cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Unibertsoa
Espazio-denbora
Badirudi unibertsoa espazio-denbora leuneko continuum bat dela, hiru dimentsio espazial eta dimentsio tenporal bat (denbora) dituena (unibertso fisikoaren espazioranzko gertaera bat, beraz, lau koordenatuko multzo baten bidez identifika daiteke: (x, y, z, t). Batez beste, espazioa ia laua dela ikus daiteke (zerotik gertuko kurbadura duena), eta horrek esan nahi du geometria euklidearra enpirikoki oso zehatza dela unibertsoaren zatirik handienean . Badirudi espazio-denborak ere konexio sinpleko espazioko topologia bat duela, esfera batekin analogian, beha daitekeen unibertsoaren luzera-eskalan behintzat. Hala ere, gaur egungo behaketek ezin dute baztertu unibertsoak dimentsio gehiago izateko aukera (kordena bezalako teoriak proposatzen dituztenak) eta bere espazio-denborak topologia global multi-konektatua izatea, espazio bidimentsionaletako topologia zilindrikoekin edo toroidalekin analogian. Unibertsoaren espazio-denbora ikuspegi euklidiar batetik interpretatu ohi da, non espazioak hiru dimentsio dituen eta baten denborak, "laugarren dimentsioak". Espazioa eta denbora Minkowskiren espazioa izeneko barietate bakarrean konbinatzean, fisikariek teoria fisiko ugari sinplifikatu dituzte eta unibertsoaren funtzionamendua modu uniformeagoan deskribatu dute maila supergalaktikoan zein azpiatomikoan.
Espazio-denboraren gertakariak ez daude espazioan eta denboran absolutuki definituta, baizik eta badakigu behatzaile baten mugimenduari buruzkoak direla. Minkowskiren espazioa grabitaterik gabeko unibertsoari hurbiltzen zaio; erlatibitate orokorraren sasi-Riemanniandar barietateek espazio-denbora materiaz eta grabitatez deskribatzen dute.
Forma
Erlatibitate orokorrak espazio-denbora nola kurbatzen eta bihurritzen den deskribatzen du, masaren eta energiaren bidez (grabitatea). Unibertsoaren topologiak edo geometriak tokiko geometria unibertso behagarrian zein geometria globala barne hartzen ditu. Kosmologoek espazio-denbora zati jakin batekin lan egiten dute, distantzia kohigikor eta propioak izenekoak. Ikus daitekeen espazioren sekzioa atzerantz doan argi-konoa da, zeruertz kosmologikoa mugatzen duena. Zeruertz kosmologikoa (partikulen horizontea edo argi-horizontea ere deitua) partikulek unibertsoaren aroko behatzailearenganaino bidaiatu ahal izan duten gehieneko distantzia da. Horizonte horrek unibertsoko eskualde behagarrien eta beha-ezinen arteko muga adierazten du. Zerumuga kosmologiko baten existentzia, propietateak eta esanahia eredu kosmologiko zehatzaren mende daude.
Ressons-l'Abbaye
Ressons-l'Abbaye Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Citers
Citers Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Unibertsoa
Forma
Unibertsoaren teoriaren etorkizuneko eboluzioa zehazten duen parametro garrantzitsu bat dentsitatearen parametroa da, Omega (Ω), hau da, unibertsoaren materiaren batez besteko dentsitatea, dentsitate horren balio kritikoarekin zatituta. Horrek hiru geometria posibleetako bat hautatzen du, 1 baino txikiagoa edo handiagoa den kontuan hartuta. Geometria horiei unibertso laua, irekia eta itxia esaten zaie, hurrenez hurren.
Ressons-l'Abbaye
Biztanleria
2007an Ressons-l'Abbaye udalerrian erroldatutako biztanleak 103 ziren. Familiak 34 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 13 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Citers
Biztanleria
2007an Citers udalerrian erroldatutako biztanleak 827 ziren. Familiak 297 ziren, horien artean 64 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 91 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 138 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Unibertsoa
Forma
Behaketek, Funts Kosmikoaren Esploratzailea (COBE), Wilkinsonen Mikrouhinen Anisotropiaren Zonda (WMAP) eta CMBren Plancken mapak barne, unibertsoak amaigabeko hedadura eta adin finitua dituela iradokitzen dute, Friedmann-Lemaître-Robertson-Walkerren (FLRW) ereduetan deskribatzen den bezala. FLRW eredu horiek, beraz, eredu inflazionistak eta kosmologiaren eredu estandarra babesten dituzte, gaur egun materia eta energia ilunak nagusi diren unibertso laua eta homogeneoa deskribatzen baitute.
Ressons-l'Abbaye
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Unibertsoa
Bizigarritasuna
Unibertsoa doituta egon liteke; unibertso doituaren hipotesia proposizio hau da: unibertsoan bizia behagarria existitzea ahalbidetzen duten baldintzak oinarrizko konstante fisiko unibertsal batzuk balioen maila oso estuan daudenean bakarrik gerta daitezkeela, halako moldez non oinarrizko konstante bat baino gehiago apur bat desberdina balitz, unibertsoa ez zatekeen oso egokia izango materia, egitura astronomikoak, elementuen aniztasuna edo bizia horrelakoa izateko. Proposamen hau filosofoen, zientzialarien, teologoen eta kreazionismoaren defendatzaileen artean eztabaidatzen da.
Citers
Etxebizitza
2007an 353 etxebizitza zeuden, 311 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 341 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 311 etxebizitza nagusietatik 262 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 72 etxek lau zituzten eta 209 etxek bost zituzten. 260 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 121 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 175 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 537 ziren, horien artean 384 aktiboak ziren eta 153 inaktiboak ziren. 384 pertsona aktiboetatik 353 lanean zeuden (196 gizon eta 157 emakume) eta 31 langabezian zeuden (10 gizon eta 21 emakume). 153 pertsona inaktiboetatik 57 erretiraturik zeuden, 46 ikasten zeuden eta 50 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Unibertsoa
Konposizioa
Unibertsoa ia erabat energia ilunez, materia ilunez eta materia arruntez osatua dago. Beste eduki batzuk dira erradiazio elektromagnetikoa (unibertsoaren masa-energia osoaren % 0,005 eta % 0,01 artekoa dela kalkulatzen da) eta antimateria.
Ressons-l'Abbaye
Etxebizitza
2007an 41 etxebizitza zeuden, 38 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 2 hutsik zeuden. 38 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 38 etxebizitza nagusietatik 31 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 4 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Baglan (Neath Port Talbot)
Baglan, Galesko hegoaldeko udalerri bat da, Neath Port Talbot konderrian. Cardiff eta Swansea hirien arteko trenbidea udalerritik igarotzen da eta bertan geltoki bat du.
