cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bill Tilden
Lekua kirolaren historian
XX. mendearen hasierako urtetan, Sidney Wood-ek bere garai guztietako jokalaririk handienen zerrenda osatu zuen memoria batean (geroago, hil ostean argitaratu zen Inoiz jokatu ez zen Wimbledoneko finala eta garai bateko teniseko beste istorio batzuk). Woodek 1927an jokatu zuen lehen aldiz Wimbledonen, eta, 1931n, titulua irabazi zuen. «Garai hartatik 1970eko hamarkadaren amaierara arte (bikoteka amaiera aldera bakarrik), munduko ia jokalari nagusi guztien aurka lehiatzeko pribilegioa izan nuen», esan zuen Woodek. Woodek Tilden hirugarren postuan sailkatu zuen Budge eta Kramerren atzetik.
Tilden munduko kirolari ospetsuenetako bat izan zen urtetan. Bere bizitzan zehar, inoiz publikoaren zurrumurruetatik kanpo geratu ez zen pertsonaia bitxi-nabarmena izan zen, eta, tenisean jokatzeaz gain, filmetan eta antzezlanetan antzezten ere ibili zen. Gainera, 1940ko hamarkadaren amaieran, bi atxiloketa jasan zituen mutil-nerabeekin sexu-jokabideak izeateagatik; horiek, Los Angeles eremuan, espetxeratzeak eragin zituzten. Bere kondenen ondoren, baztertua izan zen jendaurrean. Filadelfiako Germantown Cricket Club-ak (bere etxeko kantxak) bazkidetza kendu, eta bere erretratua kendu zuen. Tildenen aurrekari penalak itzal luzea eragin zuen: 2016ko martxoan, klubean marka historiko batekin omentzeko proposamenaren aurrean, hautagaitzak ebaluatzeaz arduratzen zen Pennsylvaniako estatuko epaimahaiak egindako bozkan atzera bota zuen. 1950ean, bere lege-espedientea eta desohorea publikoa izan arren, Associated Press-en inkesta batek mende erdiko tenislaririk handiena bezala izendatu zuen Tilden, beste edozein kiroletako edozein kirolariri emandako boto baino alde handiagoarekin (310 boto 391tik). 1959an, Nazioarteko Tenisaren ospearen aretoan sartu zen. Estatu Batuetako hogeigarren hamarkada eroaren kirolaren hamarkada eroan, Tilden «Kirolaren urrezko aroaren» sei pertsona nagusietako bat izan zen Babe Ruth, Howie Morenz, Red Grange, Bobby Jones eta Jack Dempseyrekin batera.
Sexualitate eta moral karguak
Tilden 1946ko azaroan atxilotu zuten Sunset Boulevard-en, Beverly Hills-eko poliziak, hutsegite batez salatuta («adingabe baten delinkuentzian laguntzea») eta gizonezko adingabe batekin (14 urteko mutikoa) sexu harremanak izaten ari zela mugimenduan zegoen ibilgailu batean egotzita. Tildenek ez zituen betaurrekoak berarekin, eta aitortza irakurri gabe sinatu zuen. Urtebeteko kartzela zigorra ezarri zioten, baina 7 hilabete eta erdi bete zituen. Bere bost urteko baldintzapeko askatasunaren baldintzak hain ziren zorrotzak, ezen ia ezabatu egin zizkion ikasgai pribatuetatik ateratzen zituen diru-sarrera guztiak. 1949ko urtarrilean, berriro atxilotu zuten 16 urteko autoestopista bat jaso ostean eta urte batzuk pasa arte bere burua anonimatuan gorde zuena, harik eta urteak geroago auzia jarri zuen arte esanez topaketa hartatik kalte mental, fisiko eta emozional larriak jasan zituela. Epaileak urtebeteko espetxe zigorra ezarri zion Tildeni baldintzapeko askatasuna hausteagatik, eta karguaren zigorra aldi berean betetzea utzi zion. Tildenek 10 hilabete eman zituen kartzelan.
1998ko Paris-Camembert
1998ko Paris-Camembert, Paris-Camembert txirrindularitza lasterketako LIX. ekitaldia izan zen. Parisetik 50 km mendebaldera hasi zen, Marne herrian. Irteeran, elurra zegoen lurrean eta aurretik 200 km zituzten. Garailea, Pascal Lino izan zen. Linok Frantziako Kopako lehen postua eskuratu zuen garaipen honekin.
Bill Tilden
Sexualitate eta moral karguak
Bi kasuetan, itxuraz, zintzoki uste zuen bere ospea eta Charlie Chaplin bezalako Hollywoodeko izenekin izandako aspaldiko adiskidetasuna nahikoa izango zirela kartzelatik kanpo uzteko. Hori dela eta, bi kasuetan, modu ahul batean defendatu zuen bere burua epaitegietan. Kartzelaratu ostean, gero eta gehiago baztertu zuten tenisaren eta Hollywoodeko munduak. Klub gehienetan ezin izan zuen ikasgairik eman, eta, kantxa publikoetan ere, bezero gutxiago zituen. Halako batean, Beverly Wilshire hotelean ospatzen ari ziren txapelketa profesional entzutetsu batean jokatzera gonbidatu zuten; azken momentuan, ordea, ezin zuela parte hartu esan zioten. Chaplinek ikasgaietarako bere kantxa pribatua erabiltzeko baimena eman zion Tildeni, arazo juridiko eta finantzarioetan laguntzeko.
1998ko Paris-Camembert
Taldeak
La Francaise des Jeux
Bill Tilden
Sexualitate eta moral karguak
George Lott, DePaul Unibertsitateko jokalaria eta gero tenis entrenatzaile garaikidearen eta Frank Deford biografo baimenduaren arabera, Tildenek ez zien inoiz proposamenik egin jokalariei, beste helduei edo ikasleei. Burbankeko Art Andersonek, zeinak 11 urterekin Tildenengandik ikasgaiak hartu eta bizitza osoko lagun leiala izaten jarraitu baitzuen, Tildenek ez ziola inoiz proposamenik egin jakinarazi zuen. «Bill-ek bere sexualitateari buruzko zurrumurru guztiak jasaten zituen», esan zuen Jack Kramerrek. Galderak aidean gelditzen dira Tildenen akusazioa zurrumurruetan, askotan argitaratutakoak eta estereotipo homofoboetan oinarritzen ote ziren. Kaliforniak ez zuen bere sodomia legea indargabetu 1976ra arte. Sexu homosexuala legez kanpokoa eta sozialki onartzen ez zen garai batean bizi zelako, batzuek susmatzen dute Tilden garaiko gizarte homofoboaren biktima izan zela. Tilden harrapatu izana baino hunkigarriagoa izan zen «kirolak eta homosexualitatea ez direla elkarren artean baztertzen»
Heriotza
Tilden aberastasunerako jaioa zen, eta, bere ibilbide luzean, diru kopuru handiak irabazi zituen, batez ere, profesionalen biran egin zituen lehen urteetan; oparo gastatu zuen New Yorkeko Algonquin hotelean suite bat gordetzen. Bere diru-sarreren zati handi bat idatzi, ekoitzi eta antzeztu zituen Broadwayko ikuskizunak finantzatzera bideratu zituen. Bere bizitzaren azken zatia, lasai eta familiarengandik urrun igaro zuen, noizean behin, ospetsuen tenis-partidatan parte hartuz. Los Angeleseko (Kalifornia) 2025 North Argyle-ko bere apartamentuan hil zen. 1953an, Cleveland-en (Ohio) Ameriketako Estatu Batuetako Txapelketa Profesionaleko txapelketara joateko prestatzen ari zela, bihotzeko konplikazioengatik hil zen 60 urte zituela. Tilden Filadelfiako Ivy Hill hilerrian dago lurperatua.
