cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auga Seca
Argumentua
Ozeano Atlantikoak bateraturiko Vigo eta Lisboa artean girotua, emakume gazte bat da protagonista. Vigoko portuan anaia hilik agertu dela jakin eta berehala, ezkutuan hasiko da ikertzen, poliziei aurrea hartu eta arma trafikoari loturiko enpresa baten sekretupeko jarduna argitu nahian. Fikzioan, Galdon familia da izen bereko erakundearen jabe, eta abizen horrek badu loturarik errealitatearekin. Izan ere, Espainian ezaguna da Eugenio Galdon enpresaria, hainbat komunikazio talderen gidari ez ezik, Adolfo Suarezen gobernuko kabineteko burua izan zelako 1980ko hamarkada hasieran.
Ameriketako Estatu Batuetako Kostazainak
Ameriketako Estatu Batuetako Kostazainak edo ingelesez United States Coast Guard, Ameriketako Estatu Batuen kosten zainketaz arduratzen den Segurtasun Nazionalerako Sailaren menpeko armada da. Beste armadekin batera, Ameriketako Estatu Batuetako Indar Armatuak osatzen dute.
Aitor Kintana
Aitor Kintana Zarate (Gasteiz, 1975eko uztailaren 15a - ) euskal txirrindulari ohia da.
Ameriketako Estatu Batuetako Kostazainak
Zerbitzuen banaketa
Kostazainek, estatua 9 barruti ezberdinetan banatzen dute, hau da, hauen zereginak 9 eremu ezberdinetan banatuta geratzen dira Ameriketako Estatu Batuetan.
Aitor Kintana
Palmaresa
1998
2000
2001
2003
Feta
Feta (φέτα, féta, "xerra") ekialdeko Mediterraneoko hainbat tokitan, baina batez ere Grezian, egiten duten gazta da, 2002tik jatorri deitura babestua duena.
Osagai nagusia ardi-esnea izan arren badaude beste esne erabiltzen dutenak. Gatzunean ontzen den gazta hau aspalditik egiten dute eta jada antzinaro klasikoan ezagutzen zuten. Greziar entsaladaren eta spanakotiropites izeneko opilen osagaietako bat da.
Vigrid
Eskandinaviar mitologian Vigrid ("gudu astintzailea" esan nahi duena) munduaren amaierako borroka den Ragnaröka gertatuko den lautada erraldoia da.
Bingham (Maine)
Bingham Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Somerset konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Miguel Flaño
Osasunako harrobian hezia, 15 denboraldi egin zituen talde gorritxoan, kapitain maitatu bat izanez, eta 4 zenbakia sorbaldan. Gaur egun, 2019ko negutik Cordoban dabil. Bere anai bikia Javier Flaño ere futbol jokalaria da.
Estatistikak
''2015ko Ekainaren 8an eguneratua. Datu ofizialak.''
Murs (Vaucluse)
Murs Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vaucluse departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 392 etxebizitza zeuden, 196 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 181 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 359 etxeak ziren eta 28 apartamentuak ziren. 196 etxebizitza nagusietatik 141 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 56 etxek lau zituzten eta 83 etxek bost zituzten. 151 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 103 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 85 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 265 ziren, horien artean 187 aktiboak ziren eta 78 inaktiboak ziren. 187 pertsona aktiboetatik 171 lanean zeuden (98 gizon eta 73 emakume) eta 16 langabezian zeuden (3 gizon eta 13 emakume). 78 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Murs udalerrian 185 unitate fiskal zeuden, 410,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.464 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak eta 1 zurgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Murs udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 319 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Wormleysburg (Pennsylvania)
Wormleysburg Pennsylvaniako borough bat da. Cumberland konderrian kokatua dago. 2010ean 3,070 biztanle zituen, 2.06 kilometro koadrotan banatuta.
Protokolo (argipena)
Protokolo hitzak adiera zenbait ditu:
Savitri Ceballos
Savitri Ceballos (Irun, - ) gipuzkoar aktorea da.
Old Brownsboro Place (Kentucky)
Old Brownsboro Place Kentuckyko hiri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 353 biztanle zituen, 0.34 kilometro koadrotan banatuta.
Rhipidomys fulviventer
Rhipidomys fulviventer Rhipidomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Eleutherodactylus paralius
Eleutherodactylus paralius Eleutherodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
7 cajas
7 cajas (euskaraz 7 kaxa), 2012ko Juan Carlos Maneglia eta Tana Schémbori paraguaiarrek zuzendutako thriller film bat da. Celso Franco eta Lali González aktoreek antzeztu zuten.
Donostiako Zinemaldian lehiatu zen, Zinema Eraikuntzan saria irabaziz.
Argumentua
Paraguai, Asunción hiriburua, Víctor (Celso Franco) hiriko 4 Merkatuan lan egiten duen 17 urteko gurdilari bat da. Lanbide latz eta oso lehiakorra da, eta Víctor diruaten beharrean da. Ustekabean, eskeinrza nahiko harrigarri bat jasoko du: 100 dolarren truk beren barnean zer duten ez dakien zazpi kaxa garraiatzea maileguan jasotako telefono mugikor bat duela, Víctorrek bidaiari ekingo dio. Zortzi solairu bajarrik zeharkatu beharra dauzka, baina ibilbidean zehar gauzak zailtzen hasiko zaizkio. Gaua iristean, Víctorrek bere burua arriskutsuegia den zeozertan sartu duela jabetuko da.
