cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trigonometriaren historia
Antzinate klasikoa
Grezia klasikoaren garaian, K.a. II. mendean, Hiparko Nizeako astronomoak hari-taula bat egin zuen triangeluak ebazteko. Hiparko izan zen angelu-multzo bati dagozkion arku- eta korda-balioak taula batean jartzen lehena.
Euklides eta Arkimedesen lanetan trigonometriarik ez dagoen arren,  badira geometrikoki (forma trigonometriko baten ordez) aurkeztutako teoremak, berariazko lege edo formula trigonometrikoen baliokideak direnak.
Pitagorasek, geroago funtzio trigonometriko izenez ezagutuko ziren propietate asko aurkitu zituen. Pitagorasen teorema,, oinarrizko identitate trigonometrikoaren adierazpen bat da. Edozein triangelu angeluzuzenen hipotenusaren luzera 1 da, eta aldeen luzera sin(x) eta cos(x) da, x zuzena ez den beste angeluetako bat izanik. Horrenbestez, trigonometriaren oinarria Pitagorasen teorema dela esan dezakegu.
Indiako matematikariak
Aldi berean, Indiako astronomoek sinu funtzioan oinarritutako sistema trigonometriko bat garatu zuten. Sinu funtzio hori, hipotenusa ezaguna zenean, triangelu angeluzuzen bateko angelu baten kontrako aldearen luzera zen. Aldi berean, kosinua, bersinua (1-kosinu) eta arkosinua definitu zituzten. Siddhantasek eta Aryabhatiyek sinuen eta bersinuen taula zaharrenak dituzte, 0°-tik 90º-ra bitartekoak, 3.75°-ko  tarteekin eta 4 hamartarreko zehaztasunarekin.
VII. mendean Brahmaguptazek,
formula  eta Brahmaguptaren interpolazio formula birgaratu zuen, sinuaren balioak kalkulatzeko. Geroago, XII. mendean, Bhaskara II Indiar autoreak trigonometria esferikoa garatu zuen eta hainbat emaitza trigonometriko ikertu zituen. Emaitza hauen artean
Madhavak aurrerapen goiztiarrak egin zituen funtzio trigonometrikoen analisian eta serie infinituen hedapenetan. Berak berretura-serieen eta Taylorren serieen kontzeptua garatu zuen eta sinuaren, kosinuaren, tangentearen eta arkotangentearen berretura-serieak sortu zituen. Funtzio trigonometrikoei dagokienez,  π-ren berretura-seriea eta zirkulu baten angelua, erradioa, diametroa eta zirkunferentzia ere eman zituen.
Matematikari txinatarrak
Txinatarrak matematikaren beste eremu batzuetan nabarmendu ziren, hala nola, geometria solidoan, teorema binomialean eta formula aljebraiko konplexuetan. Izatez, Txinan, trigonometriaren hastapenak ez ziren aurreko mundu grekoan, helenistikoan, indiarrean eta islamiarrean bezain nabariak izan. Ezagutza horien ordez eta, nahiz eta txinatarrek sinua, tangentea eta sekantearen erabilera praktikoa ezagutzen zuten, Chong Cha izeneko beste metodo batzuk erabiltzen zituzten.
Hala ere, Song Dinastiaren garaian (960–1279), trigonometriak aurrera egin zuen. Izan ere, matematikari txinatarrak interes handiagoa izaten hasi ziren trigonomtrian, honek egutegi-zientzian eta kalkulu astronomikoan zuen erabileragatik.
Shen Kuo (1031–1095) matematikari txinatarrak funtzio trigonometrikoak erabili zituen korden eta arkuen problema matematikoak ebazteko. Gainera, zirkulu baten s arkuaren hurbilketa bat sortu zuen, d diametroa, v sagitta, eta c arkua mugatzen duen kordaren luzera emanda:
.
Shenek eta Guok trigonometrian egindako ekarpenez geroztik, Txinako trigonometrian ez zen funtsezko beste lanik argitaratu 1607ra arte. Orduan, Xu Guangqi astronomoak (1562–1633) Euklidesen Elementuak argitaratu zituen.
Erdi Aroko mundu islamiarra
Aurreko lanak, matematikari musulmanek (gehienak, persiarren eta arabiarren ondorengoak) itzuli eta zabaldu zituzten Erdi Aroko mundu islamiarrean, horrela teorema ugari enuntziatuz. E. S. Kennedyren arabera, matematika islamiarreko garapen horren ondoren sortu zen lehenengo trigonometria erreala, aztergaia triangelu esferiko edo planoetara eta haien alde eta angeluetara mugitu baitzen orduan.
Triangelu esferikoak lantzen zituzten metodoak ere garatu zituzten matematikari islamiarrek, bereziki Menelaus Alexandriakoaren metodoa, zeinak "Menelausen teorema" azaldu  baitzuen problema esferikoak tratatzeko. Hala ere, E. S. Kennedy-k adierazten du, hasiera batean, matematika aurreislamikoan, hari-taula eta Menelausen teorema erabiliz, gorputz esferiko baten magnitudeak kalkulatu ahal izan zirela,  nahiz eta praktikan teorema problema esferikoetan aplikatzea oso zaila izan [38]. Egun santuak islamiar egutegian behatzeko helburuarekin, zeinetan denborak ilargiaren aldien arabera zehaztuta zeuden, astronomoek Menelausen metodoa erabili zuten, hasiera batean, ilargiaren eta izarren kokapena kalkulatzeko. Gurutzatutako bi triangelu angeluzuzen ezartzen ziren; “Menelausen teorema” aplikatuz, sei aldeetako bat ebatz zitekeen, baina soilik beste bost aldeak ezagunak baziren. Denbora eguzkiaren altitudetik kontatzeko, adibidez, “Menelausen teorema”ren aplikazio errepikatuak behar izan ziren. Erdi Aroko astronomo islamiarren erronka metodo trigonometriko sinpleagoa aurkitzea izan zen.
