cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terelle
Terelle Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Le Mesnil-Amelot
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 176 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 61 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 33 garraio enpresak ziren, 16 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 8 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 30 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Terelle
Mugakideak
Terellek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Le Mesnil-Amelot
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 20 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 ibilgailuen alokairu bulegoak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 7 jatetxeak.
2009an zeuden 32 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 14 liburu dendak, 14 arropa dendak, 1 lurrin-denda zen eta 1 bitxi-denda zen.
2000. urtean Le Mesnil-Amelot udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 470 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Distira (mineralogia)
Distira arroka, kristal edo mineral batean gainean argiak interaktuatzeko duen ezaugarri fisikoa da. Honako ezaugarriek hartzen dute parte:
Torre Cajetani
Torre Cajetani Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torre Cajetanik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Saint-Guilhem-le-Désert
Saint-Guilhem-le-Désert Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Guilhem-le-Désert udalerrian erroldatutako biztanleak 250 ziren. Familiak 114 ziren, horien artean 53 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren gizonak eta 30 bakarrik bizi ziren emakumeak), 34 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 27 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Altus (Oklahoma)
Altus Oklahomako hiri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 19,813 biztanle zituen, 47.59 kilometro koadrotan banatuta.
Saint-Guilhem-le-Désert
Etxebizitza
2007an 211 etxebizitza zeuden, 125 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 70 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 176 etxeak ziren eta 32 apartamentuak ziren. 125 etxebizitza nagusietatik 90 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 17 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 51 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 66 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 42 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 166 ziren, horien artean 116 aktiboak ziren eta 50 inaktiboak ziren. 116 pertsona aktiboetatik 99 lanean zeuden (52 gizon eta 47 emakume) eta 17 langabezian zeuden (7 gizon eta 10 emakume). 50 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Guilhem-le-Désert udalerrian 118 unitate fiskal zeuden, 239 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.193 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 54 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 29 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen eta 10 jatetxeak.
2009an zeuden 11 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak, 4 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 bitxi-denda zen.
2000. urtean Saint-Guilhem-le-Désert udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 72 hektarea erabiltzen.
Birrefringentzia
Birrefringentzia edo errefrakzio bikoitza gorputz batzuek duten ezaugarria da, batez ere Islandiako espatoa, bertan sartzen diren argi-izpiak bikoiztu eta linealki polarizatutako bi izpi egiteko, bata bestearekiko elkarzuta. Materialak bi errefrakzio indize ezberdin izango balitu bezala portatzen dela ematen du.
Saint-Guilhem-le-Désert
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Écromagny
Écromagny Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Birrefringentzia
Bi norabideetan lehenengoak errefrakzioaren lege normalak jarraitzen ditu eta izpi arrunta izena hartzen du. Besteak beste abiadura bat du eta errefrakzio indize aldakorra du, eta ez-ohiko izpi izena hartzen du. Bi uhinak polarizatuak daude, elkarrekiko elkarzut. Hau bakarrik gerta daiteke materialaren egitura anisotropoa bada. Materialak anisotropia ardatz bakarra badu (hau da, uniaxiala bada), birrefringentzia bi errefrakzio indize ematen deskriba daiteke, materialaren polarizazio ezberdinak oinarri hartuta.
Écromagny
Biztanleria
2007an Écromagny udalerrian erroldatutako biztanleak 177 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Birrefringentzia
Birrefringentzia honako harremanarekin kuantifikatzen da:
Écromagny
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Kirta
Kirta, errege mitiko bat izan zen, Mitanniko dinastiaren sortzailetzat hartzen dena. Ustez, K. a. XVI. mendean izan zen errege.
Écromagny
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Birrefringentzia
non no eta ne errefrakzio indizeak dira polarizazio perpendikularretarako (izpi arrunta) eta errefrakzio paraleloarekiko (ez-ohiko izpia), hurrenez hurren.
Birrefringentzia ere material magnetikoetan ager daiteke, baina permeabilitate magnetikoan aldaketa handiak egotea arraroa da frekuentzia optikoetan.
Kirta
Behin bere seme-alaba guztiak eta emaztea hil ondoren, erregeak amets bat izan zuen, non jainko sortzailea agertu zitzaion, euriaren jainkoa zen Baali laguntza eskatzeko irakatsi ziona, horretarako, emazte berri bat lortzeko espedizio bat abian jarri zuelarik. Bidean, Asherah jainkosaren santutegi bat aurkitu zuen, urrezko estatua bat eskeintzea promes egin ziona, emazterik aurkitzen bazuen.
Écromagny
Etxebizitza
2007an 99 etxebizitza zeuden, 67 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 91 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 67 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 8 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 41 etxek bost zituzten. 60 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Reims-Gueux
Reims-Gueux Frantziako Reims hiritik gertu dagoen automobil-zirkuitua da, Ekialde Handia eskualdean dagoena. Frantziako Sari Nagusiaren 1932 eta 1966 arteko zenbait ekitaldiak egin zituzten bertan.
Écromagny
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Kirta
Kirtak emaztea aurkitu zuen, honekin zenbait seme izan zituelarik, baina Asherah jainkosari eginiko promesa ahaztu zuen, jainkosak, gaixotasun batekin zigortu zuelarik. Gaixotasun honetan zehar, bere seme nagusiak tronutik bota nahi izan zuen, baina Kirtak begizko bat bota zion, eta une honetan amaitzen da testua.
Écromagny
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 107 ziren, horien artean 85 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 85 pertsona aktiboetatik 80 lanean zeuden (46 gizon eta 34 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Écromagny udalerrian 68 unitate fiskal zeuden, 172 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.314,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra albaitaria zen.
2000. urtean Écromagny udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 279 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sturges (argipena)
Sturges edo Sturgess pertsonaia zenbaiten izena da:
Torrice
Torrice Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Carter (Montana)
Carter Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Chouteau konderrian kokatuta dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Torrice
Mugakideak
Torricek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sopot
Sopot (kaxubieraz Sopòt edo Sopòtë; alemanez Zoppot) Pomeraniako voivoderriko hiria da, Poloniako iparraldean kokatuta dagoena.
Sopotek Gdańsk eta Gdynia hiriekin batera Hiruhiriak (Trójmiasto) izeneko metropoli eremua osatzen du.
