cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Efesoarrei Gutuna
Epistola efesoarrei Bibliako Itun Berriko liburu bat da. Asia Txikiko Efesoko hiriko biztanleei idatzitako gutun bat da, eta egilea, eliz tradizioaren arabera, Paulo Tartsokoa izan zen. Dena den, aditu gehienek uste dute Paulo Tartsokoaren ikasleren batek idatzi zuela. Epistola hau, filipostarrei, kolosarrei eta Filemoni idatzitako epistolekin batera, «Presoaldiko Gutunak» deiturikoen sortan sartzen da, haietan Paulok preso dagoela aipatzen baitu.
Testuinguru historikoa
Asia izeneko erromatar probintziako hiriburua zen Efeso K.a. 133az gero; Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko komunikazioaren gune garrantzitsua zen. Efeso oso ezaguna zen: filosofia eta kultura-mugimenduak, artea eta zenbait erlijioren kultuak bertan biltzen ziren.
Bere bigarren apostolu-ibilaldian (K.o. 50 eta 52 urte bitartean) egonaldi laburra egin zuen Paulok Efeson (Eg 18,19-21). Hirugarren ibilaldian, berriz (K.o. 53 eta 58 urte bitartean), ia hiru urtez gelditu zen bertan (Eg 19,1–20,1.31). Egonaldi hori oso emankorra izan zen, haren predikuak juduen eta jentilen artean zenbait istilu sorrarazi bazuen ere.
Gutunaren hari nagusiak
Kristoren gorputza den Elizaren batasunaz idazleak egiten duen gogoeta da epistolaren irakaspen nagusia. Aipatua zegoen lehendik ere ideia hori kolosarrei idatzitako lehenengo epistolan (12,12-30); efesoarrei idatzitakoan, ordea, idazleak ideia hori jaso eta indartu egiten du, Jainkoak betidanik duen asmoa gizadi osoa Kristoren baitan eta Kristoren bitartez batasunean biltzea dela azpimarratuz. Eliza da kosmos osora hedatzen den xede hori gauzatzeko bitartekoa. Agur labur baten ondoren (1,1-2), Jainkoaren betidaniko salbamen-asmoari eskainitako gorazarrea dator (1,3-14). Salbamen-asmo hori Kristorengan bete da; horregatik da Kristo zeru-lurretako indarren nagusi eta Elizaren buru. Eta Kristoren bitartez, gizaki guztiei eskaintzen die Jainkoak salbamena, oinordekotza.
Dirudienez, bazen aldi haietako kristauen artean Kristok salbamen-egintzan izan zuen protagonismoa zalantzan jartzen zuenik. Gutunaren egileak Kristoren nagusigoa eta protagonismo bakarra azpimarratzen ditu: Kristok adiskidetu ditu Jainkoarekin eta elkarrekin bi herriak –erdainduak eta erdaingabeak–, biak bat eginez eta baketuz (1,15–2,22).
Jainkoak Paulori eman zion eginkizuna aipatzen du, ondoren, gutunak: judu ez direnak ere, jentilak alegia, betiko salbamenean oinordekide eta parte ere badirela aldarrikatzen du (3,1-13). Idazleak otoitz egiten dio Jainkoari Kristoren maitasunak sinestedunen barrua argi dezan eta Espirituaren indarrez biziberri dezan (3,14-21).
Sinestedunek beren izate berriari dagokionez bizi behar dute. Batasuna erdiesten eta sendotzen saiatu behar dute, Jauna bakarra, Aita ere bakarra, sinesmena ere bakarra dituztenez. Horretarako nork bere dohainak ditu (4,1-16). Sinesgabe zireneko jokaera zaharrak baztertu eta giza izate berriaren arabera jokatzera dei egiten die idazleak elkartekideei. Biziera berri horrek eskakizun zehatzak ditu, denak bat eginik bizi eta munduan argiaren lekuko izateko (4,17–5,20). Kristorengan dugun bizi berri honek kristau-elkarteko harreman guztiak behar ditu eratu: senar-emazteen eta guraso eta seme-alaben artekoak, esklaboen eta nagusien artekoak (5,21–6,9).
Jainkoaren hitza, sinesmena, zintzotasuna, egia eta salbamena armatzat harturik, gaizkiaren indarren aurka borrokatzeko dei egin ondoren, agur egiten die idazleak elkartekideei (6,10-20).
Ikus, gainera
Biblia
Salbamen Publikorako Batzordea
Salbamen Publikorako Batzordea (Comité de salut public - salut bere latinezko zentsuan ulerturik, "salbamen") Jakobinoen konbentzioaren garaian botere exekutiboaz arduratzen zen taldea izan zen. 1793ko apirilaren 5 eta 6an Maximilien Robespierre (diputatu jakobinoa) eta Georges-Jacques Danton Konbentzio Nazionalaren kideek sortu zuten. Izu Garaian de facto botere exekutiboa zuen, Segurtasun Orokorrerako Batzordea ordezkatuz. Kanpoaldeko (europar monarkiak) eta barnealdeko (iraultzakontrako indarrak) mehatxuez arduratzen zen. 1794ko uztailean, Berolisko Konbentzioaren garaian, bere gainbehera hasi zen eta 1795ean indargabetu zuten.
Iraultza arriskuan
Hasitako mugimendu iraultzailea mehatxu asko pairatu behar zituen, batzuk Frantzian bertan:
Egoerari aurre egiteko instituzio indartsu eta gogorra behar zen, iraultzaren helburuetatik aldentzen zireneei zigor handiak ezartzeko. Salbamen Publikorako Batzordea hasieratik instituzio errepresiboa izan zen.
Boterea batzordeari
Batzordearen boterea handitzen joan zen. 1793ko apirila eta ekaina artean, batez ere Konbentzio Nazionalean girondarrek porrota ezagutu zutenean. Une horretan, jakobino garrantzitsuak, Maximilien Robespierre eta Louis de Saint-Just bezalakoak, Batzordean sartu ziren. Une horretan, iraultzak aurre egin behar zituen arriskuekin, instituzioa, de facto, izugarrizko boterearekin, Frantziako gobernu erakunde nagusia bihurtu zen.
