cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britainiar Inperioa
Britainiar Inperioa Erresuma Batuak eta bere aurreko estatuek gobernatu edo administratutako domeinu, kolonia, protektoratu, mandatu eta beste lurralde batzuek osatzen zuten. Ingalaterrak XVI. mendearen amaiera eta XVIII. mendearen hasiera bitartean ezarritako itsasoz haraindiko jabetza eta postu komertzialekin hasi zen. Bere gorenean, historiako inperiorik handiena izan zen, eta, mende bat baino gehiagoz, munduko lehen potentzia. 1913an, Britainiar Inperioak 412 milioi pertsona menperatzen zituen, garai hartako munduko biztanleriaren % 23, eta 1920an 35,5 milioi km2 hartzen zituen, planetaren lurrazal osoaren % 24. Horren ondorioz, oso hedatuta dago haren ondare konstituzionala, legala, linguistikoa eta kulturala. Bere boterearen gailurrean, "eguzkia inoiz sartzen ez den inperioa" bezala deskribatu zen, Eguzkiak beti distiratzen baitzuen bere lurraldeetako batean gutxienez.
Aurkikuntzen Aroan, XV. eta XVI. mendeetan, Portugal eta Espainia aitzindariak izan ziren globoaren Europako esplorazioan, eta prozesuan itsasoz haraindiko inperio handiak ezarri zituzten. Inperio hauek sortzen zuten aberastasun handiaren bekaizti, Ingalaterra, Frantzia eta Herbehereak Amerikan eta Asian kolonia eta sare komertzial propioak ezartzen hasi ziren. XVII. eta XVIII. mendeetan Holanda eta Frantziarekin izandako gerren ondorioz, Ingalaterra (Britainia Handia ondoren, 1707ko Eskoziarekiko Batasun Agiriaren ondoren) Ipar Amerikan nagusi zen potentzia koloniala bihurtu zen. Britainia Handia Indiako azpikontinenteko potentzia nagusia bihurtu zen Ekialdeko Indietako Konpainiak 1757an Plasseyko guduan Bengalako Subah konkistatu ondoren.
Ameriketako Estatu Batuetako Independentzia Gerraren ondorioz, Britainia Handiak Ipar Amerikako koloniarik zaharrenak eta populatuenak galdu zituen 1783an. Britainiarren arreta, orduan, Asia, Afrika eta Ozeano Barerantz zuzendu zen. Frantziak Napoleondar Gerretan (1803-1815) galdu ondoren, Britainia Handia XIX. mendeko itsas potentzia eta potentzia inperial nagusia bihurtu zen eta bere jabetza inperialak handitu zituen. Britainiar Inperioa Pax Britannica ("Britainiar Bakea") bezala deskribatu zen ondoren. Britainia Handiak bere kolonien gainean zuen kontrol formalaz gain, munduko merkataritzaren zati handi bat menderatzeak esan nahi zuen eskualde askotako ekonomiak kontrolatzen zituela, Asia eta Latinoamerika kasu. Kolono zurien koloniei gero eta autonomia handiagoa eman zitzaien, eta horietako batzuk domeinu gisa birsailkatu ziren.
XX. mendearen hasieran, Alemania eta Ameriketako Estatu Batuak Britainia Handiaren lidergo ekonomikoa desafiatzen hasiak ziren. Britainia Handiaren eta Alemaniaren arteko tentsio militar eta ekonomikoak izan ziren Lehen Mundu Gerraren arrazoi nagusiak, non Britainia Handia, neurri handi batean, bere inperioaren menpe egon zen. Gatazkak presio handia egin zien baliabide militarrei, finantzarioei eta giza baliabideei. Inperioak bere lurralde-hedadura handiena Lehen Mundu Gerraren ondoren lortu zuen arren, Britainia Handiak munduko potentzia industrial edo militar nagusia izateari utzi zion. Bigarren Mundu Gerran, Asia ekialdeko eta Asia hego-ekialdeko britainiar koloniak Japoniako Inperioak hartu zituen. Britainia Handiaren eta bere aliatuen azken garaipena gorabehera, britainiar prestigioari egindako kalteak inperioaren gainbehera bizkortzen lagundu zuen. Indiak, Britainia Handiaren jabetzarik baliotsuena eta populatuena, independentzia lortu zuen 1947an deskolonizazio mugimendu zabalago baten parte bezala, non Britainia Handiak inperioko lurralde gehienei independentzia eman zien. 1956ko Suezko krisiak Britainia Handiaren gainbehera berretsi zuen munduko potentzia gisa, eta 1997ko uztailaren 1ean Hong Kongetik Txinara egindako eskualdaketak Britainiar Inperioaren amaiera markatu zuen askorentzat. Itsasoz haraindiko hamalau lurraldek britainiarren subiranotasunaren menpe jarraitzen dute. Independentziaren ondoren, antzinako kolonia britainiar askok, domeinu gehienekin batera, Commonwealth elkartearekin bat egin zuten, estatu independenteen elkarte askea. Horietako hamabostek, Erresuma Batua barne, errege komun bat dute, gaur egun Karlos III.a erregea.
Jatorria (1497-1583)
Britainiar Inperioaren oinarriak Ingalaterrako eta Eskoziako erresuma bananduak zirenean ezarri ziren. 1496an, Henrike VII.a Ingalaterrakoa erregeak, itsasoz haraindiko esplorazioan Espainiak eta Portugalek lortutako arrakasten ondoren, Joan Caboto Ipar Atlantikoan zehar Asiako ipar-mendebalderako pasabide bat aurkitzeko espedizio bat zuzentzeko agindu zion. Caboto 1497an itsasoratu zen, Kristobal Kolonek lehen bidaia egin eta bost urtera, eta Ternuako kostaldean lurra jo zuen. Asiara iritsi zela uste zuen, eta ez zuen kolonia bat sortzeko inolako ahaleginik egin. Cabotok beste bidaia bat zuzendu zuen Amerikara hurrengo urtean, baina ez zen itzuli eta ez dakigu zer gertatu zen bere ontziekin.
Amerikan kolonia ingelesak ezartzeko beste ahaleginik ez zen izan Elisabet I.a erreginaren erregealdia ondo sartu zen arte, XVI. mendearen azken hamarkadetan. Bien bitartean, Henrike VIII.aren 1533ko Estatutuak "Ingalaterrako erresuma hau Inperio bat dela" adierazi zuen. Erreforma protestanteak etsai gupidagabe bihurtu zituen Ingalaterra eta Espainia katolikoa. 1562an, Elisabet I.ak John Hawkins eta Francis Drake kortsarioak Mendebaldeko Afrikako kostaldean espainiar eta portugaldar ontzien aurkako eraso beltzak egitera animatu zituen, esklaboen merkataritza atlantikoa ezartzeko asmoz. Ahalegin hori arbuiatu egin zen, eta, geroago, Anglo-Espainiar gerrak areagotu zirenean, Elisabet I.ak bedeinkazioa eman zien Amerikako Espainiako portuen eta Atlantikoan barrena itzultzen ziren itsasontzien aurkako kortsario eraso berriei, Mundu Berriko altxorrez beteta. Aldi berean, Richard Hakluyt eta John Dee bezalako idazle garrantzitsuak ("Britainiar Inperioa" terminoa erabiltzen lehena izan zena) Ingalaterrako inperio propio bat ezartzeko presioa egiten hasi ziren. Ordurako, Espainia Amerikako potentzia nagusia bihurtu zen eta Ozeano Barea esploratzen zuen, Portugalek postu komertzial eta indartsuak ezarri zituen Afrika eta Brasilgo kostaldeetatik Txinaraino, eta Frantzia San Laurendi ibaiaren eremua kolonizatzen hasi zen, geroago Frantzia Berria bihurtuko zena.
