cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Literaturaren historia
Literaturaren historiaz
Literaturaren historialaria, literaturaren teoriak eta kritikak osatu duten metahizkuntza eta ikerketa metodologia erabiliz, testuen nolakotasuna aztertzen saiatzen da, egile, jatorri eta bilakaeraren kontzeptuetatik abiatuta (datazio arazoak, testuaren konposizio data, testuak jasotako eraginak, iturrien erabilera, etab.), testuaren sailkapena egin (zein generotan, eskolatan, estilotan sartzen den), eta, azkenik, hartzailearen edo harreraren arazoa lantzen du.
Lehen Literaturaren Historia Unibertsala Italian egin zen, XVIII. mendearen amaieran, Juan Andrés eskutik, 1782tik 1799ra. Izenburua Dell’Origine, progressi e stato attuale d’ogni letteratura zen; laster beste hizkuntzetan ere egin ziren horrelako lanak; esaterako, 1804an alemanieraz Friedrch Bouterwekek egin zuen berea. Literaturaren historia garrantzi handiko azterketa izan zen XIX. mendean, jakintzako diziplina baten ezagutza eskuratu baitzuen, ikerlari tradizio bikain bati esker : M. Menéndez Pelayo Espainian, A. Villemain eta J.J. Ampère Frantzian, Schlegel anaiak Alemanian, A. Veselovski Errusian, G. Ticknor Estatu Batuetan, eta abar. Baina XX. mendearen lehen erdialdean interesa eta ospea galtzen hasi zen literaturaren kritika eskola berrien hegietan (New Criticism, Estilistika, Nouvelle Critique). Rene Wellekek, "Literaturaren historiaren gainbehera" titulu esanguratsua duen artikulu batean (1983), beheraldi hori agertzeko, puntu hauek seinalatzen ditu : XIX. mendeko historiaren literatura gertaeren zientifizismo akritikoa eta ikuspegi egokiaren falta, eta horren ondoriozko "biografia, bibliografia, antologia, gai eta forma metrikoei buruzko informazioaren, iturri, neurketa eta balioztatze saioen nahasketa, «historia literario» deitu zen historia politiko eta sozialean txertaturik...", literaturari berari dagokiona ahaztuta. Alabaina, 1970etik aurrera piztu egin da berriz literaturaren historiari buruzko interesa, bereziki H.R. Jauss eta Konstantzako eskolaren azterlanen ondoren.
H. R. Jaussek, literatura historiografiaren ikerketa metodologia berriztatzeko ahaleginean, objektibotasun historikoaren aurreiritzia baztertzea eskatzen die literaturaren azterlariei eta testuen harreran oinarrituriko literatura historia bat osatzea. Haren iritziz, harreraren teoriaren bitartez uler daitezke literatura lanen esangura eta forma, historian zehar hartaz egin diren interpretazio desberdinetatik abiatuta. Jaussen iritziz, harreraren estetikaren teoriaren bidez, literatura lanaren esangura eta forma ulertzeaz gainera, bere "jarraitasun literarioan" txertatu behar da literaturaren esperientziaren kokagunearen eta esanahi historikoaren berri izateko. Bestalde, literaturaren historiaren helburua, alde batetik, literaturazko emaitza "bere sistemen jarraitasunean sinkronikoki eta diakronikoki" aurkeztea da, eta, bestetik, historia berezia den neurrian, "historia orokorra"rekin harremanetan jarri behar du. Historia orokor horri dagokionez, eginkizun sozial agerikoa du literaturaren historiak, ez bakarrik funtzio erakusgarria duelako (garai guztietako literaturetan aurki daiteke "existentzia sozialaren irudi ereduzkoa, idealizatua, satirikoa edo utopikoa"); horrez gainera, "munduaren ulermen" modu bat ere adierazten du eta orobat "gizartearen eginkizun hezitzailea, zeren literaturak, gainerako arteekiko eta gizarte aginpideekiko konkurrentzian, gizakia bere lotura natural, erlijioso eta sozialetatik askatzen baitu".
Literaturaren historiarekin harreman zuzena du literaturaren historiaren zatiketa kronologikoak (aldi edo garaien araberako banaketa, belaunaldi edo higikunde estetikoen araberakoa, etab.), genero, eskola, estiloen araberako ordenamenduak eta sailkapenak; era berean, literaturaren historiaren baitakoak dira hizkuntzaren historiaren eta literaturaren historiaren arteko harremana, literaturaren historiaren eta haren irakaskuntzaren artekoa kulturarekin eta hezkuntzarekin loturik, eta abar. Lehenengo biak dira garrantzitsuenak, eta horiexek aztertuko dira ondoren.
Literaturaren zatiketa edo sailkapen historiko edo kronologikoa
Literaturaren historia kronologikoki ordenatzen denean, aroa da erabiltzen den irizpide edo ideia nagusietako bat: denbora tarte jakin bat da aroa, literatura lan batzuk eta haien egileak biltzen dituena, nahiz eta horiek berak bestelako ordenamenduetan (edo sailkapenetan) txerta daitezkeen, hala adibidez belaunaldi, eskola, higikunde, joera eta abarretan. Literaturaren garapen kronologikoa hazkunde konplexu batez gertatzen da, zeinaren arabera, C. Guillenen hitzetan, "literatura sistemak modu berezian bilakatzen dira ; osagai batzuen jarraipena, beste batzuen desagertzea, aukera ahantzien ernatzea, berrikuntzen bat bateko agerpena, aukera batzuen beranduko eragina dira modu horren ezaugarriak". Bilakaera hori kritikoki antolatzeko, eskema kontzeptuala eta metodo egokiak izan behar ditu eskura literaturaren historialariak, haien bitartez literatura sistema desberdinek beren kodeekin duten harremana zehaztasunez eta koherentziaz finkatzeko, eta aipatu diren gertaerak esplikatzeko, alegia, jarraitasuna, desagertzea, berrikuntza, etab.
