cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verter Recycling
Langileak
Epaitegian emaniko deklarazioen arabera, zenbait langile "esklaboen pare" bizi ziren zabortegiko instalazioetan: egunez zaborrarekin lan eginez, eta gauez zaintza-lanetan, txabola batean. Beste batzuek babes-materialik eta maskararik gabe lan egiten zuten, ez baitzen denentzako ekipamendu nahikorik egoten.
Inspekzioak
Baimendutako eremu osoa hamahiru hektareakoa bazen ere, zabortegiari emandako IBB-ak hektarea batera mugatzen zuen jarduteko eremua: «Zabortegia ustiatuko da bermatuz euri urek zuzenki eragin dezaketen gehieneko eremua ez izateko 10.000 metro koadro baino gehiago». Hau da, hektarea bat gehienez egon zitekeen hondakinak isurtzeko; baina, halere, enpresa sei-zazpi hektarea erabiltzen ari zen horretarako.
Adituek salatu dutenez, Zaldibarko zabortegian zeuden irregulartasunei aurre egiterako orduan Jaurlaritzak malguago jokatu zuen beste zabortegiekin baino: Bergarako Epele zabortegian, adibidez, arauak askoz ere zorrotzago betearazi izan dira; eta, Alderdi Popularraren arabera, antzerako zabortegiei buruzko 45 txostenekin alderatuz, Zaldibarrekoarekin askoz ere malguago jokatu zen arauak betearazteko orduan.
Ingurumen Sailak zenbait irregulartasunen berri bazuen: 2018an zabortegi horretan egoteko baimenik ez zuten 64.500 tona hondakin pilatu zirela, tartean hiri-hondakinak eta hondakin arriskutsuak; legez birbalorizatu behar diren materialak ez zirela berreskuratzen.
Kontabilitatea
2009an, Luzaro sozietate publikoak 500.000 eurotako mailegua egin zion Verter Recyclingi, Eusko Jaurlaritzaren onespenarekin.
Hasierako inbertsioa 10.000.000 eurotakoa izan zen. 2012 eta 2017 arteko kontabilitate balantzeek erakusten zutenez, enpresak ireki eta berehala eman zituen irabazi garbiak eta jabeentzako dibidenduak. 2017rako zorrak kitatuak zituzten, eta irabazi garbiak 8.570.000 eurotakoak ziren. 2018 eta 2019 urteetako kontabilitatea ez da oraindik aurkeztu, baina kontuan hartuta urte horietan betetze-erritmoa asko handitu zela (bilduak zituen hondakinen %43a) oso handiak izan zirela uste da.
Edonola ere, kontuak egiteko orduan, pentsatu behar da enpresak gastu handiak izan zituela zabortegia eraikitzeko, eta 8,35 milioi euroko kostua aurreikusten zuela zabortegia itxi ondorengo gastuetarako. Horretan ere negozio berezia baitira zabortegiak: hasieran egin behar izaten dute inbertsio handi bat, zabortegia ireki ahal izateko, baina, itxi ondoren, eskatzen dute beste inbertsio handi bat, zakarrak zigilatzeko eta zabortegia izandakoa estali, itxi eta ezkutatzeko.
Verterrek berehala eman zion buelta hasierako inbertsioari: 2011ko maiatzean lanean hasita, 2013rako hasia zegoen dibidenduak banatzen enpresaren jabeen artean. Ez da normalena: hasieran horren inbertsio handia eginda, eta neurri bereko maileguak hartuta, urte batzuk behar izaten dira negozioek beren altxortegian soberakinak sortzeko. Baina Verterrek, 2014an, 2015ean eta 2016an, urtero 405.768 euro banatu zituen dibidenduetan enpresaren jabeen artean. Eta 2013an, 202.883 euro. Urteko irabazi garbietatik ateratzen dira dibidenduak: enpresa batek irabaziak dauzkanean, erabaki dezake bere jabeen artean banatzea, edo kapitalizatzea.
2017an ez zituen dibidenduak banatu Verterrek, edo agirietan ez da halakorik agertzen behintzat, baina 2016an mugimendu bitxia egin zuen enpresak, eta, beharbada, horren eraginez izango zen: kapital funtsetik 1,8 milioi euro atera zituen. Agirietan ez da zehazten zertara joan zen diru hori; irabaziak daudenean, normalean, jabeen artean partitzeko egiten dira kapital murrizketak.
Irabazien dimentsioaz jabetzeko, argigarria da alderatzea 2017an enpresak deklaratutako irabazia (1.744.876 euro) eta Eusko Jaurlaritzak urte horretan "ekonomia zirkular, hondakinen kudeaketa eta aldaketa klimatiko" arlorako eginiko aurrekontua (1.900.000 euro).
Lunga lurmuturra
Lunga lurmuturra Guadalcanalgo iparraldeko itsasbazterreko lurmuturra da. Bertan Bigarren Mundu Gerrako itsas guda handia gertatu zen. Hantxe izan bereko aireportua zegoen, baina estatubatuarrek Henderson zelaia deitu zioten.
Bigarren Mundu Gerran, AEBetako itsas armadako eskolta hegazkin-ontzi baten izena izan zen.
1942ko abuztuaren 7an, 20.000 marine lehorreratu ziren bertako aireportua hartzeko, Japoniar Armada Inperiala amaitu baino lehen. Operazio horrekin hasi zen Guadalcanalgo kanpaina.
Ferdinand Bracke
Ferdinand Bracke (Hamme, 1939ko maiatzak 25) belgiar txirrindulari ohi bat da, profesionala 1962 eta 1978 artean. Erlojupean bikain moldatzen zen.
Sarri parte hartu zuen pistako txirrindularitza probetan, bost aldiz Belgikako jazarpen probako txapeldun eta espezialitate honetako munduko txapeldun beste hirutan izatea lortuz.
Errepideko txirrindularitzan, bere lorpenik handiena 1971ko Espainiako Itzulia irabazi izana da, Wilfried David bere herkidea eta Luis Ocaña espainiarraren aurretik, liderraren maillota zazpi egunez jantzi ondoren.
Bi etapa garaipenez gain, 1968ko Frantziako Tourra podiumean amaitu zuen, hirugarren postuan.
1967ko urriak 30ean Erroman orduaren errekorra gainditzea lortu zuen, 48 kilometro eta 93 metro egin ondoren, hala, 750 metrogatik zortzi urte iraun zuen Roger Rivièren errekorra gaindituz. Urte bete beranduago, Ole Ritterrek gainditu zuen Brackeren errekorra Mexikon.
