cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sheng Lihao
Sheng Lihao (2004ko abenduaren 4a) txinatar kirol-tiratzailea da. 2019an, junior mailan, Asiako txapelketan brontzezko domina lortu zuen 50m errifle 3 posizioetan. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina irabazi zuen gizonezkoen 10 metroko aire errifle proban.
Espazio topologiko
Topologia n eta matematika rekin erlazionatutako beste adarretan, ohikoa da espazio topologikoak puntu en familia eta puntu horien inguruneen bitartez definitzea, puntuak eta inguruneak erlazionatzen dituzten zenbait axioma betetzen direlarik. Espazio topologiko baten definizioa multzo teorian oinarritzen da soilik. Gainera, espazio matematikoen artean, espazio topologikoak dira jarraitutasuna, konexutasuna eta konbergentzia bezalako kontzeptuak  jasotzen dituzten espazio orokorrenak. Espazio ezagun batzuk, barietateak eta espazio metrikoa k, besteak beste, ezaugarri bereziak dituzten espazio topologikoak dira. Hain orokorrak izateagatik, espazio topologikoaren kontzeptuan hainbat egoera/espazio bateratzen dira eta matematika modernoko edozein adarretan agertzen dira. Espazio topologikoak aztertzen dituen matematikaren adarrari topologia orokorra deritzo.
Geometria euklidearrean bi objektu berdinak direla esaten dugu objektu bat bestean bilakatu dezakegunean isometria baten bitartez, hau da, angelua, luzera, bolumena,… gordetzen dituen aplikazio baten bitartez.
Bada topologoen artean ezaguna den txiste bat. Txiste horren arabera, topologo bat ez litzateke gai izango gosaltzen dagoen bitartean katilua eta erroskila desberdintzeko, izan ere, topologiaren ikuspuntutik “berdinak” baitira.
Historia
1735 inguruan, Leonhard Eulerrek poliedro ganbilaren erpin, ertz eta aurpegi kopurua, eta, beraz, grafo lauarena, erlazionatzen duen formula aurkitu zuen. Formula horren azterketak eta orokortzeak (zehazki Cauchy (1789-1857) eta L'Huilier (1750-1840) autoreen aldetik) topologiaren azterketa bultzatu zuten. 1827an, Carl Friedrich Gauss-ek Azalera kurboen ikerketa orokorrak argitaratu zuen, zeinak 3. atalean azalera kurbatua ulermen topologiko modernoaren antzera definitzen duen: «Esaten da azalera kurbatu batek kurbadura jarraitua duela A puntuetako batean, baldin eta A-tik gainazaleko puntuetaraino trazatutako lerro zuzen guztien norabidea, A-tik distantzia infinituki txikian, A-tik igarotzen den plano beretik infinituki gutxi desbideratzen bada».
Hala ere, 1850eko hamarkadaren hasieran, Riemannek egin zuen lana arte, azalerak beti tokiko ikuspegitik tratatzen ziren (gainazal parametrikoak) eta topologia-kontuak ez ziren inoiz aintzat hartzen. Badirudi Möbius eta Jordan direla azaleren topologiaren arazo nagusia (konpaktuak) aldaezinak (ahal dela zenbakizkoak) aurkitzea dela azaleren baliokidetasuna erabakitzeko, hau da, bi azalera homeomorfoak diren ala ez erabakitzeko.
Felix Kleinek argi eta garbi definitzen du gaia bere Erlangen-en Programa (1872) lanean: etengabeko eraldaketa arbitrarioaren aldaezin geometrikoak, geometria moduko bat. Topologia terminoa Johann Benedict Listing-ek sartu zuen 1847an, nahiz eta urte batzuk lehenago erabilia zuen Analysis situs terminoaren ordez. Zientzia horren oinarria, edozein dimentsiotako espazio baterako, Henri Poincarék sortu zuen. Gai honi buruzko lehen artikulua 1894 an agertu zen. 1930eko hamarkadan, James Waddell Alexander II.ak eta Hassler Whitneyk lehen aldiz adierazi zuten azalera bat espazio topologikoa dela, eta tokian tokian plano euklidiar bat bezala dela.
Espazio topologikoak Felix Hausdorffek definitu zituen lehen aldiz 1914 an, Multzoen teoriaren printzipioak izeneko seminalean. Espazio metrikoak 1906 an definitu zituen Maurice Fréchetek, baina Hausdorff izan zen espazio metriko terminoa ezagun egin zuena (alemanez, metrischer Raum).
Definizioa
Topologiaren kontzeptua oso erabilgarria da eta horri buruzko hainbat definizio baliokide daude. Horregatik, norberak aukera dezake erabiliko duen axiomatizazioa aztertu beharrekoaren arabera. Jarraian, topologiak deskribatzeko era nagusiak ezagutuko ditugu:
Multzo irekien bidezko definizioa
( τ topologiaren elementuek multzo ireki izena dute eta τ familiari X-ren gaineko topologia esaten zaio.)
1.- Multzo hutsa eta X τ  familian daude.
2.- Multzo irekien bildura (finitua zein infinitua) multzo irekia da.
3.- Multzo irekien arteko ebakidura finitua ere multzo irekia da.
Adibideak:
1.- Edozein multzoren gainean topologia indiskretua ( edo topologia nabaria) defini dezakegu. Espazio topologiko horretan ireki bakarrak multzo hutsa eta espazio osoa dira.
2.- Era berean, edozein multzori elkar diezaiokegun beste topologia bat topologia diskretua da. Topologia horretan irekiak multzoaren azpimultzo guztiak dira. Hau da, τ = P(x)
3.- Izan bedi X={1,2,3,4}, eta τ ={\varnothing ,{1,2,3},{1,2,3,4}} X-ren sei azpimultzo horiek osatutako familia. Familia horrek goiko hiru axiomak betetzen dituenez, X-ren gaineko topologia bat da.
4.-Izan bedi X=Z, zenbaki osoen multzoa. Izan bedi τ zenbaki osoen azpimultzo finituek eta Z multzoak osatutako familia. τ ez da topologia bat izango, izan ere 0 barne ez duten multzo finituen bildura mutzo infinitua da, baina multzo infinitu hori ez da Z, eta ondorioz ez dago τ familian.
5.- Sirpinski-ren espazioa, diskretua ez den espazio sinpleena da. Topologia horretan, multzo hutsaz eta X multzoaz gain dagoen ireki bakarra X multzoko elementu batek osatutako atomo bat da.
6.- Edozein multzo infinituri topologia kofinitua elkar diezaiokegu. Espazio topologiko horretan multzo irekiak multzo hutsa eta osagarri finitua duten multzoak dira. Multzo infinitu batean defini daitekeen Frechet erako topologiarik txikiena da. Ohartu multzo finitu baten kasuan, topologia kofinitua topologia diskretuarekin bat datorrela.
