cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Epistemologia
XIX. mendea
XIX. mendean, bide enpirista-positibistari jarraituz, epistemologia zientifikoa lantzeko beste zenbait saiakera ere egin ziren. Hemeretzigarren mendeko positibismo klasikoa Auguste Comte (1798-1857), John Stuart Mill (1806-1873), John Herschel (1792-1871), William Whewell (1794-1866) eta Herbert Spencerrek errepresentatu zuten. Ondoren, enpiriokritizismoak jarraitu zion Richard Avenarius (1843-1896) eta Ernst Machen (1838-1916) eskutik, eta mende amaieran eta XX. mendearen hasieran, Henri Poincaré (1854-1912), Pierre Duhem (1861-1916) eta Emile Meyerson (1859-1933) agertu ziren, guztiak enpiriokritizismoarekin loturiko autoreak, izan horri jarraipena eman ziotelako edota horren erreakzio gisa garatu zirelako.
XX. mendea
XX. mendean, epistemologia zientifikoa hiru eskola edo generazio garrantzitsutan bana daiteke: neopositibismo logikoa, arrazionalismo kritikoa eta postpopperianismoa.
Neopositibismoaren bi aitzindari nagusiak Bertrand Russell (1872-1970) eta Ludwig Wittgenstein (1889-1851) izan ziren. Beraien eraginpean sortu zen XX. mendeko bigarren hamarkadan Vienako Zirkulua. Eskola horrekin positibismoa neopositibismo logikoan bihurtu zen, XX mendeko epistemologia zientifikoko lehen eskola handia sortuz. Eskola horretako autore garrantzitsuenak Moritz Schlick (1882-1936), Otto Neurath (1882-1945), Herbert Feigl (1902), Félix Kaufmann (1895) eta Rudolf Carnap (1891-1970) izan ziren. Berlinen laster sortu zen neopositibismo logikoaren gune berri bat, zeinaren autore printzipalak Hans Reichenbach (1891-1953), Kurt Grelling (1886-1942) eta Walter Dubislav (1895-1937) izan ziren. 1931. urtean, Rudolf Carnapek neopositibismoaren beste gune baten sorrera bultzatu zuen Pragan eta A. J. Ayerrek neopositibismo logiko Ingalaterrara eraman zuen.
Bigarrenik, arrazionalismo kritikoa daukagu, K. Popperren epistemologia. Arrazionalismo kritikoa neopositibismo logikoak bultzatu zuen epistemologiaren oinarrizko ildoen aurkako erreakzio gisa ulertu behar da. Arrazionalismo kritikoak Vienako Zirkuluaren oinarrizko tesiak eztabaidatuko ditu eta zientziaren teoriaren eskola berria ezarriko du. Eskola honek 1934tik aurrera nagusitasuna eskuratzen joango da eta gero eta eragin handiagoa izango du Vienako Zirkuluko autoreen ondorengo eboluzioan; adibidez, Carnap edota Reichenbachengan. Popperren dizipulu nagusienetakoak Hans Albert eta John Watkins izan ziren. Popperren teoriak eragin handia izan zuen 50. eta 60. hamarkadetako zientziaren teorian, eta gaur egunera arte eragina izaten jarraitu du.
Azkenik postpopperianoak ditugu. Hauek, nahiz eta positibismoaren eta Popperren teoriatik edaten duten, ez dira ez bata eta ez bestearekin identifikatzen. Autore garrantzitsuenak T.S. Kuhn, P.K. Feyerabend, I. Lakatos eta N.R. Hanson dira.
Epistemologiaren arazoak
Egun epistemologiak planteatzen dituen arazoak bi talde handitan bana ditzakegu: batzuk, izaera orokorreko arazoak dira, zientzia orori eragiten dietelako; eta besteak, aldiz, zientzia jakin bakoitzari dagozkion arazo espezifikoak dira, zientzia bati soilik dagozkie edota zientzia jakin bateko adar bati.
Ehun Egunak
Ehun Egunak (frantsesez, Cent-Jours) Napoleon I.aren agintaldiko azken garaiari (1815eko martxoaren 20tik uztailaren 8ra arte) ematen zaion izena da. Elba uhartetik ihes egin ondoren, monarkia konstituzionala ezarri nahi izan zuen Napoleonek eta horretarako burgesiaren gogoko ziren Benjamin Constanti eta Lazare Carnoti dei egin zien, eginbide hartan laguntzeko. Baina Vienako Batzarrera (1814ko iraila-1815eko ekaina) bildutako estatuek aginte guztietatik kanpora egon zedila erabaki zuten. Enperadore ohiak armada osatu eta Belgika aldera bidali zuen, baina aliatuen osteek Waterlooko guduan garaipena lortu ondoren, alde batera utzi behar izan zituen asmo haiek guztiak.
Frantziako egoera
Napoleonek Leipzigeko gudua galdu ostean, abdikatu zuen. Horren ondorioz Frantzia Luis XVIII. aren gidaritzapean ezarri zen. Parisko akordioetan (maiatzaren 30ean) Frantziak inperio garaian irabazi zituen lurrak galtzera bultzatu zuten aliatuek eta berak men egin zuen. Honela Frantziaren lurrak 1792ko mugetara itzuli ziren. Trukean gerrako ordainak ez zituen ordaindu behar izan. Frantzian haserrea zabaldu zen eta erregearen aldekoak geroz eta gutxiago ziren. Militar zahar asko ez zeuden erregea zenarekin konforme haiengana balorazio eskasa zegoela medio.
Elbako egoera
Bere lehen abdikazioaren ondotik Fontaineblauko akordioan erabaki zen bezala Napoleon Bonaparte Elbako irlaren agintaria zen, Luis XVIII erregearen menpe zegoela. Napoleon Europatik bidaiatzen ohitua zegoen garaipen eta konkista handiak lortuz eta irlaren gidari izateak ez zuen asetzen. Gainera, Vienako kongresuan Azore irletara bidaltzea edo zuzenean hiltzea aipatu zen, Frantziako egoera oso txarra zela eta Austrian zegoen bere emazteak bertze maitasun historio bat zuela jakin zuen enperadore ohiak. Horrez gain, Fontaineblauko akordioetan akordatu ziren ordainsariak ez zituen jasotzen eta bizitza biziki prekarioa zuen. Gauza guzti hauen ondorioz Frantziara itzultzea erabaki zuen.
