cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emakumeak zientzian
Hezkuntza
Emakumeei zuzendutako hezkuntzari dagokionez, gizonari klasikoki zuzendutako instrukzio zientifiko eta komertziala eskaintzea ez zen beharrezkotzat jotzen epe historiko honetan. Horrela, emakumeei zuzendutako ezagutzak, amatasun rola, etxeko-lanen afera eta gai oso zehatzak zituen hizpide, Historia, Geografia eta Literatura, kasu, euren haur eta senarrei baliogarriak zitzaizkien edukiak zirelakoan. Bestalde, grekoa eta latinaren tankerako ikasketak alferrikakotzat jotzen ziren emakumeen ikasketa prozesuan. Azken finean, Zuzenbidea, Fisika, Ingeniaritza, Zientziak edo Arteak ikasi nahi zituzten emakumeek garaiko gizartearen iseka eta sarkasmoa pairatu behar izaten zuten. Ikasketa unibertsitarioak antzutzat jotzen ziren emakumeei zegokienez, ikastea euren naturarekin bat ez datorren tasun bat zelakoan, gaixotzeko arriskua sorrarazten ziena. Emakumeei nolabaiteko gizarte rol ornamentala esleitzen zitzaion epe historiko honetan, obedientzia eta sumisio edo menpekotasunak emakumeari ainguratutako tasun femenino ezinbesteko gisa joz.
Bestalde, Viktoriar Aroaren hastapenean, emakume gazteei zuzendutako irakaskuntza, ezkontza eta accomplishments-en bereganatzean aurkitzen zuen bere funtsa, bere garaiko logikarekin bat eginez, akuarela, joskintza, frantsesaren ezagutza eta kantua bezalako gaitasunak eskuratuz.
1883ean, Kadambini Ganguly eta Chandramukhi Basu emakume indiarrek, Britainiar Inperioaren baitako unibertsitate batean diplomatutako lehendabiziko bi emakumeak izan ziren, Sengupta, Subodh Chandra eta Bose-ren ustez. Bestalde, Oxforden esaterako, 1879. urtera arte ez zen emakumeen presentzia onartu, Kalkutako Unibertsitateak onartu baino urte bat beranduago. Bestalde, matematikaren gaineko ikaskuntza-deialdiak emakumeei 1841an zabaldu zitzaizkien.
Hala ere, Kanadar Entziklopediaren arabera, Grace Annie Lockhart emakume kanadarra izan zen 1875. urtean lehendabiziko diplomadun emakumea, Inperio Britaniarraren baitako batxilergo unibertsitario baten lehendabiziko titularra izateaz gain.
Ogibide ezberdinak
Bere irakaskuntza gauzatzeko lanbide-esparruak urriak ziren oso emakumearentzat, idazle, eskola-andereño edota gobernari gisa, kasu.
Gainera, XIX: mendean zehar emakumeari hiru ogibide mediko zuzendu zitzaizkion: erizaintza, haurdunaldien esparruan eta sendagile gisa (nahiz eta eremu honetan bere presentzia askoz urriagoa izan). Hala ere, emakume erizainak oztoporik gabe gizarteak onartuak izan arren, gizonezko mediku baten gidaritza eta autoritatearen pean egin behar zuten beti lan, eta euren jarduna, ez zen publikoegia egiten. Viktoriar aroan, medikuntza bereziki gizonen esparrua zela pentsatzen zen, eta Jainko bidezko izendapena behar zenez gero, emakumeek lekua egitea zail edo ezinezko zuten esparrua zela pentsatzen zen, azken hauek rol zeharo subalterno bat garatzera amilduz. De facto, jendarte britaniarrak, ez zituen emakumezko mediku edota kirurgialariak onartzen, emakumea erizaintzaren esparrura lotuz. Ogibide honetan, Florence Nightingale (1820-1910) XIX. mendeko figura zeharo esanguratsua dugu, erizain eredugarriaren figura birmodelatzearen aldeko lan sakona burutu zuenez gero, autokonfiantza, ausardia eta asertibitatea agertzea xede zuena. Nightingale gainera osasunaren esparruan estatistika txertatu zuen lehenengoetako emakumea dugu. James Barry, lehendabiziko gizon transgenero britaniarra dugu. Nahiz eta emakume zisgenero gisa jaio, bere burua gizon gisa identifikatzea erabaki zuen, irakaskuntza eta medikuntzaren esparruan bide egitearren. Sarritan, Elizabeth Garrett Anderson Britania Handiko lehendabiziko emakume mediku gisa aitortua izan ohi da.
