cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tintoretto
Helduaroa
1562 eta 1566 bitartean Tintorettok hiru oihal margotu zituen Scuola Grande di San Marcorako. Margolan horietan espazioaren disoluzioa gertatzen da, Oin garbiketa aipatuan jada sumatzen zena. Sail honetako margolanetako batean, San Markoren gorpuaren berraurkikuntza (Trafugamento del corpo di san Marco, 1562-66, Brerako pinakoteka, Milan), arkitekturak eratzen duen espazioa tunel ilun bat bezalakoa da, non giza irudiak gorputza bihurrikatuz eta keinuka ageri baitira, amesgaizto batean bezala.
Lehenbizi Nekaldiari buruzko pintura multzo bat egin zuen Albergo aretorako, eta horien artean aipagarriena, dramatikotasun handikoa baita, Gurutziltzatzea da. Lehen solairuko aretoan, berriz, Itun Zaharreko pasarteak kontatzen dituzten margolanak egin zituen sabaian, eta Kristoren bizitzari buruzkoak hormetan, 1575 eta 1581 urte bitartean. 1582. urtean beheko solairuko oihalak egiten hasi zen, Ama Birjina goraipatzen duten Itun Berriko pasarteekin.
Veneziako dogo edo dukeen jauregian (1572-1573, Lepantoko gudua) eta jaun handien jauregietan ere aritu zen lanean. Gai guztiak landu zituen: mitologia (Vulcanoren sutegia), historia eta alegoriak (Aloisio Mocenigo dogoa Erredentzioa gurtzen), eta erlijioa (Santa Katalinaren martiritza). 1577ko sutearen ondoren, aurrez eginiko lan batzuk eraberritu zituen (Nicola da Ponte dogoa mendeko hirien omenaldia hartzen).
Azkenaldia
1588an egin zuen Veneziako dukeen jauregiko azken margolana, Paradisua (Paradiso) munduko pintura koadro handienetako bat (22,6 x 9,1 m). Bere azken maisulana, berriz, San Giorgio Maggioreko basilikarako egin zuen: Azken afaria (L'ultima cena, 1592-94).
Estabia
Estabia (Stabiae; Στάβιαι) Campaniako antzinateko hiria izan zen, Lactarius mendien oinetan zegoena, Ponpeia tik sei bat kilometro hegoaldera eta itsasotik kilometro pare batera. Gaur egun hiri modernoak Castellammare di Stabia du izena eta Napoliko golkoa n dago (Italia).
Historia
Lehen aldiz K.a. 90. urtean agertzen da aipatuta Erromako Gerra soziala deitutakoan, samnita Caio Papio Mutilo jeneral samnita k okupatu zuenean. Gero, Silak konkistatu zuen hurrengo urtean eta suntsitu egin zuen. Ez zuten berreraiki eta Plinio ‘’Zaharra’’k aipatu zuen bakarrik. K.o. 62an Ponpeiako lurrikara handiak ere eragin zion. Patrizio erromatarrek villaeak eraiki zituzten inguruan eta horien artean Ponponianorena, Plinio ‘’Zaharra’’ren laguna zena eta zeinetan babestu zen Plinio ‘’Zaharra’’ K.o. 79 Vesuvio sumendiaren erupzioan, eta han hil zen gasekin itota.
Vesuvioaren erupzio hark ere suntsitu zuen hiria, nahiz Ponpeia eta Herkulano baino gutxiago eta berriro populatu izan zen.
Pirata berbere
Kortsario batzuk europar pariak edo konbertituak izan ziren, tartean John Ward edo Zymen Danseker. Hauek eramandako europar itsas-teknikei esker XVII. mendean bere urrezko aroa bizi ziren.
XVII. mendearen amaieratik aurrera, europarrek Berberiako estatuak estutu zituzten pirateriarekin amaitzeko. Napoleondar Gerrak eta Vienako Batzarra eta gero, presioa areagotu zuten baina 1830eko Aljeriako frantziar konkistara arte ez zen amaitu.
Bizargorri anaiak (Hızır (Hayreddin) eta Oruç), Turgut Reis, Kurtoğlu, Kemal Reis, Salih Reis, Koca Murat Reis edo Tybalt Rosembraise ospetsuenak izan ziren.
Lapurdiko bizkonderria
Lapurdiko bizkonderria XI. eta XII. mendeetan Lapurdin eta inguruko lurralde batzuetan garatu zuten Erdi Aroko aginte sistema izan zen.
Hedapena
Lapurdi bakarrik hartzen zuen hasieran, eta Nafarroa Beherea ere bai, gero. Litekeena da Bidasoa ibaitik Urumea ibairaino ipar-ekialdeko Gipuzkoa ere bizkondeen agindupean izatea ere. Ekialdean Zuberoako bizkonderriarekin zuen muga.
Historia
XI. mendearen hasieran desagertu zen Baskoniako dukerria, Antso Gilen ondorengorik gabe hil ondoren. 1023. urtean Antso III.a Nagusiak Lapurdiko bizkonderria sortu zuen bere maiordomo eta lehengusu Lupo Antsorentzat eta berau Baionan finkatu zen. Lapurdiko bizkondeaz agirietan agertzen den lehen aipamena 1059koa da: Raimundo Baionako apezpikuak Lupo Antso lehen bizkondeak Santa Maria eliza itzuli ziola aitortu zuenean. Lupok bizkonderria jaraunspenezko bilakatzea lortu zuen eta bere leinua ezarri zuen Baionako gaztelu-zaharrean.
Gartzia Antso oinordekorik gabe hil zenean, Gilen X.a Akitaniakoa eta Alfontso I.a Nafarroakoak bizkonde berria ezartzeko borrokatu zuten. 1130eko urrian iruindarrak Baiona setiatu zuen eta Bertrand Lapurdiko kondeak ez zizkion ateak zabaldu. Ordurako Lapurdi jadanik Bordele eta Iruñea arteko orbita artean zegoen.
1177an, Henrike Gaztea eta dukearen arteko liskarrak aprobetxatuz, Akitaniako dukerriaren hego-mendebaldeko jauntxoak, Akize eta Lapurdiko bizkondeak barne, matxinatu egin ziren, baina orduan dukea zen Rikardo Lehoi Bihotzak berehala menderatu zuen altxamendua.
1193an, Gilen Raimundo Zalduakoa bizkondea hil zenean, Rikardo duke-erregearen administrazio zuzenpean gelditu zen Lapurdi, baile baten bitartez.
María Luisa Merlo
María Luisa Merlo Colomina (Valentzia, 1941eko irailaren 6a) zinema, antzerki eta telebistako aktorea da.
Biografia
Ismael Merlo Piquer eta María Luisa Colomina Domingo aktoreen alaba da, eta oso gaztetatik jarraitu zuen familiaren tradizio artistikoa. Luis Escobar Kirkpatrick-en Te espera en el Eslava ikuskizunean hasi zen dantzan.