Palmaresa
1962
1964
1965
1966
1967
1968
1970
1971
1972
1973
1974
1978
Urre Kosta Britainiarra
Urre Kosta Britainiarra (Colony of the Gold Coast) edo, besterik gabe, Urre Kosta, Gineako golkoan, Afrikako mendebaldean zegoen britainiar kolonia bat izan zen. 1957an independentzia lortu zuen, eta orduan Ghana izena hartu zuen.
Urre Kosta Britainiarra 1867an eratu zuten, gobernu britainiarrak Afrikako Merkatarien Konpainia desegin zuenean eta kostaldean zehar zituen lurraldeez jabetu zituenean. Europako beste herrialde batzuetako gainerako lurraldeez ere jabetu ziren, Urre Kosta Daniarra 1850ean eta Urre Kosta Herbeheretarra 1872an erantsiz. Gainera, ashantien lurraldeak, pixkanaka, britainiar kolonian sartu zituzten 1822 eta 1900 bitartean, inperio europarraren eta Afrikako erresumaren arteko gerra batzuen ondoren. 1901erako, Urrezko Kostaren lurralde osoa britainiarren esku zegoen, bere erresuma eta tribu bateratuekin administrazio beraren pean.
Arkitrabe
Estalki lauko arkitekturan funtsezko elementua da, sistema arkitrabatuko arkitekturari izena ematen diola. Greziar arkitektura klasikoa eta bere aurrekaria, egear arkitektura, egitura arkitrabatuen adibide tipikoak dira, lehenago, eraikin monumental egiptoarrak ere, estalki lau edo ateburudunekin eraiki ziren arren.
Vili
Vili, eskandinaviar mitologian, Æsir jainkoetako bat zen, Odin eta Veren anaia eta Bestla eta Borren semea. Ezaguna, gizateriari emozioak eta adimena eman izanagatik. Loki jainkoaren arabera, Lokasennan, Odinen emazte zen Friggez maitemindua zegoen.
Völuspan, lehen gizona izan zen Asken eta lehen emakumea izan zen Emblaren sorreran, Hœnir eta Lóðurren laguntza jaso zuen Odinek. Gylfagginingen, hauek, Vili eta Vegatik ordeztuak dira. Snorri Sturluson idazle islandiarrak Völuspa ezagutzen zuenez, litekeena da Hœnir, Vilirentzako beste izen bat izatea.
Kop
KOP hardcore-punk estiloko Kataluniako musika talde bat da. 1998an sortu zen Speereth taldearen errautsetatik. Talde hartako hiruk sortu zuten proiektua, Juanra, Josep eta Txero kideek. KOP taldearen letrek kritika soziala eta politika lantzen dituzte, hiru hizkuntzatan: euskaraz, katalanez eta gaztelaniaz.
Taldearen historia
2001eko urriaren 10ean, Fermin Muguruzarekin batera Bartzelonako Razzmatazz aretoan zuten kontzertua baina egun batzuk lehenago, komunikabide batzuek poliziak taldeko abeslariak atxilotzeko agindua zuela zabaldu zuten; ETAko Bartzelona komandoari laguntza ematea egotzita. Ziotenez Juanrak Pedro Varela Europa liburudendako agintari eta CEDADE mugimendu neonaziaren liderrari buruzko informazioa erraztu zion ETAri. Kontzertua ez zen bertan behera geratu beste abeslari batzuei esker, nahiz eta Juanra desagerturik egon.
2002ko urtarrilean Juanra Herbehereetan atxilotu zuten eta Vughteko(Herbehereak) segurtasun handiko espetxean sartu zuten, non isolamendu egoera ezarri zioten Gobernu Espainolak bere estradizioa eskatzen zuen bitartean. 5 urtetara kondenatu zuten ETA ri laguntzea leporatuta. 2003ko urrian Espainiara estraditatu zuten Hagan eginiko epaiketa luze baten ondoren. 2007ko maiatzean libre geratu zen.
Juanraren askapenaren ostean, 2007 an, taldeak diska berria atera zuen, Nostrat. Lan hau bi zatitan banatzen da: lehenengoa taldearen abesti berriez osatua dago, Juanraren letrekin eta Kuraia taldeko Lucifersaporen ahotsekin, eta bigarren zatia taldearen abesti zaharrek osatzen dute, Boikot, Banda Bassotti, Berri Txarrak, HHH eta Obrint Pas taldeek jotako bertsioek.
1944ko uztailaren 20ko atentatua
Konspirazioa
Claus von Stauffenberg eta beste konspiratzaile batzuek Adolf Hitler Führerra hiltzen saiatu ziren, Rastenburg-etik hurbil, Ekialdeko Prusian zeukan koartel nagusian. Valkiria operazioaren izena, hasiera batean konspirazioaren zati bati buruzkoa zen, gertaera osoari lotu zaio.
Hiltzeko saiakeraren itxurazko helburua zen Alemaniaren eta haren indar armatuen kontrol politikoa kentzea Alderdi Naziaei eta SS indarrei, eta bakea egitea mendebaldeko aliatuekin ahalik eta azkarren. Konspiratzaileen bake-ekimenen xehetasunak ezezagunak dira oraindik ere, baina eskaera ez oso errealistak zerabiltzaten asmoetan, Alemaniak Europan kontrolatzen lurralde zabala berresteko.
Hilketa-saiakerari estatu-kolpe militarrak jarraitu behar zion, baina lehenak huts eginik, bigarren fasea abiatu egin zen arren, horrek ere porrot egin zuen ordu batzuen buruan. Ondorengo asteetan 7.000 pertsona baino gehiago atxilotu zituen Gestapok, eta 4.980 exekutatu zituzten.
Vallon-en-Sully
Vallon-en-Sully Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vallon-en-Sully udalerrian erroldatutako biztanleak 1.717 ziren. Familiak 751 ziren, horien artean 246 pertsona bakarrekoak ziren (103 bakarrik bizi ziren gizonak eta 143 bakarrik bizi ziren emakumeak), 262 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 171 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 72 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Nuporanga
Nuporanga Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Vallon-en-Sully
Etxebizitza
2007an 928 etxebizitza zeuden, 763 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 64 bigarren erresidentzia ziren eta 101 hutsik zeuden. 839 etxeak ziren eta 87 apartamentuak ziren. 763 etxebizitza nagusietatik 514 bere jabearen bizilekua ziren, 218 alokairuan okupaturik zeuden eta 32 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 58 etxek bi zituzten, 163 etxek hiru zituzten, 244 etxek lau zituzten eta 292 etxek bost zituzten. 599 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 369 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 271 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 921 ziren, horien artean 639 aktiboak ziren eta 282 inaktiboak ziren. 639 pertsona aktiboetatik 548 lanean zeuden (293 gizon eta 255 emakume) eta 91 langabezian zeuden (44 gizon eta 47 emakume). 282 pertsona inaktiboetatik 112 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 101 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 83 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 15 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 29 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 4 banku bulegoak, 2 funerariak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 igeltseroa, 3 margolariak, 3 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 3 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 8 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 2 liburu dendak, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Vallon-en-Sully udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.984 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1  eta anbulantzia 1  bat zegoen.
