cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anton Txekhov
Bizitza Melikhovon (1892-1899)
1894tik aurrera, Txekhovek borondatezko ekintza gehiago zuzendu zituen Melikhovoko inguruetan, botikak sortuz eta hainbat eskola herrikoien eraikuntzak finantzatuz. Halaber, liburu kopuru handiak bidali zituen bere jatorrizko Taganrog eko liburutegira eta eskoletara, batzuk argitaletxeek eskainitakoak eta beste batzuk bere patrikatik ordainduak. Garai horretan dramaturgiari eskaini zion bere burua, eta 1887an Ivanov bere lehen antzezlan handia estreinatu zuen. Ondoren, 1888 eta 1889 artean ekitaldi bakarreko antzezlan txiki batzuk idatzi zituen, eta baita Basoetako gizona, handik urte batzuetara Osaba Vanya izenarekin berregin zuena, eta gaur egun bere pieza ezagunenetako bat izaten jarraitzen duena. Melikhovon baita, 1895ean Kaioa dramaren idazketa amaitu zuen, 1896ko urrian San Petersburgon antzeztua izango zena eta 1898 Moskun, bietan arrakasta handiz. Garai horretako hainbat ipuin eta istorio ospetsu ere badaude, besteak beste, Nire bizitzaren historia eta  Laborariak; azken honetan, nekazari bizitzaren behatzaile bakan eta oso ezkorra bilakatzen da, eta zentsurak aldaketak egitea agindu zion.
Garapen Jasangarrirako 1. helburua: pobrezia desagerraraztea
La Sopa de los Pobres
Argazkiaren bigarren gunea, atzealdekoa da. Iluntasuna da nagusi bertan, eta ez da kasualitatea; elikagaiak dauden edo prestatzen dabiltzan gunea da. Hiru eltze edo pertz daude, kea botatzen dabiltzanak, baina eraikin barruan dagoen iluntasunak, elikagai falta irudikatzen du, eta keak ere sentsazio txarra adierazten du, arazoaren muina pertz barrukoa (honen urritasuna) balitz bezala.
Anton Txekhov
Bizitza Melikhovon (1892-1899)
1897ko martxoan Moskun hemoptisi larri bat izan ondoren, ospitalean hainbat astez egon beharrean aurkitu zen. Halaber lehen aldiz beste sendagile batzuei tuberkulosia artatzeko eskatu zin, ordura arte bere kabuz tratatzen saiatu izan zelako. Sendagileek neguko hilabeteak Krimea ko, klima epelagatik ezaguna den Itsaso Beltze ko penintsulan, edo Europako hegoaldeko beste herrialde batzuetan igarotzeko gomendatu zioten. Txekhovek aholkua jarraitu egin zuen, eta 1897ko udazkenean Frantziako Mediterraneoko kostaldera bidaiatu zuen, hil batzuetarako.
Garapen Jasangarrirako 1. helburua: pobrezia desagerraraztea
Eskalea
Pobreziarena, fenomeno orokor bat den arren (edonork buka dezake egoera horretan), badira hainbat faktore pertsona batek pobrezian bukatzeko arriskua baldintzatzen eta ondorioz, areagotzen dutenak. Amerikako Estatu Batuetako pobrezia tasak pertsonen jatorri etnikoaren arabera xehatuta adibidez, argi eta garbi ikusten da arraza beltzekoek zentzu horretan diskriminazioa nozitzen dutela. Izan ere, beltzen %26,2a da pobrea, eta hurrenez-hurren zuriek eta asiarrek %12,4 eta 12,3ko pobrezia-tasak dituztela ikusita, batzuen eta besteen arteko aldea oso nabaria da. Errealitate horren isla da argazkia, pobreziaren "aurpegia" diren horietako azal beltzeko pertsona bat ageri baita.
Pinu
Pinus uncinata
Pinaburuak ia eseriak dira, kolore arre distiratsukoak, 5 eta 7 cm artean neurtzen dutelarik eta erabat asimetrikoak dira, alde bateko ezkatak bestekoak baino handiagoak dira eta kako-forma dute, bertatik bere izen espezifikoa (uncinata). Haziek (pinaziek) mintzezko hegala dute haize bitartezko sakabanetzea errazteko.
Anton Txekhov
Bizitza Melikhovon (1892-1899)
1898ko irailean, Krimeako kostaldeko Jalta hirira joan zen eta lursail bat erosi zuen etxe berri bat eraikitzeko. Izan ere, aita hil ondoren Melikhovoko etxera familia gero eta gutxiago joaten zen, eta azkenean saldu egun zuen. Bestalde, Suvorinekin desadostasun bat izan ondoren, Txekhovek 1899ko hasieran Adolf Marx alemaniar jatorriko argitaletxearekin sinatu zuen kontratu berri bat, 75.000 errubloren truke, bere obraren eskubideaz jabetzen zena, antzezlanak izan ezik. Diru horrekin etxea ("Datxa zuria") eraiki zuen, eta 1899ko uda amaieran joan zen bertara.
Garapen Jasangarrirako 1. helburua: pobrezia desagerraraztea
Eskalea
Argazkiari erreparatuz, eskaleari inork kasurik egiten ez diola ikusten da, eta pobre izateak maiz gizarte bazterkeria ere dakarrela ondorio bezala. Gizarteak bere erritmoa darama, lana eta ekonomiaren martxa jarraituz, eta gizartea ez da erritmoa horretatik at geratzen diren horietaz oroitzen, sistematik kanpo bezala geratzen baitira. Errealitate ikusezin bat dira maiz, eta behin gizarte bazterkeriaren zuloan erorita, oso zaila da lana topatu eta pobreziatik irtetea.
Pinu
Euskal Herriko sakabanaketa
Hotza oso ondo jasaten duenez, Euskal Herrian Pirinioetan soilik hazten da.
Anton Txekhov
Bizitza Melikhovon (1892-1899)
1895ean Tolstoi ezagutu zuen, eta 1900ean Errusiako Zientzia Akademiako kide izendatu zuten, baina bi urteren buruan kargua utzi zuen Maksim Gorki erakundetik bota zutela-eta protesta egiteko.
Garapen Jasangarrirako 1. helburua: pobrezia desagerraraztea
Berlingo Konferentzia
Pobreziari buruz mintzo garenean, askotan fokalizatzen dugu fenomeno hori kontinente batekin; Afrikarekin, hain zuzen. Guk automatikoki Afrika eta pobrezia mentalki lotzeko hainbat arrazoi daude, klimatikoak esaterako, baina zalantzarik gabe zeresan izugarria izan duen faktore bat Europako potentziek kolonizazioaren baitan Afrika zatitu izana da. Hori islatzen du Illustrierte Zeitung egunkari alemaniarrak, Berlingo Konferentziaren marrazki baten bitartez. Bertan, Alemania, Austria-Hungaria, Belgika, Danimarka, Espainia, Frantzia, Erresuma Batua, Italia, Herbehereak, Portugal, Errusia, Suedia-Norvegia, AEB eta Otomandar inperioko ordezkariak bildu ziren.
Euskal baladak
Metodologia semiotikoa
• Mitoa-Historia.
