cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mary Leakey
Biografia
11 urte zituela sortu zitzaion antropologiarako grina, Frantzia hegoaldeko Cro-Magnongo gizonaren haitzulo famatua bisitatu zuenean. Londresen antropologia eta geologia ikasi ondoren, harrizko tresna eta lanabesetan aditua bilakatu zen. Ingalaterran bertan hainbat indusketatan parte hartu eta 1931n kultura klaktoniarrari buruzko ikerlan bat gidatu zuen Essexen. Urte haietan hasi zen Louis Leakey antropologoaren Afrikako espedizioetara joaten, eta 1936an harekin ezkondu zen. 1959an 1.750.000 urte baino gehiago zituen Zinjanthropus boisei (ondoren Paranthropus boisei deitutakoa) espeziearen burezurra aurkitu zuen Olduvaiko haitzartean, Afrikako hominidoen antzinatasun handia frogatuz. 1975ean Homo generoko masailezurra eta hortzak aurkitu zituen, 3.750.000 urtekoak, eta lau urte geroago, 1979an, ordu arte ezagutzen ziren hanka biko hominido baten aztarna fosildu zaharrenak, 3.600.000 urtekoak.
Mari Puri Herrero
María Purificación Herrero Martínez de Nanclares (Bilbo, Bizkaia, 1942ko abenduaren 10a) euskal herritar artista margolari, eskultore eta grabatzailea da. 1978an Bilboko Aste Nagusiaren ikurra den Mari Jaia sortu zuen.
Mary Leakey
Biografia
Lan handi eta zorrotz baten zati bat, "Olduvaiko haitzartea" (1971), eta Afrikako paleontologia eta historiaurreari buruzko idazlan ugari argitaratu zituen. "Iragana ezagutaraziz" izenburuko autobiografia argitaratu zuen 1984an.
Mari Puri Herrero
Bizitza
Mari Puri Herrerok aita Bilbokoa eta ama Artziniegakoa zituen. Hiru anai-arreben artean erdikoa, Bilbon jaio zen, Moyua plazatik hurbil bizi zen. Hirian hazi bazen ere, herria hurbiletik bizi izan zuen, amama sarritan bisitatzen baitzuen Artziniegan, Udak Donostian igarotzen zituen familiarekin eta hamalau urte zituela Ascensio Martiarenarekin Donostian hasi eta gero, ikasketak Madrilen Arte Ederretako Akademian (1958tik 1961era), Arte Ederretako Zirkuluan eta Pradoko Museoan marrazketa eta pintura klaseak jaso zituen. Han egon zen bitartean linolioa eta akuafortea ere ikasi zituen Dimitri Papageorgiuren eta Enrique Ortizen tailerretan. Beka bati esker Amsterdamgo Rijksakademien grabatua ikasi (1966-1967) Norvegia eta Belgikara bidaiatu eta gero, Parisen bizi izan zen 1969tik 1971ra. Bilbon ezkondu eta ume bat izan zuen. Familiarekin bizitza Euskal Herria, Paris, Leioa eta Madril artean pasa du.
Lanak
Euskal artean hedatutako Eduardo Txillida, Jorge Oteiza, Rafael Ruiz Balerdi, Nestor Basterretxea eta abarren abstrakzioaren ondotik sortu zen Mari Puri Herreroren obra, baina beti errealismo magikoa hurbil izanda. Margolaria da Herrero funtsean baina serigrafia edota xilografia bezalako arlo batzuetara ere hurbildu da. Arte figuratiboa landuz, bere pertsonaiek zertzelada umoristikoa eta errealismoa erakusten dute. Natura eta paisaiak ere gai nagusi bezala ageri dira bere margolanetan. Bere marrazkia eta kolorea apartak dira, konposizioa orekatua da eta irudimen handikoa. 1980 eta 1990eko hamarkadetan bakarkako zein taldekako erakusketak egin zituen grabatuaren alorrean gehienbat. Bere lanik ezagunena Marijaia da. Bilboko Aste Nagusiko jai-batzordeak eskatuta, 1978ko abuztuan sortu zuen eta bost egun behar izan zituen diseinatzeko. Bere obrek nazioarteko erakusketatan egon dira. Bilboko Arte Ederren Museoaren batzordekide izan zen artista, eta gainera, museo hori Herreroren askotariko lanen fondo baten jabe da. 1982an Jose Julian Bakedanok egin zuen bere ordura arteko lan grafikoaren katalogazioa eta Bizkaiko Aurrezki Kutxak argitaratu zuen katalogoa.
1095 Avenue of the Americas
1095 Avenue of the Americas edo Verizon Tower, Ameriketako Estatu Batuetako New York hirian dagoen bulego etxe orratz bat da. Guztira 192 metro eta 40 solairu dauzka eta 1974an amaitu zuten eraikitzen.
Mari Puri Herrero
Marijaia
1978an sortu berria zen Bilboko Jai Batzordeak ikonoa sortzeko eskatu zion, orduan birjaioko ziren jaien pertsonaia izaera herrikoia izan zedin eskatu ere. Mari Puri Herrerok enkargua onartu eta Marijaia sortu zuen.
1095 Avenue of the Americas
Kahn & Jacobs arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Mari Puri Herrero
Marijaia
Itxura tradizionaleko emakume gisa diseinatu zuen, landa-eremuan erabilitako arropa koloretsuekin eta buruan zapia zuela. Aurpegi alaia du, irribarretsua, formak indartuekin, eta besoak goian ditu beti, dantzan eta festan gogotsu aritzeko keinua da hori.
Lesse
Lesse Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lesse udalerrian erroldatutako biztanleak 211 ziren. Familiak 86 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 30 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 13 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 92 etxebizitza zeuden, 86 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 6 hutsik zeuden. 86 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 86 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 74 etxek bost zituzten. 76 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 32 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 120 ziren, horien artean 94 aktiboak ziren eta 26 inaktiboak ziren. 94 pertsona aktiboetatik 89 lanean zeuden (52 gizon eta 37 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 26 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lesse udalerrian 77 unitate fiskal zeuden, 203 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.736 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren eta 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 argiketaria.
2000. urtean Lesse udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mercè Montalà
Mercè Montalá (Bartzelona, 1958) bikoizketako aktorea da. Irene Montalá aktorearen ama da.
