cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alexander Calder
Alexander Calder (Filadelfia, 1898ko abuztuaren 22a - New York, 1976ko azaroaren 11a) Estatu Batuetako eskultore, marrazkilari eta pintorea izan zen. New Yorkeko Art Students League eskolan ikasi zuen. Ondoren Parisa jo zuen, eta bertan Arp, Miró eta Mondrianekin jarri zen harremanetan. Bere eskulturarik ezagunenak, mugikor izenaz bataiatu zituenak, hariz eta xaflez osaturiko zintzilikarioak dira; eskultura horiek irauli egiten dute hutsaren eta betearen arteko ohiko harremana. Bere lanetan hautsi zituen eskulturak ordura arte berezkoak zituen egonkortasuna eta zurruntasuna. 1942tik aurrera burdinazko eskultura handi zurrunak egin zituen, eta egonkor izena eman zien. Eskultura-lanez gainera, liburu ugaritarako irudiak, antzerkirako dekorazioak eta kolore biziko margolan umoretsu eta xaloak egin zituen.
Almirante (armada)
Almirante ( Heg. ), halaber amiral ( Ipar. ), gradua, mailaketa militar bat da, herrialdearen arabera maila desberdina duena. Adiera ohikoenean, maila gorena da itsas armadetan.
Etimologia
Hitzak jatorria du arabierazko amīr al-baḥr karguan, itsasoetako gudalburu, tartean latinaren etimologia herrikoia ere nahastu delarik, admiral era emateko (frantsesezkoa), latinezko admirabilis ("miresgarri") edo admiratus ("mirestua") tarteko. Euskarazko aldaerak, almirante Hego Euskal Herrian eta amiral Ipar Euskal Herrian, inguruko erdaren maileguak dira.
Amazonasko eskualdea (Kolonbia)
Amazonasko eskualdea Kolonbiako hego-ekialdean dagoen eskualde naturala da. 403.348 kilometro koadroko eremua dauka, hots, herrialdeko azaleraren %35,3.
Le Grand-Quevilly
Le Grand-Quevilly Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2007an 26.162 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Grand-Quevilly udalerrian erroldatutako biztanleak 26.162 ziren. Familiak 11.890 ziren, horien artean 4.539 pertsona bakarrekoak ziren (1.338 bakarrik bizi ziren gizonak eta 3.201 bakarrik bizi ziren emakumeak), 3.223 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 3.002 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 1.126 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Amazonasko eskualdea (Kolonbia)
Deskribapena
Amazoniaren Kolonbiako zatia da. Erliebea oso laua da eta klima beroa eta euritsua. Oihan tropikalak eremu zabalak estaltzen ditu. Ibai emaritsu ugarik zeharkatzen du lurraldea: Caquetá, Putumayo, Vaupés, Negro, Guainía, Apaporis, Yarí eta Orteguazak.
Tiroxina
Tiroxina (T4) edo tetraiodotironina bi hormona tiroideoetako bat da; bestea triiodotironina da. Tiroideko zelula folikularrek, tirozitoek, ekoizten eta jariatzen dute. Haren ekoizpena beste hormona batek, tirotropinak (TSH), erregulatzen du. Tirotropina, berriz, hipofisiak jariatzen du.
Le Grand-Quevilly
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Amazonasko eskualdea (Kolonbia)
Deskribapena
403.348 km²-ko eskualde honetan 892.392 lagun baino ez dira bizi (dentsitatea 2,6 biz/km²). Hiri handienak Florencia, Leticia, Mocoa, Puerto Leguízamo, San José del Guaviare eta Mitú dira. Guainía, Vaupés eta Amazonas departamenduetan populazio gehiena indigena da.
Tiroxina
Sintesia eta erregulazioa
Tiroxina bi tirosina aminoazidoz eta lau atomo iodoz osatutik dago. Gure gorputzak 150 mikrogramo iodo hartu behar ditu egunean elikagai eta edarietatik, tiroide guruinak hormona tiroideoak sor ditzan. Hesteetan ioduro moduan xurgatzen da iodoa, tiroideak odoletik bereganatuko duena. Tiroideko zelula folikularren barnean dagoelarik, ioduroa oxidatuko da tiroperoxidasa (tpo) entzimaren bitartez. Ondoren, tirosinari lotuko zaio, monoiodotirosina (MIT, iodo bat daukana) eta diiodotirosina (DIT, bi iodo dituena) eratzeko. Tiroxina (T4) bat sortzeko bi DIT elkartzen dira, eta triiodotironina (T3) bat ekoizteko MIT bat eta DIT bat.
Le Grand-Quevilly
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 16.417 ziren, horien artean 11.970 aktiboak ziren eta 4.447 inaktiboak ziren. 11.970 pertsona aktiboetatik 10.774 lanean zeuden (5.390 gizon eta 5.384 emakume) eta 1.196 langabezian zeuden (583 gizon eta 613 emakume). 4.447 pertsona inaktiboetatik 1.492 erretiraturik zeuden, 1.559 ikasten zeuden eta 1.396 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Grand-Quevilly udalerrian 11.797 unitate fiskal zeuden, 25.115 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.232 euro zen.
Amazonasko eskualdea (Kolonbia)
Departamenduak
Halaber, Guainia departamenduak (Inírida hiriburua) zati bat dauka eskualde honetan.
Txekiar eta Eslovakiar Errepublika Federala
Txekiar eta Eslovakiar Errepublika Federala (Česká a Slovenská Federatívna Republika; ČSFR) 1990 eta 1992 artean, Txekoslovakiak zuzen izena izan zen.
Le Grand-Quevilly
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 649 komertzioetatik, 10 erauzte enpresak ziren, 15 janari enpresak ziren, 7 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 28 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 72 eraikuntza enpresak ziren, 169 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 39 garraio enpresak ziren, 41 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 12 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 42 finantziazio enpresak ziren, 22 higiezinen enpresak ziren, 66 zerbitzu enpresak ziren, 83 administrazio publikoko enpresak ziren eta 43 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Txekiar eta Eslovakiar Errepublika Federala
Arazo nazionalak ez zuen lekurik izan Txekiar eta Eslovakiar Errepublika Federalaren arkitektura berrian, non eslovakiar nazionalitateari izaera eman nahi izan zitzaion, Txekiar Errepublikaren maila berean. Aldarrikapen autonomistek laster proposamen independentistei lekua utzi zieten. Nolanahi ere, errepublikaren banaketa-prozesua bide zailetatik joan zen, baina beti negoziazioaren eta elkarrizketaren bidetik. Izan ere, Václav Havel presidenteak berak 1991ko apirilaren 16an Viena Irratian egindako elkarrizketa batean zera adierazi zuen: «Eslovakiako herriak estatu independente batean bizi nahi badu, ez txekiarrek ez nik ez diogu ukatuko horretarako eskubidea».
