cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Champis
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Big Bang
Horizonteak
Unibertsoari buruz dugun ulermenak proposatzen digu iraganean egon zela iraganeko horizonte bat, baina praktikan gure Unibertsoaren ikusmena mugatua dago Unibertsoak hasieran zuen opakutasuna zela eta. Beraz gure ikusmena ezin da denboran atzerago joan, eta horizonteak espazioaren ulermena ukatzen digu. Unibertsoaren espantsioak azeleratzen jarraitzen badu, etorkizuneko horizonte bat dago ere.
Champis
Etxebizitza
2007an 323 etxebizitza zeuden, 225 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 94 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 308 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 225 etxebizitza nagusietatik 182 bere jabearen bizilekua ziren eta 43 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 45 etxek hiru zituzten, 73 etxek lau zituzten eta 98 etxek bost zituzten. 189 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 101 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 111 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Big Bang
Etimologia
Fred Hoyle zientzialari britainiarra izan zen Big Bang terminoa lehen aldiz aipatu zuena, 1949an BBCko irratsaio batean. Ingelesez eztanda erraldoia esan nahi du, nahiz eta eztandarik ez zen izan; unibertsoa hedatzen hasi zen, besterik gabe. Hoyle, ordea, ez zen izan kontzeptuaren sortzailea eta hark ez zion Big Bang mekanismoari sinesgarritasunik eman, kontrako teoriak defendatzen baizituen. Hala ere, bere esanetan, ez zuen gutxietsi nahi, baizik eta teoria hau deskribatzeko irudi bat sortu.
Garapena
Big Bangaren teoria Unibertsoaren egiturari buruzko ikerketetatik abiatu zen, baina baita ere kontsiderazio teorikoetatik. 1912an Vesto Slipherrek Doppler efektua neurtu zuen galaxia espiral batean, eta laster deskubritu ziren galaxia guztiak ari zirela urruntzen Lurretik. Ez zion, hala ere, garrantzia kosmologikorik eman ikusi zuen honi, garai horretan eztabaida nagusia zelako ea "nebulosa espiral" deitzen zituzten galaxia horiek "uharte unibertsoak" ote ziren Esne Bidetik kanpora. Hamar urte geroago Alexander Friedmannek Albert Einsteinen erlatibitate orokorreko eremu ekuazioak deribatu zituen, Friedmannen ekuazioak sortuz, eta Unibertsoa hedatzen ari zela proposatuz, Einsteinek garai hartan proposatzen zuen unibertso estatikoaren ideiari kontrajarriz. Einsteinen iritziz tamainaz aldakorra eta mugatua den kosmosa kontraesanez beteta zegoen. Beraz, erlatibitatearen teorian unibertsoa estatikoa izan zedin, naturako konstante berri bat asmatu zuen, konstante kosmologikoa. Geroago, Big Bang mekanismoa onartu zenean, Einsteinek aitortu zuen “konstante kosmologikoa” izan zela bere bizitzako akatsik handiena.
Champis
Diru sarrerak
2009an Champis udalerrian 239 unitate fiskal zeuden, 592 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.833 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Big Bang
Garapena
1924an Edwin Hubblek ezagutzen ziren "nebulosa espiral" horien distantzien neurketak egin zituen, erakutsiz benetan beste galaxia batzuk zirela. 1927an Georges Lemaître fisikari eta apaiz katoliko belgikarrak Friedmannen ekuazioak deribatu zituen, eta proposatu zuen gorriranzko lerrakuntza hori unibertsoaren hedapena zela eta azal zitekeela.
Champis
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Champis udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 558 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Big Bang
Garapena
1924an hasita, Hubblek distantzia adierazle batzuk garatu zituen, zailtasunez betea, Mount Wilson Behatokian dagoen Hooker teleskopioa erabilita. Galaxien distantziak gorriranzko lerrokadura erabilita neurtu zuen, jada ezagutzen zen parametro bat. 1929an Hubblek aurkitu zuen korrelazioa zegoela distantzia eta urruntze abiaduraren artean. Hori da gaur egun Hubbleren legea deritzona. Lege horren arabera, behatzen dugun norabide guztietan galaxiak gugandik urruntzen ari dira, eta haien urruntzeko abiadura distantziarekiko proportzionala da. Lege hori oso garrantzitsua da unibertsoa nola hedatzen den ulertzeko. Lemaîtrek hori proposatu eta bi urte aurrerago, Edwin Hubble astronomo iparramerikarrak frogatu zuen lege horrekin bateragarriak direla behaketa astronomikoak, eta unibertsoaren hedatzeak sinesgarritasun handia irabazi zuen.
Unibertsoaren hedatzea da Big Bangaren oinarria. Gaur ongi dakigu hori gertatzen dela, jakina da unibertsoaren hedapena azeleratua dela eta neurketa zehatzak ditugu, baina, hasiera batean, zientzialarientzat zaila zen ulertzea unibertsoa hedatzen ari dela esateak, besterik gabe, zer esan nahi duen. Aurreiritzi gehiegi zituzten eta unibertsoa estatikoa zela sinetsi nahi zuten: alternatibek beldurgarriak ziruditen. XX. mendeko bigarren erdia arte zientzialarien arteko sinesmen finkatuena zen kosmosa denboran eta espazioan mugagabea dela, eta Big Bangaren gisako teoria bat, unibertsoaren adina eta tamainaren inguruan mugak ezartzen dituena, bitxikeria matematikoa zela uste zen.
Teoriaren proposamena apaiz katoliko batek egin izanak kezkak sortzen zituen zientzialari askoren artean, Hasierarekin zuen harreman teologikoa zela eta. Arthur Eddington, adibidez, Aristotelesekin ados zegoen esatean Unibertsoak ez zuela izan hasiera denborarik eta, beraz, materia eternoa zela. Denboraren "hasiera" bat ezartzea "nazkagarria" zen harentzat.
1930eko hamarkadan zehar hainbat ideia proposatu ziren Hubblek ikusitakoa azaltzeko asmoz, Milneren eredua, eredu ziklikoa eta Fritz Zwickyren argi nekatuaren hipotesia.
