cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reg Presley
Reginald Maurice Ball, ezagunagoa Reg Presley  goitizenaz, (Andover, Hampshire, 1941eko ekainaren 12a - ibidem, 2013ko otsailaren 4a) ingeles abeslaria izan zen, The Troggs taldeko kidea. Taldearen abeslari nagusia eta Wild Thing, With a Girl Like You eta Love is All Around abestien egilea izan zen. Ezkutuko munduaren zalea, Wild Things They Don't Tell Us liburua idatzi zuen.
Turdus albicollis
Turdus albicollis Turdus generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.
The Hamptons
The Hamptons Suffolk konderriko herri eta herrixka multzo bat da, Long Islandeko Southampton eta East Hampton herrien barnean daudenak. The Hamptons bainuetxe-gune famatua da eta baita ipar-ekialdeko Estatu Batuetako udaleku tradizionala ere.
Gainerako Long Islandeko herriekin eta New Yorkekin errepide eta ferryren bidezko lotura dute.
Copeoglossum redondae
Copeoglossum redondae Copeoglossum generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Gestalt
Gestalt psikologiako eskola da, fenomenoak antolamendu jakin bat duten osotasun gisa aztertzen dituena. Eskola horren arabera, osotasun egituratu baten esanahia ez dute ematen haren elementu osagarriek; hala, irudi marraztu batek badu esanahirik, marrazkian zuloak badira ere. 1912an sortu zuten Max Wertheimer, Kurt Koffka eta Wolfgang Köhler alemaniarrek; 1930. urte inguruan Estatu Batu etara eraman zuten erbesteratu alemaniarrek. Han indartu zen, analisiaren ikuspuntu zientifikoaren aurka, analisi-mota horrek giza balioak baztertzen dituelakoan. Gestalt terapiak psikoanalisiaren eta filosofia existentzialistaren baliabide batzuk erabiltzen ditu, baina orainaldiko bizikizunak aztertzen ditu, iraganak baino areago. Eredu edo egitura sortu berriak (gestalten) azpimarratuz, bizikizun osorik berrien erdigune bihur daitezkeenak, gaixoaren ohiko jokabidea eta erantzunak aldatzen saiatzen da. Hitzezko ez diren jokabide-alderdiak asko aztertu ditu Gestaltak.
Eneko Larrañaga
Ibilbidea
Gitarjolea den arren Ttakunpa taldea perkusioa jotzen hasi zen eta Afrikako "Kora" instrumentua deskubritu zuen. 2000 eta 2006 artean aritu zen taldean eta 2007tik aurrera Enekora proiektua abiatu zuen. Instrumentua bikain jotzen ikasi eta 2013an diska plazaratu zuen, Kora Izpiak izenekoa.
Parequula melbournensis
Parequula melbournensis Parequula generoko animalia da. Arrainen barruko Gerreidae familian sailkatzen da.
Ronnie Bond
Ronnie Bond, Ronald James Bullis jaiotza-izenez, (Andover, Hampshire, 1940ko maiatzaren 4a - Winchester, 1992ko azaroaren 13a) ingeles bateria-jotzailea izan zen, The Troggs taldeko kidea. Taldeko bateria-jotzaile izan zen 1964tik 1998ra. Bakarkako arrakasta izan zuen It's Written on Your Body abestiarekin.
Guimarães (Maranhão)
Guimarães Brasilgo udalerri bat da, Maranhão estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Sarpsborg
Sarpsborg Norvegiako udalerria da. Østfold konderrian kokatua dago. 405.61 km² ditu eta 51,053 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Antonio Luis Baena Tocón
Antonio Luis Baena Tocón (1915-1998) espainiar militar eta funtzionario a izan zen, Espainiako Gerra Zibilaren ondorengo urteetan Francisco Francoren diktadurako hainbat auzitegi militarren parte izan zena.
Biografia
1939 eta 1943 artean, alferez zela, Baena Tocón Prentsa Auzitegi Bereziari esleitu zitzaion. Auzitegi honen lana Espainiako Bigarren Errepublika n komunikabideetan idatzi zuten pertsonak jazartzea eta purgatzea zen. Instrukzio-epailearen aginduz, Baena Tocónek Madril go Udal Hemeroteka ikertu zuen, idazle en eta kazetari en izenak jasoz, baita beren literatur lanetan burutu zituzten ustezko delituak ere.
Hortaz gain, Baena Tocón Prentsa Auzitegi Berezi honekin lotutako hainbat gerra-kontseilu etako kide izan zen; besteak beste, 1940ko martxoan Miguel Hernández olerkari ari heriotza-zigor ra ezarri ziona (gero 30 urtetako kartzela-zigorrera kommutatu zitzaion). Baena Tocón prozesu honetako idazkari a izan zen, nahiz eta Zuzenbide Lizentziaturako irakasgai gutxi batzuk baino gaindituak ez izan.
1966ko ekainean, Antonio Luis Baena Tocón Kordoba ko Udaleko kontu-hartzaile izendatu zuten; lan honetan jardun zuen erretiroa hartu arte. Hori baino lehen, Aldundi aren ikuskatzaileorde izana zen; biak ala biak, diktaduran ohikoa zen bezala, erregimenaren zerbitzura egindako merituen ordainetan.
Polemika
2019ko ekainean, bere semeak eskatuta, Alacant eko Unibertsitateak, Antonio Luis Baena Tocónek Miguel Hernándezen prozesuan izandako parte hartzeari buruzko informazio guztia bere artxibo dijitaletatik ezabatu zuen. Honek Streisand efektu bat sortu zuen, Baena Tocónen izena trending topic bihurtuz.
Issyk-Kul
Issyk-Kul (Ысык-Көл, ahoskatua; Иссык-Куль) Erdialdeko Asiako aintzira endorreikoa da, Tian Shan mendilerroaren ipar-ekialdean dagoena, Kirgizistango ipar-ekialdean. 1.607 metroko garaieran kokatua, 6.236 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta munduko bigarren mendi-aintzirarik handiena da, Titikakaren atzetik.
Garesko Auzalan
Garesko Auzalan Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Garesen sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Issyk-Kul
Geografia
182 kilometroko luzera, 60 kilometroko zabalera eta 6.236 kilometro koadroko azalera ditu. Ura gazia baita, ez da inoiz izozten, neguak oso hotzak diren arren; izan ere Issyk-Kul izenak "itsaso beroa" esan nahi du. 118 ibai baino gehiagok dute ahoa aintziran, handienak Djirgalan eta Tiup; hala ere, ur gehiena inguruko glaziarretatik datorkio.
Aintzirak izena ematen dio Issyk-Kul eskualdeari.
Garesko Auzalan
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 215 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %13,15.
Ikus, gainera
* https://web.archive.org/web/20090212215444/http://www.gareskoauzalan.com/
Issyk-Kul
Historia
XVIII. mendera arte, aintzira Zetaren Bidean zegoen. Sobietar garaian, iparraldeko ertza turismorako gune bihurtu zen. Bertako kondairak dio urperatutako lau hiri daudela, eta hala izan daiteke, 2007an espedizio batek duela 2.500 urteko hiria aurkitu baitzuen.
