cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eskozia
Erdi Aroa
1286ko Alexandro III.a Eskoziakoaren heriotzak eta, halaber, ondoko haren biloba Margarita I.arenak erregetzan zegoen dinastiaren ondorengotza apurtu zuten. Gertaera horrek Edward I.a Ingalaterrakoaren esku-hartzea ekarri zuen: hark Eskoziako tronua bere babeseko John de Ballioli eman zion. Bi haien arteko erlazioa txartzean, Ingalaterraren konkista saiakera bat gertatu zen, baina William Wallacek (Braveheart, euskaraz – «Bihotz Adoretsu») Eskoziako Independentzia Gerrateetan ingelesak atzera bota zituen. Horrekin batera, Carrickeko konde Roberto I.a Eskoziakoak (Robert the Bruce) bere burua Roberto I.a izendapenarekin Eskoziako Errege aldarrikatu zuen. Eskoziak Ingalaterraren aurka egindako gerrak hainbat hamarkada iraun zituen, eta Robert the Bruce dinastiaren aldeko (haren esanetan, Dabid I.a Eskoziakoaren ondorengoa omen zen) eta Ballioltarren aldekoen (Ingalaterrak lagundurik) guda zibilak XIV. mendearen erdira arte iraun zuen. Nahiz eta garailea Bruce dinastia izan, David II.a Eskoziakoaren ondorengo baten faltak bere hiloba Robert II.a tronura igo eta Stewarten dinastia bertan ezartzea zilegitu zuen. Estuardotarrek Eskozia gainontzeko Erdi Aroan zehar agindu zuten, XIV. mendetik hasi, Pizkunde Aroa iaragan eta Erreforma Protestantera arte doan oparotasun garaia. Hala eta guztiz ere, Ingalaterraren aurkako borrokaldia etengabeak ziren, bai eta Highlands, edo «Lur Garaiak», eta Lowlands, edo «Behe Lurren» arteko barne banaketak ere.
Aro Modernoa
Eskoziar Historian Aro Modernoa Rough Wooing edo Gortejatze Bortitza (1544–1551) delakoarekin hasi zen, Maria I.a Stewart eta Edward VI. Ingalaterrakoaren ezkontza bat behartzeko asmoz Ingalaterrak egindako noizbehinkako erasoaldi militarrak izan ziren. Hala ere, azkenean helburu hori ez zuen lortu. Bestalde, XVI. mendea Erreforma Protestatearena da: Eskozian, mugimendu haren burua John Knox izan zen, Ingalaterraren laguntzaz.
1603an James VI.a Eskoziakoak Ingalaterrako tronua jarauntsi zuen eta James I.a Ingalaterrakoa bihurtu zen. Halere, «Protektoratua» izeneko aldi labur bat kontuan hartu gabe, Eskozia estatu burujabe bat izaten jarraitu zuen, nahiz eta Eliza gobernatzeko erari buruz Koroak eta Convenanter zirelakoek etengabeko liskar etengabeak izan. Iraultza Loriotsuaren ostean, James VII. Eskoziako errege katolikoa kanporatua izan zen eta William III.a Ingalaterrakoa eta bere emaztea zen Maria II.a jarri ziren Eskoziako errege-erregina gisan (1688), halere Eskoziak Ingalaterrako erregea ez zen beste errege protestante bat ezartzeko mehatsua burutu zuen. 1707an, halere, Eskoziarekin merkataritza-harremanen behin-behineko itxieraren aldeko ingelesen mehatxuen ostean, Batasun Agiria (1707) sinatu zen, honenbestez Britainia Handiko Erresumaren jaiotza egiaztatu zen.
Nahiz eta bi erresuma horiek batu, Stewart Etxekoen defendatzaile edo aldekoek (hots, jakobitarrek), eragin handia zuten Highlands eskualdean eta herrialdeko ipar-ekialdean ere, bereziki presbiteriarrak ez zirenen artean. Halere, 1715 eta 1745 urteetan piztutako Matxinada Jakobitatarrek ez zuten lortu Hannover Etxea britainiar tronutik kentzea. Gainera, matxinada horien harira, ingelesek aitzakia bikaintzat erabili zituzten, Highlands eskualdeko biztanleak bizilekuz aldatzera behartzeko: kanporatze horiei ingelesez Highland Clearances esaten zaie. Une hartan bertan, Eskoziako Klanen antzinako gizarte gaelikoari behin-behineko amaiera eman zitzaion.
Politika
XIX. mendean sortua, eskoziar independentismoa eragina eta indarra handitu egin da, batez ere XX. mendearen amaieratik aurrera, Scottish National Party (SNP, «Eskoziako Alderdi Nazionala») alderdia ordezkari esanguratsuena da. Alderdi horren helburu nagusia Eskoziaren burujabetasuna da eta 2011ko Eskoziar Parlamenturako hauteskundeetan gehiengo osoa lortu zuen. Aldiz, 2014ko Eskoziako independentzia erreferenduman, % 44,7k burujabetasunaren alde eta % 55,3ak aurka bozkatu zuen.
Eskozia Erresuma Batua osatzen duten herrialdeetako bat denez, eskoziar estatu burua britainiar errege edo erregina da, hau da, 1952ko bere koroaketatik Elisabet I.a Ingalaterrakoa. Eskozian erreginak Queen Elizabeth («Elisabete Erregina») titulua erabiltzen du «Elisabet II.aren» ordez, ez baita inoiz «Elisabete I.a Eskoziakorik» egon.
Konstituzionalki, Erresuma Batua Legebiltzar eta Gobernu subirano estatu bateratua da. 1997ko erreferendumean onartutako botereen deszentralizazioaren ostean Eskoziak burujabetza mugatu batetaz goza dezake: Erresuma Batuko Legebiltzarrak beregan gordetzen du eskoziar gobernuko sistema berritzeko, aldatzeko, handitzeko edo ezeztatzeko gaitasuna; honenbestez, Eskoziako Legebiltzarra ez da erabat burujabea.
Erresuma Batuko Aginte Boterea juridikoki Queen-in-Council («Erregina eta bere aholkulariak») deritzonean datza, aldiz Lege Boterea Queen-in Parliament («Erregina eta Legebiltzarra») delakoak du. Praktika politikoan, Aginte Boterearen jabea Erresuma Batuko Gobernua da, non Lehen Ministroa buru duen, eta Lege Boterea Erresuma Batuko Legebiltzarra eta Edinburgh hiriko Holyrooden dagoen Eskoziako Legebiltzarrean datza. Bere aldetik Erresuma Batuko Legebiltzarrak zergak, gizarte-segurantza, gudarostea, nazioarteko harremanak, komunikabideak eta 1998ko Scotland Act agirian «gai bereziak» bezala deritzaten atal zehatzen gaineko bere boterea mantentzen du.
Eskoziar Legebiltzarra ganberabakarra da eta 129 biltzarkidez osatuta dago, hauetatik 73k hautesbarrutia edo constituency delakoa ordezkatzen dute eta izendapen bakarreko gehiengozko zenbaketa baten bidez hautatzen dira, eta gainerako 56 biltzarkideak ordezkapen proportzionalaren sistemaren bidez soilik zortzi hautesbarrutietan hautatuak dira. Legebiltzarreko hautaketaren ostean, honek bere biltzarkideetako bat iradokitzen du Erresuma Batuko Erreginak Eskoziako Ministro Nagusitzat (First Minister of Scotland edo Prìomh Mhinistear na h-Alba) hautatu dezan. Gainontzeko beste ministroak ere Legebiltzarrak proposatu eta Erreginak onartutakoak dira, eta hauek Ministro Nagusiarekin batera Eskoziako Gobernua osatzen dute, hots, eskoziar aginte boterea.
