cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balkanetako frontea Lehen Mundu Gerran
Deskribapen orokorra
1917an, Grezia gerran sartu zen aliatuen alde, eta, 1918ko irailean, aliatuen ofentsiba handia izan zen Grezia iparraldean kokatutako indar multinazional baten eskutik, Bulgariaren kapitulazioa eta aldi berean Serbia askatzea ekarri zuena. Otomandar Inperioa ere aliatuen aurrean errenditu zen, eta haiek Austria-Hungariaren azken inbasioarekin frontea itxiko zuten handik gutxira.
Dracy-lès-Couches
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
South Solon (Ohio)
South Solon Ohioko herri bat da. Madison konderrian kokatua dago. 2010ean 355 biztanle zituen, 0.65 kilometro koadrotan banatuta.
Dracy-lès-Couches
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 jatetxe zen eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Dracy-lès-Couches udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 567 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Industrializazioa Euskal Herrian
Papergintza
1860ko hamarkadan euskal lurraldeetako papergintza indartsua zen, estatuko hirugarrena. Bigarren Karlistaldiaren ondotik trapuen ordez zura erabiltzen hasi ziren papera egiteko. Egur-orea Europatik inportatzen zen, eta beraz Kantauritik gertu eta trenbidetik gertu zeuden enpresek onura jasan zuten, tartean Tolosakoak. 1909an, Papelera Española sortu zen zenbait fabrika batuz; horien artean Errenteriako Papelera Vasco-Belga, eta La Guipuzcoana eta Laurak-Bat, biak Tolosakoak, baina baita ere Gipuzkoatik kanpoko enpresa asko. 1919an, paper kluster bat osatu zen zenbait enpresa gipuzkoarren artean (bederatzi hamabostetik, Hernanin, Villabonan, Tolosan eta Iruran fabrikak zituztenak), eta pisu nabarmena irabazi zuten merkatuan. 1927tik aurrera papergintza enpresen kontzentrazioa areagotu zen, etekin gutxien ematen zutenak itxi ziren eta berria ireki zen Errenterian, Papelera del Oarso (1931). Errenteriak Manchester txikia izengoitia zuen, bere industria zela eta.
Ehungintza
Ehungintzako fabrikek ere garrantzi berezia izan zuten. 1840tik, Kataluniaren mailara iritsi gabe ere, enpresa garrantzitsuak ezarri ziren bertan, hala nola "La Guipuzcoana" Andoainen eta "San Antonio" Bergaran.
1770 Fábrica de Lienzos de Manuel Iturralde sortu zen Donostian, margo-oihalak egiten zituen lehena. 1840tik aurrera katalan enpresarien dirua sartu zen, eta kotoia lantzen hasi zen. 1830ko hamarkadan 1.100 langile zeuden jada sektore horretan Gipuzkoan, gehienak Bergaran. Ondoren sortu ziren enpresarik garrantzitsuenak Subijana y Compañía (Villabona, 1866), La Algodonera Guipuzcoana (Andoain, 1900), Brunet (Lasarte-Oria, 1846) eta Algodonera San Antonio (Bergara, 1850). Azken hau oihalgintzako enpresa oso garrantzitsua izan zen. 1860an 500 langile zituen: 109 harigintzan, 189 oihalgintzan, eta 203 zuriketa, tindaketa eta estanpazioan. Txinako Nanjing hirian asmatutako prozesu baten bidez gaur egun mahoi izenarekin ezagutzen dugun oihala egiten hasi ziren, kolore urdinean. Hain famatu egin zen, ezen koloreari berari "Bergarako Urdina" (Azul Vergara) deitzen zitzaion. Eskaria hain zen handia Espainiako Gerra Zibila pasa eta gero estatu osoan ekoizten zen lanerako mahoizko arroparen % 90 Bergaran egiten zela.
Lihoaren industria ere sortu zen garai berdinean. 1845ean Sociedad de Tejidos de Lino sortu zen Errenterian, 45 gizonezko eta 221 emakume zituen enpresa, eta geroago La Fabril Lanera ere ireki zen. Txapelen fabrikazioak ere garrantzi handia izan zuen, artiletik abiatuta, bereziki Azkoitian (Hijos de Hurtado Mendoza) eta Tolosan. Antonio Elosegi Lizargaratek 1859an Boinas Elosegui sortu zuen. Enpresa horretan emakumeek lan egiten zuten, batez ere, hasieran eskuz egunero pare bat txapela egiten, eta 1878tik aurrera makina zirkularrak instalatu ziren, egunero 15 eta 20 txapela egitea baimentzen zuena. 1883an makina-zuzen bat jarri zuten, eta egunero 200 txapela egin zitzaketen.
Espartinen industriak ere izan zuen ordezkaritza Gipuzkoan. Jutearekin egiten ziren espartin horiek. Bere zentroa Azkoitian izan zen, lau fabrikekin. 1910ean 600 langile zeuden, baina 1930ean 1.200 ziren esparru horretan lanean herrian. Esteban Alberdi (1890), Epelde, Larrañaga y Compañía (1894) eta Sucesores de J. F. Arteche (1845) ziren garrantzitsuenak. Errenterian Manufacturas de Yute enpresa zegoen. Azkoitiko enpresek euren jute propioa iruten zuten, 1.000 langilek egunero 30.000 kilo sortzen zituzten, Euskal Herriko enpresarik garrantzitsuena. Enpresa hauei lotuta berriak ireki ziren Azpeitian 1921ean eta Zumarragan.
Metalurgia
Gipuzkoan burdinolen garapen handia izan zen, eta horietako batzuk XVIII. mendean zehar eraldatzen edo desagertzen joan ziren. Eraldaketa interesgarrienetako bat Iraetako fanderia izan zen; 1774an Filipinetako Konpainiarekin kontratu bat lortu zuen Sevillara burdinazko ontziak bidaltzeko, hortik Almadéngo merkurioarekin betetzen ziren, Ameriketan zilarra egiteko. 1834an kontratua amaitu zen, eta hamar urteren buruan José Arambarri y Cía konpainia sortu zen bertan, latorria sortzeko modu mekanizatuan. 1855ean Fábrica de Hierro de Vera-Iraeta izena hartu zuen, Berako meatzeak ustiatzen zituena.
