cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Katu
Egipto
Etxeko katuaren jatorria eztabaida zientifiko handiko gaia izan da. Katua etxean mantendu baino askoz lehenago, antzinako egiptoarrek etxe inguruan edukitzen zituzten. Egiptoko katua, katu etxekotuaren jatorrizko arrazatzat har daiteke. Katu basati hau kolore grisekoa edo lehoi itxurakoa (kolorez) da. Tamaina arruntekoa da; buztana, gaur egun ezagutzen ditugun katu gehienen antzekoa dauka, eta belarri luzeak ditu. Hezitako animalia hauek Egiptotik mendebalderantz hedatzen direla uste da, giza zibilizazioarekin batera. Txakurra ez bezala, katua ez dute inoiz gizadiaren arraza basatiek etxekotu. Baina munduko herri zibilizatuetan, baita erdi-zibilizatuetan ere, katua etxeko maskota preziatu gisa balioesten da gaur egun ere. Nabarmena da, katu basatia Ingalaterran oso ugaria izan zela une batean, katu-etxea ezezaguna zenean. Jakina, inportazio atzerritarreko animalia bat zen, eta benetako estatutuak babesten zuen. Katuaren erregistrorik goiztiarrena, herrialde honetan, K.a. 948. urtekoa da.
Erdi Aroa
Sorginen senideak zirela uste zen. Batzuetan, bizirik erretzen zituzten edo eraikinetako teilatuen gailurretik botatzen zituzten jaietan. Mendebaldeko munduan ohikoa da katu beltza zorte txarrarekin lotzea (salbuespenak badaude ere, adibidez, Erresuma Batuan). Superstiziosoentzat, katu beltz bat bat-batean gurutzatzen bada, gauza txar baten iragarpena da. Izan ere, katuei, izurri bubonikoa transmititzearen errua egotzi zitzaien. Baina, gaur egun, Eliza Katolikoak, katuen patroi santu bezala, San Antonio Abad, San Frantzisko Asiskoa eta San Martin Porres ere izendatu ditu, arraza eta kolorea kontuan hartu gabe, felido hau onartu egin du. Bestalde, Vietnamgo zodiakoaren hamabi urteko zikloko hamabi animalietako bat da katua. Txinatar egutegiarekin ere badago lotua, zeinu zodiakal bat katua delako.
Tibet
Antzina-antzinatik, erlikien eta tenpluen zaindaritzat hartzen dira, beharbada, munduaren tontorrean garatzen den aldaera siamdarrari egotzitako sendotasun eta inteligentziagatik. Animalia sakratua, gurtua eta batzuetan gehiegi mimatua izan da. Budismo tibetarraren baitan, hilberriaren igarobidean laguntzailetzat hartzen da, eta, amets ludikoetan baita. Amets egiten duen subkontzientea, katu erraldoi, gizen, mutu eta on-puska batek irudikatzen du.
Islama
Esaten denez, Mahoma profetak, Islamaren sortzaileak, oso gogoko zituen bere etxean eta bere predikuetan laguntzen zioten katuek. Turkiako elezahar batek dioenez, katuei paradisuan sartzen utzi zieten, eta beti zutik erortzen zirenez, Profetak bizkarra laztantzea gustuko zuelako gertatzen zela. Mahomak katuekiko duen zaletasunak herrialde musulman batzuetan zaintza eta tratu berezia izatea eragin du.
Etxekotzea
Katua, konpainia-animalia gisa, munduko maskota ezagunenetarikoa da. Animalia hauen etxekotzea nahiko berria denez, oraindik ere basa-inguruetan bizi daitezke, kolonia txikiak osatuz eta basakatuekin erlazionatuz, adibidez. Kasu horietan, ez dute gizakien beharrik elikatzeko.
Katu etxekotua Felidae espezieko animalia familiaren parte da, duela 10-15 milioi urte inguru arbaso komun bat eduki zutelako. Duela 6-7 milioi urte felis espeziea felidae espezietik banandu zen. Ikerketa filogenikoen emaitzen arabera, felis espezie basatiak espeziazio sinpatriko edo parapatrikoari esker eboluzionatu du; katu etxekotuak berriz, hautespen artifizialari esker eboluzionatu du. Katu etxekotua eta bere arbaso basati hurbilena zelula diploidedun organismoak dira, 38 kromosoma eta 20.000 gene inguru dituztenak. Katu lehoinabarra, prionailurus bengalensis, era independentean hezi zen Txinan, K.a. 5.500 urte inguruan.
Arato
Arato (K.a. 310-K.a. 240), Ziliziako Soli herrian jaioa, idazle greziar bat izan zen.
Biografia eta lana
Bere olerkirik ospetsuena, Fenomenoak, Antigono II.a Gonatas mazedoniar erregearen gortean idatzi eta K.a. 275ean amaitu zuen. Beste adituentzako olerki batzuk ere idatzi zituen, horietako batzuk, gai bezala, medikuntza dutenak, eta, gaur egun, galduak daudenak. Ospe handia izan zuen lehenik alexandriarren eta, ondoren, erromatarren artean. Kalimakok berak ospatu zuen epigrama eder batean, eta beste batzuk, laudorioz aipatu zuten, olerkaritza astronomiko horren maisu bezala, izarra bere gaietan eta argitsua bere bertsoetan.
Fenomenoak, olerkaritza didaktiko-astronomikoaren produktu helenistikorik dizdiratsu eta azpimarragarriena da. Hau da, bere maisurik antzinakoena bezala, Hesiodo duen olerkaritza genero batetakoa da, eta praktikante azpimarragarriak izan zituena antzinatean. Latindar arloan, Virgilioren Georgikak, genero berekoak direla aipatu behar da. 1154 hexametrotan, Arato Solikoak, olerkari kultua eta aditua batenbat badago, zerua eta bere konstelazioak deskribatzen ditu, homeroar kutsua duten bertso bikainetan.
Katu
Katu basatiar afrikarra
Afrikar katu basatia (Felis silvestris lybica) katu etxekotuaren arbaso zuzena dela uste da, katu etxekotuaren atributu biologiko berdinak guztiak dituelako. Katu mota honen etxekotzeari buruz ezagutzen den lehen adierazpena duela 9.500-9.200 urte ingurukoa da Shillourokambosen, Zipreko hegoaldean. Zipreko ugaztun-faunaren ebidentziarik ez dagoenez, ziurrenik herri neolitiko horretako biztanleek katuak eta beste ugaztun basati batzuk eraman zituztela uhartera, Ekialde Hurbiletik hartuta. Beraz, zientzialariek diote katu basatiar afrikarrak, karraskariek (etxeko saguak edo sagu arruntak) erakarrita, Ilgora Emankorreko lurretara (Ekialde Hurbileko eskulade historikoa) joan zirela, eta bertako nekazari neolitikoek etxekotu zituztela. Azken aurkikuntza genetikoen arabera Ekialde Hurbileko basakatutik datoz.