2001eko erroldaren arabera 6.654 biztanle zituen.
Ressons-l'Abbaye
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 68 ziren, horien artean 47 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 47 pertsona aktiboetatik 43 lanean zeuden (21 gizon eta 22 emakume) eta 4 langabezian zeuden (3 gizon eta 1 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Ressons-l'Abbaye udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 352 hektarea erabiltzen.
Unibertsoa
Konposizioa
Materia eta energia mota guztien proportzioak aldatu egin dira unibertsoaren historian zehar. Unibertsoan sortutako erradiazio elektromagnetikoaren guztizko kopurua erdira jaitsi da azken 2.000 milioi urteetan. Gaur egun, materia arrunta, atomoak, izarrak, galaxiak eta bizia barne hartzen dituena, Unibertsoaren edukiaren % 4,9 baino ez da. Materia mota honen egungo dentsitate globala oso txikia da, gutxi gorabehera 4,5 × 10-31gramo zentimetro kubiko bakoitzeko, hau da, lau metro kubiko bolumen bakoitzeko protoi bakarra. Ez dakigu zein den energiaren eta materia ilunaren izaera. Materia iluna, oraindik identifikatu ez den materia-forma misteriotsua, eduki kosmikoaren % 26,8 da. Energia iluna, espazio hutsaren energia dena eta unibertsoaren hedapenaren azelerazioa eragiten duena, edukiaren gainerako % 68,3 da.
Luzerna
Luzerna (Luzern; Lucerne; italiera eta Lucerna) Suitzako erdialdean dagoen hiria da, izen bereko kantoiaren hiriburua dena.
Unibertsoa
Konposizioa
Materia, materia iluna eta energia iluna modu homogeneoan banatzen dira unibertso osoan 300 milioi argi-urtetik gorako luzera-eskaletan. Hala ere, luzera-eskala laburragoetan, materia hierarkikoki taldekatzeko joera dago; atomo asko izarretan kondentsatzen dira, izar gehienak galaxietan, galaxia gehienak kumuluetan, superkumuluetan eta, azkenik, eskala handiko filamentu galaktikoetan. Unibertso behagarriak 200.000 milioi galaxia ditu eta, guztira, 1 × 1024 izar daudela kalkulatzen da  (Lur planetako harea-ale guztiak baino izar gehiago ). Galaxia tipikoak nanoetatik (hamar milioi (107) izarrekin ) erraldoietaraino doaz, bilioi bat izarrekin (1012). Egitura handienen artean hutsak daude, 10-150 Mpc-ko diametroa izaten dutenak (33 milioi-490 milioi argi urte). Esne Bidea Talde Lokalean dago, Laniakeako Superkumuluan. Superkumulu horrek 500 milioi argi-urte baino gehiago hartzen ditu, eta Talde Lokalak, berriz, 10 milioi argi-urte baino gehiago. Unibertsoak ere eskualde zabal hutsak ditu; ezagutzen den hutsunerik handienak 1.800 milioi argi urte (550 Mpc) neurtzen du.
Ressons-l'Abbaye
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Luzerna
Geografia
Hiriak Luzerna lakuari izena ematen dio, honen ipar-mendebaldeko ertzean dagoelarik.
Citers
Diru sarrerak
2009an Citers udalerrian 321 unitate fiskal zeuden, 863 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.435 euro zen.
Ressons-l'Abbaye
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Luzerna
Hiri senidetuak
Luzerna ondorengo hiriekin senidetuta dago:
Citers
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Capranica
Capranica Italiako udalerri bat da. Viterboko probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Capranicak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Unibertsoa
Energia iluna
Unibertsoaren hedapena zergatik bizkortzen den azaltzea oraindik zaila da. Askotan "energia ilunari" egozten zaio, hau da, hipotesiaren arabera espazioa bustitzen duen energia-forma ezezagunari. Masa-energia baliokidetasunean oinarrituta, energia ilunaren dentsitatea (~ 7 × 10-30 g/cm3) galaxien barruko materia arruntaren edo materia ilunaren dentsitatea baino askoz txikiagoa da. Hala ere, energia ilunaren egungo aroan, unibertsoaren masa-energia nagusitzen da, espazio osoan uniformea delako.
Energia ilunarentzat proposatutako bi forma konstante kosmologikoa, espazioa modu ez-homogeneoan betetzen duen energia-dentsitate konstantea eta kintaesentzia edo moduluak bezalako eremu eskalarrak dira, denboran eta espazioan energia-dentsitatea alda dezaketen kantitate dinamikoak. Espazioan konstanteak diren eremu eskalarren ekarpenak konstante kosmologikoan ere sartzen dira. Konstante kosmologikoa hutsaren energiaren baliokide gisa formulatu daiteke. Eremu eskalarrek inhomogeneotasun espazial txikia baino ez badute, zaila izango litzateke konstante kosmologikotik bereiztea.
Materia iluna
Materia iluna espektro elektromagnetiko osoarekiko ikusezina den materia mota hipotetiko bat da, baina unibertsoaren materia gehiena ordezkatzen du. Materia ilunaren existentzia eta propietateak materia ikusgarrian, erradiazioan eta unibertsoaren eskala handiko egituran dituen ondorio grabitatorioetatik ondorioztatzen dira. Neutrinoez gain, materia ilun beroaren forma bat, materia iluna ez da zuzenean hauteman, eta horrek astrofisika modernoaren misterio handienetako bat bihurtzen du. Materia ilunak ez du argirik edo bestelako erradiazio elektromagnetikorik maila esanguratsuan igortzen. Materia iluna masa-energia osoaren % 26,8 eta unibertsoaren materia osoaren % 84,5 dela kalkulatzen da.
Marquerie
Marquerie Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Unibertsoa
Materia arrunta
Unibertsoko masa-energiaren gainerako % 4,9a materia arrunta da, hau da, atomoak, ioiak, elektroiak eta horiek osatzen dituzten objektuak. Materia honetan sartzen dira galaxietatik ikusten dugun ia argi guztia sortzen duten izarrak, izarrarteko gasa izarrarteko eta galaxiarteko ingurunean, planetak eta talka egin, ukitu edo estutu ditzakegun eguneroko bizitzako objektu guztiak. Izan ere, unibertsoko materia arruntaren gehiengoa ez da ikusten, galaxien eta kumuluen barruan ikus daitezkeen izarrak eta gasa materia arruntak unibertsoko masa-energia dentsitateari egiten dion ekarpenaren % 10 baino gutxiago baitira.