K. o. IX. mendearen hasieran, Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī-k sinu eta kosinuaren taula zehatzak egin zituen, eta tangenteen lehen taula. Trigonometria esferikoan ere aitzindari izan zen. K.o. 830. urtean, Habash al-Hasib al-Marwazik lehen kotangenteen taula egin zuen. Muhammad ibn Jābir al-Harrānī al-Battānī-k (Albatenius-ek) (853-929 AD) sekante eta kosekantearen elkarrekiko funtzioak aurkitu zituen, eta 1°tik 90°ra bitarteko gradu bakoitzaren kosekanteen lehen taula sortu zuen.
K.o. X. menderako, Abū al-Wafā' al-Būzjānī-k formula trigonometriko hauek garatu zituen :
Trigonometria esferikorako Sinuaren Teorema ere aurkitu zuen :
XX. mendearen amaieran eta XI.aren hasieran ere, Ibn Yunus astronomo egiptoarrak kalkulu trigonometriko asko egin zituen, eta honako identitate trigonometrikoa frogatu zuen :
Al-Andaluseko Al-Jayyanik (989–1079) "Esfera baten arku ezezagunen liburua" idatzi zuen, zeina "trigonometria esferikoaren lehen tratatua" dela esaten den. Geroago, tratatu horrek "eragin handia izan zuen Europako matematikan", eta haren "arrazoien definizioa zenbaki gisa" eta " alde guztiak ezezagunak direnean triangelu esferiko bat ebazteko metodoa", Regiomontanorengan eragina izan zuten.
Triangulazio teknika lehen aldiz garatu zuten matematikari musulmanek, zenbait esparrutan erabiliz, hala nola topografian eta geografia islamikoan, XI. mendearen hasieran Abu Rayhan Birunik deskribatu zuen bezala. Birunik berak triangulazio teknikak erabili zituen Lurraren tamaina eta hainbat lekuren arteko distantziak neurtzeko. XI. mendearen amaieran, Omar Khayyám-ek (1048–1131) ekuazio kubikoak ebatzi zituen,  hurbildutako zenbakizko soluzioak erabiliz zeinak taula trigonometrikoetan interpolatuz aurkitu ziren. XIII. mendean, Nasīr al-Dīn al-Tūsī trigonometria astronomiarekiko diziplina independentetzat tratatzen lehena izan zen, eta trigonometria esferikoa  gaur egun ezagutzen den bezala garatu zuen. Trigonometria esferikoan triangelu angeluzuzen baten sei kasu ezberdinak zerrendatzeaz gain, “On the Sector-Figure” lanean, triangelu lau eta esferikoetarako Sinuaren Teorema ezarri eta triangelu esferikoetarako tangentearen teorema aurkitu zuen, bi teoremen frogak emanez. Nasir al-Din al-Tusi diziplina independentetzat hartutako trigonometriaren sortzailetzat jo izan da.
XV. mendean, Jamshīd al-Kāshī-k Kosinuaren Teoremaren lehen adierazpen esplizitua eman zuen triangulaziorako modu egokian. Frantzian,  teorema hau “Al-Kashiren teorema” izenez ezagutzen da oraindik.
Europako errenazimentua eta ondorengoa
XII. mendean, Mendebaldean, trigonometria arabiarra ezagutzen hasi zen Arabiako astronomia-liburu batzuen itzulpenei esker.
1327an, Levi ben Gershon matematikariak, Gersonides izenez ezagutua, zenbait lan idatzi zituen. Horien artean aipatzekoa da Sinuaren Teorema frogatu eta zenbait taula trigonometriko idatzi zituela. Taula trigonometrikoak oso erabiliak ziren antzina, kalkulagailu modernoak existitu baino lehen; nabigazioan, zientzian edota ingeniaritzan erabiltzen ziren batik bat. Taula trigonometriko sinplifikatu bat, "toleta de marteloio” izenekoa, Mediterraneo itsasoko marinelek erabili zuten XIV. eta XV. mendeetan nabigazio-norabideak kalkulatzeko. Azken hau, Ramón Llull de Mallorcak deskribatu zuen 1295ean, eta Andrea Bianco kapitain veneziarrak 1436ko atlasean ezarri zuen.
Trigonometriaren inguruan Europan egin ziren lehen lan garrantzitsuenetariko batzuk Johann Müller Königsberg (Regiomontano izengoitiz ezagutua) matematikari eta astronomo alemaniarrak idatzitakoak izan ziren. Aipatzekoak dira, besteak beste, 1464ko De triangulis omnimodis eta geroagoko Tabulae directionum (non tangente funtzioa sartu zuen). Bestalde, XVII. mendearen hasieran, John Napier matematikari eskoziarrak logaritmoa ezagutu zuen eta, horri esker, kalkulu trigonometrikoek bultzada handia izan zuten.
XVII. mendearen erdialdean, Isaac Newton eta Gottfried Wilhelm Leibniz zientzialariek kalkulu diferentziala eta integrala garatu zuten. Newtonen lanaren oinarrietako bat serieen bidez (zehazki, x aldagaiaren berreturez osatutako serie infinituen bidez) funtzio matematiko asko adieraztea izan zen. Horien artean, sin(x), cos(x) eta tg(x) funtzioak adierazteko serieak aurkitu zituen. Kalkulu diferentziala eta integralaren asmakuntzarekin, funtzio trigonometrikoak Analisiaren alorrean erabiltzen hasi ziren, zeinek, gaur egun ere, garrantzi handia duten bai matematika puruetan bai aplikatuetan.
XVIII. mendean, Roger Cotesek sinuaren deribatua definitu zuen Harmonia Mensurarum (1722) liburuan. Bestalde, Leonhard Euler matematikari suitzarrak Introductio in analysin infinitorum (1748) liburuan, trigonometriaren propietateak zenbaki konplexuen aritmetikaren emaitza zirela frogatu zuen. Gainera, funtzio trigonometrikoak definitu zituen, zenbaki konplexuen esponentzialak zituzten adierazpideak erabiliz. Horrekin batera, “Eulerren formula” ezaguna aurkeztu zuen. Halaber, bere lanean sin., cos., tg., cot., sec. eta cosec. laburdura modernoak erabili zituen.
XVIII. mendean ere, Brook Taylorrek Taylorren serie orokorra definitu zuen, eta horri esker funtzio trigonometrikoen serie bidezko garapenak eta hurbilketak eman zituen. Halaber, XVII. mendeko James Gregoryren eta XVIII. mendeko Colin Maclaurinen lanek garrantzi handia izan zuten serie trigonometrikoen garapenean.