Carlos Larrañaga aktorearekin ezkonduta egon zen 16 urtez, 1975ean banandu ziren eta 1983ko azaroan dibortzioa lortu zuten. Hiru seme-alaba izan zituzten: Amparo, Luis eta Pedro, eta, Juan Carlos nagusiagoa, Carlosek ezkontzara ekarri zuena. 1992an Michael Kenton unibertsitateko irakaslearekin ezkondu zen, eta handik bost urtera dibortziatu zen.
Ibilbidea
1959an estreinatu zen zineman, José María Forqueren eskutik, De espaldas a la puerta filmean. Beste hainbat lan egin zituen hirurogeiko hamarkadaren lehen erdian, hala nola Siempre es domingo (1961), Fernando Palaciosena, Kontuz pertsona formalekin (1961), Agustín Navarrorena, Más bonita que ninguna (1965), Luis César Amadorirena, Rocío Dúrcalekin, edo De cuerpo presente (1967), Antonio Eceizarena.
Hala ere, 1965etik aurrera, antzerki eta telebista-karreran jarri zuen bere arreta.
1960ko hamarkadaren erdialdetik aurrera, Televisión Españolaren ohiko aurpegi bihurtu zen, dozenaka paper interpretatuz Primera filan, Novela edo Estudio 1.
Gainera, 1973an, garai hartan Carlos Larrañaga senarra zenarekin batera, Compañera te doy komediaren protagonista izan zen, baita TVErako ere; 13 urte geroago Rosa izan zen, Juliaren ama, bizitza errealeko Amparo Larrañaga alabak interpretatua Media Naranja seriean; eta 2006an gauza bera egin zuen beste semearekin, Luis Merlorekin, Leonor, Mauriren ama izan zen, Aquí no hay quien viva seriean.
Telesail hauexetan ere parte hartu du: Aquí hay negocio (1995), Luna negra (2003), Mis adorables vecinos (2004), Supervillanos (2006), Los Serrano (2008) eta Somos cómplices (2009).
2013ko uztailean, Betiko izeneko film labur bat grabatu zuen, Arantza Ibarra ondarrutarraren zuzendaritzapean, Javier Pradera aktorearen ondoan, Zugarramurdiko leizeetan.
Antzerkia
Tauletan egin duen ibilbidea genero guztietako obren irudikapenak txundituta uzten du: dramatikoak, komedia, musikalak... 1986an Antzerki Klasikoaren Konpainia Nazionalean sartu zen.
Interpretatutako lanen artean, hauexek aipa daitezke:
Clisson
Clisson bretainiako udalerria da. Administratiboki Frantziako Loira Atlantikoa departamenduan dago, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Clisson udalerrian erroldatutako biztanleak 6.691 ziren. Familiak 2.680 ziren, horien artean 800 pertsona bakarrekoak ziren (344 bakarrik bizi ziren gizonak eta 456 bakarrik bizi ziren emakumeak), 816 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 860 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 204 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.934 etxebizitza zeuden, 2.743 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 65 bigarren erresidentzia ziren eta 126 hutsik zeuden. 2.436 etxeak ziren eta 489 apartamentuak ziren. 2.743 etxebizitza nagusietatik 1.766 bere jabearen bizilekua ziren, 955 alokairuan okupaturik zeuden eta 22 doan lagata zeuden; 72 etxek gela bat zuten, 274 etxek bi zituzten, 444 etxek hiru zituzten, 681 etxek lau zituzten eta 1.272 etxek bost zituzten. 2.041 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.320 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.144 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.256 ziren, horien artean 3.215 aktiboak ziren eta 1.041 inaktiboak ziren. 3.215 pertsona aktiboetatik 2.975 lanean zeuden (1.582 gizon eta 1.393 emakume) eta 240 langabezian zeuden (93 gizon eta 147 emakume). 1.041 pertsona inaktiboetatik 377 erretiraturik zeuden, 379 ikasten zeuden eta 285 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Clisson udalerrian 2.789 unitate fiskal zeuden, 6.684 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.198 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 114 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 lan bilaketa bulegoa, 1 posta bulegoa, 9 banku bulegoak, 1 funeraria, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 4 autoeskolak, 6 igeltseroak, 8 margolariak, 9 zurginak, 7 iturginak, 3 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 10 ile apaindegiak, 6 albaitariak, 6 aldi baterako lan enpresak, 19 jatetxeak, 11 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 59 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 3 supermerkatuak, 2 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 7 okindegiak, 2 harategiak, 3 liburu dendak, 14 arropa dendak, 4 etxerako tresna dendak, 5 zapata-dendak, 5 altzari dendak, 1 kirol-denda zen, 3 drogeria, 1 lurrin-denda zen, 3 bitxi-dendak eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Clisson udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 420 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, psikiatriko 1 bat, 3 botika eta 3 anbulantzia zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Clisson udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 1.056 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskal abeslari
Euskal abeslaria edo euskal kantaria euskaraz kantatzen duen abeslaria da.
XIX. mendea
XIX. mendekoak ditugu lehenengo euskal abeslari ezagunak. Euskal abeslari ere badiren bertsolariak lehenago ere izan zirela erakusten duten aztarnak baditugu, baina XIX. mendean loratu zen bertsolaritza, eta ordukoxea dugu aspaldiko euskal abeslarien artetik ospetsuena, Jose Maria Iparragirre (1820 - 1881). Musikaren eta poesiaren ikuspegitik haren lanek balio handirik ez duten arren, sentimenduen aldetik Iparragirrek eragin itzela izan du euskal kulturan. Honela dio Natxo de Felipek:
Mende hartako bertsolari zaharrenen artean Xenpelar errenteriarra dugu ospetsuena. Haren bertso sorta askok bizirik diraute euskal kantutegian: Betroiarenak, Pasaiako zezenarenak edo Ia guriak egin du, esaterako. Jose Mari Iparragirreren abestiak eta Bilintxen bertsoak ere aipagarriak dira. Lehenaren Ume eder bat eta Gernikako arbola edo bigarrenaren Bein batian Loiolan eta Loriak udan intza bezela, oso ezagunak dira. Nabarmen ageri dira Iparraldeko koblakariak ere, hala nola Zuberoako Piarres Topet Etxahun barkoxtarra (Ürx'aphal bat badügü, Maria Solt eta Kastero...) eta Nafarroa Behereko Joanes Otsalde bidarraitarra (Lurreko ene bizia, Iruiñeko ferietan...).
XX. mendea, 1950eko hamarkadaren bukaera arte: «kantagintza tradizionala»
XIX. mendearen bukaeraz geroztiko kantagintza tradizionalean, abestaldeen kantu polifonikoa zen nagusi: abesbatzak, zortzikoteak, kantutegi tradizionaleko abestiak, musika klasikoaren ildoari jarraitzen zioten zenbait tenorino eta opera abeslari...
