cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Millerrek eta Ureyk antzeman zuten haien atmosfera artifizialean zegoen karbonoaren %15a molekula organikoetan agertzen zela. Karbono horren %5a aminoazidoetan azaltzen zen. Glizina, alanina, azido aspartiko eta azido glutamikoa bezalako aminoazidoak eratu ziren esperimentu horretan. Aurkikuntza horrek bultzada handia eman zion Oparinen eredu teorikoari, zientzialari askok 1953 aurretik ez baitzuten uste atmosfera erreduktore baten gasetatik aminoazidoak azal zitezkeenik, izaki bizidunen funtsezko konposatu kimikoak.
Zulagailu
Zulagailua edo daratulua zur, harri, metal eta beste materialetan zuloak egiteko makina bat da. Zurean zuloak egiteko eskuzko tresna txikia denean, birabarki deitzen zaio.
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
1953az geroztik hamaika saio gehiago egin dira Millerren esperimentua oinarritzat hartuz. Esperimentu horietan frogatu da aminoazidoak beti agertzen direla gas-nahasketa erreduktore bat berotzen denean, erradiazio ultramorez irradiatzen denean edo deskarga elektrikoz tratatzen denean. Halaber, frogatu zen gas-nahasketaren osaketa ez zela erabakigarria, erreduktorea baldin bazen. Millerrek erabilitako metano, hidrogeno, amoniako eta uraren ordez, esaterako, hidrogeno, nitrogeno, karbono monoxido eta ura erabiltzen bazen aminoazidoak ere sortzen ziren.
Zulagailu
Mekanika-lantegitan zuloak egiteko gehien erabiltzen den makina-tresna da. Makina hauen erabilera nahikoa erraza izan ohi da. Bi mugimendu dituzte: barautsaren biraketa eta aitzinamendua. Biraketa motor elektriko baten indarrak sortu ohi du, motorra eta barautsaren artean transmisioa sistema bat dagoelarik. Aitzinamendua eskuz nahiz modu automatiko batean egin daiteke.
Zulaketa mekanizazio-eragiketak barauts baten laguntzaz zulo biribilak sortzean datza.
Biziaren jatorria
Lehenengo molekula organikoen agerpena
Ondorengo esperimentu horietan zientzialari batzuek (J. Oró, Ponnamperuna, Sidney Fox, Carl Sagan…) Millerren esperimentua hobetu eta sofistikatu zuten, beste substantzia batzuk sartuz matrazetan (besteak beste, Millerrek aurkitu zituen konposatu organikoak). Molekula organiko ugari lortu dira modu honetan, materia biziaren funtsezko konposatuak: aminoazido guztiak, azido organiko anitz, urea, nukleotidoak, azukre asko, eta abar).
Biziaren jatorria eta eboluzioaren teoria
Charles Darwinen teoria eboluzionistak eragin handia izan zuen Oparin eta Haldaneren biziaren jatorriari buruzko lehenengo hipotesietan. Izan ere, zientzialariek uste zuten materia bizigabetik bizia sor zitekeela prozesu ebolutibo baten bitartez; alegia, eboluzioaren teoria orokortu behar zela, eta lehenengo biziduna eboluzioaren abiapuntutzat hartu beharrean, onartu behar zen materia bizigabearen eboluzio bat gertatu zela aurretik, eboluzio kimiko edo abiotikoa deitutakoa. Eboluzio kimiko horren ondorioz lehenengo biziduna agertu zen, etapa ebolutibo berri bat hasiz une horretan: eboluzio biologikoa.
Bizia agertu aurretiko eboluzio kimikoan hautespen naturala ere eragin handiko faktorea izan zen. Horrek esan nahi du lehenengo molekula organikoak Lurrean agertu zirenean, aipatutako hautespenak molekula egokienak edo zeuden ingurumenean ondoen moldaturikoak “aukeratu” zituela, beste molekula edo polimeroak desagertuz.
Lehenengo polimeroen agerpena
Lehenengo molekula organikoak atmosferako gasetatik sortu ostean, hurrengo etapa ebolutiboa molekula horien polimerizazioa izan zen nahitaez, gaur egungo bizidunen konplexu molekularrak osatzeko (gluzidoak, proteinak, azido nukleikoak, eta abar). “Adreilu”etatik abiatuta eraikina eratu behar zen, eta horretarako “adreilu” horiek era egokian elkartu behar ziren egitura ordenatua osatzeko.
Lehenengo polimero organikoen agerpena azaltzea lan korapilatsua da, molekula organikoen sorrerarena baino zailagoa. Proteinen sintesia, esaterako, prozesu nahaspilatsua da, 120 molekula organikoren parte-hartzea behar duena, tartean entzima askorena. Nola burutu zitekeen prozesu hau antzinako Lurrean prozesua katalizatzeko entzimarik ez baldin bazen? Oiloa eta arrautzaren problemaren antzeko beste bat sortzen da erantzuna emateko orduan.
Beste alderdi garrantzitsu batek arazoa zailtzen du are gehiago: erreakzio bio-sintetiko guztiek (proteinen eta azido nukleikoen sintesia, esaterako) energia behar dute, ATParen hidrolisia ematen duena. Lehenengo molekula organikoen artean ATP egon zitekeela esan bada ere, hori ez da guztiz frogatu.
Ikerlari batzuek aditzera eman dute entzimarik ezean katalizatzaile inorganikoek parte hartu zutela polimeroen sintesian; urea bezalako katalizatzaile organikoen parte hartzea ere azpimarratu da (laborategian frogatu da ureak nukleosidoen fosforilazioa oso ondo katalizatzen duela, nukleotidoak eratzeko).
Polimeroen sorrera azaltzeko beste oztopo bat gainditu behar da: aminoazidoen eta nukleotidoen polimerizazioak proteinak eta azido nukleikoak sortzeko, hurrenez hurren, ura askatzen du, polimeroen hidrolisiak ura behar duen bitartean. Adibidez, bi aminoazidoren arteko lotura peptidikoa gertatzerakoan (ikus aldameneko irudia).
Beste era batez esanda, ur-ingurumen batean polimeroen hidrolisia errazagoa da (ikuspuntu energetiko batetik) polimeroen sintesia baino. Hori horrela izanda nola sortu ziren polimero organikoak “salda primitibo” hartatik?
