cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baserri
Baserri hitza
Euskaraz baserriak etxeaz gainera etxeari dagozkion lurrak ere hartzen ditu, etxaldea alegia. Bas(a)- aurrizkiak, baserri hitzean, adiera hertsian «baso» esan nahi du, eta adiera zabalean «landa-». Bigarren osagaia den herri horrek baditu euskaraz esanahi bat baino gehiago: geografikoki zabalenetik mugatuenera, «herrialde», Euskal Herria adibidez; «lurralde» edo «eskualde», hala nola Goierri; etxe multzo apal bat (village frantsesez); eta, azkenik, etxe bakar bat, baserri hitzean. Jakina, zaharrenak diren esanahi horiez gainera, herri izenak «enda» edo «nazio» esanahiak ere baditu.
Magny-Vernois
Diru sarrerak
2009an Magny-Vernois udalerrian 513 unitate fiskal zeuden, 1.279 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.636 euro zen.
Baserri
Baserri hitza
Ipar Euskal Herrian, baserriari maiz borda edo etxe esaten zaio; edo, frantsesez, maison basque. Hirurak nahasgarriak dira. Maison basque esamoldeak barruan eraikin modernoak ere hartzen ditu, baserrian inspiratuak diruditenak; halaber, baserri arkitekturaren ereduarekin beti ez datoz bat eta funtzioak guztiz desberdinak dituzte. Borda, jatorriz, artzain txabola zen, eta esanahi hori oraindik ere badu. Ipar Euskal Herrian, badira izenari borda eransten zaien baserri batzuk, oro har apalak; hala nola Berruetako Borda, Txokoko Borda, Lau Ezkilen Borda, eta abar.
Magny-Vernois
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 aldi baterako lan enpresa eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Gaztanbera
Gaztanbera, gazta egin ondoren hondakin gisa geratutako gazurez egiten den esnekia da. Hala ere, batzuetan, gaztanbera izena mamiaren sinonimotzat erabiltzen da.
Magny-Vernois
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Magny-Vernois udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Baserri
Baserri hitza
Baserri handi eta aberats batzuk Erdi Aroan dorretxe izan ziren; zenbaiti, bai Iparraldean bai Hego Euskal Herrian, jauregi deritze. Jauregiaren kontzeptua pazo galiziar etxetik hurbilago dago gaztelaniazko palacio delakotik baino: Zelaibar jauregia, Igartza jauregia, Jauregibeitia, eta abar. Euskal herrialde guztietako baserri askoren izenean etxe hitza azaltzen da, solte nahiz atzizki gisa: Arnaga etxea, Etxebarria, Bengoetxe. Hain zuzen, baserria etxe moduan soilik aipatzen da sarri askotan. Gipuzkoako eta Nafarroako ekialdean eta Ipar Euskal Herrian jabearen bataio-izenaz, abizenaz ala lanbideaz gehi -(e)nea atzizkiaz (hitzez hitz «-ren etxea» esan nahi du) osatuta dauden baserri-izen izenik asko da: Perunea, Artzaienea (artzainaren jabetza), Mitxelenia, eta abar. Erabiltzen den beste atzizki bat -(t)egi da, «toki» adierazten duena: Lopetegi, Markotegi, Satrustegi, eta abar. Baserriko sendiaren eta baserritarren arteko harreman estua aurreragoko atal batean zehazten da: «Gizarteko gailentasuna eta zuzenbidezko gaitasuna».
Gaztanbera
Gaztaren ekoizpenean esnearen kaseina eta gantzak prezipitatzen dira, eta gazurean beste proteina batzuk geratzen dira, gehien bat albumina eta globulina. Gaztanbera egiteko, gazura denbora luzeagoz hartzitzen uzten da (12-24 ordu giro tenperaturan), horrela azidotasuna handitzeko, eta ondoren ia irakin arte egosten da. pH baxuaren eta tenperatura altuaren ondorioz, albumina eta globulina desnaturalizatu eta prezipitatu egiten dira, gaztanbera egiteko erabiltzen den jalkina sortuz.
Magny-Vernois
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Baserri
Garapena
XV. mendean nekazari euskaldunak adaxkaz eta lastoz egindako etxola edo txabola baldar eta ñimiñoetan bizi ziren;, gaur egungo ikazkin aterpeen antzekoak izan litezkeenetan. Txabola horietan toki gutxi zegoen han bizi zirenentzako, eta argi dago nekazaritzako eta abereak zaintzeko lanak landan izan behar zirela. Goi Erdi Aroan, nekazarien etxebizitzek uneko artzain borden antza zuten. Bordak oinplano angeluzuzena osatzen zuen atari antzeko sarbide batekin eta barneko gelatxo birekin.
Lehen baserriak XV. mendean eraiki ziren, bordaren eredua zabalduz. Mende horretan ekonomiaren eta biztanleriaren hazkunde bizkorra gertatu zen. Basogintza eta abeltzaintza nekazaritza baino garrantzitsuago bilakatu ziren. Nekazari gehienak beraien baserrien jabeak izan ziren, baina, biztanle gehiegi izanik, jende ugarik beste baserri batzuetara joan behar izaten zuen lanera, alogereko edo mirabe bezala.
Lehenbiziko baserri horiek paralelepipedo itxura eta malda leunaren (12/3 eta 12/5) bi isuriko teilatua zituzten, egun arte dirauen oinarrizko eredua. Garai hartan, haga tailatuen zurajea, zurgintz eta hargintz mistozko horma zutak eta arbel hartzabalez estalitako teilatua zeuzkaten. XIII. mendeko hargintza harlanduzkoa izaten zen, baina bere kalitatea gutxitzen joan zen hurrengo mendeetan. Baoetarako ate eta leihatilak izan bazeuden, baina gutxi eta txikiak ziren. Baserritarren bizi-kalitatea hobetzea nabarmena izan zen. Lehen unetik, baserriaren ustiapenerako beharrezkoak ziren jarduera eta instalazio guztiak baserrian barne burutzeko asmoz garatu ziren. Lehenengo baserrietan barneko gunearen %20 bakarrik erabiltzen da etxebizitza moduan, gainerakoa etxaldearen autarkiaren helburua betetzeko behar baitzen. Hasieratik, baserri eredua munduko beste landetxe ia guztietatik bereiztu zen. Lehen egoitzen ezarpenak bidegurutze batean edo baseliza inguruan zeuden, baina etxeak inoiz ez elkartuak.
Egun, zutik geratzen diren baserri zaharrenak XV. mendekoak dira. Salbuespena Mallabiako Longa Nagusi baserria da, 1388garren urtetik ezagutzen dena eta Ziortzako Kolegiataren esku zegoen abereen korta bezala erabiltzen zena. XV. mendearen hasieran eraikuntzaren gorakada agerikoa da. 1490eko hamarkadan milaka baserri eraiki ziren, antzinako etxebizitza eta beste nekazal eraikin baztertuz.