Bigarren Mundu Gerraren ostean bi aukera ezberdin garatu ziren. Bata Fred Hoyleren egoera geldikorraren teoria zen, zeinak esaten zuen materia berria sor zitekeela Unibertsoan eta, horregatik, hedatzen ari zenaren sentsazioa eman. Teoria honek Unibertsoaren dentsitatea konstante mantendu dela ondorioztatzen du. Bigarrena Lemaîtreren Big Bang teoria bera zen, George Gamowek babestua eta garatua, jatorrizko nukleosintesia (BBN, ingelesezko sigletan) proposatu zuena. Ralph Alpher eta Robert Hermanek hondoko mikrouhin erradiazioa aurreikusi zuten Big Bangari lotuta. Denbora batez bi teorien artean oreka egon zen, komunitateak iritzi kontrajarriak baitzituen. Lehen aipatu dugun bezala, Hoyle izan zen Lemaîtreren teoriari izena jarri ziona, "big bangaren ideia hau" aipatu zuenean BBC Radioko elkarrizketa batean, 1949ko martxoan. Urte batzuetan ebidentziak biltzen ari ziren, hala nola irrati bidezko iturri kontaketa, eta Big Bangaren alde hasi zen lerratzen zientzia komunitatea.
1968an eta 1970ean Roger Penrose, Stephen Hawking eta George F. R. Ellisek hainbat argitalpen egin zituzten erakutsiz Big Bangaren hasierako kondizioetan singularitate matematikoak ekidinezinak zirela eredu erlatibista orokor baten ikuspuntutik. Hurrengo bi hamarkadetan kosmologoek Big Bangaren Unibertsoak aurkezten zituen arazo nagusiak ebazten egin zuten lan, eta Unibertsoak hasieran zuen ezaugarriei buruzko teoriak egin ziren. 1981ean Alan Guthek lan teoriko garrantzitsua egin zuen, hainbat arazo teorikoren konponbidea proposatuz eta hasierako Unibertsoak "inflazio" deitu zuen hedapen oso azkarreko unea izango zuela proposatuz. Bitartean, bi hamarkada hauetan, bi zalantza handi sortu ziren behaketa-kosmologian: alde batetik Hubblen Konstantearen balio zehatzaren inguruan eztabaida handia sortu zen ; bestetik Unibertsoaren materia-dentsitatearen inguruan zalantzak zeuden, oraindik ez baitzen aurkitu energia iluna, Unibertsoaren patuaren arduraduna izan litekeena.
1990eko hamarkadaz gero garapen handiak izan dira Big Bangaren kosmologian, batez ere teleskopioen teknologiaren hobekuntza dela eta. COBE, Hubble espazio teleskopioa eta WMAP bezalako sateliteek informazio ugari eman dute. Kosmologoek gaur egun neurketa zehatzagoak egin ditzakete, eta Big Bangaren eredua ezagunagoa da. Honen ondorioz, azeleratutako unibertsoan bizi garela aurkitu da, adibidez.
Ebidentzia behagarria
Big Bang mekanismoak lau oinarrizko osagarri ditu ezaugarri nagusitzat. Osagarri horiek eredu estandarra termino orokorrarekin deskribatzen dira kosmologian. Eredu estandarrarekin teoria asko dira bateragarriak, eta horiek Big Bang mekanismoa erabiliz deskribatzen dute unibertsoaren eboluzioa (hasieratik gaur egun arte).
Espazioaren hedapena eta Hubbleren legea
Hubbleren legea unibertsoaren lege fisiko orokorra izan dadin, beste printzipio bat behar dugu, hau da, printzipio kosmologikoa izena duena. Printzipio horrek esaten du gure kokapena unibertsoan ez dela berezia, eta beste edonon kokatuz gero, gure behaketek unibertsoaren irudi berdina erakutsiko luketela. Bereziki, beste edozein lekutatik behatzen ahal dugu galaxiak gugandik urruntzen ari direla. Zentzu batean, printzipio kosmologikoa Kopernikoren munduaren ikuspegi orokortua da, esaten baitu ez dagoela unibertsoko zentrorik eta gure behaketa-lekua ez dela inolaz ere berezia.
Printzipio kosmologikoak eta Hubbleren legeak unibertsoaren hedapena deskribatzen dute, geometria isotropikoa duen eduki baten modura. Matematikoki ere froga daiteke printzipio kosmologikoa, onartuz gero unibertsoaren hedapenak halabeharrez jarraitu behar duela Hubbleren legea. Beraz, bi kontzeptuak lotuak dira. Hondoko mikrouhin erradiazioaren efektuen neurketa egin zen 2000. urtean, Kopernikoren printzipioa demostratuz, hau da, ikuspegi kosmologiko batetik Lurra ez dela posizio zentrala. Big Bangaren hasierako momentuetako erradiazioa beroagoa zen, eta erradiazioaren hoztea bakarrik azal daiteke Unibertsoak espantsio metrikoa jasaten badu, hau da, ez bagaude leherketa baten zentro bakarretik gertu.
Hondoko mikrouhin erradiazioaren jatorria
Une hartaz geroztik, loturarik gabe eta beste partikulekin interakziorik izan gabe bidaiatu du argiak, eta unibertsoaren hedapenaren ondorioz handitu da argi-izpien uhin-luzera. Hau da, unibertsoa hedatu ahala, energia galdu dute etengabe argi-izpiek (uhin-luzera handiagoa izatean, argi-izpiak energia gutxiago du), eta izpion energia unibertsoaren batez besteko tenperaturarekiko proportzionala da. Jatorrian, argia eta materia banandu ziren denbora laburrean, 3.000 kelvin gradukoa zen erradiazioaren tenperatura, eta gaur egun, berriz, 2,7 kelvin gradu besterik ez da (-270 gradu zentigrado). Beraz, hasiera batean X izpiak baino energia handiagokoak ziren argi-izpiak pixkanaka energia galdu eta moteldu egin ziren, eta espektroaren beste maiztasun txikiagoetara mugitu, gaur egungo mikrouhin-maiztasunetara, hain zuzen ere.
Erradiazio hori gaur behatzen dugunean, unibertsoaren haurtzaroko argazkia ikusten dugu. Zeruan zehar norabide guztietan maiztasun eta anplitude berdinak dauzka mikrouhin-erradiazio kosmikoak, eta horrek baieztatzen du Big Bang irudiaren oinarrietako bat: unibertsoa oso homogeneoa zen hasiera batean, ongi nahasia, konpaktua, eta oso beroa. 13.000 milioi urte baino denbora gehiagoz bidaiatu dute mikrouhin-izpi horiek, eta kilometroko ibilbidea egin dute.
Mikrouhinaren erradiazioan ikusten dugu hasierako dentsitate-gorabeherak oso txikiak zirela, eta milioi bateko bereizmena erabili behar da behaketa astronomikoen bidez horiek ikusteko (satelite artifizialak erabiltzen dira behaketa horiek egiteko, gure atmosferaren interferentziak saihesteko). Beraz, hasierako dentsitate-fluktuazioak oso txikiak zirenez, grabitate-indarrak denbora luzea behar izan du efektua nabarmena izateko eta fluktuazio horiek garatzeko. Gaur egun, 13.000 milioi urte ondoren, grabitatearen lanaren ondorioa ikusten dugu egitura kosmikoetan.
