cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zea Mays (musika taldea)
Hasierako ibilbidea
1997ko udan 7 kantuz osaturiko maketa grabatu eta urte berean Euskadi Gazteako maketa lehiaketa irabazi zuten. Sariak bultzada handia eman zien eta Euskal Herrian zehar hainbat kontzertu emateko aukera zabaldu zitzaien. Bilboko pop-rock lehiaketan talde euskaldun onenaren saria irabazi zuten 1998an. 1998ko irailean Gor diskoetxearekin euren lehen diskoa grabatu zuten: Zea Mays. Mondo Sonoro aldizkariaren arabera, urte hartako Euskal Herriko 10 diskorik onenen artean zegoen. Kontzertu asko eman ostean, 2000ko martxoan bigarren diskoa atera zuten: Elektrizitatea. Urte hartako Euskal Herriko diskorik onena izan zen, Mondo Sonoro aldizkariaren iritzira. Urte bereko irailean bira bat hasi zuten Holandatik.
2002ko uztailean euren hirugarren diskoa grabatu zuten: Harrobian, oraingoan Gaztelupeko Hotsak diskoetxearekin. Hori baino lehenago, AEKantuz diskoan Mikel Laboaren kanta baten bertsioa grabatu zuten. 2003ko udan Europatik beste bira bat egin zuten: Alemanian eta Holandan. Urte honetan zehar, hainbat eta hainbat kontzertu eman zituzten Euskal Herrian. 2004an Festimaden jo zuten eta horren ondoren disko berria grabatzeko geldialdia egin zuten.
Puntako taldea
2005eko martxoan euren hurrengo diskoa plazaratu zuten: Sortuz, grabitatearen aurka. Disko honek arrakasta handia izan zuen eta taldea Euskal Herriko talderik puntakoenetarikoa bihurtu zen orduan. 2006ko abenduan 18/98 taldearen aldeko diskoan parte hartu zuten Astero, ostera hastera kantarekin. Maialen Lujanbio bertsolariaren hitzekin egindako kanta izan zen.
2007an taldeak hamar urte bete zituen. Urte horretan kaleratutako Morphina diskoarekin taldearen ordura arteko ibilbidea laburbiltzen zuen DVDa jarri zuten salgai, hamarkada oso batean eskainitako kontzertuen irudiak biltzen zituena.
Negua joan da ta
2010ean aldiz, Era diskoak ikusi zuen argia. Taldekideen esanetan, aurrekoak baino dantzagarriagoa da, zuzenagoa eta positiboagoa. Disko honetan azaldu zen berehala arrakasta itzela lortu zuen Negua joan da ta abestia. Bideoklipak ere izugarrizko arrakasta izan zuen, Ainhoa Moiuak keinu hizkuntzan egindako interpretazioa, hain zuzen ere.
20 urte eta gehiago
2017an beren 20 urtetako ibilbidea laburbilduz abesti onenekin egindako bilduma plazaratu zuten, Zea Mays, 20 urte. Urte berean Euskadiko Orkestra Sinfonikoarekin elkarlanean hiru abestitako singlea argitaratu zuten. Disko horretan Elektrizitatea, Gaur eta Negua joan da ta abestiak zeuden. 2019an disko berria atera dute, Atera izenekoa hain zuzen ere.
Adarra saria
Adarra Sariaren 2023ko edizioan, Zea Mays rock taldeak jaso zuen saria. Izandako ibilbide «arrakastatsu eta kalitatezkoa» baloratu zuen epaimahaiak eta nabarmendu zuen hainbeste kolaboratzaile izatea diskoetan zein zuzenekoetan.
NGC 3410
NGC 3410 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. Lawrence Parsons, 4th Earl of Rosseek aurkitu zuen n.
Paco Sagarzazu
Paco Sagarzazu Badiola (Donostia, 1940ko urtarrilaren 31 - ) euskal aktorea da.
Biografia
Bere lehen kontaktua zinema munduarekin idazketarako bokazioarekin lotuta dago. Xaribari antzerki taldeak interpretatutako Balantzatxoa izeneko haurrentzako antzezlan bat idatzi zuen. Juan Miguel Gutiérrez zuzendariak muntaia ikusterakoan zinemara eramatea proposatu zion eta 1978an, haurrentzat euskaraz filmatutako lehen film luzea bilakatu zen. Klara Badiola aktorearen bitartez, Segoviako ihesa filmaren castingera aurkeztu zen eta bertan paper bat lortu zuen. Hortik aurrera, zinema munduan arituko da lanean hainbat produkziotan parte hartuz.
Cartigliano
Cartigliano Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cartiglianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Calotes maria
Calotes maria Calotes generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Coti-Chiavari
, Korsikako hegoaldeko udalerria da,  departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 0 biztanle ditu.
Mussurana quimi
Mussurana quimi Mussurana generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Masardis (Maine)
Masardis Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Aroostook konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Fase aldaketa
Fase aldaketa, edo egoera aldaketa fisika eta kimikan materiaren konposaketan aldaketarik gertatu gabe ematen den egoera fisiko desberdinen arteko aldaketa da. Oinarrizko hiru egoerak solidoa, likidoa eta gasa dira.
Substantzia bat egoera horietako batean egotea baldintzatzen duten bi faktoreak tenperatura eta presioa dira. Tenperaturaren igoerak edo presioaren jaitsierak fusioa, lurrunketa eta sublimazioa faboratuko dituzte. Tenperaturaren jaitsierak edo presioaren igoerak aldiz, alderantzizko sublimazioa, kondentsazioa eta solidotzea. Alboko fase diagramaren bidez, tenperatura eta presioaren arabera substantzia bat zein egoera fisikotan dagoen jakin dezakegu. Diagrama hau substantzia bakoitzarentzat espezifikoa da.
Mason (New Hampshire)
Mason Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hillsborough konderrian dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
NGC 3412
NGC 3412 galaxia bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Carlos Falcó
Carlos Falcó y Fernández de Córdova (Sevilla, 1937ko otsailaren 3a - Madril, 2020ko martxoaren 20) espainiar nobleziako kide eta enpresaburua izan zen. Griñongo markesa, Castel-Moncayoko markesa eta Espainiako handikia izan zen. Ezaguna Isabel Preyslerren senarra izan zelako, Tamara Falcóren aita zen. 2020ko martxoaren 20an hil zen COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemiaren ondorioz.
Orangeko garaipen-arkua
Orangeko garaipen-arkua  (Arc de triomphe d'Orange) Orangeko garaipen arkua da. Eraikitze data ezezaguna da baina litekeena da Zesar Augustoren garaietakoa izatea.