Tiroxina
Zeregin metabolikoa
Tiroxinak prozesu katabolikoak areagotu eta bizkortzen ditu. gluzido, lipido eta proteinen katabolismoan du eragina, oxidazio prozesuak areagotuz eta energia askatuz. Horren ondorioz, organismoaren hazkuntzan ere eragin nabarmena du. Hormona honen defizitak haurtzaroan kretinismo izeneko gaitza dakar, hazkuntzaren gelditzea eragiten duena.
Le Grand-Quevilly
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 143 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 1 jendarmeria, 3 posta bulegoak, 11 banku bulegoak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 ibilgailuen alokairu bulegoak, 4 autoeskolak, 8 igeltseroak, 14 margolariak, 11 zurginak, 8 iturginak, 11 argiketariak, 4 eraikuntza enpresak, 18 ile apaindegiak, 4 albaitariak, 1 aldi baterako lan enpresa, 21 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 4 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
Txekiar eta Eslovakiar Errepublika Federala
Azken urte honetako udaberrian, Eslovakiako Gobernuaren eta VPN alderdiaren krisiaren erdian egon zen gai hori, Vladimír Mečiarrek gidatutako talde batean banatuko zena, Eslovakia Demokratikoaren aldeko Mugimendua (HZDS) izeneko plataforma sortuz. Indar politiko hori 1992ko ekainean iritsi zen Eslovakiako gobernura, eta Txekiako gobernuarekin negoziatzen hasi zen Errepublika Federala banatzeko. Václav Havelek uztailean utzi zuen kargua, eta 1992ko azaroaren 25ean onartu zuen partiketa Batzar Federalak. 1993ko urtarrilaren 1ean Txekoslovakia modu baketsuan desegin zuen Parlamentuak, bi herrialde erabat independente eratuz: Txekiar Errepublika eta Eslovakiar Errepublika.
Tiroxina
Historia
Edward Calvin Kendallek bakartu zuen 1915ean, eta Charles Haringtonek mugatu zuen haren kimika egitura 1926an.
Gottasecca
Gottasecca Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Le Grand-Quevilly
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 74 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 3 supermerkatuak, 4 120 m2 baino gehiagoko dendak, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 13 okindegiak, 8 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 2 arraindegiak, 8 liburu dendak, 13 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 2 kirol-dendak, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 2 lurrin-dendak, 2 bitxi-dendak eta 6 lore-dendak ziren.
Gottasecca
Mugakideak
Gottaseccak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Le Grand-Quevilly
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Le Grand-Quevilly udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 psikiatriko, 11 botika eta 4 anbulantzia zegoen.
Arantza Saez de Lafuente
Arantza Saez de Lafuente Calvo (Bilbo, 1966ko ekainaren 20a - ) artista polifazetikoa da: akuarela-margolaria,  moda-diseinatzailea eta -estilista, joerak aztertzen dituen editorea hainbat komunikabidetan, eta irudi pertsonalerako aholkularia.
Le Grand-Quevilly
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 8 haur-eskola eta 7 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Le Grand-Quevilly udalerrian 3 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 1hezkuntza orokorreko lizeoa eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.256 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 1.334 eta lizeo teknologikoetan 352.
Bodianus izuensis
Bodianus izuensis Bodianus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Le Grand-Quevilly
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arantza Saez de Lafuente
Biografia
Arantza Saez de Lafuente Bilboko I.A.D.E. instituzioan hasi zen formatzen moda-diseinatzaile eta estilista moduan (Institución Artística de Enseñanza).
1995ean jarraitu zuen bere prestakuntza artistikoarekin marrazketa eta olio-pinturan Bilboko "Unzalu" estudioan; eta geroago, 1996an, baita ere olio eta akuarela Justo San Felices margolariaren estudioan Galdakaon; garai hartan hasi zen erakusketa kolektibotan parte hartzen erakusketa-aretotan eta arte-galeriatan.
Euskal Akuarelisten Elkarteko akademian (Agrupación de Acuarelistas Vascos)akuarelan espezializatu zen, nazioarteko hainbat maisu-eskolatako margolarirekin.
Ibilbidea
Gainera, 2000tik aurrera bere artista-izaera garatu du;  bilduma pribatutan daude bere lan asko eta, halaber, erakusketa kolektibotan ere parte hartu du.
Euskal Akuarelari Elkarteko kidea da  2004z geroztik. Eta ordudanik 2012ra arte egindako margoak ikusgai jarri zituen banakako erakusketetan bai tabernatan, kafetegitan, jatetxetan, edota moda-boutiquetan.
Geroztik 2007an Etxebarrira mugitu zen bizi izatera eta artea uztartu zuen irudi pertsonalerako aholkularitza-zerbitzuarekin. Horrez gain, taldeetarako tailerrak antolatu zituen irudi pertsonala lantzeko. 2009z geroztik, blog batean lantzen ditu moda, arte eta diseinua.
Artista honen bizitzako urte garrantzitsu bat izan zen 2008. Orduan erabaki baitzuen Saharako errefuxiatuen kanpamentuak bisitatzea Aljerian, Etxebarriko boluntario talde batekin batera. Esperientzia bizi horren ondorioz bere estilo artistikoa plastikoago bihurtzen hasi zen. Bere akuareletan hasi zen integratzen beste elementu batzuk, besteak beste, sare zatiak, papera, harea, eta abar. 2010. urtean antolatutako  bakarkako erakusketan erakutsi zituen horrelako pintura-lanak. Carlos Ruiz de Alegría poeta (Carlos "Launaz" izengoitia duena) erakusketa hori bisitatu eta 2012an bost poema sortu zituen horretan inspiratuta, “En la costumbre de vivir” 8. Poema Bilduma sartu zirenak, eta geroago Bilboko Bidebarrieta Liburutegian aurkeztuak izan zirenak.
Hoplostethus marisrubri
Hoplostethus marisrubri Hoplostethus generoko animalia da. Arrainen barruko Trachichthyidae familian sailkatzen da.
Arantza Saez de Lafuente
Ibilbidea
2011n hasi zen goi-mailako bitxi-diseinatzaile gisa, mineralak eta bestelako gehigarriak konbinatuz.
Modaren Soziologia eta Marketing-a irakatsi zituen Bilboko I. A. D. E. instituzioan. 2012an  Akuarela Sortzaile Tailerra antolatu zuen Etxebarriko Kukullaga Eskola Publikoan. Gainera, urte horretan ere, "Ariz Dorrea" erakusketa erretrospektiboa zabaldu zuen, Basaurin.
