cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Serneta
Izenaren nondik norakoa
1901ean egindako elkarrizketa batean adierazi zuenez, La Serneta ezizena eman zioten oso hegazti arina zelako, eta jendeak sernetatzat hartzen zuelako. Txikitan oso bizia zenez, amak esaten zion: "serneta bat ematen duzu" eta "Serneta izenaz gelditu nintzen".
Tupac Katari
Biografia
Ondoren Andrés Tupac Amaru (Tupac Amaru II.aren iloba zena) Amaru Tupac Katariri batu zitzaion eta La Paz-en bigarren setio bat hasi zuten. Ez egonkortasun politiko eta militarraren ondorioz, altxamenduaren aurka zeuden buruzagi batzuek berau bukaerarazi zuten. Altxamendua hasi zuten buruzagiak atxilotuak eta exekutatuak izan ziren.
Artxandako Golf Kluba
Artxandako Golf Kluba izen bereko Bizkaiko mendian 2000ko hamarkadan eraikitako golf-zelaia da. Administratiboki Larrabetzu eta Galdakao udalerrien lurretan dago.
La Serneta
Abeslari ibilbidea
Ibilbide artistikoa Sevillan hasi zuen 70eko hamarkadaren erdialdean, Manuel Ojeda El Burrero eta Silverio elkartu ziren garai batean, gero bakoitza bere aldetik jarraitzeko: El Burrero Tarifa kaleko berekafetegiarekin -gero Sierpes kale zentrikora pasatu zena-, eta Silverio Rosario kaleko areto batean.
Pansnerita
Pansnerita mineral bat da.
Ezaugarriak
Pansnerita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Penicillium roqueforti
Penicillium roqueforti Penicillium generoko onddo bat da. Penicillium roquefortiak mikotoxinak sortzen ditu hazkuntza baldintza zehatz batzuetan. Thomek deskribatu zuen 1906an.
Tupac Katari
Biografia
XVIII. mendeko altxamendu indigena hau geografikoki gehien hedatu zena izan zen, baita atxikimentu gehien lortu zituena. Erregeordetzak bi urte behar izan zituen deuseztatzeko.
La Serneta
Abeslari ibilbidea
Arrakasta handia izan zuen Sevillko hiriburuan, eta Trianan bizi izan zen denbora batez. Madrilen ospea izatera iritsi zen, nahiz eta han gutxituz joan zen. Gitarra-eskolak ematen amaitu zuen, batez ere aristokratei eta bere jantzi ederrak alokatzen bizirik irauteko.
Penicillium roqueforti
Erabilerak
Gazta mota ugari egiteko erabiltzen da, batez ere gazta urdinak, roquefort, Cabrales eta Valdeón beste batzuen artean, zeintzuei zapore eta usai berezi bat ematen dien.
3608 Kataev
3608 Kataev asteroide baten izena da. irailaren 27an aurkitu zuen L. I. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1978 SD izena zeraman. Ondoren Valentin Kataev (1897-1986), ukrainar idazle eta politikaria omentzeko izena eman zitzaion.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.8 da.
Artxandako Golf Kluba
Klubaren ondoan bi zelai eraiki ziren bata 18 zulokoa eta bestea bederatzikoa.
Tupac Katari
Biografia
Matxinoak La Paz hiria 1781ko martxoaren 13an hasita ehun eta bederatzi egunez setiatu zuten, garaipenik lortu gabe eta Buenos Aires-etik zetozen tropen erresistentziaren aurka. Testuinguru hortan, Agustin Jauregi erregeordeak matxinoen moral baxua aprobetxatuz amnistia eskaini zien borroka bertan behera uzten zutenei, askok egin zutena. Tupac Katarik ez zuen hala egin, eta Achacachira zuzendu zen bere armada bir-antolatzeko asmoarekin. Bere jarraitzaile batzuek saldua, espainiarrek preso egin zuten 1781eko azaroaren 9an.
Isla del Laja
Isla del Laja (lit. Laja uhartea) Txile Erdialdeko bi ibaien artean lur zerrenda bat da. Isla del Laja iparraldean Laja ibaiaren eta hegoaldean Biobío ibaiaren arteko lurra da. 1791 baino lehen, Isla del Laja ere korregimentua zen, Txile Kolonialaren banaketa administratiboa.
Saint-Sauvy
Saint-Sauvy Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
La Serneta
Abeslari ibilbidea
Soleareak kantatzen maistra zen, eta, hil zenean, Andaluziako kantuko kantari handienetako batzuk, hala nola La Niña de los Peines, Antonio Chacón, Fernando el de Triana edo Juanito Mojama, bere kantuak ahanzturan ez erortzeaz arduratu ziren.
Fairland (Oklahoma)
Fairland Oklahomako herri bat da. Ottawa konderrian kokatua dago. 2010ean 1,057 biztanle zituen, 2.34 kilometro koadrotan banatuta.
Saint-Sauvy
Biztanleria
2007an Saint-Sauvy udalerrian erroldatutako biztanleak 328 ziren. Familiak 130 ziren, horien artean 25 pertsona bakarrekoak ziren (14 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 47 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 47 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 11 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
La Serneta
Abeslari ibilbidea
23 urte zituela, Sevillako Café del Burrero tabernan aritu zen. Joaquín Álvarez Hazañas ezagutu zuen (Álvarez Quintero anaien aita), eta bikote sentimental bihurtu zen. Utreran finkatu zen. Jakina da garai hartako zenbait kantari ezagun, hala nola Antonio Chacón, hirira joaten zirela kantatzera.
Saint-Sauvy
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
La Serneta
Abeslari ibilbidea
1912ko ekainaren 18an Utreran hil zen, 72 urte zituela. Hura hil zenean, Fernando Trianakoak agur esan zion kopla honekin:
Saint-Sauvy
Etxebizitza
2007an 157 etxebizitza zeuden, 129 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 148 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 129 etxebizitza nagusietatik 105 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 75 etxek bost zituzten. 83 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 74 etxetan bat baino gehiago zituzten.
La Serneta
Legatua
Soleareak zirela eta eskola sortzeari zor dio ospea. Gitarrista ere izan zen, eta, besteak beste, Manuel Torre eta La Niña de los Peines flamenko-kantariei eman zizkien bere sorkuntzak. Horiei esker, gaur egun ere bere lana ezagutzen da, ez baitago haren grabaziorik.
