cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islandiako historia
Finkatze Aroa (874-930)
861. urtean iparraldetik etorritako itsasontzi batek Islandiar kostaldera iristea lortu zuen. Norvegiarrak ziren, Naddoður itsasgizona hain zuzen, galdurik eta haize bortitzen ondorioz bertara iritsi zena. Ondoren hainbat itsasgizon uhartea esploratzera bidaliak izan ziren eta 870 eta 930 urte bitartean Islandian eskandinaviarren Finkatze Aroa iritsi zen. Lehenengo urteetan Islandiara Flóki Vilgerðarson norvegiarra iritsi zen, gaur egungo izenaz Ísland (izotzaren lurraldea) izendatu zuena, bertan negu gogorra igaro ondoren. Ingólfur Arnarson izan zen bertan bizitzen geratu zen lehenengo gizona eta kontakizunak dioenez honek masta uretara bota eta hau finkatuta geratu zen tokian lehenengo herria sortu zuen Reykjanesskagi penintsulan gaur egun bertako hiriburu den Reykjavík (kearen itsasadarra) sortuz. Norvegiarrak, irlandarrak eta eskoziarrak ziren batik bat ondorengo urteetan uhartea populatu zutenak, azkenengo biak lehenengoen zerbitzariak zirelarik. Aroa bukatu ondoren, uharteak 40.000 biztanle zituela uste da. Honen ondorioz, Apaiz Irlandarrak bertatik alde egitera behartuak izan ziren. Exodo honen esplikazioa Norvegiako Haraldur Harfagri erregeak Norvegia bateratzeko zuen gogoa izan liteke.
Batzarrak (930-1262)
930. urtean norvegiako erregearekin nazkatuta Alþingi izeneko batzarra sortu zuten Islandian, uhartea gobernu parlamentarioko errepublika bilakatuz. Udan, Þingvellir izeneko haranean batzen ziren biztanleak, arauak zehaztu, gatazakak konpondu eta gaizkileak zigortzeko, nahiz eta garai hartan oso gutxi egon. Legeak ez ziren idazten baina lögsögumaður izeneko epail antzeko gizon batek ikasi eta arauak betearazteaz arduratzen zen. Urte hauetan Islandiak ikaragarrizko hazkundea eduki zuen eta Erik Gorria bikingo norvegiarraren buruzagitzapean Groenlandia aurkitu eta bertan kolonia bat sortu zuten. Eiríks saga Rauða eta Grænlendinga saga liburuetan itsasgizon honen abenturak kontatzen dira, izan ere Iparramerikan ere hainbat kolonia sortu zituen bere semeak 1000. urte inguruan. 1022. urtean Islandia bere historiako lehenengo hartu harremanak izan zituen kanpoko herrialde batekin Norvegiako Olafur Haraldsson erregearekin hain zuzen, bi herrialdeen biztanleen eskubideei buruz hain zuzen.
Mendebaldeko aurkikuntzak
Erik Gorria, Norvegiarra izatez baina Islandian exiliatua, azkenengo uharte honetatik hainbat hilketen ondorioz botata izan zen. Bere gizonekin beste herrialde batean kolonia bat sortzea erabaki zuen eta Islandiatik mendebaldera jo zuen Groenlandia uharte herraldoiarekin topatuz 982. urtean. Aurkikuntza honen ondorioz islandiarrak geroz eta gehiago interesatu ziren esploraketa lanetan eta 1000. urte inguruan Erik Gorriaren semea, Leif Eriksson, oraindik mendebalderago joan eta Vínland izendatu zuen lurraldearekin aurkitu zen, gaur egungo Ternua iparraldea hain zuzen. Azkenik eta negu gogorren ondorioz, mundu berrian kolonia bat sortzeko asmoak porrot egin zuen.
Erlijioa
Urte hauetan islandiarrek Odin, Thor eta Freyja bezalako jainko bikingoetan sinesten zuten, baina X. mendean Europako presioagatik (Norvegiako, Kristau fededun bihurtu ziren. Alþingi batzarrak kristau eta sinesmen bikingoen arteko gerra zibil baten beldurrez, Þorgeirr Ljósvetningagoði kazikearen esku utzi zuen uhartearen erlijioa aukeratzeko erabakia. Honek kristautasuna aukeratu zuen erlijio nagusia 999. urtean, baina beste sinisdunei hauen gurtzetan jarraitzeko eskubidea errespetatuz. Bremengo Adalbert gotzainak 1056. urtean izendatu ondoren, Ísleifr Gizurarson Islandiako lehenengo gotzain bihurtu zen. Islandiako lehenengo monasterioa 1133. urtean sortu zen Thingeyri herrian. Honen ondoren hainbat monasterio sortzeari ekin zioten eta hauek ikastetxe antzekoak bihurtu ziren.
Saga (930-1035)
Saga, Islandiako kultura eta literatura aro bat izan zen. 930 eta 1035 urte bitartean iraun zuen eta oparotasun eta hazkundeko garaiak izan ziren. Literatura mota honetan historiako gertakizunak kontatu ohi ziren. Nahiz eta garai haiek onak izan ziren uharteko 70.000 kolonizatzaileentzat, Islandia kolonizatzerakoan, biztanleek ez zituzten kontinente zaharreko ohiturak alde batera utzi, eta etxebizitza handiak eraikitzen hasi ziren, uhartean zuhaitz gutxi batzuk baino ez zeudela kontuan hartu gabe, azkenik lur-zoruaz baliatuz etxebizitzak eraikitze lortu zuten. Gainera kontinentean bezala janzten jarraitzen zuten, hotzaz gaizki babestuz, ez ziren arrantzari onak ezta biltzaile onak ere, eta okerrena nekazari negargarriak ziren. Lur-zorua gaizki erabiliz, gutxinaka etxaldeak hustu eta utzi egin behar izan zituzten. Honen bestez uharteak ematen zizkion baliabide gutxirekin Islandian literatura bakarrik garatu zen, eta Eskandinaviar herrialdeetan ez bezala, Islandian pintura ez zen garatu. Hauetan heroi eta jainkoen istorioak kontatu ohi ziren eta bertako kultura eta historiaren zehaztasun asko ematen dizkigu. Kristautasunaren etorrerarekin lehenengo transkripzioak iritsi ziren eta literatura are gehiago hazi zen.
