cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren bilakaera
Hildako bi gazteen berria zabaldu bezain laster, Clichy-sous-Bois herriko gazte taldeak biltzen hasten dira, gertakarien lekuan eta bi gazteak bizi ziren Chêne Pointu auzotik gertu dagoen merkataritza-gunearen inguruan. Laster, kotxeei su emanez herriko kale nagusian barrikadak jarri eta polizarekiko borrokak hasten dira. Merkatal guneko kristalak hautsi, autobus bat udaletxearen aurrean erre eta eskola eta posta-bulegoak erasotzen dira. 300 polizia aritzen dira borrokan gazteen aurka goizaldeko ordubiak arte. . Hurrengo bi gauetan, errepikatu egiten dira borroka gogorrak, ondoan dagoen Montfermeil herrira zabalduz eta CRSko polizien aurka bala-tiroak ere egiten dira. Urriaren 29an, herriko meskita ordezkariek deituta manifestazio isil bat burutzen da, hildako gazteen familiekin batera, lasaitasunerako deia eginez eta aldi berean gertakarien argipena eskatuz. Buruko manifestariek "mort pour rien" ("hilak ezergatik ez") leloa duten kamisetak janzten dituzte. Halatan, urriaren 30eko gauean istiluak nabarmen gelditzen dira. Gau horretan bertan, ordea, poliziak Clichy-sous-Boiseko meskitara gas-granada batek jaurtitzen du inguruetan izandako istiluren bat dela eta. Eraso honen berria zabaldu bezain laster, matxinada inguruko herrietara indar berriekin zabaltzen da, eta ondoren Sena Saint-Denis departamendu osora. Azaroaren 4ra bitarteko egun horietan gertatzen dira matxinadako borroka gogorrenak poliziarekin, gazteak poliziaren aurka zuzenean oldartuz, koktel molotovak jaurtiz eta su armak ere erabiliz. Biztanleen etxebizitzetatik ere egiten zaie eraso. Kotxeen erreketaz gainera, autobusak ere egiten dira, bidaiariak jeitsiaraziz. Enpresak eta eraikin ofizialak ere erre egiten dira. Adibidez, azaroaren 3ko gauean soilik 20 autobus erre zituzten batera autobus-geltoki batean eta auto kontzesionario bat eta ehungintza-enpresa (guztira 20.000 metro karratu) guztiz kiskalita suertatu ziren, besteak beste. Azaroaren 3an Salah Gaham gaztea hiltzen da Besançonen zaintzen zuen ikasleen aterpetxe batean nahita piztutako sua itzali eta bertako gazteak salbatu nahian. Aterpetxean zegoen taiwandar gazte bat erredura oso larriak pairatzen ditu.
Azaroaren 5etik 9ra matxinada Frantzia metropolitanoko hiri handietako periferia guztietara zabaltzen da, "embrasement" edo "su hartze" fenomeno bati jarraiki, hedabideek dioten bezala, batez ere Toulouse, Lyon, Estrasburgo, Marsella eta Lille hirietako inguruetara. Erretako kotxeen kopurua matxinadaren indarraren adierazle moduan harturik, matxinadak jatorri izan zuen Seine-Saint-Denis departamenduan azaroaren 4ean izan ziren kotxe erreketa gehien, baina hortik aurrera beste departamendu zenbaitetan gertatu ziren erreketa gehien. Aldi berean, matxinatuen taktika aldatu egiten dela behatzen da: lehenengo egunetan eta Sena Saint-Denis departamenduko herrietan gazteek poliziaren aurka oldartzen ziren zuzenean, baina poliziak istiluen larritasuna ikusita hartutako neurri zorrotzen aurrean gazteek borroka zuzena ekidin eta kotxeak erre eta denetariko instalazioak birrindu eta berehala ihesari egiten diote. Izan ere, lehenengo egunetako gertakarietan gobernuak eta poliziak erreakzio garbi eta koordinaturik izan ez bazuen ere, matxinada indartzean atxiloketa masiboak eta aparteko baliabideak erabili zituen: adibidez, 26.000 biztanle dituen Clichy-sous-Bois herrira 1000 polizia bidali zituen, gauez helikopteroek auzoen gainetik hegan egiten zuten, kaleak eta etxeak argitzen zituzten foko indartsuak erabiliz, eta eliteko tiratzaileak kokatu zituen puntu estrategikoetan. Matxinadaren zabaltzea dela eta, gobernuak salbuespen egoera ezartzen du azaroaren 8an, prefetei jendeari etxeratzeko agindua emateko eskumea ematen diena. Salbuespen egoera beste hiru hilabetez luzatu zen azaroaren 21ean. Ildo horretatik, matxinadan bi aldi bereizi dira: lehenengoa, azaroaren 4ra arte, non istilu larrienak gertatzen diren, baina Parisko periferian soilik; eta hortik aurrera, istiluak Frantzia metropolitano osora zabaltzen diren, baina larritasun txikiagoekin eta gehienetan auto eta zabor edukiontzien erreketaz.
Azaroaren 10etik aurrera, matxinatuen ekintzak gutxitzen doaz. Poliziaren presioa, tenperaturaren jeitsiera (18 °C urriaren bukaeran eta 4 °C azaroaren erdialdean) eta mugimenduaren ahultzea bera, agian antolakuntza ezagatik, aipatu dira matxinadaren amaieraren arrazoi gisa. Azaroaren 17rako matxinada bukatutzat ematen dute hedabide gehienek: kotxeen erreketa kopuruak urte osoan zehar gertatzen diren mailara (egunero 90 bat) itzultzen dira.
Guztira 10.000 automobil gutxigorabehera erre ziren, ehundaka eraikin eta instalazio publiko zein pribatu erasotuak izan ziren, publiko (polizia-instalazioak, eskolak, liburutegiak, posta zerbitzuko eraikinak) zein pribatuak (enpresak, eraikin erlijiosoak). Azaroaren 30ean, Sarkozy barne-ministroak kale-istiluetan 4000tik gora atxiloketa eta horietan azkenean 763 gartzelaratze izan ziren. Egindako estmazioen arabera, txikizioen kostua 200 milioi eurokoa izan zen. Sua itzali nahian hildako gazteaz gainera, zauritu anitz izan zen polizia, matxinatu zein zibilen artean.
! colspan=6 | Matxinadari buruzko datuak, egunez egun ! Data !! Erretako ibilgailuak !! Atxiloketak !! Gertakari nabarmenak !! Matxinada-eremua Hildako gazteen familiekin bilera bat egiten du. || Frantzia Nanterren, molotov koktelak komisaldegi baten aurka. Bobignyn, prefetura parean auto bati su ematen zaio.
Samuelen I. Liburua
Samuelen I. liburua (edo I Samuel edo 1 Samuel) Bibliako Itun Zaharreko liburu bat da, Liburu historikoen sailekoa. Biblian, Ruten Liburua du aurrean, eta Samuelen II. liburua ondotik.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren bilakaera
Muammar al Kadafi Libiako buruzagiak Jacque Chirac Frantziako presidenteari laguntza eskaintzen dio matxinadari aurre egiteko. Molotov koktelak jaurtikiak Seine-Saint-Deniseko herri bateko UMP alderdiko alkatearen etxearen aurka. Matxinatu batek eskua galtzen du poliziak botatako gas-granada bat itzultzerakoan. Bordelen bidaiaririk gabeko autobus bat lehertzen da barrura molotov koktelak bota ondoren.
Samuelen I. Liburua
Jatorrizko liburua
Gaur egun I Erregeak, II Erregeak, eta Samuelen I. eta II. liburuak direnak liburu bakar bat izan ziren jatorriz, eta geroago, modu artifizialean, lau liburutan banatuak izan ziren. Ziur asko, banaketa horren arrazoia izango zen jatorrizko liburu handia tamaina txikiagokotan banatzea, eskuetan erabiltzeko errazagoa izan zedin. Horregatik, liburu horietako bakoitza liburu bakar baten partetzat jo behar da.
Konik
Arraza, Europako garai bateko basazaldien gertutasunagatik, tarpanaren txoko ekologikoa betetzeko erabiltzen da hainbat natura-gune babestuetan. Konikak leku askotan egoera basatian edo erdi basatian larratzen dira.
Chemillé
Chemillé Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Pitiegua
Pitiegua Salamancako udalerria da, La Armuña eskualdean dagoena.
Ambrosio Bengoetxea
Bizitza eta lanak
1598an, Iruñean kokatu zen, Nafarroako errege-erreginen jauregiaren ondoko etxe batean. 1600ean, Hiriberriko erretaulako eskulturak egin zituen. Mikel goiangerua eta Jasokundea dira erretaula horretako irudirik aipagarrienak. Gipuzkoara itzulirik, Hernaniko San Joan Bataiatzailea elizako sagrarioa eta San Joanen irudia egin zituen 1609-1611 urteetan. 1612-1614 bitartean, berriz, Zarauzko Andre Maria Erregina parrokiako albo erretaula bat egin zuen, Andre Maria Arrosariokoarena. Erretaula liraina da, neurrizkoa, apaingarririk gabea. Bi gorputz eta hiru kalez osatua da, eta Gizakundearen erliebea da ikusgarriena; bigarren gorputzaren erdian dago,eta Ama Birjina eta aingeruaren topaketa adierazkortasun handiz erakusten du.
Samuelen I. Liburua
Liburuaren gaia
Liburuak Samuel profetaren historia azaltzeari ekiten zion, Saul erregearen errainaldia bere heriotzaraino eta Daviden balentria Goliat menderatzean.
Pitiegua
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 218 biztanle zituen.
2002ko Europako uholdeak
2002ko Europako uholdeak uraldi hondagarri batzuk izan ziren, 2002ko abuztuan gertatutakoak, erdialdeko Europako zenbait herrialde kaltetu zituztenak. Ez-ohiko euriteen ondorio izan ziren, eta 110 hildako eta 15.000 milioi euroko kalte materialak eragin zituzten Txekian, Austrian, Alemanian, Eslovakian, Polonian, Hungarian, Errumanian eta Kroazian.
Konik
Polonian, Lituanian, Holandan eta Ingalaterran zaldi mota honen samalda basatiak daude. Azken urtetan hainbat talde sortu dute Espainiar estatuan ere, esate baterako Burgosko probintziako Atapuerca inguruan. Kasu askotan habitat naturalak kontserbatzeko erabiltzen dira, esan bezala tarpanek utzitako txoko ekologikoa betetzeko hain zuzen eta berbasatze edo "rewilding" ekimenetan.
Kelníky
Kelníky Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 148 biztanle ditu eta 3,81 kilometro koadroko azalera. Zlín barrutian dago.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren bilakaera
Marsellan 50 gazteko talde bat hipermerkatu bat erasotu eta bertan lapurreta egiten saiatzen dira. Areago, berretsi egiten ditu.
2002ko Europako uholdeak
Historia
2002ko abuztuan, Mediterraneoko haize epel eta hezea eraman zuten behe-presioko bi sistemek ez-ohiko euriteak eragin zituzten erdialdeko Europan. Horren ondorioz, Moldava, Elba eta Danubio ibaiek maila historikoak gainditu zituzten (500 urteko errepikatze-denbora).
Konik
Etimologia
Zaldi hauen izenak polonieraz konik polski eta konik biłgorajski dira. Konik hitzak, polonieraz, «zalditxo» esan nahi du (koń «zaldi» da, polonieraz). Badu beraz zer ikusirik Euskal Herriko pottoka arrazaren izendapenarekin, euskaraz ere pottoka hitzak «zalditxo» esan nahi baitu, Euskal Herriko poni arrazaren izena izateaz gain. Konik zaldiaren kasuan bezalaxe.
Argitalpen askotan "tarpan" izena erabiltzen da koniken sinonimo gisa. Honek nahasketa ekarri du askotan, konik poniak, tarpanekin daukaten senidetasunaren inguruko eztabaidaren gora behera, konikak ezbaitira benetako tarpanak.
Arrazaren historia
Konik ponia XIX. mendeko bigarren partean sortu zuten Polonian, bertako etxeko poniak tarpan behor basatiekin gurutzerakoan. Białowieża basoa izan zen azken basoko tarpanen bizilekua 1780. urtera arte. Bertako laborariek erabiltzen zituzten konik poni hauek nekazaritzako lan gogorrentzat, baina urterekin Europako beste abere arraza indartsuagoen aurrean zaldi hauen kopurua murrizten joan zen.
Beste hipotesis baten arabera 1807. urtean Zamość hiriko zooak hainbat tarpan banatu zuen nekazarien artean eta hauek beraien lor-zaldiekin nahasi zituzten, eta horrela konik zaldi arraza sortu zuten. . Poni hauen jatorria, dena den, Bialowiezako populazioa litzateke, 1786. urtean basotik Zamość-ko zoologikora eramank. Tarpanen eragina ere etxekotutako zaldietan egongo zen, seguruen, zaldi basatiek etxeko behorrekin nahasten baitziren etxeko zaldiak baino oldakogrragoak zirelako igel zeuden behorrak estaltzeko orduan. Zonaldeko baserritarrak txiroak izanik, baliabiderik ez zituzten abereak bertako larrez gain beste bazkarekin elikatzeko. Hau dela eta arraza gogortzen joan zen.
1826. urtean Julius Brincken izeneko gizonak, Errusiako tsararentzat lan egiten zuena, Bialowiezako basoaren landaretza eta faunari buruzko liburua idatzi zuen. Hainbat adituentzat ordea Brinckenen haibat datu okerrak dira. Esate baterako Bialowiezako oihanaren deskribapena edo basa zaldien berarena. Ez daude bere baieztapenak kontrastatzeko beste iturririk.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren bilakaera
La Courneuve herrian poliziak harrapaturiko gazte bati emandako kolpe zarrapadaren irudiak zabaltzen dira telebistan. Bi polizia Grenoblen zauriturik, gas-bonbona batez eragindako leherketa baten ondorioz. Poliziak, ordea, beraien aurkako kargurik gabe geratzen dira.
Konik
Arrazaren historia
Lehen Mundu Gerran armada errusiar eta germaniarrak zama abereak bezala erabili zituzten. Horregatik uste da koniak panje poni delakoen oinarrian daudela.
2002ko Europako uholdeak
Historia
Txekian Moldava ibaiaren ur emaria segundoko 5.300 metro kubikokoa izatera iritsi zen abuztuaren 14an, % 20 handiagoa 1845eko uraldian baino. Pragako Josefov auzotik bizilagunak ateratzeko agindu zuten udal agintariek, eta urak Mala Strana Erdi Aroko auzotegiko kaleak ere hartu zituen. Hiriko metroa azkarki hondatua izan zen.
2005eko Frantziako istiluak
Erreakzio politikoak
Erreakzio politikoak ezberdinak izan ziren ezkerretik eta eskuinetik. Eskuinetik, Nicolas Sarkozy barne-ministroa buruan, irmotasunezko diskurtsoa plazaratu zen, istiluak eragiten zituztenak Frantziar Errepublikak jazarri beharreko gaizkileak besterik ez zirela adieraziz. Errepresioaren bidea aukeratuz, zigorrak gogortu eta polizia gehiago eskatu ziren eskuineko gehiengoaren sektore zenbaiten aldetik. Front National eskuin muturreko alderdiak delituak, berriz, immigrazio-politikak sortutako kaosari egotzi zizkion istiluak eta "Frantzia kanpoko jendaila-saldoek erasotua" zela adierazi zuen. Dena den, orduko Dominique de Villepin eskuindar lehen ministroaren eskutik lasaitasun eta elkarrizketarako deia zabaldu zuen, istiluen atzetik sakonezko arazoak zirela ere onartuz. Gobernuan bertan istiluen kudeaketa kritikatu zutenak ere izan ziren; adibidez, Azouz Begag integraziorako ministroak Sarkozyren "guda-semantika" gaitzetsi zuen. Orohar, eskuinetik auzo hauetako egoera sozioekonomikoa istiluetarako faktore gehigarri bat zela adierazi bazen ere, aldi berean immigrazioari, poligamiari, frantziarren aurkako rap musikari, ezkerraren utzikeriari eta "aitzaki sistematikoari" egotzi zitzaizkien istiluak, eskuinaren diskurtso bateratu eta koherentearen gabezia agerian utziz. Istiluak delikuente eta droga-trafikatzailek antolaturikoak eta atxilotutakoen %80ak delikuentzia-aurrekariak zituzten pertsonak zirela ere aipatu zen eskuinetik, gerora baieztapen horiek faltsuak zirela frogatu zen arren. Praktikan, eskuinak hartutako erabaki politiko garrantzitsuena salbuespen egoeraren ezarpena izan zen, ezkerretik gogor salatu zena, antzinako frantses kolonietan aplikaturiko neurri baten berreskurapena zela adieraziz. Auzo hauetarako proposaturiko neurri gehigarriak (14 urteko gazteentzako ikasketa-kontratuak eta ZEP izeneko hezkuntza-gune berezien erreforma, kasu) ere kritikatuak izan ziren ezkerretik arlo sozialean atzerako pausoa zirela adieraziz. Egindako inkesten arabera, ordea, frantziarren %75ak afera honetan gobernuak garatu zuen politikaren alde agertu ziren.
Konik
Arrazaren historia
Konik zaldiei buruzko aurreneko ikerketak 1914. urtean hasi ziren.
Chemillé
Biztanleria
2007an Chemillé udalerrian erroldatutako biztanleak 6.868 ziren. Familiak 2.642 ziren, horien artean 767 pertsona bakarrekoak ziren (333 bakarrik bizi ziren gizonak eta 434 bakarrik bizi ziren emakumeak), 813 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 912 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 150 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
2005eko Frantziako istiluak
Erreakzio politikoak
Frantziako Alderdi Sozialistatik istiluen indarkeria argi eta garbi gaiztetsi bazen ere, gobernutik aurretik egindako erroreak salatu ziren eta sakoneko arrazoiak aztertzeko deia egin zen. Salbuespen-egoeraren ezarpena onetsi egin zuen parlamentuan. Langabeziaz haraindi, gazte hauek frantziar errepublikako baloreekin zuten atxikimendu eskasari buruzko gogoeta egiteko deialdia egin zuen, eskuineko diskurtsoarekin bat eginez. PCF alderdi komunistak indarkeria guztien aurka agertu zen eta gobernuaren politika sozialaren porrota nabarmendu zuen; salbuespen-egoeraren ezarpenaren aurka agertu zen. Bere esanetan, "liberalismoa da egun seinalatu behar duguna, eta ez gure gizarte-eredua. Azken hau hondaturik badago, politikoena da errua, elkartasun guztiak birrindu dituen liberalismoa bultzatu baitute. Politika horiek zentzua kendu diete gure Errepublika eta bere baloreei."
Ambrosio Bengoetxea
Bizitza eta lanak
1615ean amaitu zuen Tolosako San Frantzisko elizako erretaula nagusi bikaina. Hiru gorputz eta bost kale ditu; San Frantziskoren bizitzako eszenez dago jantzia, estilo erromanistaz. Santu honena da beraz erdian dagoen eskultura nagusia, San Frantzisko estasian agertzen duena. Erretaula buruan Kalbarioa dago, alboetan bi sargune dituela, horrela erretaularen laugarren gorputz bat osatuz ia. Tolosako eliza honetako Pietatearen kaperarako beste erretaula bat ere egin omen zuen, baina zoritxarrez desagertua da.
2005eko Frantziako istiluak
Erreakzio politikoak
Ezker muturretik Lutte ouvrière alderdi trotskistak matxinadaren indarkeria-modua gaitzetsi zuen, gazteen herra ulertzen bazuen ere. Langileen borroka indartzeko deia egin zuen, gazte horientzako aldaketa-itxaropena pizteko. Ligue communiste révolutionnaire alderdiak ere ezkerreko fronte bat osatzeko deia egin zuen, Sarkozyren dimisioa eskatzearekin batera. Federazio anarkistak mugimenduaren legitimazioa aitortu zuen, baina indarkeria-modua salatu zuen, "edonola borroka egiteak (...) identitate-itxiturak (nazionalistak zein erlijiosoak) sendotu" baino ez zuela egiten adieraziz. Ezkerretik ere matxinada isolatua geratu zen, beraz, eta horrek, matxinadaren antolakuntza eskasarekin batera, arrakastarako aukera eskasak ematen zizkion. Dena den, mugimenduak Frantziako politika gogor astindu zuen hurrengo hilabeteetan eta errepresio-modu eta auzo hauetako politika sozialari buruzko gaiak pil-pilean izan ziren eztabaidetan.
Kelníky
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1378 urtean egin zen.
Chesapeake Energy Arena
Chesapeake Energy Arena AEBetako Oklahoma estatuko Oklahoma City hirian dagoen kirol pabilioi da. 2002an eraikia izan zen eta Oklahoma City Thunder taldearen jokalekua da.
Chemillé
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.932 etxebizitza zeuden, 2.688 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 218 hutsik zeuden. 2.373 etxeak ziren eta 549 apartamentuak ziren. 2.688 etxebizitza nagusietatik 1.561 bere jabearen bizilekua ziren, 1.078 alokairuan okupaturik zeuden eta 49 doan lagata zeuden; 72 etxek gela bat zuten, 224 etxek bi zituzten, 433 etxek hiru zituzten, 648 etxek lau zituzten eta 1.311 etxek bost zituzten. 2.045 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.255 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.141 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
2002ko Europako uholdeak
Historia
Alemaniak izan zituen kalterik handienak, Saxonia estatuak batez ere. Dresdenen Elba ibaia 9,4 metroko altuerara iritsi zen abuztuaren 17an, inoiz erregistratutako mailarik gorenera, eta hiriko 480.000 herritarren laurdenak atera behar izan zituzten beren etxeetatik. Ibaian beherago dagoen Bitterfeld hiria erabat hustu behar izan zuten, hondar zorroz eraikitako hesia urek lehertu ondoren, eta Magdeburgen 20.000 lagun atera zituzten.
Chemillé
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 4.446 ziren, horien artean 3.312 aktiboak ziren eta 1.134 inaktiboak ziren. 3.312 pertsona aktiboetatik 3.094 lanean zeuden (1.684 gizon eta 1.410 emakume) eta 218 langabezian zeuden (70 gizon eta 148 emakume). 1.134 pertsona inaktiboetatik 350 erretiraturik zeuden, 407 ikasten zeuden eta 377 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
2005eko Frantziako istiluak
Erreakzio politikoak
Sarkozy orduko barne-ministroak krisian zehar izan zuen jokabideaz gainera, bere ordura arteko kudeaketa ere gaitzetsi zen. Adibidez, 1998 urtean abiarazitako "police de proximité" edo polizia hurbila bertan behera utzi zuen, "polizia kirol-txapelketak antolatzeko ez zegoela, baizik eta gaizkileak atxilotzeko eta gizarte langileak ez direla" aipatuz. Beste alde batetik, istiluen ondorioz auzoen problematikan lan egiten zuten hiritar-elkarteak sortu ziren. Hedabideetan, AC Le Feu ("Assez le feu", "Su gehiagorik ez" alegia, PSFtik gertu) eta BBR Blanc Bleu Rouge elkarteek (UMPtik gertu) erakarri zuten arreta gehien, baina auzoetan elkarte txiki hurbilak ere sortu ziren, auzoetan sortzen diren gatazka-egoeretan bitartekaritza egiteko. Dena den, istilu garaian ere lan egiten zuten udal-bitartekarien lanaren eraginkortasuna oso mugatua izan zela baloratu zen gobernutik.
Ambrosio Bengoetxea
Bizitza eta lanak
1615ekoa da Errenteriako parrokiako sagrarioa, Migel Zabaletak, Errenteriako bikarioak, agindu ziona; sagrario horretan, Azken Afariko eta Pasioko erliebeekin batera Apostoluen irudiak dira nagusi, estilo erromanista argikoak.
Konik
Arrazaren historia
1914. urtean arrazari buruzko lehendabiziko ikerketak burutu zituzten Jan Grabowski eta Stanislaw Schuch hipologo poloniarrek.
Ambrosio Bengoetxea
Bizitza eta lanak
Jaioterrian ere utzi zuen bere lanaren arrastoa. 1594an Alkizako San Martin elizako sagrarioa egin zuen. Egun Donostiako Elizbarrutiko Museoan dago hara errestaurazioa egitera eraman zelako 1980ko hamarkadaren hasieran.
Chemillé
Diru sarrerak
2009an Chemillé udalerrian 2.740 unitate fiskal zeuden, 6.850,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.549 euro zen.
Marge Champion
Marjorie Celeste Champion, jaiotza-izenez Marjorie Celeste Belcher, baina Marge Champion izenez ezaguna, (Los Angeles, Kalifornia, 1919ko irailaren 2a - ib., 2020ko urriaren 21a) dantzari eta aktore estatubatuarra izan zen. 14 urterekin Walt Disney Studios ekoitzitako animazio filmetan dantza-modelo jarduteko kontratatu zuten. Geroago, aktore eta dantzari film musikaletan. 1957an kantari eta dantzari buruzko telebista saioa izan zuen.
Chemillé
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 353 komertzioetatik, 9 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 23 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 40 eraikuntza enpresak ziren, 86 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 15 garraio enpresak ziren, 18 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 30 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 42 zerbitzu enpresak ziren, 39 administrazio publikoko enpresak ziren eta 33 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2002ko Europako uholdeak
Historia
Danubio ibaiak ere igoera historikoa izan zuen arren, Bratislavak eta Vienak kalte txikiagoak izan zituzten.
Chemillé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 91 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 7 banku bulegoak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 3 autoeskolak, 5 igeltseroak, 6 margolariak, 11 zurginak, 9 iturginak, 4 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 8 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 4 aldi baterako lan enpresak, 11 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 4 apaindegiak.
2009an zeuden 44 establezimendu komertzialetatik, 2 hipermerkatuak, 2 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 5 okindegiak, 3 harategiak, 1 arraindegi zen, 2 liburu dendak, 11 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 3 zapata-dendak, 3 elektrotresna dendak, 1 altzari denda zen, 2 kirol-dendak, 1 bitxi-denda zen eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Chemillé udalerrian 122 nekazaritza-ustiategi zeuden, 4.094 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 3 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
Circus spilonotus
Circus spilonotus Circus generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Arrembécourt
Arrembécourt Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Konik
Arrazaren historia
1923. urtetik aurrera Tadeusz Vetulani, Krakoviako unibertsitateko nekazaritzako irakaslea, Panjepferden (Panje poniaren jatorrizko eskauldea) eta Bilgoraj-en (Biłgoraj zaldiaren jatorrizko eskualdea ) ponien azterketa hasi zen. Vetulani bera izan zen arraza izendatzeko "konik" izena sortu zuena. Izen hau izan zen gero nazioartean ezaguna egingo zena. 1920. eta 1930. artean hainbat etxalde sortu ziren arraza garatzeko. Ordurako bertako arrazaz gain gerra zaldi estimatuak bezala ikusten ziren poni hauek.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren interpretazioa
Istiluek "mobilizazio interpretatzaile" nabarmen bat zabaldu zuten. Eztabaida dago istiluak gaizkileen ekintzak edo gizartearen matxinada, antolatu gabeak edo auzoko banda eta mafiek zuzendurikoa, politika edo gertakari arruntak izan ziren. Eztabaida horietan, gainera, istiluetan parte hartu zuten gazteen jatorri, ezaugarri eta motibazioei buruzko gogoeta ugari egin ziren. Gobernuaren aldetik gaizkileen tesia zabaldu zen, atxilotutakoen portzentaia altu bat poliziak fitxaturiko pertsonak zirela adieraziz. Ikerketa soziologikoek askoz ere parte hartze zabalagoa eta batez ere adin txikikoen presentzia nabarmendu dute. Ikerketa hauen arabera, gobernuak aipatzen "caid" edo trafikatzaile buru edo hauen inguruko taldeen parte-hartzea ez zen nabarmena izan, 25 urtetik gorako gazte baztertu hauek matxinadan parte hartuz irabazi baino galtzeko arrisku askoz ere handiagoa baitzuten. Gazteak "bande" edo taldeetan antolatzen ziren: askoren ustez gazteen antolakuntza modu hau boterearen aurrean euren burua ikusarazi eta ekiteko modu bat da, politika polikoengandik at eginez. Frantziar aginteen aldetik "bande" terminoaz gazteak gaizkiletzat hartzen badira ere, auzo hauetako egoera sozioekonomikoak eragiten duen desafiliazioaren aurkako gune bat dela aipatzen da beste zenbait sektoretik, gizarte-heriotzari aurre eginez.
Arrembécourt
Biztanleria
2007an Arrembécourt udalerrian erroldatutako biztanleak 44 ziren. Familiak 17 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Genozidio Hitzarmena
Genozidio-Krimena Prebenitzeko eta Zigortzeko Hitzarmena (GKPZH) –ingelesez, CPPCG bezala laburtua– edo Genozidio-Hitzarmena, genozidioa kriminalizatzen duen eta bertan parte hartzen duten Estatuak debekua betetzera behartzen dituen nazioarteko ituna da. Genozidioa delitu gisa kodetu zuen lehen tresna juridikoa izan zen hau, bai eta Nazio Batuen Batzar Nagusiak aho batez onartutako lehen giza eskubideen ituna; izan ere, GKPZHa 1948ko abenduaren 9an adostu zen, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren hirugarren saioan. Hitzarmena 1951ko urtarrilaren 12etik dirau indarrean; egun, 2021erako, 152 estatukide ditu barnean.
Arrembécourt
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Konik
Arrazaren historia
1936. urtean Tadeus Vetulani irakasleak saiakera bat abiatu zuen koniken bidez antzineko tarpana berreskuratzeko. Bialowiezako basoan konikentzat babesleku bat sortu zuen tarpana berreskuratzeko lehendabiziko urrats gisa. Berak ez zuen soilik hautaketan sinisten, uste baitzuen animali hauek baldintza basatietan egonez gero tarpanaren ezaugarriak agertuko zirela populazio horretan. 1939. urtean argitaratutako bere ikerketan Konik tarpanetik oso gertuko arrazatzat hartzen zuen. Bereziki bere buruko profil ahurragatik. Julius Brinckenen lanetan oinarriturik, Vetulanik eta beste hainbat zientifiko poloniarrek "antzineko zaldiaren mitoa" zabaltzeko oinarriak jarri zituzten, konik poniekin lotuz. Haren ondorioz poni arraza hau "aintzineko abereen" modaren oinarrian egongo dira, natura onadea kontserbaziorako moda berriekin batera.
Rrëshengo elizbarrutia
Rrëshengo elizbarrutia (Dioqeza e Rrëshenit, Dioecesis Rrësheniensis) Erromatar Eliza Katolikoaren albaniar elizbarrutietako bat da. 1888ko abenduaren 25an ezarri zen lurraldeko abadia gisa eta 1996ko abenduaren 7an elizbarruti egin zen. Apezpikuaren egoitza Rrëshenen dago. Egun apezpikua Gjergj Meta da.
Konik
Arrazaren historia
Bitartean Heck anaiak Alemanian tarpana berreskuratzen saitzen ari ziren eta Heck zaldia sortu zuten. Horretarako anztinako europar ponien beste hainbat arrazen artea poloniar poniak erabili zituzten ere. Bai Heck anaien kasuan eta baita Vetulaniren kasuan ere, galdutako arraza bat berreskuratzen interesaz gain, interes nazionalista indartsu bat zegoen. Basazaldia berreskuratzea antzinaro loriotso eta mitikoaren ikur gisa. Urte haiek Bigarren Munduko Gerraren aurrekoak ziren. Bai Heck anaiek gobernu nazien aldetik eta baita Vetulani Poloniako gobernuaren aldetik sostengu handia izan zuten haien "tarpanak" lantzeko. Heck anaien egitasmoa segituan baztertua izan baitzen tarpan berri gisa, konik ponien kasuan gaur egun arte mantendu da haien ospea tarpanaren zuzeneko zaldi gisa.
Arrembécourt
Etxebizitza
2007an 29 etxebizitza zeuden, 18 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 29etxeak ziren. 18 etxebizitza nagusietatik 15 bere jabearen bizilekua ziren eta 3 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek hiru gela zituen, 4 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 8 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Konik
Arrazaren historia
Nahiz eta ustea oso zabalduta ez izan, Vetulaniren esperimentoak arraza atzeraka joateko bere ezaugarri arkaikoetan eragin handia izan du gaur egungo koniken morfologian.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren interpretazioa
Gazte hauen motibazioak anitz izan ziren. Alde batetik, euren herra erakusteko modua izan ziren istiluak, poliziaren aurka (eguneroko polizia gehiegikerien zein bi gaztetxoen heriotza ekarri zuten ekitaldiaren aurka) edota pairatzen zituzten bizi-egoeraren aurka. Kasu askotan, gazteek euren ahotsa entzunarazi soilik egin nahi zuten, bestelako adierazbiderik ezean eta urtetako isilarazpenaren ondoren:
Arrembécourt
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
19. linea (Araba Bus)
'''Araba Buseko 19. linea''' (estilitzatua) hiriarteko autobus linea bat da, Gasteizko geltokia Miranda Ebroko geltokiarekin lotzen duena. Guztira 8 geltoki ditu, 37,1 kilometrotan banatuta, eta 40 minutu inguru behar dira horiek egiteko.
Linea 2019ko urtarrilaren 12an inauguratu zen eta ordutik La Unión enpresak ustiatzen dute.
Arrembécourt
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 21 ziren, horien artean 17 aktiboak ziren eta 4 inaktiboak ziren. 17 pertsona aktiboetatik 15 lanean zeuden (9 gizon eta 6 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 4 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Chemillé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
Chemillé udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.
Konik
Arrazaren historia
Bigarren Mundu Gerrak, eta nazien inbasioak Polonian Vetulaniren egitasmoarekin amaitu zuten eta koniken kopuruak bere mailarik baxuena jo zuen.
Arrembécourt
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa batena zen.
19. linea (Araba Bus)
Historia
Araba Buseko linea 2019ko urtarrilaren 12an inauguratu zen linearekin. La Unión enpresari eman zitzaion emakida, hamar urterako.
Konik
Arrazaren historia
1988. urtean lehendabiziko abereak esportatu ziren Frantziara, Lorrenako zenbait zingira lekuak kudeatzeko.
Arrembécourt
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren interpretazioa
Batzuek motibazio erlijiosoak ikusi zituzten istiluen atzetik, zehatzago islametik. Meskitetako buruek egoera baretzearen aldeko deia egin zuten, ordea, behin eta berriz.
Konik
Arrazaren historia
1999. urtean Polonian arraza babesteko eta hobetzeko programa publikoa abiatu zuten.
19. linea (Araba Bus)
Ordutegiak
Urdinez itzaleztatutako ibilbideak eskoladunetan bakarrik egiten dira, eta gorriz itzaleztatutako ibilbideak, berriz, larunbatetan baino ez.
Zonaldeak
Linea horrek, guztira, 4 zonalde zeharkatzen ditu, eta honela banatzen dira:
Txartelak
Txartelak eta prezioak Araba Bus sarekoak dira. Zonalde-jauzirik gabeko joan-etorriek 1,45 € balio dute; zonalde-jauzia eginez gero, berriz, 1,90 € jauzi baterako, 2,90 € bi jauzirako, 4,35 € hiru jauzirako eta 6,40 € lau jauzirako. Hobariak daude BAT, BARIK eta MUGI txartelen erabiltzaileentzat, bai eta familia ugarientzat ere.
2005eko Frantziako istiluak
Matxinadaren interpretazioa
Matxinadan erasotutako ondasunak denenak eta denetarikoak zirela ikusita, horien justifikazio-ezaren aurka, istiluen emozio-osagai indartsua eta "haine" edo herra agertzen da, "ras le bol" edo egoera jasanezin baten ondoren sortzen den gertaera tamalgarriak piztu zuena:
Horrela, matxinadak ez du izera politikorik eta eremu infra-politikoan kokatzen dela adierazi da, baina irrazionaltasunetik urrun, istiluek ere bere logika dute: 2005eko matxinadaren kasuan, auzo horiek indarkeria historia luzea dute eta istiluek indarkeria hauen aldi biziago bat ez zen izango, protagonista, ekitaldi eta intentsitate ezberdinekin. Horien logika ez da matxinadako ekintzaileetan edo horien aldetik interpretatu behar, gizartean bertan baizik, istilua gizarteko egitura baten seinale edo arrasto bat besterik ez baita.
Polizaren aurka borrokatu edo sua piztearen zirrara, jolas moduan, ere izan zen arrazoia beste kasu batzuetan, giroak eta lagun-taldeak bultzaturik askotan:
Beste batzuek ihauteria edo gizarte-arauak bertan behera uzten diren ekitaldi moduan ere interpretatu dute matxinada. Ildo horretatik, bere itxurazko porrota kolokan jartzen dute, "garaipena baino garrantzitsuagoa baitzen ekintza bera". Horrela, matxinadak ez zuen matxinadaz haraindiko helbururik.
Konik
Arrazaren historia
Gaur egun Polonian arrazaren hainbat babesgune daude. Gerra Hotza amaitzerakoan, arraza zabaltzen joan zen Europako beste hainbat lekuetara.
Konik zaldiak antzinako tarpanak "berreskuratzeko" egindako hainbat saiakeren oinarrian daude, hala nola Heck zaldiak, Liebenthaler poniak...
Bernadette Lizert etologo frantziarrak arraza "naturguneak sortzeko eta desagertutako sistema naturalak berreskuratzeko" tresnatzat harzten du.
Arrazaren ezaugarriak
Askotan konik poniak Hutsul poniekin alderatzen dute, baina nahiko ezberdinak dira berekiko haien ezaugarri morfologikoetan. Poloniar biłgoraj zaldiekin ere hainbat ezaugarri komun dituzte, baina arraza hau nahastuago dago kanpoko arrazekin.
Esan bezala hainbat abelburu beltzak dira eta orduan antza handia daukate Euskal Herriko pottokekin. Abere gehien urdinska sagu kolorekoak izanik, onartzen dira beltzak eta beilegi kolorekoak dun gena baldin badaukate. Denan den arraza definitzen duen koloreak urdinska da "sagu kolore" deitutakoa. Zebradurekin hanka zein lepo aldean kasu batzuetan. Adituen arabera abereak bizi diren ingurumeak baldintza dezake ilaiaren tonalitatea. Baldintza basatietan ilunagoa izan daiteke, bereziki neguan.
Chemillé
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arrembécourt
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Arrembécourt udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 556 hektarea erabiltzen.
Konik
Arrazaren ezaugarriak
Abere gehienak, esan bezala, sagu kolorekoak dira, urdinskak, baina tonalitate ezberdinekin. Ilaia gris ilunetik zurizkaraino doa, baina batzuk horixka tonalitatearekin. "Sagu" kolore hau, dun genearekin lotuta, koniken ezaugarri oso berezkoa dela azpimarratzen da, baina esate batera Poloniako bertakoa den Biłgoraj zaldiak ere badauka. Ile koloretan aniztasun hau ingurumenari izandako egokipenaren ondorioa da. Kolorea, beste aldetik, aldagarria da urtaroaren arabera. Ilunagoa izaten da neguan udan baino, eta Hau lotuta dago ere neguan ilea asko luzatzen eta trinkotzen zaielako, artilekara moduan ateratzen baitzaie. Ile trinkoagoa nabarmenagoa da baldintza basatietan bizi diren abereen kasuan. Dun geneak ematen duen kolore "gris sagua" da ofizialki onartutako bakarra.
Hala ere abereen %18a inguru ez daukate antzinako marka hauek. "A" aleloa, zaldietan kolore arreko abereak ematen dituena, arraza garbiko aberetan ez da agertzen. "E" aleloa berriz, kolore gaztainkara ilunaren arduraduna, koniken %15an agertzen da. Moxalek, heldutasunera heldu arte, ilai horiska daukate.
Abere hauek bazka gutxi behar dute mantentzeko.
Izaera eta mantenua
Konik ponien iraupena ezaguna da eta oso ikertua izan da. Urte asko bizi diren abereak dira, baita baldintza basatietan ere. Poloniako basoetako inguruneari ondo egokitutako arraza da. Joera oso taldekoia dauka, baita baldintza basatietan larretzen denean ere, samalda handiak osatuz. Etxaldetako abereen kasuan, ohikoa da belarrondo botatzea neguan laguntzeko. Libre dauden poniak ordea gizakiaren laguntzarik gabe moldatzen dira. Iraupen handiko abereak dira, gaixotasunen aurrean zailduak. Esate baterako Mendebaldeko Niloaren sukarraren aurrean. Mallophaga zorrien aurrean ere gogortutako abereak dira. Barne bizkarroien aurrean ere gogorragoak dira. Dirudienez parasitismoa murrizten duten landare ezberdinak jaten lortzen dute hau.
Moxalek, beste zaldi arraza batzuekin konparatuz, elikaduran edozein gabezia konpentsatzeko ahalmen handia dute. Abere helduek udazkenean gantz kantitate handia pilatzeko gai dira gero negua igarotzeko. Haien tamainarekin konparatuz pisu handietatik tiratzeko gai dira. Samalda mistoetan beste arrrazekin dauden konik poniek, nahiz eta hauek handiagoak edo dominantegoak izan, haien izaera eta nerbioa mantentzen dute.
Gerra zaldiak izan dira eta baita tiro-zaldi apartak. Lehendabiziko Munduko Gerran armada errusiar eta germaniarrek erruz erabili zituzten poni hauek. Handik aurrera sortutako arraza panje ponia izendatu zuten.
Konik eta tarpanen arteko harremana. Eztabaidan dagoen gaia
Gauza ezaguna da poni hauen arbasoen artean hainbat tarpan behor zeudela. Hala ere berriki egindako ikerketa genetikoek agerian utzi dute konikak ez direla genetikoki aspaldiko zaldi basatietatik hain gertukoak. Analisi morfologikoek eta bereziki burezurrenak agerian uzten dute ez daudela tarpanetatik hain gertu. Ez daude beraiekin pentsatzen zen bezain beste senideturik. Konik poniak genoma mitokondriala beste hainbat poni arrazekin konpartitzen du eta bere Y kromosomaren kasuan ia berdina da. . Honek ezbaian jartzen du Konikak Europako ekialdeko azken basazaldien ondorengo zuzenak izatearen teoria. Konikak Europako beste hainbat antzinako poni arrazen parean dago tarpanekiko gertutasunean.
Dozena milaka urtetan barrena, Azken Izotz Aroan, Europako azalera gehiena, Iberiar Penintsulatik Errusiaraino, belarrez betetako lautadez estalita egon zen, garai haietako estepa zabalak. Bertan orein erraldoiak, mamutak, errinozero iletsuak, uroak, estepako bisonteak eta beste hainbat belarjale handiek tarpanekin partekatzen zituzten habitat hauek. Duela 12.000 urte inguru hainbat faktore tartean, klima aldaketa eta gizakiaren eragina, azpi-polulazioen isolaketa ekarri zutena, Pleistozenoko megafaunaren iraungitze masiboa eman zen, eta haietako asko desagertu ziren. Guzti honen ondorioz estapak baso erraldoiak bilakatu ziren.
Hasiera batean basazaldiek ingurumen berriei egokitzea lortu bazuten ere, azkenean leku askotan iraungi ziren. Hego Euskal Herrian, esate baterako, Jesus Altuna paleontologoak dioenez, basazaldia, sekula ez da ugari izan historiaurreko garaietann; ezta Kantauri itsasoko ertzaren gainerako eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira zaldien hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza, Pirinioez beste aldetik ebrriz, Akitaniako ordokietan, espezierako askoz biotopo aproposagoak zeuden, Pirinioez hegoaldeko Euskal Herriko paisaia menditsu eta oihantsuetan baino. .
Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia %5ra ozta ozta heltzen da. Portzentaje hau gainera, askoz gehiago murrizten da hasierako mesolitikoan (Aziliar). Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen arkeologia aztarnategietan. Horregatik urtetan Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek uste izan zuten aldi batean zaldia Euskal Herritik desagertu omen zela.
Nafarroako Zatoiako arkeologia aztarnategian egindako lehendabiziko aurkikuntza funtsezkoa izan zen teoria hau deuseztatzeko eta zera ziurtatzeko; zaldia etengabe bizi izan dela Euskal Herrian Paleolitiko Aurignac aldiaz geroztik, hau da, gaur egunetik duela 42.000 urte arteko denboraldia arte. Eneolitoan aztarnen %0,21ak hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (%0,07). Aurkitutako aztarna urri hauekin, gutxi zehaztu daiteke Eneolitoan Euskal Herrian bizi ziren zaldi motei buruz, bai Kantauriko isurialdean, bai Mediterraneoko isurialdean. Ezin zehaztu, orobat, ea zaldi horiek etxekotuak edo basatiak ziren.
Edozein moduan ere, basazaldiaren desagerketaren arrazoirik nagusiak Eurasian barrena gizakiek egindako ehiza zuzena zein habitatetan eragindako aldaketak dira, bereziki neolitotik aurrera. Joan den mendean hasita, hainbat saikera egon dira garai bateko tarpanak berreskuratzeko egun arte iraun duten zaldi arraza erabilita. Hau da konik ponien kasua eta esate baterako Heck zaldiena. Saiakera guzti hauen gehienetan, azken hamarkatetakoetan hain zuzen konik poniak erabiliak izan dira.
Duela 5.000 urte arte paleontologiak argi uzten du basazaldia Europa guztian hedatuta zegoela. Orduan hasi ziren hainbat lekuetan sartzen indoeuropar herrien migrazioen ondorioz ekarritako etxekotutako zaldiak. Haren ondorioz zalantza asko daude garai haietako eta hurrengo mendetako hainbat zaldi espezie eta arrazen inguruan. Hau horrela da zeren etxeko zaldien eta tarpanen hezurrak oso antzekoak dira. Hala ere antzinaldetik XIX. mendera arte hainbat deskribapen agertzen dira literaturan tarpanak eta etxekotuz gero ihes egin eta zaldi basati bilakatutako abere populazioak ondo bereizten.
Azken mendetan zehar basazaldien populazioen aipuak desagetzen joan ziren Europa guztian barrena gero eta lur basati gehaigo herri eta hirien zein nekazaritza eta abeltzaintzaren menpean geratzen diren neurrian. Basa zaldien azkenetariko gotorlekua Prusiako ekialdeko gune handi bat izan zen. Bertan jende gutxi bizi zen eta oso basotsua zen. Eskualdea "Desertu Handia" deitzen zuten. Oihan primario bat zen orduan.
Desertu handi horretan Borusio herria bizi omen zen, edo Prusiar baltikoak. Prusiar germaniarrak baino lehen eskualdeko jatorrizko herria. Eslaviarrak ziren eta erlijioz ez ziren kristauak, XIII. mendera arte. Orduan Ordena Teutonikoak lurraldea konkistatu zuen indarrez eta kristautzera behartu zituen. Antza borusio herriaren erlijioa animista zen, eta honek ekarri zuen bertako basoen eta abereen kontserbazioa.
Funny Girl (filma)
Emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Barbra Streisand) irabazi zuen, eta Film onenaren Oscar Saria, Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Kay Medford), Argazkigintza onenaren Oscar Saria (Harry Stradling), Muntatze onenaren Oscar Saria (Robert Swink, Maury Winetrobe eta William Sands), Soinu banda onenaren Oscar Saria (Walter Scharf), Jatorrizko abesti onenaren Oscar Saria (Styne eta Merrill) eta Soinu onenaren Oscar Saria.
Konik
Konik eta tarpanen arteko harremana. Eztabaidan dagoen gaia
Orden Teutonikoaren konkistaren kronista izan zen Peter von Dusburgen kroniken arabera:
Prusiar zaharren sinismenek eta kopuru txikiak ahalbidetu zuten beraz eskaulde asko basati mantentzea eta haiekin basa zaldien populazio handiak.
Funny Girl (filma)
Argumentua
Lehen Mundu Gerra amaitu berritan, New York hirian, Fanny Brice Keeney’s Music May musikalarekin eta patinatzaile gisa debutatuz arrakasta izan du. Urte baten buruan, Follies ospetsuan lan egiten hasi eta izar bilakatuko da. Alde txarra Nick Arnsteinez (Omar Sharif) maiteminduko dela da, zorte gehiegirik gabeko jokozale eta apustularia.
Konik
Konik eta tarpanen arteko harremana. Eztabaidan dagoen gaia
Hala ere Prusiako oihan handiaren kolonizazioa azkartu zen XVI. mendean barrena eta honek ekarri zuen basa zaldien populazioen etengabeko murriztea. Tarpanak erruz ehizatuak izan ziren mentean haien populazioak murriztu arte. Mende horren bukaerarako uste da tarpanen populazio basatiak jada iraungita zeudela eta soilik zenbait aitonsemeen finketan mantentzen zirela. Esate baterako Jan Zamoyski handiki poloniarrak basa zaldiak mantentzen ditu bere lurretan, bere estatusaren ikur gisa, baina XVIII. menderako zaldi samalda hauek desagertzen dira, behintzat agirien aipuetatik. Hau dela eta, zenbait adituentzat, tarpana orduan iraungi zen eta handik aurrera agertzen diren ustezko tarpanak edo etxekotutako zaldietatik sortutako basazaldiak dira edo askoz jota azken tarpanekin nahastutako abereak. Edozein moduan abere hauek konik ponien jatorrian daude.
Arrazaren erabilera
Zela-zaldi zein tiro-zaldi bezalako erabilerentzat oso arraza egokia da, horregatik asko erabili zen gerra zaldia bezala unitate militarren ekipoak garraiatzeko. Hala ere gaur egungo erabilera zabalduena kudeaketa ekologikorako da.
Koniken erabilera tarpana berreskuraketarako egitasmoetan
Bi munduko gerren arteko urtetan, Heinz eta Lutz Heck anaiek Alemanian konik poniak erabili zituzten beste zaldi arrazekin gurutzatuz tarpanak berreskuratzeko beraien lanetan. Konikekin batera Dülmen poniak, Gotland poniak, Islandiar poniak eta przewalski zaldiak. Denak germaniar herrietan zabaldutako arrazak (przewalski kenduta), antzinako ariar ponia buruan. Jakina, Heck anaiek Gobernu Naziaren babesa zuten haien esperimentuetarako, nazien mitologian oso present baitziren antzinako germaniar tribuen egoitza izan ziren Europa erdiko oihan primarioak haien megafaunarekin. Uroak, bisonteak, tarpanak... Haien helburua halako basoak berreskuratzea zen, bereziki konkistatutako lurraldetan eta bertan buriuzagi naziek ehizatu ahal izatea abere hauek garai bateko gerlari germaniarrak bezala. Esperimentuen ondorioa Heck zaldia izan zen. Zaldi hauek ez dira serio hartzen berreskuratutako tarpanak bezala, baina bai ordea bitxikeri bat bezala hainbat zoologikoetan erakusteko.
Baina koniken inportazioa alemaniera beste ondorioak izan zituen hainbat arrazetan. Esate baterako Dülmen ponien behorrak erruz izan ziren estaliak konik zaldien partetik. Haren ondorioz gaur egungo konikekin senidetasun eta antz handia daukate. Abere kopuruz oso zabalpen gutxikoa den Liebenthaler ponia konik poniak erabiliz sortutako germaniar beste arraza bat da.
Gaur egun hainbat zaldi-hazleek arraza anglo-arabiar zaldiekin gurutzatzen dituzte eta baita odol garbiko zaldi inglesekin zaldiketarako baldintza hobeagoak dauzkaten abereak lortzeko.