Rébecca Dautremer
Rébecca Dautremer (Gap, 1971ko abuztuaren 20a) haur eta gazteentzako liburuen frantziar ilustratzailea da.
Salbamen Publikorako Batzordea
Boterea batzordeari
Modu ofizilaean Kobentzioak Batzordeari botere exekutiboa 1793ko abenduan eman zion. Berehala Batzordeak neurri kontrairaultzaileak hartu zituen. 1973ko apirilatik 1974ko uztaila arte, hilabetero, Konbentzioak Batzordearen botereak berritu zituen; uztailean Batzordea desegin zen. Hartutako neurriak oso mota askotakoak ziren eta, halaber, polemikoak. Helburua ez ziren bakarrik Antzinako Erregimenaren noble monarkikoak: iraultzaile moderatuak, girondar bezalakoak, oso grinatsuak zirenak edo haien ortodoxia oso garbia ez zirenak ("Indulgents" eta "Herbetistak" izenekoak adibidez) epaituak eta erahilak izan ziren. Hiltzeko sistema gillotina zen. Gillotina hiltzeko tresna berria zen, 1792an sortua, alegia. Gilotinaren biktima batek, Pierre Victurnien Vergniaud iraultzaleak, zera esan zion: "Iraultzak haren seme propioak iresten ditu". Horrela Izu Garaia ezarri zen.
Robespierre eta Danton
Jean-Paul Marat iraultzailea Charlotte Cordayk hil zuenean Iraultzaren bidea libre gelditu zen Robespierre eta Dantonentzat. Baina bi hauek laster hasi ziren haien artean eztabaidatzen. Arrazoi pertsonalak zirela eta, Danton Batzordea desegin zuen eta Indulgents edo Bihotzbereen taldea antolatu zuen, batez ere muturrekoa zen Herbetista taldearen aurka joateko. Robespier ados egon zen eta Herbetistak atxilotu zituen; ondoren, Danton Belgikako inbasioan inplikatu zen eta Prusiako ejerzitoarekin harremanetan jarri zen. Horregatik, Robespierrek Bertrand Barère de Vieuzac, Jean-Marie Collot d'Herbois eta Jean Nicolas Billaud-Varenne, herbetisten gertuak, atxilotu zituztenean eta 1794ko apirilaren 5ean hil egin zituztenean ez zuen ezer esan. Bi hilabete geroago Robespierrek Konbentzioaren Presidentearen kargua onartu zuen. Batzordearen autoritarismoa handitu egin zen eta epaiketa iraultzaileetan testiguen eta defendatzaileen presentzia debekatu zuen. Rosbepierre oso herrikoia zen baina, hala ere, haren aurkako oposizioa antolatu zen, Thermidorianoak, gehienak prozesuaren aurrean beldurtuta eta haien bizitzak arriskuan ikusten zituztenak. Robespierre traidoretzak jo zuten eta saioen aretoan erasotua izan zen; ondoren, 1794ko thermidorraren 9an, Louis Saint-Just eta Georges Couthonekin batera, atxilotua izan zen. Hurrengo egunean, epaiketarik gabe, gillotinatuak izan ziren. Handik gutxira Salbamen Publikorako Batzordea deseginda izan zen.
Errepresioaren datuak
Parisen 2.639 pertsona kondenatuak izan ziren, erdia baino gehiago, 151, 1794ko ekainetik uztailera. Baina hau ez zen errepresio bortitzena izan. Beste barrutietan, batez ere monarkikoak altxatu ziren lurraldeetan, esaterako Vendéen, askoz gogorrago izan zen. Nantesko epaitegiak, Jean-Baptiste Carrier agindupean, 8000 pertsona hil zituen hiru hilabeteetan. Guztian, epaitegi eta batzorde iraultzaileek hamasei mila hiritar hil zituzten. Izu Garaian biktimen kopurua 40.000 ingurukoa izan zen. Horietatik %8a nobleak ziren, %6a apaizak, %14a erdi mailako klasekoak eta %70a langileak edo nekazariak. Juliotar egutegia kendu zen eta haren ordez santuak ez zituen Egutegi errepublikanoa ezarri zen. Festa bakarrak herritarrenak ziren, ez erlijosoak. Eguneko santuen ordez, landreak, animaliak, mineralak edo lan-tresnak jasotzen ziren.
Engystomops freibergi
Engystomops freibergi Engystomops generoko animalia da. Anfibioen barruko Leptodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Melanorhinus boekei
Melanorhinus boekei Melanorhinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Luxoi
Luxoi izena beti argiaren abiaduran mugitzen diren masarik gabeko partikulak izendatzeko erabiltzen den izen informal bat da. Izena takioi deritzen argiaren abiadura baino azkarrago mugi daitezkeen partikulekin alderaketa bezala sortu zen. Alderaketaz, argiarena baino abiadura txikiagoan mugitzen diren masadun partikulei informalki tardioi deritze.
Luxoiak
Fisikoki luxoiak funtsezko elkarreragin ezberdinen partikula bitartekariak dira eta orohar gauge bosoi bezala ezagutzen dira. Fotoiak (elektromagnetismoaren eramaleak) eta gluoiak (elkarreragin nuklear indartsuaren eramaleak) egundaino ezagutzen diren bi luxoi motak dira. Gluoiak ez dira sekula eurak bakarrik ikusi ahal izan hadroi bezala ezagutzen diren partikula masiboen barnean konfinatuta baitaude. Grabitatearen teoria kuantikoetan grabitoia ere luxoi bat izango litzateke. Neutrinoak denbora askoan beste luxoi mota bat bezala hartuak izan ziren, baina neutrinoen zapore aldaketaren ondoren hauek masa zutela ebatzi zen eta ondorioz argiaren abiaduratik gertuko abiaduretan mugitzen diren arren, ezin dira luxoitzat hartu.
Luxoiak T. S. Natarajan zientzialari indiarrak proposatutako funtsezko partikulen izaerari buruzko teoria alternatibo baten oinarria izango lirateke, non partikula guztiak funtsean kanpo mugimendu eta barne mugimendu bat duten luxoiak izango liratekeen.