Bizkaiko garapena lortu gabe ere, siderurgiako lantegiak ezarri ziren XIX. mendean zehar: San Martin burdin fabrika Beasainen, esate baterako. Gipuzkoak ez zuen erraztasunik burdina eta ikatza lortzeko, eta horregatik jarduera nagusia sektore horretan Bizkaitik iristen ziren lingoteen eraldaketa zen, fundizioen jabeak ziren beste enpresa batzuen lehengai gisa: Bergarako Labe Garaiak Unión Cerrajerarenak ziren, eta Eibarko Aurrera sortu zen, Eibarko armagintza hornitzeko. Elgoibarren San Pedro enpresak bi labe garai zituen, eta Beasaingo Fundición y Hierro Batido enpresak metodo modernoak ezarri zituen 1861ean. Legazpin Patrizio Etxeberriak Segura, Echeverría y Cía enpresa sortu zuen, eskuko erremintak egiteko. Laster hartu zuen fama bere izen komertziala zen Bellotak. Aipatu beharra dago, Beasaingo Urbietako San Martin Burdin Fabrika, 1882an latorri a lantzen hasi zela, material horrekin lana egiten zuen Espainiar Estatuko lehen enpresa bihurtuz. Gertakizun hau erabakigarria izan zen 1883an fabrika Goitia familiaren esku gera zedin, eta 1884an enpresak "Goitia y Compañía" izena hartu zuen (geroago hainbat aldiz aldatu zuen eskuz, 1918an CAF enpresaren esku geratu arte).
Ontzigintza
Ontzigintza garrantzitsua izan bada ere, ez zen Bigarren Karlistaldia arte eguneratu. Zurez egindako itsasontzien aurrean, burdinaren garraio azkarrak metalezko ontziak eskatzen zituen. Lasarteko Fossey enpresak bere lehen itsasontzirako motorra 1886an egin zuen. Hala ere, XX. mendean sartu arte, ez zen aposturik egin barku horien alde. Gipuzkoan arrantzaleentzako bapore txikiak egiten zituzten Pasaiako Astilleros Andonaeguik, Zumaiako Astilleros Urolak, Orioko Miguel Antonio Mutiozabalek eta Hondarribiako Senén Aseguinolazak. Lehen Mundu Gerran, konpetentzia eza baliatuz, berrikuntza ugari egon ziren sektorean. Francisco de Querejeta e Hijos Zumaian (1915) edo Astilleros de Pasajes de San Juan Pasaian (1916) izan ziren horren adibide.
Beste industria batzuk
Errenterian ere gaileta enpresa garrantzitsua zegoen, 1886an ireki zen La Ibérica de Galletas Olivet (edo Gran Manufactura Española de Bizcochos de Lujo y Galletas). Frantziako kapitalarekin 1881ean Limousin anaiek txikoria, txokolatea eta kafea ekoizten hasi ziren Tolosan, eta laster beste enpresa antzekoak sortu ziren, adibidez La Privilegiada Ormaiztegin eta Larrañaga y Cía Zegaman. Louit eta Suchard txokolate ekoizleak XX. mendearen hasieran kokatu ziren Donostian, eta Elgorriaga txokolate-fabrika Irunen.
Eibar eta inguruetan sortutako armagintza sektorearen espezializazioari esker, beste enpresa batzuk ere sortu ziren 1920-1930eko hamarkadetan: bizikletak egiten zituzten Orbea eta G.A.C., josteko-makinak egiten zituen Alfa, etxetresna elektrikoak egiten zituen Solac edo makina-erremintako hainbat enpresa txiki, gerora garrantzi handia izango zutenak.
Añorgan Rezola zementu lantegia eraiki zen 1901ean, aurretik zegoen harria txikitzeko errota baten ordez.
Araba
Arabak ez zuen industrializazio nabarmenik izan XX. mendearen erdialdera arte. Industria gehiena Gasteizen zentratu zen, foku batzuekin Agurainen eta bereziki Aiaraldean. Erregimen Zaharrean aduanak Araban zeuden, eta horrek ekonomiari mesede handia egiten zion; muga-zerga horiek itsasora eraman eta gero Arabako egoerak okerrera egin zuen. 1868an Gasteizen Naipes Heraclio Fournier karta-enpresa sortu zen. 1900ean 10,5 milioi pezeta inbertitu ziren Araban enpresatan. Horrela sortu ziren, besteak beste, Azucarera Alavesa, iutezko ehunen eta zakuen lantegia, larru onduen fabrika edo uhaltegiak. 1907tik aurrera enpresa nagusiak sortzen hasi ziren: Porvenir Industrial, Metalúrgica de Alava, Industrial Alavesa, Maquinista, Sierras Alavesas, Sociedad Darracq, Carmelo, Banco de Vitoria, Ancora de Abechuco, Panificadora Vitoriana, Sociedad Cooperativa de Electricidad, Asfaltos de Maeztu-Leorza, edo Balneario de Zuazo. Enpresa gehienek, hala ere, porrot egin zuten, kapital berriak lortzeko ezintasunagatik zein langile aditurik ez egoteagatik. 1920an Gasteizen 3.440 langile ari ziren industrian, gehienak ehungintzan (855; 584 emakume), zurgintzan eta altzarigintzan (854), metalurgian (819), eta ondoren, eraikuntzan (438) eta janari industrian (352). 1930eko hamarkadaren ondotik enpresa handienetako bat Ajuria lantegia zen, Araian. Enpresa honek eraiki zuen 1906an altzairua egiteko lehen labe elektrikoa Espainia osoan. 1929an burdina gozoa ekoizten zuen enpresa bakarra zen, eta 1933tik aurrera ikatz-lingotea egiten zuen bakarra. Espainiako Bigarren Errepublikan hainbat enpresa sortu ziren Aiaraldean, tartean Mariano Corral, burdinbideetarako material ekoizlea eta Vidrieras Llodio.
Nafarroa
Nafarroan nekazaritza izan zen nagusi XX. mendearen hasieran, 1931ean lurraldearen % 34 hartzen zuen, eta langile-industrialak % 20 baino gutxiago ziren. XVIII. mendean industriatzat har daitekeen gauza gutxi zegoen herrialdean. Burdinola batzuk oraindik sakabanatuta, Lehen Karlistaldiaren ostean eraberritu eta indartu zirenak eta nekazaritzari eta abeltzaintzari lotutako enpresa ugari: oliogintza, alkohola, larrugintza edo oihalak baziren. 1896 eta 1903artean filoxerak mahasti gehienak suntsitu zituen; Etxauriko fokotik abiatuta Nafarroan zehar hedatu zen. Nekazari askok ogibidea aldatu behar izan zuten, industriarako esku gehiago sortuz.
1930eko hamarkadaren ondotik Compañía de Sales Potásicas de Navarra (1930), Múgica, Arellano y Cia. metalurgia lantegia Iruñean (1935), eta Cerrajera San Antonio ireki ziren Lakuntzan (1935). Bankari dagokionez aipagarriak izan ziren: Crédito Navarro (1863), Vasconia (1901), Caja de Ahorros de Navarra (1923), Caja Municipal de Pamplona (1872) eta Federación Católico-Social Navarra (1910).