Elementu arinen sintesia
Big Bangaren hasieraren ondorengo lehen segundoan, protoiak eta neutroiak ziren unibertsoko partikula nagusiak, dentsitate eta tenperatura altuko nahaste batean. Unibertsoa hedatu ahala, tenperatura jaitsi egin zen, eta elkarren arteko loturak sortu zituzten partikula horiek; ondorioz, lehen nukleo atomiko arinak osatu ziren : deuterioa, helio eta helio 4. Aldi berean litio ere sortu zen, hidrogenoa baino 10^{-9} aldiz gutxiago.
Teoriaren bidez prozesu nuklearrak aztertuz, ezaguna da antzeko nahaste isolatu edo “zopa kosmiko” baten garapen normalaren ondorioa helio-4a dela, eta horren ehunekoa % 25 dela. Izarren behaketek baieztatzen dute unibertsoan ehuneko hori dagoela, eta unibertsoaren lehen uneetan sortua izan zela. Zentzu horretan, fisika nuklearraren teoriak eta behaketa astronomikoek baieztatzen dute Big Bang mekanismoaren aro hori.
Elementu astunagoak, karbonoa eta oxigenoa barne harturik, gure materia organikoa sortzen dutenak, geroago sortu ziren izarren guneetako erreakzio nuklearren bidez, eta kosmosean sakabanatu ziren, izarren heriotzaren uneko supernoba-leherketen bidez.
Bektore-eremua
Bektore-eremuak matematikan bektore magnitude baten banaketa espaziala irudikatzen du. Bektore kalkuluaren adierazpen bat da eta bektore bat Euklidestar espazioan puntu bakoitzari modu honetan lotuarazten du:.
Big Bang
Galaxien sorrera eta eskala handiko egitura kosmikoak
Egun behatzen dugun unibertsoa deskribatzeko, Big Bang mekanismoak zerbait behar du galaxiak eta eskala handiko egiturak nola sortu diren azaltzeko. Paradigmaren elementu nagusia grabitate-indarra da, eta osagarri bakar horrek ahalbidetzen gaitu behatzen dugun unibertsoa ulertzeko. Grabitate-indarrari esker, materia kolapsatu egiten da kosmosean eta auzuneko dentsitatea baino dentsitate handiagoko eremuak galaxia bihurtzen dira. Ondoren, galaxien barruan egiturak sortzen dira: izarrak eta beste egitura kosmikoak, zulo beltzak galaxien guneetan, eta barruko morfologia ere aldakorra da eta erabat konplexua (galaxiek sarritan diskoa daukate eta beso espiralak). Galaxien errotazioak eta haien barruko osagaiek denborarekin sortzen dituzte konplexutasun dinamiko hauek. Galaxiek, beren adinaren arabera, barruko egitura oso ezberdina erakusten dute.
Loopline zubia
Loopline zubia, Droichead na Lúblíne eta Loopline Bridge, Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen tren zubi bat da, Liffey ibaia zeharkatzen du. Butt zubiaren alboan dago.
Big Bang
Galaxien sorrera eta eskala handiko egitura kosmikoak
Unibertsoaren adina 10.000 urte ingurukoa zenean, argia eta materiaren arteko oreka aldatu egin zen. Ordura arte, argia zen unibertsoaren osagarri nagusia eta haren dinamika menderatzen zuen, baina adin hori gainditu ondoren, materiaren dentsitatea erradiazioarena baino handiago izatera iritsi zen. Une horretan, grabitate-indarraren efektua lehen aldiz sumatzen hasi zen eta dentsitate ezberdineko eremuak garatu ziren. Grabitatearen ezaugarri nagusia da oreka haustea, eta horrek dentsitate handiagoko eremuak multzokatzea dakar berekin. Dentsitate handia grabitateak areagotzen du, eta dentsitate txikia gutxiagotu egiten du. Beraz, hasierako homogeneotasunean ziren dentsitatearen aldaketa infinitesimalak pixkanaka areagotu egin ziren, eta horietatik hasi ziren aurreragoko galaxien sorkuntza ekarriko zuten dentsitate-gorabeherak.
Loopline zubia
Dublingo Hegoaldea eta Connolly geltokia eta Dublin Iparraldeko trenbideak elkarlotzen ditu.
1891an inauguratu zen eta John Chaloner Smith (1827-1895) arkitektoak diseinatu zuen.
Big Bang
Hasierako gas hodeiak
2011n astronomoek Unibertsoaren hasierako gasezko hodei garbiak aurkitu zituzten, quasar urrunen argiaren absortzio lerroen espektruak behatuta. Aurkikuntza honen aurretik, beste objektu astronomiko guztiek izarretan sortutako elementu astunak zituzten. Aurkitutako bi gas hodei hauek ez dute hidrogeno eta deuterioa baino pisutsuagoak diren elementurik. Gas hodei hauek ez dutenez elementu astunik, litekeena da Big Bangaren lehen minutuetan osatuta izatea, Big Bangeko nukleosintesiaren baitan.
Bektore-eremua
Bektore-eremuak fisikan, adibidez, fluido baten abiadura eta norantza irudikatzeko erabili ohi diraL, baita grabitazio indarra edo indar elektromagnetikoaren intentsitatea eta norantza irudikatzeko ere.
Big Bang
Beste ebidentzia ildo batzuk
Hubblen espantsioa eta hondoko mikrouhin erradiazioa erabilita aurreikusitako Unibertsoaren adina bat dator ezagutzen diren izarrik zaharrenen adinarekin, bai kumulu globularretako izarren eboluzioa erabilita ateratzen denarekin bai eta II. Populazioko izarren neurketa erradiometrikoekin.
Hondoko mikrouhin erradiazioaren tenperatura iraganean altuagoa zenaren aurreikuspena ere esperimentalki babestua izan da gorrinranzko lerrate handia duten gas hodeien tenperatura oso baxuko absortzio lerroak behatuta. Aurreikuspen horrek ere esaten du Siunaiev-Zeldovitx efektua ez dagoela zuzenki loturik gorriranzko lerratzerik galaxia kumuluetan. Behaketek erakutsi dute hau ildo orokorrean egia dela, baina efektu hau kumuluaren propietateen araberakoa dela, eta denbora kosmikoarekin aldatzen dela, neurketa zehatzak oso zailtzen.
Etorkizuneko behaketak
Uhin grabitazionalen etorkizuneko ikerketek hasierako grabitazio uhinak detektatzeko aukera eman dezake, Unibertso goiztiarraren hondakinak, Big Bangaren segundo batetik aurrera gertatutakoa erakutsiz.
