cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matera
Historiaurrea
Metalen Aroak hasi zirenean herritarrak Gravina errekaren eskuinaldean kokatzen hasi ziren, babes hobea zuelako eta bertako harria (tufa izenekoa, nahiz eta ez den harri bolkanikoa, kalkarenita baizik) erraz higatu zezaketelako metalezko materialekin. Abeltzaintzarekin, gainera, transhumantzia ere garatu zen, Murgiako eskualde hau pasaleku garrantzitsu bilakatuz, beste sektore ekonomiko batzuk sortuz, komertzioari lotuak. Honekin batera instituzio erlijioso eta politikoak ere garatzen hasi ziren.
Antzinaroa
Hiria aurretik existitzen bazen ere Antzinako Erromak K. a. III. mendean Matheola izeneko gunea sortu zuten bertan, batzuen ustez Luzio Zezilio Metelo kontsularen omenez. Lehenago ere Magna Graeciaren parte izan zen, eta ziurenik Metapontoko kostaldeko herriekin harremana izan zuen. Greziar kolonizazioak egitura politiko berriak eta teknologia garatuagoak ekarri zituen, eskola pitagorikoaren influentziarekin. Lehenago eskualdean dispertsaturik zeuden biziguneak elkartu eta benetako herriak osatu ziren, Re Pastori izeneko erregeekin.
Augusto enperadorearen Italiaren banaketan Matera, eta Bradano ibaiaren ezker esparru guztia, Regio II Apulia et Calabria barruan geratu zen.
Erdi Aroa eta ondorengo mendeak
Goi Erdi Aroan, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren bukaerarekin batera, Lombardiarrak iritsi ziren Materara. VI. mendean zehar etorri ziren eta 664. urtean Matera Beneventoko dukerriaren barruan sartu zen. Hiria nukleo uniforme bilakatu zen eta jada okupaturik zeuden gueen artean casali izeneko aglomerazio bereiziak sortu ziren. Hirian agintari ezberdinak egon ziren garai honetan, lonbardo, bizantziar eta sarrazenoen artean behin eta berriz mugitzen zelarik. 867an Luis II.a Italiakoak lombardiarrekin aliatu eta sarrazenoen aurkako gerran hiria suntsitu zuen. 994an sarrazenoek berriro konkistatzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu.
XI. mendearen inguruan normandiarrak iritsi ziren, eta hiriak lasaitasun egoera lortu zuen. 1043an Materako agintaria Gilen Burdinezko Beso zen, konte tituluarekin. Hiria gaur egun Civita izenarekin ezagutzen den gunean hedatu zen, harresia sortuz alde horretan, bestean Gravina errekaren arroilak berak babesten zuelako.
Bitartean, batez ere VIII. mendearen ostean, Murgia ingurura eta, bereziki, Materara, monje ermitauak iritsi ziren. Gehienak ekialdetik zetozen eta Gravinako kobazuloetan sartu ziren, labar-elizak sortuz. Denborarekin 150 inguru izatera iritsi ziren, bizantziar estiloko freskoak margotuz. Modu honetan Matera Ekialdea eta Mendebaldearen arteko kontaktu gunea bilakatu zen, bertako kultura eta Ekialdeko elizako ohiturak batuz. Normandiarrak, Eliza Erromatarraren jarraitzaile izaki, euren erlijioa ezartzen saiatu ziren, eta XIII. mendean lortu zuten, katedrala eraiki zenean, Erromaren botereren irudi potentea osatuz. Bere kanpandorretik ikuspegi zabala dago, inguruak kontrolatzeko gaitasunarekin eta ekonomiaren ikuspegitik ere urrunetik ikusteko aukera ematen zuen.
Oraindik ere hiria Civitaren inguruan hedatzen da eta bere inguruan zeuden bi Sassiak gutxinaka populatzen ziren. 1500. urtearen inguruan bi Sassiak batu ziren eta hiri berria inguratu zuten, harresiak alferrikako eginez.
Hurrengo mendeetan izurriteek eta lurrikarek eragin handia izan zuten eskualdean. XV. mendean lur komunalen fase batean sartu zen. Ondoren Aragoiko Erresuma eta Joan Karlos Tramontano kontearen aginteak etorriko ziren. 1481an hiriak Otrantoren babeserako batailan hartu zuen parte, Turkiarren aurka. Bertan Fernando II.a Napolikoak ihes egin behar izan zuen eta Materan ezkutatu zuen bere burua. Bertan diseinatu zuen kontraerasoa.
1514an herritarrak haserre zeuden Joan Karlos Tramontanoaren agintearekin, honek zuen zor handia ordaintzeko zerga oso altuak ezarri zituelako. Abenduaren 29an elizatik ateratzen zela herritarrek inguratu, biluztu, eta hil arte jipoitu zuten. Elizako kanpaiek gertakariaren berri eman zutenean herritarrek ospatu zuten. Napoliko Erregeak erailketa politikoa zela iritzi zuenez komisario bat bidali zuen Materara. Ez zutenez errudunik aurkitu ausaz aukeratutako lau gizon hartu eta plaza publikoan eskegi zituzten. Honen ondoren Materak hiri libre eta autonomoaren fama irabazi zuen, eta ez zuen inongo noblezia lokalen agindurik, zuzenean Napoliko Erregearen esku zegoelarik.
XV. mendearen bukaeran eta XVI. mendearen hasieran igoera demografiko nabarmena egon zen, batez ere Schiavonien (herri eslaviarrak, oro har) migrazioari esker. Gehienak serbiar-kroaziarrak eta albaniarrak ziren eta gaur egun Casalnuovo izena duen hiriaren eremuan kokatu ziren. 1663an, Espainiaen esku zegoen hiria, eta Terra d'Otranto probintziatik atera zuten, Basilicataren hiriburu izendatuz eta Regia Udienzaren egoitza bertan kokatuz. Hau dela eta klase altuko hainbat herritar iritsi ziren hirira, Unibertsitatea, lege-gizonak eta baroiak, batez ere. Hiriak loraldia bizi zuen garai honetan, kontaktu komertzial garrantzitsuak eginez Apuliako portuekin, eta bizitza kultural sendoarekin. Garai honetan eraiki ziren hainbat eraikin garrantzitsu, euren azpian utziz hainbat eliza eta etxebizitza. Palombaro Lungo izeneko zisterna erraldoia ere eraiki zen garai honetan, gaur egungo Vittorio Veneto plazaren azpian, 5.000.000 litro ur gordetzeko gaitasuna zuen biltegia.