Turismoa
Issyk-Kul aintzira Kirgizistango turismo gune nagusia. Urte osoan gainak elurturik izaten dituzten mendilerroz dago inguratua. Berezitasun horrek txunditurik uzten du lakua bisitatzen duen oro. Haren ur garbiek eta udako tenperatura epelek, turista kirgizez gain, kazakhstandar eta errusiarrak erakartzen dituzte, nahiz eta oraingoz masifikaziorik ez dagoen. Izan ere, boom turistikoa ez da iritsi bertara eta, Txolpon Atan izan ezik, zaila da hotelen bat aurkitzea kostaldeko herrietan.
Eskualdeko herriak
Hauek dira aintziraren ertzean dauden herriak, mendebaldetik hasita:
Callogobius sclateri
Callogobius sclateri Callogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Beterriko Liburua Saria
Beterriko Liburua izeneko literatur saria 1996an sortu zuen Manuel Larramendi Kultur Bazkunak, urteko libururik gogokoena aukeratzeko. Beste sarietan gertatzen ez den bezala, Beterriko Liburua Saria irakurleek aukeratzen dute. Hasiera batean Beterriko liburua aldizkariaren bitartez egiten zen bozkaketa, baina botoak oso sakabanatuak izaten ziren eta zaila suertatzen zen irabazle bat egotea. Horrexegatik, 2000n 111 Akademia sortzea erabaki zuten, eta gaur egun akademikoak dira liburu irabazlea aukeratzen dutenak. 2012. urtetik aurrera izenaz aldatu eta 111 akademia saria bilakatu zen.
Cortaillod
Cortaillod Suitzako udalerria da. Neuchâtel kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Belmonte de Campos
Belmonte de Campos Palentziako udalerria da, Tierra de Campos eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 35 biztanle zituen.
Windsurf
Windsurfa bela kirolaren modalitate bat da, surfekoaren antzekoa den eta bela batez hornitua dagoen taula batera igota ur gainean irristatzean datzana. Ameriketako Estatu Batuetako Kalifornia estatuan sortu zenez, ingelesetik hartua da windsurf izena; hitzez hitz, «haize surf» esan nahi du. Windsurfean aritzen denari, windsurflari deritzo.
Arta (Djibuti)
Arta (عرته, Carta) Djibutiko hiria da, izen bereko eskualdeko hiriburua eta hiri nagusia dena. Herrialdeko seigarren hiririk populatuena da eta, 2010ean, 11.043 biztanle inguru zituen (gehienak issa klaneko somaliarrak).
Klima
Artako mendietan dagoenez, bere klima herrialdeko beste lekuetan baino epelagoa da.
Plataforma Orkoiendarra
Plataforma Orkoiendarra Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Orkoienen sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Su
Sua erregai baten oxidazio-prozesu azkarra da, non beroa, sugarrak eta gasak sortzen diren. Errekuntzaren agerpena da sua. Prozesu exotermikoa da, hau da, beroa ematen du beti. Argia ere eman ohi du. Hain zuzen, bi funtzio horiekin erabili du sua historikoki gizakiak: argitzea eta berotzea. Hala ere, beste helburu batzuetarako ere erabili du denbora igaro ahala: materialak bilakarazteko, janaria egiteko, gaixogetzeko, sasiak garbitzeko...
Sua deritzogu, beroa eta argia igortzen duten partikula eta molekula erregaien multzoari. Hau oxidazio azeleratuko erreakzio kimiko baten ondorioz gertatzen da. Sugarrak, suaren argitasuna igortzen dutenak dira, kea aldiz, fisikoki gauza bera da baina, argirik igorri gabe.
Herrialde batzuetan “sugar” edo “kandela” bezala ere ezagutzen da. Gorria suarekin lotzen da normalean, baina, garrak, ia beti horiak, laranjatuak edo urdinak dira. Txingarrak espektro gorrian daude, sutan dauden artikulu gehienak bezala.
Historia
Ezinbesteko tresna eta aurrerabidea izan da gizakiarentzat. 1981ean paleoantropologoek aurkitu zutenez, Keniako gizakiak bazekien sua erabiltzen orain dela 1.420.000 urte inguru. Badirudi Neanderthal gizakiek ere menperatzen zutela sua, aztarnak erabakigarriak ez badira ere.
Erabilera ugari izan zituen suak antzinako garaietan (argia emateko, janariak prestatzeko, abereak uxatzeko edo ehizatzeko, sasiak erretzeko eta abarretarako). Neolitoko biztanleek, adibidez, lurrak sasiz garbitzeko erabili zuten sua, eta lursailak zabaltzeko; errautsa, berriz, ongarri gisa erabiltzen zuten.
Sua pizteko teknikari dagokionez, ez da gauza segurua noiz ikasi zuen gizonak sua pizten, era horretara izadian aurkitutako sua gorde beharrari ihes egiteko. Silex harria eta pirita harria elkarren kontra joz, edo zulo batean esku artean hartutako makila sartu eta igurtzita txinparta sortuz, pizten zen sua ia mundu osoan. Asiako hego-ekialdean, Indonesian eta Filipinetan, sua pizteko tresna berezi bat asmatu eta erabili zen; banbu-zuhaitzaren hodi txiki batean airea hertsatuz, beroa eta sua sortzen zuten. Horietako teknika batzuk haurren jokoetan gorde dira herrialde askotan.
Europan 1800ean asmatu zen metalezko pistoi su-emailea. 1827an John Walker ingeles kimikariak pospoloa asmatu zuen, fosforo sulfatoa erabilita. Sua pizteko teknikak arras erraztu diren arte (pizgailuak, pospoloak eta abar), sua, piztu baino gehiago, gorde egin izan da; hala, Euskal Herriko baserrietan adibidez, beheko sua itzal ez zedin, gauez txingarra edo brasa bildu eta lotan uzten zen, errautsez estalita, hurrengo egunean berriro bizitzeko.
Suaren ikuskera zientifikoaren bilakaera
Antzinaro klasikoan sua lau elementu klasikoetako bat izan zen, ura, airea eta lurrarekin batera. Lau elementuek materiaren lau forma ezagunak irudikatzen zituzten eta naturaren portaera ezberdinak azaltzeko erabiltzen ziren. Mendebaldeko kulturan, lau elementuen teoriaren jatorria Grezia klasikoko filosofo presokratikoetan dago, eta, ordutik, adierazpen artistiko eta filosofikoko lan ugariren objektu izan da, Erdi Aroan eta Errenazimentuan iraun duena eta europar kultura eta pentsamenduan eragin sakona izan duena. Aldi berean, hinduismoak eta budismoak antzeko ikusmoldeak garatu ditu.
