cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Li Dazhao
Biografia
Errusiako Iraultzaz arduratuta, marxismoaren bidea hartu eta Txinako Alderdi Komunista eratu zuen, Mao Zedong eta beste buruzagi batzuekin. Alderdiko buruzagi gisa, Txinako iparraldean jardun zuen, batez ere. 1927an Errusiaren enbaxadan babestu behar izan zuen Pekinen, baina Mantxuriako buruzagi militar batek atxilo hartu eta urkabera eraman zuen.
Buruzagi baino teorialari zen gehiago Li Dazhao. Berak zehaztu zituen Txinako Iraultzarako bide nagusiak, gerora maoismoaren oinarri izan zirenak. Nazionalista sutsua zen marxismoaren bidetik abiatu aurretik, eta errezelo handiz hartu zituen iraultza mundu guztiko langileek batera egin behar zutela zioten teoriak. Garbi ikusi zuen, bestalde, Txinako hiri-langileriak nekez har zezakeela garai hartan iraultzaren lema, eta herrialde industrial bateko klase-borroka klasikoari ekin baino laborariengan oinarrituriko iraultza populistaren beharra adierazi zuen. Pentsamendu-molde horrek eragin handia izan zuen Maorengan. Hil ondoren, Txinako Iraultzako martiri ohoratuena izan zen Li Dazhao.
Saint-Justin (Landak)
Saint-Justin Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Landak departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Justin udalerrian erroldatutako biztanleak 873 ziren. Familiak 371 ziren, horien artean 110 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 42 bakarrik bizi ziren emakumeak), 125 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 117 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 487 etxebizitza zeuden, 378 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 50 bigarren erresidentzia ziren eta 59 hutsik zeuden. 459 etxeak ziren eta 28 apartamentuak ziren. 378 etxebizitza nagusietatik 252 bere jabearen bizilekua ziren, 113 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 13 etxek bi gela zituzten, 51 etxek hiru zituzten, 129 etxek lau zituzten eta 184 etxek bost zituzten. 287 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 142 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 194 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Randall
Randall hauetako bat izan daiteke:
Saint-Justin (Landak)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 529 ziren, horien artean 361 aktiboak ziren eta 168 inaktiboak ziren. 361 pertsona aktiboetatik 321 lanean zeuden (172 gizon eta 149 emakume) eta 40 langabezian zeuden (21 gizon eta 19 emakume). 168 pertsona inaktiboetatik 78 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 52 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Justin udalerrian 400 unitate fiskal zeuden, 920 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.483 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 33 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 kirol-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Itsasoko Ama Birjinaren hondartza (Santander)
Itsasoko Ama Birjinaren hondartza, gaztelaniaz Playa de la Virgen del Mar, Espainiako Kantabria autonomia erkidegoko Santander hirian dagoen hondartza bat da, San Román de la Llanilla herrian. 400 metroko luzera du.
Virgen del Mar uhartea eta lur lehorra elkarlotzen ditu.
NGC 6820
NGC 6820 nebulosa bat da, Vulpecula konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
1896ko Paris-Roubaix
1896ko Paris-Roubaix txirrindularitzako lasterketa klasiko honen lehen edizioa izan zen. 1896ko apirilaren 19an ospatu zuten Parisen hasita, Roubaixko belodromoan amaituta. 280 kilometroko ibilbide izan zuen. Irabazlea Alemaniako Josef Fischer izan zen, 1.000 frantziar libera jaso zituena, dirutza garai horretan. Ibilbidean, 1909ko Paris-Roubaixeraino egin zen gisan, motor batek ireki zuen bidea.
Nomis
Nomis Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Nomis albopedalis da.
Richland konderria (Montana)
Richland konderria (Richland County) Montanako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Sidney da. 2010eko zentsuaren arabera 9,746 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Richland konderriak 544,749 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,958 ura dira. Beste 539,791 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1,79 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 9,746 pertsonetatik 9,386 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 297 dira. 12 beltzak edo afroamerikarrak. 156 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 167 pertsonek kokatzen zuten.
Park (Derry konderria)
Park (An Pháirc; Ulsterko eskozieraz: Tha Fiel) Ipar Irlandako udalerri bat da, Derry konderrian dagoena.
Venerque
Venerque Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Garona Garaia departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.079 etxebizitza zeuden, 1.023 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 43 hutsik zeuden. 1.007 etxeak ziren eta 72 apartamentuak ziren. 1.023 etxebizitza nagusietatik 765 bere jabearen bizilekua ziren, 238 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 46 etxek bi zituzten, 146 etxek hiru zituzten, 332 etxek lau zituzten eta 494 etxek bost zituzten. 812 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 315 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 608 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Venerque udalerrian 1.030 unitate fiskal zeuden, 2.631,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.812 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 126 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 27 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 5 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 28 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 11 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 3 harategiak, 1 elektrotresna denda zen, 1 kirol-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Venerque udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 855 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Balzheim
Balzheim Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Gorbeiako euskal artzain txakur
Gorbeiakoa da euskal artzain txakurraren aldaeretako bat; Euskal Herriko bertako txakur arraza horren beste aldaera, berriz, iletsua da.
Iletsua barietateak ez bezala, Gorbeiakoak ile motzagoa du, eta kolore gorrikoa da. 17-33 kilo pisatu ohi du. Izaerari dagokionez, txakur leiala da. Izenak berak dioenez, artaldeak zaintzeko eta gidatzeko sortutako arraza da.
Euskal artzain txakur iletsu
Iletsua da euskal artzain txakurraren aldaeretako bat; Euskal Herriko bertako txakur arraza horren beste aldaera, berriz, Gorbeiakoa da.
Sfântu Gheorghe (Tulcea)
Sfântu Gheorghe Errumaniako udalerri bat da, Tulcea konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Euskal artzain txakur iletsu
1995eko ekainetik du estandarra ezarria Eusko Jaurlaritzak. Arraza izendapen hauek ez dute onarpenik Nazioarteko Federazio Zinologikoaren zerrendetan.
Sfântu Gheorghe (Tulcea)
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Myzomela erythrocephala
Myzomela erythrocephala Myzomela generoko animalia da. Hegaztien barruko Meliphagidae familian sailkatua dago.