1960ko hamarkadan Sidney Foxek aminoazidoen soluzio bat berotu zuen 180 °C-tan, proteinen antzeko egitura peptidikoak lortuz. Tenperatura handi horiek ez zeuden antzinako “salda primitiboan”, baina zientzialari batzuen ustez oso tenperatura altuak egon zitezkeen sumendi inguruan. S. Foxek berak uste zuen sumendiek funtsezko zeregina izan zutela polimero organikoen sintesian jatorrizko Lurrean.
Beste hipotesi batzuk proposatu dira proteinen sintesia azaltzeko. Esaterako, “buztinaren hipotesia”. Honen arabera, aminoazidoen polimerizazioa buztinaren gainean gertatu zen. Buztina katalizatzaile oso eraginkorra dela frogatu da, eta aminoazido eta ATParen aurrean polipeptido kate luzeak sortzeko gaitasuna du.
Proteinekin batera, biziaren molekularik garrantzitsuenak azido nukleikoak dira. Azido nukleikoak nukleotidoen polimerizazioaren bitartez sortzen dira. Azido nukleikoek, gainera, haien burua kopiatzeko ahalmena dute; hori dela eta, “molekula biziak” direla esan daiteke.
Bi azido nukleiko daude: DNA eta RNA. DNAren funtzioa proteinak egiteko informazioa gordetzea da. Baina proteinak beharrezkok dira DNA berria egiteko ere. Horrek esan nahi du DNA molekulak ez duela ahalmenik, bere kabuz, biziaren prozesuei eusteko; proteinen laguntza ezinbestekoa du.
Proteinak sortzeko azido nukleikoak behar dira, baina azido nukleikoak eratzeko ere proteinak behar dira. Berriro oiloa eta arrautzaren arazoa agertzen da, erronkari.
Hurrengo etapa ebolutibo batean sortutako proteinen eta azido nukleikoen arteko elkarrekintza gertatu behar izan zen. Gaur egun oso neketsua da prozesu honi azalpen sinesgarri bat ematea, gero aztertuko dugunez.
Protozelulen agerpena
Molekula organikoak eta polimeroak jatorrizko Lurrean agertu ondoren, hurrengo etapa ebolutiboa protozelulen agerpena izan zen. Protozelula hauen arbasorik zaharrenak Oparinek deitutako koazerbatuak izan ziren. Koazerbatuak egitura aurre-biologikoak ziren, disoluzio koloidal batean agertutako partikula edo tanta txikiak, disolbatzailean disolbatzen ez diren molekulez osatuak.
Antzeko fenomeno bat gertatzen da olioa edo koipea ur-disoluzio batean disolbatzen dugunean: disolbagarria ez den partikula bat sortuko da, disolbatzailearen aurrean oso bestelakoa dena (partikula hauek disolbatzeko azido gogor bat bota behar zaio disoluzioari).
Disoluzio koloidal batean olioa uretan disolbatzearen antzeko zerbait gertatzen da, eskala txikian; disoluzio koloidalak eratzen dituzten molekulak (proteinak, lipidoak…) ez dira guztiz disolbatzen uretan, benetako disoluzioak ez direlako; baina ez dituzte eratzen ere begien bistan ikusitako molekula-multzoak. Mikroskopio elektronikoan, baina, ondo antzematen dira.
Mota honetako disoluzio koloidalek bi fase dituzte: koazerbatu edo tantatxo koloidalena (molekula organiko asko eta ur gutxi duena) eta disolbatzailearena (molekula organiko gutxi eta ur asko duena). Molekula organikoen pilaketaz sortutako tanta koloidalek beste molekula edo polimero ez-disolbagarriak harrapa ditzakete, tanta “gizenduz”.
1960ko hamarkadan Sidney Fox ikerlari estatubatuarrak polipeptidoak lortu zituen aminoazidoen soluzioak berotuz. . Polipeptido horiek koazerbatuen antzeko egiturak eratzen zituzten disoluzioan jartzerakoan. Foxek “mikro-esferak” deitu zizkien, eta zelula prokarioto baten neurria (2 mikra) zutela ikusi zuen. Protozelula horiek hazi eta ugaldu zitezkeen, ur-disoluziotik polinukleotidoak eta beste molekula organiko batzuk harrapatuz. Oparinen koazerbatuen antzekoak ziren, desberdintasun bakar batekin: polipeptidoz bakarrik osatuta zeuden.
Koazerbatuek zein mikroesferek banakotasuna dute, disoluzioan dauden gainontzeko molekuletatik bereizten dituena. Banakotasuna mintzari esker lortzen dute. Mintz hori, eboluzionatzerakoan, gaur egungo mintz zelular bihurtu zen.
Koazerbatuen mintza, disoluzioan haren molekulek hartzen duten orientazio espazialaren ondorioa da. Koazerbatuak osatzen dituzten molekulek (proteinek, lipidoek…) talde hidrofoboak eta talde hidrofiloak dituzte. Disoluzioan talde hidrofiloak disolbatzailerantz orientatzen dira, talde hidrofoboak koazerbatuaren barnean geratzen diren bitartean.Gaur egungo zelula prokarioto eta eukariotoen mintzek orientazio molekularraren printzipio berdina dute.
Koazerbatuen ezaugarri bitxi bat, laborategian egiaztatua, haien zatiketa ahalmena da: ingurumenetik molekulak hartzen dituenean, tanta koloidala hazi egiten da, neurri bateraino; neurri hori gaindituta tantatxoa bitan zatitzen da, prozesu fisiko huts batez. Sortutako tanta “kume” bakoitzak jatorrizko tantatik eramaten ditu molekula batzuk. Prozesu honek antza handia du bakterioen erdibiditze prozesuarekin.
Burdin sulfuroaren hipotesia
Oparinek azaldutako eredua, edo eredu klasikoa, da gaur egun ere zientzialari gehienek onartzen dutena biziaren jatorriaz jarduterakoan, eguneratze batzuekin (adibidez, RNAren eta erribozimen garrantzia lehenengo polimeroen artean azpimarratzen duena). Azken urteetan, hala ere, beste hipotesi batzuk kaleratu dira eredu klasikotik urrunduta, aintzakotzat ere hartu behar direnak. Guztien artean, burdin sulfuroarena da arrakasta gehien lortu duena.