Pentsamendu-eskola horietako gehienetan, ohiko lau elementuei bosgarren elementu bat gehitu ohi zaie, zeina, txandaka, ideia, hutsa, eterra edo kintesentzia deitzen den (literalki, "Bosgarren esentzia"). Elementu klasikoen kontzeptuak, indarrean jarraitu zuen Europan Erdi Aroan, ikuspegi kosmologiko aristotelikoaren nagusitasunagatik eta Eliza Katolikoak eterraren kontzeptua onartu zuelako, bizitza lurtarra estatu inperfektu gisa eta paradisua betiereko zerbait bezala ulertzen zuena.
XIV. mendean, Johann Joachim Becherrek, lau elementuen teoriaren bertsio berezi bat proposatu zuen: funtsezko papera, lur eta urarentzat gordeta zegoen, sua eta airea, eraldaketen eragile soiltzat hartzen ziren bitartean. Gorputz guztiak, animaliak, landareak eta mineralak, uraren eta lurraren nahasketez osatuak zeuden, Becherren arabera. Halaber, gorputzen benetako elementuak analisiaren bidez ikertu behar zirela defendatu zuen, eta, koherentziaz, konposizioaren ordena gorakorrean oinarritutako sailkapen bat proposatu zuen. Becherrek, gorputz mineralen berehalako osagaiak hiru lur mota ezberdin zirela zioen, horietako bakoitzak propietate bat zeramana: itxura beirakorra, izaera erregaia eta jariakortasuna edo hegazkortasuna. Lurra, terra pinguis deitu zuena, sukoitasunaren printzipioaren eramailetzat hartzen zen. Bere izena lur koipetsu edo lur oleaginoso bezala itzul daiteke, alkimian, sufrea bezala ezagutzen dena, Becherrek, beste esamolde batzuk ere erabili zituen arren, horien artean, sufre flogistoa (greziar phlogistos hitzetik eratorritako substantiboa, "sukoia" esan nahi duena). Azkenean flogisto hitza nagusitu zen, batez ere Georg Ernst Stahl bere ideien defendatzaile eraginkorrenaren lanari esker.
Aztarna fosilak
Suaren lehen arrasto fosilak duela 470 milioi urtekoak dira, Ordoviziar ertain garaikoak. Horrek ahalbidetu zuen oxigeno metatzea atmosferan, inoiz baino gehiago, lurrazalean zeuden landareek suaren arrastoak xurgatzen zituztelako. Oxigeno kontzentrazio hori %13tik gorakoa izan zenean, oihanetako suteak hasi ziren. Oihaneko sute arrasto zaharrena duela 420 milioi urtekoa da, siluriar garaiaren amaierakoa. Landareen egur ikatzezko fosilak dira horren aztarnak.
Atmosferako oxigeno maila eta egur ikatzaren aztarnak hertsiki lotuta daude, oxigeno gehiago izateak sute gehiago eragiten duelako. Sute gehiago izan zen, halaber, landare lastodunak ugaritu zirenean eta ekosistema askotako osagai nagusia bihurtu zenean, duela 6-7 milioi urte. Sute orokortu horiek klima beroagoa eta lehorragoa izatea eragin zuten, eta klima hori sute gehiagotarako bide izan zen.
Hrnčiarske Zalužany
Hrnčiarske Zalužany Eslovakiako udalerri bat da, Poltárko barrutian kokatuta. 6,10 km²ko azalera du eta 871 biztanle 2017ko datuen arabera.
Su
Etxekotzea
Suaren etxekotzea edo kontrolpean edukitzea bihurgune handia izan zen gizakiarentzat, Historiaurrean. Lehenbiziko gizakien ohiturak eraldatu zituen. Sua egitea zen beroa eta argia ekartzea, janaria prestatzea, elikagai aniztasuna bermatzea eta gaixotasunak murriztea. Beroari esker, gainera, garai edo leku hotzetan egoteko aukera erraztu zen. Gainera, gauetako harrapakariez babestu ziren.
Hrnčiarske Zalužany
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1362. urtekoa da.
Su
Aztarna zaharrenak
Ez da erabat ziurtatua noiztik aitzina erabiltzen zuten sua. Teoria gehienen arabera, sua ez zuten modu kontrolatuan erabiltzen duela 400.000 urte arte. Haatik, duela 50.000-100.000 urte sua erregularki erabiltzen zelako frogak badaude. Baina badira ikerketa batzuk diotenak sua era kontrolatuan erabili zela duela milioi bat urte.
Israelgo ikerlari batzuen arabera, sua etxekotzearen aztarna zaharrena duela 790.000 urtekoa da. Jordan ibaiaren bazterreko Jakoben alaben Zubiko aztarnategian dago.
Su aztarnak aurkitu zituzten Greziako Petralona haitzuloko geruza batean ere. Han aurkitutako Homo heidelbergensis giza fosila baino zaharragoa bide da aztarna hori. Giza fosila, aldiz, duela 700.000 urtekoa da.
K.a 400.000 inguruan gertatu zela diote hainbat dokumentuk, besteak beste Bretainiako Menez Dregan eremuan (Plouhinec-en), Niza ondoko Terra Amatan, Alemaniako Bilzingsleben-en, Hungariako Vertesszolos-en, Israleko Qesem-en eta Txinako Zhoukoudian-en.
Eraginak teknologian
2009an, Cap, Liverpool, Wollongong eta Bordeleko unibertsitateetako ikerlari batzuek frogatu zuten sua duela 72.000 urte erabiltzen zutela harrizko tresnak ekoizteko, Hegoaldeko Afrikan. Ikerketa haren emaitzak jakin ziren arte, suaren erabilera horren arrasto zaharrenak duela 25.000 urtekoak ziren, Europan. Suari esker, tresna berriak ekoiztu zituzten, dardoen puntak gogortuz eta, bereziki, harriak berotzeko, tresnak ekoiztu aitzin. Hartara, harriak aiseago erabil zitzaketen.
Sua erabili zuten ikatza ekoizteko eta duela milaka urteko fauna kontrolatzeko ere.
Suaren erabilera
Sua fenomeno naturala da. Naturan, tximistak eragin dezake edo hartzidurak (erre daitezkeen gasak ekoiztean). Sua gizakiek berek piztu eta kontrolatu ahal izateak, garapen handiak ahalbidetu zituen.
•    Janaria erretzea: horri esker, germenak suntsitu eta beste gisan jan ez litezkeen elikagaiak jan litezke.
•    Berotzea, garai hotzetan (neguan), eta, gauez argia ematea.
•    Zurezko tresnak gogortzea; horri esker tresna eraginkorragoak ekoitzi ahal izan dira.
•    Metalurgia eta osagaien eraldaketa kimikoa eta fisikoa, tenperatura handietan.
Torturatzeko
Sua erabili izan da tortura eta exekuzio tresna gisa. Jendea erreketa bidez hiltzera kondenatzen zuten. Torturatzeko, aldiz, burdinazko botak erabiltzen zituzten, urez, olioz edo berunez beteta egoten zirenak eta suarekin berotzen zituztenak, hori zeramana agoniara bultzatu arte.
