cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agustin Kardaberaz
Obra
Hurrengo urtean Jesus, Maria ta Joseren decociñoco Libruchoric atararico devociño Batzuc obra plazaratu zuen bizkaieraz. Loiolatik irten aurretik Justuen Ispillu Arguia (1764) eta Senar emazte santuak (1766) obrak eman zituen argitara. Urte horretan, San Inazio Loiolakoaren gaineko haren euskarazko liburua debekatua izan zen, Arandako konde ministroaren aginduz.
Kardaberaz hil ondoren (1770) bere obra asko berrargitaratu zituzten eta argitara gabeak plazaratu: Mezaco Sacrificio ta Comunio Sagraduaren Gañeco doctrina (1782), Escu liburua, ceinetan arquitcen dira cristau onaren eguneroco egercicioak (1826), Amorezco eta dolorezco Jesu-Christo-ren pausuac (1858), Ama Veneragarri josefa sacramentu guciz santuaren ceritzanaren Vicitza eta vertuteac (1882) eta Azpeitico erri chitez noblearen gloria paregabeac edo Aita San Ignacioren bicitza laburra (1901).
Luis Mitxelenaren esanetan “Cardaberaz no es un escritor brillante ni atildado, aunque sí animado y abundante, y ha contado siempre con muchos lectores” (1960, 105. or.).
Bibliografia
Salaberri Muñoa, Patxi: A. Kardaberaz eta J.A. Moguel: literatur bizkaieraren lehen uneak testuen argitan. - Egan, 2004-1/2, 89-107.
Limnonectes microdiscus
Limnonectes microdiscus Limnonectes generoko animalia da. Anfibioen barruko Dicroglossidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pioneer Junction (Montana)
Pioneer Junction Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Lincoln konderrian dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Secăria
Secăria Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Argonautak
Argonautak (Ἀργοναῦται Argonautai) izenarekin ezagutzen direnak, Jasonekin, urrezko ahari-larruaren bila joan ziren heroiak dira. Euren gertaerak, Apolonio Rodaskoak idatzitako Argonautikak olerki epikoan kontatuak izan ziren.
Secăria
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Argonautak
Argonauta izena latinezko argonautatik dator eta hau, berriz, grezieratik: αργοναύτης, Ἀργώ / Argó (ontziaren izena) eta ναύτης / naútēs (marinel). Argo zen bidaiatzen zuten ontziaren izena, bere eraikitzailearen, Argos, ohoretan, nahiz eta izen hori etimologikoki ere erlazionatuta zegoen ἀργός, "azkar" esan nahi zuenarekin.
Argonauten istorioa Greziako kondaira zaharrenetakoa da, eta elementu komun asko biltzen ditu herri-ipuinetan: hura paretik kentzeko bidaia arriskutsura bidalitako heroia, ezinezko zeregina ezarriz, baina ustekabeko aliatuen laguntzari esker garaile ateratzen dena.
Antzinako iturriak
Argonauten bidaia mitikoko gertakariak antzinateko literatura-lan ugaritan kontatu ziren. Homerok Argo itsasontzia aipatzen du Noraezeko Arrokak zeharkatu zuen lehena bezala, Kolkidetik nabigatuta, baina ez du Urrezko ahari-larruari buruzko aipamenik egiten. Hesiodoren bidaiari buruzko aipamen laburra ere egiten du. Espedizioaren osoko kontakizunik zaharrena Pythica IV da, Pindarorena, K.a. V. mendekoa. Baziren bidaia kontatu behar zuten beste poema zaharrago batzuk, horietako bat Eumelo Korintokoari egotzia, K.a. VIII. mendean datatu ohi dena. eta Naupactias izeneko beste bat, K.a. V. mendekoa baino lehenagokoa izan behar zuena, baina, haietatik, zati batzuk baino ez dira gordetzen. K.a. V. mendekoa ere Euripidesen Medearena da, zeinak, bidaiaren ondorengo gertaerak kontatzen baditu ere, bere garapenean hari buruzko xehetasun batzuk eskaintzen dituen.
K.a III. mendekoa da espedizioko kontaketa osatuena kontsideratzen den Apolonio Rodaskoaren Argonáutikoak. K.a. I. eta K.o. II. mendeen artean, Diodoro Sikuloren Liburutegi Historikoa, Valerio Flakoren Argonáutikoak —lan hau amaitu gabe zegoen arren—, Apolodororen? Biblioteka Mitologikoa eta Higinoren Alegiek ere mitoaren berri zehatzak eskaintzen dituzte. Geroago, Argonautiko Orfikoak dira, agian, IV. mendekoak.
Lan horietako batzuek, iturri gisa, iraun ez duten mitografoen lanak erabili zituzten, hala nola Kleon Kuriokoa, Herodoro, Ferecides, Teolito Metimnakoa, Demarato edo Dioniso Szitobrakion.
Istorioa
Argonauten istorioa, elezahar greziar antzinakoenetakoa da, istorio herrikoietan amankomunak diren elementu asko dituelarik. Heroi baten bidaia arriskutsua, berataz libratzeko bidaltzen dena, burutzeko ezinezkoa den lan bat jarriz, baina, ezusteko aliatuen laguntzarekin, garaile irteten dena.
Argonauten zerrenda
Argonauten izenak aldatu egiten dira baina, bertsio ezberdinek, 40 eta 55 arteko heroi kopurua kontatzen dute. Bertsio tradizionalek 50ean ezartzen dute pertsonaia kopurua.
Mayi Elizaga
Mayi Elizaga (frantsesez Mayi Elissague, izen-deitura ofizialak Marie-Eugénie-Fraçoise Elissague; Sara, 1899ko abenduak 1 - Baiona, 1941eko abuztuak 19) euskal idazle bat izan zen, nahiz lan gehienak frantsesez argitaratu zituen. Euskal Herriaren, emakumearen eta, oro har, gizartearen kristau ikuspegi tradizionalista izan zuen.