Tardioiak
Bestetik, materia masikoa, oinarrian, ezinbestean argiaren abiadura baino motelago mugitzen diren fermioiz osatua dago. Hala ere, badaude bosoi masiko ez egonkor batzuk ere, hauen masa unibertsoko materia masiko guztiaren zati oso ñimiño bat izango litzatekeelarik. Tardioi bat mugitzen den abiadura geldian duen masarekin eta energiarekin lotuta dago honako ekuazio honen bidez:
non
(1) erlaziotik hutsa ez den masa erreala duen partikula bat argiaren abiaduran mugitzera iristen ez bada, hori lortzeak energia kopuru infinitoa beharko lukeelako dela ebazten da. Era berean, erlazio berak masa hutsa duen partikula bat argiaren abiaduran mugitu behar dela iragartzen du.
Silver Grove (Kentucky)
Silver Grove Kentuckyko hiri bat da. Campbell konderrian kokatua dago. 2010ean 1,102 biztanle zituen, 2.94 kilometro koadrotan banatuta.
Guiena
Guiena (Guyenne; Guiana) Okzitaniako eskualde historikoa da, egungo Frantziako hego-mendebaldean kokatua eta garai bateko Akitaniako Dukerriaren azken faseko lurraldea. Pentsatzen da Guiena Akitania izenaren herri hizkerako desitxurapen bat dela.
Honen barruan Agenais, Quercy, Périgord eta Rouergue lurralde historikoak zeuden, baita Lapurdi ingurua ere, nahiz eta tamaina desberdinak izan zituen historian, askotariko gerra eta hitzarmenen ondorioz.
Parisko Hitzarmenaren ondoren (1295) Akitaniako dukearen (Ingalaterrako erregearen) kontrolpeko lurraldea izan zen. XV. mendean, kostaldeko lur-zerrenda batek osatzen zuen, Blayetik Lapurdiraino, Bordele hiriburu zuela. 1453an, Castillongo guduaren ondorioz, Akitaniako Dukerria ren azkena heldu zen, Frantziaren eskuetan geldituz. Gaskoinia, Limousin, Saintonge eta Bearnorekin lurralde handi bat osatzen zuen.
Euskal Herriaren parte bat ere, Lapurdi, gutxi gora-behera, Guienaren parte izan zen, eta hortaz, Ingalaterrako Erresumaren kontrolpeko lurraldea.
Manzanera
Manzanera Teruelgo udalerria da, Gúdar-Javalambre eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 561 biztanle zituen.
Osasuna B 2022/2023
Entrenatzailea: Santi Castillejo (2018-Egun)
Krajková
Krajková Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 943 biztanle ditu eta 35,24 kilometro koadroko azalera. Sokoloveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1226 urtean egin zen.
Villahermosa
Villahermosa leku ezberdinen izena da:
Dymaxion
Dymaxion hitza Buckminster Fullerrek bere asmakizun askotan erabili zuen marka da. "Dynamic maximum tension" (gehienezko tentsio dinamikoa) adierazpenaren laburdura bat da.
Terminoa Fuller-etzat asmatu zuen 1928an Waldo Warren-ek, "irrati" hitza asmatzeagatik ospetsua zen publizitate adituak. Fullerrek marka izen bat zuen bere lehen eredu arkitektonikorako, gero Dymaxion etxea izenez ezagutzen dena.
Thomasomys cinereus
Thomasomys cinereus Thomasomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Jose Maria Kerexeta
Jose Maria Kerexeta Alberro (Donostia, - ) gipuzkoar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritzen zena.
Banks (Idaho)
Banks Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Boise konderrian dago, Idaho estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gée
Gée Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Sainte-Anastasie (Cantal)
Sainte-Anastasie Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Cantal departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Gée
Etxebizitza
2007an 136 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 133 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 104 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 34 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 94 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 75 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Biztanleria
2007an Sainte-Anastasie udalerrian erroldatutako biztanleak 155 ziren. Familiak 69 ziren, horien artean 26 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 17 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 9 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Gée
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 223 ziren, horien artean 159 aktiboak ziren eta 64 inaktiboak ziren. 159 pertsona aktiboetatik 152 lanean zeuden (84 gizon eta 68 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 64 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Gée udalerrian 151 unitate fiskal zeuden, 432,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.981 euro zen.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gée
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Etxebizitza
2007an 135 etxebizitza zeuden, 72 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 128 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 72 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 45 etxek bost zituzten. 49 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Gée
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Gée udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 198 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Isabella Augusta Gregory
Isabella Augusta, Lady Gregory, Persse jaioa (Roxborough, Galway konderria, 1852ko martxoaren 15a - Coole Park, Galway konderria, 1932ko maiatzaren 22a) irlandar antzerkigile, folklorista eta antzezlaria izan zen.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 90 ziren, horien artean 65 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 65 pertsona aktiboetatik 61 lanean zeuden (40 gizon eta 21 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Isabella Augusta Gregory
Irlandako Literatur Antzokiaren eta Abbey Theatrearen sortzaileetako bat izan zen William Butler Yeats eta Edward Martynekin batera, eta bi konpainientzako lan laburrak idatzi zituen. Irlandako mitologiari buruzko hainbat liburu ere idatzi zituen. Britainiar domeinuarekin identifikatutako familia batean jaio arren, haren aurka matxinatu zen.
Irlandako Literatur Berpizkundean egindako lanagatik gogoratzen da batez ere. Galway konderriko bere etxea izan zen mugimenduko kideen bilgunea.
Sainte-Anastasie (Cantal)
Diru sarrerak
2009an Sainte-Anastasie udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 142,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.226 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Sainte-Anastasie udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.343 hektarea erabiltzen.
Friedlandeko gudua
Friedlandeko gudua (1807ko ekainaren 14a) Napoleon I.ak agindutako Frantziako Inperioko armaden eta von Bennigsen kondeak zuzendutako Errusiako Inperioko armaden arteko Napoleondar Gerren gudu garrantzitsu bat izan zen. Napoleonek eta frantsesek Errusiar armadaren zati handi bat suntsitu zuen garaipen erabakigarria lortu zuten, eta borrokaren amaieran Alle ibaiaren gainean kaotikoki atzera egin zuena. Gudu zelaia gaur egungo Kaliningrado oblastan dago, Errusiako Pravdinsk herritik gertu.