Etimologia
"Trigonometria" terminoa grekozko τρίωνον "triangelu" eta μέτρον “neurri” hitzetatik dator.
"Sinu" hitza latinez, sins terminotik dator, gaizki egindako itzulpen batetik. Aryabhatak ardha-jiva ("soka-erdi") terminoa erabili zuen, jiva-ra laburtua eta, gero, arabiarrek jiba (جب) gisa transkribatua. XII. mendean, Toledon, Roberto de Chester eta Gerardo de Cremona bezalako itzultzaile europarrek jiba jaib-ekin (جب) nahastu zuten, segur aski jiba (جب) eta jaib (جب) idazkera arabiarrean berdin idazten direlako. Izan ere, idazkera sistema horrek “azentu” modukoak (diakritikoak) erabiltzen ditu bokalen ordez eta, hainbat kasutan, “azentu” horiek ez dira idazten idazkera errazteko; horrela, irakurleak letra berdineko baina fonetika ezberdineko hitzak nahas ditzake.
“Tangente” hitza latinezko tangens hitzetik dator (euskaraz “ukitu”), lerroak erradio-unitatearen zirkulua ukitzen baitu; eta sekantea, berriz, secans hitz latindarretik dator (euskaraz “ebaki”), lerroak zirkulua ebakitzen duelako.
"Minutu" eta "segundo" hitzak latinezko ondorengo esaldietatik datoz: partes minutae primae eta partes minutae secundae. Hitz horiek "lehen zati txiki" eta "bigarren zati txiki" gisa itzul daitezke.
Harpea (leizea)
Harpea leizea (euskaraz "harkaitz azpiko lekua" ) baita Arpea bezala ezaguna ere. Euskaltzaindiak Burgosako harpea proposatzen du. Historiaurretik erabili izan da aterpe modura, bertan jotzen duten haizeetatik babestuta dagoelako. Sarrerak duen forma bitxiak eta inguruko edertasun apartak eman diote ospea.
Andoni Perez Cuadrado
Andoni Perez Cuadrado (Gasteiz, Araba 1926ko abenduaren 15a - Gasteiz, Araba 2020ko apirilaren 9a), Banco de Vizcaya, Lan Kide Aurrezkian eta Orona enpresan lan egindako gasteiztarra. Gasteizen gerraurrean irekitako ikastolan ikasi zuen, 1933tik aurrera.
Harpea (leizea)
Errozate eta Mendizar tontorren azpian dago kokaturik.
Andoni Perez Cuadrado
Biografia laburra
Eliza, politika eta gizartea, hiru hitzok definitzen dute Andoniren jarduna. Gerra ostean abertzaletasunak Araban izan zuen historiaren lekuko bizia izan zen. Arabako Gazteria Katolikoaren lehendakariorde izan zen. Konpromisoaren sinonimo ditu eliza eta ebanjelioa: “Ahularen aldeko borroka, horixe, nahiz eta eskuina saiatu den ebanjelioa Alizia herrialde miresgarrian izan dadin”. Kooperatiben munduan, euskararen aldeko lanean, Arabako abertzale mugimenduan, Alzheimerrak jota dauden gaixoen aldeko taldeetan ibili zen, hainbat elkarte eta institututako kide izanik.
Harpea (leizea)
Kokapena eta ezaugarriak
Ezterenzubi n kokatutako kobazulo bat da, Pirinioetan. Aezkoa eta Garazi arteko mugan kokatuta dago, Organbideko lepotik 4 kilometrora. Antiklinal bat da. Haitzuloa inbertitutako “V” formakoa da, eta haren paretak berrogei miloi urteko formazio geologikoaren ondorioa dira.Harrizko lamina bakoitzak denboraldi baten inguruko informazioa ematen digu (haien artean, bataz beste, 20.000 bat urteko aldia kalkulatzen da).
Andoni Perez Cuadrado
Biografia laburra
Gudarien ondoko belaunaldikoa dela esaten zuen, haiengandik edan zuela. Haiek utzitako ilintia gori iraunarazten lan egin zuen. Frankismoaren aurkako 1951eko greba orokorraren antolaketa parte hartu zuen Araban, EAJ eta ELAko kideekin batera. Ondorioz, EAJren Arabako kupula osoa atxilotu zuten, besteak beste Manuel Andoin eta Andoni bera. Kartzelan hilabete igaro zituzten, hiru kargu egotzita: legez kanpoko propaganda, legez kanpoko elkartea, eta errebelatze militarra. Prozesuan, epaileak erabat errugabe jo eta libre utzi zituzten.
Harpea (leizea)
Mitologia
Kondairek diotenez, Lamiek, mendietako errekatan bizi ziren gure mitologiako izaki horiek, Arpea zuten bizilekurik gogokoenetako bat. Bertan bizi omen ziren lamien kantuek sorgindutako lainoan desagertu omen zen artzain gazte bat protagonista zuen elezahar batek.
Andoni Perez Cuadrado
Biografia laburra
Frankismoaren ziegak ezagutu zituen, Melitón Manzanesek torturatu eta belarri bateko entzumena galdu zuen, baina ez zen inoiz kikildu. Manzanasen esku egon zenean, ordea, poliziek ez zekiten ezer bere militantziaz. Arabako Gazteria Katolikoaren lehendakariordea ere bazen, eta horri buruz galdetu zioten bereziki. Bere hitzen arabera, "Manzanasek obsesioa zuen gerra garaiko apaiz abertzaleekin, eta susmoa zuen haiekin ez zutela amaitu, haiek kontrolatzen ez zuten Elizaren barnean ari zela berrantolatzen abertzaletasuna; ez zuen arrazoirik falta".
Etosha Pan
Etosha Pan Namibiako ekialdean dagoen gatzaga zabal eta guztiz laua da. 4.800 inguru km2 ditu, eta itsas mailatik 1.300 m-tara dago. Afrikako handiena da.
Antzina Angolako Kunene ibaia gatzagaren lurraldean barrena sartzen zen, eta aintzira handia eratu zuen. Geroago ibaiak beste bide bat hartu zuen, aintzira txikitu egin zen, ura lurrundu eta gatzaga eratu zen.
