cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maurupt-le-Montois
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 372 ziren, horien artean 259 aktiboak ziren eta 113 inaktiboak ziren. 259 pertsona aktiboetatik 229 lanean zeuden (139 gizon eta 90 emakume) eta 30 langabezian zeuden (13 gizon eta 17 emakume). 113 pertsona inaktiboetatik 30 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 53 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Butxako gudua
Hiriaren errusiar kontrola
Martxoaren 16an, Ukrainako Armadaren arabera, bere indarrek kontraerasoa hasi zuten Errusiak bereganatutako Kiev inguruko eremuen aurka, Butxa barne. Martxoaren 22an, Kieveko Eskualdeko Administrazio Militarreko buruak, Oleksandr Pavlyuk, Butxa eta Hostomel Errusiako Armadaren kontrolpean zeudela adierazi zuen eta, beraz, momentu hartan, Ukrainako erasoaldirik bertan ezin zela egin. Ukrainako Armadaren zeregin nagusia, momentu horretan, Errusiako Indarrek Irpin ibaia zeharkatzea eragoztea zen.
Athea
Athea (irlanderaz Áth an tSléibhe) Irlandako mendebaldeko Limerick konderriaren mendebaldean dagoen udalerria da. Limerick konderria eta Kerry konderriaren arteko mugan dago, R523 (Reens - Listowel) eta R524 (Glin - Abbeyfeale) errepideen arteko bidegurutzean.
Butxako gudua
Ukrainaren kontrol-berreskuratzea
Martxoaren 29an, Errusiako Defentsa Ministroorde Aleksandr Fomin-ek iragarri zuen Errusiako Armadak bere jarduera militarra murriztuko zuela Kiev eta Txernihivetik gertu. Martxoaren 31rako, Ukrainako Indarrak Butxarantz mugitzen ari ziren eremuan errusiarren erretiratze orokor baten testuinguruan; ondorioz, bertako errusiar tropekin borroka gogorrak piztu ziren.
Biharamunean, Oleksandr Pavliuk-ek, Kieve Eskualdeko Ukrainako Administrazio Militarreko buruak, Butxa Barrutia gehienbat berreskuraturik zegoela jakinarazi zuen. Haren arabera, Errusiar tropak atzera egiten saiatzen ari ziren, ukrainarrak erasotzen jarraitzen zuten bitartean; gauzak horrela, borrokak Butxa iparraldean eta Hostomel–Butxa–Vorzel ardatzean jarraitzen zuen. Bien bitartean, Anatolii Fedoruk alkateak zein Gerraren Azterketarako Institutuak jakinarazi zuten Butxa erabat berreskuratu zutela Errusiako indarrengandik martxoaren 31rako.
Butxako masa-hilketak
2022ko apirilaren 1ean, indar errusiarrak hiritik erretiratu ondoren, Butxa hirian gertatutako ustezko "sarraski" baten argazki- eta bideo-materiala agertu zen.
Hiri-alkatearen arabera, hiriko 400 biztanle baino gehiago hilda aurkitu zituzten. Argazki-frogek erakusten zuten zibilen gorpuak, eskuak bizkarrean lotuta zituztenak lerrokaturik, gertutik tirokatu zituztela, itxuraz, prozedura sumarioak gertatu zirela frogatzen zuena. Radio Free Europeren ikerketa batek baieztatu zuen kanpamentu baten azpian soto bat erabili zela ere tortura-kamera gisa. Gorpu asko aurkitu zituzten mutilaturik eta erreta, eta hamalau urte arteko neskek salatu zuten soldadu errusiarrek bortxatu egin zituztela.
Ukrainak Butxan gertatutakoa ikertzeko eskatu dio Nazioarteko Zigor Auzitegiari, inbasioari buruz egiten ari den ikerketaren esparruan, Errusiak gerra-krimenak edo/eta gizadiaren aurkako krimenak egin dituen argitzeko. Errusiako agintariek, bestalde, ukatu egin dute erantzukizuna, eta Ukrainak erakutsitako gertakariaren irudiak faltsuak zirela esan eta sarraskia bera bandera faltsuko operazio gisa deskribatu dute. Hilotzen bideo eta argazkiak Mendebaldeko albiste faltsutzat jo dituzte, bai eta Ukrainako agintarien probokazio edo muntaia gisa. Hainbat talde eta komunikabideren arabera, gezurtatze horiek faltsuak dira. Era berean, egoiliarren testigantza ezberdinek Errusiako Indar Armatuei egozten diete hilketen errua.
Athea
Pazko matxinadaren ondoren britainiarrek exetutatu zuten buruzagietako gazteena zen Conn Colbert bertan hazi zen.
Maurupt-le-Montois
Diru sarrerak
2009an Maurupt-le-Montois udalerrian 226 unitate fiskal zeuden, 577,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.569 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Ordoñezita
Ordoñezita oxido motako minerala da eta byströmita taldearen kidea da.
Maurupt-le-Montois
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Maurupt-le-Montois udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Schizolecis guntheri
Schizolecis guntheri Schizolecis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Maurupt-le-Montois
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Peso
Artikulu hau dibisa izenari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Peso».
Historian, pesoa Espainiak XVI. mendetik jaulki duen dirua izan da. XIX. mendera arte iraun zuen, pezeta (peso hitzetik datorrena, hain zuzen) indarrean sartu arte. Egun, Espainiako antzinako kolonia izan ziren herrialde batzuetako dirua da:
Arcinazzo Romano
Arcinazzo Romano Italiako udalerri bat da. Erromako probintzian kokatuta dago, Lazio eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Arcinazzo Romanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Enontekiöko ur-jauziak
Enontekiö udalerria, Finlandia osoko ur-jauzi ospetsuenak dituen udalerria da; hala nola, Finlandiako garaiena den Pitsusköngäs ur-jauzia. Hauen inguruetan, herrialde osoan ezohikoak diren paraje naturalak sortzen dira mendixka baxuen tartean.
Hauek dira ezagunenak:
''' Nagusiak beltzez. '''
Kaltzio
Kaltzioa elementu kimiko bat da, Ca ikurra eta 20 zenbaki atomikoa dituena. Haren masa atomikoa 40.078 da. Kaltzioa metal lurralkalino gris biguna da, beraz, metal erreaktiboa da eta airearekin kontaktuan jartzean oxidoak eratzen ditu:
Erreakzioa: 2 Ca(s) + O2(g)  → 2 CaO (s)
Bere propietate fisiko eta kimikoak bere homologo astunen antza dute, estrontzioarenak eta barioarenak alegia.
