cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
John Milton
John Milton (Londres, 1608ko abenduaren 9 - 1674ko azaroaren 8) poeta eta saiolari ingelesa izan zen, Paradise Lost bere poema ospetsuari esker mundu osoan zehar bereiziki ezagutua. Ingeles Gerrate Zibilaren inguruko pentsalari garrantzitsua izan zen. Bere idazki politikoak kontsulatuak izan ziren Ameriketako Estatu Batuetako konstituzioa idazteko.
Poesiari begira, Milton ingeles literaturako pertsonaiarik ospetsuenetarikoa izan da, askotan Shakespeare beraren mailan jarri baita. Miltonek ondorengo literaturan izan zuen garrantzia eta eragina oso nabarmena izan da: bere literatura lanen influentziari esker, bertso zuria ugaldu zen literaturan, Erromantizismoan, batez ere. Bere literatura lanek eta lan klasikoek jasotako kritikak parekoak izan dira, eta berauek goraipatzeko balio izan dute. Miltonen izaera bera eztabaidagarria izan da, batez ere bere burua deskribatu zuen era, Defensio bezalako lanetan.
Oroimen (filosofia)
Oroimen edo memoria gure gogoan gordeta daukagun informazioari (egitateak, ezaguerak, gaitasunak eta oroimen episodikoa barne) esaten diogu. Memoriak garrantzi handia du filosofiaren arlo askotan. Ezinbestekoa da mundua oro har, eta, bereziki, iragan pertsonala ezagutzeko. Gure identitateak gizabanako gisa eta loturak beste pertsona batzuekin ahalbidetzen ditu. Memoriarekiko interes filosofikoa antzinatetik dator eta filosofiaren historian zehar nabarmen mantendu da. Gaur egun, oroimenak garrantzia handia eskuratu du filosofiaren barnean, eta, horren ondorioz memoriaren filosofia ikerketa-eremu berria sortu da.
Historia
Batzuetan oroitzapen eta oroimenaren arteko bereizketa egiten da. Lehena gogoratzeko ekintzatzat hartzen da, eta bigarrena, ordea, gaitasun, ahalmen, funtzio eta abartzat. Kasu honetan, oroitzapena "errealitate psikikoa” bat baino prozesu psikiko bat da. Aipatutako bereizketa antzinako jatorritik dator.
Platonek hitz egiten zuen oroimenaren (μνήμη) eta oroitzapenaren (ἀνάμνησις) arteko bereizketaz. Baina kasu honetan bereizketaren oinarria desberdina da. Alde batetik, oroimena sentigarria den oro gogoratzeko ahalmena litzateke, inpresioen eta pertzepzioen atxikipena. Beste aldetik, oroitzapena (erreminizentzia), gogo-ekintza izango litzateke, hau da, arimak sentigarria den horretan ulergarria dena ikusten duen ekintza, arima gorputzetik bananduta zegoenean ikusitako eredu edo arketipoen arabera. Beraz, erreminisentziaren teoriari jarraituz, gizakiak ez du ezer berririk ezagutzen, baizik eta, arimak berez zekiena gogoratzen du. Modu horretan, Platonek ezagutzaren eta oroimenaren arteko lotura ezartzen du.
Borondateak oroimenean  (oroimenaren kontzeptua edozein dela ere) esku hartzen duen edo ez eta horretan zenbateraino esku hartzen duen edo esku har dezakeen arazoa garrantzitsua izan zen Antzinaroan. Arazoa arimaren gaitasunen arteko oreka bilatu behar zen unean agertzen zen, eta oreka hori asaldatzen zen gaitasunetako bat besteen aurrean gehiegi nabarmentzen zen unetik.
Agustin Hiponakoak bere lan askotan oroimena arima bera bezala kontsideratu zuen gogoratzen duen heinean: gogoratzea ez da gainerako gaitasunak bezalakoa, arimak den neurrian gogoratzen baitu. Baina memoria oro ez da berdina, bi memoria mota bereizten zituen. Alde batetik, memoria sentigarria eta memoria ulergarria ,eta, beste aldetik, memoria negatiboa eta positiboa. Bereizketa horiek eskolastikak hartu zituen eta, gainera, memoriaren objektuan bertan bereiz daitekeenaren azterketa ezarri zuen. Tomas Akinokoak argi eta garbi bereizten zituen, alde batetik, espezieen oroimen kontserbakorra, espezieen gaitasun ezagutzailea dena, gaitasun kognitiboa eta neurri batean intelektuala dena, eta, beste aldetik, oroimenaren objektua, iraganean dagoena, hau da, neurri batean bakarrik sentigarria dena. Bestalde, oroimenaren arazoak ideien arazoaren pean tratatutakoen antzeko gaiak dira; izan ere, kontua da argitzea oroimena ahalmen atxikitzaile hutsa den edo objektua oraingoa eta benetan gogoratua den heinean bakarrik agertzen den.
Aro modernoan, memoriaren egoitzaren arazoa jorratu eta eztabaidatu da. Badirudi bi ikusmolde daudela. Batetik, oroimena garuneko inpresioek utzitako eta elkartzeko legeen bidez erreproduzitu daitekeen aztarna psikofisiologiko gisa definitzen duena, eta, bestetik, "fluxu psikiko huts" gisa hartzeko joera duena. Descartesek bi memoria mota bereizi zituen. Alde batetik, "gorputz-memoria", hau da, burmuinean utzitako "aztarnak" eta, beste aldeik, "memoria intelektuala", espirituala eta gorpuzgabea dena. Era berean, oroimena iraganaren kontserbazio gisa eta oroimena iraganaren errekonozimendu gisa bereizi zituen ("erreminiszentzia").
Bereizketa horiek nahiko arruntak izan dira autore moderno askorengan. Oroimenaren arazoaz eta haren balizko formez arreta bereziz arduratu diren filosofoen artean, Bergson eta William James aipa daitezke. Bergsonen arabera, memoria izan daiteke memoria-ohitura edo errepikapen-memoria eta ordezkapen-memoria. Lehena, nolabait esatearren, oroimen psikofisiologikoa da; bigarrena, ordea, memoria hutsa da, kontzientziaren zerizan propioa osatzen duena. Azken memoria-mota horrek pertsonaren jarraitutasuna adierazten du, funtsezko errealitatea, iraupen hutsaren kontzientzia. Horregatik esaten da oroimena, zentzu honetan hartuta, gizakiaren esentzia dela entitate izpiritualari dagokionez, eta, beste izaki guztiak ez bezala, honela defini daiteke: "Oroimena duen izakia", bere iragana kontserbatzen duena eta orainaldi osoan eguneratzen duena; horregatik, historia eta tradizioa ditu. Horrela, memoria hutsa izango litzateke memoria psikologikoaren oinarria, hau da, iraganeko edukien atxikipenari, errepikapenari eta erreprodukzioari dagokien memoria. Baina, aldi berean, memoria horrek, iraganeko egitateen errekonozimendua ez ezik, berpizte efektiboa ere irudikatuko luke. Nahiz eta bere aurretiazkotasunaren kontzientziarik ez izan, bere baitan iraganaren zati bat edo guztia daraman egungo bizipen gisa ulertu behar da.