Eskema teoriko eta metodologia horien bila, historia politiko eta kulturaletik harturiko unitate kronologikoetan zatikatu izan zen hasieran literaturaren historia. Halaxe gertatzen zen Berpizkundeko humanistek zabalduriko historia sailkapenarekin ; adinen araberakoa zen, eta Petrarcarengandik zetorren. Petrarcarentzat hiru adin handietan banatzen zen mundua: Antzinaroa -kulturaren eta letraren Urrezko Aroa (Greziako eta Erromako historiarena)-, Ilunbeen edo mende ilunen Aroa (gero Erdi Aroa deituko zena), eta Aro Berria, argien bersortzea eta modernotasunaren kulturaren zabalkundea ezaugarri zuena, Berpizkundea deituko zena.
Sailkapen hori bakunegia zelarik, eta funtzionaltasun eskasekoa, banaketa xeheago bat etorri zen gero. Horrela agertu ziren mende eta garai kontzeptuak, ardatz gisa pertsona politiko garrantzitsuak hartzen zituztenak : "Periklesen Mendea" (K.a. V. mendea), "Errege-erregina Katolikoen garaia" (XV. mendearen bukaera eta XVI.aren hasiera), etab. Literaturaren historiako eskuliburuetan erabiltzen da gaur mende kontzeptua, eta, mendeen baitan, garaia aipatu ohi da.
Filosofiaren eta kulturaren historiaren alorrean, bada beste kontzeptu funtsezko bat, belaunaldia, literaturaren historian maiz erabiltzen dena, batez ere Alemanian eta Espainian. Kontzeptu honek, aldiak bereizteko irizpidetzat erabili delarik, oso harrera ona izan du azterlarien artean, batez ere XIX. mendetik XX. mendera doazen higikundeak kronologikoki mugatu nahi izan direnean. Horren arabera, guztiz finkatuak daude espainiar literaturan "98ko Belaunaldia" eta "1927ko belaunaldia", nahiz eta aurrenekoari dagokionez, eztabaida handiak izan diren, zeren, kritikari batzuen iritziz, sailkapen horrek analisi egokia eragozten baitu. Baina horixe da, izan ere, sailkapen ororen arriskua : gauzak errazteko asmoz -bestela ezin baitira ulertu, eta banakako kasuetan geratuko ginateke beti-; "gehiegi" erraztea, eta, zenbaitetan, egia ezkutatzea.
Gaurko historiografiak literatura aroa kontzeptua baliatu du, kezka estetikoak, gaienak edota arau jakinei buruzkoek lotzen dituzten egileak edo lanak kronologikoki ordenatzeko. Honela definitzen du aroa R. Wellek-ek: "(Literatura) arau sistema batek menderatzen duen denboraldi bat, sistema horren sorrera, zabalkundea, ugaltzea, txertatzea eta desagertzea bereiz daitezkeena". Kontzeptu hau, muga kronologikoak ipintzeko irizpide den neurrian, belaunaldiarekin batera erabil daiteke ; hau da, aro batean zenbait belaunaldi izan daitezke. Literatura aro baten ezaugarri nagusia da nola, mugaturiko denboraldian, gainerakoak "menderatzen" dituen literatura arau eta sistema bat gertatzen den, nahiz eta horrek ez dakarren berdintasun estetikorik garai horretako literatura obra guztietan. Hala, XIX. mendean, bi literatura aroguztiz bereziak izan ziren arren (erromantizismoa eta errealismoa), aurrenekoaren estetika ez zen desagertu bigarrenak erabateko nagusitasuna izan zuenean.
Badira historiografian sarritan erabili ohi diren beste kontzeptu edo irizpide batzuk ere : eskola, higikundea, joera, sistema, etab.
Eskola arte edo literatura elkarte edo taldea da ; kulturaren igorle diren maisuak izaten ditu, ideal estetiko jakinak, eta dizipuluak.
Eskolak eratu zituzten adibidez Proventzako trobadoreek, petrarkistak, Pleiadeko kideek, XVIII. mendeko neoklasizismoak ; Euskal Herrian ere izan da eskola inportante bat, Sarakoa (XVII. mendea), Axular buru zuela prosa bikaina sortu zuena. Erromantizismotik aurrera, eskolaren kontzeptuak atzera egin zuen, eta, haren ordez, higikunde eta joerarenak zabaldu ziren.
Higikundea edo mugimendua ideal estetiko komunak dituzten idazle edo artista talde batek osatua da, eta, taldekideek, nolabait ere, ideal horiek zabaldu eta bultzatzeko asmoa izaten dute. Wellekek dionez, "borrokan diharduen kolektiboa da, bere buruaren kontzientzia argia izanik, ekintza eta agerraldi jakinak egiten dituena". Higikundeak -eman dezagun, XX. mende hasierako higikunde dadaistak edota surrealistak-, eginkizun kritikoa izan ohi du, aurretik ezarria dagoena hausteko asmoa. Joera kontzeptua, aditu zenbaiten iritziz, aroa-ri dago lotua, lehenagotik datorren pentsamendu hari baten modukoa baita, eta, aroari buruz bigarren mailakoa izanik, hurrengora ere luzatu ohi da. Horren adibide dira, beste askoren artean, Berpizkundean bizirik zirauten Erdi Aroko joerak.
Antzinako literatura (V. mendera arte)
Nahiz eta literatura eta idazmena erlazionaturik egon, ez dira sinonimoak. Lehenengo hieroglifiko egipziarrak esaterako, ez dira literatura kontsideratzen. Iritsi zaizkigun eta eskuragarri ditugun testu literario zaharrenak idazmena sortu ondorengoak dira. Ikertzaileak ez daude ados erregistro zaharrak «literatura» ren antzekoago bihurtzearekin, horren definizioa subjektiboa baita. Hala ere, kontuan izan behar da antzinako kulturen garrantzi edo isolamendu kulturala zela eta, literaturaren garapen historikoa ez zela modu uniformean gertatu munduan.
Bestalde, literaturaren historia orokorra landu nahi denean, testu asko desagertu egin direla jabetuko gara; batzuk nahita desagertarazi zituzten, beste batzuk, ordea, istripuz edota testu horiek sortu zituen kultura desagertu egin delako. Adibide zelebreena Alexandriako Liburutegiarena da: K. a. III. mendean sortua, K.a.49. urtean erre egin zen eta, horrela, garantzi handiko testuak betirako galdu ziren. Testu askoren desagertze horrek asko zaildu egiten du literaturaren ikerketa.
