cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peruko Independentzia
Tacnako lehen matxinada (1811)
Peruko abertzaleek, Argentinako armadek Peru Garaian (egungo Bolivia) aurrera egiten zutela jakinda, José Fernando de Abascal y Sousa erregeordearen aurkako mugimendu libertarioa antolatu zuten Tacna n. 1811ko ekainaren 20an (Guaquiko guduaren egunean, non José Manuel de Goyeneche jeneralaren agindupean zeuden tropa errealistek riodelaplatar independentistak garaitu zituzten), abertzaleek, Francisco Antonio de Zela k zuzenduta, Tacnako bi kuartel militar errealistei eraso zieten, eta Zela plazako komandante militar, Rabino Gabino Barrios infanteriako milizien koronel eta Toribio Ara curaca zalditeria dibisioko komandante izendatu zituzten. Ekainaren 25ean Tacnan Argentinako abertzaleen porrotaren berri izan zen Guaquin. Albisteak sortutako nahasmena aprobetxatuz, errealistek mugimendua desmuntatu zuten eta Francisco Antonio de Zela preso hartu zuten, Limara eraman zutena, non biziarteko kartzelara kondenatu zuten Chagres eko (Panama) kartzelan, non 1819an hil zen, 50 urte zituela.
Tacnako bigarren matxinada (1813)
Manuel Belgrano jeneral argentinarrak Guaquiko gudua n garaitutako Argentinako tropak berrantolatu zituen. 1812ko irailak 24an, Pío Tristán jeneralak zuzendutako tropei aurre egin zien, garaitu egin zituen eta armada errealistak Tucumán en aurrera egitea geldiarazi zuen. Beranduago, beste garaipen bat lortu zuen Saltako gudua n, eta, beraz, Pio Tristanek, 1813ko otsailak 20an kapitulatu zuen, eta, beraz, Argentinako armadak, berriz ere beste erasoaldi bat hasi zuen, eta berriz ere Peru Garaia okupatu zuen. Joaquín de la Pezuela jeneral espainiarrak, Abascal Peruko erregeordea ren aginduz Goyeneche ordezkatu zuena, Peruko Errege Armada berrantolatu zuen eta Manuel Belgrano argentinarra garaitu zuen Vilcapugioko gudua n 1813ko urriaren 1ean eta jarraian Ayohumako guduan, 1813ko azaroaren 14an. Juan Francisco Paillardelli, tacnarra, Belgranoko mezularia izan zen Argentinako jeneralak Perun ezarri nahi izan zituen koordinazioetan. Juan Francisco Paillardellirekin batera, bere anaia Enrique Paillardelli k konspiratzen zuen Tacnan eta Julian Peñarandak Tarapacá n. Enrikek bere aginduak jaso zituen Belgranorengandik Punon. Peruko hegoalde osoko altxamendua adostea zen plana. Enrique Paillardelliren buruzagitzapean, Tacnako abertzaleek, 1813ko urriaren 3an, Tacnako kuartelez jabetu eta probintziako gobernadore errealista atxilotu zuten.
Arequipako intendenteak, Jose Gabriel Moscosok, gertaeren berri izan ondoren, milizia errealista bat bidali zuen José García de Santiagoren agindupean. Camiarako gudua gertatu zen, urriaren 13an, non Paillardelliren abertzaleak garaituak izan ziren, Tacnara erretiratu zirenak. Handik egun gutxira, Belgranoren porrotaren berri izan zen, eta abertzaleak berriz sakabanatu ziren. Enrique Paillardelli eta jarraitzaile batzuk 1813ko azaroaren 3an ihes egin zuten Peru Garairantz, Tacna errealistek berriz hartu zuten bitartean.
Huánucoko matxinada (1812)
1812ko otsailaren 22ko Huánuco ko matxinada indigena erregimen kolonialaren aurkakoa zen. Erregeordearen tropak Cerro de Pasco n antolatu ziren eta Huánucora joan ziren, non Amboko gudua gertatu zen 1812ko martxoak 5ean. Jose Gonzalez Prada Tarmako intendentea k, indar kolonialen bidez, Ambo birkonkistatu zuen martxoaren 10ean. Matxinoek Ambo eta Huánuco utzi zituzten; errealistak 1812ko martxoaren 19an sartu ziren bi hirietara. González Prada matxinatuen atzetik atera zen hiritik, 2.000 gizon baitzituzten. Indigenak sakabanatu ziren, eta González Pradak haien buruzagiak harrapatu zituen, besteak beste, Juan José Crespo y Castillo, Norberto Haro curcka eta José Rodríguez Huamalíes ko alkate pedaneoa. Azken horiek, gainera, sumarioz epaitu eta garrotearen zigorrarekin exekutatu zituzten. Beste matxinatu batzuk erbesteratu zituzten eta asko espetxeratu egin zituzten.
Riddrie
, 'An Ruadh Ruigh', Eskoziako Glasgow hiriaren ipar-ekialdean dagoen barruti bat da.
Peruko Independentzia
Cuscoko matxinada (1814)
Angulo anaiek eta Pumacahuak hiru ataletan banatutako armada antolatu zuten:
Peru Garairako espedizioa
Lehenengoa Peru Garaira bidali zuten, Juan Manuel Pinelo arequiparraren eta Ildefonso de las Muñecas apaiz argentinarraren agindupean. Indar hauek 500 fusilariz eta 20.000 indiarrez harriz eta hondaz armaturik osatuta zeuden, eta 1814ko irailak 14an La Paz inguratu zuten. Hilaren 24an, hiria hartu zuten. Errealistak euren kuarteletan konfinatuak izan ziren, baina hauek egoera aprobetxatu zuten bolborategia lehertzeko, haserre La Pazeko matxinatuek hil egin zituzten. La Paz birkonkistatzeko, Orurotik, cuscotar milizianoen erregimentu errealista bat joan zen, Juan Ramírez Orozco jeneral espainiarraren agindupean 1.500 fusilero zituena. La Paz kanpoaldean borrokatu ziren, 1814ko azaroaren 1ean, eta matxinatuak garaituak izan ziren. Pinelok eta Muñecasek atzera egiteko agindu zuten, eta troparen zati bat eskualdean sakabanatuta geratu zen gerrilla moduan.