Azken urteotan, filosofo batzuk memoriaz arduratu dira, "iraganeko zerbait gogoratu" adierazpenaren esanahiaren analisiaren ikuspegitik. W. von Leydenen arabera, bi joera zabaldu dira azterketa honetan. Horietako bati (Bertrand Russellek irudikatua) "orainaren ikuspuntua" dei dakioke, eta kontzientea da, funtsean, oroimena iraganeko esperientzia batera eramaten duen gertaera psikiko gisa ulertzean datza. Bestea (Gilbert Rylek irudikatua, besteak beste) "iraganaren ikuspuntua" deitua izan daiteke, eta kontzientea da, funtsean, oroimena "ekintza" edo "eragiketa" gisa ulertua, zeinaren bidez iraganeko esperientzia bati buruzko egiazko sinesmen bat mantentzen baita. Ikus daitekeenez, lehen aipatutako Jamesen kontzeptua, nolabait, bi joera horien konbinazio bat da, Jamesengan sinesmenaren elementua dagoelako, baita "gertaera psikikoarena" ere.
Metafisika
Beste edozein arlo baino gehiago, memoriaren metafisikak diziplinartekotasunerako joera islatzen du, eta arlo honetako lana batzuetan psikologiaren filosofia  edo neurozientziaren filosofia bihurtzen da. Memoriaren metafisikari buruzko ikerketa konbentzionalaren helburu nagusia oroitzapenaren teoria bat garatzea da: norbaitentzat zerbait gogoratzea zer den azaltzeko deskribapen orokor baina informatzailea. Ikusiko dugunez, oroimen mota asko daude. Ez dago argi horiei guztiei aplikatuko zaien oroitzapenaren teoria bat garatzea posible den ala ez; azken finean, oroimenaren teoria ugari garatzea beharrezkoa izan daiteke, oroimen mota anitzei dagozkienak. Antzeko zerbait gerta daiteke memoriaren epistemologiarekin.
Memoria mota partikularrak izendatu direla medio eztabaida berriak piztu dira memoriaren eremuan. Baina, Tulvingen terminologia psikologikoaz baliatuz, filosofoek gero eta gehiago aipatzen dute oroimen "episodikoa". Terminologia berria izan daiteke, baina ikuspegia ez da berria. Oroimen episodikoa, iragan pertsonaleko gertaeren oroimenari dagokio, eta, Aristotelesekin hasi zen eta lehen filosofo modernoekin jarraitu zuen. Filosofoek oroimen episodikoa nabarmendu dute, iraganeko gertakizunak ezagutzeko bide bakarra eskaintzen baita. Izan ere, batzuentzat, oroimen episodikoa da oroimen mota bakarra oroimentzat har daitekeena. Ikuspegi hori islatuz, hemendik aurrera filosofoek oroimen episodikoaren teoriez arduratuko dira nagusiki: norbaitentzat bere iragan pertsonaleko gertaera bat gogoratzea zer den.
Francisco Madina
Francisco Madina Igartzabal edo Aita Madina (Oñati, 1907ko urtarrilaren 29a - ib., 1972ko ekainaren 30a) gipuzkoar apaiz eta musikagilea izan zen.
Oroimen (filosofia)
Metafisika
Filosofoek oroimen episodikoan duten ikuspegia dela eta, oroimena norbanakoek gauzatutako gaitasun gisa irudikatu dute. Baina diziplina ugaritan egindako azken lanaren ondorioz ikuspegi indibidualista zalantzan jarri da, eta oroimenaren metafisikak gizarte-zientzietan memoria kolektiboari buruz egindako ikerketa-tradiziotik sortutako gaiak gehitu ditu bere gaitegira. Horren ondorioz, duela gutxi Halbwachs-ek memoriaren gaineko ikerketak filosofiatik harantzagoko hainbat diziplinatara zabaldu ditu. Era berean, zientzia kognitiboan “kanpoko memoriari” buruzko ikerketan sortzen diren gaiak ere gehitu ditu, ikerketa hauek oroimena kognizioaren teoria banatuen edo hedatuen bidez ikusten dute.
Epistemologia
Memoriaren metafisikan dituen inplikazioez gain, kanpoko eta kolektiboa den memoriak ondorio berriak izan ditzake epistemologian. Hala ere, memoriaren epistemologiari buruzko ikerketa gehienak epistemologia indibidualaren kezka tradizionalak islatzen ditu, teoria epistemologikoen familia zabalen memoriaren ezagutzari buruzko bideragarritasuna barne, hala nola internalismoarena eta externalismoarena, eta familia horien barneko teoria partikularrena, hala nola, fundazionalismoa, koherentismoa, eta bertutearen fidabilismoa eta epistemologia, baita eszeptizismoa eta zirkulartasun epistemikoa bezalako gaien memoriarako garrantzia ere. Memoriaren epistemologiari buruzko beste ikerketa batzuk memoriaren gai zehatzei buruzkoak dira. Frizek dioen bezala, konpondu gabeko eztabaidak daude ahaztutako ebidentziaren arazoari buruz, ahaztutako porrotaren arazoari buruz eta gordetako sinesmenen arazoari buruz. Halaber, testigantzaren eta memoriaren arteko ustezko analogiari buruzko eztabaidak daude eta memoria ezagutza sortzeko edo kontserbatzeko iturri hutsa ote den.
Francisco Madina
Zubillaga (Oñati) auzoko baserri batean jaio zen, eta nerabea zela nobizio letrandar sartu eta Burgosen egin zituen teologia ikasketak, Jose Maria Beobide eta Antonio José musikari maisuekin harremanetan sartuz. 1929an lehenengo meza eman zuen jaioterrian eta bertan 3 urtez egon zen klaseak emanez ikastetxe batean.
Oroimen (filosofia)
Oroimenaren taxonomia
Filosofoek, oro har, hiru oroimen mota nagusi bereizten dituzte. Lehen lanketetan, Bergsonek eta Russellek, besteak beste, ohituren memoria eta oroimen oroigarria bereizi zituzten; Broadek eta Furlongek, berriz, oroimen oroigarria eta proposamen-memoria. Bereizketa horiek bat datoz, arrazoiz, filosofia berrienean gero eta estandarrago bihurtu den taxonomiarekin.
