cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belarraren ahoa
Itzulpenak
Harkaitz Canok berak egin zuen Belarraren ahoaren gaztelaniazko bertsioa eta 2006an Alberdania argitaletxeak argitaratu zuen El filo de la hierba izenburuarekin.
Laurent Dufaux
Laurent Dufaux (Montreux, 1969ko maiatzaren 20a) suitzar txirrindulari ohi bat da. Frantziako Tourr ean hirugarren postua lortu zuen eta Espainiako Vueltan bigarren eta hirugarren postuak.
Palmaresa
1989
1991
1900eko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula
1900eko Udako Olinpiar Jokoak, Parisen 1900eko maiatzaren 14tik urriaren 28ra jokatu ziren kirol anitzeko udako proba bat izan ziren, 1900eko Erakusketa Unibertsalaren barnean. 24 herrialdetako 997 atleta izan ziren bertan, 95 kirol probatan parte hartuz 19 kiroletan.
Laurent Dufaux
Palmaresa
1992
1900eko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula
Parte hartu zuten 24 herrialdetik 21ek lortu zituzten dominak, eta talde mistoak, hau da, herrialde bat baino gehiagoko atletak biltzen zituen taldeak, beste 19 domina irabazi zituen. Frantziak parte hartu zuten kirolaren %72 eskaini zituen, hau da, 720; hala ere, Ameriketako Estatu Batuek atletismoan garaipen ugari lortu zituzten. Frantziaren ostean urre gehien irabazi zuen taldea izan zen (19), zilarrezko 14 eta brontzezko 15 lortuta, 75 kirolarirekin.
Laurent Dufaux
Palmaresa
1993
1900eko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula
Hasierako Olinpiar Jokoetan, hainbat kiroletan herrialde bat baino gehiagoko taldeak zeuden. Erretroaktiboki, NOBek "Talde mistoa" sortu zuen (ZZX herrialde kodearekin) atleta talde hauek izendatzeko. Atleta hauek dominak irabazi zituzten atletismoan, cricketean, futbolean, poloan, arraunketan, errugbian, belan, tenisean, sokatiran eta waterpoloan.
Laurent Dufaux
Palmaresa
1994
1900eko Udako Olinpiar Jokoetako domina taula
1900eko Udako Olinpiar Jokoak bakarrak izan ziren Olinpiar Joko guztien artean domina laukizuzenak ematen, Frédérique Vernonen diseinu batekin. Lehenengo geratu ziren batzuek zilar urreztatuzko domina izan zituzten, bigarrengoen zilarrezkoak eta, hirugarrenek, brontzezkoak. Hala ere, ez zegoen domina nahikorik guztientzat, eta kirol batzuetan kopak edo bestelako garaikurrak eman ziren dominen ordez. NOBek, modu erretroaktiboan, urrea, zilarra eta brontze eman die proba bakoitzeko lehenengo hiru atletei, gaur egungo ohiturari jarraituz.
Laurent Dufaux
Palmaresa
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
Salva Kiir Mayardit
Salva Kiir Mayardit (Bahr el Ghazal, Sudan Anglo-egiptoarra, 1951ko irailaren 13a) hegosudandar politikaria da; Hego Sudango presidentea izan da 2011n herrialdea independizatu zenetik hona. Dinka etniakoa, Sudango Lehen Gerra Zibilean parte hartu zuen 1969tik aurrera, eta bigarrenean 1983-2005 bitartean. John Garangen heriotzaren ostean, eta Hego Sudan independizatu arte, Sudango presidenteorde eta Hego Sudango gobernu autonomoko presidente izan zen.
Consuelo Rumí
Consuelo Rumí, jaiotzaz María del Consuelo Rumí Ibáñez (Almeria, 1957ko urriaren 31) almeriar psikologoa, irakaslea eta politikaria da. 2018ko ekainaren 19tik 2020ko urtarrilaren 30era bitartean, Migrazioen estatu-idazkaria izan zen Lan, Migrazio eta Gizarte Segurantza Ministerioan, Pedro Sánchezen lehen gobernuan.
Aurreko gobernuetan Funtzio Publikoko Estatu Idazkaria (2010-2011) eta Immigrazio eta Emigrazioko Estatu Idazkaria izan zen José Luis Rodríguez Zapateroren gobernuan. 2015etik 2018ko ekainera Almeriako Udaleko zinegotzi izan zen PSOE alderdian.
Biografia
Almerian jaioa, Psikologian lizentziaduna (Almeriako Unibertsitatea) eta irakaskuntzako funtzionarioa (1978) da. Hainbat ikastetxetako zuzendaria eta irakasleen prestakuntza ikastaroen koordinatzailea izan da. Langileen Batasun Orokorreko (UGT) aktibista sindikala 1982an sartu zen, eta bere gain hartu zituen, besteak beste, Almeriako FETE-UGT Irakaskuntzako Langileen Federazioko idazkaritza nagusia (1990-1995) edo FETE-UGTko ekintza instituzionaleko idazkaritza federala (1995-1997).
1990ean Espainiako Langile Alderdi Sozialistan (PSOE) sartu zen.
1995etik 1997ra Estatuko Eskola Kontseiluko kide izan zen (1995-1997), eta 1994-1997 bitartean Almeriako Unibertsitateko Gizarte Kontseiluko kide.
Ibilbide instituzionala
2000 eta 2004 bitartean Almeriako diputatu eta PSOEko Politika Sozial eta Migratzaileen idazkari izan zen. Ondoren, Jose Luis Rodriguez Zapatero gobernuaren lehendakaritzara iritsi zenean, PSOEren Gobernuko Inmigrazio eta Emigrazioko Estatu Idazkaritza hartu zuen bere gain, 2004-2008 legegintzaldian, Jesús Caldera Lan eta Gizarte Gaietako Ministerioko buru zela, 2008an Celestino Corbacho ministro gisa hasitako agintaldian karguari eutsiz.
Bere zuzendaritzapean, VIII. legegintzaldiaren hasieran egoera irregularrean zeuden 500.000 etorkinen erregularizazioa egin zen. Herritartasunerako eta integraziorako plan estrategikoa ere garatu zuen, baita kolektibo hori autonomia erkidegoetan eta udaletan integratzeko eta hezkuntza indartzeko funtsa ere. Bestalde, immigrazioari buruzko itun bat adostu zuen sindikatuekin eta ugazabekin.
Itun horretatik Atzerritartasunari buruzko Legea garatzen duen araudia sortu zen eta Saharaz hegoaldeko Afrikako herrialdeekiko harremanen politika berrian parte hartu zuen. Bestalde, atzerritarren bulegoak modernizatzeko plana jarri zuen martxan, eta Emigrantearen Estatutua eraman zuen Legebiltzarrera. 2010eko martxoan, Funtzio Publikorako Estatu Idazkaritza bere gain hartu zuen 2011ko abendura arte. 2015eko udal hauteskundeetan, 4. postuan sartu zen Almeriako alkatetzarako hautagaitza sozialistan, eta Almeriako udalbatzako zinegotzi hautatu zuten 2015/2019 legegintzaldirako. 2018ko ekainaren 15ean dimititu egin zuen, Lan, Migrazio eta Gizarte Segurantza Ministerioan Migrazioen Estatuko idazkari izendatu zutenean. Magdalena Valeriok zuzentzen zuen Pedro Sánchezen gobernu sozialistan. Kargu berriarekin egin zituen lehen emanaldietako bat izan zen Aquarius ontzia eta bi ontzi italiar Valentziako portura iristea, arrazoi humanitarioengatik hartu zituzten 629 migratzaile iritsi baitziren.