Huamangarako espedizioa
Abertzaleen bigarren atala Huamangara joan zen, Manuel Hurtado de Mendoza argentinarraren agindupean, Mariano Angulo elizgizona eta José Gabriel Béjar buru zituela, eta irailaren 20an iritsi ziren hiriko plazara. Egun batzuk lehenago, hiri horretan ehunka emakume nekazari altxatu ziren, Ventura Ccalamaqui buru zutela, Santa Katalinako kuartelean. Hurtado de Mendozak Huancayo ra joatea agindu zuen, modu baketsuan hartu zuten hiria. Abertzaleei aurre egiteko, Abascal erregeordeak Limatik Talavera erregimentu espainiarra bidali zuen, Vicente Gonzalez koronelaren agindupean. Huanta ko gudua gertatu zen, 1814ko irailaren 30ean; borrokak hiru egun iraun zuen, eta, ondoren, abertzaleek Huamanga utzi zuten. Andahuaylas en berrantolatu ziren eta 1815eko urtarrilaren 27an berriz aurre egin zieten errealistei, Matarán, non berriz garaituak izan ziren. Abertzaleak berriz antolatu ziren Cangallo probintzia n sortutako gerrillei esker. Bien bitartean, Hurtado de Mendoza argentinarrak 800 fusilari, 18 kanoi, 2 kulebrina (Abancay n urtuak eta eginak) eta 500 indiar zituen. Indar hauek José Manuel Romanoren agindupean egon ziren, "Pucatoro" (Zezen gorria) ezizenez ezaguna. Jose Manuel Romanoren traizioaren ondorioz, nork Hurtado de Mendoza hil zuen eta amore eman zuen errealisten aurrean, abertzaleak sakabanatu egin ziren eta matxinadaren buruzagiak harrapatuak izan ziren. Traizioak ohikoak izan ziren Amerika osoko matxinada independentistetan. Aktore sozialen biografiek erakusten dute bandoen aldaketak ez zirela arraroak. Tokiko buruzagien kasuan, haien filiazio politikoak tokiko gatazkei lotuta zeuden, eta gatazka horiek dimentsio handiagoan adierazten ziren. Angulo anaiak, Béjar, Paz, González eta beste matxinatu batzuk, Cuscora eramanak eta publikoki exekutatuak izan ziren 1815eko martxoak 29an. Espainiar Koroak, eskarmentu publikoaren politika, herritarrak beldurtzeko eta etorkizuneko altxamenduak saihesteko, mekanismo bat bezala zuen.
Puno eta Arequiparako espedizioa
Hirugarren talde abertzaleak Arequipa eta Punon egin zuen kanpaina, Mateo Pumacahua brigadier errealista ohiaren agindupean, eta 500 fusilari, zalditeriako errejimendu bat eta 5000 indiar zituen. Pumacahuak, Chinchero ren kuraka zena, indigenen artean nagusitasun eta lidergo handia zuen. José eta Vicente Angulo anaiak Cuscora bidali zituzten, indiar eta beltz leialen babesarekin. Cuscoren kontrola funtsezkoa zen arrazoi ideologiko eta logistikoengatik. Arrazoi askorengatik, Cuscok eragin handia zuen Peru Garaian, eta, aldi berean, Peru Garaiak lotura kolonial administratibo bat zuen Buenos Aires hiriarekin, 1810eko hamarkadako Hego Amerikako gune iraultzaile handienetako bat.
Mateo Pumacahuak arrakasta handiz egin zien aurre errealistei Apachetako gudua n, 1814ko azaroaren 9an. José Gabriel Moscoso Arequipako intendentea eta Francisco Picoaga mariskal errealista hartu zituen preso, Guaquiko gudua n izan zuen arma lagun ohia. Abertzaleak Arequipan sartu ziren. Tropa abertzaleen presioagatik, Arequipako kabildoak Cuscoko Gobernu Batzarra onartu zuen 1814ko azaroak 24an. Baina errealistek berehala erreakzionatu zuten. Pumacahuak, tropa errealisten hurbilketaren berri izanik, Arequipa utzi zuen. Arequipako kabildo irekia berriro elkartu zen eta erregearekiko leialtasuna berehala adostu zuen, urte horretako azaroaren 30ean. Tokiko buruzagien "leialtasun" aldaketa horiek normalak izan ziren gerra osoan zehar, plaza indartsuaren jabea zen sektorea aukeratzen baitzen, norberaren, familiaren eta ondasunen segurtasuna bermatzeko modu gisa, ez nahitaez joera ideologikoagatik, ezta edozein alderdiren aldeko borrokarako joera izateagatik ere.
Tropa errealistak, Juan Ramírez Orozco jeneralaren agindupean, Arequipan sartu ziren 1814ko abenduaren 9an. Indarrak berritu eta bere milizia indartu ondoren, Ramírez jenerala Arequipatik atera zen abertzaleen bila 1815eko otsailean. Pío Tristán jenerala gobernadore utzi zuen. Bi armadak, errealista eta abertzalea, arretaz mugitu ziren Andeetako hainbat parajetan, borrokarako leku egoki baten bila. 1815eko martxoak 10ean, Punotik gertu aurkitu ziren, Umachiriko gudua n, errealistak garaile izan ziren. Garaipen errealista bere tropen ekipamendu zuzenagatik eta diziplina handiagoagatik izan zen. Mila hildako baino gehiago izan ziren guduan. Harrapatutako abertzaleen artean Mariano Melgar poeta ospetsua egon zen, gudu zelai berean fusilatua izan zena. Pumacahua atxilotu zuten Sicuanin, non burua moztuta hiltzera zigortua izan zen, martxoaren 17an bete zen zigorra.
