cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albacete–Los Llanos geltokia
Geltokia
Geltokia hiriaren ipar-ekialdean dago, Albaceteko autobus geltokitik oso gertu. Bidaiarientzako eraikina, hiru blokez eta sestran dagoen sabaiz osatutako egitura moderno bat da. Guztira 21 000 metro koadroko azalera hartzen du, non bezeroaren arretarako eta txartelen salmentarako gunea (545 metro koadro) eta ontziratzeko gunea (ia 1000 metro koadro) nabarmentzen diren. Bere barnean, 1967an eraikitako Albaceteko aurreko geltokia apaintzen zuen mosaikoa mantentzen da.
Bederatzi bide ditu, 6 UIC zabalerakoak eta 3 iberiar zabalerakoak, markesinez estalitako 410 metroko luzera duten lau nasen bidez irisgarriak (alboko bat eta erdiko hiru). Igogailuek eta azpiko pasabideek barrutiko mugikortasuna errazten dute. Kanpoaldean hainbat aparkaleku jarri dira, guztira 563 lagunentzako lekua dutenak. Lurpeko aparkaleku horren ondoan, aire libreko beste aparkaleku bat dago, ehun bat plazakoa, urtean 163 460 kWh ekoizteko gai diren eguzki-panelak erabiliz estali dena.
Samako geralekua
Sama Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Llangréu udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
NGC 3202
NGC 3202 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Polina Miller (lasterkaria)
Polina Andreievna Miller (errusieraz: Полина Андреевна Миллер) (Barnaul, 2000ko ekainaren 9a) 200 eta 400 metroko lasterketetan espezializatutako atleta errusiarra da. Gazteentzako probetan hainbat errusiar errekor hautsi ditu. 400 metroko proban txapelduna izan zen Errusian 2018an eta 2020an; 200 metroko proban brontzea eskuratu zuen pista estalian (2018) eta zilarra 400 metroko pista estalian (2019).
Kirolari ibilbidea
2000. urteko ekainean jaio zen Bernaulen, Altai kraiaren hiri eta administrazio-zentroan, Errusian. Barnaul 2 eskolan eta "RCSP Atletismoan" Estatuko Kultura Erakundean trebatu zen, Nadezhda Vladimirovna Klevtsova atleta ohi eta entrenatzailearen zuzendaritzapean. Estatu mailako lehiaketetan bi eskualde ordezkatu zituen: Altáiko eta Krasnodarreko lurraldeak.
2017an egin zuen debuta nazioartean, Italiako Grosseto hirian jokatutako 20 urtez azpiko Europako Atletismo Txapelketan, non 200 metroko finalerdietan kanporatua izan zen, 23,92 segundoko denborarekin. Urte berean Errusiako Kirol Master titulua jaso zuen.
2018an, Tamperen (Finlandia) egindako Sub-20 Atletismoko Munduko Txapelketan parte hartu zuen. Podiumera igotzeko atarian geratu zen, eta, 200 metroan, 23,92 segundoko marka batekin amaitu zuen laugarren, aurreko urtean lortutakoaren erregistro bera. Aste batzuk geroago, Berlingo Europako hitzorduan, Atletismoko Europako Txapelketan, 400 metroko finalerdian kanpoan geratu zen, ez baitzuen 51,65 segundo hobetu
2019an Eskoziara joan zen, Pista Estaliko Europako Atletismo Txapelketan parte hartzeko. Han, azken lasterketatik kanpo geratu zen berriro, 400 metroko finalaurrekoan bosgarrena baitzen (52,46 metroko marka).). Ondoren, Boråseko (Suedia) Sub-20 Europako Atletismo Txapelketan, 400 metroko lasterketan, lehen domina lortu zuen nazioarteko txapelketa batean. Halaber, Dohako (Catar) irailaren eta urriaren artean egin zen Munduko Atletismo Txapelketan parte hartu zuen. 400 metroko lasterketan parte hartu zuen, eta sailkapenean oso urrun geratu zen: hogeita bosgarren lekua eta 51,96 segundoko denbora. Emaitza onena Wuhanen (Txina) lortu zuen. Han, Errusia ordezkatu zuen Munduko Joko Militarretan, eta zilarrezko dominak lortu zituen 400 metroan (51,49 s) eta 4 x 400 metroko errelebo-konbinatuan (3:28,09 minutu).
Bonaventure (konderriko eskualde-udalerria)
Bonaventure Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine eskualdean kokatuta dago, hiriburua New Carlisle da eta bere sorrera 1981ko aprilaren 8an izan zen.
Bubalus cebuensis
Bubalus cebuensis Bubalus generoko animalia izan zen. Artiodaktiloen barruko Bovinae azpifamilia eta Bovidae familian sailkatuta, Filipinetan aurkitu zuten fosil bat.
Syddjurs
Syddjurs Danimarkako udalerri bat da, Erdialdeko Jutlandia eskualdean. 696 km²-ko eremua hartzen du Djursland penintsularen hegoaldean, eta hortik datorkio izena (hegoaldeko Djursland). Hiriburua Rønde da eta herririk handiena Ebeltoft. Udalerriak 41.815 biztanle zituen 2012an.
Revò
Mugakideak
Revòk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bago!az (telebista saioa)
Bago!az ETB 1eko talent show musikala da, Pausoka Entertainment ekoiztetxeak eta EiTBk ekoitzia. Zuriñe Hidalgo abeslariak aurkezten du, eta Jabi Elortegik zuzentzen. Programaren lehenengo edizioa 2017ko otsailaren 22an estreinatu zen eta bigarrena 2018ko otsailaren 21ean. Hirugarrena, berriz, 2019ko otsailaren 27an.
Go!azen telesailerako aktoreak bilatzeko lehiaketa da. Lehenengo denboraldiko irabazleak (Iholdi Beristain) Go!azen 4.0n parte hartzeko aukera izan zuen; bigarrengoak (Maria Redondo) Go!azen 5.0n aritzekoa eta hirugarrengoak (Dánae Riaño) Go!azen 6.0n.
Asteazkenetan, 22:00etan emititzen zen saioa, baina ez zituen oso audientzia datu onak ematen. Bi egun geroago ordea, ostiraletan 21:00etan ematen zituzten errepikapenek emaitzak hobeak izaten zituzten.
= Saioaren azalpena =
Saio bakoitzean, partaideak elkarren lehian aritzen dira, abesten. Partaide bakoitzak euskal pertsonaia ezagun baten laguntza dauka. Pertsonaia hauei coach deitzen zaie. Gero, coach edo aditu hauek dira beraien puntuen bidez, saio amaieran irabazlea eta kanporatua aukeratzen dituztenak.
Saio guztiak eta gero, programako irabazlearen saria Go!azen telesailaren hurrengo denboraldian parte hartzea da.
= Denboraldiak =
Bataz beste %1,7ko eta %1,6ko kuotak eman zituzten bi denboraldiek asteazkenetan. Ostiraletan berriz dezente hobeak: %3,5ko eta %3,3ko kuotak.