Zura nagusitzen da aldi honetan, baita hormetan ere. Goiko solairuko egitura zurtoin bertikalek eta langetek osatzen dute, habe luzez zeharkaturik. Teilatuko gailurreko fatxada laburragoekin lotuta dago. Hormak estuak dira. Mendean aurrera egin ahala, hargintzak garrantzia hartzen du. Nahiz eta gaur egun baserria ageriko zurajedun etxe mota bat iruditzen zaigun, nekazariek nahiago zuten harriaz eraiki, beti horretarako bitartekorik zutenean. Beheko solairua zeukaten lehen etxeei "hormaitxi" zeritzaten, etxea hormekin itxita alegia, horiek inguruko etxeetatik desberdintzeko. Gainera, harri-hormak sua hobe eusten du. Aldi berean, XV. mendean dorretxe batzuk baserri bihurtu izan behar ziren.
Baserriak euskal herritar nekazarien olde artistikoaren sorpen espontaneoa diren eta euren kabuz baserritarrek eraikiak diren mitoak dokumentazio eskuragarriarekin ez dirau zutik. Egia esan, XV. mendetik aurrera bederen, baserriak maisu baten gainbegiradaren pean diseinatuak eta eraikiak izan ziren; harrotzen, harginen eta beste langile profesionalen lantalde bat izan zuen maisuak. XIX. mendeaz geroztik, arkitekto batek izenpetu zituen planoak.
XVIren mendean nekazaritzaren bultzapen berria gertatu zen. Erdi Aroan, Euskal Herrian, ez bakarrik klima kontinentalezko eskualdeetan, baizik eta ozeaniko eskualdeetan ere, gehien lantzen den laborea garia da, kulturalki gehiago baloratua zelako eta jaun feudalek ordainketak ale honen erabilpenaren bidez eskatzen zituztelako. Baina gari laborantza ez zaio Euskal Herri atlantikoari egokitzen. XVI. mendearen bigarren erdiaz geroztik, artoa Ameriketatik Europara inportatua izan zen. Zereal hau Euskal Herri Atlantikoan ugaltzen hasi zen, hazkunde ekonomikoa bultzatuz.
Aire (argipena)
Aire hitzak adiera batzuk ditu:
Baserri
Garapena
Gotiko-berpizkundezko aroan bitartean (1500-1650), harlandugintzarik aberatsena eta hedatuena ia pieza kubikoekin osatuekin harlanduzko harri erregularen errenkadak dauzkan estekadura gotikoa da. Hareharriak lantzera jaugina agertzen da. XVI mendearen erdian hasten da adreiluak erabiltzea. harresiek hiru hostoak dauzkate, bi, kanpokoa eta barrukoa, ondo landuko harlanduzko fabrikaz osatzen diren, eta hirugarrena erdikoa, ondo trinkatu betegarri desberdinekin osatua, kareore edo saltsarriaren lain eskuzabala daukana. Zuraldearen osagairik garrantzitsuenak zatigabekoak dira, halako nolakoak zutoinak eta estalkiaren gapirioak. Uztartzeko arotzeria kutxa-ildoki multzoez gauzatzen da. Zurezko ziriek lotura guneak uztartzen dituzte. Mihiztadurak zeiharrak dira, "enara hegala" itxurakoak. Berpizkunde garaian baserri garrantzitsuetan silarri landuzko estekadak egokitzen dira fatxada guztietan, baita ukuiluan ere. Balio gutxiko herrietan orduandik harlangaitza erabiltzen da.
Aro honetan zehar leihoetarako zuloak txikiak dira oso, ia gezileihatilak zurlantzez itxiak, oso ohikoan beirarik gabe, argiztapen funtzioa aireztapenarenean gainean gainditzen. Harresien ebakipenak oso goiztik muturarrien erabiltzera daramate, hutsuneen tinkotasuna hobetzeko, halere haien kardainpenik ia ez da existitzen.
Coincoin et les Z'inhumains
Coincoin et les Z'inhumains 2018ko frantziar minisaila da, Bruno Dumontek Arterentzat egina.
Sinopsia
Quinquin heldua da orain eta 'CoinCoin' deitzen diote. Côte d'Opale-n, egonean, Alderdi Nazionalistaren bileretara joan ohi da bere txikitako lagun Fatsorekin. Bere maite ohiak, Evek, Corinnerengatik utzi du. Herritik gertu magma arraro bat aurkitzen dutenean, biztanleak jokabide bitxia izaten hasiko dira bat-batean.
Antipolistes
Antipolistes Tineidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Antipolistes anthracella da.
Baserri
Garapena
Iadanik Berpizkundean alboko zurhormaren indarraren urritasuna aurre egitea saiatzen da, bera hargintzaz eraikiz eta gailurrarekin uztartuz, horri esker simetria berreskuratzen. Horrek erdiko habelartea, gauregun albokoak baino zabalagoa dala, zabaltzea ahalerazten du. Horrela, XV. mendearen bukaeran eta XVI.aren hasieran guk dagoeneko ezagutzen dugun baserriaren itxura sortzen da. Erdiko habelartea laburtzen da eta ondorioz aurrealdearen atal zentrala, alboko atalekin lerrokatzeari dagokionez, atzera doa. Lehen aipatuak zurezko ateburu mordotxoa dauka, bi zutabe lodi gainean eutsirik. Ateburuaren muturren gainetik diren dagozkien bi zutoinek teilatuaren aurrealdea irozotzen du.
XVIren mendeko baserriak oinplano angeluzuzena du. Alboko habelarteen goiera bigarren solairuraino bakarrik iristen da. Hormen zuraldearen atal angeluzuzenak oholtzez estaltzen dira. Alde batetik harlantzak harotzeriari gailentzen baldin balitzaio, alde bestetik, azken aipatua ezinhobetzen eta berfintzen da. XVIren eta XVIIren mendeak goiko solairuetan kanpoaldeko hormak bilbapenarekin (zurezko atalen mota bateko bilbeak hainbat gaien betetako uztarriekin) dauzkaten baserrien urrezko garaia da. Fatxadak agerian, bai zurezkoak eta bai harrizkoak, motibo errenazentistez apaintzen dira, eta geroago barrokoez.
Berpizkundeko baserriaren beheko solairuak etxebizitza- eta ukuiluari ekiten zizkion. Lekorera ematen zaie bao aise aireztatuak dituen goiko solairuak uzten eta saralearen gordetzeari ekiten zizkion.
XVII mendea zutoin edo zutabe grabatuaren orokortzea lekukoa da. Goiko solairuaren hagen kopurua gutxitzen da eta, ondorioz, zutabeena igotzen. Hauok aldizka metro bat elgarrengandik jartzen dira. Mende honen amaieraruntz, haga zeiharrak orokortzen dira ere. Batez ere Bizkaian eta Araban, goiko solairuaren atalak betetzeko zura adreiluekin ala harlantzarekin ordezkatzen ari da.