Günter Wächtershäuserrek teoria bat proposatu zuen 1986an, bizia urpeko iturrietatik gertu zeuden piriten gainazaletan sor zitekeela aipatzen zuena. Piritetan dauden sulfuro metalikoen (burdin sulfuro) erredox erreakzioetan askatutako energiak, urpeko tximinietan edo fumaroletan dauden tenperatura altuekin batera, aminoazido eta peptido txikien sintesia eragin zuten, Wächtershäuserrek 1990eko hamarkadan laborategian frogatu zuenez.
Zientzialari alemaniar honen esperimentuak Millerren esperimentuaren ondorio eta emaitza berdinetara iristen ziren, abiapuntua desberdina izan arren. Kasu honetan aminoazidoak eta beste molekula organikoak lortzen ziren hasierako molekula hauetatik: burdin sulfuroa (FeS2), hidrogeno-sulfuroa, karbono monoxido eta ura. Molekula organikoen sorrera itsas hondoan gertatu zen, tenperatura eta presio handiko kondizioetan.
Wächtershäuserrek biziaren sorreran eta eboluzioan metabolismoak aurrea hartu ziola genetikari defendatzen du bere teorian. Lehenengo protozelulek erreakzio kimikoen zikloak zituzten, energia askatzen zutenak, eta gero eta molekula konplexuagoak ekoizten zituztenak. Nukleotidoak eta molekula genetikoak (RNA) geroago agertu ziren.
Zientzialari alemaniarrak irekitako bidea hartu dute beste ikerlari batzuek ere: haien iritziz, RNAren, DNAren edo entzimen moduko molekula organiko konplexuak baino askoz lehenago protometabolismo zelularra zegoen. Hots, biziaren sorkuntzaren prozesuan energetika genetika baino lehenago dator, funtsean.
Panspermia
Panspermiaren teoria XIX. mendean agertu zen, eta Lur gaineko biziaren jatorria estralurtarra dela proposatzen du. Teoria honen arabera, izaki bizidunak ez ziren Lurrean sortu, kometa eta meteoritoetan etorri baitziren kanpoko espaziotik. Harkaitz handi horietan bakterio eta beste mikrobio batzuk egongo ziren, Lurra “kutsatuko” zutenak, bizia sortuz.
Panspermiaren aldeko zientzialariek argudiatzen dute mikrobio batzuk oso erresistenteak direla, eta gai direla Lurretik kanpoko espazioan bizirik irauteko, ikerketa batzuek frogatu dutenez.
Teoria honek ez du biziaren jatorria argitzen; arazoa lekuz aldatzen du beste planeta batera, besterik gabe.
Lehenengo zelulak eta haien eboluzioa
Oparinen koazerbatuak eta Foxen mikroesferak zelulen arbasotzat jotzen badira ere, agerikoa da koazerbatu baten eta zelula baten artean dagoen aldea egundokoa dela. Koazerbatuen eboluzioa, zelulak sortzeko, prozesu ezezaguna da gaur egun, laborategian errepikatu ezin dena (ez da horrela gertatu lehenengo molekula organikoen sortze prozesuan —Millerren esperimentua— edo koazerbatuen sortze prozesuan —Oparinen eta Foxen esperimentuak—).
Ustez, eboluzioaren une batean koazerbatu zahar batean bere azido nukleikoen erreplikazioa gertatu zen. Azido nukleiko horiek ez zuten oraindik informazio genetikorik (ez baitzegoen gene eta proteinaren arteko harremanik), baina biziaren ezaugarri bat hartu zuten: ugalketa ahalmena.
Bigarren fase batean azido nukleiko eta proteinen arteko elkarrekintza agertu zen. Horretarako, azido nukleikoen eboluzioa gertatu zen aurretik, eta proteinen sintesian parte hartzen duten 3 RNA mota azaldu ziren: tRNA, mRNA eta rRNA. Hori izan zen eboluzioko faserik garrantzitsuena, izaki bizidun eta materia bizigabearen arteko muga banatzen duena.
Informazio genetikoak bereizten du bizidun bat bere espezieko gainontzekoengandik. Halaber ahalbidetzen du berezko ezaugarrien transmisioa belaunaldien artean. Honek desberdintasun handia dakar koazerbatuekiko, hauek erdibitzen badira ere ez dutelako inongo ezaugarri genetikorik transmititzen.
Kode genetikoaren ezaugarri nabarmenen bat bere unibertsaltasuna da: izaki bizidun guztietan, bakterio izan ala tximino izan, DNAren base berdinei aminoazido berdinak dagozkie. Hau eboluzio biologikoaren aldeko argudio garrantzitsua da: informazio genetikoa zuten lehenengo zeluletan DNAren eta proteinen arteko elkarrekintza era jakin batean gertatu zen (adibidez, CGU hirukoteak arginina kodetzen du, GCCk alanina, eta abar), eta elkarrekintza hori berdin mantendu da eboluzioan zehar. Aipatutako elkarrekintza mekanismo fisiko-kimiko batengatik gertatu zen, ala ausazko gertakaria izan zen? Ez dago jakiterik.
Haien egitura apala dela eta (azido nukleiko eta proteina) ikerlari batzuek birusak lehenengo bizidunak izan zirela argudiatu zuten. Ez du ematen, ordea, hori egia denik: birusak zelula barneko parasito hertsiak dira, zaila izanik beste bizidunik gabe existitzea. Haien bizi-iraupenerako zelulak behar dituztenez, birusak geroago azaldu omen ziren, prokariotoak antzinako ozeanoetan bizi zirenean.
Lehenengo bizidunak ez ziren parasitoak, “salda primitiboan” zeuden molekula organikoetatik bizi ziren zelulak baizik. Prokariotoak ziren (eukariotoak 1.500 milioi urte geroago agertu ziren), metabolismo heterotrofo eta anaerobioa zutenak. Orain dela 3.500 milioi urte inguru bizi ziren.
Ustez, lehenengo organismo hartzitzaileek ez zuten tresneria metaboliko garaturik; hori dela eta, molekula organiko eta hazteko faktore asko behar zuten bizitzeko. Hauek oso ugariak izanik “salda primitiboan” ez zuten hornitzeko zailtasunik. Glukosa azido pirubikoraino oxidatzen zuten nonbait (glukolisia), gero prozesu hartzitzaile bat garatuz NADH2 berroxidatzeko.
