cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magny-en-Vexin
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 haur-eskola eta 5 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Magny-en-Vexin udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 662 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dodekaedro moztu gehitu
Geometrian, dodekaedro moztu gehitua Johnsonen solidoetako bat da (J68).
Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.
Alfauir
Alfauir Valentziako Erkidegoko udalerria da, Safor eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 451 biztanle zituen.
Záchlumí (Ústí nad Orlicíko barrutia)
Záchlumí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 765 biztanle ditu eta 13.53 kilometro koadroko azalera. Ústí nad Orlicíko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1379 urtean egin zen.
Lythrurus atrapiculus
Lythrurus atrapiculus Lythrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Etxarri
Etxarri izenak hainbat adiera ditu:
Francaltroff
Francaltroff Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 299 etxebizitza zeuden, 280 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 230 etxeak ziren eta 67 apartamentuak ziren. 280 etxebizitza nagusietatik 203 bere jabearen bizilekua ziren, 70 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 31 etxek hiru zituzten, 54 etxek lau zituzten eta 185 etxek bost zituzten. 220 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 118 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 127 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 489 ziren, horien artean 347 aktiboak ziren eta 142 inaktiboak ziren. 347 pertsona aktiboetatik 311 lanean zeuden (182 gizon eta 129 emakume) eta 36 langabezian zeuden (13 gizon eta 23 emakume). 142 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 43 ikasten zeuden eta 62 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Francaltroff udalerrian 275 unitate fiskal zeuden, 717 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.173 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 31 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 zurginak, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Francaltroff udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 532 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nere herriko neskatxa maite
Nere herriko neskatxa maite Benito Lertxundi kantautoreak 1981ean moldatutako abestia da, Altabizkar/Itzaltzuko bardoari bere laugarren albumean argitaratua.
Oso kanta ezagun bilakatu zen eta 2005ean Euskal Kanturik Onena saioan hautatu zuten. Gero, zenbait bertsio izan ditu.
Groucho Marx
Marx anaien (Chico, Harpo, Gummo eta Zeppo) buru izan zen, hirugarrena adinari dagokionez, eta haiekin batera hainbat pelikula ospetsu egin zituen 1921etik 1957 arte. Familia judua osatu zuten.
Gezurrezko bibotea eta purua ziren haren ezaugarri ezagunak.
Filmografia
Humor Risk (1921) • The Cocoanuts (1929) • Animal Crackers (1930) • The House That Shadows Built (1931) • Monkey Business (1931) • Horse Feathers (1932) • Duck Soup (1933) • A Night at the Opera (1935) • A Day at the Races (1937) • Room Service (1938) • At the Circus (1939) • Go West (1940) • The Big Store (1941) • A Night in Casablanca (1946) • Love Happy (1949) • The Story of Mankind (1957).
Bela Vista de Minas
Bela Vista de Minas Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Manès Sperber
Manès Sperber (Zablotov, Polonia, 1905eko abenduaren 12a - Paris, 1984ko otsailaren 5a) frantses filosofoa, soziologoa eta idazlea izan zen.
Lehen Mundu Gerraren hasieran, Vienara joan zen bizitzera bere familiarekin, eta han hasi zen filosofia ikasten eta marxismora hurbiltzen. Judu gazteen organizazioetan aritu zen lanean lehenbizi, eta alderdi komunistan ondoren. 1937an alderdia utzi eta totalitarismoaren kontrako borroka hasi zuen. Teoriari dagokionez, bere inspirazioak zerikusi handia du Alfred Adlerrekin. 1926an hari eskaini zion bere lehenengo saiakera, Alfred Adler, l'homme et sa théorie (Alfred Adler, gizona eta bere teoria).
1927. urteaz geroztik filosofia eta soziologia ikasi zuen Berlinen, baina juduen kontrako esetsaldiak zirela-eta, Parisa ihes egin behar izan zuen (1934). Sperberren lanak hiru atal ditu: psikologia- eta filosofia-saiakerak, ideologia totalitarioen kontra egiten dutenak, hala nola Analyse de la tyrannie (1938, Tiranokeriaren analisia), Sept questions sur la violence (1972, Indarkeriari buruzko zazpi auzi); eleberriak, Qu'une larme dans l'océan (1961, Malko bat ozeanoan, trilogia), Les Porteurs d'eau (1974, Ur eramaileak), Le Pont inachevé (1975, Zubi bukatu gabea), Au-delà de l'oubli (1977, Ahanzturatik haratago) autobiografiak, haurtzarotik 1948. urtea bitarteko aldia hartzen dutenak.
Mugetaxarra
Mugetaxarra Untzitibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
Bertako biztanleak mugetaxarrarrak ziren.
Izena
Mugetaxarra toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
"Mugeta zaharra", Longidako Mugeta ez bezala.
Geografia
Mugetaxarra Untzitibarrran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Untzitibar Zangozako merindadearen ekialdean kokatzen da. NA-234 errepideak ibar osoa zeharkatzen du. Iruñerriko gune metropolitarraren ekialdera dago. Udaletxea Untzitin dago. Erliebe ertaingo ibarra da. Itzaga mendiaren magalean dago, ibarbide emankor eta laua eratuz, eta, ondoren, mendilerro menditsu bat.
Klima
Udalerriko landarediaren erdia baino gehiago ameztiek osatzen dute. Duela mende asko, Untzitibar gehiena estaltzen zuten arren, gizakiaren eraginez asko murriztu da. Birlandatutako zuhaitzak 229 hektarea osatzen dituzte. Horrez gain, Izaga haitzaren inguruetan pagadiren bat aurki daiteke.
Estazio meteorologikoak
Untzitibarran ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Elo pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 528 metrora, Nafarroako Gobernuak 1929n inauguratuta. Udalerriko adierazgarriena da, haran berean baitago, 4 kilometro eskasera.
Historia
1366an nekazal su bakarra zuen eta 1427an jenderik gabe zegoen.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Malham Tarn
Malham Tarn Malham herrixkatik gertu dagoen tarn edo aintzira glazial txikia da, Yorkshire Dales eskualdean dagoena. Ingalaterra osoko lakurik altuena da. Bere urak Malham Cove inguruan Aire ibaiean amaitzen dira.
Corvus coronoides
Corvus coronoides Corvus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Mesosfera (geologia)
Mesosfera lur planetaren geruza bat da, litosfera ren eta astenosfera ren azpian dagoena, eta kanpo nukleoa ren gainetik. Gain mugak handipen bat erakusten du uhin sismikoen abiaduran eta dentsitatean 660 kilometroko sakoneran. Sakonera horretan ringuodita deskonposatu egiten da Mg-Si duten perobskita eta magnetitan. Erreakzio honek markatzen du goi-mantuaren eta behe-mantuaren muga. Neurri hori datu sismikoak eta presio altuko laborategiko esperimentuen arabera kalkulatzen da.