Metodo honen aldeko argudia izan daiteke xehea izateaz gain baladak aldatuz doazen testu moduan hartzen dituela eta, hala, hizkuntza bereko edo beste hizkuntzetako beste aldaera batzuekin erkatzean baladaren ulermena errazten duela. Bestela esanda, balada, azkenean, idatzizko testu itxitzat baino, ahozko diskurtso ireki baten zatitzat hartzen du.
Cid eta Juaristiren ikasle Joseba Lakarra, Koldo Biguri eta Blanca Urgell izan ziren 1983 an Euskal baladak, antologia eta azterketa (2 ale) lanaren argitaratzaileak. Liburu horrek euskal esparruan baladari buruz ezaguna zen guztia jasotzeko ahalegina egin zuen eta landa-ikerketarekin ekarpen berriak egiten. Testuak beste ahozko euskal testu batzuen baitan kokatzen du balada, balada tradizional eta arrunten arteko bereizketa egiten du eta baladen lengoaia eta kontakizuna ikertzen ditu, eta, bestalde, baladaren historia, geografia eta bilakaera historikoa aztertzen. Euskal ahozko generoa ikertu nahi duenak nahitaez ezagutu beharreko testua da, beraz. Liburua euskal balada ezagun guztien aldaera testualen antologia batek osatzen du.
Ordutik, Erromantze bildumen gaineko nazioarteko mahai-inguruetan gero eta euskal ikertzaile gehiagok parte hartzen du, aipatu ikertzaileen eta Menéndez Pidal Mintegiaren arteko lankidetza gero eta estuagoari esker. Horren emaitza dira euskal baladei buruzko lan monografikoak.
Corpusaren urriak lan monografikoa errazten du. Lan horien artean aberasgarrienetako bat Jesus Antonio Cid ek 1985ean argitaratutako «Estudios sobre la balada tradicional vasca, 1: Peru gurea (EKZ, 115), der Schwank von alten Hildebrand, y sus paralelos románicos (Aa.Th., 136OC)» dateke, lan zinez eredugarria, non Peru gurea Europako testuinguruaren baitan ikertzen baita. Lan horretan, XIX. mendearen hasieran Iparraldean juglaretza berri bat jaio zela proposatzen du Cidek, eta juglaretza horrek frantsesezko zenbait erromantze euskarara egokitu zituela. Modu horretara moldatutako erromantzeek aldaera gutxi dituzte, eta jatorrizko frantsesarenaren antzekoak dira oso (cfr. Juaristi, «La balada vasca de la muchacha ciervo», 1987, 919).
Jon Juaristik Beotibarko Kantaren erromantzea (1986, 845856) eta Orein neskatoaren balada (1987, 917 926) arretaz eta zehatz-mehatz aztertu ditu. Hirur kapitainaki buruzko lan bat ere iragarri da. Igone Etxebarriak Ana Juanixeri buruzko monografia bat (1988, 129177) argitaratu du. Jon Kortazarrek Prantzie kortekoari buruzko monografia bat (1980, 97128) argitaratu zuen. Jesus Antonio Cidek ere bere lanekin jarraituko omen zuen.
Aita Antonio Zavala k euskal baladaren corpus orokor bat argitaratu zuen XX. mendearen amaiera aldera, Erromantzeak / Romances vascos izenburupean.
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Baladak, erromantzeen antzera, «egituratutako diskurtso baten zatiak dira eta bizitza imitatzen dute, eta modu zatikatu eta soilean erreferentearen sistema sozial, ekonomiko eta ideologikoak irudikatu, eta, ondorioz, zeharka kritikoki aztertzeko [..,] narrazio tradizionalak dira, gizarte egitura ororen eta artearen adierazpide kolektibo ororen transmisioa eta bilakaera gobernatzen dituzten bi indar osagarrien jokoari lotuak: oinordetza eta berrikuntza» (Catalán, 1984, 19).
Baladetan bi moldaketa-maila nabari daitezke: batetik, lengoaia, baliatutako estilo poetikoa, eta bestetik, kontaketa, morfosintaxi narratiboa. Maila bakoitzak berezko adierazpideak ditu, banan-banan azalduko direnak.
Balada batean eguneratutako diskurtso batek berez mugagabea dirudien arren, praktikan ez da horrela, baladen errezitatzailea hizkuntzak aurretik zehaztutako eremu batean sartzen baita. Baladetako lengoaia diskurtso tradizional bat, lexiko batean eta gramatika batean oinarriturikoa erabiliz gauzatzen da (Catalán, 1984, 24), diskurtso tradizional hori irudi bidez osatzen delako, hau da, formulen hiztegi itxi bat moldatzen duten esaldi-sinboloez. Catálogo General del Romanceroren egileek adierazten duten moduan: “Erromantzeak lerroz lerro eta diskurtsoaren formula oro bilduz memorizatzen eta gogoratzen dira –sarritan musika lagun. Kantariek edo errezitatzaileek ez dituzte intriga eta hitzezko osagai esanguratsuenak baino ikasten –egitura laxoagoko beste kontakizun tradizional batzuetan gertatzen den moduan–, intriga garatzen duen diskurtsoa ere ikasten dute» (Catalán, 1984, 160).
Baladaren diskurtsoa, bada, formulistikoa da. Formula bat esaera zehatz bat da, adierazten duena baino zerbait gehiago» esatean tropo bihurtzen dena. Eskuarki metonimiak izan ohi dira, zeren eta, ikusi dugunez, ahozkotasunaren lengoaiak nahiago baitu zehatza abstraktua baino, egoeraren araberakoa edo, hobeto esanda, esperientziazkoa, abstraktua baino (Ong, 1987, 54). Baladek lexiko formulak baliatzen dituzte. Formularen hitzez hitzeko esanahia ezin bazter liteke, baladak adierazten duen argumentuari lotzen baitzaio, baina, aldi berean, metonimia joko bat agertzen du, irakurlea, ondorioz, berori interpretatzera behartuta dagoelarik.
Nolanahi ere, formulek balada berean aldakuntzak ager ditzakete, edo baladaz balada doazen formula bidaiari bilaka daitezke.
Adibidez, Marinel batek bahitutako neskatoa baladan, honek bere buruaz beste egiteko erabiltzen duen figura objektu zorrotz moduan deskriba daiteke. Aldaera bakoitzean, lexema hori egokitu egiten da, eta ezpata, aizto edo guraize moduan agertzen da. Formula egoki daiteke, baina esanahia, oinarri duen metonimia, ez da aldatzen, formula hitzezko artikulazioari ez dagokiolako, figuratiboari baizik (Catalán, 1984, 180).
Pinu
Erabilerak
Hazkuntza moteleko pinua da eta bizitza luzekoa, 600 urte baino gehiago bizi daitekeelarik. Bere zura zurruna da, arina eta lantzeko erraza, erretxinatsua, baina ez da gehiegi erabiltzen zuhaitz honen eskasia dela eta. Bere zura, aroztegi finerako erabiltzen zen, tornularitzan leuntzeko erraztasunagatik. Kosmetikan, espezie honetako azikuluak erabili dira bertatik esentzi olioa atera eta bainu-gatzak lantzeko asmoz.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Zenbait formula. Formulek baladen lengoaia ikertzeko oinarria eskaintzen dute. Ikerlana, ordea, ez da hor amaitzen. Formula batzuk beste batzuk baino ugariago agertzen dira. Lakarra, Biguri eta Urgellek, adibidez, hauek nabarmendu dituzte:
Pinu
Erabilerak
Lur subalpetarra birpopulatzeko oso erabilia izan da, lurzorua babesteko eta berreskuratzeko asmoz.
