cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ehun Zutabeen Aretoa
Ehun Zutabeen Aretoa (katalanez Sala de les Cent Columnes) Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen larogeitasei zutabedun areto bat da, honek Güell parkeko plaza handia sostengatzeko du. Antoni Gaudík hein ere eraikitzera iritsi ez zen bizitegi-hiri baten merkatu leku izateko asmoz gauzatu zuen.
Califórnia (Paraná)
Califórnia Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
El Nervión (1891ko egunkaria)
Administrazioa Bilboko Maria Muñoz kalean 10an zegoen. Bere orrialdetan informazio lokala zen nagusi. 1922an, tipografoen greba bat izan zela, apiriletik uztaila arte ez zen agertu. Ondoren, El Nervión y la tarde izena hartu zuen. Denborarekin egunkaria errepublikanismoaren aldeko jarrera hartu zuen. 1937an, frankisten okupazioarekin batera, desagertu zen. Izen berarekin beste aldizkari bat egon zen Bilbon 1856an
Liolaemus josephorum
Liolaemus josephorum Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
253 Matilde
253 Matilde, asteroide gerrikoan aurkitutako 253. asteroidearen izena da. 1885eko azaroak 12an aurkitu zuen Johann Palisak Vienako behatokitik. Matildek, orbita erlatiboki eliptiko bat du, eguzkiaren inguruan bira bat egiteko lau urte behar dituena. Asteroide honen errotazio periodoa, nahiko motela da, 17,4 egun behar bait ditu bere ardatzaren inguruan bira bat ematen. C motako asteroide bat da, honek, bere azalerak, karbono kopuru handia duela esan nahi duelarik, bere gainera dihoan argiaren %4a baino isladatzen ez duen azalera ilun bihurtzen duena.
Asteroide hau, NEAR Shoemaker espazio zundak ikusi zuen 1997ko ekainean, espazio zunda hau 433 Eros asteroiderantz zihoanean. Espaziontziak, asteroidearen hemisferio baten irudiak hartu zituen, bere azalera higatu zuten krater handi ugari zituela ezagutaraziz. Matilde, espazio zunda batek ikusi duen asteroiderik handiena da, eta esploratua izan den C motako lehen asteroidea.
Censier–Daubenton (Parisko metroa)
Censier–Daubenton Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 5. barrutian dagoena.
253 Matilde
Historia
1880an, Johann Palisari, amaitu berria zen Vienako behatokian laguntzaile postu bat eskaini zioten. Lana onartzean, Johannek, 27 hazbeteko errefraktore berri bat erabili ahal izan zuen, garai hartan, munduko teleskopiorik handiena zena. Garai horretarako, Johannek, jada 27 asteroide aurkitu zituen, eta Vienako 27 eta 12 hazbeteko teleskopioak, erretiratu aurretik aurkituko zituen beste 94 asteroideak aurkitzeko erabiliko zituen.
Johann Palisaren aurkikuntzen artean, 253 Matilde asteroidea dago, 1885eko azaroak 12an aurkitu zuena. Asteroidearen hasierako elementu orbitalak, V. A. Lebeufek kalkulatu zituen, behatokian lan egiten zuen beste astronomo austriar bat zena. Matilde izena, Lebeufek iradoki zuen, Matilde, Parisko behatokiko zuzendariordea zen Maurice Leowyren emaztearen izena baitzen.
1997ko ekainak 27an, NEAR Shoemaker zunda, Matilde asteroideagandik 1212 kilometroko distantziara pasa zen, 9,93 kilometro segundoko abiaduran mugitzen zen bitartean. Honek, espaziontziari, asteroidearen azaleraren 500 irudi baino gehiago hartzea ahalbidetu zion, eta datu berri eta zehatzagoak eman zituen asteroidearen neurri eta masari buruz (espaziontziaren grabitate perturbazioetan oinarrituak). Baina, hurbiltze horretan, Matilderen hemisferio bakarrari hartu zizkion irudiak. Hau, argazkiak nahiko hurbiletik hartu zitzaizkion hirugarren asteroidea izan zen, 951 Gaspra eta 243 Idaren ondoren.
Deskribapena
Matilde oso iluna da, asfalto freskoaren antzeko albedo batekin, eta, uste denez, kondrita karbonazeozko CI1 edo CM2 meteoritoen antzeko konposaketa duela uste da, mineral filosilikatoz beteriko azalera batekin. Asteroideak, krater ugari ditu, horietako bakoitzak, gure munduko ikatz hobi eta arroen izena jaso duelarik. Bi kraterrik handienak, Ishikari, 29,3 kilometroko luzerarekin, eta Karoo, 33,4 kilometroko luzerarekin dira, asteroidearen batez besteko erradioa bezain zabalak direlarik. Krater hauek eragin zituzten talkek, talka hauek, tamaina handiko beste asteroide batzuen aurka izan zirela adierazten dute, eta, beraz, hauen hondoko marketan nabari daitezke. Kraterretan, ezin daiteke kolore edo dizdira ezberdintasunik ikusi, eta ez dago ukondotze itxurarik ere, eta beraz, asteroidearen barnealdeak nahiko homogeneoa izan behar du. Material mugitzearen aztarnak daude asteroidearen hegoaldeko zatian zehar.
NEAR Shoemaker zundak neurtutako dentsitatea, 1300 kilo metro kubikoko, kondrita karbonazeozko ohiko asteroidearen batez besteko dentsitatea baino txikiagoa da, asteroidea, hondar trinko multzo bat dela esan nahi lezakeelarik. Gauza bera gertatzen da Lurretik optika egokitzaileekin aztertuak izan diren C motako beste asteroide batzuekin ere, 45 Eugenia, 90 Antiope, 87 Silvia eta 121 Hermiona kasu. Matilderen barne bolumenaren %5oeraino, espazio huts bat da. Baina, 20 kilometroko luzera duten mendilerroen existentziak, asteroideak, benetan, indar egituralen bat baduela adieraz lezake, eta, beraz, bere barnealdearen zati handiak, trinkotuak izan ditzake. Matilderen dentsitate baxua, beste asteroide batzuekin izan ditzaken talken arintzaile on bat da, azaleko ezaugarriak mantentzen laguntzen duena.
