cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hyginus (kraterra)
Hyginus kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ12 lau-angelukoan dago. 8,7 kilometroko diametroa du. Izena Gaius Julius Hyginusren omenez darama.
Liolaemus fittkaui
Liolaemus fittkaui Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Cozumel itsasartea
Cozumel itsasartea, Yucatán penintsula eta Cozumel uhartearen artean dagoen itsasarte bat da, Mexikoko Quintana Roo estatuan.
Leeuwarderadeel
Leeuwarderadeel (frisieraz: Ljouwerteradiel) Herbehereetako Frisiako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 10.431 biztanle zituen.
Luisa Karolina Radziwiłł
Luisa Karolina Radziwiłł (Ludwika Karolina Radziwiłł; Liudvika Karolina Radvilaitė; 1667ko otsailaren 27a - 1695eko martxoaren 25a) Lituaniako Dukerri Handiko magnatea izan zen Bi Nazioen Errepublikaren garaian, eta erreformista aktiboa. Printzesa titulua zuen. Prusiako Dukerrian jaioa, Radziwiłł familiako kidea zen, Lituaniako kalbinisten lerro garrantzitsueneko azken oinordekoa, eta Gediminidoen eta Jogalia etxearen ondorengoa. Dubingiai, Slutsk eta beste lur batzuk jaso ziten bere aita Bogusław Radziwiłł printzearengandik. Bere ama ere lurren oinordeko legala zen eta Kėdainiai eta Biržaiko dukerriak ere erosi zituen. Luisa Karolina 1695an hil zenean Radziwiłłen Biržai-Dubingiai familia ildoaren amaitu zen. Era berean Biržai eta Dubingiai gazteluak izan zituen azken Radziwiłł kidea izan zen.
Bere aita Janusz Radziwillen eta Elisabet Sofia Brandenburgokoaren semea zen, eta bere lehengusu Janusz Radziwiłłekin batera traizioz beteriko papera jokatu zuten Suediak Polonia inbaditu zuenean, Erauntsia gisa ezagutzen den garaia. Suedia erretiratu zenean, Luisa Karolinaren aita amaren familiarekin batera joan zen Brandenburgo-Prusiara. Bere emazte Ana Maria Radziwiłł, lehengusuaren alaba zena, Luisa Karolina erditu eta gutxira hil zen. Bogusław bi urte beranduago hil zen, Luisa Karolina umezurtz baina oso aberats utziz. Bere zaintza Frederiko Gilen I.a Brandenburgekoaren esku geratu zen, etorkizunean bere aitagin-arreba izango zena.
Luisa Karolinak bizitzaren zatirik handiena Berlin eta Königsbergen eman zuen, baina dukerriko bizitzaz ere arduratzen zen. Bere aitak bezala lituanierazko liburuak inprimatzea ordaindu zuen eta kalbinismoan oinarritutako hezkuntza babestu zuen. Lituaniako ikasleentzat teologia bekak eman zituen. Lituanierazko lehen katezismoa ere ordaindu zuen.
Lehen ezkontza hamahiru urterekin egin zuen, Luis Brandenburgekoarekin. Frederiko Gilenen eta Luisa Henriketa Nassaukoaren semerik gazteena zen. Luis, hala ere, oso gazte hil zen eta Luisa Karolina Karlos III.a Filipe Neoburgekoarekin ezkondu zen. Bigarren ezkontza honetatik ondorengotza lortu zuen. Izan zituzten lau umeetatik alaba gazteena zen Elisabet Augusta Sofia Neuburgekoa bakarrik irisi zen heldua izatera. Bere ondorengoen artean Bavariako erregeak daude, baita Europako beste hainbat monarkia ere, Mindaugas II.a Lituaniakoa gisa.
Albula gilberti
Albula gilberti Albula generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Albulidae familian.
Aleksandr Vlasov
Aleksandr Vlasov (Александр Анатольевич Власов); (Vyborg, Leningrad oblasta, 1996ko apirilaren 23a - ) errusiar txirrindulari profesionala da, 2022tik aurrera Bora-Hansgrohe taldean aritzen dena.
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
—: ez zuen parte hartu UT: utzi, ez zuen amaitu
Juan Ibarguren
Juan Ibarguren, ezizenez Manterola (Aia, ???? - ????) gipuzkoar harrijasotzaile bat izan zen. Soarteren dizipulua, 1959an Atxaga II.arekin Azpeitian jardundako desafioan 1988ra arte hautsi ez zen errekorra ezarri zuen Aiarrak: 152 kiloko zilindrikoarekin 82 jasoaldi.
Gulangyu
Gulangyu Txinako Herri Errepublikako Fujian probintziako Xiamen hiriaren ondoan dagoen  uhartea da.
Ezaugarriak
Uharte txikia izan arren, hainbat eraikuntza, museo eta atrakzio. Uhartera doan ontzi zerbitzua dago Xiamen hiritik.
Historia
1842ko Nankingo Tratatuaren bitartez, Gulangyu uhartea, nazioarteko potentzia kolonialen esku geratu zen. Hori dela eta, uhartean viktoriar ereduko hainbat eraikuntza daude, kontsulatu-jeneralen etxebizitza eta bulego moduan erabilitakoak.
Hizkuntza
Uhartean Hokkien hizkuntzaren Amoy hizkera hitz egiten da.
Gaizkiaren Ardatza
Gaizkiaren Ardatza (ingelesez: Axis of evil) AEBetako presidente George W. Bushen esapidea izan zen, ustez eta betiere haren ikuspuntutik, terrorismoa babesten zuten errejimenak izendatzeko erabilia. 2002ko urtarrilaren 29ko Batasunaren Estatuaren Hiltzadian baliatu zuen lehenbiziko aldiz izendapen hori. Hasieran Irak, Iran eta Ipar Korea sartu zituen multzo horretan, eta Libia, Siria eta Kuba gehitu zituen geroago. Azkenik, Bielorrusia, Birmania eta Zinbaue ere sartu zituen.
Barneko aire kalitate
Barneko aire kalitatea (BAK) eraikinen eta egituren barneko eta inguruko airearen kalitatea da. Jakina da BAKk eragina duela eraikinetako bizilagunen osasunean, erosotasunean eta ongizatean. Barneko aire kalitate txarra lotuta dago eraikuntza gaixoaren sindromearekin, produktibitatea murriztearekin eta eskoletako ikaskuntza hondatzearekin. Barne-aireko kutsatzaile arruntek honako hauek hartzen dituzte: bigarren eskuko tabako-kea, barnealdeetako errekuntzatik datozen kutsatzaile atmosferikoak, radona, mohoak eta beste alergeno batzuk, karbono monoxidoa, konposatu organiko lurrunkorrak, legionella eta beste bakterio batzuk, amianto-zuntzak, karbono dioxidoa, ozonoa eta partikulak. Kutsatzaileak diluitzeko iturria kontrolatzea, iragaztea eta aireztapena erabiltzea dira eraikin gehienetan barneko airearen kalitatea hobetzeko metodo nagusiak.