Arazoak
Edozein teoria zientifiko aurkezten denean bezala, hainbat misterio eta arazo suertatu dira Big Bang teoria proposatu denetik. Horietako batzuen konponbidea nola izan daitekeen proposatu da jada, baina beste batzuk oraindik misterioaren eremuan daude. Proposaturiko konponbideetako batzuek ere arazo berriak proposatu dituzten euren baitan, fisikan gertatu ohi den bezala. Adibidez, zerumuga-arazoa, monopolo magnetikoen arazoa, eta Unibertsoaren lautasuna ren arazoa konpon daitezke inflazio kosmikoarekin, baina Unibertso inflazionistaren ingurukoak ez dira ezagutzen, arazo ugari sortzen ditu, eta teoria bera proposatu zuten zientzialarietako batzuek ez dute ontzat ematen gaur egun.
Energia iluna
Energia ilunak, espekulatiboa den arren, arazo asko konpontzen ditu. Hondoko mikrouhin erradiazioaren neurketak diosku Unibertsoa espazialki ia laua dela, eta beraz erlatibitate orokorraren arabera Unibertsoak masa/energia kritikoaren kopuru antzekoak izan behar dituela. Baina Unibertsoaren masa dentsitatea neurtu daiteke grabitazio klusterrak erabilita, eta dentsitate kritikoaren %30 baino ez dela ikusi da. Teoriak esaten du energia iluna ez dela taldekatzen ohikoa den moduan, "falta den" energia dentsitatearen azalpenik onena taldekatze falta hori da. Energia ilunak ere Unibertsoaren kurbaduraren bi neurketa geometriko azaltzen ditu, bata grabitazio-lenteen frekuentzia erabiliz, bestea tamaina-handiko egiturak erregela kosmiko gisa erabiltzen.
Presio negatibo hori hutsaren energiaren propietate bat dela uste da, baina bere natura zehatza eta energia ilunaren existentzia bera Big Bangaren misterio handietako bat da oraindik ere. WMAP taldeak 2008an lortutako emaitzek erakusten dute energia iluna %73 izan daitekeela, %23 materia iluna, %4,6 materia arrunta eta %1 neutrinoak. Teoria honen arabera, energia dentsitatea eta materiarena jaisten da Unibertsoaren espantsioarekin batera, baina energia ilunaren dentsitatea konstante mantenduko litzateke Unibertsoa hedatzen den bitartean. Honela, materia Unibertsoaren energia osoaren frakzio handia zen iraganean, baina gaur egun txikiagoa da eta, etorkizunean, energia iluna izango da nagusiena eta materiaren energia dentsitatea jaisten joango da.
Energia iluna Unibertsoaren konponente gisa teoria ezberdinetan azaldu da, baita konpetentzian dauden teoriak ere. Einsteinen konstante kosmologikoa, edo Kintesentzia bezalako kontzeptuak azaldu dira berriro ere. Konstante kosmologikoaren arazoa, batzuetan "fisikako arazorik lotsagarriena" deitua, neurtutako energia ilunaren energia-dentsitatea eta Plancken unitateetatik espero denaren artean dagoen aldea da. EHUn egindako ikerketa batek proposatu du energia iluna eta materia iluna gauza bera ere izan daitezkeela.
Materia iluna
1970ko eta 1980 hamarkadetan hainbat behaketek erakutsi zuten ez dagoela materia ikusgarri nahikorik Unibertsoan galaxien artean dauden grabitazio elkarrekintzak azaldu ahal izateko. Honen aurrean ideia bat sortu zen, azaltzen duena Unibertsoko materiaren %90 materia iluna dela, ez duela argirik ematen edo barioi normalekin elkarrekintzarik. Gainera, Unibertsoa batez ere materia arruntez osatuta dagoela asumitzen badugu, behaketekin bat ez datozen aurreikuspenak ematera eramaten gaitu. Bereziki, Unibertsoak materia ilunik izango ez balu, ez litzateke ez den bezain pikortsua ez eta duen deuterioa baino gehiago izango luke. Materia iluna beti eztabaidatua izan bada ere, hainbat behaketetatik ondorioztatzen da: hondoko mikrouhin erradiazioaren anisotropia, galaxia kumuluen abiaduren dispertsioa, eskala handiko egituren banaketa, grabitate lenteen ikerketek eta galaxia kumuluen X izpi neurketak.
Materia ilunaren ebidentzia ez zuzenekoa beste materiaren gainean duen influentzia grabitazionaletik dator, ez delako laborategietan inoiz materia ilunaren partikularik ikusi. Partikula asko proposatu dira materia ilunerako hautagai gisa, eta hainbat proiektu daude martxan zuzenean detektatu ahal izateko.
Gainera, arazo nabarmenak daude gaur egun babesten den materia ilun hotzaren ereduarekin, galaxia nanoaren arazoa eta halo gailurdunaren arazoa barne. Teoria alternatiboak proposatu dira ez dutenak behar hainbeste materia ilunik Unibertsoan, baina Einsteinen eta Newtonen grabitazio legeak aldatzea dakar horrek; hala ere, ez dago momentu honetan teoria alternatiborik materia ilun hotzak bezain beste azalpen ematen diotenik ikusten dugunari.
Zerumuga-arazoa
Unibertsoan, indar fisikoen eragina ez da istantean sumatzen. Argiaren abiaduran hedatzen dira espazioan indar fisikoak, eta, abiadura mugatua denez, unibertsoan oso urrun diren eremuen artean ez dago elkarren arteko eragin fisikorik. Efektu honi zerumuga-arazoa esaten zaio. Eremu horien artean ez da kausalitate-loturarik: hau da, eremu bateko gertakizun fisikoek ezin dute beste eremuarengan ondoriorik eragin. Beraz, eremu guztien inguruan zerumuga kosmiko bat dago, forma biribilekoa, eta unibertsoaren adinean zehar argiak bidaiatu duen distantzia da biribil horren erradioa. Zerumugaz barruko puntu guztiek elkarrekin kausalitate-lotura daukate; kanpokoek, ordea, ez.
Unibertsoaren adina mugatua denez, printzipioz Big Bang paradigma zuzena balitz, zerumuga kosmikoa unibertsoaren ertzean izango litzateke. Big Banga puntu bakar batetik hedatzen hasi zenez, elkarren arteko kausalitate-lotura izan beharko lukete unibertsoko eremu guztiek, eta zerumuga kosmiko bakar baten barruan izan beharko lukete. Behaketek, ordea, oso bestelako unibertsoa erakusten digute: unibertsoaren adinean zehar argiak bidaiatu duen distantzia ikusten dugun unibertsoaren erradioa baino ehunka aldiz txikiagoa da, eta, beraz, gure zerumugatik kanpo diren eremu ugari dira unibertsoan.
