cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luis García Meza
Bizitza
1989an Boliviako Kongresuak Luis García Meza atxilotzeko agindua eman zuen, besteak beste, hilketak, jazarpena, narkotrafikoa, Estatuaren konstituzioa ez errespetatzea eta giza eskubideen kontrako erasoak egin izana leporatu ziotelarik. Urte hartan bertan ihes egin zuen, baina, 1994an atxilotu zuten Sao Paulon. Atxiloketa gertatu eta berehala eskatu zuen Boliviak estradizioa, eta bere eskaera onartu zen arren, ezin izan zuten 1995. urtea arte estraditatu. Chonchocoroko espetxean egon zen 1995-2008 bitartean. Osasun arazoak zirela-eta, Cossmilgo ospitale militarrera eraman zuten, eta bertan hil zen 2018an.
Dorlisheim
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 136 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 15 eraikuntza enpresak ziren, 54 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 11 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 34 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 banku bulegoak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 2 zurginak, 5 iturginak, 1 argiketaria, 5 ile apaindegiak, 6 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 28 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 1 supermerkatua zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 1 liburu denda zen, 5 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 3 zapata-dendak, 2 altzari dendak, 3 kirol-dendak, 1 lurrin-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Auchenheath
, Eskoziako udalerri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.
Bahaba polykladiskos
Bahaba polykladiskos Bahaba generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Maila piezometriko
Maila piezometrikoa, geologian, putzu bat eginda akuifero gatibuaren urak hartuko zuen maila da. Zentzu batzuetan karga hidraulikoaren sinonimoa da. Maila piezometrikoa neurtzeko piezometro bat erabiltzen da.
Lautrec (Tarn)
Lautrec Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Tarn departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lautrec udalerrian erroldatutako biztanleak 1.706 ziren. Familiak 612 ziren, horien artean 139 pertsona bakarrekoak ziren (57 bakarrik bizi ziren gizonak eta 82 bakarrik bizi ziren emakumeak), 200 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 212 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 61 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 759 etxebizitza zeuden, 634 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 58 bigarren erresidentzia ziren eta 67 hutsik zeuden. 685 etxeak ziren eta 66 apartamentuak ziren. 634 etxebizitza nagusietatik 478 bere jabearen bizilekua ziren, 121 alokairuan okupaturik zeuden eta 35 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 67 etxek hiru zituzten, 142 etxek lau zituzten eta 402 etxek bost zituzten. 457 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 276 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 310 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.009 ziren, horien artean 724 aktiboak ziren eta 285 inaktiboak ziren. 724 pertsona aktiboetatik 655 lanean zeuden (351 gizon eta 304 emakume) eta 69 langabezian zeuden (36 gizon eta 33 emakume). 285 pertsona inaktiboetatik 83 erretiraturik zeuden, 78 ikasten zeuden eta 124 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lautrec udalerrian 663 unitate fiskal zeuden, 1.659 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.046 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 90 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 23 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 8 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 arraindegi zen eta 2 arropa dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Lautrec udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 188 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Prisma hexagonal metabirgehitu
Geometrian, prisma hexagonal metabirgehitua Johnsonen solidoetako bat da (J56).
Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.
Eskeko ordenak
Eskeko ordena ordena erlijioso katoliko mota bat da.
Eskeko ordenetako partaideek pobrezia-botoa egiten dute, hau da, uko egiten diote ondasun orori, norberarenak izan zein ordenarenak izan. Pobrezian bizi dira, soilik karitateak mantendurik. Eskeko ordenarik garrantzitsuenak, XIII. mendean onartuak izan ziren, klero sekularraren aldetik jasan zuten hasierako kontrako postura gainditu ondoren. Ordena horien artean, nabarmentzekoak dira fraile txikiak edo frantziskotarrak (aita santuaren onarpena jaso zuten 1209an); fraile predikatzaile edo domingotarrak (1216an), karmeldarrak (1245ean) eta agustindarrak (1256an). Bosgarren ordena bat ere egon zen, servitarrena, 1233an sortu eta 1424an eskeko ordena moduan onartua izan zena.
Eskeko ordenetako partaide guztiek, baita 1983ko Zuzenbide Kanonikoko Kode berriaren ondoren ere, erreserbatuak deritzen bekatuak barkatzeko pribilegioak dituzte.
Eskeko ordenen jatorria eta eragina
Antzinako kristautasunaren balioak berreskuratzeko asmoz, eskeko ordenak sortu ziren XII. mendearen bigarren erdian. Monasterioetako bizitzan oinarrituriko kongregazioak eratu zituzten, baina ordena hauetako kideek ez zuten monasterioan sartu beharrik.
Ordena bateko kide ziren: monasterioa haien bizitokia besterik ez zen. Ordena hauen zeregina zen talde-bizitzaren balioak zabaltzea eta balio horiek kontenplazio-bizitzatik eratorritako aszesiaren idealen bidez praktikara eramatea. Eguneroko bizitza alde batera utzi eta leku bakarti batera aldatu gabe, anaia haiek, Elizari laguntzeko, lan egiten zuten, aita santuari laguntzen zioten herria hezten.
San Frantzisko Asiskoak bideratu zuen erreforma hura, eta horrela sortu zuen frantziskotarren ordena. Honorio III.a aita santuak ezagutu zuen ordena hori 1223an. Ordenaren helburu nagusia herritarren debozioa sendotzea, penitentzia eta errukia praktikatzea eta Elizak agintzen zituen balio kristauen aldeko lan intelektuala egitea zen.
Hasieran, herritarren errukiari esker bizi ziren, limosnei esker. Haien monasterioek ez zuten jabego handirik, ez baitzuten bizitzeko ondasunak pilatzeko helburua. Ordena horrek pobretasuna aldarrikatzen zuen, goi-mailako balio moral gisa.
Era honetako ordenak laguntza handikoak izan ziren Elizaren interes tenporal eta espiritualak babesteko. Hala izan zen, adibidez, domingotarren ordena, sinesgabeak kristautasunera bihurtzeko eta Elizako hierarkiaren begirunea sustatzeko predikatzen aritzeko sortua. 1216an sortu zen, eta haren zeregin nagusia Erdi Aroko Mendebaleko heretikoei esestea izan zen. Aita santuak Inkisizioaren Ofizio Santuaren bidez fedea eta Elizaren dogma betearazteko zeregina agindu zion 1231n.
Monasterioetako bizitzan izandako aldaketa horiek herritarrek Elizan eta kristau-fedean parte har zezaten egin ziren. Ideal haien barnean ordena berriak eratu ziren, eta erregela berriek indartu egin zuten Elizaren aldeko lana. Baina, denbora joan ahala, fedea sentitzeko, bizitzeko eta pentsatzeko era berriei aurre egin behar izan zien Elizak.
