cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aurora Cáceres Moreno
Biografia
Harremana 1902an hasi zen modu epistolarrean. El Liberal-eko zuzendariak bere artikuluak Parisko ordezkari Enrique Gómez Carrillori bidaltzeko esan zion. Lau urte geroago, Parisen ezagutu zuten elkar, eta 1906ko martxoan elkar ezagutu eta hiru hilabetera ezkondu ziren. Rubén Darío eta Victor Margueritte ezkontzaren bi lekuko izan ziren. Ezkontza horrek 1906ko ekainetik 1907ko apirilera arte iraun zuen. Mi vida con Enrique Gómez Carrillo (1929) autobiografian Guatemalako idazlearekin izandako maitasun-esperientzia, eta harremanaren nondik norakoak eta gorabeherak zehazten ditu. Liburua harremanaren egunerokoan idatzi zen, baina Gómez Carrillo hil ondoren argitaratu zen.
Cáceresek adiskidetasun eta harreman intelektualen loturak lantzea eta mantentzea lortu zuen, bere merezimenduz. Bere lanen hitzaurreak Rubén Darío eta Amado Nervo bezalako autoreek egin zituzten. 1909an, Parisen, Latinoamerikako Literatur Batasuna sortu zuen, Buenos Airesen, Madrilen eta Parisen egoitzak zituen Latinoamerikako literatur interesen propaganda eta defentsarako, europeismoaren eta andinismoaren artean zubiak sortzeko asmoarekin. Europako erakunde garrantzitsuen babesa lortu zuen, Espainiako erregetzako kideena barne.
1911n, Emakumezkoen Eboluzioa erakundea sortu zuen, eta, geroago, 1924an, Feminismo Peruarra sortu zuen, emakumeen herritartasun eskubidearen, sufragio eskubidearen eta 1851ko kode zibilaren erreformaren alde borrokatzen zuena.
1930ean Luis Sánchez Cerrok Leguía boteretik kendu zuenean, Aurora Cáceres Limara itzuli zen eta bere Feminismo Peruarra erakundea berraktibatu zuen, baina Z.A.C izenaren inizialak erantsi zizkion, ez baitzuten biziarteko lehendakaritza onartu. Erakundearen aldarrikapenei gehitu zitzaien lan bera egitean gizonek eta emakumeek soldata berdina izatea. Bere erakundeak bolanteak banatu zituen Liman, non emakumearen botoa eskatzen zen.
II. Mundu Gerraren garaian, Aurora Caceresek Acción Femenina erakunde antifaxista antolatu zuen.
1931n, David Samanez Ocampo presidente zuen Gobernu Batzordeari emakumeen sufragiorako eskubidea ematea eskatu zion, Gobernu Ministeriora bideratu zen dokumentu baten bidez.
1930ean, Estatuko lehen Jostunen Sindikatua sortzeko aholkuak eman zituen, eta 1931n, berriz, Peruko Telefonoen Konpainiako langileei, erreklamazioen agiria eta greba egiteko.
Idazlea zoriontsuagoa izan zen bere liburuekin Parisko esparru sozialean baino, non era askotako lanak argitaratzen hasi zen, Enrique Gómez Carrillo idazle guatemalarraren lehen emaztea zenean. Garai hartakoak dira bi eleberri, La rosa muerta eta Las perlas de la rosa, lehena gai kosmopolitarekin, bigarrena andetarra. Hau da, modernismo literarioa eta indigenismoa lantzen zituen. Bi alderdi kulturalak irudikatzen dituzte idazle transatlantiko horretan, ez beti elkarren artean harmoniatsuak. Geroago, Miguel de Unamunoren filosofiaz, katolizismoaz eta sufragismoaz interesatu zen. Une hunkigarri batean, Peruko senatuaren aurrean agertu zen Peruko kultur-askatasuna ahalbidetuko zuen lege-proposamen berri baten aurka protesta egiteko.
Modernismoa genero ikuspegiarekin
Tradizio modernistak eta bere kritikak historikoki ezetsi egin du emakume idazleen presentzia mugimenduan, beraz, Aurora Caceresen izena eta lana ikusezin bihurtzen dira. XXI. mendeko ikerketek eta lanek Aurora Caceresen izena aldarrikatzen dute, baita Delmira Agustini, Gabriela Mistral edo Alfonsina Storni idazleena ere, azken horiek estetika modernistari atxiki baitzitzaizkion bere obran. 1914an, Parisen argitaratu zuen La rosa muerta eleberriarekin, Hispanoamerikako literatur mugimendu berriaren erreferentzia bihurtu zen.
