cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
COVID-19 pandemia Europan
Alemania
Alemanian, COVID-19 gaitzaz kutsatutako lehen gaixoa 2020ko urtarrilaren 17an atzeman zen, Bavarian. Urtarrilean eta otsailaren hasieran gaitz honetaz kutsatu ziren gehienak Webasto enpresaren egoitza nagusian izanak ziren edo harekin nolabaiteko harremana zuten. DNAren analisi filogenetikoek erakutsi dute, dirudienez, enpresa horretako egoitza nagusitik zabaldu zela Italia Iparraldera gaitza, izan ere, bertan bulego ugari ditu enpresak. Beranduago, Italiatik, Txinatik eta Irandik zetozen hainbat norbanako-talde heldu eta kutsapenean lagundu zuten. Robert Koch Institutuak alemaniar gaixotasun eta epidemien kontrolari iradokizunak helarazten dizkio, pandemien aurkako nazio mailako plana jarraituz. Hasiera batean, agerraldia euste egoera bat ezarriz maneiatu zen (egoera horretan babes egoerako zenbait neurri ere hartu ziren), honek lehen kutsatu-taldeen hedapena murrizten lagundu zuen, adibidez, Webasto enpresako langileen taldea mugatu zuen. Martxoaren 13an, alabaina, babes egoerara igaro zen herrialdearen jarrera; honek Alemania osatzen duten estatuek ikastetxeak eta haurtzaindegiak ixtea, seihilekoen hasiera atzeratzea eta zahar-etxeetan bisitak debekatzea ekarri zuen.
Otsailaren 25 eta 26an, Italian COVID-19 gaitzak hartu zuen indarraren ondorioz, herrialde hari lotzen zitzaizkion zenbait kasu atzeman ziren Baden-Württemberg estatuan. Haatik, beste hainbat kasu ere azaldu ziren, Italiarekin zerikusirik ez zutenak, hainbat estatutan, besteak beste, Baden-Württemberg, North Rhine-Westphalia eta Rhineland-Palatinate estatuetan. Heinsbergen sortu zen kutsatu-taldeak lortua bereizgarria zuen Gangelteko Inauterien ospakizunarekin. Martxoaren erdialderako, Alemanian COVID-19 gaitza duten gizabanako gehienak Ipar Rhine-Westphalia estatuan daude.
Ezkutuko igarobide
Ezkutuko igarobidea edo igarobide sekretua (iraganbide, pasagune, pasabide, pasaia, pasaleku) ezkutuan bidaiatzeko erabiltzen den ezkutuko bidea da. Pasabide horiek eraikin baten barrutik gela sekretu bateraino joan daitezke, edo ikusi gabeko lekuren batetik sartzeko edo bertatik irteteko erabil daitezke. Ohikoa da fikziozko literatura lanen bateko pertsonaiek igarobide sekretuak erabiltzea, baina historian zehar ere erabili izan dituzte. Gela eta igarobide sekretuek lagungarriak izan dira harrapatuak ez izateko edo jarduera kriminalak egiteko.
The Secret Life of Walter Mitty (2013ko filma)
The Secret Life of Walter Mitty (euskaraz "Walter Mittyren Bizitza Sekretua") 2013ko Ben Stiller estatubatuar aktoreak zuzendu eta sntzeztutako abenturazko drama-komedia film bat da. 1939ko James Thurber idazlearen izenburu berdineko kontakizun laburrean oinarritutako bigarren berreskuratzeko filma da. Stillerrez gain, Kristen Wiig, Shirley MacLaine, Adam Scott, Kathryn Hahn eta Sean Penn aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
New York. Life aldizkariko Walter Mitty argitaratzaile lotsatiak bere egunerokotasun aspergarritik ihes egiteko irudimenaren bidez abentura handien protagonista dela amets egiten du.
Egun batez, misio arriskutsu batean sartuko duen emakume misteriotsu bat ezagutu eta bere ametsak egi bilakatu dira.
Antropologia fisiko
Antropologia fisikoa gizakiaren jatorria, eboluzioa eta biologia aztertzen duen antropologiaren adarra da, baina natur-zientzietako metodologia erabiliz. Diziplina anitzetan banatzen da: osteologia (paleopatologia eta auzitegiko antropologia), genetikoa edo molekularra, primatologia, etab.
Durduzaz eta dardaraz
Helburua
Egileak Japoniako bere lan gorabeherak ez ezik kulturen arteko talka, japoniar matxismoa eta japoniar enpresen egoera azaltzen digu.
Laburpena
Amélie Belgikar itzultzailea Japoniar enpresa garrantzitsu batean kontratatu dute. Boterearen piramidea gailurretik behera horrera hierarkizatua dago enpresan: Haneda lehendakaria, Omochi lehendakari ordea, Saito sail burua, Fubuki Mori eta erabat behean Amélie. Lehenik beraz garrantzirik gabeko lanak, kafea eta tea zerbitzatzea, besterik ez du egin behar. Omochi jaunari japoniar hizkuntza eta ohiturak mendebaldeko emakume batek horren ongi ezagutzea iraingarria iruditzen zaionez Saito jaunak fotokopiak egitera zigortzen du eta japoniera ahazteko agindua emango dio. Fotokopiak eginez Tenshi jauna, beste sail bateko nagusia, ezagutuko du. Tenshi Belgikar enpresa batekin harremanetan jarri nahian dabilenez eta Amélie bertakoa denez, Belgikar enpresaren eta bere produktuen buruzko txosten bat egiteko eskatuko dio ezkutuan, horrelako garrantzia duen lan bat hierarkiaren beheko inork ezin baitu egin. Amélieren itxaropena Saitoren saila utzi eta Tenshirentzat lan egitea da, baina Omochik, Fubukiren bidez, Améliek txostena egin duela dakienean zigortzeko bere gaitasunak erabili ezin dituen lanak bidaliko dizkio Fubukiren bidez. Azkenean enpresako lan okerrena, hau da, komunak garbitzea izango da bere helburua. Bere ohoreagatik Améliek lanean jarraituko du eta kontratu bukaera iristean burumakur, errua beretzat hartuaz utziko du enpresa.