1806ra arte hiriburu titulua izan zen, ahalik eta Potenzaren esku geratu zen arte Basilicata, Giuseppe Bonaparteren erabakiz.
Aro Modernoa
1927an hiria probintziako hiriburu bilakatu zen. 1935ean Carlo Levi Materako probintzian konfinatu zuen eta bertan idatzi zuen, 1945an Kristo Ebolin geratu zen. Liburu horretan Aliano herrian zegoen miseria aipatzen du, baina eskualdean, oro har, bizi zen egoera aipagai du.
1943ko irailaren 21ean Matera izan zen nazien eta faxismoaren aurka altxatu zen Italiako hegoaldeko lehen hiria izan zen. Hamaika pertsona hil ziren naziek metrailatuak. Egunaren bukaeran alemaniarrak bueltatu eta 13 herritar "palazzo della milizia"n erail zituzten, tartean Natale eta Francesco Farina aita-semeak. Aita semea liberatzera joan zen, minutu batzuk lehenago.
1948an Materako Sassien egoeraren inguruan kezka orokorra sortzen da, lehenengo Palmiro Toggliattiren eskutik eta, ondoren, Alcide de Gasperiren ahotan. Sassiak Italiako hegoaldearen azpigarapenaren sinbolo bilakatu ziren garai horretan. 1952an auzo erresidentzial berria eraikitzeko fondoak lortu ziren eta Sassian bizi ziren 15.000 pertsonak lekuz aldatu zituzten. Modu honetan Materako hiria laboratorio batean bilakatu zen, hainbat komisio eta institutu lanean jartzen auzo berriek Sassietako egitura sozialaren antza izan zezaten. Garau horretan INA-Casaren barruko "Spine Bianche" auzoa eraiki zuten, garrantzi handikoa arkitektura Neoerrealista eta Italiar Arrazionalismoan.
1986an lege nazional batek antzinako auzoak biziberritzeko finantziazioa eman zuen, 30 urteren buruan oso degradatuak baitzeuden. 1993an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Sydneyko Unibertsitatea
Sydneyko Unibertsitatea (The University of Sydney) Australiako hiri horretako unibertsitate publikoa da. 1850en sortua, herrialdeko lehenengo unibertsitatea da. Munduko rankinetan, goiko postuetan dago.
Bakar-joko
Bakar-jokoa jokalari bakar batentzako karta-jokoa da. Izena, hain zuzen ere, lehian jokalari bakarra egoteari dagokio. Pazientzia- eta trebetasun-jokotzat hartzen da, karta-sortako karta guztiak erabiltzea helburu duena, lau karta-pilak pinten arabera sailkatzeko, batekoekin hasita, goranzko hurrenkeran.
Ez dago joko honi egotzitako istorio zehatzik, baina litekeena da karten sorrerarekin eta entretenimendu pertsonal gisa agertzea.
Herbeuval
Biztanleria
2007an Herbeuval udalerrian erroldatutako biztanleak 81 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Etxebizitza
2007an 71 etxebizitza zeuden, 32 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 68 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 32 etxebizitza nagusietatik 28 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 8 etxek lau gela zituzten eta 24 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Enzebra
Enzebra edo enzebroa, (cebro edo encebra; cebre, cebron, cebro, galizieraz eta zebro, zebra edo zebron ), zenbait adituren arabera Equus hydruntinus edo Europako basastoa, (nahiz eta horri buruz hainbat teoria ezberdin izan), ekido baten izena da, Iberiar penintsulako zenbait eskualdetan, Euskal Herria barne, garai historikoak arte bizi izandakoa. Enzebroaren inguruko gehiena arkeozoologiak, historiak eta toponimiak oraindik argitu gabeko misterioa da. Hiru zientzien ekarpena beharrezkoa baita abere horren inguruko misterioa argitzeko. Horregatik, bereizi beharrekoak dira, alde batetik, arkeologiak eta paleontologiak ondo dokumentatutako Equus hydruntinus, Europako basastoa, azken ikerketen arabera onagroaren azpiespezie bat izan zena, eta, bestetik, askoz ezezagunagoa den agiri zaharretako iberiar enzebroa.
Erdi Aroko kronikek enzebra etxeko astoaren antzeko aberea bezala deskribatzen dute, baina altuago, sendoago eta indartsuagoa ere. Gainera oso arina zen lasterkan eta pertsonekiko aldarte txarrekoa zen, nahiz eta hainbat testutan etxekotutako enzebroak agertzen diren, zela zaldiak bezala erabilita. Ilaje urdinxka zuen ("arratoi ilea" delakoa, hau nahiko ohikoa da Erdi Aroko deskribapenetan enzebroari dagokionez). Enzebrek antzinako ekido arrazen ezaugarriak zeuzkaten, hala nola bizkarrean barrena mando-marra beltza. Antza muturra ere beltza zeukan, eta hanketan zebra-marrak, nahiz eta hankak beheko partean beltzak izan ere. Jendeak erruz ehizatzen zituen hedatuak zeuden eskualdeetan, eta gainera haien haragia oso preziatua zen, jakia bezala zein botikatzat erabiltzeko ere. Abere hauen larruarekin garai haietan oso estimatuak ziren "cebrunos" edo "zebrunos" izeneko oinetakoak ere egiten zituzten.