Gerrarako
Sua aspalditik erabiltzen da gerra egiteko. Homerok kontatu zuenaren arabera, Greziako soldaduek sua erabili zuten, Troiako gerran. Zurezko zaldi batean ezkutatu ziren Troia erretzeko asmoz. Geroago, Bizantzioko ontziteriak sua erabili zuen etsaien itsasontziei eta pertsonei eraso egiteko.
Lehen Mundu Gerran, lehenbiziko su-jaurtigailuak erabili zituzten. Bigarren Mundu Gerran su-jaurtigailuak ezarri zituzten ibilgailu blindatuetan. Gerra hartan, bestalde, su-bonbak erabiltzen hasi ziren, besteak beste Tokion, Rotterdamen, Londresen eta, batez ere, Hanburgon eta Dresden en. Azken bi hiri horietan, suzko ekaitzak piztu zituzten, nahita. Amerikako Estatu Batuetako armadak ere asko erabili zituen gisa hartako armak japoniarren kontra, eta zurez eta paperez eraikitako hiri osoak suntsitu zituzten.
Bigarren Mundu Gerraren bukaeran, 1944ko uztailean, napalma erabili zuten, nahiz eta, batez ere, Vietnamgo gerrarekin lotu ohi den lehergailu hori.
Molotov koktelak ere erabiltzen dira gerretan edo kale borroketan.
Laborantzan
Laborantzaren hasieratik, sua erabili izan da paisaia kudeatzeko, kontrolatutako suen bidez. Su horiek udaberrian eta udazkenean piztu ohi dira, oihan azpiko sasiak erretzeko. Horrek arriskua ere badauka, suaren kontrola galduz gero, oihanak erre daitezkeelako. Sasi horiek mesedegarriak dira animalien eta landareen aniztasunari begira. Gizakiari, aldiz, oihanean ibiltzeko zailtasunak eragiten dizkiote.
Sute kontrolatu horien helburu nagusia, gaur egun, laborantzarako lurrak garbitzea da. Luzaz pentsatu da su horiek lagungarriak direla laborari txikientzat, landaretzak hartutako eremuak garbitzeko eta landaretza horren elikagaiak askatzeko. Baina teknika horrek hainbat arazo sortzen du, sute horiek kontrolatzea gero eta zailagoa delako, besteak beste lurraren berotzearen ondorioz. Sute horiek ekosistemei eta azpiegiturei kalte egiten diete. Osasun arazoak ere eragiten dituzte atmosferara igortzen dituzten ikazkai eta kedar partikulengatik. Isurtze horiek are gehiago larritzen dute berotze globala. Gaur egun, munduan, 5 milioi kilometro koadro erretzen dira suteen ondorioz, urte bateko epean.
Teknologian
Sua egunero erabiltzen da erreketa bidezko ibilgailuetan. Zentral termikoek argindarra sortzen dute, hori ere erreketa bidez.
Autofedean
Historian zehar liburu erretze publiko asko izan dira, ezagunenak izanik nazismo garaian izan ziren autofedeak.
Ekintza horien bidez, liburuek adierazten dituzten ideia kultural, erlijio edo politikoen kontra egin nahi da. Liburua ez da objektu gisa erretzen, baizik eta hark dakarren kultura zehatzaren kontrako ekintza da. Zentsura mota bat da, ahots disidenteak isilaraztea duena helburu. Batzuetan liburu batzuk erabat suntsitu ziren, ez zegoelako beste kopiarik. Liburu suntsiketak sistematikoak eta ugariak direnean, etnozidio edo genozidio kulturalaren parte dira.
Naziek liburu ugari erre zuten. Lehen autofedea Berlinen izan zen, 1933ko maiatzaren 10ean. Besteak beste, Bertolt Brecht, Sigmund Freud eta Karl Marx-en liburuak erre zituzten.
Frankistek ere erre zituzten hainbat liburu, nazien modu berean, Madrilgo Unibertsitatean, 1939ko apirilaren 30ean. Besteak beste Sabino Arana, Karl Marx, Jean-Jacques Rousseau eta Voltaireren liburuak erre zituzten.
Erregaiak
Erregaiak erretzea energia sortzaile da. Egurra historiaurreko erregaia zen, eta gaur egun ere erabiltzen da. Beste erregai fosilek sortzen dute (petrolioa, gas naturala eta ikatza), zentral elektrikoetan, munduko argindarraren zati handiena. Energiaren  Nazioarteko Erakundeak dio, 2002an, erregai horiekin ekoizten zela munduko energiaren % 80.
Zentral elektrikoetan, sua erabiltzen dute ura berotzeko, eta horrela lurruna sortzen da, turbinak martxan jar ditzan. Turbinek argindar sortzaileak lanean jartzen dituzte.
Erregai bateko solido erregaitza clinker deitzen da, baldin eta fusiorako heina garraren tenperaturatik beherakoa bada (gisa hartan, fusionatu eta berriz gogortzen da hozten denean); eta errauts bihurtzen da, baldin eta fusiorako heina garraren tenperatura baino handiagoa bada.
Errekuntza
Kimikaren ikuspuntutik, errekuntza oxidazio erreakzio azkarra da, energia askatzen duena (exotermikoa da). Energia hori bero eta argi moduan askatzen du, gizakiok ikus eta senti dezakeguna, eta sua izendatzen duguna. Erretze prozesuan hainbat gas eta partikula ere askatzen dira. Batzuk errekuntzaren ondorio zuzenak dira, CO2 gasa kasu, baina beste batzuk errekuntzaren albo hondakinak edo xinpleki erre ez diren elementuak dira (errautsa).
Oxidazio erreakzio kimiko indartsu hau, prozesu exotermiko bat da, honek, aldi berean, bere inguruko airera, energia beroan askatzen duela esan nahi du. Molekulen edo partikula beroen inguruan dagoen aireak, dentsitatea gutxitzen du, eta aire hotzaren gainean flotatzeko joera du (konbekzioa).
Su-solidoko egoeran, aire beroak hain azkar bidaiatzen du gorantz, non norabide bereko erregai-partikula astunak (beroak eta distiratsuak) bultzatzen dituen, eta horiek tenperaturaz jaisten doaz, inguruko airearen antzera, distiratzeari utziz eta, oro har, ikatza bezain beltz bihurtuz; airea, hoztean, abiaduraz jaisten hasten da, eta, beraz, ezin ditu jada bultzatu. Eta hauek hasten dira (airea baino gehiago pisatzen badute) lebitatzen, eta gero berriro erortzen.
Sua pizteko, lau elementu behar dira. Hauetakoren bat desagertuz gero, pizturik den sua itzali egingo da:
Garrak
Errekuntzan sorturiko partikulak biziki bero izaten dira, eta elektrikoki kitzikatuak izaten dira. Ondorioz energia askatzen dute argi moduan. Argi horren zati bat espektro ikusgarrian zabaldu ohi da eta gizakiok ikus dezakegu.
