cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erromanikoa Euskal Herrian
Ama birjina larreko
Bere barneko kapiteletan eta harburu­txoetan, batez ere, lumaje gogorreko eta moko sendoko txoriak, eta XII. mendeko hasierako hamar­kada horietan oso herrikoiak ziren alegia-bildumetako irudiak ikusten dira. Kuz­kurturiko giza irudiak, ileak laztanduz, musulman eskatologiako arima zigor­katuak, eta abar.
Berriobeitiko Garbikundea
Berriobeitiko Garbikundeko egungo parrokia-elizak 1200 aldeko eraikin protogotiko bat du.
Elizak hiru tartetako angeluzuzeneko oinplanoa duen habeartea eta labe-itxurako ganga eta zir­kuluerdi-formako burualdea ditu. Habeartearen estalkia kanoi-ganga da, zutabe karratuetan zin­tzilikaturiko erdi-puntuko ar­ku zerrendaz eta korurako­tze ar­kuan atxikitako harroin bikoi­tzez eu­tsitakoa.
Ataria da eliza honen bi­txikerietako bat, behin eta berriz eginiko zaharberri­tzeetan oso aldatua izan den ataria, hain justu. Baketoiak dituen hiru ar­kiboltako ataria da, ar­kibolta hauetako zutabe gainetako kapitelak, zentauroaren eta san Migelen arteko borrokaren irudiez apaindurikoak dira, Baskonian goiaingeruaren irudikapen zaharrenetarikoa delarik. Sarrerako ar­ku zorro­tza krismoi batez buka­tzen da. Eskulturaz­ko lan honek guztiak oso an­tzinako zapore herrikoia du.
Lycodichthys dearborni
Lycodichthys dearborni Lycodichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Erromanikoa Euskal Herrian
Ar­tzeko Santa Maria
Ar­tze ibarra eliza erromaniko txikiz beterik egon zen. Gelditu direnen aztarnetatik eta oraindik landetan aur­ki daitez­keen ermitetatik, Ar­tzeko Santa Mariaren eliza nabarmen­tzen da.
Elizak oinplano angeluzuzena eta hiru tarte desberdin ditu eta aurretik tarte zuzen bat duen burualde zir­kuluerdi-formako bat, ar­ku zerrenden artean kanoi erdi batez estal­tzen da, garaipen ar­kua besteak baino makurragoa delarik. Zerrendak harroinetan finkatuak inposta lauez bira osoa ingura­tzen du. Beste inposta takeatu bat aurrekoa baino beheragoko mailan dago kokatua. Absidean hiru leiho daude eta bi habeartearen alde banatan. Erdi-puntukoak dira, landarez­ko kapitelak edo errosetak eta palma-itxarako irudiak.
Kanpoan, hegalaren az­piko harburuak higaduraz nahikoa hondatuak badira ere, Artaiz­koak gogorarazten dituzten giza aurpegi eta irudiak igar daitezke. Kanpoko hu­tsarteetako ar­kuen kapitelak, landareki eta estilo eskematiko berekoak dira. Atariak, hegoaldean kokatua denak, hegal baten az­pian hiru ar­kiboltako erdi-puntuko ar­ku bat azal­tzen du puxtarriz, buru­txoz eta pinaburuz apainduak. Ar­ku hauei eusten dien zutabeek ederturiko kapitelak darama­tzate, kanpoko biak guru­tzaturiko landaredunak eta barrukoak irudidunak; eskuinekoak Kristo mandorladuna, bost lagunez inguratua, eta ez­kerretakoa sei irudi dituena. Oso hondatua badago ere, Igokundeko eszena dela esan daiteke.
Jakako eraginak
Eraginei buruz hitz egiten hasiz gero ez da zalan­tzarik ere, erromesaldietako Gal­tzadan kokaturiko eliza askotako gramatika zeinuak badirela. Jakaldeko apainketa modua Nafarroako leku askotan ezarria izan zen, hain zuzen ere lehen aipatu ditugun, Vadolungoko San Adrianen, Aibar­ko San Pedron, Katalain, Azuelo eta abarretan. Nahiko zaharrak diren datak aipatu ditugu jada.
Protogotiko elizak
Nafarroan landako beste eliza asko beranduagoko aldietan kokatu behar dira, sarritan protogotikoan izenda­tzekoak baitira; izan ere, guztiz erromanikoa denetik oso gu­txi baitago, adibidez: Aberingo San Joan Bataia­tzailean, Badostaingo San Migelen, Ziraukiko San Romanen, Lergako San Martinen, Etxanoko (Oloriz) San Pedro ad Vinculako ermitan, Eusako San Estebanen, Orisoaingo San Martinen, Egiarteko Santa Marian eta abarretan.
Gares
Donejakuerako erromesbide nagusiak Garesen bil­tzen ziren. Hiribildu honen jatorria, zubi erromanikoari estuki loturik aur­ki­tzen da, honen ondoan kokatuz eta haziz joan bai­tzen. Zubia XI. mendean eraiki zen hiribilduaren sorrera bera baino lehenago, Arga ibaiaren beste aldera erromesak igaro­tzen lagun­tzeko ezinbestekoa bai­tzen.
Santiago eliza
Rua (kale) nagusian kokaturik, Santiago elizaren ataria Donejakueko gal­tzadara begira dago zuzenean. An­tza denez 1142rako eraikia zegoen. Baina, hasiera hartako elizatik, habearte oso zabal bat ingura­tzen duten hormak baino ez dirau­te zutik; baina XII. mendean hiru izango ziren, agian.
Ar­kiboltak, oso egoera hondatuan dauden giza buruak eta beste gai ba­tzuk ikusten dira, kapitel txikiak dituen zutabe ukondodunen gainean kokaturik. Alboetako hormak apainduak eta egoera hobean gordeak diren harpia zerrenda batek badirudi San Joan de la Peñako Maisuaren presen­tzia iradoki nahi duela, Garesen.
Ar­kiboltetako edergarriei buruz, aldiz, egoera onean zaindu izan balira, 79 erliebeek arretaz eginiko azter­keta bat mereziko zuketen; izan ere, mul­tzo osoak oso ongi hausnarturiko egitasmo batena dirudi.
Hori asko nabarmen­tzen da adibidez, ar­kibolta bakoi­tzaren gil­tzarria okupa­tzen duten irudiak begiratuz gero. Birjina Maria dago lehenengoan; aingeru bat, bigarrenean; Espiritu Saindua, hirugarrenean, Gizakunde bat, “Erospenaren historia”ko oinarriz­ko gertakaria oroitarazten duena.
Ar­kibolten biran aingeruak ezagu­tzen dira lehenengoan; San Jurgi eta zentauro ba­tzuk, bigarrenean; Haur­tzaro aldiak, hirugarrenean; Sorreraren saila, az­kenekoan.