Friedland-eko gudua behar estrategikoa izan zen, 1807an lehenago Eylauko guduak alde bientzako epai erabakigarririk eman ez eta gero. Gudua hasi zen Bennigsen-ek Lannes mariskalaren erreserba-gorputza itxuraz isolatua ikusi zuenean, Friedland herrian. Bennigsen-ek, Wehlau- ra iparralderantz martxa ziurtatzeko asmoa zuen eta inoiz Napoleonen zenbakizko goi mailako indarren aurka borrokatzeko arriskurik izan nahi zuenak, uste zuen Frantziako unitate isolatu hauek suntsitzeko aukera ona zuela Napoleonek salbatu aurretik, eta bere armada osoa agindu zuen. Alle ibaia. Lannesek trebetasunez eutsi zion errusiar erasoen aurka, Napoleonek indar gehigarriak zelaira eraman zituen arte. Bennigsenek Errusiar indarrak gogora ekarri zezakeen, 50.000-60.000 gizon inguru ibaiaren kontrako ertzean, eta ibaian zehar erretiratu zen Napoleonen armada osoa iritsi baino lehen, baina, osasun txarrean zegoela, Friedlanden geratzea erabaki zuen eta ez zuen neurririk hartu. bere armada agerian eta agortua babesteko. Arratsaldean, frantsesek 80.000 soldaduko indarra bildu zuten gudu zelaitik gertu. Goi-kopuruetan eta ibaiari bizkarra ematen zioten errusiarren zaurgarritasunean oinarrituz, Napoleonek momentua iritsi zela ondorioztatu zuen eta Errusiako ezker hegalaren aurkako eraso izugarria agindu zuen. Frantziako eraso iraunkorrak Errusiar armada atzera bota zuen eta atzeko ibaiaren aurka estutu zituen. Presioari eutsi ezinik, errusiarrak hautsi eta Alle-tik ihes egiten hasi ziren, non haietako kopuru ezezagun bat itota hil zen. Errusiako armadak hildako izugarriak jasan zituen Friedlanden - bere soldaduen % 40 baino gehiago gudu zelaian galduz.
Napoleonen garaipen izugarria nahikoa izan zen Errusiako establezimendu politikoari bakea beharrezkoa zela sinestarazteko. Friedlandek Laugarren Koalizioaren Gerra eraginkortasunez amaitu zuen, Alexandro I.a enperadoreak gogoz kontra Napoleonekin bake negoziazioetan sartu baitzituen. Eztabaida horiek Tilsiteko Hitzarmenean amaitu ziren, zeinen bidez Errusiak Britainia Handiaren aurkako Sistema Kontinentalean sartzea onartu zuen eta horren bidez Prusiak bere lurraldeen ia erdia galdu zuen. Prusiak galdutako lurrak Westfaliako Erresuma berrian bihurtu ziren, Napoleonen anaia Jérômek gobernatzen zuena. Tilsit-ek Frantziari ere eman zion Joniako Uharteen kontrola, Mediterraneo itsasorako sarrera ezinbesteko eta estrategikoa. Historialari batzuek Tilsit-eko asentamendu politikoak Napoleonen inperioaren gorentzat jotzen dituzte, jada ez zegoen botere kontinentalik Frantziako Europaren menderakuntza zalantzan jartzen zuenik.
Moutiers-au-Perche
Moutiers-au-Perche Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Moutiers-au-Perche udalerrian erroldatutako biztanleak 444 ziren. Familiak 196 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Martín del Río
Martín del Río Teruelgo udalerria da, Cuencas Mineras eskualdean dagoena.
Moutiers-au-Perche
Etxebizitza
2007an 346 etxebizitza zeuden, 205 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 127 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 343 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 205 etxebizitza nagusietatik 169 bere jabearen bizilekua ziren, 32 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 19 etxek bi zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 57 etxek lau zituzten eta 86 etxek bost zituzten. 183 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 111 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 79 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Cantigny
Cantigny Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Martín del Río
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 467 biztanle zituen.
Simpsonville (Kentucky)
Simpsonville Kentuckyko hiri bat da. Shelby konderrian kokatua dago. 2010ean 2,484 biztanle zituen, 5.68 kilometro koadrotan banatuta.
Moutiers-au-Perche
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 258 ziren, horien artean 173 aktiboak ziren eta 85 inaktiboak ziren. 173 pertsona aktiboetatik 160 lanean zeuden (89 gizon eta 71 emakume) eta 13 langabezian zeuden (6 gizon eta 7 emakume). 85 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Moutiers-au-Perche udalerrian 201 unitate fiskal zeuden, 436 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.345,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 27 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 1 eraikuntza enpresa eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak eta 1 harategia zen.
2000. urtean Moutiers-au-Perche udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.738 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Elosuko fusilamenduak
Elosuko fusilamenduak Espainiako Gerra Zibilean errepublikarren armadak Legutio ko udalerriko Elosu herrian (Araba) borrokatik kanpo egindako hilketa masiboa izan zen.
Engystomops guayaco
Engystomops guayaco Engystomops generoko animalia da. Anfibioen barruko Leptodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Elosuko fusilamenduak
Herritar batek bultzatu zuen salaketa, zati handi batean mendeku pertsonalen eta familiarren eraginez. Horren eraginez, Facundo Perezagua batailoi komunista ko kideek 17 herritar eta pertsona ezezagun 1 exekutatu zituzten, Araban gerra honetan izandako sarraskirik handiena burutuz.
Aurrekariak
Marcelino Urkiola Elosuko herritarra gizon handia, indartsua zen ("El Buey" esaten zioten). 46 urte, ezkondua, zazpi edo zortzi ume zituen eta familia behartsua zen. Gerra aurretik herrian liskar asko izan zituen; esate baterako, herritar bati belarria erauzi zion, eta gertakari horiengatik epaitua izan zen.
