cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indiako ekonomia
Eredu ekonomikoa: sozialismoa eta kapitalismoaren artean
Hasteko, bi oztopo izugarri ditu: herrialdearen neurria, gobernatzea oso zaila egiten duena, eta, batez ere, biztanleak elikatu beharra. Azken orientabide ekonomikoak, atzerrira irekiagoa izanik eta merkataritza gero eta globalizatuago batean txertatuagoa egonik, klase ertainaren sorrera bultzatu du, baina aldi berean areago ahuldu dituzte biztanleriaren maila pobreenak.
Ekonomia independentziaz geroztik
Independentziaren garaian eragin bikoitza, sobietarra eta kapitalista, izan zuen industria eliteak, eta eragin bikoitz horrek markatu ditu hogeita hamar bat urtez Indiak egin dituen aukera ekonomikoak. “Erdibide” horrek bi helburu zituen: hazkunde ekonomikoa eta gizarte justizia.
Baina bost urteko planen ezarpena, industria astunari emandako nagusitasuna –nekazaritzaren gainetik–, eta sektore publikoaren eta pribatuaren arteko bereizketa zurrunak, beren arrastoak utzi dituzte. Burokraziaren zama oraindik ere oztopoa da atzerritar inbertsoreentzat, nahiz eta ikusten duten Indian merkatu izugarria izan litekeena. Izan ere, estimazioen arabera, 100 milioi kontsumitzaile izan daitezke Indian Mendebaldekoaren pareko bizimaila dutenak.
Nazioarteko komunitateak kritika gogorrak egin arren, India iritsi da elikagaietan beregain izatera eta bere industria sektorea sendotzera. Lehengo talde kapitalistek estatuaren babesari esker iraun ahal izan dute; gaur egun Mendebaldeko konpainien ereduaren arabera jarduten dute, eta lortu dute ekonomia ireki baterako trantsizioa egitea. Munduko zientzialari talde handienetako bat dago gainera Indian (munduko hirugarrena).
Alabaina, zientzialari askok alde egiten du, eta ikerketa-garapenean ez dira behar adinako inbertsioak egiten; horrez gainera, aspalditik mugatu ditu indiar gobernuak truke teknologikoak. Estatuak ekonomian eragin handiegia zuela-eta, Indira Ghandiren azken agintaldian egin ziren lehen kritikak; haren seme Rajiv Gandhiren garaian jarri zen abian beste politika bat, askoz ere liberalagoa.
Hala ere, Narasimha Rao Lehen Ministroaren agintaldia arte (1991-1996) ez zen politika berria aplikatu. Indiaren egoera ekonomikoa aldi horretan ikaragarri txarra zen: Sobiet Batasunaren desagerpenak (Indiarekin harreman estuak baitzituen), Golkoko gerraren gastuek eta NPGren hazkunde motelak, finantza krisi lazgarria ekarri zuten.
Ikasteko ingurune birtual
Heziketa teknologian ikasteko ingurune birtuala (ingelesezko akronimoa VLE, virtual learning environment ere erabili izan da) Interneteko plataforma da ikastaroak online eskaintzeko. VLE batel baliabideak, jarduerak eta aplikazio digitalak eskaintzen ditu ikastaroaren edukiak aurkezteko, prozedurak antolatzeko eta ebaluazioa bideratzeko. VLEek ikasleen parte-hartzearen berri ematen dute.
VLEak editatzen dituzten irakasle eta irakasleentzat, VLEek egile eta diseinu digital ingurune esosoak eskaintzen dituzte. VLEak ingelesez hitz egiten duten munduko goi mailako hezkuntzako ia erakunde guztiek erabiltzen dituzte.
Indiako ekonomia
Ekonomia independentziaz geroztik
Esportazioek indartsu jarraitu dute, nazio produktuaren hazkundeari eutsi zaio, eta ez dirudi 1997-1998 urteetako krisiak Indian Asiako ekialdeko herrialdeetan adinako eraginik izan duenik; baina aurrekontuen defizitaren murrizketa ez da behar bezainbestekoa izan, inflazioa handia da oraindik (% 9 1996an), enplegu txarra, ofiziala (langabezia), nahiz mozorrotua (lanbide txiki ez emankorren ugaltzea) asko dago, eta merkataritza trukeak defizitarioak dira oraindik.
Nekazaritza utzita dago, nahiz eta badiren labore soberakinak, eta gero eta nabarmenegoa da eskualde aberatsen eta pobreen arteko desoreka. Garraio eta elektrizitate azpiegiturak ere desegokiak dira, nahiz eta ahalegin oso handiak egin diren alor horretan independentziaz gero.
Ikasteko ingurune birtual
Osagaiak
VLE ikasteko plataformek normalean aukera ematen dute: <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">[  <span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2012)">aipua behar da  ]
Indiako ekonomia
Ekonomia independentziaz geroztik
Klase ertain sendo bat sortu da, hiri eta landaldearen artean banatua, baina 200 milioi pertsona oraindik miserian bizi dira. Asko dago, beraz, egiteko, eta gobernu berriaren ideologia nazionalistak ez dirudi atzerritar inbertsoreak erakarriko dituenik; areago, Indiak sineskortasuna galdu du nazioartean.
Ikasteko ingurune birtual
Osagaiak
VLE-k elementu hauek edo hauetako batzuk izan ditzake:
Normalean VLE ez da ikastaro edo gai jakin baterako diseinatutakoa, baizik eta programa akademiko osoaren eskaintzarako ikastaro anitzetarako laguntza ematen du, erakunde akademikoaren barruan eta, nolabait esateko, sistema erabiltzen duten beste erakundeekin interfaze koherentea emanez. Ikasteko ingurune birtualak erabiltzaile baten eta gaur egun ikasten ari den institutuaren mundu mailako informazio trukea onartzen du posta elektronikoa, txat gelak, web 2.0 guneak edo foro baten bidez.
Antzeko terminoak
Urrunetik irakasteko eta ikasteko sistemak hezkuntza elektronikoaren teknologia, ikaskuntza elektronikoa, ikasteko plataforma edo ikaskuntza kudeatzeko sistema gisa izendatu dira. VLE eta LMS horien arteko ezberdintasun nagusia erabiltzen diren aplikazioak dira. Batean Interneten, online, eskainitako zerbitzuak dira nagusi eta bestean zerbitzarietan ostatutako, sistema eragile bati lotutako plataformak egoten dira.