Mesosferaren oinarrian D´´ zona dago, mantu aren eta nukleo aren arteko limitean dagoena, 2.700km-ko sakoneratik eta 2.900 km-ra dagoena (1.678->1796 milla).
Geruza sistemak
Lur planetaren barnean hainbat geruza beireizi ditzakegu, bi modutara banatzen direnak, geruzen dinamikan eta konposizio kimikoetan oinarritzen direnak.
Propietateak
Lurraren geruza honek 2230 kilometroko luzera du gutxi gorabehera, 660. kilometrotik 2900. kilometrora arte. Mesosfera eta nukleoaren arteko muga Gutenberg-en etenunea da, mesosferako zonalde honetan tenperatura eta presio altuak daudenez dauden arren arrokak fase solidoan daude, jasaten duten presio handiek tenperaturaren igoera deuseztatzen duelako, eta honen ondorioz mesosfera astenosfera baino zurrunagoa da.
Mesosferan gehien aurkitu daitezkeen materialak oxigenoa (O), silizioa (Si), burdina (Fe), magnesioa (Mg) eta sufrea (S) dira.
Mesosferan bi zati nabarmen banatu daitezke, goi mesosfera eta behe mesosfera. Lehenegoak goi mesosfera nahiko zurruna da, baino astenosfera tik oso hurbil dagoenez oraindik zeinbait material plastiko ditu, baina sakonerarekin arroken dentsitatea handitzen da, azpigeruza honek 100km-ko lodiera du. Ondoren behe mesosfera dago, guztiz zurruna eta solidoa dena, azpigeruza honek 2100km-ko lodiera du, eta denstistate handiko arrokak daude, oso zurruna denez lurrikarak sortzea ezinezkoa izan beharko luke, arrokak presioaren eraginez ezin direlako apurtu.
Historia
Mesosfera izena plaken tektonikaren aurretik datorren izen bat da, eta  Reginald Aldworth Daly Harbard unibertsitateko geologiako irakasleak esleitu zuen 'mesospheric shell' termino zaharragotik.
Aron Nimzowitsch
Aron Nimzowitsch (jaiotzez Aron Niemzowitsch, Ārons Nimcovičs, Аро́н Иса́евич Нимцо́вич; 1886ko azaroaren 7a, Riga, Errusiar Inperioa - 1935eko martxoaren 16a, Kopenhage), jaiotzez errusiarra eta ondoren daniar nazionalitatea jasotako xakelari bat izan zen. Hipermodernismoaren xakelari nabarmenetako bat izan zen.
Marcel Kint Sari Nagusia
1930ean sortua Zwevegemeko Sari Nagusia izenarekin, 1942an gaur egungo izena hartu zuen, Marcel Kint txirrindulariaren omenez. 2016an UCI Europe Tourreko egutegian sartu zen (aldez aurretik, amateurrentzako proba zen).
Astrocottus matsubarae
Astrocottus matsubarae Astrocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Les demoiselles ont eu 25 ans
Les demoiselles ont eu 25 ans 1993ko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dokumentala da.
Argumentua
Rocheforteko andereñoak pelikula filmatu zuteneko irudiak, Agnès Vardak berak 1996an zaharberrituak, Rochefort hiriak filmaren 25. urteurrenean egindako festako irudiekin nahasirik.
Gérard Blanchard
Gérard Blanchard (Forez, Frantzia, 1927 - 1998ko abuztuaren 26a) tipografo, grafista, idazle eta marrazkilari frantsesa izan zen.
Biografia
Rencontres internationales de Lure elkarteko lehendakari izan zen urte askoan. Elkarte horretan tipografoak, grafistak, inprimatzaileak, kazetariak biltzen dira. Elkarteak urtero astebeteko saioak antolatzen ditu mundu osotik joandako gai horren inguruko espezialistekin. Zuzendari artistikoa izan zen, besteak beste, Club Méditerranée, Ère nouvelle, Éditions Grasset, Décorelief argitalpenetan. Irakaskuntzan ere aritu zen: arte grafikoetako goi-mailako eskola, Sorbonako Unibertsitatean, Besançoneko Arte Ederretako eskolan. 1980an doktore-tesia aurkeztu zuen: Pour une sémiologie de la typographie ("Tipografiaren semiologiaz"). 1993an Québeceko Laval Unibertsitateko honoris causa doktore izendatu zuten. Hainbat artikulu eta ikerketa egin zituen. Hainbat lan ere idatzi zuen, hala nola La Bande dessinée (1969, "Zerrenda marraztua"), Images de la musique au cinéma (1984, "Musikaren irudiak zineman"), eta Aide au choix de la typo-graphie (1998, "Tipografia hautatzeko laguntza"). Blanchardek bere garaiko joerak jasotzen jakin izan zuen, aldaketa grafikoei eta bisualei aurrea hartzen eta bere ezagutzak belaunaldi askori zabaltzen. Antzinako lanbidea gizarte-zientzien mailara igo zen haren lanari esker.
Algar de Palància
Algar de Palància edo Algar Valentziako Erkidegoko udalerria da, Camp de Morvedre eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 558 biztanle zituen.
Barcelonetako geltokia
Barceloneta Bartzelonako metroaren geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Ciutat Vella barrutian dago.
Geltokia 1976n inauguratu zen.
Amalur
Amalur (batzuetan Ama Lur edo Ama Lurra mugatzailearekin ) Eguzkiaren eta Ilargiaren amatzat hartzen da Euskal mitologian. Izakiez gain, pertsonaia mitologikoen, numenen eta arimen bizileku omen da. Amalurrak landareen eta animalien bizia ziurtatzen du. Amalurrak altxor izugarriak gordetzen ditu bere baitan. Fruituak eskaintzen ditu oparitzat eta bazka sortzen haziendak ugal daitezen. Urrez beteriko idinarruak aipatzen dira mendi eta leize anitzetan, eta gizaki ugari saiatu izan da hainbat leku-zulatzen mito horiei jarraikiz. Besteak beste, Ataungo Urrezulon, Mairulegorretako leizean, Nabarnizko Maruelexan, Dimako Baltzolan, Goronaetako Iruaxpen, Puterrin...
L'Univers de Jacques Demy
L'Univers de Jacques Demy 1995eko Agnès Varda frantziar zinema zuzendariaren film dokumentala da.
Argumentua
Jacques Demyren bizitzari eta obrari buruzko dokumentala. Ezagutu zutenei egindako elkarrizketak eta Demyren beraren artxiboko irudiak biltzen ditu, Agnès Varda bere alargunaren begiradapean.
