cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aro Garaikidea
Kapitalismoa
1870eko eta 1880ko hamarkadetan Depresio Luzea gertatu zen. Ondorioz ekonomiaren goraldiak eta beheraldiak kapitalismoaren arazo ohikoa bilakatu zen, epe luzerako eramangarria zen ala ez ezartzeko eztabaidak sortuz.
Langileen mugimenduak
Industria Iraultzan fabriketako langileek eskubiderik gabe lan egiten zuten, industria jarduera arautzen zuen legerik ez baitzegoen. Beraz, egunero hamabi orduz lan egin behar izaten zuten baldintza kaskarretan, eta haurren lana ere ohikoa zen, are gehiago kontuan hartuta enpresaburuek soldata txikiagoak ordaintzen zizkietela.
Langileen aldeko estreinako mugimenduak Ingalaterrako luddismoarekin etorri ziren, Ned Ludd langilearengatik. Hauek makinei egozten zieten artisau txikien erosteko ahalmenaren galera, eta suntsitzeei ekin zieten.
Langileen kexak enpresaburuei zuzentzen hasi zirenean sindikalismoa jaio zen. Gobernu ingelesaren hastapeneko jarrera edozein langile elkartea debekatzea izan zen. Klandestinitatea gorabehera, lanbide berekoak biltzen ziren amankomuneko interesak greben bidez defendatzeko. Elkarri laguntzeko elkarteak osatzen zituzten eta bazkideek ordaindutakoaz probesten ziren behar izanez gero. Lan elkarte horiek 1830eko eta 1840ko hamarkadetan Europan zehar hedatu ziren, Alemaniara, Frantziara eta Belgikara alegia.
Urte horietan, Ingalaterran, hasiera bateko langileen mugimenduak lan baldintzen inguruko aldarrikapenak besterik egin ez arren, eskakizun politikoak aldarrikatzeari ekin zion, kartismo delakoaren bidez. Hau da, Parlamentuari zenbait neurri har zitzala eskatzen zitzaion eskubideak (hala nola gizonezkoen bozka unibertsala) biltzen zituzten kartetan sinatuz edo greben bitartez. Hala ere, barneko arazoak, errepresioa eta 1848ko iraultzen porrota zela medio, amaitu zen kartismoa.
Horren ondoren, klasean oinarritutako alderdi politikoak eratzen hasi ziren langileak. Hala, 1864an Londresen sortu zen Karl Marxek zuzenduriko Langileen Nazioarteko Erakundearen ideiak (“Lehen Internazionala”). Ingalaterrako sindikalistak, anarkistak, frantziar sozialistak eta italiar errepublikazaleak bildu ziren Europako proletargoa politikoki antolatzeko.
1971n Parisko Komunaren alde egin zuten. Izan ere, langileriak boterea eskuratu zuen lehen aldia izan zen. Parisko Udala mendean (martxoaren 18tik maiatzaren 28ra arte), lege aurrerakoiak, sekularrak eta demokrazia altukoak jarri zituzten indarrean. Hala ere, amaiera latza izan zuen: 30.000 exekutatu, 38.000 espetxeratu eta 7.000 erbesteratu.
Horren ostean Lehen Internazionalaren gainbehera etorri zen. 1872an anarkistak kanporatu zituzten, Marx eta Bakuninen arteko hika mikak zirela eta. Anarkistek kapitalismoaren aurkako borroka zuzenaren alde egiten zuten, eta marxistek, aldiz, parlamentuetan aritzearen alde. Ofizialki 1875ean desegin zen. Bigarren Internazionala 1889an sortu zen, Lehengoaren lanari eusteko, berriz ere anarkistak alboratuta. Egunean zortzi orduz lan egiteko kanpainari ekin zioten eta maiatzaren 1a nazioarteko langileen eguna deklaratzea lortu zuten (1910ean). Hala ere, Lehen Mundu Gerran desegin zen, gerraren aurrean batasunari ezin baitzion eutsi, nork bere herrialdearekin bat egin ondoren.
Alemaniaren bateratzea
Alemaniar Konfederazioa (Deutscher Bund) sortu zen harrezkeroztik. Mugimendu nazionalista beste esparruetara hedatu zen, eta Alemaniaren batasuna askatasunekin batera aldarrikatzen hasi zen 1830eko iraultzetan. Baina areago 1848ko iraultzetan, Herrien Udaberria izeneko matxinada multzoetan. Alemaniako zenbait abertzale (liberalak edo demokratak, Friedrich Hecker bezalakoak) Heidelbergen bidurik, batzar konstituziogilea eratu nahi izan zuten, bozka unibertsalaren bidez alemaniar guztiek hautatua. Frankfurten bildurik, 1849ko urtarrilean, erabaki zuten Austriako alemanieradunak barne izango zituen Konfederazioa estatu federal bihurtzea, enperadore bat buru zuela. Prusiako erregeari eskaini zioten, baina horrek muzin egin zion proposamenari.
Beraz, Alemaniaren batasuna herrien borondatearen bidez lortu ez arren, beste bide bat hartuko zuen, Otto von Bismarckek zabaldua. Honek Alemania Txikiaren alde (Austria kanpoan utzita) egin zuen, Prusia nagusi. Horretarako, diplomazia trebea eta errealista erabiliz (Realpolitik) emeki-emeki lortu zuen.
Lehendabiziko urratsa Danimarka kontrakoaren gerra izan zen (1863), Prusiak Austriarekin batera burutua. Honela Schleswig eta Holstein Konfederazioan sartu zituzten. Bigarrena, Austriaren beraren kontrako gerra izan zen (1866), Italiak eraginda eta Prusiarekin zeukan itun sekretua zela medio irabazita. Konfederazioko hegoaldeko estatuek (katolikoak) Austriarekin bat egin bazuten ere, galdutakoan defentsa hitzarmenak sinatu behar izan zuten Prusiarekin. Hori zela eta, Frantziak gerra deklaratu zuenean (1870), Alemaniako estatu guztiek batera egin zuten borroka. Garaipenaren ondoren, Alemaniar Inperioa sortu zen, Prusiako erregea enperadore bihurtuta.
Italiaren bateratzea
Napoleonek Italiako Errepublika eta geroago Erresuma ezarri ondoren, italiar nazionalismoa suspertu zuen eskualde horietakoen artean. Vienako Batzarrean, ordea, aurreko estatuen sarea berrezarri zen, Austriaren eraginpean. Baina batasunaren ideia hedatu zen herritarren eta artisten artean emeki emeki, Metternich austriarrak Italia geografiari dagokion esapidea baino ez dela adierazi bazuen ere.
Batasunaren aldeko lehendabiziko matxinadak Carbonari izeneko erakunde sekretuko kideek (ikazkinak) burutu zituzten, 1820an eta 1830ean. Herrien Udaberrian, 1848an, matxinadak Italia osoan zehar piztu ziren, eta austriarrek su eta ke jardun behar izan zuten itzaltzeko. Garibaldi eta Mazzini abertzaleek, esate baterako, ihes egin behar izan zuten porrotaren ondoren.