Ingalaterra itsasoz haraindiko kolonien ezarpenean Portugal, Espainia eta Frantziaren atzealdera joaten zen arren, bere lehen kolonizazio modernoa burutu zuen, Ulsterko Landaketa bezala ezaguna, XVI. mendeko Irlandan, Ulsterren protestante ingelesak finkatuz. Ingalaterrak herrialdearen zati bat kolonizatu zuen 1169an Irlandako normandiar inbasioaren ondoren. Ulsterko Landaketa ezartzen lagundu zuten pertsona batzuek Ipar Amerikaren kolonizazio goiztiarrean parte hartu zuten, bereziki West Country Men izeneko talde batek.
Ingalaterraren itsasoz haraindiko lurraldeak (1583-1707)
1578an, Elisabet I.ak patente bat eman zion Humphrey Gilberti itsasoz haraindiko aurkikuntza eta esploraziorako. Urte horretan, Gilbert Kariberantz abiatu zen piraterian aritzeko eta Ipar Amerikan kolonia bat ezartzeko asmoz, baina espedizioa Atlantikoa zeharkatu aurretik bertan behera utzi zuten. 1583an, bigarren saiakera batean murgildu zen. Oraingo honetan, Ternua uharteko portua eskatu zuen formalki, baina ez zuen kolonorik utzi. Gilbert ez zen Ingalaterrara itzultzeko bidaiatik bizirik atera, eta Walter Raleigh anaiordea izan zuen oinordeko. Elisabetek bere patentea eman zion 1584an. Urte horretan bertan, Raleighek Roanokeko kolonia sortu zuen, egungo Ipar Karolinako kostaldean, baina hornidurarik ezak kolonia zapuztu zuen.
1603an, Jakue VI.a Eskoziakoa (Jakue I.a bezala) ingeles tronura igo zen, eta 1604an Londreseko Ituna negoziatu zuen, Espainiarekiko liskarrak amaitu zituena. Aurkari nagusiarekin bakean, ingelesen arreta beste nazioen azpiegitura kolonialez baliatzetik itsasoz haraindiko beren koloniak ezartzera igaro zen. Britainiar Inperioa XVII. mendearen hasieran hasi zen forma hartzen, Ipar Amerika eta Karibeko uharte txikien kolonizazio ingelesarekin, eta elkarte anonimoen sorrerarekin, batez ere Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia, itsasoz haraindiko koloniak eta merkataritza administratzeko. Garai honi, XVIII. mendearen amaieran AEBetako Independentzia Gerraren ondoren Hamahiru Koloniak galdu arte, historialari batzuek "Lehen Britainiar Inperioa" deitu izan diote.
Amerika, Afrika eta esklaboen salerosketa
Ingalaterrak Amerikan egin zituen lehen kolonizazio-ahaleginek arrakasta desberdina izan zuten. 1604an Guyanan kolonia bat ezartzeko saiakera batek bi urte baino ez zituen iraun, eta porrot egin zuen urre-meak aurkitzeko zuen helburu nagusian. Karibeko Santa Luzia (1605) eta Grenada (1609) uharteetako koloniek porrot egin zuten berehala. Ameriketako lehen kokaleku ingeles iraunkorra 1607an sortu zuen Jamestownen John Smith kapitainak, eta Virginiako Konpainiak kudeatu zuen; Koroak 1624an hartu zuen enpresaren zuzeneko kontrola, Virginiako Kolonia sortuz. Bermuda Ingalaterrak kolonizatu eta erreklamatu zituen 1609an Virginiako Konpainiaren intsignia ontzia hondoratu zenean, Ternua kolonizatzeko saiakerek porrot egiten zuten bitartean. 1620an, Plymouth babesleku bezala sortu zuten separatista erlijioso puritanoek, beranduago Erromesak bezala ezagutzen zirenak. Erlijio jazarpenetik ihes egitea kolono ingeles izateko hautagai asko bidaia transatlantiko latza egitera arriskatzeko arrazoi bihurtuko zen: Maryland erromatar katoliko ingelesek sortu zuten (1634), Rhode Island (1636) erlijio guztiekiko kolonia tolerante gisa eta Connecticut (1639) kongregazionalistentzat. Ingalaterrako jabetza iparramerikarrak are gehiago handitu ziren 1664an Holanda Berriko kolonia holandarraren anexioarekin, Amsterdam Berria hartu ondoren, New York izena hartu zuena. Karibeko koloniek baino arrakasta ekonomiko txikiagoa izan arren, lurralde horiek nekazaritza-lur onen eremu handiak zituzten, eta emigrante ingeles askoz gehiago erakarri zituzten, klima epelak nahiago zituztenak.
Mendebaldeko India Britainiarrak, hasiera batean, Ingalaterrako kolonia garrantzitsu eta oparoenak izan ziren. Saint Kittsen (1624), Barbadosen (1627) eta Nevisen (1628) kokalekuak arrakastaz ezarri ziren, baina estutasunak igaro ziren "Azukrearen Iraultzak" Karibeko ekonomia eraldatu zuen arte XVII. mendearen erdialdean. 1640ko hamarkadan, lehen aldiz, azukre-kanabera sail handiak ezarri ziren Barbadosen, Herbehereetako merkatarien eta Brasil Kolonialetik ihesi zihoazen sefardi juduen laguntzarekin. Hasieran, azukrea batez ere kontratatutako eskulan zuriarekin landatzen zen, baina kostuek gora egin zutenez, merkatari ingelesek esklabo afrikar inportatuak erabiltzen hasi ziren. Esklaboek sortutako azukreak sortutako aberastasun izugarriak Barbados Amerikako koloniarik oparoena bihurtu zuen, baita munduan dentsitate handieneko lekuetako bat ere. Gorakada horrek azukrearen laborantza Karibe osora hedatzea ekarri zuen, Ipar Amerikan landatu gabeko kolonien garapena finantzatu zuen eta esklaboen merkataritza atlantikoaren hazkundea bizkortu zuen, bereziki esklaboen, azukrearen eta horniduren triangelu-merkataritza Afrika, Mendebaldeko Indiak eta Europaren artean.