Amécourt
Amécourt Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 78 etxebizitza zeuden, 58 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 78etxeak ziren. 58 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 8 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 25 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 116 ziren, horien artean 86 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 86 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (42 gizon eta 35 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Amécourt udalerrian 62 unitate fiskal zeuden, 173 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.475 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2000. urtean Amécourt udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Alisasko mendatea
Alisas (674 metro) Kantabriako La Cavada eta Arredondo artean dagoen mendatea da, CA-261 errepideak zeharkatuta. Asón eta Miera ibaien arroak banatzen ditu.
Toponimoa bertan lehen zeuden haltzetatik (aliso) datozkio.
Atherinella nocturna
Atherinella nocturna Atherinella generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Vinzelles Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Vendrennes
Vendrennes Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Biztanleria
2007an Vinzelles udalerrian erroldatutako biztanleak 747 ziren. Familiak 298 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 103 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 115 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Vendrennes
Biztanleria
2007an Vendrennes udalerrian erroldatutako biztanleak 1.391 ziren. Familiak 500 ziren, horien artean 88 pertsona bakarrekoak ziren (46 bakarrik bizi ziren gizonak eta 42 bakarrik bizi ziren emakumeak), 168 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 227 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 17 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Vinzelles (Saona eta Loira)
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Vendrennes
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 546 etxebizitza zeuden, 504 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 533 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 504 etxebizitza nagusietatik 408 bere jabearen bizilekua ziren, 95 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 59 etxek hiru zituzten, 135 etxek lau zituzten eta 292 etxek bost zituzten. 411 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 173 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 302 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 513 ziren, horien artean 382 aktiboak ziren eta 131 inaktiboak ziren. 382 pertsona aktiboetatik 359 lanean zeuden (202 gizon eta 157 emakume) eta 23 langabezian zeuden (8 gizon eta 15 emakume). 131 pertsona inaktiboetatik 57 erretiraturik zeuden, 46 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Vendrennes
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Vinzelles (Saona eta Loira)
Diru sarrerak
2009an Vinzelles udalerrian 305 unitate fiskal zeuden, 782,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.649 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 37 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Vendrennes
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 887 ziren, horien artean 739 aktiboak ziren eta 148 inaktiboak ziren. 739 pertsona aktiboetatik 701 lanean zeuden (394 gizon eta 307 emakume) eta 38 langabezian zeuden (16 gizon eta 22 emakume). 148 pertsona inaktiboetatik 45 erretiraturik zeuden, 44 ikasten zeuden eta 59 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 iturginak, 1 argiketaria, 2 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
Vendrennes
Diru sarrerak
2009an Vendrennes udalerrian 538 unitate fiskal zeuden, 1.448,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.951 euro zen.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vinzelles udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 400 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra anbulantzia zen.
Vendrennes
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 47 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Vinzelles (Saona eta Loira)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak banaketa area osoa —edo zati bat behintzat— Euskal Herrian kokatuta dagoen etxe abereen arrazak dira. Bertakoa izateak ondorengo hau esan nahi du, finean: bertan sortutako arrazak direla, edo bestela kanpotik ekarritako arrazen ondorengo abere bertakotuak direla, gizakiak egindako hautaketaren bidez zein tokian tokiko ingurumenari berez moldatuta arraza berriak sorturik. .
Vinzelles (Saona eta Loira)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Finean etxabereen arraza gehienek jatorria Euskal Herritik kanpo dute, nahiz eta beste aldetik ehunka edo milaka urte bertan egon diren. Neolitoan ekarri zituzten Euskal Herrira ardiak edo ahuntzak, baita behiaren edo txerriaren etxekotzea ere. Behiaren kasuan asko eztabaidatzen da Anatoliar jatorrizko herriek gurera neolitoan ekarritako behien portzentaia bertako arrazetan, kontutan hartuz badakigula bertako uroekin nahastu zirela. Hau nabarmena izango litzateke adibidez betizu arrazan. Nahasketa hau Europako beste leku askotan eman zen aldi berean. Anatoliako behiak, edozein kasuan, bertako uroen ondorengoak ziren.
Vendrennes
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 5 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak, 3 jatetxeak eta 1 apaindegia.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Iraultza neolitikoan, etxekotze bi prozesu paralelo gertatu ziren basa bobidoekin. India aldean abiatutako prozesuaren oinarrian, Bos primigenius namadicus azpiespeziea zegoen, eta haren ondorioz, Asiako zebua sortu zen. Eurasiako azpi-espeziea, Bos primigenius primigenius, egungo etxeko behi arrazen (Bos taurus) mota gehienen arbasotzat hartzen omen da. Ezagutzen diren datuen arabera, azken uroa 1627 an Polonia ko Jaktorów basoan hil zutenean galdu zen: eme haren hezurdura Stockholmeko Livrustkamma museoan gordetzen da. Ipar Afrikako Bos primigenius mauretanicus azpi-espeziea ere aldetik Afrikako hainbat behi aziendaren arbasoa da.