Piemonteko Erresuma batasunaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen matxinadetan. Porrotaren gorabehera, ez zen etsi Cavour kondea ministroburua zela. 1858an, Napoleon III.arekin elkartu zen hitzarmen sekretu bat (Plombièresko Ituna) sinatzera. Horren bitartez, Austriaren aurkako gerran bat egiteko engaiamendua hartu zuen Napoleonek Niza eta Savoiaren truke, eta Piemontek Austriaren Lonbardia eta Venezia eskuratuko zituen. Magento eta Solferinoren garaipenen ostean, aldiz, Napoleon III.ak Austriarekin egin zuen bakea bere kasa, Piemonteri Lonbardia besterik ez zitzaiola uzten. Horiek horrela, Piemontarrek erdialdeko Toskana, Parma eta Modena bereganatu zituzten.
Bi Siziliako Erresumari dagokionez, Garibaldik antolatutako espedizio batek (I Mille) konkistatu zuen 1860an, Piemonteko Vittor Emmanuel II.aren izenean. 1866ko Prusiaren kontrako gerran austriar porrotaz probestuta, Italiak Venezia eskuratu zuen, presio militarpean egindako erreferendum baten bidez.
Aita Santuen Lurraldeak geratzen ziren Piemonterekin bat egin gabe, Napoleon III.aren tropek babestuta. Baina 1870eko Frantzia-Prusia Gerran, Frantziara itzuli ziren tropa horiek. Erroma babesik gabe zegoela ikusita, Vittor Emmanuel II.a negoziazioaren bidez saiatu zen hura bereganatzen, baina Pio IX.ak muzin egin zion proposamenari. Horren ondorioz, armada italiarrak hiria eta Lazio konkistatu zituen.
Liberalismoa
XIX. mendean liberalek ziren monarkiaren aurrean gizabanakoen eskubideak azpimarratzen zituztenak, eta, hortaz, Europako 1848ra arteko iraultzaile eta Amerikako independentista gehienak. Europako monarkietan alderdi liberalak mugitzen ziren goberntu parlamentudunak, ordezkaritza politikoa gero eta handiagoa, eta erregeen boterearen aurkako kontrapisua lortzeko. Ekonomia arloan ere agertzen zen liberalismoa, pribilegio feudalak, erregeen monopolioak edo jabetza pribatuaren kontrako mugak deuseztatu nahian.
Hein batean edo bestean, liberal hauek Turkia, Errusia edo Japonia gisako autokrazietan ere azaldu ziren. Errusian, esaterako, 1905ean eta 1917an gobernuaren kontrako iraultza liberalak geratu ziren; eta Ekuadorren ere, 1895ean, Eloy Alfaroren iraultza liberalak estatua sekularizatu zuen, ezkontzari buruzko lege zabalak onetsi zituen eta azpiegiturak eta ekonomia garatzen ahalegindu zen.
Estatu liberala XIX. mendearen bigarren erdian Mendebaldean nagusitu zenean, kritikak jasotzen hasi zen. Izan ere, aberastasun itzela gutxi batzuen esku geratu zen, eta ordua, zenbaiten ustez, askatasuna, lehen gobernu autokratikoek mehatxatua, aberatsen despotismoak jartzen zuen arriskuan.
Liberalismoaren akats horiek zuzentzeko, erantzun desberdinak sortu ziren. Karl Marx fisolosofoak kritika sozialista egin zion, liberalismoa klase sozial bakar baten beharrak, burgesiarenak alegia, betetzeko ideologia zelakoan. Anarkistek salatu zuten liberalismoak aldarrikatzen zuen askatasuna ez zela benetako askatasuna ekonomian desberdintasunak bazeuden. Mikhail Bakuninen hitzetan:
Sozialismoa
Uste da sozialismo hitza Pierre Lerouxek 1834an sortu zuela Frantziako Iraultzako Askatasun, Berdintasun eta Anaitasun printzipioei eusten zietenei deitzerakoan.
Lehen sozialista modernoak ziren XIX. mendearen hasieran Mendebaldeko Europako gizartea kritikatzen zutenak. Sozialismoa doktrina eta esperimentu anitzetatik joan zen gorpuzten, pentsalari britainiar eta frantziarrekin lotuta (Robert Owen, Charles Fourier, Pierre-Joseph Proudhon, Louis Blanc, eta Henri de Saint-Simon). Industria Iraultzak sortutako txirotasuna eta desberdintasuna ikustia, aberastasunaren banaketa eta gizartea komunitate txikiagoetan banantzea txirotasuna desagerrarazteko aldarrikatzen zuten batez ere.
Manifiesto Komunista 1848an plazaratu zuten, iraultzak piztu baino lehentxeago. Bertan ezartzen zen gizarte guztien historiak klase borrokak zirela. Hortaz, sistema sozialista lortu eta gobernatzeko, gizartean aberastasuna sortzen zutenek, langileek edo proletargoak, klase kapitalistari aurre egin behar zioten aberastasuna sortzeko bitartekoak (lantegiak, bankuak, merkataritza... edo, hitz batean esanda, kapitala) eskuratuz eta amankomunean eramanez.
Uste zuten kapitalismoa eraisteko langileriak burututako iraultza beharrezkoa zela. Gizarte komunistaren lehendabiziko etapan ekoizpenaren bitartekoak estatuaren jabetza edo komunak izango lirateke, eta norberaren parte-hartzearen arabera banatuko litzateke aberastasuna. Trantsiziosko fase hau amaitutakoan (estatu sozialista edo proletargoaren diktadura berez desagertuko bailitzateke), gizarte komunistaren faserik gorenera iritsiko litzateke, non alienaziorik gabe bakoitzak ahalmenaren arabera emango lukeen eta bakoitzari beharren arabera emango litzaiokeen. Gizarte horretan ez legoke klase desberdintasunik izango, eta beraz, klase borrokarik ere ez.
Anarkismoa
Pierre-Joseph Proudhonek bere burua anarkistatzat hartu zuen lehenengoa da agidanez, 1840ko Zer da jabetza? liburu urratzailean izen hori hartu baitzuen. Hori dela eta, Proudhon anarkismo modernoaren sortzailetzat hartzen da hainbatetan. . Garatu zuen berezko ordenaren (Ordre spontané) teorian azaltzen du antolakuntza berez sortzen dela, gainerakoen borondateen eta interesen aurka doan koordinatzaile zentralik gabe. Hala, "askatasuna ordenaren ama da, ez alaba".
Orobat, jabetza zer den galderari erantzuteko, "lapurreta" dela erantzun zuen. Beraz, jabetzaren aurka (popriété) egin zuen, jabeek daukatena nahi duten bezala erabili eta xahutu baitezakete.. Horren aurrean, "edukitza" (possession) zeritzona paratu zuen, hau da, baliabideen eta ondasunen jabetza mugatua, erabilera jarraia bada.
Estatu, erlijio antolatu eta zenbait jarduera kapitalistaren aurka egoteak ondoren etorri ziren anarkistei irakasbidea eman zien, eta garaiko gizarte pentsalari nagusienetakoa bilakatu zuen. Halaber, komunismo, errenta, interesa eta mozkinen aurka zegoen. Langileak bultzatu zituen guztiek baldintza berberak zeuzkaten jendarte demokratikoak era zitzaten. Kapitalismoaren azpian, langileak menpekoak eta esplotatuak dira, eta "euren behin betiko egoera men egitea da", "morroitza".