Saint-Sauvy
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 193 ziren, horien artean 146 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 146 pertsona aktiboetatik 134 lanean zeuden (71 gizon eta 63 emakume) eta 12 langabezian zeuden (4 gizon eta 8 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Sauvy udalerrian 143 unitate fiskal zeuden, 363 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.139 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Saint-Sauvy udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.530 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Atletismoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan - Gizonezkoak 200 metro
Gizonezkoak 200 metro 2020ko Udako Olinpiar Jokoetako atletismo probetako bat izan zen. 2021eko abuztuaren 3tik abuztuaren 4ra bitarte jokatu zen Japoniako Estadio Nazionalean. 28. aldia izan zen proba hau jokatzen zela, 1900eko Udako Olinpiar Jokoetan sartu zenetik.
Txapelketa eredua
Probak 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan sartutako eredua jarraitu zuen. Sailkapen estandarra betetzen ez duten kirolariak eta, beraz, plaza unibertsalen bidez sartu direnak, aurre-sailkapen proban korrika egin zuten. Besteak lehen errondak sartzen ziren.
Finalerdiak
Lasterketa bakoitzeko lehenengo biak eta denborarik onena egin duten hurrengo biak sailkatzen dira finalerako.
Antzinako Greziako medikuntza
Antzinako greziarrek medikuntza izendatzeko erabiltzen zuten termino klasikoak, tekhne iatriké (sendatzeko teknika edo artea), “gaixotasunen medikuari” deitzeko ietèr kakôn edo zirujauari deitzeko kheirourgein, ‘esku langilea’, erakusten digute medikuntza zientzia bezala ulertzen zutela. Gizakia naturari gain hartzen hasten da eta bere mitoen bitartez, Jainkoei erronkak jartzen hasten da (Ankises, Peleo, Likaon edo Odiseo). Medikuntza ezagutzak ikus daitezkeen Antzinako Greziako obra zaharrenak poema homerikoak dira: Iliada eta Odisea.
Historia
Lehenengoan ikus daiteke esate baterako, Meriones-ek Fereclo lantzaz zauritzen duela ipurmasailean, “maskuritik gertu eta pubis-hezur azpian”; edo Menelao erregeak jasotzen duen tratamendua Troiako gudan eskumuturrean gezi batek zauritu ondoren: “zirujaua Makaon medikua zen, Asklepioren semea, medikuntza grekoaren jainkoa, Kiron zentauroak medikuntza erakutsi ziona”. Bere izenetik eratorri zen eskulapio, garai batean medikuaren sinonimo zena; eta baita Higia izena ere, bere alabarena zena, hortik baitator gaur egun higiene deituriko medikuntza prebentiboaren adarra. Asklepiori dagokio baita ere Eskulapioren hagaren jatorria, gaur egun medikuntzaren sinbolo unibertsala dena.
K.a. VI. mendean Alkmeon Krotonakoak, medikuntzan aritzen zen filosofo pitagorikoa, momentu hartara arte medikuntza grekoa sostengatzen zuten erritual sendatzaileak atzean uzten joan zen osasunaren teoria berri bat garatuz. Atzean utzi zituen eskari eta otoitzak (eukhé), osasunaren jainkoak (Asklepio, Artemisa, Apolo, Atena, Higea…), dantza eta erritu sendatzaileak (Dioniso) eta oinarrizko erremedioen ezagutza enpirikoa. Krotona, Kos edo Knido-n mediku eskola berriak loratzen hasi ziren, Alkmeonen kontzeptuaren jarraitzaileak eta fisiologian eta natur zientzietan oinarritzen zirenak.
Baina greziar kultura klasikoan mediku figura garrantzitsuena Hipokrates izan zen. Bere biografia Sorano Efesokoak idatzi zuen bera hil eta 500 urte geroago, eta berari esker dakigu Hipokrates Kosen jaio zela K.a. 460.urtean, zibilizazio heleniarraren urrezko garaiarekin batera. Mitoaren aurrean Hipokratesek arrazoiaren ikuskera berriz azaleratu zuen, eta Galenok eta geroago Alexandriako eskolak “mediku perfektua” kontsideratu zuten, eta ondorioz Medikuntza Modernoaren aita bezala izendatu izan da klasikoki. Hipokratesen lan garrantzitsuena (Corpus Hippocraticum) 50 trataturen sintesia da, K.a-tik VI-V.mendeetan sortuak gehienak, beraz, obra baino gehiago “eskola hipokratikoa”ri buruz hitz egiten da, juramentu hipokratikoen printzipioetan oinarritua. Lan hauetan ondorengo medikuntzaren adar hauek landu zituen: anatomia, barne medikuntza, higienea, etika medikua eta dietetika. Bere “lau humoreen teorian” Hipokratesek ekialdeko medikuntzatik gertu dagoen kontzeptua azalduko du, osasuna gorputzeko lau humoreen arteko oreka bezala ulertuko duena eta gaixotasuna (nosas), hauetako baten eraldaketa bezala (gehiegi izatea edo falta). Teoria hau oinarri hartuta, fisiopatologiaren teoria bat azalduko du nola gaixotzen den azaltzeko, eta terapeutikarena nola sendatu behar den azalduz, beti ere inguruko giroa, airea eta elikadura (dietetika) kontutan hartuta.
Hurrengo bi mendeetan (K.a. IV eta III. mendeetan), greziar mugimendu filosofikoa puri-purian egongo da. Aristotelesek medikuntza aitarengandik ikasi zuen, nahiz eta ez den ezaguna bere ohiko jarduna diziplina honetan. Hala ere, bere eskola peripatetikoa garaiko mediku garrantzitsu askoren oinarria izan zen: Diokles Karistokoa, Praxagoras Kosekoa, edo Teofrastorena besteen artean.