Bi urte geroago, Royal African Companyri eman zitzaion Karibeko kolonia britainiarren esklabo-horniduraren monopolioa. Konpainiak esklabo gehiago garraiatuko zituen Atlantikoan zehar beste inork baino, eta nabarmen handitu zuen Ingalaterraren kuota merkataritzan, 1673an % 33koa izatetik 1683an % 74koa izatera. 1688 eta 1712 artean monopolio hori ezabatzeak britainiar esklabo independenteen merkatariek aurrera egitea ahalbidetu zuen, eta horrek garraiatutako esklaboen kopurua azkar igotzea eragin zuen. Itsasontzi britainiarrek Atlantikotik bidalitako esklabo guztien herena garraiatzen zuten -3,5 milioi afrikar inguru- eta esklaboen munduko merkataritza menderatu zuten 1807an Parlamentuak abolitu aurreko 25 urteetan (ikus Esklabotzaren abolizioa atala). Esklaboen bidalketa errazteko, Mendebaldeko Afrikako kostaldean gotorlekuak ezarri ziren, hala nola James Island, Accra eta Bunce Island. Karibe britainiarrean, jatorri afrikarreko biztanleriaren ehunekoa 1650ean % 25 izatetik 1780an % 80 inguru izatera igaro zen, eta Hamahiru Kolonietan % 10etik % 40ra aldi berean (gehienak hegoaldeko kolonietan). Esklaboen merkataritza transatlantikoak nonahiko zeregina izan zuen Erresuma Batuko bizitza ekonomikoan, eta zutabe ekonomiko garrantzitsua bihurtu zen mendebaldeko portu-hirientzat. Bristolen, Liverpoolen eta Londresen erregistratutako itsasontziak ziren esklaboen merkataritza britainiarraren arduradun nagusiak. Garraiatuentzat, esklaboen-itsasontzien baldintza gogor eta anti-ihigienikoek eta elikadura txarrak batez besteko heriotza-tasa zazpitik batekoa izatea eragiten zuten.
Europako beste Inperioekin etsaitasuna
XVI. mendearen amaieran, Ingalaterra eta Herbehereetako Inperioa Portugalgo Inperioaren monopolioa desafiatzen hasi ziren Asiarekiko merkataritzaren gainean, bidaiak finantzatzeko sozietate anonimo pribatuak eratuz: Ingalaterrako Konpainia, geroago Britainiarra, eta geroago Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia eta Ekialdeko Indietako Herbehereretar Konpainia, 1600 eta 1602an eratu ziren hurrenez hurren. Konpainia horien helburu nagusia espezien merkataritza oparoa ustiatzea zen, batez ere bi eskualdetan zentratutako ahalegina: Ekialdeko Indietako artxipelagoa eta merkataritza-sarearen gune garrantzitsu bat, India. Han, Portugalekin eta elkarren artean, nagusitasun komertziala lortzeko lehiatzen ziren. Ingalaterrak Holanda potentzia kolonial gisa eklipsatu zuen arren, epe laburrean Holandako finantza-sistema aurreratuenak eta XVII. mendeko hiru gerra anglo-holandarrek posizio indartsuagoa utzi zioten Asian. Borrokak 1688ko Iraultza Loriatsuaren ondoren amaitu ziren, Gilen Orangekoa holandarra ingeles tronura igo zenean, eta horrek bakea ekarri zuen Herbehereetako Errepublika eta Ingalaterraren artean. Bi nazioen arteko akordio batek Ekialdeko Indietako artxipelagoko espezien merkataritza Holandari utzi zion, eta Indiako ehungintza Ingalaterrari, baina ehungintzak laster gainditu zituen espeziak errentagarritasunari dagokionez.
1688an Ingalaterraren eta Herbehereen arteko bakeak, bi herrialdeak Bederatzi Urteko Gerran aliatu bezala sartu zirela esan nahi izan zuen, baina Frantzia, Espainia eta aliantza anglo-holandarraren arteko itsasoz haraindiko gatazkak, ingelesen potentzia koloniala areagotu zuen, holandarrek euren aurrekontu militarraren proportzio handiagoa erabili behar izan baitzuten Europako lurreko gerra garestirako. Karlos II.a Espainiakoa 1700. urtean hil zenean, eta Espainiako legatuak eta bere inperio kolonialak Filipe V.a Espainiakoari, Frantziako erregearen bilobari, laga zizkiotenean, Frantzia, Espainia eta bere koloniak bateratzearen ideia hedatu zen. Ideia hau Ingalaterrarentzat eta Europako gainerako potentzientzat onartezina zen. 1701ean, Ingalaterra, Portugal eta Herbehereak Germaniako Erromatar Inperio Santuarekin aliatu ziren Espainiaren eta Frantziaren aurka, hamahiru urte iraun zuen Espainiako Ondorengotza Gerran.
Itsasoz haraindiko Eskoziar hedapena
1695ean, Eskoziako Parlamentuak Eskoziako Konpainiaren sorrera baimendu zuen, 1698an Panamako istmoan kokaleku bat ezarri zuena. Granada Berriko kolono espainiarrek setiatuta eta malariak jota, bi urte geroago utzi zuten kolonia. Darien eskema finantza-hondamendia izan zen Eskoziarentzat: Eskoziako kapitalaren laurdena galdu egin zen enpresan. Gertaerak ondorio politiko garrantzitsuak izan zituen, Eskoziako Erresumako gobernua konbentzitzen lagundu zuen Ingalaterrarekiko batasun pertsonala 1707ko Batasun Agiriak ezarritako Britainia Handiko Erresumaren pean batasun politiko eta ekonomiko bihurtzea.
"Lehen" britainiar inperioa (1707-1783)
XVIII. mendea, batu berria zen Britainia Handiaren gorakadaren lekuko izan zen, munduko potentzia kolonial nagusi bihurtu arte, esparru inperialean bere aurkari nagusia zen Frantziaren aurka. Britainia Handiak, Portugalek, Herbehereek eta Germaniako Erromatar Inperio Santuak Espainiako Ondorengotza Gerran jarraitu zuten, 1714ra arte iraun zuena eta Utrechteko Itunarekin amaitu zena. Filipe V.a Espainiakoak uko egin zien bere eta bere ondorengoen asmoei Frantziako tronurako, eta Espainiak bere inperioa galdu zuen Europan. Britainiar Inperioa lurraldez lurralde zabaldu zen: Frantziatik, Britainia Handiak Ternua eta Akadia lortu zituen, eta Espainiatik Gibraltar eta Menorca. Gibraltar funtsezko itsas base bihurtu zen eta Britainia Handiari Atlantikoaren Mediterraneorako sarrera eta irteera gunea kontrolatzea ahalbidetu zion. Espainiak Britainia Handiari laga zizkion asiento de negros delakoaren eskubideak (Hispanoamerikan afrikar esklaboak saltzeko baimena). 1739an Jenkinsen belarriaren Gerra Anglo-Espainiarra piztu zenean, espainiar kortsarioek britainiar merkataritza nabigazioari eraso zioten hirukiko merkataritza ibilbideetan zehar. 1746an, espainiarrek eta britainiarrek bake elkarrizketak hasi zituzten, eta Espainiako erregeak britainiar nabigazioaren aurkako eraso guztiei amaiera ematea onartu zuen; hala ere, Madrilgo Itunean, Britainia Handiak esklaboen merkataritza eskubideak galdu zituen Latinoamerikan.
