cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maud Worcester Makemson
Astronomia
Astronomiarekiko interesa eta bere bizitzaren aldaketa 1921ean sortu ziren, Maudek Arizonan aurora-erakustaldi bitxi bat ikusi zuenean, eta, ondorioz, astronomia-ikasketak hasi zituen. Urte hartan Kaliforniara joan zen bizitzera, eta han irakasle aritu zen, Riverseten laugarren gradua irakatsiz. Ondoren, berriro aldatu zuen herria, gurasoen arrantxotik hurbil egoteko. Etapa horretan, Palmdalen laugarren maila irakasten aritu zen. Denbora horretan, Kaliforniako Unibertsitatearekiko korrespondentzia-ikastaroen bidez osatu zuen hezkuntza formala. Astronomiari buruzko korrespondentzia-ikastaroa ere hasi zuen 1922an. 1923an, Kaliforniako Unibertsitatean, udako ikastaro batean, geometria analitikoa, saiakuntzen idazketa eta kazetaritza ikasi zituen. Pasadenako "MT Wilson" behatokirako udako bisita batean, Wilson-ek astronomia ikasteaz konbentzitu zuen. Lehenik bere kontura, eta gero Kaliforniako Unibertsitatean, non batxiler-titulua jaso zuen 1925ean, masterra 1927an eta doktoretza 1930ean. 1930etik 1931ra Kaliforniako Unibertsitatean aritu zen astronomia-irakasle, eta 1931tik 1932ra Rollins Collegen (Winter Park, Florida) egon zen matematika eta astronomia irakasten. Ondoren, "Vassar College" fakultatean hasi zen astronomiako irakasle laguntzaile, eta, gero, astronomia-saileko lehendakari eta behatokiko zuzendari izan zen. Mende laurden bat eman zuen Vassar Collegen, eta Maria Mitchellen ikasle izan ez zen astronomia-fakultateko lehen kidea izan zen. 1957an erretiratu zen, eta ikastetxeko behatokiko zuzendaria izan zen 1936az geroztik, astronomia-saileko burua 1941az geroztik eta irakasle titularra 1944tik.
Erretiroa eta determinazio selenografikoak
Irakasle erretiratzean, Kaliforniara itzuli zen, eta astronomia eta astrodinamika irakatsi zituen UCLAn, eta 1960an Robert M. Baker-ekin batera "Astrodinamikari buruzko sarrera" liburua idatzi zuen. Baker-ekiko lankidetzak beste karrera batera eraman zuen Maud (irakaslea, kazetaria, astronomoa, behatokiko zuzendaria eta antropologoa): espazio-ikerketa Dinamika Orokorreko Ikerketa Aplikatuko Laborategiekin Fort Worth-en (Texas). NASAren Ilargiaren esplorazio-programaren aholkulari gisa, Maudek astronautentzako arazo kritiko bat konpontzen lagundu zuen. Arazo hori "The Moon" nazioarteko aldizkarian argitaratu zen, 1971n, "Determinazio selenografikoak" izenarekin. Ilargiaren gainazaletik behatutako izarren altitudeetatik abiatuta latitudea eta longitude selenografikoak zehazteko metodo hurbildua izan zen. Aurkikuntza horrek praktika urruna zirudien, baina denborarekin funtsezko faktore bihurtu zen azterketa selenodetiko bakoitzean. Ilargiaren izar-esferak, hauteman ezin den biraketaz, beti erabilgarri dagoen erreferentzia-sistema bat ematen du, eta inoiz ez da iluntzen perturbazio atmosferikoengatik edo eguzki-argi lausoagatik. Baina Apoloko astronautek jakinarazi zuten, Ilargiaren gainazalean zeudenez, ezin zituztela izarrak ikusi, laguntza optiko pixka batekin izan ezik. Maudek arazoari eman zion konponbidea (1964-1965) astronautek Ilargian zuten kokapena zehazteko modu bihurtu zen, irratia edo radarra erabili ezin zutenean. Hiru izarren edo gehiagoren koordenatuak ordenagailu batean sar zitezkeen, eta programa batek koordenatu geozentrikoak edo lurrean zentratuak mapa selenozentriko edo ilargian oinarritutako mapa bihurtuko zituen.
Vassarren, Maudek konpromiso handia izan zuen bere ikasleekin. Dozena bat planeta txikiren orbitak kalkulatu zituzten, horietako bati "Vassar" izena jarri zioten eta beste bati "Maria Mitchell". Ikasleetako batek, "materia ilun" kontzeptuaren formulatzaile gisa oso ezaguna den Vera Rubinek, honelxe gogoratzen du:"'Oso irakasle zorrotza,, trukean kalitate handiko lana eskatzen zuena. Oso argia izan zitekeen lana bere estandarren mailan ez bazegoen'."Gainera, Vera Rubin-ek onartu du Maudak ahalegin handia egiten zuela ikasleak ezagutzeko. Horretarako, hainbat bilera egin zituen bere sailean urte osoan, eta hitz-jokoak eta zenbaki-jokoak oso garrantzitsuak ziren. Behin batean, zirkura eraman zituen Vera eta gelakide bat.
Maud 1977ko abenduaren 25ean hil zen Weatherforden (Texas). American Astronomical Society, Association for Advancement of Science (AAS) eta American Association of Variable Star Observers (AAVSO) elkarteetako kidea izan zen. Unibertsitateko Irakasleen Elkarteko (AAUP) eta Amerikako Iraultzaren Alabetako (DAR) kidea ere izan zen.
Kontribuzio nagusiak
1935ean, Hawaiin zegoen bitartean, une horretan zegoen misterio astronomiko bati ekin zion. Lokalean irakurtzen ari zela, 1736an, Hawaiiko Kamehameha I erregea jaio zen gauean, geroago Kokoiki izena jarri zitzaion izar berri eta misteriotsu batek zeruak 'garbitu' zituen. Maudek, idatzi gabeko iturrietatik transkribatutako kontakizun zehatzetatik abiatuta, eta hawaiiarrek gertaeraren bigarren mendeurrena prestatzen zutenean kondaira kontrajarriz, ondorioztatu zuen izarra, berez, Halley kometa zela, 1758ko abenduaren 1ean idatzitako kokalekutik zehatz-mehatz ikus zitekeena. Hawaiiko Elkarte Historikoak Worcesterren "Kokoikiren kondaira eta Kamehameha I.aren urtebetetzea" argitaratu zuen 1935eko urteko txostenean, erregearen jaioteguna oraindik ebatzi gabe dagoen arren.
1941-1942 urteetan, Maudek Guggenheim beka bat erabili zuen maien astronomia aztertzeko. Maien Taula astronomikoak 1943an argitaratu zituen Washington Hriko Carnegie Institutek. 1946ko The Maya Korrelation Problemen argitalpenak erakutsi zuen maien egutegi zaharraren eta egutegi juliar eta gregoriarraren arteko korrelazioa. 1948an, gai berarekin jarraitu zuen Floridako Unibertsitatean eta Kaliforniako Unibertsitatean. 1951ko "Jaguar apaizaren liburua" lanarekin, XVI. mendeko "Libro de Chilam Balam de Tizimin"ren itzulpen polemikoa aurkeztu zuen. Yucatán penintsulako herrialdetik bizirik atera ziren erregistroetako bat da, eta astronomiaren eta maien mitologiaren aurkikuntzei buruzko eztabaida sortu zen.