Vendrennes
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 2 lore-dendak ziren.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Beraz nahiz eta etxekotze aurreneko prozezuan Anatolian eman, hango eta hemengo uroak espezie berberekoak izan ziren. Beste kontu bat da ekotipo ezberdinak egotea haibesteko banaketa eremua hartzen duten espezietan. Haren ondoria izan daiteke ere etxekotutako abere basatiek hainbesteko etxabere arraz ezberdin sortzea etxekotze prozezuetan.
Zaldiaren kasuan aditu gehienek bat datoz abere hauen etxekotze Europa guztian eta Euskal Herrian Kurgan Herrietako inbasioek ekarri zutela. Edozein moduan gauza bat da zaldiak zelatzeko teknika eta bestea herri hauek euren abereekin Euskal Herrira etortzea eta bertako zaldiak erabat ordezkatzea. Dauzkagun datuen arabera bertako arraza jatorrizkoen diren pottoka edo Ordunteko behorrak Holozenoko bertako tarpanetan dute jatorri, neurri handi batean behintzat.
Beste zenbait kasutan, bertako arraza berri bat sortzen da bertako arraza bat eta kanpoko beste bat nahasita. Halaxe sortua da, esate baterako, Euskal Herriko mendiko zaldia, pottokaren eta bretainiar zaldien arteko nahasketaren ondorio baita, garai modernotan emanda.
Vendrennes
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra anbulantzia zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Bertako zenbait arraza galzorian daude, eremu urriko arrazak direlako, edota beren kopurua murriztuz joan delako, dela industrializazioak ekarri duen abeltzaintzaren beherakadagatik, dela abeltzain eta baserritarrek hainbat arrazoi direla kausa kanpoko arrazetako abereekin ordeztu izateagatik. Gehienbat kapitalismoak eskatzen duen produktibitateari lotutako arrazoiak izan dira, baina izan dira beste arrazoi batzuk ere.
Vendrennes
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Carlota (esklabo matxinatua)
Carlota, La Negra Carlota izenez ere ezaguna, Joruba jatorriko esklabo bat izan zen. Kubako Matanzas probintziako Triunvirato azukre-plantazioan esklabuen matxinada gidatu zuen 1843eko azaroaren 5ean. Angolako Gerra Zibilean Kubak egindako operazio militar bati Carlota operazioa izena jarri zion, bere omenez.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Jakina, bertako arrazen galera ez da soilik Euskal Herriko kontua, kapitalismoak, globalizazioak eta industrializazioak mundu guztian barrena ekarri duen fenomenoa baizik. Hori dela eta, FAO erakundeak bertako arrazen kontserbazioa bultzatzen du, herrien ondore kulturala eta bioaniztasuna babestearren.
Bertako arrazen galera mundu mailan ematen ari den biodibertsitatearen galera handiaren barnean kokatu daiteke.
Bertako abere arrazen ezaugarri orokorrak
Arraza autoktonoez eta dibertsitate genetikoaz hitz egitean, funtsezkoa da hautespen naturala, arraza, aniztasun genetikoa eta, batez ere, kontserbazioa bezalako kontzeptuez hitz egitea. Ondare genetikoa, ia aipatzen ez den ondare naturala da arraza autoktonoen kasuan. Beste aldetik arraza autoktonoek balore kultural handia eduki dezakete, herri kirolen, kulturaren, ohituren zein mitologiaren bidez.
Hautespen Naturala eta ingurumenari egokitzea
Hautespen natural espezieen eta gure kasuan bertako arrazen abereen biziraupena eta ugalketa-aukerak dira. Hobeto egokitutako animaliak, belaunaldiz belaunaldi lortu dena eta azkenean, ingurune fisikora hobekien egokituta dauden animaliek bizirautea zehazten duena.
Historikoki, presio selektiboa egon da etxeko aziendarekiko, ingurunearen baldintzetara hobeto egokitzeko xedez. Geografiara, Klimara, elikadurara, gaixotasun eta parasitoen erresistentziara egokitzeko, besteak beste. Hautatutako aziendaren arrazak landaingurunearen mantenua izan ziren, produktibitate handiagoko beste batzuk ordeztu zituzten arte. Inportatutako arrazek haragi eta esne gehiago produzitzen zuten; hortaz bertako arrazen lekua hartu zuten eta ustiapenen tamaina handitzea eragin zuten. Gauzak horrela ustiapen hauek intensiboak bilakatu ziren.
Bertako arrazen ordezkapen honen ondorioz, eremu batzuetan, abeltzaintza presio habitaten gainean gora egiten joan da, azienda-buruen kopuruak gora egin du. Gainera arraza hauek pisu handiago dute eta euren inpaktua belardien gainean handiagoa da, bertako ingurunuari okerrago egokitzeaz gain. Hau dela eta presioa areagotu da larreak abere arraza berri hauei "egokitzeko" edo hobetzeko. Haren ondorioz hainbat habitat eraldatuak eta intensifikatuak izan dira, bertako belarki espezieak sinplifikatuz edota eraldatuz. Bereziki sentikorrak diren zohikaztegi edo istingak, esate baterako, intensifikazio honen eragina jasan dute. Hainbat puntuetan pisu handiko abereek sortutako higadura ere handitu daiteke.
