cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paramagnetismo
Deslokazioa
Efektua beti kontrako zeinuko erantzun diamagnetiko batekin lehiatzen da, atomoen elektroi zentral guztien ondorioz. Magnetismo forma indartsuenek, oro har, elektroi ibiltarien ordez elektroi lokalizatuak behar dituzte. Hala ere, kasu batzuetan, bandako egitura bat gerta daiteke, non bi azpibanda deslokalizatu dauden aurkako spinen egoerekin, energia ezberdinak dituztenak.
Frantziar kreolerak
Frantziar kreolerak Frantziar Inperioak eragindako hizkuntza kreoloak dira, frantses mintzaira oinarria duena. Gaur egun hauen milioika hiztun badira munduan zehar, bereziki Ameriketan eta Indiako ozeanoaren inguruetan.
Patois
Frantsesezko lurraldeetan patois oso hitz erabilia izan da, beste hizkuntza batzuek mailegu moduan hartu dutena, eta horrekin bai pidgin eta bestelako kreolera edo nahastutako hizkuntzak izendatzeko balio izan du, baita beste hizkuntza gutxitu batzuk mespretxu zentzuarekin aipatzeko ere. Izan ere, euskara bera historia modernoan hitz horrekin aipatu izan dute Frantzian gutxieste asmoarekin eta benetako hizkuntzatzat hartzen saihestuz.
Paramagnetismo
Deslokazioa
Azpibanda bat bestearen gainean betetzen bada, baten ordena ferromagnetiko ibiltaria izan daiteke. Egoera hau, orokorrean, nahiko estuak diren bandetan (d-) baino ez da gertatzen, gutxi deslokalizatuta daudenak.
s eta p elektroiak
Eskuarki, solido baten deslokalizazio indartsuak, aldameneko uhin funtzio ekin gainjartze handi baten ondorioz, Fermiren abiadura handi bat egongo dela esan nahi du. Honek, banda baten elektroi kopurua banda honen energia aldaketekiko hain sentikorra ez dela esan nahi du, magnetismo ahul bat suposatzen duena. Hori da s eta p motako metalak Pauli-paramagnetikoak edo, urrearen kasuan bezala, baita diamagnetikoak ere izateko arrazoia. Azken kasuan, karkasa itxiaren barneko elektroien kontribuzio diamagnetikoak, elektroi ia libreen paramagnetiko ahula besterik ez du irabazten.
d eta f elektroiak
Efektu magnetiko indartsuenak, oro har, d edo f elektroiak tartean daudenean bakarrik behatzen dira. Bereziki, azken horiek oso lokalizatuta egoten dira. Gainera, lantanido atomo baten momentu magnetikoaren tamaina nahiko handia izan daiteke, gadolinioa ren kasuan (III) parekatu gabeko 7 elektroi garraiatu baititzake (hortik erresonantzia magnetiko bidezko irudigintza n erabiltzea). Lantanidoekin lotutako momentu magnetiko altuak, iman superindartsuak, orokorrean neodimio a edo samario a bezalako elementuetan oinarritzen diren arrazoi bat dira.
Lokalizazio molekularra
Goiko irudia orokortze bat da, egitura molekular baten ordez sare hedatua duten materialei baitagokie. Egitura molekularrak elektroiak lokalizatzera ere eraman dezake. Eskuarki, egitura molekular batek, partzialki beteak diren orbitalak (hau da, parekatu gabeko spinak) ez erakusteko arrazoi energetikoak dituen arren, itxi gabeko maskor hondar batzuk naturan gertatzen dira. Honen adibide on bat oxigeno molekularra izan daiteke: Solido izoztuan ere molekula dierradikala k ditu, portaera paramagnetikoa eragiten dutenak. Parekatu gabeko spinak oxigenoaren P uhinaren funtzioetatik eratorritako orbitaletan daude, baina gainjartzea aldamenekoari mugatzen zaio O2 molekuletan. Sareko beste oxigeno-atomo batzuekiko distantziak oraindik handiegiak dira deslokalizaziora eramateko, eta momentu magnetikoak parekatu gabe daude.
Teoria
Bohr-van Leeuwenen teorema k frogatzen du sistema klasiko huts batean ezin dela inolako diamagnetismorik edo paramagnetismorik egon. Erantzun paramagnetikoak, orduan, bi jatorri kuantiko posible ditu: ioien momentu magnetiko iraunkorra edo materialaren barneko eroapen elektroien mugimendu espazialek eragindakoa. Ioien momentu magnetiko iraunkorrretik sorturiko erantzun paramagnetikoa Curie-ren legeak deskribatzen du:
Curieren legea
Magnetizazio maila baxuetarako, paramagnetoen magnetizazioak Curieren legea bezala ezagutzen dena jarraitzen du, gutxi gorabehera. Lege honen arabera, material paramagnetikoen suszeptibilitatea, Ӽ, beren tenperaturarekiko alderantziz proportzionala da, hau da, materialak magnetikoago bihurtzen dira tenperatura baxuetan. Hona hemen legearen adierazpen matematikoa:
non:
-M: magnetizazioa den, amperio/metro-tan (A/m) neurtzen dena
-X: bolumenaren suszeptibilitate magnetikoa den (dimentsio gabekoa)
-H: eremu magnetiko osagarria den (A/m)
-T: tenperatura absolutu a den, kelvin etan neurtua (K)
-C: materialaren ezaugarri den Curie-ren konstantea (K)
Curieren legea baliozkoa da magnetizazio baxuko baldintza arruntetan (μBH ≾ kBT), baina ez da aplikatzen eremu magnetiko altuko edo tenperatura baxuko inguruan, non magnetizazio-saturazioa (μBH ≿ kBT) gertatzen den, eta dipolo magnetiko guztiak aplikatutako eremuarekin lerrokatuta dauden. Dipoloak lerrokatuta daudenean, kanpoko eremua handitzeak ez du magnetizazio osoa handituko, ezin baita lerrokatze gehiagorik egon.
J momentu angeluarr arekin elkarreragileak ez diren momentu magnetikoak dituen ioi paramagnetiko baterako Curieren konstantea banakako ioien momentu magnetikoekin erlazionatuta dago:
non n bolumen unitateko atomoen kopurua den. μeff parametroa momentu magnetiko eraginkor moduan interpretatzen da ioi paramagnetikoko. Dipolo magnetiko diskretu (μ) moduan adierazitako momentu magnetiko molekularrak dituen tratamendu klasiko bat erabiltzen bada, Curieren legearen adierazpenean μ agertuko da μeff-en ordez.
non Nu elektroi desparekatuen kopurua den. Beste trantsizio metal en konplexuetan, estimazio hau erabilgarria izaten da, nahiz eta gutxi gorabeherako balio bat izan.