Gertakariak
1936ko udazkenean, gerra-mugimenduek Legutio "inor ezen lurraldean" utzi zuten, bi aldeetako gudarien maniobren artean. Urriaren 20ean, errepublikazaleen Perezagua Batailoia sartu zen herrian, Julián Teixeira komandantearen aginduetara; haiekin zetorren Marcelino Urkiola. Herriaz jabetzearekin batera, Urkiolak seinalatutako etxeetan sartu ziren, balioko gauzak hartuz eta biztanleak atxilotuz. 17 eta 70 urte arteko 17 lagun hartu zituzten, gehienak familia batekoak, eta Castañares baserrira eraman zituzten. Gauean tratu txarrak eman eta gero, urriaren 21eko goizaldean, Zigoitia ko bidean 300 bat metrora eraman zituzten; han fusilatu eta gero, launaka lurperatu zituzten.
Hildakoak
Herriko fusilatuak 17 izan ziren:
Haiekin batera beste gorpu ezezagun bat aurkitu zen. Lekukoen arabera, fusilamenduetan parte hartzeari uko egin zion miliziano batena izan daiteke.
Ondorengoak
1937an, Legutio kolpisten esku geratu zenean, Marcelino Urkiola Elosura itzuli eta arrebaren etxean ezkutatu zen. Ez salatzeko mehatxu egin bazien ere, azkenean familiako kide batek salatu zuen, eta guardia zibil ek atxilotu zuten, Gasteiz ko espetxera eramanez. 1938ko uztailaren 28ra arte egin zen bertan, eta handik Donostia ko espetxera aldatu zuten; han garrote z exekutatuko zuten 1939ko urriaren 30ean.
Hilketatik bi urtera -oraindik gerra amaitu gabea zegoela, alegia-, biktimak deshobiratuak izan ziren kanposantuan ehortziak izateko. Ustekabean, 17 gorpu barik 18 aurkitu zituzten, hamazortzigarrena aginduei uko eginiko milizianoren bat izan zela ondorioztatuz.
Oroimen historikoa
Urteetan Elosuko fusilamenduen gainean isiltasuna izan da nagusi, seguru aski biktimak nekazari karlista xumeak izan zirelako, eta hiltzaileak errepublikazaleak. Frankisten aldetik ere ez zitzaion propagandarik eman krimenari, ahulezia irudirik ez ematearren; beraz fusilatuak ahanzturan erori ziren, hain da ezen 80ko hamarkada n argitaratutako lehen lan historikoetan ez ziren aipatu ere egin. Esate baterako, 2006ean ospatu zen Memoriaren Urtean ez zen inolako ekitaldirik egin Elosun gertatutakoa oroitzeko.
2006 urtean, Sancho de Beurko elkarteko historialariek Arabako fronteari buruzko lan bat argitaratu zuten ("El frente de Álava", Ed. Beta III Milenio). Bertan argitaratu ziren Elosuko fusilamenduari buruzko lehen lekukotasunak.
Marcelino Urkiolaren ondorengoek ez dute haren erantzukizunik onartzen Elosuko fusilamenduaren gainean, eta haien aita "frankismoaren errepresaliatu bat" izan zela adierazi izan dute.
2019 urtean, Eusko Jaurlaritza k, Gogora Institutua k, EHU/UNESCO k eta Aranzadi Zientzia Elkartea k eginiko txosten batean, Elosuko fusilamenduak aztertu zituzten, teknikoki gizateriaren aurkako krimen tzat jo ezin zitezkeela adieraziz, errepublikanoek eginiko horrelako beste zenbait exekuzio bezala (Donostia eta Bilbo ko espetxeetan zeuden presoen aurka egin zirenak) plan ezarri eta antolatu baten araberakoak izan ez zirenez.
Gaur egunean, Elosuko hilerrian 17 fusilatuak oroitzeko plaka bat dago.
Cantigny
Biztanleria
2007an Cantigny udalerrian erroldatutako biztanleak 116 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 43 etxebizitza zeuden, 40 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 43etxeak ziren. 40 etxebizitza nagusietatik 34 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek lau gela zituzten eta 36 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 78 ziren, horien artean 62 aktiboak ziren eta 16 inaktiboak ziren. 62 pertsona aktiboetatik 58 lanean zeuden (32 gizon eta 26 emakume) eta 4 langabezian zeuden (4 gizon). 16 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 7 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fast & Furious (2009ko filma)
Fast & Furious, The Fast and the Furious edota Fast & Furious 4 (euskaraz Azkar eta Amorruz), 2009ko Justin Lin estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza film bat da. The Fast and the Furious sailaren laugarren filma da. Paul Walker, Michelle Rodriguez eta Jordana Brewster aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Dom Toretto (Vin Diesel) iheslaria eta Brian O’Conner (Paul Walker) detektibea Los Angeles hirian berrelkartu dira, baina beren harremana ez da hobetu. Halere, etsai amankomun bati aurre egitera derrigortuak daudenez, berau garaitzeko indarrak batzea beste konponbiderik ez dute izango. Convoy bat lapurtu ondoren, bi protagonistek mendekatu nahi baldin badute, auto lasterketetan beren aukeren mugetaraino gidatu beharko dutela ohartuko dira.
Elur-pilota
Elur-pilota elurra eskuz trinkotuz osatzen den bola edo pilota da, elurretan jolasteko egiten dena. Elur-pilotak elur-pilota gerra batean erabil daitezke, adibidez. Gerra hauek ez dira izenak dioen bezain krudelak, eta lagun zein senideei elurra botatzea izan ohi da helburua. Eskuekin egiten den presioak amaierako elur-pilotaren emaitza aldatzen du. Presio gutxi eginez gero, elur-pilota arina eta biguna izango da. Elurra hezea baldin bada eta gehiago presionatzen bada eskuekin, "izotz-pilota" lortuko dugu, gogorragoa eta elur-pilota gerra batean mingarritzat hartuko dena.
Askoa Etxebarrieta
Askoa Etxebarrieta Lasheras  "La Pulga" (Gasteiz, Araba, 1976ko apirilaren 6a) flamenko dantzaria da.
Elur-pilota
Elur-pilota izena ematen zaio ere pilota txikiago bat elurrez estalitako gainazal batean biratuz sortzen den bola handiari. Biratzen doan heinean pilota hazten doa, eta fenomeno honek izena ematen dio elur-pilota efektuari, feedback efektu positiboa duten fenomenoei alegia. Elur-pilota handi hauek eginez elur-panpin bat sor daiteke, eskulturan behar ditugun sekzio ezberdinak sistema honen bidez eginez.