Hiri senidetuak
Sopotek ondorengo hiriekin senidetza-hitzarmenak ditu:
Taksila
Taksila edo Taxila (तक्षशिला; تکششیلا), Indiar penintsulako ipar-mendebaleko antzinako hiria zen, gaur egungo Pakistango Rawalpindi hiritik hurbil zegoena.
Antzina, hantxe egiten zuten bat Asiako mendebaleko eta Indiako ekialdeko bide nagusiek, eta oparotasun handia ekarri zion horrek. Budisten ikasketa-gune nagusietako bat izan zen K.a. V. mendetik K.o. II. mendera arte. Alexandro Handiaren garaiko monumentu asko ditu hiriak, erresuma indo-greziarreko hiri nagusietako bat izan zelarik.
K. A. 110. urtearen inguruan, Taksilako errege Antialkidas ek bidalia, Heliodoro izeneko enbaxadore batek 1.200 kilometrora zegoen Shunga dinastiako Bhagabhadra erregea bisitatu zuen, Heliodororen zutarrian jasoa dagoenez.
Taksila Hunoek suntsitu zuten V. mendean.
Bilboko hiri-zirkuitua
Bilboko hiri-zirkuitua Bilbon egindako behin-behineko automobil-zirkuitua izan zen, hiri-zirkuitu moduan sortua. 2005ean egin zuten World Series Formula V8 3.5aren lasterketa bat egiteko.
Fort Shaw (Montana)
Fort Shaw Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Cascade konderrian dago, Montana estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Alexandros Zaimis
Alexandros Zaimis (Αλέξανδρος Ζαΐμης; Atenas, 1855eko azaroaren 9a - Viena, 1936ko irailaren 15a) greziar politikaria izan zen. Bigarren Errepublika Helenikoko hirugarren eta azken presidentea izan zen.
Bere arbasoak Greziaren independentziaren alde borrokatu ziren, eta aita eta aitona Greziako lehen ministroak izan ziren. Zuzenbidea ikasi zuen Atenasko Unibertsitatean eta Heidelbergeko Unibertsitatean.
1885ean Parlamentuan sartu zen eta Barne eta Justizia ministroa izan zen. Legebiltzarreko lehendakari ere izan zen eta 1897an lehen aldiz lehen ministro izendatu zuten. 1906an Kretako Goi Komisario izendatu zuten eta uhartea zuzendu zuen 1907an Grezian sartu zen arte.
1929an, Greziako Errepublikako presidente hautatu zuten, eta 1933an berriro hautatu zuten. Bi urte geroago, Georgios Kondylisek Errepublika ezeztatu eta bere burua erregeorde izendatu zuen. Zaimis hurrengo urtean hil zen Vienan.
Tallula (Illinois)
Tallula  Illinoiseko herri bat da. Menard konderrian kokatua dago. 2010ean 488 biztanle zituen, 1.38 kilometro koadrotan banatuta.
Elisa Matilla
Elisa Matilla (Madril, 1966ko maiatzaren 18a) madrildar aktorea da.
Biografia
Elisa Sevilla eta Priego de Córdoba artean hazi zen. 16 urterekin Sevillako Arte Dramatikoaren Eskolan hasi zen. Hainbat tailer eta ikastaro egin ditu: Aktorea, Sorkuntza eta Eszena (Testutik ekintzara) Claudio Tolcachir-ek emandako tailerra, Interpretazioa Sevillako Arte Dramatikoko Goi Eskolan, Interpretazio-mintegia Carlos Gandolforekin eta Interpretazio-mintegia Ricardo Iniestarekin.
Ibilbidea
Televisión Españolako kameraren aurrean egin zuen debuta Hugo Stuvenen Pero ¿esto qué es? lanarekin (1989-1990). 1990eko urte horretan bertan egin zuen lehen zinema-emanaldia Isabel Pantoja protagonista zuen Yo soy ésa filmean.
90eko hamarkadan, Espainiako zinemako film arrakastatsuenetako batzuetan hartu zuen parte: El maestro de esgrima (1992), ¿Por qué lo llaman amor cuando quieren decir sexo? (1993), Cha-cha-chá (1998) edo Km. 0 (2000).
Hasiera-hasieratik, telebista munduan ere hasi zen. 1992ko udan Juegos sin fronteras lehiaketa aurkeztu zuen eta Gabon-gauean Paco Valladaresekin Telepasión española y olé egin zuen.
Telesailetan
Ondoren, telesail hauetan hartu du parte: Por fin solos (1995), Todos los hombres sois iguales (1996-1998), Condenadas a entenderse (1999), 7 vidas (2002), non Nieves, Dianaren bikote sentimentala (Anabel Alonso) izan zen, Aquí no hay quién viva (2005) eta En buena compañía (2006), FORTAko kateetan. 2010ean, Lola interpretatzen hasi zen, Telecinco Tierra de lobos telesail arrakastatsuan.
Antzerkian
Antzerkian, besteak beste, honako muntaia hauek eszenaratzen parte hartu du: Qué asco de amor (1998), Palabras encadenadas (2001), El burlador de Sevilla (2003), Dakota (2003), Salomé (2005), Mentiras, incienso y mirra (2008), Karaoke (2010), Lifting (2012), Sofocos plus (2015), Gibraltareña (2016) "Lola la Gibraltareña"-ren bakarrizketa barregarria,  Lavar, Marcar y Enterrar (2016).
2017an Roberto Pérez Toledorekin Como la espuma lana estreinatu zuen. 2018ko ekainean, Amar en tiempos revueltos telesailaren 6. denboraldian parte hartzen hasi zen, Mariola Sánchez de las Eras pertsonaia interpretatuz. 2018aren amaieran, Toy Boy telesailean parte hartuko zuela iragarri zuten. Strip-teaseko artistei buruzko fikzioa da Toy Boy, Plano a Planok ekoitzia Antena 3erako.
Pertsefone
Pertsefone (Περσεφόνη), greziar mitologian, Infernuetako erregina izan zen, Hadesen emaztea. Hasieran, nekazaritzaren jainkosa zen, baina oso bizkor parekatu zuten Erromako Proserpinarekin.
Hadesek bahitua izan baino lehen, dontzeila gazteak Kore (Κόρη, ‘alaba’) zuen izena. Zeus eta Demeter jainkoen alaba, Ekialdean antzeko mitoak daude, adibidez Atis, Adonis edo Osiris jainkoenak.