Interpretazioa ikasi ostean, bere lehen urratsak antzerkiaren munduan eman zituen eta 1974an “La casa de los balcones” bere lehen antzezlana egin zuen. Zenbait ikastaro egin ondoren, 1987an bikoizketaren esparrura iritsi zen. Hamaika paper txiki egin eta gero, bere lehen paper protagonista “Tequila Sunrise” (1988) filmean heldu zen, Michelle Pfeiffer bikoiztu zuelarik. Orduz geroztik, bere ibilbidea arrakastatsua izan da eta nazioarteko zinema-eszenako aktore garrantzitsuak gazteleraz eta katalanez bikoizteko aukera izan du, hala nola Emma Thompson, Annette Benning, Sharon Stone, Catherine Zeta-Jones... Hainbat sari jaso ditu, garrantzitsuena 2019ko Bikoizketa Aktore Onenaren “Take Saria”.
Peter Ackroyd
Peter Ackroyd (Londres, 1949ko urriaren 5a) britainiar eleberrigile, biografo eta kritikaria da.
Cambridgeko Unibertsitatean ikasi ondoren, Estatu Batuetara joan zen, Mellon beka eman baitzioten Yale Unibertsitatean ikasteko. 1974tik 1982ra, Spectator egunkariko literatura-zuzendaria izan zen, eta, 1986an, The Timeseko Literatura Saileko buru izendatu zuten. Kazetari-lanetik kanpo, jaioterrian girotuta idatzi dituen eleberriengatik da ezaguna Ackroyd: Londresko sute handia (1982), Oscar Wilderen azken testamentua (1983) eta Hawksmoor (1985), besteak beste. Azken horretan, XVIII. mendeko Nicholas Hawksmoor arkitektoaren bizitza aztertzen du, garai hartako hizkera erabiliz; 1985ean argitaratutako Nobela Onenaren Whitbread saria irabazi zuen. Musika ingelesa (1992) eta sorginkeriaren munduari buruzko Dee doktorearen etxea (1993) dira Ackroyden beste nobela batzuk. Ackroydenk idatzitako biografiak ere biziki goretsi izan ditu kritikak, idazle sonatuen bizitzei dagozkienak, batez ere: Ezra Pound (1984) —Whitbread biografia-saria irabazi zuen— T.S. Eliot (1984), Dickens (1990), Chatterton (1985) —Booker sariko finalista izan zen—, Thomas More (1998), Chaucer (2004) eta William Shakespeare (2005).
Dunino
, Eskoziako udalerri eta parrokia bat da, Fife konderrian.
Carlos Pachamé
Carlos Pachamé (1944ko otsailaren 25a - ) Argentinako futbolari ohi eta entrenatzailea da.
Foraminifero
Foraminiferoak protista zelulabakarrak dira. Ameba, erradiolario eta heziozoarioek bezala pseudopodoak dituzte. Bere tamaina dela eta, kosmopolitak direlako eta azkar eboluzionatzen dutelako mikropaleontologian oso erabiliak dira. Foraminifero planktonikoek segida bioestratigrafikoak izendatzeko balio dute eta bentonikoek berreraikuntza paleoanbientalerako.
Morfologia
Esan bezala foraminiferoek pseudopodoak dituzte. Hauek errtikulopodo edo errizopodo motakoak dira, hau da, finak dira eta itxura adarkatua dute. Bere protoplasma oskol batez babestua dago. Oskol hau hasieran organikoa izaten da biana beranduago mineralez babesten da. Mineral hauek nolakoak diren foraminiferoak sailkatzen baimentzen du. Batzuek oskol aragonitikoa dute, beste batzuk kaltzitikoa eta azkenik badira aurkitzen dituzten partikulak itsasten dituztenak (aglutinakorrak).
Foraminiferoen oskola ganbaraz osatua dago. Ganbara hauek zuloak dituzte pseudopodoak atera daitezen. Ganbara bat baino gehiago dagoenean (gehienetan) hauen artean pareta zeharkatzen duten zuloak daude. Zulo hauei foramen izena ematen zaio. Foraminifero fosilak oskolaren formaz sailkatzen direnez hau ezagutzea bereziki garrantzitusa da eta askotan ez zaio arretarik jartzen biologiari berari.
Biologia
Foraminiferoetan zitoplasma bi zatitan banatzen da: ektoplasma eta endoplasma. Izenak dioen bezala endoplasma barnekaldean egoten da eta ektoplasma kanpokalderantz isurtzen da. Isurketa hau pseudopodoen bidez egiten da oskolak dituen zuloetatik. Zulorik ez badute orduan irekidura nagusitik agertzen dira aho baten moduan.
Elikadura
Orokorrean foraminifero gehienek diatomeak, zoosporak, dinoflagelatuak, krisofitak, kopepodoen larbak eta algak jaten dituzte. Bakterioak eta bestelako partikula organikoak ere jaten dituzte. Askok modu sinbiontean izaki fotosintetikoak dituzte, adibidez dinoflagelatuak. Janaria pseudopodoek hartzen dute eta ondoren barrura sartu eta endoplasman uzten dute.
Platygillellus rubellulus
Platygillellus rubellulus Platygillellus generoko animalia da. Arrainen barruko Dactyloscopidae familian sailkatzen da.
Foraminifero
Elikadura
Foraminifero planktonikoak gehienbat oportunistak dira eta edozein partikula organiko irentsi dezakete. Askotan fitoplankton asko dagoen lekuetan bizi dira.
Mugimendua
Gaur egun bizi diren foraminifero espezie gehienak bentonikoak dira. Hauetariko batzuk, beraz, lurrera lotuta bizi dira. Bentoniko askeak direnak pseudopodoen kontrakzio koordinatuaz mugitzen dira. Batzuek pseudopodoak ibiltzeko erabiltzen dituzte.
Planktonikoak direnak ez dira gai euren kasa mugitzeko, eta beraz korronteak erabili behar dituzte. Hala ere gorantz edo beherantz mugitu daitezek estrategia ezberdinak erabilita (orokorrean dentsitatea aldatzen duen edozein).
Sorrera
Oskolaren sorrerako bi modu daude. Batean jarraian sortzen da oskola eta bestean noizbehinka. Jarraian sortzen denean oskolek ez dituzte ganbera bereiztuak, baina noizbehinka egiten denean ganbara hauek bereizten dira. Oskola sortzeko Golgiren aparatuak hartzen du parte pseudopodoekin batera. Golgiren aparatuak beharrezkoak diren proteinak isurtzen ditu. Proteina hauek biomineralizazioa sortzen dute aurretik aipatutako bi modu posibleetan. Oskolaren forma pseudopodoen disposizioak eta luzerak zehazten du.
Philodryas boliviana
Philodryas boliviana Philodryas generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Foraminifero
Forma
Foraminiferoen oskolaren formak oso ugariak dira eta orokorrean esanahi ekologikoa dute.
Unilokularrak
Itxura unilokularra duten foraminiferoek hazkuntza jarraia dute. Mota ezberdinak ikus daitezke, baita kiribilduak ere. Kiribilduen artean planiespiralak eta trokoespiralak aurkitu daitezke.