1954an, artikulu bat argitaratu zuen "Journal of Bible and Religion" lanean, "Astronomy in Primitive Religion" izenekoa, eta antzinako sinesmenean astronomia primitiboaren botereari buruzko espekulazioa zabaldu zuen. Lan horretan, iragan urruneko istorio bat kontatzen du, erlijioak zeruko gorputzen gurtzea barne hartzen zuenean, eta nabarmena da Txinan, Mesopotamian, Erroma zaharrean, Grezian eta Egipton. Maud Frantziako Marcel Baudouin arkeologo aitzindariaren lanean oinarritu zen, Hartz Nagusiko eta Booteetako izarren mapa bat aztertzean, itsas triku fosilizatuzko amuleto batean, Europako iparraldeko harrizko arokoa. Maudek zioen Hartz Nagusiaren irudikapena nabarmena zela amuletoan, bi arrazoirengatik: batetik, izarren posizio erlatiboek oso antzinate handia adierazten dutelako amuletoarentzat; eta, bestetik, grabatzailea saiatu zelako izarren distiraren aldea adierazten, barrunbeen tamaina aldatzen baitzen.
Maudek astronautentzako arazo kritiko bat konpontzen lagundu zuen. Arazo hori The Moon nazioarteko aldizkarian argitaratu zen, 1971n, "Determinazio selenografikoak" izenarekin. Ilargiaren gainazaletik behatutako izarren altitudeetatik abiatuta latitudea eta longitude selenografikoak zehazteko metodo hurbildua izan zen. Irratia edo radarra erabili ezin zutenean astronautek Ilargian zuten posizioa zehazteko modu bihurtu zen. Hiru izarren edo gehiagoren koordenatuak ordenagailu batean sar zitezkeen, eta programa batek koordenatu geozentrikoak edo lurrean zentratuak mapa selenozentriko edo ilargian oinarritutako mapa bihurtuko zituen.
Argitalpenak
Mendebaldekoa ez den ezagutza astronomikoari buruzko monografiak idatzi zituen:
Nelson Évora
Nelson Évora GCIH (1984ko apirilaren 20a) jauzi hirukoitzaean espezializatutako Boli Kostan jaiotako atleta portugaldarra da.
Maud Worcester Makemson
Argitalpenak
Robert M. L. Baker, Jr. fisikariarekin lankidetzan"Introduction to Astrodynamics" (1960) monografia idatzi zuen.
Erreferentziak
<
Nelson Évora
Évora aire libreko jauzi hirukoitzeko txapeldu, olinpikoa, mundiala eta europarra izandakoa da. Europako Pista estaliko titulua eta jauzi hirukoitzeko Munduko barne-tourra ere irabazi ditu. Évora estatu mailan lehiatzen da Portugalen eta klub mailan FC Bartzelonarekin ere egondako da. Cabo Verdeko ordezkaria izan zen 2002ra arte, urte hartako ekainean Portugalgo herritartasuna lortu zuenean.
Tamesí ibaia
Tamesí ibaia Mexiko ipar-ekialdeko ibaia da, Pánuco ibaiaren beheko ibilguaren ibaiadarra, zeinetan bere bokaletik 16 bat kilometrora bat egiten duen Tampicoko barran, Mexikoko Golkoan.
Deskribapena
Tamaulipas estatuaren hegoaldeko zati bat zeharkatzen du, Palmillas, Jaumave, Llera, El Mante, González, Altamira, Xicoténcatl eta Tampico udalerrietatik igaroz. Bere ibilbidea Pánuco ibaiko urekin batuz amaitzen du.
Ibaia Palmillasen (Tamaulipas) jaiotzen da, non Chihue izena du, Llera udalerriaren aurretik igarotzean Guayalejo izena hartzen du eta Villa Manueletik, Gonzálezeko udalerritik igarotzen denean Tamesí deitzen da, eta mantentzen duen izena azken 150 kilometroetan. Veracruz estatura iristen da eta bertan estatu honen eta Tamaulipas estatuaren arteko muga markatzeko erabiltzen da. Tamesí ibaia deitzen zaion zatian, txalupen nabigaziorako erabiltzen da.
Ibaiaren inguruko jarduera ekonomiko nagusiak hauek dira: azukre-fabrikak, ureztaketa eta euri-nekazaritza, abeltzaintza eta termoelektrikoa.
Anserini
Anserini Anserinae azpifamiliako hegazti leinu bat da, Anatidae familiaren barruan. Tribu horretan, benetako antzara izenaz ezagutzen ziren espezie batzuk daude, eta beltxargak, berriz, Cygnini leinuan. Azterketa genetiko berriak egin dituzte, eta beltxargak ere sartu diztuzte Anseriniren barruan, Australiako Cereopsis eta Malacorhynchus generoez gain. Espezie batzuk gehiago hazten dira hegoaldean, eta eskualde epel beroetara iristen dira. Nagusiki hegoalderantz migratzen dute neguan, eta, normalean, urtarrileko isotermen arteko eremu epeleko eskualdeetara, 0 °C-tik 5 °C-ra.
Bernard Lagat
Bernard Kipchirchir Lagat (1974ko abenduaren 12a) distantzia ertain eta luzeko atleta Amerikar-keniata da.
Lagat Kapsabeten jaio zen, Kenyan. Estatu Batuetara bizitzera joan aurretik, Lagatek kirol lorpenak lortuak zituen, bere jaioterria ordezkatuz.
Estatu Batuetako errekorren jabea da, 1.500 m-ko lasterketan, eta milian pista estalian, 1500 m eta 3.000 m aire librean, eta Kenyako errekorren titularra da, aire libreko 1.500 m-tan. Lagat da inoiz izan den 1.500 m-ko probako azkarrena, Hicham El Guerrouj-en atzetik.
Lagaten epe luzeko entrenatzailea Arizonako Unibertsitateko James Li da, eta harekin hamarkada bat baino gehiago egin du lan.
Kirol lorpenak
Kenia ordezkatuz Ameriketako Estatu Batuak ordezkatzen
Alicia M. Soderberg
Biografia
Bostonen jaio zen Soderberg, eta Falmouthen (Massachusetts) hazi zen, Cod lurmuturrean. Falmouth High Schoolera joan zen, eta udak Woods Holeko Ozeanografia Erakundetik hurbil igarotzen zituen, kostaldeko urmaeletan uraren kutsadurak zuen eragina aztertzen. Bates Collegen laguntza eskaini zuen, eta 2000. urtean graduatu zen Matematika eta Fisikako lizentziatura bikoitzarekin.
Jevgenia Bugoslavskaia
Jevgenia Jakovlevna Bugoslavskaia (Mosku, 1899ko abenduaren 21a-ib., 1960ko maiatzaren 20a) sobietar astronomoa eta geofisikaria izan zen.
Alicia M. Soderberg
Biografia
Udan Harvard–Smithsonian astrofisika-zentroan, Arizonako Kitt Peak-en Behatoki Nazionalean, Txileko Cerro Tololoren Behatoki Interamerikarrean, Areciboko Behatokian Puerto Ricon eta Mexikoko Los Alamos labotegi nazionalean hartu zuen parte.
Matematika Aplikatuen masterra lortu zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Astrofisikan doktoratu zen Kaliforniako Teknologia Institutuan, Shrinivas Kulkarniren zuzendaritzapean.
