cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hizkuntza-politika
Sarrera honetan azaltzen diren gaiak honako hauek dira: hizkuntza-politikaren jatorria; nazioarteko hizkuntza-politiken sailkapen bat, haren azpimultzoekin batera, baita herrialde zerrenda bat mota multzo bakoitzeko. Bukaeran, euskararen erabilera sustatzeko egun dagoen hizkuntza-politika.
Jatorria
Aniztasun kulturala eta hizkuntza-aniztasunaren kontserbazioak azken denboraldi honetan asko kezkatzen duen gai bat da. Zientzialari, artista, idazle, politikari eta giza eskubideen defendatzaileak kontuan hartzeko gaia dela esaten dute. XXI. mendean munduan 6000 hizkuntza inguru hitz egiten direla esaten da. Horien guztien artean, estimatzen da %50 baino gehiago desagertzeko arriskuan daudela.
Hizkuntza-politika motak
Atal honen helburua hizkuntza-politika motak multzokatzeko dagoen sailkapen bat ematea da. Hainbat sailkapen-mota daude hizkuntza-politikak zerrendatzeko. Kasu honetan, erabiliko dena Jacques Leclerc soziolinguistarena izango da. Leclerc Laval Unibertsitatea n lan egiten du eta CIRIAL izeneko webgunerako L’aménagement linguistique dans le monde izeneko lanean (1999. urtean) emandako sailkapenaren arabera multzokatuko ditugu hizkuntza-politikak. Lanketa horren baitan hizkuntza-politiken bilketa, itzulpena eta sailkapena 1988. urtean hasi zen eta 1994. urtean bukatu egin zen, Laval Unibertsitateak argitaratutako Recueil des lègislations linguistiques dans le monde izeneko obrarekin. Lan horretan 470 hizkuntza-lege biltzen ziren. Hainbat urte geroago, 2008. urtean hain zuzen ere, webgune horrek 354 estatu edo lurraldeen egoera eta hizkuntza-politikak biltzen zituen, 194 estatu aintzatetsiena.
Asimilazio-politikak
Hizkuntza gutxitu bat edo batzuen beheratzera bideratuta dagoen politikak ezartzeari deritzo asimilazio-politika. Azken batean, neurri zuzen, zehatz eta bortitzak ezartzea hizkuntza bat ez erabiltzeko. Horren xede nagusia da batasun nazionala lortzea da estatu batean, behin ulertuta hizkuntza bakar baten existentziak horri lagunduko dioela. Horrelako politikak ezartzen dituzten estatuen neurrien artean honako hauek egoten ohi dira: hizkuntza zehatz baten erabilpen soziala debekatzea; hizkuntza-komunitate baten beheratze soziala eta kasu gogorrenetan, errepresioa eta genozidioa.
Aurrez aipatutakoa ikusita, argi dago ez dela hizkuntza sustatzeko pentsatutako politika.
Herrialde lista: Birmania - Eslovakia - Turkia - Frantzia - Indonesia - Iran - Irak - Errusia - Thailandia - Vietnam
Parte-hartze gabeko politika
Esku-hartze edo parte-hartze gabeko politika hizkuntza-komunitate en arteko elkarrekintza normala edo naturala uztean datza. Horrek dakarrena da hizkuntza gutxituek garapen naturala jarraitzea. Normala denez, horrelako politikak hizkuntza nagusiari on egiten dio eta hizkuntza txikiagoei kalte. Soilik batzuetan politika horiek neurri administratibo batzuekin batera doaz, komunitate txiki batzuei babesten dutenak.
Herrialde lista: Alemania - Angola - Saudi Arabia- Argentina - Australia - Austria - Bangladesh - Benin - Burkina Faso - Txile - Kongoko Errepublika Demokratikoa - Boli Kosta - Kuba - Txekiar Errepublika - Dominika - Dominikar Errepublika - Ekuador - Gabon - Ghana - Gibraltar - Ginea - Guyana - Iran - Jamaika - Japonia - Liechtenstein - Mali - Nebraska - Nikaragua - El Salvador - San Marino - Santa Luzia - Senegal - Erresuma Batua - Uruguai - Venezuela - Vermont
Legezko estatus bereiztutako politika
Estatu batek hizkuntza jakin bati legezko estatus desberdin bat aitortzeko politikak ezartzea erakusten du estatu horren ahalegina bertan hainbat hizkuntza-komunitate elkarrekin bizitzeko. Normalean estatu horien estrategia izaten da hizkuntza-komunitate nagusiaren eskubideak babestea eta, gainera, babes berezia emate zaie hizkuntza txikiagoei.
Herrialde lista: Albania - Bosnia-Herzegovina - Bulgaria - Kalifornia - Txina - Kroazia - Eslovakia - Espainia - Estonia - Europar Kontseilua - Gales - Guatemala - Letonia - Lituania - Mazedonia - Manitoba - Mexiko Berria - Ontario - Herbehereak - Paraguai - Portugal - Quebec - Errumania - Suedia - Yukon
Hizkuntza ofizialen sustapenerako politikak
Politika mota batzuk hizkuntza ofizial a sustatzen dute eta horiei politika elebakar rak deritzogu. Batzuetan nazio mailako hizkuntza bati on egiten dio. Beste batzuetan, ordea, nazioartean eragin handia duen hizkuntza kolonial ari onura egiten dio. Askotan horrelako politikekin batera, beste neurri gehigarri batzuk ezartzen dira hizkuntza gutxitu ak edo hizkuntza indigenak babesteko asmoz. Normalean horrelako politikak ezartzen dira bi testuingurutan: alde batetik, hizkuntza ofiziala ama hizkuntza ere den tokietan. Bestetik, hori gertatzen ez den lekuetan.
Politika sektorialak
Politika batzuk hizkuntza-komunitate handi bateko sektore batzuei bakarrik aplikatzen zaie. Horiek politika sektorialtzat hartzen ditugu. Beste modura esanda, demagun hizkuntza jakin bat hainbat lekutan, tokitan edo sektoretan aurkitu dezakegula. Politika sektorialak ezarrita, soilik esparru jakin batzuetan aplikatzen dira politika horiek. Horren adibidea dugu, esate baterako, hezkuntzan sustatzea edo erabili behar izatea eta beste leku askotan ez.