K.a. 300. urtean gutxi gorabehera Alejandro Magnok Alejandria sortu zuen, denbora laburrean Mediterraneoko eta Ekialde Hurbileko erreferente bihurtuko zena. Eskola alexandrinoak garaian ezagunak ziren medikuntzaren inguruko ezagutza zabaltzen lagundu zuen (baita beste diziplina askorena ere), mediku garrantzitsu asko sortzen lagunduz. Iturri batzuen arabera, Ptolomeotarrek mediku hauen esku jartzen zituzten heriotza zigorrera kondenatuta zeuden presoak, beraiekin bibisekzioak praktika zitzaten. Eskola alexandrinoak eman zuen mediku esanguratsuenetakoa Erasistrato izan zen, koledokoaren (bilisa heste mehean isurtzen duen konduktua) eta portaren zirkulazioaren (digestio aparatutik datorren odola gibelera eramaten duena) asmatzailea.
Herofilo Kaltzedoniakoa izan zen beste mediku aipagarri bat, meningeen, plexu koroideen eta burmuineko laugarren bentrikuluen deskripzio egokia egin baitzuen. Eskola honekin batera, eskola enpirista garatzen da, bere adierazle medikua Glauko Tarentiokoa izanarekin (K.a. I. mendea). Glauko kontsidera dezakegu ebidentzian oinarritutako medikuntzaren bultzatzaile nagusia, beretzat oinarri fidagarri bakarra baitzegoen: norberaren edo beste medikuen esperientziatik jasotako emaitzak (edo analogia logikoan oinarrituta alderatzeko beste daturik ez bazegoen). Egipto lurralde erromaniko bezala onartzearekin batera (K. a. 30), amaitu zen alexandriar garaia eta honela eman zitzaion hasiera Erromako medikuntzaren argitasun garaiari.
Nuzi
Nuzi, gaur egungo Irakeko Kirkuk hiritik hegomendebaldera zegoen hiri bat zen, Tigris ibaitik gertu.
Lehen urteak
Hiri honen lehen aipamenak, Akadiar Inperioaren garaiko Mesopotamiatik datozen testu kuneiformeetan daude. Inskripzio hauetan, Gasur bezala aipatua da.
Domeinu hurritar-mitanniarra
K.a. 1500 inguruan, hurritarrek hartu zuten, hauek, hiriari, Nuzu izena emanez, Nuzi, izen honetatik datorrelarik. K.a. XV. mendetik eta K.a. 1350 arte, gutxi gora-behera, Mitanniren mende egotera pasa zen, erresumaren ekialdeko muturra eta hegoekialdeko muga zelarik.
Menderaldi asiriarra
K.a. 1365 inguruan, Ashur-uballit I.aren erregealdiaren hasierarekin, Asiriak, mesoasiriar hedapenaren hasiera ikusten du, hau, bere ondokoak ziren mitanniarrengandik askatzen direnetik hasten dena. Mitanniar inperioa asiriat tropen esku erori ondoren, Nuzi Asiriaren mende geratzen da.
Historia arkeologikoa
1920an egin ziren indusketek, hiria ezezik, idazkera kuneiforme akadiarren idatzitako milaka taulatxo ere atera zituzten lurpetik. Honek, eskertuezinezko argia eman zien ikertzaileei, hiriko lege, merkataritza eta armada aktibitateei dagokionez. Antzinako Ekialde Hurbileko kultura ulertzen ere lagundu zuen, Laban eta Jakob bezalako pertsonaia biblikoen bertsio primitiboak barne.
Berriatua dorretxea (Mutriku)
Berriatua dorretxea edota Sulengua dorretxea Gipuzkoako Mutriku udalerrian dagoen dorretxea da. Mutrikuko kaiaren goialdean kokatua dago, garai batean bertatik udalerriko portuaren zaintza lanak burutzen ziren.
1543an Mutriku suntsitu zuen suteari erreferentzia eginez Sulengua edota Sulaingoa izenez ere ezagutzen den eraikin hau garretatik libratu zen dorre bakarretakoa dugu, hortik bere izena, Sulengua mutrikuarrez, Sulehengoa, sutearen aurreko eraikina alegia.
Gipuzkoan gaur egun arte osorik gorde diren dorretxeen artean handiena da.
Ezaugarriak
Harriz eta kareharriz egina dagoen eraikuntza lauki zuzena da. Beheko solairuaz gain beste lau solairu ditu. Gainera, laugarren solairuaren gainean, beste bi solairuko gorputz bat dauka, baina beheko solairuen erdia okupatzen du horietako bakoitzak. Fatxada nagusian hiru sarrera aurki daitezke, eta leiho bat. Estilo gotikoko arkuen azpian kokatuak daude atariak. Erdiko sarreran armarri bat ikus daiteke idatzi batekin. Behe solairuan lau hutsarte eta leiho batez osatzen da. Eskuinekoa dintelduna da, erdikoa puntu erdiko arkuduna, eta ezker albokoa, handiagoa, estilo gotikoko arku zorrotzekoa, bere giltzarrian anagrama erdi ezabatua duen armarria ageri duena. Lehenengo mailan, hiru leiho pare bikoitz daude, puntu erdiko arkukoak, horietako bi mainelik gabeak. Mailak bereiziz modiloi lerro bat ageri da. Bigarren mailan, lau leiho pare bikoitz, puntu erdiko arkukoak, bolez apainduriko harrizko mentsulekin. Hirugarren mailan lau hutsarte daude, leiho kareldunak eta puntu erdiko leiho bikoitzak txandaka, mainelik gabeak guztiak. Beste modiloi lerro bat hemen ere, mailak bereizteko, eta modiloien gainean, lau hutsarte, puntu erdikoak eta txikiak, gaur itsutuak. Bolez apainduriko moldura batek zeharkatzen du fatxada guztia, eta laugarren mailako hutsarteen mentsula osatzen du. Hutsarte horiek lau leiho ziren, jatorriz, leiho bikoitzak, puntu erdiko arkukoak eta maineldunak, baina gaur bakarra gelditzen da. Fatxada nagusiaren ezkerraldeko erdia, eta ezker alboa, modiloi hirukoitzen sail batek burutua da, eta modiloi sail horren gainean zurezko hegala dago. Garita moduko eraikin bat ere ageri da, dorrearen jatorrizko mailaren aldean apur bat moztua. Albo honetako ezaugarri nagusiak arku konopialekiko bi sarrerak dira, eta bi hutsarte konopial. Azkeneko mailan hutsarte lauki zuzen bat dago, hegazpe edo hegal irten moduko bat duena, bolez apaindua. Kanpoko eskailera batetik igotzen zen maila guztietara, azkenekora izan ezik, azken horretara harresi alboan goialdean zegoen pasabide batetik baitzegoen sarbidea.