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen. Vallon-en-Sully udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 247 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Irlandako historia
Irlandako historia Historiaurrean hasten da.
Historiaurrea
Irlandako lehenbiziko jatorrizko biztanleak Mesolito garaian ehiztari-biltzaileak ziren eta harrizko lanabesak erabiltzen zituzten. K. a. 3000. mendean Brontze Arora iragan ziren, aleak erein, abereak hezitu eta brontzezko armak, lanabesak eta bitxiak landu ohi zituztelari. K. a. 2000. mendean, harrizko santutegi eta hilobi handiak eraiki zituzten (megalitismoa), gaur egun ere uhartea osoan ikusgai daudelarik. Irlandar mitologiaren arabera garai honetako uharteko lehenbiziko biztanleak Fir Bolg jendea edo herria omen ziren. Haietaz gaur egun ezer gutxi dakigu.
Antzinaroa
K. a. 1600 urtetik aurrera uharteak Europatik iritsitako zelta herrien hainbat etorrera edo olakada ezberdin jasan zituen, haietako azkena gael herria izan zelarik, hauek eurekin aitzinirlandera erkarri zuten, gaur egungo irlanderaren arbasoa. Irlandako uhartea latinez Hibernia izena jaso zuen.
Gael herriaren latinezko izena Scoti edo Scotti zen, hots, eskotoak, hauek aurrerago eta jada IV. eta V. mendean gaur egungo Eskoziako mendebaldeko kostaldea konkistatu eta herrialdera euren izena emango zioten. Izaren ere, eskotoen konkista aurretik Eskoian piktoak bizi ziren eta erromatarrek latinez Caledonia deiten zuten, hots, Kaledonia. Bide batez, eskotoek Eskoziako mendebaldeko kostaldean Dál Riata erresuma sortu zuten, aldiz Eskoziako ekialdean piktoak matendu zirelarik.
Zeltek uhartea politikoki lau erresumatan banatu zuten: Leinster, Munster, Ulster eta Connacht. Zelten etorrera aurretik uhartea Túath edo erresuma txiki ugaritan banaturik zegoen, denera garai hartako uharteko 500.000 inguru biztanleak 150 Tuath edo erresumetan banaturik zeudelarik. Denen nagusi Irlandako Errege Nagusia zen (Ard Rí na hÉireann). Historialari gehienen arabera Errege Nagusia tituluaren zerrenda egitura sasi-historiko batean VIII. mendea garatu omen zen, bertan agertzen diren lehenbiziko Errege Nagusiak K. a. II. mendean kondairazko izaera erregeekin hasi eta mendeetan aurrera errege historikoekin nahasten delarik. Mende askotan Irlandako Errege Nagusia ohorezko titulua besterik ez zen izan, Errege Nagusia eta gainontzeko probintzietako erregeen arteko lege eraginik gabe, nahiz eta probintzietako errege horiek Irlandako Errege Nagusia onartu. Egoera hau jada praktikan Irlanda osoko erregea izan zen Brian Borurekin aldatu zen.
Ordutik aurrera eta 1172. urtean Irlandako normandar inbasioa jazo arte, hainbat erregeek zorte gehiago edo gutxiagorekin Errege Nagusi kargu horretan mantendu ziren. Errege horien artean nabarmenenak honako hauek izan ziren: Turlough O'Brien, Muirchertach O' Brien, Diarmait Mac Mail na mBo, Turlough O'Connor, Muirchertach mac Loughlin eta Rory O´Connor, amaierako hau azken Irlandako Errege Nagusia izan zelarik.
Antzinaroan Irlanda osoa paganismoan murgildurik bizi izan zen. Egoera hau IV. mendean aldatu zen, Galestik itsaslpur eskoto edo irlandarrek Irlandara bahituta ekarri eta esklabo gisa saldu zuten San Patriziok herrialde hartako kristautze prozesuari ekin baitzion, horretarako lehenbiziko errege familietako kideak bataiatu eta kristautuz gain, fraideen eskola eta monasterioen sorkuntzan jardun zuen, ondorioz latina ere sartu zelarik. Berehala, Irlanda osoki kristautuaz gain, Erdi Aroko kristautasun eta kulturaren gune garrantzitsua bihurtu zen, Europan irlandar fraideek ospe handia bereganatu izateaz gain, Irlandako uharteak Santuen eta Jakintsuen Uhartea ("The Island of Saints and Scholars") ezizena bereganatu zuen.
Halere, kultura honen ondarearen zati handi bat IX. eta X. mendeetako bikingoen erasoaldietan suntsitu edo galdu zen, guregana iristea lortu duen antzinako irlandar kultura kristau horren adibide nabarmenetako bat Kellseko liburua litzateke.
Erdi Aroa
X. mendean, Brian Boru erresuma txiki bateko errege zen, inguruko erresuma handiagoak bereganatuz joan eta azkenik Irlandako hegoaldeko errege boteretsuena bilakatu zen arte. Baina Irlandaren ekialdean zegoen Leinster erresumako Máel Mórda mac Murchada erregeak hura ikusirik, Dublingo Sigtrygg Silkbeard bikingo erregearekin akordio batetara ailegatu, eta biek Orkadak eta Man Uharteko bikingoen laguntza jasoz Brian Boru erregearen aurka egin zuten. 1014ko apirilaren 23an bi gudarosteak Clontarfeko guduan borrokatu eta irlandarren garaipena jazo zen. Gudu hartan Brian Boru erregea hil eta heroi bilakatu zen.
Normandiar eta ingelesen inbasioak
1169ko maiatzaren 1ean Irlandako historia behin betiko aldatuko zuen gertakari bat jazo zen: normandiar-galestar zaldun eta seiehun gerlariez osaturiko espedizio bat Galesko hego-mendebaldeko Pembroke udalerrian itsasoratu eta Wexfordeko konderrian dagoen Bannow Strand kokalekuan lehorreratu zen. Guzti hauen buruzagi nagusia Richard de Clare Strongbow zen, ezizena arkulari gisa zuen trebeziarengatik irabazia zuen. Aurretik Normandiar gerlari hauei Leinstergo erregea zen Dermot Mac Murroughek beste erresumetako erregeekin zituen gatazketan lagunduko ziotelako ustetan deitu omen zituen, honela inbasio honekin Normandiar Aroa izenekoari hasiera eman zitzaion.