Arrazaren kontzeptua
Arrazaren kontzeptuak definizio asko ditu, baina, funtsean, espeziearen azpiko populazioa, jatorri geografiko berekoa, genetikoki espezie bereko beste populazio batzuez bestelakoa eta isolatuta egon dena ugalketa. Gainera, hautespen naturalaren eta gizakiaren eskuaren ondorioz, arraza hori zehazten duten ezaugarri morfologiko eta produktibo batzuk, oinordetzan. Azken batean, horrek arraza bat bestetik bereizten du.
Arrazetan funtsezko elementu batzuk oso garrantzitsuak dira ezugarriei begira:
- Beste talde azpiespezifiko batzuetatik bereizten duen oinarri genetikoa.
- Herentziazkoak diren ezaugarri morfologikoak eta produktiboak. ondorengoei transmititzeko gai direnak.
- Ugaltze-isolamenduko mekanismo genetikoa, oso garrantzitsua dena eta gene multzo bat norabide jakin batean eta ezaugarri morfologiko eta genetiko bereizgarrien arabera. Arrazak desberdintasun kultural eta geografikoen arabera garatu dira.
Arrazen balioa
Arrazek ezaugarri berezkoak eta baliotsuak dituzte sortu dituzten ekosistemen eraginen bidez garautuak. Beraiek ere, kasu askotan, ekosistemengan eragin edo eraldatu dituzte. Paisaiak bertako abereen arrazen ondorioa da neurri batean eta alderantziz ere. Guzti hau ehunka belaunaldiren emaitza da, eta ekoizpen-modu oso lehiakorrak bermatzea eta defendatzea, guregana iritsi diren ekoizpenak.
Babes bereziko arrazen kasuan, beharrezkoa da arraza espezializatuen ekoizpenen aldeak orekatzeko laguntzak.
-Giza beharrizanak asetzeko ezaugarriak, gizarte-arloko ohituren arabera izaten dira. Elikadura eta nekazaritzari lotuak. Izan ere, arrazetan, hautespenak sortuak izan arren, ugaltze-mekanismo genetikoan gizakiak esku hartu du zentzu jakin batean modelatzeko edo gaitasun jakin batzuk sortzeko gizakiaren mesedetan.
Gizakiaren eskuak animaliak hautatu zituen luzaroan, eta animalia horien hautespen naturalaren bidez zein gizakiaren esku hartzearen bidez lortu dena arraza autoktonoen barietate handia da.
Beste aldetik harreman estua dago arrazaren eta jatorrizko ingurunearen artean eta arrazaren eta bertako produkzio-sistemen artean. Hori oso garrantzitsua da bertako arrazentzat, esklusiboa izan behar du.
Kalitate-deituretarako, jakina, arraza faktore erabakigarria da izendapen batekin babestu beharreko produktuaren ezaugarriak. Dobzhanskyk zioenez arraza ez da entitate estatiko bat, prozesu bat baizik. Jakina, arraza asko eraldatuak izan dira azken hamarkadetan eta Piriniar behiaren adibide izan daiteke. Haragitarako ezaugarriak landu dira baina aldi berean landatartasuna galdu egin du.
Jakina, etxaberetan arraza prozesu dinamikoa bat da.
Bertako arrazen ezaugarri zehatzak
Bertako arrazak landatarragoak eta gogorragoak izan zein oro har bertako baldintzei eta ingurumeneari hobeto moldatuta egon arren, kanpoko zenbait arrazek ekoizpen handiagoa ematen dute, esate baterako, haragi, artile zein esnetan. Edo besterik gabe errezagoak dira gobernatzeko. Betizuen eta montxinen kasua da, animali hauek berezko basatasunak haien gobernua zailtzen baitu. Baia beste aldetik behi erdi basati hauek ahalmena dute beste behi azienda galduko zen paraje latzetan aurrera ateratzeko.
"Moda" kontuak ere barnean sartzen dira ere arraza bat beste baten truke aldatzerakoan. Beste aldetik hamarkadetan zehar Euskal Herriko administrazio ezberdinek beraien aldetik bertako arrazak kanpoko arrazekin trukaketa bultzatu dute "ekoizpenaren hobekuntza"ren izenean. Kanpoko arrazak ekartzea eta bertakoengandik aldatzea nolabait "modernitate" eta "hobekuntza"ren ikur izan dira euskal abelkuntza garatzeko administrazio ezberdinen egitasmoetan.
Esan beharra dago zenbait kasuetan zaila gertatzen dela bertako arrazak ingurukoengandik bereiztea, eta desberdintasunak txikiak direla. Ahuntz azpigorrien kasuan, piriniotar ahuntzekin konparatuz gero abere oso antzekoak dira, nahiz eta adituek bereizten dituzten eta euskal erakundeek arraza ezberdintzat hartzen dituzten.