2011ko Eskoziar Legebiltzarrerako Hauteskudeetan Eskoziar Alderdi Nazionalak (Scottish National Party o SNP) gehiengo absolutua lortu zuen. Alex Salmondek, beraz, ez zuen eragozpenik izan gobernu berria izendatzeko.
Banaketa administratiboa
Eskoziako banaketa administratiboak ugariak dira; konderriak, dukerriak, burghs direlakoak (Eskoziako Legebiltzarran euren ordezkaritza duten hiri burujabeak) eta parrokiak daude. 1975ean eskualde eta barrutien banaketa abian jarri zen, halere 1996an ezeztatu zuten. Ordudanik administrazio gaietarako Eskozia 32 council areas, edo «barruti gunetan» banatuta dago, hauek tokian-tokiko zerbitzuaz arduratzen den aginte bakar batek administratzen ditu. Beren aldetik community councils («erkidegoko barrutiak») barrutiaren barneko azpibanaketak ordezkatzen dituzten erakunde informalagoak dira.
Eskozian helburu ezberdinetarako azpibanaketa ezberdinak daude. Honela, suhiltzaile eta polizien sistemak oraindik 1975ean sartutako eskualdeen banaketan oinarrituta egon litezke. Osasun sistema, posta sistema zein beste gobernuko nahiz gobernuz kanpoko erakundeentzat ohitura handiagoa duten aspibanaketa geografikoak mantentzen dira.
Erresuma Batuan, «hiriaren» estatusa errege patentearen arabera zehaztu ohi da. Hiri hauek daude Eskozian: Aberdeen, Dundee, Edinburgh, Glasgow eta, estatusa lortu berririk, Inverness eta Stirling.
Eskualde historikoak
Historikoki eta antzinean, ordea, Eskozia 33 eskualdetan banaturik zegoen: Aberdeenshire, Angus, Argyllshire, Ayrshire, Banffshire, Berwick, Buteshire, Caithness, Clackmannanshire, Dumbartonshire, Dumfriesshire, East Lothian, Fife, Inverness-shire, Kincardineshire, Kinross-shire, Kirkcudbrightshire, Lanarkshire, Midlothian, Morayshire, Nairnshire, Orkney, Peeblesshire, Perthshire, Renfrewshire, Ross and Cromarty, Roxburghshire, Selkirkshire, Shetland, Stirlingshire, Sutherlandshire, Mendebaldeko Lothian eta Wigtownshire.
Zuzenbidea
Eskoziak legeak Zuzenbide Erromatarrean oinarriturik daude, Corpus Iuris Civilis latindarrera atzeratu daitekeelarik, bai eta Erdi Aroko jatorria duen Zuzenbide anglo-saxoian ere. 1707ko Ingalaterrarekiko Batasun Agiriak bi lege sistema ezberdinen jarraiera bermatzen zuen: bata Eskoziako, eta bestea Ingalaterra eta Galeskoa. 1611. urtea baino lehen Eskozian eskualdeetako legedi aniztasun handia zegoen, hauen artean «Udal Legea» nabarmentzen zen, Orkadak eta Shetland uharteetan erabilia, hau aintzineko norvegiar lege sistematik eratorria zelarik. Beste lege sistema batzuk zeltiar legeak eta Brehon legeen eratorriak dira, eta XIX. mendean oraindik erabiliak ziren. Bestaldetik Eskoziar Zuzenbideak aparteko bilakatzen duen ezaugarri bat badu, ohikoak diren «errudun» eta «errugabetik» gain hirugarren berediktu edo epaia baitu: «ez frogatuarena» hain zuzen ere.
Eskoziar legeak justizia ezartzeko hiru auzitegi mota finkatzen ditu: eskubide zibilen auzitegiak, auzitegi kriminalak eta auzitegi heraldikoak. Justizia Zbililaren esparru nagusiena Court of Session delakoa da, halere Erresuma Batuko Loren Ganberan helegiteak burutu daitezke. High Court of Justiciary delakoa, bere aldetik, auzitegi penal nagusiena da. Biak Parliament House eraikinean kokatzen dira, hau Aintzineko Eskoziar Legebiltzarraren kokalekua zelarik. Halere auzitegi zibil eta penal ohikoenak sheriff court direlakoak dira: Eskozian 49 sheriff court aktibo daude. Barrutietako Auzitegiak 1975an sortu ziren eta irain edo okerkeri txikientzat erabili ohi dira. Amaitzeko, Court of the Lord Lyon delakoa zuzenbide heraldikoa erregulatzen du.
Biztanleria
2001eko erroldaren arabera Eskoziaren biztanleria 5.062.011 biztanletakoa zen, halere 2006ko ekaineko balioespenen arabera 5.116.900 biztanletako zen. Honek Eskozia munduko herrialdeen artean 112. postuan jarriko luke Estatu subiranoa balitz. Edinburgh hiriburuak 600.000 biztanle gutxi-gorabehera ditu, hauetako asko ikasleak direlarik. Halere, Eskoziako hiririk jendeztatuena mendebaldeko kostaldean kokatzen den Glasgow hiria da, ia 800.000 biztanleekin eta bere hirigune osoak 2.000.000 biztanle gutxi-gorabehera dituelarik. Historikoki, Glasgow eskualde honetako motor ekonomikoa izan da; horretaz gain, gune ekonomiko nagusia ere izan delarik: Glasgowko Unibertsitatea XV. mendearen erdialdera sortu zen eta anglo-saxoi edo ingeles hiztun munduko zaharrenetarikoa da. Glasgowek XIX. mendean jasandako gizarte, kultura eta ekonomia garapenak hiri hau «Britainiar Inperioaren bigarren hiri» bilakatzera bultzatuarazi zuen.
Bigarren Mundu Gerraren ondorioz sortutako immigrazioaren ondorioz, Glasgow, Edinburgo eta Dundee hiriek asiar jatorriko komunitate nabarmenak dituzte. Europar Batasunaren zabalkuntzaren ondoren, Erdialdeko eta Ekialdeko Europako pertsona kopuru handi bat ere Eskoziara bertaratu da: 2005an Eskozian 40.000 edo 50.000 poloniar inguru bizi ziren. 2001an 16.310 biztanle txinatar zeuden.
Hizkuntzak
Erresuma Batuko legeen arabera hizkuntza ofizialik ez badago ere, hiru hizkuntzak (ingelesa, eskoziera eta Eskoziako gaelera) onarpen ofiziala dute.
Ia Eskoziako biztanleria osoa ingelesez mintzatzen da, nahiz eta eguneroko erabileran eskoziarren zati handi batek dialekto eskoziarrak erabiltzen dituen.
Eskoziako beste mintzaira bat eskoziera da, ingelesarekin batera germaniar hizkuntzen kidea dena. Eztabaida dago scotsera ingelesaren aldaera edo eskandinaviar eragina duen hizkuntza autonomoa den. Eskoziako Erregistro Orokorraren Bulegoaren (General Register Office for Scotland) arabera, biztanleriaren % 30ek eskozieraz egiten du. Horretaz gain, Ipar Irlandako lur eremu batzuetan ere Ulsterko eskoziera mintzatzen da.