Antropologia fisiko
Kanpo historia
Johann Friedrich Blumenbachi (1752-1840) eta kraniometrietan oinarrituriko bere bost arrazen sailkapenari zor zaizkio antropologia fisikoaren lehen hastapenak. Lehen urrats horietan giza aniztasun fisikoaren azterketa Edward Tyson (1650 - 1708) bezalako naturalista ilustratuen anatomia konparatuan sustraitzen zen diziplina zen. Eta ondoren James Cowles Prichard (1786 – 1848) eta eboluzioaren aitzindariak izango ziren beste historialari naturalistek (Georges-Louis Leclerc, Robert Chambers, etab.) gaur egun paleoantropologia bezalaxe ezagutzen den diziplinaren hastapenak jartzeko erabiliko zuten anatomia konparatu hau. Anatomiaz gain bada beste diziplina bat zeinen garrantzia nabarmentzekoa den antropologia fisikoaren hastapenetan: genetika. Bere lehen urratsak Gregor Mendeli (1822 - 1884) zor badizkiogu ere, herentziazko ezaugarrien transmisio legeak XX. mendearen hasiera arte ez zuten hots handirik izan. Azkar ikusi ahal izan zen 1901ean Landsteinerrek aurkitutako ABO odol taldeek 1865ean monje austriarrak deskribaturiko hiru legeak jarraitzen zituztela. Jaio berri zen genetika klasikoak Ronald Fisherri (1890 – 1962) esker eboluzioaren sintesi modernoan parte hartu zuen, medikuntza eta antropologiaren biometria eta estatistika uztartuz, eta era berean, gaur egun, populazioen genetika bezalaxe ezagutzen dena sortuz.
Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilean eztabaida arrazista zientifikoak (J.C Prichard eta Samuel George Morton) euren baliokideak izango dituzte aro berri honen hasieran (William Z. Ripley, Joseph Deniker, etab). Jakintza alor guztien artean genetika (klasikoa) eta antropologia fisikoa izan ziren europar mugimendu eta gatazka politiko hauetan gehien parte hartuko zutenak.
Pentsaera hau ez zen Alemaniara mugatu, bai AEB (Madison Grant, The Passing of the Great Race), Frantziako Errepublikan (Georges Vacher de Lapouge, L'Aryen et son rôle social) Erresuma Batuan, Finlandiako Dukerri Handian (Axel Olof Freudenthal), Austria-Hungariako Inperioan arrazismo zientifikoaren defendatzaileak aurki zitezkeen.
Euren postulatuak Tzvetan Todorov filosofo frantsesaren arabera honelaxe labur daitezke (Nous et les autres, 1989): Arrazialismo honen hedapenean aparteko garrantzia izan zuen aipatu bezala antropometriak, bereziki garezur indizea. Lehen aldiz Samuel George Mortonek (1799 – 1851) erabili zuen parametro hau inteligentzia mailarekin erlazionatuz, baina William Z. Ripleyk (1867 – 1941), eman zuen ezagutzera bere The Races of Europe: A Sociological Study-n liburuan (1899) europar arrazak hirutan sailkatuz:
Romasanta. La caza de la bestia
'Romasanta. La caza de la bestia' 2004ko Paco Plaza espainiar zinema zuzendariaren beldurrezko filma da. Manuel Blanco Romasanta espainiar serieko hiltzailearen bizitzan oinarrituta dago.
Sinopsia
1850ean Galiziako herri bat. Bárbara eta bere arreba Josefa basoaren erdian bizi dira. Ez dira irtetera ausartzen, inguruan gertatzen diren hilketa masiboen ondorioz, gizotso baten kondaira hedatzen ari baita. Egun batean, Manuel Blanco Romasanta izeneko saltzaile ibiltari bat iritsi zen, Josefaren maitalea, eta Bárbara maiteminduta dago ezkutuan. Romasantak hirira laguntzen dio Josefari, baina hiria ez da inoiz bere helmugara iritsiko. Izan ere, dirudienez, Romasanta da denek beldur dioten gizotsoa.
Azkenean harrapatzen dutenean, madarikazio izugarri baten biktima dela esaten du bere defentsan. Gizartea zatitu egiten da: alde batetik, baserritarrek Romasanta zigortzeko eskatzen dute, bitartean burgesek, antropologo ospetsu bat buru dutela, beren ekintzak justifikatzen dituzte likantropia izeneko buruko gaixotasuna duela uste dutelako.
Antropologia fisiko
Kanpo historia
Gustaf Kossinna (1858 – 1931) arkeologo eta hizkuntzalari alemaniarraren eredua jarraituz 1916ean arrazaren higienearen tesiak laburbildu eta mundu osoan (baina bereziki AEBtan) ezagutzera eman zituen liburua argiratu zuen Madison Grantek (1865 – 1937). Aurreko antropologoen urratsak jarraituz kaukasiarren arrazaren barnean kokatzen zuen nordikoen azterketan oinarritu zuen bere lana.
Inguruneko baldintza gogorrek bere ustez hautespen naturala erraztu zuten kaukasiarren artean gaixo eta ezgaien desagerpena erraztuz, eta era berean biziraun ahal izateko industria eta baso ustiapenera bultzatuz. Aktibitate honek euren behar energetikoak handitu zituen denborarekin kide indartsuz osaturiko arraza bat sortuz, zeinen beharrak asetzeko beste nazio batzuk menperatu behar izan zituen: alpetarrak. Azterturiko hiru arraza europarren artean hauek ziren ahulenak Granten aburuz, mediterraneoak gorpuzkeraz ahul baziren arren arte eta zientzietarako gaitasuna zutela ezagutzen baitzien.
Liburu honek eztabaida sutsua piztu zuen Estatu Batuetako antropologoen artean, garai hartan Ameriketako Antropologia Elkartearen zuzendaritzagatik borrokatzen ari zirenak. Guztiz aurkakoak ziren bi ikuspunturen adierazle zen borroka hau: antropologia soziala (Franz Boas) eta fisikoa (Grant). Batak arrazen berdintasuna eta moralaren azterketa erlatibismoa defendatzen zuen bitartean, besteak eskala bakarra eskaintzen zuen eta ustezko nordikoen gorentasuna.
Arrazismo zientifikoaren gainbehera ez zen ordea Grant eta bere bultzatzaileen kanporatzearekin bukatu, azken hauek defendatzen zuten poligenismoak (arrazen giza-jatorri ezberdina) bide luzea izango baitzuen.
Barne historia
Tradizio biblikoan oinarrituriko ikuspuntuak XIX mendean gainbehera jasan zuen, eta honekin batera baita arrazen jatorri monogenikoak. Hau dela eta eredu berri bat hedatu zen Europa, eta bereziki Frantzia, eta Ameriketako zientzia zirkuluen artean arrazen aniztasuna azaltzeko: jatorri poligenikoa. Postulatuen hauen arabera giza arra]en arteko ezberdintasunak handiegiak ziren ingurumenera moldatzeagatik izateko eta gizadi guztia espezie beretik etortzeko. Ideia hauen adierazle izan zen Samuel George Morton (1799 – 1844) mediku eta historialari naturalista amerikarra izan zen, eragin handikoa Europako antropologoen artean. 1859an Paul Broca mediku frantsesak (1824 – 1880) lehen antropologia elkartearen fundatzearekin antropometria maila gorenera eraman zuen arrazen ikerketarako, monogenista eta poligenisten arteko eztabaida antropologiaren muin bihurtuz era berean. Azken hauen arabera, Broca buru, gizadi guztia espezie bakar eta goren baten ondorengoa izatea eboluzioaren teoriaren aurkakoa zen, alegia, izakiak ez baitirelako degradatzen (eta ondorioz arraza berriak sortzen), baizik eta eboluzionatzen. Argudio honen aurka John Rayren espeziearen definizioa erabili zuten monogenikoek (espezie bat euren artean ugal daitezkeen kideek osatzen dute) arraza mistoko gizakiak bazirela jakinik eta gizadi guztiak espezie bera osatzen duela frogatzeko.
