cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pierric
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Anberesko probintzia
Anberesko probintzia (Antwerpen; Anvers) Belgika eta Flandriako lurraldea da, iparraldeen kokatuta dagoena. 2867 km²-ko azalera dauka, eta 1.7 milioi biztanle pasatxo ditu, herrialde osoko probintziarik populatuena izanda.
Anberes (472.071 bz 2008an) bera da hiriburua eta udalerririk populatuena.
Mugakideak
Iparraldean Herbehereak, ekialdean Linburgo, hegoaldean Flandriako Brabante eta mendebaldean Ekialdeko Flandria mugakide ditu.
Udalerriak
Anberesko probintzia administratiboki hiru kantonamendutan (nederlanderaz arrondissementen) eta 70 udalerritan banatzen da:
Atarfe
Atarfe Espainiako udalerria da, Granadako probintziakoa. 2008an 14.803 biztanle zituen.
Azetona
Azetona CH3-CO-CH3formula duen konposatu organikoa da. Likido koloregabea da, mendaren usainekoa. 56° C-an irakiten du, urarekin nahas daiteke, eta hainbat konposatu organiko disolbatzen ditu (gantzak, erretxinak, nitrozelulosa, etab). Azetilenoa ere disolbatzen du. Zetonen propietate orokor berberak ditu. Azetona kaltzio azetatoaren destilazio lehorrez, edo azido tartarikoaren, azido zitrikoaren nahiz zelulosaren pirogenazioz lortzen da, eta baita beste hainbaten oxidazioz ere. Organismoan, azetona gantzen eta zenbait aminoazidoren arteko metabolismoaz sortzen da. Gaixotasun batzuen ondorioz (diabetesa esaterako), azetona eta antzeko beste konposatu batzuk (gorputz zetonikoak) gehiago sortzen ditu organismoak. Gernura igarotzen da eta zetosia eragiten du.
Nan-sous-Thil
Nan-sous-Thil Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nan-sous-Thil udalerrian erroldatutako biztanleak 181 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 116 etxebizitza zeuden, 86 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 110 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 86 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 63 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lindaura Anzoátegui
Biografia
Tojo (Bolivia)Bailarako markesatu zaharrean dagoen finka batean jaio zen, egungo Tarifja departamentuan. Miguel Anzoáteguiren -Pacheco de Melo- eta María Calixta Campero Barragánen (Juan José Feliciano Fernándezen, Yaviko markesatuaren edo Tojo haranaren azken titularraren alaba) alaba.
Nan-sous-Thil
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 96 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 70 lanean zeuden (39 gizon eta 31 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lindaura Anzoátegui
Biografia
Hamasei urte zituela umezurtz geratu eta 16 Adelaida Anzoátegui Campero ahizparekin batera Sucrera joan zen bizitzera.
Nan-sous-Thil
Diru sarrerak
2009an Nan-sous-Thil udalerrian 91 unitate fiskal zeuden, 206 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.567 euro zen.
Lindaura Anzoátegui
Biografia
1879an Bolivia, Txile eta Peruren arteko Ozeano Bareko Gerra piztu zenean, Hilarión Daza presidenteak, Boliviako hegoaldeko departamentuetako gizonekin Bosgarren Maila ospetsua osatzeko agindu zion Narcisori. Lindaurak Bolivia izeneko poema eskaini zion senarrari. Abertzale izaerako beste poema batzuk ere argitaratu zituen Potosí eta Sucreko egunkarietan.
Nan-sous-Thil
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
Lindaura Anzoátegui
Biografia
1880-1884 urte artean Narciso presidentetzara igo zen eta ondorioz, Lindaura Boliviako lehen dama bihurtu zen.
Nan-sous-Thil
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa eta 1 argiketaria.
Lindaura Anzoátegui
Obra
Juana Manuela Gorriti idazle argentinarra aurrekaria izan badaiteke ere, Adela Zamudio eta Lindaura Anzoatégui izan ziren Boliviako emakume idazleen loraldiari hasiera eman ziotenak.
Nan-sous-Thil
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Nan-sous-Thil udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Lindaura Anzoátegui
Obra
Haren obrak El Novel eta Tres Estrellas izengoitiekin aurkeztu zen jendaurrean.
Nan-sous-Thil
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lindaura Anzoátegui
Obra
Ipuinak, olerkiak eta eleberri historikoak idatzi zituen non hainbat pertsonai ezagun ageri dira, hala nola, Gregorio Aráoz de Lamadrid, Juan Wallparrimachi eta Juana Azurduy. Bere lanen artean aipa daitezke:
Gerora, Virginia Ayllón eta bestelako literatur kritiko eta ikertzaileek Lindaura Anzoatéguiren obra aztertu eta goraipatu dute. .
Bibliografia
Anzoátegui Campero de Campero, Lindaura (2006). Desafío de mujer, vivir sin el velo de la ilusión. Editorial Plural. ISBN 99905-63-94-2
Aurpegi nerbioaren nukleo
Aurpegi nerbio aren nukleoa da, VII. gara nerbio aren nukleoa ere deitua. Entzefalo enbor rean kokatzen da, zehazki zubian.
Orokortasunak
Nukleo hau errai nukleo eragile berezia da (brankiala), trigemino nerbio ren nukleo eragile eta nukleo anbiguoa rekin batera.
Zuntzak nukleotik irten eta belaun bat sortuko dute VI bikote kranalaren nukleoa ren inguruan, ondorioz aurpegi nerbioaren kolikulua ikusiko da IV. bentrikulua ren zoruan (Atzekaldeko ikuspegitik ikusia)
Ibilbidea
Zuntz hauek entzefalo enborretik irtengo dira erraboil-zubietako ildotik abducens nerbioarekin (VI. gara nerbioa) eta bestibulu kokleetako nerbioarekin (VIII. gara nerbioa). Aurpegi nerbioaren parte den Wrisberg nerbioa edo aurpegi nerbioaren nerbio bitartekaria ere irtengo da, honek informazio sentsitiboa eta parasinpatikoa darama.