Consuelo Rumík nabarmendu zuen garapenerako lankidetzarako Europako politika indartua izatea jatorrizko eta igarobideko herrialdeetan garrantzitsua dela. GKEek eta gizarte entitateek migrazioen eguneroko kudeaketan egiten duten lana aitortu zuen. Bestalde etorritako etorkinei gizartearen gaitzen errua botatzea politikoki lotsagabea zela gaineratu zuen.
Phasmatographa
Phasmatographa Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Phasmatographa neurotypa da.
3939 Huruhata
3939 Huruhata asteroide baten izena da. apirilaren 7an aurkitu zuen K. Reinmuth-ek Heidelberg Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1953 GO izena zeraman. Ondoren Masaaki Huruhata omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3939 Huruhata asteroidearen orbitak batezbeste 3,097 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,628 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,566 distantziara. Eszentrikotasuna 0,151 da, eta makurdura orbitala 5,39ºkoa da.
Star Wars: The Last Jedi
'Izarretako Gerra VIII. Atala: Azken Jediak' (ingelesez Star Wars Episode VIII: The Last Jedi) 2017ko Rian Johnson estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako fantasia, abentura eta zientzia-fikziozko film bat da. George Lucas zuzendari, goidilari eta ekoizlearen Star Wars saga ospetsua osatzen duten filmetako bat da. Mark Hamill, Carrie Fisher, Adam Driver, Daisy Ridley, John Boyega, Oscar Isaac, Lupita Nyong'o, Domhnall Gleeson, Anthony Daniels, Gwendoline Christie eta Andy Serkis aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Aurreko ataleko gertaerei jarraikiz, jedi bihurtzeko ikasten hasiko da Rey, eta Luke Skywalker izango du maisu. Baina irakaslea kezkatuta dago gazteak indarrarekin duen lotura ikaragarriarekin. Erresistentzia, bitartean, lanean ari da Kylo Renen aurkako borrokari ekiteko.
Fromistako geltokia
Fromista Espainiako Palentziako probintziako tren geltoki bat da, udalerrian kokatuta dagoena.
Prasanta Chandra Mahalanobis
Prasanta Chandra Mahalanobis (Kalkuta, 1893ko ekainaren 29a – Kalkuta, 1972ko ekainaren 28a) indiar estatistikari bat izan zen. Ezaguna da antropometria eta meteorologian egindako ekarpenengatik, betiere estatistika metodoak erabiliz. Indian Statistical Institute izeneko ikerketa-erakundea ospetsua sortu zuen, egun ere diharduena. Sankhya izenburuko nazioarteko estatistika-aldizkaria ere sortu zuen. Estatistika teorikoan, Mahalanobisen distantzia asmatu zuen. Bere gaztaroan, Rabindranath Tagore eta Srinivasa Ramanujan matematikariarekin harreman estuak izan zituen.
River Forest (Indiana)
River Forest Indianako herri bat da. Madison konderrian kokatua dago. 2010ean 22 biztanle zituen, 0.05 kilometro koadrotan banatuta.
New Territory (Texas)
New Territory Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fort Bend konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Afrixalus laevis
Afrixalus laevis Afrixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hyperoliidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pratibha Patil
Pratibha Devisingh Patil (Maharashtra, 1934ko abenduaren 9a) Indiako politikaria da, India independenteko 12. presidentea 2007 eta 2012 urteen artean, eta kargu hori izan duen lehenbiziko emakumezkoa. Indiako Kongresu Nazionaleko partaidea da, Indiako alderdi historikoki indartsuenekoa. Presidente izan aurretik gobernadore izan zen Rajastan estatuan 2004 eta 2007 artean.
Przybiernów udalerria
Przybiernów Poloniako Mendebaldeko Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Goleniów barrutian kokatuta. 228,87 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5098 biztanle zituen.
Kolinda Grabar-Kitarović
Kolinda Grabar-Kitarović (Rijeka, Kroazia, 1968ko apirilaren 29a) politikari eta diplomatiko kroaziarra da. Kroazia independenteko 4. presidentea izan zen 2015etik 2020ra, kargu hori hartu izan duen lehenbiziko emakumezkoa, eta kargu horretara iritsitako gazteena, 46 urterekin.
Presidente izan aurretik, Grabar-Kitarović ministro izan zen bi alditan Ivo Sanaderren gobernuetan, Europako auzietarakoa eta Atzerri ministroa. NATO erakundean ere karguak eduki zituen Anders Fogh Rasmussen eta Jens Stoltenberg zirelarik idazkari nagusi 2011 eta 2014 artean.
Kroaziako Batasun Demokratikoa alderdi kontserbadorekoa zen Grabar-Kitarović, eta alderdi horren izenean aurkeztu zen lehendakaritzako hauteskundeetara, baina behin irabazita, Konstituzioak eskatzen duen bezala, utzi egin du alderdiko partaidetza. Hauteskunde presidentzialeko lehen itzulian, 2014ko urtarrilean, ez zen faboritoa, baina sorpresa izan zen 2. lekuan geratzea. 2. itzulia 2015eko urtarrilean izan zen, eta Ivo Josipović ordura arteko presidenteari irabazi zion oso tarte txikiarekin (%1.48ko aldea bakarrik).
3941 Haydn
3941 Haydn asteroide baten izena da. urriaren 27an aurkitu zuen F. Börngen-ek Tautenburg Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1973 UU izena zeraman. Ondoren Joseph Haydn (1732-1809), austriar musikagilea omentzeko izena eman zitzaion.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.3 da.
Tian Shan
Tian Shan edo Tian mendiak (, "mendi zerutiarrak"; Теңир-Тоо / Ала-Тоо, Tengir-Too / Ala-Too; Тәңіртауы / Алатау, Táńirtaýy / Alataý; Tanrı Dağı; Тэнгэр уул) Erdialdeko Asiako mendilerro handia da, Kazakhstan, Kirgizistan eta Txina arteko mugan kokaturik dagoena. Jengish Chokusu (7.439 metro) da mendirik garaiena.
Geografia
Tian Shan Taklamakan basamortuaren iparraldean eta mendebaldean dago, eta Tarim arroaren iparraldean, Kazakhstan, Kirgizistan, Uzbekistan eta Txinako Xinjiang lurralde autonomoaren arteko mugan. Hego-mendebaldean Pamir dauka, eta iparraldean eta ekialdean Mongoliako Altai mendiak.