Bi lurralde hauetan batez ere, teilatuak sarritan miru buztanaren erako alaka duten bolumen kubikoaren baserriaren eredua baita ere zabaltzen da, nobleen jauregiak antzeratuz eta Kantauriaren eraginagatik.
Barrokoaren aldian (1650-1790), berriz, hargintza, zurgintza baino garestiagoa, azken honen kaltean nagusitzen da, hala ere ez beti kalitate onekoa, ekonomiaren hobekuntzaz onuratua. Hargintzaren erabilerak eraikin zaharrek pairatu zuten sute arriskua murrizten du. Sena eraentzen da harri onaren erabileran, bera aurrekaldeko fatxadarentzako fabriketan erreserbatzen, gainerako hegalekoak harlangaitzez altxatzen bitartean, harrijotzailek haren albo batetik birrintzen bainan ez duen birlantzen, errekarria ugaritzea hasten da. Baita ere, burdinola zepak agertzen dira nahiko arrakasta handiaz. Harotzeriaren elementurik garrantzitsuenak integralak izatea lagatzen dira. Horregatik solairuz solairu bilakatzen diren euskarri-elementu bertikaletan zutoinak agertzen dira, hageekin lotuneetan behar diren mihiztadur-hagarriak adostuz. Honelaxe, etengabeko gapirioak desagertzen dira estalkietan, hagelarte gapirioak erabiliz ordea.
Aldi honetan murruetara erantsiak zurtoin lerrokadurak desagertzen dira. Egurrezko egitura ez da nabaria gehiago. Murruak garatzen dira, jasotzen behar zaien zamari beren neurria egokituz, bera jaitsiz solairuen altueraren arabera. Zurezko egitura euskorrean oin zuzenen eta hagarrien lerroen gainjartzea gauzatzen da. Baserriek altueran irabazten dira. Aldi berean baserri moten aniztasun handia zabaltzen da: pabiloi erako estalkia duen baserri laukia, murruez, adajez eta ezproiez eginda baserri lapurtarra edo-ta makina-baserri dolaredunaren Gipuzkoako eredua ikusten baitira.
Leihoek kaizu handiagoak bilakatzen dituzte barrokoaren garaian. Beira erabiltzea hasten da eta zura apaintzen eta aberasten da. leihoisurkiak eta barlasaiak agertzea hasten da, uztarrien eta leihozangoen apaindura handiagoarekin batera.
XIX. mendeko baserriek eraldaketa sakona jasaten dute, batez ere bizkaitarrak eta gipuzkoarrak. Bizkaia eta Gipuzkoa industrilizatzen dira; langintzak basagintza-, abeltzaintza- eta nekazaritzaren aurreko garrantzi ekonomikoa ordezkatzen du hein handi batean, eta baita haien lanindarra. Etxalde bat hustiatzea jarrai ez da hain errentagarria fabrika batean lanerat joan baino. Baserritarrik askok, eta bereziki maizterrek, baserriak uzten dituzte. Landa biztanleria gutxitzen da eta gero eta premiarik gutxiago dago baserri berriak eraikitzeko.
Azken baserri tradizionalak 1950ren hamarkadan edo are lehenago eraiki zirela adituek digute. Hori egi bat da aldaketarekin: dagoenean nekazaritz-abelzaintza hustiapenaren eta batera landa-turismoaren griña bikoitzaz etxe batzu ari dira eraikitzen, baserri eredu tradizionalaren oinarriak begirune gehiago ala gutxiagoa erakutsiz. Nola XVIII mendeko baserriak eta XV mendekoak ez dira berdinak, hala ezin ​​da igurikitzen XXI mendeko baserriak XVIII mendeko baserriak berdinak izan daitezela.
Ezaugarri funtzionalak eta ekonomia
Baserria nekazaritza, abeltzaintza eta basagintzazko ustiapen unitate burujabea da oinarrian. Beste jarduera industrial zenbait ere egin izan dira baserrietan, hala nola burdinola moduan. Atarian, sarrera nagusitik kanpoko eremu estalian, nekazal lanabesak gorde izan dira, gurdiak eta orgak.
Baserrian belarra eta lastoa, azienda elikatzeko, iratzea, azpigarri moduan, garia, garagarra eta oloa, barazkiak, frutiu gozoak (sagarrak bereziki), gaztainak, intxaurrak eta urrak. Gazta, urdaiazpikoak eta hestekiak ere prestatu izan dira. Aziendan behiak, idiak, zamari moduan, ardiak, ahuntzak eta zaldiak dira ohikoak. Oiloak, ahateak, usoak eta bestelako hegaztiak, untxiak eta zerriak ere edukitzen dira. Beste jarduera bat sagardogintza da.
Kasu askotan, autarkia ekonomikoan bizi izan zen unitatea izan da baserria eta horretarako ogia bertan egitea, oihalgintza eta beste jarduera batzuk ere bertan egin izan dira.
XVII. mendearen bukaeran 300 m²ko etxe mardul baten prezioa 800 dukat ingurukoa zen, hau da gutxienez hamabost urte lanean inbertsioa nekazari familia batentzat, baina 400-2000 dukaten bitartekoa ere izan zitekeelako erreferentziak daude, etxea eta lursailak nolakoak diren.
Baliabide mugatuak eskaintzen dituen unitatea izan da baserria, lursail txikikoa, beste nekazaritza paisaietako unitateen aldean. Horrela, etxaldeko ondare guztia pertsona bakar batek jarauntsituko dituela ziurtatu da historian. Horrek etxaldearen zatiezintasuna eta biziraupen ekonomikoa bermatzen du.
Dagoeneko Erregimen Zaharrean, Espainiako eta Frantziako jaraunsletza legeak ez zetozen bat Euskal Herriko oinordekotza ohiturarekin, baina euskaldunek hainbat trikimailu asmatu zituzten bera eustea jarraitu ahal izateko, eta bai errege espainiarrak eta frantziarrak jasankorki egari zuten. Alde batzuetan Euskal Herriko usadioko oinordekotzari eusten diote oraindik, hala nola Aiaran non Aiarako Forua Espainiako legedien ordez indarrean den.
Oinordezkotzaren debekuak, 1793ean Frantziako Iraultzaren bidez zabaldu égalité leloari mesede, Ipar Euskal Herriko landa ekonomia hondatu egin zuen. Erregimen Berriak ezarri izan zuen herentzi unibertsala belaunaldi bakoitzean lursailaren sakabanaketa gauzatu zuen, etxalderik asko ez gehiago mozkinemaile zelara eramanez, eta ondorioz bertan behera utzi izan ziren. Etxea erori eta baserria lugorri geratu izan zen. Goseaz beharturik, landa biztanleria herbesteratu joan zen Parisera, eta batez ere ugari Ameriketara. Iparraldeko barnekaldeak ez du bere burua oraindik ere erabat berreskuratu. Haren biztanleria txikiagoa da Iraultza Frantzesaren aurretik baino.
Hurrengo atalean sakontzen den bere noblezi unibertsalatik darion, euskotarren artean gehien onesten den zergak ordaindu ezbeharraren eskubidea da. Xehetasun horrek landa-ekonomi oparoa Hegoaldean mantentzeko erakarri izan zuen. Eusko erregaliak indargabetzea eta euskal herritarrei zergak ordaindu behartzea XIXren mendeko liberal espainiarren helburuari kontra hoiek gogor matxinatu izan zitzaien. Horregatik hiru guda (gerla karlistak) kostatu izan ziren, foruzaleen porrotaz 1876an amaituz. Gaur egun Euskal Autonomi Erkidegoak eta Nafarroako Foru Erkidegoak herritarren zergak biltzen dituzte, eta Espainiako Gobernuarekin haien partekatzea kontzertatzen dute.
Gizarteko gailentasuna eta zuzenbidezko gaitasuna
Oinordekotzak garrantzi handia du hala gizartearen nola ekonomiaren aldetik. Usadioko zuzenbide erakunde hau betidanik zegoen Euskal Herrian eta antzinako Euskal Herriko foruak berretsi zituen. Adierazi izan den bezala, oinordekotza arauak etxaldea banako bakar batek (oinordeko), ohi denez familiarik zaharrenak, heredatzea dakar. Izan ere, gertaera honek nekazaritza sendiaren hainbat kideen gizarte-mailari, bizi-itxaropenari eta euren kideen arteko harremanei buruzko ondorio sakonak dazrama.
Ohiko euskal gizartean etxearen eskubidea giza eskubideen gainean gailentzen da. Eskual Herrian ez zegoen haur bakoitzari jarauntsiaren zati bat erreserbatu behartu duen zuzenbide erromatar "legítima" eskubiderik. Hala ere, foru-araudiak oinordeko askatasunez aukeratzeko ahalbidetzen du, beraz herentzia duten edozein seme-alabari, emakumeei barne, edo beste ahaideri hel dakieke. Azken honek, ordea, ezohizkoa zen gutxi arte, arruntki seme lehen-jaioa etxaldea heredatu izanik. Alaba baten alde testamentua idaztita zenean, bere ezkontza antolatu ohi zen aldi berean, beraz bere senarra etxalde gizonezko ezinbesteko atazak egitera gai izateko.
Horrek horrela, beste sendiaren seme-alabak desheredatuak gertatu ziren, ohe-uztarri batik eta arropa kutxatzar batik ezik. Haien krudelkeriaren patua arindu izan zen Euskal Herriko beste oinarrizko erakunde juridiko bati esker: Kaparetasun Unibertsalari esker, alegia. Euskal Herriko lurralde zenbaitek Gaztelako Koroari euren hatzikipena adierazi zizkieten heinean, euren leialtasunaren truke, oraingo bakoitzean errege gaztelarrei lurraldean jaio guztiei kaparei (edo aitoren semeei) bezala aintzatetsi balitzaiela eskatu zizkieten. Ondorioz, Bizkaian, Arabako eskualde batzuetan, Gipuzkoan eta Nafarroan jaio diren gizaki guztiak leinargiak dira. Euskal Herria munduko herrialderik bakarra da non bertako guztiak nobleak diren.
Oinordekoen eskubidearen bat armak eraman ahal zen. Beraz baserrietan jaio ziren anai oinordegabetuak armadan erroldatu zitezkeen. Era berean, euren leinargitasunak klerora ala erret ardularitzara sarbidea erraztu zituen. Arreba oinordegabetei ere euren noblezia berdinki eman zizkieten sarbidea komentu batera ala ezkontza senar noble batekin. etxaldea elikatu zekieken ordeko deheredatu haiei eta harekin, berean gelditu ziren oinordekoarentzat lan egiteko, eta kasu horretan ez omen ziren ezkondu. Edonola ere, euskal herritar askok emigratu behar izan zuen, batez ere Amerikaetara, non haien ondorengoek Txile-, Argentina-, Uruguai-, Kuba- eta Idahon talde ugariak biltzen dituzte.
Jabetza normalean gizonezkoari zegokion arren, etxaldearen kudeaketa sendi emakumeen kontua ohi zen. Emakumeek lana antolatu zuten, etxaldeko ekoizpenak azokan saldu zituzten eta, oro har, ondarea gobernatu zuten. Noski, emakume batek etxaldea jarauntsi baleza, bere boterea erabatekoa zen. Horrek euskaldunen gizartean matriarkatua nagusi zelako teoria sorrarazi du, bere benetako gizarte-antolaketak patriarkatura jo duen arren.
Baserriko orubean bertan baseliza bada, baserritaren jabetza da eta ez elizaren agintariena.
Baserriak ondoz ondoko belaunaldiei aterpe ematen damazkie: aiton-amonei, semeei eta haien ezkontideei, bilobei eta oraindik ezkongabeko alabei.
Ez hain baserririk gutxik bertako biztanleen izena daramatzala 1ren atalean ikusi dugu. Bainan bertako biztanleek beren jatorrizko baserriaren izena har dezaten are askoz maizeago da. Bereziki, baserria famili bati esleitu zitzaionean, haren kideek baserriaren izena tradizionalki abizenarentzat (izengoititzat) jaso zuten. Adibide bat demagun: Etcheberria abizenaz deitu norbait baserri eraikiberri batetik Ipar Euskal Herrian zetorkeen, Gipuzkoatik ala Nafarroatik bere izena Echeverria balitz edo Bizkaiatik Echevarria balitz. Bataio izena Xabier (Javier, Xavier) ere "etxe berri"tik badator. Euskal deituren zati handi bat baserri izenak dira. Hau lehen bertako biztanleen nortasuna eratu zenean zein garrantzia baserriak zuenaren adierazgarri bat da.
Ezaugarri topografikoak eta arkitektonikoak
Baserriari, eraikin gisa, etxaldea, lursail gisa, inguratzen zaio, bere zelai-, larre-, soro-, baratze-, baso- eta urlasterrekin, bertako biztanleen behar ia guziak estaltzen dituztenak, egoiliarrei janaria, edaria, arropa, egurra eta energia eskainiz.
Hustiapen autarkikotzat, baserria kokapen urrun batean jaikitzen ohi da, bere orubez inguraturik. Klima ozeanikoak eta era berean Euskal Herriko landa biztanleriaren barreiatzeak Euskal Herriari Europa Erdialdeko herrialdeen antzeko itxura damazte. Baina baserrien sakabanaketa-maila aldakorra da, ez bakarrik tokiko biztanleriaren dentsitatearen, baita ere eskualdeko ezberdintasun etnologikoen arabera. Leku askotan landetxeak gutxi batzuk elkarren ondoan daude, baina ez aldamenekoak, orokorrean bidegurutze batean edo eliza baten inguruan. Eusko herrixkak gehienez baserrien metaketaren dala medio garatu izan ziren. Baserri horietan ez dago egiazko kalerik ezta enparantzarik.
Denboraren poderioz baserriak hasi ziren albokoak haien artean geratu, hiribildu sortu berrien artean, baina ordutik ere, etxaldeak ustiategiak izatera zirauten eta baserri isolatuei lehenago ezaugarri arkitektonikoak zeutseten. Pixkanaka-pixkanaka, etxeek galdu zituzten lurrak, egoitzentzat zen ala merkataltegientzat euren buruak eraldatu zituzten, eta, gainera, beren egitura aldatzear ari zen. Ezkaratzik ez daukatela, Euskal Herriko ohiko alboz-alboko hiri-etxeen ezaugarri bereizgarria da ( hiri-lurra landa-lurra baino garestiagoa da, eta onuratu behar da).
Baserriko lurrean etxebizitza bakar bat ohi da, baserria funtsean. Badaude salbuespen batzuk, Mungialdean kasu baterako, non etxe nagusitik hiru oinera eskas etxebizitza laguntzaileak bere lekua aurkitzen du.
Euskal Herriko arkitekturaren ezaugarriak honako hauek dira: justu usategira sar daitezen". Baliteke, gainera, luzerazko irekiune hestuak alboko fatxadetan hegalekoen azpian izan. Goian erran zen bezala, ate nagusia ezkaratzeko atzekaldean irekitzen da, eta ezkaratzik ez baldin bada, zuzenean fatxada nagusian, noski. Batezbesteko leihoa txikia da, fatxadaren atal bateko habeen eta hagen artean kokaturik. Alboko hormeetan aterik eta leihorik gutxi da eta NWra begiratzen den atzekoan ezer ez.
Jangela banatua badago, sukalde ondoan dago, espero zen bezala. Delako sute babesa, labea, batez ere mendi goiko baserrietan, lekorean harresi batetik erantsita eraikitzen da, boil handi baten agerraldi bitxia irudiz. Banatua denean, harrizko hormadun eta teilez estalirik biisuriko teilatudun eraikin txikia da. Leku nagusi bat goiko solairuan larraina hartzen da. Hemen bihitegiak eta beste biltegiak aurkitzen ditugu ere.
Lapurdi
Baserri (borda) lapurtar tradizionalaren norabidea hego-ekialdean ↔ ipar-mendebaldean da, sarrerarekin hego-ekialderuntz begira euriteak dakartzaten ipar-mendebaldeko itsasetik datozen haizeetatik babesteko.
Jatorrizko baserriaren eredurik sarrienak Lapurdin eta Nafarroa Beherean (Baxenabarrean) ahaidetasun askoz hestuago du ohizko eredu bizkaitarrekin aldameneko gipuzkoarrarekin baino.
Bere eitea prisma hiruki isoszele oso kamutsaren azpian datzan prisma angeluzuzen luze eta hestua da. Egiturarik ohikoena da hiru luzerako habelarte luze, erdikoa aldekoak baino zabalagoa, bainan Bizkaiko ereduarekin desberdintasun nagusia etxe hezurdura osatzen duten arkupeen gogortzeko gisatik darator.
Goihabearen eta kontragoihabearen artean zepoz segurtatu tiranteak erabili ordez, goiko frontal batez bikoteka lotutak direla zutabe berak dira. Frontalak zutabeak askotan zeharkatzen ditu eta bermatzen da zeiharkako ziriaz eta txabetaz. Sistema hori osatzeko, zubiak eta jabaloiak gehitzen dira, egituraren zurruntasuna indartzeko luzerako norabidean, habelarteen arteko joanetorriaren kaltean solairuan. Euren artean hormarteek zama banaketaren nahiko askerunzko joera dute.
Fatxada laburren hasierako altxuera estandarra simetrikoa da, baina beharrekin (nekazaritz intentsibora bihurketarekin, esaterako), ala sendi handitzearekin batera bilakatzen da. Bilakaera horrek baserri lapurtar askoren berezko itxura asimetrikora daroa hain zuzen.
Haritzeko zuraldea sendoa da oso, ekaitz bortitzak eta teileko estaldura astuna jasateko asmatuta. Aire sarrerak mandiora zabalik fatxada nagusian eta albokoetan behar adina egurastea ematen dute belar ondua (seilharu) lehortzeko eta Baionako urdaiazpiko famatuak sendatzeko. Izan ere, zulo horiek txikiak eta hirukiak direlako, haien xedea usoen habiak daitezela ez da inolaz ere esan nahi du.
Nahiz egurastia euritsu eta haizetsua dala, zulorik edo ertzik gabeko teilartez estalia biisuriko malda leunako teilatuaz estaltzen da. Malda txikiak haizeri aurkatasun txikia eskaintzen dio, bederen. Bizkarra albo luzera paraleloan doa. Teilak gorri argiak dira. Kebidea gotorra baino sinplea jartzen ohi da, orokorki, iparraldera, gailurra gainditzea saihestuz tiroa errazteko. Hegalekoak ekialderuntz teilatua askoz haratago gainditzen dira, mendebalderuntz ordea gutxi edo ezer ez.
Bederen aitzinaldea eta gutxienez goiko solairuak "colombage" (atalak zurezko uztarriekin "torchis"az betetak baoekin) erara eginak dira. Begi-bistako zurlana lokazten da, oro har, gorri okre margoaz, Euskal Herriko gorria deritzona. Margo horen jatorria, erritu alderdia alderdi praktikoarekin konbinatzen den, zura idi-odolean xurgatzearen antzinako ohituran dugu: idi-odolak zomorroen eta usteltzearen aurkako babes-ahalmen ezaguna du-eta. XIXren mendez geroztik batzuetan Prusiako urdina edo berde iluna edo gutxitan oso uher argia ere erabili izan ziren. Arrangoitzen Marqués d'Arcangues´ak urdin arinagoa sarrarazi zuen.
Eguraldi txarra gehien jasaten duten leihoak hormara arraski erantsirik, 15 eta 20 zm. baino gehiago ateratua, harearrizko xafla bakardun isurki batez burutzen dira askotan. Frantses estiloko leihaoholak gainerazko harotzeriaren kolore berberaz margotu dira. Lau fatxadaren bakoitza eguraldigirora hobe egokitzeko ezberdinki antolatzen dira:
Dala hego-ekialdeko fatxadako behe solairuak ezkaratza daukala, dala goiko solairuek erlaitzak darakuskitela, dala hegalekoa ere asko dartenela-ta, aitzinaldea bere lorio zabalarengatik ezagutzen da. aitzinalde hau bereziki apainduta dago. Bai sarrerako atea bai ateburua oso landuak ohi dira; azken honetxek, batzuetan, etxeari eta eraikiarazi zuten senarra- eta emazteari buruzko argibideak dematza. Ezkaratza erpineratzen duen atalarria arasko haritz haga izugarri handia da, 8 metrora arte irits daitekena. Lorioko atalasean aterpea aurkitzen da, artoa aletzen da, zituak eta biperrak esekitzen dira, lorabereak estekatzen dira eta gurdiak eta narriak kokatzen dira, atsedena hartzen da, eta, egokitzen denean, auzokoen bilerak ospatzen dira. Senideen gain, oso gutxiri dutzote atetik iragaten.
Alsodes barrioi
Alsodes barrioi Alsodes generoko animalia da. Anfibioen barruko Alsodidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Baserri
Lapurdi
Lapurdiko baserriak objektiboki Nafarroakoak bezain astunak dira, baina lapurtarrek, izkinen sendogarriak ez erakutsiz eta zurezko uztarrien eta karez zuritudunen (urtero behin, normalki ekainean Corpus Christi aurretik) bilbapenen arteko, kolore antzezlanari esker modua aurkitu dute zure baserriei eite harrigarriro arina eskuratzea, hain etxe eskergak eta egundokoak izanez, nafar baserrien tankera dorpearekin alderatuak.
Baserri honen eredua Lapurdi osoan eta Nafarroa Beherea gehienetan ongi errotua dago, nahiz ez hain arrunta Amikuze aldean. Bere jarraipena etxe herrikoi landesan nabaria da. Egiturazko arau hau Pirinioen hegoaldeko magaletara luzatu izan da, Bortziri- eta Baztanera eta Bidasoa ibarreko beheko arroatik hurbilen dautzan Gipuzkoako udalerrietara.
Alderantziz, Nafarroako edo Gipuzkoako erarako baserriak ez dira faltatzen Lapurdin.
Nafarroa
Nahiz eta Nafarroako erresuma zatitu izan zen 1530 urtean Nafarroa Garaian (Naparra), gauregun Espainian, eta Nafarroa Beherean (Baxenabarre), gaur egun Frantzian, azken bost mende hauetxek behenafarreko eta Goi Nafarroako ipar zerrendako baserrien arteko berebiziko berdintasuna ez dute ezabatu. Kultura amankomunaren eremu horren baserriak arkitektur tradizio nafarrengatik eta lurralde menditsu honen geologi- eta topografiarengatik zehaztuak dira. Halabaina, eremu honen barruan hainbat eskualdeek baidituzte berariazko bereizgarri nahiko nabariak.
Buztinaren agerpenari esker adreiluen ekoizpena hazten da XVIII mendean, eta geroztik Nafarroako baserrien itxuraren gainean eragina du ere. Eskuadreilua hormetan betegarri gisan erabili zen, gutxitan begi-bistakoa.
Etxe nafarra paralelepipedoen errenkada da, 1:2 heinean arras. Aitzinaldea begira alde laburra ez da 5 m. baino luzeago, goiko solairua zut deutsiten jazenen helmen mugatuarengatik. Jatorrizko altxuera simetrikoa zen eta jatorrizko fatxadaren laugarren bezain zabalerako sailak gehitu zitzaikion.Fatxada nagusiaren ezkerraldera dagoen paralelepipedoa, beraz, hari hurbiletik hegoaldera, sukaldea eta gelak barne hartzen ditu, familibizitzari babesgune eskainiz.Erdiko paralelepipedoa haren beheko solairuan sarritan ezkaratza edo "eskatza" dauka, izanez etxeko lanaren gune nagusia.
Eskuinera (iparraldera) aziendentzako sailak aurkitzen ditugu, behitegia eta urdategia besteak beste.
Paralelepipedo hauek elgarrekin harremanetan daude eta aurreko ate nagusiaren eta alboko ateen bidez lekorera irekitzen dira. Behe solairu osoa ganaduarentzat gordeta dagoen baserrietan, goi etxebizitzako solairura zuzenean eskura daiteke kanpoko eskaileratik, euskaraz "gidari" deritzona. Noizean behin, gidariak ikus daitezke Euskal Herriko beste eskualdetan.
Teilatua teila erromatarren estalita dago. Goi Pirinioetan etxeak, bago eta arbel harbelez estalitak dauden teilatuak ikus daitezke. Nafarroako herririk hainitzak aldeko murru lodiak fatxada nagusiaren aitzina luzatzen direla eta txokoak agerizko zilari handiez eraikitzen direla bereizitasun tipikotzat du, etxe sendotasunaren hunkipena indartuz.
Eraikineko atal zeiharrak bereizten diren trenkadak kanpoko harresiak bezain lodiak dira. Zenbait kasuetan, haiek aitzinaldearen aurretik ilkitzen dira goiko solairuetan, orduan haien hegalak harburuen gainean dautza.
Zuralde ageria (colombage), izaten denean, goiko solairuetara mugatzen da beti. Oso urritan aitzinalde guzia hartzen du, erdiko atalera mugatzen ohi da ezik.
Sarrerako ate txundigarria harearri ubelaren zilarriez inguratzen da. Zilarri hauek maiz ate gainetik zabaltzen dira, bigarren solairuraino (eta batzuetan ere hirugarreneraino) iristen dira, hor leihatila bat inguratuz. Arkitektur nafarraren zehaztapen hain jator horrek bonbiltzat dirudi, eta bonbila deritzo gainera. Ate- eta leihatilaren artean jabearen ala senar-emazte egoiliarren izena(k) eta ezaugarriak adierazten dituen idazkun grabaturik duen biziarri bat dagoke. Baxenabarrean bisita-txartel hau, oro har, frantsesez idatzirik da, baina eskuaraz ala gaztelaniaz ala mistoak baitira. Idazkeraren eta ortografi frantsesaren okerrak ez dira arraroak, XVIren eta XVIIIren mendeko euskaldun harginak abezean eta frantses hizkuntzan oso trebeak ez zirela erakutsiz.
Alboko harresietan zabaltzen diren ateak neurri hautemangarriak dituzte: 2,40 metroko zabal eta 3 m. goi mailan. Ate handi hauek alboko fatxaden heinetara dira, gutxitan 10 metro baino gutxiago dute eta 20 m.ra irits dakizkieke. Egur-, belar ondu-, eta lastoarentzako gurdien eta orgen joan-etorria ahalbidetzen dute.
Leihoak nahiko txikiak dira, "petit bois"azko markoez, hau da, ardatz zutaren inguruan simetrikoki banatzen diren lauki txikiez. Harriaz inguraturik datoz.