Banaketa geografikoa
Pinuak jatorriz Ipar Hemisferiokoak dira, baita Hego Hemisferioko tropikoaren eremu batzuetakoak ere. Munduan 110 pinu espezie inguru ezagutzen dira. Espezie bakarra dago Ekuadorren hegoaldean aurkitu zena, Sumatra irlan (2ºS, Sumatrako pinua). Ipar Amerikan, 66ºN eta 12ºN latitudeen arteko eskualdeetan kokatzen dira, Jack pinua (Kanadan) edo pinu karibetarra (Nikaraguan).
Mexikoko mendi subtropikaleta Pinus generoko espezie dibertsitate gehiena aurki daiteke, 47 espezie inguru egonik. Estatu Batuetako mendebaldea (Kalifornia) Lurreko bigarren lekua da pinu dibertsitate handienetarikoa duena.
Zazpi espezie ezagutzen dira Iberiar penintsulan dutela jatorria eta antzinatik biziraun eta garatu direnak.
Hainbat espezie eremu epel eta subtropikaletara barneratu dira, bi hemisferioetan. Hauek zur-baliabide modura hazten dira edota parkeetan apaingarri modura. Esan behar da espezie batzuk inbaditzaile bihurtu direla.
Orokorrean pinuak inugrumen oso desberdinetan aurki daitezke, basamortuetatik basoetara, 5.200 metroko altuerako mendietan, eremu hotz edo beroetan. Hala ere, normalean eremu menditsuetan aurkitzeko aukera gehiago daude, non lurra eta ura ego daitekeen
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- Errepikapena.
Pinu
Erabilerak
Konifera mexikarrek baso-industriaren mantenua irudikatzen dute. Konifera hauetatik hainbat produktu lor daitezke, egurra, erretxina, ezpalak, haziak edota azikulak beste batzuen artean. Zelulosa eta papera egiteko erabiltzen dira. Bere egurra, beste alde batetik, altzairuak, etxeak, musika tresnak, posteak, kaxak, eskulangintza edota erregai moduan erabiltzen da. Erretxinari dagokionez, espezie batzuk hazien uztarako erabil daiteke, apaindura edo sendagai helburuekin.
Banda gorria eta banda marroia
Pinudiak aberatsak dira onddoetan. Dothistroma septosporum, Lecanosticta acicola eta Dothistroma pini onddoek, banda marroi eta banda gorria gaixotasuna sortzen ari dira Euskal Herriko pinudietan, batez ere Gipuzkoako zonaldean.
Onddo hauek Ipar Amerika eta Erdialdeko Amerikatik datoz. Europara 70.hamarkadan iritsi ziren. Bizkaian, 1975ean, pinudien 5.000 hektarea moztu behar izan zituzten onddoek eragindako gaixotasunarengatik.
Azken bi urteotan onddoak sakabanatzen hasi dira, baldintza meteorologikoengatik: bero handiagoagatik eta hezetasun maila ohikoa baino altuagoa izateagatik. Sakabanatze prozesu hau gehien bat Gipuzkoan eman da.
Anton Txekhov
Krimeara itzulera eta azken urteak
Jalta n, Txekhovek garai hartako hainbat idazle ospetsu ezagutu zituen, haiekin adiskidantza garatuz. Beraien artean Maxim Gorki idazle iraultzaile konprometitua zegoen. Hala ere, borondate oneko mediku gisa etengabe lan egin arren, Jaltako giro herrikoi eta desolatutakoa sarri salatzen zuen, asko gogoratzen zelako Mosku ko edo San Petersburgo ko bizitza mundukoi eta kulturalarekin. 1899ko urtarrilean, bizileku berrian finkatu eta berehala, honela idatzi zion ikaskide ohi bati: "Jadanik astebete da atertu gabe euria egiten duela, eta asper-asper eginda oihu egin behar dut laguntza bila. Zenbat galtzen dudan hemen bizitzean!". Probintziako bizitzaren goibeltasun ari aurre egiteko, Txekhovek maiz irakurtzen zituen Mosku eta San Petersburgoko egunkariak, eta interes nabarmenez jarraitzen zituen hiriburuko ikasleen manifestazioak eta istilu politikoak, herrialde osoko iraultza ren hastapenak bezala zabaltzen ari baitziren.
Pinu
Banda gorria eta banda marroia
Gaixotasun larri honek ez die soilik pinuei eragiten; baserriei, basoei baita ingurumenari eta arnasten dugun aireari eragiten dio ere.
Garapen Jasangarrirako 1. helburua: pobrezia desagerraraztea
Berlingo Konferentzia
Estatu hauek, Afrika inorena izango ez balitz bezala zatitu zuten, Res Nullius bat bailitzan. Hala, mapan lerro zuzenak egin zituzten, eta indar militarraz baliatu ziren hauen kontrola hartzeko. Behin hori eginda, kolonialismo formaleko (kontrol politiko-administratiboa eta ekonomikoa) edo kolonialismo informaleko (botere ekonomikoa) formulen bitartez Afrika ustiatu zuten, eta beraz, bertakoen kontura aberastu ziren. Hau esanda, argi geratzen da zein den argazki horren lotura pobreziarekin; pobreziaren sinboloa den Afrikak ez du garatzeko aukerarik izan, horretarako zituen aukerak (minerala...mundu osoari saltzetik bizi zitekeen) Europar potentziek kendu zizkiotelako, pobrezia amaigabera zigortuz.
Pinu
Banda gorria eta banda marroia
Gaixotasuna ez kontrolatuz gero, 30.hamarkadan bizitako egoerara buelatzeko arriskua dago, zuhaizti azalera oso txikia zenean mendien gehiegizko ustiatzearengatik.
Garapena
Onddo espezie desberdinek eragindako banda gorria eta banda marroia izeneko gaixotasuna eragiten dute onddoek. Honek Ipar Amerikan du jatorria. Pinu gehienak eta beste konifera mota batzuk infektatzeko gai da.
Anton Txekhov
Krimeara itzulera eta azken urteak
1898an krisi moral bat izan ondoren, Zuhaixka" argitaratu zuen, zorionaren prozesu bat. Gero eta osasun ahulagoa izan arren, Txekhovek Moskura bidaiatzen jarraitzen zuen. Horrela, 1898ko irailean Moskuko arte antzokian Kaioaren eszenaratze berri baten entseguan parte hartu zuen. Bertan, Olga Knipper aktorea ezagutu zuen, lehen papera askotan antzeztu zuena antzezlan honetan. Txekhov eta Olga Knipper hainbat aldiz elkartu ziren Moskun eta Krimean, non arte antzerki taldea biran zegoen 1900eko udaberrian. Txekhovek bizitzako maitasun handia aurkitu zuen, eta lehenengo elkartzetik ia etenik gabeko korrespondentziak jarraitu zuen. Moskun ezkondu ziren 1901eko maiatzaren 25ean. Txekhovek zeremonia handiaren beldurra zuenez, eginkizunak ezkutuan ospatu zituzten senideei abisatu ere egin gabe, eta legeak eskatzen zituen lau lekukoen aurrean bakarrik. Bikotea seme-alabarik gabe geratu zen, urte berean Olga Knipperen abortua izan baitzuen.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- Paralelismoak.