Etimologia
Adierazi bezala, jainkosa greziar hau bi izen ezberdinekin ezaguna izan zen: Pertsefone eta Kore, baina izen horiek ez zeuden etimologikoki erlazionaturik. Kore izenaren esanahia, halaber, dontzeila edo emakume gazte bat izendatzeko baliogarria zen, eta horrek aldi berean, lotura zuzena du bere ama Demeter ren izenaren esanahiarekin.
Nolanahi ere, jainkosa honek hamaika forma jasotzen ditu izendatzerakoan. Pertsefone izenari dagokionean, dialekto jonikoan, Persephonē (antzinako grezieraz: Περσεφόνη ) eta Persephoneia (batik bat Homero k erabiltzen zuelako) formak hartzen ditu. Beste dialekto batzuetan, ordea, izenak dialekto-aldaera sinpleak ez diren forma ezberdinak ditu: besteak beste, Persephassa (Περσεφάσσα), Persephatta (Περσεφάττα), Periphona (Πηριφόνα) eta Phersephassa (Φερσέφασσα). Etimologikoki hainbat forma aldaketa izatearen arrazoia hitzaren anbiguetatea izan litzateke. Hau da, hitzaren jatorria baliteke egotea gizarte aurre-grekoetan, eta hortaz, greziarrek zailtasunak erakutsiko lukete honako hau ahoskatzeko.
Azkenik, Crátilo obran, Platon ek Ferepafa (Pherepapha, Φερέπαφα) bezala izendatuko du jainkosa, eta justifikatzerako orduan etimologia ad hoc-a erabiliz, Pertsefone Ferepafa deituko du «jakintsua delako eta mugitzen dena ukitzen duelako» .Halaber, aipatu beharko litzateke Persephatta (Περσεφάττα); "alea abiarazten duena", eta Pherein Phonon (φέρειν φόνον); "heriotza dakarrena" , bezala ere ezaugarritu dela greziar jainkosa.
Ikuspegi Orokorra
Soberan ezaguna da Perstsefoneren bahiketaren mitoa, beste gauza batzuen artean mitoak dakarren botere emozional handiagatik. Halaber, esan daiteke, botere emozional horrek ere ospe handia eskeini ziola. Modu laburrean aipaturik, mitoak hurrengo ezaugarriak dituen istorioa kontatzen digu: dontzeila errugabe bat protagonista bezala, amaren mina islaturik alabaren bahiketagatik eta alabaren itzulera finala. Bestalde, mito honek bi ikuspegi ezberdin sortu zituen Pertsefone jainkosaren irudian.
Alde batetik, Pertsefoneren mitoa baliogarria suertatzen da prozesu naturalak azaltzen dituzten mitoen paradigma gisara aipatzeko, jainkosaren jaitsiera eta itzulerarekin batera urtaro-aldaketa eragiten baita. Halaber, gaur egun, Hadesek eta Persefonek Panteoi greziarraren barruan senar-emazte egonkorrenetako eta zoriontsuenetako bat izatea ere balioesten da, bien artean desleialtasun nahiko gutxi eman baitziren, nahiko arraroa zena, bide batez esanda (Mente eta Leuce Hadesen partetik eta Adonis Pertsefoneren aldetik). Azkenik, ikuspegi positibo honen parte izango zen Pertsefone erregina bezala irudikatu izana. Hau da, Persefonek Hadesekiko berdintasunean zegoen azpimundua gobernatzerako orduan, Hera eta Anfitrite ez bezala, zeinak bigarren mailako garrantzia izan zuten (Zeus en eta Poseidon en emazteak, hurrenez hurren).
Bestetik, ikuspegi negatiboago bat azpimarratu beharko genuke, greziarrek Persefoneren alderdi ilunagoa ere ezaguna zuten eta. Aurretik adierazi bezala, Pertsefone azpimunduaren erregina izan zen, eta horrelakoa zen heinean, biztanleek izugarrizko errespetua adierazten zioten. Inork ez zuen gustoko bere izena ozenki erabiltzea, eta horregatik, beraren inguruan hitz egin behar zutenean «dontzeila» esaten zioten. Bukatzeko aipatzea, Homero ren Odisea n, Odiseo k azpimundura bidaiatzen duenean, «Burdinazko erregina» gisa aipatzen duela.
Jaiotza
Y él [Zeus] fue a la cama de la abundante Deméter, quien concibió a Perséfone, la de blancos brazos, robada por Hades del lado de su madre.
Hesiodo, Teogonia, 912 Iturri klasiko gehienek aditzera ematen dute Pertsefone Zeus en eta Demeter ren alaba izan zela, baina halere, badaude beste iturri batzuk, kasu honetan Apolodororen Liburutegi mitologikoa, esaten dutenak Zeusen eta Estige ren alaba izan zela Pertsefone .​
Bahiketa
Pertsefone, ninfa batzuekin batera loreak biltzen zebilen Enna ko zelai batean edo Nisako lautadan. Haiekin batera zeuden Atenea eta Artemisa jainkosak. Bat-batean, Hades zoruko pitzadura batetik irten eta Pertsefone zaldi hilezkorrez bultzatutako gurdian bahitu zuen, lurrazpiko erresumara eramanez. Demeter bere alaba galduaren bila zebilen nonahi. Hecate k, Persefoneren edo Hartz Nagusia ren garrasiak entzunda, Demeterri iradoki zion Heliosekin hitz egitea, eguzkia baitzen eta eguzkiak dena ikusten baitu. Mudu horretan, Demeter Helios ekin hitz egitera joan eta gertatutakoaz ohartu zen: Hadesek eraman zuela, baina Zeusen baimenarekin. Halaber, beste bertsio batzuetan bere alabaren berri ematen diona Ciane ninfa litzateke, edota Hermion eko biztanleak.
