cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maria Garaiar Rekalde
Comète sarea
Mugalari lanetan, Dedéerekin batera, Hernaniko Altzueta baserriko Florentino Goikoetxea ibili zen, baita Manuel Iturrioz orexarra ere. 1943ko urtarrilaren 15ean Gestapok Urruñako Bidegain-Berri baserrian Dedée atxilotu zuenean, Jean-François Nothomb haren laguna izan zen, Franco ezizenez ezaguna, Oiartzungo bidaiak ordezkatu eta zuzendu zituena, ibilbide bera eginez.
Comète sareko kolaboratzaile
Bidasoa zeharkatu ondoren, bi gordeleku erabiltzen zituzten Oiartzunen. Mendiz bidea egin ondoren Ergoien auzoko Iriartetarren Sarobe baserrian artatzen zituzten eta ondoren Altzibar auzoko Arbidetarren Bastero-berrin, Mariaren etxean gordetzen ziren. Zerbait jan eta atsedena hartzen zuten bitartean, Donostiako bidaia antolatzeaz arduratzen zen Mariaren taldea. Bernardo Aracamaren etxea izaten zuten hurrengo gordeleku segurua eta lan horretan Severino Ortego taxilariaren laguntzarekin ere kontatzen zuten.
Atxiloketa eta kartzelaldia
1943ko azaroaren 13an Bizkaiko Brigada Mugikorreko eta Madrileko Brigada Politiko-Sozialeko agenteek Bernardo Arakama atxilotu zuten Donostian. Handik egun batzuetara, azaroaren 28an, polizia Altzibarren agertu eta Pedro Arbide, Maria Garaiar emaztea eta Claudia Eskudero koinata atxilotu zituzten. Guztiak sartu zituzten preso Ondarretako presondegian eta bertan egon ziren 1944ko maiatzaren 31n libratu zituzten arte. Pako Garaiarrek, aldez aurretik abisua jasota, atxiloketa ekidin eta gordetzea lortu zuen. Pedro eta Mariak zazpi seme-alaba zituzten eta alaba zaharrenaren kargu geratu ziren, gurasoak kartzelan egon ziren bitartean. Pako eta Klaudiaren bost seme-alabak, berriz, beren senideen artean banatu zituzten, ama kartzelatik atera zen arte. Epaiketarik gabe askatu zituzten denak, baina Josemari Iturriotzek ''Manuel Iturrioz. Borrokalari baten bizipenak'' liburuan aipatzen duenez, Arbidetarrek 250.000 pezetako isuna ordaindu behar izan zuten. Isuna ordaintzeko, familiako ondasunak saltzea beste irtenbiderik ez zuten izan.
Nahasbidea: Oiartzunen, bi Maria Garaiar
Oiartzunen bi Maria Garaiar azaltzen dira. Bata, Txipito baserrian jaiotako sindikalista (2019 urtekaria 101 or.); eta bestea, biografia honetan azaltzen dena. Modu okerrean lehenengoari atxiki izan zaio Comète sarean aritu izana, baina berez Comète sarean kolaboratzaile izandakoa bigarrena —Maria Garaiar Rekalde— izan zen.
Baix Camp
Baix Camp Kataluniako hegoaldean dagoen eskualdea da, Tarragonako probintzian. 697 km2-ko azalera dauka eta 2005ean 167.889 biztanle zituen (240.85 biz./km2).
Mugakide eskualde hauexek ditu: Iparraldean Conca de Barberà, ipar-ekialdean Alt Camp barrualdean eta Tarragones kostaldean, hegoaldean Baix Ebre eta mendebaldean Priorat eta Ribera d'Ebre.
Aougny
Aougny Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Aougny udalerrian erroldatutako biztanleak 92 ziren. Familiak 24 ziren, horien artean 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 29 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 34 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 29 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek hitu gela zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 17 etxek bost zituzten. 22 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 59 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 48 lanean zeuden (28 gizon eta 20 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ernemont-Boutavent
Ernemont-Boutavent Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ernemont-Boutavent udalerrian erroldatutako biztanleak 188 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 90 etxebizitza zeuden, 75 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 15 bigarren erresidentzia ziren. 86 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 75 etxebizitza nagusietatik 63 bere jabearen bizilekua ziren eta 12 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 34 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 117 ziren, horien artean 87 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 87 pertsona aktiboetatik 78 lanean zeuden (44 gizon eta 34 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ernemont-Boutavent udalerrian 75 unitate fiskal zeuden, 188 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.842,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 albaitaria.
2000. urtean Ernemont-Boutavent udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Arraitz (Ultzama)
Arraitz Ultzamako (Nafarroa) Arraitz-Orkin kontzejuko bi herrietako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, Arraitzek 144 biztanle zituen.
Abauntzeko haitzuloa
Herri honetan Abauntz izeneko kobazuloa dago kokatua. Bertan, hainbat indusketa arkeologiko burutu ditu Zaragozako unibertsitateko irakaslea den Pilar Utrillak. Haietan, 1993an eta 1994an, grabaketak zituzten hainbat harri topatu zituzten. Erradiokarbonoz datatu eta kalibratu ondoan ondorioztatu zuten markek 13.660 urte zituztela.
Marka horiek mapa bat osa zezaketen (Europako zaharrena izanen litzatekeena, hortaz), aurrean dagoen San Gregorio mendiarena hain zuzen. Izan ere, ibaia, ibaiadarrak, lautada eta abar izan daitezkeen irudiak agertzen baitira. Hala argitaratu zuen Utrillak behintzat Journal of Human Evolution aldizkarian.