1950ean egoera oraindik ez zen gehiegi aldatu: biztanleen %6,8 bakarrik zegoen industrian enplegatua. Iruñean gutxinaka enpresa berriak sortu baziren ere, nekazal-giroa zen nagusi. 1964an Nafarroako Diputazioak industria-sustapen planaegin zuen, kanpoko inbertsioa erakarriz. Lehendik zegoen industriari kotxegintza eta metalen lanketak hartu zuen pisua. Garai honetako enpresak dira Imenasa, Perfrisa, Torfinasa, Authi edo Super Ser. Irurtzunen Inasa enpresak aluminioaren transformazioa egiten zuen, Piher eta Sanyok elektronika enpresak ireki zituzten Tuteran, eta Lesakan Laminaciones de Lesaca enpresa ireki zen. Papergintzak ere gorakada izan zuen, Zangoza, Cordovilla, Atarrabia, Leitza, Allon eta Lizarran.
Baionako eskualdea
Ipar Euskal Herrian industrializazioa txikia izan zen, eta bakarrik Lapurdiko kostaldean. Lehen enpresak XIX. mendearen amaieran ezarri ziren, Baionatik gertu, baina ez zen egon benetako industrializaziorik XX. mendea sartu arte. Lehen industria horiek burdinbideen eraikuntzari lotuta sortu ziren, Bizkaitik zetorren metala lortzea erraza baitzen Baionan. 1882an, Forges de l'Adour sortu zen Bokalen, 2.000 langilerekin. 1899an, Saint-Gobain en zegoen industria kimikoa Baionara mugitu zuten, azido sulfurikoa, azido nitrikoa eta superfosfatoak egiten zituen industria; Baionako portura iristen ziren Tunisia eta Floridatik fosfatoak.
1910an eraiki zuten bolbora egiten duen faktoria bat, Angeluko Blancpignon auzoan. Faktoria horrek frantses gudarostea hornitu zuen, batez ere Gerla Handian (Lehen Mundu Gerran). Jada 1921an, Baionako portura Zumaiatik zementua iristen zen, faktoria batean prozesatzeko. 1924an, Fonderies de Mousserolles sortu zen Baionako beste auzo batean (1840eko beste galdategi baten kokapenean), eta gehienaz 1.000 langile baino gehiago ukan zituen.
Baionako portuaren lehen esportazioa zura eta egurra zen, meategiko zutabeak eta trenbideko trabesak bereziki, portuan industrialki ekoizturik, Landetako oihanetik heldu zen baliabidea erabiliz. Portuan bertan, destilategi handi bat agertu zen 1912an. Hendaian 1906an Joseph Grattauk sortu zuen Izarra likorea ekoizteko.
Longperrier
Longperrier Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Industrializazioa Euskal Herrian
Baionako eskualdea
Baionako portutik hurbil ere bai, gatzaren industria sortu zen Ipar Euskal Herrian, eta 1881ean eraiki zituzten gatzagak Ahurti n. Besteak beste, Mugerre n eta Beskoitze n ere gatza ekoizten zen. Geroago etorri zen aeronautika, adibidez Latécoère 1937an Angelu n. Faktoria horrek ur-hegazkinak ekoizten zituen, eta 1.500 langile zituen; gero, 1939an, Bréguet faktoria bilakatu zen, eta gaur egun Dassault Aviation da.
Halere, turismo bai eta ingurumena babesteko (batez ere ura, eta beraz arrantza), industria batzuen etortzea ez zen onartu. Adibidez Peñarroya k Blancpignonen bolbora faktoria erosi nahi zuen, zinkeko galdategi bat eraikitzeko 1920 urteetan. Horrez gain, beste industria batzuen etortzeak edo mantentzeak huts egin dute. 1929an, moda berriko faktoria elektriko baten proiektua heldu zen Miarritzera, uhainen indarra baliatzen zuena, baina hori ere abandonatua izan zen, 1929ko kraxa gatik.
Longperrier
Biztanleria
2007an Longperrier udalerrian erroldatutako biztanleak 2.309 ziren. Familiak 852 ziren, horien artean 208 pertsona bakarrekoak ziren (104 bakarrik bizi ziren gizonak eta 104 bakarrik bizi ziren emakumeak), 204 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 372 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 68 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Industrializazioa Euskal Herrian
Baionako eskualdea
Batzuetan, industria tradizionalak mantendu eta mekanizatu egin dira Barnealdean, baina Baionako industria tradizionalik nagusiena, ontzigintza, desagertu zen. Arsenal militarra itxi zen 1834an, baina beste ontziola pribatu batzuk segitu ziren lanean. 1850 eta 1856 urteen artean bere azken aro ona bizi izan zuen ontzigintzak Baionan, eta garai horretan 500 langile baziren, ontziola zenbaitetan. Horren ondotik, ontziola pribatuek gainbehera egin zuten berriz, desagertu arte XX. mendearen hastapenean.
Kostaldea eta Barnealdea
Donibane Lohizunen eta Ziburun, ontzigintza geratu da, arrantzarentzako itsas-ontzi ttipiak eginez. Ahurtin ere izan da ontzigintza, baina desagertu zen Aturriko ibai-merkataritzarekin, trenbideak merkataritza hori ordeztu zuenean. Beste industria tradizional batzuk lihoa eta armagintza dira. Lihoa tradizionalki lantzen zen lurralde osoan, baina ahulki jada 1850ean, eta nagusiki baserrian, etxeko tailer ttipietan. Armagintza tradizionala izan zen bereziki Baionan. Sektore hauen industrializazioaren sinboloa Manufacture d'armes de Bayonne izan zen, 1920an agertuta. Hego Lapurdin ere agertu zen armagintzako manufaktura bat, 1923an: Manufacture d'armes des Pyrénées françaises, lehen Pausu n eta 1928tik goiti Hendaian.
Txokolatearen fabrikazioa ere ahuldu zen, goraldi baten ondotik eta beste txokolatea fabrikatzen duten lurraldeekin (Suitza bezala) konparatuz. Hortako industriako lehen tailerrak Baionan agertu ziren XVII. mendearen hastapenean. Geroago, txokolatea ekoizten zen Iparralde osoan, eta 1870ean 130 artisau baziren Baionan, Suitzan baino gehiago. Fagalde fabrikatzailea lehena izan zen industrializatzen, Kanbon, eta Napoleon III.a ren sukaldea hornitzen zuen 1855etik goiti. Haatik, gero, industria hori kasik galdua izan zen beste lurraldeen txokolate industriaren aurkako konkurrentziagatik. Artisau gehienak ez ziren oso industrializatu, eta faktoria eta artisau guttiek aurrera egin zuten, horien artean Fagalde 1938 arte.