Udako hilabeteetan bisita daiteke Berriatua dorrea, Mutrikuko alde zaharra erakusten duen ibilbide turistiko baten barruan. Besteak beste, ibilbideak Tranpa kalea igarotzen du, bertan kokatua dagoen Berriatua dorrea erakutsiz.
Etxebizitza pribatu da egun.
Puigpedrós
Puigpedrós edo Puig de Campcardós Ekialdeko Pirinioetako mendia da, Katalunian. Gironako probintziako mendirik altuena da eta Baixa Cerdanya eskualdeko bigarrena. Ger, Guils de Cerdanya, Meranges (Baixa Cerdanya) eta Porta (Alta Cerdanya) udalerrien artean kokatuta dago.
Fairmont (Oklahoma)
Fairmont Oklahomako herri bat da. Garfield konderrian kokatua dago. 2010ean 134 biztanle zituen, 0.73 kilometro koadrotan banatuta.
Bačice
Bačice Txekiako udalerri bat da, Třebíčeko barrutian kokatua. 2018ko datuen arabera 202 biztanle zituen 5,33 km²ko azaleran.
3609 Liloketai
3609 Liloketai asteroide baten izena da. azaroaren 13an aurkitu zuen Purple Mountain Behatokia-ek Nanking Behatokitik.
Orbitaren ezaugarriak
3609 Liloketai asteroidearen orbitak batezbeste 2,982 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,6 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,363 distantziara. Eszentrikotasuna 0,128 da, eta makurdura orbitala 16,72ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 10.5 da.
Fair Oaks (Oklahoma)
Fair Oaks Oklahomako herri bat da. Rogers konderrian kokatua dago. 2010ean 103 biztanle zituen, 19.82 kilometro koadrotan banatuta.
Joudes
Joudes Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Joudes udalerrian erroldatutako biztanleak 412 ziren. Familiak 172 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 196 etxebizitza zeuden, 173 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 173 etxebizitza nagusietatik 133 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 59 etxek lau zituzten eta 88 etxek bost zituzten. 159 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 80 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 84 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 260 ziren, horien artean 171 aktiboak ziren eta 89 inaktiboak ziren. 171 pertsona aktiboetatik 166 lanean zeuden (95 gizon eta 71 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 89 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Joudes udalerrian 170 unitate fiskal zeuden, 408 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.360 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak jatetxe ziren.
2000. urtean Joudes udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 270 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Écly
Écly Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Écly udalerrian erroldatutako biztanleak 180 ziren. Familiak 71 ziren, horien artean 19 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 22 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 26 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 84 etxebizitza zeuden, 72 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 81 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 72 etxebizitza nagusietatik 58 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 53 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 105 ziren, horien artean 73 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 73 pertsona aktiboetatik 60 lanean zeuden (34 gizon eta 26 emakume) eta 13 langabezian zeuden (5 gizon eta 8 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Écly udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 960 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Modernismo (Literatura Hispanoamerikarra)
Modernismoa espainieraz 1880 eta 1917 artean, Espainian, Katalunian eta Hispanoamerikan garatu zen mugimendu literarioa da. Mugimendu hau batez ere poesia arloan gailendu zen. Literatura honen ezaugarriak, besteen artean, sortzeko errebeldia, aristokrata-jarrera, nartzisismoa, literaturaren ikuspuntutik kulturalismoa eta hizkuntza zein metrika berritzeko erabateko jarrera. Urte horietan letretan eta espirituan krisialdi sakona ematen da eta modernismoa horren adierazpena izango litzateke. Modernismoaren parekoak Europan Art Nouveau (Frantzian eta Belgikan), Liberty (Ameriketako Estatu Batuetan), Jugendstil (Alemanian), Floreale (Italian) eta Modern Style (Ingalaterran) izango lirateke. Modernismoaren sustraietan burgesiaren artearen aurkako desadostasuna ikus daiteke.
Testuingurua
XIX. mendearen bukaeran, garaiko literatura joeren aurka zeuden izaera berritzaileko lehenengo erakusketak agertzen dira. Mendearen bigarren erdialdean arrakasta izan zuen eredu errealista ordurako bukatuta zen, eta Ramón de Campoamor eta Gaspar Núñez de Arceren poesia triunfalista eta prosaikoak momentuko beharrei ez dizkie erantzuten. Modernismoa, ezarritako guztiaren aurrean erreakzio menderakaitz eta inkonformista bezala sortu zen. Modernismoa Hispanoamerikan sortu zen, ondoren, apalago, Espainian zabaltzeko ere bai. Bere oinarriak tradizio erromantikoan, sinbolistan eta parnasiano frantsesean bilatu behar dira.
Kontzeptuaren jatorria
Jatorrian izengoiti peioratiboa zen. «Modernistak» arauen aurka mugitzen ziren gazte heterodoxoak ziren. Jarrera hori janzkeretan, itxuretan eta bizimoduan adierazten zuten: ile luzeak, bizimodu bohemioa, gizartearen aurrean jarrera kritikoa... 1890 inguruan Rubén Darío eta beste egile batzuk hitza haien burua definitzeko arrokeriaz onartu zuten. Ordutik aurrera bere zentzu gutxiesgarri galtzen joan zen.
Aguilar-Priego leinua
Aguilar-Priego leinua, Aguilar leinua edo Priego leinua bere jatorria Gaztelako Koroan duen noblezia leinu espainiar bat da. Bere izena Aguilarko jaurerritik, leinu honen lehen jaurerria izan zena, eta Priegoko markeserritik dator, leinuaren buruzagiak duen titulua, Montalbango markeserria ohi bere oinordekoak zeraman titulua den bitartean. Bere kiderik ezagunenetako bat Gonzalo Fernández de Córdoba izan zen, Kapitain Handia bezala ezagutzen dena, Sessa leinuaren sortzailea izan zena.