Eviota variola
Eviota variola Eviota generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Bazinval
Bazinval Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bihotza hatzekin
Bihotza hatzekin edo korear bihotza eskuekin egiten den keinu bat da, pertsona batek bere hatz erakuslea eta erpurua erabiliz bihotzaren forma bat sortzen duenean egiten dena.
Villovieco
Villovieco Palentziako udalerria da.
Bihotza hatzekin
Jatorria ez da ziurra, baina iturri batzuek diote Kim Hye-Soo aktoreak asmatu edo, gutxienez, ezagun egin zuela.
Bazinval
Biztanleria
2007an Bazinval udalerrian erroldatutako biztanleak 334 ziren. Familiak 131 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 47 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Villovieco
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 95 biztanle zituen.
Bazinval
Etxebizitza
2007an 156 etxebizitza zeuden, 134 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 154etxeak ziren. 134 etxebizitza nagusietatik 116 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 14 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 75 etxek bost zituzten. 118 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bihotza hatzekin
Hego Korean, K-popeko izarren eta haien jarraitzaileen artean ezaguna den sinboloa da esker ona erakusteko, Infiniteko Nam Woohyunek 2011n erabili zuenetik. Ondoren, Hego Koreako lagunen arteko selfietan egin zen ezaguna.
Cristina Cifuentes
Cristina Cifuentes Cuencas (Madril, Espainia, 1964ko uztailaren 1a) espainiar politikaria da. Alderdi Popularreko kide da eta 2015eko ekainaren 25az geroztik Madrilgo Erkidegoko presidentea izan zen, 2018ko apirilaren 25ean dimisioa aurkeztu zuen arte.
Bihotza hatzekin
Hatz erakuslearekin eta erpuruarekin egindako keinua ezaguna egin zen Asiako kontinente osoan zehar, K-popa eta korear dramak oso zabalduak baitaude. Korear kulturako hainbat elementuk munduan zehar izan duten zabalpenari jarraiki, keinua ere asko zabaldu da. Hala ere, munduko gainerako lekuetan, batez ere mendebaldeko munduan, dirua eskatzearen edo artikulu garestiren bat aipatzearen antzeko keinua ere bada, eta, beraz, erraza izan daiteke azken horrekin nahastea.
Bazinval
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 219 ziren, horien artean 152 aktiboak ziren eta 67 inaktiboak ziren. 152 pertsona aktiboetatik 141 lanean zeuden (80 gizon eta 61 emakume) eta 11 langabezian zeuden (6 gizon eta 5 emakume). 67 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bazinval udalerrian 138 unitate fiskal zeuden, 350,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.390 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Bazinval udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 240 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Re (Norvegia)
Re Norvegiako udalerria da. Vestfold konderrian kokatua dago. 224.60 km² ditu eta 8,443 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kazuki Yamaguchi
Kazuki Yamaguchi (山口 和樹, 1986ko urriaren 7a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Avispa Fukuoka.
Kiev
Kiev (Київ, Kyiv, ahoskatua; Киев, Kiev) Ukrainako hiriburua eta udalerririk populatuena da. Herrialdeko ipar-erdialdean dago, Dnieper ibaiaren bazterrean. 2011ko urtarrilaren 1ean 2.799.199 biztanle zituen.
Kiev Ekialdeko Europako industria, zientzia, irakaskuntza eta kultura gune garrantzitsuenetako bat da. Goi teknologiako industria eta unibertsitateen egoitza da, eta ospe handiko monumentu historikoak daude. Azpiegiturak eta garraio publikoa, Kieveko metroa barne, ongi garaturik daude.
Etimologia
Euskaraz Kiev izena arautzen du Euskaltzaindiak, baina azken urteotan maiz ikusi da Kyiv transliterazioa. Hau bereziki nabarmena izan da 2022ko Ukrainako inbasioaren ostean. Ukraineraz erabiltzen den izena Ки́їв da, estandarizatutako euskarazko ukraineraren transliterazioan Kyiv dena.
Alfabetoaren estandarizazioaren aurretik XX. mendean beste izen batzuk erabili izan dira hiria izendatzeko, hala nola Кыѣвъ, Киѣвъ, edo Кіѣвъ yat antzinako letrarekin. Ukrainera Zaharrez, XIV. eta XV. mendean erabiltzen zena, *Києвъ idatzi ohi zen, baina agertzen dira ere hainbat forma deklinatu: кїєва, Кїєвь eta Киев, кїєво edo кїєвом, києвє, Кіеве, Кїєвѣ, Києвѣ, edo Киѣве. Izena Ekialdeko Eslaviera Zaharrean Kyjevŭ (Kыѥвъ) gisa esango litzateke. Laurentiar Codexak eta Novgorodeko Kronikak Києвъ, Къıєвъ, edo Кїєвъ dakarte. Ziurrenik aitzineslavierako *Kyjevŭ gordŭ ("Kyiren gaztelua") hitzetik eratorriak izango lirateke, Kyi (errusieraz zein ukraineraz Кий idatzia) hiriaren sortzaile mitikoari erreferentzia egiten diona.
Hiriaren izen erromanizatu ofiziala Kyiv da, eta hala agertzen da legeetan eta ekimen ofizialetan. Euskaraz zein beste Europako hizkuntza askotan Kiev izena erabili da, errusieratik eratorri dena.