UNESCOk 1981ean eraikin hau erromatar antzokiarekin batera Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Boerren Gerrak
Boerren Gerrak Britainiar Inperioak eta herbeheretar jatorriko kolonoek (garai hartan, boer zeritzen; gero, XX. mendean, afrikaner izenaz ezagunak) Hegoafrikan elkarren aurka egindako bi gatazka izan ziren. Lehengoa, 1880tik 1881era bitartekoa; eta bigarrena, 1899ko urriaren 11tik 1902ko maiatzaren 31 artekoa. Bigarrena bukatzean, boerrek fundatutako bi errepublikek independentzia galdu zuten, Britainiar Inperioak bereganatuta.
Aurrekariak
Ingelesen etorrera masiboren presiopean, boerrek barnealdera jo zuten 1837 eta 1854 bitartean, "Trek Handia" izeneko martxetan. Bere errepublikak osatu zituzten, Erresuma Batuko aginpetik kanpo: Natal (1843an Erresuma Batuak bereganatua), Transvaal (1852an Erresuma Batuak onartua) eta Orangeko Estatu Askea (1854an onartua).
Lehenengo Boerren Gerra
Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuak 1877an Transvaal konkistatu zuen. Luze zirauen boerren suminak lehertu zuen lurralde horretan 1880an. Afrikanerrek Askapen Gerra deitu zioten matxinada horri, nahiz eta egun, eskuarki, Lehen Boerren Gerra izena hartu duen.
Gatazka hasi bezain azkar amaitu zen Majuba muinoko borrokan (1881eko otsailaren 27an) boerrek lortutako garaipen erabakigarriari esker. Errepublikak independentzia berreskuratu zuen Zuid-Afrikaansche Republiek izenpean. Paul Kruger, matxinadako buruetako bat, presidente bihurtu zen 1883an.
Bitartean, Majubako porrotak umiliatuta, britaniarrek Hegoafrikako koloniak federatzen bilatu zuten, eskualdeko gehiengo afrikanerren aurrean euren interes estrategikoak babestu nahian.
Gerren artekoa
Uitlanders horiek ez zeukaten eskubide politikorik, eta, horien aldarrikapenean, matxinadak suertatu ziren. Erresuma Batuari laguntza eskatu ohi zitzaion. Meategien bailio itzelak inperialista britaniarrak erakarri zituen ezinbestez. 1895ean, Leander Starr Jameson buru zuen talde bat boerren lurraldera sartu zen matxinada bat sortzeko eta britaniarren agintea eramateko. Boerren agintariek bortizki amaiarazita Jameson Raid izeneko matxinada horrek porrot egin bazuen ere, Lurmutur Hiriko gobernuaren babesa zeukan susmoa hartu zuen Paul Krugerrek.
Orduan, egoera ezegonkor horretaz baliatuta, Alemaniako kaiserrak Krueger zoriondu zuen, eta Transvaalen status quo-a mantentzearen alde jo zuen. Britaniarrek mehatxutzat hartu zuten hori, egungo Namibia alemaniarren menpe baitzegoen. Gainera, Alemaniako Weltpolitik -munduko politika- gero eta erasokorragoa zen. Munduan Alemaniaren pisua handitu nahi zuten, beste arlo askotan munduko potentzia zelakoan. Horretarako, lege Tirpitz (1897-1914 Itsasarmadaren ministroa) izenekoak martxan jarri zituzten. Horien bidez, itsasarmada izugarri armatu nahi izan zuten, Erresuma Batukoaren mailara kokatu arte. Honek Erresuma Batua Frantziaren aldeko aliantzara eraman zuen, Lehen Mundu Gerran leher egin zuen aliantza-sarerako aurrerapausoa eramanez.
Bigarren Boerren Gerra
Azkenean, 1899an gerra irekia piztu zen, Erresuma Batuak boerren errepubliketako 60.000 atzerritar zurientzat bozkatzeko eskubidea eskatu zuenean. Paul Krugerrek uko egiteaz gain, Errepublikako mugetatik armada erretiratzea eskatu zien.
Britainiarren prestakuntza hobea zen Bigarren Boerren Gerra honetan. 1900rako, Pretoria, boerren azken hiri nagusia britaniarren esku zegoen. Oso igarpen baikorrak iragarri baziren ere, 1902 arte iraun zuen, zeren, boerren armada, baserritarrek osatu arren, oso ongi antolatuta zegoen, eta lurraldea ongi baino hobeki ezagutzen zuten.
Boerren gerrilla gisako borrokaren aurrean, Britaniarren armada profesionalak bortizki jokatu zuen, konkistatuko lur guztia suntsituz. 1902rako, 26.000 boer hil ziren gaitzak zirela eta, edota kontzentrazio-esparruetan atxilotuta. Guztira 200.000 lagun baino gehiago sartu zituzten kontzentrazio-esparru horietan.
Bakea
Nolabaiteko bakea Vereeniging hitzarmenarekin iritsi zen. Honen hitzetan, boerren errepublikek britaniar subiranotasuna onartzen zuten, eta, britaniarrek, bitartean, bere menpeko lurraldea berreraikitzeko konpromisoa hartu zuten. Horretarako 3 miloi libra esterlinako diru-laguntza bideratu zuten. Gainera, Orangeri eta Transvaali autonomia ematekoak ziren britainiarrak.
1910ean, Hegoafrikar Batasuna sortu zen. Erresuma Batuak gobernadorea izendatzen zuen, beti ere bi probintzien autonomia errespetatuta. Amankomuneko parlamentua abian jarri zen, zurien arteko lege-berdintasunpean. Afrikaans hizkuntza onartu zen. Parlamentua Pretorian -boerren lurraldean- kokatu zuten, eta gobernadorearen egoitza Lurmutur Hirian -britaniarrenean-.
Deskolonizazioa: Kaxmir
= Testuingurua = 1846an, Erresuma Batuak, beste herrialde askorekin egin zuen bezala, India kolonizatu zuen, Kaxmir eta Jammu maharajaren esku utziz. 1947ko abuztuan India bitan banatu zen eta orduan hasi ziren gatazka guztiak. Protektoratuak bi herrialdeetako bati batu behar ziren; gehienek erlijio- eta geografia osaketaren arabera hartu zuten erabakia. Haatik, batzuk zalantzan egon ziren eta ez zekiten zer egin, baina behin liskar hauek konponduta, Kaxmirrekoa oraindik airean zegoen. Hari Singhe maharaja Kaxmir eta Jammu estatuak independente mantentzen saiatu zen, baina gehiengo handia musulmanak izanda, matxinatu eta borroka piztu zen.