1960ko eta 1970eko hamarkadak: Euskal Kantagintza Berria
Espainiako Gerra Zibilaren atzetik etorritako gerraondo luzean euskal kultura agertoki nagusietatik baztertuta ibili ondoren, 1960ko hamarkadan euskal abeslariak loratzen hasi ziren Euskal Kantagintza Berriarekin. Klandestinitatean eta diskoak isilpeka banatuz hasitako mugimendu hark eredutzat hartu zituen Europako eta Ameriketako hainbat egile abeslari (Georges Brassens, Bob Dylan, Joan Baez, Violeta Parra, Atahualpa Yupanqui, Victor Jara...). Haiek bezala, gizarte protesta egiten zuten, baina, gainera, Euskal Herriaren eta euskal kulturaren galeraren aurkako erreakzioa zenez gero, helburu nagusitzat zuten kultura berreskuratzea. Hala, euskal kantu zaharrak ahanzturatik ateratzea izan zen Euskal Kantagintza Berrian ibili zirenek egindako lan garrantzitsuenetako bat.
Mugimenduaren aita izan zen Mixel Labéguerie, 1961. eta 1963. urteen artean argitaratutako bi diskoekin. Gero, dagoeneko abian zen mugimendu horren eztanda ekarri zuten Ez Dok Amairu kolektibokoek: abeslari gisa, Mikel Laboak, Lourdes Iriondok, Benito Lertxundik, Xabier Letek eta Oskarbi taldekoek; ideologo gisa, Jorge Oteizak; eta, beste hainbat zereginetan, beste hainbat jendek. Euskal kantagintzaren eztanda horren lagungarri izan zen euskal kulturagintza osoa bizi zuen borborra ere.
Ez Dok Amairuz haratago, Euskal Kantagintza Berriaren olatua norabide guztietan zabaldu zen: Maite Idirin, Oskorri taldea (Natxo de Felipe abeslariarekin), Gontzal Mendibil, Estitxu, Ipar Euskal Herriko kantaldien loraldia, Ortziken kolektiboa, Pantxoa eta Peio, Etxamendi eta Larralde, Antton Valverde, eta abar.
1970eko eta 1980ko hamarkadak: euskal rocka, euskal folk berria eta beste
Euskal kulturan, lehendabizi, rock progresiboa sartuko zen: Errobi, Itoiz, Izukaitz. Musika estilo horretan euskal abeslari aritu ziren Anje Duhalde (Errobi), Niko Etxart, Odile Kruzeta (Izukaitz), Fran Lasuen (Izukaitz), Juan Carlos Perez (Itoiz).
Geroxeago, Eusko Rock Erradikala etorriko zen: askotariko estiloetan (punka, rocka, ska, reggaea), batzuek euskaraz, eta beste batzuek gaztelaniaz. Ezaugarri bat besterik ez zuten guztiek berdin: kritika soziala eta politikoa. Mugimendu horretan, euskal abeslari aritu ziren Eneko Abrego (BAP!!), Andoni Basterretxea (Delirium Tremens), Kandi Fernandez (Baldin Bada), Iñaki Garitaonandia Gari (Hertzainak), Xabier Montoia (Hertzainak), Roberto Moso (Zarama), Daniel Riaño Buitraker (Baldin Bada), Pablo Susperregi Katu (Baldin Bada), Fermin Muguruza (Kortatu, Negu Gorriak) eta abar.
1970eko hamarkadan bestelako folka ere etorri zen euskal musikara, euskal folk berria, Haizearekin adibidez. Talde horretan euskal abeslari aritu ziren Txomin Artola eta Amaia Zubiria; gerora talde horretatik at jarraituko zuten biek, elkarrekin hasieran.
Geroztikoak
1980ko hamarkadaren hasieratik aurrera, pixkanaka, euskarak inoiz bereganatuak ez zituen esparruak bereganatzeari ekin zion: hezkuntza publikoa (baita unibertsitatea ere), Administrazio publikoa, telebista... Euskara hain zokoratua ez zegoenez militantziaren premia lehen bezain gorria ez zelako-edo, kantari euskaldun asko, euskara hutsean kantatzeari utzita, bai euskal bai erdal abeslari izaten dira: (Ines Osinaga, Muguruza anaiak, Anari...). Baina badira huts-hutsik euskal abeslari izateari eusten diotenak ere, zaharrak (Txomin Artola, Benito Lertxundi, Niko Etxart...) nahiz berriak (Mikel Markez, Mikel Urdangarin...). Euskaraz inoiz baino musika estilo gehiagotan entzuteko aukera dugu gaur egun.
Hartmut Esslinger
Hartmut Esslinger (Simmersfeld, Alemania, 1944ko ekainaren 5a) diseinatzaile eta asmatzailea da. Jatorriz alemaniarra, estatubatuar nazionalitatea ere badu. Ezaguna da Frog Design diseinu aholkularitzako enpresa sortzeagatik.
Bizitza eta ibilbidea
Esslinger Simmersfeld herrian jaio zen, Alemania hegoaldeko Ohian Beltzean. 25 urte zituela bukatu zituen ikasketak Schwäbisch Gmündeko Unibertsitatean. Unibertsitate hartan, oso kritika onak jaso zituen, sortu zuen irrati-erloju bat dela eta. 1969an, bere agentzian hasi zen lanean. Geroago, agentzia horrek Frog Design izena hartu zuen. Bere lehen bezeroarentzat, hau da, Wega teknologia alemaniar enpresarentzat, Wega System 3000 telebista eta HiFi seriea sortu zuen. Berehala nazioarteko ospea lortu zuen. 1974. urtean, Janponiako Sony konpainiak Esslinger kontratatu zuen. Sonyren diseinu irudi globala sortu zuen, bereziki Sony Trinitron produktuetarako eta musika produktu pertsonalentarako. Sonyk berak, Hartmut Esslingerrek aurretik diseinaturiko Wega bereganatu zuen. Handik lasterrera, New Yorkeko Arte Modernoko museoak Sony Wega sistema urteko diseinutzat aukeratu zuen.
1976. urtetik aurrera, Louis Vuitton luxuzko arropa eta osagarriak diseinatzen dituen Frantziako enpresarentzat ere lan egin zuen.
1982. urtean, urteko 2.000.000 dolarreko hitzarmena lortu zuen Apple Computer konpainiarekin Appleren diseinu estrategia finkatzeko. Horrela, Apple konpainia txiki hasiberria mundu osoan indar handiko marka bilakatu zuen. Horren ostean, Steve Jobsek eta Esslingerrek Appleren Kaliforniako lehenengo denda sortu zuten. Esslingerrek eta Frog Designek elurra bezain zuria diseinu hizkuntza sortu zuten, 1984-1990 bitartean Appleren produktu linea guztietan aplikatua. New Yorkeko Whitney museoak Esslingerrek diseinaturiko jatorrizko Apple IIc ordenagailua eskuratu zuen. Steve Jobsek Apple konpainiatik alde egin eta lasterrera, Esslingerrek ere Applerekin zuen kontratua hautsi zuen, eta Jobsekin batera NeXT konpainiara jo zuen.