Melvin
Melvin hauetako bat izan daiteke:
Euskal artzain txakur iletsu
Ezaugarriak
Iletsuaren ezaugarri nagusia, duen ilea da. Ile asko du, eta hankak estaltzen dizkio. Ilearen kolorea horixka edota kanela kolorekoa da.
Beste barietatearekin alderatuz gero, ile luzeagoa dute bizkarraldean eta aurreko hanketan. Bularra ere zabalagoa dute, buru handiagoa ere bai eta belarriak beti erorita dauzkate.
Arrek batazbeste 53,87 zm. neurtzen dute bizkar-gurutzean. 17-33 kiloko pisua izaten dute normalean.
Izaerari dagokionez, txakur leiala da. Iletsua betidanik erabili izan da artaldeak zaintzeko eta gidatzeko.
NA-7042
NA-7042 edo Arzotzko errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-7040 errepide nazionaleko 16,57 kilometroan hasi eta Gesalatzen dagoen Arzotz kontzejura arte doa. Errepidea 2,09 kilometro luze da.
Austrofundulus leoni
Austrofundulus leoni Austrofundulus generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Gartrellita
Gartrellita mineral bat da.
Ezaugarriak
Gartrellita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: PbCuFe³⁺(AsO₄)₂(OH)*H₂O.
Prehen
Prehen (Preachan) Ipar Irlandako udalerri bat da, Derry konderrian dagoena.
Kale itsu
Kale itsua, kalezuloa edo cul-de-sac sarrera eta irteera berdinak dituen kalea da, hau da, alde batetik itxita dagoena. Kale edo bide hauetako batzuek ez dute baimentzen automobilik, egun osoan zehar edo ordutegi batzuekin, baina oinez edo bizikletaz ibiltzeko aukera dago.
Gaur egungo urbanismoan egoten dira kasuak non irteera zuen kale baten itsutzea egiten den, bertatik igarotzen den trafikoa murriztu eta horrek dituen onurak probesteko: zarata eta kutsadura gutxiago, eta segurtasun gehiago.
Bridgelands
, Eskoziako herri bat da, Scottish Borders eremu administratiboan.
Albergaria-a-Velha
Albergaria-a-Velha Portugalgo Aveiroko barrutian dagoen kontzejua da. 2006ko erroldaren arabera 25.921 biztanle zituen.
Cliff Village (Missouri)
Cliff Village Missourieko herrixka bat da. Newton konderrian kokatua dago. 2010ean 40 biztanle zituen, 0.1 kilometro koadrotan banatuta.
Capoeta angorae
Capoeta angorae Capoeta generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Endopterygota
Endopterygota metamorfosi osoa burutzen duten intsektu guztiak biltzen dituen superordena da, hau da, euren garapena hiru fasetatik pasatzen dena: larba, pupa eta imago. Lepidoptera askotan pupa fase horri krisalida deitzen zaio. 850.000 espezie ezberdin identifikatu dira, hamaika ordenatan banatuta. Ezagutzen ditugun intsektu asko talde honetakoak dira, adibidez, kakalardoak, euliak, tximeletak, erleak, liztorrak... Ordena handienak Coleoptera, Diptera, Hymenoptera eta Lepidoptera dira. Horrez gain txikiagoak diren Mecoptera, Megaloptera, Neuroptera, Raphidioptera, Siphonaptera, Strepsiptera eta Trichoptera daude.
Exopterygotatik ezberdintzen dira euren hegoak garatzeko duten sistema dela eta. Endopterygotan hegoak barnealdean sortzen dira metamorfosian zehar. Exopterygotan hegoak kanpoaldean garatzen dira eta ez dute pupa faserik.
Planigale ingrami
Planigale ingrami Planigale generoko animalia da. Dasyuromorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Sminthopsinae azpifamilia eta Dasyuridae familian sailkatuta dago.
Antequera (generoa)
Antequera Cosmopterigidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Semioscopis acertella da.
Broadhaugh
, Eskoziako etxalde bat da, Scottish Borders eremu administratiboan.
Șieu (Maramureș)
Șieu Errumaniako udalerri bat da, Maramureș konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Capoeta aculeata
Capoeta aculeata Capoeta generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Myzomela dammermani
Myzomela dammermani Myzomela generoko animalia da. Hegaztien barruko Meliphagidae familian sailkatua dago.
NGC 2035
NGC 2035 nebulosa bat da, Dorado konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Ama Birjinaren koroatzea (Velázquez)
Ama Birjinaren koroatzea Diego Velázquezen mihisea da, Prado museoan kontserbatuta. 1635 eta 1636 artean egina, neurri handiko lana da: 176 zm × 124 zm. Erlijio lanak ez ziren oso ohikoak Velázquezen obran eta hori ezaugarri berezia da.
Historia
Antonio Palominoren arabera, margolana Filipe IV.aren emazte Elisabet Borboikoa erreginaren gelako oratorioan zegoen, Madrilgo Errege Alkazarrean. Hala ere, ez da aipatzen amaitu gabeko 1666ko inbentarioan, ez eta 1686 eta 1700eko ondorengoetan ere, eta 1734ko sutetik salbatutako obren zerrendan jaso zen lehen aldiz. Bertan, «Hirutasun Santua Ama Birjina koroatzen» gisa deskribatu zen, eta Alonso Canori esleitu zitzaion. Ondoren, izen hori ezabatu eta Velázquezenarekin ordezkatu zen. 1746an, Buen Retiro jauregian eta 1772an Errege Jauregi Berrian inbentariatu zen. 1819an sartu zen Pradoko museoan.
Deskribapena
Irudien konposizioa triangeluarra da, erpina alderantzikatuta, garaiko modari jarraituz, lerroen oreka eta harmonia handiaren sentsazioa emanez. Protagonismoa Mariaren irudiarentzat da, zeinaren aurpegia begiak apal, sudurra zuzen eta ezpainak profilatuta agertzen baita. Apaltasuna, erreberentzia eta emozioa. Koadroaren osaerak, bai koloreagatik, bai formagatik, bihotz bat gogorarazten du. Ama Birjinaren jarrerak, eskuineko eskuaz bere bihotza seinalatuz, ideia hori indartu eta errukia mugiarazten du. Bihotz forma hori, irudien naturaltasunarekin batera koadroaren gauzarik originalena dena, Gállegoren ustez, 1611n san Frantzisko Saleskoak Jesusen Bihotzari eskainitako debozioarekin lotu liteke.