Kaltzio purua isolatua izan zen 1808an, Humphry Davy-ren eskutik elektrolisiaren bidez bere oxidotik abiatuta, eta horrela, elementuari izena eman zitzaion. Alde batetik,  kaltzio konposatuak oso erabiliak dira industria mailan: kaltzioaren suplementuak eratzeko janari eta farmakoetan, paper industrietan lixiba gisa, zementu eta isolatzaile elektrikoen osagai bezala edota xaboien fabrikazioan. Bestalde, metal hau egoera puruan ez da kasu askotan aplikatzen bere erreaktibitate handia dela eta. Baina kantitate txikietan sarritan erabiltzen da burdingintzan aleazioak egiteko, eta batzuetan kaltzio-gidatzaile aleazio gisa automotore baterietan.
Lurreko lurrazalaren bosgarren elementurik arruntena da. Ezinbestekoa da izaki bizidunentzako, batez ere zelularen fisiologian, eta katioi metaliko arruntena da animalia askotan.
Ezaugarri nagusiak
Kaltzioa zilar kolorea duen metal harikorra da (batzuetan hori zurbila deskribatua), non elektrolisi bidez erauzten den kaltzio kloruroa bezalako gatzetatik. Kaltzio atomo batek hogei elektroi ditu, bere konfigurazio elektronikoa [Ar]4s2 izanik. Kaltzioak bi balentzia elektroi ditu bere azkenengo s orbitalean eta hauek erraz gal daitezke erreakzio kimikoetan gas noble (Argona) baten konfigurazio elektronikoa lortuz. Honexegatik, kaltzioa beti Ca2+ eran dago eratzen dituen konposatu guztietan, normalean ionikoak direnak.
Kimikoki, kaltzioa erreaktiboa da, isolatua izan ondoren, berehala osatzen du oxido eta nitruro estalki gris-zuria airearekin kontaktuan dagoenean. Suak ez du erraz hartzen, bere ahaide hurbila den magnesioarekin gertatzen den bezala, baina irazekitzen denean airean erretzen da, intentsitate handiko argi gorri distiratsua sortuz.
Bigun samarra da metala izateko (beruna baino gogorragoa den arren: ez da batere zail labana batekin mozten). Kaltzio metalaren urtze-puntua: 842 °C-koa da eta irakite-puntua: 1494 °C-koa. Honen kristalizazioa aurpegian zentratutako egitura kubikoa (fcc) izango da; 450 °C inguruan aldaketa bat jasango du, paketatze kubiko trinko anisotropikoa hartuko du alegia. Kaltzioaren dentsitatea 1.55 g/cm3 da. Kobrea eta aluminioa baino eroale elektriko txarragoa izango da bolumenagatik.
Kaltzioaren kimika
Kaltzioaren ezaugarri kimikoak lurralkalinoenak dira. Adibidez, kaltzioak modu espontaneo batean erreakzionatzen du urarekin, motelki, base gogorra den kaltzio hidroxidoa eta hidrogeno gasa eratuz: 2 Ca(s) + 2 H2O(l) → 2 Ca(OH)2(aq) + H2(g)
Hidrogenoa kantitate neurgarrian ekoizten du, baina ez bero askorik ekoizteko moduan. Kaltzioaren eta uraren arteko erreakzioaren moteltasunaren arrazoietako bat metala babesten duen kaltzio hidroxido zuri disolbaezina da.
Azidoen ur-disoluzioetan, kaltzio-gatza disolbagarria izanik, erreakzioa bortitzagoa da. Kaltzio-gatzak koloregabeak dira, bai eta kaltzioaren disoluzio ionikoak (Ca2+) ere. Kaltzio-gatz asko ez dira uretan disolbagarriak. Disoluzioan dagoenean, kaltzio-ioiaren zaporea gazi samarra dela esan ohi da, baina beste batzuetan garratza, "mineral zaporekoa" edo "lasaigarria" dela ere esan izan da.
Oxigeno kantitate handiko presiopean, kaltzioak, oxido sinpleak (CaO) eta peroxidoak (CaO2) eratzen ditu, baina batzuetan ere horiak diren superoxidoak era daitezke (Ca(O2)2). Ca2+ ioiaren tamaina dela eta, altuak diren koordinazio zenbakiak aurki daitezke, 24 baino altuagoak konposatu intermetalikoetan (CaZn13 adibidez). Kaltzioak oso erraz eratzen ditu konplexuak oxigeno kelatoekin, EDTA edo polifosfatoekin adibidez. Honelakoak kimika analitikan oso erabilgarriak dira, kaltzio ioiak ur gogorretik erauzteko. Eragozpen esterikoen gabeziak, katioiek konplexu sendoak eratzeko joera dute baina makroziklo adarkatuek parte hartzen badute joera alderantzizkoa izango da.
Isotopoak
Badaude kaltzioaren beste isotopo erradioaktibo asko, 34Ca-tik 57Ca-ra baina hauek erdi bizitza txikiagoak dituzte 41Ca baino, hauetatik egonkorrenetarikoak 45Ca (163 eguneko erdibizitza) eta 47Ca (4,54 eguneko erdibizitza) izango lirateke.
Kaltzioaren biokimika
Kaltzioa, ugaritasun handiko metala da baita giza gorputzean ere izan ere, gorputzeko bostgarren elementu ugariena da. Elektrolito bezala, kaltzio ioiak biokimikan eta psikologian, organismo eta zelulen prozesuetan berebiziko garrantzia dute: seinale transmisio bideetan non bigarren garraiatzaile moduan jarduten duten, muskuluen uzkurduran hainbat zelula motetan, zenbait entzimen kofaktore moduan, ugalkortasunean, funtzio zabala zelularteko mezulari ioniko gisa, egiturazko elementu gisa hezurretan, odolaren zelulen sintesian eta funtzionamenduan laguntzea… Kaltzio ioiak zelula kanpoan ere oso garrantzitsuak dira, zelula mintzetako potentzial diferentzia mantentzen baitu.
Giza gorputza lehortu ondoren (esaterako, errausketa baten ondoren) geratzen diren osagai solidoetatik, masa osoaren herena gutxi gora-behera kaltzioa da (kilogramo bat inguru); gainerakoa fosforoa eta oxigenoa da gehien bat. Kaltzioa janarian, farmazeutikoetan eta medikuntzan ere erabiltzen da.
