cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Veurey-Voroize
Veurey-Voroize Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Veurey-Voroize udalerrian erroldatutako biztanleak 1.372 ziren. Familiak 489 ziren, horien artean 98 pertsona bakarrekoak ziren (39 bakarrik bizi ziren gizonak eta 59 bakarrik bizi ziren emakumeak), 152 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 216 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 539 etxebizitza zeuden, 506 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 466 etxeak ziren eta 71 apartamentuak ziren. 506 etxebizitza nagusietatik 391 bere jabearen bizilekua ziren, 102 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 22 etxek bi zituzten, 56 etxek hiru zituzten, 118 etxek lau zituzten eta 307 etxek bost zituzten. 409 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 193 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 278 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 884 ziren, horien artean 648 aktiboak ziren eta 236 inaktiboak ziren. 648 pertsona aktiboetatik 606 lanean zeuden (312 gizon eta 294 emakume) eta 43 langabezian zeuden (20 gizon eta 23 emakume). 236 pertsona inaktiboetatik 97 erretiraturik zeuden, 93 ikasten zeuden eta 46 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Veurey-Voroize udalerrian 507 unitate fiskal zeuden, 1.406 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.332 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 127 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 19 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 22 eraikuntza enpresak ziren, 21 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 21 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
The Charge of the Light Brigade (1936ko filma)
The Charge of the Light Brigade (euskaraz Zalduneria Arinaren Karga) 1936ko Michael Curtiz hungariar-estatubatuar aktorearen gerra-abentura filma bat da. Bertan, Errol Flynn, Olivia de Havilland, Patric Knowles, C. Henry Gordon eta David Niven aktoreek antzeztu zuten.
Alfred Lord Tennyson idazlearen "The Charge of the Light Brigade" olerkian oinarritua dago, bai eta Krimeako Gerran (1853–1856) britainiar zalduneria arinak Balaklavako guduan burututako karga ospetsuan ere, baina filma honetakoa 1857ko Indiako Matxinadan jazotako Cawnpore setioan girotua dago.
Argumentua
1857, Indiako iparraldeko mugak britainiar gudaroste inperialaren aurka borrokatzen duten matxinatu taldeen erasoak jasaten ditu. Borrokaldiak britainiar zalduneria arina Errusiaren aurka borrokatzeko Krimeara bidalia denean eteten dira.
Girga
Bere izena, Mara Girgis koptoerazko hitzetik dator (San Jorgeren monasterioa), inguruan dagoena, bere inguruetan, monasterio katoliko bat ere badu, ustez, Egiptoko antzinakoena dena. Hirian "portzelanazko meskita" da nabarmendu beharrekoa (Al Sini). Gotzain kopto baten egoitza da.
Zeramika eta azukre birfintze lantegiak ditu.
Aztarnategi arkeologikoa
Girgatik gertu, Bet Khalaf dago, 5 kilometro inguru mendebaldera, non nekropoli garrantzitsu bat aurkitu den, antzinako hiriburua izan zen Abidosetik gertu, eta Mahasnako nekropolia, Antzinako Inperioko hilobiekin. 20 kilometro inguru ipar-mendebaldera, Al Birba dago, antzinako Tinis hiriaren kokapena izan daitekeena.
Ekoteologia
Ekoteologia erlijioa eta naturaren arteko harremanetara bideratutako teologia konstruktibo edo sistematikoaren mota bat da, bereziki ingurumen arazoetan oinarritutakoa. Orokorrean abiatzen da naturaren hondaketa eta gizakien kosmologia eta jarrera etikoki okerren arteko loturaren premisatik. Bestelako loturak ere aztertzen ditu, balio ekologikoen eta gizakiak menperatutako naturaren artekoa, jasangarritasunari dagokionez adibidez. Mugimendu honek hainbat egitasmo burutu ditu munduan zehar.
Ingurumenaren krisialdiaz ohartzeak erlijioaren aldetik erantzun zabala ekarri du, naturaren teologia alegia. Kristautasunean aipatzekoak dira Pierre Teilhard de Chardin josulagun eta paleontologoa, Alfred North Whitehead teologoa, John B. Cobb, Jr. eta Jürgen Moltmann protestanetak eta Rosemary Radford Ruether, Catherine Keller eta Sallie McFague teologo ekofeministak. Sorkuntzaren teologia ere ekoteologiaren agerpen garrantzitsua da, Matthew Fox apaiz katoliko ohiak garatutakoa.
Abraham Joshua Heschel eta Martin Buber juduak, Vandana Shiva idazle hindua eta Seyyid Hossein Nasr teologo liberal musulmana ere nabarmentzekoak dira.
Hastapenak
Frantzisko Asiskoa eragin agerikoenen artean dugu Kristautasunean, eta horren ondoren hainbat teologo eta irakasle etorri ziren, lehenengo eragina Eliza Ortodoxoan egin zutenak Katolizismoan baino. Halaber, herri indigenek misiolariei emandako ikuspuntuak ere kontuan hartzekoak dira.
Gure garaian, 1967an Lynn White Historiako irakasleak argitaratutako "The Historical Roots of Our Ecological Crisis" artikuluan natura gizakiaren menpe egotea kristau eredua dela eta ingurumena hondatzea ekarri duela esaten zuen. 1970ean Francis A. Schaefferek "Pollution and the Death of Man" argitara eman zuen eta 1973an bestela Jack Rogersek jaso zuen dozena bat teologok argitaratutakoa Whiteren artikuluaren ostean. Hauek "teologia eredu egokia" bilatzen zuten Jaungoikoa, gizakien eta naturaren arteko edozein lotura aztertuz Biblian. 1974an Annie Dillard idazleak "Pilgrim at Tinker Creek" liburua argitaratu zuen ildo honetatik.
Gaur egun
Elisabet Sahtouris biologoa, Valerie Brown kazetaria, Terry Tempest Williams idazle mormoia eta John Collier antropologoa, herri amerindiarrek egindako aportazioak aztertu dituena, John Chryssavgis, Richard Cizik, Shane Claiborne, Ben Lowe, Matthew Sleeth eta Tom Cotter aipatu beharrekoak dira, besteak beste.
2008an "The Green Bible" ("Biblia Berdea") argitaratu zuten, Desmond Tuturen hitzaurrearekin.