XIX. mendeko erdialdeari begira, Informatikaren bilakaera Ada Lovelace-k bultzatua da hein handi batean. Horrela, Federico Luigiren homenez, Menabrea makina analitikoaren inguruan darabil, Charles Babbagerentzat, Bernoulliren izenak kalkulatzeko metodo detailatu bat eskainiz, makina honen bidez. Gainera, Historian zehar, lehendabiziko programa informatikoaren sortzailetzat jotzen den egilea dugu Lovelace.
1835an, Royal Astronomical Society-ko lehendabiziko emakumezko ohorezko kide izendatu zen: Caroline Herschel. Herschel, astronomo britaniarra dugu, nahiz eta jatorriz germaniarra izan, bertan bere anai zen Sir William Herschel-ekin batera lan eginez. 1886ean, Isis Pogson, ofizialki Society-ra batu zen lehendabiziko emakumea dugu, nahiz eta abokatu talde bat ekintza hau legez kanpokotzat jotzen saiatu zen.
Estatu Batuak
XIX. mendearen amaieran, AEBn emakumezkoen eskolek berebiziko garrantzia hartu zuten, emakume zientzilarien ogibidea garatzeko erdigune eta instrukziorako eremu gisa. Garai honetan, beste eskola eta unibertsitateek emakumeen onarpenari ekin zioten, 1875an esaterako, 30 000 emakume bere gain hartuz, 1900ean ordea, 20 000.
Medikuntza
Adibide bat Elizabeth Blackwell dugu, lehendabiziko emakume zertifikatua AEB-n, 1849. urtean diplomatua, Hobart and William Smith College-en.
Blackwell medikuntza karrera egitera bere lagun bat erail zuen gaixotasunak bultzatu zuen: utero minbizia. Lagun honen desira emakumezko mediku baten arreta edukitzearen ingurukoa zen, bere tratamenduan zehar erosoago sentitzearren. Horrela, Blackwell emakumezkoen gaitasunak medikuntza-ogibidean aritzeko aproposak zirela jabetu zen, eta medikuntza ezkontide bizitzatik at independentzia lortzeko tresna gisa ikusi zuen.
Anaspidoglanis macrostomus
Anaspidoglanis macrostomus Anaspidoglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Claroteidae familian sailkatzen da.
Emakumeak zientzian
Medikuntza
Ospitale gehienetan baztertua, 1857an New York Infirmary for Indigent Women and Children-en bere medikuntza bideari hastapen ematea lortu zion, ondoren amerikar guda zibilaren testuinguruan aurrean erizain gisa ibiliz eta 1868an emakume medikuei formakuntza eskaintzeko ospitale bat zabalduz.
1869an, Emily haren ahizpa utzi zuen College honen gidaritzapean, eta Ingalaterrara bueltatu zen. Bertan, Florence Nightingalerekin batera, London School of Medicine for Women eskola sortu zuen, Britania Handiko mediku-zerrendetan erroldatuta egon zen lehendabiziko emakumea izanik. Erretiroa 86 urterekin hartu zuen, eta medikuntzaren arloan egindako eraldaketak bi obra nagusietan bildu zituen: The Moral Education of the Young (Ingalaterran plazaratutako obra) eta Pioneer Work in Opening the Medical Profession to Women 1895. urtean argitaratutako autobiografia.
Ingeniaritza zibila
Heimick House eta l'Arrowmont School of Arts and Crafts bezalako eraikinak Wilson ahizpek diseinatu zituzten.
1876an, Elizabeth Bragg (1858-1929) lehendabiziko emakume amerikarra dugu ingeniaritza zibilaren esparruan diplomatua, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatearen eskutik. Dena den, nahiz eta ingeniaritzaren baitako diplomatura bere egin, ikasketa ezberdinak jaso zituen, Elmina T. eta Alda H. Wilson ahizpak bere osotasunean ingeniaritza zibila burutu zuten lehendabziiko bi emakume estatubatuarrak bihurtuz, 1892an Iowako Unibertsitatearen eskutik. Elmina Wilson maestrantza lortu zuen lehendabiziko emakume estatubatuarra ere badugu, 1894an, ondoren bere domeinuari zegokion irakasle postu bat eskuratuz.
Encyclopædia Britannica-ren arabera, Nora Stanton Blatch Barney izan zen ingeniaritza titulua eskuratu zuen lehendabiziko emakumea, 1905an, Cornellgo Unibertsitateari esker, urte berean, American Society of Civil Engineers-en onartua izanik.
Kimika
Ellen Richards dugu XIX. mendeko kimikari bikainenetako bat.