Marquerie
Biztanleria
2007an Marquerie udalerrian erroldatutako biztanleak 66 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak) eta 26 seme-alabarik gabeko familiak ziren.
Unibertsoa
Materia arrunta
Materia arrunta lau egoeratan (edo fasetan) egon ohi da: solidoa, likidoa, gasa eta plasma. Hala ere, teknika esperimentalen aurrerapenek aurretik teorikoak ziren beste fase batzuk azaleratu dituzte, hala nola Bose-Einstein kondentsatuak eta kondentsatu fermionikoak.
Marquerie
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Unibertsoa
Materia arrunta
Materia arrunta oinarrizko bi partikula motaz osatuta dago: quarkak eta leptoiak. Adibidez, protoia bi goi quarkek eta behe quark batek osatzen dute; neutroia bi behe quarkek eta goi quark batek osatzen dute; eta elektroia leptoi mota bat da. Atomo bat protoi eta neutroiez osatutako nukleo atomiko batez eta nukleoaren inguruan orbitatzen duten elektroiz osatuta dago. Atomo baten masa gehiena barioiek osatzen duten nukleoan kontzentratzen denez, astronomoek materia barionikoa terminoa erabili ohi dute materia arrunta deskribatzeko, nahiz eta "materia barioniko" horren frakzio txiki bat elektroiak izan.
Big Bangaren ondoren, jatorrizko protoiak eta neutroiak jatorrizko unibertsoko quark-gluoi plasmatik sortu ziren, bi bilioi graduren azpitik hoztu zirenean. Minutu batzuk geroago, Big Bangaren nukleosintesia izeneko prozesu batean, nukleoak sortu ziren jatorrizko protoi eta neutroietatik abiatuta. Nukleosintesi horrek elementu arinagoak sortu zituen, litio eta berilioraino zenbaki atomiko txikiak zituztenak, baina elementu astunagoen ugaritasuna bat-batean murriztu zen, zenbaki atomikoa handitu zenean. Baliteke garai hartan boro pixka bat sortzea, baina hurrengo elementurik astunena, karbonoa, ez zen kopuru esanguratsuetan sortu. Big Bangaren nukleosintesia 20 minutu ingururen ondoren gelditu zen, hedatzen ari den unibertsoaren tenperaturaren eta dentsitatearen jaitsiera azkarraren ondorioz. Elementu astunagoen ondorengo eraketa izar nukleosintesiaren eta supernoben nukleosintesiaren emaitza izan zen.
Partikulak
Materia arrunta eta materiaren gainean eragiten duten indarrak oinarrizko partikulen terminoetan deskriba daitezke. Partikula horiek batzuetan funtsezkotzat jotzen dira, azpiegitura ezezaguna baitute, baina ez dakigu partikula txikiagoek eta are funtsezkoagoek osatzen dituzten. Eredu estandarra interakzio elektromagnetikoez eta elkarrekintza nuklear ahul eta bortitzaz arduratzen den teoria da. Eredu estandarra materia osatzen duten partikulen existentziaren baieztapen esperimentalean oinarritzen da: quarkak eta leptoiak, eta dagozkien "antimateria" dualak, baita interakzioen bitarteko indar-partikulak ere: fotoia, W eta Z bosoiak eta gluoia. Eredu estandarrak berriki aurkitu den Higgs bosoiaren existentzia iragarri zuen, partikulei masa eman diezaiekeen unibertsoaren barruko eremu baten adierazpena den partikula bat. Emaitza esperimental ugari azaltzeko orduan izan duen arrakasta dela eta, Eredu Estandarra "ia guztiaren teoria" gisa hartzen da batzuetan. Hala ere, Eredu Estandarrak ez dio grabitateari lekurik ematen. Ez da lortu partikula indarraren benetako "guztiaren teoria".
Marquerie
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 46 ziren, horien artean 31 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 31 pertsona aktiboetatik 27 lanean zeuden (14 gizon eta 13 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Unibertsoa
Hadroiak
Hadroia indar bortitzaren bidez elkartuta mantentzen diren quarkez osatutako partikula da. Hadroiak bi familiatan banatzen dira: barioiak (protoiak eta neutroiak bezala), hiru quarkez osatuak, eta mesoiak (pioiak bezala), quark eta antiquark batez osatuak. Hadroien artean, protoiak egonkorrak dira eta nukleo atomikoei lotutako neutroiak egonkorrak. Gainerako hadroiak ezegonkorrak dira baldintza normaletan, eta, beraz, unibertso modernoaren osagai hutsalak dira. Big Bang baino 10-6 segundo geroago, hadroien garaia deritzon aldi batean, unibertsoaren tenperatura jaitsi egin zen, quarkak hadroietan batzea ahalbidetzeko adina, eta unibertsoaren masa hadroiek menderatzen zuten. Hasieran, tenperatura nahikoa altua zen hadroi/antihadroi pareak sortzeko, materia eta antimateria oreka termikoan mantentzen zutenak. Hala ere, unibertsoaren tenperatura jaitsi ahala, hadroi/antihadroi pareak sortzeari utzi zioten. Hadroi eta antihadroi gehienak partikula-antipartikula deuseztatzeko erreakzioetan ezabatu ziren, eta hadroi hondakin txiki bat utzi zen unibertsoak segundo bateko antzinatasuna zuenerako.
Marquerie
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden2 saltokiak bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresenak ziren.
2000. urtean Marquerie udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 147 hektarea erabiltzen.
Unibertsoa
Leptoiak
Leptoien garaia unibertso primitiboaren eboluzioaren garaia izan zen, zeinean leptoiek unibertsoaren masa menperatzen zuten. Big Bang baino segundo bat geroago hasi zen, hadroi eta anti-hadroi gehienak elkarren artean deuseztatu ondoren, garai hadronikoaren amaieran. Leptoien garaian, unibertsoaren tenperatura oraindik leptoi/anti-leptoi pareak sortzeko bezain altua zen, eta, beraz, leptoiak eta anti-leptoiak oreka termikoan zeuden. Big Bang baino 10 segundo geroago, gutxi gorabehera, unibertsoaren tenperatura jaitsi egin zen, eta ez zen leptoi/anti-leptoi parerik sortzen. Leptoi eta antileptoi gehienak deuseztatze-erreakzioetan ezabatu ziren, leptoien hondakin txiki bat utziz. Unibertsoaren masa fotoiek menderatu zuten hurrengo fotoi garaian sartzean.