Jatorria
Mayi Elizagaren (edo Elissague, idazleak frantsesezko grafiaz idazten zuen gisan) familiak Saran zituen erroak. Martin Elizaga, Mayiren aitona, Sarako auzapez izan zen 1884-1887 bitarte. Mexikora joan zen, XIX. mendearen azken hamarkadan; han, zilar meategiak ustiatuz aberastuta itzuli zen Euskal Herrira, Pachita Lazcano izeneko mexikar emakume batekin ezkonduta. Ezkontza hartatik sortutako sei semeetako bat, Joachim izango zen Mayiren aita. Ameriketan aberastutako lapurtarren gisara, Martin Elizagak etxe handi bat eraikiarazi zuen Zuraiden. Joachim Elizagak zuzenbide ikasketak egin ondoren, aitak Mexikon izandako mehatze lanetan jarraitu zuen, eta espainiar jatorriko Marie Diez de Riejarekin ezkondu zen. Bi alaba izan zituzten: Catherine (etxean, Catto), 1891ko abuztuaren 11n jaioa, eta Mayi bera. Familiak Sarako pilotalekuaren alboan zuen etxea. Joachim lapurtar amerikano haietako bat zen, hau da, Ameriketan aberastu eta herrian bizimolde arranditsua zeraman; lapurtar elitearen partaide zen. Pentsamoldez frantses eskuindarra eta euskaltzalea izan behar zuen, Eskualduna astekaria argitaratzen zuen enpresaren akzioduna izan baitzen, 1917an. Gogoan ukan behar da euskal astekari horren ildo politikoa oso lotua zegoela Action française eskuin mutur erradikaleko alderdiarekin.
Heziera
Mende amaieratzat jo ohi den urte zenbakia bukatzeko zorian jaio zen Mayi Elizaga, 1899ko abenduaren 1ean. Hilabete bat geroago izan zen bataiatua, 1900eko urtarrilaren 1ean, Sarako elizan, ziurrenik gurasoek urte zenbaki biribilari atxiki nahirik.
XX. mendearen hasieran, lapurtar familia ukandun eta tradizionalistek kristau giro bipil batean hezi nahi izaten zituzten alabak, ahal zelarik monjek gidatutako barnetegi batean. Elizagatarrek, ordea, nahiago izan zuten etxe-irakasle baten ardurapean uztea Mayi eta Catto ahizpa zaharragoaren heziera. Horrela, Mayik Lapurdiko hiru herritan igaro zituen haurtzaroa eta gaztaroaren lehen urteak: Saran, familiaren jatorrizko etxean; Donibane Lohizunen, familiak udako etxe bat baitzeukan han; eta, udan batez ere, Zuraiden, aitonak etxalde handi bat eraiki batzuen, Senperetik hurbil, berrehun hektareako belardiz eta basoz inguraturik. Lehen Mundu Gerra piztu zenean, Elizaga 14 urteko neskato bat zelarik, eguneroko bat idazten hasi zen, nahigabetuta ikusirik gerla handiak euskal herri guztietatik gizonak eraman zituela Frantziaren aldeko borrokara. Etxean, Action française elkartearen aldizkaria jasotzen zuten, Frantziako eskuin mutur erradikal nazionalisten eleduna. Euskal herriaren ikuspegi tradizionalistak bat egiten zuen, noski, frantziar abertzaletasun erradikalenarekin, are eta gehiago gerra garaian. Frantziaren egoera estuak eraman zuen, beraz, Elizaga idazten hastera.
Gerraren ondorioz, gainera, etxe-irakaslearen lana bertan behera gelditu zelarik, autoikaskuntzan jardutea erabaki zuen Elizagak, gurasoen oniritziaz. Irakurketan murgildu zen guztiz: Charles Maurras (Action française-ko ideologoa), Léon Daudet, Jules Lemaître, Maurice Barrès, Anatole France eta Pierre Loti izan ziren Elizagaren gaztaroko irakurketa maitatuenak. Horiekin batera, Ernest Psichari eta Anna de Noailles izango zituen eredu eta inspirazio iturri, ordu luzetako irakurketa aldietan murgildurik.
Lehen Mundu Gerraren garaian, Elizagaren bizitzan mugarri bat izango zen txango bat egin zuen, Catto ahizpa zaharragoarekin batera, Espainiara, Valladolidera, amaren gurasoek gonbidaturik. Han, izututa gelditu ziren ikusirik Frantziaren aurka eta alemanen alde mintzatzen zela jende guztia, ezkutuan deus ere gorde gabe. Giro arrotz eta oldarkor hartan, Frantziaren aldeko sentimenduak are eta gehiago sendotu zituen Elizagak.
Ipuin batetik film galdu batera
Biarritzek 1920ko hamarkadan hartu zuen ospeak erakarrita, zinemagile asko hasi ziren Euskal Herria ezagutzen. Besteak beste, Jean Epstein zinemagilea ibilia zen Urtubia jauregian, Urruñan, L'Homme à l'Hispano filmaren sekuentzia batzuk filmatzen. Gisako lan batean ari zelarik, zinema ekoizle batek Mayi Elizagaren narrazio eta ipuinen berri izan zuelarik, bereziki interesatua gelditu zen «Quand le passée commande» narrazioarekin, Gure Herria aldizkarian 1921ean argitaratua zena.
Idazlearekin harremanetan jarrita eta haren baimena adostuta, Maurice Chaillot zuzendariak 1923ko udan gauzatu zuen Veronica izeneko filma, osorik Euskal Herrian. Filmaren proiektua aise atera zen aurrera, besteak beste Joachim Elizagak finantzaketaren zati bat jarri baitzuen. Mayi Elizagak nahi izan zuen filma osorik Euskal Herrian jokatzea. Gainera, paristar aktoreek bi edo hiru rol nagusietan izan behar zirela albo batera utzirik, lortu zuen, baita ere, bigarren mailako jokatzaile guztiak bertakoak izatea: aitona zaharraren papera, Zuraideko nekazari batek egin zuen; eta Ameriketako lur aginduari begira bizi zen gaztearen rola, berriz, Ramiro Arrue margolari gazteak.
Filma hilabete batzuk geroago estreinatu zen Parisen, eta 1924ko udan erakutsi zen Baionan eta Donibane Lohizunen. Dirudienez, filmaren kopia ezagun bakarra Edmond Blazy lapurtar apaizak berarekin eraman zuen, Uztaritzeko Seminario Ttipiaren eraikitzeko diru bilketaren alde txango bat egin zuenean Hego Ameriketara. Filma eramateaz gain, Blazyk testu bat eskatu zion Elizagari, proiekzioaren aurretik irakurria izateko; «La Femme Basque» artikulua idatzi zion Elizagak.
Zernahi gisaz, Veronica filma galdutzat jotzen du Frantziako Centre national du cinéma erakundeak. Jacques Antz saratar historialariak ikerketa sakonak egin zan ditu filmaren bila, Argentinatik Archives françaises du film erakundearen funtsetaraino, baina ez da kopiarik oraino ageri.