Lauregno
Lauregno (Laurein) Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Lauregno/Laureinek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Megachile atrocastanea
Megachile atrocastanea erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Union Springs (New York)
Union Springs  New York estatuko herri bat da. Cayuga konderrian kokatua dago. 2010ean 1,197 biztanle zituen, 4.5 kilometro koadrotan banatuta.
Nomada wickwari
Nomada wickwari erle espezie bat da, Nomada generoan eta Apidae familian.
Louze
Louze Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Louze udalerrian erroldatutako biztanleak 317 ziren. Familiak 136 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 167 etxebizitza zeuden, 137 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 163 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 137 etxebizitza nagusietatik 113 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 30 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 108 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 60 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 67 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Louze udalerrian 131 unitate fiskal zeuden, 302 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.122 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Louze udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.456 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jóhanna Sigurðardóttir
2012an erretiratua, Parlamenturako alde gehienetan aukeratu duten islandiarra izan da.
Urnieta
Urnieta Gipuzkoako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Donostialdea eta Buruntzaldea eskualdeetakoa. 22,4 km2 ditu, eta 0 biztanle zituen. urtean.
Historia
Urnietan duela 8.000 urteko giza arrastoak aurkitu dira, Marizulo koban. Hainbat arotako lau maila ikertu dira: Kalkolitoko lehen maila bat, Neolitoko bigarren bat eta Mesolitoko bi maila. Aztarnak K. a. 6.500 urtetik 3.355 urtera artekoak dira.
Bestalde, ondare megalitikoa ere badago udalerrian. Harrespilak daude (Leiako, Eteneta, Mulisko), bai eta trikuharriak ere (Aballarri, Pozontarri). Azken horrek hil ganbera du barruan, lauza bertikalez, lauzatutako lurzoruaz eta tumulu batez osatua. Brontze Aroan eta Burdin Aroan eraikitakoak dira.
Urnietaren sorrera
1150. eta 1160. urteen artean Antso VI.a Nafarroakoak Donostiari forua eman zionean, Urnieta Donostiari lotuta egon zen.
1397. urtean, Getariako Batzar Nagusietan, Urnietak bazuen ordezkari bat han. Bi urte geroago ere, 1399an, Urnieta izena ageri da Henrike III.a Gaztelakoak emandako zerga salbuespenei buruzko zedula batean.
Hurrengo mendeetan gaur egungo Urnieta osatzen duten lurren egoera ez da argia: zati bat Donostiako jurisdikzioari loturik zegoen, beste bat Hernanikoari, eta hirugarrena, Aiztondoko alkatetzakoari. 1614. urtean hiru zatiek, elkarrekin ados jarri ondoren, beren jurisdikziotik bereiztea erabaki zuten, elkarrekin berezko hiri oso bat eratzeko. Filipe III.a Espainiakoak oniritzia eman zuen, baina bizilagun bakoitzeko 25 dukat ordaindu behar zutela ebatzi zuen. 1615eko uztailaren 12an erregeak zedula bat eman zuen, Urnietari salbuespen eta hiri jabetza eman ziezaion. Donostiak berari zegokion zatia itzultzeko eskatu zuen, baina Urnietak ez zuen amore eman, eta auzia 1659. urtean, artean, ez zegoen behin betiko erabakita.
XIX. mendea
Lehen Karlistaldian, 1837ko irailaren 8an, Urnietak kalte handiak jasan zituen: udaletxea, eliza eta ia etxe guztiak erre ziren, bost etxe besterik ez ziren libratu erretzetik.
Bigarren Karlistaldian, berriz, 1874. urtean, tropa karlistek Hernaniren aurkako borroka abiatu zutenean, bateria karlistek, Egurrola baserriaren alboan kokatuta, eta Santa Barbarako gazteluan zeuden liberalek elkarri tiro egin zioten.
1886an Euskal Jaiak antolatu ziren Urnietan, eta bertan antzeztu ziren lehen aldiz euskarazko zenbait antzezlan labur.
Izena
Urnieta izenak –eta atzizkia du, euskal toponimoetan oso arrunta, -ko lekua esanahia duena. Urni-k, ordea, esanahi ezezaguna du. Nafarroa Garaian bada Urniza izeneko herri bat, Urni hitza «oparotasuna» esan nahi duen –(t)za atzizkiari lotua duena. Hala ere, bi toponimo horietan ez dago batere argi Urni hitzaren esanahia, hainbat teoria daude horri buruz.
Garai batean oso hedatua zen teoria batek (gaur egun hizkuntzalariek erabat baztertua dutena) esaten zuen Urnieta izenaren jatorrizko forma dela (burdin-lekua esanahiarekin), hau da, burni (euskara batuan, burdin) izenetik datorrela toponimoaren hasierako Urni hori. Teoria hori Justo Garatek proposatu zuen, eta Julio Caro Barojaren babesa ere izan zuen. Hala ere, teoria hori bertan behera utzi zuen Koldo Mitxelenak, euskal hizkuntzalari gorenak. Izan ere, burni hitza burdin hitzaren aldaera modernoa da, Urnieta izena baino askoz ere berriagoa: beraz, ezin da izenaren jatorria izan. Gainera, Urnietaren eta burdinaren arteko lotura nabarmenik ez dago; izan ere, Urnietan mineral hori izan denik ez da ezagutzen. Urnietak burdinola garrantzitsua izan zuen, baina herrigunetik nahiko urrun kokatua, oraingo Lasarte-Oria herrian hain zuzen ere.
Urnieta izena euskaraz zein gazteleraz berdin idazten da, eta Urnietako biztanleei urnietar deritze.
