cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Datuak definitzeko lengoaia
Sarrera
Datu-basearen diseinua erabaki eta bere eskema kontzeptuala lortu ondoren, Datu-Definizioa Lengoaia (DDL) deitzen dugun lengoaia erabiliko da eskema kontzeptual hori DBKSk ulertzeko moduan definitu ahal izateko. Hortaz DDL lengoaiaren bitartez datu-basearen entitateak eta beraien arteko erlazioak deskribatu eta izendatuko dira. Kontzeptuala bezala, barneko eskema eta erabiltzaileen kanpoko bistak edo eskemak ere definitu beharko dira. DDLen bidez egindako definizioak DDL konpilatzaileak aztertu eta prozesatu ondoren, DBKSren katalogoan gordeko dira. Datu-basearen edozein datu, erlazio edo ezaugarri aldatu baino lehen, DBKSk katalogo horretan begiratu beharko du. Fitxategi berezi honek metadatuak edukiko ditu, datuei buruzko datuak eta DBKSk erabiliko du.
La Haye-de-Routot
La Haye-de-Routot Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 112 etxebizitza zeuden, 98 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 107 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 98 etxebizitza nagusietatik 85 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 75 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 190 ziren, horien artean 129 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 129 pertsona aktiboetatik 120 lanean zeuden (69 gizon eta 51 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Haye-de-Routot udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 285 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.584 euro zen.
Pedro Gregorio Etxeandia Ximenez
Pedro Gregorio Etxeandia Ximenez (Iruñea, 1746 - Zaragoza, 1817) Nafar ikerlaria izan zen. Zaragoza inguruko landarediaren katalogo bat egin zuen, Flora Cæsaraugustana.
Biografia
Hasieran, Pedro Etxeandiaren bizitza igaro zen Iruñean. Bertan hainbat Teologia ikasturte egin zituen, Farmaziako ikasketara eta praktikara dedikatu, eta San Kosme eta San Damian ikastetxera sartu aurretik. Geroago, Zaragozara joan zen, Botikarien Ikastetxean onartua izanez, eta 1772. urtean San Pablo kaleko hirian zeuden bederatzi farmazietako bat eman zioten.
La Haye-de-Routot
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Haurren erabilera militarra
Haurren erabilera militarra hiru eratara egiten da: haurrek zuzenean borroketan parte hartzea (haur soldaduak); edo borrokalariei laguntzeko zereginetan aritzea, hala nola garraiari, espioi, mezulari... lanetan; edo abantaila politikoren bat ateratzea, giza ezkutu gisa edo propagandan.
Munduko datuak
Haur batzuk beren borondatez aritzen dira, eta beste batzuk, aldiz, harrapatu eta behartu egiten dituzte. Hartzen dituztenean 8-10 urte bitarte dituzte eta beren etxeetatik zein eskoletatik indarrez ateratzen dituzte. Oso zaila da haur soldaduen kopurua zehaztea, baina ikerketen arabera gutxi gorabehera 300.000 haur soldadu daude munduan sakabanaturik, eta gerraren eraginez 12 milioi ume etxebizitzarik gabe geratu dira. Latinoamerika, Afrika, Asia eta Europan gertatzen da; Afganistanen, Birmanian, Kanbodian, Kolonbian, Guatemalan, Libian, Sudanen, Txaden edo Turkian batez ere.
La Haye-de-Routot
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
Pedro Gregorio Etxeandia Ximenez
Biografia
1786an, Pedro Etxeandia R.S.E.A.P.-ko (Real Sociedad Económica aragonesa de amigos del país) bazkide izendatu zuten. 1796an bere burua eskeini zuen botanika irakasteko Ekonomia Elkartean eta Zaragozako Lorategi Botanikoa eratzeko landaketa egokiak hasi zituen. Aragoiko zein Valentziako, Sevillako, Madrileko, Bartzelonako, Pariseko eta Amerikako landare materialekin.
Iban Barrenetxea
Iban Barrenetxea (Elgoibar, 1973), euskal ilustratzailea da. Diseinu grafikoa ikasi zuen eta hamarkada bat horretan lanean pasa ostean, 2010ean hasi zen lehen ilustrazioak bere blogean zintzilikatzen eta urte hartan argitaratu zuen bere lehen liburua Bombastica Naturalis (A buen paso, 2010) eta Bratislavako Ilustratzaileen Nazioarteko Biurtekoko Ohorezko Plaka eskuratu zuen lan harekin 2011n. 2012an, berriz, Euskadi Saria jaso zuen Zurginaren Ipuina lanarekin.
Ilustratzaile ibilbidea
2010ean sartu zen ilustrazioaren munduan, ilustrazio haietako batzuk bere blogean zintzilikatzen hasi zen, eta berehala hasi zen editoreen deiak eta mezuak jasotzen. Bere ogibidea benetan hori zela ohartuta, bere lan finkoa utzi eta idazteari eta, batez ere, ilustratzeari ekin zion.
Haurren erabilera militarra
Betebeharrak
Lan asko egitera behartzen dituzte, esaterako; janak prestatzea, minak kentzea, ura garraiatzea, eta espioi edo mezulari lanak egitea. Gainera, hainbat droga kontsumitzera behartzen dituzte, eta oso txarto tratatzen dituzte, baita bortxatu eta torturatu ere. Zeregin sexualetara behartzen dituzten gehienak emakumezkoak izaten dira.
Iban Barrenetxea
Ilustratzaile ibilbidea
Liburuekiko duen maitasunak bultzatu zuen erabaki hura hartzera, ilustratzaile baino lehen irakurle sutsua dela aipatzen baitu.
Literaturaren munduan barneratu zenetik 10 obratik gora argitaratu ditu, horietako batzuk berak ilustratuak eta beste batzuk berak idatzi eta ilustratuak dira. Bere lanen arrakastaren ondorioz, Espainian, Italian, Erresuma Batuan, Portugalen eta Japonian erakusketak egin izan ditu. Horrez gain, berak ilustratutako Haur eta Gazte Literaturako hainbat lan beste hizkuntza batzuetara itzuliak izan dira, baita berak idatzitakoak ere. Besteak beste, frantsesera, errusierara, japonierara, koreerara, portugalerara eta euskarara.
Haurren erabilera militarra
Betebeharrak
Soldadu gisa haur soldaduak oso baliagarriak dira, oso leialak direlako eta betebeharrak ezer esan gabe betetzen dituztelako.