Beste aldaketa batzuk gertatu ziren. Elizako hierarkiak sinesgarritasuna galdu zuen, oparotasunean bizi baitzen eta predikatzen zituzten bertuteak bertan behera utzi baitzituzten, eta garai modernoan fedeak jasan zuen Erreforma ekarriko zuten lehenengo aldaketak gertatu ziren.
Nucifraga columbiana
Nucifraga columbiana Nucifraga generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Kjersti Plätzer
Kjersti Plätzer (Os (Hordaland), Norvegia, 1972ko urtarrilaren 18a) martxa atletikoan espezializatutako atleta norvegiarra da. 2000. urtean Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte eta zilarrezko domina bat irabazi zuen 20 kilometroko proban. 2004an, olinpiar jokoetan hartu zuen parte, eta 12. geratu zen. 2008 berriro zilarrezko domina bat eta errekor nazional bat lortu zituen Pekingo Olinpiar Jokoetan. Bere marka pertsonala 1h 27 min 41 s e 20 km eta anaia bat du.
Kjersti Plätzerrek Norvegiako 45 txapelketa irabazi zituen. Norvegiar errekorra du: 3000 m, 5000 m, 10.000 m pistan eta kaleetan zehar 3 km, 5 km, 10 km, 15 km eta 20 km-ko ibilbideetan. Munduko markarik onenak ezarri zituen 1.500 metro eta milia bat baino gehiagoko probetan. 1985eko Gazte Mailako Europako Txapelketan 11. postuan geratu zen, 1986an bosgarrena izan zen 1986ko Europako Txapelketan. Hamalau urte zituenean hamaikagarrena zen jada. Hamabi urte geroago, 1998ko Europako Txapelketan, bederatzigarren postua lortu zuen, 2002ko Europako Txapelketan deskalifikatu ondoren, laugarren izan zen Goteborgen 2006an. Munduko Txapelketan bederatzigarren postua lortu zuen Sevillan 1999an eta laugarren postua Osakan 2007an. Plätzerrek zilarrezko domina irabazi zuen 2008ko Olinpiar Jokoetan, Beijingen. Kjersti Plätzerrek 1,74 m neurtzen du eta 54 kg-ko pisua du. Stephan Plätzer distantzia ertaineko korrikalari alemaniarrarekin ezkonduta dago, bere entrenatzailea dena, 1995etik, eta bi seme-alaba ditu. Bere anaia Erik Tysse ere nazioartean arrakasta duen atleta da.
Eskeko ordenak
Ikus, gainera
Eskeko ordenak Euskal Herrian
Kazetari-txartela
Prentsa-txartela tresna garrantzitsua da kazetari entzat, bai lanaldi osoan bai lanaldi partzialean daudenentzat. Agentziekin, ekitaldien antolatzaileekin eta enpresekin identifikatzeko aukera ematen die. Prentsa-txartelaren jabea kazetari profesional gisa identifikatzen duen dokumentua da, eta hori izugarri baliagarria da ikerketa sakon bat egiten denean.
Prentsa-txartel batek asko errazten du ekitaldietarako, blokeatutako eremuetarako eta informazio anitzerako sarbidea. Komunikabideetako posta-zerrenda batean sartu edo prentsaurreko batean parte hartu nahi duten kazetariei, sarritan, kazetaritza-lanaren froga bat eskatzen diete, eta hau prentsa-txartela izaten da.
Prentsaren historia laburra
Lehen egunkaria Ingalaterran jaio zen XVIII. mendean. Daily Courrant (1702) izan zen.1715 inguruan argitalpen-jarduera handia zegoen herrialde honetan, eta aldizkakotasun aldakorreko argitalpen ugari agertzen dira.
Espainian ez da prentsaren garapenik gertatzen XVIII. mendera arte. Garai honetan egunkariak oso garestiak ziren eta gutxiengo baten esku zeuden. Editoreek salmentaren produktua zuten soilik, publizitatea ez baitzen finantzabide gisa orokortu XIX. mendera arte. XVIII. mendeko prentsa izan zen Espainian ideia ilustratuak sartzeko bide garrantzitsuenetako bat.
XIX. mendearen azken urteetan eta XX.aren hasieran, Estatu Batuetan eta Europako zenbait herrialdetan lehen masa-egunkariak sortu ziren. Argitalpen gehiago dituzte, publizitate-orri asko dituzte, eraikin handietan ezartzen dira eta etekin handiak lortzen dituzte.
Prentsa txartelak kazetarien marka bereizgarria dira
Prentsa-txartel bat jasotzeko, kazetaritza lanaren froga bat eman behar duzu. Prentsa-txartelak erakunde koordinatzaileek eta prentsa-agentziek bakarrik ematen dituzte, eta, kasu gehienetan, lanaldi osoko kazetarientzat baino ez dira onartzen. Prentsa-txartela kazetari profesional bakoitzaren marka bereizgarri bihurtu da.
Madrilgo prentsa-elkartea
Madrilgo Prentsa Elkarteko kideek prentsa-txartel bat dute, kazetari gisa identifikatzen dituena lurralde nazional osoan, eta horri esker hainbat abantaila eta zerbitzu eskura ditzakete. Madrilgo Prentsa Elkartea-FAPE (Federación de Asociaciones de Periodistas de España) txartelak eskubidea ematen du Prentsaren Nazioarteko Txartela lortzeko.
Eskainitako zerbitzuak:
Zerbitzu juridikoa
APMk doan hartzen du elkartekidearen defentsa lan-jurisdikzioan kazetaritzarekin lotutako prozeduretan.
Autonomoentzako aholkularitza fiskala eta kontablea
Zerbitzu fiskal berria bazkide autonomoentzat lanbidearen ekitaldian.
Elkarte-prestazioak
Tradizionalki, APMko bazkideak hainbat prestazioren onuradun izan ohi dira.
Formazioa
2008az geroztik, Madrilgo Prentsa Elkarteak oinarrizko gaiak jorratzen dituzten doako prestakuntza-ikastaroak eskaintzen dizkie baldintza jakin batzuk betetzen dituzten bazkideei.
Enplegua
APMren enplegu-poltsa hautagaiak hautatzeko tresna bat da, kazetaritza-jarduerara soilik zuzendua, eta zeinetan hautagaien datuak eta ezagutzak egiaztatu eta baliozkotuak izan diren.
Mediku mutualitatea
Bazkideek eta zuzeneko senitartekoek abantailak dituzte osasun-poliza pribatu bat eskuratzeko, Mutua Sanitario Berriarekin.
