cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ernen
Ernen Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Vlkas
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1231. urtekoa da.
Ernen
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Epinnula magistralis
Epinnula magistralis Epinnula generoko animalia da. Arrainen barruko Gempylidae familian sailkatzen da.
Monica Simpson
Monica Simpson ekintzaile beltz queer, artista eta SisterSong Women of Color Reproductive Justice Collective erakundeko zuzendari exekutiboa da, zuriak ez diren emakumeen ugalketa-justizia lantzen duen Estatu Batutetako erakunderik handienekoa, hain zuzen ere.
Biografia
Monica Raye Simpson Wingaten hazi zen, Ipar Carolinan. Askotan, neskato beltz bakarra zen ohore-klaseetan, horrek, bere esanetan beltzen eta emakumeen eskubideen aldeko aktibismorako bidera bultzatu zuen.
Tamara Csipes
Olinpiar Jokoak
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), Urrezkoa lortu zuen Hungariako taldearekin K-4 500 m modalitatean, 1.31,482ko denboraz, Alemaniako (zilarrezkoa) eta Bielorrusiako taldearen (brontzezkoa) aurretik. Hauek osatzen zuten Hungariako taldea: Gabriella Szabó, Danuta Kozák, Tamara Csipes eta Krisztina Fazekas Zur-ek.
Monica Simpson
Biografia
Monica Simpson Komunikazioan lizentziatu zen Johnson C. Smith unibertsitatean, Historikoki Beltza izan den unibertsitatean (HBCU). Bertan, bai kampusaren barruan zein kanpoan, LGTBIQ+ eskubideen alde antolatu zen. Graduatu ondoren, Eragiketen Zuzendari eta Charlotte Lesbian & Gay Community Center-en lehen pertsona beltza izan zen. Simpson Charlotte-ko Gay Beltzaren Harrotasuaren Ospakizunaren sortzaileetako bat izan zen, horregatik, National Black Justice Coalition eta Human Rights Coalition-engatik sariak jaso zituen.
2010ean, Simpson Atlantara (Georgia) lekualdatu zen, SisterSong Women of Color Reproductive Justice Collective erakunde nazional multietnikoaren garapen-koordinatzaile bihurtzeko. Erakunde nazional horrek Estatu Batuetan koloreko emakumeentzako ugalketa-justiziaren aldeko mugimendua abiarazi zuen lehen aldiz. 2011ean koordinatzaile laguntzailea, 2012an bitarteko zuzendari exekutiboa eta 2013an zuzendari exekutiboa izatera iritsi zen.
Tamara Csipes
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), zilarrezkoa irabazi zuen K-1 500 m modalitatean, 1.51,855ko denboraz, Lisa Carrington zeelandaberritarraren (urrezkoa) atzetik eta Emma Jørgensen danimarkarraren (brontzezkoa) aurretik. Urrezkoa lortu zuen Hungariako taldearekin K-4 500 m modalitatean, 1.35,463ko denboraz, Bielorrusiako (zilarrezkoa) eta Poloniako taldearen (brontzezkoa) aurretik. Hauek osatzen zuten Hungariako taldea: Anna Kárász, Danuta Kozák, Tamara Csipes eta Dóra Bodonyi-ek.
Monica Simpson
Biografia
2014. urtean, Ginebran, Simpsonek Nazio Batuen Batzordearen aurrean arraza diskriminazioa ezabatzeko lekukotasuna eman zuen, SisterSong-ek, Center for Reproductive Rights (CRR) eta National Latina Institute for Reproductive Health elkarrekin sortutako txosten paralelo bat aurkeztuz. Txostenaren arabera, Estatu Batuak, biztanleria beltzaren arteko amen heriotza-tasaren krisiari ez ekitean, giza eskubideen nazioarteko itun bat urratzen ari zen. Batzordeak txosteneko gomendio guztiak onartu zituen, eta Estatu Batuei eskatu zien “sexu- eta ugalketa-osasunaren arloko arraza-desberdintasunak ezabatzeko eta estatu guztietan gertatzen diren ama- eta haur-heriotzei buruzko datuak biltzea sistema normalizatzeko, haurren eta amen heriotza-tasen arteko desberdintasunen arrazoiak identifikatu eta eraginkortasunez aztertzeko”. Txosten paraleloa egin ondoren, SisterSong eta CRR-k Black Mamas Matter sortu zuten ama beltzen heriotza-tasari heltzeko. 2016an, Black Mamas Matter Alliance independizatu zen, Simpson Zuzendaritza Batzordeko kide izaten jarraitu zuelarik, eta, ondoren, aholku-batzordeko kide.
2014. urtean, Simpsonek Artists United for Reproductive Justice sortu zuen. Honakoa, koloreko artistei, Estatu Batuetako kultura ugalketa-justiziarantz aldatzeko, artelanak sortzen laguntzen dien lehen programa izan zen.
2016. urtean, Simpson Demokraten Konbentzio Nazionalaren Plataformaren Erredakzio Batzordearen aurrean hitz egiten zuen lehen bi ugalketa-justiziako liderretako bat izan zen, orduan sartu zuelarik lehen aldiz Hyde Amendment-en indargabetzea plataforman.
Sariak
2014. urtean, Essence Magazine-k Eskubide Zibil Berrien Lideretako bat izendatu zuen Simpson. 2015ean, Hands Up United-ek, eskubide zibilen eta genero-berdintasunaren aldeko borrokan aurrera egin zuten 14 emakume afroamerikarretako bat zelako ohoratu zuten eta Planned Parenthood Federation of America's 99 Dream Keepers-etako bat izateagatik. 2016. urtean, The Advocate aldizkariak 40 urtetik beherako 40 lider onenen artean izendatu zuen. 2018an, Ms. Foundation Gloria saria jaso zuen eta berriro ere Planned Parenthood Dream Keeper moduan aitortua izan zen. BBCko 100 emakumeetako bat bezala ohoratu zen 2022ko abenduan.
Kungsör udalerria
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fiesch
Fiesch Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Valignat
Valignat Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Valignat udalerrian erroldatutako biztanleak 69 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 55 etxebizitza zeuden, 34 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 54 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 34 etxebizitza nagusietatik 22 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 18 etxek bost zituzten. 24 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 14 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 44 ziren, horien artean 34 aktiboak ziren eta 10 inaktiboak ziren. 34 pertsona aktiboetatik 27 lanean zeuden (13 gizon eta 14 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 10 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 informazio eta komunikazio enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arnaud Jean Meillan
Arnaud Jean Meillan (Baiona, - ib., ) lapurtar politikaria izan zen. Frantziar Iraultzaren garaian, Pirinio Apaletako herria ordezkatu zuen. Konbentzio Nazionalean diputatu hautatu zuten eta girondarren alde egin zuen.