Amalur
Diru-txanponak eskaintzen zitzaizkiola esaten du Barandianek, kobazulo batzuetan aurkitutako txanponen arabera, mesedeak jasotzeko esperantzaren ordainean. Eliza katolikoak ohitura hori bereganatu, eta baseliza barruetan txanponak uztea salbazio meritua bihurtu du: Done Mikel Aralarkoaren santutegian, Usurbilgo Urdaiaga auzoko San Esteban baselizan, Hernaniko Zikuñako Amaren baselizan, Orioko San Joan elizan, Zegamako San Pedron, Asteasuko Santa Marinan, eta beste hainbat eta hainbatetan.
Izenaren jatorri jatorra
"Ama Lur Nestor Basterretxea eta Fernando Larrukertek 1968an eginiko filma da, Euskal Herriaren inguruan eta balio etnografiko handikoa. Frankismoan estreinatu zen arren oso harrera txikia izan zuen egoera zela eta."
Hemen dugu izenaren jatorria, eta zehazki jatorria ez bazan bertatik hedatzen hasi zen Euskal mitologian barne. Lehenagotik bazan honen zentzuzko sinesmen bat noski, Basterretxeak eta Larrukerten filmak sentimena horri, soilik, irudiak jarri zizkieten, izenaz aparte. Herri sentimenak baliagarritzat artu zuen izena eta Euskal mitologian bilatu ere Eusko lurraren inguruko sinesmenen arrastoren bat.
Amalur-ren bila Mari-ren barrena Barandiaranen eskutik
On Joxemiel Barandiaran-en lanetan begiratuz zera topa dezakegu :
Belmiro Braga
Belmiro Braga Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Amalur
Amalur-ren bila Mari-ren barrena Barandiaranen eskutik
Euskal mitologiaren inguruko elezaharretan ez dago Amalur, Ama Lur edo Ama Lurra-ren izenaren arrastorik, ez izen honekin behintzat. Berez Mari da Lurra jainkotuari izendatzeko erabiltzen dan izena. Gehienetan behintzat. Mari izena guztiz ahalduna dugun Sorginen nagusia den Anbotoko Dama-rekin erlazionatzen dugun arren, ez da dagoen Mari bakarra. Mari bereganatuak dauzka bere gain beste kultura batzuetan bananduta agertzen diren hainbat jainkosen paperak.
Progreso-zepoa
Progreso-zepoa edo aurrerapen-tranpa bat da giza gizarteek bizi duten baldintza, baldin eta, aurrerapena giza asmamenaren bidez lortu nahi denean, oharkabean, baliabideek edo borondate politikoak ebazteko ez dituzten problemak sartzen badituzte, estatusaren, egonkortasunaren edo bizi-kalitatearen epe laburreko galeren beldur baitira. Horrek aurrerabide handiagoa eragozten du, eta, batzuetan, kolapso soziala eragiten du.
Amalur
Amalur-ren bila Mari-ren barrena Barandiaranen eskutik
Izatez "Mari" hitzak "Dama" esan nahiko luke eta boteredun emakumeei hitz-egiteko orduan erabiltzen den errespetuzko formula bat da.
Beste iritziak badaude, Toti Martinez de Lezea ren esanetan Mari Amari-tik letorke. Beste batzuen esanetan, Barandiaran horien artean "A" hori izenaren atzealdean kokatuz Maria-tik letorke, hau da Jesukristore n Ama birjinatik, iparraldean ordea frantses hizkuntzaren arabera bi Mari-k izen berbera dute.
Progreso-zepoa
Badirudi Walter Von Krämerrek lehen aldiz deskribatu duela sindromea, 1989ko seriean, Fortschrittsfalle Medizin izenburupean. Daniel B. O'Leary-k bere aldetik sartu zuen 1990ean "aurrerapen-tranpa" berariazko neologismoa, baldintza horren jokabide-alderdiak aztertuz: Aurrerapen-tranpa – Zientzia, Gizateria eta Ingurumena.
The term later gained attention following the historian and novelist Ronald Wright's 2004 book and Massey Lecture series A Short History of Progress, in which he sketches world history so far as a succession of progress traps. With the documentary film version of Wright's book Surviving Progress, backed by Martin Scorsese, the concept achieved wider recognition.
Deskriapen orokorra
Ideia berria ez bada ere, Wright-ek arazo nagusia eskala eta borondate politikoko arazo gisa identifikatzen du. Haren arabera, askotan, eskala txiki batean ongi funtzionatzen duela dirudienetik eskala handiago batera estrapolatzea da akatsa; eskala horrek baliabide naturalak agortzen ditu eta ingurumen-degradazioa eragiten du. Eskala handiko inplementazioak ere errendimendu beherakorren mende egon ohi da. Gainpopulazioa, higadura, berotegi-efektua eragiten duten gasen emisioak edo bestelako ondorioak nabarmenak direnez, gizartea ezegonkortuta dago.
In a progress trap, those in positions of authority are unwilling to make changes necessary for future survival. To do so they would need to sacrifice their current status and political power at the top of a hierarchy. They may also be unable to raise public support and the necessary economic resources, even if they try. Deforestation and erosion in ancient Greece may be an example of the latter.
Baliabide naturalen iturri berri batek atsedena eman dezake. "Mundu Berria"ren aurkikuntza eta ustiapen europarra horren adibide da, baina ez dirudi gaur errepikatuko denik. Gaur egungo zibilizazio globalak planeta estali du, eta ez dago ageriko baliabide berririk. Wright-ek ondorioztatu duenez, beste baliabide batzuen bidez ekiditen ez bada, kolapsoa maila globalean izango da, bai edo kasu horretan. Egungo krisi ekonomikoek, biztanleria-arazoek eta klima-aldaketa globalak erakusten dute egungo ekonomia eta ekologien arteko mendekotasuna.
Amalur
Amalur-ren bila Mari-ren barrena Barandiaranen eskutik
Alberto Santana-k Mari-ren izenaren jatorria Magna Mater jainkosa erromatarraren epigrafietan egon daitekeela dio ETB-ko Baskoniaren historia bat, Euskal mitologiari buruzko atalean, Magna Mater, Mater Dea, Matri Deae eta azken honetatik Mari letorke
Amaren garrantzi ukaezina Euskal herrian
Bernardo Estornesek Euskal Herriko toponimian aurkitzen diren izen askok AMA hitzarekin erlazio dutela esaten du, ibaien, iturrien, mineralen eta landareen emeen emankortasunaren parekotasuna izango litzake honen euskarria.