1166an Breifneko Tighearnán Ua Ruairc buruzagiarekin borrokatu ostean Mac Morrough erregeak Frantziako Anjou eskualdera ihes egin zuen, han Angevinar erregea zen Henrike II.aren laguntza lortzeko asmoz. 1171an Henrike II.a Irlandara ailegatu zen, aurreko espedizioaren egoera orokorra gainbegiratzeko xedez. Bere kontrolpetik at hedatzen zihoan inbasioaren gain bere errege autoritatea ezarri nahi zuen. Azkenik Henrike II.ak Strongbow eta Normandiar-Galestar buruzagiak bere errege nagusitzaren menpe jarri eta horretaz gain irlandar errege ugarik jaun nagusitzat onar zezaten ere lortu zuen, hau 1175eko Windsorreko Akordioan berretsi zelarik.
1155ean Adrian IV.a aita santuak argitaratutako Laudabiliter buldaren bidez inbasio hau legitimatu egin zen. Bulda honek Henrike II.a oraindik gehiago kemendu eta Irlanda osoaren jabetza lortzeko saiakerara bultzarazi zuen, horretarako Irlandako Elizaren ekonomia eta administrazio sistema berrantolatu eta Erromako Elizaren barnean jartzen saiatu zen.
Batasuna Erresuma Batuarekin
1542an Henrike VIII.a Ingalaterrakoak Irlandako errege titulua birsortu zuen. XVI. mendearen azken aldera, Tudortarren Irlandako konkistak bultzaturik Ingalaterrako legeen berrindartzea eta hedatzea jazo zen. XVII. mendean Bederatzi Urtetako Gerra, Abenturazaleen Akta eta Kondeen Ihesaren ondorioz konkista hura egonkortu egin zen, honi Ulsterko eskoziar eta ingelesen kolonizazio eraginkorrak ere gehitu behar zitzaizkion.
1649-1653 bitartean Oliver Cromwell ingeles agintariak katolikoak menperatzeko asmoz Irlandan sekulako sarraskiak burutu zituen. Drogheda, Derry, Wexford, Waterford, Duncannon, New Ross, Carlow, Kilkenny, Clonmel, Limerick eta Galway hiriak konkistatu eta irlandar ugari hil zituztelarik.
XVIII. mendearen amaiera aldera Irlandar errepublikanismoa sortu zen, bere buruzagi nabarmenenak Theobald Wolfe Tone, James Napper Tandy eta Thomas Russell izan zirelarik. 1798an Irlandar Batuen Elkarteak Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra eta Frantziako Iraultzan oinarriturik 1798ko Irlandako matxinada antolatu zuten, baina ingelesek segituan zapuztu zuten.
1800eko Batasun Agiriaren ondorioz Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresumaren arteko batasuna eman zen, 1801eko urtarrilaren 1tik 1922ko abenduaren 6ra bitartean Irlandako uhartea Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuaren zati izan zelarik.
XIX. mendearen lehen erdialdean irlandarrak nagusiki patataz elikatu ohi ziren. 1845 eta 1849 bitartean. Irlandako patata uztak parasito plaga bat jasan eta Irlandako Gosete Handia jazo zen. Aurretik nahiko txiroa izan eta patata oinarrizko elikagaitzat zuen biztanleriarentzako sekulako jipoia suposatu zuen, ondorioz jende asko gosez hil, asko etxe edo jabetzarik gabe gelditu ziren, eta bide bazterretan nora ezean zebiltzan. Irlandar ugarik AEBetara, Ingalaterrara, Australiara eta Eskoziara emigratu behar izan zuten.
1845. urtearen Irlanda osoan 8 milioi pertsona bizi ziren, gosetea, heriotza eta emigrazioaren ondorioz 1849. urtearen amaierako biztanleria 4,5 milioira murriztu zela kalkulatu da. 1848an Irlandako uharte osoan 8 milioi pasatxo biztanle bizi baldin baziren, 2009an 6.300.000 biztanle bizi ziren, hortaz, gaur egun oraindik ere Irlandak ezin izan du XIX. mendean zuen biztanleri kopurua berreskuratu izan. Europa mailan gaur egun XIX. mendean baino biztanleria gutxiago duen herrialde bakarra delarik.
Bestalde, Irlandako Gosete Handiak biztanlerian ez ezik irlandar kulturan eta bereziki irlanderan sekulako eragina izan zuen. Goseteak usadioz irlandera hiztunen eremua eta nekazaritza eremua zen Irlandako mendebaldea oso modu berezian zigortu zuenez, irlandera hiztun asko hil edota atzerrira emigratu zuten. Honela, berez politikoki eta administratiboki aski zokoratua zegoen irlandera, hiztun kopuru aldetik ere asko murriztu zelarik, honela irlandera gaur egun ezagutzen dugun Gaeltacht eremura mugatu zen, uhartearen eremu gehienean ingelesa nagusitu zelarik.
Gaeleraren edo irlanderaren hiztun guztiak (elebakarrak eta elebidunak barne hartuta) 1841an lau milioi ziren, 1851erako kopuru hori 1,7 milioira jaitsi zen, 1901an 641.142 hiztunera, 1911n 527.000ra (elebakar eta elebidun guztiak barne).
1848ko Irlandako matxinada antolatu zen, baina ingelesek berriz ere bortizki eta berehala zanpatu zuten. Matxinatu gehienak Australiara betiko preso atzerriratu zituztelarik.
Garai honetan zehar, Daniel O'Connell politikariak katolikoen eskubideak modu baketsuan defendatzeko kanpaina bati ekion zion. Ondore, Charles Stewart Parnell protestantea eta irlandar nazionalistak biztanleri guztiaren eskubide berdintasuna eta Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko banaketaren alde lan egin zuen.
1982an Charles Stewart Parnell irlandar nazionalistak Irlandako Alderdi Parlamentarioa sortu zuen. Garai honetako alderdi nazionalista garrantzitsuena izan zena.
1884ko azaroaren 1an Micheal Cusack irakasleak Elkarte Atletiko Gaeliko sortu zuen, irlandar herri kirolak zuzpertu eta irlandar izaera mantendu asmoz. Elkarte honek etorkizunean sekulako garrantzia izan du, batez ere gaur egun Irlanda osoan futbol gaeliko eta hurling kirolek duten ospea elkarte horri zor baitiote.
1893ko uztailaren 31an Dublin hiriburuan Conradh na Gaeilge elkartea sortu zen, bere helburu nagusia desagertuz zihoan Irlandako gaelera biziraun eta bultzatzea izan delarik.