Saint-Pons-de-Thomières
Saint-Pons-de-Thomières Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 1.349 etxebizitza zeuden, 940 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 217 bigarren erresidentzia ziren eta 192 hutsik zeuden. 915 etxeak ziren eta 423 apartamentuak ziren. 940 etxebizitza nagusietatik 511 bere jabearen bizilekua ziren, 374 alokairuan okupaturik zeuden eta 55 doan lagata zeuden; 23 etxek gela bat zuten, 76 etxek bi zituzten, 221 etxek hiru zituzten, 272 etxek lau zituzten eta 349 etxek bost zituzten. 443 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 498 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 205 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.232 ziren, horien artean 826 aktiboak ziren eta 406 inaktiboak ziren. 826 pertsona aktiboetatik 650 lanean zeuden (345 gizon eta 305 emakume) eta 175 langabezian zeuden (92 gizon eta 83 emakume). 406 pertsona inaktiboetatik 115 erretiraturik zeuden, 112 ikasten zeuden eta 179 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Pons-de-Thomières udalerrian 904 unitate fiskal zeuden, 1.856,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.485 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 200 komertzioetatik, 5 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 29 eraikuntza enpresak ziren, 41 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 9 garraio enpresak ziren, 15 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 8 finantziazio enpresak ziren, 11 higiezinen enpresak ziren, 22 zerbitzu enpresak ziren, 29 administrazio publikoko enpresak ziren eta 18 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 65 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 3 funerariak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 2 autoeskolak, 13 igeltseroak, 5 margolariak, 5 iturginak, 3 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 9 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 19 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 3 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 2 arropa dendak, 2 elektrotresna dendak, 1 altzari denda zen, 3 drogeria, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 2 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Pons-de-Thomières udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 189 ikasle zeuden eta lizeo teknologikoetan 235.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 5941
NGC 5941 galaxia bat da, Serpens konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
E. J. Potter
E. J. Potter ezizenez Michigan Madman, "Michigan Eroa" (Ithaca, Michigan, 1941eko apirilaren 24a - ib., 2012ko apirilaren 30a) estatubatuar motozikleta diseinatzaile eta lasterkari bat izan zen.
Afrikar diaspora
Populazioa eta sakabanaketa
Gaur egun Saharaz hegoaldeko Afrikan 800 milioi pertsonak bizi dira. Ipar hemisferioan, aldiz, 140 inguru, munduko populazioaren %14a.
Puigmal
Puigmal, Alta Cerdanyan Puigmal d'Er izenez deitua, Ekialdeko Pirinioetako mendia da, Katalunia banatzen duen estatuen arteko mugan kokatua. Ripollès eskualdeko gailurrik altuena da; Gironako probintziako bigarren mendirik altuena ere bada Puigpedrós ondoren. Queralbs (Ripollès) eta Er (Alta Cerdanya) udalerrien artean kokatutakoa.
Mongolen Inperioa
Mongolen Inperioa (mongolieraz: Монголын Эзэнт Гүрэн, Mongolyn Ezent Güren edo Их Mонгол улс, Ikh Mongol Uls) XIII. eta XIV. mendeetako inperioa izan zen, Ekialdeko Europatik Japoniako itsasoraino hedatzen zena. Menpeko lurrak ondoan izan dituen historiako inperiorik handiena izan da.
Gengis Khanek sortu zuen inperioa, egungo Mongoliako tribu mongol eta turkiarrak batu eta bere burua mongol guztien buruzagi izendatu zuenean (1206), eta inbasioen bidez zabaldu zen. Hedapen handienean, Danubiotik Japoniako itsasoraino eta Artikotik Kanbodiaraino hedatzen zen, 33,000,000 km²-ko azalera (munduko lur zabaleraren %22) eta 100 milioi biztanle zituela. Konkisten ostean lortu zen bake erlatiboaren azpian (Pax Mongolica), Mendebaldea eta Ekialdea lurrez lotuta geratu ziren, eta ideia eta ondasun andana trukatu eta sakabanatu ziren bereizitako bi mundu horien artean.
Inperioaren aurreko garaia
X. mendetik aurrera Liao dinastiak kontrolatu zituen Mongolia, Txina iparraldea eta Mantxuria eskualdea. 1125 urtean Junchen herriak Jin dinastia sortu zuen eta Liao dinastiaren lurrak eskuratu nahi izan zituen. "Urrezko erregeak" izenarekin izendatu zituzten agintariak eta mongolen Khamag konfederazioak erasoa jo zuenean ongi eutsi zioten. Khabul Khan zen mongolen buruzagia, Genghis Khanen birraitona.
Garai hartan mongolen lurraldea bost leinu nomadak osatzen zuten, Keraitek, Khamag mongolek, Naimanek, Merdidek eta Tatarrek. Jin agintariek beraien artean istiluak sortarazi zituzten, mongolen eta tatarren artean batez ere. Tatarrek Khabulen ondorengoa zen Ambaghai Khana traizionatu eta exekutatu egin zuten. Mongolek 1143. urtean jurchenak erasotu zituzten berriz baina garaituak izan ziren. 1147an jurchenek politika aldatu eta mongolekin bake ituna sinatu zuten. Horren ondoren mongolek Tatarrak erasotu zituzten baina Jin eta Tatarren artean osaturiko armadak garaitu egin zituen.
Mongoliako lautadak hotzak badira ere, XIII. mendean klima epeldu egin zen. Zelaiak berdetu egin ziren eta elikagaiez gain gerra zalditeria asko handitu zen. Honetan oinarrituko zen Mongolen inperioaren zabalkunde azkarra. Bertako poni arraza bat garatu zen, mongoliar zaldia. Gaur egun ere Mongolian zaldiek berebiziko garrrantzi ekonomiko zein kulturala dute.
Boterea eskuratzea
Temüjin izeneko gerlaria agintari mongol baten semea zen. Kerait leinuko Toghrul Khanaren alboan azkar egin zuen gora Temüjinek. Garai hartako mongoliar buruzagi indartsuena Kurtait zen, txinatarrek ere Wang ("erregea") deitzen zioten. Temüjinek desafioa jo zion eta garaitu egin zuen. Mongolen errege bihurtu zen orduan eta Gengis Khan izena hartu zuen. Bere aliatu handienak Wang Khan bera eta Temüjinen anaietako bat Jamukha bihurtu ziren.
