cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pitharcha
Pitharcha Tineidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Pitharcha chalinaea da.
2020ko Lizoaingo lurrikara
Geologia
Nafarroa Garaia Pirinioen eta Ebroko arroaren artean dago. Bi eremu horien artean kokatzen da Jaka-Iruñea arroa, inguruko geologian interesa duena. Nafarroa Garaiaren mendebaldean Kantauriar mendikatea dago, eta ekialde-mendebalde eremuan ere interakzio interesgarriak daude. Zonalde honek interes berezia du ipar-hego eta ekialde-mendebalde interakzio geologikoak ematen direlako.
Estratigrafia
Pirinioen eremuko zona axialean Paleozoikoko hainbat arroka daude (Oroz-Betelu, Kintoa eta Bortziriak), baita arroka plutonikoak ere Bortzirietan. Kintoako arrokei Olazar Formazioa izena ematen zaie. Gainerakoan Mesozoikoko arrokez osatua dago, eta mendilerroak toles eta zamalkadura sekuentzia batez osaturik daude.
Ebro ibaiaren arroa Pirinioen lurraldeaurreko arroa da. Arroaren oinarria Mesozoikoko arrokez osatuta dago, eta diskonformitate baten ostean Oligozeno eta Miozenoko sedimentuz osatutako arrokak aurki daitezke.
Jaka-Iruñea arroa bi eremu hauen arteko trantsizioa da, Paleozeno-Eozenoko arrokak turbiditikoekin eta Mesozoikoko beste unitate batzuk tartekatuz.
Tektonika
Lurrikararen inguruan Lizarra-Akize falla aurki daiteke, Mesozoikoan eta Tertziarioan jarduera tektoniko garrantzitsua izan duen faila, hainbat diapiroren sortzailea.
Nafarroa Garaiko egitura geologikoa Orogenia Pirenaikoaren ondorioa da, Eurasiako plaka eta Iberiar mikroplakaren talkatik sortuta ipar-hego norabidean laburdura emanez. Estimazioen arabera 80 kilometrokoa izan zen laburdura hau. Hegoaldean Ebroko arroak ematen duen zamalkadura da muga. Paleozeno eta Eozenoan Nafarroa Garaiko erdialdean zegoen itsas-arroa itxi eta mendilerroak osatu ziren. Keuper garaiko gatz triasikoen mailek zehazten dituzte eremu osoko zamalkadurak non sortu diren, adibidez Agoitz inguruan, Alaitz edo Leiren.
Nafarroa Garaiko faila nagusiak historia geologiko honen ondorio dira:
Sismizitatea
Euskal Herria ez da arrisku sismiko haundia duen lurraldea, eta zaila da Nafarroa Garaian 5eko magnitudea baino lurrikara indartsuagorik izatea. 1998ko urriaren 27an Lizarragan izan zen Nafarroan ezagutzen den lurrikararik indartsuena, 5,2ko magnitudearekin Richter eskalan. Bitxikeri gisa, 1903ko martxoaren 10ean beste lurrikara bat izan zen Iruñerrian, 4,7ko magnitudekoa, hainbat orduz erreplikak izan zituena.
Nafarroa Garaiko sismizitatea, orokorki, Eurasiar plaka eta Iberiar mikroplakaren arteko gerturatzearen ondorioa da, nahiz eta Nafarroa Garaian dagoen esfortzu horizontal maximoa (IIE-HHW) ez den Iberiar Penintsulako orokorra (IIW-HHE). σ1 esfortzu maximoa bertikala da eta, horregatik, zonalde estentsibo gisa klasifikatu izan da. Hala ere esfortzu global horren bariazioak ematen dira maila lokalean. Presio ardatz nagusiak, egondako lurrikaren foku-mekanismoetan oinarrituz, NNO-SSE / NO-SE norabidea izan ohi du. Honela interpretsatzen da Lizarrako eta Hedaiako failek, NE-SO norabidea dutenak, aldirantzizko mugimendu garrantzitsua dutela.
Invar
1896an Charles Édouard Guillaume suitzarrak asmatua, 1920an Fisikako Nobel Saria eman zion.
Aravaut
Aravaut Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Arabaux udalerrian erroldatutako biztanleak 63 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 27 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 33 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 27 etxebizitza nagusietatik 20 bere jabearen bizilekua ziren eta 7 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 16 etxek bost zituzten. 25 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 14 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Arabaux udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Biskupice-Pulkov
Biskupice-Pulkov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 257 biztanle ditu eta 11,84 kilometro koadroko azalera. Třebíčeko barrutian dago.
Guido Carlesi
Guido Carlesi (Collesalvetti, 1936ko azaroaren 7a), italiar txirrindulari ohia da. Sei aldiz izan zen Itzuli Handi etako lehenengo hamarren artean.
Segada
Segada etsaia ustekabean erasotzeko taktika militarra da, erasotzaileari aldeko zaion posizio batetik (ezkutatuta edo goialde batetik askotan). Abantaila horiei esker, galera handiak sorraraz ditzake unitate militar etsaietan, erasotzaile talde txiki baten eskutik. Hori guztia dela eta, gerrilan maiz erabiltzen den taktika da.
Cocotropus richeri
Cocotropus richeri Cocotropus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Aploactinidae familian.
Antoine Jérôme Balard
Antoine Jérôme Balard (Montpellier, Frantzia, 1802ko irailaren 30a – Paris, Frantzia, 1876) kimikaria izan zen. Montpellierko Farmazia Eskolan ikasi zuen, eta, gero, irakaslea izan zen eskola horretan bertan. Montpellierko paduretan uren gatza nola kristaltzen zen aztertzen ari zela, bromoa aurkitu zuen (1826). Muride izena eman zion, eta gai horrek kloroarekin eta iodoarekin duen antzekotasun kimikoa frogatu zuen. Aurkikuntza hori eginez geroztik, Sorbonako Unibertsitateko eta Collège de Franceko irakaslea izan zen.
Longevelle
Longevelle Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Longevelle udalerrian erroldatutako biztanleak 113 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 69 ziren, horien artean 48 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 48 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (25 gizon eta 21 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Longevelle udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Afrixalus vibekensis
Afrixalus vibekensis Afrixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hyperoliidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Etxabakoitz
Egitasmoa
Arostegi etorbidea ardatz harturik, 7.005 etxebizitza berri eraikiko dira, haietatik erdia babes ofizialekoak izango direlarik. Horrez gain, AHTaren Iruñeko geltokia, bulego eraikinak eta gune berdeak. Arostegi etorbideak 100 metroko zabalera izango du. Hirigintza-antolakuntza horrekin batera, Sanduzelain, Arrotxapean eta Buztintxurin beste 1.125 etxebizitza eraikiko dira.