Etxebarrin, Merkatari Elkarteak antolatutako denda-erakusleiho lehiaketetan kide izan da epaimahaietan, baita GetxoModa 28-31 (2013-2016) lehiaketetan, Barnaval mozorro-lehiaketan eta enpresa eta ostalaritza-lokaletarako Bilboko La Ría del Ocio aldizkariak ihauterietan antolatzen duen lehiaketan ere.
Lehen aldiz artistak Euskal Herritik kanpo erakusten du urte horretan, bereziki Crisolart Gallery-n, Bartzelonan. Eta parte hartzen du epaimahaiko kide gisa Aire Zabaleko Pintura Lehiaketan Deustun (Bilbo).
2017an Getxon kolektiboki erakusten du Fariza Galerian, eta geroago banaka bere lan handienak erakusten ditu diziplina anitzeko espazio Factory 240 galerian Bilbon.
Lanak
Bere akuarelen erritmoa eta formak etengabeko lan eta ikerketaren emaitza dira. Kolorea, espatula, brotxa eta eskuilak erabiltzen ditu, collage giroan, testura gehiago lortzeko eta horrela bizipenen emozioak eta sentimenduak adierazteko.
Adituek eta arte-kritikak hasten dira lana miresten, eta berritzaile eta eklektiko gisa baloratzen.
Tangara nigrocincta
Tangara nigrocincta Tangara generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Obermorschwihr
Biztanleria
2007an Obermorschwihr udalerrian erroldatutako biztanleak 379 ziren. Familiak 148 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 184 etxebizitza zeuden, 150 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 154 etxeak ziren eta 29 apartamentuak ziren. 150 etxebizitza nagusietatik 123 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 112 etxek bost zituzten. 138 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 60 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 86 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 234 ziren, horien artean 161 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 161 pertsona aktiboetatik 152 lanean zeuden (80 gizon eta 72 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Obermorschwihr udalerrian 150 unitate fiskal zeuden, 377 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.338 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 margolaria.
2000. urtean Obermorschwihr udalerrian 42 nekazaritza-ustiategi zeuden, 85 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Treworlas
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Veryan parrokian.
Ptenopus
Ptenopus Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. Afrikako hegoaldean bizi dira.
Dolný Hričov
Dolný Hričov Eslovakiako udalerri bat da, Žilinako barrutian kokatuta. 12,45 km²ko azalera du eta 1569 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1208. urtekoa da.
Paris Saint-Germain FC (emakumezkoak)
Paris Saint-Germain Féminines Paris Saint-Germain FC futbol taldearen emakumezkoen futbol taldea da. Frantziako talde indartsuenetakoa den arren ez du oraindik ligarik irabazi.
Historia
Paris Saint-Germain taldearen emakumezkoen atala 1991an sortu zen eta lehenengo urteetan lehen maila eta bigarren mailaren artean ibili zen. 2001ean maila gorenera igo eta ordutik bertan ari da.
Grandidierita
Ezaugarriak
Grandidierita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 7,5 da.
Paris Saint-Germain FC (emakumezkoak)
Historia
Gaur egun Olympique Lyonnais-en ondoren Frantziako talderik indartsuena da, azken lau urteetan ligan bigarren egin baitu. Ez du ordea ligarik irabazi. 2015ean Txapeldunen Ligako finala jokatu zuen baina FFC Frankfurt taldeak 2-1 emaitzaz garaitu zuen. 2017an berriz jokatu zuen finala baina 0-0 egin ondoren Olympique Lyonnaisek penalti jaurtiketetan garaitu zuen (7-6). Lortu duen titulu bakarra 2010ko Kopa zuen baina 2021ean Liga irabazi zuen zortzi aldiz bigarren izan ondoren. Irene Paredes jokalari legazpiarrak jaso zuen garaikurra, bera izan baitzen kapitaina.
Hemiaspis damelii
Hemiaspis damelii Hemiaspis generoko animalia da. Narrastien barruko Elapidae familian sailkatuta dago.
Laetare
Eliza Katoliko eta protestanteetan, Laetare Garizumako laugarren igandea da. Izena pasartetik datorkio, egun horretako mezan gogoratzen dutena:
Laetare Hierusalem et conventum facite omnes qui diligitis eam; gaudete cum laetitia, qui in tristitia fuistis, ut exsultetis et satiemini ab uberibus consolationis vestrae. Poz zaitezte Jerusalemekin, alaitu berarengatik, maite duzuen guztiok! Izan orain berarekin zoriontsu, harengatik dolu egin zenutenok!.
Tangara dowii
Tangara dowii Tangara generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Al Rayyan
Al Rayyan (الريان edo Ar Rayyan) Qatarko zortzi udalerrietako (baladiyah) bat da. Udalerriburua Al Rayyan hiria da.
Banaketa administratiboa
Gainera, bere barnean honakoak ere badaude:
Paroedura
Paroedura Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. Madagaskar eta Komoretan bizi dira.
Yuki Matsumoto
Yuki Matsumoto (松本 祐樹, 1989ko urtarrilaren 22a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako SC Sagamihara.
Gabieto Mendebaldea
, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.036 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.
Henri Brulle eta Bazillac frantziarrek lehenbizikoz igo zuten.
François Laffargue
François Joseph André Louis (Orthez, 1858ko abenduaren 29a - Virton, Belgiar Luxenburgo, 1914ko abuztuaren 22a) Frantziar militarra izan zen, Lehen Mundu Gerraren hasierako guduetan parte hartu zuena.
Elorri-satiro
Elorri-satiroa (Satyrium spini) Lycaenidae familiako lepidopteroen espezie bat da. Europa erdialdean eta hegoaldean bizi da, baita Kaukaso aldean ere.
François Laffargue
Karrera Militarra
1858ko abenduaren 29an jaio zen Orthezen, Bearnoko eskualdean. Ernest eta Louise Ursule Laffargueren semea, 1879tik armadan sartu zen eta 1890an Kapitain maila lortu zuen. 1901ean batailloi baten agintaria egin zuten eta 1914an, gerra hasi baino lehen, 130. Infanteria Erregimenduaren agintaria egin zuten. Abuztuaren 10ean, Mangiennesko guduan parte hartu zuen herria defendatzen lortuz. 21ean Frantzia-Belgika muga zeharkatu zuen eta Belgikako Virtongo hirian hil zuten egun bat geroago, 55 urte zituela. Hil eta gero Ohorezko Legioaren domina eman zioten.
Livingston (Kalifornia)
Livingston Kaliforniako hiri bat da. Merced konderrian kokatua dago. 2010ean 13,058 biztanle zituen, 9.6 kilometro koadrotan banatuta.