Politika elebidunak eta hirueledunak
Bi hizkuntza sustatu eta babesten dituen politikari politika elebiduna deritzogu. Hiru hizkuntza sustatu eta babesteko politika, ordea, politika hirueleduna esaten diogu. Hainbat modutan aplika daitezke aipatutako politikak.
Lurraldetasuna kontuan hartu gabeko eskubide indibidualetan oinarritutako politika
Politika honen arabera, hizkuntza-komunitate bateko parte den pertsona batek eskubide berdinak ditu lurralde jakin bateko zein tokitan dagoen kontuan hartu gabe. Hau da, pertsona bat hizkuntza-komunitate jakin bateko partaide bada, berdin du lurraldeko edo estatuko zein tokitan dagoen, leku guztietan izango ditu eskubide berdintsuak.
Herrialde lista: Bielorrusia - Burundi - Kanada - Afrika Erdiko Errepublika - Txad - Djiboute - Guam - Hong Kong - Irlandar Errepublika - Kenya - Kiribati - Malta - Nauru - Zeelanda Berria - Norvegia - Nunavut - Ruanda - Samoa - Hegoafrika - Tanzania - Tonga - Tuvalu
Lurraldetasuna kontuan hartutako eskubide indibidualetan oinarritutako politika
Politika honen arabera, hizkuntza-komunitate bateko parte den pertsona batek eskubide berdinak ditu lurralde jakin bateko leku espezifiko batean, hots, eskualde espezifiko batean. Hau da, estatu jakin batean hizkuntza-komunitate bateko kideak eskubide berdinak izango dituzte eskualde bat edo batzuetan.
Herrialde lista: Aostako Harana - Balearrak - Euskal Herria - Brandeburgoko - Bretainia - Katalunia - Kanaleko Uharteak - Korsika - Faroe uharteak - Finlandia - Galizia - Hawaii - Man Uhartea - Mikronesia - Nafarroa - Ipar Irlanda - Nikaragua - Filipinak - Sardinia - Eskozia - Sizilia - Eslovenia - Suedia - Trentino - Adigio Garaia - Valentziako Erkidegoa - Gales
Lurralde-eskubidetan oinarritutako politika
Herrialde lista: Belgika - Kamerun - Friburgo - Graubünden - Suitza - Ticino - Valais - Åland
Eleaniztasuneko politika estrategikoa
Herrialde lista: Hego Afrika - Antillak - Aruba - Australia - Belgika Federala - Belize - Komoreak - Etiopia - Fiji - Gagauzia - Hungaria - India - Libano - Luxemburgo - Malaysia - Maurizio - Mauritania - Moldavia - Namibia - Niger - Nigeria - Pakistan - Papua Ginea Berria - Filipinak - Seychelleak - Singapur - Eslovenia - Sudan - Surinam - Vatikano Hiria - Voivodina - Zimbabwe - Bolivia
Parte-hartze gabeko politika eta asimilazio-politika hizkuntza gutxituentzat
Herrialde lista: Irlanda - Botswana
Hizkuntza ofizialaren sustapena eta legezko estatus bereizitutako politika hizkuntza gutxituentzat
Herrialde lista: Albania - Kalifornia - Txile - Kroazia - Estonia - Kirgizistan - Letonia - Lituania - Guatemala - Mazedonia - Montenegro - Errumania - Eslovakia - Quebec
Hizkuntza ofizialaren sustapena eta politika sektoriala hizkuntza gutxituentzat
Herrialde lista: Armenia - Australia - Zipre - Costa Rica - Grezia - Polinesia Frantzesa - Serbia - Tajikistan - Togo - Zambia
Hizkuntza ofizialaren sustapena eta parte-hartze gabeko politika beste hizkuntzentzat
Herrialde lista: Lesotho - Oman - Swazilandia – Yemen
Hizkuntza ofizialaren sustapena, asimilazio-politika eta lurraldeko elebitasun politikak hizkunntza gutxituentzat
Herrialde lista: Bosnia - Hong Kong - Kosovo - Pakistan - Turkmenistan - Transnistria - Vietnam - (Serbia)
Euskara eta hizkuntza-politika
Horren harira Eusko Jaurlaritzak Kultura eta Hizkuntza Politika Saila sortu zuen. Sailaren eginkizuna euskararen erabileraren normalizazioa, haren sustapena; helduen euskalduntzea zuzentzea; kirol-arloa arautzea eta kudeatzea; arte- eta kultura-jarduerak eta horien zabalkundeak; ondare historiko-artistikoa, museoak, liburutegiak eta artxiboak babestea; eta irrati-etxeen baimenak ematea eta maiztasunak esleitzea. Orokorrean hurrengo arlo hauetan lan egiten du sailak:
Petabyte segundoko
PB/s edo Petabyte segundoko segundo batean 1.000 terabyte edo 1015 byte adierazten du. Datu transferentziaren abiadura adierazten duen unitatea da. Informatikan erabiltzen da gehien bat.
Sistema internazionala (SI) eta byte terminoaren bilakaera
Informatikaren testuinguruan kilobyteren terminoa hasieratik erabiltzen zen 2 10 balioarekin, 1000-ra hurbiltzen delako. Konputagailuen hedatzearekin batera, sistema internazionalak definitutako aurrizkiaren erabilera desegokia ere zabaldu zen, informatika adituetatik erabiltzaile arruntetaraino. Hau dela eta kilobyte bat 1024 byterekin lotzen da nahiz eta 1000 byte da.
Aurrizki bitarra eta hamartarra bereizteko IEC estandarizazio erakundeak IEC 60027-2 dokumentuan zehazten den bezala kibi terminoa asmatu zuen, 1024-ren balioa duen neurria sortuz Kibibyte ( 1 KiB=1024 byte ). Egun (2007) unitate honen erabilera ez da zabaldu.