Marquerie
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Unibertsoa
Fotoiak
Fotoien garaia leptoi eta antileptoi gehienak leptoien garaiaren amaieran deuseztatu ondoren hasi zen, Big Bangetik 10 bat segundora. Nukleo atomikoak fotoien garaiko lehen minutuetan gertatutako nukleosintesi-prozesuan sortu ziren. Fotoien gainerako garaian, unibertsoak nukleoz, elektroiz eta fotoiz osatutako plasma trinko eta bero bat zuen. Big Bangetik 380.000 urte ingurura, Unibertsoaren tenperatura jaitsi egin zen nukleoak elektroiekin konbinatu ahal izateraino, atomo neutroak sortzeko. Ondorioz, fotoiek materiarekin elkarreraginari utzi zioten eta unibertsoa garden bihurtu zen. Garai horretako gorrirantz oso lerrokatuta dauden fotoiek mikrouhinen hondo kosmikoa osatzen dute. CMBn hauteman zitezkeen tenperatura- eta dentsitate-aldaketa ñimiñoak lehenengo "haziak" izan ziren, eta horietatik abiatuta sortu ziren ondorengo egiturak.
Erlatibitate orokorrean oinarritutako unibertsoaren modeloak
Erlatibitate orokorra Albert Einsteinek 1915ean argitaratutako grabitazioaren teoria geometrikoa da, eta grabitazioaren egungo deskribapena fisika modernoan. Unibertsoko egungo eredu kosmologikoen oinarria da. Erlatibitate orokorrak Newtonen grabitazio unibertsalaren legea eta erlatibitate berezia orokortzen ditu, eta grabitatearen deskribapen bateratua ematen du, espazioaren eta denboraren ezaugarri geometriko edo espazio-denbora gisa. Bereziki, espazioren kurbadurak zerikusi zuzena du bertan dagoen energiarekin eta edozein materia eta erradiazioren momentuarekin. Erlazioa Einsteinen eremu-ekuazioen bidez zehazten da, ekuazio diferentzial partzialen sistema bat. Erlatibitate orokorrean, materiaren eta energiaren banaketak espazioren geometria zehazten du, zeinak, aldi berean, materiaren azelerazioa deskribatzen duen. Beraz, Einsteinen eremu-ekuazioen soluzioek unibertsoaren bilakaera deskribatzen dute. Materia unibertsoan kantitatearen, motaren eta banaketaren neurketekin konbinatuta, erlatibitate orokorraren ekuazioek unibertsoak denboran izan duen bilakaera deskribatzen dute.
Unibertsoa edonon homogeneoa eta isotropoa dela dioen printzipio kosmologikoaren suposizioarekin, unibertsoa deskribatzen duen eremu-ekuazioen soluzio espezifiko bat Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker-en metrika izeneko tentsore metrikoa da,
non (r, θ, φ) koordenatu sistema esferiko baten ezaugarriak diren. Metrika honek bi parametro zehaztugabe baino ez ditu. R luzera global adimentsionaleko eskala-faktore batek unibertsoaren tamaina-eskala denboraren arabera deskribatzen du; R-ren gehikuntza unibertsoaren hedapena da. k kurbadura-indize batek geometria deskribatzen du. k indizea honela definitzen da: hurrengo hiru balioetatik bakarra har dezake 0, geometria euklidear lau bati dagokiona; 1, kurbadura positiboko espazio bati dagokiona; edo -1, kurbadura positiboko edo negatiboko espazio bati dagokiona. R-ren balioa, t denboraren arabera, k eta «konstante kosmologikoaren» araberakoa da. Konstante kosmologikoak espazioaren hutsaren energia-dentsitatea adierazten du, eta energia ilunarekin lotuta egon liteke. R denborarekin nola aldatzen den deskribatzen duen ekuazioa Friedmannen ekuazio gisa ezagutzen da, bere asmatzaile Alexander Friedmannen omenez.
R(t) -rako soluzioak k eta Λren araberakoak dira, baina soluzio horien ezaugarri kualitatibo batzuk orokorrak dira. Lehenik eta behin, eta garrantzitsuena dena, unibertsoaren R luzera-eskala konstante mantendu ahal izateko, unibertsoa guztiz isotropikoa izan behar da kurbadura positiboarekin (k = 1), eta dentsitate-balio zehatza izan behar du leku guztietan, Albert Einsteinek lehen aldiz adierazi zuen bezala. Hala ere, oreka hori ezegonkorra da: unibertsoa inhomogeneoa denez eskala txikiagoetan, R denborarekin aldatu egin behar da. R aldatzen denean, unibertsoaren distantzia espazial guztiak batera aldatzen dira; espazioaren beraren hedapen edo uzkurdura globala dago. Horrek azaltzen du galaxiak urruntzen ari direla dirudien behaketa; haien arteko espazioa luzatzen ari da. Espazioaren luzaketak ere bi galaxia 40.000 milioi argi-urteko distantziara egotearen itxurazko paradoxa azaltzen du, nahiz eta puntu beretik duela 13.800 milioi urte abiatu eta inoiz ez diren argiaren abiadura baino azkarrago mugitu.
Bigarrenik, soluzio guztiek iradokitzen dute grabitazio-singularitate bat egon zela iraganean, R zerora iritsi zenean eta materia eta energia infinituki trinkoak zirenean. Ondorio hori zalantzazkoa dela eman dezake, homogeneotasun eta isotropia perfektuaren suposizio zalantzagarrietan oinarritzen delako (printzipio kosmologikoa), eta grabitatearen interakzioa bakarrik delako esanguratsua. Hala ere, Penrose-Hawkingen singularitate-teoremek erakusten dute berezitasun bat egon beharko litzatekeela oso baldintza orokorretarako. Beraz, Einsteinen eremu-ekuazioen arabera, R berehala hazi zen berezitasun horren ondoren (R-k balio txiki eta mugatua zuenean) zegoen egoera imajinaezin bero eta trinko batetik abiatuta; horixe da unibertsoko Big Bangaren ereduaren esentzia. Big Bangaren berezitasuna ulertzeko, grabitatearen teoria kuantiko bat beharko da ziurrenik, oraindik formulatu ez dena.
