cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Immunitate-sistema
Erantzun immunitario humorala: antigorputzak
Antigorputzen funtzioa, beraz, birus eta bakterioak zuzenean detektatzea eta neutralizatzea da, estali eta bildu egiten dituzte euren antigenoekin konbinatzerakoan, gero makrofagoek fagozita ditzaten. Antigorputz bakoitzak bi antigeno elkar ditzake eta hauek determinante pila dutenez, beste antigorputzetara elkar daitezke. Honela, antigeno molekula eta elkarloturiko antigorputzen konpleju handiak sortzen dira. Hauen egitura geneetan kodifikatua dago.
Ugaztunok milioika antigorputz sortzen ditugu. Zelulek euren gene segmentuen konbinazioa aukeratzen dute, milioi bat baino gehiagoren artean. Antigeno arrotza organismoan sartzean, berari dagokion antigorputza sortzen da. B linfozitoak arduratzen dira antigorputzak sintetizatu eta zirkulaziora esportatzeaz. B linfozito batek antigorputz bat bakarrik sintetizatzen du.
Antigorputzen egitura, lau polipeptidoz dago osaturik, disulfurozko bi zubiren bidez elkarturik daude. Bi handiak edo astunak dira (H kateak / heavy) eta besteak arinak (L kateak / Light). L-H-H-L multzoak Y itxura dauka.
Antigorputzen ekoizpenaren dinamika
Mikrobio batek infekzio bat sortzen duenean immunitate-sistemak mikrobio horren aurkako antigorputzak ekoizten ditu. Sortzen diren lehenengo antigorputzak Ig M dira, eta gero Ig A. G immunoglobulinak (Ig G), odolean eta linfan kopuru handiagoan dagoen immunoglobulina, geroago agertzen da. Infekzioa pasatu eta aste batzuk geroago Ig M eta Ig A desagertzen dira, baina Ig G odolean mantentzen da denbora luze batean.
Horregatik, froga serologiko batean mikrobio baten aurkako Ig G odol-serumean antzematen denean ez dugu pentsatu behar pazienteak une horretan infekzio aktibo bat duela; antigorputz horiek iraganeko infekzio baten hondarrak izan daitezkeelako. Ig M-aren titulu altuak zantzu hobeak dira infekzio aktiboa diagnostikatzeko, Ig M infekzioa pasatu eta hilabete gutxira odoletik desagertzen delako.
Ohikoa da ere infekzio bat diagnostikatzeko antigorputzen igoera aztertzea. Infekzio aktibo batean, antigorputzen kontzentrazioa denborarekin igotzen da. Esaterako, odol-serum bat aztertzen da infekzioaren hasieran eta gero 3 edo 4 aste beranduago; antigorputzen titulua 4 aldiz edo gehiago igotzen bada gaixotasun infekziosoaren diagnostikoa baieztatzen da.
Beraz, antigorputzen kontzentrazioaren neurketa bakar batek gaixoa inoiz infektatuta izan den adieraziko digu soilik. Infekzioa aktiboa den ala ez ikusteko neurketa desberdinak egin beharko dira, eta antigorputzen kontzentrazioa igo egiten dela ziurtatzea (odol-serumaren titulua aztertu beharko da)
Immunitate humoralaren prozesua
Ikus dezagun, laburtuta, nola sortzen den erantzun immunitario humorala eta nola sortzen diren antigorputzak:
Mikrobio bat gorputzean sartzen denean, makrofagoek edo zelula dendritikoek mikrobioa fagozitatzen dute, eta gero mikrobio horren antigenoak azalaratzen dituzte eta Th linfozitoei aurkezten dizkiete. Th linfozito horiek, era berean, B linfozitoak aktibatzen dituzte, askatzen dituzten zitokinen bitartez.
Makrofagoen eta Th zelulen bidez antigenoekin kontaktua egin eta gero, B linfozitoen klon bat aktibatuko da, antigeno horrekin hobekien akoplatzen diren proteinak dituena, hain zuzen ere. Klon hori aktibatzen denean linfozitoak azkar ugaltzen dira (ikus irudia), eta gero zelula plasmatikoak bihurtu, antigorputzak sortuko dituztenak B linfozitoen hasierako proteinetatik.
Labur esateko, antigeno arrotz batek B linfozitoen klon zehatz bat aktibatuko du, antigeno horren aurka antigorputz espezifikoak sortuko dituen klona.
Partikula arrotzen suntsiketa prozesua
Zelula plasmatikoek antigorputzak sortzen dituzte, beraz, eta gero antigorputz horiek partikula arrotzaren (mikrobio, eskuarki) antigenoekin lotzen dira modu espezifikoan. Antigeno-antigorputz konplexuak fagozitoak erakartzen ditu, opsonizazio prozesuaren bidez, eta fagozito horiek partikula arrotzak irensten dituzte. Fagozitoak ez ezik, antigeno-antigorputz konplexuak konplementu sistema ere aktibatzen du, partikula arrotzaren lisia eragiten duena.
Erantzun immunitario zelularra: T linfozitoak
Immunitate zelularraren kasuan antigeno arrotzak neutralizatzen dituztenak ez dira antigorputzak, immunitate-sistemaren zelula berezi batzuk (T linfozitoak) baizik. Bi T linfozito mota daude: Tc linfozitoak (CD8+ ere deituak) eta Th linfozitoak (CD4+). Lehenengoek partikula arrotz eta inbaditzaileak zuzenean suntsitzen dituzte. Bigarrenak gai dira antigeno arrotz bat ezagutzeko eta berarekin konbinatzeko.
Immunitate humoralarekin gertatzen denaren antzera, mikrobio inbaditzaile bat gure organismoan sartzen denean makrofagoek edo zelula dendritikoek mikrobio hori irentsi eta gero bere antigenoak aurkezteen dizkiete Th linfozitoei. Th linfozitoek proteina berezi batzuk dituzte euren azaletan (ez dira antigorputzak). Th linfozito ugari daude organismoan, milioika, bakoitzak bere berezko proteinak ditu azalean. Immmunitate humoralaren legez, antigeno arrotzak berarekin gehien konplementatzen den Th linfozito mota bat hautatuko du, azaleko proteinak hobekien akoplatzen diren antigeno horrekin dituena.