Pedro Gregorio Etxeandia Ximenez
Biografia
1796an (azaroaren 30a) katedradun izendatu zuten.
Pedro Etxeandiak patataren laborantza Aragoin sartzea lortu zuen. Entsegu agronomikoen sail garrantzitsu bat burutu zuen espezie erabilgarri batzuekin. Horren ondoren, sesamo, kakahuete, meloi, angurri eta gari-laboreen errendimenduak hobetu zituen. Lo-belarra ere landu zuen opioa lortzeko eta inportazioa saihesteko. Proust, Lavoisier, Baume edo Lineo (horren jarraitzaile gogotsua izan zen) bezalako atzerriko zientzialari ospetsuen teoriak hedatu zituen.
Sorbeltz arre
Sorbeltz arre (Apus pallidus) Apus generoko animalia da. Hegaztien barruko Apodidae familian sailkatua dago.
Iban Barrenetxea
Ilustratzaile ibilbidea
Bere obren artetik ezagunenak Bombastica Naturalis edota Zurginaren ipuina direla esan daiteke, lehena bere lehen lana izan zelako eta bigarrena literaturaren munduan ospera eraman zuena. Hainbat sari irabazi dituen arren, garrantzitsuenak 2012ko Euskadi Literatura Saria, Premio Libro Kirico edota Cuatro Gatos saria izan dira.
Teknikaren oinarriak
Iban Barrenetxeak bere lanetan erabiltzen duen teknika digitala da. Hau da, ordenagailuaren eta tabletaren bidez egiten ditu bere ilustrazioak, Photoshop eta Wacom baliabideak erabiliz. Hala ere, teknika tradizional bat jarraitzen duela esan daiteke, izan ere, oleoa edo akrilikoa bailitzan margotzen du, beharrezkoa denetan oihalen testurak ere gehituz.
Beragan eragina izan duten pertsonaiak Errol Flynn aktorea; Norman Rockwell eta Edward Gorey ilustratzaileak; Van Dyck, Ingres eta John Singer Sargent erretratistak edota Dickens eta Henry James idazleak izan dira, besteak beste. Bere teknikak zantzu anglosaxoia du, Lewis Carrollen mundua eta John Tennielen ilustrazioak gogorarazten dituelako.
Xehetasun guztiei egiten die leku bere ilustrazioetan, istorioak aberasteko balio dio ilustratzeko modu horrek. Barrenetxearentzat garrantzitsuak dira janzkerak, eszenatokiak, arkitektura, objektuak... dena da istorioaren parte eta modu batean horiek ere pertsonaiak direla dio.
Sortzeko prozesuari dagokionez, testua berak sortua bada edota beste norbaitena ilustratu behar badu, prozesu desberdina jarraitzen du. Testua berea ez denean, irakurketa sakon bat egiten du eta berak idaztea gustatuko litzaiokeela sentitzen badu, hura barneratu eta bere buruan sortu diren irudi horiek islatzen saiatzen da.
Testua berea denean, ordea, malgutasun handiagoz jokatzen du, askatasun gehiagoz islatzen baitu bere barne mundua ilustrazioen bidez eta aldaketak egiteko aukera duelako edozein unetan. Gainera, gehiago gozatzen duela aipatzen du sortze prozesu osoa berea denean.
Ezagunak diren liburu klasikoak ilustratzerakoan, aurretiko ilustrazioak alde batera uzten ditu, eta prozesua berriro hutsetik hasten du, adierazten diona zintzotasunez islatu nahian. Honek, ordea, Barrenetxeak dioenez, ez du esan nahi tradizioa traizionatzen duenik, baizik eta beste ikuspegi bat ematen diola.
Lan egiteko modua
Iban Barrenetxeak ilustratzen ari den bitartean ez du hartzailearen adinean pentsatzen, izan ere, haren ustez ezinezkoa da adin jakin bateko irakurle ideal baten irudira moldatzea, ez baita zilegi.
Sortzen dituen pertsonaiak gutxirekin eta lehen ikusizko eraginaz baliatuz asko esajeratzen ditu. Itxuragabetasunak azpimarratuz sortzen ditu, irakurlearen begietan bizirik mantentzeko modu eraginkorra delako. Hala ere, ilustrazioekin ez du pertsonaien itxura fisiko hutsa erakutsi nahi, hauen izaera eta bizipenak ere islatu nahi baititu. Iban Barrenetxeak bere barne mundua islatzen du bere ilustrazioen bidez. Denboraren poderioz aldatu egiten dira ilustrazioak, bere teknika garatuz doa, baina oinarrian dagoen esentzia beti bera da, aipatutako barne mundu horren eraginez.
Istorioaren funtsa garbi duenean soilik hasten da idazten. Behin idazten hasita, gainontzeko ideia guztiak batera sortzen zaizkiola ziurtatzen du, Zurginaren ipuina liburuan jarraitu zuen prozesuarekin lotuz: gorputzeko zatiak galtzen zituela idazten ari zen bitartean, burua galtzearen ideia erabat presente zuen. Ideia hauek guztiak, ordea, txinparta bat bezala etortzen zaizkio burura, dakienaren, denaren eta bizi izan duenaren emaitza direlarik.
Bere emaitzak behin eta berriro errepasatzen ditu, istorioa hutsetik hastea bezainbeste gustatzen zaiolako ondorengo hobekuntzak egitea. Honetarako editorearekin hartu eman handia mantentzen du feedback moduko bat eginez.
Erakusketak
Erakusketa kolektiboa zen 21 artisten artean Anthony Browne ilustratzailea zegoen.
Japoniako hainbat museotan. 2012, 2013 ; Urawa Art Museum (Saitama Prefecture), 2012 ; Chiba City Museum of Art (Chiba Prefecture), 2012 ; Kawara Museum of Takahama City (Aichi Prefecture), 2012 ; Ashikaga Museum of Art (Tochigi Prefecture), 2013. Erakusketa honetan oinarritzen da XIII. Lugaritz Ikertze Ipuin Lehiaketa 2013
Rebollosa de Jadraque
Rebollosa de Jadraque Guadalajarako udalerria da, Sierra norte de Guadalajara eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 431 biztanle zituen.
La Haye-de-Routot
Ekonomia jarduerak
2000. urtean La Haye-de-Routot udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 144 hektarea erabiltzen.