Askoa Etxebarrieta
Lehen urratsak
Askoa txikitan ballet ikasten hasi zen. Lehenengo, akademiaren batean ibili zen eta gero dantza kontserbatorioan ikasi zuen. Ondoren, 15 urte zituela utzi egin zuen, adoleszentzian. Zortzi urte batere balet egin gabe egon zen. Dantza garaikidea ere egin zuen geroago, baina dantza mota honek ez zuen harrapatu. Azkenean, 1998an, flamenkoa ezagutu zuen Zaramazulon, 2009ko otsailaren 24an Guardia Zibilak itxi zuen lokalean. Gustatu egin zitzaion. Hango energiak harrapatu  egin zuen. Ondoren, ikastaroren bat egin zuen Rosa Lahozekin Gasteizen bertan, eta, udan, 2001ean, Granadara joan zen ikastaro trinkoa egitera. Hantxe konturatu zen benetan flamenkoa ikasi nahi bazuen Andaluziara joan behar zuela. Orduan, Grananako ikastaroaren ostean, Sevillara joan zen, hango eskola ezagutzera eta ikastera. Launa urte egin zituen Granadan eta Sevillan. Bitartean, Euskal Herrira ere etortzen zen, dirua gastatzen zitzaionean. Geroago Madrilen ere egin izan ditu ikastaroak.
Marlène Schiappa
Marlène Schiappa (Paris, 1982ko azaroaren 18a) frantziar politikaria, idazlea eta emakumeen eskubideen aldeko aktibista da. Bere herrialdeko hainbat gobernutako kide izan da, Emmanuel Macron presidente zela.
Askoa Etxebarrieta
Dantzari ibilbidea
Askoa pasioa ofizio bihurtu duen dantzaria da. Dantza eskola du Gasteizen eta ikuskizunak ere sortu ditu. Dantzatzeaz gain, oholtza atzeko lanez arduratzen da La Pulga: entseatu eta proiektuetako kideekin egon, ikuskizunak saldu udaletara eta aretoetara deituta, diru laguntzak bilatu, eskolak eman, administrazio lana egin. Haren esanetan, tablatura igotzean sentitzen du bere unea dela, La Pulgarena inork lapurtu ezin didana. Ez dakit zergatik agertzen zaidan jarrera hori, baina egia da apur bat transformatzen naizela.
Marlène Schiappa
Biografia
Aita historialaria da, Trotskiren sentsibilitatekoa, eta ama institutuko zuzendaria, sindikalista, feminista. Bi ahizpa eta neba bat ditu. Aitak maiz egin dio aurka alabari komunikabideetan, Luc Mélenchon babesten duela eta, Macron presidentearen aurka.
Geografia ikasten hasi zen, baina urtebete igaro ondoren, ikasketak utzi eta komunikazio-agentzia batean lan egiten hasi zen. Ondoren, Grenobleko Unibertsitatean komunikazioan lizentziatura lortu zuen.
2008an, Maman travaille ("Ama lanean") bloga sortu zuen, familiako bizitza eta bizitza profesionala uztartzeari buruzkoa, eta 2017ra arte aritu zen.
Ibilbide politikoa
2001ean, Parisko XIV. Barrutiko udal-hauteskundeetan aurkeztutako zerrenda batekoa da. 2014. urtean, Le Manseko zinegotzi hautatu zuten, urte batzuk baitzeramatzan bertan bizitzen.
Hurrengo urtean, Emmanuel Macron, Frantziako lehendakaritza-hauteskundeetarako hautagaiaren ehun lurralde-ordezkarietako bat bihurtu zen, eta bere konfiantza-taldean sartu zen.
Herritartasunerako ministro delegatua
2020ko uztailaren 6an, beste kargu bat hartu zuen Gérald Darmanin Barne Ministroarekin, Macron presidentearen lehen agintaldia amaitu arte.
Behaketa-errore
Behaketa-errorea edo errore esperimentala magnitude baten benetako balioaren eta behatutako balioaren arteko aldea da. Bi motako behaketa-errore bereizten da: alde batetik, zorizko errorea, behaketan edo saiakuntzan kontrolatu gabeko hainbat faktorek sorrarazten dutena, gehiegiz eta gutxiegiz, baina batera 0 batezbestekoa izaten duena; eta beste alde batetik, errore sistematikoa, beti norabide berean (gutxiegiz edo gehiegiz) eta neurri beretsuan gertatzen dena, neurketarako gailuaren akats batek edo kontrolatu gabeko faktore garrantzitsu batek sorrarazita.
Marlène Schiappa
Ekonomia sozial eta solidarioaz eta elkarte-bizitzaz arduratzen den estatu-idazkaria
2022ko uztailaren 4an, estatu-idazkari izendatu zuten lehen ministroaren gobernu berrian, Élisabeth Borne.
Annemarie Moser-Pröll
Annemarie Moser-Pröll (1953ko martxoaren 27a) Austriar eskiatzaile ohia da.
Kirol ibilbidea
Munduko kopako 6 sailkapen irabazi zituen, errekor historiko bat izan zen, bost aldiz jarraian, 10 titulu deziplina desberdinetan, 62 garaipen eta 113 podiumekin, 174 lasterketetan. Lindsey Vonn ek bakarrik gainditzen du irabazitako lasterketa kopuruan, nahiz eta Moser-Pröllek lehiatutako lasterketen gaineko garaipen portzentaje historikorik onena izaten jarraitzen duen. Gainera, 3 domina olinpiko  irabazi zituen, (urre 1 eta 2 zilar ). Eta Munduko Txapelketetan 6 domina irabazi zituen (4 urre eta 2 brontze).
Moulins
Moulins (Molins) Frantziako erdialdean dagoen hiria da, Allier departamenduko hiriburua dena. Borboierria antzinako eskualdearen hiriburua, Allier ibaiaren ondoan dago.
