cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eugi
Historia
Eugiko urtegia eraikitzeko lanak 1968an hasi ziren. Bere helburua Iruñea eta Iruñerria urez hornitzea zen. Urtegiko lanekin batera, Zubiri eta Eugi lotzen dituen saihesbidea, zortasunak berritzeko aldaketa bat urtegiaren eskuinaldean, herriko hiri-saneamenduko sarea eta urtegiaren perimetro osoaren itxitura egin ziren. Urtegiko uren azpian geratu ziren baso-etxea, labea, Baltasarren okindegia eta errota bere presarekin, besteak beste. 1973an inauguratu zen. Urtegiko hormaren lanak eragina izan zuten herriko bizilagunen bizitzan, eta 5 urtez paisaia hurbilena pixkanaka eraldatzen joan zen.
Anoxypristis cuspidata
Anoxypristis cuspidata Anoxypristis generoko animalia da. Arrainen barruko Pristidae familian sailkatzen da. Indiako ozeanoan eta Ozeano Barean bizi den zerra-arrain hau monotipiko edo kide bakarra da bere generoan.
Eugi
Politika
Eugiko kontzejua kontzejuburuak eta lau kontzejukidek osatzen dute. Egungo kontzejuburua Estibaliz Iribarren Osinaga da.
Kontzejua
Eugiko kontzejua kontzejukidek eta kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Kontzejuburua Estibaliz Iribarren Osinaga da. Kontzejukideak 4 daude:
Kontzejuburuak
2011tik, Eugik 3 kontzejuburu izan ditu:
Garraioa
Autobuses Artieda autobus konpainiak Eugi Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.
Eugiko azpieuskalkia esteribarrera da, eta, zehazki, Iparesteribartar aldaera. 2007ko udazkenean, euskaldun behintzat gabeak baziren ibarran.
Euskararen Foru Legea
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.
Folklorea
Hiru dantza folkloriko mota kontserbatu dira: gerriko dantza, dantzariek piruetak egiteko erabiltzen dutena. Mutil dantza, soka dantza, dantza xea eta ingurukoa ditu. Hirugarrena Zaregi dantza da, inauterietako hirugarren egunean egiten zena, gabonsaria ematen zuten etxeen aurrean.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Stáj
Stáj Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 169 biztanle ditu eta 5,93 kilometro koadroko azalera. Jihlavako barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1654 urtean egin zen.
Săcășeni
Săcășeni Errumaniako udalerri bat da, Satu Mare konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Europa
Europa Ipar hemisferioan eta, batez ere, ekialdeko hemisferioan dagoen kontinente bat da. Iparraldean Ozeano Artikoa, mendebaldean Ozeano Atlantikoa, hegoaldean Mediterraneo itsasoa eta ekialdean Asia ditu mugakide. Europa Asiatik Ural mendiek, Ural ibaiak, Kaspiar itsasoak, Kaukaso Handiak, Itsaso Beltzak eta Turkiar itsasarteek banatzen dutela esaten da. Muga honen zati bat lehorrekoa den arren, Europari kontinente osoaren estatusa ematen zaio bere tamaina fisikoagatik eta historiaren eta tradizioaren pisuagatik.
Europak 10.180.000 kilometro karratu hartzen ditu, edo lurrazalaren % 2 (lur lehorraren % 6,8), eta horrek seigarren kontinente handiena bihurtzen du. Politikoki, Europa berrogeita hamar estatu subiranotan banatuta dago, horietatik Errusiar Federazioa handiena eta populatuena delarik, kontinentearen azalreraren %39 eta bere biztanleriaren %15 hartzen duelarik. Europak, guztira, 741 milioi biztanle zituen (munduko biztanleriaren % 11 inguru) 2018an. Europako klimari neurri handi batean eragiten diote Atlantikoko korronte beroek, kontinentearen zati handi batean neguak eta udak arintzen baitituzte, baita Asia eta Ipar Amerikako klima latza den latitudeetan ere. Itsasotik haratago, urtaroen arteko aldeak kostaldetik gertu baino nabarmenagoak dira.
Argien Mendeak, ondorengo Frantziako Iraultzak eta Napoleondar Gerrek kontinenteari forma eman zioten XVII. mendearen amaieratik XIX. mendearen lehen erdialdera arte, ikuspuntu kultural, politiko eta ekonomikotik. Industria Iraultza Britainia Handian hasi zen XVIII. mendearen amaieran, eta aldaketa ekonomiko, kultural eta sozial erradikala eragin zuen mendebaldeko Europan eta, denborarekin, mundu osoan. Bi mundu gerraren guda gehienak Europan gertatu ziren, XX. mendearen erdialdean mendebaldeko Europaren nagusitasuna murrizten lagundu zuena, Sobietar Batasuna eta Ameriketako Estatu Batuak protagonismoa hartzen joan ziren heinean. Gerra Hotzaren garaian, Europa banatuta egon zen Altzairuzko oihalan, mendebaldean NATOren eta ekialdean Varsoviako Itunaren artean, 1989ko iraultzak eta Berlingo Harresiaren erorketa arte.
1949an Europako Kontseilua sortu zen Europa bateratzeko asmoz, helburu komunak lortzeko. Estatu batzuen integrazio europarrak Europar Batasuna (EB) eratzea ekarri zuen, konfederazio baten eta federazio baten artean dagoen entitate politiko banandua. Europar Batasuna mendebaldeko Europan sortu zen, baina 1991n Sobietar Batasuna erori zenetik ekialderantz hedatu da. Europar Batasuneko herrialde gehienen moneta, euroa, europarren artean gehien erabiltzen dena da; eta EBko Schengen eremuak estatu kide gehienen arteko mugako eta immigrazioko kontrolak ezabatzen ditu. Europar Batasuna kontinentearen zati handi bat hartzen duen superfederazio bakar baterantz eboluzionatzen laguntzen duen mugimendu politiko bat dago.
Izena
Greziar mitologian Europa (Εὐρώπη Eurṓpē) feniziar printzesa bat zen. Europa hitza bere izenetik eratortzen da. Izenak εὐρύς (eurús), "zabala" eta ὤψ (ōps, gen. ὠπός, ōpós) "begi, aurpegi" elementuak ditu, beraz Eurṓpē hitzak "begirada-irekia" edo "aspektu zabala" bezalako zerbait esan nahiko luke. "Zabala" kontzeptua Lurraren epiteto bat izan da berreraikitako aitzinindoeuropar mitologian eta berari eskainitako poesian.