Inguru horretan erasoak nagusitu ziren eta Maharajak Indiari laguntza eskatu zion. Honen truke, Kaxmir Indiako Batasunean sartzea onartu behar zuten. 1948 inguruan, NBEk Kaxmir eta Jammu herrialdeetan erreferenduma egiteko gomendatu zuen arren, Indiak behin eta berriro  aukera hori ukatzen zuen. 1947tik aurrera, Kaxmir, India, Pakistan eta Txinaren artean dago zatituta. Ordutik bost gerra izan dira Kaxmirren eta egoera ez da ari asko aldatzen.
Kaxmirreko herri mugimendua
1930eko hamarkada hasieran Kaxmirren Abdullah jekea buru zuen herri mugimendua sortu zen, zeinak izaera politikoko eta ekonomikoko aldarrikapenak egiten  zituen gehien bat. Abdullah jekeak Musulmandar Konferentzia (1932) sortu zuen, beranduago, Kaxmir konferentzia nazionala (1939) izena hartuko zuena, taldea jekeak nahi zuen izaera progresista eta modernoarekin akorde egote aldera, edozein izaera sektariotik aldenduz. Kaxmir konferentzia nazionala distribuzio sistema zaharkituaren aurka eta gobernuak zuen klase gailenduaren aldeko jarreraren aurka aritu zen. Ildo beretik jarraituz, erreforma politikoa eta gobernu arduratsua exijitu zituen. Zentzu sozialean Gandhi eta Nehruren Indiako Kongresu nazionalaren exijentzak eta  Kaxmir konferentzia nazionalak egiten zituenak oso antzekoak ziren.
Hasiera batean Hari Singh  maharaja  edozein erreforma politikoren kontra agertu bazen ere, azkenean, eta herri mugimenduek beregan izan zuten presioak bultzatuta, 65 kidek ostatutako asanblada legegilea (1934) osatu zuen, horietako 35 kide maharajak berak izendatuak zirelarik, eta gainerako 30ak herriak hautatu zituelarik (kontuan izan behar da garai hartan herriaren %8 inguruk soilik zeukala bozka eskubidea). Ondoren, Ministro Kontseilua (1939) sortu zen. Kaxmir konferentzia nazionala ordura arteko lorpenekin pozik zegoen: estatu asanbladako hauteskundeetan modu arrakastatsuan parte hartu zuten, eserleku ugari lortuz. Gainera, ministro kontseiluan haien ildoko kide bat jartzea lortu zuten, eta azkenik, maharajarekin nolabaiteko kooperazioa erdietsi zuten.
Bigarren Mundu gerra amaitu ondoren, Hari Singh  maharajak Ramachandra Kak izendatu zuen lehen ministro, zituen politika kontserbadore, sektario eta zatitzaileengatik ezaguna. Gertaera horrek nolabaiteko tentsioa sortu zuen garaiko eszena politikoan, eta ondorioz,  Kaxmir konferentzia nazionaleko Ministro Kontseiluko kide bakarrak 1946. Urtean ministro karguari uko egin zion. Peathick Lawrence-ek burututako Kabinete misioa-k (1946)  Indiako asanblada konstituziogile-ra Kaxmireko ordezkariak bidaltzea helburu zuen, buruzagiekin nolabaiteko hurbilketa lortze aldera. Ramachandra Kak-ek Kabinete misioa sortu izanaren errepresalia gisa Kaxmir konferentzia nazionala-ren sortzaile izan zen Abdullah jekea atxilotu zuen, eta atxiloketa horren ondorioz manifestazio eta protesta ugari piztu ziren lurralde osoan zehar.
Indiako independentzia legea eta lehen gerra Indiar-Pakistana Kaxmirren harira: 1947-1949
1947an Britaina Handiako parlamentuak (alderdi Laboristako Clement Attlee buru zuela) Indiako independentzia legea argitaratu zuen. Lege goraberatsu horrek bi estatu bereizi zituen: Pakistan eta India. Indiako independentzia legearen arabera indiar estatu bakoitzeko gobernariak soilik zuen Indiako  estatura batu, Pakistaneko estatura batu, edo batarekin zein bestearekin “itxaron hitzarmena” sinatzea erabakitzeko eskumena.
Kaxmirreko kasuan azken hitza Hari Singh marahak hinduak zuen. Alde batetik, Indiar estatuan atxikitzeak Kaxmirreko egoera politikoa nahasiko zuen, populazioaren zati handiena musulmandarra zelako, eta aspalditik zegoelako bor-borrean musulmandarren eta hinduen arteko tentsio erlijiosoa. Beste aldetik, Pakistaneko estatuari atxikitzeak maharajaren  boterea arriskuan jar zezakeen Abdullah jekearen mesedetan. Azkenean, Kaxmirreko Hari Singh  marahak “itxaron hitzarmena” sinatu zuen 1947ko abuztuaren 12an. Egoera konplexu horrek Indiaren eta Pakistanen arteko tentsioa areagotu zuen, eta ondorioz, 1947. urtetik eta 1949.urtera iraungo zuen estreinako gerra Indiar-Pakistana piztu zen. Pakistanek  Kaxmirri lehengai hornitzaileak eta komunikazio bide oro moztea erabaki zuen, bertara espedizio militarrak egitearekin batera. Egoera horren aurrean, eta tentsioa apalduko ez zelakoan, Hari Singh marahak hiriburutik alde egin zuen, Kaxmir Indiar estatura atxikitzeko eskaera egitearekin batera (1947).
Kaxmirren atxikitzea indian eta gatazka 1947tik aurrera
Hari Singh marahak Indian atxikitzea erabaki izanak Indiar tropak Kaxmirreko lurralde osora mugitzea eragin zuen. Tropen mugimendu horren ondorioz, Indiarren eta Pakistandarren arteko gataztak ugaritu ziren, 1949. urtean armistizioa sinatu zen arte, NBE-ren interbentzioaren laguntzaz. Handik aurrera Kaxmir bi zatitan banatua geratu zen: zatirik handiena Indiaren menpe zegoen, eta zati txiki bat, “Kaxmir askea” edo “Pakistaneko Kaxmir” izenaz deitua, Pakistanen protekturatuaren menpe.
NBEren bidez egiten saiatu diren akordio hitzarmen guztiak arrakastarik gabekoak izan dira; baita beraien artean zuzenean egindakoak ere. Pakistanek ez zuen onartzen Indiako printzearen ingresua. Indiak zin egindako plebiszitua ez zen burutu, ez zegoelako tropak batzeko akordiorik eta NBEk ere ez zuen onartu Pakistango erasotzailea kondenatzeatzea.