Historia
Kaltzio konposatuak antzinatik oso ezagunak dira, baina bere konposizioa ez zen XVII. mendera arte ulertu. Kaltzioaren konposatuak, eraikuntzan erabiltzen ziren K.a 7000 urteean. Kareharriak erretzeko aurkitutako lehengo labeak K.a. 2500 urtean aurkitu zen Khafajah-an, Mesopotamian. Virtuviok nabaritu zuen lortutako karea, naturalarekin konparatuz egitura ezberdina zuela. 1755an, Joseph Blackek esan zuen egitura hori karbono dioxidoaren galeraren eragina zela, hori gasa izanik.
1787-an Antonie Lavosier karea oinarrizko elementu kimiko baten oxido bat zelakoan zegoen. Bere elementuen taulan Lavosierrek bost mineral zerrendatu zituen, mineral hauek azidoekin erreakzionatzean gatzak eratu ahal zituzten: chaux (kaltzio oxidoa), magnésie (magnesia, magnesio oxidoa), baryte (bario sulfatoa), alumine (alumina, aluminio oxidoa), eta silice (silize, silizio dioxidoa).
Humphry Davy-ek  kaltzio, magnesio, estrontzio eta barioarekin batera isolatu zituen lehengo aldiz 1808an. Jöns Jakob Berzelius eta Magnus Martin af Pontin-en lana jarraituz, Davy-ek elektrolisia erabiliz kaltzio eta magnesioa islatu zituen.
Ugaritasuna eta produkzioa
%3-ko ugaritasunarekin kaltzioa Lurreko lurrazalaren bostgarren elementurik arruntena da, eta hirugarren metal arruntena aluminio eta burdinaren atzetik. Baita Ilargiko laugarren elementurik arruntena da ere.
Kaltzio karbonato sedimentarioa lurrazalean dago iraganeko itsas bizitzan sortu ziren fosiletan; fosilak bi modutan ager daitezke, kristal-sistema hexagonala, arruntena, eta kristal-sistema ortorronbikoa. Lehengo motatako mineraletan hurrengoak sartzen dira: kareharria, dolomita, haitzurdin, klera eta Islandiako espatoa; aragonito Bahama, Florida Keys eta Itsas Gorrian aurkitzen da. Koralak, maskorrak eta perlak gehien bat kaltzio karbonatoz daude osatuta. Beste kaltzio mineral garrantzitsuen artean (CaSO4·2H2O), Anhidrita (CaSO4), Fluorita (CaF2), eta Apatitoa ([Ca5(PO4)3F]) daude.
Kaltzioaren ekoizle handienak Txina (10000 eta 12000 tona artean urtero), Errusia (6000 eta 8000 tona artean urtero), eta Ameriketako Estatu Batuarrak (2000 eta 4000 tona artean urtero) dira.
Erabilerak
Kaltzio metala isurbide garbitzaileetan aurkitzen da; kaltzio hidroxidoa gantzak saponifikatzen eta proteinak erasotzen ditu (ilean aurkitzen direnak adibidez). Agente erreduzitzaile bezala erabiltzen da, kromoa, zirkonioa, uranioa eta torioa ekoizteko. Honetaz aparte, hidrogeno gordailu bezala erabil daiteke, izan ere, hidrogenoa kaltzioarekin erreakzionatzen du kaltzio hidruro solidoa emanez, eta honetatik, hidrogenoa ateratzea berriro oso erraza da.
Abaigar
Abaigar ([aβaiɣaɾ]) Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Lizarrerrian kokatua, Lizarrako merindadean. Itsas mailatik 498 metro gorago dago, eta Nafarroako hiriburu Iruñetik 58 kilometrora. Abaigarrek 0 biztanle zituen. urteko erroldaren arabera.
Inguru naturala eta kokapena
Abaigar Lizarrako merindadearen mendebaldean dago, Lizarra eta Gasteiz arteko errepide zaharretik gertu. Herrira heltzeko Murietan hasten den NA-7455 errepidea hartu behar da, eta lau kilometroren ostean ailegatzen da Abaigarko herrigunera. Herrigune txikia izan arren, bi kale nagusi daude, San Vizente kalea eta Kale Nagusia.
Udalerriak Murietarekin egiten du muga iparraldean, Villamayor de Monjardinekin ekialdean, Olexuarekin hegoaldean, eta Okorekin mendebaldean.
Klima eta landaredia
Klima mediterraneo kontinental motakoa da, udak nahiko beroak eta negu hotzekin. Urteko batez besteko tenperatura 9 gradu ingurukoa eta prezipitazioak 700 eta 800mm bitartekoak dira. Urteroko egun euritsuak 90 izaten dira, batez ere udaberri eta udazkenean.
Landaredia klima mediterraneokoa da, eta nahiz eta gizakiaren eraginez jatorrizko basoen azalera asko galdu den, oraindik ere 68 hektarea pago kontserbatzen dira, laborantza lurren artean.
Walter Bagehot
1867ko The English Constitution bere lanak Britainia Handiko konstituzioa, parlamentuaren eta monarkiaren funzionamendua eta AEBetako konstituzioarekiko ezberdintasunak aztertzen ditu. Lan honetan subiranoaren botereak definitzen ditu.
Abaigar
Demografia
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko etorkin bakarra bizi zen herrian, biztanleriaren %0,99a (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Udal hauteskundeak
CIA herri ekimeneko Maria Clara Gurrea Lantz atera zen Abaigarko alkate 2007ko udal hauteskundeetan, bere taldeak udaleko bost ordezkariak lortu baitzituen. Boto baliogabeak lau izan ziren (emandako boto guztien %5,71) eta boto zuriak sei (%9,09). Abstentzioa %33,96 izan zen.
2011n AIA (Agrupación de Independientes de Abáigar, independenteak) izeneko zerrenda izan zen bakarra; 39 boto eskuratuta, zerrendako kidea zen Álvaro Pérez de Aransolo Fernández izendatu zuten alkate.
Euskara
Nafarroako gobernuak 1986an onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Abaigar eremu ez-euskalduneko udalerria zen, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania zuen. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %1,02k zekien euskaraz hitz egiten. 2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Jaiak eta ospakizunak
Abaigarko jaiak uztailaren 12an ospatzen dira, eta lau egun irauten dute.
Zerbitzuak
Antzin-Ameskoako Zerbitzu Sozialen Mankomunitatea, zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuez arduratzen da Abaigar eta eskualdeko beste hainbat herritan.
