cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Txina kontinental
Berez, "Txina kontinentala" terminoa geografikoa baino geopolitikoa da. Hainan uhartea, adibidez, Txina kontinentalaren barnean dago.
Placentalia
Placentalia ugaztunen klaseko infraklaserik handiena da; beste bi klaseak Monotremata (ekidna eta ornitorrinkoak) eta Marsupialia (kanguruak, koalak) dira. Eutheria terminoak gaur egungo plazentalioak eta galdu direnak ere hartzen ditu barne. Banakoei plazentalio edo karendun esatzen zaie.
Enbrioia sortzen denean karen deritzan zaku itxurako bat haren inguruan eratzeak bereizten ditu beste animalietatik. Karenaren bidez egiten dira amaren eta umearen arteko elikadura harremanak. Ia karendun guztiek esne hortzak dituzte. Beste ugaztunek baino garezur handiagoa dute, entzefaloa ere handiagoa dutelako. 20 ordenatako animaliak biltzen dira infraklase horretan, baita gizakia ere.
Berria hondartzako fusilamenduak
Berria hondartzako fusilamenduak 1937ko urriaren 15ean gertatu ziren, Espainiako Gerra Zibilaren kontestuan, Santoñako Berria hondartzan (Kantabria), herriko El Dueso espetxetik 14 euskal preso espezifikoki aukeratuta. Alderdi desberdinetakoak ziren, indar frankistek bereziki hautatuak eskarmentu eta mendeku gisa behin amaituta Espainiako Gerra Zibilaren borroka fasea Euskal Herrian.
Santoñako hitzarmenak porrot egin izanaren ondorioa izan ziren fusilatzeak. Abuztuan izan zen hitzarmen hura eta euskal indar armatu askoren atxiloketa gertatu zen Santoñan. Epaiketa garantiarik gabekoetan heriotza zigor ugari ezarri zituzten frankistek. Asko 1937ko urrian burutu zituzten, 57 guztira, eta 14 exekuzio, denak batera, euskal militanteenak, urriaren 15ean.
Fusilatzeak
Aproba gisa edo, Santoñako lehen exekuzioa Manuel Egidazu Garairena izan zen, urriaren 4an, Perezagua batailoiko buruzagi komunistarena. Ondoren, zazpi erakunde apropos aukeratu zituzten, bina militante hiltzeko. Batzuen partaidetza bikoitza zen (Eusko Gudarostekoa eta jeltzalea, adibidez), baina erakundeari lotutako zigor gisa egin zuten aukeraketa frankistek. Jaiotzez ez bada, bizilekuz eta lanbidearen kokapenez, denak ziren euskal herritarrak.
Bezperan bi ziegatan banatu zituzten urriaren 14an. Gutunak idatzi ahal izan zituzten eta Sabino Arana Fundazioak gordetzen ditu haiek. 15ean, egunsentiarekin, binaka hartu zituzten espetxetik, eta Berrian hondarretan fusilatu.
Hildakoak izan ziren:
Ondorengoak
Hilketak gertatu eta hurrengo igandean, El Dueson meza egin zuten presoentzako (ohikoa zen bezala) eta une batean preso batek, Saturnino Gantxegik, arrosarioa altxatu eta hildakoen omenezko otoitz bat esan zuen ahotsa altxatuta (hildako jeltzaleak, bederen, kristauak baitziren). Inkomunikazioko hilabetera zigortu zuten, "gorri separatista miserable batzuei balio eternalak egozteagatik".
Errekonozimendua
1997. urtean, hilketen 60. urteurrenean, omenaldia egin zen Berria hondartzan, Sabino Arana fundazioak antolatuta. Lore eskaintzan politikari eta sindikalistak izan ziren, eta baita Rabanedaren seme Paco Rabanne. Ez ordea, PP alderdiko ordezkaririk, eta Falange Españolakorik (zinegotzi falangistak zeuden Santoñan 1997an). Orduko Kantabriako presidentea PPko Juan Hormaechea zen, eta haren sailburu-ohi eta PPko eledun José Martín Solaetak esan zuen "historia desitxuratu" nahi zela ekitaldiarekin.
Erakusketa bat ere antolatu zen, Espetxean. 1937-1942. Semilla de libertad izenburuarekin, eta boikota iragarri zioten Santoñako zenbait zinegotzik.
Hendaiako gurutzea
Hendaiako gurutzea Lapurdiko Hendaia udalerrian dagoen harri landuzko monumentu-gurutze bat da. Lapurdiko monumentu historikoa izendatua dago.
Kokalekua
San Bixintxo elizaren gurutzaduraren hegoaldean dago.
Historia
XVIII. mendearen amaieraldera hargin ezezagun batek landu eta jatorriz udalerriko hilerrian egon zen. 1842an gaur egungo kokalekura lekualdatua izan zen.
Gurutzearen misterioa
Hendaiako Gurutzea Fulcanelli egileak bere Le Mystere des Cathedrales (Paris, 1929) liburu ospetsuan kapitulu bat eskaini zion. Fulcanellik, alkimista garaikidea haren hitzen arabera, bertan ikus daitekeen idazkuna interpretatu zuen. Horren ondorioz, gurutz hori Fulcanelliren jarraitzailentzat toki magikoa da hori. Haien uztez bertan munduaren akaberaren data dago jasota. Gurutzearen goiko partean latinez idatzitako testu hau dago: OCRUXAVES PESUNICA, latinez: "O crux ave spes unica"; logika okultista erabiliz horrela itzuli zuen Fulcanellik: "Il es écrit que la vie se réfugie en un seul espace", hau da, "Bizia espazio bakar batean babesten dela idatzita dago". Fulcanellik hori horrela interpretatu egin zuen: "hondamendi bikoitza heltzen denean lurralde bat egongo da heriotza bertara helduko ez dela".
Meñakoz
Meñakoz Sopelako (Bizkaia) hondartza da.
José Casado del Alisal
José Casado del Alisal (Villada, Palentzia, 1830- Madril, 1886ko urriaren 8a), margolari espainiar bat izan zen.
NGC 1397
NGC 1397 galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
José Casado del Alisal
Bereziki, gai historikoei buruzko margolanak egin zituen. Honela, bere garaiko klase altuko pertsona ugariren erretratuak egin zituen, Espartero, Elisabet II.a Espainiakoa, Alfontso XII.a Espainiakoa, Emilio Castelar etab... kasu. Baina, batez ere, XIX. mendearen bigarren erdi osoan nagusi den margolaritza joera bateko margolari bereizgarria da: "Historiako margolaritza" edo "errealismo erretrospektiboa" da, errealismoz, iragan historikoan gertaturiko gertaerak irudikatzen saiatzen den heinean.
Gainera, generoko margolan batzuk ere egin zituen, Dama frantziar baten erretratua kasu.