1990eko abenduan, Esslinger Business Week aldizkariko azalean agertu zen; 1934an Raymond Lewy hor azalduz geroztik, ohore hori lortu duen bigarren diseinatzaile bizia izan da.
Esslinger Alemaniako Hochschule Unibertsitateko irakasle fundatzailea izan zen. Ondoren, 1996. urtean, Esslingerrek Arte Ederretako doktoretza lortu zuen New Yorkeko Parsons Diseinu Eskolan. Gainera, 2006tik aurrera Vienako Arte Aplikatuen Unibertsitatean Diseinu Industrialeko irakaslea da.
2009. urtean, A Fine Line argitaratu zuen, ingurumenarekiko jasangarriak eta munduko ekonomia iraunkor baterako lagungarriak diren negozio erak aztertzen dituen liburu bat.
Esslinger Diseinu Industrialeko irakaslea da, Beijingo DeTao Masters Akademian (Shangai, Txina).
Horrez gain, liburuak ere argitaratu izan ditu, beraien artean “Keep it Simple”. Liburu honetan, Apple-rentzako sorturiko baina inoiz komertzializatu ez ziren diseinuetariko batzuk ageri dira. Gainera, Jobs-ekin bizitako pasarte batzuk ere bertan biltzen ditu.
Appleren lehen sakelakoaren prototipoa
1983 urtean, Hartmut Esslingerrek Appleren mugikor prototipo bat diseinatu zuen. Mugikor hau gaur egungo iPhone-aren birraitonatzat jo daiteke. Sakelako horrek orduko diseinu estandarrak apurtu zituen, zeren eta garai horietan hain mehea zen mugikor bat lortzea ezinezkoa zirudien.
Appleren MacPhone telefono prototipoa
1983. urtean, Appleren lehen sakelakoaren urte berean, Applek telefonoaren prototipo berri bat aurkeztu zuen, Hartmut Esslingerrek diseinatua. Gertaera honek argi utzi zuen Apple-k telefono eta ukimen pantaila bat gailu berean bateratzeko asmoa zuela. Irudian aintzat hartu daitekeenez, gailuak arkatz bat darama, iPad Pro gailua plazaratu arte berrartu ez dena.
Gaur egun, prototipo hura (eta Appleren hainbat produktu historiko gehiago) Starnfordeko Unibertsitatean daude erakusgai.
Baby Mac ordenagailu prototipoa
Baby Mac 1985. urtean Hartmut Esslingerrek diseinatutako ordenagailua da. Nahiz eta bere garairako oso ordenagailu erabilgarria zen, hainbat arrazoirengatik, prototipo hark ez zuen inoiz argia ikusi.
Plataformismo
Plataformismoa mugimendu anarkistaren barruan dagoen joera bat da. Mugimendu anarkistaren barruan antolaketa sendo baten beharra azpimarratzen du, langile klaseetan benetan eragiteko gai izan nahi badute. Talde "plataformistek" abangoardismoaren eredu leninista baztertzen dute. Erakunde anarkista batek, plataformisten arabera, oinarrizko lau printzipio hauek bete behar ditu: batasun ideologikoa, batasun taktikoa, erantzukizun kolektiboa eta federalismoa.
Oro har, talde plataformistek ideia eta metodo anarkistek langile-klasean eta nekazarien artean duten eragina zabaldu nahi dute, ezker muturreko militanteak sortu beharrean, jende "arrunta" gidatzen duten plataforma-talde espezifikoen bidez. Horrek berekin ekartzen du kanpaina zehatzetan lan egiteko borondatea, sindikatu eta talde komunitarioekin batera, eta berehalako erreformen alde borrokatzekoa, herri-kontzientzia eta -antolaketa eraikitzeko proiektu batekin lotuz. Beraz, plataformistek baztertu egiten dituzte helburu hori ahuldu dezaketen ikuspegiak, hala nola anarkismo insurrekzionala, posizio antisindikalak edo mugimendu antiinperialisten jarduera arbuiatzen dutenak.
"Plataformista" izena Anarkisten Batasun Orokor baterako Antolaketa Plataforma (Proposamena) gisa ezagutzen den manifestutik dator, Komunista Libertarioen Antolaketa Plataforma izenez ere ezaguna, 1926an Dielo Truda aldizkarian argitaratu zena, Atzerriko Errusiako Anarkisten Taldearena. 1917ko Urriko Iraultzatik erbesteratutako anarkista beteranoek (batez ere Nestor Makhno, 1918-1921eko Iraultza Ukraniarrean paper garrantzitsua bete zuena) osatutako taldea, Plataformaren ideiak formulatzean, Errusiako Iraultzan izandako esperientzietan eta boltxebikeek anarkisten eta ezkerreko beste talde batzuen aurka lortutako garaipenean oinarritu zen. Plataformak mugimendu anarkistak Errusiako Iraultzako gertaeretan izandako akatsak aztertu eta azaldu nahi zituen. Dokumentuak goraipamenak eta kritikak jaso zituen nazioarteko mugimendu anarkistaren barruan, eta bere garaian eztabaida handia eragin zuen anarkisten artean.
Gaur egun, plataformismoa korronte garrantzitsua da nazioarteko mugimendu anarkistaren barruan. Hogeita hamar bat erakunde plataformista eta espezista lotuta daude Anarkismo.net proiektuan, Afrika, Latinoamerika, Ipar Amerika eta Europako taldeak barne. Erakunde afiliatuen kopuruari dagokionez, behintzat, Anarkismo sarea nazioarteko beste erakunde anarkista batzuk baino handiagoa da, hala nola Nazioarteko Anarkisten Federazioa eta Langileen Nazioarteko Elkartea. Hala ere, Anarkismo sarea ez da "nazioarteko" anarkista formala, eta ez du beste erakunde anarkista batzuekin lehiatzeko asmorik.
Plataforma
Anarkisten Batasun Orokor baterako Plataforma Antolatzailea (Proposamena) edo Komunista Libertarioen Plataforma Antolatzailea 1926 an idatzi zuen Atzerriko Anarkista Errusiarren Taldeak, Frantzian erbesteratutako anarkista errusiar eta ukrainar talde batek, Dielo Truda aldizkarian, bertan Plataforma argitaratuz. Anarkisten oinarrizko sinesmenen azterketa, gizarte anarkistaren ikuspegia eta erakunde anarkista bat egituratzeko moduari buruzko gomendioak jasotzen zituen plataformak.