Mekanika
Saio bakoitzean zortzi lehiakidek hartuko dute parte. Lehiakide bakoitzak euskal kulturan ezaguna den laguntzaile bat izango du. Laguntzaile hauei 'coach' izenez deitzen zaie eta hauek izango dira lehiakideekin betera abestuko dutenak. Programa bakoitzean, lehiakide bakoitzak coach batekin abestuko du eta saioaren amaieran coach hauek epaile lanak egingo dituzte. Lehiakideei puntuak emango dizkiete. Horrela, saioro puntu gutxien eskuratu dituena kaleratua izango da eta gehien lortzen dituena irabazlea. Irabazleak immunitatea lortuko du hurrengo galarako eta ezin izango du kanporatua izan. Astero, kanporatuaren postua betetzeko, lehiakide berri bat sartuko da.
Zazpigarren saiotik aurrera, kanporatuak izango diren lehiakideak ez dira ordezkatuko eta horrela, finalera lau lehiakide bakarrik iritsiko dira. Finaleko irabazleak Go!azen 4.0 telesailean protagonista izateko postua lortuko du.
Lehenengo ediziotik bigarrenera saioaren dinamika pixka bat aldatu da. Lehenengo edizioan 13 lehiakide izan ziren eta bigarrengoan 32.
Aurreko edizioan bezala, lehiakideek coachen laguntza izango dute beraien ikuskizuna prestatzeko. Coachen artean egongo den aldaketa bakarra izango da Iñigo Azpitarte aktorea joango dela eta bere ordez Iker Villa musikaria sartuko dela.
Programak hiru fase izango ditu. Guztietan, coachek lehiakideekin batera abestuko dute eta gero epaile lanak egingo dituzte (aurreko edizioan bezala). Lehenengo fasean 32 lehiakide hasiko dira elkarren aurka. Bigarren fasera 16 gazte iritsiko dira eta hirugarrenera 8. Hirugarren fase honetan, aste bakoitzean lehiakide bat joango da kalera.
Finalera hiru lehiakide iritsiko dira eta irabazleak Go!azen 5.0 telesailean parte hartzeko aukera irabaziko du.
Edizio honetan 15 lehiakide arituko dira elkarren aurka. 7 lehiatzen saio bakoitzean eta gainerakoak ordezkoen taldean egongo direnak.
Platoa ere berritu dute. Berria handiagoa da eta orain leku gehiago izango dute emanaldiak eskaintzeko.
Lurmutur Hiria
Lurmutur Hiria (Cape Town; Kaapstad; Ikapa) Hegoafrikako hiri ezagunena da eta bertako hiriburu legegilea, Johannesburgen ondoren herrialdeko bigarrena biztanlerian. Lurmutur Mendebaldea probintziako hiriburua da.
Hiria 1652 urtean sortu zuen Herbehereetako Jan van Riebeeck nabigatzaileak Sortaldeko Indietako Konpainiaren merkatari topagune izateko. Hiria europarren okupaziorik zaharrena da Hegoafrika osoan. Lurmutur Hiria luzaro izan zen herbeheretarren koloniaren buru. Ezagunak dira hiriko portua, inguruko eskualdeko naturak duen garrantzia eta Mahai mendia eta Lurmutur puntua kokagune geografikoak.
Su-eten
Su-etena edo guda-etena gerra, edo gatazka armatuaren aldi baterako etenaldia da, non elkarren arteko edo alde bakarreko liskarren amaiera adosten den. Gutxienez Erdi Arotik existitzen da kontzeptua, bertan «Jainkoaren su-etena» esaten zitzaion. Su-etena keinu humanitariotzat, akordio iraunkorrago baten negoziazio tresnatzat edo behin betikotzat jo daiteke. Su-etenak tratatu formal baten parte izaten dira, baina kontrako indarren arteko ulermen informalaren parte gisa ere irakurtzen dira.
Bago!az (telebista saioa)
Mekanika
Coach aldetik ere aldaketa bat egongo da. Aurreko edizioetan 8 coach ziren eta aurtengoan berriz, 7. Karmele Larrinaga aktorea joan da eta bere ordez Andoni Ollokiegi sartu da. Andoni Bago!az 2.0n finalista izan zen abeslari bat da. Bera ez da coacha izango, baina ordezkoen laguntzaile edo babesle lanak egingo ditu.
Finalean irabazten duenak Go!azen 6.0 telesailean parte hartzeko aukera izango du sari gisa.
Lurmutur Hiria
Historia
1652an Jan van Riebeeckek eta Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiako (VOC) beste langile batzuk Lurmuturrera bidali zituzten Ekialdeko Herbeheretar Indietara zihoazen itsasontziak laguntzeko. Honela, Fort de Goede Hoop bastioia sortu zuten, beranduago Esperantza Oneko Gaztelua izango zena. Lurmuturrean etxeak eraikitzen hasi ziren, baina laster aurkitu zuten ez zutela langile nahikorik. Herbeherek, egoerari buelta emateko, Indonesia eta Madagaskarreko esklaboak ekarri zituzten. Hauetako asko Lurmuturreko Mestizoen lehen arbasoak izan ziren. Van Riebeeck eta bere ondorengoen gobernupean landare ugari sartu ziren Lurmuturrean, betirako ingurunea aldatuz. Mahatsak, zerealak, intxaurrak, patatak, sagarrak eta zitrikoak iritsi ziren, ekonomian eragin handiarekin.
Su-eten
Akordioen iraupenari zenbait faktorek eragiten diote, hala nola desmilitarizatutako eremuek, tropak kentzeak eta hirugarrenen bermeek eta ikuskapenek (adibidez, bakeari eustea). Su-etenari buruzko akordioek probabilitate handiagoa dute iraunkorrak izateko, erasotzeko pizgarriak murrizten direnean, aurkariaren asmoei buruzko ziurgabetasuna murrizten denean eta istripuak gatazka bihur daitezen prebenitzeko eta kontrolatzeko mekanismoak ezartzen direnean.
Bago!az (telebista saioa)
Emaitzen taula
= Atalak eta audientziak =
Saioa asteazkenetan 22:30etan izaten bada ere, ostiraletan 21:00etan ematen dituzten errepikapenek askoz ere datu hobeak lortzen dituzte.
Lurmutur Hiria
Historia
Herbehereetako Errepublika Frantza Iraultzailearen esku geratu zenean, Bataviako Errepublika izenarekin, Erresuma Batuak koloniak kontrolatzeari ekin zion. 1795ean Lurmutur Hiria konkistatu zuen, baina 1803an Herbehereei itzuli zioten, itun baten ondorioz. Blaauwbergeko Guduaren ondorioz britainiarrek berriro konkistatu zuten 1806an. 1814ko Anglo-Herbeheretar Itunarekin Lurmutur Hiria Britainiaren menpe geratu zen. Lurmuturreko kolonia berriaren hiriburua izan zen, 1800eko hamarkadarako nahiko hedatu zena. Hedapenarekin batera, parlamentu propioa eskatu zuten, baita lortu ere 1854an. Bertan argibideak eman behar zituen Lehen Ministroa izendatu zuten 1872an. Lurmuturreko Frankizia Kualifikatuaren bidez, arrazaren arabera ez, baina sexuaren arabera bereizten zuen sufragioa ezarri zen.
Cartersville (Georgia)
Cartersville  Georgiako estatuko hiri bat da. Evans konderrian kokatua dago. 2010ean 19,731 biztanle zituen, 75.49 kilometro koadrotan banatuta.