Multzo berdineko unitateak:
PB eta Pb ez dira berdinak
Orokorrean esanda, byte segundoko konputagailuaren barruko komunikazioetan gertatzen da, aldiz bit segundoko konputagailutik kanpoko komunikazioetan.
Salbatore kapera
Eraikina
Baseliza erromanikoa da. XII. eta XIII. mendeetako agirietan Sanctus Salvador izenaz ezaguna zen. Donazaharren dagoen Maltako Ordenaren Apat Ospitalea monasterioarena zen, azken hau Irisarrikoaren menekoa zelarik. 1727an Behorlegiko apaiza zen Jean Oxoby-Indartek antolatuta, zaharberritu zuten: nabe mendebalderantz eta horma-bularrak hegoalderantz zabaldu zituzten.
Étréchy (Cher)
Étréchy Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Salbatore kapera
Eraikina
Nabe bakarreko baseliza hau kareharri eta hareharriz eginda dago bi mailatan: bata erdi lurperatua hegoaldeko atearen azpian eta bestea mendebaldeko atean. Ekialdean duen abside erdizirkularrak arbelezko teilatuaz estalita dago. Mendebaldeko horman izan ezik, badaude alakaturiko leiho erromanikoak eta leihoburuak. Mendebaldeko ateak, esekigailuan, zaharberritze data (1727) eta INDART izena ditu.
Étréchy (Cher)
Biztanleria
2007an Étréchy udalerrian erroldatutako biztanleak 421 ziren. Familiak 188 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Salbatore kapera
Eraikina
Kanpoaldean bide-gurutzea edo kalbarioa du: geltoki bakoitzak idulkian okertutako zutabearen enborra bana du. Bertan geltokiaren zenbakia, ESTACIONEA eta lauburu bat daude. Azken geltokia eraikinetik aparte dagoen gurutzea da, eskultura bat duena (gurutziltzaketa eskuinaldean, eguzkia edo ekisaindua ezkerraldean). 1805ekoa da.
Kondairak
Baselizatik gertu eraikin karratua dago, zur polikromatuzko antzinako estatua zuen horma-hobia. Estatua beso bat altxatua eta bestean aitzurra zuen neska batena zen. Bertokoek Xaindia izena ematen zuten, kondaira baten heroia zena. Aipatutako erremintaren bila atera zen eta deabruek harrapatu eta airez eraman zuten. Baselizaren gainean pasatzean, otoitz egin eta deabruek lurrean utzi zuten.
Pagatxa (argipena)
Pagatxa hitzak esanahi zenbait ditu:
Étréchy (Cher)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 249 etxebizitza zeuden, 186 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 35 bigarren erresidentzia ziren eta 28 hutsik zeuden. 242 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 186 etxebizitza nagusietatik 138 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 55 etxek lau zituzten eta 80 etxek bost zituzten. 156 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 90 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 82 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 240 ziren, horien artean 182 aktiboak ziren eta 58 inaktiboak ziren. 182 pertsona aktiboetatik 172 lanean zeuden (99 gizon eta 73 emakume) eta 10 langabezian zeuden (2 gizon eta 8 emakume). 58 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Étréchy udalerrian 182 unitate fiskal zeuden, 409,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.461 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Étréchy udalerrian 22 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.618 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Udane Ansa Iragorri
Udane Ansa Iragorri (Oiartzun, Gipuzkoa, 1982ko urriaren 9a) gipuzkoar ilustratzailea, diseinatzaile, maketatzailea eta irakaslea da.
Selemon Barega
Selemon Barega Shirtaga (Gurage eremua, 2000ko urtarrilaren 20a) Etiopiako atleta, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuena 10.000 metrotako lasterketan.
Udane Ansa Iragorri
Biografia
Lau seme-alabaren ama: Ipar, Lur, Izei (hila) eta Intza. Bere aita Juaninazio Ansa Martirena, donostia rra da eta ama berriz, Josebe Iragorri Gaztañaga, Iturriotzeko Garmendi baserrikoa. Hiru anai-arreba ditu: Urko, Ion eta Edur. Oiartzunen bizi da.
Selemon Barega
Kirol ibilbidea
2016an hasi zen nazioarteko txapelketatan lehiaten eta uztailaren 23an 20 urtez azpiko munduko txapelketa irabazi zuen Polonian, 5.000 metrotan. 2017an 18 uztez azpikoa irabazi zuen 3.000 metrotan eta Munduko txapelketa absolutuan 5.000 metrotako lasterketan bosgarren egin zuen. 2018an Bruselan Munduko 20 urtez azpiko errekorra ezarri zuen, 5.000 metrotako lasterketa 12:43.02 denboran eginez.
Udane Ansa Iragorri
Biografia
Eskola munduko lehen pausoak, Iturburu udal haur eskolan eman zituen eta behin hiru urte beteta Haurtzaro ikastolan burutu zituen ondorengo oinarrizko ikasketak. Batxilergo zientifikoa Oiartzo ikastolan egin eta gero:
Familia, lagunak, herria, mendia eta kultura maite ditu eta antzerkia, zinema, literatura, musika, album ilustratuak eta komikiak pasioz bizitzen ditu. Sormena berea du. Eskulanetako monitore bezala jardun izan du Donostiako OKENDO kultur-etxean. 2007an. Beste hainbat lekutan lanean aritu ondoren, Elkar Argitaletxean, diseinu departamentuan egin du lan 2007tik, hamalau urtez. Bertan, diseinu eta maketazio lanez aparte, liburuetako azala ugari ilustratu ditu. Herriko eragileentzat ere egin izan ditu ilustrazioak, muralak eta diseinu desberdinak.
2022ko ikasturtetik dabil Pio Baroja BHI institutuan irakasle modura lanean. Batxiler Artistikoan, plastikako, ikusizko eta ikus-entzunezko hezkuntzako irakaslea da.
Erakusketak
2004an Oiartzungo Udal Aretoan burutua herriko hainbat artistekin batera.