Guru­tzearen kapera
Guru­tzearen kaperan, Murugarren auzoan kokaturikoa –Gares­ko Hiribildu zaharra deritzonean–, gaur egun hiribildu historiko honetan gorde den eliza erroma­nikoetan zaharrenetakoa da. Lehenbiziko elizak XII. mendearen az­ken aldeko data dauka. Tenplarioen Ordenak eraikia izango zen. Nafarroako eliza erromanikoetan hainbestetan errepikatu den eskema jarraituz eraiki zen: lau tartetako habearte bakarra, tarte zuzen batekin eta zir­kuluerdi-formako abside batez osaturiko burualdearekin, zorroztasun apur bat duten ar­ku zerrenda, kanoi-gangez estalia.
Eraikin erromanikoari XIV. mendean iparraldetik beste habearte gotiko bat eran­tsi zi­tzaion.
Absideko monumentuz­ko zenbait apaingarri erromanikoz aparte, Guru­tzearen kaperako gauzarik nabarmenena bere hegoaldeko ataria da. Hiru ar­kibolta eta beroien artean leudekeen bi baketoi ditu. Atari honetan gure begirada erakar­tzen dute oso finki landutako moldurek. Ataria ingura­tzen duen az­ken moldurako hostoek bizan­tziar estilo garbia dute.
Bisitariaren begirada lilura­tzen dute ar­kiboltetan pila­tzen zaizkion gai figuratiboek. Hostoenak eta ­gurutzaketak ugari dira, baita hegazti eta lauoinekoak ere; baina, batez ere, harrigarrienak gizakiaren grina txarrak gogorarazi nahi dituzten irudiak dira ugari: diruzalekeria, haragikeria, haserrea, sabelkoikeria, emakume tenta­tzailea... katekesi oso bat erromesen erabilerako.
Lizarra
Gure erromesaldiarekin jarraituz, Garestik laster iri­tsiko ginateke Lizarrara, lehenengo herri gune batetik; Lizarra, eta XI. mendean Antso Ramirez erregeak babesturiko ondoz­ko ondoko burguen fundazioetatik –frankoenak eta nafarrenak, ongi bereiziak hasieran– hiria garatuz joan zen eta, erromesbidea denez, garran­tzian haziz. Erromesek han arte eta debozio-leku galanki aur­ki­tzen zituzten, ospitaleaz gainera.
Ruako San Pedro
Ruako San Pedro XII. mendearen az­ken laurdenekoa da. Muino baten gainean eraikia eta San Juan de la Peña monasteriokoa izan zen hasieratik, Iruñeko Go­tzaindegiarekin auzi luzeak izan bazituen ere.
Elizak hiru habearteak ez ditu zabalera berekoak. Hiru abside dituzte. Erdikoak hiru absidiolo ditu. Ar­kuak, zistertarren eraginekoak, zorro­tzak dira. Alboetako habearteen gangak XIV. mendean berritu ziren; baina beranduago zaharberri­tze baten premian izan zen, XVI. mendean.
Ruako San Pedroren ikusgarritasunik handiena agian, bere klaustro erromaniko handian egonen da, Nafarroako eskulturgin­tzako mul­tzorik abera­tsena baita. Zori­txarrez, gaur egun bi hegal besterik ezin ikus di­tzakegu; izan ere, beste biak 1572. urtean txikituak izan ziren eliza gainean kokaturiko gazteluaren hondora­tze dorpe baten erruz. Inondik ere, 1170. urtean landua izango zen. Egile honek ezagu­tzen zuen Iruñekoa, zalan­tza handirik gabe, eta baita San Joan de la Peñako maisuaren lanak ere beharbada.
Bere kapiteletako gaiak oso dira aberats eta ugariak. Badira landarekiak, baita animalienak ere, eta argi­tzen oso erraz ez diren harpien sinboloak. Ebanjelioen araberako Kristoren bizi­tzako gertaerak eta beren martiri­tzako akten araberako apostolu eta martirienak dira jarrai­an. Hauetako ba­tzuetan, eszenak azalpen epigrafiakoa ematen du:
San Loren­tzorenak, Hic tadit Laurencius tesauros
Saint-Germain-les-Belles
Saint-Germain-les-Belles Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Erromanikoa Euskal Herrian
Ruako San Pedro
San Andresenak, Hic iubet eum Egeas incarcenari
Ikonoetako bi­txitasunagatik eta ia lauak diren azalera kurbatuen gaineko tolesturen grabatuengatik, J. E. Urangaren ustez, ertilariak bere ereduak bilatu zituen, ez hainbat Silosko klaustroan, baizik eta erromaniko aragoarrean.
San Migel
San Migelen eliza ere berant erromanikoa da. Berau, 1187rako egina zela baiezta daiteke, auzo eta azoka berria popula­tzeko Antso Az­karraren agindua ezagu­tzen delako. Elizak hiru zistertar habearte ditu. Burualdea besterik ez du erromanikoa.
Saint-Germain-les-Belles
Biztanleria
2007an Saint-Germain-les-Belles udalerrian erroldatutako biztanleak 1.144 ziren. Familiak 484 ziren, horien artean 160 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 92 bakarrik bizi ziren emakumeak), 180 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 128 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
10. linea (Parisko metroa)
'''Parisko metroaren 10. linea''' sarean aurreikustako hamasei lineetako bat da.
Erromanikoa Euskal Herrian
Iparraldeko ataria
Hegoko eta iparreko bi sarreratatik, iparraldeko ataria da interesgarriena, aro modernoan berriro armatua, nahaspila­tsua beraz. Nafarroako eskultura erromanikoaren sinkretismoaren adibidea da San Migelen ataria, estilo protogotiko baten barruan hainbat eragin bil­tzen baititu, eta hurrengo urra­tsa izango dira Tuterako Epaiaren Atea eta beste ondorengo mul­tzoak. Han, beste ateren batetik ekarritako Apostoluak daude, ba­tzuk zutabeei itsa­tsiak eta paramentu lauei besteak, Zangozako ataria ekartzen dute gogora. Azter­keta estilistikoaren arabera badirudi hainbat maisuren lana dela.
Lehenengo maisuak bere­tzat hartu zuen tinpanoaren lanketa –Kristo Pantokratorra tetramorfoekin; Maria eta San Joanen imajinak, alboetan–, ar­kiboltak –aingeru lurrinkari, profeta eta abarrekin–, kapitelak eta Apostoluen bi erliebe handiak. Horien identitate-ikurrak buru ile­tsu eta zapien ezaugarrietan bil daitez­ke. Ertilari garden bat da, burdin ziriz eginiko kaligrafia eta okerduretako lanketa nahiago izan zuen jan­tzietan eta aldi berean aurpegiak nolabait idealiza­tzea, gotikoaren aldarrikapena eginez. Komentariogile batek egiten duena gehiegiz­koa irudi­tzen zaigu: honen estiloa Silosko Andre Maria Gizakundekoaren Maisuaren estiloarekin lo­tzea.