Justifikazioa
Erdi Mailako eta Batxilergoko ikastetxeetan IKTak erabiltzen dituzte:
Eztabaida teorikoa
Agi danez, VLEek XXI. mendeko hezkuntza gaitasunak garatzen laguntzen dute, besteak beste:
1996ko Nafarroako Itzulia
1996ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko XXXV. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia (bosgarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Berriobeitin hasi eta Iruñean bukatu zen.
Ikasteko ingurune birtual
Ebaluazioa
Hezitzaileek erreferentziazko tresnak behar dituzte ikasteko ingurune birtuala hezkuntzarako bide bideragarri gisa ebaluatzeko.
Walker-ek Urrutiko Hezkuntza Ikasteko Ingurumen Inkesta (DELES) izenarekin ezagutzen den inkesta tresna garatu zuen, edozein lekutan eskuragarri dagoena ikasleentzat. DELESek irakasleen laguntza, ikasleen elkarreragina eta lankidetza, garrantzi pertsonala, benetako ikaskuntza, ikaskuntza aktiboa eta ikasleen autonomia aztertzen ditu.
Pseudorabdion taylori
Pseudorabdion taylori Pseudorabdion generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Lévignen
Biztanleria
2007an Lévignen udalerrian erroldatutako biztanleak 859 ziren. Familiak 305 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 83 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 154 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Gaudonville
Gaudonville Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Gaudonville udalerrian erroldatutako biztanleak 107 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 22 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 65 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 22 bigarren erresidentzia ziren. 64 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 44 etxebizitza nagusietatik 34 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 23 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lévignen
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Lévignen udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 560 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gaudonville
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 67 ziren, horien artean 44 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 44 pertsona aktiboetatik 43 lanean zeuden (24 gizon eta 19 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
2000. urtean Gaudonville udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fabiana Zudaire
Ibilbidea
Jose Galo Zudaire bere aitaren bitartez, txikitatik musikari lotutako bizitza izan zuen. Aita Idiazabalgo elizako organista eta solfeo eta piano, biolin edo txistu irakaslea ere izan zen.
Jean Seberg
Jean Dorothy Seberg (Marshalltown, Iowa, 1938ko azaroaren 13a - Paris, 1979ko abuztuaren 30a) estatubatuar aktorea izan zen. Bere bizitzaren erdia Frantzian bizi izan zuen eta Frantziaren zinemaren ikono bat izan zen À bout de souffle filmean egindako lanegatik. 34 filmetan antzeztu zuen Hollywooden eta Europan. Romain Gary idazlearekin ezkondu zen bigarren aldiz. FBIk jazarri zuen Pantera Beltza Alderdiari emandako babesagatik. Seguru asko bere buruaz beste egin zuen.
Fabiana Zudaire
Ibilbidea
Hainbat instrumentu jotzen zituen Fabiana Zudairek, baina biolina zen gehien gustatzen zitzaiona, eta gaztetatik pianoa irakatsi zien aitaren ikasleei.
Omenaldi modura, 2020ko irailean Idiazabalgo udalak musika entsegu lokalei Fabiana Zudaire izena emateko erabakia hartu zuen.
Pedro Reyes
Pedro Reyes (Tanger, Marokoren iparraldea, 1961eko maiatzaren 8a - Valentzia, 2015eko martxoaren 25a) espainiar umorista, idazle nahiz telebista eta zinemako aktorea izan zen. Bere familia jatorriz Huelva hirikoa zen eta han igaro zuen haurtzaroa.
Hamabi urte zituenetik idatzi zuen, eta jarduera hori antzezpenarekin batera burutu ohi zuen. 18 urte zituela Centuria antzerki taldea sortu eta handik gutxira Pablo Carbonell aktorearekin batera Pedro y Pablo antzezpen bikotea sortu zuen. Bakarrean ere antzeztu zuen, eta gehienbat bere umore absurduagatik zen ezaguna.
Chelydra
Chelydra Chelydridae familiako dortoka genero bat da. Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika eta Kolonbian aurki daitezke naturlaki eta Japonia eta Txinan gizakiak bertan sartuak izan direlako.
Sangerfield (New York)
Sangerfield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Oneida konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bidarte (argipena)
Bidarte izenak zenbait adiera ditu, bai toponimian bai antroponimian. Alboko erdaretan, Bidart, Vidarte eta Vidart idazkerak ere erabiltzen dira.
Le Bousquet-d'Orb
Le Bousquet-d'Orb Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Bousquet-d'Orb udalerrian erroldatutako biztanleak 1.584 ziren. Familiak 730 ziren, horien artean 286 pertsona bakarrekoak ziren (123 bakarrik bizi ziren gizonak eta 163 bakarrik bizi ziren emakumeak), 206 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 131 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 107 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 892 ziren, horien artean 577 aktiboak ziren eta 315 inaktiboak ziren. 577 pertsona aktiboetatik 482 lanean zeuden (261 gizon eta 221 emakume) eta 95 langabezian zeuden (42 gizon eta 53 emakume). 315 pertsona inaktiboetatik 120 erretiraturik zeuden, 65 ikasten zeuden eta 130 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Bousquet-d'Orb udalerrian 768 unitate fiskal zeuden, 1.513,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.901 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 82 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 13 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 20 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 24 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 6 igeltseroak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 2 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 8 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 arropa denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 lurrin-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Le Bousquet-d'Orb udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 32 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hautagai independente
Hautagai independente edo politikari independente, ohi kargu politikoren baterako hautagaia da, toki horretan jada existitzen den alderdi politiko batekoa ez dena.
Eintracht Frankfurt
Eintracht Frankfurt (izen ososa Sportgemeinde Eintracht Frankfurt (FFV) von 1899) Alemaniako futbol talde ospetsuenetakoa da. Frankfurteko taldeak Alemaniako Liga eta Kopak irabazteaz gain UEFA Kopa bat ere irabazia badu. Eintracht izenak "laguntasuna" esan nahi du. Bere etxeko partiduak Deutsche Bank Park estadioan jokatu ohi ditu.