Mendirik garaiena Jengish Chokusu mendia da (7.439 metro), Kirgizistango gailurra, Txinako mugatik gertu dagoena. Bigarren mendirik garaiena Khan Tengri da (tatareraz eta mongolieraz "Izpirituen jauna" erran nahi duena), 7.010 metroko garaierarekin; Kazakhstanen eta Kirgizistanen arteko mugan dago. Torugart pasabidea (3.752 metro), Kirgizistanen eta Txinako Xinjiang eskualde autonomoaren arteko mugan dago.
Mendilerroan jaiotzen diren ibai nagusiak Sir Daria eta Tarim dira.
Biztanleria
Tian Shan mendilerroan, besteak beste, kirgiz eta uigur etnietako turkiar herriak bizi dira.
Roachdale (Indiana)
Roachdale Indianako herri bat da. Putnam konderrian kokatua dago. 2010ean 926 biztanle zituen, 1.31 kilometro koadrotan banatuta.
Andrena
Andrena erle genero kosmopolita bat da, oso ugaria eta zabala. Ozeania eta Hego Amerikan ezik, munduko beste kontinente guztietan bizi dira. 1.300 espezie inguru ezagutzen dira, gehienak marroi edo beltzak, ile abdominal argiekin. Hala ere beste kolore batzuk ere izan daitezke, gorrixkak batez ere, edo berde eta urdin metalikoak. 8-17 mm arteko tamaina dute, arrak txikiagoak direlarik emeak baino.
Phruriastis
Phruriastis Tineidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Phruriastis meliphaga da.
Przygodzice udalerria
Przygodzice Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Ostrów Wielkopolski barrutian kokatuta. 163,39 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 12012 biztanle zituen.
Liliʻuokalani
Lili'uokalani (izen osoz Lydia Lili'u Loloku Walania Kamaka'eha; 1838-1917) Hawaiiko Erresuma independenteko azken estatuburua izan zen, eta bertako lehen erregina subiraua ere bai.
Lili'uokalani tronura iritsi zen 1891ko urtarrilean, bere anaia Leleiohoku II.a hil eta bederatzi egunera. 1893an estatu kolpea jasan zuen: Hawaiiko elementu amerikar-europarren kolpea izan zen jatorrizko biztanleen aginte moduaren aurka, eta Ameriketako Estatu Batuen interbentzioa eragin zuten. AEBetako presidenteak ez omen zuen nahi hasieran Hawaiiren anexioa, baina bertako botere oligarkikoek etxeko atxiloaldi batera behartu zuten Lili'uokalani 1895an, eta abdikazioa sinatzera behartu zuten. Handik gutxira, AEBek anexionatu egin zuten Hawaii.
Musikagilea ere izan zen Lili'uokalani. Bere konposizioa da Aloha ʻOe kantua (Agur zeuri, euskaraz), Hawaiiko lehen mailako sinbolo kulturala.
Nerbio-sistema
Biologian, nerbio sistema animalia baten zati oso konplexu bat da, organismoen ekintza eta informazio sentsoriala koordinatzen dituena seinaleak transmitituz gorputzeko zati desberdinetatik. Nerbio sistemak gorputzari eragiten dioten inguruneko aldaketak antzematen ditu, gero tandemean egiten du lan sistema endokrinoarekin gertakizun horiei aurre egiteko. Nerbio ehuna lehenengoz zizare moduko organismoetan agertu zen duela 550 eta 600 milioi urte artean. Ornodunetan nerbio sistema bi zati nagusiez dago osatuta, nerbio sistema zentrala (NSZ) eta nerbio sistema periferikoa (NSP). NSZa garuna eta bizkarrezur-muinaz dago osatuta. NSP gehienbat nerbioez dago osatuta, axoien edo zuntz luzeen sorta itxiak direnak, NSZ gorputzeko beste zati guztiekin lotzen dituztenak. Garunetik seinaleak transmititzen dituztenei nerbio motor edo eferente deritze; informazioa gorputzetik NSZra transmititzen dituztenak, aldiz, nerbio sentsorial edo aferenteak deritze. Bizkarrezurreko nerbioak bi funtzioak dituzte eta nerbio mistoak deritze. Nerbio sistema periferikoa hiru azpisistemetan dago banatuta: nerbio sistema somatikoa, autonomoa eta enterikoa. Nerbio somatikoek borondatezko mugimenduak bideratzen dituzte. Nerbio sistema autonomoa, nerbio sistema sinpatiko eta parasinpatikoan dago banatuta. Nerbio sistema sinpatikoa larrialdi egoeretan aktibatzen da energia mobilizatzeko, nerbio sistema parasinpatikoa, ordea, organismoak erlaxazio egoeran daudenean aktibatzen da. Nerbio sistema enterikoak sistema gastrointestinala kontrolatzen du. Bai nerbio sistema autonomikoak, bai enterikoak nahi gabeko funtzionamendua dute.
Nerbio sistema zentralak zelula batetik bestera edo gorputzaren zati batetik bestera seinaleak bidali eta erantzuna jasotzen du. Nerbio sistemaren funtzionamendu txarra gerta daiteke akats genetikoen ondorioz, traumatismoen ondorioz edo toxikotasunaren ondorioz, baita infekzioen edo zahartze biologikoaren ondorioz ere. Neurologia da nerbio sistemaren gaixotasunak aztertzen dituen zientzia eta hauek saihesteko asmakizun edo tratamenduak bilatzen dituena. Nerbio sistema periferikoan, arazo ohikoena nerbio kondukzioaren akatsa da, arrazoi desberdinengatik gerta daiteke neuropatia diabetikoa eta nahaste desmielizatzailea, adibidez, esklerosi anizkoitza eta alboko esklerosi amiotrofikoarekin batera. Neurozientzia nerbio sistema aztertzen duen zientziaren adarra da.
Egitura
Nerbio sistemaren izena nerbioetatik eratorria da, garunetik bizkarrezur muinera doazen zuntz zilindriko sorta bat direnak (neuronen axoiak), behin eta berriz adarkatuz gorputzeko zati guztiak inerbatzeko. Nerbioak antzinako egiptoar, greko eta erromatarrek, antzemateko nahiko handiak dira, baina horien barne egitura ez zen ezaguna izan mikroskopioarekin aztertzea posible izan zen arte. Michael Nikoletseas autoreak idatzi zuen :
NGC 6492
NGC 6492 galaxia bat da, Pavo konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Nerbio-sistema
Egitura
Azterketa mikroskopiko batek nerbioak nagusiki axoiez osatuta daudela erakutsi zuen, horiek estali eta faszikuluetara jariatzen dituzten ehun desberdinekin batera. Nerbioak sortzen dituzten neuronak ez daude guztiz nerbioen barruan, haien zelula-gorputzak garunean, bizkarrezurrean edo ganglio periferikoan bizi dira.
Belakiak baino garatuagoak diren animalia guztiak nerbio sistema dute. Hala ere, belakiek, animalia zelulabakarrek eta animaliak ez diren organismoek, esaterako, onddo lirdingatsuek ere neuronen aitzindariak diren zelula-zelula seinaleztapen mekanismoak dituzte. Erradialki simetrikoak diren animalien, adibidez, marmoka edo hidren nerbio sistema nerbio sare batez dago osatuta, zelula isolatuen sare zabaldu bat. Animalia bilateraletan, existitzen diren espezieen gehiengoa osatzen dutenak, haien nerbio sistemek egitura komun bat dute Ediacarar garai goiztiarrean duena jatorria, duela 550 milioi urte baino gehiago.