Aurora Cáceresek idazle eta profesional gisa aurkeztu nahi zuen etengabe bere burua espazio eta denbora jakin batean (Modernismoarena). Espazio eta denbora hori, alderdi estetikoez gain, soziabilitate-modu espezifikoen arabera ere definitzen da, eta, askotan, modu horietatik kanpo uzten da. Vanesa Miseres ikertzaileak adierazi duenez, Mi vida con Enrique Gómez Carrillo lanaren edukia Modernismoaren mapa intelektuala genero-ikuspegitik birpentsatzeko testu gisa errebalorizatzen da.
La rosa muerta
Parisen 1914an argitaratu eta Stockcerok 2007an Argentinan berrargitaratu zuen La rosa muerta eleberriak ezaugarri formal ugari partekatzen ditu prosa modernistarekin, baina mugimenduaren parametro ideologikoei aurre egiten die.
"Protagonista emakume izatera egokitzen bada ere, gizonen gurtzaren subjektu gisa, bere bizitza sexualaren kontrol aktiboa hartzen ikusten da, eta hori ezohikoa da senarrek oraindik ere beren emakumeak objektu gisa tratatzen zituzten mundu batean. Nobela honetako «objektuak» ez dira pertsonak, "Komunikazio eta medikuntzako zenbait gauza" baizik, industria-aroaren gailurra agerian uzten dutenak. Ekintza Berlin eta Paris artean gertatzen da, modernistentzako leku enblematikoak baitira, baina aurkeztutako gizon-emakumeen harremanek paradigma zabaltzea dakarte. Kontakizun honetan gizonak ez dira emazteek ihes egiten dieten senarrak, doktoreak baizik, jarrera chauvinista maskulinoetatik aske dauden zientzia-gizonak. Horrela, La rosa muerta filmeko protagonistak bere ginekologoetako batez maitemintzen da, Parisko klinika batean eszenak sortuz, 1914ko irakurleentzat eta, agian, gaur egungo batzuentzat eskandalagarriak izango zirenak." Thomas Wardek adierazi du 2007ko edizioko ohar eta iruzkinetan.
Basilio Sarobe Aldabe
14 senidetan gazteena, Iruñeako Seminarioan egin zituen ikasketak eta ordenazioa Bartzelano Kongresu Eukaristikoan jaso zuen 1952 gerora Joan XXIII.a izango zen Angelo Roncalli kardinalaren eskutik. Ordenatu berritan Sunbillara bidali zuten apaiz laguntzaile eta hantxe eman zituen bere bizitzaren hurrengo 61 urteak, 1964tik aitzinerat erretore moduan.
Itzultzaile lanazgain, ikerlari,  txistu irakasle, koro zuzendari eta abeslari ere aritu zen Sarobe. Elizondoko koruaren urrezko garaia ezagutu zuen Juanito Erasoren gidaritzapean eta Erreka otxoteko kide izan zen.
Liturgia eta eliz-musikan aditua, euskara kulturako hizkuntza baliagarria zela defendatu zuen eta bere erabilera sustatu.
Estefanía Chávez Barragán
Estefanía Chávez Barragán (Laredo, Texas, 1930eko abenduaren 26a - Mexiko Hiria, 2020ko urtarrilaren 11) arkitekto mexikar bat izan zen, hirigintzan doktorea, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko (UNAM) irakasle emeritua – Urbanismo karrera sortu zuen –, eta gremioko aktibista. Aitzindaritzat hartzen da, halaber, hirietako arazoetan eta irakaskuntzan genero-ikuspegia txertatzen.
Prestakuntza
Estefania Chavez Bravo ibaiaren behealdean hazi zen, bere aita (topografo eta estatu-idazkaria), Eduardo Chavez Ramirez, Lázaro Cardenas presidentearen enkarguak betetzen ari zen kanpalekuetan, Mexiko eta Estatu Batuen arteko mugan bordo edukiontziak eraikitzeko eta ureztatze-sistema bat ezartzeko. Testuinguru horretan, haurtzarotik, hiri-plangintzan interesatuz joan zen, eskala horretako proiektu batek jendearen bizi-kalitatea nola alda dezakeen ikusita.