Pentsaera konputazional
Historia
Pentsaera konputazionala kontzeptuaren historia gutxienez 1950eko hamarkadakoa da, baina horren inguruko ideia gehienak askoz zaharragoak dira. Pentsaera konputazionalak bere barne hartzen ditu abstrakzioa, datuen errepresentazioa eta datuen antolaketa logikoaren gisako kontzeptu orokorrak, beste pentsaera mota batzuetan ere gailentzen direnak, hala nola pentsaera zientifikoan, ingeniaritzako pentsaeran, sistemen pentsaeran, diseinuko pentsaeran, ereduetan oinarritutakoan eta antzeko beste batzuetan. Ideia eta terminoa ez dira berriak: algoritmizazioa, prozedurazko pentsaera, pentsaera algoritmikoa eta alfabetizazio konputazionala bezalako terminoak agertu aurretik, informatikaren aitzindariek, Alan Perlis ek eta Donald Knuthek, pentsaera konputazionala terminoa erabili zuten lehenago. Lehen aldiz, Seymour Papertek erabili zuen 1980an eta berriro erabili zuen 1996an. Pentsaera konputazionaleko arazo konplexuak algoritmikoki ebazteko erabil daiteke, eta sarritan eraginkortasunean hobekuntza handiak egiteko erabiltzen da "Pentsaera konputazionala" kontzeptua konputazio-zientzietako hezkuntza-komunitatearen aitzin-aitzinean kokatu zen 2006an, ACM Communications aldizkarian Jeannette Wing-ek gaiari buruz idatzitako entsegu baten ondorioz. Saiakerak iradokitzen zuen pentsaera konputazionala funtsezko trebetasuna zela guztiontzat, ez soilik informatikarientzat, eta ideia konputazionalak eskolako beste irakasgai batzuetan integratzearen garrantzia argudiatzen zuen. Hezkuntzan pentsaera konputazionalari buruzko galderen jarraitutasuna lehen hizkuntzatik hasi eta heziketa profesionaleraino eta heziketa jarraituraino ailegatzen da, non erronka adituen artean printzipio sakonak eta pentsatzeko moduak nola komunikatu daitezkeen jakitea den.
Hezkuntzaren oinarriekin lotura
XXI. mendeko ikaskuntzaren oinarriak lau hauek dira: komunikazioa, pentsaera kritikoa, elkarlana eta sormena. Bosgarren oinarria pentsaera konputazionala izan liteke, problema algoritmikoak eta logikoak ebazteko gaitasuna dakarrena. Ereduak sortu eta datuak bistaratzeko tresnak ere barne hartzen ditu. Pentsaera konputazionala zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematikatik haratagoko irakasgai guztietan aplika daiteke, gizarte-zientziak eta hizkuntza barne. Horrela, ikasleak parte har dezake perpausen egituran patroiak identifikatzen dituzten jardueretan, edota harremanak aztertzeko ereduak erabiltzen ere.
Hasi zirenetik, oinarri horiek pixkanaka onarpena lortu dute eskola-programa askotan funtsezko elementu gisa. Garapen horrek aldaketa bat eragin zuen hainbat plataforma eta norabidetan, hala nola ikerkuntzan, proiektuetan oinarritutako metodologian, eta lehen eta bigarren hezkuntzako maila guztietan. Herrialde askok pentsaera informatikoa sartu diete ikasle guztiei. Erresuma Batuak PK du bere ikasketa-plan nazionalean 2012az geroztik. Singapurrek "gaitasun nazional" gisa hartu PK. Australia, Txina, Korea eta Zeelanda Berria bezalako beste nazio batzuk PK eskoletan sartzeko ahalegin masiboetan murgildu ziren. Ameriketako Estatu Batuetan, Barack Obama presidenteak Computer Science for All (Informatika guztiontzat) programa sortu zuen, ekonomia digital batean biziko den ikasle-belaunaldi horri informatika-gaitasun egokia emateko. Pentsaera konputazionala da problementzako soluzioak informatikariek bilatzen duten bezala bilatzea. PKa problemak ulertzeko eta konponbideak formulatzeko beharrezkoak diren pentsaera-prozesuei buruzkoa da. PKak logika, ebaluazioa, patroiak, automatizazioa eta abstrakzioa inplikatzen du. Karrera profesionalerako prestakuntza ikaskuntza- eta irakaskuntza-inguruneetan era askotara txerta daiteke.
Lehen eta Bigarren Hezkuntzan
Seymour Papert, Alan Perlis eta Marvin Minskyk bezala, Jeannette Wing ek pentsaera konputazionala haur guztien heziketaren funtsezko zati bihurtzea aurreikusi zuen. Hala ere, pentsamendu konputazionala Lehen eta Bigarren Hezkuntzako ikasketa-planetan integratzeak eta Informatikako heziketak hainbat erronkari egin behar izan die aurre, horien artean pentsaera konputazionalaren definizioari buruzko adostasuna lortzea, bertan haurrek duten garapena ebaluatzeko modua, eta zelan bereizi antzekoak diren sistemen pentsaeratik, diseinuaren pentsaeratik eta ingeniaritzako pentsaeratik. Gaur egun, pentsaera konputazionala honela definitzen da: Problemak eta problema horien konponbideak formulatzeko jarraitutako prozesu mentala. Konponbide horiek informazio-prozesuko agente batek aurrera eraman ahal izango balitu bezala irudikatzen dira, eta ondoko ezaugarriak betetzen ditu :
Pentsaera konputazionalaren egungo integrazioa Lehen eta Bigarren Hezkuntzako ikasketa-planetan bi modutara etor daiteke: informatika-klaseetan zuzenean edo pentsaera konputazionaleko tekniken erabileraren eta neurketaren bidez beste ikasgai batzuetan zeharka. Zientzia, teknologia, ingeniaritza eta matematikako irakasleek pentsaera konputazionala barne hartzen duten eskolak bideratzen dituzte, ikasleei problemak konpontzeko trebetasunekin praktikatzeko aukera ematen diete. Valerie Barr eta Chris Stephenson ek diziplinarteko gaitasun moduan deskribatzen dituzte pentsaera konputazionalaren patroiak 2011ko ACM Inroads-ko artikulu batean. Hala ere, Conrad Wolfram ek argudiatu du pentsaera konputazionala aparteko ikasgai gisa irakatsi beharko zela.
Pentsaera konputazionalaren zentroa
Pittsburgheko Carnegie Mellon Unibertsitateak pentsaera konputazionalerako zentro bat du. Zentroko jarduera nagusia problemetara bideratutako PROBEak (PROBlem-oriented Explorations) edo miaketak egitea da. PROBE hauek pentsaera konputazionalaren balioa erakusteko arazoei konputazio kontzeptu berriak aplikatzen dizkieten esperimentuak dira. PROBE esperimentu bat, oro har, zientzialari informatiko baten eta aztertu beharreko esparruan aditu baten arteko lankidetza da. Esperimentuak urtebete iraun ohi du. Oro har, PROBE batek aplikazio zabal bateko probema baterako konponbide bat aurkitzea bilatuko du, eta ikuspegi estuko arazoak saihestuko ditu. PROBE esperimentuen adibide batzuk dira giltzurrun-transplantearen logistika optimoa aurkitzea, eta nola sortu botikekiko erresistenteak diren birusen kontrako botikak.