Gaizkiaren Ardatza
Honen aurrekaria izan zen estatu zitalak esapidea, Bigarren Mundu Gerran Aliatuek erabili zutena Ardatzeko potentziak izendatzeko, eta baita Gaizkiaren Inperioa ere, 1980ko hamarkadan AEBetako presidente Ronald Reaganek Sobietar Batasuna izendatzeko erabiltzen zuena.
Barneko aire kalitate
BAK zehazterakoan, aire-laginak bildu, kutsatzaileekiko giza esposizioaren jarraipena egin, eraikinen gainazaletan laginak bildu eta eraikinetako aire-fluxuaren ordenagailu bidezko modelizazioa egin behar da. BAK barneko ingurumen-kalitatearen (BIK) parte da, eta BAK barne hartzen du, baita barruko bizitzaren beste alderdi fisiko eta psikologiko batzuk ere (adib. argiztapena, kalitate bisuala, akustikoa eta erosotasun termikoa).
Lantoki itxiak lan-eremu askotan daude, hala nola bulegoetan, salmenta-eremuetan, ospitaleetan, liburutegietan, eskoletan eta eskolaurreko haurrak zaintzeko instalazioetan. Lantoki horietan ez da gai arriskutsuekin lotutako lanik egiten, eta ez dira zarata handiko guneak sartzen. Hala ere, langileek eraikin gaixoaren sindromeari dagozkion sintomak izan ditzakete, hala nola, begiak erretzea, eztarri narritatua, sudurra estalita eta buruko mina. Gaixotasun horiek, askotan, ezin dira kausa bakar baten ondorio izan, eta azterketa sakona egin behar da, airearen kalitatearen probez gain. Beste faktore batzuk ere onartu behar dira, hala nola lantokiaren diseinua, argiztapena, zarata, ingurune termikoa, erradiazio ionizatzaileak eta alderdi psikologiko eta mentalak. Alemaniako Gizarte Istripuetako Aseguruaren Segurtasun eta Osasun Okupazionaleko Institutuak lagundutako txosten batek lagundu dezake barneko lantokietan sortzen diren banakako osasun-arazoak sistematikoki ikertzen eta irtenbide praktikoak identifikatzen.
Leku itxietako airearen poluzioa arrisku larria da garapen-bidean dauden herrialdeen osasunerako, eta "etxeetako airearen kutsadura" esaten zaio testuinguru horretan. Egoste- eta berotze-metodoekin du zerikusia, batez ere, aireztapen egokirik ez duten ingurune itxietan, biomasako erregaia errez (zura, egur-ikatza, simaurra eta labore-hondakinak). Milioika pertsonak, batez ere emakumeek eta haurrek, arrisku larriak dituzte osasunerako. Guztira, 3.000 milioi pertsona ingururi eragiten die arazo horrek garapen-bidean dauden herrialdeetan. Munduko Osasun Erakundearen (MOE) arabera, espazio itxietako airearen poluzioak, sukaldaritzarekin zerikusia duenak, 3,8 milioi heriotza eragiten ditu urtean. Global Burden of Disease ikerketaren arabera, 1,6 milioi lagun hil ziren 2017an.
2023ko urtarrilean, The New York Times-en barneko airearen poluzioa gutxitzeko iradokizunak argitaratu ziren, gas-berogailu bat erabiltzen denean. Berogailu hori asma-arrisku handiagoarekin eta bestelako gaixotasunekin lotuta dago.
Abkhaziako erresuma
Abkhaziako erresuma (abkhazieraz Аҧсуа аҳра; Aphsua ahra ; georgieraz აფხაზთა სამეფო), edo Abkhaziarren erresuma Kaukasoan 780ko hamarkadatik aurrera garatu zen ertaroko estatu feudal baten izena zen. 1008an Georgiako erresuma sortu zen, suzesio dinastikoa medio.
Sydneyko Olinpiar Parkea
Sydneyko Olinpiar Parkea (ingelesez Sydney Olimpic Park) Sydneyko Homebush Bay aldirian dagoen 640 hektareako parke bat da, bertan kirol instalakuntza ugari dagoelarik.
Okhotskeko itsasoa
Okhotskeko itsasoa (Охо́тское мо́ре) Ozeano Bareko mendebaldeko beso bat da. Ekialdean Kamtxatka penintsula, hego-ekialdean Kurilak uharteak, hegoaldean Hokkaido uhartea, mendebaldean Sakhalin eta iparraldean eta mendebaldean Ekialdeko Siberiako kostaldea ditu. Izena Okhotsk hiritik datorkio, Errusiako lehendabiziko kokalekua ekialde urrunean.
Sydneyko Olinpiar Parkea
Sydneyn ospatu ziren 2000ko Udako Olinpiar Jokoak antolatzeko eraiki zen, eta ordutik, hiriko kirol eta kultura ekitaldi gehienak bertan antolatzen dira. Olinpiar Jokoetan zehar atletismo eta igeriketa probak hartzeaz gain, bere barrutiaren barnean olinpiar hiribildua ere hartu zuen, bertan, Olinpiar Jokoetan parte hartu zuten nazio ordezkaritza guztiek ostatu hartu zutelarik.
Okhotskeko itsasoa
Sakhalin uhartearen bi muturretatik Okhotskeko itsasoa Japoniako itsasoarekin du lotura: mendebaldean Sakhalin eta Tartariako itsasartearen bidez; ekialdean La Pérouseko itsasartearen bidez.
Sydneyko Olinpiar Parkea
Bere eremuaren barnean ANZ Stadiuma aurki dezakegu, 13ko rugbyko edo australiar futboleko nazioko eta nazioarteko lehiaketa gehienak hartzen dituena, Sydneyko Nazioarteko Ur Gunea, bertan igeriketa lehiaketak egiten direlarik, eta Sydney SuperDome eta The Dome, saskibaloi, gimnasia, eskubaloi eta boleibol lehiaketak hartzen dituztenak, baita NSW Tennis Centre ere, tenis lehiaketak hartzen dituena.
Okhotskeko itsasoa
Eskualdeko ibai nagusia Amur da.
Sydneyko Olinpiar Parkea
Kirol multzoaren kudeaketa 1995 arte Homebush Bay Development Corporationen esku egon zen, eta hiria 2000ko Udako Olinpiar Jokoen egoitza izendatua izan zenetik, Jokoen antolakuntza autoritatearen esku. 2001ean kudeaketa Sydney Olimpic Park Authorityren eskuetara pasa zen.
Okhotskeko itsasoa
Itsasoa esploratzeko lehendabiziko europarrak Ivan Moskvitin eta Vassili Pojarkov ziren 1640ko hamarkadan.
Japonieraz, gertukoa bada ere ez du izen propiorik eta normalean Ohōtsuku-kai (オホーツク海) deritzote, errusierazko izenaren transkripzioa.