Erantzukizun zibileko asegurua
Kideek prezio esklusiboak dituzte kazetarientzako erantzukizun zibileko aseguru espezifiko baten polizetan.
Zerbitzu informatikoa
Elkartekidea bazara edo aurre-elkartekidea bazara, doako posta-kontua eska dezakezu @aprensamadrid.com domeinuarekin.
Yo, periodista
Madrilgo Prentsa Elkarteko (APM) kide eta aurre-elkartekideek gune hau dute beren blog profesionalak eta pertsonalak ikusgai jartzeko.
APMko deskontu-kluba
APMren txartelak deskontuak izateko eskubidea ematen du enpresa eta zerbitzu askotan.
Nazioarteko Prentsa Txartela
Nazioarteko Prentsa Txartela (CIP) identifikazio profesional ezaguna da, berehalakoa eta nazioartekoa. Mundu osoan ezaguna da eta 130 herrialde baino gehiagotan kazetari talde nazionalen babesa duen prentsa-agerraldi bakarra da. Nazioarteko Prentsa Txartelak bi urteko balioa du.
CIPak bere eramaileak Kazetarien Nazioarteko Federazioaren (FIP) balio etikoekin eta Kode deontologikoarekin duen konpromisoa aitortzen du, berariaz kazetarien jokabideari buruzko FIPen printzipioen adierazpenarekin, 1954an onartu eta 1986an aldatu zena, zeinek printzipio horiek modu unibertsalean onartzen dituen.
Mundu osoan laguntzeko bermea da. Gatazka-guneetako kazetariek CIPren onurak ziurtatzen dituzte. Egiaztagiriak kide askori lagundu die soldaduen, poliziaren eta segurtasun-indarretako gainerako agenteen egoera zailetatik libratzen.
CIPak bilera ofizialetarako sarbidea errazten du. Eramaileek FIPen aitorpenaz onurak jaso ditzakete Europar Batasunaren barruan, baita Nazio Batuen Erakundearen (NBE) agentzietan ere. Halaber, CIPak kazetariei hedabideei lotutako ekitaldietarako sarbide pribilegiatua lortzen lagun diezaieke.
Freelance
Freelance (edo langile autonomoa, norberaren kontura edo langile independentea) esaten zaio bere lanbideari edo ofizioari dagozkion lanak modu autonomoan egiten dituen pertsonari, eta bere zerbitzuak zeregin jakin batzuetarako behar dituzten hirugarrenentzat eskaintzen ditu. Oro har, lan horien ordainsaria ez da erabilitako denboraren arabera ordaintzen, baizik eta lortutako emaitzaren arabera, eta bi aldeek ez dute lan-harremanarekin jarraitzeko betebeharrik hartzen, egindako enkarguaz haratago.
Namibia
Hiriburua Windhoek da.
Afrikako herrialdetan, handienetakoa da (824.000 km2), baina biztanleria urria du oso, basamortua dela eta. Bazter txundigarriak ditu, horietako bat Fish River arroila da, hego muturrean: munduko bigarren handiena da (160 km luze, 27 km zabal eta 550 m sakon). Arroilaren hego amaieran, Ai Ais iturri termalak daude, batez beste 60 graduko tenperatura duten ur beroak isurtzen dituztenak. 1903-1907 bitartean Nama herria kolonoen aurka altxa zenean, leku hori alemaniarrek oinarrizko kanpaleku gisa erabili zuten.
Geografia
Namibiako paisaia nagusiki erdialdeko lur garaiez osaturik dago: Brandeberg mendigunea punturik garaiena (2.606 metro) da. Erdiko goi ordokia iparraldetik hegoaldera zabaltzen da, Namib basamortua eta haren itsasertzeko lautadak mendebaldean, Orange ibaia) hegoaldean eta Kalahari basamortua ekialdean dituela.
Ipar-ekialdean, Capriviko Zerrenda lursaila Zambezi ibaira iristeko Alemaniar Inperioaren korridore estuaren aztarna da. Windhoek hiriburuaz gain —estatuko erdialdean dago—, Walvis Bay eta Swakopmund portu-hiriak, Oshakati, Grootfontein, Tsumeb eta Keetmanshoop hiri garrantzitsuenak dira.
Namibiako klima basamortukotik tropikalera aldatzen da. Uda (urritik apirilera) euri-sasoia da: beroa handia da (eta gauak, freskoak) barnealdean eta tenperatura askoz atseginagoak itsasertzean. Hegoalderantz abiatzen den neurrian, euri-sasoia gero eta urriagoa da. Negua (maiatzetik irailera) sasoi lehorra da: egunez tenperatura atseginak dira eta gau freskoak dira beti.
Orografia eta hidrografia
Namibia ia osoa goi-ordoki zabal bat da, 975-2.000 m bitarteko garaiera duena, eta sartaldetik sortaldera apalduz doana; goi-ordokiaren erdialdea menditsua da eta 2.500 m inguruko mendiak daude hiriburutik hurbil. Goi-ordokiaren alboetan bi basamortu daude: mendebalean Namib basamortua, itsasaldea bere luzera osoan hartzen duena (1.600 km), eta Kalahariko basamortua ekialdean. Namibian ez da ibairik, iparraldean Angolarekin (Kunene eta Okavango ibaiak) eta hegoaldean Hegoafrikarekin (Orange ibaia) mugatzen dutenak eta euria egiten duenean eratzen direnak besterik.
Klima eta landaretza
Namibiako klima beroa eta guztiz idorra da. Oso euri gutxi egiten du, azarotik martxora bitartean bakarrik, iparraldean batez ere, eta beroak lurruntzen du gehiena. Lehorteek luzaro irauten dute askotan. Horrenbestez, oso landare gutxi izaten da, eta izaten dena lurraldearen idortasunari egokitua da. Hala ere, ipar-ekialdean sabana eta hegoaldeko muturrean baso tropikalak dira.
Biztanleak eta gizartea
Namibiako biztanleria, batik bat, iparraldean da, euri gehien egiten duen aldean. Bantu familiako etniak jendetsuenak dira: ovanboak, kavangoak eta hereroak. Namak hotentoteak jatorriz dira, eta beste herri bat dute mendean, erdi esklabotasunean: damara herria. Damarak namaz mintzatzen dira, beren nagusien hizkuntzaz. Boskimanoak etnia antzinakoena dira, nahiz eta, egun, oso gutxi diren. Botswanako boskimanoekin batera, boerrek sarraskitu zituzten Afrika hegoaldeko lehen biztanle haien azken ondorengoak dira. Khoisan familiako klik hizkuntzez mintzatzen dira (baita hotentoteak ere), eta egungo boskimanoen arbasoak ziren Namibiako labarretako pintura ospetsuen egileak.