Oroimen adierazgarria
Taxonomia horrek, Squirek xehetasunez garatu zuena, memoriaren kategoria orokorra banatzen du oroimen-adierazgarrian eta oroimen ez-adierazgarrian. Oroimen adierazgarria, era berean, oroimen episodikoan (gutxi gorabehera memoria oroigarriari dagokiona) eta memoria semantikoan (gutxi gorabehera proposamen-memoriari dagokiona) banatzen da. Lehen urrats bat egin daiteke oroimen episodikoa eta semantika bereizteko, lehenengoa norberaren iragan pertsonaleko gertaerekin lotzen dela ikusiz (adibidez, Budapesteko hitzaldi batean hitz egin izana gogoratzen dut), eta azkena, berriz, munduarekin lotzen da oro har (Budapest Hungariako hiriburua dela gogoratzen dut). Hala ere, funtsezkoa da oroimen semantikoa batzuetan iraganeko gertaerekin ere lotuta dagoela nabarmentzea. Norberak esperimentatu ez zituen gertaerei buruzko oroitzapenak izan ditzake (gogoan dut nire lankideak Erromako tailer batean hitz egin zuela, nahiz eta nik ez entzun); egiten duenean, semantikoki gogoratzen du, ez episodikoki. Era berean, esperimentatu zenituen gertaerei buruzko oroitzapenak ere izan ditzakezu, baina esperimentatu ez zenituen gertakizunak dira (gogoan dut CN Dorrea bisitatu nuela txikitan, baina gurasoek geroago istorioa kontatu zidatelako bakarrik); hori egiten duzunean, semantikoki ere gogoratzen duzu, ez modu episodikoan. Horrela, oroimen episodikoaren eta semantikoaren arteko lehen urratseko bereizketak ez garamatza oso urrun. Bereizketa egokiagoa ezartzea arazo nagusia da oroitzapen episodikoaren gaineko teorientzat.
Oroimen ez-adierazgarria
Oroimen ez-adierazgarria, oro har, termino negatiboetan definitzen da: memoria-forma bat adierazgarria da, subjektuak, printzipioz behintzat, kontzientziara ekar dezakeen edukia kodetzea, biltegiratzea eta berreskuratzea badakar; ez da adierazgarria, hala egiten ez badu. Ezaugarri negatibo hori alde batera utzita, baliteke oroimen ez-adierazgarri mota desberdinek elkarren artean alderdi komunik ez izatea. Adibidez, memoria ez-adierazleak “priming”-a barne hartzen du, eta hori gertatzen da subjektu batek estimulu jakin bati ematen dion erantzunak zerikusia duten estimuluen aurreko esposizioak eragina duenean (adibidez, "Toronto" hitza azkarrago aitortzen dut "CN dorrea" ikusi ondoren, "koliseo" ikusi ondoren baino). Prozedurazko memoria ere barne hartzen du, gutxi gorabehera ohituren memoriari dagokiona, laneko memoria mota, subjektu batek ekintza trebe bat egiteko gaitasuna adierazten duenean (gogoan dut bizikletan nola ibili).
Francisco Madina
1955ean New Yorkera joan zen eta Letrandarren egoitza sortu zuen han. 1957tik aurrera hasi ziren ezagutzen Euskal Herrian Francisco de Madinaren obrak (Orreaga, Aita Gurea, Illeta, Arantzazu). Kontzertu berri batzuk prestatu zituen Estatu Batuetan eta 1972an gaixorik itzuli zen Oñatira, eta bertan hil zen.
Oroimen (filosofia)
Oroimen ez-adierazgarria
Prozedurazko memoriari buruzko ikerketa filosofiko gutxi dago. Hala ere, interes filosofiko handiko auzia da. Epistemologiari dagokionez, memoria adierazgarria ezagutza-kategoriari dagokion bitartean, prozedurazko memoria beste ezagutza-kategoriari dagokio: batek jakin dezake edo gogoratu dezake zelan egin zerbait kontzienteki eduki garrantzitsurik aintzat hartu gabe. Beraz, prozedurazko memoriari buruzko etorkizuneko ikerketa lan klasikoan eta garaikidean oinarritu litzateke.
Ikerketa hori kognizio txertatuari eta enaktiboari buruzko azken lanetan ere oinarritu daiteke. Ikuspegi enaktibistak hemen gehiago eztabaidatuko ez badira ere, esan beharra dago ikuspegi horien eta memoriaren ikuspegi wittgensteiniar zaharrenen arteko konbergentzia potentziala dagoela. Wittgensteinek iradoki zuen, aztarnetan oinarritutako kontakizunen aurka, gogoratzeak, egoera jakin batzuetan, zerbait egitearen edo esatearen baliokidea izan daitekeela, gordetako edukia berreskuratu beharrean defendatu zuen. Hori korronte enaktibistaren kogniziorako ekintzaren zentraltasunean proposatzen da, baina Wittgensteinek memoriari buruz egindako irakurketa konexionistak ere proposatu dira.
Etika
Memoriaren etika nahiko berria den arloa da, baina arlo honetako ikerketak hainbat gai desberdin aipatzen ditu.
Oroimena eta erantzukizun morala
Oroitzapenaren gaineko ikerketak bidaia adimen-denboran gisa oroimen episodikoaren eta etorkizuneko pentsamendu episodikoaren arteko harremana azpimarratzen du, eta lotura potentzialak daude bidaia adimen-denboran eta erantzukizun moralaren artean. Levy, adibidez, argudiatu du oroimen episodikoko eskasiak eta psikopatiako etorkizuneko pentsamendu episodikoak psikopatek ezin dutela beste batzuk kaltetzeko benetako asmorik izan, eta, beraz, litekeena dela ez egitea. Craver-ek, ordea, argudiatu du memoria episodikoan eta etorkizuneko pentsamendu episodikoan eskasia duten subjektuek subjektu arrunten antzeko judizio moralak egiten dituztela, eta horrek iradokitzen du lan gehiago behar dela denboran egindako bidaia mentalaren eta erantzukizun moralaren arteko behin betiko lotura ezartzeko.