Bere estiloa, nolabait, hotza da, akademizismoa eta erromantizismoko idealak uztartu guran.
San Paolo d'Argon
San Paolo d'Argon Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Paolo d'Argonk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Maylandia flavifemina
Maylandia flavifemina Maylandia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Akademizismo
Akademizismoa ezarritako arau akademiko eta klasikoak jarraituz burutzen den arte-estiloa da. Antiakademizismoak araua horiek hautsiz berrikuntza ekartzen du. Bereziki Frantzian, XIX. mendean zehar, garatzen den joera artistiko bat da, eta Parisko Arte Ederren Akademiaren arauak eta burgesen gustuari erantzuten diona. Hala ere, ez da klasizismoaren endekapen bat baino. Errealismotik ihes egiten du (hau da, errealitatearen arlo desatseginenetatik), baina ez da Klasizismoaren handitasunera iristen.
Patroi berberak erabiltzen dira behin eta berriz, ez baita, benetako edertasunetik abiatuta, edertasun ideal bat bilatzen, Klasizismoaren ezaugarria dena, bere esperientziaren gehiketagatik errealitatean oinarria duen idealismo bat dena.
Akademizismoa ez da edertasun ideala, baina ezta itsusia ere; soilik, kontsumitzeko objektuak bilatzen ditu. Errealitatea modu idealean irudikatzea da, maneiatu edo kontrolatzeko asmoz.
Orohar, Frantziako instituzioek eta botereak, joera hauek bultzatu zituzten, arazorik sortzen ez zutelako; hau da ondorengo erregimen politiko totalitarioek, bere berreskuratzea bultzatu izanaren arrazoia.
Corrado Masacci
Corrado Masacci Belli (Ravenna, 1959) txotxongilo-antzerki gile italiar ra da, egun Ondarroa n (Bizkaia) bizi dena.
Formakuntza
Institutu garaian Arte Ederrak landu zituen, eta haurtzarotik gustuko zituen pintura, eskultura, musika eta antzerkia. Ravennan presentzia historiko handia du arteak eta, commedia dell'arte ren izpirituari jarraiki, afizio hauek txotxongilogintzan bateratu ahal izan zituen.
Basin (Wyoming)
Basin Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Big Horn konderrian dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Corrado Masacci
Euskal Herrira etortzea
1981ean etorri zen Euskal Herrira, musika talde batean perkusio nista bezala. Bilbo n txotxongiloen sortze eta erabilera ikastaroak ematen hasi zen.
Ibilbide artistikoa
1978an hasi zen antzerkigintzan. 19 urte zituela, haurren kolonia batean animatzaile zebilela, nazioarteko festibal bat ikusteko aukera izan zuen; koloniako irakasle batek eta Indiako txotxongiloek bere arreta piztu zuten. Varanasi ra (India) joan zen, eta ohola jotzeko ikastaro musikala egin zuen. Handik bueltan "Flip eta Roby" marioneta taldea sortu zuen, eta harekin Italiako festibal askotan parte hartu zuen.
Masacci marionetetan (haridun txotxongiloetan alegia) espezializatua dago; gorputzak egurrez egiten ditu, eta buruak paper-orearekin.
Ohiko ikuskizunak egin eta gero (antzerki-muntaiak, herririk herriko emanaldiak publikoarekin...), 1990etik aurrera herririk herriko erakusketekin aritzea nahiago izan du. Lehenik neguan aritzen zen, uda marioneta berriak sortzeko erabiliz; gaur egun erakusketa gutxiago egiten ditu, eta denbora gehiago pasatzen du Ondarroan sorkuntza artistikoan. Halere sortutako txotxongiloen erakustaldiekin jarraitzen du, ikastetxeetako haurrei zuzendutako emanaldi didaktikoekin. Erakusketa hauek tematikoak izaten dira askotan, eta bertan Masaccik txotxongiloen munduari buruzko azalpenak ematen dizkie interesa duten ikusleei. Antzerki munduarekin ere kontaktua mantentzen du, antzezleei zuzendutako formakuntza saioak emanez.
2000 urtean Helena Taberna ren "Yoyes" film ean ere parte hartu zuen Masaccik, protagonistaren amesgaizto ak txotxongiloez irudikatuz.
Lisu etnia
Lisu etnia (txineraz: 傈僳族; pinyineraz: Lìsù Zú; tailandieraz: ลีสู่), Txinako Herri Errepublikan bizi diren 56 talde etnikoetako bat da.
Azken erroldaren arabera, Lisu etniako 634.912 pertsona bizi ziren Txinan, batez ere, Txina hegoaldeko Yunnan probintziaren mendebaldean.
Txinako Herri Errepublikaz gain, Myanmar (350.000) eta Thailandian (55.000) ere bizi dira.
Marta Etura
Marta Etura Palenzuela (Donostia, 1978ko urriaren 28a - ) gipuzkoar aktorea da.
Goya Sarietarako hiru aldiz izendatu zuten 2010ean bigarren mailako aktore onenaren saria irabazi zuen arte, Celda 211 filmean egindako lanagatik hain zuzen ere.
Enneapterygius niger
Enneapterygius niger Enneapterygius generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
3 Doors Down (musika diskoa)
3 Doors Down izen bereko talde estatubatuarraren estudioko diskoa da, 2008ko maiatzaren 20an Universal Records zigilupean argitaratutakoa.
Baxkirera
Baxkirera (башҡорт теле, ahoskatua ) baxkirren hizkuntza da. Baxkortostanen hizkuntza ofiziala da eta baxkirren diasporan (Errusian eta Kazakhstanen) ere mintzatzen da. Hiru aldaera ditu: ekialdekoa, hegoaldekoa eta ipar-mendebaldekoa.
Elizabeth Gilbert
Elizabeth M. Gilbert (Waterbury, Connecticut, 1969ko uztailaren 18a) nobelak, entseguak, istorio laburrak, biografiak eta memoriak idatzi dituen idazle estatubatuarra da.
Saint-Aubin-du-Plain
Saint-Aubin-du-Plain Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Elizabeth Gilbert
Biografia
Ingeniari kimiko baten eta erizain baten alaba da Gilbert eta Catherine Gilbert Murdock arrebarekin batera hazi zen, Lichtfield en (Connecticut) gabonetako zuhaitzak landatzen dituen baserri batean. Familia mendian bizi zen telebistarik eta disko-jogailurik gabe, eta, beraz, kide guztiek asko irakurtzeaz gain, dibertitzeko istorio eta antzezlan txikiak ere idazten zituzten.