William Brownen espedizioa Ozeano Barera
William Brown, jatorriz irlandarra, bere ibilbidea Ameriketako Estatu Batuetako itsas armadan hasi zen eta Rio de la Platako probintzietako itsas armadaren buru izatera iritsi zen. 1815ean, lau itsasontzik osatutako espedizio bat osatu zuen Buenos Airesen, 150 kanoi eta 500 gizoneko tripulazioarekin. Brown 1818an itzuli zen Buenos Airesera bere ontzidiaren zati handi bat nabigazioan galduta edo Ingalaterrako itsas armadak preso hartuta, Txileko kostaldea itxi eta Callao eta Guayaquil eko portuetan sartu ondoren.
Thomas Cochraneren espedizioak
Thomas Cochrane marinel eskoziarra 1818ko azaroaren 28an iritsi zen Txilera, Txileko itsas armadaren agintea hartzeko, herrialde horretako gobernuko agente batek kontratatuta. 1819. urtearen hasieran, Txileko gobernuak prestaketak eginak zituen Peruko kostaldean inkurtsioak egiteko, bere ontziteria Cochraneren agindupean zegoela, etorkizuneko espedizio askatzailearen aurretik. Honen helburua, informazioa lortzea zen, propaganda abertzalea zabaltzea, lokalak kausa horretara biltzeko, Callaon zeuden espainiar itsas indarren aurka borrokatzea, euren portuak blokeatzea eta espainiar interesen bat zuen edozein ontzi harrapatzea edo suntsitzea. Operazio hauetarako, Cochranek hainbat taktika alternatibo eta berritzaile erabili zituen, hala nola, bruloteak, suzko koheteak, bosgarren zutabea, unitate txikien ustekabeko lehorreratzeak, besteak beste. Urte horretako urtarrilean, Cochranek lehen espedizioa egin zuen Peruko kostaldera, Callaoko portua bonbardatu eta blokeatuz, espainiarrei zenbait itsasontzi kenduz eta gainerakoak portu horretan giltzapetuz. Huacho, Huaura, Supe (honen kabildoa independentziaren alde agertu zen), Huarmey eta Paitatik ere igaro zen, hornidurak hartu eta bere biztanleak kausa abertzaleari atxikitzea bilatzeko. Cochrane ekainean itzuli zen Valparaisora.
Urte bereko irailean bigarren espedizio batean ontziratu zen, non Callao berriz blokeatu zuen, eta beste toki batzuetan jarraitu zuen, horien artean Pisco eta Guayaquil nabarmenduz. Txileko kostaldera itzultzean hegoaldera jo zuen Valdivia eta Chiloé espainiar kokaguneei eraso egiteko, lehena konkistatzea lortuz. Ekintza honetan, Francisco de Vidal tenienteordea nabarmendu zen, Peruko kostaldera egin zituen espedizioetan Cochranerekin bat egin zuena, eta "Peruko lehen soldadua" bezala deitua izango zena. Azkenik, Cochranek Chiloé eraso zuen, baina porrot egin zuen, Antonio de Quintanillak garaitua izan zelarik.
Ekintza hauen ondoren, Cochranek Valparaison ainguratu zuen 1820ko otsailaren erdialdean, "Peru Askatzeko Espedizioan" parte hartzeko, Txileko gobernuaren eskuadraren buru bezala, José de San Martín jeneralaren agindupean zen armada garraiatu eta babestuko zuena.
José de San Martín eta Peruko espedizio askatzailea
Artikulu nagusia : Peru Askatzeko Espedizioa
Peruko erregeordetza ren barne baketzeak, Peruko erregeordeari, Txileko abertzaleen aurkako bi espedizio antolatzea ahalbidetu zion, Arequipa eta Lima ko erregimendu errealistek eta Europako espedizio batailoiek osatuak. 1814an lehen espedizioak Rancaguako guduan Txile birkonkistatzea ahalbidetu zuen. 1817an, Chacabucoko gudua n abertzaleen armen garaipenaren ondoren, berriz ere Peruko Errege Armada ra jo zen monarkia salbatzeko, eta bigarren espedizio bat 1818an abiatu zen, Cancha Rayadako gudua n garaipen bat lortuz, baina, azkenean, José de San Martín ek suntsitu zuen Maipúko gudua n.
Peruko Independentzia aurrera eramateko, 1819ko otsailaren 5ean Argentina eta Txileren arteko itun bat sinatu zen. José de San Martín jeneralak uste zuen Rio de la Platako Probintzia Batuen independentzia ez zela erabat ziurra izango Peru indar errealisten gotorleku garrantzitsua zen bitartean. Anfibia indar militar bat antolatu zen, hasiera batean, Argentina eta Txileko gobernuek elkarrekin finantzatuko zutena, baina Rio de la Platako probintzietako anarkia egoera zela eta, Buenos Airesko gobernuak ez zituen aurrekontuak onartu, Txileko gobernuak bere gain hartu zituen ia kostu guztiak, Bernardo O'Higgins ek zuzenduta. Armadako agintea José de San Martínentzat eta eskuadra Thomas Alexander Cochrane almirantearentzat izatea erabaki zen.
El operativo inicial del general San Martín estaba demostrando en la práctica que el plan para liberar al Perú, bastión del colonialismo, estaba bien concebido. Los españoles no tenían una escuadra bien equipada, por lo que la expedición de Cochrane frente a la costa peruana mostró eficiencia y causó temor a los realistas. San Martín preparó así con mayor seguridad su expedición al Perú. Para atraer a la aristocracia peruana, sobre todo la limeña y la trujillana, San Martín les ofreció establecer un reino en el Perú, cuyo trono sería ocupado por un miembro de la realeza española, sin cambiar las estructuras sociales incluso manteniendo al mismo ejército realista. Dicha opinión no la cambiaría nunca, porque estaba convencido de su aplicabilidad.
San Martín jeneralaren hasierako operatiboa, praktikan, Peru askatzeko plana, kolonialismoaren gotorlekua, ondo pentsatuta zegoela frogatzen ari zen. Espainiarrek ez zuten ondo hornitutako eskuadra bat, eta, beraz, Cochranek Peruko kostaldearen aurrean egindako espedizioa eraginkorra izan zen, eta beldurra eragin zien errealistei. San Martinek segurtasun handiagoz prestatu zuen Perurako espedizioa. Peruko aristokrazia erakartzeko, batez ere Limakoa eta Trujillokoa, San Martinek Perun erresuma bat ezartzea eskaini zien, honen tronua Espainiako erregetzako kide batek hartuko zuelarik, gizarte egiturak aldatu gabe, baita armada errealista bera mantenduz ere. Iritzi horrek ez zuen inoiz aldatuko, ziur baitzegoen aplikagarria zela.