Temujinek, bere baimenik gabe garaituriko etsaien gaiak hartzea debekatu zuen eta gerlariei eta beren familiei emateko politika hobestu zuen, dena aristokratek jasotzearen aurrean. Honek arazo ugari sortarazi zizkion bere familiakoen artean eta jeneralen artean, baina gerlarien leialtasuna irabazi zuen. Oraindik aurkari zituen gainerako leinuak menperatu zituen 1203 eta 1205 artean eta 1206an Kurultai asanbladan Mongoliako khagan enperadore izendatua izan zen. Ordutik aurrera mongol izenak mongoleraz hitzegiten zuten eta Gengis Khanen menpe zeuden leinu guztiak izendatzeko erabili zen.
Antolakuntza
Antolakuntza arau berritzaileak ezarri zituen bere armadan. Hamarnakako banaketak egin zituen:
Kheshig, guadia inperiala, sortu zuen eta eguneko zaintzaileak (khorchin torghuds) eta gauekoak (khevtuul torghuds) bereiztu zituen. Bere alde agertu zirenak postu garrantzitsutan ezarri eta etxalde oparoak eman zizkien, baita klase beherenekoak baziren ere.
Legedi berria ezarri zuen, Ikh Zasag edo Yassa izenekoa. Nomaden eguneroko bizimoduan eta politikan arau berriak ezarri zituen horrela. Emakumeen salerosketa debekatu zuen, mongoliarren arteko lapurreta eta istiluak ere bai, eta azkenik animaliak hazteko garaian ehiza ere debekatu zuen.
Inperioaren zabalkundea
Gengis Khanek inguruan herrialde indartsuak zituen. Hego-ekialdean jurchenen Jin dinastia eta Mendebaldeko Xia dinastia eta hego-mendebaldean Tibeteko inperioa eta Kara-Kitai khanerria. Orduan mendebaldera jotzea erabaki zuen, Errusiako lautada zabalak eskuratu gaur egungo Ukrainaraino iritsiz, eta bide batez Erdialdeko Asia guztia menperatuz.
Heriotza
Gengis Khan 1227ko abuztuaren 18an hil zen. Ordurako Mongolen Inperioa Kaspiar itsasotik Ozeano Bareraino iristen zen, Erromatarren Inperioak edo Musulmandarren kalifatoak beren gorenean zeudenean zuten lurraldearen azaleraren bikoitza bere esku zuela. Inperioa bere semeen eta gertuko familiaren artean banatu zuen eta hauek aristokraziarekin batera klase agintaria bihurtu ziren. Gengis Khanek bere hirugarren semea zen Ogedei izendatu zuen bere ondorengo enperadore. Mongolen ohiturei jarraiki Gengis Khan ezkutuko hobi batean lurperatua izan zen.
Ögedei
1229an Kurultai asanbladak enperadore izendatu artean Ogedeik Tolui anai gaztearekin batera agindu zuen.
Hegoalderako zabalkundea
Ogedeiren aurreneko ekintzak inperioaren mutur biak kontrolatzea izan zen, alde batetik mendebaldeko estepak baxkirrak garaituz eta ekialdean Mantxuriaren gaineko kontrola berrezarriz. Ondoren txinatarrei egin zien eraso eta Ogedeik berak gidatu zuen Jin dinastiaren aurkako erasoa. 1232an Wanyan Shouxu enperadorearen hiriburua zen Kaifeng setiatu eta konkistatu zuen. Enperadoreak Chaizoura egin zuen ihes eta 1234an hau ere eskuratzean Jin dinastiaren inperioa bertan behera erori zen. Ogedeik orduan hiru armada osatu zituen Kochu eta Koten semeak eta Tangut generala buru zutenak eta Song dinastiaren laguntzarekin Txina hegoaldea inbaditu zuen. Han txinatar eta khitan ugarik hartu zuten parte mongolen armadan, Jin dinastia garaitzea baitzuten helburu komun. Lu Han tumen bat eta hiru khitan tumen eratu ziren, tumen bakoitzak 10.000 soldadu zituen.
Ekialdean Koreako penintsula menperatzen saiatu zen. Gojong erregea errenditu egin zen mongoliarren aurrean baina ondoren matxinatu eta mongoliarrek ezarritako darughachi zaintzaileak erail zituen. Ondoren bere gortea Gaeseongetik Ganghwa uhartera aldatu zuen. Bitartean mongoliarrak Song dinastiaren lurrak bereganatu nahiean zebiltzan Txinan eta Yangtze eta Sichuan eskuratu bazituzten ere 1239an Song generalek berreskuratu zituzten. Txinan Ogedeiren Kochu semea hil zen eta mongolek atzera egitea erabaki zuten.
Mendebalderako zabalkundea
Mendebaldean Ogedeiren Chormaqan generalak Jorezmiten inperioaren azken sha garaitu zuen, Jalal ad-Din Mingburnu, eta Persia hegoaldean zeuden erreinu txikiek berehala onartu zuten mongolek ezarritako menpekotasuna.
Gengis Khanen biloba batek, Batu Khanek, Urrezko Hordaren buru zenak, mendebaldean Kaspiar itsasoa inguratu eta aurrera jarraitu zuen. 1237an Riazan parera iristi ziren mongolak, Kieveko Rusaren lehen printzerria zen hau. Hiru eguneko setioaren ondoren hiria eskuratu eta izugarrizko sarraskia egin zuten, biztanle guztiak hilez. Ondoren Vladimir-Suzdalgo Printzerriaren armada suntsitu zuten Sit ibaiaren borrokan eta 1238an Alaniako Maghas hiriburua eskuratu zuten. 1240. urterako Kieveko Rus guztia mongoliarren esku zegoen, iparraldeko hiri bakan batzuk ezik. Batu Khanen armada iparraldean eta Chormaqanen tropak hegoaldean izanda Georgiako eta Armeniako nobleek errenditzea beste aukerarik ez zuten izan. Baturen eta Güyük-en (Ogedeiren semea) eta Büri-ren (Chatagairen biloba) artean tentsioa nabaria zen, Baturen garaipen oturuntzan nabarmen handitu zena, baina Ogedei bizi zen artean hauek ez zuten Baturen aurka egiteko modurik.