Pizkundeko artea
Pizkundeko artea Europako historiako garai funtsezko batean (Pizkundean) sortutako pintura, eskultura eta dekorazio-artea da, XIV. eta XVI. mendeen artean garatutakoa.Pizkundearen izpiritua ororen gainetik ezertan gauzatu bazen, artean izan zen. Arte guztietan gertatu zen iraultza sakona eta itzulbide gabea.
Artearen zentralitatea Pizkundean
Jakintzaren adar gisa hartu zen artea Pizkundean: berezko balioa eman zitzaion, Jainkoaren eta haren kreazioaren imajinak eskaintzeko gaitasuna zuelakoan, eta aldi berean gizakiak unibertsoan betetzen duen lekuaren berri ere eman zezakeelakoan. Leonardo da Vinciren moduko gizonen eskuetan zientzia ere bazen artea, izadia esploratzeko bitartekoa eta esploratze horren emaitza bera.
Artearen oinarrian mundu ikusgaiaren behaketa jarri zen, eta urte haietan garatu ziren oreka, armonia eta perspektibaren printzipio matematikoen arabera gauzatu zen. Arteetan aurkitu zuen agerpidea gizonaren duintasunak, Pietro eta Ambrofio Lorenzetti anaiak, Fra Angelico, Botticelli, Perugino, Piero della Francesca, Rafael eta Tiziano margolarien obretan; Pisano, Donatello, Verrocchio, Ghiberti eta Michelangeloren eskulturetan; eta Alberti, Bruneleschi, Palladio eta Michelozzo arkitektoen eraikuntzetan.
Hastapenak Italian
Aldi honetako artista famatuenaren lana, Giottorena (1337an hila), margolaritza estilo berri baten arabera egina da: egitura soila da eta azterketa psikologikoa, aldiz, zorrotza, bere aurreko edota garai bereko florentziar Cimabue, eta Sienako Duccio eta Simone Martini margolarien egitura hierarkikoko lan lauetakoa ez bezalakoa.
Dante poeta handia Giottoren garai beretsuan bizi izan zen: Giottoren pinturetako ardura bera ageri da haren poesian, alegia, barne bizikizun eta giza nolakotasunaren aldaketa eta gorabehera txikienei buruzko ardura. Haren Divina Comedia, egitasmoan eta ideietan Erdi Arokoa bada ere, izpiritu subjektiboa eta adierazkortasuna Pizkundekoak ditu. Petrarca eta Bocaccio ere garai berekoak dira, Pizkundearen aitzindari alegia, biak ere latinezko literaturari buruzko azterketei esker eta beren ama hizkuntzan, ez latinez, idatzi zutelako. Zoritxarrez, 1348ko Izurri Beltzak eta haren ondorengo gerra zibilak atzerarazi zituzten, bai ikasketa humanistikoen pizkundea, bai Giottoren eta Danteren lanetan ageri zen indibidualismoaren eta naturalismoarenzabaltzea; hala, eten bat izan zen, eta XV. mendea arte ez zen berriz azaleratu Pizkundearen izpiritua.
Quattrocentoa
15. mendea edo Quattrocento delakoa hasi zen Florentzian 1401ean izandako leheiaketa batekin, San Giovanniko bataiategiko brontzezko ateak nork egin erabakitzeko; besteren artean, Bruneleschi, Donatello eta Ghiberti aurkeztu ziren lehiaketa hartara. Ghiberti urregile eta margolariak eskuratu zuen lana, eta Paradisuko Atea sortu; Bruneleschik eta Donatellok Erromara alde egin zuten, eta han antzinako arkitekturaren eta eskulturaren azterketan murgildu ziren. Florentziara itzuli eta Erroman ikasiak gauzatzen hasi zirenean, bigarrenez jaio zen antzinako munduko arte arrazionala.
Pizkundeko margolaritzaren sortzailea Masaccio izan zen (1404-1428). Bere ideien izaera intelektualak, konposizioen handitasunak eta naturaltasun harrigarriak Pizkundeko margolaritzaren giltzarri bihurtu zuten.
Hurrengo belaunaldiko artistek (Piero della Francesca, Pollaiolo eta Verrochiok), aurrera egin zuten perspektibaren eta anatomiaren azterketan, eta naturalismo zientifikoan oinarrituriko estilo bat sortu zuten.
Florentziako hiriaren egoera guztiz egokia zen urte haietan arteen loratze honentzat. Santu zaindarien estatuak eskatu zizkieten hiritarrek Ghibertiri eta Donatellori, eta Antzin Arotik inoiz egin zen kupula handiena eraikiarazi zioten Bruneleschiri Florentziako katedralaren gainean ezartzeko. Jauregi, eliza eta monasterioak eraikitzearen eta margotzearen kostua merkatari familia, aberatsek hartu zuten beren gain; artisten babesle nagusia Medici familia izan zen.
Medicitarrek Europako hiri gehienetan zituzten negozioak, eta Ipar Europako Pizkundeko arte lan garrantzitsuenetako bat, Hugo van der Goes flandriarraren Trittico Portinari, haien ajenteak, Tomasso Portinarik, eskatu zuen. Garai hartan ohi zen bezala tenperaz margotua izan beharrean, olio gardenez dago estalia, gainaldeak diamantearen antzeko distira eta ukitu leuna hartzen duela era horretan. Nolanahi ere, Lehen pizkundeko iparraldeko margolariak gehiago arduratzen ziren objektuen adierazpen xeheaz eta haien esanahi sinbolikoaz, perspektiba eta anatomia zientifikoaz baino, baitahaiek oso zabalduak zirenean ere. Baina, Italiako erdialdeko margolariak olioa erabiltzen hasi ziren Portinari triptikoa Florentziara eraman zutenean (1476).
Leondardo, Michelangelo eta Raffaello
Leonardo bere garaian bertan artista handitzat hartu bazuten ere, margotzeko ez zioten denbora askorik utzi anatomiari, hegan egiteari, eta landare eta animalien bizitzari buruz egin zituen azterketa luzeek. Margolan gutxi bukatu zituen, ospe handia eman ziotenak halere; horietakoak dira “Mona Lisa” (1503-1505), “Arroketako Andre Maria” (1458 ingurukoa), eta “Azken Afaria” freskoa, gaur hondatua (1495-1498).