1856. urtean, Eunice Newton Foote zientzilarien artean lehendabizikoa izan zen "zerra efektua" identifikatzen, fenomeno hau CO2 eta airearen berokuntzaren arteko erlazioaren produktu gisa aurkeztuz.
Errusia
Anna Volkova (Анна Фёдоровна Волкова, 1800-1876) kimikari errusiar bat izan zen, lehendabizikoa errusiar kimika elkartean onartua.
Bere naturaren gaineko lana burutzeko, Erdialdeko Asiako kideen bizitza eta baita bertako basoen gaineko azterketak Aleksandra Potaninari zientzia eta geografiaren gaineko ekarpen mardul bat gauzatzea ahalbidetu zion, Errusiako elkarte geografikoan atxikitu zen lehendabiziko emakumea bilakatuz. 1887. urtean, Aleksandra Potanina-k bere Bouriatie lanarengatik Errusiako Elkarte Geografikoak urrezko domina eskeini zizkion.
Alemania
Göttingengo unibertsitatean jatorri errusiar ijitoa zuen Sofia Kovalevskaïa matematikariak deribatu partzialen ekuazioen gaineko lan sakon bat aurkeztu zuen, Cauchy Kowalevskiren teorema zuzendu eta hobetuz. Gainera, integral abelianoen gaineko hainbat memoria idatzi zituen, eta baita Saturnoren eraztunen gaineko hirugarren memoria bat ere bai. Memoria hauengatik, emakume honek Göttingen-go unibertsitatean doktore titulu bat eskuratu zuen 1847an, titulu hau zuen Alemaniako lehendabiziko emakume bilakatuz, (munduko bigarrena Maria Gaetana Agnesiren ondoren). Weierstrassen hitzetan hiru memorietako bakoitza nahikoa izango litzateke tesi berdina garatzeko. Tesiak in absentia zuen oinarri. Bere senarrarekin batera, Kovalevskaïak, Darwinen itzultzailea errusiarra, Ingalaterrara jo zuen, bertan Herbert Spencer eta George Eliot ezagutu zituen.
Ekialde Hurbileko antzinaroa
Sumeriar zibilizazioak bere baitan hartu zituen lehendabiziko emakume astronomoak historian, izarrak eta euren posizioa konstelazioetan aztertzeaz gain, bere jarduna, berdintasunean gizarte grekoarengandik onartua suertatu zelarik. K.a 2000. urteko emakumeen jarduera zientifikoari dagokionez, astronomo sumeriarrak ezagutza-tenplu bereziki esanguratsuak zuzendu zituzten, poesia eta literatura ere jarduera zientifikoan txertatzeaz gain. Hala nola, Enheduanna dugu aipagarri, olerkilari eta astronomo sumeriarra izateagatik (K.a 2285-2250). Tapputi-Belatekallim lehendabiziko kimikaritzat jo zen, K.a 1200-55. urteen artean lurringile jardunean aritu zena (kuneiformez zeuden taula babiloniatarretan aipatua, alambikearen antzeko tramankulu batekin).
Aintzinaroko India
Aintzinaroko Indiari dagokionez, Gargi Vachaknavi dugu lehendabiziko emakumezko filosofo esanguratsuenetarikoa, filosofia naturalean aditua zena, Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad-en seigarren eta zortzigarren Brahmana-n (brahmayajna) aipatua dena. Bestalde, Janaka de Videha-ko kongresu filosofiko batean, Gargi Vachaknavi ,Yājñavalkya-aren kontrako ikuskeren aurka postulatu zuela adierazi zen, atman-aren (jabe edota buruzagiaren nozioa hinduismoan) berpentsaketa bati bide emanez.
Txina
Leizu (嫘祖) emakumezko enperadore txinatarra, herrialde horretako buruzagi goraipagarrienetako bat da, K.a XXVII. mendean zeta eta zeta ekoizteko makinen asmatzaile.
Beste figura nabarmen bat, Huang Daopo (黃道婆) dugu, Yuan dinastian burutu zuena bere jardun zientifikoa, josteko teknika berrien garatzaile gisa, Ekialde Hurbileko ehun-industria sendo bati hastapen ematea ahalbidetu zuena.
Nahiz eta emakumeak irakaskuntza prozesutik at geratu, euren famili edota klanaren baitan ikastea onartua zitzaien, horrela, Ming dinastiaren amaieran, emakume medikuen erudizio eta tratatuak eredu bilakatu zirela.