Antropometriak bere loraldia Karl Pearsonen (1857 – 1936) gidaritzapean lortu zuen, baina baita determinismo arrazialak, kaukasoideen gorentasuna aldarrikatzen zuen filosofia eta XIX. mendearen erdian nagusi zena antropologo askoren artean. Hein handi batean Aleš Hrdlička mediku amerikarrari (1860 – 1943) zor zaio tesi honen gainbehera, gogor borrokatu baitzen gerra garaiko Nazien dogmen aurka. Pariseko Brocaren laborategian ikasia American Journal of Physical Anthropology fundatu zuen 1918an eta Ameriketako aborigenen jatorria Beringeko itsasartetik etorritako populazio asiatikoetan zegoela Mundu Berrian aro paleolitoko gizakien arrastorik ez zegoela ohartzean. Hala ere AEBtan Broca eta Keithen determinismo biologiko eta nagusitasun arrazialaren defendatzaileak egon ziren, Earnest A. Hooton bezalaxe (1887 – 1954).
Gerra garaiko Europako antropologia biologikoa alde batera utziz momentuz, AEBetan unibertsitate irakaskuntzak anatomia eta medikuntzatik zerbait urrundu zuen, baita bestelako gai arrazialetatik. Honelaxe primateen lehen ikerketa antropologikoak hasi ziren Wolfgang Köhler eta William K. Gregoryren eskutik Florida, Pasteur Institutuan, Skhumin (Itsaso Beltza), Kanariar Uharteak, eta beste leku batzuetan laborategiak sortuz.
Aldi berean antropologiak garatutako zenbait tresna (adina, sexua, arraza eta altueraren zehaztea) gorpuen identifikazioaren zerbitzura jarri zen auzitegiko antropologiaren lehen hastapenak jarriz, besteak beste W. M. Krogmanen Guide to the Identification of Human Skeletal material.
1950eko hamarkadan ordura arte antropologiarekin erlaziorik izan ez zuen medikuntzaren adar batek tresna iraultzaile bat jarri zuen ikerlarien eskuetan: serologia. Lehen Mundu Gerraren amaieran lehen Ludwik eta Hanna Hirszfel senar-emazteek Serological differences between the blood of different races: the results of research on the Macedonian front artikuluan jaso zituzten. Aliatuen soldaduei zein odol taldekoak (A eta B) ziren galdetu zieten, jatorrizko herrialdearen arabera odol taldeen maiztasun ezberdintasunak esanguratsuak zirela ohartuz.
Adibidez, ingelesen artean odol talde nagusia A (%46.4) zen bitartean (B: %10.2), Indiako biztanleen artean B (%49.7) zen nagusi (B: %27. 5).
Euskal Herrian lehenak Boyd & Boyd izan ziren, Donostiako 229 herritarren artean O taldearen maiztasun altuak deskribatu baitzituzten dagoeneko 1937an. Hala ere emaitza entzutetsuenak Rh odol-sistemaren aurkikuntzaren ondoren izan ziren, Miguel Angel Etcheverry hematologoak Argentinako euskaldunen Rh negatiboaren ez ohiko maiztasun altuak aurkitzean (1945).
Mundu osoko herrialdeetako maiztasunak aztertzen lehenetarikoa William C. Boyd immunologoa estatubatuarra (1903 – 1983) izan zen Genetics and the races of man: An introduction to modern physical anthropology (1950) liburuarekin. Immunokimikari honek 30eko hamarkadan odol taldeen banaketei buruz egindako inkestei esker ABO sistema gurasoetatik seme-alabetara transmititzen zela ondorioztatu zuen eta ez zirela kanpo ingurunearen eraginez sortuak. Genetika klasikoaz eta odol talde hauez baliatuz arrazen jatorria gene berdinen alelo ezberdinak izatean oinarritu, giza populazioak 13 talde geografiko eta 7 arraza nagusitan banatuz serologiaren arabera:
Emaitza hauek lortu arren ez zuen bere helburua eskuratu: odol-taldeez baliatuz zein populazio zen zaharren zehazteko. Hala ere Isaac Asimovekin batera arrazaren kontzeptuaren kritika nagusienetakoa egin zuen, sailkapen hauek egiteko erabili ohi ziren azaleko ezaugarrien garrantzia eza nabarmenduz, besteak beste (Races and People).
Fosil hauekin gizakiaren arbasoen mapa eraikitzen hasi ziren historiaurrearen lehen ikertzaileak eta honekin piztu zen berriro ere eztabaida giza populazioen jatorriari buruz. Alde batetik Txinan indartsu egin zen (eta berriki arte izan da) Homo erectus-en ondorengo zuzenak zirela zioen tesia eta ez Afrikan jaio zen Homo sapiens sapiens-arena, bitartean Europan euskaldunak Cro-Magnon-tarren (Homo sapiens arkaikoa) ondorengoak zirela aldarrikatzen zituzten bitartean (Collignon) adibidez. Antzeko gertatu zen Afrikako isolaturiko zenbait populazioekin (boskimanoak, pigmeoak, etab.) zeinen jatorria Cro-Magnon-en gizakien agertzearen aurretik zehazten zuten batzuek.
Eztabaidetako batzuk guztiz amaiturik ez dauden arren gaur egun ere, 1951ean Le Gros Clark britainiarrak argitaraturiko The New Physical Anthropology lanarekin antropologia fisikoaren aldi berri bati hasiera eman zitzaion. Antropometrian soilik oinarritzetik beste diziplina anitzen ekarpenak jasotzera igaro zen (primatologia, arkeologia, neurologia, etab.) hedatzen hasi zen eta horien artean genetikak berebiziko garrantzia izan zuen.
Arrazialismoaren gainbehera
Hermann Joseph Mullerren "Genetisten manifestu eugenetista" alde batera utziz, ziurrenik genetista batek egindako arrazialismoaren lehen kritika Ashley Montagu estatubatuarrari zor zaio Man's Most Dangerous Myth: the Fallacy of Race (1942) liburuarekin. Boas ikertzailearen eskolaren jarraitzaile bezalaxe, bere tesia honelaxe labur zitekeen:
Kontuan hartu beharrekoa da Montagu environmentalism izeneko korrontearen jarraitzailea zela, alegia, jatorri genetikoak baino inteligentziaren garapenean inguruneak garrantzia gehiago zuela uste zuen. Leslie Clareaunce Dunn eta Theodosius Dobzhansky genetikariak izango ziren erdiko bidearen adierazle: genetikak pertsonak baldintzatzen bazituen ere, oinarrizko ezberdintasun hauek ezin zitezkeen erabili adib. demokrazia edo aukeren berdintasuna ukatzeko gaitasun gutxiago zituzten indibiduoentzat. Euren ustez gainera, gizaki bakoitzaren arteko ezberdintasun genetikoak handiagoak ziren indibiduoen artean arrazen artean baino, gaur egun arte mantendu den ikuspuntua hein handi batean.