Jean-Lambert Tallien
Jean-Lambert Tallien (Paris, 1767ko urtarrilaren 23a - ibidem, 1820ko azaroaren 16a) frantses politikaria eta kazetaria izan zen. Frantziako Iraultzako jakobino moderatuen buruzagia izan zen. Jakobinoen aldekoa izan zen iraultzaren hasieratik. 1792ko abuztuan Parisko Komunako idazkari bihurtu zen eta diputatu hautatu zuten Konbentzioaren garaian. Luis XVIII.a erregearen heriotzaren aldeko botoa eman zuen; Segurtasun Publikorako Batzordeko kide egin zuten eta ondoren armadako buru gisa borrokatu zen erregezaleen aurka Girondan.
Parisa itzuli zen 1794an, eta Osasun Publikorako Batzordeko kide egin zuten. Alabaina, batzorde haren aurka matxinatu zen: haren maitale Teresa Cabarrús atxilotzeko agindua eman zutenean, Robespierreren aurkako kolpe bat prestatu zuen. Robespierre hil ondoren, jarrera guztiz moderatuak erakutsi zituen. Euskal Herriko Konbentzioaren Gerran, tarteka jarrera ulerkorrak agertu zituen euskal lege eta instituzioekin, baita 1794ko lapurtarren deportazioa Parisen salatu ere.
Napoleonen zerbitzari izan zen hurrengo urteetan, eta guztiz itzali zen haren ondoren. Pobre hil zen, pentsioa ukatu baitzioten erregetza berriro ezartzearen alde jokatu arren.
Ancona
Ancona Italiako ekialdean dagoen hiria da, Anconako probintziako eta Markak eskualdeko hiriburua. Itsaso Adriatikoaren ertzean dago. 123,23 km²ko eremua du eta 2015eko ekainean 101.215 biztanle zituen.
Schœnenbourg
Schœnenbourg Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Schœnenbourg udalerrian erroldatutako biztanleak 672 ziren. Familiak 252 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 100 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 280 etxebizitza zeuden, 261 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 262 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 261 etxebizitza nagusietatik 224 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 175 etxek bost zituzten. 227 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 91 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 155 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 450 ziren, horien artean 341 aktiboak ziren eta 109 inaktiboak ziren. 341 pertsona aktiboetatik 319 lanean zeuden (184 gizon eta 135 emakume) eta 22 langabezian zeuden (7 gizon eta 15 emakume). 109 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 47 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Schœnenbourg udalerrian 259 unitate fiskal zeuden, 699 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.601 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Schœnenbourg udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 144 hektarea erabiltzen.
Albula glossodonta
Albula glossodonta Albula generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Albulidae familian.
Schœnenbourg
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Oderitz
Oderitz Larraungo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 44 biztanle zituen.
Geografia
Iparraldean Astitz, hegoaldean Madotz, ekialdean Imotz eta mendebaldean Iribas mugakide ditu.
Salvaterra (Pará)
Salvaterra Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Mulk Raj Anand
Mulk Raj Anand (Peshawar, 1905eko abenduaren 12a - Pune, 2004ko irailaren 28a) indiar idazlea izan zen.
Ananden lehenengo eleberrietan Indiako gizartearen biktimak ziren protagonista. Untouchable (1935, Ukiezina) lanean, komun garbitzailea zen gazte batek, bere buruaren kontzientzia nola hartzen duen deskribatzen zuen. Two Leaves and a Bud (1937, Bi orri eta kimu bat), berriz, Assameko te-sail batean ingelesak langileez nola baliatzen ziren azaltzen zuen.
1945ean The Big Heart (Bihotz handia) idatzi zuen. Lan horretan, lantegi txiki batek perzkin-komunitate bateko bizitza nola aldatzen duen erakusten zuen. Anandek gai nagusi bat du: India tradizionalaren eta Mendebalde modernoaren arteko borroka. Gai horren bidez erakutsi nahi zuen Indiak antzinako ordena aldatu egin behar zuela, baina herrialdea suntsitu gabe. Gai hori argi eta garbi adierazi zuen The Village (1939, Herrixka), Across the Black Waters (1939, Ur beltzetan barrena) eta The Sword and the Sickle (1942, Ezpata eta igitaia) trilogian. Seven Summers (Zazpi uda) lanarekin bere autobiografia saila hasi zuen.
Deustuko Unibertsitateko Psikologia eta Hezkuntza Fakultatea
Deustuko Unibertsitateko Psikologia eta Hezkuntza Fakultatea Bilbon Deustuko Unibertsitateak dituen sei fakultatearen bat da, psikologian espezializatua dena.
Deustuko campusean du egoitza eta Drogamenpetasunen Deustuko Institutua du bere barnean.
Pozdišovce
Pozdišovce Eslovakiako udalerri bat da, Michalovceko barrutian kokatuta. 18,05 km²ko azalera du eta 1292 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1315. urtekoa da.
Trilobita
Trilobita ("hiru lobuluduna") dagoeneko iraungita dauden hainbat artropodo itsastarrek osatu zuten klasea da, multzoko espezieei trilobite esaten zaie. Behe-Kanbriarrean sortu ziren eta Permo-Triasiar iraungipen masiboan desagertu ziren, duela 252 milioi urte. Antzinako animalien artean arrakasta handienetakoa lortu zutenak izan ziren, 270 milioi urtetan zehar bizi izan baitziren eta dagoeneko 20.000 espezie deskribatu baitira. Hori dela eta gaur egungo fosil talde ezagunenetakoa da eta interes bioestratigrafiko nabarmena du paleontologoentzat.
Trilobite gehienak itsaso hondoan mugitzen ziren eta hondarra iragaziz edo sarraskijaleak izanez elikatzen ziren. Baziren 1'5 mm-ko luzera zuten trilobite txikiak baina 45 cm-ko luzera eta 4'5 kg-tako pisua zuten trilobite erraldoiak ere aurkitu dira.
Aurrekariak
Trilobiteak Behe-Kanbriarrean bapatean agertzen dira fosil erregistroan, duela 520 milioi urte inguruko estratoetan.
Aurrekari batzuk izendatu izan dira baina ez da lotura nabarmenik agertzen haien artean. Ediacararreko biotan (Kanbriarreko leherketaren aurreko garaian) badira arbaso izan daitezkeen animalia pare bat. Spriggina-ren gorputzak trilobiteen antzeko itxura du eta Parvancorina-k aldiz trilobitearen burua iradoki dezake. Arazoa da ez dela espezie hauen eta trilobite osatuen arteko erdibideko fosilik aurkitu.
Trilobite goiztiarrak
Trilobite goiztiarrek dagoeneko taldearen ezaugarri morfologiko guztiak azaltzen dituzte. Trilobite zaharrenaren hautagaiak hauek dira; Profallotaspis jakutensis (Siberian), Fritzaspis spp. (Estatu Batuetako mendebaldean), Hupetina antiqua (Maroko n) eta Serrania gordaensis (Espainian). Dena dela badirudi animalia taldea gaur egungo Siberia aldean sortu zela eta ondoren mundu zabalera irradiatu zela. Redlichiida ordena (batez ere Olenellidae familia) eta Ptychopariida ordena izan litezke zaharrenak, duela 520 milioi urte inguru sortuak.