Bago!az (telebista saioa)
Saio bereziak
= Ikus, gainera =
Isiah Thomas
Isiah Lord Thomas III (1961eko apirilaren 30a, Chicago) NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohi bat da. Ezizenez Zeke eta The Baby-faced Assassin ("Haur Aurpegiko Hiltzailea"). Bere garaiko saskibaloi antolatzaile onenetakoa izan zen. Detroit Pistons taldean jokatu zuen (1981-1994).
Bago!az (telebista saioa)
Saio bereziak
= Erreferentziak =
Lurmutur Hiria
Historia
1867an Mendebaldeko Griqualandian diamanteak aurkitu ziren, eta 1886an Witwatersrandeko Urrearen Sukarra emanzen, Hegoaldeko Afrikako migratzaile kopurua handituz. Barnealdeko Boer errepubliken eta Britainiar gobernu kolonialaren arteko gatazkek Bigarren Boerren Gerra piztu zuten, 1899 eta 1902 artean, britaniarren garaipenarekin. 1910ean Britainiak Hegoafrikar Batasuna sortu zuen, Lurmuturreko Kolonia garaitutako bi Boer errepublikekin eta Natalgo koloniarekin batuz. Lurmutur Hiria batasun berri horren hiriburu bilakatu zen, eta beranduago Hego Afrikarena.
1948ko hauteskundetan Alderdi Nazionalak hauteskundeak irabazi zituen apartheida ezartzeko programarekin. Honek Lurmuturreko frankizia interraziala hautsi zuen, baita Group Areas Act sortzera ere, jendea arrazen arabera sailkatzen zuen sistema bat. Lurmutur Hiriko auzo multi-razialak bereizi eta eta legearen aurkako etxebizitzak eraitsi ziren. Fama berezia hartu zuen Lurmutur Hiriko Seigarren Barrutiak. "Zurientzat bakarrik" deklaratu ostean, 60.000 herritar kaleratu zituzten eta euren etxebizitzak eraitsi. Horietako asko Cape Flats eta Lavender Hillen bizitzera derrigortu zituzten. Apartheidaren barruan Lurmuturra "Langile koloredunen preferentzia eskualdea" izendatu zuten, "Bantuak" (hau da, afrikarrak) kanporatuz.
Langa, Gugulethu eta Nyangako ikasleak egoera honen aurka altxatu ziren. 1976ko ekainean Bantuen Hezkuntza Legearen aurka antolatu ziren, poliziarekin topo eginez. Hainbat eskola erre ziren.
Lurmutu Hiria apartheidaren aurkako mugimenduaren lider asko sortu dituen hiria da. Robben Island, hiritik 10 kilometrora dagoen espetxe-uharte bat, hainbat preso politiko ezagun izan ziren. Apartheidaren amaiera heltzen ari zela, Nelson Mandela bere gartzelaldiaren osteko lehen mitina Lurmutur Hiriko udaletxeko balkoitik egin zuen, 1990eko otsailaren 11n. Hitzaldiak garai berria ekarri zuen bere herrialdearentzat, eta lehen hauteskunde demokratikoak lau urte beranduago egin ziren, 1994ko apirilaren 27an.
1994tik aurrera hiriak hainbat arazo berri izan ditu, batez ere droga eta drogari lotutako biolentzia dela eta, eta azken aldian mafia moduko biolentziarena. Aldi berean, ekonomia berpiztu eginda, bai higiezinen booma dela eta, zein turismoaren etorrera dela eta. Lurmutur Hiria da, gaur egun, Hego Afrikan ekitate handiena duen hiria.
Geografia
Lurmutur Hiria 33,55ºS latitudean kokatuta dago, Sydney eta Buenos Airesen antzeko latitudean eta Casablanca edo Los Angelesen parekoan Ipar Hemisferioan. Table Mountain, bere hegi ia bertikalekin eta 1.000 metrora dagoen goi-ordokiarekin, eta Devil's Peak eta Lion's Head mendiekin bere bi aldeetan geografia berezia sortzen dute. Hiru mendi hauen artean hiriaren City Bowl delakoa dago. Askotan hodei fina eratzen da Table Mountainen gainazalean. Hiriaren hegoaldean Lurmuturreko penintsula dago, Ozeano Atlantikoan 40 kilometro barneratzen den mendilerroa, Cape Point deritzon puntura iritsi arte. Lurmutur Hirian 300 metro baino gehiago duten 70 mendi daude. Hala ere, hiriaren auzo asko Cape Flats deitzen den lautadan daude, ekialdera 50 kilometroz hedatzen den eremua.
Robben uhartea
UNESCOk Robben uhartea Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1999an. Robben uhartea Table badian dago, Bloubergstrandetik 6 kilometrora, eta itsas gainetik 30 metrora altxatzen da. Robben uhartea kartzela bat izan da 400 urtez, baita ere legena zutenen kolonia bat, posta-bulego bat, psikiatriko bat eta itsasontzietako kanpo portu bat. Gaur egun bertako museoaren itsasontzi zerbitzuarekin baino ezin da bisitatu.
Klima
Lurmutur Hiriak klima mediterraneo epela du (Köppen klima sailkapena), negu epe eta ez oso hezeekin eta uda lehor eta beroekin. Negua ekainaren hasieratik abuztuaren amaiera artean ematen da, eta Ozeano Atlantikotik hainbat fronte hotz sartzen dira, euria utziz eta ipar-mendebaldeko haize bolada indartsuak. Tenperatura maximoen batez-bestekoa 18 °C da, eta gutxienekoena 8,5 °C. Hirian 515 milimetro euri egiten ditu urtean zehar. Uda abendutik martxora irauten du, eta 26 °Cko gehienezko tenperaturak daude, 16 °Cko gutxienekoekin. Berg Haizeak jotzen duenean asko berotzen da hiria. Otsailean eta martxoan ohikoa da barnealdetik datorren haize hau. Udaberria eta udaren arteko sasoian haize bolada indartsuak egoten dira hego-ekialdetik, poluzioa garbitzen laguntzen duen fenomenoa. Haize hau Hego Atlantikoan kokatzen den antizikloi indartsu baten sortu ohi du. Urtean 3.100 ordu eguzki jasotzen ditu Lurmuturrak.
Uraren tenperatura oso aldakorra da. False Bayn 22 °Cra iristen da, baina Atlantikoan 10 °C izaten ditu. 2018an Lurmutur Hiriak ur eskasia handia zuen, Lurmutur Hiriko lehortea izena eman zaion krisi handia.
Flora eta fauna
Biodibertsitate-gune batean kokatua, baita Lurmuturraren Erreinu Floristikoan ere, Lurmutur Hiriak munduko eremu baliokide bateko biodibertsitate-maila handienetakoa du. Guztira, 19 landaredi mota bereizten dira, eta horietako asko hiriaren guztiz endemikoak dira. Gainera, ehunka espezie endemikoren habitata da, oso mugatuta edo mehatxatuta daudenak. Espezie aniztasun izugarri hau hiriaren kokapen zehatz bat izateari zor zaio, hainbat lurzoru eta mikroklima mota ezberdinen elkargune puntuan.