Memoriaren aldaketaren eta hobekuntzaren etika
Memoria-sistemen funtzionamendua aldatzeko teknika berriak agertzearekin batera, adibidez, gordetako oroitzapen bat berreskuratzeak oroimena sendotzen dela esan daiteke, eta, aldi berean, berreskuratutako oroitzapena aldakorra da eta alda daiteke, eta horrek aukera ematen du oroitzapen traumatikoak aldatzeko eta esku-hartzeak egitea: oroimena aldatzeko hainbat modurekin lotutako auzi etikoak are premiazkoagoak bihurtu dira. Liaok eta Sandbergek memoria aldatzeko teknologiek planteatutako galdera batzuk identifikatu dituzte; lehen aipatutako memoriaren eta niaren arteko lotura estua dela ikusita, ez da harritzekoa horietako asko niaren memoriaren aldaketaren ondorioei buruzkoak izatea. Norbaiten oroitzapenak aldatzeak, hala nola, mugatu egin dezake bere autoezagutza, eta, horrenbestez, bere ekintzei buruz ikasteko aukerak kentzen dizkio, edo bere gogoa parte hartu zuen ekitaldiekien parte gisa ikusteko aukera kentzen diolako. Hala ere, Liaok eta Sandbergek argudiatzen dute, kasu batzuetan, memoriaren aldaketaren onurek beren ondorio txarrak gaindi ditzaketela, horren ondorioz, ez da beharrezkoa oztopo etiko orokor baten existentzia memoria aldatzeko. Orain arte eztabaidaren zati handi bat oroitzapen traumatikoak edo desiragarriak ezabatzeari buruzkoa izan da, baina galdera paraleloak sortzen dira, metodo berriak erabiltzen direlako memoriaren gaitasunak hobetzeko, farmazia-baliabideen eta bestelakoen bidez. Hala ere, memoriaren hobekuntzaren kritikoek argudiatu dute metodo garrantzitsuen eraginkortasunaren ebidentzia mistoa dela edo eztabaida askotan alde handiak daudela memoria moten artean.
Oroimen historikoa
Memoria historikoan funtsezkoak dira urteurrenak, oroitzapen-ekitaldiak, data sinbolikoak (batailak, legeak, jaiotzak edo heriotzak), batez ere mendeurrenak edo zenbaki biribilak ospatzea. Espazio sinbolikoek oso zeregin garrantzitsua betetzen dute (hala nola, Estatu Batuetan Gettysburg-eko guduaren lekua horren gaineko interes historikoa dela eta,  Interes Historikoko Leku Nazionalean bihurtu zen, 2500 Interes Historikoko Leku Nazional inguru daude, esaterako, Frantzian Verdungo batailarena edo Normandiako lehorreratzearena, etab.). Leialtasuna edo anakronismoa ez da memoriaren eraginkortasunerako garrantzitsuena — Eric Hobsbawm-ek tradizioak asmatzeko mekanismoak aztertu ditu eta Jon Juaristi-k jatorrizko mitoak ikuspuntu nazionalista batetik nola manipulatzen diren erakusten du.
Halaber, erabakigarriak dira oroitzapenaren funtzioak duen kultura materialaren elementuak: monumentuak, gertaera eta pertsonaia historikoak gogoratzeko izendatzen diren hiri-paisaiako elementuak (kaleak, plazak, parkeak, eskolak...), bereziki kultu erlijioso edo zibilari lotutakoak (elizak, eraikin publikoak, hala nola jauregiak, gazteluak, udalak eta parlamentuak) eta hilobi-espazioak, hilerrietatik hasita eta lurperatze ez-konbentzionaleko lekuak barne.
Mnenomeniko
Episodikoa dena aztertzen duen irizpide bat dagoela ondorioztatuz gero, oraindik aurkitu behar da mnenomenikotasunak aztertzeko balio duen irizpide bat, gogoratu eta imajinatu gaitasunen arteko bereizketa egiteko balio duen irizpide bat, hain zuzen ere.
Gogoratu eta imajinatu
Gogoratzea eta imajinatzea nola bereizi oso anbiguoa da. Alde batetik, batzuetan gogoratzen dugu, baina zentzu batean desegokia den modu batean egiten dugu; kasu horietan, berez, "imajinatzen" ari garela esaten dugu. Beraz, eztabaidaren oinarria egon daiteke subjektuak arrakastaz gogoratzen dituen kasuen eta arrakastarik gabe gogoratzen dituen kasuen arteko bereizketan. Bestalde, batzuetan iraganean pentsatzen dugu, inola ere gogoratzearen pareko ez den moduan; kasu horietan ere, naturalki esaten dugu «imajinatzen» ari garela. Beraz, mnemikotasun-irizpide batek bereizi beharko luke, alde batetik, arrakastaz eta arrakastarik gabe gogoratzea, eta, beste aldetik, gogoratzea, ekintza horren arrakasta alde batera utzitza.
Oti migratzaile
Oti migratzailea (Locusta migratoria) Acrididae familiako ortopteroa da, Europa, Afrika, Asia eta Australian bizi dena. Bere generoko kide bakarra da, hau da, monotipikoa.
Azpiespezieak
Oti honek azpiespezie asko ditu. Adituen artean azpiespezieen zenbakia eztabaidatua da oso, beraz, hona hemen nagusiak:
Marivi Iturbe Etxeberria
Marivi Iturbe Etxeberria (Bilbo, 1926ko azaroaren 25a - Bilbo, 2001eko maiatzaren 22a) irakaslea eta erizaina izan zen. Industrializazio garaian borondatezko gizarte langile aritu zen.
Biografia
1950eko hamarkadan, Paduako San Antonio parrokian boluntario aritu zen. Momentuko beharrei erantzuteko, ikastetxearen hedapenaz arduratu zen, Auzo Elkartearen sorreraz baita katekesi eskolak emateaz ere. Batez ere, bitartekaritza lanak burutu zituen, familia askoren bizi baldintzak hobetzeko.
1992ko urtarrilaren 24an, Etxebarriko Udalaren Gobernu Batzordean Marivi Iturberen izena udalerriko kale bati emateko eskaera egin zen, "egindako aparteko lan profesional eta humanitarioa" kontuan hartuta. Ondoren, 1996ko abenduaren 17ko ezohiko osoko bilkuran, 1. bideari, Mariví Iturbe Kalea izena jartzea adostu zen, aho batez. 2001eko maiatzaren 22an, 74 urte zituela, bihotzekoak jota hil zen, Bilbon.
2006an Udalak eta Labayru institutuak elkarlanean egindako "Etxebarriko Toponimia" azterlanean kalearen izena biltzen da. Udalerriko ekintzetarako kokapen zentrala da. Gainera, udalerri honetako Berrikuntza Planean eta Mugikortasun Planean barnebiltzen da.
Joan Harokoa
Joan Harokoa edo Joan Gaztela eta Harokoa (c. 1293 - Toro, 1326ko abenduaren 2a) Bizkaiko jauna izan zen (1322-1326). Ezizena "begibakarra" zuen.
Biografia
Aita Alfontso X.a Gaztelakoaren semea zen Joanes Alfontso Gaztelakoa, Valencia de Camposko jauna, eta ama Maria Diaz Harokoa Bizkaiko andrea zituen.
Gaztelako gortean Alfontso XI.a Gaztelakoaren tutorea izan zen. Bermeoko herriaren gobernari izan zen 1313. urtetik aurrera. 1319an Cuéllarreko jaun bilakatu zen. 1322an amak Valencia de Camposen, domingotar moja-etxe bat sortu zuen eta abitua jantzi zuen bere semea oinordeko utziz. 1325ean alargundu eta 1326an Aragoiko erregearen ilobarekin ezkontza negoziatu zuen. Alfontso XI.a Gaztelakoak ez zuen onez hartu erabaki hori eta urte bereko abenduaren 2an Joan hilarazi zuen Toron. Joan "Begibakarra" lau urtez baino ez zen izango Bizkaiko Jauna.