Elbatik Parisera
1815eko otsailaren 12an Fleury de Chaboulon adiskidea Portoferraiora iritsi zen eta Frantziaren egoera larria zela adierazi zion Napoleoni. Otsailaren 26ean 1200 gizonekin batera, Napoleon Bonaparte Frantziara abiatu zen. Martxoaren lehenean Golfe-Juanera iritsi zen. Bere bidaia Alpeetan barrena egin zuen eta egun gutxitan Grenobleko hirira iritsi zen. Handik Lyoneko hirira joan zen geroz eta indar gehiago irabaziz. Aste bat berantago Parisera iristear zen. Azken etapa egin aurretik Frantziar armadak erregea abandonatu zuen eta arrats horretan berean Frantziako erregeak ihes egin zuen. Frantzia aginterik gabe gelditu zen. Martxoaren 20ean Frantziar bandera urdin txuri eta gorria ikusi ahal izan zen Parisen eta Napoleonek hiriburua hartu zuen.
Napoleonen Pariserako martxa egunkariko tituluetan nola deskribatu izan zen kontu ezaguna da, baina gezur literarioa da, Alexandre Dumasek asmatua.
Barne egoera
Napoleon gobernu bat egiten saiatu zen baina arrakasta gutxi izan zuen. Hauteskunde Legislatiboak antolatu zituen baina oso emaitza kaxkarra lortu zuen eta Liberalek bozken %80 jaso zuten. Herri txikietan ere hauteskundeak antolatu zituen baina abstentzioa oso altua izan zen. Horren ondorioz Napoleon Burgesiarengana gerturatu zen, beraien pribilegioak mantenduz.
Frantziaren ekialdea gehien bat Napoleonen alde agertu zen baina mendebaldea oraindik erregeren aldekoa zen. Napoleonek giroa lasaitzea lortu zuen horien pribilegio gehienak mantenduz.
Jouet-sur-l'Aubois
Jouet-sur-l'Aubois Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Ehun Egunak
Kanpo egoera
Vienako kongresua n zeuden herrialdeek ez zuten Napoleonen eskuartzea gustuko eta munduaren bakearentzat arriskutsuak zirela zioten. Ingalaterra, Errusia, Prusia, Frantzia, Suedia, Espainia, Portugal eta Austria Napoleonen aurka lerrokatu ziren. Napoleonek giroa zeharo lasaitzen saiatu zen baina saiakera hauen aitzinean aliatuek ez negoziatzea erabaki zuten haren aurka gerla eginez.
Ingalaterra, Austria, Prusia eta Errusiak akordu bat lortu zuten Napoleon boteretik kentzeko. Horretarako bakoitzak 150 mila soldaduko armada jarri zuten. Hala ere uztailera iritsi arte ez zuten armada batzea lortu bertze gatazka eta interesak zirela tarteko. Azkenean milioi bateko armada osatzea lortu zuten.
Napoleonen armada soldadu kopuruz askoz txikiagoa zela jakinik, Napoleonek Belgika rantz ofensiba jotzea erabaki zuen. Aliatuen bandora azken unean herrialde txiki ugari elkartu ziren. Hauen artean, Holanda eta Belgika, Danimarka, Saxoi ak eta Wurtenberg.
Jouet-sur-l'Aubois
Biztanleria
2007an Jouet-sur-l'Aubois udalerrian erroldatutako biztanleak 1.511 ziren. Familiak 692 ziren, horien artean 242 pertsona bakarrekoak ziren (125 bakarrik bizi ziren gizonak eta 117 bakarrik bizi ziren emakumeak), 229 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 197 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ehun Egunak
Waterlooko gudua
Waterlooko gudua 1815eko ekainaren 18an burutu zen eta Napoleonen azken gudua izan zen. Historialariek gudu hau 5 fasetan banatzen dute eta horietatik bakarra izan zen Napoleonen tropen alde. Egun hartan euria izan zen protagonista nagusia eta guztiz baldintzatu zuen Napoleonen estrategia. Napoleon estrategia aldean oso bizkorra zen eta ezin izan zituen bere mugimenduak nahi bezala egin. Ingalaterra eta Prusiako armadak askoz hobe adaptatu ziren egoerara eta gudua nagusitasunez irabazi zuten beraien tropak askoz hobe prestatuak baitzeuden horrelako egoeretarako.
Gudu odoltsu eta gogor honetan Frantziako 38 mila soldadu hil ziren. Garaileen aldean ere hildakoak ugariak izan ziren, 24 mila inguru.
Ondorioak
Parisera itzuli eta oraindik ere errebantxa gosez zegoen Bonaparte. Bere anaiarekin batera armada bat bildu zuten baina jendea haren aurka zegoela oharturik ez zuen gerlarekin jarraitu. Ekainaren 22an abdikatu zuen bigarren aldiz bere semea jar zedin tronuan baina aliatuek ez zuten utzi hala gertatzea. Santa Helena uhartera bidali zuten aliatuek eta han hil zen 1821eko maiatzaren 5ean.
Jouet-sur-l'Aubois
Etxebizitza
2007an 846 etxebizitza zeuden, 698 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 51 bigarren erresidentzia ziren eta 98 hutsik zeuden. 777 etxeak ziren eta 66 apartamentuak ziren. 698 etxebizitza nagusietatik 582 bere jabearen bizilekua ziren, 101 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 75 etxek bi zituzten, 166 etxek hiru zituzten, 208 etxek lau zituzten eta 244 etxek bost zituzten. 493 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 310 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 293 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Jouet-sur-l'Aubois udalerrian 704 unitate fiskal zeuden, 1.518 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.963 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 64 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 2 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
NGC 2255
NGC 2255 galaxia espiral bat da, Columba konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Laberako erretilu
Laberako erretilua edukiontzia edo metalezko erretilua da, oro har teflonez edo esmaltez estalitakoa, batzuetan parrila baten oso antzekoa dena bertan janaria ipintzeko labean egosteko. Maiz labean egiten diren plater jakin batzuk: gailetak, pastelak, etab ... bezalako gozoak, eta pizza bezalako beste elikagai gaziak prestatzeko euskarri gisa erabiltzen da. Normalean metal edo beira materialezkoak aurkitu ohi dira.
Cairièra
Cairièra Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Queyrières udalerrian erroldatutako biztanleak 315 ziren. Familiak 130 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 45 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 41 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 264 etxebizitza zeuden, 133 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 98 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 263 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 133 etxebizitza nagusietatik 110 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 48 etxek bost zituzten. 115 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 55 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 184 ziren, horien artean 127 aktiboak ziren eta 57 inaktiboak ziren. 127 pertsona aktiboetatik 113 lanean zeuden (64 gizon eta 49 emakume) eta 14 langabezian zeuden (6 gizon eta 8 emakume). 57 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Queyrières udalerrian 129 unitate fiskal zeuden, 327 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.422 euro zen.