Dibertsifikazioa
Halako iraupen luzea izan zuen animalia multzoa izanik hainbat iraungipen masibo ezagutu zituen eta bizirautea lortu zuten ordenek dibertsifikazio aldiak izan zituzten hutsik geratutako nitxoak kolonizatzerakoan.
Trilobiteek hainbat eboluzio lerro izan zituzten. Begiak konplexutasunean eta kokapenean aldatuz joan ziren, artikulazio mekanismoak hobetu ziren, pigidioa handituz joan zen, toraxa estutu eta atalak gutxitu ziren eta talde batzutan arantza ikusgarriak garatu ziren.
Kanbriarrean
Kanbriar goiztiarreko trilobiteen ezaugarriak uniformeak ziren Laurentia, Gondwana eta Siberia eremuetan. Pannotia superkontinentearen hausturak iparraldeko fauna eta hegoaldekoa banatu zituen eta orduan sortu ziren trilobiteen lau ordena nagusiak: Redlichiida, Ptychopariida, Agnostida eta Corynexochida. Trilobiteen aurreneko krisia Kanbriar erdialdera gertatu zen eta biziraun zuten trilobiteak oskol sendoenak zituztenak izan ziren. Kanbriar amaierako iraungipenean Redlichiida ordena desagertu egin zen.
Guardako katedrala
Guardako katedrala (Sé de Guarda) Portugalgo Guarda hirian kokatzen den katedrala da.
Trilobita
Kanbriarrean
Kanbriarreko trilobite genero aipagarrienak honako hauek izan ziren:
Guardako katedrala
Historia
Guarda Antso I.a Portugalgoak sortu zuen 1199 urtean, diozesia Egitaniatik bertara pasatzerakoan eta katedrala eraikitzeari ekin zion. Erromanikoa zen baina ez zuen asko iraun, beste bat eraiki baitzuten bere lekuan, hau ere nahiko xumea. 1390an Katedral handia eraikitzen hasi ziren, gaur egungoa, eta 1540an bukatu zuten.
Trilobita
Ordoviziarrean
Kanbriar amaierako iraungipenaren ondoren animalia talde ugarik dibertsifikazio handia izan zuten, hala nola, brakiopodoek, briozooek, bibalboek, ekinodermatuek eta graptolitoek. Trilobiteen dibertsifikazio handiena Kanbriarrean izan bazen ere Ordoviziarrean ere orden berriak azaldu ziren. Phacopida eta Trinucleioidea dira garaiko adierazle aipagarrienak. Trilobiteek ingurumen berriak kolonizatu zituzten, bereziki uharriak.
Guardako katedrala
Historia
Hasieran egindako habearteak gotikoak ziren baina XVI mendean manueldar estiloa nagusitu zen.
Trilobita
Ordoviziarrean
Ordoviziarreko trilobite genero aipagarrienak honako hauek izan ziren:
Guardako katedrala
Historia
Hurrengo mendeetan elementu berriak gehitu zitzaizkion, denetan aipagarriena organo barrokoa.
Trilobita
Siluriarrean eta Devoniarrean
Ordoviziar amaierako iraungipen masiboak garaian nagusi zen faunaren gehiengoa iraungi bazuen ere trilobite espezieen %74ak aurrera jarraitu zuen. Horregatik Siluriar eta Devoniar garaietako trilobiteek ez zuten aldaketa morfologiko nabarmenik izan. Garai hauetan Lichida eta Phacopida ordenak izan ziren nagusi.
Devoniarraren amaieran itsas mailaren aldaketa handiak izan ziren eta uretako erredox oreka ere hautsi egin zen. Trilobiteen gehiengoa iraungi zen orduan eta ordena bakarrak jarraitu zuen aurrera, Proetida ordenak hain zuzen ere.
Garaiko trilobite genero aipagarrienak honako hauek izan ziren:
Karboniferoan eta Permiarrean
Ez da ezaguzten zergatik iraun zuen Proetida ordenak soilik Devoniarreko iraungipenaren ondoren. Karboniferoan eta Permiarrean ur sakonetan eta sakonera txikiko eremuetan milioika urtez iraun zuen. Trilobiteen multzoa ordea gainbehera nabarmenean zegoen eta Lurrak ezagutu duen iraungipen masibo handienean trilobiteak ere betirako desagertu ziren.
Garaiko trilobite genero aipagarrienak honako hauek izan ziren:
Zefaloia
Joskura lerroak bitan banatzen du zefaloia. Alde batetik fixigena deritzon zatia dago, izenak dioen bezala toraxari finkatzen zaion atala da, joskula lerroaren barnean gelditzen dena. Bestetik librigena dago, joskura lerrotik kanporantz aske gelditzen den atala hain zuzen ere. Glabelak eta fixigenak kranidioa osatzen dute.
Oskola mudatu behar zen garaian joskura lerrotik ateratzen zen animalia eta horrela uzten zuen atzean oskol zaharra. Espezie zaharrenetan ordea ez da joskurarik ageri. Joskura lerroaren eta fixigenaren artean angelu genala dago eta honek eta duen mozketaren arabera mota ezberdinak bereizten dira:
Begi dortsalak glabelaren ondoan kokatzen dira eta kaltzitazko lente txiki askoz osatuta daude.
Toraxa
Toraxa artikulatuta dauden segmentuetan banatuta dago (2-103 artean), baina espezie gehienek 2-16 segmentu artean dituzte. Ontogeniaren garai ezberdinetan zein generoen artean segmentu kopuru ezberdina dute. Segmentu horiek eraztun axial bat dute erdian eta alboetara pleurak luzatzen dira. Pleura horiek espezie batzutan oso laburrak dira eta beste batzuetan asko luzatzen dira arantza bihurtuz. Alde bentralean apodemo izeneko proiekzioak daude eta beran oinetako muskuluak ainguratzen ziren.
Trilobiteen fosilak sarritan kiribilduta aurkitzen dira. Harrapari zituzten anomalokaridoen aurrean babesteko erabiltzen zuten teknika izaten zen. Phacopida ordeneko trilobiteek kapsula erabat itxia osatzea lortzen zuten baina arantza luzeak edo pigidio txikia zutenek tarteak uzten zituzten.
Pigidioa
Pigidioa izakiaren isatsa da. Hainbat segmentu eta telsona fusionaturik dituen egitura zurruna da. Pigidioko segmentuak eta toraxekoak egituraz antzekoak dira baina pigidiokoak ez daude artikulaturik. Zefaloia eta pigidioa konparatuz honela sailkatzen da:
Tamaina eta sexu dimorfismoa
Trilobiteen artean txikienak 1'5 mm-ko luzera ozta ozta hartzen zuen, Acanthopleurella stipulae espeziekoa zen. 1998an Hudson badia ertzeko ordoviziar garaiko arrokatan 72 cm-ko luzera zuen trilobite bat aurkitu zen, Isotelus rex izena eman zitzaion. 2009an Aroucan (Portugal) 86'5 cm neurtzen dituen fosila aurkitu zen.