Saiakerak egon dira Eurṓpē hitzari jatorri semita emateko, "mendebaldea" esanahiarekin, eta hau akadierako ereburekin "behera joan, jarri" (Eguzkiarekin lotuta) edo fenizierako 'ereb "arratsa, mendebaldea", arabierako Maghreb eta hebreerako ma'arav hitzen jatorria dena. Michael A. Barry Princeton Unibetsitateko irakasleak Ereb hitzaren mentzioa aurkitu du asiriar estela batean, "gaua, ilunabar[reko herrialdea]" esanahiarekin, Asurekin kontrajarriz "egunsentia[ren herrialdea]", hau da, Asia. Eredu bera agertzen da izendapenean greziar konbentzio kartografikoan: Ἀνατολή (Anatolḗ "[eguzkia] irtetzea", "ekialdea", eta hortik Anatolia). Martin Litchfield Westen arabera "fonologikoki, Europaren izena eta edozein hitz semitikoren arteko lotura oso pobrea da". Hipotesi hauetatik gertu dago aitzinindoeuroperako *h1regʷos, zeinetatik eratorri zen grezierako Erebus.
Munduko hizkuntza gehienek Eurṓpē edo Europatik eratorritako hitz bat erabiltzen dute kontinentea izendatzeko. Txineraz, adibidez, Ōuzhōu (歐洲/欧洲) esaten da; txineratik eratorritako Ōshū (欧州) erabiltzen da japonieraz, adibidez Ōshū Rengō (欧州連合) Europar Batasuna izendatzeko, nahiz eta katakanako Yōroppa (ヨーロッパ) den ohikoena. Hizkuntza turkiko batzuetan jatorrizko persierako izenaren eratorpena erabiltzen da, Frangistan ("frankoen lurraldea"). Hala ere, izendapen ofizialetan ohikoagoa da Avrupa edo Evropa.
Historiaurrea
Europan aurkitutako lehenengo hominidoa Georgian aurkitutako Homo erectus georgicus izan zen, orain dela 1,8 milioi urte inguru bertan bizi zena. Espainiako Atapuercan beste giza aztarna batzuk ere aurkitu dira, orain dela milioi urte ingurukoak. Aurkitzaileek Homo antecessor izena eman diete fosil hauei. Neandertaleko gizakia Europan orain dela 230.000 urte inguru agertu zen, eta laster hedatu zen kontinente osoan zehar. Erregistro fosiletik orain dela 30.000 urte inguru desagertu ziren, Iberiar penintsulako hegoaldean. Neanderthalek milaka urte eman zituzten Cro-Magnongo gizakiarekin, Europan orain dela 43.000 eta 40.000 urte artean agertu zena, tartean Isturitzen, Nafarroa Beherea.
Europako Neolitoa, nekazaritza eta abeltzaintza ekarri, herri-sedentarioen kopurua handitu eta eltzegintza ekarri zuen iraultza, orain dela 9.000 urte inguru hasi zen Grezian eta Balkanetan, ziurrenik Ekialde Hurbileko Anatoliatik eragina. Balkanetatik hedatu zen Danubioan eta Rhinean zehar (Banden eltze kultura) eta Mediterraneoko kostan zehar (Kardial kultura). K.a. 4500 eta 3000 urteen artean Neolitoa mendebalderantz eta iparralderantz hedatu zen, kobrezko gailuak egiteko teknologia berria zabalduz. Mendebaldeko Europako Neolitoan ez ziren nekazaritza herri handiak garatu, baina bai itxiturak, tumuluak eta megalitoak. Eltze kordadunen kultura Neolitoaren amaieran eta Kalkolitikoaren hasieran hedatu zen. Garai honetan tenplu megalitiko erraldoiak egin ziren, adibidez Maltako tenplu megalitikoak edo Stonehenge garai honetan eraiki ziren Europako mendebalde eta hegoaldean.
Brontze Aroa K.a. 3200.aren inguruan hasi zen Grezian, Kretako Minoar zibilizazioarekin, Europako lehen zibilizazio aurreratua. Minoarren ostean Mizenastar zibilizazioa etorri zen, K.a. 1200 inguruan desagertu zena, Europako Burdin Aroa piztuz. Burdin Aroko kolonizazio nagusiak greziarrek eta feniziarrek egin zituzten, Mediterraneoko hiriak sortuz. Italian eta Grezian K.a. VIII. mendearen inguruan sortu ziren hiriek Antzinaro Klasikoari bidea ireki zioten, askotan Antzinaroko Olinpiar Jokoen hasierarekin irekitzen dena, K.a. 776. urtean.
Antzinaroa
Antzinako Grezia Mendebaldeko zibilizazioaren sortzailea izan zen. Mendebaldeko demokraziak eta arrazionalismoa askotan egozten zaizkio Antzinako Greziari. Greziako hiri-estatua, polisa, Grezia klasikoko unitate politiko funtsezkoa zen. K.a. 508. urtean Klistenes Atenaskoak munduko lehen gobernu sistema demokratikoa sortu zuen Atenasen. Greziako ideal politikoak XVIII. mendeko filosofoek eta idealistek berraurkitu zituzten. Antzinako Greziaren ondare kulturala oso handia da: filosofia, humanismoa eta arrazionalismoa Aristoteles, Sokrates eta Platon; historian, Herodoto eta Tuzidides; bertso dramatiko eta narratiboan, Homeroren poema epikoak; draman Sofokles eta Euripidesekin, medikuntzan Hipokrates eta Galenorekin; eta zientzian Pitagoras, Euklides eta Arkimedes. K.a. V. mendean Greziako hiri-estatuetako batzuek elkarrekin egin zioten aurre Akemenestar Inperioari Mediar Gerretan, munduaren historiako gertakari garrantzitsuenetako bat. Ondoren, 50 urteko bake egonkorra egon zen, Periklesen Mendea deitzen zaion garaia, Mendebaldeko zibilizazioaren fundaziorako unerik garrantzitsuenetako bat.
Inperioa oraindik gehiago hedatu zen, Antonio Pio eta Marko Aurelio enperadoreen gobernupean, denbora luzez iparraldeko mugan zeuden germaniar, pikto eta eskoziarren aurka. Inperioaren gainbehera III. mendean hasi zen, bereziki mendebaldean. Konstantino I.ak Kristautasuna legaleztatu zuen 313. urtean, hiru mendetako jazarpenaren ondoren. Konstantinok hiriburua Erromatik Bizantziora mugitu zuen, 330etik aurrera Konstantinopla izena hartu zuen hiria. Kristautasuna erlijio ofizial bakarra bilakatu zen 380ean, eta 391-392an Teodosiok paganismoa debekatu zuen. Autore batzuek Antzinaroa une horretan amaitzen dela uste dute; alternatiba gisa, 476. urtean Mendebaldeko Erromako Inperioaren erorketan ezarri ohi da garaiaren amaiera gisa, 529an Atenasko Akademiaren itxieran edo Islamaren sorreran VII. mendean.
