cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
María del Carmen Careaga Salazar
María del Carmen Careaga Salazar (Getxo, Bizkaia, 1934ko azaroaren 4a) 2007tik Cadaguako IV. kondesa da, bere ahizpa, María de la Concepción Careaga Salazar, ordezkatuz.
Biografia
Fernando Ybarra López-Dorigarekin ezkondu zen, Ybarrako Arriluceko II. markesarekin. Alabarekin batera, Carmen Ybarra Careaga, Onchena S.A. inbertsio talde familiarraren kidea da eta Vocentoko administrazio kontseiluan taldea ordezkatzen du. 1979tik CARFY SICAV, S.A. eta Onchena, S.L. enpresen lehendakaria izan da, hurrenez hurren. 2001etik ere Casas Blancas Agro, S.A. eta Salcha, S.A. enpresen administraria izan da.
Guido Buchwald
Guido Ulrich Buchwald (1961eko urtarrilaren 24a - ) Alemaniako futbolari ohia da.
Beaufort (Kerry konderria)
Beaufort, irlanderaz Lios an Phúca, Irlandako Kerry konderrian dagoen herri bat da. 2016an 251 biztanle zituen.
Helstone
, 'Hellys', Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Dunfermline
Dunfermline, 'Dùn Phàrlain' eta 'Dunfaurlin', Eskozia erdialdeko udalerria da, Fife eskualdean dagoena. Firth of Fortheko iparraldeko ertzean kokatuta, Edinburgh du hegoaldean. 2014ko erroldaren arabera Dunfermlinek 50.380 biztanle ditu, Fifeko bigarren herritik populatuena izanik. Inguruko herriekin batera 100.324 biztanle dituen gune metropolitarra sortzen du.
Historia
Neolito garaitik populatua izan da Dunfermline eta Brontze Aroan dagoeneko garrantzizko tokia bazen.
Dunfermline XI mendeko agiri batean azaltzen da lehen aldiz. Bertako elizan 1068 eta 1070 artean Malcolm III.a Eskoziako erregea bere bigarren emaztearekin ezkondu zen. Ordutik aurrera Dunfermlinek hainbat aldaketa izan zituen, abadia eta jauregia eraiki ziren eta Eskoziako Erresumaren hiriburua bihurtu zen. Bere abadian errege askoren hilarriak daude, tartean Roberto I.a eta Santa Margaritarenak. Bestalde Karlos I.a Ingalaterrakoa eta Eskoziakoa bertan jaio zen.
1437an Jakue I.a erahila izan zenean errege familia Edinburghera aldatu zen eta Dunfermlineren garrantzia nabarmen jeitsi zen. Hurrengo mendeetan egoera tristean jarraitu zuen baina XVIII mendeako lihoaren industriak bultzada berria eman zion hiriari. Ur ugari zeukan errotei eragiteko eta baita kaiak ere produktuak Baltikoko herrialdeetara edo Herbeheretara esportatzeko. 1909an Erresuma Batuko Royal Navyak Eskoziako itsas-portu bakarra Rosyth-en ezarri zuen, Dunfermlinetik bost kilometro eskasera.
Gaur egun Fife eskualdearen mendebaldeko hiri garrantzitsuena kontsideratzen da bian Edinburgheko lo-hiri bihurtu da de facto.
Geografia
Fife penintsula bat da eta iparraldean Tayko fiordoa, ekialdean Ipar Itsasoa eta hegoaldean Fortheko fiordoa ditu. Hiriaren alde zaharra 51 metrotako altuera duen muino batean kokaturik dago. Iparraldean Cleish hills mendiak ditu.
Kirolak
Dunfermline Athletic FC futbol taldeak ez du ligarik irabazi baina Eskoziako bi kopa baditu eta 1969an Europako Futbol Errekopako final erdiak jokatu zituen.
Nova Londrina
Nova Londrina Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Nortasun kasua
Nortasun kasua, A Case of Identity ingelesez, Arthur Conan Doyle eskoziar idazleak argitaratutako Sherlock Holmes detektibe ospetsuari buruzko kontakizun laburra da. 1891ko irailean kontakizun labur eta solte modura The Strand Magazine aldizkarian argitaratu zen. Ondoren, 1892an, Sherlock Holmesen Abenturak liburu bilduman argitaratu zen, aldizkari horretan argitaratutako Sherlock Holmesi buruzko beste hainbat kontakizun laburrekin batera.
Argumentua
1888an girotua, Mary Sutherland andereñoaren kasua da istorioa, berarentzat sortutako funts baten interesei esker diru-sarrera handiak dituen emakumea. Duela gutxi desagertu den londrestar batekin hitz emanda dago. Senargaia pertsonaia berezi bat da, nahiko isila eta bere bizitzarekiko nahiko erreserbatua. Sutherland andereñoak bakarrik daki bulego batean lan egiten duela. Eskutitz guztiak makinaz idazten eta sinatzen dizkio, eta berak erantzun behar dio bertako postetxearen bidez. Gainera, senargaiak bakarrik egiten dizkio bisitak Sutherland andereñoari, bere aitaorde gaztea negozioengatik herrialdetik kanpo dagoenean.
Ulstergo Boluntarioak
Ulstergo Boluntarioak, Ulster Volunteers, 1912an Irlandako Ulster probintzian sortutako milizia unionista bat da. Egoitza nagusia Belfast hirian zuen. 100.000 kide izatera iritsi ziren.
Nortasun kasua
Argumentua
Harreman triste honen klimaxa, senargaiak, bere ezkontza egunean, aldarean Sutherland andrea uzten duenean iristen da.
Ulstergo Boluntarioak
Sorreraren arrazoia Britainiar Gobernuak Irlandari nolabaiteko autogobernu edo burujabetza eman zekioken Home Rule eskuduntzaren blokeoa lortzea zen, uhartean gehiengoa ziren katolikoen eta Dublin hirian egoitza izango luken legebiltzar batek gobernatuak izateaz beldur baitziren.
Nortasun kasua
Argumentua
Sherlock Holmes ondorio azkar samar batera iristen da. Makinaz idatzitako letra batek bere teoria baieztatzen du zalantzarik gabe. Pertsona bakar batek irabaz lezake horrelako zerbait gertaera honekin: aitaordea. Holmesek ondorioztatzen du senargaia ate batetik sartu zela zalgurdian eta bestetik atera eta, horrela, "desagertu" zela.
Misterioa argitu ondoren, Holmesek bere bezeroari irtenbidea ez kontatzea erabaki zuen, "Kontatzen badiot ez dit sinetsiko. Gogoan hartu Persiako esaera zaharra: Tiger bati bere umea kentzea bezain arriskutsua da emakume bati ilusio bat kentzea".
Mugako kanpainia (Irlandako Armada Errepublikarra)
Mugako kanpainia, Border Campaign, kode izenez: Operation Harvest ("Uzta Operazioa"), 1956ko abenduaren 12tik 1962ko otsailaren 26ra Irlandako Armada Errepublikarrak Ipar Irlandan burututako atentatu sailez osatutako kanpainia bat izan zen. Helburua Irlandaren batasuna berrezartzea izan zen.