Ezkontza eta haurrak
Joanek Portugalgo infantea zen Alfontsoren alaba zen Elisabet ezkondu zuen. Elisabet 1325era arte bizi zen. Bikoteak alaba bakarra izan zuen:
Châtenoy (Sena eta Marne)
Châtenoy Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 69 etxebizitza zeuden, 61 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 69etxeak ziren. 61 etxebizitza nagusietatik 60 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 alokairuan okupaturik zegoen; 1ek bi gela zituen, 10 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Châtenoy udalerrian 65 unitate fiskal zeuden, 160 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.808 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 coque eta refinazio enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Châtenoy udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 435 hektarea erabiltzen.
Tankredo Siziliakoa
Tankredo (Lecce, 1138 - Palermo, 1194ko otsailaren 20a) Siziliako erregea izan zen 1189tik 1194ra.
Roger III.a Apuliakoaren eta bere maitale Emmaren seme bastardo izan zen. Amaren aldeko aitonarengandik Lecceko konde titulua jaso zuen. 1161eko martxoaren 9an bere osaba Simon Tarantoko Printzearekin elkartu zen eta Errege Jauregia inbaditu zuten, Gilen I.a erregea eta Margarita erregina eta haien semeak atxilotu zituzten eta musulmanen hilketa bultzatu zuten. Matxinadak porrot egin zuen eta Tankredo Konstantinoplara erbesteratu zen. 1166an itzuli zen Siziliara, Gilen II.a lehengusua errege berria koroatu zutenean.
1174an flota bat zuzendu zuen Egiptoren aurka, baina Siziliara itzuli zen Saladino agertu ondoren. Hurrengo urteetan flotak zuzendu zituen Bizantziar Inperioaren eta Zipreren aurka, eta Lecceko gobernadore izendatu zuten.
119an Gilen II hil ondoren Tankredo matxinatu egin zen eta bere burua errege aldarrikatu zuen. Hurrengo urtean koroatu zuten. 1190ean, Siziliara gurutzatuen armada batekin iritsitako Rikardo I.a Ingalaterrakoarekin akordio bat sinatu zuen.
Rikardorengandik libratu ondoren, bere izeba Konstanzari aurre egin behar izan zion, Siziliako tronua eskatzen baitzuen, eta harekin borroka luze bat izan zuen, Konstanza harrapatzearekin amaitu zena.
Sibila Acerrakoarekin ezkondu zen eta Roger III.aren eta Gilen III.aren gurasoak izan ziren.
Lublingo voivoderria
Lublingo voivoderria (Województwo lubelskie) Polonia osatzen duten 16 voivoderrietako bat da. Herrialdearen hego-ekialdean dago. 25.122 km²ko azalera du eta 2010ean 2.154.892 biztanle zituen. Hiriburua Lublin da.
Banaketa: hiriak eta herriak
Lublin voivodatoan 42 hiri eta herri daude. Biztanleriaren araberako hurrenkeraz (2006):
Babestutako eremuak
Lublin voivodatoan bi Parke Nazional eta hamazazpi Landa-eremuko Babestutako Parke daude.
Maiatz (aldizkaria)
"Maiatz" euskaraz argitaratutako aldizkaria da, literatura arloan diharduena. Ipar Euskal Herriko idazleen lanek osatzen dute eduki gehiena, mugaz bertzaldekoenak eta itzulitako atzerritarrenak ere agertzen badira ere.
1982ko otsailean kaleratu zen Maiatz aldizkariko lehen alea. Piarres Xarriton, Itxaro Borda, Lucien Etxezaharreta eta Aurelia Arkotxa ditugu sortzaileen artean. Iparraldeko idazle multzo zabala bildu zitzaien hasieratik egitasmo hartan, eta haietako hainbaten testuak kaleratu ziren lehen alean: Henriette Aire, Aurelia Arkotxa, Jon Casenave, Jean Louis Davant, Eñaut Etxamendi, Txomin Peillen, Auxtin Zamora, Etienne Salaberri, Mayi Pelot, Beltza, Manex Erdozaintzi-Etxart… Handik aurrera, Iparraldeko idazle zahar nahiz gazteen bilgune izan da Maiatz, Iparraldeko euskal literaturaren bultzatzaile eta eragile.
Honela zioen lehen zenbaki hartako aitzin solasak:
1984tik aitzinera, aldizkari izatetik argitaletxea ere izatera igaro zen, eta liburuak kaleratzen hasi zen Uhargi Saila izenez. Itxaro Bordaren Bizitza nola badoan Poemak (1974-1984) izan zen Uhargi Sailaren liburuan. Haren ondotik etorriko ziren hainbat idazle ezagunen lanak: Manex Erdozaintzi-Etxart, Eñaut Etxamendi, Mayi Pelot, Imanol Txabarri, Jean Louis Davant, Auxtin Zamora... eta abarren lanak.
Pello Iraizoz
Pello Iraizoz (Iruñea, 1957) nafar artista eta etnografoa da. Magdalena auzoan bere etxe-tailerra dauka eta han sortzen ditu tipologia anitzeko harri-lanak. Gaur egun, Euskal Herriko hilarrigileen adibide adierazgarrienetariko bat da eta Jose Rota rekin batera galtzear zegoen antzinarotik eratorritako ondare honek indartzea lortu dute. Lan geihenak memoria historiokoarekin lotura zuzena dute, hala nola, Nafarroako Konkistarekin, 1936ko erailketekin edo etnografiarekin.
Biografia
Familia apal batean jaio zen eta ez zuen arte formakuntzarik izan, hori dela eta, guztiz autodidakta den artista bihurtu egin da. Harriak lantzera bultzatu ziona euskal kulturarekiko miresmena izan zen, betidanik etnografia izan du gustoko. Hortik abiatuta, konturatu zen etnografia koaderno askotan disko-formako hilarriei buruz hitz egiten zutela, agian, Nafarroa hilarri geihen daukan munduko eskualdea delako. 18-20 urte zituelarik Garralda n Jose Rota Orradre izeneko adineko pertsona ezagutu zuen. Hark galtzear zeuden euskal hilarriak berreskuratu zituen eta Pellok bere lan eta jakituriagatik liluratuta gelditu zen. Rotak jada adin bat zuenez iruindarrak pensatu zuen norbaitek antzinako lanbide hori mantendu beharko zuela eta, beraz, pixkanaka-pixkanaka hilarriak egiten hasi zen. Gaur egun, 30 urte daramatza lanbidean eta ehun obra baino geiho egin ditu.