Banaketa
XIX. mendearen hasieratik, Irlandako biztanle gehienek Gutxieneko Autogobernua (Home rule) eskatzen zuten. Irlandako Alderdi Parlamentarioak, ideia horri jarraiki, Londresko Komunen Ganberan zuen giltza politikoa izateko aukera erabiltzen zuen helburu hori lortzeko. 1886 eta 1893an autogobernu proiektu bi onartu ziren arren, Lorden Ganberan atzera bota ziren. 1911n Erresuma Batuko Alderdi Liberalak bultzatutako erreforma parlamentarioaren ondorioz, Lorden Ganberak boterea galdu zuen Komunen Ganberaren aurrean. Horrek irlandar autogobernurako aukerak areagotu zituen.
Hala ere, Irlandan autogobernuaren aurka unionista asko oldartu ziren. Ulster eskualdearen izaera britainiarra azpimarratzen zuten. Unionista gehienak Iparraldean zeuden, nahiz eta Dublinen eta hiri garrantzitsuenetan nolabaiteko pisua ere bazuten. XX. mendearen hasieran Belfast Irlanda osoko hiri garrantzitsuena bihurtu zen, bai biztanleriari zegokionez, baita jarduera ekonomikoari zegokionez ere. Bertan katolikoak (orokorrean irlandar abertzale izateko joera gehiago dutenak) mendebaldeko auzoetan kontzentratuta bizi eta gutxiengoa ziren, batez ere Falls Road auzoan.
1912an Komunen Ganberak autogobernu proiektua onartu zuen (Hirugarren Home Rule proiektua), Lorden Ganberak ahal izan zuen beste murriztu arren. 1914an Ulsterreko 4 konderriri baimena eman zitzaien proiektu horretan sartu edo ez erabakitzeko. Gatazka horretako bi bandoek talde armatuak sortu zituzten: Ulster Volunteer Force unionista eta Irish Volunteers nazionalista. Hala ere, Lehenengo Mundu Gerran sektore biek bat egin zuten Britainiar Inperioa babestuz.
1916an irlandar abertzaleek Britainia Handiaren aurkako Pazko Matxinada edo Altxamendua burutu zuten, nagusiki Dublin hiriburuan, baina baita beste hainbat hirietan ere. Gertakari garrantzitsu honen antolatzaileak Irlandar Anaitasun Errepublikarra, Irlandako Hiritarren Armada eta Cumann na mBan erakundeak izan ziren.
Irlandako independentzia
1919-1922 bitartean Irlandar Independentzia Gerra jazo zen, bertan Michael Collinsen Irlandako Armada Errepublikarra (IRA) eta Britainiar Armada elkarren artean borrokatu ziren, tartean Black and Tans taldeak uharte osoan izua hedatu zuelarik.
Azkenik, 1921an Itun anglo-irlandarra sinatu eta Irlandaren banaketa eman zen, alde batetik Irlandako Estatu Askea izeneko estatu independientea eta beste aldetik Ipar Irlanda sortu zirelarik. Honek Irlandar errepublikanismoan ere banaketa sakona eragin zuen, alde batetik akordioaren aldekoak eta bestetik akordioaren aurkakoak agertu zirelarik, ondorioz Irlandako Gerra Zibila piztu zen, gaztazka hura ituna edo akordioaren aldekoek irabazi zutelarik.
Irlandako Errepublika
2014ko abenduaren 3an jakin zenez, Londres salatuko zuen Irlandak, torturen kontuagatik.
Batzoki
Batzoki EAJren egoitzek jasotzen duten izena da.
1894ko uztailaren 14an, Sabin Aranak lehen batzokia inaguratu zuen, Bilboko Korreo kalean Euzkeldun Batzokija sortu zuenean. Egun hartan, Ziriako Iturri bazkide zaharrenak ikurrina jaso zuen, Arana anaiek Bizkaia independenterako diseinaturiko bandera hasiera batean, gero Euskal Herri osorako zabaldu bazen ere.
Flatiron Building
Flatiron Building, eraiki zenean Fuller Building, New Yorkeko Manhattanen dagoen etxe orratz bat da. Hiruki forma du, 22 solairu eta 86,9 metroko altuera. Eraikinaren egitura altzairuzkoa da. Bosgarren Etorbidean dago, 175. zenbakian, eta bere barrutiari izena ematen dio, Flatiron District. Daniel Burnhamek eta Frederick Dinkelbergek diseinatu zuten, eta 1902an amaitu zutenean hiriko eraikinik altuenetako bat izan zen. 14. kalearen iparraldean zegoen bi etxe orratzetako bat zen, kale bat ekialderago dago Metropolitan Life Insurance Company Towerrekin batera. Eraikina Bosgarren Etorbideak, Broadwayk eta East 22. Kaleak sortzen duten hiruko formako bloke batean dago. Eraikinak antzinako arropa-lisagailu baten itxura dauka, eta hortik datorkio "Flatiron" izena.
Eraikina etxe-orratzik paradigmatikoenetako bat da, "New Yorkeko ikur nabarmena". Hegoaldean Madison Squareren amaiera ezartzen du eta iparraldean Ladies' Mile Barruti Historikoa. 1966an New Yorkeko eraikin historiko izendatu zuten, 1979an AEBko leku historikoen erregistroan sartu zen eta 1989an National Historic Landmark erregistroan sartu zen.
Arkitektura
Beaux-Arts estiloko eraikin hau Chicagoko Daniel Burnham-ek diseinatu zuen. Estilo klasikoko zutabe greko baten antzera, eraikinaren fatxada, kareharri-koloreko terrakota arkitektonikozkoa, hiru zati horizontaletan banatuta dago.
Eraikinak daukan izkina biribilduan, eraikinaren zabalera soil-soilik 2 metrokoa da. Hogeita bi solairu dauzka, eta, nahiz eta sarritan Manhattanen zutik dirauen etxe orratzik zaharrena dela esaten den, egiazki Park Row Building (1899) zaharragoa da, bai eta altuagoa ere.
New Yorkeko Flatiron Building ez da tankera honetako lehenbiziko eraikina. Arropa-lisagailu baten forma duen hirugarren eraikina da (lehenbizikoa Torontoko Gooderham Building da, 1892an eraikia, eta bigarrena, Atlantan 1897an eraikitako beste bat). Baina bi eraikin horiek txikiagoak dira New Yorkeko Flatiron Building baino.
Eraikinak izandako oihartzuna
Eraikina egin zutenean, bere izen ofiziala "Fuller Building" izan zen, George A. Fuller-en omenez, eraikina finantzatu zuen konpainiaren fundatzailea, eraikina egin baino bi urte lehenago hil zena. Esan bezala, eraikina "Flatiron Building" gisa ezagun egin zen, hain zuzen, eraiki zeneko orubearen formak baldintzaturik arropa-lisagailu ("flat iron") baten antza zeukalako.