Sakabanatze (estatistika)
Estatistikan, sakabanatzea edo dispertsioa aldagai bakarreko datu multzo edo probabilitate banaketa baten aldakortasun edo heterogeneotasuna aztertzen duen ezaugarria da. Adibidez, A:(1,4,7) eta B(3,4,5) datu multzoak harturik, A datu multzoa sakabanatuagoa dela esango da, tarte handiago batean zehar zabaldu eta datuak gehiago aldentzen direlako 4 balioa hartzen duen batezbestekotik. Probabilitate teorian, ziurgabetasunaren neurri moduan erabiltzen da maiz.
Cairièra
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 2 jatetxeak.
Sakabanatze (estatistika)
Estatistikan gehien aztertzen den ezaugarri bat da, zentralizazioarekin batera, datuen zentroa ez baita nahikoa izaten datu multzoak bereizteko. Zentroaren eta sakabanatzearen zenbatespenak, berriz, aski izaten dira egoera askotan datu-multzoak eta probabilitate-banaketak zehaztu eta finkatzeko, banaketa normalaren kasuan esaterako. Horretaz gainera, sakabanatze neurriak batezbesteko baten fidagarritasun edo adierazgarritasuna zehazteko, aldagaiak kontrolatzeko (adibidez, lantoki bateko ekoizpen-datuak ohiko mugetatik aldentzen ari ote diren aztertzeko), datu multzoak eta probabilitate banaketak alderatzeko eta beste neurri estatistiko batzuk eratzeko erabiltzen dira. Muturreko datuak hauteman eta estandarizazio izeneko eragiketaz datu multzo ezberdinetako datuak alderatzeko ere erabiltzen dira.
Cairièra
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Queyrières udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 344 hektarea erabiltzen.
Mieloperoxidasa
Mieloperoxidasa (MPO) neutrofiloen, monozitoen eta makrofagoen lisosometan agertzen den entzima da. Organismo-espektro zabal baten aurkako jarduera mikrobizidaren arduraduna da. Leukozito polimorfonuklear estimulatuetan, MPOk azido hipohalogenosoen ekoizpena katalizatzen du, batez ere azido hipoklorosoarena, eta beste bitarteko toxiko batzuk, jarduera mikrobizida nabarmen handitzen dute.
Crescent (Wisconsin)
Crescent Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Oneida konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mieloperoxidasa
Hipokloritoa sortu ondoren, honek produktu mikrobizida batzuk sortzen ditu, hala nola kloroa, kloraminak, erradikala hidroxiloa eta oxigenoaren singletea. Kloruro peroxidasaren desberdina da, baldintza fisiologikoetan substratu organikoak kloratu beharrean hipokloritoa sortzen duelako. Halurorik ez dagoenean, fenolak oxidatzen ditu eta jarduera peroxigeniko moderatua du estirenoengan.
Sakabanatze (estatistika)
Gehienetan, sakabanatzea aldagai kuantitatiboei buruzkoa da, baina aldagai kualitatiboen sakabanatzea ere azter daiteke, beste ikuspuntu batetik bada ere. Nolanahi ere, sakabanatzea kontzeptu abstraktua da, hedapena, zabalera, aldakortasun eta desbideratze moduan interpretatzen dena. Horregatik, anitz dira sakabanatzea neurtzeko proposatu diren neurriak. Bi sailetan banatzen dira: sakabanatze neurri absolutuak, datu multzo eta probabilitate banaketa bakar baten aldakortasuna neurtzeko baliatzen direnak, eta sakabanatze neurri erlatiboak, bi datu multzo alderatzeko erabiltzeko egokiak.
Cairièra
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Mieloperoxidasa
Homodimero gisa agertzen da. Azpiunitateak lotura disulfuro baten bidez lotuta daude. Monomero bakoitza kate arin eta astun batean datza. Kofaktore gisa, kaltzio ioi bat behar du monomero bakoitzeko, eta hemo B talde bat kobalenteki monomero bidez elkartua.
Cairièra
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurriak: distantzia neurriak eta batezbesteko desbideratze neurriak
Distantzia-neurrien abantaila nagusia kalkulurako erraztasuna da, baina eragozpen moduan ez dute jasotzen datu guztietan biltzen den informazioa. Batezbesteko desbideratze-neurri batean kontuan datu guztiak hartzen badira ere, kalkulua konplexuagoa da.
Mieloperoxidasa
Mimeloperoxidasaren eskasia (MPD) kandidiasi barreiatua sortzen duen akats autosomiko errezesiboa da.
Méduse ontziaren almadia
Méduse ontziaren almadia (Le Radeau de la Méduse) Théodore Géricaultek 1819ean egindako margolana da. Lan handi hau (491 x 716 zm.) Parisen, Louvre museoan, erakusten da. Erromantizismo frantsesaren benetako ikonoa bihurtu zen berehala.
"Méduse" ontziaren historia
Beharbada Théodore Géricaulten lanik gorena izan daiteke (1819). Gaiak benetako ezbehar bati egiten dio erreferentzia, Marmoka (Méduse) ontziak jasan zuen naufragioa baitu oinarri, 1816an Afrikako mendebaldeko kostaldeetan jazotakoa, Arguineko uharrian. Dakarrerako bidean zihoan Marmoka itsasontzia, baina aipatu lekuan hondartu zen 1816ko uztailaren 2an. Salbamendu-txalupa askorik ez, baltsa bat egitea erabaki zuten denek ala denek lekurik izan zezaten onik ateratzeko. Hogei metro luze zen eta zazpi zabalean. Guztira 365 lagun ziren itsasontziko bidaiariak, eta baltsan ehun eta berrogeita hamar lagunek joan behar zuten. Nork non joan behar zuen, hau da, nori zegokion txalupetan abiatu edo baltsan bidaiatzea erabakita bazegoen ere, ezustean jazo zen dena, Méduse fragata hondora baitzihoan. Ofizialik ez zen igo ontzi inprobisatu horretan. Lau txalupek atoian zeramaten baltsa, baina, tamalaren tamalez edo nahita, berehala kableak askatu zituzten, baltsadunak nora ezean lagaz. Hamabost egunez jitoan ibili ziren. Tartean ekaitza, zer jan eta edan gutxi, liskarrak, hilketak, kanibalismoa… 1816ko uztailaren 17an Argus bergantinak bizirik ateratakoak salbatu zituen: hamabost lagun ziren.