Zabalpena
Katu etxekotuen eta lehen nekazarien arteko harreman horrek milaka urte iraun zituen. Nekazaritza zabaltzen zihoan heinean, animalien, eta zehazki, katuen etxekotzea ere zabalduz zihoazen. Grezian katuak etxekotzearen lehenengo ebidentzia K.a. 1200. urtearen inguruan izan zen; Greziako merkatariek, feniziarrek, kartagoarrek eta etruskoek katu etxekotuak zabaldu zituzten Europako hegoaldean zehar. Erromatar Inperioaren garaian Korsikara eta Sardiniara zabaldu zen katu exekotua, lehen milurtekoa hasi aurretik. K.a. V. menderako Magna Graecia n eta Etrurian familia-animaliak ziren. Erromatar Inperioaren amaieran, Egiptoko katu etxekotuen “taldea” Itsaso Baltikoko portu batera iritsi zen, Alemania iparraldean.
Arato
Biografia eta lana
Lukrezioren De rerum naturan bezala, Aratoren zeruari buruzko olerki adituan, emozio erlijioso bat eta kosmobisio filosofiko bat nabaritzen da (estoikoa), bere irudietan, mitologia aberats eta fin batek dizdiratzen duen bitartean. Adimenez betetako alexandriar olerkaritza horren adibide bikain eta eder bat da, eta, beste alde batetik, ezagutza astronomiko sendo batean oinarritua, bere garaian interes handia zuena.
Atropoides mexicanus
Atropoides mexicanus Atropoides generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Katu
Zabalpena
Katuen eta gizakien arteko elkarketaren ondorioz, mitologian eta kultura desberdinetako kondairetan nabarmena izan da katuen presentzia: Egiptoko, Japoniako, Txinako eta Eskandinaviako zibilizazioetako kondairetan, adibidez.
Etxekotzeak eragindako aldaketak
Etxekotze denboraldian, anatomia eta portaeran aldaketa txikiak baino ez dituzte izan eta hori dela eta, oraindik ere gai dira izadian bizirauteko. Basakatuek zituzten hainbat portaera eta ezaugarri jatorrizko funtzioa betetzetik beste bat betetzera igaro dira (exaptazioa) etxekotzearen eraginez. Ezaugarri horien artean daude adibidez daukaten tamaina txikia, gorputz-hizkuntza, jolasteko maitasuna eta adimen handi samarra. Gatibu dauden Leopardus katuek ere gizakiekiko maitasun-portaerak izan ditzateke, baina ez ziren etxekotuak izan. Askotan, katu etxekotuak basakatuekin elkartzen dira eta horrela Eskoziako Kellas motatako katuak bezalakoak sortzen dira. Katu etxekotu eta felinae motako gainontzeko espezieen artean elkartzea ere gerta liteke. Beraz, katuen etxekotze prozesuak katuengan izan duen eragina nahiko txikia izan dela dirudi, gehienbat hurrengo arrazoien eraginez, besteak beste:
Etxekotze prozesuaren ondorioz katuek jasan dituzten aldaketa morfologiko eta fisiologikoak, katuaren ernaldian gandor neuraleko zelulen defiziten eraginez dira. Gandor neuraleko gene horien aldaketak doilortasunarekin lotuta daudela uste da. Izan ere, gizakiek janaria ematera ohitu ziren karraskariak harrapatzearen sari gisa, eta horren eraginez, katu etxekotuen lehen genomak aldatu ziren.
Arato
Biografia eta lana
Lexiko poetiko antzineratze eta homeroar olerki bat da, baina, aldi berean, berritzailea, hain tradizio luzeko hizkuntza epiko horren barnean, oso bere garaikoak ziren esaerak eta bere ikuspegi kosmikoa sartzean.
Vandellia sanguinea
Vandellia sanguinea Vandellia generoko animalia da. Arrainen barruko Trichomycteridae familian sailkatzen da.
Carmen Gaiarre
Carmen Gaiarre Galbete (Iruñea, - Madril, ) nafar pedagogoa aitzindaria izan zen. Umeen psikologian aditua, Adimen-urritasuna pairatzen zuten umeen hezkuntzarako Gil Gayarre fundazioa sortu zuen Madrilen
Arato
Biografia eta lana
Historian zehar, iruzkin ugari egin zaizkio. Latinera, askotan eta egile ospetsuek itzuli zuten (Zizeron, Marko Terentzio Varron, Atatzino, Ovidio, Germaniko edo Avieno). Bere ospea, Goi Erdi Aroan mantendu zen, merovingiar garaiko Aratus Latinus lan bitxian. Eta ondoren, Pizkunde garaian, testu oso irakurria izan zen.
Carmen Gaiarre
Ikasketak
Irakasle ikasketak egin zituen Iruñeko Eskola Normal Ofizialean eta Lan Ministerioko Eskola Ofizialean graduatu zen Madrilen. Geroago, Filosofia eta Letretan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitatean eta Madrilgo Psikologia Eskolan diplomatu zen. Gizarte Ikasketak egin zituen Bruselan 1924an, eta bertan prestatu zuen bere tesia, "Psicología Infantil: Aplicación a la primera infancia". 1934an haur psikologia ikasi zuen Vienan. 1933 eta 1944 artean Madrilgo Complutense Unibertsitateko Paidologia katedraren arduraduna izan zen. Gaztelaniaz gain, ingelesez, frantsesez eta alemanez hitz egiten zuen.
Bizitza pertsonala
Gaiarrek sei seme-alaba izan zituen. Gazteena, Luis, 1942an jaio zen Down sindromearekin eta osasun arazoekin. Hori dela eta, hainbat ekimen abiarazi zituen adimen-urritasuna duten pertsonen eskubideen alde. Bere katedra utzi eta Parisko Haurren Nazioarteko Zentroan Hezkuntza Berezian diplomatzetik hasi zen. Garai hartan, espezialitate hau oraindik ez zen existitzen Espainian. Bere ezagutza zabaltzeko, adimen-urritasuna duten pertsonentzako zentro eta zerbitzuak bisitatu zituen Europan, Kanadan eta Estatu Batuetan. Bere seme Luisen jaiotzak Espainian adimen-urritasuna duten pertsonen hezkuntzarako eta etxebizitzarako eskubideak betetzea eragozten zuten baliabide eta legedi faltaz ohartzea eragin zion.
Ibilbide profesionala
1958an San Luis Gayaga ikastetxea sortu zen, Irakaskuntza Bereziko Fundazioa deituko zenaren lehen erakundea izan zena, eta, ondoren, 1996tik aurrera, Gil Gayarre Fundazioa izenaz ezagutu zena. Erakundearen izena Carlos Gil y Gil senarraren abizenetik eta Carmenenetik abiatuta sortu zen.
Katu
Etxekotzeak eragindako aldaketak
Hauek izan ziren aldaketak jasan zituzten geneetako batzuk:
Bryan Coquard
Bryan Coquard (Saint-Nazaire, 1992ko apirilaren 25a), Frantziako txirrindulari profesionala da.