Pentsaera konputazionaleko baliabideak
Hainbat online erakundek ikasketa-planak eta unibertsitate aurreko ikasleak pentsaera konputazionalarekin, analisiarekin eta problemak konpontzearekin eraikitzeko eta indartzeko bestelako baliabideak eskaintzen dituzte. Aipagarrienetako bat Carnegie Mellon Robotika Akademia da. Trebakuntza saioak eskaintzen ditu, bai unibertsitate aurreko ikasleentzat, bai irakasleentzat. CMU ren programek aldamioak jartzeko metodoak erabiltzen dituzte ingeniaritza-prozesuaren bidez. Beste online-gune bat ere badago, legoengineering.com. izenekoa, antzeko baliabideak eskaintzen dituena.
Instalazio fisikoei dagokienez, New Jerseyko zentroan Storming Robots izeneko erakunde txiki bat dago, 4. gradutik 12.era bitarteko teknologia-programak eskaintzen dituena, urte osoan robotika-proiektuen bidez pentsaera algoritmikoa eta konputazionala azpimarratuz. Ikasleek beren bide-mapa jarrai dezakete 4. mailatik unibertsitatean graduatu arte.
Pentsaera konputazionalaren erabilera areagotzeko diseinatua, computationalthinking.org abiarazi zen hainbat sektoreri arazoak konpontzeko baliabideak emateko, pentsaera konputazionalaren erabilera areagotzeko ahaleginean. Baliabideek profesionalei, unibertsitateei, eskolei eta ikasleei eskaintzeko, dagoeneko prestatutako ikastaroak eta materialak biltzen dituzte. Zerbitzuen barruan sartzen dira, halaber, politikak formulatzeaz arduratzen direnei eta gobernuei hezkuntzaren erreformari buruzko aholkularitza ematea eta ikasketa-planak egitea.
Paul S. Wang doktorearen From Computing To Computational Thinking (Informatikatik pentsaera konputazionalera) unibertsitate-testuko liburu sakon batek pentsaera konputazionala definitzen eta ilustratzen lagun dezake, bai eta beste diziplina batzuetan eta eguneroko bizitzan duen aplikazioa irakasten ere. Liburuari lotutako webguneak irakaskuntzarako, ikaskuntzarako eta praktikarako baliabideak eskaintzen ditu.
Kritikak
Pentsaera konputazionalaren kontzeptua kritikatua izan da lausoegia izateagatik, oso gutxitan argitzen baita zertan bereizten den beste pentsaera-forma batzuetatik. Informatikarien arteko inklinazio horri "chauvinismo konputazionala" deitu izan zaio. Informatikari batzuk pentsaera konputazionala hezkuntza informatiko zabalago baten ordezko gisa sustatzen ari dira, pentsaera konputazionalak eremuaren zati txiki bat baino ez baitu ordezkatzen. Bestalde, beste batzuek uste dute pentsaera konputazionalaren gaineko enfasiak informatikariak konpondu ditzakeen arazoei buruz baino ez dela arduratzen, modu estuegian pentsatzera bultzatzen duela, sortzen duen teknologiaren inplikazio sozial, etiko eta ingurumenekoak saihestuta.
Andre Mariaren Jasokundearen eliza (Mutriku)
Andre Mariaren Jasokundearen eliza Gipuzkoako Mutriku udalerrian dagoen eliza da. Herriko plaza nagusia den Txurruka plazan dago, Galdona jauregia eta Mutrikuko udaletxea albo banatan dituela.
Elizako eraikin neoklasikoaren proiektua Silvestre Perez Martinez arkitektoak egin zuen. 1803 urtean hasi zen eraikitzen tenplu klasiko baten itxura duen eraikin hau. Barnean Francisco de Zurbaránen margolan bat ikus daiteke.
Eliz ataria handia da eta zutabeek heltzen diote. Bertara iristeko eskalinata bat igo behar da. Eliz atariaren goiko aldean, triangelu-formako frontoi bat dago, eta haren barnean erloju bat ageri da. Frontoi horren gainean, gurutzea eta elizako nabe edo habeartea ikusten dira.
Historia
Hainbat aldiz Mutrikuko eliza zaharra berreraiki ondoren, 1790ean hondatuta eta erortzeko zorian zegoela ikusirik, azkenean eliza bota egin zuten eta udalak berria egiteko erabakia hartu zuen. Eliza zaharra ez zegoen oraingo hau dagoen dagoen tokian, Beheko Plazan baizik. Hala adierazten dute Tranpakaleko aldapan ikus daitezkeen euskarri handiek. Eliza berriaren proiektua Silvestre Perezek prestatu zuen 1798an eta 1799ko urtarrilaren 6an San Fernando Arte Ederretako Akademiak onartu egin zuen. Baina ez ziren eliza eraikitzen hasi 1803ko abuztura arte, udala eta parrokiaren artean eztabaidak sortu baitziren elizaren kokalekua zela eta. Parrokiak eliza alde zaharrean eraiki nahi zuen. Aitzitik, udalak eta Mutrikuko familia garrantzitsuenak kanpoaldean ezarri nahi zuten, herriko maldan gora baina herrira heltzen ziren bideetatik hurbil. Gero, lehenik eta behin Independentziako Gerraren eraginez eta jarraian Lehenengo Gerra Karlista zela eta, proiektua gelditu eta atzeratu egin zen. Gauza bera gertatu zen beste hainbat momentuen kasuan diru eskasiak gertatu zirenean, edota zimenduekin arazoak sortu zirenean, lur azpiko harria laster azaltzen baitzen. Azkenean, 1843ko abenduaren 8an lehenengo meza ospatu zen, baina lanak oraindik bukatzeko zeuden -arkupea, kanpoaldeko mailadia, korua eta kapera egiteke zeuden-. 1863an oraindik ere bi pulpitu, bi ur bedeinkatu ontziak eta aldare nagusiko erretaula eta irudiak egiteko zeuden. Lanen ardurari dagokionean, berez Silvestre Perezek ez zituen lanak zuzendu. Herriko bertako bi arkitektoen zuzendaritzapean burutu zen, hau da, Manuel Vicente Laca eta Mariano Jose Lascurain. Ordura arte ohikoena arkitektoak berak lanak zuzentzea bazen ere, beste garai berriari ekin zioten, baita arkitektoen funtzioari dagokionean. San Fernando Arte Ederretako Akademiaren sorrerarekin batera, arkitektoa egilea baino diseinatzailea bihurtzen da. Horrela, herriko bertako bi arkitektoen zuzendaritzapean burutu zen, hau da, Manuel Vicente Laca eta Mariano Jose Lascurain.