Multilokularrak
Ganbara ezberdinak elkartuz sortzen dira. Hauek serieak sortuz egin daitezke eta orduan mota ezberdinak egongo dira, serie bakoitzean dauden ganbaren arabera: uniseriatuak, biseriatuak, triseriatuaak...
Gainera hauek guztiak ebolutoak edo inbolutoak izan daitezke kiribiltze moduaren arabera. Inbolutoak izango dira azkeneko ganbarak aurrekoak besarkatzen baditu.
Ganbarak lotzeko beste moduak ere badira. Miloilidoetan, adibidez, ganbarak kiribiltzen dira baina zenbaki zehatz bat egongo da bira bakoitzean. Beste batzuk, orbitolinak bezala zirkulu kontzentrikoak egiten hazten dira.
Konposaketa
Lehen esan bezala mota ezberdinak daude:
Organikoak
Sinpleenak dira eta badirudi zaharrenak ere direla. Hala ere euren konposaketa ez da oso ondo ezagutzen. Autore batuzen arabera kitina edo keratina izan daiteke, beste batzuek proteina polisakarido bat dela diote. Ektoplasma eta endoplasma bereizteko geruzatxo organiko bat dago.
Aglutinakorrak
Kanpoaldean aurkitzen dituzten materialak bildu eta elkartzen dituzte. Zementua zelulak berak isurtzen du. Aurkitu daitezkeen osagaiak, beraz, anitzak dira. Batzuek kuartzoa bakarrik erabiltzen dute, beste batzuek moluskoen zatiak, mikak, magnetita, granateak, diatomeak, kokolitoak, beste foraminifero batzuk edo hainbat partikula izan ahal dituzte. Hauek jartzeko modua irregularra edo erregularra izan daiteke.
Kaltzitikoak
Kaltzitak oskola eraikitzen duenean zelulak berak isurtzen du. Hiru motakoak egon daitezke:
Aragonitozkoak
Hainbat foraminiferoren oskolak, batez ere hialinoak direnenak, aragonitoz osatuak daude. Hala ere aragonitoa ez da oso egonkorra eta kaltzitan eraldatu daiteke.
Sailkapena
Sailkatzeko hainbat metodo proposatu badira ere gaur egun ere arazo handiak daude horretarako. Onartuen dagoen sailkapenean Foraminiferoak orden bat kontsideratzen dira eta 12 azpiorden daude 74 superfamiliekin. Hala ere autoreen arabera hauek aldatzen dira.
12 azpiordenetan sailkapena honako hau da:
Garrantzia paleontologian
Foraminiferoak oso erabiliak dira paleontologian eta batez ere mikropaleontologian fosil gidari baten ezaugarri guztiak betetzen dituztelako: ugariak dira, kosmopolitak dira eta azkar eboluzionatzen dute.
Hau dela eta bioestratigrafian eta paleoekologian oso erabiliak dira. Lehenengoan fosil gidari izanda urrun dauden harri gorputzak korrelazionatzea baimentzen dutelako. Gainera fenomeno oso laburren data zehatzak ematen dituzte, askotan isotopoekin egiten diren metodoek baino zehaztasun handiagoa lortzen.
Paleoekologiari dagokionez, foraminifero bakoitzak duen habitat ezberdinari erreparatuz hauek bizi zitezkeen esparrua nolakoa zen jakin daiteke: sakonera, gazitasuna, tenperatura, kondizio organikoak. Geroz eta gehiagotan erabiltzen dira antzinako ingurune ekologikoen inguruan gehiago jakiteko eta kasu batzuetan kutsadura gertatu aurretiko egoerara itzultzeko.
Tafonomia
Tafonomiari dagokionez oso izaera ezberdina erakusten dute. Horrela bentonikoak direnak gehiago kontserbatzen dira planktonikoak direnak baino eta sedimenturen barnean bizi direnak are eta gehiago.
Fosilizazioa
Fosilizazioa ematen denan hainbatek ez dute fasea pasatzen eta deuseztuak izaten dira. Hala ere fosil bilakatzen direnek informazio handia ematen dute, δ18O/δ16O proportzioa ematen dutelako et honekin klima ezagutu ahal delako.
Nhandeara
Nhandeara Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Irun–Muga geltokia
Irun–Muga (lehen: Irun–Frontera) Euskal Herriko Gipuzkoako tren geltoki zahar bat da, Irun udalerrian kokatuta dagoena.
Gaur egun, Bidasoako bide berdearen barruan dago.
Historia
Hasieran burdin mea garraiatzeko sortu bazen ere (1889. urtean onartu zen jatorrizko proiektua, Endarlatsa eta Irun artean), 1916. urtean Elizondo eta Irun lotuko zituen bidaiari eta ondasunak garraiatzeko linea hasi zen martxan. Jatorrizko linea The Bidasoa Railway and mines enpresak kudeatzen zuen eta ondasunak zenbaitetan eskuz aldatu ondoren, Compañia de los Ferrocarriles del Bidasoa izan zen behin betiko proiektua kudeatuko zuena. Proiektuak Iruñera luzatzeko baimena bazuen ere, luzaketa hau ez zen inoiz eman, eta Nafarroako hiriburua Gipuzkoarekin konektatuko zuena Plazaolako trena izan zen.
1920. urtean izan zituen bidaiari gehien trenak, 171 000 guztira. Hamalau urte geroago, ordea, erdira baino gehiago jaitsi zen kopurua (78 000). Ondasunen garraioa ere gainbeheraren lekukoa izan zen: 1924. urtean 77 000 tona garraiatu ziren eta bederatzi urte geroago, 14 000 bakarrik. Erabilera gero eta gutxiagoak zekarren krisian murgilduta, 1953ko uholdeek gogor jo zioten zerbitzuari, azpiegitura kaltetuz. Hiru urte beranduago, 1956ko abenduaren 31an, behin betiko itxi zen trena.
Egoera
Geltokia Irun — Elizondo burdinbidearen 0,2 kilometro-puntuan zegoen, 14 metroko altueran, Irun–Hiria eta Irun–Bidasoa geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.
Dunbog
, Eskoziako parrokia bat da, Fife konderrian.
Epiro
Epiro (´Ηπειρος, euskaraz kontinente esan nahi duen hitza; Epiri) hego-ekialdeko Europako eskualde geografiko eta historikoa da, gaur egun Greziaren eta Albaniaren artean banaturik dagoena. Pindo mendilerroaren eta Itsaso Jonikoaren arteko lurrak hartzen ditu. Antzinatean greziar tribuak bizi ziren bertan, Epiroko Erresuma eratu zutenak. Ioanina da hiri nagusia.
Pinniwallago kanpurensis
Pinniwallago kanpurensis Pinniwallago generoko animalia da. Arrainen barruko Siluridae familian sailkatzen da.