Garra gas erreaktiboen eta solidoen arteko nahasketa bat da: argi ikusgarriak, infragorriak eta, batzuetan, ultramoreak kanporatzen ditu. Erretzen ari den materialaren osagai kimikoen arabera, garraren espektroa modu batekoa edo bestekoa izan liteke. Kasu askotan, gai organikoak erretzen direnean, egurra adibidez, edo gasen konbustio partzialetan, argi gorri-laranja bat sortzen da, “sua” deitu ohi dena. Argi horren espektroa jarraikia da. Gasen konbustio osoan, aldiz, argi urdin ilun bat zabaltzen da. Argi horrek uhin luzera bakarra du, garrean sortzen diren hainbat elektroi trantsiziotik abiatuta.
Normalean, oxigenoa izaten da garra dagoen tokian. Baina kloroan erretzen den hidrogenoak ere sortzen du garra, eta hortik ateratzen da hidrogeno kloruroa (HC1). Beste konbinaketa batzuek ere sortzen dituzte garrak, adibidez fluorrak eta hidrogenoak edota hidrazinak eta azota tetroxidoak. Hidrogenoaren eta hidrazinaren garrak ere kolore urdin ahulekoak dira. Boroaren konbustioak gar berde sakon bat sortzen du. Konbustio hori, XX. mende erdialdean, energia handiko erregai gisa hartzen zen, erreakzio motorretan eta suzirietan erabiltzen zena.
Gar baten argia konplexua da. Kedar, gas eta erregai partikulek sortzen dute, nahiz eta kedar partikulak txikiegiak diren gorputz beltz perfektu batzuk bezala aritzeko. Atomoek eta molekula askatuek eragiten dituzten fotoiak ere hedatzen dira.
Garraren kolorea aldatzen da tenperaturaren eta osagai kimikoen arabera. Lur zorutik hurbil, garra zuria da; hori da izan daitekeen kolorerik beroena, materia organikoentzat batez ere. Horia ere izan liteke. Gune horiaren gainean, kolorea laranja bihurtzen da; epelagoa da. Azkenik dago kolore gorria, oraindik epelagoa. Gune gorritik hara, ez dago konbustiorik, eta hedatzen diren erre gabeko ikazkai- partikulak ke beltz gisa ikusten dira.
Kea
Erretzean sorturiko partikula berriak (errautsak, batez ere) aire beroarekin batera gorantz joaten dira. Normalki aireak baino kolore ilunagoa du eta erraz ikus daiteke. Usain nabarmena ere badu, gizakiak eta beste animaliek ere azkar asko identifikatzen dutena.
Suak oxigenoa kontsumitzen duenez, eta askatzen diren partikula asko organismoarentzat kaltegarri direnez, ez da batere komenigarria suaren kea arnastea, edo sua ingurune itxietan piztea. Izan ere, suak sorturiko heriotza gehienak ez dira erreduren ondorio, kea arnastearen ondorio baizik.
Arriskuak
Suaren izaera dela eta, arriskutsua gerta dakioke gizakiari edo inguruneari. Arriskurik nabarmenena erredurena da, jakina. Erredurak, maiz, larruazalean izaten dira, garrak edo objektu oso bero batek hunkituta. Baina arnasbideak ere erre daitezke, gas eta ke beroak arnastuz gero.
Kea ere kaltegarri da eta intoxikazioa, itolarria eta heriotza ekar ditzake. Suak airean dagoen oxigenoa hartzen du, eta beraz ez dago arnasteko aukerarik sua dagoen tokian. Aldiz, suak botatzen dituen gasak kaltegarriak dira, bereziki dioxido karbonoa (CO2).
Pozoitu dezake, baita ere. Hain zuzen, suak gas toxikoak produzitu ditzake, erretzen ari diren osagaien arabera. Gehienetan monoxido karbonoa (CO) izaten da gas pozoitsu hori.
Gizabanakoei eginiko zuzeneko kalteez gain, kontrolik gabeko suak, suteak alegia, kalte ekologiko zein ekonomiko larriak eragin ditzake. Alabaina, populazio baten bizi-baldintzak kaltetu ditzake, janaria aurkitzeko zailtasunak ematen dituelako edo egoitzarik gabe utz dezakeelako. Bioaniztasuna ere arriskuan jar dezake, animalia eta landare espezie batzuk suntsitu ditzakeelako.
Babesa eta prebentzioa
Basoetako suteen prebentzio programek basoetako suak berak eta erretze kontrolatuak erabiltzen dituzte. Landaretzetako suen erabilerak erreferentzia egiten dio kausa naturalen bidez pizten den suari, baina zaindua eta baimendua denari. Erretze kontrolatuak dira gobernu erakundeek pizten dituzten suak, eguraldia ez denean hain arriskutsua.
Suteen aurka borrokatzeko zerbitzuak adi egoten dira halakoetan, batez ere eskualde garatuenetan. Suhiltzaileak prest egoten dira, ura edo sua itzaltzeko haguna eskura izanik. Sute suntsitzaileak nahita piztea krimen gisa hartzen da leku gehienetan.
Segurtasun neurriak
Suteen prebentzioaren helburua da erretzeko arriskua duten guneak murriztea. Horrez gain, jendeari irakasten zaio nola ekidin suteak eragitea. Eraikinetan, eskoletan eta altura handiko eraikinetan bereziki, maiz egiten dituzte ariketak, jendea prestatzeko balizko sute bati erantzutera.
Azken urteetan kea detektatzeko tresnak ezartzea derrigorrezkoa da gero eta leku gehiagotan.
Suaren ekologia
Ekosistema natural bakoitzak dauka bere modua suarekin bizitzeko. Ekosistema horietako organismoak egokituta daude horretara. Suak habitat zati andana sortzen du, eta bakoitza bere fasean gertatzen da. Hainbat landare, animalia eta mikrobio espezie fase zehatz batera egokitzen da. Gisa horretan, suak espezie andana bati ematen dio existitzeko aukera.
Suari buruzko mitologia
Gizakia sua menderatzen hasi zenetik, sua piztea arazo garrantzitsu bat izan zen. Horregatik bihurtu ziren erlijioak suaren zaindari: su iraunkorra mantentzea garrantzitsua zen, etxeko suak itzaltzen baziren, eta horregatik erlijio guztiek, oraindik orain, santutegian sua piztuta edukitzea.
Inoiz ez zituzten otorduak hasten, lehenago eskaintza moduko lehen mokadua surtara bota gabe, eta arratsaldero pizten zituzten kantuz eta dantzaz inguruan.
Sua tatariarren jainko nagusietako bat ere bada. Ez dute atzerritarrik beren lurraldera hurbiltzen uzten, lehenago bi suren artean purifikatu ez bada. Kontu handiz saihesten dute aizto bat sutan sartzea edo tresna horrekin ukitzea. Krimen handia litzateke egurra aizkoraz ezpaltzea sugarretan. Edan baino lehen, egun erdira itzultzeko ohitura dute, hau da, sua dagokien aldera, eta haren ohoretan eraikitzen dituzte txabolak ere, atea alde horretara begira dutela. Beren-beregi txabola bat eraikitzen zen Monomotapako enperadorea kanpatuta zegoen tokian, non, arreta erlijioso batekin kontserbatzen zen su bat pizten zen.