Aterki-erakunde
Aterki-erakundea erakundeen elkartea da, formalki jarduerak koordinatzeko eta/edo baliabideak biltzeko elkarrekin lan egiten dutenak. Enpresa, politika eta bestelako inguruneetan, baliabideak eta askotan identitateak eskaintzen dizkie erakunde txikiei. Antolaketa mota honetan, batzuetan, bere ardurapean dauden taldeen ardura da, neurri batean.
Islandiako historia
Gerra Zibila eta Batzarren amaiera (1200-1262)
Traizio politiko eta biolentziazko garaia. XI. mendea eta XII. mendeak igaro ondoren batzarretako demokrazia bukatu eta familia boteretsuak agintean jarri ziren, nekazari xumeei hauen eskubideak geroz eta gehiago murriztuz. Aroa Sturlungaöld bezala ezagutzen da, Sturla Þórðarson eta honen semeak izan baitziren Islandiaren boterea lortzeko borrokatu zuten familietako bat. 1220. urtean Snorri Sturluson aurrekoaren semea, Norvegiako Haakon IV. basailu bihurtu zen, eta Norvegiarrek uharteko gerrateetan laguntza eskaini zien. Snorri (1178-1241), saga idazle garrantzitsua izan zen eta epopeia asko plazaratu zituen. Azkenean Alþingi batzar independentea 1262. urtean desegin eta Islandia Norvegiako koroaren menpe gelditu zen.
Koroen Menpe
Gauza gutxi aldatu ziren mende hauetan, eta aldatu zirenak txarrerako aldatu ziren. Norvegiarren boterea uhartearen gainean txikia zen eta batzarra berriro boterean jarri nahian ibili zen, helburua lortu gabe. 1300, 1341 eta 1389. urteetan uharteko Hekla sumendia erupzioan sartu zen eta beldurra eta heriotza eragin zituen biztanleengan. Gainera 1349. urtean izurri beltza zabaldu zen Islandian eta merkataritza bertan behera gelditu zen. Biztanleria pobrezian zegoen, eta antzinako urteetan gobernatu zuten kazike garrantzitsuak hauen landa lurrak saltzera behartuak, gutxinaka eliz gizonak boterea eskuratuz uharte osoan. Urte hauetan Islandia harremanetan ibili zen inglesekin eta hauen arteko merkataritzaren ondorioz lehen esan dudan izurri beltza sartu zen uhartean. Gainera hainbat literatura lan eta inprimaketa ezagutzera eraman ziren urte haietan inglesei esker. Norvegia eta Danimarkako koroak batu egin ziren XIV. mendean eta Islandia Danimarkako koroaren menpe gelditu zen batik bat. Nahiz eta Islandia Europar kontinentetik urrun egon ez zen inoiz isolatuta gelditu, izan ere itsasgizon asko hurbiltzen zen bertara hango istorioak entzutera, ustez Kristobal Kolon haietako bat izan zen. Kalmarko Batasunaren bidez Danimarka Islandiaren kontrol guztia eskuratu eta Luteranismoa inposatu zitzaien herritarrei. Hurrengo mendeetan Danimarka Islandiako baliabideak xahutzeari ekin zion, uhartea piraten erasoei aurre egiterakoan laguntzarik eskaini gabe.
Lurrunkortasun
Lurrunkortasuna substantzia batek lurrun-fasera igarotzeko duen joeraren neurri bat da. Era berean, substantzia bat lurruntzeko erraztasunaren neurri gisa definitu da. Tenperatura jakin batean, lurrun-presio handiagoa duten substantziak lurrun-presio txikiagoa duten substantziak baino errazago lurruntzen dira.
Labana
Labana bere orria kirtenaren barnean toles daitekeen aiztoa da bereziki, nahiz eta aizto edo ganibet soila izendatzeko ere erabiltzen den. Kirtenera lotzen duen ardatz baten inguruan mugitzen da orria, ahoa horretarako prestatuko ildo baten barnean gordeta gera dadin. Zenbait labanak luzetara mugitzen den orria dute, kirtenetik kanpora eta barrura. Aizto tolesgarri itxi batean, kirtenak ez du ahoa erabat babesten, eta, horretarako, zorro baten beharra dago eramateko.
Hitza
Labana hitzak -a itsatsia du.
Spondylurus semitaeniatus
Spondylurus semitaeniatus Spondylurus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Beatriz Diákoa
Testuinguru soziala: Trobadoreak
Beatriz Diákoa sortu zen testuinguru historikoa XI. eta XII. mendeetako gaur egungo Frantziako lurraldea izango litzateke. Sistema sozio-politiko feudala eta jaurgo sistema ziren nagusi garai hartan. Maitasun-gorteen garaia ere izan zen (maitasun kortesarekin zerikusia duena). Maitasun-gorte hauetan trobadoreek musika eta poesia interpretatzen zuten. Hori horrela, Europa guztiko jaunen gorteetan zabaldu zen, batez ere, Frantziako hegoaldean, alegia, Okzitanian. Ondorioz, mota honetako lanetan hizkuntzarik erabiliena Okzitaniera zen.
Trobadoreak gehienetan nobleak ziren. Maitasun abestiak eta beste gai batzuetako kantuak konposatzen eta abesten zituzten (kritika politikoa adibidez), baina ez ziren konpositore izatetik bizi. Juglareek, aldiz, ez zuten abesten, baizik eta testuak buruz ikasten zituzten eta lurraldean zehar bidaiatzen zuen alderrai, horiek errezitatuz. Juglarea, beraz, aktore eta interpretea zen, eta mimika eta dramatizazioa ere erabiltzen zituen.
Belar-gurdia (John Constable)
Belar-gurdia (The Hay Wain) John Constablek 1821ean egindako margolana da.