Formakuntza autodidakta honetan ikaragarrizko garrantzia Louis Colas en "La Tombe basque" liburuak izan zuen, Garraldako nekazari apal batek zuena. Bertan idazle frantziar gazteak Iparraldeko disko-formako hilarri euskaldun guztien buruzko marrazkiak kopilatzen dira. Liburu horri Joxe Miguel Barandiaran en obra gehitu behar diogu.
Bere lehenengo obrari dagokionez, Lakabe herriko lagunentzako izan zen, hamar urte egin zutelako herria okupatu zutenetik. Momentu horretan ez zuen harria zizelkatzeko ideiarik eta, gainera, ez zuen beharrazko den materialik ere. Metro bat luze eta 30 zentimetroko zabalerako harri bat lantzea burruratu zizaion eta Lakabe izena jarri zuen, eguzkilore pare bat gehitu zituen eta urteurrenaren data (1980-1990) agertzea erabaki zuen.
Obren tipologia
Dagoeneko azaldu den moduan tipologia anitzeko harri-lanak burutu izan ditu urte hauetan. Dena den, aipatu beharra dago bere lan guztietan ezaugarri amankomun bat dagoela: artisau-lan bat dela nabarmentzea bilatzen duela, makinetatik ahalik eta gehien baztertuz. Harriaren lanbidea mekanizatu aurretik, harginak gainazal lau eta perfektuak lortzen saiatzen zen. Gaur egun, makinek egiten dute lan hori, eta, beraz, eskultoreak forma zakarragoak eta zimurtsuagoak erabiltzen ditu artisau-lana dela argi ikusteko. Honekin lotuta, lehengaiei dagokioenean, esan beharra dago kasu geihenetan Artaxoa eta Larraga artean aurkitzen den harri mota bat erabiltzen duela, "artarraga" bezala ezagutzen dena bi herrien omenez. Laburtuz esan dezakegu hareharri oso trinkoa eta homogeneoa den harri mota dela.
Kontuan izan behar dugu Iraizozi hiru aste inguru kostatzen zaiola hilarri bakoitza tailatzea, baina prozesu guztiaz arduratzen da eta duela 300 edo 400 urte bezala egiten ditu. Esan bezala harria erosten du, lorratzaren profila eskuz mozten du eta diseinuaz, marrazkiaz eta zurtoinaz arduratzen da.
Hilarriak
Aipatu den bezala Pellok hilarriekin harreman estu bat izan du ezagutu zituenetik. Euskal Herrian lehenengo estela Berrea gako gazteluzaharrean aurkitu zen, Mungia tik gertu eta Burdin Arokoa da, hau da, hiru mila urte inguru ditu. Lehen hilarri hartatik gaur egun arte jarraipena egon da, ia etenik gabe egin baitira, baina XIX. mendearen amaieran Nafarroan egiteari utzi zioten, eta XX. mendearen bigarren erdian erabat desagertu ziren. Horregatik, Pelloren eta José Rota bezalako artisauen lana hain garrantzitsua izan da.
Jatorrizko hipotesia
1991.urtean Donostin ospaturiko " hilarriei buruzko IV. kongresuan" jaso zen Nafarroa Garaian eta Nafarroa Beheran munduko gainereako lekuetan baino hilarri dentsitate altuagoa dagoela. Pelloren ustez gai politiko batekin du zerikusia, Nafarroako Erresuma rekin, alegia. Hipotesi honen arabera Iruñerrian epizentro kultural bat egongo zen, non botere politikoa baitzegoen. Hori azalduko zuen Nafarroan dauden hilarri geihenak Erdi Arokoak izatea, Nafarroa independente batekin bat egingo zuena. Horregatik, Zuberoan, Lapurdin edo Bizkaian gutxiago daude, epizentro politiko eta kulturaletik urutiago daudelako.
Artisauaren sinadura
Antzina hildakoa hilarrietan irudikatzen zen berak erabili zituen lan tresnen bidez. Ia mundu guztiak analfabetoa izatean, pertsonaren izena jartzean inork ez luke jakingo nor zen. Kontuan hartu behar da, gainera, ofizioak familian jarauntsi ohi zirela, elkar ulertzea erraztuz. Egileari dagokioenez, erromanikoko eta gotikoko harginek, askotan, ez zituzten beren lanak sinatzen, pixkanaka agertuko den kontzientzia sortzaile hori ez baitzuten. Horregatik, hilarriak herri-artearen zatitzat hartu dira. Pellok bere sinadura du eta bereizi egin daiteke. Iratze osto baten eta izar baten eskematizazioa delako.
Monolitoak
Asko landu egin dituen beste obra tipologia bat monolitoak izan dira. Esan bezala, memoria historikoarekin harreman estua izan duten gertakariei buruz egin ditu gehien gehienak, hala nola, Gaztela eta Aragoiek bultzatutako Nafarroako Erresumaren Konkista, 1936ko altxamendu militarrak eta Espainiako Gerra Zibilan egondako erailketak.
Erreniagako Hobietako Memoriala
1936ko altxamendu militarraren ondorioz 1936 eta 1937.urteetan Erreniagako hilobian eraildutako 92 pertsonen omenez artista iruindarrak sortutako memoriala da. Hogei harriz osatutako obra honetan erdiko harriak desagertutako pertsona guztiak gogoratzen ditu eta, inguruan espiral gisa, beste hemeretziak bizilagunen bat hil zuten herrietako bakoitza ordezkatzen du. Memoriala 2017ko azaroan inauguratu zen, eta handik hilabete gutxira eraso bandalikoak jaso zituen, memoria historikoa erasotuz.
Etxauriko Memoriaren Parkea
2007ko abuztuaren 8an Etxauri ko Udalak 1936 eta 1937.urteetan zehar eraildutako 51 pertsonen omenez monolito bat altxatzea erabaki zuen. Biktima gehienak Presondegi Probintzialeko, Nafarroako Memoria Historikoaren Leku izendatuta, presoak ziren eta preso-ateratze ezberdinetan biktimagileek Etxauriko hilerri zaharrera eraman zituzten bertan fusilatzeko eta ondoren hilobi batean lurperatzeko.
Gaur egun herriko hilerri zaharra abandonatua dago eta azken ikerketen arabera uste da biktima kopurua igoko dela. Francoren heriotzak ahalbidetu zuen biktimen familiek bere senideen gorpuak berreskuratzea eta horrela gertatu zen, Lerindik, Faltsesetik eta Caparrosotik etorritako familiekin exhumazio goiztiarren testuinguruan. 2018tik, tokian bertan, Etxauriko bizilagunen laguntzarekin “Memoriaren lorategi” bat jarri zuten martxan.