Proudhonen ideiek eragin sakona izan zuten Frantziako langileen mugimenduen artean. Bere aldekoek buru belarri jardun zuten bai 1848ko irultzan Parisen bai 1871ko Parisko Komunan ere. Beste anarkista frantziar nabarmenduak, besteak beste, Anselme Bellegarrigue, Ernest Coeurderoy eta bere burua lehen aldiz libertariatzat jo zuen Joseph Déjacque ziren.
XIX. mendearen bigarren erdian, Mikhail Bakunin eta Piotr Kropotkin gisako pentsalariek, kapitalismoaren kontrako kritika marxistan oinarrituta, estatuaren kritika egin zuten, azpimarratuz ikuspuntu komuna garrantzitsua zela gizabanakoen askatasunari eusteko. Bakuninek uste zuen beharrezkoa zela langileria opresiotik defendatzea eta aginteko klasea erauztea estatua desegiteko. Kropotkinen komunismo anarkista bere ikerketa zoologikoetatik garatu zen, ikusi baitzuen kooperazioa lehia baino askoz garrantzitsuagoa ela espezien biziraupenean. Ondorio hauek 1902an argitaratu zituen, gero eta hedatuagoa zen gizarte-darwinismoaren kontra ere.
Zenbait anarkistak bortizkeria bultzatzen zuten, sabotaiatik estatuburuen erahilketara, horrela iraultza errazago piztuko zelakoan. Hala ere, beste anarkista batzuek ekintza hauek kontraeraginkortzat edo antzutzat zeuzkaten. Eskuarki, greba orokorra hobesten zen "gizarte berri bat zaharraren oskolaren barruan" eraikitzeko moduan.
Inperioak
Aro Garaikidearen hasieran Ameriketako kolonien independentzia gertatzen bada ere (1770-1820), 1870eko hamarkadatik aurrera inperioei ekin zieten Europako botereek (batik bat Britainia Handiak, Frantziak eta, geroxeago Alemaniak) suhartsu, inperioak inperioengatik. Inperialismoaren bigarren olatu hori abian jarri aurretik, Frantziak Aljeriako lehenengo kolonia 1830ean kokatu zuen eta Erresuma Batuak, AEBak galduta ere, lurralde dezente zituen bere menpean, batez ere Indian, Kanadan, Karibean eta Ozeano Barean. Errusiarekin, Joko Handia hasi zen Asia kontrolatzeko (1813-1907).
XIX. mendean, Vienako Batzarra, eta Alemania eta Italiaren bateratze prozesuen ostean, Europaren barneko gatazkak konponduta zeuden, eta lehia itsasoz haratagoko lurretan burutu zen. Gainera, industrializazio berriak kanpoko merkatuak behar zituen ekoiztutako ondasunetarako, Depresio Luzea zela-eta (1873-1896) sal-erosketa askea bertan behera geratu baitzen Europako botereen artean. Halaber, arraza zuriaren nagusitasunari buruzko zenbait doktrina zabaldu ziren garai honetan, beste herriak bere burua gobernatzeko gai ez zirela zioenak.
Gauzak honela, Afrika bilakatu zen inperialismo berriaren jomuga, baina beste lurralde batzuek ere konkistatu zituzten europarrek (eta japoniarrek ere): Asiako hego-ekialdea eta ekialdeko kostaldea. Txina mendebaldearen kontrola Opioaren gerrekin hasi zen pairatzen (1839-1842 eta 1856-1860). Atzerritarren eragin horrek inperioaren gainbehera ekarri zuen azkenean. Indotxina Frantziarrek jardun zuten eta Indonesian Herbehereak. Japoniak bere burua mendebaldetu zuen Meiji Aroan (1868-1912).
Afrikako banaketa Berlingo Batzarrean (1884-1885) finkatu zen. Bertan, benetako okupazioa zen adostutako irizpidea nazioarteko mailan aldarrikapen bat onarturik gera zedin. Tokian tokiko herrien aurka indar armatua erabiltzen bazen ere, ez zen ohikoa inperioen arteko gatazkarik: 1898ko Espainia-Estatu Batuak Gerra eta 1904-1905eko Errusia-Japonia Gerra edo Boerren Gerrak Hegoafrikako txurien artean. 1898ko Fashodako gertaeran, esaterako, Erresuma Batua eta Frantziaren arteko borroka apenas sahiesterik zegoen. 1904an, ordea, bi herrialdeek Entente Cordiale izeneko ituna sinatu zuten. Alemaniarrak itun hori apurtzen saiatu ziren Marokon, baina Alemaniaren beraren kontrako erresumina areagotzea lortu zuen.
Lehen Mundu Gerra
Vienako Batzarraren ostean, Europako herrialde nagusiek botereen oreka bilatu zuten, inoren nagusitasuna suerta ez zedin. XIX. mendearen azken herenean, Alemania Prusiaren inguruan batu ondoren, Bismarcken asmoa status quo-ri eustea zen, Frantziak errebantxa gogoagatik Errusiarekin bat egitearen beldurrez. Baina Gilen II.a kaiser bilakatzean, politika hori ez zen berretsi, eta Frantziak eta Errusiak hitzarmen bat sinatu zuten 1892an, Aliantza Hirukoitzari (Alemania, Austria-Hungaria eta Italia) aurre egiteko. Horretaz batera Ingalaterra eta Alemaniaren arteko lehia areagotu zen arlo militarrean zein industrialean. Gero eta arma gehiago izateko lehia hori Europan zehar hedatu zen. 1908 eta 1913 bitartean, Europako botereen gastu militarra %50 hazi zen.
Bitartean, Balkanetako egonkortasuna pitzatzen zen, 1908-1909an Austria-Hungariak Bosnia-Herzegovina ofizialki bereganatu zuelako (Errusia eta paneslaviarrak haserraraziz), eta 1912-1913an Balkanetako gerrak borrokatu zirelako. Baina Europa osoko gatazka piztu zuen txinparta Franz Ferdinand Austria-Hungariako ondorengoaren hilketa izan zen 1914ko ekainaren 28an. Uztaileko elkarrizketen ondorioz, Austria-Hungariak ultimatuma bidali zion Serbiari, eta uztailaren 28an gerra deklaratu. Errusiak Serbiaren alde egin zuen biharamunean. Honela, aliantzen kateari tiraka, Europako botere nagusiak gerran sartu ziren.
Alemaniaren asmoa zen Frantziari azkar erasotzea Belgika neutrala zeharkatuz, ekialdeko frontea ia babesik gabe utzita (Schlieffen Plana). Hastapenean arrakasta lortu zuten, baina Errusiak eraso uste baino lehenago egin zuenez, alemaniarrek armada erdibitu behar izan zuten, eta aliatuek Marneko lehen guduan geldiarazi zituzten alemaniarrak (irailaren 5-12a). Ondoren, Lorrenatik Belgikako kostalderako tartea lubakiz bete zen, inork bestearen lerroa zeharkatu ezinik, aurrerapen teknologikoak gorabehera (gas pozoitsua, gerra-gurdiak, hegazkinak...). Lubakien borroka odoltsua suertatu zen oso. Esaterako Sommeko erasoan bakarrik britainiarrek milioi erdia lagun galdu zituzten.