Ekialdeko Indietan, merkatari britainiar eta holandarrek espezia eta ehunen merkataritzan lehiatzen jarraitu zuten. Ehungintza merkataritzarik garrantzitsuena bihurtu zenean, 1720an, salmentei dagokienez, britainiar konpainiak holandarra gainditu zuen. XVIII. mendearen erdialdeko hamarkadetan, gatazka militarrak piztu ziren Indiako azpikontinentean; izan ere, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainia eta Frantziako homologoak tokiko agintariekin batera borrokatu zuten Mogol inperioaren gainbeherak utzitako hutsunea betetzeko. 1757ko Plasseyko guduak, non britainiarrek Bengalako nawaba eta bere aliatu frantziarrak garaitu zituzten, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiari Bengalaren gaineko kontrola eta Indiako potentzia militar eta politiko nagusi bezala utzi zion. Frantziari bere kokaguneen kontrola utzi zitzaion, baina muga militarrekin eta britainiar estatu bezeroei laguntzeko betebeharrarekin, eta horrek India kontrolatzeko itxaropen frantsesei amaiera eman zien. Hurrengo hamarkadetan, Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak pixkanaka handitu zuen bere kontrolpean zituen lurraldeen tamaina, zuzenean edo tokiko gobernarien bidez gobernatuz, Presidentetzako armaden indarraren mehatxupean, horietako gehienak ofizial britainiarrek zuzendutako zipaio indiarrez osatuta zeudelarik. Indian britainiarren eta frantziarren arteko borrokak Zazpi Urteko Gerraren (1756-1763) eszenatokietako bat bihurtu ziren, non Frantziak, Britainia Handiak eta Europako gainerako potentzia handiek parte hartu zuten.
1763ko Parisko Itunaren sinadurak ondorio garrantzitsuak izan zituen Britainiar Inperioaren etorkizunerako. Ipar Amerikan, Frantziak potentzia kolonial gisa zuen etorkizuna amaitu egin zen Ruperten Lurraldeari buruzko britainiar aldarrikapenak onartuz eta Frantzia Berria Britainia Handiaren esku utziz. Konkista honen ondorioz, frankofono asko britainiarren kontrolpean geratu ziren, adibidez Quebecen. Bestetik, Espainiak Britainia Handiari Florida eman zion. Indian Frantziaren aurka lortutako garaipenarekin batera, Zazpi Urteko Gerrak Britainia Handia munduko itsas potentzia boteretsuena bezala utzi zuen.
Hamahiru kolonien galera
1760ko hamarkadan eta 1770eko hamarkadaren hasieran, Hamahiru Kolonien eta Britainia Handiaren arteko harremanak gero eta tirabiratsuagoak bihurtu ziren, batez ere Erresuma Batuko Parlamentuak bere baimenik gabe kolono estatubatuarrak gobernatzeko eta zergapetzeko egin zituen saiakeren aurkako erresuminagatik. Hau, bere garaian, kolonoen "No taxation without representation" (Ordezkaritzarik gabeko zergei ez) leloan laburbildu zen, ingelesei bermatutako eskubideen urraketa. Amerikako Iraultza aginte parlamentarioaren ezezkoarekin eta autogobernuaren aldeko aurrerapenarekin hasi zen. Erantzun gisa, Britainia Handiak tropak bidali zituen gobernu zuzena berrezartzeko, 1775ean gerra piztu zuena. Hurrengo urtean, 1776an, Bigarren Kongresu Kontinentalak Independentzia Adierazpena eman zuen, Inperio Britainiarraren aurrean zeuden kolonien subiranotasuna aldarrikatuz, Amerikako Estatu Batuak bezala. Frantziako eta Espainiako indarrak gerran sartu zirenean, balantza militarra estatubatuarren alde jarri zen, eta, 1781ean Yorktownen porrot erabakigarria izan ondoren, Britainia Handia bakearen baldintzak negoziatzen hasi zen. Estatu Batuen independentzia 1783ko Parisko Bakean onartua izan zen.
Promerops cafer
Promerops cafer Promerops generoko animalia da. Hegaztien barruko Promeropidae familian sailkatua dago.
Britainiar Inperioa
Hamahiru kolonien galera
Hegoaldeko gerrak eragina izan zuen Kanadako politika britainiarrean. Loialista ugari, 40.000 eta 100.000 inguru, iparralderako bidea hartu zuten eta Kanadan ezarri ziren. Saint John eta Saint Croix ibaien haranetara lekualdatu ziren 14.000 loialistatik, garai hartan Eskozia Berriaren zati zirenak, Halifaxeko gobernu probintzialetik urrunegi sentitzen ziren, eta, beraz, Londresek Brunswick Berria banatu zuen kolonia independente gisa 1784an. 1791ko Konstituzio Aktak Kanada Garaia (nagusiki anglofonoa) eta Kanada Beherea (batez ere frankofonoa) probintziak sortu zituen, frantziar eta britainiar komunitateen arteko tentsioak baretzeko, eta Britainia Handian erabiltzen ziren antzeko gobernu-sistemak ezarri zituen, aginte inperiala baieztatzeko eta Ameriketako Iraultzara eraman zuela uste zen gobernuaren herri-kontrola ez onartzeko.
Britainia Handiaren eta Estatu Batuen arteko tirabirak areagotu egin ziren berriro Napoleondar Gerretan, Britainia Handia Frantziarekin AEBetako merkataritza mozten saiatu zenean eta AEBetako ontzietan sartzen hasi zirenean Errege Itsas Armadan derrigorrez errekrutatzeko. Estatu Batuetako Kongresuak gerra deklaratu zuen, 1812ko Gerra, eta Kanadako lurraldea inbaditu zuen. Erantzun gisa, Britainia Handiak Estatu Batuak inbaditu zituen, baina gerra aurreko mugak 1814ko Ganteko Itunak berretsi zituen, Kanadaren etorkizuna Estatu Batuetatik bananduta egongo zela ziurtatuz.
Ozeano Barearen esplorazioa
1718tik, kolonia amerikarretara deportazioa zigor bat izan zen Britainia Handian hainbat delitu egiteagatik, urtean mila preso inguru garraiatzen zirelarik. 1783an Hamahiru Koloniak galdu ondoren beste leku bat bilatzera behartuta, britainiar gobernuak Australiara jo zuen. Holandarrek 1606an aurkitu zuten Australiako kostaldea europarrentzat, baina ez zen hura kolonizatzeko ahaleginik egin. 1770ean, James Cookek ekialdeko kostaldea kartografiatu zuen bidaia zientifiko batean, kontinentea Britainia Handirako aldarrikatu zuen eta Hegoaldeko Gales Berria izenarekin bataiatu zuen. 1778an, Joseph Banksek, Cooken botanikaria bidaian, gobernuari frogak aurkeztu zizkion Botany badiaren egokitasunari buruz kolonia penal bat ezartzeko, eta 1787an lehen preso-kargamentua atera zuen, 1788an iritsi zena. Bitxia bada ere, Australia proklamazio bidez erreklamatu zen. Australiako indigenak ez ziren zibilizatutzat jotzen itunak sinatzeko, eta kolonizazioak gaixotasunak eta indarkeria ekarri zituen, nahita lurrak eta kultura kentzearekin batera, herri hauentzat suntsitzaileak izan zirenak. Egile batzuek gertakariak genozidiotzat hartu dituzte. Britainia Handiak konbiktuak garraiatzen jarraitu zuen Hegoaldeko Gales Berrira 1840 arte, Tasmaniara 1853 arte eta Mendebaldeko Australiara 1868 arte. Australiako koloniak artile eta urre esportatzaile errentagarri bihurtu ziren, batez ere Victoriako urrearen sukarrari esker, bere hiriburua, Melbourne, garai batean munduko hiririk aberatsena bihurtu zuena.