Historia
1899an bi talde sortu ziren Frankfurten, Frankfurter Fußball-Club Viktoria von 1899 eta Frankfurter Fußball-Club Kickers von 1899 eta biek bat egin zuten 1911ean Frankfurter Fußball Verein (Kickers-Viktoria) sortuz. Hurrengo hiru urteetan iparraldeko liga irabazi zuen taldeak. 1920an beste bi taldek egin zuten bat, Frankfurter FV eta Frankfurter Turngemeinde von 1861 taldeek, eta talde berriari TuS Eintracht Frankfurt von 1861 izena jarriz.
Ramon Llull Saria
Ramon Llull saria urtero Planeta argitaletxeak jatorriz katalanez idatzitako dagoen eleberri bati ematen dion literatura saria da. Diru kopuru handiagoko katalanezko literatura saria da, 60.100 eurorekin.
Sariaren helburua katalanezko literatura sustatzeaz gain, jenderarteratzea eta merkaturatzea da. Gainera, eleberri irabazlea segituan gaztelaniara itzulia izaten da Espainian eta Latinoamerikan merkaturatu ahal izateko.
Eintracht Frankfurt
Historia
Gerra ondoren 1959an iritsi zen lehenengo titulua, Liga irabaztea lortu baitzuen. 1960an Europako Kopako finalera iritsi zen eta Real Madriden aurka galdu zuen. 1964ean Bundesliga sortu zen. Eintrachtek 1996 arte beti lehen mailan jokatu izan zuen (bost aldiz hirugarren eginez) baina ordutik aurrera lehen eta bigarren mailaren artean aritu da. Liga berririk irabazi ez duen arren baditu lau Kopa eskuratuak 70ko eta 80ko hamarkadetan. Europan ere titulu bat lortu zuen, 1980ko UEFA Kopa hain zuzen ere.
Ramon Llull Saria
Nahiz eta hasiera batean eleberriak bakarrik aurkez zitezkeen, gaur egun entseguak eta memoriak ere aurkez daitezke.
Eintracht Frankfurt
Historia
2016an 16. postuan gelditu zen eta jeitsiera play-offak jokatu zituen. Hurrengo bi urtetan Kopako finalera iritsi da eta 2018an txapelduna izan zen. 2022an bigarren aldiz eskuratu zuen UEFA Europa League txapelketa, finalean Glasgow Rangers penalti jaurtiketatan garaitu ondoren.
Euskal taldeen aurkako partidak
Eintrachtek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:
Apofisi
Apofisia edo irtengunea, anatomian, organo bat metatzeko, hazteko, hanteko edo proiektatzeko protuberantzia natural oro da.
Normalean, terminoa ornoen hezur artikularren gorputzerako gordetzen da. Osteologian, apofisia hezur baten zati irtena da, hezur horretan artikulatzen baita edo muskuluen txertaketak agertzen baitira.
Paradigma zientifikoa (Khun)
Thomas S. Kuhn filosofo eta zientziaren historialariak paradigmari bere esanahi garaikidea eman zion aldi jakin batean diziplina zientifiko bat definitzen duten praktika eta jakintza multzoari erreferentzia egiteko hartu zuenean. Kuhnek berak nahiago zituen termino eredugarriak edo zientzia normala, esanahi filosofiko zehatzagoa dutenak. Hala ere, bere “Iraultza zientifikoen egitura” liburuan honela definitzen du paradigma bat:
'' "...'ciencia normal' significa investigación basada firmemente en una o más realizaciones científicas pasadas, realizaciones que alguna comunidad científica particular reconoce, durante cierto tiempo, como fundamento para su práctica posterior. [...] Voy a llamar, de ahora en adelante, a las realizaciones que comparten esas dos características, 'paradigmas', término que se relaciona estrechamente con 'ciencia normal'." ''
Paradigma, horrela, Kuhnek zientzia normala deitzen duenaren garapena da, eta hala agertzen da zientzia edo diziplina bati dagozkion testuliburuen bidez, diziplina bakoitzeko komunitate zientifikoek onartutako teoriak aurkezterakoan, horiek azalduz eta konparatuz, esperimentu eta behaketen bidez erakutsiz. Paradigmak diziplina edo ikerketa-eremu batek, etorkizuneko zientzialari-belaunaldiei utzi ahal izateko, legez jorratu behar dituen metodoak eta arazoak definitzen ditu. Horrela, paradigmak honako hau jasotzen du ikerketa zientifikoaren arloan:
Egia esan, paradigmaren kontzeptu hori oso zabala da, eta diziplina edo diziplina matrizearen kontzeptuarekin pareka daiteke; izan ere, kontzeptu horrek diziplina jakin bat (diziplinakoa) eta matrizea praktikatzen dutenen jabetza komunari egiten dio erreferentzia, azalpen zientifikoei zentzua ematen dieten elementu egituratuek osatzen dutelako. Paradigma zientzia baten errealizazio multzoa da eta komunitate zientifikoko kideek partekatzen dute. Diziplina bakoitzeko komunitate zientifikoak paradigmaren garapenean duen zeregina funtsezkoa da; izan ere, Kuhnek onartzen du zientzia giza enpresa kolektiboa dela, eta, beraz, eztabaida zientifikoak komunikazioaren eta paradigma edo diziplina bat garatzen lan egiten duten zientzialarien lan koordinatu eta bateratuaren emaitza dira, beren teoria eta esperimentuen bidez.
Paradigmak, zentzu zabalean, oinarrizko alderdi ontologiko eta epistemologikoak barne hartzen ditu, maila baxuagoko eredu teoriko eta teoriak eraikitzeko zerumuga ematen dutenak, teoria ezberdinak zientzia bakoitzaren diziplina eremuetan taldekatzeko jarraibide orokorrak aurkeztuz.
Modu honetan, zientzia normalaren barruan, paradigma batek kopiatu edo emulatzeko gai diren eredu esperimentu multzoa biltzen du; adostasun zientifikoa sortzeko oinarria izanik. Garai historiko jakin batean nagusi den adostasun zientifikoan onartutako paradigmak errealitatea ikusi eta interpretatzeko moduak ezartzen ditu, etorkizuneko ikerketetarako proposamenak sortzeko metodoak irekitzen ditu, metodo zientifikoa erabiltzetik eratorritako teoriak eta praktikak eta haren aplikazioak. metodologia konkretuak.