Eraikina berehala oso ezagun egin zen New Yorkeko biztanleen artean. Apustuak egin ohi zituzten, eraikinaren hondakinak noraino eroriko, haize-bolada batek jo eta lurreraino botatzen zuenean. Kontua da, dena den, gaur egun oraindik ere zutik dirauela.
XX. mendearen hasieran, eraikin honen inguruan haize-korronte bortitz samarrak sortzen ziren, gune honetan zenbait kale gurutzatzeak "haize-tunel" efektua eragiten zuelako. Horrela, ba, haizeak emakumeei garai hartako gona luzeak altxatzen zizkien, orkatilak agerian utziz, eta gizon ugari biltzen omen zen inguru hauetan, horrelako ikuskizuna ez galtzeko.
Flatiron Building gaur egun
1989an National Historic Landmark izendatu zuten (eraikin, toki, egitura, objektu edo distritu bati Estatu Batuetako Gobernuak ematen dion izendapena, duen balio historikoa aintzat harturik). Baina ez da ahaztu behar bulego-erabilerari eusten diola gaur egun ere. Laster zenbait argitaletxeren egoitza nagusia izango da.
Spiderman-en filmetan Daily Bugle egunkariak bere bulegoak zeuzkan eraikina balitz bezala agertzen zen. Telebistako iragarkietan eta dokumentaletan ere maiz ikusten da, New Yorkeko ikur bereizgarri gisa.
Nyotaimori
Nyotaimori (女体盛り), batzuetan ere gorputz sushia, sashimi edo sushi emakume baten gainean jatearen ekintza da. Emakumea, normalean, biluzik edo ia biluzik dago. Gizonezko bertsioa ere badago, nantaimori (男体盛り). Sitofiliarekin lotutako praktika hau jatorriz ohitura japoniarra da; Ishikawa Prefekturan hasi omen zen. Azken urteetan hedabideetan zabaltze handia izan du eta, ondorioz, ohitura mundu osoan zabaldu da. Horrela eskainitako sushiaren tenperatura gorputzarena da.
Prozedura
Sushia aurkezteko azpila izan aurretik, pertsona denbora luze etzanda mugitu gabe egoteko ondo prestatuta egon behar du. Hori gutxi balitz, gainera, janari hotza larruaren gainean edukitzeko ohituta egon behar du. Gorputza, bestetik, prestatu behar da, ilea kenduta; depilazioa ezinbestekoa da. Japonian, bestetik, pubis-ilea erakustea ekintza sexualtzat hartzen da.
Janaria atera baino lehen gizona zein emakumea ondo garbitu behar da. Bainuan xaboi berezia erabili beharko du, usairik gabekoa. Bainuaren bukaera ur hotzez egin behar du, larruaren tenperatua zertxobait jaisteko. Estatu batzuetan, osasuna dela eta, janariaren azpian plastikoa jarri behar da.
Ohitura munduan
Herrialde askotan aktibitatea legala da. Dena dela, badira salbuespenak, esaterako Txina. Herrialde oso kontserbadoreetan ez dago ondo ikusita. Nyotaimori Europan, Argentina eta Ameriketako Estatu Batuetan zabaldu da. Euskal Herrian ere badira zeremonia hori eskaintzen duten enpresak. Emakundek praktika honen aurkako salaketak jaso ditu.
Sabin Etxea
Sabin Etxea Bizkaiko Bilbo hiriburuan dagoen eraikin bat da. Gaur egun EAJ alderdiaren egoitza nagusia eta Sabino Arana Fundazioaren egoitza ere bada. Historikoki, Sabin Aranaren jaiotetxeko orubean altxatzen da, eta hortik datorkio izena. Jatorrizko eraikina 1960an eraitsi zen, Francoren diktadurako funtzionarioen aginduz.
Typhlacontias
Typhlacontias Scincidae familiako narrasti generoa da. Afrikako hegoaldean aurki daiteke.
Sabin Etxea
Kokalekua
Abando auzoko Albia lorategian dago, Bilboko Justizia Jauregia, San Bizente eliza eta Kafe Antzokiaren artean, eta Sota-Aznar bulegoen eraikinetik hurbil.
Historia
Aranatarren etxea egungo Sabin Etxearen orubean zegoen, Sabin Arana Goiriren familiaren etxea izan zen. 1857. urtean eraikiarazi zuen Sabin Aranaren aitak, Santiago Arana ontzigile ezagunak, Ibañez de Bilbao kaleko 10 zenbakian, Albia plazaren alboan. Garai hartan, ez zegoen Bilboko udalerrian, Abandon baizik (Abandoko errepublikan).
Bertan eman zituen Sabin Aranak haurtzaroaren eta gaztaroaren zati handi bat. 1931n, Eusko Alderdi Jeltzaleak Batzoki bihurtu zuen etxea, sinbologia handiz jantzita baitzegoen. Etxea euskal abertzaletasunaren ekitaldi eta mobilizazioen gune erreferentzial bihurtu zen. 1937ko udan, berriz, Bilbo espainiar kolpisten eskuetan erori zenean, okupatzaileek Falange Española erakunde faxistaren egoitza bihurtu zuten. Fatxadan uztarria eta geziak jarri ziren erakusgai nabarmen.
Hurrengo urteetan, Francoren erregimenak Bilboko haurren elikadura eta berreziketarako zentro bihurtu zuten: Auxilio Social delako erakundea. Hogei urte baino lehen, ordea, sinbolismo handiko eraikina eraisteko plana egin zuen Genaro Riestra Bizkaiko gobernadore zibil falangistak, baina horretarako zailtasunak zirela eta, bertan behera geratu zen egitasmoa urte batzuetan.
Haren ondorengoak, ordea, Jose Macian Perezek, etxea eraistea agindu zuen 1960ko abenduan. Bota bitartean eta ondoren, Guardia Zibilaren lerro bat jarri zuen eraikineko aurriak inguratzen, inork oroigarritzat ezer har ez zezan. Plana zen etxearen hondakinak urrunera, itsasora bota eta desagerraraztea. Hartara, guztiz desagerrarazi nahi zen sinbolismo handiko eraikina.
Haatik, hori egitea garestiegia zen, eta azken erabakia izan zen etxearen aztarnak Larraskituko zabortegira bota eta haiek txiki-txiki egitea. Gabriel Aresti, aldamenean bizi baitzen, etxearen eraistearen zuzeneko lekukoa izan zen eta, urte gutxiren buruan Baionan eman hitzaldian, azaldu zuen biziki hunkitu zuela.