Entzundakoari erantzun emateko, Demeterrek, atsekabeturik eta haserre bizian, soroak antzu utzi zituen. Presio handiaren ostean, Zeusek Hermes bidaliko zuen Pertsefonengana eta Hades behartuko zuen bahitutako jainkosa itzultzera. Hala eta guztiz ere, Pertsefonek zenbait granada hazi jan izan zituen, eta horren ondorioz, urtero azpimundura itzuli eta bertan urtearen erdia edo herena egon behar izan zuen, zigor moduan. Aipatu behar da ere, haziak jatearen inguruan bi bertsio daudela.Tradizio batean, Persefonek bere borondatez jango zituen haziak, Hadesek zin egin baitzion senar handia izango zela eta bera, emaztea izanik, infernuko erregina eta subiranoa izango zela. Beste bertsio baten arabera, haziak jango zituen, gerora zer gertatuko zen jakin gabe. Nolanahi ere, Pertsefone amarengana itzuli zenean, amak antzututako soroetan berriz ere fruituak eta loreak hazteko baimena eman zuen.
Pertsefoneren erreskatearen ondoren azaldu zituen Demeterrek eleusinoen misterioak. Ohikoa zen Persefoneri «Kore» deitzea, hau da, «Neska» edo ama-alabari «Las Deméteres» edo «bi jainkosak» deitzea. Nolanahi, Persefoneren bahiketaren historia misterio elusinoen hastapeneko errituen zati bat zen. Bertsio alternatibo batean, Hekatek Persefone erreskatatu zuen.
Pertsefone, azpimunduaren erregina
Azpimarratzekoa da poema homerikoetan ez dela espresuki agertzen Persefoneren eta Demeterren arteko amaren eta alabaren arteko harremana, baina Persefone, ordea, aipatua dago jada inframunduko erregina gisa. Halaber, Diodoro Sikulo k zioenez, Hades en eta Persefoneren arteko ezkontzan, Zeusek emaztegaiari opari gisa Sizilia ko uhartea eman zion.
Beste batean, Hades ninfa berri batekin maitemindu egin zen, eta Leuce izeneko ninfa bahitu eta behe-mundura eraman zuen. Persefonek, haserre, alamo zuri bihurtu zuen. Mitoaren beste bertsio batek ere kontatzen du Leuce eraldatu zuena Hades bera izan zitekeela bere heriotza naturalaren garaian hilezkortzeko.
Bukatzeko, Pertsefone, Piritoo eta Teseo ren mitoa izango genuke. Kasu honetan, Piritoo eta Teseo, hurrenez hurren, Pertsefone eta Helena rekin ezkonduko zirela adierazi zuten, guztiz maiteminduak baitzeuden bi lagunak. Modu horretan, Helena bahitu zuten eta preso izango zuten adin nagusikoa izan arte. Behin bata bahiturik, bi lagunak infernura jo zuten Piritooren ezkongaiaren bila. Haatik, behin azpimunduan egonda Hades egoeraz ohartu eta amarru batetaz baliatuko zen. Hadesek oturuntza bat prestatu eta bikotea bazkaltzera gonbidatu zuen. Bikotea eseri bezain laster, sugeak oinen inguruan kiribildu eta harrapatu egin zituzten. Azkenean, Herakles ek Teseo erreskatatu zuen.
Pertsefoneren inguruko beste mito bat
Adonisen istorioan ere presente egongo zen Pertsefone. Kasu honetan protagonista, Adonis, Afrodita jainkosaren ezkontide siriarra litzateke. Mitoaren arabera, Adonis jaio zenean Afrodita k bere babespean hartuko zuen, eta pixkanaka, umearen edertasunaz maiteminduko zen. Puntu horretara arte ez zen arazorik egon, baina Afroditak umea Pertsefoneri utzi zionean egoera bestelakoa izan zen. Pertsefone ere, Afrodita bezala, umearen edertasunaz maiteminduko zen, eta ez zion itzuli nahiko. Eztabaida horrekin bukatzeko Zeus edota Kaliope jainko-jainkosa agertuko zen, eta irtenbidea honakoa izan zen: Adonis hilabete batzuk (bertsio batzuen arabera 4 hilabete, eta beste batzuen arabera, 6) emango zituen Afroditarekin eta gero, Pertsefonerekin joango zen, denbora konkretu baten buruan umea txandakatuz.
Ondorengotza
Tradizioak esaten duenaren arabera, Pertsefonek eta Hadesek ezinezkoa zuten seme-alabak izatea. Haatik, bertsio orfikoak esaten du Pertsefonek semea izan zuela bere aitarekin. Hau da, aita suge moduan aurkeztu eta Zagreo jaioko zen handik gutxira. Nolanahi ere, Hera k hala eskatu eta Titanek jaioberria erailko zuten. Esquilo k bere obran, ordea, adieraziko du Zagreo Hadesen semetzat jo zela ere.
Aurre-greziarren jainkosa?
Azken urteetako ikerlari askok argudiatu dute Pertsefoneren kultua aurretik ere bideratzen zela. Zehatzagoak izateko, ikerlari hauek defendatzen dute greziarrek bideratzen zuten kultua aurreko baten jarraipena izan zela, hau da, Neolitiko an edo zibilizazio minoikoa n gauzatutako baten jarraipena. Klasizisten artean, Günter Zuntzek defendatu du tesi hau, eta Walter Burkert ek arretaz sartu du bere behin betiko La religión griega liburuan.
Hortik abiatuta, Károly Kerényi mitologoak Ariadna rekin lotu du Pertsefone, eta Knosos ko «labirintoko andrea» anonimoarekin identifikatzea iradoki du.
Pilos eko greziar mizeniko ko Lineal B-n idatzitako oholtxo batean, 1400-1200 K. a. urtean datatutakoa, John Chadwick-ek *Presa (pe-re-*82 edo pe-re-swa antzeko zerbait) jainkosa baten izena aurkitu zuen. Jainkosa hori Ozeano ren alabarekin, Perseis ozeanide arekin, identifikatu zuten eta argudiatu zuten Pertsefoneren izenaren jatorria bertan egon daitekela.
Antzinako Grezian eta kolonietan Pertsefoni bideratutako kultua
Edonola ere, Persefoneren gurtzan bi alderdi ezberdin bereiz daitezke Antzinako Grezian. Horietako bat, amarekin partekatutako «Las Deméteres» gurtzaren barruan dago, eta bereziki nabarmena da Atika ko eskualdean egindako eleusiar misterioetan. Leku honetan ospatzen ziren errituak sekretuak ziren, neurri batean behintzat. Persefoneren bahiketaren mitoa, haren bilaketa eta amarekin berriz elkartzea gogoratzeko ekitaldi sakratuak egiten zirela erakusten duten testigantzak daude. Antzinako Greziako beste hiri askotan — baita Mediterraneo itsasoan zehar zeuden kolonia greziarretan ere —, santutegiak zeuden, non Demeter eta Persefone batera gurtzen ziren (normalean, Kore izen alternatiboarekin), nahiz eta Persefoneri soilik bideratutakoak ere egon. Tesmoforien jaialdiak bi jainkosei eskainiak ziren.
