cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
McCurtain konderria (Oklahoma)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 33,151 pertsonetatik 23,381 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,552 dira. 2,872 beltzak edo afroamerikarrak. 4,868 amerikar natiboak ziren eta 3 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 112 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 15 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,900 pertsonek kokatzen zuten.
Bombycilla japonica
Bombycilla japonica Bombycilla generoko animalia da. Hegaztien barruko Bombycillidae familian sailkatua dago.
Paralonchurus brasiliensis
Paralonchurus brasiliensis Paralonchurus generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Herrliberg
Herrliberg Suitzako udalerria da. Zürich kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sabeo
Bibliako sabeoak
Biblian aipu ugari daude Seba, Sheba edo Sabako erresumarenak (bereziki Sabako erreginarenak) baina izen horiek Arabia hegoaldeko herri jakin batekin identifikatzeko zailtasun gehiago daude. Elizen Arteko Biblia euskarazkoan sabeoak aipatuak dira, eta baita sebatarrak ere. Sabeo-taldeei buruz dio oharrak tribu nomadak adierazten dituela terminoak, "basamortuko bide-lapurrak, beste zehaztasunik gabe". Sebatarren inguruko aipuak, berriz, kokatzen du Seba Afrikan, Sudan inguruan.
Historia
Sabeoen herria kahtanita tribuen artetik sortutako hegemonia bat dela uste da, k.a. 1. milurtekoaren hasieran. Marib hirian Mukarrib izenarekin ezaguna den estela bat aurkitu da (K.a. 715) zeinean apaiz handi batzuk aipatzen diren, herriaren gidari gisa.
Sabeoak beste herri batzuz inguratuta zeuden: ma'in herria iparraldean, Hadramaut-eko hadramitak ekialdean eta qataban herria hegoaldean). Arrakasta politiko eta ekonomikoa izan zuten urtegiak eta esklusen bidezko ureztatze-sistema eraikitzen nabarmendu zirelako; apenas euririk gabeko ingurune batean funtsezkoa izan zen hori, eta horrela espezie eta landare usaintsuak landu eta salerosiz (batez ere intsentsua eta mirra) merkataritzan nabarmendu ziren. Ureztatze lan zaharrak aireko argazkilaritzarekin ikus daitezke oraindik.
Arabiatik Afrikara ere igaro zen beren agintea, eta koloniak izan zituzten Etiopiako eta Eritreako iparraldean; Itsaso Gorriko ibilbide komertzialak kontrolatzen zituzten horrela.
Kahtaniten multzotik beste herri batzuk ere sortu ziren, himyaritak, Ma'indarrak eta katabanak ere sortu zituzten. Hauen artean himyaritek indarra lortu zuten gure aroko 1. eta 2. mendean, eta sabeoek bezala "Sabako errege" izendatzen zuten beren burua. Himyariten hegemonia indartzen joan zen, sabeoak beren tributu-ordaintzaile izan zirelarik lehenbizi, eta azkenean himyaritak nagusitu ziren hegoaldeko Arabia osoan, eta Marib erresuma batu sabeo-himyarita bateko nagusia nagusia bihurtu zen. Erresuma hori 525. urtean desegin zen,, etiopiarren eskuetan erorita.
Yoshihiko Matsuoka
Yoshihiko Matsuoka (松岡 良彦, 1977ko uztailaren 29a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Vissel Kobe.
Jaione Valle
Jaione Valle Turrillas (Iruñea, 1977) nafar ikerlaria da, biomedikuntzan aditua dena. Nafarroako Unibertsitatean biologia ikasi ondoren, doktore izendatu zuten Nafarroako Unibertsitate Publikoan The role of the global regulators SarA and oB in Staphylococcus aureus biofilm formation tesiari esker.
Lehen Opioaren Gerra
Lehen Opioaren Gerra Erresuma Batua eta Txinako Inperioa 1839 eta 1842 artean borrokatu zituen gerra bat izan zen. Gatazka lehertu egin zen Txinako Gobernu inperialak legez kanpoko opio-trafikoaren aurkako neurriak gogortzeko hartutako erabakiaren aurrean.
Gatazkaren sustraiak Txinako Inperioaren eta Erresuma Batuaren arteko ordainketa-balantzan zeuden desoreketan daude. Herrialdeko zilar erreserbak (bertako diru oinarria osatzen zutenak) mantendu ahal izateko, XVIII. mendearen erdialdetik Txinak merkataritza politika protekzionista egiten zuen, Europarekiko merkataritza Guangzhouko portura mugatuz, eta bere produktu propioen (tea, zeta, portzelana,...) esportazioak lehenesten zituen Europako produktuen inportazioaren aurretik. Produktu txinatarrak britainiarrek Ameriketatik eta Europatik inportatzen zuten zilarrarekin bakarrik eros zitezkeen. Horrek eragiten zuen merkataritza defizita zuzentze aldera, britainiarrak Indiatik Txinara ekoiztutako opioa esportatzen hasi ziren. Opio trafikoa legez kanpokoa zen bai Txinan bai Erresuma Batuan bertan, baina agintari britainiarren isilbidezko baimenarekin garatu zen, Europan zilar erreserben galera mugatzeko gogoz.
1830eko hamarkadarako, britainiar narkotrafikatzaileek urtean 1.400 tona opio esportatzen zituzten Txinara. Horrek Erresuma Batuaren aldeko ordainketa balantza irauli zuen, eta Txinan diru krisi larria eragiteko mehatxua egin zuen. Aldi berean, opioarekiko menpekotasun izurriteak Txinako gizarte kohesioa mehatxatzen zuen. Narkotrafikoarekin amaitzeko gogoz, 1839an Daoguang enperadoreak atzerriko eskuetan zegoen opio guztia konfiskatzea agindu zuen Guangzhoun. Horrek Txinaren eta Erresuma Batuaren arteko merkataritza gatazkaren gorakada eragin zuen 1839an zehar, 1840ko udan gerra-deklarazio formal bihurtu zena. Britainiarrek, euren itsas nagusitasuna Txinaren errenditzea behartzeko aprobetxatu zuten. Txinak britainiarrei Hong Kong eman zien eta Mendebaldearekin merkataritzan Txinako zenbait portu irekitzea onartu zuena.
Lehen Opioaren Gerrak Qing dinastiaren behin betiko gainbeheraren hasiera markatu zuen, Mendebaldearen nagusitasun militarrari eusteko gai izan ez zena. Txina mendebaldeko eta Japoniako inperialismoaren gatibu geratu zen.
Serengeti Parke Nazionala
Serengeti Parke Nazionala (ingelesez Serengeti National Park) Tanzaniako Mara eskualdeko Serengeti ekosisteman dagoen parke nazionala da. Mundu mailan animalien migrazio handiena gertatzen den eremua da, urtero 1,5 milioi ñu k eta 250.000 zebra k migratzen dute, eta Afrikako lehoi populazio handiena ere bertan dago.