Etxeguneak
Etxegune hauetan banaturik dago:
Garraioa
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 7 linea daude:
Hard Rain
Hard Rain Mikael Salomonek uholde handi bati buruz zuzendutako 1998ko filma da.
Ameriketako Estatu Batuetan 1998ko urtarrilaren 16an estreinatu zen.
Babes (argipena)
Babes hitzak arriskuetatik gorde edo zaintzeko neurri eta objektuen multzoa adierazten du. Erabilera zenbaitu ditu:
Bestelako esanahiak ere izan ditzake:
Navadijos
Navadijos Ávilako udalerria da, Piedrahíta eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 60 biztanle zituen.
3955 Bruckner
3955 Bruckner asteroide baten izena da. irailaren 9an aurkitu zuen F. Börngen-ek Tautenburg Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1988 RF izena zeraman. Ondoren Anton Bruckner (1824-1896), austriar organo-jotzaile eta musikagilea omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3955 Bruckner asteroidearen orbitak batezbeste 2,439 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,961 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,918 distantziara. Eszentrikotasuna 0,196 da, eta makurdura orbitala 3,28ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.4 da.
Hannon I.a Handia
Hannon IV.a Kartagokoa, edo Hannon I.a Handia K.a. IV. mendeko kartagotar politikaria, buruzagi militarra eta lur jabe aberatsa izan zen, bere aberastasuna Afrikako iparraldean zituen lurretatik zetorkion, eta Kartagoko errege bihurtu zen.
Justinoren arabera, princeps Cathaginiensium zuen izenburua. Litekeena da izenburuak berdinen artean lehena adieraztea, noblezia edo erregetza titulua izatea baino.
Suniato aurkariari potentissimus foenorum edo kartagotarren artean boteretsuena deitu zioten 368. urtean. Hainbat urte geroago, Suniato goi-mailako traizio egiteaz leporatu zioten (Sirakusarekin korrespondentzia izateagatik) eta ziur aski exekutatu zuten. K.a. 367. urtean Hannonek 200 ontziko flota zuzendu zuen Siziliara eta hango greziarrak garaitu zituen. Bere garaipenak Dionisio ren Lilibeo erasotzeko asmoak eragotzi zituen, Siziliako mendebaldeko Kartago hiri aliatua.
Hannon hogei urte inguru, izan zen Kartagoko pertsonaiarik nagusiena. K.a. 340an, tirano bihurtzeko asmoa izan zuen. Pobreei janaria banatu ondoren, bertako esklaboen matxinada bat antolatu zuen, Libiako kontratatutako kapitain berbere batek zuzentzen zuena. Kartagorentzat arrisku militarra ez zen arren, Hannon harrapatu zuten, traizio egiteaz leporatu eta torturatu egin zuten. Bere familiako kide asko hil zituzten.
Hala ere, geroago, Giskon semeari greziar mertzenarioek gidatutako Kartagoko hirurogeita hamar itsasontzien agindua eman eta Lilibeora bidali zuten. Ondoren Kartagok bakea negoziatu zuen Sirakusako Timoleonekin, K.a. 340aren inguruan. Hortik aurrera, familia honen ospea eta Kartagon izandako eraginak ondorengo belaunaldietan iraun zuen.
Hannonek K.a. 340tik gobernatu zuen. eta K.a. 337an, Giskon semea izan zen haren ordezkoa. Ziurrenik Hannon II.a Handiaren arbaso bat izan zena.
Ampus
Empus Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ampus udalerrian erroldatutako biztanleak 843 ziren. Familiak 383 ziren, horien artean 128 pertsona bakarrekoak ziren (83 bakarrik bizi ziren gizonak eta 45 bakarrik bizi ziren emakumeak), 116 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 105 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 34 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 685 etxebizitza zeuden, 387 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 231 bigarren erresidentzia ziren eta 67 hutsik zeuden. 590 etxeak ziren eta 71 apartamentuak ziren. 387 etxebizitza nagusietatik 270 bere jabearen bizilekua ziren, 98 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 60 etxek bi zituzten, 76 etxek hiru zituzten, 109 etxek lau zituzten eta 131 etxek bost zituzten. 237 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 184 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 174 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 537 ziren, horien artean 391 aktiboak ziren eta 146 inaktiboak ziren. 391 pertsona aktiboetatik 334 lanean zeuden (185 gizon eta 149 emakume) eta 57 langabezian zeuden (22 gizon eta 35 emakume). 146 pertsona inaktiboetatik 51 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 59 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ampus udalerrian 389 unitate fiskal zeuden, 869 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.455 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 44 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 3 iturginak, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak eta 1 lurrin-denda zen.
2000. urtean Ampus udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 387 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bítouchov
Bítouchov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 379 biztanle ditu eta 7,09 kilometro koadroko azalera. Mladá Boleslaveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1388 urtean egin zen.
Banks (Oregon)
Banks Oregongo hiri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 1,777 biztanle zituen, 0.96 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 6513
NGC 6513 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Proterodesma
Proterodesma Tineidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Proterodesma byrsopola da.
Puńsk udalerria
Puńsk Poloniako Podlasiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Sejny barrutian kokatuta. 138,59 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4184 biztanle zituen.
Kontsumo
Kontsumoa ondasunak eta zerbitzuak xahutzea da, horiek ekoiztu ondoren, kontsumitzailearen —kontsumitzen duen pertsonaren— beharrak eta nahiak asetzeko. Kontsumitzailearentzat kontsumoak duen baliagarritasunaz gainera eta kontsumoak beste aldagai ekonomikoekin dituen erlazioez haraindi, ordea, produktuak eta zerbitzuak erosi eta baliatzeak gizarte eta erakunde osagai nabarmena du. Izan ere, XX. mendeaz geroztik kontsumoaren gizartea nagusitu da, eta kontsumoa pertsonen arrakasta soziala neurtzeko erabili izan da. Era berean, kontsumoa masibo bilakatu eta gizarte klase guztietara zabaldu, gehiegizko kontsumorako grina edo kontsumismoa bultzatu aberastasunaren banaketan ezberdintasun nabarmenak sortu eta ingurumenean arazo larriak eragin dira. Horren ordezko aukera gisa, kontsumo arduratsu izeneko kontsumo ideia garatu da, garapen iraunkorra sustatze aldera. Horrez gainera, kontsumoa fenomeno psikologikoa ere bada, pertsonen motibazioekin estu loturik.
Kontsumo-gizartea 1920ko hamarkadan sortu zen Estatu Batuetan, Ameriketako Estatu Batu]etako produkzio itzela zela kausa. Horren ondorioz, jende asko lanik gabe geratu zen; beraz, marketina sortu zen eta, handik aurrera, kontsumoa sortzen eta zabaltzen hasi zen.