2020 “Erakuslehio ARTEan” herriko erakuslehio batean erakusketa.
2021 'Puskak biltzen' Arizmendienean erakusketa kolektiboa. 2023-02-02 MARE. Ilargiari poemak liburuko ilustrazio originalak ikusgai izan dira liburuaren aurkezpen egunean.
2022 ARTEKA Durangoko liburu-dendan MARE. Ilargiari poemak liburuko ilustrazio originalak ikusgai.
Diseinu eta maketazioa
Oroimenaren harra. Batxilergoa Unitate didaktikoa
Murala
Altzibar auzoko orman egindako muralaren diseinua. Honako esaldia irakur daiteke: ''LGTBIQ+ fobiarik? Ez, eskerrik asko!''.2022
Büsingen am Hochrhein
Büsingen am Hochrhein edo laburtuta Büsingen Suitzan dagoen alemaniar udalerria da. Herria Alemaniaren barrendegia edo esklabea da. Schaffhausen suitzar kantoiak guztiz inguratzen du. 1.450 biztanle inguruko biztanleria du.
Nahiz eta Suitzan egon, Alemaniako mugatik 700 metrotara besterik ez dago.
Saint-Hilaire-la-Palud
Saint-Hilaire-la-Palud Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Büsingen am Hochrhein
Bitxikeriak
Bere kokapen geografiko bereziari esker, udalerriak bi herrialdeetako zerbitzu publikoak erabiltzen ditu. Esaterako garraio publikoa, posta eta telefono zerbitzuak. Büsingenera gutun bat bidaltzeko Suitza edo Alemaniako posta kodea erabiliz bidal daiteke: Suitzako kodea
Saint-Hilaire-la-Palud
Biztanleria
2007an Saint-Hilaire-la-Palud udalerrian erroldatutako biztanleak 1.553 ziren. Familiak 652 ziren, horien artean 200 pertsona bakarrekoak ziren (88 bakarrik bizi ziren gizonak eta 112 bakarrik bizi ziren emakumeak), 220 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 200 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Büsingen am Hochrhein
Bitxikeriak
Alemaniako kodea
Saint-Hilaire-la-Palud
Etxebizitza
2007an 847 etxebizitza zeuden, 668 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 113 bigarren erresidentzia ziren eta 66 hutsik zeuden. 786 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 668 etxebizitza nagusietatik 487 bere jabearen bizilekua ziren, 163 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 29 etxek gela bat zuten, 34 etxek bi zituzten, 81 etxek hiru zituzten, 162 etxek lau zituzten eta 362 etxek bost zituzten. 544 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 275 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 323 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Büsingen am Hochrhein
Bitxikeriak
Telefonoz arazo bera dago. Herrira deitzeko aurrizki alemaniarra (+49 7734) edo suitzarra (+41 52) erabili daiteke.
Saint-Hilaire-la-Palud
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 948 ziren, horien artean 680 aktiboak ziren eta 268 inaktiboak ziren. 680 pertsona aktiboetatik 603 lanean zeuden (323 gizon eta 280 emakume) eta 77 langabezian zeuden (46 gizon eta 31 emakume). 268 pertsona inaktiboetatik 114 erretiraturik zeuden, 75 ikasten zeuden eta 79 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Hilaire-la-Palud udalerrian 669 unitate fiskal zeuden, 1.596,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.403 euro zen.
Büsingen am Hochrhein
Historia
1918an erreferendum bat gauzatu zen Büsingenen eta hautesleen %96ak Suitzarekin batzearen alde egin zuen. Hala ere anexio hori ez zen inoiz aurrera eraman.
Saint-Hilaire-la-Palud
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 69 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 13 eraikuntza enpresak ziren, 15 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 8 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 26 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 4 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 3 iturginak, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 3 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Saint-Hilaire-la-Palud udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.016 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lara Gut-Behrami
Lara Gut-Behrami (Sorengo, 1991ko apirilaren 27a) eskiatzaile suitzarra da. 2022ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen Alpetar eskiko Super-G proban.
Ibilbidea
15 urte zituela egin zuen debuta nazioarteko txapelketa batean eta 2007an Munduko gazte mailako txapelketan zilarrezko domina eskuratuzuen alpetar eskiko jaitsiera proban. 2008an Europako Kopako lau proba irabazi zituen jarraian eta abenduan Munduko Kopako aurreneko proba irabazi zuen. Saint Moritzeko super-G proba izan zen eta garaipena lortzen zuen eskiatzaile gazteena izan zen, 17 urte eta 237 egun baitzituen orduan.
2014ko Sotxiko Jokoetan brontzezko domina eskuratu zuen jaitsiera proban. Urte berean Munduko Kopako Super-G sailkapena irabazi zuen eta orotako sailkapen nagusian hirugarren postuan amaitu zuen.
2017ko Munduko txapelketa Saint-Moritzen izan zen eta Super-G proban brontzezko domina eskuratu zuen. Konbinatuan parte hartzen ari zela belauneko lesio larria izan zuen, eta denboraldia bakarrik ez, 2018ko Pyeongchangeko Jokoak ere galdu zituen.
2022ko Pekingo Jokoetan brontzezko domina lortu zuen Eslalom erraldoiean eta ondoren txapeldun olinpikoa izan zen Super-G proban.
Perloi
Perloi zenbait arrain osteiktieen izen arrunta da, Triglidoen familia osatzen dutenak.
Buruan hezurrezko hainbat plakaz osatutako koraza bat dute eta bular-hegatsetako hiru hezur askeak eta mugikorrak dira. 75 cm-raino hazten dira eta itsaso epel eta tropikaletako hondoetan bizi dira.
Triglidoak 40-70 cm luze izaten dira. Gorputza azpi-zapala eta sabelalde estukoa dute, ezkataz nahiz hezurrezko xaflaz estalia. Buru-muturrak ere zapalak dituzte, eta mota batzuek burugainean, begien parean, adar itxurako bi gingil dituzte. Kolorez grisaxkak edo gorrixkak izan daitezke.