Bigarren mundu gerraren ondorioak, gerra hotzaren hasiera, bi blokeen sorrera kaxmirren eta india eta pakistanen jarrera
Bigarren mundu gerraren ondoren, independentziaren aldeko mugimenduek gero eta indar handiagoa hartu zuten. Batzuk Kaxmirretik alde egin behar izan zuten, eta inguruko herrialdeetako mugen kontrola areagotzen hasi zen. Gatazkak areagotzen hasi ziren heinean, indar militarra ere areagotzen joan zen.
1948-1965: Txinaren esku hartzea
1948tik 1953ra, Abdullah izan zen gobernuko agintaria. Honen eginkizunik esanguratsuena nekazaritza eraberritzea izan zen. 1953an, bere kide politikoen artean tentsioa areagotuz joan zen eta honek bere bukaera suposatu zuen. Abdullahren ondorengoak, Bakshi Ghulam Mohammaek, hau kartzelaratu zuen, Kaxmir estatu independiente egin nahi izanagatik, edo gutxienez Indiara batu nahi izateagatik. Kaxmir-eko gatazkan lehen gutxi ez baziren, hirugarren esku hartze bat egongo zen: Txina. Ekialdeko Asiako estatuko eta Indiako armaden artean borrokak sortu ziren muga inguruan. Txinatarrak nagusitu ziren eta Aksai Chin izango zen eremua konkistatu zuten. Horrez gainera, Txinaren nagusigoak Pakistanek bere kontrolpeko Kaxmirren zati bat ematea ekarri zuen.
1965-1989: Indiaren eta Pakistanen arteko gerrak
1965ean eta 1971n, India eta Pakistan borrokan egon ziren Kaxmir berenganatzeko asmoz. NBEren bitartez, bi herrialde hauen arteko auziei eta gorabeherei amaiera eman zitzaion Simiako akordioarekin. Alabaina, akordioa ez zen nahikoa izan eta gerra egunerokotasunaren parte bilakatu zen. Auziak zeuden muga hori munduko lekurik arriskutsuenetarikoa izateaz gain, militarizatuena izatera ere iritsi zen 2003ko su-etenera arte.
1989-2000: borroka armatua
Auzi hauek borroka armatuaren txinparta piztu zuen. Atxilotuak izan ziren politikari horietako batzuek, talde armatuak eratu zituzten. Jarraian borrokan hasi ziren. Honen ondorioz, beste hainbat talde armatu sortu ziren, esaterako, JKLF erakunde laikoa (Jammu eta Kaxmirren Askapen frontea). Alderdi politiko ezberdinetako taldeak sortu ziren; batzuek, Kaxmirren independentzia eskatzen zuten, eta, beste batzuek, Pakistanera batzea. Hala eta guztiz ere, xedea berbera zen: Indiaren agintetik askatzea.
Taldeak, interesen arabera, elkartzen hasi ziren. Matxinatuei aurre egiteko presentzia militarra areagotu New Delhin. Horren ondorioz, Kaxmir munduko herrialderik militarizatuenetako bat bilakatu zen (Indiako armadaren soldadu erdiak bertan zeuden).
JKFL borroka talde nabarmenenetariko bat izan zen Indiako armadak ahuldu zuen arte. 1994an uko egin zion borrokari. 1990etik aurrera, muturreko talde islamista asko Kaxmirren sartzen hasi ziren.
2000-2008: bakea lortzeko saiakerak
Mende hasieran bakea lortzeko saiakerak egin zituzten. Garaiko talde armatu indartsuenak su-etena iragarri zuen, baina negoziazioek ez zuten aurrera egin. 2003ra arte ez zen mugan su-etenik hitzartu. Orduan hasi ziren India eta Pakistan akordioak lantzen.
2008-gaur egun: gatazkaren berpizkundea
Egoera hobetzen hasi zela uste zen arren, 2008an bertan, Indiako Gobernuak landa eremu babestu bat eman zien hindu erromesei. Bertan, protesta jendetsuak eta hinduen eta musulmanen arteko gatazkak jazo ziren. Hori gutxi ez balitz, Bombayko erasoen bi gobernuen arteko tentsioa igotzea suposatu zuen. Argia eta Berria egunkariek gertutik jarraitu dute gatazka honen nondik norakoak. Komunikabide hauen esanetan, koordinatutako hainbat eraso egon ziren hotel eta eraikuntza ezberdinen aurka. 3 eguneko sufrimendua izan zen; 155 hildako eta 327 zauritu ekarri zituen. 2010ean, Indiako soldaduen presentziaren aurkako protestak izan ziren eta Poliziaren errepresioarengatik 112 lagun hil ziren.
2014an, New Delhik (Indiak) Kaxmirren eremurik handiena zeukan, % 43. Pakistanen esku, ordea, % 37 zegoen. Eta azkenik, Txinaren esku, geratzen dena, hots, % 20 inguru.
2018ko apirilean, Indiaren aurkako manifestazioak egon ziren, eta bertako Poliziak, independentziaren aldeko dozena bat militante hil zituen. Horrez gainera, ziento erdi zauritu baino gehiago egon ziren. 2019ko abuztuan, Indiak, Kaxmir eskualde autonomoak zeukan estatus berezi bat kendu zion. Tentsioa areagotzen joan zen herrialdean, komunikabideak, errepideak eta abar blokeaturik zeuden eta Kaxmir itxita. Mobilizazioak, etxeratze aginduak, poliziak kaleetan… egoera latza zegoen. Hori gutxi ez balitz, koronabirusa etorri zen eta egoerak okerrera egin zuen. Pandemiaren aitzakiarekin, Indiako Gobernuak herritarrak etxera bidali zituen;  kaleetako tentsioa baretzeko aukera paregabea izan zen. Urte bete igaro da ordutik eta gaur egungo egoera lehen zena baino okerragoa da: bizi baldintzek okerrera egin dute, giza eskubideak urratzen ari dira, indar poliziala eta neurriak are gogorragoak dira eta egoera ekonomikoa negargarria da. Etorkizunera begiratzea zaila egiten da.
Historiaren joanean ikusi ahal izan den legez, gaur egun ere bi joera ikus daitezke: batetik, Kaxmirren independentzia nahi dutenak, eta bestalde, Pakistanera batu nahi dutenak. Hala ere, oraindik ez da egin Nazio Batuen Erakundeak agindutako erreferendumik herrialdearen etorkizuna zein izango den erabakitzeko.