Eskoziako gaelera, zelta hizkuntzen kidea dena, berriz, 60.000 bat lagunek hitz egiten dute (eskoziarren %1,2), herrialdearen ipar-mendebaldean batez ere. Hiztun horiek gaur egun bizi diren eta historikoki bizi izan diren lurraldeek Gaidhealtachd izena dute. Gainbehera prozesua etengabekoa da. 1891n 250.000 hiztun gutxi-gorabehera ziren, biztanle guztien % 7.
Erlijioa
1560ko Erreforma Protestantea izan zenetik, Eskoziako Eliza The Kirk («Eliza») izenaz ere ezaguna da, Eskoziako eliza nazionala bilakatu zen. Protestante eta kalbinistar eliza da eta antolakuntza presbiteriar bat du eta Estatutik independentea da. 2005ean Eskoziako biztanleriako % 12 Eskoziako Elizako kide zen; aldiz, 2001an % 40k haren kide zela zioen. Eliza herriz herriko parrokien egitura baten bitartez jarduten da eta modu horretan eskoziar komunitate bakoitzak bere berezko kongregazio bat du. Eskoziak biztanleri katoliko garrantzitsu bat ere badu, bereziki mendebaldean. Erreforma Protestantearen ondoren katolizismoa Highlands eskualdean eta Uist eta Barrako uharte batzuetan biziraun zuen; XIX. mendean, Irlandatik iritsitako inmigrazioari esker indarberritu egin zen. Eskozian kristau erlijioaren barnean dauden beste izendapen batzuk Eskoziako Eliza Askea eta Eskoziako Eliza Episkopalirra dira.
Islama Eskoziako erlijio ez kristau garrantzitsuena da, 50.000 sinisdun baititu (biztanleria osoko % 1 baino gutxiago). Beste erlijio batzuk judaismoa, hinduismoa eta sikhismoa dira, bereziki Glasgow hirian. 1967an inauguratu eta Eskdalemuir udalerritik gertu dagoen Kagyu Samyé Ling monasterioak Europar Mendebaldeko tenplu budistarik handiena du. 2001eko erroldaren arabera, eskoziar biztanleriaren % 28 ez zen inolako erlijioren jarraitzaile.
Psammophis sudanensis
Psammophis sudanensis Psammophis generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Eskozia
Hiri nagusiak
Eskoziako zazpi hiriak ondoko hauek dira, ingeles eta gaelikozko izenekin, biztanleria handienekotik txikienekora sailkatuta (2012ko erroldaren arabera):
Ekonomia
XIX. mendearen hasieran Eskoziak gainontzeko Europa eta mendebaldeko munduak zuen ekonomia misto irekia zuen. Ohituraz, eskoziar industria, industria astunean oinarritzen zen: ontzigintza, meatzaritza (bereziki ikatza) eta siderurgi industria. Petrolioa Ipar Itsasotik ateratzen zen, diru-sarrera eta lanbide iturri garrantzitsu bat izan delarik, bereziki 1970. hamarkadan eta herrialdearen ipar-ekialdean. 1970 eta 1980. hamarkadetako desindustrializazioak zerbitzu sektore eta teknologia industrietarako bira bat eragin zuen, honela Silicon Glen delakoa sortu zelarik.
2005an Eskoziako esportazio guztiek (Erresuma Batura eginiriko esportazioak barne) 17.500 miloi liberatara iritsi ziren, hauetako % 70a produktu manufakturatuak zirelarik. Eskoziar esportazio nagusienak whiskia, produktu elektronikoak eta finantzal zerbitzuak dira, bere bezero nagusiak honako hauek direlarik: Estatu Batuak, Herbehereak, Alemania, Frantzia eta Espainia. 2006an Eskoziako Barne Produktu Gordina (BPG) 86.000 miloi libera baino gehiagokoa zen, honekin bere per capita errenta 16.900 liberatan ezartzen zelarik
Turismoak eskoziar ekonomian berebiziko faktore garrantzitsua da. 2002an Eskoziako Parlamentuaren Informazio Zentroak argitaratutako azterlan batek baieztatzen zuenez, Eskozian turismoa bertako BPGaren % 5a eta lan iturrien % 7,5aren arduraduna zen. 2007ko azaroan langabeza-tasa % 4,9an zegoen, Erresuma Batua eta Europar Batasuneko herrialde gehienen batezbestekoaren azpitik
Moneta
Nahiz eta Ingalaterrako Bankua Erresuma Batuko banku zentrala izan, eskoziar hiru banketxeok euren diru-papera edo billeteak ekoizteko ahalmena dute: Bank of Scotland, Royal Bank of Scotland eta Clydesdale Bank. Zirkulazioan dagoen eskoziar diru-paperaren balioa 1.500 miloi liberatan estimatzen da, nahiz eta Erresuma Batuko inongo lekuetan legezko erabilerarik ez izan, praktikan diru-paper hori eta Ingalaterrako Bankuak sortutakoak trukagarriak diren. Elkartukagarritasun hori gorabehera, Eskozian ekoiztutako diru-papera sarritan Ingalaterra eta Galesen ez dute onartzen, ezta Erresuma Batutik kanpoko banketxe eta bulegoetan ere ez dira maiz onartzen. Hori bereziki oraindik zirkulazioan dagoen Royal Bank of Scotland banketxeak kaleratutako libera 1eko billetearekin gertatzen da; horrenbestez, Erresuma Batuan oraindik erabiltzen den libera 1eko billete bakarra da.
Garraioa
Eskoziak bost aireportu ditu: Glasgowko Nazioarteko aireportua, Edinburghekoa, Aberdeenekoa, Glasgow Prestwickoa eta Invernesskoa. Horiek guztiek hegaldi erregular edo charterren bidez, nazioarteko 150 nazioarteko heldulekurekin lotzen dituzte. BAA konpainiak hiru aireportutan dihardu (Edinburgh, Glasgow eta Aberdeen); aldiz, Highland and Islands Airports konpainiak beste 11 eskualdetako aireportu txikiagoak kudeatzen ditu (Invernesskoa barne). Haien bidez, Eskoziako txokorik urrunenetara ere irits daiteke. Azkenik, Infratil konpainia Glasgow Prestwick aireportuaren jabe da.
Autobide eta errepide nagusien kudeaketa (trunk roads izenekoak) Transport Scotland erakundearen ardura da; gainontzeko errepide sarea, aldiz, tokian tokiko agintarien ardurapean dago.
Eskoziak uharte asko dituenez, haietarainoko ferryak daude. Zerbitzu horiek nagusiki Caledonian MacBrayne erakundeak garatzen ditu, baina beste konpainiak ere badaude, eta zenbait linea konderrien esku daude. Nazioarteko ferry lineak ere badaude, Eskozia herrialdea Ipar Irlanda, Belgika, Norvegia, Faroe uharteak eta Islandiarekin lotzen dituztenak.