Epiro
Geografia
Eskualde menditsua da. Garia eta beste labore batzuk, barazkiak, fruituak, olibak eta tabakoa lantzen dira, batez ere.
Historia
K.a. IV. mendearen amaieran eta K.a. III. mendearen hasieran izan zuen Epirok bere garairik gorena, Pirroren erregealdian. Hiri nagusia Dodona zen, Molosian kokatua, eta ospetsua zen bere orakuluagatik. Alexandro I.a Epirokoak, berriz, Butrint hirian ezarri zuen bere egoitza. Erromaren kontra garaile atera zen, K.a. 146an Emilius Paulusek eskuratu zuen arte.
IV. mendearen amaieran, Teodosio enperadoreak Erromatar Inperioa banatu zuelarik, Bizantziar Inperioaren zati bilakatu zen. 1205-1318 bitartean, Epiroko Despoterriaren erdigunea izan zen. 1430an, Otomandar Inperioaren esku geratu zen, baina bertako biztanleek saio ugari egin zituzten haiek kanporatzeko (Skanderbeg, 1444-1468; Ali Paxa Ioaninakoa, 1788-1822).
Lackovce
Lackovce Eslovakiako udalerri bat da, Humennéko barrutian kokatuta. 3,60 km²ko azalera du eta 744 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1317. urtekoa da.
Epiro
Historia
Balkanetako Gerraren (1912-1913) ondoren, Greziaren zati bihurtu zen, herrialdeko mendebaldeko muturreko Epiro prefektura edo periferia osatuz. Epiroren iparraldeko zatia Albaniaren zati da 1944tik (Iparraldeko Epiro).
Black Country
Black Country (eusk.: 'herrialde beltza') Mendebaldeko Midlandsekoko konurbazioa da, Birminghamdik gertu dagoena. Dudley, Sandwell, Walsall eta Wolverhampton udalerri metropolitarrek osatzen dute. XIX. mendean, Staffordshire eta bertoko ikatzari esker eskualdea Erresuma Batuko gune industrial nagusienetariko bat izan zen.
Sarcocheilichthys soldatovi
Sarcocheilichthys soldatovi Sarcocheilichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Urki dilindari
Urki dilindaria edo, batzuetan, urki zilarkara (Betula pendula, sin. Betula verrucosa) urkien (Betula) generoko hosto galkorreko zuhaitza da. Europan hedatuen den espeziea da, batez ere iparraldean, nahiz eta hegoaldeko mendialdean ere ageri.
Ezaugarriak
Hosto-erorkorreko zuhaitza da eta 25 metro garai izatera irits daiteke. Adaburu estua eta kono formakoa du, adar zintzilikariekin. Zurtoina zuzena da. Azala zuria du, eta zeharreko lentizela arreak ditu tarteka.
Hostoak triangeluarrak, sinpleak, txandakatuak eta zintzilikariak dira, eta ertza zerraduna dute. 6 cm inguruko luzera dute eta herena pezioloak osatzen du.
Udaberrian loratzen da urkia. Loreak gerbak dira. Fruitua bi hegodun samara bat da, eta hegoak hazia bera baino zabalagoak dira. Uda-amaieran, edo udazken-hasieran heltzen dira eta hirunaka askatzen dira.
Habitata
Zuhaitz heliofiloa da urkia; hau da, argitasun handira moldatuta dago. Lurzoru aske eta hareatsuetan bizi da.
Erabilerak
Gainera, urkiak nitrogenoa ematen dio lurzoruari. Zenbait lekutan, lurra finkatzeko landatzen dira urkiak. Euskal Herrian, lursailen arteko mugarri izateko erabili izan dira, azala zuria dutenez beste zuhaitzen artean erraz erreparatzen direlako.
Roberto Etchepareborda
Roberto Etchepareborda (* 1923ko abenduaren 19a Milanen; † 10. 1985eko apirilaren 10a Falls Church-en) Argentinako Atzerri ministro eta enbaxadorea izan zen.
Urki dilindari
Erabilerak
Propietate diuretikoak direla eta, hostoak sendabelar dira: hezueriaren eta artritisaren tratamenduetarako, esate baterako.
Roberto Etchepareborda
Bizitza
Roberto Etchepareborda Milanen kokatuta zegoen diplomazialari argentinarraren semea zen. Etcheparebordak Europan eta Argentinan ikasi zuen. 1955eko azarotik 1957ra arte Nazioko Artxibo Nagusia zuzendu zuen lehen aldiz. Hau 1940 eta 1995 artean kokatu zen Leandro N. Alem 246 etorbideko eraikin batean, Lehen Mundu Gerra baino lehen Deutsche Bank-entzat eraiki zena.
Akasha
Akasha, sanskritozko hitz bat da (आकाश, ākāśa), eter, espazioa, edo zerua esan nahi duena. Kintaesentzia edo soinu sakratu ere baderitzo.
Roberto Etchepareborda
Bizitza
Unión Cívica Radicaleko pertsonaia nabarmena izan zen. 1958tik 1962ra Buenos Aireseko hiriko zinegotzia izan zen, eta han izan zen alkate 1958ko maiatzaren 1etik 13ra. 1962ko martxoaren 26an, Arturo Frondizik bere gobernuko kabinetean izendatu zuen Atzerri ministro. Kargu hori bete zuen 5ean estatu kolpe militarra izan arte. Miokardioko infartu baten ondorioz hil zen Amerikako Unibertsitatera joan-etorriko istripu batean, bertan irakasten ari zela.
Antoñana
Antoñana Arabako herria da, Kanpezuko udalerrikoa. Erdi Aroko hiribildua da, 1181. urtean sortua eta 1995ean Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua izan zena. Herri harresitua da.
Akasha
Hinduismoan, "bost elementu handi"etatik bosgarrena da (pancha-mahā-bhūta)
Antoñana
1965ean Kanpezun fusionatu arte berezko udalerria osatzen zuen, Bujanda bere barnean hartzen zuena.
Akasha
Wiccan
Wiccaren tradizio batzuetan, akasha, planetako izaki bizidun bakoitzean eta mundu naturala, ezagutzen dugun moduan osatzen duten beste lau elementuetan (airea, sua, ura eta lurra) berez dagoen energia bateratzaile bat da.
Maià de Montcal
Maià de Montcal Kataluniako udalerria da, Garrotxa eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. 17,28 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 410 biztanle zituen.
Banaketa administratiboa
Hamar herritan banaturik dago:
Akasha
Erregistro akashikoak
Teosofiaren arabera, erregistro akashikoa, arima bakoitzaren karma eta berraragitzeei buruzko informazioa metatzen den unibertsoko toki bat izango litzateke.