Oso zaharrak diren testu batzuk literaturaren lehenengo urratsak gisa onartuak izan dira. Hori da, adibidez, Gilgamexen epopeiaren kasua: ezagutzen dugun poema horren testua K.a. XVII. mendekoa da nahiz eta Sumerren lehen bertsioa askoz zaharragoa izan, K.a. XXVII. mendeko ingurukoa. Hilen Liburua, bestetik, Aniren Papiroan jasoa, K.a. XIII. mendekoa da. Antzinako Egiptoren literaturaren gailurra Sinuhéren istorioa izan zen, Sesostris I.aren zerbitzari eta jarraitzaile zena. Azken lan hau K.a. XX. mendearen erdialdean idatzi zen. Antzinako Egiptoren lanak XIX. mende arte ezin izan ziren literaturaren historietan sartzen zeren eta Rosetta harria aurkitu arte ezin ziren ulertu.
Testu asko ahozko tradizioaren bidez izan ziren helaraziak eta, beraz, ez da erraza data jakin batean finkatzea. Indiako azpikontinentean Rig-veda testu nagusiek K.a. II. milaurtekoak dirudite. Ondorengo testuak (Brahmana, Upanishad) beranduago sortuak dirudite, ziur aski Burdin Arokoak dira. Garai berean koka daitezke Txinako Lao Tzuen Dao De Jing era Israelgo Tanakh. Homeroren Iliada eta Odisea K.a.ko VIII. mendekoak dira eta obra hauek dira aitzinaro klasikoari hasiera ematen diotenak. Gainera, badirudi lan hauek aurrez ahokozko tradizioaren bitartez izan zirela transmitituak, hain zuzen ere, Brontzezko Aroan. Normalean, ahozko tradizioaren testuak oso berandu arte ez dira idatziz jaso; adibidez, eskandinavieraz sortutako Edda poetikoa XIII. mende arte ez zen idatziz bildu.
Ekialde Hurbila
Literatura sumeriera hiri nagusienetan garatu zen. Testuak lokatzezko tablatxoetan idazten zituzten eta gai ezberdinen ingurukoak izaten ziren; gai mitologikoetatik hasi eta maitasun gaietaraino; betiere kalitate handiko lanak izaten ziren. Hasiera batean, ahozko tradizioa baino ez zuen hizkuntza horrek, baina, k.a. 2600. urte inguruan, idatzizkoa sortu zuten, bai sumerieraz baita ere akaderaz. Jainkoen inguruko mitoei buruzko hogeita hamar testu idatzi ziren gutxienez, besteak beste, Inannarem infernuetarako jaitsiera, Uholde Handiarena edota Enki zein Tammuz jainkoen ingurukoak.
Epika alorrean errege handien inguruko zikloak sortu ziren: Enmerkar, Lugalbanda eta Gilgamesh. Gilgameshenak zazpi gertaldi bildu zituen, ondoren Gilgamexen epopeia sortuko zutenak. Azpimarratzekoa da baita ere "Lugal ud melambi Nirpal" poema didaktikoa, Ninurtaren lanak izenburuarekin itzulita.
Antzinako Indiako literatura
Antzinako Indiako hizkuntza eta bariante desberdinetan idatzitako lanak ezagutzen dira. Hona hemen garrantzitsuenak:
Aitzinako literatura txinatarra
Txinerazko literatura munduko zaharrenetariko bat da, zaharrena ez izan arren (hor baitaude Egiptokoa eta Mesopotamiakoa). Haren sustraiak K. a. XVI. mendean aurkitu daitezke, Shang dinastiaren garaietan (K. a. XVI. mendetik XI. mendera). Garai horietatik idazkunak dituzten dortoka oskolak eta otoitzak inskribaturik dituzten sakrifizio-brontzeak gordetzen dira. Idazkun horietan dagoeneko antzinako txinatar piktogramak agertzen dira, gaur egungoen aurrekariak.
Lehen literatur lanak Zhou dinastiak sortuak dira. Lan txintar horiek moraleja didaktiko bat izaten dute, eta maitasun gaiak eta naturarekiko, gurasoekiko, helduekiko, orden politikoarekiko sozialarekiko eta erligiosoarekiko gaiak lantzen dituzte. Lehen egile handia Gerraren artea idatzi zuen Sun Tzu izan zen.
Filosofiari buruzko lanek ere garrantzi handia izan zuten. Filosofia txinatarrak, greziarrenarekin alderatuta, oso bide desberdina hartu zuen. Greziarrek elkarrizketa luzeak aurkezten zituzten bitartean, txinatarrek analektak nahiago izan zituzten, hau da, esaera zaharren itxurako testuak. Testu horien gaiak oso desberdinak dira: maitasuna, izadiarekiko errespetua, familiarekiko harremanak, gizartearen ordena... Testu ezagunena Dao De Jing da. Egileen artean Laozi eta Konfuzio daude.
Aitzinako literatura japoniarra
Japoniarrek III. eta VI. mendeetan sortu zituzten euren lehendabiziko lan literarioak: Kojiki eta Nihonshoki kronikak edota Manyoshu poemak, 760. urtean bildu zituztenak. Hala ere, japoniar literaturaren aro klasikoa VIII. mendearen amaieran hasi zen.
Greziarrak
Homeroz gain, Safo idazleak ere garrantzi handia izan zuen literatura grekoan, izan ere, poesia lirikoaren aitzindaria izan baita literatura genero honi bere ezaugarriak emanez. Eskilo autoreak, bestalde, literatura okzidentala aldatu zuen antzerkian elkarrizketa eta interakzioa txertatu zituelako. Haren lan nagusia Orestiada trilogia izan zen. Antzerkian jarraituz, Sofoklesek ironia literatura teknika bihurtu zuen; azpimarratzeko da bere Edipo errege. Euripidesek antzerkia erabili zuen gizarte arauen aurka jotzeko; haren lan nagusiak Bakanteak, Medea eta Troiatarrak izan ziren. Aristofanes, azkenean, ez zuen hain tonu tragikoa erabili; bere lan nagusiak Lisistrata eta Igelak dira.
Aristoteles, Platonen ikaslea, Antzinaro klasikoko egile erreferente nagusienetakoa izan zen. Alor zientifiko askotako lan ezberdinak idatzi zituen, baina, batez ere, bere obra Poetika antzerkiaren eta kritika literarioaren oinarriak ezarri zituen.