Zoritxarrez, biztanleriaren hazkunde azkarrak eta hiri-hedakuntzak ekosistema horietako asko estali dituzte. Ondorioz, Lurmutur Hiriak 300 landare espezie baino gehiago ditu mehatxatuta eta gaur egun desagertuta dauden 13. Izan ere, Lurmuturreko penintsulak, hiriaren barnean dagoena, munduko tamaina baliokideko edozein eremu kontinentaletako espezie mehatxatuen kontzentraziorik handiena du. Galtzeko arriskuan dauden edo desagertutako landareen aztarna txikiak sarritan bizirik dirau errepide bazterretan, espaloietan eta kirol-zelaietan. Gainerako ekosistemak partzialki babestuta daude 30 erreserba natural baino gehiagoko sistema batek, Table Mountain Parke Nazionala barne.
Gobernua
Lurmutur Hiria Afrikako Kongresu Nazionalak gobernatzen ez duen Hegoafrikako hiri garrantzitsu bakarra da, bere aurreko alkatea (Helen Zille) oposizio nazionaleko buruzagia izanik.
Bere tokiko gobernua 231 kideko udalbatza batek gobernatzen duen udalerri metropolitarra da, 28 kideko kontseilu exekutibo baten menpekoa. Udaleko arduradun bat eta alkate exekutibo bat buru dute, eta txandaka egiten dituzte beren funtzioak. Lurmutur Hiria 105 hauteskunde barrutitan banatuta dago, eta horietako bakoitzak zuzenean kontseiluetako bat hautatzen du, gainontzeko 126 zinegotziak, berriz, alderdi politikoen ordezkaritza proportzionaleko sistemaren bidez. Alkatea udalak hautatzen du.
Egungo alkatea Aliantza Demokratikoko Patricia de Lille da, 2011ko udal hauteskundeen ostean bere alderdiko lankide Dan Plato ordezkatu zuena. 2014ko hauteskunde orokor eta probintzialek Helen Zille eta Patricia de Lilleren gobernu ona berretsi zuten, gehiengo absolutua lortuz probintzian (%59,4) eta hirian (botoen %61,5). 2016ko azken tokiko hauteskundeetan, Aliantza Demokratikoa izan zen berriro ere gehiengo alderdia, kontseiluan bere eserlekuak handitu baitzituen, 231tik 154 (botoen %61), Afrikako Kongresu Nazionalak lortutako 57 eserlekuak hirukoiztuz. 16 eserleku galdu ituen.
2021eko Udal Hauteskundeetan, Aliantza Demokratikoak (DA) gehiengoa mantendu zuen, oraingoan gutxituta, 136 eserleku hartuz. Afrikako Kongresu Nazionalak nabarmen galdu zuen, eta 43 eserleku jaso zituen. Lurmutur Hiriko alkatetzarako Aliantza Demokratikoaren hautagaia, Geordin Hill-Lewis aukeratu zuten alkate.
Tahuantinsuyo bide sarea
Tahuantinsuyo bide sarea (kitxuaz Qhapaq Ñan edota Inka naani) Inka Inperioan eta distantzia handietan barna hedatzen zen bide sarea zen, kostaldeko eta mendiko hiri garrantzitsuak elkarlotuz. Bi ardatz luzeen inguruan egituratu zen: mendilerroaren eremua eta kostaldeko lautadaren eremua. Belaunaldiz-belaunaldi inkek zabalduz joan ziren komunikazio sistema da, Inka estatuak babestua. Kitxuaz Qhapaq Ñan izendapenak Erregearen/Boteretsuaren Bidea esan nahi du eta Inka naani berriz Inkaren bidea.
Lurmutur Hiria
Gobernua
Lurmutur Hiriko tokiko gobernua "Batasuna" deiturikoan bateratu aurretik, sei eskualdeko "Administraziotan banatuta zegoen", Batasunaren funtzio asko oraindik Administrazio zaharren arabera banatuta daude, "Lurmutur Hiria" barne. City Basin, Atlantic Waterfront eta hegoaldeko auzoak, Pinelands, Langa eta Mitchell's Flat eskualdeen jabea. Hegoaldeko penintsulak Hout Bay, Wynberg, Constantia, Fish Hoek, Kommetjie, Noordhoek eta Simon's Town barne hartzen ditu. Blaauwberg eskualdea Milnerton, Tableview eta Bloubergstrand-ek osatzen dute. Tygerbergek bere eskualdea du Durbanville, Bellville eta Khayelitsha barne. Oostenberg Kraaifontein, Brackenfell, Kuilsrivier, Blue Downs eta Eerste Rivier osatzen dute. Azkenik, Helderberg administrazioa Somerset West, Strand eta Gordon's Bay- ek osatzen dute.
Tahuantinsuyo bide sarea
Bide sare guztiak 32.000 kilometro gainditzen ditu, eta bide nagusiak 5.200 kilometro inguru ditu. Bide guzti hauek Cusco hirian elkartzen ziren, Tahuantinsuyo edo Inka inperioaren hiriburua.
Lurmutur Hiria
Demografia
2001eko Errolda Nazionalaren arabera, Lurmutur Hiriko biztanleria 2.893.251-koa da. 759.767 etxebizitza formal daude, horietatik %87,4 saneamendu edo komun kimikoa daukate eta %94,4 udalerriko zaborrak kentzeko zerbitzua daukate gutxienez astean behin. Etxebizitzen %80.1-ek elektrizitatea erabiltzen dute energia iturri nagusi gisa. Etxebizitzen %16.1 pertsona baten jabetzakoa da. Mulatoek biztanleriaren %48,5 osatzen dute, ondoren afrikar beltzak %31rekin, zuriak 1%9rekin eta asiarrak %1,5arekin. Biztanleriaren %46.6-ak 24 urte baino gutxiago ditu, eta %5-ak 65 urte baino gehiago ditu. Hiriko batez besteko adina 26 urtekoa da eta 100 emakume bakoitzeko 92,4 gizon daude. Hiriko biztanleen %19,4 langabezian dago (Estatuko batez bestekoa %25,2), horietatik %58,3 beltzak, %38,1 mestizoak, %3,1 zuriak eta %0,5 asiarrak dira. Lurmutur Hiria milioi erdi biztanle baino gehiagoko Hegoafrikako hamar hirietatik bakarra da beltzak ez diren gehiengo biztanleria dutenak eta ingeles ondorengoen komunitate handia duena.60.000 sefardi hirian bizi ziren.
Lurmutur Hiriko biztanleen %41,4 Afrikaans hitz egiten dute etxean, %28,7 xhosera,  %27,9 ingelesez,  %0,7 sesothera, %0,3 zuluera, %0,1 Tswanera hitz egiten du eta biztanleriaren %0,7-ak hizkuntza ez ofizial bat hitz egiten du etxean. Biztanleriaren %76,6 kristaua da, %10,7-k erlijiorik ez du, %9,7 musulmanak dira, %0,5 juduak dira eta %0,2 hinduak dira. %2.3 zehaztu gabeko beste sinesmen batzuk aldarrikatzen ditu.
Ekonomia
Lurmutur Hiria Mendebaldeko Lurmutur Probintziako zentro ekonomikoa da, baita eskualdeko industriagune nagusia ere. Eskualdeko portu eta aireportu nagusia ere baditu. Mendebaldeko Lurmutur Probintziako hiriburua izanik, baita Parlamentu Nazionalaren egoitza ere, diru-sarrerak handitzea eta gobernuarekin lotutako industriak haztea ekarri du. Hiriak hitzaldi asko antolatzen ditu, batez ere 2003ko ekainean irekitako Cape Town International Convention Centre berrian. Hiriak azken hamarkadetan higiezinen eta eraikuntzaren gorakada izan du, 2010eko FIFA Munduko Kopa dela eta.