Ayacuchoko kanpaina eta gudua
Erresistentzia espainiarreko azken fokuak
Maynasko kanpaina
Goi Peruko kanpaina
Creutzwald
Creutzwald Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2007an 13.468 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Creutzwald udalerrian erroldatutako biztanleak 13.468 ziren. Familiak 5.585 ziren, horien artean 1.758 pertsona bakarrekoak ziren (689 bakarrik bizi ziren gizonak eta 1.069 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.691 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.603 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 533 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 6.132 etxebizitza zeuden, 5.718 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 43 bigarren erresidentzia ziren eta 371 hutsik zeuden. 3.232 etxeak ziren eta 2.868 apartamentuak ziren. 5.718 etxebizitza nagusietatik 2.891 bere jabearen bizilekua ziren, 2.039 alokairuan okupaturik zeuden eta 788 doan lagata zeuden; 83 etxek gela bat zuten, 406 etxek bi zituzten, 1.178 etxek hiru zituzten, 1.317 etxek lau zituzten eta 2.735 etxek bost zituzten. 4.265 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.640 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.981 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 8.852 ziren, horien artean 5.451 aktiboak ziren eta 3.401 inaktiboak ziren. 5.451 pertsona aktiboetatik 4.389 lanean zeuden (2.551 gizon eta 1.838 emakume) eta 1.061 langabezian zeuden (467 gizon eta 594 emakume). 3.401 pertsona inaktiboetatik 1.061 erretiraturik zeuden, 781 ikasten zeuden eta 1.559 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 615 komertzioetatik, 10 erauzte enpresak ziren, 16 janari enpresak ziren, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 3 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 36 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 67 eraikuntza enpresak ziren, 165 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 20 garraio enpresak ziren, 36 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 8 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 30 finantziazio enpresak ziren, 38 higiezinen enpresak ziren, 68 zerbitzu enpresak ziren, 72 administrazio publikoko enpresak ziren eta 41 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 163 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 9 banku bulegoak, 3 funerariak, 15 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 5 autoeskolak, 7 igeltseroak, 16 margolariak, 7 zurginak, 11 iturginak, 6 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 19 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 8 aldi baterako lan enpresak, 24 jatetxeak, 13 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 7 apaindegiak.
2009an zeuden 81 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 5 supermerkatuak, 3 brikolaje denda handika, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 16 okindegiak, 4 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 4 liburu dendak, 12 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 3 zapata-dendak, 2 elektrotresna dendak, 5 altzari dendak, 4 kirol-dendak, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 2 drogeria, 5 lurrin-dendak, 2 bitxi-dendak eta 5 lore-dendak ziren.
2000. urtean Creutzwald udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 4 osasun-zentro, 5 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an 5 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Creutzwald udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 1hezkuntza orokorreko lizeoa eta 2 lizeo teknologiko.Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 550 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 638 eta lizeo teknologikoetan 351.
Wellsville (Missouri)
Wellsville Missourieko hiri bat da. Montgomery konderrian kokatua dago. 2010ean 1,217 biztanle zituen, 3.98 kilometro koadrotan banatuta.
Manuel Garrido Jiménez
Manuel Garrido Jiménez (Granada, Espainia, 1925eko azaroaren 8a - Madril, 2015eko urtarrilaren 8a) filosofoa izan zen. Logika- eta filosofia-katedraduna Valentziako Unibertsitatean eta Madrilgoan.
Bizitza
1960 ondoko urteetan, bera izan zen logika formalaren zabaltzailea Espainian, zientziaren filosofiaz eta filosofia analitikoaz ekarpen ugari egiteaz gainera. Haren Lógica simbólica (1974, Logika sinbolikoa) logikako eskuliburu klasikoa bihurtu da. Horrez gainera, logikari eta zientziaren filosofiari buruzko saiakera ugari idatzia izan zen. Logikari buruzko kongresuak antolatu zituen, baita garrantzi handiko logikariak eta filosofoak erakarri ere: Strawson, Quine eta Davidson, besteak beste.
Bestalde, Teorema aldizkaria sortu zuen, logikaz eta zientziaren filosofiaz Espainiako unibertsitatean izan den lehenengo aldizkaria. Bere obran dedukzio logikaren prozesuei buruzko interpretazio originalak egiten ditu, zibernetikaren eta hizkuntza formalen ekarpenak aztertzen, eta bere errealitatearen teorian, materialismoa eta errealismo kritikoa elkartzen ditu, egungo zientzia naturalen eta formalen ekarpenetan oinarriturik.
Bestalde, aipagarria da atzerriko egileak zabaltzeko egin zuen ahalegina, Beth, Gadamer, Gödel, Habermas, Haecker, Leen, Lorenzen, Quine, Turing eta Woodegerren lanak itzuliz. 1955. urtetik aurrera, Madrilgo Jorge Santayana katedraren zuzendaria izan zen, eta Santayanaren obren gaztelaniazko edizio kritikoaren arduraduna.
Bergman poni
Bergman ponia Argentinako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein ezaugarriengatik Bergman zaldi hauek ponien sailkapen taldean sartzen dira.
Arraza nahiko berria da, Falabella, arabiar zaldi, Shetland poni, Appaloosa, odol garbiko zaldi eta Criollo zaldi arrazen arteko nahasketatik sortuak.
Walad Min Al Janna
Walad Min Al Janna (paradisutik datorren mutila) 2022ko Tarik Saleh suediar zinema zuzendariaren thrillerra da.
Gobiobotia meridionalis
Gobiobotia meridionalis Gobiobotia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Alegia (argipena)
Alegia hitzak adiera zenbait ditu:
Capensibufo
Capensibufo anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Bufonidae familian sailkatua.
Vireo gilvus
Vireo gilvus Vireo generoko animalia da. Hegaztien barruko Vireonidae familian sailkatua dago.