Beste adibide bat pottoka eta zaldi montxino zein asturkoi zaldiak dira. Oso zaldi antzekoak, agian bi arrazen zabalpen eremua garai batean lotuta egongo zen, eta arraza bakarra izango ziren, baina egun elkarrenganako isolamenduaren ondorioz ezaugarri ezberdinak garatu dituzte.
Kontutan hartu behar da zenbait gune geografikoek hizkuntz eta kulturen zein estatuen mugen gainetik hainbat aktibitatek batasuna eta antzekotasuna mantendute dute esate baterako arrantza edo artzaintza Pirinioetan barrena edo kantauriar kostaldean. Abereen trukaketa eman da ibar ezberdinen artean zein kostaldean zehar. Artzain txakur zein ur-txakurren kasua litzeteke.
Bertako abere arrazak eta bertako produktuak
Euskal etxaberetatik ateratako produktu askok Jatorri deitura babestua daukate euren balioa handitzeko. Jatorri deitura babestua (JDB) Europar Batasuneko sor-marka bat da, nekazal produktuak eta elikagaien kalitatea nabarmendu eta bermatzeko adierazgarria, bai eta eremu geografiko zehatz batean bakarrik ekoiztu eta lantzen delakoa ere. Hainbat kasutan produktua ez dago soilik lotuta eremu geografiko konkretu bati, baizik eta abere arraza konkretu bati edo bertako landare mota bati. Esate baterako Idiazabal gazta eta ardi ardiaren arraza, edo Baionako xingarra eta euskal txerria.
Nahiz eta erkidego bakoitzaean, EAE, Nafarroa edo Iparralde izan, berezko izendapena izan, zenbait produktuen izendapena Euskal Herriko bi erkidegoen artean partekatuta egon daiteke. Idiazabal gaztaren kasua da.
Izendapen babestuak eta labelek ez dute beti onurak ekarri bertako produktuak mantentzeko orduan. Esate baterako garai batean Euskal Herriko eskualde ezberdinetan egiten zituzten gazta mota ezberdinak jatorrizko izendapen gutxitan batzeak, ohiko hainbat gazta moten galera edo ekoizpen murrizketa ekarri du. Gazta hauei beti bertako arraza bat lotuta zegoen. Esate baterako Karrantzako "Quesuco" delako gazta mota Karrantzako ardien esnearekin egiten zuten.
Euskal Autonomia Erkidegoa
EAEko kasuan Eusko Labela da bertako sor-marka bat da, Euskal Autonomia Erkidegoan ekoitzi, eraldatu edo prestatu diren nekazaritza eta abeltzaintza elikagaiak identifikatzen dituena, eta elikagai horien kalitatea, benetakotasuna eta jatorria kontrolen bidez bermatzen dituena. .
Cahon
Cahon Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Nafarroa Garaia
Nafarroa Garaiaren kasuan Nafarroa Gourmet erresuma labela da hainbat bertako etxabereen produktuak babesten dituena . Hala nola Idiazabalgo gazta edo Erronkariko gazta, baita bertako ardi latxa zein Nafar ardi arrazako arkumeak.
Cahon
Biztanleria
2007an Cahon udalerrian erroldatutako biztanleak 209 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Nafarroa Garaia
Azken garaietan Erronkariko ibarrean arazo eta istilu handiak egon dira kanpoko ardien esnea sartu nahi dutelako bertako gazta egiteko asmoz. Bruselasko Batzordeaka ere bertako arrazaen alde agertu da istilu honetan, bertako ardi arrazen alde aritutako EHNE baserritarren sindikatuari arrazoia emanez. Kasu honetan bertako arrazen defantsa bertako ekoizpen tradizionala defendatzen duten baserritarren eta artzainen interesekin bat datoz.
Cahon
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Euskal Herriko bertako arrazen egoera. Arrazoiak
Gogoratu behar da Europako Batzorde Zooteknikoak FAOk baliabide genetikoen iraunarazpen eta erabilerari buruz egindako kontsulta teknikoaren ondorioz ezarri zuena, hau da, baliabide genetikoak iraunarazteko eta zaintzeko programetan honako hauek jaso behar zirela ezinbestean: arrazaren aitorpen ofiziala, arrazaren ezaugarri zoometrikoen definizioa eta zaintze, erabilpen eta sustapen egoeren kontrol-plana egitea eskueran dauden baliabideak oinarritzat hartuta.
Cahon
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Euskal Herriko bertako arrazen egoera. Arrazoiak
Bertako arrazek ezin dute askotan selekzionatutako beste arraza batzuekin lehiatu. Hori dela eta aspalditik jada, baserritarrek, produkzio handiagoren bila edo, hemengo arrazak kendu eta kanpokoak ekartzen hasi ziren.