Ezaugarriak
Linazasororen iritziz, “XVIII. mendeko azken eraikin handia” da, eta ziurrenik probintzia honetako historia berriko garrantzizkoena, ez arkitektura berriaren lehen adibide bat soilik, baizik eta baita lekukorik garrantzizkoena ere.
Ahuntz-apo
Ahuntz-apoa (Albatrellus pes-caprae) Auriscalpiaceae familiako onddo espezie bat da. Jangarri bikaina, entsaladan gordinik jan daitekeena, baina azala eta tutuak kendu egin behar zaizkio, patata bat balitz bezala zurituz.
Rodney Parade
Rodney Parade, Galesko hego-ekialdeko Newport hirian dagoen errugbi eta futbol estadio bat da. Newport AFC futbol taldea eta Newport Gwent Dragons eta Newport RFC errugbi taldeen egoitza eta jokalekua da.
Ahuntz-apo
Sinonimoak: Scutiger pes-caprae, Polyporus pes-caprae.
Rodney Parade
1877an Thomas Douglas-Jones arkitektoak eraikiarazi zuen. Gaur egun 8.700 ikusleentzako edukiera du.
Ahuntz-apo
Deskribapena
Kapela: 7 eta 15 cm. arteko diametro erdizirkularra edo giltzurrun formakoa, ganbila, ertza biribilkatua gaztetan, gero uhindua eta irregularra; marroi gorrixka, marroi-horixka, zahartzean beltz arrea. Azal lehorra, ezkataduna eta arrakalatua.
Tutuak: Motzak, dekurrenteak, zuriak edo horiz zikinduak, haragitik bereizi ezinak.
Tutu dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak.
Poroak: Handiak, angelutsuak, hexagonalak, zuriak, azkenean horixkak.
Hanka: Laburra, 3 eta 6 cm. arteko luzera eta 2 eta 4 cm. arteko lodiera. Deformatua, eszentrikoa edo alboan, betea, gogorra, oinarrian loditua; zurixka edo hori-zikina poroen aldetik, marroi-oliba kapelaren luzapenean.
Etimologia: Albatrellus hitza, onddo honen izen generiko italiar albatrello-tik dator (alberello). Pes-caprae epitetoa berriz latinetik dator, ahutz-oina. Bere formagatik.
Jangarritasuna
Bikaina jateko, entsaladan gordinik jan daitekeena, baina azala eta tutuak kendu egin behar zaizkio, patata bat balitz bezala zurituz.
Biziaren jatorria
Zientzialari gehienen ustez Lur planetaren gainean bizia orain dela 3.500 milioi urte inguru agertu zen. Oso onartua bada ere bizia Lurrean bertan sortu zelako hipotesia, zientzialari batzuek biziaren jatorria Lurretik kanpo kokatu dute, panspermiaren hipotesia defendatuz.
Ahuntz-apo
Nahasketa arriskua
Polyporaceae hau lurrean ateratzen da eta ez egurrean; oso erraza da ezagutzea. Polyporus jangarri bakarrenetakoa da. Bere izena oin eszentrikotik eta bere kapelatik dator, ahuntz apatxaren itxura bitxia hartzen duelako. Lehen begiratuan, kapelaren goiko alde ezkatadunak Hydnum badium batean pentsarazten du; hala ere, orratzen ordez poroen presentziak Polyporus gisa identifikatzen du.
NGC 5935
NGC 5935 galaxia bat da, Boötes konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Ahuntz-apo
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenaren hasieran, pagopean, baina baita konifera-basoetan ere. Ez da oso ohikoa.
Biziaren jatorria
Biziaren jatorriari buruzko ikerkuntzak zientzia asko biltzen ditu bere baitan: biologia, kimika, astronomia, geologia eta meteorologia, besteak beste. Azken urteotan asko aurreratu den arren, oraindik ez dira argitu biziaren sorreraren atzean dauden faktore guztiak, eta nola eragin zioten elkarri lehenengo zelula sortzeraino.
Ahuntz-apo
Banaketa eremua
Europa, Japonia, Costa Rica, Ipar Amerika eta Himalaiako mendikatea.
Biziaren jatorria
Zer da bizia?
Biziaren jatorriari buruz jarduteko bizia bera zer den definitu behar da aurretik. Biologiaren hastapenetan galdera hori sarritan azaltzen da, eta biologo guztiak ez dira bat etortzen erantzuterakoan. Bizia izaki bizidunen ezaugarri esklusiboa denez, errazagoa da izaki bizidunen propietateak aipatzea bizia bera definitzea baino.
Ahuntz-apo
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, Ahuntz-apoa desagertzeko arriskuan dauden onddoen Euskal Herriako-Kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Biziaren jatorria
Zer da bizia?
Lau ezaugarri klasiko hauetaz gain, bada beste bat oso ongi datorkiona materia bizidunari: informazio-konplexutasun ordenatuarena, hain zuzen ere. Kontzeptu horrek esan nahi du izaki bizidunek konplexutasun molekular handia dutela ez-bizidunen aldean, baina egitura konplexu horrek aparteko ordena duela.
Adibide batekin hobeto ulertzeko, azter dezagun birus baten egitura molekularra eta harri batena. Zalantzarik gabe, lehenak konplexutasun molekular handiago dauka bigarrenak baino eta —aldi berean— askoz ordenatuagoa. Esaterako, poliomielitisaren birusaren egitura deskribatzen badugu, deskribapen molekularra ia berdina izango da poliomielitisa eragiten duen beste birusarena. Baina harri bat deskribatzen badugu, ia ezinezkoa da egitura molekular berdina duen beste harri bat topatzea. Izaki bizidunak, beraz, ordenazio handiko sistemak dira materia ez-bizidunaren aldean.
Termodinamikaren 2. printzipioak Unibertsoan entropia gero eta handiago dela finkatzen du. Hots, sistema gehienak desordenatu egiten dira denboraren poderioz. Izaki bizidunak sistema oso ordenatuak direnez, termodinamikaren 2. legearen kontra jotzen dute, antza. Baina hori ez da gertatzen: izaki bizidunek egitura ordenatuak dituzte bizi direnen ingurumena desordenatzen dutelako.