Beatriz Diákoa
Testuinguru soziala: Trobadoreak
Maila artistikoan cansó edo kantuak konposatzen zituzten trobadoreek, konposizio hauek hiru zati zituzten: alde batetik, trobadoreak bere bizitza narratzen zuen; bigarren zatian, poema zergatik konposatu zuen esaten zuen eta, azkenik, poema bera abesten zuen. Estiloari dagokionez, nagusiki bereizten ziren trova leve deitua (konposizio sinplea, denek ulertzeko modukoa) eta trova hermetikoa (zeinak forma eta kontzeptuak konplexuagoak diren).
Belar-gurdia (John Constable)
Egun ospe handiko margolana izan arren, Ingalaterrako Errege Akademian 1821ean estreinako aldiz erakutsi zenean, ezin izan zuen eroslerik topatu. Frantzian harrera beroagoa izan zuen, Théodore Géricaultek goraipatu baitzuen.
Beatriz Diákoa
Testuinguru soziala: Trobadoreak
Mota honetako konpositore emakume trobadore talde txiki bat egon zen trobairitz deituak. Maitasunaren sentimendurik sakonenak adierazi nahi izan zituzten haien lanetan eta, nahiz historiografiak ahaztu egin dituen askotan, haien konposizio batzuen aberastasun musikal eta poetikoa gizonezko trobadoreena bezain ona izan zen. Hau da Beatriz Diákoaren kasua.
Belar-gurdia (John Constable)
Nolakoa
Stour ibaiaren ondoan dagoen errota bat atzean duela, gurdi bat ageri da konposizioaren erdian. Izena gorabehera, gurdi zahar hori hutsik dago. Bi pertsonak daramate, ibaiaren erdian. Atzean, belar soroak daude, argi epelaren azpian.
Beatriz Diákoa
Bizitza
Beatriz Diákoa 1140. urte inguruan jaio zen. Iturri batzuen arabera Isoardo II.a Diáko kondearen alaba izan zen. Beste batzuen ustez, aldiz, Viennois Dofinerrian jaio zen eta Guiges IV.aren alaba zen. Bigarren teoria hau egiazkoa bada, Diáko kondesa izena hartuko zukeen Gillen I.a Poitierskoarekin ezkontzean, eskualdean jabetzak baitzituen.
Beatriz Diákoa ezagunagoa da Diáko kondesa izenez. Iturriak urriak izan arren, badago bere bizitza jasotzen duen vita bat: "Diako kondesa Gillen Poitierskoren emaztea izan zen, andre ederra eta ona. Rimbaud Orangekoaz maitemindu zen eta abesti eder asko egin zituen hari buruz".
Testu honetatik ondorioztatu da Gillen Poitierskoarekin ezkondu zela, baina Rimbaud Orangeko trobadorearekin maitemindu zela.
Lana
Bere eskuizkribuak, olerkiak eta kantak Frantzia eta Italia iparraldetik zabaldu ziren, beraz, bere garaian oso ezaguna eta famatua izan zela uste da.
A chantar m'er de qu'eu non volria da idazle emakumezko batek egindako troba lan bakarra, bere musika oso-osorik iraun duena. A chantar okzitanieraz idatzita dago eta haren musika Le manuscript di roi liburuan gorde da bakarrik, eta 1270. urte inguruan kopiatutako abesti bilduma bat da, Luis IX.aren anaia Carlos de Anjou-rentzat zena.
Bere poemak gordetzen dira:
"A chantar m'er de so qu'eu no volria"
A chantar m'er de so qu'ieu non volvria,
Alabes elongata
Alabes elongata Alabes generoko animalia da. Arrainen barruko Gobiesocidae familian sailkatzen da.
Beatriz Diákoa
"A chantar m'er de so qu'eu no volria"
Tan me rancur de lui cui sui amia,
Car ieu l'am mais que nuilla ren que sia:
Vas lui no .m val merces ni cortesía
Ni ma beltatz ni mos pret ni mos sens,
C'atressi .m sui enganad'e trahïa
Com degr 'esser, s'ieu fos desavinens.
D'aisso.m conort car anc.non fi faillenssa,
Amics, vas vos per nuilla captenenssa,
Lo mieus amics, car etz lo plus valens;
Mi faitz orguoill en ditz et en parvenssa,
E si etz francs vas totas autras gens.
Be .m meravill com vostre cors s'orguoilla
Amics, vas me, pre qu'ai razon qu'ieu .m duoiilla;
Non es ges dreitz c'autr'amors vos mi tuoilla
Per nilla ren qu'ie .us diga ni acuoilla;
E membre vos cals fo .l comenssamens
De nostr'amor! Ja Dompnedieus non vuoilla
Qu'en ma colpa sia .l departimens.
Proesa grans qu'el vostre cors s'aizina
E lo rics prtez qu'avetz m'en ataïna,
C'una non sai, loindana ni vecina,
Si vol amar, vas vos non si'aclina;
Mas vos, amics, etz ben tan conoissens
E membre vos de nostres covinens.
Valer mi deu os pret e mos partages
E ma beltatz e plus mos fis cratges,
Per qu'ieu vos mandad lai on es vostr' Estatges
Esta chansson que me isa messatges:
leu vuoill saber, lo mieus bels amics gens,
Per que vos m'etz tanta fers ni tant salvatges,
Non sai, si s'es orguoills o maltalens.
Mas aitan plus vuoill li digas messatges,
Qu'en trop d'orguoills o ant gran dan maintas gens. Abesti honek erantzunik gabeko maitasunaren mina islatzen du, nahiz eta hitz oso neurtuak erabili, egileak, ziurrenik, bere lagunak baztertua izateagatik sortutako hutsunea eta etsipena islatu nahi baitzituen. Gutun gisa dago idatzita.