Prudentzio Abarrategi
Prudentzio Abarrategi (Urduliz, Bizkaia, 1873ko apirilaren 28a - ?,?) Bizkaiko hargina izan zen. Besamotza izenaz ere ezagutzen zen. Harrobi batean egiten zuen beharra. Baina, egun batez, desgaraian lehertu zen tiro batek bi eskuak kendu zizkion. Geroztik, bizimodua nolabait ere ateratzearren, bertso paper saltzeari ekin zion, herriz herri Euskal Herri osoan ibiliz. Gerraz geroztik hil zen. Bertsopaper saltzailerik ospetsuena izan zen. Lexo eta Uztapide bertsolariek aipatzen dute beren liburuetan.
La Haye-de-Routot
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
House (telesaila)
House edo House M.D. FOX telebista kateak 2004ko azaroaren 16an estreinatutako telesail estatubatuarra da, David Shore eta Paul Attanasiok sortua izan zelarik nahiz eta kredituetan Davis Shore bakarrik agertu.
Telesaila Hugh Laurie aktore britainiarrak antzeztutako protagonistan oinarritzen den drama medikua da. Gregory House telesaileko pertsonaia nagusia Sherlock Holmes detektibearengan inspiratuta dago. House, New Jerseyen dagoen fikziozko Princeton-Plainsboro Unibertsitate Ospitalean bere mediku taldearekin batera, kasu kliniko misteriotsuei azalpena aurkitzen dien mediku desatsegin, disdiratsu eta drogazalea da.
Telesailak kritikaren eta ikuslearen oso harrera ona izan zuen lehen momentutik, bai Estatu Batuetan eta bai mundu mailan ere, telesailik ikusienetakoa bihurtuz. Sari eta izendapen ugari jaso ditu, garrantzitsuenak Peabody sari bat, bi urrezko globo eta hiru Emmy sari. 2008an telesailik ikusiena izan zen, batez beste 82 milioi pertsonak ikusi baitzuten 66 herrialdetan.
Denboraldiak
Gaur egun telesailaren zortzigarren denboraldia ematen ari dira Estatu Batuetan.
Quer
Quer Guadalajarako udalerria da, Campiña del Henares eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 638 biztanle zituen.
Pezichthys nigrocilium
Pezichthys nigrocilium Pezichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Brachionichthyidae familian.
Arno Arthur Wachmann
Arno Arthur Wachmann (1902ko martxoak 8-1990eko uztailak 24) astronomo alemaniar bat izan zen.
Mountain Green (Utah)
Mountain Green Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Morgan konderrian dago, Utah estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Arno Arthur Wachmann
Friedrich Karl Arnold Schwassmannekin batera 29P/Schwassmann-Wachmann, 31P/Schwassmann-Wachmann eta 73P/Schwassmann-Wachmann aldikako kometak aurkitu zituen.
Hiru asteroide ere aurkitu zituen. Honakoak:
Violadores del Verso
Violadores del Verso Zaragozan sortutako rap musika taldea da. Hate (Sho Hai bezala ere ezaguna) (Sergio Rodríguez, MC), Kase-O (Javat bezala ere ezaguna) (Javier Ibarra, MC), Lírico (David Gilaberte, MC) eta R de Rumba (Rubén Cuevas, DJa eta ekoizlea) taldekideek osatzen dute taldea.
Denboraldi batean Doble V izena erabili zuten eta arazo legalak zirela-eta, Doble V whiski-marka bat delako, Violadores del Verso izena hartu behar izan zuten berriro.
Milly
Milly Frantziako udalerria da, Mantxa departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Milly udalerrian erroldatutako biztanleak 334 ziren. Familiak 139 ziren, horien artean 37 pertsona bakarrekoak ziren (29 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 49 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 53 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 172 etxebizitza zeuden, 140 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 140 etxebizitza nagusietatik 100 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 12 etxek bi gela zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 73 etxek bost zituzten. 101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 61 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 199 ziren, horien artean 160 aktiboak ziren eta 39 inaktiboak ziren. 160 pertsona aktiboetatik 149 lanean zeuden (92 gizon eta 57 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 39 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Milly udalerrian 142 unitate fiskal zeuden, 341 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.319 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Milly udalerrian 49 nekazaritza-ustiategi zeuden, 840 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Occidozyga laevis
Occidozyga laevis Occidozyga generoko animalia da. Anfibioen barruko Dicroglossidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Ottavio Bottecchia
Ottavio Bottecchia (1894ko abuztuaren 1a - 1927ko ekainaren 15a) Frantziako Tourra bi aldiz irabazi zuen txirrindulari italiar bat izan zen.
Bottecchia Italiako Friuli eskualdeko herri txiki batean jaio zen XIX. mendearen amaieran. Familia umilekoa eta ia elegabea, igeltsero bezala lanean hasi zen Lehen Mundu Gerran bizikletan ibiltzen ikasi zuen arte.
Occidozyga lima
Occidozyga lima Occidozyga generoko animalia da. Anfibioen barruko Dicroglossidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Ottavio Bottecchia
1924ko Frantziako Tourra eta 1925eko Frantziako Tourra irabazi zituen. Bere heriotz tragikoa sekula argitu ez zen arren, uste denez 1927an hil zuen bere mahastiko mahatsa lapurtzen ari zitzaiola uste izan zuen nekazari frantziar batek hil zuen harrika.
Palmaresa
1922
1923
1924
1925
1926
Little Browning (Montana)
Little Browning Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Glacier konderrian dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Waris Dirie
Waris Dirie (Galkayoko eskualdea, Somalia, 1965 ) modeloa, idazlea eta emakumezkoen mutilazio genitalaren aurka borrokatzen den ekintzailea da. 1997tik 2003ra NBEko emakumezkoen mutilazio genitalaren aurkako enbaxadorea izan zen 2002an bere erakunde propioa sortu zuen arte: Waris Dirie Fundazioa, EGMren (emakumezkoen genitalen mutilazioa) aurka borrokatzeko.
Bizitza
Waris Dirie Darod klanaren partaide zen somaliar familia musulman baten jaio zen. Waris izenak «basamortuko lorea» esan nahi du. Dirieren jaioteguna zein den zehazki ez da ezaguna, 1965. urtean jaio zela baizik ez da zehaztu ahal izan. Hiru urte zituela, genitalak mutilatu zizkioten.
Hamahiru urte zituela, berriz, bere gurasoek bera baino askoz nagusiagoa zen gizon batekin ezkontzera behartu nahi izan zuten, haien kulturaren zein erlijioaren ezaugarri den ezkontza hitzartu batean. Warisek, ordea, bere gurasoen erabakiari aurre eginda, ezkondu baino egun bat lehenago ihes egitea erabaki zuen. Basamortua zeharkatuta, Somaliako hiriburura iritsi zen, Muqdishora alegia, non bere ahizparen etxean babestu zen, eta geroago bere izekorenean.