India
Chandramukhi Basu, Kadambini Ganguly eta Anandi Gopal Josh diploma unibertsitarioak lortu zituzten lehendabiziko emakumeak dira. 1883ean, Kadambini Ganguly eta Chandramukhi Basu, Bethune College-n diplomatuak Imperio Britaniarrean graduatutako lehendabiziko emakumeak ditugu. Emakumeak, onartuak izan ziren Oxfordeko unibertsitateko ikasle gisa, 1879. urtean, urte bat geroago Calcuttako unibertsitatean onartuak izanik.
XX mendea
1902. urtean, Britania Handian, asmatzaile, ingenialari eta matematikari Hertha Ayrton lehendabiziko emakumezko kide bezala izan zen proposatua Royal Society-n, nahiz eta azkenean Society-ko abokatuek juridikoki emakume batek kide izateko ezinezkotasuna justifikatu zuten. Sex Disqualification (Removal) Act 1919 eta Privy Council-ek 1929. urtean emakumeen praktika zientifiko berdintsua bermatzeko legedia bultzatu zen, Royal Society-ren argudioak arkaikotzat joz. Hala ere, Jack Haldenek Daily Worker-ren artikulu zientifiko bat 1943. urtean kaleratu arte, nolabaiteko berdintasun hau ez zen efektibo bilakatu. Hori dela medio, 1945. urtean bozkaketa faborable bat burutu zen non Royal Society-ko kide gehienak emakumeen onarpenaren alde bozka egin zuten, Marjory Stephenson eta Kathleen Lonsdale elkartean onartuz.
Weimarreko Errepublikan, soilik %1ko ikasle unibertsitarioak ziren emakumezkoak. 1937. urteko Ekainaren 8an, dekretu batek aginduta, ikaslegoa soilik gizonek konformatu zezaketeela agindu zen. Hala ere, 1938ko Otsailaren 21an, "salbuespen gisa", Reichsfrauenführerin lobby-aren testuinguruan, alderdi naziaren sekzio femeninoko buruak, Gertrud Scholtz-Klink Margarete Gussow-ri astronomia katedra bat eskeini zion.
Gerraren ondoren
1963an, Valentina Terexkova espaziora joan zen lehendabiziko emakumea izan zen. Horrela, Vostok 6. ontzian lurraren orbitari 48 bira eman zizkion, 70 ordu eta 41 minutuetan, 1963ko Ekainaren 16ko 12:30tatik, Ekainaren 19ko 11:11etara, zehazkiago. Hegaldiaren iraute osoak bi egun, 22 ordu eta 41 minutu hartu zituen bere gain, garaiko astronauta amerikarrek burututako hegaldiak baino nabarmenki luzeagoa suertatu zena.
Shirley Ann Jackson, fisikari estatubatuar bat da, materia kondentsatu eta opto-elektronikoetan aditua. Bera, lehendabiziko emakume afro-amerikarra da MIT-aren doktorego bat lortzen fisika nuklearraren esparruan.
Bestalde, zientzilari honek beti salatu izan du bere kideen errespetua lortzea afera zaila izan dela, klima zientifiko klasikoki txuri eta maskulinizatu batean, bereziki.
Jacksonek, talde eta enpresa handien hainbat administrazio kontseiluetan lan egin izan ohi du, instituzio unibertsitario amerikarretako kide heterogeneoetako bat bilakatuz. Bere ibilgu akademikoari dagokionez, Shirley Ann Jackson ere AEB-ko arautze nuklearraren komisio-buru izana da (NRC-arena). Horrela, bere marko akademiko eta militante anti-diskriminatoriotik, Jacksonek, National Society of Black Physicists elkartean ere kargu bat egin zuen bere. Bestalde, d'AT&T Bell laborategietan burututako lanari dagokionez, Jackson minorien promozioarekin konpromezu nabarmena utzi du agerian, emakumeen presentzia sakonki bultzatuz, National Academy of Sciences, American Association for the Advancement of Science eta National Science Foundation-ean batez ere.
Estatistikak
2013an, Nature aldizkarian, zientzian bi sexuen artean dagoen amildegiaren gaineko hausnarketa bat kaleratu zen. Alde batetik, emakumezkoak diren fisika eta astronomia unibertsitateko irakasleak, gizonek baino seme-alaba gutxiago zituzten, 1,2 zehazkiago, gizonek zituzten 1,5 haurrekin alderatuz. Ildo berdinari jarraiki, biologia, fisika eta kimika emakumezko ikasleek etorkizunean bere gizonezko kideek baino soldata baxuagoa jasoko zutenaren jakitun ziren, urtero 3730 $ gutxiago jasoz, gizonen soldataren baino %40 gutxiago, alegia (Estatu Batuei dagokionez).