Goi Erdi Aroa
Antzinako Erromaren gainbeheran zehar, Europan Migrazioen Garaia deitu izan den epe bat ireki zen. Inbasio eta migrazio ugari izan ziren garai honetan, tartean ostrogodoak, bisigodoak, godoak, bandaloak, hunoak, frankoak, angloak, saxoiak, eslaviarrak, abaroak eta bulgariarrak; beranduago iritsi ziren bikingoak, petxenegoak, kumandarrak eta hungariarrak. Berpizkundeko pentsalariek, adibidez Petrarkak, garai hari Garai Iluna izena eman zioten. Garai hartan, monasterio bakartuetan baizik ez zen bildu eta gorde aurretiko ezagutza guztia; garai hartako oso idazki gutxi gorde dira, eta garai klasikoko pentsalarien literatura, filosofia, matematika eta beste lan asko galdu ziren; aitzitik, Bizantziar Inperioan gorde ziren.
Erromako inperioa desagertzen joan zen mendebaldean, baina Erromatar tradizioak eta Erromako estatuak aurrera jarraitu zuen greziera hitz egiten zuen Ekialdeko Erromatar Inperioan, Bizantziar Inperio izenarekin. Bere existentziaren zatirik handienean, Bizantziar Inperioa izan zen Europako potentzia ekonomiko, kultural eta militarra. Justiniano I.aak Konstantinoplan agindu zuen bere lehen urrezko aroan: Justinianoren Kodea ezarri zuen, gaur egungo lege-sistema askoren oinarria, Hagia Sophiaren eraikuntza ordaindu zuen eta Kristau eliza estatuaren kontrolpean ezarri zuen.
VII. mendetik aurrera Bizantziarrak eta euren mugakide zen Sasandar Inperioa asko ahuldu ziren, bereziki mendeetako Bizantziar-Sasandar gerren ondorioz; arabiar musulmanek ahultasun hori probestu zuten historikoki Erromatar lurraldea izan zen horretan sartzeko, Ekialde Hurbila, eta Ipar Afrikatik Anatoliarako bidea irekiz. VII.mendearen erdialdean musulmanek Persia konkistatu zuten, eta Islama Kaukasoan sartu zen. Hurrengo mendeetan musulmanek Zipre, Malta, Kreta, Sizilia eta Italiako hegoaldea konkistatu zuten. 711 eta 720 bitartean Iberiar penintsula ia osoa musulmanen kontrolpean geratu zen, Asturias eta Euskal Herriko eremuak izan ezik. Lurralde hau, arabierazko Al-Andalus izenpean, Omeiatar Kalifa-herriaren parte bilakatu ziren. 717an Konstantinoplako bigarren setioak ez zuen arrakastarik lortu, Omeiatar dinastia ahulduz eta prestigioa galaraziz. 732an, Karlosek, 'Martel' gero deituak, aurre egin zion omeiatarren espedizio bati Poitiersen, iparralderako hedapena geldituz.
Garai Ilunean zehar, Mendebaldeko Erromatar Inperioa hainbat leinuren eskuetan geratu zen. Germaniar eta eslaviar leinuek euren domeinu propioak eratu zituzten mendebaldeko eta ekialdeko Europan. Ebentualki, frankoak batu ziren Klovis I.aren azpian. Karlomagno, karolingiar dinastiako frankoen erregeak Mendebaldeko Europako zati handiak konkistatu zituen, ahalik eta aita santuak "Germaniar Erromatar Inperio Santuko Enperadore]] izendatu zuen arte. 962an Germaniako Erromatar Inperio Santua eratu zen, azkenik Alemaniako printzerritan zentratu zena, Erdialdeko Europa kontrolatuz.
Behe Erdi Aroa
X. mendean, hala ere, herri migratzaile horiek geldiarazita edo finkatuta zeuden. Hiriak berriro garatu ziren Europa osoan zehar, eta populazioaren gorakadak ez zuen aurrekaririk. Feudalismoaren arabera egituratu ziren gizarteak, Eliza Katoliko Erromatarraren agindu moralaren azpian. Ekialdean, musulmanen presiopean Bizantziar Inperioa gero eta ahulago zegoen. Lurralde Santuak berreskuratzeko asmoz, Gurutzadak burutu ziren. Azkenean, Lurralde Santuak eta Inperioa bera (1456an) musulmanen indarraren azpian geratu ziren.
XIV. mendeko krisialdiaren ostean (Ehun Urteko Gerra eta Izurrite Beltza dira horren isla), erregeen boterea handituz joan zen.
Aro modernoa
Martin Lutherrek hasitako Erreforma Protestanteari esker, Eliza Katolikoaren nagusitasuna kolokan jarri zen. Garai berri horri Pizkundea deitu zitzaion, Antzinateko jakinduria eta estetika berreskuratu zirelako.
Aldi berean, Atlantikoko hainbat herrialdek (Portugalek, Espainiak, Ingalaterrak eta Frantziak, geroago Herbehereek) Europatik kanpo hedatu nahi zituzten bere agindupeko lurraldeak. Amerika 1492an aurkitu zenetik, erresuma horiek saiatu ziren bere kontrolpean ahalik eta lurralde gehien ezartzen. Afrika eta Asia ere europarren helburu militarra izan ziren.
Europan barnan ere borrokak ohikoak izan ziren, XVI. eta XVII. mendeetan erlijio kontuengatik batez ere. Hogeita Hamar Urteko Gerra horietako garrantzitsuena izan zen. Pixkanaka, besteak beste Rene Descartes eta Isaac Newtonen lanei esker, arrazionalismoa eta ilustrazioa (Europak beretzat dituen beste bi ikur) zabaldu ziren, eta, garaiko egoera politikoa irauli zen. Lehendabiziko iraultza Ingalaterrakoa izan zen, baina, eraginengatik, askoz inportanteagoa Frantziakoa izan zen. Horretan, luze iraun zuen feudalismoari amaiera ofiziala eman zitzaion. Ideia berri horiek hedatzeko, Napoleondar Gerrek Europa osoa suntsitu zuten berriro.
Aro garaikidea
Munduaren jabeak, Europako estatu gehienak, nazionalismoak akuilatuta, nagusitasuna nork zeukan ikusteko borrokatu ziren berriro XX. mendearen hasieran. Lehen Mundu Gerra latz horrek Europako inperioen amaiera ekarri zuen, baita Errusiar Iraultzaren eskutik munduko lehen estatu sozialistaren sorrera ere. Alemaniaren porrotaren eta 1929ko krakaren ondorioz, Adolf Hitlerrek boterea eskuratu zuen Berlinen. Benito Mussoliniren Italian bezala, faxismoa edo, behintzat, autoritarismoa, Europa osoan zehar zabaldu zen.
Faxismoaren aurkako borroka Bigarren Mundu Gerra izan zen. Orduko horren ondorioa Europa bi taldetan (komunista eta kapitalista) banantzea izan zen. Nolanahi ere, Mendebaldeko Europan, horrenbeste elkarren kontrako borroken ondoren, batzeko prozesua hasi zen Europako Batasunaren inguruan. Prozesu hau, komunismoaren erorketaren ostean (1991), ekialdera ere zabaldu da, eta, gaur egun, 28 estatuk osatzen dute.