7.- Edozein multzo ez- kontagarriri elkar diezaiokegun beste topologia bat topologia kokontagarria da. Topologia horretan multzo irekiak multzo hutsa eta osagarri kontagarria duten multzoak dira. Topologia hau oso erabilgarria da kontradibideak bilatzeko egoera askotan.
8.-R multzoaren gaineko topologia naturala ohiko topologia da. Ohiko topologia tarte irekien bidez sortzen da. Tarte ireki guztien familiak topologia horren oinarri bat osatzen du. Horrekin esan nahi da multzo ireki guztiak oinarriko multzoen bildurak direla. Hau da, multzo bat irekia da multzoko puntu guztietarako puntu hori barnean duen tarte ireki bat existitzen bada multzotik ateratzen ez dena.
9.- R multzoaren gainean ere Sorgenfrey-ren topologia (behe-limitearen topologia izenarekin ere ezaguna)  defini dezakegu. Topologia horretan oinarriko multzo irekiak [a,b) erako tarte erdi-irekiak dira.
Aurreko adibideek erakusten dutenez, multzo beraren gainean hainbat topologia desberdin defini daitezke. Batzuetan topologia horiek konparagarriak dira. \tau_1  topologiako multzo guztiak \tau_2 topologian ere badaudenean, hau da, \tau_1 \tau_2- ren azpifamilia bat denean (\tau_1\subseteq \tau_2) \tau_2 \tau_1 baino finagoa dela esaten da. Adibidez, 9. adibidean, R-ren gainean definitutako sorgenfreyren topologia ohiko topologia baino finagoa da.
Izan bedi (X,τ) espazio topologikoa. F\subsetX azpimultzo itxia dela esango dugu bere osagarria, X-F, irekia bada.
(X,τ) espazio topologikoaren itxien familia normalean C idatziko dugu, hau da:
Azpimultzo itxiek ondoko propietateak betetzen dituzte:
(C_1) Multzo hutsa eta X itxiak dira.
(C_2) Azpimultzo itxien ebakidura azpimultzo itxia da.
(C_3)Azpimultzo itxien bildura finitua azpimultzo itxia da.
Inguruneen bidezko definizioa.
Izan bedi X multzo bat. Izan bedi N: X -> P(P(X)) x elementu bakoitzari X-ren azpimultzoen familia ez-huts bat elkartzen dion funtzioa. N(x) familiako elementuek x-ren ingurune izena dute. N funtzioa ingurune topologia deitzen da honako axioma hauek betetzen baditu
1.- N x-ren ingurune bat bada (hau da, N\inN(x)), orduan x\inN. Beste era batera esanda, puntu bakoitza bere ingurune guztietan dago.
Champ-Haut
Champ-Haut Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Champ-Haut udalerrian erroldatutako biztanleak 52 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
2.- N X-ren azpimultzoa bada eta x-ren ingurune bat barruan badu, orduan N ere x-ren ingurune bat da. Hau da, x-ren ingurune bat parte duen X-ren edozein azpimultzo x-ren ingurunea da baita ere.
Champ-Haut
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
3.- x-ren bi inguruneren ebakidura x-ren ingurunea da baita ere.
Champ-Haut
Etxebizitza
2007an 31 etxebizitza zeuden, 16 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 29etxeak ziren. 16 etxebizitza nagusietatik 14 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek hiru gela zituen, 5 etxek lau zituzten eta 10 etxek bost zituzten. 4 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 4 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
4.- x-ren edozein N ingurunek x-ren ingurune den M azpimultzo bat du parte, non N M ren puntu guztien ingurunea izango den.
Champ-Haut
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
Ohartu kasu horretan, bere puntu guztien ingurune diren X-ren azpimultzoek X-ren gaineko topologia bat osatzen dutela:
Doubravice (Trutnoveko barrutia)
Doubravice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 374 biztanle ditu eta 5,65 kilometro koadroko azalera. Trutnoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1331 urtean egin zen.
Champ-Haut
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden2 saltokiak «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresenak ziren.
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
τ={U\subseteqX : \forallx\inU, U\inN(x)}
Champ-Haut
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Champ-Haut udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 455 hektarea erabiltzen.
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
Inguruneei buruzko lehenengo hiru axiomen esanahia argia da. Laugarren axiomak, ordea, oso erabilera garrantzitsua dauka teoriaren egituran. Erabilera hori X-ren puntu desberdinen inguruneak erlazionatzean datza.
Champ-Haut
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Espazio topologiko
Inguruneen bidezko definizioa.
Inguruneekin lotutako adibide ohikoenetako bat R zuzen errealarena da, non R-ren N azpimultzo bat x zenbaki erreal baten ingurune izango den baldin eta N multzoak x barruan duen tarte ireki bat parte badu.
Beste aldetik, espazio topologiko baten multzo irekiak ematen direnean, 1-4 axiomak beteko dituzten inguruneak berreskuratu daitezke modu honetan:
N x-ren ingurunea da baldin eta soilik baldin x puntua barruan duen U ireki bat N-ren parte bada.
Beraz, inguruneek guztiz zehaztuta uzten dute topologia, eta alderantziz.
Aurreko metodo horietaz gain, badaude beste hainbat modu baliokide espazio topologikoak definitzeko. Hau da, aztertu ditugun, ireki, itxi, edota ingurune kontzeptuak beste abiapuntu batzuk hartuta ere berreskura daitezke: itxitura- eragileak, barrualde- eragileak,…
Funtzio jarraituak
Espazio topologikoak dira aplikazio jarraituak definitu daitezkeen testuinguru zabalena. f: X -> Y bi espazio topologikoren arteko funtzio bat jarraitua dela esaten da \forallx\inX eta f(x)-ren N ingurune guztietarako existitzen bada x-ren M ingurune bat non f(M)\subseteqN den. Definizio hori analisiko ohiko definizioarekin erraz erlazionatu dezakegu. Aurreko definizioaren parekoa da honako definizio hau: f jarraitua da ireki guztien aurreirudiak irekiak badira. Definizio horren ideia da konturatzea ez dagoela inolako “jauzirik” eta “banaketarik” funtzioan. Homeomorfismo bat jarraitua den eta alderantzizko a ere jarraitua duen bijekzio bat da. Bi espazio topologiko homeomorfoak direla esaten da existitzen bada bien artean funtzio bat homeomorfismoa dena. Topologiaren ikuspuntutik, espazio homeomorfoak bereiztu ezinak dira. (Artikuluaren hasieran aipatutako katilu eta erroskilarekin gertatzen den era berean).