Handiagoa izan zenean, Mexiko Hirian egin zituen erdi eta goi mailako ikasketak. Batxilergoa Prestakuntzako Eskola Nazionaleko 1. plantelan, "Gabino Barreda"n egin zuen. Ingeniari izateko zuen interesa eta garaiko emakumeak euren generoagatik zituzten kontrakoak aztertu ondoren, Arkitektura karreran sartzea erabaki zuen UNAMeko Arkitektura Eskola Nazionalean, 1954an titulatu zelarik. Geroago, Arkitekturako maistra-gradua lortu zuen, Hirigintzako espezialitatearekin, 1990ean, eta Hirigintzako doktorea 2009an, biak ohorezko aipamenarekin.
Bizitza akademikoa
Lanaldi osoko "C" irakasle titularra izan zen 1993tik, eta "D" mailako Denbora Osoko Langile Akademikoen Lanerako Primak Programaren parte izan zen.
Bere ibilbide akademikoaz gain, 48 irakasgai baino gehiago eman zituen UNAMeko Arkitektura Fakultatean (FA) eta 100 lizentziatura eta graduondoko ikastaro baino gehiago bere alma materrean, Mexikoko eta Latinoamerikako beste unibertsitate batzuetan bezala. Graduatu ondokoen eta ikertzaileen lehen ikastaroak antolatu zituen, fakultate horretako graduondokoa antolatu aurretik.
Lotura eta Kultura Saileko burua izan zen; Hirigintza Saileko idazkaria izan zen (orain Hiri- eta Ingurumen-arloa); Hirigintza Irakasleen Mintegiko Ohorezko Batzordeko kidea; eta Hirigintza doktoretza eta maisutza sustatu zituen, maisutza honen lehen belaunaldiko ikaslea izanik.
Iraunkortasunaren, herritarren parte-hartzearen eta generoaren gaiak sartu zituen hirigintzako karrerako ikasketa-planetan, gai horiek berrikusten ziren irakasgaien sorrera bultzatuz.
2015ean, FAren Kontseilu Teknikoaren onespenarekin, Enrique del Moral Katedra Berezia zuzendu zuen -urtebeteko iraupenekoa-, hirigintzako lizentziaturarako material didaktikoa ekoizteko berariaz sortua.
Ibilbide profesionala
Giza kokalekuen eta emakumeen arteko lotura oso estua dela sinetsita, genero-ikuspegia kontuan hartzen duten hiri-plangintzako irtenbideak bilatzea bultzatu zuen. 1960ko hamarkadaz geroztik, emakumeen ikuspegia hiri-espazio humanizatuen sorkuntzan, diseinuan eta gauzatzean txertatzeko beharra aipatu zuen.
1969an, karrerako kide batzuekin batera, A.C. Mexikoko Arkitekto eta Urbanisten Elkartea sortu zuen, (AMAU), arkitekturako eta hirigintzako emakume profesionalek planteatutako iritziak eta teoriak sustatzen dituen taldea, kultura eta genero ikuspegiarekin; haien garapen profesionala bultzatzen duena eta erabakiak hartzen ari direla sustatzen duena.
Beste ikerketa-lan batzuk Berehalako Ekintzako Partaidetza Integraleko Programa Sostengagarriak (PPISAI) genero-ikuspegiarekin antolatzeko azterlanei buruzkoak dira.
Bere bizitza politikoaren barruan, Xochimilcoko ordezkaria izan zen, Ing. Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano, garai hartako Barruti Federaleko (1997-1999) lehen gobernuburuak izendatua. Presidenteen, gobernadoreen eta gobernu-buruen aholkulari ere izan zen.
ISOCARP Nazioarteko Urbanisten Elkarteko presidenteordea izan zen.
Goraipamenak
Bere ibilbide akademikoagatik, Estefanía Chávezek honako aintzatespen hauek jaso zituen:
Argitalpenak
550 artikulu, hainbat saiakera, txosten, hitzaldi eta beste hainbat argitalpenen egilea izan zen, eta 9 liburu idatzi zituen. Horien artean, honako hauek nabarmentzen dira:
Era berean, Mujeres en Xochimilco argitalpenaren konpiladore eta sustatzailea izan zen.