Paramagnetoen adibideak
“Paramagneto” deitzen zaie Curie edo Curie-Weiss legeei atxikitzen zaizkien suszeptibilitate magnetikoa erakusten dituzten materialei. Hasiera batean, parekatu gabeko spinak dituen atomoak, ioiak edo molekulak dituen edozein sistemari paramagneto dei dakioke, baina horien arteko elkarrekintzak kontu handiz aztertu behar dira.
Gutxieneko interakzioak dituzten sistemak
Definiziorik zorrotzena honako hau litzateke: parekatu gabeko biraketak dituen sistema bat, elkarren artean elkarreragiten ez duena. Zentzu mugatuago honetan, paramagneto puru bakarra hidrogeno monoatomikoko atomoz diluitutako gasa da. Atomo bakoitzak parekatu gabeko elektroi bat du, elkarri eragiten ez diona.
Litio-atomozko gas batek parekaturiko bi elektroi zentral ditu, kontrako zeinuko erantzun diamagnetikoa eragiten dutenak. Zorrozki esanda, Li sistema mistoa da, nahiz eta osagai diamagnetikoa ahula izan, askotan arbuiagarria delarik. Hala ere, elementu astunagoen kasuan, ekarpen diamagnetikoa garrantzitsuagoa bihurtzen da, eta urre metalikoaren kasuan propietateak nagusitzen dira. Hidrogeno elementuari ez zaio ia inoiz 'paramagnetiko' deitzen, gas monoatomikoa oso tenperatura altuetan bakarrik baita egonkorra. H atomoak H2 molekularra sortzeko konbinatzen dira, eta hori egitean, momentu magnetikoak deuseztatu egiten dira, spin parekatuen ondorioz. Beraz, hidrogenoa diamagnetikoa da, eta gauza bera gerta daiteke beste elementu askorekin. Hala ere, elementu gehienen atomo (eta ioi) indibidualen konfigurazio elektronikoak parekatu gabeko spinak baditu ere, ez dira nahitaez paramagnetikoak, giro tenperatura n deuseztatze hori ez baita beti gertatzen. Deuseztatzeko joera ahulagoa da f elektroientzat, f orbitalak (bereziki 4f) erradialki uzkurtuta daudelako, eta alboko atomoen orbitalekin bakarrik ahulki gainjartzen direlako. Ondorioz, 4f orbitala guztiz beteta ez daukaten elementu lantanidoak paramagnetikoak edo magnetikoki ordenatuak dira.
Beraz, fase kondentsatuko paramagnetoak egotea posible da baldin eta spinak deuseztatzea edo ordenatzea eragiten duten elkarrekintzak mantentzen badira zentro magnetikoen egiturazko isolamenduaren bidez. Horrela, hau baliozkoa den bi material mota daude:
·(Isolaturiko) zentro paramagnetikodun material molekularrak:
-Honen adibide egokiak d edo f metalen koordinazio konplexua k dira, edo esandako zentrodun proteinak, mioglobina, adibidez. Material hauetan, molekularen zati organikoak ondoko atomoen spinak babesten dituen estalki moduan jokatzen du.
-Molekula txikiak egonkorrak izan daitezke erradikal egoeran, oxigeno a (O2) adibide ona da. Horrelako sistemak arraro samarrak dira, nahiko erreaktiboak izateko joera dutelako.
·Sistema diluituak
-Kontzentrazio txikiko sare diamagnetiko batean espezie paramagnetiko bat disolbatzeak, esaterako Nd3+ CaCl2-n, neodimio ioiak elkarreraginik ez izateko behar besteko distantziara bereiziko dira. Sistema horiek funtsezkoak dira sistema paramagnetikoak aztertzeko, dauden metodoetatik sentikorrena baita: EPR (Electron Paramagnetic Resonance).
Interakziodun sistemak
Lehen adierazi bezala, d edo f elementuak dituzten material askok spinak mantentzen dituzte deuseztatu gabe. Elementu hauen gatzek askotan portaera paramagnetikoa erakusten dute; baina tenperatura nahiko baxuetan, momentu magnetikoak ordena daitezke. Ez da arraroa material horiei 'paramagneto' deitzea, Curie edo Néel puntuen gainetik duten portaera paramagnetikoari egiten dio erreferentzia, bereziki tenperatura horiek oso baxuak direnean edo inoiz behar bezala neurtu ez direnean. Burdinarentzat ere, ez da arraroa esatea burdina paramagneto bihurtzen dela bere Curie puntuaren gainetik, nahiko altu dagoena. Kasu horretan, Curie puntua ferromagneto baten eta paramagneto baten arteko fase-trantsizio gisa ikusten da. Paramagneto hitzak, orain, sistemak aplikatutako eremu bati ematen dion erantzun lineala baino ez du aipatzen, honen tenperaturarekiko mendekotasunak Curieren legearen bertsio aldatua eskatzen duelarik, Curie-Weissen legea bezala ezagutzen dena:
Sebastes zonatus
Sebastes zonatus Sebastes generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
Paramagnetismo
Interakziodun sistemak
Zuzendutako lege honek presente dagoen truke-interakzioa deskribatzen du θ terminoaren bidez, mugimendu termikoak gainditu arren. θ-ren zeinua nagusitzen den elkarrekintzaren (ferro edo antiferromagnetiko) araberakoa da, eta oso gutxitan izaten da zero, lehen aipatutako kasu diluitu eta isolatuetan izan ezik.
Jakina denez, TN edo TC hitzei buruzko Curie-Weissen deskribapen paramagnetikoa "paramagneto" hitzaren interpretazio nahiko ezberdina da, ez baitu elkarrekintzen gabezia inplikatzen, baizik eta egitura magnetikoa ausazkoa da tenperatura nahiko altu hauetan kanpoko eremurik ez dagoenean. θ zerotik gertu badago ere, horrek ez du esan nahi interakziorik ez dagoenik, soilik lerrokaturiko ferro eta anti-lerrokaturiko antiferromagnetikoak indargabetzen direla. Konplikazio gehigarri bat da elkarrekintzak askotan desberdinak direla sare kristalinoaren norabide desberdinetan (anisotropia), eta horrek egitura magnetiko konplikatuetara eramaten ditu ordenatu ondoren.
