cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Begoñako errepublika
Gau-eskolak
Pertsona helduei euskara irakasteko lehenengo gau-eskoletako bat izan zen Santutxukoa 1966an. Euskara modu komunikatiboan eta praktikoan irakasteko Euskalduntzen eta Alfabetatzen liburuak bertan sortu ziren. Ordura arte erabili zen "Euskara ire laguna" liburua agortu zenean, euskara batu berri hura ikasteko metodologia berritzaile bat sortu zuten. Modu autodidaktan, talde-lanean, eta Imanol Berriatuaren gidaritzapean asmatu zuten metodoak arrakasta lortu zuen gero, eta hainbat gau-eskoletan erabili izan zen hainbat urtez. Lehenengo gau-eskola haren sortzaileen artean hauek ere ibili ziren: Joseba Arrieta, Patxi Uribarren, Martin Basterra, Joserra Etxebarria, Tasio Erkizia, Joseba Basterra...
Ikastolak
Karmelo ikastola, Begoñazpi ikastolak eta Begoñako ikastola lehenengoetako ikastolak izan ziren 1970eko hamarkadan.
Santutxuko bertso-eskola
Santutxuko bertso-eskola beteranoenetako bat da, Bilboaldeko nagusia dena.
Kultur Elkarteak
Asapala Kultur Elkarteak Santutxun du egoitza eta bertatik Berton aldizkaria argitaratzen zuen, besteak beste.
Bego-Oña dantza taldea 1974an sortua zen. Nagusien taldea jardunean egon zen zazpi urtez, gero umeen taldeak jarraitu zuen beste urte batzuetan. 1974an taldea sortu baino lehen Arabella auzoan ume talde bat ibili zen dantzan 1969tik Bego-Oña izenarekin. Bego-Oña dantza taldea Mahats Herri konpartsako sortzaileetako bat izan zen. Konpartsak Bilboko lehen aste nagusietan eta ihauterietan parte hartu zuen (1978-1981). Konpartsako sortzaileen artean beste elkarte hauek ere egon ziren: Ugarteburu kaleko kartoizko banda, Arabella eta Bost Batean-ekoa, Otsarkoagako abesbatza....
Hilerria
Begoñako errepublika izan zelako lekuko garrantzitsuenetako bat Begoñako hilerria da. 1813an zabaldu zuten, hildakoak elizetatik kanpo lurperatzera behartu zutenean. Bilboko hilerri zaharrena da. 1943an lurperatu zuten azken hildakoa lurpeko hobietan; 2003an panteoietan. 2006an itxi zuten.
2021ean 'Begoñako Argia' izena duen proiektua martxa jarri zen, Begoñako hilerria kendu eta parke bat egiteko. Parkea sortu aurretik, ordea, bertako hezurrak atera, aztertu eta sailkatuko ditu Aranzadi zientzia elkarteak. Hilerriko gainerako elementuak ere aztertuko dituzte arkeologia, biologia eta antropologiaren ikuspuntuetatik. Proiektua 2022ko abuztuan bukatu zen 4.700 gorpu lurpetik atera ostean.
Aranzadiko historialariek erakundeetako artxiboak aztertu zituzten. 1936ko gerran hil eta Begoñan lurperatutako 40 lagunen zerrenda osatu zuten; gehienak, 1937an hilak. Anartz Ormaza arkitekto eta Aranzadiko kidea da proiektuaren koordinatzailea. Garai bakoitzean hilobietan zer eratako harriak erabili ziren ere aztertu nahi zuten, Laura Damas EHUko Geologia Fakultateko ikertzailearen zuzendaritzapean.
Pompeu Fabra Begoñan bizi izan zen
Pompeu Fabra, katalan aren eredu estandarra sortu zuena, Begoña herrian XX. mendeko hasieran urte batzuetan bizi izan zen. 1902an, Bilboko Ingeniaritza Eskolako kimika-katedra irabazi zuen oposizio bidez. 1902ko irailaren 5ean Sarria n ezkondu zen Dolors Mestrerekin, ikasturtea hasi baino lehentxeago. Bikotea Begoñara eta Bilbora joan zen bizitzera 10 urtez, eta hiru alaba izan zituzten han: Carola (1904-1998), Teresa (1908-1948) eta Dolores (1912-1993). Nahiz eta Kataluniatik urrundu zen, urte haietan filologiarako dedikazioa areagotu egin zuen. 1912an, Bilboko Unibertsitateko katedra lortu ondoren, lanpostua utzi eta Kataluniara itzultzea erabaki zuen. Fabratarrak ez ziren Bartzelonan kokatu, Badalonan baizik, alaba Teresagatik, osasun ahula baitzuen, eta medikuek itsasoko bainu ugari gomendatu zizkioten. Badalona hiria itsasotik gertu egotea, eta unibertsitatera eta Institut d'Estudis Catalans-eko lantokira joateko komunikazio ona izatea aukera ederra zen. Gainera, Begoñan bizi izan zenetik, Fabrari hiri txikiagoetan bizitzea gustatzen zitzaion, hiriburuetako aglomerazio handietatik urrun.
Pompeu Fabrak idatzi zuen gramatika osatuena 1912an argitaratu zuen, hau da, Begoñan bizi izan zen azken urtean. Beraz, Fabrak Begoñako errepublikan idatzi zuen katalan batua finkatzeko gramatikarik osatuena.
Begoñako helbidea hau zen: Santa Clara, 6, 1r pis, (G.U.). Baina garai hartako Begoñako Santa Klara kalea ez zen gaurko Bilboko Santa Klara kalea dena. Begoñako Errepublikako Santa Klara kalea Zabalbide kalearen jarraipen bihurtu zen Bilbok Begoña anexionatu zuenean. Santutxu kalea hasten den tokian hasten ziren Begoñako lurrak orduan (frontoi bat zegoen gertu) eta hor hasten zen Santa Klara kalea ere, egun Zabalbide kalearen jarraipena dena. Helbide horretan Orue jauregia zegoen, Pompeu Fabraren familia lehen solairuan bizi zen. 1937 eta 1942 urteen artean etxe hori emakumeentzako kartzela bihurtu behar izan zuten, gerra ondoko errepresio frankistaren ondorioz atxiloketa masiboak izan zirenean. Geroago Santa Marta klinika izan zen, 1970eko hamarkadan etxea eta bere inguruko lorategia guztiz urbanizatu zen arte. Orube hartan etxebizitza ugari eraiki ziren, Santutxuko Remigio Gandasegi kalea eta Fagoaga Tenorea kalea sortu ziren orduan. Kale horietan kokatu zen Karmelo ikastolaren zati bat 1978tik 2014ra arte, Orue jauregian egon zen tokian bertan, gutxi gora behera. Beraz, toki horretan lan handia egin zuen Fabrak katalana berreskuratzeko, eta, kasualitatez edo, toki horrexetan lan aitzindaria egin zuen Karmelo ikastolak euskara berreskuratzeko.