Kuhnek paradigma "komunitate jakin bateko kideek partekatzen dituzten sinesmen, balio eta tekniken konstelazio oso bat" bezala definitzen du. Kuhnen definizio horren azpian beste zentzu bat dago terminoaren erabileran: "... paradigma batek ere elementu mota bat adierazten du konstelazio horretan, buru-hausgarriaren soluzio zehatza, adibide edo eredu gisa erabilita arau esplizituak ordeztu ditzakeena zientzia normaleko buru-hausgarri geldoen konponbiderako oinarri gisa" .terminoak zehaztugabe irauten du, Kuhnek berak egitura erantsian egiten dituen erabilera desberdinengatik, baldin eta obra zientifikoan ongi saiatzen bada. Hala ere, "paradigma" terminoa ez da teoriaren, marko teorikoaren eta korronte teorikoaren terminoekin nahastu behar, paradigma askoz zabalagoa baita, kasu bakoitzean diziplina zientifikoaren errealizazio guztien berezko kosmobisioa barne hartzen duelako. Era berean, paradigmaren eta diziplinaren kontzeptua baliokide bihur daiteke, nahasteak saihesteko.
Kuhn eta paradigma aldaketa
Albert Einstein, XX. mendeko paradigma zientifikoaren aldaketa nagusietako baten protagonista izan zen eta historian zehar gertatutako berrikuntzak, Kuhnek erabat bideratu izan zituen zientziaren etorkizunerako pespektiba positiboa edukita.
Paradigma-aldaketa izugarria izan ohi da zientzietan, egonkorrak eta helduak direla baitirudi, fisika XIX. mendearen amaieran bezala. Garai hartan, fisika oso sistema landuaren azken xehetasunak osatzen zituen diziplina zela ematen zuen. Ospetsua da Lord Kelvinek 1900. urtean esan zuen esaldia: "No queda nada por ser descubierto en el campo de la física actualmente. Todo lo que falta son más medidas y más precisas".
Baieztapen hau egin eta bost urtera, Albert Einsteinek bere erlatibitate berezia argitaratu zuen, Newtonen mekanika gaindituz arau multzo xume bat finkatu zuena, indarra eta mugimendua berrehun urte baino gehiagoz deskribatzeko erabilia izan zena. Adibide honetan, paradigma berriak zaharra kasu berezi batera murrizten du, Newtonen mekanikak abiadura moteleko testuinguruan hurbilketa bikaina izaten jarraitzen baitu argiaren abiadurarekin alderatuta.
Iraultza zientifikoen egituran, Kuhnek honako hau idatzi zuen: "...las sucesivas transiciones de un paradigma a otro vía alguna revolución, es el patrón de desarrollo usual de la ciencia madura".
Erreferentziak
-Paradigma en la ECyT-ar. Se discute la ambigüedad del uso que el propio Kuhn hace del término y su valor científico.
-Kuhn, Thomas S.; The Structure of Scientific Revolutions, 2nd Ed., Univ. of Chicago Press, Chicago & Londres, 1970.
Wicca
Wicca (ahoskera /ˈwɪkə/) neopaganismoaren barnean dagoen erlijio bat da, sorginkeria eta antzinako paganismoan oinarritua. Ingelesezko witch (sorgin) hitza Erdi Aroko wicche hitzetik dator, eta era berean antzinako ingelesezko wicce ( / wɪttʃe /) (emakumezkoa) "sorgin" eta wicca ( / wɪttʃɑ /) (gizonezkoa) "jakintsu".
Nekaratu arrunt
Nekaratu arrunta (Argynnis paphia) Euskal Herrian aurki daitekeen tximeleta bat da, Nymphalidae familiakoa. Europan aurkitzen da batez ere. Asiako toki epeletan ere ikus daiteke eta Magreb aldean ere bai.
Wicca
Jatorriz, XX. mendearen lehen erdian Ingalaterran sortu eta garatu zen, eta 1954an Gerald Gardner ingeles funtzionari erretiratuak jendaurrean ezagutzera eman zuen.
Nekaratu arrunt
Lineok deskribatu zuen 1758. urtean eta Papilio paphia izena eman zion.
Wicca
Antzinako hainbat sinismen paganoetan eta XX. mendeko jarduera hermetikoetan oinarritzen da, eta bai bere teologia egitura nahiz erritual jarduerengatik ere.
Nekaratu arrunt
Deskribapena
Tximeleta handia da, 52-70 mm arteko hegal-zabalera hartzen du. Kolore laranja du eta puntu beltzen bi lerro ditu hegalen ertzetan. Emea ere antzekoa da baina puntu betzak handiagoak dira arrarenak baino. Hegalen azpialdean antzekoa dute biek, aurreko hegalak laranjak eta atzekoan berdexkak lerro zuriekin.
Bada "valesina" izeneko aldaera bat, Kantauri mendikatean ohikoa dena. Tximeleta emeak kolore laranja beharrean kolore gris argia du eta orbain marroiak agertzen ditu.
Beldarra marroi iluna da, lrro hori eta gorriak ditu eta arantza gorri adarkatuak.
Bizi zikloa
Belaunadi bakarreko tximeleta da eta ekaina eta abuztu amaiera artean ikussten da hegan. Kopula gertatu ondoren emeak zuhaitz hostoerorkorren azaleko arrakaletan jartzen ditu arrautzak. Negua hasi baino lehen ateratzen dira beldarrak. Arrautza jaten dute eta enborraren azaleko arrakaletan babesten dira. Hor igarotzen dute negu osoa. Udaberrian zuhaitzetik jeitsi eta bioletaren familiako landareetak elikatzen dira. Udaberri amaiera aldera pupak eratzen dituzte eta uda hasieran tximeleten belaunaldi berria sortzen da.
Habitata
Itsas mailatik 1.500 metrotako altuera arteko baso ertzetan bizi dira.
Carlos Arias Navarro
Carlos Arias Navarro (Madril, 1908ko abenduaren 11 – ib., 1989ko azaroaren 27a), Arias Navarro markesa titulua izan zuen lehena eta Espainiako Handiki, espainiar abokatu eta politikari bat izan zen diktadura frankistan zehar.
Zuzenbidean lizentziaduna, notario eta fiskala izan zen; halaber, León, Tenerife (1952-1954) eta Nafarroako (1954-1957) gobernadore zibila, Madrilgo alkatea (1965-1973), Gobernazio ministro (1973), Gobernuko eta Joan Karlos I.aren monarkiako lehen presidentea (1973-1976).