Egituraren ausazkotasuna tenperatura-tarte handi batean erantzun paramagnetiko garbia erakusten duten metal askori ere aplikatzen zaie. Hala ere, ez dute Curie motako legerik jarraitzen tenperaturaren arabera; askotan, tenperaturarekiko independenteak dira, gutxi gorabehera. Portaera mota hau aldakorra da eta Pauli-paramagnetismo deitzen zaio, baina ez da ezohikoa, adibidez, paramagneto izeneko aluminio zko metala ikustea, elkarrekintzak elementu honi eroankortasun elektriko oso ona emateko bezain indartsuak diren arren.
Eva Syková
Lana
Bere arreta homeostasi ionikoaren jatorrian, mekanismoetan eta iraupenean eta nerbio-sistema zentraleko bolumenean eta bizkarrezur-muineko lesioaren transmisio estrasynaptikoaren paperean jarri zuen. Gero zenbait azterketa kliniko egiten ari dira, besteak beste, bizkarrezur-muineko lesioa duten pazienteen I / II fasea, ELA duten eta hanka iskemikoan lesioa duten pazienteen azterketa klinikoak.
Bera izatez, Medikuntza Esperimentaleko Institutuko zuzendaria da eta Pragako Carolina Unibertsitateko Terapia Zelularreko eta Ehunak Konpontzeko Zentroko burua. Eva Sykovák 421 argitalpen egin ditu eta 50 H indizea duten zazpi patenteren titularkidea da.
Beauty and the Beast (1991ko filma)
Beauty and the Beast (euskaraz Ederra eta piztia) 1991ko Gary Trousdale eta Kirk Wisek zuzendutako Walt Disney Feature Animation ekoiztetxearen marrazki bizidun musikal eta fantasiazko filma da. Jeanne-Marie Leprince de Beaumont idazlearen La Belle et la Bête ipuinean oinarritzen da.
Oscar Sarietan, Film onenaren Oscar Sarirako izendatu zuten lehen animaziozko filma izan zen. Jatorrizko soinu banda onenaren Oscar Saria‎ eta Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria ("Beauty and the Beast") irabazi zituen.
Argumentua
Belle izeneko neska gazte eder batek piztia baten gazteluan geratzea onartzen du, bere aita askatzearen truke. Piztia, berez, sorgindutako printze bat da. Sorginkeria hausteko, neskatila eder bat maitemindu behar du, sorgindutako arrosa baten azken petaloa erori baino lehen.
Apostolepis cearensis
Apostolepis cearensis Apostolepis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Baliokidetasun printzipio
Baliokidetasun printzipioa erlatibitate orokorraren printzipio fisiko bat da, baita grabitatearen beste hainbat teoria metrikorena ere. Printzipio honek ondorengoa baieztatzen du: <<Eremu grabitatorio batean murgilduta dagoen sistema bat puntualki bereiztezina da erreferentzia sistema ez inertzial azeleratu batekiko>>. Horrela, eremu grabitatorio batean berehalako gertaera zehatz bat ezarrita (p), puntu horretan kokatutako behatzaile azeleratu batek, gertaera aske higituko balitz bezala deskriba dezake. Beraz, nolabaiteko behatzaile azeleratu bat existitzen da zeinak ezin duen bereizi ea partikulak eremu grabitatorio batean higitzen diren edo ez.
Adibidez: labar batean  harri baten atzetik erortzen bagara, harria abiadura konstante batekin erortzen ikusiko dugu, erortzea eragiten duen eremu grabitatorioa existituko ez balitz bezala.
Printzipio hau Albert Einsteinek erabili zuen eremu grabitatorio batean partikulek erorketa askean jarraitzen duten ibilbidea soilik bere ingurune hurbilaren egitura metrikoaren araberakoa dela edo inguruko neurgailuen eta erloju estandarren portaeraren araberakoa dela susmatzeko.
Gorputzen higiduraren legeak formulatzeko hiru printzipio ezberdin bereizten dira: Baliokidetasun printzipio ahula (edo Galileorena), Einsteinen baliokidetasun printzipioa eta baliokidetasun printzipio sendoa.
Teoria grabitazionalen garapena
Baliokidetasu printzipioaren lehen aztarnak 17. mendean aurki ditzakegu, Galileok grabitazioaren ondorioz proba partikula baten azelerazioa, azeleratzen ari den masa kopuruarekiko independentea dela esperimentalki erakutsi zuenean. Johannes Kepler-ek, Galileoren aurkikuntzak erabiliz, baliokidetasun printzipioaren existentzia nolabait erakutsi zuen; ilargia bere orbitan higitzeaz gelditu eta Lurrera eroriko balitz gertatuko litzatekena zehaztasunez deskribatuz. Honek grabitatearen eta inertziaren arteko baliokidetasuna onartzea exijitzen du."Bi harri munduko edozein lekutan elkarren ondoan jarriko balira, eta antzekoa den hirugarren gorputz baten eragin-esparrutik haratago, harri hauek bi orratz magnetiko bezala, tarteko puntuan elkartuko lirateke eta bata bestearengana bestearen masa konparatiboarekiko proportzionala den espazio baten bidez hurbilduko litzateke. Ilargia eta Lurra beraien orbitan mantenduko ez balira, lurra bien arteko distantziaren %54 igoko litzateke eta ilargia, aldiz, %53 eroriko litzateke. Beraz, bien substantzia dentsitate berekoa dela onartuz, Ilargia eta Lurra bertan elkartu egingo lirateke. Johannes Kepler, “Astronomica Nova”, 1609."1/54 erlazioa Keplerrek egindako Ilargi-Lurra masa erlazioaren estimazioa da, beraien diamteroetan oinarriturik dagoena. Adierazpen honen zehaztasuna Newtonen inertziaren legea (F=ma) eta Galileoren behaketa grabitazionala erabiliz ondorioztatu daiteke. Azelerazio hauek masa baterako berdinak izatearen baldintza ezartzea baliokidetasun printzipioa da. Masa bakoitzaren talka-denbora berdina dela onartzen badugu, Keplerren baieztapena lortzen dugu""talka denbora ezagutu gabe.
Newtonen teoria grabitazionalak Galileo eta Keplerren ideiak sinplifikatu eta formalizatu egin zituen, Kepler-en planeten legetik grabitatea distantziarekin nola txikiagotzen den ondorioztatuz.
Beraz, jatorrizko baliokidetasun printzipioak, Einsteinek deskribatutakoak, erorketa askea eta higidura inertziala fisikoki baliokideak direla erakutsi zuen. Baliokidetasunaren forma hau ondorengo forman azal daiteke: leihorik gabeko gela batean behatzaileak ezin du bereizi ea Lurraren gainazalean edo 1g azelerazioa duen espaziontzi batean dagoen. Hau berez ez da guztiz egia masadun gorputzek marea efektuak sortzen baitituzte espazio sakonean dagoen espaziontzi batek senti ezin ditzakenak. Beraz, gela txikia izan behar da marea efektu hauek arbuiatu ahal izateko.