Tinpano erdian Kristoren irudia ingura­tzen duen argi-koroan latinez­ko epigrafiaz eginiko bi seioinekoren irudikatze trinkoa interesgarria da, idolatriaz­ko sineskerietan eror­tzeko tentaldiaren aur­ka erne jarrarazteko.
NEC DEUS EST NEC HOMO PRAESENS QUAM CERNIS IMAGO; SED DEUS EST ET HOMO QUEM SACRA FIGURAT IMAGO
10. linea (Parisko metroa)
Geltokiak
Lineak honako geltoki hauek ditu:
Saint-Germain-les-Belles
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erromanikoa Euskal Herrian
Iparraldeko ataria
Ez da Jainkoa ez eta Gizona ere ikusten duzun gizona; baina Jainkoa eta Gizona da irudi honek adierazten duen Hura
Lau ar­kiboltak Bibliako gaiez eta ebanjelioetako gertakariez estaliak daude. Kanpoaldeko eraztuna, bosgarren ar­kibolta bat izango li­tzatekeena, santuei eskainia dago: San Pedro, San Joan Ebanjelaria, San Loren­tzo eta abar. Ez­ker aldeko zutabeetako kapiteletan Haur­tzaroko aldiak eta beste gaiak doaz. Janbetako erliebeetan: San Migel herensugea lan­tzaz zauri­tzen eta arimak haztagan pisa­tzen; hilobi hu­tsa eta emakume santuak: hau dena, lanketa finetan, oihalen koka­tze ugarietan, eta zen­tzuz­ko konposaketa ederrean.
Zutabe‑estatuak bigarren maisu batenak direla esan behar: apostolu eta profeten irudi handiak, aurpegi eskematiko eta modelatu laburrekoak, lerrodura handieneko tolesturak dituztelarik.
Hirugarren esku batek tailatuak izango dira atariko eskuin aldeko muturreko bi kapitelak, erromesaldiei buruzko gaiak. Konposaketaren oso bestelako iriz­pide bat adierazten du, eta sakona da bere teknika, argi‑ilunen eragina bila­tzen duena.
Saint-Germain-les-Belles
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Erromanikoa Euskal Herrian
Iparraldeko ataria
Hemen ez gara geldituko Lizarrako San Pedro elizaren aipamena egiten, zalan­tzarik gabe Lizarrako zaharrena delarik ere, baina gerora gotiko bihurtua; ezta Hilobi Santuarena ere, beranduko erromaniko hasierako eliza baten eskema errepikatua aur­kituko baitugu, burualde hirukoi­tza eta zistertar estiloko hiru habeartetan jarrai­tzen duena, eta beharbada izan zuen eskultura lanetatik balioz­koa duen ezer gelditu ez zaiona. Dena aldatu egin zen ondorengo mendeetan.
Errege Jauregiak
Errege Jauregiak, aldiz, merezi du bisita bat, bera baita erromaniko zibiletik geldi­tzen zaigun aztarna apurra. San Martin plazan dagoen hau, XII. mendearen az­ken herenekotzat jo daitekeena, eskulangin­tza erromaniko izugarria handi bat duena da.
Eraikinak baditu harlanduz­ko bi gorputz eder, molduraz­ko inpostez mar­katua fatxada bakoi­tzean, hainbat mailatan. Apaindurazko edergarrietan, giza eta gai adieraz­korren apaingarrien ordez zistertar artearen geometriaz­ko eta lorez­koen aldaketa hasia ikusten da. Ar­ku eta zimazioen edergarri guztiak zerra-hortz edo moldura soilak baino ez dira. Leihoetako kapitel txikiek behin eta berriz­ko osagaiak errepika­tzen dituzte, harpiak eta irudimenez­ko animaliak Ruako San Pedroren klaustrokoen senideak inola ere.
Orreagari buruz­ko Gesta Kantuetan inspiraturiko gaiagatik, Erroldanen eta Ferraguten arteko borroka irudikatzen duen kapitel bat ezaguna da, eta horrela sina­tzen du:
Saint-Germain-les-Belles
Etxebizitza
2007an 667 etxebizitza zeuden, 504 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 82 bigarren erresidentzia ziren eta 82 hutsik zeuden. 605 etxeak ziren eta 56 apartamentuak ziren. 504 etxebizitza nagusietatik 360 bere jabearen bizilekua ziren, 124 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 92 etxek hiru zituzten, 147 etxek lau zituzten eta 245 etxek bost zituzten. 355 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 232 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 208 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Erromanikoa Euskal Herrian
Errege Jauregiak
MARTINUS DE LOCRONIO ME FECIT.
Duelu mitiko baten historia da eta merezi du begirada pausatu bat borroka garaiko uneak eta armen zein janz­kera benetakoak nolako errealismoz gogora­tzen diren.
Ira­txeko Santa Maria
Ira­txeko Santa Maria monasterioaren an­tzinako jatorriaz ezer gu­txi dakigu. Monasterio hau, Nafarroatik Errioxarako igarobidean kokatuta egoteak haz­kundean mesede galanta egin zion XI. mendean zehar. Emari asko jasotakoa da. Eta mende honen bigarren erdian santu batek –San Verebundok– gobernatu zituen haren norabideak. Gaur egun oraindik baden eliza bikain hau, hainbat alditan izan zen eraikia hurrengo mendearen erdialdean, eta osatu, berriz, zistertarrak bertan monasterioa okupatu zutenean osatu zen. Bere gainbehera XIII. mendean hasi zen eta, diziplina lasaitu ahala, eraikina bera ere hondatuz joan zen. Maila guztietako berreskura­tzea lor­tzeko eta klaustro plateresko ederra eraiki­tzeko, XVI. mendeak iritsi behar izan zuen.
Beharbada, aurreko beste prerromaniko baten ordez etorri zen, monasterio-eliza XII. mendearen erdi aldera hasi zen eraiki­tzen. Garai horretakoak dira abside hirukoi­tza duen burualdea eta guru­tzadura. XIII. menderaino iri­tsi ziren ondorengo aldi ba­tzuetan guru­tzadura eta hiru habearteak zistertar erara estali ziren, guru­tze-gangaz.
Atariko al­txaeran, hiru gorpu­tzetan zati­tzen da erdiko habeartea, takoz­ko inpostez, landare gaiez eta guru­tzaduraren besoetatik luza­tzen diren diamante-muturrez bereizirik. Erdiko habeartearen behereneko gorpu­tza itsua da; honen gainean dagoen bigarrenak badu zutabe­txoen gaineko erdi-puntuko ar­ku sail bat eta bien artean hiru leiho txaranbeldu ditu. Hirugarren gorpu­tzaren amaiera begi‑zulo eta ar­ku txiki itsu sail batek ematen du. Guztien artean mul­tzo orekatu eta bi­txia osatzen dute.