Liburuak
Aita Joachimen aholkuari jarraituta, aldizkarietan argitaratuak zituen narrazio eta ipuin hoberenak hautatu eta bilduma baten elkartu zituen Mayi Elizagak: Silhouettes basques liburua Pariseko Baudinière argitaletxeak kaleratu zuen 1925ean. Jakina, liburuaren lehen orriko eskaintza aitari egin zion. Guztira hogei narrazio eta ipuin dira, istorio apal eta xaloen bitartez Euskal Herriaren eta euskaldunen irudikapen bat emateko xedez eginak.
Hurrengo urtean, 1926an, kaleratu zuen Simple histoire basque (Les Irigoïty), Laurent Apesteguy abadearen hitzaurreaz, Pariseko Baudiniére etxean berriro ere. Irigoititar familia euskaldun arrunt baten istorioa da, Elizagaren ikuspegi tradizionalista hertsiaren eredura josia. Pariseko literatura kritikariek ez zuten batere goretsi liburuaren ez edukia, ez estiloa. Aldiz, Euskal Herrian, Elizagaren liburu landu eta asmo handienekotzat hartu zuten.
Kritikaren zorroztasunak eta bizitza pertsonalean izandako gorabehera batek eraginda, idazkerara jo zuen, berriro, buru-belarri Mayi Elizagak. Handik bi urtera, 1928an, kalera zuen Escualdunac bilduma, Donibane Lohizuneko H. Plataret argitaletxean. Orobat, Gure Herria aldizkarian «Nouvelles Silhouettes basques» sailean argitaratutako narrazioetan oinarritzen da liburua. Istorioetan eta idazkeran deus ere nabaritzen ez bazen ere, dirudienez urte haietan amodio galdu baten etsipen aldi luze eta sakon bat igaro zuen Mayi Elizagak.
Eskualtzaleen Biltzarra
Bere lehen liburua argitaratu zuenetik, Lapurdiko kultur giroko erakundeetan leku bat irabazten joan zen Mayi Elizaga, apurka-apurka. Besteak beste, Eskualtzaleen Biltzarraren urteko bilkuratan, ohorezko mahaian esertzeko aukera izan zuen emakume bakarra izan zen, luzaroan. Bilkura haietako batean ezagutu zuen Laurent Apesteguy apeza, bigarren liburuaren hitzaurrearen egilea.
Goratutako posizio hartatik, mezenas bat izan zen Mayi Elizaga: urtero, «Mayi Elizaga Kopa» eskaintzen zien Euskal Pilotako Frantziako Federazioko pilotari gazteei; eta Eskualtzaleen Biltzarrak 1925eko irailaren 14an Saran Axularren omenez eratutako euskal jaietan makila bat eskaini zuen, sarien artean ematekoa.
Ezkontza
Familia boteretsu batetik zetorren Louis Lebrun senarra; aita goi mailako militar bat izan zen Frantziako armadan, eta Louis bera Ohorezko Legioko izendatua izan zen 1931n.
Elizkizunaren aurretik, ezkontza zibila egina zuten uztailaren 27an, Donibane Lohizuneko Hiribarren auzapezaren aitzinean. Ekintza erlijiosoa egiteko, ordea, korapilo bat askatu behar izan zuten: Action française-eko kide sutsua zen Mayi Elizaga, «Jeunes filles royalistes» elkarteko kide; Pio XI aita santuak, baina, Action française-ren aurkako adierazpena emana zuen 1926ko abenduaren 29, gehiegizko eragina zuelakoan gazte katolikoen artean. Horren indarrez, eskumiku zigorra eman zien Action française-ren kide guztiei. Donibane Lohizuneko apezak apezpikuaren baimen berezia eskatu behar izan zuen, argudiatuz senarra errepublikazalea zela.
Senar-emazteak Parisen jarri ziren bizi izaten, senarrak han garatua baitzuen lanbidea. Pentsa zitekeen urte haietako Pariseko giro intelektuala lur landu bat izango zela Mayi Elizaga idazlearentzat, baina ez zen halakorik izan: ezkontzetik aitzina, ez zuen ia deus ere gehiago idatzi; idatzi zuen apurra, hori bai, euskaraz egin zuen. Ziurrenik, idazteari uzteko erabakia bat zetorren Elizagak emakumeaz, ezkontzaz eta gizarteaz zeukan ikuspegi hertsiki tradizionalistarekin: haren iritzira, emakume ezkondu baten egitekoa ez zen, inolaz ere, literaturaz arduratzea, baizik senarra, sema-alabak eta etxea zaintzea.
Euskaraz idazten
Mayi Elizagari hiru narrazio edo ipuin ezagutzen zaizkio euskaraz, lanen zerrendan ikus daitekeenez.
Luzeena eta landuena, «Zorra Ordaindua», Gure Herria aldizkarian argitaratu zuen, 1926ko otsailaren 1eko alean. Narrazioaren gaia lehenago zirriborratua zuen frantsesez, Action française aldizkarian 1923ko ekainaren 13an «Silhouettes basques. La dette payée» izenburu bereko narrazioan. Alabaina, euskaraz askoz gehiago garatu eta xehatu zuen Mikolas nekazari gaztearen istorioa. Donibane bezperaren ilunabarrean gara, sua pizturik dago, herritarrak arrosarioa otoizten duten bitartean. Mikolas gizon langile eta fededun tinkoa da, baina zorte txarra du. Berrehun libera eskatu zizkion maileguan Betti langileburuari, behi bat erosi behar baitzuen seme-alabak elikatu ahal izateko, baina behia hil egin zen berehala, eta laugarren urtez jarraian dirua ezin itzulirik dago. Nagusiaren mahastietan goizetik gauera lan egiten du Mikolasek, dirua aurreztu nahirik, baina ezin. Arrosarioa noiz bukatuko zain dago, Bettirekin ostera hitz egiteko, baina haren erantzunaren beldur, zuzenean nagusiarengana jotzea erabakitzen du. Nagusia gizon zuzen eta langilea da, baita ere, eta Mikolasen hitzak entzunik, zorra kitatzeko berrehun libera ematea erabakitzen du. Amaieran, Mikolasek beste tradizio bat errepikatzen du: Donibane sutik hartutako errautsak zabaltzen ditu mahastiko lurrean.
Beste bi narrazioak («Artzaina» eta «Saldu eta…») Le Courrier de Bayonne egunkarian argitaratu zituen, 1938ko abuztuan; bigarrena, hiru atal edo zatitan banatuta, abuztuaren 20an eta 27an, eta irailaren 3an. Bi narrazio hauek aurrez, ezkondu baino lehenago, 1920ko hamarkadan frantsesez idatzitakoen bide beretik doaz: euskal bizitzaren eta gizartearen lekukotasuna emateko xedea dute orobat.