Testuingurua
Gertaera tragiko hau aukeratu zuenean Géricault oso gertaera ezaguna bilatzen ari zen. Margolana ez zen enkargu baten ondorioa, artistaren beraren ekimen propioa baizik. Horrekin Géricaultek, oso gai polemikoaren bitartez, arrakasta eta bere ibilbideari bulkada handi bat ematea bilatzen ari zen. Egia esateko gertaera hasierati erakarri zion eta margolana hasi baino lehen dokumentazio lan handia egin zuen: zirriborroak prestatu zituen, bizirik atera zire protagonisteei elkarrizketatu zituen, zehatz mehatz Alexandre Correard, Arts et Métiers erakundearen ingeniariari, eta Jean-Baptiste Savigny kirurgialariari. Méduse itsasontziko arotzetako bat bilatu zuen, bestetik, ezbeharretik onik irtendakoa berau, eta baltsaren eskalazko maketa eginarazi zion. Hiru pertsonaiok (Savigny, Corréard eta arotza) margoan ageri dira. Dokumentazio lan horrek ere hildakoen gorpuak ikusteko ospitaletara eraman zuen. Lehen erakustaldiatik margolana oso polemikoa izan zen; lehen aldiz Pariseko Saloian egin zen hori, 1819an, eta alderen eta aurkaren komentarioak Frantziatik harago zabaldu ziren. Hogeitamar urtekin Géricault mundu guztian ezagutzera eman zen. Artistaren heriotz goiztiarraren ondorioz, 32 urtekin, Louvreko Museoak erosi zuen lan hau.
Balorazioa
Nahiz eta Le Radeau de la Méduse historiarekin eta margolaritza historikoaren lotura zuzena izan zen, genero horrekin haustura bat suposatu izan zuen, batez ere Neoklasizismoak landutakoarekin. Haien neurrien eta orekaren aurrean, margolan hau dramatizmo gainezka dago egina. Haren eragina handia izan zen, bereziki Eugène Delacroix, J. M. W. Turner, Gustave Courbet eta Édouard Manet egileen lanetan.
Margolanaren azterketa
Margolanak simetria ez du gordetzen. Nahita bilatutako desordena ikusten da, gertaeraren errepresentazio zuzena izan zitekeena. Egitura piramidal bat ikus dezakegu bi planoen gainean: itsasoa eta zeruaren paisaia, batetik, balsa bestetik. Margolanak biltzen dituen datuak errealak dira: 15 itsasoan galduak Argus itsasontizak jaso zituen.
Almadiaren oinarrian desesperazioa da nagusia, hildakoekin sinbolizatuta. Goruntz, argirutz, itxaropena ikusten dugu oihalan mugitzen dituzten gizonengan sinbolizatuta. Zeruan, aldi berean, hodei beltzen artean, argi-ilunak ikus daitezkeen.
Orokorrean, eszena oso epikoa da eta hori protagonisten jarreretan ikusten da. Koloreak ez dira ugariak: beixetik beltzara, tarteko tonu guztiekin. Atmosfera horrek dramatismoa eta babesgabetasuna zabaltzen du.
Ibon Barandiaran
Ibon Barandiaran García (Leioa, Bizkaia, 1993ko urriaren 1a) futbolari bizkaitarra da.
Kirol Ibilbidea
''2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Selknam
Selk'nam edo ona amerindiar herri bat da, XX. mendearen hasierara arte Suaren Lurraldeko uharte handiaren iparraldean eta erdialdean bizi zena, Amerikako kontinentearen hegoaldeko muturrean, Argentinan eta Txilen.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurriak: distantzia neurriak eta batezbesteko desbideratze neurriak
Distantzia-neurriak
Selknam
Jatorrian, lurreko nomadak, ehiztariak eta biltzaileak ziren. XX. mendearen hasierako genozidio baten eta mende bat baino gehiagoz iraun zuen transkulturazio-prozesu baten ondoren, uhartearen zati argentinarrean bizitzen jarraitzen duten selknamak erabat akulturatuta daude.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurriak: distantzia neurriak eta batezbesteko desbideratze neurriak
Batez besteko desbideratze-neurriak
Selknam
Etimologia
«Selknam», «Selk'nam», «Shelknam» edo «dewak» tehueltxen aldetik jasotzen zuten izena da (gertuko tribuak eta selknamekin lotutakoak), «ona» hitza berriz, yagan hizkuntza tik dator.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurri absolutuak eta erlatiboak
Sakabanatze neurri absolutuak eta erlatiboak ere bereizten dira. Sakabanatze neurri absolutuak datu multzo baten baitan dagoen aldakortasun maila absolutua neurtzen dute, aldagaiaren unitatetan. Sakabanatzea neurtzen duten jatorriko neurriak dira, distantzian eta batez besteko desbideratzean oinarritzen direnak. Ezin dira, ordea, erabili, datu multzo ezberdinetako sakabanatzeak alderatzeko, batezbesteko edo erreferentzia ezberdinei buruz kalkulatu direlako.
Selknam
Etimologia
«Ona» izena, uhartearen hegoaldean bizi izan ziren yaganen hitz batetik dator, honen esanahia, iparraldeari erreferentzia egiten dio. Honela, Uharte Handiari Ona-sin ("iparralde-herrialde") eta Beagle kanala ri Ona-Shaga ("iparralde-kanal") deitzen zieten. Lola Kiepjak, "Selk'nam tradizioan bizi izan zen azken pertsonatzat" hartu zena, "ona" ingelesezko hitz bat zela uste zuen, bera bizi zen erreserban argazkiak ateratzeko iristen ziren noizbehinkako turista ingelesek hitz hau erabiltzen baitzuten berari buruz hitz egiteko.