Arraza zurikoak 100.000 inguru ziren independentziaren aurretik, eta gehienak Namibian geratu ziren. Kolono alemaniarren, afrikanerren eta britainiar jatorriko hegoafrikarren ondorengoak dira. Adinari dagokionez, 0-14 urte bitartekoak biztanleen % 44 dira; 15-64 urte bitartekoak, % 52; eta 65 urtez gorakoak, % 4 baizik ez. Namibiarrek batez besteko bizi itxaropena oso laburra dute: gizonezkoek, 41 urtekoa eta emakumezkoek, 40koa. Emankortasun adierazlea 4,9 haurrekoa da emakumeko. Biztanle dentsitatea oso eskasa da: 2 biztanle km2-ko.
Historia
1915 ean, Lehen Mundu Gerran, hegoafrikarrek Namibia hartu zuten, eta 1920an Nazioen Elkarteak Hegoafrikari agindua eman zion Namibia administratzeko. Hurrengo urteetan Hegoafrikatik etorkin zuri ugari bertaratu ziren, beltzak baztertzeko legeak indartu ziren eta haien matxinadak oso gogor zapaldu ziren.
1946 an Hegoafrikak Namibiaren anexioa aldarrikatu zuen. NBEk ak gaitzetsi zuen, baina Hegoafrikak ez zuen NBEren agintea onartu. 1959an Windhoeken apartheid aren aurkako manifestazio bat zapaltzean, 57 beltz hil zituzten. 1960an SWAPO (South-West African People's Organisation edo Hego-Mendebaldeko Afrikar Herriaren Erakundea) sortu zen eta 1967an hegoafrikarren aurkako gerrilla- borroka hasi. 1968an, NBEak Namibia izena eman zion herrialdeari (ordu arte Hego-Mendebaldeko Afrika deitzen zen). 1979an apartheida indargabetu zen. 1989 an, SWAPOk lehen hauteskunde benetan demokratikoak irabazi zituen; 1990ean, Namibiak independentzia lortu zuen eta 1994an Walvis Bay (Hegoafrikako esklabe a) berreskuratu.
Ekonomia
Biztanleria aktiboaren ia erdiak (% 49) lehen sektoreko jardueretan dihardu: abere hazkuntzan (ahuntzak, abelgorriak eta karakul ardiak) eta iraupeneko nekazaritzan (artoa, artatxikia), lurraldearen idortasunak ez baitu ematen beste ezer askotarako aukerarik. Kolonoen garaian, karakul ardien hazkuntza zen inguru hartako nekazaritza jarduera nagusia, baina gaur egun ez du garrantzirik ia Namibiako ekonomian. Zurien etxaldeetan esportaziorako hazten den abelgorria, aldiz, negozio oparoa da. Lehen sektoreari, hala ere, BPGren % 11 besterik ez dagokio. Baina, baliabide naturalei dagokienez, herrialde aberatsa da Namibia, lurpeko baliabideetan batez ere: badira diamanteak, kobrea, uranioa, urrea, beruna, eztainua, litioa, kadmioa, zinka, gatza, banadioa, gas naturala, zilarra, tungstenoa. Horregatik, ez da harritzekoa Namibiako ekonomia esportazioko meatzaritzaren hain mendean egotea. BPGren % 34 dagokio meatzaritzari eta horrexen inguruko industriari. Bitxigintzarako diamante produkzioak mea produkzio osoaren balioaren bi heren hartzen ditu: milioi eta erdi kilate inguru urtean, kostako hondartzetatik eta itsaspeko hondoetatik atereak. Garrantzi handikoak dira, orobat, uranio eta kobre ekoizpenak, munduko meategi handienetakoak baitaude Namibian, baina, azken urteotan, uranioaren eta kobrearen prezioek behera egin dute merkatuan, eta horrek ekoizpena ere jaistea ekarri du.
Bengelako ur-lasterrari hotzari esker, itsasertzeko urak mota askotako arrainetan oso aberatsak ditu; arrain mota nagusiak sardina, antxoa eta berdela dira. Independentziaren aurretik, namibiar uretan mundu guztiko ontziek egiten zuten arrantzan eta arrantza kopuruak asko jaitsi ziren. Burujabetasuna lortu ondoren, Namibiako gobernuak debekatu egin zien kanpoko ontziei bere uretan arrantza egitea eta, horri esker, berriro ere ugaldu dira asko urriturik zeuden hainbat arrain mota.
Aberastasun natural handiak gorabehera, Namibiaren merkataritza balantza defizitarioa da, eta Hegoafrikarekin ditu merkataritza harreman gehienak. Industria gutxi du eta biztanleria aktiboaren ia % 40 lanik gabe dago. Namibiako gobernuak, ekonomia suspertzeko beste hainbat neurriren artean, Walvis Bay ko portuan eremu franko bat ezartzea erabaki du. 1993 arte, dirua Hegoafrikako randa ofiziala izan zen; baina urte hartatik aurrera, namibiako dolarra da, randa ere onartzen bada ere. Bi garraiobide nagusi dira Namibian: errepidea eta burdinbidea. 55.000 km-ko errepide sarea du, eta 2.380 km-ko burdinbidea. Itsas portu bakarrak, berriz, Walvis Bay eta Lüderitz dira. Nazioarteko aireportua dago Windhoeken. Namibiako ekologia arazo nagusiak ia etengabeko idortearen ingurukoak dira: ur iturri natural oso mugatuak (ez du ibairik lurraldearen barruan) eta basamortuaren zabaltze atergabea.
Politika
Namibia errepublika parlamentarioa da. Errepublikako presidentea bost urteko eperako hautatua da, eta bi aldiz berriztagarri da. Benetako exekutiboaren burua da. Presidenteak lehen ministroa izendatzen du. Independentziaz geroztik, lehen indar politikoa SWAPO da.
Parlamentua ganbarabikoa da. Konstituzioa aipagarria da, bere testuan ingurumenaren babesa xedatu duten lehenetakoa baita.