Longperrier
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Industrializazioa Euskal Herrian
Kostaldea eta Barnealdea
Itsasoko produktuen kontserbagintza Donibane Lohizune eta Ziburura etorri zan. Hau hasi zen XX. mendearen hastapenean, aspaldiko arrain gatzunetan jartzeko industria ordeztean, bainan bere denbora onena geroago izan da eta, 1956an 23 kontserbategi baziren Ziburun bakarrik; 1976an 1.200 langile baziren geratzen diren 6 kontserbategietan. Langile horietarik hainbat Bretainiatik heldu ziren, eta sasoilariak ziren. Gaur egun kontserbategi handi horrek desagertu dira, eta bakarrik artisau batzuk geratzen dira.
Hazparnen zapatagintza industria garatu zen. Abiatu zen XVIII. mendean, noiz zurrategi anitzek jadanik lan egiten ari ziren Hazparnen. 1852 eta 1898 artean artisau negozio bat zena industrializatu zen, mekanizazioaren bidez. Hori gertatu zen energia hidrauliko eta erreka anitzen presentziari esker. XX. mende hasieran 3.000 langile zeuden jada zapatak egiten Hazparnen zentratuta.
Longperrier
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Industrializazioa Euskal Herrian
Kostaldea eta Barnealdea
Zuberoan, zehazki Maulen, espartinen industria izan zen handiena. 1868tik aurrera Argentina zegoen euskal diaspora Euskal Herrian erabiltzen zituzten espartinen zolak eskatzen hasi ziren; Maulen espartinak egiten zituztenek Baionatik porturatuz itsasoz-haraindiko negozio honi ekin zioten. Jutea Dunkerquen erosten zuten, batzuetan jada trentzatutakoa. 1882an Oloroe-Donamarian jutea lantzeko fabrika jarri zen, metodo tradizionala gutxika alboratuz, ahalik eta 1896an makina bidez trentzatutakoa nagusi izan arte. 1883an Mauleko tailer batzuk mekanizatu ziren, eta 1903 inguruan indar hidraulikoaz baliatzen hasi ziren. 1915ean Mauleko espartinen industriak 1.350 langile zituen, horietatik erdia Nafarroa Beheretik etorriak.
Longperrier
Etxebizitza
2007an 911 etxebizitza zeuden, 875 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 35 hutsik zeuden. 512 etxeak ziren eta 388 apartamentuak ziren. 875 etxebizitza nagusietatik 489 bere jabearen bizilekua ziren, 358 alokairuan okupaturik zeuden eta 28 doan lagata zeuden; 54 etxek gela bat zuten, 172 etxek bi zituzten, 169 etxek hiru zituzten, 190 etxek lau zituzten eta 290 etxek bost zituzten. 733 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 428 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 371 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Industrializazioa Euskal Herrian
Kostaldea eta Barnealdea
Zuberoan ere beste industririk bazen, Atharratzeko Lombardi Morello zerrategiarekin. Harentzat ekoizten zuten Pirinioetako egurra, eta horrengatik eraiki behar zuten Holtzarteko zubia 1920an. Mendibe n beste zerrategia zuten, eta 1927an 200 langile lan egiten ziren faktoria hortan, eta gehitu ahal dira basoako 150 langileak eta platoako 50 langileak. 19 kilometroko Iratiko teleferikoa ere eraiki behar zuten egurra garraiatzeko. Egur hau erabiltzen zuten trenbideak eraikitzeko.
Longperrier
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Industrializazioa Euskal Herrian
Kostaldea eta Barnealdea
Akamarre ra altzarigintza etorri zen, eta bereziki kadir en fabrikazioa. Jadanik Erdi Aroa n agoteak egurra lantzen ari ziren herri ttipi hortan, eta XX. mendearen hastapenean 40 bat kadira fabrikatzeko tailer baziren.
Longperrier
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.675 ziren, horien artean 1.328 aktiboak ziren eta 347 inaktiboak ziren. 1.328 pertsona aktiboetatik 1.232 lanean zeuden (632 gizon eta 600 emakume) eta 96 langabezian zeuden (57 gizon eta 39 emakume). 347 pertsona inaktiboetatik 65 erretiraturik zeuden, 169 ikasten zeuden eta 113 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Industrializazioa Euskal Herrian
Kostaldea eta Barnealdea
Meategi ttipi batzuk izan dira Ipar Euskal Herrian, nagusiki burdin meategiak, eta meategi nagusia Larlakoa zen. Hauk bere ekoizpena gelditu du 1914an. Nafarroa Beherean, aipatu behar da Bankako kobre meategi eta galdategia, 1747an eraikia. Horiek 400 langile ukan dituzte, bainan XVIII. mendearen bukaeran galdategia desagertu da. 1825an, bere tokian burdinola bat sortu zen, Larlako burdina erabiliz. Beste burdinola ttipiak izan dira beste meategi ttipi batzuen ondoan, Larraine n (gehienaz 150 langileekin) eta Mendibe n (300 langile). Bi adibide horiek desagertu dira industria handiarekiko konpetentziagatik (Bizkaiko burdina eta Lorrena ko "minette" delakoa, kalitate onezko meak eta konexio geografiko onenekin merkatuekin).
Longperrier
Diru sarrerak
2009an Longperrier udalerrian 857 unitate fiskal zeuden, 2.230,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.834 euro zen.
Industrializazioa Euskal Herrian
Finantziazioa
Lehen aipatu den bezala, industrializazio honen atzean nazioarteko inbertsio handia egon zen, baina izan ziren ere bertako finantziariak, euren banku sistema sortzeko aukera izan zutenak, irabaziak biderkatuz. 1856ko urtarrilean, Igorpen Bankuen Legea onartu zen Espainian, eta bankuak sortzeko bide berriak ireki. Hori ikusita, Credit Mobilier Bilbon banku bat sortzeko asmotan zebilen, Juan Ibarra enpresaburua alde zuela. Aldiz, frantsesen kontrako giroa zebilen hirian, eta bertako hainbat handikik akziodunen bilera bat egin zuten urte horretako apirilean, zortzi milioi euroko kapital ekarpena eginez. Aldi berean, Mirandatik Bilborainoko burdinbide tartea onartu zen Madrilen, frantses enpresaburuei bizkarra emanez. 1857ko maiatzaren 8an, Espainiako Ministro Kontseiluak onartu egin zuen titularitate horretako bankuaren sorrera, Epaltza aberatsa buru zuela. Banco de Bilbao sortu zen, Euskal Herriko lehen bankua. Beste akziodun nabarmen batzuk ondorengoak izan ziren: Ibarra familia, Epaltza familia, Arellano familia, Urigüen, Zabálburu, Orbegozo, Ingunza, Mac Mahón, Uhagón, Aguirre, Yohn, Lund eta Mendiguren. Bankuko lehen buruak Juan Ibarra eta Pablo Epaltza izan ziren. Igorpen Bankuen Legea jarraituz banku berriak sortu ziren laster: 1862an Donostian, 1864an Iruñean eta 1864an Gasteizen. Banco de Pamplonak 1.125.000 pezetako kapitala zuen, eta beste biek milioi bat pezetakoa.