2006ko otsailaren 18an, Soderberg Aries konstelazioan 440 milioi argi-urtera dagoen GRB 060218 gamma izpien agerraldia detektatu zuen ikertzaile-talde bateko kidea izan zen. SN2006aj-ekin lotutako supernoba detektatzeak orain arteko ebidentziarik onena eman zuen, gamma izpien leherketak eta supernobak lotzen baitzituen.
Soderbergek eta haren lankideek SN 2008D supernoba atzeman zuten 2008ko urtarrilaren 9an, NASAren X izpien Swift teleskopio espazialaren bidez, NGC 2770 galaxia espiraleko izar aitzindari baten bidez, 88 milioi argi-urtera. Beste zortzi behatoki ohartarazi zituzten orbitan eta lurrean ekitaldia erregistratzeko. Taldeak supernoba aurkitu zuen martxan, NGC 2770en oharrak egiten aritu zirelako SN 2007uy supernoba behatzeko.
Jevgenia Bugoslavskaia
Biografia
1924an, fisikako lizentziatura lortu zuen Moskuko Estatuko Unibertsitatean. 1925etik 1928ra, Institutu Astronomiko eta Geodesikoan lan egin zuen, eta gradu-ondoko ikastaroak egin zituen goi-ikasketen etxe berean. Eta 1928tik 1932ra SAI konpainia geodesikoan lan egin zuen. 1934an, Moskuko Estatuko Unibertsitatean eman zituen eskolak, eta 1949az geroztik irakasle titularra izan zen.
Astrometria fotografikoan eta eguzki-ikerketan espezializatu zen. 1936tik 1937ra bitartean, Perseoren nebulosa ilunaren eta Taurus-Orionen ekialdeko adarrean aurkitu zituen izarren mugimenduak. Izar bikoitzak behatzen zituen, 38 cm-ko astrografoarekin, eta eguzki-koroaren zaintza integratuaren liderretako bat izan zen SESBeko hainbat puntutan, 1936ko ekainaren 19ko eguzki-eklipse osoan zehar. Jasotako datuak prozesatzen parte hartu zuen, eta, hala, koroaren egitura eta errotazioa ezarri zituen. Eguzkiaren eklipse osoetan ere behaketen buru izan zen 1941ean, 1945ean, 1952an eta 1954an. Eguzki-koroaren egitura fina eta haren barne-mugimenduak aztertu zituen, 1887 eta 1941 arteko eklipseetan oinarrituta, eta eguzki-jardueraren faseko koroaren fluxuen eta latitude heliografikoaren mende zegoela ulertu zuen.
Argitalpena
Liburu honen egilea da"«Фотографическая астрометрия» (Astrometría fotográfica)".
Irakurketa gela (Hasenclever)
Irakurketa gela (Das Lesekabinett) Johann Peter Hasenclever Düsseldorfeko margolaritza eskolako margolariaren 1843ko margolana da, gaur egun Berlingo Alte Nationalgalerien dagoena. Klase ertaineko gizonen genero eszena bat erakusten du irakurketa-gela batean, Vormärz garaiko egoera politiko eta kulturala islatuz. Ale txikiago bat Städtische Museum Remscheid-en dago orain (Haus Cleff in Remscheid-Hasten).
Conchita Martínez
Conchita Martínez, jaiotzez Inmaculada Concepción Martínez Bernat (Monzón, Huesca, Aragoi, 1972ko apirilaren 16a) Hueskako tenislari ohia da. Espainiako teniseko selekzio-kapitain ohia da, emakumezkoena (2013-2017) eta gizonezkoena (2015-2017), eta Nazioarteko Tenisaren Ospearen Aretoko kidea.
Bere karreran, Wimbledongo Txapelketa irabazi zuen 1994an, eta bi Grand Slam-etan finalista izan zen, Australiako Irekian (1998) eta 2000ko Roland Garros txapelketan, denak bakarka. Gainera, hiru Joko Olinpikotan hiru domina lortu zituen eta selekzio nazionalarekin Federazio Kopako bost titulu eta bost azpitxapel lortu zituen. Garbiñe Muguruzaren entrenatzailea da 2020ko denboralditik.
2021eko abenduaren 12an, WTAk 'Urteko entrenatzailea' 2021 saria eman zion.
Hastapenak
Conchita Martínez oso gaztetatik hasi zen nabarmentzen. 15 urterekin urrezko domina irabazi zuen 1987ko Mediterraneoko Jokoetan, Latakan, Angeliki Kanellopoulouren finalean 6-3, 5-7 eta 6-1 irabazi zituenean.
Aragoiarra, junior mailan, bere aurkariak baino askoz hobea zen, eta ezin zen atzeratu zirkuituan estreinatzea. Suitzako Virginia Slims zirkuitu zaharrean estreinatu zen 1988an, Roland Garrosen aurreko txapelketan, eta Mercedes Pazen aurka jokatu zuen lehen txandan. 1988ko Roland Garros hartan, parte hartzen zuen lehen 'Grand Slam'-ean aurkezpen-txartela utzi zuen, eta zirkuituko 'drive' onena zela nabarmendu zen, ibilaldi batean final-zortzirenak lortu baitzituen, non Lori McNeil bezalako 'top ten' bat (munduko hamar onenetako bat) utzi baitzuen bidean. Frantziako txapelketa izan zen bere erakusleiho onena, hurrengo bederatzi partaidetzetan gutxienez laurdenak lortu baitzituen. Handik hilabete batzuetara, Sofian, Conchitak lehen titulua lortu zuen profesional gisa, Katerina Maleeva (munduko rankingeko 14. zenbakia) eta Barbara Paulus (finalean) bidean utzi ondoren. Arantxa Sánchez Vicariok urte hartako uztailean lortutakoaren ondoren, Espainiako tenisak bere historia osoan batzen zuen nazioarteko bigarren txapelketa zen. Izan ere, kataluniarrak eta aragoarrak jada ikusarazten zuten nesken teniserako etorkizun handia, ordura arte Lili Álvarezek erreferentzia baino ez zen eta.
1989an, hiru titulu berri batu zituen, Wellington, Phoenix eta Tampa, non Conchitak sekulako arrakasta lortu baitzuen, Gabriela Sabatiniren (munduko hirugarren zenbakia) finalean atzean utzi baitzuen. Urte horretan bertan, Australiako Opena jokatu zuen lehen tenislari espainiarra izan zen.
Une gorena
Conchita heldutasunera bidean, 1993an 71 garaipen eta bost txapelketa batuta erakutsi zuen. Urte berean, Conchita Lilí de Álvarez izan zenetik (1928) Wimbledoneko finalerdietara iritsi zen lehen emakume espainiarra izan zen. Han, Steffi Graf 7-6, 6-3 alemaniarraren kontra galdu zuen, eta Erromako Irekia irabazi zuen. Conchitak munduko lehena zen Steffi garaitu zuen, finalean, Filadelfiako txapelketa batean, lehen aldiz eta bakarrik. Bitxikeria gisa, Saint Etienne pop talde britainiarrak So tough bigarren albumean bere izena daraman gaia eskaini zion: “Conchita Martínez”.
1994. urtean, Conchita Martínez izan zen lehena, eta 2017ra arte bakarra, tenis-munduko txapelketarik entzutetsuena, Wimbledon, irabazi zuen Espainiako tenislaria. Martina Navratilovari irabazi zion, eta 6-4, 3-6 eta 6-3 irabazi zuen. Espainiako jokalaria Grand Slam txapelketa bateko azken txandara iritsi zen beste bi aldiz, Australian (1998. urtean) eta Roland Garrosen (2000. urtean).