Progreso-zepoa
Deskriapen orokorra
Teknologiaren ia edozein arlotan frogatu daiteke aurrerapen-tranpa bat dela, medikuntzaren adibidean bezala, eta agian ez dela egokia dentsitate handiko nekazaritza-jardueren eragozpenekiko (adibidez, gaitu duen nekazaritza-ekoizpena). Wrightek armaren teknologia erabiltzen du pixkanaka, eta erabateko suntsitze nuklearraren mehatxura iristen da puntu hori argitzeko. Azken batean, Wright "modernitatearen" nozio viktoriarrari gutxienez aurre egiten saiatzen da, baldintzarik gabeko gauza on gisa.
Amalur
Amaren garrantzi ukaezina Euskal herrian
Lur alubialak: Amaratu, amara, marriatu, madura, mala, mala-zilbo, mausar
Progreso-zepoa
Portaera arrazoiak
Ihesbide de la trampa de progreson lanean, O'Leary-k uste du sortutako interesez eta betetze sozioekonomikoaz gain, norbanakoaren portaera ere faktore eragilea dela iruzurrak aurrera egiteko. Neurozientziei laguntzeko ikerketa aurkezten du, batez ere Roger W. Sperryren eta haren atxikitzaileen lana, garunaren funtzioa lateralizatzeko eremuan. Ikerlanaren arabera, gizabanakoak, erakundeak eta gizarteak epe laburreko interesen zerbitzuko kezka teknokratikoetara bidera daitezke. Agertoki horretan, gizakiak naturarekiko aurrez ezarritako interdependentziatik aldentzen dira, eta, horren ondorioz, kezka teknikoek sormena eta epe luzeko arazoen ebazpena pixkanaka inhibitzen dituzte, eta horrek epe luzeko interesak arriskuan jartzen ditu.
Autoreak ikusten du ezen, aurrerapenak espezializazio teknikotik eratortzen direnean eta kaltegarriak direnean —ureztatzearen ondoriozko desertifikazioa bezala—, joera hori osatu egiten dela eta itzulezina izan daitekeela, ondoriozko esfortzuaren kolapsoarekin. Sumer eta Indus ibarreko zibilizazioa dira adibideetako batzuk. Horietan, ureztatze-kanalak astiro konbinatzen dira lurzoruaren gazitasuna handitzeko, eta eragotzi egiten da lurrak populazioek fidatzen zituzten uztak bermatzea. Seymour Cray's Control Data Corporation-en gainbehera kasu modernoa da.
Amalur
Amaren garrantzi ukaezina Euskal herrian
Landugabeko lurrak: Amanu, maite-bedae, amu, martotse, matotse, mazus, makatz, maaltz, madaritse, magarda, maisaran, madari, malkar, malkor, maurtu, mando, amildu, amileta, amil, martin-saltari, mantintzar, matsein-mats
Progreso-zepoa
Portaera arrazoiak
Aurrerapen-tranpak ez dira teknologiara mugatzen: Erdi Aroko Elizak Roger Bacon-en zientziari uko egiteak eredu bat jarraitzen du, non organismoak berak bere garapenaren ondoriozko arazoei irtenbideak inhibitzen dizkien. Gaur egungo testuinguruan, klima-aldaketaren garaian etengabe kontsumitzen den petrolioa arazoaren adierazgarri da; garapen jasangarria irtenbide gisa ikusten da.
O'Leary-ren arabera, aurrerapenaren tranparen sindromea saihestu egin daiteke sorkuntza-hezkuntzaren eta kultura-bizitasunaren bidez, gizabanakoak eta gizarteak ez daitezen bihurtu teknokratiko nagusi. Sormenari eta erresilientziaren teoriari buruzko ikerketa aipatuz, adimenaren/burmuinaren alderdi intuitiboa garatzeko argudioak ematen ditu, pentsamendu zirkunsektiboak aurrerapen-tranpak saihesten lagun dezan.
Amalur
Amaren garrantzi ukaezina Euskal herrian
Gainontzeko ahotsak toponimiako izenen aniztasuna dela eta adibide gisa aurkezten dira: Ulzama, Iturrama, Arana, Amayur, Amara, Zegama, Beizama, Amasa, Karkamo, Zaratamo, Amorebieta, Amoroto, Mallari, Amboto, Matxitxako etab.
Progreso-zepoa
Portaera arrazoiak
Iain McGilchrist-en 2009ko El Maestro eta Su Emisario liburuak portaeren ikuspegi neurologikoa ematen du, epe laburreko interesei gehiegizko arreta emateak epe luzeko interesak arriskuan jar baititzake.
Amalur
Eztabaidagarri diran zenbait Amalurrekin erlazioa izan dezaketen zenbait Mari
Buru, muru edo mundu osagai azaltzen diren Mari-en artean hauek dauzkagu ezagunak:
Progreso-zepoa
Artea
Aurora Picture Show, Houstoneko mikrozne bat, Texasek argitaratu duen bideo-bilduma batean, "tresna teknologiko berriak erabiltzen dituzte egiteko diseinatu ez ziren helburuetarako, eta, kasu batzuetan, aurreikusitako erabileraren aurka egiten dute". DVDaren izenburua A su servicio: Escapar de la trampa de progreso da.
Amalur
Matres / Matrona / Maiia/ Maia / Zibele / Demeter /Amaia
Erromatarre n sinismenek Euskal Herrian eragina izan zutela suposatu dezakegu eta horren lekuko ditugun aldare eta beste zenbait inskripzioei esker baieztatu ere. Erromatarren sinkretismoak beste ireluen artean Magna Mater-rekiko gurtza zegoela ageri du. Magna Mater, Penintsula Iberiarrean Zibele-kin parekatuta, frigiarren Lurra jainkosaren gurtza Mediterraneotik zabaldu eta 3. mendera mantendu zen erromatarrei esker.
Barandiaranen Mari-ri buruzko idatzietan zera jasota du:
Bizkaia maite
Bizkaia maite Benito Lertxundi kantautoreak 1977an moldatutako abestia da, Zuberoa/Askatasunaren semeei bere album bikoitzean argitaratua. Hitzak Jose Angel Irigaraik idatzi zituen.
Amalur
Matres / Matrona / Maiia/ Maia / Zibele / Demeter /Amaia
Itxuraz behintzat oso parekoak dirudite, Zibele jainkosa buruan daraman hiria Mari-k eskuan daraman jauregiakin parekatu daiteke, eta biak ama lurraren irudikapenak. Baina froga argiena Iruña-Veleria-ko aldare batean datza, bertan Matri Deae irakurri daiteke, sinismen honen erromatar sinkretismoaren lekuko.
Honek ez du esan nahi euskal mitologiako Amalur Zibele jainkosa zenik, baizik eta erromatarrek Magna Mater-ren sinesmenarekin parekoa zen sinesmen bat aurkitu zutela.