Zuzenbideari lotutako enpleguekin hasi bazen ere, Espainiako Gerra Zibila hastean, Francoren aldera pasa zen; ondoren, Málaga konkistatutakoan, bertako errepresio gogorrean paper nabarmena izan zuen (1937) eta, horrengatik, Málagako harakina ezizena jarri zioten.
Pablo Carbonell
Pablo Carbonell (1962ko uztailaren 28a, Cádiz, Andaluzia) espainiar abeslari, umorista, nahiz antzerki, telebista eta zinemako aktore bat da.
Carlos Arias Navarro
Ministro-Kontseiluko presidente izan zenean, Estatu terrorismoa toleratu izanaz salatu zuten, Jurramendiko hilketengatik (1976) batez ere. Gobernutik at geratu zenean, hainbat komunikabidek Arias Navarrok bere ministro guztien, eta Espainiako printze Joan Karlos Borboikoaren telefono-hizketaldien espioitza sistematikoa agindu zuela jakinarazi zuten.
Pablo Carbonell
1980ko hamarkadaren hasieran Madrilen Pedro Reyes aktorearekin batera umore bikote bat sortu zuten. RTVEkoLa Bola de Cristal saioan ere parte hartu zuen. 1985an Los toreros muertos musika taldea osatu zuen, bestalde, El Gran Wyoming umorista eta aktorearekin batera hainbat telebista saioetan ere parte hartu izan ohi du: La noche se mueve, El peor programa de la semana, edota Caiga Quien Caiga saio ezagunean ere bai.
Carlos Arias Navarro
Franco hil berritan, Españoles, Franco ha muerto ("Espainiarrok, Franco hil da") hitz ospetsuak irakurri zuen telebistan.
Prestakuntza eta lehen urteak
Madrilgo San Isidro institututan egin zuen Batxilergoa eta oso ikasle ona izan zen. 1923an, 14 urte zituenean, Zuzenbide ikasketak hasi zituen eta 3 urtean bukatu zituen, 1926an lizentziatu baitzen. Julián Besteiroren ikaslea izan zen eta irakasle ona zela esan ohi zuen.
1929an, Espainiako Justiziaren Ministerioko funtzionario, Málaga eta Madrilgo fiskal eta notario izan zen.
Talde frankistaren gerra-kontseiluan fiskaltzat parte hartu izanagatik eta Gerra Zibilean eta gerra ondorenean Málagan Errepublikaren aldeko hainbat pertsona esanguratsu hilarazi izanagatik, Málagako harakina goitizena jarri zioten. Errepresio horrengatik, 4.300 disidente baino gehiagoren heriotza leporatzen zaio.
Frankismo garaiko karguak
1954ko urriaren 15ean Nafarroako Mugimendu Nazionalaren Gobernadore Zibil eta agintari probintzial izendatu zuen, Luis Valero Bermejo ordezkatuz. Kargu horrek Mugimenduko kontseilari nazional izatera eraman zuen.
Haren alkatetzaren kudeaketaren emaitzetako bat, beste askoren artean, Valentziako dorrearen eraikuntza izan zen, Retiroko lorategietan kokatua. Dorre horrek eztabaida ugari sortu zituen eraikitzen ari zen unean; izan ere, Cibeles iturritik Alcaláko atearen ikuspegia eragozten zuela kontsideratzen zen. Dirudienez, Ariasek lan horiek aurrera eramateko baimena eman izanaren arrazoia hori gauzatu behar zuen arkitektoaren kargu politikoa izan zen.
Gobernuko presidentetza
Carreroren garaiekin alderatuta, lehen agintaldian, Ariasek erregimenaren irekitze zeinu batzuk eskaini zituen, "otsailaren 12ko espiritua" deitu zitzaiona: frankisten artean sistema irekitzearen alde zeudenek begi onez ikusi zuten, baina antifrankistak oso eszeptiko azaldu ziren. Hala eta guztiz ere, búnkerrak (gizarteko sektore kontserbadoreenak) hasieratik ezarritako presioak ahalegin hori azkar zapuztu zuen eta, proposamen liberalizatzaile horiek oso gutxi iraun zutenez, proletalgoa desengainatuta sentitu zen.
Otsailaren 24an, Bizkaiko elizetan Bilboko apezpiku Antonio Añoverosen homilia irakurri zuten eta, zeharka izanik ere, euskararen erabilpenaren alde azaltzen zen eta baita euskaldunen balore eta kulturaren alde ere. Ariasen gobernuak haserre hartu zuen idatzi hori, Espainiaren batasunaren aurkakoa zela arrazoituz. Horren ondorioz, apezpikuaren etxe-atxiloketa agindu zuen, eta Bilbo-Loiu aireportura hegazkin bat bidali zuen, Añoveros Espainiatik bidaltzeko. Apezpikuak Vaticanoren eta apezpiku-konferentziaren babes irmoa izan zuen eta erbesteratuz gero, gobernu osoaren eskumiku a beteko zela mehatxatu zuten. Azkenean, Ariasek etsi egin zuen, baina harez geroztik, Eliza Katolikoaren eta frankismoaren arteko krisialdia bistakoa izan zen. Egun batzuk geroago, beste gertaera batek ere mugak jarri zizkion borondate aurrerakoiari: martxoaren 2an, Salvador Puig Antich anarkista katalanari heriotza-zigorra ezarri zioten. Europan zehar izandako jendearen haserreak eta protestek ez zuten geldiarazi Francok eta Ariasek hartuta zuten erabakia. Bi ekintza horiek erabateko muga jarri zioten otsailaren 12an iragarri zen borondate aurrerakoiari. Hala ere, erregimenaren barnean ere, hasiak ziren irekitasun eta erreforma gehiago eskatzen, "Tazito Taldea"ren bidezko publikazioen bidez.
1974ko irailaren 13an, ETAk Rolando kafetegiko atentatua egin zuen, Ariasek erreformista itxurak utz zitzan. Atentatu horrek hitzaldi immobilistaren zitalkeria haztea eragin zuen. Ariasek erakusten zuen erreformen aurkako jarrera hori Iniesta Cano jenerala eta José Antonio Girón de Velasco falangista bezalako ultrek bultzatu zuten. Frankismoaren krisiak batuz zihoazen eta diktadurarako tranpa perfektua bilakatuz.