Gerran zehar herrialde gehiago sartu ziren borrokan. Haietako garrantzitsuena Estatu Batuak izan ziren, 1917an aliatuen alde egin zuena. Halaber, boltxevikeek Errusian boterea eskuratu ondoren, gatazka utzi zuten Brest-Litovskeko hitzarmena sinatutakoan (1918ko martxoaren 3a). 1918ko udaberrian alemaniarrek erabakiorra nahi zuten erasoa burutu arren, abuztuan aliatuek kontraerasoari ekin zioten. Irailean Hindenburg Marra gainditu zuten aliatuek. Alemaniarrak ohartu ziren borroka ezin zutela irabazi, eta Hindenburgen hitzetan, "ez galtzen saiatu beharra zuten".
Bakea adosteko negoziazioak hasi ziren. Woodrow Wilson estatubatuarrak kaiserrek dimiti zezala eskatu zuen. Azaroaren 9an Philipp Scheidemann sozialdemokratak errepublika deklaratu zuen Alemanian. Bake hitzarmena Versaillesko Ituna izan zen. Horren arabera, gerraren erantzukizuna Alemaniari zegokion, eta egundoko gerra-ordainak pagatu behar izan zituen. Orobat, koloniak galdu zituen. Austria-Hungaria eta Otomandar Inperioak desegin ziren, eta Austria, Hungaria, Txekoslovakia eta Jugoslavia sortu ziren (Brest-Litovsken itunari esker Estonia, Letonia, Lituania, Finlandia eta Polonia sortu ziren).
Gerran 60 milioi soldadu mobilizatu ziren. 8 milioi hil, 7 milioi betiko geratu ziren elbarritu, eta 15 milioik zuri larriak pairatu zituzten. Alemaniak gizonezkoen %15.1 galdu zituen, esaterako. Horretaz gain, Espainiako gripeak jota 50 milioi lagun hil ziren. Orobat, etxera itzulitako askok gerraren traumak nozitu zituzten, eta ez ziren ongi moldatu berriro bizimodu zibilean. Inoizko gerrari ankerren hori irabaztea zeukatela uste zuten alemaniar andanak, ordea, bakeak ezarritako umiliazioek erresuminduta. Naziek frustrazio sentimendu horietaz baliatu ziren boterea eskuratzeko urte batzuk geroago.
Munduko Iraultza
Lehen Mundu Gerra piztean, Europako alderdi sozialdemokrata bakoitzak bere herrialdearen alde egin zuen. Honela, Bigarren Internazionala bertan behera geratu zen. Leninek, berriz, gerra kritikatu zuen, gerra inperialista eta burgestzat hartuta. Suitzan herbesteratuta bazegoen ere, Otsaileko Iraultzaren ondoren, alemaniarrek Finlandiara eraman zuten, gerra ekialdeko frontean amaitu nahian.
Lenin 1917ko apirilaren 16an Petrogradera iritsi zen. Hastapenean behin-behineko gobernuaren aurka egiteak kritikak ekarri bazizkion ere, emeki-emeki jende gehiago bereganatu zuten boltxebikeek (Leninen alderdia alegia) gobernuaren oposizioan eta Bakea, lurra eta ogia programarekin. Azkenean, sobietei botere osoa eman ziezaietela aldarrikatuta, azaroaren 6-8an boterea beraganatu zuten eta Errusia munduko lehen herrialde marxista bilakatu zen.
Errusiako burua izanik, herrialdea Lehen Mundu Gerratik atera zuen Leninek Brest-Litovsk ituna sinatutakoan, nahiz eta lurralde andana galdu mendebaldean. Baina Errusiaren barnean, boltxebikearen kontrakoek Armada Zuria zeritzona osatuta, gerra zibila piztu zen. Armada Zuriak kanpoko laguntza jaso arren, boltxebikeek eskuratu zuten garaipena. Horretarako Gerrako komunismoa ezarri behar izan zuen Leninek, eta, gerra bukatutakoan, herrialdearen ekonomia suspertzeko, politika ekonomiko berria, non ekonomia pribatua neurrian onartu baitzen.
Errusia sobietarrean, boltxebikeek ez zuten espero isolaturik aurrera egitea. Leninen ustez Mosku sozialismoaren behin-behineko egoitza nagusia izango zen Berlinera mugitu arte. Lehen Mundu Gerra Europan bukatu ondoren, zenbait iraultza sozialista piztu ziren Alemanian (Rosa Luxemburgekin), Hungarian eta Finlandian, Errusiako iraultza eredu hartuta. Batik bat 1918an eta 1919an, oso litekeena zirudien kapitalismoa Europatik erauztea, mundu osoan zehar komunismoa hedatu nahi zuen Komintern nazioarteko erakundeak lagunduta (alemaniera izan zen erakunde horren hizkuntza ofiziala hastapenean). Baina Europako iraultzak banan banan zapaldu zituzten, Errusiakoa izan ezik, eta herrialde bakarreko sozialismoa garatu behar izan zen. Gainera, Stalin Trotskiren gainetik nagusitzerakoan, bertan behera geratu zen iraultza hedatzeko ideia.
Kapitalismoaren krisia
Kapitalismoaren krisirik luzeena, hedatuena eta sakonena Ameriketako Estatu Batuetan sortu zen, 1929ko urriaren 29an New Yorkeko burtsa behera etorritakoan (Astearte Beltza), eta laster munduan zehar zabaldua zen.
Ekonomia sorgin-gurpilean sartu zen. Deflazioarekin kontsumoak eta inbertsioak behera egin zuten. Dow Jones indizea halako 10 gutxitu zen 1929 eta 1932 bitartean. Burtsa krisia bankuetara hedatu zen berehalakoan. Alde batetik, bankuen aktiboak amildu ziren (bai afera ilunetan sartuta zeudenenak bai zintzo eta tinko jokatu zutenenak), eta bestetik zordunek ez zieten ordaintzen. Banka sistema deseginda, jendeak beldur zion geratzen zitzaien diru apurra gastatzeari, eta, beraz, merkatuan ez zegoen likideziarik joera aldatu zezakeen jarduera ekonomikoetan aritzeko. Gauzak horrela, industria ekoizpena 1929 eta 1933 bitartean erdira murriztu zen.
Horren guztiaren ondorioak gizartean latzak baino latzagoak izan ziren. AEBetan, langabezi tasa izugarri igo zen 1930eko hamarkadaren hasieran, eta 1932rako 13 milioi langabetu zeuden, babes sozialik gabe. Goseak eraginda matxinadak eta manifestazioak ugaldu ziren. Nekazal lurraldeetan ere egoerak txarrera egin zuen, lehorteek eta hautsa ekaitzek areagotuta. Nekazal produktuen prezioak jaitsi ziren %60. Lautada Handiko laborari ugarien mixeriak milaka lagun mugiarazi zituen mendebalderantz.