Michelangeloren aurreneko eskultura lanei, hala nola “Pietà” (1499), eta “David” (1501-1504) obrei, trebetasun tekniko izugarriaz gainera, anatomia eta proportzioaren legeak muturreraino eramateko joera nabari zaie. Bere burua batez ere eskultoretzatbazeukan ere, Michelangeloren lan ezagunena Kapera Sistinoko sabaiko fresko erraldoia da, Vatikanon, Erroman. Lau urtetan egin zuen, 1508tik 1512ra, eta konposizio guztiz konplexua du, baina aldi berean, kristau teologia tradizionala eta pentsamolde platonikoa elkartzen baititu, bateratzailea da filosofian.
Rafaelek bere lan handiena, “Atenasko eskola” (1508-1511), Vatikanon margotu zuen, Michelangelo Kapera Sistinoa margotzen ari zen garai berean. Fresko handi bat da, Aristotelesen eta Platonen pentsamendu eskolak elkartzen dituena. Michelangeloren lan nagusiko zailtasun eta trinkotasunaren ordez, Rafaelek lasai-lasai hizketan jarri zituen filosofo eta artistak, areto zabal batean, gangak atzeraka egiten duela distantzian. Hasieran Leonardoren eraginpean jardun zuen, eta “Arroketako Andre Maria”ren piramide egitura eta aurpegi modelatu ederrak erabili zituen bere Andre Mariaren margolanetan. Gauza askotan ordea izan zen desberdina: produkzio ikaragarri zabalean, izaera lasaian, armonia klasikoaren eta argitasunaren nagusitasunean.
Musika polifonikoa
Ikasketa humanistikoek aurrera egin zuten Goi Berpizkundeko bi aita santu ahaltsuenen babespean, Julio II.a eta Leon X.arekin, eta gauza bera gertatu zen musika polifonikoarekin. Koru Sixtinoak, aita santuak meza ematean jarduten zuenak, Italia osoko eta Europako iparraldeko musikariak eta abeslariak bildu zituen. Musikagile haietan famatuenak Josquin des Prez (1445-1521) eta Palestrina (1525- 1584) izan ziren.
Italiatik iparralderantz
Pizkundea aldi historiko bateratu gisa Erromaren erorketarekin bukatu zen, 1527an.
Hala ere, pizkunde estiloko arte lan handiak egin ziren garai honetan, Italiako eta Europako iparraldean; ordukoak dira Veneziako margolari handiak (Giovanni Bellini, Giorgione, Tiziano, Tintoretto, Veronese), eta Alemaniako Albrecht Dürer.
Italiaz kanpoko lurraldeetan, Flandriako joerei jarraitu zieten artistek 1500. urte ingurua arte. Garai horretan, ordea, Italiako artearen eragina hedatzen hasi zen, nahiz eta azken gotikoan gertatu zen bezala, iparraldeko herrietan Pizkundeko arteak joera desberdinak bateratu zituen eta hainbat iturritatik eta hainbat lurraldetako artetik (Lonbardia, Venezia, Florentzia, Erroma) edan zuen.
XVI. mendean zehar gainebehera etorri ziren antzinako balioak germaniar munduan, enperadorearen aginteari aurre egin zitzaion, Erromaren agintea murriztu zen, katoliko eta erreformazaleen artean liskarrak sortu ziren, eta gizarteko gatazkaz gainera, artean ere halako «estiloen gerra» bat sortu zen, Italiako eragina hedatzen hasi zenean. «Gerra» hark XVII. mende hasiera arte iraun zuen eta Alemanian izan zen bereziki nabarmena ; gerra horren ondorioz azken gotikoko Pacher eta Schongauer alemaniar ospetsuen lekua hartu zuten, besteak beste, Durerok eta Grünewaldek.
Pizkundearen joerak Frantzian
Frantzia izan zen Europako herrialdeetan Italiako Pizkundearen eragina bere egin zuen lehen herrialdeetakoa. 1520an oraindik ez zen oso aintzat hartua gainerako herrietan, bai ordea Frantzian. Frantzia izan zen, hain zuzen, Pizkundeko estilo betea osatu zuena. Hala ere, artista frantsesak tradizio gotikoan heziak ziren, eta horrenbestez, ez zituzten, jakina, bat-batean beretu Pizkundeko moldeak, arkitekturari dagokionez bereziki. Frantziara aldatutako italiar artisten bidez zabaldu zen gehienbat estilo berria herrialde hartan. Horretan eragin handia izan zuen, besteak beste, Frantziako erregeek Italian zuten nagusitasuna medio, hainbat artista Italiara joan izana gortean lan egitera. Frantzisko I.aren inguruan bildutako adituek ikasi zuten, batez ere, arte italiarra. Oro har, hasieran Lombardiako eta Florentziako artearen kutsua zabaldu zen Frantzian, eta 1530az gero Manierismoa nagusitu zen, barroko aurreko zenbait osagai nabarmentzen zirela.
Arkitektura frantziarrean denbora asko hartu zuen Erdi Aroko tradizioak erabat baztertzeak, baina pinturan eta eskulturan samurragoa izan zen gotikotik Pizkunderako trantsizioa. Garai hartan osatu zen arkitekto multzoaren ekarpenak osatu zituzten eskultoreek, eta Italiako ezaugarriak beretu zituzten arren, tradizioari jarraitu ziotela adierazten dute zenbait berezitasunek, esaterako hileta monumentu ugariek, oro har hildakoaren irudia etzanda edo otoitzean agertzen dutenek; bereziki aipagarriak dira hildakoa hezurdura gisa agertzen dutenak. Izpiritu errealistari jarraitu zioten eta konposizio narratiboak osatu zituzten, hainbat erreferentzia txertatuz gerai hartako janzketari edo lanbidei eta abarri buruz.
Garai honetako eskultoreetan aipagarria da Ligier Richier: Erroman egonaldia egin zuen arren, Erdi Aroko kutsua eta patetismoa ageri dute bere lanek. Bere maisulana Saint-Mihielko hilobi santua da (1552-1564), kristau inspiraziokoa, naturalista eta joera klasikoa duena tolesetan eta edertasunean, nahiz eta obraren izpiritua eta ikonografia mende hasierakoak diren.
Garaiko korronteei gehiago begiratu zien Jean Goujonek. 1547an erregearen eskulturagile izendatu zuten. 1549an, Errugabeen Iturriko Ninfak egin zituen: grazia handiko irudiak dira, Celliniren manierismoa gogorazten dutenak, eta xehetasun klasikoak eta halako sotiltasun frantses bat nahastu zituen bere lanetan. Urte hartan bertan egin zituen, orobat, Louvreko patioko alegorien erliebeak.