Ingurune naturala
Urnieta Oria eta Urumea ibaien artean kokaturiko eskualde menditsu batean dago. Udalerriaren azalera gehiena zeharkatzen duten errekak Urumeara isurtzen dituzte urak.
Herrigune nagusia 30 eta 50 metro arteko garaieran dago. Hala ere, udalerriko lekurik garaiena Adarra mendia da (817 m), eta bigarren punturik garaiena Onddi mendia da (543 m); baxuena, berriz herrigunea bera da. Erliebea menditsua da, muinoak eta mendixkak dira nagusi, bailara korapilatsuen eta errekatxoen artean banatuta.
Udalerri mugakideak
Mugakide ditu Hernani iparralde eta ipar-ekialdean, Lasarte-Oria ipar-mendebaldean, Andoain mendebaldean eta hego-mendebaldean, eta Elduain hegoaldean.
Ekonomia
2017. urtean honela banatzen ziren sektoreak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,7. Bigarren sektorea %30,5. Hirugarren sektorea %62,8. Eraikuntza %6.
Belgikako futbol kopa
Belgikako futol kopa Belgikan kanporaketa sistemaz jokatzen den futbol txapelketa da, Ligaren ondoren garrantzitsuena. Club Brugge KV da garaipen gehien lortu dituen taldea, 11 hain zuzen ere.
Rians (Cher)
Rians Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Belgikako futbol kopa
Historia
Txapelketa 1911-12 denboraldian hasi zen jokatzen baina Lehen Mundu Gerrak eten zuen. Hurrengo hamarkadetan bi ekitaldi baino ez zituen izan, 1927koa eta 1935ekoa.
Rians (Cher)
Biztanleria
2007an Rians udalerrian erroldatutako biztanleak 1.047 ziren. Familiak 406 ziren, horien artean 92 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 60 bakarrik bizi ziren emakumeak), 131 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 155 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Belgikako futbol kopa
Historia
Bigarren Mundu Gerra bukatu eta 1954ean berrekin zitzaion baina hiru ekitaldiren ondoren eten berria izan zuen. 1960an Europako Futbol Errekopa abiatu zen eta Belgikak bertan ordezkaria izan zezan berriz ekin zitzaion txapelketari eta ordutik urtero jokatu izan da.
Rians (Cher)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Urnieta
Ekonomia
Urnietan dauden hainbat enpresak 50 langile baino gehiago dute, Euskal Industri Katalogoaren arabera.
Rians (Cher)
Etxebizitza
2007an 446 etxebizitza zeuden, 412 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 431 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 412 etxebizitza nagusietatik 297 bere jabearen bizilekua ziren, 112 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 21 etxek bi zituzten, 51 etxek hiru zituzten, 141 etxek lau zituzten eta 198 etxek bost zituzten. 341 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 163 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 207 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Urnieta
Demografia
1986ko urtarrilaren 31n Lasarte herria Urnietatik banandu zen, Lasarte-Oria udalerri berria osatzeko. Horrela, udalerrian biztanle gehien zituen gunea udalerritik at geratu zen, eta Urnietak biztanleriaren % 70 inguru galdu zuen.
Rians (Cher)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lycodon septentrionalis
Lycodon septentrionalis Lycodon generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Urnieta
Demografia
2019an herriak 6.190 biztanle zituen. Horietatik %16,38k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %7,58 ziren.
Rians (Cher)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 693 ziren, horien artean 525 aktiboak ziren eta 168 inaktiboak ziren. 525 pertsona aktiboetatik 481 lanean zeuden (272 gizon eta 209 emakume) eta 44 langabezian zeuden (10 gizon eta 34 emakume). 168 pertsona inaktiboetatik 55 erretiraturik zeuden, 49 ikasten zeuden eta 64 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Urnieta
2015eko udal hauteskundeak
Mikel Pagola (EAJ) izendatu zuten alkate.
Rians (Cher)
Diru sarrerak
2009an Rians udalerrian 423 unitate fiskal zeuden, 1.098 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.648 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 35 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Urnieta
2019ko udal hauteskundeak
2019ko udal hauteskunde etan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 1.501 boto (7 zinegotzi). EH Bilduk 838 boto (4 zinegotzi). PSE-EEk 483 boto (2 zinegotzi). EB-AZk 71 boto. PPk 70 boto. Mikel Pagola (EAJ) izendatu zuten alkate berriro.
Euskara
2016an herritarren %60,39 euskalduna zen.
Rians (Cher)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Rians udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.220 hektarea erabiltzen.
Urnieta
Euskara
Koldo Zuazo ren arabera, Beterri izan da euskalkiaren bihotza. Zehatzago esanda, Iruñea eta Gipuzkoa ko itsasbazterra lotzen duen ardatz zatia. Aspaldikoa da ardatz hori, eta haren aldamenetan sortu eta indartu ziren zenbait hirigune. Ardatz horren indarra inguruetara zabaldu zen, eta zabaldutako gaien artean dago hizkera ere.
Rians (Cher)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Urnieta
Euskara
Urnietako euskalkia Beterriko euskarari dagokio. Gipuzkoa erdialdeko euskalkia esangura handikoa gertatu da euskararen ibilbidean, besteak beste, bertan oinarritu delako, gehienbat, euskara batua. Beterriko euskara da ardatza, eta horrek osatzen du erdiguneko azpieuskalkia, baina Gipuzkoan hizkera asko bereiz daitezke. Erdialdeko euskaran hiru eremu nagusi bereiz daitezke: Erdigunekoa (Beterri), Sortaldekoa (Nafarroako Basaburua, Imotz, Larraun eta Araitz-Betelu eta Gipuzkoako Bidasoaldea) eta Sartaldekoa (Goierri eta Urolaldea).