Mureroko aztarnategian (Zaragoza, Espainia) dagoen trilobite fosil kopuru handia dela eta 2003an sexu dimorfismoa identifikatzeko ikerketa egin zen. Lau espezie hautatu ziren horretarako, Acadoparadoxides mureroensis, Eccaparadoxides rouvielli, E. sequeirosi eta E. mediterraneus. Kasu guztietan ikusi zen bi morfotipo agertzen zituztela trilobiteek. Espezie bakoitzak bere ezaugarriak azaltzen dituen arren orokorrean arrek pigidio motzagoa zuten eta emeek toraxeko hainbat segmentutan estugunean zituzten, bertan poro genitala kokatuko zela pentsatzen da.
Atal bigunak
Deskribaturiko espezie guztietatik 21 espezietan baino ez da atal bigunen aztarnarik aurkitu, horregatik hainbat egitura multzo osora estrapolatzea baliteke zuzena ez izatea.
Apendizeak
Trilobiteek bi antena luze zituzten eta ondoren endopodito ("hanka") birramo ez diferentziatuak, 2, 3 edo 4 zefalonean eta segementu toraziko bakoitzeko pare bat. Endopodito hauek 6-7 segmentu zituzten, gaur egungo artropodo goiztiarren homologoak zirenak. Endopodito batzuek luma itxurako exopoditoak zituzten, brankia gisa erabiltzen zituztenak. espezie batzuek igeri egiteko ere erabiltzen zituzten.
Erraiak
Trilobiteen ahoa hipostomoaren ertzean kokaurik zegoen, zefaloneko hanken parean, eta ez zuen hortzik. Hestegorriak ahoa eta urdaila lotzen zituen eta ondoren hestea pigidioraino luzatzen zen. Bihotza, garuna eta gibela trilobitearen berreraikuntzetan agertzen bada ere ebidentzia geologiko handirik ez da aurkitu oraindik.
Sentipen organoak
Antena parea trilobite gehienetan egongo zela pentsatzen da. Oso flexibleak eta bilkorrak ziren, animaliak babes estrategia gisa gorputza kiribiltzen zuenean gorde ahal izateko. Espezie batean (Olenoides serratus) zerkoak aurkitu dira pigidioaren amaieran.
Trilobite zaharrenek dagoeneko begi konplexuak zituzten, kaltzitazko (CaCO3) lenteak zituztenak, honek erakusten du artropodoen begi konposatuak Kanbriar aurretik sorturikoak izango zirela. Trilobiteen begiak beraz konposatuak ziren eta lente bakoitza prisma luze bat zen. Kaltzitazko geruza oso fina eta purua bada gardena izaten da eta kristalografiaren arabera orientatzen da. Trilobite batzuei lente bakarra aurkitu zaie baina badira milaka lentedun begiak dituztenak ere. Bi motatako begiak agertzen dira:
Hipostomoan hainbat trilobite espeziek "makulak" azaltzen dituzte, kutikula fineko eremuak eta bertan fotoerrezeptoreak aurki zitezkeela pentsatzen da, gaua eta eguna bereizteko nahiko izango zirenak.
Trilobitearen garapena
Trilobiteak haren bizialdian hainbat larba egoera igarotzen zituen. Espezie zaharrenek garapen konplexua zuten eta eboluzionatuenetan prozesua sinplifikaturik zegoen.
Aurreneko larba protaspis izenarekin ezagutzen da eta zefaloia eta protopigidioa baino ez ditu. Hurrengo larba meraspis zen eta dagoeneko toraxeko segmentu batzuk bazituen. Hirugarrena holaspis larba zen, dagoeneko metamerizazioa osatu zuena baina heldua baino txikiagoa zena tamainaz. Ordutik aurrera tamaina handituz joango zen eta oskola hainbatetan mudatuz iritsiko zen heldu izatera.
Elikadura
Trilobiteek elikadura estrategia guztiak erabiliko zituztela uste da, bizkarroitza izan ezik. Gehienak itsaso hondoan mugitzen ziren eta harrapariak ziren, sarraskijaleak edo harea-iragaziz materia organikoa eskuratzen zutenak. Trilobite batzuk sufrearen bakterioekin sinbiosi harremanak eratu zituzten eta haiengandik lortzen zuten elikagaia. Olenidae familiako trilobiteak ziren hauek.
Trilobite espezie batzuk garapen sekundario bat izan eta pelagiko bihurtu ziren. Igeri eta hauek planktonaz elikatzen ziren. Arantzak garatu zituzten, flotagarritasunean laguntzen zietenak. Larbek dagoeneko arantzak azaltzen zituzten eta beraz eremu berriak kolonizatzeko gaitasun handia izango zutela uste da.
Taxonomia
20.000 trilobite espezietik gora deskribatu dira eta hamar ordenatan sailkatzen dira guztiak: Agnostida, Redlichiida, Corynexochida, Lichida, Odontopleurida, Phacopida, Proetida, Asaphida, Harpetida eta Ptychopariida. Zientzilari batzuek Nektaspida ordena ere sartzen dute, baina zalantzak sortzen ditu, kaltzifikaturiko exoeskeletorik ez baitu, ezta begirik ere. Beste batzuek Agnostina ez duyte ordena kontsideratzen.
Fosil aniztasun handia egoera onean lortu bada ere zaila da hamar ordena horien arteko filogeniak eratzea, Phacopida eta Lichida ezik gainerako guztiak nahiko batera agertu baitziren Kanbriarrean. Paleontologo gehienen iritziz Redlichiida ordeneko Redlichiina azpiordenean legoke trilobite guztien arbasoa.
Artropodo barneko kokapenari dagokionez, denbora luzean zehar krustazeoen ahaidetzat jo izan dira, tarteka baita araknomorfoen barnean ere. Atal bigunak aurkitze hasi zirenean ordea Artiopoda taldean kokatu ziren, artropodoen bi lerro nagusietako bat osatuz.
Aurkikuntzen historia
Trilobiteen idatzizko deskribapenak K.a. III. mendetik eta zalantzarik dabe K.o. IV mendetik aurrera egin izan dira. Eladio Liñán eta Rodolfo Gonzalo geologo espainiarren ustetan grezieraz eta latinez "eskorpioi harria", "kakarraldo harri", "inurri harria" eta horrela aurkitzen diren aipamenek trilobiteen deskribapena egiten dute. Txinan ere aipamenak egin izan dira eta Kushan formazioko fosilak tinta harri eta apaingarri gisa saltzen zirela jakina da.