Delta (Colorado)
Delta Coloradoko hiri bat da. Delta konderrian kokatua dago. 2010ean 8,915 biztanle zituen, 34.564 kilometro koadrotan banatuta.
Etosha Pan
Etosha gatzaga Etosha Parke Nazionalaren erdian kokatua dago (22.269 km2), eta munduko ehizako abere-mota ugarien biltzen duen lurraldeetako bat da. Parkearen ekialdean landaretza ugari dago, sabana-motakoa. 1970etik 1980ra bitarteko urteetan gutxitu egin ziren Etosha Parkeko ehizako abereak, Hegoafrikako gudarostearen eta gerrillaren arteko borroken ondorioz.
Blue Sky (filma)
Blue Sky 1994ko Tony Richardson ingeles zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Jessica Lange, Tommy Lee Jones, Powers Boothe, Carrie Snodgress, Amy Locane eta Chris O'Donnell aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Hank Marshall ofizial oso aditua da AEBko ikerketa nuklearrean, baina arazo bat da bere buruzagientzako bi arrazoigatik. Lehenik, bere emazte Carlyren portaera nolabait aldakorra, izan ere, egokitzen zaien base bakoitzean eskandalua sortzen baitu; bigarrenik, bere zorroztasun nabarmena saio nuklearren segurtasunari dagokionez. Hankek bere egoera kolokan ikusten duenean, bere emaztearen maitasunak emango dio irtenbidea.
Oakland (Nebraska)
Oakland Nebraskako hiri bat da. Burt konderrian kokatua dago. 2010ean 1,244 biztanle zituen, 2.4 kilometro koadrotan banatuta.
Hiroki Okui
Hiroki Okui (奥井 大貴, 1999ko ekainaren 27a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka.
Diplotaxodon aeneus
Diplotaxodon aeneus Diplotaxodon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Saint-Julia-de-Bec
Saint-Julia-de-Bec Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aude departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Julia-de-Bec udalerrian erroldatutako biztanleak 119 ziren. Familiak 55 ziren, horien artean 17 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 96 etxebizitza zeuden, 54 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 31 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 83 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 54 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Saint-Julia-de-Bec udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Karimganj barrutia
Karimganj barrutia Indiako barruti bat da, Hills and Barak Valley dibisioan, Assam estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Kwanzaa
Historia
Maulana Karengak Kwanzaa sortu zuen 1966an Wattseko istiluen ostean afro-amerikar jaialdi gisa. «Beltzei Gabonetako oporraldiaren alternatiba bat ematea eta euren historia ospatzeko aukera ematea, gizarte menderatzailearen praktika imitatu beharrean» bere helburua zela esan zuen.
Karengaren arabera, Kwanzaa izena matunda ya kwanza (lehen fruituak) swahilizko esalditik dator. A gehigarri batekin idaztea erabaki zuen, zazpi letra sinbolikoak izan zezan.
Lehen urteetan, Karengak esaten zuen Gabonetako alternatiba izatea nahi zuela. Jesus psikotikoa izan zela eta kristautasuna «zurien erlijioa» zela uste zuen. Kwanzaa ospatzen duten afro-amerikar askok Gabonak ere ospatzen dituzte.
Nguzo Saba (zazpi printzipioak)
Kwanzaak Nguzo Saba (Kwanzaaren zazpi printzipioak) ospatzen ditu. 1965ean garatu ziren, Kwanzaa bera baino urtebete lehenago. Kwanzaaren zazpi egunetako bakoitza printzipioetako bati eskainita dago :
Ikurrak
Kwanzaa ospakizunaren ikurrak hauek dira:
Makal
Makal Salicaceae familiaren Populus generoaren izen arrunta da. Genero honen barruan 40 espezie inguru aurkitzen dira; Eurasiaren eta Ipar Amerikaren zonalde epel eta hotzetan hazten dira, hau da, Ipar Hemisferioan zehar. Kretazeo berantiarrean agertu ziren lehen aldiz, baina Tertziarioan asko nagusitu ziren.
Fenologiari dagokionez, Makalek, oro har, martxoaren edo apirilaren inguruan loratzen dira.
Euskal Herrian nagusitzen diren espezieak 4 dira: Populus tremula, P. alba, P. deltoides eta P. nigra.
Itxura
Makalak hostoerorkorreko zuhaitzak edo zuhaixkak dira, 30-45 metrotako altuerara hazi daitezkeenak. Zurtoina normalean bertikalean dago eta azala latza edo leuna eta, sarritan, kolore grisekoak dira.
Egurra eta azala
Populus generoaren espezie guztien egurra nahiko antzeko da; haien artean dauden desberdintasunak inguruneko baldintzen araberakoak dira nagusiki. Makalaren egurrak zelulosa kantitate handia du, honek malgutasuna eskaintzen dio.
Makalen egurra hedatua eta porotsua da. Egur gaztearen hodiak ez dira egur helduarenak baino handiagoak. Egurarren parenkiman almidoia, proteinak eta olioak biltzen ditu. Populus tremuloides espeziean duramena agertzen da. Duramena xilema osatzen duen zurtoinaren zatia da.
Hostoak
Hostoak triangeluarrak, bihotz- edo arrautz-formakoak dira eta osoak edo lobulatuak daude. Pezioloa luzea da, zehar ebaketa biribila edo lateralki laututa. Kimu luze eta motzen hostoak, hau da, neguko begietan eratzen direnak eta udakoetan eratzen direnak desberdinako izaten dira normalean.
Generoaren banaketa
Makalak dioikoak dira, landare arrak eta emeak daude. Hala ere, salbuespenez, pistilo eta estamina loreak zituzten infloreszentziak zituzten indibiduoak aurkitu dira.
Loreak eta fruituak
Infloreszentziak pedunkulatuak dira, zintzilikariak. Amentu arrak eta emeak nahiko antzekoak dira. Loreak, lantza-formako edo hortzduneko brakteen galtzarbeetan kokatzen dira (brakteak antesia gertatzen den bitartean erortzen dira ). Periantoaren falta dago lore ar eta emeetan, baina organo arrak eta emeak nahiko nabarmena den disko baten bidez inguratuta daude.
Lore arrek 4-60 estamina dituzte, zeinen harizpiak batera hazi ez diren. Lore emeetan obarioa unilokularra da; hazitako 2-4 karpelo ditu eta diskoaren bidez inguratuta dago.
Haziak ile luze eta dentsoa duen adatsez inguratuta daude, endospermoa ez da ia garatzen edo guztiz absentea dago. Zuhaitz bakar batek 25 milioi hazi ekoiztu ditzake urtero. Hauek haizearen bidez sakabanatzen dira (anemofilia).
Takashi Mizunuma
Takashi Mizunuma (japonieraz: 水沼 貴史, 1960ko maiatzaren 28a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Makal
Hazkuntza
Populus generoko zuhaitzak, latitudea ren arabera, Otsailan eta Apirilan zehar loratzen dira. Horregatik, gerta daiteke, populazio baten barruan, zuhaitz bakoitzaren loratze aldia 2 hilabeteko desberdintasuna izatea. Obuluak, polinizazioren ondorengo 24 ordutan fekundatzen dira. Haziak haizearen eta uraren bidez kilometro batzuetara  sakabanatu daitezke baina gehienetan metro batzuk bakarrik aldentzen dira.
Zuhaitz hauek begetatiboki ugaldu daitezke, hau da, sustraien erupzioen  bidez, gainera, adar apurtuak edo uholde odorioz apurtutako zuhaitzetatik sustrai berriak agertu daitezke. Populus sekzioko Makalek nagusiki, hazi bakar batetik hazitako klonetatik, kolonia handiak lortzen dituzte. Brote hauek zuhaitz “ama”-tik 40 m-tara agertu ohi dira eta nahiz eta sute batek inguruko zuhaitz guztiak suntsitu, sustraien sarea bizirik mantenduko dira, horregatik, koloniak, milaka urtez bizi daitezke (esaten da Utah-n, EEUU, makal talde batek 80.000 urtez bizi izan dela).
Makalek, latitude epeletan azkarren hazten diren zuhaitzen artean aurkitzen dira, eta honek, zuhaitz aitzindari bezala ezagutzea ahalbidetzen du. Zuhaitz hauek, urte osoan zehar hosto berriak garatzen dituzte, nahiz eta espezie batzuetan, hazkuntza udazkenean amaitu.
Banaketa eta kokapena
Populus generoa, Ipar hemisferio-ko jatorrizkoak dira, hala ere, bere banaketa Txinako eskualde hegotropikaletatik (aniztasun handieneko lekua) zonalde borealetaraino zabaltzen da. Genero honen espezie desberdinak Amerika tik, Afrika ekialdetik eta Europa erdialdetik zabaltzen dira. Europan, ohikoenak, Populus nigra, Populus alba, Populus tremula eta Populus canescens dira.
Makalak normalean erreken alboetan zehar aurkitzen dira, baso alubialak sortuz. Espezie asko, Populus nigra adibidez, uholdekiko erresistenteak dira baina oso sentikorrak lehorteekiko. Zuhaitz mota hauen hazkuntza azkarraren ondorioz, aurretik nahasitako lurzoruetan inbaditzaile bortitz bezala jokatzen dute. Mundu mailan, genero honen 80 milioi hektarea existitzen dira, hauen artean, 28,3 milioi Kanada n (2001), 21,9 milioi Errusia n eta 17,1 milioi Estatu Batuetan (2003), non zuhaitz hauen erabilera nagusia egurra da. Txinan berriz, 2,1 milioiko hektareekin, zuhaitz hauek naturaren babespenerako erabiltzen dira, Makalez osatutako basoak sortuz.
Eboluzioa
Genero hau 6 sekzio desberdinetan banatuta dago karakteristika morfologikoetan oinarriturik. Munduaren eboluzioan zehar, sekzio desberdinak garai desberdinetan agertu egin dira. Genero barruan, jatorrizko sekzioa Abaso-a dela pentsatzen da, eta hemendik beste sekzioak garatu egin zirela, Leukoides sekziotik pasatuz, Populus sekziora heldu arte, garatuena izanik.
Aurkikuntza zaharrenak Ipar Amerikako Paleozoiko amaierakoak dira (252 milioi urteko antzitasunarekin). Eozeno amaieran, (orain dela 55.8 milioi urte), Leucoides sekzioko lehenengo fosilak agertu ziren, Eurasiako lehenengo fosilekin batera. Oligozeno garaian (orain dela 34 milioi urte), Iparamerikan eta Eurasian, Tacamahaca eta Aigerios sekzioen aitzindarien arrastoak aurkitu ziren. Populus generoa, bakarrik Miozeno garaian (orain dela 23 milioi urte) aurkitu egin da.
Populus tremula (lertxuna)
Nahiz eta batzuetan ur-bazterretan eta ibai-haranetan hazi, ohikoagoak dira hosto erorkorreko basoetan (lurzorua ondo garatuta eta hezetasun nahikoa badago). Naturalki bizi da Europa eta Asiaren zati handian, eta gero eta hegoalderago urriagoa da.
Populus alba (zurzuria)
20-25(30) m-ko zuhaitza da. Hostoak dimorfikoak dira eta kolore berde ilunekoak; gainealdean ilegabekoak dira eta azpialdean ilupa zurixkabatez estalita daude. Oin arretan amentu iletsuak daude, ezkata mintzaire eta dentikulatuekin. Beste alde batetik, oin emeetan, aldiz, amentu zilindrikoak agertzen dira, ile gutxikoak.
P. canescens makal honen antzekoa da, Europa erdialde eta ekialdekoa jatorriz. Zenbaitetan landatu egin da Arabako hegoaldean.
Populus deltoides
30 m edo gehiagoko zuhaitza da. Begiak ilegabeak eta likatsuak dira; kolore arrekoak. Hostoak kolore berde bizia dute. Lore arrak amentu trinkoetan kokatzen dira eta ezkata ziliatuaz hornituta daude. Amentu emeen kasuan, luzeak eta laxoak dira.
Populus nigra
30 m luze inguru den zuhaitza da. Begiak ilegabeak, oso likatsuak eta itsaskorrak dira. Hostoak tamaina aldakorra daukate, kolore berde bizikoak dira eta guztiz ilegabeak dira.