Eskualde anitzeko teoria
Arrazen gorentasunaren dogmak gainbehera egin bazuen ere Bigarren Mundu Gerraren amaierarekin, Europa osoan sostengu zientifikoa eskaintzen zuen poligenismoak oraindik indarrean zirauen. Honen adierazle dugu Carleton Stevens Coonen The Races of Europe: The White Race and the New World (1939) lana, izenburu bereko William Z. Ripleyn edizioaren berrargitarapena izan behar zuena hasiera batean. Aipatzekoa da azkenean edizio osoa berridaztea erabaki zuela, baina odol-taldeei eta arrazen arteko inteligentzia ezberdintasunei zegokien aipamen guztiak ekidinez.
Edonola ere, agerikoa da teoria poligenikoaren aldekoa zela eta gaur egun historiografiak eskualdeko anitzeko teoriaren aitzindaritzat jotzen du. Liburuaren tesiaren tesia honelaxe labur daiteke:
Coonen arabera, arraza zuria historian zehar izandako arraza hobetzearen ondorio zen, besteekin alderatuz biziraupen tasa altuenak baitzituen, besteak beste. Bere aburuz aro garaikidean gordetzen ziren 5 arrazak milaka urte lehenago ebolutiboki bereizi ziren arrazetan zuten jatorria. Alegia, Homo erectus-etik aldi berean, mundu osoan bereiziriko bost Homo sapiens garatu zirela.
1962an argitaraturiko The Origin of Races liburuarekin mende honetako hamarkada arte nagusi izan den Theory of the multiregional origin izenekoa garatu zuen. Lan honen arabera, arraza ezberdinek aldi ezberdinetan lortu zuten Homo sapiens estadioa, honek euren zibilizazio maila altuagoa izatea eragin zuelarik arraza batzuetan.
1988 arte itxaron behar izan zen paleoantropologia berriaren irizpideetara molda zedin poligenismoa Milford H. Wolpoffen eskutik. Teoriaren azken berrikuspen honek ez zuen Coonen eboluzio paraleloa onartzen eta gehien bat leku bereko Homo erectus eta Homo sapiens-ek erakusten zituzten azaleko antzekotasunetan oinarritzen zen.
Edonola ere, genetikak Noeren arkaren teoria izenekoa defendatzen da, honen adibide dugularik Alan Templeton genetikari eta estatistikaria. Bere ustetan ezin esan daiteke azken 1.7 milioi urteetan biologikoki esanguratsua den ezberdintasun genetikorik garatu denik. Honen adibide litzateke txinpanze populazioen arteko aniztasun genetikoa gizakien artekoa baino 20 bider handiago izatea. Bestalde, gaur egungo analisi genetikoek orain dela 37.000 urteko Neandertal espezimenen genoma mitokondriala kodetzea lortu dute. Gaur egungo gizakiarenarekin alderatu denean argi geratu da ezberdinegia dela bi espezien arteko gurutzamendua egon dela azaltzeko.
Noeren arkaren teoria: Afrikako migrazio modernoa
Gaur egun giza eboluzioa azaltzeko indarrean dagoen tesia da Afrikako migrazio modernoarena. Bai gene zein fosil aurkikuntzen arabera homo anatomikoki gaur egungo gizakia deritzoguna Afrikan sortu bertan izandako Homo sapiens arkaikoaren eboluzioaren ondorioz orain dela 200.000-100.000 urte. Giza talde berri honen adar batek orain dela 60.000 urte Afrika utzi eta Europan zeuden Neanderthal eta Homo erectus populazioak ordezkatuko zituzten.
Orain dela 70.000 urte L3 haplotalde mitokondriala Afrikako Ekialdetik Asia Hurbilera migratu zuten. Exodo hau azaltzeko genetikak bi hipotesi nagusi ditu:
Gizadiaren arbaso komuna
Gizadiaren arbaso komuna (edo human MRCA) deritzo gaur egungo gizakiek komunean duten arbaso zaharrenari. Rohde, Olson eta Changen eredu ez genetikoaren arabera gizadi guztiaren arbaso komuna aro historikoaren barnean jaio zen (k.a 3000-1000 urte), baina Rohdek berrikusiriko bigarren simulazioetan (migrazio historikoak eta garaiko populazioaren dentsitateak kontuan izanik) k.a 6.000 urtean kokatu zen. Hipotesi honek azalpena posible bat izan dezake: populazio desplazamendua. Alegia, paleolitoko aroan jatorri zuen populazio talde batek beste populazio guztietatik gailendu eta nagusitu izana.
Teoria honen alde mDNA erabili izan da baita ere, adib. 2008an mDNAn oinarrituriko ikerkuntza lan baten arabera gaur egun arte biziraun duten Ameriketako aborigenen %95ak soilik sei emakumeren ondorengoak izango lirateke.
Eva afrikarra eta ordulari molekularra
Eva afrikarraren teoria mitokondrietako DNAn eta erloju molekularrean oinarritzen den teoria da gertueneko emakumezko arbasoa (MRCA) zehazteko. Alegia, etnia ezberdinetako mDNA sekuentziak aztertzerakoan oinarrizko ezaugarri komunen aurkikuntzak baieztatu egin zuen gizaki guztiak emakumezko berdin baten ondorengoak zirela. Honek ez du esanahi garai berean beste emakumerik ez zegoenik (botila lepoaren efektua), baizik eta gaur egungo gizakiak bakar baten ondorengoak direla.
Allan Wilson biokimikari estatubatuarrak 1980ko hamarkadan egindako lanen arabera orain dela 150.000 urte eta Afrikan kokatuko zen Eva. Kalkulu hauek mutazio tasan oinarritu zituen, zeinen arabera 3.500 urtero mDNAn mutazio bat jazo ohi da.
1970eko hamarkadan emaitza hauek eztabaida gogorra piztu zuten Milford Wolpoff bezalako paleoantropologiek homo erectus-aren jatorria orain dela bi milioi urte kokatzen baitzuten Afrikan zeina ondoren mundu osotik hedatu eta independenteki eboluzionatu zuen beste leku batzuetako populazioekiko.
Adam-en Y kromosoma
Adam kromosomikoa Y kromosoma guztien arbasoari deritzo, Stanford-eko ikerketen arabera Afrikan orain dela 50.000-40.000 urte bizi izan zen gizonezko bat litzatekeena. Hala ere datazioa eztabaidaitsua izan da, oraingoz baina ezezagun diren arrazoiengatik badirura Eba afrikarraren ostekoa litzatekeela.