Ulstergo Boluntarioak
1913an milizia hauek Ulstergo Boluntarioen Indarra edota UVF (Ulster Volunteer Force) talde armatuan antolatu ziren.
Mugako kanpainia (Irlandako Armada Errepublikarra)
Atentatu gehienak Irlandako Errepublikaren mugatik hurbil egin ziren, hortik operazioaren izena, "erresistentzia kanpainia" izena ere jasotzen du.
Ulstergo Boluntarioak
1914an irlandar nazionalistek Home Rule eskuduntzaren ematea ziurtatu, talde armatu unionista honi aurre egin eta beren buruak defendatzearren Irlandar Boluntarioak talde armatua sortu zuten. Ulstergo Boluntarioek kontrabando bidez 25 fusil eskuratu zituzten.
Mugako kanpainia (Irlandako Armada Errepublikarra)
Kanpainiak militarki porrota suposatu zuen, IRAkide asko atxilotu eta preso hartu zituzten. Halere, irlandar errepublikanismoarentzat gainbeheran eta desegertzeko zorian zegoen Irlandako Armada Errepublikarraren txirrinta hurrengo belaunaldira igaro eta etorkizunean jasan zuen berrindartzen lagundu omen zuen.
Ulstergo Boluntarioak
1921eko Anglo-irlandar ituna, uhartearen banaketa eta Irlandako Estatu Askea eta Ipar Irlandaren sorrerarekin batera, Ulstergo Boluntarioen kideak orduan sortutako Ulstergo Polizia Berezian sartu ziren.
Bihi osoko arroz
Bihi osoko arroza, edo osoko arroza ere deitua, azalik gabeko arroza da, kanpoaldeko azala edo gluma, jangarria ez dena, besterik ez zaiona kendu. Hozi osoa mantentzen du gordetzen duen zahi geruzarekin, kolore marroi argia ematen diona.
Arroz zuriak baino nutrizio-balio handiagoa du, zahiak hainbat elementu batiitu: zuntza, B1 bitaminak (tiamina), B2 bitaminak (erriboflabina), B3 (niazinamida), D bitamina, burdina, magnesioa, kaltzioa eta potasioa, arroz zuria jasaten duen ehoketa prozesuan galtzen direnak. Osoko arrozak hozia ere mantentzen du, proteinak eta gantz-azidoak ematen dituena, baita ere, aleuronen geruza ere, arteriosklerosiaren eta hipertentsioaren garapena eragiten duen angiotentsina ezabatzen duten elementuak dituena.
Xiphister atropurpureus
Xiphister atropurpureus Xiphister generoko animalia da. Arrainen barruko Stichaeidae familian sailkatzen da.
Karpas penintsula
Karpas penintsula (Καρπασία, Karpasia, Karpaz) Zipre uhartearen ekialdean dagoen penintsula luze eta estua da, uharteko egitura geografiko nabarmenetakoa. Famagustako barrutiaren barnean dago, eta 1974. urtetik aurrera Ipar Zipreko Turkiar Errepublikak kontrolatzen du.
Geografia
Karpas penintsulak 898 km2-ko azalera hartzen du, Ipar Zipre guztiaren %27a hain zuzen ere, baina populazio dentsitate txikia du, 26 biztanle/km2 baino ez. Penintsulako hiri handiena Rizokarpaso bada ere (2.349 biztanle) penintsularen barrenean dagoen Trikomo (Τρίκωμο, Yeni İskele) da eskualdeko hiriburua. Penintsularen muturrean Apostolos Andreas lurmuturra dago.
46 hondartza daude Karpas penintsulan, hauetako batzuk egiazko kareta (Caretta caretta) eta dortoka berdearen (Chelonia mydas) ugalketa tokiak dira. Urrezko hondartza (Χρυσή Ακτή, Altın Kumsal) Rizokarpasotik 15 kilometrotara dago eta 3.700 metrotako luzera dauka. Zipreko hondartza politena eta isolatuena kontsideratzen da, baina turismoa haraino ere iritsi da dagoeneko.
Jarduera ekonomikoa
Karpas penintsulako jarduera ekonomiko nagusiak nekazaritza, arrantza, ehiza eta mikro-turismoa dira.
Eskualdearen ingurune baldintza oparoei esker Karpaseko nekazariek fruitu eta barazki aniztasun handia ekoizten dute baina kasurik gehienetan norberaren kontsumorako dira, gehienez ere eskualdeko merkataritzarako. Barazki aipagarriena turkieraz karpuz esaten dioten angurri berezia da.
Karpas penintsula malkartsua izanik giza okupazio handirik ez du izan kostaldeak, ezta penintsula estaltzen duen basoak ere. Basoetan ehiza praktikatzen da eta kostalde arrokatsuko ur garbietan mero zuria (orfoz) eta Epinephelus arraina (lahos) arrantzatzen dira.
Fauna eta flora
Karpas penintsulan 1.600 landare espezie zerrendatu dira, hauetako 22 endemikoak. 1.000 metrotako altuera hartzen duen mendikatea basoak estaltzen du, pinuak eta altzifreak batez ere.
Karpaseko astoa
Karpaseko astoa edo Zipreko astoa Karpas penintsulan aske bizi den asto arraza da. Bi aldaera ditu, ilaje iluna eta sabel zuria duena, Europatik etorria, eta grisa eta txikiagoa, Afrikatik etorria. Guztira 2.200-2.700 asto inguru daude. 1974. urtean turkiarrek eskualdea inbaditu eta greziar jatorriko nekazariek hegoalderantz jo zutenean astoak bertan utzi zituzten eta hauek basati bihurtu ziren. Asto hauek babesteko indarrak batu dituzte Karpaseko nekazari turkiarrek eta greziarrek.
320ko hamarkada
320ko hamarkadak 320etik 329. urtera bitarteko iraupena du, biak barne.
Orchamps
Orchamps Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Orchamps udalerrian erroldatutako biztanleak 1.031 ziren. Familiak 435 ziren, horien artean 154 pertsona bakarrekoak ziren (73 bakarrik bizi ziren gizonak eta 81 bakarrik bizi ziren emakumeak), 118 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 126 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 37 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 508 etxebizitza zeuden, 444 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 45 hutsik zeuden. 289 etxeak ziren eta 215 apartamentuak ziren. 444 etxebizitza nagusietatik 217 bere jabearen bizilekua ziren, 211 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 14 etxek gela bat zuten, 37 etxek bi zituzten, 98 etxek hiru zituzten, 142 etxek lau zituzten eta 153 etxek bost zituzten. 296 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 208 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 153 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Herri Alderdi Erregezalea
Herri Alderdi Erregezalea (Partido Popular Monárquico, PPM) lokalismoa eta nekazarizaletasuna sustatzen duen Portugalgo alderdi politiko bat da, Portugalen monarkia berrezartzearen aldekoa.