1981. urtean Londresa joan zen bizitzera, bere osabaren etxera, garai hartan hura Londresko somaliar enbaxadore baitzen. Han, etxeko andre jardun zuen. Osabak, ordea, Somaliara itzuli behar izan zuen, Somaliako Gerra Zibila piztu zela eta. Ordutik aurrera, Waris Londresko hainbat etxebizitzatan bizi izan zen, eta Mcdonald's enpresan garbitzaile aritzen zuen. Lanean ziharduelarik, Terence Donovan argazkilariaren arreta erakarri zuen. Warisek hemezortzi urte zituen orduan, eta hainbat argazki egin zizkion garai hartan ezezaguna zen Naomi Campbellekin batera, Pirelli egutegiaren portadarako. Handik lasterrera, Voguen agertutako lehen modelo beltzarana izan zen.
Ondoren Chanel, L’Oréal, Revlon, Versace, Cartier, eta beste marka ugarirekin lan egin zuen. Milango, Parisko eta beste zenbait hiritako moda desfile zein ibiltoki garrantzitsuenetan parte hartu zuen. Azkenik, 1995. urtean BBCk afrikar modeloaren bizitza dokumental batean bildu zuen.
1997. urtean, bere ibilbide profesionala inoiz baino hobeto zihoanean, Laura Zivek Marie Claire aldizkarirako egin zion elkarrizketan Warisek lehengo aldiz hitz egin zuen txikitan jasandako mutilazio genitalari buruz. Urte horretan NBEko emakumezkoen mutilazio genitalaren aurkako enbaxadore izendatu zuten. 1997. urtean Somaliara bidaiatu zuen bere familia bisitatzeko helburuarekin, eta bertan gelditu zen 2000. urtea arte.
1998. urtean, Basamortuko lorea izenburuarekin, bere lehen liburua argitaratu zuen. Beste gai batzuen artean, mutilazio genitalari buruz hitz egiten du liburuak, giza eskubideak aldarrikatzen dituen heinean. Oso pertsona famatua zela eta, bere liburuak arrakasta handia eskuratu zuen, eta bide batez munduak emakumeen mutilazio genitalaren arazoa ezagutzea eragin zuen. 1998. urtean Waris Diriek Afrika saria eskuratu zuen, emakumezkoen eskubideen alde borrokatzeagatik. Urte berean, Glamour magazineko irakurleek urteko emakume izendatu zuten. 2001. urtean bere bigarren liburua argitaratu zuen, Egunsentia basamortuan. Liburu horrekin, Paulo Coelhorekin batera Corine Award saria eskuratu zuen, urte hartan gehien saldu zen liburuaren egilea izateagatik.
Liburuak
Hauxek dira bere lan batzuk:
Renera
Renera Guadalajarako udalerria da, La Alcarria eskualdean dagoena.
Sympterichthys moultoni
Sympterichthys moultoni Sympterichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Brachionichthyidae familian.
Mahai bazter bat
Mahai bazter bat (Frantsesez, Un coin de table) 1872an Henri Fantin-Latourk margolari frantsesak egin zuen margolan ezaguna da. Margolari honek giza-taldeak margotzeagatik ezagun egin zen, Un coin de table da sail baten hirugarrena, eta hau da egin zituen artekoen aipatuenetariko bat, batez ere bertan Rimbaud, Verlaine eta Baudelaire poeta madarikatuak agertzen direlako. Obraren gaia da poeta ezagun talde bat bazkaldu ondoren mahai inguruan bilduta. Lana Parisko Saloian aurkeztu zen 1872an. Émile Blémontek erosi zuen eta 1910ean Louvre museoari eman zion. Azkenik, Parisko Orsay museoan geratu zen eta han ikus daiteke gaur egun.
Hasierako proiektua
Henri Fantin-Latourren hasierako asmoa oso handizalea zen. Jatorrizko ideia Baudelaireri bere berrogeita hamar urtebetzeaz omenaldi egitea zen eta horretarako margolanean ospe handiko idazleak bildu nahi zituen, besteak beste, Victor Hugo, Leconte de Lisle eta Théodore de Banville Hirurek ezetz esan zioten eta beste batzuk bilatu behar izan zituen. Baina hauek ez ziren azken baxak izan: Albert Mérat eskuineko aldean ikusten den lore-sorta horren ordez agertu behar zen baina Rimbaudekin ez zuen ezer ikusi nahi, haien arteko harremana oso hotza baitzen batez ere poetak Étienne Carjat margolariari makil batez 1872ko martxoaren 2an jo egin zuenetik.
Beste taldeko erretratuak
Sail osoak lau margolan ditu. Hauek dira beste hirurak:
Florence Wald
Florence Wald edo jaiotzez Florence Sophie Schorske (New York, 1917ko apirilaren 19a – Branford, Connecticut, 2008ko azaroaren 8a) erizain estatubatuarra izan zen, modu zabalduan "AEBetako hospizio mugimenduaren ama"-tzat hartua.
Haurtzaroan, hainbat hilabete igaro zuen ospitalean arnas gaixotasun batengatik. Horrek piztu zion interesa osasungintzan, eta erizaintza ikasketak amaitu zituen Mount Holyoke College-n 1938an eta Yale-n 1941ean. Urteak aurrera, bertako Erizaintza Eskolaren dekanoa bihurtu zen 1959an. Urte hartan bertan Henry Waldekin ezkondu zen.
1963an bere uniberstitatean entzun zuen Cicely Saunders ospetsuaren hitzaldi bat hospizioaren filosofiari buruzkoa, eta eragin handia izan zuen berarengan. Hiru urte gehiago dekanoaren lana utzi zuen eta buru-belarri jarri zen Saunders Ingalaterran egiten ari zena bere herrialdean aplikatzeko. Lan horren ondorioz, 1974an Connecticuteko Hospizioaren sortzaile nagusia izan zen, AEBetako lehenengoa.
Bere azken urteetan, Wald interesatu zen hospizio zainketak presondegietan emateko ideian. 91 urterekin hil zen, eta ordurako AEBetan 3.000 hospizio programa baino gehiago zeuden martxan, urtean 900.000 bat gaixori arreta eskainiz.