Plataformaren autoreek Piotr Kropotkin aipatu zuten, argudiatuz "Errusian erakunde anarkista bat eratzea, iraultzarako kaltegarria izan beharrean, desiragarria eta maila gorenean erabilgarria dela", Bakuninek "erakunde anarkista orokor baten ideiaren aurka inoiz ez zela agertu" argudiatu zutenez. Aitzitik, antolaketaren arloan dituen asmoek eta Lehen Internazionalean egiten duen jarduerak "eskubide osoa ematen digute antolakunde horren aldeko aktibotzat hartzek". Gainera, "oro har, militante anarkista aktibo gehienak ekintza sakabanatu ororen aurka agertu dira, eta helburuen eta bitartekoen batasunak irmoki lotutako mugimendu anarkista batekin amets egin dute".
Antolakuntzaren oinarriak
Plataformaren arabera, hauek dira plataformismoaren funtsezko lau printzipioak:
Plataformismoa gaur egun
Gaur egun, oinarri plataformistetan oinarritutako erakunde anarkistak daude hainbat herrialdetan, hala nola Embat Katalunian, Workers Solidarity Movement Irlandan, Common Struggle Estatu Batuetan, Union Communiste Libertaire Frantzian eta Ipar Euskal Herrian, Common Cause eta Prairie Struggle Organization (2015 arte) Kanadan, Melbourne Anarchist Communist Group, beste batzuen artean. Anarkismo.net sarean, mundu osoko 30 bat erakunde plataformista eta espezifikoek elkarlanean lan egiten dute.
Beste izendapen batzuk
Gaur egun, talde plataformista batzuek nahiago dute izen hori ez erabili, askotan "anarkista komunista", "anarkista sozial", "komunista/sozialista libertario" edo "espezifista" gisa definituta. Talde askok diote 1926ko Plataforma zenbait gairi buruz zuen ikuspegia mugatua zela, proposamen bat zela adieraziz; beraz, ez zela inoiz bere jatorrizko forman onartu nahi izan. Federazione dei Comunisti Anarchici italiarrak, adibidez, ez du "batasun taktikoaren" printzipioa defendatzen, haien arabera ezinezkoa baita eremu zabal batean hau lortzea, eta, horren ordez, "homogeneotasun taktikoa" erabiltzen dute.
Kritikak
Plataformak kritika gogorrak jaso zituen garai hartako mugimendu anarkistaren sektore batzuetatik, besteak beste, Voline, Errico Malatesta, Luigi Fabbri, Camillo Berneri, Max Nettlau, Alexander Berkman, Emma Goldman eta Gregori Maximoff anarkista nabarmenen aldetik.
Plataformari egindako kritika asko bere proposamenak zuzenean errefusatu izanaren ondorio izan ziren arren, badirudi batzuk gaizki ulertuetatik sortu zirela. Malatestak, adibidez, hasiera batean uste izan zuen Plataforma "autoritarioa" zela, eta "komunismo anarkistare n garaipena ez errazteaz gain, anarkisten izpiritua faltsutuko zuela eta antolatzaileek espero zutenaren kontrakoa ekarriko zuela". Hala ere, Makhnorekin gutunak elkar bidali eta talde plataformista baten sorrera ikusi ondoren, Malatestak ondorioztatu zuen Plataformaren posizioekin bat zetorrela, baina nahastu egin zela egileek erabilitako hizkerarekin:"Baina agian hori guztia hitz-kontua besterik ez da. Makhno-ri eman nion erantzunean nioen: 'Gerta liteke, erantzukizun kolektiboaz ari garela, elkarte bateko kideen artean egon behar den adostasuna eta elkartasuna ulertzea. Eta hala bada, haren adierazpena, nire ustez, hizkuntzaren erabilera desegokia izango litzateke, baina, funtsean, hitzen kontua baino ez litzateke izango, eta adimenetik hurbil egongo ginateke. ' Eta orain, XVIII. mendeko lankideek diotena irakurrita, funtsean ados nago antolaketa anarkikoa ulertzeko duten moduarekin ('Plataformak' erakusten bide zuen espiritu autoritariotik oso urrun), eta nire itxaropena berresten ari naiz, hizkuntza-desberdintasunen azpian benetako asmo-identitatea dagoela."Dokumentuaren itzulpenei buruz ere eztabaida izan da. Alexandre Skirdak, Facing the Enemy: a history of Anarchist Organization from Proudhon to May 1968 liburuan, Plataformari buruzko eztabaida eta kritiken zati handi bat Volineren frantsesezko itzulpenari egozten dio, proiektuaren aurkari izan baitzen.
Sintesi alternatiba
Plataformismoaren alternatiba gisa, Volinek eta Sébastien Faurek sintesi anarkismoa edo sintetismoa proposatu zuten, joera desberdinetako anarkistak adjektiborik gabeko anarkismoaren printzipioen pean biltzea helburu zuena.
Unitate taktikoan, teorikoan eta antolaketan plataformismoaren enfasiaren ordez, sintetismoak korronte desberdinetako anarkistak bil zitzakeen antolaketa malguago baten alde egiten zuen. Plataformisten ustez, sintesi erakundeak ahulak dira, nahiz eta atxikimendu handia izan; izan ere, zenbait gaitan adostasunik ez izateak ekintza jakin batzuk egitea zaildu dezake.
Gloria ekaitza
Gloria ekaitza (Estatu Batuetan eta Kanadan Jacob ekaitza deitua) Ipar Atlantikoan ibilbide luzeko zikloi estratropikal bat izan zen, hasieran iparraldeko Estatu Batuetan eta ekialdeko Kanadan eta gero Iberiar Penintsulan eta hegoaldeko Frantzian eragina izan zuena. Ekaitza hau, lehendabizikoz, The Weather Channelek, modu ez ofizialean, 2020ko urtarrilak 15ean Ozeano Bareko ipar-mendebaldean Jacob izendatu zuen zikloi estralurtar bat bezala identifikatua izan zen. Estatu Batuak zeharkatu eta Atlantikoa zeharkatu ondoren, urtarrilaren 18an AEMETek ekaitz hau Gloria izendatu zuen, Europan 2019-2020ko neguko ekaitz saioko hamargarren haize ekaitz izendatua bihurtuz.
Enbata Europan lurra ukitu ondoren, Euskal Herria eta iparraldeko Espainia fronte ahul bat bezala zeharkatu zituen. Gloria, zenbait egunetan, mendebaldeko Mediterraneo itsasoan indartu zen, hegoaldeko Europako eta iparraldeko Afrikako eremu askotara eurite eta elurte handiak, haize indartsuak eta olatu handiak ekarriz. Urtarrilaren 19tik 21era bitartean Espainiako hego-ekialdea eta Balear Uharteak bereziki kaltetuak izan ziren. Espainian, guztira, 13 pertsona hil ziren eta 4 desagertu.