Jatorria
Aonikenk en gertuko ahaideak ziren (tehueltxak edo patagoiak ere deituak), Patagonian bizi zirenak, Magallaes itsasartea ren iparraldean. Haiekin antz handia zuten fisikoki, hizkuntzaz eta ohiturez. Gizonezkoak altuak ziren, 1,80 metroko batez besteko neurrikoak, gihartsuak, mardulak, sorbalda zabalekoak, azal beltzaranekoak eta bizkortasun handikoak, eta horrek ehizean arrakasta izatea ahalbidetzen zien. Emakumeak baxuagoak ziren. Irlaren iparraldean sortu ziren, gaur egungo Txilen, eta haush ak XIV. mendetik aurrera hego-ekialdera desplazatu zituzten indarrez.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurri absolutuak eta erlatiboak
Oztopo hau gainditu eta horrela datu multzoen arteko sakabanatze-mailak alderatu ahal izateko sakabanatze-neurri erlatiboak erabiltzen dira, horretarako dimentsio edo unitaterik gabeko koefizienteak erabiliz eta sakabanatze-neurri absolutua dagokion zentro-neurriarekin alderatuz askotan (ikus, esaterako, ibiltarte-erdia eta desbideratze estandarra, hurrengo taulan). Adibidez, bariedade bateko tomate aleen pisuak jasotzen dituen datu-multzo baten baitan batezbesteko desbideratze-neurri bat 100 gramukoa bada, batezbestekoa 300 gramukoa izanik, eta beste bariedade batean desbideratze-neurria 100 gramukoa bada, baina 500 gramuko batezbesteko baten inguruan, bigarren kasuan sakabanatzea erlatiboki txikiagoa da: 100/300=%33.3koa lehen kasuan eta 100/500=%20koa bigarrenean. Konparazio erlatiboa datuak unitate ezberdinetan jasota dauden kasuetarako ere baliagarria da, sakabanatze-neurri erlatiboek ez baitute unitaterik, eta oro har ehuneko baten bitartez adieraz baitaitezke.
Selknam
Historia
Bere tradizioen eta ebidentzia linguistiko eta geologikoen arabera, lehen selk'namak (eta hauekin lotura estua duten haushak) hegoaldeko Patagoniako tehueltxeak izan ziren, Suaren Lurraldeko uharte handian ezarri zirenak.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurri absolutuak eta erlatiboak
Sakabanatze-neurri absolutuak kasu bakar batean erabil daitezke bi datu-multzoen arteko sakabanatze-mailak alderatzeko: batezbesteko berdina eta unitate berdinetan dutenean.
Selknam
Historia
Selknam eta haushek uhartea bi herri kanoerorekin partekatzen zuten (itsas nomadak): kawésqar rak eta yaganak, egitura fisiko, hizkuntza eta ohitura oso ezberdinekoak. Selknamak, nagusiki, uhartearen iparraldean eta erdialdean bizi ziren, haushak, hegoekialdean zeuden bitartean, Mitre penintsulan, europarrekin harremana izan zuten garaian. 1520an Fernando de Magallaes eko espediziokoek ikusi zituzten arren, bere izena daraman itsasartea aurkitu zuenean eta lurraldearen izena eragin zuten indigenen suteak ikusi zituenean, europarrekin erregistratutako lehen kontaktu pertsonala, Pedro Sarmiento de Gamboa k 1580an protagonizatu zuena izan zen.
Sakabanatze (estatistika)
Sakabanatze neurri absolutuak eta erlatiboak
! Neurri absolutua ! Formula ! Dagokion neurri erlatiboa ! Formula
Selknam
Historia
Geroago, noiz behinkako kontaktuek 1880ko hamarkadaren hasiera arte jarraitu zuten, Julius Popper bezalako urre bilatzaileak, salestar apaiz eta estantziero handiak iritsi ziren arte, Argentina eta Txilek emandako lur emakidekin. Ordurako, 4000 eta 5000 selknam arteko biztanleria zegoela kalkulatu da. Ardien hedapenak kolonizazioaren aurkako erresistentzia selknamaren hasiera suposatu zuen, hesiak suntsituz eta ardiak lapurtuz edo hilez. Etxalde jabe handiek "indiar ehiztariak" kontratatu zituzten, gehienak britainiarrak, familia indigenak hil edo harrapatzeko. Salestarrekin egindako akordio baten ondorioz, 1890eko hamarkadaren erdialdean misioetara deportatzeko politika bat hasi zuten, non gaixotasun exogenoek eta, bereziki, tuberkulosiak selknam gehienak suntsitu zituzten.
1883an abeltzaintza-ustiapena hasi zen, Txileko gobernuak lehen etxaldeak partikularrei emanez, eta 1887an meatzariak urre bila iritsi ziren uhartearen iparraldeko sektorera. 1888an Salestar misio bat ezarri zen Dawson uhartea n indigenak ebanjelizatu eta zibilizatzeko asmoz. 1891n biztanleria 2.000 pertsonara murriztu zen. 1893an La Candelaria Salestar Misioa ezarri zen, 1921etik aurrera Río Grande hiria izango zena, hau ere zibilizazio eta indigena populazioaren ebanjelizatze grinarekin.
1999ko ekainaren 2an Virginia Choquintel hil zen, azken selk'nam purua (aita eta ama selk'namak zituen ), bere herriko ohiturekin bizi ez zen arren.
Hizkuntza
Selknam hizkuntza chon familiakoa da, tehueltxe hizkuntza eta haush hizkuntza ere barnean hartzen dituena, azken hau selk'nametik hurbilago dago tehuelche baino. Selk'nam-haushek chon hizkuntzen adar australa osatzen du, Suaren Lurraldean eta Magallaes itsasartearen inguruko Patagoniako eremuetan hitz egin ziren hizkuntzak. Chon familiaren eta Hego Amerika ko beste hizkuntza batzuen arteko harremanak ez daude batere argi. Autore batzuen ustez, gününa këna chon hizkuntzekin lotuta egongo litzateke, beste batzuen ustez, berriz, pano-takana familiarekin harremana izango luke. Selk'nam hitz batzuek argi eta garbi adierazten dute beste chon hizkuntzekiko ahaidetasuna:
Lurralde eta gizarte-antolaketa
Suaren Lurraldea uharte bat denez, espazioa bere zatien arabera antolatua izan zen, selknamen antolaketa sozialaren oinarria izan ziren haruwenhen bidez. Haruwenh bakoitza patrilinear leinu exogamiko eta patrilokalen arabera antolatu zen, eta bere mugak tradizioak finkatzen zituen.
Haruwenh bakoitza, espazio fisiko zehatz bat zen, non, baliabideak, ehizaren eta bilketaren bidez lortzen zituzten, selknamen bizitza nomadari laguntzen zion elikagai bilaketa konstante bat mantentzera behartzen zuena. Familiek espazioak errespetatzen zituzten eta salbuespenez egoera berezietan partekatzen zituzten, hala nola, hain ospakizunak (hasierako zeremonia), elikagai eskasia, ezkontzak, etab.