Fin ioi me don 'alegranssa
Fin ioi me don' alegranssa,
Per qu'en chan plus gaiamen,
E non m'o teing a pensanssa,
Saint-Symphorien (Gironda)
Biztanleria
2007an Saint-Symphorien udalerrian erroldatutako biztanleak 1.594 ziren. Familiak 689 ziren, horien artean 236 pertsona bakarrekoak ziren (107 bakarrik bizi ziren gizonak eta 129 bakarrik bizi ziren emakumeak), 217 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 190 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 46 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Car sai que son a mo dan
Saint-Symphorien (Gironda)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 846 etxebizitza zeuden, 705 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 69 bigarren erresidentzia ziren eta 73 hutsik zeuden. 805 etxeak ziren eta 33 apartamentuak ziren. 705 etxebizitza nagusietatik 423 bere jabearen bizilekua ziren, 262 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 27 etxek bi zituzten, 145 etxek hiru zituzten, 219 etxek lau zituzten eta 301 etxek bost zituzten. 539 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 320 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 300 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
E lor mals diz non m'esglaia:
Saint-Symphorien (Gironda)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Anz en son dos tanz plus gaia.
Saint-Symphorien (Gironda)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 940 ziren, horien artean 708 aktiboak ziren eta 232 inaktiboak ziren. 708 pertsona aktiboetatik 626 lanean zeuden (322 gizon eta 304 emakume) eta 82 langabezian zeuden (44 gizon eta 38 emakume). 232 pertsona inaktiboetatik 113 erretiraturik zeuden, 49 ikasten zeuden eta 70 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ferdinand Zecca
Ferdinand Zecca (Paris, Frantzia, 1864ko otsailaren 19a - Paris, 1947ko martxoaren 23a) frantses zinemagilea eta produktorea izan zen.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Em mi nom an ges fianssa
Caranaíba
Caranaíba Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Li lauzengier mal dizen,
Ferdinand Zecca
Biografia
Zinema mutuaren garaian zinemaren aitzindarietako bat izan zen, eta zinemaren industriaren oinarriak ezarri zituen. Georges Mélièsen jarraitzailea izan zen. Pathé izeneko produkzio-etxean lan egin zuen, filmak egiten eta beste zinemagileen filmak gainbegiratzen. Bizitasun handiko filmak egin zituen, asmamen eta erritmo handikoak, eta umorez zipriztinduak, arrakasta handia izan zutenak. Garai hartan berritzaileak ziren teknika batzuk ere asmatu zituen, flash-back teknika, adibidez. Zeccak eta bere taldeak ia genero guztiak landu zituen.
Saint-Symphorien (Gironda)
Diru sarrerak
2009an Saint-Symphorien udalerrian 729 unitate fiskal zeuden, 1.674,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.535 euro zen.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
C'om non pot aver honranssa
Saint-Symphorien (Gironda)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 87 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 10 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 9 zerbitzu enpresak ziren, 13 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Qu'a ab els acordamen;
Ferdinand Zecca
Biografia
1914tik aurrera administrazio-lanetan jardun zuen, Pathé-k Europan eta Estatu Batuetan zituen estudioak kudeatzen.
Saint-Symphorien (Gironda)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 26 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 1 zurgina, 3 iturginak, 1 argiketaria, 4 ile apaindegiak, 2 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Qu'ist son d'altrestal sembaln
Ferdinand Zecca
Biografia
Filmak: Le muet mélomane (1900); Histoire d´un crime (1901); Les sept châteaux du diable (1901); Quo Vadis? (1901); Tempête dans une chambre à coucher (1902); La Passion du Christ (1902-1905); La grève (1904); L´affaire Dreyfuss (1908).
Saint-Symphorien (Gironda)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Com la niuols que s'espan
Saint-Symphorien (Gironda)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Symphorien udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Per qu'eu non am gent savaia.
Saint-Symphorien (Gironda)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
No .s cuges que m,an tarzan,
Saint-Symphorien (Gironda)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Saint-Symphorien udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 347 ikaslekin.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Que iois e iovenz no .m plaia,
Saint-Symphorien (Gironda)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beatriz Diákoa
Fin ioi me don 'alegranssa
Maitasun poema baten aurrean gaude, pasio sentimentuak sortzen zion egilearen zoriona islatzen du. Ausarta eta kementsua da, maitasunaren poza bere zainetatik doalako.
Estat ai grau cossirier
Estat ai en greu cossirier
Per un cavallier qu'ai agut,
E vuoil sia totz tenps saubut
Cum ieu l'ai amat a sobrier;
Ara vei qui'eu sui trahida
Car ieu non li donei m'amor,
Don ai estat en gran error
En lieig e quand sui vestida.
Ben volria mon cavallier
Tener un ser en mos bratz nut,
Sol qu'a lui fezes cosseillier;
Car plus m'en sui abellida
Non fetz Floris de Blancheflor:
leu l'autrei mon cor e m'amor
Mon sen, mon huoills e ma vida.
Bels amics avinens e bos,
Cora.us tenrai en mon poder?
E que jagues ab vos un ser
E qu'ie.us des un bais amoros;
Sapchatz, gran talan n'auria
Qu'ie.us tengues en luoc del marit,
Ab so que m'aguessetz plevit
Creative Commons
Creative Commons legislazio eta teknologia berriak erabiliz sormenezko lanak partekatzeko oztopo legalak murriztea helburu duen irabazteko asmorik gabeko erakundea da.
Beatriz Diákoa
Estat ai grau cossirier
De far tot so qu'ieu volria.
Creative Commons
Creative Commons 2001ean sortu zuen Lawrence Lessigek, Stanfordeko Unibertsitatean zuzenbide irakasle denak eta 2008. urteko martxora arte erakundeko presidentea zenak.
Beatriz Diákoa
Estat ai grau cossirier
Bere lanik ospetsuena da, egile sentsual, errealista eta ausarta erakusten digu. Esaten duenaren amaiera azpimarratu dezakegu "Jakizu senarraren lekuan zu izateko desio handia izango nukeela, baldin eta egin nahi dudan guztia egiten lagako bazenit". Modu honetan, emakume isil eta neurritsuaren irudiarekin apurtzen du.