Bizkaia maite
Oso kanta ezagun bilakatu zen eta 2005ean Euskal Kanturik Onena saioan hautatu zuten. Ainhoa Artetak 2010ean bertsio liriko bat egin zuen.
Amalur
Matres / Matrona / Maiia/ Maia / Zibele / Demeter /Amaia
Camille Julian galoen erromatar garaiko hilarrietan oraindik jasotzen zituzten Matres, Matrona, Maiia eta Maia bertakoen Zibele jainkosaren izenak. Zergatia ez azaldu harren Demeter rekin parekotasuna ere ikusten du Bernardo Estornesek.
Zachotín
Zachotín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 238 biztanle ditu eta 10.04 kilometro koadroko azalera. Pelhřimoveko barrutian dago.
Amalur
Mundus, mundi, erromatarren munduaren ikuspegi euskalduna
Mundua, jatorriz latinetik hartutako hitzak, Mundus, Mundi, euskaraz duen esanahi berdina du.
Baina mundus hitzak beste esanahia bat zeukan ere erromatarrentzat, pitxi kutxa. Berez hori bait zen beraien munduaren irudikapena, kutxa batean kokatzen zituzten itsasoak inguratutako Lurra, bere gain zeru kupula eta Lurra azpian Tartaroa zeuzkalarik.
Zachotín
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1297 urtean egin zen.
Amalur
Mundus, mundi, erromatarren munduaren ikuspegi euskalduna
Munduaren sailkapen hau antzaz Euskal Herriako euskal mitologian jasotakoaren antzekoa da. Kutxa historiaren bidean galdu duelarik, gainontzeko elementuak izaera antzekoa aurkezten dute.
Zerua astronomiako eta metereologiako gertakarien leku eta jainkoen ibilbide, lurra izadi, gizaki, irelu eta jainkoen etxe eta lurpeak (Tartaroa) izpiritu eta iluntasunaren izakien eremua izango lirateke.
Hesiodo-k Teogonia-n dioenez brontzezko ingude bat zerutik erortzekotan bederatzi egun igaroko lituzke lurrera iristeko, eta beste bederatzi egun lurretik tartarora iristeko.
Lurrarekiko kontutan hartzeko ikuspegi batzuk
Iberiar penintsulako iparraldeko herrien hartean sinesmen ktoniko bat gurtzen zutela jakinik euskaldunen "Luur", "Lurr-a" hitzak, Kanpion en ustez, jatorri zeltiarra dauka, lar, lair, ler eta lawr-en parekoa.
Julio Caro Barojak "Le(h)or" lurrari dagokion adjektiboa, iparraldean lurra adierazteko erabiltzen dutela dio, itsasoaren aurkari bezala, eta "lur" eta "ur" hitzen arteko erlazioa dagoela pentsa dezakegula usten du ere..
Euria (E-ur-ia) eta (E-lurr-a) parekotasun bat adierazten badute ere, lehenengoaren osagaia "ur" den bitartean bigarrenarena "lur" izan daiteke.
Amalur eguraldiaren eragilea
Mari-k, ezagun dan bezala, ekaitz sortzailea da; eta ekaitza ez bada, laino, hodeiak eta aize boladak sortzen ditu. Euskal herriko leize askok gertakizun honen lekuko dira.
Azkoitian jasota dagoenez, Maju-rekin noizbehinka biltzen denean izugarrizko ekaitzak sorrerazten ditu.
Mari-k zenbaitetan bi seme dituela diote elezaharrek, ez dirudi kasualitatea Mikelats deritzan seme gaiztoa bestetan Odei izenez ezagutzea.
Bere alaben botereak ere eguraldiarekin zerikusia daukate. Eguzki eguraldi ona dakarren bitartean Illazki (Ilargi Amandrea) hurrengo egunetan eta hurrengo hilabetetan egingo duen eguraldia igartzeko ahalmena du.
Lurra nekazarien eremua da. Bailaratik atera ez den jendearen kondairek ditugu nagusi, eta ateratzen direnenak ere beraien mundu mugatuaren begiradaren ikuspegiaren berri eskaintzen digute jasotako elezaharretan.
Zoritzarrez Euskal mitologian barne arrantzaleen inguruko elezahar gutxi jasoak dauzkagu, nekazarienekin konparatuta.
Ama Birjina Erkudengoa
Noizbait Amalur-ren antzeko dibinitate bat gurtu bazuten ere XX. mendeko hasierako euskaldunek (kristau, katoliko, apostoliko eta erromatarrak), bai nekazari eta arrantzaleok ere, aspalditik zeuzkaten Ama birjinetan gurtzeko dibinitate egokiak.
Galdera ikurrak eta guzti 1922. urtean Azkuek Altsasuan jaso zuen abestian, adibidez, Amalurren aztarnak somatzen dira:
Exultet, fededun letragabekoentzat irakasketak ikusgai
Pazko gaubeilan Pazko-zuzia Jesukristo ren berpizkundearen seinaletzat pizten da. Gau hartako mezan diakonoak Exultet idatzia irakurtzen du. Irakurri bai, baina alferrik,latinez irakurtzen bahit da. Euskal fededun gehiengoa santutasun kutsua duela susmatu harren ez du tutik ulertzen. Ez da gaur egungo arazoa, IV. mendean erabiltzen hasi zirenean ere arazo berdinarekin topatzen ziren elizgizonak, jendeak latina ez zekienez esaten zenaren esanahia zabaltzeko Exultet-ak pergaminoaren alde batean idatziak dauzka diakonoak irakurri ditzan eta beste aldetik esandakoaren testu inguruko ilustrazioak erakusten dizkie mezan daudenei.
Agertzen diren irudien artean bada bat letragabe ikuslegoentzat Amalurren adierazgarri zana, Ama Birjina lurraren paperean behi gorri eta suge bati bularra ematen aurkezten duena.
Aia, Maialen, Maia eta Amaia
Demeter urtaroaren jainkosa bezala gurtzen zuten grekoek eta honekiko ere parekotasuna aurkitu dezakegu Maia izenean. Aiako harria, Puiko Maiaren egoitza Oihartzunen ziotenez, Ama eta Aiaren gehiketen emaitzatik letorke. Inguruko Ama Birjinen gurtzak Maiarekiko gurtza onesten dute. Errenterian, adibidez, Maria Magdalena dute herriko patronotzat (andere handi hobeto), Maialen euskaraz. Demeterrekin parekatzen badugu urtaroen arabera Mariren adinak ezarri genezake. Aia edo Maialen, udaberriaren pertsonifikazio bezala, Maia, udararen oparotasunaren pertsonifikazioa eta Amaia, udazkenaren pertsonifikazioa bezala.