Edward Lhuyd naturalista galestarrak The Philosophical Transactions of the Royal Society aldizkaria argitaratu zuen 1698an. Ingelesezko aurreneko aldizkari zientifikoa kontsideratzen da. Orrialde batean fosilak agertzen ziren eta haien artean Llandeilo herriaren alboan aurkituriko trilobite bat zegoen. "Arrain zapal baten eskeleto" gisa deskribatu zuen. 1749an Charles Lyttletonek Calymene blumenbachii ("Dudleyko txitxarra" gisa ezagutu zena) aurkitu zuen eta 1750an Londresko Royal Society elkartera bidalitako eskutitzean Dudleyko kareharrietan aurkituriko "intsektu petrifikatua" zela adierazi zuen. 1754an Manuel Mendez da Costak "Dudleyko txitxarra" intsektua baino krustazeoa zela aldarrikatu zuen eta Pediculus marinus major trilobos izena eman zion, "hiru lobulutako itsas-zorri handia". 1800. hamarkadararte iraun zuen izen berriak, harik eta Johann Walch naturalista alemaniarrak talde hortako fosilak ikertu eta Trilobite ("hiru lobuluduna") izena ezarri zion arte.
Joachim Barrande paleontologo frantziarrak (1799-1883) Bohemiako estrato kanbriar, ordoviziar eta siluriarretan aurkituriko trilobiteak aztertu zituen eta Système silurien du centre de la Bohême liburua argitaratu zuen 1852an. 1880. hamarkadan Grotte du Trilobite leizea aurkitu zen Paristik hegoaldera dagoen Yonne departamentuan.
Ameriketan ere trilobite aztarnategi ugari aurkitu ziren garai hartan. Aipatzekoan dira Utah mendebaldean 1860. hamarkadan aurkituriko Elrathia kingi espeziearen fosil andana. 1900 artean inguru hartan bizi zen Ute leinuak lepoan zintzilik amuleto gisa erabili izan zituztela trilobiteen fosilak.
Fosilak
Trilobiteak animalia itsastarrak ziren. tarteka lehorrean fosilizaturiko ibilbideak ere aukitru dira, badirudi batzuek lehorrean ibilaldi txikiak egiteko gaitasuna bazutela. Eremu itsastar anitzak kolonizatu zituzten, sakonera oso txikia zuten kostaldeko eremuetatik ur sakonetaraino.
Trilobiteen fosilez gain iknofosilak ere ohikoak dira, zehatzago esanda trilobiteen ibilbideen aztarnak. Hareharrizko edo kuartzitazko geruzatan aurkitzen dira. Ez dira trilobiteen aztarna esklusiboak, beste animalia batzuek ere konpartitzen dituzte. Hiru motatako ibilbide fosilizatuak aurkitzen dira:
Aztarnategiak
Trilobiteen aztarnategiak gaur egungo bost kontinentetan aurkitzen dira.
Estatu Batuetan, ipar-ekialdeko Hamburg (New York) hirian trilobiteen erakusketa onenetako bat ikus daiteke. Dan Cooperrek Penn Dixie harrobian 1970. hamarkadan bildutako fosilak dira, duela 350 milioi urtetakoak. Erresuma Batuari dagokionez Dudley (Mendebaldeko Midlands, Ingalaterra) eta Llandrindod Wells (Galesen) dira erreferentziazko aztarnategiak. Atal bigunak mantentzen dituzte fosilak honako aztarnategietan aurkitu dira: Burgess Shale (Kanada), Walcott–Rust (New York, AEB), Maotianshan Shales (Txina), Hunsrück Slate (Alemania)... Marokon ere trilobiteen fosil onak azaldu dira.
Interes bioestratigrafikoa
Trilobiteak oso erabiliak dira zuten orden kopuru handiaren, ontogeniaren eta hedapen ekologikoarengatik. Gaur egun fosil gidari bikainak dira estratuak identifikatzeko eta datatzeko orduan.
Kanbriarraren hasieran sortu ziren eta Paleozoikoa amaitzearekin batera desagertu ziren. Hala ere, bereziki Kanbriar-Devoniar tartean dute balio bioestratigrafiko nabariena, izan ere, Devoniarrean zehar suntsitzen joateaz gain periodo horren bukaeran Proetida ordena ezik beste orden guztiak desagertu egin ziren. Gainera, dibertsifikazio handia eduki zuten Ordoviziarrean eta Siluriarrean.
Europako eta Ameriketako trilobiteen arteko ahaidetasunak erakusten du antzinako Iapetus ozeanoa itxi egin zela. Hau kontinenteen jitoaren frogatzat har daiteke gainera. Bestalde, trilobiteen ikerketa erakutsi du Pannotia superkontinentea ez zela uste zen bezain azkar puskatu, garaiko trilobiteek modu geldoan eboluzionatu baitzuten denbora tarte hartan.
India Pale Ale
India Pale Ale (normalean IPA gisa laburtua) alkohol eta lupulu maila altua duen zurbil eta apardun gisa bereizten den ingeles tradizioko pale ale garagardo estilo bat da. India Pale Ale sortzea 1790ko hamarkadan zehar Britaniar garagardogileen ahaleginaren ondorioa izan zen arazo hau gainditzeko: XVIII. mendearen hasieran garagardoa ez zen ondo mantentzen ozeanoan barreneko bidaia luzeetan, batez ere eguraldi epeletan. Ingurune horiek garagardoa galkor eta mingots bihurtzea egiten zuten.
Ikasgela
Eskola batean, ikasgela ikasleak ikasi eta irakasleak irakatsi egiten duten gela bat da, horretarako behar diren materialez hornitua. Ikasgelen egungo diseinu arruntena, ikasleak ilarak osatuz irakasleari begira, hezkuntza sistema publikoak XIX. mendean nagusitzen hasi zirenekoa da, panoptiko egitura bati jarraiki, bijilantzia beharrezkotzat jotzen den beste espazioetan bezala. Pedagogia berritzaileek, ordea, kontzeptu hau gainditu eta ikasleari harrera hobea eta aukera handiagoak eskaintzen dizkioten ikasgelak diseinatu dituzte, ikaslearen sormena eta ekimena eta ikasleen arteko komunikazioa ahalbidetzen dutenak, aire zabalean ikastearen garrantzia ere nabarmenduz, Waldorf hezkuntzan bezala esate baterako.
Lophuromys chercherensis
Lophuromys chercherensis Lophuromys generoko animalia da. Karraskarien barruko Muridae familian sailkatuta dago.