Transport Scotland erakundeak Eskoziako trenbide sarea zuzentzen du. East Coast Main Line ("ekialde kostaldeko linea nagusia") bezala ezagutzen den linea, West Coast Main Line ("mendebalde kostaldeko linea nagusia") eta Cross Country Line ("herrialdea zeharkatzen duen linea") lineek Eskoziako hiri nagusienak euren artean lotzen dituzte, bai eta Ingalaterrako trenbide sarearekin ere. Tokian tokiko tren zerbitzuak ere badaude, First Scotrail ardurapean daude. Kostaldeko linea nagusian Forth Bridge zubitik igaroz Fortheko fiordoa zeharkatzen duen linea ere barnean dago. 1890an behin-behinekoz eraikitako mensulazko zubi hura ingeniaritza zibilaren aitzindaritzat hartu da eta Eskoziako monumentu ezaugunena da.
Hezkuntza
Eskoziar hezkuntza sistemak gainontzeko Erresuma Batukoaren ezberdina izan da, bere ezaugarri nagusia hezkuntza orokorrean egiten duen nabarmentzean datzalarik. Aintzineko Esparta hiriaren ondoren Eskozia izan zen hezkuntza publiko sistema bat disenaitu zen lehen lekua. 1496ko Agiriarekin eskolatzea lehenengo aldiz derrigorrezkoa izan zen, eta 1561ean Eskoziako Elizak erreforma espiritualerako programa bat diseinatu zuen, bere barnean parrokia bakoitzeko ikastetxe baten sorkuntza zegoelarik. 1872ko Hezkuntza Agiria arte hezkuntzaren gaia Estatuari baino Elizari zegokion gai bat izaten jarraitu zuen.
Pachacutec
Pachacutec edo —kitxuaz— Pacha Kutiy Inka Yupanki (Cusco, c. 1400 - ib., c. 1471), Viracocharen semea, Inken bederatzigarren buruzagia izan zen, Inka Inperioa sortu zuena.
1438. urte inguruan hartu zuen aginpidea, lur gehiago konkistatu zituen eta inperioa antolatu zuen. Adituek diotenez hark marraztu zituen Cusco hiriko planoak, eta hark aginduta egin ziren Eguzkiaren tenplua, eta mailatan eratutako soroak. Halaber, auzo leinuen batasuna lortzen ahalegindu zen, eta hartutako lurretako biztanleak beste norabait egozten zituen matxinadarik izan ez zedin.
Eskozia
Hezkuntza
Eskozian 3 eta 4 urte bitarteko haurrek dohako haurtzaindegi batera joateko eskubidea dute, "3-5 urteko haurren marko curricular" baten bidez. Lehen mailako hezkuntza formala 5 urterekin hasten da eta 7 urte irauten ditu (P1-P7); "5-14 gidak" denboraldi horretarako marko curricular bat ezartzen du. Gaur egun 15 edo 16 urterekin eskoziar haurrek azterketa bat burutu behar dute, honen ondoren ikastetxean jarraitu edota Sarrera, Erdi-maila, Goi-maila edo Aurreratuen azterketetarako ikastea hauta dezakete. Ikastetxe pribatuetako ikasle kopuru txiki batek ingeles hezkuntza sisteman segi dezake, eskoziarrean egin beharrean.
Eskozian 14 unibertsitate daude, hauetako batzuk munduko zaharrenen artean daude. Herrialdeak munduko argitalpen zientifikoen % 1 sortzen du, nahiz eta haren biztanleria % 0,1 izan; halaber, hezkuntza erakundeak Eskoziako zerbitzuen sektoreko esportazioen % 9ren arduradunak dira.
Zientzia
Eskoziarrak zientzia mailan aritu dira. Nazioartean ezagunak dira James Watt ingeniaria, Alexander Graham Bell asmatzailea eta Alexander Fleming medikua. Hainbat Nobel Sari ere eskuratu dituzte:
Indar armatuak
Nahiz eta Eskoziak Ingalaterrarekin burututako 1707ko Batasun Agiria baino askoz ere lehenagoko ohitura militarra izan, gaur egun bere indar armatuak Britainiar Indar Armatuen zati dira, Atholl Highlanders direlakoen salbuespenarekin, hauek Europako gudaroste pribatu bakarra direlarik. 2006an, Eskoziar Dibisioko erregimentu ezberdinak Eskoziako Errege Erregimentua osatzeko bat egin ziren.
Bere topografia eta itxurazko urrutiko kokapenarengatik, Eskoziako zenbait eremu defentsa instalazioak garrantzitsuak ezartzeko hautatu izan dira, eskoziar biztanlerian sentimendu kontrajarriak sortu dituelarik. 1960 eta 1991 artean Holy Loch ("Laku Sakratua") kokalekua Estatu Batuen UGM-27 Polaris itsaspeko nuklearren itsas gudarostearen basea izan zen. Gaur egun HMNB Clyde itsas basea Glasgow hiritik 40 kilometro mendebalderuntz dago, bertan Trident misildun Vanguard motako lau itsaspeko daudelarik, hauek Erresuma Batuko armategi nuklearraren zati bat osatzen dutelarik. Rosyth udalerrian (Fife) dagoen HMS Kaledonia base militarra Eskoziako itsas operazioetarako erabili ohi da, Eskozia eta Ipar Irlandako Eskualdeko Itsas Bulego bezala ere erabiltzen delarik. Erresuma Batuko Erregeren Itsas Gudarosteko Rolls-Royce PWR erreaktore nuklearren garapenerako base bat ere Dounreay udalerrian aurkitzen da, han erreaktore nuklear sortzaile azkarren programa garatu zen. Bestaldetik, Ayrshiren dagoen Glasgow-Prestwick aireportutik hurbil dagoen HMS Gannet delakoa bilaketa eta erreskate base bat da, bertan Sea King Mk 5 helikopterok jarduten dutelarik. Azkenik, Arbroath udalerrian dagoen (Angus) HMS Condor baseak Errege Marineen 45. komandoaren egoitza da.
Eskozian RAFaren abangoardiako hiru base daude: Lossiemouth, Panavia Tornado fighter hegazkin moten RAFaren base nagusia da; Kinloss, itsas patruilarako Hawker Siddeley Nimrod hegazkinen basea, eta Leuchars, Erresuma Batu guztian iparraldeena dagoen fighter hegazkinen basea, honetan Panavia Tornado hegazkin moten hiru eskuadroi daudelarik. Lossiemouth basean Sea King HAR3A bi helikoptero daude, bilaketa eta erreskate misioetarako erabiltzen direlarik. "Eskoziako Aire Trafikoaren Kontrol Zentroa" Ayrshire konderriko Prestwick udalerrian kokatzen da, honetan "Distress and Diversion Cell" delakoak bere egotza duelarik, hegazkin zibil nahiz militarrei laguntzeko diseinatua dagoelarik.
Britainiar Uharte guztietako Uranio indargabetuzko armak frogatzen diren zeruzabalpeko zentro bakarra Dundrennan udalerritik gertu dago. Ondorioz, 7.000 jaurtigai errediaktibo baino Solwayko fiordoaren ondoan kokatzen dira. Eskozian kokatzen diren base militar kopuru handiak, batzuk "Eskozia Gotorlekua" izendapena sortzera bultzatuarazi ditu. 2005an Erresuma Batuko Defentsa Ministerioaren eskoziar lurraldeko jabegoek (jabetzan edo alokairuan) 115.300 hektarea izatera iritsi ziren, kopuru hau Ministerioak duen kopuru osoaren % 31,5a suposatzen duelarik
Ikur nazionalak
Herriak Flower of Scotland abestia Eskoziako Ereserki nazionaltzat hartzen du (nahiz eta ofizialki Eskoziak ereserkirik ez izan), baina Scotland the Brave abestiarekin norgehiagoka estua da. Lehena politika eta kirol ospakizun gehienetan kantatzen da, adibidez Eskoziako futbol selekzioko nazioarteko norgehiagoketan; bigarrena, berriz, Eskozia Commonwealtheko Jokoetan ordezkatzeko. Ereserki ofizialik ez dagoenez, lehia oraindik zabalik dago, bereziki 1998ko botereen deszentralizazioaren ostean, eta beste zenbait abestik ere lehia horretan sartzea lortu dute: Scots Wha Hae, A Man's A Man for a'That edota orain dela gutxi indartsu sartu den I'm Gonna Be (500 Miles).