Estatu Batuetako banku eta enpresa andanak interes ugari zituzten Europako zenbait banku eta burtsetan. Etxeko krisiaren eraginez, Amerikara itzuli zituzten soak eta sosak, eta, horrenbestez, kapital galera horregatik, Europan zehar ere hedatu zen krisia. Herrialdeak, orduan, neurri babeskoiak hasi ziren hartzen, nork bere ekonomia salbatzeko. Alemanian, horrelako langabezia tasa bezalakorik ez zen ezagutzen (1932an populazio aktiboaren %25era iritsi zen), jendartearen haserrea areagotuz. 1933ko urtarrilaren 30ean Adolf Hitlerrek hartu zuten boterea. Mundu osoak nozitu zuen krisia Stalinen Sobiet Batasunak izan ezik, planifikatutako autarkia ekonomikoak babestuta.
Liberalismoaren krisia
Lehen Mundu Gerran zehar Italian nazionalismoa areagotu zen, baina Versaillesko Itunarekin lortutakoa, irabaleen artean egon arren, huskeriatzat jo zuten italiar frankok. Benito Mussolinik sortu zuen faxismoa, Fasci italiani di combattimento izenpean, Manifiesto faxista plazaratutakoan (1919ko martxoaren 23an): Italiako gerra beteranoei omendu, Italiari fideltasuna zin egin, eta sozialismoaren eta boltxebismoaren kontra egiteko engaiamendua. Batera iraultzaileak eta tradiziozaleak ziren faxistak Atorbeltzak izeneko talde paramilitarra osatu zuten komunisten, sozialisten eta anarkisten aurka egiteko.
Bi urtean azkar hazi zen Alderdi Faxista Nazionala. Diputatuen Ganbararako hautatu zuten Mussolini 1921ean eta hurrengo urtean erregeak Lehen Ministro izendatu zuen, Mussolinik Erromako Martxa egin ondoren. 1924ko ekainaren 10ean diktadura ezarri zuen. Joseph Goebbelsek onartu zuen faxistak lehenak zirela demokrazia liberalaren kontra joaterakoan:
Les Charmontois
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Paraschistura bampurensis
Paraschistura bampurensis Paraschistura generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.
Tubal
Tubal (georgieraz: ტუბალი; hebreeraz: תובל edo תבל ), Hasiera liburuaren arabera, Jafeten semea eta Noeren biloba izan zen.
Les Charmontois
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 zurgina.
NGC 3887
NGC 3887 galaxia bat da, Crater konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Tubal
Flavio Josefo judu historialariari jarraitzen zioten aditu askok Iber- Iberiako kaukasiarren aitatzat jotzen zuten. Izan ere, Josefok zioenez, «Tubalek tiberiarrak sortu zituen, egun iberiarrak izena dutenak». Hori zela eta, Jeronimo Estridongoak, Isidoro Sibiliakoak eta Nennius galestar monjeak tribu italikoen eta iberiarren arbasotzat jo zuten Tubal.
Kataluniako mitologiaren arabera, k. a. 2157an Tubal familiarekin Jaffatik atera eta Francolí ibaiko bokalera ailegatu zen, non Tarraho bere semearen izena zuen hiri bat —egungo Tarragona— eratu zuen. Handik Ebrora joan zen (haren bigarren semeak Iber izena omen zuen), non hainbat hiri eratu zituen, besteak beste Amposta. Tubal 155 urtez Iberiako erregea izan zen, eta Iberrek ordezkatu zuen. Kondaira Erdi Aroan ospetsu bilakatu zen, eta adibidez San Juan de la Peñako kronikak eta Alfontso X.a Gaztelakoak errepikatu zuten.
XVI. mendean Andres de Poza urduñarrak Tubal euskaldunen arbasoa zela adierazi zuen. Hiru mende geroago Agosti Xahok Histoire primitive des Euskariens-Basques bere liburuan Aitorren elezaharra asmatu zuen, Tubalen oinordekoa zela esanez. Kondaira horrek Euskal Herriko historiari buruzko sinesmen errotu bat osatu zuen, tubalismo izenekoa.
Les Charmontois
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Charmontois udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 912 hektarea erabiltzen.
Emak Bakia baita (2012ko filma)
Emak Bakia baita (2012) Oskar Alegria zuzendari euskaldunak 2012an egindako film dokumentala da, bere bide artistikoko lehen film luzea.
Donostiako Zinemaldiko Zabaltegi sailean estreinatu zen, eta kritika bikainak eskuratu zituen. Gerora, munduko 70 zinema-jaialditan ere erakutsi du Alegriak, bai eta 15 sari jaso ere. Gainera, hamahiru hizkuntzatara itzuli da; besteak beste, persierara eta albanierara.
Les Charmontois
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Aro Garaikidea
Liberalismoaren krisia
Naziak Alemaniako faxistak zirela aldarrikatutakoan, Hitlerren ospea handitzen hasi zen. Boterea lortzen saiatu ziren naziak Municheko putsch-en bitartez. Porrot egin zuten, ordea, eta Hitler espetxean amaitu zen, non Mein Kampf (Nire borroka) liburua idatzi zuen. Bertan Alderdi Naziaren ideia nagusiak garatzen ziren: anti-parlamentarismoa, pangermanismoa, arrazismoa, kolektibizazioa, eugenesia, anti-semitismoa, anti-komunismoa, eta anti-liberalismoa, bai politikoa bai ekonomikoa.
Emak Bakia baita (2012ko filma)
Filmaren egikera
Dokumentalaren ardatza Man Rayren 1926ko Emak Bakia filmean ageri den etxearen bilaketa da; lan gaitza, kontuan hartuta Rayk etxearen hiru plano baino ez zituela erakutsi bere filmean: ate nagusia, leiho baten bi zutabe eta gertuko kostaldearen zati bat. Horregatik, 2016ko Emak Bakia baita filmaren zuzendariak beste informatzaile batzuen laguntza beharko du etxea bilatzeko, hala nola zoria eta haizea, Alegriaren beste lan batzuetan ere agertzen diren bi elementu.
Emak Bakia etxea Lapurdiko kostaldeko muino batean dago, Getaria eta Bidarte artean, Parlamentia deitzen zaion tokian; izan ere, garai batean, balea-kontuak hitz egiten ziren bertan. Horrela mintzo da Alegria tokiari buruz: "Behin pentsatu nuen Emak Bakia ez beste etxeekin ere pelikulak egitea; Parlamentiatik atera gabe hogei pelikula filmatzea; Parlamentwood bat sortzea. Etxe guztiek badute zerbait".
Dokumentala egiteko prozesuari dagokiolarik, ezinbestekoak izan zaizkion bi ikuspegi aipatzen ditu Alegriak, poesiarena eta kazetariarena: "Kazetaritza ikasi dut eta kazetari moduan ekin nion etxea bilatzeari, artxibotan begiratzen, galdetzen… Baina lan horrek ez zizkidan erantzunak ematen, eta, azkenean, kazetariak artistari eman zion lekukoa, poesia eta magia horrek urrutira eraman zaitzakeelako. Kazetaria eta artista eskua emanda doaz film honetan, poesia hutsa gehiegi aldendu daitekeelako istoriotik".
Hans Christian Gram
Hans Christian Joachim Gram (Kopenhage, 1853ko irailaren 13a- ibidem, 1938ko azaroaren 14a) Gram tindaketa asmatu zuen mikrobiologo daniarra izan zen.