Espazio topologikoen adibide garrantzitsua
Artikuluaren hasieran aipatu bezala, badaude matematikan hainbat egitura ezagun bereziki espazio topologikoak ere badirenak. Egitura horietako bat espazio metrikoak dira.
Espazio metrikoek metrika bat daukate definituta, puntuen arteko distantziaren nozio zehatza.
Espazio metriko guztietatik topologia metriko bat lor dezakegu, non oinarriko multzo irekiak metrikak definitutako bola irekiak baitira.
R^nmultzoaren ohiko topologia, ohiko metrikak definitzen duen topologia da, hau da, oinarriko irekitzat bola irekiak dituen topologia. Era berean, C, zenbaki konplexuen multzoari eta C^n multzoari ohiko topologia elkar dakieke non oinarriko irekiak bola irekiak baitira baita ere.
Topologien eraikuntza
Modu ezberdinak daude espazio topologiko berriak definitzeko. Erabilienak azpiespazioa k,  biderkadura espazioak edota zatidura espazioak dira.
Espazio topologiko baten azpimultzo bakoitzari azpiespazio topologia elkartu ahal zaio. Azpiespazio topologia horretan multzo irekiak espazio handiko irekien eta azpimultzoaren arteko ebakidurak dira. Irekien familia horrek topologia izateko baldintzak betetzen ditu eta ireki horien bidez lortutako topologiari topologia erlatibo deritzo.
Biderkadura espazioak erabiltzen baditugu topologiak sortzeko, espazio topologikoen familia bat behar dugu (finitua zein infinitua).Espazio topologiko horien biderkadurari biderkadura topologia elkartu ahal zaio. Faktore bakoitzaren azpimultzo irekien aurreirudiak proiekzio koordenatuen bidez hartuz gero, aurreirudi guzti horiek azpioinarri bat osatzen dute. Azpioinarri horretatik biderkadura topologia lor dezakegu, eta horrela biderkadura espazioa lortu. Bereziki, biderkadura finituetan, biderkadura topologiaren oinarria faktore bakoitzean irekiak direnmultzoen biderkadura guztiek osatzen dute.
Zatidura espazioen bidezko topologien eraikuntza, zatidura multzo bati egitura topologikoa ematean datza. Horretarako, proiekzio naturala jarraitua izatea eskatuko dugu. Hau da, (X,τ) espaziotik zatidura espaziora doan aplikazioa jarraitua izan behar da. Badakigu zatidura multzoari topologia indiskretua elkartzen badiogu proiekzio naturala jarraitua izango dela, baina topologia hori baino finagoa den topologia egokiagoren bat aurkitu nahi dugu. Horretarako, eremuko topologian aurreirudi irekia duten zatidura multzoaren azpimultzo guztiak hartuko ditugu topologia berriko multzo ireki gisa. Multzo ireki horien familiak osatuko du zatidura topologia, eta zatidura multzoarekin elkartzean, zatidura espazioa lortuko dugu.
Espazio topologikoen eraikuntza
Espazio topologiko asko beraien artean homeomorfoak diren taldeetan sailka ditzakegu propietate topologikoak erabiliz. Propietate topologikoak homeomorfismoen bidez gordetzen diren propietateak dira. Beste era batera esanda,  bi espazio topologiko homeomorfoak badira, espazio biek propietate topologiko berberak izango dituzte. Beraz, bi espazio topologiko homeomorfoak ez direla frogatzeko, nahikoa da biek partekatzen ez duten propietate topologiko bat aurkitzea. Baina adi, bi espaziok propietate topologiko berberak izateak ez du bermatzen homeomorfoak izango direnik. Propietate topologikoen adibide dira trinkotasuna, konexutasuna, metrizagarritasuna eta zenbait banantze axioma.
Bokermannohyla carvalhoi
Bokermannohyla carvalhoi Bokermannohyla generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Metachanda
Metachanda Metachandidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Metachanda thaleropis da.
NGC 7534
NGC 7534 galaxia bat da, Pisces konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Kaliforniako Unibertsitatea Los Angelesen
Kaliforniako Unibertsitatea Los Angelesen (University of California, Los Angeles), baita UCLA ere, Los Angelesko Westwood auzoan kokatuta dagoen unibertsitate publikoa da. Estatuko hiriburuan kokaturik, Kaliforniako Unibertsitatea osatzen duten hamar campusetako bat bada.
Bere irakasle, ikasle eta ikerlariek 15 Nobel Sari lortu dituzte (ikasleek bakarrik: 7).
Evaristo Txurruka kaia
Evaristo Txurruka kaia Bizkaiko Bilbo hiriburuan dagoen kai bat da. Abandoibarra auzoan dago, Bilboko itsasadarraren ezkerreko ertzean Guggenheim Bilbao Museoaren albotik igarotzen den pasabidea da. Bilboko itsasadarra, Ingelesen Landako kaia, Guggenheim Bilbao Museoa, Salbeko zubia eta Uribitarteko kaiaren artean dago.
Izena Evaristo Txurruka euskal ingeniari zor dio, hain zuzen ere, Getxoko Areeta auzoan dagoen Txurruka kaiaren antzera.
Eraikin interesgarriak
Evaristo Txurruka kaiaren inguruan honako eraikin, leku eta eskultura nabarmen hauek daude:
Garraiobideak
Eremu hau nagusiki Bilboko Tranbiaren bidez komunikatua dago, bertan EuskoTraneko A lineako zenbait geltoki daudelarik:
Milton (Iowa)
Milton Iowako hiri bat da. Van Buren konderrian kokatua dago. 2010ean 443 biztanle zituen, 6.5 kilometro koadrotan banatuta.
Andreone etxea
Andreone etxea Lezon dagoen XVII. mendeko eraikina da, Done Jakueren ibilbide kulturalak zeharkatzen duen Lezoko kale Nagusiko 31. zenbakian kokatzen dena. Lezoko Kultur Etxeak du egoitza bertan.
Ezaugarriak
Etxe hau exentoa da, hau da, ez du beste etxerik alboetan eta oinplano laukizuzena du. Lau isurietako teilatua du eta hertz bakoitzean floroi txiki edo pinakulu bat du, garaiko dorretxeen modura.
Behe solairua eta beste bi dauzka. Kale Nagusira ematen duen fatxadan baoak simetrikoki jarriak daude. Behe solairuan, sarbidea zabala eta alboetan bi bao txiki ditu, lehenengo solairuan bi balkoi sinple eta hirugarrenean fatxada osoa hartzen duen balkoia bi sarbiderekin. Sarbide hauen artean XVIII. mendeko armarri laurdendu barroko bat dago. Fatxada hau eta izkinak harlanduzkoak dira. Beste fatxadetan aldaketak egon dira
Ondarea
Eusko Jaurlaritzak izendatutako ondarea da.