Parkeak 14,763 km2 -ko azalera du eta 1951n ezarri zuten. 1981ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Turismo-gune ospetsua da, urtero 350.000 bisitari inguru dituena.
Geologia
Zokalo edo basamentu multzoa honako hauek osatzen dute: Arkear Nyanzian sistemako haitz berdeak (2,81 – 2,63 Gu adinekoak), granito-gneiss arkear intrusioak (2,72 – 2,56 Gu adinekoak), orain dela 180 Mu altxatu zirenak muino lekuko eta muino luzexkak osatuz; Mozambikeko gerriko neoproterozoikoa, kuartzitaz eta granitoz osatua, eta Ikorongo talde neoproterozoikoa, hareharriz, harriz (xale) eta silizioz osatua. Parkearen hego-ekialdean, neogenoen garaiko arroka bolkanikoa eta Ol Doinyo Lengai holozenoren garaiko errauts bolkanikoa daude. Grumeti, Mara, Mbalageti eta Orangi ibaiak mendebaldera doaz, Victoria aintzirara; Oldupai ibaia, berriz, ekialdera doa, Olbalbaleko zingiretara.
Parkearen ekialdean, Serengeti sumendien belardiak daude, Tropikal Larreen Ekogunea dena. Belardiak duela 150.000 urte lehertu zen Kerimasi sumendiaren errauts bolkanikoen metaketetan hazten dira, eta baita Ol Doinyo Lengai sumendiaren erupzioetan ere, zeinak kareharrizko tuff geruzak eta lurzoru kalzitiko gogorra (bertisolak) sortu zituen sumendiek sortutako laba natrokarbonatitaren agregazio azkarraren ondorioz.
Historia
Masai jendeak abereak bertan bazkatzen zituen aurreneko esploratzaile europarrak iritsi baino 200 urte lehenago.
Železná
Železná Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 274 biztanle ditu eta 4.01 kilometro koadroko azalera. Beroungo barrutian dago.
Serengeti Parke Nazionala
Historia
1892an Oscar Baumann esploratzaile eta geografo alemaniarra iritsi zen Serengetira eta hiru errinozero ehizatu zituen Ngorongororen kraterraren inguruan. 1913an Stewart Edward White esploratzaile britainiarrak lautadaren iparraldeko eremua esploratu zuen. 1920ko hamarkadan itzuli zen, Seronera ingurura orduan. Hiru hile egin zituen bertan eta hark eta haren taldekideek 50 lehoi akatu zituzten. Lehoien ehiza intensiboa gertatu zen orduan eta haien kopurua jaisten zihoala ikusita 1930ean britainiarrek Serengeti hegoaldea eta ekialdea hartuko zituen 2.286 km2-ko azalerako eremu bat babestea erabaki zuten. 1940an parke nazional bihurtu zuen Tanganikako gobernuak eta 1948an babes gorena eman zitzaion. Masai leinuak baino ez zuen bertan libreki ibiltzeko baimena. 1951. urtean muga berriak ezarri zitzaizkion erreserbari.
1959an parke nazionalaren ekialdeko 8.300 km2-ko eremua banatu egin zen eta Ngorongoro Kontserbazio Eremua sortu zen, masai jendearen nekazaritza tradizionala bermatu asmoz. 1981ean Serengetiko parke nazionalak 12.950 km2-ko azalera zuen, Serengeti lautadaren erdia baino gutxiago. Gaur egun 14.750 km2-ko azalera hartzen du.
Geografia
Serengeti parke nazionala Tanzaniaren ipar-mendebaldean kokaturik dago. Iparraldean Kenya du eta bertako Masai Mara parkearekin bat egiten du. Hego-ekiladean Ngorongoro Kontserbazio eremua du, hego-mendebaldean hiru joko-erreserba, Maswa, Ikorongo eta Grumeti. Joko-erreserbak animaliak libre bizi baina kirol gisa ehizaldi kontrolatuak egiten diren eremuak dira.
Serengetiren paisaia nahiko anitza da. Lautadetan sabanak eta belardi zabalak nagusitzen dira eta muinoetan basoak daude. Ibaiertzetako ekosistemak ere aurkitzen dira. Antzinako sumendien jarduerak zizelkatu zuen Serengetiren lurraldea, horrela muinoak eta krater zaharrak nabaritzen dira lautada zabaletan. Eguraldiak izugarri baldintzatzen du basabizitza, beroak eta haizeak urte-sasoiaren arabera animaliak migratzera bultzatzen baitituzte. Pakean urte osoan ura duen ibai bakarra Mara ibaia da, Masai Mara parkean hasi eta Victoria aintzirarako bidean Serengeti zeharkatzen duena.
Parkean hiru eremu desberdintzen dira:
Bost ugaztun aipagarrienak
Serengeti parke nazionalean aurkitzen diren bost animalia aipagarrienak lehoia, lehoinabarra, elefantea, afrikar bufaloa eta errinozeroa dira.
Afrikan dagoen lehoi populazio handiena dago Serengetin. 3.000 aletik gora bizi dira bertan eta 2005. urtean Lehoien Kontserbazio Unitatea osatu zen Serengeti eta Masai Mararen artean. Lehoinabar afrikarraren dentsitatea 5'41 100 km2-koa da sasoi lehorrean.
Ezkutuko ehizak eraginda elefante afrikarraren kopurua asko jaitsi zen 1980. hamarkadan. Ordutik aurrera babes neurriak hartu dira eta 2014an 5.000 ale baziren dagoeneko. Bufaloarekin ere beste hainbeste gertatu zen eta 2008an dagoeneko 28.524 bufalo kontatu ziren. Errinozeroarekin ez da ordea hainbesteko arrakastarik izan eta gaur egun 50 ale baino gutxiago daude parkean. Hauek belar luzeak jaten dituzte eta sasoi lehorrean ohikoak diren suteak oztopo izan dira errinozeroaren populazioa handitzeko.
Gainerako ugaztunak
Ugaztunen aniztasuna oso handia da.
Narrastiak
Narrasti aipagarrienak Nilotar krokodiloa, lehoinabar dortoka, Pelusios sinuatus dortoka, Agama agama, Nilotar baranoa, kamaleoia, Seba pitoia, manba beltza, kobra listukaria eta Bitis arietans sugegorria dira.
Hegaztiak
500 hegazti espezietik gora zerrendatu dira parkean. Aipagarrienak honako hauek dira:
Ostruka, idazkaria, Kori basoiloa, kurrilo koroatua, ibis sakratua, pintada arrunta, Goliat lertxuna, koartzatxo itzaina, lertxuntxo beltza, amiamoko zuria, marabua, flamenko txikia, Afrikako arrano arrantzalea, pelikano grisa, Egiptoar antzara, zorri-zozo mokogorria, Pternistis rufopictus, Vanellus armatus, Bubalornis niger, Bucorvus leadbeateri, Sarkidiornis melanotos, Ephippiorhynchus senegalensis, Mycteria ibis, Burhinus capensis, Balaeniceps rex, Ciconia abdimii, Scopus umbretta, Bostrychia hagedash, Tockus ruahae, Polemaetus bellicosus, Agapornis, Plectropterus gambensis eta hainbat sai espezie.