Kennesaw (Georgia)
Kennesaw  Georgiako estatuko hiri bat da. Cherokee konderrian kokatua dago. 2010ean 29,783 biztanle zituen, 24.45 kilometro koadrotan banatuta.
Bailey (Ipar Carolina)
Bailey Ipar Carolinako herri bat da. Nash konderrian kokatua dago. 2010ean 569 biztanle zituen, 1.82 kilometro koadrotan banatuta.
Cassola
Cassola Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cassolak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Keyita
Keyita fosfato motako minerala da eta alluaudita taldearen kidea da.
Pseudanthias pictilis
Pseudanthias pictilis Pseudanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Näkkäläjärvi
Näkkäläjärvi aintzira Finlandiako Enontekiö udalerrian dagoen aintzira bat da. Pöyrisjärvi Eremu Basatiaren ondoan dago, Näkkälä sami herrixkaren ertzean. Nahiz eta aintzira ez dagoen babestutako eremu batean, bertan, hegazti babestu asko aurki daiteke; hala nola, borrokalariak, istingor arruntak, kuliska pikartak, mendebal-txori mokomeheak, laponiako berdantzak, elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, txirri lepokodunak, zapelatz galtzadunak, larre-buztanikarak, mendi-txontak, negu-txirtak, papourdinak, txirritxo handiak, txoka gorriztak, urre txirri arruntak, ahate gorriztak, ahatebeltzak, beltxarga oihulariak, zerra txikiak eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.
Beste ohiko biztanle batzuk azeri zuri eta gorriak, bisoi amerikarrak, elur-orein etxekotuak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, ipar-katamotzak, jatunak eta otsoak dira.
Palojärvi mendebaldean eta Tuorkottajärvi aintzira iparraldean Näkkäläjärvi aintziraren bizilagun nagusiak dira. Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura Näkkäläjoki ibairen bidez, Ounasjokira isurtzen da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.
El Pitu–Piñera geltokia
El Pitu–Piñera Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Cuideiru udalerrian kokatuta dagoena.
Näkkäläjärvi
Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako zortzi uharteek zuhaizti txiki bilakatzen dira lurzoru izoztuaren gainean.
El Pitu–Piñera geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Dongxiang etnia
Dongxiang etnia (autonimoa: Sarta edo Santa (撒尔塔); ), Txinako Herri Errepublikan bizi diren 56 talde etnikoetako bat da.
Azken erroldaren arabera, Dongxiang etniako 513.805 pertsona bizi ziren Txinan, batez ere, Txinako Gansu, Ningxia, Xinjiang eta Qinghai probintzietan.
Dongxiang etniako kideak, jatorri mongoliarreko txinatar musulmanak dira. Euren hizkuntza dongxiangera da eta sunismoa praktikatzen dute.
Chalezeule
Chalezeule Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chalezeule udalerrian erroldatutako biztanleak 1.071 ziren. Familiak 411 ziren, horien artean 110 pertsona bakarrekoak ziren (45 bakarrik bizi ziren gizonak eta 65 bakarrik bizi ziren emakumeak), 126 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 142 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 33 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 456 etxebizitza zeuden, 419 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 351 etxeak ziren eta 101 apartamentuak ziren. 419 etxebizitza nagusietatik 276 bere jabearen bizilekua ziren, 127 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 53 etxek hiru zituzten, 87 etxek lau zituzten eta 243 etxek bost zituzten. 369 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 190 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 193 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 731 ziren, horien artean 559 aktiboak ziren eta 172 inaktiboak ziren. 559 pertsona aktiboetatik 492 lanean zeuden (268 gizon eta 224 emakume) eta 66 langabezian zeuden (48 gizon eta 18 emakume). 172 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 84 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chalezeule udalerrian 478 unitate fiskal zeuden, 1.110,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.567 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 144 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 15 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 49 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 7 higiezinen enpresak ziren, 20 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 13 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 1 supermerkatua zen, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 2 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 1 lurrin-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Chalezeule udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 156 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Errozate
Errozate Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Iratiko oihanaren mendebaldean, Ezterenzubi eta Lekunberri arteko magan.
Harpea kobazuloa mendigunearen azpian dago kokaturik.
Bakersville (Ipar Carolina)
Bakersville Ipar Carolinako herri bat da. Mitchell konderrian kokatua dago. 2010ean 464 biztanle zituen, 1.94 kilometro koadrotan banatuta.
Omoadiphas aurula
Omoadiphas aurula Omoadiphas generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Jerez de la Frontera
Jerez de la Frontera Andaluziako udalerria da, Cádizko probintzian kokatuta dagoena. 2013an 215.180 biztanle zituen eta 1.118,14 km²-ko azalera du.
Azken urteotan probintziako garraio eta logistika gune garrantzitsuena bilakatu da, biztanleriari eta ekonomiari dagokionean probintziako hiriburua gainditu duelarik. Nekazaritza eta abeltzaintzarako aberatsa den lurraldean kokatuta dago. Probintziako hiri nagusia da, eta Andaluziako bosgarrena.
Kultura
Bertako Aste Santua deklaratu zuten nazioarteko interes turistikodun jaia.
Katekolamina
Katekolaminak dopamina, noradrenalina eta adrenalina barne hartzen dituen substantzien talde bat da. Katekol eta amino talde bat dituzte beren egituran eta guztiak tirosina aminoazido aitzindaritik eratorriak dira.
Katekolaminak gongoiletan sintetizatzen direnean hormona funtzioa betetzen dute. Neuronetan sintetizatu eta sinapsi gunera jariatzen badira aldiz, neurotransmisoreak kontsideratzen dira. Sinpatikomimetikoak dira, hau da, nerbio sistema sinpatikoa kitzikatzen dute eta estresarekin asoziaturik daude. Uretan disolbagarriak dira eta odolean zehar garraiatzen dira proteina plasmatikoei lotuta.
Sintesia
Dopamina da lehenengo sintetizatzen den katekolamina. Gero, bere egituran zenbait aldaketa eginez, noradrenalina eta adrenalina lortzen dira. Hona hemen katekolaminen sintesiaren azalpena pausoz pauso:
Katekolaminak batez ere nerbio sistema sinpatikoan ekoizten dira. Tirosina hidroxilasa katekolaminak sintetizatzen diren zelula guztietan dagoen kantitate mugatuko entzima bat da. Tirosinaren meta posizioan hidroxilo talde baten adizioa katalizatzen du biopterina eta oxigenoa kofaktore gisa erabiliz eta L-dihidroxifenilalanina (lebodopa) eratuz.