Hiriak beste izen batzuk izan ditu historian zehar. Eskandinaviar sagatan Kænugarðr edo Kœnugarðr gisa agertzen da, "Kievtarren hiria" esan nahi duena. Gaur egungo islandieraz ere hala deitzen zaio: Kænugarður. 930eko Kieveko gutunak, hiriko juduen komunitateak idatzitako gutun bat, קייוב׳, Qiyyōḇ izena jasotzen du. Konstantino Porfirogenitoren X. mendeko De Administrando Imperio bizantziar grezieraz Κιοάβα (Kioava) eta Κίοβα (Kiova) gisa agertzen da, eta esaten da Sambatas izena ere baduela (Σαμβατάς). Arabieraz كويابة (Kūyāba) zen Al-Istakhrirne 951eko lanean, baina Zānbat zen Ibn Rustahren arabera X. mendean. Erdi Aroko latinez Cuieva bezala agertzen da 1015eko Merseburgoren kronikan. Krimeako Tatarieraz Menkerman edo Mankerman izena ematen zitzaion XV. mendean.
Historia
Kiev Ekialdeko Europako hiririk zaharrenetako bat da. Ziur asko, V. menderako merkatal gune garrantzitsua zen. Eskandinavia eta Konstantinoplaren arteko merkatal bidean kokaturik zegoen eta khazar herriaren menpekoa izan zen. 882an Oleg Novgorodekoa, printze baregoak hartu zuen. Olegen ondorengoek bertan ezarri zuten Kieveko Rusaren (Antzinako Errusiar Estatua) hiriburua.
Erdi Aroan merkataritza eta kultura gune indartsua izan zen eta kristautasunaren kokaleku goiztiarra. Hiriak XI. mendean jo zuen goiena, izan ere Vladimir I.a Kievekoa Handiaren (980-1015 eta honen seme Jaroslav I.a Jakintsuaren (1015-1054) erregealdiak Kieven urrezko aroa suposatu zuten, kristautasun ortodoxoaren onarpena eta eslabiar hizkuntzan idatzitako lehen lege kodea ikusi zituena, Ruskaia Pravda izenekoa. Era berean, Kieveko Rusa Erdi Aroan Europan existitu zen estaturik handiena izan zen, hiritik zuzendutako erresuma bat. XII. mendearen amaieran gainbehera hasi zen. 1240an mongolek suntsitu zuten eta XIV. mendera arte Urrezko Hordaren zergapekoa izan zen.
1362an Lituaniako Dukerri Handiak Kiev eta inguruko lurraldea bereganatu zituen. 1569an Poloniar-Lituaniar Batasuna eratu zenean, Kiev Poloniako koroaren menpean gelditu zen. 1632an Kieveko Akademia sortu zenetik, hiria Ukrainako ezaguera eta ikasketa gune nagusi bihurtu zen. 1648an Bohdan Khmelnytsky buru zuten kosakoak Poloniaren aurka matxinatu ziren eta zenbait urtez Kiev ukrainar estatuaren hiriburua izan zen. 1654an, Ukrainako beste lurralde batzuekin batera, Errusiaren protektoratu bilakatu zen. Ondoren, lurralde hauek Errusiar Inperioaren parte izan ziren.
1918an, Errusiako Iraultzaren ostean, Kiev Ukrainako Herri Errepublikaren hiriburu bihurtu zen. Ondoko gerra zibilean (1918-20), Alemaniak, Armada Zuriak, Poloniak eta Armada Gorriak okupatu zuten, hurrenez hurren, hiria. 1934an Ukrainako Sobietar Errepublika Sozialistaren hiriburua Kharkivetik Kievera aldatu zen. Bigarren Mundu Gerran Hirugarren Reicharen armadak 1941eko irailaren 19tik 1943ko azaroaren 6ra okupatu zuen. 1941eko Kieveko guduan alemaniarrek 650.000 sobietar soldadu harrapatu zituzten. Gehienak ez ziren bizirik itzuli. Hiriko milaka biztanle sarraskituak izan ziren, tartean 50.000 judu. Gerra ostean, berreraikitze lanak ez ziren 1960 arte amaitu.
Sobiet Batasuna desegin zenean, 1991ko abuztuaren 24an Ukrainako parlamentuak herrialdearen Independentzia Adierazpena onartu zuen. Kiev da Ukraina independentearen hiriburua.
2022ko Ukrainako inbasio errusiarra hasi zenean, iparraldetik zutabe inbaditzaile errusiarrak hurbildu ziren Kieverantz Bielorrusitik irtenda, Dniepr ibaiaren ezker-ezkuin aldeetatik, Kiev inbasioaren helburu nagusietako bat zela agerian utziz.
Klima
Kievek klima kontinentala, uda epelekin dauka (Dfb Köppen klima sailkapenean ). Uztaila da hilabeterik beroena (batez besteko tenperatura 20,5 °C) eta urtarrila hotzena (batez besteko tenperatura -3,5 °C). 1898ko abuztuan erregistratu zen tenperaturarik beroena, 39,9 °C, eta 1929ko otsailean hotzena, -32,2 °C. Urtean pilatutako prezipitazioa 619 mmkoa da.
Demografia
Osaketa etnikoari dagokionez, 2001ean ukrainarrak %82,2 ziren, errusiarrak %13,1, juduak % 0,7, bielorrusiarrak % 0,6, poloniarrak % 0,3 eta armeniarrak % 0,2.
Ekonomia
Kiev Ukrainako administrazio, kultura eta zientzia gune nagusia da. Ikastetxe, unibertsitate eta iker-zentru askok bertan dute egoitza, besteak beste, 1834an fundatutako Taras Shevtxenko Unibertsitate Nazionalak eta Ukrainako Zientzi Akademiak.
Industriari dagokionez, 350 enpresa handi inguru daude. Arlo garrantzitsuenak makinagintza, elikagaien prozesatzea eta kontsumo ondasunen produkzioa dira. Makinagintza-lantegiak, makineria konplexua eta doitasun tresneria ekoizten dutenak barne, garrantzi handikoak dira. Lantegi kimikoak eta argitalpen industria ere aipagarriak dira.
Kirolak
Kieveko Olinpiar Estadioan 1980ko Udako Olinpiar Jokoetako futbol lehiaketako partida batzuk jokatu ziren. UEFA Euro 2012rako berregituratua izan zen.