Longperrier
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 63 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 15 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Puisserguier
Puisserguier Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Industrializazioa Euskal Herrian
Finantziazioa
Tarte txikian bi kreditu-elkarte sortu ziren: Crédito Vasco, 1861ean eta Bilbaína de Crédito, 1862an. Hala ere, 1866ko krisialdiak eragin larria izan zuen azken hauetan, eta biek itxi behar izan zuten: Bilbaína de Créditok 1868ko martxoaren 6an eta Crédito Vascok 1869ko urtarrilaren 4an. . 1874an Espainiako Bankuak Bilboko bankua izan ezik beste hirurak bereganatu zituen.
Longperrier
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 22 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 3 zurginak, 1 iturgina, 5 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
Puisserguier
Biztanleria
2007an Puisserguier udalerrian erroldatutako biztanleak 2.706 ziren. Familiak 1.157 ziren, horien artean 310 pertsona bakarrekoak ziren (120 bakarrik bizi ziren gizonak eta 190 bakarrik bizi ziren emakumeak), 427 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 319 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 101 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.440 etxebizitza zeuden, 1.176 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 134 bigarren erresidentzia ziren eta 130 hutsik zeuden. 1.303 etxeak ziren eta 135 apartamentuak ziren. 1.176 etxebizitza nagusietatik 879 bere jabearen bizilekua ziren, 266 alokairuan okupaturik zeuden eta 31 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 45 etxek bi zituzten, 228 etxek hiru zituzten, 344 etxek lau zituzten eta 552 etxek bost zituzten. 829 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 521 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 467 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.600 ziren, horien artean 1.115 aktiboak ziren eta 485 inaktiboak ziren. 1.115 pertsona aktiboetatik 955 lanean zeuden (516 gizon eta 439 emakume) eta 160 langabezian zeuden (79 gizon eta 81 emakume). 485 pertsona inaktiboetatik 217 erretiraturik zeuden, 104 ikasten zeuden eta 164 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Longperrier
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 kirol-denda zen.
Lolo Rico
María Dolores "Lolo" Rico Oliver (Madril, 1935 – Donostia, ) kazetari eta telebista zuzendari espainiarra izan zen.
Poggio San Lorenzo
Mugakideak
Poggio San Lorenzok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Longperrier
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Longperrier udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Industrializazioa Euskal Herrian
Finantziazioa
Iruñean 1864an Crédito Navarro sortu; 1896an La Agrícola sortu zen, lehenengo aseguru etxe gisa; era berean sortu zen, 1901ean Banco de Vasconia, hasiera batean "La Vasconia Seguros y Reaseguros S.A" izenarekin, suteen aurkako eskaintzeko emateko asmoarekin; 1922an Banco Vascok bulegoa ireki zuen Iruñean, baina 1925eko irailean porrot egin zuen.
Lolo Rico
Biografia
Gerra zibilean Lolo Ricoren familia hiriz aldatu eta Donostiara iritsi ziren. Gerraosteak markatutako haurtzaroa bizi izan zuen. Aita zorrotz batek helarazi zion liburuarekiko estimua, eta irakurketa eta idazketa izan ziren bere babesleku txikitatik. Hamaika edo hamabi urterekin, aitaren etxearen liburutegiko Sigmund Freuden “Eguneroko bizitzaren psikopatologia” eta Karl Marxen Kapitala ulertzen saiatzen zen. Arte Ederretako ikasketak hasi eta utzi zituen, idazten artitzeko. Geroago, hogeita hiru urte zituenean, Santiago Alba enpresaburuarekin ezkondu zen, eta zazpi seme-alaba izan zituzten, familia-bizitzan murgilduz.
Longperrier
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Longperrier udalerrian hezkuntza orokorreko lizeo bat zegoen 1.216 ikaslekin.
Janis Joplin
Janis Joplin (jaiotzez Janis Lyn Joplin, Port Arthur, Texas, Ameriketako Estatu Batuak, 1943ko urtarrilaren 19a - Los Angeles, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1970eko urriaren 4a) Ameriketako Estatu Batuetako rock and roll eta blues abeslaria izan zen. Emakumearen eta 1960ko hamarkadako kontrakulturaren sinboloetako bat da eta rockaren historian izartzat hartzen den lehenengo emakumea. 2008an Rolling Stone aldizkariak historia osoko 100 kantari hoberenen zerrendan 28. postuan jarri zuen. Heriotzak 27koen kluba deritzonean sartu zuen. Bere diskoak musikaren industrian gehien saltzen direnetakoak dira.
Winston Groom
Winston Francis Groom Jr. (Washington, 1943ko martxoaren 23a - Fairhope, Alabama, 2020ko irailaren 16a) estatubatuar idazlea izan zen. Alabama Unibertsitatean ikasi zuen eta Vietnamgo Gerran parte hartu zuen. Eleberriak eta ez-fikziozko lanak idatzi zituen. Berre eleberri ezagunena Forrest Gump da, izen bereko filma inspiratu zuena.
Puisserguier
Diru sarrerak
2009an Puisserguier udalerrian 1.263 unitate fiskal zeuden, 2.918,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.173 euro zen.
Longperrier
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Puisserguier
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 144 komertzioetatik, 9 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 27 eraikuntza enpresak ziren, 37 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 7 higiezinen enpresak ziren, 14 zerbitzu enpresak ziren, 19 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Industrializazioa Euskal Herrian
Finantziazioa
1898ko krisialdiaren ostean banku berrien sorrera piztu zen: alde batetik meatzaritza bere gorenean zegoen eta siderurgiaren espantsio osoa eman zen, bestetik Kuba eta Filipinetan sortutako kapitalak itzuli ziren. 1899an Bizkaia eta Gipuzkoako kapitalistek Banco Guipuzcoano sortu zuten, 1900ean Banco de Vitoria, 1901ean Crédito de la Unión Minera eta Banco de Vizcaya. 1909an Banco de San Sebastían abian jarri zen eta 1911an Banco de Tolosa. 1918an Madrilen Banco Urquijo sortu zen, euskal kapitalarekin. Lehen Mundu Gerrak loraldi handia ekarri zuen Bilboko finantzetan, salmenten handitzea zela eta, eta espainiar kapitalismo tradizionalean agertzen diren familia gehienen finkapenean lagundu zuen:
Puisserguier
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 10 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 3 harategiak, 1 arraindegi zen, 1 liburu denda zen, 1 altzari denda zen eta 1 lore-denda zen.