1990eko martxoaren 21ean independentzia erdietsi ondoren, konstituzio berria onartu zuten eta, haren indarrez, bi ganberako parlamentua, sistema alderdi-askotarikoa eta lehendekaria buru duen errepublika demokratikoa indarrean jarri zen. Hauteskundeak bost urtetik behin egiten dira, eta 18 urtez gorako pertsona guztiek botoa emateko eskubidea dute. Errepublikako lehendakaria estatuburua eta gobernuko burua da, aldi berean. Legegintza eskumena 72 diputatuz osatutako Batzar Nazionalean datza, goiko ganberak edo Kontseilu Nazionalak (26 kontseilariz osatua) ez baitu erabakitzeko eskumenik. Gobernuko ministroak lehendakariak aukeratzen ditu Batzar Nazionaleko diputatuen artetik. Administrazio aldetik, herrialdea hamahiru eskualdetan banatuta dago: Caprivi, Erongo, Hardap, Karas, Khomas, Kunene, Ohangwena, Okavango, Omaheke, Omusati, Oshana, Oshikoto eta Otjozondjupa. Alderdi politiko nagusiak hauek dira: Afrikako Hego Mendebaldeko Herri Erakundea (SWAPO); Justiziarako Alderdi Demokratiko Nazionala (NDPFJ); Turnhalle Itun Demokratikoa (DTA); Fronte Batu Demokratikoa (UDF); Monitoreen Ekintza Taldea (MAG); Namibiako Koalizio Demokratikoa (DCN).
Banaketa administratiboa
Namibiak 13 eskualde hauek ditu (parentesien artean, hiriburuak):
Ekonomia
Namibiako ekonomia oso loturik dago Hegoafrikakoarekin. Meatzaritza oso garrantzitsua da. Uranioaren eta diamanteen erauzpena aipagarriena da, baina, besteak beste, berunarena, zinkarena, eztainuaren, zilar rarena eta wolframiosrena ere munta handikoak dira.
Nahiz eta nekazaritza Namibiako BPGren % 12 baino ez den, biztanleriaren gehiengoak jarduera honetan lan egiten du, batez ere iraute-sektorean, lur gehienak zuri gutxiren esku daude eta. Artatxikia, basartoa eta kakahueteak hazte nagusiak dira eta abereen artean, behiak eta ahuntzak. Ostruka ere garrantzitsua da. Namibiako kostaldeko ur garbi eta hotzak arraintsuak dira: bereziki, sardinak, antxoak, legatzak dituzte.
Turismoa gero eta garrantzitsuagoa da ekonomian, naturaren edertasuna eta fauna autoktonoari esker.
Afrikako estatu gehienekin alderatuta, Namibia aberatsa da, baina alde ekonomiko handiko estatua da: zuriak beltzak baino askoz aberatsagoak dira oraindik, eta langabeziaren tasa % 30 eta % 40 bitartekoa da.
Demografia
Afrikako beste estatu batzuen aldean, Namibiak biztanle dentsitate baxuenetarikoa du. Gehiengoa (% 84) beltza da. Etnia nagusia ovambo da, biztanleriaren erdia. Zuriak % 8 dira (Afrika Beltzean, bigarren proportzioa, hegoafrikarren atzetik), herbeheretar, alemaniar, britainiar, frantziar eta portugaldarren ondorengoak. Mestizoak % 8 dira.
Hizkuntza ofizial bakarra ingelesa da. Namibiarren erdiaren lehen hizkuntza oshivambo (ovamboen hizkuntza) da, eta gehien ulertzen den hizkuntza afrikaansa da (gazteen artean ingelesa da, hezkuntzaren ondorioz). Zurien artean, afrikaans a eta alemana (independentzia arte hizkuntza ofizialak) mintzatuenak dira. Kristautasuna erlijio nagusia da.
Namibian hiesaren tasa munduko altuenetakoa da, eta horren ondorioz, bizitza itxaropena 20 urte inguru jaitsi da azken urteotan.
Kultura
Namibiako literatura k bi adar ditu: etnia beltzen ahozko tradizioa (ipuin eta kondairak) eta zurien literatura (alemanez nagusiki), orokorrean lurralde bitxi eta gogor hartan bizi izandakoari buruzkoa.
Labar-pintura oso interesgarria da eta lurraldeko zenbait lekutan margolan ederrak ikusgai daude. Orokorrean, zuriek beraien lanetan paisaiak, flora edota fauna islatzen dituzte.
Luis Ureña
Luis Ureña Basterretxea (Donostia, 1899 edo 1900 - ib., 1961eko azaroaren 26) kazetari eta antzerkigile donostiarra izan zen.
Biografia
Kazetari eta antzerkigile donostiar hau San Sebastián aldizkariaren sortzailea (1931) eta zuzendaria izan zen, eta Donostiako gaiei buruzko lan ugari argitaratu zituen. Ciaboga aldizkarian kolaboratzailea eta, ondoren, editorea.
Antzerkia
Antzerkigile bezala, klasikoen moldaketez gain, egilea ere bazen.
Euskaltzaindiko 2013ko krisia
Euskaltzaindiko 2013ko krisiak urte horretako abenduaren 3an piztutako istilu eta zatiketa bati egiten dio erreferentzia. Egun horretan, Euskaltzaindiko Gramatika Batzordeko hamabost kideek dimisioa eman zuten, Euskaltzaindiko zuzendaritzak baztertu zituelakoan. Pello Salaburuk agertu zuenez —ordu arte, batzorde hartako buru izandakoa—, hartara 32 urteko tradizioa hautsi egin zen, ordu arte batzorde horrek baitzuen gramatikako gaiak kudeatzeko ardura.
Krisiaren hasiera
2013ko abenduaren 3an, Euskararen Nazioarteko Egunean, Euskaltzaindiko Gramatika Batzordeko hamabost kideek dimisioa eman zuten batzorde horretan zituzten karguetatik; izan ere, haien irizpideen aurka Euskaltzaindiko zuzendaritzak erabaki zuen gramatika labur bat egitea eta lan hori beste lantalde bati ematea, eta batzordeko kideen iritziz erabaki horrek beren gaitasun akademikoa zalantzan jarri zuen. Pello Salaburuk agertu zuenez, —ordu arte, batzorde hartako buru izan zen—, Gramatika Batzordearen 32 urteko ibilbidean, batzorde horrek kudeatu zituen gramatika arloko kontuak, harik eta Euskaltzaindiaren erabakiak ibilbide hori hautsi zuen arte. Ondoren, Ibon Sarasolak ere dimisioa eman zuen Hiztegi Batua gidatzeko arduratik, Euskaltzaindiko giroa egokia ez zela eta.
Euskaltzaindiaren eginkizunari buruzko desadostasuna
Sarasolak adierazi zuen edozein hizkuntza akademiaren eginkizun nagusia gramatika eta hiztegia arautzea dela, eta Euskaltzaindia eginkizun hori bazterrean uzten ari dela. Horren adibidetzat aipatu zuen 2013an Euskaltzaindiak akademiako kidetzat Jabier Kaltzakorta (herri literaturako aditua) hautatu izana, Itziar Laka (gramatikako aditua) baztertuta. Ibon Sarasolaren iritzira, Andres Urrutiak euskaltzainburu kargua utzi ezean, arazoak ez zuen konponbiderik.