Hurrengo erreakzioan dopamina deskarboxilasa erabiltzen da entzima katalizatzaile moduan. Honek L-dopa deskarboxilatu egiten du dopamina emateko.
Dopaminatik noradrenalina lortzeko dopamina β-hidroxilasa entzima beharrezkoa da. Entzima honek askorbikoa eta oxigenoa ezinbestekoak ditu katalisirako.
Azkenik, adrenalina ekoizteko feniletanolamina N- metiltransferasak metil talde bat sartzen dio noradrenalinari bere amino taldean.
Mason (Tennessee)
Mason Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Tipton konderrian dago, Tennessee estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Katekolamina
Sintesia
Baldintza normaletan tirosina kontzentrazioak tirosina hidroxilasa asetuta edukitzeko adinakoak dira. Tirosina hidroxilasak fenilalanina hidroxilatu eta tirosina emateko gaitasuna ere badu. Hau fenilzetonuria duten gaixoetan baliagarria da, gaixo hauek fenilalanina hidroxilasaren urritasuna baitute.
Katekolaminen biosintesia oso erregulatuta dagoen prozesua da.
Eraginak
Noradrenalina, adrenalina eta dopaminak nerbio sistema zentrala erregulatzeaz gain, odolean hormona moduan jarduten dute. Odolean katekolamina hauen maila altuak estresarekin erlazionatzen dira.
Laval-d'Aurelle
Laval-d'Aurelle Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Katekolamina
Eraginak
Katekolaminek gorputza erne egoeran jartzen duten aldaketa fiologikoak bultzatzen dituzte. Aldaketa ohikoenak bihotz-maiztasunaren, presio arterialaren, odoleko glukosa mailen eta nerbio sistema sinpatikoaren erreakzioaren igoera dira.
Laval-d'Aurelle
Biztanleria
2007an Laval-d'Aurelle udalerrian erroldatutako biztanleak 62 ziren. Familiak 21 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Katekolamina
Eraginak
Hala ere, katekolaminak hartzaile espezifikoetara lotu behar dira beren eragina emateko.
Laval-d'Aurelle
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 37 etxebizitza zeuden, 24 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 13 bigarren erresidentzia ziren. 35 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 24 etxebizitza nagusietatik 16 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 12 etxek bost zituzten. 17 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Katekolamina
Hartzaile adrenergikoak
Noradrenalina eta adrenalinaren hartzaileak dira. Bi neurotransmisore hauek eragin anitzak dituzte. Muskulu leunaren uzkurketa edo erlaxazioa eragin dezakete. Odol hodien uzkurketa edo zabalkuntza eta bronkioen zabalkuntza bultzatzen dute. Bihotzaren maiztasuna eta intentsitatea igotzen dute, gastu kardiakoa handituz.
Hartzaile dopaminergikoak
Bost hartzaile mota bereizten dira: D1, D2, D3, D4 eta D5.
Laval-d'Aurelle
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 31 ziren, horien artean 19 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 19 pertsona aktiboetatik 16 lanean zeuden (11 gizon eta 5 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 12 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Katekolamina
Hartzaile dopaminergikoak
Dopaminaren hartzaileak dira eta arretan, umorean, ikasteko gaitasunean, loguran, jarrera kognitiboan esnearen ekoizpenaren erregulazioan... eragiten dute.
Laval-d'Aurelle
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Laval-d'Aurelle udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Katekolamina
Degradazioa
Monoaminooxidasa (MAO) entzima da katekolaminen degradazioaren erantzule nagusia. Entzima hau heste eta gibelean oso ugaria da eta anfetamina eta IMAO-ek inhibi dezakete katekolaminen erdibizitza luzatu eta bide batez, bere eragina ere luzatzeko.
Wa etnia
Wa etnia (waeraz: Vāx, ဝလူမျိုး ahoskatua; ), Txinako Herri Errepublikan bizi diren 56 talde etnikoetako bat da.
Azken erroldaren arabera, wa etniako 396.610 pertsona bizi ziren Txinan, batez ere, Yunnan probintziaren hego-mendebaldean.
Myanmarren wa etniako beste 800.000 bat pertsona bizi dira, batez ere, Wa Estatuan.
Corrano
, Korsikako hegoaldeko udalerria da,  departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 0 biztanle ditu.
Keysville (Georgia)
Keysville  Georgiako estatuko hiri bat da. Newton konderrian kokatua dago. 2010ean 332 biztanle zituen, 2.73 kilometro koadrotan banatuta.
Castegnero
Castegnero Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bascei-Andoss
Bascei-Andoss, euskal mitologiako jainkosa edo jainkoa; Akitania erromatarrraren garaian Pirineo aldean.
Castegnero
Mugakideak
Castegnerok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bascei-Andoss
Bassique edo Bassioné haranean aurkitu da berari buruzku inskripzioa, erdialdeko Pirinioetan. Bachos toponimoak zer ikusirik izan dezake antzineko dibinitate honeki. Kontutan hartu beharrekoak dira ere erdi aroko Vaxoio eta Baxosium eta beste jainko baten izena; Vaxus. Baliteke biek lotuta egotea.
Ez dago bere ezaugarriei buruzko berririk.
Etimologia
Ikerlari guztiak ez daude ados azken honekin ere, eta "Andoss" hau "andios" edo "handiarekin" lotzen dute.
Kongo (ibaia)
Kongo edo Zaire Erdialdeko Afrikako ibairik handiena da. 4.700 kilometroko luzera du (Chambeshi ibaia barne), hau da, Afrikako bigarren ibairik luzeena, Niloren ostean. Munduko bigarren ibairik jariotsuena da (batez besteko emaria 41.800 m³/s eta handiena 80.832 m³/s) Amazonasen ondoan.
Bascei-Andoss
Etimologia
Beste aldetik esan beharra dago inskripzioa topatutako lekua, Bassione, beste esanhaiaren adierazgarri izan daitekela, Baso edo Basa-rena, basoarekin zer ikusirik izango lukeen dibinitate bat. Basa-acei-Andoss?, zeren eta ezin ahaztu Pirinioetan nahiko zabalduta egon zen beste dibinitate akitaniarraren izena; Aceio edo "Akeio". Baliteke beraz Basa-Aceio-Andoss izenaren aurrean aurkitzea.