Ikuslearen eskuinean Jainkoa dago, agure onbera bezala duintasun handiz irudikatua. Ezkerrean Jesu Kristo dago, ile luzeekin, biak Ama Birjinaren burua lore-girlandaz koroatzeko jarreran. Eta erdian, Espiritu Santuaren irudikapena, uso zuri baten itxurapean. Hiru Pertsona hauek altuera berean kokatzen dira, triangeluaren oinarria definitzen duen lerro hipotetiko batean zehar, horrela Jainkotasunean nagusitasun maila bera irudikatzen dutelarik.
Brasil uhartea
Brasil uhartea edota Hy-Brasil ustez Ozeano Atlantikoko lekuren batean dagoen uharte mamu bat da, Irlandar mitologian aipatu zenetik izendapen ugariz ezagutua, haietako batzuetan San Brendanen uhartea. 1367ko Pizigani-ren mapan 'Braçir uhartea izenez agertzen da, eta ondorengoetan Braxil, Brazille, Brasile, Bracie, Bresily, Bersil, Brazilæ, Bresilji, Braxilis, Branzilæ, O'Brasil edota O'Brassil izenez, Hy Brasil'', eta beste aldaera batzuk XVIII. mendean marraztutako Jefferys-en maparaino ailegatuko dira. Vinlandeko mapa eztabaidatuan Frantziako kostaldearen aurrealdean kokatutako San Brendanen uhartearekin identifikatzen du: «Magnæ insulæ Beati Brandani Branziliæ dictæ».
1498an Errege Katolikoen enbaxadorea zen Pedro de Ayala ingeles gortera zuzendu zen, ondoren ingeles ontziak azken urteetan uharteaten bila aritu zirela berri eman zuen.
Aipatutako itsas espedizio hauek 1480an hasiak litzatezke, bakailao arrantzaguneak topatzeko helburuz eginak. 1498an John Day ingeles merkatariak ziurrenik Kristobal Koloni zuzendutako gutunean Bristolgo itsasgizon batzuk uhartera iritsi zirela baieztatu zuen, Iparraldeko Ozeano Atlantikoan kokatuz, Ternuatik hurbil eta Joan Cabotoren espedizioekin lotuta. Aipatutako uharte mamu hau Europa legoke, Irlandako kostaldearen aurrealdean, hortaz, 1500 inguruan portugaldar itsasgizonek topatutako Brasil herrialdearekin zerikusirik ez duela dirudi. Halaber, Brasil izenaren jatorria agertzen den erregistrorik ez da topatu ahal izan, baina uste denez, aipatutako uharte mamu honen hasierako izena Basil litzateke, ondoren Hi-Brasil edota Hy-Brasi izatera pasatzeko.
Euskararen mitoak
Euskararen mitoak errealitatean oinarririk ez duten uste edo ideia zabalduak dira. Euskararen mito gehienak orokorrak dira eta beste hizkuntzetan ere aurkitzen ditugu, batzuk bereziki euskararen kasura moldatu egin badira ere.
Kasu batzuetan mitoak euskarafobia edo baskofobia sustatzeko erabili izan dira.
Tipologikoak
Batzuk uste dute hizkuntzen arteko ahaidetasunak markatzen duela ikasteko zailtasuna. Hau da, zaila litzateke erdaldunentzat euskara ikastea, eta euskaldunentzat erdara ikastea, hizkuntza familia desberdinetakoak direlako. Hala ere, gaur egun euskaldun guztiek dakite erdaraz, baina Euskal Herrian jaio eta bizi diren erdaldun guztiek ez dakite euskaraz. Hau iruzur terminologikoa da: batzuek duela bostehun, bi mila edo bost mila urte egiten zenari euskara deitzen diote, beti hizkuntza berbera izan balitz bezala, eta gaztelaniari, aldiz, garaiaren arabera erromantzea, latin edo indoeuroparra esaten zaio. Hizkuntza guztiak etengabe aldatzen dira, eta familia bereko beste hizkuntza ondorengo batek hartzen badu lehengo baten lekua, ez dago argi noiz hasten edo bukatzen den hizkuntza hori.
Jatorriaren ingurukoak
Hainbat hipotesi dago, baina oraingoz frogatu gabe. Mendez mende aldatu ohi dira euskararen jatorriari buruzko hipotesiak.
Zabalerari dagokienak
Ez dago frogarik.
Euskal Herriaz gain, jakina da euskara Kataluniako Aran bailararaino gutxienez (Huescan Erdi Aroan ere euskaraz hitz egiten zela frogatuta dago), Burgos, Errioxa (hemen ere Erdi Arora arte) eta Sorian eta Akitaniaren zati gehienetan eta Okzitaniako zati esanguratsu batean hitz egin izan dela mende ugari atzera. Gainera, zenbait teoriak euskara Euskal Herrira Okzitaniatik iritsi zela baieztatzen dute. Ez dago frogarik. Ez da egia. Herri gehienetan euskararen testigantzak aurkitzen dira, gaurkoak edo historikoak. Agian herri batzuetan euskara ez da inoiz gehiengoaren hizkuntza izan, baina ez dago horren froga argirik. Ez da zuzena. Galera handiena batez ere XX. mendean gertatu zen Nafarroan, eta XIX. mendean Araban, baina inoiz ez zuen lurralde osoa hartu, eta bertako euskal hizkerak gaur arte mantendu dira.