Baionako bilkura
2013ko abenduaren 20an, Euskaltzaindiak, Baionan osoko bilkura eginda, aho batez onartu zuen Zuzendaritzari dei egitea, Euskararen Akademiaren barruan gogoeta aldia ireki dezan, Gramatika Batzordea barne, euskaltzain guztien arteko lankidetza areagotzeko eta horretarako egutegia finkatzeko. Izan ere, osoko bilkuraren ustez, Euskaltzaindiko batzorde guztiak dira balio berekoak eta euskaltzain oso guztiak mailakideak, eta aurreko egunetan gertatutako tirabirak eta esamesak ez dira mesedegarri Euskaltzaindiarentzat, euskararentzat eta euskal kulturarentzat. 2014ko urtarrilaren 18an, Andres Urrutia euskaltzainburuak desadostasunak bide instituzionaletik bideratu behar direla adierazi zuen, eta Euskaltzaindiaren lana gizarteratu behar dela.
Agustina Pontesta Garmendia
Agustina Pontesta Garmendia (Lezo, Gipuzkoa, 1950 eko martxoaren 19 a) irakasle, euskal filologoa, itzultzaile eta idazlea da. Euskara eta ikastola izan dira bere bizitzako ardatz. Herri ekintzailea, herri lanetan murgildua, militantea; tartean herriko ondarea jasotzen.
Biografia
Luxio eta Elenaren alaba da. Aita Oriokoa  eta ama  Lezokoa. Zazpi anai-arreba, tartean, Mikel, dantzari profesionala, dantza-maisu eta zuzendari artistikoa izan zena. Agustina senideetan bigarrena da. Ezkondua eta seme baten ama.
Ikasketak
Formazioz filologoa, irakaslea eta logopeda da. Euskal Filologia ikasketak EUTGn burutu zituen (1983). Magisteritza ikasketak Euskal filologiaren espezialitatean, Euskal Herriko Unibertsitatean (1988) eta Logopedia ikasketak, berriz, Madrilgo Conplutense Unibertsitateko Heziketa-Zientzien Institutuan. (1993).
Irakaskuntza, euskara eta euskaltzaletasuna
Euskararen normalizaziorako bidean arlo ugaritan egin du lan Agustinak. Irakasle, itzultzaile, bake epaile, euskara zinegotzi 1995-1999an... Euskal Herrian Euskaraz (EHE) taldearen sorreran hartu zuen parte 1979an eta Oarsoarrak euskararen komunitatearen bultzatzailea izan da.
Lanbidea
Isilik aldizkaria sortu zuten eta liburugintzan Zipriztin eta Hizkuntza; Matematikak, Ipuinak, Hiztegi txikia,.. bezalako liburuxkak sortu zituen Elkar-ek argitaratzen zituenak. Halaber, Irakasle Elkartea EKB, Euskal Kulturaren Batzarreko egoitza izan zen. 1983tik aurrera eta hasieratik bertako idazkaria izatea tokatu zitzaion Agustina Pontestari, Paulo Agirrebaltzategi buru zela.
Euskara irakasle
Gaztetxo zela jada euskaraz alfabetatzeari ekin zion ikastolan sartzeko asmoz eta euskarazko klaseak jasotzen zituen bitartean irakasten ere Donostian jardun zen, Jon Oñatibiak, Amara Berri elkartean prestatzen zituen  ikastaroetan. Oñatibiaren Método euskara radiofónico zeritzan metodoaz baliatzen zirelarik horretarako. Eta bitxikeria modura  ikastaro horietakoetan Oteiza eskultorea bere ikaslea izan zen. Lezon bertan sortutako gau-eskolan ere aritu izan zen ikastolako guraso eta herritarrei euskarazko klaseak ematen.
Idazle eta itzultzaile
Aldizkari ugarietan kolaboratzen du. Izan politika gaia, hezkuntza, ikastola, euskara ... iritzi artikulu eta gainerakoak, bolo-bolo ibiltzen dira euskarazko hedabideetan, herriko aldizkarietan eta baita Gara, Nabarralde edo Avui bezalakoetan ere. Irakaskuntzaz mintzatzen diren aldizkariak ez ditu atzean uzten. Isilik eta Hik Hasi bezalakoetan kolaboratu izan baitu.
Itzultzaile
Itzultzaile lanetan Irakasle Elkartean hasi zen sortu zituzten materialen itzulpenak eginez:
Herriko ondarearen bilduma
Lezo eta Lezoko herritarren historia jasotzea gustuko du eta herriko aldizkarietan (Lezo, Lezoko portua, Orratx, Zeorri...) bilduta daude herri ondare modura jasota. Hor ditugu:
Herri ekintzaile militantea
Euskara zinegotzi (1995-1999, HB) Alkate Mikel Arrizabalaga Pikabearen legegintzaldian. Aurrera eramandako ekintzen artean, aipagarriak dira, besteak beste: Merkataritza euskalduntzeko kanpainak; Haurren euskalduntze kanpainak edota Euskarazko ereduen alde egindako kanpainak.
1995ean Hik Hasi proiektuko partaide izan zen.
Bake-epaile 2001-2015. Euskararengatik sartu zen bake-epaile eta euskararen alde bere aletxoa jartzen saiatu zen euskararentzat hain arrotza zen mundu hartan. Erregistro zibila euskalduntzen, izen-deituren euskarazko grafien aldeko kanpainak bultzatuz eta gisako ekarpenak egiteko aukera izan zuen bertan jardun zuen bitartean.
Egun Etxetxo izenez (2016) ezagutzen den Lezoko Memoria Historikoaren taldekide da 2007 ezkero. Bertan egindako lanetan azpimarragarriak dira:
Oskarbi musika taldeko partaide
Oskarbi taldeko partaide izan zen Agustina Pontesta. 1972-1975 artean, herriz herriko emanaldi asko ditu eginak. Bere garaikoak dira honoko diskoak: Eskutari, Andro-kanto, Bai, bai bainan gero ez, Olentzero eta Hitz urri batzuk. Gandiaga, Lete, Artze edo Oteizaren laguntza zuten kantuen letrak egiteko eta euskal musikagintzan leku garrantzitsua lortutako taldea da Oskarbi.
Aitortzak eta omenaldiak
1993an Lezoko Udalak emanik, euskararen alde egindako lanagatik oroigarri plaka jaso zuen.