Chieve
Chieve Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Chievek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Belgikar Armada Espedizionarioa Errusian
Belgikar Auto Blindatuen Armada Errusian (Corps Expeditionnaire des Autos-Canons-Mitrailleuses Belges en Russie) Lehen Mundu Gerran Belgikak Errusiar Inperiora bidali zuen espedizio bat izan zen. Ekialdeko Frontean borrokatu zuen errusiar armadarekin batera. 1915etik 1918ra arte 444 belgiar soldadu parte hartu zuten unitatean, haietako 16 amaieran hildako izanda.
Historia
1914ko abuztuan, Alemaniak Belgika inbaditu zuen. Hasieran kanpainia garaipen handia izan zen alemaniarrentzat, ia Belgika osoa zapalduz. Hala ere, 1914ko amaierantz frontea gelditu zen, Mendebaldeko Fronte osoa bezala eta lubaki-gerra hasi zen. Yserreko gudua eta gero belgiar armada Yserreko Frontean lubakituta zegoen. Haien biltegietan hainbat auto blindatu zituzten baina Yserreko lurretan ezin ziren erabili. 1915eko hasieran Nikolas II.a Errusiako tsarrak Belgikari ofizialki laguntza eskatu zion eta azken honek auto blindatuak bidali zizkion. Belgika ofizialki "neutrala" zenez, gerran egon arren unitate honek "bolondres modukoak" zirela esan zen.
Belgikako Armada Espedizionarioaren lehen unitatea (333 bolondres Mors eta Peugeot auto blindatuekin hornituta) 1915ko urrian iritsi zen Arkhangelsken. Unitatea Galitzian borrokatzen nabarmendu zen eta Gai-Zerrendan bost aldiz agertu zen.
1917ko Urriko Iraultza eta gero belgikar unitateak Errusian geratu ziren Brest-Litvoskeko Ituna sinatu arte. Su etena ofizialkitu zenean unitatea etsaien lurretan ikusi zuen bere burua. Murmanskera zihoan bidea itxita zegoen, eta auto blindatuak boltxebikeen eskuetan ez erortzeko lehertu zituzten. Unitatea azkenean Estatu Batuetara iritsi zen Txina eta Transiberiar trenbidearen bidez 1918ko ekainean.
Britainiarrek bidalitako antzekoa unitate bat, Britainiar Armada Espedizionarioa Errusian (ACEF ingelesez), Errusian ere borrokatu zuen.
Espedizioan parte hartu zuten pertsona ezagunak
Unitatea ez zen inoiz 500 pertsona baino gehiago izan, hala ere Belgikan geroago ezagunak egin ziren pertsona batzuk parte hartu zuten.
Macrocalamus
Macrocalamus Colubridae familiako narrasti genero bat da. Thailandia eta Malaysia penintsularean bizi dira.
Zangalatrau
Zangalatraua erritmoaren gainean eragina duen baliabide literario bat da; beraz, maila fonetikokoa da. Zangalatraua erabiltzeak esan nahi du bertso lerroaren amaierako pausaldia eta egitura sintaktikoaren etenaldia bat ez etortzea. Edo, bestela esanda, esaldiak, bertsoaren bukaeraren gainetik, hurrengo bertsoan jarraitzen du. Ondorioz, esaldia bi bertsotan azaltzen da. Zenbaitetan, orobat, estrofen arteko etena gerta daiteke esaldi erdian. Hona hemen Biktoriano Gandiagaren adibide batzuk. Lehenengoa, nahiko gogorra:
Dyess (Arkansas)
Dyess Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Mississippi konderrian kokatuta dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Zangalatrau
Beste bat:
Club de Remo Carasa-Voto
Club de Remo Carasa-Voto Votoko Carasa auzoko arraun taldea da.
Aparallactus moeruensis
Aparallactus moeruensis Aparallactus generoko animalia da. Narrastien barruko Aparallactinae familian sailkatuta dago.
Club de Remo Carasa-Voto
Historia
1981ean sortua, batelekin hasi zen harrobi lana egiten. Bateletan, Kantabriako txapelketez gain, txapeldunordea izan zen Espainia mailan. Titulu hauen arduradunak Ambrosio Cavada eta Ramón Gómez de la Vega presidenteak eta José I. Nazabal entrenatzaileak izan ziren.
Zangalatrau
Erritmo aldetik zangalatrauak tentsioa sortzen du. Idazle klasizistak ez dira horrelako baliabideen aldekoak; gehiago eman da mugimendu berritzaileekin batera.
Bi motatako zangalatrauak bereiz daitezke:
Zangalatrauak bi bertso oso hartzen baditu, estikomitia deitzen zaio. Zangalatrau gogorra hiru silabatan edo gutxiagotan izaten denean brakistikio izena du; haren bidez hitz batzuek azpimarratu nahi da horretarako bi pausa erabiliz.
Club de Remo Carasa-Voto
Historia
Bost denboralditan trainerua ateratzea lortu zuen: 1985, 1990 (2 estropada), 1993, 1994 eta 1995.
Palmaresa
Ez zuen garaipenik lortu. Posturik onenak honako hauek izan ziren:
Lycodes bathybius
Lycodes bathybius Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Urrutia (Otsagabia)
Urrutia Otsagabiko auzoa da, Anduña errekaren hegoaldean kokatutakoa. Ibai honen bestaldean herriko beste hiru auzoak ditu, herrigune nagusia osatzen dutenak: Mendebaldetik ekialdera Iribarren, Labaria eta Irigoien.
Zubiak
Hauekin, hiru zubi berrien eta harrizko zubi zahar baten bidez lotuta dago: Lehenengo hirurak oinezko eta kotxeak igarotzeko eginda daude eta azkena oinezkoentzat bakarrik.
Blankoa
Auzoaren erdian Blankoa plaza dugu, pilotalekua izandakoa eta gaur egun herriko enparantza zabalena dena.
Bertan dantza-ekitaldiak eta bestelakoak egiten dituzte.
Cross City (Florida)
Cross City Floridako herri bat da. Dixie konderrian kokatua dago. 2010ean 1,701 biztanle zituen, 4.9 kilometro koadrotan banatuta.