Hirugarrenik, k kurbadura-indizeak espazio-denboraren batez besteko espazio-kurbaduraren zeinua zehazten du, luzera-eskala aski handietan (mila milioi argi-urtetik gora) batez beste neurtuta. k = 1 bada, kurbadura positiboa da eta unibertsoak bolumen mugatua du. Kurbadura positiboa duen unibertso bat lau dimentsioko espazio batean txertatutako esfera tridimentsional gisa bistaratu ohi da. Aitzitik, k zero edo negatiboa bada, unibertsoak bolumen infinitua du. Kontraintuitiboa irudi dezake unibertso infinitu eta aldi berean infinituki trinko bat une bakar batean sor daitekeela Big Bangean R = 0 denean, baina hori matematikoki iragartzen da k ez denean 1. Analogiaz, plano infinitu batek zero kurbadura baina eremu infinitua du, zilindro infinitu bat norabide batean finitua den bitartean eta toroide bat bietan finitua den bitartean. Unibertso toroidal batek ingurune periodikoko baldintzak dituen unibertso normal bat bezala joka lezake.
Unibertsoaren amaiera oraindik ez da ezagutzen, k kurbadura-indizearen eta «konstante kosmologikoaren» araberakoa baita kritikoki. Unibertsoa behar bezain trinkoa balitz, k berdin +1 izango litzateke, eta horrek esan nahi du unibertso osoan zehar duen batez besteko kurbadura positiboa dela eta unibertsoa Big Crunch batean kolapsatuko dela, ziurrenik unibertso berri bat abiaraziz Big Bounce batean. Aitzitik, unibertsoa nahikoa trinkoa ez balitz, k = 0 edo -1 izango litzateke, eta unibertsoa betiko zabalduko litzateke, hoztu eta azkenik Big Freezera eta unibertsoaren beroak eragindako heriotzara iritsiz. Datu modernoek iradokitzen dute unibertsoaren hedapen-erritmoa ez dela murrizten ari, hasieran espero zen bezala, baizik eta handitzen ari dela; horrek mugarik gabe jarraitzen badu, unibertsoa Big Rip batera irits liteke. Behaketaren ikuspegitik, badirudi unibertsoa laua dela (k = 0), eta dentsitate globala oso hurbil dagoela kolapsoaren eta betiereko hedapenaren arteko balio kritikotik.
Multibertsoen hipotesia
Teoria espekulatibo batzuek proposatu dute gure unibertsoa unibertso deskonektatuen multzo bateko bat baino ez dela, kolektiboki multibertsoa deritzona, unibertsoaren definizio mugatuenei aurre egiten diena edo horiek hobetzen dituena. Multibertsoen eredu zientifikoa ez da kontzientziaren plano alternatiboak eta errealitate simulatua kontzeptuen parekoa.
Max Tegmarkek lau zatitan sailkatu zituen zientzialariek fisikaren hainbat arazori erantzuteko iradoki dituzten multibertso motak. Multibertso horien adibide bat unibertso primitiboaren inflazio kaotikoaren eredutik datorrena da. Beste bat mekanika kuantikoaren mundu askoren interpretazioaren ondoriozko multibertsoa da. Interpretazio honetan, mundu paraleloak gainjartze kuantikoaren eta dekoherentziaren antzera sortzen dira, mundu bereizietan egindako uhin-funtzioen egoera guztiekin. Izan ere, mundu askoren interpretazioan multibertsoak uhin unibertsalaren funtzio gisa eboluzionatzen du. Gure multibertsoa sortu zuen Big Bangak multibertso multzo bat sortu bazuen, multzoaren uhin-funtzioa ildo horretan korapilatuta egongo litzateke.
Hain eztabaidagarria ez den baina oraindik oso eztabaidatua den multibertsoaren kategoria, Tegmarken eskeman, I. maila da. Maila honetako multibertsoak "geure unibertsoan" elkarrengandik urrun dauden gertaera espazialek osatzen dituzte. Tegmarkek eta beste batzuek argudiatu dute espazioa infinitua edo nahikoa handia eta uniformea bada, aldi bakoitzean Hubble bolumen osoaren historiaren instantzia berdinak diren Lurrak sortzen direla, kasualitatez besterik ez. Tegmarkek kalkulatu du gure doppelgänger deritzona gugandik 1010 115 metrora dagoela (googolplex bat baino bi aldiz handiagoa den funtzio esponentziala). Hala ere, erabilitako argudioak espekulatiboak dira. Gainera, ezinezkoa litzateke zientifikoki egiaztatzea Hubbleren bolumen berdin-berdina dagoela.
Posible da deskonektatutako denbora-espazioak sortzea, eta horietako bakoitza existitzen da, baina ezin du bestearekin elkarreragin. Kontzeptu honen metafora erraz bistaratzen da xaboi-burbuilen multzo bat, non xaboi-burbuila batean bizi diren behatzaileek ezin duten beste xaboi-burbuila batzuenekin elkarreragin, ezta printzipioz ere. Terminologia komun baten arabera, espazio-denboraren "xaboi-burbuila" bakoitza unibertso bat bezala adierazten da, gure espazial partikularra unibertso bezala adierazten den bitartean, gure ilargiari Ilargia deitzen diogun bezala. Denbora-espazio bereizi horien multzoari multibertsoa esaten zaio. Terminologia horrekin, unibertsoak ez daude kausalki elkarri lotuta. Hasiera batean, konektatu gabeko beste unibertsoek espazioren dimentsio eta topologia desberdinak izan ditzakete, materia eta energia forma ezberdinak, eta lege fisiko eta konstante fisiko ezberdinak, nahiz eta aukera horiek espekulatiboak baino ez diren. Beste batzuen ustez, inflazio kaotikoaren zati gisa sortutako burbuila bakoitza unibertso bereizia da, nahiz eta eredu honetan unibertso horiek guztiek jatorri kausala duten.
Unibertsoa ulertzeko bide historikoak
Gizakia gizaki denetik bere ingurua, hau da unibertsoa, ulertzen saiatu da eta horretarako metodo eta teoria ugari asmatu du. Horrela denbora joan ahala diziplina ezberdinak garatu ditu, zeinetako bakoitzak unibertsoaren atal bat aztertzen duen. Existentzia berbera aztertzen duen diziplina filosofia dugu eta existentziaren izateaz kezkatu gabe ikus eta neur litekeen unibertsoaren zatiaren edo unibertso ikusgarriaren obserbazioaren bidez ondorioak lortzen saiatzen diren diziplinei zientzia esaten diegu. Zientzien artean unibertsoaren osotasuna aztertzen duen zientzia fisika dugu. Fisikariek espazio-denbora jarraitua eta haren baitan den materia eta energia deskribatzen ahalegintzen dira matematika eta logikaren bidez. Gainontzeko zientziak ere fisikaren ildotik ikusi, neurtu eta bermatu litekeenaren bidez unibertsoaren atal konkretuak aztertzen dituzte metodo zientifikoaren bidez. Giza aktibitatea aztergai duten zientziei zientzia sozial edo gizarte zientzia deritze eta fisikaren bidez objektu eta ekintzak aztertzen dituzten zientziak zientzia aplikatuak direla esaten da.