Espezieak
Familiak 114 espezie ditu, zortzi generotan banaturik:
Windows 11
Windows 11 Microsoft ek garatutako Windows NT sistema eragilearen bertsio berriena da, 2021eko ekainaren 24an iragarri eta 2021eko urriaren 5ean kaleratu zen. Bere oinordeko den Windows 10 gailu bateragarrietara doako bertsio gisa iritsiko da Windows Update bidez.
Microsoftek hasieratik adierazi zuen Windows 11k Windows 10 en errendimendua hobetuko zuela bai eta honen erabilerraztasuna. Shell ean aldaketa garrantzitsuak ekarri ditu, Windows 10X-aren ezeztatzearen eraginak bultzatuta, esaterako: hasiera-menu berritua, ikono dinamikoak ordezkatu dira «Widgets» izeneko panel batengatik. Internet explorer erabat ezabatua izan da eta Blink motorrean oinarritzen den Microsoft Edge-rengatik ordezkatua.
Garapena
2015eko Ignite konferentzian, Microsofteko langile den Jerry Nixon-ek adierazi zuen Windows 10 "Windows-en azken bertsioa" izango zela, ondoren Microsoftek adierazpen hura baieztatu zuen. Sistema eragilea zerbitzu kontsideratu zen, denboran zehar bertsio berriak eta egunerapenak argitaratuz. Hala ere, bertsio berri baten edo Windows-en birmoldaketaren inguruko ustea sortu zen 2021eko urtarrilean, Microsoft-ek "Windows-en gaztetze bisual izugarria" aipatzen zuen lan-zerrenda argitaratu ondoren. "Sun Valley" kodearen izenarekin garatutako Windows-erako freskatze bisuala sistemaren erabiltzaile-interfazea berriro diseinatzeko ezarri omen zen.
Iragarpena
Microsoft Build 2021, garatzaileen konferentzian, Microsofteko CEO den Satya Nadellak, Windows belaunaldi berri bat iragarri zuen. Bere Keynote-aren arabera, hainbat hilabete zeramatzan garapenean lanean. Konferentzia bukatu eta aste batera, Microsoft 2021eko ekainaren 24eko ekitaldi pribatu baterako gonbidapenak banatzen hasi zen.
Kaleratzea
Windows 11 izena Microsoft-en laguntza dokumentu ofizial batean nahi gabe kaleratu zen 2021eko ekainean. Windows 11 mahaigaineko beta bertsio baten irudi filtratuak sarean agertu ziren geroago 2021eko ekainaren 15ean, eta ondoren aipatutako eraikuntzaren ihesaldia egin zuten egun berean. Pantaila eta filtrazioen eraikuntzak bertan behera utzitako Windows 10Xaren antzeko interfazea erakusten du, diseinuaz kanpoko esperientzia birmoldatuarekin (OOBE) eta Windows 11 markarekin batera. Microsoftek geroago baieztatuko zuen filtratutako beta-ren benetakotasuna, Panay-k "hasierako eraikuntza bitxia" zela esanez.
Zerbitzuak
Microsoft Store Windows 11n birdiseinatu da. Orain, Microsoftek Win32, web-aplikazio progresiboak eta beste pakete-teknologia batzuk banatzeko aukera ematen die garatzaileei, Universal Windows Platform-en aplikazioen estandarrarekin batera. Horrez gain, Amazon AppStoreren bidez, Android-en aplikazioen euskarria ere gehituko du. Aplikazio hauek jada ez daude Windows 11n: 3D Viewer, Microsoft Cortana, Internet Explorer, OneNote Windows 10, Paint 3D, Skype eta Microsoft Pay.
Ukipen hobekuntzak
Windows11k hobekuntzak ditu ukipen-elkarrekintzetan ere.Tablet modua ezabatzen da eta sistema automatikoki egokituko da beharrezkoa denean. Keinu berriak eta hobetuak erabil daitezke tabletetan eta ukipen-pantailetan. Aplikazioen leihoek, orain, ukipen-helburu handiagoak dituzte, eta automatikoki antolatuko dira ikuspegi zatituan, pantaila biratzen denean.
Windows azpisistemak
Windows 11k "Windows Subsystem for Linux (WSL)" izeneko bateragarritasun geruza dakar, Linux-eko exekutagarriak jatorrizko moduan exekutatzeko (ELF formatuan). WSL, Windows 10 eta Windows serverren aurretik implementaturik zegoen.
Lehen bertsioan agertu ez arren, 2022rako aurreikusia dagoen argitaratze batek, erabiltzaileei Android aplikazioak instalatu eta exekutatzea ahalbideratuko die, Windows Subsystem for Android (WSA) eta Android Open Source Project(OSP) bidez.
Sistemaren segurtasuna
Aurreko bertsioen modura, Windows 11k faktore anitzeko kautotze eta kautotze biometrikoak onartzen ditu Windows Hello bidez.
Sistemaren eskakizunak
Windows 11ren sistemaren eskakizunak Windows-en azken bertsioarenaren antzekoak dira, halere, Windows 11k soilik 64bit-eko sistemak onartzen ditu, x86-64 edo ARM64 prozesagailuek onartzen dituztenaren antzekoak. IA-32 prozesagailuak ez dira onartzen. Gutxieneko RAM eta memoria eskakizunak zorrotzagoak dira, 4GB RAM eta 64GB barne memoria behar baitira. 2021eko ekainaren 21etik aurrera, Intel Core (8., 9. , 10. eta 11. belaunaldiak ) edo berriagoak, AMD Zen+ edo berriagoak, eta Qualcomm Snapdragon 850 edo berriagoak onartuko dira soilik.
Aprasia haroldi
Aprasia haroldi Aprasia generoko animalia da. Narrastien barruko Pygopodidae familian sailkatuta dago.