Vladimir Vysotski
Vladimir Semionovitx Vysotski —errusieraz Влади́мир Семёнович Высо́цкий— (Mosku, Sobietar Batasuna, 1938ko urtarrilaren 25a - Mosku, Errusia, 1980ko uztailaren 25a) antzezlea, idazlea eta abeslaria izan zen. Satira politiko eta sozialak egin zituen batez ere, sobietar gizarteari buruzko jarrera ironiko eta kritikoa azaltzen dituztenak. 1960an antzezle profesional bihurtu zen, eta, antzerkirako lanez gainera, hogeita sei film egin zituen. Hala ere, idatzi zituen olerki eta abestiengatik da batez ere ezaguna. Ehunka olerki eta abesti idatzi zituen, eta antzerki eta zinemarako musika ere idatzi zuen. Bere jarrera kritikoa zela eta, Gobernuak ez zituen haren lanak ezagutzera eman, eta ezkutuko eta legez kanpoko grabazio, agerraldi eta abarri esker egin zen ezagun.
Alan Thicke
Alan Willis Thicke, jaiotzez Alan Willis Jeffery (1947ko martxoaren 1a, Kirkland Lake, Ontario - 2016ko abenduaren 13a, Burbank, Kalifornia) telebista eta zinemako kanadar aktore, ekoizle, gidoigile eta kantautore bat izan zen. Mundu mailan nagusiki Growing Pains (1985-1992) telesailan Seaver familiako aita zen Jason Seaver doktorearen pertsonaia antzezteagatik ezaguna egin zen.
Bere semeetako bat Robin Thicke estatubatuar kantautorea da.
Yakuza (filma)
Yakuza 1974ko Sydney Pollack estatubatuar zinema zuzendariaren zinema beltzeko filma da. Robert Mitchum, Ken Takakura, Kishi Keiko eta Richard Jordan aktoreek antzeztu zuten.
Izenburuak ongi adierazten duen gisa, Japoniako Yakuzari buruzko filma da, baina Bigarren Mundu Gerra ondorengo Japonia AEBen okupazioa menpe egotean, japoniar usadiozko baloreak eta mendebaldeko baloreen arteko talka eta 1970eko hamarkadaren hasierako Japoniaren arraskata ekonomikoa ere ukitzen ditu. Honako gaiak jorratzen ditu: zordun izatearen kontzeptua eta betebehar morala, familia eta lagunekiko leialtasuna eta norberaren sakrifizioa, bai eta oraindik gaur egun Japonian jazo ohi den ekialdeko eta mendebaldeko kultura edota japoniar kultura klasikoa eta mendebaldeko kultura modernoaren talka edo kontrastea ere.
Nahiz eta filmak hasiera batean komertzialki porrot egin, denbora igaro ahala, kultuzko film bilakatu zen.
Argumentua
Harry Kilmer (Robert Mitchum) Japoniatik at denbora luzez egon ondoren, herrialde hartara itzuli eta George Tanner (Brian Keith) adiskideari bahitu dioten alaba erreskatatzen lagundu dio. Bertan bere emaztea izan zen Eiko-rekin (Keiko Kishiuna) berrelkartu da, emaztearen anaia Ken-ek (Ken Takakura) hala eskatuta han laga behar izan zuen japoniar emakumea. Kenek Kilmer estatubatuarra izan eta bere arrebarekin batera bizi izanagatik gorrotatzen du baina, era berean, Bigarren Mundu Gerra ondorenean Kilmerrek Ken salbatu zuenez, harekiko zorra du. Kilmer Keni zor hura bere adiskidearen alaba topatzen lagunduz kita dezan eskatu dio.
Iribarren (Otsagabia)
Iribarren Otsagabiko auzoa da, Anduña errekaren ipar-mendebaldean eta Zatoiaren ekialdean kokatutakoa. Ibai honen bestaldean Urrutia dauka, eta zubi baten bidez harekin lotuta dago.
Bere aldean, Labaria auzoak ekialdean Irigoiendik banatzen du.
Lycodes beringi
Lycodes beringi Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Vautebis
Vautebis Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vautebis udalerrian erroldatutako biztanleak 115 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 69 etxebizitza zeuden, 47 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 69etxeak ziren. 47 etxebizitza nagusietatik 38 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 66 ziren, horien artean 45 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 45 pertsona aktiboetatik 40 lanean zeuden (23 gizon eta 17 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Vautebis udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dmitri Konyxev
Dmitri Borisovitx Konyxev (Дмитрий Борисович Конышев; Gorki, 1966ko otsailak 18) errusiar txirrindulari ohi bat da, profesionala 1989 eta 2005 artean, denbora horretan 40 garaipen lortu zituelarik.
Sobietar Batasuneko azken belaunaldietatik iritsia, Konyxev errodadore on bat izan zen, abiadura punta on batekin, esprintean garaipenak lortzeko gai, batez ere talde txikietan. Zenbait txapelketa nazional eta bi domina Munduko Txirrindularitza Txapelketan lortzeaz gain, hiru Itzuli Handietan ere lortu zituen etapa garaipenak.
Gaur egun Katusha errusiar taldeko teknikoa da.
Zabalgana
Zabalgana Gasteizko auzoa da. 2000. urteko Gasteizko Hiri Antolamenduko Plan Nagusian Zabalgana deitu zen hiri-hedapenaren baitan kokatutako auzoa da. Hiriaren mendebaldean dago eta bi sektorez osaturik dago: Ipar Zabalgana eta Hego Zabalgana.
Auzoaren erditik Ehari (edo Perretxin) erreka izandakoaren ubidea igarotzen da. Gaur egun ubideak ez darama ur handirik, errekaren ur gehienak estolderia-sistemaren bidez bideratzen baitira Zadorra ibairaino. Zarauna errekak ere auzoaren mendebaldea zeharkatzen du, Perretxin errekarekin bat egin arte.
Eagle (New York)
Eagle Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Wyoming konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Amuntz
Amuntza (Glechoma hederacea) Lamiaceae familiako landarea da, Europan, iparraldeko Asian eta Ipar Amerikan bizi dena. Lautada eta mendietan kolonia zabalak eratzen du, toki itzaltsuak eta, oro har, hezeak nahiago dituelarik. Lehen sendabelar moduan erabiltzen zuten.
John Solomon
Herbert John Solomon (Randwick, 1929ko urriaren 15a - 2020ko martxoaren 18a) australiar errugbilaria izan zen. Medikuntza ikasi zuen eta medikua izan zen lanbidez. 19 urterekin lehen partida jolastu zuen Australiako errugbi selekzioarekin, Zeelanda Berrira egindako bira batean. Bira honetan Australiak lehen aldiz irabazi zuen Bledisloe Cup Zeelanda Berrian. Guztira 14 aldiz jolastu zuen selekzioarekin, 8 horietatik kapitain gisa. Bere moldakortasunak joko-zabaltzailean, erdian eta atzealdean jokatzea ahalbidetu zion. 1955ean erretiratu zen eta geroago entrenatu ere egin zen.