1998ko Paris-Camembert
Taldeak
Euskaltel-Euskadi
Bill Tilden
Heriotza
Tilden Newport-eko Rhode Islandeko Nazioarteko tenisaren aretoan sartu zuten 1959an.
Ibilbideko estatistikak
Bud Collinsek dioenez, amateur gisa (1912-1930), Tildenek 192 txapelketatik 138 irabazi zituen; 28 final galdu zituen, eta 907-62 partidako errekorra izan zuen % 93,6 garaipenekin. Australiako Txapelketan inoiz jokatu ez zuen arren, lau Grand Slam titulu jarraian irabazi zituen lehen gizonezko tenislaria izan zen Tilden. 1921ean, Australiako Txapelketak AEBko Txapelketa Nazionalaren ostean ospatu ziren. 1931n tenis profesionalean sartu zen, eta, orduan, Grand Slam txapelketetan parte hartzeko aukerarik gabe geratu zen. Garai guztietako teniseko lorpen ugari ditu, amateurren ibilbideko partida irabazien errekorra barne, % 93,6.
1998ko Paris-Camembert
Taldeak
Tonissteiner-Saxon
Bill Tilden
Ibilbideko estatistikak
Tildenek AEBko Txapelketa Nazionalean irabazi duen ehunekoa 90,7 da, eta horrek Roger Federer, Fred Perry eta Pete Samprasen aurretik jartzen du, lehen postuan; gainera, 1920tik 1926ra arteko 42 partida irabazi zituen, eta Roger Federer eta Ivan Lendlen aurretik dago. 1924tik 1925era artean, 95 partida irabazi zituen Don Budge eta Roy Emersonen aurretik, eta, irabazi eta galdu zuen denboraldirik onena, 1920a izan zen % 98,73rekin, 78-1, John McEnroe eta Jimmy Connorsen aurretik jartzen du. Bera, Roger Federer eta Rafael Nadal dira, ekitaldi bakarrean, Grand Slameko 10 finaletara iritsi diren jokalari bakarrak. Wimbledon Txapelketako ibilbidekan, % 91,2 partidako errekorra lortu zuen, Björn Borg eta Don Budgeren atzetik, 3. postuan kokatuz.
1998ko Paris-Camembert
Taldeak
Mercatone Uno
Bill Tilden
Errendimenduaren kronograma
(I) irabazle; (F) finalista; (FA) finalaurrekoa; (FL) final-laurdena; (#Tx) 4, 3, 2, 1 txandak; (RR) guztien arteko txanda; (STx#) sailkapen txanda; (SG) sailkatu gabe; (A) absente; (EG) eutsi gabe; (IR) igorritako ratio (irabazitako / lehiatutako gertaerak); (G–G) garaipen-galera errekorra. Erronka txanda duten ekitaldiak: (WC) irabaziak; (CR) Galdutako erronka txandak; (FA) parte hartzaile guztien finalista.
1998ko Paris-Camembert
Taldeak
Big Mat
Casino
Gan
Lotto
Riso Scoti
Mutuelle
Movilbetta
Home Jack And Jones
Palmans
TVM
Cofidis
Benito Goia Etxeberria
Benito Goia Etxeberria, OCD (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1939 - Erroma, Italia, 2008ko ekainaren 6a) Karmeldar oinutsa, apaiza eta irakaslea izan zen.
Lesakako Biurgarai etxean jaioa, azkar zuzendu zuen bere bizitza karmeldar karismaruntz. Nafarroako karmeldar probintzian nobiziatua eta botuak egin ondoren Ikasketetarako gaitasun handikoa zela ikusirik, Erromara bidali zuten bere ordeneko nagusiek. Erroman, Filosofia eta Pedagogia ikasi zituen Salesianumean baita Teologia ere karmeldarren Teresianum Teologia fakultatean.
Erromatik bueltan, Nafarroako Karmeldar Oinutsen probintziako aholkularia izan zen (1973-1976), fraidegaien eta ikasleen maisu (1971-1976) eta Iruñeako Goi Mailako Teologia Institutuko idazkari 1973tik 1976ra.
Berriz ere Erromara deitua izan zen, baina oraingoan irakasle moduan. Teresianum Teologia fakultatean aritu zen irakasle urte luzetan eta katedraduna ere izatera iritsi zen. Gobernu lanak ere egokitu zitzaizkion errektoreorde eta errektore karguan arituz. Irakasle bezala oso estimatua izanik, Claretianum eta Salestarren Unibertsitate Pontifizioan ere eman zituen eskolak.
Ekoizpen akademiko zabala izan zuen eta bere ekarpenak oso estimatuak izan ziren psikologia, bizitza izpirituala eta zuzendaritza izpiritualaren esparruetan, honen seinale bere liburuek hainbat hizkuntzetara izandako itzulpenak.
Joan Paulo II. Aita Santuak izendatuta Vatikanoko Santuen Auzitarako Dikasterioko aholkularia izan zen 1994tik 2006ra.
Erromako karmeldar oinutsen komunitatean lurperatu zuten.
Najla Bouden
Najla Bouden Romdhane (Kairouan, Tunisa, 1958ko ekainaren 29) tunisiar geologo, unibertsitate irakasle eta politikaria da. 2021eko urriaren 11z geroztik Tunisiako lehen ministroa da. Karguari zin egin zionean Tunisiako eta Arabiar munduko historietako lehen emakumezko lehen ministroa bihurtu zen
Adarretako marasmio
Adarretako marasmioa edo xiria (Marasmiellus ramealis) Marasmiaceae familiako onddo espezie bat da.
Arun Shourie
Arun Shourie (Jalandhar, 1941eko azaroaren 2a) ekonomialari, kazetari, idazle eta politikari indiarra da. Bere ibilbide laboralean zehar Munduko Bankuko ekonomilaria, Indiako gobernuko plangintza ekonomikoko kontsultore, The Indian Express eta The Times of India egunkarietako editore eta Indiako Komunikabide, Informazio eta Teknologiako ministro izan da. Horrez gain, Ramon Magsaysay Saria (1982) eta Padma Bhushan Saria (1990) irabazi ditu.
Adarretako marasmio
Haragi gutxi du kontsumitzeko. Adarretan hazten diren Marasmius txiki sinpatikoenetako bat da, eta hainbat espezie ezagutzen dira.
Deskribapena
Kapela: 0,5 eta 1,5 cm arteko diametrokoa, ganbila, gero zabaldua edo apur bat hondoratua erdian; arrosa zurbil edo arrosa-okre kolorekoa. Azal zimurtsua eta matea.