Antigenoak aukeratutako Th linfozitoen klona aktibatu eta oso azkar ugalduko da. Ugaltzeaz gain, aktibatzen denean klon horrek zitokinak askatzen ditu. Zitokinek funtsezko zeregina burutzen dute partikula arrotzak suntsitzeko: Tc linfozitoak, B linfozitoak eta makrofagoak aktibatzen dituzte horiek haien lan suntsitzailea burutu dezaten.
Ikusten denez, Th linfozitoek ez dute zuzenean ahalmen litikorik, eta ez dute fagozitosia burutzen, baina beste zelula batzuk zuzentzen dituzte lan hori egin dezaten. Azpimarratu behar da Th linfozitoek antigeno arrotzak ezagutu ahal izateko makrofagoek edo zelula dendritikoek antigeno hori HLA sistemako proteinei lotuta eduki behar dutela. T linfozitoek zelula arrotzen aurka (mikrobioen aurka, transplantatutako organo baten zelulen aurka....) ez ezik, baita gorputzeko minbizidun zelulen aurka ere jarduten dute. Immunitatea eta minbiziaren arteko lotura gero aztertuko dugu.
Immunitate-sistemaren zelulak: zelulen erantzuna
Orain arte aipatu ditugun immunitate-sistemaren zelula batzuk aztertuko ditugu zehatzago atal honetan. Zelula hauek ez dute ehunik osatzen eta ez daude finkaturik, banaka banatuta baizik. Zelula amek immunitate-sistemako zelulak sortzen dituzte:
Fagozitoak
Fagozitoak immunitate-sistemaren zelula oso garrantzitsuak dira, partikula arrotzak suntsitzeko ahalmena dutenak. Odolean, linfan eta ehunetan daude. Horietako batzuk aktibatu eta gorputzeko toki espezifikoetara abiatzen dira zitokinen jardueraren bidez. Fagozitosia egiten dutenean, fagozitoek mikrobio edo partikula arrotzak irensten dituzte. Gero partikula horien liseriketa prozesua burutzen dute lisosometan dituzten entzima hidrolitikoen bitartez.
Leukozito neutrofiloak eta makrofagoak dira fagozito aipagarrienak. Leukozito neutrofiloak dira leukozito ugarienak odolean. Hezur-muinean sortzen dira, abiadura handiz (milioi bat segunduko, gutxi gorabehera) eta infekzio bat dagoenean haien kopurua nabarmen igotzen da. Oso eraginkorrak dira bakterio eta onddoen aurka. Hanturaren ondorioz hanturaren bitartekariak askatzen dira, eta hauek neutrofiloak erakartzen dituzte –kimiotaxiaren bidez– kaltetutako eremura.
Makrofagoak ahalmen fagozitikoa duten zelula handiak dira eta ehun guztietan daude, baina gehienbat ehun konjuntiboan. Monozitoetatik sortzen dira: hauek zain eta kapilarrak zeharkatzen dituzten leukozitoak dira (hezur muinetan sortuak) eta gero, ehun konjuntiboetan sartu eta makrofago itxura hartzen dute. Fagozitosia egiteaz gain, zeregin oso garrantzitsua burutzen dute makrofagoek, fagozitatutako mikrobioaren antigenoak azalaratzen dituztelako eta Th linfozitoei aurkezten dizkietelako. Hots, zelula antigeno-aurkezleak dira. Aurkezpen hori erantzun immunitario humoralaren eta zelularraren lehen pausua da.
Garbiketa lanak egiten dituzte: zelula hilak edo partikula bizigabeak fagozitatzen, eta zitokinak ekoizteko gai dira. Zelula dendritikoak beste fagozito mota bat dira. Makrofagoen antzera, antigeno arrotzak aurkezten dizkiete Th linfozitoei. Beren izenak zelula horiek neuronekin antza dutela agerian jartzen du, nahiz eta zelula dendritikoek zer ikusirik ez izan nerbio-sistemarekin.
Linfozitoak
Linfozitoak dira erantzun immunitario espezifikoan parte hartzen duten immunitate-sistemaren zelulak. Gai dira antigeno espezifiko bat ezagutzeko eta beraren aurka erantzun egokia emateko. Gizaki batek 1012 linfozito ditu. Bi dira linfozito mota nagusiak: T linfozitoak (immunitate zelularraren eragileak) eta B linfozitoak (immunitate humoralarenak).
Linfozitoen zelula aitzindariak hezur-muinean sortzen dira. Gero zelula aitzindari horietako batzuk timora joaten dira eta bertan T linfozito bihurtu. Besteak, aldiz, hezur-muinean geratzen dira eta bertan heldu ondoren B linfozito bihurtzen dira.
Th linfozitoek B linfozitoen ugalketa sustatzen dute, zitokinak askatzean. Sintesi hori blokeatu ere egin dezakete, zitokin inhibitzaileak askatzen badituzte. NK linfozitoak edo zelula hiltzaileak beste linfozito mota bat dira, linfozito guztien % 2a osatzen dutenak. T eta B linfozitoen aldean, linfozito hauek ez dituzte antigenoak ezagutzen eta bereizi gabeko erasoak burutzen dituzte birusek infektatutako zelulak eta zelula gaiztoak (tumoralak) akabatzeko. Hori dela eta, minbiziaren prebentzioan funtsezko zeregina betetzen dute. Ez dute fagozitosia egiten: zelulak suntsitzen dituzte zelula-mintza zulatzerakoan.
Oroimen immunologikoa
Erantzun immune espezifikoaren berezko ezaugarria oroimen immunologikoa da. Horrek esan nahi du immunitate-sistemaren zelula batzuk (linfozitoak) gai direla mikrobio edo zelula arrotz batek dituen «markak» (antigenoak) ezagutzeko, eta beraz mikrobio edo zelula hori identifikatzeko. Gogoratzeko ahalmena garrantzi handikoa da, immunitate-sistemak horri esker mikrobio batek bigarren aldiz infektatzen duenean mikrobio horren aurkako erantzun oso indartsua ematen duelako.