Historian zehar
Abiogenesiaren pentsaera klasikoak, gaur egun zehazki berezko sorkuntza bezala ezagutzen dena, bizidun konplexuak substantzia organikoen deskonposaketatik sortzen zirela zioen. Esate baterako, arratoiak bat-batean metatutako ale artean bat-batean sortzen zirela edo larbak bat-batean haragian sortzen zirela uste zen. Izena 1870ean sortu zuen Thomas Huxley biologoak bere Biogenesis and abiogenesis lanean.
Clavaria argillacea
Deskribapena
Karpoforoa: Klabula formatan agertzen da, gehienetan punta biribilduko borra itxuran, beste forma zapal batzuk: ertza izurtutako haizemaile itxuran, zainzuri sorta forman etab. 3 eta 7 cm bitarteko altuerakoak, azaleran ildo bat edo bi izaten ditu. Kolore zurixka edo hori-berdexka zurbila izaten dute.
Biziaren jatorria
Historian zehar
Bat-bateko sorreraren hipotesia Aristotelesek defendatu zuen, nork, adibidez, landare zorriak landareetatik erortzen zen ihintzetik sortzen zirela, arkakusoak usteltzen hasi zen materiatik, arratoiak lasto zikinetik, krokodiloak ur masen hondoan deskonposatzen ari ziren enborretatik sortzen zirela uste zuen, eta hala gainontzeko espezieekin. Guztiak entelekia izena ematen dion bizi indar moduko batetik sortzen ziren teoria honen arabera. Aristotelesek erabili zuen eta ondoren bat-batekoa bezala itzuli zena αυτοματικός (automatikos) zen, hau da, «bere kabuz sortua».
Clavaria argillacea
Deskribapena
Haragia: Horixka, oso hauskorra. Usain eta zapore hautemanezinak.
Jangarritasuna
Haragia oso hauskorra da eta ez du balio gastronomikorik
Nahasketa arriskua
Badu beste Clavaria batzuen antza hala nola Clavaria tenuipes, Clavulina, clavulinopsis, ia beti zurbilagoak edo horiak baino zurixkak gehiago izaten dira.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, baina bakarrik uda nahiko euritsua izan bada. Udatik neguaren hasierara. Espezie urria eta galzorian dagoena Iberiar penintsulan. Eremu irekietan, txilarren ondoan eta lurzoru goroldiotsuetan. Bakarrik edo soropildua atera daiteke, taldeetan.
Banaketa eremua
Erdialdeko Europa, Ipar-ekialdeko Ameriketako Estatu Batuak, Erdialdeko Kanada, Groenlandia.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, Clavaria argillacea desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Biziaren jatorria
Historian zehar
Aristotelesi errekonozitu zitzaion autoritateak, iritzi hau mendeetan zehar nagusi izatea eta René Descartes, Francis Bacon edo Isaac Newton bezalako pentsalariek onartua izatea eragin zuen. Adibidez, XVI. mendean, biokimikaren sortzailea izan zen Jan Baptist Van Helmont kimikari eta naturalistak 1648ko bere Ortus medicinae lanean honakoa adierazi zuen:
1546an, Girolamo Fracastoro medikua bat-bateko sorreraren teoriaren aurka agertu zen, gaixotasun epidemikoak partikula txiki eta ikusezinek edo esporek sortzen zituztela zioen teoria ezarriz, beharbada izaki biziak izango ez zirenak, baina ez zen zabalki onartua izan. Beranduago, Robert Hookek mikroorganismoei buruzko lehen marrazkiak argitaratu zituen 1665ean. Zelulari izena eman izanagatik ere ezaguna da, kortxo laginak behatuz aurkitu zuena.
XVII. mendean bat-bateko sorrera zalantzapean jartzen hasia da. Adibidez, Sir Thomas Brownek bere Pseudodoxia Epidemica lanean, Enquiries into Very many Received Tenets, and Commonly Presumed Truths azpiizenburua duena (hainbeste onartutako printzipioei eta arrunki suposatutako egiei buruzko ikerketak), 1646koa, sinesmen faltsuen eta "ohiko akats"en aurkako eraso bat egin zuen, jende gehienak bere ondorioak onartu ez zituen arren. Adibidez, bere garaikidea izan zen Alexander Rossek honakoa idatzi zuen:
1668an, Francesco Redi italiarrak esperimentu bat egin zuen; horren bidez, frogatu zuen usteltzen ari zen haragian larbarik ez zela agertzen, euliek haragi horretan arrautzak jartzea eragotziz gero. Bestalde, 1676an, Anton van Leeuwenhoek, bere marrazki eta deskribapenen arabera protozooak eta bakterioak izan zitezkeen mikroorganismoak aurkitu zituen. Horrek mundu mikroskopikoari buruzko interesa piztu zuen. Mikroorganismoen aurkikuntzak goi bizidunak bapateko sorrera bidez sortuak izatearen teoria baztertua izateko atea ireki zuen, mekanismo hau eurentzako erreserbatua egonik. XVII. mendetik aurrera, pixkanaka, behintzat goi organismo eta begi hutsez ikus daitezkeen guztien kasuan, aurretik bapateko sorrerari buruz ezarritakoa gezurra zela ikusi ahal izan zen. Alternatiba, dirudienez, omen vivum ex ovo aforismoa zen: hau da, bizidun oro aurretik existitzen zen beste bizidun batetik zetorrela (hitzez hitz, «arrautzatik»). Alabaina, John Needham ingeles apaiz katolikoak abiogenesiaren teoria defendatu zuen mikroorganismoentzat bere Observations upon the generation, composition and descomposition of animal and vegetable substances lanean (Londres, 1749). Horretarako, esperimentu bat egin zuen aho zabaleko poto batean jarritako oilasko eta artozko salda misto bat berotuz; salda hartan, oraindik mikrobioak agertu ziren, potoa kortxo batekin estali zuen arren.
1768an Lazzaro Spallanzanik mikrobioak airean zeudela eta irakin eginez deusezta zitezkeela frogatu zuen. Baina 1861 arte itxaron behar izan zen behin betiko teoria hau (berezko sorkuntzarena) baztertua izateko. Urte honetan Louis Pasteur frantziar mikrobiologoak onddoak eta bakterioak bezalako organismoak antzuak eta elikagaietan aberatsak ziren medioetan bapatean agertzen ez zirela, eta, beraz, teoria zelularra frogatzen zuten zenbait esperimentu zorrotz egin zituen.