Hizkuntzaren eta grafiaren aldetik, lapurtera klasikoaren moldeak erabiltzen ditu, oro har, Elizagak; ahozko hizkeratik gehiegi urrundu gabe, agian, baina hizkera maila goratu batez jantzirik.
Azken urteak eta heriotza
Parisen bizi zelarik, udan eta aukera zuen bakoitzean Euskal Herrira etortzeko joera zeukan Mayi Elizagak. Idazketa albo batera utzirik, bere indar guztiak jarriak zituen hiruzpalau urteren buruan etorri ziren Mayita alaba eta Jean-Charles semea zaintzen.
1929ko kraxak kalte ikaragarri bat izan zuen fortuna handienen gainean, ez bakarrik Ameriketan baizik Europan ere. Mayiren aita Joachim Elizagaren ondasunak oso laburtu ziren krisiaren eraginez, gainbehera guztizkoa izan ez bazuen ere.
Bigarren Mundu Gerra heldu zen gero, 1940ko porrota eta nazien okupazioa; gainera, bere gaztetako idazletzan lagundu zioten Laurent Apesteguy lehenbizi, Edmond Blazy geroago hil ziren. Kolperik handiena berehala etorriko zitzaion: aita Joachim hil zen, hilabete batzuk paralisiak jota gelditu ondoren.
Etsipen handi eta jarraitu hauek ez zioten onik egin Elizagaren osasunari. Gaixotasun larri bat diagnostikatu ziotelarik, Frantziako medikurik onenen saiakuntzak alferrik izan ziren: 1941eko abuztuaren 19an hil zen Mayi Elizaga, Baionako erietxe batean, 41 urte zituela. Hurrengo egunean, La Gazette de Biarritz-Bayonne et Saint-Jean-de-Luz egunkarian argitaratutako heriotza-oharrean argitzen zenez, hileta elizkizunak Zuraiden egin zizkioten, eta Donibane Lohizuneko hilerrian hobiratua izan zen.
Itzulpenak euskaraz
Mayi Elizagak euskaraz idatzi zituen narrazioez gain, frantsesez argitaratutako beste bi narrazio, gutxienez, euskaraz argitaratu ziren, Jean Elizalde Zerbitzari apezak itzulirik: «Pilotari chaharra», Gure Herria aldizkarian argitaratua 1928ko irailaren 1ean, (frantsesez: «Le vieux pilotari» Action Française, 1923-10-30); eta «Bakhotchak bere aldi», baita ere Gure Herria aldizkarian argitaratua, 1929ko maiatzaren 1ean (frantsesez: «À tour de role». Action Française, 1923-08-13).
Gizartea eta emakumea: ikuspegi tradizionalista
Etxean jasotako hezierak eta garai hartan Sarako edo Zuraideko kaleetan bizi izandako giroak moldatu zuten Mayi Elizagaren pentsamoldea. Euskal Herriaren ikuspegi guztiz tradizionalista izan zuen, herri kirolak (guztien gainetik, pilota), folklorea eta kristautasun hertsia hartzen zituena euskalduntasunaren ikur bakartzat, eta euskara etxean edo herri txikietako lagunarte giroan soilik erabili beharreko hizkuntza menderatutzat zeukana. Eskualdun fededun mito edo estereotipoaren barnean sartzen da, guztiz, Elizagaren pentsamoldea.
Ikuspegi hori ongi laburbildu zuen Mayi Elizagak, Gure Herria aldizkarian 1925ean argitaratutako «La femme au Pays Basque» artikuluan. Edmond Blazy lapurtar apezak eskatuta idatzi zuen artikulua. Blazyk Uztaritzeko Seminario Ttipiaren eraikitzeko diru bilketaren alde txango bat egin nahi zuen Hego Ameriketara. Euskal Herriaren ikusmolde kristau tradizionalistaren lekuko, bi tresna eraman nahi izan zituen txango hartara, biak Elizagari lotuak: alde batetik, Maurice Chaillot zuzendariak 1923ko udan Euskal Herrian egindako Veronica filma, Mayi Elizagaren «Quand le passée commande» narrazioan oinarritua; eta mintzaldi bat, filma erakutsi aurretik irakurtzekoa. Horrela idatz zuen «La femme au Pays Basque» artikulua.
Artikuluak goitik behera erretratatzen du Elizagaren ikusmolde ezin tradizionalistagoa, gizarteaz eta, bereziki, emakumeaz. Lehen orrian esaldi labur batzuetan ematen du euskal emakumearen erretratu hau:
Emazte eta ama izatea dira, beraz, euskal emakumearen goreneko xedeak, Elizagaren ustez. Hortik uler daiteke, zentzu osoz, ezkontzetik aitzina gehiago ez idazteko Elizagak egindako deliberoa.
Xede idealizatu horiekin batera, emakumeari beste zeregin nagusi bat aitortzen dio Elizagak, baita ere euskal ideologia tradizionalistak sortutako mitoekin guztiz lerratuta: etxearen zaintzaile izanik, euskalduntasunaren euskarri eta gordeleku izatea. Naturarekiko eta lurrarekiko loturak ematen dio emakumeari dohain hori, Elizagaren begietara:
Itxaro Borda idazle eta kritikariak euskal literatura klerikalean ageri diren emakumeen arketipoak aztertu zituenean, bi sailkapen mota eskaintzen zituen: alde batetik, moral klerikalaren irudiak (emakume birjina eta emakume bekataria); bestetik, kultura klerikalaren irudiak (emakumea, jatorrizko euskararen gordailu; eta emakumea, tradizioaren gordetzaile: etxea, familia, aberria). Bordaren iritziz, sailkapen horren alderdi ia guztiak bildurik erakusten ditu Mayi Elizagak, aipatzen ari garen artikuluan, oro har, eta arestian erakutsitako bi aipuetan, bereziki.
Euskal tradizionalismoak emakumeari egozten zion bigarren mailako rol estu horren aginduetara jokatu zuen beti Mayi Elizagak. Maite Núñez-Betelu irakasleak «emakume idazlearen izatea ukatzen duen tradizioaren defentsa» deitzen zion Elizagak eta bestek landu zuten literaturari. Iparraldeko emakume idazle bakanak erlijioaren eta kleroaren mendeko testuinguru gogor batean bizi zirenez, tradizioa ―emakumearentzat ukapenez beterikoa izan arren― babestea ezinbesteko xedea bihurtzen da. Núñez-Beteluren iritziz, Elizagaren narrazioak ohiturei loturik daude orobat, herriaren usadio eta tradizioen berri emateko idatziak dira, eta erlijiotasunez beterik daude; pertsonaiek Euskal Herriaren ideia horren kultura erkidegoa irudikatzeko osagaiak besterik ez dira. Bide horretan, Elizagak ez du beldurrik istorioetan euskal usadio paganoak ere sartzeko (besteak beste, Donibane sua).