Neustria
Neustria (mendebaldeko lur berria) frankoen erresumako mendebaldeko lurraldea izan zen. Akitaniatik Mantxako kanaleraino zihoan, eta hiri nagusiak Paris eta Soissons ziren. Merovingiar leinuaren aginpean, Klovis I.a hil ondoren (511), semeek erresuma banandu zuten haien artean. Honela erresuma txikiagoak sortu ziren, eta, nagusiak Neustria eta Austrasia izan ziren, etengabe elkarren aurkako borrokan.
Geroago, karolingiar leinua agintean zegoela, Sena eta Loira ibaien arteko lurraldeak regnum Neustriae delako izena jaso zuen latinez, Karolingiar Inperioko zati bat. Halaber, Neustriako marka ere sortu zuten karolingiarrek, bretoiei eta bikingoei aurre egiteko.
Historia
Klovisen ondorengoek lurra etengabe zatitzeak berrehun urtez Austrasiaren kontrako borrokak ekarri zituen. Gerlak gorabehera, Neustria eta Austrasia hainbatetan batu ziren berriz. Lehena Klotar I.aren erregealdian, 558tik 562ra. Beste batuketa laburrez gain, 687an, Pepin Herstalgoak, Austrasiako jauregiko jaunak, neustriarrak garaitu zituen, eta bi lurraldeak batu zituen.
Karlos Handiaren semeak, Ludovico Piok, Neustria seme zaharrenari, Lotar I.ari eman zion 817an. Baina 831n matxinatu ostean, Pepin I.a Akitaniakoari, eta haren heriotzaren ondoren, Karlos Burusoilari 838an. Neustria eta Akitania izan ziren Karlos Burusoilak 843an Verdungo Hitzarmenarekin eskuratu zuena, Ludoviko Pioren semeek Inperioa zatitutakoan. Karlosek eutsi zion seme zaharrenari Neustria emateko ohiturari, Le Mans-en bere gortea zuela. Baina ondorengoek ohitura hori ez zuten berritu, erresuma ez ahultzearren.
Karlos Burusoilak 861ean bi marka eratu zituen bretoiei eta bikingoei eustearren. Biak Neustrian zeuden eta batzuetan Neustriako marka bezala ezagutzen da. 911n Robert I.a bi markaren buru bihurtu zen. Bere sendiak, Kapetar leinua osatuko zuenak, Neustria osoa gobernatu zuen 987ra arte. Orduan, Hugh Capet biloba errege hautatu zuten. Horren ondoren, markak ez ziren berritu, eta, hortaz, Neustriaren kontzeptu politikoa desagertu zen.
Wadati-Benioff eremua
Wadati-Benioff eremua (Benioff eremua edo Wadati eremua) subdukzio-eremuetan sakonera desberdinetan gertatzen diren lurrika ren foku edo hipozentro ek betetzen duten esparruari deritzo. Lurrikaren fokuek hondoratzen ari den ozeano-litosferaren hondaratze-angelua islatzen dute. Eremu osoan zehar pilatzen diren esfortzu tektoniko desberdinen ondorioz lurrikara ugari sortzen dira. Lurrikara sakonenak 670 km-tara gertatzen dira, hondoratzen den litosfera ozeanikoen portaera hauskorra bertaraino mantentzen delako.
Subdukzio-eremuetako lurrikaren eremua bi sismologoek, bakoitza bere aldetik aurkitu zuten aldi berean; Kaliforniako Teknologia Institutuko Hugo Benioffek eta Japoniako Meteorologia Agentziako Kiyoo Wadati.
Wadati-Benioff eremuaren okerdura-angelua oso aldakorra izan daiteke, baina normalean 45º baino txikiagoa da.
Wadati-Benioff eremu bikoitza
Kasu batzuetan subdukzio-eremuetan sismikotasuna duten bi gainazal paralelo aurkitzen dira, bata bestearengatik hainbat kilometrora. Adibidez, Japoniako Honshu irlaren azpitik definitzen den Wadati-Benioff eremuan lurrikaren fokuak 30-40 kilometrora dauden bi planotan (bata hondoratzen ari den lauzaren gainazalean eta bestea plakaren barnean) aurkitzen dira.
Calahorra
Calahorra Errioxako (Espainia) ipar-ekialdeko udalerri bat da, Ebro ibaiaren eskuin ertzean kokatua. 2020ko erroldaren arabera 24.531 biztanle zituen eta horren ondorioz Errioxako udalerrien artean bigarrena da populazioz, Logroño hiriburuaren atzetik. Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena da.
Izena
Udalerria izendatzeko, euskaraz Kalagorria izena ere erabili izan den arren, Euskaltzaindiak ez du ontzat ematen.
Baskoien Kalakorikos hirian du jatorria. Haren gainean erromatarrek Calagurris Nassica Iulia hiria eraiki zuten. 1199ko Donemiliagako bula batean Calagurra aipatzen da.
Etimologia ez da zehazki ezagutzen eta hainbat hipotesi azaldu dira. Txanpon-etxea izan zuen eta haietan KA-L-A-KO-R-I-KO-S izena azaltzen da.
Geografia
Calahorra Cidacos ibaiak Ebro ibaiarekin bat egiten duen puntuan kokaturik dago. Hiriaren alde zaharra 358 metrotako altuera duen muino baten gainean dago, Ebroren hegoaldean. Hiria harresietatik kanpo hedatzen hasi zenean muinoareen azpialdean egin zuen. Hasieran hiri errotamarreko zirkua eraiki zen han eta ondoren diozesia eratu zenean katedrala eta apezpikuaren egoitza Ebroren ertzean eraiki ziren.
Muinotik Ebroren ertzeko lautadak kontrolatzen ziren eta antzinatik izan du nekazal jarduera nabarmena, Cidacos eta Ebro ibaiek lur aberatsa sortzen baitute. Ekialdean hirigunetik kilometro gutxitara Recuenco aintzira aurkitzen da.
Hiri baskoia
K.a. II. mendean Caton jeneral erromatarrak Ebro haraneko leinu guztiak menperatu edo aliatu bihurtu zituen. Garaiko agiri batzuetan hiri zeltiberiar gisa azaltzen da eta beste batzuetan hiri baskoi gisa. Tito Livio historiagilearen arabera, vasconum ager lurraldetik kanpo zegoenez, ez bide zen baskoia. K.a. 76. urtean Estrabon greziar historiagileak hiri baskoia dela dio, ordea (Str. III, 4, 10).