Kontsumoa ekonomian
Makroekonomian bi motako kontsumoak bereizten dira:
Kontsumoa errentarekin loturik dago: oro har, errenta zenbat eta handiagoa, orduan eta kontsumo handiagoa izango da. Errenta jakin baterako, aurrezteko joera ere kontuan hartu behar da. Errentaren eta kontsumoaren arteko erlazioa zehazterakoan, ordea, teoria zenbait dago:
Kontsumismo
Kontsumoa da beharrezkoa den kontsumo gizarte batean aurrera eramateko, baina prozesu ekonomikoa azkartu beharrak gehiegizko kontsumoa ekarri izan du, kontsumismo izeneko ideologia sortuz. Kontsumismoa kapitalismoaren baitako kontsumo-gizartearen ondorioa da eta publizitatea, moda eta beste mekanismo sozial zenbaitek indartzen dute.
Kontsumo konpultsiboa
Kontsumo konpultsiboa arazo psikologiko bat da, bulkaden kontrolean datzana. Hain zuzen, erosketen baitako kezka eta behar arazo handiekin erlazionatuta dago, antsietatearekin lotuta gehienetan. Behin adikzio jokabide hori erosketarekin baretutakoan erru sentimenduak ere sortzen dira. Gainera, zorpetze arazo larriak sortu ditzazken gaixotasuna da.
Kontsumerismoa
Kontsumitzaileen defendatzaileek sortutako kontsumerismo terminoak kontsumo etikoa, solidarioa eta arduratsua esan nahi du. Kontsumerismoa arrazoiz eta ganoraz kontsumitu behar dela dio, produktuen historia eta ingurumenean dituen ondorioak kontuan hartuta.
Kontsumo arduratsua
Kontsumismoa baztertu eta banakoaren beharrak asetuz, ingurumena babestu eta gizartean justizia eta berdintasuna bermatu egiten dituen kontsumoa da. Horren heburua pertsonen kontsumo ohiturak aldatzea da, benetako beharrei egokituz eta ingurumenaren, berdintasun sozialaren eta langileen ongizatea bultzatzen duten ondasun eta zerbitzuen merkatuan sartzea.
James Larkin
James Big Jim Larkin, irlanderaz Séamas Ó Lorcáin (1876ko urtarrilaren 21a, Liverpool - 1947ko urtarrilaren 30a, Dublin) irlandar sindikalista eta sozialista bat izan zen.
Biografia
Nahiz eta Ingalaterrako Liverpool hirian jaioa izan, gurasoak jatorriz Armagh konderrikoak zituen. Gerora, familia osoa Irlandako Down konderriko Burren udalerrira aldatu zen, etxalde txiki batera. Txiro eta estuasun ekonomiko larrien erdian hazi zen. Haurra zelarik, heziketa oinarri-oinarrizkoa jaso eta berahala hasi zen lanean lanbide ugaritan. Azkenik, sozialismoaren pentsamoldeak erakarri zuen.
1905. urterako buruzagi sindikalista zen. 1907an Belfast hirira joan eta han Irish Transport and General Workers' Union ("Irlandar Garraiolari eta Langileen Sindikatua") sindikatu boteretsuaren, Irlandako Alderdi Laboristaren eta Workers' Union of Ireland ("Irlandako Langileen Batasuna") sindikatuaren sorreran parte hartu zuen.
Etiopia
Etiopia (ኢትዮጵያ, Ītyōṗṗyā), izen ofiziala Etiopiako Errepublika Federal Demokratikoa (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ, yeʾĪtiyoṗṗya Fēdēralawī Dēmokirasīyawī Rīpebilīk), ipar-ekialdeko Afrikako estatu itsasgabea da, Afrikako Adarrean kokatua. Iparralde eta ipar-ekialdean Eritrea du; Djibuti eta Somalia, ekialdean; Kenya, hegoaldean; eta Sudan eta Hego Sudan, mendebaldean. 1.104.300 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 105 milioi biztanle zituen. Hiriburua Addis Abeba da.
James Larkin
Biografia
Dena den, Larkini ospea batez ere 1913ko Dublingo greba erraldoian eduki zuen paper garrantzitsuagatik datorkio, greba hura dublindarren oroimen kolektiboan aski nabarmendua gelditu baita, bertan jazo ziren kale istiluengatik. Oraindik, gaur egun ere, Dublingo historiaren pasarte garrantsitsuenetako bat bezala oroitua da. Gertakari hartan jaso zuen Big Jim ("Jim Handi") ezizena.
Etiopia
Historian zehar beste herrialde batzuen eraginpean, eta sarritan okupatua, izan den arren, Afrikan erabat kolonizatu ez duten herrialde bakarretakoa da, eta bertako eta munduko herrialde independenterik zaharrenetakoa. Bigarren Mundu Gerraz geroztik, munduko herrialderik handienen mende egon dira Etiopiako ekonomia, politika eta gudarostea. Ekonomian defizit handiak ditu, eta herrialde barneko egoera nahasiari egotzi izan zaio horren errua. Dena dela, lehorte izugarriak jasan ditu eta gosete larriak eragin ditu horrek, batez ere 1970. urte inguruan eta 1980ko hamarkadan. Nazioarteko laguntzen beharra izan zuen hondamen horiek gainditzeko.
Portlandita
Portlandita oxido motako minerala da eta brucita taldearen kidea da.
Etiopia
Mugak
Etiopia ipar-ekialdeko Afrikan dago, zati handiena Afrikako Adarrean. Rift Haran Handiak bitan banatzen du herrialdea ipar-ekialdetik hego-mendebaldera. 1.104.300 kilometro koadroko eremua hartzen du. Mugakide ditu Eritrea iparralde eta ipar-ekialdean (antzina Etiopiako lurralde izana); Sudan eta Hego Sudan mendebaldean; Kenya hegoaldean; eta Djibuti eta Somalia ekialdean.
Portlandita
Ezaugarriak
Portlandita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 - 3 da.
Etiopia
Erliebea
Etiopiako goi-lautadak hartzen du herrialdeko parterik handiena, gehiena 1.500 eta 3.000 metro arteko garaieran. Rift Haran Handiak bitan banaturik dago goi-lautada: ipar-mendebaldea eta hego-ekialdea:
Rift Haran Handia da Etiopiako hirugarren unitate fisiografiko nagusia. Herrialdearen erdialdea zeharkatzen du hego-mendebaldetik ipar-ekialdera. Hego-mendebaldean oso arroila sakona da, 50 kilometro inguruko zabalerakoa, eta aintzira ugari dago: Turkana (gehiena Kenyan), Chamo, Abaya, Awasa, Shala eta Zwai. Ipar-ekialdean harana zabaltzen da, triangelu formako Afarreko sakonunea eratuz; punturik beherenean, Eritreako mugatik hurbil, itsasoaren mailaren azpitik 115 metrora dago, eta munduko lekurik beroenetako bat da. Bertako aintzira gazietatik gatza ateratzen da. Sakonunearen ipar-ekialdean, muino batzuek bereizten dute Itsaso Gorritik.