Zelulak
Nerbio sistemak bi zelula mota nagusiz osatuta dago: neuronak eta glia zelulak.
Neuronak
Nerbio sistema zelula berezi baten presentziaz dago definiturik, neurona (batzuetan nerbio zelula ere deitua). Neuronak beste zeluletatik hainbat eratara bereiz daitezke, baina beste zelulekin sinapsi bidez komunikatzea da hauen propietaterik ohikoena, seinale molekularren transmisio azkarra, bai elektriko eta bai kimikoak, ahalbidetzen duten tresneria molekularra duten mintz-mintz bidezko lotailuak direnak. Neurona mota askok axoia dute, protrusio protoplasmiko bat da, gorputzaren alde urrunetara hedatu eta milaka kontaktu sinaptiko egin ditzakeena ; axoiak gorputz osoan zehar hedatzen dira nerbioak izeneko fardeletan.
Gizakiok bezalako espezie bakarraren nerbio sisteman ere, ehunka neurona mota ezberdin daude, hainbat morfologia eta funtziorekin. Hauek estimulu fisikoak eraldatzen dituzten neurona sentsorialak barne hartzen dituzte, hala nola, argia eta soinua seinale neuronaletara eraldatzen dituztenak, baita neurona motorrak ere, seinale neuronalak muskulu edo guruinen aktibaziora eraldatzen dituztenak. Hala ere, espezie askotan neurona gehienek egitura zentralizatuak osatzean parte hartzen dute (garuna eta ganglioak), eta beste neuronetatik jasotzen dute beraien sarrera mezu guztiak zein neuronetara bidaltzen dituzte irteerak.
Glia zelulak
Glia zelulak (“kola” hitzerako grezierako hitzetik izendatua) zelula ez-neuronalak dira. Euren funtzioen artean daude neuronei euskarri eta elikadura ematea, homeostasia mantentzea, mielina eratzea eta nerbio sisteman seinaleak transmititzerakoan parte hartzea. Gizakion burmuinean, glia zelula kopurua neuronenaren berdina dela estimatzen da gutxi gorabehera, nahiz eta burmuinaren eremu ezberdinetan proportzioak aldatu. Glia zelulen funtzio garrantzitsuenen artean hauek daude: neuronei eutsi eta bertan eustea, neuronei elikagaiak ematea, neuronak elektrikoki isolatzea, patogenoak suntsitu eta hildako neuronak deuseztatzea eta neuronen axoiak beraien helburura gidatzea. Glia zelula mota oso garrantzitsu batek (oligodendrozitoak nerbio sistema zentralean eta Schwann zelulak nerbio sistema periferikoan) mielina izeneko substantzia koipetsu baten geruzak sortzen ditu, axoiak inguratzen dituena eta isolamendu elektrikoa ematen dietena, ekintza potentziala askoz azkarrago eta eraginkorrago transmititzea ahalbidetzen diena. Aurkikuntza berriek, glia zelulek, hala nola, mikrogliak eta astrozitoak, nerbio sistema zentralean zelula immunologiko garrantzitsu gisa balio dutela adierazten dute.
Anatomia ornodunetan
Ornodunen nerbio sistema (gizakiena barne), nerbio-sistema zentral (NSZ) eta nerbio-sistema periferikoan (NSP) banatzen da.
Nerbio-sistema zentrala burmuina eta bizkarrezur muinean dago banatuta. Bizkarrezurraren kanalean bizkarrezur muina dago, garezurrak, aldiz, burmuina du. Nerbio-sistema zentrala meningeez itxita eta babestuta dago, hiru geruzako mintz sistema bat, kanpo geruza gogor bat barne, dura mater izenekoa. Burmuina ere garezurraren bidez dago babestuta, eta bizkarrezur muina ornoez.
Nerbio-sistema periferikoa (NSP) nerbio sistema zentralaren barnean ez dauden nerbio sistemako egiturei dagokien termino kolektibo bat da. Nerbio deritzen axoi fardel gehiengoa nerbio sistema periferikoaren parte direla kontsideratzen da, baita hauei dagozkien neuronen zelula-gorputzak garunean edo bizkarrezur muinean daudenean. NSP zati somatiko eta erraietako-zatietan dago banatuta. Zati somatikoa larruazal, artikulazio eta muskuluetatik inerbatzen duten nerbioek osatzen duten. Neurona somatikoen zelula-gorputzak bizkarrezur muineko bizkarrezurreko gongoilean daude. Erraiei dagokion zatiak, nerbio-sistema autonomo gisa ere ezagutzen dena, barne organo, odol hodi edo guruinak inerbatzen dituen neuronez dago osatuta. Nerbio sistema autonomoak bi zati ditu: nerbio-sistema sinpatikoa eta nerbio-sistema parasinpatikoa. Autore batzuek neurona sentsorialak ere hartzen dituzte, hauen zelula gorputzak periferian daudelarik (entzumena bezalako zentzuentzat) NSPren zati gisa; beste batzuek, ordea, alde batera uzten dituzte.
Ornodunen nerbio sistema materia grisa eta materia zuria izeneko eremuetan banatu daiteke. Materia grisa (ehun kontserbatuetan bakarrik da grisa, eta ehun bizietan hobeto deskribatzen da arrosa edo marroi arin gisa) neuronen zelula-gorputzen proportzio handia du. Materia zuria batez ere mielinaz inguratutako axoiez osatuta dago, eta bere kolorea mielinatik hartzen du. Materia zuriak nerbio guztiak hartzen ditu barne, eta garun eta bizkarrezur min barneko asko. Materia grisa garunean eta bizkarrezur muinean dauden neurona multzoetan aurkitzen da, eta euren gainazaleko geruza kortikaletan. Konbentzioz, neurona multzo bat burmuinean edo bizkarrezurrean badago nukleo deritzo eta periferian badago, ganglio. Hala ere, arau horren salbuespen batzuk daude, batez ere garunean dauden ganglio basaletan.
Neuronen aitzindariak belakietan
Belakiek ez dute sinapsi bidez konektaturiko zelularik, hau da, ez dute neuronarik eta, beraz, ez dute nerbio sistemarik. Hala ere, funtzio sinaptikoetan funtsezko paperak betetzen dituzten gene askoren homologoak dituzte. Ikerketa berriek frogatu dute belakien zelulek elkarrekin biltzen diren proteina multzo bat adierazten dutela, dentsitate postsinaptiko (sinapsi baten zati seinale-hartzailea) bat gogorarazten duen egitura bat osatuz. Hala eta guztiz ere, egitura horren funtzioa ez dago argi gaur egun. Nahiz eta belakien zelulek transmisio sinaptikorik ez erakutsi, kaltzio uhin eta beste bulkada batzuen bidez elkarrekin komunikatzen dira, gorputz osoaren kontrakzioak bezalako ekintza sinpleak burutzen dituztenak.