Ann Gibsons 1993an izan zen fenomeno honi erantzun bat bilatzen saiatu zen lehen Toba sumendiaren erupzioa. Stanley H. Ambrosek 1998an eredu konputazional baten bidez baieztatu zuen hipotesi honen arabera munduko populazio guztia 1.000-10.000 bikotetara murrizturik gelditu zen giza-eboluzioaren gainbehera handiena eraginez.
Honek azalduko luke Y kromosomaren azterketak giza-eboluzioan aurkitu duen botila lepoaren fenomenoa. Katastrofe honek mundu mailako desastre ekologikoa eragin zuen ziurrenik, landareria suntsituz eta lehorteak eraginez oihanetan. Edonola ere, gaur egun ere eztabaidan jarraitzen duen hipotesia da.
Girl Meets World
Girl Meets World Estatu Batuetako telesaila da, Disney Channel telebista katekoa. 2014ko irailaren 27an estreinatu zen.
Sinagoga Zaharra (Erfurt)
Sinagoga Zaharra (Alte Synagoge) Europan hobekien kontserbatzen den Erdi Aroko sinagogetako bat da. Zatirik zaharrenak XI. mendearen amaieran eraiki zituzten. Eraikinaren zati gehienak 1250 eta 1320 artekoak dira. 2015ean Gizateriaren Ondare izendatua izateko proposatu zuten.
2009tik aurrera tokiko juduen historia-museoa izan da. Erfurteko altxorra han mantentzen dute. 1998an aurkitu zuten eta Erdi Aroko txanpon, bitxi eta metalezko piezen bilduma da. Museoak, Erfurten eskuizkribu hebrearren kopiak ere baditu. Erlijio-eskuizkribu arraroen bilduma bat du, Erdi Aroan Erfurteko komunitate juduarenak izan zirenak.
Małgorzata Foremniak
Małgorzata Irena Foremniak-Jędruszczak (Radom, Polonia, 1967ko urtarrilaren 8a) aktore poloniarra da. Avalon film poloniar-japoniarreko protagonista izateagatik ezaguna da.
2002an Eagle sarirako nominatua izan zen emakumezko aktore sekundario onenaren kategorian, Zmruż oczy filmagatik.
José Ignacio Alkorta
José Ignacio Alkorta Etxebarria (Zornotza, - Bartzelona, ) bizkaitar apaiza eta filosofoa izan zen. Irakaslea izan zen La Lagunako Unibertsitatean eta Bartzelonako Unibertsitatean non errealismo transzendental bultzatu zuen.
Sinjarita
Sinjarita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Sinjarita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1,5 da.
Habartice
Habartice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 512 biztanle ditu eta 5,55 kilometro koadroko azalera. Liberec barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1352 urtean egin zen.
Pachyptila crassirostris
Pachyptila crassirostris Pachyptila generoko animalia da. Hegaztien barruko Procellariidae familian sailkatua dago.
Abraham Hondius
Abraham Danielsz de Hondt, Abraham Hondius gisa ezagunagoa (Rotterdam, c. 1631 - Londres, 1691ko irailaren 17a), Herbehereetako Urrezko Aroko margolaria eta irarlea izan zen. Bere ibilbide nagusia, hala ere, Londresen egin zuen.
Biografia
Cornelis Saftleven artistarekin ikasi zuen, batzutan haien lanak nahastu egiten dira. Lehendabizi Rotterdamen lan egin zuen, ondoren, 1659tik aurrera, Amsterdamen. 1666an behin betirako Londresen kokatu zen. Bere heriotz data ez dago garbi. iturri batzuen arabera 1691eko irailaren 1691ean lurperatu zuten baina beste batzuen arabera 1691ean izan zen.
Estiloa
Bere lan asko ehiza eta zakurren inguruan eginak daude. Zakurrak deskantsatzen edo ehizean ohikoak dira bere margolanetan. Horietako asko Londreseko British Museumen ikus daitezke. Baita ere mitologiaren gaiak, eszena konstunbristak eta eszena erlijiosoak egin zituen.
Judeako Erresuma
Judeako Erresuma (hebreeraz: מַמְלֶכֶת יְהוּדָה, Mamlekhet Yehuda) Burdin Aroan hegoaldeko Ekialde Hurbilean zegoen herrialdea izan zen. Batzuetan Hegoaldeko Erresuma ere deitzen dute, iparraldeko Israelgo Erresumatik bereizteko.
Ziur asko K.a. X. mendean jadanik erresuma bereizia izan arren, K.a. VII. mendean asiriarrek bultzatu zuten, oliba-olioa kontrolpean zuen estatu-basailua sortu nahi zutenak. Baina Asiriak bertan behera egin zuenean, eskualdea Antzinako Egipto eta Neobabiloniar Inperioaren arteko gudu zelai bilakatu zen. Hori zela eta, K.a. 597 eta K.a. 582 artean kanpaina batzuk egin ostean, elitea erbesteratu eta eskualdea Neobabiloniar Inperioaren probintzia bilakatu zen.
La teta y la luna
La teta y la luna 1994ko Bigas Luna espainiar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Sinopsia
Tete, bederatzi urteko mutikoa, triste eta deprimituta dago bi arrazoirengatik: enxaneta gisa, ez du inoiz gaztelua koroatzea lortzen, eta anaia nagusia den aldetik, bere anaiatxoak mugiarazten du, amak bularra ematen baitio, eta berak, berriz, botila-esnetik edaten du. Tete beretzat titi bat edukitzearekin obsesionatzen da eta titi pare perfektua aurkitzeko misio pertsonal bati ekiten dio. Edipo konplexua eta titiekin duen obsesio morbosoa, herrira dantzari frantses bat- titi handiak dituen Estrellita - iristen denean areagotzen dira. Tetek igela oparitu eta haurrari erakusten dion maitasunak hunkituta, neskak bularra ematea erabakitzen du, eta, horrela, bere desioa asetzen du. Zoritxarrez, Teterentzat, Estrellitak gizon askoren arreta jasotzen du, Maurice bere bikote artistikoa eta senarra barne: bere maitalearena, nerabe erakargarri batena, elektrikariarena eta Miguel flamenko abeslariarena. Lehiakide pila honekin, Tete gizajoak bere desioa asebeteko al du?
Habartov
Habartov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 4.868 biztanle ditu eta 21,16 kilometro koadroko azalera. Sokoloveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1306 urtean egin zen.
Manfred Eigen
Manfred Eigen (Bochum, Alemania, 1927ko maiatzaren 9a - Göttingen, 2019ko otsailaren 6a) 1967an Kimikako Nobel Saria jaso zuen fisikari eta kimikari alemaniarra izan zen.
Biografia
1927ko maiatzaren 9an jaio zen Bochum hirian, Alemaniako Ipar Renania-Westfalia estatu federatuan dagoen hiri bat. 1945ean fisika eta kimikako bere ikasketak hasi zituen Göttingengo Unibertsitatean, non 1951n doktoretza lortu zuen. Frantziako Zientzien Akademiaren kide izan zen.