Katu
Etxekotzeak eragindako aldaketak
Gene hauek guztiak oso garrantzitsuak dira prozesu neuronaletan, besteak beste, portaeran eragiten duten zirkuitu sinaptikoekin lotutakoak. Gandor neuralarekin lotutako gene hauetan aldaketak jasanez gero, katuaren etxekotze prozesuan eragin dezakete, doilitatearen bilakaeran adibidez.
Carmen Gaiarre
Ibilbide profesionala
Carmen aitzindaria izan zen, besteak beste, desgaitasun intelektuala duten pertsonei arreta emateko hezkuntza-zentroak, arreta goiztiarra, lan-prestakuntza eta egoitza-zentroak sortzen Madrilen. H. C. Gunzburg doktorearen garapen sozial eta pertsonala ebaluatzeko koadroaren erabilera sustatu zuen. Diagnostiko mediko eta psikologikoak hezkuntzak bizitzarako prestakuntzan, gaitasun soziala eskuratzean eta indibidualizazio, integrazio eta normalizazio printzipioak aplikatzean duen garrantziaren berri eman zuen.
Bryan Coquard
Palmaresa
2012
Queen's Park (Londres)
Queen's Park (erreginaren parkea) Londresen kokatutako eremu pribilegiatua da Charing Crossetik ipar-mendebaldean 3.9 miliara (6,3 km) kokatuta. Iparraldeko erdia Londresko Brent barrutian dago, berriz, hegoaldeko erdia Westminster Hirian dago.
Familiarteko bizimodua ezaguna den eremua 30 akreko (12 ha) parke baten inguruan dago. Bertatik, izena hartzen du, 1887. urtean ireki zen eta Viktoria erreginaren omenez izendatu zuten. Parkea Londres Hiriko udalak kudeatzen du orain.
Bryan Coquard
Palmaresa
2013
Katu
Etxekotzeak eragindako aldaketak
Katuak, berez, harrapariak dira. Aske dauden katuak modu erdi basati batean bizi dira, arratoiak eta saguak harrapatuz, besteak beste. Etxekotuta dauden katuek, berriz, intsektu, sagu zein txori txikiak harrapatzen dituzte beraien senari kasu eginez, baina gehienetan, ez dituzten jaten. Gainera, baliteke harrapakinak jabearentzako opari moduko bat izatea.
1.pausua: Basakatua
Duela 7.000 urte inguru, nekazaritza hasi baino lehen, felis silvestris lybica Nilo haraneko beste harraparietako bat zen. Garai haietan, lurraldea gizakiekin partekatzen zuen, eta baita canidae arrazako beste sei espezierekin, mustelidae eta viverridae arrazako animaliekin ere. Felis silvestris lybica-ren portaera harraparia, bere elikadura eta gaueko ohiturak zirela eta, ziurrena da gizakiarekin harreman askorik eduki ez izana; soilik sagu eta arratoiak ehizatzerako gizakien kanpamenduetara hurbiltzen zirenean.
2.pausua: Basakatua eta nekazaritza-eremuak
Nekazaritza duela 6.500 urte inguru hasi zen Egipton. Giza bizimoduaren aldaketa honek, pixkanaka, Nilo haranean eragina izan zuen. Karraskari eta haragijale txikien faunak bi taldetan banatu ziren: nekazaritza-eremu horiek onartu zitzaketenak eta onartu ezin zitzaketenak. Arratoiak eta saguak lehen multzokoak ziren, eta honen eraginez, katuak nekazaritza-eremuetan ibiltzen hasi ziren. Nekazaritza-eremu horiek, katuak ibili ohi ziren sastraka eta larreetatik oso desberdinak ez zirenez, noizean behin harrapakinen bila nekazaritza-eremuetara sartzea ez zen arazo handia izan.
3.pausua: Katua nekazaritza-soloen jabe egiten da
Pixkanaka, gizakia nekazaritza garatuz zihoan, eta felidoa nekazaritza-eremuarekin lotutako faunaren parte zenez, ezinezkoa zen behin baino gehiagotan gizakiak eta katuak elkarrekin topo egin ez izana. Garai haietan, Nilo haranean bizi zen Afrikako katu basatien biztanleria bi taldetan banatzen zen: gizakiaren presentzia ondo onartzen zutenak eta onartzen ez zutenak. Lehenengo motako katuek pixkanaka nekazaritza-lurrak beraien lurraldearen zati gisa hartu zituzten, eta bertan zeuden karraskarien ohiko harrapari bihurtu ziren.
4.pausua: Ohitzea
Katua nekazaritza-eremuan kokatu ondoren, gizakia bere presentziaz jabetzen hasi zen. Katuek ahoan hildako sagu edo arratoi bat edukitzeak, gizakia adi mantentzea eragin zuen, baina baliteke, katuen jokabide zakarrak gizakiek katuengana ez hurbiltzea eragin izana. Berriro ere katuen biztanleria bitan zatitu zen: gizakien inguruan bizi zitezkeenak, uneren batean edo bestean gizakiren batekin topo egiteak beldurtu gabe, eta gizakia haiengandik hurbil jasaten ez zituztenak. Lehen motako katuak gizakiekin bizitzera ohitu ziren, eta bigarren motakoak gaur egun ezagutzen den Felis silvestris lybica motakoak dira: gizakien bizitokietatik hurbil ibiltzen direnak harrapakinen bila, baina, gizakiekin harremana mantentzea saihesten dutenak.
5.pausua: Katua eta gizakia bizilagun iraunkor modura
Katuak gero eta agerikoagoak egiten zihoazen, neurri batean, beraien lurraldea zelako, eta beste hein batean, gizakiek sarrera librea uzten zietelako. Landatutako landareak hazten ziren momentuan, karraskariak bat-batean ugaritzen ziren, baina, pixka bat geroago, katuen presentzia ere handitu egiten zen. Pixkanaka, nekazaritza-eremuak gero eta handiagoak ziren, eta gero eta katu gehiago zeuden. Uneren batean, gizakiek janaria eta ura eskaini zieten eta katuek onartu eta bien arteko kontaktu fisikoa hasi zen. Hala ere, ugalketa-faseak gizakien esku-hartzearen beharrik gabe egiten zituzten.
6.pausua: Katua gizakiaren jabe egiten da
Nekazaritza-eremuen okupazioa, Nilo haranaren urteko zikloaren zati bat baino ez zen, eta litekeena da, denboraldi lehorretan, katuak gizakien ingurutik desagertzea edo gutxiago agertzea; elikagaiak aurkitzeko lurralde gehiago arakatu beharko luketelako. Garai lehor horietan, gizakien presentziaz beldurtzen ez ziren katuak, gizakien etxeetara hurbildu eta janaria jateko aukera edukitzen zuten. Katu horiek abantaila zuten gizakiekin beldurtzen ziren katuen aldean, izan ere, arazorik gabe hurbiltzen ziren aletegietara. Han, gizakiek ematen zieten janariaz gain, lehorte garaietan bestelako harrapakinak zituzten, eta uzta garaian, berriro ere, sagu eta arratoiak harrapatuko zituzten. Horrela, pixkanaka, ugaltze-prozesuak giza eremuetan egingo lituzkete, ziurrenik soroetan, baina hala ere, gizakiek ezingo lituzkete katakumeak ukitu.