Elorri-satiro
Deskribapena
Tamaina txikiko tximeleta bat da, hego zabalera 26-32 mm artekoa da. Emea pixka bat handiagoa izaten da arra baino. Hego marroiak ditu orokorrean. Lerro zuri fin batek zeharkatzen ditu hegoak eta ertza ere zuria du. Emeak orbain laranga batzuk ditu amaieran eta zatitxo urdinxka bat ere bai. Tximeletaren gorputza urdinxka da eta oso iletsua da.
François Laffargue
Bizitza Pribatua
1892an Claire Marie Charlotte Clicquot de Mentquerekin ezkondu zen eta hiru seme eta bi alaba izan zituzten.
Bernard Laffargue, bere semerik zaharrena, François baino bi egun geroago hil zuten Belgikan ere.
Elorri-satiro
Deskribapena
Beldarra berdea da eta lerro horik ditu alboetan. Inurriekin elkartzen da sarritan.
Habitata
Bide ertzetan eta sasi asko dagoen tokietan ikusi ohi da, 200 m eta 1.800 m arteko altueran.
Bodianus leucosticticus
Bodianus leucosticticus Bodianus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Pazifikoko eskualdea (Kolonbia)
Pazifikoko eskualdea Kolonbiako mendebaldean, Ozeano Barearen eta Andeeen artean, dagoen eskualde naturala da. 83.170 km²-ko azalera dauka.
Deskribapena
Pazifikoko eskualdea Panamako mugatik (iparraldean) Ekuadorko mugaraino (hegoaldean) hedatzen da. Ekialdean Mendebaldeko mendilerroak mugatzen du eta mendebaldean Ozeano Bareak.
Populazio-dentsitate txikia du. Hiri handienak Buenaventura, Kolonbiako itsas portu garrantzitsuena, Quibdó, Tumaco eta Guapi dira. Populazio beltza gehiengoa da.
Departamenduak
Chocó da bere lurraldearen gehiena eskualde honetan daukan departamendu bakarra. Departamenduko hiriburua Quibdó da.
Honez gain, Nariño, Cauca, Valle del Cauca eta Antioquia departamenduek zati bat eskualde honetan daukate.
Pseudogekko
Pseudogekko Gekkonidae familiako narrasti genero bat da. Filipinetan bizi dira.
Pedrola
Pedrola Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 3.488 biztanle zituen 113,53 kilometro koadroko azaleran.
Muhammad al-Tawil
Muhammad ibn Abd al-Malik al-Tawil (محمد بن عبد الملك الطويل, ?- 913 edo 914) IX. mendeko amaiera eta X. mendeko hasieraren Huescako wāli muladia izan zen. Emirerritik autonomoa izan zen, inguruko jaun kristau zein musulman borrokatuz. Bere leinua, Banu al-Tawil (بنو الطويل) izenekoa, sortu zuen, hurrengo mendean Huesca, Barbastro eta Lleida noizbehinka kontrolatuko zuena.
Muhammad al-Tawilek Azeari II.a Garindoitz eta Oneka Gartziaren alaba ezkondu zuen. Antsa Aznarrek bost seme-alaba izan zituen:
Erronbihexaedro txiki
Geometrian, erronbihexaedro txikia izar-poliedro uniforme bat da, 18 aurpegi (12 karratu eta 6 oktogono), 48 ertz, eta 24 erpin dituena.
Lodi (Kalifornia)
Lodi Kaliforniako hiri bat da. San Joaquin konderrian kokatua dago. 2010ean 62,134 biztanle zituen, 35.2 kilometro koadrotan banatuta.
Luzeni
Luzeni (gaztelaniaz eta ofizialki: Luceni) Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 1.080 biztanle zituen 27,1 kilometro koadroko azaleran.
Solido ioniko
Atomo elektropositibo batek, atomo elektronegatibo batekin elkartzean, balentzia elektroiak ematen dizkio eta konposatu ioniko solido bat lortzen da. Elementu elektropositiboa oxidatzen da katioia sortuz eta elementu elektronegatiboa berriz, erreduzitzen da anioi bihurtuz. Katioia eta anioia erakarpen elektrostatikoaren bidez lotzen dira. Lotura horri lotura ioniko deritzo. Solido ionikoak elektronegatibotasun oso desberdineko atomoen artean sortzen dira: metal alkalino, lurralkalino edo trantsiziozkoak, halogeno edo oxigeno taldekoekin (besteak beste, haluroak, oxidoak eta sulfuroak). Batzuetan, elementuen elektronegatibotasun-diferentzia ez da oso handia eta lotura ez da izango ioniko purua, izaera kobalente edo metalikoa izango du.
Lotura ionikoak ekarpen elektrostatikoa duenez, sendoa da, eta ez du norabide nagusirik, izaera kobalente oso handia ez bada. Lotura ionikoaren sendotasuna ioien tamaina eta kargarekin aldatzen da. Zenbat eta ioiak txikiagoak izan, elkarrengana gehiago hurbil daitezke eta indar elektrostatikoa sendotu egiten da. Ondorio bera du ioien karga handitzeak.
Egiturak
Solido kristalino guztietan bezala, solido ionikoetan ere, katioiak eta anioiak ordenaturik daude kristal sarea osatuz. Solido metalikoetan atomo mota bakar bat besterik ez dago, eta egitura nahiko sinpleak dira. Solido ionikoetan bi espezie ditugu, ondorioz, egiturak korapilatsuagoak eta aniztasun handikoak dira. Indar elektrostatikoa denez, solido ionikoen kristal-egiturak baldintza batzuk bete behar ditu ekarpena maximoa den bitartean aldarapena minimoa izateko:
Aurreko baldintzak kontuan hartuz, konposatu ioniko baten egitura kristalinoa zein izango den aurresatea ez da erraza. Dena den, “anioien paketatze” ereduaren bidez, egitura arruntenak uler daitezke. Ere horren arabera, solido ionikoaren egitura katioiek gutxi gorabehera trinkoa den anioien paketatzearen hutsuneak betetzean sortzen da. Horrela da, eta ez alderantziz, katioiak anioiak baino txikiagoak izan ohi direlako.
Beraz, solido ionikoen egiturak ulertzeko, anioiak aurreko gaietan ikusitako paketatzeei jarraituz ordenatuko dira. Ondoren paketatze horretan hutsuneen kokapena, tamaina eta kopurua ikusiko dira eta azkenik, zein katioi sar daitekeen hutsune horietan.
Telly Savalas
Mundu mailan nagusiki Kojak telesaileko protagonista izateagatik ospetsua izan zen, bertan beti Chupa Chupsa jaten agertzen zen Theo Kojak burusoila ikertzailea antzeztu zuelarik.