Estatu Batuetan, 2001ean, doktoregoa zuten emakume zientzilari gehienak hezkuntzaren esparruan aritzen zirela argi utzi zuten hainbat estatistikek, merkataritza edota industrian presentzia nabarmenki eskasago bat agertuz (gizonak monopolizatutako esparruak zirenez gero).
Bestalde, 2014ean, Fondation L'Oréal elkarteak, 14 herrialde ezberdinetako hezkuntza sistemaren gainean kaleratutako inkesta batzuen arabera, Frantzia, Alemania, Estatu Batuetan, Txina eta Japonian, emakumeen presentziaren gutxitzeak zientziari dagokionez, etapa unibertsitarioan lekutuko litzateke nagusiki. Horrela, lehendabiziko kurtsoan, matrikulatutako emakumeek %32a suposatzen zuten, bigarren kurtsoan izena eman zutenek ordea %30a, eta azkeneko kurtsokoek %25a.
2015ko Azaroan, Elsevier ikerketak erakutsi bezala, Alemanian nahiz eta emakumezko ikertzaileen kopuruak gora egin, %15a suposatzen dute matematikak edota informatikari dagokionez, psikologia eta beterinia-esparruetan %55a direlarik. 2015 ere, Ingeniaritza Kontseilu kanadiarrak Kanadako emakume-ingenieroen kopurua %12ra iristen ez zela salatu zuen.
Globalizazioa, genero auzia, Zientzia eta Islama
Gizarte garaikideetan, Farzana Aslam-ek, prestigiodun emakume astronomo gisa, Pakistango emakumeak euren gizarteetan ekarpen ekonomiko eta kultural sakonak egiteko gai direla azpimarratzen du, Ekialde Hurbileko errealitate politikoa hobesteko xedez, eduki zientifikoak, islamikoak eta genero auzia-ren militantzia uztartuz.
XX. mendearen amaieran eta XXI.aren hasieran, hainbat emakumezko astronauta musulmanen izenek izan dute ohiartzuna, Anousheh Ansari SSI-arekin batera lan egin zuen lehendabiziko emakume izanik, (espazioa bisitatzen zuen laugarren turista emakumezkoa).
Oro har, Iranen Zientzien esparruei dagokionez, goi-mailako ikasketak burutzen dituzten emakumezko ikasleen kopuruak gizonena gainditzen du nabarmenki, nahiz eta tradizionalki eta gizarte guztietan zehar bezalaxe, emakumeei galarazitako esparrua izan.
Phyteuma orbiculare
Phyteuma orbiculare Campanulaceae familiako landarea da, Europan jatorria duena.
Xuxen
Xuxen euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da. UPV/EHU ko Ixa Taldeak 1994an sortutako aplikazio hau Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak finantzatu zuen. Gipuzkoako Foru Aldundiak, berriz XUXENen webgunea garatzeko diru-laguntza eskaini zuen.
Amos Tutuola
Amos Tutuola (Abeokuta, Nigeria, 1920ko ekainaren 20a - Ibadan, Oyo, Nigeria, 1997 ekainaren 8a) nigeriar idazlea izan zen.
Xuxen
2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin. Hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere badago.
Amos Tutuola
Biografia
Denbora labur batez joan zen eskolara. Gaztetan kobrearen galdaketan lan egin zuen, Laosko gobernuaren zerbitzura, eta gero Nigeria Irratiaren biltegi batean zaindari aritu zen, Ibadanen. Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handiko Aireko Armadan jardun zuen.
Noyelles-sous-Lens
Noyelles-sous-Lens Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Amos Tutuola
Biografia
1952an, Nigeria Britainia Handiaren kolonia zela, "Palma-ardoaren edalea" eleberria argitaratu zuen, eta jende askoren arreta erakarri zuen bere fantasia eta originaltasunagatik. Nigeriar literatura, poesia eta haur-ipuinen halako nahasketa bat da, palma-ardoa zerbitzatzen zion pertsona hil zenean, hura aurkitzeko hamaika proba gainditu behar dituen heroi mitiko baten gorabeherak kontatzen dituena. Eleberri haren ondoren, beste zenbait obra idatzi zituen: "Nire bizitza espirituen basoan" (1954); "Simbi eta oihan beltzeko satiroa" (1955); "Afrikar ehiztari adoretsua" (1958); "Urrutiko hiriko sorgina" (1962).
Xuxen
Xuxen I (1994, 65.000 morfema)
Lehen edizioa, 1994ko irailean plazaratu zuten Ixa taldeak, UZEIk eta Hizkia enpresak, bi diskete eta eskuliburua zituen kutxa batean. Hasieran, aplikazio a erabili ahal izateko deskargatu eta instalatu egin behar zen programa. Bi sistema eragiletarako (Microsoft Windows eta Mac OS) eta bi testu-editoretarako (MS Word eta WordPerfect) balio zuen; baina offline moduan lan egin behar zen: aurrena dokumentua prestatu, eta gero egiaztatu eta zuzendu.