Pwll-coch
, Galesko Cardiff hiriburuan dagoen herri bat da.
Artemisinina
Artemisinina (txineraz: 青蒿素, qing hao su) eta haren deribatu erdisintetikoak sendagai multzo bat dira, Plasmodium falciparum-ek eragindako malariaren tratamenduan erabiltzen direnak. Tu Youyou txinatar ikerlariak isolatu zuen 1972, txinatar medikuntza tradizionalean erabiltzen den Artemisia annua landaretik. Tu Youyouk 2015eko Medikuntzako Nobel saria jaso zuen. Karolinska Institutuaren arabera, Afrikara mugatuta, urtero 100.000 pertsona onik ateratzen dira malariatik botika horri esker.
Egitura kimikoari dagokionez, laktona seskiterpenikoa da, peroxido-zubi bat duena. PfATP6 proteinaren inhibitzailea dela aurkitu zen 2003an, bizkarroiak energia ekoizteko erabiltzen duen proteinetako batena, hain zuzen ere. Munduko Osasun Erakundeak artemisina monoterapian ez erabiltzeko aholkatzen du, bizkarroi batzuk erresistentzia garatzen ari direlako; hori dela-eta, malariaren aurkako beste sendagai batekin batera hartu ohi da.
Historia
1970eko hamarkadaren hasieran, kinina edo klorokina erabiltzen ziren malaria tratatzeko, baina gero eta eraginkortasun txikiagoarekin. Horren aurrean, Tu Youyouk Txinako medikuntza tradizionalera jo zuen, malariaren aurkako konposatu berri baten oinarri bila. Malariarekin infektatutako animaliekin ikertuta, Artemisia annua landaretik ateratako estraktu bat interesgarria izan zitekeela iruditu zitzaion. Probatu zuenean, ordea, ez zituen esperotako emaitzak jaso.
Horrenbestez, iraganeko literatura medikoa aztertu zuen, eta han topatu zituen bere ikerketa bide onera eramateko gakoak. Horri esker, Artemisia annua landarearen konposatu aktiboa isolatu zuen, artemisinina. Animalietan ez ezik, gizakietan ere eraginkorra zela frogatu zuen. Horretan oinarrituta garatu ziren malariaren bizkarroia zikloaren lehen faseetan hiltzen duten eragile berriak.
Countess Dracula
Elisabet Báthory (1560-1614) hungariar pertsonaia historikoaren bizitzan oinarritua dago.
Argumentua
XVII. mendea, Hungaria. Elisabeth Nádasdy kondesak (Ingrid Pitt) betiko gaztetasunaren sekretua topatuko duelakoan ehundaka neska gazte birjin hilarazi ditu, hain odolaren bidez eder eta gazte mantentzeaz gain, bere libidoa areagotzen duelako ustea baitu. Bere maitalea den Dobi kapitainak (Nigel Green) eta bere morroiek ehundaka emakume eta bahitzen ditu, Elisabeth eta Imre Toth kapitainak (Sandor Elès) beste hainbat harreman sexual dituzten artean. Hilketak ezkutatzeko asmoz, duen itxura gazteaz aprobetxatu eta bere alaba dela esango du, baina bere benetazko alaba Ilona (Lesley-Anne Down) gaztelura itzultzean, egoera odoltsu hura erabat kontrolpetik kanpo eta agerian geldituko da.
The Landmark
The Landmark Arabiar Emirerri Batuetako Abu Dhabi hirian eraikitako bulego dorrea da. Dorrea 2006 eta 2012 urteen artean eraiki zen eta 324 metro eta 72 solairu dauzka izan zuten.
Cesar Pelli & Associates Architects arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Paraxerus boehmi
Paraxerus boehmi Paraxerus generoko animalia da. Karraskarien barruko Xerinae azpifamilia eta Sciuridae familian sailkatuta dago.
Torre Le Nocelle
Torre Le Nocelle Italiako udalerri bat da. Avellinoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torre Le Nocellek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Coelorinchus maculatus
Coelorinchus maculatus Coelorinchus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Antso II.a Gaztelakoa
Antso II.a Gaztelakoa Azkarra (1036/1038-Zamora, 1072ko urriaren 7a), Gaztela (1065 - 1072), Galizia (1071 - 1072) eta Leongo erregea (1072) izan zen.
Fernando I.a Leon eta Gaztelakoa eta Antsa Leongoa zituzten gurasoak. Alberta ezkondu zuen, litekeena atzerritarra. Aitaren partetik Gaztelako Erresuma jarauntsi zuen.
1068an Antso IV.a Nafarroakoa eta Antso Aragoikoa bere lehengusuak mendean hartu zituen Hiru Antsoen Gudan. Aragoiko konderritik Bureba, Errioxa eta Araba berreskuratu zituen.
Orduan Leongo Erresuma konkistatzeari ekin eta 1072an lortu zuen. Hala ere, leondarrek onartu ez eta Antsok Zamora setiatu zuen. Setioan Vellido Dolfos bertako nobleak erail zuen. Hori zela eta, Alfontso bere anaiak Leongo Erresuma berreskuratu ez ezik Antsoen lurrak ere lortu zituen.
Al-Hoceimako lehorreratzea
Al-Hoceimako lehorreratzea (desembarco de Alhucemas) espainiar armadak Abd el-Krimek zuzendutako riftarren aurka Al-Hoceima marokoar hiritik gertu n egindako lehorreratze militarra izan zen, Rifeko Gerrari amaiera eman ziona. Historian lehendabiziko aire- eta itsas lehorreratzetzat hartzen dute.
Espainiar-frantziar itsas armadak Ceuta eta Melillatik eraman zituzten 13.000 soldadu, Al-Hoceimako badian lehorreratu zituztenak. Operazioaren komandante nagusia Miguel Primo de Rivera jenerala izan zen baina bertan nagusia José Sanjurjo nafar jenerala izan zen. Bere aginduetara Ceuta eta Melillako brigaden jeneralak izan ziren, Leopoldo Saro Marín eta Emilio Fernández Pérez hurrenez hurren, eta parte-hartzaileen artean Francisco Franco koronela. Hau, Espainiako Legioa zuzenduz egin zuen lanagatik brigada-jeneral bilakatu zen.
Minburn (Iowa)
Minburn Iowako hiri bat da. Dallas konderrian kokatua dago. 2010ean 365 biztanle zituen, 0.72 kilometro koadrotan banatuta.
Al-Hoceimako lehorreratzea
Aurrekariak
Annualgo hondamendiaren ondoren, armada espainiarrentzat ezinezkoa zen galdutako lurraldeak berreskuratzea eta, horregatik, errebeldeen hedapena geldiarazteko saiakeretan murgildu zen, ekintza militar mugatu eta lokalizatuak burutuz.