Solido ioniko
Anioien paketetze kubiko sinpletik lortutako egiturak
Anioien paketatze kubiko sinplearen gelaxka unitatea kubiko sinplea da eta bertan dagoen hutsunea zortzi esferaz mugatutako hutsune kubikoa da. Gelaxka unitatearen hutsune kopurua 1 da, anioi kopurua bezala.(http://www.ehu.eus/pizarro/1Geus/KrisKim/krisKim_11.htm) Hutsunearen tamaina kalkulatzeko, kuboaren zortzi esferak kontaktuan daudela kontsideratuko da, eta irudian agertzen diren kuboaren magnitudeak erabiliko dira:
Telly Savalas
Biografia
Aristoteles Savalas New Yorken jaio zen 1921eko urtarrilaren 21ean. Aita Nick Savalas izan zuen, greziar jatetxe baten jabea eta ama, berriz, New Yorkeko artista greziar-amerikarra zen Christina Kapsalis. Bikoteak 5 seme-alaba izan zituen eta Aristoteles (Telly) bigarrena izan zen.
Solido ioniko
Anioien paketetze kubiko sinpletik lortutako egiturak
Adierazpen horretatik ateratzen den ondorioa hau da: hutsunean katioi bat sartzen bada eta katioi/anioi tamainen erlazioa 0,732 bada, katioia justu sartzen da hutsunean, hau da, katioia anioiekin dago kontaktuan, anioien arteko ukipena galdu gabe. Katioi/anioi erradioen erlazioa pixka bat handiagoa bada kuboa zabaldu egin behar da katioia egokitzeko; anioiek ez dute elkar ukitzen baina egiturak egonkorra izaten jarraitzen du, katioi eta anioiak kontaktuan daudelako. Erlazioa txikiagoa bada, anioiek elkarturik jarraitzen dute, baina kontrako karga duten ioien arteko ukipena galtzen da. Aldarapena erakarpenari nagusitzen zaio, eta egitura ez da egonkorra.
Telly Savalas
Biografia
Txikitan hasi zen umea lanean eta bera eta bere anaia Gus egunkariak saltzen eta zapatak garbitzen aritu ziren familiari laguntzeko.
Sewanhaka Bigarren Hezkuntzako ikastetxean hasi zen ikasten eta 1940an graduatu zen. Hasiera batean, grekoa bakarrik hitz egiten bazuen ere, ingelesa ere menperatu zuen azkenean. Graduatu ondoren, salbamendu-lanetan aritu zen, baina behin ez zuen arrakastarik izan eta ezin izan zuen itotzea zihoana erreskatatu, une hura bizitza osorako amesgaizto bilakatuko zitzaiolarik.
Solido ioniko
Zesio kloruro, CsCl, motaren egitura
Anioien paketatzen kubiko sinple batean hutsune kubiko guztiak katioiz beteak dituen egiturari zesio kloruro motako egitura deritzo.
Telly Savalas
Biografia
Columbia University School of General Studies zentruan ikasi zuen gero eta ingelesa, irratigintza eta psikologia ikasi zituen han, 1948an graduatu zelarik. Irratiak eta telebistak liluratu zuten eta antzerkigintzan interesatu zen.
Solido ioniko
Zesio kloruro, CsCl, motaren egitura
Egitura honen estekiometria 1:1 (katioi anioi) da. Katioien koordinazio-zenbakia 8 da (kubikoa), anioiena bezala. Hori dela eta, egitura hori 8:8 (katioi:anioi) koordinaziokoa dela esaten da. Bai katioientzat bai anioientzat koordinazio bera izatea 1:1 estekiometriaren ezaugarria da. 8:8 koordinazioa ondo ikusten da irudian, non gelaxka unitate bat baino gehiago agertzen den. Egitura katioien sare kubiko bat anioien sare kubiko batean sartuko balitz bezala ere deskriba daiteke.
Telly Savalas
Biografia
1943 eta 1946 artean, AEBetako armadan aritu zen II. Mundu Gerran, anfitrioi izan zelarik Your Voice of America seriean. ABC News-en ere aritu zen eta, 1950ean, The Coffeehouse in New York City irrati saioa aurkeztu zuen, baina gero 40 urtez arituko zen antzerkigintzan.
Solido ioniko
Zesio kloruro, CsCl, motaren egitura
Zesio kloruro egitura mota duten konposatu batzuk:
Telly Savalas
Zinema
1959an, Teatro Armstrong Circle telebista programan antzeztu zuen eta, gero, Lucky Luciano izan zen The Witness telesailean. Hortxe deskubritu zuen Burt Lancaster aktoreak eta zineman murgiltzeko aukera izan zuen. Lancaster lagunmin izango zuen bizitza osoan Tellyk.
Solido ioniko
Anioien paketatze kubiko trinkotik lortutako egiturak
Anioien paketatze kubiko trinko bateko gelaxka unitatea aurpegietan zentraturiko egitura kubikoa da eta bi hutsune mota daude: hutsune oktaedrikoak (sei esferaz mugatuak) eta tetraedrikoak (lau esferaz mugatuak). Hutsune horien kokapena, tamaina eta kopurua anitza denez banan-banan azalduko dira.
Telly Savalas
Zinema
1961ean, The Young Savages melodraman egin zuen lan eta, 40 urteko gizona zenean, zineman aurrera egiteko bidea aurkitu zuen, 1962an, Oscar Sarietarako sekundarioen izendapena jaso zuen Birdman of Alcatraz filman egindako lanagatik -Feto Gómez-en papera egin zuen-.
Solido ioniko
Anioien paketatze kubiko trinkotik lortutako egiturak
Hutsune horiek era desberdinetan betetzean egitura desberdinak sortzen dira. Hiru egitura nagusitzen dira.
Sodio kloruro, NaCl, motako egitura
Sodio kloruro motako egitura anioien paketatze kubiko trinko bateko hutsune oktaedriko guztiak katioiz betetzean geratzen den egitura da. Egitura hori 1:1 estekiometrikoa da. Bai katioien bai anioien koordinazio-zenbakia sei da, banaketa oktaedrikoa; beraz, egitura 6:6 koordinaziokoa da.
Antifluorita motako egitura
Egituran anioien paketatze kubiko trinkoaren hutsune tetraedriko guztiak katioiz beteta daude. Egitura horren estekiometria 2:1 da. Katioiek anioien koordinazio tetraedrikoa dute eta anioiek berriz, katioien koordinazio kubikoa. Ondorioz, egituraren koordinazioa 4:8 da (estekiometriarekin bat datorrena).