Nafarroako Mendialdea
Nafarroako Mendialdea Nafarroa Garaia osatzen duten hiru eskualde geografiko eta tradizionaletako bat da, Erriberarekin eta Erdialdearekin batera. Hiruretan garaiena eta iparraldegora da, eta bertan dago herrialdearen ipar partea. Ekialdeko Erronkaribarretik mendebaldeko Sakanaraino eta iparraldeko Bortzirietatik eta Baztandik hegoaldeko Iruñerriraino hartzen du. Bertan daude Pirinioak eta Pirinioaurrea, baina baita Euskal Herriko arkua, Urbasa, Andimendi eta Nafarroako isurialde kantauriarra ere.
C. R. Rao
Calyampudi Radhakrishna Rao FRS, edo C. R. Rao (1920ko irailaren 10a) indiar-estatubatuar matematikari eta estatistikaria da. Gaur egun, irakasle emeritua da Pennsylvaniako Estatuko Unibertsitatean, eta ikerketa-irakaslea Buffaloko Unibertsitatean. Kolokio, ohorezko maila eta festschrift askok ohoratu dute Rao, eta Estatu Batuetako Zientziaren Domina Nazionala jaso zuen 2002an. Amerikako Estatistika Elkarteak honela deskribatu du: "legenda bizia da, eta haren lanak estatistiketan ez ezik, eragin handia izan du ekonomian, genetikan, antropologian, geologian, plangintza nazionalean, demografian, biometrian eta medikuntzan ere". The Times of Indiak inoizko 10 zientzialari indiar onenetakotzat jo zuen Rao. Rao irabazi-asmorik gabeko Indiako Bihotzaren Elkartearen politiken eta estatistiken goi-aholkularia ere bada, eta Asiako hegoaldeko bihotz-hodietako gaixotasunaren kontzientzia handitzera bideratuta dago.
Hexano
Hexanoa sei karbono-atomoz osatutako hidrokarburo ase lineala (C6H14) das. Likido lurrunkor kolorgea da, toxikoa eta sukoia da eta petrolioaren destilaziotik sortzen da, eta erretxinen disolbatzaile gisa erabiltzen da bereziki. Gasolinak % 3 inguru hexanoa izaten du.
Industrian hexano terminoa usa daiteke hidrokarburo-nahasteak izendatzeko non % 60a inguru izaten den eta gainerakoa 2-metilpentanoa (isohexanoa), 3-metilpentanoa eta, kasu batzuetan, C5, C6, eta C7 zikoalkanoak. Nahaste hauek purutasun handirik behar ez duten zereginetan baliatzen dira, garbitzeko disolbatzaile gisa esaterako.
Erabilera
Industrian hexanoak adhesibo askoren formulazioan erabiltzen dira, zapatak itsasteko baliatzen direnak esaterako. Ehungintzan ehunak koipegabetzeko erabitzen da, adibidez, lehorreko garbiketan. Elikagai-industrian hazietatik olioa erauzteko baliatzen dira, nahiz eta praktika horrek eztabaidak eragiten dituen osasun-segurtasunaren ikuspegitik.
Toxikotasuna
Alkano toxiko bakarra da n-hexanoa. Eragin fisiologikoak ez du hexanoak berak eragiten, bere metabolizazioan sortzen diren produktuek baizik, 2,5-hexadionak bereziki. Nerbio-zelulak funtzionatzeko ezinbestekoak diren amina batzuekin erreakzionatzen du konposatu horrek, hots, neurotoxikoa da. Nahikoa da.
Berbintzanako zubia
Berbintzanako zubia Argako Erriberako Berbintzana udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Arga ibaiaren gainean. Berbintzanako sarrerako ate nagusia, Arga ibaia gainditzen du, Tafallatik datorren errepidearen etorrera ahalbidetuz.