Rians (Cher)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dufourea monardae
Dufourea monardae erle espezie bat da, Dufourea generoan eta Halictidae familian.
Urnieta
Jaiak
Urnietako jai egitarauari dagokionez, hiru festa nabarmentzen dira: batetik, irailaren amaieran, San Miguel jaiak ospatzen dira bertan eta aspaldikoa den "Sorgin dantza" ikusteko aukera egoten da. Bestetik, maiatzaren 3an, Azkorte auzoan, hirigunetik 3 kilometrora, dagoen Gurutze Santuaren baselizaren inguruan erromeria egiten da. Azkenik, Ekainaren lehenengo astean Gazte Festak ospatzen dira, herriko gazteentzat aproposak diren emanaldiak eta jarduerak antolatuz.
Urnietako alkatea, Mikel Pagola eta David Rosco zinegotzia dira jaien zuzendariak. Bestalde, Iñaki Otamendi kultura teknikaria eta festen batzordean parte hartzen duten hainbat elkarteren ekimenaren bidez, jaien programazioa eta arauketa antolatzen da.
San Miguelak
San Miguelak Irailaren amaieran ospatzen dira, adibidez, 2019. urtean Irailaren 26an hasi eta 30ean amaitu ziren eta urteroko bost egun horietan urnietar zein kanpotarrentzat hainbat jarduera antolatzen dira festen batzordearen laguntzaz. Festa hauetan antolatutako ekintzak urtez urte aldatu egiten dira, baina herriko tradizioa mantentzeko konpromisoa hartzen dute antolatzaileek.
Urtero bezala, San Miguelei hasiera emateko arratsaldeko 19:30etan Mielaren jaitsiera egiten da eta txupinazo izeneko suziri jaurtiketa egiten dute urte ezberdinetan gonbidatuak izate diren pertsonek. 2019. urtean, adibidez, Nahikari Garcia eta Julen Gabirondo urnietar kirolariak izan ziren suziriak jaurti zituzten bi gonbidatuak. Ondoren, Txosnak irekitzen dira karpa baten estalpean eta bertan ospatuko dira Tortilla Lehiaketa eta “Gau Tematikoa”. Lehenengo hau gazteen artean antolatzen da eta talde ezberdinek hartzen dute parte. Bertan, tortilla hoberena egiten duena saritua izaten da urteroko epaileek irabazlea aukeratu ondoren. “Gau Tematikoa” ordea, mozorroz beteta egoten da eta jarduera ezberdinak antolatzen dira karpan talde bakoitzari egokitutako tematikarekin zerikusia dutenak.
Festak hasi eta egun bat beranduago, hau da, Ostiral goizean, umeentzat eta gazteentzat jokoak eta jarduera ezberdinak antolatzen dira Urnietako gazte-lekuaren eskutik eta Urnietako eskubaloi taldearen laguntzaz. Arratsaldean herri osotik zehar kalejira bat antolatzen da eta Urnietako txaranga izaten da kalejira horren buruzagia. Gaueko 21:00etan Bertso afaria antolatzen da txosnetan eta ordu berean herriko plazan umorezko emanaldi bat egoten da. 23:00etan txosnetan gazteentzat zuzenduta dauden kontzertuei hasiera ematen zaie eta bertan parte hartze duten taldeen arabera kontzertua gehiago edo gutxiago luzatzen da.
Egun bat geroago, Larunbatean, gastronomia izaten da eguneko gairik garrantzitsuena. Hori dela eta, Bakalao txapelketa eta “Master Txef” izeneko lehiaketak antolatzen dira eta bazkalorduan “Herri bazkaria” jartzen da martxan, non herriko gazte guztiak elkartzen diren beraien kabuz antolatutako aktibitate batean. Pilotazaleentzat bestalde, pilota eta erremonte txapelketak antolatzen dira urtero Urnietako pilotari ospetsuen omenez. Arratsaldeko 19:00etan Urdanbor damborrada taldeak bere ibilaldia hasten du Mujika Plazatik hasiz eta Yurramendi kalean bukatuz. Ostiralean bezala 23:00etan kontzertuak egoten dira txosnetan eta beste hainbeste talde berri aurkezten dira aurreko egunarekin alderatuz.
Igandean ospatzen da San Miguel eguna. Goizean goiz 07:00etan Idiazabal kalean zehar txaranga antolatzen da Poxta Zahar-en eskutik eta 10:30etan sagardo dastaketa postuak ipintzen dira. Arratsaldeko 17:30etan antzezlana prestatzen da herriko plazan eta 20:00etan Egape Dantza Taldeak urtero antolatzen duen dantza ikusteko aukera ematen zaie herritarrei.
Astelehenean umeen eta gazteen eguna ospatzen da. Horregatik, umeek eta gazteek hartzen dute garrantzia egun honetan eta lehenagotik izendatutako Alkate Txikiek beraien papera egiten hasten dira hainbat ekintzei hasiera emanez eta herritik zehar ibiliz hainbat laguntzaileekin batera. Puzgailuak jartzen dira Egape Ikastolan goizean eta arratsaldean. Arratsaldeko 17:00etan buruhandiak martxan jartzen dira herri osoan zehar eta 20:00etan Alkate Txikiek botere itzulera egiten dute udaletxean. Festei amaiera emateko, 20:30etan Miela agurtzen da hurrengo urtera arte eta suzko zezenen eta azken trakaren bitartez festak bukatzen dira.