Industrializazioa Euskal Herrian
Trenbideak
Trena, eta zehazkiago, lokomotora industrializazioarekin lotuta dagoen azpiegitura da. 1845ean Bilboko aberatsek Madril eta Irun Bilbotik igaroz lotuko zituen tren baten proiektua eskatzen hasi ziren. Ez zen mugimendurik egon ahalik eta 1856an Pereire anaiek Norteko Konpainia osatu eta Miranda de Ebrotik Irunera doan trenbidea diseinatzen hasi ziren arte. Lau urte lehenago, Pereiretarrek Bordele-La Teste burdinbide-tartea berritzeko esleipena jaso zuten, Espainiako mugarainoko lehen zatia izango zena. Hurrengo hilabeteetan, Baiona eta Perpinyà rainoko zein Narbona rainoko lineak eskuratu zituzten eta, berehala, Midiko Konpainia sortu zuten azaroaren 5ean. 1855ean, Bordele-Baiona linea ireki zen, Erresuma Batu tik fabrikatu eta ekarritako materialaz eta britainiar konpainia batek eraikita. Aldi berean, hegoaldean, Altsasu eta Beasain arteko tarte konplexua amaituta, 1864ko abuztuan ireki zen bide osoa., 1863ko irailaren 1ean Beasain-Donostia zatia ireki eta gero. Bide honen zubirik interesgarriena Ormaiztegiko bidezubia da. Bilbotik igaroko ez zela ikusita, 1863an Castejón-Bilbo burdinbidea eraikitzen hasi ziren, diru galera handiekin. Norteko trenbidea Altsasutik pasatzen zela ikusita, Irun eta Bartzelona puntu honetan batzeari ekin zion Compañía del Ferrocarril de Zaragoza a Pamplona enpresak. 1860an Iruñetik Caparrosorako zatia eraiki zen, hurrengo urtean Caparroso-Tutera eta Tutera-Casetas zatiak; 1864an Iruñea-Irurtzun zatia eta, azkenik, 1865ean Irurtzun-Altsasu zatia. 1917an Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles sortu zen, trenbideen eta trenen eraikuntza-arloan lan egiteko asmoz, eta 1918an Beasaingo bagoi-fabrika bere egin zuen, 1860tik aurrera ireki ziren hainbat enpresa xurgatuz Beasainen egindako lehen bagoia 1905ean egin zen, fabrika hori Sociedad Española de Construcciones Metálicas izeneko enpresaren jabetzakoa zenean. Trenbideen materiala, aitzitik, XIX mende bukaeratik egiten zen Beasainen, Maquinista Guipuzcoana enpresaren izenpean.
Puisserguier
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Puisserguier udalerrian 219 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.672 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
Industrializazioa Euskal Herrian
Trenbideak
Bitartean, lehen ikusi ditugun meatzeetarako trenbideak sortu ziren Bizkaian, mineralen esportazio masiboa baimenduko zuena. Lehenengo trena, lehen ikusi dugunez, Diputazioarena izan zen, baina laster sortu zituzten euren trenbideak enpresa pribatu ezberdinek (Ikus, Meatzaritza: industrializazioaren oinarria atala artikulu honetan)
Joan XV.a
{{Biografia_infotaula_automatikoa }}
Puisserguier
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Industrializazioa Euskal Herrian
Trenbideak
Baina Euskal Herriko orografia zaila denez, trenbide askok bide estua aukeratu zuten, eraikitzen merkeago. 1882ko ekainaren 1ean Bizkaiko Trenbide Nagusia ireki zen, Bilbo eta Durango artean. 1885ean Durango eta Zumarraga batzeko konpainia eratu zen, modu horretan Bilbo eta Irungo muga artean tren aldaketa bakarra lortzeko asmoz. Aldi berean Maltzagarainoko trenbidea eraikitzen hasi zen. 1887an ireki zen trafikoa Eibarreraino eta 1889ko abuztuaren 26an Bergara eta Zumarraga arteko trenbidea ireki zen, Debako trenaren parte. 1891ean Manuel Martík Elgoibar eta Donostia batzeko trena diseinatzen hasi zen, merkantzien aldaketa ekiditeko asmoz 1893ko abuztuaren 3an Zarautz-Donostia zatia ireki zen; baina Itziar eta Meaga zati zailak ziren, eta 1901eko urtarrilaren 1.a arte ez zen lortu Bilbo-Donostia trenbidea irekitzea, kostu ekonomiko altuarekin. Bizkaian, bitartean, Bizkaiko Trenbide Nagusiaren arrakasta ikusita hainbat trenbide ireki ziren: Bilbo-Areeta trenbidea 1887ko uztailaren 1ean, Zornotza-Gernika trenbidea 1888ko abuztuaren 13an, Cadaguako trenbidea (Bilbo eta Balmaseda artean) 1890eko abenduaren 5ean, Lutxana-Mungia trenbidea 1894ko uztailaren 9an, La Robla trenbidearen Balmasedako zatia 1894ko irailaren 4an, Bilbo-Lezama trenbidea 1895eko maiatzaren 30ean eta Zalla-Santander zatia 1896eko ekainaren 20an. Sare zabal hau egin eta gero, adar txikiak eraiki ziren: Durango-Elorrio (1905) eta Matiko-Azbarren (1918), adibidez. Azken honek Santander, Donostia eta Plentzia batzeko aukera ematen zuen. Tarte honetan eraiki zen trenbide zabal bakarra Bilbo-Portugalete trenbidea izan zen (1888ko irailaren 24a).
Joan XV.a
Joan edo Joanes XV.a (Erroma, ? - † ibidem., 996ko apirilaren 1a) Eliza Katolikoaren 137. Aita Santua izan zen 985 eta 996 urteen bitartean.
Janis Joplin
Profil artistikoa
Janis Joplin ezaguna izan zen bere ahots indartsuagatik eta abestiak interpretatzeko zuen intentsitate handiagatik (Bira batean, hau esan zuen: «Gauero 25.000 pertsonarekin egiten dut maitasuna agertokian, eta gero bakarrik itzultzen naiz etxera»). Lau album argitaratu ondoren, hogeita zazpi urterekin heroina-gaindosi batetik hil zen. Laugarren albuma, Pearl, 1971ko urtarrilean argitaratu zen, hil eta gutxira. Oraindik prestatzen ari zen arren, album hori arrakastatsua izan zen, eta Billboardeko zerrendetan lehena izatera iritsi zen.