7.pausua: Etxekotze-prozesuaren amaiera
Azken fase honetan katua erabat irekitzen da gizakien presentziara, baita erditzeko unean eta katakumeekin ere. Kultura batzuetako gizakiak katu arraza desberdinak gurutzatzen hasi ziren.
Handi-txikia
Orokorrean, 2,5 eta 7 kilogramo bitartean pisatzen dute gehienek. Ragdoll eta Maine Coon arrazak salbuespentzat hartzen dira, 10 kilo inguru pisatzera heldu daitezkeelako. Zenbait katuk gehiegizko pisua izateko joera dute, eta hau zaindu beharra dago, oso kaltegarria baita katuentzat bere ohiko pisu egokitik kanpo egotea. Arazo hori ekiditeko, katua dieta orekatu baten bidez elikatzea eta ariketa fisikoa egitea komeni da.
Etxeko katuak, katu basatiak baina txikiagoak izan ohi dira. Etxeko katuek, batez beste, 46 zentimetroko luzera dute eta 24 zentimetroko altuera. Isatsaren tamaina arrazaren arabera aldatzen da, baina, isats luzea izan ohi dute. Aipatu beharra dago, arrak emeak baino handiagoak izan ohi direla.
Ilea
Ilearen koloreari dagokionez, arrazaren arabera, oso desberdinak izatera iritsi daitezke. Kolore bakarreko katuez gain, kolore konbinazio desberdineko katuak ere topa ditzakegu. Esate baterako, arraza batzuk, gorputzaren atalaren arabera kolore aldaketak izan ditzakete.
Hiru kolore edo gehiagoko katuak, gehien bat, emeak izaten dira. Kasu honetan, arrak, normalean anomalia genetikoaren ondorioz izaten dute kolore aniztasun hau, eta antzuak izaten dira, honi, Klinefelterren Sindromea deitzen zaio.
Vianges
Vianges Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Katu
Ilea
Orbanak duten eta atal zuriak nagusitzen diren ileak, tximeleta izenez edo katu espainiarra izenez ezagutzen dira. Ilean zuriune gutxi eta koloreak nahastuta duten katuak, Carey edo dortoka katuak deitzen zaie.
Vianges
Biztanleria
2007an Vianges udalerrian erroldatutako biztanleak 79 ziren. Familiak 21 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Katu
Ilea
Ile motzeko katuak Sphynx izenez ezagutzen dira, ia ikusezina den ilea dute. Bestalde, kizkur formako ilea duten katuak, Rex Devon izenez ezagunak dira.
Vianges
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Katu
Belarriak
32 giharrek osaturiko belarriak dituzte, horrek, entzuteko gaitasun handia ematen die. Belarri bakoitza zentzu ezberdinean mugitu ahal izateko gaitasuna dute. Katu arraza gehienak, belarri zuzenak izaten dituzte. Haserre daudenean, belarriak beherantz begira jartzen dituzte.
Vianges
Etxebizitza
2007an 55 etxebizitza zeuden, 29 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 52 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 29 etxebizitza nagusietatik 23 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 11 etxek bost zituzten. 24 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Katu
Hezurdura
Katuak, ugaztun gehienek bezala, zazpi lepaorno ditu; hamahiru bizkar-orno; zazpi gerri-orno; hiru errainezur eta buztanean, arrazaren araberako orno kopuru desberdinak.
Katuen bizkarrezurrak, dituzten bizkar-ornoei esker, mugikortasun eta malgutasun bereizgarriak ditu.
Vianges
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 38 ziren, horien artean 31 aktiboak ziren eta 7 inaktiboak ziren. 31 pertsona aktiboetatik 29 lanean zeuden (17 gizon eta 12 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 7 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Katu
Hezurdura
Katuek hamahiru saihets dituzte. Gizakiek ez bezala, katuen hankak lepauztaiari loturik daude, eta katuen lepauztaiak berezitasun bat du, aske baitago.
Metabolismoa
Katuek, energiarik ez xahutzeko, beste animalia batzuek baino ordu gehiago egiten dute lo. Gainera, zahartzen doazen heinean, lo gehiago egiten dute. Katu baten lo-kuluxkak 13-14 ordu bitartean iraun ohi du. Gauean zehar, normalean oso aktiboak izaten dira.
Vianges
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Katu
Metabolismoa
Katuen pisua, arrazaren araberakoa izaten da, baina, normalean ile motzeko katuak argalagoak eta aktiboagoak izan ohi dira, eta ile luzekoak lodiagoak eta energia gutxiagokoak.
Vianges
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vianges udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Katu
Metabolismoa
Katuen gorputz tenperatura, batez beste, 38,6 gradu zentigradokoa da. Katuaren tenperatura 39,5 gradu zentigraduren mugaren gainetik badago, sukarra duela kontsideratzen da eta 37,5 gradu zentigraduko mugara ez bada iristen, tenperatura oso baxua duela kontsideratzen da.
Katuen bihotz taupadak, minutuko 120 eta 140 taupada bitartean egoten dira egoera arruntetan.
Vianges
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Katu
Hankak
Oinez ibiltzerakoan, atzeko hankek, aurreko hankek zapaldu duten toki berean zapaldu ohi dute. Aurrealdeko hankan bost atzapar dituzte, atzealdekoan, aldiz, lau. Katuak beti zutik erortzen direla esan ohi da, eta honi katuen zuzentze erreflexua deitzen zaio, baina, beti ez dira zutik erortzeko gai eta batzuetan lesioak izan ditzakete.
Maya Lin
Maya Ying Lin (Athens, Ohio, AEB, 1959ko urriaren 5a) diseinatzaile eta eskultore estatubatuarra da. 1981ean, Yaleko Unibertsitatean graduatzekotan zegoen bitartean, Washington D.C.n aurreikusitako Vietnamgo Beteranoen Memorialerako diseinu-lehiaketa nazionala irabazi zuenean lortu zuen aintzatespena.
Lin-ek monumentu, eraikin publiko eta pribatu ugari, paisaia-guneak eta eskultura ugari diseinatu ditu. Monumentu historikoengatik ezagunagoa den arren, ingurumen-arloko obrengatik ere ezaguna da, zeinetan klima aldaketaren ondorioz hausnartzen saiatu izan den. Lin-en arabera, naturaren arkitekturan inspiratzen da, baina uste du ezerk ezin duela bere edertasuna berdindu.
Ibilbidea
Maya Lin Athensen jaio zen, Ohion. Gurasoak Txinatik Estatu Batuetara joan ziren, aita 1948an eta ama 1949an, eta Ohion finkatu ziren Lin jaio aurretik. Linen arabera, bera "konturatu ere ez zen egin" etnikoki txinatarra zela bizitzan geroago arte, eta 30 urte bete arte ez zuen interesik izan bere jatorri kulturalean.
1981ean, 21 urte zituela, eta oraindik ere graduatu aurreko ikaslea zela, Linek diseinu publikoko lehiaketa handia irabazi zuen Vietnamgo Beteranoen Monumentua diseinatzeko (1.422 lan aurkeztu ziren). Monumentu hori Washington D.C.ko National Mall delakoan eraiki zen. Granito beltzeko horma bat da funtsean, Vietnamgo Gerran hildako 57.939 soldaduren izenak dituena. Monumentua 1982ko urriaren amaieran osatu zen eta 1982ko azaroan inauguratu.
Diseinu irabazlea eztabaidagarria izan zen hasieran, zenbait arrazoirengatik: diseinu minimalista, esperientzia profesionalik eza eta egilea jatorriz asiar etnia batekoa zela ere leporatu zitzaion. Idazle baten arabera. Kritika batzuk bizirik atera ziren beteranoen izenak baztertzearen aurka agertu ziren; beste batzuk, berriz, granitoaren itxura ilunaz kexatu ziren, Vietnamgo gerrarekiko jarrera negatiboa adierazten zuela argudiatuz. Lin-ek bere diseinua defendatu zuen AEBko Kongresuaren aurrean, eta konpromiso bat erdietsi zen geroago: Hiru soldaduak izeneko soldadu-talde baten brontzezko irudikapena eta bandera estatubatuar bat gehitu ziren Linen diseinuaren ondoan jartzeko.
Lin-ek Maya Lin Studio izeneko bulegoa zuzentzen du New Yorken, eta bertatik proiektu ugari diseinatu ditu Vietnamgo Beteranoen Memorialaren ondoren, Montgomeryko Eskubide Zibilen Memoriala, Alabama (1989) eta Michigango Unibertsitatean Wave Field aire zabaleko instalazioa barne (1995). New Yorkeko Pace galeriak irudikatzen du Lin.
Carmen Gaiarre
Ibilbide profesionala
Besteak beste, honako teknika hauek sartu zituen: arreta goiztiarra, psikoterapia, adierazpen-terapia, terapia okupazionala, musikoterapia, hizkuntzaren errehabilitazioa, fisioterapia, psikomotrizitatea, aisialdiaren sustapena, kirola, jokabide-aldaketa edo irakurketa funtzionala.
Erreferentziak
.
Bryan Coquard
Palmaresa
2014
2015
2016
Kensuke Nagai
Kensuke Nagai (永井 謙佑) Japoniako futbolaria da.
Bryan Coquard
Palmaresa
2017
2018
2019
2020
2022
Bollate
Bollate Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bryan Coquard
Palmaresa
2023
Katu
Atzaparrak
Atzapar hedagarri eta erretraktilak dituzte. Atzaparrak erlaxatuta, bere ohiko posizioan daudenean ilearekin babestuta egoten dira. Horri esker, atzaparrak zorroztuta mantentzeko aukera ematen die, higadura ekiditen baita. Aurrealdeko atzaparrak, atzekoak baino zorrotzagoak izaten dira. Katuek ehizatzerako orduan, defendatzeko edo eskalatzeko, nahi dutenean atzaparrak luzatu dezakete.
Bollate
Mugakideak
Bollatek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Katu
Zentzumenak
Artikulu nagusia: Katuen zentzumenak
Canal de Berdún
Canal de Berdún -gaztelaniazko izena- edo A Canal de Berdún -aragoierazkoa- Huescako udalerria da.
Candasnos
Candasnos Huescako udalerria da.
Allanah Starr
Allanah Starr (Kuba, 1984ko uztailaren 10a) Kuban jaiotako estatubatuar emakumezko aktore pornografikoa da. 2008an Urteko Aktore Transexual Onenaren AVN Saria irabazi zuen.
Kuban jaio bazen ere, Ameriketako Estatu Batuetako Miami hirian hazi zen. 1999 aldera New York hirira joan zen bizitzera.
Katu
Ikusmena
Katuek ikusmen oso garatua dute. Objektuak era berdinean ikusten dituzte, nahiz eta, beraiengandik bi metrotara edo sei metrotara egon. Aldiz, hogei zentimetro baino gutxiagora dauden objektuak ezin dezakete ikusi eta elikatzerako orduan, beharrezkoa da euren usaimen ona. Bestalde, koloreak bereizteko zailtasun handiagoa dute. Zenbait ikerketak, katuen ikusmena gauean gizakiena baino hobea dela diote, aldiz, egunean zehar gizakiek katuek baino ikusmen hobea dutela diote ikerketek.
Txakurrek bezala, Tapetum Lucidum izeneko geruza bat dute begian, honek, argi gehigarria islatzen du erretinarantz. Geruza honi esker, argi gutxiagorekin ikusmen hobea izateko gaitasuna ematen dio, baina aldi berean, zehaztasuna galarazten dio. Argi gehiegi dagoenean, begiko irisa itxi egiten zaie, argi gutxiago sartzeko erretinan eta eremu sakonera hobetzeko helburuarekin. Begiko niniak handiak dituztenean, argiaren kantitateari moldatzen direnaren ondorioa da, kasu honetan, argi gutxi dagoenean, begi niniak handitzen zaizkie. Etxeko katuek, begi-niniak ebakita dituzte, eta honi esker, argi oso intentsuei begiratu diezaieke, ikusmenean inungo kalterik izan gabe. Esan bezala, argi gutxirekin, begi-niniak hedatu egiten dira, katuaren begiak duen gainazalaren eremua osorik probesteko, ikuseremua ahalik eta gehien handituz. Etxeko katuek, kolorearen pertzepzio nahiko pobrea dute, soilik bi zelula koniko mota izatean: Kolore urdinarentzat optimizatutakoak eta berde-horixkakoarentzat optimizatutakoak. Esate baterako, etxeko katuek gorria eta berdea desberdintzeko zailtasunak dute.
Katuen ikuseremua nahiko zabala da, gutxi gorabehera, 200 gradukoa. Gizakien ikuseremuaren aldean, katuen ikuseremua 20 gradu zabalagoa da gizakiena baino.
Entzumena
Katuek entzumena oso garatua dute eta gizakiak edo txakurrak baino soinu gehiago aditzeko gaitasuna dute. Belarriak, bakoitza bere kabuz mugitu dezakete, soinuaren jatorria antzeman ahal izateko. Belarriak, era independentean mugitzeko gaitasuna, katuak belarrian muskulu asko dituelako da. Katuen entzumena sendotzen da, beraien belarri handi mugikorrei esker. Honek, soinuak anplifikatzen dute eta soinuaren jatorria detektatzen laguntzen dute.
Barne belarrian, bestibulu aparatua dute eta honi esker, oreka mantentzeko gai dira. Aparatu hau, beharrezkoa da katua ondo erori ahal izateko distantzia altuetatik. Katuen zuzentze erreflexuan garrantzia handiko atal bat da.
Usaimena
Usaimena, katuek oso garatua duten zentzumen bat da. Zentzumen honen bidez, egoera txarreko elikagaiak edo pozoitutako elikagaiak aurrez antzemateko gai dira. Katuen zelula-hartzaile kopurua, gizakiek dutena bikoizten du, honek esan nahi du, katuek gizakiek usaindu ezin dezaketen usainak usaintzeko gai direla.
Ahosabaiaren gainean, Jacobsonen organoa dute, honi esker feromonak antzeman dezakete. Flehmenen erreflexua deituriko ohiko mugimendu fazial bat egiten dute, konposatu kimikoak Jacobsonen organora bidaltzeko.
Katuen genomak aztertuz gero, feromona bomeronasalen bidez izaten dute, komunikazio kimiko sentsoriala. Txakurrekin konparatuz, azken hauek, usain feromonak erabiltzen dituzte. Desberdintasun hau, katuek usaimena ehizatzeko eta harrapakina lokalizatzeko gutxiago erabiltzen dutelako da.
Ukimena
Katuek ukimena ondo garatuta dute. Hanka edo bibrisen bidez, jasotzen dute informazio ukitzean. Hankak, sentsibilitate oso handiko informazioa jasotzeko gai da eta bibrisak, bibotearen gainean dauden ile bereziak dira, katuari zerbait ukitzerakoan sentimena handitzen laguntzen dio.
Katuek duten bibote luzeek, oztopoak antzemateko balio diete. Bibotearen bidez, objektuen luzera jakiteko gai dira eta argirik gabe mugitu ahal izateko gai dira, biboteei esker. Biboteen luzera, katuaren gorputzaren zabaleraren adinakoa izan ohi da.
Dastamena
Katuen mihia, ez da dastatzeko erabiltzen den organo bat. Batez ere, harrapakinetatik haragia hezurretik banatzeko erabiltzen dute organo hau.
Bizi-itxaropena
Etxeko katu arrek, 12 eta 15 urte bitarteko bizi-itxaropena dute. Emeek aldiz, arrek baino urtebete-bi urte gehiagoko bizi itxaropena dute. Etxetik irten gabe egonez gero, urte gehiago bizitzeko joera dute katuek, etxean lesioak izateko arrisku gutxiago izaten dutelako.
Bitxikeri gisa, izan den katurik zaharrena 38 urterekin hil zen.
Katu basatiek, kaleak egunerokotasunean sortzen dizkien estresa eta kaleko gaixotasunak (Adb.: Amorrua, mukieria…) jasateko duten arriskuaren ondorioz, 2 eta 5 urte bitarteko bizi itxaropena dute.
Portaera eta komunikazioa
Animalia ehiztaria da eta arrek euren lurraldea pixa eginez markatzen dute. Batzuetan, etxeko katuak lasai eta deskantsatuta ez badira sentitzen, elkarbizitzen duten beste animalia batzuekin borrokak eta arazoak izan ditzakete. Horregatik, katuak egunaren zati handi batean, lo egoten dira, deskantsatuta eta lasai egoteko beharrezkoa dutelako.
Etxeko giroan hezitako katu batek kaleak gurutzatzen ditu begiratu gabe. Pentsatzen du ez dela ezer gertatuko eta zoritxarrez beti ez da horrela, horregatik katu harrapaketa asko gertatzen dira. Honen eraginez, batzuetan elbarri geratzen dira eta beste askotan hil egiten dira.
María Victoria Moreno
María Victoria Moreno Márquez (Valencia de Alcántara, Cáceres, 1939ko maiatzaren 1a - Pontevedra, 2005eko azaroaren 22a) gaztelaniazko editorea, itzultzailea, irakaslea, galegoz haur eta gazte literaturako idazlea eta DBHko irakaslea izan zen, Sanxenxon eta Pontevedran. Bere testurik ezagunena Anagnórise da, hogei aldiz berrargitaratua eta hainbat hizkuntzatara itzulia. Bere lanaren oinarrizko ezaugarri batzuk lirismoa, animaliak protagonista bihurtzea eta irakaskuntza zaharkitu baten kritika dira. Peregrina Pérez ezizena erabili zuen.
Katu
Portaera eta komunikazioa
Katua beldurraren aurrean edo bere lurraldea babestu nahiaren eraginez, kosk egiteko joera izan dezake.
Elikadura
Katuak animalia haragijaleak dira eta harrapakinen haragia jateko ohitura dute. Egunean zehar, hainbat otordu izaten dituzte. Otordu bakoitzean jaten duten elikagai kopurua, katu bakoitzaren araberakoa da. Jaterako orduan, katuak aurrez elikagaien aukeraketa bat egiten du, tenperatura, usain eta testuraren araberakoa. Aurrez esperientzia txar edo atsegin ez duten zaporea duen elikagai bat jaterako orduan oso argiak dira, eta elikagai hori baztertzeko gaitasuna dute. Katuek elikagai gozoak eta laktosadun elikagaiak ekiditen dituzte, azken hauek, katu heldu gehienek laktosari intoleranteak direlako. Katu batzuek ohitura bitxiak hartzen dituzte, esate baterako, plastikoa edo artilea murtxikatzeko ohitura. Ohitura hauek, arriskutsuak dira katuarentzat, zenbait kasutan material batzuk toxikotasun indize altua dutelako.
María Victoria Moreno
2018ko maiatzaren 17an, Día das Letras Galegas en pertsonaia nagusia izan zen, ospakizunaren historian aitorpen hori jaso zuen laugarren emakume izanik, Rosalía de Castro, Francisca Herrera Garrido eta María Mariñoren ondoren Bartzelonako Hiria Saria jaso zuen.
Ibilbidea
Portugalekin mugakide den udalerri batean jaioa, Sara Márquez Bueno irakaslearen eta Vicente Moreno Moreno abokatuaren lehen alaba izan zen. Ondoren heldu ziren Antonio eta Rafael Juanaren nebak. Segovian bizi izan ziren 1943an aita hil zen arte. Barne-erregimenean batxilergoa egiteko beka lortu zuen Bartzelonan, emakumezkoen saileko Virgen de la Inmaculada ikastetxean. Bertan katalana eta frantsesa ere ikasi zituen, literatura deskubrituz Cervantesen Kixote eta Saint-Exupéryren Printze Txikia irakurriz, bere obrarik gogokoena bihurtuko zena.
1963an Filologia Erromanikoan lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitatean, Rafael Lapesa eta Dámaso Alonso irakasle zituea. Bi urtez Lugon jardun zuen irakasle, non Xesús Rábade Paredes ikasle izan zuen, eta Villalongan (Sangenxo). Anagnórise idazten hasi zen eta Pontevedrara iritsi zen 1963an irakasle gisa (gero katedradun izan zen) eta IES Valle-Inclán-en eta IES Gonzalo Torrente Ballester-en irakatsi zuen.