Halere, gurtzak beste alderdi bat izango zuen ere, ez baitugu ahaztu behar Pertsefone Hildakoen Erreginaren jainkosa bezala aurkezten zutela. Alde horretatik, eta batez ere K.a. IV. mendetik aurrera, Persefone sarri gogoratzen da epigrametan, inskripzio epigrafiko etan eta urrezko hilobi-xaflatxoetan. Persefoneri eskainitako santutegien artean, aipagarrienetako bat Italia hegoaldeko Locros Epicefirios zen. Eremu honetan aurkitutako pinakesen irudikapen ikonografikoek erakusten dute santutegi honetan jainko honi ematen zitzaion funtzioa edo emakumeak, haurrak eta ezkontzak babestearekin zuen erlazioa.
Tamaroa (Illinois)
Tamaroa  Illinoiseko herri bat da. Perry konderrian kokatua dago. 2010ean 638 biztanle zituen, 2.48 kilometro koadrotan banatuta.
Unterwalden
Unterwalden (latinizatuta Sylvania, geroago Subsylvania ere deitua) Suitzako antzinako erdialdeko kantonamendua izan zen, Lau Kantoien aintziraren hegoaldean zegoena. Gaur egun bi kantoi autonomotan banatua dago: ekialdean, Nidwalden (276 km2 eta 30.200 biztanle; hiriburua, Stans), eta mendebalean, Obwalden (491 km2 eta 27.000 biztanle; hiriburua, Sarnen).
Hiri nagusia: Engelberg. Esne-ekoizpena. Industria zurgintzan oinarritua dago, eta turismoa garatzen ari da. Uri eta Schwyz kantoiekin batera Suitzako Konfederazioa sortu zuen (1291).
Doumea chappuisi
Doumea chappuisi Doumea generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Amphiliidae familian.
The Spirit of St. Louis (filma)
The Spirit of St. Louis 1957ko Billy Wilder estatubatuar zinema zuzendariaren biografia filma bat da. James Stewart aktoreak antzeztu zuen. Izenburua Spirit of St. Louis ("St. Louiseko Izpiritua") hegazkinari zor dio, hain zuzen ere, 1927an Charles Lindbergh pilotuak Ozeano Atlantikoa zehakartzeko erabili zuen hegazkina. 1953an berak idatzitzako The Spirit of St. Louis autobiografian ere oinarritua badago.
1958ko Efektu berezi onenen Oscar Sariaren (Louis Lichtenfield) izendapena jaso zuen.
Argumentua
1927an Charles A. Lindbergh estatubatuar pilotuak Spirit of St. Louis zeritzon motor bakarreko Ryan NYP (Ryan M-2 moldatua) hegazkin batean Ozeano Atlantikoa bakar-bakarrik eta geldiunerik gabe zeharkatzeko balentria burutu zuen, mundu osoan ospetsu bilakatu zelarik.
NGC 5777
NGC 5777 galaxia bat da, Draco konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
3502 Huangpu
3502 Huangpu asteroide baten izena da. urriaren 9an aurkitu zuen Purple Mountain Behatokia-ek Nanking Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1964 TR izena zeraman. Ondoren Huangpu omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3502 Huangpu asteroidearen orbitak batezbeste 2,999 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,707 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,292 distantziara. Eszentrikotasuna 0,098 da, eta makurdura orbitala 9,08ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.6 da.
Dicrodon holmbergi
Dicrodon holmbergi Dicrodon generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Trevi nel Lazio
Trevi nel Lazio Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
3501 Olegiya
3501 Olegiya asteroide baten izena da. abuztuaren 18an aurkitu zuen T. M. Smirnova-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1971 QU izena zeraman. Ondoren Olegiya omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3501 Olegiya asteroidearen orbitak batezbeste 3,01 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,663 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,358 distantziara. Eszentrikotasuna 0,115 da, eta makurdura orbitala 9,11ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.7 da.
Usategi printzipio
Matematikan, Usategi printzipioak n>m izanik n elementu m kaxetan sartzen direnean kaxa batek gutxienez elementu bat baino gehiago izan behar duela ezartzen duen teorema edo printzipioa da. Teorema honen izena usategietan sarritan ikusten den kasuarengatik ezarrita dago. Askotan, m habiko usategi batean, habi kopuru baino uso gehiago egoten dira. Ondorioz, habietako batean (edo batzuetan) uso bat baino gehiago ipini beharko dira. Horri, Usategiaren printzipioa deritzogu.
Matematikoki ere azaldu dezakegu:
Printzipioa maiz erabiltzen matematikako frogapenetan, batik bat konbinatorian, eta informatikan.
Lehenengo aldiz Dirichlet matematikariak 1834. urtean erabili zuela uste da, Schubfachprinzip edo kajoien printzipioa esapidea erabiliz.
Frogapena (Printzipio orokortua)
Frogapen honetarako printzipio orokortuari begiratuko diogu, arrunta orokortuaren kasu berezi bat denez (k = 1 kasua), orokortua frogatzerakoan, arrunta ere frogatuko dugu. Erabiliko dugun metodoa Absurdura eramatearen metodoa erabiliko dugu ( kontraesana izenaz ere ezagutua).
Demagun, multzo (habi) guztietan k objektu edo gutxiago daudela. Orduan, m multzo dauzkagunez, gehienez km objektu izan ditzakegu guztira. Baina, n>km baldin bada ezinezkoa izango litzateke objektu guztiak n multzoetan kokatzea. Kontraesan bat lortu dugu, beraz ondorioztatu dezakegu asumitu duguna gezurra dela, hau da; multzo guztietan k objektu edo gutxiago egotea ezinezkoa da n>km baldin bada. Orduan, n>km denetarako, gutxienez k+1 objektu multzo berean egongo direla frogatu dugu (Usategiaren printzipio orokortua).