Muga (argipena)
Muga, jatorrizko adieran, bi gune bereizten dituen lerroa edo gunea da, erreala nahiz irudizkoa. Zerbait amaitzen den puntua, gunea edo balioa ere bada. Erabilera zenbait ditu:
Beste adiera zenbait ere baditu:
Bascanichthys paulensis
Bascanichthys paulensis Bascanichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Kamenný Most
Kamenný Most (eusk.: 'harrizko zubi') izan daiteke:
NGC 1489
NGC 1489 galaxia espiral bat da, Eridanus konstelazioan. Frank Mullerek aurkitu zuen n.
Charmes-en-l'Angle
Charmes-en-l'Angle Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Charmes-en-l'Angle udalerrian erroldatutako biztanleak 10 ziren.9 zeuden familia guztiak pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak).
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 10 etxebizitza zeuden, 5 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 10etxeak ziren. 5 etxebizitza nagusietatik 3 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 2 etxek lau zituzten eta 1ek bost edo gehiago zituen. 5 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 3 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Harri Eder Gaina
Harri Eder Gaina Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroaren mendebaldeko muturrean kokatutakoa, Aezkoako haranean.
Kamenný Most (Nové Zámkyko barrutia)
Kamenný Most (Kőhídgyarmat) Eslovakiako udalerri bat da, Nové Zámkyko barrutian kokatuta. 20,34 km²ko azalera du eta 1054 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1271. urtekoa da.
Layrac
Layrac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Layrac udalerrian erroldatutako biztanleak 3.457 ziren. Familiak 1.420 ziren, horien artean 376 pertsona bakarrekoak ziren (140 bakarrik bizi ziren gizonak eta 236 bakarrik bizi ziren emakumeak), 476 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 464 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 104 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.633 etxebizitza zeuden, 1.449 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 139 hutsik zeuden. 1.427 etxeak ziren eta 184 apartamentuak ziren. 1.449 etxebizitza nagusietatik 1.006 bere jabearen bizilekua ziren, 412 alokairuan okupaturik zeuden eta 31 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 88 etxek bi zituzten, 184 etxek hiru zituzten, 416 etxek lau zituzten eta 748 etxek bost zituzten. 1.101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 619 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 679 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.238 ziren, horien artean 1.646 aktiboak ziren eta 592 inaktiboak ziren. 1.646 pertsona aktiboetatik 1.509 lanean zeuden (793 gizon eta 716 emakume) eta 137 langabezian zeuden (59 gizon eta 78 emakume). 592 pertsona inaktiboetatik 205 erretiraturik zeuden, 178 ikasten zeuden eta 209 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 41 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 6 igeltseroak, 5 margolariak, 6 zurginak, 2 iturginak, 7 argiketariak, 5 ile apaindegiak, 2 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 13 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 brikolaje denda handia zen, 4 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 altzari denda zen, 1 kirol-denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
Helcogramma vulcana
Helcogramma vulcana Helcogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Layrac
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Layrac udalerrian 64 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.485 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 2 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Bascanichthys pusillus
Bascanichthys pusillus Bascanichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Gi enperatriza
Gi enperatriza edo Ki enperatriza (Hangul: 기황후, Hanja: 奇皇后; 1315–1370(?)), Qi enperatriza (txineraz: 奇皇后) edo Öljei Khutuk (Mongolieraz: Өлзийхутаг; txineraz: 完者忽都) bezala ere ezaguna, Toghon Temür (txineraz: Huizong, 元惠宗) enperadorearen enperatriz nagusienetakoa zen, eta Biligtü Khan (txineraz: Zhaozong, 北元昭宗) enperadorearen ama.
Mylochromis sphaerodon
Mylochromis sphaerodon Mylochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Ninurta
Ninurta Mesopotamiako jainkoa izan zen, sumertar eta akadiar mitologian ehiza eta gerra-jainkoa zena. Nippurren Enlil bere aita eta Ninlil bere amarekin batera hirukoa osatzen zuen. Lagashen Ningirsu zioten.
Abodi Mendebaldea
Abodi Mendebaldea Nafarroako mendia da, Abodiko mendilerroan dagoena.
Igotzeko biderik arruntena Taplako pasabidean hasten da.
Helcogramma williamsi
Helcogramma williamsi Helcogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Aprasia pulchella
Aprasia pulchella Aprasia generoko animalia da. Narrastien barruko Pygopodidae familian sailkatuta dago.
Iñigo Azpitarte
Iñigo Azpitarte Pardo (Zarautz, 1984) euskal aktore eta abeslari bat da. Zarautzen jaioa eta besteak beste Enpresa Ikasketen Diplomaturako ikasketak burutu ostean, Go!azen musika-filmean parte hartu du aktore lanetan, Beñat izeneko pertsonaiari bizia emanez. Indigo musika taldeko kidea ere bada.
White Lines
White Lines espainiar telesaila da, Álex Pinak sortua. Telesaila Eivissa, festa eta drogak uztartzen dituen thriller bat da.
Schengen eremua
Schengen eremua 1995ean Schengengo Hitzarmenak sortutako eremua da, barneko mugak kentzea eta kanpoko mugak partekatzea helburua duena. Praktikaz, Schengen eremua herrialde bakar moduan aritzen da migraziorako.
Schengen eremua ez da Europar Batasunarekin nahastu behar: eremuan dauden herrialde guztiak ez daude EB-ean eta EB-ko herrialde guztiak ez daude Schengen eremuan.
Egun 27 herrialdek osatzen dute:
* EB-ean ez dauden herrialdeak
Enriqueta Otero Blanco
Enriqueta Otero Blanco (Castroverde (Lugo), 1910eko otsailaren 26a — Lugo, 1989ko urriaren 31), María das Dores izeneko gerra-izena ere izan zuena, maistra, feminista, gerrillera komunista espainiarra izan zen. Espainiako gerra zibilean Dolores Ibárruriren idazkari izan zen.
Odoluste
Odolustea odol asko edo guztia ateratzea edo galtzea da. Gizabanakoaren adinaren eta osasunaren arabera, normalean jendea odolaren erdia eta bi heren galtzetik hil daiteke; odol bolumenaren heren bat galtzea oso larritzat jotzen da. Ebaki sakon bakar batek josteko eta ospitaleratzeko beharra eragin dezake.