Anton Txekhov
Krimeara itzulera eta azken urteak
Ezkontideek oso noizbehinka ikusten zuten elkar, Txekhov Krimean egon behar zelako osasun arrazoiengatik, Olgak Moskun antzezten jarraitzen zuen bitartean. Txekhovek emazteari 1900eko irailaren 27an idatzitako gutuna harreman horren lekuko zen, eta emaztea ez larritzeko tonu lasaia izan arren, bere osasun egoera zein larria zen ikusten uzten digu: " […] Jada ez dakit zer kontatu, hamar mila aldiz esan dizudana izan ezik, eta itxuraz oraindik entzun nahi duzuna izan ezik, maite zaitudala, eta kito. Une honetan elkarrekin ez bagaude, ez da zure errua, ezta nirea ere, deabruarena baizik, horrek esan nahi du bazilo ekin borrokatu behar dudala, eta zu artearen maitasunarekin.” Txekhovek bi antzezlan garrantzitsu idatzi zituen Jaltan Moskuko Antzokirako: Hiru ahizpak eta Gereziondoen lorategia. Baina literatur lanak nekez egiten zuten aurrera 1899 eta 1902 artean, Txekhovek Marxen editorialerako bere idatzien bilduma osatu behar baitzuen. Datxara bisitan joaten zirenentzat, oso nekatuta zegoela zirudien, hemoptisi ak gero eta maizagoak zirelako, eta sukarrak zein arnasteko zailtasunak zituelako. Txekhov arrakastarik gabe saiatu zen oso azkar garatzen ari zitzaion tuberkulosiari aurre egiten, Nizara bidaiatuz neguetan eta baita kumiz ("behor esnea") sendabidea hartuz, baina une hartan sendaezintzat jotzen zen gaixotasuna geldiarazterik ez zegoen.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- Kontrajartzeak.
Anton Txekhov
Krimeara itzulera eta azken urteak
1904ko ekainaren hasieran, Txekhov eta Olga emaztea Alemaniara joan ziren, biriketako gaixotasunetan espezialista zen Karl Ewald medikuaren kontsultara berriro artatzeko. Berlinen egonaldi labur bat egin ondoren, bikotea Baso Beltzeko Badenweiler bainuetxera joan zen bizitzera, jatorri alemaniarreko Moskuko mediku batek gomendatuta. Txekhovek gutun batzuk idatzi zituen Moskura, non alemaniarren bizitza ordenatua, erraza, baina askotan aspergarria eta "talenturik gabea" deskribatzen zuen.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- X/X/Y formula: «Itxasoko aldetik/itxasoko aldetik eta untzian kantaturik».
Pinu
Garapena
Orokorrean, udaren bukaeran, kimu berriak gogortu ondoren hasten da infekzioa, izan ere gaixotasuna latente egoten da neguan zehar orratz hiletan. Kimuak hazten diren heinean, infekzioa garatzen hasten da, normalean, pinuan eta kasu bakan batzuetan pinaburuetan. Onddoak landarearen ehunetan bizi dira urte batez, eta urtea pasa ondoren, infekzioa eragiten dute. Gaixotasuna, normalean, pinuan eta gutxi batzuetan pinaburuetan aurkitzen da, urte bateko orratz hiletan negutzen duena.
Anton Txekhov
Sariak eta oroitzapenak
Txekhov hiru aldiz saritu zuten bizitzan zehar. 1888ko urrian, 500 errublo z hornitutako Pushkin saria jaso zuen Zientzia Akademiako Errusiako Literatura Sailaren eskutik, Dmitri Grigorovich eleberrigile ezagunari eskainitako Ilunabarrean bildumagatik. Bestalde 1899 amaiera aldera, bigarrenez saritu zuten San Stanislao ordenako hirugarren mailarekin, Serpoukhov barrutiko hezkuntza publikoaren alde eskainitako dedikazioagatik, eta omenaldi horren aurka agertu ez bazen ere, ez zuen bere gutunetan aipatu. Bestalde, 1900eko urtarrilean Zientzien Akademiako Letra Ederren saileko ohorezko kide hautatu zuten. Bi urte geroago baztertu egin zuen titulu hori, Vladimir Korolenko k bezalaxe, Maxim Gorki-ren aukeraketaren baliogabetze arbitrario eta politikoagatik.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- Zenbakiekin egindako jolas sinbolikoak.
Pinu
Garapena
Gaixotasunaren garapenerako, baldintza hezeak behar dira. Izan ere, 55 eta 100º F artean ernamuinak ireki eta orratzak hazten hasten dira, puntako ezkabia nabarmentzen hasteko.
Euskal Herrian, tenperaturen igoerak onddoen jokabidea aldatu du. Onddoen esporak haizea eta euriaren bidez garraiatzen dira eta pinuen azikuletan lagatzen dira. 12 °C baino tenperatura altuagoekin eta hezetasun maila %75 baino altuagoa izanik, garapena hasten da. 2018ko udaberri eta udan izandako tenperatura altuek, 12 orduz jarraian hezetasun tasa altua mantendu zuten, epidemia mailaraino iritsi zen garapena lortu arte.
==== Sintomak ==== Lehenik agertzen den sintoma, azikuletako orban horixkak dira, sakabanatzean banda gorri edo marroiak eratzen dituztenak. Bi hilabetetan, orratzak lehortu, orratz guztiak marroi kolorekoak bihurtu eta erortzen dira. Beheko adarrak kaltetuenak izaten dira.
Beste alde batetik, adar puntan "odol-ateratzea" ematen da. Hostotzak kolore horixka eta marroia hartzen du, barnean ehuna marroi-gorrixka eta erretxinatsua izanik. Enborrak izerdizko globuluak sortuz gero infektaturiko ehunetan, xilemak kolore gris edo beltza har dezake eta zuhaitza heriotzera eraman.
Irtenbideak
Onddo hauen garapena eteteko, esporen maila murriztu beharko litzateke, infekzio berriak ekiditeko eta azikula kimu berrien eraketa faboratzeko. Beste alde batetik, kuprean oinarrituriko tratamendu fungizidikoek eragin handia erakutsi dute mintegiak kontrolatzeko eta birlandatze gazteetan. Hala ere eztabaida handia sortu duen neurria izan da honakoa, kobrea oso kaltegarria baita ingururugiroarentzat.
Gomendatzen da pinudietan dentsitatea murriztea, honela airea hobe zirkulatzeko eta gaixotasun hauekiko erresistenteak diren pinu espezieen ikerketak bultzateko.
Pinu-beldarra (Thaumetopoea pityocampa)
Pinu beldarra pinu mediterraneotan aurkitzen den plaga garrantzitsuenetarikoa da. "Prozesionaria" edo "pinu-beldar" deritzo, lerro zuzen batean mugitzen baitira, prozesio baten antzera.
Maiatzean Thaumetopoea pityocampa espeziea hasiko da berriro ere hegaka, denok ezagutzen dugun gaueko tximeletaren itxurarekin. Habiak pinuetan egiten dituzte eta hauen orratz eta kimuetaz elikatzen dira. Habi bat baino gehiago agertzean, plaga modura kontsideratzen da. Honela, pinu eskeletiko eta gaixoak uzten dituzte. Hala ere, nahiz eta oso latza badirudi ere, denborarekin pinuak indar gehiagorekin haziko dira berriro ere. Zedro eta izeiei ere eragiten di.
Prozesionaria honen beldarrak arriskutsuak dira, erresumingarriak baitira. Beldarrak mehatxatuta aurkitzen direnean, haien gorputza estaltzen duten ile zetadunak askatzen dituzte, aergiak eta narritadurak eragiten gizaki eta animaliei.
Orokorrean pinu espezie sentikorrenak erasoen aurrean, Pinus nigra, Pinus canariensis, Pinus sylvestris, Pinus pinaster, Pinus halepensis eta Pinus pinea izaten dira.
Bizi-zikloa
Plaga honi aurre egiteko, bere bizi-zikloa ezagutu behar da:
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Egiaz, baliabide horiek ez dira baladetan baino ematen. Batzuk mnemoteknia-formulak dira, eta ahozko adierazpide orotan agertzen dira. Beste adierazpide batzuk beste zenbait genero lirikotan nahiz bertsolaritzan ikus daitezke, zenbakien esanahi sinbolikoekin moldatutako formulak barne.
Pinu
Bizi-zikloa
Klimaren arabera, uda amaieran normalean pinu-beldarraren tximeletak arrautzak jartzen ditu pinuen azikuletan. Hilabete batzuk pasa ondoren, beldarrak jaiotzen dira, zaku handietan gordeko direnak. Zaku hauek zetadun hariez daude eginda eta bere barnean 100-200 larba aurkitzen dira.
Gauez mugitzen dira elikagaien bila joateko, beti ere lerro zuzen batean, baina gaueko hotza hasten denean, zakuetara bueltatzen dira. Neguaren amaieran, lurrera jaitsi eta lurperatzen dira, uda amaieran berriro tximeletetan bihurtzeko. Tximeleta fasean soilik 24 ordu bizi dira, beraz ez da oso ezaguna. Beldarrak 30-40 egun pasatzean jaiotzen dira.
Baldintza faboragarrietan, larba helduek pinuak utzi eta prozesio baten modura lurperatzen dira, emea izanik gidaria. Hau gertatzeko tenperatura egokiena 20 °C izaten dira.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Esamoldearen maila poetikoa. Esamoldearen maila poetikoan, baladek hizkera landua agertzen dute, “adierazpenaren soiltasuna eta naturaltasuna” mantendu arren (Catalán, 1984, 170), erromantzeetan eta ahozko sorkuntzetan derrigorrezkoak, elitearen literaturaz bestelakoak direlako eta horien estetikak arte nagusiaren berezko ezaugarriak jarraitzen ez dituelako.
Anton Txekhov
Sariak eta oroitzapenak
1990ean, bere jaiotzaren 130. urteurrenean, Thekhov errublo ko txanpon baten oroittu zuten, eta 2010ean, Errusiak bere obraren oroitzapenezko zigilu sorta argitaratu zuen. Halaber, bere irudiaren monumentua inauguratu zuten Rostov-Don-en.
Pinu
Bizi-zikloa
==== Aurre egiteko sistemak ====
Hosto galtzea eragiten du gehienetan eta ez du zuhaitza heriotzara eramaten, baina asko ahultzen du eta honela beste etsaiekiko sentikortasuna handitzea eragiten du. Plaga garaiz erauziz gero, pinua denborarekin erregeneratzen joango da.
Anton Txekhov
Isaac Levitan
Isaac Levitan jatorri judutarreko errusiar margolari ospetsuak, Txekhov 1880an ezagutu zuen ikasle garaian, Nikolai anaia zaharrenaren bitartez, biak Moskuko Pintura, Eskultura eta Arkitektura Eskolara sarri joaten baitziren. Levitan Txekhoven eta bere familiaren lagun minenetakoa bihurtuko zen, eta 1890ean berarekin Siberiara eta Sakhalinera bidaiatzeko plana egin zuen. Paisaia-margolari bezala, Levitanek Txekhovek Naturaren deskribapenak irudikatu zituen Steppe ipuinean, eta udako hilabeteak maiz igarotzen zituen Txekhoven konpainian Melikhovon. Hainbat margolanetarako bertan hartu zuen inspirazioa. 1891ko udaberrian Frantzian egin zuen lehenengo egonaldian, Tchekhovek honela idatzi zuen, bere ohiko tonu ironikoan: «Errusiar margolariak frantsesak baino askoz serioagoak dira. Atzo ikusi nituen landutako paisaiekin alderatuta, Levitan errege bat da."
Vladimir Guiliarovski
Txekhovek Vladimir Guiliarovski kazetari eta idazle ezaguna, umorezko aldizkari bateko erredakzioan egindako ikasketetan ezagutu zuen. Lagun arteko harreman horrek bizitza osoan iraun zuen. Eskarmentu handiko kazetari bezala zuen estatusak eta kontaktu ugariak kontutan hartuta, Guiliarovskik material asko eman zion bere lanetarako. Onartzen da adibidez, Delitugilea ipuineko protagonista Txekhovek Giliarovskiren datxan egindako egonaldi baten ezagutu zuen benetako pertsonaian oinarrituta dagoela. Guiliarovskik Txekhoven oroitzapenak bildu zituen 1934an argitaratutako Lagunak eta topaketak liburuan.
Vladimir Korolenko
Vladimir Korolenko idazle errusiar-ukrainarrak, bere ibilbide literarioa Txekhoven ia aldi berean hasi zuen, eta istorio psikologikoengatik ezaguna dena, 1887ko otsailean ezagutu zuen Txekhov, eta bere lagun minenetakoa bilakatu zen.Honela idatzi zuen: “Prest nago zin egiteko, Korolenko pertsona benetan bikaina dela. Bere aldamenean egotea entretenigarria izateaz gain, oroimen hori uzten du. Hortik aurrera, Korolenkok pozik lagunduko zion Txekhovi bere ongintzako ekintzetan (batez ere 1891an Nizhny Novgorodeko gobernuan elikagai-laguntzetan). Ekintza bateratuen alderdirik ezagunenetako bat 1902ko udan Zientzietako Akademian ohorezko kidea izateari uztea izan zen, Maxime Gorkiri eginiko bereizketagatik “politikoki fidagarria” ez zelako.