Bitalismoaren gainbehera
XVII. eta XVIII. mendeetan hainbat filosofok “bitalismoaren teoria” garatu zuten. Haien ustez, “bizi-fluido” ikusezin batek bizidunen prozesu guztiak zuzenduko lituzke. Bizi-prozesuez hutsune batzuk badaude ere, zientzialari gehienek egun onartzen dute bizi-fenomenoak ikuspuntu fisiko-kimiko huts batetik azal daitezkeela, “bizi-fluidoak” eta beste entelekia abstraktuak baztertuz (horrek ez du ukatzen, ordea, balizko Adimen Gidari baten existentzia Unibertsoan).
1828an bitalismoak zartada gogorra jaso zuen, Friedrich Wöhler kimikariak urea laborategian sintetizatu zuenean. Wöhlerrek urea lortu zuen azido zianikoa amoniakoarekin nahastuz; modu honetan frogatu zuen izaki bizidunen osaera ez zegoela naturaren gainontzeko elementuetatik bereizita. Kimika organikoaren sorrera ezarrita zegoen, eta materia ez-organikotik molekula organikoak lor zitezkeenaren teoria egiaztatu zen. Handik gutxira Kolbek beste molekula organiko bat sintetizatu zuen, azido azetikoa. Harrezkero laborategian ehunka molekula organiko eratu dira: azukreak, aminoazidoak, proteinak, hormonak, bitaminak… eta baita DNA zatiak ere, biziaren molekularik garrantzitsuena.
Lurreko antzinako atmosferaren osagai inorganikoetatik lehenengo molekula organikoak azaltzea -gero aztertuko dugunez- ez zen izan, beraz, ezinezko gauza bat, “bizi-indar” misteriotsurik gabe gerta zitekeen fenomeno kimiko arrunta baizik.
Darwin
1871ko otsailak 1ean Joseph Dalton Hookerrek zuzendutako gutun batean Charles Darwinek honakoa idatzi zuen.
Berezko sorkuntzaren teoria
XX. mendearen hasieran zientzialari batzuek biziaren jatorriari buruz lehenengo urratsak eman zitzaten beharrezkoa izan zen aurretik baztertzea Biologiaren mito zahar eta zentzugabe bat: berezko sorkuntzarena, hain zuzen ere.
XIX. mendean Pasteurrek kontrakoa frogatu arte, bizia materia bizigabetik sor zitekeela onartzen zen: haragi usteletik harrak sortuko lirateke, zaborretatik arratoiak, arkakusoak eta kakalardoak, lasto eta belar infusioetatik animalia mikroskopiko bitxiak, eta abar. Goian aipatu dugun bezala, harrigarria da Van Helmont kimikari ospetsuak (kimika arloan XVII. mendean ekarpen garrantzitsuak egin zituena) arratoiak sortzeko errezeta bat plazaratzea, trapu zahar eta gari pixka bat pilatuz.
Berezko sorkuntzaren teoriaren aurkako lehenengo argudioak Francesco Redi italiarrak eman zituen, XVII. mendean. Redik frogatu zuen haragi ustelduan ez zela inongo larbarik agertzen eragozten baldin bazen euliek haien arrautzak bertan jar zitzaten.
1860an Pasteurrek berezko sorkuntzaren teoria deuseztatu zuen esperimentu multzo bikain batzuen bitartez. Zientzialari frantziarrak ingurumen-kutsadurarekiko babestuta zegoen lagin esteril batean bakterioak eta legamiak ez zirela sortzen baieztatu zuen; lagin bera airearekin harremanetan jartzen baldin bazen, ordea, mikrobio-hazkuntza nabarmena suertatzen zen. Hortaz, mikrobioak ez dira berezko sorkuntzaren bitartez agertzen laginetatik; airean daude, eta lagina kutsatzerakoan garatu egiten dira.
Pasteurrek zisne-lepoaren itxura zuten bi matraz erabili zituen bere esperimentuak burutzeko. Matraz horien lepoak oso luzeak ziren, eta gero eta meheagoak ahotik urrundu ahala, irekidura txiki batekin bukatuz; lepo horiek S itxura zuten. Matrazaren barnean haragi-salda (edo salda elikagarriaren) kopuru berdinak ipini eta irakiten jarri zituen, saldan egon zitezkeen balizko mikrobioak suntsitzeko. S itxurak airearen sarrera ahalbidetzen zuen eta, aldi berean, mikrobioen sarrera matrazean zegoen saldaraino oztopatzen zuen, mikrobioak lepoaren behealdean harrapatuta geratzen baitziren.
Egun batzuk geroago Pasteurrek matrazetako saldetan ez zegoela inongo mikrobiorik ikusi zuen, eta matraz bati S itxurako lepoa moztu zion. Irekitako matraz horretan mikroorganismo batzuk agertu ziren laster, bere lepoa mantendu zuen matrazak esteril ziharduen bitartean. Esperimentu zorrotz honekin berezko sorkuntzaren teoria baliogabetu zuen frantziar zientzialariak.
Lehen planteamendu zientifikoa: Oparin eta Haldane
Berezko sorkuntzaren teoria baztertua geratu ondoren, biziaren sorreraren kontua lehen zelularen sorrera azaltzen saiatzera zihoan. Astronomia eta eguzki-sistemaren sorrerari buruzko ezagutzek sistema bizi hau sortu zen baldintzei buruz espekulatzea ahalbidetzen zuten. Aldi berean, Oparinek eta Haldanek zenbait hipotesi sortu zituzten, balizko baldintza hauetatik abiatuta bizia sor zezaketen gertakarien ordena probablea ezarriz.
1924 arte ez zen benetako aurrerapenik egin kontu honetan, Aleksandr Ivanovitx Oparinek esperimentalki atmosferako oxigenoak biziaren sorrerarako beharrezko osagaiak diren molekula organikoak sintetizatzea eragozten zuela frogatu zuen. Loren S. Graham profesorearen arabera bere ''Science, philosphy and human behavior in the Soviet Union. New York: Columbia University Press'' saiakeran Oparinek bere ikerketak hasteko bultzada jaso zuen materialismo dialektikoa gerra hotzaren testuinguruan antzinako SESBen frogatzeko saiakera batean.
Bere Biziaren sorrera Lurrean lanean, Oparinek teoria kimiosintetiko bat azaltzen zuen, non molekula primitiboen jatorrizko salda bat oxigenorik gabeko atmosfera batean eguzkiaren argiaren eraginaren bidez sor zitekeen. Hauek geroz eta modu konplexuagoan konbinatuko ziren koazerbatu tantatxo batean disolbatuak geratu arte. Tantatxo hauek beste batzuekin fusionatuz haziko ziren, eta fisio bidez tantatxo alabak emanez ugalduko ziren, eta hala, metabolismo primitiboa bat lortuko zuten, non "zelula osotasuna" ziurtatuko zuten faktoreak biziraungo zuten eta halakorik egiten ez zutenak desagertu egingo ziren. Biziaren sorrerari buruzko egungo teoria askok oraindik Oparinen ideiak hartzen dituzte abiapuntu bezala.