Exechodontes daidaleus
Exechodontes daidaleus Exechodontes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Selknam
Lurralde eta gizarte-antolaketa
Selknamen bizitza nomada Patagonia eta Pampako ehiztarienaren antzekoa zen. Kide bakoitzak ondo zehaztutako betebeharrak zituen: gizonak ehizatu eta armak egiten zituen, emakumeak etxeko lanak egiten zituen, haurrak zaintzen zituen, eta etxebizitza garraiatu eta instalatzen zuen. Kultura honek mundu espiritual zabala zuen, hain bezalako zeremonietan adierazia, hastapeneko errituala, non nerabeei beren ordena soziala gordetzeko joera zuten zenbait sekretu erakusten baitzitzaien: patriarkatua. Bidaietan hondartutako balea bat aurkitzen bazuten edo arriskuan bazeuden, ke seinaleak erabiltzen zituzten taldeen artean komunikatzeko.
Teofrasto
Teofrasto (Θεόφραστος; Ereso, Lesbos, c. K.a. 371 – Atenas, c. K.a. 287), Grezia Klasikoko filosofo bat izan zen, Aristotelesen ondorengoa eskola peripatetikoan. Botanikaren sortzailetzat jotzen da. Bere lana oso zabala izan zen: biologia eta fisikatik etika eta metafisikaraino. Erdi Aroan bereziki estimatuak izan ziren botanika alorrean idatzi zituen liburuak.
Selknam
Etxebizitza
Selknamek kawi izeneko bi etxebizitza mota eraikitzen zituzten, bata zirkuluerdi-formakoa eta bestea kono formakoa. Lurrean iltzatutako makilez eraikitzen zituzten, eta horiekin egitura bat osatzen zuten animalien larruz estalita.
Erlijioa, mitoak eta elezaharrak
Selknamek gizonezkoen iniziazio erritoak ospatzen zituzten, non zaharrek sekretu tribalak gazteei edo klóketenei adierazten zizkieten. Erritu iniziatiko hori h'ain deitzen zen; 18 urte inguruan egina, gazteei helduen kategoria ematen zien. Errituak, emakumeek, izpirituz mozorrotuz, gizonak nola menderatzen zituzten kontatzen zuen mito batean oinarritzen ziren, eta Eguzkiak, inpostura nola deskubritu zuen, eta emakume guztiak, bere emazte Ilargia izan ezik, erailak izan ziren, eta, ordutik, gizonek, engainua bereganatu zutela eta, berau irudikatzen jarraitzen zutela, emakumeak menderatzeko. Kanpoko behatzaile askori gorputzeko pinturak atentzioa eman badiezaieke, are gehiago harritu zituzten lekukoak gazteek jasaten zituzten froga oso gogorrek, bereziki erresistentzia fisikoari buruzkoak.
Temáukel, mundua ordenatuta mantentzen zuen naturaz gaindiko entitate handi baten izena zen, eta munduaren jainko sortzailea Kénos edo Quénos deitzen zen. Eguzkiak eta ilargiak, Krenn eta Kreen izena zutenak, garrantzi handia zuten eurentzat, eguzkia, ilargiaren senarra zelarik, eta, bere atzetik, zigortzera zihoana, baina inoiz harrapatzera iritsi gabe. K'aux ere aipa daiteke, tribu bakoitzeko kideen ordena eta jarrera onak zaindu zituen pertsonaia mitologiko bat, eta lege guzti-guztiak selknamei irakatsi zizkiena, eta nork, bere iloba Táiyinekin batera, Táita izpiritu krudela garaitu zuena.
Xamanek, xo'on deituak, ehiztariei laguntzen zieten eta gaixotasunak sendatzen zituzten. Beren boterea, hildako xamanen izpirituengandik jasotzen zuten, ametsetan agertzen zitzaizkienak. Hildakoei azaletik lurperatzen zitzaien eta familiak alde egiten zuen eta euren gauzak erretzen zituzten, hildakoa lurrean ahaztu behar baitzen. Selknamek, heriotzaren ondoren, jainko guztien aurrean judizio zerutiar batera eramaten zituztela uste zuten. Jainkoek, hildakoa bere erresuman sartzea eta betiereko bizitzaz gozatzea nahi ez bazuten (jokabide txarragatik edo legeren bat hausteagatik), zigortu egin behar zituzten infernuetara eramanez, non infernuetako, kaoseko eta jarrera txarreko jainkosak, Xalpen deituak, betierekotasun osoan sufrimendua eta mina sentiarazten zion. Selknamek, gainera, Xalpen jainkosa, bere jainko gerlariengana, Shoortengana, jotzen zuela uste zuten, bere kaos eta suntsipen planak gauzatzeko.
Elikadura
Selknamak hegaztiez, guanako ez eta tucutucu sez elikatzen ziren, kostaldeko haruwehneko biztanleek itsas produktuen bilketarekin osatzen zutena, hala nola hondartzan aurkitzen zituzten itsaskiak edo hondartutako balearen bat, eta basoko fruituez, kalafatea eta chaura renak kasu.
Elikagaien bilaketa zen bere eguneroko bizitza. Janaria lortzea gizonen egitekoa zen, arkua eta gezia erabiltzen trebeak ziren, beharrezkoa zena guanakoa ehizatzeko. Emakumeek etxea zaintzen zuten, itsaskiak jaten zituzten goseak behartzen bazituen, eta, lekualdaketetan, dendak larruzko poltsetan eta ihi saskietan kargatzen zituzten, tresna eta oraindik ibiltzen ez ziren seme-alabekin batera.
Lanabesak
Selknamek harrizko, hezurrezko eta zurezko erremintak egiten zituzten. Bere arma nagusiak arkua eta geziak ziren. Habaila eta arpoia ere erabiltzen zituzten. Zantzuak daude k.a. 6000 inguruan jada selknam ehiztariek boleatzaile esferikoak erabili zituztela ehizatzeko eta lanabesak elikagaiak manipulatzeko.
Selk'nam genozidioa Suaren Lurraldean
Gorputzeko pintura oso garrantzitsua zen hain zeremonian eta eguneroko bizitzan aurpegiko pintura erabiltzen zen. Gorputz-pinturaren erabilerak bi helburu zituen: alde batetik, gorputza klimaren zurruntasunetik babesten zuen, eta, bestetik, apaingarri bat zen, animo-egoera islatzen zuena.
Indiar ehiztariak
Julio Popperrek hainbat liskar izan zituen selknamekin, eta "kobratutako piezekin" argazkiak atera zituen. Ingeles, eskoziar, irlandar eta italiar langileburu eta peoiak "indiar ehiztariak" izan ziren. Adibidez, Mac Lennan edo "chancho colorado", José Menéndez Menéndezen etxaldearen administratzailea, libra baten prezioa jarri zutenak barrabilen eta bularren truke, eta libra erdi haurren belarri bakoitzeko.