Fikziozko elkarrizketa
Miel Anjel Elustondo kazetariak Mayi Elizagari egindako fikziozko elkarrizketa bat argitaratu zuen Berria egunkarian, 2023ko abuztuaren 20an. Galde-erantzunen bitartez, idazlearekin mintzatzen ariko balitz bezala, Elizagaren bizialdiaren errepaso bat egin zuen, familiaren jatorrietatik hasi eta idazle aroko eta geroagoko garaietaraino.
Oharrak
<references group="oh" responsive="" />
Mazama temama
Mazama temama Mazama generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Capreolinae azpifamilia eta Cervidae familian sailkatuta dago
Barolo (argipena)
Barolo izan daiteke:
Félix Denayer
Félix Veronique Denayer,, (Edegem, Belgika, 1990eko urtarrilaren 31a), belar-hockeyan lehiatzen den kirolari belgikarra da.
Bi Udako Olinpiar Jokotan dominak eskuratu zituen; Rio 2016an (Rio de Janeiro), zilarrezkoa eskuratu zuen, eta, Tokio 2020an (Tokio), berriz, urrezkoa, bietan belar-hockeyan eta Belgikako taldearekin, azkena Australia eta Indiaren aurretik.
Taldea, honako hauek osatzen zuten: Gauthier Boccard, Tom Boon, Thomas Briels, Cédric Charlier, Félix Denayer, Nicolas De Kerpel, Arthur De Sloover, Sébastien Dockier, John-John Dohmen, Simon Gougnard, Alexander Hendrickx, Antoine Kina, Loïck Luypaert, Augustin Meurmans, Victor Wegnez, Vincent Vanasch, Florent Van Aubel eta Arthur Van Doren-ek.
Tallin-Tartu Sari Nagusia
Tallin-Tartu Sari Nagusia urtero Estonian ospatzen zen txirrindularitza lasterketa profesional bat da. Proba maiatzean jokatzen zen, eta herrialdeko bi hiririk handienak diren Tartu eta Tallin lotzen zituen
Lehen aldiz 2001ean ospatu zen. Bere historian zehar zenbait aldiz aldatu du bere izena. 2012koa izan zen proba honen azken ekitaldia.
Pedrosa del Rey
Pedrosa del Rey Valladolideko udalerria da, Montes Torozos eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 205 biztanle zituen.
Carcharhiniformes
Carcharhiniformes elasmobrankio azpiklaseko marrazo ordena da. Ozeano guztietako ur epel eta beroetan bizi dira. Barnean 270 espezie ditu, tartean tigre-marrazoa.
Lesches-en-Diois
Lesches-en-Diois Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lesches-en-Diois udalerrian erroldatutako biztanleak 52 ziren. Familiak 26 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 110 etxebizitza zeuden, 27 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 79 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 97 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 27 etxebizitza nagusietatik 19 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 32 ziren, horien artean 19 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 19 pertsona aktiboetatik 12 lanean zeuden (8 gizon eta 4 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra funeraria zen.
2000. urtean Lesches-en-Diois udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 291 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Alfonso García Alonso
Alfonso García Alonso (Barakaldo, ) bizkaitar politikaria da.
EHUn geografia eta historia ikasi zuen. Lanbidez Eusko Jaurlaritzaren funtzionarioa, PSE-EEn sartu zen. 2013an Barakaldoko alkate bihurtu zen Tontxu Rodríguez alderdikidea ordezkatuz. 2015eko hauteskundeetan ezin izan zuen kargua berretsi.
Mari Carmen Gallastegi
Mari Carmen Gallastegi Zulaika (Bergara, Gipuzkoa, 1945) euskal herritar ekonomialaria da.
Biografia
1991.ean otsailetik urrira: Eusko Jaurlaritza ko Ekonomia eta Planifikazio kontseilari izan zen, Eusko Alkartasuna ren izenean, Jose Antonio Ardanza lehendakari buru zuen gobernuan.
Ikerbasque Fundazioko lehenengo zuzendaritza-batzordeko presidentea 2007tik-2009ra. Fundazio hori Eusko Jaurlaritzak sortu zuen 2007an, ibilbide sendoko ikertzaileak euskal sistema zientifikora erakartzeko helburuz.
Limnonectes microtympanum
Limnonectes microtympanum Limnonectes generoko animalia da. Anfibioen barruko Dicroglossidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Podenii Noi
Podenii Noi Errumaniako udalerri bat da, Prahova konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Tumoreen nekrosi-faktore
Tumoreen nekrosi-faktorea, TNF era laburtuan, apoptosiaren bidez tumore-zelulak hiltzeko gaitasuna duen zitokinen multzo bat da, hantura prozesuetan ere parte hartzen duena. Makrofagoek ekoizten dute batik bat, baina baita immunitate-sistemaren beste zelula batzuek ere.
Gaixotasun autoimmune batzuen atzean TNFaren jarduera dago. Era berean, tumoreen agerpenarekin ere lotu da bere funtzionamendu okerra.
Bi TNF ikertu dira batez ere: alfa-TNFa eta beta-TNFa. Hantura sistemikoak sendatzeko TNFaren jarduera neutralizatzen duten substantziak (hainbat antigorputz monoklonal, esaterako) erabiltzen dira.
North Vandergrift (Pennsylvania)
North Vandergrift Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Armstrong konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Alba (Cuneo)
Alba Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Albak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ecsenius frontalis
Ecsenius frontalis Ecsenius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Zektzerita
Zektzerita silikato motako minerala da eta tuhualita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Zektzerita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 da.
Pesquera de Duero
Pesquera de Duero Valladolideko udalerria da, Campo de Peñafiel eskualdean dagoena.
Akizeko barrutia
Akizeko barrutia (frantsesez Dax) departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 174.367 biztanle ditu 3.194 kilometro koadrotan. Guztira 153 udalerri ditu. Bere hiriburua Akize da.
Pesquera de Duero
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 534 biztanle zituen.
Berrizko markesgoa
Berrizko markesgoa Alfontso XIII.a Espainiakoa erregeak 1900eko ekainaren 28an sorturiko titulu nobiliario espainiarra da, Eduardo Aznar de la Sota enpresaburuari eman ziona. Tituluaren izenak, Berriz udalerri bizkaitarrari egiten dio erreferentzia.