Orriak: Zuriak edo apur bat arrosaz tindatuak; nahiko zabal, tartean orritxorekin, meheak, itsatsiak edo apur bat dekurrenteak.
Orri dekurrenteak: hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Laburra, normalean okertua, pixka bat lodituta substratuarekin txertatzean, zuria edo arrosaz koloreztatua, edo gorri-lehoi kolorekoa; behealdean iletxoz estalita dago, ikusten direnak edo ez.
Haragia: Mehea, mintzezkoa, eta usain berezirik gabea.
Etimologia: Marasmiellus terminoa grezierazko “marasmus” hitzetik dator, ahulgarria esan nahi du. Ramealis epitetoa latinetik dator, adar, esan nahi duen "rameus" hitzetik. Adarretan hazten delako.
Jangarritasuna
Ez du sukaldaritzarako interesik, haragi gutxi duelako.
Nahasketa arriskua
Marasmius rotula delakoarekin eta adarretan hazten diren beste Marasmiellus txiki batzuekin, hainbat espezie ezagutzen dira.
Sasoia eta lekua
Udako azken euriteekin agertzen da, eta udazkenean; hostozabaletako adar erorien edo enbor hiletan, oteen adaxka hiletan, bakanagoa da koniferetan, oso ohikoa da gure basoetan.
Banaketa eremua
Mundu osoan Ipar Afrika, Ekialde Hurbila, Hego-ekialdeko Asia eta Hegoaldeko Asia izan ezik.
María Botto
María Botto Rota (Buenos Aires, Argentina, 1974ko otsailaren 10a) jatorri argentinarreko aktore espainiarra da. Cristina Rota eta Diego Fernando Botto aktoreen alaba da, eta neba-arrebak Juan Diego Botto eta Nur Levi dira, guztiak aktoreak.
Biografia
María Botto 1974ko otsailaren 10ean jaio zen Buenos Airesen, Argentinan. Cristina Rota interpretazio-irakaslea eta Diego Fernando Botto aktore argentinarren alaba da. 1977ko martxoaren 21ean desagertu zen Videlaren diktadura argentinarreko beldurrezko kanpainan, eta desagertu zirenen zerrendako bat izan zen. Bikoteak seme bat ere izan zuen, Juan Diego Botto, hauxe ere aktorea (1975).
1978an, hiru urte zituenean, haurdun zegoen amak herrialdea utzi eta Espainiara joan behar izan zuen. Bertan, Nur Levi aktorea (1979) izan zuen alaba. Familiak Espainian bizitzea erabaki zuen. Handik aurrera, Botto bizi da bertan.
Haren amak 1979an interpretazio-eskola bat sortu zuen Madrilen, Sortzaile Berrien Zentroaren hazia. Mirador egoitza aretoan dago, eta handik igaro dira Espainiako aktore onenetako batzuk. Giro artistiko horretan hazi eta gero, oso gazte hasi zen aktore lanetan. Zineman, Vicente Aranda, Montxo Armendariz, Kevin Reynolds eta beste zuzendari batzuen agindupean filmatu du. 2003an David Truebaren Soldados de Salaminan interpretatutako lana izan da haren paper ezagunenetako bat. 2009an, nazioarteko jauzia egin zuen Donald Petrieren Mi vida en ruinas filmarekin, Richard Dreyfussekin batera, eta Ingalaterrako eta Estatu Batuetako 'ateak' ireki zizkion. Handik aurrera produkzio nazionalak eta nazioartekoak uztartu ditu, besteak beste, Risen eta Joseph Fiennes, Kevin Reynolds-ek zuzenduta, Mad Dogs ekoizpen ingelesa, John Simm eta Philip Glenisterrekin batera; Risen aktore bakarra izan zen Ben Chaplin-ekin batera. Mad Dogs remake estatubatuarrak ere parte hartu zuen TNTrako “Good Behavior” telesailean, Michelle Dockeryrekin. Espainian, Joaquin Magok zuzendutako “Cuerpo de Elite” saioan ikusi ahal izan da, edo “Cuéntame cómo pasó” serieko azken lanetako batean.
Delmira Agustini
Lehen urratsak
Delmira Agustini Montevideon jaio zen 1886ko urriaren 24an, familia burges batean, Santiago Agustini eta Maria Murtfeldten alaba. Neskato bakarti bat izan zen, etxean bertan hezia, non frantses, musika eta pintura eskolak jaso baitzituen, maisu partikularren eskutik. Agustiniren amak izaera autoritario eta xurgatzailea zuen, eta horrek markatu zuen poeta gaztearen nortasuna. Familiaren aurrean izaera guztiz otzana zuen, baina aldi berean ia ezkutuan garatu zuen bere benetako poeta-nortasuna. Hamasei urte zituen bere poemak eta kontakizunak argitaratu zituenean orduko aldizkari ezagunetan: Rojo y Blanco eta La Pètite Révue; baita Apolo aldizkarian ere (Manuel Pérez y Curisek zuzendutako arte eta soziologia aldizkaria).
Ospea eta aintzatespena
Hamasei urterekin zutabeak idazten zituen La Alborada-n. Joujou ezizenarekin sinatzen zuen «La legión etérea» izeneko sail batean ere parte hartu zuen. Bertan, bizitza kultural eta sozialean nabarmentzen ziren burgesia montevidearreko emakumeen erretratuak egiten zituen. Estilo modernistako erretratuak ziren, eta horien artean Maria Eugenia Vaz Ferreirarena nabarmentzen da. Berehala bihurtu zen bizitza kulturaleko pertsonaia, beti amak lagunduta. 1907an argitaratu zuen bere lehen liburua: El libro blanco eta 1910ean Cantos de la mañana. 1912an Rubén Darío, Modernismoaren sortzailea, Montevideora iritsi zen eta olerkaria bisitatzera joan zen txundituta geratuz. Los calices vacíos liburuaren hitzaurrea hitz hauekin egin zuen: «Gaur egun bertsotan idazten duten emakume guztietatik inork ez du txunditu nire gogoa Delmira Agustini bezala... Gaztelaniaz bere errugabetasunaren eta maitasunaren harrotasunean emakumezko arima bat agertzen den lehen aldia da, bere gorespenean Santa Teresa Jesusena izan ezik... Neskato eder honek bere izpirituaren agerkunde lirikoan jarraitzen badu, orain arte bezala, harrituko du gure espainierazko mundua... Izan ere, oso emakumea izateagatik, inoiz esan ez diren gauza bikainak esaten ditu».
Ezkontza eta hilketa
Agustini Enrique Job Reyes merkatari gaztearekin ezkondu zen 1913ko abuztuaren 14an eta, berrogeita hamahiru egun geroago, gurasoen etxera itzuli zen. Denbora horretan Manuel Ugarte idazle argentinarrarekin karteatzen hasi zen, Montevideon ikusi ohi zuena. Dibortzio prozesuan zegoela, behin baino gehiagotan bisitatu zuen senarra. Honek amari egozten zion hausturaren arrazoia, Maria Murtfeldtek harengan zuen eraginari. Ezkontzaren desegitearen epaia 1914ko ekainaren 5ean izan zen. Uztailaren 6ko arratsaldean, Enriquek alokatutako gela batean elkartzeko deitu zion, han buruan bi aldiz tiro egin zion, eta gero bere buruaz beste egin zuen. Heriotza bortitz hori garrantzi mediatiko handikoa izan zen, eta prentsak maitasun irrazional baten biktima gisa aurkeztu zituen biak. Lagun batzuen testigantzaren arabera, Enriqueren gela poetaren oroitzapenez eta argazkiz beteta zegoen.