Medikuntza ikasketak burutu zituen bere jaioterrian, eta gero Europan zehar bidaiatu zuen farmakologia eta mikrobiologian sakontzeko. Berlinen zela, pneumonia eragiten duen Klebsiella pneumoniae bakterioarekin lanean, bere izena daraman tindaketa (Gram tindaketa) asmatu zuen, 1884an. Tindaketa honen bidez bakterio gehienak erraz ikusten dira mikroskopioan, eta bi taldetan sailka daitezke: Gram positiboak eta Gram negatiboak. Gaur egun ere garrantzi handiko teknika da Gramek asmatutakoa, laborategietan usu erabiltzen baita bakterioak identifikatu ahal izateko.
Aro Garaikidea
Liberalismoaren krisia
1929ko krisialdi ekonomikoak gogor jo zuen Alemania, eta Weimarko Errepublikako politikari tradizionalen ezintasunaren aurrean, nazien ospea handitu zen berriro. 1932ko hauteskundeak irabazi zituzten, eta 1933an Alemaniako kantziler izendatu zuten. Berehala diktadore bate botereak bereganatu zituen Hitlerrek eta Hirugarren Reicha eraikitzeari ekin zion.
Hans Christian Gram
1891ean Kopenhageko Unibertsitatearen irakaslea izendatu zuten, farmakologia arloan. Horretaz gain Kopenhageko Frederick ospitalean lan egin zuen barne-medikuntzaren departamenduan bere erretreta hartu arte.
Aro Garaikidea
Bigarren Mundu Gerra
Lehen Mundu Gerraren ostean, Versaillesko Itunean, herrialde garaileek zigor ekonomiko eta politiko larriak ezarri zituzten herrialde garaituen gainean. Alemanian, jende askoren ustez bidegabekeriak eta umilgarriak izan ziren. Halaber, 1929ko kraxak berezeki gogor jo zuen Alemania. Gauzak horrela, jende askok sistemaren kontrako alderdietara jo zuen, eta 1933ko urtarrilaren 30ean Hitlerrek hartu zuen boterea. Mein Kampf (Nire borroka) liburuan adierazi zuen bezala, bere helburua Versaillesko Ituna iraultzeaz gain, Alemaniarako etorkizun loriatsua eta oparoa lortzea zen. Horretarako, Alemaniaren inguruko lurraldeak (Lebensraum - Bizitzeko tokia) konkistatu eta alemaniar bihurtu nahi zituen. Horretarako, emeki-emeki hasi zen lurraldeak bereganatzen (Sarre, Austria, Sudeteak) nazioarte mailan oztoporik topatu gabe (ikus Municheko Ituna).
Hala ere, Polonia inbaditzean (1939ko irailaren 1ean) Erresuma Batuak eta Frantziak gerra deklaratu zioten Alemaniari. Nazien aurkari tradizionala zen Sobiet Batasunak, ordea, ez zuen halakorik egin, Molotov-Ribbentrop Ituna zela medio.
Nazien hastapeneko aurrerapenak azkarrak ziren oso. Berehala bereganatu zituzten Polonia, Danimarka, Norvegia eta Frantzia. Mussoliniren Italiak Alemaniarekin bat egin zuen orduan, eta aurrean, Churchillen Britainia Handiak baino ez zirauen, Ingalaterrako batailan uhartea airez defendatuz. Italiako erasoei eusteko, alemaniarrek eskua Iparraldeko Afrikan eta Balkanetan sartu zuten, eta, 1941eko ekainaren 22an, Bizargorri Operazioan SESBen aurka ekin zioten. Abenduaren 7an Japoniak AEBetako Pearl Harbor itsas baseari eraso zion, eta, beraz, F. D. Roosvelten Estatu Batuak ere sartu ziren gerran.
Ekialdeko frontean borroka latzen artean, gudurik erabakiorrena Stalingradokoa izan zen (1942ko abuztuaren 21etik 1943ko otsailaren 2ra). Izan ere, sobietarrak, galerak galera hiri horretan alemaniarren erasoari eutsita, hasi ziren etsaiak atzera eragiten. Handik aurrera, frontea mendebalderantz mugitzen hasi zen. Ekialdeko Europa beregantuta, sobietarrek Berlin 1945eko maiatzaren 2an konkistatu zuten. AEBek eta Ingalaterrak, halaber, 1944ko ekainaren 6an beste fronte bat ireki zuten Frantzian, Normandian lehorreratuta. Alemaniak amore emanda, herrialdea lau irabazleen artean (AEBak, SESB, Erresuma Batua eta Frantzia) banandu zen, lau okupazio eremutan.
Ozeano Bareko gerrari dagokionez, 1942ko udan geldiarazi zuten estatubatuarrek Japoniaren hedapena, Midwayko guduan. Harrez geroztik, uhartez uharte japoniarrek atzera egin behar izan zuten. Txinan ere, gerra zibileko nazionalistek eta komunistek bat egin ondoren, gero eta lurralde gehiago galdu zuen Japoniak. Azkenean, Europan gerra amaituta, Harry S. Truman AEBetako presidente berriak arma nuklearrak erabiltzeko deliberoa hartu zuen, Japoniak lehenbailehen amore ematera behartzeko. Abuztuaren 6an Hiroshiman eta 9an Nagasakin lehertu ziren asmo belikoak zituzten lehen bonba atomikoak. Abuztuaren 15ean, Hirohito Japoniako enperadoreak irratian herrialdeari errendizioa jakinarazi zion, nahiz eta gobernuko zati bat borrokan jarraitzearen alde egon. Irailaren 2an errendizio ofiziala sinatutakoan amaitu zen Bigarren Mundu Gerra.
Gerra latz honetan, esan daiteke 60 milioi lagun inguru hil zirela; horietakoak 20 milioi soldaduak eta 40 milioi zibilak ziren. Zibil guztiak armen ondorioz ez ziren hil, izurriteaz, goseteaz edo genozidioaz baizik. Holokaustoko biktimak 12 milioi izatera irits daitezke. Alemaniak eta Japoniak egindako gerra-krimenak epaitu ziren (ikus Nurembergeko epaiketak). Orobat, gerrak Europa suntsiturik uzti zuenez, AEBek Marshall Plana garatu zuten hura ekonomikoki suspertzeko. Gerraren ondorioz, AEBak eta SESB irabazle eta superbotere gisa atera ziren, baina haien arteko hartu-eman gaiztotuak Gerra Hotza eragingo zuen hurrengo hamarkadetan.
Gerra Hotza
Aliatuak Jaltako Bileran (1945eko otsaila) elkartu ziren gerra ondoko mundua nolakoa izanen zen erabakitzeko. Europako mugei zegokienez ez ziren bat etorri. Postdamgo Bileran (1945eko uztailean) ikuspuntu desberdinak areago urrundu ziren. 1946ko otsailean George F. Kennan estatubatuarrak Moskutik "Telegrama Luzea" bidaliz zuen, non sobietarren arriskuaz ohartarazten zuen. Irailean sobietarrrek Novikov telegrama jaso zuten. Bertan ohartarazten zen AEBak munduko nagusitasuna lortzeko prestatzen ari zirela. Urte berean Churchillek Altzairuzko Oihala aipatu zuen hitzaldi ospetsu batean. 1947ko irailean Kominform osatu zen komunismoa munduan zehar zabaltzeko. Greziako gerra zibilerako, Trumanek bere doktrina plazaratu zuen: komunismoa lehenbailehen geldiarazi behar zegoen dominoen fitxen antzera beste herrialdeetara hedatu aurretik. AEBen lehenengo esku-sartze zuzena Koreako Gerrakoa izan zen (1950-53).