Antzinako afrikarrek jainkozko ohoreak ordaintzen zituzten, edo elementu hau, eta euren tenpluetan betiereko sua mantentzen zuten.
Jakutek, Siberiako biztanleek, suan izaki bat dagoela uste dute, zeinari ondasunak eta gaitzak emateko ahalmena ematen dioten eta etengabeko sakrifizioak eskaintzen dizkioten. Columbia ondoko indioek suari begiratzen zioten, izaki boteretsu eta beldurgarri bat bailitzan. Etengabe eskaintzen zizkioten sakrifizioak, eta uste zuten ongiaren eta gaizkiaren epaile zela. Laguntza bila zebiltzan, berak bakarrik egin ziezaiokeelako aurre bere hegodun babesleari eta nahi zuten guztia eman ziezaiekeelako, hau da, arrantza eta ehiza oparoa, hau da, beren ustez aberastasuna eta ongizatea zen guztia.
Siberiako mugetan bizi diren txinatarrek suaren jainko bat ezagutzen dute. M. Pailas Maiinatschiun bizi zen bitartean, herriak su hartu zuen, sugarrek etxe asko jaten zituzten, eta, hala ere, biztanle bakar bat ere ez zen hura lotzen saiatzen. Sutearen inguruan zeuden denak, nahigabe inaktibo batean, eta batzuek ura tantaka bakarrik jaurtitzen zuten, jainkoa lasaitzeko, esaten zutenez, sakrifizio batengatik aukeratu baitzituen gelak. Errusiarrek sutea itzali izan ez balute, hiri osoa errauts bihurtuko zatekeen.
Esanahi sinbolikoa eta ikonologia
Masoneriak ere sua sinboloen artean sartzen du: Antzinaroko kulturetan bezala, lengoaian eta logien lanetan presentzia iraunkorra duten lau elementuetako bat da. Masoneriak suaren esanahi sinboliko zaharra hartzen du eta bere izaera bikoitza onartzen du: sorkuntza eta argiztapena, batetik, eta suntsiketa eta arazketa, bestetik.
Alkimia
Txinako filosofian, sua bost osagaietako bat da, metalarekin, urarekin, egurrarekin eta lurrarekin batera.
Mendebaldeko alkimian, Aristotelesen irakaskuntza baino askoz lehenagotik, oinarrizko lau osagai inerteetako bat da, urarekin, airearekin eta lurrarekin. Sua oinarri-oinarrizkoa da, lau osagai horien inguruan sortutako hainbat doktrinatan, besteak beste Platonen doktrinan.
Justizia
Sua bi eratara erabili da justizian. Batetik, zigor tresna gisa erabili izan da. Erdi Aroan, sutan erretzea maiz erabiltzen zen kondena gisa. Batzuek immolaziorako ere erabili dute sua, salaketa ekintza gisa. 1969an, Jan Palach Txekoslovakiako ikasleak eman zion sua bere buruari Pragan, Sobietar Batasunaren inbasioa salatzeko. 1970ean, Joseba Elosegik Donostian eman zion sua bere buruari, eta Francoren gainera jauzi egiten ahalegindu zen.
Bestetik, sua tentu handiz kontrolatu beharrekoa da, eta gaizki kontrolatzea edo sua nahitara ematea gogorki kondenatua izan ohi da. Atenasen, adibidez, sua piztea zen krimen handienetako bat.
Garbikuntza
Sua garbikuntzaren sinbolo ere bada. Horregatik sutan erre ohi ziren hainbat pertsona, adibidez, inkisizio garaian. Sinbolo horren jatorria dator, itxura batean, laborantza ohituretatik, hala nola lurrari su ematen zioten, emankorrago bihur zedin. Erdi Aroko kristauek maiz erabiltzen zuten sua garbikuntza sinbolo gisa. Denborarekin, ordea, ordalia eta sutan erretzea bezalako praktikak galdu edo debekatu ziren.
Erotikoa
Sua sinbolo erotikoa ere izan daiteke. Eneida epopeian, Dido barnetik erretzen ari zuen Eneasekiko zeukan maitasunak. Sinbolismo erotiko horren jatorrian daude suaren eta sexu ekintzaren, pasioaren, afekzioaren eta sentimenduen arteko irudi eta metaforak. Mitologia greziar-erromatarrean, Kupido arku batekin eta tortxa batekin erakusten zuten. Zientziak sinbolismo horren logika azaltzen du, motibazio psikofisiologikoa aldaketa termikoekin hasten delako eta ekintza sexualarekin bukatzen.
Errituak eta gurtzak
Kultura askotan, sua jainkotzen dute, eta herri eta tribu gehienen adorazio objektua da.
Grezia eta Erroma
Greziako mitologian, sua Prometeok lapurtu zien jainkoei, eta gizakiei eman.
Judaismoa
Juduek menorah pizten dute, bederatzi adarreko kandelarioa, Hanukkah festan, egunero mirariz betetzen den olio flaskoaren miraria goraipatzeko. Ostiralero, iluna heltzean, kandela batzuk pizten dituzte Sabbat-aren hasierari edo bestelako erlijio ospakizunei ohore egiteko. Zenbait familiatan kandelak pizten dituzte astelehenetan eta ostegunetan, hala nola, Tora ateratzen dutenetan, edo zenbait pertsonaren heriotzaren urtemuga egunean.
Kristautasuna
Eliza katolikoetan eta ortodoxoetan argizaria pizten dute, une liturgikoari hasiera emateko, edo santuentzako eskaintza gisa. Garrek Espiritu Santua ere sinbolizatzen dute.
Sua erabiltzen duten zenbait praktika pagano kristautasun herrikoiak hartu ditu bere gain, hala nola San Joan sua, Suediako Santa-Luziako kandelak eta abar.
Infernua suaren bidez deskribatzen da erlijio kristauen. Axularren Gero liburuak infernuko suen eta su horiek eragiten dituzten oinazeen deskribapen zehatza egiten du.
Islama
Koranean, bi su mota daude: su kosmikoa, Infernuaren adierazgarri (izan haraindian edo lurrean), eta etxeko sua, sukaldekoa. Etxeko sua, Ala-k “zuhaitz berdeetan” jarri zuena, bi aldiz baizik ez da aipatua. Infernuko sua, aldiz, askotan agertzen da. Suari lotutako zazpi hitz dauzkate Infernua adierazteko edo hari erreferentzia egiteko. Koranak infernuari ematen dion zazpigarren izenak (hutama), “Jainkoak piztutako sua” erran nahi du.
Koranak deskribatzen duen infernua erabat estalia den su handi bat da, ezerk itzal ez dezakeena eta kondenatuak inguratzen dituena. Kondenatuen haragia da, harriekin batera, suaren erregai gustukoena. Suak asto orroak botatzen ditu, kondenatuen larrua erretzen du, gorputz barnean sartzen da eta gorputz zatiak kentzen ditu. Horrez gain, kondenatuek suari eta beroari lotutako beste hainbat oinaze jasaten dute: erretzen duen haizea, ur irakina, kedarraren iluntasuna.