Aingira elektriko
Aingira elektrikoa (Electrophorus electricus) gimnotidoen familiako Electrophorus generoko espezie bakarra da.
Ezaugarriak
Ur gezatako hezur-arraina da, 2 m ingurukoa eta ezkatarik gabea. Aingiraren antzeko gorputza du. Ez du bizkar-hegalik, ez isats hegalik; sabelekoa, berriz, eztarri paretik ia isatserainokoa du. Oliba-kolorekoa du bizkarraldea eta sabelaldea gorri horixka. Isatsaren alde banatara bi elektrizitate-organo ditu, 600 volterainoko deskargak ematen dituztenak.
Habitata
Hego Ameriketako tropiko-eskualdean banaturik dago, Orinoko eta Amazonas ibaien arroetan. Ibai, erreka, urmael eta zingiretako hondo lohitsuetan bizi da. Itzalpe handiko eremuak nahiago ditu.
NGC 5553
NGC 5553 galaxia bat da, Boötes konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
3350 Scobee
3350 Scobee asteroide baten izena da. abuztuaren 8an aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1980 PJ izena zeraman. Ondoren Dick Scobee omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3350 Scobee asteroidearen orbitak batezbeste 1,879 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,185 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,572 distantziara. Eszentrikotasuna 0,369 da, eta makurdura orbitala 4,77ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 15.8 da.
Stryker (Ohio)
Stryker Ohioko herri bat da. Williams konderrian kokatua dago. 2010ean 1,335 biztanle zituen, 2.25 kilometro koadrotan banatuta.
Lac La Croix Indiar Poni
Lac La Croix indiar ponia, (ingelesez "Lac La Croix Indian Pony", frantsesez "Poney indien du lac La Croix"), Kanadako Ontarioko bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein beste hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.
Pittsburg (Illinois)
Pittsburg  Illinoiseko herri bat da. Williamson konderrian kokatua dago. 2010ean 572 biztanle zituen, 5.37 kilometro koadrotan banatuta.
Arsoli
Mugakideak
Arsolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aspidoscelis parvisocia
Aspidoscelis parvisocia Aspidoscelis generoko animalia da. Narrastien barruko Teiidae familian sailkatuta dago.
Hogeitabigarren depresio tropikala (2005)
Hogeitabigarren depresio tropikala 2005ko 10. ekaitza izan zen.
Kitsiputous
Kitsiputous (finlandieraz) edo Gihccegorži (ipar samieraz), Malla Erreserba Naturalean dagoen ur-jauzia da. Kilpisjärvi aintzirako urek sorrarazten dute ur-jauzia, eta Finlandian ezohikoa den ingurune bat sortzen da.
Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezke bertan; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak.
Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta laponiako otsoak dira.
Krsto Popović
Krsto Popović (serbieraz zirilikoan: Крсто Поповић) Balkanetako Gerretan eta Lehen Mundu Gerra n borrokatu zen Montenegroko Armada ko ofiziala izan zen.
Serbia eta Montenegro Jugoslavia izango zenarekin batu zituen 1918ko Podgoricako Batzarrarekin pozik, 1919ko Gabonetako Altxamendu ko buruzagietako bat bihurtu zen Berdeen alboan, Petrović-Njegoš dinastia ko Nikolas erregea tronutik kendu berriaren alde egin zuena eta zurien aurkako liskarretan oraindik Montenegrori independentzia modu bat ematen zion Jugoslaviako konfederazio baten alde. Karađorđević dinastia ren Alexandro erregea ren alde egin zuena eta Montenegro Jugoslaviara erabat eranstea.
Altxamenduak porrot egin ondoren, Popović Italiara emigratu zuen, baina 1919ko ekainean itzuli zen gerrillari ekiteko. Azkenean, 1921ean Nikola erregea hil ondoren armak utzi zituen eta azkenean Alexandro erregeak barkatu egin zuen, hari leialtasuna aldarrikatu ondoren. Jugoslavian gelditzen ziren urteak nahiko lasai bizi izan zituen Bigarren Mundu Gerra arte, Lovćen Brigada sortu zuen arte. Horregatik, kolaboratzaile izendatu zuen gobernu komunista berriak eta 1947an OZNA ko agenteek segada batean hil zuten tiroketa.
Bizitza
Montenegroar familia batean jaio zen Todor "Zrno" Popović aitaren eta Ćetna ama (jairiko Krivokapić), Balkanetako Gerre tan eta Lehen Mundu Gerra n Montenegroko armada ko indarretan borrokatu zen, 1916an Austria-Hungariako armadak harrapatu zuen arte. Bat ere izan zen. Mojkovac-eko gudu ko heroi nabarmenetakoa, non Montenegrok Serbiako armada ri, bere aliatu estuari, austro-hungariar erasoen aurrean atzera egiten lagundu zion. Austro-Hungariako presoen kanpamentuan bi urte igaro ondoren, Montenegrora itzuli zen 1919ko urtarrilaren 7 an Gabonetako Altxamendua ren eta urte bereko uztailean San Petar eguneko Altxamenduaren buru izateko, Podgoricako Batzarra k batzeko erabakiaren aurka borrokan. Montenegroko Erresuma Serbiako Erresuma rekin Karađorđević dinastiaren menpe. 1919 eta 1922 artean, Montenegroko komiteko buruzagia izan zen, Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuma ren federalizazioaren aldeko borrokalaria. 1922an, Argentinara emigratu zuen eta geroago Belgikara 1929an.
Berdeek Montenegroko Erresuma Serbiako Podgorica Batzarrarekin bateratzearen aurka bozkatu zuten, zurien (Bjelaši) gehiengoak onartzen zuen bitartean. Bien bitartean, Montenegrora iritsi eta hilabete batzuetara, Krsto Popović Italiara itzuli zen, non erbestean Montenegroko gobernuaren armadan zerbitzatu zuen, komandante mailara igoz, eta gero brigadier-ra.
1929an, Belgikatik gutun bat bidali zion Alexandro erregeari, non erregeari 1918ko abendutik Nikola erregea hil arte Montenegroko gerra zibila ren erantzukizuna indultatzeko eskatu zion. Gutun honetan, Alelexandro Karađorđević erregearekiko leialtasuna ere aldarrikatu zuen.