Orchamps
Diru sarrerak
2009an Orchamps udalerrian 463 unitate fiskal zeuden, 1.052 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.505 euro zen.
Herri Alderdi Erregezalea
1974ko maiatzaren 23an, Krabelinen Iraultzaren testuinguruan, Bateratasun Erregezalearen ekimenez, Estado Novoaren aurkako talde batzuek sortu zuten, eta Francisco Rolão Pretok Zuzendaritza Batzordearen eta Biltzarraren Lehendakaritza bere gain hartu zuen. Egun hartatik Gonçalo Ribeiro Telles PPMren buruzagia izan zen, 1994an alderdia utzi zuen arte Lurraren Alderdia (MPT) –ekologista eta kontserbadorea– sortzeko.
Orchamps
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 41 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Küstriner Vorland
Küstriner Vorland Alemaniako udalerria da. Brandenburgo estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Herri Alderdi Erregezalea
Gaur egun, babes politiko gutxiko alderdi politiko erregezale txikia da. Jakina denez, Bragantzako duke Duarte Pio erregegaia ez dator bat PPMren programaren zenbait neurrirekin, eta ez du ofizialki babesten, bereziki, Nuno da Câmara Pereirak zuzendu zuenean, Louléko duke erregegaiaren aldezle ezaguna izateagatik.
Lurretik gertuko objektu
Lurretik gertuko objektu edo Lur-hurreko argizagi bat (LGO, NEO) bere orbitaren zati batean Lurretik hurbil igarotzen den eguzki-sistemako argizagi bat da. Hitzarmenez, gorputz batek perihelioa (Eguzkitik gertuen dagoen unea) 1.3 unitate astronomikora badu, Lurretik gertuko objektutzat hartu behar da. LGO baten orbitak Lurrarena zeharkatzen badu eta 140 metro baino handiagoa bada, Objektu Bereziki Arriskutsutzat (OBA edo ingelesez, PHO) hartzen da. Ezagutzen diren LGO eta OBA gehienak asteroideak dira, baina badira kometak ere.
Herri Alderdi Erregezalea
PPM 2009ra arte Errepublikaren Batzarrean diputatu bi eduki zituen, Alderdi Sozialdemokrataren zerrendetan hautatutakoak, haren buruzagi Pedro Santana Lopesekin adostu ostean. 2009an, Câmara Pereiraren zuzendaritzapean, PPM bere kabuz aurkeztu zen, eta ez zuen eserlekurik lortu. 2019ko legebiltzarrerako hauteskundeetan, PPM ez zuen ordezkaririk lortu, 8.431 boz (% 0,16) lortu zituelako.
Orchamps
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 2 funerariak, 1 igeltseroa, 3 zurginak, 1 iturgina, 2 ile apaindegiak, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
Lurretik gertuko objektu
Hogei milatik gora Lur-hurreko asteroide (ingelesez NEA) eta ehundik gora periodo motzeko Lurretik gertuko kometa (LGK, ingelesez NECs) ezagutzen dira, gainera, Eguzki-orbita duten espazio ontzi eta meteorito esanguratsu batzuk ezagutzen dira, Lurraren aurka talka egin aurretik detektatzeko handitasun nahikoa dutenak. Gaur egun, ia erabat onartuta dago zientzialarien artean halako argizagien talkek eragin nabarmena dutela planeten historia geologiko eta biologikoan. 1980ko hamarkadatik aurrera hasi ziren interesgune bihurtzen LGOak, poliki-poliki gizakia jabetzen hasi zelako halako gorputz baten talkak egin zezakeen sarraskiaz. Jakina da hogei metro baino gutxiago dituzten asteroideek ezin dutela Lurreko ingurumena edo biztanleria kaltetu. Alabaina, tamaina hori baino handiagoak direnek gure planetaren atmosfera zeharka dezakete eta hortaz, tsunami edo kraterrak bezalako gertakari geologikoak eragin ditzakete. Gorputz batek Lurraren aurka talka egiteko orbita edukiko balu, berez posible izango litzateke haren orbita desbideratzea, eta gaur egun halako talkak saihesteko metodoak ikertzen ari dira zientzialari eta ingeniariak.
Herri Alderdi Erregezalea
PPM Nazioarteko Biltzar Erregezalearen eta Europako Kristau Higikunde Politikoaren kide da.
Orchamps
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen eta 1 lore-denda zen.
Lurretik gertuko objektu
LGOen orbiten kalkuluen zehaztasunaren arabera, bi eskala daude halako objektuen arrisku maila neurtzeko: Turin eta Palermo eskalak, azken hau lehena baino konplexuagoa. Hala ere, bi eskala horiek iragartzen duten arrisku maila datuen zehaztasunari hertsiki loturik dago, izan ere, adibidez, zenbait argizagik eskala horietan balio positiboak eduki zituzten denboraldi batez, harik eta 2018ko martxoan, kalkulu zehatzagoei eta behaketa sakonagoei esker, balio horiek aldatu eta zeron edo zerotik behera geratu ziren arte.
1998tik, Europar Batasuna, Estatu Batuak eta beste hainbat herrialde LGO gorputzen bila dabiltza, Spaceguard (Espazioko zaintza, zaintzailea) izeneko proiektu baten barnean. Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak NASAri agindu zion kilometro bat baino diametro handiagoa zuten Lurretik gertuko objektuen, gutxienez, %90 katalogatzeko, halako gorputz baten talkak mundu mailako hondamendia sor dezakeelako, lan hori 2011ean burutu zen. Hurrengo urteetan, hasierako proiektu hori zabaldu egin zen, hala, mota horretako argizagi txikiagoak ere katalogatzeko, nahiz eta hauetako baten talkak ez lukeen mundu mailako hondamendirik eragingo.
LGOek haien gainazalean grabitazio ahula eragiten dute eta gainera, gehienek Lurraren antzeko orbitak dituzte, hori dela eta, espazio ontziak bertara ahalegin handirik egin gabe irits daitezke. 2019ko urtarrilerako, bost Lurretik gertuko kometak  eta beste hainbeste Lurretik gertuko asteroidek jaso zuten espazio ontzi baten bisita. 2010ean burutu zen misio batek LGO batetik laginak ekarri zituen eta halako misioak errepikatu nahi dira. Konpainia pribatuak asteroideen merkatal-meatzaritza gauzatzeko planen oinarriak ipintzen dihardute.
Orchamps
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Orchamps udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Lurretik gertuko objektu
Definizioa eta atzematea
Lurretik gertuko objektuen (LGO eta NEO ingelesez) definizio astronomiko nagusia hurrena da: Lurretik gertuko argizagiak Eguzkiaren inguruan 0.983 eta 1.3 unitate astronomiko bitarteko distantziara orbitatzen duten eguzki-sistemako gorputz txikiak dira. Hau da, haien gehienezko perihelioa 0.983 unitate astronomikokoa da eta gehienezko afelioa 1.3 unitate astronomikokoa. Beraz, Lurretik gertuko objektuek ez dute zertan Lurretik gertu egon, baina une jakin batean Lurretik oso hurbil igaro daitezke. Alabaina, argitu beharra dago termino hau modu zabalagoan ere erabiltzen dela, adibidez, Lurraren inguruko orbitak dituzten gorputzak edo kuasisateliteak izendatzeko ere baliatzen da, nahiz eta azken hauek Lurrarekiko lotura orbital konplexuagoa eduki.