Giro gaiztotu horretan Europa eta Alemania erdibiturik gertatu ziren sobietarrek eta mendebaldeko botereek okupatutako lurraldeen artean. Mendebaldeko erdiak Marshall Planaren laguntza ekonomikoa jaso zuen, eta NATO egitura militarraren barruan sartu zen. Ekialdekoak, beste aldetik, Varsoviako Ituna sinatu zuen SESBrekin.
Hungariarrak 1956an hauteskunde askeen alde matxinatu zirenean, Khrustxevek tankeak sartu zituen Budapesten. 1968ko irailean Pragako Udaberrian askatasun gehiago eskatu ziren (adierazpen librearena, mugimenduarena...) Sobietarrek berriro inbaditu zuten matxinatutako herrialdea, Brezhnev doktrinari jarraikiz:
Baina Gerra Hotzaren gatazkak munduko edozein tokitan suertatzen ziren: Guatemalan, Iranen, Filipinetan, Indotxinan edo Kuban. Lyndon B. Johnson hasi zen Vietnamera zuzenean eskua sartzen, maila handiko gatazka bilakatu zen arte. Kondor Operazioaren barruan, estatu-kolpeen bitartez komunistak boteretik kentu zituzten Hego Amerikan AEBen laguntzarekin. Bi superbotereen arteko lehia espaziora ere eraman zen. Edonola ere, herrialde frankok Gerra Hotzetatik at geratu nahi zutenez gero, Bandungeko Bileran Herrialde Ez Lerrokatuen Mugimendua sortu zuten (1961).
Bi superbotereek, halere, "elkarbizitza baketsua" ezarri nahi zutela adierazi zuten. Aldi berean, Mendebaldeko Alemanian Willy Brandtek Ostpolitik zeritzona egin zuen, ekialdearekiko hartu-emana estuagoa izan zedin. Armategiak (batez ere nuklearrak) murrizteko ahaleginak egin ziren SALT akordioekin. Hala ere, Reagan eta Thatcher agintera iristean eta sobietarrek Afganistan inbaditzean, erlazioak gaiztotu ziren berriro. Gorbatxovek SESBn boterea eskuratu zuenean, ordea, Gerra Hotza bukatzeko bidean paratu zen. Glasnost eta perestroika politikak egin zituen erregimenaren askatasunak zabaltzeko. Irekiera horrekin, 1989an gobernu komunistak Polonian, Hungarian, Txekoslovakian eta Errumanian erauzi zituzten iraultza olatu batean, SESBak eskua sartu gabe. Alemanian, Berlingo Harresia bota zuten, eta 1991n Sobiet Batasuna bera desegin zen estatu-kolpe baten ondoren.
Ongizatearen gizartea
Depresio Handiak ekarritako krisi ekonomikoa liberalismoak ezin izan zuen ez konpondu ez arindu, eta merkatuak bere kasa orekatzen zirela zioen teoriaren gaineko fedea galduz joan zen. Hortaz, ekonomian eskua sartu nahi zuten politikariak agintera iristen hasi ziren, hala nola 1933an Franklin D. Roosevelt AEBetan New Deal izeneko programarekin eta Fronte Herrikoia Frantzian 1936an. Gizarte onurak jende orori zabaldu eta egonkortasun ekonomikoa sustatu nahian, beharrezkotzat jo zen Estatuak eskua sartzea ekonomian, Keynesek proposatu zuten bezala (keynesianismoa). Gainera, Bigarren Mundu Gerran estatuek ekonomiaren gaineko ardura hartu zuten, ahalik eta erangikorrena izan zedin. Horrenbestez, gerraren ostean, herrialde frankok, batez ere Europan, guztien ongizatea bilatzen ez zuten aurreko politikak baztertu zituzten, ongizate estatu modernoa sortuz.
Ingalaterran Ernest Bevin laboristak proposatutako ongizatea, ekonomia mistatzat jo zen arren, Harold Macmillan kontzerbatzaileen buruak ere onetsi zuen. Frantzian indar politiko nagusia zen gaullismoak, kapitalismoaren merkatu askearen printzipioen aurka, zerbitzu orokorren sistema ezarri zuen, kapitala eta langileak batzeko asmoz. Alemanian, Hitlerren kontrako oposizio kontserbadoreak eta erlijiosoak CDU demokrata-kristaua eratu zuen, Konrad Adenauer buru zela. Alred Müller-Armack-en proposamen politikoak eta ekonomikoak oinarri, merkatuaren gizarte-ekonomia garatu zuten. Iparraldeko Europako herrialdeetan gizarte zerbitzu horiek biziki garatu ziren, estatuak zerbitzu andana eta kalitate handiarekin ematen baitzituen, zerga altuei esker.
AEBetan, New Dealen ondoren, demokratek antzeko programak jarri zituzten martxan: John F. Kennedyren New Frontier (Muga Berria) edo Lyndon B. Johnsonen Great Society (Gizarte Handia). Haien asmoa txirotasuna eta arrazakeria erauztea izan zen, eta hezkuntza, osasun, hirigintza eta garraio programak garatu ziren epe horretan. Vietnamgo gerraren testuinguruan politika horiek zerkarten gastu ekonomikoaren aurka, neokontserbatzaileen mugimendua sortu zen. Richard Nixon errepublikanoa hasi zen gastu handiko programa hori bertan behera uzten, 1970eko hamarkadako petrolio krisian. Joera hori Ronald Reaganen politikekin (eta Ingalaterran Margaret Thatcherrekin) areagotu zen.
"Benetako sozialismoa"
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, benetako komunismoa oso hedaturik zegoen munduan zehar: Europatik Txinaraino, eta Afrikara, Asiako beste tokietara (Vietnam) eta Amerikara (Kuba) ere hedatzekoa zen. Gutxi gorabehera munduko biztanleriaren heren bat bizi zen herrialde komunista batean.
Ekonomia aginduetan oinarritzen bazen, beste horrenbeste gertatzen zen politikagintzan. Leninen abangoardiako alderdia iraultzaile profesional diziplinatuek osatzen zuten, zeinek alderdiari men egiten zioten arrazoia zeukalako eta iraultza salbatu beharra zegoelako, ezkerraren kultura demokratazaletik aldenduta ere. Autokrazia muturrera eraman zuen Stalinek: bere erregimenak 1934 eta 1939 bitartean 4 edo bost milioi alderdikide atxilotu zituen zio politikoengatik eta 400.000-500.000 epaiketarik gabe exekutatu.
Stalinen heriotzaren osteko XX. Alderdi Sobietarraren Bilkuran, Khrustxevek gogor kritikatu zuen aurreko politika hitzaldi ospetsu batean (1956). Handik gutxira Polonian buruzagitza erreformazalea onartu zen baina, aldiz, ez Hungarian. Hala ere, sistema sobietarra eredua zuen ekonomian malgutasuna ezartzeko nahia zabaldu zen 1960eko hamarkadan herrialde komunistetan zehar. Izan ere, ekonomia ez-sozialistek egundoko hazkundea izan zuten gerra ondoko urteetan, eta bi sistemen arteko tartea areagotu zen, Alemanietan ikusten ahal zen moduan. Txekoslovakian, liberalizazioak kutsu politikoa ere bazuen, eta 1968an matxinada bat (Pragako Udaberria) eragin zuen.
Bitartean, Txinan, komunistek boterea eskuratu zuten gerra zibil latza eta luze baten ostean, Mao Tse-Tungen eskutik. SESBarekiko hartu-emana 1960an eten zen, eta Txina Moskuren laguntzarik gabe geratu zen. Herrialde garatu nahian, Mao Lemazain Handiak hiru neurri garrantzitsu hartu zituen: nekazal ekoizpena bizkor-bizkor kolektibizatu 1955-57an, Aurrerako Jauzi Handia industrian 1958an (1959-61an gosete handiak jarraituta, agian XX. mendekorik hilkorrena ) eta Kultura Iraultza, Maoren heriotzarekin (1976) amaitu zena. Horren bitartez, Maok ikasleen borondatezko armada Alderdiko aurkariei aurre egiteko bidali zuen. Ondoren, Den Xiaoping bihurtu zen Txinako burua, eta bertako politika pragmatismoaren bidean sartu zuen.
Den Xiaopingen norabide berriak erakusten du "benetako sozialismoaren" egituretan aldaketak egin behar zirela 1970eko eta 1980ko hamarkadetan. Ekonomia moteldu zen, AEBetako, Europako edo Japoniako ekonomien aldean. Baina beste gizarte estatistika batzuek ere, heriotzarenak kasu, behera egin zuten. SESBen nomenklatura delakoa sortu zen, hau da, Alderdi eta Estatuaren burokrazia gogogabetua eta ustela. Egoera horretan Mikhail Gorbatxovek hartu zuen boterea SESBn.
Gorbatxoven agintaldiaren ezaugarri nagusia Sobietar Batasuneko politika eta ekonomia-sistemaren aldaketa eta eraberritzea izan zen: glasnost (irekitzea), perestroika (berregituraketa) eta uskoreniye (garapen ekonomikoren bultzada). Kanpo harremanetan oso nabariak izan ziren politika berriaren ondorioak. Mendebalderekiko hartu-emanak hobera egin zuen, elkarrenganako mesfidantza gaindituz. Breznev doktrina izenekoa ere amaitutzat eman zen, eta, ondorioz, Europako alde komunistako herrialdeek bere barneko aferetarako autonomia osoa berreskuratu zuten. Honela, komunismoa Ekialdeko Europatik desagertu zen 1989tik aurrera (Berlingo Harresiaren erorketa).
Ekonomiaren gainbeherak, hainbat errepubliketako separatismoak eta Gorbatxeven egunez eguneko botere handiagoak krisia eragin zuten. 1991ko abuztuan alderdiko buru batzuek estatu kolpe bat eman zuten. Kolpeak porrot egin arren, bere ahuldade politikoak, batik bat Boris Yeltsinen aurrean, dimisio aurkeztera behartu zuen Gorbatxev. 1991ko abenduaren 25ean SESB bera desegin zen ofizialki.
Deskolonizazioa
Kolonietan, metropoliarekiko nahigabea hedatu zen nekazarien gainean zama handiegia ezartzean (krisi ekonomikoetan) edo sortu zen klase ertainaren artean nazionalismoa piztean. Toki batzuetan besteetan baino lehenago gertatu zen hori. Britainiarren kolonia txuriei (Kanada, Australia, Zeelanda Berria eta Hegoafrika) dagokienez, XIX. mendean eta XX. mendearen hasieran dominio estatusa eta, geroago, independentzia eskuratu zuten, arazo handiegirik gabe. Besteetan gorabehera handiagoa izan ziren. Esaterako, Indian independentziaren aldeko Indiar Batzar Nazionala (Indian National Congress) 1885ean jaio zen. 1921ez geroztik Mohandas Gandhik zuzendaritzapean bortizkeria propio baztertuta, Bigarren Mundu Gerraren ondoan (1947) eskuratu zuen independentzia Indiak. Afrikaren kasua desberdina zen. Sahara azpiko Afrika, eskuarki, ez zen kolonizatu XIX. mendearen amaierara arte, eta bertan babes zabaleko mugimendu nazionalistarik ez zegoen 1939ren aurretik. Hegoafrikan arrazan oinarritutako segregazio sistema indarrean sartu zen 1924an, zeinek kolonizazioaren kontrako sentimendua kontinente osoan zehar zabaldu baitzuen. Dena den, 1950eko hamarkadan Sudan eta Ghana independizatu ziren, eta 1968rako Rhodesia (Zimbabwe) besterik ez zen geratzen britainiarren esku Afrikan.
Frantziak, gerren arteko garaian, ez zuen burujabetza onartzeko asmorik erakutsi, are gutxiago independentzia. Horrenbestez, kolonien nazionalismoa indartu zen, eta Marokon Abd el-Krimen gerra borrokatu zen (1921-1925). Bigarren Mundu Gerraren ondoren areagotu ziren mugimendu hauek, Laugarren Errepublikak Frantziar Batasuna sortu arren. Indotxina Batsunatik banandu zen 1946an, Ho Chi Minh, 1920an Frantziako Alderdi Komunistaren sortzaileetakoa, burua zuela. Gerra piztu zen (1946-54) eta frantziarrek amore eman ondoren Vietnamgo Gerra etorri zen. Marokok eta Tunisiak independentzia 1956an eskuratu zuten, Aljeriako Gerraren erdian (1954-1962), Frantzian bertan istilu andana zeudela. Sahara azpiko Afrika 1960ko hamarkadan independizatu zen.
Gainerako koloniek antzeko ibilbideari ekin zioten, Nazio Batuek autodeterminazioaren printzipioa babestu ondoren. Gerra Hotzaren garaian, bi blokeetako batekin lerrokatu nahi ez zutenez, Lerrokatu Gabeko Herrialdeen Mugimendua osatu zuten, Bandungeko Bileraren ondoren. Dena den, botere kolonialek eratutako merkataritza sistemak gehiago iraun zuen, eta horretaz baliatu ziren lehengo kolonien gaineko kontrola izaten jarraitzeko. Hori dela eta, garatu gabe dirau kolonia ohi andana batek, Hirugarren Mundua deritzona osatuz.
Egungo historia (1991-)
Sobiet Batasunaren gainbeherarekin, AEBak munduko superbotere bakarra geratu da. Historiaren amaieraz hitz egin bazen ere (Pax Americana), AEBetako nagusitasun horrek kritika ugari jaso ditu zenbait intelektual eta politikarien aldetik, eta atzerrian gerra batzuk burutu dituzte (Kosovo, Afganistan, Irak), batez ere 2001eko irailaren 11ko atentatuen ostean. Dena den, munduko botere ekonomiko nagusia izaten jarraitzen dute, 2008-2010ko krisialdi ekonomikoa gorabehera. G-7, G-8 edo G-20 gisako nazioarteko bileren bitartez saiatzen dira munduko herrialde nagusiak ekonomia zuzentzen.