Creative Commons
Erakunde honek garatzen dituen lizentziek izen bera hartzen dute. Bere sorreran ingelesez idatzi ziren eta Estatu Batuetan erabiltzeko sortu ziren.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Ab joi et ab joven m'apais,
Holcosus festivus
Holcosus festiva Holcosus generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Creative Commons
Creative Commons International
Creative Commons International erakundeko proiektu garrantzitsuenetariko bat da. Honen bidez, lizentziak hainbat jurisdikziotara aplikatu eta beste hizkuntza batzuetara itzuli ahal izan dira.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
E jois e jovens m'apaia,
Komunitatea antolatzea
Komunitatea antolatzea prozesu bat da, non elkarrengandik hurbil bizi diren edo arazo komunen bat partekatzen duten pertsonak elkartzen diren beren interes partekatuan jarduten duen erakunde batean.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Que mos amics es lo plus gais,
Creative Commons
Creative Commons International
Gaur egun, Creative Commonsen lizentziak dozenaka hizkuntzatara itzultzen ari dira eta 70 estatuk baino gehiagok lizentzia hauekin kolaboratu nahi dute beraien bertsioa egiteko asmoz. 2005az geroztik, euskarazko bertsioa, behar izan denean, eguneratu egin da.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
E pois ieu li sui veraia,
Bei.s taing qu'el me sia verais,
Vestfjarðagöng tunela
Vestfirðirren tunela edo Breiðadalsá eta Botnsheiði azpiko tunela (Vestfjarðagöng eta göng undir Breiðadals-og Botnsheiði) Islandiako ibilgailuentzako tunel luzeena da. Vestfirðir lurraldean dago, herrialdearen ipar-mendebaldean.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Qu'anc de lui amar non m'en estrias
Vestfjarðagöng tunela
Ibilbidea
9.113 metro ditu. 1996ko irailan inauguratu zen. 60 eta 65 bideetan dago. Horren bitartez Botnsheiði gurutzatu daiteke. Lur azpiko gurutzegunetan biltzen diren hiru sail ditu. Herri hauek lotzen ditu: Ísafjörður, Suðureyri eta Flateyri hurrenez hurren, Skutulsfjörður, Súgandafjörður eta Önundarfjörður haranetan.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Ni ai cor que m'en estraia.
Mout mi plai, quar sai que val mais
Cel qu'ieu plus decir que m'aia,
E cel que premiers lo m'atrais
Creative Commons
Lizentziak
Creative Commonsen lizentziak Free Software Foundationen GPL (General Public License) lizentzian oinarrituak daude, baina ez dira softwarearen lizentziamendu mota bat. Hauen helburua erabiltzaileari eredu legal bat eskaintzea da, zeinak edukien banaketa eta erabilera errazten dion.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Dieu pret que gran joi l'atraia;
Creative Commons
Lizentziak
Lizentzia ezberdin ugari daude, eta bakoitzak egitura eta oinarri desberdinak ditu: egileak bere lana kopiatzeko aukera emateko duen eskubidea, aldatzekoa, lan eratorriak egiteko eskubidea, publikoki eskaintzea eta baita hainbat murriztapen ere, lanarekin irabazi ekonomikorik ez lortzearena esaterako.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
No.l creza, fors cel qui retrais
Creative Commons
Lizentziak
Creative Commonsek eskaintzen duen lizentzietako bat "Developing Nations" deiturikoa da. Lizentzia honen arabera egilearen eskubideak nazio garatuetan bakarrik kobratzen dira, eta garapen bidean dauden herrialdeei erabilera osoa eskaintzen zaie.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
C'om cuoill maintas vetz los balais
Creative Commons
Atributuak
Creative Commonsen lizentzia desberdinak propietateen konbinazioan oinarritzen dira. Propietateak ondorengo hauek dira:
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Ab qu'el mezeis se balaia.
Creative Commons
Atributuak
CC lizentzia bat hautatzerakoan goiko propietate horien artean bat, bi, hiru hautatzen da.
Komunitatea antolatzea
Adostasun handiagoko komunitate-eraikuntza sustatzen dutenek ez bezala, komunitate-antolatzaileek orokorrean gizarte-aldaketak gatazka eta borroka soziala dakarrela nahitaez suposatzen dute botererik gabekoentzat botere kolektiboa sortzeko. Komunitatearen antolakuntzak oinarrizko helburu gisa komunitatea ordezkatzen duen erakunde batentzako botere iraunkorra sortzea du, denboran zehar hainbat gaitan erabakiak hartzen dituzten gakoetan eragiteko aukera emanez. Egokienean, adibidez, komunitatea antolatzeko taldeek mahaian lekua lor dezakete erabaki garrantzitsuak hartu aurretik. Komunitateko antolatzaileek tokiko lider berriekin lan egiten dute eta garatzen dituzte, koalizioak erraztuz eta kanpainak garatzen lagunduz. Antolakuntzaren helburu nagusi bat tokiko demokrazia sendo, antolatu eta garatzea da, komunitateko kideak desberdintasunen artean elkartzea, komunitatearen interesen alde borrokatzeko.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Dompna que en bon pret s'enten
Deu ben pausar s'entendenssa
Creative Commons
Prentsa
Euskaraz argitaratzen den prentsak Creative Commons lizentziak hautatu izan ditu:
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Pois qu'ill conois sa valenssa,
Creative Commons
Kritika orokorra
Péter Benjamin Tóth-ek copyright sistema Creative Commonsen helburuez arduratzen dela baieztatzen du, baita "eskubide batzuk erreserbaturik" (eskubide batzuk erreserbatuta) eslogana "eskubide guztiak erreserbaturik" (eskubide guztiak erreserbatuta) printzipioaren ordez dikotomia faltsua sortzen duela ere. Copyrightak egileari eskubide esklusiboen zerrenda bat eskaintzen dio eta egileak zeintzuk saldu, eman edo mantendu nahi dituen erabaki ahal du. Beraz, eskubide batzuk erreserbatuta kontzeptua ez da aukera bat, baizik eta copyright klasikoaren ideia bera. Beste kritiko batzuk beldur dira Creative Commonsak copyright sistema gainbeheratu dezakeelako edo pertsonen sormena "guztien ondasuna" izatera pasatu daitekeelako, errotuladore bat duen edozeinek ustiatu ahal duena. Batzuek zalantzan jartzen dute lizentzia hauek autoreentzat erabilgarri suertatu daitezkeenik. Kritiko batzuen iritziz Creative Commonsen lizentzien sistemak edukia sortzen duten produktoreei copyright-aren legea berritzeko ahaleginak egiteko asmoa kentzen die.