Microgale thomasi
Microgale thomasi Microgale generoko animalia da. Afrosoricida ordenaren barruko ugaztuna da. Oryzorictinae azpifamilia eta Tenrecidae familian sailkatuta dago.
Amos Tutuola
Biografia
Tutuola herri-kontakizunetan oinarritzen da bere narrazioak sortzeko: ahozko tradizioa afrikar kulturen historiaren barruan topatzen da literaturarekin. Magiaren goraipamenak eta mitoaren tratamenduak halako freskotasun eta originaltasun berezi bat ematen diote, gainera. Tutuolaren obra joruberaz (Nigeriako hizkuntza ofiziala) eta ingelesez idatzia dago. Bere herrikide eta etnia-kide Wole Soyinka idazlearen arabera, 1986ko Literaturako Nobel Saria, Amos Tutuolaren obra Afrikako kulturak XX. mendeko literaturari eginiko ekarpenik handienetako bat da.
Ballywalter
Ballywalter (Baile Bháltair; Ulsterko eskozieraz: Whitkirk) Ipar Irlandako udalerri bat da, Down konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 2.027 biztanle zituen.
Bettelainville
Bettelainville Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Presles-et-Boves
Presles-et-Boves Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Xuxen
Xuxen I (1994, 65.000 morfema)
Hizkia enpresa Klaudio Harluxetek 1990an sortua zen Baionako SEI taldearen babesean, Hizkuntzaren Prozesamenduaren arloan lan egiteko. Xuxen-erako Hizkia enpresak egin zuen lan informatikoa Alexandre DaCosta-k egin zuen.
Xuxen II (1999, 73.000 morfema)
1999an plazaratu zen bigarren bertsioak (Xuxen II) aukera berriak ekarri zituen: Euskaltzaindiak 1999ko maiatzean onartutako lexiko eta arau berriak integratu zituen (1999an 73.000 hitz zeuden EDBL datu-base lexikoalean); Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian eta Elhuyar Hiztegiko hitz berriak ere bai, eta Euskaldunon Egunkariak eta UZEIk sortutako corpusak ere baliatu zituzten horretan. Bestalde euskalkietako zenbait hitz ezagutu eta beren ordezko estandarra proposatzen zuen., esaterako handi, eta ez haundi.
Xuxen III (2001, Word eta Powerpointekin integratuta)
2001ean CD-ROM batean Euskaldunon Egunkariaren bidez banatu zen hirugarren bertsioa baliagarria izan zen Word, Acces, Powerpoint, Front Page eta Outlook programekin; Mac eta PC-rako bertsioak zituen (Pc-Office 97, Office 2000 eta Mac-Office 98); eta Euskaltzaindiaren erabakien arabera eguneratuta zegoen.
Xuxen IV (2006, software libre)
2006eko Xuxen IV bertsioa kualitatiboki oso berria izan zen: software librea zen eta software libreko hainbat programarekin erabili ahal zen, lehenengo aldiz. 2004an sortu zen hunspell programak flexio handiko hizkuntzei ate berri bat zabaldu zien software librearen munduan, eta OpenOffice proiektuan ere onartua izan zen bere 2.0.2 bertsiotik aurrera. Hungarierarako garatu zen hasieran hunspell, baina myspell-ek proposatutako eredua aberasten zuenez beste edozein hizkuntzetarako ere erabil zitekeen. Paradigma kopuru handia onartzen zuen, baita bi atzizki kateatzea ere (bi baino ez, ordea). Baldintza horiekin euskarak zituen lehengo eragozpenak saihets ahal izan ziren, neurri onargarri batean gutxienez.
2011n Foma programa informatikoak laguntza tekniko erabakigarria ekarri zion Xuxeni, software libre gisa bertsio azkar eta eraginkorra sortu ahal izateko. Mans Huldenek eta Iñaki Alegria ikertzaileak lankidetzan aritu ziren horretarako. Horri esker, behingoz, Firefox eta Thunderbird programek euskara ere zuzendu ahal izan zuten.
xuxen.eus (2014, sarean erabilgarri)
2014an xuxen.eus aurkeztu zen Durangoko azokan, euskarazko testuen zuzenketa sarearen bidez egiteko aukera, eta gainera estra batzuekin: Euskaltzaindiaren hitzen forma hobetsiak proposatzen hasi zen; Interneten zuten presentziaren arabera ordenatzen zituen hitz oker bat zuzentzeko proposamenak; Elhuyar hiztegietan bilatzeko aukera hitz baten gainean klik bikoitza egitean; eta testua entzuteko aukera ere eskaintzen zuen.
Xuxen 5 (2015, 125.074 morfema)
2015ean plazaratu zen Xuxen 5 bertsioa, ordura arte Euskaltzaindiak eta Elhuyar Hiztegiak onartutako azken hitz berriekin.
2018an plazaratu zen Xuxen 5.1 bertsioak, bere azken eguneraketekin gutxienez 125.074 hitz-forma desberdin ezagutzeko aukera zuen, 1999an 73.000 bano ez ziren. 1994an lehen bertsioa sortu zenetik EDBL datu-basean eguneratzen da informazio hori.
2020an bosgarren bertsioan zebilen, Elhuyarrek merkaturatuta Ixa taldearen lizentziarekin, eta aplikazio integragarria da hainbat testu-editore eta bestelako programetan (MS Office, LibreOffice, Mozillako Firefox eta Thunderbird...), sarean zuzenean erabiltzeko aukera ere eskaintzen da (Xuxen-en webgunearen bitartez).
Ikerketa-lana
Iñaki Alegria informatikariaren tesiak eta Miriam Urkia hizkuntzalariarenak Xuxen zuzentzaile ortografikoaren oinarri informatikoa eta linguistikoa ezarri zuten. Euskara mundu digitalean erabili ahal izateko lehen urratsetako bat izan zen; 1995ean Luistxo Fernandezek idatzitako Leihoak Zabalduz txostenean azaltzen zen bezala; urte berean plazaratu zen euskaraz zebilen lehen sistema eragilea ere (Windows 95).
Geroago, Morfologia konputazionala: euskararen morfologiaren deskribapena liburua argitaratu zuten bien artean 2002an.
Thor Hushovd
Thor Hushovd (Grimstad, Norvegia, 1978ko urtarrilaren 18a) Cervélo TestTeam taldeko txirrindulari norvegiarra da. Hushovd esprinter eta erlojupekari ona da. Bera izan zen Frantziako Tourrean maillot horia jantzi zuen lehen txirrindulari norvegiarra. Oraindik ere Frantziako Tourreko maillot horia jantzi duen norvegiar bakarra da.
Xuxen
Ikerketa-lana
Iñaki Alegriak 1995an defenditu zuen doktore-tesiko muinak euskararen analisi morfologiko automatikoa (Morfeus) eta Xuxen zuzentzaile ortografikoa izan ziren. 1999an plazaratu zen bigarren bertsioa, berriro Hizkia enpresarekin. Bere datu-baseak 73.000 hitz izatera heldu zen, %10 gehiago.
Thor Hushovd
Palmaresa
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014
Dexter (Missouri)
Dexter Missourieko hiri bat da. Stoddard konderrian kokatua dago. 2010ean 7,864 biztanle zituen, 16.88 kilometro koadrotan banatuta.
Xuxen
Ikerketa-lana
Hasierako bi bertsioetan Egoera finituko teknologiakren garapen propio bat erabili zen eta hirugarrenean Xuxenen arauak eta lexikoiak Xerox enpresako XFST programarekin kudeatzen ziren. Beste hizkuntza askotan ez, baina euskarazko morfologia hain aberatsa denez, beharrezkoa zen puntako teknologia testu zuzenketa bizkor egin ahal izateko. Baina XFST ez zen software librea. 2011an Mans Hulden eta Iñaki Alegria ikertzaileek euskararen morfologia landu zuten foma software azkar berriarekin. 2010ean Mans Hulden-ek sortutako foma tresnaren laguntzarekin zuzentzaile ortografikoaren software libreko bertsio azkar bat sortu ahal izan zuten. Xuxen zuzentzailea Foma-rekin birdefinituta, Open Office, Mozilla Thunderbird edo Mozilla Firefox bezalako banaketa libreko programetan ere bere osotasunean integratu ahal izan zen. Behingoz, euskara ere zuzendu ahal izango zuten. Hortik zetorren Foma-ren garrantzia.