Aurpegi-nerbioa barruko entzumen bidetik dator eta harkaitzaren barruan sartu eta tolespen bat egiten du, aurpegi nerbioaren belauna, honi Falopioren konduktua deritzo. Belaunetik ointokiaren muskulurako adar bat ateratzen da, eta gero tinpano-korda nerbioa ere azaltzen da. Azken honek dastamen zuntzak ditu baita parasinpatikoak ere, barail azpiko eta mihi azpiko txistu-guruinentzat.
Ondoren garezurretik irtengo da zulo estilomastoideoaren bidez, bertan adar txiki batuzk emango ditu nerbio estilohioideoa eta muskulu digastrikoaren atzeko sabela inerbatzeko. Ondoren, parotida guruinean sartuko da ondoren bi adar nagusi ematen ditu: tenporo-fazialak: gora doazenak eta zerbiko-fazialak: behera doazenak. Bertan, sare bat sortu eta aurpegiko muskuluak inerbatzen ditu. Aurpegi-nerbio desberdinak bereizten dira: tenporalak, zigomatikoak, ahokoak, barail adar marginalak, zerbikalak eta abar.
Ergelen batzarra
Ergelen batzarra (ingelesez A Confederacy of Dunces) John Kennedy Toole estatubatuar idazleak idatzitako eleberri bat da. 1980ean argitaratu zen. 1981eko Pulitzer saria irabazi zuen.
Aurpegi nerbioaren nukleo
Inerbatutako muskuluak
Mimika muskuluak, muskulu estilohioideo a, muskulu estapedioa eta muskulu digastriko aren atzeko sabela.
Berezitasunak
Somatotopia mantentzen du.
Ergelen batzarra
Argumentua
Ignatius J. Reilly izaki molodatu gabea eta anakronikoa da, Erdi Aroko bizimoduak, bere moralak bezala, munduan berriro nagusi izango zela amesten zuen. Horretarako, eta munduan entzuna izatearen asmoarekin, egia esan, ulertezin batek, bizitzarenkiko duen bertsioa irudikatzen duen milaka koaderno idazten ditu. Koaderno hauek betetzen dituen bitartean, bere logelatik banatzen zituen, egunen batean ordenatzeko itxaropenarekin eta horrela handigura handiko bere maisulana sortzeko. Jainkosa, bitartean, bere borondatearen aurka berak gorrotatzen zuen mundu kapitalista batean murgiltzen du eta berak esklabotza dela petsatzen duen modu bati men egitea behartuta sentitzen da: Lana. Etsita, bere burua Boeciorekin alderatzen du (zeinek bere hilaraztea kexarik gabe onartu zuen) eta lan bila ateratzen da. Bere lan eta bizi jarduera bere lanari zentzua ematen dion haria da eta Ignatius bezain kutun eta xelebreak diren beste pertsonai batzuk ezagutzeko aukera ematen du.
Eragina
Hainbatetan pantaila handira eramatea saiatu dira, baina arrazoi ezberdinengatik asmo horiek porrot egin dute.
Aurpegi nerbioaren nukleo
Berezitasunak
Nukleoaren goiko eta beheakdeko aldeak ez dituzte kortexeko aferentzia berdinak hartzen: kotez-nukleo zuntzak bilateralki iritziko dira nukleoaren goiko aldera (aferentzia bilateralak) eta nukleoaren behealdera, aldiz, soilik aferentzia kontralateralak.
Bibliografia
UPV-EHU Anatorama - Drake RL, et al (2015). Gray, Anatomía para estudiantes. (3ª ed.) Ed. Elsevier, Madrid. - Feneis H, Dauber W (2006). Nomenclatura anatómica ilustrada. 5ª edición. Ed. Masson, Barcelona. - Schünke M. et al (2015). Prometheus. Texto y Atlas de Anatomía. Obra completa (3 vols.) 3ªedición. Ed. Panamericana, Madrid. - Netter FH (2015). Atlas de Anatomía Humana. 6ª edición. Ed. Elsevier Masson, Barcelona. - Haines D. E. Atlas de Estructuras, Secciones y Sistemas / Atlas of Structures, Sections and Systems 8ª edición. Editado por Lippincott Williams & Wilkins. (2011)
Sho Inagaki
Sho Inagaki (稲垣 祥, 1991ko abenduaren 25a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Ventforet Kofu.
Valentziako metropoli-eremua
Valentziako metropoli-eremua Iberiar penintsularen ekialdean kokatuta dago, eta Valentzia hiriaren inguruan zabaltzen da. Espainiako metropoli-eremu nagusienetako da. 2 milioi biztanle inguru ditu, 628,9 km²-ko azalera duelarik.
Aspremont (Alpe Garaiak)
Aspremont Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Alpe Garaiak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Aspremont udalerrian erroldatutako biztanleak 303 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 33 pertsona bakarrekoak ziren (29 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 62 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 272 etxebizitza zeuden, 134 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 128 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 255 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 134 etxebizitza nagusietatik 106 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 97 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 60 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 184 ziren, horien artean 111 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 111 pertsona aktiboetatik 101 lanean zeuden (58 gizon eta 43 emakume) eta 9 langabezian zeuden (1 gizon eta 8 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Aspremont udalerrian 143 unitate fiskal zeuden, 316 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.606 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 1 zurgina eta 3 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Aspremont udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Margolan Beltzak
Margolan Beltzak (gaztelaniaz, Las pinturas negras) Francisco Goyak bere bizitzako azken urteetan (1819-1823 bitartean) egindako margolan multzo bati ematen zaien izena da. Ilunak eta hunkigarriak dira, eta Goyak erotasunari zion beldurra eta, garai horretarako, gizateriari buruz zeukan iritzi etsia islatzen dituzte.
Goya, 1819an, 72 urte zituela, Quinta del Sordo (Gorraren Etxea) zeritzon bi solairuko etxera joan zen bizitzera, Madrileko kanpoaldean. Etxeari izena aurreko jabearengatik jarri bazioten ere, Goya bera ia guztiz gorra zen garai hartan, 46 urte zituelarik pairatu zuen eritasun baten ondorioz.
Napoleondar Gerrak pasa ondoren, Goyak jarrera mikatza garatu zuen gizakiarenganako. Bertatik bertara zituen ikusiak izua eta ikara. Bitan egona zen hiltzeko zorian, eta gero eta urduriago eta egonezinago bizi zen, berriz gaixotzeko beldurrez. Horrek guztiak eraman zuen Goya Margolan Beltzak deritzaten lanak egitera.