Haien omenez artistak 51 izar zizelkatu zituen eta Picasso ren Guernica artelanaren hiru elementu irudikatzea erabaki zituen Espainiak Gerra Zibilaren adierazgarri nagusienetariko bat delako. Alde batetik, monolitoaren behealdean zerura justizia eskatzen ari den gizona aurkitzen dugu. Erdialdean dagoen gaia kriseilua da, historia argitzeko eskatzen duena, gertaera horiek ahantz ez daitezen, leloa argituz, euskaraz eta gaztelaniaz idatzita: "Etxaurik ez zaituzte ahazten". Beste aldetik, goiko aldean, Gernikako txoria, negarrez ari dena aurki ditzakegu.
Amaiur
2007ko uztailaren 21ean artista iruindarrak Gaztelu mendiaren behealdean, Amaiurko Gaztelu ra igotzeko malda hasterakoan, Nafarroako Erresuma defendatu zuten pertsonen omenez "Erresistentziako kide ezezagunari" deituriko monolitoa inauguratu zuten. Amaiurko herria eta "Pro libertate patria, gens libera estate" elkarteak izan dira Baztango harri gorriz eraikitako monumentuaren sustatzaileak.
Artelanari dagokioenez, bi tona pisu ditu eta dekorazioari buruz aipa ditzakegu lehen aipaturiko elkartea agertzen dela bi hizkuntzetan, hau da, latinez eta euskaraz. Berez, Nafarroako Infantzoi ek erabilitako esaldia da. Goiko partean, karbunkoa aurki ditzakegu, bi esaldien artean Nafarroako armarria eta behekaldean Nafarroako erregeekin zerikusia duen sinbologia aurkitzen da, Nafarroako numismatikan agertu izan direnak.
Petri II.a (Nafarroako Mariskala)
2012ko azaroaren 24an, partikular gisa, pertsona talde batek harrizko monolito bat jarriko zuen Lizarra ko San Nikolas plazan, Nafarroako Petri II.a mariskalaren omenez. Asmoa mariskalen jauregiaren eta Nafarroako errege-erreginen jauregiaren aurrean jartzea zen, San Pedro elizaren kriptatik gertu, han lurperatuta dago eta.
Eskultura data horretan inauguratzeko asmoa zuten egun horretan Nafarroako Mariskalak Simancas eko gazteluan (Salamanca) erail zutelako. Bertan, mariskalaren armarria, bere pertsona eta garaiari buruzko kondaira eta Erdi Aroko zalduna daude. Neurriei dagokienez, 3,9 metroko altuera eta 0,7ko zabalera ditu. Eskulanak balio zuen 7.000 euroak Crowfunding bidez lortu zituzten.
Eztabaida
Esan bezala, inauguratuta izan arren, bederatzi urte daramatza bi tona pisuko eskultura Pelloren etxean. Artelana jartzerako zegoenean UPN, Lizarrako udaletxean zeudenak 2012.urtean, artista iruindarraren ustez ez zuten ezetz esan nahi, oso gaizki geratuko zirelako pertsona askoren begietan eta, noski, ez zuten baietz esan nahi izan, horregatik, Vianako Printze elkartea eztabaidan sartu zen esanez monolito hori ezin zela Lizarrako alde zaharrean jarri, hirigune historikoa baitzen. Beraz, harrizko monumentu historikoari derrigortu zitzaion Lizarrako aldea zaharrean ez egotea, politika, historia eta artea nahastuz.
Elizondo
"Gau Lana" izendatutako artelana Elizondo ko Santiago eliza ren aurrealdean dagoen lorategian aurki ditzakegu. 1936ko gerraren eraginez baztandar askok aritu ziren Nafarroa Garaitik Nafarroa Beherera kontrabandoan, bereziki, 1950 eta 1960ko hamarkadetan. Haien omenez artista iruindarrak hiru eskultura sortu ditu, bata bestearen ondoan kokatuz. Hiru figura hoien artean ondorengoak bereiz ditzazkegu: lehenengoa oso tente doa zama eramaten, problemarik ez balu bezala; bigarrena aldiz makurtuagoa ageri da, nekatzen hasia dela irudikatuz eta, azkenekoak, geldi ageri da, atseden bat hartzen ari duela irudikatuz. Artistak lanari eman dion izena oso adierazgarria da, azken finean, gauak ematen zien beharrezkoa zuten babesa kontrabandoa aurrera eramateko. Pedro Esarte, Elizondoko historialaria, hasieratik proiektua bultzatu du eta gaiaren inguruan "El contrabando en Baztan contado por sus protagonistas" liburua idatzi zuen.
Oraindik ere baztandar askorentzat gaueko lana aipatu ezin den gai bat den arren, beldur hori apurtzen ari da, eta ahalegin horren beste adierazle bat da Iraizozen eskultura. Gaueko lanak, gainera, haranean joan den mendeko 50eko eta 60ko hamarkadetan izandako emigrazioa gutxitu zuela uste du. «Garai hartan familiak ugariak ziren, eta askok Ameriketara joan behar izan zuten irabazi bila. Gaueko lanak askoren emigrazioa saihestu zuen», gogoratu du artistak.
Eskultura egiteko Pellok Eskizko harrobitik (Azpilikueta) hartutako baztango harri gorri tipikoa da. Hamabi tonako haritzarra aukeratu zuen eta, hortik, modu tradizionalean lan egiten, lau tonako hiru harri puxka desberdin sortu zituen. Ondoren, harri zati bakoitza zizelkatu zituen lehen aipaturiko hiru kontrabandisten erliebeak sortzeko. Normalean Iraizozozek "artarraga" deituriko harria lantzen du, baina, kasu honetan haraneko harria erabili du bultzatzaileak hala eskatu zutelako. Gainera, eskulturari nortasun handiagoa ematen zion.
Eztabaida
Baztango Udaleko Berdintasun Batzordeak adierazi zuen ez zegoela ados obra honen emaitzarekin. Dirudienez, Elizondoko herriko batzarrak hiru aldaketa eskatu zizkion Pello Iraizoz artistari: Baztango harri gorria erabiltzea, irudi batek burukoa izatea eta pieza bat emakumea izatea. Lehenengo bi eskaerei erantzun zitzaien, eta ez hirugarrena. Eskulturaren protagonistetako bat ere ez da emakumea. Berdintasun Batzordearen aburuz, oraindik indarrean dagoen Nafarroako Emakumeen eta Gizonen Aukera Berdintasunerako I. Plana nahitaezko erreferente bihurtzen da edozein Udal Berdintasun Planetarako, eta Baztanen bat egiten ari dira.
Leitza
Artista iruindarrak euskal kulturaren handitasuna eta idiosinkrazia nabarmentzea zuen helburu obra hontan. Oso fenomeno bitxia da eguneroko lan gogorra kirol eta entretenimendu bihurtu izan izatea historian zehar. Beraz, euskal kulturaren originaltasuna goraipatzea bilatzen zuen, bere hitzetan "herrik gutxik eta kirol gutxik dutelako antzeko jatorria". Hori dela eta, Leitza ko Udaletxeak euskal-herri kirolar en ia modalitate guztietan hainbeste nabarmendu izatea islatu nahi zuen.