Estandarizazioaren ingurukoak
Dialekto eta hizkuntza arteko bereizketa subjektiboa da, baina euskararen dialektoen arteko desberdintasunak ez dira bereziki beste hizkuntza batzuetako dialektoen artekoak baino handiagoak. Euskara ikergai duten hizkuntzalariek ez dute hainbesteko ezberdintasunik topatzen euskalkietan dialekto edo hizkuntza ezberdinak direla adierazteko funtsezkoa den elkarrekiko ulergarritasuna neurtzean. Ikuspegi hau aditu gehienek onartua da, tartean Koldo Zuazo, Koldo Mitxelena edo Larry Traskek. Traskek dio: "Hala eta guztiz ere, dibertsifikatzea ez da puztu behar, askotan literaturan egin duten bezala: euskalkiak erabat kongruenteak dira euren oinarrietan eta hiztegietan, eta maila beheko arau fonologiko batzuetan baino ez dira bereizten". Artifizialtasunaren eta naturaltasunaren arteko bereizketa subjektiboa da. Hizkuntza guztietan, aldaera estandarrak arau jakin batzuei jarraitzen die, aldaera estandarra ez da kalean hitz egiten den hizkuntzaren berdina, baina horrek ez du esan nahi estandarrak artifizialak direnik. Hizkuntza asmatuak artifizialtzat jo dira: esperantoa, volapuka... Baina euskara batua ez da horrelakoa. Euskara batua (frantses estandarra, espainol estandarra, ingeles estandarra eta abar bezala) hizkuntza horretako tradizio idatzian oinarrituta dago, euskalki guztietako testu nagusiak aintzat hartuta, ez da ezerezetik sortu. Ez da zuzena. Desagertutako euskalkiak erdarek ordezkatu dituzte. Sabino Aranak ez zuen euskara baturik proposatu, euskalkiak defendatu zituen, batez ere Bizkaikoa. Euskaltzaindiak proposaturiko euskara batuan Euskal Herri osoko edo erdialdeko formak hobesten dira, euskarazko tradizio idatziari jarraituz: Leizarraga, Axular, Larramendi, Mogel...
Soziologikoak
Ez da egia. Gaztelaniaz ez zekiten euskaldunen kasu ugari dokumentatu dira, eta horregatik hainbat dokumentutan apaiz eta notario euskaldunen beharra aipatzen zen. Ez da egia. Historian zehar hainbat aldiz aipatu izan da Gasteiz eta Iruñean euskaraz egiten zela. Ez da egia. Udal-ordezkari, noble eta militar euskaldunen berri baditugu. Izan ere, gaur egun milioi bat euskaldun inguru daude, eta munduan dauden hizkuntzen artean, hiztun gehien duten ehuneko hamarren artean dago. Euskal Herri osoan euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen zutenek % 17a osatzen zuten 2016an. Hala ere, kopuru hau herrialdez herrialde asko aldatzen zen: Gipuzkoan % 40 ziren, eta Lapurdin % 5.
Gaur egun euskara kalean, hezkuntzan, administrazioan eta interneten erabiltzen da: Wikipedia, sare sozialak,... 2016an, Interneteko sare sozialetan 16-24 urte bitartekoen % 23k euskara erabiltzen zuen erdara beste edo gehiago.
Prestigioari lotuak
Ez da egia. Bost mendetako euskal literatura idatzia badago, Europako hizkuntza asko bezala. Ez da egia. Gaur egun euskara zientzian erabiltzen da. Hizkuntza aurreratu eta atzeratuen arteko bereizketa subjektiboa da. Hizkuntza denek hartzen dituzte hitz berriak, abstraktuak edo unibertsalak beste hizkuntzetatik, izan latinetik, grekotik edo ingelesetik, adibidez.
Juan Antonio Larrañaga
Juan Antonio Larrañaga Gurrutxaga (Azpeitia, Gipuzkoa, 1958ko uztailaren 3a - ) futbolaria izan zen, Errealaren historiako urte onenetan ibilitakoa, taldearen titulu guztietan parte hartu baitzuen, bi Liga, Kopa eta Superkopa garaipenetan hain zuzen ere. Realean partida gehien jokatu dituen bigarren jokalaria da (589 partida), "Bixio" Gorrizen atzetik. Realaren Ligako 2000. gola sartu zuen.
Espainiako selekzioarekin behin jokatu zuen eta Euskadiko selekzioarekin ere behin baino ez.
Gaur egun irrati esatari lanak egiten ditu Euskadi Irratian.
Hastapenak
Azpeitiarra izanik herriko Lagun Onak taldean hasi zen jokatzen eta Hirugarren mailan ere aritu zen, harik eta 19 urte zituela Realak fitxatu zuen arte. 1977an izan zen fitxaketa eta aurreneko hiru denboraldiak Sansen egin zituen, hirugarren mailan. Aurreneko denboraldia bikaina egin zuen, partida ia guztiak jokatu eta 9 gol sartu baitzituen. Sanserekin 76 partida jokatu zituen eta erdilaria izateko gol asko sartu zituen, 16 hain zuzen ere.
1980ko urtarrilaren 16an egin zuen debuta Realarekin. Kopako partida izan zen, Peña Sporten aurka jokatu zuena. Denboraldi hartan talde nagusiarekin jokatu zuen partida bakarra izan zen. Sanserekin ordea lehen postuan gelditu eta bigarren B mailara igo zen.
Realean aurreneko tituluak
Ondorengo denboraldietan makalago ibili zen taldea eta 1985ean John Benjamin Toshack entrenatzailea fitxatu zuen zuzendaritzak. Hark tenkika berritzaileak ekarri zituen eta berehala nabaritu zen taldearen emaitzetan, 1987an Errege Kopako finalera iritsi baitzen. Atlético Madrilen aurka jokatu zuen Zaragozan eta partida 2-2 amaitu ondoren penalti jaurtiketatan erabaki zen auzia. Larrañagak bere penaltia sartu zuen eta azkena Arkonadak gelditu zuenean Realak Kopa eskuratu zuen, 1909an Club Ciclistak irabazi eta 80 urtetara. Entrenatzaile galestarraren eskutik hurrengo denboraldia ere bikaina izan zen, ligan bigarren egin ondoren berriz ere finalerako sailkatu zen. Bartzelona zen aurkaria eta talde kataluniarrak ligan seigarren egin ondoren gipuzkoarrak ziren faborito argiak. Bartzelonak ordea 1-0 emaitzaz irabazi zuen. 1989an Luis Migel Arkonada atezaina erretiratu zenean kapitainaren besokoa hartu zuen. 1990. urtean Johan Cruyff-ek Bartzelonarako deia egin zion baina Larrañagak Realean jarraitzea erabaki zuen. 1990ko urtarrilaren 13an Realaren Ligako 2000. gola sartu zuen, etxean Sevillaren aurka.
Erretiroa
1986 eta 1992 artean Realak jokaturiko Ligako partida guzti guztiak jokatu zituen Larrañagak. 1993-94 denboraldia bukatzean erretiratu zen eta orduan ere 34 partida jokatuta, Ligan 27 eta Kopan 5. Azken partida Athleticen aurkakoa izan zuen Anoetan, 1994ko maiatzaren 8an. 0-0 berdinketaz amaitu zen.