Maria Iermolova
Maria Iermolova aktorea Moskuko Mali Antzerki taldeko bere garaiko emakume ospetsuena izan zen, eta Txekhovek gaztetatik miresten zuen. Jakina da idatzi zuen Aitarik gabe lehen antzezlana berari eskaini ziola, Malik antzokian taularatuko zuenaren itxaropenez Iermolovarekin paper nagusian. Harrez gero, 1920an bere antzezlanetako eskuizkribuen artean aurkitutako gutunaren zirriborroak adierazten du Chejov ikasle zenean, Iermolova jada gustatzen zitzaiola. Txekhov eta Iermolova 1890ean elkartu ziren lehen aldiz. "Izar rarekin bazkaldu ondoren, nire burua izar argiz bainatuta egon zen bi egunez" idatzi zuen otsailaren 15ean. Iermolovak, oraindik Txekhoven antzezlan batean aritu gabe zegoena, poz handia hartu zuen Hiru Ahizpak irakurtzerakoan. Txekhovek 1903ko otsailean Maria bere ahizpari honela idatziko zion: “Iermolovak gogoz goraipatu zuen jokoa, esanaz lehen aldia zela gure antzerkia sentitzen".
Leon Tolstoi
Errusiako literaturako pertsonalitateen artean, Leo Tolstoi da zalantzarik gabe Txekhoven garaikide rik garrantzitsuena. 1892an goraipatu egin zuen eskutitz baten Txekhoven istorio berria, eta honentzat jaso zezakeen epairik lausengarriena izan zen, batez ere Tolstoi orokorrean oso kritikoa zelako egile berriekin. 1899ko martxoan, Tolstoiren alaba Tatianak Txekhovi idatzi zion: «Zure Maitagarriaz istorioa benetan da ederra! Aitak lau arratsaldez jarraian irakurri du, eta lan honek zuhurtzia gehiago izatea eraman duela esan du. Tolstoik geroago esango zuen "Idazle arraroetako bat da, Dickens edo Pushkin bezala, beti modu desberdinean behin eta berriro irakurri daitekeena". Baina ordea, ez zituen bere antzezlanak estimatu. Bi egileak 1895eko abuztuan elkartu ziren lehen aldiz, Tolstoik Chekhov Yasnaya Polyanako etxaldera gonbidatu zuenean. "Etxean bezain lasai sentitzen nintzen, eta Tolstoirekin izandako eztabaidak atseginak ziren", idatzi zuen Txekhovek bi hilabete geroago. Beste batzuetan ere elkartu ziren, hala nola 1897an Tolstoik bisitatu zuenean Txekhov Moskuko ospitalera tuberkulosiaren aurka borrokatzera joan zenean, eta 1901ean Tolstoi Jaltan egon zen garaian.
Txekhovek ere Tolstoi miretsi zuen, eta bere lanik ezagunenak goraipatu zituen, Anna Karenina edo Gerra eta Bakea eleberri historikoa. Honela idatzi zuen, Tolstoi 1900eko urtarrilean larriki gaixorik zegoela: “Tolstoi hilko ote den beldur naiz. Literaturan Tolstoi bat dagoen bitartean, erraza eta atsegina da literaturagile izatea; ezer egin ez arren edo egin ez izanaren kontzientzia ere ez da hain ikaragarria, Tolstoik guztiongatik egiten baitu. Bere lana literaturan ezar daitezkeen itxaropen eta lorpen guztiak izan da.”
Baina idazle bezala erakusten dion begirunea alde batera utzita, 1890eko hamarkadatik aurrera kontu handia izan zuen Tolstoiren "maitasun unibertsalaren" filosofia salatzeko, mendekotasun fatalistaz nahiz errusiar nekazaritzaren deskribapenak gehiegizkoak zirelakoan, eta horren aurka egin zuen atsedenik gabe. 1894an Souvorine bere editoreari zuzendutako eskutitz ospetsuak iritzi hau erakusten zuen: "Tolstoiren moralak ez nau gehiago ukitzen, eta nire arimaren sakonetik etsaitu egiten natzaio. Nire zainetan nekazari maizterren odola isurtzen da, eta ez naiz harritzen nekazari baten bertuteez. Txikitatik sinesten dut aurrerabidean, eta ezin diot sinesteari utzi, zeren eta kolpeak ematen zizkidaten garaiaren eta kolpatzea utzi ziotenaren arteko aldea ikaragarria izan baitzen. Arrazoimenak eta justiziak esaten didate elektrizitatean eta balioetan gizakian maitasun handiagoa dagoela, kastitate eta abstinentzia n baino".
Horrela, 1897an argitaratu zuen Laborariak ipuina, herri errusiar baten eguneroko bizitzaren deskribapen ilun eta neurtuarekin batera, Tolstoiren kontakizun baten erantzun bezala agertzen da, non ikusten da nekazariak ez direla inola ere herrialdeko gizarte-desordenuen eragile, baizik eta goi-gizarte nagusiak.
Ivan Bunin
Ivan Bunin Literaturako Nobel Saria ren irabazleak, behin baino gehiagotan aipatu zuen Txekhov bere eredu literarioetako bat bezala, eta hori aitortu zion 1891ko urtarrilean bidalitako eskutitz baten ("...Idazle garaikideen artean zu zara nire autorerik gogokoena.") Txekhov 1895aren amaieran ezagutu zuen Moskun, eta ondoren Jalta ko bere egoitzako bisitari ohikoenetako bat izan zen. 1904an, Bunin Txekhoven biografia bat idazten hasi zen, amaitu gabe utzi zuena.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Lehenago esan bezala, sorkuntza mota horretan troporik erabiliena metonimia da: zehatza abstraktuaren ordez erabiltzea. Baladen beste ezaugarri bat ekintzen irudikapena da –formulen ezin eskertuzko laguntza medio. Ekintzak dramatizatu behar direlarik eta entzulearen begi aurrean geratu behar dutelarik, elkarrizketaren erabilera ezinbestekoa da. Poema narratiboak izaki, ahozkotasunaren eragina agertzen da, baliabide narratibo modernoak barne: kronologiaren etena izan ezik, baladetan eten narratiboen bilduma oparoa ikus daiteke, horien artean leunenak espazio eta denbora arteko jauziak direlarik. Testuan, halaber, hainbat narratzaileren erabilera eta in medias res tankerako hasierak topa daitezke.
Egia da baladen lengoaia poetikoan oroimena akuilatzeko baliabideak ugari agertzen direla. Bada, ordea, aipatu beharreko bestelako baliabide estilistikorik: adibidez, lehenengo ahapaldiko kontrastea, irakurlearen jakin-mina pizteko baliabide gisa. Adjektibo gutxi erabiltzen da, baina epiteto homerikoa, baladetan amultsua izan ohi dena, formula bereizgarri moduan baliatzen da beti.
Baladetan ohiko baliabideak dira ekintzak irudikatu eta dramatizatzeko genero aldaketak, estilizazioa, anbiguotasunaren eta zehaztasunaren arteko kontrastea, epiteto homerikoa, motiboak espazioetan eta zenbakietan –zenbaki magikoak–, gorespenaren topikoa, estilo zuzena, entzuleei igorritako inplikazio eta madarikazioak, errepikapenak eta paralelismoak eta kontrasteak (Kortazar, «Euskal lirika...» 1980).
Motiboa eta sekuentzia. Motiboa funtsezko baliabidea da baladen kontaketan. Motibo bat tradiziotik datorren eta hainbat testuingurutan txerta daitekeen baladen oinarrizko kontakizun-unitatea da.
Azterketa semiotikoan motiboa eta sekuentzia antzeko kontzeptuak direnez, komeni da bien arteko ezberdintasunak azaltzea.