Migrazio handia
Lurrean gertatzen den migrazio luzeena da. 800 kilometro inguruko ibilbidea egiten dute ugaztun handiek. Ibilbidearen hegoaldean Ngorongoro Kontserbazio Eremua aurkitzen da eta bertan 500.000 ñu inguru jaiotzen dira urtarrila eta martxoaren artean. Martxoan hasten da sasoi lehorra eta 1'5 milioi ñuk eta 250.000 zebrak iparralderanzko bidea hartzen dute, Masai Mara Erreserbara. Thompson gazela eta afrikar altzea gehitzen zaizkie bidean. Apirila eta maiatza artean mendebaldeko korridorea zeharkatu eta Masai marara iristen dira. Bidean ordea Grumeti eta Mara ibaiak zeharkatu behar dituzte eta 3.000 krokodilo izaten dituzte uretan zain. Urrian amaitzen da sasoi lehorra eta animaliek atzera bideari ekiten diote. Serengetira itzultzen direnean lehoiak izaten dituzte zain.
Babesturiko eremua
UNESCOk Gizateriaren ondare izendatu zuen 1981. urtean. II. kategoriako babesturiko eremua da eta Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Elkarteak kudeatzen du. Honek ekosistemak eta prozesu ekologikoak zaintzea du helburu. Administratiboki Tanzaniako parke nazionalen arduradunaren menpe daude herrialdeko parke nazional eta natura erreserbak.
Mehatxuak
Serengeti parke nazionalean dagoen basabizitzak hainbat mehatxu larri ditu:
1994ko Espainiako Traineru Txapelketa
1994ko Espainiako Traineru Txapelketa (txapelketaren 47. ekitaldia) urte honetako abuztuaren 20 eta 21ean jokatu zen Castropolen, eta San Pedrok bere laugarren garaipena lortu zuen.
Historia
Txapelketa Asturiasen izanik, Euskadiko txapelketan bigarren (Donibaneko) eta hirugarren (Hondarribia) gelditu zirenek uko egin zioten parte hartzeari eta Arraun Lagunak sartu zen.
Larunbatean euskaldunekin batera Meira eta Castropol sartu ziren ohorezko txandarako. Aipatzekoa da euskaldun biak bigarren gelditu zirela sailkapen estropadetan. Igandean San Pedro eta Meiraren arteko lehia izan zen baina pasaitarrek 10 segundutako aldea atera zioten.
Sailkapen estropadak
Txanda bakoitzeko irabazlea sailkatzen da eta hauekin batera gainontzekoen artean bi denbora onenak egin dituztenak.
Aurrezki-kontu
Aurrezki-kontua bankuetan bezeroak ezarrita duen gordailu mota bat da, berehalako eskuragarritasuna duena eta askotan euskarritzat aurrezki-libreta izeneko liburuska duena, non saldoa eta kontuaren mugimenduak zehazten diren. Horien helburua bezeroak aurrezteko asmoz biltzen dituen diru-kopuruak jasotzea da, interes txiki batez. Aldi berean, bezeroak ordainketak ere egin ditzake kontu horretatik, helbideratzearen bitartez esaterako; hori dela eta, soilik transakzioak egiteko erabiltzen den kontu korrontearen baliokidea izan daiteke kasu askotan.
Begoña Gartzia Arandigoien
Begoña Gartzia Arandigoien (Gares, 1966ko martxoaren 11 - Santa Ana, El Salvador, ) nafar medikua izan zen. El Salvadorko Gerra Zibilaren amaiera garaian, bertan aritu zen gudu-zelaian lan egiten. El Salvadorko Armadak epaiketarik gabe erail zuen.
Ikerketa judiziala Nafarroan
Espainiak El Salvadorren duen enbaxadorea irailaren 21ean iritsi zen Barajasko aireportura Begoñaren gorupuarekin. Nafarroako Ospitaleko autopsiak 6 tiro jaso zituela adierazi zuen, horietako bat garondoan, bi zentimetrotara egindako tiroa.
Ubaíra
Ubaíra Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Begoña Gartzia Arandigoien
García Arandigoyen kasua El Salvadorreko Egiaren Batzordearen txostenean
El Salvadorrerako Egiaren Batzordearen txostenak atal bat eskaintzen dio García Arandigoyen kasuari, Exekuzio estrajudizialaren barruan. Atala zati hauek osatzen dute:
1.- Kasuaren laburpena
2.- Gertaeren deskribapena: heriotza, gorpuaren azterketa ofiziala, autopsia Espainian, Egiaren Batzordeko adituaren txostena
3.- ondorioak
Justiziarako aukera
Gizateriaren aurkako krimenen biktima ugari zigorgabetasunean mantentzen diren kasuetan ez bezala, García Arandigoyen kasua justizia-aukera bat izan daiteke, atzerritarra delako, eta horrek nazioarteko ikerketak ahalbidetzen dituelako
Egiaren Batzordearen konklusioa
Egiaren Batzordea, El Salvadorreko Gerra Zibilari amaiera eman zioten Chapultepec-eko Bake Akordioek ezarritako erakundea, gatazka beliko honetan gertatutako giza eskubideen urraketa larrienak ikertzeko, kasua aztertu ondoren, honako ondorio hauetara iritsi zen:
1. Erabateko ebidentzia dago Begoña García Arandigoyen nazioarteko zuzenbide humanitarioaren aurka epaiketaz- kanpo exekutatua izan zela, Infanteriako Bigarren Brigadako kideek exekutatua, Salvador Hernández García tenientearen eta TTEko agintari nagusiaren agindupean. Armadako koronela José Antonio Almendáriz Rivas izanik.
Rhadinaea quinquelineata
Rhadinaea quinquelineata Rhadinaea generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Begoña Gartzia Arandigoien
Egiaren Batzordearen konklusioa
2. Argi dago ofizial horiek egitateak estali egin zituztela.
3. Botere Judizialaren erantzukizunaren ebidentzia osoa dago, Santa Anako barruti judizialeko zigor-arloko epaile lehena den Oscar Armando Áviles Magañaren eta txandako auzitegiko mediku Neftalí Figuero Juarezen jarduketatik abiatuta. Azken horiek Begoña García Arandigoyenen gorpua aztertzen parte hartu zuten, eta erregistroan ez zuten sartu tiroek eragindako bi zauriak, zentimetro gutxi batzuetara egindakoak zirenik, heriotzaren arrazoiei buruzko ikerketa osoa eta inpartziala bete gabe utziz. .
Železná Ruda
Železná Ruda Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1,630 biztanle ditu eta 79.79 kilometro koadroko azalera. Klatovyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1239 urtean egin zen.