Creative Commonsen sortzaileak, Lawrence Lessig, bere proiektuaren alde egiten du, copyright-aren legeek gaur eguneko legeek ez bezala, ez dutela beti babes sendo eta mugagabe bat eman adieraziz. Ostera, copyright-aren iraupena tarte txikiagoetara mugatuta egoten zen (urteetakoa), eta obra askok ez zuten inoiz babesa lortu, orain bertan behera utzi den egitura hori ez betetzeagatik.
Giles Moss bezalako kritikoen ustez, Creative Commons fundazioa ez da "guztien on" originalak sortzeko mekanismorik egokiena.
Creative Commons sistemak jasaten duen beste kritika bat lizentziekin erlazionatuta dago; izan ere, sistema honek dituen sei lizentzien artean lau pribatuak eta itxiak dira berrerabilpenari inposatutako murrizketen arabera. Horrela definitzen da askatasuna: "obra askea da baldin eta edonork obra hori erabiltzeko, berrerabiltzeko eta birbanatzeko askatasuna badu". Definizio hau jarraitzen duten murrizketak "Aitortu" eta "Partekatu berdin" dira.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Que l'aus amar a presenssa;
Creative Commons
Lizentzien hedapenak eta bateraezintasunak
Kritikoen iritziz, Creative Commons sistemak lizentzien hedapena okerragoa egin du, haien artean bateraezinak diren lizentziak sortu dituelako. CC sistemaren web orrialdeak hurrengoa baieztatzen du: "Creative Commonsen sei lizentziak era ezberdin batean funtzionatzen dutenez, lizentzien azpian erabilitako baliabideak ez dira bateragarriak izan behar, baten edo gehiagoren zehaztapenak hautsi gabe". Lizentzia bateraezinak dituzten obrak ezin izango dira elkartu obra eratorri bat sortzeko, copyright-aren jabearen baimena lortu gabe. Esparru legal bateratua gabe, lizentziak elkarbanatzen eta nahasten dituzten obrak ezin izango dira partekatu.
Bateragarritasunaren arazoa oso garrantzitsua da; izan ere, gehien erabiltzen diren lizentziak pribatuak dira, "EzKomertzial" (CC BY-NC-SA o CC BY-NC-ND) eta ezin dira askeekin konbinatu, "Aitortu-PartekatuBerdin" (CC BY-SA, Wikipedian erabilitakoa).
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Ja pis li pro ni li valen
Creative Commons
Lizentzien erabilera okerrak
Creative Commons zerbitzuak estandarizatutako lizentziak eskaintzen dituenez, erabiltzaileek Creative Commons lizentzia baten azpian copyright duen obra jarri ahalko dute eta Internetetik zabaldu. Ez dago Creative Commonsen obrak eta lizentziak gordetzen dituen datu-baserik eta sistemaren ardura erabiltzaileengan erortzen da. Hala ere, egoera hau ez du Creative Commons sistemak bakarrik jasaten. Copyrighteko jabe guztiek haien eskubideak babestu behar dituzte eta horretarako ez dago datu-base zentralizaturik obra guztiekin. Estatu Batuetako copyright bulegoak erregistratutako obra guztiak gordetzen duen datu-base bat du, baina erregistro falta ez dago copyright faltarekin zertan lotuta egon.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Non dirant mas avinenssa.
Creative Commons
Lizentzien erabilera okerrak
Nahiz eta Creative Commonak erabilera ezberdinetarako lizentzia ezberdinak eskaintzen dituen, batzuen ustez lizentziak ez dituzte autore bakoitzaren araberako ezberdintasunak eskaintzen. Esaterako, dokumentalista batek dituen kezkak ez dira bat etorri behar software diseinatzaile baten kezkekin. Horrez gain, lizentzia hauen azpian dauden obrak erabili nahi dituen pertsonak erabilera zehatz horretarako erabili ditzakeen egiaztatu beharko du, eta ezin izatekotan, baimen bereziren bat behar duen ikusi beharko du.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Qu'ieu n'ai chausit un pro e gen,
Creative Commons
Lizentzien erabilera okerrak
Lessigen arabera Creative Commons sistemaren helburua copyrightak eskaintzen dituen mutur bien arteko erdiko puntua ematea da. Baten eskakizuna eskubide guztien kontrola izatea da, eta bestearena eskubide bakar bat ere ez kontrolatzea. Creative Commons sistemak erdiko aukera ematen du. Honen bidez, autoreak erabakitzen ditu kontrolatu zein eman nahi dituen eskubideak. Lizentzien kopuru handiak etorkizuneko autoreei transmititu ahal diren eskubideak islatzen ditu.
San Pedro (Belize)
San Pedro Cayo Ambergris uhartean dagoen hiria eta barrutia da, Belizeko barrutian, Belize estatuan. Oso herri turistikoa da.
Creative Commons
Free Software Foundation
Richard Stallman-ek, FSFren sortzaileak, Creative Commonsen lizentzia batzuk salatu ditu. Bere iritziz: "ez dio mundu guztiari [...] publikatutako obra bat partekatzeko askatasun minimoa ematen". Mako Hill-en ustez, CC-k ez luke lizentzietan islatu behar den eta erabiltzaileak bete behar duten askatasun oinarri maila ezarri behar. Bere hitzetan: "Jarrera etiko finkoa hartzera edo zatilerro bat uztera uko egiten dionez, CC-k aukera galtzen du eta "funtsezko eskubideak ezin dira ordezkatu" deia munduan hedatu beharrean, "eskubide batzuk erreserbatuta" esloganari dei ahula egiten dio."
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Larc et adreig e conoissen,
Creative Commons
NoComercial lizentziari beste kritika batzuk
Erik Möller-ek, beste kritiko batzuek bezala, "NoComercial" lizentziaren erabilerari buruzko arazo batzuk azaltzen ditu. Lizentzia honen azpian dauden obrak ez dira bateragarriak eduki irekiko web orrialde askorekin, Wikipedia esaterako, zeinetan erabilera komertzialak esplizituki baimentzen diren. Möllerrek hurrengoa esaten du: "NC lizentziaren aurrean kaltetuta ateratzen diren taldeak ez dira korporazio handiak, baizik eta wegune, irrati estazioak eta egunkari lokalak bezalako argitalpen txikiak".