Monumentuz­ko bere apaingarriei buruz lehendabizi Ebanjelarien lau irudi antropomorfoak aipatu behar dira, animalia-buru sinbolikoak dituztela, guru­tzaduraren tronpa az­pian egokituak eta beharbada XIII. mendean landuak. Honek ataria ere zistertar eraginekoa du, XII. mendekoa.
Baina kapiteletan azal­tzen dira dotoreen eskultura-apaingarriak. Zutabe handien buruetan direnak bikainak dira; baina leihoak uztai­tzen dituztenak ez dira gu­txiago. Habearteetan eta guru­tzaduran ugari dira jatorriz zistertarrak direnak, landarez­koak eta geometriazkoak alegia. Absideetakoak zeharo erromanikoak dira, apaindurez hanpaturikoak eta landarez­koak elkarren ondoan direlarik.
Tutera: mugako erromaniko bat
Tutera Ebro ibarreko hiriburua delarik, Tuterako erromanikoa, kronologiaz eta aldi berean geografiaz­ nolabaiteko muga batean gara­tzen da. Ezin harrituko gaitu, sorreraz islamdarra eta Alfon­tso Borrokalariak 1119an bere errekonkista burutu zuen arte, zenbait mendez musulman, mozarabiar eta juduez populatua izan zen Tuterak berant erromaniko eta protogotiko baten ezaugarriak azal­tzeak.
Madalenaren eliza
Gorde direnetatik elizarik zaharrena Madalenarena da. Ba omen da han, XII. mendearen hasierako urteetatik dirudienez mozarabiarra izan daitekeen eliza bat.
Gaur egun­ko eliza mende horretako bigarren erdikoa da. Trazu irregularreko habeartea eta ardatz desbideratua du, zaz­pi tartetan bereizia. Kanoi erdiko ganga zorrotz batez dago estalia, zutabe-erdiz buka­tzen duten ar­ku zerrenda indar­tsuez zurkaiztua dago. Denbora joan ahala eliza honi kaperak erantsi zi­tzaiz­kion; horietako batek, kanpoaldera, gaur egun oso zahar­kituak dituen apainketa desberdineko ar­kiboltak eta kapitel apaindurez hanpatuak dituen ataria zuen.
Eliza honetan deigarriena, zalan­tzarik gabe, erdi-puntuko atari nagusia da, eta badu berezitasun bat, atari erromaniko nafarretan bi­txia dena: lau ar­kibolten erradioetan kokaturiko irudi landuak.
Barru aldeko ar­kiboltan, Gizakundeko Andre Mariaren gertakaria landu zen. Oso bi­txia da bere diseinua: eserita en­tzuten du Andre Mariak belauniko dagoen Aingeruaren berria. Gizonoi eskain­tzen digun Jainko Haragi eginaren Egoi­tza soil izatearen Andre Maria baten an­tzinako uler­menetik urrutira­tzen gaituen lana da. Oraingoan bera da koroaturiko Erreginaren begirada eta begirunea erakar­tzen duena. Eta han­txe bertan dago aingeruaren ondoan, argi‑koroetan dagoen usoa, Espiritu Sainduaren sinboloa, Birjinaren sabela sagara­tzen duena. Bigarren ar­kiboltan harpia eta animalia sinboliko sail bat dago: benetako eta fantasiaz­ko animalia-multzo oso bat.
Mandorla laugingildun baten barruan tetramorfoz inguraturiko Kristo dakusagu tinpanoan; eta bi emakume –zalan­tzarik gabe Marta eta Maria dira, zeina Madalenarekin identifika­tzen zen. Az­ken Epaia gogorazten duten tronpetak joaz, aingeruak ikusten direneko men­tsula gainetan kokatua dago tinpanoa.
Kapitelak, kanpoko atarian –oso egoera txarrean dago– nahiz barrukoan, Kristori buruz­ko ebanjeliotako gaiak dira, haur­tzarokoak batez ere. Landarez­koak ere badira eta hauek estilistikoki Katedraleko lehenbizikoenekin zerikusia dutenak dira. Mul­tzo hau Ira­txen ala Oz­kabarten ikus daitekeen harburu-multzoaren oso an­tzekoa da.
Beronen kronologiari dagokionez, badirudi Madalenaren eliza hau, Tuterako katedralaren klaustroko lanak baino zerbait lehenagokoetan sailkatu behar dela.
San Nikolasen eliza
Izan ziren bai, zalan­tzarik gabe Tuteran beste eliza erromaniko ba­tzuk, baina ez dira beroien zati ba­tzuk baino geratzen. Aipa dezagun San Nikolas eliza, 1131n eraiki eta Oñako monasterioari eman zi­tzaiona. Erai­tsia izan zen beranduago eta horren ordez eraikin barroko bat jaso zuten.
Hasierako elizaren tinpano erromanikoa besterik ez da gorde. Gaur egungo elizaren saihe­tseko ate baten sarrerako ar­ku gainean kokatu zen. XII. mendearen az­kenaldikoa da. Honen erdiko puntua hosto­tza mardul eta pinaburuak dituen zuztar zerrenda aberats batez dago apaindurik.
Hirutasun Santua da gaia, goitik behera irudikaturik: Usoa mendelaren muinean dago, eta Aita az­pian, bere belaun gainean duela Semea, ez­kerreko eskuan ebanjelioa daraman Jesus Haurra. Aita eta Semea hesi­tzen duen mandorla mistikoa tetramorfoen eta ertz batean kuz­kurtuta dauden Dabid eta Eliasen irudi profetikoez inguraturik dago.
Ohartaraz dezagun Silosko hirutasun taldea ere (1160‑70) –honen eredua izan daitekeena– bertikalean egituratua dagoela, Jeseren Zuhai­tzaren amaiera moduan; baina, ez Tuterako hirutasunaren antzera, zeren eta Aitaren esku bedeinka­tzailea ez baitago konposaketaren arda­tzean jarria.
Eredu bizan­tziarraz hitz egin izan da. Dena dela, hemen molduren, zuztarren eta profeten lan­keta San Nikolasen lanarekin aldera­tzen da, batez ere, Lizarrako Magdalena eta San Migelekin.
Ukitu erromanikoak dituen hirutasun gaiaren an­tzeko garapen bat Donejakueko Ain­tzaren atarian besterik ezin aur­ki dezakegu, gainon­tzekoak gotikoak baitira.
Katedrala
Abia gaitezen orain Katedraleko lanetara. Bazen Santa Maria Zuria izeneko eliza bat berau eraiki aurretik. Berari itsa­tsita hasi ziren gaur egun­go klaustroa eraiki­tzen. Gerora eliza osoaren berri­tzea etorri zen, eta katedrala eraiki.