Bere bidaian, Cookek Zeelanda Berria bisitatu zuen, europarrek Abel Tasman esploratzaile holandarraren 1642ko bidaiari esker ezaguna. Cookek Ipar eta Hego uharteak aldarrikatu zituen britainiar koroarentzat 1769an eta 1770ean, hurrenez hurren. Hasieran, maorien eta europar kolonoen arteko elkarrekintza salgaien merkataritzara mugatzen zen. Europako kokalekuak handitu egin ziren XIX. mendeko lehen hamarkadetan, merkataritza-estazio ugari ezarri baitziren, batez ere iparraldean. 1839an, New Zealand Companyk lur eremu handiak erosteko eta Zeelanda Berrian koloniak ezartzeko asmoen berri eman zuen. 1840ko otsailaren 6an, William Hobson kapitainak eta 40 maori-buru inguruk Waitangiko Ituna sinatu zuten, Zeelanda Berriaren sorrera-dokumentutzat hartzen dena, testuaren bertsio maorien eta ingelesen interpretazio ezberdinak etengabeko liskarren kausa diren arren.
Britainiarrek ere beren merkataritza interesak handitu zituzten Ipar Pazifikoan. Espainia eta Britainia Handia aurkari bihurtu ziren inguru hartan, 1789an Nutkako Krisian amaitu zena. Bi aldeak gerrarako mobilizatu ziren, baina Frantziak Espainiari laguntzeari uko egin zionean atzera egin behar izan zuen, eta horrek Nutkako Konbentzioa ekarri zuen. Emaitza Espainia umiliatzea izan zen, Ipar Pazifikoko kostaldean subiranotasun orori ia uko egin baitzion. Honek, britainiar hedapenerako bidea ireki zuen, eta espedizio batzuk egin ziren, lehenik eta behin, George Vancouverrek zuzendutako itsas espedizio bat, Ozeano Barearen ipar-mendebaldea inguratzen duten senadiak esploratu zituena, bereziki Vancouver uhartearen inguruan. Lehorrean, espedizioek Ozeano Barerako ibai-bide bat aurkitu nahi izan zuten, larru iparramerikarren merkataritza handitzeko. Alexander Mackenzie, Ipar-Mendebaldeko Konpainiakoa, lehena zuzendu zuen, 1792an abiatu zena; urtebete geroago Rio Grandetik iparraldera Ozeano Barera iritsi zen lehen europarra bihurtu zen, gaur egungo Bella Coolatik gertu ozeanora iritsiz. Espedizio hau Lewis eta Clarkena baino hamabi urte lehenago iritsi zen. Handik gutxira, John Finlayk, Mackenzieren lankideak, Columbia Britainiarreko lehen kokaleku europar iraunkorra sortu zuen, Fort St. John (Columbia Britainiarra)1Fort St. John. Ipar-mendebaldeko Konpainiak esplorazio berriak bilatu zituen eta David Thompsonen espedizioak babestu zituen, 1797tik aurrera, eta geroago Simon Fraserrenak. Hauek Mendi Harritsuetako eta Barne Ordokiko lurralde basatietan sartu ziren Georgiako itsasarteraino, Ozeano Bareko kostaldean, Ipar Amerika Britainiarra mendebalderantz hedatuz.
Gerrak Frantziarekin
Frantziak Britainia Handia desafiatu zuen berriro Napoleonen agindupean. Aurreko gerretan ez bezala, bi nazioen arteko ideologien arteko talka izan zen. Ez zegoen soilik arriskuan Britainia Handiaren posizioa mundu mailan: Napoleonek Britainia Handia bera inbaditzeko mehatxua egiten zuen, bere armadek Europa kontinentaleko herrialde asko inbaditu zituzten bezala.
Horregatik, Britainia Handiak kapital eta baliabide kopuru handiak inbertitu zituen gerra napoleonikoak irabazteko. Royal Navyk Frantziako portuak blokeatu zituen, 1805ean Trafalgarko guduan Frantziako Armada Inperialaren eta Espainiako Itsas Armadaren flota baten aurka garaipen erabakigarria lortuz. Itsasoz haraindiko koloniak eraso eta okupatu egin ziren, Herbehereetakoak barne, Napoleonek bere egin zituenak 1810ean. Azkenean, Europako armaden koalizio batek Frantzia garaitu zuen 1815ean. Britainia Handia izan zen berriz ere bake itunen onuraduna: Frantziak Joniar Uharteak laga zituen, Malta (1798an okupatu zuena), Maurizio, Santa Luzia, Seychelleek eta Tobago; Espainiak Trinidad laga zuen; Herbehereek Guyana, Ceilan eta Lurmuturreko Kolonia laga zituzten, eta Danimarkak, berriz, Heligoland. Britainia Handiak Guadalupe, Martinika, Guyana Frantsesa eta Reunion itzuli zizkion Frantziari; Menorca Espainiari; Mendebaldeko Daniar Indiak Danimarkari eta Java eta Surinam Herbeheerei.
Esklabotzaren abolizioa
Industria Iraultzaren etorrerarekin, esklabotzak sortutako ondasunek garrantzia galdu zuten britainiar ekonomiarentzat. Horri gehitu zitzaion esklaboen aldizkako matxinadak zapaltzearen kostua. Mugimendu abolizionista britainiarraren laguntzarekin, Parlamentuak Esklaboen Salerosketaren Legea aldarrikatu zuen 1807an, inperioan esklaboen merkataritza ezeztatzen zuena. 1808an, Sierra Leonako Kolonia britainiar kolonia ofizial izendatu zuten esklabo askatuentzat. 1832ko erreforma parlamentarioak Mendebaldeko Indietako Komitearen eraginaren gainbehera ekarri zuen. Esklabotzaren Abolizioaren Legeak, hurrengo urtean onartutakoa, Britainiar Inperioko esklabotza deuseztatu zuen 1834ko abuztuaren 1ean. Honela, Inperioaren eta Erresuma Batuko legeria parekatu zen (Ekialdeko Indietako Konpainiak eta Ceilanek administratutako lurraldeak izan ezik, non esklabotzari amaiera eman zitzaion 1844an). Lege horren arabera, esklaboei erabateko emantzipazioa ematen zitzaien, lau eta sei urte arteko "ikastaldiaren" ondoren. Abolizionisten oposizioaren aurrean, ikaskuntza-sistema 1838an indargabetu zen. Britainiar gobernuak esklaboen jabeei kalte-ordaina eman zien.