Hirian egoitza duten enpresa gehienak aseguru konpainiak, txikizkako taldeak, argitaletxeak, diseinua, moda diseinatzaileak, garraio enpresak, petrokimikoak, arkitektoak eta publizitate agentziak dira.
Ekoizpenaren zati handi bat Lurmutur Hiriko portuan edo Lurmutur Hiriko Nazioarteko Aireportuan egiten da. Ontzigintza eta industria enpresa gehienek tokiko bulegoak dituzte Lurmutur Hirian. Probintzia ere herrialdeko energia garatzeko zentro bat da, egungo Koeberg Zentral Nuklearrak Mendebaldeko Lurmuturraren beharretarako energia ematen baitu. Ozeano Atlantikoaren kostaldean petrolio esploratzaileek petrolioa eta gas naturala aurkitu dituzte duela gutxi. Mendebaldeko Lurmuturra Hegoafrikako eskualde turistiko garrantzitsu bat da ; turismoaren industria probintziako BPGaren % 9,8 da eta probintziako langileen % 9,6 enplegatzen du. 2004an nazioarteko 1,5 milioi turista baino gehiagok bisitatu zuten ingurua. Lurmutur Hiriko meatzaritza industriak gora egin du azken 6 urteotan. 2002tik 6.000 meatzari ari dira lanean industria honetan. Duela gutxi Hegoafrikako hiri ekintzaileena izendatu zuten hiria.
Turismoa
Urtean batez beste 1,5 milioi turistak bisitatzen dute Lurmutur Hiria. Hegoafrikako hiririk ospetsuena da, erakargarri, ikusgarri eta jarduerekin gozatu daitekeena.
Kanpoko jarduerei dagokienez, Lurmutur Hiriak hainbat kirol ditu, hala nola eskalada, urpekaritza, golfa eta parapentea, besteak beste. Hondartzak ezin hobeak dira ur-kirolak egiteko, besteak beste, surfa, windsurfa eta kayaka egiteko. Ezagunena urpekaritza da, eta horrekin ohikoa da marrazoen kobazuloak aurkitzea.
Boulders hondartza kontserbazio gune baten parte da, Table Mountain National Park, pinguinoen habitataren parte dena. Animalia hauekin esploratu eta igeri egin dezakezun eremua da
Kirola
Lurmutur Hiriko kirolik ezagunenak, partaidetzaren arabera, kriketa, futbola, igeriketa eta errugbia dira. Errugbian, Lurmutur Hiria Mendebaldeko Probintziaren egoitza da, Newlands Stadiumean jokatzen duena eta Currie Kopan lehiatzen duena. Gainera, Mendebaldeko Probintziako jokalariek (Wellington-eko Boland Cavaliers -ekin batera) Stormers-ek osatzen dute Hego Hemisferioko Super Rugby lehiaketan. Lurmutur Hiria ere selekzio nazionalaren ohiko egoitza da, Springboks, eta 1995eko Errugbiko Munduko Kopan antolatutako partidak, hasierako ekitaldia eta hasierako partida barne, baita All Blacks Ingalaterraren aurka Jonah Lomuk lau saiakera egin zituenean.
Futbola, Hegoafrikan futbola bezala ere ezaguna, ezaguna da. Bi klubek Lurmutur Hirian jokatzen dute Premier Soccer League (PSL), Hegoafrikako futboleko maila gorenean. Talde hauek Ajax Cape Town dira, 1999an Seven Stars eta Cape Town Spurs taldeen bat-egitearen ondorioz sortu zena, Chippa Unitedekin batera. Lurmutur Hiriak 2010eko Futbol Munduko Kopako hainbat partida ere antolatu zituen, Hegoafrikan ospatu zen finalaurreko bat barne. Ama Hiriak 70.000 edukiera duen estadio berria eraiki zuen (Green Point Stadium) Green Point eremuan, 2014ko Afrikako Nazioen Txapelketaren finala ere haru zuen.
Kriketean Cape Cobras-ak jokatzen dute Newlands Cricket Ground-en. Taldea Western Province Cricket eta Boland Cricket-en bat-egitearen emaitza da. Supersport Series eta Standard Bank Cup Series-en parte hartzen dute. Newlands Cricket Ground nazioarteko partidetarako ohiko egoitza da.
Lurmutur Hiriak Olinpiar asmoak ditu: 1996an, Lurmutur Hiria 2004ko Olinpiar Jokoak antolatzeko KOIk hautatutako bost hiri hautagai ofizialetako bat izan zen. Azkenean ekitaldia Atenasera joan zen arren, Lurmutur Hiria hirugarren postuan sailkatu zen.
Hiri-senidetuak
Lurmutur Hiria gaur egun hiri hauekin dago senidetuta:
Requena–Utiel geltokia
Requena–Utiel Valentziar Herrialdeko Requena-Utiel eskualdeko tren geltoki bat da, Requena udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Geltokia inauguratu zuten Madril-Cuenca-Albacete abiadura handiko burdinbidearen inaugurazio-bidaiarekin, eta Madril-Valentzia abiadura handiko burdinbidearen inaugurazioarekin zerbitzuan jarri zen 2010eko abenduaren 18an.
Geltokia
Estazio berriak "ingurumena errespetatzen du"; hori dela eta, ur bero sanitarioa ekoizteko eguzki-panelak eta eguzki-energia hartzeko eta energia elektriko bihurtzeko argazki-panel voltaikoak ditu.
Geltokiak 400 metroko luzera eta zortzi metroko zabalera duten bi nasa ditu, babes markesinekin.
Judo
Judoa (japonieraz 柔道 jūdō, hitzez hitz hartua «bide samurra» edo «malgutasunaren bidea») japoniar borroka arte bat da, 1882an Jigorō Kanōk sortua, pedagogia fisiko, mental eta moral gisa. Borroka bide tradizionalarekin alderatuta, judoa shin budō bat da, hau da, «borroka arte modernoa», beraren adar bat bilakatu baita borroka kirol eta kirol olinpiko, 1964ko Tokioko Olinpiar Jokoen karietara.
21 urte zituela, borroka arteetako maisuen hiru densho (menkyo edo irakaskuntza baimenen baliokideak) eskuraturik, Jigorō Kanōk bere metodo propioa hartu zuen, «jūdō kodōkan» izendatuta. 1920an, bere artearen filosofia bi goibururen bidez definitu zuen: «Seiryoku zenyo», energiaren erabilera egokia, eta «Jita kyoei», elkarrekiko laguntza eta oparotasuna.
Kanōk borroka arteen eskola zaharretako edozein teknika arriskutsu baztertu zuen, judoa hezkuntza sistema bat bihurtzeko, jarduera fisiko eta moralerako, bere herrialdeko gazteentzat. Aldarazi egin zuen esku biluzizko borroka gerlari eta basati hura (gaur egun jiu-jitsu izenaz ezagutzen dena) etikaren eta autokontrolaren bilaketa nagusi dituen arte bat bihurtzeraino, norberaren nortasuna eta gogo aldarte konstruktibo eta ez-bortitza garatzeko.