New Radnor
, 'Maesyfed', Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. 2011ko erroldaren arabera 409 biztanle zituen.
Neognathae
Neognathae edo neognatoak Neorniteen azpiklaseko hegazti batzuez esaten da. Neognato mota asko desagertua dago gaur. Hego sendoak dituzte azpiordena horretako hegazti gehienek, eta mota batek ere ez ditu igerirako egokituak. Badira hala ere hegan egiteko gai ez direnak. 26 ordena biltzen dira neognatoen artean; ezagunenak, besteak beste, paseriformeak, kukuliformeak, galiformeak eta anseriformeak dira.
Guztira 10.000 espezie inguru ditu.
Taxonomia
Taxonomiaren ikuspegitik zalantzazkoak diren arren, hona hemen Naishek 2012an propsaturiko harremanak.
Igeltsu (minerala)
Eraikuntza eta eskulturagintzan mineral hori berotuz eta ehotuz lortzen den materialari ere "igeltsu" deitzen zaio, urarekin nahasten denean azkar gogortzen dena.
Nafarroako Euskal Elkargoa
Nafarroako Euskal Elkargoa (Asociación Euskara de Navarra) 1877an Iruñean nafar talde intelektual eta foruzaleak sortu zuen euskal kultura suspertzeko.
Ideologia
Elkartearen programak honela zioen:
Iruñea, 1878ko urtarrilaren 6an
Esteban Obanos, Florencio Ansoleaga, Estanislao Arantzadi, Salvador Etxaide, Ramón Irurozki, Fermín Iñarra, Juan Iturralde Suit.
Euskara Elkargoak apolitikotzat zuen bere burua eta ideologia ezberdineko pertsonak bildu nahi zituen. Berez ez zuen aktibitate politikorik egin, baina bere kide nagusiek foruzaleak ziren. Era berean, Jaungoikoa eta Fueroak zuen lelotzat eta zazpi herrialdeen batueraren aldekoa zen (elkarteak lehendabizikoz Zazpiak bat leloa proposatu zuen).
Sorrera
Elkartea sortzeko ideia 1876 eta 1878 artean Madrilen argitaratutako La Paz egunkari foruzaleak sortu zuen, foruak indargabetu zuen legeari buruzko eztabaidan. Arturo Kanpionek, 1876an Madrilen zuzenbidea ikaslea eta La Paz egunkariaren lankide, iradokizuna bota zuen eta 1868 urtetik euskara suspertzeko elkarte bat sortzearen aldeko nafar talde batek horren alde egin zuen.
1877ko urrian, hasieran Nafarroako Akademia Etnografikoa zeritzon elkartea sortu zuten Estanislao Arantzadi Izkue, Esteban Obanos, Nicasio Landa, Florencio Ansoleaga, Aniceto Lagarde, Juan José Herrán, Juan Iturralde Suit, Guiriorreko Markesa, Joaquín Herrán, Nicanor Espoz, Antero Irazoki, Fermín Iñarra, Serafin Olabe, Hermilio Oloritz eta Arturo Kanpionek.
Elkartearen barnean sei lan-sail eratu ziren: 1-Euskal hizkuntza eta literatura; 2-Etnografia, historia, artea eta legedia; 3-Moralitatea eta hezkuntza; 4-Nekazaritza; 5-Industria; 6-Merkataritza. Euskal Herriko beste herrialdeetako intelektualekin harremanetan jarri ziren. Hala nola Ipar Euskal Herriko Anton Abadia, Emmanuel Intxauspe, Joan Piarres Duvoisin eta Luis Luziano Bonaparterekin; Mateo Moraza, Pedro Egaña, Fermin Herran eta Ramon Ortiz de Zarate arabarrekin; Jose Manterola, Nicolas Soraluze eta Juan Benanzio Arakistain gipuzkoarrekin; eta Fidel Sagarminaga, Antonio Trueba eta Juan B. Eustaquio Delmas bizkaitarrekin.
Amaiera
1886an Lau-Buru aldizkaria argitaratzetik akitu zen. Honela 1882an hasi eta euskal herritar politikariak bildu zituen ibilbideari amaiera eman zitzaion, eta euskal politikaren diasporaren hastapena izan zen, honela Nafarroako Euskara Elkargoko kultur ideiaren gainbehera ere hasi zelarik. Elkargoa kulturalki politikaren eraginpean zegoenez, haren inguruko eraso latzak jasan zituen.
Ban Zhao
Bān Zhāo (Anling, egungo Xianyangetik gertu, Shaanxi, Txina, 45 - 116), kortesiazko izena Huiban (惠班), ezagutzen den lehen txinatar emakume historialaria da. Bere neba Ban Gurekin batera Mendebaldeko Hanen historia idatzi zuen, Hanen liburua izenekoa. Emakumeentzako ikasgaiak ere idatzi zuen, emakumeak esanekoak izan behar zirela gomendatzen zuen liburu garrantzitsua. Astronomia eta matematikan interes handia zuen, eta hainbat olerki idatzi zituen, eztabaida, iruzkin eta saiakerekin batera. Bere garaian Txinako emakume pentsalari garrantzitsuena izan zen.
Tarnès
Tarnès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Salburuko parkea
Historia
Salburuko parkea Arabako Lautadaren azpian dagoen akuifero kuaternarioak gainezka egiten duen tokietako bat da. XIX. mendean hezegunea lehortzeko lanak egin ziren, lurrak nekazaritzarako aprobetxatu ahal izateko. "Aintzirako kanala" izeneko ubidea eraiki ondoren, sistema osoa drainatzea lortu zen, Betoñu aldean urpean geratu zen zati txiki bat salbu.