1975eko hasieran, Ariasen gobernua ikasle sektorearen eta proletalgoaren erabateko oposizioarekin eta ETAren ekintzen ugaritzearekin aurkitu zen. Proletalgoaren oposizioaren zati handi batek 1973ko petrolioaren krisiarekin zeukan lotura, azken finean, inflazioa ikaragarri handitzea ekarri baitzuen. Sindikatu ilegalen ekintzak (batez ere Langile Komisioak-enak) oso azkar hazi ziren, baita erregimenaren lan-politikatik enpresarien aldentzea ere. Horrek egoera arraro bat sortu zuen, enpresariek nahiago baitzuten proletalgo ilegalen ordezkariekin zuzenean negoziatu eta sindikatu bertikala alde batera utzi. Uda horretan, frankismoarentzat gertakari larri bat gertatu zen, Arias Navarrorentzat batez ere: Indar Armatuetako zenbait ofizial atxilotu zituzten, Unión Militar Democrática erakunde klandestinoan zebiltzalako salaketapean. Erregimenaren aurkako giro horretan, errepresioa terrorismoaren aurkako lege batez bultzatu zen.
1975eko urte bukaeran izandako gertaera asko —iraileko exekuzioak, Ibilaldi Berdea, Francoren gaixotasuna eta heriotza— nabarmen utzi zuten gobernuaren gaitasunik eza. Urte horretan bertan, eskaini zitzaien Estatu Batuei Portugalen aurkako gerran sartzea. Portugalen Krabelinen Iraultza gertatu berria zen eta gobernu ezkertiar bat ezarri zen Lisboan. 1974tik aurrera Portugalen izandako ekintza iraultzaileek Espainiako irekitasunaren aldeko politikaren aurka jartzea bultzatu zuten. Iparramerikarren aurrean, Portugal inbaditzeko prest aurkeztu zen Arias Navarro. Nazioarteko presio izugarria zegoelarik, iraileko fusilamenduenduengatik eta Francoren azken egunak zirelarik, Arias Navarrok etsi egin zuen Marokoren aurrean eta Madrilgo Akordioengatik Saharako probintziaren administrazioa Maroko eta Mauritaniari eman zien.
Franco gabeko frankismoa
Diktadorearen heriotzaren ostean, 1975eko azaroaren 20an, Joan Karlos I.a errege berriak eratu zuen lehen gobernuan izan zuen konfiantza eta lehen erreformak egingo zituela uste zen. Hala eta guztiz ere, Arias Navarrok ez zuen behar bezainbesteko lidergorik izan eta bere burua zenbait ministrok gainditua sentitu zuen, bereziki Manuel Fraga k eta Jose Maria Areiltza k.
1976ko uztailaren 1ean, erregearekin izandako bilera tirabiratsu baten ondoren, Arias Navarrok dimititu egin zuen eta Joan Karlos I.ak Adolfo Suárez izendatu zuen bere posturako. Gobernutik at geratu zenean, hainbat komunikabidek Arias Navarrok bere ministro guztien, baita, Espainiako printze zela, Joan Karlos Borboiko aren telefono-hizketaldien espioitza sistematikoa agindu zuela jakinarazi zuten.
Ondorengo ibilaldia
Lehen hauteskunde demokratikoetan, Alianza Popularrean (AP) sartu zen, Manuel Fraga buru, Madrilgo Senatuko hautagai izanez, baina ez zen hautatua izan. Porrot horren ondoren, ez zuen gehiago politika espainiarrean parte hartu. 1989an hil zen, 80 urte zituelarik.
Itsas dortoka
Itsas dortoka edo Chelonioidea) itsasoan bizi diren dortoken superfamilia bat dira. Gaur egun bi familia daude: Cheloniidae eta Dermochelyidae, zazpi espezie k osatzen dute. Espezie horietako batzuk ozeano guztietan bizi dira, poloetako eskualdeetan izan ezik, eta migrazio handiak egiten dituzte. Hala nola dortoka berdea (Chelonia mydas), karey-dortoka (Eretmochelys imbricata), boba dortoka (Caretta caretta) edo larruzko dortoka (Dermochelys coriacea). Beste batzuk era mugatuagoan banatzen dira, hala nola oliba-dortoka (Lepidochelys olivacea) edo dortoka bastarda (Lepidochelys kempii). Azkenik Dortoka laua (Natator depressus) Australiako iparraldeko kostaldean bakarrik dago.
Anatomia
Itsas dortokek, alboetatik lotzen zaizkien oskol batzuk dituzte, harraparietatik eta tenperaturaren aldaketetatik babesteko. Hala ere, dortoken oskol guztiak ez dira berdinak. Adibidez, larruzko dortokak (Dermochelys coriacea) oskol malgua eta mehea du, horregatik deitzen zaio larruzko dortoka. Itsas dortokak 100 urte inguru bizi daitezke, espeziearen arabera. Itsasoan igeri eginez 27 km/h eta 35 km/h bitarteko abiadura har dezakete. Lepoan 8 orno dituzte, oskolean sartu ezin direnak, eta, oro har, mugikortasun gutxi dute.
Dortokek ez dute hortzik, baina punta zorrotzak dituzte ahoaren goiko eta beheko aldean. Bestalde, eboluzioaren ondorioz, itsas dortoka batzuen dastamen-papilak aldatu dira, eta orain pintxo zorrotzak dituzte. Horiek, presek ihes egin ez dezaten balio dute,, marmokek dituztenen antzera. Gainera, ez dute kanpo-belarririk, barne-belarri oso eraginkorra baizik. Lurzoruaren bibrazioen bidez, entzun eta harraparien presentzia hauteman dezakete. Oso mihi latza dute.
Ur azpian ikusmenaren, entzumenaren eta eremu magnetikoen detekzioaren bidez orientatzen dira. ko bat. Esan ohi denaren aurka, ez da egia itsas dortokak jaio ziren hondartzara joaten direla beti. Emeek arrautzak beren barnean eduki ditzakete, zenbat denbora izan daitekeen oraindik ez dakigu, izan ere, erruteko leku egokia aurkitu arte barruan baitituzte. Sarritan, inoiz bisitatzen ez dituzten hondartzetan habia egiten dute, eta oraindik misterio bat da nola lortzen duten gauez orientatzea.
Zazpi itsas dortoka mota horietako bakoitzean, emeek eta arrek tamaina bera dute; ez dago dimorfismo sexualik.