Estiloa
Zama erotiko handiarekin, bere poemek ildo modernistari jarraitzen diote eta feminismoz, sinbolismoz, sentsualitatez eta sexuz beteta daude. Agustiniren arima, «Iragazkirik eta baldintzapenik gabea», agerian geratzen da Los cálices vacíos poemarioan. Obra, gainera, bere ni-ra eraman zuen bidea desegiteko gonbita da.
Bere lehen poemetan, zisne eta lakuen irudiekin, loto-loreekin eta marmolaren distira duten lorategi lurrintsuekin garatzen da bere erotismoa. Baina bere poesiak bilakaera bat izan zuen eta maitasunari modu benetakoagoan kantatu zion, diskurtso modernista irudi ausart eta ez oso konbentzionalekin eraldatuz. Emakume batek sortutako hizkuntza erotikoaren ikuspegi berri bat eman zuen. Lehenengo miresmena sortu zuen, baina gero bere garaikideen nahasmena eragin zuen.
Mitoa
Bere talentua aitortua izan zen arren, bere poesiaren karga erotiko handiaren ondorioz, kritikak indar handiagoa eman zion bere edertasunari eta aura etereoari. Horrela jaio zen «Delmira mitoa», balio anbibalentearekin: alde batetik, «Neskato birjinala» zegoen, eta, bestetik, «Erosen pitonisa». Horrekin, senak sortutako idazkera azpimarratzen zen. 1913an Los cálices vacíos argitaratu zenean, eskandalua handiagoa izan zen, ez baitzen ulertzen emakumea desiraren subjektua izatea. Bertan, emakume gisa izandako esperientziez hitz egin zuen ikuspegi modernista batetik.
Memoriala
Montevideo hiriak Delmira Agustini eta genero-indarkeriaren biktima guztiei eskainitako memoria-gune bat du Andeak 1206 kalean, Agustini senar ohiak hil zuen lekuan. Martin Sastre artistaren lana da, eta 2014an inauguratu zuten, poeta hil zutenetik 100 urte bete zirenean.
Candido Albistur Iturria
Candido Albistur Iturria (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1872ko urriaren 3a - Donostia, Gipuzkoa, 1955) Konposatzaile, zuzendari eta pianojole nafarra izan zen.
Musikari estuki lotutako familia batetan jaioa, 6 urterekin hasi zen solfeoa ikasten herriko organista eta musika bandako zuzendaria zen Francisco Vielarekin. 12 urterekin herriko bandan sartu zen onnovena joaz (Bombardino itxurako instrumentu ttikia, mib afinatua).
Bere ogibidea albaitaritza izanik heriz-herri ibili zen jardunean. Zuzendari bezala lehenbizi gidatu zuen banda Doneztebe koa izan zen. Herri honetan denbora gutiz egon bazen ere, jakina da zuzentzen zuen taldearentzat zenbait lan idatzi zituela bakarra iritsi zaigun arren: Christus, prozesiorako martxa.
1914.urtean Elizondo ra aldatu zen eta bertako “El Recreo” bandako zuzendari postua eskuratu zuen. Baztan go hiriburuan 3 urte eman zituen eta bertako bandarentzat ere zenbait obra idatzi zituen. Albaitaritza, zuzendaritza eta konposizioan aritzeaz gain AIta Donostia ren laguntzaile ere aritu zen zenbait doinu herrikoi transkribatuz.
1918an sorterrira bueltatu zen, albaitari eta Udal Musika Bandako zuzendari moduan. Azken kargu honetan Jose “Panpurrio” Etxarte ordezkatu zuen, honek zuzendaritza utzi eta herriko musika akademiaren ardura hartu zuelarik. Bere herriko bandarentzat konposizio ugari ondu zituen: zortzikoak, fandangoak, jotak, kontradantzak, martxak, pasodobleak, baltsak… Tamalez, bere ekoizpen musikalaren zatirik handitsuena galdu egin da. Lesakan oraindik bere zenbait pieza jotzen dira: A Irun (pasodoble-martxa) eta jadanik herriarenak diren jota eta arin-arina (lehenengoa 4 baltsez osatutako bilduma baten- Los Gaiteros- 2.pieza eta bigarrena bere ikasle izan zen Santiago Irigoien i esker berreskuratua). 1931ean bere karguari uko egin zion,Udaletik Riegoren ereserkia jotzera behartu baitzuten banda emanaldi bakoitzaren aurretik eta bera karlista sutsua izanik ez zuen horrelakorik onartu nahi izan. Bautista Bergesek ordezkatu zuen.
1948an Donostiara aldatu zen zenbait seniderekin eta bertan oso ezaguna egin zen Zubigain elkarteko pianojole moduan. Donostian Isidro Ansorena txistulariarekin harreman handia izan zuen eta txistu zein pianoarentzat idatzi zuen. Azken garai honetako lan batzuk kontserbatzen dira, gerora Jose Ignazio Ansorena Minerrek moldatu izan dituenak.
Sam Walton
Samuel Moore Walton (Kingfisher, Oklahoma, 1918ko martxoaren 29a - Little Rock, Arkansas, 1992ko apirilaren 5a) estatubatuar enpresaburu eta militar bat izan zen, Walmart munduko txikizkako denda kate handiena sortu zuelako ezaguna.
Biografia
Kingfisher-en (Oklahoma) inguruan jaio zen 1918ko martxoaren 29an, eta han gurasoekin bizi izan zen euren baserrian 1923ra arte. Samen aitak uste zuen nekazaritzak ez zuela nahikoa diru-sarrerarik sortuko familia hazteko, eta horregatik bere antzinako lanbidera itzultzea erabaki zuen, hipoteka-artekaria. Beraz, bera eta bere familia (1921ean jaiotako James beste seme batekin) Oklahomatik Missourira joan ziren bizitzera. Hainbat urtez herri batetik bestera mugitzen ibili ziren. Shelbinan 8. mailan joaten zen bitartean, Sam estatuko historiako Eagle Scout gazteena bihurtu zen. Helduaroan, Walton Boy Scouts of America-ren Distinguished Eagle Scout Award saria jaso zuen.
Walton atletismoan nabarmendu zen institutuan, eta estatuko bi titulu irabazi zituen saskibaloian eta futbolean. Columbia David H. Hickman High Schooleko quarterback (QB) gisa, Waltonek ez zuen inoiz partidarik galdu. Hickman-en zegoen bitartean, ikasleen presidenteorde gisa ere aritu zen bere junior urtean eta presidente gisa bere azken urtean. Ohorezko ikasle izateko nahikoa ongi aritu zen akademikoki.