Norgehiagokan, judokaren helburu nagusia da aurkaria botatzea, edo lurrera eramatea eta geldiaraztea (kontrol teknikak), edo giltzadurekin eta itotzeekin uztera behartzea. Judoaren arauak eboluzionatu egin dira borroka artearen eta perkusio tekniken sorreratik, eta arma tradizionalak ez daude baimenduta, non eta ez den forma teorikoan (kata); ez dira onartzen ez lehian, ezta praktika librean (randori) ere.
Judoa egiten den lekuari dojo deitzen zaio (道場, dōjō, hitzez hitz «bidea ikasteko lekua»). Judoka izena jasotzen duten kirolariek kotoi indartuko jantzi bat daramate, judogi izenekoa, nahiz jende askok kimono esaten dion, oker, kimono hitzak beste arropa mota bat adierazten baitu japonieraz). Judogia zuria da gehienetan, baina nazioarteko lehiaketetan borrokalarien arteko bereizketa errazteko, bi judoketako batek judogi urdin bat eraman dezake. Judoa oinutsik egiten da, eta judogiaren azpian biluzik gizonezkoetan, edo barrengo kamiseta zuri batekin, emakumezkoetan.
Judokek entrenamenduak eta lehiaketak egiten dituzte lauki formako gainazal lau batean, tatami izenekoa. Tatamia elkarren ondoan jarritako alfonbra multzo batek osatzen du. Hauek dentsitate handiko apar hedatuz eginda daude, horrela erorketak leuntzeko. Hasieran, arroz txirikordatuaren lauza lodi eta trinko bat erabiltzen zen.
Historia
Judoaren jatorria Japonian dago, XVII. mendean. Garai hartan, klase militarrak eragina handia zuen eta, ondorioz, herrialdean armarik gabeko borroka jarduera bezala sustatu zen.
Judoa sortu zen momentua berezia izan zen; Japonia garai hartako sistema feudaletik irteten ari zen, mendebaldeko herrialdeak baino ehunka urte geroago. 1853an sinatu zituen lehen laguntasun hitzarmenak Europako herrialde batzuekin eta, pixkanaka-pixkanaka, nazioarteko komertziora hedatzen hasi zen. 1867an botere politiko guztia enperadorearen esku geratu eta feudalismoa desagertu zen; aldaketa politiko horiek guztiek Japoniako modernizazioa ekarri zuten.
Garai modernoan ezagutzen den judoa, Jigorō Kanōk (嘉納 治五郎 Kanō Jigorō) sortu zuen 1882an, kirol praktika garatu eta bultzatzeko xedez, jiu-jitsu izeneko babes sisteman oinarrituta. Kanō konplexio txikiko mutikoa zen gaztetan, eta, fisikoki indartsu sentitzeko, jiu-jitsu ikasten hasi zen. Teknika barneratuta, borroka arte berri bat sortu zuen, non alderdi fisikoa ez baitzen funtsezko elementua.
Judoaren ospea pixkanaka-pixkanaka areagotzen joan zen, izan ere, 1964an, Tokion, gizonezkoen kategoria kirol olinpiko bilakatu zen. Ondoren, Bartzelonako 1992ko Olinpiar Jokoetan emakumezkoen kategoria ere egitarau olinpikoaren parte izatera pasatu zen.
Jiu-jitsutik judorako bilakaera
Judoaren helburua da pertsona bere osotasunean lantzea eta, horretarako, bi printzipio nagusi biltzen ditu:
Hortaz, gizartearentzako pertsona hobeak (osasuntsuak, indartsuak, eraginkorrak…) heztea du xede.
Milioika pertsonak praktikatzen dute mundu osoan zehar. Jiu-jitsuak ez bezala, judoak borroka alde batera uzten du eta pertsonaren integritatean oinarritzen da, hau da, judoa heziketa-tresna moduan erabiltzen da.
Garai modernoak eta nazioarteko garapena
Judoa izan da nazioarteko onarpena lortu duen lehen japoniar borroka artea.
1948an, Europako Judo Federazioa (European Judo Union, EJU) eratu zen, Europako judo elkarte eta federazio guztien ordezkari gisa. 1951n, Bigarren Mundu Gerraren ondoren antolatu ziren lehen aldiz Europako Judo Txapelketak Parisen.
1951n bertan sortu zen Nazioarteko Judo Federazioa (International Judo Federation, IJF), kirol honen munduko foro gisa. 1956an, Munduko Judo Txapelketak egin ziren Tokion. Judoa 1964ko Tokioko Olinpiar Jokoetan sartu zen, lehenengoz, programa olinpikoan. Japonian hain hedatua zegoenez, herrialde antolatzaileak bultzatzen zuen ekitaldi olinpikoaren barruan sartzea, kirol olinpikoen zerrendan kirol berri bat gehitzeko aukera zeukanez gero. Lau proba antolatu ziren, pisu desberdinetako lau kategoriatan, guztiak gizonezkoentzat, garai hartan emakumezkoen judoa gutxi garatuta baitzegoen oraindik. Lehiaketan, Japoniako judokek urrezko lau dominetatik hiru irabazten zituzten. Japoniaz kanpoko bakarra Anton Geesink herbeheretar judokak irabazi zuen, kategoria librean nagusituta. Garaipen hura garrantzizkoa izan zen, gezurtatu egin baitzituen judoa japoniarren «ehiza barruti pribatu» gisa irudikatzen zuten kritikak. Judoa behin betiko onartu zen 1972an, Municheko Olinpiar Jokoetan.
1976an, emakumezkoen Europako lehen txapelketak egin ziren, eta 1980an, emakumezkoen munduko lehen txapelketak. Olinpiar Jokoei dagokienez, emakumezkoen judoa erakustaldiko kirol gisa ageri zen1988an Seuleko Olinpiar Jokoetan, baina 1992an Bartzelonako Olinpiar Jokoetara iritsi behar izan zen ofizialki programan onartua izateko.
Paralinpiar Jokoetan, judoa 1988an onartua izan zen programa ofizialean.
Mundu zabalean, 2019an, gehien praktikatzen ziren borroka arteetan judoa hirugarrena zen, karatearen eta taekwondoaren ondoren. Kalkuluen arabera, 40 milioi lagunek egiten zuten judoa urte hartan. Judoa gehien hedatua dagoen herrialdeei dagokienez, Frantzian judoa lehen borroka artea zen 2022an, karatearen eta aikidoaren aurrean. Lizentziadun kopuruari dagokionez, Frantziako bosgarren kirola zen 2018an (futbolaren, tenisaren, saskibaloiaren eta ekitazioaren atzetik); 590.000 bat lizentzia zituen, horietatik % 29,2 emakumezkoenak, eta 5.400 klub baino gehiago.
Sergei Witte
Sergei Julievitx Witte (Tbilisi, Georgia, Errusiar Inperioa, 1849ko ekainaren 29agreg./ekainaren 17ajul. - Petrogrado, 1915eko martxoaren 13agreg./otsailaren 28ajul.) errusiar politikaria izan zen, jatorriz holandarra.