Radiata
Radiatan, nerbio sistemaren bilakaera ez dago erlatiboki egituratuta. Bilateralek ez bezala, radiatek bi funtsezko zelula bakarrik ditu: endodermoa eta ektodermoa. Neuronak ektodermoko zelula aitzindari multzo berezi batetik sortzen dira, beste zelula guztien aitzindari bezala ere balio dutenak.
Bilateria
Gaur egungo animalia gehienak bilateralak dira, hots, esker eta eskuin aldeko eremuak dituzten animaliak. Bilateral guztiak Ediacarar garaian (duela 550-600 milioi urte) bizi izan zen arbaso komun batetik eratorriak direla uste da. Bilateralen oinarrizko gorputzaren forma hodi bat da barruko zulo batekin, ahotik uzkiraino, eta nerbio-soka bat du gorputzaren zati bakoitzean handitzen dena, ganglio bat. Aurrealdean, bereziki luzea den ganglio bat du, burmuin izenekoa.
Ugaztunek ere, gizakiak barne, gorputz bilateralaren segmentazioa dute nerbio sistema milan. Bizkarrezur-muinak ganglio segmentario batzuk ditu, eta horietako bakoitzak nerbio motorrak eta sentsorialak sortzen ditu, gorputz-azaleraren eta azpiko muskulaturaren zati bat inerbatzen dutenak. Gorputz-adarretan, zaila da inerbazio-patroiaren kokapena jarraitzea, baina enborrean zerrenda estu batzuk sortzen ditu. Goiko hiru segmentuak burmuinari dagozkio, aurreko garuna, erdiko garuna eta ondorengo garuna sortuz.
Bilateralak, enbrioi-garapenean oso goiz gertatzen diren gertakarietan oinarrituta, protostomio eta deuterostomio izeneko bi taldetan bana daitezke. Deuterostomioak ornodunak, ekinodermatuak, hemikordatuak eta xenoturbellak hartzen ditu barne. Protostomioak, talderik handienak, artropodoak, moluskuak eta har mota ugari hartzen ditu. Oinarrizko desberdintasun bat dago bi taldeen artean, gorputz barneko nerbio-sistemaren posizioan hain zuzen ere: protostomioek nerbio-soka bat dute gorputzaren alde bakoitzean (normalean beheko aldean); deuterostomiotan, berriz, nerbio-soka dortsalean dago (normalean goiko aldean). Izan ere, gorputzaren alde asko alderantzikatu egiten dira bi taldeen artean, dortsaletik abdomenerako gradienteak erakusten dituzten zenbait generen adierazpen-ereduak barne. Anatomista gehienek, gaur egun, protostomio eta deuterostomioen gorputzak elkar "alderantzizkatuak" direla kontsideratzen dute, Geoffroy Saint-Hilairek hasieran intsektuentzat proposatutako hipotesia ornodunetan aplikaturik. Intsektuek, adibidez, nerbio-sokak izaten dituzte gorputzaren erdiko lerroan zehar, ornodun guztiek, berriz, bizkarrezur muina dute, dortsal-erdiko lerroan zehar.
Zizareak eta nematodoak
Har txiki biribil baten nerbio-sistema, Caenorhabditis elegans nematodoa, erabat deskribatua izan da konektoma batean, bere sinapsiak barne. Neurona bakoitza eta bere zelula-lerroa eta neuronen konexio gehienak, ez badira guztiak, ezagutzen dira. Espezie honetan, nerbio-sistema sexualki dimorfikoa da; bi sexuetako nerbio-sistemek, arrek eta eme hermafroditak, neurona eta neurona talde kopuru ezberdinak dituzte, funtzio sexuarekiko espezifikoak diren funtzioak betetzen dituztenak. C. elegansetan, arrek 383 neurona dituzte, hermafroditek, berriz, 302 neurona.
Artropodoak
Artropodoek, hala nola intsektuek eta krustazeoek, sabelaren luzeran zehar doazen nerbio-soka paraleloz konektatutako ganglioez osatutako nerbio-sistema bat dute. Egiturarik ohikoenean, gorputz segmentu bakoitzak ganglio bat du alde bakoitzean, nahiz eta ganglio batzuek garuna edo beste ganglio handi batzuk osatzeko bat egiten duten. Burualdeko segmentua garuna da, eta ganglio supraesofageala bezala ere ezagutzen da. Intsektuen nerbio-sisteman, garuna anatomikoki banatzen da protogaruna, deutogaruna eta tritogarunaren artean. Garunaren atzean ganglio subesofageoa dago, hiru ganglio pare fusionatuz osatua dagoena. Ahoa, listu-guruinak eta muskulu jakin batzuk kontrolatzen ditu. Artropodo askok ongi garaturiko organo sentsorialak dituzte, ikusmenerako begi konposatuak, usaimenerako antenak eta sentsazioetarako feromonak barne. Organo hauetako informazio sentsoriala garunak prozesatzen du.
Intsektuetan, neurona askok garunaren ertzean kokatuta dauden eta elektrikoki pasiboak diren zelula-gorputzak dituzte. Zelula-gorputzek laguntza metabolikoa emateko bakarrik balio dute, eta ez dute seinaleztapenean parte hartzen. Zuntz protoplasmiko bat doa oparotasunez zelula gorputz eta adarretatik, zati batzuk seinaleak igortzen eta beste batzuk seinaleak jasotzen dituztelarik. Honela, intsektu-garunaren zati gehienek zelula-gorputz pasiboak dituzte periferian antolatuta, eta seinale neuronalen prozesamendua, berriz, neuropilo izeneko zuntz protoplasmatikoen multzo batean gertatzen da, barnealdean kokatua.
Neurona "identifikatuak"
Neurona bat identifikatua deritze animalia bereko beste neurona guztietatik bereizten duten propietateak baldin baditu, — hala nola, kokalekua, neurotransmisorea, gene adierazpen patroia eta konexioa — eta espezie bereko banako bakoitzak propietate multzo bereko neurona bat eta bakarra baldin badu. Ornodunetan, nerbio-sistema neurona gutxi dira "identifikatuak" —gizakietan ez dagoela pentsatzen da— nerbio sistema sinpleagoetan, ordea, neurona batzuk edo guztiak dira mota horretakoak. C. elegens nematodoan, zeinaren nerbio-sistema beste edozein animaliena baino deskribatuagoa dagoen, gorputzeko neurona guztiak dira bereizgarri, kokapen eta lotura berberekin zizare banako guztietan. Honen ondorio nabarmenetako bat, C.elegansen nerbio-sistemaren forma erabat determinatuta dagoela da, genomaren bidez, esperientzietan oinarritutako plastikotasunik gabe.