Historia meteorologikoa
Azkenean Glorian bihurtuko zen meteorologia-sistema, hasiera batean, urtarrilaren 10ean Japoniako ekialdean desordenatutako hodei gune bezala jaio zen. Astiro zeharkatu zuen Ozeano Barea, eta Jacob izenarekin Neguko ekaitza izendatua izateko adina garatu zen. Indarberritze azkarra izan ondoren, urtarrilaren 15ean Jakobek Washington estatuan lurra jo zuen. Estatu Batuak iparraldetik zeharkatu ondoren, urtarrilaren 17an Virginiako kostaldea zeharkatuz ekaitza Atlantikora irten zen.
Berlingo Unibertsitate Libreak (Europan eragina duten presio baxuko eremuak izendatzen dituena) fenomeno honi lehenik Ilka zikloa deitu zion. Ondoren, urtarrilaren 18an AEMETek Gloria ekaitzari buruzko abisuak ematen hasi zen, Iberiar Penintsulara hurbiltzen zen meteorologia-sistema bezala. Geroago, urtarrilaren 19an Gloria enbatak Santanderreko kostaldean lurra jo zuen.
Gloriak zikloi ahul bezala penintsulako iparraldea zeharkatu zuen, eta, orduan, mendebaldeko Mediterraneo itsasora irten eta zenbait egunez gelditu zen. Balearretan 48 orduz geldi egon ondoren, geldo-geldo hasieran hegoalderantz eta gero mendebalderantz jo zuen urtarrilaren 22an Gibraltarko itsasartea eta Maroko zeharkatuz eta hurrengo egunean Atlantikoan berriro agertuz. Egun batzuk Portugalen mendebalderantz mantendu ondoren, urtarrilaren 25ean Algarveko kostaldean Gloria denboralea desagertu zen.
Ameriketako Estatu Batuak
Jakob ekaitzak urtarrilaren 15ean lurra jo zuen Ozeano Barean. Joyce komunitatean, Washington estatuko Olinpiar Penintsulan, 56 cm elur erori ziren. Mendebaldeko Oregonen Interstate 84 errepidea itxiarazi zuen. Jakobek Montana, Idaho eta Utah estatuetara elurte handiak ere ekarri zituen.
Estatuz estatu elurteak jasan zituzten, Nevadan, Nebraskan eta Texasko eskualde batzuetan izan ezik, non euri izoztua zen.
Urtarrilaren 18an Jacob AEBetako ipar-ekialdeko kostaldera iritsi zenean, 97 km/h-ko haizeteak izan ziren, eta, ondorioz, autobide asko itxi ziren.
Kanada
Jacob neguko ekaitza urtarrilaren 18an Atlantikora irten zenean, Kanadako Atlantikoko probintziei eragin zien, elurte handiak eta haize bortitzak eraginez. Ternua eta Labradorren 76 cm elur izan ziren. Elur-ekaitzaren ondorioz, 21.000 etxe argindarrik gabe geratu ziren.
Espainia
Gloria 1982ko urtarriletik Espainiak eta Frantziako hegoaldeak jasan duten depresiorik gogorrena izan zen. Atlantikoa azkar zeharkatu ondoren, urtarrilaren 19an Gloriak lurra jo zuen Espainiako iparraldean, haize zakar eta eurite ertainekin, Sortaldean zakartu zirenak. Euri jasak uholdeak eta luiziak eragin zituen, 13 hildako utziz eta 4 desagertu utziz. Balear Uharteetan zehar, bereziki Mallorcan, levante bortitzak kalte handiak eragin zituen etxeetan, eta herri asko ebakuatu behar izan zituzten. Katalunia, Valentziako Erkidegoa, Murtziako Eskualdea eta Andaluzia denboraleak gehien kaltetu zituen erkidegoak izan ziren, eta barnealdean elurte handiak izan ziren, batez ere Iberiar sisteman eta Erdialdeko Sisteman.
Alcoin, Alacanten, 75 urteko emakume bat haizeak bere etxea eraitsi zuenean hil zen. L'Ametlla de Mar herrian, Tarragonan, olatuek 50 urteko gizon bat eraman zuten. Ávilan, teila batzuk erori eta 63 urteko gizon bat kolpez hil zen. Moixenten, 70 urteko gizon baten hilotza aurkitu zuten, kontrako meteorologiagatik iristeko zaila zen gune batean. Carcaixenteko merkataritza-zentro baten inguruan, 55 urteko beste gizon baten gorpua topatu zuten; baliteke hori ere hipotermiagatik hil izatea.
Gloriak Espainiako ekialdeko kostaldean zehar uholdeak eragin zituen, Ebroren delta (non itsasoak 3 kilometroko arroz-soro bat suntsitu zuen) ekaitzak gehien kaltetu zuen guneetako bat izan zelarik. Lloret de Mar eta Tossa de Marren, itsas-aparra hondartzatik irten eta kaleak blokeatu zituen. Hostalric herrian, Gironan, uholde arriskuagatik bizilagunak giltzapetu eta alde zaharrekoak etxetik atera behar izan zituzten. Massanesen, Gironan, Riu Clar urbanizazioa ere hustua izan zen eta bertako bizilagunak Hostalric udalerriko udal kiroldegian babestu ziren. Bartzelonako portuan, olatuak 7 metrora iritsi ziren, olatu-hormaren gainetik salto eginez eta eraikinak urez betez; zenbait itsasontzik kalteak jasan zituzten eta horietako bat erabat hondoratu zen. Denboraleak Badalonako ikur den Pont del Petroli bitan apurtu zuen. Eivissan itsasoak bi lagun, bata britainiarra, eraman zituen eta agintariek desagertutzat jo zituzten.
Frantzia
Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduari eragin zion gehien Gloria ekaitzak urtarrilaren 19tik 21era bitartean. uholdeak izateko arriskua zela eta, dozenaka suhiltzaile eta polizia estra egon ziren zonaldean, eta Gloria iritsi aurretik A9 autobidea itxi egin zuten.
Higiene
Higienea (grekera zaharreko ὕγιεινον (hugieinon) hitzetik, euskaraz «osasun») osasunaren kalterako izan daitezkeen eragileak kontrolatzeko ezagutza, teknika eta jokabideen multzoa da. Higienearen helburuak, garbitasunaz haraindi, gizakien eta berarekin bizi diren animalien gaixotasunak prebenitu eta ongizatea hobetzea da. Zabalago, higienea bizitzaren artea ere badela esan daiteke arlo pribatuan (elikadura, atsedena, oreka pertsonala) eta publikoan (elkartasunezko gizarte-egitura eta naturarekiko errespetua).