Zelula edo mikrobio baten antigeno batekin topo egin ondoren, B linfozito klon bat aktibatzen da eta bizkor ugaltzen da. Klon horren linfozito batzuk zelula plasmatiko bihurtzen dira eta antigorputzak sortuko dituzte. Baina klon horren beste linfozito gutxi batzuek organismoan jarraitzen dute eta oroimen zelulak izango dira: zelula hauek oso bizitza luzea dute (hainbat hamarkadatan daude gorputzean) eta egunen batean topo egiten badute antigeno berarekin erantzun immunologiko oso azkarra eta handia emango dute (zelula plasmatiko azkar bihurtuko dira eta antigorputz asko sortuko dituzte).
Kontuan hartu behar da mikrobio inbaditzaile batek lehenengo aldiz infektatzen duenean immunitate-sistemak aste bat edo gehiago behar dituela antigorputz egokiak sortzeko. Baina oroimen immunologikoari esker, bigarren aldiz infektatzen baldin badu (hilabete edo urte batzuk geroago) oroimen zelulek erantzun oso azkarra emango dute eta antigorputzak denbora gutxian sortuak izango dira. Erantzun azkar horrek mikrobio patogenoak neutralizatzen ditu gaixotasun infekziosoa agertu aurretik. Horrenbestez, elgorria, barizela, errubeola, kukutxeztula edo baztanga bezalako gaixotasun infekziosoak behin bakarrik harrapatu daitezke.
Antzeko zerbait ere gertatzen da immunitate zelularrarekin: antigeno arrotz batekin (mikrobio batena edo minbizidun zelula batena, esaterako) kontaktua egiterakoan Th linfozitoak aktibatu eta ugaltzen dira. Linfozito batzuek makrofagoak eta Tc linfozitoak piztuko dituzten zitokinak askatuko dituzte, eta beste linfozito batzuek oroimen zelulak bihurtuko dira, beti prest egongo direnak erantzun azkarra emateko antigeno berarekin topo eginez gero. Oroimen immunologikoari esker ostalariarekin aurretik kontaktua izan duen patogeno batek infekzioa berriro sortzea galarazten da, oroimen zelulek patogeno horren aurka erantzun azkarra eta indartsua ematen dutelako. Printzipio horretan datza txertoen erabilera.
Immunitate pasiboa eta immunitate aktiboa
Lehen aipatu dugu immunitatea organismo batek infekzioaren aurrean duen erresistentzia dela. Erresistentzia hori modu pasibo edo aktibo batean bereganatu daiteke.
Immunitate pasiboa
Gutxi irauten du immunitate mota honek: aste gutxi batzuk edo, asko jota, hilabete batzuk besterik ez. Immunitate mota honetan organismoak infekzioekiko erresistentzia lortuko du kanpotik hartutako antigorputzei esker.
Adibidez, ume jaioberriek (immunitate-sistema oso ahula dutenak) amaren antigorputzak jasotzen dituzte jaio aurretik: amaren Ig G-k karena zeharkatzen du eta fetuarengana iristen da. Horretaz gain, antigorputz gehiago hartzen ditu umeak ama-esnetik, edoskitzealdian. Jasotako antigorputz horiek guztiek babesa handia emango diote jaioberriari bere lehenengo asteetan, bere immunitate-sistema garatzen den arte.
Immunitate pasiboa medikuntzan ere erabiltzen da gaixotasun infekziosoak sendatzeko: gaixoak antiserum baten bidez lortzen ditu behar dituen antigorputzak infekzio bati aurre egiteko. Immunitate pasibo artifiziala deritzo prozesu honi.
Immunitate aktiboa
Asko irauten du immunitate mota honek, batzuetan bizitza osoa, lehen aipatu dugun oroimen immunologikoari esker. Dakigunez, mikrobio batek infekzioa sortzen duenean immunitate-sistemak oroimen zelulak ekoizten ditu, mikrobio hori beti gogoratuko duten bizitza luzeko oroimen zelulak. Zelula horiek mikrobio beraren bigarren infekzio bat galaraziko dute, mikrobio horrek geroago infektatu nahi badu bere aurkako erantzun azkarra abian jarriko dutelako.
Txertoen erabileraren aitzindaria Edward Jenner sendagile ingelesa izan zen. Baztanga edo nafarreriaren aurkako immunizazioa artifizialaren metodoa argitaratu eta vaccination izena eman zion, gaixotasuna behiarena zelako. Jenner-ek behien nafarreriaren birusa inokulatu zien giza nafarreria zutenei, haien immunizazioa lortuz. Horrenbestez, lehenengo txertoa sortu zuen eta hasiera eman zion gaur egungo immunologiari.
Txertaketa
Antigenoaren eta antigorputzaren artean egon daitekeen espezifikotasunean eta oroimen immunologikoan oinarritzen da.
Motak:
Immunoeskasia
Immunitate-sistemaren elementu batzuek beren lana burutzeko gabeziak dituztenean agertzen da immunoeskasia. Immunitate-sistemaren jarduera gutxituta dago, eta horrek ondorio patologikoak ekartzen ditu: gaixotasun infekziosoak sarritan harrapatzen dira eta mikrobio oportunistek gaitz larriak sortzen dituzte. Minbizia pairatzeko aukerak ere areagotzen dira.
T edo B linfozitoen funtzionamenduaren akatsak, fagozitoen jardueraren arazoak edo konplementu sistemaren funtzionamendu okerra egon ohi dira immunoeskasiaren atzean. Immunoeskasia sortzetikoa ala harrapatutakoa izan daiteke. Sortzetiko immunoeskasiaren atzean akats genetikoak daude. Harrapatutako immunoeskasiaren kausak anitzak dira: HIESa, minbizi batzuk, malnutrizioa, hainbat botika (immunosupresoreak), alkohola, zahartze prozesua ....
Gaixotasun autoimmuneak
Immunoeskasiaren aldean beste muturreko asaldurak dira gaixotasun autoimmuneak: immunitate-sistema ez dago gutxitua, oso aktibatuta baizik, eta kanpoko antigeno arrotzei eraso egin beharrean gorputzeko berezko antigenoen aurka etengabe jotzen du. Horren ondorioz, gorputzeko organo batzuk kaltetuta suertatzen dira.