Argitu beharra dago Amaia irakurle askorentzat Francisco Navarro Villoslada-ren 1877ko Amaya o Los Vascos en el Siglo VIII liburua ekartzen du burura, eta askoren ustetan bera izango litzake izen honen asmatzailea.
Berez Amaia "amaiera" hitzaren kontrakzioa dala diote eta hortik atera zuela izena, edo eta Maiaren galdutako haurreko A itsatsi eta "Maia"-ri amaren zentzua berreskurapenarekin amaiarekiko erlazioa ikusi zuen lehenengoa izan zezakeela beste batzuen ustetan.
Dena den, Errenteriako herrikoi esanetan Aiako Harriaren profila Mari (Amalur) etzanda aurkeztuko luke, Oihartzunekoen aitzinako esanetan, bitartean, Napoleon Bonaparteren aurpegia ikusten zuten (?).
Mendien profila ezagunak diren aurpegien irudiak aurkezteko joera Barandiaranek ere jaso zuen. Eibartarrek ikusgai duten Urkamend i-n Patxiren (Francisco Franco) aurpegia ikusten zuten, adibidez.
Maiaren hatza
Maiatza, hostaro, loraila, Maiaren ospakizunen hilabetea da.
Erromatarren sinkretismoak aitzinagoko ospakizunak, sinesmenak eta gurtzak bereganatu zituen bere baitan eta honela maiatzeko lehenengo eguna loreei eskaini zioten. Hispanian erromatarrek Bona Dea jainkosa gurtzen zuten, Maya, Maia edo eta Fauna, emankortasunaren jainkosa, udaberriarekin erlazionatzen zutena.
Lehenagoko ospakizunak Euskal Herrian egongo zirela suposatu dezakegu, gizarte zeltiarren parekoak ziurrenik. Europa osoan hedatuak dauden zuhaitzaren inguruko ospakizunak eta dantza askok erdi aroan dute oinarria ikerleen esanetan.
Gaztelaniazko Maio-a, Euskal Herriko leku askotan, bakarrik altxatzen denean Maiatza deitzen dute. Maiatzeko zuhaitzaren inguruan egiten dira ospakizunak. Jatorria ezezaguna bada ere, Europako germaniar nazioetan eta bere eragina duten inguruetan izan zuela jatorria dirudi. Ikerleek sarritan eztabaidatu dute bere garrantzi eta jatorriaz. Burdin Aroko germaniar paganismoan duela jatorria diote batzuk eta Erdi Aroko hasierako kulturetan tradizioak kristautzeari eutsi ziola, nahiz eta denborarekin jatorrizko esanahia galdu.
Europan Maiatzaren inguruan egiten den dantza Euskal Herrian zinta-dantzaz ezagutzen dugu eta berez ez da Maiatzeko zuhaitza erabiltzen, denboraren aldaketen seinale (?). Maiaren hatza zerua ukitu eta ortzadarra bereganatzen du dantzarien bitartez. Ortzadarra, Ortziren adarra, euriaren ostean lurraren ugalketa baieztatzen duen seinalea. Eta hori hala bada Maju, bere senarra, Ortziren beste irudikapena bat litzake.
Maiatzaren beste bi izenek orri edo hostoen garai berezia dala gogorarazten gaituzte, Erdi Aroko hilabeteen irudi etimologikoak aurkezten duten bezala.
Saran Barandiaranek zera jaso zuen:
Pagomari
Amalurren atalean zuhaitzei buruz hitz-egitea derrigorrezkoa dirudi, naturarekiko erlazio estua ageri duen arabera. Baina gai honetan ere kontuz ibili behar gera, goi-nafarreraz eta bizkaieraz "haritz" hitzak espezie bat aparte gainontzeko zuhaitzei deitzeko izena da. Etimologiak gauzak konpondu beharrean zaildu egiten ditu gehienetan eta hemen bi itzulpen egin daitezke (gehiago ez badaude). Haritz "Haren hitza" edo "Arraren hitza" bezala itzuli genezake, hori onartu badaiteke ere.
Dena den, zuhaitzenganako aitzineko gurtza Pirineoetan zegoela badakigu, erromatar garaiko "Fagus"-eri egindako lau eskaintza jasoak daude beste aldare batzuetan zuhaitz irudiak ere ageri direla.
On Julio Caro Barojak lehen zuhaitz sakratuak zeuden lekuetan gurutze kristauak altxatzen direla ohartaraziz garai batean zuhaitzen bat ez ote zuten adoratuko galdetzen dio bere buruari. Iraganean dendrolatria antzeko bat egon zela dirudi, hau da, landare eta zuhaitzekiko gurtza.
Koldo Mitxelenaren esanetan Euskal deituretan toponimoak gehien aurkitzen dena da, fitonimoek toponimien gehiengo izenak direla kontutan izanik. Armarrietan zuhaitzen irudia maiz ageri da, heraldika baino familien deiturekin zer ikusia duela dirudi. Herriko erakundeen ohituretan ere zuhaitzak bere esparrua du, hots, Gernikako arbolaren antzekoak aitzinean Euskal herriko batzarretan aurkitzen ziren esandakoaren eta hitz-emanaren lekuko.
Sakratutzat zeukaten Gabonetako gabon-zuzia edo eta Luiaondoko Malato zuhaitz mugalaria ere zuhaitzen garrantzia onesten dute denbora eta kokaguneen mugatzaile bezala.
Kantauriar mitologian zuhaitza baten enbor batean hil zen neskatila bat "El Roblón" zuhaitz bizian bihurtu zen. Basoetan barne zebilen, mugitzeko ahalmena bahit zuen, errekak eta putzuak edanaz lehortzen zituen eta bere bidean topatzen zuen guztia apurtzen zihoan.
Euskal mitologian badago honekiko pareko dirudien zer esatekorik.
Euskal Herrian zuhaitzak ezin dira mugitu elezahar batek argitzen duen arabera; lehen mugitzeko ahalmena zeukaten baino atso bati saia puskatzeagatik geldik egotera madarikatu zituen. Bestalde zuhaitzaren enborrean hil zen neskaren kondaira bat badago jasoa ere, baina ez du Kantauriar Roblón horretan bukatzen, hil egiten da besterik ez (ez dela gutxi).
Oñatikoek Mari zuhaitza baten itxuran agertzen zela zioten, enborraren aurrealdea emakume baten itxura zeukan batzuetan eta bestetan sua botatzen zuen. Mariren ezizena Oñatin "Gaizto" da.