1994an Gasteizko Udalak, Ingurugiro Gaietarako Ikastegiaren eskutik, hezegunea leheneratzea erabaki zuen. Lehenengo Betoñuko urmaela berreskuratu zen, aintzirako kanala itxiz. Geroago Arkautikoa birsortu zen, eta gero gainerako urmaelak. Lanak oraindik egiten ari dira.
Ekosistemak
Hezeguneetako ekosistema urtarrez osaturik egoteaz gain, Salburuak antzina Arabako Lautada estaltzen zuen hariztiaren hondarretako bat dauka. Bestalde, parkearen hegoaldean Gasteizen ospetsuak ziren Salburuko zelaien zati bat ere geratzen da. Ekosistema honen zatirik handiena desagertu egin zen Salburuko auzo berria eraikitzean, 2005. urtean.
Ekipamenduak
Salburuak informazio-puntu bat dauka bisitariak hartu eta parkearen inguruko argibideak emateko. Puntu honetatik Arkautiko urmaelean kokaturik dagoen kamera telegidatu bat maneiatu daiteke parkeko landaredia eta fauna behatzeko. Bestalde, hegaztiak ikusteko bi behatoki daude parkeko leku estrategikoetan. 2008an Salburuko hezeguneen interpretazio-zentroa izango denaren lanak amaitu ziren. Zentro hau, Ataria deitzen dena, 2008an zehar jarriko da abian, eta bertan ingurumen-hezkuntzari, ikerketari eta sentsibilizazioari loturako jarduerak eskainiko dira.
Sariak
Salburuak nazioarteko bi aitorpen jaso ditu:
Tarnès
Etxebizitza
2007an 102 etxebizitza zeuden, 99 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 2 hutsik zeuden. 98 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 99 etxebizitza nagusietatik 86 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 56 etxek bost zituzten. 94 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 61 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 169 ziren, horien artean 122 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 122 pertsona aktiboetatik 105 lanean zeuden (54 gizon eta 51 emakume) eta 17 langabezian zeuden (9 gizon eta 8 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tarnès udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 269 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.327 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kattalin Agirre
Kattalin Agirre (Sara, Lapurdi, 1897ko abuztuaren 28a - Ziburu, Lapurdi, 1992ko uztailaren 22a) mugalaria eta Frantziako Erresistentziako kide izan zen, Bigarren Mundu Gerran.
Bizitza
Kattalinen berezko abizena Lamothe zen, baina Pierre Agirrerekin ezkondu ostean Kattalin Agirre izen-deiturez egin zen ezagun. 13 urte zituela hasi zen lanean, Ziburuko Euskalduna hotelean, haren tantaren jabetzakoa. Gero, Parisera joan zen neskame.
30 urte zituela, Pierre Agirre arrantzale ziburutarrarekin ezkondu zen. Alta, goiz hil zen Gerra Handiko zaurien ondorioen kausaz. 33 urterekin alarguna eta ume baten ama zen ordurako. Ziburura joan zen bizitzera, eta Euskaldunan lan egin; bertan, Espainiako estatu kolpe eta frankismoaren errepresiotik ihes egindakoei eman zien aterpe.
Bigarren Mundu Gerra
Bigarren Mundu Gerra hasita, ustekabean Marguerite Corysande de Grammontek aterpea eskatu zion alemaniarrengandik ihesi zebiltzan hiru pertsonari aterpe emateko. Baiezkoa eman zuen, eta erresistentzia sarean hasi zen. Ameriketako Estatu Batuetako zerbitzu sekretuek antolatutako Margot eta Nana erresistentzia sareetan parte hartu zuen bere bizitza arriskuan jarriz.
1941an Belgikako nazien aurkako erresistentziak Comète sarea sortu zuen. Euskal Herrian laguntzaile ugari atzeman zituen, haien artean Kattalin. Sare honen egitekoa naziek okupatutako Europan lurrera botatako hegazkinlari aliatuei Erresuma Batura ihes egiteko laguntza ematea zen. Kattalin Pauera joaten zen alemaniarren okupazioko mugako posizioen berri eman eta agiriak Ziburura ekartzera. Gero, Florentino Goikoetxea hernaniar errefuxiatuak mugalari lanak egiten zituen: eroritako 200 pilotu aliatu gidatu zituen mugaz bestaldera.
Kattalinek ekintzaile aliatuak aterpetu eta elikatzen zituen, baita bidean lagundu ere muga igarotzeko. Hegazkinlariak erortzen ziren tokian jaso, ezkutatu, zaindu, osatu, Alemaniak okupatutako Frantziar Estatua goitik behera ezkutuan zeharkatu, Euskal Herrira iritsi, Bidasoa ibaia gauez igaro eta Gibraltar barrena pilotuak Britainia Handira heltzea ahalbidetzea.
Euli-txori papargorri
Euli-txori papargorria (Ficedula parva) Ficedula generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.
The Vampire Lovers
Karnstein Trilogia osatzen duten filmeetako lehena da, Lust for a Vampire (1971) eta Twins of Evil (1972) filmeekin batera. Hiruek ere banpiroen gaiaz gain lesbianismoa ukitzen dute.
Argumentua
1790eko hamarkada, Austria, Estiria. Hartog (Douglas Wilmer) zaldun gaztea bere arreba (Kirsten Lindholm) mendekatzeko asmoz Karnsteindarren gaztelura joan da, banpiroek hil baizuten. Bertan, banpiroetako baten hil-ohiala bereganatu ostean berarengana erakarriko du. Baina izuak geldiarazi, eta bere lepoan zintzilik daraman gurutzeak bakarrik salabatu ahal izango du. Orduan, emakume banpiroaru burua moztuko dio...