Nahiz eta baliokidetasun printzipioak erlatibitate bereziaren garapenean paper garrantzitsu bat jokatu, ez da teoria honen oinarrizko printzipio bat, teoria honen geometriaren ondorio sinple bat baizik. Erlatibitate berezian erorketa askean dauden objektuek espazio-denborako geodesikoak jarraitzen dituzte eta indar grabitazional gisa jasotzearen ondorioa benetan espazio-denbora geodesikoak jarraitzeko gure ezintasun eza da.
Behin Einsteinek erlatibitate bereziaren teoria garatuta, grabitatearen beste teoriekin bat datorrela frogatu behar zen. Hau Robert Dickek egin zuen. Bi printzipio berri proposatu ziren: Einsteinen baliokidetasun printzipioa eta baliokidetasun printzipio sendoa (biek ere baliokidetasun printzipio ahula oinarritzat izanda). Beraien arteko ezberdintasuna esperimentuetan ea grabitazioa aplikatzen den edo ez da.
Erabilera modernoa
Baliokidetasun printzipioaren hiru forma dira egun erabiliak: ahula, Einsteinena eta sendoa.
Baliokidetasun printzipio ahula
Ondorengo eran enuntziatu dezakegu: <<Edozein proba-partikularen mugimendua erorketa askean bere egitura eta konposizioaren independentea da>>. Printzipio hau Galileo Galileiren (Bi zientzia berriei buruzko elkarrizketak) liburutik dator, zeinetan Galileok material ezberdinekin egindako hainbat esperimenturen ondoren, erresistentziarik gabeko ingurune batean, gorputz guztiak azelerazio berdinarekin erortzen direla ondorioztatu zuen. Ondorengoa esan dezakegu:
Beraz guzti hau ondorengo eran ikus dezakegu: Isaac Newton-en higiduraren bigarren legearen arabera:""non masa inertziala gorputz batek azelerazioarekiko duen erresistentzia den. Bestalde, Newton-en grabitazio unibertsalaren legearengatik""Erorketa askeko objektu baten kasuan""Beraz, baliokidetasun printzipio ahulak masa grabitazionala eta inertziala berdinak direla esaten digu, bereiztezinak bihurtaraziz""Formulazio hau Eötvös-en esperimentuetatik frogatua izan da, fisikako printzipio frogatuenetarikoa izan da.
Baliokidetasun printzipio ahularen probak
Proba hauek, masa inertziala eta grabitazionala baliokideak direla frogatzen duten probak dira. Washington-eko unibertsitatean esperimentuak egiten ari dira oraindik eta etorkizuneko sateliteen esperimentuek baliokidetasun printzipio ahula espazioan probatuko dute, askoz zehaztasun handiagoarekin.
Antimateriaren (bereziki anti-hidrogenoaren) lehen ekoizpen arrakastatsuaren ondorioz, baliokidetasun printzipio ahula probatzeko ikuspegi berri bat proposatu da. Materia eta antimateriaren portaera grabitazionala konparatzeko esperimentuak garatzen ari dira.
Hala ere, grabitatearen teoria kuantiko batera eraman gaitzaketen proposamenek, hala nola soken teoria eta begizta grabitate kuantikoa, baliokidetasun-printzipio ahularen urraketak aurreikusten dituzte.
Einsteinen baliokidetasun printzipioa
Einsteinen formulazioa erlatibitate berezia Galileoren baliokidetasun printzipioan txertatzean datza. Ondorengo eran enuntziatu daiteke: "Erreferentzia sistema inertzial batean higitzen ari den laborategi bateko edozein esperimentu ez grabitazionalen emaitza laborategiko abiaduraren eta espazio-denborako kokapenaren independentea da."Hau da baliokidetasun printzipioaren forma ohikoena. Printzipio honen ondorio nagusia Kopernikoren ideia da: dimentsiorik gabeko balio fisikoak ez dira espazioko posizioaren edo denboraren menpekoak. Einsteinen baliokidetasun printzipioa zehaztasun ezarengatik kritikatua izan da, esperimentu grabitazional eta ez grabitazionalak ezberdintzeko forma unibertsalik ez delako existitzen.
Einsteinen baliokidetasun printzipioaren frogak
Einsteinen baliokidetasun printzipioa konstante adimentsionalen eta masen erlazioen aldaerak aurkitzen froga daiteke. Egungo limite hoberena oinarrizko konstanteen aldaerena da, Oklo-ko fisio nuklearraren erreaktorearen bidez ezagutu dira. Einsteinen baliokidetasun printzipioaren beste frogapen batzuk redshift grabitazionalaren esperimentuak dira (adibidez Pound-Rebka esperimentua).
Baliokidetasun printzipio sendoa
Ondorengo eran formulatzen da printzipio hau:"Proba partikula baten mugimendu grabitazionala espazio-denborako hasierako posizioaren araberako da soilik eta ez bere konstituzioaren menpekoa. Edozein esperimentu lokal grabitazional edo ez grabitazionalen emaitza erreferentzia sistema inertzial batean higitzen den laborategi baten laborategiko abiaduraren eta espazio-denboran bere posizioaren independentea da."Baliokidetasun printzipio sendoak grabitatea geometrikoa dela iradokitzen du (hau da metrikak zehazten ditu grabitatearen efektuak) eta ez dauka inongo eremu gehigarririk berarekin lotuta.
Baliokidetasun printzipio sendoaren frogak
2014an, astronomoek PSR J0337+1715 milisegundoko pulsar bat eta haren inguruan orbitatzen ari ziren bi nano zuri zituen izar sistema hirukoitza aurkitu zuten. Sistemak baliokidetasun printzipio sendoa grabitate-eremu indartsu batean zehaztasun handiz probatzeko  aukera eman zien.
Geodesikoen zeharreko mugimenduak
Erlatibitate orokorra bi zatitan bana daiteke; alde batetik lehenak, Einsteinen ekuazioaren bidez energia banaketa batetik abiatuta espazio-denboraren kurbadura kalkulatzea ahalbidetzen du. Bestetik, bigarrenak, proba partikula baten higidura zehazten du espazio-denbora kurbatu batean, hau geodisikoaren ekuazioa izanik. Masa baten ibilbidea eremu grabitazional batean geodesiko bat da espazio-denboran.