2008ko apirilaren 10ean. Joseba Azkarraga, Eusko Jaurlaritzako Justizia, Lan eta Gizarte Segurantza sailburuak emandako plaka honoko testoarekin:"“Agustina Pontesta Garmendia andreari, Bake Justiziari, hau da, herritar guztien zerbitzuari, eskaini dion lanaren omenez”"2015eko azaroaren 27an. Oarsoarrak Euskararen Saria-ko Aipamen Berezia. Honela dio:"“Agustina Pontesta andereño, bake epaile ohi eta euskaltzale lezoar finarentzat aipamen berezia bere jarduerarengatik eta ibilbide profesional guztian zehar euskara ezpainetan eramateagatik”.  "Herrian xaltoka. Xalto eta Brinko, animazio taldeak sortutako ipuinetako baten protagonista da Agustina, Agustina balkoian ipuinean.
Nor da nor gurutzegrama bateko pertsonaia izan zen.
Euskal Herriko baleazaleak
Euskal Herriko baleazaleak XII. eta XVIII. mendeen artean balea-ehizan jardun zuten Euskal Herriko arrantzaleak izan ziren. Hasieran, Bizkaiko golkoaren itsasertzean aritu izan ziren sardako balearen (euskal balea izenaz ere ezaguna)  arrantzan. Tekniken hobetzeak, ordea, gero eta urrunago joanarazi zituen arrantzaleak (hasieran Ipar Itsasora, pixkanaka-pixkanaka Islandiara, eta azkenekoz Kanadako Ternua eta Labradorreko kostaldeetara ). Arrantzaleak, baleak harrapatzen ez ezik, larru-bilketan eta bakailao-arrantzan ere ibili ziren. Jarduera horietan sortutako merkataritza-harremanen eraginez, bertokoek euskarazko pidgin bi sortu zituzten: euskara-islandiera (Islandian) eta algonkin-euskara (Kanadan).
Historia eta teknikak
Sardako balearen arrantzak abantaila nabarmena zuen beste baleen arrantzaren aldean: behin balea hil eta gero, ez zen beste espezieak bezala hondoratzen. Diferentzia horrek balea harrapatzeko bi teknika sorrarazi zituen.
Bizkaiko golkoan
Lehendabizikoz arrantza Bizkaiko golkoko kostaldeetan hasi zen. Herrietako muinoetan talaiak jartzen zituzten itsasaldea zaintzeko. Behin balea ikusita, portura abisua eman eta arrantzaleek lasterka txalupak hartzen zituzten. Orduan hasten zen balea arpoiaz jotzeko lasterketa: arpoiaz balea jotzen zuen lehendabizikoak eskubideak zituen animaliaren salmentan. Horrek liskarrak sortu zituen herrien artean.
Jarduera horren lehen idatzizko agiria 670. urtekoa da: agiriaren arabera, Lapurdiko arrantzaleek 40 poto lumera (balea-olio) saldu zituzten Frantziako iparraldean.
XIII. mendean, baleak harrapatzeko hainbat portu eraiki zituzten, horien artean Getariako eta Lekeitioko portuak, 1204an sortuak. Hala ere, 1334. urterako balearen gainbehera hain zen nabaria Bizkaiko golkoan, Alfontso XI.a Gaztelakoak arrantzarako debekualdia ezarri zuen, balea stocka hazteko asmotan. Honek arrantzaleak beste itsasoetara bultzatu zituen.
Ipar Itsasoan elikatzen aritu ostean, baleak udazkena igarotzera Bizkaiko golkora etortzen zirenean izaten zen baleen arrantza garaia, hau da, urri eta maiatz artean. Orduan, baleazale-konpainiekin hitzarmenak sinatzen zituzten arrantzaleek. XVII. mendeko lehen hiru hamakardetan, A Larachako San María do Socorro de Caión monasterioari hamarrena ordaintzen zioten harrapatutako balea bakoitzagatik. Datu horiek erakusten dutenagatik, inguru hartan etengabea zen baleen presentzia, eta ez zen, beste latitudeetan bezala, baleen igarobide soila. Sardako baleak urrian eta azaroan Bizkaiko golkoaren barnealdera zihoazen, abenduan eta urtarrilean itsas zabalera, eta apirilean eta maiatzean Galiziako kostaldeetara mugitzen ziren. Hasieran, Euskal Herriko baleazaleak beren portuetan balea agertu arte zain egoten ziren, baina apurka-apurka gero eta balea gutxiago izanik, baleei segika hasi ziren Bizkaiko golkoko kostalde osoan.
Horrela, kabotaje teknika hobetu zuten; gero bakailao eta baleak harrapatzeko Islandia edo Ternuara ailegatzeko erabiliko zuten teknika bera, hain zuzen.
Balekumeak urteko lehen bi hilabeteetan harrapatzen zituztenez, batzuen ustez baleak erditzera etortzen ziren Bizkaiko golkora. Hainbeste balea izan ziren harrapatuak, XVIII. menderako desagertua zen ohiko balea-ehiza. Hala ere, zaila da esatea noiz utzi zioten arrantza egiteari Bizkaiko golkoan, ordurako Ternuan jarduera puri-purian baitzen. Oraindik XIX. mendean, Euskal Herriko kostaldean baleak arpoitzen zituzten noizbehinka.
Hona hemen zenbait datu:
Bizkaiko golkoan harrapatutako azken sardako balea 1901eko maiatzaren 14an izan zen. Orioko arrantzaleek arpoia gabe dinamita erabili zuten animalia akabatzeko. Gertaeraren oroigarri, Balearen bertsoak jarri zituen bertsolari anonimo batek, eta Benito Lertxundi oriotar kantariak famatu bihurtu zituen. Honela hasten dira:
Erabilitako teknika
Bigarren teknika, itsas zabalean erabiltzen zuten (bai Bizkaiko golkoan, bai Ipar Atlantikoan). Teknika berria behar-beharrezko bihurtu zen, sardako balea Bizkaiko golkoan pixkanaka-pixkanaka galtzen ari baitzen. Horrek bultzatu zituen itsasoan barneratzera. Itsas zabalean arrantza egiteko, beharrezkoa zen kofradiek, udalek edo enpresaburuek espedizioak ordaindu eta antolatzea.
Harrapaketok herriei zekarzkieten etekin handiak zirela eta, baleazaleen arteko norgehiagoka areagotu zen. Mozkin handiena balearen gantzetik zetorkien. Gantza, behin olio bihurturik, argiztatze-sistemarako erabitzen zen, ke eta usainik bota barik erre zitekeelako. Bizarra ere baliagarria zen oso, orduko gai malgu bakarrenetakoa baitzen. Haragia, aldiz, apenas jaten zen itsasertzeko herrietatik kanpora. Gehienetan, gatzunetan jarri eta Frantzia aldean saltzen zuten. Espainian, ostera, ez zuten saltzen, 1750 arte ia ez baitzen Meseta aldera joateko biderik. Hezurdura eraikuntzarako materialtzat erabiltzen zuten, bai eta apaingarriak eta altzariak egiteko ere. Merkataritza hura garrantzitsua zen, oso, Euskal Herriko ekonomia bultzatzeko.