Erromatarrak
Erromatar Inperioko autore askok berritzaileak izateari uko egin zioten eta, hala, autore klasiko grekoak imitatu zituzten. Virgilioren Eneida, esaterako, hein handi batean Homeroren obretan oinarritutako obra izan zen, garaiko enperadoreak hala aginduta. Plauto komiko erromatarrak, bere aldetik, Aristófanes autore grekoa imitatzen zuen. Ovidioren Metamorfosiak liburuan, greziarren mitoak berreskuratu zituen, zentzu berean.
Autore erromatarren kalitate literarioa ukaezina bada ere, aipatzekoa da kreatibitate eta sormena urria zutela. Erromatarren kreazio literarioetako bat satira izan zen. Horazio argumentuaren tresna gisa erabiltzen lehena izan zen; ondoren Juvenalek ere erabili zuen.
Europan
Erromaren erorketaren ondoren 476. urtean, grekoek eta erromatarrek asmatutako  estilo literarioak erabiltzeaz utzi zituzten europarrek Errenazimendura arte. Erdi Aroko kultura eta eta artea erlijioan zentratu ziren eta berrikuntza gutxi izan ziren. Literaturan gauza berri gutxi sortu ziren eta hiru multzotan bildu ziren: Erromako Materia, Frantziako Materia eta Britainia Handiko Materia.
Asian eta Afrikan Islama hedatu zen, lan grekoetan oinarrituz euren literatura garatu ahal izateko. Nahiz eta lan asko galdu egin ziren, musulman eskribauek literatura grekoko hainbat lan kontu handiz kopiatu eta gorde zituzten.
Latinez idatzitako literatura
Latina mendetan gorde zuen bere kultura prestigioa. Ondorioz, berandu arte, egile europear askok hizkuntza horretan egin zituzten bera lanak.
Hagiografiak edo "santuen bizitzak" maiz zabaldu ziren Europako lehen testuen artean. Beda egilearen lanak —Historia ecclesiastica gentis Anglorum— eta beste batzuenak fedean oinarritutako tradizio historikoari jarraitzen diote; tradizio horren hasieran Eusebio Zesareakoa dugu, 300. urte inguruan.
Antzerkigintza, orokorrean, baztertu zen Misterioak eta Nekaldiaren irudikapenak izan ezik. Lan horiek kristau-sinesmena jendearen artean hedatzea eta sendotzea zentratuta zeuden. 400. urte inguruan, Aurelius Prudentius Clemensek Psychomachia liburuarekin, Erdi Aroko literaturan hain erabilia izan zen ipuin alegorikoen tradizioa hasi zuen.
Godofredo Monmouthekoak bere Historia Regum Britanniæ idatzi zuen. Britainiako historiaren benetako gertakarien gisa aurkeztu zuen, horien artean, Merlin aztiarenak eta Arturo erregearenak.
Musulmanek Greziako intelektualen lan filosofiko eta zientifikoak gordetzeko interes handia erakutsi zuten. Hori esker testu asko ez dira galdu. Poliki-poliki lan horiek idazle kristauen lanetan islatu ziren. Esaterako Tomas Akinokoa teologo ospetsuaren idazlanetan Aristotelesen eragina nabaria da.
Herri hizkuntzetako literatura
Erdi Aroan herriko hizkuntzetan prestatutako poesia eta Gesta kantak loratu egin ziren trobadore eta koblakarien eskutik. Hizkuntza horiek ez zuten kultura garapena zeren eta balio hori zituzten testuak latinez idazten baitziren. Horregatik, hizkuntza horien lehenengo adierazpen literarioak herri kulturan eman ziren. Poesia epikoa garatzen jarraitu zen iparraldeko Europako mitologien gaiekin; Beowulf eta eskandinaviarren sagak, Homero eta Virgilioren antzeko gerra eta ohorearen ikuspegia erakusten zuten.
1095eko azaroan, Urbano II.a aita santuak Lehen Gurutzadari ekin zion Clermonteko Kontzilioan. Gurutzadek, XI. eta XIII. mendeen artean musulmanen aurka egin ziren kanpaina militarrak, Europako eta Ekialde Ertaineko bizitzaren alderdi guztiei eragin zieten; literatura ere eraldatu egin zuten bi kulturen arteko gerra horiek; adibidez, zaldunaren irudiak esanahi berritua hartu zuen.
Garaiko obra eta egile garrantzitsuak hauek dira: Petrarca eta bere poesia; Boccaccioren Dekamerona; Dante Alighieriren Jainkotiar komedia; Geoffrey Chaucerren Canterburyko ipuinak.
Antzinako arabiar literatura
Literatura arabiarra VI. mendean sortu zen Mu'allaqat eta Mufaddaliyat olerki bildumekin. Lan horien aurretik ahozko tradizio aberats zuten eta horretan klasikoak diren ipuinak zabaldu ziren, esaterako Sinbaden narrazioak, adibidez. Dena dela, arabiar kulturako lanik garrantzitsuena, Korana, VII. mendekoa da. Korana garaiko lan esanguratsuena eta, bere 114 sura edo kapituluekin, egitura konplexuena izan zen.
Beste literatura-alderdi bat Mahoma profetaren gertaeretan eta esaeretan oinarritutako hadiz tradizioa da (حديث, euskaraz ‘narrazioa, erreferentzia’). Testu horiek bildumetan jaso ziren, esaterako, Muslim b. al-Haýýaýk (875) egindakoa eta Muhammad Ibn Ismail Al-Bujarirena. Mohamaren inguruan izan ziren baita ere arabieraz idatzitako lehen biografiak. Lehenengoa Wahb ibn Munabbih-ek idatzi zuen baina, ezagunena, Muhammad ibn Ishaq-ena idatzitakoa da.
Olerkia kultura arabiarrak asko erabili duen generoa izan da, bertsotan edo prosa errimatuan, askotariko gaiekin, hala nola ereserki erlijiosoak, poesia mistikoa, eraso pertsonalak, poesia erotikoa eta, adibidez, ardoari buruzkoak.