Burdin-sulfuroaren hipotesia defendatzen dutenen ustez, aldiz, lehenengo bizidunak oso bestelakoak izan ziren: urpeko iturrietako piriten inguruan agertutako proto-mikrobioak ziren, kimiolitotrofoak eta anaerobioak. Energia burdin ferrosoak oxidatuz lortuko zutenak:
Gaur egun badaude arkeobakterio hipertermofiloak goiko erreakzioa burutzen dutenak.
Ingurumen-aldaketek eboluzioaren norabidea erabaki zuten. Lehen aipatu den bezala, atmosfera bere izaera erreduktorea hasi zen galtzen duela 2.500 milioi urte, eta oxigenoa hasi zen pilatzen (fotosintesia ez egon arren); molekula erreduzituak gutxitu ziren (NH3, H2, CH4...) eta materia organikoaren sintesia ere gutxitu egin zen; honen ondorioz, eta lehenengo bizidunek kontsumitzen zuten materia organikoaren kopuru handiaren ondorioz ere, salda primitiboan materia organikoaren urritasuna hasi zen agertzen.
Materia organikoaren gabeziak Lur gaineko biziaren desagerpena eragin zezakeen garrantzi handiko aldaketa ebolutiboa gertatu ez balitz: lehenengo organismo autotrofoen agerpena, materia organikoa sintetizatzeko gai zirenak. Organismo horiek anaerobioak ziren, eta gaur egun sufrearen bakterioek egiten duten fotosintesiaren antzeko bat burutzen omen zuten.
Anaerobioa izateaz gain fotosintesi horrek SH2 behar du, garai hartan Lurrean oso ugaria zen molekula. CO2 ere behar du -hau ere kontzentrazio handitan zegoena- eta molekula proteiko oso bereziak: bakterioklorofilak.
Bakterioklorofilak (eta klorofilak, orokorrean) molekula oso zaharrak dira, jatorrizko atmosferatik sortuak beste molekula organiko batzuekin. Millerren ondoko esperimentuetan molekula horien “eskeletoa” laborategian azaldu da, atmosfera zaharreko baldintzak simulatu direnean.
Lehenengo bakterio fotosintetikoak, beraz, materia organikoa ekoizten hasi ziren, baina ez zuten oxigenorik askatzen. Hurrengo urrats ebolutiboa elektroi emaile gisa H2O erabiltzeko gai izan zitezkeen zelulen agerpena izan zen; zelula horiek, gaur egungo zianobakterioen antzekoak, duela 3.000 milioi urte azaldu ziren, eta klorofila berri bat zeukaten, bakterioklorofiletatik ezberdina.
Organismo berri horiek egungo fotosintesiaren ekuazioa burutzen zuten:
C6H12O6 materia organikoa izanik (glukosa).
Harrezkero Lurraren atmosferak egundoko aldaketa izan zuen; oxigenoa kopuru handitan pilatu zen, ozono geruza agertuz (erradiazio ultramorea iragazi zuena). Prozesu metaboliko aerobioak nagusitu ziren, hartzitzaileen aldean askoz eraginkorragoak direnak.
Zianobakterioak egoki moldatu ziren materia organiko gutxi zuen habitat batera. Fotosintesiari esker gluzidoen urritasunari aurre egin zioten, eta nitrogenodun konposatu organikoen gabezia atmosferako nitrogenoa finkatuz konpondu zuten.
Organismo fotosintetikoen eboluzioarekin batera, halaber gertatu zen klorofilen eboluzioa ere. Zianobakterio batzuetan klorofilen gune tetrapirrolikoa aldatu zen, zitokromoak agertuz. Gune tetrapirroliko oso antzekoa dute klorofilek eta zitokromoek, haietan magnesio atomo bat izanik eta hauetan burdin atomoa.
Zitokromoak zituzten lehenengo bizidunak anaerobioak ziren, Lurreko jatorrizko atmosfera anaerobioa zenean agertu zirelako. Organismo horiek CO2 eta SO4 erabiltzen omen zuten elektroien azken hartzaile gisa. Ondoren, atmosfera oxidatzaile bihurtu zenean oxigenoa elektroien hartzaile gisa erabiltzen zuten organismoak agertu ziren. Izan ere, oxigenodun atmosferak organismo askoren bizitza eraldatu zuen. Arnasketa aerobioa nagusitu zen, zitokromoei esker burutu ahal izan zena. Benetako iraultza metabolikoa izan zen arnasketa aerobioa, prozesu anaerobio eta hartzitzaileen aldean eraginkortasun energetiko askoz handiagoa lortu baitzuen. Lehenengo organismo heterotrofo aerobioak duela 2.200 milioi urte inguru azaldu ziren.
Aipatu dugun moduan, bizia uretan agertu eta bertan mantendu zen milioika urteetan zehar. Jatorrizko ozeanoek jana ez ezik, erradiazio ultramorearen aurrean babesa ere eman zieten lehenengo bizidunei. Ozono geruza sortu eta sendotu zenean (duela 1.500 milioi urte inguru) bizidunak gai izan ziren lehorrera igarotzeko; lehorreko habitaten kolonizazioa ez zen 500 milioi urte arte garatu.
Melidako gaztelua
Melidako gaztelua Nafarroa Garaiko Aragoiko Erriberako Melida udalerrian kokatutako gaztelu bat da.
Historia
XIII. mendean gaztelu bat zegoen herrian, zeren 1266an, Tibalt II.a Nafarroakoak Melidako laborariei erregeak zituen ondasun eta eskubideak eman zizkien egunean, berariaz erreserbatu baitzuen gaztelua, lagapenetik salbuetsita. Beharbada gaztelua edo defentsa-dorrea 1378an eraitsi zuten, hiribildua Pedro Manrique de Lara y Mendozaren gotorleku gaztelarrek erasotu eta hartu zutenean.
Elmore City (Oklahoma)
Elmore City Oklahomako herri bat da. Garvin konderrian kokatua dago. 2010ean 697 biztanle zituen, 1.23 kilometro koadrotan banatuta.
Cardiff City Football Club
Cardiff City Football Club (Clwb Pêl-droed Dinas Caerdydd) Galesko Cardiff hiriburuko futbol talde bat da.