Realean partida gehien jokatu dituen futbolaria da Gorrizen atzetik. Ligakoak bakarrik aintzat hartuta partida bakarrera gelditu zen eta denak kontutan hartuta 10 partidatara. Era berean Realaren eta Athleticen arteko partida gehien jokatu dituena da, talde bietako jokalariak kontutan hartuta. 27 euskal derbi hain zuzen ere.
Aipatzekoa ere bada partida guzti horietan txartel gorri bakarra hartu zuela. 1987an izan zen Santanderren.
Selekzioak
21 urtez azpiko Espainiako selekzioarekin lau partida jokatu zituen baina Espainiako selekzio nagusiarekin partida bakarra. 1988ko otsailaren 24an izan zen Txekoslovakiaren aurka, eta txekiarrek 1-2 irabazi zuten. Euskadiko selekzioarekin ere partida bakarra jokatu zuen, Tottenham Hotspur talde ingelesaren aurka San Mamesen eta 4-0 emaitzaz nagusitu ziren euskaldunak.
Entrenatzaile lana
1998an Berio Futbol Taldea (gaur egun Real Sociedad C) sortu zen eta Juan Antonio Larrañagak sei urte egin zituen bertan entrenatzaile. Taldea maila baxuetatik hartu eta 2004an hirugarren mailara igotzea lortu zuen. Gaur egun Astigarragako Mundarro FKE taldeko kirol zuzendaria da.
Esatari lana
Euskal Telebistan hasi zen esatari lanetan. Lehen mailako partiduetan kolaboratzaile aritu zen 2006 arte, ETB-k lehen mailako partiden eskubideak galdu zituen arte. Ordutik bigarren B mailako partidueta ematen du iritzia.
Euskadi Irratiko Hiru Erregeen Mahaia kirol irratsaioan ere urteak daramatza Realaren eta beste euskal talde batzuen (Alavés, Eibar, Osasuna) partidetan iritziak eta komentarioak egiten. 1996an hasi zen eta 2021. urtean 25 urte bete ditu irrati esatari.
Clarias ngamensis
Clarias ngamensis Clarias generoko animalia da. Arrainen barruko Clariidae familian sailkatzen da.
Le Courrier de Bayonne et de la péninsule
Le Courrier de Bayonne et de la péninsule Lapurdiko lehen egunkari politikoa izan zen. Baionan, 1829ko urriaren 3an sortu zen. Ideologikoki oposiziokoa zen, liberala hain zuzen. Izenak berak erakusten duen bezala, mugaz beste aldean zer pasatzen zen ere aipatu nahi zuen. Honen lehen arduradun: Martial Allemand Lavigerie, Afrikako Misiolariak (Aita Zuriak) erakundea sortu behar zuen kardinalearen aitona. Inprimatzailea Lamaignière zen eta bi astean behin plazaratzen zen.
Egunkari politiko, literario, komertziala, itsas egunkari, iragarki judizial eta iritzi ezberdinen publikazio gisa iragartzen zen.
Egunkari hori 1830ean desagertu zen baina, aldaketekin eta mantxeta desberdinekin, Le Courrier izeneko egunkariek 1960ra arte iraun zuten; horrela, 1952ko apirilaren 4an, Le Courrier de Bayonne egunkaria plazaratu zen. Beste bi jarraitu zuten hasiera batean bere ibilbidea: Sentinelle de Bayonne et Sentinelle des Pyrénées (1831-1848) eta L'Eclaireur des Pyrénées (1848-1851).
Hedabide honekin, beraz, Le Courrier egunkarien tradizio luzea hasten zen, 1940 arte Lapurdin eragin handia izan behar zuen mantxeta.
David Sassoli
David Maria Sassoli (Florentzia, 1956ko maiatzaren 30a - Aviano, 2022ko urtarrilaren 11) italiar kazetari eta politikaria izan zen. Europako Parlamentuko lehendakaria izan zen 2019tik hil zen arte.
Clifton Hill (Missouri)
Clifton Hill Missourieko hiri bat da. Randolph konderrian kokatua dago. 2010ean 114 biztanle zituen, 0.45 kilometro koadrotan banatuta.
David Sassoli
Politika Zientzia ikasi zuen Erromako Unibertsitatean, eta kazetari aritu zen Il Tempo egunkarian. 1985ean, Il Giorno egunkarira aldatu zen. 1992tik telebistan lan egin zuen.
2009an Alderdi Demokratikoa zentro-ezkerreko alderdiko kide gisa sartu zen politikan. Ekainean Europako Parlamentuko kide hautatu zuten, eta 2014 eta 2019an berrautaketa irabazi zuen. 2019tik hil zen arte Legebiltzarreko presidente izan zen.
Broadmeadows (Scottish Borders)
Broadmeadows, Eskoziako herri bat da, Scottish Borders eremu administratiboan.
Gaspeita
Gaspeita mineral bat da.
Horacio Cartes
Horacio Manuel Cartes Jara (Asunción, 1956ko uztailaren 5a -) paraguaiar enpresaburua eta politikaria da. 2013ko abuztuaren 15tik Paraguaiko presidentea da.
Gaspeita
Ezaugarriak
Gaspeita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: NiCO₃. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Horacio Cartes
Horacio Cartes "Grupo Cartes" enpresa-konglomeratuaren jabea da, 20tik gora enpresek osatutakoa. .
2013ko Paraguay hauteskunde orokorretan, apirilaren 21an, Horacio Cartes aukeratu zuten Paraguay Errepublikako presidente, 2018 urtera arte.
Seán Kelly
Jean de Gribaldyren eskutik igaro zen profesionaletara. Hasieran sprinter lanetan nabarmendu zen; gero, arlo guztietan ibili zen garaipenaren lehian.
Palmaresa
{{Zutabe-zerrenda|kopurua = 2|
Etapakako Itzuliak
}}
Planigale maculata
Planigale maculata Planigale generoko animalia da. Dasyuromorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Sminthopsinae azpifamilia eta Dasyuridae familian sailkatuta dago.
Austrofundulus limnaeus
Austrofundulus limnaeus Austrofundulus generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Șieu (Bistrița-Năsăud)
Șieu Errumaniako udalerri bat da, Bistrița-Năsăud konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Lagorchestes
Lagorchestes Macropodidae familiako martsupial generoa da. Erbien tamaina eta abiadura dituzte.