Aldi berean, erantzukizunen arazketari ere ekin zioten (Picasso Expedientea) eta indar politikoak, iritzi publikoa eta armada bera ere Babesletza utzi edo ahalik eta azkarren ekintza militarrei heldu eztabaidatzen hasi ziren.
1923ko irailean, Primo de Riveraren estatu-kolpea izan zen, hasiera batean, Babesletza uztearen aldekoa, baina, 1924an, Abd el Krimen erasoek Tetuan, Ceuta eta Melillan berriro atzerarazi zituenean, riftarra garaitu eta espainiarrak Babesletzan ezartzeko gogo bizian jarri zen.
Lehorreratzearen prestakuntza
1925eko apirilean, gertaera esanguratsua izan zen: espainiarren aurka izandako garaipenen ondoren, Abd el-Krimek Babesletzaren alde frantsesari egin zion eraso. Honek riftarren aurka egingo zuen fronte komuna egiteko ideia eman zien frantses eta espainiarrei eta, urte bereko ekainean, Madrilgo konferentzian itxi zituzten hainbat akordio. Horietako bat izan zen Al-Hoceimako espainarren lehorreratzea, aireko eta ureko flota konbinatu frantses-espainiar baten laguntzaz egingo zena.
Al-Hoceima, Beni Urriaguelen kabilaren asentamenduan zegoen eta Abd el Krim bertan ari zen riftarren altxamenduen buru. Espainiarrek lurretik egin zituzten operazio militar guztiek, Annualgo hondamendian amaitu zuen 1921ekoa tarteko, gune honen okupazioa zuten helburu eta, bat bestearen atzetik, porrotera joan ziren.
Operazioak 18.000 gizon lehorreratzea aurreikusi zuen, azkenean 13.000 besterik ez baziren izan ere. Al-Hoceima okupatu eta 11.000 riftarrez osatutako arerioari egingo zien aurre. Espainiaren lehen ekintza anfibioa izango zen eta, I. Mundu Gerran, 1915ean, anglofrantsesek Gallipolin eginiko antzeko operazioak izandako porrotak ez zion lasaitasunari lekurik uzten.
Jakinaren gainean egon zitezkeen riftarrek lurraldea indartu eta minatu zuten eta espainiarrek lehorreratze gunea aldatu beharrean izan ziren, Al-Hoceimatik mendebaldera aldera zeuden Cebadilla hondartza eta Quemado kalara joan ziren.
Lehorreratzea
Irailaren 7rako aurreikusita zegoen lehorreratzea, eguraldi txarra medio, 1925ko irailaren 8an hasi zen Ixdain eta Cebadillako hondartzetan eta Gibraltarren zeuden britainarrei erositako Gallipoliko lehorreratzean erabilitako K moduko 24 gabarra erabili zituzten.
Kostaldean, riftarrek, espainarrei hartutako 70 eta 75mm-ko kanpainako hamalau pieza zituzten eta orain atzerriko instruktore mertzenarioek maneiatzen zituzten. Metrailadoreak ere bazituzten.
Ontziteriaren eskuadren kanoi eta hegazkinen bonbardaketen laguntzaz, lehen olatu-kolpea 11:30ean hasi zen. Harrokak zeudela-eta, Ixdaingo hondartzakoa kostaldetik 50 metrra lehorreratu behar izan zuen.
Bitartean, Cebadillako hondartza minatuta zegoela jakin zuten eta 40 bat mina bazeudela hondar azpian. Haiek leherrarazi eta bigarren olatu-kolpea hasi zen 13:00etan, aurreratze azkar bati ekinez hondartza gainak okupatzeko xedean. Hasiera batean, 9.000 gizon lehorreratu ziren eta, eguna aurrera, operazioan jarraitzeko behar ziren baliabideak lehorreratzen aritu ziren. Arratsaldean, riftarren artileriak gogor ekin zion suari eta baja asko eragin zizkien espainiarrei, Alfonso XIII eta Jaime I korazatuei ere kalteak eraginez. Airez erantzun zien erasoei espainiarrek eta, eguna amaitzean, 13.000 gizon bazeuden lur hartuta.
Aipatzekoa da, Al-Hoceiman erabili zirela lehen aldiz tankeak lehorreratze batean; 11 Renault FT-17 eta 6 Schneider CA1 izan ziren eta ez zuten arrakasta handirik lortu, baina zirrara handia sortu zuten. Era berean, aire, itsaso eta lurreko indarrak batera aritu ziren lehen aldiz aginte bateratu baten pean -Primo de Rivera-, lehorreratze anfibioa deritzon kontzeptua sortuz.
Irailaren 23an, aurrerapenarekin jarraitzeko agindua eman zen, Al-Hoceimako badia hartzen zuten lerroa okupatuz hilaren 26an. Irailaren 30ean, aireko eta beharrezko laguntza logistikoa lehorreratzea ukatzen zuen beste denborale baten ondoren, hasi zen azken erasoa, urriaren 13rako konponduko zena. 1926ko udaberrian, Al-Hoceimatik Abd el Krimen porrota izan zen eta Babesletzaren okupazio eta bakea ezarri ziren.
Doubravice (České Budějoviceko barrutia)
Doubravice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 311 biztanle ditu eta 1,82 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1542 urtean egin zen.
Tympanuchus phasianellus
Tympanuchus phasianellus Tympanuchus generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
Catalina Foothills (Arizona)
Catalina Foothills Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pima konderrian dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ruarsita
Ruarsita sulfuro motako minerala da eta arsenopyrita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Ruarsita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 7 da.
Jacques Bergeret
Jacques Bergeret (Baiona, Lapurdi, - Paris, Frantzia, ) Frantziako Itsas Armadako amirala izan zen. Lotinant zen 1795. urtean, eta kapitain izendatu zuten bi urte geroago. Urte berean, britainiarren aurkako borroka latz baten ondorioz, atxilotu egin zuten. Aske utzi ondoan eta ontzi batzuen buru zela, Indiako itsasoetan jarraitu zituen bere eginkizunak. 1831n, amiralorde zela, Ohorezko Legioaren Gurutze Handia jaso zuen. 1852. urtean senatari hautatu zuten.
Séptimo
Séptimo 2013ko Patxi Amezcua nafar zinema zuzendariaren filma da.
Sinopsia
Sebastián egunero Luna eta Luca bere seme-alabak biltzen ditu Delia emazte ohiaren etxean. Jaisteko igogailua hartzen du eta umeek eskailerak. Behin, eskailerak jaistean, umeak desagertuta daude.
Radyr
, 'Radur', Galesko Cardiff hiriburuan dagoen barruti bat da.