Antoñana
Kokapena eta deskribapena
Kanpezuko kontzejuen artean, ipar-mendebaldera geratzen da. Gune harresitua, iparraldetik hegoalderantz luzatzen den muino batean kokatzen da, eta herriaren parte nagusia huraxe da oraindik 21. mendean.
Bärschwil
Bärschwil Suitzako udalerria da. Solothurn kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Antoñana
Kokapena eta deskribapena
Herriaren hegoaldean bat egiten dute bi ibaik, mendebaldetik jaisten den Berron ibaiak (edo Ega, zehazki Azazetako Ega), eta ekialdetik datorren Sabando delakoa (batzuentzat Txikito).
Ega ibaian irin-errota dago, 1617. urtean eraikitakoa. Zenbait zubik zeharkatzen dituzte Azazetako Ega eta Sabando ibaiak, gaztelerazko izen hauekin: Puente del Parador, Puente Alto edo Salzinal zubia (1762) eta Puente Laya (1829). Sabando ibaian gorantz, Aguaqué edo Aguake ur-jauzi edo putzua dago, eta oraindik goraxeago, jada Sabando eta Oteo kontzejuekin mugan, Oteoko errotako ur-jauzi eta putzua.
Herriko komunikazio tradizionalek ere bi ibaien bideak segitzen dituzte: Sabando ibaitik bidez zaharrak Sabando eta Oteo herrietara darama, eta Azazetako Egatik lehengo trenbide zaharrak (Anglo-Vasco-Navarro trenbideko adar bat) zein 20.-21. mendeetako errepide modernoak Arraiarantzat darama iparralderantz, Santikurutze Kanpezura hegoalderantz. Trenbide zaharraren geltokia zena, turismo interpretaziorako zentroa da 21. mendean, eta haren inguruan bada etxe batzuz osatutako harresiz kanpoko auzo moduko bat.
Herriaren ekialdean, harresietatik kanpo hau ere, Andre Mariaren baselizaren ondoan, hilerria dago. Aspaldian herriko San Bizente Martiriaren elizan ehortziko zituzten antoñanarrak, eta baita eliza ondoan dagoen plaza batean, egon litezke hilerri zantzu batzuk, baina egun harresietatik kanpoko bazter hau daukate.
Herrigune historiko harresitua
Antso VI.a Jakitunak, Nafarroako Erregeak, sortu zuen herri hau defentsarako helburu garbiekin, Gasteiz, Donostia eta Trebiñurekin bi urteko epe laburrean, Nafarroako Erresuma Gaztelaren erasoen aurrean babesteko. Hirigunea mendebaldera jaisten den mendi-hegal batean dago kokatua, horregatik, babes nagusiak beheko aldean daude. Herriaren plano arkitektonikoan iparraldetik hegoaldera doazen bost kale paralelo daude eta horien ardatza Kale Nagusia da. Kale horren bi muturretan dorre gotor zaharra eta parrokia eliza daude. Kaleak, egurrez estalitako pasadizo, kale estu eta kantoi batzuen bidez lortzen dira.
Hiru kale nagusik zeharkatzen dute hiribildua iparraldetik hegoalderantz, eta hantxe aurrealdean armarria duten etxeak daude. Etxe horietatik guztietatik Hurtado de Mendozatarren, Orgaz Konteen etxe-dorrea (XIII. mendea) eta Elorzatarren etxe-jauregia dorrearekin (XVI. mendea) dira aipagarrienak.
XVII. mendeko eraikin batean kartzela zegoan, eta gaur egun Erle Zentroa eta Erakusketa Aretoa kokatzen dira eraikin horretan. Hiribilduaren ondoan erlearen omenezko monumentoa dago, eta mahai eta erretegiak dituen parkea ere. Antzinako eskola gaur egun ludoteka bihurtu dute.H iribilduaren erdigunean pilotalekua dago.
Antoñanako harresiaren hasierako funtzioa, babestekoa alegia, aldatu egin da eta etxeak harresiari itsatsi zaizkio haien hormataletan baoak agertzen direlarik. Ekialdean goiko solairuak harresiei itsatsi zaizkie, eta behekoetan, arkupedun kale bat geratzen da. Oin berrikoak diren hiru etxe izan ezik, gainerako guztiek egitura zaharra gordetzen dute, eta horietako askok gainera, sabaiko habeak agerian dituzte. Beste etxe batzuk, egitura zaharra gordetzen duten arren, zaharberrituak daude eta ez dituzte sabaiko oholak agerian.
Oraindik gelditzen den erdi aroko ate bakarra hegoaldean dago, eta kuboa mendebaldean. Harresia pareta moduan erabiliz, etxean barrualderantz eraiki zituzten. Leihoak eta balkoiak harresian bertan daude.
Partzelei dagokienez, bi motatakoak dauzkagu: batetik, 4,5 eta 6 m arteko zabalerako fatxada dutenak eta, bestetik, 8tik 12ra artekoa duen bat. Etxeen altuerak ez dira berdinak, baina bi eta hiru solairutako etxeak nagusitzen dira (%35 eta %31 hurrenez hurren dira horrelakoak). Horiez gain badaude solairu bakar batekoak, beheko solairua gehi teilatu azpia daukatenak, (%19), eta lau solairutakoak ere (%10 baino ez).
Arkeologiaren aldetik Antoñanan aipatu beharreko elementuak hauek dira: harresia, bizitoki edo asentamentuaren jatorria den gaztelua, San Bizente Martiriaren eliza, dorre gotorra eta dorretzarra.
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio herri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
Cisticola hunteri
Cisticola hunteri Cisticola generoko animalia da. Hegaztien barruko Cisticolidae familian sailkatua dago.
Eter (mitologia)
Greziar mitologian, Eter edo Aether (Αἰθήρ, Aíthếr, αἵθω aíthô hitzetik, "erre") Greziar mitologiako jatorrizko jainkoetako edo Protogonoetako bat zen "zeru gorena", espazioa eta paradisuaren pertsonifikazioa. Jainkoek arnasten duten aire altua, garbia eta distiratsua da, hilkorrek arnasten zuten Lurreko ἀήρ aếr edo airearekin kontrastatuz.
Soilik Ereboren semea zen, edo, iturrien arabera, baita Nixena ere, eta Hemeraren neba, honekin elkartuz, eta, elkarrekin, Higinoren arabera, Gea, Urano eta Ponto izanez. Aristofanesen arabera, bere kabuz, lainoetako lamien, nefeleen aita ere izan zen. Eterra, munduko arima zen, eta bizitza guztia, beragandik irteten zen. Nixek, Ereboren laino ilunak eramaten zituen zerutik, mundura gaua eramanez eta Eterra ezkutatuz, Hemerak, eguna ekarriz, kentzen zituen bitartean. (Antzinako teogonietan, eguna eta gaua, eguzkiagandik independenteak zirela uste zen).