Bammental
Bammental Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 2084
NGC 2084 nebulosa bat da, Dorado konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Virginia Hendersonen eredua
Virginia Henderson (1897-1996) erizain munduan nazioartean ezaguna den ikertzaile estatu batuarra da. Bere eredua pertsonaren beharretan zentratzen da eta, Afaf Meleisen ustez, Beharren Eskolaren barnean koka dezakegu Dorothea Oremen edo Faye Glenn Abdellahen ereduak bezalaxe. Eredu horien ardatz nagusia da erizainaren funtzioa zein den zehaztea, hau da, giza beharrak asetzen laguntzeko erizainaren rola eta ekintzak zein izan behar diren argitzea. Asmo horrekin Hendersonek, Erizaintzako Kontseilu Internazionalak onartu zuen, Erizaintzaren definizioa zehaztu zuen: ''erizainaren rola edo funtzioa da laguntza eskaintzea pertsona osasuntsuen zein gaixoen osasuna sustatzeko, berreskuratzeko edota duintasunez hiltzeko. Laguntza hori beharrak asetzeko emango da, betiere, jakinez ekintza horiek norberak egingo lituzkeela indarra, borondatea edo behar adina jakinduria izango balu. Hori guztia pertsonak lehenbailehen independentzia lortu ahal izateko'' ”
Hendersonen ereduaren testuingurua
Erizaintzan ikertzen ari diren ikuspuntu teoriko gehienak norabide filosofikoetan, beste zientzia batzuen ezagueretan eta praktikako hainbat egoeratan oinarrituta daude. Erizaintzako teorien garapenak, gaur egun, ikuspuntu, garapen-maila eta praktikan jartzean neurri desberdinetan egiaztaturik dauden osagai teorikoak dituzte.
60ko hamarkadatik aurrera, erizaintzaren profesionalizazioaren beharra nabarmendu egin da, eta erizaintzaren ikerketa-beharra agerian geratu da, aurretik ez zegoelako sistema teoriko sakonik praktika eta lotura kontzeptualak egin ahal izateko. Gogoeta horiekin, hainbat zientziatako oinarritzat hartzen den paradigma kontzeptua zabaltzen hasi da erizaintzan. Kontzeptu hori erabiltzean, nahitaezkoa da Kuhn erreferentetzat hartzea, paradigma hitza zientziaren ardaztzat hartu zuelako. Horregatik, erizaintzako eredu teorikoak paradigma handiago baten barnean dauden paradigmak besterik ez dira. Horien bidez, eta metodo zientifikoa aplikatuz, askoz ere errazago ulertzen da eta erabilgarriago bihurtzen da erizaintzaren ezagutza espezifikoa. Alde horretatik, Kérouac-ek hiru paradigma aurkezten ditu: kategorizazioko paradigma, integrazioko paradigma eta transformazioko paradigma.
Kategorizazioko paradigmaren arabera, fenomenoak multzo ezberdinetan bana daitezke eta beraien artean independenteak dira. Integrazioko paradigman fenomenoen artean osotasuna gertatzen da eta zati guztiak elkarreragintzan daude osasuna lortzeko edo mantentzeko baldintza onenak bilatzeko. Transformazioko paradigman fenomeno guztiak zatiezinak dira eta zatien batura baino gehiago dira.
Hori dela eta, erizaintzaren konpetentzia ezberdinak azaltzeko, besteak beste, XX. mendean erizaintzako ereduak proposatzen joan dira, horien artean, Virginia Hendersonen Beharren eredua. Hasiera batean, Hendersonen filosofia eta pentsaera, kategorizazioko paradigman koka zitekeen, baina, denbora pasa ahala eta gizartearen pentsaera-korrontea moldatzen joan zen heinean, egokitzen joan zenez, integrazioko paradigmaren barruan sar dezakegu.
Eredu hau, Meleisen ustez, Beharren Eskola barnean koka daiteke. Beharren Eskolako teorizatzaileek bi ezaugarri partekatzen dituzte. Bata gizakien beharretan eta garapenean oinarritzen dute beraien pertsonaren kontzeptualizazioa, eta bestea, zer egiten du erizainak? galderari erantzun nahi die erizaintzaren funtzioa definitu ahal izateko.
V. Hendersonen eredua gure inguruko osasun-laguntza ematen den lekuetan zabalduena izan da eta euskarri elektronikoak garatzeko oinarri gisa erabili da. Horrez gain, eredu honi garrantzi berezia emateko beste arrazoi batzuk ere badaude :
V. Hendersonek, ikasle garaitik hasita, argi eta garbi azaldu nahi izan zuen erizainaren berezko funtzioa zein den: pertsona osasuntsuari edo gaixoari osasuna hobetzen edo lortzen (edo heriotza onean) laguntza eskaintzea. Laguntza beharrak asetzeko emango da, betiere jakinez ekintza horiek norberak egingo lituzkeela indarra, borondatea edo behar duen jakinduria izango balitu. Hori guztia pertsonak lehenbailehen independentzia lortu ahal izateko.
Biografia
Virginia Henderson Kansas Cityn, Missourin, 1897ko azaroaren 30ean jaio zen familia handi batean. Kansasen jaio bazen ere, bere haurtzaroa Virginian (Nebraska) igaro zuen, bere aitaren lana zela eta. Berak zioenez, erizaintzarekiko interesa Lehen Mundu Gerra ren ondoren sortu zitzaion, ospitaleetan erizain asko behar zela ikusi zuenean. 1918. urtean hasi zituen ikasketak, eta 1921. urtean amaitu Washingtongo Armadaren eskolan.
Jarraian, lanean hasi zen erizain bezala New York eko “Henry Street Visiting Nurse Service”n. 1929an, irakasle ikuskatzaile gisa egin zuen lan Rochesterreko (New York) “Strong Memorial Hospital”ean. Lanbidea pasioa izan zuen, eta bizi guztia hezten eta ikertzen pasa zuen, eta bere lan garrantzitsuenetariko bat "The Nature of Nursing" (1966) izan zen. Berak garatu du gaur egun zabaldua den erizaintzaren kontzeptu ezagunenetakoa. Zaila da azken hamarkadetako erizaintzaren garapena ezagutzea berak ezarri zituen ideiak kontuan hartu gabe.