Calagurrisen ondoan zeuden Cascantum eta Graccurris ere hiri baskoiak ziren ordurako. K.o. II. mendean Klaudio Ptolomeok hiri baskoia zela berretsi zuen (Ptol. 2. 6. 66).
Calagurris Nassica Iulia
Antzinako hiriaren gainean eta hiriaren ekialdean Calagurris berria eraiki zuten erromatarrek. K.a. 171. urtean Nassica titulua gehitu zion Publio Cornelio Escipión Nasica eta K.a. I mendean Iulia Julio Zesar enperadoreak.
Sertorioren gerra garaian Sertorio jeneralaren alde egin zuen. Ponpeio jeneralaren armadak hiria setiatu zuen K.a. 72. urtean eta hiritarrek nahiago izan zuten gosez hil errenditzea baino. Salustioren kroniken arabera kanibalismoraino iritsi ziren.
Halakoa zen Calahorrak Erromari zion leialtasuna, Zesar Augusto enperadorearen babesa eskuratu zuela eta kalagurritar soldaduekin destakamendu bat osatu zuela. Horri esker municipium civium Romanorum bihurtu zen eta biztanleek erromatar hiritartasuna eskuratu zuten. Hiria harresietatik kanpora zabaltzen hasi zen. Bazituen erromatar hirien eraikin publiko tipikoak, hala nola tenpluak, foroak, termak, kloakak, teatroak, anfiteatroak eta baita zirkua ere. Justizia administrazioaren egoitza Calagurrisen zegoen eta txanpon-etxea ere sortu zuen; dirua hiru garai historikotan egin zuen:
Guztira 33 txanpon eredu aurkitu dira.
Kristautasuna
Baskoniarren hiri garrantsitsuenetako bat zenez erromatarren garaian iritsi zen kristautasuna Calahorrara. III. mendearen amaieran bi legionario erromatar kristau bihurtu ziren Calahorran eta horregatik burua moztu zieten. Haien buruak Ebro ibaira jaurti zituzten eta kondairak dio korrontearen kontra ibaian gora egiten hasi zirela. Legionario haiek San Emeterio eta San Celedonio ziren eta gaur egun Calahorrako patroi sainduak dira. Prudentius poetak ematen digu martirioaren berri.
IV. mendean Calahorran apezpikuaren egoitza ezarri zen. Bere menpeko lurraldea oso zabala zen, Errioxaz gain Hego Euskal Herri ia osoa hartzen baitzuen. Izena ezagutzen den aurreneko apezpikua Silvino da, 463. urtearen inguruan izendatua izan zena. Musulmanen erasoen garaian (VIII. mendean) Donemiliaga Kukulara pasa zen egoitza eta geroago, Naiarara. 1170 ean berriz itzuli zen Calahorrara.
Erdi Aroa
Leovigildo errege bisigodoak 568 eta 586 artean Calahorra eta gainerako hiri errioxarrak bere erresuman sartu zituen. 714 an musulmanek konkistatu zuten. Hurrengo mendeetan hainbat konkista izan zituen eta XI. mendean Alfontso VI.a Gaztelakoak eskuratu zuen. Hiri forua berak eman zion. Behe Erdi Aroan muga izateari utzi zion: hiri gotortu gisa garrantzia galduz joan zen arren, Calahorrako apezpikuak gero eta indar handiagoa izan zuen, Erresuman eragin handia izaterainokoa. 1366 an Henrike II.a Gaztelakoa bertan errege izendatu zuten. Alfontso X.ak asteroko merkatua egiteko pribilejioa eman zion.
Judutegi handi bat ere izan zuen hiriak. XI. mendean iritsi ziren aurreneko juduak eta XIV. menderako 600 biztanle inguru zituen.
Aro Modernoa
Errege-erregina Katolikoek Espainia guztia konkistatu zutenean erlijio uniformetasuna hartu zuten helburu eta juduak kanporatzea eta Inkisizioa sortzea erabaki zuten. Calahorrako juduak 1492 an kanporatu zituzten eta 1580 ko abuztuaren 25ean ijitoak kanporatzeko eskaria egin zuen udalak. Calahorra elizbarrutiko hiriburua izanik Inkisizioaren epaitegi bat bertan ezarri zen. 1521 eta 1570 artean 30 sorgin erre zituen. 1570ean Logroñora aldatu zen Inkisizioaren epaitegia. XVI. mendearen amaieran, izurrite batek hiria nabarmen kaltetu zuen.
1672 an Parte del Atlas Mayor o Geographia Blaviana Que contiene las Cartas y Descripciones de Españas liburuan Calahorra ere deskribatzen da. 1.600 biztanle zituen orduan, harresiak inguratzen zuen eta lau ate zituen. Katedralaz gain, lau parrokia eta hiru komentu zituen, bi fraideenak eta bat, monjena.
XVIII. mendea oso oparoa izan zen eta garai hartakoak dira Calahorran dauden eraikin ugari.
Aro garaikidea
XIX. mendean, telegrafoa (1862), trena (1863), posta zerbitzua (1868) eta kontserba industria ezarri ziren Calahorran. Aldi berean, Logroñok nagusitasuna hartu zuen Errioxako hirien artean eta Calahorra Errioxa Behereko hiri garrantzitsuena izatera mugatu zen. 1959 an Redondako Andre Mariaren kolegiatak konkatedral izendapena jaso zuen eta une horretan Logroño bihurtu zen Calahorrako eta La Calzada-Logroñoko elizbarrutiaren egoitza.
Azpiegiturak
Ebroren haranean kokaturik dagoenez Kantauriar isurialdea eta Mediterranear itsasertzeko hiriak lotzen dituzten bideetan kokaturik dago. N-232 errepideak eta AP-68 autopistak Logroñorekin eta Bilborekin (mendebaldean) eta Zaragozarekin (ekialdean) lotzen dute. AP-15 autopistak eta N-121 errepideak Iruñearekin lotzen du.
Autobuses Olloqui autobus konpainiak Calahorra Funesekin batzen du, honako ibilbidean:
RENFE enpresaren Zaragoza-Bilbo trenbideak geltokia du. Antzina, Cidacos ibaian gora zihoan trena ere bazuen, baina 1960 an bertan behera geratu zen eta egun bide berde bat eraiki da bertan Calahorratik Arnedillo herrira doana.