Batxilergoaren ostean, Waltonek unibertsitatera joatea erabaki zuen, bere familiari laguntzeko modu hobe bat aurkitzeko asmoz. Missouriko Unibertsitatean ikasi zuen eta ekonomian lizentziatu zen, gero ROTC-n (Reserve Officers Training Corps) ofizial postu bat lortu zuen. Garai horretan, hainbat lan egin zituen, besteak beste, zerbitzari lanak egitea janariaren truke. Gainera, unibertsitatean egon zen garaian, Walton Zeta Phi Theta anaitasun estimatuan sartu zen, Beta Piren menpekoan. Era berean, QEBH-k adineko gizonak omentzen dituen eskolako elkarte sekretu ezagunak hartu zuen. Graduatu ondoren, klaseko "presidente iraunkor" aukeratu zuten.
Walton JC Penney-n sartu zen Des Moines-en (Iowa) praktiketako kudeatzaile gisa, unibertsitatean graduatu eta hiru egunera. Kargu horrek 75 dolar ordaintzen zizkion hilean. 1942an dimisioa eman zuen Bigarren Mundu Gerran zerbitzatzeko armadan izena emateko aukeragatik. Bitartean, DuPont munizio planta batean lan egin zuen Tulsa-n, Oklahomatik gertu. Handik gutxira, Walton Estatu Batuetako Armadako Inteligentzia Taldean sartu zen, hegazkinen lantegietan eta gerrako presoen kanpamenduetan segurtasuna gainbegiratuz. Kargu horretan Salt Lake City-ko (Utah) Fort Douglas-en aritu zen. Azkenean kapitain mailara iritsi zen.
Lehenengo dendak
1945ean, Armada utzi zuenean, Waltonek denda handi bat ireki nahi zuela erabaki zuen, eta bertan salgai asko saltzen zituen, hala nola janariak eta garbiketa produktuak. Bere aitaginarrebaren laguntzaz, hark maileguan eman zizkion 20.000 dolar eta bere soldaduaren aurrezkiak, 5.000 dolar, Waltonek janari denda bat erosi zuen Newporten, Arkansasen. Denda Butler Brothers katearen frankizia bat zen.
Hantxe berritu zituen Waltonek bere arrakastarako funtsezkoak izango ziren kontzeptu asko, adibidez, apalak prezio baxuetako produktu sorta zabal batekin hornituta zeudela ziurtatzea. Gainera, beste dendak baino beranduago itxi zuen negozioa, batez ere Gabon garaian. Era berean, aitzindaria izan zen salgaiak merkatzen, hornitzailerik merkeenei lote osoak erosiz. Horrek bere bezeroei aurrezkiak eskaintzeko aukera eman zion, eta horrek salmentak areagotu zituen.
Bizitza pertsonala
Walton Helen Robsonekin ezkondu zen 1943ko otsailaren 14an. Lau seme-alaba izan zituzten: Samuel Robson (Rob) 1944an jaiotakoa, John Thomas (1946–2005), James Carr (Jim) 1948an jaioa eta Alice Louise 1949an.
Ongintzazko hainbat kausa lagundu zituen. Bera eta Helena Bentonvilleko 1. Eliza Presbiteriarrekoak izan ziren; Sam adineko eta igandeko irakasle gisa aritu zen, batxilergoko ikasleei irakasten. Familiak ekarpen handiak egin zizkion kongregazioari.
Gorpuzkia Bentonvilleko hilerrian dago lurperatuta. Bere emazteari eta seme-alabei utzi zien Walmart-en jabetza: Rob Walton- ek bere aitaren ordez Walmart-eko presidente izan zen, eta John Walton zuzendari izan zen 2005ean hil zen arte. Besteek ez dute zuzenean enpresan parte hartzen (akziodun gisa duten boto-ahalmenaren bidez izan ezik), hala ere haien semea Jim Walton Arvest Bankeko presidentea da. Walton familiak bost postu zituen Estatu Batuetako hamar pertsona aberatsenen artean 2005ean.
Robert Jarvik
Robert Koffler Jarvik (1946ko maiatzaren 11n jaioa) estatubatuar zientzialari, ikerlari eta ekintzailea da, Jarvik-7 bihotz artifiziala garatzeko eginkizunagatik ezaguna.
Biografia
Jarvik Syracuseko Unibertsitatean lizentziatua da. Ingeniaritza medikoko masterra egin zuen New Yorkeko Unibertsitatean.
Utahko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan onartu ondoren, Jarvik bi urteko ikasketak burutu zituen, eta 1971n Willem Johan Kolff-ek kontratatu zuen, Utahko Unibertsitateko sendagile-asmatzaile holandarra, eta hark egin zuen lehen dialisi-makina, eta beste organo artifizial batzuekin lanean ari zena, bihotza barne. Jarvik 1976an lortu zuen M.D. Utah-ko Unibertsitatean. Jarvik mediku zientzialaria da, eta ez zuen praktikak edo egonaldirik egin eta ez du inoiz medikuntza praktikatzeko baimenik izan.
Karrera
Jarvik Utahko Unibertsitateko organo artifizialen programan sartu zen 1971n, eta orduan Willem Johan Kolff zen bere tutore burua. Garai hartan, programak Clifford Kwan-Gett- en bihotz artifizial pneumatikoen diseinua erabili zuen, eta animalia bati laborategian 10 egunez eutsi zion. Kolffek Jarvik-i esleitu zion Kwan-Gett bihotzaren arazoak gaindituko zituen bihotz berri bat diseinatzea, azkenean Jarvik-7 gailuarekin amaituz.
1982an, taldeak bihotz artifizialaren inplante bat egin zuen - inoizko bigarrena, Domingo Liotta eta Denton Cooley-ren lehenengoa 1969an 13 urtera. William DeVries-ek Jarvik-7 ezarri zion lehen aldiz Barney Clark dentista erretiratuari Utahko Unibertsitatean 1982ko abenduaren 2an. Clarkek maiz bisita egin behar izan zuen ospitalera hurrengo 112 egunetan, eta ondoren hil egin zen. Gaixoaren egoera eguneratzeko maiz prentsaurrekoetan, Jarvik, DeVriesekin batera, munduko komunikabideei Clark-en egoeraren berri eman zien. Jarvik-7 bihotzaren hurrengo inplantazioak Humana-k egin zituen, osasun-aseguru konpainia handi batek. Bigarren gaixoak, William J. Schroeder, 620 egun bizirik iraun zuen. 1983an, Jarvik eta DeVries-ek American Academy of Achievement- en Urrezko Plaka Saria jaso zuten.
2006an, Jarvik telebistako iragarkietan agertzen hasi zen Pfizer-en kolesterolaren Lipitor botikarako. Kongresuko bi kidek, ospetsuen abalen aurkako kanpainaren barruan, ikerketa bat hasi zuten bere telebistako iragarkiak medikuntza praktikatzeko lizentziarik gabe emandako mediku aholkuak ote diren jakiteko. Iragarki batek Jarvik arraunean irudikatzen zuen, berak ez zuen arraunean egiten eta ordezkoa erabili zen. Gero, Jarvik esan zuen ez zuela Lipitor hartu enpresaren bozeramaile izan arte. 2008ko otsailaren 25ean, Pfizerrek Jarvik-ekin iragarkiak etengo zituela iragarri zuen.
Bizitza pertsonala
Jarvik bi aldiz ezkondu da.