NGC 1490
NGC 1490 galaxia bat da, Reticulum konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Itsas zaldi muturluze
Itsas zaldi muturluzea (Hippocampus guttulatus) Syngnathidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan eta Mediterraneo itsasoan bizi dena.
Kolesteatoma
Kolesteatoma itxura sasitumoraleko masa ez-neoplasikoa da, kolesterolak infiltratutako zelula epitelialez osatua. Normalean tinpano-kaxaren hantura baten ondoren agertzen da, erdiko belarriko barrunbeak hartzen ditu, eta inguruko hezurra higatzeraino zabaltzen da. Kolesteatomaren sintoma arrunten artean entzumen-galera, usain handiko zornea (marroia/horia gehienetan), belarriaren odolustea, bertigoak, belarriko mina, buruko mina edo burrunba egon daitezke.
Arandon
Biztanleria
2007an Arandon udalerrian erroldatutako biztanleak 542 ziren. Familiak 207 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 46 bakarrik bizi ziren emakumeak), 66 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 75 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 256 etxebizitza zeuden, 216 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 238 etxeak ziren eta 19 apartamentuak ziren. 216 etxebizitza nagusietatik 174 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 40 etxek hiru zituzten, 65 etxek lau zituzten eta 101 etxek bost zituzten. 158 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 82 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 114 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 329 ziren, horien artean 266 aktiboak ziren eta 63 inaktiboak ziren. 266 pertsona aktiboetatik 245 lanean zeuden (134 gizon eta 111 emakume) eta 22 langabezian zeuden (15 gizon eta 7 emakume). 63 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Arandon udalerrian 211 unitate fiskal zeuden, 536,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.652 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 35 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 7 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Ainhoa Etxebarria
Ainhoa Etxebarria Gomez (Ondarroa, Bizkaia, 1993ko uztailaren 17a) bizkaitar irrati-esataria eta antzezlea da.
Arandon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 ile apaindegia.
Ainhoa Etxebarria
Bizialdia
Ainhoa Etxebarria Ondarroan jaio zen 1993ko uztailaren 17an. Kazetaritza ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Horrez gain, Arte Dramatikoa ikasi zuen Bilboko Artebi eskolan.
Arandon
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra elektrotresna denda bat zen.
2000. urtean Arandon udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 343 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Curvo Semedo
Belchior Manuel Curvo Semedo Torres de Sequeira (Montemor-o-Novo, 1766 — Lisboa, 1838), Portugalgo idazle eta poeta ospetsua izan zen, Nova Arcádia mugimenduaren partaidea Belmiro Transtagano izenordeaz. Montemor-o-Novo herriaren antzokiak bere izena du.
Dionisio Txoperena
Bizitza
13 urterekin eskola utzi eta aitarekin artzain hasi zen.
1973an, 17 urterekin, artzaintzan lan egiteko asmoz Estatu Batuetara emigratu zuen, eta denbora batez Wyoming Sheep Ranch arrantxoan egin zuen lan. Ondoren, Kaliforniako Marin konderrira aldatu zen anaiari lanean laguntzera, honek besoa hautsi zuenean. Bertan lana eskaini zioten. Bost urte geroago, Kaliforniako Tomales herrian bizitzen jarri zen, bere estatubatuar emaztearekin abeletxe baten jabe zela.
1999an, egiazko artzain edo abeltzain bat behar zuela erabaki zuen iragarki konpainia batek; artzain hori izanen zen AT&T telekomunikazio enpresarentzako publizitate-kanpaina baten irudia. 2000. urtean, iragarki konpainia horretako langile bat Amerikako Estatu Batu guztietan zehar ibili zen "arrantxero itxurako" norbaiten bila. Horietako bidaia batean, Tomales herriko William Tell House tabernara sartu eta Txoperena aurkitu zuen lagunekin edaten.
Dionisio Txoperenak hurrengo bi urteetan zehar 13 iragarki egin zituen AT&T konpainiarentzako, eta hauek 2001eko udaberrian eman ziren telebistan. Iragarki kanpaina honek oihartzun handia izan zuen, eta horren ondorioz Txoperena oso pertsona ezaguna bilakatu zen Estatu Batuetan, herrialde honetan AT&Tko artzaina bezala ezaguna izanik. AT&Tkin zuen kontratua 2001ko abenduan amaitu zen. Txoperena euskal-estatubatuar komunitateko pertsonaia ezaguna bihurtu zen, baita Estatu Batuetara emigratu zuten euskal artzainen sinbolo ere. Handik gutxira, sorlekuan ere ospetsu egin zen, Ameriketatik zetozen albisteei esker. Gerora, ETBk haren bizitzaren inguruko dokumentala ekoitzi zuen, Txoperena izenekoa.
2006ko irailaren 12an, 51 urterekin, minbiziaren ondorioz Petalumako (Kalifornia) etxean zendu zen, bere emazteak bikiak erditu baino lehentxoago.
Sophie Scholl
Sophie Magdalena Scholl (Forchtenberg, 1921eko maiatzaren 9a - Munich, 1943ko otsailaren 22a) Alemania Naziaren aurkako ekitzailea izan zen, Arrosa Zuria izeneko erresistentzia mugimendu baketsuko kidea. Atxilotu zutenean, Biologia eta Filosofia ikasten ari zen Municheko Unibertsitatean, eta hari eta anaia Hansi traizioa leporatu zieten, unibertsitatean gerraren aurkako eskuorriak banatu zituztelako. Horren ondorioz, gillotinaz exekutatu zituzten biak. Gaur egun, Hirugarren Reicharen aurkako ekintzaile haren izenak ospe handia du.