Industrializazioa Euskal Herrian
Portuak
Hiru izan dira industrializazioarekin harremana izan duten portuak: Bilboko portua, Pasaiako portua eta Baionako portua
Lolo Rico
Biografia
Bartzelonan ezagutu zituen Carlos Barral, Juan Marsé, Ana Maria Moix, Jaime Gil de Biedma. Geroago, Madrilgo Informazio Zientzien Fakultatean sartu zen. Bere bizitzaren norabidea aldatuz, dibortzio traumatiko bat bizi izan zuen, eta Alderdi Komunistako kide izan zen. Ondoren, TVEn bere lana eta ibilbide profesional oparoa izan zuen. Emakume aitzindaria, telebista programa bateko lehen emakume zuzendaria izan zen
Bihotz-biriketako geldialdi batean hil zen, Donostian (Gipuzkoa), 2019ko urtarrilaren 19an, 83 urte zituela. Erraustu egin zuten, eta haren errautsak lurperatu, familiak hala eskatuta, Polloeko hilerrian, Donostiako hilerrian, Clara Campoamorreko hilobitik metro gutxira, gure Juncal andrearen kaleko 22. zenbakian (Clara Campoamor kale bereko 65-66an lurperatuta dago).
Santiago Alba Rico filosofoaren ama eta Isabel Alba Rico idazlearen eta argazkilariaren ama zen. Halaber, Nagua Alba politikariaren amona zen.
Aktibitateak
Haurrentzako ipuinak idazten eta RNEn eta TVEn gidoilari hasi zuen bere ibilbidea. 1984an sortu zuen bere originaltasunarengatik oso ezagun egin den La Bola de Cristal haurrentzako saioa. Horrez gain, Euskal Herriko egoera politikoarekiko kezka agertu du Ricok. 2005ean, Aukera Guztiak Europako hauteskundeetarako zerrenda babestu zuen eta legez kanporatutako aukeren parte hartzeko eskubidea aldarrikatu zuen.
Obra batzuk
Liburu eta artikulu ugariren egilea izan zen, gehienak telebistaren eta pedagogiaren ingurukoak.
Janis Joplin
Profil artistikoa
1995ean, Rock and Rollaren Ospearen Aretoan (Rock and Roll Hall of Fame delakoan) sartu zen, eta, 2004an, Rolling Stone aldizkariak 46. lekuan jarri zuen garai guztietako 100 artista onenetatik; 2008an, berriz, 28. postuan kokatu zuen, garai guztietako abeslari onenetakoenetan. 2013an izar bat jaso zuen Hollywoodeko Ospearen Pasealekuan. 1999an, VH1 (Video Hits One) telebista-kanal estatubatuarrak egindako 100 Greatest Women in Rock zerrendan, hirugarren emakumezko rock-artista onena izendatu zuen. Eszenan egoteko modu desberdina nabarmendu zuten, "elektriko" edo "askatasun basatiaren zentzu berri" gisa katalogatuz.
Janis Joplin Estatu Batuetan gehien saltzen duen musikarietako bat da oraindik ere, herrialde horretan bakarrik 15,5 milioi album salduta dituelarik, Amerikako Grabazio Industriaren Elkartearen arabera.
Lehen urteak (1943-1961)
1943ko urtarrilaren 19an jaio zen Port Arthurren, Texasko herri industrialean. Bere gurasoek, Sethek (1910-1987), findegi batean lan egiten zuenak, eta Dorothyk (1913-1998), bere institutuan kantatzen nabarmendu zenak, Janis maistra izatea nahi zuten. Bi anaia txiki zituen, Laura (1949) eta Michael (1953).
Frank Oz
Frank Oz, Frank Richard Oznowicz jaioa (Hereford, 1944ko maiatzaren 25a) estatubatuar aktore, zinema zuzendari eta txotxongilolaria da.
Industrializazioa Euskal Herrian
Portuak
Pasaiako portua Gipuzkoako portu industrialik garrantzitsuena zen. Trenbidetik gertu, Donostiak erabilitako portu historikoa ere bazen, baina Nafarroa, Aragoiko parte bat eta maila batean Akitaniako hegoaldea ere Pasaiatik zerbitzatzen zen. Pasaiako udalak mantendu ezin zuela eta, Foru Aldundiaren esku geratu zen 1870ean. 1871-1883 tartean Sociedad de Fomento del Puerto de Pasajesen esku egon zen, eta 1884tik 1926ra arte frantziar kapitala zuen Sociedad General del Puerto de Pasajesen kudeaketaren esku. Pasaiako portuak eta Baionako portuak historian zehar elkarlan zein etsaitasun harremanak izan zituzten. 1871ean Antxoko moila eraiki zen eta 1905ean Herrerakoa, baina portuak ez zuen benetako indarra hartu Espainiako estatuaren esku geratu zen arte, 1927an.
Janis Joplin
Lehen urteak (1943-1961)
Nerabezaroan, marjinatu-talde baten lagun egin zen, eta, haren bidez, Bessie Smith, Ma Rainey edo Lead Belly bezalako blues afroamerikarreko artisten diskoak ezagutu zituen. Geroago, Joplinek kantari izateko erabakian eragina izan zuela aitortu zuen. Abesbatza batean parte hartzen hasi zenean, beste blues-kantari batzuk ezagutu zituen, hala nola Odetta, Billie Holiday eta Big Mama Thornton. Hamasei urterekin hasi zen musikarekiko maitasuna adierazten, eta Luisianako tabernetara joaten hasi zen, non musika afroamerikarra, blues-musika eta jazz-musika entzuten zuen.
Frank Oz
Jim Hensonekin lan egin zuen Muppets-etan. Yodaren papera ere egin zuen Star Wars sailean. 1984an zuzendari lanari ekin zion Jim Hensonekin batera The Dark Crystal filmean. Harrezkero, txotxongilo eta komedia filmak zuzendu zituen.
John Landisen filmetan ere aktore gisa agertu da.
Industrializazioa Euskal Herrian
Portuak
Baionako portu industrialak hiru aurrekari garrantzitsu zituen: trenaren iritsiera 1855ean, "Forges de l'Adour" enpresaren sorrera 1882an eta Sait-Gobainen zegoen industria kimikoa Baionara eraman izana, zeinak fosfatoak eta piritak behar zituen. Lehen ikusi dugun bezala Lapurdi ez zen bereziki industriala, horregatik portuaren eskuduntza Baionako Merkataritza Ganbararen esku utzi zuen estatuak. Portuaren itzalean hainbat enpresa sortu ziren, hasieran Bokalen, gerora Baionatik itsasora doan eremuan. 1912an 7.580 metro moila zituen Baionak, eta portuak merkantzia ugari jasotzen zituen.