Urte berean, John Burdon Sanderson Haldanek ere, Lurreko ozeano prebiotikoek, egungoen erabat ezberdinak, "disolbatutako zopa bero" bat eratuko zutela iradoki zuen, non konposatu organikoak, biziaren funtsezko osagaiak eratuko ziren. Ideia hau biopoesi deitu zen, hau da, materia bizia molekula autoerreplikatzaileetatik baina ez bizietatik sortzen den prozesua.
Eguzki sistema eta Lurraren sorrera
Lurraren gaineko biziaren sorrera eta eboluzioa gure planetaren eboluzioaren ondorioa besterik ez da izan. Lurraren sorrera, halaber, Unibertso eta eguzki sistemaren eboluzioaren ondorioz izandako gertakarietako bat izan zen.
Hipotesirik onartuena Unibertsoak orain dela 13.000 milioi urte leherketa handi baten ondorioz sortu zela baieztatzen du. Fisikaren eredu teorikoek, eta zenbait ebidentzia astronomikok (Doppler efektua, kasu), Unibertsoa bere sorreran puntu txiki bat besterik ez zela frogatzen dute, sorrera bertatik etengabeko hedatze-prozesuan dagoena. Hedatu ahala, Unibertsoa hoztu egiten zen, eta hozketa horrek erraztu zuen lehenengo atomoen agerpena (hidrogenoa, helioa, litioa, berilioa eta karbonoa bezalako atomo “arinak” azalduz).
Hasierako leherketaren ondoren, hots, Big Bangaren ondoren, Unibertsoaren hedakuntza oso azkarra izan zen, baina poliki-poliki grabitatea hedakuntzaren abiadura motelduz joan zen, une batean grabitate horren ondorioz materia egitura handitan egituratu zelarik. Materia egitura handi horiek egungo galaxien aitzindariak izan ziren, hidrogenoz eta helioz osatuak izanik.
Galaxia horietako batean, Esne Bidean, orain dela 5.000 milioi urte inguru gure eguzki sistemaren sorrera gertatu zen. Hasieran, gure galaxian gas-mordo handi bat besterik ez zegoen (nebulosa), errotazio higidura motela zuena. Denboraren poderioz, grabitazioa dela eta, nebulosa hori kondentsatzen hasi zen, partikula guztiak nebulosaren erdirantz abiatuz eta, ondorioz, galaxiaren neurriak txikiagotuz. Momentu angeluarraren kontserbazio printzipioaren arabera, txikiagotze horrek errotazio abiaduraren handiagotzea eragin zuen:
Errotazio higidura zuen nebulosa honetan erdialdeak gero eta masa handiagoa hartu zuen, grabitatearen ondorioz. Erdiko gune horrek “proto-eguzki” zelakoa osatu zuen, eguzkiaren aitzindaria. Era berean errotazio abiadura handituz joan zen, komentatu den moduan, proto-eguzkiaren kanpoaldeko eremuan indar zentrifugoak grabitazio-indarra gaindituz; horrek gas-eraztun baten askapena eragin zuen.
Askatu orduko, gas-eraztunak proto-eguzkiaren orbita batean era autonomoan biratuz jarraitu zuen. Denboraren poderioz, gas-eraztun horren partikulek planeta bat osatu zuten.
Eguzki sistemaren sorreran elementu astunak proto-eguzkiaren inguruan kondentsatu ziren, bere grabitate-eremutik ezin baitzuten ihes egin. Elementu arinak (hidrogeno eta helioa), berriz, eguzkitik oso urrun kondentsatu ziren, eguzkitik gertu gas egoeran geratuz.
Orain dela 4.600 milioi urte, Lurra eratuko zuen gas-multzoa hozten eta kondentsatzen hasi zen. Gero, tenperatura jaitsi zenean urtutako materialak solidotzen hasi ziren, elementu astunagoak (burdina eta nikela) planeta berriaren erdigunean kokatuz, elementu arinagoz bilduak (silizio eta aluminioa). Elementurik arinenek (hidrogeno eta helioa, eta metano eta amoniakoa bezalako molekulek) gas estalki bat osatu zuten, jatorrizko atmosfera izango zena.
Lurraren antzinako atmosfera
Lurrean agertu ziren lehenengo molekula organikoak antzinako atmosferaren osagaietatik sortu zirenez, funtsezkoa da atmosfera horren osaketa ahalik eta hobekien ezagutzea.
Lurrak 4.500 milioi urte inguru dauka. Garai hartako atmosfera, gaurkoarekin alderatuta, arras desberdina zen. Eguzki sistema eratu zuen nebulosa hidrogenoz eta helioz osatuta zegoen %99-an. Lurreko jatorrizko atmosferak ere bi elementu arin horiek zituen gehienbat. Gaur egun, berriz, hidrogeno eta helioa desagertuta daude atmosferatik. Zer dela eta?
Planeta baten atmosferak gas bat atxikitzen du bi baldintza hauek betetzen direnean:
Ulertzekoa da Merkurio, eguzkitik hurbilen dagoen planeta, ia atmosferarik gabekoa izatea. Planeta urrunek (Jupiter, Saturno, Urano eta Neptunok) hidrogeno eta helioa atxikitzen dituzte, masa handia izateaz gain, oso tenperatura baxua dutelako. Artizarra, Lurra eta Martitz Merkurio eta planeta urrunen artean daude, tenperaturari dagokionez: elementu astunak atxikitzen dituzte haien atmosferetan, baina ez dituzte elementu arinak (hidrogeno eta helioa) atxikitzen, haien masa oso handia ez delako eta haien tenperaturak oso hotzak ez direlako.
Antzinako eta gaur egungo atmosferaren osaketari erreparatzen badiogu, hau da emaitza:
Arrazoi sendoak daude antzinako atmosfera erreduktorea zela uste izateko:
Antzinako atmosfera erreduktoretik egungo atmosfera oxidatzailera igarotzeko denbora asko pasatu behar izan da, oso prozesu motela izan delako. Hauek dira prozesu horretako eragile nagusiak:
Fotolisi hau oso garrantzitsua izan zen aspaldian, ozono geruza ez zegoenean eta erradiazio ultramorea gure planetaren lur-azalera iristen zenean.
Prozesu horretan askatutako hidrogenoa, molekula arina izanik, atmosferatik ihes egiten zuen espaziorantz. Baina askatutako oxigenoak, astunagoa denez, atmosferan ziharduen; horrela, eta denbora luzean, lur-azaleko metalekin konbinatu zen, metal horiek oxidatuz (horrela agertu zen silizea (SiO2) eta baita silikatoak ere).
Molekula horiek oxigenoz ase zirenean, oxigenoa atmosferaren gasekin (NH3, CH4 eta SH2) hasi zen konbinatzen, ur gehiago eratuz:
2. Sumendien jarduera. Aspaldian jarduera hori oso ugaria izan zen, orain baino askoz bortitzagoa. Sumendiek CO2 kopuru handiak askatu zituzten. CO2 hori lurreko silikatoekin konbinatu zen, kaltzita bezalako karbonatoak sortuz:
Ekuazio kimiko honek, karbonatoak sortzen dituena, egundoko garrantzia izan zuen Lurraren gaineko bizia ager zedin. Ekuazio honi esker, sumendiek askatutako CO2-a (eta metanoaren oxidazioan sortutakoa, gorago agertzen dena) ez zen Lurreko atmosferan pilatu. Pilaketa horrek lur-azaleko beroketa bat sortuko zuen, biziarekin bat etorriko ez zena (negutegi efektua dela eta).
3. Ozono geruzaren sorrera. Oxigeno askea atmosferan pilatzen hasi zenean (orain dela 2.500 milioi urte inguru), ozono geruza eratzen hasi zen, erradiazio ultramorearen sarrera eragotziko zuena. Horrek egundoko garrantzia izan zuen, erradiazio ultramorea oso kaltegarria baita izaki bizidunentzat.
Ozonoa goi-atmosferan sortzen da, sorkuntza horretan erradiazio ultramoreak (hain zuzen ere) parte hartuz:
Ozono-geruzak izaki bizidunak babesteaz gain ozeanoen uraren galera ekidin zuen, lehen azaldutako uraren fotolisia zela eta. Beste planeta batzuek, ozono-geruza garatu ez zutenek (Artizarra eta Martitz, esaterako), ur guztia galdu zuten fotolisia zela eta.
4. Fotosintesiaren agerpena. Fotosintesia burutzen zuten lehen bizidunen agerpenak errotik aldatu zuen atmosferaren egoera. Orain dela 2.500 milioi urte inguruko gertaera da hori. Oxigenoa kopuru handitan askatu zen atmosferara, karbono dioxidoaren maila ere —bide batez— jaisten zelarik (CO2 pilatu zitekeen atmosferan, lur-azaleko material guztiekin konbinatu ondoren).
Hau da fotosintesiaren ekuazioa:
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Lehenengo molekula organikoak duela 4.000 milioi urte agertu ziren, garai hartako atmosfera erreduktorearen gasetatik abiatuta.
Atmosfera erreduktore bat oso egonkorra da, eta erreakzio kimikoak ez ditu egiten energi iturri batek ez badu aktibatzen. Antzinako Lurrean lau izan ziren energia iturri nagusiak:
Aipatutako lau energia iturrietatik lehenengo biak izan ziren garrantzitsuenak.
1922an Aleksandr Oparin biokimikari sobietarrak biziaren jatorriari buruzko lehenengo teoria sendo eta landua aurkeztu zuen, garai hartan Sobiet Batasunean ezarri zen materialismo dialektikoa sustatu nahian. Oparinen ustez antzinako atmosfera erreduktorea izan behar zen, berak frogatu baitzuen oxigenoaren aurrean ez zirela molekula organikoak sortzen. Atmosfera horretako molekulak aktibatzerakoan, molekula organiko xumeak sortu behar ziren, jatorrizko ozeanoetan pilatuko zirenak (ustez, gaur egungo ozeanoak duela 4.000 milioi urte inguru sortu ziren, garai hartako harri sedimentarioen aurkikuntzak frogatzen duenez). Sortutako molekula organiko horiek, ozeanoetan pilatu zirenak, salda primitibo deritzona osatu zuten. Oparinen iritziz, lehenengo bizidunak molekula organiko horien hautespen eta eboluziotik agertu ziren, haien lehenengo habitat ur-ingurumena izanik; aipatutako “salda” izan zen bizidun horien elikagaia.
Lehenengo molekula organikoen sintesiaren eta lehenengo izaki bizidunen agerpenaren (duela 3.200 milioi urte) arteko denbora-tartean materia organiko asko pilatu behar zen ozeanoetan, Haldane zientzialariak “salda primitiboa” deitu zuena. Carl Saganek kalkulatu zuen lehenengo bizidunen agerpena baino lehen, ozeanoen %2a materia organikoz osatuta zegoela.
Batelov
Batelov (Battelau) Txekiako udalerri bat da, Jihlavako barrutian kokatua. 2018ko datuen arabera 2.372 biztanle zituen 42,68 km²ko azaleran.
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Lur gaineko biziaren jatorria lanean Oparinek atmosferako gasetatik sortutako molekula organikoak beren artean konbinatuko zirela proposatu zuen, koazerbatu izeneko tanta txikiak sortuz. Tanta horiek elkartzerakoan tanta handiagoak osatuko ziren, fisioaren bitartez ugalduko zirenak. Koazerbatu horiek zelularen osotasuna bermatuko zuketen, metabolismo xume baten agerpena ere erraztuz.
Irailaren 15
Irailaren 15a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta berrogeita hamazortzigarren eguna da, 259.a bisurteetan. 107 egun falta dira urtea amaitzeko.
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Lehenengo molekula organikoen sorreraz jarduterakoan, Oparinek oinarri esperimentala zeukan: garai hartan jakina zen zenbait molekula organiko xume —azido zianhidriko (CNH) eta formaldehidoa (CHOH), adibidez—, sor zitezkeela nitrogeno, metano eta ur molekuletatik.
Irailaren 15
Kanpo estekak
Irailaren 14 | Urteko egutegi | Irailaren 16
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Oparinen hipotesiaren egiaztapena 30 urte geroago —1953an— etorri zen, Miller eta Urey zientzialari estatubatuarren eskutik (ikus Miller-Urey esperimentua). Miller eta Ureyk, Oparinen ideietan oinarriturik, Lurreko jatorrizko atmosferaren baldintzak erreproduzitu zituzten laborategian, eurek asmatutako tresna batean. Metanoa (CH4), amoniakoa (NH3), ur-lurruna (H2O) eta hidrogeno molekularra (H2) deskarga elektrikoekin tratatu zituzten, aminoazidoak eta beste molekula organiko batzuk lortuz.