Galaxiak eta argizagiak, izaki bizidunak eta materiaren osagai diren atomo eta bestelako oinarrizko partikulak unibertsoaren baitan existitzen dira, gauza guzti horiek filosofiak eta fisika eta gainontzeko zientziek dituzte aztergai.
Mitologiak
Kultura askok munduaren eta unibertsoaren jatorria deskribatzen duten istorioak dituzte. Oro har, kulturek uste dute istorio horiek egiazkoak direla. Hala ere, naturaz gaindiko jatorri batean sinesten dutenen artean, kontakizun horiek aplikatzeko moduari buruzko uste desberdin asko daude, unibertsoa orain den bezala zuzenean sortu zuen jainko batetik hasi eta "gurpilak mugimenduan" jarri zuen jainko bateraino (adibidez, Big Bang eta eboluzioa bezalako mekanismoen bidez).
Mitoak aztertzen dituzten etnologoek eta antropologoek hainbat sailkapen-eskema garatu dituzte sorkuntza-kontakizunetan agertzen diren gaietarako. Adibidez, kontakizun mota batean, mundua arrautza batetik jaiotzen da; kontakizun horien artean daude Kalevala poema epiko finlandiarra, Panguren istorio txinatarra edo Brahmanda Purana indiarra. Erlazionatutako beste istorio batzuetan, unibertsoa berez zerbait sortzen edo sortzen duen entitate bakar batek sortzen du, hala nola Adi-Buddha Tibeteko budismoaren kontzeptuan, Gaiaren antzinako historia greziarrean (Amalur), Coatlicue jainkosa aztekaren mitoan, Atum jainko egiptoar zaharraren historian eta Abrahamen Jainkoak sortu zuen Hasiera judeokristauaren sorreraren kontakizunean. Beste era bateko istorioetan, unibertsoa jainko maskulino eta femeninoen batasunetik sortzen da, Rangi eta Papa maorien historian bezala. Beste istorio batzuetan, unibertsoa aurretik existitzen ziren materialetatik sortzen da, hala nola hildako jainko baten hilotza -Tiamaten epopeia babilonikoan Enuma Elish-ena edo Ymir erraldoiarena eskandinaviar mitologian- edo material kaotikoetatik, hala nola Izanagi eta Izanamirena japoniar mitologian. Beste istorio batzuetan, unibertsoa funtsezko printzipioetatik dator, hala nola Brahman eta Prakrti, Serers mito sortzailea, edo Taoko yin eta yang-a.
Eredu filosofikoak
Greziar filosofo presokratikoek eta indiar filosofoek unibertsoko lehen kontzeptu filosofikoetako batzuk garatu zituzten. Lehen filosofo greziarrak ohartu ziren itxurak engainagarriak izan zitezkeela, eta itxuren atzeko errealitatea ulertzen saiatu ziren. Bereziki, materiaren forma aldatzeko gaitasuna behatu zuten (adibidez, izotzetik uretara eta lurrunera), eta filosofo batzuek proposatu zuten munduko material fisiko guztiak funtsezko material bakar baten forma desberdinak direla, edo arkhe. Talesek proposatu zuen material hori ura zela. Talesen ikasle Anaximandrok proposatu zuen apeiron mugagabetik zetorrela dena. Anaximenesek proposatu zuen material nagusia airea zela, bere ezaugarri erakargarri eta higuingarriei esker arkhea hainbat modutan kondentsatu edo disoziatzen baita. Anaxagorasek Nousen printzipioa proposatu zuen, Heraklitok sua proposatu zuen bitartean (eta logosari aipamena egin zion). Enpedoklesek proposatu zuen elementuak lurra, ura, airea eta sua zirela. Bere lau elementuko eredua oso ezaguna egin zen. Pitagorasek bezala, Platonek ere gauza guztiak zenbakiz osatuta zeudela uste zuen, eta Enpedoklesen elementuek solido platonikoen itxura hartzen zuten. Demokritok eta ondorengo beste filosofo batzuek -batez ere Leuziok- proposatu zuten unibertsoa hutsune baten bidez mugitzen diren atomo zatiezinez osatuta dagoela, nahiz eta Aristotelesek ez zuen egingarritzat jotzen, aireak, urak bezala, mugimenduarekiko erresistentzia eskaintzen duelako. Airea berehala amiltzen da hutsune bat betetzera, eta, gainera, erresistentziarik gabe, azkartasun mugagabe batez egingo luke.
Heraklitok betiereko aldaketa defendatzen zuen arren, Parmenides garaikideak errotik iradoki zuen aldaketa oro ilusio bat dela, azpian dagoen benetako errealitatea beti aldaezina eta izaera bakarrekoa dela. Parmenidesek honela izendatu zuen errealitate hori: τὸ ἐν, «Bata». Parmenidesen ideiak sinesgaitza zirudien greziar askorentzat, baina Zenon Elekoa ikasleak paradoxa ospetsu batzuekin egin zien aurre. Aristotelesek paradoxa horiei erantzun zien kontularitza-ahalmen infinitu baten nozioa garatuz, baita infinituki zatigarria den etengabea ere. Denboraren ziklo eternal eta aldaezinek ez bezala, mundua zeruko esferek mugatzen dutela uste zuen, eta izar magnitude metakorra azkenean biderkatzailea baino ez dela.
Kanada filosofo indiarrak, Vaisheshika eskolaren sortzaileak, atomismoaren nozio bat garatu zuen eta argia eta beroa substantzia beraren aldaerak zirela proposatu zuen. V. mendean. Dignāga filosofo atomista budistak proposatu zuen atomoak puntu baten tamainakoak zirela, iraupen gabeak eta energiaz eginak. Materia substantzialaren existentzia ukatu eta mugimendua energia-korronte baten une bateko distiretan zetzala proposatu zuen.
Denbora-amaieraren nozioa hiru erlijio abrahamikoek (judaismoa, kristautasuna eta islama) partekatutako sorkuntzaren doktrinan oinarritu zen. Juan Filopon filosofo kristauak iragan eta etorkizun infinitu baten antzinako nozio greziarraren aurkako argudio filosofikoak aurkeztu zituen. Iragan amaigabe baten aurkako Filoponen argudioak Al-Kindi (Alkindus) lehen filosofo musulmanak, Saadia Gaon (Saadia ben Joseph) filosofo juduak eta Al-Ghazali (Algazel) teologo musulmanak erabili zituzten.