Icelus ochotensis
Icelus ochotensis Icelus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Peña del Castillo
Peña del Castillo edo, mapa batzuetan, oraindik ere Cruz del Castillo, Arabako hegoaldeko mendi bat da. Herrialde horretako mendirik altuenetan laugarrena da, 1.432 metro baititu; Araban, garaiagoak dira Gorbeia (1.481 m), Larrasa (1.453 m) eta Palomares (1.446 m). Mendiaren tontorrean, gurutze handi bat ipini zuten 1963an, eta horregatik Cruz del Castillo izenez ere ezaguna da mendia. Toloñoko mendilerroan dago, eta mendirik hurbilena Larrasa du.
Lagranetik abiatzen den ibilbidean ikatz-txondorren hainbat eraikuntza-fase ikus daitezke, helburu didaktikoz ezarriak.
Thièvres (Pas-de-Calais)
Thièvres Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Thièvres udalerrian erroldatutako biztanleak 119 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 53 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 51etxeak ziren. 46 etxebizitza nagusietatik 43 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 23 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 76 ziren, horien artean 51 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 51 pertsona aktiboetatik 42 lanean zeuden (24 gizon eta 18 emakume) eta 9 langabezian zeuden (4 gizon eta 5 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Joan Fuster
Joan Fuster i Ortells (Sueca, Valentzia, Katalan Herriak, 1922ko azaroaren 23a - 1992ko ekainaren 21a) valentziar idazlea izan zen, katalanez idazten zuena.
Thièvres (Pas-de-Calais)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Joan Fuster
Biografia
1962an Nosaltres, els valencians idatzi zuen, gerora ezagunena egin den liburua. Bertan dago Valentziari eta Katalan Herriei buruz, politika- eta kultura-arazoak kontuan hartuta, haren pentsamenduaren funtsa. Gizartea eta politika gai hartuta saio asko idatzi zituen: Cansar-se d´esperar (1965), L'home mesura de totes les coses (1967), Consells, proverbis i insolències (1968), Babels y Babilònies (1972). Literatura kritikaren alorrean, berriz, Heretgies, revoltes y sermons (1968), Literatura catalana contenporània (1971) eta La decadència al País Valencià (1976).
1977an, eztabaida ugari piztu zuen El blau de la senyera liburua argitaratu zuen. 1981ean Ara o mai kaleratu zuen''. Poesia liburuak ere baditu; 1987an Set llibres de versos'' bilduman bildu zituen denak.
Joan Fusterren ezaugarri nagusia arrazionalismoa, ironia eta zorroztasuna da. Valentzia Katalan Herrien barruan kokatzen du, eta horri buruzko burutapen ugari idatzi du. Haren azterketak jakituriaz beteta badaude ere, oso atseginak dira irakurtzeko. 1975ean katalanezko sari garrantzitsuena eman zioten, Premi d'Honor de les Lletres Catalanes delakoa.
Thièvres (Pas-de-Calais)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nipponocypris sieboldii
Nipponocypris sieboldii Nipponocypris generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Paul Vanden Boeynants
Paul Emile François Henri Vanden Boeynants (Forest, 1919ko maiatzaren 22a - Aalst, 2001eko urtarrilaren 9a) Belgikako lehen ministroa bi aldiz izan zen.
Haragi negozioaren enpresaria izan zen. Alderdi Sozial Kristauaren (PSC-CVP) diputatua izan zen 1949 eta 1979 bitartean. Ministroa hainbat aldi eta bi aldiz lehen ministroa (1966-1968 eta 1978-79) izan zen. 1986an zerga-ihesak kondenatu zuen. 1989an talde kriminalak bahitu zuen eta erreskate bateko ordainketaren ondoren askatu zen.
L'Eliana
L'Eliana Valentziako Erkidegoko udalerria da, Camp de Túria eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
Elliot Turiel
Moralitatea
Oro har, kontuan hartu behar da Turielen lanaren funtsezko alderdia dela bere zaletasuna sentitzen duen tradizioaren kritika: Piagetiana autonomia moraleko heteronomiako pasarte bateko terminoetako garapen moraleko tesia. Aitzitik, halako garapena bereizitako nagusitasunetako ezaguera sozialaren egituraketan errotzen dela pentsatzen du. Beste batzuekiko interakzioak bi hauste tiporen arteko hasierako bereizkuntza eragiten du: Berez kaltegarriak direnak, beste batzuk berriz, bakarrik hartzen dutela zentzumena marko sozial arautzaile batengatik. Bi kasuetan, kontzeptualizazio prozesua domeinu bakoitzaren barruan dago. Akzio bat morala edo konbentzionala den ala ez erabakitzen duten argumentuak, epaiketa irizpideak deitzen zaizkie eta adin txikitan ezartzen dira. Turielen arabera, irizpide horiek objektu sozialetan egindako jarduerei eta egintza horiei buruzko hausnarketaz egiten dira. Domeinuen arteko bereizketa hau, behin ezarri denean, garapenean mantentzen da. Horretaz gain, egileak domeinu bakoitzaren arteko elkarrekintzak formulatzen dituen justifikazio kategoriaren argumentuak deitzen ditu. Beste leku batean, judizio irizpideen karakterizazioa Turielen filosofia moral eta juridikoan oinarritzen dela uste dute. Oro har, Turielen analisian,aktibitate moralaren azterketa ongizatean, justizia eta eskubideen kontzeptuen arabera, ikuspuntu filosofiko honetan oinarritzen da. Horrela, Turielentzat, ikasketa psikologikoa morala da, gizarte esperientzia jakin batzuen ezaugarriak barne hartzen dituelarik, ikuspegi filosofiko abstraktu eta unibertsaletik abiatuta.
Sotillo de la Ribera
Sotillo de la Ribera Espainiako Burgosko probintziako Ribera del Duero eskualdean dagoen udalerria da. 2007ko datuen arabera 598 biztanle zituen 42,46 km²-ko azaleran.
Zambia
Zambia (izen ofiziala Zambiako Errepublika da) Afrikako ekialdean kokatuta dagoen herrialdea da eta Lusaka haren hiriburu eta hiri handiena. Hiri nagusiak Kitwe, Ndola eta Mufulira dira. Hizkuntza ofiziala ingelesa da. Kobrearen ustiaketa ekonomia jarduera nagusia izan da, 1970eko hamarkadan krisialdi larrian sartu zen arte.
Geografia
Iparraldean Kongoko Errepublika Demokratikoa, ipar-ekialdean Tanzania, ekialdean Malawi, hegoaldean Mozambike, Zimbabwe, Botswana eta Namibia, eta mendebaldean Angola herrialde mugakideak ditu.
Afrikako Laku Handiak izeneko eskualde handian kokatuta, Tanganyika lakua herrialdeko iparraldean dago. Bestela, Zambezi ibairik luzeena du, Victoria ur-jauziak sortzen dituena.