Jakinduriaren elezaharrak
Atal honetan agertzen diren elezaharrak harrigarritzat jotzen badira ere Euskal Mitologian jasotzen diren gauza asko bezala ikusitakoan oinarritzen dira. Susmoak, sinesmenak eta sineskeriak ikusitakoarekin nahastu eta elezaharren itxuran ahoz aho zabaldu dira denboran zehar. Honela ulertu ditzakegu elezahar batzuen zehaztasuna (esne ibaien elezaharra adibidez), beste batzuk, aldiz, (ekaitzen sorlekuena adibidez) esaera zaharretan jasoa dagoen "usteak erdi ustel" onesten du.
Lur azal mugikorra
Gasteiz inguruko nekazariek Aretxabaleta eta Gardelegi herriak dauden muinoa altxatzen hari zela zioten. Hain nabarmena zen fenomeno hura bertako agureak ohartu zirela. Esan hau baieztatzeko bertako muinoan bailararen pean dagoen terraza alubial berdina ikus daitekeela zioten. 1885. urtean Aguraineko agureek lehen mendixkak ezkutatzen zituzten inguruko beste herrialde batzuen kanpandorreak ikusten zituztela zioten, bereziki Audikanakoa.
Esan beharra dago elezahar hauek jaso ziran denboratan (XIX. mendearen bukaera eta XX. mendearen hasieran) lur azalaren mugimendua ezinezkotzat zutela zientzialari askok. XX. mendearen hasieran Alfred Wegener gaur egun hain zentzuzkoa dirudien kontinenteen jitoa ren teoria aurkeztu zuenean urteetan eztabaidak sortu zituen zientzialarien artean.
Ekaitzen sorlekuak
Mendietan kokatzen dituzte elezaharrek ekaitzen sorlekuak, ezagunetarikoak Gorbeia, Anboto, Arreo, Urbion, Beriain, Aizkorri, Muru, Txindoki, Aralar, Aphanize eta Orhi ditugu. Bertako osin eta leizeetatik, Odei, Eate edo Mari k, urez beteriko ekaitz hodeiak irtenarazten dituzte tximista eta trumoiez lagunduta.
Esne ibaiak
Lurraren barnean esne ibaiez zeharkaturiko eskualde handiak daudela esaten zen, baina gizakientzat eskuraezinak dira bizirik dauden bitartean. Elezahar hau sineskeriatzat genuen, naiz eta ilargi esnea XVI. mendetik ezaguna izan, 2004. urtean Hernio mendiko Altzola kobazuloan Aranzadi Zientzia Elkarteko ikerleek hauetako erreka bat dokumentatu zuten arte. Santi Mamiñeko kobazuloan hauetako ibai bat izango zukeen Ama Birjinaren izenak susmagarri egiten du, "Mamiñe" hori "mamia egina" esan nahi badu.
Barandiaranek jasoa duenez Urbion, Okina, Albi, Anboto, Muru eta Txindoki ko osin eta leizeak esne ibai hauekin konektatuko lirateke.
Oi Ama Eskual Herri
Oi Ama Eskual Herri Pierre Bordazarre (Etxahun Iruri) zuberotarrak idatzi zuen abestia da, Anaia etxen da ezkuntü izenpean. Urteak pasata Benito Lertxundi kantautoreak 1981ean moldatu zuen abestia Oi Ama Eskual Herri izenburuarekin, eta Altabizkar/Itzaltzuko bardoari bere laugarren albumean argitaratu zuen. Etxahun Irurik Mireille Mathieu frantses abeslariaren Acropolis adieu hartu zuen doinurako oinarri.
Anne Sylvestre
Anne Beugras (Lyon, 1934ko ekainaren 20a ) artistikoki Anne Sylvestre gisa ezaguna,Frantziako abeslari a, kantautorea, eta artista da.
Oi Ama Eskual Herri
Pierre Bordazarrek (1908-1979) bereak ziren 100 kantu baino gehiago bildu zituen Khantan liburuan 1977an. Horietatik ezagunenak dira, seguruenik, Agur Xiberua, Goizian argi hastian eta Oi ama Eskual Herria. Harmonika eta txirula jotzen ere ikasi zuen. Bigarren Mundu Gerran soldadu aritzea egokitu zitzaion, eta gerra horretan galdu zuen anaia. Pierre bederatzi hilabetez preso egon zen Alemanian, Euskal Herritik urruti. Ogibidez laboraria eta artzaina zen.
Benito Lertxundiren bertsioak, segur aski zabalduenak, akats batzuk ditu letretan. Etxahun Iruriren hau oso kanta ezagun bilakatu zen eta 2005ean Euskal Telebistak antolatu zuen Euskal Kanturik Onena saioan doinu hautatuen zerrendan egon zen. Doinu goxoa izan arren, 2012an Donostiako eztegu batean istilu bat sortu zuen.
Hitzak
I
Anaia etxen da ezkontü,
Bortxatü niz orai joaitera
Ene opilaren egitera,
Pariserat banoazü
Errepika
O ama Eskual-Herri goxoa,
Zütarik hürrün tristerik banoa,
Lythrurus bellus
Lythrurus bellus Lythrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Oi Ama Eskual Herri
Hitzak
Adios ene etxondoa,
Adios Xiberoa
II
Pariseko bizitzea,
Lan kostüz irus bagoatzü
Hargatik berantzen zitadazü,
Zure berriz ikustea.
III
Bena denbora da llabürxko,
Otoi ama entzün nezazü
Xoko bat haüta ezadazü,
Azken egün horientako
Jeronimo Bosch
Jeronimo Bosch (jaiotzako izen-deiturez: Jeroen Anthoniszoon van Aeken; 's-Hertogenbosch, 1450 i. - 1516ko abuztua) herbehereetar margolari eta grabatzailea izan zen.
Bizitza
Pintore familia batean sortu zen, eta haren bizitzaz gauza gutxi jakin arren, sorterritik ez bide zen mugitu; Bosch deitura herriaren izenetik datorkio, 's-Hertogenbosch-i Den Bosch («basoa») izena ere ematen baitzaio. Boschen jardunaren lehen lekukotzak 1480koak dira; laster bihurtu zen entzute handiko pintore. Berrogeiren bat koadro eta beste hainbeste marrazki ezagutzen zaizkio. Filipe II.ak haren obra asko erosi zituen, eta horregatik pintore honen koadro asko ikusgai daude Espainian.