Geografia
Europak, munduko bigarren kontinenterik txikiena, 10.530.751 km² area du, hau da %7a.
Geografikoki, Europa, Ozeania bezala, ez da kontinente baizik eta "makro-batasun geografiko" bat, Eurasia kontinentearen beso bat baino ez. Hala ere, ohituraz, kontinente bat izaten jarraitzen du.
Orografiaren ikuspuntutik, kontinenterik lauena da, 230 metrotako altuerarekin. Europako mendirik altuenak Ekialdeko Europan 5.642 metrotako Elbrus (Errusia) eta 5.204 metrotako Shkhara (Georgia) dira eta Mendebaldeko Europan 4.807 metrotako Mont Blanc (Frantzia).
Europako golko eta itsaso nagusiak Bizkaiko golkoa, Ipar itsasoa, Itsaso Baltikoa, Mantxako itsasoa eta Mediterraneo itsasoa (barnean Itsaso Adriatikoa, Egeo itsasoa, Alboran itsasoa, Marmara itsasoa, Itsaso Beltza, Joniar itsasoa eta Tirreniar itsasoa dituena) dira. Bere artean zenbait itsasarte daude: Gibraltar, Dardaneloak, Bosforo, Messina eta Oresund itsasarteak dira.
Kontinenteko penintsula nagusiak Eskandinavia, Iberiar penintsula, Italia, Balkanak, Kola, Jutlandia eta Krimea dira.
Uharte nagusiak honako hauek dira:
Geologia
Europako geologia aldakorra eta konplexua da, eta kontinente osoan dauden paisaien aniztasun handia sortzen du, Eskoziako Lur Garaietatik hasi eta Hungariako lautadetaraino. Europako ezaugarririk esanguratsuena Europa hegoaldeko mendien eta iparraldean partzialki itsaspean Ingalaterratik Ural mendietaraino hedatzen den lautada zabalaren arteko dikotomia da. Bi esparru horiek Pirinioek eta Alpeak-Karpatoak mendilerroek banatzen dituzte. Iparraldeko lautadak, mendebaldean, eskandinaviar mendiek eta britainiar uharteen zati menditsuek mugatzen dituzte. Hegoaldeko eskualde menditsua Mediterraneo itsasoak eta Itsaso Beltzak mugatzen dute. Iparraldeko lautadetatik sartzen diren sakonera gutxiko ur masa nagusiak Itsaso Zeltikoa, Ipar Itsasoa, Itsaso Baltikoa eta Barentseko itsasoa dira.
Plaken tektonikaren ikuspuntutik, Afrikako plaka Mediterraneoko arroan plaka euroasiarrerantz etengabe iparralderantz mugitzea da gaur egungo Europako eszenaren alderdirik nabarmenena. Afrikako plakak eragindako presioa da Pirinioen, Alpeen eta Karpatoen igoeraren arrazoi orokorra. Kareharriak eta beste sedimentu batzuk, Tetis itsasoko antzinako lurra, gorantz bultzatuak dira, eta, gaur egun, mendilerro hauen zati handi bat dira. Italiako hegoaldean, arku-aurreko arroa garatzen da itsaspean, bi plaken artean harrapatutako zati mediterraneo mini-kontinenteetako bat dena. Lurrazalaren puzte honek, Italiako mendiak gorantz bultzatzen ditu, eta faila aktiboak eta sumendiak pizten ditu, Etna bezala. Iberia, banandutako beste lursail unitate bat, biratu egin da, eta Europa osoaren aurka jarri da, plakek talka egin dutelako.
Alpeetatik eta beste mendilerro batzuetatik iparralderantz mugituz, jarduera tektonikoa, neurri handi batean, Baltikoko kratoi egonkorrean desagertzen da. Joera honen salbuespen bat puntu bero bat da, erdialdeko Alemaniaren azpiko mantutik altxatzen dena, Hesseko Vogelsberg bezalako sumendien arduraduna izan dena eta, gaur egun, eskualdeko ur beroko iturriei eta lakuei beroa ematen diena.
Saprolitoz egindako mantu meteorizatuak ohikoak dira Europan. Saprolitoaren osaera kaolinitikoa eta ferralitikoa izatetik grus izatera aldatzen da. Lehenengoak Mesozoikoan eta Zenozoiko goiztiarrean sortu ziren; bigarrenak, berriz, Zenozoikoaren amaieran. Higatutako harriaren hondakinak, Finlandia eta Suedian laku ugarik okupatutako sakonuneak eragin ditu.
Literatura
79 europarrek lortu dute Literaturako Nobel Saria, tartean Harold Pinterrek, Elfriede Jelinekek, Imre Kerteszek, Günter Grassek, Jose Saramagok, Wislawa Szymborskak, Jean-Paul Sartrek, Winston Churchillek, Bertrand Russellek eta Rudyard Kiplingek.
Erlijioa
Europako erlijio garrantzitsuena kristautasuna da, Behe Erdi Aroko garaiatik. Hiru adar nagusi ditu: katolizismoa, protestantismoa eta eliza ortodoxoa. Protestanteak iparraldean kokatzen dira, ortodoxoak ekialdean eta katolizismoa hegoaldean eta mendebaldean.
Islama Balkanetan dago zerbait hedatuta, XVI. eta XIX. mende bitartean Otomandar Inperioaren mende baitzeuden: Albanian, lehengo Jugoslavian, Bulgarian eta Grezian. Europako Errusiak kontinenteko komunitate musulmanik handiena dauka, Volga erdiko tartarrak eta Kaukasoko talde franko (txetxeniarrak, avararrak, ingushtarrak eta abar) bere baitan edukita. XX. mendeko migrazioak direla medio, Mendebaldeko Europan ere gutxiengo nabarmena bilakatu dira musulmanak.
Juduek historia luzea daukate Europan, baina gutxiengoen erlijioa izanda. Gaur egun Frantzia da Europako herrialde bakarra non judutarren populazioa %1era iristen den. Europako juduek bi adar nagusi dituzte: askenaziak eta sefardiak. Askenaziak VIII. mendean heldu ziren, eta sefardiak Iberiar penintsulan lehenago ere finkatu ziren. XX. mendean Holokaustoak urritu egin zuen judu europarren kopurua, era zuzenean (6 bat milioi hil baitzituzten) edo emigrazioa eraginez.
Garai modernoetan, sekularizazio zabala gertatu da, batik bat XIX. mendeko Frantzian eta XX. mendeko herrialde komunistetan. Gaur egun, sinesmen erlijiosoen maila oso desberdina izan daiteke tokia zein den: Polonian %95 da erlijiosoa, baina %20 besterik ez Txekian. Batez beste, 2005eko Eurobarometroak adierazi zuen europarren %52k jainkoarengan sinesten zuela.
Kanpo estekak
Azpiindizearen testua
Suncus montanus
Suncus montanus Suncus generoko animalia da. Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Crocidurinae azpifamilia eta Soricidae familian sailkatuta dago.