Antzinaroa
Unibertsoko eredu astronomikoak astronomiari ekin eta gutxira proposatu ziren astronomo babilondarrekin, zeintzuek unibertsoa ozeanoan flotatzen zuen disko lautzat hartzen baitzuten, eta hori da Greziako lehen mapetako premisa, Anaximandrok eta Hekateo Miletokoak egindakoak kasu.
Ondorengo filosofo greziarrak, zeruko gorputzen mugimenduak behatzean, ebidentzia enpirikoan sakonago oinarritutako unibertsoaren ereduak garatzeaz arduratu ziren. Lehen eredu koherentea Eudoxo Knidoskoak proposatu zuen. Aristotelesen ereduaren interpretazio fisikoaren arabera, zeruko esferak mugimendu uniformez biratzen dira beti Lur mugiezin baten inguruan. Materia normala erabat sartuta dago lurreko esferan.
De Mundo (K.a. 250 urte baino lehen idatzia) lanak honela zioen: "Bost elementuk osatzen dute unibertso osoa, esferetan bost eskualdetan kokatuak, kasu bakoitzean txikiena nagusiaz inguraturik egonik -hau da, urak inguratzen duen lurra, aireak inguratzen duena, aireak, suak eta suak eterrak."
Eredu hori ere Kalipok hobetu zuen, eta, esfera zentrokideak alde batera utzi ondoren, Ptolomeok ia erabateko komunztaduran jarri zuen behaketa astronomikoekin. Eredu honen arrakasta, neurri handi batean, edozein funtzio (hala nola planeta baten posizioa) funtzio zirkularren multzo batean (Fourieren moduak) deskonposa daitekeelako egitate matematikoari zor zaio. Beste zientzialari greziar batzuek, Filolao filosofo pitagorikoak kasu, (Estobeoren kontakizunaren arabera) unibertsoaren erdian "su zentral" bat zegoela esan zuten, zeinaren inguruan Lurra, Eguzkia, Ilargia eta planetak mugimendu zirkular uniformean biratzen ziren.
Aristarko Samoskoa astronomo greziarra izan zen unibertsoaren eredu heliozentrikoa proposatu zuen lehen pertsona ezaguna. Jatorrizko testua galdu egin bada ere, Arkimedesen Psammites liburuan Aristarkoren eredu heliozentrikoa deskribatzen da. Honela idatzi zuen Arkimedesek:
Aristarkok, beraz, uste zuen izarrak oso urrun zeudela, eta uste zuen horregatik ez zela ikusi izar paralaxia, hau da, ez zela ikusi izarrak bata bestearekiko mugitzen zirela Lurra Eguzkiaren inguruan mugitzen zen bezala. Izan ere, izarrak antzinaroan uste zen distantzia baino askoz urrunago daude, eta, beraz, izar paralaxia doitasun-instrumentuekin bakarrik detekta daiteke. Eredu geozentrikoa, paralaxi planetarioarekin bat datorrena, fenomeno paraleloaren, izar paralajearen, behaezintasunaren azalpen gisa onartu zen. Ikuspuntu heliozentrikoaren aurkako jarrera nahiko gogorra izan zen, Plutarkoren hurrengo pasarteak iradokitzen duen bezala:
Aristarkoren eredu heliozentrikoaren alde egin zuen antzinako beste astronomo bakarra Seleuko Seleuziakoa izan zen, Aristarko baino mende bat geroago bizi izan zen astronomo helenistikoa. Plutarkoren arabera, Seleuko izan zen sistema heliozentrikoa arrazoibidearen bidez frogatu zuen lehena, baina ez dakigu zein argudio erabili zituen. Seleukok kosmologia heliozentrikoaren alde emandako argudioak, ziur asko, mareen fenomenoarekin lotuta zeuden. Estrabonen arabera (1.1.9), Seleuko izan zen lehena esaten itsasaldiak Ilargiaren erakarpenaren ondorio direla, eta mareen altuera Ilargiak Eguzkiarekiko duen posizioaren araberakoa dela. Beste aukera bat heliozentrifikotasuna frogatzea da, eredu geometriko baten konstanteak zehaztuz eta eredu hori erabiliz planeten posizioak kalkulatzeko metodoak garatuz, geroago Nikolas Kopernikok XVI. mendean egin zuen bezala. Erdi Aroan, Aryabhata astronomo indiarrak eta Albumasar eta Al-Sijzi astronomo persiarrek ere eredu heliozentrikoak proposatu zituzten.
Aro Modernoa
Eredu aristotelikoa bi mila urte inguruz onartua izan zen mendebaldeko munduan, Kopernikok Aristarkoren perspektiba berreskuratu zuen arte, hau da, datu astronomikoak modu onargarriagoan azal zitezkeela Lurra bere ardatzaren gainean biratuz gero eta Eguzkia unibertsoaren erdian kokatuz gero.
Eirenis punctatolineatus
Eirenis punctatolineatus Eirenis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Unibertsoa
Aro Modernoa
Kosmologia hau Isaac Newton, Christiaan Huygens eta ondorengo zientzialariek onartu zuten. Edmund Halleyk (1720) eta Jean-Philippe de Chéseauxek (1744) modu independentean ikusi zuten modu uniformean izarrez betetako espazio infinitu baten usteak gaueko zerua Eguzkia bera bezain distiratsua izango zela iragartzera eramango zuela; hau XIX. mendeko Olbersen paradoxa bezala ezagutu zen. Newtonek uste zuen materiaz uniformeki betetako espazio infinitu batek indar eta ezegonkortasun amaigabeak eragingo zituela, materia bere grabitateak berak barrurantz zanpatuko zuena. Ezegonkortasun hori 1902an argitu zuen Jeansen ezegonkortasun-irizpideak. Paradoxa hauetarako irtenbideetako bat Charlierren Unibertsoa da, non materia hierarkikoki kokatuta dagoen (sistema handiago batean orbitan dauden gorputzen sistemak, ad infinitum) modu fraktalean, eta, beraz, unibertsoak dentsitate global hutsala du; eredu kosmologiko hau ere 1761ean proposatu zuen Johann Heinrich Lambertek. XVIII. mendeko aurrerapen astronomiko garrantzitsu bat Thomas Wright, Immanuel Kant eta beste batzuek nebulosak egiaztatu izana izan zen.
Gaur egun
1919an, Hooker teleskopioa osatu zenean, iritzi nagusia zen unibertso osoa Esne Bideak osatzen zuela. Hooker teleskopioa erabiliz, Edwin Hubblek hainbat kiribil lainotsuetan zefear aldagaiak identifikatu zituen eta, 1922-1923an, modu eztabaidaezinean frogatu zuen Andromeda eta Triangeluko nebulosa, besteak beste, galaxia osoak zirela guretik kanpo, unibertsoa galaxia ugariz osatuta dagoela frogatuz.