Klima subekuatoriala du Zambiak. Hiru sasoi bereizten dira: abuztu-urria bitarteko bero lehorra, azaro-apirilerako epel euritsua eta maiatz-uztaila bitarteko epel lehorra. Egun argiko batez besteko tenperatura hilabeterik beroenean (urria) 39 °C-koa da Balovalen, hego-mendebalean, eta 31 °C-koa Mbalan, iparraldean; hilabeterik hotzenean (ekaina), berriz, 26 °C-koa Lusakan, hegoaldean, eta 31 °C-koa Mbalan. Urtean zehar 600–800 mm euri izaten da hegoaldeko ibarretan, 800-1.000 mm erdialdeko eta ekialdeko goi-ordokietan, eta 1.000-1.350 mm ipar-ekialdeko lur garaietan.
Lurraldeko parte handiena zur bikaineko zuhaitzak dituzten sabanek eta larreek hartzen dute. Belardi horiek betabereen bazkaleku dira eta, besteak beste, elefante, leopardo, zebra, jirafa, hiena eta tximu mota askoren bizileku. Hego-mendebalean Rhodesiako teka hazten da eta papiroa aintzira ertzetan.
Gizartea
70 etniatik gora bizi dira Zambian. Horien banaketa hau da: benba, % 36,2; maravi, % 17,6; tonga, % 15,1; ipar-mendebaldarrak, % 10,1; barotze, % 8,2; manbwe, % 4,6; tunbuka, % 4,6; besteak, % 3,6. Hizkuntza ofizialaz gainera 70 bat hizkuntza eta dialekto erabiltzen dira. Biztanle gehienak bantu leinukoak dira, eta horiez gainera boskimanak eta europar eta asiar batzuk ere badira. Erlijioen banaketa hau da: protestantismoa, % 34,2; katolizismoa, % 26,2; afrikar kristauak, % 8,3; animismoa, % 27; islama, % 0,3; besteak, % 0,7.
Jaiotza tasa oso handia da (% 51,2) eta biztanleria bizkor ugaltzen ari da (% 37,5), halako moduan non 19 urtetan bikoiztu egingo dela uste baita. Jende gehiena Zambiako erdialdean bizi da, kobrearen ustiaketarekin zerikusia duten jarduerek hara erakarrita. Zambiako biztanleria oso gaztea da, zambiarren % 48k 15 urtetik behera ditu eta % 2 besterik ez da 65 urtetik gorakoa. Osasun egoera eta zerbitzuak, oro har, oso txarrak dira. Herrialdeko osasun arazo nagusiak tuberkulosia, legenarra, bizkarroiek eragindako eritasunak eta elikadura urritasunak eraginak dira. Zambiarren batez besteko bizi itxaropena 52 urtekoa da gizonezkoentzat eta 54 urtekoa emakumezkoentzat. Irakaskuntzari dagokionez, Afrikako herrialde aurreratuenetako bat da Zambia.
Historiaurrea
Zambezi haraneko eta Kalamboko ur-jauzietako indusketa arkeologikoek giza kulturen segida erakusten dute. Kalamboko ur-jauzien ondoan dauden antzinako kanpamenduen tresnak duela 36.000 urte baino gehiagokoak direla datatu ahal izan dira erradiokarbono bitartez.
Broken Hill Man-en (Kabwe Man ere deitua) garezur fosilak, K.a. 300.000 eta 125.000 urteen artean datatuak, eremu honetan gizaki goiztiarrak bizi zirela erakusten du. Broken Hill Man Zambian aurkitu zuten, Kabwe barrutian.
Khoisan eta Batwa
Zambia modernoa, garai batean, Khoisan eta Batwa herriez populatua izan zen K.o. 300. urte arte, gutxi gorabehera, Bantu migratzaileek bertan kokatzen hasi ziren arte. Khoisan herria Ekialdeko Afrikan sortu zela eta hegoalderantz hedatu zela duela 150.000 urte inguru uste da. Twako jendea bi taldetan banatu zen: Kafwe Twa, Kafue Flatsen inguruan bizi zena eta Lukanga Twa Lukangako urtegiaren inguruan. Zambiako antzinako labar-artearen adibide asko, hala nola Mwelako labar-pinturak, Mumbwa harpea eta Nachikufu harpea, lehen ehiztari-biltzaile horiei egozten zaizkie. Khoisandarrek, eta batez ere Twak, jabe-bezero harreman bat osatu zuten Afrika erdialde eta hegoaldeko Bantu herri laborariekin, baina, azkenean, Bantu taldeengatik lekualdatuak edo xurgatuak izan ziren.
Bantuak (Abantu)
Bantu herria edo Abantu (herria esan nahi duena) talde etnolinguistiko handi eta askotarikoa da, Afrika ekialdeko, hegoaldeko eta erdialdeko herri askotan gehiengoa osatzen duena. Zambia Afrika Erdialdea, Hegoafrika eta Afrikako Aintzira Handien bidegurutzean dagoenez, zambiar modernoak osatzen dituzten herrien historia hiru eskualde horien historia da.
Hiru eskualde horietako gertaera historiko asko aldi berean gertatu ziren; beraz, Zambiaren historia, Afrikako herri askorena bezala, ezin da modu kronologiko perfektuan aurkeztu. Zambia modernoko herrien historia goiztiarra ahozko erregistroetatik, arkeologiatik eta idatzizko erregistroetatik ondorioztatzen da, gehienak afrikarrak ez direnetatik.
Bantuen jatorria
Bantu herria Mendebaldeko eta Erdialdeko Afrikan bizi zen gaur egun Kamerun eta Nigeria denaren inguruan. Duela 4000 eta 3000 urte artean, milaka urteko hedapen luzea hasi zuten kontinentearen zati handi batean. Gertaera honi bantu hedapena deitu izan zaio; historiako giza migraziorik handienetakoa izan zen. Burdinaren lan-teknologia Afrikako alde zabaletara eramaten bantuak izan zirela lehenak uste da. Bantu hedapena bi bidetatik gertatu zen nagusiki: mendebaldekoa Kongoko arroan zehar eta ekialdekoa Afrikako Aintzira Handietan zehar.
Banturen lehen kokalekua
Zambiara iritsi ziren lehenengo bantuak ekialdeko bidetik joan ziren, Afrikako Aintzira Handietatik. Lehen milurtekoaren inguruan iritsi ziren; haien artean, tongarrak (Ba-Tonga ere deituak, Ba asko esan nahi duena) eta Ba-Ila eta Namwanga eta haiekin zer ikusia zuten beste talde batzuk, Zambia hegoaldean, Zimbabwetik gertu, kokatu ziren. Ba-Tongaren ahozko agiriek diote ekialdetik zetozela itsaso handitik gertu.
Geroago, Ba-Tunbukak gehitu zitzaien, ekialdeko Zambia eta Malawi inguruan kokatu zirenak.