Egitura hori duten beste konposatu batzuk:
Fluorita CaF2 konposatua da. Egitura aurretik azaldutakoa da, baina aldaketa txiki batekin: paketatze kubikoa katioiena da (Ca2+) eta hutsune tetraedrikoak anioiek (F-) betetzen dituzte. Egitura hori eskuarki kontsideratzen denaren kontrakoa denez (katioiek eta anioiek posizioak trikatzen dituzte), anioien paketatzearen ereduari jarraituz sortzen den egiturari “anti” egitura deritzo. Hori gertatzen da anioiak katioiak baino txikiagoak direnean.
Telly Savalas
Zinema
1965ean, Pontzio Pilatos izan zen The Greatest Story Ever Told filman eta, une horretatik aurrera, burusoil jarraitzea erabaki zuen handik aurrera, zinefiloen oroimenean betirako horrela geratuko zelarik.
Solido ioniko
Antifluorita motako egitura
Fluoritaren egitura duten beste konposatu batzuk:
Telly Savalas
Zinema
1967an, berriz, aktuazio miresgarria egin zuen Robert Aldrich zuzendariaren The Dirty Dozen filman eta izen handiko filmak egiten jarraitu zuen, The Scalphunters (1968), Kelly's Heroes (1970) edo Gina Lollobrigidaren ondoan egingo zuen Buona Sera, Mrs. Campbell tartean.
1969an, James Bond 007 agentearen nemesia (bere aurkakoa) zen Ernst Stavro Blofeld izan zen On Her Majesty's Secret Service filman eta, 1972an, berriz, espainiar beldurrezko ekoizpen batean hartu zuen parte: Horror Express. Azken honetan egin zuten lan Christopher Lee, Peter Cushing, Alberto de Mendoza edo Silvia Tortosa gazteak
Solido ioniko
Anioien paketatze hexagonal trinkotik lortutako egiturak
Paketatze kubiko trinkoan bezala, paketatze hexagonal trinkoan hutsune oktaedriko eta tetraedrikoak daude. Hutsune horien tamaina eta kopurua ere aurreko paketatzearenak bezalakoak dira. Dena den, hutsune horien posizioa gelaxka unitatean ez da hain ondo ikusten. Kopurua: 6 Beraz, 1:1 erlazioa Tamaina:  r+/r- = 0,414
Kopurua: 12 Beraz, 2:1 erlazioa Tamaina: r+/r- = 0,225
Telly Savalas
Kojak
Hala ere, izar bilakatu zuen papera The Marcus-Nelson Murders izan zen, 1973an, eta betirako enkasilatuta geratu zen Theo Kojak detektibearen pertsonaian. Filmaren arrakastak ondorengo 5 urtetan iraungo zuen serieari eman zion bide eta, gerora ere, Savalasek Theo Kojaken papera egin zuen beste film batzuetan, irudi hori bizi eta luze mantenduz.
Solido ioniko
Nikel artseniuro, NiAs, motako egitura
Nikel artseniuroa ez da solido ioniko purua, ez formulan ezta propietateetan ere. Batzuetan konposatu intermetalikotzat hartzen da.
Anioien paketatze hexagonal trinko batean hutsune oktaedriko guztiak katioiz betetzean sortzen den egitura da.
Telly Savalas
Kojak
Urte horietan, bizi maila asko aldatu zitzaion eta Coloradon etxalde handia erosi zuen. Musikan era sartu zen eta hainbat album erregistratu zuen, Telly (1974), Who Loves Ya, Baby (1976) tartean.
Solido ioniko
Nikel artseniuro, NiAs, motako egitura
Estekiometria: 1:1 Koordinazioa: 6 (oktaedrikoa) / 6 (prisma triangeluarra)
Telly Savalas
Kojak
Zinema zuzendaritzan ere saiatu zen, 1977an Beyond Reason zuzendu zuelarik. Bizitza osoan idatzi zuen, zuzendu edo ekoizle izan zen. Emmy Sariak, Peabody edo Urrezko Globoa ere lortu zituen.
Solido ioniko
Nikel artseniuro, NiAs, motako egitura
Egitura hau eta sodio kloruroarena oso antzekoak dira, hala ematen ez badu ere, bietan paketatze trinko batean hutsune oktaedriko guztiak betetzen direlako.
Telly Savalas
Kojak
1990an, New Yorkeko hiriaren agintaritzak The Marcus-Nelson Murders filma New York ordezkatzen zuen film ofiziala deklaratu zuen eta Telly Savalasi hiriaren giltzak eskaini zizkion.
Solido ioniko
Nikel artseniuro, NiAs, motako egitura
Egitura hori duten beste konposatu batzuk:
Telly Savalas
Kojak
Egia da Savallas ospea eman zion pertsonaiari lotuta geratu zela betirako eta ez zuela hortik ateratzerik lortu. Baliteke, hala ere, nahi ere ez izatea, horrek eman baitzion ospea, errekonozimendua eta dirua.
Bizitza pertsonala eta azken urteak
Savalasek beti izan zuen gonazalearen ospea. 3 aldiz ezkondu zen. Haietako lehen emaztea Katherine Nicolaides izan zen, unibertsitatean ezagututako amodioa. 1950ean, Christina alaba jaio zen, baina, 1957an, Katherinek -badirudi ekonomia arazoak izan zirela tarteko- dibortzioa eskatu zion.
1960an, berriro ezkondu zen, oraingoan Marilyn Gardnerrekin. Hurrengo urtean, Candice jaio zen eta, 1963an, berriz, Penelope
1969an, James Bonden sagako filman ari zen lanean, Diana Rigg eta George Lazenbyren ondoan. Sally Adams ezagutu zuen Ingalaterran eta 1969 eta 1973 artean harreman paralelo bat mantendu zuen honekin, 1973an, Nick semea jaio zelarik. Azkenean, 1974an, Marilyn Gardnerrek ere dibortzioa eskatu zion Savalasi. 1977ra arte iraun zion harreman honek.
1977an, azken andregaia ezagutu zuen, Theo Kojak egiten aritu zen azken uneetan, Julie Hovland. Urte berean ezkondu ziren eta 2 seme-alaba izan zituzten: Christian eta Ariana.
1980. urteetan Savalas Theo Kojak-en papera egitera itzuli zenean, ingurukoak galtzen joan zen. 1985ean, leuzemiak eraman zuen bere anaia George Savalas, Kojak seriean Stavros detektibea zena. 1984an, berriz, ama Christina galdu zuen.
Urte berean, 1984an, protatako minbizia diagnostikatu zioten Savalasi. Ezjakinarena egin zion gaixotasunari eta ez zion kasorik egin 1993ra arte, alferrik zenean, jada. Hil ala bizi zegoen hartan ere, lanean jarraitu zuen.
1994ko urtarrilaren 22an hil zen Kalifornian, 72 urte bete eta hurrengo egunean.