Festa hauek gauzatzen diren bitartean errespetu eta erantzukizun giro bat eskatzen du alkateak eta Urnietako udalak herriko gazteekin batera. Hori dela eta, Urnietak argi uzten du ez direla onartuko indarkeria eta eraso matxistak eta azpimarratzen du ekintza eta eraso hauek zigortuak izango direla.
Erromeria Azkorten
Urnietako ohiturarekin jarraituz, maiatzaren 3an Azkorte auzoan, hirigunetik 3 kilometrora dagoen Gurutze Santuaren baselizaren inguruan erromeria egiten da. Ohikoa denez, ekitaldi mordoa antolatzen ditu Urnietako Udalak Azkorte ermita inguruan egun horretarako. Urnietako Udalarekin batera Ttakun Kultur Elkartea izaten da ekintza honetaz arduratzen dena eta historikoki ospatu izan da ekintza hau Santa Cruz jaia igaro eta aste bat beranduago igandean.
11.00etan meza ospatzen da eta amaitzean Zabale eta Larrañagaren trikitixa doinuek osatzen dute eremua. 12.00etan herri kirolen erakustaldia egoten da eta ordubete beranduago Patxi Etxeberriak eta Anjel Larrañagak bertsoak botatzen dituzte. Goizean zehar salda, txorizoa, odolkia eta edariak hartzeko aukera egoten da.
14.00etan bazkari herrikoia antolatzen da Oianume jatetxean. Izen-ematea jatetxean bertan egin behar izaten da. Postrera iritsitakoan, bertsolariak eta trikitixa doinuak izaten dira jatetxean. Urtero bezala, Azkortera bertaratu nahi duen ororentzat doako autobus zerbitzua antolatzen da herriko taxi geltokitik 9.30etik aurrera. Autobusak behar beste joan etorri egiten ditu. Azken igoera 12.00etan egiten du eta jendea ermitatik 14.00ak arte jaisten ditu.
Gazte Festak
Festei hasiera emateko ostiralean txupinazoa egiten da udaletxeko balkoitik 20:30etan. Hasiera ofizial horren aurretik hainbat ekintza egoten dira ostiralean bertan. 16:30etan “Urnieta Challenge” izeneko erronka antolatzen da Urnietako gazte-lekuaren eskutik 11 eta 17 urte bitarteko gazteentzat zuzendua dagoena. Ordu berean, Poxta Zahar-ek antolatutako ginkana jartzen da martxan 18 urtetik gorako gazteentzat. Adin txikiagoa duten umeentzat Etxeberri plazan arratsaldeko 18:00etan Apaxi-ren ipuinak kontatuko dira. Ordubete beranduago 19:00etan plaza berean bingoa eta musika saioa antolatzen dira auzoko bizilagunen esker. Egunari bukaera emateko “afari tematikoa” antolatzen du Poxta Zaharrek, urtero tematika ezberdina ezarriz, eta elektro-txaranga Idiazabal kalean zehar ibiltzen da.
Larunbatean, “Benjamin Jaia” ospatzen da kirol festa baten moduan goizeko 09:30etatik aurrera Urnietako kiroldegian eta bertan hainbat kirol ezberdinetako txapelketak antolatzen dira adinaren arabera. Lehiaketa hau amaitzean sari banaketa bat egiten da herriko plazan. Bazkalorduan Herri Bazkaria prestatzen da urtero bezala eta ondoren, txirrindularitza txapelketa antolatzen da infantil eta alebin kategorietan, Andoaingo Txirrindularitza Eskolak ospatua. Gauean herriko plazan adin guztietara zuzendua dagoen kontzertua egoten da.
Igandean, azkenik, “Txanbolin” txistulari taldeak 11:00etan herritik zehar ibilbidea egiten du. Goizeko 11:00etatik 12:00etara puzgailuak egoten dira Egape ikastolan eta horrez gain hainbat joko antolatzen dituzte Guraso Elkarteko kideek. Arratsaldean DJ-a egoten da, urtero aldatzen dena, eta bukatzeko San Juan plazan amaiera ematen zaie Gazte Festei.
Urnietako ereserkia
1999. urtean sorturiko ereserkia da, eta letra Aitor Mendiluzek sortu zuen, Iñigo Peñaren musikarekin. Horiez gain, urnietar ugarik lagundu zuten ereserkia egiten.
Ereserkia Urnietaren historiako gertakizunen laburpena da:
NGC 2930
NGC 2930 galaxia espiral bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Limburgera
Limburgera Belgikako eta Herbehereetako Limburg erregioan hitz egiten den nederlandar taldeko dialekto multzo bat da. Aniztasun handia dago limburgeraren baitan, hainbat isoglosa zeharkatzen dute haren eremua (Uerdinger lerroa, Panninger lerroa, e.a.), beraz zaila da limburgeraz hitz egitea. Limburgera nederlandera eta alemanieraren arteko zubia da.
Historia
Limburgerak nederlandera zaharrean du bere jatorria, ekialdeko behe-frankikoan hain zuzen. Mendebaldeko behe-frankikoa flandrieraren eta nederlanderaren iturria da. Ekialdeko behe-frankikoak, mendebaldekoak ez bezala, V. mendetik aurrera "Bigarren aldaketa kontsonantiko germaniarra" jasan zuen. Horregatik limburgerak edozein nederlanderaren dialekto baino alemaneraren antz handiagoa du.
Nederlandera batua sortzerakoan eskualde aberatsetako dialektoak hartu zituzten oinarritzat (Holandakoa, Zelandakoa), baita elite kulturalarenak (Brabantekoa, Flandesekoa) ere. Limburgerari ez zitzaion kasu handirik egin, hori del eta, gaur egun nederlanderarekiko distantzia nahiko handia da.