Lehen bantu horiek herri handietan bizi ziren. Ez zuten unitate antolaturik nagusi edo buru baten pean, eta komunitate gisa lan egiten, eta elkarri laguntzen zioten laboreak prestatzeko garaian. Herrixkak maiz mugitzen ziren lurra ahitu ahala, uztak ereiteko moztu eta erre teknikaren ondorioz. Herriak abere-talde handiak zituen, beren gizarteen zati handi bat osatzen zutenak. Zambiako lehen komunitate bantuak oso buruaskiak ziren. Europako misiolari goiztiarrek, Zambiako hegoaldean kokatu zirenek, gizarte bantu hauen independentzia ikusi zuten. Misiolari hauetariko batek ohartarazi zuen: «Gerrarako, ehizarako eta etxerako armak behar badira, Tongako gizona mendietara joaten da burdin mea aurkitu arte. Erre egiten du, eta horrela lortutako burdinarekin, aizkorak, aitzurrak eta beste tresna erabilgarri batzuk egiten ditu. Egurra erretzen du, eta, bere sutegirako, ikatza egiten du. Hauspoa animalien larruz egina dago, eta tutuak buztinezko teilak dira, eta ingudea eta mailuak ere lortu duen burdinaren zatiak dira. Errementari arruntaren lan guztiak moldatzen, soldatzen, forma ematen eta egiten ditu».
Ingombe Ileden salerosten ziren salgaien artean, oihalak, aleak, urrea eta danborrak zeuden. Horietako batzuk, gaur egun, Kongoko Errepublika Demokratikoa eta Kilwa Kisiwani izenekoak dira, eta beste batzuk, berriz, India, Txina eta arabiar mundua bezain urrutikoak. Afrikar merkatariei, geroago, portugaldarrak gehitu zitzaizkien XVI. mendean.
Banturen bigarren kokalekua
Bantu herriak Zambian izan zuen bigarren kokaleku masiboa, izan ere, Kongoko arroan zehar bantuen migrazioaren mendebaldeko bidea egin zutenena izan zela uste da. Bantu herri honek, bere bizitzaren zatirik handiena, gaur egun Kongoko Errepublika Demokratikoa den horretan eman zuen, eta gaur egungo zambiar gehienen arbasoak dira.
Luba-Lunda estatuak
thumb|Drawing of the ruler of [[Lunda herria, [[Kazembe|Mwata Kazembe, 1800. hamarkadan portugaldarrak errege-patioan hartzen zituena.]] Benbak, Lanba, Bisa, Senga, Kaonde, Swaka, Nkoya eta Soli bezalako antzeko taldeekin batera, Kongoko Errepublika Demokratikoaren zati bat osatzen zuten Upenbako Luba erresuman, eta harreman sendoa zuten BaLuba herriarekin. Lubako erresumak hartu zuen eremuan, lehen nekazariak eta burdinazko langileak bizi izan dira 300. urteaz geroztik.
Denborarekin, komunitate horiek sareak eta arpoiak erabiltzen ikasi zuten, kanoak egiten, kanalak zingiretan zehar irekitzen eta 2,5 metroraino altuak ziren urtegiak egiten. Ondorioz, askotariko ekonomia sortu zuten Afrikako beste toki batzuetatik ekarritako arrain, kobre eta burdinazko gaiak eta gatza salduz, hala nola swahili kostaldetik eta, geroago, Portugalgotik. Komunitate horietatik Luba erresuma sortu zen XIV. mendean.
Lubako Erresuma handia zen, gobernu zentralizatua eta buruzagi independente txikiagoak zituena. Kongoko arroko basoak eta gaur egungo Copperbelt probintziako mineral-aberatseko goi-ordokiak lotzen zituzten merkataritza-sare handiak zituen, eta Atlantikoko kostaldetik Indiako Ozeanoko kostalderaino hedatzen zen. Arteak ere oso estimatuak ziren erresuman, baita artisauak ere.
Literatura oso garatua zegoen Lubako erresuman. Lubaren genesiaren istorio ospetsu batek, Lubako bi enperadore motaren arteko bereizketa egiten zuena, honela dio: Hego Kongoko eskualde berean, Lunda herria Luba inperioaren satelite bihurtu zen, eta Luba kultura eta gobernantzaren formak hartu zituen, honela Lunda Inperioa hegoaldera zabalduz. Lunda genesis mitoen arabera, Lubako ehiztari batek, Txibinda Ilunga izenekoa eta Ilunga Mbidi Kiluweren semea zena, Luba modeloa sartu zuen Lundan 1600 inguruan, Lueji izeneko tokiko printzesa lunda batekin ezkondu eta bere erresumaren kontrola eman ziotenean. Lubako arbasoen ondorengotza baieztatzen zuten agintari gehienak Luba inperioan integratu ziren. Hala ere, Lundako erregeak bananduta jarraitu zuten, eta beren nagusitasun politiko eta ekonomikoa hedatu zuten eskualdean.
Lundak, bere jatorrizko Luba estatuak bezala, bi kostekin (Ozeano Atlantikoa eta Indiarra) negoziatzen zuen. Mwaant Yaav Naweej gobernariak merkataritza bideak ezarri zituen Atlantikoko kostalderantz, eta harreman zuzena hasi zuen esklaboen eta basoko produktuen irrikaz eta kobrezko merkataritza kontrolatzeaz arduratzen ziren merkatari europarrekin, eta Mweru aintziraren inguruko kokaguneek merkataritza arautu zuten Afrika ekialdeko kostaldearekin.
Azkenean, Luba-Lunda estatuak gainbehera etorri ziren, mendebaldeko eta Indiako ozeanoko esklabo trafikoaren eta erresumetako fakzio disidenteen gerren ondorioz. Txokweek (Luvale-rekin harreman estua eta Lundarekin estatu-satelite bat osatu zuen taldea), hasieran, esklaboen eskari europarra pairatu zuten, baina, behin Lunda estatutik aldenduz gero, berek bihurtu ziren esklabo ospetsuak, bi kostetara esklaboak esportatuz.
Chokwetarrak, azkenean, garaituak izan ziren beste etnia eta portugaldarrengatik. Ezegonkortasun horrek Luba-Lunda estatuen gainbehera eragin zuen, eta Kongoko Errepublika Demokratikotik Zambiako hainbat lekutara jendea sakabanatu zen. Zambiar arbasoen arrasto gehienek Luba-Lundara eta inguruko Afrika Erdiko estatuetara daramate.
Maravi konfederazioa
1200. hamarkadan, Luba-Lunda estatuak sortu aurretik, bantu talde bat Kongoko arrotik Mweru aintzirara migratu zuen, eta, azkenean, Malawi aintziraren inguruan kokatu zen. Etorkin horiek, Upenba inguruan (Kongoko Errepublika Demokratikoan) bizi izan zirenetako bat zirela uste da. 1400. urte inguruan, migratzaile talde hauek, kolektiboki, Maravi izena hartu zuten, eta, haien artean, nabarmenena, Chewa herria (AChewa) zen, Tunbuka bezalako beste talde bantu batzuk bereganatzen hasi zena.