Saint-Aubin-du-Plain
Biztanleria
2007an Saint-Aubin-du-Plain udalerrian erroldatutako biztanleak 519 ziren. Familiak 197 ziren, horien artean 37 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 78 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 74 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Elizabeth Gilbert
Biografia
NYU ra joan zen eta 1991n zientzia politikoetan graduatu zen. Handik aurrera, bizitza xelebrea izan zuen: sukaldaria, zerbitzaria eta esperientzia horien ingurua idaztea xede zuen aldizkari batean kadetea ere izan zen. Adibidez, sukaldari izan zen garaian oinarritutako hainbat istorio labur idatzi zituen, baita The Last American Man liburua ere.
Ez du seme-alabarik nahi izan ez duelako.
Kazetaria
Esquire aldizkariak Pilgrims ipuina argitaratu zuen 1993an, Idazle iparramerikar baten debuta izenpean. Norman Mailerr en ondoren Esquiren estreinatu zen lehen ipuin-idazlea izan zen. Hori dela eta, kazetari gisa lan egonkor bat lortu zuen hainbat aldizkarietan, esaterako; SPIN Magazine, GQ, New York Times Magazine, Allure, Real Simple eta Travel + Leisure aldizkarietan.
Saint-Aubin-du-Plain
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 217 etxebizitza zeuden, 198 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 211 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 198 etxebizitza nagusietatik 157 bere jabearen bizilekua ziren, 40 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 147 etxek bost zituzten. 166 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 99 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 330 ziren, horien artean 256 aktiboak ziren eta 74 inaktiboak ziren. 256 pertsona aktiboetatik 232 lanean zeuden (120 gizon eta 112 emakume) eta 24 langabezian zeuden (9 gizon eta 15 emakume). 74 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Aubin-du-Plain udalerrian 213 unitate fiskal zeuden, 570 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.210 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa zen, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Saint-Aubin-du-Plain udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.155 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Elizabeth Gilbert
Liburuak
Haren lehen liburua izan zen Pilgrims (Houghton-Mifflin 1997) istorio laburren bildumak Pushcart saria jaso zuen eta PEN / Hemingway Award-eko finalista ere izan zen. Ondoren, The New York Timesek Gilberten Stern Men eleberria (Houghton-Mifflin, 2000), "liburu bikain"-tzat hartu zuen.
2006an Eat, Pray, Love: One Woman's Search for Everything Across Italy, India e Indonesia argitaratu zituen Viking argitaletxearekin eta atzerrian bidaiatzen zuen bitartean egindako idazlearen azterketa espiritual eta pertsonalari buruzko urteko kronika da. Liburu hau 2006ko udaberritik 2008ko urrira New York Times best seller ez-fikzio zerrendan egon zen eta 88 aste igaro ondoren, liburua oraindik 2. postuan mantendu zen. Gero, Oprah Winfrey ikuskizunean agertu zen. Columbia Picturesek liburuaren eskubideak erosi zituen eta obraren filmaketa programatu zen, Julia Roberts protagonistatzat zuela. Come, reza, ama filma 2010eko abuztuan estreinatu zen gaztelaniaz, aldaera batekin.
2013an The Signature of All Things idatzi zuen (gaztelaniaz La firma de todas las cosas). Times aldizkariaren arabera, 2013ko fikziozko 10 liburu onenen artean 5. postua lortu zuen
2015. urtean, Gilbertek Big Magic: Creative Living Beyond Fear, autolaguntza liburua argitaratu zuen eta bizitza sortzaile bat nola bizi erakusteko hainbat jarraibide ematen ditu bertan. Emandako aholkuek norberari buruzko zalantzak gainditzea, perfekzionismoa saihestea eta agenda ezartzea dute helburu, besteak beste.
Anolis strahmi
Anolis strahmi Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Elfenthal
Elfenthal musika talde bat da.
Maite Itoiz eta John Michael Kelly bikoteak sortutako musika taldea da. Bi errepertorio ezberdin dituen taldea da. Alde batetik aintzinako musika (erdi arokoa, berpizkundekoa eta barrokoa) interpretatzen dute, eta bestetik opera-rock-a lantzen dute.
Elfenthal hitzaren esanahia "Elfoen harana" da.
Erdia aroko kantuen bertsioengatik eta autore mistikoen obrak interpretatzeagatik ezaguna da taldea, Hildegard von Bingen,Claudio Monteverdi edo Mikel Laboa esaterako.
Itoiz eta John Kellyrekin batera, taldea osatzen dutenak: Georgina Sánchez Torres bilontxelojolea, Dann Hoyos gitarjole eta abeslaria, Bjorn Mendizabal Hansen bateriajolea, Javier F. Páiz baxujolea, Itxaso Satrustegi pianojole eta abeslaria eta Juanjo Arrieta dantzaria.
Bass Lake (Wisconsin)
Bass Lake Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Washburn konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Saïd Mortazavi
Saïd Mortazavi (Meybod,Iran, 1967) ) Teherango prokuradorea da.
Compiègneko Armistizioa
Compiègneko Armistizioa Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Fronteari amaiera eman zion menia izan zen. Entente Hirukoitzaren eta Alemaniar Inperioaren artean sinatu zen, 1918ko azaroaren 11n, goizeko 5:20an; hala ere, goizeko 11:00k arte ez zen indarrean sartu. Hori zela eta, 1918ko azaroaren 11ko armistizioa izena ere ematen zaio.
Saïd Mortazavi
Kazetari baten hilketa
Mortazavi ezagutzera eman zen 2003an. Urte horretan, uztailaren 10ean, Zahra Kazemi kazetari eta fotokazetari kanadarra, torturatua eta hilarazia izan zen.
Compiègneko Armistizioa
Pertsonaia garrantzitsuak
Entente hirukoitzaren sinatzaile guztiak militarrak ziren:
Saïd Mortazavi
Kazetari baten hilketa
2006ko ekainaren 23an Stephen Harper, Kanadako Lehen Ministroa, nazioarteko komunitateari Saïd Mortazavi atxilotzeko «dauden legezko neurri guztiak erabiltzera» dei egin zion, epaitua izateko. Mortavaziren aurkako akusazioa kanadar-irandar baten heriotzaren arduraduna izatea da.
Compiègneko Armistizioa
Pertsonaia garrantzitsuak
Alemaniar Inperioaren izenean:
Weygand jenerala ez da armistizioaren frantziar kopian ageri.
Baldintzak
Armistizioaren termino nagusiak hauek dira:
NGC 1398
NGC 1398 galaxia espiral bat da, Fornax konstelazioan. Friedrich August Theodor Winneckeek aurkitu zuen n.