Jarvik-ek semea eta alaba ditu bere lehen emaztearekin, Salt Lake Cityko idazle eta Elaine Jarvik kazetariarekin. 2011n berak eta bere alabak, A Man Enters antzezlana idatzi zuten, Jarvik dibortziotik bere seme-alabekin izandako harreman faltan inspiratuta.
Jarvik Parade aldizkariko Marilyn vos Savant zutabegilearekin ezkonduta dago 1987ko abuztuaren 23az geroztik.
Iturri batzuen aurka, Jarvik ez da Azken Eguneko Santuen Jesukristoren Elizako kidea.
Trimetilsilil kloruro
Trimetilsilil kloruroa edo trimetilklorosilanoa konposatu organosilziikoa da sililo-haluroen familiakoa (CH3)3SiCl formula duena eta sarritan Me3SiCl edo TMSCl laburtzapenez izendatzen dena. Likido kolorge eta lurrunkorra da, urarik ez dagoenean egokorra. Kimika organikoan erabilera zabala du.
Prestakuntza
Trimetilsilil kloruroa kantitate handitan prestatzeko metil kloruroa silizio- eta kobre-aleazio batekin erreakzionarazten da. Prozesu honen helburu nagusia dimetildiklorosilanoaren sintesia da, baina prozesu horren emaitzak ere badira monometil eta trimetil deribatuak. Ondoren nahasteko produktuak destilazioz separatzen dira. Oro har, erreakzio-nahastearen % 2-4 bitartean deribatu monokloratua izaten da, zeinak azeotropo bat eratzen duen MeSiCl3-ekin.
Erabilera
Trimetilklorosilil kloruroak erabilera askotarikoak ditu kimika organikoan. Izan daiteke, trimetilsililo taldearen zein kloruro-ioi anhidroen iturria. Alkohol eta amina funtzio-taldeek TMSClrekin kuantitatiboki erreakzionatzen dute trimetilsilil eterrak eta aminak emanez. Kasu honetan trimetilsililo erradikalak talde babesle moduan joka dezake, baina talde honen labilitateak erabilera muga lezake.
Juana Martín Manzano
Juana Martín Manzano (Kordoba, 1974) flamenko, andregai, pret-a-porter, osagarri eta neurrira egindako jantzietan espezializatutako moda-diseinatzailea ijitoa da. 2005ean, Cibeles ibiltokian hasi zen lanean, eta Andaluziako lehen emakumea, Kordobako lehen emakumea eta Cibeles ibiltokira iritsi zen lehen emakume ijitoa izan zen.
2022an Juana Martínek Parisko Goi Joskintza zapaldu zuen Espainiako lehen emakumeak zera dio: "Izugarrizko ahalegina eskatzen du". Diseinatzaile hau Parisko Goi Joskuraren Astera iritsi zen lehen emakume espainiarra, andaluziarra eta ijitoa da, nahiz eta Balenciaga edo Josep Font bezalako enpresak egon ziren, baina lehen emakume batek ez zuen inoiz halako hitzordu famatu horretan parte hartu.
Biografia
Autodidakta, txikitatik gustatu izan zaio moda. Izan ere, modarekin hazi zen, bere gurasoak inportazioko ehunen merkataritzan aritzen baitziren. Bere estiloak bizitzarekiko grina islatzen du, eta estilo limurtzaile eta inguratzailea du ezaugarri. Arrakasta lortu du bere bilduma flamenkoekin, non bolanteak eta sentsualitatea ibiltokiarekin egiten ziren. Moda- eta jantzigintza-ikasketak Andaluziako Diseinu eta Moda Institutuan (IDIMA) egin zituen 22 urterekin. Hilabete gutxiren buruan, Diseinatzaile Gazteen lehiaketan Kordoba ordezkatzeko hautatu zuten, baina une horretan ez zen 16 finalisten artean geratu.
Esteponako Andaluziako Moda Lehiaketan izandako arrakastaren ondorioz, gogor lan egin eta tailer propioa sortzea erabaki zuen. Diseinatzaile hasiberri gisa aurkeztu zen SIMOFen, Sevillako Moda Flamenkoaren Nazioarteko Aretoan, eta hurrengo aldian profesional gisa, arrakasta handia lortu zuelarik.
2007ko ekainean, Kordoban ireki zuen lehen denda, eta urte bereko abenduan inauguratu zuen bigarren denda Sevillan.
2009an, bere bigarren marka, ICONICAJUANA, atera zuen. Gero, bere bildumak Kordobako Atelier-en edo Madrilgo Showroom-en eros daitezke. Marbellan ere (Malaga) denda du.
Espainiako modaren diseinatzaile moldakorrenetako bat da; besteak beste, “Redemption” (Pret-á-Porter) eta “La niña de la India” (Flamenkoa).
Juana Martínek hainbat kolektibori laguntzeko ekimenetan parte hartzen du. 2003an argitaratutako "50 Mujeres Gitanas en la Sociedad Española" liburuan parte hartu zuen, eta Fundación Secretariado Gitano eta Instituto de la Mujer erakundeek koeditatu dute. 2007ko ekainean hondakin toxikorik gabeko moda-desfile batean ere parte hartu du Greenpeacerekin.
Ibilbide profesionala
Hauexek dira bere lan batzuk:
Mycena acicula
Mycena acicula Mycenaceae familiako onddo espezie bat da.
Haragi urria eta mamirik gabea. Espezie honek tamaina txikia du, kolore gorri-horixka eta landare hondakinetan ateratzen da
Deskribapena
Kapela: 0,5 eta 1 cm arteko diametrokoa, ertz ildaskatua. Kolore hori laranja bizi ederrekoa, erdian gorrixka, titi bat nahikoa markatua dute ale helduek.
Orriak: Libreak, zabal, hauskorrak, kolore zuri-horixkakoak.
Orri libreak: Kirtenera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: 0,1 x 4-5 cm-koa, bihurria, urre kolore hori ederrekoa.
Haragia: Mehea, hauskorra, usain eta zapore berezirik gabea.
Etimologia: Mycena terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.
Jangarritasuna
Bere hauskortasuna eta haragi eskasia direla eta, ez du interesik jangarri gisa.
Nahasketa arriskua
Omphalia fibula delakoarekin, honen kapela ere gorri-laranja da, baina erdian hondoratua eta orri oso dekurrenteekin.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Basoetako espeziea da. Sarritan goroldiotan eta adaxka erorien artean.
Banaketa eremua
Asia, Karibe, Amerika, Europa, Ozeania.
María Eugenia Vaz Ferreira
María Eugenia Vaz Ferreira (Montevideo, Uruguai, 1875eko uztailaren 13a - ib., 1924ko maiatzaren 20a) Uruguaiko irakasle eta poeta izan zen. Poeta gisa ospetsu egin zen lehen emakume uruguaitarra izan zen, eta herrialdeko poeta nagusietako bat, Delmira Agustini eta Juana de Ibarbourourekin batera.
Biografia
Uruguaiko familia ospetsuenetako batekoa zen. Manuel Vaz Ferreira merkatari portugaldarraren eta Belén Ribeiroren alaba izan zen, eta Carlos Vaz Ferreira filosofoaren arreba bakarra.