Eskoziako Jai Nazionala San Andres Eguna da, azaroaren 30ean; halere, Robert Burns Eskoziako Olerkari Nazionalaren omenezko Burns Night edo Burnsen Gaua gogokoagoa dute eskoziarrek. "Tartan Eguna" ere orain gutxi sortutako ospakizuna da eta jatorria Kanadan du. 2007an Eskoziako Legebiltzarrak San Andres eguna bank holiday edota jai egun ofizial izendatzen zuen agiria onartu eta kaleratu zuen.
Gastronomia
Eskoziako gastronomiak ingeles sukaldaritzarekin ezaugarri asko elkarbanatzen ditu, baina bere historia nahiz atzerritar eraginetatik datozen bere berezko ezaugarri eta jakiak dituelarik. Orokorrean eskoziar sukaldaritza bere soiltasunarengatik nabarmentzen da, bertako produktu autoktono naturalak erabiliz (esnekiak, haragia, fruita eta barazkiak) eta espezie eta belarrei uko eginez.
Jakiak
Eskoziar plater herrikoi edo tradizionaletako batzuk Scotch broth edo "eskoziar salda" (garagar, haragi eta barazkiez egina), porridge delakoa (oloz eginiriko orea) edota haragizko pasteltxoak dira, bereziki Scotch pie delakoa, arkume ahargiz betea. Plater hauetako batzuk eurekin bat olo poltsa batez lagundurik jaten dira, adibidez porridge edo oatcakes (garagar pasteltxoak) direlako plateren jatorria eskoziarren nortasun ibiltari edo nomadan izan dezakate, jan ahal izateko eurekin bat olo poltsatxo bat baizeramaten. Haggisa ere "eskoziar plater nazionaltzat" hartua da, hau jateko haragia txerri edo arkume hesteetan garraiatzean sortuko litzateke. Haggis delakoa odolkiaren antzekoa da, halere bere haragia arkume edo oreinarena izan ohi da eta ohituraz urtarrilaren 25an ospatu ohi den "Burns Afarian" jaten da.
XXI. mendearen lehendabiziko urteetan eskoziar sukaldaritzak nolabaiteko berpizkunde bat ezagutu du: 2006an bederatzi jatetxek Michelin Gidan izarren bat bazuten eta betiko elementu tradizionalak gaur egungo sukaldaritzaren berrikuntzekin bateratzen dituzten jatetxe ugari daude. Bestalde, eskoziar hiri nagusi guztiek nazioarteko herrialde ezberdinetako sukaldaritzan jarduten duten jatetxeak dituzte (txinatarra, italiarra, mexikarra, indiarra...).
Edariak
Nazioartean ezagunen eta ospetsuena den edaria ezbairik gabe whiskia da, Estatu Batuetan soilik Scotch izendapena erabiltzen delarik, Ingalaterran aldiz "whiski" izendapenak bere eskoziar jatorria agerrarazten du, behintzat aurkako kasurik ez bada. Eskozian whiskiaren jatorria IV. mendea edo V. menderarte atzeratu liteke, kontinenteko fraideek eurekin bat destilaketa prozesua ekarri zutenean. Mendeetan zehar eskoziar whiskia egonkot mantendu zen, baina bere behin-behineko arrakasta XIX. mendean iritsi zen, ekoizpen era berriak garatu zirenean eta 1880an filoxera izurriteak frantziar eta espainiar mahastiak kaltetu zituenean.
Garagardoa ere oso edari ospetsua da eskoziarren artean: Eskoziako ale motako garagardoak beren kolore ilun eta garagar zaporearengatik nabarmentzen dira. Eskoziako garagardo marka ezagunetako batzuk Belhaven, Tennents edo Caledonian dira, nahiz eta tokian-tokiko edo eskualdeetako hedapena duten beste hainbat ale ere badauden.
Edari ez alkoholikoen artean, Eskoziako esanguratsuena Irn-Bru delakoa da, Coca-Colarekin lehia bizian
Literatura
Eskoziar literaturak Eskozian idatziriko ingelesa, gaelera, eskoziera, frantsea, eta latinezko testuak barne hartzen ditu. Eskoziako "olerkari nazionaltzat" hartzen den Robert Burnsek eskozieraz nahiz ingelesez idatzi zuen; hala ere, bere idazlan gehienak jendearentzat irakur errazak izan zitezen moldatutako eskozierazko bertsio sinplifikatuan idatzita daude. Nazioartean ospe handia duten beste eskoziar idazle batzuk Robert Louis Stevenson, Sir Walter Scott, Arthur Conan Doyle dira: XIX. mende amaieran, haien idazlanek nazioartean arrakasta lortu eta sekulako goraipamenak jaso zituzten. XIX. mendearen amaieran ere, Sir James Matthew Barriek, "Peter Pan" idazlanaren egilea izan zenak, "Kailyardeko eskola" izenaz ezaguturiko mugimendua sortu zuen: haren bidez, fantasia eta folklorezko gaiak berriz ere modan jarri zituen. Aipatzekoa da (nahiz eta sortzez ingelesa izan) J. K. Rowling idazlea Edinburgheko kafetegi batean hasi zela bere "Harry Potter" ipuin saila idazten.
Kritikari batzuen ustez, literatur usadio horieskoziar literaturaren garapenerako oztopo izan zen, Eskoziaren artzain giroko irudi idilikoa agerrarazten baitzuen. Zenbait idazle modernistak (adibidez, Irvine Welsh, "Trainspotting" idazlanaren egilea) eskoziar hirietako gaur egungo bizitza latzaren errealitatea islatzea hautatu dute, Eskozian hitz egiten den ingelesa erabiliz. Kaleko edo eguneroko eskoziar hizkera horren adibide oso ona Billy Connolly aktore eta komikaria da, haren bakarrizketa ironiko eta mingotsekin nazioartean oso ospetsua bilakatu baita.
Musika
Eskoziar musika herrikoiaren ordezkari nabarmenetako batzuk Silly Wizard, The Waterboys, Capercaillie, Mill a h-Uile Rud edota Alyth Mc Cormack dira.
Aldiz, gaur egungo musika modernoaren panoraman, eskoziar talde ospetsu ugari daude: The Proclaimers, Simple Minds, Wet Wet Wet, Texas, Franz Ferdinand, The Jesus and Mary Chain, Gerry Rafferty, Wolfstone, Oi Polloi, Amy Macdonald, The Twilight Sad, Belle & Sebastian, Primal Scream, Travis edota Snow Patrol.