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
On es sens e conoissenssa
Creative Commons
NoComercial lizentziari beste kritika batzuk
Lessig-ek erantzuten du, copyright-aren gaur eguneko erregimenak bateragarritasuna baimentzen duela esanez. Horrez gain, honen iritziz "EzKomertzial" lizentzia autoreentzat erabilgarria da, inork bere obrarekin komertzializatu ez dezan autoreak etorkizunean asmo hori duenean.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Pret it quem'aia crezenssa,
San Pedro (Belize)
Demografia eta ekonomia
Belizeko biztanle gehien dituen bosgarren hiria da San Pedro, eta barrutiko bigarrena, Belize hiriaren ondoren. 2010eko azken erroldako datuen arabera, hiriak 11 765 biztanle zituen, hau da, barrutiko biztanleriaren % 12,3. 2000ko erroldan, 4267 biztanle zituen, eta 2000-2010 aldirako herrialdean hazkunderik handiena izan zuen hiria zen.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Ni om no.l puosca far crecen
San Pedro (Belize)
Demografia eta ekonomia
Erabiltzen duten moneta dolar belizetarra da (BZD), nahiz eta estatubatuar dolarra ere onartzen den (USD), eta neurri txikiagoan mexikar pisua (MXN).
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Qu'ieu fassa vas lui faillimen,
San Pedro (Belize)
Demografia eta ekonomia
Diru iturri nagusia turismoa da.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Sol non trob en lui faillensa.
Ottone Visconti
Ottone Visconti (Invorio, 1207 - Chiaravalleko abadia, ) italiar apaiz katolikoa izan zen.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Amics, la vostra valenssa,
Ottone Visconti
Milango artzapezpiku izendatu zuten 1262an; Milango nobleen laguntzarekin eta Della Torre familiaren kontra, Milango jaun izendatu zuen bere burua.
Aiglun (Proventza Garaiko Alpeak)
Aiglun Frantziako udalerri bat da Proventza Garaiko Alpeak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Sabon li pro e li valen,
Aiglun (Proventza Garaiko Alpeak)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 485 etxebizitza zeuden, 447 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 442 etxeak ziren eta 42 apartamentuak ziren. 447 etxebizitza nagusietatik 331 bere jabearen bizilekua ziren, 102 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 66 etxek hiru zituzten, 149 etxek lau zituzten eta 205 etxek bost zituzten. 414 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 163 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 263 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 778 ziren, horien artean 577 aktiboak ziren eta 201 inaktiboak ziren. 577 pertsona aktiboetatik 537 lanean zeuden (285 gizon eta 252 emakume) eta 40 langabezian zeuden (22 gizon eta 18 emakume). 201 pertsona inaktiboetatik 84 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 48 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Aiglun udalerrian 437 unitate fiskal zeuden, 1.089 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.228 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 61 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 16 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 18 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 3 margolariak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 2 eraikuntza enpresak, 2 ile apaindegiak, 1 albaitaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Aiglun udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 336 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beatriz Diákoa
Ab joi et ab joven m'apais
Si.us pali, vostra mantenenssa.
Berriro ere pasioaren eta ausardiaren kantua da, inbidia zutenen ikuspegi moralista erasotzen du eta askatasun sentimentua azpimarratzen du.
Bodiná
Bodiná Eslovakiako udalerri bat da, Považská Bystricako barrutian kokatuta. 7,47 km²ko azalera du eta 490 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1345. urtekoa da.
San Pedro (Belize)
Hizkuntzak
Hizkuntza ofiziala ingelesa da, nahiz eta eguneroko hizkeran ohikoak diren Belizeko kreolera, garifunera eta maia, baita espainiera ere.
Geografia
Hauek dira bere koordenatuak: 17º55' N eta 87º57' W, Cayo Ambergrisen.
Erregearen bosten
Erregearen bostena edo kintoa 1504an Gaztela ko Koroa k Ameriketa ko koloniei ezarritako zerga bereziari esaten zaio. Hango meategi etan edo lapurrete n bidez lortutako metal preziatuen, nagusiki urrea eta zilar ra, ehuneko hogei (%20) erregearentzat zen.
Mesopotamia
2.650 K.a.tik aurrera, erregeek gastu militarren gehikuntza izan zelako, gotorlekuak, ekipoak, soldaduak eta sariak, zergak ezartzea eta kontrolatzea erabaki zituzten. Eta anbizio expansionistak atzerriko lurralde eta hiriak menperatzea lortu zuenean, errege konkistatzaileen zerga ezarri zuen.
Antzinako Egipto
Administrazioa eta Ogasuna oso garatuta zeuden, eta gobernuak hainbat zerga biltzen zituen faraoi aren sostengurako, lurralde guztien jabea baitzen. Adibide bat Genesis-en aurkitzen dugu, hau da, Kristau Biblia ko Itun Zaharreko lehen liburuan. 47. kapituluan, 1300 K,a.tik inguru, Jose Patriarka k esan zion jendeari: "Nik hazia erosi dizuet, eta zuek lurra ereingo duzue. Fruitu horietatik, lau zati zuen mantentze-lanetarako izango dira, eta bosgarrena faraoiari emango diozue.
Estatu musulmanak
Iberia r penintsulako estatu musulman etan erregearen kintoa indarrean egon zen Erdi Aroa n zehar. Hondakinak eta gerrako harrapakinak ondorengo eran banatzen ziren: kintoa erregearentzat kendu ondoren, norbanako bakoitzak bere gosea asetzeko adina har zezakeen, gainerakoa ondare komunari emanez. Zaldizkoak bi zati jasoko zituen; infanteak bat, etab.
Espainian
Hamabosgarren mendean, merkatariek Ginea tik Andaluzia ra eramaten zituzten beltzen salmenten bosgarrena penintsulan kobratzen zen.