Britainiar mende inperiala (1815-1914)
1815 eta 1914 artean, historialari batzuek Britainia Handiaren "mende inperiala" deitzen dioten garaian, Britainiar Inperioari 26 milioi km2 inguru eta 400 milioi biztanle gehitu zitzaizkion. Napoleonen aurkako garaipenak Britainia Handia nazioarteko aurkari seriorik gabe utzi zuen, Errusia Erdialdeko Asian izan ezik. Itsasoan aurkaririk gabe, Britainia Handiak mundu mailako poliziaren papera hartu zuen, geroago Pax Britannica bezala ezagutzen zen gauzen estatua, eta "isolamendu bikaineko" kanpo politika. Bere kolonien gaineko kontrol formalarekin batera, Britainia Handia munduko merkataritzan nagusi izateak herrialde askotako ekonomiak kontrolatzen zituela esan nahi zuen, hala nola Txina, Argentina eta Siam, historialari batzuek "Inperio Informal" gisa deskribatu dutena.
Britainiar indar inperiala lurrun-ontziak eta telegrafoak sendotu zuten, XIX. mendearen bigarren erdian asmatutako teknologia berriak, inperioa kontrolatu eta defendatzeko aukera eman ziotenak. 1902an, Britainiar Inperioa All Red Line izeneko kable-sare telegrafiko batek lotzen zuen.
Ekialdeko Indietako Konpainia eta Britainiar Raja
Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiak Inperio Britainiarraren hedapena bultzatu zuen Asian. Konpainiako armadak lehen aldiz batu zituen indarrak Royal Navyrekin Zazpi Urteko Gerran, eta biek elkarlanean jarraitu zuten Indiatik kanpoko agertokietan: frantsesak Egiptotik kanporatzea (1799), Java Herbehereetarra hartzea (1811), Penang uhartea (1786), Singapurren sorrera urteak (1819) eta Malaca (1824) eskuratzea, eta Birmaniako porrota (1826).
Indian baseak jarri zituenetik, Konpainia 1730eko hamarkadaz geroztik Txina Qingera opioa esportatzeko merkataritza gero eta errentagarriago batean aritu zen. Merkataritza hau legez kanpokoa izan zen Txinak 1729an debekatu zuenetik, britainiar te-inportazioen ondoriozko merkataritza-desorekak iraultzen lagundu zuen, Britainia Handitik Txinara zilar asko leku-aldatu zuena. 1839an, Txinako agintariek Kantonen 20.000 opio-kutxa konfiskatzeak Britainia Handia Txinari erasotzera eraman zuen Opioaren Lehen Gerran, eta Britainia Handiak Hong Kong uhartea, une hartan kokagune txiki bat, eta Ituneko beste portu batzuk, Shangai barne, konfiskatzea ekarri zuen.
XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran, Erresuma Batuko Koroa gero eta garrantzi handiagoa hartzen hasi zen Konpainiaren gaietan. Lege parlamentario batzuk onartu ziren, 1773ko Lege Arautzailea, 1784ko Pitten Indiako Legea eta 1813ko Itunaren Legea kasu, Konpainiaren gaiak arautu eta Koroak bereganatutako lurraldeen gainean zuen subiranotasuna ezartzen zutenak. Konpainiaren amaiera, 1857ko Indiako Matxinadarekin arindu zen, zipaioen matxinadarekin, diziplinaren menpe zeuden indiar tropekin eta britainiar ofizialekin hasitako gatazka. Matxinadak sei hilabete behar izan zituen itotzeko, eta bi aldeetan bizitza asko galdu zen. Hurrengo urtean, britainiar gobernuak konpainia desegin zuen eta Indiaren zuzeneko kontrola hartu zuen 1858ko Indiako Gobernuaren Legearen bidez, Britainiar Raj-a ezarriz, non izendatutako gobernadore nagusi batek India administratzen zuen eta Viktoria erregina Indiako enperatriza koroatua zen. India inperioko jabetzarik baliotsuena bihurtu zen, "Koroaren Harribitxia", eta britainiar gotorlekuko iturririk garrantzitsuena zen.
XIX. mendearen amaieran, uzta txar larri batzuek gosete orokorrak eragin zituzten azpikontinentean, eta, kalkuluen arabera, 15 milioi pertsona baino gehiago hil ziren. Ekialdeko Indietako Konpainiak ez zuen politika koordinaturik ezarri goseteei aurre egiteko bere gobernu-aldian. Geroago, zuzeneko britainiar domeinupean, batzordeak sortu ziren gosete bakoitzaren ondoren, kausak ikertzeko eta politika berriak aplikatzeko, XX. mendearen hasiera arte eragina izateko behar izan zutenak.
Joko Handia
XIX. mendean zehar, Britainia Handia eta Errusiar Inperioa, Otomandar Inperioak, Qajar dinastiak eta Qing dinastiak, gainbeheran utzi zituzten botere hutsuneak betetzeko lehiatu ziren. Erdialdeko Asiako lehia hau "Joko Handia" bezala ezagutu zen. Britainia Handiari dagokionez, Errusiak Persian eta Turkian izandako garaipenek, euren anbizio eta ahalmen inperialak frogatu zituzten, eta Britainia Handian, India lehorretik inbaditzeko beldurra piztu zuten. 1839an, Britainia Handia Afganistan inbadituz aurreratu zen, baina Lehen Anglo-Afgandar Gerra hondamendia izan zen Britainia Handiarentzat.
1853an Errusiak Otomandar Balkanak inbaditu zituenean, Mediterraneo eta Ekialde Hurbileko errusiar nagusitasunaren beldurrak, Britainia Handia eta Frantzia gerran sartzera eraman zituen Otomandar Inperioaren alde eta Krimeako penintsula inbaditu zuen errusiar itsas gaitasunak suntsitzeko. Ondorengo Krimeako Gerra (1854-1856), non gerra modernoaren teknika berriak erabili ziren, Britainia Handiaren eta beste potentzia inperial baten artean Pax Britannicaren garaian gertatutako gerra global bakarra izan zen, eta Errusiari sekulako porrota ekarri zion. Egoera ez zen konpondu Asia erdialdean beste bi hamarkadatan, Britainia Handiak 1876an Balutxistan eta Errusiak Kirgizistan, Kazakhstan eta Turkmenistan anexionatu zituzten. Garai batean, beste gerra bat saihestezina izango zela zirudien, baina bi herrialdeak akordio batera iritsi ziren 1878an eskualdean zuten eragin-esparruari buruz eta 1907an Anglo-errusiar ituna sinadurarekin konpondu gabe zeuden gai guztiei buruz. 1904-1905eko Errusia-Japonia Gerran Tsushimako guduan Armada Inperial Japoniarrak Errusiar Armada Inperiala suntsitu izanak britainiarrentzako mehatxua mugatu zuen.