Biografia
Finantza ministro izendatu zuten 1893an. Errusiaren industria garatzeko berrikuntza ugari egin zituen; kanpoko diru-inbertsioak erakarri, gastu publikoa handitu, kanpo-salerosketa indartu eta garraiabideak hobetu zituen, besteak beste. 1905ean Japoniaren eta Errusiaren arteko bake-elkarrizketetan parte hartu zuen; urte hartan kontseiluko lehendakari izendatu zuten, baina kritika ugari izan zituen bai lurjabe eta kontserbadoreen aldetik bai iraultzaileen aldetik, eta 1906an kargua utzi behar izan zuen.
Judo
Judoaren kode morala
Europan, Frantzian zehaztu zen lehenen, 1985ean, Judoaren Kode Morala, Bernard Midanek, gerriko beltzen eskola nazionalaren ohore eta moral kodean oinarrituta, Nitoberen testuaren arauz.
Borrokaldi batean aurkariari ematen zaion begirunea eta konfiantza funtsezkoak dira. Hain zuzen, judoka batek aurkaria erorarazten duenean, hartualdiaren kontrola mantendu behar du, eta hartualdi gehienek aurkaria atxiki behar dute «behar bezala» eror dadin. Bestela, aurkaria larri zauritu daiteke. Besoetako giltzek erraz dislokatu ditzakete aurkariaren artikulazioak. Itotzeak ere oso arriskutsuak izan daitezke, gaizki egiten badira edo gaizki kontrolatzen badira. Alabaina, judoka batek borrokan beste judokarekiko begirunea eta konfiantza erabatekoak dira. Judoan, garrantzitsuagoak dira balio moralak teknika bera baino.
Judoaren praktikan egiten diren etengabeko agurrak dira kirol honetan gailentzen den begirunearen adierazle ikusgarriena.
Erritua edo etiketa
Japoniarrek ez diote elkarri eskua estutzen kaixo esateko, kontakturik ez izateagatik batez ere higiene kezka batez. Beraz, urrutiko agurra, soina aurrerantz makurtuz, arrunta da Japoniako eguneroko bizitzan, eta, beste horrenbeste, izaera zeremonial bat hartzen du Japoniako borroka arteetan.
Judo borroka bat «rei» agurrarekin hasi eta amaitzen da. Agurrak duintasuna eta barne bakea adierazten ditu, borrokaren aurretik eta ondoren. Arauen begirunea, zuzentasuna eta zintzotasuna ere iragartzen ditu. Judokak astiro eta garrantziz agurtu behar du, agurtzen duenarekiko begirunea agerrarazteko eran. Agurra ahaztu edo edo gaizki egitea oker ulertutako eta azalkeriazko judo baten zeinua da.
Askotariko agurrak dojoan
Erritual bat dago judoaren praktikan, «etiketa» moduko bat, jokabide zeremonial bat, besteak beste ekintza hauek eskatzen dituena:
Agur moduak
Judoan agur egiteko bi modu bereizten dira:
Teknikak
Oinarrizko hiru kategoria daude tekniken barruan. Alde batetik, nage-waza (proiekzio-teknika), bestetik, katame-waza (kontrol-teknika) eta azkena, atemi-waza (kolpe-teknika). Judoan teknika ezagunenak lehenengo biak dira.
Atemi waza (kolpe teknikak)
Atal honetan, judoka batek bestea kolpe baten bidez desorekatzen du eta horrela lurrera bota.
Tatamia
Judoa tatami izeneko tapiz bigun batean burutzen da. Tatamia japonierazko termino bat da eta bere sorreran «tolestua eta pilatua» esan nahi zuen. Japoniako etxeetako elementu bereizgarria da eta, antzina, etxeko gela garrantzitsuen zorua estaltzeko erabiltzen zen. Tradizionalki, lastozkoak ziren, baina gaur egun poliestirenozkoak izan ohi dira. Gehienetan, tatamiak egurrezko zoru baten gainean jartzen dira.
Lehiaketako tatamiak 4 edo 5 zentimetroko lodiera izan ohi du; lodiera horrek erorketak arintzen laguntzen du. Lehiaketako tatamien koloreak askotarikoak dira, baina joko olinpikoetan eta munduko txapelketetan, ohikoenak horia eta urdina dira.
Lehiaketetarako homologatutako judo tatamiak 8 x 8 metro ditu, 2 3 metroko segurtasun-eremuaz gain. Olinpiar jokoetan eta judoko mundialetan, borroka eta segurtasun eremuak Judoko Nazioarteko Federazioak ezarritako neurriak izan behar ditu. Borroka eremuak 8 x 8 metro izan behar du eta, segurtasun eremuak, aldiz, 14 x 14 metro, borroka eremua inguratuz.
Judogia
Judoan erabiltzen den janzkera berezia da: judogi deitzen den arropa da, praka eta jaka batez osatua dagoena. Horrez gain, obi izeneko gerrikoa erabiltzen da.
Judogia XX. mendea baino lehenago Japonian erabiltzen zen janzkeratik eratorri da. Judogiaren kolorea urdina edo zuria izan daiteke, hala ere, zuria da gehien erabiltzen dena. Kolore urdineko judogiak berau baimenduta dagoen lehiaketetan bakarrik erabil daiteke, eta inoiz katak egiteko. Orokorrean, judogiak kotoizkoak dira.
Obia edo gerrikoa
Esan bezala, judogiaz gain, judokek gerriko bat erabiltzen dute, obi izenekoa. Obiak, jantzia lotzeaz gain, judokaren maila adierazten du. Hau da, judoaren gradu-sistema (kyu eta dan-ak) gerrikoaren kolorearen araberakoa da. Mailaketa progresibo hau Mikonosuke Kawaishi maisuak asmatu zuen Frantzian.
Zinta edo gerrikoaren koloreak pertsonaren ikasketa eta hazte prozesua sinbolizatzen du. Kolorea iluntzen doa, diziplinaren praktika-urteekin batera. Japonian bakarrik kolore zuria, marroia eta beltza erabiltzen dira. Baina mendebaldean, zazpi kolore erabiltzen dira, bakoitzak ikasketa-prozesuaren fase bat adieraziz.
Alderdi orokorrak
Judoko graduak praktikatzaile bati esleitzen zaizkio, haren maila teknikoa, borrokarako eraginkortasuna, antzinatasuna eta inplikazio maila adieraztearren; gainera, haren ezaugarri moralak ebaluatzeko aukera ematen dute, hau da, judoaren kode morala zorrotzari dagokion heinean. Gutxieneko arauak bete gabe, judoka batek ezin dezake gradurik lortu.
Koloretako gerrikoak Erresuma Batuan asmatu ziren, 1920ko hamarkadaren erdialdean; gero, Mikinosuke Kawaishi adituak eraman zituen Frantziara, eta handik Europara eta mundu guztira. Gerrikoen hurrenkera, behetik goira, hau da: zuria, horia, laranja, berdea, urdina eta marroia. Goi mailako gerrikoak dira: beltza, 1. danetik 5.era; zuri-gorria, 6. danetik 8.era; eta gorria, 9. danetik eta 10.era.
Frantzian, 1990eko hamarkadan, bi koloretako gerrikoak jarri ziren, hastapeneko mailetan (zuri-horia, hori-laranja, laranja-berdea), gazteenak era mailakatuagoan ebaluatzeko eta, nolabait ere, saritzeko. Bi koloreko gerrikoak izan daitezke, gehienetan, luzera guztian bi koloretan banatuta, edo, batzuetan, goragoko kolorearen xingola bertikalak josita, 5 cm-ko tartetan.