Orchamps
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lurretik gertuko objektu
Definizioa eta atzematea
Lurretik gertuko objektu bat atzematen denean, eguzki-sistemako beste gorputz txikien aurkikuntzekin egiten den bezala, Nazioarteko Astronomia Elkartearen (IAU) parte den Planeta Txikien Zentroari (ingelesez MPC) aurkikuntzaren berri ematen zaio, hala, hark katalogatu dezan. MPCk egiaztatutako LGOen eta egiaztatu gabeko LGOen zerrendak ditu, banatuta. Zenbait LGOk Lurraren orbita gurutzatzen dutenez, talka arriskua sortzen dute. Arestian esan dugun bezala, halako gorputz batek 140 metroko diametroa baino handiagoa badu, Objektu Bereziki Arriskutsu (OBA, ingelesez PHO) gisa sailkatuko da. MPCk halako gorputzak beste zerrenda batean barneratuta ditu. Gainera, LGOk NASAn barneratuta dagoen JPLren bi unitate banatuk ere sailkatzen dituzte: Lurretik Gertuko Argizagien Ikerketarako Zentroak (CNEOS ingelesez) eta Eguzki-sistemako Dinamikaren Taldeak.
Asteroide Bereziki Arriskutsuak (ABA, ingelesez PHA) Lurrera hurbiltzeko duten gaitasunaren arabera sailkatzen dira hein handi batean. Gutxieneko intersekzio-distantzia 0.05 UA edo txikiagoa badu argizagi batek eta haren magnitude absolutua 22.0 edo distiratsuagoa bada (tamaina handiaren adierazle esanguratsua), Objektu Bereziki Arriskutsu gisa sailkatzen da. Haatik, argizagia Lurrera 0.05 UA baino gutxiago gerturatzen bada edo 140 metroko diametroa izatera heltzen ez bada, ez da Objektu Bereziki Arriskutsutzat hartzen. Lurretik gertuko objektuen NASAren katalogoak asteroide eta kometak Lurrera gehien hurbiltzen diren momentuan guregandik duten distantziaren berri ematen digu, ilargi-distantzietan adierazita.
Legendreren aierua
Adrien-Marie Legendrek proposatutako Legendreren aieruak n^2 eta (n+1)^2en artean beti zenbaki lehen bat dagoela baieztatzen duen aieru bat da. Landauren problemen zati da.
Lurretik gertuko objektu
LGOen ezagupenaren historia
Gizakiak behatu zituen lehen Lurretik gertuko objektuak kometak ziren. 1577an Tycho Brahe astronomoak kometa horien paralaxia baliatuz egin zituen distantzia-neurketen ondoren egiaztatu zen argizagi horien jatorri estralurtarra. Edmond Halleyk aldiz, kometa batzuen periodikotasuna frogatu zuen 1705ean, gaur egun Halley kometa gisa ezagutzen dugun argizagiaren orbita-periodoa kalkulatu eta gero. 1758 eta 1759 artean Halley kometa berriz ere ikusgarria izan zen Lur planetatik, alabaina, kometa horren etorrera aurreikusi zen lehen aldia izan zen. 1770ean aurkitu zen Lexellen kometa atzeman den lehen Lur-hurreko argizagia izan zela esan izan da. 433 Eros izan zen gizakiak aurkituriko lehen Lur-hurreko argizagia, 1898an egin zen aurkikuntza. Asteroideak behaketa ugari jaso zituen, izan ere, garai horretan ez zekiten zehatz-mehatz Eguzkia eta Lurraren arteko distantzia eta asteroide honen orbita kalkulatzeak aipatutako distantzia zehaztuko zuelakoan zeuden.
1937an 69230 Hermes asteroidea atzeman zen Lurretik oso hurbil igaro zenean, zehazki gure planeta eta Ilargia banatzen duen distantziaren bikoitzean egon zen gehien hurbildu zen unean. Hermes argizagi arriskutsutzat hartu zen, aurkikuntza egin eta handik gutxira galdu egin zelako; gainera, haren orbita eta talka-arriskua ez ziren behar bezala zehaztu. 2003an berraurkitu zen Hermes eta orain jakina da ez dela arriskutsua izango, gutxienez, hurrengo mendera arte.
Legendreren aierua
Chen Jingrunek 1965ean n^2 eta (n+1)^2en artean primoa edo erdiprimoa, hau da, bi zenbaki primoren arteko biderketa, den zenbaki bat beti dagoela frogatu zuen. Gainera, 1984an Iwaniecek eta Pintzek eta nen artean,  izanik zenbaki primo bat beti dagoela frogatu zuten.
1etik hasiz, n^2 baino handiagoak diren zenbaki primo txikienen zerrenda 2, 5, 11, 17, 29, 37, 53, 67, 83, 101, 127, 149, 173, 197, 227, 257, 293, 331, 367 eta 401 da.
n^2 eta (n+1)^2en artean dauden zenbaki primo kopurua 2, 2, 2, 3, 2, 4, 3, 4, 3, 5, 4, 5, 5, 4, 6, 7, 5, 6, 6, 7, 7, 7, 6, 9 da.
Lurretik gertuko objektu
LGOen ezagupenaren historia
1968ko ekainaren 14an 1,4 kilometroko diametroa zuen 1566 Icarus asteroidea Lurretik hurbil pasa zen, 0.042482 UAra (6.355.200 km), hau da, Lurra eta Ilargiaren artean dagoen distantzia hamasei aldiz. Argizagi hau izan zen radar bidez behatu zen lehena eta hari buruzko datuak Haystack Behatokiak eta Goldstone Atzemate Estazioak bildu zituzten. Asteroide honen hurbilketa urte batzuk lehenagotik iragarri zen (Icarus 1949an aurkitu zen) eta gainera, gizartean ere harrabotsa izan zuela esan genezake, bereziki, hedabide alarmisten aldetik. MITeko ikasleek Icarus Proiektua izeneko plan bat asmatu zuten, asteroidea gehiegi hurbilduz gero suzirien bidez desbideratzea zuena helburu. Proiektu horrek zeresan handia izan zuen hedabideetan eta 1979ko Meteor (meteoritoa) filma inspiratu zuen, bertan, Sobietar Batasunak eta Estatu Batuek indarrak batzen dituzte Lurrera hurbiltzen ari den asteroide bat suziriak erabiliz desbideratzeko.
1989ko martxoaren 23an, hirurehun metroko diametroa zuen Apollo 4581 asteroidea Lurretik 700.000 kilometrora igaro zen. Asteroide horrek gure planetaren aurka talka egin izan balu, historian inoiz erregistratutako leherketarik handiena eragingo zukeen, 20.000 megatoi TNTren parekoa. Gizarteak arreta ipini zion, Lurretik gertuen egon zen unearen ostean aurkitu zelako.
1998ko martxoan, duela gutxi atzemandako (35396) XF11 asteroidea 2028an Lurretik 0.00031 UAra (46.000 km, Ilargia eta Lurraren orbitaren barnetik) igaroko zela zioten lehenengo aurreikuspenak argitaratu ziren, haien errore-tarteak Lurraren kontrako zuzeneko talka gerta zitekeela ere aditzera ematen zuen. Beranduago argitaratutako aurreikuspen landuagoek Lurraren kontrako talka ezinezkoa zela argi utzi zuten, 0.0064 UAra igaroko zela ziotelako, 960.000 kilometrora, Lurra eta Ilargiaren arteko distantzia halako hiru, gutxi gorabehera. Hala ere, zehaztasun eskaseko lehen aurreikuspen horiek harrabotsa eta beldurra sortu zuten gizartean, sarritan gertatu izan den bezala.
Arriskua
1990eko hamarkadaren amaiera aldetik LGOk arriskuarekin lotu izan dira beti. Argizagi mota honetako bakoitzak bere gain duen arriskua erraz ikus daiteke gizartean, bereziki, kultura eta teknologiaren arloetan. Historian zehar, gizakiek LGOk hainbat arriskurekin lotu dituzte, erlijioan eta ikuspegi zientifiko eta filosofikoan oinarrituak gehienak; gizakiak halako arriskuari aurre egiteko duen gaitasun ekonomiko eta teknologikoa ere ezbaian jarri da. Hori dela eta, LGOk hondamendi naturalen eta gerren aurrekaritzat, unibertso ikaragarrian gertakizun hutsaltzat, gure planetako garaiak aldatzen dituzten hondamenditzat edo lurrun oso pozoitsuen isurkaritzat (1910ean Halley kometa igaro zenean hori pentsatu zen) hartu izan dira. Gaur egun ere gizakia eta bestelako izaki bizidunak iraungi ditzakeen eragile arriskutsutzat hartzen da.
Lurretik gertuko objektuen hondamendi-gaitasuna mota horretako gorputzen orbita ulertu eta neurtu bezain laster aintzakotzat hartu zen: 1694an Edmond Halleyk Bibliako Uholde Nagusia kometa baten talkak eragin zuela zihoen teoria plazaratu zuen. Gizakiak Lur-hurreko argizagiak gorputz onbera eta ikusgarri gisa hartu ditu, baina baita gorputz hiltzaile eta gure gizartearentzat oso arriskutsu gisa ere; bi ikuspuntuak ahuldu eta indartu egin dira LGOk zientifikoki frogatu ziren unetik hona. Ohiko gorputzek baino krater handiagoak sortzeko gaitasuna duten gorputzak daude zientzialarien kezken erdigunean, gainera, halakoak ingurune zabal batean albo-eraginak egiteko gai dira. Kezka hauen iturria 1980ko hamarkadan dago, garai hartan Kretazeo-Paleogenoko iraungipena (dinosauroak desagerrarazi zituena) asteroide baten talkaren ondorioz jazo zela dioen teoriak indar handia hartu baitzuen.
Esan dezakegu gizartea arduratu zuen lehen gertakizuna Shoemaker-Levy kometarena izan zela. Kometa hau hainbat zatitan banatu zen eta Jupiterren kontra talka egin zuen 1994ko uztailaren 9an. 1998an Deep Impact (talka sakona) eta Armageddon filmek LGO baten talkak sor ditzakeen kalteak eta hondamendia erakutsi zituzten eta honek ere gizartea aipatutako arriskuaz jabetzen lagundu zuen. Urte horretan bertan gainera, Nibiru alegiazko planetak 2003an Lurraren kontra talka egin behar zuela zihoen konspirazio-teoria indar handiz zabaldu zen eta indarrean jarraitu zuen 2017ra arte, izan ere, 2003an talkarik gertatu ez zela ikusita, ustezko aurreikuspen berriek talka 2017ra arte atzeratu zuten.
Arriskua adierazten duten eskalak
LGO baten talkaren arriskua sailkatzeko bi eskala zientifiko daude:
Bi eskaletan zerotik gorakoa izan behar du balioak kezkatzeko moduko talka arriskua egoteko.
Arriskuaren magnitudea
Palermo eskalan baliatzen den urteko hondoko maiztasuna, E megatoi baina energia gehiago duten talkentzat honela balioesten da: ""Adibidez, formula honen arabera, megatoi bat baino indartsuagoa den talka bat gertatu arte une honetatik itxaron beharko dugun denbora hogeita hamahiru urte dira eta hori gertatzen denean, %50eko aukerak daude talka hori 2,4 megatoi baino indartsuagoa izateko. Formula hori E-ren balio batzuentzako baino ez da baliagarria.
Alabaina, 2002an argitaratutako beste txosten batean (Palermo eskala oinarritzen den txostena urte horretan argitaratu zen) talken indarra beste konstante batzuekin adierazten zuen lege bat zehaztu zen: ""Formula honek E-ri egokitzen zaizkion balio bakoitzerako emaitza nabarmenki baxuagoak ematen ditu. Horren adibide, 10 megatoi edo indar gehiago duten bolidoak (Tunguskako leherketaren parekoak) mila urtetan behin azaltzen direla adierazten du. Haatik, egileek ziurgabetasun handiko formula dela adierazten dute, izan ere, hamar megatoiko bat laurehun edo mila zortziehun urte artean behin azaltzen dela diote haien kalkuluek. Formula eraikitzerakoan baliatu zituzten datuek talka atmosferikoetako energia ez zuten behar bezala zehazten eta horregatik du halako ziurgabetasuna.
Kalifikazio altuko arriskuak
NASAk ezagutzen diren LGOen arriskua ebaluatzeko sistema automatiko bat martxan du uneoro eta hark, Arrisku Taula Zaintzailea uneoro eguneratzen du. Zerrenda horretan dauden objektu gehienak, guztiak ez badira, sartu-irtenean ibili ohi dira, behaketa berrien datuek argizagi bakoitzaren arrisku maila areagotu edo murrizten dutelako. Hainbeste behaketa berri egiten direnez, zerrenda oso fidagarria da, ia unean uneko datu zehatzez elikatzen delako.
2002ko martxoan (163132) 2002 CU11 asteroidea Turin eskalan balio positiboa zuen lehen asteroidea bihurtu zen eta 2049an talka egiteko bederatziehun mila hirurehun aukeretatik batekoa zuela kalkulatzen zen. Beranduago gauzatutako behaketek ordea, aukera horiek zerora murriztu zituzten eta hortaz, asteroidea 2002ko apirilean Arrisku Taula Zaintzailetik atera zen. Jakina da asteroide hori berriz ere hurbilduko zaigula bi mende igaro aurretik: 2080ko abuztuaren 31ean Lurretik 0.00425 UAra (636.000 km) pasako da, hori bai, talka egiteko arriskurik gabe.
1950 DA asteroidea 1950ean aurkitu eta hamazazpi egunetan zehar hainbat behaketa egin ondoren, ez ziren nahikoak izan bere orbita zehazteko, galdu egin zen. Alabaina, 2000ko abenduaren 31ean berraurkitu egin zen eta kilometro inguruko diametroa duela egiaztatu zen. 2001ean, guregandik hurbilen igaro zen unean, radar bidezko behaketei esker, bere orbitaren kalkulu askoz zehatzagoak egin ahal izan ziren. Argizagi honek ez du Lurraren kontra talka egingo, gutxienez, hurrengo zortziehun urteetan eta ez du Turin eskalan balio positiborik, haatik, 2002ko apirilean Arrisku Taula Zaintzailera gehitu zen Palermo eskalan balio positiboa eduki zuen lehen gorputza izateagatik. Une horretan, gorputz horrek aipatutako datan Lurraren aurka talka egiteko zuen aukera hirurehunetik batekoa zela ondorioztatu zen, gainera, Palermo eskalan +0.17ko balioa egokitu zitzaion eta hondoko talkaren maiztasuna antzeko, 2880ra bitarte, tamainako beste gorputz guztiek zutena baino %50 handiagoa zuen. Sarritan gertatzen den bezala, 2012an burututako radar bidezko behaketek hasierako kalkuluen zehaztasun gabeziak doitu zituzten eta beraz, talka egiteko zituen aukerak ere murriztu zizkioten. 2015era bitarte egindako radar eta begi bidezko behaketak aintzakotzat hartuta, 2018ko martxoan ondorioztatu zen argizagiak talka egiteko 8.300etik bateko aukera duela. Palermo eskalan egokitzen zaion balioa negatiboa den arren (-1.42), 2019an Arrisku Taula Zaintzaileko altuena zen. 2019ko maiatzean, aipatutakoaz gain, beste gorputz batek (2009 FD) baino ez zuen pasatzen Palermo eskalako -2ko langa.
2004ko abenduaren 24an 370 metroko diametroa duen 99942 Apophis (garai hartan 2004 MN4 behin-behineko izenarekin ezagutarazten zen) asteroideari 4 puntu ezarri zitzaizkion Turin eskalan, egun hartara arte inoiz emandako puntuaziorik altuena, izan ere, 2029ko apirilaren 13an Lurraren aurka talka egiteko zuen aukera %2,7koa zen, une hartako kalkuluen arabera, betiere. 2004ko abenduaren 28an burututako behaketa gehigarriek aurreko behaketen ziurgabetasuna murriztu eta 2029ko hurreratzean talka egiteko aukerarik ez zegoela ebatzi zen. Alabaina, Apophis asteroideak aipatutako dataren ondoren burutuko dituen beste hurreratzeek puntu bateko balioa mantendu zuten Turin eskalan. 2036ko hurreratzean talka gertatzeko aukerak zerokoak zirela ebatzi zen ostera. 2018ko martxoan, kalkulu berri eta zehatzagoek erakutsi zuten 2060 baino lehenago Apophisek ezingo duela Lurraren aurka talka egin.
Rudolf Maister
Rudolf Maister (luma izena: Vojanov; 1874ko martxoaren 29a - 1934ko uztailaren 26a) esloveniar militar, poeta eta aktibista politikoa izan zen. 1918-1919 artean Esloveniako iparraldean Maisterren agindupean borrokatu zuten soldaduak "Maisterren borrokalariak" (eslovenieraz: Maistrovi borci) bezala ezagutuak izan ziren. Maister poeta eta margolari autodidakta ere izan zen.
Lurretik gertuko objektu
Kalifikazio altuko arriskuak
2006ko otsailean, (144898) 2004 VD 17 asteroideak bi puntuko kalifikazioa jaso zuen Turin eskalan, 2102ko maiatzaren 4ean egingo duen hurreratze handia dela eta. Beranduago baina, kalkulu berri eta zehatzagoak egin eta 2006ko maiatzean puntu batera jatsi zen kalifikazio hori eta azkenik, 2006ko urrian zerora. 2008ko otsailean asteroidea Arrisku Taula Zaintzailetik erauzi zen.
Rudolf Maister
Lehenengo urteak eta Estiriaren kontrolerako borroka
Maister Goi Carniolako Kamniken jaio zen, hiri komertziala. Garai hartan Austria-Hungariaren zati zen. Lehen Mundu Gerran, Austrohungariar Armadaren parte izan zen, esperientzia militarra lortuz. 1917an Grazera bidali zuten, maiore mailara igota. 1918an, gerra amaitzear zegoela, Austria-Hungaria galtzen ari zela begi-bistakoa zenean, Mariborreko udalak Maribor Austriara anexionatzea aldarrikatu zuen. Maisterrek 4.000 soldadu eta 200 ofizialez osatutako Esloveniako boluntarioen indarrak antolatu zituen eta 1918ko azaroaren 23ko gauean Maribor hiriaren eta inguruko Estiria Behereko eskualdearen kontrola lortu zuen. Data hori Esloveniako estatu jaiegun gisa onartua izan da 2005etik. Esloveniar Estiria Behereko Kontseilu Nazionalak azaroaren 1ean jeneral izendatu zuen.
Lurretik gertuko objektu
Arriskua murrizteko proiektuak
Lurretik gertuko asteroideak aurkitzea helburu zuen lehen programa astronomikoa Palomar Asteroide Planeta-Gurutzatzaileen Ikerketa izan zen, 1973an hasia Eugene Shoemaker eta Eleanor Helin astronomoei esker. Talka jazotzeko arriskua, eginbehar hartara espezializatutako teleskopioen beharra eta talkak saihesteko aukerak 1981ean ospatutako Snowmasseko (Colorado) diziplinarteko mintzaldian planteatu ziren lehen aldiz. Ostera, 1992an NASAk Spaceguard Survey izeneko ikerketa sakonagoa garatu zuen, Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak aginduta. Ikerketak nazioartera zabaltzeko asmoarekin, 1995ean Nazioarteko Astronomia Elkarteak (IAU) tailerrak antolatu zituen Vulcanon, Sizilian eta hurrengo urtean Spaceguard Fundazioa martxan jarri zen herrialde berean. 1998an, Estatu Batuetako Kongresuak kilometro bat baino diametro handiagoa duten asteroideen %90a atzemateko agindu zion NASAri eta 2008an jarri zion epemuga. Tamaina horretako asteroideek mundu mailako hondamendia sor dezakete.
Rudolf Maister
Lehenengo urteak eta Estiriaren kontrolerako borroka
Akzio honekin Maribor, Alemanez hitz egiten duen hiria, Esloveniarren, Kroaziarren eta Serbiarren Estatu eratu berriarentzat ziurtatua izan zen, abenduaren 1ean Jugoslaviako Erresuma bihurtu zena. Jugoslaviar gobernuak Maisterren jeneral maila berretsi zuen.
Marburgoko Igande Odoltsua
1919ko urtarrilaren 27an, Esloveniar tropek, Maisterren agindupean, Mariborren (alemanieraz: Marburg), Amerikako bake ordezkaritzaren zain zeuden alemaniarrak tirokatu zituzten. Bederatzi alemaniar hil eta hemezortzi baino gehiago larri zauritu zituzten. Iturri alemaniarrek arrazoirik gabe tiro egin izana leporatu zioten Maisterren tropei, eta lekuko esloveniarrek, hala nola Maks Poharrek, deklaratu zuten alemaniarrek (batzuk oraindik "Goardia Berdea" izeneko Alemaniako erakunde paramilitarraren uniformean) hiria zaintzen zuten soldadu esloveniarrei eraso zietela. Gertaera honen bertsio esloveniar batean, alemaniar batek, errebolber bat eskuan, Esloveniako soldaduen aldera tiroka hasi zen, hauek jendetza zibilari tiro eginez erantzun zuten. Tiroketaren erantzukizuna ez da argitu oraindik. Gertakizuna "Marburgoko Igande Odoltsua" (Alemanieraz: Marburger Blutsonntag) izenarekin ezagutzen da.
Estibaliz Larrauri
Estibaliz Larrauri Aranguren (Amurrio, 1981 ), Euskal Herriko abokatu, funtzionario, EHUko irakasle eta, 2016. urtetik, Eusko Legebiltzarreko legebiltzarkidea da, EAJren eskutik.
Lurretik gertuko objektu
Arriskua murrizteko proiektuak
Spaceguarden lanak oinarritzat harturik jaio dira beste hainbat proiektu, haien artean ditugu Lincoln Lur-hurreko Asteroide Ikerketa (LINEAR), Spacewatch, Lurretik Gertuko Asteroideen Atzematea (NEAT), Lowell Lurretik Gertuko Objektuen Bilaketarako Behatokia (LONEOS), Catalina Zeru Ikerketa (CSS), Campo Imperatore Lur-hurreko Objektuen Ikerketa (CINEOS), Japoniar Spaceguard Elkartea, Asiago-DLR Asteroide Ikerketa (ADAS) eta WISE Lurretik Gertuko Objektuak (NEOWISE). Hori dela eta, egun kilometro bateko diametroa baino handiagoa duten Lur-hurreko gorputz ezagunen kopurua oso altua da, %93koa zen 2011an, urteetako lanari esker: 1998an %20a ezagutzen zen, 2004an %65a eta 2006an %80. Beraz, Spaceguarden hasierako helburua epemuga baino hiru urte beranduago bete zen. 2018ko ekainaren 12an, kilometro bat baino handiagoak ziren 893 LGO ezagutzen ziren eta hurbilketa zehatzenen arabera guztira 920 daude, hau da, %97a ezagutzen ditugu.
Rudolf Maister
Karintiaren kontrolerako borroka
1919ko azaroan, Maisterren indarrek bat egin zuten Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresumako armadarekin Karintian. Maister haiekin elkartu zen geroago, eta Klagenfurteko harrapaketan parte hartu zuen. Karintiar Plebiszitoaren ondoren, non Karintiar Esloveniar gehienek Austriaren parte mantentzea erabaki zuten, Maister bizitza pribatura erretiratzea erabaki zuen. Planinatik hurbil zeuden lur propioetan eman zuen bere geroko bizitza, Karniola Beherean.
Poesia
Maisterrek poesia idatzi zuen baita, 1904 eta 1929an argitaratutako bi liburukietan bilduta. Bere poesia gehienak estetika Post-Romantikoa jarraitzen du, eta XIX. mendeko esloveniar poesia liriko-patriotikoaren eraginak jaso ditu, Simon Jenko, Simon Gregorčič, eta Anton Aškerc-en eraginak ikusgarrienak izanik.
Lurretik gertuko objektu
Arriskua murrizteko proiektuak
2005ean AEBen Spaceguarden hasierako helburuak zabaldu egin ziren George E. Browni esker. Astronomo honek zuzenduriko taldeak NASAri agindu zion 140 metroko diametroa baino handiagoa zuten LGOen %90a aurkitzeko eta hartarako, 2020a jarri zuen epemugatzat. 2016ko urtarrilean, NASAk Defentsa Planetarioaren Koordinaziorako Bulegoaren (PDCO) sorrera iragarri zuen eta haren helburuak finkatu zituen: 30-50 metro arteko diametroa zuten LGOk atzeman eta jarraipen zehatza egitea eta beharrezkoa balitz, halako eragileek sortu ditzaketen kalteak arintzea.
Oro har, ikertaldeen helburu nagusia LGOk urteetako aurrerapenarekin atzematea da eta haien arriskua garaiz zehaztea, hala, gizadiari espazio misioak garatzeko denbora eman eta hondamendiak ekiditeko:
Estibaliz Larrauri
Ibilbidea
Arabako Unibertsitate-ospitalaren Pertsonal-zuzendari ohi den Pablo Larrauriren alaba da.
Lurretik gertuko objektu
Arriskua murrizteko proiektuak
Bestalde, bada proiektu bat talkak beranduegi aurreikusi direnean zer egin zehatzen duena, ATLAS proiektua, hain zuzen. Proiektu hau edozein desbideraketa plan martxan jartzeko denborarik ez dagoenean, talkak erasango duen Lurraren eskualdea ebakuatu eta prestatzeaz arduratzen da. Zwicky Gune Igarokorrak (ZTF) distira oso azkar aldatzen duten gorputzak atzematen ditu eta Lurretik oso gertu igarotzen diren asteroideak ere detektatu ditzake.
Jakina da LGO bat Lurraren aurka talka egitear badago eta hori ekidin nahi badugu, bi ekintza burutu ditzakegula: argizagiak suntsitzea edo desbideratzea. Bigarren aukera hori da proiektu egingarri guztien helburua, izan ere, halako argizagi bat suntsitzeko asmoa edukiko bagenu, ziurrenik suntsitu beharrean zati txikiagoetan zatituko genuke eta hauek kalte oso aipagarriak sortuko lituzkete gure planetan. Argizagi baten desbideraketa burutzeko, hau da, haren orbita aldatzeko talka jazo baino hainbat hilabete edo urte lehenagotik aginduak ematen hasi behar da.
Kopurua eta sailkapena
Lurretik gertuko objektuak meteoroide, asteroide edo kometa gisa sailka daitezke, haien osaera eta tamainaren arabera. Halaber, asteroideak asteroide familien kide izan daitezke, eta kometek meteoroide errenkadak era ditzakete, ondoren ozar-izarrak edo izar-uxoak sorraraziko dituztenak.