1995. urtean Grand Slameko txapelketa guztietako finalerdiak lortu zituen eta WTAko munduko 2. postuan egon zen. Wimbledon 1995ean, Conchitak Sabatini menderatu zuen final-laurdenetan, 7-5 eta 7-6ko azken markagailuarekin. Baina finalerdietan, Arantxak Conchita garaitu zuen: 6-3, 6-7 (5-7) eta 6-1. 1996. urtean Erromako Irekia irabazi zuen berriro, eta txapelketa hori lau urtez jarraian irabazi zuen tenislari bakarra izan zen.
Bikoizketa
WTAn banakako mailan duen errendimenduaz gain (hiru garaitan eutsi zion elite tenisean, belaunaldi berrietara egokituz eta bederatzi denboralditan munduko hamar jokalari onenen artean amaituz), Conchita Martínezek binakako jokalari gisa zuen gaitasuna ere erakutsi zuen. Modalitate horretan, tenislariak WTAko 13 titulu lortu zituen, eta, Virginia Ruanorekin batera, Masters Femeninorako sailkapena lortu zuen 2005ean. Urte horretan, munduko hamar bikoiztaile onenen artean egon zen. Conchita Martínez Espainiarekin lehiatu zen bai Olinpiar Jokoetan bai Federazio Kopan, eta bost titulu eta hiru domina olinpiko lortu zituen.
Erretiroa
2006ko apirilaren 15ean, Conchitak zirkuitu profesionaletik erretiratuko zela iragarri zuen. Bere ibilbideko une gogoangarrienak hauexek izan ziren: ahalik eta azalera gehienetan (WTAko 33 banakako) txapelketak irabazi izana, hiru Joko Olinpikotan dominak irabazi dituen lehen espainiarra izatea, denboraldi batean 71 partida irabazi izana (1993) eta munduko hamar onenen artean egon den jokalari bati 6-0 irabazten zion lehen tenislaria izatea.
Kapitain nazionala
2013ko urtarrilaren 26an, Espainiako Federazio Kopako taldeko kapitain hautatu zuten. 2015eko uztailaren 5ean, RFET izendatu zuten, Davis Kopako talde espainiarreko kapitain. Teniseko gizonezkoen selekzioaren buru izan zen lehen emakumea izan zen. RFETk bere lanpostutik kendu zuen 2017ko irailean, eta horrek ezinegona eragin zion Conchita Martínezi, RFETek jasotako tratuagatik minduta zegoela adierazi baitzuen.
2020an Conchita Nazioarteko Tenisaren Famaren Aretoan sartzeko aukeratu zuten.
Federazio Kopa
Conchita Martínezek 15 urtez jokatu zuen Federazio Kopan, eta 53 txandatan parte hartu zuen beste herrialde batzuetako aurkarien aurka. Guztira 91 partida jokatu zituen (68/23) guztira: banakakoak (47/18) eta binakakoak (21/5).
Abbey Road (Londres)
Abbey Road, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen kale bat da, Camden eta Westminster Hiria udalerrien artean eta Londres Handia barrutian. Gutxi gorabehera, iparmendebaldetik hegoekialderako norantzan doa, St John's Wood auzoa eta Lord's Cricket Ground kriket estadioaren artean.
Conchita Martínez
Federazio Kopa
1991, 1993-95 eta 1998ko tituluak irabazi zituen taldeko kidea izan zen eta 1989, 1992, 1996, 2000 eta 2002ko finalak galdu zituen.
Abbey Road (Londres)
Mundu mailan, eta bereziki musikazaleen artean, Abbey Road Studios grabaketa estudioen egoitzaren kokalekua izan, eta The Beatles taldearen Abbey Road (1969) diskoaren izena emateagatik ezaguna da, honen azalean taldekideak kale honetako zebra-pasabidea igarotzen ikusten dira.
Ryan Lochte
Ryan Steven Lochte (1984ko abuztuaren 3a) AEBetako igerilari profesionala da eta 12 domina olinpiko lortua. Natalie Coughlin, Dara Torres eta Jenny Thompsonekin batera, historia olinpikoan domina gehien lortutako bigarren igerilaria da, Michael Phelps-en atzetik. Gaur egun, munduko erregistroei eusten die 200 metroko banakako estilo proban (igerileku luze eta laburra). Estatu Batuetako taldeen artean, estilo libreko munduko errekorra ere badu, 4 x 200 metro eta 4 x 100 metrolibre mistoan.
Lochteren arrakastak SwimSwam-en Swammy saria irabazi du AEB-tako 2013ko Urteko Gizonezkoen Igerilari modura. Urteko Munduko Igerilari Sariduna eta Urteko Igerilari Amerikar onena bi aldiz. Urteko igerilari FINA onena ere izendatu dute hiru aldiz. Guztira 90 domina irabazi ditu nazioarteko lehiaketa handietan (54 urre, 22 zilar eta 14 brontze), Joko Olinpikoetan, Munduko Txapelketan, Joko Panamerikarretan eta Pazifikoko Txapelketan, urrezko sei domina olinpiko eta 39 titulu barne.
Olga Smirnova (borrokalaria)
Olga Snmirnova, jaiotzez Olga Vladimirovna Smirnova, errusieraz Ольга Владимировна Смирнова (Novocheboksarsk, Errusia, 1979ko maiatzaren 11) jatorri errusiarreko kazajar kirolaria da, borroka librean lehiatu zena. 2004ra arte Errusiako banderapean lehiatu zen.
Munduko Borroka Txapelketan bi domina irabazi zituen, urrea 1996an eta brontzea 2007an, hiru domina 1996 eta 2002 urteen arteko Europako Borroka Txapelketan, eta bi domina Asiako Borroka Txapelketan, 2008an zilarra eta 2007an brontzea.
Gripearen A birusa H5N1 mota
H5N1 hegazti gripearen andui oso patogenoa da. Mota horretako gripearen lehen agerpena 1997an izan zen Hong Kongen. Gizakien infekzioa bat etorri zen Hong Kongeko oilasko-populazioan andui berak eragindako hegazkin-gripearen epidemiarekin. H5N1 izena birusaren azaleko antigeno motari dagokio: 5 motako hemaglutinina eta 1 motako neuraminidasa.
Hegaztiak birusaren gordailu naturala dira. Normalean, birusa hegaztien hesteetan garraiatzen da, eta ez dira hilgarriak. Hala ere, aldaera horrek gripearen birus-andui hilgarriena da gaur egun. Mutazioak normalak dira, eta lehenago ere gertatu dira, hala nola 1918an sortutako gripearen pandemia, Espainiako gripea, H1N1-en aldaera bat, mundu osoan 50 eta 100 milioi pertsona artean hil zuena.
2005eko urrira arte, H5N1ak kutsatutako 200 pertsona inguru bakarrik jakinarazi ziren, baina haien heriotza-tasa oso handia izan zen (% 59tik gorakoa). Asiako eta Europako hamahiru herrialdetan izan zuen eragina, eta 120 milioi hegazti baino gehiago hil, sakrifikatu edo koarentenan jarri ziren.