Frantsesaren eta alemanaren eragina
Europako hiru kultur handien artean kokatuta dagoenez, limburgera haien hizkuntzetako arrastoak ditu.
María Teresa del Toro Alayza
María Teresa Josefa Antonia Joaquina Rodríguez del Toro Alayza (Madril, 1781eko urriaren 15a-Caracas, 1803ko urtarrilaren 22a) emakume gazte espainiarra izan zen, Simón Bolívar askatzailearen emaztea. Elkarrekin bi urte ibili ondoren ezkondu ziren eta, handik zortzi hilabetetara, emakumea sukar hori gaixotasunaz hil egin zen. 21 urte zituen. María Teresa hil ondoren Bolívarrek hitza eman zuen inoiz ez zela berriro ezkonduko eta hitza bete zuen. Bien arteko zorigaiztoko maitasuna sarritan zineman eta literaturan jaso egin da.
Gmelinita
Gmelinita hiru mineral ezberdinen izena da:
María Teresa del Toro Alayza
Biografia
Maria Teresaren gurasoak Bernardo Rodríguez del Toro y Ascanio, Caracasen jaioa, eta Benita de Alayza Medrano ziren. Madrilen jaio zen 1781eko urriaren 15ean, Karlos III.aren erregealdian. Maria Teresa oso lotuta zegoen Caracasko gizartearekin. Simón Bolívar Madrilen ezagutu zuen, 1800an. Bolívar Espainiara 17 urtekin bidali zuten ikasketekin jarraitzeko. Madrilen bere tutorea zen Jerónimo de Ustáriz y Tovar markesaren etxean bizi zen; han María Teresa ezagutu zuen. Neskak Bolívarrek baino bi urte gehiago zituen. 1800eko abuztuan neskak senargaitzat onartu zuen Bolívar gaztea. María Teresaren aitak neska Bilbora eraman zuen eta, handik gutxira, 1801ean, Bolívar ere Euskal Herrira etorri zen, ondoren Parisera joateko.
1802ko apirilaren 5ean, Bolívarrek ezkontzeko eskatu zion María Teresari. Haren aitak konpromezua bedeinkatu zuen. Ezkontza Madrilgo San Jose elizan egin zen, 1802ko maiatzaren 26an. Hogei egun geroago A Coruñara joan ziren eta ekainaren 15ean Caracasera joateko itsasontzia hartu zuten. Uztailaren 12an La Guairan lehorreratu ziren. Handik gutxira María Teresa sukar horiz gaixotu zen. Ezkonkideak Caracasera jaon ziren, orduan, eta 1803ko urtarrilaren 22an María Teresa hil egin zen, zortzi hilabete ezkondu ondoren. Haren gorputza Caracasko katedralean lurperatu zuten, Bolívar familiaren panteoian. María Teresa hil ondoren Bolívarrek hitza eman zuen inoiz ez zela berriro ezkonduko eta hitza bete zuen.
Uri (Sardinia)
Uri Italiako udalerri bat da. n kokatuta dago, Sardinia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Epinephelus areolatus
Epinephelus areolatus Epinephelus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Uri (Sardinia)
Mugakideak
Urik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Astyanax asuncionensis
Astyanax asuncionensis Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Hawley (Massachusetts)
Hawley Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Franklin konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ciechanów
Ciechanów Poloniako Mazoviako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Ciechanów barrutian kokatuta. 32,78 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 44383 biztanle zituen.
Calumma cucullatum
Calumma cucullatum Calumma generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Luson
Luson (Lüsen) Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Luson/Lüsenek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hawthorne (Wisconsin)
Hawthorne Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Douglas konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sigy-en-Bray
Sigy-en-Bray Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sigy-en-Bray udalerrian erroldatutako biztanleak 628 ziren. Familiak 245 ziren, horien artean 55 pertsona bakarrekoak ziren (22 bakarrik bizi ziren gizonak eta 33 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 95 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 313 etxebizitza zeuden, 250 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 47 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 310 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 250 etxebizitza nagusietatik 211 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 38 etxek hiru zituzten, 69 etxek lau zituzten eta 136 etxek bost zituzten. 180 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 95 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 134 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 388 ziren, horien artean 277 aktiboak ziren eta 111 inaktiboak ziren. 277 pertsona aktiboetatik 242 lanean zeuden (132 gizon eta 110 emakume) eta 35 langabezian zeuden (13 gizon eta 22 emakume). 111 pertsona inaktiboetatik 53 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 40 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sigy-en-Bray udalerrian 271 unitate fiskal zeuden, 703 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.427 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 6 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 ile apaindegia eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Sigy-en-Bray udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 902 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Orkin
Orkin Ultzamako Arraitz-Orkin kontzejuko bi herrietako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 43 biztanle ditu.
Usellus
Usellus Oristanoko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Ciechanów landa-udalerria
Ciechanów Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Ciechanów barrutian kokatuta. 140,54 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7002 biztanle zituen.
NGC 2931
NGC 2931 galaxia espiral bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Calumma glawi
Calumma glawi Calumma generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Nomada electa
Nomada electa erle espezie bat da, Nomada generoan eta Apidae familian.
2003ko Andaluziako Itzulia
2003ko Andaluziako Itzulia txirrindularitza itzuli honen 49. edizioa izan zen. 2003ko otsailak 16 eta 20 artean ospatu zen, 5 etapatan banatutako 863,2 kilometroko ibilbidea eginez. Kordoban hasi eta Benalmádenan amaitu zen.
144 txirrindularik parte hartu zuten 8 txirrindulariko 18 taldetan banatuta.