Oso estilo berezia izanda ere, Flandesko pinturaren maisuen ezagutza agertzen du bere lanetan. Irudi fantastikoak eta alegiazko animaliak sarritan agertzen diren Boschen koadroetan, egitura errealista eta sinbolikoetan emanak. Sinboloen ugaritasunak iluntzen du, askotan, obraren ulermena. Koadroen ezaugarrien arabera, lehen aldikoak bide dira: Zazpi bekatu nagusiak, Eromen-harriaren erauzketa, Eroen ontzia, obra satirikoak eta herri inspirazioarekin zerikusia dutenak. Heldutasunean lan handiak ondu zituen: Atseginen baratzea, Belar gurdia, Azken epaia, San Antonioren tentazioak, San Joan Patmosen, Seme barreiatzailea. Koadro honetan Boschen irudimenak izaki hibridoak, animaliak, landareak, giza irudiak nahasten ditu infernuko ikuskarietan, xehetasun krudel eta erotikoak erantsiz. Azken aldikoak dirudite Kristoren Nekaldia gaitzat hartzen duten koadroek: Arantzazko koroa, Ecce Homo, kolore ilunagokoak eta aurpegi desitxuratuak, karikaturazkoak agertzen dituztenak. Boschen marrazkietan naturaren behaketa zorrotza ere islatzen da: Hontzaren habia.
Estiloa
Eromena, bekatua eta heriotza dira Boschen gai nagusiak; horietan garai hartako krisi espiritualaren adierazpena ikusi nahi izan dute. Fantasiazko irudiak, isekazkoak eta groteskoak, erabili zituen gai erlijiosoak eta moralak azaltzeko. Haren margolanetako protagonista gizateria bekataria da, infernura kondenatua. Santuen eredua da artistak salbaziorako iradokitzen duen bide bakarra. Hau badierazteko hainbat baliabide artistiko erabili zituen (ilun-argia, perspektiba, paisaiak), mezua ez hain gogorra eta poetikoagoa izatea lortzen dutenak. Haren imitazioak, infernu eta tentazioenak batez ere, ugaldu egin ziren XVI. mendean, baina Pieter Bruegel Zaharra jotzen da benetako ondorengo bakartzat. XX. mendean, surrealistek Boschen eragina aitortu zuten.
Umm Kulthum
Umm Kulthum (أم كلثوم ʾUmm Kulṯūm; jaiotzezko izena فاطمة إبراهيم السيد البلتاجي Fātimah ʾIbrāhīm as-Sayyid al-Biltāǧī) (Tamay Ez-Zahayra, El Senbellawein, Dakahlia, 1898ko abenduaren 30a - Kairo, 1975eko otsailaren 3a) egiptoar abeslari ospetsua izan zen, Ekialdeko Izarra ezizenaz edo Egiptoko laugarren piramidea gaitzizenaz ere ezaguna. Ahots aparta batez, arrakasta zabala izan zuen arabiar herrialdeetan eta Mendebaldean ere, bereziki 1940 eta 1950eko hamarkadetan. Nasserrekin batera, egiptoar nazionalismoaren eta panarabismoaren ikur bilakatu zen. Bere abestietan arabiar tradizioa eta estilo modernoa uztartu zituen, denetariko gaiak jorratuz, amodiotik erlijiora. 1975 urtean Kairon hil zenean, bere hiletetan milioika lagun bildu ziren.
Sørvágsvatn
Sørvágsvatn edo Leitisvatn Faroe uhartediko Vágar eskualdeko aintzirarik handiena da. Sørvágur eta Miðvágur herrien artean kokatzen da eta bakoitzak bere izena ematen dio.
32 metrotako altueran kokatzen den 6 kilometrotako aintzira luzea da. Itsasorako hustubidea 30 metrotako Bøsdalafossur urjauzia da.
Hainbat jarduera turistiko ditu, txalupan ibiltzean, trekkinga eta arrantza batez ere. Arrain espezieen artean bereziki aipagarriak dira amuarraina eta arrain hiruarantza.
Zachrašťany
Zachrašťany Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 244 biztanle ditu eta 4.39 kilometro koadroko azalera. Hradec Královéko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1334 urtean egin zen.
Birtuoso
[[Fitxategi:Virtuoso Virtuosi Collage Montage.png|thumb|300px|Hainbat birtuoso ospetsuen adibideak.
2. lerroa ezkuinetik: Arthur Rubinstein, Sergei Rakhmaninov, Yo-Yo Ma eta Itzhak Perlman.]] Birtuosoa, musika-tresna bat trebezia edo gaitasun harrigarriaz jotzeko gai den pertsona da. Birtuosoak diren pertsonak jada haurtzarotik edo musikarekin edo musika-tresna batekin duten lehenbiziko kontaktutik nabarmentzen dira, musika jotzeko ezohiko erraztasuna baidute, maiz inolako musika eskola edo jakintzarik gabe, naturaltasunez eta entzutearekin bakarrik musika jo dezakete, eta beren ezaugarri garrantzitsuenetako bat sormen eta inprobisazio musikal handia izatean datza.
Birtuoso hitza italierazko Virtuoso hitzan jatorria du, XVI. eta XVII. mendeetan Italian arte edo intelektual arloetan nabarmendutako pertsonak deitzeko ohorezko izendapena zen: poeta, arkitektoak, ikerlaria eta abar.
Jonas Vingegaard
Danimarkako iparraldean jaio zen, Hillerslev izeneko herri batean, Thisted udalerrian.
Palmaresa
2020
2021
2022
2023
Beste itzuliak
—: ez zuen parte hartu UT: utzi, ez zuen amaitu
Nigeria
Nigeriako Errepublika Federala (ingelesez: Federal Republic of Nigeria) Gineako golkoaren bazterrean (Ozeano Atlantikoa) dagoen Mendebaldeko Afrikako estatua da, kontinenteko populatuena. Iparraldean Nigerrekin du muga, ekialdean Txad (Txad aintzirak bereizirik) eta Kamerunekin, mendebaldean Beninekin eta hegoaldean Gineako golkoarekin. 923.768 km²-ko azalera du eta 211.400.708 biztanle, 2021eko zenbatespenaren arabera (228,85 biztanle/km²).
Hiriburua Abuja du (1.235.880 biztanle, abujarrak, 2011n), baina hiri nagusia Lagos da (13.123.000 biztanle 2015ean).
Estatuko hizkuntza ofiziala ingelesa da eta, zein bere eskualdean, ofizialak dira orobat hausa, jorubera, igboera eta beste zenbait hizkuntza. Diru ofiziala naira da.
Estatuak
Kolonia izandako sasoian eta independentzia lortu ostean, 1960ko hamarkadan, hiru eskualde handitan bereizten zen Nigeria: Iparraldekoa, Ekialdekoa eta Mendebaldekoa. 1996tik aurrera, berriz, herrialdea 36 estatutan banatuta dago, gehi Abuja, hiriburua barne hartzen duen eskualdea.
Mugak
Iparraldean, Niger; ekialdean, Txad eta Kamerun; hegoaldean, Ozeano Atlantikoa; mendebaldean, Benin.