Klaustroa
Egokia da beraz, gure aipamena klaustrotik hastea. Gauza jakina da zenbait gela bazela klaustroan, 1160 aldera. Hormako oroigarri batean ikus dezakegun datagatik: 1174. Eta agirietan ere azal­tzen da 1186. urtean oraindik eskupekoak ematen zirela “klaustroko lanetarako”. Beraz, kronologikoki mendearen az­ken hereneko eraikina dela esan dezakegu.
Bi hegal ditu, ipar eta hegoan, bedera­tzi ar­kuz osatuak; eta beste bi, sortalde eta sartaldean, hamabikoak; txandakako bi eta hiru zuta­be-taldeen gainetan zur­kaiztuak. Bada deseginiko kapitelen bat baina, orokorrean, nahikoa ongi gordeak dira, gaiak ezagutu eta bere taila ederrak estima­tzeko. Ipar galeriako kapitelak Kristoren bizi­tzari eskainiak daude, ebanjelioen arabera, Nekaldiko eszenak falta badira ere. Hego aldeko galerian apostolu eta santuen historiak ikus di­tzakegu. Sartaldeko galerian berriz era guztietako animalia eta zomorroen gaiek ugari dira.
Estilistikoki, tolesdura astun ugariez jan­tzitako irudi trinkoak nagusi­tzen dira, gorpu­tzak nabarmen­tzea lor­tzen dutelarik. Badirudi klaustroko maisuei buruak axola zaiz­kiela gehien, nabarmenki mar­katuriko begiak dituzten buru handiak, arima begietara­tzeko behar gotikoa senti­tzen hasiak balira bezala. Ileak eta bizarrak ba­tzuetan ildo soilez zirriborratuak daude, eta besteetan berriz kiz­kur eta txirikorda mardulak xeheki landuak. Irudiak ba­tzuetan hondo ar­kitektoniko edo landarez­ko era baten gainean emanak dira, estilo berri bat aldarrika­tzen duen paisaiaren garapena.
Tuterako klaustroaren iker­ketarik osoena egin zuen De Egryren arabera, estiloz eta ikonografiaz, lan honen ezohiko “nafar” berezitasuna az­pimarra­tzekoa da, eta an­tza denez hiru eskuren ezagupidea suma­tzen du kapitel horien lanketan: iparreko eta sortaldeko kapitelak esku bat berarenak dira; aurrekoaren an­tzeko eskuaren estilokoa, baina askeagoa, hegoaldeko horma-tartea, eta hirugarren batena, sartaldeko ar­kuteria, estilo aurreratuago eta naturalistago bat nabari­tzen zaiona.
Eliza
Klaustrotik katedralera igaro­tzen bagara, beste garai batera igo garela konturatuko gara. Tamaina handiko eliza protogotiko bat da, kolegio‑eliza izaerakoa –XIX. mendera arte ez zuen katedral izenik jaso–, an­tzinako mes­kitaren sailean eraiki zen eta harlandu onez jan­tzi XII. mende bukaeran eta hurrengoaren hasieran, Antso Az­karraren eta Antso Indar­tsuaren erregealdi artean.
Zistertarren ar­kitektura eskemak jarraituz lau tartetako hiru habearte ditu, hauetatik nagusia garaiagoa eta zabalagoa da, eta tarteak angeluzuzenak, aldiz, alboetakoak karratuak. Bost zatitan ongi mar­katuriko guru­tzadura batez jarrai­tzen du, erdikoa karratua eta burualdea zikloerdiko erdigune sakoneko absidea, zir­kuluerdi- eta karratu-formako kapera bikoitz artean, Zistertarren tradizioren arabera. Bai habearteak eta bai guru­tzadura, hirugingilez­ko traza duten guru­tze-gangaz estal­tzen dira, beren er­tzetan baketa handiz zuinkaturiko ar­ku zerrenda indar­tsuez berezitakoak, zistertar ezaugarri jatorrak, ia erabatekoa den apaingarririk eza bezala.
Barrualdeko erromanikoa, burualdean eta guru­tzaduran bilatu behar da; ipar eta hegoaldeko ateek, ziur asko, aldi hartan lanean zebilen klaustro lantegietan eginiko kapitelak dituzten.
Ateak
Katedralera eginiko bisitan az­pimarra­tzekoak dira bere hiru ateak. Hiruretan zaharrena hegoaldekoa da, “Birjinaren atea” ere esaten zaiona. Ez du tinpanorik; bai, ordea, ongi gordetako kapitelak, nahiz eta ez diren oso kalitate onekoak. Kristoren Piztueraren gai bat konta­tzen du.
Iparraldeko guru­tzaduraren atariak, “Santa Mariaren atea” izenekoak, ar­ku zorro­tzak ditu. Hiru ar­kibolta ditu eta haietan Joan Bataia­tzailearen historia eta San Martinen kaparen eszena kontatzen dute. Atlante pare batek osa­tzen du tinpanoa: Sansonek eta Dabidek. Ate nagusiak, Epaiaren atea izenez ezagutzen denak, sor­tzen du bisitariaren jakin-minik handiena. Galdua du tinpanoa; baina nahiko ongi gorde ditu joritasunez apainduriko bere zor­tzi ar­kiboltak. Lerroan jarriak ditu zenbait irudi gil­tzarrietan: Agnus Deia, Andre Maria, aingerua eta martiria.
Ar­kiboltetako gai nagusia Az­ken Epaiarena da: ikuslearen ez­kerraldean doha­tsuen poza eta beste aldean kondenatuen saminak. Eskatologiaz­ko adieraz­pen ba­tzuen araberako Erdi Aroko pen­tsamendua laburbil­tzen duten 51 dobela ditugu gizadiaren amaierari buruz­koak: sartaldekoak, bizan­tziarrak eta musulmanak. Herri arimaren ezten zirika­tzaileak irudimena aske utzi duela dirudi bekaturik higuingarrienei buruz­ko bere epaia adierazteko eta zigorrik finenak irudika­tzeko : Mer­katari gezurtiak, truka­tzaileak eta lukurreruak, baita infernutik ateratako “ehiztari makurra” ere.
Atearen alde banatan, men­tsula gainetan, hirien irudiak ikus daitez­ke pizti eta animalia musikariekin. Gorago, errosetoi handiaren az­pialdean harburu­txoen erlaitz bat.
Ar­kiboltak zur­kaizten direneko kapitelek Hasierako gaiak gara­tzen dituzte; nekez gaindi daite­keen kalitatea dute. Kontenplari sinestuna gizakiaren sorrerako irudietatik az­ken hondameneraino igaro­tzen da. Aldi baten amaierako igaro­tze-krisi eta arrazionalismo gotikoko aldiaren inguruan “gizadiaren historiaren” laburpen moduko bat zen. Margo anitzetan irudika dezagun, halakoak izango bai­tziren klaustroko kapitelak, baldin eta garai hartako gizon emakumeengan sortuko zuen eragin emozionalaren an­tzeko ideia hartu nahi badugu. Eliza atari honen barrokotasuna ariko zen estilo baten akidura islatzen. Katekesi baten irakasbide zorro­tzetan baino gainez­ka egin eta gaiztoturiko herri fantasiaren irudikapen gehiago sar­tzen uzten zion estiloa zen hau nonbait. Monasterioetako artea, ikonoetako lasaikeria horrek ku­tsatua gertatu zen, eta horren aur­ka haserre biziz al­txa­tzen hasiak ziren, nahiz eta aldi bateko eta erdiz­kako arrakastaz izan, Klarabaleko San Bernardoren asmoak.