Lurmuturretik Kairora
Ekialdeko Indietako Konpainia Holandarrak Afrikako hegoaldeko muturrean dagoen Lurmuturreko Kolonia Holandarra 1652an sortu zuen, Ekialdeko Indietan kolonietara eta kolonietatik bidaiatzen zuten bere itsasontzientzako igarobide gisa. Britainia Handiak 1806an erosi zuen ofizialki kolonia eta bertako afrikaner (edo boer) populazio ugaria, 1795ean okupatu ondoren, Flandriako Kanpainan frantsesen eskuetan eror ez zedin. 1820tik aurrera, Lurmuturreko Koloniarako immigrazio britainiarra handitzen hasi zen, eta britainiar domeinuak minberatutako milaka boer bultzatu zituen iparralderantz, euren errepublika independenteak sortzeko, gehienak iraupen laburrekoak, 1830eko hamarkadaren amaierako eta 1840koaren hasierako Trek Handian zehar. Prozesuan, voortrekkerrek britainiarrekin talka egin zuten behin eta berriz, Hegoafrikako hedapen kolonialari eta bertako afrikar estatu ezberdinekin, sotho herria eta Zulu Erresuma barne. Denborarekin, boerrek bi errepublika iraunkorrago ezarri zituzten: Hegoafrikar Errepublika edo Transvaalgo Errepublika (1852-1877; 1881-1902) eta Orangeko Estatu Askea (1854-1902). 1902an Britainia Handiak bi errepublikak okupatu zituen, Boer bi errepublikekin Bigarren Boer Gerraren (1899-1902) ondoren itun bat bukatzean.
1869an Suezko kanala inauguratu zen Napoleon III.aren pean, Mediterraneo itsasoa eta Indiako ozeanoa lotzen zituena. Hasieran, britainiarrak kanalaren aurka agertu ziren, baina behin irekita, bere balio estrategikoa berehala onartu zen eta "Inperioaren zain jugularra" bihurtu zen. 1875ean, Benjamin Disraeliren gobernu kontserbadoreak Ismail Paxa Egiptoko gobernari zorpetuari Suezko Kanalaren akzioen % 44 erosi zion, 4 milioi liberaren truke (2021ean 400 milioi liberaren baliokideak). Horrek bide estrategikoaren erabateko kontrola ematen ez bazuen ere, Britainia Handiari eragina ematen zion. Egiptoren gaineko finantza-kontrol bateratu anglo-frantsesak britainiarren erabateko okupazioa eragin zuen 1882an. Britainia Handiak Egiptoko Kediverria XX. mendera arte kontrolatu zuen arren, ofizialki Otomandar Inperioaren basailu zen eta ez zen Britainiar Inperioaren parte. Frantsesek akziodun nagusi izaten jarraitzen zuten eta britainiarren posizioa ahultzen saiatu ziren, baina 1888ko Konstantinoplako Konbentzioarekin konpromisoa hartu zen, Kanala ofizialki neutrala bihurtu zuena.
Frantziarrek, belgikarrek eta portugesek Kongo ibaiaren beheko aldean zuten lehia-jarduerak Afrika tropikalaren kolonizazio ordenatua ahultzen zuenez, 1884-85eko Berlingo Konferentzia egin zen, Europako potentzien arteko lehia arautzeko, "Afrikaren banaketa" deiturikoan, eta "benetako okupazioa" definitu zen lurralde-aldarrikapenak nazioartean aitortzeko irizpidetzat. Britainiar eta egiptoar tropen indar bateratu batek Mahditar armada garaitu zuen 1896an eta 1898an Fashodan Frantziaren inbasio saiakera bati uko egin zion. Sudan, jatorriz, anglo-egiptoar jabekidetza bihurtu zen, baina benetan britainiar kolonia bat zen.
Afrikako hegoaldeko eta ekialdeko britainiar konkisten ondorioz, Cecil Rhodesek, Afrika hegoaldean britainiar hedapenaren aitzindariak, "Lurmuturretik Kairora" doan trenbide bat bultzatu zuen, Suezko kanala, garrantzi estrategikokoa, kontinentearen hegoaldearekin lotuz, mineraletan aberatsa. 1880 eta 1890 hamarkadetan, Rhodesek, bere konpainia pribatu British South Africa Companyrekin, Rhodesia izenarekin bataiatutako lurraldeak okupatu eta anexionatu zituen.
Kolonia zurien estatus aldaketa
Britainiar Inperioko kolonia zurien independentziarako bidea 1839ko Durham Txostenarekin hasi zen, Goi eta Behe Kanadaren batasuna eta autogobernua proposatzen zituena, 1837an matxinada armatuetan lehertu zen ezinegon politikoaren konponbide bezala. Hau 1840an Kanadako Probintzia sortu zuen Batasun Agiriaren onespenarekin hasi zen. Gobernu arduraduna 1848an eman zitzaion lehen aldiz Eskozia Berriari, eta laster hedatu zen Ipar Amerikako gainerako kolonia britainiarretara. Britainiar Parlamentuak 1867ko Ipar Amerika Britainiarreko Legea onartu zuenean, Kanadako Probintzia, Brunswick Berria eta Eskozia Berria Kanadan eratu ziren, nazioarteko harremanak izan ezik erabateko autogobernua zuen konfederazioa. Australiak eta Zeelanda Berriak antzeko autogobernu maila lortu zuten 1900. urtetik aurrera, eta Australiako koloniak 1901ean federatu ziren. "Domeinu estatusa" terminoa 1907ko Konferentzia Inperialean sartu zen ofizialki.
Mundu Gerrak (1914-1945)
XX. mendearen hasieran, Britainia Handia beldur zen jada ez ote zen gai izango metropolia eta inperio osoa defendatzeko, aldi berean "isolamendu bikainaren" politikari eutsiz. Alemania potentzia militar eta industrial bihurtzen ari zen berehala, eta orain etorkizuneko edozein gerratan aurkari gertagarriena bezala ikusten zen. Ozeano Barean gainezka egiten ari zela onartuta eta Alemaniako Armada Inperialak etxean mehatxatuta zegoela aitortuz, Britainia Handiak Japoniarekin aliantza bat eratu zuen 1902an, eta bere arerio izandako Frantziarekin (Entente Cordiale, 1904) eta Errusiarekin 1907an.
Lehen Mundu Gerra
Alemaniaren aurkako gerraren beldurra egia bihurtu zen 1914an, Lehen Mundu Gerra piztu zenean. Britainia Handiak berehala inbaditu eta okupatu zituen itsasoz haraindiko alemaniar kolonia gehienak Afrikan. Ozeano Barean, Australiak eta Zeelanda Berriak Ginea Berria Alemaniarra eta Samoa Alemaniarra okupatu zituzten, hurrenez hurren. Britainia Handiak eta Frantziak, isilpean, 1916ko Sykes-Picot Hitzarmenaren arabera, Otomandar Inperioa banatzeko planak egin zituzten, alemaniarren alde jarri zen potentzia. Akordio hau ez zitzaion Mekako Xerifea zen Hussein bin Aliri aipatu, britainiarrek bere agintari otomandarren aurka arabiar iraultzara animatu baitzuten, Britainia Handiak arabiar estatu independente baten sorrera babesten zuela irudikatuz.
Alemaniaren eta bere aliatuen gerra deklarazioak koloniak eta Domeinuak konprometitu zituen, laguntza militar, finantzario eta material eskerga eman zutenak. 2,5 milioi gizonek baino gehiagok zerbitzatu zuten Domeinuetako armadetan, baita Koroaren kolonietako milaka boluntariok ere. Australiako eta Zeelanda Berriko tropek 1915eko Galipoliko Kanpainan Otomandar Inperioaren aurka egindako ekarpenek eragin handia izan zuten nazio kontzientzian, eta mugarri bat ezarri zuten Australia eta Zeelanda Berria kolonietatik nazioetarako trantsizioan, berezko eskubidez. Herrialde hauek Anzac Eguna ospatzen jarraitzen dute. Kanadarrek antzeko ikuspegitik ikusten zuten Vimy Ridgeko gudua. 1917an, David Lloyd George Britainia Handiko Lehen Ministroak Domeinuen Lehen Ministro bakoitza Gerrako Kabinete Inperialean parte hartzera gonbidatu zuen, politika inperiala koordinatzeko.