Infernuaz gain, sua heriotza eragiteko tresna gisa agertzen da Koranean. Islamaren jeinuak ere sutik sortuak dira, “kerik gabeko su baten argi sotiletik”. Eta Iblis Koraneko deabrua ere bai.
Asia (hinduismoa, budismoa)
Hinduek eta budistek hainbat eskaintza erretzen dituzte beren gurtza ekitaldietan. Hildakoen errausketa ere egiten dute. Hinduen kulturan eta erlijioan sua askoz garrantzitsuagoa da budistentzat baino. Hinduek sua Agni jainkoaren baitan pertsonifikatzen dute. Justiziaren eta garaipenaren sinboloa da. Hainbat festatan (Diwali festan, adibidez) sua erabiltzen dute, baina baita erlijio ospakizunetan ere.
Kulturan eta artean
Sua kontrolatzeak hainbat obra inspiratu ditu, besteak beste Prometeoren mitoa, eta margolan asko. J.-H. Rosnyk La guerre du feu (“Suaren gerra”) liburua idatzi zuen; gerora Jean-Jacques Annaud-k zinemara egokitu zuen.
Margolanak
Margolan askotan ageri da sua edo sutea.
Filmak
Film ugari egin da suari buruz, izan suteei buruz, izan sua aurkitzeaz edo beste.
Bertso batzuk
2009ko Bertsolari Txapelketa nagusian, Maialen Lujanbiok eta Amets Arzallusek bertso bana kantatu zioten “sua” gaiari. Bertso haiek bertsolaritzaren antologian sartu ziren. Biek aipatu zituzten suaren ezaugarri fisikoak, baina biek alde metaforikoa ere landu zuten. Lujanbiok “bi begiradek sortzen dutena” aipatu zuen, eta Arzallusek, BECeko giroari erreferentzia eginez, “su honen bueltan dantzan gabiltza” kantatu zuen.
Las Vegas Strip
Las Vegas Strip edo The Strip Las Vegas Boulevard kaleko atal bat da, bertan dauden hotel eta kasinoei esker ospetsua dena. The Stripek 6,4 kilometroko luzera du eta, bitxia bada ere, ez dago Las Vegas hiriaren barnean baizik eta Paradise eta Winchester herrietan.
Munduko erakargarri turistiko ospetsu eta ikonikoenetariko bat da.
Turdus rufopalliatus
Turdus rufopalliatus Turdus generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.
Zizare
Zizareak talde ez homogeneoak dira, ornogabe luze batzuk hain zuzen. Haien habitata ezberdina izan daiteke zizare motaren arabera, lurtarra, ur gezakoa eta itsastarra besteak beste. Bestalde, tamaina eta luzera ezberdinetako zizareak aurki ditzakegu, milimetro bateko luzeratik hasita 58 metro luzera ingurura artekoak, hala nola, Lineus longissimus. Gaur egun dauden animalia ugarienetako batzuk dira, metro karratu bakoitzean milaka zizare inguru egon baitaitezke.
Miguel Díaz-Canel
Miguel Mario Díaz-Canel Bermúdez (Placetas, Villa Clarako probintzia, - ), kubatar ingeniari eta politikaria da. Gaur egun Kubako presidentea da.
Zizare
Zizareen mota ohikoenak lur zizareak dira. Hauek oso garrantzitsuak dira lurraren osasunerako eta elikagaietako.
Miguel Díaz-Canel
Biografia
Komunisten Batasun Gaztean sartu zen gazte zela, eta hortik salto egin zuen lehen kargu garrantzitsura: 1994 eta 2003 artean, Villa Clara probintziako alderdiaren burua izan zen, jarduna beste hainbat kargurekin uztartuz. Urte horietan hartu zuen sona handien PCCko buruzagien artean, eta horrek ahalbidetu zion alderdiaren Politburora igotzea —PCCren botere exekutiboa da, hamalau kidek osatua—. 2009. eta 2012. urteen artean Goi Hezkuntzako ministro izan zen, ostera Kubako presidenteorde izateko. 2018ko apirilaren 19an Kubako presidente hautatu zuten.
Zizare
Sailkapena
Zizareak, aurretik aipatu bezala talde ez homogeneoa da eta hainbat filum ezberdinetan sailka ditzakegu:
Historia
Kanbriarreko leherketaren ondoren (duela 541 milioi urte), animalia askok ingurune berrietara egokitu behar izan ziren, hautespen naturala zela eta, eta ondorioz zizareek beste animalia askok bezala eboluzionatu egin zuten, lehorrean bizitzeko gaitasuna garatu arte. Bestalde, anelidoak, lur zizareak eta beste zizare segmentatu batzuk agertu ziren lehen aldiz
Denborak aurrera egin ahala, eboluzionatzen jarraitu zuten. Nematodo zizareak, duela 400 milioi urte inguru sortu zirela uste da eta balbulak, berriz, duela 600 milioi urte. Ondoren, zizare hauek espezie ugaritan ezberdintzen joan dira, portaera eta egokitze ezberdinekin
Gaur egun, zizareek ekosisteman funtzio garrantzitsuak betetzen dituzte, materia organikoa deskonposatzen baitute eta beste organismo batzuen elikagai-iturri baitira. Gainera, zizareak ere gizakiengan hainbat onura dituzte, izan ere medikuntza-iturri dira, ikerketa zientifikorako erabilgarriak dira eta gizakiontzat ere elikagai iturri dira.
Ugalketa
Zizare gehienek ugalketa sexuala dute (nahiz eta salbuespenak egon) eta hermafroditak dira. Hau da, banako bakoitzak ugal organo ar eta emeak dituzte. Bestalde, zizare gehienek heldutasun sexuala lortzen dute 4-6 astean, eta orduan joaten dira bikote bila. Zizare populazioa bikoiztu egiten da 60-90 egunetik behin, eta 1000 zizare sor ditzakete 6 hilabetean, batez beste. Zenbaki horietan oinarrituta, esan dezakegu zizareak bi astez behin elkartzen direla.
Anelidoen kasuan, ugalketa sexuala da, hau da, bi banakoen arteko esperma trukaketa dago. Bi lur zizareen arteko ugalketa emateko, bi zizareen buruak kontrako noranzkoan jarriz lerrokatzen dira, espermatozoideak trukatzeko. Ondoren, lur-zizare bakoitzak obuluak jartzen ditu beste banakoarengandik jasotako espermatozoideak ernaltzen dituenak. Batez beste, zizare batek 60 egun behar baditu ugaltzeko, arrautza bat sortuko du 10 egunez behin.