Herbeuval
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Enzebra
Nahiz eta esan bezala antzinako testuetan zein toponimian enzebroaren eta bere kideko izen eta aipu ugari agertu, abere hau erabateko ezezaguna izan da zientziarentzat duela gutxi arte. Fray Martín Sarmiento izeneko fraide eta naturalista espainiarrak 1571. urtean espezie hau Iberiar Penintsulan ugari izan zela atzeman zuen, eta enzebroari buruzko bere teoria eman zuen liburu batean (benetako zebrak zirela), baina bere liburua argitaratu gabe egon zen, eta ondorioz ezezaguna izan zen hainbat ikerlarik 2011. urtean argitaratu zuten arte. Gainera Sarmientok bere ikerketarako soilik toponimoak eta hainbat testu zahar erabili zituen, besterik gabe.
Herbeuval
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 55 ziren, horien artean 39 aktiboak ziren eta 16 inaktiboak ziren. 39 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (20 gizon eta 13 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 16 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa batena zen.
Enzebra
Carlos Nores asturiar ikerlariak (enzebroari buruzko liburu baten egilea) azaldu duenez: «Garrantzitsuena da animalia hau izan, izan zela, eta inor ez zen konturatu».
Herbeuval
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Herbeuval udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 219 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Enzebra
Bi teoria nagusi eta kontrajarri daude iberiar abere misteriotsu hauen inguruan. Batzuek diote iberiar enzebroak garai historikoak arte iraundako tarpan zaldi basatiak zirela. Beste aditu batzuek, ordea, zenbait froga paleontologiko erabiliz, basa abere horiek Europako basastoak zirela mantentzen dute, hau da, Equus hydruntinus direlakoak. Egiaztuturik dagoena zera da; Erdi Aroan Portugalen, Galizan, Gaztelan eta Leonen zebro eta Aragoiko Erresuman (Katalan Herriak barne) enzebra edo zebra izeneko abereak agertzen direla sarritan agirietan. Bereziki ehizari buruzko agirietan, zeren eta antza ehizagai ohikoak ziren enzebroak, orein edo basurdeen parean. Nabarmentzekoa da era berean zebra, enzebra edo antzeko hitzak leku askotako toponimian agertzen direla Iberiar penintsula guztian barrena; bereziki hego eta mendebaldean, baina ez bakarrik hor. Esate baterako, Euskal Herrian ere agertzen dira toponimo horiek.
Zestoako Ekaingo harpeko hainbat abere-marrazkiri buruzko iritzi kontrajarriak daude. Hainbatek defenditzen dute bertan islatutako zenbait animalia ez direla zaldiak, enzebroak baizik. Hau enzebroa antzinako zaldi mota bat ez bazen. Esan beharra dago Europan bertan eta Euskal Herritik gertu, labar artearen hiru edo lau marrazki ezagutzen direla onagroak irudikatuz, Okzitaniako Lascauxen eta Trois Freresesen. Aipatutako Ekaingo abereekin alderatuz gero, nahiko ezberdinak dira marraztutako animaliak, eta seguruen Equus hydruntinus islatzen dute.
Esan bezala, gurean ere zenbait toponimo mantendu dira abere hauen izena gardenki agertzen dutenak, beste batzuen esanahia zalantzazkoa izanik. Cebron, Cebror, Balzebreda, Zibria edo Zibiria, Zibirain edo Zibriain, Altazabro basoa... Baliteke enzebroak euskal izen propioa izatea, egun ezezaguna zaiguna, eta horregatik abere horren hainbat toponimo izatea, identifikatu gabeak. Edo, besterik gabe, zibro edo zebro izenak antzinako iberiar hizkuntzetan amankomuna zen, antzineuskara barne.
Equus hydruntinus, arkeologiaren eta paleontologiaren ikuspegitik
Equus hydruntinus edo Europar basastoa onagroen oso antzekoa zen eta Europan zein Ekialde Ertainan bizi izan zen 300.000 urtetan zehar baino gehiago. Esan bezala Europar basastoa da bere beste izenetako bat, nahiz eta astoekin zerikusi gutxi izan. Equus hydruntinus espeziearen aztarnarik zaharrena Okzitaniako Lunèl Vièlh herrian aurkitu zuten, eta 350.000 urteko adina zuela ondorioztatu zuten. Pleistozenoaren amaieran espeziea Mendebaldeko Eurasiako ia gune gehienetara hedaturik zegoen, Ekialde Hurbiletik Europaraino, bereziki Mediterraneoaren inguruan. Garai hartako fosilak aurkitu dira Sizilian, Turkian, Iberiar Penintsulan zein Frantzian. Espeziea aurreneko aldiz Italiako Otranton deskribatu zuten, 1904. urtean. Carlos Nores ikerlariaren arabera, XXI. mende arte ez da agertzen Equus hydruntinusen hezurdura oso bat. Ordura arte hanka puzka eta hagin batzuk besterik ez ziren topatuak. Baina beste aldetik hainbat paleontologok tamainaz zaldia izan ezin zitekeen edozein aztarna sistematikoki Equus hydruntinustzat hartzen zuten, espeziearen inguruko nahasmendua areagotuz.
Denbora luzez paleontologoek zailtasunak izan dituzte ekidoen zuhaitz filogenetikoan espeziea kokatzeko, kontutan hartuz Equus hydruntinusek antzinako ekidoen hainbat ezaugarri partekatzen duela zebra eta astoekin eta ezaugarri deribatuak asto eta onagroekin. Paleontologiaren azterketek, bereziki nahiko osorik aurkitutako burezur baten inguruan, Equus hydruntinusen Equus quagga burchellii zebrarekiko edo astoekiko senidetasun hurbila baztertzen dute, haginen morfologia dela eta. Dena den hagin morfologia ezaugarri eskasa izan daiteke taxonomiarako bakarrik ekidoen arteko harreman filogenetikoak ezartzeko orduan. Duela gutxi aurkitutako eta ongi kontserbatutako buruhezur batek espeziea onagroekin lotuko luke, zenbait ikerlariren arabera.
Stenoar ekidoak Equus generoaren aurreneko espezieak dira, eta Ipar Amerikan agertu ziren duela lau milioi urte.