Printzipioa kardinalak erabiliz
bada, hau da: A multzoko elementu kopurua B multzokoa baino handiagoa bada, A-tik B-rako funztio injektiboa ez da existitzen.
Enuntziatua
Dirichleten usategiaren printzipioa. Hartu edozein n,m,p zenbaki natural, np+m uso n kaxatan sartui nahi badituzu, kaxa batek behintzat p+1 uso eduki behar ditu.
Frogapena
Kaxa bakoitzak gehienez p objektu baditu, kokatu ditzakegun objektu kopuru totala np<np+1≤ np+m.
Bere bertsio sinplenean, n>m bada, m elementu eta n elementuen artean aplikazio injektiborik ez dela existitzen dio. Baliokidea da honako hau, m objektu n kaxetan kokatu nahi izanez gero, m>n bada, kaxa batean behintzat bi o objektu egon behar dira.
Aplikazioak
Usategiaren printzipioak behaketa tribialaren itxura duen arren, aurreikusi ezin diren emaitzak kalkulatzeko balio du.
Ferritazko iragazki
Ferritazko iragazkia zirkuitu elektronikoetako goi-maiztasuneko zarata kentzen duen osagai elektriko pasiboa da. Berez, choke mota bat da. Iragazki hauek ferrita zeramikoaren goi-maiztasuneko korronteen disipazioaz baliatzen dira goi-maiztasuneko zarata kentzeko gailuak sortzeko. Ferritazko iragazkiek izen hauek ere har ditzakete: blokeak, eraztunak, EMI iragazkiak edota choke-ak.
Laburpena
Ferritazko iragazki handiak kanpo-kableatuetan ikusi ohi dira. Zenbait iragazki txikiagoak jartzen dira zirkuituen barruan; eroaleetan edo zirkuituen osagai txikien pinen inguruan, esaterako, transistoreak, konektoreak eta zirkuitu integratuak.
Giuseppe Jappelli
Giuseppe Jappelli (Venezia, 1783ko maiatzaren 14 - idem, 1852ko maiatzaren 8) arkitekto eta ingeniari italiarra izan zen. Neoklasizismo barruan kokatzen zaio. Bere espezializatea lorezaintza eta paisaiarekin lotutako arkitektura izan ziren.
Biografia
Giuseppe Jappelli Boloniako Clementine Akademian ikasi zuen. 1837an Frantzian eta Erresuma Batuan ibili zen, arkitekturaren joera berriak ezagutuz. Orduan paisaiaren arkitektura deskubritu zuen. Bere lan ezagunena Paduako Caffè Pedrocchi da.
Arkitektura
Obra eta proiektu asko utzi zituen Japellik. Lan nagusiak Paduan egin zituen. Hona hemen batzuk:
Hasty (Colorado)
Hasty Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Bent konderrian dago, Colorado estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Nomograma
Nomograma edo abakoa erregela eta kurba graduatuak erabiliz bi balio edo gehiagori dagokien beste balio bat kalkulatzeko erabiltzen den diagrama bat da.
NGC 5779
NGC 5779 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Diplodactylus conspicillatus
Diplodactylus conspicillatus Diplodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Diplodactylidae familian sailkatuta dago.
Manuel Medrano
Manuel Alejandro Medrano López, Manuel Medrano izenaz ezaguna (Cartagena de Indias, Kolonbia, 1987ko urriaren 29a) pop eta baladetako kantautore kolonbiarra da.
Diskografia
Estudiozkoak''
Singleak Kolaborazioak
3503 Brandt
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 EF izena zeraman. Ondoren John Conrad Brandt omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3503 Brandt asteroidearen orbitak batezbeste 3,134 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,643 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,626 distantziara. Eszentrikotasuna 0,157 da, eta makurdura orbitala 3,25ºkoa da.
Lasarteko zirkuitua
Lasarteko zirkuitua Lasarte-Orian egindako behinolako automobil-zirkuitua izan zen, 18.315 metroko luzera zuena. Gerra Zibila baino lehen bertan Espainiako Sari Nagusia hamar aldiz egin zuten. Lasarte-Oriaz gain, Andoain, Urnieta eta Hernani ere zeharkatzen zituen.
Tamms (Illinois)
Tamms  Illinoiseko herri bat da. Alexander konderrian kokatua dago. 2010ean 632 biztanle zituen, 6.04 kilometro koadrotan banatuta.
Juan José Cobo
Juan José Cobo Acebo (Torrelavega, 1981eko otsailaren 11) espainiar txirrindulari ohia da. Garaipenik nabarmenena 2011ko Espainiako Vuelta izan zen, baina 2019ko uztailean titulu hau deuseztatua izen zen, UCIk dopinagatik erruduntzat jo ondoren. Eskalatzaile bikaina zen, erlojupekoetan ere ongi moldatzen zena.
2019ko ekainaren 19an, UCIko arduradunek jakitera eman zuten, Cobo dopin delitu batengatik erruduntzat jo zutela, pasaporte biologikoko datuetan oinarriturik.
Kirol ibilbidea
2003an, Cobo 23 urtez azpiko Espainiako erlojupeko txirrindularitza txapelketan gailendu zen. Atenaseko Europako Txapelketan eta Hamiltongo Munduko Txapeletan parte hartzeko hautatua izan zen. Europako Txapelketan laugarren amaitu zuen, Markus Fothen irabazlearengandik 30 segundora. Munduko Txapelketan Isidro Nozalekin parte hartu zuen erlojupeko proban 33. postua eskuratuz. Irailean, Vini Caldirola talde profesionalean aritu zen, proban.
2004an, Cobo profesionala bilakatu zen Saunier Duval-Prodir talde sortu berrian, Mauro Gianetti kirol zuzendaria zelarik. Denboraldiko emaitzarik onena Japoniako Kopako 9. postua izan zen.
2005ean, lehenbizikoz Itzuli handi batean parte hartu zuen, Italiako Giroan.
2007an, Euskal Herriko Itzulia irabazi zuen eta bi etapatan ere gailendu zen. Lehenbiziko etapa irabazi eta elastiko horia jantzi zuen, baina 3. etapan Ángel Viciosori utzi behar izan zion. 5. etapan beste garaipen batek lidergoa eman zion berriro, eta 6. etapako erlojupekoan eustea lortu zuen, Itzuliko garaipena eskuratuz. Cobok Frantziako Tourrean parte hartu zuen, etapa bat lortzeko asmoarekin. Helburua lortu ez bazuen ere, sailkapen orokorreko 20. postuan amaitu zen.