Karakorum hiriburua
Ogedeik 1235 urtean Mongoliarren hiriburua fundatu zuen, Karakorum, Mongolia erdialdeko Orkhon haranean. Mongolek ez zuten aurretik hiribururik izan, nomadak baitziren, baina inperioa hainbeste zabaldu zenez administrazio zentral baten beharra ikusi zen. Persia eta txinatik hiria eraikiko zuten artisau ugari ekarri zituen. Nekazaritza handirik egiteko aukerarik ez zuen ordea eta merkataritza bideak bertara erakarri behar izan zituen Ogedeik. Horretarako erlijio guztietako tenpluak eraiki zituen bere jauregi harresituaren inguruan. Abeltzaintzarako ordea egokia zen, mendietatik jeisten ziren urei esker zelai zabalak berdetzen baitziren eta haize hotzek eltxoak uxatzen zituzten gainera.
Ez zen inoiz hiri handia izango ordea, gehienez ere 10.000 biztanletako populaziora iritsiko zen.
Heriotzaren ondorengo botere borrokak
Kurultaia ospatu bitartean Ogedeiren alarguna zen Tögerenek hartu zuen inperioaren ardura. Gortean zituen bere aliatuei boterea eman zien eta khitan eta musulman ofizialak jazarri zituen. Jauregiak, katedralak eta egitura zibil ugari eraiki zituen erlijioa eta hezkuntza sustatu asmoz. Mongol aristokrata gehienak Güyük semearen alde jarri zituen baina mendebaldean Urrezko Hordaren buru zen Batu Khanek uko egin zion Kurultaira joateari, mongolen inperioak berarekiko zuen ezinikusia baretu artean. Egoera honek lau urte iraun zituen eta inperioaren batasuna nabarmen desorekatu zen.
Güyük
Gengis Khanen anai gazteenak, Temügek, tronua eskuratu nahi izan zuenean Güyük Karakorumen babestu zen. Temügek 1246an Kurultairako deia egin zuen eta Batuk bertaratzea erabaki zuen. Kurultaian Güyük izan zen aukeratua, ordurako gaixorik eta alkoholizaturik bazegoen ere Europan eta Mantxurian egindako kanpainek prestigio nahikoa emana ziotelako. Kurultai honetara inperio guztiko mongol agintariak ezezik atzerritarrak ere etorri ziren, tartean Inozentzio IV.a aita santuak bidalitako Giovanni da Pian del Carpini frantziskotar apaiza ere bazen bertan.
Güyükek ustelkeriaren aurkako urratsak eman zituen, amaren politikak baino aitarenak jarraituko zituela esanez. Töregenek ezarritako ofizial guztiak kanporatu zituen, Arghun zaharra ezik, eta Txagatai Khanerriko burua ere aldatu zuen, Qara Hülëgü kendu eta lehengusua zen Yesü Möngke ezarriz. Bere inguruan uigurrak, naimanak eta Txinan aitari lagundu zioten Han ofizialak ezarri zituen.
Korean hainbat operazio militar egin zituen, Song dinastiari ere oldartu zitzaion eta mendebaldean Iraken ere sartu zen. Inperio osoko errolda egiteko agindua ere eman zuen. Persian aliatuak izan zituen asasinoek menpekotasunik ez zioten onartu Güyüki. Honek orduan Persiako agintari mongolak erail eta bere aitaren lagunik onena zen Eljigidei ezarri zuen tropen buruzagi. Asasinoen gotorlekuak konkistatu zituen eta bide batez abbastarrak ere bai, islamiar munduaren erdigunea, gaur egungo Irak eta Iran.
1248an armada erraldoia osatu eta Karakorumetik mendebalderantz abiatu zen, ongi ezagutzen ez den arrazoiren bat medio. Ikerlari batzuen ustetan bere jaioterria berreskuratu nahi zuen, Emyl, beste batzuen ustetan Eljigideirekin bat egin nahi zuen eta hirugarren hipotesia Errusian zegoen Batu Khanen aurkako eraso sorpresa bat antolatzea izan liteke. Gengis Khanen Tolui semearen emazteak Baturi abisua eman zion baina bi armadek topo egin aurretik Güyük gaixorik hil zen Xinjiang inguruan, dirudienez pozoinduta.
Möngke Khan
Güyüken alargunak, Oghul Qaimish-ek, hartu zuen inperioaren ardura baina ez zuen amaginarrebaren gogortasunik eta Khoja eta Naku semeek eta beste printze batzuek aurre egiten ziotenez Batu Khanek 1250an bere lurraldean Kurultai bat antolatzea erabaki zuen. Mongoliatik kanpora izanda Ogedeiren ondorengoek eta Txagatai familiek uko egin zioten Batu Khanen deialdiari. Kurultaiak Batu berari eskeini zion enperadore kargua baina honek uko egin zuen eta Möngke proposatu zuen, Gengis Khanen biloba, Tolui semearen oinordekoa. Horretarako Möngke bera Mongoliara bidali zuen bere Baturen anaien babesean, lejitimitate osoa izan zezan. Baina ez zituzten Ogedei eta Txagatai familiak konbentzitu, haien ustez Ogedeiren ondorengo batek izan behar baitzuen Khan handia. Möngkeren amak eta haren lehengusu Berkek azkenean kurultaia antolatu zuten eta 1251eko uztailaren 1ean Möngke enperadore bihurtu zen. Honek botere aldaketa ekarri zuen, Ogedeiren familiatik Toluiren familiara pasa baitzen.
Ogeideren ondorengoen hautagaia Shiremun zen, eta honek Möngkeren jauregi aldakorra erasotzea erabaki zuen. Möngkeren belatz zaindariak ordea honen berri izan zuen eta enperadoreak ikerketak burutu ondoren epaiketak egin eta mongolen elite postuetako kide ugari errudun zirela erabaki ondoren exekutatu egin zituen. Beste askok herbesteratzea onartu zuten, estimazioen arabera 77 eta 300 artean izan ziren alde egin zutenak. Ogedei eta Txagatai familien ondasunak konfiskatu eta bere inguruan Toluiren ondorengoak bakarrik ezarri zituen.