Ipar Atlantikoko uharteetan
Ipar Atlantikoan Euskal Herriko arrantzaleen lehendabiziko aipamena, berriz, 1412. urtekoa da. Urte hartan, islandiarrek diotenez, Grundarfjörðuretik 500 itsas milia mendebaldera zebiltzan Euskal Herriko hogei baleontzi inguru.
Islandiarren eta Euskal Herriko baleazaleen arteko harremanak ez ziren beti baketsuak izan. Adibidez, Islandiako historiako sarraskirik latzena tirabira haien eraginez gertatu zen: 1615 eta 1616 artean, Euskal Herriko hiru baleontzi Vestfirðirren edo mendebalderagoko fiordoetan hondoratu ondoren, Piarres Agirre, Esteban Telleria eta Martin Villafrancakoak zuzendutako 50 marinel hil zituzten islandiarrek.
Kanadan
Euskaldunek eragina izan zuten eskualdean, toponimian ez ezik baita bertokoen izenetan ere. Aipatzekoa da Saint-Pierre eta Mikeluneko armarrian ikurrina agertzen dela eta abuztuan euskal jaiak egiten dituztela. Euskaldunak aitzindari baziren ere, europar arrantzaleek —batez ere portugaldarrek eta espainiarrek— gero bisita ugari egin zizkieten Ternuako arrain sardeei.
Euskal Herriko baleazaleek Kanadako itsasbazterrean eginiko lehendabiziko pausoak kondairaz beteta zeuden, batez ere balea eta bakailaoa arrantza egiteko guneak sekretuak zirelako XVI. mendean. Ternuak "Uharte Fantasma" ezizena zuen Euskal Herriko arrantzaleen artean. Egungo izena lehendabizikoz 1508an Joao Vaz Corte-Realek erabili zuen. Batzuek diote 1375ean heldu zirela Ternuara. Beste ikerlari batzuek, berriz, 1412an izan zela eta baionarrak zirela. Hori egiaztatzea zaila da oso, batez ere kabotaje teknika ez ezik itsas zabalean nabigatzeko beste teknikak ere beharrezkoak zirelako. Teoria horren aldekoek esaten dute euskaldunek teknika horiek Islandia aldean ezagutu zituztela, antzinako bikingoetatik ikasita. Beste teoria frogatu gabe batek dio XV. mendean Euskal Herriko baleazale piraten erasoek desagerrarazi zituztela Groenlandiako azken bikingo koloniak.
Lope Martinez de Isasti lezoar historialariak 1625ean idatzi zuen esploratzaile baten pasadizoa, Compendio histórico de la muy noble y muy leal provincia de Guipúzcoa bere liburuan. Hark Algonkin-euskara pidgina zekiten amerindiarrak topatu zituen, eta "Zer moduz?" galdetzen zietenean "Apaizak hobeto!" erantzuten zieten adiskideki, nahiz eta, Isastiren esanetan, gehienek apaiza zer zen oso ondo jakin ez.
Hau da, esan liteke XV. menderako euskaldunak balea eta bakailao arrantzan zebiltzala, eta arrantza-postu aurreratuak kokatu zituztela Labradorren eta Ternuan. Horietatik handiena Red Bayn izan zen: 900 lagun inguru zituen, eta urtero 15 baleontzi ateratzen zituen. Gaur egun herri hartan bertan Euskal Herriko Baleazaleen Museoa dago, Labradorreko kostaldetan hondoratu zen nao batetik berreskuratutako txalupa bat erakusten duena. Thomas Jefferson ek berak adierazi zuen euskaldunak izan zirela balea-ehizan eta hura industrializatzen lehenak Ameriketan.
1559an Martin Oiharzabal itsasgizon ziburutarrak Les voyages aventureux du Capitaine Martin de Hoyarsal, habitant du çubiburu itsasgida idatzi zuen, bertan Ternuari buruzko lekuen datuak eta distantziak bertaratu nahi zuten itsasgizonentzat gida modura lagungarri izan zitezen bildu zituen. Gerora, 1677an Pierre Etxeberrik idazlan hau lapurterara euskaratu zuen.
Euskal Herriko baleazaleak gaur egun
XVI. eta XVII. mendeetan Bizkaiko golkoan euskal balea galtzeak Euskal Herriko baleazaleak ere desagertzea ekarri zuen. Hala ere, euskal ohiturak berreskuratu nahian, 2006an Albaola Elkarteak “Apaizac Obeto espedizioa, Kanada 2006” antolatu zuen. Antzinako erara txalupa bat eginda, Euskal Herriko baleazaleen antzinako ibilbidetatik ibili ziren, orduko jantziak eta elikagaiak erabiliz. .
Bizkaiko golkoan harrapaturiko hiru euskal balearen hezurdurak ikusgai dira museoetan:
Balearen arrantza gogoratzeko, Euskal Herriko kostaldeko herri askok balea irudikatu zuen bere armarrian, eta armarrian dute oraindik. Hona hemen herri horien zerrenda:
Euskal Herrian Orion 1901ean harrapatu zuten azken balea; Lapurdiko azken arpoilaria 1882an hil zen Ziburuko Juan Luis Antxuxuli izan zen. Bizkaiko eta Euskal Herriko azken arpoilariak Ramón Intxausti Puiana (Elantxobe 1909 - Gijón 1988) eta Juan José Zubiaur Irazabal (Erandio 1905 - Erandio 1976) izan ziren.
Newtonen hodi
Newtonen hodia deritzon tresna erorketa aske aren adibide bat egiaztatzeko erabiltzen da, helburu pedagogikoekin. Hodi hori horma gardeneko ontzi zilindriko bat da, zeinaren barruan hutsa eginda dagoen huts-ponpa baten bidez, bertan forma eta tamaina desberdineko gorputzen erorketa behatzeko, airearen marruskadura minimizatuz, eta horrela Galileoren legearen egiaztapena egiteko.
Phymaturus somuncurensis
Phymaturus somuncurensis Phymaturus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Lobocheilos unicornis
Lobocheilos unicornis Lobocheilos generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Barcelonès
Barcelonès Bartzelonako eta Katalunia osoko eskualderik populatuen eta industrializatuena da. Bost udalerrik osatzen dute.
Ia 145 km2-ko azalera dauka eta 2006an 2.212.658 biztanle zituen.
Mugakideak
Iparraldean Valles Occidental eta Valles Oriental, ekialdean Maresme eta Mediterraneo itsasoa eta mendebal eta hegoaldean Baix Llobregat mugakide ditu.
Itaporã
Itaporã Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.