Sexu-ugalketaren eboluzio
Ugalketa sexuala edo sexu-ugalketa moldapen-ezaugarri bat da, eta ia organismo zelulaniztun guztiek (organismo zelulabakar batzuek ere) badute, horietako asko ezin direlarik modu asexualean ugaldu. Ugalketa sexuala sortu aurretik, geneak belaunaldi batetik bestera aldatzeko adaptazio-prozesua oso motel eta ausaz gertatzen zen (horri mutazio genetiko deritzo). Baina sexu-ugalketa garatu zenean, sexua aldakortasunak eragiten dituen mekanismo oso eraginkorra bilakatu zen, adaptazio-prozesuak azkartzen baitzituen. Hau abantaila handi bat izan zen organismoentzat, ingurune aldakorretara moldatzeko aukera lortu zutelako. Ugalketa asexuala duten organismoek, ordea, ez dute abantaila hori; izan ere, ingurunea aldatzen ez bada arrazoi gutxi dago moldapenerako, organismoak jada ingurunera ondo moldatua daudelako. Ugalketa asexualak aldakortasunik eratzen ez badu ere, sexu-ugalketak ez duen abantaila bat du: ez da denbora ez energia gasturik ematen bikoteen bilaketan; aitzitik, sexuak kostu hori aurkezten du. Sortu zenetik ugalketa sexualak eboluzionatu egin du, biziaren zuhaitzaren adarretako espezieen metodo eraginkorra bihurtu baita. Gainera, zuhaitz filogenetikoaren dibertsifikazioa askoz azkarragoa da ugalketa sexualaren bidez ugalketa asexualaren bidez baino.
Ugalketa sexualaren bilakaerak azaltzen duenez, sexualki ugaltzen diren animaliek, landareek, onddoek eta protistek arbaso komun batetik eboluzionatu dira. Arbaso hori espezie eukariotiko zelulabakarra zen. Sexu-ugalketa oso hedatuta dago Eukarya erreinuan; hala ere, hainbat salbuespen daude. Alde batetik, zenbait espezie eukariotikoak sexualki ugaltzeko gaitasuna galdu zuten, adibidez Bdelloidea. Beste alde batetik, zenbait landare eta animalia asexualki ugaltzen ohi dira (apomixia eta partenogenesiaren bidez) sexua erabat galdu gabe. Sexuaren bilakaerak erlazionatutako bi gai desberdin ditu: bere jatorria eta mantenua.
Duela bi milioi urte inguru garatu zen ugalketa sexuala, lehen prokrariotoak konjugazioaren, transformazioaren eta transdukzioaren bidez geneak trukatzen hasi zirenean. Prozesu horiek benetako ugalketa sexualetik desberdinak izan arren, oinarrizko antzekotasun batzuk partekatzen dituzte. Eukariotoen kasuan benetako sexua Azken Arbaso Komun Eukariotoan (LECA, Last Eukaryotic Common Ancestor) gertatu omen zen, beharbada arrakasta aldakorreko zenbait prozesuren bidez, eta gero denboran iraun egin zuen (LUCArekin alderatuta ).
Sexuaren jatorriari buruzko hipotesiak esperimentalki egiaztatzea zaila denez (konputazio ebolutibotik kanpo), ugalketa sexualak denbora ebolutiboan zehar izan duen iraunkortasunean oinarritu dira gaur egungo lan gehienak. Mundu oso lehiakor batean, hautespen naturalaren bidezko ugalketa sexualaren mantenua (bereziki, forma dioikoa) izan da, luzaroan, biologiaren misterio handienetariko bat; ezagutzen diren beste bi ugalketa-mekanismoek (ugalketa asexuala eta hemafroditismoa) abantaila nabariak baitituzte. Ugalketa asexuala gemazio, fisio edo espora-eraketaren bidez gerta daiteke, eta ez du gametoen bateratzea eragiten. Horren ondorioz, ugalketa-tasa askoz ere azkarragoa da ugalketa sexualarekin alderatuta, zeinetan ondorengoen % 50 arrak direnez ezinezkoa dute ondorengoak sortzea. Ugalketa-hermafrodita, zigoto bat eratzeko beharrezkoak diren bi organismo gurasoetako bakoitzak gizonezkoen edo emakumezkoen gametoa eman dezake, eta horrek abantailak ditu populazio baten tamainan eta bariantza genetikoan.
Beraz, ugalketa sexualak fitness-abantaila (eraginkortasun biologikoa) nabarmenak eskaini behar ditu, sexuaren kostua bikoitza izan arren (ikusi aurrerago), bizitzaren forma zelulanitzen artean nagusitzen da. Horrek esan nahi du sexu-prozesuek ekoiztutako ondorengoen moldapenak kostuak gainditzen dituela. Ugalketa sexuala birkonbinaziotik dator, hor gurasoen genotipoak berrantolatu eta ondorengoekin partekatzen dira. Guraso bakarreko erreplikazio asexualean, ordea, ondorengoak beti gurasoen berdinak dira (mutazioak kenduta). Birkonbinazioak, akatsak konpontzeko bi mekanismo hornitzen ditu maila molekularrean: DNA birkonbinantea konpontzea (meiosian zehar gertatzen da, kromosoma homologoak une horretan parekatzen baitira) eta osagarritasuna (heterosia, indar hibridoa edo mutazioen maskatzea ere esaten zaio).
Historia
Sexu-ugalketaren eboluzioaren auzia Aristotelesen idazkietan agertzen da, eta arazoari buruzko pentsamendu filosofiko-zientifiko modernoa beheintzat XVIII. mendean datatzen da Erasmus Darwinen (1731-1802) eskutik. August Weismannek 1889an hartu zuen haria, sexua bariazio genetikoa sortzeko balio duela argudiatuta, ondoren ematen diren azalpen gehienetan zehazten den bezala. Bestalde, Charles Darwinek (1809-1882) ondorioztatu zuen indar hibridoaren (osagarritasunaren) eragina “nahikoa dela bi sexuen sorreraren berri emateko”. Hori bat dator konponketa eta osagarritasunaren hipotesiarekin, aurrerago deskribatuko den bezala. XX. mendean sintesi ebolutibo modernoa sortu zenetik, biologo ugarik, besteak beste, W. D. Hamilton, Alexey Kondrashov, George C. Williams, Harris Bernstein, Carol Bernstein, Michael M. Cox, Frederic A. Hopf and Richard E. Michod-ek iradoki dituzte espezie bizidun ugarik ugalketa sexuala nola mantentzen duten jakiteko azalpen lehiakorrak.
Sexu-ugalketaren abantailak
Sexu kontzeptuak funtsezko bi fenomeno biltzen ditu: sexu-prozesua (bi banakoen informazio genetikoaren bat-egitea) eta sexu-bereizketa (informazio hori bi zatitan banatzea). Fenomeno horien presentziaren edo absentziaren arabera, ugalketa-forma guztiak asexualak, hermafroditak edo dioikoak bezala sailka daitezke. Sexu-prozesua eta sexu-bereizketa fenomeno desberdinak dira, eta, berez, guztiz kontrakoak; izan ere, lehenengoak genotipo aniztasuna sortzen (handitzen) dute eta, bigarrenak, erdira murrizten du.