Olio pinturaren bidez eta egongelako eta jangelako hormetan zuzenean margotuta, gai iluneko koadro hunkigarri eta atsekabetu hauek egin zituen Goyak. Inork ez zizkion eskatu, eta ez ziren etxetik ateratzeko. Baliteke Goyak nahi ez izatea publikoak ikus zitzan. Goyak ez zien izenik eman, eta egungo izenak artearen historialariek emanak dira.
Prendeignes
Prendeignes Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Prendeignes udalerrian erroldatutako biztanleak 204 ziren. Familiak 99 ziren, horien artean 30 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 42 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 19 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 160 etxebizitza zeuden, 100 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 51 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 158 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 100 etxebizitza nagusietatik 85 bere jabearen bizilekua ziren eta 15 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 42 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Dakota Johnson
Dakota Mayi Johnson (Austin, ) estatubatuar antzezlea da, zineman eta telebistan aritutakoa. Melanie Griffith eta Don Johnson aktoreak gurasoak ditu.
Prendeignes
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 126 ziren, horien artean 85 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 85 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (43 gizon eta 34 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Prendeignes udalerrian 102 unitate fiskal zeuden, 214 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.567,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 zurginak eta 1 eraikuntza enpresa.
2000. urtean Prendeignes udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 520 hektarea erabiltzen.
Nanase Kiryu
Nanase Kiryu (木龍 七瀬) Japoniako futbolaria da.
Prendeignes
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kitxua
Kitxua hizkuntzak (qhichwa simi edo runa simi) Kitxua, Peruko Ande etako jatorrizko hizkuntza familia da, Hego Amerikako mendebaldean zazpi herrialdetan zehar hedatzen dena. 2004 . urterako, kitxuar hizkuntzetako hiztunen kopurua zortzi eta hamar milioi artekoa zen. 2018ko erroldako datu estatistikoen arabera, Perun kitxua hiztunen populazioak gora egin du, 2007. urtearekin alderatuta.
Hizkuntza familia hori gaur egun Peruko erdialdeko eta mendebaldeko eskualdeako lurralde batean sortu zen, ustez. V. mendean, familiaren bi adar banandu ziren: kitxua I iparralderantz eta kitxua II hegoalderantz. XIV. mende inguruan, hizkuntza orokorra deiturikoa komunikazio-hizkuntza garrantzitsu eta ofizial bihurtu zen Estatu inkaikoa n. Aldaera hori indigenen katekesirako Espainiako administrazioan erabilitako hizkuntzarik garrantzitsuena izan zen. XX. mendean, gaztelaniak kitxua gainditu zuen Peruko hizkuntza nagusi gisa. Hegoaldeko kitxua, hizkuntza kolonial orokorraren ondorengoa, kitxua hizkuntza hedatuena da, iparraldeko kitxua (Ekuador, Kolonbia eta Loretokoa) eta kitxua ankashinoa atzetik dituela. 1960ko hamarkadan, ikerketa dialektologikoek kitxuaren barruan hizkuntza bereiziak zeudela zehaztu zuten.
Luemschwiller
Luemschwiller Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Kitxua
Kitxuar hizkuntzek morfologia eranslea dute, erro erregularrak eta atzizki produktiboen errepertorio zabalak dituzte, hitz berriak erregulartasunez eratzea ahalbidetzen dutenak. Haren ezaugarri gramatikalen artean, informazioaren iturria edo ebidentzialtasuna, zenbait kasu nominal, gu inklusibo bat (hiztuna[k] ez ezik, solaskidea[k] ere hartzen d[it]uena) eta beste bat, baztertzailea (hots, solaskidea[k] at geratzen d[ir]a), hiztunak ekintza batekiko duen onura edo jarrera, eta, aukeran, topikoa bereizten dira. Aditz iragankorrak bat datoz subjektuarekin eta objektuarekin. Predikazio nominalak adierazten dituzte subjektua eta atributua elkarren ondoan jarriz. Kitxuak artikulurik edo juntagailurik gabe funtzionatzen du, genero gramatikalik bereizi gabe: adibidez, urqu mishi (katarra); mishi china (katemea), mulli china (molle —zuhaitz mota bat— emea), urqu mulli (molle arra), urqun qucha (aintzira arra), chinan qucha (aintzira emea); ez dago hizkuntza erromantzeen gramatikaren antzeko kategoriarik. Urqu nahiz china animalia edo landare izenaren aurretik jartzen da, dagokien genero maskulinoa edo femeninoa adierazteko.
Luemschwiller
Biztanleria
2007an Luemschwiller udalerrian erroldatutako biztanleak 706 ziren. Familiak 264 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 104 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Kitxua
Perun, Bolivian (Cochabamba, Chuquisaca, Potosi, La Paz eta Oruro departamenduetan bereziki) eta Kolonbian (Putumayo eta Nariño departamenduetan) ofiziala da. Horrez gain, Ekuadoren, Argentinan (Salta, Jujuy eta Santiago del Estero probintzietan) eta Txilen (Antofagasta) ere mintzatzen da.
Kitxua hitzak "inguru epela" esan nahi du eta runa simik, berriz, "gizakien hizkuntza" (kastilla simi: gaztelania, inka simi: inken hizkuntza).
Luemschwiller
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 299 etxebizitza zeuden, 265 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 33 hutsik zeuden. 273 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 265 etxebizitza nagusietatik 237 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 39 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 171 etxek bost zituzten. 236 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 77 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 164 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Kitxua
Estatusa
Gaur egun hizkuntza ofiziala da Peru, Bolivia eta Ekuadorren, baina ez Txile, Kolonbia eta Argentinan. Perun 1975ean onartu zen lehen aldiz kitxua hizkuntza ofizial gisa (21115 Lege Dekretuaren bidez). 2003an Peruko Kongresuak Hizkuntza Legea onartu zuen eta 2011n kitxuaren erabilera, iraunkortasuna, garapena eta sustapena bermatzeko 29735 Legea onartu zen. Hezkuntza, osasuna eta justizia arloetan emandako aurrerapausoekin batera, 2016an auzitegi goreneko ebazpen batek derrigorrezkotzat jo zuen kitxuera ikastea Kulturarteko Hezkuntza Elebidunean (EIB). Bolivian 1977an kitxuak eta aimarak ofizialtasuna lortu zuten, baina 2000. urtera arte ez zen herrialdeko 33 hizkuntza indigenen ofizialtasuna berretsi (Dekretu Gorena 25894 zenbakia, irailaren 11koa). 2009an konstituzioan bildu zen kitxua Boliviako hizkuntza ofiziala zela, beste 35 hizkuntza indigenekin batera. Ekuadorren 1983an aitortu zen lehen aldiz konstituzioan kitxua eta gainerako jatorrizko hizkuntzak herrialdeko kulturaren parte zirela eta 2006an konstituzioaren bidez aitortu zitzaion ofizialtasuna Ekuadorren.