Haurtzaroa
Aita, Robert Scholl (1891-1973), Forchtenberg am Kocher hiriko alkatea zen Sophie jaio zenean; eta ama, berriz, Magdalene Müller zuen (1881-1958). Sei neba-ahizpetako laugarrena izan zen:
Luteranismoan hezia, zazpi urterekin hasi zen eskolan, eta haurtzaro erosoa izan zuen. 1930ean, Scholldarrak Ludwigsburgera aldatu ziren, eta bi urte geroago Ulmen finkatu. Han, Sophieren aitak aholkularitza-enpresa bat ireki zuen.
1932an, Sophie bigarren hezkuntzan hasi zen, neskentzako eskola batean. Hamabi urterekin, gelakide gehienen antzera, Hitlerren Gazterien emakumezkoen erakundean sartu zen; Bund Deutscher Mädel delakoan, alegia. Hasierako ilusioak berehala itzali zitzaizkion, ordea, eta erregimena gero eta maizago kritikatu zuen.
Gerra garaia
1937an, haren anaiak eta adiskideak atxilotu zituzten Alemaniako Gazteriaren Mugimendu Katolikoko kide izateagatik, eta gertaera horrek eragin nabaria izan zuen Sophierengan. Garbi ikusi zuen nazismoaren izaera erasokorra, eta Hitlerren diktaduraren aurkari irmo bihurtu zen.
Iaioa zen marrazten eta margotzen, eta artista degeneratuekin harremanetan jarri zen. Irakurle porrokatua izanik, Filosofiarako eta Teologiarako zaletasuna garatuz joan zen. Hori guztia, nazionalsozialismotik aldentzeko baliatu zuen.
1940ko udaberrian, bigarren hezkuntzako ikasketak amaitu zituen. Haren saiakerak gai hau zuen: «Sehaska mugitzen duen eskuak mundua mugitzen du».
Haurrak oso gogoko zituen, eta Ulm-Söflingeneko Fröbel institutuko haurtzaindegian hasi zen lanean. Unibertsitatean sartzeko, nahitaezkoa zen Lan Zerbitzu Inperiala (Reichsarbeitsdienst) egitea, eta Sophiek bazuen esperantza, haurtzaindegiko lana zerbitzu haren ordezkotzat onartuko ziotela. Ez zen hala gertatu, ordea; eta, 1941eko udaberrian, sei hilabetez, gerrako laguntza zerbitzuan aritu behar izan zuen, Blumbergen, erizaintzako irakasle. Militarki antolatutako erregimen hark egoera politikoa aztertzera eraman zuen, eta erresistentzia pasiboa praktikatzen hasi zen.
Lanaren Zerbitzu Inperialean sei hilabete haiek eman ondoren, 1942ko maiatzean, Municheko Unibertsitatean izena eman zuen, Biologia eta Filosofia ikasteko. Han zen Hans anaia, Medikuntza ikasten, eta adiskideak aurkeztu zizkion. Talde hori bere ideia politikoengatik ezaguna bazen ere, hasiera batean behintzat arte, musika, literatura, filosofia eta teologia arloetako zaletasunak eraginda bildu ziren. Mendira joan, eskiatu eta igeri egitea ere oso gogoko zuten, eta maiz joaten ziren kontzertu, antzerki eta hitzaldietara.
Munichen, harremana izan zuen artista, idazle eta filosofoekin, batez ere Carl Murthekin eta Theodor Haeckerrekin, harengan eragin nabaria izan baitzuten. Zer egin zezakeen norbanakoak diktadurari aurre egiteko? Hori zen behin eta berriro debatitzen zutena.
1942ko udako oporretan, Sophie Schollek gerra zerbitzuak egin behar izan zituen, metalurgia planta batean, Ulmen. Bitartean, aita kartzelan zen, langile bati Hitlerrez egindako aipamen kritiko bategatik.
Arrosa Zuriaren hastapenak
Municheko paretak margotuta agertzen hasi ziren, eta panfletoak izaten ziren noiznahi unibertsitatean. Arrosa zuria izeneko mugimendua zen, gerraren aurkako ahaleginetan. Mugimenduak berehala erakarri zuen Sophie, eta bizkor hedatu zen Alemanian. Kide egin eta aste batzuk pasa zirenean, anaia Hansek eta haren lau adiskidek sortu zutela jakin zuen.
Kurt Huber irakaslea mugimendura erakartzeaz arduratu zen Sophie. Haren itxura xaloak hiriz hiri propaganda zabaltzea erraztu zion, eta zelulak eratuz joan ziren herrialde osoan. Orduan hasi zen Gestapo, nazien polizia politikoa, taldea ikertzen, hasieran arrakastarik izan ez bazuen ere.
Scholl senideak egin ziren taldeburu. Taldean ziren, orobat, Christoph Probst, Alexander Schmorell eta Willi Graf. Eta Kurt Huber irakasleak, gazteek banatuko zituzten azken bi eskuorri serieak prestatu zituen. Arrosa Zuriko gizonezkoak Frantziako eta Errusiako fronteetan gerran arituak ziren. Nazien izugarrikeriak ikusiak zituzten, eta bazuten halaber Wehrmachtek Stalingraden jasandako porrotaren berri.
Jarduerarik gabeko aldi baten ondoren, 1943ko otsailean, Hitlerren aurkako jarrera gogorragoa hartu zuen taldeak. Azkenak izango ziren bi eskuorri serieak banatu zituzten, eta nazismoaren aurkako esloganak margotu zituzten Munichen, unibertsitateko sarreran gehienbat.
Azken eskuorri banaketa 1943ko otsailaren 18an izan zen, unibertsitatean, ikasleen irteerako ordua baliatuz.
Orri gehienak banatutakoan, Sophie atriora igo zen, eta azkenak handik behera ikasleen gainera botatzeko erabakia hartu zuen. Alderdi naziko kide zen atezain batek ikusi zuen, ordea, eta unibertsitateko ateak itxi, Scholl senideak giltzapeturik gera zitezen, eta Gestapokoei deitu zien. Aurrena bi senideak atxilotu zituzten, eta, ondorengo sarekadetan, taldeko beste kideak ere.
Arch
Arch honako lekuetako bat izan daiteke: