cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Borobudur
Borobudur IX. mendeko monumentu budista da, Java uhartean kokatua, Indonesian. Monumentuak sei plataforma laukiz osatuta dago, gainean hiru plataforma biribil dituena, 2.672 erliebez eta 504 Budaren estatuaz apainduak. Kupula nagusia goiko plataformaren erdian dago, 72 estupa zulatutan 72 Buda eseriaren estatuaz inguratua.
Monumentua Budaren omenezko santutegia eta erromesaldi tokia da. Erromesek monumentuaren oinarrian hasten dute ibilbidea eta gorantz doaz, kosmologia budistako hiru mailak zeharkatuz: Kāmadhātu (desiraren mundua), Rupadhatu (formen mundua) eta Arupadhatu (itxuragabetasunaren mundua).
Aztarnen arabera, Borobudur XIV. mendetik aurrera bertan behera utzi zen, Javako erresumetan Budismoa eta Hinduismoa alboratzen joan ziren heinean, javatarrek Islama besarkatu baitzuten.
Malew
, Erresuma Batuko Man uhartean dagoen parrokia bat da.
Zeleta Berri
Historia
Hilerri zaharreko lurretan eraikitzeko agindua Pedro Gonzalez de Velasco doktore jaunak eman zuen, historiak eman duen anatomistarik handienetarikoa eta Antropologiako Museo Nazionalaren sortzailea. 14.500 erreal ordaindu zituen, eta gorpuak hobitik ateratzeak eta egungo hilerrira eramateak ekarri zituen gastuak gehitu behar zaizkio kopuru horri. Diotenez, etxearen jabeak hildako alaba baltsamatu egin zuen, eta paseatzera ateratzen zuen.
Sanz Enearekin batera Zarautzen geratzen diren XIX. mendearen amaierako udaldiko jauregien adibide bakarrenetarikoa da, nahiz eta garai hartatik hona aldaketak izan dituen. Esaterako, hegoaldeko fatxadan, “U” formako patio txiki bat osatzen duten beste bi atal ageri dira, garaiera gutxiagokoak; atal horiek eraikina egin eta gero erantsi zituzten.
Monumentua
Jauregi honen lorategian Francisco Escudero konposatzaile zarauztarraren omenezko monumentu bat kokatzen da.
Kladovo
Kladovo, Serbiako udalerri bat da, Bor barrutian. Danubio ibaiaren eskuineko ertzean dago.
Old Drumchapel
, Eskoziako Glasgow hiriaren ipar-mendebaldean dagoen auzo bat da, Clyde ibaiaren iparraldean.
Kladovo
2011ko erroldaren arabera 20.635 biztanle zituen.
Scotsdale (Missouri)
Scotsdale Missourieko herri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 222 biztanle zituen, 1.9 kilometro koadrotan banatuta.
Antonio Gonzaga
Antonio Gonzaga (c. 1875 Corrientes), El Negro Gonzaga izenez ere ezaguna, afroargentinar sukaldaria eta idazlea izan zen. XX. mendearen hasieran Buenos Airesko zirkulu aristokratikoetan arrakasta lortu ondoren, " El cocinero práctico argentino" argitaratu zuen, Argentinan argitaratutako lehen sukaldaritza liburua eta Argentinako sukaldaritzaren lehen bilduma ezaguna.
Biografia
Corrientesen jaioa, Gonzaga hirugarren belaunaldiko sukaldaria zen: bai bere aita, Horacio Luis, bai bere aitona, Luis Tomás, sukaldaritzan aritzen ziren, eta Antonioren lehen irakasleak izan ziren. Geroago Buenos Airesera joan zen bizitzera. Lehenengo conventillos- en lan egin zuen, gautxoen sukaldaritzaren berezitasunak ezagutu zituen bertan. Geroago Argentinako Itsas Armadako zerbitzura sartuko zen, eta geroago Argentinako Nazioaren Kongresuan lanpostu bat lortu zuen, non sukaldari nagusi kargura iritsiko zelarik. Garai hartako eliteen eta «goi-gizartearen» berezko lekuetan ere, Kongresu Nazionalean esaterako, sukaldea eremu «beheko»tzat hartzen zen, eta, beraz, ez zen arraroa han beltzak lanean ikustea.
Theodore Roosevelt AEBetako presidenteak 1913an Buenos Airesera egindako bisitan, Gonzaga izan zen bisitariak elikatzeko ardura zuen sukaldaria. 1916an Argentinako Independentziaren Mendeurreneko ospakizunak iritsi zirenean, Gonzagaren izena ezaguna zen jada Buenos Airesko zirkulu aristokratikoetan.
1931n, Gonzagak "El cocinero práctico argentino" argitaratu zuen, Argentinan argitaratutako lehen sukaldaritza liburua. Liburuak xehetasun handiz zehazten zituen 300 errezeta baino gehiago, gehien-gehienak Argentinako errezeta tradizionalak, baserritar eta gautxo sukaldaritzaren ohikoak. Hain zuzen ere, Gonzagak liburuaren zati handi bat errekia prestatzeko modu desberdinak zehazteari eskaini zion. Liburuaren ospea berehalakoa izan zen, Argentinara gas-sukaldearen etorrerak lagunduta. Gonzagaren ospea, ordea, beste sukaldari argentinar baten etorrerak gaindituko luke: Doña Petrona, herrialdeko lehen telebistako sukaldaria.
Ondarea
Gonzagak Argentinako sukaldaritza ezagunaren aldarrikapena Argentinan errekiaren ospearen arrazoi nagusietako bat da. El cocinero práctico argentino argitaratu baino lehen arte, Buenos Aires eliteak ez zuen begi onez ikusten bere herrialdeko jatorrizko sukaldaritza, "sofistikatuagotzat" jotzen zuten sukaldaritza frantsesa hobetsiz. Bereziki, Gonzagaren errezetei egozten zaie bere liburuan txorizoa eta chunchullo bezalako barrukiak erabiltzea eta errekia prestatzeko urrats zehatzak.
Gonzagaren sustrai beltzek errekiaren jatorriari buruzko zenbait espekulazioa ere eragin zuten, nahiz eta horren inguruan adostasun historiografikorik ez dagoen. Bere liburuan, Gonzagak bere buruari "kreole bat, herri honen semea" esaten du.
Gonzagaren sukaldari ondarea bere ondorengoek jarraitu zuten. Antonioren iloba, Horacio Gonzaga, Mar del Platako Hotel Provincial eta Hotel Hermitageko sukaldari eta sukaldari burua izan zen.
Khopior
Khopior edo Khoper (Хопёр) Europear Errusiako ibaia da, Donen ibaiadar nagusia dena. Guztira 979 kilometroko luzera du eta bere arroak 61.100 km²-ko azalera du. Administratiboki, ibaia Errusiako Federazioko Penza Oblastetik, Saratov Oblastetik, Voronezh Oblastetik eta Volgograd Oblastetik igarotzen da.
Geografia
Khopior ibaiaren iturria Volgako Gainetan dago, Penza oblastean, Volga ibaiaren arroaren mendebaldeko goi-ordokian, Penza hiriaren hego-mendebaldean (518.025 biztanle 2002an). Ibaia hegoalderantz doa nagusiki, lautadako ibaien ohiko ibilguarekin, bihurgune eta meandro askorekin.
Lehen zatian hegoalderantz doa, eta jaio eta gutxira Serdoba eta Krutek ibaiak hartzen ditu. Laster, Saratov oblastean sartzen da, zeinak ipar-mendebaldetik zeharkatzen baitu eta eskuinetik Iznair ibaia hartzen baitu. Hegoalderantz jarraituz, Arkadak hirira (14.438 bizt.) iristen da, bere ibilbideko lehena eta ondoren Balaxov hirira (98.330 bizt.). Ibaia mendebalderantz doa, bihurgune zabalak eta norabide-aldaketak dituen ibilbide bihurgunetsu bat deskribatuz.
Voronezh Oblasteko ekialdeko muturretik sartzen da, eta Borisoglebskera (69.392 bizt.) iristen da. Han, ezkerretik Vorona ibaia hartzen du (454 km eta 13.200 km²-ko arroa). Povorino (18.342 bizt.) eta Novojopiorski (7.640 bizt.) zeharkatu eta gero, eskuinetik Savala ibaiaren (285 km eta 7.720 km²-ko arroa) urak hartzen ditu eta hegoalderantz jiratzen da, Voronezh oblasta utzi eta iparraldetik Volgograd oblastean sartzeko. Ibaian behera jarraitzen du hegoalderantz, Uriupinsk hiriaren (41.960 bizt.) paretik igaroz, Buzuluk ibaia (314 km-ko luzera eta 9.510 km²-ko arroa) hartuz, ezkerretik itsasoratu aurretik, 979 km-ko ibilbidearen ondoren, Don ibaian, Serafimovitx hiritik (9.939 bizt.) ibaian gora kilometro gutxira.
Khopior ibaia urtzaldiak elikatzen du nagusiki. Abendutik martxo amaierara edo apirilaren hasierara izoztuta egoten da, eta urak asko igotzen dira apirilean eta maiatzean. Ibaiak 323 kilometroko tarte nabigagarria du bere ahotik hasita.
Khopior harana populazio kosakoen bizileku nagusietako bat izan zen.
Ibaiaren izena Errusiako finantza enpresa batek erabili zuen, Khoper-Invest, 1990eko hamarkadan ehunka mila errusiar hondatu zituena iruzur piramidal batekin.
Satupa'itea
Palauli Samoako Savai'i uhartearen hego-ekialdean dagoen barruti bat da, bereizitako bi lurraldez osatuta dagoena. Vailoa du hiriburua. Barrutiak 127 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 5.556 biztanle.
Eliza greziar katoliko-melkita
Eliza greziar katoliko-melkita (كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك) Ekialdeko Eliza katoliko bat da, Egoitza Santuarekin komunio osoan dagoena.
Melkitek bizantziar erritua jarraitzen dute, eta arabiera dute beren liturgiaren hizkuntza. Sirian, Palestinan eta Egipton bizi dira melkitak.
Pachycephala jacquinoti
Pachycephala jacquinoti Pachycephala generoko animalia da. Hegaztien barruko Pachycephalidae familian sailkatua dago.
Vendas Novas
Vendas Novas Portugalgo Evorako barrutian dagoen udalerria da.
Sahathor
Menuadyra Sahathor edo Sihathor, Egiptoko XIII. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 1694 inguruan gobernatu zuena.
Turineko Errege Kanonean agertzen da, baina bere erregealdiaren iraupena, argi irakurtzerik ez dagoena (0 urte, ? hilabete, 3 egun), urte bete baino gutxiagokoa izan zen. Ez da Karnakeko Errege Zerrendan agertzen.
Cordes-sur-Ciel
Cordes-sur-Ciel Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Tarn departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cordes-sur-Ciel udalerrian erroldatutako biztanleak 1.014 ziren. Familiak 470 ziren, horien artean 219 pertsona bakarrekoak ziren (80 bakarrik bizi ziren gizonak eta 139 bakarrik bizi ziren emakumeak), 143 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 64 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 44 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 722 etxebizitza zeuden, 486 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 140 bigarren erresidentzia ziren eta 95 hutsik zeuden. 555 etxeak ziren eta 164 apartamentuak ziren. 486 etxebizitza nagusietatik 285 bere jabearen bizilekua ziren, 165 alokairuan okupaturik zeuden eta 36 doan lagata zeuden; 18 etxek gela bat zuten, 82 etxek bi zituzten, 91 etxek hiru zituzten, 110 etxek lau zituzten eta 186 etxek bost zituzten. 241 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 270 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 131 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 568 ziren, horien artean 374 aktiboak ziren eta 194 inaktiboak ziren. 374 pertsona aktiboetatik 319 lanean zeuden (172 gizon eta 147 emakume) eta 55 langabezian zeuden (29 gizon eta 26 emakume). 194 pertsona inaktiboetatik 72 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 86 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cordes-sur-Ciel udalerrian 458 unitate fiskal zeuden, 876,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.620 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 169 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 14 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 54 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 19 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 8 finantziazio enpresak ziren, 14 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 14 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Pippi Kaltzaluze
Pippi 9 urteko neskato bihurri, ausart, abenturazale eta indartsu bat da. Ilea azenario kolorekoa du, bi mototsetan bildua. Berak jositako soinekoa erabiltzen du. Suediako hiri txiki bateko etxe zahar eta handi batean —Mozolomendi izenekoan— bizi da. Ama hil zitzaion, eta aita kongoarren errege pirata da. Pippirekin bizi dira Nelson Jauna tximua eta Osaba Txiki zaldia. Adiskide ditu bi anai-arreba, Anika eta Tommy, politak, onak eta esanekoak. Haiekin batera hainbat abentura bizi ditu, zein baino zein eroagoa.
Dolli Irigoyen
Dolli Beatriz Irigoyen Fontaine (General Las Heras, Buenos Aires, 1951ko abenduaren 19a) argentinar sukaldaria, irakaslea eta enpresaburu gastronomikoa da.
Cordes-sur-Ciel
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 44 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 2 posta bulegoak, 4 banku bulegoak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 13 jatetxeak, 5 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 22 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 4 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 2 liburu dendak, 5 arropa dendak, 5 etxerako tresna dendak, 1 elektrotresna denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Cordes-sur-Ciel udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 246 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1 eta botika 1 bat zegoen.
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Cordes-sur-Ciel udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 272 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Park District (Glasgow)
Park District, 'Pairk Destrict', Eskoziako Glasgow hiriaren mendebaldean dagoen auzo bat da, Clyde ibaiaren iparraldean.
Maughold (parrokia)
Maughold, 'Maghal', Erresuma Batuko Man uhartean dagoen parrokia bat da.
Dolli Irigoyen
Biografia
Buenos Aireseko General Las Heras herrian jaioa, sukaldaritzarekin harremana familiaren sukaldean hasi zen txikitan. 24 urterekin bere jaioterrian hasi zuen lehen gozogintza negozioa, landa eskolan irakasle lanbidearekin uztartu zuen lana. Urte batzuk geroago, Las Heras elkarte sozialeko jatetxearen ardura hartzeko aukera jaso zuen, hau da bere hasiera arloan.
Esperientzia horren ostean, Carrefourrek kontratatu zuen San Isidro sukurtsalean gozotegia eta pasta fabrika jartzeko. Bere herriaren eta Buenos Aires Metropolitarren artean bidaiatzea ekiditeko, Irigoyenek bere familiarekin Hiriburu Federalean finkatzea erabaki zuen, eta bertan sukaldaritza eskolak ematen hasi zen eta gero telebistan debuta egin zuen Canal 7- n eta geroago Utilísima kable katean.
1990eko hamarkadan, Dollik bere jatetxe negozioa zabaldu eta bi jatetxe ireki zituen Buenos Airesen. 1998ko abuztuan, Palermoko Buenos Aires auzoko Figueroa Alcorta y Tagle etorbideko jatetxea ixtea erabaki zuen, ireki zenetik 18 hilabetean 18 lapurreta jasan zituelako. Ekitaldi horien ostean, Irigoyenek El Gourmet kable bidezko katearen parte izateko gonbidapena jaso zuen, eta horrekin Latinoamerika osoan aintzatespena lortuko zuen.
Era berean, Santa Clara de Asís saria ere jaso zuen, eta bi urtez jarraian (2001-2002) Martín Fierro saria jaso zuen Argentinako sukaldaritza kable programa onenaren kategorian. Nazioartean, Irigoyenek Urrezko Bokusearen buru izan zen bitan eta Académie Culinaire de Franceko kidea da Latinoamerikako gastronomiari egindako ekarpenagatik.
Santiago Belaustegigoitia
Santiago Belaustegigoitia Landaluze (Laudio, Araba, 1890eko uztailaren 24a - 1980) euskal futbolaria izan zen. Gerra zibilaren ondorioz Mexikon erbesteratu zen. Bere anaietako bat, Jose Maria Belaustegigoitia, Athletic Clubeko jokalari ospetsua izan zen.
Pippi Kaltzaluze
Pertsonaiaren sorburua
Lindgrenek Bigarren Mundu Gerran bere etxekoei ahoz kontaturiko istorio asmatuetan oinarritzen da Pippi Kaltzaluze. Bere alaba Karinen gaixotasuna zela eta, etxean denbora asko pasa behar izan zuten 1941 urtean, eta hainbat ipuin sortu eta kontatu zizkion amak alabari. Alabari gehien gustatzen zitzaizkion istorioak Pippirenak ziren, eta 1944. urtean Pippiren lehen liburua idazten hasi zen. Pertsonaia nagusia neska gazte indartsu eta hezikaitza zen eta haren izena alabak berak proposatu zuen.
Cobitis bilineata
Cobitis bilineata Cobitis generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Pippi Kaltzaluze
Pertsonaiaren sorburua
Lingrenek ez zuen liburua 1945. urterarte argitaratu, Rabén & Sjögren argitaletxearen lehen saria irabazi ondoren.
Oinarrizko ingeles
Oinarrizko ingelesa edo Basic English ingelesean oinarritutako hizkuntza kontrolatua eta eraikia da. Funtsean, ingelesa naturalaren hiztegiaren eta gramatikaren sinplifikazioan oinarritzen da. Hiztegia Charles Kay Ogdenek (1889-1957) prestatutako 850 oinarrizko hitzetan oinarritzen da. Zerrenda hori Basic English: A General Introduction with Rules and Grammar (Oinarrizko ingelesa: araukekin eta gramatikarekin sarrera bat) 1930ean plazaratu zuen Ogdenek. Bigarren Mundu Gerra bukatuez gero kontzeptuak arrakasta handia izan zuen, batez ere bakea bultzatzeko asmoz. Bereziki Asia aldean zabaldu zen.
Scott (Missouri)
Scott Missourieko hiri bat da. hiri konderrian kokatua dago. 2010ean 4,565 biztanle zituen, 12.15 kilometro koadrotan banatuta.
Oinarrizko ingeles
Ezaugarriak
Basic hitzak "oinarrizko" esan nahi du baina baita ere "British-American Scientific International Commercial English") (Nazioarteko Komertzial eta Zientifiko Ingelesa Britaniar-Amerikarra).
Ogdenek ideia hau plazaratu zuen: ingeles arrunta ikasteko zazpi urte inguru behar dira, esperantoa zazpi hilabete eta oinarrizko ingelesa zazpi aste. Beraz, ingeles sinplifikatu hau eskuragarriagoa da. Ideiaren aplikazioak ugariak dira: harreman komertzialetan eta hizkuntza-eskoletan erabiltzeko batez ere.
Oinarrizko hiztegia planteatzeko Ogdenek ingelesa erabiltzen den lurralde guztietan erabilitako hitzak aukeratu zituen. Erredundanteak ziren hitzak eta esamoldeak kendu zituen, bestetik. Hitz asko moldatu zituen ere bai. Gramatika ere moldatu zuen; ingeles batentzat arrunta izan behar zen gramatika hori eta erraza hizkuntza hori ezagutzen ez zutenentzat.
Wikipedian erabiltzen den Oinarrizko ingelesa, Simple English Wikipedia alegia, Ogdenek plazaratutako ideietan oinarrituta dago baina hiztegi zabalagoa erabiliz.
Unix denbora
Unix denbora edo POSIX denbora egutegi sistema bat da, 1970eko urtarrilaren 1eko gauerdian hasi zena. Oso erabilera zabala du, ez UNIX-moduko sistema operatiboetan bakarrik.
Pippi Kaltzaluze
Kultura eragina
Obra honek Europan zehar eragin handia izan zuen, nahiz eta eztabaida handia sortu zuen liburu bat izan. Izan ere, eleberri hau apurtzailea eta iraultzailea izan zen. Suedian, arrakasta handia izan zuen. 1940. hamarkadaren amaieran 300.000 ale inguru saldu ziren. Kritika onak jaso zituen Pippiren pertsonaiak askatsunaren aldeko aldarrikapen zuzena egiten zuelako. 1946. urtean aldiz, John Landquistek, Lund unibertsitateko irakasleak, liburuaren aurkako lehendabiziko kritikak egin zituen, liburua gaizki idatzita zegoela esanez eta Pippiren jarrera ez ohikoari kritika eginez.
Espainiari dagokionez, obra argitaratu zen unean, Espainia Diktadura Frankistaren menpe zegoen eta horren ondorioz idazlana zentsuraturik egon zen hainbat urtez. Jatorrizko suedierazko liburua 1945ean argitaratu zen, baina Espainian 1962. urtera arte ez zen argitaratzea lortu. Juventud Editorial izeneko argitaletxeak plazaratu zuen liburua. 60ko hamarkadan, Haur Literaturak momentu berritzaile bat bizi izan zuen, politika editoriala aldatuz joan baitzen eta horren ondorioz, autore nahiz obra berriak iristen joan ziren. Hala ere, estatu mailan prentsa eta hezkuntza erakundeek obra zentsuratu zuten. Zentsuraren adibide garbia garai horretako egunkari eta aldizkaritan topa daiteke. Bertan agertzen ziren hezkuntza argitalpenetan eta gomendioetan ez baitzegoen eleberriaren inguruko inolako informaziorik.
Garaiko instituzioak ez ziren balore literarioetan bakarrik oinarritu, balore pedagogiko eta instrumentalei ere garrantzia handia eman zieten. Momentuko hezkuntza moralista eta doktrinatzailea zen, literatura ikaskuntza edota baloreak transmititzeko baliabide bihurtuz. Pippi Kaltzaluze argitaratu zen garaian, islatu nahi ziren balio eta ikaskuntza guztien kontra egiten zuen pertsonaia izanki herrialde askotan zentsuratuta egon arren, 2018. urtean 75 hizkuntza baino gehiagotan irakur daiteke Lindgreden idazlana.
Liburu saila
Pippi Kaltzaluze (jatorrizko izenburua, Pippi Långstrump) liburua 1945ean argitaratu zen, suedieraz; euskaraz, berriz, 1994. urtean argitaratu zen lehenengoz. Ordutik hona, 10 argitaraldi izan ditu, Elkar Argitaletxearen eskutik. Azken argitaraldia 2018ko urrikoa da.
Geroztik, Astrid Lindgrenek pertsonaia honen abenturei buruz beste bi liburu ere idatzi zituen: bata, Pippi itsasorako asmotan (jatorrizko izenburua: Pippi Långstrump går ombord), 1946. urtekoa; bestea, Pippi hegoaldeko itsasoetan (Pippi Långstrump i Söderhavet), 1948. urtekoa.
Hiru liburuak Elkar argitaletxeak editatuak dira, Xaguxar bilduman.
Telesaila eta filmeak
Inger Nilsson aktoreak gorpuztu zuen Pippi Kaltzaluzeren telesaila. Lau filme ere gin ziren, denak 1969 eta 1970 artean.
Euskaraz ETBk 2003. urtean eman zuen lehen aldiz, eta sarritan ematen dute ETB 3 katean. Arrakasta handia du, pertsonaiaren izaerari esker.
Michelbach an der Bilz
Michelbach an der Bilz Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Wild Things
Wild Things (euskaraz Gauza Basatiak), 1998ko John McNaughton estatubatuar zinema zuzendariaren thriller erotiko bat da. Kevin Bacon, Matt Dillon, Neve Campbell, Theresa Russell, Denise Richards, Daphne Rubin-Vega, Robert Wagner, Bill Murray eta Eduardo Yañez aktoreek antzeztu zuten.
Wild Things 2 (2004), Wild Things: Diamonds in the Rough (2005) eta Wild Things: Foursome (2010) jarraipenak izan zituen.
Argumentua
AEB, Miami. Sam Lombardo (Matt Dillon) institutu bateko aholkulari galaiari Kelly Van Ryan (Denise Richards) ikasle eta neska gazte ederra bortxatu izana egotzi diote, Sandra Van Ryan (Theresa Russell) goi klase sozialeko emakumearen alaba. Ray Duquette (Kevin Bacon) polizia sarjentuak kasua ikertzeari ekiten dionean, Suzie Toller (Neve Campbell) neska gazte ikasleak ere Lombardok bortxatua izana dieola ohartuko da.
Tuamasaga
Tuamasaga Samoako Upolu uhartearen erdialdean dagoen barruti bat da. Barrutiak 479 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 83.191 biztanle.
Ziurtasun
Ziurtasuna zerbaiti buruzko jakintza zehatza da, zalantza eta errorerik gabea. Ziurtasun mota zebait daude: pertsona bat ziur da psikologikoki, sinesmen bati buruz erabat konbentziturik dagoenean, sinesmen hori baztertu ezin duenean; epistemologian, berriz, zerbait ziurra da horri buruz erabateko jakintza dagoenean. Aipatu izan da balitekeela ziurtasun epistemikoa zirutasun psikologikorik gabe egotea, zalantzarako bidea irekita utziz beti. Ziurtasun moral ere aipatu izan da, zerbait baieztatu edo nolabait jokatzearen komenigarritasunarekin sinesten denean, ziurtasun psikologikorik gabe. Probabilitatean, gertakizun ziurra aipatzen da, 1 probabilitatea duen gertakizunari buruz.
Kopenhageko Hitzarmena
Kopenhageko Hitzarmena, 1660ko ekainak 6an sinatu zen, eta Hogeita Hamar Urteko Gerraren edo Iparraldeko Bigarren Gerraren amaiera suposatu zuen, Suedia alde batetik eta Danimarka eta Norvegiako Erresuma eta Bi Nazioen Errepublika edo Polonia-Lituaniako Mankomunitatearen aliantzaren artean. Hitzarmen hau, Roskildeko Hitzarmenaren ondorio txiki bat izan zen, hitzarmen honek, Danimarka, Norvegia eta Suediako muga ofizialak adierazi zituelarik, ia gaur egungoak direnak modukoak.
Aurrekariak
Karlos X.a Gustavo Suediakoa Suediako erregeak, 1658ko otsailean sinatutako Roskildeko Hitzarmenak zioena baino gehiago nahi zuen. Honela, urte horretako udan, berriz eraso zuen Kopenhage, Sjaeland urtean zituen tropekin, hiriaren lehen setioaren ondoren. Baina hiriak eutsi egiten dio, herbeheretar ontziek suediar flota defendatu eta Kopenhage babestera dihoazen bitartean. Gainera, Jutlandian, daniarrak suspertu egin ziren, eta armada suediarraren atzetik hasi ziren. Karlos X.a Gustavo, 1660ko otsailean hil zen, Kopenhagen, eta beraz, bere seme Karlos XI.a Suediakoa, Suediako errege bihurtu zen, lau urterekin.
1660ko ekainak 6an, Ingalaterraren eta Frantziaren egidapean, Algernon Sidneyk Ingalaterratik eta Hugues de Terlonek Frantziatik ordezkatua, Karlos XI.ak gobernatutako Suedia eta Frederiko III.a Danimarkakoak gobernatutako Danimarkaren artean bake hitzarmen bat sinatu zen:
Ondorioak
Danimarkan, ahuldutako noblezia, erresumaren galeren orotariko errudun bihurtu zen. Honela, estatu kolpe baten bidez, Frederiko III.ak, monarkia hereditario eta absolutua ezarri zuen.
Lehen pertsonako tiro bideo-joko
Lehen pertsonako tiro bideo-jokoak (ingelesez, first person shooter edo FPS), bideo-joko genero bat dira zein, lehenengo pertsonaren prespektiba izanik, su-armetan baitira oinarrituak. Genero honek ezaugarri komun asko ditu tiroen bideo-jokoekin, hori dela eta akzio kategorian sartzen da. Generoaren hasieretatik, jokalari anitzeko jokoak integralak izateaz gain, 3D grafiko aurreratuak eta pseudo-3D, hardwarearen garapenari desafio egin diote.
Lehen pertsonako tiroen generoa Maze Warekin hasi zen, honen garapena 1973an hasiz eta bestetik, 1974an Spasim. Hainbat titulu arrakastatsuren (MIDI Maze 1987an) ostean, genero honen biolentzia maila igo zen eta honekin batera Wolfenstein 3D jokoa sortu zen 1992an, zeinek generoaren arketipo basikoa ezarri baitzuen. Honi esker DOOM bideo-jokoak arrakasta eta fama izugarria lortu zuen, genero honek duen eragin handieneko jokoa izanik. Urte batzuetan zehar «Doom klona» terminoa erabili izan zen genero mota hau deskribatzeko, jokoak zuen eragina dela eta. Hasieran «Korridoreko tiroak» (ingelesez, corridor shooter) ere ohiko izena zen genero honetako bideo-jokoentzako. Urte horietan hardware prozesatzaileek zituzten mugak zirela eta jokoak zuen akzio gehiena eremu itxietan egin behar zen.
Half-Life 1998ko jokoak — Half-Life 2 2004ko sekuelarekin batera — bideo-jokoen narrazioak eta buruhausteak hobetu zituzten. 1999an, Half-Life-en "mod"-a Half-Life Counter-Strike atera zen eta DOOM jokoarekin batera lehenengo pertsonako tiroen generoaren artetik eragin handiena izan dutenak eta paradigmatikoenak izan dira. Hauen arrakastaren ostean saga famatu batzuk atera ziren, hauen artean: Quake, Battlefield, Medal of Honor, edo Unreal.
1997an GolgenEye 007 jokoa Nintendo 64 kontsolarako atera zen, honekin batera etxeko kontsoletan tiroen bideo-jokoak lehen pertsonan egiteko joera hasi eta HALO bideo-jokoen serieak komertzialki hobetu zuen. XXI. mendean genero hau da komertzialki bideragarriena eta 2016an bideo-joko genero guztien % 26 errepresentatu du. Genero honetako bideo-joko batzuk famatuenak izan dira kirol elektroniko eta bideo-jokoen txapelketa lehiaketetan.
Definizioa
Lehen pertsonako tiro bideo-jokoak hiru dimentsioko tiro bideo-joko motakoak dira, zeinek lehen pertsonako ikuspuntu bat aurkezten duen, jokalariak ekintza ikusteko fikziozko pertsonaiaren begietatik. Hirugarren pertsonan dauden tiroen bideo-jokoekin alderatuz desberdinak dira, hauetan jokalariak beraien fikziozko pertsonaia ikusten baitute (normalean atzeko aldetik). Borroka da diseinuaren elementu nagusia, batez ere su-armekin burutzen dena.
Lehen pertsonako tiro bideo-jokoak, tiroen bideo-jokoen azpimota dira eta hauek aldi berean akzio jokoen azpimota. DOOM bideo-jokoaren jaurtiketaren ostean 1993an, estilo honetako jokoek «Doom klon» izen arrunta hartu zuten, denbora pasa ahala termino hau «lehen pertsonako tiro» terminoagatik aldatua izan da. 1992an sortutako, Wolfenstein 3D-ri leporatu zaio generoaren introdukzioa.
Eztabaida sortu izan da tiroen bideo-joko bat osatzen duten diseinu elementu espezifikoen aldean. Adibidez, Deus Ex edo BioShock jokoak lehen pertsonako tiro bideo-jokotzat har daitezke, baina baita rol bideo-jokotzat ere, genero honetako bideo-jokoekin duten antzekotasuna dela eta. Portal buruhauste bideo-jokoa ere lehen pertsonako tiro bideo-jokotzat har daiteke, baina ez dute ez borroka elementurik ez tiro elementurik, hauen ordez lehen pertsonako perspektiba erabiltzen dute, jokalaria bideo-jokoan gehiago murgiltzeko eta honekin batera buruhausteak ebazten laguntzeko.
Jokoaren diseinua
Tiroen bideo-joko gehienek bezala, lehen pertsonako jokoak "avatar" bat dute barne, distantziarako su-arma bat edo gehiago eta aurkari kopuru aldakorra. 3D ingurunean eginak daudenez, joko hauek 2D inguruneko jokoak baino errealistagoak dira, horrez gain grabitatearen errepresentazio zehatzagoak dituzte, baita ere argiztapenaren, soinuaren eta kolisioen aldetik. Joko hauek teklatuaren eta saguaren bidez kontrolatzen dira normalki. Sistema hau kontsoletako sistemaren gainetik jarria izan da. Kontsoletako sistemek stick analogikoak erabiltzen dituzte, 2 normalean, bat mugitzeko eta saihesteko eta bestea begiratzeko eta destatzeko. Ohikoa da fikziozko pertsonaiaren eskuak eta armamentua ikuspegi nagusian agertzea, honekin batera osasunari eta munizioari buruzko xehetasunak eta kokapena erakusten duen bistaratze-pantaila bat erakutsiz. Askotan, posible da ingurunearen mapa bat izatea.
Burrukak eta indartzaileak
Jokolariek arma aukeraketa egin ohi dute, jokatzeko moduan eragin handia duena. Jokoen diseinu batzuetan armen eredu errealistak edo existitzen diren armak edo arma historikoak erabili ohi dira. Beste joko batzuetan aldiz, arma mota berriak sartzen dituzte, etorkizuneko prototipoak, "teknologia estralurtarraren" eszenatokian zehaztutako armak edota jaurtigailu-sorta zabala, hala nola industriako eskulanezko tresnak, laser, energia, plasma, suziri eta granaden jaurtitzaileak edo baleztak. Alderaketa hauek granaden jaurtiketa, harriak, lantza edo antzekoen animazioetan aplika litezke. Baina, diseinatzaileek askotan erabiltzaileei fikziozko pertsonaiak arma bat baina gehiago izatea ahalbidetzen diete, hau jokalariaren abiaduran, pisuan edo mugimendua mugatzen ez duen arma kopurua eramatea, edo modu errealistago batean bigarren arma hori pistola bat edo arma txikiago bat izan ohi da.
Joko gehienetan, erremintak eguneratu edo aldatzeko aukerak izaten dira. Hala, errealismoko estandarrak aldatu egiten dira diseinuko elementuen artean. Oro har, protagonista sendatu eta berrarmatu daiteke, zenbait elementuren bidez, hala nola larrialdi botikinen bidez, haien gainean ibiliz. Zenbait jokoek rol-jokoetan aurkitzen direnen antzeko esperientzia-puntuak lortzen uzten diete jokalariei, arma edo trebetasun berriak desblokeatu ahal izateko.
Nibelak
Bideo-joko hauek estrukturalki nibelaz osatuak izan daitezke, edo narratiba jarraituko teknika erabili zeinek, jokalariak inoiz ez du aldatzen lehen pertsonako perespektiba. Beste batzuek mundu irekiko ingurunea erabiltzen dute, hauek ez daude nibeletan banatuak eta askatasun osoarekin esploratuak izan daitezke. Lehen pertsonako tiroen bideo-jokoetan, pertsonaia nagusiek ingurunearekin elkar eragiten dute hainbat gradutan, kontzeptu basikoetatik hasiz (ateen erabilera, adibidez), objektu interaktibo mota batean oinarritutako problemak ebazteko buruhausteetaraino. Bideo-joko batzuetan ingurumena kaltetu dezake jokalariak hainbat gradutan: ohiko erabilera bat lehertzen diren kupelari tiro egin, hauek lehertuz, gertuko aurkariei kalte egin ahal izateko. Beste batzuek suntsigarriak diren inguruneak dituzte, beraz, ikus-efektu gehigarriak lor daitezke. Bideo-jokoen munduak askotan zientzia-fikziozko gaiak, gai historikoak (bereziki Bigarren Munduko Gerrakoak) edo militarrak ( antagonista mota hauekin estralurtarrak, munstroak, terroristak eta hainbat motako soldaduekin) erabiltzen dituzte. Jokoek zailtasun konfigurazio anitzak dituzte, zailenetan, aurkariak indartsuagoak, oldarkorragoak eta mingarriagoak dira, errazenetan, jokalariek erreakzio-denboren bidez bakarrik izan dezake arrakasta; konfigurazio zailago batzuetan, askotan beharrezkoa da buruz ikastea nibelak, hauek probatuz eta ustiatuz.
Jokalari anitza
Zenbait lehen pertsonako tiroen bideo-jokoek hainbat jokalarik batera jolasteko aukera eskaintzen dute, maila bereziekin. Joko batzuk soilik jokalari anitzekin jolasteko aukera dute, eta bakarrik jolasteko era gutxi dauzkate, non, makinak kontrolatutako pertsonaien aurka jokatzen den, bot deituak. Joko hauek eta hainbat jokalariko online jokoek milaka pertsonak lehiatzeko aukera eskaintzen dute, mundu iraunkor batean. Jokalari anitzeko jokoetan, hainbat eskuadroi egiteko aukera dago, buruzagiekin, aginduak ematen dituztenak, eta taldearen estrategia orokorra kontrolatzen duen komandante bat. Jokalari anitzeko jokoen barnean estilo desberdineko jokoak daude.
Jokatzeko era klasikoak aipatzekotan, heriotza-borrokak (bakarrik edo taldeka), non jokalariak aurkariak hiltzeagatik puntuak lortzen diren; eta bandera harrapatzea, non taldeak aurkarien basetara sartzen saiatu behar diren, beraien bandera hartu, eta berriro bere taldearen basera bueltatu behar diren banderarekin, aurkariek hori ekiditen saiatu arren. Beste joko era batzuk ere badira, zeinetan aurkarien baseak edo lekuak harrapatu behar baitiren edo bizitza mugatuko edo botere indartzaile berezi batzuengatik borrokatzen den heriotza-gerrak dira. Partida mota hauek pertsonalizatu daitezke, jokalariek hainbat arma izateko, osasuna edo potentziadoreak ikusteko edo irabazteko irizpideak aldatzeko, adibidez. Jokoek jokalariei hainbat pertsonaia klaseren artean hautatzeko aukera eskeantzen dute, bakoitza bere ahulezia eta indarrekin, talde eta rol desberdinekin.
Dohainiko bideo-jokoak
Dohainik diren tiroen bideo-jokoak lehen pertsonan merkatuan daude, adibidez: Wolfenstein: Enemy Territory, Apex Legends, Team Fortress eta Planetside 2. Joko batzuk ‘free-to-play’ moduan ateratzen dira, eta oso errentagarriak izaten dira (League of Legends jokoak, adibidez, 2017. urtean bi milioi euro irabazi zituen), baina beste batzuk, Eternal Crusade adibidez, ordaindu beharreko joko gisa plazaratzen dituzte, eta beranduago bihurtzen dira free-to-play, publiko handiago batera iristeko, harrera txar batekin hasi direlako. Jokalari komunitate batzuk, lehen pertsonako tiratzaileen freemium delakoaz kexatzen dira, joko desorekatuak sortzeko beldurra dutelako, baina diseinatzaile askok beraien prezioak adostu dituzte, kritika horien erantzun bezala, eta horrela jokalariek antzeko abantailak lortzen ordaindu edo jolasten denbora pasatuta.
Jatorriak (1970-1980)
Lehenengo bi tiroen bideo-jokoak lehen pertsonan Maze War eta Spasim. Maze War originalki 1973an izan zen garatua, Greg Thompson, Steve Colley eta Howard Palmer NASA-ren ikasketa programa bateko ikasleek sortu zuten, lan gisa. Lana labirinto-joko bihurtu zen, eta jokalariari lehen pertsonan aurkeztu zitzaion ingurunea. Gero, bigarren jokalariaren euskarria eta aurkariari tiro egiteko gaitasuna sartu zituzten, jokoa irabazteko. Thompson-ek berarekin eraman zuen jokoaren kodea Massachusettseko Teknologia Institutura, Dave Lebling-en laguntzarekin ARPANET ekin joka zitekeen zortzi jokalarientzako hauek konputagailuak kontrolatuz  Adimen artifiziala erabiliz, mapa pertsonalizagarriak, lerroko markagailuak eta ikusle modua bertsioa sortzeko. Spasimek dokumentatutako debuta izan zuen Illinois-eko Unibertsitatean, 1974an. Jokoa espazioko hegaldi errudimentarioko simulagailu bat izan zen, 32 jokalarirentzat, lehen pertsonako perspektiba batekin. Bi jokoek ez zuten zerikusirik lehen pertsonako tiro bideo-joko modernoekin, eta fitxetan oinarritutako mugimendu sinpleak zituzten, zeinetan jokalaria lauki batetik bestera bakarrik mugi zitekeen eta 90 graduko gehikuntzetan biratu. Joko horiek antzeko irudiak erabiltzen zituzten jokoak sortu zituzten, jokalaria labirinto baten zati gisa erakusteko (adibidez, Akalabeth: World of Doom, 1979an), eta "arratoi-begiko jolas" deitu zieten, arratoi baten itxura eman baitzuten labirinto batean korrika. Joko horiek antzeko irudiak erabiltzen zituzten jokoak sortu zituzten Wayout izan zen lehen pertsonan tiroei eragin zien beste joko erabakigarri bat. Wayout-ek labirinto batetik ihes egiten saiatzen zen jokalaria aurkezten ari zen bitartean, izpiak jaurti zituen labirintoa irudikatzeko, eta paretako segmentu bakoitza nola irudikatuko zen simulatu zuen, jokalariaren kokapenari eta orientazio-angeluari dagokionez. Mazsim jokoari esker, mugimendu gehiago egin zen modu librean
Sedalia (Missouri)
Sedalia Missourieko hiri bat da. Pettis konderrian kokatua dago. 2010ean 21,387 biztanle zituen, 34.41 kilometro koadrotan banatuta.
Lehen pertsonako tiro bideo-joko
Jatorriak (1970-1980)
Spasimek hegazkinen borroka-simulagailu zehatzagoetara eraman zuen, eta, azkenik, tanke-simulagailu batera, Estatu Batuetako armadarentzat 1970eko hamarkadaren amaieran garatua. Hala ere, joko horiek ez zeuden kontsumitzaileen eskura, eta 1980ra arte ez zen jaurti tanke bideo-joko bat, Battlezone, joko-aretoetan. Jokoaren bertsio bat 1983an kaleratu zuten etxeko ordenagailuentzat, eta merkatu masiboko lehen joko arrakastatsu bihurtu zen, lehen pertsonan ikuspuntua eta 3D wireframe grafikoak dituena, grafiko bektorialen pantaila baten bidez aurkeztuak.
Lehen pertsonako tiroen hasiera (1987-1992)
Lehen pertsonako tiroen erako lehen jokoetako bat MIDI MAZE izan zen, Atari ST rentzat aterata 1987an. Joko horrek, laberinto eta Pac-Man-en antzeko pertsonaietan oinarritzen zen, baina lehenengo pertsoneko perspektiban erakutsia. Beranduago, hainbat sistema desberdinetara egokitu zen (Game Boy eta Super NES adibidez), Faceball 2000 izenarekin, eta lehenengo jokalari anitzeko partida sarea bihurtu zen, MIDI interfaze bat erabiltzen. Joko txiki bat izan zen, baina nahiz eta hainbat makina konektatzeko desegokitasuna izan, jokalari anitzeko aukerak beste kultu bat irabazi zuen: 1UP.com-ek “sistema orokor batean hiru dimentsioetan dagoen lehen tiroen bideo-jokoa” eta “LAN-eko akzioko joko garrantzitsua” deitu zuen.
Id Software-aren Hovertank 3D aitzindaria izan zen ray casting teknologian 1991. urtean, 1980ko ibilgailu simulagailuak baino azkarragoa zen jokoa lortzen. Catacomb 3-D-k beste aurrerapen bat lortu zuen, testuren mapaketa, 1991. urtean. Testuren mapaketa erabili zuen bigarren jokoa Ultima Underworld: The Stygian Abyss izan zen, ekintzazko rol bideo-joko bat 1992. urtean, honek, lehen pertsonako bista eta motor grafiko aurreratua zeukan. 1990. urteko urrian, John Romero id garatzaileak testuren mapeaketari buruz ikasi zuen Paul Neurath-ekin egindako dei batean. Romerok John Carmack programatzaileari honen teknikari buruz irakatsi zion, honek Catacomb 3-D-en berdina egiten. Catacomb 3-D-k eskua eta arma pantailan ikusteko aukera gehitu zion.
Doom eta ospearen hazkuntza (1992–1995)
Wolfenstein 3D (id Software-k sortua eta 1992an argitaratua) bat-bateko arrakasta izan zen, shareware bertsioak bultzatua neurri handi batean, eta tiroak lehen pertsonan  generoa asmatzea egozten zaio. Ray cast teknologian oinarritu zen, aurreko jokoetan aitzindaria tiro-jokoak diseinatzeko plantilla iraultzailea sortzeko, non oraindik ere lehen pertsonan oinarritzen baitira shooterrak. Indarkeriazko gaiak izan arren, Wolfenstein-ek ihes egin zuen, neurri handi batean, azken Doom-ek sortutako eztabaidatik, nahiz eta Alemanian debekatua izan zen, ikonografia nazia erabiltzeagatik; eta Super Nes bertsioak txakur etsaien lekua arratoi erraldoiek hartu zuen. Apogee Softwarek, Wolfenstein 3D editoreak, Blake-Stone: Aliens of Goldekin arrakasta izan zuen 1993an. Hasieran, jokoa ondo hartu zen, baina salmentak azkar jaitsi ziren id garatzailearen Doom-en arrakastaren ondorioz, astebete geroago jaurti baitzen.
Hortik aurrera, inoiz egin den shooter garrantzitsuena izan da Doom. Eragin handia izan zuen, ez bakarrik ondorengo tiro-jokoetan, baita bideo-jokoetan ere oro har, eta bideo-jokoen ia sistema guztietan egon da erabilgarri une horretatik. Jokalari anitzeko jokoa, orain tiroen lehen pertsonan egindako generoaren zati integrala dena, arrakastaz lortu zen. Hala ere, indarkeria odoltsuaren, umore ilunaren eta infernu-irudi konbinazioaren ondorioz, txalotuak izan ziren. ezaugarri horiek erlijio-taldeen kritikak ere eragin zituen, eta beste iruzkingile batzuek "hilketa-simulatzaile" gisa kalifikatu zuten. Eztabaida handiagoa izan zen Columbine High Schooleko hilketa egin zutenak jokoaren jarraitzaileak zirela jakin zenean; ondoren, hainbat biktimaren familiak arrakastarik gabe saiatu ziren bideo-jokoen konpainia askori demanda jartzen, besteak beste, Softwareri, familien arabera sarraskia inspiratu baitzuten. 1994an, Raven Software-k Heretic merkaturatu zuen. Doom-en motorraren bertsio aldatu bat erabiltzen zuen, orientazio bertikala ahalbidetzen zuena, inbentario-sistema bat artikuluak eta gib-ak gordetzeko eta hautatzeko.
Star Wars: Dark Forces 1995ean atera zen, LucasArts-ek erabaki ondoren Star Wars-ek Doom-en estiloko jolas baterako material egokia egingo zuela. Hala ere, Star Wars: Dark Forcesek Doom-ek ez zituen ezaugarri tekniko batzuk gehitu zituen, hala nola makurtzeko, jauzi egiteko edo gora eta behera begiratzeko gaitasuna. Dark Forces izan zen, halaber, jokoaren 2D motorrean 3Dko objektuak sartu zituen lehen jokoetako bat. Apogee-ren Duke Nukem 3D, 1996an kaleratua, "spritetan oinarritutako azken tiro-sorta handia" izan zen, eta bere umoreagatik txalotu zuten, matxismo estilizatuan eta joko-moduan oinarrituta. Hala ere, batzuen ustez, emakumeek jokoan (eta geroago sail osoan) zuten tratamendua mespretxuzkoa eta baztertzailea zen.
Denboraldi horretako tirorik gehienak IBMko ordenagailuekin bateragarriak diren ordenagailuetarako garatu ziren. Macintosh-en aldean, Bungiek bere lehen ekintza-jokoa kaleratu zuen, Pathways into Darkness, 1993an; narrazio- eta abentura-elementu gehiago zituen, ekintza-jokoarekin batera. Bideak Wolfenstein 3D-n inspiratu ziren, eta aurreko Minotaur ziegen esplorazio-jokoa (The Labyrinths of Crete) 3D ingurune bihurtzeko ahalegina egin zen. Hurrengo urtean, Bungiek Marathon kaleratu zuen, eta horrek Pathways kontzeptuak sinplifikatu zituen, tiratzailearen aldeko rol-jokoko elementuak kendu baitzituen. Marathonek arrakasta izan zuen eta bi sekuela ekarri zituen Marathon trilogia osatuz, plataforma pertsonako tiratzaileentzako estandarra plataforma horretan. Marathon aitzindaria izan zen edo lehenengoetako bat izan zen zenbait funtzio berri hartzen: freelook, erabilera bikoitzeko eta funtzio bikoitzeko armak, jokalari anitzeko modu aldakorrak (hala nola King of the Hill, Kill the Man with the Ball, eta joko kooperatiboa) eta jokalari ez diren lagunarteko pertsonaiak (NPC). Marathon jokoek ere garrantzi handia zuten ekintzaz gain istorioak kontatzean, eta Bungie, Halo eta Destiny ren etorkizuneko proiektuetan jarraituko zuten.
Counter-Strike eta lehen urrezko aroa (1995-1999)
1996. urtean Duke Nukem 3D jaurti zuen Id Software-k, eta hortik gutxira, oso eskatua izan zen Quake. Doom-en antzera, Quake oso garrantzitsua izan zen eta generoa definitu zuen; joko oso odoltsua aurkezten zuen, erritmo azkarrarekin, baina sprite-ak erabili ordez hiru dimentsioko poligonoak erabiliz. Lineako jokoetan oinarritua zegoen, eta era desberdinak aurkezten zituen, gaur egun oraindik erabiltzen direnak. FPS-ko lehen jokoa izan zen jokalarien klanetan jarraitzaileak izaten (nahiz eta kontzeptu hau MechWarrior 2-an existitu, bere ohiko Battletech-arekin, baita MUD-eko jokalarien artean) eta LAN festak inspiratu zituen (QuakeCon adibidez). Jokoaren ospea eta hiru dimentsioko grafiko poligonalen erabilerak bideo-txartelen hardware-merkatua zabaltzen lagundu zuten; eta jokoan aldaketak egiteko aukerak jokalari berriak ere erakarri zituen, hauek beraien moduluak sortzeko gogoarekin. John Romero sortzailearen arabera, Quake-ko hiru dimentsioko mundua, 3D Virtua Fighterren oinarritu zen.
1997an Rare-ren GoldenEye 007 jaurti zen, James Bond-en filman oinarritua, eta 2004ean Nintengo 64-ko joko salduena izan zen Estatu Batuetan. Kontsoletarako egindako lehen jokoa izan zen lehen pertsonako tiroen kategorian, eta oso eskatua izan zen jokalari bakarrik maila atmosferiko eta ondo diseinatutako jokalari anitzeko mapengatik. Frankotiratzaile erriflea zeukan, buruan tiroak emateko aukera, ezkutuko elementuak, kargatzeko aukera, kolpeei erreakzionatzen zieten animazioak, errugabeak hiltzeagatik zigorrak eta punteria sistema, jokalariei puntu zehatz batera apuntatzeko aukera eskainiz.
Nahiz eta bere motakoen artean lehenengoa ez izan, Tom Clancy’s Rainbow Six lehen pertsonako tiro taktikoen mugimendua hasi zuen 1998. urtean. Taldetan oinarritutako diseinu errealista bat zuen, eta terrorismoaren aurkako gerran oinarritutako gaia, non, misioak egin aurretik prestaketa bat behar duten, batzuetan kolpe bakarrarekin nahikoa izanda pertsonaia bat hiltzeko. Medal of Honor, 1999an jaurtia, bigarren mundu-gerran oinarritutako lehen pertsonako bideo-jokoen ugaritzearekin hasi zen, eta Electronic Arts genero honetara sartzea eragin zuen.
Half-Life izan zen, ordea, tiroen inflexio puntua (1998an jaurtia, Quake-en teknologia grafikoan oinarritua). Hasieran harrera epela izan zuen, baina arrakasta komertzial ukaezina lortu zuen. Aurreko lehen pertsonako tiroen bideo-jokoak erraietako jolas ahulean arreta jarri zuten bitartean, Half-Life narratiba sendoa zuen; jokoak ez zituen zinematikak eskaintzen, baina lehen pertsonako perspektiban mantentzen zen denbora guztian. Aurkariak ez ziren pertsonaiak gehitu zituen baina ez zituen era tradizionaleko indartzaileak erabiltzen. Half-Life bere adimen artifiziala, arma desberdinak eta xehetasunei arretarengatik goraipatua izan zen, hortik aurrera, inoiz izan den jokorik hoberenetakoa GameSpot-en arabera. Half Life 2-k (2004an jaurtia) ez zuen hainbesteko eragina izan, baina seguruenik joko zirraragarriagoa izan zen.
Starsiege: Tribes (1998an jaurtia), jokalari anitzeko joko bat izan zen, partida batean 32 jokalari baino gehiago elkartzeko aukerarekin. Taldetan oinarritutako joko bat zeukan, rol espezializatu desberdinekin, eta ezaugarri ezohiko batekin, jet pack-a. Jokoa famatua izan zen, beranduago beste joko batzuek hau imitatuz (Battlefieldek, adibidez). Id Software-ren Quake III Arena eta Epic Games-ren Unreal Tournament, biak 1999an jaurtiak, ezagunak izan ziren sareko jokalari anitzeko joko azkar eta eskuragarriengatik; jokalari bakar batentzat oso jokagarritasun mugatua zuten biek. Unreal-ek, Unreal Engine motorra zuen, etorkizuneko jaurtiketetan eragin handia izango zuen motor bihurtuko zena.
Cobitis bilseli
Cobitis bilseli Cobitis generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Onchan (parrokia)
Onchan, 'Connaghyn', Erresuma Batuko Man uhartean dagoen parrokia bat da.
Neosalanx taihuensis
Neosalanx taihuensis Neosalanx generoko animalia da. Arrainen barruko Salangidae familian sailkatzen da.
Parkhead
, 'Pairkheid', Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean dagoen barruti bat da.
Amal Ramsis
Amal Ramsis (أمل رمسيس; Alexandria, 1972) Egipto ko zinemagilea, ekoizlea eta aktibista da. 2008 an, Arabiar eta Iberoamerikako Emakumeen Filmen Karabana sortu zuen (قافلة سينما المرأة العربية واللاتينية) edo Zinemagileen artean (بين سينمائيات ), beranduago bihurtuko zena Kairo ko Nazioarteko Emakumeen Filmen Jaialdia (مهرجان القاهرة الدولي لسينما المرأة ). Hau izan zen mundu arabiarrean horrelako lehen jaialdia.