Francoren diktadura garaian ez zen galiziera irakasten, baina María Victoria Morenok ostiraletan gaztelaniazko literaturako klaseen zati bat galiziar literatura irakastera dedikatzen zuen.
Pontevedrako eta herrialdeko bizitza kultural eta politikoan aktiboki parte hartu zuen. Galiziarekiko eta bertako hizkuntzarekiko zaletasunak oso gaztetatik galiziera defendatzeko eta sustatzeko erabateko dedikazioa eragin zion. 1971tik galiziera ikastaroak eman zituen -ordaindu gabe- Pontevedran eta Villagarcía de Arosan. 1973ko uztailean, erregimenaren poliziak pasaportea ukatu zion, komunista ezaguna zen Manuel Peña Reyk zuzendutako Ourenseko Ateneoan antolatutako ikastaroetan parte hartzea egotzita. "'Eu non son alófona porque o que practico, se é que escribo, podería definirse coma unha amorosa autofonía (…). A miña relación con Galicia e a miña opción pola súa lingua é simplemente unha historia de amor. ”"Eleberriez eta ipuinez gain, saiakera idatzi, testu-liburuetan kolaboratu eta Galaxia argitaletxearentzat Árbol bilduma zuzendu zuen. Irakurle gisa, galegozko letren alorrean, ez zuen inoiz ezkutatu Otero Pedrayoren edo Carlos Casares Mouriñoren narrazioarekiko gustua:"'(literatura ona irakurtzeko Miguel de Cervantes irakurtzen zuen ). E tamén a Antoine de Saint-Exupéry (...) E gústame a prosa dos hispanoamericanos inmediatamente anteriores ao boom. Miguel Ángel Asturias, por exemplo (...) Gústanme os escritores éticos e con compromiso, cunha prosa exuberante. E de Galicia gústanme os mellores que hai. Valoro moito a lírica medieval, a prosa de Otero Pedrayo e de Carlos Casares, a poesía de Fernán Vello'."66 urte zituela hil zen, bularreko minbiziaren biktima.
Gaztelaniaz
Edizioak
Katu
Ehiza
Katuek, batez ere, hegazti, sagu, arratoi eta muskerrak ehizatu ohi dute. Animalia hauek ehizatzeko arrazoia, harreman txeratsuen eraginez dela eta ondoren, katuek beraien harrapakina garaikur gisa, familia edo beraien harremanei erakusten dietela, esan ohi da.
Beraien ehiztari sena dela eta, herrialde batzuetan, katuak izurriteak kontsideratzen dira, beste espezie batzuk desagertze arriskuan egotearen errudunak direlako ustea zabaldu ohi da. Horregatik, etxeko katuak, etxean gelaraztea eskatzen zaie jabeei. Jabe batzuek beste irtenbide bat hartu dute, eta katuei txintxarri bat jartzea erabaki dute, harrapakinak katuaren berri izateko, katuak harrapatu baino lehen ihes egiteko aukera emanez.
María Victoria Moreno
Gaztelaniaz
Aldizkarietan
Katu
Ugalketa
Katuak urte osoan zehar hainbat araldi ditu, normalean lau eta zazpi egun irauten dutenak. Araldietan, katuek maizago marraka egiten dute eta hainbat katu, eme batengatik borrokan aritzen dira; irabazten duenak, emearekin kopulatzeko eskubidea irabazten du. Emea hasieran, kopulazioaren aurrean uzkur agertzen bada ere, azkenean arra onartzen du. Arra trebea izanez gero, lepoaren atzealdean hozka egingo dio, emea  immobilizatzeko. Penetrazioa nolabait mingarria da, izan ere, katuaren zakilak, lehoiarenak bezala, bagina igurtzen duten puntuak ditu, espikula deritzona, obulazioa eragiten duen erreakzio naturala pizten du; Hori beti gertatzen ez denez, oso gutxitan lortzen da ernalketa lehen kopulazioan. Katuek, gainera, hainbat arrekin kopulatzen dute, kumaldiak guraso desberdinak izan ditzaten. Kopulazioaren ondoren, emea garbitzen da eta oso agresiboa bihur daiteke araldia amaitu arte, araldia amaitu ostean, zikloa errepikatu egiten da.
Emeak 4-5 hilabetetan iristen dira heldutasun sexualera; arrak, 6-7 hilabetean. Gestazioak 65-67 egun irauten du eta kumaldiak 1 eta 10 seme-alaba eduki dezake, Nazioarteko Felina Federazioaren arabera, amarekin mantendu behar dira gutxienez 30 egunez. Gomendagarriena amarengandik seigarren astetik zortzigarrenera bereiztea da, orduz geroztik ez baitzituzten beharrezko mantenugaiak behar: lehenago bereiztea akatsa litzateke, hiltzeko aukera handiagoa dute edo ahulagoa izantekoa.
Ezaugarri genetikoak
Katuak 38 kromosoma ditu, eta 200 patologia inguru aurkitu dira, eta horietako asko ohikoak dira gizakietan.
María Victoria Moreno
Gaztelaniaz
Eleberria
Katu
Ezaugarri genetikoak
2014an, katuaren genoma sekuentziatu zen, zatien sekuentziazio sistema txiki bat erabiliz, non proteinak kodetzen dituzten. 19.493 gene gutxi gorabehera eta kodetu ez diren 1.855 ARN lortu ziren. A, B, C, D, E eta F hizkiek kodetutako 18 autosoma osatzen dute. XX. kromosomak emakumezkoen kasuan eta XY gizonezkoetan.
Apremont (Oise)
Apremont Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Apremont udalerrian erroldatutako biztanleak 738 ziren. Familiak 282 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 87 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 115 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
María Victoria Moreno
Gaztelaniaz
Itzulpenak
Ezanaren harria
Ezana harria antzinako Aksumgo Erresumako objektu bat da. Harrizko monumentu bat da, Ezana erregea kristautasunera nola bihurtu zen eta inguruko herri batzuen menderatzea dokumentatzen duena, horien artean Meroeak zeudelarik. Gaur egun, in situ kontserbatzen da Ezana erregearen parkean, Etiopiako Aksum erdigunean dagoen espazio publiko batean.
Apremont (Oise)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ezanaren harria
Ezana erregeak k.o. 330 eta 356. urteen artean gobernatu zuen Afrikako Adarreko antzinako aksumdar erresuma. Ezanak nubiarren aurka borrokatu zuen eta bere garaipenak harrian grabatu zituen ge'ezez (antzinako hizkuntza etiopiarra), sabar hizkuntzan (hegoaldeko arabiera) eta grezieraz, Jainkoa goraipatzeko bere garaipenengatik. Harrizko grabatuek, monumentu hirueledun bat ematen dute, hizkuntza ezberdinetan, Rosettaren harriaren antzera.