Noyelles-sous-Lens
Biztanleria
2007an Noyelles-sous-Lens udalerrian erroldatutako biztanleak 6.991 ziren. Familiak 2.956 ziren, horien artean 1.072 pertsona bakarrekoak ziren (320 bakarrik bizi ziren gizonak eta 752 bakarrik bizi ziren emakumeak), 736 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 828 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 320 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.240 etxebizitza zeuden, 3.014 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 221 hutsik zeuden. 2.913 etxeak ziren eta 321 apartamentuak ziren. 3.014 etxebizitza nagusietatik 987 bere jabearen bizilekua ziren, 1.505 alokairuan okupaturik zeuden eta 522 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 474 etxek bi zituzten, 522 etxek hiru zituzten, 1.129 etxek lau zituzten eta 877 etxek bost zituzten. 1.830 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.480 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 626 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.140 ziren, horien artean 2.645 aktiboak ziren eta 1.495 inaktiboak ziren. 2.645 pertsona aktiboetatik 2.140 lanean zeuden (1.222 gizon eta 918 emakume) eta 505 langabezian zeuden (262 gizon eta 243 emakume). 1.495 pertsona inaktiboetatik 340 erretiraturik zeuden, 420 ikasten zeuden eta 735 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Noyelles-sous-Lens udalerrian 2.988 unitate fiskal zeuden, 6.994,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.363 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 119 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 5 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 33 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 14 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 12 zerbitzu enpresak ziren, 16 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 26 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 1 argiketaria, 3 eraikuntza enpresak, 5 ile apaindegiak, 5 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 15 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 5 okindegiak, 5 liburu dendak eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 osasun-zentro eta 3 botika zegoen.
Moluka uharteetako itsasoa
Moluka uharteetako itsasoa (Laut Maluku), Ozeano Barearen mendebaldeko muturrean dago, Indonesian.
Noyelles-sous-Lens
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 haur-eskola eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Noyelles-sous-Lens udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 382 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Moluka uharteetako itsasoa
Itsaso honek Banda itsasoarekin muga egiten du hegoaldean eta Sulawesiko itsasoarekin iparraldean.
Presles-et-Boves
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 356 ziren. Familiak 128 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 165 etxebizitza zeuden, 131 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 162 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 131 etxebizitza nagusietatik 101 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 8 etxek bi gela zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 113 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 68 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 227 ziren, horien artean 157 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 157 pertsona aktiboetatik 131 lanean zeuden (74 gizon eta 57 emakume) eta 26 langabezian zeuden (12 gizon eta 14 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 26 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Presles-et-Boves udalerrian 128 unitate fiskal zeuden, 322 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.110,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 4 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra drogeria bat zen.
2000. urtean Presles-et-Boves udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Bettelainville
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 243 etxebizitza zeuden, 223 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 19 hutsik zeuden. 224 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 223 etxebizitza nagusietatik 183 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 166 etxek bost zituzten. 192 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 433 ziren, horien artean 314 aktiboak ziren eta 119 inaktiboak ziren. 314 pertsona aktiboetatik 285 lanean zeuden (156 gizon eta 129 emakume) eta 29 langabezian zeuden (11 gizon eta 18 emakume). 119 pertsona inaktiboetatik 40 erretiraturik zeuden, 41 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bettelainville udalerrian 219 unitate fiskal zeuden, 604 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.429 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 margolaria.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NA-7171
NA-7171 edo Lerateko errepidea, Nafarroako herri errepidea da, Lorca izeneko gunean hasi eta Gesalatzen dagoen Lerate kontzejura arte doa. Errepidea 7,19 kilometro luze da.
Moluka uharteetako itsasoa
Itsasoaren inguruan aurkitzen diren uharteak, Indonesiako Halmahera, Ceram, Buru eta Sulawesi dira.
Itsaso hau, lurrikara gune aktibo bat da. 6.3 graduko lurrikara bat gertatu zen 2005eko abenduak 21ean, epizentroa, Manadotik 190 kilometro hegoaldea zuelarik. Azken urteetako lurrikararik indartsuena, 2007ko urtarrilak 21ean gertatu zen, lehenengo lurrikara honen ondorengo lehen 24 orduetan, jarraian, 5 graduko lurrikara ugari gertatu zirelarik. Orain arte gertatu den azkena, 2008ko irailak 10ean gertatu zen eta hasiera batean, 6,6 graduko indarra izan zuen.
Hausmannita
Hausmannita mineral bat da.
Ezaugarriak
Hausmannita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Mn²⁺Mn³⁺₂O₄. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Joan Frantzes Iribarren
Joan Frantzes Iribarren (Zangoza, 1699ko martxoaren 24an bataiatua - Málaga, 1767ko irailaren 2a) nafar musikagilea izan zen.
Biografia
Umea zela Madrilera joan zen non haur kantari bilakatu zen. 1717an Salamancako katedraleko organojole izendatu zuten, gero Málagako katedralean lan egiteko.
Berak egindako 1000 abesti baino gehiago geratu zaizkigu.
Productalius
Productalius Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Productalius tritaeniellus da.