Portugalen
Espainiak ezarritako erregeordetzekin ez bezala, Portugal go Amerikako lurralde administrazioaren forma Brasil go kapitaintzak izan ziren. Afrika ko eta Ozeania ko herrialdeekin batera, Portugalgo Inperioa ren barne zeuden. Kontzesionarioa zen kapitaintzaren agintari gorena. Portugalgo erregearen eta kontzesionarioaren arteko lotura juridikoa bi dokumentuetan ezarri zen: Jabetza eskutitza, jabetza baieztatzen zuena, eta Gutuna, eskubideak eta betebeharrak zehazten zituena.Gutuna batez ere kolonoek Koroari ordaindu beharreko zergekin lotuta zegoen. Metalak eta harribitxiak aurkituz gero,% 20 Koroa rentzat zen.
Ameriketako bostena
Gaztelako koroak izen horrekin ofizialki 1504an ezarri zuen. Zerga hura meatzeetatik ateratako metal bitxiei —batez ere urreari eta zilarrari— ezarri zitzaien, bai eta beste salgai batzuei ere, Espainiar Inperioaren menpeko Ameriketako lurretan.
Zergaren portzentaia
Zerga honen zenbatekoa, hasiera batean, bere kolonietan lortutako metal edo bitxi aberastasuneko ehuneko hogeia zen, Habsburgo etxearen erorketa eta espainiar tronura Borbon etxearen iritsierarekin, aldaketa batzuk abian jartzen dira meatzaritza ekoizpena berrabiatu eta bultzatzeko, garai horietan krisian zegoena. Zergaren zenbatekoa jeitsi egiten da, ehuneko hamarrera (hamarrena), urteetan aurrera, ehuneko bost edo ehuneko zortzira, edo gutxiagora jeitsiko zena kolonizatzearen amaiera ingurura.
Zergaren norakoa eta forma
Zerga hau administrazio kolonialak kobratzen zuen Errege Kutxak izeneko organismoaren bidez. Monarkiaren eskuetara, metal preziatuzko barra eran iristen zen.
Garraioa
Garaiko espainiar ontzietan, Erregeren bostenaren ahal zen gehiena garraiatzeko, egon ziren artelanak, urre edo zilarrezko barratan bihurtzeko urtu zirenak, honela bere garraioa errazteko. Horregatik, urriak dira kolonaurreko garaietako metal horietako artelanak.
Artelan hauetako batzuk, Erregeren bostenetik libratu ziren, eta, aldi berean, urtuak izatetik, Indietan aberastu ziren konkistatzaile batzuk, euren ustez Lima eta beste hiri batzuetako euren jauregietarako politenak ziren artelanak mantendu izanagatik. Urrezko eta zilarrezko beste atal batzuk, gaur egun ikus daitezke, hilobietan lurperatuta zeudelako eta beranduago aurkituak izan zirelako.
Zenbatekoa guztira
Evo Morales Bolivia ko presidenteak honelako hitzaldia eman zuen 2013ko uztailean Europear Batasune an, eskatzen zioten kanpo zorra zela eta: ''“… Nik ere eska ditzaket ordainketak, eta interesak ere erreklama ditzaket. Indietako Artxiboa n ageri da, ordainagiria ordainagiriaren gainean, eta sinadura sinaduraren gainean, 1503tik eta 1660 urteen artean soilik, Ameriketatik Sanlúcar de Barrameda ra 185 mila kilo urre eta 16 milioi kilo zilar iritsi zirela''”.
Newtonen legeak
Newtonen legeak gorputzen higidura azaltzeko erabiltzen diren hiru printzipio dira. Lege hauen formulazio matematikoa Isaac Newtonek argitaratu zuen 1687. urtean, bere Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica liburuan. Newtonen legeak, Galileoren transformazioekin batera, mekanika klasikoaren oinarria dira. Principia-ren hirugarren liburukian, Newtonek frogatu zuen lege horiek bere grabitazio unibertsalaren legearekin konbinatuz gero, Keplerren legeak ondoriozta eta azal daitezkeela.
Newtonen legeak orokorki ezagutzen diren moduan erreferentzia sistema inertzialetan bakarrik aplika daitezke. Erreferentzia sistema ez-inertzialetan, indar errealekin batera indar irudikariak ere kontuan hartu behar dira. Hiru lege hauetan erabiltzen den hitz gakoa da indarrarena. Zera esan nahi du honek: Indarra gorputz batek beste batetan eragiten duen elkarrekintza bat da, zeinak bi eragin izan ditzakeen, gorputzen deformazioa eta higidura-aldaketa. Bestalde, aipatzekoa da behin eta berriz erabiltzen den masa masa inertziala dela, masa grabitazionalaren desberdina dena nahiz eta balio numeriko berdina duten.
Newtonen lehen legea edo Inertziaren printzipioa
Batzuetan, lege honi Galileoren printzipioa ere deitzen zaio.
Lehenengo legearen arabera, gorputz bat mugimenduan egoteko indar bat aplikatu behar zaio. Beraz, bere hasierako egoera aldatzeko beharrezkoa da indar bat edo indar multzo bat agertzea. Newtonen arabera, mugimenduan dagoen gorputz oro marruskadura- edo igurzte-indarren menpe dago eta indar horiek gorputza geldiaraztea eragiten dute.
Mugimenduan dagoen gorputz bat geldiarazteko bere gain indar bat aplikatu behar da. Pausagunean dagoen gorputz baten abiadura zero izango da, eta horri indar neto bat aplikatuz gero, abiadura aldatuko da.
Newtonen lehenengo legeak geldiuneko egoeraren eta mugimendu zuzen uniformearen arteko baliokidetasuna ezartzen du. Har dezagun S eta S’ erreferentzia- sistema bat, non S’ S-rekiko abiadura konstantez higitzen den. S’ sisteman, pausagunean dagoen partikula baten gain ez badu indar batek eragiten, partikula horrek S’ sistemarekiko geldiunean jarraituko du eta S sistemarekiko mugimendu zuzen uniformean. Sistema horiek erreferentzia-sistema inertzialak dira.