Leireko monasterioa
Leireko San Salbatore monasterioa edo, besterik gabe, Leireko monasterioa, Leireko mendilerroaren magalean kokatutako monasterioa da, gain batean, Esako udalerriaren barruan, Nafarroa Garaiko erdi-ekialdean. Monasterioak oso balio handia du, hainbat zati erromaniko goiztiarrekoak direlako. Adibidez, kriptari buruzko lehenengo berriak IX. mendekoak dira. Hasieran beneditarren monasterioa izan zen, baina XII. mendetik aurrera zistertarrak sartu ziren, eta obra handiak egin zituzten. Eliza eta monasterioa guztiz eraberritu zituzten XIV. eta XVI. mendeetan.
Monasterioa Iruñeko erresumaren sorrerari lotua dago, tradizioaren arabera bertan baitaude lurperatuta Iruñeko eta Nafarroako hainbat errege. Musulmanek Iruñea arpilatu zuten garaitik Iruñeko apezpikuak ere bertan izan ziren. Botere politiko handi horren erakusle da hainbat herri eta monasterioren gaineko ahalmena izan zuela, tartean Donostiarena.
Antonio Ciseri
Antonio Ciseri (Ronco sopra Ascona, 1821eko urriak 25-Florentzia, 1891ko martxoak 8), margolari suitzar bat izan zen.
Leireko monasterioa
Nafarroako erromanikoko monumentu garrantzitsuenetako bat da, monumentu historiko izendatuta dago, eta Donejakue bidearen parte ere bada. Gaur egun, Nafarroako Foru Erkidegoarena da, eta San Benediktoren Ordenari utzita dago.
Antonio Ciseri
Florentzian prestatu zen Niccola Benvenutirekin. Bere gai erlijiosoko margolanak, Raffaelloren erakoak dira bere oinarrizko trazuetan eta bere azalera leunduetan, baina argazkitik gertuago daude. Italia eta Suitzako elizen enkargu ugari egin zituen. Ciserik, erretratu ugari ere egin zituen.
Leireko monasterioa
Etimologia
Leire euskal izen bat izanik, bere jatorria ez da argia. Etimologia klasiko baten arabera, izena latinezko legionarius hitzetik letorke, baina eboluzio fonetikoak ez du aukera hori babesten. Litekeena, antzinako aipamen guztiak ikusita eta gaztelaniaz zein latinez erabiltzen den legerense modua ikusita, hitza frantsesezko Leger hitzetik etorriko litzateke. Hauxe Leodegario, Autungo apezpikua eta burgundiar martiriaren antzinako frantsesezko izena da, *le/j/erius moldetik abiatuta. Honela, izenak karolingiar fundazio bat proposatuko luke.
Kokapena
Monasterioa egungo Esako lurretan dago, Iruñetik 52 km-ra eta Jakatik 70 km-ra, Aragoi ibaia jarraituz, Jakatik, Aragoiko Done Jakue Bidetik, igarotzen den Done Jakue bidearen adarraren gainean. Multzo hau Leireko mendilerroaren hegoaldeko hegaleko balkoi natural batean dago, lehenago Errandoko mendilerroa deitua. Bere tontorren artean, 1356 metroko garaiera duen Arangoitiko tontorra nabarmentzen da.
Mendilerro hau, Berdungo kanalaren gainean zabaltzen den Pirinioaurreko lehen mendilerroa da. Balkoi jarraitu hori Aragoi ibaiaren haranaren gainean dago, puntu horretan Esako urtegian bilduta. Monasterioaren kokapenetik espazio handi bat hartzen da. Ekialdean, Jakako mendiak eta Berdungo kanala daude lehenik, eta, harantzago, aldameneko beste monasterio handia dagoen mendiak, San Juan de la Peña. Mendebaldean mendi kate bat ikusten da eta, euren artean, Uxue herriaren punta ikusten da.
Tarragona eta Donostia lotzen dituen errepidetik sar daiteke multzo monastikora. Iruñetik Esara iritsi baino lehentxeago, errepide txikia hartu behar da, 4 km egin ondoren, bere ateetara iristen dena.
Inguru naturala
Zorua, itsas jatorriko Mesozoiko eta Zenozoikoko deposituez osatuta dago, non kareharri eta dolomitak ugariak diren, batzuetan oso hareatsuak. Eozenoko marga eta flyschak tolestuta agertzen dira, hegoalderantz okertuak. Landaredian, pagoz eta pinu gorriz osatutako basoak nabarmentzen dira, erkamezti, haritz, eta artadiekin batera. Hegaztien fauna da nagusi, eta bertan ugatza da alerik bereizgarriena eta nabarmenena.
Jatorria
Leireko monasterioaren fundazioaren data eta zirkunstantziak ez dira ezagutzen. Bere existentziaren lehen erreferentzia Eulogio Kordobakoa presbitero mozarabiarrari zor zaio, 851ko gutun batean, Iruñeko gotzainari zuzendua (Epistula ad Wiliesindum). Bertan, monasterioan hiru urte lehenago, 848an, egin zuen egonaldia gogoratzen du, derrigorrez eten behar izan zuen germaniar lurretarako bidaia batean zehar. Eulogio Kordobakoa, beranduago, Kordoban martirizatu eta santutua izan zen, San Eulogio bezala ezaguna; sortzen ari zen Iruñeko Erresumari buruzko lehen datu idatziak eman zituen bidaiaria izan zen, eta Leirerekin harrituta zegoela ematen du.
Bere bidaiaren kronika bat idatzi zuen, eta bertan, jada desagertuta zeuden Pirinioetako beste monasterio batzuen artean, Leire izendatzen zuen. Gutunean, orduko abadearen izena adierazten du, Fortun delako bat. Erreferentzia hauek, Eulogioren lagun Alvaro Kordobakoa santuari buruz idatzitako lan apologetikoak berresten ditu (Vita vel passio Sancti Eulogii), baita Eulogioren beste testu batek ere.
Erreferentzia hauek 844. urterako monasterioak nolabaiteko garrantzia zuela eta liburutegi on bat zuela aditzera ematen dute, honek bere fundazioa lehenagokoa izan zela adierazten duelarik. Mahomaren biografia bat edukitzeaz gain, Adelhelmo apaiz nordikoaren testuak ere bazituzten liburutegian. Monasterioaren existentziaren beste erreferentzia garrantzitsu bat, IX. mendearen erdialdean, Nunilo eta Alodia santuen gorpuak Leirera eramateko errege-agindua dira, ziurrenik Oneka Beraskoitz Iruñekoa emaztearen eskariz.
Tradizioaren arabera, Emeterio eta Zeledonio Calahorrako martirien erlikiak ere Leirera mugitu ziren garai horretan. Jakina da Eulogiok Nafarroan zehar bidaiatu zuen garaian musulmanen eta nafarren arteko harremana ona zela, penintsulako lurraldetik mugitzeko oztopo handirik izan gabe. Hala ere, Iruñeko Erresumaren egoera politikoa aldatu egin zen urte horietan. Tradizionalki, Iruñeko erregeek eta Banukasitarrek harreman onak izan zituzten.