HPAI A/H5N1 birusaren hilgarritasun eta birulentzia handiarengatik, haren presentzia endemikoarengatik, eta gero eta organismo ostalari gehiago eta mutazio esanguratsuak izateko gaitasuna direla eta, birusa pandemia-mehatxurik handiena bihurtu da mundu osoan, eta milaka milioi dolar erabili dira ikerketan eta oso patogenoa den hegazti-gripearen balizko pandemia prestatzeko.r
Morla de la Valderia
Morla de la Valderia Espainiako herrixka bat da Leongo Herri ko Leon probintzian, Castrocontrigo udalerrian. 2021ean 21 biztanle zituen.
Geografia
1015 metroko altueran kokatzen da, Cabrera eta Teleno mendizerren artean.
Demografia
2000.urtean 38 biztanle
2021.urtean 21 biztanle
Eraikin interesgarriak
- Santa Eulalia Parroki eliza. Herrigunetik apur bat aparte aurkitzen da, Vega de Arriba izeneko parajean. Herriko patroiaren izen bera du: Santa Eulalia.
-"Santo Cristo de la Piedad" ermita. Tamaina txikiko eraikina, plaza de Arriban aurkitzen dena.
Izenaren jatorria
Meatzari jatorria du, garai bateko jarduera zenbaitetako hondakinei "La Morla" deitzen ziotelako, eta denborarekin "Morla" bezala egokitu da.
Badirudi, Errekonkista garaian bizkaitar jatorriko immigrazio handia jaso zuela; horregatik orain dela gutxi arte oso hedatua zen "Vizcaíno" abizena, non gaur egun ere geratzen diren batzuk.
Edmond Mulet
Edmond Auguste Mulet Lesieur (Guatemalako Hiria, 1951ko urtarrilaren 13a) abokatua, kazetaria, politikoa eta diplomatikoa da. 2015eko abendutik 2016ko abendura bitartean, Nazio Batuen Idazkaritza Nagusiko Kabineteko burua izan zen. Aurretik, Nazio Batuetako idazkariorde nagusia izan zen, Bakea Mantentzeko lanen arduraduna, eta Nazio Batuek Haitin duten Egonkortze Misioaren burua ere izan zen bi aldiz.
Ibilbidea Nazio Batuen Erakundean
2006. urtearen hasieran, Nazio Batuen jakinarazpen bat jaso zuen, esanez Kofi Annan idazkari nagusia latinoamerikar baten bila zebilela, esperientzia politiko eta diplomatikoa zuena, Haitin Nazio Batuen Egonkortze Misioko buru izateko ingelesez eta frantsesez hitz egingo zuena. Beste zenbait hautagairi elkarrizketa egin zioten kargurako, eta, ondoren, panel aztertzaileak aho batez gomendatu ondoren, Haitiko idazkari nagusiaren ordezkari berezi eta misioko buru izendatu zuten. Karibeko herrialde garatuenetako eta aurreratuenetako bat izan zen, eta porrot egindako estatu bihurtu zen, azpigarapen-indize zorrotzenak eta indarkeria- eta kriminalitate-maila hain kezkagarriak zituena, eta, ondorioz, NBEko Segurtasun Kontseiluak “kasko urdinen” misioa sortu behar izan zuen, baketzea lortzeko. Francois Duvalier “Papa Doc” eta haren seme “Claude Duvalier” “Baby Doc” diktadurek eta Bertrand Aristideren gobernu erratikoek ahalmen izugarria zuen herrialde eder bat suntsitu zuten.
Papanicolaouren frotis
Papanicolaouren frotisa edo proba (Georgios Papanicolaouren omenez deitua, zitologian eta minbiziaren detekzio goiztiarrean aitzindari izan zen mediku grekoaren omenez), umetoki-lepoko zitologia ere deitua, umetoki-lepoko minbizia diagnostikatzeko egiten den azterketa osagarria da. Uzki-zitologia ere egin daiteke, uzkiko sexu-harremanak dituzten pertsonen minbizi anormala detektatzeko.
Helburua
Proba honen helburua da umetoki-lepoko zeluletan minbiziaren aitzindari diren aldaketak aurkitzea, sintomak eragiten hasi baino lehen, eta tratamenduak eraginkorrak izan daitezen. Umetoki-lepoko-minbizia %90 prebeni daitekeen gaixotasuna da, Papanicolauren proba erregularki egiten bada. Proba hori egin behar dute urtean behin bi edo hiru urtez jarraian sexu-bizitza hasi duten emakume guztiek, eta emaitzak negatiboak badira, hiru urtetik bost urtera errepikatuko da arrisku-faktorerik ez badago eta 65 urtera arte. Umetoki-lepoko minbizirako arrisku-faktorerik baldin badago (sexu-harremanak adin goiztiarrean hastea, giza papilomaren birusak eragindako infekzioa, sexu-transmisiozko gaixotasunak, tabakismoa, parekotasun aniztasuna, immunodepresioa edo ahotiko antisorgailuak hartzea), jarraipena urtero egin beharko da.
Papanicolauren teknika beste organo batzuen zitologian ere erabil daiteke, hala nola arnasbideen zain dagoen materiala, eskuilatze endoskopiko gastrikoa eta sudurreko edo ondesteko isipatua.
Carassius
Carassius Cyprinidae familiako arrain zipriniformeen generoa da. Ur gezako arrainak dira, jatorriz Asiako ekialdean banatuak, baina gaur egun Europako zati handi batean sartuak.
Morfologia
Deskribatutako luzera maximoa 65 cm-koa izan da, gorputz lodia eta isats-pedunkulu labur eta lodia baititu; zenbait espeziek pigmentazio distiratsuak dituzte, gorriak, laranjatuak edo zilar-koloreko krema, eta, beraz, «urre-koloreko arrain» deitzen zaie oro har.
Habitata
Arrain bentopelagikoak dira, eta landaredi ugariko aintziretan eta ur geldoko ibaietan bizi dira, klima epelen eta tropikalen artean. Orojaleak izaten dira, eta landareak, detrituak eta ornogabe txikiak jaten dituzte. Ondo jasaten dituzte hotza, kutsadura eta uretan oxigeno gutxi izatea, eta horrek parke gizatiarretako urmaelak apaintzeko egokiak egiten ditu.
Akuariologia
Espezie batzuk akuikulturan hazten dira, akuario- edo urmael-arrain gisa merkaturatzeko. Denbora luzez bizi daitezke gatibu, errekorra 25 urtekoa da, gutxienez 200 l-ko tamaina duten akuarioetan, eta 4 aleko taldeetan gutxienez.
Espezieak
FishBasearekin bat, espezie hauek daude:
Nidia Morrell
Nidia Irene Morrell (Mar del Plata, Buenos Aires, Argentina, 1953ko uztailaren 3a) Argentinako astronomoa da, Las Campanas behatokiko langile egonkor gisako langilea, La Serenan (Txile). Virpi Niemela buru zuen Massive Stars ikerketa-taldeko eta Hubble-ren jaraunspen-proiektuko kidea izan zen. Profesionalki, izar bitarrak edo izar masiboen astrofisikarekin lotutako ekarpen ugariengatik da ezaguna. Izarretako objektuetan distira-aldaketak sistematikoki bilatzen ditu, eta, horri esker, Thorne-Zytkow-ren objektu izateko hautagai baten behaketa historikoaren parte da. ASASSN-15lh supernoba aurkitu zuen taldeko kide ere izan zen.