Cahon
Etxebizitza
2007an 103 etxebizitza zeuden, 84 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 100etxeak ziren. 84 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 13 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 46 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Euskal Herriko bertako arrazen egoera. Arrazoiak
Hau gertatu zen, esate baterako, piriniotar behiekin eta eginiko berreskuratze lan eskerga bati esker ez balitz, gaur egun betizua dagoen egoera berean edo okerrago legoke. Hala ere, hobetze prozesu horretan garai bateko abereen landatartasuna galdu egin da neurri handi batean, eta zenbait adituek zalantzan jartzen dute hobekuntza prozesu horiek ez ote duten azkenean jatorrizko arraza galtzen. Betizuekin zein motxinekin ere berdin gertatu da, alegia, alde batetik haragi gutxiko zekorrak ematen dituztelako eta bestetik “izuak” direlako eta beraz maneiu zailekoak, pisu gehiagoko zekorrak emango dituzten eta gainera otzanagoak diren kanpoko beste arrazetako behiekin ordezkatu dituzte, edo bestela apurka kanpotik ekarritako haragitarako arrazen zezenekin gurutzatu dituzte era honetara arraza nahastuz.
Bertako arrazak baztertzeko beste zenbait arrazoi beherago zerrendatuta daude, «Zerk eragin du Euskal Herriko bertako arrazak egoera honetara iristea?» atalean.
Cahon
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 128 ziren, horien artean 98 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 98 pertsona aktiboetatik 86 lanean zeuden (51 gizon eta 35 emakume) eta 12 langabezian zeuden (6 gizon eta 6 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Bertako arrazen egoera legala
Nekazaritza eta Arrantza sailburuaren aginduz katalogo ofizialaren edukia eguneratxen da, eta bertan jasotako arrazei dagozkien arau bereziak ezartzen dira, dekretuaren zehaztutakoaren arabera.
Cahon
Diru sarrerak
2009an Cahon udalerrian 87 unitate fiskal zeuden, 220 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.292 euro zen.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Bertako arrazen egoera legala
Eparru batzuetan zehaztutako arraza-estandarren eduki zehatzak ezartzerakoan, dagozkien organo eta elkarte teknikoetan aitortutako eta hitzartutako irizpide zientifikoei jarraitzen zaie.
Cahon
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 higiezinen enpresak ziren.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Liburu genealogikoa eta erregistro-liburua
Liburu genealogikoa: erregistro-liburu orokorra da. Bertan, eskuz edo informatika bidez, katalogoan jasotako arrazei buruzko arau berezietan zehaztutako moduan inskribatzen dira arrazako abereak.
Cahon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 2 argiketariak eta 1 higiezinen agentzia.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Liburu genealogikoa eta erregistro-liburua
Erregistro-liburua: ustiategi baten erregistro-liburu indibiduala da, eta, hala badagokio, ustiategian jaiotako arraza-abere katalogatuak jasotzen dira.
Cahon
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Falco rufigularis
Falco rufigularis Falco generoko animalia da. Hegaztien barruko Falconidae familian sailkatua dago.
Euskal Herriko bertako etxe abereen arrazak
Arrazei buruzko arau berezietan ezartzekoak diren oinarrizko edukiak.
-Arrazaren aldaerak.
-Arrazaren ezaugarri morfologikoak:
1. Ezaugarri orokorrak.
2. Ezaugarri bereziak:
3.Izaera eta portaera.
5. Abereen kalifikazio morfologikoa:
6. Kalifikazio-baremoak.
6.1. Kalifikatu beharreko alderdiak eta alderdion ponderazioa.
6.2. Liburu genealogikoak.
6.3. Abere-erregistroak.
Bertako arrazak kontserbatzeko arrazoiak
Aspaldian, gizakien arduragabekeriagatik edota sentsibilitate ezagatik, asko dira galdu diren bertako abereen arrazak. Globalizazioak bere aldetik bertako abereen arrazen galera areagotu egin du Mundu guztian zehar.
Euskal Herrian ere, tamalez, horrelakorik gertatu dira eta gertatzen ari dira. Desagerturikoak ez dute itzulbiderik (ez behintzat era errazean). Hor dugu adibidetzat uro berriak deritzen abereen inguruko polemika. Desagertutako euskal arrazen artean “Baztango txerria” eta “Gasteizko mutur motza” deituriko txerrien kasuak edota Erronkariko ardiarenak ditugu, besteak beste. Une honetan galtzeko arrisku maila ezberdinetan daude Euskal Herriko bertako abereen arrazak eta zenbait kasuetan ahalegin handia egin beharko da gure artean jarrai dezaten. Zalantza egin daiteke zergatik lagundu behar ote zaion berez bizirik iraungo ez lukeen arraza bati. Izan ere, nolabait, arrazak izakiak berak sortuak dira, paraje hauetan bizi izan diren abeltzain-belaunaldiek moldatutako abereak dira kasu gehienetan —sarritan abereak berak abeltzainen jarduerara egokitu direla esan beharko litzateke—. Bada, azken finean, horixe da arraza horiek mantentzeko arrazoi nagusienetarikoa: kultur ondarea dira. Gure arbasoek utzitako herentzia bizia dira. Bertako arrazak kontserbatzen dabiltzan elkarte zein adituek zenbait arrazoi ematen dute bertako arrazak mantentzeko: Kulturalak, ekologikoak, ekonomikoak eta etikoak ere: Haietako asko FAO beraren arrazoi eta gomendioetan oinarriturik, zeren eta nazioarteko erakunde honek berebiziko garrantzia eskaintzen die bertako arrazeen kontserbazioari.