Germain Pilonek lan ugari utzi zituen, baina guztietan aipagarrienak errege-erreginen hilobiak eta erretratuak dira. Frantzisko Laren hilobian parte hartu zuen eta Mediciko Katalinak eskatuta Medicikoen kapera egin zuen Saint-Denisen. Brontzezko lau estatua eta beste hainbeste bertute daude kaperaren angeluetan; hilobi gainean errege-erreginak (Henrike II.a eta Katalina) agertzen dira otoitzean eta marmolezko errege-erreginen gorpuak daude kapera barruan etzanda, biluzik.
Herbehereetako Pizkundea
Bi joera nabarmentzen dira garai hartako Herbehereetako pinturan: batetik italiar arteari jarraitu ziona eta bestetik ohiko erlijio gaiez gainera errepertorio berri bat landu nahi zuena. Bigarren joera horren eraginez, denborarekin, bazterrera utzi ziren erlijio gaiak. Izan ere, elizetarako gero eta enkargu gutxiago eskatzen ziren, eta horrela, erlijio gaiak lantzeari utzi zioten eta izadi hilak eta paisajeak nagusitu ziren margolaritzan.
Artisten artean nabarmenena Pieter Bruegel Zaharrra da.
Manierismoa
Kristau fedearen eta humanismo klasikoaren arteko gorabeherek manierismoa ekarri zuten XVI. endearen bukaeran.
Manierismoa, pizkundeko klasizismoaren nekeaz edo, bitxikeriaren eta artifizialtasunaren bilaketan gauzatu zen, eta horren ondorioz guztiz elitista gertatu zen, batere eragin publikorik gabea: forma eta adierazpidea azpimarratzen zituen, ideiaren edo adierazi nahi zenaren gainetik.
Erroman eta Florentzian sortu zen, eta handik iparralderantz zabaldu, Europa erdiraino. Margolari manieristak izan ziren Giulio Romano, Rosso, Bronzino, Parmigiano, Primaticio, Arcimboldo; eta eskultoreak Giambologna, Goujon, eta beste batzuk.
Salea anamallayana
Salea anamallayana Salea generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Damião
Damião Brasilgo udalerri bat da, Paraíba estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Tlaxcala
Tlaxcala Mexikoko 31 estatu federaletako bat da, herrialdearen erdialdean dagoena. Ipar-ekialdean Hidalgorekin du muga, mendebaldean Mexikoko estatuarekin eta ipar, hego eta ekialdean Pueblarekin. Mexikoko estaturik txikiena da, 3.991 kilometro koadroko eremua besterik hartzen ez baitu. 2010ean 1.169.936 biztanle zituen. Hiriburua Tlaxcala de Xicohténcatl da, eta hiri jendetsuena Vicente Guerrero.
Bathygobius karachiensis
Bathygobius karachiensis Bathygobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Mizenastar zibilizazioa
Mizenastar zibilizazioa Brontze Aroaren amaierako zibilizazio aurreheleniko bat da. Peloponesoko Mizenas hiritik hartzen du izena, Atenas, Pilos, Tebas eta Tirinto ere kokaleku garrantzitsuak zirelarik. Minoikoek merkataritzatik etekina lortu zuten bezala, mizenikoek konkista erabili zuten.
Historia
Mizenasko zibilizazioak bostehun bat urte hartu zituen : K.a. 1630 urtetik 1100 urtera, gutxi gorabehera. Denbora bitarte hartan, beraz, loaldi luze batetik esnatuta bezala, bertako tradizioei ezer gutxi zor zien zibilizazio bat sortu zen bat-batean. Zibilizazio hartako hiriak, zibilizazio minoikokoak bezala, jauregien inguruan sortu ziren. Hiri haietan aurkitu ziren artelanak Minoskoak bezalatsukoak izanik, mizenastarrak Kretatik joanak ote ziren pentsatu zen hasieran ; gaur egun, ordea, greziar leinu primitiboen ondorengoak zirela uste da, K.a. 2000 inguruan lurralde hartara aldatuak.
Mizenastar zibilizazioa K. a. 1600. urte aldera sortu zen eta kultura aristokrazia gerlariak menperatu zuen. K. a. 1400 inguru, mizenastarrek zibilizazio minoikoaren bihotza zen Kreta azpiratu zuten. Minoikoez gain, Troia (mizenastarren aurkari zen hiri-estatu boteretsua) ere garaitu zuten bi aldiz, gatazka honi buruz dagoen froga bakarra mitologiarekin nahasten diren Homero eta beste autore batzuen testuak diren arren. Minostarren Lineal A izeneko idazkera bereganatu zuten mizenastarrek, Lineal B deritzon idazkera sortuz haien hizkuntza, grezieraren dauzkagun lehen aztarnak, idazteko.
Mizenastarrek noblezia tholoi izeneko hilobietan ehorzten zuten (adibidez Atreoren altxorra), zibilizazio honen ezaugarri behinenetakoa. Gorpuarekin batera, ezpatak edo gerrarako beste tresna batzuk ehorzten zituzten. Nobleek urrezko maskarak ere eraman zituzten, baita tiarak, armadura eta bitxidun armak ere.
K. a. 1100 inguru, mizenastar zibilizazioa amaitu zen. Antzinateko greziarrek beraiek gainbehera hau azaltzen zuten beste herri greziar baten, doriarren, inbasioarengatik, baina arkeologiak ez du teori honen froga frankorik erakutsi. Hiri andana arpilatuta gertatu ziren eta, historialariek Aro Iluna deitutakoa hasi zen.
Arkitektura
Mizenasko zibilizazioaren goren mailan arkitektura lan aipagarriak egin ziren : jauregi edo gotorleku handiak, muino malkartsuetan, harresi ikaragarriez (5 m zabal) inguratuta. Nahiko ezagunak dira Mizenas eta Tirintokoak (Argolida), haina aipagarria da ere, adibidez, Gla gotorlekukoa (Beozia), zeinak 3 kilometroko harresia baitzuen. Harresi sendo horiek igarotzeko ateak ere ez ziren, noski, nolanahikoak ; ezagunena, beharbada, Mizenasko Lehoien atea da, gotorleku hartatik gorde den atalik inportanteena. Benetan ikusgarria da ateburuko erliebea : bi lehoi, zutabe baten alde banatan, atezain. Haien gorputz tinko gihartsuek eta egikera simetrikoak antzinako Ekialde Hurbilaren eragina iradokitzen dute.