Ikasketak
Nidiak La Platako Unibertsitate Nazionalean egin zituen astronomia-ikasketak; 1977an lizentziatura lortu zuen, eta 1984an doktoretza. Doktoratu ondoko beka bat jaso zuen (1989-1990), CONICET Argentinak babestuta, Estatu Batuetan ikerketa egiteko, Helmut Abten aholkularitzapean, Kitt Peak National Observatoryn. Argentinara itzuli zenean, UNLPko Zientzia Astronomiko eta Geofisikoen Fakultatean ikertu eta irakatsi zuen (ikus La Platako Astronomia Behatokia).
Goiz izarrak (batez ere O eta Wolf-Rayet izarrak), izar-eraketako eskualdeak eta masa handiko izar bitarrak izan zituen ardatz bere lanak. Horrelako izarrek azkar kontsumitzen dute erregaia, eta leherketa handi batekin amaitzen da: supernobarekin.
La Platan, Virpi Niemela buru zuen Massive Stars ikerketa-taldeko kide izan zen Nidia. Nidia eta Virpi Hubble teleskopio espazialaren (Hubble heritage project) herentzia-proiektuaren parte izan ziren, eta hedapen handiko hezkuntza-baliabideak sortu zituen. 1996 eta 2001 bitartean, Nidia Argentinako ordezkaria eta zientzia-aholkularia izan zen Gemini Sur Behatokian (Geminik 8 metroko diametroa duten bi teleskopio ditu; bat Ipar hemisferioan, Hawaiin eta bestea Hego hemisferioan, Txilen).
El Leoncitoko (CASLEO) gune astronomikoko "Jorge Sahade" 2,15 m-ko diametroko teleskopioaren erabiltzaile nagusietako bat izan zen urte askoan. Askotan behatu omen zuen, eta ikasle askok ere, gero astronomoak eta irakasleak direnak, lehen behaketak El Leonciton egin zituzten. 2002. urtearen amaieran, Nidia Las Campanas Behatokiko zientzia-taldean sartu zen, eta, ondoren, Carnegie Supernova proiektuan (lanaldi partzialeko ikertzaile gisa). Bien bitartean, izar bitarren azterketetan laguntzen jarraitzen du. Hondurasko Unibertsitate Autonomoko eta Nikaraguako Unibertsitate Autonomoko irakasle bisitaria ere izan zen.
2006an La Serenan (Txile) kokatu zen, ikerketekin jarraitzeko. Haren behaketa garrantzitsuenen artean, ASASSNren (15lh) aurkikuntzan parte hartu zuen, inoiz antzemandako supernobarik distiratsuenean.
Azken hamarkadan, Nidiak Txileko behaketa-denbora esleitzeko batzordeetan ere parte hartu du, eta behaketa astronomikorako tresnei eta prozedurei buruzko ezagutzak eman ditu.
2009an, Ricardo Benítezek egindako "El silencio de las Campanas" bideo dokumentalean parte hartu zuen. Bideo horren bidez, astronomoen eta goi-mailako behatoki batean astronomoek eguneroko egiten dituzten lanak zabaldu nahi izan dira.
2014. urtean, Thorne-Zytkow-en balizko izar hibrido bat edo objektu bat atzemateko protagonistetako bat izan zen, urtetan postulatu teorikoa izan zena. Aurkikuntza horrek Magallanes teleskopioarekin zerikusia izan zuen. Banakako izena HV 2112 duen izar horren ezaugarri kimikoak espektroskopia-tekniken bidez aztertu ziren, eta Nidia aditua da teknika horietan.
Nidiaren ideia batzuk
Nidiak beti bultzatu izan ditu ikasleak, edozein adinetakoak, proiektu zientifikoetan parte hartzera. Bestalde, zerua gizateriaren ondare gisa errespetatzearen garrantzia planteatzen duten ekimen profesionalak ere baditu. Nidiaren hitzak:"'Munduko inon ere baliabide ugari dauden arren, nik esango nuke zientzia une zoragarri batetik pasatzen ari dela, non nazioarteko lankidetza inoiz baino argiagoa eta arinagoa den (batez ere informazioa eta ezagutzak Internet bidez partekatzeko erraztasunagatik).'"Nidia erabat defendatzailea da software librearen erabilera, ezagutza librea eta gizaki guztien berdintasuna eta inklusioa. Beren etxeetatik supernobak bilatzen laguntzen duten astronomo amateurrekin ere lankidetzan aritzen da. Nidiaren iritzia, bokazioa dela-eta: "'Bizitza osoa daramat astronomiarekin. Agian horixe izango da lorpenik handiena, bokazio bat betetzea, nahiz eta bizitzako beste gauza batzuk ondo atera ez diren, norberari hainbeste gustatzen zaion zerbaitetan aritzea lorpen baliotsua da, pribilegioa, nahi bada'."
Aintzatespenak
Nidiaren lagunek astronomiarekiko grina (ia erromantikoa) onartzen dute. Ikasle eta ikastunekiko dedikazioa eta pazientzia direla eta, oso emakume maitea da. Era berean, izugarri lagundu du behaketazko datu ugari lortzen. Horregatik, Izar Bitar eta Supernobei buruzko nazioarteko konferentzia egin zen bere 65. urtebetetzea ospatzeko. Ekitaldia 2018ko azaroaren 5etik 9ra egin zen, Argentinako San Carlos de Bariloche hirian, erakunde hauen laguntzarekin: Río Negroko Unibertsitate Nazionala (UNRN), La Platako Unibertsitate Nazionaleko Astronomia eta Geofisika Zientzien Fakultatea (FCAG-UNLP), Astronomiako Argentinako Elkartea, The Carnegie Institution, eta Barilocheko Udala.
Bateko urrea
Bateko urrea Arkano Txiki bat da tarot kartetan, eta ohikoa Espainiar karta sortan.
Urreak, normalki, pentakulu gisa identifikatzen dira taroteko karten kasuan. Europan ohikoa da karta-jokoetan erabiltzea, eta garrantzi bereziko karta da hainbat jokotan, adibidez txikira jokatzeko musean. Herrialde anglosaxoietan, non karten paloak ez diren berdinak, kartomantzian erabiltzen den karta bat da.
Erabilera kartomantzian
Kartomantzian, bateko urrea edo pentakuluaren iruditegian, txanpon handi bat esku-ahurrean da, hartzeko baliabideak dituenaren eskura. Interpretazioak ugariak izan daitezkeen arren, agertzen denean esaten da abagune berri bat, aberastasunari, negozioei eta agerpenari lotua, ezerezetik agertu eta bere distira guztian zugana hedatuko balitz bezala da. Alderantziz agertzen denean, ordea, aurrera egiteko tentuz ibiltzea proposatzen du.
Karta honetan pasaia oparoa izaten da: belar berdez eta lili zuriz gainezka dagoen lorategia. Bide txiki batek arku batera darama, hostaila eta lore ederrez inguratua, eta, arkuaz harantzago, mendi tontorrak zeruertzean altxatzen dira. Irudi berde horrek adierazten du bere asmo profesional eta finantzarioetan aurrera egiteko unea iritsi dela. Pentakuluen Batak aukera hau ahalik eta gehien aprobetxatzera animatzen zaitu, bere egoera ugarienean dagoen bitartean.
Azken hitzak
Azken hitzak pertsona batek justu hil aurretik edo haren heriotza hurbiltzen den heinean esandako azken hitzak dira.