Saint-Ouen-le-Pin
Saint-Ouen-le-Pin Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Ouen-le-Pin udalerrian erroldatutako biztanleak 302 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 29 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 17 bakarrik bizi ziren emakumeak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 46 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 149 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 146 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 91 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 109 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Oryzias timorensis
Oryzias timorensis Oryzias generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Adrianichthyidae familian.
Saint-Ouen-le-Pin
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 209 ziren, horien artean 153 aktiboak ziren eta 56 inaktiboak ziren. 153 pertsona aktiboetatik 135 lanean zeuden (76 gizon eta 59 emakume) eta 17 langabezian zeuden (4 gizon eta 13 emakume). 56 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Ouen-le-Pin udalerrian 115 unitate fiskal zeuden, 297 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.716 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 7 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina eta 4 iturginak.
2000. urtean Saint-Ouen-le-Pin udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 270 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Disney
Disney hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
Moncloa, ¿dígame?
Moncloa, ¿dígame? El Terratek ekoiztutako telesaila da, 2001ean Telecincok igorri zuena. Oso arrakastatsua izan zen.
Sinopsia
Moncloako jauregian lan egiten duen prentsa-departamenduak Bartolomé burua du.
Pesac
Pesac Errumaniako udalerri bat da, Timiș konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Oryzias wolasi
Oryzias wolasi Oryzias generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Adrianichthyidae familian.
Francisco Cepeda
Francisco Cepeda Nistal (Sopuerta, Bizkaia, 1906ko martxoaren 8 edo 9a - Grenoble, 1935eko uztailaren 14a) txirrindulari profesionala izan zen 1925 eta 1935 artean.
Kirol ibilbidea
Frantziako Tourrean bere lehen parte hartzea 1930ean izan zen, Espainiako taldean parte hartzeko aukeratua izan zelarik, eta proba, sailkapen nagusiko 27. postuan amaituz. Tourraren edizio hura baino lehen, non herrialdeak ordezkatzen zituzten selekzioek parte hartzen zuten, soilik lau txirrindulari espainiar iritsi ziren Parisera (José María Javierre, Victorino Otero, Jaime Janer eta Salvador Cardona). Nazioarteko komunikabideek, orduan, Cepeda Galibierrera igotzea onartu zuten, postu garrantzitsu batean gailendu zena, ordutik aurrera, Frantzian txirrindulari eskalatzaileentzako probetarako gonbidapena lortuz.
Hurrengo edizioan, 1931koan, Cepedak bakarrik osatu zuen Espainiaren ordezkari taldea, beste txirrindulari batzuek parte hartzeari uko egin ziotelako, bere parte hartzeko baldintzetan akordiorik lortu ez zuelako. Arazo eta arazo fisiko ugari izan ondoren, txirrindulariak lasterketa utzi zuen 20. etapan zehar. Urte berean hirugarren postua lortu zuen Mont Farongo igoeran, Toulonen, Frantzian.
1933an, Vicente Truebarekin batera Tourrera itzuli zen, biak "Touristes-Routieres" kategorian, Espainiako ordezkaririk gabe.
Heriotza
Frantziako Tourrean txapelketan izandako istripu baten ondorioz hil zen lehen txirrindularia izan zen Cepeda.
Frantziako Tourreko etapa honek, Galibierrera eta, ondoren, Lautaretera igoerak zituen, jada nahiko laua zen lurretan, Le Bourg d 'Oisanseko hirigunea zeharkatzeko, eta, ondoren, Romanche ibaiaren eztarritik, Grenoblerantz igarotzeko, d 1091 errepidetik (orduan RN 91 deitua).
Istripua Cepeda abiadura handian zihoazen bost korrikalariz osatutako talde batean gertatu zen, 14,400 kilometroan gutxi gorabehera, tokian-tokian "gaztainondoen" izeneko bihurgunean, Rioupéroux (Livet-et-Gavet udalerria) hirigunea zeharkatu ondoren.
Frantziako jendarmeriaren tokiko brigadak egindako ikerketaren ondorioz, eginbide judizialak ireki ziren Grenobleko epaitegietan, nahi gabeko hilketa bat izan zitekeelakoan; izan ere, istripuaren lekukoetako batek adierazi zuen lasterketarekin zerikusirik ez zuen ibilgailu batek harrapatu zuela txirrindularia. Hala ere, kasua artxibatu egin zen azkenean 1936ko urtarrilaren 31n, beste lekuko batzuek ikusi baitzuten Cepedak alboko desplazamendu bortitz bat izan zuela gurpiletako baten tutueria hagunetik askatu zenean, eta horren ondorioz galtzadara erori zela. Txirrindularia berehala eraman zuten ospitalera, taldearen atzetik zihoan espainiar taldeko auto batean, eta, hasiera batean bere susperraldiari buruzko baikortasuna bazegoen ere, bere egoera azkar larriagotu zen, konortea berreskuratu gabe hil zelarik.
Cepedako istripuaren arrazoia inoiz ofizialki jakinarazi ez bazen ere, hipotesirik probableena bizikleten gurpiletarako erabilitako materialetan arazo bat dagoela adierazten duena da. Urte hartan Tourreko antolakuntzak hornitutako unitateetan, duraluminiozko hagunak erabili ziren, ordura arte erabili izan ziren egurrezko hagunen ordez. Orduan pentsatu zen tubularraren irteera itsasgarria hondatzearen ondorio izan zela, zeinak finkatzen baitzuen balaztadetan sortutako beroagatik eta duraluminioak erraz transmititzen zuelako, eta egoera hori udako tenperatura altuko giroagatik larriagotu zen. Izan ere, lehen etapetatik hain istripu kopuru handia gertatu zen arrazoi honengatik, polemika handia sortu zela, azkenean, Nizako etapan egurrezko hagunak berrezartzera behartu zuena.
Paco Cepeda Frantziako Tourrean istripuz hil den korrikalari bakarra da, bere antolakuntzagatik oraindik memorial itxurako errekonozimendu zehatzik jaso ez duena.
Bere jaioterriko Udalak, Sopuertak, bere oroimenean eskultura bat jarri zuen 2006an, eta bere familiaren etxea zegoen orubean kokatu zuen.
Emaitzak lasterketa nagusietan
-: Ez zuen parte hartu Err.: Erretiratu zen X: Ez zuten egin
I-Ener
I-Ener SAS energia ekoizten duen Ipar Euskal Herriko herritar sozietate bat da. 2014ean sortu zen eta Euskal Herrian energia berriztagarriak garatzea du xede. Orotariko akziodunak ditu, norbanakoak zein entrepresa, elkarte eta egitura publikoak (tartean Euskal Hirigune Elkargoa ). Egun 300.000€ baino gehiagoko kapitala du eta Donazaharren kokatua da.