Mikrouhin-erradiazio kosmikoak erakusten digu, aurreko ataletan aipatu bezala, eremu oso urrunetatik (elkarrekin kausalitate-loturarik ez daukaten eremuetatik) tenperatura bereko erradiazioa jasotzen dugula. Iraganean, hasiera batean, eremuok tenperatura bereko zopa kosmiko batetik hedatu ziren, baina nolabait gaur egun beren zerumuga kosmikoak oso urrun dira bata bestetik. Hau da, zerumuga-arazoak, edo beste modu batera esanda, Big Bangak aurreikusten duen unibertsoaren eboluzioak, ezin du sortu guk behatzen duguna bezain unibertso handia; hots, Big Bangari dagokion unibertsoa txikiegia da.
Arazo hau konpontzeko, inflazio kosmikoa asmatu zuten Alan Guth zientzialari amerikarrak eta Andrei Linde errusiarrak 1980ko hamarkadan. Inflazioa unibertsoaren hasierako prozesua da, ezohiko hedapena sortzen duena. Epe laburrean, inflazioak unibertsoaren tamaina esponentzialki hedatzen du, eta, ondorioz, Big Bang mekanismoak aurreikusten duena baino handiagoa da unibertsoa. Inflazioa sortzen duten prozesuak teknikoak dira, eta ez dira behaketen bidez baieztatzeko modukoak. Azken hamarkadetan, kosmologoek inflazio-teoria ugari proposatu dituzte mekanismo horri nolabaiteko justifikazioa emateko. Egun arte, eztabaida sakonean dagoen teoria da.
Lautasunaren arazoa
Lautasunaren arazoa (edo zahartasunaren arazoa) Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metrikarekin (FLRW) harremana duen behaketa arazo bat da. Unibertsoak izan dezakeen kurbadura izan daiteke positiboa, negatiboa edo zero, duen energia dentsitate osoaren arabera. Kurbatura negatiboa da bere dentsitatea dentsitate-kritikoa baino txikiagoa bazen; positiboa, handiagoa bada; eta zero dentsitate kritikoa baldin badu, eta kasu horretan espazioa laua dela esaten da.
Arazoa da dentsitate kritikoaren edozein desbideratze denborarekin hazten dela, eta oraindik ere Unibertsoa laua izatetik oso gertu dagoela. Lautasunetik abiatzeko denbora-eskala naturala Plancken denbora izango litzatekeenez ({10^{-43}} segundo), oraindik Unibertsoa bero-heriotza batera edo Big Crunchera iritsi ez izana milaka milioi urte pasa eta gero azaldu beharreko gauza bat da. Adibidez, nukleosintesia gertatu zenean pasa ziren minutu gutxi batzuen ostean, Unibertsoaren dentsitatea bere balore kritikoaren 1/10^{14} izan behar zen, edo Unibertsoa ez zen existitu orain den bezala.
Monopolo magnetikoak
Monopolo magnetikoen objekzioa 1970eko hamarkadan proposatu zen. Bateratze handiaren teoriak aurre-esaten du espazioan akats topologikoak egon daitezkeela, monopolo magnetikoz agerian jarrita. Objektu mota hauek hasierako Unibertsoan efizienteki sortuko ziren, gaur egungo behaketan baino dentsitate askoz handiagoarekin. Izan ere, gaur gaurkoz ez da monopolo magnetikorik aurkitu. Inflazio kosmikoak arazo hau ere konpontzen du, Unibertso behagarriaren defektu-puntu guztiak kentzen dituelako, eta geometria lautasunera deribatzen duelako.
Erlijioen eta filosofiaren interpretazioa
Unibertsoaren jatorriaren deskribapen bat ematen duen heinean, Big Bangak garrantzi berezia du erlijio eta filosofiaren ikuspuntutik. Ondorioz, zientzia eta erlijioaren arteko harremanaren argudio garrantzitsuetako bat da egun. Batzuen ustez, Big Bang bat emateko sortzaile bat egin behar du, eta aipamenak ikusten dituzte liburu sakratuetan ; beste batzuek diote Big Bangarekin eta kosmologiarekin ez dela behar sortzaile jainkotiarrik.
Strophurus ciliaris
Strophurus ciliaris Strophurus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Iguanodectes adujai
Iguanodectes adujai Iguanodectes generoko animalia da. Arrainen barruko Iguanodectidae familian sailkatzen da.
Atyla goleta
Atyla eskola-ontzia 31 metroko luzera, 7 metroko zabalera eta 3 metroko sakonera dituen goleta klasiko dotorea da, bi masta eta 400 metro koadroko kandela dituena. Eskuz eraiki zuten, haritzez, Esteban Vicentek eta Ines Zalbak 1980tik 1984ra bitartean, Lekeition, erriberako arotzen eraikuntza-arte klasikoei jarraituz, eta helburu baten atzetik: munduari bira ematea Magallanes-Elkano bideari jarraituz, eta bidaiaren ondoren itsasontzia eskola-ontzi gisa erabiltzea.
Atyla da nazioarteko abentura-bidaiak egiten dituen Estatuko egurrezko ontzi bakarra. 2018an, Itsasmuseum Bilbaok eta Barco Atyla Fundazioak lankidetza-hitzarmen bat sinatu zuten, zeinaren bidez itsasontziak bere egoitza-portua eta atrakalekua ezarri baitzituen, neguko hilabeteetan, Bilboko museoko kaian.
Ontzi-eskola
Apirila eta urria bitartean, Atylak Europa osoan nabigatzen du, eta abenturako eta garapen pertsonaleko bidaiak eskaintzen ditu, besteak beste, talde-lana, trebetasuna eta komunikazioa landuz, kulturarteko giro batean, Europan zehar dabiltzan bitartean.
Mandas
Mandas Cagliariko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Verderio Superiore
Mugakideak
Verderio Superiorek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Orchard Park (New York)
Orchard Park  New York estatuko herri bat da. Erie konderrian kokatua dago. 2010ean 3,246 biztanle zituen, 3.49 kilometro koadrotan banatuta.
Fabio Valente
Fabio Valente (Fabius Valens) Neronek aupatutako erromatar jenerala izan zen. 69an Legio I Germanicako burua izan zen. Soldaduek Galba enperadorea ondartzeari muzin egitean, Vitelio, Germania Inferior probintziako gobernaria, enperadore aldarrikatu zuten.