James Larkin
Biografia
1913-1924 bitartean Ameriketako Estatu Batuetan egon zen. Han Estatu Batuetako Alderdi Sozialistako kide egin eta nazioarteko mugimendu sindikalistan burubelarri sartu zen. Sobiet Batasunarekiko atxikimendua agertu eta Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak anarkista kriminal bat izatea leporatuta, Sing Sing espetxean 5 eta 10 urte bitarteko zigorra ezarri zioten. 1923an barkamena eman, kaleratu eta atzerriratzea behartu zuten.
Etiopia
Hidrografia
Etiopiako ibai guztiak goi-lautadan sortu eta kanpoko aldera doaz, mendi zintzur sakonetan zehar. Iparraldera jotzen duten ibai nagusiak Atbara eta Abbai (Nilo Urdina) dira; Nilon isurtzen dute ura. Awash ekialderantz doa, Rift Haran Handiaren ipar-ekialdean barrena, eta Djibutiko mugako aintzira gazietara isurtzen da; zenbait urtegi eraiki dira haren ura baliatzeko. Jubaren arroko Ganale Doria eta Xebelik drainatzen dute hego-ekialdea, eta Omok hego-mendebaldea.
Iparraldean Tana aintzira dago (72 kilometro luze eta 60 kilometro zabal, 1.942 metroko garaieran), eta bertan jaiotzen da Nilo Urdina. Hego-mendebaldean, Rift Haran Handia aintzira ugariz horniturik dago: Zwai, Shala, Awasa, Abaya, Chamo eta Turkana, azken hau Hego Sudan eta Kenyako mugan.
James Larkin
Biografia
Irlandara itzultzean, komunismoaren aldeko ekintzaile bilakatu eta diru-biltze kanpainetan jardun zuen, Anglo-Irlandar Itunaren aurka 1922ko Irlandako Gerra Zibilean borrokatu zuten IRAko ekintzaile espetxeratuak askatzearen alde.
Etiopia
Klima
Garaiera eta kokapen geografikoaren ondorioz, lau eremu klimatiko nagusi daude Etiopian :
James Larkin
Biografia
Dáil Éireannean (legebiltzarrean) biltzarkidea ere izan zen, Irlandako Alderdi Laboristaren izenean.
St. Joe (Indiana)
St. Joe Indianako herri bat da. DeKalb konderrian kokatua dago. 2010ean 460 biztanle zituen, 0.71 kilometro koadrotan banatuta.
James Larkin
Biografia
Gaur egun, haren estatua bat dago O'Connell Streeten, beste irlandar ospetsuen estatuekin batera.
Fagozito
Fagozitoak odolean, linfan eta ehunetan dauden eta fagozitosia egiten duten zelulak dira, mikrobioak eta partikula arrotzak irentsi eta indargabetzen dituztenak. Odoleko eta ehunetako "garbiketa-sistema" osatzen dute, immunitate-sistemaren funtsezko elementuak izanik. Horretarako, fagozitoek ondoz ondoko urrtasak egiten dituzte: zelulak infekzio-guneetara erakarri, mikrobioen bidezko ezagutza eta aktibazioa, mikrobioen fagozitosi bidezko irenstea, eta fagozitatutako mikrobioen suntsipena. Are gehiago, fagozitoek beste zelulekin komunikatzeko gaitasuna dute, immunitate-erantzuna indartu edo erregulatzeko; horretarako, bi mekanismo dituzte: ukipen zuzenaren bidezko komunikazioa eta zitokinen jariapenaren bidezko komunikazioa.
Etiopia
Landaredia eta fauna
Landaretza oparoa da eta tropikoko fruituak lantzen dituzte. Lur hauetan elefanteak, hipopotamoak, zebrak eta jirafak bizi dira. Erdialdeak klima leunagoa du, eta Mediterraneoko fruituak jasotzen dira bertan. Klima epeleko mendialdeetan aleak ereiten dira. 3.650 metrotik gora, alpetar itxura du landarediak. Herrialde osoan daude bufaloak, antilopeak, hienak, txakalak, otsoak, lehoinabarrak eta gazelak; geladak eta babuinoak eskualde menditsu tropikaletan; eta lehoiak lur behereetan.
Penicillium
Penicillium generoa 300 espezie inguru dituen onddo mota bat da, Ascomycota filumean sailkatuta. Onddoak, orokorrean, hiru talde nagusitan sailka daitezke, morfologiari dagokionez: legamiak (onddo zelulabakarrak), lizunak (hifa izeneko filamentuak dituztenak) eta perretxikoak (gorputz fruitu-emaile handiak dituztenak, kapela itxurakoak, askotan jan egiten direnak). Penicillium onddoa lizunen taldean sailkatzen da, hifa luzeak baititu.
Fagozito
Animalia guztietan aurkitzen dira, baina ornodunetan dute garapen handiena, giza odolak 6.000 milioi fagozito baititu litroko. Gai arrotzak suntsitzeaz gain, fagozitoek hildako zelulak eta zelula-hondarrak ere fagozitatzen dituzte, garbiketa-prozesuetan hori ere baita oso eginkizun garrantzitsua.
Etiopia
Historia
Αἰθιοπία (Aethiopia, “Aurpegi errea”) hitza beltzen zenbait lurralde izendatzeko erabiltzen zuten greziarrek. Iraganean, Abisinia izenaz ere ezagutzen zen.
Penicillium
Penicillium-en hifak tabikatuak dira. Hifa horiek adarkatu egiten dira, mizelio izeneko multzo bat osatuz. Aireko hifaren muturretan konidio izeneko egitura esferiokoak daude, esporak direnak (konidiosporak ere deitzen zaie). Konidiosporak pintzel itxurako egituretan daude (Penicillus-ek, latinez, pintzel esan nahi du).
Fagozito
Fagozitoak profesionalak edo ez-profesionalak izan daitezke, egiten duten fagozitosiaren eraginkortasunaren arabera. Fagozito profesionalen artean, hainbat globulu zuri daude, esaterako: neutrofiloak, monozitoak, makrofagoak, mastozitoak eta zelula dendritikoak. Fagozito profesionalen eta ez-profesionalen arteko desberdintasun nabariena da fagozito profesionalek elementu kaltegarriak detektatzeko gai diren hartzaileak dituztela.