Historia
2014an sortu zen 10 pertsonen hausnarketaren ondorioz. Energia berriztagarrien ekoizpena bultzatu nahi zuten, eremu gisa Ipar Euskal Herria hartuz eta ibilmolde parte-hartzailea segituz. Azken bi hamarkadetan argindarraren merkatuaren liberalizazioa eman da frantses estatuan, eta horrek entrepresa pribatuei parada eman die argindarra ekoiztu eta saltzeko, tartean I-Ener herritar sozietateari.
Gaur egungo akziodunen artean 450 herritar, 8 elkarte, 5 entrepresa eta 2 egitura publiko ditu bederen. Akzio bakoitza 50€tan saldua da. 2018an Enargia deitu energia hornitzaile kooperatibaren sorrera bultzatu du.
Ekoizpena eta ibilmoldea
I-Ener entrepresak eguzki plakak baliatzen ditu energiaren ekoizteko. Herriko Etxeekin elkarlanean, eraikin publikoetako teilatuetan eguzki panoak ezartzea bideragarria denetz ikertzen dute lehenik. Bideragarria bada, herrian bilkura publiko bat antolatzen dute herritarrei proiektuaren berri emateko eta ekonomikoki parte hartzera bultzatzeko. Orain arte 16 egitasmo burutu ditu, eta eraikinen ezaugarrien arabera, instalazio bakoitzak 9.000 eta 110.000 kilowatt arteko ekoizpena du urtero.
Behin instalazioa egina delarik, sortu argindarra energia hornitzaile bati saltzen diote. Erosle nagusia EDF da, frantses estatuko laguntzak dituen enpresa bakarra baita. Hala ere, Enercoop hornitzaileari ere saltzen diote ekoizpenaren zati bat, eta etorkizunean Enargiari ere elektrizitatea saltzeko proiektua du I-Enerrek.
Madelia (Minnesota)
Madelia Minnesotako hiri bat da. Watonwan konderrian kokatua dago. 2010ean 2,308 biztanle zituen, 3.8 kilometro koadrotan banatuta.
I-Ener
Ekoizpena eta ibilmoldea
Antolaketari dagokionez, Biltzar Nagusian akziodun orok du bozka eskubidea, pertsona bakoitzak bozka bat ukanik: hots, bakoitzaren bozka ez da dituen akzio kopuruen menpekoa. Zuzendaritzako talde batzorde batek eta lehendakari batek gobernatzen dute sozietatea. Sozietatearen kide asoziatuak dira biak.
Schmidt
Schmidt abizena da:
Highlanders (errugbi taldea)
Hurricanes (aurrez Otago Highlanders) Zeelanda Berrikoko errugbi talde profesionala da, Dunedin hirian egoitza duena. Super Rugby txapelketan jokatzen du.
I-Ener
Ekoizpena eta ibilmoldea
GoiEner Hegoaldeko entrepresarekin harreman estua mantentzen du.
Pristis clavata
Pristis clavata Pristis generoko animalia da. Arrainen barruko Pristidae familian sailkatzen da.
La Dernière Folie de Claire Darling
La Dernière Folie de Claire Darling 2019ko Julie Bertuccelli frantziar zinema zuzendariaren komedia dramatikoa da, Lynda Rutledgeren Faith Bass Darling's Last Garage Sale eleberrian oinarriturik.
Sinopsia
Paristik gertu bizi da Claire Darling, Oiseko herri txiki batean, eta, halako batean, esnatu, eta uste izanen du bere bizitzako azken eguna dela.
Studio 54
Studio 54 AEBetako New York hiriko Manhattan auzoko 54 kalean zegoen diskoteka ospetsu bat izan zen. 1977ko apirilaren 26ean ireki eta 1986ko martxoan itxiarazia izan zen. Bere garairik onena disco musikaren urrezko aroarekin batera eman zen, bai eta askatasun sexualaren garaiaren amaieraldearekin ere, hain zuzen ere, HIESaren agerpenak akitu zuena. Ondoren berrirekia izan zen, baina jada bestelako baldintza kulturak eta sozialetan. Diskotekan drogak ere borbor kontsumitu ohi ziren. Garaiko artista, aktore eta pertsonaia nabarmen eta ospetsuen festalekua izan zen.
Garai batean CBS telebista katearen 50 Estudioaren eraikinean zegoen. Lokala saldu eta diskoteka ireki zenean, Studio 54 izena jaso zuen, kokatua zegoen kalearen zenbakia gehituz.
Rosnoën
Rosnoën (bretainieraz Rosloc'hen) Bretainiako Finistère departamenduko udalerri bat da.
Esperanto
Esperantoa munduan zabalduen dagoen nazioarteko hizkuntza planifikatu edo hizkuntza eraikia da.
Ludwi Lejzer Zamenhof mediku okulista poloniarrak 1887an Lingvo Internacia («nazioarteko hizkuntza») izenarekin argitaratu zuen berak hamarkada batean zehar garatutako hizkuntza. Laster, Zamenhofek erabilitako ezizena, "Doktoro Esperanto" (Doktore Itxaropentsua), hizkuntzaren beraren izena bihurtu zen.
Nazioarteko komunikazioa erraztuko zuen hizkuntza laguntzaile neutral eta ikasteko erraza sortzea izan zen Zamenhofen helburua. Hizkuntza neutral horrek, hizkuntza naturalak ez bezala, ez zuen tokian tokiko hizkuntzarik ordezkatu behar: aldiz, gizateria osoaren bigarren hizkuntza izan behar zuen eta, horrela, herri guztien arteko elkar ulertzea ekarrita, horrexen ondorioz, bakea ere bai.
Gaur egun esperantoak erabilera zabala dauka: bidaiatzeko, elkarri idazteko, kultur trukeetarako, konbentzioetarako, beste hizkuntzetako literatura irakurtzeko, irratia entzuteko eta hizkuntza naturalak errazago ikasteko, besteak beste. Zenbat jendek hitz egiten duen esatea oso zaila da, ez baita inongo estatuko hizkuntza, baina zenbaketa fidagarrienek diote mundu osoan ehun milatik hiru milioira bitarte direla esperantodunak, eta horien artean 2.000 inguru direla jaiotzatiko hiztunak.
Esperantoa Euskal Herrian
20. mendearen hasieran sortu ziren lehen elkarte esperantistak Euskal Herrian. 1905ean Sestaon "Fido, scienco kaj tradicio" taldea, eta hurrengo urtean Bilbon, Portugaleten eta Donostian; eta 1910ean Iruñean. 1909an Bilbon “Nova Sento” izeneko aldizkaria hasi ziren argitaratzen.
1935ean Teodoro Elizondok Esperanto-Slosilo ikasliburua euskaratu zuen mendebaldeko euskalkian (Esperantoa Giltza, da euskaratuta izenburua). Ikasmaterial honetan hiztegiaz gain esperantoaren hamasei oinarrizko arauak eta egoki ahoskatzeko aholkuak biltzen dira. Aitor Arana k Esperantoa ikasgai argitaratu zuen arte (1990), hura izan zen euskarazko azalpen gida bakarra.