Aezkoa
Aezkoa Euskal Herriko ibar eta komunitate bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatua. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 58,7 kilometrora. Altuera 655 eta 1466 metro artekoa da, eta 198,41 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Pirinioetako ibar hori, argi eta garbi, salbuespena da Pirinioetako trazaduraren barruan; izan ere, mendiak mendebaldetik ekialdera hazten doaz, eta ibarrak gero eta altuagoak dira, baina Aezkoaren kasuan, mendiak altuagoak izan arren, ibarra baxuagoa da, askoz sakonagoa baita. Irati ibaiak bere ibilbidea egin du mendian, eta ibar malkartsua sortu du, azalera laua baino ez duena, baina oso hezea, eta horregatik ugari dira basoak, Irati bera bezala. Gainera, urak ibarreko agertokia osatzen duten haitz eta amildegi ugari sortu ditu. Arkitektura tradizionalak horma zuriak ditu, harri arrosazko estaldurekin, egurrezko dekorazioekin eta bi edo lau isurkiko teilatuekin
Leire Baños
Leire Baños Indakoetxea (Irun, 1996ko azaroaren 29a) gipuzkoar futbolaria da, erdilari jokatzen duena. Gaur egun Espainiako Emakumezkoen Futbol Ligaren Lehen Mailan aritzen den Real Sociedad futbol-taldean urte luzez jokatu ondoren 2021ean fitxatu du. Atletismoan ibili bazen ere, futbola aukeratu zuen.
Klubak
Dunboa-Eguzkin jokatu zuen lehendabizi, 2007tik 2009ra.
Aezkoa
Bertako biztanleak aetzak dira. Ibarburua Aribe udalerria da, non batzarretxea den.
Leire Baños
Klubak
Ondoren, Irun Artian jokatu zuen hiru urtez, 2009tik 2012ra.
Oiartzun
Oiartzunek fitxatu zuen 2012an.
Bertan, urte bat jokatu zuen bigarren mailan.
Aezkoa
Izena
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Aezkoa izenaren etimologia eztabaidatua da. Batzuentzat, bere geografia latz eta menditsuarekin lotzen da (aiz > aez –"haitz"– + ko –genitibo– + a –artikulu– = "haizkoa"); beste batzuentzat, berriz, inguruan haritzak (haritz > ariz > aiz > aez –"haritz"– + ko –genitibo– + a –artikulu– = "harizkoa") egotearekin.
Leire Baños
Reala
2019ko Maiatzaren 11n, klubarekin lehen titulua (Erregina Kopa) lortu zuen Granadan, Nuevo Los Cármenes estadioan. Aurkaria Atletico Madril izan zen eta Reala suertatu zen garaile, 2-1 emaitzarekin.
2019ko Abuztuan, Euskal Herriko Kopa lortu zuen Azpeitian, Athleticen aurka 3-0 irabazi ostean. Leirek sartu zuen hirugarren gola.
Aezkoa
Etimologia
Ikus daitekeenez, bi kasuetan adierazten da kide direla (haizkoa edo harizkoa). Horregatik, izena ibarra ("haran") hitzarekin batera sortuko zen, "haizko ibarra" edo "harizko ibarra" moduan. Inguruko beste ibar batzuetan ez bezala, hala nola Erroibarren ("Erroko harana") edo Artzibarren ("Artziko harana"), Aezkoa izeneko herrigunerik ez zegoenez, ibarra hitza alde batera utzi ahal izan zen ibarra izendatzeko, ez baitzegoen nahasterik. Horrela, beste ibarrek bi hitzak batean bildu zituzten (Erroko ibar > Erroibar, Artziko ibar > Artzibar), eta Aezkoa "Aezkoa" bezala geratu zen.
Leire Baños
Reala
2020ko Otsailan, lehenengo Espainiako emakumezkoen Superkopa jokatu zuen Salamancan. Finalerdietan Levante gailendu zuten Leirek sartutako golari esker. Finala Bartzelonaren aurka galdu ostean, txapeldunorde geratu zen.
Aezkoa
Armarria
Aezkoako armarriak honako blasoi hau du:
Armarri hau bera da Aezkoa osatzen duten herri guztientzat.
Leire Baños
Espainiako selekzioa
19 urte azpiko taldearekin Europako txapeldunorde gelditu zen.
Aezkoa
Bandera
Aezkoako banderak Aezkoako armarria dauka hondo gorri baten gainean. Bandera hau bera da Aezkoa osatzen duten herri guztientzat. Armarria, gainean kasket bat eta bi aldeetan lanbrekinak dituela irudikatzen da, baita azpian "Aezkoa" inskripzioa duela ere.
Geografia
Mendebaldeko Pirinioetan kokatua, Nafarroako ibarrei erdian; iparraldean Ortzantzurieta (1 567 m), Urkulu (1 419 m) eta Mendizar (1 323 m) mendiak nagusi dira eta iparekialdean Abodi. Irati ibaiak ibarra sortu zuen. Ekialdean Abaurreko lautada dago, Zaraitzu ibaiaren ibaiadarra den Zatoia ibaiara urak isurtzen dituen ibarreko toki bakarra da.
Ingurune naturala eta klima
Orografia menditsua du, guztiak 1 500 metrotik beherakoak. Pirinio Garaiaren eta Pirinio Beherearen arteko trantsizio-eremu bat da, eta, beraz, mendietan txertatutako mendigune harritsuak ere badaude. Haritz eta pago baso izugarriek erakargarri egiten dute Aezkoako paisaia, Irati ibaiaren ur biziak osatzeko.
Neguak elurte oparoak eskaintzen ditu Aezkoan, eta udak, berriz, leunak eta atseginak.
Estazio meteorologikoak
Aezkoan dagoen Abaurregaina udalerrian, itsasoaren mailatik 1050 metrora, Nafarroako Gobernuak 1931an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1971an, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Aribe udalerrian, itsasoaren mailatik 701 metrora. Ariben dagoen neurgailuak balio zehatzagoak ematen dizkie ibarreko herri gehienei, hobeto asimilatzen baitira bertako baldintza klimatikoetara. Abaurregainekoak, bere aldetik, ibarreko goialdeak aztertzea ahalbidetzen du, baita Abaurregaina eta Abaurrepea herriak ere.
Banaketa
Aezkoak 9 udalerri ditu:
Historiaurrea
Paleolitoaren amaierako presentziari buruzko datuak daude (Zatoiako leizean aurkitutako 10 000 urteko antzinatasuneko aztarnak eta Aizpeakoa 8 000 urtekoak). Neolito garaikoak monumentu megalitiko ugari daude. Inguruko metal aberastasuna eta Orbaizeta eta Ezterenzubi arteko Azpegi mendatean aurkitutako aztarnak kontuan hartuta, metalurgia ezagutu zutela uste da. Jarduera horrek XIX. mendera arte iraun zuen Burdinezko Munizioen Fabrikan.