Hurrengo urteetan, esparru itxi huts bat izan zen, hesiz inguratua. 1967ko urtarrilean, Bilboko Merkataritza, Industria eta Nabigazio Ganbera Ofizialak bereganatu zuen orubea, eta horrek, berriz, PRODISA eraikuntza enpresari saldu. Eraikin bat bertan altxatzeko asmoa zebilen airean. Enpresa sustatzaileak, ordea, dudak azaldu zituen, euskal abertzaleek etorkizunean beretzat erreklamatuko ote zuten, eta bertan behera geratu zen egitasmoa. Diktaduraren amaierarekin batera, Luis M. Retolaza Ibarguengoitia PRODISAren ordezkariak konpainia hori desegin eta orubea EAJren eskuetan geratu zen 1979ko abuztuan, Sabin Arana Fundazioaren arabera.
Indarrean jarri ziren bertan eraikin bat altxatzeko planak. 1988an Sabin Arana Fundazioa sortu zen, bere webgunearen arabera, eta berak sustatu zuen Aranatarren etxea nolabait berreraikitzeko asmoa. 1988an bertan, Koldo Eguren Zendoia arkitektoaren proiektuari jarraituz, Sabin Etxea berria eraikitzen hasi zen, eta 1992an gauzatu ahal izan zen, garajeak eta beste instalazio batzuk 1995ean inauguratu ziren arren. Eraikinaren barneko balkoian antzinako etxeak zuen benetako baranda ikus dezakegu oraindik.
Santarém (Pará)
Santarém Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Valle de Valdelaguna
Valle de Valdelaguna Burgosko udalerria da, Sierra de la Demanda eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 210 biztanle zituen.
Samuel Beckett
Samuel Barclay Beckett (Dublin, 1906ko apirilaren 13a – Paris, 1989ko abenduaren 22a) irlandar idazle, kritikari eta olerkaria izan zen. XX. mendeko esperimentalismo literarioaren ordezkari garrantzitsuenetakoen artean dago, batez ere modernismo anglosaxoiaren barnean. Absurduaren antzerkiko oinarrizko idazlea izan zen. Ingelesez eta frantsesez idatzi zuen, eta James Joyce idazlearen laguntzaile eta ondorengoa izan zen. Haren lanik ezagunena Godoten esperoan izan zen. 1969ko Literaturako Nobel Saria irabazi zuen, «bere idazkerarengatik, nobela eta dramaren moduak berrituz, gizon modernoaren txirotasun modernoa oinarritzat hartuz handitasuna lortzen duelako».
Becketten lana funtsez iluna da eta, zenbait interpretazioren arabera, gizakion baldintzarekiko sakonki pesimista (nihilista ere bai). Horrekin batera, denbora igaro ahala, haren liburuak gero eta kriptiko eta laburragoak izan ziren. Halere, Becketten ezezkortasun edo pesimismoa bere umore-zentzuaren bidez epelduz doa, beltz eta zekenera.
Bizitza eta obrak
1906an Dublinen jaio zen, eta Trinity College ospetsuan ikasi zuen. Irakurzale amorratua, gaztetatik Dante eta literatura frantsesa, Proust bereziki, miretsi zituen.
1928an bere bizitzaren norabidea baldintzatuko zuen erabakia hartu zuen, eta Parisera joan zen, École normale supérieuren ingeles-irakasle aritzera. Han ezagutu zituen Alfred Péron eta James Joyce, eta azken horren Finnegan's Wake eleberriaren Anna Livia Plurabelle zatia itzultzeari ekin zion Yvan Goll, Eugene Jolas eta beste batzuekin. Joycek Becketten bilakaera narratiboan izan duen itzala hasierako narrazio-lanetan handia izanik ere, helburu eta poetika desberdinez idazten duten idazleak dira azkenean. Ulises eleberriaren sortzailea hitzen manipulatzaile aparta zen; Beckettek hitzen mugak ezabatu nahi ditu. Lehenengoa hizkuntzaren ahalmen estilistikoen ikerlari onenetakoa bilakatu zen; Beckettek hizkuntzaren beraren ahulezia eta ezintasunekin egin zuen topo.
1929an argitara eman zuen ''Dante... Bruno. Vico.. Joyce saiakera, bere ondorengo lan batzuetan -adibidez, More pricks than kicks («Ziztada gehiago kolpeak baino») edo Echo's hots and other precipitates'' («Ekoren hezurrak eta beste hauspeakin batzuk») kausi daitekeen Belacqua-ren sorburua da. Urtebete geroagokoa da, 1931koa hain zuzen, Prousti buruz argitara eman den saiakerarik interesgarrienetakoa. Saiakera honetan bere obran garrantzi handia izango duten hiru alderdi garrantzitsu aztertzen ditu Beckettek: oroitzapenaren mekanismoaren garrantzia (Prousten Madeleine famatua), lehenengo pertsonan idaztearen ezintasuna eta artista modernoaren miseria.
Saiakera bikain haien ostean, Becketten unibertso literarioa sendotuz eta aberastuz joan zen. Heziketa-urteak deitu zaizkien lehenengo urte horietan, narraziozko nahiz beste generoetako lanak eman zituen argitara. Haien artean lehenengoetakoa 1930ean kaleratu zuen Whoroscope liburua. Hartan, idazle irlandarraren obretan maiz aurkituko den sarkasmoa edo heriotzaren gaiak eragindako obsesioa kausi daitezke.
1934an More Pricks than Kicks narrazio-liburua argitaratu zuen. Izenburu probokatzaileaz gainera, pertsonaia baztertuak eta amodio frustratuak kontatzen zituzten pasadizoak aurkitu zituen bertan irakurleak. T. S. Elioten eragin nabarmena duen Echo's Bones and Other Precipitates poema-liburua argitaratu ondoren, eta ingelesez idatzitako Murphy (1938) eta Watt (1942) nobelen ostean, frantsesa bihurtu zen egilearen hizkuntza literarioa. Hasi Premier amour (1945, «Lehen maitasuna»), Mercier et Camier (1946)... bezalako lanetatik eta Molloy (1951), Malone meurt (1951, «Malone hiltzen da») eta L'Innommable-k (1953, «Izendaezina») osatzen duten eleberri-trilogia ezaguneraino, hizkuntza-hautaketak estilo zehatz eta pobreagoaren aldeko apustua iradokitzen du. Esan daiteke urte haietaraino daraman ibilbide narratiboak trilogia horrekin erdiesten duela bere punturik gorena.
Alabaina, Beckettek osperik izan badu, bere antzezlanengatik izan da, eta batez ere, Godoten esperoan (1952) ezagunarengatik. 1953an Parisen estreinaturik, Critique eta hainbat aldizkari ospetsuren onespena izan zuen berehala. Arrakastaren ondorioz, Kafkarekin hasi eta Ionescorenganaino hedatzen den absurduaren literaturaren ildoan kokatu izan dute Beckett. Urte batzuk geroago, 1954an, AEBn estreinatu zen Godoten esperoan eta, ondoren, Londres eta Dublinen ere antzeztu zuten.