Molusku eta intsektu askoren garunek identifikatutako neurona kopuru handiak ere badituzte. Ornodunetan, gehien ezagutzen diren neuronak Mauthner arrain zelula erraldoiak dira. Arrain guztiek bi Mauthner zelula dituzte, garunaren behealdean, bat ezkerraldean eta bestea eskuinaldean. Mauthner zelula bakoitzak zeharkatzen duen axoi bat du, garuneko maila berean neuronak inerbatzen, eta gero bizkarrezur muinetik behera jaisten dena, lotura ugari eginez. Mauthner zelulek sortzen dituen sinapsiak hain dira indartsuak, non potentzial bakar batek portaera erantzun nagusi bat sortzen duen: milisegundoetan arrainak bere gorputza C forman kurbatzen du, gero zuzen jartzen da, eta horrela azkar egiten du aurrera. Hau, funtzionalki, ihesaldi azkarreko erantzun bat da, arrainaren albo-organoari eragiten dion soinu uhin edo presio-uhin indartsu batek erraz kitzikatzen duena. Mauthner zelulak ez dira arrainen artean identifikatutako neurona bakarrak — 20 bat mota gehiago daude, bizkarrezurraren nukleo segmental bakoitzean "Mauthner zelula analogo" pare batzuk barne. Nahiz eta Mauthner zelula batek ihes-erantzun indibiduala emateko ahalmena duen, portaera arruntaren esparruan beste zelula mota batzuek erantzunaren anplitudea eta norabidea eratzen laguntzen dute.
Funtzioa
Oinarrizko mailan, nerbio-sistemaren funtzioa zelula batetik bestera edo gorputzaren zati batetik bestera seinaleak bidaltzea da. Zelula batek beste zelula batzuetara seinaleak bidaltzeko modu asko daude. Horietako bat, hormonak deitzen diren substantzia kimikoak barne zirkulazioan jartzean datza, urruneko lekuetara zabal daitezen. Nerbio-sistemak "puntutik-punturako" seinaleak ditu "seinaleztatzeko" modu horren aurrean — neuronek beren axoiak proiektatzen dituzte itu-eremu zehatzetara eta lotura sinaptikoak egiten dituzte itu-zelula zehatzekin. Nerbio seinaleztapen hori hormona seinaleztapen normala baino askoz espezifikoagoa da. Askoz bizkorragoa ere bada: nerbio-seinalerik azkarrenek segundoko 100 metro gainditzen dituzten abiaduretan bidaiatzen dute.
West Pearsall (Texas)
West Pearsall Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Frio konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Nerbio-sistema
Funtzioa
Maila inklusiboago batean, nerbio-sistemaren funtzio nagusia gorputza kontrolatzea da. Inguruneko informazioa biltzen du hartzaile sentsorialak erabiliz, informazio hori kodetuz nerbio-sistema zentralera seinaleak bidaliz, informazioa prozesatuz erantzun egoki bat zehazteko, eta kanpoko seinaleak gihar edo guruinetara bidaliz erantzuna aktibatzeko. Nerbio sistema konplexu baten eboluzioak animali espezie ezberdinek pertzepzio gaitasun aurreratuak izatea ahalbidetu du, hala nola ikusmena, elkarrekintza sozial konplexuak, organo sistemen koordinazio azkarra eta seinale bateratuen prozesu integratua. Gizakietan, nerbio-sistemaren sofistikazioak hizkuntza izatea ahalbidetzen du eta, kontzeptuen irudikapen abstraktua, kulturaren transmisioa, eta gizartearen beste ezaugarri asko, giza garunik gabe existituko ez liratekeenak.
Neuronak eta sinapsia
Neurona gehienek axoiaren bidez seinaleak bidaltzen dituzte, nahiz eta zenbait motatako neuronak dentrita-dentrita motako komunikaziorako gai diren. (Izan ere, zelula amakrina deituriko neurona motek ez dute axoirik, eta beren dendriten bidez bakarrik komunikatu daitezke). Seinale-neuronalak axoi batean zehar barreiatzen dira ekintza-potentzial deituriko uhin elektrokimiko forman, zeinak zelula-zelula seinaleak sortzen dituzten, axoi terminalek beste zelula batzuekin kontaktu sinaptikoa egiten duten puntuetan. Sinapsiak elektrikoak edo kimikoak izan daitezke. Sinapsi elektrikoek neuronen arteko zuzeneko konexio elektrikoak egiten dituzte, baina sinapsi kimikoak askoz ohikoagoak dira, eta funtzio ugariagoak dituzte. Sinapsi kimiko batean, seinaleak igortzen dituen zelulari presinaptikoa deitzen zaio, eta seinaleak jasotzen dituen zelulari postsinaptikoa. Bai presinaptikoak, bai postsinaptikoak, makineria molekularrez beteta daude seinaleztapen prozesua burutzen duena. Eremu presinaptikoan odol-hodi esferiko txiki ugari daude, besikula sinaptiko deritzenak, neurotransmisore kimikoz beteak. Terminal presinaptikoa elektrikoki estimulatzen denean, mintzean txertatutako molekula multzo bat aktibatu egiten da, eta besikulen edukia askatzea eragiten du presinaptiko eta postsinaptiko arteko espazio estuan, arrail sinaptikoa deiturikoa. Neurotransmisorea, orduan, mintz postsinaptikoan txertatutako hartzaileekin lotzen da, hauek aktibatuz. Hartzaile motaren arabera, zelula postsinaptikoan eragindako efektua hau kitzikatzea, inhibitzea edo modulatze izan daiteke modu konplexuagoan. Adibidez, azetilkolina neurotransmisorearen askapenak neurona motor baten eta muskulu zelula baten arteko kontaktu sinaptikoa, eta muskulu zelularen kontrakzio azkarra eragiten du. Transmisio sinaptiko prozesu osoak milisegundo baten frakzio bat baino ez du irauten, nahiz eta zelula postsinaptikoaren efektuek askoz gehiago iraun dezaketen (baita era mugagabe batean ere, seinale sinaptikoak oroimenera eramaten duen kasuetan).
Ehunka sinapsi mota daude. Izan ere, ehun neurotransmisore ezagun baino gehiago daude, eta horietako askok hainbat hartzaile mota dituzte. Sinapsi askok neurotransmisore bat baino gehiago erabiltzen dute — ohikoa da sinapsi batek eragin azkarreko neurotransmisore molekula bat erabiltzea, adibidez, glutamatoa edo GABA, eragin mantsoko neurotransmisore peptido bat edo gehiagorekin batera—. Neurozientzia lari molekularrek, normalean, hartzaileak bi multzo zabaletan banatzen dituzte: kimikoki itxitako ioi-kanalak eta bigarren mezularitzako sistemak. Kimikoki itxitako ioi-kanal bat aktibatzen denean, mintzean zehar ioi-mota zehatz batzuk isurtzeko aukera ematen duen pasabidea irekitzen da. Ioi motaren arabera, itu-zelularen eragina hau kitzikatzea edo inhibitzea izango da. Bigarren mezularitza-sistema bat aktibatzen denean, itu-zelularen barruan elkarrekintza molekularren ur-jauzi bat abiarazten du, azkenean efektu konplexu anitz asko eragin ditzakeena, hala nola zelulak estimulatzeko duen sentikortasuna handitu edo murriztu, edo gene transkripzioa ere aldatzen duena.
Bílkovice
Bílkovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 207 biztanle ditu eta 5,78 kilometro koadroko azalera. Benešoveko barrutian dago.