Historia
1899ko urtarrilaren 1an Riverside A.F.C. izenarekin sortu zen Galesko hiriburuan. 1908 urtean Cardiff City izena hartu zuen. Lehenengo urte bikainak 20. hamarkadaren erdi aldera izan zituen. 1924ean Ligan bigarren egin zuen, 1925ean Kopako finalista izan zen eta azkenik 1927an Kopa irabaztea lortu zuen, Ingalaterratik kanpoko talde batek lortu duen aldi bakarra da. Hori gutxi balitz Charity Kopa (Superkopa) ere lortu zuen urte berean. Ordutik aurrera taldearen gainbehera etorri zen.
60. hamarkadan Ingalaterrako bigarren mailako taldea izan arren Galesko Koparen bidez Europako Errekopa jokatzen hasi zen. Horrela 1968an final erdietara iritsi zen (bigarren mailako talde batek inoiz lortu duen emaitzarik onena) baina Hanburgok kanporatu zuen, etxean 1-1 berdindu eta Alemanian 3-2 galdu baitzuen.
1992an Galesko futbol liga sortu arren Cardiffek Ingalaterran lehiatzen jarraitzea erabaki zuen, bigarren mailako taldea bazen ere ekonomikoki errentagarriagoa baitzitzaion. Azken urteetan oso ondo ibili da. 2008an berriz iritsi zen Kopako finalera baina Portsmouthek 1-0 gainditu zuen finalean. 2012an Ligako Kopako finala jokatu zuen eta oraingoan Liverpool FC izan zuen borrero penalti jaurtiketatan.
Azkenik 2013an lehen mailara igotzea lortu zuen 51 urteren ondoren. 2012 eta 2015 artean ekipamendua aldatu eta elastiko gorria eta praka beltzak erabili zituen. 2015 urtean bere kolore urdin historikoa berreskuratu zuen eta 2018an berriz igo zen.
Flor Cernuda
Flor Cernuda Arrones (Quintanar de la Orden, Toledo, 1918 - Madril, 2014ko martxoaren 31) Gazteria Sozialista Bateratuetako (JSU) eta Espainiako Alderdi Komunistako (PCE) militante eta poeta izan zen, nazioarteko Sorospen Gorriko (SRI) kidea eta diktadura frankistak errepresaliatua.
Ibilbidea
Segismundo Casado koronelaren kolpearen ondoren, Villacañasera itzuli zen. 1939ko martxoaren 28an, Flor atxilotu, bahitu eta herriko kartzelara eraman zuten.
Lillo kartzelara eraman zuten, Toledoko probintzia osoko presoak zeramatzaten lekura. Epaitu eta 12 urteko kartzela-zigorra ezarri zioten. 1939ko azaroaren 7an fusilamendu-simulazioa izan zuen. Neba frentera joan eta desagertu egin zen. 1939ko azaroan, medikuaren ziurtagiriaren arabera, ama “kalte moralarengatik” hil zen.
1939ko abenduaren 28an Ocañako espetxera eraman zuten, eta han infekzio larri bat egin zuen hanketan. Kartzelan ohatilan sartu zuten Espetxea komentu zaharra zen, eta ez zuen laguntza medikorik. Presokideek egunero jaisten zuten, hirugarren solairutik patioraino.
Ondoren, Bilboko Orue espetxera eraman zuten. Lehen indultuekin aske atera zen, baina Portugaletera erbesteratu zuten. Han urtebete eman zuen, erbesteratzea altxatu eta Villacañasera itzuli zen arte. Jazarpenaren aurrean alde egitea eskatu zuen eta Madrilera joan zen lana aurkitzera. Aita medikuaren laguntzarik gabe hil zen, ez baitzuen ez 'gure jauna', ez konfesatzerik nahi izan. 1949an kartak trukatzen zituen preso politiko batekin ezkondu zen. PCEn ezkutuan militatzen jarraitu zuten. 1962an atxilotu eta gobernaziora eraman zuten. Azken atxiloketa 1977ko martxoan izan zuen, preso politikoen amnistiaren aldeko ekitaldian parte hartzeagatik.
Poesia idazten hasi zen eta UNESCOren Lagunen Klubean (CAUM) lanean hasi zen. Geroago, Espainiako Giza Eskubideen aldeko Elkartearen sortzaileetako bat izan zen.
2014ko martxoaren 31n hil zen, 96 bat urte zituela.
Memoria historikoa
Flor Cernudaren testigantza lehen liburuko 12. kapitulua da, Cárceles de mujeres (1939- 1945), Tomasa Cuevasek elkarrekin argitaratu zituen hiru liburuetakoa. Izenburua: Emakumeen testigantzak Francoren kartzeletan 2004an.
Oskar Minkowski
Oskar Minkowski (Aleksotas, Errusia —egungo Kaunas, Lituania, 1858ko urtarrilaren 13a - 1931ko uztailaren 18a) alemaniar fisiologo eta patologoa izan zen, Hermann Minkowskiren anaia. Medikuntza-irakasle izan zen Estrasburgoko Unibertsitatean (1882-1904), Kolonian (1904-1905), Greifswalden (1905-1909) eta Breslaun (1909-1926). Diabetesaren oinarri biokimikoa aztertu zuen, eta pankrea-gairik ezaren ondorio zela frogatu zuen (1884-1889). Halaber, behazun-pigmentuak eta azido urikoa gibelean sortzen zirela frogatu zuen (1884).
Polabí
Polabí Txekiar errepublikako ordokia, Erdialdeko Bohemian. Hiri nagusiak: Hradec Králové, Pardubice, Kolín, Poděbrady, Nymburk, Mělník eta Litoměřice. Elba ibaia igarotzen da bertatik. Bohemiako lurralderik aberatsena da: garia, garagarra, azukre-erremolatxa, bazkarako landareak, lupulua, tabakoa, fruitu-arbolak, behi- eta txerri-azienda. Nekazaritzan oinarritutako industria (janari-industria, garagardogintza, tabakogintza) eta industria berria (doitasun-industria, mekanika, industria kimikoa) dira ekonomia-jarduera nagusiak.