Liburutegi digital
Liburutegi digitala, lineako liburutegia, Interneteko liburutegia, biltegi digitala edo bilduma digitala ere deitua da testua, irudi finkoak, audioa, bideoa, dokumentu digitalak edo beste euskarri digitaleko beste formatu batzuk izan ditzaketen objektu digitalen lineako datu-basea edo Internet bidez eskura daitekeen liburutegia. Objektuak eduki digitalizatuak izan daitezke, adibidez, inprimatuak edo argazkiak, baita jatorriz ekoitzitako eduki digitalak ere, adibidez, testu-prozesadorearen fitxategiak edo sare sozialetako argitalpenak. Edukiak biltegiratzeaz gain, liburutegi digitalek bilduman jasotako edukia antolatzeko, bilatzeko eta berreskuratzeko bitartekoak eskaintzen dituzte. Liburutegi digitalak izugarri alda daitezke tamainan eta esparruan, eta pertsonek edo erakundeek mantendu ditzakete. Eduki digitala era lokalean gorde, edo urrunetik sar daiteke ordenagailu sareen bidez. Informazioa berreskuratzeko sistema hauek, elkarreragingarritasunaren eta iraunkortasunaren bidez, informazioa trukatzeko gai dira.
Historia
Liburutegi digitalen hasierako historia ez dago ondo dokumentatuta, baina funtsezko hainbat pentsalari kontzeptuaren sorrerarekin lotuta daude. Aurrekoen artean daude Paul Otlet eta Henri La Fontaineren Mundaneum, munduko ezagutzak bildu eta sistematikoki katalogatzeko 1895ean hasitako saiakera, munduko bakea lortu asmoz. Liburutegi digitalaren ikuspegiak, neurri handi batean, mende bat geroago gauzatu ziren, Interneten hedapen handiaren garaian, milioika pertsonen World Wide Web-en liburuetarako sarbidearekin eta dokumentuen bilaketarekin.
Vannevar Bush eta JCR Licklider dira ideia hori egungo teknologian aurreratu zuten bi kolaboratzaile. Bush Hiroshiman jaurti zuten bonbaren ikerketaren alde egina zen. Hondamendia ikusi ondoren, teknologia, suntsitu beharrean, ulertzera nola ekar zatekeen erakutsiko zuen makina bat sortu nahi izan zuen. Makinak, bi pantaila zituen mahaia, etengailu eta botoiak eta teklatua izango zukeen. Horri "Memex" izena jarri zion. Horrela, pertsonek abiadura azkarrean sartzeko aukera izango zuketen gordetako liburu eta fitxategietara. 1956an, Ford Fundazioak, liburutegiak teknologiarekin nola hobetu zitezkeen aztertzeko, Licklider finantzatu zuen. Ia hamarkada bat geroago, Etorkizuneko Liburutegiak izeneko liburuak bere ikuspegia jaso zuen. Ordenagailuak eta sareak erabiliko zituen sistema bat sortu nahi zuen, gizakiaren ezagutza giza beharretarako eskuragarria izan zedin, eta, makinen helburuetarako, atzeraelikadura automatikoa izango zuen. Sistema horrek hiru osagai zituen: ezagutzaren corpusa, galdera eta erantzuna. Lickliderrek sistema prokognitiboa deitu zion.
Hasierako proiektuak txartel elektronikoen katalogo bat sortzean zentratu ziren, Sarbide Publikoaren Online Katalogoa —ingelesez Online Public Access Catalog (OPAC)— izenez ezagutzen dena. 1980ko hamarkadan, ahalegin horien arrakastaren ondorioz, OPACek txartel katalogo tradizionala ordezkatu zuen liburutegi akademiko, publiko eta berezi askotan. Horri esker, liburutegiek lankidetza-esfortzu aberasgarri gehigarriak egin zituzten baliabideak partekatzen laguntzeko eta liburutegiko materialetarako sarbidea liburutegi indibidual batetik haratago zabaltzeko.
Liburutegi digitalaren adibide goiztiarra Hezkuntza Baliabideen Informazio Zentroa da —ingelesez Education Resources Information Center (ERIC); 1964an, hezkuntzako aipamen, laburpen eta testuen datu-base bat sortu zen, eta, 1969an, sarean, eskuragarri jarri zen DIALOG-en bidez.
1994an, liburutegi digitalak oso ikusgai bihurtu ziren ikerketa-komunitatean NSF-k 24,4 milioi dolar kudeatutako programa baten ondorioz, DARPAren Informazioaren Integrazio Adimentsua (I3) programak, NASAk eta NSFk berak elkar lagunduta. Ikerketa-proposamen arrakastatsuak AEBko sei unibertsitatek hartu zuten parte. Unibertsitateen artean, Carnegie Mellon Unibertsitatea, Kalifornia-Berkeleyko Unibertsitatea Michigango Unibertsitatea, Illinoisko Unibertsitatea, Kaliforniako Santa Barbara Unibertsitatea eta Stanford Unibertsitatea zeuden. 1996ko maiatzean, erdibidean zuten aurrerapena laburbildu zuten proiektuetako artikuluek. Stanfordeko ikerketak, Sergey Brin eta Larry Pagek, Google sortzera eraman zuen.