Eremu grabitazionalaren deuseztapen puntuala
Baliokidetasun printzipioak sistema azeleratu baten existentzia ezartzen du non puntualki eremu grabitazionala ez den antzematen, hau da, non puntualki nulua den. Koordenatu sistema horrek, zeinetan eremu grabitazionala puntualki antzeman ezina den p puntu batean, ondorengo baldintza betetzen du:""Horrez gain, ekuazio honen baliogabetzea soilik puntu batean edo puntu multzo finitu batean gertatzen da. Inguru nahiko haundi bat kontsideratzen bada -ren anulazioa ez da guztiz egia izango. Horregatik, baliokidetasun printzipioa  esperimentu puntualetarako da soilik baliogarria.
Eremu grabitazionalaren Lagrangearra
Baliokidetasun printzipioak lagrangearra kurbadurarekin erlazionatutako eskalarra izan behar dela inplikatzen du. Beraz, eremu grabitazionaleko lagrangearra idazteko forma ohikoena ondorengoa da:""
Erronkak
Baliokidetasun printzipioaren erronka bat Brans Dicke teoria da. Autosorkuntzaren kosmologia Brans-Dicke teoriaren aldaera bat da. 2010eko abuztuan, Hego Gales Berriko Unibertsitateko, Swinburne Teknologia Unibertsitateko eta Cambridge Unibertsitateko ikertzaileek "Egitura finaren konstantearen aldakuntza espazialaren froga" izeneko dokumentua argitaratu zuten, zeinaren ondorioa ondorengoa den: kualitatiboki, emaitzek Einsteinen Baliokidetasun Printzipioaren urraketa iradokitzen dute, eta unibertso oso handia edo infinitua ondoriozta dezakete, zeinaren barruan gure Hubble "tokiko" bolumenak frakzio txiki bat adierazten duen.
Itziar Imaz Artazcoz
Garesko alkate bilakatu zen, 2023ko udal hauteskundeen ondoren, Euskal Herria Bildu koalizioaren hautagaitza gailentzearen ondorioz.
Biografia
Itziar Imaz Artazcoz material elektrikoko enpresa bateko langilea da, eta 8 urte daramatza enpresa-batzordeko ordezkari gisa. 2022ko maiatzetik 2023ko maiatzera Garesko udalean zinegotzi jardun zuen. 2023an Alkate izateko hautagai aurkezpenean honako adierazpenak egin zituen:"Azken zortzi urteotan, Oihan Mendo buru dela, herriari ahotsa eman zaion Gares berritu, parte-hartzaile, justu, euskaldun eta kolektiboa eraiki dugu. Horrela jarraituko dugu, herri gisa jasangarritasunean, bizigarritasunean, subiranotasunean eta pertsona guztientzako eskubideetan aurrera egiteko dugun potentziala zorroztuz."2023ko ekainaren 17an Itziar Imaz Artazcozek (EH Bildu) gehiengo absolutua ziurtatuta zuen Garesko alkate izateko, baina zazpi boto horiez gain, harrigarria bada ere, UPNko lau ordezkarietatik hiruk aldeko emanda hamaika lortu zituen. Yolanda Tejero UPNko zerrendaburuak boto bakarra lortu zuen. Egoera horren aurrean, UPNk iragarri zuen kanporatze espedientea irekiko ziela EH Bilduri botoa eman zioten Garesko hiru zinegotziei.
Yolanda Tejero eta Carmen Soto zinegotziek dimisioa eman zuten, eta alderdia utzi. Tejero UPNren zerrendaburua izan zen, eta Soto, zerrendan laugarrena. UPNk lau zinegotzi lortu zituen maiatzaren 28ko udal hauteskundeetan. Alderdiak jakinarazi zuen Carmen Esain Moreno eta Francisco Martinez Nicolasek ordezkatuko dituztela Tejero eta Soto; zerrendako bosgarrenak eta seigarrenak, alegia.
Cécile La Grenade
Cécile Ellen Fleurette La Grenade (Le Borie, Grenada, 1952ko abenduaren 30a) Grenadako politikari eta zientzialaria da.
Elephant (2003ko filma)
Elephant (euskaraz Elefantea) 2003ko Gus Van Sant estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. 1999an Colorado estatuan jazotako Columbineko sarraskian oinarritua dago. Alex Frost, Eric Deulen eta John Robinson aktoreek antzeztu zuten.
Cécile La Grenade
Bizitza
Bost neba-arreben arteko hirugarrena da enpresaburu eta irakasleen familia batean. Eva Mary Louise Ollivierre-Sylvester amona izan zen 1952an Grenadako Kontseilu Legegileko kide izan zen Ekialdeko Karibeko estatuetako lehen emakume britainiarra, emakumearen boto-eskubidea onartu ondoren.
Cécile La Grenade Estatu Batuetara joan zen, haurtzaroa igaro eta zenbait ikasketa egin zituen. Lehenik, Kimikan lizentziatu zen, Elikagaien Teknologiaren arlo zientifikoan, Jamaikako Mendebaldeko Indietako Unibertsitatean, eta, ondoren, graduatu ondoko bat egin zuen maisutzaren graduan, eta doktoretza bat Elikagaien Zientzietan, Estatu Batuetako Marylandeko Unibertsitatean.
Elephant (2003ko filma)
Izenburua ingelesezko elephant in the room ("elefantea gelan") esaeratik dator, alegia, denok txokoratu edo ezikusiarena egiten dituzten arazo handien adierazlea da.
Cécile La Grenade
Ibilbidea
Ikasketak 1992an amaitu ondoren, Grenadara itzuli zen, eta han bere gain hartu zuen Sybil La Grenade amak sortutako intxaur muskatua duten produktuak ekoizteko enpresaren kudeaketa.
Elephant (2003ko filma)
2003ko Cannesko Zinemaldian Urrezko Palma irabazi zuen.
Argumentua
Udazkeneko egun arrunt batez, institutuko ikasleek beren eguneroko ohiko bizimodua egiten dute: Eli (Elias McConnell), instituturako bidean doala, rockzale bikote bat haien argazkiak egiteko konbentzituko ditu. Natek (Nathan Tyson) bere amerikar futboleko entrenamendua amaitu eta neskalagunarekin batera bazkaltzeko gelditu da. Johnek bere aitaren autoaren giltzak institutuko atezainaren gelan bere anaiak jaso ditzan laga ditu. Baina egun hau ez da gainontzekoak bezalakoa izango...
Cécile La Grenade
Ibilbidea
Politikaren munduan sartzea erabaki zuen garai hartan, eta bere lehen zeregina Grenadako Administrazio Publikoko Batzordeko burua izan zen, herrialdeko funtzionario publiko guztiak gainbegiratzeaz arduratuta.