Arte erromanikoa Ipar Euskal Herrian
Iparraldeko Euskal Herrian erromanikoa, baserri girokoa bereziki, ugaria izango zen. Baina, gehienetan XII. eta XIII. mendetako elizak ondorengo mendeetan fun­tsean aldatuak izan ziren eta, ondorioz, burualde eta abside ba­tzuk besterik ez da gelditu.
Donibane Lohi­tzuneko San Joan Bataia­tzailea
Donibane Lohi­tzunen, Luis XIV.a eta Espainiako prin­tzesa Maria Teresa Austriakoaren ez­kontzako San Joan Bataia­tzailearen eliza oso adibide argia da lehen aipatu dugun berrikun­tzen kontu horretan, bere oinarri erromanikoak besterik ez baititu gorde.
Irisarriko ospitalea
Jerusalemgo San Joanen zaldunena izan omen zen egun oraindik ikus daitekeen XII. mendeko eraikina, Irisarriko ospitale eta priore­txea; XVII. mendean zaharberritua da.
Senpereko eliza
Senpereko elizak ere, XVII. mendeko erretaula galantean interesaturik eta euskal herriko ezaugarri bereizgarrik dituen zurez­ko balkoia ikustera turista ugari bil­tzen duenak, baditu bere egituran XII. eta XIII. mendeetako aztarnak.
Nafarroa Beherea
Zuzen-zuzenean Iruñeko errege-erreginaren menpe zegoen eskualde honetan XII. eta XIII. mendeetako elizen aztarnak ez dira gu­txi; baina, betiere ondorengo mendeetan birmoldatuak eta aberastuak.
Bidarraiko Andre Maria
Kanbotik 16 km‑tara, muino batean den Bidarraiko Andre Mariaren eliza, oinetan baserriz ereindako zelai berdeeta­ko paisaia eder bat begiztatzeko aukera eskaintzen duena, hareharriz­koa da, eskualde horretan beste asko bezala. Jatorrizko eraikun­tza erromanikoaren aztarnak ditu.
Laurhibar ibarra
Laurhibar ibarrean, Donibane Garazitik bost kilometrotara Alzietako Guru­tze Saindua eta Baskasango San Andres kapera erromanikoak hargin berak eginak dirudite, hain baitira berdinak. Begien gozamenerako kanpoaldeko itxuraren goxotasuna eskain­tzen dute, barrualdeko aberastasun ezohikoa lagun dutela: esku sotil baina jakin­tsu batek margoturiko zurez­koak ditu gangak.
Haranbel­tzeko San Nikolas
Nafarroa behe­rea alde horretan bertan, Haranbel­tzeko San Nikolasen kapera beroa topa dezakegu, abel­tzain­tzako, mer­katari­tzako eta erromesaldietako bide zaharraren er­tzean kokaturik. Priore­txe‑ospitale batena zen eta XII. mendeko agiriek diotenez Maltako Ordenako “kideek” agin­tzen zuten bertan, Ostabat alderat –lau bat kilometro haran­tzago, ez gehiago– eta handik Orreagako pasabidera zihoazen milaka erromesen laguntzaile ziren.
Badu oraindik aterpe ireki zabal bat, agian oso erosoa ez bada ere, gauak harrapatu dituen erromesen­tzat aterpe­txea segurua. Erdi-puntuko ar­ku zabaleko aterpe hau kapera xume baten ondorengoa da, zorua angeluzuzena du eta XII. mende aldera eraikia izango da ziur asko, eta barroko aldian berreraikia. Barrualdean ez du erromanikoa gogorarazten duen ezer. Atariak barruko zatian badu, zorionez, Kristoren monograma duen krismoi eder bat, Alfa eta Omega, zir­kulu batean sarturiko Maltako guru­tzearen az­pian.
Bidaxune
Baskonian beste asko bezala, XIII. mendean eraiki ziren baina, aire erromaniko arnastuz, XIII. mendeko Bidaxuneko elizak erdi-puntuko ar­ku bikoitz bat duen ataria du, berezitasun batekin, inon kokatu gabeko gil­tzarri zin­tzilikako bat duela.
Iratiko San Salbatore
Haritz­guru­tzeko lepoa igaroz, abside prerromaniko baten zatia gorde­tzen duen San Salbatoreren kaperara iristen da. Haren habeartea XII. mendekoa da, ondorengo mendeetan birmoldatua. Gur­tza prerromaniko egin zitekeeneko toki batean dago eraikia Malta Ordenako ospitale zahar hau, kanpoan zutabe txikien gainean Guru­tze Bide bi­txi bat duela. Barrua, garai batean irudietan abera­tsa, orain hu­tsa dago zori­txarrez.
Donazaharrek badu oraindik imus pirineus‑etako iragan la­tzaren zenbait oroigarri. Hemendik gertu, utzia dagoen Done Bladiko santutegia erromanikoa dago, Aphat‑Ospital deitua, Donejakue alderako erromesen ospitale-aterpe­txea izan zena. Badu oraindik ar­ku zorrotz samarrak dituen ataria.
Usakoako San Pierre eliza XII. mendekoa da, baina oso zaharberritua dago. Ha­la ere, badu oraindik bere atari zaharra, apaindurez hanpaturiko kapitelak eta irudimenez­ko piztiak dituena.
Donibane Garazin merezi du historialariaren bisita Ugandeko Santa Eulalie elizak. Oraindik ikus daitez­ke arte erromanikoaren aztarna ba­tzuk, esaterako, Baigorriko Doneztebeko eliza.
San Migel Eliza erromanikoa
Zuberoako Ordiarpen, Errobi ibaiaren er­tzean, paisaia ederren batean, zutik da oraindik San Migel eliza erromanikoa.
Zilindro-formako egitura duten bi oinarrik, ziur asko gotikoak izan daitez­keenak, bereizten dute habearte soila beste ondoko bietatik. Burualde erromaniko zabala, erdiko zati bat eta alboetako biz osatzen dena, kanoi-erdiko gangaz estaliak, hiru zir­kuluerdi-formako absidetan buka­tzen da, baina berauen aurrean azal­tzen da lo­tsatu antzera ar­ku zorro­tza, uste gabeko eta itxaropen sor­tzaile den kimu baten an­tzera. Itsatsiriko zutabeak dituen oinarri gainetan koka­tzen da burualde erromanikoa. Hurrengo zatiak konpondu beharra izango zuen, zeren eta oinarriak kapitelik gabeko zilindro-formako eusgarri landuez ordez­katuak izan bai­tziren ar­kuak han ezar­tzeko.