1887ko Kontxako Bandera
1887ko Kontxako Bandera (Banderaren 5. edizioa), abuztuaren 28an jokatu zen, eta Donostiak bere 3. Kontxako Bandera eskuratu zuen.
Badirudi ziaboga bakarrera jokatu zen lehen Kontxako estropada izan zela. Garaiko egunkarietan lehen bi traineruen berri besterik ez da ematen; ezin da jakin, beraz, hirugarren eta laugarren gelditu ziren traineruen gaineko datuak.
Bibliografia
AGUIRRE, Rafael (2002): Donostiako Estropadak (1879 - 2001) Regatas de la Concha. Donostia: Kutxa Fundazioa, ISBN 84-7173-414-1
Alegia (Gabiria)
Alegia Gabiriako auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 45 pertsona bizi ziren bertan.
Balisac
Balisac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Balizac udalerrian erroldatutako biztanleak 400 ziren. Familiak 141 ziren, horien artean 30 pertsona bakarrekoak ziren (26 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 30 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 68 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 13 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 200 etxebizitza zeuden, 151 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 197etxeak ziren. 151 etxebizitza nagusietatik 119 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 7 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 79 etxek bost zituzten. 111 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 95 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 255 ziren, horien artean 182 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 182 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (85 gizon eta 70 emakume) eta 27 langabezian zeuden (14 gizon eta 13 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Balizac udalerrian 173 unitate fiskal zeuden, 443 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.998 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 3 margolariak, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Balizac udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
K-12
K-12 Amerikako Estatu Batuetan haur eskola (kindergarden) eta bigarren hezkuntzako urte kopurua adierazten duen esapidea da, beste herrialde batzuetako unibertsitate mailen antzekoa, hala nola, Afganistan, Australia, Kanada, Txina, Ekuador, Egipto, India, Iran, Filipinak, Hego Korea eta Turkia.
Limoges Cercle Saint-Pierre
Limoges Cercle Saint-Pierre, normalean Limoges CSP, Frantziako saskibaloi talderik hoberenetarikoa izan da. Izan ere, herrialdeko ekipo bakarra izan da da Europako txapelketa nagusian garaile bihurtuz.
Hala ere, arazo ekonomiko larriak direla medio 2004an desagertu zen, haren ondoren beste talde bat sortu duten arren, Limoges CSP Élite hain zuzen ere, NM1 ligan diharduena. 6 urte eman zituen maila apaletan, Pro A-ra itzuli arte. 2013–14 denboraldian berriro irabazi zuen Frantziako Liga.
Franklin konderria (Ipar Carolina)
Geografia
Franklin konderriak 128,075 kilometro koadro ditu. Horietatik 729 ura dira. Beste 127,345 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 47,33 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 60,619 pertsonetatik 43,254 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 4,776 dira. 15,995 beltzak edo afroamerikarrak. 253 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 272 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 67 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 773 pertsonek kokatzen zuten.
Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoa
Nafarroako Erresumako Museo Etnografikoa bilduma museografiko iraunkorra da, Artetako (Ollaran) Fantikorena etxean dagoena, Nafarroa Garaian.
Bilduma
Bisitariak antzinako Nafarroako hainbat pieza ikusteko aukera dauka, hauek pilatuta daudelarik beren testuinguruan eta ogibidearen arabera. 8.000 objektu inguru ikus daitezke, Erdi Arotik 20. mendeko lehen erdira artekoak. Oharrik gabe daude objektu gehienak.
Horretaz gain, Joxe Ulibarrena artista eta etnografoaren hainbat lanekin girotua dago erakusketa.
Historia
Museoa Berriobeiti herrian ireki zen lehenez 1964ean Ulibarrenaren ekimenez. 1974ean bere ondorengoek berrantolatu zuten, eta 1982an Mariscal Pedro de Navarra Fundazioak babesa eman zion, Ulibarrena familiaren bilduma zabaldu eta hobetu egin zelarik.
1986an museoa Artetara lekualdatu zen, non Joxe Miel Barandiaranek inauguratu zuen egoitza berria. Fundazioak Nafarroako gobernuarekin lankidetza  hitzarmen bat sinatu zuen ondoren, Nafarroako museoen sarean sartuz.
Coregonus vandesius
Coregonus vandesius Coregonus generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Manel Zabala
Manel Zabala Sánchez (Bartzelona, 1968a) kataluniar kazetaria eta idazlea da. Avui eta La Vanguardia kultura-eranskineko kolaboratzailea izateaz gain, Bercelona Televisió telebista-kateak astero ematen duen Infòc aranerazko kultura-albiste saioko erredaktorea eta aurkezlea da.
Hainbat liburu idatzi ditu.
Cergy
Cergy Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2007an 57.600 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cergy udalerrian erroldatutako biztanleak 57.600 ziren. Familiak 21.309 ziren, horien artean 7.263 pertsona bakarrekoak ziren (3.502 bakarrik bizi ziren gizonak eta 3.761 bakarrik bizi ziren emakumeak), 3.810 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 7.240 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 2.996 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 23.911 etxebizitza zeuden, 22.343 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 249 bigarren erresidentzia ziren eta 1.320 hutsik zeuden. 5.097 etxeak ziren eta 18.332 apartamentuak ziren. 22.343 etxebizitza nagusietatik 7.936 bere jabearen bizilekua ziren, 14.013 alokairuan okupaturik zeuden eta 394 doan lagata zeuden; 3.029 etxek gela bat zuten, 3.893 etxek bi zituzten, 5.790 etxek hiru zituzten, 5.261 etxek lau zituzten eta 4.369 etxek bost zituzten. 15.389 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12.263 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 4.499 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 42.306 ziren, horien artean 30.366 aktiboak ziren eta 11.940 inaktiboak ziren. 30.366 pertsona aktiboetatik 26.699 lanean zeuden (13.450 gizon eta 13.249 emakume) eta 3.667 langabezian zeuden (1.762 gizon eta 1.905 emakume). 11.940 pertsona inaktiboetatik 1.642 erretiraturik zeuden, 7.269 ikasten zeuden eta 3.029 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cergy udalerrian 20.439 unitate fiskal zeuden, 55.793,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.911 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2.788 komertzioetatik, 49 erauzte enpresak ziren, 23 janari enpresak ziren, 1 coque eta refinazio enpresa zen, 13 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 4 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 61 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 237 eraikuntza enpresak ziren, 544 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 158 garraio enpresak ziren, 194 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 182 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 147 finantziazio enpresak ziren, 100 higiezinen enpresak ziren, 623 zerbitzu enpresak ziren, 333 administrazio publikoko enpresak ziren eta 119 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 529 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 6 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoak, 4 lan bilaketa bulegoak, 1 jendarmeria, 6 posta bulegoak, 37 banku bulegoak, 1 funeraria, 14 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 6 ibilgailuen alokairu bulegoak, 10 autoeskolak, 32 igeltseroak, 36 margolariak, 23 zurginak, 23 iturginak, 42 argiketariak, 41 eraikuntza enpresak, 27 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 63 aldi baterako lan enpresak, 103 jatetxeak, 31 higiezinen agentziak, 7 tintoreriak eta 11 apaindegiak.