Nerbio-sistema
Neuronak eta sinapsia
Daleren printzipioa deritzon arauaren arabera, salbuespen ezagun batzuk besterik ez dituena, neurotransmisore batek bere sinapsi guztietan neurotransmisore bera askatzen du. Honek ez du esan nahi neurona batek bere helburu guztietan eragin bera duenik, eragina ez baitago neurotransmisorearen menpe, bere hartzaileen menpe baizik. Itu desberdinek hartzaile mota desberdinak erabili ditzaketelako (askotan gertatzen da), gerta daiteke neurona bat kitzikatua izatea zati batean, inhibitua beste batean eta konplexuki modulatua izatea beste zatietan. Hala ere gertatzen da, bi neurotransmisore erabilienek, glutamatoa eta GABA, ondorio oso sendoak edukitzea. Glutamatoak zenbait hartzaile mota ditu, baina guztiak kitzikakorrak edo modularrak dira. Era berean, GABAk zenbait hartzaile mota ditu, baina guztiak inhibitzaileak dira. Hori dela eta zelula glutamatergikoei neurona kitzikatzaileak eta GABAergikoei neurona inhibitzaileak deritze. Hertsiki hitz eginez, terminologia hori gehiegikeria bat da — hartzaileak dira kitzikatzaileak eta inhibitzaileak, eta ez neuronak—, baina argitalpen akademikoetan ere ikusi ohi da.
Sinapsien azpimultzo oso garrantzitsu bat oroimenaren aztarnak sortzeko gai da, iraupen luzeko indar sinaptikoaren aldaketa batzuen ondorioz. Oroimen neuronal forma ezagunena epe luzerako potentziazio (LTP laburtua) deritzon prozesu bat da, glutamato neurotransmisorea erabiltzen duten sinapsietan funtzionatzen duena, NMDA izeneko hartzaile berezi batean eragiten duena. NMDAren hartzaileak propietate "asoziatzaile" bat du: sinapsian sartuta dauden bi zelulak aldi berean aktibatzen badira, kanal bat irekitzen da kaltzioa itu-zeluletara isurtzea baimentzen duena. Indar aldaketa honek asteak edo gehiago iraun ditzake. 1973an LTP aurkitu zenetik, oroimen sinaptikoaren mota asko aurkitu dira, baldintza ezberdinek eragiten duten indar sinaptikoa gehitzea edo murriztea ekartzen duena, eta denbora aldakorrez irauten duena. Sari sistema, adibidez, desiratutako portaera sendotzen duena, LPTaren aldaera baten menpe dago, dopamina neurotransmisorea erabiltzen duen sari-seinaleztapen baten sarrera estra batek baldintzatzen duena. Aldakortasun sinaptikoaren forma guztiek, kolektiboki begiratuta, plastikotasun neuronala sortzen dute, hau da, nerbio-sistemak ingurumenean dituen aldaketetara egokitzeko gaitasuna.
Zirkuitu eta sistema neuralak
Beste zelula batzuetara seinaleak bidaltzearen oinarrizko funtzio neuronalak elkarren artean seinaleak trukatzeko gaitasun bat barne hartzen du. Neurona-talde interkonektatuek sortutako sareak funtzio ugari izan ditzakete, besteak beste, ezaugarriak detektatzea, ereduak sortzea eta sinkronizatzea, eta hainbat informazio prozesamendu mota posible daudela ikusi da. Warren McCullochek eta Walter Pittsek 1943an erakutsi zuten neurona baten abstrakzio matematiko oso sinplifikatu batetik sortutako neurona-sare artifizialak ere konputazio unibertsalerako gai direla.
Hala ere, elektrofisiologiaren ikerketa esperimentalek, XX. mendearen hasieran hasi eta 1940ko hamarkadan produktibitate altuenera iritsiz, nerbio-sistemak zelulen kitzikapena mantentzeko mekanismo asko dituela erakutsi zuten, kanpoko estimulurik behar izan gabe. Neuronak ekintza-potentzialen sekuentzia erregularrak sortzeko gai direla ikusi zen, edo eztanda sekuentziak, guztiz isolatuta egonda ere. Berez aktiboak diren neuronak zirkuitu konplexuetan elkarri lotuta daudenean, aldi baterako berezko eredu konplexuak sortzeko aukerak askoz ere zabalagoak bihurtzen dira. Kontzepzio moderno batek nerbio-sistemaren funtzioa partzialki estimulu-erantzun kateetan ikusten du— bi jarduera-motek elkar eragiten dute portaeraren errepertorio osoa sortzeko.
Erreflexuak eta beste estimulu-erantzun mekanismoak
Zirkuitu neuronal mota sinpleena arku erreflexu bat da, sentsore sarrera batekin hasten dena eta motorraren irteera batekin amaitzen dena, seriean konektatutako neurona sekuentzia bat zeharkatuz. Hau "erretiratzeko erreflexuetan" ikusi daiteke, esku batek berogailu bat ukitu ondoren atzerantz egitea, adibidez. Zirkuitua larruazalaren hartzaile sentsorialekin hasten da, bero-maila kaltegarriek aktibatzen dutena: mintz barruan txertatutako egitura molekular mota berezi batek beroa eragiten du mintzean zeharreko eremu elektrikoa aldatzeko. Potentzial elektrikoaren aldaketa emandako atalasea pasatzeko bezain handia bada, ekintza potentzial bat sortzen du, axoiaren ardatzean zehar bizkarrezur muinera igortzen dena. Bertan axoiak kontaktu sinaptiko deigarriak egiten ditu beste zelula batzuekin, horietako batzuk bizkarrezur muinaren alde berera, eta beste batzuk garunera. Helburu bat bizkarrezurreko interneurona multzo bat da, besoko giharrak kontrolatzen dituzten neurona motorretarako proiektatzen dena. Interneuronek neurona motorrak kitzikatzen dituzte, eta kitzikapena nahiko indartsua bada, zenbait neurona motorrek akzio-potentzialak sortzen dituzte, beren ardatzetan behera doazenak muskulu-zelulekin kontaktu sinaptiko kitzikakorrak egiten dituzten punturaino. Seinale kitzikatzaileek muskulu-zelulen kontrakzioa eragiten dute, eta horrek besoko angelu bateratuak aldatzea eragiten du.
Errealitatean, eskema hau konplikazio ugariren menpe dago. Erreflexu sinpleenentzat neurona sentsorialetatik neurona motorrerako bide laburrak dauden arren, zirkuituan parte hartzen duten inguruko beste neurona batzuk ere badaude eta erantzuna modulatzen dute. Gainera, garunetik bizkarrezur muinera erreflexua hobetu edo oztopatzeko gai diren proiekzioak daude.
Nahiz eta erreflexurik sinpleenak bizkarrezur muinaren barruan erabat dauden zirkuituekin egin daitezkeen, erantzun konplexuagoak garuneko seinale-prozesamenduan oinarritzen dira. Adibidez, ikusmen eremuaren periferiako objektu bat mugitzen denean eta pertsona batek hari begiratzen dionean seinale prozesuko fase asko hasten dira. Hasierako erantzun sentsoriala, begiaren erretinan, eta azken erantzun motorra, garun-enborraren nukleo okulomotorrean, ez dira erreflexu sinple batean daudenetatik ezberdinak, baizik eta bitarteko faseak erabat ezberdinak dira. Prozesatze kate bat edo biren ordez, ikusizko seinaleak dozena bat integrazio fasetatik igarotzen dira, eta horien artean talamoa, garunaren kortexa, ganglio basala, goiko kolikulua, zerebeloa eta zenbait enbor entzefalikoko nukleo daude. Gune hauek seinale prozesamendu funtzioak betetzen dituzte, besteak beste, ezaugarri detekzioa, pertzepzioaren analisia, oroitzapena aktibatzea, erabakiak hartzea eta planifikazio motorra.