2008an, Saunier Duval taldearekin oraindik ere, denboraldi hasiera apala osatu zuen, baina 2. iritsi zen Frantziako Tourreko Hautacamen amaituriko etapan, Leonardo Piepoli taldekidearen atzean. Mendiko etapa honetako erakustaldi hau egin arren, Cobok Tourra utzi behar izan zuen, taldearekin batera, Riccardo Riccomo taldekide italiarrak kontrol batean positibo eman ondoren. Beranduago, etapa horren garaipena eman zioten, Piepolik ere, positibo eman zuelako. Saunier Duval taldea babeslez aldatu zen, Scott-American Beef bilakatuz, baina taldeak ez zuen Espainiako Vueltan parte hartzeko gonbidapenik jaso.
Taldeak Fuji-Servetto izen berria hartu zuen, 2009ko hasieran. Cobo taldean gelditu eta taldeburua bilakatu zen, Espainiako Vueltan 10. postuan sailkatuz eta etapa bat irabazi zuelarik. Taldeak ez zuen Tourrerako gonbidapenik jaso. Denboradiaren amaieran, Mendrision jokatutako Munduko erlojupeko txapelketan parte hartu zuen.
2011an, taldeak Espainaiko Vueltarako gonbidapena jaso eta Cobo aukeratua izan zen, Denis Menxov taldeburuari laguntzeko. Anglirun amaitu zen 15. etapa irabazi ondoren, elastiko horia jantzi eta taldeburua bilakatu zen. Cobok lidergoari eutsi zion, Chris Froomeren erasoaldi guztiei aurre eginez eta 13 segundu eskasekoko aldea mantenduz. Froomek egindako erasoaldirik zailena, 17. etapako azken kilometrokoa izan zen, Cobo atzean gelditu zen, baina helmugara iritsi baino metro batzuk lehenago, Froomeren parera heltzea lortu zuen.
Cobok Movistar taldea 2013ko denboraldiaren amaieran utzi eta 2014 urterako Torku Sekerspor taldearekin fitxatu zen. Denboraldi honen amaieran erretiratu zen.
Dopina
2019ko ekainaren 18an, pasaporte biologikoko datuek frogatu zuten, kirol jarduna hobetzeko drogak erabili izan zituela, beraz Coboren Vueltako garaipena eta beste emaitza batzuk bertan behera gelditu ziren, alde batetik 2009ko abuztuaren 29a eta 2009ko irailaren 27 artean eta bestetik 2011ko abuztuaren 20a eta 2011ko irailaren 11 artean.
Erabaki honen ondorioz, 2009ko Vueltako 10. postua ere, deuseztatua izan zen. Cobok 30 eguneko epean apelaziorik egin ez zuenez gero, 2011ko Vueltako garaipena, ofizialki kendu zioten 2019ko uztailaren 18an.
Trivigliano
Trivigliano Italiako udalerri bat da. Frosinoneko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Triviglianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gaixotasun genetiko
Gaixotasun genetiko deritze genoman gertatzen diren aldaketen ondorioz sortzen diren arazo genetikoei. Gaixotasun genetiko gehienak "gaixotasun arrarotzat" hartzen dira populazioan kasu gutxi gertatzen baitira.
Gaixotasun genetikoak, kasu gehienetan, belaunaldiz belaunaldi heredatzen dira, hau da, gurasoen geneetatik igaroak izaten dira. Beste kasu batzuetan aldiz, mutazio berrien edo DNAn gertatutako aldaketen ondorioz sortzen diren akatsak izaten dira gaixotasun genetikoen eragileak. Kasu horietan, akatsa lerro germinalean gertatzen bada transmitituko da soilik. Gaixotasun genetiko errezesibo batzuek abantailak eskaintzen dituzte hainbat egoeratan, mutazioa bi kromosometatik bakarrean gertatzen denean hain zuzen.
Ezaugarriak
Adiera arruntean, mutazioren bat izan duen gene bat gurasoengandik semeengana transmititzearen ondorioz sortzen dira gaixotasun genetikoak. Hala gertatzen da hemofiliaren edo anemia faltziformeen kasuan. Hala ere, azken urteetan ikusi da gaixotasun horien eragileak gorabehera kromosomikoak izan direla. Gorabehera horiek gametogenesian edo arrautzaren bilakaeran gertatzen diren kromosoma-aldaketen ondorioz suertatzen dira, eta, oro har, ez zaizkie ondorengoei transmititzen.
Mutazioaren eta gaixotasun genetikoaren arteko lotura erraz uler daiteke kontuan hartzen bada proteinak osatzeko behar den informazio genetikoa organismoaren DNA osatzen duten geneetan dagoela. Geneen mutazioek proteinen egitura mugatzen dute, bai egitura aldatuz, bai haren ekoizpena ezeztatuz. Geneen bi aldaketa mota horiek gorabehera psikologiko edo morfologiko bihurtzen dira, eta gorabehera horiek gaixotasun genetikotzat hartzen dira, baldin eta benetako patologia mutazioaren ondorio bada.
Gene bakarreko gaixotasunak
Gene bakarreko gaixotasunak (edo gaixotasun monogenikoak) izenak adierazten duen bezala, gene bakarrean gertatzen diren mutazioen ondorioz sortzen dira. Gaixotasun genetikoak autosomikoak edo sexuari loturikoak izan daitezke. Horrez gain, gaixotasun dominante eta errezesiboak ere bereiz daitezke. Gaixotasun dominanteen kasuan, gene-kopia bakarra mutatuta egotea nahikoa izango da gaixotasuna pairatzeko. Gaixotasun errezesiboen kasuan, aldiz, gene kopia bakarra mutatuta badago, ez da garatuko gaixotasuna, eta pertsona hori heterozigotoa dela esaten da. Bi kopiak mutatuta izatea beharrezkoa izango da gaixotasuna garatzeko.
Gaixotasun autosomikoak
Gaixotasun autosomikoak, sexu-kromosomak ez diren gainerako 22 kromosoma-pareetan gertatzen diren mutazioen ondorioz sortzen dira. Aurretik esan bezala, gaixotasun autosomikoen artean ere, dominanteak eta errezesiboak bereiz daitezke.