Bere ondorengo batzuk Eurasiara gurutzatu zuten Bering itsasartean barrena. Hantxe Pliozeno eta Pleistozenoaren artean Equus livenzovensis aurkitzen dugu jada. Handik aurrera stenoar familia handia espezie askotan joan zen banatzen, eta hainbat azpigenero ere sortu ziren haiengandik; zebrak, onagroak, astoak...
Laugarren aroan hainbat ekido izan ziren Eurasian; Equus stenonis, Equus senezensis, Equus athanasiui, Equus apolloniensis, Equus westi, Equus altidens eta gure Equus hydruntinus bera. Esan daiteke ekido guzti hauek tarteko ezaugarriak zituztela zaldi, zebra onagro eta astoen artean.
Krimean eta Iranen lortutako ADN mitokonrialaren hainbat laginek agerian utzi dute Equus hydruntinus eta Equus hemionusen (onagro) arteko gertutasun genetikoa. Egun hainbat ikerlarirentzat onagro espezie guztiak, irauten dutenak zein desagertuak, onagro espezie bakar baten tokiz tokiko azpiespezieak baino ez dira. Horiek horrela, Equus hydruntinus oso gertu litzateke egungo onagroetatik.
Esan bezala, Equus hydruntinus lehendabizikoz erdi pleistozenoan agertu zen. Equus hydruntinis Equus altidensen  ondorengo zuzentzat hartzen da. Badira espeziearen aztarnak Espainian, Frantzian, Alemanian, Azerbaijanen, Kazakhstanen eta Ipar Afrikan, azken horretan Goi Pleistozenoan. Espeziea Holozenon iraungi zen, baina enzebroaren kasua argiteke dago oraindik, esan bezala.
Azken urtetan hainbat ikerlek berriz Equus hydruntinus espeziearen inguruan beste hipotesi bat zabaldu dute: abere hauek zer ikusi handiagoa zutela zaldiekin, onagroekin baino. Hipotesi horrek enzebroaren inguruko hainbat ezaguera historikorekin bat dator. Abere bat, zaldia dena, baina onagroen eite batekin. Equus altidensen ondorengoa izanik, areagotu egiten da zaldiekiko gertutasuna.
Paleolitoko jendeak erruz ehizatu zuen basasto hura, eta hori bat dator enzebroa ehizagai estimatutzat agertzen duten agiri zaharrekin.
Enzebroaren ezaugarriak
Ezagutzen diren hainbat kronika eta aipu historikoak jarraituz hauxe izango lirateke enzebroaren ezaugarriak:
Oso abere arina, soslai ganbilekoa hanka apatx arrailduak, arratoi kolorekoa edo hauts kolorekoa, mando lerroa bizkarrean, hanken beheko aldea beltz edo iluna eta goiko aldean zebra-marrak. Belarri handiak zeuzkaten, zerra eroria, behor bezalako irrintziak egiten dituena eta oro har itxura triste eta muzindurik daukana.
Dena den, hainbat testu zaharrek aipatzen duten enzebroen apatx arrailatuen inguruan, hau da, behatz bikoitiak, zera esan behar da; hau ez datorrela bat ekidoen ezaugarriekin. Halako apatxak animali artiodaktiloetan izaten baitira. Baliteke nahasketa hau, geroko testu askotan errepikatu dena, enzebroak oreinekin eta beste hainbat basabererekin nahasteagatik etortzea. Akatsaren jatorria geroxeago aipatzen den Bruneto Latinoaren XVI. mendeko testua da.
Enzebroei buruzko teoriak
Enzebroari buruzko teoria kontrajarriak daude oraindik gaur egun ere, nahiz eta hainbat baztertu samar dagoen. Laburbilduz hauek dira:
Iberiar Penintsulan suertatuko hainbat gertakari historikok, esate baterako erdi aroko izurriteek eta gerrek, eskualde osoak jendez husten zuten. Adibidez erdi aroko Errekonkistak edo musulmanen aurkako gerrak mendetan eskualde osoak jendez hustu zituen. Beraz bertako abereak gizakiaren zaintzarik gabe geratzen ziren horrela basatiak bilakatuz. Gainera bere egoera naturalera itzultzen ziren abereak jendez hustutako lurrak eta larreak topatzen zituzten, beraientzako egokiak bizitzeko eta ugaltzeko. Honek argituko luke etxeko astoek berriro basatiak bilakatzea. Corina Lisseau ikerlariak enzebroak Equus hydruntinus zirela hipotesiaren sortzaileetariko bat, gaur egun basatiak bilakatutako etxeko astoen teoriaren defendatzailea da.
Eskuineko alboko argazkian ageri denez, egia da Afrikako basa astoak enzebroaren hainbat ezaugarri daukala, antzinako ekido arrazen ezaugarriak denak. "Arratoi ile"dun kolorea, zebra-marrak hanketan eta mando-marra bizkarrean, mutur beltza...
Beste aldetik azken ikerketen arabera Iberiar Penintsulara Afrikatik heldutako aurreneko astoak duela 4.400 urtekoak dira, eta feniziar merkatariek ekarri omen zituzten. Beraz, Equus hydruntinusenak omen ziren Brontze Arotik geroko hainbat hondakin txiki astoenak lirateke. Era berean data honek tarte gehiago ematen du antzinagotik Penintsulan basoratutako etxeko astoen populazioak sortzeko. Beste aldetik ezaguna da etxekotutako azienda berriro baldintza naturaletara itzultzerakoan, eta bereziki denbora tarte luze bat pasata, beraien arbaso basatien hainbat ezaugarri etologiko zein morfologiko berreskuratzeko joera dutela. Aski ezagunak dira Txipreko basahuntzen eta Korsikako basa aharien kasua. Egun ia mufloien ezaugarriak dituztela beraien arbasoak etxeko azienda izanik. Edo Eskoziako Soayko ardien kasua. Soayko uhartean aspalditik abandonatutako ardiak aldatzen joan dira beraien arbaso basatien hainbat ezaugarri berreskuratu arte.
Toledoko artzapezpikua zen On Rodrigok, latinezko kontuetan ondo jantzitako eliz gizona, asto, onagro eta enzebroen arteko nahasmendua areagotu zuen Astorgako artzapezpikuak 969. urtean egindako kronika batean oinarriturik. Bere idatzian Astorgakoak Galizian normandiar piratek egindako eraso bat kontatzen zuen eta piratak Galiziako barne lurretan barrena Zebreroko Mendiak arte heldu zirela esaten zuen, egungo O Cebreiron. Berak «Alpes montes Ecebrarii» aipatu zuen, zehazki. Baina Toledoko artzapezpikuak adiera latina bilatu zuen bere itzulpenean aipatutako toponimoaren aberearentzat eta onager hitza erabili zuen.
Roanoke (Indiana)
Roanoke Indianako herri bat da. Huntington konderrian kokatua dago. 2010ean 1,722 biztanle zituen, 3.1 kilometro koadrotan banatuta.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Joan den mendean 1957. urtean, Dimas Fernandez-Galiano naturalista eta mikrobiologo katalanak enzebroa desagertutako benetako ekidotzat aldarrikatu zuen, basasto bat edo, baina bere proposapena eszeptizismoz harturik eta baztertua izan zen gainontzeko zientzialarien aldetik.
Testu horretan ikusten da zebra ezezaguna zela Gaztelan, eta "asteme marraduna" bezala ikusten zutela. Zebra izena oraindik ez ziotela jartzen, eta jakina, ez zen Iberiar Penintsula oraindik ugari eta ezaguna zen enzebra.
Bílov (Nový Jičíngo barrutia)
Bílov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 573 biztanle ditu eta 10,39 kilometro koadroko azalera. Nový Jičíngo barrutian dago.
3944 Halliday
3944 Halliday asteroide baten izena da. azaroaren 24an aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Le Petit Robert frantses hiztegiak hau dio zebrari buruz:
Neolithocolletis
Neolithocolletis Gracillariidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Neolithocolletis hikomonticola da.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Aipuarekin agerian geratzen da zebra izena bi abere ezberdin izendatzeko erabiltzen zela. Bata enzebroa, bestea Afrikako zebrak.
3944 Halliday
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 WP izena zeraman. Ondoren Ian Halliday omentzeko izena eman zitzaion.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Frai Martin Sarmiento beneditarrak ''Disertación sobre el animal cebra. Nacido, criado, conocido y cazado antiguamente en España, donde ya no se encuentra'' izenburuko bere liburu argitaragabean, enzebroak benetako zebrak direla zioen. Lana zazpi kaierez osaturik dago, eta Madrilen 1752ko ekainaren 24an datatua da. Beneditarrak gainera zera proposatzen zuen, Kongon ugari ziren zebrak ekarri Penintsulara desagertutako espeziea berreskuratzeko. Beneditarraren izkribua ordea ez zuten argitaratu eta nahiko ezezaguna izan da duela gutxi arte.
Bílov (Nový Jičíngo barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1420 urtean egin zen.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Dena den 1897. urtean Graells naturalista errioxarrak Sarmientoren tesia ezagutu zuen eta kontrako argudioak eman zituen. Beretzako Penintsulan inoiz ez dira zebrarik egon mendietan libre eta gainera ez dira beraien fosilik ezagutzen. Beretzako enzebra, zebro, zebra lotura etimologikoa ez zen nahikoa afrikar bezalako zebren teoria baieztatzeko.
Guzti honek agerian uzti zuen, eta ADNko zenbait frogek azken hau baieztatu dute, ekidoetan oso zaila dela askotan paleontologiaren bidez arraza ezberdinak eta espezie baten basoratutako eta etxeko abereak bereiztea. Gainera animali hauek beraien inguru naturalera moldatzeko aldaketa morfologiko handiak garatzen dituzte belaunaldi gutxitan. Hau dela eta espezie bereko bi abere oso ezberdinak izan daitezke morfologikoki.
Honez gain kontutan hartu behar da ekidoak beraien artean gurutzatu daitezkeela, eta kasu askotan emandako umeak antzuak badira ere (esate baterako mandoak, zaldi eta astoaren arteko gurutzaketa), beste hainbat kasutan ateratako hibridoek umeak egiteko gai dira, eta beraz populazio basatiak garatzeko.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea 2023ko uztailaren 20tik 31ra bitarte jokatuko da. Taldean Australia, Irlandako Errepublika, Nigeria eta Kanada daude. Lehen bi taldeak igaroko dira 2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako kanporaketa fasera.
Lurrak (Txillida)
Lurrak izenarekin Eduardo Txillida artistaren eskultura batzuk izendatzen dira, 1980ko eta 1990eko hamarkadetan artista donostiarrak egin zituenak zenbait sortatan. Euskarazko izenarekin dira ezagunak beste hizkuntza batzuetan ere.
Terrakota edo txamota (adreilu txikituetatik lortzen den materiala) erabili izan zituen Txillidak lan hauek egiteko, konpaktazio eta berotze teknika desberdinak aplikatuz; adibidez, elementuak labetik pasatuta.
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Esate baterako egungo Poloniako konik zaldiak bertako azken basoko tarpanen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat dira. Baliteke enzebroa beraz bi edo equido gehiagoen arteko nahasketa bat izatea ere, edota sorraia zaldiak, Konik ponien kasuan bezala, enzebroen eta etxeko zaldien arteko nahasketa bat izan.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
Emaitzak
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako kanporaketa fasean lehenengo biak sailkatuko dira:
Partidak
Partiden ordutegiak jokaleku bakoitzari dagokien ordu-eremuaren araberakoak dira. .
Australia vs Irlandako Errepublika
<section begin=B1 /><section end=B1 />
Nigeria vs Kanada
<section begin=B2 /><section end=B2 />
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Alfontso X.a erregeak bere kroniketan eznzebroa onagroarekin lotzen du eta «mendiko astoa» deitzen du.
