cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Loup-de-Varennes
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 okindegi zen eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean Saint-Loup-de-Varennes udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 696 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Canis lupus baileyi
135 zentimetroko luzerara ez da iristen eta 80 zentimetroko garaiera maximoa du (60-80 cm artean). Animalia honen pisua 27-45 kilo artean doa, 32 kiloko batez besteko pisua izanik. Gatibutasunean soilik bizi denez, 40 kilotara sarritan heltzen da, baina aske bizi zenean basabizitzan 30 kilotara gutxitan ailegatzen zen.
Erreferentziak
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria
Hizkuntza hil
Gaurko krisia
Gaurko mugimendu batzuk ondare honen biziraupena bermatzen saiatzen dira, berreskuratzearen bidez (hurrengo puntua) zein hizkuntza finkatuz. Hiztun bizirik ez dagoenean, lekukotasun eta testu zaharren azterketa da hizkuntzalariek berreraiketarako daukaten euskarri bakarra. Desagertzear dauden hizkuntzetan edo idatzizko lekukotasun asko daudenean, ahalegina ahalik eta hiztegi, gramatika eta hots-dokumentazio gehien sortzean datza. Arazorik handienak diru eskasia eta prestatutako jende gutxi egotea dira, lana orain arte saiatu den ezer baino handiagoa da.
Berreskuratzea eta hizkuntzen biziraupena
Bada behintzat kasu bat, hebreera, hizkuntza hil baten eguneroko erabilpenerako berreskuratzearena. Arameoak antzinatean hartu zuen hebreeraren lekua, nahiz eta azken hau elizkizunetan erabili, eta mugimendu sionistak XIX erabiltzen zuten. Israelgo Estatuari hizkuntza ofizial "neutral" bat eman beharrak eragin zuen hizkuntza berpizteko bultzada. Lojikoki, hizkuntza aldatu behar izan zen eta neologismo asko sortu ziren gaurko bizitzara moldazteko.
Beste kasu batzuk, korniera bezala, ez daude argi, erakunde politikoek ez baitiote hizkuntza ofiziala izatea onartzen eta hiztun-kopurua txikia da.
Ez dirudi hainbesteko arrakastarik izan denik gaeliko eta okzitanierarekin. Gaelikoa hizkuntza ofiziala da, Europar Batasunean ere bai, baina ingelesaren alboan gainbehera doa. Okzitanieraz badaude emisioak telebistan eta ikastetxe elebakarrak daude, Calandretak, baina hiztun gehienak edadekoak dira, eta gazteriak frantsesaren alde egiten du. Uste da belaunaldi batean desagertzea litekeena dela.
Hizkuntza hilak
Zerrenda ez-osatu bat:
Maskara (argipena)
Maskara terminoak hainbat adiera du:
Sakarina
Sakarina gozagarri artifizial bat da. Kimikoki sulfimida bentzoikoa da (C7H7O3NS).
Kristal zuri gisa agertzen da; oso gozoa da, eta 224 °C-an likido bihurtzen da. Oso nekez urtzen da uretan, kloroformoan eta eterrean, baina ongi, besteak beste, alkoholean eta bentzenoan. Janariei gozotasuna emateko erabiltzen da, sodio- eta kaltzio-gatz gisa. Azukrea hartzen ez dutenek, argaltzeko edo gaixotasunen bat dutelako, sakarina hartzen dute.
Erinna
Erinna (Ἤριννα) Antzinako Greziako poeta izan zen. Bere bizitzari buruzko xehetasunak ezezagunak dira. Uste denez K.a. IV. mendeko lehen erdian bizi izan zen, baina baliteke ere Saforen garai berean bizi izana. Uste da Telosen jaio zela, baina antzinako iturrietan Tenos, Teos, Rodas eta Lesbos ere aipatzen dira. Erinnaren poemarik ezagunena Gorua da, hirurehun lerroko hexametro bat, bere haurtzaroko lagun Bauzioren heriotzean eginda. 1928an poema honen zati luze bat aurkitu zen Egipton. Erinnaren beste hiru epigrafe ere ezagutzen dira.
Trini Cornellana Puigarnau
Trini Cornellana Puigarnau (Sant Ramon, Lleida 1950eko martxoaren 6a) alpinista eta medikua da. 1970 eta 1980ko hamarkadetan antolatu ziren lehen espedizioetan hartu zuen parte. Eskalada horietan espedizioko mediku lanak ere egiten zituen. Shakhaur mendia (Afganistan, 7.116 metro) igo zuen lehen emakumea izan zen, eta igoera batean 7.000 metrotik gora egin zuen estatuko bigarrena. Gainera, euskal espedizio batek igo zuen lehen zazpi milakoa izan zen. Euskal Herriko mendizaletasunaren historian hizki larriz idatzita dago haren izena.
Mouilleron-le-Captif
Mouilleron-le-Captif Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Trini Cornellana Puigarnau
Iruñean lehen mendi irteerak
Mojen eskola batzuetan zegoen mendi talde batean hasi zen irteerak egiten astero, edo bi astetik behin. Emakumeak bakarrik joaten ziren irteera haietara, eta isil-isilik joaten ziren. Harentzat izugarria zen, mendia deskubritu zuelako bete-betean. Iruñako lehen neguan, Ergako Trinidadera [ Irurtzun, Nafarroa, 1.094 metro] buruturiko txangoan, elurtuta erabat, bertako leku batzuetatik jaisteko, Nafarroako mendizale batzuekin geldituta zeuden, eta handik jaisten lagundu zieten soka batzuekin. Nola nahi ere, 1972. urtera arte ez zen bete-betean mendian sartu.
Mouilleron-le-Captif
Biztanleria
2007an Mouilleron-le-Captif udalerrian erroldatutako biztanleak 4.246 ziren. Familiak 1.563 ziren, horien artean 272 pertsona bakarrekoak ziren (108 bakarrik bizi ziren gizonak eta 164 bakarrik bizi ziren emakumeak), 558 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 632 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 101 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Trini Cornellana Puigarnau
Hasiera alpinismoan
Medikuntza ikasketak egiten ari zela, Jabier Garaioa gelakidearekin batera hasi zen eskalatzen, Etxaurin [Nafarroa]. Gerora kateatuta gelditu zen txikitan hain urrutira ikusten zituen mendi haiekin. 1972an eskalada-bideak eginez hasi zen Iruña inguruan, Etxaurin, eta Pirinioetan, Ansabereko orratzetan, esate baterako. Eta neguan Pirinioetako gailurrak eta mendiko eskia deskubritu zituen.