Sekuentzia. Edozein testu narratibo sekuentzien bidez osatzen da. Diego Catalánen hitzetan, kontakizun bateko gutxieneko unitatea da sekuentzia, non subjektu batek objektu baten gainean ekintza bat gauzatzen baitu, ekintza horrek narrazioaren ildoa aldatzen duelarik (Catalán, 1979). Motiboak, bestalde, eduki semantikodunak dira kontakizun-zatiak eta, horrexegatik, bertsio batetik bestera aldagarriak. Sekuentziak bertsio baten barruan ikertzen dira, eta motiboak ikerketa konparatuan aztergarriak dira.
Motiboak, tradizionalak izaki, erraz deskriba daitezke. Hain zuzen ere, motiboen aurkibide bat bada, non, hiztegi batean bezala, ahozkotasunean agertzen diren terminoak jasotzen baitira. Mundu osoko folklorearen motiboak biltzen dituen A. Thompsonen Motifs Index lanaz ari gara.
Motiboak bereizteko irizpide bat litzateke funtzio adierazgarria duten ala ez aztertzea, baladaren intrigaren mailan dirauten edo, aitzitik, maila semantikora aldatzen diren ikustea. Motibo adierazgarriek entzuleari informazio sinbolikoa eskaintzen diote.
Figura sinboliko horiek izenak nahiz ekintzak medio sor daitezke. Jakina da, adibidez, jateko edo musika-tresnak jotzeko erreferentziek esanahi sexualak gordetzen dituztela.
Motiboak ildo bikoitz bati jarraituz agertzen dira diskurtsoan: narratiboliterala, eta sinbolikoa. Balada bat interpretatzea motiboen balio sinbolikoa interpretatzea da.
Narratibitatearen zenbait bereizgarri. Motiboak aldakorrak eta ibiltariak direlarik, baladaren narratibitatean aztertu beharreko beste zenbait bereizgarri agertzen dira. Elezahar batean lehen agertzen ez zen motibo bat agertzeak ekarritako aldaketen ondoriozko bereizgarriak dira.
Anton Txekhov
Maxim Gorki
Maxim Gorki idazlea Txekhovekin adiskide bilakatu zen 1899an Jaltan lehen bilera egin zutenetik. Jakina da Txekhoven talentu arekiko miresmena adierazi zuela hainbat eskutitzetan, eta iritzi horrekin jarraituko zuela 1905ean argitaratutako lana burutu arte. Bere aldetik, Txekhovek Gorkiren zenbait lan estimatzen zituen, eta honela idatzi zuen du Beheko lekuak-i buruz: "Pieza hau berritzailea da, eta zalantzarik gabe ona". Nahiz eta bi egileen artean estilo aldetik desberdintasun handiak egon. Beraz, 1898. urte amaieran Gorkii bidalitako gutun baten honakoa zioen "Talentu handia eta egiazkoa duzu", baina hau gaineratuz: "Horrekin hasten naiz, nire ustez murriztasunik ez duzun arren. Antzerkiko ikusle batzuen bezalakoa zara, beraien ilusioa hain murriztasun gutxirekin adierazten dutenez, besteei eta beraien buruei entzutea eragozten die."
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Ezaugarri ugariena kutsua da: balada batek beste balada bateko motibo bat jasotzen du. Batzuetan, jasotako mailegua baladaren alegiarentzat aproposa da. Beste batzuetan, ordea, motibo berriak mailegua jaso duen baladan interpretazio berri bat eskaintzen du eta ezohiko irakurketak eta berrikuntzak dakartza, baladak ustekabeko intriga zatiak garatzen dituelarik.
Anton Txekhov
Emile Zola
Txekhovek 1898ko urtarrilean Souvorine editoreari idatzitako eskutitzean, besteak beste dio “Dreifus afera berriro hasi da, eta hazten doa, baina oraindik ez da finkatu. Zola arima oneko pertsona da, eta ni [...] bat nator bere haserrearekin. Frantzia herrialde ederra da, eta idazle zoragarriak ditu.” Txekhovek pertsonalki ezagutzen ez zuen Émile Zolaren inguruko ohar honen arabera, Dreifus afera dago, Txekhovek 1897-1898ko negua Niza n igaro zuenean maila gorenera iritsi zena. Bere azken urteetan saioi hartako gertaera politikoekiko gero eta interes handiagoa erakutsi zuen, eta Frantzia ko prentsa aztertzen zuen Nizan. 1898ko apirilean Bernard Lazare kazetari anarkista ezagutu zuen, Alfred Dreifusen gaitzespen bidegabearen berri emanaz. Txekhov harrituta geratu zen J'accuse...! artikuluarekin, Zolak Dreifusen alde egin zuelako. Horrek garai hartako bere gutunetan oihartzunak aurkitzen ditu, eta argitzen du baita, Txekhoven arabera (berak ez zuen sekula jarrera argirik hartu eszena politikoan) beharrezkoa zela idazle baten lana politikatik bereiztea.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
Baladaren moldaketan eta narratibitatean eragiten duten beste bereizgarri batzuk aitzinsolasak dira, eta horiek paranarratiboak nahiz prenarratiboak izan daitezke. Paranarratiboetan baladaren alegia narratiboaren eta aitzinsolasaren artean nolabaiteko loturaren bat dago, eta paranarratiboetan, aldiz, loturarik ez dago –Berreterretxeren incipit atalean agertzen dena kasu.
Anton Txekhov
Ezaugarriak
Hogeita bost urte eskas iraun zuen idazle karreran zehar, Txekhovek ehunka ipuin, istorio eta kronika argitaratu zituen, eta baita dozenatik gora antzezlan ere. 1880ko hamarkadaren hasieran landugabeko idatzi asko (batez ere ipuinak, mezu umoretsuak, parodiak) Txekhoven estilo drolatiko bereziz josita daude, eta beste batzuk, hala nola Funtzionarioaren heriotza (1883) satiriko ak dira. Baina bere lan helduak errealismoa ren eremukoak direla esan daiteke, ikasketen ondorioz eskuratu zuen gizartearen ezagutzagatik, eta herrietako medikuntzako praktikak eraginda.
Bere garaiaren behatzailea, ondo ezagutu zituen herrian izan ziren mugimendu nabarienak, iraultzaren ezaugarriak sentituz. Txekhovengan "arruntaren edertasuna" topatuko dugu. Era berean, pertsonaien bidez errealitate errusiarrari buruzko iritzi zorrotzak eskaintzen ditu. Hogei urtetan zehar, mila ipuin, bost antzezlan eta zenbait pieza dramatiko txikiago idaztera iritsi zen.