1943an egin zen indusketan, hala ere, erromatar garaiko epigrafe bat aurkitu zen, aquilegus edo zahori bati eskainia; hipotesi baten arabera, monasteriotik gertu dagoen Birjinen iturrian Antzinako Erromako tenpluren bat egongo litzateke, eta aquilegus horri eskainitako harria bertatik letorke. Denborarekin, uraren kultu hori Birjinen iturri bilakatuko litzateke, eta Alodia eta Nuniloren tradizioekin sinkretismoa garatu. Edonola ere, gaur egugno elizaren aurretik beste eraikuntza bat egon zela argi dago. Lehen eliza horren forma zehaztea zaila da, ordea, baina egindako ikerketa arkeologikoek eliza mozarabiar bat zela ondorioztatu dute, gaur egun elizaren zati gotikoa dagoenaren azpian, baina orientazioa gradu batzuk aldatuta. Gutxi gora behera 15 metroko aldea zuen karratu bat zen eliza hau.
Iruñeko Erresumaren babeslekua
Eneko Arista hil zenean, bere seme Gartzia Enekoitz bere ahaide musulmanengandik aldendu zen, asturiarrekin harremanetan jarriz. Aliantza aldaketa honen emaitza, Clavijoko gudua izan zen (858), non nafar eta asturiarren aliantzak, azken hauek, Ordoño I.aren agindupean, Banu Qasitarren tropak garaitu zituen. Hala ere, Nafarroako erregeek Banu Qasitarren aurka egindako erasoek Abd ar-Rahman III.a kalifa kordobatarraren esku-hartzea eragin zuten. Kalifaren kanpainak 924an iritsi ziren Zangozara, kalifak kristauak Ledean eta Irunberriko arroilan garaitu zituenean. Iruñea arpilatua izan zen eta bere katedrala suntsitua.
Nafarroan musulmanak sartu zirenean, Iruñeko apezpikuak eta kleroak Leirera joan behar izan zuten bizitzera, eta bertan izan zuten gotzainen egoitza 1023ra arte. Botere politikoak ere babesa bilatu zuen monasterioan. Iruñeko gotzaina monasterioan bizi zenez, Leireko abadea eta Iruñeko apezpikua pertsona bera izan ziren mende oso batez. Orti I.a Gartzeitz erregea, Aristarren azkena, Kordoban bizi izan zena eta Abd al-Rahman III.aren aitona zena, monasteriora erretiratu zen X. mendearen lehen erdian ohiturak hartuz (928an bertan bizi zela frogatuta dago) bere zaldizain Aznarrekin batera.
Leire zen, finean, Iruñeko Erresumaren garai horretako gune zentrala. Antso Handiak bertan ikasi zuen, abadeari "nire maisu" deitzen zion eta, monasterioari, "nire erresumaren zentro eta bihotza". Garai horretan baskoien eta bisigodoen arteko gatazkak ohikoak baziren ere, Leire eta bere inguruak gune erromantzatuak ziren, oraindik ere gertu dagoen Erromantzatua udalerriak adierazten duen bezala; gatazka horietatik kanpo zegoen eremua. Era berean, lehen aipatutako Adelhemoren liburuak adierazten du mugaren beste aldeko karolingiarren eraginen bat bazegoela, frankoen ikuspegi espantsionistaren ondorioz.
Iruñea erdi suntsitua, Iruñeko erregeek Aragoiko iparraldeko hainbat gune elkartuta, Leire euren erresumaren erdialdean dago. Ondoren, Errioxa konkistatzerakoan, bertako monasterioek hartu zuten garrantzia, baina 1076an Errioxa Gaztelaren esku geratu zenean, Nafarroako agintariek berriro ere begiratu zioten Leireri. Errioxan ere sortu zen, 923an Nunilo eta Alodia santuak gurtzeko monasterio bat. Bertara joan ziren mojak, emakumezkoak, Leiretik atera zirela uste da; izan ere, garai horretan, gaur egungo monasteriotik oso gertu, emakumezkoen beste monasterio bat zegoela interpretatu da, San Kristobali eskainia.
Tenplu erromanikoaren eraikuntza eta sagarapena
X. mendearen amaieran, Antso III.a Gartzeitzen erregealdian, eliza berri bat eraikitzeko lanak hasi ziren. Tradizioaren arabera, obra honen helburua musulmanek suntsitutakoaren tokia hartzea zen, baina egindako indusketek erakutsi dute ez dagoela suntsipen horren arrastorik. Ez dakigu oso ondo nolakoa izango zen aurretik zegoen eliza prerromanikoa, eraikin berriak aurrekoaren arrasto gehienak suntsitu baitzituen. 1057an amaitutako obra sagaratu zen.
Uste denez, Antso Nagusia monasterioan hezia izan zen, abadeari domino et magistro meo deitzen zaion dokumentu bat baitago, errege honek Leireri zion estimu handia azalduko lukeena. Sagarapenean izan ziren Joan batea, Iruñeko apezpikua ere bazena; Antso IV.a Gartzeitz eta Ramiro I.a Aragoikoa erregeak, Gomesano Naiarakoa, Bigila Arabakoa eta Gartzia Aragoikoa apezpikuak eta San Juan de la Peñako Berasko abadea. XI. mendeko eliza oraingoa baino txikiagoa zen. Kripta eta burualdea kontserbatzen dira bertatik, nabeak XII. mendeko handitzerako eraitsiak izan baitziren. Monasterioa, garai horretan, San Benediktoren Ordenaren esku zegoen. Jatorrizko eliza mozarabiarra leku lau batean jarrita bazegoen, egindako hedapen erromanikoak altuera aldaketa handiak kudeatu behar izan zituen, eta horregatik azpian kripta irregular bat eraiki zen.
Aragoiko Erresumaren mende
Iruñeko Antso IV.a Gartzeitzen heriotza 1076an, Peñalengoa, oso sentitua izan zen Leire eta Iratxeko monasterioetan, hauen onuradun handia izan baitzen. Peñalengoaren aurretik Leireko monasterioak eliza eta monasterio agregatu ugari zituen, 19 errege dohaintzan, Antso IV.ak beste 36 handitu zuen ondasuna. Leireko monasterio boteretsuaren ondasunen artean zegoen, adibidez, Donostiako Antiguan zegoen San Sebastiani eskainitako monasterioa. Donostian zeuden monje hauek Leireraino bidaltzen zituzten bildutakoak, baita egun batez elikatzeko izokina ere. Arabako Domaikia, Gopegi eta Ondategiko elizak garai horretan babes-gaztelu zein tenplu moduan funtzionatu zuten ere. Bere garairik onenean boterea zuen 78 elizaren eta 58 herriren gainean.
Peñalengoaren heriotzaren ondoren, garai hartan errege panteoia zen Naiarako monasterioan lurperatua izatea ezinezkoa zenez, litekeena da Leiren lurperatua izatea. Alfontso VI.a Gaztelakoa eta Antso Ramiritz Aragoikoa erregeak gerran sartu ziren nafar erresumaren jabe egiteko. Aragoikoak lortu zuen helburua, eta Nafarroa, orduan oraindik Iruñeko erresuma zena, Aragoirekin lotuta geratzen da 1134 arte. Garai honetan, San Juan de la Peña monasterioarekin lehian hasi zen, Aragoiko erregeek euren errege panteoia ezarri zuten tokian, eta monasterioa zein gotzaindegiren menpe zegoen argitzeko auzia hasi zen.
Auzi honek ehun urte inguru iraungo luke. 1100eko maiatzaren 4an Paskoal II.a aita santuak bere iritzia eman zuen, elizbarrutiko eliza guztiak Iruñearen menpe jarriz, Iratxe eta Leire espresuki izendatuz. Vatikanoaren erabaki honen ondoren, hogeita hamar urteko auzi ireki bat egon zen, non Leirek bere ustezko salbuespen kanonikoa galdu zuen, bere existentziaren oinarrizko arrazoia zena.
Monasterioa XIII. mendean gatazka horien ondorioz krisi sakonean sartu zen. Domingo Mendabiakoa abade zela, komunitate aldaketaren inguruko lehen saiakerak hasi ziren. Nafarroak ere errege-etxez aldatu zen: Tibalt I.a Nafarroakoa Xanpaina leinuaren lehen ordezkaria izan zen, zistertarren ordenan eragina zuena. Clunyko abadiaren eredua jarraitzen zuten beneditarren gainbehera nabarmena zen, eta Leirek erabaki zuen ordenaz aldatzea eta zistertarrei atxikitzea. Domingo Mendaviakoak berak aita-santuari eskatu zion erregentzia aldaketa hau, bere kongregazioaren diziplina falta argudiatuta. Tibalt erregeak, bestetik, urrezko mila marabedi ordaintzea agindu zuen zistertarrak komentuan sartuz gero. 1239an beneditarren ordena alboratu eta zistertarrena sartzea agindu zen. Beneditarrek, hala ere, ez zuten agindu hori bete, eta 70 urteko borrokaldia hasi zuten Leireren jabetzaren inguruan, monje zurien eta beltzen arteko gatazka, tarte batez armatua ere izan zena. Gatazka honetan Gaztelak, Nafarroak eta Frantziak parte hartu zuten, bakoitzak bere interesekin.
Zistertarrak
Monasterioaren garrantzia asko mindu zen arren, zistertarren agindupean garrantzia galtzen jarraitu zuen. 1269an Zisterreko Kapitulu Orokorrak Leire Zarrakazteluko Olibako monasterioaren filiala izatea erabaki zuten, abade beraren agindupean. Egoera hau ez zen asko luzatu, Leirek, laster, bere abadea berreskuratu baitzuen, zuzenean Eskaladieuko abadiaren bidetik. Krisia hain zen nabarmena, 1300 urtearen inguruan lapur batzuk monasteriora sartu, monje guztiak bahitu eta, zazpi hilabetez, bertan izan zituztela preso, euren janari guztia erabiltzen. 1307an, azkenik, zistertarren esku geratu zen monasterioa, gatazka luzeari amaiera emanez.
Zisterraren agindupean, eliza eraberritzen hasi ziren. Bertan, bi isurkiko egurrezko teilatuaren ordez, gaur egun ikus daitekeen ganga gotiko bat dago. Obra hori egiteko, kontrahormak jarri behar izan zitzaizkion nabeko hormei, eta arbotante bat eraiki behar izan zen, altuera igo behar izan zelako. Monasterio berria eraikitzeko lanak 1562an hasi ziren, eta 1640an amaitu. Eraikin berri horrek monasterio zaharra ordezkatu zuen, oso egoera txarrean baitzegoen. Kokapen berriak, elizaren eta bailararen artekoak, askoz erosoagoa egiten du. 1569an hamar fraide eta segail batzuk bizi ziren Leiren eta monasterioak 3000 dukat zituen urtean. Garai horretan, pobrezia intelektuala nabarmentzen da, eta txosten batean
Nafarroako Gorteek 1583an monjeak unibertsitateren batera ikastera bidaltzeko eskatu zuten. 1610eko apirilaren 18an Nafarroako monasterio guztiak Aragoiko Koroaren Kongregazio zistertarrean sartzea erabaki zen, bertako kideen prestakuntza eskasaren arazoa zuzentzeko.
Nafarroako monasterioak Aragoiko Kongregazioan sartzeko neurriak emaitza positiboak eman zituen. Leirek urtero hiru monje bidal zitzakeen Kongregazioko Goi Mailako Ikasketen Elkargoetara. Bizitza espirituala berriro sortu zen, eta Leireko monasterioak beste garai bateko distiraren zati bat berreskuratu zuen. Leireko bost abade Kongregazioko bikario nagusi izan ziren. Liburutegia berpiztu egin zen, eta bertan liburuak gordetzen zirela ezagutzen da, hala nola, Arauaren Liburua eta obituarioa, monastikoen brebiarioak eta Leireko San Salbatoreren kronika latindar garrantzitsu bat; horietako batzuk oraindik Nafarroako Artxiboan gordetzen dira.
XIX. mendea
XIX. mendea garai historiko desastrea izan zen ordena erlijiosoentzat eta elizarentzat. Leireko monasterioa hiru aldiz utzi zuten bertan zeudenek. 1809 eta 1820an monjeak itzuli ahal izan ziren, baina 1836an, Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz, multzo monastikoa abandonatua izan zen XX. mendearen erdialdera arte.
1820an artxiboak eta liburutegia konfiskatu zituzten. Monasterioko santuen erlikiak sakabanatu egiten dira, San Birilarenak Tiermasen uzten dira eta Nunilo eta Alodiarenak Zangozan. Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz, 1836ko otsailaren 16an monasterioa itxi zen. Orduan, Leirek, hamaika apaizez, bi ikaslez eta bost seglarrez osatutako komunitate bat zuen. Talde monastikoa salgai jarri zuten, baina inork ez zuen erosi. Artzainen babesleku bezala erabiltzen zen, eta bertan behera uzteak eta arpilatzeak artzainaren erabateko hondamendia ekarri zuen. Nafarroako erregeen hezurrak ere lurrera bota zituzten, errege panteoia profanatu zutenean.
1844an, Madrilgo San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiak Monumentu Historiko eta Artistikoen Batzordea sortu zuen, eta, 1845ean, Leireko monumentu-ondarearen zati bat salbatzeko lanean hasi zen, bereziki errege-panteoia. 1863ko maiatzaren 17an, nafar erregeen hilobiak profanatuak izan zirela jakin ondoren, errege hondakinak Esako elizara eraman ziren. 1867an Leireko eliza Monumentu Nazional izendatua izan zen, eta 1875ean Leireko eliza gurtzarako berrireki zen. Monasterioa itxita zegoen, hala ere. Erregeen hondakinak euren tokira eramaten dira, non 1888an tenplua hobetzeko lanak hasi ziren arte iraungo zuten. 1915eko maiatzaren 8an, lanak amaituta, Nafarroako lehen erregeen hondakinak Leireko elizara eraman ziren.
Monasterioaren biziberritzea
1935ean indusketa arkeologikoak hasi ziren kriptan eta elizan, antzinako tenpluaren oinarriak aurkituz. Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, monasterioa zaharberritzeko ideia gorpuzten hasi zen. Nafarroako Foru Aldundiak, monasterioaren jabeak, honako hau azaldu zuen:
1965eko azaroaren 6an, Leireko monasterioak abadia duintasuna berreskuratu zuen. Hurrengo urtean,uztailaren 1ean, Aldundiak beneditarrei eman zien monasterioa. 1979an Leiren hogeita hamar bat monje mantentzen zituen aro berri honetako lehen abadea aukeratu zuten. Urte horretan bertan inauguratu zen ostatu berria.
Artea eta arkitektura
Bi dira monasterioaren elementurik garrantzitsuenak: alde batetik, bere kokapen pribilegiatua; bestetik, monasterioa osatzen duten eraikuntzak, horietako batzuk Nafarroako erromaniko alerik zaharrenak baitira. Hala, elizan, burualdean eta kriptan bereziki, erromaniko primitiboa antzematen da. Eraikin horien kontserbazio-egoera oso ona da, nahiz eta altzariak denboran zehar galdu diren.
Leiren, monasterioaren inguruan, mendilerroaren erdian, zeuden harrobi propioetatik zetorren harriaren kalitatea nabarmentzen da. Harria urre-kolorekoa da, beta gorrixkekin, burdinazko eta kuartzozko inkrustazioak baititu.
Bekatua (Romero de Torres)
Bekatua (espainieraz El pecado) Julio Romero de Torres margolari andaluziarraren margolana sinbolista da. 1913. urtean margotu zuen eta beste bi margolanen osagarria daː Grazia eta Bi bidexkak, biak 1915ekoak. Hirurak triptikoa osatzen dute. Obra hau artistak 1915ean Arte Ederren Erakusketa Nazionalean aurkezteko egin zuen. Gaur egun Kordobako Julio Romero de Torres Museoan ikus daiteke non Sofia Erregina Museoak gordailuan utzi du.
Azterketa
Biluzik dagoen emakume gazte batek margolanaren protagonismoa biltzen du. Ohe baten gainean, ikusleari bizkarra ematen dio. Emakumearen aurpegia bera begiratzen ari den ispilu batean ikus daiteke. Ohe ondoan lutoz jantzitako lau emakume daude; haien artean hitz egiten ari dira eta, aldi berean, ispilua eta sagar bat heltzen ari dira. Ispilua eta sagarra bekatuaren sinboloak dira. Sagarra heltzen duen emakumea irrifarrez dago. Lurrean biluzik dagoen emakumearen zapatak ikus daitezke.
Atzealdean, galeria baten bidez, San Hipolito Errege Kolejiata ikus daiteke. Atzerago, hurruti, gaztelua duen mendi bat.
Leireko monasterioa
Eliza
Leireko San Salbador eliza da monasterioaren elementu arkitektoniko nagusia. XI. mendetik XII. mendera bitarteko eraikuntza erromanikoaren zati batzuk mantentzen ditu, hala nola kripta, absideak, dorrea, habearte nagusia eta ataria, Porta Speciosa bezala ezagutzen dena. Horien gainean, ondoren eraikitako elementuak gainjartzen dira, hala nola ganga gotikoa, Iruñeko erregeen panteoia eta XIV eta XV. mendeetako kapera gotiko txiki bat. Iruditeriaren artean, Leireko Andra Mariaren irudia dago, 1970ean bertan jarri zena, XIV. mendeko gurutzean hildako Kristo baten tailu bat eta XVII. mendeko Nunilo eta Alodia santuaren erretaula nabarmentzen dira.
Aurrealdea
Elizaren aurrealdea kriptaren gainean eraikia dago eta 1057an sagaratua izan zen. Gaur egun gordetzen den Nafarroako eraikin erromanikorik zaharrena da. Oinplano erdizirkularra eta kanoi-gangaz estalitako habearte altuak dituzten hiru absideek babesa ematen diote aldareari, plater-harlanduzko koruari eta Leireko Ama Birjinaren irudiari, Jose Lopez Furiok egina.
Hiru habearteetatik erdikoa alboetakoak baino zabalagoa da. Multzoak ez du simetriarik, desberdinak baitira, ezkerra eskuina baino estuagoa delarik. Bestalde, bere arkuak, ferra aldera begira, beheratuta daude. Pilareek gurutze formako oinplanoa dute, zutabe atxikiekin, oinarririk gabe, eta ez dira paraleloak, erdiko absideko eserlekuan elkartzen baitira. Kapitelak oso forma soilez apainduta daude, erraboilez, bolutez eta ildaskaz. Zimazioak motibo geometrikoekin apaintzen dira, marra, zirkulu edo puntuekin. Erdiko absidearen gainean, deszentratuta, leiho biribil txiki bat irekitzen da.
Bekatua (Romero de Torres)
Azterketa
Margolana iluna da eta argia, Romero de Torresen lanetan agertzen den berezitasunekin, biluzik dagoen emakumearen gainean zentratzen da.
Esanahi sinbolista
Julio Romero de Torresen obran emakumearen irudiak garrantzi handia du. Behin eta berriro emakumearen gorputzean eta adin desberdinen inguruko ausnarketan zentratu egindo da. Hiru margolan hautan garaian eta haren ustez emakumeak zituen bi bide azaldu nahi zituenː erljioarena eta sexuarena, beste modu batez esanda, garbitasunarena eta lizunkeriarena.
Leireko monasterioa
Nabea
Iparraldeko horman, XIV. mendeko burdinazko hesi batez itxitako zulo batean, Iruñeko Erresumako erregeen mausoleoa dago. Nafarroako lehen dinastiako hamabost kide baino gehiagoren gorpuzkiak burdineria neogotikodun haritz-egurrezko kutxa batean bildu dira. Bere ondoan, Kristo hil bat XVII. mendeko gurutzean. Hegoaldeko horman, atxikitako zutabeak eta kapitel apainduak dituzten bi leihate irekitzen dira. Horma horretatik sartzen da kaperara. XV. mendeko ganga gotikoa du, eta bertan XVII. mendeko erretaula errenazentista bat dago, Alodia eta Nunilo santuei eskainia. Kapera horretara XII. mendeko portada erromaniko batetik sartzen da. Portada horretan, tinpanoan, gailur jakobeo bat nabarmentzen da.