Satanoperca acuticeps
Satanoperca acuticeps Satanoperca generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Heraklides Sirakusakoa
Heraklides (Antzinako grezieraz: Ἡρακλείδης), Agatokles Sirakusakoaren semea, K.a. IV. mendean bizi zen. Bere aita lagundu zuen Afrikako espedizio ospetsuan eta, ematen zuen, Agatoklesen begikoa zela. Afrikan zegoelarik eta ikusita ezingo zutela arrakastarik izan eta atzera eraman Sirakusako armada, ezkutuan ihes egin zuen Heraklidesekin, nahiz eta Arkagato, seme zaharra, bertan behera utzi. Hala ere, Arkagatok honetaz jabetzean aitaren asmoa gudariei salatu zien zeinek Agatokles eta Heraklides preso hartu zituzten. Azkenean, Agatokles libre utzi zuten eta honek, egoeraz baliatuz, alde egin zuen Siziliara. Soldaduek haserre bizian Heraklides eta Arkagato hil zituzten K.a. 307an.
Om (ibaia)
Om (errusieraz: Омь) mendebaldeko Siberiako ibaia da, Irtyxen ibaiadarra, Errusiako Novosibirsk eta Omsk oblastak zeharkatzen dituena. 1.091 km luze da eta 52.600 km2ko ibai-arroa dauka. Bokaletik gertu Omsk hiria zeharkatzen du.
Hidrometria
Om ibaiaren emaria 1936-1999 bitartean neurtua izan da Kalatxinsken (Irtyxera isuri baino 121 km lehenago). Gune horretan, drainatutako eremuak 47.800 km² ditu, arro osoaren % 90,9. Bertan urteko batezbesteko emaria 53,7 m³/s da; emari handiena ekainean du (171 m³/s) eta txikiena martxoan (5,4 m³/s).
'''Om ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Kalatxinsken neurtuak Datuak: 1936 eta 1999 artean '''
Crystal River (Florida)
Crystal River Floridako hiri bat da. Citrus konderrian kokatua dago. 2010ean 3,062 biztanle zituen, 16.3 kilometro koadrotan banatuta.
Klorfenamina
Klorfenamina edo klorfeniramina (klorfenamina maleatoa) H1 errezeptoreen botika antagonista gisa erabiltzen den konposatu kimiko bat da. Propilaminatik eratorriko lehen belaunaldiko antihistaminiko bat da, muskulu lisoan, nerbio-sistema zentralean, endotelio baskularraren eta bihotzaren zeluletan dauden H1 errezeptorengatik, histaminarekin lehiatzen dena.
Koadro alergikoetan errinitisa, errinorrea, urtikaria, doministikua, begi, sudur eta eztarriko azkura, intsektuen ziztadak, huntz pozoitsua eta janariek edo kosmetikoek eragindako beltzuneak arintzeko erabiltzen dute.
Cingia de' Botti
Cingia de' Botti Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cingia de' Bottik honako udalerri hauekin egiten du muga:
In Zeiten des abnehmenden Lichts
In Zeiten des abnehmenden Lichts 2017ko Matti Geschonneck alemaniar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Eugen Rugeren izen bereko eleberrian oinarrituta.
Sinopsia
Ekialdeko Berlinen dago girotuta istorioa. 1989. urtea da. Wilhelm Powileitek 90 urte bete ditu, eta festa bat egin diote senitartekoek eta lagunek. Nazien garaian erbesteratua, militante komunista izana da bizi guztian. Ez du oso gogo onez hartuko festa, kezkaz ikusten baitu erregimen komunistaren egoera.
Cicognolo
Cicognolo Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cicognolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Saint-Barbant
Saint-Barbant Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Barbant udalerrian erroldatutako biztanleak 353 ziren. Familiak 159 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 62 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 39 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 279 etxebizitza zeuden, 159 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 56 bigarren erresidentzia ziren eta 65 hutsik zeuden. 271 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 159 etxebizitza nagusietatik 132 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 116 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 103 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 36 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 196 ziren, horien artean 131 aktiboak ziren eta 65 inaktiboak ziren. 131 pertsona aktiboetatik 112 lanean zeuden (71 gizon eta 41 emakume) eta 19 langabezian zeuden (11 gizon eta 8 emakume). 65 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Barbant udalerrian 154 unitate fiskal zeuden, 342,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 10.200 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Saint-Barbant udalerrian 45 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.705 hektarea erabiltzen.
Judaismo berreraikitzaile
Judaismo berreraikitzailea judaismoaren adar bat da, judaismoa etengabe garatzen ari den zibilizazio gisa ikusten duena, eta ez erlijio gisa. Mordecai Kaplanek (1881–1983) garatutako kontzeptuetan oinarritzen da. Judaismo kontserbadorearen barruko korronte erdi-antolatu gisa sortu zen eta 1920ko hamarkadaren amaieratik 1940ko hamarkada bitartean garatu zen. 1955ean judaismo kontserbadoretik banandu eta 1967an seminario errabiniko bat ezarri zen.
Afterhours club
Afterhours club edo after hours club ixteko ordua baino beranduago martxan den nightcluba da. Batzuetan ez dute alkoholik zerbitzatzen baizik eta freskagarriak edota kafeina duten edariak. Era berean, musika bi motatakoa izan daiteke: beste diskoteken antzekoa edota Chill Out estilokoa.
Lycodes brevipes
Lycodes brevipes Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Bizi itxaropen
[[File:Esperanza de vida.PNG|thumb|400px| Bizi itxaropenaren munduko mapa.
McQ
McQ, 1974ko John Sturges estatubatuar zinema zuzendariaren ekintza film bat da. John Wayne, Eddie Albert, Diana Muldaur, Colleen Dewhurst, Clu Gulager, David Huddleston eta Al Lettieri aktoreek antzeztu zuten. Soinu banda Elmer Bernsteinek konposatu zuen.
Film honetan agertzen den John Waynek gidatutako 1973ko Pontiac Firebird auto lasterketak Steve McQueen protagonista duen Bullitt (1967) filman agertzen den auto lasterketaren eragina du.
Argumentua
AEB, Seattle. Lon "McQ" McHugh (John Wayne) polizia zakarrari bere lagun eta lankide baten erailketa argitzeko ardura jaso du, ustez, hippie batzuk hila omen dena. Baina McQek hilketaren arduraduna Manny Santiago (Al Lettieri) delako susmoa du, hortaz, gangsterraz mendekatu eta polizia barneko ustelkeriarekin amaitzen saiatuko da.
Epoxido
Epoxido ezagunenak etilen oxidoa, propilen oxidoa, epiklorohidrina eta bisfenol A diglizidil eterra dira.