Oro har, itsas dortokek beren lehorreko edo ur gezean bizi diren homologoek baino gorputz-plan fusiformeagoa dute. Itsas dortokek ezin dituzte burua eta gorputz-adarrak beren oskolen barrura eraman babesteko, beste dortoka eta apoarmatu askok ez bezala. Hala ere, gorputzaren forma aerodinamikoak uretako marruskadura eta erresistentzia murrizten ditu, eta dortokei errazago eta azkarrago igeri egiteko aukera ematen die.
Larruzko dortoka itsas dortoka handiena da, 2-3 m (6-9 ft) luze, 1-1,5 m (3-5 ft) zabal eta 700 kg (1.500 lb) pisatzen ditu. Beste itsas dortoka batzuk txikiagoak dira, eta gehienak 60-120 cm (2-4 ft) luze eta proportzionalki estuagoak dira.
Itsas dortoken masailak garezurreko hezurrean sartuta dituzte. Badirudi baldintza hori lehen narrasti fosil ezagunetan (anapsidoak) aurkitutakoaren antzekoa dela, baina baliteke eboluzio-ezaugarri berriagoa izatea itsas dortoketan, eta anapidoen familiatik kanpo geratzea eragiten du honek.
Egokitzapena
Itsas dortokak narrastiak dira eta, beraz, animalia ektotermoak dira, hau da, ingurunearen baldintzek eragina dute beraien gorputzeko tenperaturan. Itsas dortokek beren tenperatura erregulatzen dute beren portaera edo ohiturak aldatuz, gorputza hozteko sakonera handian murgiltzen dira, horrez gain, muskulu-jardueraren beroaz baliatzen dira tenperatura handitu ahal izateko, azkarrago igeri eginez. Itsas dortokek ere ur hotzeko edo beroko korronteak aukeratzen dituzte helburu berarekin.
Itsas dortoketan usaimena ahula da, baina ikusmena lehorreko dortokek baino garatuagoa dute itsas dortokek. Entzumen oso zorrotza ere dute. Itsas dortokek oso norabide garatua dute, eta, horri esker, jaio ziren hondartza berera itzultzea lortzen dute.
Ugalketa
Arrak emeak baino txikiagoak izaten dira, eta isatsa luzeagoa eta zabalagoa dute. Hauek ez dira lehorrean ikusten, emeek uzten baitituzte arrautzak hondartzan. Itsas dortokek bi helburu dituen zulo bat dute: gorotza eta ugalketa kanporatzea litezkeenak. Dortoka arraren zakila 6-8 urte bitartean kanporatzen da. Erditzeko orduan, arrak emearen goiko aldean jartzen dira, atzaparrak sartu eta esperma emearen barruan isurtzen dute. Emeak hainbat urtez gorde dezake. Ugalketa ur sakonetan egiten da.
Inkubazioa
Arrautzek 2-3 aste behar izaten dituzte emearen barruan formatzeko. Dortokek ibilbide luzea egiten dute hondartzan zehar, erruteko leku ezin hobea aurkitu arte. Arrautzak gordetzeko lekuek landaredirik gabe egon behar dute eta kostaldetik distantzia jakin batera egon behar dira, itsasgorak inkubazio-tokira iritsi eta arrautzak herrestan eraman baititzake. Dortokek erruteko, 40 cm eta 60 cm arteko zulo bat egiten dute, eta 50 eta 100 arrautza artean uzten dituzte.
Habiaren tenperaturak zehazten du dortoken sexua. Inkubazioak 40 edo 70 egun iraun dezake. Arrautzek hainbat arrisku izan ditzakete: txakurrak, itsasgorak, arrautzak saltzeko trafikatzaileak, itzalkinak iltzatzen dituzten turistak edo hareazko gazteluak egiten dituzten pertsonak. Dortoka jaio-berriak gauez ateratzen saiatzen dira, hainbeste harraparirik ez dagoenean eta tenperatura baxua denean. Dortoka txikiak beti zain egoten dira ahizpa guztiak arrautzatik atera arte; horrela, denak batera ateratzen dira itsasora.
Hazkundea eta elikadura
Lurreko dortokak belarjaleak dira; ur gezean eta itsasoan bizi direnak, omniboroak. Itsas dortokek korala jaten dute, kaltzioa, uretako landaredia eta algak ematen diena, eta haragijaleek ornogabe txikiak edo olagarroak jaten dituzte, baula-dortokek esaterako, marmokak jaten dituzte. Dortokek etengabe migratzen dute elikatzeko eta ugaltzeko eremuen artean. Dortokak ugalketa-eremuetan daude, neguan, eta elikadura-eremuetan, udan.
Itsas dortokek etengabe hazten jarraitzen dute bizitza osoan zehar. Jaiotzean, dortokek 50 g pisatu ditzakete, urtebetean 2 kg, 3 urterekin 20 kg eta helduaroan 300 kg (14 urte). Sexu-heldutasuna 6 eta 15 urte bitartean lortzen dute.
Moenkhausia sanctaefilomenae
Moenkhausia sanctaefilomenae Moenkhausia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Lucabindiita
Lucabindiita mineral bat da.
Itsas garapen iberiarra (1400-1600)
Garapen goiztiarra
Iberiar herrialdeek zeuken geografiaren ondorioz, Europako beste herrialde batzuk baino sarbide gehiago zeuzkaten itsasoarekiko; horri esker, Iberiar erreinuak marinelen eta merkatarien herri bihurtu ziren. Afrika eta Mediterraneoko aberastasunetik gertu egonik, pertsona horiek motibazioa bazuten mugitzeko. Itsas teknologiaren hedapena eta garapena jarduera komertzial, militar eta erlijiosoen ondorio izan ziren.
Lucabindiita
Ezaugarriak
Lucabindiita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Itsas garapen iberiarra (1400-1600)
Garapen goiztiarra
1411-an Portugal jadanik ez zegoen gerran Gaztela rekin. 1415-ean, Ceuta konkistatu zuten, (Gaztelako) lehen kolonia atzerrian. Gurutzade k kanpo aliantzak eta merkataritza egonkortu zituzten. Portugalek bere kostaldea musulmanengandik babestu nahi zuen, horregatik bere basea Mediterraneoan finkatu zuen. Urre, esklabo eta marfilaren merkataritzan parte hartzen zuten bitartean, musulmanen merkataritza erasotzeko gai izan ziren. Europako hego-mendebaldeko eskualdeko marinelak zirenez, portugaldarrak esplorazioaren lider natural bihurtu ziren Erdi Aroan. Europako beste merkatu batzuetara itsasoz sartzeko aukeren aurrean, haien itsas trebetasuna ustiatuz, ez da harritzekoa merkantziak itsasoan zehar Ingalaterra, Flandria, Italia eta liga hanseatiko ko hirietara bidaltzea.