Filosofia humanista aintzat hartu zuen lehenbizikoetako eredugilea izan zen, eta, filosofia horrekin batera, fisiologiaren kontzeptuak eta teoriak, eta psikologiako pertsonen arteko erlazioak eta gizakien beharraren teoria erabili zituen eredua garatzeko. Virginia Hendersonen ekarpen garrantzitsuenetariko bat izan zen erizaintzaren ikuspegian fisiologia eta psikologia printzipioak ezartzea.
Hendersonen helburu nagusia ez zen izan erizaintzako eredu bat sortzea, baizik eta erizaintzaren funtzioa zehaztea. Hau da, pertsonak lehenbailehen independentzia lortu ahal izatea.
Branfroden hil zen, 1996ko martxoaren 19an, 98 urte zituela.
Oinarri teorikoak
Hendersonek idatzitako “La naturaleza de la Enfermería" liburuan, bere pentsatzeko moduan eragina izan zuten iturriak identifika daitezke, horien bidez barneratu baitzituen erizaintzaren ikuspegian fisiologiako eta psikologiako printzipioak. Bere esanetan, Columbiako Unibertsitateko Teachers Collegen egon zen bitartean (ikasle eta irakasle moduan) erizaintzaren kontzeptua aldatzen eta sendotzen joan zen. Horretarako oinarri zientifikoak eta filosofikoak bertako irakasleak markatu zizkioten bereziki eta hoien artean honako hauek azpimarratzen ditu :
Filosofikoak
Virginia Hendersonen eredu kontzeptualak, erizaintzako zainketei buruzko ikuspuntu berri bat eskaini zuen. Eredu hau erizaintzako gida izan daiteke, errealitatean aplikatu daitekeena eta, batez ere, gizakiaren oinarrizko beharretan zentratzen dena. Eredu hau azaldu baino lehen, Hendersonek deskribatu zituen postulatuak azalduko ditugu, erizainaren zainketak jasotzen dituen pazienteen egoera ulertzeko baliagarriak :
Erizaintzako metaparadigmaren fenomeno nuklearrak Hendersonen pentsaeraren barnean
Erizaintzaren edozein paradigmak lau elementu esanguratsu barneratuak ditu eta metaparadigma osatzen du: pertsona, ingurua, osasuna eta rola. Horiek dira erizaintzako fenomeno nuklearrak. Erizaintzako fenomeno abstraktuak eta orokorrak zein ziren erabakitzeko, 1984an hainbat teorialariren idazkiak aztertu eta gero, Fawcettek erabaki zuen denetan errepikatzen zirela aipatutako lau elementuak. Hortik, egindako inferentzia eta hartutako erabakia.
Aurrez aipatu dugun moduan, Erizaintzaren Nazioarteko Kontseiluak berea egin zuen Virginia Hendersonek eman zuen erizaintzaren funtzioaren definizioa, aldi berean bere ereduaren oinarritzat har daitekeena. Horrela dio: “erizainaren rola edo funtzioa da laguntza eskaintzea pertsona osasuntsuaren zein gaixoaren osasuna sustatzeko, berreskuratzeko edota duintasunez hiltzeko. Laguntza hori beharrak asetzeko emango da, betiere, ekintza horiek norberak egingo lituzke indarra, borondatea edo behar adina jakinduria izango balitu. Hori guztia pertsonak lehenbailehen independentzia lortu ahal izateko”.
Hendersonen helburu nagusia ez zen izan erizaintzako eredu bat sortzea, baizik eta erizaintzaren funtzioa zehaztea. Hala ere, bere ideiak deskribatzean erizaintzaren metaparadigma osatzen dituen lau fenomeno nuklearrak adierazten ditu bere idazkietan: pertsona, ingurunea, osasuna eta rola.
Pertsona
Pertsona bakoitza osotasuna da; beraz, bakarra eta osagai biologiko, psikologiko, giza kulturalez eta espiritualez osatua. Osotasun fisikoa, psikologikoa, garapena eta hazkuntza betetzeko, hamalau behar ase behar ditu. Beharrak honakoak dira : Behar horiek arruntak dira, pertsona guztientzat berberak; baina pertsona bakoitza bat denez, era berezian eta bakarrean aseko ditu. Hendersonentzat, Maslowren Motibazioaren teorian bezalaxe, beharra lortu behar den zerbait da, eta zentzu horrekin planteatzen du ereduan. Bakoitzak barruko indarra eta energia erabiliz, era bakarrean aseko du behar bakoitza.
Pertsona, beraz, hamalau oinarrizko behar dituen gizaki osoa, konplexua eta bakarra da. Osagai biologikoek, psikologikoek, giza kulturalek eta espiritualek definitzen dute, eta osotasuna mantentzeko eta hazkuntza eta garapena lortzeko ahalmena ditu. Pertsona osoa da, hamalau behar horiek dituena, berdinak gizaki guztientzat, osasunean edo gaixotasunean. Behar horiek nahitaezkoak dira pertsona bakoitzarentzat, eta hamalauak asetzea nahitaezkoa ez bada ere (bizirauteko, bost lehenak bakarrik), beharrezkoak dira osotasuna mantentzeko. Gainera, beharren arteko erlazioak nahitaezkoak dira gizaki osoaren balorazioa egin ahal izateko. Horregatik esan daiteke gizakia holistikoa dela.
Ingurunea
Hendersonek ez du inguruaren definizio propiorik ematen, baizik eta, berak dioenez, hasieran hiztegi batetik (Webster’s New Collegiate Dictionarytik), hartutako definizioa erabiltzen du: bizitzan eta organismoaren garapenean eragin duen kanpoko eta barruko kondizioen bilduma da. Hala ere, Hendersonen eredua aztertuz, hainbatetan azaltzen da ingurua eta honek duen eragina pertsonen osasunean.
Lehenengo lanetan Nightingalen inguruaren kontzeptualizazioa hartzen du, eta, haren moduan, naturaren ezaugarri estatikoak (tenperatura, airearen garbitasuna, argia...) identifikatzen ditu eta esaten du horiek eragina dutela gaixoa era onean jartzeko.