Aldiz, fikziozko literatura gutxi dago, beharbada neurri batean al-fusha (hizkuntza literarioa) eta al-ammiyyah (hizkuntza arrunta) bereizten zirelako, literaturak entretenimendurako ez ezik, helburu moral eta hezitzaileetarako ere balio behar zuela uste zelako. Hala ere, hakawati edo ipuin kontalari asko egon ziren, obra didaktiko edo alegia tradizionalen zati entretenigarriak kontatzen zituztenak. Fikzio arabiarreko literaturaren lan handia (eta salbuespen arraroa) Mila gau eta bat gehiago da, zalantzarik gabe bere literatura eta kulturako ezagunena. Dena dela, persiar lan batetik abiatzen dela eta istorio batzuk Indian jatorria omen dutela aipatu behar da.
Engyprosopon bellonaensis
Engyprosopon bellonaensis Engyprosopon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bothidae familian.
Literaturaren historia
Antzinako arabiar literatura
Arabiar literaturan, bestetik, izen handi bat aipatu behar da: Ibn Khaldun. Idazlan ez-literarioetan Ibn Jaldunen perspektiba kronistikoa zen, naturaz gaindiko azalpen oro baztertzen zuen. Soziologiaren eta historiaren ikuspegi zientifikoaren aita izan zen nolabait.
Persiar literatura
Persiar literaturako libururik ezagunena poemen bilduma den Rubaiyat da. Poema horiek 4 lerrotako estrofatan antolatuta daude eta Omar Khayam idazleak, matematikariak eta astronomoak idatzia da.
Turkiar literatura
IX eta XI. mendeetan zehar, Turkiako eta Asiako jende nomadak ahozko literatura epikoaren tradizioa sustatu zuten, Dede Korkut-en Liburua edota Manas epikoa dira horren adibide. Hitzlau epikoaz idatzitako liburuen artean Yusuf Has Hajibek idatzitako Kutat-Ku Bilik (Bedeinkapenak eta jakinduriak) eta Divan-i Lugat-it Turk. Bada ere Mahmut Kasgarik zein Mir Ali Shir Nava'ik prestatutako hiztegi entziklopedikoa.
Txinatar literatura
Txinan askoz ere indartsuagoa izan zen literaturaren indarra Han eta Tang eta Song dinastiei esker. Izan ere, horiei esker forma poetiko ezberdinak garatu ziren. Ziurrenik Li Bai eta Du Fu izan ziren txinatar poetarik garrantzitsuenak. Gainera, inprenta ere Tang dinastiarekin martxan jarri zen.
Japoniar literatura
Literatura japoniarraren garai klasikoak VIII. mendetik XII.mendera iraun zuen Heian etapak. Garai horretan karaktere japoniarrekin idazten hasi ziren. Urte horietan emakume kultuek kortean protagonismo berezia hartu zuten. X. mendean Kokinshu izenburuko olerki bilduma azpimarratu behar da; lan horretan aurreko mende erdiko posiak bildu ziren. Hitzlauez, bestetik, Ise-Monogatari edo Izeren Kantuak, aipatu behar dugu; liburu horren beste bi lanetan eragin handia izan zuen, biak emakumeek idatzita: Sei Shōnagonren Makura no Sōshi (Burko liburua) eta Murasaki Shikiburen Genji Monogatari (Genjiren erromantzea). Beste lan garrantzitsua Konjaku Monogatarishū (Antzinako ipuinak) liburua da; horretan Txina, India eta Japoniako mila narrazio baino gehiago biltzen dira. Konjaku Monogatarishū XVIII. mendeko budista tenplu batean abandonatuta aurkitu zen.
Amerika
Europearrak Amerikara heldu aurretik bertako herriek literatura propioak garatu zituzten, neurri handi batean ahozko tradizioaren gainean. Dena dela, literatura idatziak izan ziren ere bai. Esatereko literatura prehispanikoa izan zen gaur egungo Latinoamerikan. Maiek, adibidez, hiru motatako hieroglifozko idazketa sistema konplexua garatu zuten; matematika eta kronologiari buruzkoak ezagutzea lortu da, baina orain arte ez da literarioa era egokiaz deszifratu, nahiz eta Yucatánen Diego de Landaren testigantza izan. Literatura hori aztertzeko beste arazo bat da, Eliza Katolikoaren eraginez, kodexak sistematikoki suntsituak izan zirela; lan horretan liburua idatzi aurretik Diego de Landa bera aritu zen. Antza denez, maien literaturaren urrezko garaia X. mendea baino lehenagokoa izan behar zela ondoriozta daiteke; ondoren, hiriak utzi zituzten eta haien ziblizazioa maldan behera joan. Oso zaila da garai hartako lanei data ezartzea, baita nongoak diren zehaztea ere (asko ahoz transmititzen baitziren).
Nahuatl kulturan ere literatura landu egin zen. Andeen inguruan ere idazkera sistema erabili zuten, kipuak, baina oraindik deszifratu gabe dago. Kipua kontuak egiteko eta gertaerak adierazteko erabiltzen zituzten lokarri korapilodunen multzoa da.
Errenazimenduko literatura
Letren historia egiterakoan, baldin eta Berpizkunde izenaz Erdi Aroaren eta barrokoaren arteko garaia izendatzen bada, hau da, Europako arteen aldi bat, 1450-1570 urte artean ipini daitezke gutxi gorabehera mugak, alegia, Basileako Kontzilioaren amaieratik (1443) Trentoko Kontzilioaren amaiera arte (1563), eta orobat inprimeriaren lehen urratsetatik, Kontraerreformaren hasieraraino.
1492an europearrek mundu berria aurkitu ondoren, Europan hasi zen ezagutzaren berrikuntza orokorrak zientziaren eta ikerketaren ikuskera berria eta artea egiteko modu desberdinak ekarri zituen. Garai hartan forma literario bat sortu zen, gero eleberria bilakatuko zena, ondorengo mendeetan indarra hartu zuena. Lehen garai honetako ezagunenetako bat Tomas Mororen Utopia liburua da. Entretenimenduzko antzezlan dramatikoak (asmo moralizatzailearen aurkakoak) eszenatokira itzuli ziren. William Shakespeare da antzerkigile nabarmenena, baina askoz gehiago izan ziren, Christopher Marlowe, Molière eta Ben Jonson kasu.