Haurtzaroan, irakasle pribatuen ikasgaiak jaso zituen, eta ez zuen inolako ikastaro erregularrik egin. Bere osabarekin, León Ribeiro musikariarekin, pianoa ikasi zuen eta zenbait ekitaldi publikotan kontzertista gisa parte hartu zuen 1895 eta 1910 artean. Musika-konposizioak ere egin zituen, eta ez da horien erregistrorik gorde. Konpositore kutunenak Richard Wagner eta Frédéric Chopin ziren. Halaber, pintura ikasi zuen beste osaba batekin, Julio Freirarekin. Literaturan ez zuen prestakuntzarik izan eta gaztetan gutxi irakurri zuen; beraz, bertsoek bultzada naturala dute. Izaera indibidualista zuen eta arrarotzat jotzen zuten, ezegonkortasun psikikoaren ondorioz; fobiak zituela uste da. Hori areagotu egin zen azken urteetan, Montevideoko kaleetan zebilela.
Irakasle gisa
Montevideon Emakumeen Unibertsitatea sortu zenean, Idazkaritzan jarduteko izendatu zuten, eta lan hori 1905ean hasi zen. 1917an irakasle izan zen Literatura Katedran. Administrazio-lana errutinazkoa eta desatsegina iruditu zitzaion. Hala ere, irakaslearen lana dedikazio handiz egin zuen. Bigarren hezkuntzako eskola izan arren, Maria Eugeniak Fakultate eskola gisa ematen zuen, autoreen interpretazioarekin eta irakurketarekin. Bere osasun egoera zela eta, Unibertsitatea utzi behar izan zuen 1922an, Erretiro-Legeari helduta.
Ibilbide literarioa
900 belaunaldiko kide izan zen eta modernismoaren goraldian parte hartu zuen. Delmira Agustiniren eta Julio Herrera y Reissig-en garaikidea izan zen. Hemezortzi urterekin hasi zen bere olerkiak errezitatzen eta 1894an argitaratu zituen. Maria Eugeniak liburu bat argitaratu nahi zuen gaztetatik bere poemekin. Hala ere, bere izaera zapalduak, publizitatetik urrun, galarazi egin zion. Ordainetan, bere poemen kopiak ematen zizkien lagunei edo eskatzen zituztenei, egunkari edo aldizkarietan argitaratzeko. Haren poesietako batzuk Rojo y Blanco Montevideoko egunkari eta aldizkarietan argitaratu ziren, Samuel Blixenen zuzendaritzapean; La Revista Nacional de Literatura y Ciencias Sociales, José Enrique Rodó, Víctor Pérez Petit eta Carlos eta Daniel Martínez Vigil anaiek zuzenduta; eta La Revista Julio Herrerak y Reissigek argitaratu eta zuzendu zuen. Azkenik, 41 poema aukeratu zituen, Fuego y Mármol edo Las Isla de Oro izenarekin argitaratzeko asmoa izan zuena, baina gero La isla de los cánicos izena jarri zion. Hala ere, hil aurretik ezin izan zuen ekitaldia amaitu, eta Carlos Vaz Ferreira nebak osatu zuen. Bi bilduma-bolumenak, Kantuen uhartea eta Kantuen beste uhartea (Emilio Oribek argitaratutako eskuizkribu argitaragabeekin), 1924an (edo 1925) eta 1959an argitaratu ziren. Solís antzokian estreinatutako hiru antzezlan idatzi zituen. «Harri filosofala» 1908an, «Erromesak» 1909an eta «Resurrexit» 1913an.
Lanaren esanahia
Bere poesian erromantizismoaren, metafisikaren eta sinbolismoaren ezaugarriak daude, baina funtsean modernista berantiarra izan zen. Bere ibilbide poetikoa hiru etapatan bana daiteke. Lehenengoan ezaugarri neorromantikoak dituen poesia garatu zuen. Bigarren etapan, beste poeta garaikide batzuen eragina jaso zuen, hala nola Álvaro Armando Vasseurena, eragin modernistarekin. Hirugarren etapan, poesia pertsonalagoa eta metafisikoagoa garatu zuen, bizitza eta sufrimendua bizipenez goresten zituena. Bere poemetan bakardadea, desolazioa eta tragedia dira nagusi. Maitasuna desio huts gisa tratatzen da, eta maitalea beti da ideala, ezinezkoa. Maria Eugeniak poesia germaniarra gurtzen zuen; hala ikasi zuen hizkuntza poemak irakurtzeko, Heinrich Heine bezalako poeten jatorrizko bertsioetan.
Jose de Tellechea
XVIII.mendtik XIX.menderako pausoan aritu zen lanean. XIX.mende hasieran Baezako Katedraleko ganba-maisu aritu zen. Bertan gordetzen dira bere zenbait lan. 1787 eta 1791.urte artean Iruñako Katedral eko haur kantari bezala aritu zen Juan Jose Tellechea bera izan liteke.
Magnus Felix Ennodius
Magnus Felix Ennodius (Arles, 473 edo 474 - Pavia, 521eko uztailaren 17a) Paviako gotzain eta latinezko idazlea izan zen.
Gurasoak hil ondoren, izeba batek hazi zuen Pavian. 444an diakono ordenatu zuten eta 515ean Paviako gotzain izendatu zuten. Erretorikako irakaslea izan zen eta misio diplomatikoak egin zituen Konstantinoplan, Akazioren zisma konpontzeko.
V eta VI. mendeetako lau aristokrata galiar-erromatarretako bat da, eta haren gutunak kopuru handian gordetzen dira. Bere gutunetan zibilizazio eta literatura klasikoa defendatzen ditu barbarismoaren aurka. Diskurtsoak, poemak eta miszelaneak ere idatzi zituen.
Amaiurko monolitoa
Amaiurko monolitoa edo oroitarria da 1522ko Amaiurko gazteluaren setioan nafar askatasunak defendatu zituzten nafarren omenezko monumentu bat, izen bereko herrian kokatua. 1922ko ekainaren 30ean inauguratu zen, Amaiurko gaztelua zegoen tokian. Serapio Esparza arkitektoa izan zuen egile.
Nafar euskaltzaleek eta euskal abertzaleek bultzatu zuten haren eraikuntza, aurrean zutela Nafarroako fakzio baten kontrako jarrera gogorra. Hain zuzen, egungo monolitoa ez da inaugurazioaren unekoa, 1982an eraikia baizik; izan ere, jatorrizkoa dinamitazko lehergailu batek zartarazi zuen 1931ko uztailean, Euskal Herriarentzako Sortarauari buruzko eztabaidaren erdian.
Historia
Joan Iturralde Suit historialari nafarrak Amaiurko guduaren oroitzapena berreskuratu zuen, eta esanahi historikoz bete, haren bitartez Nafarroaren burujabetza eta askatasunak nabarmenduz. Euskal Pizkundearen erdian, Eusko Ikaskuntzan Amaiurko guduaren oroimena berreskuratzeko talde bat eratu zen. Bultzatzaileen artean zituen Arturo Kanpion eta Ignazio Baleztena, besteak beste. Karlismoaren zati handi batek babestu egin zuen hura eraikitzea.