Fontaine-Française
Fontaine-Française Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fontaine-Française udalerrian erroldatutako biztanleak 947 ziren. Familiak 366 ziren, horien artean 108 pertsona bakarrekoak ziren (60 bakarrik bizi ziren gizonak eta 48 bakarrik bizi ziren emakumeak), 97 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 117 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 44 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 432 etxebizitza zeuden, 369 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 37 hutsik zeuden. 343 etxeak ziren eta 87 apartamentuak ziren. 369 etxebizitza nagusietatik 243 bere jabearen bizilekua ziren, 114 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 34 etxek bi zituzten, 73 etxek hiru zituzten, 99 etxek lau zituzten eta 157 etxek bost zituzten. 213 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 176 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 153 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 611 ziren, horien artean 436 aktiboak ziren eta 175 inaktiboak ziren. 436 pertsona aktiboetatik 400 lanean zeuden (234 gizon eta 166 emakume) eta 36 langabezian zeuden (18 gizon eta 18 emakume). 175 pertsona inaktiboetatik 60 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 77 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fontaine-Française udalerrian 359 unitate fiskal zeuden, 867 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.006 euro zen.
Untziti (kontzeju)
Untziti Untzitibar ibarreko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
Untzitibarreko ibarburua da. biztanle zituen.
Fontaine-Française
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 52 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 12 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 7 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Untziti (kontzeju)
Bertako biztanleak untzitiarrak dira.
Izena
Untziti toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Fontaine-Française
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 argiketariak eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen eta 1 drogeria zen.
Untziti (kontzeju)
Etimologia
Untziti toponimoa eta euskaratik datorren toponimoa dela dirudi. Etimologia gertagarrienaren arabera, "huntzen lekua", -iti lekua adieraziko lukeen atzizkiari esker. Atzizki hori Nafarroako eremu euskalduneko beste biztanle-izen batzuetan agertzen da, hala nola Erbiti, Zilbeti edo Gorriti izenekoetan, eta Loiti edo Urrutia bezalako lekuizenetan, baina gaur egungo hizkuntzan jada ez dago halakorik.
Armarria
Untzitiko armarria Untzitibarreko armarria da. Armarri honek honako blasoi hau du:
Fontaine-Française
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Fontaine-Française udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.280 hektarea erabiltzen.
1952ko Londresko Laino Handia
Great Smog edo 1952ko Londresko Laino Handia 1952ko abenduaren 5etik 9ra bitartean, Londresen egon zen lainotza izan zen. Hilaren lehen egunetan laino trinkoak hiria hartu zuen. Horrek ez zituen herritarrak kezkatu, ohikoa baitzen. Baina laino itxiak ezaugarri berezia zuen, izan ere, hil egiten zuen.
Fontaine-Française
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Untziti (kontzeju)
Geografia
Untziti Untzitibarran dago.
Fontaine-Française
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Fontaine-Française udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 155 ikaslekin.
1952ko Londresko Laino Handia
Lainoaren sorrera
Egun batzuk lehenago fronte hotz batek jo zuen Britainia Handia, eta hiriburuko biztanleak ohi baino ikatz gehiago erretzen hasi ziren etxeko goxotasuna atxikitzeko. Baina Bigarren Munduko Gerraren ondorioek gogor astindu zituzten herritar txirotuak. Hala, kalitate txarreko ikatz merkea erretzea beste aukerarik ez zuten. Ikatz hark sufre asko zuen eta ke lodi toxikoa botatzen zuen. Gainera, aire masa hotzak kea behera bultzatzen zuen, lurzorutik gertu burbuila modukoa eratuz. Biztanleek ikatza erre ahala, lainoa geroz eta ilunagoa, itxiagoa eta kirasdunagoa zen.
Untziti (kontzeju)
Inguru naturala eta kokapena
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.
1952ko Londresko Laino Handia
Eragina
Lehen ageriko biktima garraioa izan zen, publikoa nahiz pribatua; sufre, artseniko, kadmio, nikel eta merkurio partikulek, besteak beste, ikuseremua asko murriztu zuten eta agintariek trafikoa –lur gainekoa behintzat– eteteko erabakia hartu behar izan zuten.
Untziti (kontzeju)
Klima
Untzitibarrek klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 12 gradu herrigunean eta 10 herriko gunerik menditsuenetan. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 950mm inguru jausten dira urtero 110 egunetan.
1952ko Londresko Laino Handia
Eragina
Horrek ez zuen hiria geldiarazi, metroak martxan segitu baitzuen. Aire zabaleko kirol ekitaldiak ere bertan behera utzi zituzten hasieran, eta kea eraikinen barrualdean sartu ahala zine aretoak, antzokiak... ixten hasi ziren. Hala ere, izuak ez zituen Londresko biztanleak hartu.
Untziti (kontzeju)
Estazio meteorologikoak
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.
Historia
Leireko monasterioak 1094an jaso zuen dohaintza bidez jauregi bat bertan. Karlos III.a erregeak 1393an eman zion hiribildua Leonel anaia bastardoari eta Nafarroa leinuko ondorengoei. Elizaren patronatua, Paulo II.a aita santuak 1464an Pedro Nafarroakoari berretsia, Iruñeko apezpikuari eman zitzaion 1481ean, Filipe Nafarroakoak uko egin ziolako.
1952ko Londresko Laino Handia
Biktimak
Great Smog edo Laino Handiak bost egun iraun zuen, abenduaren 5etik 9ra. Handik egun gutxira osasun zerbitzuek bildutako datuak izutzeko modukoak ziren: 4.000 pertsona hilda ziren ordurako, gehienak haur txikiak edo aurrez arnasketa arazoak zituzten helduak, batez ere arnas aparatuko infekzioek –bronkopneumoniak eta bronkitis akutuak– eta arnasbideen buxadurak jota.
Hurrengo hilabeteetan beste 8.000 lagun hil ziren laino beltzaren ondorioz, eta 100.000 gaixotu. Laino Handiak kutsadura atmosferikoaren eztabaida piztu zuen, eta handik gutxira airearen kutsadura murrizten ahalegintzeko lehen araudiak jarri ziren indarrean.
A Arnoia
A Arnoia Ourenseko udalerria da, El Ribeiro eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.147 biztanle zituen.
Untziti (kontzeju)
Demografia
biztanle zituen Untzitik.