Antzinaroa
Erromatarren garaiko aztarnak ere badaude, hala nola galtzaden aztarnak, eta gaur egun aztertzen ari dira. Urkulu mendiaren tontorrean dorre bat dago, orain arte garai honi egozten zaiona eta garaipen bat ospatzeko eraiki zitekeena (Sertorioren gerran edo Akitaniako konkistan).
Erdi Aroa
Erdi Aroko lehen mendeetako iluntasunean, Aezkoako ibarraren eta bere herrien eraketa ezkutatzen da. Iruñeko monarkia IX. mendean ezarri aurretik ere bazen Aezkoako komunitatea. Suposatzen denez, aetzak Orreagako guduan ere parte hartu zuten (778. urtea), non Karlaundi eta bere armada garaituak izan ziren, eta Europa osoan ospetsu egin zen Errolanen kantua, non Errolan enperadorearen izurde eta ilobaren heriotza kontatzen den.
XI. mendean Iruñeko Erresumako barrutietako bat zen eta, adibidez, Semeno Gartzeitz jaunari (1079-1085) eta, ondoren, Lope Semenetzi (1112-1138) eman zitzaion. XIII. mendetik almiradio bat osatu zuen, Zangozako merindadeko barruti txikia, eta bat zetorren alkate propioa zuen udal-erakundearekin eta herriguneetako ordezkarien batzorde batekin. Antso VIII.a Azkarra nafar erregeak 1229an eguneratu eta bateratu zituen bailarako biztanleek, erregeorde-gizon gisa, urtean 4 500 soldatatan zenbatuz zor zituzten zerga guztiak; gainera, beren bailararen barruan bakarrik lan egiteko baimena eman zien. Ondorengo erregeek berretsitako estatutu horretan (besteak beste, 1387., 1408., 1462. eta 1496. urteetan), ez da sartzen subiranoari zor zaizkion urteko hiru afarien derrigortasuna, Luis I.a Nafarroakoak 1308 bihurtu baitzituen 600 soldatako errolda batean.
Karlos Bianakoa printzeak 1455ean eman zizkion errentak eta ibarraren gaineko jurisdikzioa Joan Kardona bere kontseilari eta maestrehostalari, indarra hartu baitzuen. Juan II.ak orduan erakutsi zioten leialtasuna saritu zuen, eta, 1462an, frankiziaren eta kaparearen pribilegio kolektiboa eman zien; hartara, zerga tradizionaletatik salbuetsi zituen, eta “Portu Handiak” direlakoak (Aezkoako mendiak) Garazirekin batera erabiltzeko aukera eman zien, kasu honetan 194 florinen urteko erroldaren bidez. Orreagan, 1496an, 104. urteurren errealetan sartu ziren, Joanes III.ak eta Katalina I.ak, eta horiek ibarreko gizonak askatu zituzten ordainleku eta pontajeetatik erresuma osoan.
Aezkoak sarritan izan zituen muga-gatazkak eta larre-aprobetxamenduak Zaraitzuko ibarrekin (1205, 1237), Auritzekin (1253), Orreagarekin (1264, 1347) eta Aldudeko ibarrekin (1401), zeinarekin ez duen muga egiten. Zereal-ekoizpen zailaz gain, ibarreko ekonomia, Erdi Aroan, txerri-aziendaren ustiapenean oinarritu zen, mendietan bertan elikatua, baita Landetarainoko transhumantzia-erregimeneko behi-aziendetan ere. Inguru geofisikoaren iraupen-maila apalek aldian-aldian populazio-soberakinak sortu zituzten, hala nola 1056an Oibar populatzera gonbidatutako aetzak, edo XIV. eta XV. mendeetako Nafarroako armadetan erroldatutako arkulari eta baleztari adituak. Espezializazio militar hori Antso VII.a Azkarraren foruaren azpian dago; izan ere, aurreikusten da hezurra edo zamalkada mobilizatzen den kasuetan aetzak subiranoaren beraren guardia pertsonalean sartuko direla.
Ibarreko elizei dagokienez, ustez Antso Larrosa (1134-1135) gotzainak Orreagako ospitalera transferitu zituenak eta erromatar aita santuek (1137, 1203 eta 1218) horrela berretsi zituztenak, jasota dago Abaurregaineko, Abaurrepeko eta Garaioako elizak benetan Eugenio IV.a aita santuak 1441ean kolegiatari gehitu zizkiola. Erregearen laguntza jaso zuen 1319an, haranak urtean 600 soldata ordaintzen baitzituen afari gisa.
XV. mendearen bigarren erdian agaramondarren eta beaumondarren arteko borrokek ondorio tamalgarriak ekarri zizkioten ibarrari, agaramondarren bandoan mantendu baitzen. Beaumondarrek herriak erre, ondasunak lapurtu eta jende asko hil zuten.
Aro Modernoa
Aezkoak goranzko joera demografikoa izan zuen XVI-XVIII. mendeetan. XVI. mendean jazarritako sorginkeria-praktiken eszenatoki izan zen. Eremu horretan, Nafarroako konkistaren ondoren, goinabartarren eta baxenabartarren arteko harremanen historiaren ezaugarri diren mugako istiluak gertatu ziren, bereziki larreen kontuengatik. 1595ean, zehazki, berrogeita hamar garazitar banda batek Hiriberri eraso zuen, Joan Iriarte hilez zauritu eta Martin Berria eskribaua hil zuen. Abizenaz, Hiriberri, Garralda eta Garaioako kanpaiez, ibarreko alkate eta kapitain Antso Elizondoren aginduz deiturik, sarkinak preso hartu zituzten. Mugako posizio horrek aukera ematen zien, hala ere, muga-zergen legedia errazago urratzeko. 1612an erregeordeak aetzak eta mugako beste ibarra batzuetako bizilagunak indultatu behar izan zituen ogia eta ardoa esportatzeagatik jarritako isunengatik.