Infekzio-egoeretan fagozitoak patogenoa dagoen gunera erakarriak dira seinale kimikoen bidez. Seinale horien jatorria patogeno berean edo patogenoa ezagutu duten beste fagozitoetan egon daiteke. Fagozitoek egiten duten migrazioari kimiotaxi deritzo. Kimiotaxiari esker, patogenoa dagoen gunera heldu eta fagozitoaren mintzeko hartzaileak horietara lotzen dira. Prozesu horrek patogenoaren fagozitosia eragiten du. Fagozitosia gertatu ostean, makrofagoek eta zelula dendritikoek ere antigenoa aurkezteko gaitasuna dute. Antigeno-aurkezpena deritzon prozesuan fagozitoak irentsitako gaiaren atalak zelula-azalera mugitzen ditu. Horrela, antigenoak immunitate-sistemako beste zeluletara aurkezten zaizkie. Horren ostean, fagozitoak gongoil linfatikoetara doaz eta materiala linfozitoei aurkezten diete. Azaldutako prozesua garrantzitsua da immunitatea garatzeko; hori dela eta, patogeno askok fagozitoen erasoetatik babesteko metodoak garatu dituzte.
Historia
Ilya Ilyich Mechnikov (1845-1916) zoologo errusiarrak zelula-mota berri bat aurkitu zuen 1880ko hamarkadan. Zelula-mota hori ez zuen bere ezaugarri fisiologikoen arabera definitu, bere funtzioagatik baizik (“fagozitosia”, hain zuzen ere). Mechnikov zelula fagozitatzaileen ezaugarri gakoak ere deskribatu zituen, hala nola, beste bizidunetan barneratzeko prozesua, barneratutako partikulen deuseztapena eta bakuolo-azidifikazioa. Hori guztia dela eta, Mechnikov fagozito-biologiaren sortzailetzat hartzen da.
1908. urtean, Mechnikov-ek Fisiologia eta Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Paul Ehrlich medikuarekin batera, immunologiaren alorrean egindako lanengatik.
Fagozito motak
Gizakien eta beste ornodun askoren fagozitoak bi taldetan sailkatzen dira: profesionalak eta ez-profesionalak. Fagozito profesionalek fagozitosia dute funtzio nagusi. Fagozito ez-profesional deritze fagozitatzeko gaitasuna duten baina hori funtzio nagusi ez duten zelulei.
Fagozito profesionalak
Fagozito profesionalek patogenoak ezagutzeko hartzaile espezifikoak dituzte, hori baita haien funtzio nagusia.
Fagozito guztiek dituzte lisosoma ugari, partikula arrotzen digestio-prozesuetarako entzima hidrolitikoak askatzen dituztenak. Partikula arrotza irensten dutenean, fagozitoaren barnean fagolisosoma izeneko inklusioa sortzen da, eta bertan digeritzen dira fagozitaturiko partikulak. Zenbait fagozitok oxigenoaren konposatu toxikoak erabiltzen dituzte patogenoak akabatzeko; horietako batzuk hidrogeno peroxidoa eta hidroxil erradikalak dira. Oxigeno-produktu horiek erreakzio biokimikoetan sortzen dira eta ez diote kalterik egiten fagozitoari.
Penicillium
Onddo hau era asexualean ugaltzen da, konidiosporen bidez, edo era sexualean, gametangioen bidez.
Fagozito
Aktibazioa
Makrofagoak ehunetan daudenean nahiko inaktibo mantentzen direla esan genezake, izan ere, horietan hildako zelulak eta infekzio-arriskurik ez dakarten arrastoak garbitu eta oso gutxitan parte hartzen dute antigenoen aurkezpen-prozesuan. Nolanahi ere, infekzio bat gertatzen denean, seinale kimikoek (normalean gamma interferona) haien aktibazioa eragiten dute. Makrofagoak aktibatzen direnean, MHC II hartzaileak adierazten dituzte; horrela, antigenoen aurkezpena egiteko prest daude. Egoera horretan daudenean, patogenoak suntsitzeaz gain, antigenoen aurkezpena ere egiten dute makrofagoek. Hala ere, zuzenean patogenotik seinaleren bat jasotzen dutenean, haien "hiperaktibazioa" gertatzen da; orduan, proliferatzeari utzi eta soilik patogenoen hilketaz arduratuko dira. Kasu horretan, makrofagoek fagozitatzeko duten ahalmena handiagotzen da, azkartasuna emendatu eta, gainera, partikula handiagoak fagozita ditzateke. Protozooen tamainako gaiak fagozitatzera hel daitezkeela ikusi da.
Neutrofiloak inaktiboak dira odolean daudenean. Dena dela, oso azkar mugitzen dira. Makrofagoek jariatutako seinaleak heltzen zaizkienean gelditu, eta odoletik ateratzen dira. Ehunetan bidaiatu ahala, zitokinak jaso eta aktibazioa gertatzen da. Horrela, infekzio-gunera heltzen direnerako, jada aktibatuta eta jarduteko prest daude.
Penicillium
Penicillium non-nahi dago, eta lurzoruen onddo ugariena da. Genero gehienak saprofitoak dira, eta gutxi batzuk patogenoak (esaterako, P. citreonigrum-ek mikotoxina kaltegarri bat ekoizten du, kutsatutako arroza jaterakoan gaitza eragiten duena).
Fagozito
Migrazioa
Infekzioa gertatzen denean, "SOS" seinaleak askatzen dira makrofagoak infekzio-gunera erakartzeko. Seinale kimiko horiek honakoak izan daitezke: infektatutako bakterioaren proteinak, koagulaziorako peptidoen produktuak, konplementu-proteinak edo infektatutako ehunean kokatzen diren makrofagoek askatutako zitokinak. Are gehiago, zitokinek odoleko neutrofiloak eta monozitoak infekzio-gunera erakartzen dituzte.
Esan bezala, infekzio-gunera heldu ahal izateko, fagozitoak odol-hodietatik ateratzen dira eta ehunetan zehar abiatzen dira. Infekzio-seinaleek eragiten dute odol-hodiak ainguratzen dituzten endotelio-zelulek selektina proteina adieraztea. Neutrofiloek horietara lotzeko gaitasuna izango dutenez, eragina izaten dute migrazioan. Are gehiago, beste seinale batzuk jariatzen dira, hodi-zabaltzaileak izango direnak. Zelula endotelialen arteko lotura ahultzen dutenez, fagozitoei irteera errazten zaie. Horrek zelula endotelialen arteko lotura hainbestekoa ez izatea eragiten du. Horrela, fagozitoei irteera errazten zaie.
Migrazioan eragina duen efektu garrantzitsu bat kimiotaxia da. Kimiotaxia gertatzen denean, zelulak seinalearen kontzentrazio gutxieneko gunetik kontzentrazio handieneko gunera erakarriak dira. Neutrofiloak, adibidez, ehunetan zehar doaz infekzio-gunera heldu arte, eta, nahiz eta prozesu hori oso garrantzitsua izan infekzioen aurka egiteko, migrazioak gaixotasunaren antzeko sintomak eragin ditzake. Infektatutako milioika neutrofiloek migrazioa egiten dute; hala ere, egun batzuen buruan hiltzen dira.