Aranak are lan mardulagoa argitaratu zuen urteen buruan, 2015eko Euskara-Esperantoa-Euskara hiztegia / Eŭska-Esperanta-Eŭska Vortaro hiztegi elebiduna.
Euskaratik esperantora itzuli diren lanen artean daude Jon Miranderen “Haur besoetakoa” (La Baptofilino), Jose Mari Sarasuak itzulia (Fonto argitaletxea, Brasil, 2001) eta Bernardo Atxagaren "Behi euskaldun baten memoriak", Aitor Aranak itzulia. Haur literatura ere itzuli du Aranak: Iñaki Zubeldiaren Knabo en Marso (Euskaldun bat Marten), Mariasun Landaren Capulo la fantomo (Txan fantasma) eta norberaren lana, Klauda kaj la rivera sekreto (Klaudia eta baloien sekretua).
Sailkapen linguistikoa
Hizkuntza eraikia denez, esperantoa ez dago inongo talde etnikoren hizkuntzarekin genealogikoki erlazionaturik. Haren lexikoa latinotzat har daiteke; aldiz, ikuspegi morfologikoaren arabera, nagusiki aglutinatzailea da, baina maila batean izaera zertxobait Isolatzailea izanda. Fonologia, gramatika, lexikologia eta semantika funtsean mendebaldeko hizkuntza indoeuroparretan oinarrituta daude, nahiz eta hiztegiaren zati handiena hizkuntza erromantzeetatik datorren; fonema errepertorioari dagokionez, eslaviarra da. Tipologiaren aldetik, preposiziodun hizkuntza da, eta perpausen ordena normalean subjektua, aditza + objektua da eta izen sintagmena, adjektiboa + izena da. Hala ere, teknikoki, hitz bakoitzaren funtzio gramatikala adierazten duten morfemei esker, edozein ordena posible da. Aurrizkien eta atzizkien erabilera zabal-zabalak hitz berriak sortzea ahalbidetzen du.
Fonetika
Esperantoak 5 bokal eta 23 kontsonante ditu (horietako bi erdibokalak dira). Ez dauka tonurik. Azentua ez da idazten, eta beti azkenaurreko silaban jartzen da. Bokal bakoitzak silaba bat adierazten du, ŭ letraz egindako diptongoak izan ezik. Adibidez: [fa.mi.lí.o], baina [aŭ.tú.no].
Bokalak
Esperantoak euskararen 5 bokalak ditu, ez da bokalen luzeraren arteko ezberdintasunik egiten, eta ez dago bokal sudurkaririk.
Sei beheranzko diptongo daude: uj, oj, ej, aj, aŭ eta eŭ. Izan ere, j letra euskara batuko j bezala ahoskatzen da (jadanik hitzean bezala), eta ŭ letra ere kontsonantea da.
Frankenblick
Frankenblick Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Esperanto
Ortografia
Alfabetoak 28 letra ditu: latindar alfabetoaren bertsio bat da, zeinu diakritikook dituena: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ eta ŭ. Aldiz, q, w, x eta y letrak ez daude: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
c eta zeinu diakritikozko letrak alde batera utzita, beste guztiak nazioarteko alfabeto fonetikoko euren baliokideen antzera ahoskatzen dira:
Saint-Eloy (Bretainia)
Saint-Eloy (Bretainia) (bretainieraz Sant-Alar) Bretainiako Finistère departamenduko udalerri bat da.
Pico Humboldt
Pico Humboldt (4.940 m) Venezuelako mendia da, herrialdeko bigarren garaiena dena. . Cordillera de Méridan kokaturik, bere tontorrean bi glaziar daude.
Esperanto
Hiztegia
Hiztegia hizkuntza askotatik dator. Zenbait hitz berri Europaz kanpoko hizkuntzetatik hartu dira —adibidez, japonieratik—, nazioartekoak direlako; baina ele gehienak hizkuntza erromantzeetatik —gehienbat latinetik eta frantsesetik—, alemanetik eta ingelesetik datoz.
Staňkov (Domažliceko barrutia)
Staňkov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 3.338 biztanle ditu eta 20,48 kilometro koadroko azalera. Domažliceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1272 urtean egin zen.
Yvonne Choquet-Bruhat
Frantziako Zientzia Akademia n (Frantsesez: Académie des sciences) hautatu zuten lehen emakumea izan zen eta Légion d'honneureko Ofizial Nagusia da.
== Biografia ==
Haurtzaro eta gaztaroa
Yvonne Bruhat Lillen jaio zen 1923an. Bere ama Berthe Hubert filosofia irakaslea zen eta aita Georges Bruhat fisikaria, 1945ean hil zena Oranienburg-Sachsenhausengo kontzentrazio-eremuan. Haren neba eta ahizpa Jeanne eta François Bruhat izan ziren; azken hau ere matematikari bihurtu zen, talde aljebraikoen azterketan ekarpen handiak eginez. Gurasoek eragin handia izan zuten Bruhaten ikasketetan eta karrera zientifikoan. Biek sorrarazi zuten berarengan mundua ulertzeko jakinmina, eta bere hezkuntza aukeraketan babestu zuten. Georges aitak, batez ere, gustoko zuen problema matematikoak erabiltzea fisika eta mundua azaltzeko, Bruhatek berak ere jarraituko zuen filosofia.
Bi urte zituela, familia Parisera joan zen bizitzera. Bertan hasi zituen ikasketak, zazpi urterekin, Cours Gernez ikastetxean. Hasiera batean zailtasunak izan zituen bizimodu berri horretara ohitzeko, bere klasekideek bi urte zeramatzatelako ikasten ordurako, eta giroa katoliko praktikatzailea zelako, etxean ez bezala. Lehen hezkuntzako azken kurtsoa egiteko, Victor Duruy lizeora aldatu zen, baina ez zuen bigarren hezkuntzara pasatzeko froga gainditzea lortu. Ikasturtea errepikatzeko Fénelon lizeora joan zen, ama bertan filosofia irakaslea baitzen, eta hor bai, kalifikazio hobeak lortzen hasi zen, kurtso amaieran bikaintasun saria lortuz.
1934 eta 1943 artean bigarren hezkuntza ikasi zuen Fénelon lizeoan, eta hor hasi zitzaion matematikarekiko benetako interesa, oinarrizko geometria klaseei esker. Natur zientzienganako interesa ere piztu zitzaion, geologiaren bidez. Aita fisikaria bazen ere, zientzia honenganako zaletasuna irakasle baten bitartez iritsi zitzaion, kontzeptu fisikoak esperimentuen bitartez irakasten baitzituen. Garai horretan egin zen Adeline Daumarden lagun, aurrerago historialari garaikide izango zena. 1939 eta 1940 urteetan Poitiers eta Bordeauxen babestu zen bere neba eta ahizparekin, txantxa-gerra zela eta. Armistizioa sinatzearekin batera, familia Parisera itzuli zen, eta batxilergo ikasketak jarraitu zituen, modalitate zientifikoan filosofia ikasgai gehigarriekin.