2009an zeuden 173 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 5 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 2 120 m2 baino gehiagoko dendak, 10 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 21 okindegiak, 7 harategiak, 2 arraindegiak, 11 liburu dendak, 66 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 12 zapata-dendak, 10 elektrotresna dendak, 2 altzari dendak, 4 kirol-dendak, 5 lurrin-dendak, 8 bitxi-dendak eta 5 lore-dendak ziren.
2000. urtean Cergy udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 290 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, 3 psikiatriko, 2 osasun-zentro, 14 botika eta 3 anbulantzia zegoen.
2009an 23 haur-eskola eta 24 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Cergy udalerrian 5 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 3 hezkuntza orokorreko lizeo.Bigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 2.867 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 3.026.
Cergy udalerrian 8 goi-mailako hezkuntza ez-unibertsitarioko zentroak zeuden, horietatik1 osasun-formakuntzako zentroa, 2 komertziokoak eta 5 bestelako formakuntza zentroak.14 Unibertsitate zentroak zeuden, horietatik 4 Unibertsitate mailako formakuntza eta ikerketa unitateak ziren, 3 unibertsitate-insitutoak, 4 ingenieritza eskolak eta 3 bestelako goi-mailako ikasketa zentroak ziren.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Abolhassan Banisadr
Abolhassan Banisadr (Hamadan, 1933ko martxoaren 22a - Paris, 2021eko urriaren 9a) iraniar politikari eta idazlea izan zen. Irango lehenbiziko presidentea izan zen 1980tik 1981era.
Bere aita Ruhollah Khomeiniren inguruko ayatollah bat izan zen. Abdolhassanek finantza eta ekonomia ikasketak egin zituen Sorbonako Unibertsitatean. Xahren aurkako ikasle mugimenduetan esku hartu zuen eta bi aldiz atxilotu zuten. Ondoren, Khomeinik zuzendutako erresistentzia taldera batu zen eta bere aholkularietako bat izan zen.
1979ko Irango Iraultzaren ondoren, Finantza ministro izendatu zuten, eta bitarteko gobernuko Kanpo Arazoetarako ministro. 1980ko otsailean Irango presidente izendatu zuten lau urterako. Urte horretan bi helikoptero istriputik bizirik atera zen. Khomeinik komandante buru izendatu zuen Iran-Irak Gerran.
Sir Kenneth MacMillan
Sir Kenneth MacMillan (Londres, Ingalaterra, 1929 - 1992) balleteko dantzaria eta koreografoa izan zen. Royal Balleteko zuzendari izan zen 1977. urtetik hil zen arte.
Abolhassan Banisadr
Irango Parlamentuak auzipetu egin zuen 1981eko ekainean. Arrazoia ayatollahen boterearen aurka egotea izan zen. Banisadrek Frantziara ihes egitea lortu zuen eta bertan asilo politikoa jaso zuen. 1981eko urrian Irango Erresistentziaren Kontseilu Nazionala sortu zuen.
Sir Kenneth MacMillan
Dantzari gisa hasi zen Sadler's Wells Ballet Schoolen, eta eskola horretako dantzari-taldean sartu zen 1946an. Handik hamar urtera, Royal Balleten hasi zen. 1970eko hamarraldia arrakasta handikoa izan zen MacMillanentzat, lan hauei esker: Maitagarriaren musua (1960), Gonbidapena (1960), Udaberriaren sagarapena (1962), Ahizpak (1963) eta Lurraren kantua (1965). 1966tik 1969ra bitartean, klasikoak eraman zituen eszenatokira, hala nola Loti ederra (1967) eta Beltxargen aintzira (1969).
Gobiobotia naktongensis
Gobiobotia naktongensis Gobiobotia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Peder Severin Krøyer
Peder Severin Krøyer (Stavanger, 1851ko uztailaren 23a - Skagen, 1909ko azaroaren 21a) daniar margolaria izan zen.
Norvegian jaio zen, baina osaba-izebek Danimarkan hezi zuten. 1870ean amaitu zituen ikasketak Daniar Artearen Errege Akademian. 1871n Charlottenborgen egin zuen bere lehen margolana, eta han erakutsi zuen bere bizitza osoan zehar.
1877 eta 1881 artean Europan zehar bidaiatu zuen, artistak ezagutuz eta artea ikasiz. Parisen Léon Bonnatekin ikasi zuen eta inpresionisten eragina jaso zuen. 1882an Skagen-era bidaiatu zuen eta bertako artista eta idazleen komunitateko kide izan zen. 1888an Marie Martha Mathilde Triepcke margolaria ezagutu zuen Parisen, eta hurrengo urtean ezkondu zen.
Cardioglossa
Cardioglossa anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Arthroleptidae familian sailkatua.