Mizenasko jauregiak egoitza gotortuak ziren beste ezer baino gehiago, eta gotortasun horrexek bereizten ditu Kretako jauregietatik, erabat ingurura zabalik. Salbuespen bakarra dago : Pilos. Esango litzateke ezen Pilos, Mesenia urrutian bakarrik, ez zela beste herrien erasoen beldur.
Jauregiotako gela nagusia, jauregiaren erdigunea, nolabait esateko, audientzia aretoa zen : megarona. Lauki zuzen baten itxurako gela handia zen megarona ; gelaren erdian, sabaiari eusten zioten zurezko lau zutaberen artean, sutondo biribil bat zegoen. Megaronaren aldamenetan beste gela asko izaten zen : janari biltegia (ardo eta olio pitxerrez betea), baxera gordetzeko gela, artxiboa (buztinezko oholtxoez beterik apalak) etab. Gela batzuk kanpotarren logeletarako gordetzen ziren eta beste txiki bat, lur egosizko ontzi edo upel moduko bat zuena, bainugelatzat erabiltzen zen. Gela gehienetan freskoz apainduta zeuden hormak.
Hilobiak
Hilobi arkitekturan ere hilobi mota berri bat sortu zen, biribila eta kupuladuna.
Muinoren albo batean egiten zen : muinoa albo batetik zulatu, ganbera biribil baten itxura emanez hustu, eta lurrezko tumulu batez estali. Korridore luze bat izaten zen, dromosa, barruko ganbera biribilerako sarbide. Hilobi horietako bat ixten zuen atearen arrasto gutxi batzuk aurkitu dira : zurezko ate gotor bat izan bide zen, bolizko eta urrezko apaingarriekin. Hilobi hauen hormak egiteko erabilitako harriak, putzu hilobietako harkoskor landugabeak ez bezala, harlanduak ziren, zehaztasun handiz ebakiak. Handienak, zeina bere bikaintasunagatik Atreoren altxorra deitzen baita (Mizenas), zortzi metroko ataburu erraldoia du, 120 bat tonakoa.
Putzu hilobiak
"Putzu hilobiak" lurrean oso barne zulatutako putzu handi moduko batzuk ziren ; paretak harkoskorrez eta buztinez eginak zituzten, eta hartxintxarrez estalia zorua.
Sagasti
Sagasti Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Astigarragan sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 718 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %34,32.
Mizenastar zibilizazioa
Putzu hilobiak
Hilobiotan aurkitutako gauzen artean aipagarriak dira mozorroak ; gizonen aurpegien mozorroak dira denak. Oso ezaguna da Schliemannek Argosko eta Mizenasko errege Agamemnonen mozorrotzat jo zuena (30,3 cm). Itxura lasaiko aurpegia da : luzarana, masaila puztuxeak, sudur luze zorrotza, ezpain fineko ahoa, bizarra eta bibote luzea ditu. Atentzioa ematen dute haren begiek, luzaranak eta itxi-itxiak. Mozorro guztiak daude teknika berdinez eginak : tarte handiak mailuaz joz eginak, eta xehetasunak, berriz, tresna zorrotz batez landuak. Ezpata eta sastakaiak lantzen ere trebetasun handia erakutsi zuten Mizenasko urregile eta brontzegileek ; bolia, urrea, lapis lazulia eta harri kristala erabiltzen zituzten heldulekuko zuraren eta ahoko brontzearen apaingarri, eta animaliak eta ehizaldiak irudikatzen zituzten batez ere. Urregintzako lanik harrigarrienak sastakai damaskinatuak dira : urrea, zilarra, elektroa (urre eta zilar nahastura, anbar kolorekoa) eta niela (esmalte beltza) maisutasunez konbinaturik daude, halako eran ezen gai horien kolore nahasketek (zuria, horia, gorrizta eta beltza) metal gaineko fresko ikusgarri moduko bat eratzen baitute.
Hilaren ondoan aurkitutako gauzen artean aipagarriak dira, azkenik, bitxiak eta metal bitxizko ontziak.
Mizenasko bitxigintza, armetarako brontzegintza bezala, Minosko tradizioan oinarritu zen batez ere, baina ez hartan bakarrik, esan baitaiteke putzu hilobietan bi tradizio independentek bat egin zutela : tradizio greziarrak, batetik, eta Minoskoak, bestetik.
Gauza asko eta era askotakoak aurkitu dira hilobiotan, emakumeen gorpuzkinen ondoan batez ere, baina baita gizonen ondoan ere : koroak eta diademak, urrezko xafla eta zirrindolak jantzietan josteko, lepokoak, eskuturrekoak eta orkatilekoak, kateak, orratzak, belarritakoak, eraztunak. Batzuk -diademak, adibidez- hilentzat berariaz egindakoak zirela uste da.
Metal bitxizko ontziek Mizenasko aberastasunaren neurria ematen dute : hilobi zaharrenetan (B zirkuluko hilobiak) urrezko hiru eta zilarrezko bi aurkitu ziren ; geroagokoetan (A zirkuluko hilobiak), berriz, urrezko hogeita lau eta zilarrezko hogei.
Ontzi txikiak dira gehienak, eta bi motatakoak bereiz daitezke : edateko erabiltzen zirenak (edontziak) eta isurtzeko erabiltzen zirenak (pitxerrak). Landare eta animalia irudiez apaintzen ziren batez ere, baina baita eguneroko bizitzako gertaerez ere, behin edo behin. Artelan hauetan ere bi aldetako eragina nabari da, Kretakoa, batetik, eta kontinente barrukoa, bestetik.
Horma irudiak
Kretakoak bezala, Mizenasko zibilizazioko jauregi eta etzeetako hormak (eta zoruak) pinturez apaindu ziren. Hiru gai nagusi erabili zituzten margolanotan : gizarte bizitza, erlijio bizitza eta izadia (izurdeak, olagarroak, arrainak). Beste gai nagusi bat, hartu zuen hedaduragatik besterik ez bada, apaindurazko marrazkia da. Mizenasko pinturak Kretako arte moldeari jarraitu zion, oro har, baina, adibidez, Knossosko jauregiko irudien mugimendu askatasunaren aldean, hura baino askoz zurrunagoa da.
Nolanahi ere, nekez aurkituko da Kretan Mizenasko fresko zati baten marrazkiaren bikaintasuna. Jainkosa baten marrazkia da (K.a. XIII. mendea) ; bularretik burura bitarteko zatia besterik ez da gorde. Blusa lepo-has batez jantzita dago, eskuturrekoez eta lepokoaz apaindua, sorbaldez beheragoko hiru txirikorda luzetan duela orraztua ilea.