1880ko 4000 selknametatik 500 baino ez ziren geratzen 1905 inguruan. Ordurako, sarraskia ia amaitu zen. Ondoren geratu ziren gutxi horiek, kanpotik sartutako gaixotasunengatik hil ziren.
Presentzia modernoa
1980ko hamarkadaren inguruan, bizitza nomada ezagutu zuten 9 pertsona inguru geratzen ziren: Pacheco, Francisco Minkiol — 1916an Río Gallegos en jaioa —, Federico Echelaine — 1905ean jaioa —, Luis Garibaldi Honte — 90 urte, Suaren Lurraldeko Uharte Handian jaioa —, Segundo Arteaga eta Rafaela Ishton Martínez. Anne Chapmanek Rosaria Imperial eta Alfredo Rupatini ere aipatzen ditu. Hizkuntzaren ezagutza-maila aldatu egiten zen kasu bakoitzean, nahiz eta ziurrenik XXI. mendeko bigarren hamarkadarako ez den inor bizirik geratuko hizkuntza hori jatorrizko hiztun gisa hitz egiten duenik.
1996ko abenduaren 12an Argentinako Indigenen Gaietarako Institutu Nazionalak pertsona juridikoa aitortu zion Ushuaiako Rafaela lshton komunitate indigenari, selk 'nam herrikoa. 2004-2005 aldiko Herri Indigenen Inkesta Osagarriak (ECPI), Argentinako 2001eko Biztanleria, Etxe eta Etxebizitzen Errolda Nazionalaren osagarri denak, emaitza hau eman zuen: ona herriaren lehen belaunaldian, Argentinan 696 pertsona zeudela (horietako bat ere ez zen bizi komunitate indigenetan), horietatik 391 Suaren Lurraldeko probintzian, Antartikan eta Hego Atlantikoko Uharteetan, 114 Buenos Aires hirian, 24 Buenos Aires Handian, eta 191 gainerako herrialdeetan. 2010eko Argentinako Biztanleria Erroldaren arabera, 2761 selknam zeuden herrialde osoan, horietatik 294 Suaren Lurraldean, Antartikan eta Hego Atlantikoko Uharteetan. Txilen Covadonga Ona Komunitatea sortu zen 2012an, Selk'nam Chile Korporazio bezala legez onartua 2015ean, Estatuari 2020an herriaren onarpena eskatu ziona. Helburua "selknam herriko kideak biltzea, kultura suspertzea, hizkuntza, ohiturak eta zeremoniak indartzea eta urratutako beste herri batzuekin elkarlanerako aliantzak sortzea" da. Santiago hiriburuan Selknam Rugby taldea sortu zen omenaldi gisa 2019an.
Izaro Garmendia
Bizialdia
Zaldibiako Iztueta ikastolan hasi eta ondoren Ordiziako Jakintza ikastolan jarraituz, Ordiziako Institututik pasatua.
Ohiko ikasketez gain musika ikasketak umetatik eman izan ditu eta ondorioz plaza gizon izaten bukatu du batez ere. Euskal Herrian zehar makina bat plazetan giroa alaituz, bai txistuaz goiz ereserkiak joaz edo dantza taldeekin, adibidez, Beasaingo Ostadar eta Zaldibiako Iztueta taldeekin besteak beste. Trikitiarekin ondoren hainbat erromeri a eta kalejiratan. 1989an sortu zuen bere lehen abestia (Txintxarri), artean bere trikiti irakasle zen Inaki Malbadik disko batean grabatu zuelarik.
Ordizian hasi zen solfeoarekin, Beasaingo musika eskolan piano ikasketak eta Karlos Jimenezekin Beasainen eta Francisco Escuderorekin Donostian harmonia ikasi zituen. Gero txistua ikasi zuen Zaldibian Xalbador Etxebarria, Tere Irastortza eta Malores Etxeberriarekin. Trikitixa eta panderoa Albizturko Iñaki Malbadi eta Ramonekin ikasi zituen. Alboka eta txalaparta ikasten Gasteizko folklore udal ikastetxean aritua da.
Trikitixa irakasten aritu izana da Zaldibian eta Lizarrako ikastolan.
Pailazoa
Zapotxin taldeko kide eta sortzailetakoa.
Kiki, Koko, Moko eta Flax pailazo taldean parte hartu zuen. 16 abestiko disko bat beraientzat eginik, abestiak sortu eta moldatuz.
Potxin eta Patxin artista bikotea osatu zuten geroago eta hor dirau 2004az geroztik.
Doinu-sortzailea
1995ean Donostian Herri ametsa eta Zurriolak antolatutako Kilometroak jaiko abestiaren musikaren sortzailea izan zen, baita Beasaingo 2001ekoan ere.
Jaurlaritzak ikastetxeetan eskaintzen zuen Osasunkume osasun kanpainako abestiaren musika sortu zuen.
Hainbat abesti konposatu du eta antzerki, malabar, zirku-ikuskizun sortu eta eskaini ditu.
Gosztonyia antarctica
Gosztonyia antarctica Gosztonyia generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Skikda
Skikda (سكيكدة; ⵙⴽⵉⴽⴷⴰ) Aljeria ipar-ekialdeko hiria da. Izen bereko probintziako hiriburua, 2008an 182.903 biztanle zituen. .
Txantxillo
Santiago Hernández Redondo, ezizenez Txantxillo, Donostiako kaleetan zehar eta gehienbat Parte Zaharrean poltsaz gainezka beti gora eta behera ibiltzen zen herri pertsonaia zen. Askotan xilofonoa jotzen zuen eta «una pesetita, por favor» ("pezetatxo bat, mesedez") eskatzen zuen. Poltsaz beteta ibiltzeko joera horregatik, Donostian ohikoa da norbait poltsaz beteta ikusten denean, "Txantxillo ematen duzu!" edo antzeko esaldiren bat botatzea.
Bizitza
Berez, Salamancako probintziako Valero eta San Esteban de la Sierra udalerrietatik zetorren familia apal batean jaio zen. Lanbidea gurasoek irakatsi zioten. Uliako harkaitzetatik ateratako hondar saltzaile gisa, Groseko etxekoandreek auzoko latsari lekuan arropa garbitzeko erabiltzen zuten. Gerora, Trueba zinema inguruko kazetetako berrien oihulari modura jardun zuen.