Txekhovek bere antzezlanetan mantendu egin zuen, berezikin 1885. urteaz geroztik idatzitakoetan, bere ipuinetan landutako metodo deskribatzaile objektiboa. Antzerkigile bezala egindako lanaren beste berezitasun bat bere lan gehienak "komediak" zirela esaten zuela da, nahiz eta ekintzak ez izan komikoak edo dibertigarriak zentzu herrikoian. Berezitasun horiek Txekhoven garaian maiz gaizki ulertuak sortu zituzten, publikoaren aldetik ez ezik bere antzezlanez jabetu ziren zuzendarien artean ere bai.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- Lehenengo zatian egileak bere izena, gertakariaren nondik norakoak, narrazioaren motiboa edo poemaren data ematen ditu;
Anton Txekhov
Ezaugarriak
Arrakasta Moskuko Arte Antzerkiko zuzendaria zen Constantin Stanislavskirekin izandako elkarlanetik ailegatu zitzaion. Ekintzak benetan esaten denaren arabera hainbeste aurrera egiten ez zuen antzerkia agerian uzteko, azkenean aktore lanbideari buruzko ikuspegi berri bat asmatu zen, eszenatokian distira egin behar zuen azpi-testua garatuz. Aktore lanbidearen berri honen jaiotza, Stanislavski eta Tchekhoven arteko lankidetza berezi honen bidez soilik izan zen posible. Egin zituen antzezlanik ezagunenak Kaioa, lau ekitaldiko Osaba Vania, Hiru ahizpak drama, eta Gereziondoen lorategia komedia izan ziren. Pieza horiek guztiek ekintzaren fase oso anitzak aurkezten dituzte, baina hala ere egituran puntu komun asko dituzte: ekintza beti Errusiako probintzian gertatzen zen mende amaieran, pertsonaiak noblezia baxukoak dira, azkenean nolabait huts egiten dute pasibotasunagatik eta errealitatearen zentzu desitxuratuagatik, eta amaieran baikortasuna eta etorkizun hobeagoarekiko fedea nabarmentzen dituzte.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- bigarren atalean narrazioa bera garatzen da,
Anton Txekhov
Ezaugarriak
Hil zen garairako ospetsua bazen ere, Lehen Mundu Gerra arte ez zuen nazioarteko entzuterik lortu, eta 40 urte geroago 20 liburukitan bere obra osoa argitaratzean lortu zuen kritikak bere eskuetan bildurik izatea sorkuntza eskerga hura guztia. Bertan agertzen diren gutunek gezurtatu egiten dute bizitzan zehar pesimismoz jota ibili zelako sasi-ustea. Nahiz eta Txekhov batez ere bere antzezlanengatik izan ezaguna, azken aldietako kritikak istorio eta narrazio laburren idazle bezala aldarrikatu dute, izan ere perfekzio harrigarrira iritsi baitzen genero horietan.
Euskal baladak
Baladen lengoaia eta narratibitatea
- eta azkeneko zatian egileak ikasbide bat eskaintzen du edo topikoen bidez bere egoera azaltzen du. Balada arrunten egiturak maiz erabiliko dira XIX. mendeko bertso berri direlakoetan, egilea anonimoa izan edo ez. Istorioa kantuz kontatzen dute baladek, izan ere, memoriaren lagungarria da doinua. Baina, horrez gain, badira memoriaren prozesuari laguntzen dioten bestelako formula edo baliabideak. Hona horietako batzuk:
Anton Txekhov
Eragina
Txekhoven ondorengo lan asko egilearen bizitzan zehar hainbat hizkuntzatara itzuli ziren, eta azkar lortu zuten nazioarteko ospea. Frantzia n eta Alemania n, Errusia ko literatura tradizionalki Leon Tolstoi eta Fiodor Dostoievski bezalako nobelagileekin lotzen zen bitartean, Txekhov hasieran bere obra dramatikoagatik izan zen ezaguna. Baina bere fikziozko lanak XX. mende hasieran ospe handia lortu zuten mundu anglosaxoi an, non ipuinaren bere estilo narratibo bereziak jadanik finkatutako istorio motzen tradizioarekin bat egiten zuen, horren ereduetako bat Edgar Allan Poe izanik.
Euskal baladak
Errepika
Baliabide erabiliena da. Ideia, hitz edo hitz multzoak errepikatzean datza.
Anton Txekhov
Eragina
Bestalde, Errusiako Vasili Grosman idazle handiak, sobietar orduko garaikideak, Txekhovi omenaldi argigarri bat aurkeztu zion, "errusiar demokrata bakarra" bezala ikusten zuelako, "humanismo beti sektarioa, ankerra eta intolerantea" zuen herrialde baten: "Txekhoven bidea askatasunerako bidea zen. Guk beste bide bat hartu dugu. Zer esan du Txekhovek? Jainkoak bigarren planoari ekin diezaiola, "Ideia progresista handiak" bigarren planoari deitzen zaien bezala. Has gaitezen gizakiarengandik. Adi egon apezpiku, nekazari, industrigile milioidun, Sakhaline-ko foruzale... Eta horri demokrazia deritzo, Errusiako herriaren demokrazia, egunik ikusi ez duen demokrazia."
Euskal baladak
Paralelismoa
Egitura sintaktiko bat errepikatzean datza.
Anton Txekhov
Eragina
Franz Kafka ren kontakizunak ere Txekhoven kontakizunekin konparatuak izan dira. Estiloari ahalik eta sinpletasun handienaren eta xehetasunen aukeraketa zehatzaren aldeko joera ematen diote biei. Eta erabiltzen zituzten gaiak “esentzialak eta intenporalak" ziren, Txekhoven hitzetan, giza existentziaren arazoen halabeharrarekiko interes komun bat. Dena den, Kafkak Txekhoven lanak ezagutzen zituen aztarnarik ez dago.
Junior Wells
Junior Wells, jaiotzako izenaz Amos Wells Blakemore (Memphis, Tennessee, Ameriketako Estatu Batuak, 1934ko abenduaren 9a - Chicago, Illinois, Ameriketako Estatu Batuak, 1998ko urtarrilaren 15a), musikaria izan zen, blues musikaren historiako musikari onenetako bat. Muddy Waters eta Buddy Guy gitarra-jotzaileekin elkarlanean Chicagoko soinua izenaz ezagutu zen estiloa sendotu zuen, eta musika estilo horren barruan harmonika maisu handienetakotzat nabarmendu zen.
Euskal baladak
Errima
Bi bertso-lerroren edo gehiagoren amaierako hots berdintasuna da errima.
Allogny
Biztanleria
2007an Allogny udalerrian erroldatutako biztanleak 987 ziren. Familiak 404 ziren, horien artean 88 pertsona bakarrekoak ziren (56 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 136 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 144 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Euskal baladak
Elkarrizketa
Garrantzi handia du baladetan. Gehienetan ez da esaten nor den hitz egiten duena, baina normalean esaten duenetik eta tonutik igartzen da nor den.
Anton Txekhov
Eragina
Idazle anglosaxoi en artean, Txekhoven lanek eragin handia izan zuten XX. mendeko berritzaile ugariengan. Esaterako, James Joyce k zioen nahiago zuela Txekhov bere garaiko beste idazle errusiarrak baino, eta bere dramek dramaturgia iraultzailea zutela, suspentsiozko azpijokoei uko egitean eta konbentzio klasikoen leherketan. Antzerkiaren historian lehen aldiz, Txekhoven pertsonaietan beren mundua utzi ezinean eta besteekin harremanetan jartzen ez ziren pertsonak ikusten zituen. Joycerentzat, Txekhov zen bakartasun existentziala atzematen zuen lehen antzerkigilea.
Allogny
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: