cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lepa Mladjenovic
Lepa Mladjenovic (Belgrad, 1954ko azaroaren 9a) feminista, lesbiana eta gerraren aurkako aktibista da, Serbiako feminismoaren bigarren olatuaren aitzindaria. Aholkulari feminista da indarkeria matxista edo lesbofobia pairatzen duten emakumeentzat. Tailerrak ematen ditu, idazlea eta hizlaria ere bada, eta lesbianen eskubideez eta emakumeen aurkako indarkeriaz arduratzen diren nazioarteko hainbat batzar eta saretako kidea. Jugoslavia ohian emakumeen aktibismoaren sinboloa da.
Psikiatriari alternatibak
Belgradeko Unibertsitateko Filosofia Fakultateko Psikologia Ikasketen Departamentuan graduatu zen 1980an. Ikasle gisa, hezkuntza-sistema zurrunari aurka egin zion, irakasleei protesta-gutunak idatziz, ikasleei botererik ematen ez zieten arau kontserbadoreak kritikatuz. Aktiboki parte hartu zuen lehen gizarte-mugimendua Psikiatriaren Alternatiben Sarea izan zen, eta haren helburua psikiatria desinstituzionalizatzea zen, indarkeria eta bazterkeria zirela eta. Psikiatria eta gizartea hiru eguneko nazioarteko konferentzia antolatu zuen, 1983an, Belgradeko ikasle-zentroan. Gero, boluntario gisa eskaini zen Triesteko osasun mentaleko zentroetan, eta Italiako psikiatria demokratikoari buruz eta Londresko Arbours Elkartearen terapia komunitarioko zentroei buruz idatzi zuen, mugimendu antipsikiatrikotik abiatuta.
Aktibismo feminista eta gerraren aurkakoa
Aktibismo feminista 1978an hasi zen, DRUG-ca Éenan (Emakume burkideak) parte hartu zuenean, feminista jugoslaviarrek antolatutako nazioarteko lehen konferentzian, Belgradeko ikasle-zentroan, inflexio-puntua izan zen gizarte zibil eta feministarentzat, Jugoslavia ohian. 1982an, Emakumeak eta Gizartea Belgradon talde feminista antolatu zuen. Lau urte geroago, emakumeen talde feminista bat antolatu zuen Emakumeak eta Gizartea ataleko kide gisa, autokontzientziaren eredu batean oinarrituta.
1987an Ljubljanan egin zen Jugoslaviako lehen bilera feministan parte hartu zuen. Bilera hori LILIT talde feministak eta Esloveniako LILIT LL talde lesbikoak antolatu zuten. Bilerak ahizpatasuna, trukeak, emakumeen aktibismoa babestea, emakumeen aurkako indarkeriari buruzko eztabaidak, emakumeen ugalketa-osasuna, emakumeen artea eta kultura eta lesbianak antolatzeko lehen ekimenak sustatu zituen. Emakumeak eta Gizartearen beste ekintza batzuekin batera, Belgradeko Indarkeriaren Biktima diren Emakume eta Izakientzako SOS Lerro Zuzena sortu zuen 1990ean, eta indarkeria matxistatik bizirik atera ziren emakumeen koordinatzailea eta aholkularia izan zen. Ondoren, gerraren biktima izan ziren emakumeekin lan egin zuen.
1991n, Stasa Zajovic eta gerraren aurkako beste ekintzaile feminista batzuekin elkartu zen Mujeres de Negro sortzeko, eta lehen bilera 1991ko urriaren 9an egin zuen. Serbiar erregimenaren aurkako protestarekin hasi zen taldea astean behin, eta gero Beltzezko Emakumeak munduko sarean sartu zen.
1992tik 2012ra bitartean hezitzailea eta aholkularia izan zen, eta indarkeria matxistaren biktima izan ziren emakumeekin lan egin zuen Bosnian eta Herzegovinan, Kroazian eta Hungarian. 1993an, SOS Zuzeneko Lineako beste boluntario feminista batzuekin batera, Autonomni Éenski Centar AÉC (Emakumeen Zentro Autonomoa) sortu zuten; aholkularitza psikologikoko taldea koordinatu zuen 2011ra arte. 2000. urteaz geroztik, indarkeria matxistaren biktima izan diren emakumeentzako tailer askotan parte hartu du (eta laguntza eskaini), eta ekintzaileak (bereziki lesbianak) alfabetatzeko tailerrak eskaintzen ditu Balkanetan. Italian lan egiten du Donne in Rete contro la violenza GKErekin, eta sexu-indarkeriarako aholkularitza feministari buruzko artikulu bat argitaratu zuen.
Jarduera lesbikoa
Mladjenovic eta Suzana Tratnik Jugoslaviako partaide izan ziren 1986ko Genevako Informazio Lesbiko Nazioarteko Zerbitzuaren konferentzian. Lepak, Nebrigiπk eta beste zenbait aktibistak; Arkadia, Belgradeko gay eta lesbianen lehen erakundea (1990), fundatu zuten. 1997 arte egon zen aktibo taldea. Serbiako lehen lesbiana izan zen telebista publikoko transmisio batean 'armairutik' irteten (1994an); gay eta lesbianei buruz eztabaidatu zuen eta Arkadia taldea ordezkatu zuen. Lepak eta Arkadiako beste zenbait aktibistak Labris eratu zuten, hurrengo urtean, lesbianen lehen erakundea, Horrela deskribitu zuen esperientzia:"Sarajevon ezezaguna den emakume bati elkartasun-gutun bat idatziko nioke pakete batekin, egunero asedio eta balen azpian dagoela jakinda, eta kezkatuko nintzateke egunen batean lotsaraziko balitz bere gutunak idatzi zituen atearen aurrean lesbiana bat ikusten duenean. Zergatik izan zen beti hain zaila esatea laguntza humanitarioa lesbianetatik zetorrela?"Labrisen parte gisa, Esloveniako lehen Aste Lesbikoaren antolatzaile eta parte-hartzailea izan zen 1997an (Esloveniako Kasandra talde lesbiko feministak antolatu zuen). Novi Sad, Maribor, Skopje, Belgrad, Zagreb, Pristina, Split eta Ljubljanako berrogeita bost pertsonak parte hartu zuten, eta ekitaldian eskualdeko lankidetza feminista izan zen. Bigarren Aste Lesbikoa Somborren egin zen 2000. urtean, eta hirugarrena (Labrisek antolatua) Novi Saden egin zen 2004. urtean. Laugarren Aste Lesbikoa 2011. urtean antolatu zen.
2001eko Belgradeko Harrotasunaren antolatzaileetako bat izan zen. Lesbianen SOS aholkularitza-lerroa sortu zuten Lesbianen artean 2012an, eta han lantegiak eta aholkulari psikologikoa eman zituen 2017tik aurrera.
Argitalpenak
1992tik 2012ra, Mladjenovic Emakumearen Ikasketa Zentroko kidea eta irakaslea izan zen Belgraden. Hainbat saiakera idatzi ditu gerra-bortxaketei buruz, emakumeen aurkako indarkeriari buruz, lesbianen eskubideei buruz, gerra-garaiko lesbianei buruz, emakumezkoei buruz, justizia trantsizionalaren ikuspegi feministari buruz, emakumeen elkartasunari buruz eta alfabetatze emozionalari buruz. "Emakumeen Elkartasunerako Politikak" izeneko adierazpenak honelaxe dio:"Emakumeen elkartasuna da gutako bakoitzaren deskalifikazioaren hasiera. Ulermena aukeratzen dugulako eta ez akusazioa, enpatia aukeratzen dugulako eta ez gorrotoa. Gure ekintza, emozio eta pentsamenduen erantzule izatea aukeratzen dugu, biktimarena egin beharrean. Emakumeen elkartasuna politika antifaxismoa da. Besteaz arduratzea aukeratzen dugulako, orduan ni ez bezalakoa. Haurrei elkartasun-begiak ikusten dizkiegunean, gure seme-alabak ez dira nahitaez besteenak baino hobeak edo ederragoak."
Emakumeak espazioan
Emakumeak kanpo-espazioan hegan eta lan egin dute, ia giza hegaldi espazialak hasi zirenetik. Oro har, emakumeak ez dituzte gizonak bezain beste hautatzen. 2020an adibidez, espaziora joan ziren astronauta guztien %10 baino ez ziren emakumezkoak izan.
Espazioan hegan egin zuen lehen emakumea Valentina Tereshkova sobietarra izan zen, Vostok 6 kapsula espazialean, 1963ko ekainaren 16tik 19ra. Tereshkova fabrikako asanbleista zen, ez zen kosmonauta. Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistak propagandarako erabili zuen. 1982ra arte emakumeak ez ziren pilotu espazialtzat jo, ez eta gizonezko homologoen pareko langiletzat ere. Espaziora joan diren 70 emakumeen gehiengoa estatubatuarra da, eta misioak dituzte transbordadore espazialean eta Nazioarteko Espazio Estazioan (2021eko urrian eguneratutako datua). Beste herrialde batzuek, hala nola, Sobietar Batasuna, Kanada, Japonia, Errusia, Txina, Erresuma Batua, Frantzia, Hego Korea eta Italia emakume bat edo bi eraman dituzte espazioko giza hegaldien programetan. Gainera, nazionalitate bikoitza duen emakume estatubatuar batek turista gisa parte hartu du AEBko hegaldi espazial batean.
Ardagai beltz
Ardagai beltza  (Phellinus nigricans) Hymenochaetaceae familiako onddo espezie bat da.
Emakumeak espazioan
Espazio hegaldietan, emakume eta gizonek pareko zailtasun fisiko eta psikologikoak dituzte. Gainera, ondorioztatu da emakumeak egokiagoak izan daitezkeela espazio-misio luzeagoak egiteko. Ikerketek etengabe adierazi dute emakumeak espaziora joateko oztopo nagusia genero-diskriminazioa dela.
Ardagai beltz
Ez da jangarria.
Emakumeak espazioan
Lasterketa espaziala
1959an, AEBetako hamahiru emakume pilotuk (Estatu Batuetako prentsak "Mercury 13" izendatu zituen) astronauta izateko aukera erreibindikatu zuten, eta NASAko langileek gainbegiratutako gizonen osasuna neurtzeko probak onartu eta gainditu zituzten. Funts pribatueen bitartez finantzatu zen, adibidez Jacqueline Cochran hegazkintzaren aitzindariak emandako diruarekin. Gobernuak eta NASAk berak erresistentzia handia zuten emakumeak onartzeko eta astronauta bihurtzeko aukerarik gabe utzi zituen. Jerrie Cobb, Mercury 13koa, NASAko aholkulari bihurtu zen 1961ean, eta Mercury 13ren emaitza mediko positiboei eta genero-diskriminazioari buruzko testigantza eman zuen 1962ko uztailean Kongresuaren aurrean.
Ardagai beltz
Deskribapena
Tutuak: Marroi-herdoil kolorekoak eta geruzatuak.
Emakumeak espazioan
Lasterketa espaziala
Emakumeen berdintasunaren aitzakian, Nikita Khrushchev lehen ministroak interes handia zuen sobietar nagusitasuna frogatzeko. Espazioan hegan egin zuen lehen emakumea Valentina Tereshkova izan zen, ehungintza-fabrikako langilea, Alderdi Komunistaren aldekoa (Finlandiako Gerran hil zen nekazari baten alaba). Paraxutista amateurra ere bazen, eta abantaila eman zion Vostok-en kapsuletatik kanpo lurreratzean. Kamaninek "Gagarin gona batean" ezizena jarri zion. Tereshkova 1963ko ekainaren 16an itzuli zen Vostok 6 ontzira, eta 70,8 orduko hegaldia egin zuen. Guztira 48 orbita egin zituen Lurrera itzuli aurretik. Kamaninek Voskhod 3 eta 4 hegaldietan beste bi emakume hegan egitea espero zuen, nahiz eta Yuri Gagarinen eta beste kosmonauta maskulinoen oposizioa izan zuen. Plan horiek 1965ean bertan behera utzi ziren, eta emakumeak Sobietar Aireko Armadako ofizialen batzordeekin utzi ziren.
Hegaldia amaitu eta bost hilabetera, Tereshkova Vostok 3 cosmonaut Andrian Nikolayev-ekin ezkondu zen 1963ko azaroaren 3an Moskuko Ezkontza Jauregian, Khrushchevekin, ezkontza-jaian buru zela, gobernuko eta espazioko programako buruzagi nagusiekin batera. Kamanin-ek honela deskribatu zuen ezkontza: "segur aski politikarako eta zientziarako baliagarria". 1964ko ekainaren 8an, espazioko hegaldia amaitu eta ia urtebete geroago, Elena Andrianovna Nikolavas-Tereshkova alaba erditu zen, espaziora joan ziren ama eta aita zituen lehen pertsona.
Ardagai beltz
Deskribapena
Poroak: Oso txikiak eta pruina zurixka ez oso iraunkor batekin, marroi ilun kolorekoak.
Emakumeak espazioan
Estatu Batuetako lehen emakumeak
1976an, Nichelle Nichols aktorea, Star Trek-en Nyota Uhuraren parera zuena, AEBetako espazio-hegaldien programak emakume eta beltzen kontra agertzen zuen bazterkeriaren aurkako jarrera adierazi zuen publikoki. NASAk bere hurrengo astronauta-taldean emakumeak eta pertsona beltzak hartuko zituela erabaki zuen, eta Nichols erabili zuen hautagaiak aurkitzen laguntzeko. Horietako bat Sally Ride misioko espezialista izan zen, 1983an espaziora bidaiatu zuen AEBetako lehen emakumea izan zena, transbordadore espazialaren zazpigarren misioan, eta espazioan hegan egiten zuen hirugarren emakumea. Ordutik, espaziora sartu diren ehunka astronauta estatubatuarretatik 50 baino gehiago emakumeak izan dira. Gehienek 1983tik 2011ra bitarteko transbordadore espazialaren hegaldietan erabili zuten.
Ardagai beltz
Deskribapena
Haragia edo bilbea: Oso gogorra eta marroi-lehoi kolore ilunekoa.
Emakumeak espazioan
Estatu Batuetako lehen emakumeak
1978ko urtarrilaren 16an, NASAk bere zortzigarren astronauta-taldea hautatu zuela iragarri zuen, non lehenengoz, sei emakumeak misioko espezialista ziren (ez pilotuak): Anna L. Fisher, Shannon Lucid, Judith A. Resnik, Sally K. Ride, Margaret Rhea Seddon eta Katsulhn D. Sullivan. Ride 1983ko ekainean Space Shuttle STB -7 misioan lehena izan zen.
NASAko lehen emakume-pilotua 13. taldeko Eileen Collins izan zen. 1995eko otsailean egin zuen hegan, lehen aldiz, STB 63an, eta 1999ko uztailean misioko lehen emakume komandantea izan zen, STB 93 delakoan.
Ardagai beltz
Deskribapena
Etimologia: Phellinus terminoa grekotik dator, kortxozkoa esan nahi duen "phellinos" hitzetik. Nigricans epitetoa berriz latinetik dator, belztu egiten du, esan nahi duen "nigricans" hitzetik. Bere koloreagatik.
Emakumeak espazioan
Estatu Batuetako lehen emakumeak
Kathryn D. Sullivan izan zen ontziz kanpoko ibilaldia egin zuen lehen emakume estatubatuarra STB -41-G hegaldian, 1984ko urriaren 11an hasi zena. Mae Jemison lehen emakumea beltza izan zen 1992an. ISSko espedizio-talde bateko lehen emakumea Susan Helms izan zen, 2001eko martxotik 2001eko abuztura arte.
Ardagai beltz
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Phellinus igniarius delakoaren antzekoa da, baina txikiagoa da, burlet gehiago ditu eta zarakarra ilunagoa eta distiratsuagoa du.
Sasoia eta lekua
Hainbat hostozabalen zuhaitzetan hazten da, baina batez ere sahatsetan eta urkietan.
Banaketa eremua
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Europa, Errusia.
Elizabeth Alexander
Frances Elizabeth Somerville Alexander, Elizabeth Alexander (Caldwell, Erresuma Batua, 1908ko abenduaren 13a - Ibadan, Nigeria, 1958ko urriaren 15a) geologo eta fisikari britainiarra izan zen, irrati-astronomian egindako ekarpenengatik ezaguna. Alexander Cambrigeko Newnham Collegen doktoratu zen eta Singapurreko Itsas Basean erradiogoniometrian lan egin zuen 1938tik 1941era. 1941eko urtarrilean Zelanda Berrira aldatu zen Itsas Armadaren agindupean. 1945ean, Norfolk uhartean jasotako eguzki-seinale anomaloak interpretatu zituen, eta lan aitzindaria izan zen irrati-astronomiaren arloan. Arlo horretan lan egin zuen lehen emakume zientzialarietako bat izan zen.
Biografia
Alexander Frances Elizabeth Somerville Caldwell 1908ko abenduaren 13an jaio zen Mertonen, Surreyn. Aita, K. S. Caldwell doktorea, Kimikako unibertsitateko irakaslea zen Indiako Patna Science Collegen, eta han eman zuen gaztaroa. 1918an, Alexander Erresuma Batura itzuli zen eta bigarren hezkuntza hasi zuen. Cambridgeko Newnham Collegen natur zientziak ikasi zituen, 1931n Fisikan graduatu zen Ohorezko Matrikularekin eta gero Geologian doktoratu zen Aymestryko kareharriaren (Erresuma Batua) tesi batekin. Garai hartan Cambridgeko Unibertsitatean graduatutako emakume guztiak bezala, ezin izan zen unibertsitateko eskubide osoko bazkide izan 1945ean eskubide berdintasuna bermatu zen arte.
1935eko uztailean, Elizabeth Norman Alexander Zeelanda Berriko fisikariarekin ezkondu zen. Singapurreko Raffles Collegeko fisikako irakasle egin zenean, Elizabethek tropikoetako meteorizazioaren azterketa bat hasi zuen. Bikoteak hiru seme-alaba izan zituen Singapurren: William 1937an, Mary 1939an eta Bernice 1941ean. 1942ko urtarrilaren 4an, Itsas Armadak Alexander doktoreari agindu zion haurrak Australian salbu jartzeko, eta Short S23 C ur-hegazkinean eraman zituzten. Otsailaren 15ean Singapurren erorketaren ondoren, Elizabeth Zeelanda Berrian geratu zen, senarraren berririk gabe sei hilabetez, hura hila zen gezurrezko informazioarekin.
Egia esan, Indar Armatuen Aholkulari Zientifikoa izaten jarraitu zuen, eta Singapurreko Ospitale Nagusira joan zen bizitzera, Raffles College frontean baitzegoen. Ospitalean, X izpien makinak martxan mantendu zituen, aliatuek Singapur galdu zuten arte. Changin barneratu zuten, eta gero Sime Roadeko zelaietan, ospitaleko beste langile batzuekin batera. 1945eko irailean Zeelanda Berrian bildu zen bere familiarekin, gaixotasunagatiko derrigorrezko bajan sei hilabetez egon zenean, eta 1946ko martxoan Singapurrera itzuli zen, Raffles Collegen Fisika eta Kimika sailak berreraikitzeko. Bi departamentuak arpilatu zituzten eta kimikako irakasleak hil egin ziren. Elizabeth Alexander doktoreak Wellingtonen amaitu zuen bere lana, eta bere seme-alabekin Ingalaterrara abiatu zen, ahizpa zaindari utzita. Norman Alexanderrekin bildu zen Ingalaterran Raffles Collegerako ekipamendua erosteko Singapurrera elkarrekin itzuli aurretik. Gobernuko geologo gisa hasi zen lanean, meteorizazio tropikaleko lanari ekin zion berriro, eta Raffles Colleges Malayako Unibertsitatean bihurtzeko lan egin zuen.
Hurrengo bi urteetan Norman Alexander Singapurren eta Zeelanda Berrian bizi izan zen, eta Elizabeth Alexander Ingalaterrara itzuli zen. 1947an, senar-emazteak Singapurrera itzuli ziren, Raffles Collegen lan eginez. 1952an, Ibadanera joan ziren bizitzera, Nigeriara, University College Ibadan-en lan egitera. Unibertsitateak Geologia Saila ireki zuen 1958an, eta Elizabeth Alexander doktorea langile eta departamentu-buru izendatu zuten. Izendatu eta astebetera, Alexanderrek garuneko infartua izan zuen eta astebete geroago hil zen, 1958ko urriaren 15ean, 49 urte zituela.
Lanak
1951 eta 1957 artean lan geologiko batzuk argitaratu zituen, bere doktore-tesitik eratorritakoak, Nigeriako lurzoruko zientzialari gisa egindako lanaren ondoriozkoekin batera. 1958an, Singapurreko meteorizazio tropikalari buruzko txosten bat idatzi zuen, hil ondoren argitaratu zena.
Emakumeak espazioan
Estatu Batuetako lehen emakumeak
Ilargian 12 gizon baino ez dira ibili, guztiak AEBko Apolo programaren parte izan ziren, 1969 eta 1972 artean. Emakume bat ere ez da ibili ilargian. 2020an, NASAk o komunikazio-zuzendariak jakinarazi zuen NASAk astronautak Ilargian lurreratzeko asmoa zuela, emakume astronauta edo astronauta bat barne, AEBetako Artemis programaren barruan. Artemis programako 18 hautagaietatik bederatzi emakumeak dira: Nicole Aunapu Mann, Kayla Barron, Christina Koch, Kate Rubins, Stephanie Wilson, Jessica Meir, Jasmin Moghbeli, Anne McClain eta Jessica Watkins. Oraindik ez zaio astronautarik esleitu Artemisen misio zehatz bati.
Lehenengo emakume errusiarrak
Savitskaya izan zen bederatzi emakumeen arteko proba-pilotu bakarra. Yevgeny Savitskyren alaba zen, Bigarren Mundu Gerran oso dekoratuta izan zen borroka-pilotua, eta Aireko Defentsako Indar Sobietarretako komandante ordea. Hasieran, ikerketa-kosmonauta gisa, 1982ko abuztuan, Salyut 7 espazio-estaziora joan zen Soyuz T-7 ontzian, eta misio horretan Salyut 7 estazioaren ontziz kanpoko ibilaldia egin zuen lehen emakumea izan zen.
Savitskaya espazioan bi aldiz hegan egiten zuen lehen emakumea izan zen, Soiuz T-12 misioan 1984ko uztailaren 25ean.
1991an Sobietar Batasuna kolapsatu ondoren, sobietar espazio-programa, Roscosmos delakoa, estatuko korporazioak jaso zuen, eta bi emakume hartu zituen. Yelena V. Kondakova Errusiako lehen emakume kosmonauta bihurtu zen 1994an, eta Soyuz programarako eta transbordadore espazialerako bidaiatzen lehena. Hogei urte geroago, Yelena Serova Nazioarteko Espazio Estaziora joan zen lehen emakume errusiar kosmonauta bihurtu zen, 2014ko irailaren 26an.
Egun, Errusiako emakume kosmonauta bakarra Anna Kikina da, Errusiako kosmonauten gourputzean onartu zuten 2012an. 2019an, Roskosmosek espazioko jantzietan aldaketak iragarri zituen emakumeak egokitzeko, eta 2020an iragarri zuen Kikina Nazioarteko Espazio Estaziora hegaldi baterako hautatu zutela 2022an.
Kanada
Roberta Bondar Space Shuttle Discoveryko lehen emakume kanadarra izan zen 1992ko urtarrilean.
2017koko uztailean, Jennifer Sidey-Gibbons hautatu zuen Kanadako Espazio Agentziak Johnson Espazio Zentroan astronauten trebakuntza jasotzeko. Bi urteko Astronautak Gaitzeko Programa osatu zuen eta 2020ko urtarrilean astronauta-titulu ofiziala lortu zuen.
Japonia
1985ean, Chiaki Mukai hautatu zuten Materialak Prozesatzeko Lehen Probarako (Spacelab-J), 1992an abiatu zena, STB 47 hegazkinean abiatu zena. Karga baliagarrian espezialista ere izan zen Neurolab misiorako (STB 90). Mukaik 566 ordu baino gehiago erregistratu ditu espazioan. 1994an STB 65 eta 1998an STB 95 espazio-ontzietan ibili zen. Bera da espazioan hegan egiten duen lehen emakume japoniar eta asiarra, eta bi aldiz hegan egiten duen lehen emakume japoniarra.
Europako Espazio Agentzia (AEE)
Espaziora hegan egin zuen Europako lehen emakume britaniarra Helen Sharman izan zen 1991an, baina ez zuen bidali estatuak finantzatutako espazioko hegaldien programa batek, baizik eta Juno Proiektuko espazio-hegaldien parte-hartzaile gisa, sobietar misio batean.
1996an, Claudie Haigneré izan zen Europako lehen emakume frantziarra, Frantziako Espazio Ikerketarako Zentroak bidalia. Orduz geroztik, Samantha Cristoforetti italiarra izan da europar agentzia batek bidalitako emakume bakarra, Soyuz TMA-15M-n 2014ko azaroan jaurtia.
Txina
2012an, programa espazial txinatarrak Liu Yang espaziora bidali zuen Shenzhen 9 ontzian, Tiangong-1ekin atrakatzeko.
Txinako lehen astronautak, 2010ean hautatu zituzten, lehiakorra izan ahal izateko emakumeek ama ezkonduak izan behar zuten. Txinatarrek esan zuten ezkondutako emakumeak "fisikoki eta psikologikoki helduagoak" zirela, eta bestetik espazioko hegaldiek ugaltze-organoei (askatu gabeko obuluak barne) kalte egingo zielaren kezka zuela arrazoi. Hegaldi espazialek emakumeengan duten eraginaren izaera ezezaguna ere aipatu zen. Hala ere, Txinako Astronauta Zentroko zuzendariak adierazi du ezkontza lehentasuna dela, baina ez muga zorrotza. Hain zorrotzak izatearen arrazoien artean, hurrengoak aipatu zituzten astronauten lehen hautaketa zela eta "oso zuhurrak" izaten saiatzen ari zirela. Liu Yang, Txinako lehen emakume astronauta, ezkonduta zegoen, baina ez zuen seme-alabarik 2012ko ekainean hegaldian.
Wang Yaping bigarren astronauta txinatar bihurtu zen, Shenzhen 10 espazio-ontziko tripulazioko kide gisa (Lurra orbitatu zuen 2013ko ekainean) eta Tiangong-1 espazio-estazio orbitatzaileko kide gisa. 2021ean, Wang Shenzhen 13-an hegan egin zuen berriro, eta espazioko ibilaldi bat egin zuen lehen astronauta txinatar bihurtu zen.
Hego Korea
2008ko apirilaren 8an, Yi So-yeon, Hego Koreako lehenengo emakume astronauta bihurtu zen, Soyuz TMA-12 espedizioarekin abiatu zen, non 18 esperimentu inguru garatu zituen. Hegaldia Hego Korea eta Errusiaren arteko akordio baten ondorioz garatu zen, Yuri Gagarin irakasle izanda prestatu zen Yi So-yeon. Egun, Koreako Ikerketa Aeroespazialen Institutuko ikertzailea da, eta Asian Scientist Magazine aldizkariaren arabera, hamabost asiar zientzialari onenen artean dago.
Bereizkeria
1983an Sally Ride AEBetako lehen astronauta bihurtu zenean kazetariek ugalketa-organoei buruzko galderak egiten zizkioten, baita lanean gauzak gaizki zihoazenean ea negar egiten zuen galdetu ere.
Seme-alabak dituzten emakumeei ere amatasunaren eredu tradizionalari lotutako galderak egiten dizkiete. Shannon Lucid-eri adibidez, haren seme-alabek beren ama espazioan egotearen berria nola eragingo zien itaun egiten zioten. Askotan, emakumeak izaten dira seme-alaben hazkuntzaren arduradun nagusiak, eta horrek eragina izan dezake haien karreran.
Espazioaren ondorio fisikoak emakumearengan
NASAren txostenek, hasieran, argudiatu zuten hilerokoak osasunerako arrisku larriak ekar zitzakeela edo errendimenduan eragin negatiboa izan zezakeela, nahiz eta orain errutina kontua den.
Emakumezkoak espaziora bidali dituztenetik, gizonei zuzendutako arropa berriz aztertu da, eta arroparen arazoak eta beharrak aztertu dira, ehunetik kanpoko jarduerarako jantzi espazial gisa, euskarriak eta inguruneetan ariketa fisikoa egiteko.
Gainera, espazio-komunen diseinuek ez zituzten gogoan emakumeak, 2020ko urrira arte, ISSri emakumeentzako (baita gizonentzako ere) diseinurik onena zuen lehen komuna eman zioten arte.
Umetokiko eta bularreko erradiazioa eta minbizia
Erradiazioak gizon-emakumeei eragiten die. Partikula masiboak kezkagarriak dira eguzkiprotoien (SPE) eta izpi kosmiko galaktikoen gertaeretatik jasotzen dituzten lurraren eremu magnetikotik kanpoko astronautentzat. Energia handiko nukleo horiek blokeatu egiten ditu Lurraren eremu magnetikoak, baina osasun-arazo handia dira Ilargira eta Lurraren orbita baino urrutiago dagoen edozein tokitara doazen astronautentzat. Babesik gabeko astronautentzat hilgarriak izan ziren eguzki-partikulen (SPE) aurreko erradiazio-mailak adierazten ditu ebidentziak.
Apolo eta Skylab-en misioetako astronautek, batez beste, 1,2 mSv/egun eta 1,4 mSv/egun jaso zituzten, hurrenez hurren. ISSko batez besteko esposizioak 0,4 mSv/egun (150 mSv/urte), nahiz eta tripulazioaren ohiko txandakatzeek minimizatu egiten duten norbanakoen arriskua. Gaur egungo teknologiarekin Martera egindako bidaia bat Marteko Zientzien Laborategiko neurketekin lotuta egon liteke; izan ere, 180 eguneko bidaia baterako, 300 mSv inguruko erakusketa bat kalkulatu zuen, 24 TACen baliokidea edo "15 aldiz urteko erradiazio-muga bat energia nuklearreko instalazio batean langile batentzat".
Ugalketa
2005ean International Journal of Impotence Research aldizkarian argitaratutako azterlan baten arabera, iraupen laburreko misioek (bederatzi egun baino gehiago ez) ez zioten eragiten "astronautek haur osasuntsuak sortzeko eta gauzatzeko duten gaitasunari". Beste esperimentu batean, Xenopus laevis igelak arrakasta izan zuen espazioan.
Haurdunaldia
NASAren arauen arabera, haurdun dauden astronautek ezin dute espazioan hegan egiten. Hala ere, zenbait zientzia-esperimentuk haurdunaldiaren alderdi batzuk aztertu dituzte.
Ardagai ezpainzuri
Ardagai ezpainzuria (Heterobasidion annosum) Bondarzewiaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Ungulina annossa
Ez da jangarria. Zuhaitzean barrura sartzen da usteldura zuria eraginez, zuhaitza hil egiten du.
Deskribapena
Kapela: 5 eta 20 cm artekoa, oso poliformoa, zimurtsua, besaulki itxurakoa, marroi-gorrixka, uniformea, zahartzean zarakar zurrun eta beltzaxka sortzen zaio. Bazter meheagoa eta argiagoa du eta ertza zurixka.
Tutuak: Ungulina guztietan bezala estratifikatuak, zuri-krema kolorekoak,
Poroak: Txikiak, biribilduak edo angelutsuak eta zurixkak, azkenean horiak izatera pasatzen dira.
Haragia: Suberosoa, zurixka, batzuetan zurkara, usain zehatzezinekoa.
Etimologia: Annosus epitetoa latinetik dator, urtez betea, zaharra, esan nahi duen "Annosus" hitzetik.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Zarakar beltzaxkak eta ertz zuriak antzeko beste espezie batzuetatik bereizten dute, hala nola Antrodia serialis delakotik.
Sasoia eta lekua
Urte osoan bizi da, udan enborretako barrunbeetan begetatuz, mahatsondoetan, pinuen sustraietan eta beste konifero batzuetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Europa, Errusia, Turkmenistan, Kazakhstan, Kirgizistan, Uzbekistan, Australia, Zeelanda Berria eta Japonia.
Ardagai ezpaingorri
Ardagai ezpaingorria (Fomitopsis pinicola) Fomitopsidaceae familiako onddo espezie bat da.
Sukaldaritzarako interesik gabea. Antzina hemostatiko gisa erabiltzen zen hemorragiak mozteko.
Deskribapena
Tutuak: Estratuak eratzen dituzte.
Poroak: Txikiak, 3 - 4 mm batean, zurixketatik horixketara, zauritzean zikintzen direnak.
Trama: Suberosoa, krema-okre kolorekoa; pixka bat erretxinaren zaporekoa.
Etimologia: Fomitopsis terminoak, Fomes generoko perretxikoen antzekoa dela esan nahi du, eta sua pizteko ardagaia esan nahi du, Fomes hitzak. Pinicola epitetoak esan nahi du, pinua erabiltzen duela ostatu gisa.
Jangarritasuna
Ez dana garria.
Nahasketa arriskua
Azal erretxinaduna duten espezieen artean, hemen, bi baino ez dira aipatzen: Ganoderma pfeifferi delakoa, honek bilbea askoz ilunagoa du eta kolorea berriz arrea edo herdoil-arrexka. Ganoderma resinaceum espeziea, hau haritzetakoa da, baina ez bakarrik, honek bilbea oso argia du, eta gaztea denean biguna da.
Sasoia eta lekua
Urte osoan, baina batez ere udazken osoan, koniferoetan eta hostozabaletan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Europa, Errusia, Iran, Kaukaso mendikatea, Turkmenistan, Kazakhstan, Kirgizistan, Uzbekistan, Australia, Txina, Himalaiako mendikatea eta Japonia.
Errada (argipena)
Errada terminoak hainbat adiera du:
Ikus halaber:
Ardagai ezkatatsu-txiki
Ardagai ezkatatsu-txikia (Polyporus tuberaster) Polyporaceae familiako onddo espezie bat da. Ez da kaltegarria, baina haragia oso zaila da, gaztetan ere bai. Batzuek lehortu eta birrindu egiten dute, hornigai gisa erabiltzeko.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, zurixka-horixka edo krema-okre kolorekoa, ezkatatsua, mamitsua, zabaldua edo zertxobait hondoratua.
Tutuak: Laburrak, 1 eta 2 cm bitartekoak, dekurrenteak, zurixkak. Poro poligonalak, luzeak, zuri-krema zurbil kolorekoak.
Tutu dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak. Hanka: Zurixka, 2 eta 4 cm bitarteko luzera eta 4 eta 8 mm bitarteko lodiera du, meheagoa eta okre kolorekoa oinarrirantz, pixka bat hirtsutua eta ezkatatsua, inkurbatua, eszentrikoa, batzuetan alboan. Noizean behin esklerozio handi samarra izan dezake.
Haragia: Gaztetan samurra eta hauskorra, ondoren larrukara eta zaila, lodia, zuria; usain ahula du eta zaporea garratz samarra. Etimologia: Polyporus terminoa grekotik dator, ugari, asko, esan nahi duen "poly" hitzetik eta poro, urrats, esan nahi duen "póros" hitzetik. Poro ugarirekin.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea, haragi zaila duelako.
Nahasketa arriskua
Polyporus tunetanus delakoaren itxura osoa du, baina hau habitatagatik bereizten da, erretako gurbitzen sustraietan hazten baita. Polyporus squamosus espeziearen antza ere badu, baina hau askoz handiagoa da.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Japonia, Australia.
Karl Buresch
Zuzenbidea ikasi zuen Vienako Unibertsitatean eta abokatu gisa lan egin zuen. Alderdi Sozial Kristauan sartu zen eta 1916tik 1919ra bere jaioterriko alkate izan zen. 1919an Austriako Konstituziogile Asambleko kide hautatu zuten, eta 1920 eta 1930eko hamarkadetan parlamentuko kide (1920-1934), Behe Austriako gobernadore (1922-1931 eta 1932-1933) eta bere alderdiko talde parlamentarioko lehendakari izan zen.
Ardagai sendo
Ardagai sendoa (Phellinus robustus) Hymenochaetaceae familiako onddo espezie bat da.
Karl Buresch
1931ko ekainaren 20an kantziler izendatu zuten, krisi ekonomiko eta instituzional baten erdian, eta Alemaniako nazionalistekin koalizioan gobernatu zuen. Nazionalistak 1932ko urtarrilean atera ziren gobernutik eta Bureschek gutxiengoan gobernatu zuen urte horretako maiatzaren 20ra arte.
Ondoren, Finantza ministro izan zen Engelbert Dollfußen gobernuan.
Ardagai sendo
Haragia zurezkoa, oso gogorra, ez da jangarria.
Deskribapena
Kapela: 5 eta 25 cm bitarteko diametrokoa, erdizirkularra edo apatx itxurakoa, atxikitze-oinarri oso zabalarekin. Goiko aldeak ildoak zabal izan ohi ditu, hasieran belusduna, ondoren ilegabea eta sarritan pitzatua. Gaztaina-okre kolorea du edo gris-gaztaina kolorea, eta ertza lodia eta hori-lehoi kolorekoa izaten du.
Himenioa: Tutu geruzatuak, hori-lehoi kolorekoak. Poro biribilak, oso txikiak, gaztetan kanela-hori kolorekoak, gero arrexkak bihurtzen dira.
Haragia: Bilbea gogorra du, haritsua, zurezkoa, hori-lehoi kolorekoa edo arre-lehoi kolorekoa, tutuak baino iluntxoagoa.
Etimologia: Phellinus terminoa grekotik dator, kortxozkoa esan nahi duen "phellinos" hitzetik.
Nahasketa arriskua
Habitata eta ezaugarri espezifikoak kontuan hartzen badira, zaila da beste espezie batekin nahastea.
Sasoia eta lekua
Urte osoan aurki daiteke. Hostozabaletan hasten da, batez ere haritzetan.
Banaketa eremua
Mundu osoa.
Anne Sewell Young
Anne Sewell Young (1871ko urtarrilaren 2a - 1961eko abuztuaren 15a) astronomia-irakasle estatubatuarra izan zen 37 urtez Mount Holyoke Collegen.
Biografia
Anne Sewell Young Bloomingtonen jaio zen, Wisconsinen, 1871ko urtarrilaren 2an. Albert Adams Young apaizaren eta Mary Sewellen alaba zen. Minnesotako Carleton Unibertsitatean lizentziatura lortu zuen 1892an. Ondoren, Walla Wallara (Washington) joan zen, eta Whitman Collegen matematika irakasten aritu zen Carletonera itzuli baino hiru urte lehenago. 1897an lortu zuen maisutza, eta 1906an Columbiako Unibertsitatean doktoratu zen. Haren tesiak antzinako zeruko argazkien neurketak ebaluatu zituen, eta zehaztu zuen Perseus konstelazioak ordura arte pentsatutakoa baino bi izar gehiago zituela.
Lan ibilbidea
Young 1899an hasi zen Monut Holyoke Collegen, eta eragin erabakigarria izan zuen ikaslearen bokazioan, Helen Sawyer Hogg astronomoarengan. John Payson Williston behatokiko zuzendari izendatu zuten, eta bertan behaketa-programa bat gainbegiratu zuen eguzki-orbanen jarraipena egiteko. Mount Holyokeko ikasleentzako bilerak egin zituen behatokian, eta 1925ean Connecticuteko ikastetxera trenez joan zen, eguzki-eklipse osoa ikustera.
Youngek interes berezia izan zuen izar aldakorrekiko, eta interes bera zuen Edward Charles Pickering-ekin, Harvard College-ko Behatokiko zuzendariarekin. Izar Aldakorren Behatzaileen Amerikako Elkartearen (AAVSO) zortzi kide sortzaileetako bat izan zen, eta izar aldakorren 6500 behaketa baino gehiago egin zituen antolaketan. 1923an hautatu zuten erakundeko lehendakari.
Young 1936an erretiratu zen, eta Claremontera (Kalifornia) joan zen ahizparekin. Hantxe hil zen 1961eko abuztuaren 15ean.
Manuela Martelli
Manuela Abril Martelli Salamovich (Santiago, Txile, 1983ko apirilaren 16a) aktore eta zinema-zuzendari txiletarra da, eta Machuca filmean eta nazioarteko filmetan (Il futuro, adibidez) egindako lanengatik nabarmendu da.
Haurtzaroa eta gaztaroa
Nicolas Martelli, jatorri italiarrekoaren, eta Marian Salamovichek, jatorri kroaziarrekoaren alaba da. Bigarren mailako ikasketak Vitacurako Saint George's Collegen egin zituen. Ikasketetako azken urtean, B-Happy filmaren castingera aurkeztea erabaki zuen. Gonzalo Justinianok zuzendu zuen filma, eta paper nagusia lortu zuen. Film horretan egindako lanagatik, Habanako Zinemaldian aktore onenaren saria jaso zuen.
Eskola utzi ondoren, 2002an Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifizioko Arte Eskolan sartu zen, eta 2004an unibertsitate bereko Antzerki Eskolan hasi zen ikasten, 2007ra arte.
2004an, Andrés Wooden Machuca filmean parte hartu zuen, eta aktore onenaren 2004ko Altazor Saria irabazi zuen. Ondoren, Huaiquimán eta Tolosa seriearen bigarren denboraldiarekin bat egin zuen.
2007an, Radio Corazón saioan parte hartu zuen, Chacotero Sentimentalaren bigarren bertsioan.
Geroago, telebistan egin zuen debuta, Canal 13k transmititutako 2010eko Feroz telesailean parte hartuz.
Zuzendaritzarako urratsa
2010. urtearen erdialdean, aktorea Estatu Batuetara joan zen, Tempe-ko Unibertsitatean Zinemako Zuzendaritzako Master bat egitera. Han zuzendu zuen bere lehen film laburra, Apnea, Valdiviako Nazioarteko Zinemaldiaren 21. bertsioan.
2013an, Coraje izeneko film luze batean hasi zen lanean, Dominga Sotomayor produkzio-etxearekin, Corfo Cine baten finantziazioari esker. Filmaren izenburua aldatu egin zuen eta "1976" izena hartu zuen. 2022ko Canneseko Zinemaldian estreinatuko zen, Errealizadoreen Hamabostaldian.
2016. urteaz geroztik, Chilevisióneko Bala loca serieko casting-zuzendaria da.
Bizitza pertsonala
Martellik harreman sentimental luzea izan zuen Txileko Matias Bize zinema-zuzendariarekin.
Sariak
Martelli ha sido ganadora y nominada a diversos premios durante su carrera:
Mercedes Richards
Mercedes Tharam Davis, ezkontzaz Mercedes T. Richards (Kingston, Jamaika, 1955eko maiatzaren 14a - Hershey, Pensylvania, AEB,  2016ko otsailaren 3a), Astronomia eta Astrofisikako katedraduna izan zen. Astrofisika konputazionalean, izarretako astrofisikan, exoplanetetan eta nano marroietan eta izar bitarren sistemen fisika dinamikoan oinarritzen zen ikerketa. Hala ere, ezagunagoa zen izar-sistema bitar interaktiboen eta izar aldakor kataklinikoen tomografiarekin zerikusia zuen lanagatik. Ikerketa aitzindaria zen eremu horretan. Zehazki, tomografia erabili zuen jarduera magnetikoa aurresateko eta sistema horietako gas-fluxuak simulatzeko.
1977an fisikan lizentziatu zen Antillasko Unibertsitatean. Ondoren, Torontora joan zen, eta, handik bi urtera, Astronomiako Masterra lortu zuen York Unibertsitatean, eta Astronomia eta Astrofisikako Doktoretza Torontoko Unibertsitatean.
Inguruko izar bitarrez arduratzen zen Nazioarteko Astronomia Batasuneko (UAI) 42. Batzordeko lehendakari lan egin zuen, Caribbean Institute of Astronomy erakundeko aholkulari-batzordeko kide izan zen, eta Estatu Batuetako Astronomia Elkarteko kontseilari ere bai.
Zientzia gizartera hurbiltzeko hainbat proiektutan parte hartu zuen, hala nola Summer Experience Eberly College of Science-n 2006an. Udako ikerketa-programa bat zen, 6 astekoa, eta baliabide gutxi zituzten bigarren hezkuntzako ikasleak ikerketa zientifikoarekin harremanetan jartzea zuen helburu.
Haurtzaroa
Richards Kingstonen jaio zen, Jamaikan, 1955eko maiatzaren 14an. Han, hiriko auzo erresidentzial batean, Frank Davis aitarekin batera hazi zen, behaketa eta dedukzioa zer garrantzitsuak ziren erakutsi zion poliziarekin batera. Ama Phyllis Davis kontablea zen, eta lana zehaztasunez egiten ikasi zuen.
Aitak goizean lorategi botaniko batera eramaten zuen eta biek natura behatzen zuten. Hark landareen tonalitateak desberdintzen erakutsi zion; geroago, izarrak aztertzeko erabiliko zuen instrukzioa azaldu zuen Richardsek:"'Azkenean, detektibe-lana besterik ez dut egiten. Astronomook jakin nahi dugu Frogak bilatzen ditugu. Dena deszifratu behar dugu, zeruko zientzialari forentseak bagina bezala'."Providence Primary School eskolara joan zen, eta 1966an graduatu zen. Ondoren, St. Hugh's High School institutura joan zen; institutu hori generoaren arabera banandutako institutua zen, eta 1973an graduatu zen. Garai hartan emakumezko irakasleak izateak bulkada gisa balio izan zion bere asmoetan, harentzat jarraitu beharreko eredu baitziren.
Hasiera akademikoak
Richards fisikan lizentziatu zen Ohorezko Matrikularekin 1977an Antillasko Unibertsitatean, baina ikasketekin jarraitu zuen. 1979an, York Unibertsitateak eskaintzen zuen Astronomiako Masterra lortu zuen. Helburuei eutsi zien, eta horrek lagundu zion geroago Torontoko Unibertsitateko graduondoko eskolan, garai hartan irakasleak gogorragoak izaten baitziren ikasleekin, eta sail batean izan zuen lehen kargu akademikoan, emakumezko irakasle kide bakarra baitzen. Han Astronomian eta Astrofisikan doktoratu zen 1986an.
Bizitza pertsonala
1980an ezkondu zen Donald Richards-ekin, Pensilvaniako Estatuko Unibertsitateko Estatistikako katedradunarekin. Bi alaba izan zituzten, Chandra eta Suzanne.
Denbora askorik ez zuen arren, gozatu egiten zuen polizia-eleberriak irakurtzen eta poesia idazten. Biolina jotzea gustuko zuen eta Royal Schools of Music britainiarraren hainbat azterketa gainditu zituen. Frantsesa menderatzen zuen eta alemanez, espainieraz, eslovakieraz eta txekieraz moldatzen zen. Gainera, baliabide gutxien zituzten pertsonez arduratzen zen, eta sarritan laguntzen zuen janari-bankuetan.
Lan ibilbidea
1986-1987 ikasturtean, irakasle bisitari gisa aritu zen Ipar Carolinako Unibertsitatean. 1987an, Charlottesvilleko Virginiako Unibertsitatean hasi zen, Astronomia Saileko irakasle laguntzaile. Unibertsitate horretan irakasle izan zen 1993an, eta Astronomiako katedradun izatera iritsi zen 1999an. Urte horretan bertan, Vatikanoko Behatokiak Castel Gandolfon egin zuen nazioarteko udako ikastaroan irakasle izan zen. Gainera, Princetoneko (New Jersey) Institute for Advanced Study bisitatu zuen, 2000-2001 ikasturtean zientzialari gonbidatu gisa.
2002an, Astronomia eta Astrofisikako irakasle kontratatu zuten Pensilvaniako Estatuko Unibertsitatean, eta han lan egin zuen bizitza osoan. Hala ere, hainbat unibertsitate bisitatu zituen aldi horretan, hala nola Heidelberg (Alemania) 2013 - 2014 ikasturtean.
Richards-ek, halaber, UAIren sinposioa antolatu zuen Eslovakian 2011n. Izar bitarren eremuan adituak ziren Nazioarteko lehen topaketa izan zen. Gainera, Pensilvania, Maryland, Míchigan, New York, Vermont, Virginia eta Torontoko bigarren hezkuntzako ikasleen aberaste zientifikoa lortzeko programetan parte hartu zuen.