Haution
Haution Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 145 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 69 etxebizitza zeuden, 56 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 69etxeak ziren. 56 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren eta 7 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 21 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 95 ziren, horien artean 77 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 77 pertsona aktiboetatik 72 lanean zeuden (41 gizon eta 31 emakume) eta 5 langabezian zeuden (5 emakume eta 5 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Haution udalerrian 57 unitate fiskal zeuden, 155 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.957 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen eta 1 garraio enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Haution udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Txus di Fellatio
Jesús María Hernández Gil, (Bilbo, Bizkaia, ) rock musikaria da, bateria-jotzailea hain zuzen ere. Txus di Fellatio, El Príncipe de la Dulce Pena edo Pantani ditu ezizenak. Gaztetan areto futbolean aritu eta gero, musika munduan murgildu zen, Transilvania 666 eta Mägo de Oz taldeetan. 2006an El Cementerio de los Versos Perdidos poema-liburua idatzi zuen.
Oviedoko katedrala
Oviedoko San Salvadorreko Eliza Basilika Katedral Santua (asturieraz Santa Ilesia Catedral Basílica Metropolitana de San Salvador d'Uviéu, gaztelaniaz Santa Iglesia Basílica Catedral Metropolitana de San Salvador de Oviedo) Espainiako Asturias autonomia erkidegoko Oviedo hiriburuan dagoen katedral bat da. Nagusiki gotiko estilokoa da. XIII.-XVII. mendeen artean eraiki zen.
Bertako Areto Santuan Oviedoko Hil-oihal Santua erlikia katolikoa gordea dago.
Sollubeko Gudua
Sollubeko Gudua Espainiako Gerra Zibileko gudua izan zen, Sollube mendian (Bermeotik hurbil, Bizkaian) gertatua, 1937ko maiatzaren 6tik maiatzaren 14ra arte. Aurrez aurre izan zituen Eusko Gudarostea eta Errepublikaren aldeko hainbat asturiar nahiz kantabriar, batetik; eta Errepublikaren aurka matxinatutako armada frankista (italiarrak, espainiarrak eta marokoarrak), bestetik. Guztira 1.000 bat soldadu hil ziren: 600 Errepublikaren aldean, eta 400 matxinatuen aldean. Bermeoko guduaren ondorengo borrokaldia izan zen, Bizkaiko iparraldeko fronteko azken erresistentzia ekintzetako bat.
Omenaldia
Guda zibila bukatu ostean, bando nazionalak harrizko gurutze batekin omendu zituen han bizia eman zuten italiarrak. Atxilotuta zeuden errepublikarrek eraiki zuten gurutze hura, Bermeoko Mañu auzoan, Sollubeko guduko borrokaldi gordinena izan zen tokian, lubakien alboan. 2017ko maiatzaren 14an, aldiz, errepublikarrak eta Eusko Gudarostearen alde bizia eman zutenen omenez, gurutze hura kendu eta omenaldia ospatu zen auzoko probalekuan.
2006. urtean Sollube mendian aurkitutako hezurrak gudu hartan hil zirenenak direla uste da.
Liburua
''Bermeo y la Guerra Civil. La Batalla del Sollube'', Sollubeko guduari buruzko liburua 2007ko urrian aurkeztu zuten.
Telematika
Telematika informatika eta telekomunikazio zientzien bidez datuak transmititzeko erabiltzen diren teknika, protokolo eta arauak aztertzen dituen zientzia. Etimologiari erreparatuz tele urrun eta matika zientzia esanahia dute.
Sarrera
Askotan, transmisioa eta komunikazioa elkarrekin nahasten ditugu, baina ez dira gauza bera. Transmi­sioan edonolako seinalea eramaten dugu puntu batetik bestera, seinalea zer-nolakoa den kontuan hartu barik (argia, soinua, indar elektrikoa...). Komunikazioan, berriz, transmititu egiten dugu, baina transmititzen du­gunak esanahia du, bai igorlearentzat, bai hartzailearentzat. Komunikazioan, informazioa transmititzen dugu.
Prozesu telematikoen garapenak aurrerapen harrigarria ekarri die komunikazio telematikoei, eta beraz, gizakien arteko komunikazioei. Horrek informazioa igarotzea areagotu du eta, horrekin batera, sare informatikoetan dabilen informazioa handiagotu du.
Prozesu telematikoak era askotakoak izan daitezke: igorle bakar baten eta hartzaile bakar baten artekoak, igorle baten eta hartzaile anitzen artekoak, igorle anitzen eta hartzaile anitzen artekoak edo igorle askoren eta hartzaile bakar baten artekoak.
Komunikazio telematikoak zuzenean egin daitezke, baita aurrez grabatuta ere.
Egun, Internet da prozesu telematikoetan garatuena; enpresek, herritarrek, erakundeek eta edonork sortutako informazioa erabiltzaileon esku jartzen du.
Telematikaren aukerak handiak dira, elektronikaren eta komunikazio-lineen aurrerakuntza kontuan hartuz.
Komunikazio-prozesu bateko partehartzaileak
Komunikazio-prozesu batean, elementu hauek izango ditugu:
Hautespen sexual
Hautespen sexuala Charles Darwin biologari eta eboluzionistak aurkeztutako bigarren ideia da, hautespen natural mota bat da eta Darwinek horrela definitu zuen: "indibiduo batzuk sexu bereko beste indibiduo batzuengandik ugaltzeko duten abantaila". Orain ideia hau garatuago dago eta bi hautespen sexual mota bereizten dira: sexu barneko hautespena (edo intrasexuala), hau da, arren arteko borroka emearekin ugaltzeko; eta sexu arteko hautespena (edo intersexuala), non arrak, emeak erakartzeko asmoarekin, bere ezaugarri fisikoak erakustaldi batean azaltzen dituen. Ugaltzea lortzen ez duenak ez du arrakasta ebolutiborik izango, eta honen ondorioz espeziean karaktere sexual sekundario espezifiko batzuk iraungo dute, emeak aukeratzen dituenak, alegia. Horren garrantzitsua da hau, non arrek bizirauteko arrakasta arriskuan jartzen duten, esaterako emeentzat erakargarriak diren ezaugarri fisikoak (kolore biziak, oro har) harrapakarien begietara ere ikusgarriago direlako. Honen adibide dira, adibidez, kolore biziko hegaztiak.