Garailea izan zen Javier Pascual Llorentek proba, batez beste, 39,597 kilometro orduko abiaduran bete zuen. Mendiko sailkapena Santiago Blancorentzat izan zen, erregulartasunarena Óscar Freirerentzat, puntuena (edo konbinatua) Alejandro Valverderentzat, tarteko helmugena Xavier Tondorentzat eta taldekakoa Quick Stepentzat.
Kodeina
Kodeina edo metilmorfina opioan dagoen eta modu naturalean lortzen den alkaloide bat da.
Kodeina min arinak tratatzeko erabil daiteke; gainera, menpekotasuna sortzen duen arren, ez da morfinak sortzen duena bezainbestekoa.
Farmakologia
Metilmorfina izenak dioen bezala, kodeina morfina metilatua da. Metil talde horri esker, bioerabilgarritasun handiagoa du eta hobeto zeharkatzen ditu hesiak, hau da, mintz biologikoak.
Kodeina profarmako bat da, hots, gibelera heldutakoan metabolizatu egiten da morfina emanez eta, beraz, aktibo bihurtuz. Hala ere, eraldaketa abiadura txikia denez, haren efektu terapeutikoa ahulagoa da eta efektu sedatzaile txikiagoa du. Gaur egun zalantzan jartzen da desmetilazio hori beharrezkoa ote den aktiboa izan dadin.
Konprimatuta, xarabe gisan edo injektagarri moduan erabiltzen da kodeina.
Magrè sulla strada del vino
Magrè sulla strada del vino (Margreid an der Weinstraße) Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Magrè sulla strada del vinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Epinephelus awoara
Epinephelus awoara Epinephelus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Domène
Domène Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Domène udalerrian erroldatutako biztanleak 6.562 ziren. Familiak 2.653 ziren, horien artean 788 pertsona bakarrekoak ziren (332 bakarrik bizi ziren gizonak eta 456 bakarrik bizi ziren emakumeak), 740 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 849 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 276 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.863 etxebizitza zeuden, 2.715 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 34 bigarren erresidentzia ziren eta 114 hutsik zeuden. 1.221 etxeak ziren eta 1.560 apartamentuak ziren. 2.715 etxebizitza nagusietatik 1.596 bere jabearen bizilekua ziren, 1.054 alokairuan okupaturik zeuden eta 65 doan lagata zeuden; 113 etxek gela bat zuten, 337 etxek bi zituzten, 689 etxek hiru zituzten, 839 etxek lau zituzten eta 737 etxek bost zituzten. 1.681 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.208 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.034 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.249 ziren, horien artean 3.210 aktiboak ziren eta 1.039 inaktiboak ziren. 3.210 pertsona aktiboetatik 2.977 lanean zeuden (1.545 gizon eta 1.432 emakume) eta 233 langabezian zeuden (110 gizon eta 123 emakume). 1.039 pertsona inaktiboetatik 301 erretiraturik zeuden, 449 ikasten zeuden eta 289 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 106 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 6 banku bulegoak, 10 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 1 autoeskola, 9 igeltseroak, 9 margolariak, 16 zurginak, 9 iturginak, 8 argiketariak, 4 eraikuntza enpresak, 6 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 1 aldi baterako lan enpresa, 11 jatetxeak, 7 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 19 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 6 okindegiak, 2 harategiak, 2 liburu dendak, 2 arropa dendak, 1 kirol-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Domène udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, 3 botika eta 3 anbulantzia zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Domène udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 648 ikaslekin.
Haynes (Arkansas)
Haynes Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Lee konderrian kokatuta dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Domène
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Maddi eta euskal piratak
Maddi eta euskal piratak Fernando Morillo idazlearen eta Mikel Mendibil ilustratzailearen liburua da. 2014an argitaratu zen, Gaumin argitaletxearen eskutik.
Sinopsia
8 urtetik aurrerako irakurleentzako istorioa da, abentura eta euskal historia uztartzen dituena. Maddi izeneko neskatoa da protagonista. Familiarekin Baionara bidean dela, Maddik pirata itsasontzi bat ikusten du Zokoako badian. Barkua aztertzera joango da berehala, aitonarekin eta neba txikiarekin. Han, altxor-bilatzaile batek esplikatuko die Jean Laffite pirata handiaren altxorraren bila dabilela.
Maddik bost agure ezagutuko ditu bertan. Laster jakingo du Lapurdiko euskal pirata edo kortsario ospetsuak direla: Ixtebe Pellot, Joanes Suhigaraitxipi, Jean Laffite, Michel le Basque eta Pierre Destebetxo. Bost piratek Laffiteren altxorra babestu eta altxor-bilatzaileari aurre egin nahiko diote, eta Maddiren, haren nebaren eta aitonaren laguntza izango dute helburu horretan.
Liburuan zehar, euskal piraten eta XVI-XIX. mende bitarteko marinelen ezaugarriak eta bitxikeriak azaltzen dira. Besteak beste, pirata bizimoduaren gogortasuna, kortsarioen eta piraten aldea, nola lagundu zien euskal marinelei sagardoa edateak edo nortzuk ziren emakume piratak.
Azkenean, Maddi protagonistak piratak nolakoak ziren ikasiko du, eta batez ere pirata izatea zer zen.