XVI. mendetik XVIII. mendera, Commedia dell'arteko musikariek inprobisatu egiten zuten Italiako eta Frantziako kaleetan, baina lan batzuk idatziak izan ziren. Bat-bateko lanek zein eskema batean oinarrituta idatzitakoek eragina izan zuten garaiko literaturan, bereziki Moliereren lanean. Shakespeare eta Roberto Armin, bufoiak eta jokalariak berreskuratu zituzten komedia berriak sortzeko. Paper guztiak, baita femeninoak ere, gizonezkoek ordezkatzen zituzten; hori Frantzian aldatu zen lehenik, eta Ingalaterran gero, XVII. mendearen amaieran.
Literatura barrokoa
Errenazimentuak ez bezala, Barrokoak desengainuaren ideia eta ezkortasuna ditu ezaugarri. Literatura honetan ohikoak diren gaiak bizitza borroka, amets edo gezur gisa eta giza gertakarien iheskortasuna dira, estilo dotore eta kargatuan islatuak. Literatura barrokoak neurriz kanpo erabiltzen ditu adjektibazioa, hiperbatona, elipsia, metafora, perifrasia, antitesia eta aipamen mitologikoak.
Egile artean gutxi batzuk aipatuko ditugu: Katalanez, Francesc Fontanella, Francesc Vicenç Garcia, Josep Romaguera; portugesez, António Vieira, Gregório de Matos, Francisco Rodrigues Lobo; gaztelaniaz, Luis de Góngora, Francisco de Quevedo, Sor Juana; ingelesez, John Donne, George Herbert, Andrew Marvell, Henry Vaughan; alemanez, Andreas Gryphius eta Angelus Silesius.
XVIII. mendeko literatura: Argien Garaia eta Neoklazismoa
Literatura «ilustratuaren» hasiera, nolabait, bi idazlanekin eman daiteke: 1689, John Lockeren An Essay Concerning Human Understanding, eta 1785, Johann Wolfgang von Goetheren Werther. Epe horretan, bestetik, ahalegin intelektual handia sortu zen Frantzian: Encyclopédie proiektu erraldoia. Urte horietan ere garrantzi handiko beste lanak plazaratu ziren: Jean-Jacques Rousseauren Émile, ou De l'éducation (1762), Jonathan Swiften Gulliverren bidaiak (1726), Voltaireren Kandido, Montesquieuren Persiar gutunak...
Literatur lanak mota askotakoak izan ziren mende horretan argitaratu zirenak: kolektiboak, zibilak eta moralak, didaktikoak, etab. Dena dela, oro har, ezaugarri hauek izan zituzten:
Literatura Garaikidea (XIX-XX)
XX. mendeko literaturaren aldi nagusiak bi definiotan jasotzen dira, literatura modernistan zein literatura postmodernoan, 1900etik 1940ra eta 1945etik 1980era gutxi gorabehera, hurrenez hurren, Bigarren Mundu Gerraren arabera banatuta.
Herri literaturak bere genero propioak garatu zituen, hala nola fantasia eta zientzia fikzioa. Literatura-kritika nagusiak alde batera utzita, genero hauek beren sare eta sariak garatzen dituzte, hala nola Nebula Award (1965etik), British Fantasy Award (1971tik) edo Mythopoeic Awards (1971tik).
Liburuaren historia
Literaturaren historiako beste forma batzuekin lotuta, liburuaren historia diziplinarteko ikerketa-eremu bat da, bibliografiaren, historia kulturalaren, literatur kritikaren eta komunikabideen teoriaren metodoetatik abiatuta. Batez ere, testuak eta haien forma materialak ekoizteaz, zirkulatzeaz eta jasotzeaz arduratzen da, liburuaren historiak testualitate formak beren alderdi materialekin lotu nahi ditu.
Liburuaren historia literaturaren historiarekin lotzen dela zenbait gaietan ikus daiteke. Bietan horrelako kezkak daude: egiletzaren garapena lanbide gisa, irakurleen ikusleen eraketa, zentsura eta egile eskubideen mugak eta forma literarioaren ekonomia.
Joaquín Zuazagoitia
Joaquín Zuazagoitia Azkorra (Madril, 1892ko martxoaren 22a - Bilbo, 1971ko otsailaren 17a) bizkaitar kazetari eta politikaria izan zen, 1942 eta 1959 artean Bilboko alkatea izandakoa.
Plasmido
Plasmidoa bakterioek haien kromosoma nagusitik kanpo duten DNA zatiari deritzo. DNA zati horren erreplikazioa kromosoma nagusiarenetik independentea da. Bakterioen kromosoma DNA molekula erraldoi eta biribila da, oso tolestuta dagoena. Kromosoma honek bakterioarentzat ezinbestekoa den informazio genetikoa dauka; plasmidoetan dagoen informazioa, berriz, ez da hain funtsezkoa, baliagarria izan arren.
Plasmidoen tamaina aldakorra da, baina beti kromosoma baino askoz txikiagoak dira. Bakteria gehienek plasmidoak dituzte, batzuetan ale bakar bat, besteetan ehunka. Eukariotoak diren legami gutxi batzuk plasmidodunak dira ere. Burujabeak izan arren, zenbait kasutan plasmidoak bakteriar kromosoman integratzen dira. Kasu horietan kromosomarekin batera erreplikatzen dira, haien autonomia galduz. Integratuta dagoen plasmidoari episoma deritzo.
Joaquín Zuazagoitia
Bartzelonan Farmazia, Madrilen Kimika eta Bordelen Enologia ikasi zituen. Hasieran liberala gero espainiar nazionalista sutsu bilakatu zen.
Plasmido
Ingeniaritza genetikoan eta bioteknologian plasmidoen erabilera oso arrunta da. Plasmidoak tresna oso baliotsua dira geneak garraiatzeko eta zelula ostalari batean gene horiek espresatzeko.
Joaquín Zuazagoitia
1920. urtean argitaratu zuen Bilbon Algunos escritos vascongados desde 1874 eta urte berean Tellaeche el diletante. 1934an plazaratu zuen Rasgos de Vizcainía obra eta handik 6 urtera Pedro Eguillor. Zuazagoitiarenak dira, halaber, Artículos (1959), La juntura clásica en sus relaciones con la Anatomía y la Filosofía eta La Criolla. Beste egileen obra askotako aintzinsolasen egilea izan zen.