Azken hitz ospetsuak
Azken hitz ospetsu batzuek hitzez hitzeko esaldiak dituzte, Shakespeareren Julio Zesarren "Et tu, Brute?" (Bruto, baita zuk ere?) edo Oscar Wilderen "My wallpaper and I are fighting a duel to the death. One or the other of us has to go" (Horma-paperrak eta biok heriotza-dolu bat egiten ari gara. Bietako bat joango da.) adibidez.
Beste batzuek zentzu ironikoa dute, egitate lazgarri baten aurretik esanak, adibidez:
Nazioarteko Adopzioaren gaineko Hagako Ituna
Helburuak
Hitzarmenaren helburu nagusiak 1go artikuluan daude:
Historia
Hitzarmena Nazioarteko Zuzenbide Pribatuari buruzko Hagako Konferentziak idatzi zuen, nazioarteko zuzenbide pribatuaren esparruan nagusi dena. 1993ko maiatzaren 29an amaitu zen eta 1995eko maiatzaren 1ean sartu zen indarrean. 2019ko martxotik, 99 estatuk berretsi dute Konbentzioa. Hego Koreak, Nepalek eta Errusiak sinatu dute, baina ez dute berretsi. Konbentzioa berretsi ez duten herrialde askok ez dute uzten beren seme-alabak atzerrian adoptatzen, ez eta haur atzerritarrak adoptatzen ere.
Ottmar Walter
Ottmar Kurt Hermann Walter (Kaiserslautern, 1924ko martxoaren 6a - ibidem, 2013ko ekainaren 16a) alemaniar futbolaria izan zen. Ia bere ibilbide osoa 1. FC Kaiserslautern taldean jokatu zuen. Alemaniako futbol selekzio nazionalean 20 aldiz jokatu zuen eta 10 gol sartu. 1954ko munduko txapelketa irabazi zuen.
Nazioarteko Adopzioaren gaineko Hagako Ituna
Politikak eta prozedurak
Hagako Adopzio Hitzarmenak hainbat baldintza ditu. Adopzio-prozesuaren barruan, besteak beste, honako hauek sartzen dira: "Agintaritza Zentrala" ezartzea, adopzio-prozesuetan herrialdearen kontaktu nagusia izan dadin; adoptatu daitekeen haur batentzat hainbat kontrol betetzea, bi herrialdeetako legeen arabera adopzioa egokia den egiaztatzea; adopzio nazionala errazteko aldez aurreko ahalegin arrazoizkoa egitea; eta adopzio-organismo ziurtatuak soilik erabiltzea onartzea.
Ottmar Walter
Taldea eta selekzioa bere anaia Fritzekin partekatu zituen.
Nazioarteko Adopzioaren gaineko Hagako Ituna
Politikak eta prozedurak
III. artikuluak estatu kontratugileek izendatutako adopzioko agintari zentralek prozesu osoa baimendu behar dutelako erantzukizunak deskribatzen ditu. Estatu osoan aplikatzen bada, Konbentzioak adopzio pribatuak izan ditzakeen arriskuen aurkako babes-esparrua eskaintzen du (adopzio-gurasoek adopzioaren baldintzak zuzenean ezartzen dituztenean guraso biologikoekin edo jatorrizko herrialdean kokatutako haur-erakundeekin, adopzio-zerbitzuen hornitzaile egiaztatuengana jo gabe).
Ottmar Walter
Palmaresa
1. FC Kaiserslautern Alemania
Nazioarteko Adopzioaren gaineko Hagako Ituna
Betetzea
Nazioarteko arauak betetzeko, aldaketa asko egin dira legeria nazionalean, delitu gisa tipifikatzeko. Hala ere, munduko leku askotan haurrak adoptatzeko salerosketa kasuak izaten jarraitzen dute. 2006ko ekitaldi ekonomikoan, Haurren Gaietarako Sailak Estatu Batuetara itzultzeko laguntza eman zien beste herrialde batzuetatik behar ez bezala bahitutako edo bahitutako 260 umeri, eta 171 haur itzuli ziren Estatu Batuekin Konbentzioko kide diren herrialdeetatik. Batez ere larrialdi, hondamendi natural edo gatazketan, ikusten da haurrak adoptatu egiten direla prozedura juridiko zorrotzik bete gabe, eta haurrak salerosteko arriskua dagoela. Adopzioari buruzko Hagako Hitzarmena aplikatu ondoren adopzio prozesua burokratizatuegi dagoela ikusi da, haurrak kokatzeko oztopo gehigarriak ezartzeko.
Jean Louis Harinordoki
Jean Louis Harinordoki Bereterbide, Laka (Baigorri, 1954ko apirilaren 29a) nafar bertsolaria eta idazlea da.
Lehen plaza 1978an egin zuen, Hazparnen. Geroztik bai Nafarroako Bertsolari Txapelketan zein Bertsolari Txapelketa Nagusian parte hartu izan du.
Sabaouko hilerria
Sabaouko hilerria Lapurdiko Biarritz udalerriko hilerria da. Udalerriko hiru hilerrietako bat da, besteak San Martin (antzinena, San Martin elizaren inguruan) eta Ranquine (berriena, aireportu ondoan) izanda. Ate nagusia Sabaou kalean dago eta kapera bat du. XIX. mendearen amaieran ireki zuten.
Mercedes Diaz Morales
Mercedes Diaz Morales (Birgaragoien, Araba, 1902ko irailaren 25a – Madril, 1982) tren geltokiburua izan zen Arabako Laminorian.
Haurtzaroa
Maeztun hazi zen, Arabako Mendialdeko kuadrillan, mendiz betetako inguruan. Aitak ahuntzak zaintzen zituen bitartean, ama etxeko lanetan aritzen zen. Umetan Maeztuko eskolan ibili zen. Gero Gasteizera joan zen mediku baten etxean lan egitera.
Tren geltokiburu
1928ko urtarrilaren 1ean, 25 urte zituenean, hasi zen Mercedes Laminoriako geltokiko arduradun. Senarra egun berean hasi zen Maeztuko brigadan bide eta obretan lanean.
Kargua hartzeko, trenbideko arduradun nagusia zen Alejandro Mendizabal Peñak galdetu zion ea arduradun izan nahi zuen, Mercedesek postu horretan diru gehiago irabaziko zuela jakinda, ez zuen zalantzarik izan. Sasoiko azterketa pasatuta, hau da, irakurtzen, idazten eta kontuak egiten zekiela erakutsita, kargua hartu zuen eta garai hartako geltokiburu bakarretakoa bihurtu zen. Garai horretan emakumeen %40 alfabetatu gabea zen eta oso emakume gutxiri ematen zitzaien erantzukizuneko kargurik.
Trenbide horixe izan zen elektrifikatutako lehenengotariko bat. Gainera, zirkulazio handia zuen trenbidea zen, gurutzegunez betetakoa eta salgaien trafiko handia zeukana. Mercedes jo ta ke aritzen zen lanean. Jesus semeaz ere tren geltokian erditu zen, bidaiari batzuk lagunduta.
Tren talka saihestuta, zigorra
Koordinazio akats bat egon zen Laminoria eta Maeztu arteko linean, 5 kilometro baino ez zegoen tartean. Bata berandutu eta besteak irteera normala eman. Talka egitear zela eta, Mercedes akatsaz konturatu, ondoko zentral geltokira deitu eta korronte elektrikoa mozteko eskatu zuen. Tren geltoki bietan egin zuten akatsa, hala ere, Mercedes izan zen zigortua. Mercedesen erreakzio arinari esker, trenek ez zuten talka egin, baina korronte mozketa arrazoi jarrita, Madril aldeko Alcorconeko geltokira bidali zuten zigortuta. Protesta egin zuen arren, Madril aldera joan behar izan zuen senar eta seme-alabekin. Hantxe hil zen 1982an. Mercedesen ondorengoak Madril eta Euskal Herrian bizi dira.