Garai hartan jada bere ezizenaz ezaguna zen. Hori amonari zor zion. Txikitan Sagues auzoan bizi zelarik, amonak, leihotik, jokatzeari utzi eta etxera jatera igotzeko deitzen omen zion: «¡Chiquillo, sube ya!» (euskaraz, "Txikito, igo hadi oraintxe!"). Eta «chiquillo» hitza, errepikatzearen poderioz, Txantxillo izatera igaro zen, izen horrekin ezagutu zuten harat honata zebilenetan ikusten zutenek, beti itxuraz baliorik ez zuten traste eta tresna zaharrak botaz, nahiz eta, zalantzarik gabe, haiek euren jabearentzat esanahia izan. Beste azalpen bat ere posible da: Gipuzkoako toki askotan 'santillo' esaten zaio Santiago egunari (uztailaren 25a); kontuan izanda Txantxilloren izena, berez, 'Santiago' zela, likeena da 'Txantillo' izatea euskarazko 'Santillo' izenaren txikigarria.
Beti Grosen bizi izan zen, Artetxe Jenerala kaleko bostgarren solairuko etxebizitza batean, bere bizitza agortzen hasi zen arte. 2003. urtean hil zen, Donostiako Gurutze Gorriko zentro gerontologikoan eta 28 kilo besterik pisatzen ez zituela. Famatua zen haren Dame una pesetita esaldia, edonori esaten ziona. Horrela, Sanchis y Jocano abeslari donostiarrek Cronica de San Sebastián beren disko eta abestian berari buruzko erreferentzia egiten zuten:
Tawhid
Tawhid (توحيد, Jaungoikoaren bakartasuna; baita tawheed, touheed, edo tevhid ere ) Islamak duen monoteismoaren bakartasunaren kontzeptu zatiezina da. Tawhid Islamaren oinarrizko kontzeptu erlijiosoa da eta baita nagusiena ere, musulman baten federaren oinarria. Jaungoikoa Bat (Al-ʾAḥad) eta Bakarra (Al-Wāḥid) dela argi dio; beraz, Jainkoengan duten sinesmen islamikoa unitarioa da.
Tawhid islamiar profesioaren aurreneko osagaia da., izan ere shahadaren (islamiar fede-aitormena) hasiera Jaungoikoaren bakartasunaren sinesmena aldarrikatzea da. Besteari jainkotasuna egoztea shirk da – Koranaren arabera barkaezina den bekatu bat, batez ere, gero damutzen ez badira.
Monoteismoarekin engaiamendu izatea islamiar sinesmenen oinarria (aqidah) da eta, teologia islamikoaren arabera, beste erlijioekiko duen ezberdintasun nagusia da. Hala ere, Tawhiden antzeko kontzeptuak daude: judaismoan Shema Yisrael juduen fede-aitortza edo kristauen unitarianismoa (nahiz eta kristautasunean gutxiengoaren sinesmena den, kristau gehienak hirukoiztarrak baitira).
2020 QG
2020 QG edo ZTF0DxQ, Lurraren orbita igarotako 3-6 metro diametrodun asteroide bat izan da, gutxi gorabehera auto baten tamaina du. Apolo asteroide taldekoa da, 2020ko abuztuaren 16an Lurretik 2.940 kilometro ingurura igaro zen.
Bosco Ntaganda
Bosco Ntaganda (Kiningi, Virunga mendiak, 1973ko azaroaren 5a) ruandar-kongotar gerrillari eta militarra da, 2019an Nazioarteko Zigor Auzitegiak gerra kriminaltzat jo zuena.
Bizitza
Ruandako Defentsa Indarretako kide ohia, Kongoko Errepublika Demokratikoko armadako jeneral bilakatu zen Kongoko Bigarren Gerran. 2012ko apirilean, Martxoak 23 Mugimendua (M23) sortu eta Kongoko Gobernuaren aurka matxinatu zen. 2013ko martxoan, M23 taldea zatitu ondoren, Kigalira egin zuen ihes, eta AEBetako enbaxadan entregatu zuen bere burua. 2015eko irailean, haren aurkako epaiketa hasi zuen Nazioarteko Zigor Auzitegiak, Hagan (Herbehereak), 2002tik aurrera, Iturin, hemezortzi gerra eta gizateriaren aurkako krimen egin izana leporaturik. 2019ko uztailean, erruduntzat jo zuen Hagako auzitegiak, eta 30 urteko espetxe zigorra ezarri zion azaroaren 7an. 2021eko martxoan, Nazioarteko Zigor Auzitegiak (ICC) 30 milioi dolarretan (25 milioi euro) ezarri zuen Bosco Ntagandaren biktimentzako kalte-ordainen zenbatekoa.
Lasioglossum smeathmanellum
Lasioglossum smeathmanellum erle espezie bat da, Lasioglossum generoan eta Halictidae familian.
Peyrat-le-Château
Peyrat-le-Château Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Peyrat-le-Château udalerrian erroldatutako biztanleak 1.009 ziren. Familiak 472 ziren, horien artean 176 pertsona bakarrekoak ziren (60 bakarrik bizi ziren gizonak eta 116 bakarrik bizi ziren emakumeak), 168 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 92 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 916 etxebizitza zeuden, 491 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 323 bigarren erresidentzia ziren eta 102 hutsik zeuden. 839 etxeak ziren eta 74 apartamentuak ziren. 491 etxebizitza nagusietatik 341 bere jabearen bizilekua ziren, 128 alokairuan okupaturik zeuden eta 22 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 29 etxek bi zituzten, 126 etxek hiru zituzten, 160 etxek lau zituzten eta 169 etxek bost zituzten. 331 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 223 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 173 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 576 ziren, horien artean 407 aktiboak ziren eta 169 inaktiboak ziren. 407 pertsona aktiboetatik 368 lanean zeuden (214 gizon eta 154 emakume) eta 39 langabezian zeuden (17 gizon eta 22 emakume). 169 pertsona inaktiboetatik 66 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 78 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Peyrat-le-Château udalerrian 486 unitate fiskal zeuden, 982 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.390 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 74 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 7 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 19 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 5 zurginak, 2 eraikuntza enpresak, 1 ile apaindegia, 2 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 10 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 3 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Peyrat-le-Château udalerrian 36 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.368 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Newark (Delaware)
Newark Delawareko hiri bat da. New Castle konderrian kokatua dago. 2010ean 29,257 biztanle zituen, 8.8 kilometro koadrotan banatuta.
Bidania-Goiatz
Bidania-Goiatz Gipuzkoako Tolosaldea eskualdeko udalerria da. Udalerria 1964an sortu zen, ordu arte bata bestearengandik independenteak ziren Bidania eta Goiatz herriak elkartzean. Ordutik eta 2014a arte, udalerriak Bidegoian izena zuen ofizialki; 2014ean hartu zuen egungo izen ofiziala, Bidania-Goiatz. 525 biztanle zituen 2020. urtean.