Direlako, arrazoi etikoak
Garrantzitsuena, agian sinpleena, honako hau:“direlako”, eta, direnen aldetik, izateko eskubidea dutelako. Arrazoi "etiko" hau ez baldin bada oso hedatua euskal kulturan, bai esan dezakegu pisu handia duela antzeko bertako arrazak dauzkaten Europako Ipar Aldeko herrialdetan. Han animalen aldeko arrazoi "etikoak" askoz ere zabalduagoak daude. Bestalde, gure arbasoek guretzat utzi zuten bezala, guk ere, une honetan betiko desagertzeko zorian dagoen ondare kulturak bizidun hau, gure ondorengo belaunaldiei uzteko beharkizun morala dugu, ez dezatela, gure utzikeriagatik, “ba omen zen …” esateko aukerarik izan.
Ondare kultural gisa
Bizirik dirauen ondare-kulturala direlako: Bertako arrazek bizirik dirauten Euskal Herriko ondare kulturala dugu, ohiturei, herri kirolei, herriko jaiei, historia, mitologiari... lotuak.
Euskal Herriko etxeko abereak bertako mitologian
Euskal mitologian etxeko abereek leku garrantzitsua hartzen dute. Haietako zenbait, betizuak (behigorriak) kasu Mari beraren avatar bezala agertzen dira.
Euskal Herriko bertako abereak ohitura eta herri kiroletan
Bertako arrazen beste balio kulturala haien inguruko esaera zahar eta ohiturak dira. Herri kiroletan zein etnografiako beste zenbait kontuetan.
Ahaztu gabe euskarari lotutako kontuak; esate baterako etimologian arraza bakoitzak pilatzen duen tokiz tokiko izen ugaritasuna eta haien jatorria.
Biodibertsitatea babesteko
Aspaldian, gizakien arduragabekeriagatik edota sentsibilitate ezagatik, asko dira galdu egin diren arrazak. Euskal Herrian ere, tamalez, horrelakorik gertatu dira eta gertatzen ari dira.
Une honetan galtzeko arrisku larrian dauden Euskal Herriko arrazen artean, besteak beste, betizu-arraza, landetako behia edota ahuntz azpigorria ditugu, eta, eginbeharrekoak eta lau egin beharko da gure artean jarrai dezaten.
Gordailu genetiko gisa
Gaur arte eta gizakiaren eskakizunari jarraikiz, etxeko azienden selekzioa esnetara, artiletara, ahal den arrautza gehien errutera nahiz haragitara bideratua izan da erabat (beste zenbait ekoizpen ahaztu gabe, esate baterako antzaren lumak burukoak zein edredoiak betetzeko). Selekzio hau, produktibitatean soilik oinarritu da, arrazen, esnea, arrautzak, artilea edota haragia produzitzeko gaitasuna kontutan hartuz eta beste arraza ezaugarri batzuk baztertuz. Horrek, arraza batean egiten diren hobekuntza genetiko guztiak hazitarako ar gutxi batzuk zabal ditzaketen ezaugarri produktibo batzuetan oinarritzea dakar. Bestalde, hazitarako horiek, oro har, enbor beretik datoz. Horrek guztiak, alde batetik, odolkidetasunaren gehitzea dakar eta, bestetik, ezaugarri ezberdinak dituzten hazitarakoen kopuruaren murriztea.
Bestalde, badira ezaugarri produktiboetatik at, zenbait unetan bere garrantzia eduki dezaketen beste faktore genetiko batzuk, besteak beste "basatasuna", hau da, basoan, orografia nahiz elikadura aldetik baldintza zailetan ongi moldatzeko gaitasuna. Ezaugarri hau ongi baino hobeto nabaritzen da bertako arraza askotan. Geroari begira, berezitasun hau baliagarri izan daiteke, beharra balego, beste arrazen hobekuntzan erabiltzeko.
Faktore ekologikoak
Gaur egun gero eta nabarmenagoa da naturarekiko gizartearen kezka.Bestalde, Europar Batasunaren nekazaritza politikak, gero eta garrantzi handiagoa ematen dio natura guneari.
Hala eta guztiz ere, Euskal Herrian, gero eta gehiago dira, toki malkartsuak direlako, bertan belardi eskasak daudelako edota beste arrazoirengatik (zenbait baserrien desagerpena, mendi askotan, mendetan zehar ohikoa izan den artzaintzaren desagertzea eta abar...), sasiz zein oteaz betetzen ari diren mendiak, gizonentzat erakargarritasuna galduz.