Ikerketa zientifikoa
1967an, Ronald Wreyford Norrish eta George Porterrekin batera Kimikako Nobel Saria jaso zuen erreakzio kimiko azkarrei buruzko bere ikerketengatik, energia bulkada azkar batek eragindako oreka kimikoaren hausteak eraginak.
Chester (Pennsylvania)
Chester Pennsylvaniako hiri bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 33,972 biztanle zituen, 12.53 kilometro koadrotan banatuta.
Sinkankasita
Sinkankasita fosfato motako minerala da.
Les Vallsko geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Sinkankasita
Ezaugarriak
Sinkankasita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 da.
Chaperina fusca
Chaperina fusca Chaperina generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Dendromus messorius
Dendromus messorius Dendromus generoko animalia da. Karraskarien barruko Dendromurinae azpifamilia eta Nesomyidae familian sailkatuta dago.
Microsynodontis hirsuta
Microsynodontis hirsuta Microsynodontis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Habří
Habří Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 97 biztanle ditu eta 5,21 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Giltzatutako gelaren misterioa
Lehenengo inpresioa da hiltzailea naturaz gaindiko izaki arriskutsua dela, naturaren legeak hausten dituena paretak zeharkatuz edo airean desagertuz. Misterioari azalpen arrazionala ematea da protagonistaren xedea, krimena nork egin duen argituko badu.
Habří
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1788 urtean egin zen.
Zhongyuan Barrutia
Zhongyuan Barrutia (txinera sinplifikatuz: 中原区; pinyineraz: Zhōngyuán Qū), Zhengzhou osatzen duten barrutietako bat da. 2005eko erroldaren arabera, 540.000 biztanle bizi ziren 97,10 kilometro koadroko azaleran.
Rivello
Rivello Italiako udalerri bat da. Potenzako probintzian kokatuta dago, Basilicata eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rivellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Madison Bailey
Madison Lilly Bailey Kernesville, (Ameriketako Estatu Batuak)1999 ko Urtarrilaren 29an jaio zan. Aktore estatubatuarra da, Netflixeko Outer Banksen Kiara Carrera pertsonaia egiteagaitik ezaguna da. Mr. Mercedes telesailan eta Impractical Jokers luzametraian agertu da.
Biografia
Madison Lilly Bailey Kernesvillen jaio zen 1999 ko urtarrilaren 29an Ipar Carolinan, eta Charlestonen hazi zen, Hego Karolinan. Afrika ko eta Italia ko jatorria dauka. Neska adoptatua da eta zazpi anai-arreba ditu, zazpiren artean bera gazteena da. Bere harrerako ama 2018 an hil egin zan.
Kepler-1625b
Kepler-1625b Kepler-1625 izarraren inguruan biratzen duen exoplaneta bat da, guregandik 4.000 bat argi-urtera. Gasezko erraldoi handi bat da, Jupiter baino handiagoa 5,9 edo 11,67 aldiz. Bere izarraren inguruan 287,4 egunean behin biratzen du. Planeta sistemaren bizitza-zonan dago, edo gertu, izarraren benetako tamainaren arabera. 2017an Neptunoren tamaina izan dezakeen lehen exoilargia topatu zela argitaratu zen, planetaren 20 erradioko distantzian.
Besahezur
Humeroa edo besahezurra (latinez, humerus) goiko gorputz adarreko hezurrik luzeena da, sorbaldatik ukondora joaten dena.
Madison Bailey
Bizitaza pertsonala
Pansenxuala da.
Besahezur
Humeroaren goiko epifisia eskapularekin giltzatzen da, sorbaldako giltzaduraren bitartez eta beheko epifisia, ordea, kubitu eta erradioarekin ukondoaren giltzaduraren bitartez.
Sorbaldaren giltzadurak
Humeroaren burua eskapularen barrunbe glenoideoarekin giltzatzen da, sorbaldaren giltzadura sortuz. Giltzadura hau sendotzeko lotailu glenohumerala, lotailu korakohumerala eta zeharkako lotailu humerala daude.
Ukondoaren giltzadurak
Humeroaren kondiloa erradioaren buruarekin giltzatzen da eta troklea, ordea, kubitoaren muxarradura troklearrarekin giltzatzen da, ukondoaren giltzadura osatuz. Ukondoaren giltzaduraren barruan bi giltzadura desberdin dauzkagu:
Giltzadura humerokubitala
Troklea motakoa da, bai morfologikoki eta anatomikoki.
Giltzadura humerorradiala
Morfologikoki kondileoa da eta funtzionalki troklea.
Whatever (Oasis)
Whatever (euskaraz Edozer) Oasis ingeles rock musika taldearen abesti bat da. Abestiaren hitzak nahiz doinua talde honetako Noel Gallagher gitarra-joleak konposatu zituen. 1994ko abenduaren 14an single modura merkaturatu zuten.
London School of Economics
Historia
LSE 1895ean sortu zen Fabian Society elkarteko kide batzuen bitartez:Sidney eta Beatrice Webb, Graham Wallas eta George Bernard Shaw. Hori guztia Henry Hunt Hutchinson filantropo pribatuak Fabian Societyri emandako 20.000 liberei esker izan zen posible. Lehen klaseak 1985eko urrian eman ziren John Street-en eta hurrengo urtean Adelphi Terrace-ko 10. zenbakira mugitu zen.
1900an LSE sortu berri zen Londresko Unibertsitateko Ekonomia fakultate bihurtzen da eta 1901ean fakultateak ematen zituen ikasketak, BSC (Econ) eta DSc (Econ) deituraz, gizarte zientzietara berariaz bideratutako lehen karrerak izan ziren. 1902an ofizialki bere gaur egungo egoitzara mugitu zen, Clare Market eta Houghton Street, Aldwych ondoan. 1920ko maiatzean Jurgi V Erregeak Old Building delakoaren lehen harria jarri zuen.
Iosu Zabala Iturralde
Iosu Zabala Iturralde (Donostia, Gipuzkoa, 1952ko abenduaren 30a), ingeniaria eta robotikako ikertzailea da. 2006ko azarotik 2014ko abendua bitartean Mondragon Unibertsitateko errektorea izan zen.
Mondragon Unibertsitateko errektorea
2006an izendatu zuten Mondragon Unibertsitateko errektore, karguan Inaxio Oliveri ordezkatuta.
Víctor Manuel Arbeloa
Víctor Manuel Arbeloa Muru (Mañeru, ) nafar politikaria da, Nafarroako Alderdi Sozialistaren kidea. Gregoriotar Pontifize-Unibertsitatean ikasi eta apaiza izan zen 1976ra arte. Poeta eta historialaria, Nafarroako historia eta sozialismoari buruzko liburuak idatzi ditu.
Berak eta Urralburuk bultzatu zuten beren alderdian Araba, Bizkai eta Gipuzkoarekiko eta PSErekiko Nafarroaren banaketa, Nafarroako Foru Erkidegoa eta PSN sortzeko. Río Arga. Revista navarra de poesía aldizkariaren zuzendaria izan da.