Luemschwiller
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 474 ziren, horien artean 352 aktiboak ziren eta 122 inaktiboak ziren. 352 pertsona aktiboetatik 323 lanean zeuden (172 gizon eta 151 emakume) eta 29 langabezian zeuden (15 gizon eta 14 emakume). 122 pertsona inaktiboetatik 43 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Tryssogobius longipes
Tryssogobius longipes Tryssogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Luemschwiller
Diru sarrerak
2009an Luemschwiller udalerrian 272 unitate fiskal zeuden, 703 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.730 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
Kitxua
Ofizialtasun tarteak
'''XX. mendean'''
Hyporhamphus ihi
Hyporhamphus ihi Hyporhamphus generoko animalia da. Arrainen barruko Hemiramphidae familian sailkatzen da.
Luemschwiller
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 zurgina eta 2 iturginak.
2000. urtean Luemschwiller udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 219 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Dibrachichthys melanurus
Dibrachichthys melanurus Dibrachichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Tetrabrachiidae familian sailkatzen da.
Luemschwiller
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Turček
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1371. urtekoa da.
Kitxua
Ofizialtasun tarteak
'''XXI. mendea'''
Glotonimia
Kitxuar hizkuntzek ez zuten autoglotonimo rik edo, behintzat, ez dago erregistrorik horrela izan zitekeenik. Aitzitik, Konkistaren garaiko ikerketa eta kroniketatik abiatuta ematen zaizkie izenak XVI. mendeko Peruko erregeordetza osatzen zuen hizkuntza-mosaikoko hizkuntzei. Esaldi batzuk, Antzinako Peruko gobernariek Inka Estatuarekin elkar ulertzeko erabiltzen zuten hizkuntza izendatzeko erabili ziren: erregistratutako goiztiarrena, hizkuntza orokorrarena da. Hala ere, Andeetako eskualdean, kitxua klasikoak epiteto hori jasotzeaz gain, beranduago aimara, pukina eta motxika ere jaso zituen.
Ketxua izena frai Domingo Santo Tomasek erabili zuen lehen aldiz bere Grammatikan... baita esamoldearen jatorria ere, Cieza de León eta Bernabé Cobok ere aipatua: kronikariek hizkuntza orokor deitutakoaren jatorriaz galdetu zietenean, hauek, gaur egun Andahuaylas probintzian bizi zen kitxua naziokoak zirela erantzuten zuten. Kitxua aldaera hitza XVII. mendearen erdialdean hasi zen erabiltzen. Bai kitxua eta bai kitxua jatorrizkoaren kumaturen batetik datoz. [qiʈ͡ʂ.wa] ("Haran epela"), klima oneko haranetan erabiltzen dena.
Aldaera askotan, hegoaldeko kitxuan bezala, kognatu honek ubular kontsonante bat erakusten du,/i/ren aurrean agertzen denean, oklusiboa edo frikatiboa, bokal honetan alofono bat sortzen duena. Alofonia hau gordetzen duten eskualdeei, kitxua kitxuismoa dagokie. Beste batzuetan,*/q/ jatorrizkoa kontsonante ez-ubular bihurtzeak bokalen alofonia galtzea eragiten du, eta, beraz, aldaera horiei kitxua izena dagokie. Hala ere, badira salbuespen batzuk, hala nola Santiago del Estero n (kitxua izena erabiltzen da) eta autonomia erabiltzen ez den zenbait tokitan.
Autonimoak
Runa simi autoglotonimoa ("jendearen hizkuntza") hegoaldeko kitxuaren aldaera batzuetan hedatuta dago. Konkistaren ondoren, runa hitzak akulturazio bat jasan zuen, bere jatorrizko "gizakia" zentzua okertu baitzen, eta bertakoak wiraqucha izendatzeko erabili zen, espainiarrak izendatzeko erabili zena. Horrela, runa simi "indigenen hizkuntza" gisa itzul daiteke, hau da, jatorrizko edozein hizkuntza, espainieratik bereizteko (kastilla simi; misu simi).
Beste interpretazio posible bat runa esamoldeak administrazio publikoko kategoriei erreferentzia egitea da: runa indiar tributatzailea da, kitxua den ala ez alde batera utzita. Hipotesi honen aldeko arrazoi indartsu bat aimara familiako hizkuntzentzako antzeko adierazpen baten existentzia da: jaqaru glotonimoa jaqi + arutik dator, esanahi berdinarekin.
Espainiako kroniketan ez dago runa simiren antzeko epitetoa hizkuntza jakin bat izendatzeko erabiltzeari buruzko erreferentzia goiztiarrik, ez berantiarrik, baizik eta aipamen hizkuntza indigenek hitz egiten zutela adierazten duen erreferentzia soil gisa aurkitzen dugu. Lehen erreferentzietako bat, Cerrón-Palominok aipatua (2008), Middendorf kitxuistarena da, 1891 ean.
Kolonbiako bi dialektoetan inka shimi (inken hizkuntza) deitzen zaio, inguru haietara inkek eraman zutelako; Huancayoko periferian kitxua huanca wanka shimi esaten zaio, hau da, "Huanken hizkuntza", eta ez da erabiltzen etxekoen artekoetan, ez nuna shimi ezta qichwa ere.
Hizkuntza ikasketak
Kitxua hizkuntzalaritzaren lehen ikerketa ezagunak Peruko erregeorde tzaren hasieran eman ziren. Misiolari katolikoek tokiko hizkuntza hau eta beste batzuk erabili zituzten indigenak ebanjelizatzeko, horretarako hizkuntza hauetako zenbait eskuliburu (arteak) eta hiztegi (hiztegiak) idatzi zirelarik, aimara, mochica edo guaraniera kasu, baita katiximak ere.