Melanorhinus cyanellus
Melanorhinus cyanellus Melanorhinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Foruen amaiera Hego Euskal Herrian
Foruen amaiera Hego Euskal Herrian Lehen Karlistalditik (1833-1840) Bigarren Karlistaldi osteko aldira (1876-1878) luzatu zen. Hartara, bukaera eman zitzaion Gaztelako Koroarekiko atxikimendua eta autogobernua uztartu zituen euskal lurralde horien estatusari. Ipar Euskal Herrian, foruak Frantziako Iraultzan kendu zituzten (1789-1790ean). Hamarkada luzez foruak higatzen joan ondoren, Lehen eta Bigarren Karlistaldien osteko okupazio militarretan, Espainiako gobernuek Hego Euskal Herriko lege eta erakundeak indargabetu zituzten Espainiako konstituzioen epelean (1812, 1820, 1837, 1876); horretarako, Foruak Berresteko Legea (1839), Foruak Eraldatzeko Legea (1841) eta Foruen Abolizio Legea (1876) prestatu eta ezarri zituzten.
1778ko Merkataritza Libreko Erregelamendutik aurrera, Hego Euskal Herriko lurraldeen ekonomiaren egoera oso zaila zen. Monarkiako gobernuak ezarritako Ebroko aduana larriek eragotzi egiten zuten Euskal Herriko produktuak monarkiako lurralde komunera ateratzea. Aldi berean, itsas trafikoa ataka batean zen. Manuel Godoy ministro ahalguztidunak protagonismo berezia hartu zuen aduanak eta foruak desegiteko monarkiaren politiketan, XVIII. mende amaieran eta XIX. mende hasieran. Hego Euskal Herriko goi-burgesia, Bilbo eta Donostiakoa bereziki, Ebroko aduanak kentzearen alde agertu zen. Horrekin batera, 1812ko Espainiako Konstituzioa babestu zuten. Gobernuak, bestetik, begiz jota zituen Hego Euskal Herriko lurraldeen ogasuna eta ahalmen militarra.
Konbentzioaren Gerrak hondamendi ziklo bati eman zion hasiera, Julio Caro Barojak 1876 arte luzatu duena: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foruen abolizioaren urtea. Aldi horretan, Euskal Herriko gizarte eta politika egiturak gogor kolpatuak eta eraldatuak izan ziren, gerra giro ia etengabean. Espainiarako ezarritako konstituzioek berdindu egin zituzten monarkia horretako jurisdikzio guztiak, bereziki Euskal Herriko lege, gizarte eta ekonomia errealitateen kaltetan, 1808 eta, bereziki, 1812tik aurrera. Gerra testuinguru orokorrean, baina, herri militarizatuak erreakzio bat izan zuen elite liberalen kontra. Frantses estatu eredua bultzatzeko deliberoaz, monarkiaz jabetutako elite liberalek uniformizazio programa bat aplikatu zuten 1833tik aurrera.
1775etik, Hego Euskal Herriko aldundiek beren interes komunak defendatzeko Konferentzia Politikoak izeneko topaketak antolatu zituzten arren, ez zuten beti elkarrekin jokatu, eta Nafarroa Garaiak, bereziki, dinamika politiko aparte bat eraman zuen. Foruen galeraren lorratzean, beste gertaera garrantzitsu batzuk gertatu ziren: Probintzia Baskongadoetako Ekonomia Itunak (1878), herri protesta eta altxamenduz zipriztindutako aldiak (bereziki, Gamazada Nafarroan), eta industrializazio masiboa. Giro horretan, euskal nazionalismo politikoa sortu zen, formalki Euzko Alderdi Jeltzalea eratu zenean, Bizkaian indartsuen.
Aduanen itomena, gerra giroan
Euskal lurraldeen erregimen fiskala aldatzeko Espainietako Koroaren ahaleginak hainbat matxinada eragin zituen XVIII. mende osoan: 1718an mugen inguruan, eta 1766an merkatuen liberalizazioaren ondorioz. Aldiz, artean, tokiko eliteek eutsi egin zioten foru antolamendua aldatu gabe. 1778ko Merkataritza Libreko Erregelamenduaren helburu nagusia Probintzia Salbuetsiak direlakoen (alegia, Hego Euskal Herriaren) gainean presioa egitea zen, aduanak kostaldera eraman zitzaten, eta bertako eliteek senti zezaten probetxugarriagoa zitzaiela hori eta ez Ebroko aduanak mantentzea.
1778ko Erregelamendu horren bidez, euskal lurralde horietako kostaldeko portuak eta produktuak atzerritartzat hartuak izan ziren. Bada, Nafarroa Garaiko merkatariek areagotu egin zuten salerosketa Frantziarekin eta beste euskal lurraldeekin, 1808 arte, areago urrunduz Espainiar Koroaren lurralde komunetik. 1786an, Nafarroa hegoaldeko hainbat herri (Milagro, Faltzes, Martzilla, etab.) kexu ziren Gaztelako aduanetako zerga larriek beren ardoei zekarzkieten galera handiengatik.
1804ko Trafalgarko guduan, oro har, monarkiako eta, zehazki, Euskal Herriko ontzidia oso kaltetuta atera zen. Euskal Herriaren itsas merkataritza eta bokazio atlantikoa biziki hondatu ziren, Britainia Handiaren mesedetan. 1811tik 1823ra, bestalde, Ameriketako askotariko lurraldeek independentzia aldarrikatu zuten. Euskal burgesiak eta Erriberako jauntxo lur-jabeek Ebroko aduanak kentzeko bultzatzen zuten.
Frantziako Iraultzaren lorratzean, Konbentzioaren Gerra piztu zen; Iberiar Penintsulako Gerrak jarraitu zion, eta San Luisen Ehun Mila Semeak 1823an. Aztoramendu horrek sakonetik astindu zituen Euskal Herriko bertako egitura politikoak, gizartea eta ekonomia. Gainera, Espainietako Koroaren diruzaintza hondoa jota zegoen. Monarkiak diru sarreren premia larria zuen, baita zerbitzu militarrerako soldaduena ere.
Nazio-estatuen eraso ideologikoa
XVIII. mendetik monarkia ilustratuek zentralizaziorako joera areagotu ahala, beren ideologia zabaldu zuten. 1766an, Espainietako Koroak lehen liberalizazio erregelamendua onartzearekin batera, gaztelania ez beste hizkuntzatan argitaratzeko debekua ezarri zen Karlos III.aren agintaldian (Inperioaren hizkuntza nazionaltzat hartua), baita molde berean jokatu hezkuntzan ere, gaztelania irakats hizkuntza bakarra izatea aginduz (1768). 1766ko matxinadaren ostean, Jesusen Lagundia kanporatua izan zen, Euskal Herrian oso errotua.