Gaixotasun autosomiko dominanteen kasuan, gaixotasuna duen pertsona bakoitzak gaixotasuna duen guraso bat izaten du normalean eta % 50eko aukerak daude haurrak mutatutako genea jasotzeko. Eritasunaren azaleratzea eta larritasuna hainbat faktoreren araberakoa bada ere, gene mutatua jaso duten ondorengo guztietan garatzen da eritasuna. Baina hala gertatzen denean ere, eritasunaren adierazpena ez da beti erabatekoa izaten. Gaixotasun genetiko dominante gehienetan, gaixotasuna larriagoa izaten da bi gene mutaturen eramaile direnetan, amak eta aitak transmititu dizkietenetan hain zuzen. Gaixotasun mota honen adibideak dira Huntington gaixotasuna, Marfan sindromea eta neurofibromatosia.
Bestetik, gaixotasun autosomiko errezesiboak daude. Horrelakoetan, genearen bi kopiak mutatuta egotea beharrezkoa da pertsona batek gaixotasuna garatzeko. Kaltetutako pertsonak, normalean, gene kopia bakarra mutatuta duten guraso osasuntsuak izaten ditu. Gaixoak ez diren baina eramaileak diren bi pertsonak % 25eko arriskua izango dute gaixotasuna duen haurra izateko. Gaixotasun mota honen adibideak dira albinismoa, Tay-Sachs gaixotasuna eta Roberts sindromea.
Sexuari loturiko gaixotasunak
Sexuari loturiko gaixotasunak, izenak dioen bezala, X eta Y kromosometan gertatzen diren arazoen ondorioz sortzen diren gaixotasunak dira. Ezagunenak X kromosoman gertatzen diren geneei lotuta daude. Normalean, emakumeek ez dute gaixotasunik garatzen bi X kromosoma dituztelako eta bietan izan behar dutelako mutazioa eritasuna pairatzeko. Gizonezkoek, aldiz, gaixotasuna garatzen dute X kromosoma bakarra dutelako eta kromosoma hori mutatuta izatea nahikoa delako. X hauskorraren sindromea, Duchenneren distrofia eta hemofilia sexuari lotutako gaixotasunak dira.
Gaixotasun poligenikoak
Poligeniko esaten zaien gaixotasun genetikoak konplexuagoak izaten dira. Gaixotasuna bizimoduarekin eta ingurumenarekin ez ezik, gene batekin baino gehiagorekin lotuta dago. Bihotzeko gaixotasunak eta diabetesa gaixotasun poligenikoak dira. Nahiz eta gaixotasun konplexu gehienak familietan antolatzen diren, ez dute herentziaren patroi garbi bat jarraitzen. Horrek pertsona batek gaixotasuna heredatzeko edo transmititzeko duen arriskua aurreikustea zailtzen du, eta gaixotasun poligenikoak ikertzea eta tratatzea ere zailtzen du. Izan ere, ez da lortu identifikatzea gaixotasunaren eragileak izan daitezkeen faktore espezifikoak.
Pedigri batean, gaixotasun poligenikoak hereditarioak izaten dira normalean, baina herentziak ez ditu patroi mendeliarrak jarraitzen. Hala ere, horrek ez du esan nahi geneak ezin daitezkeenik lokalizatu edo ikertu.
Diagnostikoa
Horrenbeste gaixotasun genetiko egotearen ondorioz, diagnostikoa oso desberdina eta gaixotasunaren araberakoa izan daiteke. Gaixotasun genetiko gehienak jaioberrietan edo haurtzaroko lehen urteetan diagnostikatzen dira. Hala ere, gaixotasun batzuk, Huntington gaixotasuna esaterako, baliteke pertsona heldua izan arte ez detektatzea. Gaixotasun genetiko baten oinarriak material genetikoaren herentzian datza. Familia historia jakin bat izanda, posible da haurrek gara litzaketen gaixotasunak aurreikustea. Horrela, medikuek proba espezifikoak egiteko aukera izango dute gaixotasunaren arabera, eta horrek aukera ematen die gurasoei beraien bizi-estiloa aldatzeko, fetua hilda jaio daitekeela ulertzeko edo haurdunaldia eteteko.
Jaio aurreko diagnostikoak anomaliak detekta ditzake fetuaren garapenean, ekografiaren bidez, edota substantzia karakteristikoen presentzia ere detekta dezake teknika inbaditzaileen bidez.
Pronostikoa
Gaixotasun genetiko guztiek ez dute heriotza eragiten; hala ere, ez da sendabiderik existitzen. Gaixotasun genetiko askok garapeneko etapetan eragiten dute, Down sindromeak, esate baterako. Beste batzuek aldiz, guztiz fisikoak diren diren sintomak eragiten dituzte, distrofia muskularra kasu. Azkenik, badira helduaroa arte sintomarik azaltzen ez duten gaixotasun genetikoak ere, Huntington gaixotasuna kasu. Gaixotasun genetiko baten etapa aktiboan zehar, pazienteak bizi-estiloa eta bakoitzaren autonomia mantentzen ahalegintzen dira.
Tratamendua
Gaixotasun genetikoen tratamenduak oraindik garatzen ari dira. Terapia genikoen hainbat saiakuntza kliniko egin dira dagoeneko, beste hainbat bidean daude eta beste batzuk mundu zabalean onartuak dira. Hala ere, gaur egun, tratamenduen helburu nagusia sintomak tratatzea izaten da pazientearen bizi-estiloa hobetzeko asmoz.
Terapia genikoaren helburua, tratamendu modura pazienteari gene osasuntsu bat sartzea da. Horrek, kaltetutako gene batek sortutako efektuak murriztu beharko lituzke edo gaixotasunaren garapena geldiarazi. Arazo nagusia da geneak zelula, ehun eta organo kaltetuetara sartzea.
Amber (Oklahoma)
Amber Oklahomako herri bat da. Grady konderrian kokatua dago. 2010ean 419 biztanle zituen, 10.27 kilometro koadrotan banatuta.
Doumea reidi
Doumea reidi Doumea generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Amphiliidae familian.
Tampico (Illinois)
Tampico  Illinoiseko herri bat da. Whiteside konderrian kokatua dago. 2010ean 790 biztanle zituen, 1 kilometro koadrotan banatuta.