Bost pirata historikoak
Liburuan azaltzen diren bost piratak benetan existitu ziren, historikoak dira. Hona hemen haien zerrenda eta deskribapen laburra, liburuko informazioa jarraiturik:
Irudien estilo eta teknika «zaharra»: akuarela eta arkatzak
Azaleko nahiz barruko ilustrazioak Mikel Mendibilek egin ditu. Maddi eta euskal piratak irudiz beteriko istorioa izanik, garrantzi handia hartzen dute liburuan. Mendibilek berak adierazi zuenez, liburuko pirata protagonistak XVI. eta XIX. mende bitartekoak zirenez, garai haietako teknikak erabiltzea erabaki zuen: akuarela eta arkatzak. Bestalde, 8-10 urteko irakurleei begira zegoen abentura zenez, komiki puntua ere eman zien, bizitasunari eta zirriborro kutsuari garrantzia eskainiz (adibidez, han-hemen akuarela tantak isurita). Akuarelarako paper berezia erabili zuen Mendibilek, eta horrek kotoiaren testura organikoa gaineratzen die irudiei, kolore naturalak emanez, baina aldi berean bizi eta argitsuak.
Intsinis pinu
Intsinis pinua, insignis pinua, pinu beltza edo pinu azkarra (izen zientifikoa: Pinus radiata; dagoeneko ez da erabiltzen Pinus insignis izen zientifiko zaharkitua) 30-40 metroraino hazten den pinua da. Jatorriz kaliforniarra da, eta asko erabiltzen da lurrak basotzeko. Laster hazten delako erabiltzen da hainbeste; izan ere, urte gutxi batzuen buruan hainbat metroko garaiera eta zentimetro ugariko zurtoina hartzen du.
Gaur egun Euskal Herrian banaketa zabala duen arren, zuhaitz hau berezko area txikienetakoa duen pinua da: 4.000 ha gutxi gorabehera, San Frantziskoko badian (Kalifornia). Basotze artifizialei esker, orain oso hedatua dago Europako hego-mendebaldean, Zeelanda Berrian, Txilen, Australian eta Hegoafrikan.
Euskal Herrian intsinis pinuaren gehiegizko landaketa eta ustiaketak bertako basoak arriskuan jarri ditu. Gainera, intsinis pinuak eragiten duen lurraren azidifikazioak bertako basoen birsortzea eragozten du. XXI. mendearen hastapenetan, ordea, intsinis pinuak balioa erruz galdu du merkatuan, eraikuntzaren eta papergintzaren krisiak eraginda; eta, gainera, intsinis pinua gaitzak jota dago. Beraz, Euskal Herrian ez zaio etorkizunik ikusten, eta zuhaitz espezie autoktonoak landatzera jotzen ari dira lurjabe asko.
Cruas
Cruas Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Intsinis pinu
Morfologia
Oro har 30 metroko garaiera lortzen du, 45 metrora ere irits daitekeen arren. Gaztetan, eite konikoa dute, adinarekin zabaldu egiten dira. Sustrai sistema azalekoa dute, hori dela eta haize boladak ez dituzte oso ondo jasaten. Enborra zuzena eta zilindrikoa dute. Azala lodiera aldakorrekoa da, iluna, latza eta berehala zartatzen dena.
Hostoak
Hostoak orratz-formakoak dira, hirunaka faszikuluetan antolatua. Honako hau identifikaziorako erabil daiteke, izan ere, hemen Euskal Herrian bera baita 3 hosto dituen pinu bakarra. Hosto hauek, 10-16 cm inguru neurtzen dute eta hiru urtetik behin aldatzen dira.
Loreak
Kono arrak ugariak eta adaketan taldekaturik agertzen dira, horiak. Kono emeak, kolore purpurakoak dira.
Pinaburuak
Pinaburuak 2-5 bitarteko bertizilotan multzokatuta, adarrean txertatuak, ia eseriak agertzen dira. Kolore arre horixka, distiraduna eta asimetrikoa. Haziak beltzaxkak, 5-10 mm-takoak, hegala estua eta pinazia baino 3-4 aldiz luzeagokoa.
Udaberri hasieran loratzen da, pinaburuak bigarren udazkenean heltzen dira eta urte erdi edo baten buruan haziak sakabanatzen dira. Pinaburuak ez dira beti irekitzen lurrera erori aurretik. Pinaburu hauek hainbat urtetan izan dezakete hazia euren baitan ernegarritasuna galdu gabe.
Cruas
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Intsinis pinu
Euskal Herrian
1850 aldera, Karlos Adan de Iartzak (1812-1863) intsinis pinuaren aleak landatu zituen Ispasterko (Bizkaia) Zubieta jauregiko lorategietan. 1870etik aurrera, haren seme Mario Adan de Iartzak (1846-1920), pinuaren hazkundea ikusita, Bizkaiko hainbat menditan landatu zuen. Horixe izan zen espeziearen arrakastaren hasiera Euskal Herriko mendietako zuhaitz landaketatzat. 1913ko uztailaren 29an, haren iloba Mariano Adan de Iartzak hitzaldi interesgarria eman zuen Tolosako (Gipuzkoa) Musika Zentroan, La repoblación forestal en el País Vasco izenburuarekin. Geroago argitaratu zen hitzaldi hartan, Suitzan baso-ikasketak egin zituen teknikari hark bi printzipio berritzaile ezarri zituen:
Cruas
Etxebizitza
2007an 1.212 etxebizitza zeuden, 1.085 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 51 bigarren erresidentzia ziren eta 76 hutsik zeuden. 902 etxeak ziren eta 272 apartamentuak ziren. 1.085 etxebizitza nagusietatik 638 bere jabearen bizilekua ziren, 413 alokairuan okupaturik zeuden eta 34 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 93 etxek bi zituzten, 192 etxek hiru zituzten, 368 etxek lau zituzten eta 429 etxek bost zituzten. 790 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 455 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 500 etxetan bat baino gehiago zituzten.