Thise
Thise Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Thise udalerrian erroldatutako biztanleak 3.202 ziren. Familiak 1.242 ziren, horien artean 241 pertsona bakarrekoak ziren (108 bakarrik bizi ziren gizonak eta 133 bakarrik bizi ziren emakumeak), 484 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 425 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 92 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Baserri
Nafarroa
Gero eta sortalde gehiagoruntz bagoaz Nafarroako Goi Pirinion gero eta etxeak altuagoak dira luzeak baino eta gero eta teilatuak malda gogorragoak darakuskite. Harantz, nafar etxeak pixkanaka-pixkanaka artikulu honetan bezala mugatzen den baserri atlantikoaren eredutik urruntzen zaie, beste eredu kontinentalara heltzez. Nafarroa Behereko ekialdean eta Nafarroa Garaiko ipar-ekialdean zuberotar ereduko baserriak dira. Era berean, ez ​​dituzte Zuberoko etxeak kopiatzen, eredu hau ere nafar tradiziozkoa da baizik. Horien gainetik, Aezkoako, Zaraitzuko Ibarreko, eta Erronkaribarreko eskualdeetan biisuriko teilatu alakatua eta aurreko hegal erlaitzetik esekita alderik aldeko balkoia hirugarren solairuan dituen baserri eredu berezi bat dugu. Azken haran horretan, Aragoiko mugan bertan, etxeak aragoiar ohiturazko itxura handiko tximinia zilindrikoei harrotzen zaizkie.
Thise
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Baserri
Nafarroa
Euskal Herritik kanpo begira, sortaldeko nafar etxeek Erdi Pirinioetako etxeen antza dute, eta, haratago, Alpeen eskualde batzuetako etxeen antza, Suitzako engadinakoak, esate baterako.
Thise
Etxebizitza
2007an 1.294 etxebizitza zeuden, 1.262 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 29 hutsik zeuden. 1.105 etxeak ziren eta 187 apartamentuak ziren. 1.262 etxebizitza nagusietatik 992 bere jabearen bizilekua ziren, 250 alokairuan okupaturik zeuden eta 19 doan lagata zeuden; 9 etxek gela bat zuten, 45 etxek bi zituzten, 99 etxek hiru zituzten, 275 etxek lau zituzten eta 833 etxek bost zituzten. 1.124 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 542 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 663 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Westport (Indiana)
Westport Indianako herri bat da. Decatur konderrian kokatua dago. 2010ean 1,379 biztanle zituen, 3.42 kilometro koadrotan banatuta.
Thise
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Baserri
Gipuzkoa
Baserri gipuzkoarra lapurtarra, nafarra edo bizkaitarra baino gutxiago apaindua dago eta gutxiago fotogenikoa da. Are gehiago, itxura apur bat axolagabekoa aurkezten du batzuetan, baina erabat funtzionala da, nekazari gipuzkoarraren gogo praktiko eta ez handinahia dagokiona.
Nangarhar probintzia
Nangarhar (Paxtueraz: ننګرهار ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 7.727 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 1.358.400 biztanle zituen. Hiriburua Jalalabad da.
Baserri
Gipuzkoa
Zuraje ageririk gutxiago erakusten du baserri lapurtarrak baino, eta zilargintzarik gutxiago nafarrak edo bizkaitarrak baino, Gipuzkoako baserririk askok nolabait elementu hauetatik edozein ala biak dakartzan arren. baserririk gehienak Gipuzkoan ezkaratza dauka. Ezkaratzeko atelarria gutxiagotan zutabe- ala arkuez esekitzen da Bizkaian baino. Gipuzkoako baserrietako batzuk ezohizko handiak dira, lau solairuetaraino dituzte. Beti zuriz kareztatuak daude.
Nangarhar probintzia
Paxtunak biztanleriaren %90 dira, pashaiak %3,6 eta arabiarrak %2,6.
Baserri
Gipuzkoa
Baserri mota gipuzkoarra benetan bitxia dolare-baserria dugu. bederen Gipuzkoan, baserri eredu ezagun bakarra XVI mendean zehar etxe dolarduna izan da, zeinen egitura sagardoaren prentsa itzelaren inguruan antolatzen da. Dolareak zurezko balenga eta ardatz edo torlojua ditu eta ohizkoan lau hormartean luzetara egituratzen den eraikinaren erdiko gorputz osoa hartzen du.
Thise
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.028 ziren, horien artean 1.439 aktiboak ziren eta 589 inaktiboak ziren. 1.439 pertsona aktiboetatik 1.332 lanean zeuden (682 gizon eta 650 emakume) eta 107 langabezian zeuden (48 gizon eta 59 emakume). 589 pertsona inaktiboetatik 239 erretiraturik zeuden, 221 ikasten zeuden eta 129 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Thise udalerrian 1.288 unitate fiskal zeuden, 3.247 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.302,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 184 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 19 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 23 eraikuntza enpresak ziren, 40 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 10 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 11 finantziazio enpresak ziren, 13 higiezinen enpresak ziren, 20 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 16 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Baserri
Gipuzkoa
Baserri-sagardotegiak ezkaratz bakar bat sortzeari ez dio bultzatzen, solairuko ardatza ez dago beteta erdiko habelarte hutsuneaz, sagar prentsa eusten duten zutoinez baizik. Dolareko makinaren zatai handia minda-habelarteatik kulunkatzen zaio. Balezta habelarte honetan eraikuntz konponbide harrigarri eta paregabea aurkitzen dugu. Saiheska ipintzen den haga ñimiño baten gainean dautzan eskuairapen soliba gehiegizkoak osatzen dute dolarearen euspena. Hagatxo hau aldeko zutabeetaraino ez zaizkio iristen. Modu honetan, habe estilizatu honen malgutasunak, bere makurduraren poderioz, prentsaketaren ahalezko sakada guztia xurgatzen du. Baserriko egitura osoa dolare-prentsa astun horri ahalik eta egonkortasun gehiena emateko bere higiduran pean kontzentratzen zaio.
Thise
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 41 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 7 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 autoeskolak, 2 igeltseroak, 4 margolariak, 4 iturginak, 8 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 4 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
Baserri
Gipuzkoa
Nahiko baserri-dolarerik askok, batez ere Gipuzkoan, darraite gaur egun sagardotegitzat funtzionatzea, non bezeroek sagardoa txotxetik edaten dute eta otoruntzak ospatzen dituzte.
Thise
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 1 kongelatu-denda zen, 1 liburu denda zen, 1 kirol-denda zen eta 1 lore-denda zen.
Baserri
Gipuzkoa
Gipuzkoatik gain, non XVI. mendeko baserri egile guztiek eraikuntza mota hau non nahi erabili izan zuten, baserri dolaredunen egituren aztarnak ere aurki daitezke noizean behin batetik Lapurdin eta ipar-mendebaldeko Nafarroan, eta bestetik Aramaio haraneko bailaran Araban eta naroak dira Bizkai ekialdeko zerrendan, berriz, Ibaizabalgo haran bizkaitarrean, non Zornotzara arte hedatzen dira. Arratian eta Orozko eta Zeberioko bailara hurbiletan sagarrak birrintzeko makina-etxe aldaera batzu ere ezagutzen dira, nahiz eta eskualde honen baserritarren lehentasunezko jarduera abeltzaintza zen.
Thise
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Thise udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Baserri
Gipuzkoa
Gipuzkoan, batez ere bere ekialdeko bazterrean, Lapurdiko eta Nafarroako antzeko baserriak ere ikusten dira, espero zen bezala.