Amentu arrek kolore gorrixka dute eta lore ugariak dituzte; eta honetako bakoitzak ilegabea eta kolore purpura edo arrea duen ezkata bat du. Amentu emeak luzedunak eta berdexkak dira.
Ibai-bazterretan, urmaelen ertzeetan eta urtegietan hazten da, sahats, lizar eta haltzekin batera.
Gaixotasunak eta harrapakariak
Makaletan 650 onddo baino gehiago identifikatu dira. Populus tremulan 300 intsektu eta 250 onddo-espezie aurkitu dira. Mundu mailan Populus kaltetzen duten espezie nabarienak Melampsora, Venturia, Marssonina, Hypoxylon tribu eta Phellinus tremulae dira. Lehenengoak hostoetan herdoia eragiten du. Bigarrenak kimu eta hostoen txuriketa. Hurrengoak hostoetan orban ilunak agerrarazten ditu. Laugarrenak zurtoinari minbizia eragiten dio. Azkenekoak zuhaitza usteltzen du.
Ordea, Europa erdialdean dauden gaixotasun nagusienak makalaren kantzer bakterianoa (Xanthomonas populi), enborraren azalaren erreketa (Dothichiza populea), orban marroiak eta hostoen herdoia (Marssonina brunnea). Gehien erasotzen dituzten intsektuak Saperda carcharias, Saperda populnea eta Aromia moschata dira. Arratoiak, untxiak, erbiak, oreinak, adarzabalak eta orkatzak izaten dira kalteak eragiten dituzten animaliak beraien koskekin.
Beldar eta tximeleten ehun espezieen inguru makaletan bizitzen dira.
Erabilerak
Parke eta pasealekuetan zuhaitz hauek itzalak egiteko erabiltzen dira.
Argentinaren hegoaldean basoetan haize-babes gortinak eratzeko landatzen dira.
Erabilera interesgarri bat fitoerremediazioa da. Genero honetako zuhaitzak bioteknologikoki beraien xenobiotikoak metatzeko ahalmena erreplikatzen da beste espezieetan.
Populs albak egurr zuria, arina eta biguina du, malgutatsun gutxikoa eta ale zakarrekoa; zurgintzan eta paper pastarako erabiltzen da. Bestalde, bere sustrai sistema indartsu eta zabala lurzorua finkatzeko zeharo eraginkorra da; hau dela eta, ibai eta erreken bazterrak babesteko oso zuhaitz egokia da.
Populus tremulak egur biguina, zuria eta arina du, generokide artean estimatuena, baina zerrarako behar den tamaina nekez lortzen du; pospoloak, hortzetako txotxak, jostailuak etab. egiteko erabiltzen da; paper pastarako ere estimazioa du, baina baso sail handirik ez eratzean ezin da ondo ustiatu. Hostoak azienden neguko bazkartarako erabiliak izan dira, eta begiak medikuntzam, hemorroideen tratamenduan.
Zuhaitz apaingarri bezala ere estimatua da, hostoek haizearekin duten mugimenduagatik eta udazkenean hartzen dituzten kolore politengatik.
Populus nigraren egurra biguina, arina, ahula eta hauskorra denez zurgintza arinean, ontziketan, sutarako eta paper pastarako erabiltzen da. Bere hazkunde bizkorragatik landatua izan da. Hostoak neguko bazkatarako erabili izan dira eta begiak hemorroideak sendatzeko ukendu herrikoia prestatzeko.
Apaingarritarako barietate ikusgarriak ditum udazkenean itxura polita hartzen dutenak. Hauen artean, zutabe eitea duten aleak italica Moench barietatekoak dira.
Populus deltoides kalitate ongarriko egurra bizkor eta asko ekoiztean duten interesagatik, hibridazio artifizial eta hobekuntza genetikoko teknikak ezarri zaizkie. Egur zuri, biguin eta arima desbiribiltzeko eta zerrerako erabili daiteke. Gainerakoa paper pastarako eta pieza txikiak, hortz txotxak adibidez, egiteko erabiltzen da.
Clavijo
Clavijo Errioxako udalerria da, 2005ean 253 biztanle zituena.
Villedieu-le-Château
Villedieu-le-Château Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villedieu-le-Château udalerrian erroldatutako biztanleak 409 ziren. Familiak 184 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 306 etxebizitza zeuden, 189 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 97 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 304 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 189 etxebizitza nagusietatik 169 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 12 etxek bi zituzten, 40 etxek hiru zituzten, 63 etxek lau zituzten eta 73 etxek bost zituzten. 156 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 93 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 76 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 231 ziren, horien artean 169 aktiboak ziren eta 62 inaktiboak ziren. 169 pertsona aktiboetatik 153 lanean zeuden (83 gizon eta 70 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 62 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Villedieu-le-Château udalerrian 197 unitate fiskal zeuden, 404,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.321 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina eta 2 iturginak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Villedieu-le-Château udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.310 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Homodiaetus banguela
Homodiaetus banguela Homodiaetus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichomycteridae familian sailkatzen da.
Zihuri
Zihuri (antzina Zufihuri, gaztelaniaz eta ofizialki Cihuri) Errioxako udalerria da, 2015ean 226 biztanle zituena.
Historia
Erromatarrek harrobi txiki bat egin zuten zubi bat egiteko herria dagoen lekuan. Badirudi, lehenengo edo bigarren mendekoak direla. Bertan, upeltegi bat aurkitu da, baita ere.
947. urtean, herria aipatzen duen lehen dokumentua aurkitzen da. Urte horretan, herriko monastegi bat Donemiliaga Kukulari eman zuen gaztelako kondeak. Badirudi, gero, herria bera monastegira eman zuela. Honek, gatazkak sortu zituen, hurrengo mendeetan, herritarren kontrako borondatea zelako.
NGC 756
NGC 756 galaxia bat da, Cetus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Zihuri
Historia
1050. urte inguruan, herria errota, mahaztiak eta fruta arbolak zituela idatzita utzi zuten. 1077. urtean, herriko bi anaik Donemiliaga Kukularen kontra egin zuten eta erregeak monastegiaren aldea egin zuen. Laster, erregeak bidalitako ordezkaria hil egin zuten.
XIII. mendean, zubia berreraiki egin zen, arku berriak eginez.
XIX. mendean, herria Donemiliaga Kukulagitik aparte geratu zen.
Wargnies-le-Petit
Wargnies-le-Petit Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Wargnies-le-Petit udalerrian erroldatutako biztanleak 774 ziren. Familiak 277 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 31 bakarrik bizi ziren emakumeak), 86 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 125 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 303 etxebizitza zeuden, 281 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 302 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 281 etxebizitza nagusietatik 225 bere jabearen bizilekua ziren, 51 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 14 etxek bi gela zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 54 etxek lau zituzten eta 190 etxek bost zituzten. 209 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 107 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 151 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 508 ziren, horien artean 380 aktiboak ziren eta 128 inaktiboak ziren. 380 pertsona aktiboetatik 348 lanean zeuden (191 gizon eta 157 emakume) eta 34 langabezian zeuden (17 gizon eta 17 emakume). 128 pertsona inaktiboetatik 44 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 49 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Wargnies-le-Petit udalerrian 286 unitate fiskal zeuden, 789 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.461 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 argiketaria, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Wargnies-le-Petit udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 245 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Liolaemus buergeri
Liolaemus buergeri Liolaemus generoko animalia da. Narrastien barruko Liolaemidae familian sailkatuta dago.
Gymnothorax johnsoni
Gymnothorax johnsoni Gymnothorax generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Matxismo
Matxismoa gizarte harremanetan gizonaren nagusikeria adierazten duten jarreren multzoa edo sexismoa da, aldi berean emakumeak gutxietsiz. Jokabide hori ohartuki edo kulturaz zein hezibidez ikasita oharkabean gerta daiteke, eta gizonek praktikatu ohi dute, baina emakumeen jokabideei eragiten die, haiek ere jarrera matxistak hartzearen bidez.
Matxismoak generoen rol banaketa argi eta zurrun bat aldezten du, gizon eta emakume bereiziz, eta emakumeei emozionaltasuna, etxeko zaintza eta garbiketa lanak eta gizonen sexu gozamenaren ardura egotziz; gizonari, berriz, arrazionaltasuna, esfera publikoa eta irmotasuna, eta horregatik gizarte eta ekonomia abantaila batzuk aitortzen zaizkio.
Matxismoaren adibide bat
Munduko leku askotan, matxismoa ohitura bihurtu zen mende luzeetan. Gizarte harremanetan gizonaren papera eta emakumearena ondo azalduta daude behean, 1955ko aldizkari honetan. Garai horretan bai Europan bai Estatu Batuetan ohikoak ziren behean dauden argibideak:
Jokamolde matxistak
Egun, XXI. mendearen bigarren hamarkadan, oraindik ohikoa da arlo ugaritan emakumearen kontrako jokamoldeak topatzea, edota gizonari soilik abantaila jakin batzuk ematea. Jarraian dauden ataletan emakumea baztertu edo alboratzen dituzten zenbait jarrera eta neurri aipatuko dira.
Zarrabete
Zarrabetea hari instrumentu zaharra da, tekladuna eta eskuaz gurpil bati eragiten jotzen dena, "bibolin mekaniko" baten moduan.
Matxismo
Hezkuntza matxista
Eskoletan eta familian bertan gizartean onetsita dagoen kultura transmititzen da, sarritan, ezkutuko jokamolde matxistekin batera. Transmisio honek matxista gisa sailkatzen diren zenbait jokabide barneratu eta babestea dakar, belaunaldiz belaunaldi. Hala, gizonaren agintea onartzea, ezkontza ezinbestekotzat hartzea eta ugalketa ezinbesteko jarduera gisa ulertzea ekar dezake hezkuntzak. Honen adibide gisa iraganeko Europa jar dezakegu, izan ere, XX. mendera arte zientzietako unibertsitateetan ez zen emakumezkorik onartzen. Janzkeraz ere ezin gara ahantzi, XX. mendearen bigarren zatira arte emakumezkoek ezin baitzituzten galtzak jantzi eremu publikoetan.
Erlijio kristauan
Bibliak zenbait adierazpen matxista dituela esan dezakegu, jarraian adibideak:
Calumetita
Calumetita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Calumetita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Zarrabete
Gaur egun, musika tradizionalan erabiltzen da oraindik, gaitaren antzeko soinua sortuz.
Matxismo
Erlijio kristauan
Bestalde, Bibliak emakumeak haien izena esan gabe izendatzen ditu, "Noeren emaztea", "Loten alabak", "Pedroren amaginarreba" kasuetan ikusten den moduan. Hala ere, emakumezkoen izenak ere ageri dira (Rut edo Esther, adibidez) eta beraz, ezin dugu aipatutakoa liburuak etengabe jarraitzen duen jarrera matxista gisa hartu. Itun Zaharrean zein Itun Berrian emakumezkoak diren beste hainbat pertsonaia arras garrantzitsu aurki ditzakegu, Noemi (Itun Zaharrean) edo Jesusen ama Maria eta Maria Magdalena (Itun Berrian).
Hala ere, izena aipatzea ekiditeko erabiltzen diren teknika horiek gizonezkoetan ere badira (ad. "zenturioi erromatarra", "10 lepradunak", etab.). Gainera, Itun Berrian sexu-berdintasunaren aldeko adierazpenak bezala defini daitezkeenak ere ageri dira, zazpigarren kapituluaren barnean dagoen San Pablo apostoluak korintiarrei idatzi zien bigarren eskutitzean kasu, zeinetan ondorengoa jartzen duen: Senarrak bete ditzala ezkontideen eginbeharrak bere emaztearekin batera, eta era berdinean, emazteak haren senarrarekin. Horrez gain, jarraian dagoena ere adierazten da: Emaztea ez da bere gorputzaren jabe, senarra baizik; senarra ere ez da bere gorputzaren jabe, emaztea baizik.
Esandakoak esanda, Bibliak berdintasunaren alde egiten duela irudituko zaigu, baina hori ez da hala. Izan ere, Itun Berrian matxistak diren aipu ugari ere badira. Aipu horietako bat Korinto 11:5-10 izango litzateke, non emakumea gizona bezalakoa dela adierazten den arren, gizonaren pareko eskubideak ez dituela jakin behar duela baieztatzen den. Timoteo 2:11-12 aipuetan ere emakumea azpiratzen duten esaldi garbiak daude, horren adibide: "Emakumeak isilik egoten ikas dezala. Ez baitut onartzen emakumeek irakastea ezta gizonaren gaineko agintea izatea ere, soilik isilik egotea baizik".
Erlijio kristauak argi eta garbi emakumea deabrutzat hartzen du Evaren bitartez, haien esanetan, emakume horren erruz sartu baitzen mundua bekatuan. Hala ere, gizateria konponbidearen bidean "Eva berria"-ri (Maria, Jaungoikoaren ama) esker jarri zela ere baieztatzen du. Esan behar da ordea, Eliza kristauak beti hartu duela emakumearen gorputza bekatuzko bezala, soilik emakume batek haren gorputzari uko egiten badio hartzen da Jaunaren sorkari eta ez gaizkia egiteko tresna gisa. Emakumea birjina, emaztea edo ama denean sinbolo bilakatzen da erlijio honen arabera. Birjina denean purutasunaren sinbolo neutrala da; emaztea denean menpekotasunaren sinbolo; ama denean pairamen eta sakrifizioarena.
Egungo Mendebaldeko gizartean
XX eta XXI. mendeko Mendebaldeko gizartearen ezaugarri matxista bat emakumeen objektibizazioa da, emakumea gizartean apaingarri lana egiten duen gizonen atseginerako objektu izatea, edertasun kanon batzuen arabera. Estatu Batuetan, Hollywoodeko zinema industriak pin-up neskaren arketipoa zabaldu zuen 1940 eta 1950eko hamarkadetan. 1968an, kultura horren kasu adierazgarri bat gertatu zen: Francine Gottfried Wall Streeten lan egiteko kontratatu zuten (AEBko New Yorken), gizonezkoz betetako mundu lehiakorra.
Gottfried metrotik irteten zen lanera, baina luze gabe Wall Streeteko broker eta langileak hari geldirik begira geratzen hasi zitzaizkion, eta gorputz lerdeneko emakume bat Wall Streetera egunero lanera sartzen zela zabaldu zen. Ondorioz, hurrengo egunetan, ehunka eta gero milaka gizon izan zituen zain metrotik noiz aterako eta emakumea jazartzen, eskandalu bat izateraino. Gottfried etxetik lan egitera joan behar izan zen, eta aldizkarietako argazkietan modelo gisa agertzea eskaini zioten. Gottfriedek ez zion eskaintzari ezezkorik eman, baina emakumeak berehala galdu zuen gaurkotasun eta ospea.
1700 Zvezdara
1700 Zvezdara asteroide gerrikoan aurkitutako 1700. asteroidearen izena da. 1940ko abuztuak 27an aurkitu zuen Petar Durkovicek Belgradotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1940 QC zen. Bere izena Zvezdara hiriagatik jasotzen du.
Thomas Sankara
Thomas Isidore Noël Sankara (Yako, orduan Volta Garaia, 1949ko abenduaren 21a-Uagadugu, Burkina Faso, 1987ko urriaren 15a) Burkina Fasoko liderra izan zen. Haren gobernupean, 1960an, Volta Garaia izen koloniala utzi eta "Burkina Faso" izena hartu zuen.
Volta Garaia zeritzonak independentzia formala eskuratu bai, baina oraindik metropoliaren eraginpean segitzen zuen. Afrikako deskolonizazioaren buruzagi erreferentzialenetakoa izanik, xarma pertsonal handia demokrazia parte-hartzailearen ukitua zuen politikarekin konbinatu zuen. Ustelkeriaren kontrako borroka, hezkuntza eta nekazaritzaren garapena eta emakumeen egoeraren hobekuntza bultzatu zituen haren ekimen iraultzaileak. Horregatik, zenbaitek "Afrikako Che Guevara" ezizena jarri zioten. Sankara Frantzia aginte kolonial ohiak eta herrialdeko zenbait sektore tradizionalen oposizioak bere kontra bultzatutako estatu-kolpean hil zen, 1987ko urriaren 15ean.
Biografia
Frantziak menpean hartutako Volta Garaian jaio zen 1949an. Marguerite (2000n hila) eta Sambo Joseph poliziaren (1919-2006) semea zen. Familia katoliko batean hazia, "Thom'Sank" Silmi-Mossi izeneko gizataldekoa zen; talde hori gizon mossi eta andrazko fulanien seme-alabek osatzen dute eta mossi herriaren kasta-sisteman mailarik baxuena da. Lehen hezkuntza Gaouan eta Bigarrena Bobo-Dioulasson —herrialdeko bigarren hiririk handiena— egin zituen.
Bigarren Mundu Gerran aita frantses armadan borrokatu zen eta naziek atxilotu egin zuten. Familiak Thomas apaiz katoliko bihurtzeko nahia zuen; beraz, ideia marxisten defendatzailea izanik ere, kristautasunaren eragin zuzena izan zuen eta Korana ere ezagutzen zuen: gauza inportantea azken hori, Burkina Fason gehiengo musulmana baitago.
Militarra
1966an Bigarren hezkuntzan oinarrizko prestakuntza militarra jaso eta gero, 19 urterekin karrera militarra hasi zuen. Urtebete geroago, Madagaskarrera bidali zuten Antsirabe hirian ofizial izateko ikasketak egin zitzan. Han, 1971 eta 1972ko herri-matxinadak ikusi zituen. Azken urte horretan, Volta Garaira itzuli eta 1974an Maliren kontrako gerran parte hartu zuen. Bi estatu horiek Frantziarekiko independentzia formala 1960an eskuratu zuten.
1976an Pô-ko militarren trebatzeko zentroaren komandante bilakatu zen. Urte berean, Marokon Blaise Compaoré ezagutu zuen. Saye Zerbo koronelaren presidentetzan ofizial gazte talde batek "Ofizial komunisten taldea" (Regroupement des officiers communistes, ROC) erakunde sekretua eratu zuen. Sankara eta Compaorérekin batera, kiderik ezagunenak Henri Zongo eta Jean-Baptiste Boukary Lingani ziren. Taldearen arabera independentzia formalak ez zien herritarrei garapen eta aldaketarik ekarri, eta funtsean herria egoera neokolonialean zegoen.