2013ko apirilaren 9an, Grenadako gobernadore nagusi bezala hautatu zuten, urte bereko maiatzaren 7an, eta aurreko Carlyle Arnold Glean gobernadore nagusiaren kargua hartu zuen. Hala, Grenadako lehen gobernadore orokorra bihurtu zen.
Hewlett Neck (New York)
Hewlett Neck  New York estatuko herri bat da. Nassau konderrian kokatua dago. 2010ean 445 biztanle zituen, 0.5 kilometro koadrotan banatuta.
Ticengo
Ticengo Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Torlino Vimercati
Torlino Vimercati Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torlino Vimercatik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Méry-ès-Bois
Méry-ès-Bois Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Méry-ès-Bois udalerrian erroldatutako biztanleak 606 ziren. Familiak 261 ziren, horien artean 76 pertsona bakarrekoak ziren (40 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 105 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 370 etxebizitza zeuden, 268 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 71 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 366 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 268 etxebizitza nagusietatik 200 bere jabearen bizilekua ziren, 63 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 63 etxek hiru zituzten, 68 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 182 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 102 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 356 ziren, horien artean 253 aktiboak ziren eta 103 inaktiboak ziren. 253 pertsona aktiboetatik 225 lanean zeuden (135 gizon eta 90 emakume) eta 27 langabezian zeuden (10 gizon eta 17 emakume). 103 pertsona inaktiboetatik 45 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Méry-ès-Bois udalerrian 282 unitate fiskal zeuden, 645,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.579 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 27 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Méry-ès-Bois udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.546 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Epeolus compactus
Epeolus compactus erle espezie bat da, Epeolus generoan eta Apidae familian.
Erromanikoa Euskal Herrian
Erromanikoa Euskal Herrian gaur egun presente dago batik bat Nafarroa Garaian eta Araban.
Europako beste toki batzuetan bezala, arte mota hau Donejakue bideari lotuta dago.
Erromanikoa: kultur gertakaria
Erromanikoa arte estilo bat baino zerbait gehiago da. Kultur gertakari bat da. Mendebaldeko kristautasunean X. eta XI. mendeetan zehar osatuz joan zen pen­tsa­tzeko, senti­tzeko, adierazteko eta bizi­tzeko modu jakin bat da. Izaera oso ezberdineko eragileen elkar­tzea izan zen eraketa honen egilea.
Politika alorrean, berriz, ziurtasun egoera: estatu kristauak lehenago arriskuz estu­tzen zituzten kontrako indarren aurrean –Hungaroak, Bikingoak nahiz Musulmanak– lor­tzen ari ziren nagusitasun gero eta handiagoak sorturikoa. Nafar euskaldunen lurraldeari bagagoz­kio, sortu berri zen Aristatarren monar­kia Ebro ibarreko Banu‑Kasiren gorteko interesetatik urrundu zenean eta musulmanen aur­kako frontearen behin betiko atzera­tzea lortu zenean hasi zen aldi hori eta ehunka familien monasterio txikiek bereganatu zituzten sarrazenoek utzitako lurrak.
Bizimodua gizarteko eta ekonomiako kimu berrien garapenari esker ere aldatu zen eta, hazkunde demografiko ikaragarri batekin batera, hiriko mer­katari­tza eta gizarte baten sorrera erraztu zuen. Iruñeko erreinuari dagokionez, Lacarrak XI. mendean diruaren garapenak izan zuen garran­tzia az­pimarra­tzen du, musulmanei zergetan eskatu zi­tzaien urrearen bitartez eta, Iruñeko errege‑erreginak Donejakueko erromesbidetik pasa­tzen ziren kanpotarren­tzat sorturi­ko ostatuen bidez sor­tzen zen gaur egun “dibisen mugimendua” izena emango geniokeen horretan oinarrituz, eta Iruñea, Lizarra eta Garesko “Frankoen” burgu berrien ezarpenekin lortuak.
Giza alderdia ere erabakigarria izan zen: per­tsona erlijioso ospe­tsuen agerpenak funtzio handia izan zuten gizalegeari dagokionez. Nahikoa da kultur alorrean ezohiko eragina izan zuten ar­tzain ba­tzuen izenak aipa­tzea, Clunyko abade ospe­tsuetatik hasita: beraien abadia ikaragarriaren eraiki­tzaile Mayolo (906‑984), Odilon (962‑1049), eta ondoren Hugo Handia (1034‑1109); bere garairako jakituria en­tziklopedikoa zuen Gerberto balioanitza (938‑1003), Silbestre II.a izenarekin go­tzain duintasunera igoa izan zena; Adson bere laguna, Saint‑Benigne de Montier‑en‑Der abadiako lehenengo berri­tzaileetako bat; Oton III.aren hezi­tzailea izan zen Hildesheimeko Bernward (960‑1022); Gauzlin (980‑1030), Hugo Capeto Fran­tziako erregearen sasiko semea eta Fleury‑sur‑Loireko abadea; Caengo Saint‑Etienneko abade eta Ingalaterrako go­tzain Lanfranco (990‑1030); Dijongo St. Benig­neko abade Volpianoko Gillermo (962‑1033); Chartresko go­tzain, zien­tzialari, poeta eta musikari, Europa guztiko ikasleak bil­tzen zireneko eskola humanistiko ezagunaren sor­tzaile izan zen Fulberto (960‑1028); bere monasterioari Naiarako Gartzia erregeak Garinoaingo eliza –Elotik hurrean dagoena–) eta Erroko Antso kondeak Erronkariko Burguko eliza eta ospitalea eman zion Conqueseko Sainte‑Foyeko Odalrico abadea; konde eta erregeen kon­tseilaria, avant la lettre esaten zioten europar bat, Fleuryko Gauzlin eta Clunyko Odilon abadeekin eskuti­tzez­ko harremanak izan zituen Ripolleko Oliva abadea; Toledoko ar­tzapez­piku Clunyko Bernardo (1086‑1124); eta Baskoniara etorriz, Saint‑Sever‑sur‑l'Adoureko abade Montaner­ko Gregorio; Rodako (Rodez) edo Andouqueko Pedro (1083‑1115), Iruñeko go­tzain bizia, eta abar luzea.
Erromanikoa: artea
Ziur asko, eta Donejakueko katedrala salbuespentzat hartuz, erromanikoaren foku nagusien sorreran Bidea ezinbesteko eragilea ez zela izan froga daiteke; hau da, monumentu erromaniko nagusiak erromesaldiak bul­tzatu nahia ez bezalako arrazoiengatik eraiki zirela. Baina, ukaezina da erromesen joan-etorriek arte erromanikoari hats estilistiko nahikoa batera­tzailea ematen ziela eta Europako herrialde ezberdinetan bere zabalkundea erraztu zuela.