2019ko urtarrilaren 8an, CNEOSen estatistiken arabera, 19.470 LGO ezagutzen ziren. Horietatik soilik 107 (%0,55) dira kometak eta ia beste guztiak, 19.363 (%99.45), asteroideak dira. Aipatutakoen artetik, 1.955 LGO Asteroide Bereziki Arriskutsutzat sailkatuta daude.
2019ko urtarrilaren 8an, NASAren webgunean ikus daitekeen Arrisku Taula Zaintzailean 893 LGO zeuden. Alabaina, kopuru horren zati aipagarri batek 50 metroko diametroa baino txikiagoa duten argizagiak ordezkatzen ditu eta bat bera ere ez dago "gune berdea" deritzonean sailkatuta (Turin eskalan 1), hau da, gizartearen arreta bereganatzea zaila dute egun ezagutzen diren LGOek.
Behaketa isuriak
LGOen kopurua zehazterakoan topatuko dugun arazoetako bat behaketek hainbat alderdietatik jasotzen dituzten eraginak dira. Populazio bateko gorputz kopurua kalkulatzerakoan behaketa isuriak aintzakotzat hartu behar dira. Izan ere, erraz atzematen denak aukera gehiago ditu behin baino gehiagotan zenbatua izateko.
Behaketa isurien adibide gisa esan dezakegu, errazago atzematen direla objektuak gaua den Lurraren aldean. Ilunabarraren soinua baxuagoa da, eta behalariak asteroideen alde argitura begiratuko du. Egun-argitan aldiz, behalariak asteroideen alde iluna baino ezingo du ikusi (adibidez, Ilargi Betea denean alde argitua ikusten dugu, Ilargi Berria denean alde iluna). Orobat, oposizioaren efektuak aipatutako gorputzak are distiratsuagoak bihurtzen ditu Lurra eguzki-argiaren ardatzean zehar kokatzen denean. Hori gutxi balitz bezala, goizeko zeruan Eguzkiaren inguruko eremua behatzea oso zaila da, izarraren distira ikaragarria dela eta. Eguzki-argiak asteroidearen alde bat erabat argitzen duenean, "asteroide betea" gertatu dela esan ohi da, "ilargi betea" terminoan oinarrituta. Asteroidea edo Ilargia egoera horretan dagoenean behaketa isuri onuragarri bat gertatzen da, izan ere, beste egoera batean ikusteko ezinezkoak izan daitezkeen xehetasunak ikusgarri bilakatzen dira.
2000. urtean, gutxienez kilometro bateko diametroa duten 900 Lurretik gertuko asteroide zeudela aurreikusi zen, garaiko behaketa isuriak aintzakotzat hartuta. Asteroide populazioei buruzko ikerketak, ahalik eta baieztapen zehatzenak egiteko asmoarekin, behaketa hautapen isuriak aintzakotzat hartzen saiatzen dira. Behaketa isuriak aurkitzea oso lagungarria da LGO kopurua zehazterakoan, adibidez, ikerketa batek argi utzi zuen Lurraren orbita gurutzatzen duten eta eszentrikotasun txikia duten gorputzak aurkitzea errazagoa dela, hortaz, Aten motako argizagiak atzematea errazagoa da Apolo motakoak aurkitzea baino.
Normala den bezala, aurkitu ziren lehenengo LGOen artean 433 Eros eta 1036 Ganymed ditugu, mota honetako gorputzik handienak. 1036 Ganymedek hogeita hamabost kilometroko diametroa du gutxi gorabehera. Asteroidea zenbat eta handiagoa izan, orduan eta argi gehiago islatuko du, hori dela eta, errazagoa izango da atzematea. Behaketa isuri hau saihesteko modu bat teleskopio infragorri termikoak erabiltzea da, gorputzen bero-igorpenak behatzeko gaitasuna ematen digutelako.
Aipatu berri ditugun behaketa isuriak egiaztatze aldera, LGO gehienak (%53) zeruaren %3.8a soilik ordezkatzen duen zati txiki batean aurkitu dira, 22,5º-tan orientatuta dagoen kono batean, Eguzkitik oso urrun kokatua. Gainera, aurkikuntzen %87a zeruaren %15a ordezkatzen duen esparruan egin dira, 45º-ko kono batean, Eguzkitik urrun.
Lurretik gertuko asteroideak
Lurretik gertuko asteroideak Lurretik gertuko orbita bat duten eta kometen bereizgarri den koma edo isatsik ez duten argizagiak dira. 2019ko urtarrilaren 6an, 19.363 Lur-hurreko asteroide ezagutzen ziren, horien artetik 1.955 baino ez ziren Objektu Bereziki Arriskutsuak.
Asteroide hauek milioi urte gutxi batzuetan baino ez dute mantentzen Lurretik gertuko orbita. Planeten perturbazioek edo antzeko fenomenoek haien orbita zapuzten dute, Eguzki-sistematik ateratzera behartuz edo Eguzkia edo planeta baten aurka talka egitera bultzatuz. Eguzki-sistemaren adinarekin alderatuta, asteroide hauen orbitak oso azkar aldatzen dira eta hortaz, asteroide berriak ekartzen dituen iturriren bat egon behar du egun dugun LGO kopuru erraldoia azaltzen duena. Iturri hori, teoriarik onartuenaren arabera, asteroide gerrikoa da; bertako asteroideak eguzki-sistemaren barnealdera higiarazten dira Jupiterrekin dituzten erresonantzia orbitalak direla eta. Hau da, asteroide batek erresonantzia bidez Jupiterrekin duen elkarrekintzak gorputzaren orbita aldarazten du, eguzki-sistemaren barnealdera bultzatuz. Asteroide gerrikoak hutsuneak ditu, Kirkwooden hutsuneak izenarekin ezagutzen direnak, han gertatzen da aipatutakoa. Esan dezakegu asteroideak erresonantzia batetik bestera mugitzen direla, Yarkovskyren efektua jarraituz Lur-hurreko asteroideen hornidura ziurtatzen dute. Ekintza hau gertatzeko masa galera bat jazo behar da, baina ez oso handia asteroide gerrikoaren guztizko masarekin alderatuz gero, azken hiru mila milioi urtetan egituraren masaren %6a baino gutxiago galtzearekin nahikoa baita. Bestalde, Lurretik gertuko asteroideen osaera asteroide gerrikokoenarekin aldera daiteke, espektro mota ardatz hartuta sailkapena egin dezakegu.
Asteroide askok satelite naturalak dituzte, horren adibide ditugu Haumea (Namaka eta Hi'iaka) eta Orcus (Vanth). 2017ko martxoaren 15ean, 66 LGOk gutxienez satelite bat zutela jakina zen eta horien artetik hiruk bi satelite zituztela. 3122 Florence asteroideak, Objektu Bereziki Arriskutsuen artean handienetakoa 4,5 kilometroko diametroarekin, 100–300 metroko zabalera duten bi satelite ditu eta 2017an Lurrera hurbildu zela aprobetxatuz burutu ziren radar bidezko ikerketengatik aurkitu ziren.