Baliteke enzebro hitza, finean, Iberiar penintsulako basazaldi guztiak izendatzeko erabilia izatea. Basazaldiak oso ugari ziren erromatarren garaian eta gero ere iraun zuten.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
Kanada vs Irlandako Errepublika
<section begin=B3 /><section end=B3 />
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Onagro, enzebro eta tarpanen ondorengoak ziren basazaldien arteko nahasketa ez da bakarrik ema iberiar enzebroen kasuan. VI. mendean Poitierseko apezpiku Venancio Fortunatok oker erabili zuen onagro hitza Frantziako iparraldean, Ardenetan ehizatzen zituzten basazaldiak izendatzeko.
Nikolai Przewalski, koronel eta esploratzaile errusiarrak, bere deitura daraman zaldia (Przewalski zaldia) Mongoliako lautadetan topatzerakoan XIX. mendearen bukaera aldean, onagro bat zela uste zuen hasiera batean.
Hainbat ikerlarik are gehiago, esaten dute enzebro hitza Iberiar penintsula guztian edozein basazaldi mota izendatzeko erabilitako izena omen zela, zeren eta basazaldien ezaugarriak asko aldatzen ziren eskualde batetik bestera.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
Australia vs Nigeria
<section begin=B4 /><section end=B4 />
Sierra Nevada
Sierra Nevada (gaztelaniazko Mendilerro elurtua) honako mendilerroak izan daitezke:
Leis Adrets
Leis Adrets Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
3944 Halliday
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.9 da.
Przysucha udalerria
Przysucha Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Przysucha barrutian kokatuta. 181,86 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 12107 biztanle zituen.
Leis Adrets
Biztanleria
2007an Les Adrets-de-l'Estérel udalerrian erroldatutako biztanleak 2.709 ziren. Familiak 1.016 ziren, horien artean 163 pertsona bakarrekoak ziren (77 bakarrik bizi ziren gizonak eta 86 bakarrik bizi ziren emakumeak), 358 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 418 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 77 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.278 etxebizitza zeuden, 1.028 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 208 bigarren erresidentzia ziren eta 41 hutsik zeuden. 1.128 etxeak ziren eta 137 apartamentuak ziren. 1.028 etxebizitza nagusietatik 827 bere jabearen bizilekua ziren, 154 alokairuan okupaturik zeuden eta 47 doan lagata zeuden; 24 etxek gela bat zuten, 74 etxek bi zituzten, 161 etxek hiru zituzten, 346 etxek lau zituzten eta 424 etxek bost zituzten. 907 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 365 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 621 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Penintsulako Iparraldeko hainbat poni arrazek "asto" itxura hartzen dute, Mongoliako przewalski zaldien antzera. Bereziki neguko ilaiarekin daudenean. Esate baterako, Asturiasko asturkoi zaldien bertako izenetariko bat zera da, "Burrus del Sueve", hau da, Sueveko astoak.
Leis Adrets
Errentak eta okupazioa
2007an batez besteko errenta 14,3€/h zen. Goi karguen kasuan 24,5€/h zen (27,3€/h gizonen artean eta 19,7€/h emakumeen kasuan), erdi-mailakoak 13,9€/h (14,8€/ h gizonentzat 13 emakumeentzat), enpleatuentzat 9,7€/h (10,5€/h gizonen kasuan eta 9,4€/h emakumeen kasuan) eta langileentzat 9,8€/h (9,9€/h gizonek eta 8,5€/h emakumeek).
Enzebra
Enzebroei buruzko teoriak
Galiziako garrano zaldiak ere "burrus" deitzen dituzte, esate baterako, Val Miñor eta O Baixo Miño eskualdetan.
Enzebroaren hainbat laginen ADN mitokondrialaren azterketa egin eta gero, Eva-Maria Geigl ikerlariak abere hauek tarpanekin lotzen ditu.
Carlos Nores asturiar zoologoaren arabera tarpan eta enzebroak zaldi mota berera ziren, ingurune ezberdinei moldaturik, hori bai.
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Espeziearen aurreneko aipamena Gratio Faliseo erromatarrak egin zuen Cinegeticón bere lanaren 514. bertsoan. Ovidiok ere jasotzen du aipu hori. Gratio Faliseok zaldi "Murcibios" aipatzen ditu. Martín Sarmiento apaizaren arabera, "Mulo Cibrio" (mando zibrio) edo Mulo Cebro (mando zebro) esan nahi du.
Leis Adrets
Errentak eta okupazioa
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.844 ziren, horien artean 1.323 aktiboak ziren eta 521 inaktiboak ziren. 1.323 pertsona aktiboetatik 1.188 lanean zeuden (641 gizon eta 547 emakume) eta 135 langabezian zeuden (69 gizon eta 66 emakume). 521 pertsona inaktiboetatik 178 erretiraturik zeuden, 159 ikasten zeuden eta 184 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Marko Terenzio Varron erromatarrak I. mendean, zera esaten zuen; Hispanian equus ferus ugari zegoela. Equus ferusen esanahia basazaldia da. Erromatar kronistak oro har nahiko zehatzak ziren eta aldi berean ezin ahaztu garai haietan Erromatar Inperio guztian onagroak "onager" deituak latinez eta astoak "asinus" aski ezagunak zirela beraientzat. Beraz enzebroa bi abere hauetatik eta beste zaldi motatik bereizten zituzten berain kroniketan.
Muñogrande
Muñogrande Ávilako udalerria da.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Erdi Aroan ugari dira enzebroaren aipuak. Ehizgaia zen haragitarako eta era berean bere gorputzaren hainbat atal sendagai bezala erabiltzen zituzten. Enzebrotik ateratako larrua ere preziatua zen larrugintzan eta tuérdago deitzen zuten antzinako gaztelanian. Tuerdago honen hainbat zati ailegatu zaigu bai zebrunos deitutako garai hartako oinetakoetan bai erdi aroko gerla ezkutuetan.
Antràs (Ariège)
Antràs Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Bruneto Latino idazleak 1260. urtean Gaztela Zaharraren zebrak aipatzen ditu, eta honela deskribatzen ditu:
Antràs (Ariège)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Leis Adrets
Diru sarrerak
2009an Les Adrets-de-l'Estérel udalerrian 1.022 unitate fiskal zeuden, 2.766,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.665 euro zen.