Frai Domingo Santo Tomasekoa, bere testigantza propioaren arabera fraide domingotarra zen. Perura 1540an iritsi zen eta bere ebanjelizatze lanean Peruko erdialdeko eskualdeko hizkuntza ikasi zuen lehen misiolaria izan zen. Ondoren, bere hizkuntzatan predikatu egin zuen egungo La Libertad, Ancash, Lima, Ica, Apurímac, Huancavelica, Ayacucho, Junín departamenduetan bizi ziren komunitateei. 1560an, naturalen hizkuntzaren ezagutzaren ondorioz, Valladoliden argitaratu zituen kitxuerazko lehen bi lanak, Gramática o arte de la lengua general de los indios de los reinos del Perú, eta Peruko hizkuntza orokorraren Lexicón edo hiztegia.
1560an, naturalen hizkuntzaren ezagutzaren ondorioz, Valladoliden argitaratu zituen kitxuerazko lehen bi lanak. Peruko erresumetako indiarren hizkuntza orokorraren Gramatika edo artea, eta Peruko hizkuntza orokorraren lexiko hiztegia.
Juan de Balboa diputatu limetarra izan zen kitxua hizkuntzako lehen katedraduna, 1576an San Markoseko Unibertsitatea antolatu zenean, eta bertan doktore graduatu zen lehen perutarra .Geroago, 1608an, Diego González Holguínek (1552-1618) Vocabvlario de la lengua general de todo el Perv, qquichua o del Inca izenekoa argitaratu zuen.
Atzerriko hizkuntzalarien artean ikerketa garrantzitsuak ere argitaratu ziren, Willem Adelaar, Gerald Taylor, Cesar Itier, Wolfgang Wolck, Pieter Muysken eta beste batzuenak kasu. Hala ere, Andeetako progresismoaren garaia ere bada, non jatorrizko hizkuntzak, baita haien ohiturak ere, nazioen garapenaren garaitzaile bezala ikusten ziren, eta, beraz, landa-heziketa hasiberria, hauen ordez, gaztelera erabiltzera zuzendu zen. Peruko Ikasketen Institutuaren lana eta Alberto Escobarren bultzadak, kitxuaren eta bere gramatikaren sei barietateko hiztegiak argitaratzea. Ekarri zuen Horri buruz, Escobarrek dio:"'La reivindicación de la lengua quechua y de su empleo empezaron el 27 de mayo de 1975 con la Ley 21156. La lengua prehispánica más ampliamente difundida en el Perú se hallaba proscrita, legal y socialmente, desde la insurrección de Túpac Amaru en 1780. Su oficialización en el país, con rango equivalente al de la lengua castellana es, por tanto, una decisiva medida de política cultural.' (Escobar, 1976)"
Genealogia eta sailkapena
Kitxuak ez du beste hizkuntza familia batzuekin frogatutako lotura genetikorik. Lehenago, gerora baztertuak izan ziren hipotesi batzuk bota ziren, Joseph Greenbergen amerindiar familiaren proposamena kasu (1987), kitxua Andino-chibcha-paezano erroetatik, Andina adarraren barruan kokatzen zuena.
Bilakaera
Kitxuaren eta hizkuntza aimararren arteko erlazio genetikoaren tesia ere baztertuta badago ere, espezialisten adostasunak familia horietako protolenguen arteko elkarrekiko harreman zaharra onartzen du. Familia horien lexikoaren zati garrantzitsu bat partekatzen da, eta ez dakigu bietako zein hizkuntzari dagokion zein hitz.
Horrela, kontaktu epe luze baten ondoren, proto kitxua I. mendearen hasieran agertzen da Peruko erdialde-mendebaldeko zatian. Proto kitxua bi adarretan banatu zen V. mendean: Ketxua I.ak iparralderantz beste hedapen bat hasten du ekialdeko isurialdetik zehar Huailas kalezuloraino eta Ketxua II.ak hegoalderantz hedatzen du isurialde baketsuko mendilerrotik.
XIII. mendean, kitxuaren hedapen berriena gertatu zen, Chincha erresumaren merkataritzaren ondorioz bultzatuta. Kitxua klasikoa hizkuntza franko bezala hartzea eragin zuena Peru Zaharraren zati handi batean eta gaur egun Ekuadorreko mendilerroa den honetan, herri ezberdinetako kurakek ekoizpenak trukatzeko gobernari independenteen artean komunikatzeko erabilia. Hegoaldeko mendilerrorantz, hizketa-lurraldearen gainean Azkenik, ekuadortar aldaera hegoaldeko hizkeratik aldendu zen, kitxua familiaren azken zatiketa gertatu zelarik. Hala ere, zenbait eskualdetan kurakek bakarrik ziren kitxua ezagutzen zutenak, herri xeheak bere hizkuntza propioak erabiltzen jarraitzen zuen bitartean, eskualde motxika hizlarien kasuan bezala. Prozesu honen erdian, inkek Chinchayueren konkista hasi zutenean, hizkuntza hau hartu zuten euren administrazio arazoetarako, hauek ere aimara hizlariak ziren arren, eta euren inperioko probintzia ezberdinetan euren ikaskuntza inposatu zuten. Honek, herri hizkuntzak alde batera uztea esan nahi ez zuelarik. Inkekin harreman komertziala izan zuten oihaneko herri batzuk ere kitxuaren eragina jasan zuten.
Peruko erregeordetzan, misiolari katolikoek tokiko hizkuntza hau eta beste batzuk erabili zituzten indigenak ebanjelizatzeko; zenbait eskuliburu (arteak) eta lexiko  idatzi ziren, eta baita beste hizkuntza garrantzitsu batzuk ere, aimara, mochica edo guaraniera kasu, baita katiximak ere. Hori dela eta, kitxua Andeetako eta Amazoniako beste herri batzuetara hedatu zen.