Raymon Ourselen ustez, mul­tzo hau dena “Zuberoako biz­konterri osoko eta baita Euskal Herri osoko ederren eta bi­txienetakoa da”.
Done Bladi Ospitale
Biarnoren mugan Zuberoako az­ken muturrera iristen bagara, bere historian Baskoniari her­tsiki loturiko herrialdea izanik, aur­kituko dugu bai az­kenik, arte erromanikoaren barruan benetan berezia den zerbait. Garai bateko Done Bladi Ospitaletik eliza erromaniko bizan­tziar bat gera­tzen da, XII. eta XIII. mende bitarte horretan eraiki zena ziur asko. Ipar Euskal Herriak gaur egun duen lan erromanikorik ederrena eta interesgarriena da, zalan­tzarik gabe, eta Euskal herrian Erdi Aroko fran­tziar ondareetan behar bezala zaindua izan den eraikin bakarretakoa. Bitan zaharberritua dago:1903an eta 1980ean.
Guru­tze grekozko oinplanoaren gainean oreka­tzen eta antola­tzen dira bere gorpu­tzak guru­tze-gangei eta oktogonoz­ko linterna ikusgarri bati eusteko, tronpa gaineko kalifa‑kupula bat buruan duela, berau delarik euskal lurraldeko ale bakarra.
Elizak gorde du bere hasierako gangaren egitura zati garran­tziz­ko bat; harrituta utzi dituzte eraikun­tzetako ar­keologoak, absidearen hormetan atxikitako zurez­ko erlai­tzaren egitura apartak eta erlaitza bera estalkiaren egiturarekin elkar­tzen zuten habeek. Zuraren hondakinen azter­keta dendrologikoak eraikuntza-lanen hasierako ustezko data eman du: 1184a.
Mul­tzo batu eta trinko honek guztiak, kanpotik begiratuta, tamainen joko eder eta orekatuak miresmena sortzen du.
Historialariari eliza honek emango dion beste ustekabekoa klaustraz ala hareharriz­ko konbinaketa geometrikoz eginiko mudejar tankerako leiho itxiak dira. Xehetasun honek eta kalifa‑gangak –gertuan duen Oloroeko Done Marian berriro azal­tzen da–, eskualde honek Torres, Almazan eta beste lur hispaniarrekin izandako kultur batasuna adierazten du.
Donejakuera alderako erromesen­tzat Done Bladi bigarren mailako ibilaldia zen, non Euskal Herri aldera sartuz, Arlestik Somport‑erantz zihoanetik desbidera­tzen zen.
Kanpandorre hirukoitzak
Gure herrialde honetan zenbat eta ekialderago sartu, orduan eta aldi erromanikoko aztarna ugariago eta bi­txiagoak topatuko ditugu, labe absideak, atari ederrak eta abarrekoak adibidez, Laguinge‑Restoue elizan, Aturbetik 3 km-ra, Sunhar‑ekoan, Haux‑ekoan.
Baina bi­txi ikusgarrienak hirutasun egitura duten kanpandorreak dira: hormapiko oso garaia pinakulu hirukoitz batean buka­tzen da, erdiko hor­tza garaiera handiagoa hartuz nabarmen­tzen delarik. Mota bi­txi honetako erakinik adierazgarriena Gotañe‑Libarreux‑eko Andre Done elizan dago, Aturbetik 10 km‑tara. Baina ez dirudi erromanikoak direnik.
Santa Grazi
Biarnoko mugan, baina Zuberoako lurralde berean, eskualdeko santutegirik ospe­tsuena aur­kituko dugu; historiaz abera­tsa da, fran­tziar bidean kokatua delako eta bereziki garran­tziz­koa, erromanikoaz eskain­tzen eta gorde­tzen duenagatik. Santa Graziko eliza da, erromesaldietako santutegi honetan, Zaragozako zaindaria den, santa martiriaren besoa gur­tzen da. An­tzina abade-e­txe bat izan zen, XI. mendean Fran­tziako erregeak, Aragoikoak eta Nafarroakoak sortua izan zen, toki hunkigarrian mendi lepo eta uharren artean estuki itxia dago.
Kareharriz eraikitako elizak badu kanpandorre erdi bat, estalgarri eta guzti, eta oso berriak diren XIX. mendeko kontrahorma handiak. Eliza zaharrak lau tartetako hiru habearte eta hiru abside ditu. Transeptuko eta absideetako oinarriek kono-enbor­rez­ko kapitelak dituzte, bibliako historiak ongi zizelaturik –emakume santuak eta Apostoluak Kristoren hilobi aurrean– eta profanoak –ehizakoak, txalupariak, irudi sinbolikoak.
Iparreko ar­kupea, elizarako sarbidea, gai figuratiboak dituzten kapitel eta ar­kiboltaz apaindurik dago, eta bere tinpanoan alde banatan krismoi eder bat, aingeru banarekin.
Oloroen
Eskualdeko erromanikoaren begiz­ko ezaguera osa­tzeko Baskoniaren muga estuetatik irten eta euskal lurrarekin bere his­toriaz­ko hainbat elkartasun, bai ahaidez­ko nahiz politiko gogoratuz Biarnon sartu behar­ko genuke eta lurralde honetako hiriburua bisitatu.
Santa Guru­tze
Oloroen deigarriena Santa Guru­tzeko eliza da: Hiru habearte, hiru tarte eta hiru abside ditu, kalifa-tronpa estilokoak eta nerbio gainean oktogono ganga nabarmen duelarik; apaindurez hanpaturiko kapitelak.
Saint-Germain-les-Belles
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hialeah Gardens (Florida)
Hialeah Gardens Floridako hiri bat da. Miami-Dade konderrian kokatua dago. 2010ean 22,642 biztanle zituen, 6.5 kilometro koadrotan banatuta.
Saint-Germain-les-Belles
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 615 ziren, horien artean 461 aktiboak ziren eta 154 inaktiboak ziren. 461 pertsona aktiboetatik 426 lanean zeuden (231 gizon eta 195 emakume) eta 35 langabezian zeuden (15 gizon eta 20 emakume). 154 pertsona inaktiboetatik 63 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 55 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Erromanikoa Euskal Herrian
Andre Maria
Hiri berean bisita merezi du Andre Mariaren elizak, garai bateko ka­tedralak.
Saint-Germain-les-Belles
Diru sarrerak
2009an Saint-Germain-les-Belles udalerrian 490 unitate fiskal zeuden, 1.067 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.409 euro zen.