Ekonomia
Calahorrako ekonomia nekazaritzan oinarritzen da. Barazkiak, piperrak eta fruita dira ekoizten diren produktu nagusiak. Espainia iparraldeko produktu horien banatzaile nagusia da eta Capital de la Verdura ("Barazkien hiriburua") ezizena eman zaio. Alfontso X.a Jakintsuak XIII. mendean merkatua egiteko pribilejioa eman zion. El Raso plazan egiten da, eta horrela deitzen zaio, saldu beharreko barazkiak lurraren gainean ("al raso") jartzen direlako.
Nekazaritzako produktuen inguruan, kontserba industria eraiki da. Zapatagintzak ere munta du, ondoko Arnedorekin batera. Bestelako industria batzuk ere ditu, gehienak "Tejerías" industrialdean.
Apus barbatus
Apus barbatus Apus generoko animalia da. Hegaztien barruko Apodidae familian sailkatua dago.
Calahorra
Jaiak
Calahorran San Emeterio eta San Celedonioren omenezko jaiak ospatzen dira neguan (martxoaren 1-3) eta udan (abuztuaren 25-31). Sei lagunarte edo peña daude hirian eta bakoitzak bere koloreko zapi eta blusa ditu; Peña Philips gorria (zaharrena da), Peña de El Sol berdea, Peña Calagurritana beltza, Peña Riojana urdina, Peña El Hambre granatea eta Peña La Moza arrosa. Peña Philips da denetan zaharrena.
Aste Santua oso entzutetsua da eta 2014 an Interes Turistiko Nazionaleko Jai izendatu zen. La Cofradía de la Vera Cruz elkartea antolatzailea da eta 16 pasok egiten dute prozesioa. Aurreko asteburuan merkatu erromatarra ospatzen da.
Museoak
Calahorran hainbat museo eta interpretazio gune daude: aipagarriena Erromanizazioaren museoa da (Museo de la Romanización). Alde zaharrean dago, 1930eko hamarkadan eraikitako "Casa del Millonario" eraikin modernistan. 1984 an inauguratu zen. K.a. IV eta K.o. IV mendeen artean aurkituriko mila pieza arkeologiko inguru daude ikusgai. Elementu aipagarrienak Herkulesen burua (K.a. 500) eta la Dama Calagurritana (K.o. II. mendea) dira.
Calahorrako katedralaren klaustroan Elizbarrutiko museoa (Museo Diocesano) eraiki zen. Errioxako elizetan aurkituriko altxorrak daude, erretaulak, irudiak, urrezko gailuak, sagrarioak, kalbarioak... Aipagarrienak XII. mendeko Biblia bat, Henrike IV.ak emandako "Custodia del Cipres" (XV. mendea) eta torah judutar bat dira. "Casa Santa" interpretazio zentruan kristautasunaren hastapenak erakusten dira, tartean san Emeterio eta San Celedonio martiriak. Aste Santuko pasoen erakusketa iraunkorra ere badago San Francisco elizan.
Barazkien museo bat ere dago (Museo de la verdura).
Gastronomia
Calahorrako baratzeetako produktuek osatzen dute hiriko gastronomiaren oinarria, eta jaki tipikoena garaian garaiko menestra da. Calahorrako azaloreak tokiko babes izendapena du. Udazkenean piperrak batzen dira eta kalean egurrezko edo ikatz begelalezko sutan erretzen dira.
Barazkiez gain, arkumea eta odolki gozo pinoidunak ere jaten dira.
Kirolak
Hiriko kirol taldea Club Deportivo Calahorra da. 1923 an sortu zen eta futbol taldeak Bigarren B mailan jokatzen du azkenaldian. 2001. urtean bigarren mailarako igoera fasea jokatu zuen. La Planilla futbol zelaian jokatzen du: La Gaunasen ondoren, Errioxako estadio handiena da, 4.200 ikuslerentzako tokia baitu.
Era
Era Zea Mays taldearen estudioko 6. diskoa da eta Tolosako (Gipuzkoa) Bonberenea Ekintzak zigiluarekin kaleratu zuen 2010ean. Teknikari lanetan Jose Lastra ibili zen. Grabazioa 2010eko udan egin zen, ekaina-uztailean, Mungian. Disko honek elektronika eta rocka konbinatzen ditu. Hemen "Negua joan da ta" kanta jaso zen, ziur aski taldearen kanta arrakastatsuena: Youtuben 2.000.000 bisita baino gehiago izan ditu.
Kolaboratzaileak
Disko honetan kolaboratzaile dezentek hartu zuen parte:
Crocidura
Crocidura satitsuak biltzen dituen Soricidae familiako ugaztun genero bat da. 180 espezierekin, ugaztenen barruko generorik handiena da.
Leslie Peltier
Leslie Copus Peltier (1900eko urtarrilak 2-1980ko maiatzak 10) astronomo estatubatuar bat izan zen.
Ohio estatuko Delphos herrian jaio zen. Astronomo zaletua, kometa asko aurkitu zituen, eta, gainera, izar aldagarrien behatzaile etengabea eta AAVSOren kidea zen. Harlow Shapleyk "munduko astronomo ez profesionalik handiena" bezala deskribatu zuen.
3850 Peltier asteroidea bere omenez izendatu zen, baita Astronomia Ligaren Leslie C. Peltier Saria ere.
Retiendas
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 48 biztanle zituen.
Juan Etxeberri
Juan Etxeberri Rober (Donostia, Gipuzkoa, 1609 - itsasoan, 1662) gipuzkoar ontzigile eta itsastarra izan zen. Galeoietako jenerala zen. Itsas armadako amirala izan zen 1640an.
Riba de Saelices
Riba de Saelices Guadalajarako udalerria da, Señorío de Molina-Alto Tajo eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 130 biztanle zituen.
La Bourgonce
La Bourgonce Frantziako udalerria da, Vosgeak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Bourgonce udalerrian erroldatutako biztanleak 829 ziren. Familiak 320 ziren, horien artean 76 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 52 bakarrik bizi ziren emakumeak), 108 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 112 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Sympterichthys politus
Sympterichthys politus Sympterichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Brachionichthyidae familian.
La Bourgonce
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Txan fantasma
Txan fantasma Mariasun Landak idatzitako liburu bat da. Landak 1982an Lizardi Saria irabazi zuen "Txan fantasmaren etengabeko istorioa" ipuinarekin eta Egan aldizkarian argitaratu zen. 1984an, egilearen ibilbide literarioaren hastapenean, Elkar argitaletxeak argitaratu zuen Txan fantasma liburua. 2011koa dugu azken argitalpena.