Penicillium
Onddo hau erraz hazten da hondatzen ari diren elikagaietan, batez ere frutetan. Elikagai horien hondatze prozesuan lizun berde edo zuria sortzen du. Beste espezie batzuk, aldiz, onuragarriak dira gaztagintzan, eta hainbat gaztaren heltze prozesuan parte hartzen dute (adibidez, Penicillium roqueforti-k eta Penicillium camemberti-k Roquefort eta Camembert motako gaztak, hurrenez hurren, heltzen dituzte).
Etiopia
Antzinatea
Gaurko Etiopia antzina lurralde oso indartsua izan zen, eta K. a. VII. mendean Egipto hartu eta bertan agindu ere egin zuen (XXV. dinastia). Tradizioaren arabera, Sabako erreginak (etiopiarren ustetan, Makeda zuen izena), Israelgo Salomon erregearekin seme bat izan zuen Menelik izenekoa, eta hark Jerusalemdik Aksumera, garai hartako Etiopiako hiriburura, eraman zuen Itun-kutxa.
Fagozito
Monozitoak
Monozitoak hezur-muinean garatzen hasten dira eta haien heltze-prozesua odolean bukatzen dute. Monozito helduek nukleo handi eta gingilduna dute; haien zitoplasma handia eta pikortsua da. Monozitoek arrotzak edo kaltegarriak diren substantziak irensten dituzte eta antigenoak immunitate-sisteman parte hartzen duten beste zelulei aurkezten dizkiete. Bi monozito talde daude: zirkulatzen duen taldea eta talde marginala. Monozito gehienak odolean 20-40 ordu egon ostean zirkulazio-sistematik kanpo joaten dira ehun ezberdinetara; eta migrazioarekin batera, monozitoak makrofagoetan edo zelula dendritikoetan desberdintzen dira. Desberdintzapen prozesua jasotzen duten seinaleen araberakoa da. Giza odol litro batean 500 milioi monozito inguru daude.
Etiopia
Antzinatea
Bibliak Etiopia izendatzeko Kux deitura erabiltzen du. Hango biztanleak Hego-Arabiako etorkinak izan ziren, bake-bakean kuxdarrak bizi ziren lurretara etorri eta Aksumgo Erresuma sortu zutenak, leinuen artean hitzarmenak eginez. Erregeari negus negast (euskaraz: “erregeen errege”) izena ematez zitzaion. Aksumgo Erresumaren menpeko lurraldea Nilo Urdineraino iritsi zen. Aksumgo erregeak Erromaren eta Persiaren arteko guduetan nahastu ziren. Tradizioak dioenez, San Frumenziok eraman zuen kristautasuna bertara; baina historiak dioenez, Itsaso Gorrian kokatu ziren merkatari greko-erromatarrek ekarria izan zen.
Erdi Aroa
522. urtean, Bizantzioko Justinianok eskaturik, Kaleb Aksumgo erregeak Yemeni eraso egin zion, Najrango kristauak babesteko. Baina Mekako arabiarrek garaitu zituzten 570ean, eta Arabiatik ohildu zituzten. Erresuma gainbehera etorri zen eta, mende bat geroago, musulmanek hartu zituzten behe-lurrak eta erregeek hegoaldera jo behar izan zuten.
Zagwe dinastiak hiriburua Aksumdik Rohara aldatu zuen, eta bertan Gebre Meskel Lalibela erregeak zenbait eliza eraiki zituen XIII. mendearen hasieran. 1270ean, Salomondarren eskura joan zen agintea. Etiopiako kristauen eta musulman berrien arteko borroka, 1445ean Zara Jakob erregeak Ifateko sultana garaitu zuen arte luzatu zen. Errege horrek Eliza eraberritu zuen, fraideen eragin politikoa moztuz eta heresiak zapalduz. XV. mendean, Etiopiaren eta Jerusalemen arteko harremanek Mendebaldeko Elizarako bidea ireki zuten (Florentziako Kontzilioa).
Aro Modernoa
XVI. mendean, Ahmad ibn Ibrahimen musulmanak lurralde zati bat menderatu zuen. 1541ean, Portugalgo armada bat Massawan lehorreratu zen, Islamak Itsaso Gorriko bidea kontrola ez zezan. Portugaldarrez eta etiopiarrez osaturiko armada batek Harareko sultana eraso zuen eta Ahmad hil 1542an, baina haren ondorengoak Galaudeos negusa garaitu eta hil zuen 1559an. Beren etsaiak ahuldurik ikusirik, hego Somaliako eta ipar Kenyako oromo leinuek lurralde zati bat menderatu zuten. XVII. mendearen hasieran, Etiopiako kristauak Erromara hurbildu ziren Pedro Paez misiolari espainiarraren eraginez.
XIX. mendea
1838 eta 1848 artean, Anton Abadiak herrialdea esploratu eta kartografiatu zuen. XIX. mendearen erdialdean, Kassa Hailu negusak (Teodoro II.a) jauntxo feudalak azpiratu zituen. Haile Melikot Xoako errege garaituaren Menelik semea bere zerbitzura hartu zuen Teodoro II.ak. Baina bere politika zapaltzailea gero eta gogorragoa egin zen. 1863an, Erresuma Batuaren eta Teodoro II.aren arteko harremanak guztiz zaildu ziren eta, azkenik, ordezkari britainiarrak preso sartu zituen Teodorok. Horiek askatzeko gudaroste bat igorri zuten britainiarrek, eta Robert Napier buruzagiak Magdala gotorlekua hartu zuen 1868an; Teodoro II.ak bere buruaz beste egin zuen.
Idazkera iberiko
Idazkera iberikoa Iberiar Penintsulan eta Frantzian aurkitu diren testuenak dira. Iberiar herriek idazketa sistema desberdinak erabili zituzten. Idazkera paleohispaniarretako bat da.
Etiopia
XIX. mendea
1872an, Tigrayko Kassay Mercharen eskuetara igaro zen agintea, Joan IV.a izenaz. Haren garaian oste kolonialek (Erresuma Batua, Frantzia, Italia) lurraldea inguratu zuten. Egiptok iparraldean egin zuen eraso, Sudango Mahdiak mendebaldean. Joan IV.ak egiptoarrak garaitu zituen Guran 1876an. 1884an, lurraldea utzi zuten ingelesekin hitzarmen bat izenpetu zuen, Eritreako Massawa portuko merkatu librea ziurtatzeko. 1885ean, italiarrak hasi ziren Etiopian barneratzen. Joan IV.a negusa sudandarren kontrako Gallabateko Guduan hil zuten, 1889ko martxoaren 9an, Menelik II.aren kontrako gerra hasteko zorian zegoenean.