Mouilleron-le-Captif
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.652 etxebizitza zeuden, 1.589 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 38 hutsik zeuden. 1.580 etxeak ziren eta 44 apartamentuak ziren. 1.589 etxebizitza nagusietatik 1.319 bere jabearen bizilekua ziren, 264 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 14 etxek gela bat zuten, 36 etxek bi zituzten, 122 etxek hiru zituzten, 413 etxek lau zituzten eta 1.004 etxek bost zituzten. 1.367 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 554 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 958 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Trini Cornellana Puigarnau
Hasiera alpinismoan
1975 ean, Medikuntzako karrera amaitu ondoren, Xabier Garaioa eta beste ikaskide batzuekin Chamonixeko Alpeetan Mont Blanc (4809 m), Mont Blanc de Tacull (4247 m) Dolomitasen, Lavaredoko Tontor Handia (3004 m), Cristallo (3154 m) Tofana de Rozes (3237 m) igo zituen.
Mouilleron-le-Captif
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Trini Cornellana Puigarnau
1976ko nafar espedizioa Shakhaur mendira (Afganistan, Hindu Kush mendikatea)
1976an, Shakhaur mendia (7.116 m) igo zuen Nafarroako espedizio batekin, ipar-ekialdeko ertzetik. Lehenengo zazpi milakoa izan zen euskal alpinismoaren historian. Trinik ez zeukan eskarmentu handirik eskaladan, baina espedizioan sartu zen medikua izateagatik, Garaioaren emaztea zelako, eta aldi berean haien eskalada-lagun zelako. Espedizio handian, Trinirekin batera mendizale hauek parte hartu zuten: Gregorio Ariz, Iñaki Aldaya, Xabier Garaioa, Javier Pastor, Julián Lasterra, Abel Albira, Julián Ayúcar, Leandro Arbeloa eta Gerardo Plaza.
Mouilleron-le-Captif
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.923 ziren, horien artean 2.182 aktiboak ziren eta 741 inaktiboak ziren. 2.182 pertsona aktiboetatik 2.070 lanean zeuden (1.079 gizon eta 991 emakume) eta 112 langabezian zeuden (51 gizon eta 61 emakume). 741 pertsona inaktiboetatik 284 erretiraturik zeuden, 250 ikasten zeuden eta 207 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Trini Cornellana Puigarnau
1976ko nafar espedizioa Shakhaur mendira (Afganistan, Hindu Kush mendikatea)
Espedizioa oso berezia izan zen. Iruñetik ekainaren 15ean abiatu ziren. Land Roverez lehenik Europa zeharkatu zuten, eta, ondoren, Afganistanera iritsi ziren hamasei egun pasatu eta gero. Kabul hiriburutik oinarrizko kanpalekura beste bi egun behar izan zituzten.
Mouilleron-le-Captif
Diru sarrerak
2009an Mouilleron-le-Captif udalerrian 1.654 unitate fiskal zeuden, 4.563 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.589 euro zen.
Trini Cornellana Puigarnau
1976ko nafar espedizioa Shakhaur mendira (Afganistan, Hindu Kush mendikatea)
Mendian bi astez lanean aritu ondoren, gailurrerako saiakera iritsi zen. Bost egun behar izan zituzten oinarrizko kanpalekutik gailurrera ailegatzeko. Tamalez, jaitsieran Leandro Arbeloa hil eta Gerardo Plaza zauritu zen. Espediziokide batzuk, poloniar alpinista batzuen laguntza handiarekin, lortu zuten Gerardo Plaza onik jaistea menditik. Trini gailurrera bigarren taldean iritsi zen. Hortaz, lehenengo 7000koa izan zen euskaldunentzat eta lehen emakumea gailur horretan eta 7000 metrotik gora igo zen estatuko bigarren emakumea.
Mouilleron-le-Captif
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 205 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 14 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 21 eraikuntza enpresak ziren, 45 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 9 garraio enpresak ziren, 13 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 14 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 28 zerbitzu enpresak ziren, 29 administrazio publikoko enpresak ziren eta 11 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Trini Cornellana Puigarnau
1977-1978, urte emankorrak
Marokon, berriz, Atlas mendikatean, Toubkal tontorra (4167 m) igo zuen.
Udan, berriz ere Alpeetan, 4000eko Zeharkaldia egin zuen; Mont Blanc (4809 m), Mont Maudit (4465 m), Mont Blanc de Tacul (4247 m), Erraldoiaren Hortza (4013 m), Aiguille de Midi-Aiguille du Plan Zeharkaldia, Tour Ronde (3792 m) eta Aiguille de Midiko Kosmikoen Ertza ere burutu zituen.
1978an, Pariseko Cochin-Port Royaleko Medikuntza Fakultatean bere formazioa osatzen ari zela-eta, Fontainebleauko boulder eskaladako zonaldean ibili zen. Era berean, udan ez zen geldirik egon eta Italiako Dolomitasen Campanile Altuan, Brenta Baxuan, Espígolo Divonan… eskalatzen ibili zen.
1979an bigarren espedizioa, Dhaulagirira (Nepal, Himalaia)
Hurrengo urtean, Nafarroa Garaiko espedizio bat abiatu zen Iruñetik, Dhaulagirira (8.167 m) igotzeko asmoz, ipar-ekialdeko ertzetik. Trinik mediku eta alpinista gisa parte hartu zuen beste mendizale hauekin batera: Mari Abrego, Pitxi Egillor, Agustin Setuain, Javier Garreta, Jose Ignacio Ariz, Angel Irigoien, Angel Martinez, Pilar Ganuza, Javier Sorozabal, Ramon Bramona, Joan Massons, Jordi Colomer, Gregorio Ariz, Iñaki Aldaya, Xabier Garaioa, Gerardo Plaza eta Jordi Pons.
1979ko maiatzaren 12an tontorrera heldu ziren azken lau mendizaleak Ang Rita xerparekin batera, lehen zortzi milako euskalduna lortu zutelarik .Trinik bigarren saiakeran parte hartu zuen eta laugarren kanpamenduraino igo zen (7.180 m.), beste hiru kiderekin batera. Halabaina, eguraldi txarragatik behera egin zuten espedizio buruak aginduta.
Urte horretan ere Chamonixen izan zen berriro eta han igo zituen: L 'Aiguille de Bionnassay (4052 m), Rocheforteko Ertza (4015 m), Forbes a l´Aguille du Chardonet ertza (3824 m) eta les Courtesen NE aurpegia (3856 m).
Bonifazio II.a
Bonifazio II.a (?, ? - † ?, 532ko urriaren 17a) Eliza Katolikoaren 55. Aita Santua izan zen 530 eta 532 urteen bitartean. Ostrogodoa izan zenez, lehendabiziko germaniar aita santua izan zen. Bere agindupean juliotar egutegia Ab urbe condita-tik Anno Domini-ra pasa zen.
Trini Cornellana Puigarnau
1980an, Andeetara
1980an, Peruko Andeetara joan zen. Han, mendikate Zurian Pisco Nevado (5752 m), Chopicalqui (6354 m) eta Hego Huascaran (6768 m) mendi ezagunak igo zituen.