Higienea arlo zenbaitetan garatzen da. Higiene pertsonala giza gorputza zaindu eta garbitzeko praktiken multzoa da, norberaren osasun eta ongizatearen alde. Higiene pertsonala kultura elementu garrantzitsua da eta familian ikasi eta praktikatzen da. Gizarte-harremanak sortu ahal izateko elementu garrantzitsua izaten da, nor bere buruarekin atseginez modu bat izateaz gainera. Beste alde batetik, elikagaien ekoizpen, tratamendu eta kontserbazioa ere higienearen helburuak dira, bromatologia arloaren baitan. Ingurumenaren higienea ere garrantzitsua da: etxeak, kaleak, lantegiak, eskolak eta ingurumenaren osagaiak ere badiren lurra, ura eta haizea garbiak izan behar dira osasun eta ongizatearen alde, giza jardueraren hondakinak modu egokian kudeatuz. Higienea lantokietan ere garatzen da, langileengan gaixotasunak eragin ditzaketen faktore eta arriskuei aurre eginez. Zikinkeria eta mikroorganismoak ekidin eta garbitasuna bultzatzeaz gainera, higienea, adiera zabalean, ariketa fisikoa, elikadura eta atsedena ere bada. Zarata ere higienearen aurkako eragilea dela esan daiteke.
Higiene praktikak antzinatik egin badira ere, Industria Iraultzak ekarri zuen lantegi eta hiri handien garapenarekin batera garatu zen higienea modu zientifikoan, osasun publikoaren erakundeen sorrerarekin batera. Izan ere, higienea gaur egun, ongizate pertsonalerako praktiken multzoaz gainera, gizarte medikuntzaren atal garrantzitsua ere bada, hezkuntzan, higiene egoki baterako azpiegituretan, higienea bermatzeko kontrol sozialean eta higienearen beraren ikerketan lan eginez.
Higienearen historia
Higienea gizakiaren eta beste animalien berezko jarduera da. Animaliak ere lurrean aztarrika edo zuhaitzen aurka igurtzika aritzen dira maiz, bizkarroiak edo parasitoak gainetik kentzen. Euren ileak eta lumak garbitzen ere jarduten dute. Ohiko jarduera da, primateetan esaterako, elkarri zorri-bilketan aritzea. Joera hau instintuak berak bultzaturikoa da: euren azala, ileak eta lumak behar bezain garbi mantentzen dituzten animaliek abantaila ebolutibo bat dute, gaixotasunak ekidinez modu horretan. Gizakiarengan ere agertzen da joera hau.
Gizakien lehenengo bizitokiak ura zegoen inguruetan kokatzen ziren, ur edangarria eskuragarri eta baita garbiketarako ur-hornidura aise lortzeko. Hiriak sortzean, ura etxeetara garraiatzeko beharra sortu zen. Antzinako zibilizazio nagusiek (erromatarrak, arabiarrak, aztekak ) higiene pertsonalerako ohiturak garatu, bainuak esaterako, eta higiene publikorako azpiegiturak eraiki zituzten, akueduktuak adibidez. Hain zen handia higienearen garrantzia non askotan erlijio erritoekin ere bateratzen baitzen.
Higiene hitzak berak, Antzinako Grezian du jatorria: Higeia izeneko jainkosak osasunaren emaile zen. XI. mendean Ibn Butlan irakiar medikuak Taqwim al-Sihhah tratatua osatu zuen, gerora latinera Tacuinum Sanitatis izenez itzulia, non higiene orokor bat gomendatzen den osasunerako, elikadura, ariketa fisikoa, loa eta gorputzaren eta ahoaren garbiketa bateratuz. Erdi Aroko kristautasunean, higienea erlijioaren aginduz garatu zen, gorputzari diziplina eta askesisa bultzatuz. XIV. mendean Europan sarraski handia eragin zuen Izurri Beltzak higiene publikorako lehenengo arauak jartzera behartu zuen. Euskal Herrian, villa sortu berrietan leihoetatik hondakinak botatzea debekatu eta bizilagun bakoitzak bere etxe inguruko kale-zatia garbitzera behartzen da.
Pizkundeak higienearen atzerakada ekarri zuen: uraren patogenoak azaletik gorputz barnera sartzen direlako ideia zabaldu eta jendeak utzi egin zion bainatzeari. Garbiketa lehorrean egiten hasi zen, trapuekin igurtziak eginez eta lurrinak erabiliz. XVIII. mendean, Ilustrazioarekin batera, higiene-praktikak hobetu ziren. Komunak jartzen hasi ziren etxeetan. 1774. urtean kloroaren aurkikuntza egin eta urte batzuk georago desinfektagarri moduan erabil daitekeela ere hautematen da. XIX. mendean gertatu zen hirien garapenarekin batera, higiene publikorako ardura zabaldu zen eta orduan hasi zen higiene terminoa bera maizago erabiltzen.
Infekzioaren katea
Higienaren helburu nagusienetakoa da infekzioak ekiditea. Infekzioak faktore-kate baten bitartez gertatzen dira: infekzio-iturria, transmisio-mekanismo bat eta infekzioa jasango duen pertsona bat. Adibidez, malariaren kasuan, infekzio-iturria eltxo mota bat da, transmisio-mekanismoa eltxoaren ziztada da, malaria eragiten duen protozooa malaria jasango duen pertsonaren gorputzaren barnean sartzen duena. Higienea prozesuaren hiru ataletan egiten du bere lana: infekzio-iturriak kontrolatuz, transmisio-mekanismoak ekidinez eta pertsonak infekzioak erasanda izateko aukerak txikituz.
Infekzio iturriei buruz, pertsona bera izan daiteke infekzio-iturri bere gorputzetik patogenoak kanporatzean. Kanporatze hau modu anitzetan gerta daiteke: arnasaren bitartez, listuaren bitartez, kaka eta pixaz, isurtze edo baginako lubrifikazioaz edo odolaren bitartez. Infekzio-iturri diren pertsonek ez dute zertan gaixo egonik eta baliteke gaixotasun baten inongo sintomarik ez izatea. Pertsonak bezalaxe, animaliak ere infekzio-iturri dira, areago kontutan harturik euren gaixotasunak ez dira pertsonen gaixotasunak bezainbat kontrolatzen. Lurrean edo ingurumenean dauden gauzak ere infekzio-iturri izan daitezke; batik bat toki edo objektu hezeak, animaliak inguruan edo hondakin organikoak dituzten guneak infekzio-iturri arriskutsuak dira. Higienean, objektu bat infekzio-iturri denean, septikoa esaten da, edo zikina herri hizkeran. Objektuak mikrobio patogenorik ez duenean, horretarako higiene-ekintza egokiak erabiliz, aseptiko edo garbia dagoela esaten da.
Transmisio-mekanismoak anitz izan daitezke: animalia baten hozkada, intsektu baten ziztada, harramazkak, bi pertsonen mukosen arteko ukipena (koitoan zehar, esaterako), eskuak (pertsonek euren mukosek maiz ukitzen baitituzte), airearen bitartez (listu-tanta mikroskopikoak garraiatzen baititu aireak), infekzio-iturri diren janaria jan eta ura edanez (horregatik kloratzen da ura) edo pertsonek maiz ukitzen dituzten edonolako objektuak ukitzea. Azal sano batek mikrobioen aurkako hesi eraginkorra izaten bada ere, zauriak, azaleko gaixotasunak eta mukosak (ahoa, sudurra, ...) mikrobioentzako atari ohikoak dira.