Jende asko bildu zituen hiletak. Hantxe izan ziren lehendabiziko emazteak, Katharine, Marilyn eta Julie, beraien seme-alabekin. Anaia Gus ere etorri zen eta Angie Dickinson, Nicolette Sheridan, Jennifer Aniston, Sally Adams, Frank Sinatra, Don Rickles, Kevin Dobson, Dan Frazer, Vince Conti eta beste asko. Baina lagun mina zuen Burt Lancaster ez zen bertaratu, osasun arazoak medio. 9 hilabete geroago, bera ere hil egingo zen.
Savalas Kaliforniako George Washington Memorialen, Kalifornian, lurperatu zuten.
Filmografia
Pertsonaia gaiztoak antzeztuz:
Hemiaspis signata
Hemiaspis signata Hemiaspis generoko animalia da. Narrastien barruko Elapidae familian sailkatuta dago.
Solido ioniko
Wurtzita, ZnS, motako egitura
Wurtzita motako egitura oso erlazionaturik dago zinkaren blenda egiturarekin; azken finean konposatu beraren egitura polimorfoak baitira. Bietan paketatze trinkoen hutsune tetraedrikoen erdiak betetzen dira, baina lehen kasuan, paketatze hexagonala da eta bigarrenean kubikoa. Beste konposatu batzuk:
Biziklo (belozipedoa)
Bizikloa 1870eko hamarkadan asmatutako belozipedo mota bat izan zen, bi gurpilez osatua, bata bestaren atzean, eta aurreko gurpila, eragilea dena, atzekoa baino askoz ere handiagoa duena, metrotik gorako diametroarekin. Erabilera praktiko mugatua izan bazuen ere, haren gainean lasterketak egiten ziren. Egun erabiltzen den biziklo txikiak edo bizikletak ordeztu zuen, bereziki erosotasun eta segurtasun arrazoiengatik.
Historia
Alanbrezko erradio-gurpil handi bat duen ibilgailu baten lehen patentea Frantzian erregistratu bazen ere, bizikloaren garapen industrialak Britainia Handian izan zuen garapen handiena, non penny-farthing (bi txanpon mota aipatuz, bata bestea baino askoz handiagoa), high wheel (gurpil altua), high wheeler (errodadore altua) eta ordinary (arrunta, orduan motarik arruntena izateagatik) izenak jaso zituen. "Bizikleta" izena jaso zuen lehen makina izan zen.
1870eko eta 1880ko hamarkadetan oso ezaguna zen, bere aurreko gurpil handiarekin, abiadura altuak (hanken errotazio bakoitzean egindako distantzia handia) eta erosotasuna (bideen irregulartasunak moteltzea gurpilaren bidez) ematen zituena. 1880ko hamarkadaren amaieratik aurrera zaharkituta geratu zen, bizikleta modernoaren garapenarekin, antzeko abiadura-garapena eman zuena transmisio-katearen bidez, aldaketa-mekanismoen bidez eta pneumatikoen erosotasunaren bidez, hasiera batean "segurtasun-bizikleta" gisa merkaturatuak erorketa larriak izateko arrisku txikiagoa zutelako, altuera txikiagoa zutelako. Bere erregealdiaren zatirik handienean, bizikloak, "bizikletak" bezala ezagutu ziren.
Solido ioniko
Rutilo, TiO2, motako egitura
Anioien paketatze hexagonalean hutsune oktaedrikoen erdiak betetzen direnean 3:6 (1:2 proportzioan) estekiometriako egitura sortzen da, rutiloaren egitura hain zuzen ere.
François Viète
François Viète (Franciscus Vieta; 1540, Fontenay-le-Comte, Vendée – Paris, 1603ko otsailaren 23a) matematikari frantsesa. Bere  Arte Analitikoaren Sarrera liburuaren bidez (1591) aljebra modernoaren aitzindarietako bat bihurtu zen. Ekuazioetako ezezagunak konstanteetatik desberdintzeko, François Viètek erabili zituen kontsonanteak aldagaietarako eta bokalak konstanteetarako. Abokatua lanbidez, Henrike III.a eta Henrike IV.aren kontseilaria izan zen.
Treworld
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Lesnewth herriaren parrokian.
Telly Savalas
Filmografia
Beste hainbat filmetan ere parte hartu zuen, hauetan pertsonaia gaiztorik antzeztu ez zuelarik:
Biziklo (belozipedoa)
Historia
Belozipedoaren (hezur-hausle gisa ezaguna) hedapen gero eta handiagoaren ondorioz, Eugène Meyer frantziarrak gurpil altuko bizikletaren diseinua asmatu zuen 1869an eta alanbre-erradio tenkatuen gurpila sortu zuen. 1870 inguruan, James Starley asmatzaile ingelesa, Britainia Handiko bizikletaren industriaren aita bezala ezaguna, frantziar hezur-hauslean oinarritutako bizikletak egiten hasi zen, baina tamaina handiagoko aurreko gurpilekin, aurreko gurpil handiagoek, 1,5 metroko diametroa zutenak, aurreko gurpilaren ardatzari zuzenean lotutako pedal sistema bat erabiltzen zuten bizikletetan abiadura handiagoak lortzea ahalbidetzen zutelako. 1878an, Albert Augustus Pope estatubatuarra Columbia bizikleta ekoizten hasi zen Boston ondoko bere lantegian, Amerikan bi hamarkadako bere goren aldia hasiz.
Solido ioniko
Rutilo, TiO2, motako egitura
Rutiloa TiO2-aren egitura polimorfiko bat da. Egitura horretan titanio ioiak oxido anioiez oktaedrikoki koordinatuta daude eta oxidoen koordinazioa hiru da.
Biziklo (belozipedoa)
Historia
Joera, iraupen laburrekoa izan zen arren, bizikloa, Viktoriar Aroaren amaieraren ikur bihurtu zen. Bere ospea txirrindularitza kirol gisa sortzearekin batera etorri zen.
Solido ioniko
Rutilo, TiO2, motako egitura
Beste konposatu batzuk:
Ioi poliatomikoen egiturak
Badaude konposatu ioniko batzuk non ioiak poliatomikoak dire: BaSO4, KClO4, NaNO3, … Oro har, ioi poliatomikoak ez dira esferikoak, geometria zehatz eta desberdinekoak baizik. Ondorioz, solido ioniko horien egiturak askoz korapilatsuagoak dira. Bi egitura nagusitzen dira:
Potasio hexakloroplatinatoaren egitura
Potasio hexakloroplatinatoa, K2[PtCl6], koordinazio konposatu ionikoa da, non anioiak [PtCl6]2- ioiak diren eta katioiak K+. [PtCl6]2- ioiak platino atomo bat oktaedro bati jarraituz sei kloroz inguraturik dago. Oktaedroa nahiko egitura simetrikoa da eta esferatzat har daiteke.