Beste iturri batzuk, Kaosetik sortu zela diote. Orfismoak, Eter, Kronos eta Anankeren semea zela zioen.
Aetherra, Zeusen harresi defentsiboa bezala ere ezagutzen zen, Tartaro kosmosetik kanpo giltzapetuta uzten zuen hesia.
Bosgarren elementua
Aitherra (aether), suarekin lotutako beste kontzeptu misteriotsu bat da. Kontzeptu greziar hau, dirudienez, bere baliokide hindua den akashatik dator. Aitherra, bosgarren elementua da, beste laurekin batera: ura, lurra, sua eta airea. Aitherra, Su Zerutiarra izango litzateke. Bost elementu hauek, ez dira mundua osatzen dutenak, suntsitzen dutenak baizik: sua (suteak), ura (uholdeak), haizea (urakanak eta haize erauntsiak) eta lurra (lurrikarak). Zerrenda honen arabera, aitherra, eguzkiarena eta antzeko erradiazio termikoa da, espazio hutsean hedatzeko gai dena.
Lau (edo bost) elementuen doktrina, antzinakoa da Grezian, non Sokratesen aurreko garaietan datatua dagoen. Baina are antzinakoagoa da oraindik Ekialde Urrunean, eta India eta Txinan oso hedatu zen, non budismoaren zein hinduismoaren oinarria den, bereziki, testuinguru esoteriko batean. Aither hitz greziarra, aith erro indoeuroparretik dator, "sua" edo "erre" esan nahi duena. Erro hau, Aithiopia (Etiopia) izenean agertzen da, "lur errea" esan nahi duena.
Greziar doktrinetan, dirudienez, aitherra, su zerutiarra zen, jainkoek arnasten zuten eta hauek bizi ziren esentzia garbia.
Kittiläko historia
Kittiläko historia Kittilä Lappiko udalerri finlandiarraren historia da. Eskualdearen iparraldean dagoen udalerri honen historia, k.a. VII. mendean hasten da.
Historiaurrea
Bazter honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi zirenean iritsi zela uste da, k.a. VII. mende inguruan; izan ere, Enontekiö bizilaguneko Ounasjärvi aintziran aurkitu diren lehenengo biztanle hauen aztarnak k.a. 6.000. urtekoak dira gutxi gorabehera. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoko kostaldean ezarri zirenez gehienbat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estuak izan zituzten. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samitarren jatorria ezezaguna den, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara immigratu zuten eta eurekin samiera hizkuntza eraman zuten herri uraldarren nahasketaren ondorioa direla. Hasiera batean, euren lurraldea Ozeano Artikotik Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialderaino zihoan eta, gehienbat, ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren; hau da, ehizakiaren atzetik ibiltzen ziren, nomadak ziren. Garai honetako bizi-aztarnak aurkitu dira, haien artean, ehiza-tresnak, harribitxizko apaingarriak, margolanak eta hainbat hilobi.
Suediar garaia
Erdi Aroan, Moskuko Dukerri Handiaren eta Suediako Erresumaren eskuen artetik zebilen lurraldea zen Kittilä, baina Behe Erdi Aroan suediarren boterea nagusitu eta hauen eragina nabarmentzen hasi zen; lurraldea Suediar Erresumako antzinako Laponia probintziaren barruan zegoen eta Sodankylä elizbarrutiko mendebaldeko zatia zen. Kristautasuna suediarren eskutik hedatzen hasi zen XVI. mendean eta, orduan, lehen elizak eraikitzen hasi ziren. Lurraldearen zabalera zela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko; lehena, Hanhimaa herrixkan eraiki zuten 1605. urtean. Kristautasunarekin batera, samitarrek xamanismoa alde batera uzten eta iristen hasi ziren finlandiarren ohiturak bereganatzen hasi ziren. XVII. mende amaieran, samitarren elur-orein abeltzaintzaren kultura hasi zen. Kultura honek, hala ere, aurreko kutsu nomada izaten jarraitu zuen, sasoiaren arabera, abeltzainek elur-oreinak hegoalde eta iparraldeko Ozeano Artikoaren artean edukitzen baitzituzten. Sápmi iparrean bizi ziren samitarrak, haien artean kittilärrak, beren bizimodu bereziagatik ipar samitar deitura jaso zuten.
Errusiar garaia
XVII. mende bukaeran Izotz Aro Txikia izan zen eta samitarrek hildako asko eragin zituen gosete garai luzea pairatu zuten. XVIII. mendean aldiz, Finlandiaren kontrola izateko Suediar eta Errusiar Inperioen arteko guduak izan ziren Finlandia eta Europa osoan; azkenean, Finlandiako Gerran, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen finlandiar nazionalismoaren laguntzaz. Urteen poderioz, Finlandiako Dukerri Handiak emandako erraztasunez baliatuta, Sodankylätik bereizi eta udalerri propioa sortu zuten herritarrek 1854. urtean; udalerri berri honek, herrixka handienaren izena jaso zuen, Kittilä. Urte hauetan, finlandiarren kopuruak izugarri egin zuen gora eta, apurka, samitarrek finlandiarren ohiturak bereganatu zituzten.
Independentzia eta II. MG
Finlandiak 1917ko Gerra Zibilean independentzia lortu ostean, eta prozesu hau oraindik egonkortu gabe zegoenean, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Alemania naziarekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak herrixketan egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten; Kittilän esaterako, gaur egungo aireportua eraiki zuten. Hainbat guden ondoren (Neguko Gerra, Jarraipenaren Gerra), Finlandiak SESBekin bake-akordio bat sinatu zuen, eta horrek, alemaniarrak Finlandiar lurretatik botatzea eskatzen zuen. Finlandiak orduan, naziak jazartzeari ekin zion. Hauek, bizilagun den Norvegiara, euren herrialde satelitera alde egitea pentsatu zuten, baina ihes egin baino lehen, hauen atzeraldia eragozteko, finlandiarrak, mugako udalerrietan kokatu ziren. Laponiako Gerra hasi zen. Ondorio garratzak pairatu zituen udalerriak, hala nola, 1943an Junkers Ju 52 hegazkin alemaniarrak istripu bat izan zuen Aakenus muinoan eta hainbat ofizial hil ziren. Rovaniemin izandako batailaren eta hiriburuaren suntsiketaren, eta Lothar Rendulic jeneralak Lappi antzinako probintziaren suntsiketaren aginduaren ostean, alemaniar gudarosteak herrixka gehienak suntsitu zituen Norvegiarako bidean. Zutik gelditu zen eraikinetako bat eliza izan zen.