Esku batean daramatzan bitxiei begira bezala dago. Harrigarriak dira haren aurpegi soslaiaren garbitasuna eta eskuen eta begiaren marrazkiaren bikaintasuna.
Zeramika eta plastika lanak
Mizenasko zibilizazioaren ezaugarri berezienetako bat zeramika da, zeinak, bide batez esanda, oso lotura estua baitu pinturarekin. Zibilizazioa bera bezala Kretako ereduan oinarritu zen hasieran Mizenasko zeramika ere, bai formetan bai gaietan, baina putzu hilobien garaian ezin bereizi bazitekeen ere Mizenasko ontzi bat Kretako batetik, bilakaeraren bilakaeraz bere molde propioa hartu zuen, margozko dekorazioa estilizatuz, eskematizatuz eta soilduz. Estilo berri hori Peloponeso osora ez ezik, Greziako erdialdera eta Eubeara ere zabaldu zen, zeramikagintza mota berriaren eta zibilizazioaren beraren gailentasunaren erakusgarri.
Beste arte adierazpen batzuk
Mizenasen ez zen, Kretan izan ez zen bezala, estatua handietarako zaletasunik. Tamaina handiko lan bakarra ezagutzen da : igeltsu margotuzko emakume (edo esfinge bat ote?) buru bat (K.a. XIII. mendea). Aldiz, lur egosizko estatua txiki asko aurkitu dira hilobietan, kontinente osoan. Jainkosak dira gehienak, eta egikeran desberdinak badira ere, badute zenbait ezaugarri komun : buru txikia hiruki itxuran moldatua, begi handi irtenak eta sudur nabarmena ; lepo luze iraina, zilindro itxurako enbor soila gorpuztzat, eta erantsitako bi kono txiki bulartzat.
Besoak altxatuta eta koroa buruan irudikatzen da askotan, margo beltz edo marroizko marra soilez apainduta.
Lazaro efektua
Lazaro efektua paleontologian ematen den fenomeno bat da zeinetan antza desagertua dagoen espezie bat berriro agertzen den beranduago. Izena Jesukristok ukitu eta oinez hasi zen Lazarotik dator, aurretik hila zegoena.
Elvis efektuaren eta Zombie efektuaren oso antzekoa da, baina kasu honetan espezie bera da berriro agertzen dena.
Fieschertal
Fieschertal Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fritz Jean
Fritz-Alphonse Jean (Cap-Haïtien, 1953) Haitiko ekonomialari eta politikaria da. Ekonomialari gisa, herrialdeko nabarmenenetako eta baloratuenetako bat da, eta arlo horretan hainbat erantzukizun-kargu bete ditu. 2016ko otsailaren 26tik 2016ko martxoaren 25era arte, Haitiko lehen ministroa izan zen Jocelerme Privert presidentearen bitarteko gobernuan. 2022ko urtarrilaren 31n herrialdeko behin-behineko presidente izendatu zuten, Montanako Akordioa sinatu zuten erakunde politikoek eta gizarte zibilak egindako bozketan. Hala, Alphonse Jeanek Jovenel Moïse presidente zenaren kargua hartu zuen; 2021eko uztailean tiroz hil zuten Moise, etxean zela. Halaber, senatari ohi Steven Irvenson Benoît behin-behineko lehen ministro hautatu zuten.
Zemné
Zemné Eslovakiako udalerri bat da, Nové Zámkyko barrutian kokatuta. 26,34 km²ko azalera du eta 2165 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1113. urtekoa da.
Liv Ullmann
Liv Johanne Ullmann (Tokio, Japonia, 1938ko abenduaren 16a) aktore eta zinema zuzendari norvegiarra da. Ingmar Bergman zuzendari suediarrak eduki zituen musa horien artean egon zen. Halaber, Urrezko Globoa (1972) eta Donostia Saria (2007) jaso izan ditu, besteak beste.
Bizitzako lehenengo urteak Trondheimen (Norvegia) igaro zituen, baina Kanadara joan zen familiarekin Bigarren Mundu Gerran. Miamin (Florida) bizi da.
Biografia
Aita, ingeniari aeronautikoa Tokion, hil zenean, Norvegiara itzuli zen eta han egin zituen ikasketak. Gero antzerki-ikasketak egin zituen Londresen. Bere herrira itzuli zenean, Norvegiako antzerki- eta zinema-antzezle nagusietako bat izatea iritsi zen. Haren ospea handituz joan zen Ingmar Bergman ezagutuz geroztik. Bergmanek "Pertsona" (1966) filma egiteko deitu zuen lehen aldiz, Bibi Anderssonekin batera. Antzezlan bikaina egin zuen, eta harrezkero Bergmanekin lan egiten jarraitu zuen haren film nagusietako batzuetan. Max von Sydow antzezlearekin batera aritu zen, adibidez, "Otsoaren ordua" (1967) eta "Irrika" (1970) filmetan, Bergmanen zuzendaritzapean biak.
1970eko hamarraldiaren hasieran Hollywoodera joan zen, ikusle gehiago erakartzeko esperantzan, baina ez zuen zorte handirik izan han egin zituen filmekin, desegokiak baitziren bere talenturako.
Ullman egoera fisiko eta espiritual muturrekoak adierazteko gaitasunagatik nabarmendu da batez ere, gehiegizko imintzio melodramatiko edo historikoetan erori gabe. Bere lanbideaz gainera, giza arazoez arduratu da. 1981ean UNICEFeko enbaxadore izendatu zuten. Urrezko Globoa (1972) eta Donostia Saria (2007) jaso izan ditu, besteak beste.
Largillay-Marsonnay
Largillay-Marsonnay Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Largillay-Marsonnay udalerrian erroldatutako biztanleak 178 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 85 etxebizitza zeuden, 71 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 70 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 71 etxebizitza nagusietatik 45 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 36 etxek bost zituzten. 59 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 34 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 100 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 100 pertsona aktiboetatik 96 lanean zeuden (51 gizon eta 45 emakume) eta 4 langabezian zeuden (3 gizon eta 1 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Largillay-Marsonnay udalerrian 69 unitate fiskal zeuden, 171,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.181 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Largillay-Marsonnay udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jared Padalecki
Jared Tristan Padalecki (San Antonio, Texas, AEB, 1982ko uztailaren 19a) estatubatuar aktorea da. Texasen hezi zen eta 2000 ko hamarkadan ezaguna egiten hasi zen telebistako Gilmore Girls izeneko telesailean eta New York Minute edo House of Wax bezalako pelikuletan agertu ondoren. Hala ere, Jared ezagunagoa da Supernatural telesailean Sam Winchesterren papera egiteagatik.