Ugaltze arrakasta
Ugaltze arrakasta indibiduo batek kumeak sortzeko duen gaitasuna da, nahiz eta hau ez den mugatzen organismo batetara, horren kumeak duen arrakasta ere kontuan hartu behar da. Ugaltze arrakastak ez du isladatzen genotipo baten aptitudea. Lehentasun sexualak homogamiara edo parekatze selektibora jotzeko joera bat sortzen du. Emeak arra aukeratzeko jarraitzen dituen lehentasun fenotipikoak, oro har traba bat izaten dira naturan bizirauteko, bai lumaje biziengatik, adar handiegiengatik... Hortaz emeagatik hautatua izateko aukera gehien dituenak, bizirauteko aukera gutxiago izan ditzake.
Gaur egungo interpretazioa
2015ean egindako ikerketek azaltzen dute hautespen sexualak, baita kide bat aukeratzeak ere (hautespen intersexuala), "populazio baten osasuna hobetu eta honen desagerpenaren aurka jokatzen duela" eta "erabakigarria dela zehazteko nork pasako dituen bere geneak hurrengo belaunaldietara" eta beraz teoria eboluzionista indartsu eta funtsezkoa dela. Esperimentu hau kakalardo espezie batekin (Tribolium castaneum) egin zen, non animaliak hamar urte bitartean jasandako aldaketak hautespen sexualaren intentsitateak eraginda soilik zeuden.
Azken urteetan, esparrua asko zabaldu da eta arlo berriak ikertzeko bideak ireki dira, eta hauetako geihenak ez datoz bat Darwinek hautespen sexualaren inguruan zioenarekin. Hala nola, adardunen teoriak, espermaren lehia , haur- hilketa (oro har, primateetan), edertasun fisikoaren kontzeptua, poligamia...
Hautespen naturalaren tresna
Hautespen sexualak azal dezake nola ezaugarri zehatz batzuek (adibidez lumak) bizirauteko balio ezberdinak izan ditzaketen eboluzioaren hasierako fasean. Geoffrey Miller psikologo eboluzionistaren arabera hautespen sexualak Archaeopteryxren lumak bezalako apaingarri sexualak sortzen laguntzen du.1990. urtearen hasieran aurkitutako Protarchaeopteryx proto-hegazti txinatarrak, ondo garatutako lumajea zeukan baina ez zuen goi/behe asimetriarik hegoak altxarazteko. Aditu batzuek diote hegan egiteko gai ez diren hegaztien lumek beste funtzio batzuk izan ditzaketela, hala nola, emeentzat arrautzak txitatzeko oso erabilgarria den isolatze funtzioa. Baina agian lumak emeak erakartzeko apaingarri sexual funtzioa dute, hau oso ohikoa da egun hainbat hegazti espezietan, esate baterako hegazterrak edo paradisuko hegaztiak.
Dimorfismo sexuala
Ugalketari lotutako eta gorteatzean erabilerarik ez duten diferentzia sexualak karaktere sexual primarioak dira. Aldiz beste arren gain abantaila bat ematen dieten ezaugarriak (oro har, gorteatzeko orduan) eta ugalketan funtzio berezirik ez dutenak karaktere sexual sekundarioak dira.
Shibari
Shibari (縛り) (literalki, "lotura") edo Kinbaku (緊縛) (literalki "lotura estua") japoniar bondage mota bat da, hainbat irizpide tekniko eta estetiko jarraitzen dituenak, eta fibra nautralekin egiten dena.
Hautespen sexual
Dimorfismo sexuala
Espezie sexual gehienetan emeek eta arrek oreka mantententzeko estrategia desberdinak erabiltzen dituzte, kumeak sortzeko ahaidearekin inbertitutako denbora diferentziaren arabera. Batemanen printzipioaren arabera, emeen kumeak egiteko hasierako inbertsioa handiagoa da (haurdunaldia ugaztunetan eta arrautzen produkzioa hegazti eta narrastietan), eta hasierako inbertsio diferentzia honek, ugaltze arrakastaren bariantzan desberdintasunak sortzen ditu eta martxan jartzen du hautespen sexualaren prozesua. Alderantzizko sexu-rolen adibide klasikoen artean orratza edo hiru koloreko mendebal txoria (Phalaropus tricolor) daude. Gainera, emeak ez bezala, arrak (espezie monogamoetan izan ezik) ziurgabetasunak izan ditzake kumearen benetako aita bera den edo ez jakiteko, eta ondorioz, ez dago hain interesatuta energia berekin loturarik izan ez dezakeen kume batean xahutzearekin. Faktore hauen ondorioz, arrak prestatuago daude ugaltzeko emeak baino, eta beraz emeak izan ohi dira arrak aukeratzen dituztenak. Hautespen sexualaren ondorioak arretan nabarmenagoak dira emeetan baino.
Shibari
Shibari hitzarekin ekintza bera izendatzen da, eta kinbaku hitzarekin lotzearen arteari. Kontzeptu ezberdina da Mendebaldean erabiltzen den bondagearekiko, azken honen helbururik behinena inmobilizazioa baita. Shibaria artetzat hartzen da, eta ez du zertan inmobilizazioa ekarri behar. Baloratzen dena soka-lotura-sumisoaren harreman estetikoa, dominante edo maisuaren, lotua den pertsonaren eta ikuslearen (japoniar tradizioan garrantzitsua) arteko hirukia eta pertsona lotuaren gorputzaren gainean sortzen diren efektu energetiko positibo eta negatiboak dira.
Hautespen sexual
Dimorfismo sexuala
Emeen eta arren karaktere sexual sekundarioen diferentziari deritzo dimorfismo sexuala. Hau tamaina diferentzia bat bezain ohartezina izan daiteke (tamaina-dimorfismoa) edo adarkadura eta kolore patroiak bezain muturrekoa. Dimorfismo ugari dago naturan. Adibidez, orein arren adarrak, txori arren kolore biziagoak emeen tono ilunagoekin alderatuta, edo eta oraindik aldaketa morfologiko nabariagoak, esate baterako, Diopsidae familiako intsektu arren begi haziak. Sexu dimorfismoaren adibiderik nabari eta harrigarriena pauma edo hegazterrenarena da, arraren buztaneko lumaje koloretsu eta konplexuari esker. Tamaina dimorfismoaren adibide nabarmenena ornodunen barruan Neolamprologus callipterusa da, non arrak emeak baino 30 aldiz handiagoak izatera irits daitezkeen. Hegazti harrapakarietan eta armiarmetan ere ohikoa da dimorfismo sexual mota hau.