Aro garaikidea
Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hala ere, hazkunde guzti hau, ez zen ona izan udalerriarentzat; izan ere, industriak ez zituen bere sustraiak errotu Lappin (Kemi, Kemijärvi eta Tornio hirietan izan ezik) eta biztanle askok ihes egin behar izan zuen Finlandiako beste hiri garatuagoetara euren bizimodua hobetu nahi bazuten. 1980ko hamarkadan Levi muinoko eski-azpiegitura ospetsuak eraikitzen hasi ziren eta, gutxinaka, negu-kirolzaleak hurbiltzen hasi ziren udalerrira. Sirkka herriaren ondoko azpiegiturak hamabost urtetan eraiki ziren eta ordutik, Finlandiako eski-estazio onenaren lehiaketa irabazi du lau aldiz. Urtero Munduko Eski Alpino Kopako slalom eski proba bat ospatzen da azaro inguruan; 2009ko eta 2010eko txapeldunak esaterako, Jean-Baptiste Grange eta Lindsey Vonn, eta Reinfried Herbst eta Maria Riesch eskiatzaileak izan dira hurrenez hurren. Urtero milaka zale erakartzen ditu probak eta udalerriko motore ekonomikoa bilakatu da urte gutxitan. Honi esker, Kittilä biztanleria galtzen ez duen Lappiko udalerri bakarrenetakoa bihurtu da.
2005. urtean, Kittilä zeharkatzen duen Ounasjoki ibaiaren igoeragatik, izugarrizko uholdea izan zen udalerrian; izan ere, ibaia zubiak estali arte igo zen eta inguruko herrixka gehienak ur azpian esnatu ziren egunsentian. Nahiz eta uholdeak egun gutxi batzuk iraun zuen, galerak izugarriak izan ziren eta kittilärrek beren etxeen berreraikitze-lanak antolatu behar izan zituzten.
Jorge Solari
Jorge Raúl "Indio" Solari (1941eko azaroaren 11 - ) Argentinako futbolari ohi eta entrenatzailea da.
Kittiläko historia
Aro garaikidea
Azkenik, aipatzekoa da Agnico-Eagle enpresa kanadarrak, 2008. urte bukaeran, Kiistala eta Pokka herrixken artean dagoen Europa osoko urre-meatze handiena ireki zuela. Bertan, meategia 13 urtetan irekirik mantenduko duten 150.000 ontza urre aurkitzea espero dute. Udalerriaren jarduera ekonomikoa berpizteko balio izan duen urre-meatzearen inguruan, gutxi gorabehera 500 bat langile dabiltza.
Hidalgo konderria (Texas)
Hidalgo konderria (Hidalgo County) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Edinburg da. 2010eko zentsuaren arabera 774,769 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Hidalgo konderriak 409,971 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,119 ura dira. Beste 406,852 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 188,98 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 774,769 pertsonetatik 762,759 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 702,206 dira. 2,777 beltzak edo afroamerikarrak. 524 amerikar natiboak ziren eta 49 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 7,122 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 348 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,190 pertsonek kokatzen zuten.
Trapelus agnetae
Trapelus agnetae Trapelus generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Hedapena
Espeziea hau Jordania, Irak, Saudi Arabia, Kuwait eta Sirian aurki daiteke.
101 Park Avenue
Eli Attia Architects arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Maria Ana Espainiakoa
Maria Ana Espainiakoa (El Escorial, Espainia, 1606ko abuztuaren 18 - Linz, Austria, 1646ko maiatzaren 13) Espainiako Infanta izan zen eta, Fernando III.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkondu ondoren Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperatriza eta Hungariako eta Bohemiako Erregina.
Filipe III.a Espainiakoaren eta Margarita Austriakoaren alaba zen. Bere ezkontza Inperialaren aurretik Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoaren emazte izatea pentsatu zuten. Ezkontza proposamen honi "Espainiar Bat Etortze" izena eman zitzaion eta krisi politiko handia eragin zuen Ingalaterrako eta Eskoziako Erresumetan. Vienako gorte inperialean bere jatorrizko espainiar kulturaren eragin handia izaten jarraitu zuen, arropa zein musikatan, eta Habsburgoen Espainia eta Inperio Santuko adarren arteko erlazioak gehiago gerturatzen lagundu zuen.
Ozeaniako literatura
Ozeaniar literatura (Australia, Polinesia, Melanesia, Mikronesia) mundutik aparte eta ingurune geografiko bakarrean garatu da. Horrek guztiak literatura berezia garatzea ahalbidetu du. Ozeaniar literaturak erlijioaren eta erritualen eragin handia izan du tradizionalki. Bertan agertzen den sinbologia erlijiosoaren kopuru handia ikus daiteke.
Ozeaniar gizartean eragina izan zuen beste gauza garrantzitsua ahozko tradizioa izan da. Mendetan ozeaniar literatura gehiena ez zegoen idatzita. Horren ondorioz, egiturak eta errimak erabili ziren errazago memorizatua izateko.
Subrahmanyan Chandrasekhar
Subrahmanyan Chandrasekhar (Lahore, Britainiar Raj, - Chicago, AEB, ) fisikari teoriko indio-estatubatuarra izan zen, Estatu Batuetan pasatu zuena bere bizitza ia osoa. 1983ko Fisikako Nobel Saria partekatu zuen William A. Fowler-ekin beraien lanagatik izarren estruktura eta bilakaeran. Bere ekarpen matematikoei esker izarren eboluzioan, gaur egun modelo teoriko ugari garatu dira izar masiboen egoera berandu eta zulo beltzentzat. Kontzeptu, instituzio eta asmakizun asko bere izena daramate, ala nola Chandrasekharren muga edo X izpiko Chandra behatokia.
Bere bizitzan zehar fisikako gai askotan egin zuen lan, ekarpenak eginez gaur egungo ezagutzan, adibidez, izarren egituran, nano zurietan, izar-dinamikan, hidrodinamikan, erlatibitate orokorrean edo grabitazio uhinen talka teorian. Cambridgeko Unibertsitatean modelo teoriko bat garatu zuen nano zurien egitura azaltzeko. Honetan, izar horiek duten materia endekatuaren elektroien masa-aldaketa erlatibista kontuan hartu zuen, eta ikusi zuen nano zuri baten masak ezin zituela 1.44 eguzki masak gainditu: Chandrasekharren muga. Bestalde, izarren dinamikaren ereduak berrikusi zituen, Esne Bidearen eremu grabitatorioen gorabeherak kontsideratuz bere inguruan biraka dauden izarretan. Dinamika-problema honentzako soluzioa hogei ekuazioen bidez aurkeztu zuen, "marruskadura dinamiko" izeneko terminoa sartuz. Honek eragina dauka bai izarren balaztatzean bai izar-kumuluen egonkortasunean.