Sebastiscus albofasciatus
Sebastiscus albofasciatus Sebastiscus generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
Saint-Germain-les-Belles
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 77 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 17 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 28 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 1 igeltseroa, 5 margolariak, 4 zurginak, 3 iturginak, 1 argiketaria, 2 ile apaindegiak, 3 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Saint-Germain-les-Belles udalerrian 60 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.240 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bombus morawitzi
Bombus morawitzi erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Erromanikoa Euskal Herrian
Andre Maria
Ikonografia konplexuz­ko atari sonatua dauka: ar­ku handiaren az­pian, irudimen erromanikoan oso arrunta ez den gaia, Kristoren gorputz hila guru­tzetik jaisten. Ar­ku handi horren barruan beste bi daude, alde banatan kokatuak. Apokalipsiko 24 zahar Bildo­tsaren inguruan eseririk dauden bileraren adieraz­pena den. Ar­kuaren ar­kiboltatan hainbat urtaroetan gizonaren lanei dagoz­kien eszenak adierazten dira. Badira ehiza, arran­tza, mahats bil­tzeak eta batez ere, etxeko eta herriko otoruntzen eszenak. Hemen, ertilari erromaniko herrikoia azaltzen da hiz­kera bizi eta ekin­tzailean.
Arte erromanikoa Araban
Hain urrutiko kronologia hori agian Toberako Santa Maria eliza­txo bi­txiari eman behar­ko zaio, zir­kuluerdi-formako burualdea eta kapitel irudidunak, oso erliebe lauez landuak, eta prerromanikoa gogorarazten duen ezkila-formako janz­kerak dituztela.
Egia da, Araban ez dela posible benetako erromaniko monumentala aur­ki­tzea –azter­keta egiteko moduan ongi zaindurikoa–, XII. mendean oso aurrera ez bada, Nafarroako errege Antso Az­karra eta Antso Indar­tsuaren eskutik foruak, besteak beste, Trebiñu (1161), Guardia (1164), Labranza (1196) eta Gaztelako Alfon­tso VIII.ak Lapueblari (1190) ematen hasi zirenetik, hau da, erromanikoaren beranduko aldietan izan ezik. Atzerapen hau erraz ulertzekoa gerta­tzen da, eskualdearen historia politikotik begiratuz gero; izan ere, arabar lurraldeko ia gehien­tsuenetan erlijioz­ko eta kulturaz­ko ezarpen egitasmo gu­txi egitaratu zitez­keen sarrazenoen ma­txinaden aurrean abangoardiako gotorleku gisa iraun behar zuen urteetan. Iruñeko erregeen zaharberri­tze egitasmoetan, Araba, XII. mendearen erdialdetik aurrera baino ezin sar zitekeen.
Hala ere, atzerapen hau berehala berdindu zen erlijio eta arte eraikun­tzen egitasmo ugariak abian jarri zirenean. Arabako mugetatik errekonkista borroka frenteak betirako ihes egin zuenetik gertatu zen biztanleriaren haz­kundeak eta ondorioz­ko biztanleriaren kokapenak eta lekune irekiak laboran­tzarako hartzeak gur­tza-tokien benetako beharra ekarri zuten. Ar­kitektura erromanikoaren ernamuin­tze hau bi ezaugarri orokorretatik deskriba daiteke: ugari izatea eta landakoa izatea, bi edo hiru eraikun­tza monumental izan ezik. Lopez del Valladoren ustez, monumentu erromanikoetan ehun arte ere konta daitez­ke, osorik nahiz zati bat gorde dutenak, zenbaki horretan estilo protogotikoa azal­tzen zaien eraikinak sartuz gero. Lauz­pabost eraikin ezagun aipa­tzetik hasiko gara.
Armentiako basilika eta Estibalizko Andre Mariaren santutegia dira nabarmenenak; Gasteiz aldean daude biak. Halaber, aipagarri dira Abetxukuko San Migel, Lopidako eta Gamarragutxiako (Natibitatearena) elizak ere. Azkenik, Arabako Arte Ederretako Museoan ere ikusgai ditugu hainbat objektu erromaniko.
Bestela, Tuestako Jasokundeko Andre Mariaren eliza, Karkamoko San Joanena eta Toberako Andre Mariarena ditugu Añanako Kuadrillan.
Mendialdean, Markinezko San Joanen, Uribarri Haranako Andre Mariaren, Kontrastako Elizmendiko Andre Mariaren eta Maeztuko Landako Andre Mariaren baselizak daude.
Armentiako egoi­tza
Alvaro Velegia izeneko go­tzain baten ziurtasuna badugu agirietan 881. urtean jada, arabar lurraldean izan zenekoa, eta 987. urtean aldiz Munio azal­tzen da Arabako go­tzain, baina ez da zehaztasunez ager­tzen gaur­ egun Gasteiztik 3 km‑tara dagoen Armentiara noiz aldatu zen egoi­tza. Calahorra musulmanen eskuetan erori zenean eta Valpuestako elizbarrutia sortu zenean, zeinaren menpe geratu zen Araba ipar-ekialde osoa, Bizkaiko Enkarterrietara arte, elizaren babesik gabe geratua izan zitekeela uste izaten da; inola ere, hau izango zen Armentian egoi­tza zuen Arabako go­tzaindegia sor­tzeko arrazoia. Eta han gelditu zen 75 urtez, indar nafarrek Calahorra berreskuratu eta herri hartan berriro Arabako go­tzaindegiak bat egin zuen arte (1087). Armentiako egoi­tza Kolegio‑eliza moduan gelditu zen 1498. urtean, Gasteiz­ko Santa Mariara eramana izan zen arte.
Eliza
Armentiako eliza lehendabizi San Andresi eta az­kenik San Pruden­tziori eskainia izan zen. Kaskanteko Errodrigo, 1146tik 1190era Calahorrako go­tzaina izan zenak sagaratua, beraz, argi azaltzen da, XII. mendeko bigarren zatian izango luke eraikuntza data. Berrikun­tza handiak egin ziren 1776. urtean, batez ere, kanpoko aldean, desagertu egin bai­tzen ataria, ar­kupea (zimitorioa) eraiki eta eraikin zahar osoa, absidea izan ezik, horma berriz inguratuz.
Habeartea lehenbiziko egiturarena izango da, oinplano guru­tze latindarra, orain ganga modernoz estalitako guru­tzadura duena. Alboetako bere bi besoak kanoi puntudunak dira. Guru­tzaduraren gainean zinborioa al­txa­tzen da, bi guru­tze ar­kuz osatzen dena eta bere abiapun­tutan tetramorfoaren irudiez –lau ebanjelariak: lehoi, zezen, arrano eta aingeru-buruaz sinbolizatuez– eu­tsitakoa; Ira­txekoa eta Lizarrako San Migel elizakoak gogora ekar­tzen diz­kigun kupulako gangak eta Gaztela‑Leongo an­tzeko egitura garaikideek, Poitou fran­tsesaren iturriaren jatorrikoak izan daitez­keen pen­tsa­tzera eramaten gaituzte.