Itajá (Rio Grande do Norte)
Itajá Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Norte estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Zizare
Ugalketa
Echiura filumaren kasuan, hermafroditak dira baina ernalketa gurutzatua izaten dute kopulazio garaian. Kopulazioaren ondoren, gonadak gorputzeko barrunbea estaltzen duen mintz peritonealarekin lotzen dira, eta bertan askatzen dituzte gametoak. Kopulazioaren ondoren, espermatozoideak eta arrautzak gorputzeko barrunbean heltzen dira, zaku genitaletan gorde baino lehen. Oligochaeten ugalketa antzekoa jarraitzen dutela esan daiteke.
Sipuncularen kasuan, salbuespen batzuk egon arren sipunculak dioikoak dira, hau da, sexua bananduta dute eta ondorioz arrak eta emeak bereizten dira. Bestalde, ugalketa sexuala zein asexuala eduki dezakete, nahiz eta filum honetan ohikoena ugalketa sexuala izan.
70
70 (LXX) egutegi juliarrean astelehenez hasitako urte arrunta izan zen. Garai hartan Augusto eta Vespasianoren Kontsulatuaren Urtea gisa ezagutu zen Antzinako Erroman (edo, gutxiagotan, 823. urtea Ab urbe condita). Erdi Aroan hasi zen 70 erabiltzen urte honi deitzeko.
Zizare
Elikadura
Zizare espezie askok deribatzaileak dira, hau da, hildako materia organikoaz elikatzen dira, hildako animaliez edo hondatutako landarez hain zuzen ere. Bestalde, zizare mota hauek garrantzitsuak dira materia organikoaren deskonposaketan eta birziklapenean laguntzen baitute.
Lur zizareek faringe gihartsu eta glandularra dute, digestio aparatuan sartu aurretik materia organikoa desegin dezaten. Bestalde, uzta bat dute elikagaiak aldi baterako bertan gordetzeko eta urdai gihartsu bat janaria irabiatzeko, hestera sartu aurretik honen xurgaketarako. Horrez gain, itsas zizareek ere elikatzeko estrategia ezberdinak eduki ditzakete. Batzuek, garroen bidez iragaz dezakete elikadura eta beste batzuk masailezur espezializatu batzuk erabiltzen dituzte harrapakinak harrapatzeko
Zizare parasitikoak, organismo bizidunen ehunez eta haien jariakinez elikatzen dira, espezie jakin batzuetan zein animali edo gizakiengan, kalteak eraginez. Esate baterako, bizkarroiak eta nematodoak animalien edo gizakien digestio aparatuaren barnean bizi daitezke ostalarien elikaduraz elikatuz
Beste zizare espezie batzuk harrapakariak dira eta beste animalia txikiago batzuez elikatzen dira. Adibidez, zizare lauen espezie batzuk haragijaleak dira eta ornogabe txikiez elikatzen dira, hala nola barraskiloez eta intsektuez.
Zizareen elikatzeko beste modu bat, uretatik datozen partikula txiki batzuk iragaziz elikatzea da. Partikula txiki hauek harrapatzeko, garroak edo zilioak dituzte. Mekanismo hau, besteak beste, zizare itsastarrek dute, hau da hodi zizareek.
Laburbilduz, esan dezakegu zizareak talde handi bat direla eta zizare mota bakoitzak elikagaiak lortzeko estrategia ezberdinak dituztela eta estrategia hauei esker ingurune ezberdinetan bizirautea eta aurrera egiteko aukerak ematen dizkietela.
Bizimodua
Zizareak, motaren arabera habitat bat edo beste eduki dezake. Batzuk, materia organikodun lur hezetan bizi dira, baita area edo lokatza bezalako habitatetan ere. Oligochaeta ur gezatan bizi diren animalien adibide dira, hala nola ibai eta aintziretan. Bestalde, itsasoa, hau da, ur gazia, zizare espezie askoren habitata da (kostaldeko eremutik hasita, ozeanoko eremu sakonetaraino). Beste zizare batzuk, aldiz, parasitikoak dira, hau da, animalia edo gizakien gorputz barnean bizi dira.
Dena den, aipatu beharra dago zizareen bizitza zaila izan daitekeela, askotan beste animalia batzuen harrapakinak baitira, hau da, beste animalia batzuk zizareak ehizatzen baitituzte ondoren jateko. Zizareen harrapakinik arriskutsuenak satorrak direla beraien elikagai nagusiak baitira. Horrez gain, ingurumen faktoreek eragina daukate zizareen bizimoduan, izan ere faktoreak egokiak ez direnean zizareak hil daitezke. Hori dela eta, zizareak batez beste 5-10 urte bizi izaten dira (20 urte gehienez jota).
Fredrikstad
Fredrikstad Norvegiako udalerria da. Østfold konderrian kokatua dago. 288.11 km² ditu eta 71,976 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Dasia johnsinghi
Dasia johnsinghi Dasia generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Callogobius seshaiyai
Callogobius seshaiyai Callogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Pentaprion longimanus
Pentaprion longimanus Pentaprion generoko animalia da. Arrainen barruko Gerreidae familian sailkatzen da.
1965eko Italiako Giroa
1965eko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 48. edizioa izan zen. 1965eko maiatzak 15 eta ekainak 6 artean ospatu zen, 22 etapatan banatutako 4151 kilometroko ibilbidea eginez, garailea izan zen Vittorio Adornik, batez beste, 34,270 kilometro orduko abiaduran bete zituenak. San Marinon hasi eta Florentzian amaitu zen, lehen aldiz Italiako Giroaren historian, ordura arte Milanen amaitu izan baitzen itzulia.
100 txirrindularik hasi eta 81ek amaitu zuten proba.
Vittorio Adornik nagusitasun nabarmenez lortu zuen edizio honetako garaipena. Jada 6. etapan ihes eginda irabaztea lortu eta maglia arrosa bereganatu zuen, eta bi egunez baino mantendu ez zuen arren, 13. etapan berreskuratu zuen, 50 kilometroko banakako erlojupeko bat, ordutik aurrera eta itzulia amaitu arte lider mantendu zelarik. Edizio honetako etapa erregina izan zen 19. etapan, 2000 metrotik gorako lau mendate zituena, berriz ere erakustaldia eman zuen, bakarrean irabaziz eta bere atzetik zihoazen guztiei hiru minutu eta erdi baino gehiago ateraz. Italo Ziliolik, aurreko edizioan bezala, bigarren amaitu zuen, eta hirugarren Felice Gimondi gaztea izan zen, urte horretan bertan Tourra irabaziko zuena eta urte gutxiren buruan baita Italiako Giroa ere.
Franco Bitossi izan zen, bigarren urtez jarraian, mendiko sailkapenaren garailea.
Fresens
Fresens Suitzako udalerria da. Neuchâtel kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Haynecourt
Biztanleria
2007an Haynecourt udalerrian erroldatutako biztanleak 542 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 18 pertsona bakarrekoak ziren (14 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 46 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 11 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 110 etxebizitza zeuden, 105 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 110etxeak ziren. 105 etxebizitza nagusietatik 61 bere jabearen bizilekua ziren, 41 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 64 etxek bost zituzten. 77 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 42 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 49 etxetan bat baino gehiago zituzten.