Gaixotasun autoimmunearen oinarria, beraz, berezko antigenoak eta kanpoko antigenoen arteko desberdintasuna ez ezagutzean datza. Oso hedatuta daude gaitz autoimmuneak, batez ere herrialde garatuetan: Europan eta Ipar Amerikan kalkulatzen da helduen % 5ak gaixotasun autoimmune bat daukala. Jatorri autoimmunea dute honako gaixotasun hauek: anemia hemolitikoa, miastenia gravis, gazteen diabetes mellitus, artritis erreumatoidea, lupus eritematoso sistemikoa eta esklerosi anizkoitza, besteak beste.
Hipersentiberatasuna. Alergiak
Alergeno ohikoenak polena, akaroak, intsektuen pozoiak eta hainbat janari dira.
Alergiaren faseak hauek dira:
Alergien sintomak
Sentiberatasuna duen indibiduo batek gaixotasun alergikoaren sintomatologia agertzen du. Alergenoarekin egondako kontaktu motaren arabera sintomak desberdinak izango dira:
Pertsona askok alergia diote elikagaiei (esnea, arrautza...). Organismoan sartu eta berehala garatzen dituzte aho bidetiko kontaktuaren ondorioz sortutako sintomak.
Immunitate-sistema eta HIESa
HIESaren birusak (GIBak) immunitate-sistema nabarmen ahultzen du, eta immunoeskasia larria eragiten du infektatutako gizabanakoetan. T linfozitoak (batez ere linfozito laguntzaileak, Th) suntsitzen ditu birus horrek, immunitate humoralean zein zelularrean funtsezko zeregina burutzen duten linfozitoak (gogoratu Th linfozitoak antigeno arrotzak identifikatzen eta erantzun immunea abiatzen lehenak direla).
Zelulak suntsitzeko mekanismoak
GIB-aren azaleko antigenoak T linfozitoen azaleko hartzaile proteikoekin akoplatzen dira. Atxikidura gauzatu ondoren, birusaren material genetikoa T linfozitoren barrualdera sartzen da, infekzioa osatuz. GIB-ak gehien erasotzen dituen zelulak Th linfozitoak dira (linfozito laguntzaileak). Dena den, makrofagoak eta timoren eta burmuinaren zelulak ere kaltetu ditzake. Gongoil linfatikoetan pilatzen dira birus patogenoak, eta bertatik immunitate-sistemaren hondamena antolatzen dute.
Bi dira GIBaren infekzioak jarraitu ditzakeen bideak: lehenengoan, birusak Th linfozitoak infektatu ondoren linfozito horien tresneria zelularra erabiltzen du partikula biriko berriak sortzeko (proteinak eta RNA birikoa). Linfozito barnean ugaltzen dira birusak eta zelularen lisia eragin gero.
Baina kasu gehienetan linfozitoak infektatu ondoren birusaren material genetikoak ez ditu partikula biriko berriak sortzen, eta linfozitoen DNAn integratzen da, probirus moduan. Urteak igaro ditzake integratutako birusak sor egoeran, harik eta linfozitoen lisia eragin arte. Egoera horretan dauden pertsonak seropositiboak dira eta ez dituzte gaitzaren sintomak pairatzen, baina beste pertsona batzuk kutsa ditzakete. Tratamendurik gabe HIESa duten gaixoek infekzio oportunista ugari pairatzen dituzte eta horien ondorioz hiltzen dira.
Immunitatea eta minbizia
Immunitate-sistemak funtsezko zeregina burutzen du minbiziaren prebentzioan, NK zelulen eta T linfozitoen bidez (zelula hauek minbizidun zelulak ezagutu eta suntsitzen baitituzte). Tumore baten zelulek zelula normaletan agertzen ez diren azaleko antigenoak dituzte. Immunitate-sistemak antigeno horiek arrotzatzat hartzen ditu eta antigeno horiek dituzten zelulei eraso egiten die. Erasotzeko erabiltzen dituen elementuak makrofagoak, NK zelulak eta T linfozitoak dira.
Zelula tumoraleko antigenoak jatorri ezberdinekoak izan daitezke: batzuek jatorri birikoa dute (birus onkogeniko batetik datoz: giza papilomaren birusak, esaterako, umetoki-lepoko minbizia eragiten du) eta beste batzuek organismo beraren proteinak dira zelula normaletan kopuru txikietan daudenak baina tumore baten zeluletan kontzentrazio handietan azaltzen direnak.
NK zelulak, bereziki, oso aktiboak dira zelula gaiztoak suntsitzeko, T linfozito laguntzaileekin batera. Batzuetan zelula gaiztoen aurkako antigorputzak ere sortzen dira, konplementu sistema aktibatzen dutenak lisia eragiteko.
Tumore baten zelulek defentsa mekanismo batzuk garatu dituzte immunitate-sistemaren erasoa saihesteko eta tumorearen hazkuntza ahalbidetzeko: zelula batzuek makrofago eta T linfozitoen jarduera murrizten duten zitokinak askatzen dituzte eta beste batzuek immunotolerantzia eragiten dute, immunitate-sistemak zelula horiei eraso egin ez diezaien.
Immunozaintzaren teoriak dioenez zelula gaiztoak eta tumoreak sarri sortzen dira gorputzean, baina immunitate-sistemaren elementuek zelula horiek deusestatzen dituzte tumorea sortu aurretik. Teoria horren aldeko argudio nagusia da pertsona immunogutxituek (HIESa dutenek, botika immunosupresoreak hartzen dituztenek, adineko jendeak -T linfozito gutxiago dutenek eta immunoseneszentziaren ondorioak gehien pairatzen dutenak-...) minbizia errazago pairatzen dutela immunitate-sistema normala dutenek baino.
Jean Prévost
Jean Prévost (Saint-Pierre-lès-Nemours, 1901eko ekainaren 13a – Sassenage, 1944ko abuztuaren 1a) frantziar idazle, kazetari eta Frantziako Erresistentziaren kidea izan zen.
Immunitate-sistema
Immunitatea eta minbizia
Bestalde, minbiziaren tratamenduan immunitate-sistema aktibatu nahi duten prozedurak erabiltzen dira azken urteotan arlo terapeutikoan. Horretan datza immunoterapia.Laborategian aktibatutako immunitate-sistemaren zelulak gai dira kasu batzuetan tumore baten zelula gaiztoei aurre egiteko eta suntsitzeko (adibidez, T linfozitoen aktibazioaren bidez hainbat melanoma tratatu dira arrakasta handiz).
Hiru prozedura erabiltzen ditu immunoterapiak minbiziaren aurka:
Shenyang
Shenyang (txinera sinplifikatuz: 沈阳, txinera tradizionalez: 瀋陽; pinyineraz: Shěnyáng), Liaoningeko probintziako hiriburua da. Guztira, 7.240.000 biztanle inguru dauzka eta 12.924 kilometro karratuko azalera.
Inguru naturala eta kokapena
Inguruko herri eta hiriak bezala Shenyang industria nagusi den hiri garrantzitsua da. Hiria Shengjiang (盛京) edo Fengtian (奉天) izenez ere deitzen da. Mendebaldeko hiria, Liao ibaiak egindako lautadan dago eta udalerriko punturik altuena itsasoaren mailatik 414 metrora dagoen bitartean, baxuena itsasoaren ondoan dago.
Hirigune nagusia Hun ibaiaren iparraldean dago, Hun ibaiak Liao ibaian isurtzen ditu bere urak.
Banaketa administratiboa
Hiri barnealdeko barrutiak:
Kanpoaldeko barrutiak:
Konderriak:
Aireportua
Shenyangeko aireportua hiriaren erdigunetik 30 kilometrora dago, itsasoaren mailatik 60 metrora, Taoxian izeneko gunean.
Metroa
Hirian metroa eraikitzeko lehen egitasmoa 1940ko hamarkadakoa den arren, proiektua ez zen 2000ko hamarkadara arte berreskuratu. Lehen linea 2005eko azaroaren 18an hasi zen eraikitzen eta 2009an zabaldu zen lehen tartea.
Richard Laurence Millington Synge
Richard Laurence Millington Synge (Liverpool, - Norwich, ) britainiar kimikaria izan zen. Cambridgen egin zituen ikasketak. Unibertsitate horretako laborategian hasi zen lanean, eta gero Leedsko artile-industriako laborategietan jardun zen. 1944an paper gaineko kromatografia-azterketa sortu zuen, Archer Martinekin batera. Kromatografia-azterketari esker aminoazidoak gai bizidunen proteinetatik bereiz daitezke. Teknika horren bidez, gramizidinaren egitura zehaztu zuen. Kromatografiaren aurkikuntzagatik Kimikako Nobel Saria jaso zuten bi zientzialariek 1952an.
Contra el "gang" del chicharrón
Contra el "gang" del chicharrón Francisco Ibáñez kataluniar komikilariak sortutako pertsonaiarik ospetsuenak diren Mortadelo eta Filemonen hirugarren abentura luzea da.
Argitalpen ibilbidea
Ibáñezek El sulfato atómicon erabili zuen jarraikako ekintza sistema alde batera utzi zuen sekuentzia labur, independente eta autoamaitzailezko egitura bategatik aldatuz, historieta independente baten antzera. Arrazoia, astekarien irakurleek aldizkari guztiak izan gabe irakur ahal izatea izan zen. Bere argitalpen serialduaren ondoren bilduma eran argitaratu zen 90 pezetako prezioan, eta beranduago, Colección Oléren laugarren edizioko 97. zenbakian eta Ediciones Bren Súper Humorren 20. zenbakian garaiko beste abentura batzuk diren Valor y... ¡al toro!, El caso del bacalao, La máquina del cambiazo eta berriagoa den Los superpoderesekin batera.
Laburpena
El "Gang" del Chicharrón izeneko nazioarteko espioi talde bat sartu da nazioan. Puntu klabeetan aritzen saiatzen dira, eta Mortadelo eta Filemonek honako hauek osatutako talde osoa giltzaperatu beharko dute:
Alusioak
Taldeko kideak bakoitza zulo batetik ihes egiten erakusten dituen gaga Lucky Luken Daltondarrak elurretara doaz (Les Dalton dans le blizzard) historietan oinarritua egon daiteke. 19. orrialdean Manuel Vázquez Gallegok sortutako pertsonaia den Felicianok agerraldi labur bat egiten du. Kar-Akol "el Mongol" Bruguera argitaletxeko Julio Fernándezen irrimarra bat da.
8. orrialdean agertzen den zurezko bagoia Spirou eta Fantasioren QRN en Bretzelburg istorioan agertzen denaren antzerakoa da. Gainera, orrialde honetan bertan Filemon zakur talde batek erasotzen dute, eta Spirou eta Fantasioren lan berean eurekin batera doan urtxintxa bat zakur batek erasotzen du. Bilduma beretik, tren geltokiaren xehetasunak erabiliko ziren. Tomás el Gaferen 5. zenbakitik bildumaren 19. orrialdean erabilitako behi baten espresioa eta Mortadelok Motocicleta harrapatzeko eginiko zuloa estaltzen ari den langile baten irudia erabiltzen da.
Lacoste (Hérault)
Lacoste Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 161 etxebizitza zeuden, 116 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 34 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 153 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 116 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 64 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 61 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Lacoste udalerrian 110 unitate fiskal zeuden, 252,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.709 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 eraikuntza enpresa.
2000. urtean Lacoste udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 60 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sophie von La Roche
Maria Sophie von La Roche edo Sophie La Roche edo Sophie von La Roche (Kaufbeuren, 1730ko abenduaren 6a - Offenbach am Main, 1807ko otsailaren 18a), jaiotzez Sophie Gutermann von Gutershofen, alemaniar idazlea izan zen. Ekonomikoki independientea izatea lortu zuen Alemaniako lehen idazle profesionala izan zen.
Biografia
Sophie von La Roche Kaufbeuren hirian jaio zen (gaur egunean Alemanian). Georg Friedrich Gutermann doktorearen eta Regina Barbara Gutermann (Unold ezkon aurretik) bere emaztearen lehen alaba izan zen. Gutermann Biberach herrikoa zen jatorrian.
Haurtzaro gehiena Augsburg en igaro zuen, eta sarritan joaten zen aitaren jaioterrira. Pietismo izeneko erlijio kristau sinismenei jarrailo hezia izan zen.
Biberachen Christoph Martin Wieland ezagutu zuen eta lagunak egin ondoren, ezkontzeko hitza eman zioten elkarri. Hala ere, 1753an Georg Michael Anton Frank Maria von La Roche ezkondu zen, bere aurreko senargaia Suitza n bizi zela eta haren harridurarako. Georg La Roche ezkontzaz kanpoko semea zen eta gurasoak Friedrich von Stadion-Warthausen kondea eta Catharina La Roche dantzaria zituen —guztira zortzi seme-alaba izan zituzten, baina bost iritsi ziren helduarora: Maximiliane (1756–1793), Fritz (born 1757), Luise (born 1759), Carl (1766–1839) eta Franz Wilhelm (1768–1791)—. Kondeak mutikoaren ardura hartu zuen eta idazkaria izateko hezi zuen.
1761 eta 1768 artean Sophie La Roche Warthausen gazteluan (Biberachetik gertu) egon zen gorteko dama gisa, bere aitaginarrebaren gazteluan. Gazteluak liburutegi bikaina zeukan (1.440 liburuki, 550 lan; gaur egun Kozel gzteluan dagoena gehiena, Pilsen hirian). Gutunak idazten zituen eta kondea Bönnigheimen zeukan landa jaurgora laguntzen zuen sarritan. Kondeak bere testamentuan Georg la Roche egin zuen landa jaurgoaren administratzaile eta Sophie 1770ean joan zen hara bizitzera. Bertan amaitu zuen bere eleberria, lagun baten aholkuz: Geschichte des Fräuleins von Sternheim ('Sternheimeko emakumeen historia'] eta Wieland-ek argitaratu zion 1771an.
1771n Georg La Roche Trierreko Artzapezpiku Hautatuaren aholkulari bihurtu zen eta familia Ehrenbreitstein era aldatu ziren. Koblenz hirian zekaten etxean saloi literario bat sortu zuen Sophie La Rochek, Goethe k aipatu zuena Dichtung und Wahrheit lanean. Ohiko partaideen artean zeuden: Johann Bernhard Basedow, Wilhelm Heinse, Jacobi anaiak, eta Johann Kaspar Lavater. Johann Heinrich Jung ekin adiskide egin zen eta bigarren emaztea izango zena aurkeztu zion ezagutu zuen Maria Salome von Saint George.
Goethek honela hitz egin zuen Sophie von La Rochez bere Dichtung und Wahrheit lanaren hamairugarren liburuan:"'Emakume bikaina zen eta ezin da ezagutzen dudan beste inorekin konparatu. Argala eta gorpuzkera delikatua zeukan, altuera ertainekoa, dotorezia berezia zeukan bere azken urteetan, dama fin baten eta dirudun klase ertaineko emakume baten artekoa.'"Sophie La Rocheren senarra noble bihurtu zen 1775ean (hortik izenari "von" partikula gehitu izana).
1780an, Georg von La Roche kaleratu egin zuen Clemens Wenzeslaus Artzapezpiku Hautatuak, Elizari egindako kritikengatik. Hori horrela Sophie von La Rocheren saloi literarioa bertan behera geratu zen. Familia Speyer ren zegoen lagun baten etxera aldatu behar izan zen.
1788an Sophie von La Roche alargun geratu zen. Speyerren eta Offenbach am Main en bizi izan zen, eta bidaiatu egin zen Suitzara, Frantziara, Herbeheretara eta Ingalaterrara eta bidaia liburuak argitaratu zituen bizitako esperientziekin.
1794an Rin ibaiaren ezkerraldea frantziar iraultzaileek okupatu zuten eta Sophie Von La Roche alargun pentsiorik gabe geratu zen, beraz, bizitza irabazteko idaztera behartuta aurkitu zen.
Bere alaba Maximiliane Peter Anton Brentano enpresari eta diplomatikoarekin ezkondu zen; ondorioz, Sophie von La Roche Bettina von Arnim and Clemens Brentano amona izan zen. 1793an Maximiliane hil egin zen eta Sophie von La Rochek bikoteak izandako zortzi seme-alabetatik hiru neskatila hartu zituen bere zaintzapean.
Offenbach am Main hirian hil zen Sophie von La Roche eta Offenbach-Bürgel eko San Pankrazio elizaren kanpoko horma baten ondoan dago lurpertuta.
Bere lanen garrantzia
Bere lana Alemaniako garai ilustratuaren eta Erromantizismoa ren aitzindarien (Empfindsamkeit) eredua zen.
XVIII. mendeko idazlerik ezagunenetarikoa izan zen Alemaniar literaturan. Bere lehen lana eta idatzitakoetan arrakasta gehien izan zuena, Geschichte des Fräuleins von Sternheim eleberria, Wielandek argitaratu zion 1771n eta Alemaniako emakumeen literatura tradizioaren hasieratzat joa izan da.
Idatzitako lanen helburua emakume gazteak heztea zen, adibidez, 1783-1784ko Pomona: Für Teutschlands Töchter (' Pomona: Alemaniako alabentzat').
Tapiridae
Tapiridae ugaztun perisodaktilo familia bat da. Gaur egun genero bakarra dago bizirik, Tapirus eta lau espezie ezagutzen dira. Gertuen dagoen taldea errinozeroena da. Gaur egun 3 espezie Amerikan bizi dira eta bat Malaysian eta Sumatran. Iraganean beste leku askotan bizi ziren, baina gaur egun fosilen bidez baino ez dira ezagutzen. Espezie amerikarrek kolore arrea dute eta asiarrak marroi iluna eta bizkar txuria.
Baso eta oihanetan bizi dira, batzuetan landa inguruetan ere. Gauez ibil daitezke eta ez dira inoiz uretatik urruntzen. Beldurra dutenean uretara egiten dute ihes. Igerilari onak dira eta 3 minutu arte sar daitezke ur azpian. Korrikalari onak dira eta abileziaz eskalatzen dute.
Changy (Saona eta Loira)
Changy Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Changy udalerrian erroldatutako biztanleak 439 ziren. Familiak 180 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 232 etxebizitza zeuden, 183 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 223 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 183 etxebizitza nagusietatik 153 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 104 etxek bost zituzten. 143 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 73 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 101 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 290 ziren, horien artean 218 aktiboak ziren eta 72 inaktiboak ziren. 218 pertsona aktiboetatik 212 lanean zeuden (118 gizon eta 94 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 72 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Changy udalerrian 191 unitate fiskal zeuden, 478 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.189 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 zurginak, 2 iturginak, 2 argiketariak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Changy udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.044 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
3055 Annapavlova
3055 Annapavlova asteroide baten izena da. urriaren 4an aurkitu zuen T. M. Smirnova-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1978 TR izena zeraman. Ondoren Anna Pavlova (1881-1931), errusiar ballet-dantzaria omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3055 Annapavlova asteroidearen orbitak batezbeste 2,562 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,287 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,837 distantziara. Eszentrikotasuna 0,107 da, eta makurdura orbitala 14,99ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.5 da.
Iñaki Descarga
Iñaki Descarga Retegi (Irun, Gipuzkoa, 1976eko abuztuaren 25a - ) futbolari ohia da. Gaztetan herriko Real Union taldean ibili ondoren, Osasuna, Eibar eta Levante Futbol taldeetan jokatu du. Levante taldeko kapitaina izandakoa da. Atzelari indartsu eta kementsua zen. 2007-2008 denboraldian Alfonso Pérez Coliseum-ean Getafe - Levante partida jokatzen zegoelarik 35. minutuan, Getafe taldeko De la Red jokalariarekin elkar jotzearen ondorioz, konortea galdu zuen eta ospitalera eraman zuten, baina bi egunetan sendatu zen. Antzekoa gertatu zitzaion 1999/2000 denboraldian, 1999eko urriaren 3an, Eibar taldearekin jokatzen zuenean Eibar - Levante partidan Jon Ander jokalariarekin topo egin zuenean, 74. minutuan. Konortea galdu zuen eta ospitalera eraman zuten orduan ere.
Ibilbidea
''2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Equidae
Equidae (izen taxonomikoa) edo ekidoak (batzuetan zaldien familia gisa izendatua) zaldiak, astoak, zebrak eta antzeko animaliak biltzen dituen ugaztun perisodaktilo eta solipedo familia dira. Familia honetan genero bakarra dago, Equus izenekoa. Bere kideak gorputadarraen muturretako behatzetarik bakar baten gainean dabiltza, hirugarrena hain zuzen. Espezie guztiek antzeko hortz kopurua dute: gutxienez 34 hortz eta gehienez 42. Mundu guztian barrena zabaldurik daude.
Familia honetako espezie fosil asko ezagutzen dira, genero eta azpifamilia ezberdinetan sailkaturik. Ekido terminoa erabiltzen denean familia honi dagokio, nahiz eta bizirik dagoen Equinae azpifamiliako animalien inguruan hitz egiteko erabiltzen den.
Sorrera
Zaldiaren sorrera duela 50 milioi urte kokatzen da. Eozenoan bazegoen zaldiaren arbasoa izan zen erbiaren tamainiko animalia, Hyracotherium izenekoa. Basoetan bizi omen zen, hostoak janez. Lau behatz zituen aurreko hanketan eta hiru atzekoetan. Hagin eta haginaurreko tuberkulatuak zituen, zementurik gabeak.
Oligozenoan animali haiek migratzen hasi ziren. Beringeko itsasartea gurutzatu zuen eta Ameriketan barrena zabaldu omen ziren. Europan eta Asian geratutakoak paleoteridoen (hau da, Lophiorteriuma zein Palaotheriuma) aurrekoak izan ziren.
Paleoterioen laugarren behatza oso xumea zen. Animali hauek Oligozenoan desagertu omen ziren, duela 36 milioi urte. Bitartean beraien kide amerikarra, Eohippus-a (Ameriketako Hyracotherium-a), Eozenoaren bigarren erdialde osoan zehar bizirik irauteko gai izan zen beste kontinentean. Horretarako basotik Ameriketako larre handietara irteteko gai izan zen.
Oligozenoan Eohippus-a Mesohippus-a bilakatu zen. Mesohippusa txakur baten tamainakoa zen, hiru behatz zeuzkan eta belardietako bizimodura egokitu zen. Abere hori Merychippus-a bilakatu zen Miozenoan. Merychippus hau 120 zentimetro garaiera zuen soingurutzera (poni bat bezalakoa), eta zementodun haginak zituen; haren ondorioz ziurtatu daiteke abere hori bereziki belarrez elikatzen zela.
Miozeno ertainean Merychippusak Anchiterium-a eboluzionatu zuen. Azken honek Eurasiara migratu zuen. Animali hark soilik hirugarren hirugarren behatzaren gainean zebilen, eta beste biak nahiko atrofiaturik zeuzkan.
Abere hauekin batera, Hypohippusak eta gero Hipparionak ere Beringeko itsasartea zeharkatu zuten eta Asiako Ekialdeko estepetan finkatu ziren. Hala ere bi espezie hauek Pliozeno ertainean desargetu omen ziren.
Bere aldetik, Pliohippusak, Ameriketan zein Eurasian iraun egin zuen eta espezie hau izan zen eboluzioaren bidez Equus fossilis-a bilakatu zen. Abere hauek benetako zaldiak ziren jada. Zaldi hark behatz bakarra zuen jada, eta bere garaiera 160 zentimetrokoa zen. Belaze handietan trostan ibiltzeko moldaturik zegoen. Espeziea, hala ere, Laugarren aroaren hasieran desagertu zen Ameriketatik.
Equus generoko lehendabiziko espezie haren bilakaeraren bidez beste espezie guztiak sortuz joan ziren Pleistozenoan zehar: Zebra ezberdinak Afrikan, astoak Ekiade Hurbilean, zein Europan eta hemionak Asian. Bere aldetik aurreneko zaldiak Eurasiako erdialdeko ordeka zabaletan kokatu zen.
Taxonomia
Equus generoko espezieak honakoak dira gaur egun: Equidae familian halako espezie eta generoak desagerturik daude:
Azpifamila Anchitheriinae† Azpifamilia Equinae
Gerard Butler
Gerard James Butler (1969ko azaroaren 13a, Paisley) eskoziar zinema eta antzerkiko aktore bat da. Parte hartu duen film ospetsuenen artean Beowulf & Grendel, 300 eta RocknRolla daude.
Andoaingo geltokia
Geltokia 1863ko irailaren 1an ireki zen.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Geltokia 1863ko irailaren 1ean inauguratu zen Beasain - Donostia tartea martxan jarri zenean Madril—Hendaia burdinbidea erradialean.
Hasierako ustiapena Norteko Konpainiaren esku geratu zen, bere titulartasuna mantendu zuen 1941ean nazionalizatu eta sortu berria zen RENFEn integratu zuten arte.
2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.
Geltokia
Andoaingo geltoki txikia bidaiarientzako bi solairuko eta oinplano angeluzuzeneko eraikin xume batez osatuta dago. Alboko nasa bat, erdiko nasa bat eta hiru bide ditu. Batetik besterako aldaketa maila berean egiten da. Eraikinari atxikitako markesina txiki batek alboko nasetako bat babesten du, eta besteak estalitako babesleku bat du.
Etorkizuna
Euskal-Y-ren irekierarekin, geltoki hau aldirietako eta merkantzietako trafikoari bakarrik eskainiko zaio.
Baratze-marrubi
Baratze-marrubia, baina normalean marrubi soilik (Fragaria × ananassa ), Fragaria generoko espezie hibridoa da, mundu osoan ezaguna bere fruitu gorriagatik. Oso estimatua da sukaldaritzan, bere lurrin berezi, kolore gorri distiratsu, uki mamitsu eta leuntasunagatik. Kopuru handitan kontsumitzen dira, freskoak edo beste hainbat eratan: konfituran, konpotan, zukuan, tartan, izozkian edo irabiatuan. Arrakasta handi honek eragin du lurrin artifiziala garatzea, industria agroalimentarioan erruz erabilia.
Guchan
Guchan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Guchan udalerrian erroldatutako biztanleak 145 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Baratze-marrubi
Hitza
Baratze marrubi eta baratze-marrubi dira euskara batuan forma onartuak. Euskara batuan onartuta ez dauden hitzen artean mendebaleko ortu-mailuki dugu.
Guchan
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Baratze-marrubi
Hitza
Jatorrizko Fragaria vesca marrubietatik bereizteko izendatzen dira baratze-marrubi, eta lehenengoei hiztegi batzuek basamarrubi edo basoko marrubi deritze, batez ere basoetan aurkitzen eta gutxi dendaratzen direlako.
Ezaugarriak
Fruitua, egiaz, puztuta dagoen errezeptakulu bat da.
Guchan
Etxebizitza
2007an 127 etxebizitza zeuden, 59 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 62 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 112 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 59 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Baratze-marrubi
Ekoizpena
Ekoizpen komertzialean, landareak estoloiekin ugaltzen dira eta, oro har, sustrai biluzietan edo loreontzi txikietan banatzen dira. Nekazaritzan bi landaketa-eredu erabiltzen dira gehien bat: urteroko plastikultura eta ilara- edo muino-sistema iraunkorra. Kopuru txiki bat berotegietan ere egiten da, urtaro hotzean.
Guchan
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 101 ziren, horien artean 69 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 69 pertsona aktiboetatik 66 lanean zeuden (34 gizon eta 32 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Guchan udalerrian 53 unitate fiskal zeuden, 136 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.036 euro zen.
Baratze-marrubi
Propietateak
Marrubi ontzi batek (100 g) 34,5 kaloria ditu eta bitamina C eta P-ko elikadura iturri bikainak dira. Konposizioa:
Guchan
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Baratze-marrubi
Taxonomia
Fragaria × ananassa (Weston) Duchesne naturalistak deskribatu zuen Encyclopédie Méthodique, Botanique lanean, 2(2): 538. 1788.
Guchan
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 jatetxe.
Baratze-marrubi
Beste izen arruntak
Fragaria × ''ananassa tokiko euskarazko testuetan: ''baratze-marrubi (baratze-malubi) ; ''ortu-mailuki.
Guchan
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Guchan udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Marlene Dietrich
Marlene Dietrich (Berlin, Alemania, 1901eko abenduaren 27a - Paris, Frantzia, 1992ko maiatzaren 6a), aktorea eta abeslaria izan zen. Jatorriz alemaniarra zen, baina herritartasun estatubatuarra ere hartu zuen. Zazpigarren Arteko mitorik bikainenetakotzat hartua izan da, baita garai guztietako bederatzigarren emakumezko izarrik hoberenetakoa ere American Film Institute delakoaren arabera.
Biografia
Alemanian jaio zen; 1920an Berlinek bereganatutako Schöheberg herriko Rote Insel auzoan, hain zuzen ere. Bere familia klase sozial erdi-aberatsekoa zen. Aitak Louis Erich Otto Dietrich (1867-1908) izena zuen, polizia tenientea zen; ama,  Wilhelmine Elisabeth Josephine Felsing (1876-1945), bitxigile- eta erlojugile-familia batekoa zen. Ahizpa zaharrago bat izan zuen, Elisabeth izenekoa (1900-1973), baina, heldutasunean, militar eta nazien erregimeneko funtzionarioekin nolabaiteko tratua izan zuela jakitean, harengandik urrundu zen.
Bi ahizpek hezkuntza prusiarra izan zuten, arduratsua eta zorrotza, frantsesa ikastea barne hartzen zuena. Aita 1907an hil zen eta, bederatzi urte beranduago, ama bigarren aldiz ezkondu zen senar zenaren lagun batekin (Eduard von Losch, aristokrata eta militarra), baina handik gutxira hil zen I. Mundu Gerran jasandako zaurien ondorioz.