Eleberri-trilogiarekin generoaren beraren mugetaraino iritsi ostean, antzezlanek nahiz irratirako gidoiek izugarrizko garrantzia hartu zuten haren bibliografian. Bide narratibo berriak ikertu nahi zituen Beckettek, eta generoen mugak gaindituz, hizkuntza plastiko desberdinekin jolasten ahalegindu zen. Garai hartakoak dira Textes pour rien (1955, «Ezdeusetarako testuak»), All that fall (1956, «Erortzen den guztia»), Fin de partie (1957, «Jokaldi amaiera»), Acte sans paroles (1957, «Hitzik gabeko ekitaldia»), From an abandoned work (1957, «Utzitako lan batetik»)... eta beste hainbat antzezlan. Guztietan, pertsonaiak izaki baztertuak dira, hiztun hutsak mundu absurdu batean etengabe hitz egitera kondenatuak. Becketten antzelan horietan soma daitekeen etsipenaren adibide bat aipatzekotan, Fin de partie-ko lau pertsonaietatik hiru paralitikoak direla gogoratu besterik ez dago.
1961ean argitara eman zuen Comment c'est («Nolakoa da») liburua, eleberri eta poesiaren arteko mugetan kokatutako lana. Handik aurrera, 1964an Buster Keatonekin egindako filmaz gainera, irratirako gidoiak eta antzezlanek osatu zuten haren produkzio gehiena. Ordukoak dira literatura absurdu eta esperimentalaren arloan kokatzen diren zenbait lan, hala nola, Cascando (1962), Têtes mortes (1967, «Buru hilak»), Poèmes (1968), Compagnie (1980), Mal vu, mal dit (1981, «Gaizki ikusia, gaizki esana») eta abar.
1968az geroztik bere lan batzuen zuzendaritzaz ere arduratu zen, eta, kultura handiko idazlea izanik, gogoko zituen margolariei buruzko iruzkinak (Pierre Tal Coat, André Masson, Bram van Velde) edo idazle ezagunen itzulpenak ere (Robert Pinget edo Paul Éluardenak, kasu) egin zituen. 1969an Literaturako Nobel Saria eman zioten.
1989ko abenduaren 22an hil zen Parisen, eta Montparnasseko hilerrian ehortzi zuten.
Becketten literaturgintza
Becketten literaturgintzaren helburua zein izan zen laburki adierazi behar balitz, hizkuntzaren mugetaraino egindako bidaia poetikotzat defini liteke. XX. mendearen hasieratik, Ludwig Wittgenstein (filosofia), Adolf Loos (arkitektura), Arnold Schönberg (musika) edo Robert Musilen (literatura) lanetan iradoki zenez, hizkuntzak huts egiten digu munduarekin dugun erlazioa definitzen ahalegintzen garenean. Eleberrigintzan Gustave Flaubertekin hasi zen hizkuntza narratiboaren eraldatze- eta berrikuntza-prozesu horrek Becketten trilogiarekin iritsi zuen goia.
Egile irlandarrak. idaztearen, hitz egitearen, inpotentzia irudikatu zuen Molloy edo Malone bezalako pertsonaia atormentatuekin. Bi Mundu Gerrak ezagutu ostean, bizitzaren absurdua bera, alderik ilunena... testuratu zuen Beckettek. Horregatik dira haren fikziozko unibertsoak hain urratuak, hain hitsak... esperantza ororen hutsaltasuna bizi ondoren, literaturak berak geure buruaz hitz egiteko ere balio ez digulako.
Modu horretan ulertua, Becketten bilakaera literarioa isiltasunera daraman bide luze gisara ere defini daiteke, bere azken lanetan, etengabe errepikatzen diren hitzek ez baitute isiluneak urratzea lortzen.
Lehen aldia
Lehenengo aldian, 1945 bitarrean argitara emandako eleberriak biltzen dira. Ingelesez idazten zuen, eta adituek heziketa-alditzat ere hartu izan dituzte hastapenetako urteok. Bertan agertuz joan ziren gerora nabarmenagoak izan ziren zenbait ezaugarri: pertsonaia bakartiak egoera oso berezietan, etsipen-giroa... Becketten literatura-mundu absurdua eratzen hasia zela esan daiteke.
Aldi honetako argitalpenik aipagarrienak Murphy (1938) eta Watt (1942) nobelak dira. Murphy, izen bereko eleberriaren protagonista, eroetxe bateko langilea da, eta prostituta batekin ezkondu nahi du. Eleberriak aurrera egin ahala, gero eta gertuagokoak egingo zaizkio Murphyri eroetxeko gaixoak. Bigarren plano batean, Murphyren bila abiatutako pertsonaia-multzo baten ibilerak dira kontagai nobelan. Istorioaren amaiera benetan da harrigarria: protagonista gas-eztanda batean hiltzen da, eta haren errautsek taberna batean sakabanatuta amaitzen dute. Watt-eko protagonista, berriz, etengabeko borrokan bizi da bere ingurunearekin. Hizkuntzak huts egiten dio, eta ezin du aurrerapausorik eman. Kontamolde nahiko tradizionalak erabili zituen Beckettek lehenengo lan hauetan. Gehienetan hirugarren pertsona erabiliz, narratzaile orojakile baten ahotan kontatzen dira istorioak.
Bigarren aldiranzko bira Mercier et Camier nobelarekin hasi zela esan daiteke. Narratzailea oraindik ere orojakile den arren, eszenek garrantzi handiagoa dute, eta haren antzezlanetan agertuko ziren zenbait elementu, Godot bera kasu, azaldu ziren lehenengoz.
Bigarren aldia
Premier amour eleberriarekin aldaketa narratiboa gauzatzen hasi zen. Pertsonaiak narratzaile bihurtu zituen egileak, eta mundu subjektiboagoranzko bira ematen hasi zen. Aldi honetako lanik aipagarrienak, ezbairik gabe, Molloy, Malone meurt eta L'Innomable eleberriek osatzen duten trilogiakoak dira. Frantsesa bilakatu zen Becketten hizkuntza literarioa, eta hautapen linguistiko horren oinarrian estilo neutroagoa erabiltzeko desioa zegoen. Kontamolde barroko edo estetizista oro saihestuz, gero eta gehiago aldendu zen Joyceren prosa landu eta aberatsetik.
Trilogiari dagokionez, badira zenbait ezaugarri azpimarratzea merezi dutenak:
Hirugarren aldia
Hirugarren aldian, Samuel Beckettek ez zuen ia eleberririk kaleratu eta antzerkia, irrati-gidoiak, zinema, kritika-lanak ... izan ziren nagusi haren literatura-produkzioan. Testu labur eta zatikakoak gehienak.