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Untzitibar sailkatu zen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinioaurreko Itzagaondoa eta Ibargoiti ibarrekin hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Untzitibar atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da Pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Untzitibarreko mintzaira zaharrak ia ez du hiztunik.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Le Petit-Fougeray
Le Petit-Fougeray Bretainiako udalerri bat da. Administraiboki Frantziako Ille eta Vilaine departamenduan dago Bretainia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 676 ziren. Familiak 231 ziren, horien artean 35 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 58 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 119 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denborak, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 259 etxebizitza zeuden, 232 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 257 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 232 etxebizitza nagusietatik 200 bere jabearen bizilekua ziren, 30 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 10 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 47 etxek lau zituzten eta 140 etxek bost zituzten. 194 etxebizitzek parking plaza bat zuten azpialdean. 64 etxetan auto bat zegoen eta 154 bi edo gehiago zeuden
The Face of Fu Manchu
The Face of Fu Manchu (euskaraz Fu Manchuren Aurpegia), 1962ko Don Sharp australiar-estatubatuar zinema zuzendariaren thriller film bat da. Sax Rohmer idazleak sortutako Fu Manchu pertsonairen eleberrietan oinarritua dago. Christopher Lee, Nigel Green, Howard Marion-Crawford eta Tsai Chin aktoreek antzeztu zuten.
Wœrth
Wœrth Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Le Petit-Fougeray
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Forquilhinha
Forquilhinha Brasilgo udalerri bat da, Santa Catarina estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Le Petit-Fougeray
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 415 ziren, horien artean 354 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 354 pertsona aktiboetatik 336 lanean zeuden (176 gizon eta 160 emakume) eta 17 langabezian zeuden (7 gizon eta 10 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Wœrth
Biztanleria
2007an Wœrth udalerrian erroldatutako biztanleak 1.814 ziren. Familiak 712 ziren, horien artean 156 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 104 bakarrik bizi ziren emakumeak), 240 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 260 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 56 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Cartilla Foral
Cartilla foral 1894an Hermilio Oloritz iruindarrak gaztelaniaz idatzitako manifestu txikia zen. Foruzaleen helburu guziak azaltzen zituen, gero karlismoak eta euskal nazionalismoak aldarrikatuta.
Historia
Nafarroako Erresumak, Gaztelako Erresumak 1512an inbaditua, bere statusa mantendu zuen 1841 arte. Lehen Gerra Karlistaren aitzakiari esker, Espainiako liberalek egoera aldatu zuten.
Hirugarren Gerra Karlistan gauzak okertu egin ziren eta, 1893an, nafarrek "Gamazada" izeneko altxamendua erreforma berrien kontra egin zuten. Gauzak horrela, Hermilio Oloritz Nafarroako Euskara Elkargoaren kideak "Cartilla Foral" idatzi zuen.
Edukia
Manifestua galdera-erantzuna estruktura erabiltzen du. Oloritzek gaztelaniaz idatzi zuen. Eduki osoa irakurtzeko hona hemen gaztelaniazko Wikipediaren artikulua.
Manifestuan ere Nafarroarako ereserkia proposatzen da:
Le Petit-Fougeray
Diru sarrerak
2009an Le Petit-Fougeray udalerrian 287 unitate fiskal zeuden, 838 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana 17.862€ zen.
Liolaemus kingii
Liolaemus kingii Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Le Petit-Fougeray
Activitats ecomòmiques
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Le Petit-Fougeray udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 468 hektarea erabiltzen.
Equipaments sanitaris i escolars
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden udalerriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hof
Hof honakoa izan daiteke:
Wœrth
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 784 etxebizitza zeuden, 719 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 53 hutsik zeuden. 563 etxeak ziren eta 220 apartamentuak ziren. 719 etxebizitza nagusietatik 504 bere jabearen bizilekua ziren, 182 alokairuan okupaturik zeuden eta 33 doan lagata zeuden; 10 etxek gela bat zuten, 52 etxek bi zituzten, 98 etxek hiru zituzten, 130 etxek lau zituzten eta 429 etxek bost zituzten. 615 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 331 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 329 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.144 ziren, horien artean 867 aktiboak ziren eta 277 inaktiboak ziren. 867 pertsona aktiboetatik 793 lanean zeuden (442 gizon eta 351 emakume) eta 74 langabezian zeuden (27 gizon eta 47 emakume). 277 pertsona inaktiboetatik 97 erretiraturik zeuden, 87 ikasten zeuden eta 93 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 38 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 4 banku bulegoak, 1 funeraria, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 2 margolariak, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 argiketariak, 4 ile apaindegiak, 5 jatetxeak, 3 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 16 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 2 arropa dendak, 1 zapata-denda zen, 1 altzari denda zen, 1 kirol-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Wœrth udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1 eta botika 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Wœrth udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 464 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Chisinau
Chisinau, lehenago Kishinev izena zuena, (errusieraz, Кишинёв, euskarara transliteratuta Kixinov, errumanieraz, Chişinău, ahoskatua; moldavieraz Кишинэу) Moldaviako hiriburua da. 1996an 735.229 biztanle zituen.
Historia
XV. mendearen hasieran sortu zen, 1436an, Moldaviako Printzerriko monasterio eta herri gisa, eta XVI. mendearen hasieran Otomandar Inperioaren menpean erori zen.
1812an Errusiak konkistatu eta okupatu zuenean, 7.000 biztanleko hiri txiki bat zen; baina orduan Besarabiako administrazio gune bihurtu zuen, eta hazkundea eragin zuen horrek: 1862an, 92-000 biztanle zituen, eta 1900ean, 125.787.
II. Mundu gerran, nazien okupaziopean, Chisinauko populazio juduak eskualdeko gainerako hiri guztietan izandako hilketa masiboak jasan zituen, hiriko judutar asko kamioietan garraiatuak izan ziren, fusilatuak eta, ondoren, hobi komunetan lurperatuak. Hirian hildako juduen kopurua 10.000 dela uste da.