Hidrolisia eta nukleozaleen adizioa
Alkoholak, ura, aminak, tiolak eta beste erreaktibo asko erraz izaten dituzten adizio-erreakzioak epoxidoekin. Erreakzio horiek epoxi itsasgarrien eta glikolen produkzioan garrantzia handia dute. Erreakzioa ingurune azido zein basikotan gerta daiteke. Adibidez, epoxidoen hidrolisiak ingurune azidotan grikolak ematen ditu.
Polimezazioak eta oligomerizazioak
Epoxidoen polimerizazioak polieterrak sortzen ditu. Adibidez, etilen oxidoa polimerizatzen denean poli(etilen glikol)a ematen du. Etilen oxidoak alkohol edo fenol batekin erreakzionatzen duenean etoxilazioa gertatzen da
Anhidridoekin epoxidoek poliesterrak sortzen dituzte.
Julien Sacaze
Julien-Etienne-Léopold Sacaze (1847ko irailaren 24a, Saint-Gaudens – 1889ko azaroaren 20a) abokatu, historialari eta arkeologo frantsesa izan zen, Pirinioetako eskualdeko ikerketa epigrafikoengatik ezaguna.
Filosofia eta teologia ikasi zituen Issyren mintegian eta zuzenbidea ikasi zuen Okzitaniako Tolosan. 1872an abokatu ibiltari bihurtu zen bere jaioterrian, Saint-Gaudensen. Geroago, goraipamenak irabazi zituen l'Ordre kontseiluko idazkari gisa (1877) eta bâtonnier (abokatu-buru) gisa (1888).
Gauaren erregina (erliebea)
Gauaren erregina, Burney erliebea ere deitua, Mesopotamiako terrakotazko goierliebe bat da, Paleobabiloniar garaian egindakoa, K.a. 1800-K.a. 1750 artean. Ixtar, Erexkigal edo Lilitu izan litekeen jainkosa baten irudikapena da.
Julien Sacaze
Édouard Piette historiaurreko ikerlariarekin batera Pirinioetan indusketa arkeologikoak egin zituen. 1875ean, bi gizonek harrespilak (egitura megalitikoak) aurkitu zituzten Espiau mendian (Luishondik gertu), eta, geroago, tumuluak aurkitu zituzten Lannemezango goi-lautadan (1877-1878), baita Saint-Gaudens hego-mendebaldean dagoen Rivière lautadan Burdin Aro goiztiarreko errauste hilobiak ere bai. 1879an, bi gizonek Garinen (Larbousteko aranean) akitaniar-erromatar hilerri bat induskatu zuten.
Gauaren erregina (erliebea)
Historia
Erliebea Iraken hegoaldetik dator; han siriar negoziogizon batek eskuratu zuen 1924an. Ingalaterrara heldu zen, eta 1935an Sydney Burney izeneko zaharki salerosleak erosi zuen. Norman Colville-ren bildumara pasa zen eta, ondoren, japoniar batek erosi nahi izan zuen. Gobernu britarriarrak herrialdetik ateratzeko asmoa ez zuen onartu eta British Museumen gorderik gelditu zen. Azkenik, 2003. urtean erakunde horrek erosi zuen.
Julien Sacaze
1885. urtean Société des études du Comminges-en sortzaileetako bat izan zen. Banhèras de Luishon dagoen elkarte akademikoak, Académie Julien Sacaze elkartea izena dauka bera oroitzeko.
Revue des Pyrénées ere sortu zuen. Abokatuen Elkargoko dekanoa Erroman izan zen antzinako paleografia ikasten, eta Toulouseko Letren Fakultateko irakasle libre izendatu zuten. Bertan, paleografiari buruzko ikastaro berezia eman zuen. Artikulu, lan eta liburu ugariren egilea; horien artean euskal interesagatik nabarmentzen direnak.
Gauaren erregina (erliebea)
Deskribapena
Erliebean emakume bat biluzik ageri da. Hegoak ditu baina beheruntz begira; horrek lurreko munduaren jainkosa dela adierazten du. Buruan adardun burugainekoa du; adarrak oso ohikoak ziren Mesopotamiako jainkoen irudietan. Eskuan soka bat du, zuzenbidearen ikurra. Oinak hegazti harraparien atzaparren modukoak dira. Erreginaren oinak bi lehoien gainean daude. Alboetan bi hontz zuri ikusten dira.
Esanahia
Erliebearen interpretazioa ez dago garbi. Jainkosaren identitate desberdinak azaldu dute espezialistek; hauek dira zabalduenak:
Julien Sacaze
Bere idazlanak
Pirinioetako antzinako inskripzioei buruzko bere lana 1892an argitaratu zen, Les inscriptions antiques des Pyrénées izenburupean, bera hil ostean. Pirinioekin lotutako beste obra historiko eta epigrafikoak hauek dira:
Edith's Diary
Edith's Diary (eusk. 'Edithen egunerokoa') 1977an Londresen argitara emandako Patricia Highsmithen eleberria da.
Sinopsia
Edith Howland da Patricia Highsmithen eleberri honetako protagonista. Baita Edithen seme Cliffie ere. Bi pertsonaia hauen gainean itxuratzen da kontakizunaren haria, ama eta semearen bizitzaren ia hogei urtean gertatutakoen berri ematen diguna. Hortxe ere izango dira aldi bateko Edithen senarra Brett, eta horren osaba elbarri George, izeko Melanie, Gert eta Norm... 1950eko hamarkada du denboran abiapuntu eleberriak eta ia 70ekora zabalduko da kontakizuna: McCarthyismoaren urteak, Johnsonen sasoia, Kennedytarrak, Nixon eta ‘Watergate’ afera, Vietnamgo gerra... Liberalak dira Howlandarrak, aurrerakoiak. Kazetari dabil Brett eta Edithek betidanik izan du idazteko zaletasuna. New York hiritik Pennsylvaniako herri batera joango dira bizitzen eta euren bizipoz eta bihozminak gure aurretik pasatzen ikusiko ditugu. Bidaia horretan bikotearen haustura da muga: Brett badoa etxetik hogei urte gazteago den Carolekin bizitzeko, Edith eta Cliffie nerabea albo batera lagata. Edithek egunerokoa idatzi ohi du; egunerokoa barik noizean noizekoa da, aldi luzetan ez baitu ezer asko idazten. Testu horrek emango digu Edithen aldartearen berri, bizi nahiko lukeen bizitzaren ispilu da eta: bigarren narrazioa sortzen du egunerokoak, Edithen frustrazioa estali nahian eraikia hain zuzen. Bizitza gainbehera dator eta Edith jipoituko du zoriak.
Derek Walcott
Derek Alton Walcott (Castries, Santa Luzia, Antilla Txikiak, 1930eko urtarrilaren 23a - Cap Estate, Gros-Islet, Santa Luzia, 2017ko martxoaren 17a) Antilletako idazlea izan zen.