Aurrekoen norabidea jarraituz berrikuntza ugari egin zituen. Alkoholismoa debekatu zuen eta kanpoko erlijio eta arte estiloekin tolerantea izan zen. Atzerritarrei beren tenploak eraikitzeko baimena eman zien eta monasterio budistak, meskitak eta elizak eraiki ziren Karakorum hiriburuan. Txinatar, europar eta persiar arkitektura estiloak azaldu ziren hirian, eta denen adierazgarri zilarrezko zuhaitz handi bat eraiki zen, Guillaume Boucher paristarrak egindakoa. Gobernuan txinatar ugari bazituen ere administrari mongol eta musulmanen eskutan utzi zituen ardura nagusiak eta hauek ekonomia erreforma handia egin zuten gobernuaren gastuak hobeto kontrolatu ahal izateko. 1252an inperioaren errolda egiteko agindua eman zuen eta 1258an amaitu zen errolda ipar-mendebaldeko muturrean zegoen Novgorod kontatu ondoren.
Mendebaldean Hulaguren armadak 1257rako Persiako gotorleku guztiak konkistatu zituen. 500 urtetan zehar islamiarren boterearen erdigunea Bagdad izan bazen ere, garai hartan boterearekiko barne banaketa ugari zituen eta mongolek arazo handirik gabe setiatu eta harpilatu zuten hiria. Abbastar Kalifa-herria haustearekin batera Hulaguk gainerako musulmanekiko bidea ireki zuen eta Siriara jo zuen. Ayyubtarren dinastiak agintzen zuen bertan eta An-Nasir Yusuf sultanak uko egin zion Hulaguren aurrean agertzeari, baina dagoeneko bi hamarkada lehenago mongolen menpekotsuna onartua zuen. Aliatua izan arren 1260 urtean Hulaguk Alepo konkistatu zuen eta ondoren Damasko. Damasko egoitza gisa hartuta Hulaguk eraso berriak egin zituen eta Mediterraneoaren ekialdeko ertzean zeuden hainbat erresuma konkistatu zituen; Ziliziako armeniarrak, Rûmgo Sultanerria, eta Antiokia eta Tripoli erresuma kristauak. Erresistentzia azaldu zuten hiriak harpilatu zituen eta biztanleria masakratua izan zen. Gurutzadetan bete betean sartu zen horrela. Hulaguk Ilkhanerria ezarri zuen Persia eta Ekialde Hurbileko lurralde guzti hauetan.
Ipar-mendebaldean bitartean Baturen anaia gaztea Berke bihurtu zen haren ondorengo. Urrezko Hordaren buruzagi bihurtuta zigor espedizioak bideratu zituen Ukrainara, Bielorrusiara, Lituaniara eta Poloniara. Mongolen inperioaren mendebaldean iparraldearen eta hegoaldearen artean bereizketa sortzen hasi zen, Batu uste baitzuen Hulaguren aurreranzko maniobra Urrezko Hordaren eragina gutxitzeko estrategia izan zitekeela.
Txina aldean ekintza militarrak oso arrakastatsuak ziren baina denboran luzeak izaten ziren eta udako berotik ihesi Mongoliara itzultzea ohitura zuten arren ezinezkoa gertatzen zitzaien bueltako ibilbidea burutzea. Hainbat izurritek erasotu zuten mongolen armada eta Möngke bera ere izurrite baten erruz hil zen 1259ko abuztuaren 11n.
Mongoliarren gerra zibila
Möngke hiltzerakoan inperioaren mutur guztietako armadek beren kanpainak bertan behera utzi behar izan zuten Kurultai berri baterako deia jaso baitzuten.
Hulaguk Bagdad eta Damasko eskuratuta, musulmanen boterearen erdigunea Egiptoko mamelukoen eskutan gelditu zen. Hulaguk 10.000 gerlari utzi zituen Sirian eta Jerusalem eta Gazarako bidea hartu zuen, Egiptora iritsi nahian, baina Möngkeren heriotzaren berri izan eta honek ere kanpaina bertan behera utzi behar izan zuen. Kitbuqa generalaren agindupean armada txiki bat utzi zuen Damaskon baina 1260an Egiptoko mamelukoek Akre kristauarekin bat egin eta erraz gainditu zituzten. Mongolak ez ziren berriz hain urrutira iritsiko.
Ariq Böke eta Kublairen artean gerra zibila sortu zen orduan. Txinan zeuden Ariq Bökeren aldekoak beherala garaitu zituen Kublaik. Txagatai familiaren laguntzaren bila Kublaik Abishka bidali zuen baina Ariq Bökek bidean harrapatu eta exekutatu egin zuen. Kublaik orduan Txinatik zihoazen merkatal bideak itxi zituen eta gosea zabaldu zen Mongolian. Karakorum errenditu egin zen eta Ariq Bökek ihes egin zuen. 1261ean Ariq Bökek hiriburua berreskuratu zuen.
Kublai Khan
1273an Xiangyang erori zenean mongolek Song dinastiaren menpeko Txina guztia eskuratu zuten. 1271ean Kublaik Txinan dinastia berria ezarri zuen, Yuan dinastia, mongolen dinastia, eta Txinako enperadore bihurtu zen bera. Mongolen hiriburu berria Dadun ezarri zuen, gerora Beijing izango zen tokian. Mongoliar askok ez zuten ongi ikusi joera berria, txinatar kulturari atxikiegi zegoela zioten. Song familia inperiala 1276an errenditu zitzaion Yuan armadari.
Kublai Khanek inperioa berriztu zuen, akademiak, bulegoak, merkataritza kaiak eta ubideak eraiki eta artea eta zientziak sustatu zituen. Mongolen idatzien arabera 20.166 eskola publiko eraiki zituen bere erregetzan.
Inperioa zabaltzeari ere ekin zion, Hegoalderantz Burma (Myanmar) eta Đại Việt (Vietnam iparraldea) eta Champa (Vietnam hegoaldea) hartu nahi izan zituen baina Đại Việt konkistatzeko ez zen gai izan. Ekialdean Sakhalin uhartea ere erasotu zuen.