Vitelioren armadak bitan banatu ziren. Bata Zezinaren agindupean, eta bestea Valenteren menpean. Cremonan egin zuten bat. Orduko Oton zen Erromako enperadorea, Galba hil ostean. Bedacrium izeneko batailan Vitelioren armada batuek eta Otonenak talka egin zuten. Zezina eta Valente garaile atera ziren. Otonek bere burua hil zuen eta Vitelio Erroman enperadore sartu ahal izan zen.
Hala eta guztiz ere, ekialdeko armadek Vespasiano aldarrikatu zuten enperadore. Valente gaixorik zegoen orduan. Hortaz, Zezina geratu zen matxinoen aurka egiteko armadaren buruan. Zezinak, ordea, Vespasianoren alde jo zuen. Valente borrokatzera ailegatu baino lehen, Vespasianoren armadak Viteliorenak garaitu zituen.
Valentek borrokatzeari jarraitu nahi zion. Galiara abiatu zen tropa berrien bila. Nolanahi ere, bidean atzemanda, hil egin zuten. Errenditu gabe geratzen zitzaien tropei Valentere burua erakutsi zitzaienean, amore eman zuten matxinoek.
Lluís Miquel Santillana
Lluís Miquel Santillana (Bartzelona, 1951ko abuztuaren 13a) inoizko saskibaloi jokalari kataluniarrik hoberenetarikoa izan da, 1970eko hamarkadan eta 1980koan nabarmendutakoa. 2.05 metrorekin, pibot moduan jardun zuen, espainiar estatuko onenen artean egon zena.
14 urtez Joventuten nabarmendu eta gero, 2 urtez jokatu zuen Barçan. Espainiako selekzioarekin 159 aldiz jokatu zuen, lorpenik handiena 1973ko EuroBasketen eskuratutako zilarrezko domina izan zelarik.
Parkland (Florida)
Parkland Floridako hiri bat da. Broward konderrian kokatua dago. 2010ean 23,962 biztanle zituen, 27.9 kilometro koadrotan banatuta.
Ormaiztegi
Ormaiztegi Gipuzkoa hegoaldeko udalerri bat da, Goierri eskualdekoa. 0 biztanle zituen. urtean, eta 6,77 km2. Autobusak egiten dituen Irizar (enpresa) enpresaren egoitza delako da ezaguna.
Udalerri mugakideak
Herri hauek ditu mugakide: iparraldean Ezkio-Itsaso; hegoaldean Mutiloa eta Idiazabal; ekialdean Beasain; eta mendebaldean Gabiria.
Ekonomia
Industria (metalurgia, makineria, industria kimikoa, eraikuntza) da ekonomia jarduera nagusia.
Irizar kooperatiba k Ormaiztegin dauka egoitza nagusia.
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: Lehen sektorea BEGaren %0,3. Bigarren sektorea BEGaren %88,6. Hirugarren sektorea %10,3. Eraikuntza %0,8.
Iguanodectes geisleri
Iguanodectes geisleri Iguanodectes generoko animalia da. Arrainen barruko Iguanodectidae familian sailkatzen da.
Ormaiztegi
Demografia
2019an herriak 1.295 biztanle zituen, eta horietatik %21,93k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %9,73 ziren.
2015eko udal hauteskundeak
2015eko udal hauteskunde etan hauek izan ziren emaitzak: Ormaiztegi Batzenek 452 boto. EH Bilduk 244 boto. PSE-EEk 10 boto. Jon Enrike (Ormaiztegi Batzen) izendatu zuten alkate.
2019ko udal hauteskundeak
2019ko udal hauteskunde etan hauek izan ziren emaitzak: Ormaiztegi Batzenek 421 boto. EH Bilduk 258 boto. Elkarrekin Podemosek 20 boto. PSE-EEk 8 boto. Jon Enrikek jarraitu zuen alkate.
Alkateak
Hauek izan dira Ormaiztegiko azken alkateak: a Alkateak dimisioa aurkeztu zuen.
Eroso-Ugarte
Eroso-Ugarte Bediako (Bizkaia) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 63 biztanle ditu.
Ormaiztegi
Euskara
Ormaiztegiko euskara gipuzkera ren aldaera bat da, zehatzago esanda, Goierriko euskara da bertan hitz egiten dena. Urolaldeko hizkerarekin batera Sartaldeko azpieuskalkia osatzen du Goierrikoak, baina Urolaldekoan sakonagoa da mendebaleko euskararen eragina. Nortasun beteko hizkera da Goierrikoa, batasun handikoa, nahiz eta gorabeherak badiren mendebaletik ekialdera, hau da, Segura, Zegama eta Legazpitik Zaldibia edo Legorretara. Ataungoa ere berezia da, ziurrenik, bakarti samar eta Nafarroako mugan dagoelako. Abaltzisketak eta Ikaztegietak Tolosaldearekin lotura egiten dute, eta Urretxuk eta Zumarragak, berriz, Goierri eta Urolaldearen artekoa.
2016an herritarren %73,85 euskalduna zen.
Ordezkaritzako demokrazia
Ordezkaritzako demokrazia herritarrek erabaki politikoak hartu, legeak jaulki eta gobernua kontrolatzeko ordezkari batzuk aldiro hautatzen dituen demokrazia-sistema da. Ordezkarien hautaketa hauteskundeen bitartez egiten da. Ordezkaritzako demokrazia ordezkarien zintzotasunean oinarritzen da, eta herriak hauteskundeetan bozkatutako programa errespetatu beharko lukete, guztion botoa eta partaidetza kontuan hartuta.
Saint-Vaast-du-Val
Saint-Vaast-du-Val Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
NGC 2761
NGC 2761 galaxia espiral bat da, Cancer konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klima-aldaketa Lurra edota eskualde batean denboran zehar gertatzen den klimaren aldaketa da. Eguratseko aldaketa hauek, Lurraren barruko nahiz kanpoko prozesuetaz gain, gizakiak eraginda ere gerta daitezke.
Gaur egun, ingurumenari begira, klima-aldaketa oraingo klimako aldaketei baino ez da zuzentzen. Honekin lotuta lurrazaleko tenperaturaren igoera dago, berotze globalaren parte dena. UNFCCCek ordea gizakiak eragindako kalteekin lotzen du gaia, eta gizakiak ez eragindako kalteei klima-aldakortasuna deitzen diote.
Klima-aldaketaren zikloa
Klima-aldaketak Lurreko atmosferaren aldaketak erakusten ditu, baita Lurreko beste lekutako prozesuak ere, adibidez izotz-geruzatan, eta gizakiaren eragina. Klima-aldaketan beste kanpoko eragile, lurraren orbita, eguzki-izpien noranzko aldaketak eta berotegi-efektua.