Utah
Geografia
Iparraldean, Wyomingeko estatuarekin muga egiten duen eremuan, Uinta mendiak daude (Kings Peak, 4.114 m); Wasatch mendiak, iparraldetik hegoaldera, (Timpanogos, 3.660 m), eta mendebaldean lautada zabal bat hedatzen da, Great Basin deitua (bertan daude Aintzira Gazi Handia eta Aintzira Gazi Handiko basamortua). Gainerakoa, lurraldearen erdia baino gehiago, Colorado ibaiaren arroak hartzen du. Hegoaldean eta hego-ekialdean ere mendi handiak daude: Delano Peak (3.730 m), Mount Ellen (3.487 m) eta Mount Peale (3.989 m). Ekialdetik mendebalera Colorado, Green (aurrekoaren adarra), Price (Green ibaiaren adarra) eta Sevier dira ibai garrantzitsuenak. Lurralde lehorra da, oro har, baina hego-mendebaldeko eremuan klima tropikala da nagusi.
La Bourgonce
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 391 etxebizitza zeuden, 331 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 366 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 331 etxebizitza nagusietatik 283 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 91 etxek lau zituzten eta 201 etxek bost zituzten. 288 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 130 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 187 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Utah
Biztanleria
Iparraldeko Ogden hiritik Provo hiria bitarteko lur-eremuan bizi dira biztanle gehienak. 1970-1980ko urteetan % 38 ugaldu zen biztanleria (Estatu Batuetako epe horretako batez besteko demografia-hazkundea baino hiru bider handiagoa). Biztanleen % 1 amerindiarrak dira, % 4 hispanoak eta gainerakoak ingeles jatorrikoak. Erlijioari dagokionez, mormoiak dira biztanleen bi herenak.
Txan fantasma
Obra Euskal Haur eta Gazte Literatura modernoaren aitzindaritzat hartzen da, tematikan eta narrazio teknikan berrikuntza ekarri zuelako. Baina, batez ere, errealismo kritikoaren korrontea euskal literaturara ekarri zuen lehen idazlan nabarmenetariko bat izan zelako. Izan ere, eta euskal errealismo kritikoari dagokionez, Mariasun Landa dugu Euskal Haur eta Gazte Literaturako idazlerik garrantzitsuena.
Argumentua
Txan fantasma dugu ipuin honen kontalari, eta farola baten gainetik Karmentxuren istorioa kontatzen digu, bukaerako egoeratik hasita. Karmentxu umezurtz geratu eta izebaren etxera doa bizitzera. Baina bien arteko harremana ez da ona, bakardadea eta ulertezintasuna nagusitzen baitira. Egoera honi irtenbide bat eman nahian, neskatila animismoan eta irudimenean babesten da. Honen fruitua Txan fantasma da, Karmentxuren konplizea bihurtzen dena.
Gaiak
Tematika psikologikoa ukitzen du idazleak, gaur egungo arazo eta errealitatean oinarrituz. Maitasun eza, bakardadea, asmaturiko laguna, helduen mundu ulertezina, harremanak, irudimena, animismoa eta laguntasuna dira liburuan agertzen diren gai nagusienak.
Estiloa
Ez da ohiko ipuina, haurrei zuzenduta egonagatik ere, ez da oso samurra, eta ez du mezu jakinik eman nahi. Idazkera garbia eta ulerterraza da; hizkuntza soila eta zuzena. Istorioan zehar umeen unibertsoko elementuak ageri dira, besteak beste, jostailuak, irudimena eta alaitasuna. Hala ere, giro tristea nabari da ipuinean zehar, eta bukaera irekia izateak lehen irakurleentzako obra ez dela erakusten digu.
Itzulpenak
Hizkuntza desberdinetan aurki dezakegu obra hau, besteak beste, katalanez, gaztelaniaz, grezieraz, galegoz, ingelesez eta esperantoz.
Edizio digitalak
2016an Galtzagorri elkarteak sortu zuen liburuaren app-a, liburuaren osagarri digitala, Android eta IOS sistemetarako
Bikia (telesaila)
Bikia (Twin) norvegiar telesail dramatikoa da. Zortzi atalez osatua dago, eta 2019ko udazkenean estreinatu zuten NRK norvegiar telebista-kate publikoan.
Sinopsia
Erik eta Adam bikien istorioa kontatzen du fikzioak. Berdin-berdinak dira, baina bizitza guztiz desberdina daramate. Erik autokarabana batean bizi da, eta surfa egiten aritzen da. Adam, berriz, familiako negozio batean dirua egiten dabil, eta bi seme ditu. Istripu baten eraginez, bi bikietako bat hil egingo da.
Aktoreak eta pertsonaiak
= Erreferentziak =
Vespertilio sinensis
Vespertilio sinensis Vespertilio generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
La Bourgonce
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 542 ziren, horien artean 396 aktiboak ziren eta 146 inaktiboak ziren. 396 pertsona aktiboetatik 366 lanean zeuden (187 gizon eta 179 emakume) eta 30 langabezian zeuden (12 gizon eta 18 emakume). 146 pertsona inaktiboetatik 69 erretiraturik zeuden, 34 ikasten zeuden eta 43 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Jauregiko Nagusi
Jauregiko Nagusia (latinez: maior domus edo majordomo: 'nagusia, garrantzitsuena', zerbitzari edo morroiez ari garela ulertuz) Merovingiar garaian erregearen ordezkari nagusia zen. Azken merovingiar erregeen agintaldian botere politikoa zuten, «lehen ministro» funtzioa betez, maiz funtzio hau aitatik-semera igaro ohi zen.
La Bourgonce
Diru sarrerak
2009an La Bourgonce udalerrian 331 unitate fiskal zeuden, 871,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.263 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean La Bourgonce udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Utah
Ekonomia
Nekazaritza (garia, garagarra, artoa), meategin ustiaketa (kobrea, berilioa, urrea, zilarra, uranioa, molibdenoa, beruna, ikatza, petrolioa) eta industria (janari-industria, garraiorako tresneria, ordenagailuak, metalurgia, kimika, petrolio-findegiak) eta merkataritza dira ekonomia-jarduera nagusiak.
Historia
XVIII. mendean espainiar konkistatzaileak iritsi zirenean, shoshone indiarrak bizi ziren lurraldean. 1821. urtean, Mexikoko Lehen Inperioaren barne zegoen, eta 1848. urtean Mexikar-amerikar gerraren ostean, Ameriketako Estatu Batuetako lurralde bihurtu zen, baina ez zuen Estatu egoera 1896. urtera arte lortu, orduan, 45. Estatua bihurtu zelarik.