Idazkera iberiko
Iberiera
Iberiera jatorri ezezaguneko hizkuntza da, erromatarrak iritsi baino lehen Iberiar penintsula ko ekialdean eta gaurko Frantzia ko hegoaldean hitz egiten zena. Jaéngo probintziatik Hérault ibairaino hedaturik zegoen. II. mende aldean galdu zela uste da, latinaren bultzadaren eraginez.
Etiopia
XIX. mendea
1889an, Menelik II.ak agintea eskuratu, eta Salomondarren dinastia berriro ezarri zuen. 1889ko maiatzaren 2an hitzarmen bat egin zuen Italiarekin. Baina dokumentua ulertzeko orduan istiluak sortu ziren etiopiarren eta italiarren artean, haien iritziz Etiopia beren babesgoko baitzen, eta militar talde bat bidali zuen Italiak lurraldera. Oreste Baratieri italiar jenerala Aduwan garaitu zuten, 1896an. 1887an, Menelikek hegoaldeko oromoak garaitu eta, europarren interesez baliatuz, zenbait lurralde bereganatu zituen, horien artean Harar, eta bertako emirra gatibu hartu zuen. Addis Abeban sinaturiko beste hitzarmen baten bidez, Erresuma Batua, Frantzia eta Italia bilakatu ziren Etiopiako burujabetzaren babesle.
Idazkera iberiko
Iberiera
Hitz banaka batzuk salbu, ulertezina da, ziur asko lekukotasun nahikorik ez dagoelako eta hizkuntza indoeuroparra ez delako. Alfabetoa edo, hobeto esanda, signarioa, ia osorik deskodeturik dago, signario hori erabiliz idatzitako zeltiberierazko idazkunei esker. Fonetika nahiko ondo ezagutzen da, eta euskararenaren antzekoa da, hasperentze ezaz landa.
Etiopia
XX. mendea
Meneliken ondoren, haren biloba Lij Ijasuk hartu zuen agintea; baina hura erregetzatik kendu eta Waizeru Zewditu, Meneliken alaba, enperadore izendatu zuten, haren lehengusu Ras Tafari Makonnen erregeorde zelarik. 1923an, Etiopia Nazioen Ligako kide bihurtu zen. 1930ean, Zewditu hildakoan, Ras Tafari enperadore bihurtu zen, Haile Selassie izenaz.
1934ko hitzarmenari esker, etiopiarren eta italiarren arteko arazoak baretu egin ziren itxuraz. Baina, urte bereko abenduan, Somaliako mugako Walwalen izandako borrokan, etiopiarrek 100 somaliar eta Italiako Armadako 30 lagun hil zituzten. Italiak ordainak eskatu zituen, eta Etiopiak Nazioen Ligara jo zuen; baina erakunde horrek ez zuen konponbide egokirik aurkitu. Gertakari hura aitzakiatzat hartuz, eta egindako hitzarmena ahaztuz, Italia faxistak Etiopia inbaditu zuen 1935eko urriaren 2an, Pietro Badoglio jenerala buru zela. Negusak Djibutira egin zuen ihes, eta geroago Ingalaterrara. 1935eko azaroaren 18an, Nazioen Ligak Italia erasotzaile deklaratu zuen eta zigorrak ezarri zizkion. Italiarrek Etiopia Eritrearekin eta Somaliarekin bateratu eta Ekialdeko Afrika Italiarra eratu zuten. Viktor Emanuel III.a Italiakoak 1936an Etiopiako enperadore titulua hartu zuen eta Graziani jenerala erregeorde izendatu.
Airbus Helicopters
Airbus Helicopters franko-alemaniar enpresa da, helikopteroak ekoizten dituena. 1992. urtean Aérospatiale eta DaimlerChrysler Aerospace AG enpresek bere filialak bat egin eta Eurocopter sortu zuten. 2000. urtean enpresa biek EADS sortu zuten eta 2014an Eurocopter Airbus Helicopters bilakatu zen.
Etiopia
XX. mendea
Bigarren Mundu Gerran, Italiak Somalilandia Britainiarra eta Kenyako zati bat zapaldu ondoren (1940), britainiarrek italiarrak lurralde haietatik ateratzeko erabakia hartu zuten. 1941eko apirilaren 6an sartu ziren Addis Abeban. Haile Selassie Ingalaterra utzi eta Khartumera heldu zen, eta maiatzaren 5ean sartu zen hiriburuan. 1942ko urtarrilaren 31n, Etiopiak gerra deklaratu zien Italia, Alemania eta Japoniari. Bi urte geroago, Ingalaterrarekin egin zuen hitzarmen bati esker, askatasun osoa eskuratu zuen Etiopiak, eta urte beraren bukaeran soldadu ingelesek lurraldea utzi zuten.
Airbus Helicopters
Enpresak Frantzian (Marignane eta La Courneuve), Alemanian (Kassel, Donauwörth eta Ottobrunn) eta Espainian (Albacete) ditu lantegiak.
Etiopia
XX. mendea
1952an, Nazio Batuek onartu zuten Eritrea lurralde autonomo gisa, Etiopiari elkartzeko. 1960an, ordea, enperadoreak autonomiaren eskubidea bertan behera utzi zuen eta horrek matxinada piztu zuen Eritrean. Urte berean, Somaliak Ogaden eskatu zuen, bertan somaliarrak bizi zirela-eta. Ogadenen Addis Abebako gobernuaren kontrako gerrilla eratu zen, bai eta autodeterminazio eskubidea eskatu ere.
Idazkera iberiko
Idazkerak
Iberiarrek beren hizkuntzaz idazteko lau idazkera erabili zituzten:
Etiopia
XX. mendea
1974ko matxinada militarraren ondoren, Haile Selassie enperadorea aginpidetik kendu zuten, behin betiko; aurretik gorabehera handiak izan ziren gizartean, Eritrearekin gerran aritu baitzen Etiopia eta gosete handiei aurre egin behar izan baitzieten etiopiarrek. Estatu kolpearen ondoren, gobernua militarren esku gelditu zen. Behin-behineko Administraritza Kontseilu Militar edo Derg eratu zen, Aman Andom buru zela; azaroan hura hil ondoren, Tafari Bentik hartu zuen agintea; hura ere hil zuten, 1977ko otsailaren 3an, eta, haren ordez, Mengistu Haile Mariam etorri zen. Industria eta lurrak nazionalizatu ziren, eta eritrearren, oromoen eta eta somaliarren gerrillei esetsi zieten. 1977an Eritrearekin gerran sartu zen eta baita Somaliarekin ere, Ogaden anexionatu nahi zuela-eta. Etiopiak Kubaren eta Sobietar Batasunaren laguntza jaso zuen, eta Somaliak Mendebaldeko herrialdeen laguntza. Etiopiaren baliabide apurrak gerrak eta istiluak gainditzeko erabili izan ziren.