Mikroorganismo edo mikrobioak hartzen dituen pertsonak gaixotasunari aurre egin diezaioke bere immunitate-sistemaren bitartez. Mikrobioen aurka pertsonek erresistentzia-maila ezberdinak izaten dituzte. Haurrak, agureak eta gaixorik dauden pertsonak probabilitate handiagoz infektatu eta gaixotzen dira eta higiene zorrotzarekin tratatu beharreko kolektiboak dira. Higienearen helburua ere bada, pertsona hauen ongizatea bermatzea gaixotasunei aiseago aurre egiteko.
Higiene-metodo eta produktuak
Higienerako oinarrizko ekintza bat da eskuen garbiketa, arlo eta toki guztietan, jaterakoan, pertsonak, batez ere gaixoak, ukitu aurretik eta ondoren eta besterik gabe zikinak daudenean. Horretarako mahukak altxa, erlojuak, eskumuturrekoak eta eraztunak kentzea komeni da. Xaboia erabiltzea garrantzitsua da, ur soilak ageriko zikina bakarrik kentzen duelako. Eskuko bihurguneak eta txokoak taxuz garbitu behar dira, bertan biltzen baitira mikrobioak. Eskuak zikindu behar dituzten jarduerak egiterakoan ere eskularruak jartzea komeni da, zikinkeriarako hesi moduan.
Nolanahi ere, infekzio-iturri izan daitezkeen objektuak eta tokiak ekidin egin behar dira. Kontuan hartu behar da objektu bat kutsaturik geratuko dela kutsatuta dagoen objektu edo pertsona batekin kontaktua izan badu. Bestela, isolamendua eta hesiak jartzea gomendatzen da. Toki publikoetan, komun-gela eta sukaldeetako ateak itxita egon behar dira eta maratilak baztertu egiten dira. Igerilekuetan, adibidez, gomazko oinetakoak erabiltzea gomendatzen da zoruarekin ukipena ekiditeko. Janariarekin edo gaixoekin harremanak dituzten langileek, ospitaleetan eta jatetxeetan esaterako, erabili eta botatzeko maskara, txano eta eskularruak erabiltzen dituzte euren lanetarako. Ohikoak dira baita ere erabili eta botatzeko mahai-tresnak eta emakumeek hilerokoan erabili ohi dituzten babeski edo konpresak eta tanpoiak dira. Erabili eta botatzeko materialek higienea modu eraginkorrean bermatzen badute ere, ingurumen aldetik arazoak sortzen dituzte, hondakin arriskutsuen bolumen handia sortuz. Alternatibak infekzio-gai diren arropa eta objektuen ikuzketa edo urezko garbiketa, desinfekzioa eta esterilizazioa dira.
Ikuzketan objektuak eta arropak urarekin garbitzen dira, zikina eta zikinetan dauden patogenoak ezabatuz. Ikuzketak ez ditu, ordea, objektuan dauden patogenoak guztiz akabatzen. Hala ere, ikuzketa zorrotz batek infekzio-iturriak deusezteko desinfezkioa eta esterilizazioa erraztu egiten ditu. Ikuzketa eskuz edo, arropen kasuan, garbigailu bat erabiliz egin daiteke. Eskuzko ikuzketa eraginkorrenak pauso hauek jarraizten ditu: ur hotzarekin beratzen jarri, igurtzi eskuila batez, xaboia eman, ur beroarekin igurtzi berriz ere, urarekin pasa eta lehortu. Garbigailua eraginkorra izaten da arropak garbitzeko, arropa mota ezberdinetarako programak eskaintzen dituelako, garbiketa arin eta zorrotzerako aukerak emanez baita ere. Zoruak eta bestelako azalerak lanbasak eta trapuak erabiliz garbitu daitezke, ura eta xaboia edo bestelako garbikariak erabiliz, objektuetarako erabili den prozesu berdina erabiliz. Zoruetako zikinkeria uraz garbitu aurretik, komeni da erratza pasatzea.
Desinfekzioa, objektuetan, eta antisepsia, organismoetan, mikrobioak ahalik eta neurri handienean ezabatzeko praktika-multzoak dira. Antisepsiarako teknikak medikuntzan erabiltzen dira batez ere eta tresna esterilak erabili eta azalean, zaurien inguruetan esaterako, antiseptikoak jartzearekin (hidrogeno-peroxidoa, klorhexidina eta Betadine bezalako iodozko produktuak). Desinfekzio metodoak fisikoak zein kimikoak izan daitezke. Desinfekzio metodo fisikoen artean, pasteurizazioa (objektuak edo janaria 70 °C tenperaturan 10 minutuz edukitzea), irakitea (irakiten dagoen uretan 10 minutuz edukitzea) edo, arroparen kasuan, lisatzea (100 °Ctik gorako tenperaturetan). Lisatzearen kasuan, ur-lurrunaren erabilerak desinfekzioa sakonago egiten du. Ultramore erradiazioak (modu sinpleenean, arropa eta objektuak eguzkitan jarriz patogenoak akabatzen dira neurri batean, baldin eta objektuek tolesdurarik edo azalera irregularrik ez badute) ere desinfekzio-metodo moduan erabil daiteke. Desinfekzioa metodo kimikoak erabiliz ere egin daiteke, garbitu beharrekoa produktu desinfektagarrietan beratzen jarriaz edo desinfektagarriak igurtziz edo hautseztatuz. Desinfektagarri ohiko bat lixiba da: ur litroko 10 tanta lixiba ura desinfektatu egiten dute, adibidez. Lixiba arropa desinfektatzeko erabili ohi da, ikuzketan zehar. Desinfektagarriak kontuz erabili beharreko produktuak izaten dira eta horregatik leku seguruetan gorde eta kontuz manipulatu behar dira, eskularruak erabiliz.
Desinfekzioak ez ditu mikrobio guztiak guztiz akabatzen. Mikrobioen arriskua erabat deustezteko, objektuen esterilizazioa egin behar da. Esterilizazioa funtsezkoa medikuntzan erabiltzen diren trena eta objektuetan, batez ere ebakuntzak egiteko trenerian eta orratz eta inplanteetan. Esterilizazioa objektua erraustuz (aldi berean onjektua suntsitu egiten da), sugarra emanez edo labe berezietan tenperatura altuetan (160 °C-200 °C) jarriz. Esterilizazio kimikoa ere badago, etilenozko oxidoa eta bestelako gaiak erabiliz, kontu handiz erabili beharrekoak gizkiarentzat ere toxikoak baitira. Esterilizazioa modu zuzenean burutu den egiaztatzeko metodoak ere badaude.