Inskripzioak
"Deo / Bascei A/ndosso / Andox/us / v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito)"
Kongo (ibaia)
Izena
1482an, Diogo Cão portugaldarrak Kongo ibaiaren bokalea esploratu zuelarik, zutarri bat eraiki zen ibai bazterrean. Hortaz hasieran Rio de Pedrão ("Zutarriaren ibaia") izena eman zitzaion. Kongo izena lurralde honetan zegoen Kongo erresumatik dator. Kongok bainatzen dituen Kongoko Errepublika Demokratikoak eta Kongoko Errepublikak ibaitik hartu dituzte beren izenak. Herri indigenek, ordea, Nzadi ("Ibaia") esaten zioten, portugaldarrek Zaire bihurtu zutena. 1971etik 1997ra Zaire izena hartu zuten bai Kongoko Errepublika Demokratikoak eta baita ibaiak berak ere Mobuturen erabakiz.
Historia Naturala
Kongo ibaiaren egungo ibilgua duela 1,5−2.000.000 urte bitartean sortu zen, Pleistozenoan.
Kongoko eraketak bonoboaren eta txinpantze arruntaren espeziazio alopatrikoa ekarri zuen bere arbaso arrunt berrienetik. Bonoboa eskualdeko baso hezeetan endemikoa da, baita beste espezie ikoniko batzuk ere, hala nola Allen tximinoa, Dryas tximinoa, uretako geneta, okapia eta Kongoko pauma.
Uretako bizitzari dagokionez, Kongo ibaiaren arroak espezie-aberastasun oso handia du eta espezie endemikoen kontzentrazio-maila ezagunenen artean dago. Orain arte, ia 700 arrain espezie erregistratu dira Kongoko arroan, eta zati handiak ia ikertu gabe jarraitzen dute. Horregatik eta arroko eskualdeen arteko alde ekologiko handiak direla eta, askotan ekoeskualde ekologiko batzuetan banatu ohi da (ekoeskualde bakar gisa tratatu beharrean). Ekoeskualde horien artean, Kongo Beheko Lasterretan bakarrik 300 arrain-espezie baino gehiago daude, gutxi gorabehera 80 espezie endemiko barne, hego-mendebaldeko zatiak (Kasai arroa) 200 arrain-espezie baino gehiago ditu, eta horietatik laurden bat inguru endemikoak dira. Arrain-familia nagusienak —ibaiaren zenbait lekutan behintzat— Cyprinidae (karpa/ziprinidoak) dira, hala nola Labeo simpsoni, Mormyridae (elefante-arraina), Alestidae (Afrikako tetras), Mochokidae (akatu-arraina) eta Cichlidae (ziklidoak). Ibaiko bertakoen artean tigre arrain erraldoi eta haragijalea dago. Ziklido endemiko ezohikoenetako bi Lamprologus lethops zurixkak (pigmentatu gabekoak) eta itsuak dira, lurrazaletik 160 m-ko sakoneraraino bizi dela uste dena, eta Heterochromis multidens, ziklidoekin erlazio estuago dagoela dirudiena, Ameriketan Afrikako beste ziklidoekin baino. Igel eta barraskilo endemiko ugari ere badaude. Ibaian dauden hainbat presa hidroelektriko arriskutsuak dira animalientzat, endemismo asko desager daitezkeelako.
Ibaiaren esplorazioa
Kongoko arro osoan Bantu herriak daude, ehunka talde etniko edo tribaletan banatuta (ikus Kongoko Errepublika Demokratikoko talde etnikoak). Bantu hedapena K.a. 500 inguruan Erdi Kongora iritsi zela kalkulatzen da eta Kongo Altura aro arruntaren hasieran. Bantu migrazioak lekualdatutako populazio aborigenaren aztarnak, ubangiar filumeko pigmeoak/abatwak, Kongoko arroko baso-eremu urrunetan geratzen dira.
Kongoko Goi Arroa Albertine Rifttik mendebalderantz doa, nahiz eta Kongorekin zuen lotura ezezaguna izan 1877ra arte. Kongoko arroaren ipar-ekialdeko muturrera hedapen nilotikoaz iritsi zen, XV. eta XVIII. mendeen artean, alur herriaren hegoaldeko luo hiztunen arbasoek. Francisco de Lacerdak Zambezi ibaiari jarraituz lortu zuen 1796an Kongoko arroaren alderik garaienera iristea (Kazembe erreinuraino, Luapula ibaiaren arroaren goiko aldean).
Europako esplorazioak James Kingston Tuckeyren britainiar saiakerarekin jarraitu zuen, 1816an Kongo ibaia bere bokaletik igotzen saiatu zena, 480km aurrera egitea lortuz, nahiz eta Livingstone ur-jauziak gainditzerik izan ez zuen, eta horrek bere aurrerapena moteldu zuen.
Kongoko goiko ibaira, Lualaba ibaia izenez ezagutzen dena, arabiar esklabozaleek XIX. mendean Nyangwe herria 1860 inguruan esklabo-merkatarientzako aurrerapen gisa sortu zen.
XIX. mendean, inork ezin zuen imajinatu iparraldeko norabidean etengabe aurrera egiten duen Lualaba eta kontinente erdia zeharkatu ostean hego-mendebaldera isurtzen zen arte Atlantikora isurtzen zen Kongo ibai bera zirela. Lehenengoa Niloko korronte nagusiaren parte izan zitekeela uste zen; tesi hau, besteak beste, David Livingstone esploratzaileak defendatu zuen, 1866ko bere espedizioan Lualaba zeharkatu zuena, azken hau, berriz, Niger ibaiaren bokalarekin nahastu zuen Mungo Park esploratzaile eta naturalistak, XVIII. mendean eta XIX.aren hasieran Niger ibaia zeharkatu zuen.
Livingstone izan zen Nyangwera iritsi zen lehen europarra 1871n. Livingstone-k Lualabak Nilorekin konektatzen zuela frogatzeari ekin zion, baina urte horretako uztailaren 15ean esklabo arabiarren 400 bat afrikarren sarraski baten lekuko izan zen Nyangwe-n, esperientzia horrek izugarri ikaratuta utzi zuen eta bere bilaketa-misioa jarraitzeari uko egin zion. Niloko iturriak, beraz, berriro itzuli zen Tanganyika lakura.
1877ko urtarrilaren 6an, 640 kilometro egin ondoren, Boyoma ur-jauzietara (Stanley-jauziak ere deitua izan zen) iritsi ziren denbora pixka bat geroago, 100 kilometroko tartean zazpi jauziz osatua, lurretik igaro behar izan zutenak. Otsailaren 7ra arte behar izan zuten jauzien hondora iristeko. Hemen Stanleyk jakin zuen ibaiari Ikuta Yacongo deitzen zitzaiola, Kongora iritsi zirela frogatuz, eta Lualabak ez zuela Nilo elikatzen.