Bere pentsaera garatzen doan neurrian, gaixoarengan eta erizainarengan eragina duen natura dinamikoaren ideia azaltzen du. Hendersonek dioenez, kanpoko-kondizioak eragina izan dezake onerako eta txarrerako gaixoarengan, eta kondizio horiek diramikoak dira (familia, erlazio sozialak, kultura...); eta zehazten du, pertsonak, batzuetan, inguruarekiko erantzun ona ez dutelako gaixotzen direla. Pertsona elkarrekintzan dago inguruarekin, giza kulturako arlo desberdinen baitan bizi delako.
Pertsonari zainketak ematen zaizkionean, nahitaezkoa da kontuan izatea garapena, adina, osasun-egoera eta inguruko elkarrekintza; hau da, inguru estatikoa eta dinamikoa.
Osasuna
Ongizate fisikotzat, psikikotzat eta sozialtzat hartzen da, eta bizitzaren baliorik garrantzitsuenetarikoa da. Nahiz eta Hendersonek osasun hitzaren definiziorik ez eman, pertsonaren independentziarekin lotzen zuen beti. Berak, osasuna, pertsona bakoitzak 14 betebeharrak laguntzarik gabe asebetetzeko gaitasunarekin lotzen zuen. Hendersonen ustetan, biziaren gainetik, norberaren osasuna da garrantzitsuena, modu eraginkorrean lan egin eta bakoitzaren bizitzako asebetetze mailarik altuena lortu ahal izateko. Pertsonaren funtzionamendurako osasuna oinarrizkoa da. Osasunaren esparruan, hainbat faktorek eragiten dute: norberaren sentimenduek, lorpenek eta errekurtsoek. Horrez gain, hau dena, norberaren esperientziekin, ideiekin, pertsonalitatearekin… harreman zuzenean dago. Osasunaren promozioa garrantzitsuagoa da pazientearekiko arreta baino. Norberaren zainketetan edozein oztopo, afekzio edo gatazka sortzen denean osasuneko arazoren bat detektatuko da. Pertsonak osasuna berreskuratuko du beste gauza askoren artean, beharrezko indar, borondate eta ezagutzak baditu. Gainera, osatze prozesu horretan bakoitzaren dependentzia mailaren araberako zainketak eskainiko dira, erizainak ordezkari edo laguntzaile papera betez.
Beraz, Virginia Hendersonek, filosofia humanista baten barnean, osasuna independentziarekin parekatzen du hamalau beharrak asetzean. Osasuna biziaren kualitatea da oinarrizkoa gizakiaren funtzionamendurako eta independetzia eta interdependentzia (dependentzia) eskatzen ditu. Hendersonen uztez, hiru dira dependentzia-iturriak, beharrak asetzeko oztopo direnak : Beraz, horietako ezaugarri bat azaltzen denean, dependentzia osoa edo partziala, behin-behinekoa edo behin betikoa ager daiteke. Beharrak asetzea garrantzitsua da, baina, hala ere, asegabeko neurria ere egon daiteke, eta horrek ez du nahitaez pertsonaren dependentzia ekartzen.
Gainera, kontuan izan behar da, beharrak asetzeko pertsona batek ahal duen guztia egiten badu, baina hala ere ezin baditu behar guztiak ase bere adinagatik, garapenagatik edo bizi duen egoeragatik, autonomia-eza duela. Kasu horietan, beharrak asetzeko, laguntzaile pertsonala edo mekanikoa beharko du. Pertsona horietan, besteetan bezalaxe, independentzia- eta dependentzia-agerpenak identifikatu beharko lirateke, desberdinduz zer den dependentzia-agerpena eta zer den autonomia-eza, oinarrizko zainketak zein izan behar diren identifikatzeko.
Horregatik, pertsona bakoitzaren balorazio egokia beharrezkoa da zainketa-plangintza egitean.
Rola
Hendersonen idatzietan, rola deskribatzean, hiru puntu nagusi aipatzen dira : Ordezkatzailea/laguntzaile
Erizainak hasi, kontrolatu eta erantzukizuna du oinarrizko zainketak ematean berezko metodologiaren baten bidez. Erizainak berezko funtzioa betetzean erizainak egiten dituen ekintzak, laguntzaile edo ordezkatzaile funtzioak betez eta bezeroaren dependentzia maila kontutan hartuz egingo du. Arlo hori erizaintzaren funtzioa eta lana da, eta berak hasiko, kontrolatuko du, eta nagusitasuna du. Oinarrizko zainketak, beraz, oinarrizko 14 beharrekin lotuta daude eta gizakiaren beharren azterketa edo balorazioa egin ondoren betetzen diren edo ez ikustean eratorriko diren ekintzak dira. Oinarrizko zainketak bezero bakoitzarentzat ezberdinak izango dira bakoitzak era bakarrean ulertzen duelako beharrak asetzeko modua. Hori da kontzeptu holistikoa eta bakoiztasunarena praktikara eramatea. Gainera, erizaina oinarrizko zainketak ematean nagusi handiena duena izango da, autonomia, kontrola eta erantzukizuna duelako, baina betiere, bere lanak bi arlo izango ditu kontuan zainketak ematean, bata teknikoa eta bestea interpertsonala, bata eta bestea bereizezinak direla kontuan izan behar du.
Taldeko lana
Taldea bi eratan uler daiteke: bata erizain-taldea, eta bestea talde interdependentea, diziplina anitzekoa. Era batean edo bestean erizainak taldeari eskaini diezaiokeena, kide bezala, aztertzen du Hendersonek esanez, laguntza eskaini eta hartu egin behar duela erizainak plangintza eta programa osoa garatu behar bada. Programa hori bezeroaren osasuna hobetzeko, gaixotasunetik irteteko edo heriotza onaren euskarri izateko egingo da. Taldeko kideentzat hainbat aholku ematen ditu : Erizain/bezero erlazioa
Erizaintzako erlazio eredu batean bezeroa-pazientea ardatza da. Hendersonentzat, bezeroa autonomoa eta heldua izango da (betiere bakoitzaren haziera eta garapena kontuan izanez). Autonomoa bere sinesmenak eta baloreak dituelako, eta ez dira osasun-zainketak ematen dituen pertsonaren berdinak izan behar. Heldua gai delako erabakiak bere kabuz hartzeko. Berak esango du noiz, nola eta norainoko laguntza nahi duen. Bakarrik, dependentzia osoan (koma egoeran, adibidez), erizainak erabaki dezake bere ordez eta ez berarekin zer den edo zer ez den onena bezeroarentzat.