Kosmologia fisikoaren aro modernoa 1917an hasi zen, Albert Einsteinek lehen aldiz erlatibitatearen teoria orokorra aplikatu zuenean unibertsoaren egitura eta dinamika modelatzeko.
Santa Lucía de Tirajana
Santa Lucía de Tirajana Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian dagoen udalerri kanariarra da.
The Long Riders
The Long Riders (euskaraz Zaldizko Luzeak), 1985eko Walter Hill estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. James-Younger taldearen gorabeheretan oinarritua dago. David Carradine, Keith Carradine, Robert Carradine, James Keach, Stacy Keach, Dennis Quaid, Randy Quaid, Christopher Guest eta Nicholas Guest aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
AEBetako Gerra Zibilaren ondorengo urteetan, Hegoaldeko jende askok porrota onartzeari uko egiten zioten. Robert E. Lee jeneralarekin batera borrokatu zuen zenbait heroi konfederatu orain bidelapur bilakatu dira. Tartean, Missouriko larreetan jaun ta jabe dabilen James-Younger taldea, legezkanpo bizi diren banku eta tren lapurrak.
Cirsium fontinale
Cirsium fontinale Asteraceae familiako loredun landare bat da, Kaliforniako erdigune eta iparrean dauden 750 msnm altuera baino gutxiagoko lekuetan endemikoa dena.
Cadoxton-juxta-Neath
Cadoxton edota , 'Llangatwg', Galesko hegoaldeko udalerri bat da, Neath Port Talbot konderrian. Neath udalerriaren kanpoaldean dago.
Cirsium fontinale
Landare belarkara iraunkorra da, zurtoin zutitua eta hostoak ertzetan gogorki izurtuak dituena. 2.2 metroko altueraraino hazi dezake, baina ere 0,5 metrokoak badaude. Zurtoin bat edo gehiago euki ditzake. Bizitza laburra dute, loretu ondoren hil eginez. Baxuen dauden hostoak peziolatuak, arantzadunak, lobaduak eta horzdunak dira.
Hiru subespezie daude:
Cadoxton-juxta-Neath
2011ko erroldaren arabera 1.684 biztanle zituen.
Joško Gvardiol
Joško Gvardiol (Zagreb, Kroazia, 2002ko urtarrilaren 23a) kroaziar futbol jokalaria da, gaur egun atzelari gisa jokatzen duena Alemaniako Bundesligako RB Leipzig-en. Kroaziako selekzio nazionalean ere jokatzen du.
Ibilbidea
Gvardiol G.N.K. Dinamo Zagrebeko gazte mailetan sartu zen 2010ean N.K. Trešnjevkatik.
Dinamoko erreserba taldean 2018ko abuztuaren 18an egin zuen debuta N.K. Osijek II.aren aurka eta, bigarren taldean beste hiru partidaren ostean, lehenengora igo zen.34 2019ko urrian The Next Generation 2019 zerrendan izendatu zuten. Guardian, 60 futbol promesen artean.
2020ko irailean, RasenBallsport Leipzig-en bost urterako fitxatu zuen ofiziala, baina 2021eko uztailera arte ez zen indarrean jarri.
Selekzio nazionala
Beheko kategorietan nazioartekoa izan zen Kroaziako selekzioarekin.8
Matamoros
Matamoros, izen ofizialez Heroica Matamoros, Mexiko ipar-ekialdeko hiri bat da. Tamaulipas estatuaren iparraldean dago, Rio Bravoren hegoaldeko bazterrean, Mexikoren eta AEBren arteko mugan. Ibaiaz bestaldean, Texasko Brownsville hiria dago. 2010ean 449.815 biztanle zituen.
Klima
Klima subtropikal hezea dauka, Cfa Köppen klima sailkapenaren arabera.
Apaizac obeto (espedizioa)
Apaizac Obeto izeneko itsas espedizioa 2006 urtean Pasaiako Albaola elkarteak Kanadan antolaturiko itsas espedizioa izan zen. Espedizioaren helburua Euskal Herriko baleazaleek XVI eta XVII. mendeetan Ternuan eta San Laurendi ibaian zehar utzitako arrastoak berreskuratzea zen. Parte hartzaileak sei euskal herritar arraunlari (Markos Sistiaga, Ane Miralles, Iker Leizaola, Jon Maia, Ramon Imaz "Montxo" eta Xabier Agote) eta mik'maq etniako amerindiar bat (Aaron Benoit) izan ziren. Espedizioaren buru Xabier Agote izan zen eta Jon Maia izan zuen kronika-emaile.
Testuinguru historikoa
XVI. mendeko arrantzale haiek euskaldunen balea (eubaleena glacialis) eta bakailaoa harrapatzen zuten. Lur haiei mapa zaharretan Nouvelle Biscay (Bizkai Berria) esaten zitzaien garai batean. Izan ere, urtero-urtero milaka euskaldunek Atlantikoa gurutzatzen zuten, Mundu Berriaren iparraldeko ur arrotz eta urrunetan lan egiteko.
Ibilbidea
2006ko ekainaren 5ean abiatu eta uztailaren 15 bitartean Labradorko Red Bay-raino nabigatu zuten. 40 egunetan 1000 itsas miliatik gora egin zuten Kanadako ipar Atlantiko bost itsas-probintzia ukituta: Quebec, Gaspesie, New Brunswick, Eskozia Berria eta Ternua. Ibilbidean aspaldiko arrantzale haien hainbat arrastori jarraitu zieten: Euskaldunen uhartea, Red Bay museoa, balearen lehenengo industria, euskararen eragina, harremanak Ipar Amerikako natiboekin, marinelen eguneroko bizitza, janzkera eta abar.
Txalupa
Beothuk izeneko traineru tradizional batean nabigatu zuten. Kanadako itsas-arkeologoek Labradorreko ur hotzetan aurkitutako balea-txalupa zaharraren erreplika bat zen, Albaola elkarteko kideek Pasaian eraiki zutena.
Liburua
2006an Jon Maiak bidaiaren kronika jaso zuen liburu batean.
Film dokumentala
Orio Produkzioak ekoizpen etxeak Apaizac Obeto film dokumentala egin zuen, Jon Maiak zuzenduta. Euskal Telebistak 2011an estreinatu zuen. 
3248 Farinella
3248 Farinella asteroide baten izena da. martxoaren 21ean aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.