Muñogrande
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 77 biztanle zituen.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
XII. mendean enzebroak oraindik ugari ziren Iberiar Penintsula ia osoan. Hurrengo mendetan populazioa hiru gunetan zatituta geratu zen, hirurak hegoaldean.
Saint-Hilaire-le-Petit
Saint-Hilaire-le-Petit Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Enzebroak Aragoiko Foruetan aipatzen dira os cebros masclos izenarekin. Hona hemen aipua:
Cocotropus izuensis
Cocotropus izuensis Cocotropus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Aploactinidae familian.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Beste hainbaten artean Alarcón, Cuenca eta Cordobako foruek aipatzen dute enzebroa.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
Kanada vs Australia
<section begin=B5 /><section end=B5 />
Saint-Hilaire-le-Petit
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Hasiera 1:3
Hasiera 1:3 Hebrear zein kristau Bibliako Hasiera liburuko lehenengo kapituluko hirugarren bertseta da. Hasierako kreazioaren narratibaren zati da. Bertan Jaungoikoak argia sortzen du, «Izan bedi argia» esaldiarekin. Torahn Bereshit (Hasiera 1:1-6:8) deitzen denaren parte da.
Saint-Hilaire-le-Petit
Etxebizitza
2007an 124 etxebizitza zeuden, 115 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 122 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 115 etxebizitza nagusietatik 88 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 102 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 55 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 172 ziren, horien artean 137 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 137 pertsona aktiboetatik 129 lanean zeuden (71 gizon eta 58 emakume) eta 8 langabezian zeuden (2 gizon eta 6 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Hasiera 1:3
«Izan bedi argia» (Hasiera 1:1eko "Hasieran" bezala) esaldi ohikoa bilakatu da kulturan. Hezkuntza instituzio askoren leloa da, ezagutzaen metafora gisa, maiz latinezko fiat lux bertsioan.
2023ko Emakumezkoen Munduko Futbol Txapelketako B taldea
Irlandako Errepublika vs Nigeria
<section begin=B6 /><section end=B6 />
Leis Adrets
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 174 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 janari enpresak ziren, 12 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 37 eraikuntza enpresak ziren, 21 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 8 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 20 higiezinen enpresak ziren, 39 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Hasiera 1:3
Hitzaren ondorio
Agustin Hiponakoaren Jainkoaren hiria liburuan dio bertset honek adierazten duela "ez duela Jaungoikoak mundua egin soilik, gainera Bere hitzaren bidez egin duela". «Izan bedi argia» da Biblian agertzen den Jaungoikoaren lehen hitza. Latinezko itzulpenak, "fiat lux", adierazten du kreazioa aginduz izan zela, eta horrek ekarri du "fiat bidezko kreazio" kontzeptu teologikoa. Petter Kreeften arabera, Jaungoikoak "soilik hitz egin zuen... eta gertatu zen."
Saint-Hilaire-le-Petit
Diru sarrerak
2009an Saint-Hilaire-le-Petit udalerrian 116 unitate fiskal zeuden, 312 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.389 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
Hasiera 1:3
Argiaren protagonismoa
San Basiliok argiak unibertsoaren edertasunean duen papera azpimarratzen du, baita San Anbrosiok ere, honako hau idazten baitu: "Baina Egile onak argia hitza ahoskatu zuen, mundua distiratsu agerrarazteko eta, horrela, bere itxura eder egiteko".
Leis Adrets
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 39 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 9 igeltseroak, 4 margolariak, 2 zurginak, 5 iturginak, 5 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 3 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 6 higiezinen agentziak.
Saint-Hilaire-le-Petit
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Hilaire-le-Petit udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Antràs (Ariège)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
XIV. mendean, Palentziako Carrión de los Condesen jaioa Sem Tob ben Ishaq ibn Ardutiel, Sem Tob de Carrión idazle eta olerkari juduak Proverbios morales bere liburuan halako aipua egiten du:
Hasiera 1:3
Argiaren protagonismoa
Argia, hemen, eguzkia, ilargia eta izarrak baino lehen sortua bezala deskribatzen da, laugarren egunean agertzen direnak. Juduen interpretazio batzuen arabera, hemen sortutako argia funtsezko argia da, eguzkiarekin lotutakoa baino izaera ezberdinekoa (eta distiratsuagoa). Argia ere metaforikoki interpretatu da, eta 104 Salmoarekin ("kreazioaren poema" ) erlazionatu da, non Jainkoa argitan bilduta deskribatzen den.
Adams (Oregon)
Adams Oregongo hiri bat da. Umatilla konderrian kokatua dago. 2010ean 350 biztanle zituen, 0.92 kilometro koadrotan banatuta.
Antràs (Ariège)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 47 ziren, horien artean 30 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 30 pertsona aktiboetatik 21 lanean zeuden (13 gizon eta 8 emakume) eta 9 langabezian zeuden (8 gizon eta 1 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Antras udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
XVI. mendean egile anonimo batek argitaratutako Romance del Rey Marsín erromantzean honako aipu hau dago:
. Hor aipatzen da Marsin erregeak, nahiz eta zaldi nahikoa eduki, nahiago zuela enzebra bat ihes egiteko. Honek agerian jartzen du enzebroak etxekotzen zirela eta estimatuak zirela leku zailetan ibiltzeko.
Alfontso XI.a Gaztelakoaren enkarguz egindako Libro de la Montería delakoan, XIV. mendeko aurreneko erdialdean idatzita eta erresumako ehiza jarduera eta ehizalekuei buruzko deskribapen zehartzak dakartzana, zuzenki aipatzen da animali hau Murtziako Ciezan, Caravaca de la Cruzn eta Lorcan:
El Libro de la monteria ehizari buruzko oso deskribapen zehatza denez, agerian geratzen da garai hartarako enzebraren banaketa eremua oso murriztuta zegoela jada Iberiar penintsulan. Bakarrik Murtzian aipatzen baita, eta ez, esate baterako, Gaztelan edo Galizian.
Saint-Hilaire-le-Petit
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
1423. urtean, Arte Cisoria liburuan, Enrique de Villenak honako aipua egiten du enzebroaren haragiaz:
Saint-Hilaire-le-Petit
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Testu deigarri honetan beraz enzebroaren haragia beste hainbat haragi exotiko edo esoterikorekin parekatzen da, botikatzat bere balio dela eta, lehoi edo giza haragia barne. Hala ere enzebroaren haragiaren balio berezi horrek zera esan nahi du; garai hartan enzebroa jada nahiko eskutarik zegoela Iberiar penintsulatik.
Leis Adrets
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Adrets-de-l'Estérel udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Enzebra
Espeziearen historia. Enzebroa testu zaharretan
Martín de Cantosek, Albaceteko Chinchillako artzapeza, 1576. urtean ezagutzen den espeziearen deskribapen zehatzena egin zuen. Enzebra Chinchillako Markeserriko lurren ehizgaien laburbilduma batean azaltzen da. Testua honako hau da:
Animaliaren azken aipua 1579. urtekoa da, Felipe II.a. erregeak agindutako, "Relaciones Topográficas” delakoetan. La Rodako topografiaren zerrendan espeziaren iraungitzeaz hitz egiten da.
Garai haietan Albaceteko hiria dagoen tokian urmaelen multzo handi bat zegoen, eta La Roda bertan zegoen. Enzebro haien habita beraz padurak eta lautadak ziren.
On Kixote Mantxakoa liburuan, (1605) Miguel de Cervantesek abere hauetaz hitz egiten du ere:
1682. urtean Badajozeko testu batean zera esaten da; jumento cebro delako bat etxekotzea lortu omen zutela. Honen arabera orduan oraindik enzebro basatiak geratzen ziren.
Enzebroaren etimologia
Ugari dira beste aldetik enzebroaren adiera ezberdinak Iberiar Penintsulako hizkuntza erromantzetan. Toponimian edota agiri zaharretan agertzen direnak: zebra, zebro, zebra, enzebro, enzebra, enzabra, enzibia, zebrero, zevra, cebra, cebrero, cevra, zibra, zebrinho, encebrico, cebron, oncebra, acebra, acebron....
Eztabaida handia dago hizkuntzalarien artean enzebro hitzaren etimologiaren inguruan. Bitxia da hizkuntzalarien artean enzebroaren inguruan eztabaida aspaldikoa izan arren, zoologoek ez diote jaramon handirik egin duela gutxi arte Penintsulako megafaunaren desagertutako azken ugaztun handiari.
1275. urtean, Alfonso X.aren Historia Orokorrean, zera esaten da (latinez, jatorrizkoan):
Antonio de Nebrijak 1492ko gazteleraren bere aurreneko hiztegian honako definizioak dauzka;, biak bat datoz enzebroaren ezaugarriekin.
Joan den mendearen hasieran eztabaida piztu zen Lisboako Zientzien Akademian zêbro, zêbra eta zebrum hitzei eta beraien deribatuei buruz. Portugaleko foru zaharretan zein toponimian sarri agertzen diren hitzak dira. Hasiera batean oreinaren sinonimoa zela uste zuten (NUNES, 1921-1922) baina baita, ahuntza, idi edo behiaren sinonimotzat hartu zituzten ere. Handik gutxira Merêak (1925), Sarmientori gertatu zitzaion bezala, XII. mendeko Gaztelako foru baten bertsio bikoitza topatu zuen. Zaharrena latinez eta hurrengo mendekoa erromantzez. Bertan latineko "onager" zebra bezala itzultzen da. Idazkiaren amaieran Merêak zoologoei eskatzen die argitzeko ea testu zaharraren aberea Afrikako benetako zebra bat edo Asiako onagroa den argitzeko. Edo zer senidetasun izango zuen zebra iberiar misteriotsu horrek bi abere haiekin.
Gerora ere enzebroari buruzko zenbait lanetan Merêaren tesia joaten da indartzen (CASTRO, 1928; RODRIGUES LAPA, 1932-33; AGERO, 1947; SILVEIRA, 1948; AEBISCHER, 1957; FERNANDEZ-GALIANO, 1957; TERRON, 1983), danak Sarmientoaren lehenengo tesiak defendatzen zituzten, alegia, ekido misterioso baten presentzia Iberiar mendietan duela hainbat mende agiri zaharretan eta toponimian oinarriturik. Eta hau naiz eta Sarmientoren lana ez zutela ezagutzen. Hala ere Portugaldar filologo hauen lanak kasu gutxi jaso zuten zoologoen aldetik.
Hainbat adituk Equiferus hispanus izen zientifikoa proposatu dute enzebroa izendatzeko
Enzebroak Afrikako zebren izenaren jatorrian
Afrikako zebren eta enzebroen arteko izen nahasketa horrek, antza, iturburu historikoa dauka. XV. mendean portugaldar esploratzaileak beraien itsasontziz Afrikako Esperantza Oneko Lurmuturrera heldu zirenean, bertan Portugalen oraindik ugari ziren abereen antza handia zuten ekido batzuk topatu zituzten, zebrak, eta beraien lurraldeko abereen izen berbera ezarri zieten antzeko animaliak zirelakoan. <ref.
Equus quagga quagga motako zebra haiek hainbat ezberdintasun zuten egun arte iraun duten gainontzeko zebra motekin alderatuz gero, kolorean esate baterako. Arre-gorrizkak ziren bizkar aldean eta bertan ez zuten zebra-marrik. Hankak eta sabelaldea zuriak ziren, eta zebra-marrak buruan, lepoan eta zurdan zituzten. Ezaugarri horiek direla eta, uste da abere haiek gainerako zebrekin baino antz handiagoa zutela Iberiar penintsulako enzebroekin. Horregatik hartu zituzten portugaldar marinelek abere horiek etxeko enzebrotzat.