Hau dela eta zenbait toki zoragarri, sasi, ote zein sastrakak janda dago, eta, beste hainbat bide beretik jarraitzeko zorian. Honek garai bateko landa paisaiaren galera dakar, eta kontutan hartu behar da paisaiaren balio ekologikoa, estetikoa, kulturala, bai eta ekonomikoa ere, nekazaritza turismoari lotua esate baterako. Betizuek, sasi ardiek, pottokek... bestalde, orografia, elikadura eta klimatologia baldintza gogorretan bizitzeko ikaragarriko gaitasuna dute (basatasuna). Halaber, betidanik bere kokaleku naturala izan den ekosistemarekin oreka ezin hobean bizi dira. Ekosistema horien aldaketak betizuen bizimoduaren aldaketa lekarke eta aldi berean, ingurumari horretatik betizuak desagertzeak kaltegarria litzateke ekosistemarentzat. Gauzak horrela, arraza hauen parte hartzea bere garrantzia izan dezake aipaturiko inguruneak garbi mantentzeko eta bere erakargarritasuna berreskuratzeko. Zer esanik ez, guzti honek balio bikoitza duela egun garatzen ari diren “Parke Naturalen” kasutan.
Faktore ekonomikoak
Jakina da baserritarrek, arraza hauei leporatzen dieten “errentagarritasun” urria. Halere, “errentagarritasun urri” hori kakotxa artean jarri beharko genuke, izan ere, hiltzeko orduan animalia horiek kanalean pisu txikia izaten badute esate baterako, ekoizpen-kostuak ere txikiak dira (maneiua, elikadura eta abarreko kostuak), azken loditze-prozesuan kostu horiek handitzen badira ere.
Bestalde, bertako abereen haragia edo arrautzak kalitate handikoak dira (naturalak eta gustu onekoak, besteak beste), jendearentzako ezezaguna bada ere. Jendea horretaz jabetzea lortuko bagenu, bertako arrazei lotutako produktuak salmenta-prezioak igoko lirateke eta horren ondorioz “errentagarritasunak” gora egingo luke.
Bertako arrazen egoera
Arraza bat desagertzeko arriskuan dagoen edo ez sailkatzeko FAO-ren irizpideak hartzen baditugu kontuan arraza bat desagertzeko arriskuan dago baldin eta arrazako animalia kopuruari dagokionez, ugalketarako gai diren eme kopurua 100 eta 1000 artean dagoela edota arrena 5 eta 20ren artean).
Staffe doktore austriarrak betizuei buruzko artikulu baten aipuan, egun ere betizuen zein gainontzeko bertako arrazen kontserbazioari buruz kontutan hartzekoak agerian uzten ditu:
Zerk eragin du Euskal Herriko bertako arrazak egoera honetara iristea?
Hau gertatu zen adibidez eta duela zenbait hamarkada piriniar arrazako behiekin, baina berreskuratze lan eskerga bati esker ez balitz, gaur egun betizua dagoen egoera berean edo okerrago legoke. Betizuekin, montxinekin zein Landetako behiekin ere gauza berbera gertatu da, alegia, alde batetik haragi gutxiko zekorrak ematen dituztelako eta bestetik “izuak” direlako eta beraz maneiu zailekoak, pisu gehiagoko zekorrak emango dituzten eta gainera otzanagoak diren kanpoko beste arrazetako behiekin ordezkatu dituzte.
Beste batzuetan, berriz, bertako arrazako behiak kanpotik ekarritako haragitarako zezenekin nahastu dituzte era honetara arraza nahastuz (batez ere Limousin arrazako zezenak erabili dira horretarako). Haragitarako erabiltzen ziren zaldi arrazen kasuan, Auritzeko zaldia, Euskal Herriko mendiko zaldia zein Nafar behokaren kasu, kontsumo ohiturak aldatu dira eta egun zaldi okela gutxiago kontsumitzen da haien ohiko merkatuetan.
Garai bateko nafar kastako zezen karrikiriak berriz, nahiz eta txikiak izan, hain erasokor eta biziak ziren ezen toreatzaileek ez zituztela inolaz ere nahi, eta honek ekarri zuen arraza galtzea.
Boëge
Boëge Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Boëge udalerrian erroldatutako biztanleak 1.540 ziren. Familiak 564 ziren, horien artean 142 pertsona bakarrekoak ziren (91 bakarrik bizi ziren gizonak eta 51 bakarrik bizi ziren emakumeak), 174 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 201 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 47 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Worthington (Pennsylvania)
Worthington Pennsylvaniako borough bat da. Armstrong konderrian kokatua dago. 2010ean 639 biztanle zituen, 1.78 kilometro koadrotan banatuta.
Boëge
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 720 etxebizitza zeuden, 574 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 90 bigarren erresidentzia ziren eta 56 hutsik zeuden. 554 etxeak ziren eta 166 apartamentuak ziren. 574 etxebizitza nagusietatik 401 bere jabearen bizilekua ziren, 157 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 42 etxek bi zituzten, 79 etxek hiru zituzten, 122 etxek lau zituzten eta 318 etxek bost zituzten. 427 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 240 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 291 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.039 ziren, horien artean 742 aktiboak ziren eta 297 inaktiboak ziren. 742 pertsona aktiboetatik 697 lanean zeuden (369 gizon eta 328 emakume) eta 45 langabezian zeuden (22 gizon eta 23 emakume). 297 pertsona inaktiboetatik 81 erretiraturik zeuden, 94 ikasten zeuden eta 122 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Boëge udalerrian 567 unitate fiskal zeuden, 1.480,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.606 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 99 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 9 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 11 zerbitzu enpresak ziren, 23 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.