Seligmannita
Seligmannita sulfuro motako minerala da eta bournonita taldearen kidea da.
Mouilleron-le-Captif
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 15 establezimendu komertzialetatik, 2 brikolaje denda handika, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 2 altzari dendak, 2 kirol-dendak eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Mouilleron-le-Captif udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.365 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Trini Cornellana Puigarnau
1980an, Andeetara
Urtebete beranduago, 1981ean, berriz, Frantziako Écrins mendigunean La Meije gailurra (3984 m), Le Râteau (3809 m), La Grande Ruine (3765 m), la Barre des Écrins (4102 m) igo zituen. Eta 1982an, Kantauri zeharkaldia burutu zuen.
1983an, K2 basean (Pakistan, Karakorum)
1983an, Pili Ganuza nafarrarekin Baltoro glaziarraren ibilbidea egin zuen Aragoiko espedizio batekin Gasherbrum 1era, Hidden Peakera, eta K2 mendiaren oinarrizko kanpamenduraino joan ziren, han baitzegoen Nafarroako espedizioa.
G1eko oinarrizko kanpamenduan zegoela, arazo mediko batengatik mediku lanak egitera joan zen K2ra, Al filo de lo imposible izeneko programako arduradunek deituta. Han Juanjo San Sebastian mendizale bizkaitarra ezagutu zuen.
1987an, Everesteko espedizioa 'Al filo de lo Imposible' programakoekin (Nepal, Himalaia)
Juanjo San Sebastian mendizalearen bitartez parte hartu zuen espedizio honetan, mediku eta alpinista gisa. Oraingoan Pitxi Eguillor eta biak "Al filo de lo imposible" ekipoan parte hartu zutelarik. Urte hartan, oinarrizko kanpamenduan bi espedizio zeuden: bata, haiena eta Txekoslovakiakoa, bestea. Espedizioak Everest mendia iparraldeko ertzetik igotzeko saiakera egin bazuen ere ez zuen gailurra zapaldu, eguraldi txarra zela-eta. Gauza bera gertatu zitzaien txekoslovakiarrei ere.
Beste zeharkaldiak
1988an, Kataluniako emakumeen espedizio batek Cho Oyura [ Nepal, Himalaia, 8.201 metro] joateko gonbita egin bazion ere, ezezkoa eman zuen ordurako bere bizitza profesionalari lehentasuna ematea erabakia hartuta baitzuen.
Urte horretan, Laponiako zeharkaldia burutu zuen, fondoko eski eta lerarekin. Finlandiako Laponiako ipar-ekialdean dagoen Näätämö herritik abiatuta 21 egunez Norvegiako kostaldean dagoen Storslettera iritsi zen.
Urte berean, Txumarrak zuzendutako Iruñako Anaitasuna SCDR elkarteko Mendi Sailak Pirinioetako Zeharkaldia antolatzeko ardura hartu zuen, urteetan zehar mantendu den zeharkaldi enblematikoa. Ibilbidea eta azpiegitura planifikatzeko, mendizale talde txiki bati laguntza eskatu zion, tartean Trini Cornellanari.
1989an, Trinik Done Jakue bidea bakarka burutu zuen, Candanchutik Finisterreraino.
Mendi zeharkaldiak egiten jarraitu zuen Trinik: 2003an, Korsika; 2007an, Cavalls de Vent; 2009 eta 2010ean, Tour del Mont Blanc; 2011n, Carros de Foc; 2014an, Queyras; 2015ean, Aosta bailara.
Beste leku batzuetara egindako bidaietan, Eskozia, Italia, Islandia... beti bilatu izan du bidean aurkitzen zituen mendietan ibiltzea.
Belaontzian, itsasoz itsaso
1990ean, Iruñatik Oiartzungo Lataborda baserrira etorri zen bizitzera. Han bizi zen Jon Mikel Orkolaga, urte horretatik bere bikotea izan zena.
Pirinioetako irteerak mantentzeaz gain, Azore uhartetik Mallorcara eta Bartzelonatik Atenasera belaontzian egindako zeharkaldien ondoren, yateko patroi titulua atera zuen eta horrek 1994tik 2011ra bitartean bere bizitzari zaletasun berri bat ekarri zion: nabigazioa.
Urte horietan zehar Kantauri itsasoan Galizaraino nabigatu zuen, mendebaldera; eta Bretainiara, iparraldera. Era berean, Balear Uharteetan eta Korsikan ere nabigatu zuen.
2005. urtea berezia izan zen Trinirentzat: Txileko hegoaldean dagoen Puerto Williamsetik abiatuta Antartika penintsulara nabigatu zuen, itsaso haietarako prestatutako belaontzi batean, Le Sourire, Hugo, Mari Paul eta 11 eta 9 urteko Mari Lou eta Theo seme-alabekin, patroi eskarmentuaz baliaturik. Ahaztu ezineko bidaia izan zela gogoratzen du Trinik, pribilegio hutsa.
2010ean, belaontzi eta patroi berberekin Malvina Uharteetatik Hegoaldeko Georgia Uharteetara nabigatu zuen.
Ohorezko Mediku titulua eta dagokion diploma eta domina
2020 urteko amaiera aldera, Trini Cornellanak Ohorezko Mediku titulua eta dagokion diploma eta domina eskuratu zituen Medikuntza Elkargoko Gobernu Batzordeko ordezkarien eskutik, beste 75 profesional medikurekin batera. Horrela, medikuntzaren arloan izan duen ibilbide profesionala balioetsi zitzaion.
'Mendiak 1976'
45 urte igaro ondoren, Luis Arrieta, Daniel Burgui eta Jesus Iriarte nafarrek 1976an nafar espedizio batek 7116 metroko garaiera duen Afganistango Shakhaur mendira egindako espedizioaren ingurukoak biltzen dituen dokumentala burutu zuten, "Mendiak 1976" hain zuzen ere. Hari esker, poloniarrekin elkartu ziren espedizioko partaideak. Dokumentala BBK Mendi Film Bilbao-Bizkaia Festibalean aurkeztu zuten eta ikusleen eta mendiko film onenaren sariak jaso zituen. Adiskidetasunaren eta elkartasunaren istorio unibertsala jasotzen du dokumentalak. Gainera, filmaren estreinaldiak, 45 urteren ondoren, Nafarroako eskalatzaileak poloniar gazteekin lehen aldiz elkartzeko balio izan zuen. Aipatzekoa da dokumentalak beste sari ugari jaso dituela hainbat mendi festibaletan, hala nola: Mountain Ukerdi Film Festen gidoi onenari.
Seligmannita
Ezaugarriak
Seligmannita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Trini Cornellana Puigarnau
Gaur egun
Urteek aurrera egin ahala, bidezidorretatik ibiltzen jarraitzen du, eta mendi txikiagoak mantxoago igotzen. Zorionekoa sentitzen da bere bizitza mendiarekin eta naturarekin hain lotuta egoteagatik eta beti lagun onekin partekatu izanagatik. Mendian bizi da, edo hobeto esanda, Aiako Harria mendi handiaren magalean. Beraz, oraindik ere hunkitu egiten da mendi eta gau izartsuak ikusten dituenean.
Galatone
Galatone Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Galatonek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Urigoiti
Urigoiti Orozkoko (Bizkaia) ekialdean dagoen auzoa da. Uribarri iparraldean, Usabel mendebaldean, Ibarra eta Zaloa ipar-mendebaldean eta Gallartu ipar-ekialdean auzo mugakide ditu. Azken horren bitartez, Orozko lotzen da Arratia eskualdeko Artea udalerriarekin errepidez, Bikotxgana mendatetik.
Abuztuak 10ean Lorentzo Deunaren jaiak ospatzen dituzte.
Kalkantita
Kalkantita CuSO4 formula kimikoa duen mineral sulfatoduna da. Izena grezieratik datorkio: chalkos eta anthos kobre eta lore esan nahi dute. Kobre metaketen oxidazio-zonen azken faseetan agertzen da, eta uretan disolbagarria denez, eskualde lehorretan ugariagoa da.
Kalkantita sulfato hidratatuen taldeko kiderik arruntena da. Taldeko beste sulfatoek konposizio kimiko bera daukate, kobre ioia salbu: jokokuitak manganesoa dauka kobrearen ordez, siderotiloak burdina eta pentahidritak magnesioa.
Abrek
Abrek hitza Ipar Kaukasiako terminoa da, kausa zuzen baten alde borrokatzen ari den gudari bakarti batentzat erabilia. Abrekak gerlari bakartiak ziren, eta bizitza material guztia uzten zuten, familia eta lagunak barne, bidezko kausa baten alde borrokatzeko, gurtzeko eta meditatzeko. Zirkasieraz, "abrek" hitzak "gerlari ausarta" esan nahi du, eta txetxeneran edo inguxeraz hitzak "mendekatzailea" esan nahi du. Errusieraz hitzak "bandido" hitzaren esanahi despektiboa du, errusiarrak Abreken iraganeko bizimoduaren etsaiak izan baitira.
Terminoa batez ere Errusiako kolonialismoaren aurka borrokatu ziren pertsonek erabili zuten, batez ere Ipar Kaukasoan XIX. mendean izandako hedatze errusiarrean gerrillarien artean. Abrek batek uko egingo lioke lagun eta senideekiko harremanari, eta gero otoitz egiten eta justiziaren alde borrokatzen arituko litzateke. Abrek bizimoduak bizitza bakartia ingurune basatian zekarren. Geroago, abrek gehienak musulman egin ziren.
Abrek hitza gerraosteko Ipar Kaukasoko gerrillari antisobietarrei eta baita borrokalari ilegalei etiketak jartzeko erabili zen propagandan. Abrekak aberriaren defendatzaile miserable gisa sartu ziren herri kulturan. Zahartzaroan, Mendebaldeko Kaukasoko abrekak erlezaintzan aritu ohi dira. Ekialdeko Kaukasoko abrek gehienak amaitu gabeko gerra batean hil zituzten armada federalaren aurka.
Kaukasoan botere sobietarra sortu ondoren, abrekek eutsi egin zioten, batez ere Txetxenian. Txetxeniar abrekek martxinadak sortu zituzten 1920-21, 1929-31, 1931-1939 eta azkenak 1940-44 bitartean. Horren ondorioz, txetxeniarrak eta inguxetiarrak erbesteratu zituzten 1944an. Azken anti-sobietar abrek txeneiarra 1976ko martxoaren 28an hil zirten, 70 urte zituela.
Whitten (Iowa)
Whitten Iowako hiri bat da. Hardin konderrian kokatua dago. 2010ean 149 biztanle zituen, 1.4 kilometro koadrotan banatuta.
Trachonurus robinsi
Trachonurus robinsi Trachonurus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Jose Luis Uribezubia
Jose Luis Uribezubia Belar, Katarrilla ezizenez ezaguna (Berriz, 1945eko abuztuaren 21a) euskal txirrindulari ohi bat da, 1967 eta 1977 bitartean profesional mailan aritu zena eta bere kirol garaipenik handiena 1974ko Espainiako Itzulian etapa garaipen bat lortu izana delarik.
Palmaresa
1967
1972
1973
1974
1975
Diego Carrio
Diego Carrio Quilligan (Gasteiz, Araba, 1995eko maiatzaren 10a-) Euskal Herriko futbolaria da. Atezain lanetan aritzen da. Alaves taldeko harrobian hazi da.
Kirol Ibilbidea
''2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Canis lupus arctos
Ezaugarriak
Otso artikoa otso arrunta baino txikiagoa da normalean, eta ilajea 3 hilabete betetzen dituztenean erabat zuria daukate (jaiotzean grisa duten bitartean, hots, heldutzen diren heinean zuritzen joaten dira).
Belarriak txikiak dituzte, gorputzaren beroa eta tenperatura mantentzeko eboluzio bat.
Otso hauek 7-10 urtez bizi dira bizitza basatiak libre, gatibutasunean 18 urtetara heldu daitezkeelarik.
Elikadura
Otso artikoak, otso mota guztiek bezalaxe, taldean ehizatzen du. Bere harrapakin arruntenak elur-oreinak eta idi musketadunak dira. Baina harrapakin txikiagoak ere harrapatzen ditu, artikoko erbiak, itsas txakurrak eta elurretako eperrak (eper zuriak), beste horrenbeste.
Ugalketa
Normalean, ar eta eme alfak edo menderatzaileak dira ugaltzen direnean, baina talde handietan ez dira bakarrak.
3 urte betetzean eskuratzen dute ugaltzeko adina.
Artikoko izotz gogorraren ondorioz, izotz-azpiko gotorlekuak aitzurtu edo zulatu beharrean arroken arteko kobazuloak erabiltzen dute gotorlekutzat. Bertan, emeak 2 edo 3 kume erditzen ditu maiatzaren bukaerako eta ekainaren hasierako hilabete artean. Bere erditze kopuru urria Artikoko elikadura eskasagatik dela uste da (gainontzeko otso azpiespezieen erditze kopurua 4-5 artean izaten ohi da).
Ernaldia edo sabelaldia 63 egunetakoa da eta 2 urteren bueltan kumeak independizatzeko gai dira.
Hedapena
Otso hauek Kanadako uharte artikoetatik Groenlandiako ekialde eta iparralderaino hedatzen dira, 68° N-ko latitudea baino iparralderago.
Bere habitata zitala eta bizitzeko zaila da, Inuit tribuak ere ez dira hain iparraldera bizi.
Erreferentziak
IUCN-ko mehatxaturiko espezieen zerrenda gorria
Alburtis (Pennsylvania)
Alburtis Pennsylvaniako borough bat da. Lehigh konderrian kokatua dago. 2010ean 2,361 biztanle zituen, 1.83 kilometro koadrotan banatuta.
Itsasoari begira
Oso bertso ezaguna da. Bertsolaritzan oso sarritan erabiltzen da. Bertsolaritzaren Datu-Basean bat-bateko saioetako grabazioetan 20tik gora erreferentzia agertzen dira.
Doinua hamarreko handiko bertsokeraren ohiko adibidea izaten da.
Hitzak
Abestiak hamarreko handi neurrko bost bertso ditu:
Zurgintza
Zurgina, halaber arotza ( Heg. ) edo maiasturua ( Ipar. ), zura lantzen duen langilea da, altzariak eta zurezko beste objektuak egin nahiz eraikuntzan egiturak osatzen dituena. Lanbidea zurgintza da, halaber zurgingo, arotzeria edo maiasturuntza, eta lantegiari zurgindegia edo aroztegia esaten zaio.
Itsasoari begira
Hitzak
Zazpi mendeko gauean gaude
Gure lore eta sasi
Irrintzi oihu,ele eta ulu
Leptonycteris yerbabuenae
Leptonycteris yerbabuenae Leptonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Glossophaginae azpifamilia eta Phyllostomidae familian sailkatuta dago
Itsasoari begira
Hitzak
Marmario eta garrasi
Haize, enbata, brisa, galerna
Gaur garbi bihar nahasi
Arrats gozo egun gazi
Ai itsasorik ez bageneuka
Zeri so negarrez hasi
Gure zuhaitza landatu dugu
Amildegi muturrean
Sustraiak berriz lurrean
Bihotz hesteak estu helduaz
Esku baten ahurrean
Bertso berriak jartzera noa
Bere indar laburrean
Nola malko bat isuritzen den
Itsasoaren aurrean
Eguzkiaren irteeran
Nola kaioak zorabioan
Itsas enbata bezperan
Pentsatzen nago gure berdin
Ibiltzen ez ote geran
Susmoa daukat patua bera
Itsasoa ez ote dan
Libre ta zabal dugu aurrean
Eta ezin dugu edan
Heldu herria sustraietatik
Tira eta gora jaso
Jarri Kantauri aurrean eta
Mantendu zutik hari so
Ispilu hortan ikus gaitezen
Herriz herri auzoz auzo
Zauriak gatzez erre ditzagun
Malkoak urez eraso
Libre ta zabal irla txiki bat
Salbatuko da akaso
Azken arnasa eman nahi nuke
Eguna hiltzen ari da
Bertsoak entzuten dira
Kantari nator herrira
Azken arnasa ematen degu
Eguzkitik eguzkira
Itsasoari begira
Hamarreko handia
Hamarreko handiko neurria duten bertso guztiak doinu askorekin kantatu daitezke, esate baterako, hauekin:
Murueta (Orozko)
Murueta Orozkoko (Bizkaia) auzoa da, Laudioko mugan dagoena.
.kz
.kz Kazakhstani dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
Erregistroak bigarren mailan egin daitezke zuzenean (Kazakhstanen egon beharrik gabe) edo baita hirrugarren mailan ere:
Kanpo estekak
Toppdomän
Giuggianello
Mugakideak
Giuggianellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Allactaga tetradactyla
Allactaga tetradactyla Allactaga generoko animalia da. Karraskarien barruko Allactaginae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Bayat (Afyonkarahisar)
Bayat Afyonkarahisar probintziako barrutietako bat da. 475 km²ko azalera du eta 4.717 biztanle ditu.
Psammobatis rudis
Psammobatis rudis Psammobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arhynchobatidae familian.
Bayat
Bayat hainbat adiera ezberdin ditu:
Bulmore
edota Bullmoor, 'Y Pwll Mawr', Galesko Newport hiriko herrixka bat da. Caerleon udalerriaren hego-ekialdean dago.
Alan Hodgkin
Sir Alan Lloyd Hodgkin (Banbury, Oxfordshire, 1914ko otsailaren 5a – Cambridge, 1998ko abenduaren 20a) mediku ingelesa izan zen.
Medikuntzako Nobel saria lortu zuen 1963an, Neurologia arloan egindako ikerketengatik.
Hugh Masekela
Hugh Masekela (Witbank, 1939ko apirilaren 4a - Johannesburg, 2018ko urtarrilaren 23a) Hego Afrikako jazz musikaria eta abeslaria izan zen.
Selivanovaita
Selivanovaita mineral bat da eta murmanita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Selivanovaita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Ibarra (Orozko)
Ibarra Orozkoko (Bizkaia) auzoa da.
Canis lupus communis
Errusiar otsoa (Canis lupus communis) iparraldeko Errusiatik zabaltzen den otso azpiespezie bat da, eta Errusian bertan bizi diren 5 otso azpiespezietako bat da, eurasiar otsoa, kaspiar itsasoko otsoa, Tibeteko otsoa eta Tundrako otsoarekin batera.
Errusiar otsoa munduko otsorik handienetakoa da, Eurasiako otsoetan bigarrena da tamainaz, soilik eurasiar otso edo otso arruntaren atzetik (azken hau munduko handiena kontsideratzen delarik).
Taldeetan ehizatzen du eta bere harrapakinen artean altzea, oreina, sarrio zerbidoa eta basurdea dago.
Manuel Irujo Apeztegi
Jaiotza eta Ikasketak
Tafallan jaio zen Manuel eta 1803ko urriaren 27an bataiatu zuten Manuel Evaristo Tafallako eliza nagusian. Pedro Matias Irujoren (1759-1832) eta Maria Teresa Polonia Apeztegiren (1757-) semea zen, biak Tafallakoak. Pedro Matias espartingile zen.
Anas gibberifrons
Anas gibberifrons Anas generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Manuel Irujo Apeztegi
Gerra eta Erbestea
Irujok 1833ko urtarrilean Nafarroako Erret Auzitegietako abokatu gisa burutu zuen lehen lanen arteko bat Jabetza Erregistro Batzordeari txostena ematea izan zen. Nicolas Iribas lurjabeari eta Tafallako alkate ohiari zerga ekarpena jaisteko eskaera luzatu zuen. Batzordeak urtarrilaren 29ko ebazpena onartu zuen eta Irujoren eskaerari jarraiki adierazi zuen ekarpenak norberaren aberastasunaren proportzioan ezarri beharko liratekeela legeak ezartzen zituen beste salbuespenik gabe.
Epigenetika
Biologian, eta espezifikoki genetikan, epigenetika gene-adierazpenean edo zelulen fenotipoan ADN sekuentzia aldatu gabe egon daitezkeen aldaketa heredagarrien ikerketa da. Hortik datorkio, hain zuzen, izena: epi (grezieraz "gainetik", "kanpotik") gehi genetika. Nukleotidoen sekuentzia aldatu gabe genoman dauden funtzionaltasun aldaketa nabarmenak aztertzen ditu.
Manuel Irujo Apeztegi
Gerra eta Erbestea
Lehen Karlistaldia hasi ondoren, Nicolas Iribas Nafarroako Errege Gobernu Batzordeko kide izendatu zuten 1836ko irailaren 27an. 1833 eta 1835eko otsailaren artean Irujo Tafallan egon zen. Hala ere, karlistek kontrolatutako eremura ihes egin behar izan zuen eta 1835eko martxoaren 10ean agintari liberalek bere etxea eta bestelako ondasunak bahitu zituzten. Lau mahasti eta lau lur sail desjabetu zizkioten, 5.142 errealetan baloratuak, eta izendatutako administratzaile baten ardurapean geratu ziren. Etxearen konfiskazio espedienteari atxikitutako ohar batean adierazi zuten Irujo diputatuaren etxean ez zutela ondasun baliotsuagorik aurkitu, izan ere, “liburu batzuk baino ez dira aurkitu eta, baliorik ez dutenez, ez dira erregistratuko”.
Epigenetika
Badaude geneak aktibatzen edo desaktibatzen dituzten mekanismo batzuk, geneen adierazpena edo espresioa baldintzatzen dituztenak, eta mekanismo horien funtzionamendua aztertzen duen zientzia da epigenetika.
Lehen aipatutako aldaketa horien adibide dira, esaterako, DNAren metilazioa eta histonen aldaketa, biek erregulatzen baitute geneen adierazpena azpiko ADN sekuentzia aldatu gabe. Aldaketa hauek zelulen mitosiaren ondoren ere iraun dezakete, zelularen bizitza osoan zehar, eta hainbat belaunaldiz manten daitezke. Beraz, faktore ez-genetikoek organismoaren geneak beste modu batean jokatzea eragin dezakete.
Manuel Irujo Apeztegi
Tafallan eta Lizarran
1839ko martxoan gerra amaitu baino hilabete batzuk lehenago, Tafallako udalak “etsaiekin eta matxinatuek okupatutako lurraldean” zeudenen zerrenda egin zuen. Txosten hoetan deserriratze batzordeak emandako instrukzioaren arabera erbesteratu beharreko pertsonen izenak agertzen ziren, euren artean Irujo. Jazarpenaren ondorioz, gerraren amaieran Frantziara joan behar izan zuen eta bi urteko erbestealdia jasan zuen 1841ean Tafallara itzuli arte. Matias anaiarekin batera, “aurreko urteko hainbat hileko ordainketak” egitera behartu zituztenen zerrendetan jarri zuten alderdi liberaleko Milizia Nazionalarekin “konprometituta ez egoteagatik”.
1843ko urtarrilean, Tafallako udalak ikastetxeen batzordeko kide izendatu zuen “ardura eta instrukzio ezaguneko bizilaguna” izateagatik, eta urte bereko uztailean udalak hala eskatuta, Baldomero Espartero jeneral liberalaren aurka Iruñekoa goarnizioaren altxamenduarekin bat egin zuen.
Aldan (Pennsylvania)
Aldan Pennsylvaniako borough bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 4,152 biztanle zituen, 1.55 kilometro koadrotan banatuta.
Manuel Irujo Apeztegi
Tafallan eta Lizarran
1844ko martxoan, Matias anaia zinegotzigoa utzi zuenean, Tafallako alkateorde hautatu zuten, Nicolas Iribas alkate zela. Irailean Madrilgo gorterako hauteskundeetara aurkeztu zen baina ez zuen eserlekua lortu. Ez zen inoiz gehiago aurkeztuko. Udaletxeko saioetan eta karguaren beste funtzio batzuetan parte hartu zuen abokatu gisa lan egiten zuen bitartean. 1846ko urtarrilaren 1ean zinegotzi izateari utzi zion eta ondorengo lau urteetan abokatu lanari ekin zion soilik.
1850eko urtarrilean prestatutako udal erroldan Isabel ahizparen etxean bizi zen eta hamasei bizilagunen artean hautatuta izan zen katastroko erregistro batzorde nagusian industria klasea ordezkatzeko. Lizarrara joan zen bizitzera 1850eko martxoaren 10ean Engrazia Urrarekin (Lizarra, 1825-1885) ezkondu ondoren. Engrazia Felipe Urra Lizarrako udaletxeko idazkariaren alaba zen. Irujok jarduera profesional eta politiko handia burutu zuen Lizarran. Adibidez, hirian finkatu eta gutxira, estatua ordezkatu zuen Sorladako udaletxearen aurkako auzi batean, enkomenda bati atxikitutako zerga kentzeari buruzkoa. 1859an Lana haraneko Galbarra kontzejua ordezkatu zuen Ameskoako Larraonaren aurka Lokiz mendilerroan abereak izateagatik. Zuzenbidearen arloan egin zuen jarduerak Lizarraldeko herrien egoera oso ondo ezagutzen lagundu zion eta honek bere ibilbide politikoan balio handiko esperientzia eman zion.
1851ko uztailean Lizarrako hauteskunde zerrendan agertzen da urte horretako udal hauteskundeetako boto emaileen artean. 1853an arrakastarik gabe saiatu zen hiriko zinegotzi hautatua izaten baina 1857an lortu zuen eta lehen alkateorde izendatu zuten. Hala ere, kargu hori bateraezina zenez Lizarrako Epaitegiko ordezko epailearenarekin, otsailaren 1az geroztik zuen karguarekin, zinegotzigoa utzi behar izan zuen. 1858ko ekainean Lizarraldeko foru hauteskundeetan parte hartu zuen. Lizarran bigarren izan bazen ere, Los Arcosen ez zituen emaitza onak lortu eta bosgarren postuan geratu zen. Zenbaketa orokorraren egunean, ekainaren 28an, Irujok hauteskundeak bertan behera uzteko eskatu zuen, botoak aztertzen ari ziren idazkarietako batek sinatzen ez zekiela argudiatuta, baina bere salaketa ez zen kontuan hartu.
1862ko azaroan bigarren aldiz zinegotzi hautatu zuten eta gobernadoreak alkate izendatu zuen Irujo, baina kargua ez hartzea erabaki zuen, 1857ko egoera bera errepikatu baitzen. Hurrengo udal hauteskundeetan ez zen aurkeztu, baina 1862ko azaroko hauteskundeetan bai. Berriz aukeratu zuten, eta gobernadore zibilak alkate izendatu zuen. Hala ere, oraingoan ere ezin izan zuen kargua bete, bake epailearen bigarren ordezkoa izendatu baitzuten. 1857an bezala, Irujok epaitegiko lanarekin jarraitzea aukeratu zuen berriz ere. Azaroaren 31n gobernadoreak gogorarazi zion erregeari, konstituzioari eta legeei zin egiteko beharra, baina Irujok ez zuen halakorik egin.
Nafarroako Foru Aldundiko kide
Probintziako diputatuaren hurrengo hiru deialdietan ez zuen bere burua aurkeztu, baina Lizarrako barrutiko hautagai gisa aurkeztu zen 1866ko Nafarroako aldundiko hauteskundeetan. Lizarra 438tik 2.277 hautesle izatera pasa zen eta horietatik 1.107k bozkatu zuten. Irujoz gain, Gonzalo Fernández de Arcaya, Fortunato Fortún eta Manuel Pérez-Irujo agertu ziren. Irujo eta Fernández Arcaya hautagai karlistek alde handiarekin irabazi zuten. Irujok 1867ko urtarrilaren 1ean hartu zuen kargua eta Aldundiko presidenteorde izendatzeko bi boto izan zituen. Korporazioaren bilerak oso maiz izaten ziren eta hasieran Irujoren parte hartzea ohikoa izan zen. Hala ere, martxotik aurrera, absentziak gero eta luzeagoak gertatzen hasi ziren. Apirileko lehen hiru egunetan jauregira joan baitzen ere, gero joateari utzi zion eta dimisioa aurkeztu zion gobernadoreari, bere osasun egoerak Iruñea eta Lizarra artean etengabeko bidaiak egitea eragozten ziola adieraziz. 64 urte zituen orduan Irujok.
Lau urte geroago hil zen, 1871an, eta hiru seme-alaba utzi zituen: Juana (Lizarra, 1850-Iruña, 1935), Francisca (Lizarra, 1853-Iruña, 1932) eta Daniel Irujo Urra (Lizarra, 1862-Lizarra, 1911). Lehenengoa Estanislao Aranzadi Izkuerekin ezkondu zen, bigarrena Anselmo Gomendio Alzaárekin Oñatiarrarekin eta hirugarrena Aniana Ollorekin.
Erreferentziak
[1] Rodríguez Moñino, Rafael, El exilio carlista en la España del siglo XIX (carlistas y demócratas revolucionarios), Castalia, Madrid, 1984, pp. 57-60.
Rubén Cedeño
Ruben Cedeño (Caracas, 1952ko maiatzaren 21a - ) musikagile, margolari, idazle, konferentziagile eta metafisikoa, munduan ehundaka metafisika taldeen sortzailea. Conny Mendezen zuzeneko ikaslea izan zen. Bere heziketaren mezu nagusiak pentsamendu positiboa, norbere barne izakiarekin topaketa, Jaungoikoaren Zazpi Aspektuak eta barkamenaren praktika, Errukiaren Maitasuna eta erlijio handi guztietako santu eta maisuak ezagutzera ematea dira. Idazle Emankorra, Venezuelako Idasle eta Konpositore Elkarteko kidea. 310 liberuren autorea, batez ere metafisika eta buddhismoa, musika, Santu bizitza eta Maisuen inguruko gaiak jorratzen dituelarik eta 22 argitaletxe inguruk argitaratuak izanik, tartean "Kier" dagoelarik. Bere liburuak itzulita daude eta italieraz, ingeleraz, portugesez eta frantsesez argitaratuak. 75 herrialde inguruko eskualde arkeologiko, tenplu eta leku sakratuei buruzko grabaketa eta dokumental hezitzaileen autorea, Kalifornian Loto Doradok, Argentinako Editorial Plateada eta Rowena Victory Caracasko Argitaletxeak argitaratuak.
Caracaseko Juan Manuel Olivares Musika Eskolako Hezkuntza Ministerioak graduatua. Konpostelako Musika Kurtso Unibertsitario batean ikasi zuen Maria Oran sopranoarekin eta pianora lagundua izan zen Federico Mompou konpositore katalanaz eta Hungariako Zóltan Kodály kontserbatorioan ikasi zuen. Ezaguna da literatura musikalaren barruan lehen eta bigarren haurtzarorako egindako obra akademikoengatik, Venezuelako delinkuentzia prebentzio programetan haurzaro organismo babeslearentzat konposatuak, bertan ondorengoak aurkitzen direlarik: "Misa de mi Tierra", lehen aldiz Lebrun Kardinalak egindako elizkizuna eta Luís Herrera Campins Errepublikako Presidentearen asistentziaren aurrean burutua; "Canta Infantil Simón Bolivar" Simón Bolívar Askatzailearen Jaioteguneko 200.urteko oroitzapen lana; "Oratorio Infantil de Navidad" eta "Suite Abiliana".
Bere lanagatik esker ona jaso du Venezulako hezkuntza instituzio eta beste hainbat herrialdeengandik, besteak beste: Mexikoko Indar Armatuak 2004. urtean; Montevideo-Uruguay-ko Jauregi Legegilea 2007an; Cabala Aldizkariko erreportari Onena 2002an. Bere izena Venezuelako Musila Entziklopedian agertzen da. Hitzaldiak ematen ditu munduan zehar, Europa, Asia eta Amerika kontinente osoan, non telebista eta irratietako hainbat elkarrizketen objektua den. Bere lana onura ekonomkorik bereganatu gabe burutzen du, eta promozio pertsonalik ere ez du jasotzen.
Willey (Iowa)
Willey Iowako hiri bat da. Carroll konderrian kokatua dago. 2010ean 88 biztanle zituen, 0.64 kilometro koadrotan banatuta.
Trachonurus sentipellis
Trachonurus sentipellis Trachonurus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Mater Matuta
Mater Matuta erromatar mitologian goizeko egunsentiko jainkosa izan zen, baita haur jaio berrien, itsasoaren eta portuena ere. Foro Boarioan (abere azokan) zegoen tenplu bat izan zuen. Han ospatzen zen jainkosa honen omenezko jaialdia. Aipaturiko ospakizuna, Matralia deitzen zen, eta emakumeek bakarrik parte har zezaketen. Ospakizun hau, ekainak 11n ospatzen ohi zen. Foe eta Aurorarekin ere alderatu zen.
Psammobatis rutrum
Psammobatis rutrum Psammobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arhynchobatidae familian.
María Aragoikoa
María Aragoikoa (Kordoba, Kordobako Erresuma, 1482ko ekainaren 29a - Lisboa, Portugal, 1517ko martxoaren 7a) Portugalgo erregina izan zen, 1521ean hil zen Manuel I.a Portugalgoaren bigarren emaztea. Espainiako errege-erregina Katolikoen (Isabel I.a Gaztelakoa eta Fernando II.a Aragoikoa) laugarren alaba zen.