Lurraren barruko klima eraldaketak
Eguraldia, atmosferaren eguneroko egoera da eta sistema kaotiko ez-lineala. Beste aldetik, klima – batez besteko lurraren egoera – egonkor samarra da eta iragarri daiteke. Klimaren barruan sartzen dira: batez besteko tenperatura, euri kopurua, egun oskarbiak eta edonon neur daiteken beste aldagai. Hala ere, Lurreko ingurumenean badaude klima eralda dezakeen aldaketak ere.
Glaziazioa
Glaziarrak, klima-aldaketaren adierazlerik nabariena dira. Klima hoztean handitzen dira (ad: Izotz Aro Txikia) eta klima berotzean, berriz, laburtzen dira. Azkenengo milioi urteetan, klima prozesu garrantzitsuena, gaurko Izotz Aroko glaziar eta glaziararteko zikloak izan dira. Orbita-desbideratzeek edo Milankovitx zikloek eraginda izanagatik ere, beste eragile ere zerikusia izan dute. Adibidez, lurraren barneko indarrak kontinenteetako izotz-plaketan, itsasoaren 130 metroko igoera, Heinrich eta Dansgaard-Oeschger gertaerak eta Younger Dryas Aroa.
Ozeanoetako eraldaketak
Epe laburretan, hamarkada batzuk jota, klima-aldaketak atmosfera eta ozeanoen arteko harremanengatik gerta litezke. Klima-aldaketa asko, El Niño, Ozeano Bareko Hamar urteko Oszilazioa, Ipar Atlantikoko oszilazioa eta Artikoaren oszilazioa ozeanoetan beroa era ezberdinetan mantentzearen ondorioa dira. Epe luzeagoetan ozeanoetako prozesuak, esate baterako zirkulazio termohalinoak, beroa hedatzen garrantzi handia daukate, eta klima alda dezakete.
Saint-Vaast-du-Val
Biztanleria
2007an Saint-Vaast-du-Val udalerrian erroldatutako biztanleak 396 ziren. Familiak 138 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 27 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 13 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Xenelaphis
Xenelaphis Colubridae familiako narrasti genero bat da. Indotxinan bizi dira.
Saint-Vaast-du-Val
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Megachile johannis
Megachile johannis erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klimaren memoria
Klimaren aldakortasun ezberdinak histeresi eratzat har daitezke. Honek esan nahi du, klimaren ohiko egoera inputak ez ezik outputak ere kontuan hartzen dituela. Adibidez, hamarkada lehor batek urtegiak txiki ditzake, lautadak idortu, eta basamortuak zabaldu. Hauek direla eta, eurite gutxiago izango da hurrengo urteetan. Beraz, klima-aldaketa prozesu auto iraunkorra da, zeren eta ingurugiroko alderdien arabera, erantzun ezberdinak izango baitira.
Saint-Vaast-du-Val
Etxebizitza
2007an 145 etxebizitza zeuden, 135 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 145etxeak ziren. 135 etxebizitza nagusietatik 120 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 98 etxek bost zituzten. 101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 83 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klima aldaketari buruzko ikerketak
2015eko urtarrilaren 12an, zientzialariek ohartarazi zuten munduak asko mugatu beharko zuela erregai fosilen erabilera, bestela, bi graduko tenperatura igoera gertatuko zelako. Horrenbestez, petrolio erreserben herenek, gasekoen erdiek eta ikatzekoen ia guztiek ezingo ziren erauzi. Baina Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko (CSIC) zenbait ikerlarik egin zuten lan batek erakusten zuenez, klima aldaketak aldaketa biologikoetan eragiten zituen aldaketei buruz egindako azterketek «fidagarritasun zalantzazkoa» zuten.
Klima aldaketaren aurkako borroka
Klima aldaketaren aurkako borrokan urrats hauek eman dira.
Saint-Vaast-du-Val
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klima aldaketaren aurkako borroka
Abenduaren 11ean, COP20 klimari buruzko Limako goi bileran, Parisen 2015an, Kyotoko Protokoloaren ordezkoa izango zen testu zirriborroa hitzartu zuten baina desadostasun handiak zeuden herrialde pobretuen eta aberastuen artean.
Abenduaren 12an, klima aldaketari buruzko goi bilera luzatu egin zuten akordioa lortu ahal izateko. Kyotoko Protokoloaren oinordekoa izango zen akordioa hitzartu behar zen 2015ean Parisen, eta haren oinarriak ezartzea zen 2014ko abenduko Limako bileraren helburua. Negoziazioak, ordea, ez atzera ez aurrera zeuden.
Saint-Vaast-du-Val
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 265 ziren, horien artean 211 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 211 pertsona aktiboetatik 192 lanean zeuden (112 gizon eta 80 emakume) eta 19 langabezian zeuden (10 gizon eta 9 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klima aldaketaren aurkako borroka
Abenduaren 13an, Limako klimaren goi bileran ez zuten egin gas kutsakorrak murrizteko akordio garrantzitsurik. Herrialde aberasten eta hazteko bidean zeudenen arteko desadostasunek trabatu zuten hitzarmena. Txina eta AEB elkarren aurka azaldu ziren klimari buruzko Limako goi-bileran. Txinak eta garapen bidean zeuden beste hainbat herrialdek konpromisoa hartzera behartzen zueno testua baztertu zuten. Bestalde, AEBk denbora bukatzen ari zela adierazi zuten.
Abenduaren 14an, gutxiengo helburuak betetzeko ituna sinatu zuten klimari buruzko Goi-bileran, Liman. Honen arabera, herrialde garatuek klima aldaketaren kontrako borrokan lemazain izango ziren eta garatzeko bidean zeuden herrialdeei laguntza emango zien.
Saint-Vaast-du-Val
Diru sarrerak
2009an Saint-Vaast-du-Val udalerrian 144 unitate fiskal zeuden, 432,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.534 euro zen.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
Klima aldaketaren aurkako borroka
Abenduaren 15ean, Txinaren ustez orekatua zen Limako akordioa.
Saint-Vaast-du-Val
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Klimaren aldakortasuna eta aldaketa
IPCC
2007an Bakearen Nobel Saria irabazi zuten Al Gore Estatu Batuetako presidenteorde ohiarekin batera.
Social Antzokia
Social Antzokia Basauriko kultura areto nagusia da, egitarauari dagokionez Bilbo Handia eta Bizkaiko garrantzitsuetarikoa.
Historia
1993ko maiatzaren 29an antzokiak berriztaturik ekin zion aro berriari, Basauriko Udal Kultur Etxeak bultzaturik. Aretoa Basauriko Udal Kultur etxeak kudeatzen du. Antzokiaren lehen hamabost urtean, 750 ekitalditik gora antolatu dira.