Bestalde, ikerketak egin zituen munduko hainbat tokitako zenbait zentrotan: Arizonako Kitt Peak National Observatory behatokian, Tenerifeko Teide Behatokian, Madrilgo Espainiako Astronomia Behatoki Nazionalean, Skalnateko eta Hego Afrikako behatokietan, Eslovakiako Astronomia Hirian.
Zientziarekiko konpromiso handia zuen, eta, horregatik, gizarte osora hurbiltzeko programa askotan parte hartu zuen. 2006an, Summer Experience sortu zuen Eberly College of Science-n, Kimikako Jacqueline Bortiatynski irakaslearekin batera. Udako ikerketa-programa zen, eta sei aste iraun zuen. Ikerketa zientifikoaren munduan baliabide ekonomiko gutxiko bigarren hezkuntzako ikasleak konprometitu nahi ziren. Exploration Day-n ere lan egin zuen. Familia guztiak astronomiari buruzko bitxikeriak modu praktikoan ikasteko doako jardunaldia izan zen, baita komunitatearen alfabetatze zientifikoa sustatzeko Astrofest eta Astronight astronomia-jaialdietan ere.
Bestalde, fisikaren eta astronomiaren arloetan emakumeen eta beste talde txiki batzuen zeregina defendatu zuen.
Ikerketa
Ikerlanaren ardatz izan ziren eremuak hiru taldetan bana daitezke: astrofisika konputazionala, izarretako astrofisika eta exoplanetak eta nano marroiak. Hala ere, Richards-en ikerketaren indargunea izar bitarrak izan ziren. Izar bitar bat aldi berean sortu eta zentro baten inguruan orbitatzen duten bi izarreko sistema da, baina modu desberdinean heltzen dira bi izarrok.
Bestalde, Richards izan zen astronomian tomografia erabili zuen lehena, medikuntzaren edo arkeologiaren arloetan erabili ohi den teknika. Baina zientzialariak berak bere doktorego-tesirako sortu zuen gas-fluxuaren eredua probatzeko erabili zuen. Tomografia erabiltzen zuen sistema bitarrak Lurrarekiko zuen mugimendua hainbat ikuspuntutatik behatzeko. Horri esker, gasa izarren artean nola mugitzen zen frogatu ahal izan zuen, eta, haren ereduaren zehaztasuna egiaztatzeaz gain, grabitatearen indarrak izar bitarretan eragiten duela erakutsi ahal izan zuen, fisikako legeek esaten zuten bezala. Richards-ek zientzialari errusiar batzuekin ere lan egin zuen, izar bitarren arteko gas-fluxuei buruzko ikerketekin jarraitzeko.
Teknika hori erabiltzen aitzindaria izateaz gain, Algol izar bitarren simulazio hidrodinamikoak egiten lehena izan zen. Simulazio horietan, gas-kanporaketa zuzenean joaten da izarretako batetik, eta bestearen gainazala jotzen du. Gainera, korrelazio-metodoak garatu zituen datu-base astrofisiko handietan elkarteak aurkitzeko.
Izarretako astrofisikaren arloan, Richards gai izan zen masa trukaketa gertatzen den sistemen "film" tridimentsionalak sortzeko, hurbileko orbita batean izarren eta beste objektu trinkoen denborazko serie espektroskopiko eta fotometrikoen ikerketa zehatzetik abiatuta. Lan horrek erantzun garrantzitsuak eman ahal izan zituen masa izarretan nola transferitzen den jakiteko. Era berean, izar hotzetako eta Eguzkiko jarduera magnetikoari buruzko ikerketak egin zituen, baita izar bitar interaktiboen hurbileko sistemen arteko interferometria optikoari buruzkoak ere.
Arbiki argi
Arbiki argia (Hebeloma crustuliniforme) Hymenogastraceae familiako onddo espezie bat da.
Toxikoa izan daiteke, eta arazo gastrointestinal larriak eragin ditzake.
Deskribapena
Kapela: 4 eta 9 cm arteko diametrokoa. Mamitsua, ganbila, pixka bat likatsua eguraldi hezean. Zuri-larru kolorekoa edo marroi-gorrixka, ilunagoa erdian.
Orriak: Estu, itsatsiak, perretxikoa oso gaztea denean, sarritan ur tantatxoekin bezala. Okre zurbiletik arre-lur kolorera pasatzen dira eta, azkenik, arre-sepia kolorea hartzen dute.
Hanka: Zuria, zilindrikoa edo erraboildun samarra, betea, trinkoa, goiko aldean pikor txikiak ditu. 5 - 10 x 1 - 2 cm-koa.
Haragia: Zurixka, trinkoa, hezea, errefrau-usain handikoa eta zapore mingotsekoa.
Etimologia: Hebeloma terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. Krustuliniforme epitetoa latinetik dator, gailetatxoa esan nahi duen "crustulum" hitzetik.
Jangarritasuna
Baztertu beharreko espezie bat da, nahasmendu gastrointestinalak eragin ditzakeelako.
Nahasketa arriskua
Hebeloma sinapizans delakoarekin nahas daiteke, antz handia du, baina ebaki bertikal bat ematen diogunean, mihi moduko bat ikusten dugu oinaren goialdean, Hebeloma crustuliniforme espezieak ez duena. Hebeloma sacchariolens berriz txikia da eta azukre errearen usaina du. Hebeloma hiemale espeziea, Hebeloma crustiliniforme baino txikiagoa eta zurbilagoa da. Hebeloma longicaudum eta elatum, oin luzekoak dira.
Sasoia eta lekua
Udazkenean oso ohikoa da, ale ugariko taldetan, koniferen eta hostoerorkorren basoetan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Asiako iparraldea. Sartua Australian, Zeelanda Berrian, Hego Afrikan.
Bacchisa
Bacchisa zeranbizido (Cerambycidae) koleopteroen, hau da, longikornioen generoa da.
Espezieak
Bacchisa azpigeneroa
Bulbobacchisa azpigeneroa
Cyanastus azpigeneroa
Fasciatobacchisa azpigeneroa
Zurubita
Zurubita, suil-katilu , kopets (kopetxa) edo perrada-ontzia ur-suil edo ferreta batetik ura atera eta edateko erabiltzen den katilutxo kirtenduna da.
Jesus Mari Olaizola Txilikuk kontatzen du, etxean entzundakotik, Nafarroako baserriren batean etxeko indianoak ekarritako tresna hau zilarrezkoa zutela, eta horrek ematen ziola distira eta ospea baserri osoari.
Kultura desberdinetan erabiltzen dira era honetako katiluak, eta Japonian ezagunak dira hishaku izenekoak, banbuzkoak tradizionalak, baina beste material batzuetakoak ere bai. Ura edateko edo tearen zeremonian erabiltzen dira, eta bereziki tenpluetan ura eskuetan isurtzeko, garbiketa sinboliko bat.
Eva Grebel
Eva K. Grebel (Dierdorf, Alemania, 1966) alemaniar astronomoa da. 2007az geroztik, Astronomisches Rechen-Institut-eko zuzendarikidea izan da Alemaniako Heidelberg-eko Unibertsitatean. Eva Grebel izar-populazioak aztertzen eta galaxiak eratzen aditua da.