Aldaketa genetikoak eragindako abantailak
Aldaketa genetikoagatik sortutako abantailak hiru arrazoirengatik gerta daitezke. Lehenik eta behin, sexu-ugalketak bi mutazio onuragarriren eraginak bateratzen ditu banako berean (hau da, sexuak ezaugarri onuragarrien hedapenean laguntzen du). Gainera, beharrezko mutazioak ez dira bata bestearen atzetik ondorengoen lerro bakar batean gertatu behar. Bigarrenik, sexuak mutazio kaltegarriak biltzen ditu, gero populaziotik kanporatuak diren oso moldapen gutxiko banako ezegokiak sortuz (hau da, sexuak gene kaltegarriak ezabatzen laguntzen du). Hala ere, kromosoma-multzo bakarra aurkezten duten organismoetan berehala ezabatuko lirateke mutazio kaltegarriak eta, beraz, mutazio kaltegarrien ezabapena nekez gerta daitekeen sexu-ugalketaren abantaila bat da. Azkenik, sexuak gene-konbinazio berriak sortzen ditu, lehendik daudenak baino hobeak izan daitezkeenak, edo, besterik gabe, ahaideen arteko lehia txikiagoa eragin dezaketenak.
DNAren konponketak ere abantailak sortzen ditu; izan ere, onura handia dago DNA birkonbinanteak meiosian zehar DNAn emandako kalteak desagerrarazten dituenean. Erauzketa horri esker, kalterik gabeko DNA duten ondorengoen biziraupen hobea bermatzen da. Sexu-bikotekideen osagarritasunak badu abantaila bat: gene kaltegarri errezesiboek ondorengoetan dituzten ondorio negatiboak saihestea, beste kideak ekarritako gene dominanteen maskaratze-efektua dela eta. DNAren konponketan eta osagarritasunean oinarritutako sexuaren (sexu-ugalketaren) kontserbazioa sexu-espezie guztiei aplikatzen zaie.
Dulia
Teologia katolikoan, dulia santuen gurtza da, eta ez haien irudiena. San Tomas Akinokoaren arabera, dulia ez da latria edo Jainkoaren gurtzarekin parekagarria. Berdin bereizten dira hiperdulia (Ama Birjinaren gurtza) eta protodulia edo summa dulia (San Joseren gurtza).
Sexu-ugalketaren eboluzio
Genotipo berriak
Sexua genotipo berriak sortzeko metodo bat izan daiteke. Sexuak bi banakoen geneak konbinatzen dituenez, sexualki ugaltzen diren populazioek gene onuragarriak errazago konbina ditzakete  populazio asexualek baino. Demagun populazio sexual bateko hainbat kideetan bi alelo onuragarri sortzen direla. Alelo bakoitza kromosoma beraren loci desberdinetan agertzen bada eta kide bakoitzak alelo bakarra badu, birkonbinazioaren ondorioz bi alelo onuragarri horiek dituen kromosoma sor daiteke belaunaldi gutxi batzuen barruan. Bi alelo horiek populazio asexual bateko hainbat kideetan sortzen badira, ordea, kromosoma batek bigarren aleloa garatzeko modu bakarra independenteki mutazio bera lortzea da eta garapen horrek askoz denbora gehiago beharko luke. Zenbait azterketak eredu honen aurkako argudioak erakutsi dituzte, eta eredu hau sexu-ugalketaren nagusitasuna azaltzeko nahiko sendoa ote den auziak bere horretan dirau.
Dulia
Trentoko kontzilioa izan zen latriaren eta duliaren arteko bereizketa zehaztu zuena, protestanteek idolatria jotzen zutenaren aurkako erreakzioaren aurrean.
Sexu-ugalketaren eboluzio
Genotipo berriak
Ronald Fisherrek sexuak gene onuragarrien hedapena erraz zitekeela iradoki zuen, gene horiei haien ingurune genetikotik hobeto ihes egiteko aukera emanez gene kaltegarriak dituen kromosoma batean sortuz gero.
Vertregt (kraterra)
Vertregt kraterra Ilargiko talka-krater bat da. LQ23 lau-angelukoan dago. 173 kilometroko diametroa du. Izena Marinus Vertregtren omenez darama.
Sexu-ugalketaren eboluzio
Genotipo berriak
Teoria horien aldekoek diote ugalketa sexualak eta asexualak sortutako banakoak beste alderdi batzuetan desberdinak izan daitezekeela (horrek eragina izanik sexualitatearen iraupenean). Adibidez, Cladocera subordeneko ur-arkakuso heterogamoetan, sexu-ugalketa bidez sortutako ondorengoek neguan bizirik irauteko gai diren arrautzak sortzen dituzte, ugalketa asexualaren bidez sortutako ondorengoek ekoizten dituztenekin alderatuta.
Dulia
Etimologia
δουλoς (doulos) grezierazko hitzetik erator daiteke, «zerbitzari» edo «esklabo» esan nahi duena. Douleia «esklabo bihurtu» edo «esklabo izateko prest egon» esan nahi du.
Sexu-ugalketaren eboluzio
Sexuaren eta sexu-ugalketaren desabantailak
Organismo zelulanitzek ugalketa sexuala izan arren, ugalketa modu honek desabantaila asko ditu bestelako ugalketa-moduen abantaila erlatiboekin (ugalketa asexualarekin) konparatuta. Hala ere, ugalketa sexuala bizitza zelulanitza konplexuan ugaria denez, sexuarentzat eta ugalketa sexualarentzat zenbait onura esanguratsu egon behar dira, desabantaila horiek konpentsatzeko.
Sexuaren kostua - Populazio bat espantsioan
Hautespen naturalaren bidezko ugalketa sexualaren desabantaila mugagarrienen artean honako hau aurki daiteke: belaunaldi bakar batean asexualki ugaltzen den populazio bat askoz azkarrago haz daitekeela sexualki ugaltzen den bat baino.
Ideia horri batzuetan ugalketa sexualaren kostu bikoitza esaten zaio. John Maynard Smith-ek matematikoki deskribatu zuen lehen aldiz. Bere eskuizkribuan, Smith-ek are gehiago espekulatu zuen mutante asexual baten eraginari buruz. Mutante hori sexualki ugaltzen den populazio batean sortzen da, meiosia ezabatzen du eta zatiketa mitotikoaren bidez, genetikoki amaren berdin-berdinak diren arrautzak garatzea ahalbidetzen du. Belaunaldi bakoitzean, mutante asexualaren leinuak populazioan duen portzentaia bikoiztu egingo luke, gainerakoena  berdin geratuz.
Teknikoki, aurreko arazoa ez da ugalketarena, ugaltzeko gai ez diren organismoen azpimultzo batena baizik. Izan ere, zelula anitzeko zenbait organismok (isogamoak) ugalketa sexuala dute, baina espezie-kide guztiak ondorengoak izateko gai dira. Ugalketaren desabantaila bikoitzak adierazten du arrek bakarrik geneak haien ondorengoei heredatzen dizkietela eta eme sexualek ugaltzeko gaitasunaren erdia alferrik galtzen dutela ar-ondorengoetan. Beraz, formulazio horretan, sexuaren kostu nagusia da ar eta emeak arrakastaz ugaldu behar direla, eta horretarako energia gastatu behar dutela denbora eta espazio berean elkartzeko. Organismo asexualek, aldiz, ez dute energia gastatu behar bikotekide bat aurkitzeko.