 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 6 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Marandeuil udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Coniopterygidae
Deskribapena
Intsektu helduen itxura Neuroptera ordenaren besteekin konpatatuta nahiko desberdina da. Txikiak dira (1,8mm eta 5mm artekoak), hegalak marroiak eta zeharrargitsuak dira, normalean ezkatak eta hautsez estalia. Horregatik, haien itxura Aleyrodidae edo euli zurienekin nahastu daiteke, nahiz eta haien artean ez izan ezer. Bereizteko biak Coniopterygidae espeziek helgalak pausaldian daudenean erabat elkarturik daudela ezaugarri bat izan daiteke; euli zuriek, aldiz, modu horizontaleak izaten dituzte.
Ekologia
Coniopterygidae espezieak egurrezko landarekin lotuta egoten dira; normalean horietan bizi dira. Emeek arrautzak banan-banan ostoetan eto landareen azalan jartzen ditu. Larbek 3,5 mm-ko luzeraino izan dezakete. Ahoaren piezak tutu laburrak eta zuzenak dira; horietatik jakia, beste intsektuen fluidoak, xurgatu egiten dituzte. Ilunabarreko ohiturak dituzte. Ornogabe txikiak jaten dituzte, esaterako Coccoidea generokoak, landare zorriak, eta akaroak, baita artropoden arrautzak. Jateko ohitura horiek direla eta, beste espeziak kontrolatzeko esperimentuak egin dira, hau da, kontrol biologikoa egiteko, baina esperientziak ez dira ondo atera.
Urtean bi belaunaldi sortzen dituzte.
Espezieak
Ezagutzen diren taxon asko Jurasiko Berantiar aurrerako fosilak dira. Orokorrean, baita ere gaur egungoak zailak dira familiaren filogenian kokatzeko.
Iraí de Minas
Iraí de Minas Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.