Barne sailkapena
Gary Parker (1963) eta Alfredo Torero (1964) hizkuntzalarien seminen dialektologia-ikerketek kitxua familiako barietateak bi azpifamilia edo adarretan sailkatu zituzten. Adar horietako bat kitxua I izenekoa da Toreroren nomenklaturan edo kitxua II, Parkerren arabera. Adar horrek Peruko erdialdeko eta ipar-erdialdeko mendilerroan banatutako barietateak hartzen ditu, Andeetako mendilerroaren bi isurialdeetan, Peruko Lima, Junín, Pasco, Huánuco eta Ancash departamenduetan. Beste adarra kitxua II (Torero) edo kitxua A (Parker) izenekoa da. Iparraldetik hedatzen da Kolonbia hego-mendebaldea, Ekuador eta Peru iparraldearen artean, hegoaldetik, berriz, Peruko austral eta Bolivia eta Argentinako ipar-mendebaldearen artean, agian Txiletik gertu bizi hiztunekin. Torerok bere lanean kitxua I taldearen hiru aldeko azpiatal bat artikulatu zuen.
Berdantza musugorri
Berdantza musugorria (Emberiza bruniceps) Emberiza generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Kitxua
Barne sailkapena
Duela gutxi egindako berrikuspen batean, Adelaarrek kitxua II-ko taldearen jarrera taxonomikoa egileak berak zalantzan jarri zuela eta Yauyos inguruko ondorengo ikerketen argitan berriz aztertu zela gogorarazten du. Pakaraoseko kitxua, nagusiki morfologikoak diren kontsiderazioengatik, Kitxua I-aren adarra bezala hartzen da. Gainontzekoak, erdialdeko kitxuetatik dibergentea direnak, Toreroren hasierako II-A barietatearen gainontzeko barietateak, proto-Kitxua II.aren banaketa goiztiar bezala hartu ziren, kitxua II.B eta kitxua II. C artean banatzen hasi aurretik.
Forma estandarrak eta ofizialak
Gaur egun ez dago hizkuntza estandar bat (arabiera kasu) edo idatzizko sistema komun bat (txinera bezala) hizkuntza ulertezinen erabiltzaileek komunikatzeko erabiltzen dutena: lehen gaztelaniara jotzen dute, ezagutzekotan.
Maila ofizialean, Peruko konstituzio politikoak kitxuaz hizkuntza bakar bat bezala hitz egiten du, baina Hezkuntza Ministerioak gutxienez sei hizkuntza barietatetarako liburu ezberdinak igortzen ditu (Angela, Ayacucho, Cajamarca-Cañaris, Cuzco, Junín, San Martín). Bolivian, hezkuntzan eta testu ofizialetan, kitxua normalizatu bakarra erabiltzen da (hegoaldekoa), eta Ekuadorren, kitxua bakarra. Bi herrialde horietan hitz egiten diren aldaki guztiak elkar ulergarriak dira.
Kitxua hizkuntza bakarra da, kitxua dialekto estandarra da eta gainerako aldaerak deformazioak dira.
Beste hizkuntzekiko harremana
Kitxua eta aimara familien konbergentzia formatiboaren ondoren, kitxuak aimara familia linguistikoarekin harreman linguistiko handia izaten segitu zuen. Eskualde askotan, kitxua, urteen joan-etorrian, aimara ordezkatzera iritsi zen. Izan ere, IKE kitxuaren ezaugarri asko, dirudienez, barietate hauetako asko aimara substratu baten gainean sortu zirelako gertatzen dira.
Gainera, kitxua, historikoki, Amazoniako hizkuntzekin harremanetan egon da, adibidez ashaninkarekin, arawak eta panoa familietako beste hizkuntza batzuez gain. Marañonen arroan, kitxuak erabat ordezkatu zituen, inken aurreko hizkuntza asko bezala. Hegoaldean inken inperioa mapudungun, kakan eta huarpe hizkuntz eremuetara hedatu zen.
Kitxuak gaztelanian ere eragina izan zuen, konkistatzaileek ezagutu zituzten errealitate berriak deskribatzeko kitxuismo asko ekarriz. Gaztelaniak ere maileguak utzi ditu kitxua hizkuntzetan. Ondoren, Andeetako elebitasun gaztelania-kitxuaren ondorioz, fonema oklusibo soinudunak sartu dira Ketxua II izenekoan eta, bestetik, andinoen gaztelania sortu da.
Kokapen geografikoa
Kitxuerazko hizkuntzak etengabe hitz egin dira Hego Amerikako mendebaldean, Kolonbiako hego-mendebaldetik Argentinako iparralderaino.
Iparraldea: Ekuador, Kolonbia eta Loreto
Kolonbiako hego-mendebaldearen, Ekuadorren eta Peruko Amazoniaren iparraldeko muturraren artean, iparraldeko kitxua edo ekuadortarra da nagusi. Multzo ezberdin hori Nariño, Putumayo eta Cauca departamenduetako eskualdeetatik (Kolonbia) Amazonas ibaia ren iparraldeko isurialderaino hedatzen da, Loreto departamenduan (Peru), Ekuadorko Mendilerroa eta Ekialdea zeharkatuz.
Peruko ipar-mendebaldea
Iparraldeko kitxuarekin lotutako bi barietate hitz egiten dira, Peruko Amazonas eta San Martin departamentuetan. Kitxua chachapoyanoa Amazoniako mendian erabiltzen da eta kitxua lamista Mayo eta Sisa ibaien isurialdeetan. Mendebaldean, kitxua cajamarquinoa Cajamarca hiriaren inguruan hedatzen da, Chetilla eta Porcon herrietan. Incahuasi-Cañarisen barietatea, kaxamarka-barietatearekin uler daitekeena, ipar-ekialdean hedatzen da Incahuasi eta Cañaris barrutietan (Lambayeque), Cutervo eta Jaen probintzietan (Cajamarca) eta Huancabamba probintzian (Piura) urrun dagoen herri batean.
Peruko erdialdea
Peruko Erdialdeko Mendilerroan, nagusiki, Kitxua I adarreko hizkuntzak daude, iparraldeko Angela eta Huanuco departamenduetan eta hegoaldeko Junin, Huancavelica eta Ica departamenduetan, Pasco eta Lima departamenduak barne.
Eskualde haietan gehien hitz egiten den hizkuntza kitxua ankashinoa da, iparraldeko muturrean hitz egiten dena (Ancash eta Huánucoko ipar-mendebaldean). Kitxua huanca edo soilik huanca deritzona Huancayo, Chupaca eta Concepcion probintzietan Junín departamenduan hitz egiten da. Hegoaldean, Limako departamenduan, Kitxua II dialektoek euren eremua Yauyosko probintziako Ketxua I-a dialektoarekin partekatzen dute; bata Laraos barrutian dago eta bigarrena, probintziaren hegoaldean.