Eraikun­tza erromaniko handi asko Europako iparraldetik jai­tsiz Donejakue aldera Fran­tzia eta Espainiatik pasa­tzen diren lau ibilbide nagusi ezagunetan kokaturik dauden monasterio eta elizak dira. Donejakuerako ibilbideak Ostabat eta Garesen elkar­tzeak nahikoa froga­tzen du Baskoniako arte erromanikoaren garapenean Bidea erabakigarria izan zela dioen tesia.
Baina, non jaio zen erromanikoa? Baina Donejakue izan al zen estilo honen ama, edo Burgundian edo Languedozen jaio ote zen gerora Pirinioen hegoaldera eramateko?
Iparramerikatako iker­tzaile handi Arthur Kingsley Poterrek baieztatu egin zuen Donejakuerekiko lehentasuna. Bere teoriaren aur­ka, besteak beste, Emile Mâle, Paul Deschamps eta fran­tses aditu ba­tzuk al­txa ziren, eta hauek estilo berriaren bul­tza­tzaile nagusia Clunyko Ordena izan zenaren iri­tziari eu­tsi zioten. Historialariak sutu egin zituen eztabaida horrek 1920‑1930ko hamarkadan. Hasieran su­tsuki babesten zuen fran­tziarren tesia George Gaillardek; besteen jarrerak arindu eta korronte paraleloei buruz hitz egitera iri­tsi zen. Gaur egun ez da jada eztabaidarik sor­tzen arazo horri buruz eta artisau, eraikun­tza ira­kasle eta monjeen bi norabideetako joan-etorriak zen­tzu bietan eraginak sortuko zituela onar­tzen da.
Erromanikoa: elkartasun espirituala
Donejakuerako ibilbideen bitartez egin zitez­keen eraikin-formulei eta modu estilistikoen transmisioari garran­tzia eman beharrean, agian Europako hainbat herrialdetako jendea topa­tzen zeneko bide eta bideguru­tze hauetan sor­tzen ziren elkarte espiritualak az­pimarratu behar­ko genituz­ke. “Jainkoaren ibiltari” haiek hainbat herrialde eta gizarte maila ezberdinetakoak ziren; eta jende heterogeneoen aldibereko mugimendu hark “Europa erromaniko” izenez ezagutzen zen kultur batasun handia bultzatu zuen.
Baina, Europari nolabaiteko batasun bat eman zion espiritu erromanikoarena ez da ulertu behar era bereko egituren moduan, izan ere garaiko monumentuak gertutik beha­tzen direnean harrigarria da egituren eta eraikun­tzako irtenbideen ugaritasuna. Zen­tzu materialean baino gehiago, balio sinbolikoan begiratu behar den XI. eta XII. mendeetako gizaki ia nomada hezurmamitu zuen mugimendu haren zen­tzu sakonean sar­tzea da historialariari gehien axola zaiona: lurretik askatu eta betikotasunaren bilaketarako prestutasun seinale da Bidea. Bidearen mistikak –Guru­tzadetako mistikak bezala– horrela batzen mistika eskatologikoarekin.
Lehendabizi, mende haietako sinestunak erlikia sagaratuak ikusteko, uki­tzeko eta muin emateko senti­tzen zuen egarri bizi hura zuela eta, ibiltari izatea fedearen kanpoko zeinu bat ote zen ulertu behar da, Raymond Ourselek ida­tzi zuen bezala egarri hura “debozio erromanikoaren zutabe eta hazgarrietako bat izan zen”. Bekatuaren kon­tzien­tzia, zigorraren beldurra, epaimahai baten epaia bete­tzeko beharra, bizi­tzako une zail batean emaniko zin-hi­tzarekiko leialtasuna edo bidearen aszetika gogorraren bidez martiri eta santuen an­tzeko izan nahia oso bizirik zeuden mende hartan, ez zen falta egarri hura senti­tzeko arrazoirik.
Monjeek beraien egonkortasun botoa uniber­tsoaz haraindiko erromesaldi es­piritual batekin elkar­tzen zuten monasterioetako peregrinatio in stabilitate‑ren aurrean, bere fedean sendo zegoen herri bat astin­tzen eta mugi­tzen zen –stabilitas in peregrinatione– santuen, erlikien eta mirarien etengabeko bilaketan.
Hain zuzen ere, 1200. urtearen ingurumarian, XIII. mendearen hasera honetan ikus daitekeen guztiaren per­tzepzio sinbolikoa uniber­tsoaren arrazoi mailako ikuskera batez ordez­katzea izango zen erromesaldien zaletasun haren gainbeheraren eragilea. Debozio hori elizetako eta katedraletako benetako kristau-liturgian oinarrituriko gur­tza arrazional baten menpe egonkor­tzen denean amaituko da garai erromanikoa.
Gerora ere, monjeak izango dira –baina ez lehengo kontenplariak, berriak baizik, “Mendikanteak”– “abian jarriko direnak”.
Erromesbideak eta guru­tzadak
Agiri ofiziala IX. mendean Santiagoren hilobiaz eta bere gainean eraiki beharrez­ko elizaz hitz egiten hastearekin batera, Kristautasuna erromes bihurtu zen, abiatu egin zen eta gaur egun, kristautasunaren Hirugarren Milurteko honetan, Apostoluaren hilobi alderako jaiera ibiltarian hamaika mende igaro direla esan dezakegu.
Hasierako mendeetatik jada ez ziren gu­txi, Eteria moja galiziarrak bezala, Salba­tzailearen Hilobi Santua Jerusalemen bisita­tzeko ame­tsa bete­tzen zuten lagunak. Eta X. eta XI. mendeetan Jesusen lur honetako aberriaren gainean musulmanen indarrek Palestina alderako bidaia guztiz arrisku­tsua bihurtu zutenean, Erromako Go­tzainek deituriko borroka santuarenganako berotasuna hedatu egin zen kristautasunean. Guru­tzadak gerra ekimenak izan ziren, kristautasun osoak bereak bezala hartu eta Palestina aldeko santutegien profanazio eta txikiziotik salba­tzeko eta halako lekuetara sinestedunak joaten jarraitu zezaten lor­tzeko beharrez­ko­tzat hartu zituzten gerrak.