Oinarrizko graduen eskala (edo kolorezko gerrikoak)
Kolorezko gerrikoak (zuritik marroira) kyu izenekoak dira: bederatzigarren kyu zuritik, 1. kyu marroira doazenak..
Gerriko beltzaren azpiko graduak judo diplomatuko irakasle batek bakarrik eman ditzake, gehienetan klub baten barruan egindako ikasketa saioen ondorioz, kontuan hartuta irizpide teknikoak, lehiaketetako emaitzak edo partaidetzak, ikaslearen portaera (judoaren kode moralari lotutakoa), ikaskideekiko jokabidea eta abar.
15 urtetik beherakoentzako oinarrizko graduen irudia (kyu)
Jarraian, kyuen eskalan egin daitekeen ibilbidea erakusten da, adinaren arabera, lau urterekin hasitako praktikatzaile batentzat eta aurrera egiteko biderik onena eginda.
Goi mailako graduen eskala
Kyuen gainetik, goiko graduak honela izendatzen dira: 1. mailatik 5. danera, gerrikoa beltza da; 6., 7. eta 8. graduan gerriko zuri-gorria erabiltzen da, bi koloreen banda bertikalak txandakatuta (6. danean, zuritik gorrira 20 cm; 7. danean, 15 cm; 8. danean, 10 cm); 9. eta 10. mailetan gerriko gorria.
Iturri batzuen arabera, ba omen dago gerriko berezi bat, gerriko gorriaren gainetik: Judoaren fundatzaile Jigorō Kanōk bakarrik lortu omen zuen, hilondoko ohore gisa, gerriko zuri zabala, <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence."><abbr class="abbr" title="Onzième">11. <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence.">eta <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence."><abbr class="abbr" title="Douzième">12. <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence.">danak irudikatzen dituena. Alabaina, Nazioarteko Judo Federazioaren arabera, kondaira bat besterik ez da.
Lehiaketa arauak
Judoaren arauak Nazioarteko Judo Federazioak ezartzen ditu. Arauak bilakaera bat izan ohi dute, hau da, aldatzen doaz, kirol gehienetan bezala, eta herrialde guztietan aplikatzen dira, judo federazio bakoitzaren ardurapean. Lehian, borrokalariak adinaren eta pisuaren arabera bereizten dira.
Epaileak
Epaileak jantzi bereizgarri bat eramaten dute, eta eginkizun hauek dituzte:
Borroka eremua
Borroka eremua lauki bat izan behar da, lehiatzaileen kategoriaren eta lehiaketa motaren arabera, 4-10 m metro bitarteko aldeak dituena. Karratu horren inguruan, segurtasun tarte bat egon behar da, 50 cm-koa. Gainera, bi borroka eremuren artean, 1-4 m bitartekoa tartea utzi behar da, eta 1-3 m bitarteko aldea, tatamiz estalita ez dauden eremuetatik..
Borrokaldiaren garapena
Borroka hasi baino lehenago, bi borrokalariek lehen aldiz agurtzen dute tatamia, bertara sartzerakoan, eta, gero, itzuli egiten dira (epaileen atzetik igarota), borroka eremuaren erdian aurrez aurre jartzeko.
Orduan, arbitroaren seinalearen zain egongo dira, besoak aurrera hurbilduz. Orduan, borroka eremua agurtzen dute (agur hori ez da derrigorrezkoa 2004az geroztik lehiaketetan, baina erakustaldietan egin ohi da), eta, gero, borroka hasteko distantziara daudenean, hau da, hiru bat metrora, elkar agurtzen dute, urrats bat egiten dute aurrera, ezkerreko oinaz, eta hajime hasiera seinalearen zain gelditzen dira.
Irabazlea
Ippon eman daiteke, baita ere, aurkariak utzi egiten badu borroka, itotze edo okerdura eraginkor baten ondorioz edo 20 segundoz edukitako immobilizazio baten ondorioz. Waza-ari bat ere lor daiteke 10-20 segundoko immobilizazio batekin.
Lehiaketak
Lehiaketa arauak erregulatzeaz arduratzen den mundu-mailako erakundea Judoko Nazioarteko Federazioa da. Halaber, federazio honek hainbat lehiaketa antolatzen ditu, horien artean Munduko Judo Txapelketa. Judoa gizonezkoen kirol olinpiko gisa ezarri zuten lehen aldiz 1964ko Tokioko Jokoetan, non Anton Geesink holandarrak urrezko domina olinpikoa irabazi zuen, Japoniako Akio Kaminaga garaituz. Emakumezkoen judoa 1988an aurkeztu zen Olinpiadetan, erakustaldi gisa lehenik eta, 1992an, lehiaketa gisa.
Judoa kirol paralinpiko gisa 1988ko Udako Joko Paraolinpikoetan sartu zuten, Seulen.
Judo lehiakorrean bi puntu mota bereiz daitezke:
Balioa duten ekintzetarako puntuazio sistema bat dagoen bezala, judokak egiten dituen akats edo arau-hausteetarako beste bat ere badago:
Pisuaren araberako sailkapena
Gaur egun 7 maila daude, parte hartzaileen pisuaren arabera:
Nazioarteko lehiaketak
Judoko lehiaketak garrantziaren arabera sailkatzen ditu Nazioarteko Judo Federazioak. Txapelketa bakoitzean parte hartzaileek lortzen dituzten emaitzen arabera, kategoria bakoitzaren munduko sailkapena ezartzen dira.
Munduko sailkapen orokorrak erabiltzen dira txapelketetan serie buruak izango diren judokak izendatzeko.
Francisco Purroy
Biografia
1968an, biologo lizentziaduna, 1973an Madrilgo Unibetsitatean Zientzia Biologietako doktore titulua lortu zuen. Haren tesia Pirinioetako hegaztiei buruzko lana izan zen. Ondoren, beste 19 doktoreago tesi egin du, gehienak mehatxatuak dauden espeziei buruzkoak: basoiloa, basoilarra, okil ertaina, hartz arrea, Atlasko leopardoa... Hegaztien espezie desberdinen erabilera zinegetikoaz espezialista da, bestetik.
Leongo Unibertsitatean irakaslea da eta zoologiako katedraduna.
1988tik 1998ra Sociedad Española de Ornitologíaren lehendakaria izan zen. Halaber, gutxieneaz 15 urtez, zuzendaritzako partaidea izan da. International Bird Census Commitee (IBCC) erakundearen Espainiako ordezkaria da; erakunde horrek hegazti-zentsuak koordinatu egiten ditu mundu mailan. Dena dela, erakunde ugariren partaidea izan da, besteak beste, Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundea (Hartzen taldekoa), Terra Natura Fundazioa, José de Acosta Zoologia Institutua, Nafarroako Lur Adizkideen Elkartea...
Estatu desberdinetan biodibertsitatearen programak eta proiektuak antolatu ditu: Espainia, Portugal, Frantzia, Italia, Polonia, Suedia, Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Maroko eta Ekuador.
2006an SEOk bere sari nagusia eman zion, Francisco Bernis saria. 2013an, bere ibilbide osoa saritzeko asmoz, Espainiako Gobernuak Ingurumenaren Meritoaren Gurutze Handia eman zion. Saria Miguel Arias Cañete ministroak eman zion.
Obra
Liburuak