Frantziarekiko gerretan, beren mendiak defendatzeko obligazioa zuten, beren alkate eta kapitainaren agindupean, eta harana uztera behartu gabe. Horregatik, XVIII. mendearen hasieran, Erresumako Gorteei memoria bat aurkeztu zieten, erregeordeak Auritz eta Orreagako mendiak defendatzera eta, ondoren, Zangoza defendatzera joateko aginduen aurka. Mende honetan ibarreko bizitza markatzen duten hiru gertaera nabarmentzen dira. Lehena, 1774tik 1775era bitarteko azienda-izurritea da, Nafarroako ia behi-azienda guztia deuseztatu zuena. Bigarrena, Orbaizetako Munizio Fabrikaren eraikuntza izan zen, eta, horren ondorioz, ibarreko mendien gaineko jabetza eta eskubideak galdu ziren, 1984ra arte itzuli ez zirenak. Hirugarrena, Konbentzioaren Gerra da (1793-1795), non ibarreko herri gehienak suntsituak izan ziren, baita setioen xede nagusi izan zen munizio-fabrika ere. 1794ko udan frantziarrek 247 etxe, eliza, garai eta borda erre zituzten. Aezkoako herriek gero Nafarroako Foru Aldundira eraman zituzten memorialek ez dute, antza, handik gutxira 1802ko Historiaren Akademiaren Hiztegian irakur daitekeena puzten. Hiztegi horretan esaten denez, ibar osoan 208 etxe zeuden, eta gerran ia erabat hondatuak izan ziren; beraz, jabeak berreraikitzen saiatzen diren arren, haietako asko oraindik ere etxolatan bizi dira.
Aro Garaikidea
Aezkoa erregibar zen, baina, beharbada, bere muga-egoeragatik, erregeordea bere administrazioan sartzen zen, eta berak izendatzen zituen alkatea eta kapitaina; gainera, herri bakoitzak bere bizilagunen artean erregidore bat aukeratzen zuen. Ibarreko batzarre da, egungo Aezkoako Batzarre Nagusiaren aitzindaria.
Iratiren gainean, XXI. mendearen hasieran, bi irin-errota eta beste hainbeste batan zeuden. Bere abeltzaintza-ekonomiaren garrantziak azaltzen du 1724an Nafarroako Gorteetara eraman zuen memoriala, Gaztelako, Aragoiko eta Frantziako azienda txikiak sartzea debekatzeko.
1807an, erregeren aginduz, Aezkoako eta beste ibar batzuetako nobleak arma-zerbitzutik kanpo utzi zituzten. Baina, hurrengo urtean, frantziarren inbasioa jasan zuen Nafarroako lehen lurraldeetako bat izan zen, Iberiar Penintsulako Gerra hasi zenean. Orbaizetako ola izan zen Aezkoako inbaditzaileen helburu nagusia, nahiz eta honek ere tropak eta Frantzisko Espotz Minako gerrillariak mantentzen lagundu behar izan.
1821-1823an, berriz ere, Erregezaleen matxinadaren eremua izan zen. Gainera, Karlistaldi guztiek arma fabrikari ere eragin zioten, baita ibarreko beste herri batzuei ere, eta suntsipen handia eragin zuten. Horren ondorioz, XIX. mendearen amaieran, 1873an, fabrika behin betiko itxi zen, eta urte batzuk geroago enkantera atera zen.
1921-1922an Irabiako uharka eraiki zen, 1942-1944an handitu zena. Irati ibaiaren emari handiagoari esker, XVIII. mendearen amaieratik Pirinioetako ibaiak zeharkatu zituzten almadia handienak bideratu ahal izan ziren. Mende batez baino gehiagoz -1844az geroztiko datuak daude- zura ibaian zehar garraiatzen zen. 1957. urtera arte, lur honetako gizon asko sakangailu lanbidean ondu ziren, egurra uren ibilgura mugituz.
Demografia
biztanle zituen Aezkoak.
Ekonomia
Nafarroako goi Pirinioaldeko berezko laboreak. Mendiak eta larreak dira nagusi, eta horien aberastasun nagusiak abeltzaintza eta baso-ustiapena dira. XX. mendearen hasierara arte, orraziak, koilarak eta egurrezko eta zapi zakarrezko sardexkak egiten ziren tokiko janzkera tradizionalerako.
Baso asko daude oraindik, nahiz eta gehiegizko ustiapena jasan duten, batez ere azken urteetan. Pagoek eta haritzek estaliko lukete, egoera naturalean, ibarraren zatirik handiena; Abaurrean bakarrik agertzen da pinu gorria, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarraren proprioa. Ibarraren iparraldeko eta hegoaldeko mendietan pagadi garrantzitsuak daude, Garralda, Aria eta Aribeko behealdeetan hariztiak.
Aezkoa abeltzaintza ibarra izan da beti. Hala ere, lanbide horrek atzerakada handia izan du XX. mendean, bereziki transhumantziaren galeran (lehen Errege Bardearaino joaten zen Milagro-Aezkoa errege-abelbidea zela eta). Nabarmentzekoa da idien eta behien desagerpena, nekazaritzako mekanizazioari esker. Haragitarako behi-aziendak dira nagusi, arraza piriniarra eta pardoalpinoa dutenak. Nekazaritzak garrantzi txikia du. Lehorreko lurrak behera egin du, eta belardi artifizialak, berriz, gora 1970era arte, eta behera gero. Landatutako azaleran hazitarako patataren eta bazka-landareen nolabaiteko aurrerapena egon da; gero eta gehiago esku hartzen du ukuiluko aziendaren elikadurak, mendian artzaintzarekin lortzen denaren osagarri gisa. Basoen ustiapena aberastasun potentziala da, eta batzuetan erreala, bailarako komunitatearentzat eta udalentzat, partikularrentzat baino gehiago; zura 1940-1950 urteetara arte garraiatzen zen almadien sistematik, ibaian behera zeharkatzen zutena, lehenengo Irati ibaia eta gero Aragoi eta Ebro ibaiak.
Politika
Aezkoako batzarretxea Aribe udalerriaren erdialdean dago. Aezkoako Batzarre Nagusia batzarreburua eta zortzi batzarrekidek osatzen dute. Egungo batzarreburua Karlos Bueno Reka da, Euskal Herria Bildu hautagai gisa aurkeztu zena.
Batzarre Nagusia
Aezkoako Batzarre Nagusiaren egoitza eta batzarretxea Aribe ibarburuan dago.
Egungo banaketa
Aezkoako Batzarre Nagusia batzarrekidek eta batzarreburua osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Batzarreburua Karlos Bueno Reka da, Euskal Herria Bildukoa. Batzarrekideak 7 daude:
Batzordeak
Aezkoako Batzarre Nagusian 10 batzorde ditu:
Garraioa
Autobuses Artieda autobus konpainiak Aezkoa Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aezkoako herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, hegoaldeko Pirinio ibarretik bakarra.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Aezkera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Aezkoako mintzaira zaharra oso hiztun gutxik dakite. 2007ko udazkenean, hamar bat aezkerazko euskaldun behintzat baziren, baina horietako bat besterik ez zen 50 urtetik beherakoa.
Euskararen Foru Legea
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Aezkoa eremu euskalduneko ibarra da. 2018eko erroldan, herritarren % 32,92ek zekien euskaraz.