Pargny-lès-Reims
Biztanleria
2007an Pargny-lès-Reims udalerrian erroldatutako biztanleak 333 ziren. Familiak 126 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 144 etxebizitza zeuden, 126 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 17 hutsik zeuden. 139 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 126 etxebizitza nagusietatik 101 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 9 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 96 etxek bost zituzten. 106 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 82 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 225 ziren, horien artean 165 aktiboak ziren eta 60 inaktiboak ziren. 165 pertsona aktiboetatik 159 lanean zeuden (88 gizon eta 71 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 60 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pargny-lès-Reims udalerrian 136 unitate fiskal zeuden, 358,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 25.230 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 2 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Bavorov
Bavorov Txekiako udalerri bat da, Strakoniceko barrutian kokatua. 2018ko datuen arabera 1.597 biztanle zituen 35,39 km²ko azaleran.
Pargny-lès-Reims
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Pargny-lès-Reims udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 180 hektarea erabiltzen.
Bavorov
Banaketa administratiboa
Bavorov udalerria honako herriek osatzen dute:
Pargny-lès-Reims
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Barattarna
Barattarna, Mitanniko errege bat izan zen, K.a. XV. mendearen lehen erdian errege izan zena.
Pargny-lès-Reims
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
El Reno (Oklahoma)
El Reno Oklahomako hiri bat da. Canadian konderrian kokatua dago. 2010ean 16,749 biztanle zituen, 205.24 kilometro koadrotan banatuta.
Pargny-lès-Reims
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pandoraita-Ba
Pandoraita-Ba mineral bat da.
Ezaugarriak
Pandoraita-Ba elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Barattarna
Mitanniko erregetzat hartzen da, bere basailua zen Alalakheko Idrimiren inskripzio batean "hurritar tropen erregea" bezala agertzen den arren. Bere erregealdia, hititen inperioaren gainbehera garai batean izan zen, eta Egiptoren aktibotasun ez garai batean, eta, beraz, mendebalderantz hedatu ahal izan zen, Alepo hartuz.
Barattarnaren ondoren, Nuziko inskripzio batean, Parshatar izena agertzen da, baina ez dago batere argi Barattarna bera edo beste errege ezezagunen bat ote den, oraindik berari buruz ezer ez dakigularik.
Préchac (Pirinio Garaiak)
Préchac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Préchac udalerrian erroldatutako biztanleak 205 ziren. Familiak 87 ziren, horien artean 29 pertsona bakarrekoak ziren (22 bakarrik bizi ziren gizonak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 22 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 125 etxebizitza zeuden, 89 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 121 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 89 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 57 etxek bost zituzten. 74 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 125 ziren, horien artean 86 aktiboak ziren eta 39 inaktiboak ziren. 86 pertsona aktiboetatik 82 lanean zeuden (42 gizon eta 40 emakume) eta 5 langabezian zeuden (4 gizon eta 1 emakume). 39 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Préchac udalerrian 96 unitate fiskal zeuden, 229,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.541 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 apaindegia.
2000. urtean Préchac udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 138 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 5936
NGC 5936 galaxia bat da, Serpens konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Marcial Dorado
Marcial Dorado Baúlde (Cambados, Pontevedra, 1950eko apirilaren 2a) Arosa uhartean bizi den narkotrafikatzaile galiziarra da.
Ibilbidea
Vicente Otero Pérez "Terito" tabako kontrabandistarentzat gidatzen hasi zen, abiadura handiko txalupa motorren pilotu gisa. Ordutik aurrera, bere jarduerek lur, hornitegi, upategi eta abarren jabe izatea ahalbidetu zioten. 1990eko hamarkadan, tabako-kontrabandoan atxilotu eta kondenatu zuten. 2003an, José Antonio Vázquez Taín epailearen aginduz atxilotu zuten, kokaina-kontrabandoan parte hartzeagatik. Auzitegi Nazionaleko epaitegiak 14 urteko kartzela-zigorra ezarri zion. Prozesuan ardogintza propietateak enbargatu zitzaizkion, ia berrehun ondasun higiezin, eta kontuak Suitzan, Portugalen eta Bahametan.
3605 Davy
3605 Davy asteroide baten izena da. azaroaren 28an aurkitu zuen E. Delporte-ek Uccle Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1932 WB izena zeraman. Ondoren Davy De Winter omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3605 Davy asteroidearen orbitak batezbeste 2,149 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,049 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,248 distantziara. Eszentrikotasuna 0,046 da, eta makurdura orbitala 2,08ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.7 da.
General Santos
General Santos, ofizialki General Santos Hiria (Dakbayan sa Heneral Santos; filipineraz: Lungsod ng Heneral Santos), Filipinetako hiria da, Mindanao uhartean dagoena, Soccsksargen eskualdean. 2015ean 594.446 biztanle zituen.
Ap Lei Chau
Ap Lei Chau uhartea, askotan Aberdeen uhartea deitua, Txinako Herri Errepublikako Hong Kong administraturiko lurralde berezian dagoen uhartea da. 1,30 kilometro koadroko azalera dauka.
Kokapena
Uhartea Hong Kong uhartearen ondo-ondoan dago, Hegoaldeko barrutian. Munduan dagoen dentsitate handieneko uhartea izan liteke. Izan ere, Aberdeengo portuaren ondoan eraikitako etxebizitza dorreak Ap Lei Chauraino hedatzen dira.
Horrela, 2006ko erroldaren arabera uhartean 86.782 pertsona bizi dira, eta beraz kilometro koadroko dentsitatea 66.000 ingurukoa da.
Ladoga
Ladoga (Ла́дожское о́зеро, Ladozhskoye ozero edo Ла́дога, Ladoga; finlandieraz: Laatokka) ur gezako aintzira da, Errusian dagoena, Kareliako Errepublikaren eta Leningradoko oblastaren artean, Finlandiako mugaren gertu. Europako aintzirarik handiena da, eta munduko hamabosgarrena.
Geografia
Ladogak 17.700 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 660 uharte ditu,, 435 kilometro koadro denera. Uharte gehienak ipar-ekialdeko kostaldean daude; nagusiak Riyekkalan-Sari, Mantsinsari, Kilpola, Tulolansari eta Valaam dira. Aintziraren hustubidea Neva ibaia da, Baltikoko Finlandiako golkoan itsasoratzen dena.