Saint-Vaast-du-Val
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Vaast-du-Val udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 595 hektarea erabiltzen.
Erpin (grafo teoria)
Matematikan, grafo teorian, erpina edo nodoa grafoa osatzen duen oinarrizko elementua da: grafoa puntu eta lerro multzo batez osatutako egitura matematikoa da, non lerro bakoitzak bi puntu lotzen dituen; puntuei erpin deitzen zaie eta lerroei ertz. Ertzek norabidea badute, grafo orientatua dugu, eta ez badute, grafo ez-orientatua.
Erpinak eta graduak
Erpin baten gradua, grafo batean, erpin horri lotutako ertz-kopurua da. Erpin bakartu bat zero graduko erpina da; hau da, ertz intzidenterik ez duen erpina. Erpin hostoa da 1 gradu duen erpina. Grafo zuzendu batean, honakoak bereiz daitezke: irteera-gradua ("outdegree", erpinetik irteten diren ertzen kopurua) eta sarrera-gradua ("indegree", erpinera iristen diren ertzen kopurua); iturburu-erpin bat zero sarrera-gradua duen erpin bat da, eta helburu-erpin bat, berriz, zero irteera-gradua duen erpin bat.
Islamiar egutegia
Islamiar egutegia, baita ere Hejira egutegia izenez ezaguna, (التقويم الهجري, ) ilargi-egutegi bat da.
20 urteko zikloetan banatzen da, 360 ilargi-hilabete, ohitura sumertarrak jarraituz. Zikloko 30 urteak 345 eguneko 19 urtetan eta 355 eguneko 11etan banatzen dira. Egutegi honen jatorria Hejiraren hasiera da, gregoriotar egutegiko 622ko uztailaren 16a. Urtearen zenbakiaren ondoren H edo AH letrak ipintzen dira, anno Hegirae (Hejiraren urtean) inizialei dagokiena.
Egunak
Asteko egunak honakoak dira:
Hilabeteak
Islamiar hilabeteek honako izenak dituzte arabieraz :
Euskarabila
Euskarabila Kultur Taldea Basauriko euskara elkartea da, Topagunearen federazioan barruan sarturik.
Haur eta gazteen arloan eta kultura arloan lan egiten du batez ere Euskarabila elkarteak. Herri mailako ekimenez gainera, begirale ikastaroak, Basauriko ipuin erotikoen lehiaketa etab. antolatu ohi ditu. 120 bazkide ditu elkarteak.
Historia
Elkartea 1996ko otsailaren 3an sortu zen, eta urtebete beranduago jendaurrean aurkeztu zen Ibaiganeko Kultur Etxean. Elkartearen helburuetako bat, euskara Basaurin normaltzea da, elkartea sortzeko arrazoietako bat hori izan zelarik.
Lehiaketak
1996tik "Ipuin Erotikoen Lehiaketa" antolatzen dute urtero.
White Sands (filma)
White Sands (euskaraz Hondar Zuriak) 1992ko Roger Donaldson australiar-zeelandaberriar zinema zuzendariak zuzendutako polizia film bat da. Willem Dafoe, Mary Elizabeth Mastrantonio, Samuel L. Jackson eta Mickey Rourke aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Mexiko Berriko basamortuan dotore jantzitako gizon baten gorpua topatu dute, esku batean pistola bat eta bestean milioi erdi dolarrez beteriko maleta bat dituela. Jada bere lanbidearen eguneroko betebehar arruntez nahiko aspertua dagoen Ray Dolezal (Willem Dafoe) herriko sheriffarentzat identifikatu gabeko gorpuaren ezohiko kasuak erronka berri eta erakargarria suposatuko du. Lehenbiziko ikerketaren arabera suizidioa izan dela dirudi, baina, hilketa bat izanez gero, nola liteke hiltzaileak dirutza horrekin beteriko maleta leku bakarti hartan utzi izana?
Vestreno
Vestreno Italiako udalerri bat da. Leccoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Vestrenok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Oriskany (New York)
Oriskany  New York estatuko herri bat da. Oneida konderrian kokatua dago. 2010ean 1,400 biztanle zituen, 2.05 kilometro koadrotan banatuta.
Megachile pexa
Megachile pexa erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Lafauche
Lafauche Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lafauche udalerrian erroldatutako biztanleak 89 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 46 etxebizitza zeuden, 37 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 43 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 37 etxebizitza nagusietatik 30 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 28 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 15 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 49 ziren, horien artean 37 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 37 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (19 gizon eta 14 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 12 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hormona antidiuretiko
Hormona antidiuretiko (ADH) edo basopresina oxitozinarekin batera neurohipofisiak jariatutako hormona da. Hipotalamoko gorputz neuronaletan ekoizten da eta besikuletan sartuta neuronaren axoiaren bukaeraraino garraiatzen da. Axoiaren bukaera hau neurohipofisiraino heltzen da eta bertan exozitosiz askatzen da.
Hormona antidiuretikoak giltzurrunetako hodixka biltzaileetako eta hodixka distaletako zelulen mintzak urarekiko iragazkor bihurtzen ditu. Normalean zelula horiek urarekiko iragaztezinak izaten dira, beraz, ur birxurgapena areagotzen du hormona honek.
Giltzurrunetan uraren birxurgapena erraztuz basopresinak gehiegizko ur galera eragozten du.
Hormona hau bederatzi aminoazidoz osatua dago, honako hau izanik bere egitura: NH2-Cys-Tyr-Phe-Gln-ASN-Cys-Pro-Arg-Gly-NH2.
Bere jariaketaren erregulazioa bi faktoreren menpe dago:
Giltzurrunetan odola garbitzen da, daramatzan molekula toxikoak (katabolismoaren ondorioz sortutakoak: urea, azido urikoa, NH3...) gernuarekin kanporatzen direlako. Molekula toxiko hauek xurgatzeaz gain, ura ere xurgatzen da giltzurrunetan, geroago basopresinaren aurrean birxurgatzen dena giltzurrunetako hodi biltzaileetan.
Alkoholaren kontsumoak hormona honen inhibizioa eragiten du, ondorioz ez da ura birxurgatuko eta gernuaren bidez iraiztuko da.
Basopresinaren gabeziak diabetes geza izeneko gaitza sortzen du: gaixoak ur asko galtzen du gernuaren bidez (eguneko 10 litro), honek dauzkan ondorio kaltegarriak jasoz (egarri handia, deshidratazioa...)
Viganò
Viganò Italiako udalerri bat da. Leccoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Viganòk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cordéac
Cordéac Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.