Biografia
Maria Kordobako Errege Kristauen Alkazarrean jaio zen 1482ko ekainaren 29an. Bikiz haurdun zegoela, hiri horretara joan baitzen Isabel ama, Granadako Gerra hasi zenean. Haurdun zegoenean, Isabel erreginak Albolafiako Noria deseginarazi zuen, zarata handia sortzen baitzuen. Jaio zen lehena Maria izan zen, eta bigarrena, gizonezkoa edo emakumezkoa, hilda jaio zen. Kordobako lehen zezenketa dokumentatua infantaren jaiotzagatik izan zen. Kordobako meskita-katedralean bataiatu zen uztailaren 7an. Alejandro Giraldino eta Andrés de Miranda jakintsuen eskutik jaso zuen hezkuntza, neba-ahizpek bezala. Literaturan eta hizkuntza klasikoetan nabarmendu zen María.
Gurasoak, Errege Katolikoak, hasieran Eskoziako Jacobo IV.a Estuardorekin ezkontzen saiatu ziren arren, Katalina ahizpa Arturo Tudorrekin konprometituta baitzegoen, eta Espainiakoak emazte eta ahizpak izanda senarren etsaitasuna lasaitzea espero bazen ere, azkenean planak baztertu egin ziren.
Portugalgo erregina
María Aragoiko Isabel ahizpa eta Manuel Portugalgo erregearen ezkontzara joan zen. Haren zeremonia eta festak Valentzia de Alcántaran (Cáceres) egin ziren, 1497an, eta berak ere huraxe izango zuela senar jakin gabe. Urtebete geroago, Isabel ahizparen heriotza goiztiarrak bilakaera aldatu zuen, eta Mariak Manueli hitz eman zion alargun geratu berria zela. Ezkontza egiteko baldintzetako bat izan zen juduak Portugalen kristautasunera nahitaez aldatzea, askok Gaztela eta Aragoitik kanporatu ondoren ihes egin baitzuten herrialde hartara. Botereen bidezko ezkontza Granadan egin zen 1500eko abuztuaren 24an. Andregaia emate eta benetako ezkontza, berriz, urriaren 30ean egin ziren Alcácer do Sal-en, 18 urte zituela. Senar-emazte zoriontsuak izan ziren. Hala, Portugalgo eta Gaztela-Aragoiko errege-familien arteko ezkontza-politikari jarraitu zioten, Portugal, Gaztela eta Aragoi batu nahian. 1580an hirurak lotu ziren, Portugal, Gaztela eta Aragoi. Beste pribilegio eta dohaintza batzuez gain, erregeak Viseu eta Torres Vedras hiribilduak eman zizkion. Senar-emazteek hamar seme-alaba izan zituzten, besteak beste, Joan III.a Portugalgo erregea, Isabel Portugalgo Germaniako Erromatar Inperio Santuaren enperatrizea (amona Isabel Katolikoaren omenez horrelaxe deitua), eta Beatriz Portugalgoa Saboiako dukesa.
María Manuel senarraren proiektu inperialaren aldeko lagun sutsua izan zen. Besteak beste, zera espero zuten: Meka eta Medinako hiri santu islamitak suntsitzea, Mameluko sultanatoa eranstea eta kristautasunaren leku santuak konkistatzea, bereziki Jerusalem.
Dien Bien Phuko gudua
Dien Bien Phu-ko gudua 1954an gertatu zen Vo Nguyen Giap jeneralak gidatzen zuen Viet Minh eta Henri Navarrek gidatzen zuen Frantziako Espedizioa artean. Dien Bien Phu herrixkaren inguruan izan zen, eta Indotxinako gerrako azken bataila izan zen.
María Aragoikoa
Portugalgo erregina
1517ko martxoaren 7an hil zen Lisboan, azken erditzearen ondoren oso ahulduta baitzegoen. 1516ko irailaren 9an jaio zen Antonio izeneko haur bat, egun gutxi batzuk baino iraun ez zuena. Bere bizitza arriskuan zegoen azken semearen haurdun zegoenean, bederatzi seme-alaba izan zituen aurreko erditzeak zirela eta. Lisboan, sortzaileetako bat izan zen Belemeko Jeronimoen Monasterioan lurperatu zuten.
Dien Bien Phuko gudua
Aurrekariak
Hasieran, Frantziaren aldeko tropek kontrola berreskuratu zuten hirigune handietan, baina landan egoera desberdina zen. Kontrol hori lortzeko, armadak landan eta mugan guarnizioak jarri zituen, elkarren artean errepidez komunikatuak, ibilbide kolonial deiturikoak osatuz; guztiarekin ere, leku horien hornidura arriskutsua zen, gero eta arma hobeekin egindako segada etengabeak zirela eta. Horrela, laugarren bide koloniala galdu zuten. Porrot horren ondorioz, frantses komandante berriak, Jean de Lattre de Tassigny jeneralak, taktika aldatzea erabaki zuen, eta Ibai Gorriaren deltaren inguruan defentsak indartzea, haren erdigunea Hanoi baitzen. Handik, zenbait irain hartzeko prestatu ziren, Ho Chi Minhek berak 1951rako iragarritako ofentsibara aurre egiteko, haren bidez Hanoi hartu nahi baitzuen, Tet (vietnamdar urte berria) festarako. Frantziako plana erasoei aurre egitea zen, eta aireko boterea eremu irekian suntsitzeko erabiltzea. Azkenean, ofentsiba gertatu zen, Vo Nguyen Giap jeneralak zuzenduta: borrokaldirik txarrenak Vihn Yen-go goi-lautadan izan ziren, eta Vietnamgo jeneralaren gizonek porrot latza jasan zuten.
Zenbait hilabeteren buruan, Deltan kale egin ondoren indarrak biltzen zituzten bitartean, 1953ko udaberrian, Giapek eraso egin zion Na San kanpamentuari. Borroka gogorren ondoren —posizioak behin eta berriz galdu eta berreskuratu ziren—, Viet Minh garaitua izan zen eta milaka baja izan zituen. Na Sanen gertatutakoak Frantziako egunkarietan agertu ziren eta Navarre jeneralari, buru komandante berriari, jokaldia errepikatzeko ideia eman zioten, baina oinarri handiago eta artilleria hobearekin. Helburua kanpaleku bat altxatzea zen, Hanoitik ipar-mendebaldera, Txina eta Laos lotzen zituzten Vieth Minhen lineak mozteko eta Giapen gerrillariei aurre egiteko, ondo gotortutako gune batetik.
1953aren amaieran, bi aldeak bake-elkarrizketarako prestatzen ziren koloniaren etorkizuna erabakitzeko. Frantsesek garaipen handia behar zuten beren baldintzak inposatzeko, eta horregatik hasi ziren ekintzak Dien Bien Phu sektorean.
Allactaga vinogradovi
Allactaga vinogradovi Allactaga generoko animalia da. Karraskarien barruko Allactaginae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.