Cherves-Châtelars
Cherves-Châtelars Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cherves-Châtelars udalerrian erroldatutako biztanleak 433 ziren. Familiak 188 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 286 etxebizitza zeuden, 195 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 49 bigarren erresidentzia ziren eta 42 hutsik zeuden. 284 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 195 etxebizitza nagusietatik 150 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 10 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 67 etxek lau zituzten eta 83 etxek bost zituzten. 129 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 87 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 85 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Cherves-Châtelars udalerrian 190 unitate fiskal zeuden, 417 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.046 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Cherves-Châtelars udalerrian 53 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.830 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Energia mekaniko
Energia mekanikoa energia zinetikoaren eta energia potentzialaren batura da. Energia kontserbatzen da, ez da sortzen ezta suntsitzen, eraldatu egiten da.
Energia mekanikoaren kontserbazioa
Energia mekanikoa denborarekin ez da aldatzen, denbora pasa arren bere balioa berdina da.
Epigravettiarra
Epigravettiarra (Grezieraz: epi goi eta gravettiar ) Europako Goi Paleolitoko industria arkeologikoen azkenetariko bat izan zen. Kultura hau sortu zen Azken Glaziazioko Maximoaren ondoren ~21.000 urte BP (Before Present), gravettiar kulturako eratorritakoa da. Hasieran, 1964an, Georges Laplacek Gravettiar berantiarra deitu zion, Italian industria litikoa ugari agertu zelako, baina beranduago, izen aldaketaz kultura honen izaera independentea azpimarratu nahi zuten. Epigravettiarrean hiru azpifase ezarri dira: Hasierako Epigravettiarra (20.000tik 16.000ra BP); Epigravettiar Garatua (16.000tik 14.000ra BP) eta Amaierako Epigravettiarra (14.000tik 8.000ra BP), nahiz eta beste azpisailkapen gehiago egon. Azken finean, Epigravettiara ~21.000 BP-ko gravettiarra da, Solutre aldiak aurrekoa ordezkatu zuenean Frantzia eta Espainiako toki gehienetan. Epigravettiarreko gune kultural asko garatu ziren Europan 22.000 BP urteen ondoren. Hori gertatu zen: Europako hegoaldean, erdialdean eta ekialdean, Frantziako hego-mendebaldea barne; Italian; Balkanetan; Kaukason; Ukrainan; Errusiako mendebaldean eta Volgako ibaiertzetan. Horren industria litikoa Italiako toki askotan dokumentatu da. Faziesak anitzak izan arren, toki guztietan mikrolitoak ugariak dira, hala nola, xaflak, puntak eta amaieran ukitutako xaflak. Goi Paleolitoko Epigravettiarraren ostean, Mesolitoko kulturak garatu ziren 10.000 BP.
Würm glaziazioko klimak guztiz baldintzatu zuen giza-habitata. Glaziazioaren unerik gorenena orain dela 20.000 urte gertatu zen, eta honetan zenbait fenomeno nabaritu ziren:
Italiako Epigravettiarra
Mediterraneoko eskualdeetan Gravettiarraren tradizioa garatzen da Azken Glaziazioaren II. Maximoan eta Azken Glaziazioaren Bukaeran, azkenean, epigravettiarreko guneak sortuz. Hauek gravettiarreko kulturaren ondorengoak dira, teknikak eta tresna litikoak erreproduzitzen dituztelako, zenbait elementu aloktono agertzen badira ere. Iberiar penintsulan mendebaldeko Solutre eta Madeleine aldiko kulturan sartzean, Kantauri-Pirinioetako eskualdean Solutre-gravettiar eta Madaleine aldiko guneak sortu ziren, mendebaldeko Atlantikoaren eragina Rodano haranean geratu bazen ere. Italiako Epigravettiarraren sekuentzian antzinako fase bat bereiz dezakegu; Azken Glaziazioko Maximorena, eta beste berriago bat; Azken Glaziazioko Bukaerarena. Lehenak bi maila ditu punta lauekin eta puntak “cran” itxurakoak. Punta lauak punta Solutre aldikoaren antzekoak dira: xaflak hauek gehienbat alde batetik landu zituzten. Hauekin, jaurtitzeko armak egiten ziren. Antzinako Epigravettiarreko elementu hauek, lehenbizi, iparraldean agertutakoak, gerora, penintsulako hegoaldera hedatu ziren, beste eskualdetatik ekarritakoak.
Zenbait gertakari agertzen dira Amaierako Epigravettiarrean, azken glaziazioaren etapa epelekin erlazionatutakoak:
Zenbait industria mota ez dira agertzen aldi berean eskualde guztietan, baina behin agertuta, ohikoa bilakatzen da. Alpeetako hegoaldean, II. Glaziazioaren goreneko momentuan, Würmeko morrenetaraino heldu zen. Honekin elur iraunkorrak 1.500-1.400 metrotaraino murriztu ziren. Alpeetan, izotz-mihi handiak lautadetaraino jaitsi ziren. Itsasoaren atzerapenak Goi Adriatikoa sortu zuen, gaur egungo Padaniako haranaren zati bat. Penintsulako tirreniar eskualdeetan klima ozeanikoa zen nagusi, pinondozko esteparekin, baina babestutako tokietan mediterraneoko landaredia garatu zen. Adriatiko ren aldean, kontinenteko eragina nabaria zenez, mendiko zelaiak eta tundra eragin ziren, nahiz eta idorrago eta hotzago lekuetan, Asiaren antzeko estepa sortu zen. Calabriak eta Siziliak klima mediterraneoa zuten. Ezaguturiko kokalekuak harkaitzen azpiko babeslekuak eta kobetako sarrerak dira. Tirreniar eskualdeetan ehizatutako ugaztun ohikoenak ibex eta rupricapra ziren fase gogor eta idorretan, baina epeletan, cervusa. Adriatikoko eskualdeetan alpetar basahuntza, zaldiak, astoak eta uroa. Klima-egoera horiek iraun zuten II. Glazialdiaren Gorenean eta Glazialdiaren Amaierarako lehenengo etapa arte. Gero, bitarteko epel aldiak etorri ziren, giroa aldatu zutenak. Alpeetan izotza urtzean, landaredia eta fauna mendietan hedatu ziren. Alpeetako aurreko eskualdeetatik hainbat animaliek alpetar larretara emigratu zuten, baina beste batzuek haranetara joan ziren. Estepetan eta basoetan oreinak, orkatzak eta basurdeak ugaritu ziren. Epigravettiarreko ehiztariak harrapakin berrietara egokitu ziren haranetan baita Alpeetan, ohiko ehizakiak jazarri zituzten. Garai honetakoak dira 1.000-1.400 metrora dauden mendiko babeslekuak, non ehiztariak udazkenean joaten baitziren alpetar basahuntza harrapatzeko. Penintsulako kostaldean, itsasoa plataforma kontinentaleraino erretiratu zen. Joniar kostan barrena urmaelak ugaritzean, arrantza ahalbideratu zen, moluskoak biltzea eta hegaztien eta ugaztunen ehiza. Kostaldeko toki askotan molusku-bilketa jarduera nagusia izan zen.