Turruncún
Turruncún Errioxako herria hustua da, 1975ean Arnedo udalerriarekin bat egin zuen. Préjano inguruko mendizerran dago, Arnedo eta Cornago artean.
Major Izidoro
Major Izidoro Brasilgo udalerri bat da, Alagoas estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Candle in the Wind
Candle in the Wind (euskaraz Kandela Airean Bezala) Elton John eta Bernie Taupin musikariek konposatutako abesti bat da. 1973ko Goodbye Yellow Brick Road diskoan argitaratu zen.
Turruncún
XX. mendearen hasieran 300 biztanle zituen baina egun etorkinak baino ez daude. 1929an 5,1 graduko indarreko lurrikara jasan zuen.
Candle in the Wind
Taupinen arabera, "abestiaren hitzek gazterik ospea lortu eta bere bizitzako loraldian hil den norbaiten gaia jorratzen du, abestia James Deani buruzkoa izan zitekeen, Montgomery Clifti buruzkoa, Jim Morrisoni buruzkoa... heriotzaren glamour handiak, pertsonak behin betikotzen ditu".
Abestiaren jatorrizko hitzetan, hasierako lerroan "Goodbye Norma Jean" ("Adio Norma Jean") esaten da, alegia, Marilyn Monroeren aipamen argi eta garbia eginez.
1997an Elton Johnen adiskidemina zen Diana Galeskoaren heriotzaren harira, abeslariak haren omenez zenbait hitz aldatu eta abestia eskeini zion.
Made in England (abestia)
Made in England (euskaraz Ingalaterran Egina) Elton John britainiar musikari eta abeslariaren abesti bat da. 1995eko Made in England diskoan argitaratua izan zen.
Jensen Ackles
Jensen Ross Ackles (Dallas, Texas, 1978ko martxoaren 1a) aktore eta zuzendari estatubatuarra da. Ezaguna egin da Supernatural telesailean Dean Winchesterren papera egiteagatik.
I Spy (filma)
I Spy (euskaraz Ni Espioia), 2002ko Betty Thomas estatubatuar zinema zuzendariaren espioitza komedia film bat da. Robert Culp eta Bill Cosby aktoreek antzeztuko 1960ko hamarkadako izenburu berdineko telesailean oinarritua dago. Eddie Murphy, Owen Wilson, Famke Janssen eta Malcolm McDowell aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Eskrupulurik gabeko arma trafikatzaile batzuk hegazkin espioi esperimental bat ohostu eta talde armatu bati saltzear da. AEBetako Gobernuak Kelly Robinson (Eddie Murphy) boxeo izar gogaikarriari Alex Scott (Owen Wilson) agente bereziarekin hegazkina berreskuratzeko goreneko sekretupeko misio batean jardutera derrigortuko du. Teknologia aurreratuena eta nortasun handiarekin, bikote xelebreak mundua salbatu beharko du... behintzat, aurrez zerbaitetan ados jartzen baldin badira.
Scelotes
Scelotes Scincidae familiako narrasti generoa da. Afrikako hegoaldean bizi dira.
Opus Maius
Opus Maius (latinez "Lan Handia") Roger Baconek 1260ko hamarkadan latinez idatzitako zientziei buruzko tratatua da. Egileak 1267an Klemente IV.a aita santuari bidali zion. Ondoren Opus Minus (Opus Secundum izenaz ere ezaguna) eta Opus Tertium idatzi zituen.
Historia
Liburua Erdi Aroko latinez idatzita, Klemente IV. aitasantuak Baconi eginiko eskaera baten ondorioa izan zen; antza, aitasantuak Baconen lanak ezagutu nahi zituen. Liburuak 840 orri ditu eta barruan oso gai desberdinak jorratu zituen filosofoak: natur-zientziak, gramatika, logika, matematika, fisika eta filosofia. Baconek aitasantuari 1267an bidali zion liburua. Harekin batera gutun bat bidali zion; idazki hori Francis Aidan Gasquet monje ikerlariak Vatikanoko Liburutegian aurkitu eta 1897an argitaratu zuen. Ondoren, Baconek Opus Minus liburua argitaratu zuen, aurrekoaren laburpena egiteko asmoz. Azkenik, Opus Tertium idatzi zuen, bi aurrekoen hitzaurre gisa; azken hori aitasantuari 1268an bidali zion.
Edukia
Opus Maius zazpi ataletan antolatuta dago:
Kemijärvi
Lappi eskualdearen erdialdean dago hiria, Rovaniemi hiriburuaren ekialdean; bizilagun honi eta baso-industriari esker azpiegitura garatuak iritsi dira udalerrira. Beste bizilagun garrantzitsu batzuk, Salla eta Pelkosenniemi dira, ekialde eta iparraldean, hain zuzen. Bigarrenarekin erlazio oso estua mantentzen du hiriak eta elkarrekin turistentzako hainbat programa jarri dituzte abian azken urteotan; hala nola, Pyhä-Luosto Parke Nazionalaren zabalkuntza.
Azken 30 urteetan, biztanleria ia erdira jaitsi da (70eko hamarkadako 15.000 biztanletik, gaur egungo 8.500era). Izan ere, azken hamarkadan, Salcomp, Orion eta Stora Enso enpresen hiriko fabrika guztiak itxi egin dira, eta honek, langabezi maila altua utzi du hirian; herritarrek lanpostu eta bizimodu hobe baten bila Rovaniemi hiriburura alde egiten jarraitzen dute eta Kemijärvi hiltzen ari den hiri bihurtu da alkatearen esanetan.
Geografia
Udalerria Finlandia iparraldeko Lappi eskualdean dago, Ekialdeko Lappi azpieskualdean eta Zirkulu Polar Artikoaren gainean. Herrialde osoko iparren dagoen hiria da, Rovaniemi hiriburua baino pixka bat goraxeago baitago; bere bizilagunak, Posio eta Salla, hego eta ekialdean, Rovaniemi mendebaldean, eta iparraldeko Sodankylä eta erlazio oso estua mantentzen duen Pelkosenniemi udalerriak dira. Kemijärvik 3.931,44 km²-ko azalera dauka, Rovaniemi ondoren Lappiko hiri zabalena da, eta metro gutxi batzuk baino neurtzen ez duten muinoz betea dago. Aipatzekoak dira, nahiz eta 500 metroak ozta-ozta pasatzen dituzten, Pyhä eta Suomu muinoak; bertan daude finlandiarren artean ospetsu bihurtu diren eski-azpiegiturak. Baso borealek estaltzen dute hiria eta sahastiak, haltzadiak, urkidiak, makaldiak, pinudiak eta izeidiak dira zuhaizti ohikoenak.