Aldiz, Victor Pradera sutsuki mintzatu zen monolitoaren kontra, eta Fernando el Católico y los falsarios de la historia idazlana izkiriatu (1922). Diario de Navarra egunkaria ere nabarmenki baliatu zuen bere iritziak haizatzeko. Luze gabe monolitoko ikurrei buruzko polemika piztu zen. Hego Euskal Herriko lurraldeen armarriak jartzeko ahaleginak Nafarroako Monumentu Historikoen Komisioko kide batzuen etsaigoa kausitu zuen.
Ordurako monolitoak askotariko etsaiak zituen. Tentsio politiko handiaren erdian, ezezagunek monumentua suntsitu zuten dinamitaz 1931ko uztailaren 26tik 27rako gauean. Garai hartan, Nafarroa Garaiko udalak Lizarrako estatutua eztabaidatzen ari ziren. Damnatio memoriae ekintza horretan, oroitarriaren hondarrak baizik ez ziren gelditu lekuan. Halaxe geratu zen Espainiako Bigarren Errepublikaren eta Francoren diktadurako hurrengo 50 urtean.
1982an, mendi mazelan zeuden zatiak berreskuratu eta Erriberrin egin zuten monolito berria. Monumentua berriz inauguratu zen 1982ko urriaren 10ean. Amaiurko udalaren ekimen horrek, Gaztelu elkartearen bitartez, Nafarroa Garaiko, Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko foru aldundien eta Eusko Jaurlaritzaren laguntza jaso zuen. Egun, Amaiurko gaztelua sinbolo bat da euskal abertzaleentzat eta nafar askorentzat.
Deskribapena
Monolitoaren harroinean inskripzio bana ditu bi aldetan, euskaraz eta gaztelaniaz:
Bigarrena gaztelaniaz baino ez dago eta honela dio:
Leland Stanford
Amasa Leland Stanford (Watervliet, 1824ko martxoaren 9a -Palo Alto, 1893ko ekainaren 21a) abokatu, politikari, negozio handiki, industrialari eta supremazista zuri estatubatuarra izan zen; Jane Stanford, bere emaztearekin, batera Stanford Unibertsitatea sortzeagatik ezaguna.​ Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoko partaidea zen, partiduko ordezkari bezala Kaliforniako 8. gobernadore izan zelarik (1861-1863) eta Ameriketako Estatu Batuetako Senatuko senadore (1885-1893).​​​​
Funesko gaztelua
Funesko gaztelua Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Funes udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Funes herriaren zatirik garaienean, Erdi Aroan, gaztelu bat egon zen, eta haren babespean Antso VI.a Nafarroakoak, 1171ean, herriko juduak hartu eta bertan etxeak egiteko baimena eman zuen.
Historia
1234an Joan Martinitz Mañeru gotorlekua gobernatzen zuen, eta 1256an Gartzia Gometz Agontzillo. Geroago, 1276an, Gonzalo Gil Arketak Joana I.a erreginari omenaldia egin zion. Bere oinordekoak, Ramiro Arketak, 1280an 8 liberako atxikipena jaso zuen dirutan eta 40 kahitze gari. Hamar urte geroago, gazteluan obrak egin ziren, dorre nagusiaren teilatua berreginez.
1321ean Guiot de Marne alkaidea zen, eta 1345 inguruan Lope Arruitz Donamaria, garai hartan San Salbatore izeneko dorrea hondoratu zelarik. 1370ean, Karlos II.a Nafarroakoa jada errege zela, Pero Semenoitz Castejon gazteluaren zaindaria zuen. Ondoren Jean Blondin etorri zen, 1375ean 4 libera eta 20 kahitzeko jasotzen zituena. Gaztelarrek 1378an okupatu eta su eman zioten hiribilduari, eta gaztelua ere suntsitu zen. Erregea kexu zen ez zelako oso defentsa sendorik egin, eta horregatik gehitu zizkion hitzak eta ondasunak Azkoieni.
Seki Takakazu
Seki Takakazu (関 孝和) edo Seki Kōwa (関 孝和) Edo garaiko matematikari eta idazle japoniarra zen. Geroago japoniar matematika (wasan) bezala ezagutu zenaren oinarria ezarri zuen, "Japoniako Newton" bezala ezagutzen zelarik.
Carmen Martínez Sancho
María del Carmen Martínez Sancho (Toledo, 1901eko uztailaren 8a – Malaga, 1995eko urriaren 15a) Matematikako lehen doktorea eta katedraduna izan zen Espainiako bigarren hezkuntzan. Gainera, Madrilgo eta Sevillako Institutu-Eskolan egon zen. Aldi berean, Berlingo Unibertsitatean Ikasketak Hedatzeko Batzordeak pentsionatutako lehen emakumea izan zen, Matematikaren eremu zabalaren barruan egindako ikerketetan sakontzeko eta Alemanian aplikatzen ziren metodo pedagogiko berriak ikasteko. Ikertzaile eta irakasle gisa aitzindari izaten eta Espainiako Matematika Elkartean kargu garrantzitsuak betetzen nabarmendu zen
Biografia
José Martínez (ideologia liberaleko madrildarra eta herri-lanetako ingeniaria) eta Emilia Sancho (Toledon ezkonduak) senar-emazteen sei seme-alabetatik bigarrena izan zen. Lan kontuengatik, gurasoak Espainiako hainbat hiritan bizi izan ziren, baina azkenean Madril aukeratu zuten, aitak berak eta bere neba-arrebek Irakaskuntza Erakunde Askean ikastea baitzuen helburu. Izan ere, aitak batxilergoa egitera animatu zituen bai bera bai gainerako neba-arrebak. Jaso zuten hezkuntza berdina izan zen bai mutilentzat bai neskentzat, eta jarduera mota bera egiten zuten. Batxilergoa Madrilgo Cardenal Cisneros Institutuan ikasi zuen; bere neba gazteagoek ez bezala, Madrilgo Institutu-Eskolan ikasi baitzuten. Institutu hartan, Matematikako eta Literaturako azalpenekiko erakarpena besterik ez zuen erakutsi, nahiz eta beti izan zuen aitaren laguntza Matematiketan. Hala ere, antza denez, ez zegoen oso ados institutu harekin; izan ere, ikasturtea amaitzean adierazi zuen irakasleek "oso ondo" batekin kalifikatzen zituztela emakumezko ikasleak, itxuraz hori justifikatzen zuen irizpide objektiborik gabe. Batxilergoko ikasketak 1918ko uztailaren 1ean amaitu zituen.
Unibertsitate-ibilbidea
1918an Madrilgo Unibertsitate Zentraleko Zientzia Fakultateko lehen mailan matrikulatu zen. Karrerako lehen urtean, Cecilio Jiménez Rueda eta Rey Pastor izan zituen irakasle, maila intelektual eta pedagogiko handia zutenak. Horiek Matematikarekiko interesa areagotu zuten. Hala ere, berarentzat eragin handiena izan zuena Rey Pastor izan zen, Analisi Matematikoa ematen ziona. Carmen ikasle nabarmena izan zen, bere batez besteko bikainari esker kalifikaziorik altuenak lortu baitzituen. Aipatzekoa da buruz ikasteko gaitasun handia zuela. Zientzia Zehatzetan lizentziatu zen Unibertsitate Zentraleko Zientzia Fakultatean 1926ko abenduaren 7an.