Ekialdeko eta Erdialdeko Europako Epigravettiarra
Ekialdeko eta Erdialdeko Europan, II. Glazialdi Gorenean espezializatutako ehiztariak antolatu ziren. Fase hotzenetan, inlandisak tamainarik handiena izan zuenean, klima ezin gogorragoa bilakatu zen, non prezipitazioak eta elur geruza urriak baitziren, intsolazio handia eta haize gogorra. Halako egoeran, bakarrik espezializatutako ehiztariak moldatzen ziren, Errusiako lautadatik eta Danubioko erdiko ibilgutik zabaldu zirenak. Errusiar estepetan tokiko populazioak eta Europa erdialdetik emigratutako taldeak zebilen, baina industria litiko eta animalien lehengaiekin trataeraren arabera, taldeak bereizi ziren hainbat milurtekoetan. Arteari dagokionez, taldeen estiloak ezberdinak ziren. Erdialdeko eta Ekialdeko Europako mamuten ehiztarien bizimodua, kokalekua eta ekonomia Europako Goi Paleolitoko fenomeno berria da. Tundra eta estepa-tundran kanpalekuak agertu dira, hala nola, Kostienki, Errusiako Don arroan, non 100-150 biztanle inguru baitzeuden. Kanpamentu haietan, etxebizitzak, haragia gordetzeko zuloak eta hezur edukigailuen tokiak bizitegi-guneetan kokaatuta zeuden. Herrixka eta horren mugak homogeneotasunagatik nabaritzen da.
Mamuta gehien ehizatutako animalia zen eta horren hezurrek anitz erabilera zuten: txabolak, erregaia, tresnak, armak, apaingarriak eta irudiak. Mamutez gain, beste animalia batzuk harrapatzen ziren, adibidez, azeri artikoa eta otsoa, larrua erabiltzeko. Beste toki batzuetako ekonomia hegaztiak harrapatzean eta landare-bilketan zetzan. Arkeologiaren arabera, herrixka bakoitzak lurralde bat kontrolatzen zuen, muga naturalak bereizten zuena beste ehiza eskualdetatik.
Honako hauek ziren etxebizitzen egiturak:
Etxebizitzetan beti tresna litikoak aurkitu dira. Horrek esan nahi du talde bakoitzak oinarrizko jarduera berdinak egiten zituela. Bakarrik harria eta animalien materialak lantzeko tailerrek tresna litiko ezberdinak dituzte. Zenbait tokitan (Kostienki), terrakotazko irudiak aurkitu dira, Moraviako Gravettiar tokien tradizioa jarraitzen dutena (Dolní Věstonice, Pavlov (Břeclaveko barrutia), non sukaldatzeko labeak aurkitu diren. Talde hauek urrutitik hornitzen ziren, bai baliagarriak ziren harriez edo Itsaso Beltzako maskorrez. Holako produktuak lortzen ziren elkartruke-sare egonkor baten bidez.
Ikus, gainera
DEMARS, Pierre-Yves: L’occupation de l’Europe par les chasseurs du Paléolithique supérieur: une question de climat, sur M@ppemonde. 2019.05.17an kontsultatuta.
Lanperna ezkatazorrotz
Lanperna ezkatazorrotza (Amanita echinocephala) Amanitaceae familiako perretxikoa da.
Ez jatea aholkatzen da.
Wentworth (Missouri)
Wentworth Missourieko herrixka bat da. Newton konderrian kokatua dago. 2010ean 147 biztanle zituen, 0.48 kilometro koadrotan banatuta.
Lepidocephalichthys arunachalensis
Lepidocephalichthys arunachalensis Lepidocephalichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Ortenberg (Baden-Württemberg)
Ortenberg Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Royston (Glasgow)
Royston, Eskoziako Glasgow hiriko barruti bat da, Clyde ibaiaren iparraldean.
Vireo leucophrys
Vireo leucophrys Vireo generoko animalia da. Hegaztien barruko Vireonidae familian sailkatua dago.
Kalkogeno
XIX. mendean, Jöns Jakob Berzelius kimikariak anfigeno hitza proposatu zuen 16. taldeko elementuei deitzeko, taldeko elementuek oxigatzak sortzen zituztelako. XIX. mendean zehar zenbaitek hitz hori erabili zuten, baina gaur egun zaharkituta geratu da. Kalkogeno hitza, berriz, grezierazko χαλκος ("chalcos", (mea) eta γενές ("genes", eraketa) hitzetatik dator, eta lehen aldiz 1932an erabili zuen Wilhelm Biltz ikertzailearen taldeak Hanoverko Unibertsitatean, Werner Fischer kimikariak proposatuta.
Talde honetako elementuak hauek dira:
Kalkogeno astunenen konposatuei (batez ere sulfuroei, seleniuroei eta teluriuroei), kalkogenuro ere deitzen zaie. Hala ere, oxidoei ez zaie izen hau ematen.
Andoni Canela
Andoni Canela Urizar (Tutera, 1969) nafar argazkilaria da, naturan eta ingurumenean espezializatua. Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan kazetaritzan lizentziaduna eta London College of Printing-en argazkigintzan graduatua.
Kalkogeno
Oxigenoa eta sufrea ez-metalak dira, eta polonioa, selenioa eta telurioa metaloideak dira. Hala ere, azken elementu hori metaltzat hartzen da forma elementalean dagoenean.