Biografia
Trinidadeko uhartean hazi zen, eta Jamaikako unibertsitatean egin zituen ikasketak 1950-1954 urteetan. Bere garaiko ingelesezko poeta handienetako bat izan zen (Beste amodio bat; Poema hautatuak, 1964-1977; Omeros, 1990), eta antzerki idazle gisa ere nabarmendu zen (Tximinoaren mendiko ametsak, 1972; O Babilonia, 1976; Azken ihauteria, 1989).
Betiere bere afrikartasunari uko egin gabe, Antilletako lurra eta giroa, eta hango biztanleen askotariko jatorria zituen hizpide bere poemetan. Bostongo unibertsitateko literaturako irakaslea izan zen.
Literaturako Nobel saria irabazi zuen 1992an.
Zume zuri
Zume zuria edo sahats zuria (Salix alba) eskualde epeletako zume espeziea da. Bere izena, hostoek azpialdean hartzen duten kolore zuritik datorkio. Salix izen generikoa, zeltikozko "sal" (hurbil) eta "lis" (ura) hitzetatik omen dator, zona hezeetan hazteko joera baitu.
Dagoeneko Hipokratesek K. a. V. mendean zume zuritik erauzitako substantzia mingots bati buruz idatzi zuen, sukarra jeitsi eta minak apaltzeko gai zena. Geroago substantzia hori salizina zela jakin zen, aspirinak gaur egun duen konposatu bera.
Ezaugarriak
Zume zuria zuhaitz ertaina da, 6-20 metroko altuerakoa. Enbor sendoa du, zuzena eta azal arre-grisekoa, longitudinalki zartatua alerik zaharrenetan eta gris-berdexka gazteetan. Adakera luzanga du, zertxobait irregularra, adar luze eta malguekin. Ale gazteen adarrak beherantz erortzen dira eta zetakara-zurixkak dira, baina ilea segituan galtzen dute eta azala arre ilun (edo horixka) bilakatzen da.
Hostoak
Hosto sinpleak ditu, txandakatuak eta erorkorrak. Formaz oblongo-lantzeolatuak dira eta ertza leunki zerratua dute. Peziolo motza dute, 5-12 cm-koa. Hostoak jaiotzean ile zetakara zuriz beterik daude (hortik datorkio, hain zuzen ere, izena), eta itxura zilarreztatua ematen diete, baina gainaldetik galdu ohi dituzte kolore berde distiratsukoak bilakatuz.
Loreak
Zume zuria, Salix guztiak bezala, dioikoa da, hau da, ale ar eta emeak bereizirik agertzen dira. Sahatsen loreak amentu motako multzoetan agertzen dira, baina hauek, amentu gehienak ez bezala, intsektuen bidezko polinizaziora moldaturik daude. Zume zuriaren amentuak hostoekin batera jaiotzen dira (Salix askotan hostoen aurretik), adar berrien puntan. Zilindrikoak dira, estuak, laxoak, tenteak, zuzenak edo pixka bat kurbatuak eta lateralak. Braktea hostokara zorrotzak dituzten pedunkuluen gainean hazten dira. Brakteak homogeneoki horiak dira, glabreszenteak kanpoaldetik baina pubeszenteak barrualdetik, eta erorkorrak.
Lore estaminatu arrek 4-5 cm-ko luzera dute, bi nektario (bata kanpokoa eta bestea barnekoa) eta harizpi askeko bi estamine iletsu.
Lore emeek, aldiz, 3-4 cm-koa polinizazio garaian, nektario bakarra eta pistilo glabroa, sesila edo subsesila. Lore pistilatu hauek obario obal bakar batez osaturik daude, eseria eta nektar guruin txiki batez lagundurik doana. Estilo mardula dute eta estigmak banatuta eta pixka bat okertuta daude.
Fruituak
Fruituak, amentu emetik aurrera agertzen dira, multzokatuta. Kapsula motakoak dira, obarioaren antzeko itxurakoak, eta 2 kuskuren bidez irekitzen dira. Zume zuriaren kapsulak 4 mm-koak dira. Forma aobatu-konikoa dute, kolore zuria, iletxoak eta peziolo iletsua. Hazi txiki asko dituzte barruan, itxura kotoitsukoak.
Ekologia
Eskualde hezeetan hazten da, ibai inguruetan, ibar-basoetan... Lurzoru alubialetan hazten da, hareatsuak edo hareatsu-buztintsuak. Itsas mailatik 1800 metrora aurki daiteke, argitasun gutxiko eremuetan. Tenperatura epelak behar ditu, kontinentalitate ertaina eta pH basikoa 5,5-8 bitartekoa. Lur aberatsetan hazten da.
Fenologia
Martxotik maiatzera bitartean loratzen da eta fruituak apirila-maiatza bitartean heltzen dira.
Erabilera
Bere zurak zurgihar gorria du eta zurgizen zuria. Pospoloak, txotxak, habeak, tornuak, kalotxak... egiteko erabili izan da, baita eskulturan ere. Bere ikatza bolborarako erabiltzen zen. Adar gazteak saskigintzan erabiltzen dira. Gainera, salizina konposatua zenbait gaixotasunen tratamenduan erabiltzen da.
Zume zuria ubideen errestaurazioan ere erabili izan da, bere sustrai-sistema adarkatuak lurra babesten baitu.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Gaixotasun ugari pairatzen dituen espeziea da. Arruntenak, Marssonina salicicola onddoak eragindako antraknosia eta Brenneria salicis bakteriak eragindako 'ur-marka' gaitza.
Henrike Nabigatzailea
Henrike Nabigatzailea —Henrique o Navegador, ahoskera: — (Porto, 1394ko martxoaren 4a – Sagres, 1460ko azaroaren 13a) Portugalgo Erresumako infantea eta Portugaldar Inperioaren hasieran bere bultzatzaile nagusienetariko bat izan zen. Europarrek beste kontinenteak esploratzea eta merkataritza harremanak bultzatu zituen.
Bizitza
Aita Joanes I.a Portugalgoa, Aviz leinuaren sortzailea, eta ama Filipa Lancasterrekoa, Joanes Gantekoaren alaba, izan zituen. 1415ean, Ceuta konkistatzeko berotu zuen aita. Izan ere, bazekien hiri horretan zutela amaiera Saharako merkataritza bideek, eta Preste Joanesen kondairak Afrika ezagutzeko irrika piztu zion.