Hermes aldizkariko sortzaileetariko bat izan zen. 1939. urtean sortu zenetik, El Correo Español-El Pueblo Vascoko zuzendari izan zen. Bilboko alkate izan zen 1942-1959 bitartean, eta Bizkaiko Kulturaren Batzarreko lehendakari izan zen hil arte.
Plasmido
Plasmido motak
Plasmidoek duten informazio genetikoa anitza da oso. Bakterioen artean transmititu daitezke, konjugazioaren bitartez; horrela, geneen hedapena eta aldakortasun genetikoa ugaritzen dira. Lau mota hauek bereizi daitezke:
Plasmido konjugatzaileak edo F faktorea:
Plasmido konjugatzaileak edo F faktoreak (ingelesezko fertility-tik, emankortasun edo ugalkortasuna ) bakterioen arteko konjugazioa ahalbidetzen du, plasmido horrek gordetzen duen informazio genetikoarekin pilusa sortuz.
Kol izeneko plasmidoak:
Plasmido honen informazio genetikoaren bitartez bakterioek bakterizidak sortzeko gaitasuna bereganatzen dute, hau da, beste bakterio batzuk hiltzeko gaitasuna. Modu honetara, plasmido hau duten bakterioek baliabide gehiago lortuko dituzte.
Birulentziako plasmidoak:
Plasmido mota hauek toxinak sortzeko informazioa dute, eta horrek bakterioen patogeno izaera areagotzen du.
Osasun arazo larria da bakterioek antibiotikoekiko duten erresistentzia gero eta handiagoa. Plasmidoekin lotuta dago askotan erresistentzia hori, eta plasmidoak trukatzerakoan erraz zabaltzen da bakteriar populazioaren artean.
Chalinolobus morio
Chalinolobus morio Chalinolobus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Allouagne
Allouagne Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Allouagne udalerrian erroldatutako biztanleak 3.057 ziren. Familiak 1.148 ziren, horien artean 252 pertsona bakarrekoak ziren (104 bakarrik bizi ziren gizonak eta 148 bakarrik bizi ziren emakumeak), 388 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 432 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 76 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.257 etxebizitza zeuden, 1.188 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 59 hutsik zeuden. 1.234 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 1.188 etxebizitza nagusietatik 1.015 bere jabearen bizilekua ziren, 167 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 24 etxek bi zituzten, 107 etxek hiru zituzten, 248 etxek lau zituzten eta 808 etxek bost zituzten. 969 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 470 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 545 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.985 ziren, horien artean 1.318 aktiboak ziren eta 667 inaktiboak ziren. 1.318 pertsona aktiboetatik 1.192 lanean zeuden (682 gizon eta 510 emakume) eta 126 langabezian zeuden (60 gizon eta 66 emakume). 667 pertsona inaktiboetatik 204 erretiraturik zeuden, 207 ikasten zeuden eta 256 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Allouagne udalerrian 1.203 unitate fiskal zeuden, 3.110,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.565 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 62 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 funerariak, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 zurgina, 3 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2000. urtean Allouagne udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 752 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Awasa
Awasa (አዋሳ, Äwasa) Etiopiako hiria da, Hegoaldeko Nazioen, Nazionalitateen eta Herrien Eskualdeko hiriburua. 1.708 metroko garaieran dago, Awasa aitziraren ertzean, Addis Abebatik 285 kilometro hegoaldera, Sodotik 130 kilometro ekialdera, eta Dillatik 75 kilometro iparraldera. 2015ean 300.100 biztanle zituen.
Klima
Awasak sabanako klima du, Aw, Köppen klima sailkapenaren arabera.
Aritzaleta
Aritzaleta Deierriko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 49 biztanle ditu.
Historia
1857ko errolda arte bere udalerria izan zuen baina harrezkero beste hainbat herrirekin batera Lizarrerriko eskualde honen batasun naturalaren isla den Deierri udalerriaren barruan dago.
Nindorf (Rendsburg-Eckernförde)
Nindorf Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Neurergus kaiseri
Neurergus kaiseri Neurergus generoko animalia da. Anfibioen barruko Salamandridae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Wylie (Texas)
Wylie Texasko hiri bat da. Collin konderrian kokatua dago. 2010ean 41,427 biztanle zituen, 54.49 kilometro koadrotan banatuta.
Phil Cunningham
Phil Cunningham (Edinburgh, 1960ko urtarrilaren 27a) eskoziar folk musikari eta musikagilea da, Silly Wizard taldean edo Johnny anaiarekin batera akordeoi jotzen duena.
Masia Freixa
Masia Freixa, Kataluniako Terrassa udalerrian dagoen eraikin modernista bat da. Sant Jordi parkean dago.
1896an eraikia, hasiera batean hari lantegia izateko, eta 1907 eta 1914an Lluís Muncunill i Parellada arkitektoak zaharberritua. Arkitektoak gaudíar estiloko arku eta gangez apaindu zuen. Urte luzez Udal Musika Kontserbatorioaren egoitza izan zen.
Narcine timlei
Narcine timlei Narcine generoko animalia da. Arrainen barruko Narcinidae familian sailkatzen da.
Arctocephalus gazella
Arctocephalus gazella Arctocephalus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Otariidae familian sailkatuta dago..
Neurergus microspilotus
Neurergus microspilotus Neurergus generoko animalia da. Anfibioen barruko Salamandridae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Aegotheles cristatus
Aegotheles cristatus Aegotheles generoko animalia da. Hegaztien barruko Aegothelidae familian sailkatua dago.
Maizicourt
Maizicourt Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Maizicourt udalerrian erroldatutako biztanleak 176 ziren. Familiak 77 ziren, horien artean 27 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 23 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 27 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Tomás Pero-Sanz
Tomás Miguel Pascual Santiago Pero-Sanz Zorrilla (Bilbo, 1893ko maiatzaren 17a - ibidem, 1959ko uztailaren 1a) bizkaitar politikaria izan zen, 1941 eta 1942 artean Bilboko alkatea izandakoa.
Yantis (Texas)
Yantis Texasko herri bat da. Wood konderrian kokatua dago. 2010ean 388 biztanle zituen, 4.77 kilometro koadrotan banatuta.