Bizkaia
1500 urtean inguruan sortu izan zen baserri bizkaitar arketipoa Mungiako Landetxo Goikoa baserriak irudikatzen du: hiru habelarte luzetara duen, goihabeen mihiztapena jasoten duen zutoin bakunen harlan egituraren eraikina. Estalkiaren goihabeak, kontragoihabe azpian mihiztaturik, tiranteen lerrokadura trinkoaz elgarrekin lotutak agertzen diren inguruabara etxe eredu honen ezaugarria da.
Holako baserri motan, lehen solairuko erdian dagoen aletegiak paper protagonista jokatzen du. Baserriak, normalean, ezkaratza du, aitzinaldean erdiraturik.
Thise
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Baserri
Bizkaia
Baserririk landuenek abereen askei etzanlekua eskaintzen zaizkien lau arkuetarainoz irekitzen den zeharkako sueten harresia dauzkate. Animaliak gizakiengandik bereizten zaizkien mehelin hori Bizkaiko etxerik hoberenen konstantea da, historian zehar, suteen aurkako segurantza eta espazioaren antolakuntz higieniko- eta arrazionalagoa bermatuz gain.
Tetanurae
Tetanurae dinosaurio klado bat izan zen. Jurasiko berantiarrean eta Kretazeoan bizi izan ziren. Dinosauro haragijaleak ziren.
Baserri
Bizkaia
Behar bada baserri bizkaitarren ezaugarririk bereberezkoena haien ezkaratzak dira, haietatik asko ikusgarriki zabalak. Ezkaratz horietatik zati dexent bat zutoin(ar)en ala, XVIII mendetik aurrera arku arras beheratu bakar baten ala arku gehiagoen gainean oinarritzen behar dala, hain zabalak dira benetan. Ez baserri bizkaitar denik ezkaratza dauzka.
Oinplanoak ia beti simetrikoak dira. Etxebizitz iraunkorrarako barrutiak behe solairuko aurreko tartera murriztera jaugina du, nahiz eta, fatxada nagusiko alboetara begiratzen diren goiko gelei udako logeletzat darabilzkie, noizean behin. Sendiak bitarterik baldin badu, gela horiei abagune handiko apainketa ikusgarria lemakieke.
Baserriaren eredu horren geografizko hedapen eremuak Bizkaiko lurralde osoa, goiko Deba hibaiaren arroa ere Gipuzkoan, eta Arabako Aramaioko eta Aiarako haran atlantikoak bereganatzen ditu.
Sartaldeko frontean eredu horrek Agüerako hibaiaren haratago barneratzera ez zitekeen inoiz hel. Mukulu ia kubikoa eta lauisuriko teilatua dituen XVI mendean Enkarterrietatik hedatu izan zen, kantauriar eraginagatik, tokiko landetxe ereduarekin alderatuak Turtziosen edo Artzentalesen lehengo eredu horren alerik pitxin bat ezagutzen dena marginaltzat ets ditzakegu.
Bizkaitar baserri aldaera bat Durangaldean eta Oiz mendiaren magaletan dugu. Gaztelugoitia baserriaz irudiztatzen da. Hori goi solairuko haritz zurezko egitura hornitzen duen kareoregabeko adreiluen azalaz ezagutzen da. Beheko solairuak, dena hargintzakoa, motibo errenazentistez sotilki landaturik harlanduzko uztarria duten leihoak eta leihozangoetan txertaturik burdinsare forjatuak darakuski. Bere ezkaratz zabalako ateburuak toskanar odenaren karearrizko zutoin sendo gainean daratza. Famili bakoitzak etxe erdia ostatu hartzen duenean bi etxebizitzetan banatuta dala, Gaztelugoitiaren beste berezitasunaren bat da. Honek eta beste eskualdeko baserriek arnagak dituzte.
Bi paragrafo lehenagoan aurreratu zen bezala, Araba atlantikoko baserriak eredu bizkaitarrari doitzen zaizkio eta horregatik hemen eztabaidatzen dira. Goiko solairuko aitzinaldea oholtzaz duen antzinako baserri arabar batzuaren xehetasun bereizgarria oholez ere egina fatxadatik irteten den erdiko atala da. Holako irtengune hau baita Arabako mugatik gertu dauden baserri bizkaitarretan ikusten da.
XVI eta XVII mendeko baserri bizkaitar oparo mugatu batzuk nobleen jauregi garaikideekin zein-gehiagoka ari zaie apaingarrizko xehetasunez, lehenbizi berpizkundekoak eta beranduago barrokoak. Adibide eder bat Oxirando dorre-baserria Gordexolan dugu. Baserri delarik ez zen izan eraikita leinuargi batentzat baina nekazarien sendi aberetsuarentzat (aberatsak zentzu literalean). Estalkiako kantoi bien gainean dauden biribil batez erremataturik kono moztuak dituen italiar berpizkunde erarako loggia arrandiatzen ditu. Hemen aipatuak kono edo piramide zorrotz horiek Bizkaiko baserririk aberatsenean gehien erabiltzen diren apaingarrietako batzu dira. Nahiz batzuek lauisuriko teilatuak zitzatela eta guztiz, edo antzinako dorretxeak baserritzat bihurtuak daitezela, benetako baserriei buruz ari gara hitz egiten, hala nola eraikitak izan ziren eta ihardun izan zuten. Eraikin hauek, gotorgune, egoitza ala ordezkaritza bezala darabiltzen famili noble bizkaitarren etxetzarretatik, iharduneko dorretxeetatik edo jauregietatik bereizi behar dizkiegu.
Dena den, bizkaitar baserrien ingurutik giro dotorea dario, beren aintzinaldeen gainean darakuskiten armarrien makina batean gauzatua. Baserri nafarren armarririk gutxiago, gipuzkoarrean askoz gutxiago eta lapurtarrean ez da batik ere ikusten. Hau Euskal Herriko zenbait lurraldetako baseritarren bere buruzko irudikapenaz asko dio.
Dorretxea baserritzat bihurtu
Dorretxeak ahaide nagusien (Euskal Herriko goi leinargia) egoitza bezala Behe Erdi Aroan Hegoaldean eraiki izan zirela defentsarako dorreak dira. Bakunak eta oinplano laukikoak ​​dira. Beheko solairu(ak) zilargintzakoa(k) eta goiko solairu(ak) zurgintzakoak izan daite(z)ke, "Kantblockbau" edo "Fachwerkbau" alemaniar ereduen arabera.
Artikulu honetan tokirik ez leukakete ez balitz izan, delako hola deritzenak Leinu Gerren kariaz (Araba-, Bizkai- eta Gipuzkoan 1379-1456an eta Nafarroan 1494an), ia-ia dorretxe guztiak "moztu" izan zituzten, alegia, gezileihoak zeuzkan goi solairua, bertatik etsaiari jazar zitzaketela, beren balio militar osoa galdu zezaten erorerazi zuten.