Fonologia
Kitxuar hizkuntzen silabak gutxienez bokal batez osatzen dira nukleo gisa. Oro har, kontsonante bat onartzen dute eraso- eta koda-posizioetan (silaba-hasiera eta -amaiera, hurrenez hurren); hala ere, mailegu berrienek bi kontsonante ere onar ditzakete erasoan, bereziki kontsonante likidoekin. Intonazioak eta azentuazioak rol txikiagoak dituzte.
Hiru bokal-fonema bereizten dira: bokal ireki bat eta itxituak biribilduta /u/ez biribilduta /i/. Gainera, erdiko kitxuek bi bokal-kantitate bereizten dituzte: bokal laburrak eta luzeak: /a:/, /i:/, /u:/. Bokal-fonema horien ahoskera zehatza aldatu egiten da ingurune fonetikoarekin. Kontsonante ubular baten auzotasunak beste alofono zentralizatu batzuk sortzen ditu, hala nola [ɑ], [e], [ɛ], [o], [ɔ] eta /j/ sabaikari erdisonantearen auzotasunak ere aurrerapena eragiten du /a/ [æ]-ra. Chachapoyaseko kitxuan /aj/ eta /aw/ bezalako taldeen monoptongazioa gertatzen da, baita Ancasheko aldaera batzuetan ere, hor /uj/ taldeari ere eragiten baitzaio.
Kontsonanteei dagokienez, dibertsifikazio handia dago, jatorrizko inbentario honetan eragina izan duten hainbat aldaketa diakronikoren ondorioz. Protoketxuak hiru nasal izango zituen: /m, n, ɲ/ lau oklusibo /p, t, k, q /, afrikatu bi /t͡ʃ, ʈ͡ʂ/, frikatibo hiru /s, ʂ, h/, gertuko bi /j, w/baita bi edo hiru likidoak  /ʎ, ɾ, (l)/. Atzerakako frikatiba, oso antzinatik egin zen, soilik huankan kontserbatuz.
Protokoloaren kontsonante-inbentarioak murrizketa handiak izan zituen behin baino gehiagotan bere garapen-prozesuan. Glotala /* h/ hasierakoa Ketxua I.ean eta Cajamarca baita, Incahuasi-Cañariseko kitxuan desagertu zen. Kontsonante batzuk bat egin zuten, adibidez, ubular /* q/oklusiboa /k/ KII-Bn eta txistukariak KII-Cean; gainera, bi taldeek afrikadak postalbeolar bakar batean urtu zituzten, Huallagako kitxua bezala, Chachapoyaseko kitxua eta Pastazakoa izan ezik. Azken honetan, afrikar erretrofleja, albeolar /t͡s/ posizioraino aurreratua izan zen.
Kitxua I-go aldaketa garrantzitsu batek afrikarren artikulazioan eragina izan du. Post albeolarra */t͡ʃ/ albeolar bateraino aurreratu ze, dialekto jarraitu horren iparraldeko eta erdialdeko zati handi batean. Geroago, zenbait eremutan, aurreko aldaketak utzitako atzeraemangunea ere aurreratu zuten */ʈ͡ʂ/. Aldaera batzuk, Cajatamboko kitxua kasu, albeolar berriaren desafrikazio batetik pasa ziren, aldez aurretik albeolar txistukaria glotalizatzearekin batera */s /.
Idazkera
Artikulu nagusia: Kitxua alfabetoa
Andeetako idazketa metodo baten erabilera aurre hispanikoaz luze eztabaidatzen ari dira. Kipus eta tocapuak idazketa sistema bat izan daitezkeela proposatu da, baina orokorrean onartutako erakustaldiak daude.
1939ko urriaren 29an, kitxua hizkuntza bakar baten paradigmapean grabatzeko lehen saiakeretako bat eman zen. Oraingoan, 33 zeinu dituen hizkuntza indigena amerikarrentzako alfabetoa onartu zuten Limako (Peru) XXVIIko kongresuan.
Handik hamar urtera, 1218-85-ED Ministerio Ebazpenaren bidez, alfabeto ofizialak e eta o letrak ezabatu zituen; hiru bokal baino ez dira erabiltzen, a, i eta u, kitxuaren fonologiari dagokiona. Hala ere, Cuscoko kitxua Hizkuntzaren Akademia Nagusiak gaztelaniazko bost bokalekin Cuzcoko Kitxua alfabetoaren bertsio bat sustatzen du oraindik.
Gramatika
Badira sustrai independenteak, aldatu gabe hitz oso bat osatzen dutenak, eta badira helburu horretarako atzizkien mendekoak ere. Atzizkiak bi motatakoak dira: eratorriak, lexemen esanahia aldatzen dutenak, eta malguak, ezaugarri gramatikalen paradigmak zehazten dituztenak. Atzizki batzuk enklitikoak dira, perpausaren edozein hitzen amaieran batu daitezkeenak. Atzizkiak oso emankorrak dira, solaskideak iragar ditzakeen esanahiak osatzen baitituzte. (hegoaldeko kitxua)
Pukllachichkarqaykum
'Jolastarazi genion'. Hizkuntza kitxuek SOV ordena aldakor bat nahiago dute, funtzio adjektibo bat betetzen duten hitzek eta klausula erlatiboek aldatzen duten izena (hizkuntza zentripetua) baino lehenagokoak dira beti. Lerrokatze morfosintaktikoa akusatiboa izaten da, eta objektu zuzena /* -kta/ ko atzizki kognatuekin markatzen da. Esaldi posesibo osoa osatzeko, edukitzailea lehenesten da edukitzailearen aurretik, eta kasu genitalaren eta pertsonal erlatiboaren atzizkiekin markatzen da, hurrenez hurren. (q. Huarochirí)
Paypa shutin
‘Bere izena’
Ezaugarri gramatikalak
Froga ezaugarri gramatikal gisa gordetzen da familia osoan. Horrela, aurrez aurreko, jakinarazitako, usteko eta ondorioztatutako informazioa bereizten da beti. Kategoria hori enuntziatuko edozein hitz birtualki erants dakizkiokeen enklitiko edo partikula moduan adierazten da. (Q. Cajamarca)
Qayna chay waka waćharqanmi
'Atzo behi honek erditu zuen'
Awiluyshi wañurqan puñushqanshina.