Maizicourt
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Tomás Pero-Sanz
Ideologiaz karlista, Gerra Zibila baino lehen Comunión Tradicionalistako kidea izan zen.
Maizicourt
Etxebizitza
2007an 84 etxebizitza zeuden, 76 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 83etxeak ziren. 76 etxebizitza nagusietatik 70 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 13 etxek hitu gela zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 69 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 72 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 72 pertsona aktiboetatik 66 lanean zeuden (36 gizon eta 30 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Maizicourt udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 183 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.543 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 argiketaria.
2000. urtean Maizicourt udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 655 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Engyprosopon bleekeri
Engyprosopon bleekeri Engyprosopon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bothidae familian.
Remington (Ohio)
Remington Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hamilton konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sale Creek (Tennessee)
Sale Creek Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hamilton konderrian dago, Tennessee estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Barthélémy Chinenyeze
Barthélémy Chinenyeze, (Dunkerke, 1998ko otsailaren 28a), boleibolean lehiatzen den kirolari frantziarra da.
Tokion, honako hauek osatzen zuten taldea: Stephen Boyer, Antoine Brizard, Daryl Bultor, Barthélémy Chinenyeze, Trévor Clévenot, Jenia Grebennikov, Nicolas Le Goff, Yacine Louati, Earvin N'Gapeth, Jean Patry, Kevin Tillie eta Benjamin Toniutti-k.
Anatoli Karpov
Anatoli Yevgenyevitx Karpov (errusieraz: Анатолий Евгеньевич Карпов edo Anatolij Evgen'evič Karpov) (Zlatoust (antzinako Sobietar Batasuna), 1951ko maiatzaren 23a - ) errusiar xake jokalaria da, eta birritan izan da munduko txapeldun, lehenbiziko aldiz 1975-1985 artean, bigarrengoz 1993-1999 artean. Gehienbat Gari Kasparov xakelariarekin izandako norgehiagoka edo lehia biziarengatik oroitua da. Izan duen elo puntuaketa onena 2780 da, 1994ko uztailean lortu zuena.
Karpovek hiru alditan irabazi zuen SESBeko xake txapelketa, 1976, 1983 eta 1988an; azken horretan lehen postua Gari Kasparovekin partekatu zuen.
Sobietar Batasuneko xake taldearekin urrezko domina irabazi zuen 1972, 1974, 1980, 1982, 1986 eta 1988ko Xake Olinpiadetan eta 1985eko eta 1989ko Taldekako Munduko Xake Txapelketan.
9 aldiz irabazi du Xakearen Oscarra.
Biografia
Anatoli 1951ko maiatzaren 23an jaio zen garaiko SESB zen Zlatoust hirian. Gerra ondorengo inguruko milioika langile bezala, Karpov sendia pobrea zen. Lau urte besterik ez zituenean, aitak Toliari xakean jokatzen erakutsi zion. Baina, Capablanca edo Resheskyren gurasoak ez bezala, Anatoliren aitak bien arteko partida guztiak irabazi ohi zituen.
Australiako urre sukarra
Australiako urre sukarra (ingelesez Australian gold rushes) 1851an Edward Hargraves ingeles urre-bilatzaileak Hegoaldeko Gales Berria estatuko Bathurst hiriaren inguruan urrea topatu zuela iragarri zuenean hasi zen, hain zuzen ere, hark Ophir deitutako leku batean.
La Guéroulde
La Guéroulde Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Australiako urre sukarra
Sei hilabete geroago, Victoria estatuan urrea topatu zen. Hargraves baino aurretik, jada 1841an Branwhite Clarke erreberendoak urre koputua handia topatu omen zuen, 1844an beste hainbat topaketa ere gauzatu zirelarik. Clarkek Hegoaldeko Gazle Berriko gobernadorea zen George Gippsi bere aurkikuntzaren berri eman zionean, Gippsek honela erantzun zion: ""Eskutatu ezazu, Clarke jauna, edo zintzurra moztuko digute!".
Anatoli Karpov
Biografia
Di-da batean igo zen Anatoli gaztea eta, 11 urterako, Maisu hautagai egin zuten. Hamabi urterekin, Mikhail Botvinniken eskola ospetsuan hartu zuten, baina maisuak ez zuen oso ondo baloratu:
Chalinolobus neocaledonicus
Chalinolobus neocaledonicus Chalinolobus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Anatoli Karpov
Biografia
Karpovek eskola hartan asko ikasi zuela onartu zuen gerora, xake liburuetan murgiltzea eta teorian sakontzea eskatu baitzion. 1966an, 15 urte zituenean, maisu nazional bihurtu zen, SESBeko gazteena, eta 1969an gazteen munduko xake txapelketa irabazi zuen. 1969an Nazioarteko Maisu egin zuten eta, hurrengo urtean, Nazioarteko Maisu Handi.
La Guéroulde
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Anatoli Karpov
Biografia
Hurrengo urteetan egoera finkatzen joan zen eta, 1973an, bigarren izan zen SESBen egindako txapelketan eta lehena Leningradon egindakoan, horrela, munduko txapeldun izateko lehiarako Hautagaien Torneoan sartzeko aukera lortu zuen. Final-laurdenetan Lev Polugayevski garaitu ondoren, mundu txapeldu ohia zen Boris Spaskirekin lehiatu behar izan zuen eta erabateko porrota eragin zion hari: 4-1. Finalean, berriz, Viktor Kortxnoi garaitu zuen 12,5-11,5.
Nindorf (Dithmarschen)
Nindorf Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
La Guéroulde
Etxebizitza
2007an 356 etxebizitza zeuden, 297 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 42 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 333 etxeak ziren eta 21 apartamentuak ziren. 297 etxebizitza nagusietatik 237 bere jabearen bizilekua ziren, 56 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 74 etxek lau zituzten eta 154 etxek bost zituzten. 226 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 124 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 139 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 480 ziren, horien artean 362 aktiboak ziren eta 118 inaktiboak ziren. 362 pertsona aktiboetatik 320 lanean zeuden (175 gizon eta 145 emakume) eta 42 langabezian zeuden (22 gizon eta 20 emakume). 118 pertsona inaktiboetatik 48 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 40 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.