Kinshasa Henry Morton Stanleyk merkataritza postu gisa sortu zuen 1881ean eta Leopoldville izendatu zuen Belgikako Leopoldo II.aren omenez. Kongoko arroa Belgikak Kongoko Estatu Burujabe gisa aldarrikatu zuen 1885ean.
Ibilbidea
Kongo ibaiaren iturburuak Ekialdeko Afrikako Rifteko lautada eta mendietan, Tanganyika lakuan eta Mweru lakuan daude. Hauek Lualaba ibaia elikatzen dute eta Boyoma ur-jauzien azpian Kongo bihurtzen da. Zambiako Chambeshi ibaia hartzen da Kongoren iturburu nagusitzat, adarrik luzeena delako.
Kongok Kisangani zeharkatzen du eta baita Mbandaka ere. Han Ubangi ibaiarekin elkartzen da eta biek Malebo urgeldia (Stanley urgeldia) sortzen dute. Kinshasa, Kongoko Errepublika Demokratikoaren hiriburua, eta Brazzaville, Kongoko Errepublikarena, urgeldiaren bi bazterretan daude. Aurrerago, Livingstone ur-jauzietan amildu eta gero, Matadi eta Boma zeharkatzen ditu eta Muanda herrixkaren ondoan itsasoratzen da.
Garrantzi ekonomikoa
Ur-jauzien tartea saihesteko burdinbidea erabiltzen da. Gaur egun, trenak hiru ur-jauzi garrantzitsuenak saihesten ditu, eta Erdialdeko Afrikako merkataritzaren zati handi bat ibaian zehar igarotzen da. Garraiatutako merkantzien adibide dira kobrea, palma-olioa, azukrea, kafea edo kotoia. Ibaia ere baliagarria izan daiteke zentral hidroelektrikoak ustiatzeko, eta Inga urtegiak, Malebo lakuaren azpitik, lehenak izan ziren martxan jartzen.
Ibaiak energia hidraulikoa produzitzeko ahalmen handia dauka. Helburu horrekin Ingako urtegiak eraiki dira Pool Maleboren beheko aldean. Gaur egun, berrogei bat zentral hidroelektriko daude Kongoko arroan. Handiena eta ikusgarriena Ingako ur-jauziak dira, Kinshasatik 200 km hego-mendebaldera. Ingaren proiektua 1970eko hamarkadaren hasieran jarri zen martxan, lehen presa eraikitzeko. Ondoren, beste lau presa proiektatu ziren, eta erraldoi bat eraiki zen, 34.500 megawatt-eko kapazitatea lortzeko. Ahalmen hori egungo Belgikako zentral guztien ahalmena halako hiru izango litzateke ia. Orain arte bi (Inga I eta Inga II) bakarrik eraiki dira hamalau turbinarekin.
2005eko otsailean, Hegoafrikako Eskom konpainia publikoak proposamen bat egin zuen Ingako gune hidroelektrikoaren ahalmena izugarri handitzeko, hobekuntzak eginez eta presa hidroelektriko berria eraikiz. Proiektuak 40 GW inguruko errendimendua ekarriko luke, Hiru Arroiletako presa txinatarraren bikoitza. Batzuen ustez, presa hidroelektriko berri horiek ibaiko arrain espezie endemiko asko desager ditzakete.
Ibaiadarrak
Goi ibilbidean, iturburutik Kisanganiraino, Lualaba izena du, non Boyota ur-jauzian amaitzen den: goi-ibilgutzat hartzen da, 1800 km. Ibaia estua, bihurgunetsua eta ur-jauziak edo lasterrak ebakia izan ohi da, zeharkatzen dituen mendi eta goi-ordokiengatik, eta beti iparralderantz doa. Erdiko ibilbidea. Kongo garaia eta Erdialdeko Kongo hartzen ditu. 1700km ditu gutxi gorabehera, ibaiak mendebalderantz biratzen du kurba handi bat osatuz eta herrialdeko erdiko lautada izugarria zeharkatzen du. Bere ibilbidea lasaia da eta uhartez eta hareaz beteta dago. Bere zabalera 25 eta 30km-koa da, Makanzan, bere adarrekin batera 13 000km inguruko sare nabigagarri bat osatuz.
Behe ibilbidea edo Kongo beherea, Brazzaville/Kinshasatik itsasoraino. Bi zati:
Hidrometria
Kongo ibaiaren emaria 81 urtez (1903-1983) neurtua izan da Kinshasan, Kongoko Errepublika Demokratikoko hiriburuan, iturburutik 3.937 kmra eta itsasoratu baino 480 km lehenago. Ikertutako azalera arro osoaren %95 da. Urteko batez besteko emaria 39.536 m³ segundokoa da, gutxi gorabehera 3 475 000 km² inguruko arro baterako. Emari handiena abenduan du (56.081 m³/s) eta txikiena abuztuan (31.086 m³/s).
Arroan urtean bildutako ur-orria 359 milimetrokoa da.
Kongo Afrikako eta munduko ibai erregularrenetariko bat da, zalantzarik gabe, ugaria eta ondo elikatuta urte osoan zehar. 81 urteko behaketa-aldian, hileko gutxieneko emaria 22 351 m³/s izan zen eta hileko maximoa 80 832 m³/s izan zen. Ibaiaren emariaren erregulartasun handiaren arrazoiak Kongo ibaiak ipar eta hego hemisferioan isurtzen dituenean aurkitzen dira, hau da, ibaiaren zati bat bere adar sarearekin batera beti eremu euritsuetan dagoela. Ekuatorearen alde batean euriteen gorakada beste aldeko lehorteak konpentsatzen du beti.
Kongo ibaiaren batez besteko emariak (m³/s) Kinshasan neurtuak Datuak: 1903 eta 1983 artean
Kongo ibaia herri kulturan
Bere zabalera, arriskua eta sakonera dela eta, Kongo ibaia beti izan da mito eta kondaira iturri. Bere ertzetan bizi diren ustezko animaliena da nagusietako bat, hala nola Mokèlé-mbèmbé edo Emela-ntouka.
Literatura
guruan egiten diren literatur lan ezberdinen artean, honako hauek nabarmentzen dira:
Keystoneita
Keystoneita oxido motako minerala da eta zemannita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Keystoneita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
NGC 3414
NGC 3414 galaxia bat da, Leo Minor konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Omoadiphas cannula
Omoadiphas cannula Omoadiphas generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.