Mundu mailan talde ospetsuak askotako musikariak ere eskoziarrak dira, esate baterako, Dire Straits taldeko Mark Knopfler gitarra-jotzaile eta abeslaria, edota Jethro Tull taldeko flautajole, abeslari eta buru Ian Anderson.
Bestetik, Eskozian jaio eta Australiara emigratu zuten Eric Bogle folk kantautoreak, Angus eta Malcolm Young anaiek eta Bon Scott kantariak, hirurak ere AC/DC australiar rock taldeko kideak.
Bestalde, Eskozia abesti ospetsu askoren sorleku eta iturri agorrezina da: adibidez, Scotland the Brave, Flower of Scotland, Auld Lang Syne, The Bonnie Banks o' Loch Lomond, The Wild Mountain Thyme, Scots Wha Hae, We're No Awa' Taw Bide Awa', Ye Jacobites by Name, Flowers of Edinburgh, Willy O' Winsbury, Ailein duinn eta Oidhche Mhaith Leibh (azkena Benito Lertxundi euskal kantautoreak Entzun zazu abestia gisa euskaratu eta abestua).
Zinema
Eskoziar aktore ezagun batzuk honako hauek dira: Alastair Sim, Finlay Currie, Deborah Kerr, Sean Connery, David McCallum, Phyllida Law, Ian Bannen, Angus Lennie, Moira Shearer, Ian McDiarmid, Ewan McGregor, Robert Carlyle, Ken Hutchison, Brian Cox, Ian McDiarmid, John Hannah, Tommy Flanagan, Gerard Butler, James Cosmo, David O'Hara, Billy Connolly, Gary Lewis, Peter Mullan, Alan Cumming, Angus Macfadyen, David O'Hara, Rory McCann, Graham McTavish, Tony Curran, Kevin McKidd, Billy Boyd, Ray Park, Laura Fraser, David Tennant, Richard Madden eta James McAvoy.
Kirolak
Kirolak ere paper garrantzitsua du eskoziar nortasun eta kulturan, herrialde honek hainbat kiroletako berezko txapelketa nazionalak ospatzen baiditu, gainera Munduko Futbol Txapelketa, Munduko Errugbi Txapelketa eta Commonwealtheko Jokoetan gainontzeko Erresuma Batuko lurraldeetatik independentea den ordezkaritza edo selekzio bat ere badu (nahiz eta Olinpiar Jokoetan Erresuma Batuarekin bat eginik parte hartu). Bestalde, Eskoziak bere berezko kirol erakundeak ditu, Eskoziar Futbol Elkartea (munduko bigarren futbol elkarte zaharrena), Eskoziako Futbol Selekzioaren arduraduna dena, eta Eskoziako Errugbi Selekzioaren arduradun den Scottish Rugby Union elkartea.
Eskoziako kirol herrikoi edo barneratuenak futbola eta errugbia dira. Eskozian bi kirol hauen aldaera ezberdinak duela mende askotatik jokatu ohi izan dira: data antzinakoena 1424ekoa delarik. Elkarteko futbola edo futbol arrunta Eskoziako kirol garrantzitsuena da eta Eskoziako Kopa munduan den futbol txapelketa zaharrena. Eskoziako futbol talde garrantzitsuenak Celtic Club eta Rangers Football Club, biak ere Glasgow hirikoak: Celtic taldeak Celtic Park zelaian jokatzen du eta 1967an Europako Kopa irabazi zuen, aldiz, Rangers taldeak Ibrox Stadium zelaian jokatzen du eta 1972an Europako Txapeldunen kopa irabazi zuen. Bi talde hauen lehia kiroletik haratagoa doa, Celtic taldea Eskoziako katolikoen taldea baita, are gehiago, baita irlandar nazionalista eta errepublikanoena ere, taldearen fundatzaileak Glasgowen bizi ziren irlandar immigranteak izan baitziren, Rangers taldea berriz Eskoziako protestanteen taldea da, bai eta britainiar nazionalismoa eta unionismoaren ordezkari eskoziarra ere. Bi talde hauek beste Eskoziako 12 taldeekin batera 1891an sortutako Eskoziar Premier League edo Lehen Maila jokatzen dute. Rangers taldearen Ibrox Stadium zelaia eta Eskoziako Futbol Selekzioak normalki jokatzen duen Hampden Park zelaia 5 izar mailako futbol zelaiak dira UEFAren irizpideen arabera.
Errugbia ere oso kirol herrikoia da Eskozian: Eskoziako Errgubi Selekzioak (bere errugbi partidak Murrayfield zelaian jokatzen dituelarik) Sei Nazioen Torneoan parte hartzen du eta bere sorreratik 14 alditan irabazi du.
Eskoziako errugbi klubek Pro 12 Liga jokatzen dute Irlanda, Gales eta Italiako taldeekin batera. Liga hau munduko hirugarren liga indartsuena kontsideratzen da. Edinburgh Rugby eta Glasgow Warriors dira Eskoziako talde nagusiak. 2001 urtean eratu zen eta garaipen bakarra Glasgow Warriorsek lortu du 2014-15 denboraldian.
Fife konderrian dagoen St Andrews udalerria nazioartean "golfaren sehaska" izendapenarekin ezagutzen da eta golfzale askorentzat St Andrewsko Old Course delakoa derrigorrez joan beharreko lekutzat dute, munduko golf zelai zaharrena omen baita. Eskozian beste hainbat golf zelai ospetsu ere badaude, horien artean Carnoustie, Gleneagles, Muirfield edo Royal Troon.
Eskoziar kirolaren beste elementu nabarmen bat Highland Games edota Eskoziako Lur Garaietako jokoak ("Highlandetako Jokoak" edo "Mendiko jokoak" dira, baita beste zelta joko batzuk ere, aipagarrienak shintya eta curlinga.
Shinty-aren txapelketa historiko nagusia Camanachd Kopa izan da baina 1996tik aurrera Premier Division liga jokatzen da. Talde garrantzitsuenak Newtonmore, Kingussie eta Kyles Athletic dira.
Curling-ari dagokionez aipatzeko txapelketa Grand Match da, Menteitheko aintzira izozten denean jokatzen dena baina urtero gertatzen ez denez estalitako estadiotan jokatu izan da azken urteetan.
Hedabideak
Eskoziako telebista kate nagusia BBC Scotland (gaeleraz, BBC Alba) da, Erresuma Batuko BBC katearen zati bat. Horrez gain, BBCk Eskozian irrati emisoreak ere baditu: besteak beste, BBC Radio Scotland eta BBC Radio nan Gaidheal. Eskoziako telebista kate pribatuen artean STV eta Border Television daude. Eskoziar eremuan argitaratzen diren egunkariak ere badaude: esate baterako, Daily Record, The Herald (Glasgowen argitaratua) edota The Scotsman. Herri giroko edo eskualdeko hedapena duten egunkarien artean, Dundee hiriarentzat eta Eskoziako ekialderako argitaratzen den The Courier daud, bai eta Aberdeen eta iparraldearentzat argitaratzen den Press and Journal egunkaria ere.
Gaztelu eta jauregiak
Eskozian ehundaka gaztelu eta jauregi daude, batzuk egoera onean eta beste batzuk hondarretan. Honako hauek dira ezagunenak:
Erlijio eraikinak
1560ko Eskoziako erlijio Erreformaren ondoren bertan behera utziak izan ziren gehienak eta gaur egun hondarretan aurkitzen dira.