Presidency College unibertsitatean ikasi zuen, Madras-en, baita Cambridgen ere. Urte ugari eman zituen Chicagoko Unibertsitatean irakasle bezala, eta The Astrophysical Journal albistearen editore izan zen 1952 eta 1971 urteen artean. Chicagon bizi izan zen bere heriotza arte 1995an, 84 urte zituela.
Izenaren etimologia
Bere izena eta abizena ―[subrajmánian chándra shékjar] moduan ahozkatzen direnak― Shiva jainkoaren bi izen dira.
Sanskrito hizkuntzan, Subrahmanyan (सुब्रह्मण्य) 'apaizen aldekoa' esan nahi du. Zehazki, su: 'oso' esan nahi du, eta brahmanya: 'brahmanekin adiskidetsua'.
Chandrasekhar (चन्द्रशेखर), aldiz, 'ilargia koro bezala daraman hori' esan nahi du. Zehazki, chandra: 'ilargia' eta shékhar: 'koroa' edo 'diadema' esan nahi dute. Esan bezala, Shiva jainkoaren izen bat da hau, eta sarritan ilargi-erdi batekin buruan irudikatzen da.
Lehenengo urteak eta hezkuntza
Chandrasekhar 1910ko Urriaren 19an jaio zen Lahoren, Raj Britaniarrean (gaur egungo Pakistan). Bere aitaldeko osaba Chandrasekhara Venkata Raman zen, Nobel saridun fisikari indiarra. Bere gurasoak, aldiz, lanpostu arruntak zituzten: aita funtzionarioa eta ama itzultzailea. 10 anai-arreba osatzen zuten familia: 4 mutil eta 6 neska. Chandrasekharrek bere lehen 12 urtetan etxean jaso zuen hezkuntza: bere aitak matematika eta fisika irakasten zitzaion eta amak Tamilera (hango hizkuntza). 1918an Madrasera mugitu ziren, eta 1922-1925 urteen bitartean Hindu High School-en ikasi zuen. 1925-1930 urteetan Presidency College eskolan egon zen (Madrasek Unibertsitatearekin lotua), non bere lehenengo paperra idatzi zuen: “The Compton Scattering and New Statistics”. Hau 1929an idatzi zuen Arnold Sommerfelden aholku eta ikasbidearekin, Madrasen eman baitzuen klaseren bat, eta Chandrasekharrekin berbetan egon zen hotel batean zenbait problemei buruz. 1930ko ekainean fisikako lizentziatura lortu zuen, eta hurrengo hilabetean Indiako Gobernuko beka bat jaso zuen Cambridgeko unibertsitatean ikasketak jarraitzeko. Bere Ingalaterrarako bidaietan nano zurien elektroi gas endekatuaren mekanika estatistikoa aztertu zuen, Ralph H. Fowler-en aurretiko lanari zuzenketa erlatibistak gehituz.
Ikasketak Cambridgeko Unibertsitatean
Bere lehen urtean, Fowler-en ikerketa-ikaslea zela, batezbesteko opakutasunak kalkulatzen egon zen, baita lortutako emaitzak erabiltzen izar endekatu baten masa-limitearen eredu hobetu bat eraikitzeko. Sarritan Royal Astrnomical Society-ren bileretara joaten zen, non fisikari garrantzitsu ugari ezagutu zituen. 1931an, bigarren urtearen udan, Max Born-en institutuan egon zen Göttingen-en, opakutasun, xurgapen koefiziente atomiko eta izarren fotosferen ereduak lantzen. Azken urtea, Paul Diraci esker, Kopenhageko Fisika Teorikoko Institutuan eman zuen, non Niels Bohr ezagutu zuen.
Izar endekatuei buruz egindako lanari esker brontzezko domina jaso zuen 1933an, eta jarraian Cambridgeko PhD gradu-titulua jaso zuen. Bere tesia R.H. Fowler eta Arthur S. Eddington zuzendu zuten, eta politropo auto-grabitante birakariei buruz idatzitako lau paperretan oinarritu zen. Eddingtonekin gatazka zorrotza izan zuen 1935an Royal Astronomical Society-an, zeinean Eddingtonek irrigarri utzi zuen Chandrasekhar-en limitearen kontzeptua. Aurrerago Eddington oker zegoela frogatu bazen ere, Chandrasekhar-ek Erresuma Batutik kanpo lan egitea kontsideratu zuen.
Karrera eta ikerkuntza
1930an Chandrasekharrek Cambridgeko Unibertsitateko Trinity Collegen sartu zen. Denbora horretan Arthur Eddingtonen liburu bat irakurri zuen, The Internal Constitution of Stars, asko eragin ziona. Liburu horretan azaltzen zen nola izarrek Lurraren tamainako objektu bihurtuta (nano zuriak) bukatzen zutela haien bizitzak, behin daukaten energia iturriak agortuta. Chandrasekharrek zuzenketa kuantiko zein erlatibistak sartu zituen bere kalkuluetan, eta ikusi zuen bakarrik masa txikiko izarrek bukatu ahal zutela Eddingtonek esan zuen moduan. Kalkulu zehatzenetan ikusi zuen 1,4 eguzki masa baino gehiagoko izarrak Lurra baino txikiagoko egituretan kolapsatuko zirela. Hau Chandrasekharren muga bezala da ezaguna, eta neutroi izar eta zulo beltzen sorkuntzaren iradokizuna izan zen.
1935an Harvadeko Behatokiaren zuzendariak, Harlow Shapley, Chandrasekhar gonbidatu zuen astrofisika teorikoko irakaslea izateko hiru hilabetez. Denboraldi horretan Chandrasekharrek izugarri harritu zuen Shapley, eta ikerketa harreman bat eskaini zioten Harvarden. Indiarrak uko egin zion eskaintzari, debora berean Gerard Kuiper ezagutu baitzuen, nano zurietan aditua zena. Azken honek Yerkes Behatokian berriki hasi zen lan egiten, Wisconsinen, Chicagoko Unibertsitatearena dena. Kuiperrek hango zuzendariari, Otto Struve, Chandrasekharri buruz berba egin zion, eta honek lan bat eskaini zion. Hasiera batean ezetz ezan zuen eta Ingalaterrara bueltatu zen, baina azkenean lanpostua hartu zuen eta 1936ko abenduan Astrofisika Teorikoko irakasle laguntzaile bezala hasi zen lan egiten. Chicagoko Unibertsitatean eman zuen bere gainerako bizitza osoa. Han ikerkuntza bide berri bat hasi zuen, eta egindakoarekin The Principles of Stellar Dynamics lana aurkeztu zuen 1942an.