Erromes ala guru­tzatu izatea bekatuetatik askatu eta salbamena ziurta­tzeko bi moduak ziren. Kokatuak gauden garai honetan hiru izen mitiko izan ziren Jerusalem, Erroma eta Donejakue; eta XII. mendean sorturiko Gesta Kantek horren berri ematen dute.
Baina, erromesaldi eta guru­tzaden erlijioz­ko ikuspegi honek ez diz­kigu beste ikuspegiak ahaztarazi behar, nazioarteko mer­katari­tzari indar berria ematearekin batera, arte eta kultura egitura berriak lo­tzeko bitartekoak izan bai­tziren, Donejakue aldeko bideak. Antso Nagusiak buruturiko lan itzela laburtu nahi izan denean, artearen historiarekin zuzen-zuzeneko zerikusia duten hiru gertakari aipatu izan dira: Donejakuerako erromesbideak, Almanzor eta Abd‑al Malik‑ek txikituriko elizen berreraikuntza eta mugetako gotorleku-marrak.
Nafar errege handia izan zen Donejakue bideko aldaketaren susta­tzailea, euskal probin­tzietan sar­tzeko bide deserosoak utzi eta Pirinioetan bi igarobideak, Orreagakoa eta Somportekoa hartuz, Nafarroatik eta Errioxatik Gaztela aldera sar­tzeko “fran­tses Bidea” sortu eta sustatu zuena. Santiagorako bide berriak XI. eta XII. mendeetan barna garran­tzi oso eraginkorra izan zuen Europa erdialdeko herrien lotura sozioekonomikoak eta kulturalak eragiteko; izan ere, gertakari honek era guztietako fundazioak, hasi zubi eta ospitaleetatik eta auzo edo ”burguak” eta baita, Gal­tzadaren zerbi­tzu hoberako jaioak ziren hiri osoak ere, egokitu behar izan bai­tzituen.
Lau bideak
Egia bada ere erromesen hedapenik handiena XIII. mendean eman zela, egia da halaber arte erromaniko ikusgarrienak egungo Donejakue aldera doazen Europa aldeko lau ibilbide famatuetan aur­ki di­tzakegula. Hori dela eta kapitulu honetan aipa­tzea merezi dute: Hiru bide hauek “ad Hostavallem”en (Erromesaren gida), 1140 aldera hiri pilaketa bezala aipa­tzen den egungo Ostabat euskal herrixka ondoan elkar­tzen ziren, Nafarroan, Ibañetako Zize mendatetik sar­tzeko.
Beste bide ba­tzuk. Euskal Herriari dagokionez, ez dugu ahaztu behar Bordeletik eta Baionatik zetozen bazirela bi bide, euskal itsasaldetik sar­tzen zirenak, eta besteak baino gu­txiago ibiliko ziren bideak nonbait. Bi bide horiek XI. mendera arte izango ziren ibiliak, Errioxako ibilbidea musulman zelata­rien ha­tzaparretatik oraindik aske ez zen garaietan.
Ibañeta‑Orreaga igarobidea
Baina, Ibañeta eta Orreaga ziren Nafarroa eta Fran­tzia arteko ibilbide arruntak. An­tzina, Burdigalatik Asturikara zihoan gal­tzada erromatarra “summus Pyrimeus” horretatik egin zen.
Lacarraren ustez, Orreagako inguruetan egona izango zen San Zakariasen monasterioa, 848. urtean San Eulogiok bisitatu zuena –“situm ad radices montium Pyrinaeorum”, dio Kordobako santu martiriak–, zeinak bertatik monasterioko liburutegitik al­txor aberats bat eraman zuen. Orreagatik gertuan izan ziren Leire eta Sante‑Foy de Conques‑en menpe egonak izan ziren monasterio eta ospitale fundazioak.
Calixtino Kodizeko Erromesaren Gidak delako Crux Caroli batez hitz egiten du; elezaharrak dioenez, mendiaren gailurrean Carlomagnok kokaturikoa zen, eta gailur horren gainetik egin ohi zioten erromesek Santiago apostoluari beren lehen otoi­tza.
Antso erregeak, Peñalengoak, 1071. urtean monasterio bat eman egin zuen –Sanctus Salvator de Ibañeta– edo Rolandi Kapera. Monje edo kanoniko elkarte txiki bat izango zen, agustindarrak ziur asko, kaperaz arduratu zena. Lehenbiziko eraikin hura behin eta berriz sun­tsitua eta beste hainbestetan berreraikia izan zen.
Artean ere, XVII. mendean, erromesak Ibañetan igaro ohi zuten gaua, biharamunean Orreagara jai­steko. Egun, eguraldiak eta bestek gogorarazten diz­kigute zenbait alditan hondaturiko monumentu xume bat, Pirinioetako ospitaletan fundazio zaharrenetarikoa, eta han gertuan nonbait hil zen Chanson de Roland‑en egile-heroia.
Stomatepia mongo
Stomatepia mongo Stomatepia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Erromanikoa Euskal Herrian
Ibañeta‑Orreaga igarobidea
Ibañetaren magalean, mendiaren hegalean bertan, Orreagako Andre Mariaren Errege Kole­gio‑eliza dago.
Mendiko lehen ostatu bat sor­tzetik hasi ziren 1127. urtean. Gerora mendiaren hegalera ekarri zen, gaur egun Kolegio‑eliza dagoen lekura. Urteekin Iruñeko Kabildoaren ondasunez eta bestelako emai­tzez jan­tzi egin zen, ospitalea eta aterpe­txea bihurtzeko, aldi berean. Erromako Go­tzainaren babes eta eskumen zuzenean erromesen aldeko osasun, ospitale eta ongizatezko lanak buru­tzen zituelako sona handia hartu zuen, ondorengo mendeetan. Pixkanaka aipaturiko zeregin hau Erroldan heroiaren elezaharrarekin lotu zen, eta az­kenean “Erromesen Gidan” Hospitale Rotolandi esaten zaio.
Artur Mas
Artur Mas i Gavarró (Bartzelona, Katalunia, 1956ko urtarrilaren 31) politikaria da, CDC eta PDeCAT alderdi politikoen buru ohia, eta Kataluniako Generalitateko lehendakari ohia.
Erromanikoa Euskal Herrian
Orreagatik Garesera
Orreagatik erromesak Auritz, Aurizberri eta Biz­karretatik igaroz Zubiri zubia zehar­katu, eta Larrasoañara iristen ziren, XI. mendean Santa Mariari eta San Agustini eskainitako monasterioa eta ospitale bat sortuak ziren lekutik. Eraikin luze bati eusten zioten horma‑bular zati ba­tzuk geratu dira zutik, eta aurrealdeko horma batean Orreagako guru­tzea ikus daiteke.