Azken urteak
1987an, Etiopiako Herri Errepublika Demokratikoa ezarri zen, eta zibilez osaturiko gobernu komunista osatu zen; Mengistu Haile Mariam presidenteak modernizazio politika jarri zuen abian, baina huts egin zuen. 1980ko hamarkadako lehorteetan, milioi erdi nekazari baino gehiago hil ziren. 1988. urteko apirilaren 3an, Etiopiak eta Somaliak bakea izenpetu zuten eta, horri esker, Somalian zeuden 3.500 preso Etiopiara itzuli ahal izan ziren. Hala eta guztiz ere, ez ziren baretu Eritrearen eta Etiopiaren arteko iskanbilak. Urte bete geroago, gatazkan zeuden bi alderdien arteko negoziazioei ekin zieten Estatu Batuetako Atlantan, baina negoziazioek ez zuten onik izan. 1990. urteko martxoaren 5ean, Mariamen gobernuak sozialismoa baztertu eta ekonomia mistoaren aldeko apustua egin zuen. 1991. urtean, bere nazio guztiaz jabetu zen Eritreako Armada.
Eritrearren kontrako gerraren ondorioak eta Sobietar Batasuna desagertzean gobernuak laguntza galtzeak, gerrillaren estatu kolpea eragin zuten 1991n, eta Mengistu Hailek Zimbawera ihes egin behar izan zuen. Estatu kolpearen ondoren, Meles Zenawi buru zuen behin-behineko gobernua antolatu zen, eta erreforma demokratikoak finkatzeko ahaleginak egin ziren. Hauteskundeak egin ziren 1994an, 1995eko abuztuan, Meles Zenawi izendatu zuten lehen ministro, eta Negasso Gidada presidente, eta konstituzio berria idatzi zen. Hala ere, zailtasun handiak izen ziren, behin-behineko gobernuaren eta oposizioaren arteko tirabirak zirela-eta. Oposizioa bera ere oso zatiturik zegoen, batzuek (amharek) estatu federal, bateratu eta zentralizatua nahi zuten arren, beste etnia batzuek (oromoek) beren lurraldearen autonomia ez ezik, independentzia ere eskatzen zutelako. 2000ko hauteskundeetan, FDRPE alderdia irabazlea izan zen.
Idazkera iberiko
Idazkeren ezaugarriak
Normalean, idazkera iberikoa aipatzean, ipar-ekialdekoaz ari gara; neurri handiz, erabiliena zen, aurkitu diren idazkunen % 95 zeinu horiekin idatzita baitaude. Haren bi aldaera ezagutzen dira: duala eta ez duala.
Etiopia
Politika
Etiopia errepublika federal parlamentarioa da. Presidentea estatuburua eta lehen ministroa gobernuburua da. Legebiltzarra ganbera bikoa da: Federazioaren Ganbera (Yefedereshein Mikir Bete), 153 eserleku dituena, eta Herri Ordezkarien Ganbera (Yehizb Tewokayoch Mekir Bete), 547 eserleku dituena. Economist Intelligence Unit erakundeak egindako Democracy Index-aren arabera, ordea, erregimen autoritarioa da. NBEko kidea da.
1991n Mengistu agintetik kendu zutenean hasi zen demokraziarako trantsizioa. Ordezkarien batzar bat osatu zen trantsizioa bidera zezan, eta batzar hark lehendakaria izendatu zuen; batzar horren ardura izan zen lehen ministroa izendatzea ere. 1994an konstituzio berri bat eman zen eta 1995ean hauteskundeak antolatu ziren (oposizioak gorabeherak salatu zituen). 1993an Eritreako lurraldeak independentzia lortu zuen Etiopiatik; gerraren ondoren Etiopiako Armada banatu egin zen, eta egun herrialdeak ez du itsas armadarik, Eritrearen esku geratu baitzen.
Banaketa administratiboa
Etiopia bederatzi eskualde eta bi eskualde-hiritan banatuta dago. Eskualdeek (kililoch, singularrez kilil) oinarri etnikoa dute eta 68 aldetan banatuta daude. Eskualde-hiriak (astedader akababiwoch, singularrez astedader akababi) Addis Abeba eta Dire Dawa dira. 550 barruti (woreda) eta sei barruti berezitan azpibanatuta dago eta horiek, auzoetan (kebele).
1996 baino lehen, Etiopia hamahiru probintziatan banaturik zegoen, gehienak eskualde historikoak: Arsi, Bale, Gamu-Gofa, Gojjam, Begemder, Hararghe, Illubabor, Kaffa, Shoa, Sidamo, Tigray, Welega eta Wollo
Banaketa etnikoa
Etiopiako ezaugarri nagusietako bat etnien aniztasuna da; biztanle gehienak oromoak dira (%34,5 2007an), baina kontuan hartzekoak dira, besteak beste, amharak (%26,9), somaliarrak (%6,2), tigrinyak (%6,1), sidamoak (%4), gurageak (%2,5) eta wolaytak (%2,3) ere. Oro har, etnia bakoitza bizi den lurraldearen arabera banaturiko administrazio barrutietan dago antolatua Etiopia; horrela, mendialdeetan amharak bizi dira, Addis Abeba ingururaino; oromoak, berriz, erdialdean eta hegoaldean bizi dira, goi ordokietan; tigrinyak iparraldean; afarrak ipar-ekialdean; sidamak hego-mendebaldean; eta somaliarrak ekialdean eta hego-ekialdean. Dena dela, etnia, erlijio eta hizkuntza aniztasunak zeresan handia izan du Etiopian, aberastasuna ekarri duen arren, gizataldeen arteko arazo eta liskar ugariren iturri ere izan baita hizkuntza, erlijio eta kulturaren beste ezaugarri batzuetan duten desberdintasunagatik.
Hizkuntzak
Etiopian 90 hizkuntza daude Ethnologue-ren arabera. Biztanle gehienek mintzaira semitak edo kusitak erabiltzen dituzte. Semita da, hain zuzen ere, amharera, estatuko hizkuntza ofiziala eta biztanleriaren % 29k hitz egiten duena. Amhareraz gain, oromoera, tigrinyera, somaliera, afarrera, gurageera, sidamoera eta arabiera dira hedatuenak. Beste batzuk ge'ez, xamtanga, kunfal, qimant, awngi, arbore, daasanach, baiso, bussa, gawwada, alaba, burji, gedeo, kambaata, libido, hadiyya, diraxa, konso eta saho dira.
Erlijioa
Egun gurtza askatasuna dago, baina Etiopiako Eliza Ortodoxoak, Egiptoko Eliza Koptoari atxikirik dagoenak, izan du garrantzi handiena enperadorearen, administrazioaren eta amhariarren erlijioa izan zelako. Estatu eliza izan zen 1974 arte.