Ladogak 276.000 kilometro koadroko arroa dauka. Bertan 50.000 aintzira eta 10 kilometro baino handiagoak diren 3.500 ibai daude; baina uraren %85 hiru ibaiadar nagusiek eramaten dute:
Ladoga aintzira nabigagarria da, eta Baltikoa eta Volga elkartzen dituen Volga-Baltiko bide nabigagarriaren zati da.
Hiri nagusiak
Sortavala, Priozersk, Siasstroi, Pitkiaranta, Novaya Ladoga eta Shlisselburg dira aintziraren ertzetako hiri nagusiak. San Petersburgo 40 kilometrora dago.
Historia
Baregoen lurraldea eta Bizantziar Inperioa lotzen zituen merkataritza bidea Ladogatik pasatzen zen. Errusiako antzinako hiriburua, Staraya Ladoga, aintziratik hartu zuen bere izena. 1617-1721 bitartean, Errusia eta Suedia arteko muga zen, eta 1812-1940 bitartean, Finlandia eta Errusia artekoa.
Leningradeko Setioan (1941-1944), izoztutako Ladoga aintziran barrena zihoan hiria hornitzeko bide bakarra; hori dela eta, Biziaren Bidea izena eman zioten. Bigarren Mundu Gerra eta gero, Finlandiak Kareliako Errepublikako eskualdea galdu zuen. Finlandiar gehiengoa erbesteratua izan zen, nahiz eta bertako batzuk SESBen geratu ziren.
688 Melanie
688 Melanie asteroide gerrikoan aurkitutako 688. asteroidearen izena da. 1909ko abuztuak 25ean aurkitu zuen Johann Palisa astronomo austriarrak Vienako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1909 HH zen. C motako asteroide bat da, ziuraski karbonoz osatua dagoena.
Pandoraita-Ca
Pandoraita-Ca mineral bat da.
Ezaugarriak
Pandoraita-Ca elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Hausnarkari
Hausnarkariak (Ruminantia) artiodaktiloen azpiordena bat dira. Hau da, zangoetan behatz bikoitiak dituzte. Euren bereizketa garrantzitsuena jaterakoan egiten duten hausnarketa da. Janaren digestioa bi zatitan egiten dute: lehenengo murtxikatu eta irentsi egiten dute; ondoren janari hori berriro kanporatu eta berriro murtxikatzen dute, balio nutrizional bikoitza ateraz. Honi esker zelulosa eta pektina bezalako materialetatik energia atera dezakete.
Azpiorden honetako sailkapena hau da:
Miguel Gómez Damas
Miguel Sancho Gómez Damas (Torredonjimeno, 1785eko ekainaren 5a – Bordele, 1864ko ekainaren 11) militar espainiarra izan zen.
Biografia
Torredonjimenon jaio zen 1785ean. Karrerako militarra zen eta Independentziako Gerran preso hartu eta Europa iparraldera eraman zuten. Hantxe egon zen gerra amaitu arte. Teniente maila eman zioten esker onez, eta ardura horretan ibili zen Savoiako infanteriako erregimentuan.
Hirurteko Liberalean matxinatu eta Zumalakarregirekin elkartu zen Nafarroan. Harekin zebilela kapitain gradua eman zioten.
Lehen Karlistada piztean berriro joan zen Zumalakarregirekin, eta bere Estatu Nagusiko buru izendatu zuen hark. Nazarko, Asartako, Gasteizko eta Altsasuko guduetan parte hartu zuen harekin batera. 1834an Don Karlosi eskolta ematen ibili zen, Bizkaiko komandante jeneral izendatu zuten arte. Gipuzkoan ere ardura bera eman zioten geroago, eta Gernikan eta Tolosako guduan erakutsitako jokamoldea saritzeko landa mariskal izendatu zuten.
Gerra hiru lurraldetan garatzen ari zen: Euskal Herrian, Katalunian eta Aragoin. Karlistak penintsula osora zabaltzen saiatu ziren, eta hainbat espedizio militar antolatu zituzten horretarako, tartean Gómezek gidatutako bat.
Gomezen espedizioa 1836ko ekainean abiatu zen 3.000 soldadu ingururekin Asturias eta Galizia aldera. Sei hilabetean zehar penintsulako lurralde gehienak zeharkatu zituen espedizioak, tropa liberalak atzean zituela. Gómezek herri asko konkistatu zituen: Oviedo, Santiago Compostelakoa, León, Palentzia, Albacete, Kordoba, Almadén, Cáceres eta Algeciras, besteak beste. Halere, hiri horietatik atera bezain laster, liberalek hirion gaineko kontrola berreskuratzen zuten, eta hortaz gerra hedatzeko ahaleginak porrot egin zuen.
Urte erdi horretan zehar hainbat militar liberalekin borrokatu zen Gómezen espedizioa. Tello eta López menderatu zituen Barandan eta Matillan, eta Alaixek eta Esparterok, berriz, atzera eginarazi zioten Escaron eta Villarrobledon. Rodil eta Narvaetz jeneralak ere atzetik izan zituen, alferrik ordea. 25.000 liberal bere 6.000 gizonen atzetik ibili ziren espedizioa geldiaraztea lortu gabe. 6.000 haien artean bidean haiekin bat egindakoak zeuden, Cabrera esaterako. Euskal lurretara itzultzean, abiatu zenean baino soldadu gutxi batzuk gehiago zituen espedizioak.
Espedizioa izugarri harrigarria izan bazen ere, Gómez atxilotu eta epaitu egin zuten karlistek, emandako aginduak bete ez izana leporatuta. Gerra amaitzean Frantzian erbesteratu zen, eta Espainiara itzuli zen 1847 1849 bitarteko altxamenduan, Andaluziako komandante jeneral arduran. Matxinada horrek ere porrot egitean, Frantziako erbestera itzuli eta handik gutxira hil zen. Bordelen lurperatu zuten.
Empire City (Oklahoma)
Empire City Oklahomako herri bat da. Stephens konderrian kokatua dago. 2010ean 955 biztanle zituen, 27.74 kilometro koadrotan banatuta.
Gastone Nencini
Gastone Nencini (Bilancino di Barberino del Mugello, Florentziako probintzia, 1930eko martxoak 1-Florentzia, 1980ko otsailak 1) txirrindulari italiar bat izan zen, profesionala 1954 eta 1965 bitartean.