Ezaugarri detekzioa seinale sentsorialen konbinazioetatik biologikoki esanguratsua den informazioa ateratzeko gaitasuna da. Ikusmen-sisteman, adibidez, begiaren erretinan dauden hartzaile sentsorialak indibidualki "argi-puntuak" detektatzeko gai dira. Bigarren mailako ikusmen-neuronak lehen mailako hartzaileen multzoen sarrera jasotzen dituzte, maila goreneko neuronak bigarren mailako neuronen sarrerak eta horrela, prozesu hierarkiko bat sortzen da. Une bakoitzean, informazio garrantzitsua ateratzen da seinaleetatik eta garrantzirik gabeko informazioa baztertzen da. Prozesuaren amaierarako, "argi-puntuak" irudikatzen dituzten seinaleak, inguruko objektuen eta horien ezaugarrien irudikapen neuronal bihurtu dira. Zentzumenen prozesatze sofistikatuena garunaren barruan gertatzen da, baina ezaugarri konplexuak ere gertatzen dira bizkarrezur muinean eta erretina bezalako organo sentsorial periferikoetan.
Eredu intrintsekoen sorrera
Nahiz eta estimuluei erantzuteko mekanismoak errazenak izan ulertzeko, nerbio-sistema ere gai da gorputza kontrolatu ahal izateko kanpoko estimuluen beharrik gabe, barneko aktibitate erritmoen bidez. Neurona baten mintzean txertatu daitezken boltajearekiko sentikorrak diren ioi-kanalen barietatea dela eta, neurona mota asko gai dira, baita isolamenduan ere, akzio potentzialen sekuentzia erritmikoak sortzeko, edo kargarik handiena eta kieszentziaren arteko txandakatze erritmikoak egiteko. Erritmo intrintsekoa duten neuronak elkarri konektaturik daude sinapsi kitzikatzaile edo inhibitzaile bidez, sortzen diren sareak hainbat elementu dinamiko sortzeko gai dira, besteak beste, dinamika atraktorea, aldizkakotasuna eta kaosa. Neurona-sare bat, bere barne egitura aldi baterako egiturak sortzeko erabiltzen duena, aldi baterako egitura estimulu bat behar izan gabe, eredu zentraleko sorgailu bat deritze.
Barne-ereduko sortzaileak denbora-eskala zabal batean eragiten du, milisegundoetatik orduetara edo luzeagotara. Ordu-patroirik garrantzitsuenetako bat erritmo zirkadianoa da, hau da, 24 ordu inguruko erritmoak. Aztertutako animalia guztiek fluktuazio zirkadianoak erakusten dituzte aktibitate neuronalean, alterazio zirkadianoak kontrolatzen dituztenak lo-esnatu zikloaren antzera. 1990eko hamarkadatik datozen ikerketa esperimentalek frogatu dute erritmo zirkadianoak "erloju genetiko" batek sortuak direla, gene multzo berezi batek osatuak, zeinen espresio maila gora eta behera egiten duen egunean zehar. Intsektuak eta ornodunak bezalako animaliek antzeko erloju genetikoa partekatzen dute. Erloju zirkadianoetan argiak eragina du, baina funtzionatzen jarraitzen du, baita argi maila konstantea izan eta beste ordu-tarterik ez dagoenean ere. Erloju geneak nerbio-sistemako atal askotan adierazten dira, baita organo periferiko askotan ere, baina ugaztunetan, "ehunezko erloju" horiek guztiak sinkronian mantentzen dira, erlojugile nagusi batengandik nukleo suprakiasmatiko deritzon garunaren zati txiki batean sortzen diren seinaleen bidez.
Ispilu neuronak
Ispilu neuronak animalia batek zerbait egin eta ekintza bera beste animalia batek egiten ikusten duenean pizten den neurona da. Horrela, neuronak bestearen portaera islatzen du, behatzaileak berak balu bezala. Primate espezieetan behatu dira zuzenean neurona hauek. Hegaztiek portaera imitatzailea dutela frogatu da, eta ebidentzia neurologikoak ispilu-sistemaren nolabaiteko presentzia iradokitzen du. Gizakietan, ispilu neuronekin bat datorren burmuinaren aktibitatea aurkitu da kortex premotorrean, eremu osagarri motorrean, kortex somatosentsorial primarioan eta behe kortex parietalean. Ispilu sistemaren funtzioa espekulazio askoko gaia da. Neurozientzia kognitibo eta psikologia kognitiboko ikertzaile askok uste dute sistema honek mekanismo fisiologikoa eskaintzen duela pertzepzioa/ekintza erlazionatzeko. Ispilu-neuronak garrantzitsuak izan daitezkeela eztabaidatzen dute beste pertsonen ekintzak ulertzeko eta imitazioaren bidez trebetasun berriak ikasteko. Ikertzaile batzuek, gainera, ispilu sistemek ikusitako ekintzak simulatu ditzaketela uste dute, eta, horrela, adimen-trebetasunen teoriari laguntzen diote; eta beste batzuek, aldiz, ispilu neuronak hizkuntza-gaitasunekin erlazionatzen dituzte. Hala ere, gaur egun ez da oso onartutako konputazio eredu edo eredu neuronalik aurkeztu ispilu neuronak imitazioa bezalako funtzio kognitiboei nola erlazionatzen diren deskribatzeko. Badaude, neurona ispiluei eman zaien papera ikerketa egokietan oinarritzen ez dela esaten duten neurozientzialariak.
Garapena
Ornodunetan, enbrioi-garapen neuronalaren ezaugarri nagusiak hauek dira: neuronen jaiotza eta desberdintzapena ama zeluletatik, neurona heldugabeen migrazioa jaiotzatik enbrioiaren azken posiziorantz, axoiak neuronetatik irtetea eta hazkunde motorraren gidaritza enbrioiaren bidez bikote postsinaptikorantz, axoien eta haien bikote postsinaptikoen arteko sinapsiaren sorrera eta, azkenik, sinapsietan behin-betiko aldaketak uste dena oroimena eta ikasteko ahalmena ematen dutela.
Garapen fase goiztiarrean dauden animalia bilateral guztiek gastrula bat osatzen dute, polarizatua dagoena, mutur bati animalia-poloa eta besteari polo-begetala deritzona. Gastrulak hiru zelula-geruza dituen disko baten forma du, endodermoa izeneko barne geruza, barne organo gehienen lerrokatzea eragiten duena, mesodermoa izeneko erdiko geruza, hezur eta muskuluak sortzen dituena, eta ektodermoa izeneko kanpoko geruza, azala eta nerbio-sistema sortzen dituena.