Hetta
Heahttá edo Hetta Enontekiö udalerriko herri handiena, garrantzitsuena eta erdigune administratiboa da. Herri oso zabala da eta Ounasjärvi aintzira ertzetik Pallas-Yllästunturi parke nazionaleraino doa. Gutxi gorabehera 800 biztanle bizi dira bertan; nahiz eta antzinean samitarrak bizi ziren, gaur egun gehienak finlandiarrak dira.
Herritik Palojoensuutik Norvegiaraino doan Kantatie 93 errepidea igarotzen da. Bertatik, Valtatie 21 errepidera joan daiteke, Enontekiö herrialdearekin lotzen duen errepidera.
Historia laburra
Harri Aroko bizi-aztarnak aurkitu dira herrian, haien artean, ehiza-tresnak, harribitxizko apaingarriak, margolanak eta hainbat hilobi. Aurreneko gizaki hauek, ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren samitar nomadak ziren.
Lehen idatzizko aipamena aldiz, XVII. mende ingurukoa da, baina izena ez da XVIII. mendera arte azaltzen; izan ere, lehenengo bizi aztarna egonkorrak 1700. urte ingurukoak dira. Biztanle hauek, Ylitornioko Hietaniemi herrixkako Heikki Heikinpoikarekin etorri zirela uste da, 1694. urte inguruan. Usteak uste, XIX. mende bukaera arte, Palojoensuuko eliza bertara igarotzea pentsatu zen arte, herrixka soil bat baino ez zen izan Hetta, baina elizarekin batera, garapena iristen hasi zen 1864. urtean. Honela, lehenengo galtzadak eta zerbitzuak iristen hasi ziren; 1888. urtean eraiki zen eskola, esaterako.
1877. urtean, Enontekiö udalerriaren osaketan parte hartu zuen beste hainbat herrixkekin batera eta udalerri berriaren buruzagitza postua lortu zuen. II. Mundu Gerra latza igaro zuen herriak, 1944. urteko Laponiako Gerran bertan bizi izandako alemaniarrek herria suntsitu egin baitzuten finlandiarrak euren aurka hasi zirenean; hala ere, finlandiarren garaipenak, Hettaren eraberritzea bizkortu zuen eta azpiegitura nagusiak iristen hasi ziren heinean, Enontekiören erdigune bihurtzea lortu zuen. Hala nola, eliza berria, Enontekiöko eraikin nagusiena, 1958. urtean eraiki zuten, Laponiako Gerran Enontekiöko eliza guztiak suntsituak izan zirenean.
Berezitasunak
Antzinako bizimoduarekin lotuta, udalerriaren ondoan dagoen Jyppyrä muinoaren gailurrean, seita izeneko harri sakratu batzuk daude. Kristautasuna paraje hauetara iritsi baino lehen, samitarrek ehiza eta arrantza onak eskatzeko sakrifizioak egiten zituzten harri hauetan. Kristautasuna iristerakoan ordea, harriak, Ounasjärvi aintziraren hondoan bukatu zuten; hala ere, bertako biztanleek berreskuratu eta Jyppyrä muinoan berripintzea lortu zuten.
Ospakizun bereziak
Udaberria hasi baino lehen, hainbat festa ospatzen dira bertan. Martxo hasieran esaterako, Hettako Mariaren Egunak ospatzen dira, finlandieraz Hetan Marianpäivät eta ipar samieraz Heahtá Márjjábeaivvit. Sami-egutegian izen bereziko ospakizuna da eta elizara joateaz gain, sami kulturarekin zerikusia duten ekitaldiak antolatzen dira; hala nola, musika kontzertuak, arte erakustaldiak eta elur-oreinen inguruko trebezia lehiaketak. Udaberri hasieran ere, Hettako Musikaren Egunak ospatzen dira, finlandieraz Hetan musiikkipäivät. Egun hauetan, urtero ehunka musika-zaletu erakartzen duen musikaldi garrantzitsu bat antolatzen da.
Azkenik, aipatu beharra dago aurten lehenbiziko aldiz ospatuko den Sami Eski Lasterketa; ofizialki Saami Ski Race. Lasterketa apirilaren 11ean hasiko da eta 90 km-ko lasterketan eskiatzaileek Hettatik Kautokeino udalerri norvegiarreraino joan beharko dute. Nahiz eta helmuga Kautokeinon dagoen, 60 km-ko ibilbidea egiteko aukera dute partehartzaileek, Näkkälä herrixka samitarreraino. Lehiaketa hau, sami kultura ezagutarazteko helburuarekin sortua izan zen.
Chester Heights (Pennsylvania)
Chester Heights Pennsylvaniako borough bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 2,531 biztanle zituen, 5.73 kilometro koadrotan banatuta.
Lola Rodríguez de Tió
Dolores Rodríguez de Astudillo y Ponce de León edo Lola Rodríguez de Tió (San German, Puerto Rico, 1843ko irailaren 14a - Habana, 1924ko azaroaren 10a) poeta, kazetaria eta iraultzailea izan zen Puerto Ricon. Puerto Ricoko literaturaren eta bizitza politikoaren irudi esanguratsua da. Bere inspiraziorik handiena aberriaren askatasuna izan zen.
Biografia
Lola Rodríguez de Tió, Sebastián Rodríguez de Astudilloren eta Carmen Ponce de Leónen alaba izan zen. Lehen ikasketak San Germanen eta Mayaguezen egin zituen. 1863an, Bonocio Tió Segarra kazetariarekin ezkondu zen hogeita bi urterekin. Bonociok bere kezka kultural eta politikoak partekatu zituen, eta harekin bi alaba izan zituen: Patria Tió (1865–1943) eta Mercedes Tió (1870–1873). Azken hori garaiz aurretik hil zen.
Rodríguez de Tiók, 1868an, La Borinqueñaren letra abertzalea idatzi zuen. Espainiako erregimenaren aurkako jarrera irmoagatik, Segundo Portilla gobernadoreak Caracasera (Venezuela) erbesteratu zuen, senarrarekin batera. Bigarren erbesteratzeak, 1889an, Pedro Ruiz Danak aginduta, Habanara (Kubara) eraman zuen. 1895ean Hispanoamerikako Gerraren ondorioz utzi egin behar izan zuten. Urte horretan bertan New Yorkera joan zen, Kubako eta Puertorricako mugimendu independentisten partaide izan zen hirira. Horregatik, Rius Rivera Elkarte Politikoaren ohorezko presidente izendatu zuten (1895). Kubako independentzia-gerran, Club Caridad (1895-1898) elkarteko idazkaria izan zen, Espainiako erregimenaren aurka borrokatzen ziren borrokalari kubatarrei laguntzera eta Gurutze Gorriaren kapitulu bat antolatzera bideratua.
Kubaren independentziaren ondoren, 1899an, Habanara itzuli zen eta eskola publikoetako ikuskatzaile izendatu zuten.
Hasieran prentsan argitaratu ziren olerkiak hainbat liburutan jaso ziren gerora.