Elektrizitatea
Elektrizitatea eta energia ere guztiz lotuta joan izan dira industrializazioarekin. Euskal Herrian Bilbo izan zen prozesu honen aitzindaria, gas zein elektrizitate-sorrera eta banaketa egin zuten lehen enpresekin. Aurreko kasuetan ikusi dugun bezala, industrial eta finantzari familiek bultzatu zuten prozesu hau ere, tartean Aznar edo Ybarra familiek. Gerora Iberdrola izango zenaren lehen ernamuina kapital hauetan dago. Euskal Herriko lehen zentral elektrikoa Evaristo Txurrukak sortu zuen 1883an, Bilboko kanpo portua argitzeko. 1890ko hamarkadaren lehen urteetan hainbat enpresa sortu ziren ur-saltoak erabiliz elektrizitatea sortzeko helburuarekin, edo ikatza errez energia termikoa erabili nahi zutenak. Bizkaian Electra del Nervión, Compañía General de Electriciad, Electra Ibaizabal eta Electra de Bedia sortu ziren lehenengo. Compañia Vizcaína de Electricidad enpresa elektrizitatearen garraioan espezializatu zen, baina enpresa siderurgiko handiek euren sorgailu propioak zituzten: "Santa Ana de Bolueta" enpresak, adibidez, elektrizitate propioa sortzen zuen, eta Bilboko hainbat etxetan saltzen zuen soberakina. Bilboko udalak ere bere elektrizitatea sortzen zuen, hasieran gasarekin, baina 1897tik aurrera sorgailuen bidez.
Gipuzkoan herriz herri zeuden baliabide hidraulikoak erabili ziren elektrizitatea sortzeko, 1880ko hamarkadatik aurrera, eta ez zen sortu enpresa handirik hurrengo hamarkadara arte. Araban eskaria txikia zen, eta 1892ra arte ez zen eratu Eléctrica Vitoriana enpresa. Iruñean 1888an hasi ziren elektrifikazio lanekin. 1902an Iruñean ere sortu zen bonbilla fabrika bat, Argui Ona izenekoa. Hala ere, Hego Euskal Herriko elektrizitate produkzioaren zatirik handiena ondoren ikusiko dugun Hidroibéricaren eskutik etorri zen.
Midhope gaztelua
Midhope gaztelua, Eskoziako Abercorn herrian dagoen gaztelu bat da, Hopetoun House etxaldearen lursailetan, eta South Queensferry udalerritik 4 kilometro mendebaldera, Edinburgh hiriburuaren kanpoaldean.
Janis Joplin
Lehen urteak (1943-1961)
Arte Ederrak ikasten ari zela Texasko Unibertsitatean (Austin), tabernetan hasi zen kantatzen. Maiz Waller Creek Boys folk taldearekin hartzen zuen parte. Unibertsitatean bizi izandakoak ere ez zuten nortasun lasaia sortzen lagundu: ez zen hain gizarte kontserbadorean eroso sentitzen, ezta kirolari ospetsuena edo neska ederrena saritzen zuen unibertsitate batean ere. Izan ere, 1962an, campuseko ikaskideek “gizon itsusienaren” sarirako izendatu zuten. Myra Friedmanek, Janis Joplinen biografiaren egileak, elkarrizketa batean esan zuen abeslariak gutun bat idatzi zuela bere unibertsitatera, larrituta, lehiaketa horrek nola eragin zion azaltzeko.
Handik astebetera, Janis Joplinek eskola utzi, maletak egin eta San Frantziskora joan zen, «Texasetik urrun egoteko bakarrik, nire burua oso leku desberdinetan baitzegoen», esango zuen geroago. Handik hilabetera, Janisek It’s Sad To Be Alone abestia idatzi eta lagun baten etxean grabatu zuen. Abestiak honela zioen: «Tristea da, tristea bakarrik egotea / Lagunik gabe, familiarik gabe, etxerik gabe / Beste pertsona batzuei begira, malkoen bidez / Haiek ez dakite deus penaz, tristuraz edo beldurraz / Gela ilunetan eseri eta abestuko duzu / Zure abestiek hazten ari den malenkonia batekin betetzen dute airea»
1962-1965: lehen grabazioak
Bere lehen kanta, What Good Can Drinkin' Do, 1962ko abenduan grabatu zuten zintan, Texasko Unibertsitateko ikasle baten etxean.
1963ko urtarrilean atera zen Texastik auto-stop eginez Chet Helms lagunarekin, San Frantzisko hiriko North Beacherantz. Han, beste leku batzuen artean, Haight-Ashburyko komunitate hippyan bizi izan zen.
1964an, Joplinek eta geroago Jefferson Airplane taldeko gitarra-jolea izango zen Jorma Kaukonenek blues-estandarreko zazpi abesti grabatu zituzten, Kaukonenen emazte Margaretak idazmakina bat perkusio modura erabiltzen zuela. Grabazio hauek disko pirata moduan 2008an argitaratuko ziren The Typewriter Tape izenburupean.
Garai hartan hasi zen drogak kontsumitzen. 1965eko maiatzean, Joplinen lagunek metanfetamina erregularki injektatzearen ondorio kaltegarriak sumatu zituztenean («eskeletiko» eta «zargaldu» gisa deskribatu zen), Port Arthurrera itzultzeko konbentzitu zuten. Handik bost urtera, Joplinek hauxe esan zion Rolling Stone aldizkariko David Dalton kazetariari San Franciscoko lehen egonaldiari buruz: «Ez nuen lagun askorik eta nituenak ez zitzaizkidan gustatzen».
1965eko udaberrian itzuli zen Port Arthurrera eta han bizimodua aldatu zuen. Drogak eta alkohola saihestu zituen eta antropologian matrikulatu zen Lamar Unibertsitatean, Beaumont inguruan, Texasen. Lamar Unibertsitatean zegoela, Austin-era joan zen kantatzera, bera bakarrik gitarra akustikoren laguntzarekin.
1965ean, Peter LeBlancekin ezkonduko zela esan zion familiari, San Frantziskon ezagutu baitzuen lehen egonaldiaren amaieran. Hala ere, bikoteak ez zuen funtzionatu, eta Peter LeBlancek utzi egin zuen; horrek are gehiago markatuko zituen bere segurtasun afektiborik eza eta bakardade sentimendua.
1965ean eta 1966an, Joplin Beaumontera (Texas) joaten ibili zen, Bernard Giarritano izeneko gizarte-langile psikiatriko batekin saio erregularrak egiteko.
Big Brother and the Holding Companyrekin elkartu baino urtebete lehenago, gutxi gorabehera, zazpi estudioko pista grabatu zituen bere gitarra akustikoarekin. Grabatu zituen abestien artean daude Turtle Blues abestirako bere jatorrizko konposizioa eta Buffy Sainte-Marieren Cod'ine-ren bertsioa. James Gurleyk argitaratu zituen 1995ean, This is Janis Joplin 1965 izeneko album berri gisa.
1966-1969: Hainbat banda
1966an, Joplinen blues-ahots estiloak erakarri egin zuen San Franciscoko Big Brother and the Holding Company banda psikodelikoaren arreta eta urte horretako uztailaren 4an, bandaren partaide bilakatu zen. San Franciscoko Avalon Ballroom aretoan egin zuen lehen emanaldi publikoa.
Midhope gaztelua
XV. mendean Martin familiaren jabetzakoa izan zen eta XVI. mendean Alexander Drummond Midhopekoaren jabetzara igaro zen.