Konposatu ionikoaren egitura antifluorita motakoa da, non anioien posizioetan [PtCl6]2- oktaedroak kokatzen diren.
Kaltzio karburoaren egitura
Kaltzio karburoa Ca2+ eta C22- ioiez osatutako konposatu ionikoa da. Konposatu horren egitura kristalinoa anti-NaCl motakoa da. C22- ioi linealak kuboaren ertzetara zuzentzen dira eta Na+ anioien posizioetan kokatzen dira.
C22- ioia zabala baino luzeagoa denez, kuboa distortsionatzen da eta gelaxka unitatea tetragonala da (kuboaren ordez, oinarri karratuko prisma zuzena). Egitura horrek trantsizio berezi bat du: tenperatura altuan ioiak bira daitezke, eta C22- ioiak esferikotzat har daitezke. Tenperatura altuetan prisma egon arren, egitura kubikoa da.
Erradioen erlazioa eta egitura mota
Solido ionikoaren egitura egonkorra izateko, ioi bakoitzaren joera kontrako kargako ioi ahalik eta gehien erakartzea da, hau da, koordinazio-indizea maximoa izatea. Dena den, koordinazio kopurua, alde batetik, katioi eta anioi kopuruak mugatzen du, eta, beste aldetik, ioien tamainak (ioi handi baten inguruan ioi txiki asko egon daiteke, baina ioi txiki baten inguruan ioi handi oso gutxi).
Beraz, konposatu ionikoaren estekiometriaren eta ioien erradioen erlazioa kontuan hartuz, solido ionikoaren egitura aurresan dezakegu. Dena dela, lortzen diren emaitzak ez dira oso onak. Adibidez, arazo bat erradio ionikoa zehazki determinatzeko ezintasuna da. X izpien difrakzioaren bidez ioien arteko distantzia lor dezakegu, baina ezin da determinatu ioi bakoitzaren muga, hau da, distantzia horretatik ioi bakoitzari zenbat dagokion. Eskuarki, ioi bati balio bat egokitzen zaio (adibidez, eredu erabilienak oxido ioiaren erradiori 1,32 Å balioa ematen dio) eta hortik kalkulatzen da beste ioien erradioa. Alabaina, eredu desberdinei jarraituz ioi zehatz batentzat lortzen den balioa aldatzen da, eta horregatik ezin dira nahastu iturri desberdinetako erradio ionikoen balioak.
Aurreko atalean paketatzeetan ioi bakoitza kontrako kargako ioiekin kontaktuan egoteko r+/r- erlazioa kalkulatu da. Benetako erlazioa aurrekoa baino handiagoa bada, egitura distortsionatzen da, baina txikiagoa bada, egitura ez da egonkorra izango, eta beste bat egokiagoa bilatuko da. Gauza horiek guztiak kontuan hartuz, estekiometria bakoitzean erradio-erlazio desberdinak kontsideratu ditugu solidoaren egitura aurresateko.
'''1:1 Estekiometria. MX Motako Konposatuak''' '''2:1 Estekiometria. M2X Motako Konposatuak'''
'''1:2 Estekiometria. MX2 Motako Konposatuak'''
Solido ionikoen eroankortasun elektrikoa
Solido ionikoak teorian isolatzaileak diren arren esperimentalki eroankortasun txiki bat neurtzen dela komentatu da. Solido ionikoen eroankortasuna metalen eroankortasuna baino askoz txikiagoa da, baina ez baztertzeko modukoa. Akatsengatik sortzen da, eta jarraian kasu batzuk aztertzen dira.
Solido ez estekiometrikoa
Molekula bananduak ez dituzten konposatu solidoetan (solido ioniko, kobalente edo konposatu intermetalikoak) konposatuaren estekiometria betetzen ez duten solidoak izaten dira. Adibidez, solidoa prestatzean dauden baldintzen arabera, titanio oxidoa konposizio aldakorrarekin lor daiteke: Ti0,75O – Ti1,44O. X izpien difrakzioak konposatu horiek guztiak egitura bera dutela erakusten du. Azalpena sarearen hutsuneen existentzia da:
Sare kristalinoan Ti2+-aren hutsune bat badago, solido osoaren neutraltasun elektrikoa mantentzeko, bi titanio oxidatuagok, Ti3+, egon behar dute. Titanio-katioien artean elektroitransferentzia gerta daiteke, ioi batzuk oxidatuz eta beste batzuk erreduzituz: Ti3+ batek alboko beste Ti2+ baten elektroi bat beregana dezake, eta bera Ti2+ eta bestea Ti3+ bihurtzen dira. Elektroi-salto horien bidez, karga kristalean zehar mugitzen da, eta TiO ez-estekiometrikoa erdieroalea da.
Solido ez–puruak
NiO solidoan, askotan, Li+ katioia ordezko ezpurutasun moduan dago. Neutraltasun elektrikoari eusteko, sarearen ez-purutasun kopuru berean Ni3+ ioiak egon behar du. Aurreko kasuan bezala, oxidatuagoa den ioia kristalean zehar mugi daiteke, eta solido erdieroale bilakatzen da. Ezpurutasun kopurua kontrola daiteke interesatzen den eroankortasunaren balioa lortzeko.
Schottky-en eta Frenkel-en akatsengatik sortutako eroankortasuna
Katioi edo anioi baten hutsuneen existentziak (Schottky akatsa) ioien mugimendua baimentzen du, hutsune horiek betetzeko asmorekin. Sare kristalinoan zehar hutsaren posizioa aldatzen den ahala, ioien higidura ere sortzen da. Prozesu horri egoera solidoaren difusio deritzo. Era berean, Frenkel akatsengatik bitarteko posizioan dagoen ioia beste bitarteko posizio batera mugi daiteke. Difusio ionikoa ere gertatzen da. Tamaina txikiagoa dela eta, sare kristalinoan higitzen diren ioiak katioiak izan ohi dira.
Mugimendu horiek, printzipioz, guztiz desordenatuak dira, baina, potentzial-diferentzia bat aplikatuz gero, higidura hori zuzen daiteke, eta eroankortasun ionikoa sortzen da. Solido ioinikoen eroankortasun elektriko hori metalena baino txikiagoa izateaz gainera, tenperaturarekiko mendekotasuna kontrakoa da. Kasu horretan, tenperatura igo ahala ioien mugimendua azkarragoa da, eta eroankortasun elektrikoa handitu egiten da.
Montpellier HSC (emakumezkoak)
Montpellier Hérault Sport Club Féminines Montpellier HSC futbol taldearen emakumezkoen futbol taldea da. Frantziako talde indartsuenetakoa da.