Arrazoi garrantzitsu bat, Zeta ren Ibilbideari jarraitu zioten ekialdeko merkataritza ibilbide garestien alternatiben beharra izan zen. Ibilbide hauek, lehenik, Venezia eta Genoako errepublikek domeinatu zituzten, eta, ondoren, Otomandar Inperioak, Konstantinopla ko konkistaren ondoren, 1453an, europar sarrera debekatu zuena. Hamarkadetan zehar, Espainiako Herbehereetako portuek koloniek baino diru-sarrera gehiago eman zituzten, Espainiatik, Mediterraneoko jabetzetatik, eta kolonietatik ekarritako ondasun guztiak zuzenean saldu zitzaizkien han inguruko Europako herrialdeei: garia, oliba olioa, ardoa, zilarra, espeziak, artilea eta zeta enpresa handiak ziren.
Ginea tik etxera ekarritako urreak portugaldarren energia komertziala suspertu zuen, eta Europako bertako bizilagunak, bereziki Espainia. Bere alderdi erlijioso eta zientifikoez gain, aurkikuntza bidaia hauek oso errentagarriak izan ziren.
Ginean inguruko iberiarrekin eta Afrikako iparraldeko estatu musulmanekin zituen loturez baliatu ziren. Konexio horien ondorioz, matematikariak eta itsas teknologian adituak agertu ziren Portugalen. Portugalgo eta atzerriko adituek hainbat aurrerapen egin zituzten matematikaren, kartografiaren eta itsas teknologiaren alorretan.
1434an, Afrikako lehen esklabo sorta Lisboa ra eraman zuten; esklaboen merkataritza portugaldar merkataritzaren adar errentagarriena izan zen, Indiara iritsi zen arte. XV. mendean zehar, esploratzaile portugaldarrak Afrikako kostan zehar nabigatu zuten, zenbait produktu komertzialetarako postuak ezarriz, hala nola, su-armak, espeziak, zilar ra, urrea, esklaboak.
Portugalek, itsasontzien garapen paregabea izateko aukera izan zuen, geografikoki erabakigarria zen lur eremu batean zeudelako, literalki, iparraldeko eta hegoaldeko uren arteko giltzarri izanik. Itsasontzien garapena handitzeko arrazoirik ez zegoenean, euren garapena partzialki gelditua zegoen, oraindik hobetuta ez zeuden arren. Jendeak bi itsasontzi mota erabiltzen zituen nagusiki: nabe luzeak eta nabe biribilak (dromonds). Ontzi luzeak, atzeratzaileen mende zeuden, eta gerraontzi bezala erabiliak izateko joera zuten. Nabe biribilak, bestalde, kandelak erabiltzen zituzten, eta zama garraiatzeko erabiltzeko joera zuten. Itsasontzi horiek itsasoaren baldintzak betetzen zituzten, baina ez zentzu perfektu batean. Galera (nabe luzea) arina izan behar zen, gizonek bultza zezaten, eta behar bezain luzea izan behar zuen, gizonek ontzia mugi zezaten. Zehaztapen horiek ezinezko egiten zuten ontzia behar bezala hornitzea bidaia luze baterako. Ontzi luzea (galera) portu jakin batetik urrunegi ausartzen ez zen bitartean, berak bere lana egiten zuen, baina argi eta garbi, Espainia eta Portugal famatuak egin zituzten bidaietarako, ez zegoen prestatua. Ontzi biribila, hornidura gehiago hartzeko eta galera baino klima arriskutsuago bati eusteko gai zen, baina, oso geldoa zen, ia gerra baldintzetan lan egiteko ontzi bat bezain alferrikakoa. Ontzi hauek garrantzitsuak ziren aurreikusitako lanetarako, baina inola ere ez urrutiko itsasoak esploratzeko gai. Iberiarrek urrunago bidaiatu nahi bazuten, teknologia ezberdinak erabili behar zituzten itsasontzien aurrerapena bultzatzeko. Iberiar penintsulako erresumak inguruko estatuetako iparraldeko eta hegoaldeko itsasontzien eraginpean egon ziren. Mediterraneoak latinezko kandela triangeluarren menpe egoteko joera zuen, eta nabigazioa zuzentzeko gaur egungo tresnak erabiltzea. Latindar kandelak berrikuntza handia ziren, brisarik txikienarekin ere ontzi bat eramateko gaitasuna zutelako. Atlantikoko marinelek ontzi Baltiko sendoago eta astunago bat erabiltzeko joera zuten, koka izenekoa. Ontzi hau, oholak kargatzeko ontzia zen, kandela karratu bakarrekoa eta txopa axialeko lemak zituena. Ohituta zeuden ur ekaitzetan laguntzeko egina zegoen koka.
Aurrekariak
Iberiar Penintsulako testuinguru kulturala ez zen Erdi Aroko gainerako Europa kontinentaleko bezalakoa, kultura moriskoa rekiko kontaktua eta Pirinioak ematen zuten isolamendua zirela eta. Doktrinak, taldeak eta taktikak desberdinak ziren Europako gainerako herrialdeetan daudenen aldean.
Indar armatuek, distantzia luzeak egiterako orduan azkar mugitzeko gai ziren, guduaren ondoren, etxera azkar itzultzea ahalbidetuz. Gerrak, nagusiki, klanen artekoak ziren, arrotzak kanporatuz edo etsaien herrixkak arpilatuz. Lehorrean, gerra horiek Europako metodo batzuk kolono musulmanen teknikekin uztartu zituzten Al-Andalus en. Taktika horiek talde txikietan zetzan, eta aurkariak ustekabean harrapatzen saiatzen ziren, segada baten bidez. Mombasan Vasco de Gama- k pirateria ra jo zuen, merkataritza-ontzi arabiarrak arpilatzeko, normalean kanoi astunik gabeko merkataritza-ontzi desarmatuak ziren.