1919an Versaillesko Ituna sinatu zenean, inperioak bere hedadurarik handiena lortu zuen 4,7 milioi km2 eta 13 milioi meneko berri gehituz. Alemaniako koloniak eta Otomandar Inperioa potentzia aliatuei banatu zitzaizkien Nazioen Ligako mandatu bezala. Britainia Handiak Palestina, Transjordania, Irak, Kamerungo eta Togolandiako eremuak eta Tanganikako kolonia kontrolpean hartu zituen. Domeinuek mandatu propioak eskuratu zituzten: Hegoafrikar Batasunak Hego Mendebaldeko Afrika (egungo Namibia), Australiak Ginea Berria eta Zeelanda Berriak Mendebaldeko Samoa lortu zituen. Nauru Britainia Handiaren eta Pazifikoko bi Domeinuen agintaldi konbinatu bihurtu zen.
Gerrarteko garaia
Gerrak ekarri zuen mundu-ordena aldakorrak, bereziki Ameriketako Estatu Batuen eta Japoniaren hazkundeak itsas potentzia gisa, eta India eta Irlandako mugimendu independentisten gorakadak britainiar politika inperialaren ebaluazio garrantzitsua eragin zuten. Estatu Batuekin edo Japoniarekin lerrokatzearen artean aukeratzera behartuta, Britainia Handiak bere Anglo-japoniar aliantza ez berritzea erabaki zuen, eta horren ordez 1922ko Washingtongo Itsas Ituna sinatzea, non Britainia Handiak Estatu Batuekiko itsas parekotasuna onartzen zuen. Erabaki horrek eztabaida handia piztu zuen Britainia Handian 1930eko hamarkadan, gobernu militaristak Alemanian eta Japonian, neurri batean Depresio Handiaren laguntzarekin, finkatzen ziren heinean, beldur baitzen inperioak ezin izango zuela bizirik iraun bi nazioen aldi bereko eraso baten ondoren. Inperioaren segurtasunaren auziak kezka handia sortzen zuen Britainia Handian, ezinbestekoa baitzen britainiar ekonomiarentzat.
Antzeko borroka bat hasi zen Indian 1919ko Indiako Gobernuaren Legeak independentzia eskaerari erantzun ez zionean. Ghadarreko konspirazioaren ondoren konspirazio komunista eta atzerritarrekiko kezkak gerra garaiko murrizketak Rowlatt Legeekin berritzea eragin zuen. Horrek tentsioak eragin zituen, batez ere Punjab eskualdean, non neurri errepresiboak Amritsarreko sarraskian amaitu ziren. Britainia Handian, iritzi publikoa zatituta zegoen sarraskiaren moraltasunari buruz, India anarkiatik salbatu zuela uste zutenen eta gaitzespenez ikusten zutenen artean. Kooperazio ezaren mugimendua 1922ko martxoan hasi zen Chauri Chaurako gertakariaren ondoren, eta atsekabeak pil-pilean jarraitu zuen hurrengo 25 urteetan.
1922an, Egiptok, Lehen Mundu Gerra hastean protektoratu britainiar izendatua izan zenak, independentzia formala lortu zuen, nahiz eta 1954ra arte britainiar Estatu bezero izaten jarraitu zuen. Britainiar tropak Egipton geratuta egon ziren 1936an Anglo-Egiptoar Ituna sinatu zen arte, honen bidez tropak erretiratu egingo zirela baina Suezko Kanalaren eremua okupatzen eta defendatzen jarraituko zutela adostu zen. Trukean, Egiptori Nazioen Elkartean sartzen lagundu zitzaion. Irak, 1920tik britainiar mandatua, Ligan sartu zen bere eskubidez, 1932an Britainia Handitik independizatu ondoren. Palestinan, Britainia Handiak arazo bat aurkitu zuen: arabiarren eta gero eta judu gehiagoren artean bitartekari lanak egitea. Balfourren deklarazioa, mandatuaren terminoetan sartu zenak, ezartzen zuen Palestinan herri juduarentzako bizileku nazional bat sortuko zela eta juduen immigrazioa baimenduko zela, potentziak zehaztuko zuen muga bateraino. Horrek gero eta gatazka handiagoa eragin zuen arabiarrekin, 1936an argi eta garbi matxinatu baitziren. 1930eko hamarkadan Alemaniarekiko gerra mehatxua areagotu ahala, Britainia Handiak arabiarren babesa aberri judua ezartzea baino garrantzitsuagoa zela iritzi zion, eta arabiarren aldeko jarrerara aldatu zen, juduen immigrazioa mugatuz eta, aldi berean, juduen matxinada eraginez.
1923ko Konferentzia Inperialean, Britainia Handiarekiko independentea zen kanpo-politika propioa ezartzeko Domeinuen eskubidea onartu zen. Aurreko urtean, Kanadak eta Hegoafrikak errefusatu egin zuten Britainiarrek Chanakeko krisia piztu zenean Domeinuei laguntza militarra eskatzea, eta Kanadak uko egin zion 1923ko Lausanako Itunari lotzeari. Irlandako Estatu Libreak eta Hegoafrikak egindako presioaren ondoren, 1926ko Konferentzia Inperialak 1926ko Balfour Adierazpena eman zuen, Domeinuak "Britainiar Inperioaren barruko komunitate autonomoek, estatusari dagokionez berdinak, inola ere ez elkarren menpekoak" zirela adieraziz, "Nazioen Mankomunitate Britainiar" baten barruan. 1931ko Westminsterko Estatutuak eduki juridikoa eman zion adierazpen horri. Kanada, Australia, Zeelanda Berria, Hegoafrikako Batasuna, Irlandako Estatu Askea eta Ternuako parlamentuak britainiar kontrol legegiletik independenteak ziren, britainiar legeak baliogabetu zitzaketen eta Britainia Handiak jada ezin zuen beraientzako legerik onartu haien baimenik gabe. Ternua 1933an itzuli zen estatus kolonialera, Depresio Handian finantza-zailtasunak zituela eta. 1937an, Irlandako Estatu Libreak konstituzio errepublikar bat onartu zuen eta Irlanda izena hartu zuen.
Bigarren Mundu Gerra
1939ko irailean Britainia Handiak Alemania naziaren aurkako gerra deklarazioa egin zuen. Deklarazioak Koroaren eta Indiaren koloniak barne hartzen zituen, baina ez zituen automatikoki Australia, Kanada, Zeelanda Berria, Ternua eta Hegoafrikako domeinuak konprometitzen. Guztiek laster deklaratu zioten gerra Alemaniari. Britainia Handiak Irlanda Commonwealth britainiarraren parte zela uste bazuen ere, Irlandak gerra osoan zehar legez neutral irautea erabaki zuen.