Etiopiako eliza ortodoxoak edo Tawahedo elizak hasiera garai honetan izan zuen. Tiranio Rufino Aquileakoaren Historia Eklesiastikoak, San Frumentzio, errege gaztearen esklabo eta tutore, kristautasunera bihurtu zuela kontatzen du. Bere erregealdiaren amaieran, 350. urte inguruan, Ezana erregeak kuxitarren aurkako kanpaina bat abiatu zuen, Kuxeko Erresumarekin amaitu zuena; harrian egindako zenbait idazkun, ge'ezez (eta ge'ez idazkerarekin), Meroe hirian aurkitu dira, Kushitarren hiri nagusia.
Apremont (Oise)
Etxebizitza
2007an 341 etxebizitza zeuden, 287 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 37 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 334 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 287 etxebizitza nagusietatik 254 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 48 etxek lau zituzten eta 196 etxek bost zituzten. 234 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 98 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 166 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 491 ziren, horien artean 333 aktiboak ziren eta 158 inaktiboak ziren. 333 pertsona aktiboetatik 313 lanean zeuden (167 gizon eta 146 emakume) eta 20 langabezian zeuden (9 gizon eta 11 emakume). 158 pertsona inaktiboetatik 58 erretiraturik zeuden, 56 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Katu
Ezaugarri genetikoak
Uste da begi urdin urdinak dituzten katuak gorrak direla, salbuespen gisa bi begiak kolore ezberdinekoak dituztenak daude (heterokromia). Hori egia da neurri batean; Gortasuna duten katuen portzentaje handiagoa da, baina ez dira beti gorrak.
Apremont (Oise)
Diru sarrerak
2009an Apremont udalerrian 292 unitate fiskal zeuden, 753 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 29.409 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 30 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 jatetxe eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Katu
Ezaugarri genetikoak
Katuen kolore zuria melaninen gabezia da. Lau mekanismo daude, honen bidez, katu bat zuriza "sendoa" izan daiteke:
Gortasunaren geneak, katu zurien ezaugarria den geneari, w alelo deritzo eta katuaren  kolore zuriaren eta gortasunaren kausa da. Katu zuri guztiak ez dira gorrak, katu gorrak gen alelo w-a aurkezten dutenak dira. W geneak katua zuria bihurtzen du, nahiz eta bere geneak katu beltza edo marroia dela esan, gene horrek gainontzeko koloreak "maskararazteko" berezitasuna du. Katu hauek ere begi urdinak edo berdeak izaten dituzte.
Arrazak
Katu arraza aniztasun handia dago, 100 katu arraza baino gehiago baitaude. Katu arrazak, antzeko ezaugarriak duten katuek osaturiko multzoak dira. Zenbait kasutan, arrazen arteko nahasketak egon daitezke. Arraza bakoitza zehazteko ardura, katu-elkarteek dute. Katuaren ezaugarriaren arabera, arraza baten aitortza ematen zaio katuari, aurrez zehaztuta dagoen legediaren babesarekin, beti ere, baldintza zehatz batzuk betez. Katuak sailkatzerako orduan, irizpide askoren arabera sailkatu daitezke: Ilaje tamaina, kolorea…
Nagi Matsumoto
Nagi Matsumoto (松本 凪生, 2001eko irailaren 4a - ) Japoniako futbolaria da.
Katu
Persiar katua
Persiar katuak munduko arrazarik ospetsuenen artean daude. Katu handi eta iletsuak dira. Izaera zintzoa dute eta itxura gozoa transmititzen dute. Tamaina ertaineko katuak dira eta bereziki zaindu beharra dago beraien elikadura, gehiegizko pisua izateko joera baitu.
Nagi Matsumoto
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Cerezo Osaka.
Katu
Persiar katua
Katu ireki eta lasaiak dira. Aldi berean, maitekorrak dira eta jabeari denbora asko eskaintzea eskatzen dio. Harreman oso ona izaten dute jabeekin, baita batez ere, umeekin duten harremana nabarmentzekoa da.
Siamdarra
Arraza hau tailandiar jatorrikoa da. Estilo dotoreko katuak dira eta begi urdin bizikoak. Bi mota bereiz daitezke: Siamdar modernoa eta siamdar tradizionala. Katu siamdar modernoak, gorputz dotore eta luzea dute. Oso malguak eta belarri handikoak dira. Gorpuzkera indartsua dute, batez ere, muskuluak oso garatuak dituztelako. Katu siamdar tradizionalak, gorpuzkera trinko eta borobila du. Begi luzexkak eta isats motza duen katua da. Katu siamdarrek arrakasta lortu dute lagunarteko animalia gisa, maitekorrak eta leialak izan ohi direlako.
Errusiar katu urdina
Katu arrazarik zaharrenen eta ospetsuenen artean dago errusiar katu urdina. Izenak esan ohi duen bezala, errusiar jatorrikoak dira. Tamaina ertaineko katuak dira eta ile motz distiratsua dute, beste katuengandik bereizgarri egiten diote ezaugarri hauek. Katu argi eta txeratsua izateagatik ezagutu ohi da. Hanka luzeak ditu eta hiruki formako burua. Begi handi eta berde kolore bizikoak ditu. Gizakiekin izandako harremanekin disfrutatu egiten dute eta familian izateko egokiak dira. Oso katu maitakorrak dira eta korrika, salto eta halako ekintzak egitea atsegin dute. Katu oso leialak dira eta mimoak jasotzea atsegin dute.
Japoniar Bobtaila
Japoniar Bobtail, izen esan ohi duen bezala, Japoniar jatorrikoa da. Ezaugarri bereizgarrietako bat, bere buztan motza da. Katu mota honen, burua hiruki aldekidearen formakoa da. Belarriak beti tente izaten ditu, edozein soinu jasotzeko prest. Ilaje leuna du eta bi mota bereiz daitezke, ile luzekoak eta ile motzekoak. Isatsa motza eta espiral formakoa du.
Somaliarra
Katu hauek somaliar jatorrikoak dira. Beraien itxurak, katu basatiaren antza du, batez ere, ilaje sendoarengatik. Baina, etxeko katu bikainak dira, familiarekin moldatzeko gaitasun handia baitute. Jarrera oso aktiboa duten katuak dira eta hezitzailearengandk ikasteko gaitasun handikoak.
Siberiarra
Katu arraza hau, errusiar jatorrikoa da, zehazki, Siberiakoa. Ilaje nahiko luzea izateari esker, Siberian bizirauteko aukera eman dio, -30 graduko tenperaturak jasanez. Katu hauen ileak aldatu egiten dira sasoiaren arabera. Negua ile luzeagoa izan ohi dute, tenperatura hotzak jasan ahal izateko eta udan ile motza izaten dute. Katu indartsua da eta 4-9 kilo artean pisatu ohi du. Oso katu azkarra da eta abiadura altuetara iritsi daiteke. Portaera oso irekia du eta urarekin jolastea gustatzen zaio. Batzuetan, bakarrik egoteko joera duten katuak dira.
Ragdoll
Ragdoll katuek beraien jabeak maitatzen dituzte eta ez dute gustuko bakarrik egotea.