Emakumeak trenbidean
Urte haietan ez zen oso ohikoa emakumeek etxetik kanpo lan egitea; hala ere, Vasco-Navarro delako tren horretan ohikoa zen, besteak beste, txartel-saltzaile, langazain edo geltokiburu emakumeak izatea.
Nesta Carter
Nesta Carter (1985eko urriaren 11) Jamaikako esprinter erretiratua da, 100 metroko proban espezializatua. Carterrek arrakasta izan zuen Jamaikako 4 x 100 metroko erreleboko kide gisa, urrea eta munduko hainbat erregistro ezarri zituen 2011ko Munduko Txapelketan eta Londresko 2012ko Joko Olinpikoetan. 4 x 100 m-ko zilarrezko domina ere irabazi zuen 2007ko Munduko Txapelketan, eta urre bat 2015eko Munduko Txapelketan. 2013ko abuztuaren 11n, Carterrek 100 metroko Munduko Txapelketako brontzezko domina lortu zuen Moskun, Justin Gatlinen eta Usain Bolt taldeko kidearen atzetik. Beste urre batekin jarraitu zuen, 4 x 100 metroko erreleboan.
Mercedes Diaz Morales
Geltokiko buruak
Mercedes Díaz Morales ez zen geltoki buru bakarra izan, Juliak Nafarroako Zubielquiko geltokian eta María Leorza Ruizek ere Arabako Ullibarri-Jauregin lan egin zuten.
Nesta Carter
2010eko abuztuan, 100 metroko bosgarren esprinterra bihurtu zen 9,8 segundotatik jeisten. Orain arte inoiz izan den bederatzigarren gizonik azkarrena da, Usain Bolt, Yohan Blake eta Asafa Powell lagun jamaiarren, Tyson Gay, Justin Gatlin eta Christian Coleman-estatubatuarren eta Ferdinand Omurwa Kenyataren atzetik.
2017. urteko urtarrilaren 25ean, Nazioarteko Batzorde Olinpikoak Carter zigortu zuen 2008ko Joko Olinpikoetatik dopina dela eta. Horrek esan nahi du Carterrek eta bere kideek urrezko dominak galdu zuztela gizonezkoen 4 × 100 m-ko erreleboan. 2021eko abuztuaren 31n Carterrek ofizialki iragarri zuen erretiroa.
Eremu iluneko mikroskopio
Eremu iluneko mikroskopioa mikrobio biziak eta tindatu gabeko zelulak ikusteko erabili ohi den mikroskopioa da. Argi-sorta oso indartsua behar du eta baita kondentsadore berezia ere.
Mikroskopio honen berezitasuna bere kondentsadorean datza: kondentsadore honek argiaren izpiak desbideratzen ditu objektibora irits ez daitezen. Objektibora iristen den argi bakarra da espezimena jo eta hark desbideratzen duena. Horren ondorioz, espezimena argi ikusten da, atzealde ilun baten gainean.
Mikroskopio honen printzipioa fisikoa hauts-partikulak gela ilun batean argitzen direnean gertatzen den bera da, eguzki-izpi batek hauts-partikula horiek jotzen dituenean. Honi Tyndall efektua deritzo.
Mikrobiologian mikroskopio mota hau oso baliagarria da bakterioen mugimendua ikusteko, flageloak ondo bereizten baititu. Era berean, Treponema pallidum bakterioa ikusteko lagin klinikoetan erabili ohi da.
Fase kontrasteko mikroskopioa agertu aurretik eremu iluneko mikroskopioa zen zelula biziak aztertzeko erabiltzen zen bakarra.
Ethel Bellamy
Ethel Frances Butwell Bellamy (Oxford, Erresuma Batua, 1881eko azaroaren 17a – Weymouth, 1960ko abenduaren 7a) astronomia-informatikaria eta sismologo britainiarra izan zen, milioi bat izar baino gehiagoren kokapena katalogatzen lagundu zuena.
Biografia
Mary Bellamy (Castell, ezkondu aurretik) eta Montague Edward James Butwell Bellamyren (1850-1908) alaba. Bere osaba Frank Arthur Bellamy Oxfordeko Unibertsitateko Radcliffe Behatokiko bi partehartzaileetatik zaharrena zen. 1899an, 17 urte zituela, Ethel berarentzat hasi zen lanean, etxetik lanaldi partzialean, laguntzaile gisa. Oxfordek Carte du Ciel eta Katalogo Astrografikoaren proiektuei egindako ekarpenen kalkuluak egiten zituen, Herbert Hall Turner astronomiako irakasle Saviliarraren zuzendaritzapean. 1912an, Turnerrek behatokiko bigarren laguntzaile izendatu zuen, lanaldi osoko lanpostu iraunkor bat, urtean 50 libera esterlinaren truke. Bere osabetako batek, Frederick Bellamyk, bera jaio baino lehen hil zenak hartu zuen postua okupatu zuen.
Oxforden papera bete ondoren Katalogo Astrografikoan, Turnerrek Vatikanoko Behatokiari laguntzea erabaki zuen, zailtasunak baitzituen bere kalkuluekin. 1911tik 1928ra, Bellamyk neurketak murriztu zituen eta emaitzak argitaratzeko prestatu zituen; Vatikanoko eremuaren azterketa "bere eskuetan" zegoen erabat. Bere lana eskertzeko, Vatikanoak zilarrezko domina eman zion 1928an; hala ere, bere lana ez zen ordaindua izan. 1928rako, berak eta osabak milioi bat izar baino gehiagoren kokapena katalogatu zuten.
1918an Bellamy behatokiko sismologia-laguntzaile bihurtu zen. Sismografoak erabiltzen zituen, seiehun sismografo-estaziorekin korrespondentzia erabiltzen zuen eta datuak biltzen zituen aztertzeko. Turner edo 1923tik Joseph Hughes izeneko laguntzaile berri batek lurrikaren epizentroak kalkulatu ondoren, emaitzak International Seismological Summary-n (ISS) argitaratzeko prestatu zituen. Gainera, berak kalkulatu zituen sei zenbakirako epizentroak Bigarren Mundu Gerran, Hughes indar armatuetan zerbitzatzen ari zen bitartean.
Postu horretan, berogailurik gabeko etxola batean lan egin zuen 1927ra arte, eta horrek ondoeza eragin zion, osasun txarra izateaz gain. 1930ean, Turner hil zen urtean, ISSren editore bihurtu zen; haren oroimenez, berak sortu zuen, borondatez, epizentroen aurkibide bat 1925etik 1935era, eta haren kokapenak erakusten dituen munduaren mapa bat. 1913 eta 1939 artean bederatzi artikulu argitaratu zituen, horietako bi osabarekin. Osaba 1936an hil zitzaion, eta, elkarte luzea izan arren, osabak bilduma baliotsu bat utzi zion Cambridgeko Unibertsitateari, eta, harrigarria bada ere, ez zuen dirurik utzi. Bellamyren finantzak hobetu egin ziren Cambridgeko Unibertsitateak osabaren ondareari uko egin zionean saldu ahal izateko.