Palmaresa
1953
1955
1956
1957
Maria Teckekoa
Maria Teckekoa (Victoria Mary Augusta Louise Olga Pauline Claudine Agnes) (Kensington jauregia, Londres, 1867ko maiatzaren 26a - Marlborough Etxea, Londres, 1953ko martxoaren 24a) Erresuma Batuko erregina ezkontidea eta Indiako Enperatriz ezkontidea izan zen 1910etik 1936ra.
Gastone Nencini
Palmaresa
1958
Maria Teckekoa
Frantzisko, Teckeko dukea eta Maria Adelaida Cambridgekoa printzesaren alaba izan zen. 1893an Yorkeko dukea ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituzten: 1910ean bere senarra errege bihurtu zen Jurgi V.a Erresuma Batukoa izenarekin.
Gastone Nencini
Palmaresa
1959
Maria Teckekoa
Bere semeetako bi Erresuma Batuko erregeak izan ziren.
Gastone Nencini
Palmaresa
1960
Rogers Locomotive and Machine Works
Rogers Locomotive and Machine Works XIX. mendeko lurrunezko tren -makinen fabrikatzailea izan zen, eta bere fabrika Paterson hirian zuen, Passaic konderrian, New Jerseyn, Ameriketako Estatu Batuetan. Sei mila lurrunezko tren-makina baino gehiago eraiki zituen mundu osoko tren-enpresentzat. Ameriketako Estatu Batuetan, XIX. mendeko trenbide gehienek gutxienez Rogersek eraikitako lokomotor bat zuten. Konpainiaren produkturik ospetsuena Jenerala izeneko lokomotorra izan zen, 1855eko abenduan eraikia, eta Lokomotorraren Jazarpen Handia-n parte hartu zuena, edo historikoki ezagutzen den bezala "Great Locomotive Chase", Bigarren Mundu Gerran gertatu zena. Bere ospea zela eta, Rogers XIX. mendean Estatu Batuetako tren-makinen fabrikazio-enpresa arrakastatsuena izan zen, Baldwin Locomotive Works-en azpitik bakarrik, ia ehun fabrikatzaile biltzen zituen kategorian.
Historia
Konpainia Thomas Rogersek sortu zuen 1832an, Morris Ketchum eta Jasper Grosvenor-ekin lankidetzan "Rogers, Ketchum & Grosvenor" gisa. Rogers presidente izan zen 1856an hil zen arte, bere semeak, Jacob S. Rogersek, bere gain hartu zuen eta Rogers Locomotive and Machine Works gisa berrantolatu zuen enpresa. Rogers gazteak zuzendu zuen konpainia 1893an erretiratu zen arte. Robert S. Hughes presidente bihurtu zen eta Rogers Locomotive Company bezala berrantolatu zuen konpainia, 1900ean hil zen arte zuzendu zuena.
1901ean American Locomotive Companyrekin (ALCo) bat-egite bat saihestu zen konpainia itxi eta berriro ireki zenean Rogers Locomotive Works bezala. Rogers fabrika independentea izan zen 1905. urtera arte, ALCok erosi zuen arte. ALCo-k lurrunezko lokomotorrak fabrikatzen jarraitu zuen Rogers fabrikan 1913ra arte. ALCOk Rogers instalazioak erabili zituen 1920ko hamarkadan biltegi eta piezen biltegi gisa, baina azkenean jabetza inbertitzaile pribatuei saldu zien. Gaur egun, Rogersek eraikitako hainbat tren-makina existitzen dira mundu osoko trenbide-museoetan, eta fabrikazio planta Thomas Rogers-en izenarekin gordetzen da, museo gisa balio duena, bere misioa Patersonen historia industriala gorde eta erakustea da.
Gastone Nencini
Palmaresa
1961
1962
1964
Imperio Argentina
Imperio Argentina zuen izen artistikokoa; benetako izena, ostera, Magdalena Nile del Río (Buenos Aires, Argentina, 1910eko abenduaren 26a - Torremolinos, Espainia, 2003ko abuztuaren 22a), aktorea, abeslari a eta dantzari hispaniar-argentinarra izan zen.
Jatorria
Haren ama Rosario del Río zen, Malagako Monda herrian jaioa, epaile baten alaba. Rosario, musika, dantza eta antzerkia maite zituen, Malagako Kontserbatorioan izan zen José Tallaviren interpretazio-eskola batzuetan. Nebarekin izandako liskarren ondorioz, 14 urterekin modu klandestinoan Malagako portutik Buenos Airesera emigratu zuen itsasontzi baten sotoan. Buenos Airesen polizoi gisa aurkitu zuten, eta, deportatu beharrean, agintariek hiriko espainiarren kolonia oparoko familiei haren ardura hartzen utzi zieten. Han, zigarro-fabrika batean lan egin zuen Rosariok, eta, denborarekin, Malagatik lau neba joan ziren. Bere aita Antonio Nile zen, Gibraltarren jaioa, mekanikaria eta musikazale handia. Antoniok Buenos Aireseko jai batean ezagutu zuen Rosario.
Magdalena Nile del Río, gero Imperio Argentina izan zena, San Telmo auzo ezagunean jaio zen. Txikitatik hasi zen kantatzen eta dantzatzen. Familian Malena deitzen zuten. Asunción ahizpa 1912an jaio zen.
Oso txikitatik aitarekin kafea hartzera joateak giro artistikoa ezagutzeko aukera eman zion. Bere amak ere bokazioa bultzatu egiten zuen eta Buenos Airesetik pasatzen ziren abeslarien emanaldietara eramaten zuen, Pastora Imperioren emanaldietara esaterako. Gaztetatik kantatu eta dantzatu zuenez, bere talentuarekin hunkitu zuen Pastora Imperio Teatro Comedian, eta adiskide egin ziren.
Artistaren lehen urteak
1916an egin zuen debuta, San Martin Antzoki Ederrean, Asturiasko Printzea itsasontziaren hondoratzeak antolatutako ongintzazko jaialdi batean. Brasildik hurbil gertatu zen, eta 300 pertsona hil ziren. Urte horretan bertan, amarekin bidaia bat egin zuen Malagara, aitonaren herentziaren zatia jasotzeko.
Gaztaroan hartu zuen izen artistikoa Petite Imperio izan zen, garai hartan ohikoa baitzen artistek hitz frantsesak erabiltzea haien izenetan.