Ceutako konkistan parte hartu ostean, Saharako kostaldetik behera abiatu zen, kristautasuna mendebaldeko Saharan barrena hedatzeko asmoz. Gotorleku bat eraiki zuen Sagresen (San Bizente lurmuturraren hego-ekialdean) eta Villa do Infante izena eman zion. Mendebaldeko Afrikako itsasertzak eta uharteak miatu zituzten espedizioak antolatu zituen bertan: Madeira (1418), Azores (1432-1457), Rio de Oro (1436), Arguin uhartea (1443) eta Senegal (1445). Alvise Cadamosto eta Antonio de Noli italiar bidaiariek eta beste itsasgizon portugaldar ospetsu batzuek hartu zuten parte aurkikuntza haietan. Henrike printzeak zientziak bultzatu zituen bizitza osoan zehar eta, hil ondoren, ondasun asko utzi zion Lisboako Unibertsitateari.
Sagresko etxean nabigatzaile eta kartografoen eskola eratu zuela idatzi bada ere, historialari askok ezeztatu dute uste hori. Kartografo batzuk kontratatu zituen Mauritaniako kostaldea deskribatzeko, baina ez zuen inolako nabigatzaileen behatoki edo erakunderik sortu. Crónica da Guiné liburuak dio gizon lasai eta bertutetsua zela, ez zuela luxua bilatzen.
Arango harana
Aran harana (araneraz ofizialki Val d'Aran, katalanez Vall d'Aran) Kataluniako ipar-mendebaldeko eskualdea da, Pirinioetan eta Lleida probintzian dagoena. Okzitaniako lurraldea da.
620.47 km²-ko eskualde honetan 10.175 lagun bizi ziren (2020) eta 9 udalerri daude. Biztanle dentsitatea 16,09 biz/km²-koa da. Hiriburua Vielha e Mijaran da (5.500 bat biztanle).
Geografia
Arango harana Okzitaniako Gaskoinian kokatu ohi da. Administrazio kontuetan, Okzitania ia osoa Frantzian sartu zuten bere garaian baina Arango harana Espainian sartu zuten.
Inguru naturala
Bestalde, Garona eta Noguera Pallaresa ibaiak eskualde honetan sortzen dira, Garona ibaiaren sorburua alboko haranean, Benasque-Benásen badago ere.
Hauek dira inguru honetan desagertzear dauden animalia espezieak: hartz arrea (Ursus arctos), eper zuria (Lagopus mutus), ahuntz kataluniarra, sargantana aranesa (Lacerta aranica) eta ugatza (Gypaëtus barbatus). XX. mendean, Pirinioetako hartz-populazioak gainbehera handia izan zuen eta hartz arrea ia desagertu egin zen, baina Esloveniatik ekarri zituzten ale batzuk. 1973an 'espezie babestua' izendatu zuten haranean (Espainiako 2573/1973 Dekretua). 2004ko azaroan Cannelle emea hil zen Frantzian, bertako azken hartza. Orain dauden hartzak Esloveniatik ekarritakoak dira edo Esloveniakoen ondorengoak.
Mugakideak
Iparraldetik Frantzia estatuan kokaturik dauden Gaskoiniako beste hiru eskualderekin du muga, hego-mendebaldetik Huescarekin (Aragoi), hegoaldetik Goi Ribagorza eskualde katalanarekin eta ekialdetik Pallars Sobiràrekin.
Udalerriak
Arango haranean 33 mendiko herri txikik osatzen dute, eta 9 udalerritan antolatuta daude.
Herriak
Arango eskualdea 6 terçons edo 6 eskualde txikiagotan banatzen da: Quatre Lòcs, ipar-mendebaldean; Marcatosa, erdialdean, Pujòlo, ekialdean; Irissa, mendebaldean; Castièro, hego-ekialdean eta Aries e Garòs hego-ekialdean.
Politika
Kataluniako Generalitateak eskualde honetako Conselh Generau d'Aran izeneko gobernuari hainbat eskumen berezi laga dizkio.
Hizkuntzak
Hizkuntza ofizialak aranera, katalana eta gaztelania dira. Gaur eguneko hizkuntzaren ikuspegitik, Aran harana Okzitaniako zati da.
Bernardo Atxaga
Bernardo Atxaga, agiri ofizialetako izen-deiturez Jose Irazu Garmendia —lagunartean, Joseba— (Asteasu, Gipuzkoa, 1951ko uztailaren 27a), euskal idazle entzutetsu eta nabaria da, Euskal Herrian nahiz nazioartean. Bereziki, 1988an plazaratutako Obabakoak ipuin-bildumak eman zion ospea; hainbat hizkuntzatara itzulia da. Geroztik, egungo euskal literaturaren erreferentzia nagusi bilakatu da, batez ere atzerrian, eta makina bat sari jaso du. Eleberria, ipuina, saiakera eta, neurri apalagoan, olerkigintza, antzerkia eta gidoigintza jorratu ditu. Era berean, haur literaturako lan ugari egin ditu. 2007az geroztik euskaltzain osoa da.
Arango harana
Hizkuntzak
Teoria onartuen arabera, Val d´Aran izena euskaratik ei dator, Aran horrek zuzenean haran esan nahi baitu, hau da, tautotoponimoa da.
Bernardo Atxaga
Bizitza
Ekonomiako unibertsitate ikasketak egin zituen Bilboko Sarrikoko fakultatean. Bitartean, El Norte de Castilla egunkariaren saria irabazita, Los que anhelamos escribir (euskaraz, Idaztea desiratzen dugunok) gaztelaniazko idazlana argitaratu zioten. Berehala, ordea, euskarazko lanak plazaratzen eta garaiko euskal idazleekin harremanetan hasi zen. Orobat, Verdes liburu-dendan lan egin zuen: bertan,garai hartan aurkitzen zailak ziren euskarazko liburuak eros zitezkeen. Bilbo hiria izan zen idazletzat taxutu zuena; horrela, han bere bigarren jaiotza gertatu zela aipatu izan du idazleak. 1972. urtean Borobila eta puntua antzezlana idatzi zuen. Anjel Zelaietaren bitartekaritzaz, Gabriel Arestik lana irakurri eta kritika ona egin zion, euskarazko klasikoak irakurtzeko aholkua eman eta idazten segitzeko animatzearekin batera. Hari esker argitaratu zen, beste idazle zenbaiten lan batzuekin batera, hastapeneko idazlan hori, lehen aldiz Bernardo Atxaga izengoitiarekin sinatu zuena.
Arango harana
Hizkuntzak
XI. mendeko dokumentu batean, Agengo Santa Feren kantuan, Aran haraneko baskoiak aipatzen dira:
Bernardo Atxaga
Bizitza
Ikasketak bukatuta, 1973ko ekainean hasi zuen soldadutza —frankismoaren hondarretan— traumatzat bizi izan zuen. 1976an argitaraturiko Ziutateaz lana inspiratu bide ziola adierazi izan da. Soldadutzaren ondoren, Donostiako banku batean hasi zen lanean, eta Koldo Izagirre idazlearekin batera, Ustela abangoardiazko aldizkaria sortu zuen.
1977an, idaztetik bizitzeko erabakia hartuta, bankuko lana utzi zuen. 1977tik 1980ra bitartean, Pott Bandaren partaide zela, talde hori argitaletxetzat antolaturik, Etiopia poema antologia argitaratu zuen. 1980an, berriz, taldea sakabanatu eta Atxaga Bartzelonara joan zen filosofia-ikasketak egitera. Bitartean, idazten segitu zuen, eta, besteak beste, bere haur literaturako lehen lanak plazaratu. Sariak ere jasotzen hasi zen, tartean Irun Hiria Literatura Saria 1982an Camilo Lizardi erretore jaunaren etxean aurkitutako gutunaren azalpena ipuinarekin, gerora Obabakoak bilduman sartu zuena. 1983an Euskal Herrira itzuli eta 1988an, laudorioak jaso, sari handiak irabazi eta Obabakoak, hainbat hizkuntzatara itzuli dena, argitaratu zuen. 1990eko hamarkadan Obabako zikloa itxi eta, besteak beste, Euskal Herriko gatazkari erreferentzia egiten dioten eleberriak idatzi zituen: Gizona bere bakardadean (1993), Zeru horiek (1995) eta Soinujolearen semea (2003) eta bortizkeriaren aurkako mezu zuzena duen eta bereziki irakurle gazteari begira idatziriko Behi euskaldun baten memoriak (1991). 1997 urtean Emory Unibertsitatean lau hilabete eman zituen irakasle, Estatu Batuetako hainbat tokitan hitzaldiak emateko ere baliatu zituena. 2007 eta 2008 bitartean urtebete eman zuen Estatu Batuetan, Renon hain zuzen eta han, Zazpi etxe Frantzian idazlana prestatu.
Arango harana
Hizkuntzak
Bestalde, Val d´Aranen euskaratik azaldu daitezkeen zenbait toponimo mantendu dira. Aranera okzitanieraren dialektoa da. Arango harana Okzitaniako lurralde bakarra da non okzitaniera ofiziala den. Okzitanieraren eremuan oso zabala den arren okzitanieraren Arango dialektoari bakarrik eman izan zaio estatus ofiziala. Arango okzitanieraren bertoko aldaera hizkuntza ofiziala da haran osoan, eta Espainiako Erresumako hizkuntza ofizialen zerrendan dago gaztelania, katalana, euskara eta galizieraarekin batera. (Okzitanierak ez du, oraingoz, hizkuntza ofizial estatusik Frantzian).
Bernardo Atxaga
Bizitza
Bakearen eta elkarrizketaren alde duen jarrerari jarraikiz, Elkarri eta Lokarri gizarte mugimenduetan parte hartu du modu aktibo eta publikoan, eta Ezker Batua-Berdeak alderdiarekiko atxikimendua adierazi izan du, gerora horren baitan izandako zatiketa dela-eta aldendu bada ere. 1995etik goiti, Zalduondon, Arabako lautadan, bizi da. Asun Garikano euskara irakasle eta itzultzailearekin ezkonduta dago 2002az geroztik (Atxagaren idazlan zenbait itzuli ditu gaztelaniara), eta harekin bi alaba ditu, Elisabete (1998) eta Jone (2000).
Abangoardiazko aldia (1976-1978)
Gaztaroko lehen lanen ondoren, Ziutateaz (1976) jotzen da Bernardo Atxagaren lehen lan garrantzitsutzat. Literatura-genero zenbait (olerkia, ipuina, antzerkia) batera biltzearekin batera, tiraniari buruzko lana da, modu polifonikoan narratzaile anitz biltzen dituena. Francoren diktadura bukatu berriari erreferentzia egiten diola adierazi izan da. Bestalde, protagonisten bilakaerak, bereziki esklabo izatetik tirano izatera aldatzen den Scadarnelli izenekoaren kasuan, agerian uzten du Atxagak ideologia nagusiekin duen mesfidantza, garaiko kontrakulturaren printzipioei jarraiki. Beste pertsonaiek sistema soziopolitiko hertsietan agertzen diren rolen irudikapenak dira, biktima eta borrero aldi berean. Lan horrekin, Atxaga euskal literatura astintzen ari ziren egileekin dator bat, Gabriel Arestiren olerkigintza berritzailearekin eta Ramon Saizarbitoriaren nouveau roman joerako eleberriekin, besteak beste. Surrealismoarekin, dadaismoarekin eta espresionismoarekin lotu izan da Atxagaren hasierako joera hori baina, izenak izen, hitz batean abangoardia zen garai horretan Atxagaren bidea eta xedea. Garai hartan Atxaga Ustela literatur taldearen kidea da eta taldearen aldizkarian Atxagak sinaturiko manifestu batean euskal literatura astindu beharra nabarmendu eta literaturak gizartean izan behar duen rola aitortzen badute ere, modu berritzailean izan behar dela aldarrikatzen dute, morrontza onartu gabe eta literaturaren manipulazioa salatuz.
1977an sortu eta Atxaga taldekide zuen Pott Bandak literaturaren autonomiaren aldarrikapena areagotu egin zuen bere aldizkarietan, aurreko urteetan Atxagak aitortzen zuen konpromiso soziala ere ukatuz. Pott Bandak bereganatu egin zuen garai hartan Estatu Batuetatik sortu eta mundu osora zabaldu zen beat mugimendu kontrakulturalaren leloa, utopien desengainuz ideologia nagusien aurkako mezua zabalduz. Ildo horretatik doa Etiopia olerki eta narratiba laburreko lana da, 1978an plazaratutakoa, Marcel Schwob frantziar idazle sinbolistari erreferentzia egiten diona izenburuan nahiz liburuan antolaketan, non hasierako eta bukaerako bina testuen artean Etiopia inguratzen duten harezko bederatzi zirkuluak poemez osatzen dituen. Poema abangoardistak dira, batzuetan surrealistak, bestetan kutsu esperimental nabarmenarekin, euskarara Europan XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran sortu ziren olerkigintzako sormen-modu berriak mende beteko atzerapenez ekarriz. Etiopia izenburua bera utopia hitzaren ia homofonoa da eta Etiopiarako sarrera ixten duten bederatzi zirkuluek utopiara heltzeko ezintasuna irudikatzen dute. Poema-bildumaren protagonista nagusia deserriratutako pertsonaia bat da, hiri baten bila bederatzi zirkuluetan barrena bidaiatzen duena, non mota guztietako pertsonaiak aurkitzen dituen, denak galtzaileak. Monismoaren eta esentzialismoaren bazterketa, erlatibismoaren aldeko jarrera moduan edota olerkigintzako molde zaharrekin haustura gisa ere interpretatu da, poemarioko Hautsi da ANPHORA esaldi nabarmena erreferentziatzat harturik.