Guztira, ia 400 aintzira daude udalerrian, 396 zehazki, eta Kemijoki ibai luzearekin batera, 426,78 km²-ko ur-azalera osatzen dute; udalerriaren azalera osoaren %10a baino gehiago. Aipatzekoak dira hala nola, Enijärvi eta Kyröjärvi aintzirak, hala ere, udalerriaren bihotza Kemijärvi aintzira da, Lappiko laugarren eta Finlandiako hemeretzigarren aintzira handiena; aintzira hau, udalerriko biztanleen sostengua izan da historian zehar, batez ere gosete garaian. Gainera, aintzira eta hau zeharkatzen duen Kemijoki ibaia, Kanada herrialdean dauden hainbat aintzira eta ibaiekin batera, mundu osoko ur kalitate onena duten aintzira eta ibaia dira. Lutxoperka eta izokina bezalako ur gezatako arrainak gustora bizi dira bertan, eta ur korronte indartsu eta harroek udalerria eta herrialdea energiaz hornitzen dute.
Landaredia eta udalerriko faunak oso aberatsak dira eta ondorioz, Kemijärvik natura babesteko hainbat egitasmo gauzatu ditu; 2005. urtean esaterako, Pelkosenniemi eta Sodankylä udalerriekin batera Pyhä-Luosto Parke Nazionala sortu zuen. Bertan, altzeak, azeri artiko eta gorriak, elur-orein basati eta etxekotuak, hartz arreak, igarabak, laurehun urteko zuhaitzak eta Finlandia osoko hegazti espezie sorta luzeena dago; hala nola, antzarak, eskinosoak, mokozabal zuriak, urubiak, zapelatz liztorjaleak eta zingira-hontzak. Pyhä-Luosto Parke Nazionala 1938. urtean sortu zen Pyhätunturi izenarekin, baina 2005. urtean, Pelkosenniemi eta Sodankylä udalerriko Luosto parkearekin bat egin zuenean, gaur egungo izena jaso zuen. Urteko ia 100.000 turista jasotzen ditu parke nazionalak eta hiru udalerrien oinarri ekonomikoa bihurtu da.
Azken hamarkadan, eta bereziki 2005. urtean, Greenpeace eta iparraldeko samien, eta Stora Enso konpainiaren eta bertako langileen artean hainbat liskar izan dira enpresak zelulosa orea egiteko erabiltzen zuen egurraren jatorria zela-eta. Greenpeace erakundeak salatu zuenez, Stora Enso enpresak erabiltzen zuen egurra, Finlandiako Parke Nazionalak kudeatzen dituen Metsähallitus konpainiak Lappiko basoetatik ematen zion. Bertako basoen gehiegizko ustiapenaz, iparraldean abeltzaintzaz bizi diren samiek euren elur-oreinak pinudietako likenez elikatzea oztopatzeaz eta milaka urteko ohitura arriskuan jartzeaz salatu zuten enpresa. Hala ere, ika-mika guzti hauek amaitu egin dira konpainiak negozioak Hego Amerikan errentagarriagoak zirela erabaki eta Kemijärviko frabrika itxi zuenean 2008ko apirilean.
Azkenik aipatzeko, Finlandiako Lurreko Armadarena den eta Kemijärvi eta Rovaniemi hirien artean dagoen Rovajärvi tiro eremua. Eremu hau, entsegu zelai bat da eta Lurreko Armadak praktikak egiteko erabiltzen du. Ez asko, bertako naturaren alde egiteko bizilagun batzuk batu eta Pro Rovajärvi elkartea sortu zuten.
Historia
Bazter honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi zirenean iritsi zela uste da, k. a. VII. mende inguruan; izan ere, Enontekiö bizilaguneko Ounasjärvi aintziran aurkitu diren lehenengo biztanle hauen aztarnak k. a. 6.000. urtekoak dira gutxi gorabehera. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoko kostaldean ezarri zirenez gehienbat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estuak izan zituzten. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samien jatorria ezezaguna den, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara immigratu zuten eta eurekin samiera hizkuntza eraman zuten herri uraldarren nahasketaren ondorioa direla. Hasiera batean, euren lurraldea Ozeano Artikotik Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialderaino zihoan eta, gehienbat, ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren; hau da, ehizakiaren atzetik ibiltzen ziren, nomadak ziren. Garai honetako bizi-aztarnak aurkitu dira, haien artean, ehiza-tresnak, harribitxizko apaingarriak, margolanak eta hainbat hilobi. Kemijoki ibaiaren ertzean bizi ziren samiek (haien artean kemijärviarrek), gaur egun desagertua dagoen hizkuntza berezi batean hitz egiten zuten, kemieraz edo kemiko samieraz. Erdi Aroan, Moskuko Dukerri Handiaren eta Suediako Erresumaren eskuen artetik zebilen lurraldea zen Kemijärvi, baina Behe Erdi Aroan suediarren boterea nagusitu eta hauen eragina nabarmentzen hasi zen; lurraldea Suediar Erresumako antzinako Ostrobotnia probintziaren barruan zegoen. Gaur egungo Kemijärvi elizatearen lehen eraikinak Oulu ingurutik iritsitako familia talde batek eraiki zituen XVI. mendearen bukaeran. Bertara iritsitako lehenengo finlandiar hauek, hurrengo mendean herri finko bat sortzea lortu zuten.
Kristautasuna suediarren eskutik hedatzen hasi zen XVI. mendean eta, orduan, lehen elizak eraikitzen hasi ziren. Lurraldearen zabalera zela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko eta laster batean, Kemijärvi, Kemitik bereizi eta elizbarruti garrantzitsu bat bilakatu zen. Kristautasunarekin batera, samiek xamanismoa alde batera uzten eta iristen hasi ziren finlandiarren ohiturak bereganatzen hasi ziren. XVIII. mende bukaerarako ez zen samirik gelditzen udalerrian, akaso noizean behin iparraldetik Kemijärvi aintzirara etortzen ziren arrantzale nomadak.
Azpiegiturak
Aspaldi, alemaniarrek II. Mundu Gerran eraikitako aireportu bat zegoen udalerrian. Hala ere, Rovaniemiko aireportuaren gertutasunagatik bidaiari gutxi zegoenez, itxi egin behar izan zuten; gaur egun, aerodromo txiki bat da.