1929ko urriaren 18an, Belgikako Lieja probintzia n, immigrazio poliziak 9121 zenbakiarekin pasaportea eman zion, 94 zenbakiko bisarekin, non bere nazionalitatea serbiarra zela identifikatu zuen. Gero Alexandro erregeak barkatu egin zion eta Jugoslaviako Erresumara itzuli zen, pentsioa jaso eta erretiroan bizi izan zen Bigarren Mundu Gerra hasi eta Popovic-ek bere lankidetza-milizia antolatu zuen arte, Lovćen Brigada izenekoa. Milizia hau Italiako okupazio indar faxistaren kontrol edo eraginpean zegoen, eta Partisanoen eta Jugoslaviako Armada Aberrian (Txetnikak) aurka gerra egin zuen. Indar paramilitarren ikur ofiziala bandera berde bat zen, Petrović armarriarekin. Popovic-en ikuspegia Montenegroko independentzia zen, Italia faxista rekin lankidetzaren bidez, eta horrek gatazkak eragin zituen bai montenegroar Partisanoekin eta Txetnik-ekin. Gerra garaian bere milizia zatitu zen; talde bat partisanoekin batu zen, eta beste batzuk Txetnik-ekin. Popović ez zen bi aldeetako bat egin.
OZNAko Rako Mugoša, Veljko Milatović eta Šaro Brajović agenteek segada hartu eta tiroketa batean hil zuten 1947 an. Mugoša ere hil zuten tiroketan Milatović eta Brajović bizirik atera ziren bitartean.
Bizitza pertsonala
1905 ean, Marija (jaioa Radojević) ezkondu zen eta harekin bost alaba eta bi seme Radovan eta Nikola izan zituen.
Bere semea Radovan Jugoslaviako Partisanoen kide gisa hil zen Neretvako guduan, bere seme Nikola gero Jugoslaviako Herri Armadako jeneral eta Herri Heroiaren Ordenaren hartzaile izango zen.
O Caderno Negro (filma)
O Caderno Negro 2018ko Valeria Sarmiento txiletar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
Louan-Villegruis-Fontaine
Louan-Villegruis-Fontaine Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Akaitz
Akaitz Aralar mendilerroan dagoen mendia, oso harritsua da, eta lapiazak estalita dago. Honek, interesgarritasuna kentzen dio, ikuspena kentzen baitio mendiari, eta oso ibilbide nekezekoa bihurtzen baitu. Posible da bere iparraldeko partetik igotzea, pagadi garbitik, baina kontu handiz, bukaerako harkaitzean pasabide erraza aurkitu behar baita, edo hegoaldetik, askoz nekezagoa, oso motel ibilarazten duen pagoek inbaditutako lapiazarengatik.
Louan-Villegruis-Fontaine
Biztanleria
2007an Louan-Villegruis-Fontaine udalerrian erroldatutako biztanleak 508 ziren. Familiak 190 ziren, horien artean 37 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 29 bakarrik bizi ziren emakumeak), 58 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 83 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
O Caderno Negro (filma)
Sinopsia
Bikote bitxi batek XVIII. mendearen amaieran bizitako abenturen historia: batetik, jatorri misteriotsuko umezurtz txikia; bestetik, jatorri ezezaguneko italiar erizain gaztea. Haien arrastoak Erromatik Parisera, Lisboatik Londresera, Parmatik Veneziara eramango gaitu.
Akaitz
Arratezabal izeneko mendateak, mendi hau Uazkururekin lotzen du. Azken hau, Aralar erdialderantz sartzen da, Errenagara heldu arte.
Louan-Villegruis-Fontaine
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 259 etxebizitza zeuden, 186 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 55 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 257etxeak ziren. 186 etxebizitza nagusietatik 158 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 29 etxek hiru zituzten, 59 etxek lau zituzten eta 87 etxek bost zituzten. 155 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 95 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 313 ziren, horien artean 220 aktiboak ziren eta 93 inaktiboak ziren. 220 pertsona aktiboetatik 197 lanean zeuden (116 gizon eta 81 emakume) eta 23 langabezian zeuden (9 gizon eta 14 emakume). 93 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Louan-Villegruis-Fontaine udalerrian 187 unitate fiskal zeuden, 520 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.299,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 1 iturgina, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2000. urtean Louan-Villegruis-Fontaine udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.877 hektarea erabiltzen.
Pittsfield (Illinois)
Pittsfield  Illinoiseko hiri bat da. Pike konderrian kokatua dago. 2010ean 4,576 biztanle zituen, 11.87 kilometro koadrotan banatuta.
Louan-Villegruis-Fontaine
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Rousseloy
Rousseloy Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rousseloy udalerrian erroldatutako biztanleak 303 ziren. Familiak 97 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 27 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 58 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 113 etxebizitza zeuden, 103 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 112etxeak ziren. 103 etxebizitza nagusietatik 94 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 73 etxek bost zituzten. 83 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 74 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 219 ziren, horien artean 170 aktiboak ziren eta 49 inaktiboak ziren. 170 pertsona aktiboetatik 157 lanean zeuden (86 gizon eta 71 emakume) eta 13 langabezian zeuden (8 gizon eta 5 emakume). 49 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rousseloy udalerrian 110 unitate fiskal zeuden, 339 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.408 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria eta 1 iturgina.
2000. urtean Rousseloy udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Oregonita
Oregonita sulfuro motako minerala da.
Ezaugarriak
Oregonita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.
Oulema alterna
Oulema alterna Chrysomelidae familiako intsektu kakalardo espezie bat da. 1979an Silfverberg-ek zientifikoki deskribatu zuen.
Hegoafrikar Errepublika
Hegoafrikar Errepublika (Zuid-Afrikaansche Republiek, ZAR) —ezagunagoa Transvaal edo Transvaalgo Errepublika izen extraofizialaz— 1852 eta 1902 urteen artean iraun zuen boer errepublika independentea izan zen.
Sorrera
1848 an, Lurmuturreko gobernadoreak britainiar jabegoa aldarrikatu zuen Vaal ibarraren ipar eta hegoaldeko lurren gainean. Boerrek armak hartu zituzten, Andries Pretorius komandantearen agindupean; baina Boomplaatseko batailan britainiarrak gailendu ziren, eta boerrak Vaal ibaiaren iparraldera erretiratu ziren. Han Hegoafrikar Errepublika aldarrikatu zuten 1852an, Potchefstroom kapitala zela.
Gatazkak
Iraun zuen artean, Hegoafrikar Errepublikak hainbat gatazka bizi izan zituen: bai indigenekin, bai boerren artean, eta baita britainiarrekin ere. Gainera 1885 ean Witwatersranden urrea aurkitu zen, eta honek etorkinen oldea ekarri zuen (Johannesburg hiria meatzeen inguruan sortu zen). Gainera, britainiarren Transvaalekiko interesa biderkatu zen.
Amaiera
Bigarren Boerren Gerran, britainiarrek boer errepublikak (Orangeko Estatu Librea eta Hegoafrikar Errepublika) garaitu zituzten, eta 1902an azken hori Transvaal kolonia bihurtu zen, Erresuma Batuaren administrazioaren eta okupazio militarraren pean.
Tabako
Tabakoa legezko droga bat da,    Nicotiana generoko zenbait espezierekin ekoitzia, berez nikotina duena, nahiz eta saltzen den tabakoari nikotina zati handi bat artifizialki gehitzen zaion. Entsegu mediko ugaritan frogatu izan da mendekotasun handia sortzen duela. Tabakoa modu askotan kontsumi daiteke: zigarreta, pipa, zigarroa, xurgatuta, mastekatuta eta abar, baina gehiena zigarretatan erreta kontsumitzen da. Munduan 1.100 milioi tabako kontsumitzaile daude, eta, Munduko Osasun Erakundearen arabera, gaur egun munduan heriotza saihesgarri gehien sortzen du: urtean 8 milioi pertsona hiltzen dira tabakoagatik ―barnean direlarik erretzaile izan gabe tabakoaren keagatik gertatzen diren 1,3 milioi heriotzak―, munduan urtean izaten diren heriotzen % 10 inguru.
Europar Batasunean, populazioaren % 26 tabako erretzailea da (2023), eta % 29 dira 15-24 urtekoen artean. Urtero, 700.000 pertsona hiltzen dira tabakoagatik.
Landarea Nicotiana generoaren parte da, Solanaceae familian. Egun, 70 espezie erabiltzen dira tabakoa egiteko, baina nagusia Nicotiana tabacum da. hala ere, herrialde askotan indar handiagoko Nicotiana rustica landarea ere erabiltzen da.
Tabakoak nikotina alkaloidea du —droga kitzikagarria da— eta tetrahidrodarmina. Tabakoaren hosto lehorrak batez ere erabiltzen dira zigarreta, puru, erretzeko pipan edo xixa zaporedun tabako eran. Tabako-hauts, mastekatzeko tabako edo snus moduan ere eskaintzen da.
Arrisku faktorea da gaixotasun askotan, batez ere bihotzari, gibelari eta birikei eragiten dietenetan, eta minbiziaren sortzaile da. 2008an Munduko Osasun Erakundeak tabakoa izendatu zuen mundu osoan saihets daitezkeen heriotza-arrazoi nagusietako dat.
Tabakoaren keak ―ez bakarrik erretzaileek baizik erretzaileengandik hurbil daudenek ere xurgatzen dute― osasunerako kaltegarriak diren bost osagai nagusi ditu: mundrunak, karbono monoxidoa, elementu erradioaktiboak, substantzia narritagarriak eta nikotina. Frogatuta dago tabako kontsumoak zenbait minbizi mota eragiten dituela, hala nola ahokoa, laringekoa, biriketakoa eta iraitz aparatukoa; ama erretzaileen umekien heriotza edo malformazio larriak eragiten dituela; eta gaixotasun kardiobaskularrak areagotu eta ugaltzen dituela.
Etimologia
Hitza gaztelania eta portugeseko tabacotik dator: haren jatorri zehatzaren inguruan eztabaida dago, baina uste da taino hizkuntza batetik datorrela, zehazki Karibeko arawaketik. Tainoz, Bartolomé de las Casasen arabera, tabago hitza tabako hostoen zilindro bat egitea zen. Oviedoren esanetan, hostoei cohiba izena ematen zitzaien eta Y forma zuen tabakoaren kea esnifatzeko tresna zen tabago hori.
Hala ere, eta agian kasualitatez, gaztelaniaz, portugesez eta italieraz oso antzeko ele bat erabili zen 1410etik aurrera, zenbait belar sendagarri izendatzeko, arabierazko ṭubbāq (طُبّاق) hitzetik eratorria: berba jadanik IX. mendean erabiltzen zen eta landare batzuen izen arrunta zen.
Jatorria
Maia herriak erritu eta erlijio ospakizunetarako erabili zuenez, europarrek Amerika mendean hartu zuten orduko ezagutu zuten. 1559an, Francisco Hernández de Toledok eraman zuen hazia Espainiara, eta urtebete geroago, Jean Nicot diplomatikoak sartu zuen Frantzian; hari zor zaio landarearen izen generikoa (Nicotiana). 1585ean, Ingalaterrara eraman zuen Francis Drake nabigatzaileak; Walter Raleigh esploratzaile ingelesak, berriz, gortean hasi zuen tabakoa pipatan erretzeko ohitura, dotoreziaren, aristokraziaren eta bereizketaren ikur gisa.
Tabakoaren laborantza masiboa eta ekoizpen industriala Estatu Batuetako hegoaldean hasi zirelarik, handik gutxira, hain errentagarriak ez ziren kotoizko laboreak ordeztu zituen. Estatu Batuetako tabako industriaren garapena herrialde horretako gerra zibiletik aurrera egin zen batez ere. Gerra horrek azkar aurrerarazi zuen ekonomia, eta enpresa espezializatu handiak sortu zituen. XX. mendeko lehen hamarkadatik aurrera, jakina zen osasunarentzat kaltegarria zela tabakoa, baina zuzeneko publizitateak, alde batetik, eta argazkigintzak lehenik eta zinemak gero, droga hori jendarteratzen eta modan jartzen lagundu zuten.
Oscar Isaac
Óscar Isaac Hernández Estrada (Guatemalako Hiria, 1979ko martxoaren 9a) guatemalar eta estatubatuar aktorea da.
Tabako
Jatorria
Tabako ekoizle handiek, ekonomikoki oso indartsuak direnez, presio handi bat eragin ohi dute politikari eta agintariengan, tabakoa desarautzearen alde egin dezaten. Estatu Batuetan kanpaina politikoak enpresa pribatuen ekarpenen bidez finantzatzen direnez, tabakoaren lobbyak milakoa dolar erabiltzen ditu auzibidetan. Nolanahi ere, tabakoaren kontsumoa gero eta handiagoa da herrialde eta gizarte klase pobreenetan; horietan, tabakoak modu desorekatuagoan eragiten dute negatiboki.
Historia
Europarrek Indietara iritsi zirenean, tabakoaren berri izan zuten. Ameriketan oso zabalduta zegoen landare horren erabilera eta zenbait modutara hartzen zuten bertakoek: hauts bihurtuta, hostoa ahoan ibilita edo erreta (zigarro moduan, pipan...). produktuak izen ugari zituen: aztekek pisietl deitzen zioten, maia zibilizazioan kutz eta Brasilen, petum. Hitza ez dator Karibeko Tobago irlatik, arabiar hitza baita, tubbaq terminoaren eratorria, arabiarrek medikuntzarako erabiltzen zituzten zenbait belarrentzako izenetik hartua.
Tabakoa mundu magiko eta terapeutikoarekin oso lotuta zegoen Ameriketan eta botika berezia balitz bezala pasatu zen Europako gizarte klase altuetara. Jean Nicot de Villemain Portugaleko enbaxadore frantsesak Frantziako gortera eraman zuen eta Katalina Medici erreginak gustura hartu zuen landarea. Bestaldetik, Ameriketatik etorritako esklabu beltzen eta marinelen artean ere oso azkar zabaldu zen, lan nekezaren ostean lasaitu egiten zuelako. XVII. mendearen bukaeran, Europa guztian erabiltzen zen. Aristokratek eta aberatsek tabako hautsa hartzen zuten sudurretik (frantsesez râpé deitzen zitzaion). Jende xehearen artean, ordea, ohikoagoa zen erretzea. Gero, tabakoa erretzeko ohitura hori klase sozial altuetara pasa zen.
Produkzioa eta merkataritza, euskaldunen itzal
1634an Espainiak tabakoa estankatu zuen. Estankoak esan nahi zuen estatuak monopolio guztia zuela tabakoa produzitu eta saltzeko. Gerora, izen hori bereganatu zuten tabakoa saltzen zuten saltokiek eta gaur egun horrela ezagutzen ditugu. Tabakoa estankatu aurretik, Sevillan munduko lehenengo tabako fabrika sortu zen. Bertatik pasa behar zen kolonietatik etorritako tabako guztia. Espainiar Inperioak produkzio eta merkataritza sare handia osatu zuen tabakoaren inguruan eta laster produktu hau Koroaren diru sarrera nagusiena bilakatu zen.
Sare handi horretan euskaldunak ere izan ziren. Madril eta Sevillako euskal jatorriko familiek tabako erakundeetan zuzenean parte hartu zuten. Ameriketako kolonietan tabakoari esker aberastu zen euskaldunik ere badugu, batez ere Kuban. Juan Jose Justiz Etxabarria gipuzkoarra, Kubako kreole aberats batekin ezkondu zen eta horrekin batera bilakatu zen irla hartako lur jabe handienetakoa. XVIII. mendeko urte oparoetan, tabakoaren industrian etekin ugari izan zituen Justizeko markesak (jubilatzean eman zioten titulua), eta bere tabakoa espainiar gortera eramaten zuten zuzenean, kalitate handikoa zelako. Badugu beste adibide bat. Oraindik existitzen da Por Larrañaga zigarro marka. Ignacio Larrañagak asmatu zuen 1834an Kuban eta fabrika eraiki zuen. Zigarroak industrializatzen aitzindari izan zen Larrañaga. Mende horren amaieran hain zuzen, Heraclio Farias izeneko batek makina berezi bat patentatu zuen zigarroak egiteko, Farias puruak.
XVIII. mendean, tabakoa eta beste kolonialak (azukrea, kakaoa, kafea...) merkaturatzeko, zenbait ekimen martxan jarri ziren eta horien artean euskaldunek sorturiko bi merkataritza konpainia daude: Habanako Errege Konpainia eta Caracasko Gipuzkoar Errege Konpainia. Habanako Konpainiaren bultzatzaile nagusi izan zen Martin Arostegi arantzarra. Arostegi, tabako produkzioarekin oso lotuta zegoen, Kuban zituen jabegoen bidez. Hain zuzen, konpainia honen lehentasuna zen Sevillako fabrikak tabakoz hornitzea. 1739an Espainiako erregearen baimena lortu zuten Kubako merkataritzaren monopolioa izateko eta hurrengo urteetan Kubako tabako produkzioa izugarri igo zen konpainia honi esker. Habanako Konpainia akzioen bidez sortu zen, eta akziodunen artean euskaldun ugari aurki daitezke, batez ere nafarrak eta gipuzkoarrak: Arostegi, Basabe, Goienetxe, Iturralde, Zuaznabar... Urte batzuen ostean Koroak tabakoaren asientoa kendu zion Habanako Konpainiari. Tabakorik gabe konpainiak nekez egin zuen aurrera, azukrearen negozioari nola hala helduta.
Caracasko Konpainia ezagunagoa da agian. Donostiako kontsulatuak eta merkatariek sortutako konpainia honek Venezuelako kakaoa zuen helburu, baina horrezaz gain tabakoa ere ekarri zuen Ameriketatik. Dena den, konpainiak aurkari gogorrak izan zituen, holandarrek aspaldi sortu baitzuten venezuelar tabakoarekin merkataritza sare sendoa. Gipuzkoarrek, tabakoa Cádizera edo Donostiara eraman eta gero, Amsterdamera bidaltzen zuten, bertan manufakturatu zezaten. Jakina den bezala, merkataritza pribilegioa galdu zuenean desagertu zen Caracasko Konpainia, 1778an.
Tabako kontrabandoa Euskal Herrian
Eta zer gertatzen zen Euskal Herrian tabakoarekin? Foruen bidez, Hego Euskal Herriko probintziek zerga sistema berezia zuten. Oinarrizko produktuentzako aduanak ez zeuden kostaldean, barrualdeko mugetan baizik. Oinarrizko produktu horien artean dago tabakoa. Bilbo edo Donostiara inolako trabarik gabe iristen ziren Ameriketako tabakoak eta horrek, hala beharrez, kontrabando emankorra sortu zuen.
Gipuzkoa eta Bizkaiko kostara Brasil tabakoz beteriko barku holandarrak eta ingelesak iristen ziren behin eta berriro. Caracas eta Habanako konpainiek ez zieten sekula itzalik egin. Horrezaz gain, Donostian, Baionatik ekarritako tabakoa sartzen zuten. XVII. mende amaieran, donostiarren merkataritza jarduera okerrenean zegoenean, Baionakoek sartu zuten tabako gehiena Gipuzkoan, Donostiako portutik. Iparraldetik bestelako tabakorik ere sartzen zen muga pasata: bertako faktoria eta plantazioetatik ateratakoa. Nafarroari dagokionez, erreinuan estanko sistema berezia zegoen eta etekinak berarentzat izaten ziren.
Horiek horrela, agerian zegoen Gipuzkoa, Bizkaia eta Araban, kontsumitzen zena baino askoz ere tabako gehiago sartzen zela eta sobera zegoen hori kontrabandora bideratzen zela, Gaztelara batez ere. Horrek, Espainiaren eta euskal probintzien arteko auzi eta liskar ugari ekarri zituen mendeetan zehar: lehenak kontrabandoa geldiarazteko neurriak hartu nahi zituen, bigarrenek berriz ez zuten konpetentzia kentzerik nahi. Soluzioa izan zen probintzien esku uztea lurralde hauentzako tabako estankoaren kudeaketa. Hala ere, kontrabandoa eragozteko zigorrak, indarra eta kontrola izan ziren ohikoena: Oiartzunen, bertako alkateak bizilagun bat salatu zuen mikeleteek bere lurretan tabako plantazio bat aurkitu zutelako; Hernanin, 1770ean aguazila auzitan sartu zuten tabako kontrabandoagatik atxiloturik zuen pertsona batek ihes egin ziolako; Bergaran, Tolosako bizilagun bat izan zen auzitan sartu zutena tabako kontrabandoagatik, «bi fardel tabako hostotan eta beste bat tabakoa hauts bihurtuta» zeramatzan. Euskal Herriko artxiboak tabako kontrabandoarekin zerikusia duten horrelako dokumentuz gainezka daude.
Osaera
Konposizio konplexuko landarea da, tratamendu ugari ematen zaizkio eta substantzia ugari gehitzen, guztiak zehazki ezagutzen ez badira ere. Horrek are eta konplexuagoa egiten du tabakoarekin egiten diren produktuen konposizioa. Izan ere, tabako landareek multzo zabal bat osatzen dute, elkarren artean antzekoak baina desberdinak, bakoitzak bere ezaugarriak baititu. Adibidez, Nicotiana tabacum landareak alkaloide nahasketa bat du, gehiena (S)-nikotina (% 93,0), eta gainerakoa (S)-anatabina (% 3,9), (S)-nornikotina (% 2,4) eta (S)-anabasina (% 0,5).
Baina tabakoaren osagai nagusia ez da landare hori, mundruna baizik, zigarretaren % 88-% 99 artean osatzen baitu. Mundruna petrolioaren azpiproduktu bat da, substantzia ugari dituena, jatorriaren arabera kopuru eta kalitate aldagarriekin. Gehienak kaltegarriak dira osasunerako, baita zigarreta piztean errekuntzak sortu eta keak barreiatzen diren gehienak ere. Substantzia horietako batzuk dira hidrogeno zianuroa, karbono monoxidoa (CO), karbono dioxidoa (CO2), amoniakoa, nitrogeno oxidoa (NxOy) eta abar.
American Journal of Public Health aldizkariak nabarmendu zuen, 2008an, AEBko tabako industria garrantzitsuenak (besteak beste, Philip Morris, RJ Reynolds eta British American Tobacco) ezkutatzen egon zirela substantzia erradioaktibo oso kantzerigenoak, besteak beste 210 polonioa (adibidez, Alexander Litvinenko espiaren heriotza eragin zuena, pozoituta) zeudela zigarretetan. 210 polonioa gai erradioaktibo kutsagarrienetako bat da, eta Estatu Batuetan birikako minbizi guztien % 1 eragiten du. Polonioa zigarretan dago, baina erretzerakoan keak hartzen du: tabako laborean erabilitako fosfato ugariko ongarriak apatito meategietara ateratzen dira, eta arroka mota hori oso aberatsa da radioan eta polonioan. Substantzia horiek, zehazki, landareari eragiten diote nitrato eduki murritzagoa ukan dezan, zigarretaren gustu eta usain bereizgarria lortzeko; gehigarri aromatizatzaile gisa erabiltzen dira. Erraza izan daiteke erradioaktibitate eta 210 polonio kopurua murriztea zigarretatan, ongarriak aldatuta edo, besterik gabe, disolbatzaile egoki bat erantsita, baina tabako ekoizleek baztertu egiten dute, tabakoaren usain bereizgarria galduko litzatekeelakoan.
Tabakoaren laborantza eta idortzea
Zigarretatan edo beste modutan erreta kontsumitzen den tabakoa landare hostoetatik ateratzen da, idortzen utzi eta egoki prestatu ondoren. Xehatu eta zenbait produktu gehitzen zaizkio, nahasketa hobeki lotzeko, eta kolorea, zaporea edo usaina aldatzeko, hobeki kontserbatzeko eta plastikotasuna emateko, besteak beste. Orain arte, tabako enpresa bakar batek ere ez du xehetasunez azaldu zein gai gehitzen dituen, ezta zein kopurutan ere. Duela urte batzuetatik, baina Europar Batasunak produktu bukatuaren nikotina eta mundrun kopurua adieraztera behartzen ditu ekoizleak, erraz egiazta daitekeenez laborategiko analisien bidez.
Tabako landareak mintegietan jaio eta sei aste dituztenean sailetan birlandatzen dira. Gehienezko luzerara (2 metro inguru) iritsi baino lehen, infloreszentziak mozten dira, hostoen kalitatea hobea izan dadin. Geroago, alboetako ernamuinak ere kendu behar izaten dira. Gaur egun, lan horiek egiteko makinak eta produktu kimikoak (hidrazida maleikoa, esate baterako) erabiltzen dira. Hostoak heltzen direnean, haien kolorea berdetik hori argira aldatzen da. Beheko hostoak goikoak baino lehenago heltzen dira, eta bilketa noiz egin erabakitzeko, konposizio kimikoa kontuan hartzen da. Eskuz edo makinaz bil daitezke.
Bildu ostean, hostoak ondu (idortu) egin behar dira. Idortzean ura galdu eta prozesu biokimikoek aurrera jarraitzen dute. Lau modu nagusi daude:
Tabako produktuak
Tabakoa zigarro puruetan, zigarretetan edo pipan erretzeko erabiltzen da, edo murtxikatzeko edo sudurretik xurgatzeko.