1905ean alargun geratu zen. 1910ean Kubako Arte eta Letren Akademiako kide izendatu zuten. 1911n, Habanako Galiziako Natur Ongintzako Elkarteko bazkide egin zen. 1915ean, Puerto Ricora joan zen, eta Jubilo handiarekin hartu zuen, nazio mailako gertakari gisa. 1924ko azaroaren 10ean hil zen, Habanan, eta haren hondakinak hiri horretako Kristobal Kolon hilerrian daude. arrazoi naturalengatik hiltzen da
Athletic-Real Madril
Athletic-Real Madril edo klasiko handia - El Viejo Clásico edo klasiko zaharra deitua - Espainiako futbol ligako lehen mailako talde horiek jokatutako partidak dira. 2011ko abenturaren 10era arte Espainiako futbolean gehien jokatutako partido ofiziala izan zen, justu Real Madrid eta FC Barcelona arteko El Clásico norgehiagokak gainditu zuenean. Hala ere, egun, norgehiagokarik ohikoena da oraindik Futboleko Espainiako Errege Kopan.
Talde biak, Bartzelonarekin batera, Espainiako futbol ligako lehen mailan aritutako bakarrak dira. Gainera, talde biak bazkideek gobernatuak dira.
Historia
Talde bien arteko lehendabiziko norgehiagoka Errege Koparen lehenengo edizioan gertatu zen, 1903ko apirilaren 8an; Athleticek 3–2 irabazi zuen. Lehenengo partida San Mamesen 1920ko Errege Kopan izan zen. Laster, bien arteko partidak tradizional bilakatu ziren Athleticek eta Real Madrilek bere eskualdeko txapelketak (Bizkaiko Herrialde Txapelketa eta Campeonato Regional Centro hurrenez hurren) irabazten zituztelako eta, horrela, Errege Kopan aritzen zirelako.
Hori zela eta, 1903 eta 1958 artean, bilbotarrek eta madrildarrek bederatzi finalak jokatu zituzten, Athleticek horietako sei irabaziz.
Ligako partidak, frankismotik haratuago
1929ko apirilaren 21ean, Athleticek eta Real Madrilek bere Ligako lehen partida jokatu zuten, Real Madrilek Chamartínen 5–1 irabaziz. 1929ko Errege Kopako finalerdietan, Bilbon 'igelaren partida' jokatu zuten: bilbotar enpresa batek igelarena antzeko hotsa egiten zuen txirulak banatu zituen San Mamesen arerioak gogaitzeko asmotan. Hala ere, hauek Madrildik 3–1 zekartzatela, 4–1 irabazi zuten. Guztira 7–2ko emaitza lortu eta finalera pasa ziren. Bien artean, lehenengo 25 txapelketatik 10 irabazi zuten (Athleticek 6, Madrilek 4) Gerra Zibiletik 1956raino. Baina, harrezkero madrildarra txapelketako talderik arrakastatsuena bilakatu zen, hurrengo 26etatik 16 txapelketa irabaziz.
Garai haietan, Francisco Franco diktadoreak hiriburuko taldea bultzatu zuen, erregimena atzerritarren artean bultzatzeko asmotan. Athleticek, tartean, Euskal Herriko talderik sendoena bazen ere, ez zuen txapelketarik lortu.
Espainiako trantsizioan futbola politikaren ikur bilakatu zen eta Athletic eta Real Sociedad arteko euskal derbian ikurrina lehendabizikoz publikoan agertu zen. Era berean, talde bien zaleak, tartean bere ultrak (Herri Norte Taldea eta Ultras Sur hurrenez hurren) kontrako ideologiei atxiki zitzaien.
Zelaian, 1980ko hamarkadan, Athleticeko estatistika hobetu zuen Liga bitan irabaziz. Gainera, 1983ko Liga Real Madrili azken egunean eta puntu batez irabazi zuen. Denboraldia erabateko hondamena izan zen madrildarrentzat, izan ere Superkopa, Errege Kopa, Europako Txapeldunen Liga eta Ligako Kopa galdu zituzten. 1983-84 denboraldian, Athleticek gol batez eta aurrez aurreko emaitzei esker Liga irabazi zuen, baita Kopakoa irabazi ere. Hala ere, beltxargaren kanta izan zen Athleticentzat Real Madrilek La Quinta del Buitre izeneko belaunaldiari esker hurrengo bost Ligak irabazi zituen.
1990eko martxoko Bilboko partidan, epaileak zalantzazko penalti eman zien madrildarrei eta laguntzailea eta Paco Buyo madrildar atezaina objektuak hartu eta gero 12 minutuz eten zuen partida. Partida normal amaitu zuen baina Ligak partidu batez itxi zuen San Mamés eta Athleticek Atotxako futbol zelaian hartu zuen Real Valladolid.
XXI. mendea
XXI. mendean, Real Madrileko arerio nagusiak beste klubak izan dira, tartean Valentzia, Bartzelona edota Atlético Madrid (hasieran Athleticen sukurtsal moduan sortua). Athleticek ezin izan du talde honetan egon, bere fitxaketa politikak ezin izan baitu Madrilgo Galácticosekin alderatu.
Real Madril milioika zale ditu mundu osoan eta munduko talderik aberatsenetariko bat, eta sarituenetariko bat da. Athleticek berriz, Ligako sei onenen artean sailkatu bada ere, ez du horrelako arrakastarik izan. Hala ere, talde bien arteko partidek, bere esanahi historiko eta kulturala dela eta, oraindik jarraitzaile asko dituzte.
Azkenenko partidatan ez dago zalantzarik bien arteko partidak madrildarren aldekoak izan zirenik. 2004–05eko denboraldian Athleticeko partida biak irabazi zituen baina harrezkero partida bi baino ez ditu irabazi San Mamesen eta 2016–17 denboraldira arte ez du inoiz irabazi Bernabéun; 2006ko Kopan ere Madrilek irabazi zuen.
2011ko apirilean, zenbait jokalari faltan zituen arren, Real Madridek 3–0ko garaipena lortu zuen, eta 2012ko maiatzean emaitza berbera lortu zuen Bilbon. Orduan bere 32. Liga eskuratu zuen, Bilbon titulua lortzeko lehenengo taldea izanda. Cristiano Ronaldok partida bietan golak lortu zituen, eta 2016an Raúlen marka gainditu zuen madrildar golegilerik onena izanik. Ronaldok eta Zarrak 16na gol eskuratu dituzte Ligan, baina Zarra lehiaketa guztietan golegilerik handiena da, izan ere, 22 gol ditu.
Bien arteko estatistika
Oharra: 2017-12-3an eguneratua
Gol gehien dituzten partidak
9 gol: 8 gol: 7 gol:
Emaitzarik zabalenak
7 goleko aldea: 6 goleko aldea: 5 goleko aldea:
Futbolariak
Historian zehar, hamar futbolarik baino ez dira talde bietan parte hartu: