Jaurgo
3-. Jaurgoen Ezaugarriak
Bi jaurgo eredu hauek jaurgoaren jabeak bere lur-eremuetan lan egiten zuten menpeko langileek lortutako etekinak eskuratzeko erabiltzen zituzten baliabideetan oinarritzen dira, hau da, jaurgo banalak hertsadura bidezko metodoak erabiltzean oinarritzen ziren ( indarraren erabileran oinarritzen da hain zuzen ) eta territoriala, lurraren jabegotzan oinarritzen zena. Beste aldetik esan beharra dago bi jaurgo eredu hauek bata bestearen trantsizioa osatzen dutela historikoki jaurgo territoriala zaharragoa izanik goi erdi-aroko villa herrixka eredua ordezkatu zuelako. Jaurgo eredu batetik besterako trantsizio hau progresiboki eman zen, hasiera batean jaurgo territorialetan ( villa herrixketan ematen zen moduan) lur-eremuen alderdi biko banaketan oinarritzen zen, hau da, lur-eremuak jauntxoen lur-erreserbetan  eta hauen menpeko nekazarien lur-jabetzak jauntxoei zerbitzuak eskeintzen edo eta zergen ordainketaren truke lortzen zituzten. Orokorrean XII-XIII. mendera arte jaurgo eredu berdina mantendu egin zen eta horri buruzko informazioa gaur egunera arte kontserbatu diren idatzizko iturrien bidez ( dokumentu ofizialak direnak gehienbat ) berreskuratu dugu, ikusi daitekenez jaurgo territorialatik Ban motako jaurgoetarako trantsizioa momentu honetatik aurrera eman zen eta hau batez ere aristokraziak lur-eremuekiko zuten kontrola handitu zelako nabaritzen da eta gertakari honen ondorioz, karolingiar garaira arte oso ohikoak ziren nekazal lur libreak hein handi batean desagertu ziren denborarekin oso lur libre gutxi gelditzen zirelarik. Jaurgoen lur-eremuen antolaketa administratiboan ez ezik  lur hauek ustiatzeko erabiltzen zituzten metodoetan aldaketa nabarmen bat eman zela hauteman daiteke, antzinako jaurgo territorialetak lur-eremuen zuzeneko ustiapenean oinarritzen ziren ( hau da nekazarien indarra erabilita)  eta denborarekin jauntxoek lur-eremuekiko etekinak zuzeneko edo bitarteko zergak ezarriz  lortuko zituzten eta hasiera batean goi-mailako familia gutxi batzuk erabiltzen zuten jaurgo eredu bat izatetik geroz eta pertsona kopuru handiago batera zabalduko zen eredu bat bihurtu zen. Lehen adierazi dugun moduan jaurgo banalak lurrarekiko zuzeneko jabego bat suposatzen ez duen arren jauntxoak bere jurisdikzio propioa jaurgoaren barneko lur-eremu guztietan ezartzea ahalbidetzen du, praktikan jauntxoek azkenean edozein gauz egiteko eskubidea lortuz. Modu honetan jaurgo banaletan mota ezberdineko lan inposaketak ematen ziren eskulan fisikotik diruaren edo lortutako etekinen ( landa eremuetan ekoizten zutenaren gainetik ezarrita) prestazioak emateko gaitasuna izanik bertako jauntxoek, aldiz Ban jaurgoek  XI-XII. mendeen artean lortutako onura ekonomikoak jaurgo territorialen eredu zaharra jarraitzen zuten jaurgoekin konparatuta askoz ere handiagoak izan ziren. Jaun feudalek haien jopuei ezarritako tributuak mota ezberdinetakoak izan ohi ziren, horien artean banalitate deituriko tributu mota dugu, tributu hauek jopuek jaun jaun feudalaren zubiak, labeak, errotak eta prentsak erabiltzeko ordaindu behar zuten tasa bat zen. Beste motatako tributuen artean fogajea existitzen zen, kasu honetan etxebizitza bakoitzaren edo “suaren” zentsua zen unitate familiar osoa kontuan hartzen duelarik kobratzen zuten zuzeneko tributu hau. Beste aldetik, kontuan izan behar da jaurgo ereduaren izaera erlijiosoa izan daitekela monastegiek ere ( beti ere funtzio ezberdinak betez ) lur-eremu hauekiko jabetza edo jurisdizkioa izateko aukera zutelako, horrenbestez monastegi baten inguruan antolaturiko jaurgoen kasuan lorturiko  errenta hauei errenta monastikoa errenta monastiko moduan ezagutuko dira. Denborarekin Behe Erdi Aroa n zehar krisi orokorreko egoera latz bat biziko dute XIV-XV. mendeetan zehar landa eremuko ekonomiak bizi izan zuen beherakadaren ondorioz eman zena. Jaurgo ezberdinetan bizi zen egoera zela eta 1350-1450 urteetan zehar errenten  ⅓ baino gehiagoko jaitsiera bat sufrituko zuten, kasu askotan ⅔ iritsiko zena( Bonnassie,  1988).