Sexu proportzioa
Ar-ar lehia mota ugari daude eta baldintzen arabera momentu desberdinetan eman daitezke. Lehia motan eragin dezakeen faktoreetako bat populazio batean dagoen arren dentsitatea da. Dentsitatea handia denean, lehia ez da izaten hain agresiboa eta beste teknika batzuk geihagotan erabiltzen dira. Teknika hauei arrapalada lehia deritze (scramble competition ingelesez). Oryzias latipes arrain espeziean lehia bitxi bat ematen da: ar bat eta eme bat ugaltzen ari diren bitartean, beste indibiduo batek prozesua eteten du eta bere esperma jariatzen du emea ernaltzen duena bera izan denaren itxaropenarekin. Etete teknika, ar batek ugaltzen ari diren eta ugaltzen ari den arraren esperma kanporatua izan behar den momentuaren aurretik bi indibiduoak banantzean datza.
Hala eta guztiz ere, teknika guztiak ez dira arrakastatsuak izaten ugaltze arrakasta lehiarako.
Irabazle-galtzaile efektuak
Arraren arrakastan inpaktua duen beste faktore bat da hau. Velarifictorous aspersus kilker espezieak, emeak erakartzeko, gordelekuak lortzekok lehiatzen dute beraien baraila handiei esker. Espezie honetako emeek, lehiakideak borrokatu eta handik bi ordura erabaki ohi dute zein den irabazlea. Irabazleak galdu duen arraren parekatze portaera erreprimitzen du, ar irabazleak geihago produzitzeko joera duelako eta parekatze deiak areagotu egiten zaizkiolako denboraldi honetan.
Arren arteko leiharen ondorioak emeen egokimenean
Arren arteko lehiak positiboki nahiz negatiboki eragin dezake emearen egokimenean. Populazio batean arren dentsitate handia dagoenean eta ar ugari daudenean emea gorteatzen saiatzen, emeak gaitasun handiagoa dauka arren ugaltze proposamenak errefusatzeko, eta ondorioz ernaltze tasa jaisten da. Arren lehia maila handiak emeen ugaltzeko inbertsioaren murrizketa bat ere dakar. Lehia mota ezberdinak ez dira ezta faboragarriak, izan ere, emearen ugaltzeko gaitasunean negatiboki eragin dezake eta. Horrez gain, bi arren lehiaren igoerak emeen aukeraketa aproposaren gaitasunean eragin dezake, eta ondorioz, ugaltze arrakastaren probabilitatea murrizten da.
Adibideak
Hautespen sexualaren adibide ezagunetako bat paradisuko hegaztia da. Hauek prozesu luze eta berezi bat burutzen dute. Lehenik eta behin antzeztoki perfektua prestatzen dute basoan aurkitzen dituzten objektu ororekin (ostoak, makila, baita gizakiok botatako plastiko zati koloretsuak ere). Behin lurra prest dagoela, beraien antzezlana burutzen dute: dituzten luma koloretsu eta forma desberdinetakoak mugituz eta batzuetan ilusio optikoak eginez ere, dantza bat burutzen dute emea gorteatzeko. Ikuskizun hau batzuetan beste arren laguntzaz egiten dute, koreografia sinkronizatu batzuk jarraituz. Paradisuko hegaztietan dimorfismoa oso nabaria da, arrek kolore biziko lumak dituztelarik, eta emeek berriz kolore itzaliagoak.
Beste adibide bitxi bat Narnia femorata intsektu espeziearena da. Arrak emeak arrautzak uzteko erabiltzen dituzten lur sail onenengatik lehiatzen dira. Arrak are eta bortitzago lehiatzen dira lurra zenbat eta hobea izan; fruituz inguratuta badago, esaterako. Espero izatekoa den bezala espezie honetan diformismoa ageri da: arren oinak emeenak baina handiagoak eta indartsuagoak dira, eta barrik emeak bertan daudenean erabiltzen dituzte.
Askoz adibide geihago daude. Ohikoenetatik pasatuz (orein edo jirafen borroka hauen adarrez baliatuz), bitxienetaraino (igel batzuen estrategiak edo aurretik aipatutako beste biak).
Mormopterus jugularis
Mormopterus jugularis Mormopterus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Molossinae azpifamilia eta Molossidae familian sailkatuta dago
Dionisio Blanco
Dionisio Blanco Ortega Bizkaitar pintorea izan zen (Trapagaran, 1927ko irailaren 18a - Bilbo, 2003ko apirilaren 10a). Ikasketak Bilbon eta Parisen egin zituen. Erakusketa ugaritan erakutsi ditu bere lanak. 1970. urtean Ibarrola, Larrea eta Cundínekin batera Bizkaiaren ordezkari izan zen Mexikon egin zen Euskal Artisten Erakusketan. 1966an Emen taldearen sorreran parte hartu zuen, Euskal Eskolako Mugimenduaren taldea. Aldi berean, Gipuzkoan Gaur taldea eta Araban Orain taldea sortu ziren. Nafarroan eginahalak egin baziren ere Danok taldea, azkenean, ez zen irmotasunez sortu.
Hil eta hilabetera Dionisio Blanco 1927-2003 erakusketa inauguratu zen, Dionisio Blancok azken bi urteetan bere lagun eta erakusketaren komisario Xabier Saenz de Gorbearekin soinez soin landutako atzera begirako itzela.
Peñaflor de Hornija
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 361 biztanle zituen.
Rose Dieng-Kuntz
Rose Dieng-Kuntz (1956- 2008ko ekainaren 30a) senegaldar informatikaria izan zen, adimen artifizialean espezializatua. Pariseko École polytechnique prestigiosoan inskribatu zen lehenengo emakume afrikarra izan zen. Bere doktoregorako espezializazioaren eremua programa informatikoetako paralelismoaren zehaztapena izan zen. Frantzian INRIA institutuan lan egin zuen (Informatika- eta Kontrol-Ikerketarako Institutu Nazionala ), frantziar ikerketa-erakundea informatika, kontrol-teoria eta matematika aplikatua aztertzen dituena, non bere ikerketa-gaia internet bidezko jakintza-partekatzea zen.
2008an hil egin zen gaixotasun luze baten ondorioz. Bere heriotzak estatu mailako komunikabideen estaldura jaso zuen. Frantziako Goi-Mailako Irakaskuntzako eta Ikerketako Ministroak, Valérie Pécresse, tristura adierazi zuen, eta Rose Dieng-Kuntz-en heriotza honela zabaldu zuen: "Frantziak eta zientziaren munduak buru ameslari bat eta talentu neurrigabe bat galdu dute".