1480an, Maravi Inperioa Phiri klaneko (klan nagusietako bat) kalongak (Maraviren buruzagi nagusia) sortu zuen, beste klanak Banda, Mwale eta Nkhoma zirelarik. Maravi Inperioa hedatzen zen Indiako ozeanotik, gaur egungo Mozambike zehar, Zambiaraino eta Malawiko alde handi bat. Maravitarren antolaketa politikoa Lubaren antzekoa zen, eta hortik sortua zela uste da. Maraviren esportazio nagusia marfila izan zen, swahili bitarteraiei eramanez.
Burdina ere fabrikatzen eta esportatzen zen. 1590eko hamarkadan, portugaldarrak Maraviren esportazio merkataritza monopolizatzen saiatu ziren. Saiakera horrek haserretu egin zituen Lunduko maravitarrek, eta beren WaZimba indar armatua askatu zuten. WaZimbak Portugalgo Tete, Sena eta beste hainbat hiri suntsitu zituen.
Nyauko elkarte sekretu bihurtuko ziren tradizioak maravitarrek ekarri zituztela Upembatik uste da. Nyauek Maravi herriaren kosmologia edo erlijio indigena osatzen dute. Nyau gizartea dantza-ikuskizun erritualetan eta dantzetarako erabiltzen diren maskaradetan datza; sinesmen-sistema hori eskualdean zehar hedatzen da.
Maravitarrek atzera egin zuten konfederazioaren ondorengotza, ngonien erasoak eta yaoarren esklabo sarekadak zirela eta.
Mutapa Inperioa eta Mfecane
Zimbabwe Handia gainbeheran zegoenez, bere printzeetako bat, Nyatsimba Mutota, estatutik aldendu zen Mutapa izeneko inperio berri bat eratuz. Mwene Mutaparen titulua (Lurren suntsitzaile esan nahi duena), berari eta ondorengo gobernariei eman zitzaien.
Mutapa inperioak Zambezi eta Limpopo ibaien arteko lurraldea gobernatu zuen (gaur egun Zambia, Zimbabwe eta Mozambike dauden tokian) XIV. mendetik XVII. mendera. Mutapak (bere gailur-denboran) Tonga eta Tavarako Dande eremua konkistatu zuen. Mutapa inperioak Indiako Ozeanoko kontinente arteko merkataritzan jardun zuen nagusiki, WaSwahilirekin eta haien bitartez. Batez ere urrea eta bolia esportatzen zuten Asiako zetaren eta zeramikaren truke.
Beren garaikideek Maravin bezala, Mutapak arazoak izan zituen portugaldar merkatariekin. Harreman deseroso horren gailurra iritsi zen portugaldarrak erresumaren barne-arazoetan eragiten saiatu zirenean erresuman merkatuak ezarriz eta populazioa kristautasunera bihurtuz. Ekintza horrek WaSwahili musulmanen haserrea eragin zuen hiriburuan, eta kaosak aitzakia eman zien portugaldarrei erresumaren aurkako eraso bat agintzeko eta haren urrezko meategiak eta boli bideak kontrolatzen saiatzeko. Eraso horrek porrot egin zuen portugaldarrak gaixotasunean erori zirenean Zambezi ibaian zehar.
1600eko hamarkadan, barne gatazkek eta gerra zibilak eragin zuten Mutaparen gainbehera. Erresuma ahuldua portugaldarrek konkistatu zuten azkenean, eta, ondorioz, Shona estatuko aurkariek bereganatu zuten.
Portugaldarrek, gainera, etxalde zabalak zituzten, Prazos izenekoak, eta esklaboak eta esklabo ohiak erabiltzen zituzten zaintzaile eta ehiztari gisa. Taktika militarrean trebatu zituzten gizonak, eta armak eman zizkieten. Gizon horiek elefante ehiztari trebeak bihurtu, eta Txikunda izenez ezagutzen zituzten. Portugaldarren gainbeheraren ondoren, Txikundek Zambiarako bidea hartu zuten. Julian Cobbingen hipotesiaren arabera, europarren lehen esklabo-salerosketen presentziak eta Afrikako bantu hizkuntzako hainbat lekuren baliabideak kontrolatzen saiatzeak eragin zuen eskualdeko jendea pixkanaka militarizatzea. Hori ikus daiteke Maraviren WaZimba gerra-kastarekin, zeinak, behin portugaldarrak garaituta, erabat militarista izaten jarraitu baitzuen.
Portugaldarrek eskualdean zuten presentzia ere arrazoi garrantzitsua izan zen Rozvi Inperioaren sorrerarako, Mutapako estatu separatista. Rozviko agintaria, Changamire Dombo, Afrika hego-erdialdeko historiako buruzagi boteretsuenetako bat bihurtu zen. Rozviren gidaritzapean, portugaldarrak garaitu, eta Zambezi ibaian zehar zituzten merkataritza-postuetatik bota zituen.
Baina, beharbada, militarizazio handiago horren adibiderik nabarmenena Shakaren gidaritzapeko zuluen gorakada izan zen. Lurmuturreko kolonialista ingelesen presioak eta zuluen militarizazio handiagoak Mfecanea (zapalkuntza) eragin zuten. Zuluek garaitu zituzten tribuetako emakumeak eta haurrak bereganatuz zabaldu ziren; Nguni tribu horietako gizonek sarraskitik ihes egitea lortzen bazuten, zuluen taktika militarra erabiltzen zuten beste talde batzuek erasotzeko.
Horrek desplazamendu masiboak, gerrak eta sarekadak eragin zituen hegoaldeko, erdialdeko eta ekialdeko Afrikan, Nguni edo Ngoni tribuek eskualde osoan zehar zabaldu zirenean, eta, Mfecane esaten zaie horiei. Zwagendabaren gidaritzapean iritsitako nguniak Zambezi ibaia zeharkatu, eta iparralderantz egin zuten. Nguniak, jada ahulduta zegoen Maravi Inperioari, azken kolpea eman zioten. Nguni asko, azkenean, gaur egun Zambia, Malawi, Mozambike eta Tanzania dauden inguruan finkatu ziren, eta inguruko tribuetan asimilatu.
Zambiako mendebaldean, Kololo izeneko Hegoafrikako beste Sotho-Tswana ondare talde batek lortu zuen Luyana edo Aluyi izeneko Luba eta Lunda estatu erorietako etorkinak ziren bertako biztanleak konkistatzea. Luyanatarrek Barotse erresuma ezarri zuten Zambezi ibaiko lautadetan, Katangatik iritsi zirenean. Kololoren garaian, Kololo hizkuntzak Luyana menderatu zuen, harik eta luyanarrek matxinatu, eta Kololo eraitsi zuten arte. Garai hartan, luyana hizkuntza asko ahaztu zen, eta hizkuntza hibrido berri bat sortu zen; aurrerantzean SiLozi eta Luyanak Lozi izendatu zuten beren burua.
XVIII. mendearen amaieran, Mbundako batzuk Barotselandera emigratu zuten, Mongu, besteak beste, Ziyengelen emigrazioaren ondoren. Aluyiek eta haien buruzagiak, Litunga Mulambwa, bereziki balioetsi zuten Mbunda borrokarako zuten gaitasunagatik.
XIX. mendearen amaieran, Zambiako herri gehienak beren gaur egungo eremuetan finkatuta zeuden.
Europarrak
Inguru hura bisitatu zuen lehen europarretako bat Francisco de Lacerda esploratzaile portugaldarra izan zen, XVIII. mendearen amaieran. Lacerdak espedizio bat gidatu zuen Mozambiketik Zambiako Kazembe eskualdera (lehen aldiz kostaldetik kostaldera Hegoafrika esploratzeko eta zeharkatzeko helburuarekin), eta 1798an hil zen. Espedizioa bere lagun Francisco Pintok zuzendu zuen. Mozambike portugaldarraren eta Angola portugaldarraren artean dagoen lurralde hura Portugalek erreklamatu, eta esploratu zuen garai hartan.
XIX. mendean, Europako beste bisitari batzuk etorri ziren. Aipagarriena, David Livingstone izan zen, kristautasuna, merkataritza eta zibilizazioaren bitartez esklabo merkataritza amaitzeko asmoa zuena. 1855ean, Zambezi ibaiko ur-jauzi bikainak ikusi zituen lehen europarra izan zen, Victoria ur-jauziak, Erresuma Batuko Victoria erreginaren ohorez izendatuak. Honela deskribatu zituen: «Aingeruek, beren hegaldietan, honelako eszena ederrak ikusi behar izan zituzten».
Bertan, Mosi-o-Tunya (ke trumoitsua) esaten zaie Lozi edo Kololo dialektoetan. Livingstone hiriak, ur-jausietatik gertu, bere izena darama. 1873an hil ondoren, Europako bisitari, misiolari eta merkatarien uholdea eragin zuten bere bidaien berri oso zabalduak.
Hegoafrikako konpainia britainiarra
1888an, Hegoafrikako Konpainia Britainiarrak (BSA Company), Cecil Rhodes buru zuela, Lozi herriaren Litungako mehatze-eskubideak lortu zituen, eremurako Lozi herriaren buru nagusia (Ba-rotse) geroago Barotziland-Ipar-Mendebaldeko Rhodesia bihurtu zen.
Ekialdean, 1897ko abenduan, Angoni edo Ngoniko talde bat (jatorriz Zululandakoa), Mpezeni erregearen seme Tsincoren agindupean, matxinatu egin zen, baina matxinada menderatua izan zen, eta Mpezenik Britainiaren bakea onartu zuen. Orduan, Herrialdearen zati hori Ipar-ekialdeko Rhodesia bezala ezagutu izatera pasa zen. 1895ean, Rodhesek, bere esploratzaile estatubatuar Frederick Russell Burnham-i, mineralak eta ibaien nabigazioa hobetzeko bideak bilatzeko eskatu zion, eta ibilaldi horretan, Kafue ibaiaren ibilbidean, kobrezko biltegi garrantzitsuak aurkitu zituen.
Ipar-ekialdeko Rhodesia eta Barotziland-Ipar-Mendebaldeko Rhodesia unitate bereizi bezala administratu ziren 1911ra arte, Iparraldeko Rhodesia, britainiar protektoratua, eratzeko elkartu zirenean. 1923an, BSA Konpainiak Northern Rhodesiaren kontrola britainiar gobernuaren esku utzi zuen, gobernuak enpresaren estatutuak ez berritzea erabaki ondoren.
Britainiarren kolonizazioa
1923an, Hegoaldeko Rhodesia (gaur egun Zimbabwe), konkistatutako lurraldea eta BSA Konpainiak administratua ere, britainiar kolonia autonomo bihurtu zen. 1924an, negoziazioen ondoren, Ipar Rhodesiako administrazioa British Colonial Officera aldatu zen.
Rhodesia eta Nyasaland Federazioa 1953an Rhodesia eta Nyasalandeko Federazioaren sorrerak Iparraldeko Rhodesia, Hegoaldeko Rhodesia eta Nyassalandia (gaur egun Malawi) eskualde erdiautonomo bakar bezala bildu zituen. Hori aurrera eraman zen nahiz eta populazioaren gutxiengo handi bat aurka egon, zeinak 1960-1961 urteetan hala manifestatu ziren. Ipar Rhodesia federazioaren azken urteetako asaldura eta krisiaren erdigunea izan zen. Hasiera batean, Harry Nkumbularen Afrikako Kongresu Nazionala (ANC) izan zen kanpainaren buru, ondoren Kenneth Kaundaren Independentzia Nazionalerako Alderdi Batuak (UNIP) hartu zuena.
Independentzia
1962ko urrian eta abenduan, bi etapatako hauteskundeetan, afrikarren gehiengo bat ekarri zuten kontseilu legegilera, eta bi alderdi afrikar nazionalisten arteko koalizio deseroso bat. Kontseiluak Iparraldeko Rhodesia federaziotik sezesioa eskatzeko ebazpenak onartu zituen, eta barne autogobernu osoa eskatzen zuten konstituzio berri baten eta Batzar Nazional berri baten pean, frankizia zabalago eta demokratikoago batean oinarritua.
Federazioa 1963ko abenduaren 31n desegin zen, eta, 1964ko urtarrilean, Kaundak irabazi zituen Iparraldeko Rhodesiako lehen ministro izateko hauteskundeak. Sir Evelyn Hone gobernadore koloniala Kaundatik oso hurbil zegoen, eta postura aurkezteko eskatu zion. Handik gutxira, altxamendu bat izan zen herrialdearen iparraldean (Lumpa Altxamendua izenekoa), Alice Lenshinak zuzendua, Kaundaren lehen barne gatazka nazioaren buruzagi bezala.
Iparraldeko Rhodesia Zambiako Errepublika bihurtu zen 1964ko urriaren 24an, Kenneth Kaunda lehen presidentea zelarik. Independentziaren unean, nahiz eta mineral ugari izan, Zambiak erronka handiei aurre egin behar izan zien. Nazio mailan, gutxi ziren gobernua gobernatzeko gai ziren zambiar gaitu eta heziak, eta ekonomia, neurri handi batean, atzerriko adituen mende zegoen. Beharrezko esperientzia hori John Willsonek eman zuen neurri batean. 1964an, 70.000 europar baino gehiago bizi ziren Zambian, eta neurriz kanpoko garrantzi ekonomikoa izaten jarraitzen zuten.