'Aitite lo egiten zuen bitartean hil zen' (hizlariak entzunak dauzka horren inguruan)
Yanapanqaćh warmin.
'Bere emazteak lagunduko du' Bestalde, protokitxuak lau pertsona gramatikal izango zituen, hiztunak eta entzuleak aldi berean definituak. Zenbakia ez zen hasieran gramatikalizatuta egongo. Sistema hori Pakaraoseko kitxuan mantentzen da, eta gainontzeko aldaeretan isladatzen da. Ondoren, hainbat hitzezko marka gramatikal eta nominal agertu ziren pluralentzat, hasierako eskemari gainjarriz. Aldaketa horrekin, sistema pronominalak zazpi pertsonako bat hartzen du: hiru pertsona singularrean, bi lehen pertsona pluralean (barneratzailea eta ez-baztertzailea) eta bigarren eta hirugarren pertsonako pluralak. Gainera, lehen bi pertsona pluralen arteko aldea desagertu egin da iparraldeko kitxuan.
Salerano Canavese
Salerano Canavese Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Salerano Canavesek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kitxua
Ezaugarri gramatikalak
Ez dirudi kopuruak garrantzi handiagoa izan zuenik espainia inbasioa iritsi zen arte. Beste ezaugarri gramatikal batzuk, generoa adibidez, ez dira kitxuar hizkuntzetan sartu. Definizioa baino ez zitzaion gehitu huankari -kaq atzizkiaren bidez, ka- aditzaren agentetik eratorria ('haber').
Aditz esaldia
Hitzezko morfologia oso aberatsa da familia horretan. Kitxua hizkuntzek atzizki eratorrien errepertorio zabalak dituzte. Horiek zuzenean lotzen zaizkio erroari, birtualki mugagabeak diren kopuruetan, gai berriak eratuz. Protoketxuak norabidea adierazten duten lau aditz atzizki izan zituen: -rku- ('gorantz ′), -rpu- (' beherantz ′), -yku- ('barrura') eta -rqu- ('kanpora'). Soilik I. kitxuan eta norabide bertikaleko atzizkien kasuan kontserbatu dira produktiboak, beste instantzia batzuetan fosilizatuak edo absenteak agertzen diren bitartean. (Ancasheko kitxua)​
Rikaanakuntsik.
rikaa-naku-ntsik
'Elkarri ikusten diogu'.
(Kitxua lamista)
Yaykuchin.
Yayku-chi-n
'Sarrarazten du'. Aditz-gaiak modu eta denbora malguko atzizkien mende daude, eta horiek perpausaren subjektuaren pertsona gramatikalaren espezifikoak dira. Kitxuar aditzak subjektuarekin nahiz objektu zuzenarekin bat datoz iragankorrak direnean: Ekuadorreko kitxuan salbuespenak daude, konjugazio binominala galdu duen eskualdean. Moduari dagokionez, inperatiboaren flexioa eta indikatiboarena bereizten dira atzizkien multzo desberdinekin. Kitxuak bi garai bereizten ditu: etorkizuna eta ez etorkizuna. Etorkizunik gabeko aditz bat* -rqa atzizkiaren bidez zehaztu daiteke iraganerako. Askotan, itxura atzizki deribatuen bidez markatzen da.
Esaldi nominala
Sustrai nominal gehienak morfologikoki independenteak dira; hau da, ez dute atzizkirik behar hitz oso bat osatzeko. Salbuespenen adibide dira kiki- ('norbera') edo llapa- ('guztiak') bezalako izenordain erlatiboak, osoak izateko atzizki posesiboak behar dituztenak. Ikus llapantsik ("gu guztiok") forma ankashinoa. Sortutako izenek eta adjektiboek ez dute desberdintasunik. Izen batek beste izen bat aldatzen du, aurretik zuzenean jarriz. Elkarrekin, izenezko esaldi bat osatzen dute, amaiera hitzean bere muina duena. Aldagailuak aurretik jar daitezke, mugarik gabe.
Flexio nominalak pertsona gramatikal bakoitzaren atzizki posesibo espezifikoak onartzen ditu: jarraian -kuna bezalako hautazko atzizki bat dute, baina ordena Santiagoko kitxuan alderantzikatzen da. Hirugarrenik, kasu atzizkiak doaz. Esaldi nominalak flexionatu egiten dira, atzizkiak nukleoari bakarrik gehituz. Kasuaren atzizkirik gabeko esaldi bat izenduntzat hartzen da. Kasu akusatiboa (* -kta), latiboa (-man), instrumentala (-wan), kozitatiboa (-ntin), genitiboa (-pa, salbu -pi en Laraos), onbera (-paq) eta kausatzailea (-rayku) atzizkiak kitxua familia osoan kontserbatzen dira. Gainera, aldakuntza duten kasu-atzizkiak ere badaude, hala nola lokatiboa (* -й haw, -pi, -pa, -man), ablatiboa (-piq, -pita, -manta, -paq, -pa), prolatiboa (-pa, -nta), terminatiboa (* -kama, -yaq) eta konparatiboa (* -naw, -hina).
Izenak
Izen-erroek atzizkiak onartzen dituzte pertsona (jabetza adierazteko, ez identitatea), pluraltasun gramatikala eta kasua adierazteko. Orokorrean, pertsona-atzizkia pluraltasunarena baino lehenago doa.
Esaldi bat
Ñawpaman katishun – Segi dezagun aurrera
Zenbaki digituak eta hamarra
Zenbaki digituak eta hamarra (ez da zeroa adierazten) honako hauek dira: Taulan Nazioarteko Alfabeto Fonetikoaren ikurrak erabili dira.
Daiki Matsumoto
Daiki Matsumoto (松本 大輝, 1991ko maiatzaren 29a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Ventforet Kofu.
March barrutia
March barrutia Schwyz kantonamenduan dagoen Suitzako barrutia da. Bere hiriburua Lachen da. 176,84 kilometro koadroko azalera du eta 38.983 biztanle.