Avogadroren konstantea
Avogadroren konstantea (sinboloa: NA edo L) lagin baten gauzaki elementalen kopurua eta substantzia-kantitatearen arteko proportzionaltasun faktorea da. Bere definizio zehatza da:
SI sistemaren unitatea alderantzizko mola (mol−1) da. Konstantearen zenbakizko balioari Avogadroren zenbakia deritzo.
Branchville (Hego Carolina)
Branchville Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Orangeburg konderrian dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Memoria eta giza eskubideen museoa
Memoriaren eta Giza Eskubideen Museoa Txileko museo bat da, Santiagon, Txileko Santiagon, kokatua. Augusto Pinocheten diktadura militarrean (1973-1990) giza eskubideak urratu zituztenak omentzeko helburua du. Matucana etorbideko 501 zenbakian dago, metro bosgarren arrunteko geltokiaren parean.
Michelle Bachelet presidenteak inauguratu zuen 2010eko urtarrilaren 11n, Txileko Bigarren Mendeurrena ospatu zuten gobernu-lanen esparruan. Museoak bost solairu ditu, eta gai horri buruzko hainbat artikulu daude ikusgai: gobernu-dokumentuak, egunkariak eta aldizkariak, kartelak, gutunak eta argazkiak. Ibilbidean ikus-entzunezko panelak daude, garai hartako dokumentalen eta grabazioen laburpenekin, eta, horiei esker, erakutsitako gertaerak ikus daitezke. Gainera, dokumentazio-zentro bat, liburutegi digital bat eta kultura-jarduerak egiteko zabalgune bat ditu.
Callechelys springeri
Callechelys springeri Callechelys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Ordoviziar
Ordoviziarra Paleozoikoko bigarren garaia da, Kanbriarraren ondoren eta Siluriarraren aurretik. Berez bi garai hauen artean zeuden harri batzuen inguruko eztabaidarekin bukatzeko izendatu zuen Charles Lapworthek 1879an. Ofizialki 1906an onartu zuen Geologiako Nazioarteko Kongresuak.
Orain dela 488.3 milioi urte hasi zen eta orain dela 443.7 milioi urte bukatu. Biak extintzio handiekin bat egiten duten garaiak dira.
Ordoviziar garaia zatitzeko honako atalak bereizten dira:
Ordoviziarreko paleogeografia
Itsas maila altua izan zen Ordoviziarrean. Tremadoc garaian itsasoaren transgeresioak inoiz egon diren handienak izan ziren. Hegoaldeko kontinente guztiak Gondwana izeneko kontinente bakarrean batu ziren. Kontinente hau ekuatorean hasi zen eta Hego Poloan bukatu zuen bere ibilbidea. Hasiera epela izan zuela uste da Ipar Amerika eta Europan itaso ez oso sakonak zeudelarik. Itsaso hauetan arrezifeak sortu ziren.
Garaiko arroka gehienak sedimentarioak dira baina ez zegoenez oso mendi alturik gehienak kareharriak dira.
NGC 1539-1
NGC 1539-1 galaxia bat da, Taurus konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Ordoviziar
Ordoviziarreko paleogeografia
Orogeniari dagokionez, Taconiar orogenia dago.
Fauna eta flora
Ipar Amerika eta Europan itsaso ez oso sakonak zeuden. Trilobiteak eta Brakiopodoak nahiko ugariak izan ziren. Briozoak eta koralezko uharriak garai honetan agertu ziren. Molusku barietate ugari agertu ziren: babalbioak, gasteropodoak eta nautiloideoak. Lehenengo landare lurtarrak agertu ziren.
Neolamprologus fasciatus
Neolamprologus fasciatus Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Pantalicako nekropolia
Pantalicako nekropolia (Necropoli di Pantalica) hego-ekialdeko Siziliako nekropolia da, K.a. XIII. eta K.a. VII. mendeen arteko hilobiak dituena. 4000 hilobi inguru daude, Anapo eta Calcinara ibaien lotunean dagoen muino harritsu batean. 2005ean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen, Sirakusarekin batera, kontuan hartuz haren balio historiko, arkeologiko, espeleologiko eta paisaiarena.
Dirudienez, Pantalica izena arabierazko Buntarigah hitzetik dator, kobak esan nahi duena, tokian anitz koba naturalak eta artifizialak daudelako. Siziliako gune protohistoriko garrantzitsuenetako bat da, oso baliagarria ulertzeko Brontze Arotik Burdin Arorako pasartea. Poetikoki, baina ez zientifikoki, identifikatu da antzinako Hiblarekin, K.a. XIII.-VIII. mendeen arteko erresuma, Anapo haranetik Sirakusaraino zabaltzen zena.
Pantalicako eskualdeak Vincenzo Consoloren ipuin bati eman zion izena Le pietre di Pantalica. Horren arabera, meseta hori gizakiaren bidearen metafora da.
Geografia
Tokia meseta batean kokatuta dago, arroilez inguraturik, milurtekoetan Anapo ibaiak eta Calcinara errekak sortu zutena, eskualdeko arroil-orografia moldatuz. Giarranauti eskualdean baso bat dago. Bidezidor batzuk hartuz, tokia bisitagarria da. Anapo haranean sartzen da Sortinotik eta Ferlatik. Anaktoron da gune arkeologikoaren tokirik garaiena. Goi-ordokia haran malkartsuez inguratuta dago, tokia helezina egiten duena (gaur Ferlatik datorren eskualdeko 11. errepidea erabiltzen da). Anaktoron babesteko gotortutako sarrera eta lubaki bat eraiki zen. Pantalica, Pantalicako natura-erreserban, Anapoko haranean eta Cava Grandeko errekan dago Riserva naturale orientata Pantalica, Valle dell'Anapo e Torrente Cava Grande.
Pantalicako identifikazioa
Paolo Orsiren ustez, Pantalica antzinako Herbeso zen, baina Bernabò Break pentsatzen zuen Hibla zela, Hiblon erregeak gobernaturik, megaratarrei (Lamisek zuzendutakoak) baimena eman ziona haren lurraldeko bazter batean ezartzeko eta Megara Hiblea, K.a 728an, fundatzeko.
Tommaso Fazellok ere, akats egin zuen Pantalica Herbesorekin identifikatzean.
Historia
K.a. XIII. mendeko lehen erdian, tupustean, kostaldeko kokaleku guztiak desagertu ziren, sikuloak eta beste populazio batzuk heltzean edo ezezagunak zaizkigu beste arrazoiengatik. Populazioa kostaldea utzirik, babesa bilatu zuen abegitsuak ez ziren mendietan. Herri horiek kulturalki lotuta zeuden Thapsosekin, baina harremanak Mizenasekin zituzten. K.a. 1050 inguruan, Pantalicak garrantzia galdu zuen eta biztanleak Cassibileko nekropolira eta horren ingurura mugitu ziren, non Pantalica II.aren faziesa loratu baitzen.
Aldaketa hori aldi baterakoa izan zen, baina K.a. IX. mendean, jatorrizko lekuak berriro garrantzia hartu zuen. Alabaina, kostaren hurbil egotean, feniziarren eragina nabaritzen da estiloan baita merkataritza-elkartrukean ere.