1941ean Concours Général lehiaketa nazional ospetsuan parte hartu zuen, eta fisikan zilarrezko domina irabazi zuen, hau lortzen zuen lehen emakumea izanik. Matematika frogan ere parte hartu zuen, hemen saririk irabazi gabe, baina honek ez zion karrera matematikoa egitea galarazi.
1943tik 1946ra Parisko École Normale Supérieure eskola ospetsuan egin zituen unibertsitateko ikasketak, matematika eta fisika ikasiz. 1944an Gestapok aita atxilotu zuten Erresistentziako ikasle baten bila zebiltzatela, eta Alemaniara bidali zuten. Hor hainbat konzentrazio-eremutan egon zen, 1945eko urtarrilaren 1ean Sachsenhausenen hil zen arte. Ikasketen azken urte horretan, irakasle izateko froga landu zuen Bruhatek. 1946az geroztik bertako irakasle laguntzaile izan zen eta André Lichnerowiczen zuzendaritzapean hainbat ikerketei ekin zien, doktorego-tesia prestatzeaz gain.
Karrera zientifikoa
1947an Léonce Fourès kide matematikariarekin ezkondu zen. 1948an bere lehen artikulua argitaratu zuen, Théorème de Gauss en Relativité Générale izenpean, eta hurrengo urteetan beste hainbat argitaratu zituen Lichnerowiczen laguntzaz. 1949tik 1951ra, Frantziako Ikerketa Zientifikoko Zentro Nazionalean izan zen ikerketa-laguntzaile, eta doktoretza egin zuen. 1950eko azaroan bere lehen alaba jaio zen, Michelle.
1951n doktoretza lortu zuen, Théorème d'existence pour certains systèmes d'équations aux dérivées partielles non linéaires izenburuko tesia aurkeztuz. Urte horretan, Jean Leray matematikariak bere laguntzaile lana eskaini zien Yvonne eta Léonceri, Estatu Batuetako Institute for Advanced Study erakundean. Bertan Lerayk Einstein bera aurkeztu zion, eta IASen egon zen urteetan harreman atsegina izan zuen Einsteinekin: honek beti onartzen zuen gogoz bere bulegoan eta hainbat lan eta ikerketa proeiktu eztabaidatu zituzten elkarrekin. Hor egon zen bitartean aurretik lau dimentsiotan garatutako espazio-denbora formulak dimentsio gehiagotara orokortzen lan egin zuen.
1956an espazio-denbora metrikaren 3+1 deskonposaketa problemetan lanean aritu zen, bere tesian landutako ildoa jarraituz. Lan hauek Journal of Rational Mechanics and Analysis aldizkarian argitaratu ziren. Antzeko lan bat Arnowitt, Deser eta Misner zientzialari estatubatuarrek egin zuten urte batzuk beranduago, gaur egun ADM deskonposizio bezala ezaguna. 1957an, Erlatibitate Orokor eta Grabitazioko Lehen Biltzar Internazionalean hartu zuen parte, Ipar Carolinan. Urte horretan bertan, Nizan ospaturiko Mathématiciens d’Expression Latine biltzarrean ere hartu zuen parte, hizkuntza erromantzeetan ospatutako lehena. 1957 eta 1958 urteetan fluido erlatibisten arloan lan egin zuen Bulletin de la Société Mathématique de France aldizkarian artikuluak argitaratuz. Ikasturte horren amaieran Reimseko Unibertsitatean hasi zen lanean, mekanika irakasten.
1959an Sorbona Unibertsitateko irakasle egin zen, Mekanika Zerutiar Katedra buru bezala. 1960an bere senarra dibortziatu zuen, eta hurrengo urtean Gustave Choquetekin ezkondu zen, matematikaria bera ere. Denbora gutxira haien lehen semea izan zuten, Daniel Choquet neurobiologoa. 1962 eta 1963 artean Cornellen aritu zen lanean, eta hor hainbat ikerketa burutu zituen, uhin-grabitazionalei buruz, besteak beste. 1965ean Frantziara itzuli ziren, eta urte bat beranduago haien alaba jaio zen, Geneviève.
Pariseko Unibertsitatean lan eginda, 1968ko maiatzeko mugimendua bizi zuen. Ekarri zituen aldaketa ugarien artean, Matematika departamenduaren banaketa izan zen Bruhati gehien eragin zioenetako bat, Mekanika departamendu berri bat sortu baitzen eta bertara transferitua izan zen, mekanika analitikoa irakastera. Unibertsitate horretan jarraitu zuen irakasle lanean 1990ean erretiratu zen arte.
Hurrengo urteetan erlatibitate orokorrean eta uhin-grabitazionaletan lan egiten jarraitu zuen, besteak beste. Europako, Estatu Batuetako eta mundu osoko biltzar askotan parte hartu zuen garai horretan. 1978an Yvonne Choquet-Bruhat Frantziako Zientzien Akademiako kide urgazle hautatu zuten, eta 1979ko maiatzaren 14an eskubide osoko kide hautatu zuten lehen emakumea izan zen. 1980tik 1983ra bitartean, Comité international de relativité générale et gravitation batzordeko lehendakaria izan zen. 1985ean Arte eta Zientzien Amerikako Estatu Batuetako Akademiarako hautatu zuten. 1986an Association for Women in Mathematics elkartearen Emmy Noether Konferentzia entzutetsua emateko aukeratu zuten.
1990ean irakasle gisa lan egiteari utzi bazion ere, ez zuen ikerketa matematikoa utzi: erlatibitate orokorreko problemak lantzen eta artikulu eta liburuak argitaratzen jarraitu zuen. 2003 urtetik aurrera, Institut des hautes études scientifiques erakundeko kidea izan da. Gaur egunera arte, zazpi liburu eta 300 artikulu baino gehiago argitaratu ditu Bruhatek.
Ikerketarako ekarpen teknikoak
Choquet-Bruhaten ikerketarik ezagunena erlatibitate orokorreko datuen hasierako formulazioaren izaera matematikoa da. Emaitzen laburpena objektu geometriko diferentzial estandar hutsetan jar daiteke:
(M, g, k)
hasierako datu-multzoa hirukoitza da, non M hiru dimentsioko barietate leuna den, g Riemannian metrika leuna den M-n, eta k (0,2) eremu-tentsore leuna M-n.
hasierako datu-multzo bat emanda,
-ren garapen bat lau dimentsioko barietate Lorentziar bat da,
, ondorengo baldintzak betetzen dituena: (1)
McIntosh (Minnesota)
McIntosh Minnesotako hiri bat da. Polk konderrian kokatua dago. 2010ean 625 biztanle zituen, 2.57 kilometro koadrotan banatuta.