Manuel Godoy ministro ahalguztiduna gobernura heltzean, mikaztu egin ziren harremanak Hego Euskal Herriko aldundiekin. Godoyk foruak errotik kendu nahi izan zituen, aduanen auzian, zergen eta soldadutzaren gaian eta aldundiekin izandako bilkuretan (Konbentzioaren Gerraren aurretik, bitartean eta ondoren). Hego Euskal Herriko erakundeek, beren aldetik, mekanismoak sortu zituzten beren interes komunak babesteko: Euskalerriaren Adiskideen Elkartea (1764), edota aldundi nagusien konferentzia politikoak 1775etik aurrera, "Herrialdeko konstituzioa babesteko eta betikotu nahi duten senidetza sendotzeko" (Bilbo, 1793ko urriko aktan bildutako adierazpena).
Tentsio horiek Bilboko Zamakolada matxinadan azaleratu ziren berriz (1804), Godoyk zuzenean kudeatuko zuen portu bat Abandon eraiki nahi izan zuenean, foruen gainetik. Aldi berean, gobernuaren babespean, hainbat idazlan argitaratu ziren foruak Gaztelako erregeek esleitutako pribilegioak (eta ez berdinen arteko ituna) zirela justifikatzeko, eta, beraz, haiek kentzea ere koroaren erabakia zela: Diccionario geográfico-histórico de España, Espainiako Historiako Errege Akademia rena (1802); Noticias históricas de las tres provincias vascongadas en que se procura investigar el estado civil antiguo de Álava, Guipúzcoa y Vizcaya, y el origen de sus fueros (Madril, 1806-1808), Juan Antonio Llorenterena, Espainietako Koroak agindu eta ordaindutako lau liburukiko azterlana, aldundi nagusien ahalmenaren oinarri teorikoen kontra; Jose Maria Zuaznabarren Ensayo histórico-crítico de la Legislación de Navarra (1820); Tomas Gonzálezen lana; etab.
Idazlan horien kontra, hainbat euskal egilek apologia deitutako idazlanak onduz erantzun zuten. Lehendik ere bertako agintaritza iturriak babesten zituzten liburuak argitaratu baziren ere, orain areagotu egin ziren, gaztelaniaz gehienean. Batzuetan, zentsura pasa behar izan zuten eta ez ziren argitaratu. Jatorrien eta antzinatasunaren inguruko eztabaidan Pedro Pablo Astarloak Apología de la lengua bascongada o ensayo crítico filosófico de su perfección y antiguedad argitaratu zuen (Madril, 1803), Historia Akademiaren Diccionario hiztegiari erantzunez. Juan Mateo Zabala k Antxinako euskaldunen alabantzak argitaratu zuen euskaraz. Juan Antonio Zamacolak, erbestean zela, Historia de las naciones bascas argitaratu zuen Auchen 1818an; bertan, probintzien historiak gainditu eta euskaldunen batasunera deitu zuen, eta "antzinago lege eta ohiturak" iraunaraztera.
Ordu arte foru erakundeek ez zuten ardurarik agertu euskarari buruz, baina ordutik aurrera Bizkaiko Batzar Nagusietan euskara erabiltzen hasi ziren, baita agirietan ere. Bestalde, 1808ko Baionako Espainiako Konstituzioan, euskal ordezkariek beren eragozpenak adierazi zituzten, beren estatus desberdina gogoraraziz. Montehermosoko kondeak ondorengoa adierazi zuen Arabaz:
Ildo beretik mintzatu ziren Luis Gaintza eta Miguel Escudero nafar ordezkariak:
Monarkia absolutista, aldi baterako
Fernando VII.a espainiar Borboi erregea, Antzinako Erregimenaren jarraipenaren aldekoa, 1814an itzuli zen tronura. Euskaldunek "Desiratua" deitu zioten hasieran, foruak zin egin zituen, baina espainiar zentralizazioa ez zen eten, pixkanaka foruak kaltetzen zituzten erreforma berriak onartuz. Errege horrek eten bat izan zuen bere agintaldian: 1820-1823ko Hirurteko Liberala, frantses ereduaren arabera, laburki Konstituzioa berrezarri zuena. Euskaldun ia denak konstituzionalismoaren kontra zeuden; hasteko, soldadutzara deituak izan ziren hartara behartuta (kintak). Partida absolutistak eratu ziren erregimen berriaren kontra. Epe hori amaitu zenean (1823), ospakizun bat egin zen Markina, Xemein eta Etxebarrin, bertsoz alaitua.
1829an, Nafarroako Erresumako parlamentu jurisdikzionala, Gorteak, biltzeko deia egin zen, historian azkeneko aldiz; Erresumako Aldundia, berriz, 1836ko irailaren 6an bildu zen azkenekoz, kontraforuen aurka protesta egin ondoren indarrez desegina. 1833ko urrian, Fernando VII.a hil zen, eta tronuko ondorengotzari buruzko gatazka piztu zen, aukerak bi zirela: haren alaba Elisabet II.a, Maria Kristina Bi Sizilietakoa erreginordeak ordezkatua, ala Karlos Maria Isidro Borboikoa, hildakoaren anaia.
Lehen Karlistaldia
Karlos errege-nahiak ez zituen berehala euskal foruak zin egin. Aldiz, hurrengo bi urtean egin zuen, euskal lurralde guztietan. Tomas Zumalakarregi altxa zen eratutako milizia guztien buru, euskal herritarren artean ospe itzela hartuz eta konfiantza piztuz. Haren mendeko tropetan, bi talde ideologiko elkartu ziren: apostolikoak eta foruzaleak. Haren garaipen militarren itzalean, Euskal Herrikoak ez zirenen susmorako, euskal herritar karlistak "Nafarroako errege eta Bizkaiko (Baskongadetako) jaun" titulua emateko zorian izan ziren Zumalakarregiri. 1835eko ekainean, baina, Zumalakarregi zauritu eta hil egin zen, eta gerrak beste joera bat hartu zuen.