K.a. 850 inguruan, beste arrazoirengatik (greziarrek oraindik ez zuten inongo koloniarik fundatu), Pantalicako populazioa kostatik barnealdeko toki zailetara mugitu zen. Pantalica bezelako tokiak ugariak ziren Siziliako hego-ekialdean greziarrak heldu arte. Horiekin hasierako harremanak baketsuak ziren baino gero, iskanbiak izan zituzten lurraldea kontrolatzearren.
Sirakusa jaiotzean eta gero hedatzean, Hiblonek megaratarrei emandako hiria desagertu zen eta, agian, Sirakusak zerikusia izango zuen Pantalicako hondamenarekin ere, polisen domeinua barnealdera zabaldu zelako Akrai fundazioarekin, K.a. 664an. Pantalicako kulturen Printzearen jauregiko (Anaktoron) hondakinek irauten dute, baita 5.000 hilobitako nekropoli handi batek, haitzean induskatutakoa, ere.
Greziar aldian, nekropoliko eskualdea ez zen osorik habitatu, horretarako Erdi Aroko lehenengo mende arte itxaron behar da. , hau da, K.o. VI. mende arte, barbaroek, piratek, eta IX. mendeko arabiarrek populazioei eragin zietenean babesa bilatzeko helezinazko tokietan. Bizantziar garaiko haitzetan induskatutako etxebizitzak ikusgai daude baita Gurutze-kobako oratorioa, San Nicolicchiokoa eta San Micidiariokoa ere.
Arabiarren ostean, normandiarren garaian jendea bizi zen toki horretan. Godfrey Malaterra kronistaren arabera, 1092an, arabiar komunitate bat zegoen ' 'Pentargia' ' izeneko tokian. Hurrengo urtean, Urbano II.a ren Aita santuaren bulda batek Sirakusako elizbarrutia eta ' ' Pentargia ' ' aipatu zituen.
Paolo Orsi arkeologoa izan zen lehena sistematikoki lekua ikertzean 1899, 1895 y 1897ko kanpainetan.
XIX. mendeko 50eko hamarkadan, Luigi Bernabò Break jarraitu zuen indusketekin.
Toki interesgarriak
Pantalica toki erakargarria da txangoak edo ibilaldiak egiteko. Naturaz gain, milurteko historia nabaritzen da 5.000 labar-ilobietan.
Nekropolia
Zaila da jakitea zenbat hilobi dauden Pantalican. Halere, hainbat nekropoli onartu dira:
Orsik azaltzen du zergatik bakarrik nekropolien hondakinak agertu dira eta ez kokalekuarenak:
Akropolia
Eskualdeko punturik altuenetariko horretan Pantalikako akropolia dago. Handik inguruko haranak begiztatzen dira eta etsaien etorrera kontrola zitekeen. Hor Printzearen jauregia edo Anaktorona eraiki zen, tokiko harriz egindako eraikin bakarra. Eraiki horretan (K.a. XII.-XI. mendekoa) mizeniar eragina nabaritzen da.
Elizak eta labar-etxebizitzak
Bizantziar kulturaren osteko populazioen presentzia argi dago hainbat kokalekutan eta, haitzetan induskatutako herri txikietan:
Defentsarako lubanarroa
Filoportoren ondoan, non kotxeak uzteko toki bat dagoen, lunabarro bat nabari daiteke, beharbada, K.a. V. mendean defentsarako egin zen beste azpiegiturekin batera. Horiek, bizantziar garaian erabili ziren, dorre bat gehituz.
Giarranauti
Giarranauti baso handi bat da Pantalicako goi-ordokian. Toki hau oso aberatsa da aztarna arkeologikoetan, gehienbat bizantziar garaikoak. Parkearen bidezidorrak jarraituz, bizantziar herri baten hondakinak daude (K.o. VI.-VIII. mendekoa), zurrategi batena eta haitzean induskatutako errota bat.
Pantalicako kultura
Pantalicako eragin kulturalak, Pantalicako kultura izenekoa, Sizilian barrena hedatu ziren. Elementu topografiko moduan, leku estrategikoak eta altuak aukeratzen ziren iraupenezko iturriak kontrolatzeko, hala nola, larreak, basoak eta laboreak.
Psammophis trinasalis
Psammophis trinasalis Psammophis generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Abal
Abala pertsona batek (abalemaile izenekoa) abaldun baten zorra kitatu edo obligazioa betetzeko hartzen duen konpromiso legala da, abaldunak bere obligazioa betetzen ez badu eta abalemailearen ondasun baten jabetza edo bere kaudimena bermetzat harturik. Obligazioa beteko dela ziurtatzeko berme moduan aurkezten den ondasunari ere abala deritzo. Abalemaile baten abala izatea beharrezkoa izaten da obligazio bat dakarren kontratu bat izenpetu ahal izateko. Oro har, abaldunak abalemaileen konfiantzazko pertsonak izan behar dira, ziurtasun handiz zorra ordaindu edo obligazio beteko dutenak, abalemailearen konpromisoa azkenean bete behar ez izateko.
Adibidez, Kepak auto bat erosi du behar du eta horretarako mailegu bat eskatzen dio bankuari; mailegua emateko bankuak dirua itzuliko duelako berme bat eskatzen dio. Kepak diru-sarrera finkorik ez duenez eta berme moduan erabil daitekeen beste ondasun baten jabe ez denez, bere aitaren lursail bat abal moduan, berak mailegua itzultzen ez badu, jartzea eskatzen dio. Kepa abalduna da eta bere aita abalemailea. Kepak mailegua ordaintzen ez badu, bankuak aitaren lursaila jasoko du ordainketa moduan.
Piemonteko mahasti-paisaia: Langhe-Roero eta Monferrato
Piemonteko mahasti-paisaia: Langhe-Roero eta Monferrato (Paesaggio vitivinicolo del Piemonte: Langhe-Roero e Monferrato) Behe Piemonteko hiru mahasti-eskualdez osaturiko multzoa da. 2014an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Tripterygion tartessicum
Tripterygion tartessicum Tripterygion generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Ohe-jantzi
Ohe-jantzia oihalezko piezen multzoa da, ohea estaltzeko erabiltzen dena, hala nola maindireak, mantak, etab. Haren erabilerak higienerako eta konfort termikorako balio du, baina koltxoiaren babeserako ere balio du, eta dekorazio-efektua du. Oheko jantzi-multzoak txandaka garbitzen dira maiz, eta urtaroaren arabera aldatzen dira, logelako tenperaturetan loaren erosotasuna hobetzeko.
Materialak
Maindire-mota ohikoenak lihoa, ehun satinatua edo franela edo kotoi eta poliester arinen nahasteak dira, kolore solidokoak edo estanpatuak, baina lihoa eta zeta ere erabil daitezke, baita konbinazioan ere. Antzara- edo ahate-luma eta beste luma batzuk betegarri bero eta arin gisa erabiltzen dira maiz edredoietan. Baina betegarri horren zati bat ehun oso ehunetatik atera daiteke, eta pertsona askorentzat narritagarria izan daiteke, batez ere alergiak dituztenentzat. Luma natural eta sintetikoen alternatibak merkaturatzen dira. Kotoi, artile edo poliesterrezko nahasketa edredoi alternatibo gisa erabili ohi da. Horiek ez dira luma naturalak baino garestiagoak eta garbitzeko errazagoak dira. Normalean, artilezko, kotoizko, akrilikozko edo ehun lodiko edo puntuzko beste mikrozuntz sintetiko batzuk edo horien nahasturak erabiltzen dira.