Gerraren amaierarekin, Besarabia Sobietar Batasunak anexionatu zuen beste behin, eta bere zatirik handiena Moldaviako Sobietar Errepublika Sozialista eratu zuen, honen hiriburua Chisinaun ezarri zelarik, eta hiriaren izena era errusiarrean transliteratuta zabaldu zen nazioartean, Kishinev espainieraz edo gaztelaniaz, Kixinov litzatekeena euskarara transliteratuta.
1992an, Moldavia estatu independentea bihurtu zen, eta hiriburua bilakatu Chisinau, idazkera latino honekin harrezkero ezaguna. Hiriko kale eta toki izendegiak eraldaketa orokor bat izan zuen ondoren, komunismoarekin lotutako izenak ordezkartu zituelarik nomenklatura nazional batek: pertsonaia historikoak, Moldaviako tokiak eta gertaera historikoak.
Banaketa administratiboa
Hiriak 6 herri (barnean beste 2 herrixka dituztenak) eta 12 barrutiak ditu, hona hemen:
Herri eta hiri senidetuak
Chisinau ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Welliton de Moraes Coimbra
Welliton de Moraes Coimbra, Tozin (1984ko azaroaren 10a - ) Brasilgo futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sagan Tosu.
Zinema banatzaile enpresa
Zineman estudioaren filmen zinerako banatze-eskubideak hedatzen arduratzen den hedabidea da.
Eviota winterbottomi
Eviota winterbottomi Eviota generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Guaxupé
Guaxupé Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Satelite espioi
Satelite espioia Lurraren azaleraren behaketa zehatza egin eta komunikazioak atzemateko satelite artifiziala da, helburu militar eta inteligentziazkoarekin.
Iratze
Iratzeak duela 360 milioi urte inguru agertu ziren erregistro fosilean Paleozoikoko laugarren garaian, hau da, devoniarrean, baina gaur egungo familia eta espezie asko ez ziren agertu duela 145 milioi urte arte, lehen kretazeoetan alegia, loredun landareek hainbat inguru konkistatu ondoren. Ebidentzia paleontologikoa behatuz ikus daiteke Osmunda claytoniar iratzea aldatu gabe egon dela gutxienez 180 milioi urtez nukleo fosilizatuetan, bai, kromosometan ere.
Iratzeek ez dute garrantzia ekonomiko handirik, baina honako erabilerak ditu: elikagai eta sendagarri gisa, ongarri organikoetan, landare apaingarri gisa eta lurzoru kutsatuen berreskurapenean. Horrez gain, atmosferatik kutsatzaile kimiko batzuk ezabatzeko duten gaitasuna aztertu dute. Iratze-espezie batzuk, hala nola Pteridium aquilinum eta Azolla filiculoides, belar garrantzitsuak dira mundu osoan. Zenbait iratze-generok, esaterako Azollak, nitrogenoa finka dezakete eta ekarpen nabarmena egin dezakete arroz-soroen nitrogenoaren elikaduran.
Hona hemen izen arrunt hori duten taxonak:
Deskribapena
Haziak garatzen dituzten landareak (espermatofitoak) eta iratzeak zurtoin, hosto eta sustraiez osaturik daude. Iratzeak espermatofitoetatik bereizten dira esporen bidez ugaltzen direlako. Era berean, esporak ekoizten dituzten briofitoetatik bereizten dira, espermatofitoak bezala Polisporangiofitoak direlako, hau da, beren esporofitoak adarkatu eta esporangio ugari sortzen dituztelako. Gainera, briofitoak ez bezala, iratzeen esporofitoak bizitza librekoak dira, denbora gutxiz daude amaren gametofitoaren mende.
Zurtoinak: iratzeen zurtoinei errizoma esaten zaie askotan. Hala ere, aipagarria da  soilik espezie batzuetan hazten direla zurtoinak lur azpian. Espezie epifitoek eta lurtar askok estoloi herrestariak dituzte (adibidez, Polypodiaceae). Beste talde askok erdi-zurezko enbor tenteak dituzte (adibidez, Cyatheaceae), eta honi esker, espezie gutxi batzuk 20 metrotako altuera har dezakete (adibidez, Cyathea brownii Norfolk uhartean eta Cyathea medullaris Zeelanda Berrian).
Hostoak: Landarearen alde berde fotosintetikoa megafilo bat da teknikoki, eta iratzeetakoari fronde esaten zaio. Frondea hazkunde zirtzinatuz hazten denez egitura kiribilkatu bat osatzen du; eta geroago egitura hori zabaldu egingo da. Hostoak bi motatakoak dira: trofofilo eta esporofiloa. Fronde trofofiloa hosto begetatibo bat da, esporarik sortzen ez duten hazidun landareen ohiko hosto berdeen analogoa, eta fotosintesiaren bidez soilik sortzen dituzte azukreak. Esporofiloa, aldiz, hosto emankorra da, eta soroetan multzokatzen diren esporangioetan sortzen ditu esporak. Iratze gehienetan hosto emankorrak antzuen oso antzekoak dira morfologikoki eta fotosintesia modu berean egiten dute. Talde batzuetan hosto emankorrak hosto antzuak baino askoz estuagoak dira, eta baliteke ehun berderik ez izatea (adibidez, Blechnaceae, Lomariopsidaceae). Hostoen anatomia sinplea edo oso zatitua izan daiteke. Horrez gain, iratze zuhaizkaretan hostoa zurtoinarekin lotzen duen zurtoin nagusiak (estipe) askotan hainbat foliolo ere izaten ditu. Estipetik hazten diren hosto-egiturak pina gisa ezagutzen dira eta hauen adarkadurak berriz, pinula gisa.
Sustraiak: Lur azpiko egitura ez-fotosintetikoak dira eta ura eta elikagaiak xurgatzen dituzte. Haritsuak dira eta egitura aldetik hazidun landareen sustraien oso antzekoak.