Pellok herriko kirolarien omenez Leitzaren izena irudikatzera jo du, 1192. urtean lehen aldiz dokumentatu den bezala: LEIÇA. Ondoan, Nafarroako armarri zaharra, ilargierdia eta ikatza dituena, gaur egungo armarriaren aurrekoa zizelkatu zuen. Gainera, kirol adierazgarrienak islatzea aukeratu du, batez ere, leitzarrak benetako potentzia direnak, hala nola, trontzalariak, palankariak, harrijasotzaileak, txingalariak, aizkolariak, segalariak, sokatiralariak, eta askotariko pilota motak: laxoa, pilota eta eskumotza. Behealdean berriz herriaren izena agertzen da, gaur egungo grafiarekin, Nafarroako armarria, 2010. urtea, monolitoa jarri zen urtea eta monolitoaren izena: "Lana, beharra eta kirola".
Monolitoa, berez, benetako berezitasun geologikoa da. 4 tona baino gehiagoko rippleak dituen 5 metro altuerako eta 1.7 metro zabalerakoa delako. Hau da, itsas hondo bat, hondartza hareatsu baten aztarnak argi eta garbi agertzen dituena, bere uhindu eta erliebeen xehetasun guztiekin. Nafarroako erdialdeko harrobi batetik dator, eta Eozeno aren isla garbia da, hau da, duela milioika urtekoa.
Monolitoa herriko birbilgunean jarri baino lehen, adin guztietako Leitzar kirolariei omenaldi bat egin zieten. Parte-hartzaileen artean Mieltxo Saralegi harrijasotzailea, Jon Kanflanka segalaria eta Enrique Bildarraz, Rubén Saralegi, Diego Riaño, Arkaitz Olano, Eneko Saralegi y Mikel Zabaleta aizkolariak aipa ditzazkegu. Zerrenda honi Perurena, Oinatz Bengoetxea eta Abel Barriola bezalako kirolariak gehitu behar dugu, omenaldian ez egon arren.
FK Riteriai
FK Riteriai Lituaniako futbol taldea da, Vilnius hirikoa.
Historia
FK Trakai 2005an sortu zen kluba. 2019an, izena aldatu egin zen Futbolo klubas Riteriai.
Uniformea
Etxekoa
Afganistango historia
Afganistango historia bere kokapen geografikoak baldintzatu du. Inperioen eta zibilizazioen elkargunea izan da, baita polo komertzialen arteko bidegurutzea ere, hala nola Zetaren Bidea. Horrek eta haren tribu-egiturak zaildu egiten dute Afganistan Estatu gisa definitzea historian zehar. Testuinguru horretan, lurralde horrek hiru izen nagusi izan zituen bilakaeran: Ariana (K.a. II. milurtekoan tribu ariak finkatzean), Khurasan (Erdi Aroan) eta Afganistan Aro Modernoan.
Ballore
Ballore Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ballore udalerrian erroldatutako biztanleak 82 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 56 etxebizitza zeuden, 38 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 55 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 38 etxebizitza nagusietatik 33 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 17 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 48 ziren, horien artean 33 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 33 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (17 gizon eta 15 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 15 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
2000. urtean Ballore udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 816 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Afganistango historia
Historiaurrea
Homo erectus eta Neandertal gizakia Erdialdeko Asiara iritsi ziren Homo sapiens sapiensa iritsi aurretik. Afganistango lehen populatze-aztarnak Daxt-i Nawar herrian, Ghazni probintzian, dagoen Behe Paleolitoko aztarnategi batekoak dira 150.000 urteko antzinatasuna duena.
Erdi Paleolitoko aztarnategiak ugariagoak dira. Darra Kur-ekoa (Badakhxan) nabarmentzen da, bertan aurkitu baitziren Afganistanen aztertutako hondakin hominido bakarrak. Garai horretako beste aztarnategi batzuk Kara Kamar eta Hazar Sum harana (Samangan probintzia), Aq Kupruk (Balkh), Ghar-i Mordeh Gusfand (Fariab) eta Daxt-i Nawar-ekoak dira. Garai hartako industria litikoak neandertalen eta gizaki modernoaren presentzia adierazten du.
Aurkitutako industria litikoaren kalitateagatik, Goi Paleolitokoa Kara Kamar nabarmentzen da. Aztarnategi hori, Erdialdeko Asian, garai hrretako garrantzitsuenetariko bat da, eta Aq Kupruk (Epipaloelito) aztarnategiarekin jarraitzen du, non 15.000 urte inguruko pieza litikoak aurkitu ziren; kalitate handikoak horiek ere, Paleolitoaren amaierako aldi horren osagarri dira Kok Jar, Darra-i Kalon eta Taxqurghan 40 (Samangan) aztarnategietan landutako geruza estratigrafikoak.
Louis Dupree-k eta beste arkeologo batzuek egindako historiaurreko aztarnategietako indusketek iradokitzen dute gizaki primitiboak bizi zirela Afganistanen duela 50.000 urte inguru. Neolitoan, nekazaritza-komunitateak daude Afganistanen, munduko lehenak. K.a. VII. milurtekotik aurrera, lehen nekazaritza-jarduerak hasi ziren, eta, horrekin batera, lehen establezimendu iraunkorrak.
Gaur egungo Kandaharretik 55 km ipar-mendebaldera dagoen Mundigakeko kokalekua afganistandar Neolitotik Brontze Arora igaro izanaren adierazlerik onena da. Gutxi gorabehera, K.a. 3500 eta 1000 urte bitarteko datazioa du. Brontze Aroak gaur egungo Afganistango herriak eremu estrategiko batean kokatzen ditu —K.a. II. eta III. milurtekoen artean—, non Mesopotamiaren eta Egiptoren arteko merkataritza modu aktiboan komunikatzen den. Mundigakeko arkitektura gero eta monumentalagoa da; harresi handiak, tenpluak eta jauregi bat ditu hazkunde komertzialaren ondorioz. Aldi horretan, Badajxan probintziako ipar menditsuko meategietatik datorren lapis lazuliaren esportazioak ere garrantzia hartuko du. Loratzen ari den Mundigak K.a. 2000. urtearen inguruan desagertuko da.
Afganistango neolitikoak Helmand ibaiaren inguruko nekazaritza-garapeneko polo bat finkatzen du, aipatutako Mundigak buru duela, eta, aldi horretako datuak urriak badira ere, Erdialdeko Asian egindako azterketek aukera ematen dute populazioak ekonomia harraparietatik eta nomadetatik (ehiza–bilketa) beste batera, non nekazaritza eta artzaintza egonkortzen doazen eta kokagune (tepeak edo tell) gehiago ezartzen diren eta XX. mendeko lan arkeologikoek dokumentatzeko aukera eman duten.