Bitxikeri gisa, nabe nagusiko kapitel bat egin zuenetako batek, Hirutasunaren irudi eskematiko baten azpian, arabieraz idatzi zuen "ez dago Allah baino jainko gehiagorik". Garai honetan jende gehiena analfabetoa zen, eta ilustrazio sinonimoa zen arabieraz jakitea.
Kripta
Leireko kripta ez da ohiko kripta bat. Ez da lurpekoa, eta ez dago inoiz lurperatzeko leku izatera bideratu izanaren ebidentziarik. Bere tamaina eta altueragatik nabarmentzen da, baita zutabe txikien gainean altxatzen diren kapitel handiengatik ere. Ikerleek ez dakit zehazki ea elizarekin batera eraiki zen, edo lehenago.
Deir al-Balah
Deir al-Balah (arabieraz: دير البلح) Gazako zerrenda eskualdeko hiria da. Bertan 60.000 biztanletik gora aurki daitezke. 1993ko Osloko Hitzarmenaz geroztik Palestinaren menpe dagoen hiria da.
Leireko monasterioa
Kripta
Eliza altxatuko zen lurra berdintzeko eraiki zen, eta elizaren zimendu gisa erabili. Karratua da, elizaren burualdeari jarraituz, eta, beraz, hiru abside zirkular eta kanoi-gangez estalitako lau habearte berdin ditu. Horietako bat gainerakoak baino berriagoa da, eliza kriptarekin lotzen zuen eskailera leku horretan baitago. Kuartzoz eta burdinaz egindako kareharriz eraiki zen, eta, horri esker, kontserbazio-egoera onean egon da.
Kripta hiru naberekin sortu zen. Hala ere, erdiko habeartea, azkenean, bi zatitan banatu zen erdiko arku axialaren bidez, orain ikus daitezkeen lau habearteetan lortuz. Aldaketa honek abside zentralaren diseinuan eragina izan zuen.
Kripta eraiki zuenak eskarmentu handia izango zuen eraikuntzan, baina lehen aldia zen horrelako obra bat egin behar zuena. Baliteke, hasiera batean, kripta hau inoiz ez erabiltzeko diseinatzea, zimentazio altuera anitzek erakusten duten bezala. Lur irregularraren gainean, harria aurkitu bezain pronto, zutabeak eta hormak eraikitzen hasi ziren; baina, laster, erabaki zuten erabiltzea eta zutabe lodi zirenek traba egiten zuten. Zutabe eta kapitelak birziklatuak ziren, akaso gertu dauden Ledeako eta Tiermasko erromatarren garaikoak, eta horregatik ez datoz bat ez altueran, ez dekorazio mailan, ez eta kokapenaren logikan ere.
Leihoak ere, behar baino baxuago jarri zituzten, gaineko bobedak traba egin ez zezan: ondorioz, biak dira desberdin, eta bataren kokapena ez da egokiena. Inprobisatutako kriptarekin amaitzeko, erdiko nabeak zuen tamaina handiagoaren eraginez, kriptan erditik banatu zuten erdiko nabea, aldarearen aurrean zutabe bat jarrita. Zutabeek kokapen guztiz irregular honek, bobedak ia ezinezko egin zituen, soluzio oso zaileko ariketa. Iparraldeko aldetik hasi ziren, eta hegoaldean pixka bat hobeto egin zuten ariketa, aurrekoaren akatsetatik ikasita. Amaitzeko, bide bat eraiki zuten kriptara sartu ahal izateko, inongo simetriarik ez duten hiru arkurekin.
Porta Speciosa
Porta Speciosa (ate ederra) XII. mendeko jatorrizko elizaren lehen handitzean eraiki zen elizpea da. Bertan, kapiteletako baten gaia dela eta, non bi hegazti lepoak hanketan gurutzatuta agertzen diren, Eztebe maisuak, Santiagoko katedraleko Platerietako atearen egileak, lan egin zuela jasota dago. Arkupe honen eraikuntzan, beste toki batzuetatik zetozen elementuak berrerabili ziren eta garaiko hainbat maisuk lan egin zuten, eta, ondorioz, oso zaila izan da multzoari esanahi bat ematea. Atea bisera batez babestuta dago eta, bere gainean, trantsizioko leihate bat eta eraikuntza gotikoko matakan bat daude.
Ateen gainean dagoen tinpanoak sei irudi ditu. Erdikoa eta garrantzitsuena "Salbatzailea" da, monasterioa izena hartzen duena. Bere eskuinean, Maria, Petri eta beste irudi bat ikusten dira. Ezkerrean, Joan eta identifikatu ez diren eta beste ebanjelari batzuk irudikatzen dituztela uste den beste bi irudi. Tinpanoari, zezen eta lehoi formako mentsula bana eusten diote. Multzoa, palmetazko koroa batez inguratuta dago.
Tinpanoaren gainean dauden lau arkiboltak izaki erreal eta fantastikoen irudikapenez apainduak daude, erromanikoaren ohiko harmonia duten landare eta animalia motiboekin. Zutabeak, alde bakoitzetik hiru, gai ezberdinez apaindutako kapitelez koroatuta daude. Ezkerretik eskuinera, kapitelek lehoiak irudikatzen dituzte, beren kumeak babesten, Jakan ohiko pertsonaiak kokoriko jarrita, lepoak gurutzatuta eta hanketan mokoka ari diren hegaztiak, edo buru bat, zurtoinez eta akanto hostoz lotuta. Atea marmolezko mainel batetik zatituta dago. Alboetan, lehoien gainean jarrita dauden santuen irudiak daude. Arkibolten gainetik frisoa dago. Bertan, Bibliako eszenak eta pertsonaiak irudikatzen dira. Ezkerretik eskuinera, lerro garaienean, Mikel goiaingerua, Jakue Zebedeorena, Salbatzailea, Petri, Joan, Nunilo eta Alodia santuen martirioko eszenak, munstro apokaliptiko bat, arima bat harrapatzen ari den deabrua, heriotzaren dantza eta Jonas balearekin irudikatuta daude. Beheko lerroan, Ikustaldia, Deikundea, gotzain edo santu bat eta aingeru tronpetari bat irudi estilizatuen bidez irudikatzen dira, eta, ezkerrean, beste gotzain bat, bakulu eta ebanjelioarekin, beste aingeru tronpetari bat eta gizon baten burua.