Liburutegi digitaletarako eredu bat sortzeko lehen saiakerak DELOS Digital Library Reference Model eta 5S Framework izan ziren.
Terminologia
Liburutegi digital terminoa NSF/DARPA/NASA Digital Libraries Initiativek zabaldu zuen lehen aldiz, 1994an. Ordenagailu-sareen erabilgarritasunarekin, informazio-baliabideak behar den moduan banatuta eta eskuratze ahal izatea espero da, Vannevar Bushen As We May Think saiakeran (1945), berriz, ikerlariaren Memex-en barruan bildu eta gorde behar diren bitartean.
Liburutegi birtual terminoa, hasieran, liburutegi digitalarekin trukatuz erabiltzen zen, baina, gaur egun, beste zentzu batzuetan birtualak diren liburutegietarako erabiltzen da (esaterako, banatutako edukia batzen duten liburutegietarako). Liburutegi digitalen hastapenetan, digital, birtual eta elektroniko terminoen arteko antzekotasun eta desberdintasunei buruz eztabaidatu zen.
Askotan bereizten dira formatu digitalean sortutako edukia (jaio-digital gisa ezagutzen dena) eta euskarri fisiko batetik, adibidez, paperetik, digitalizazioaren bidez bihurtu den informazioa. Eduki elektroniko guztiak ez daude datu digital formatuan. Liburutegi hibrido terminoa, batzuetan, bilduma fisikoak zein bilduma elektronikoak dituzten liburutegietarako erabiltzen da. Adibidez, American Memory Kongresuaren barruan dagoen liburutegia digitala da.
Liburutegi digital garrantzitsu batzuek epe luzerako artxibo gisa ere balio dute, hala nola arXiv eta Internet Archive. Beste batzuk, adibidez, Digital Public Library of America, hainbat erakunderen informazio digitala sarean eskuragarri jartzea bilatzen dute.
Biltegi instituzionalak
Liburutegi akademiko askok aktiboki hartzen dute parte erakundearen liburu, paper, tesi eta digitalizatu daitezkeen edo digitalizatu diren beste lanen biltegiak eraikitzen. Biltegi horietako asko publiko orokorraren eskura jartzen dira murrizketa gutxirekin, sarbide irekiaren helburuekin bat eginez ikerketa komertzialetan aldizkarietan argitaratzen direnen aldean, non argitaletxeek sarbide-eskubideak mugatzen dituzten askotan. Biltegi instituzionalak, benetan doakoak eta korporatiboak direnak, liburutegi digitalak deitzen dira batzuetan. Biltegi instituzionalaren softwarea liburutegiko edukia artxibatzeko, antolatzeko eta bilatzeko diseinatuta dago. Kode irekiko irtenbide ezagunenak DSpace, GSDL (Greenstone Digital Library), EPrints, Digital Commons eta Fedora Commons-en oinarritutako Islandora eta Samvera sistemak dira.
Liburutegi Nazionaleko bildumak
Lege-gordailua, askotan, egile eskubide-legeriak babesten ditu, edo, batzuetan, berariazko legeek jasotzen dute, eta, herrialde batean argitaratutako material guztiaren kopia bat edo gehiago, erakunde batean gorde behar dela eskatzen du, normalean, liburutegi nazionalean. Dokumentu elektronikoak sortu zirenez geroztik, legedia aldatu behar izan da formatu berriak babestu ahal izateko, hala nola Australiako 1968ko Copyright Legearen 2016ko aldaketa.
Orduz geroztik, hainbat gordailu elektroniko mota eraiki dira. British Libraryko| argitaletxearen bidalketa atariak eta Deutsche Nationalbibliothek-eko eredu alemaniarrak gordailu-puntu bat dute liburutegi-sare baterako, baina sarbide publikoa liburutegietako irakurketa geletan soilik dago. Australian National edeposit sistemak ezaugarri berak ditu, baina, eduki gehienetarako, urruneko sarbidea ere ahalbidetzen dio publiko orokorrari ..
Artxibo digitalak
Liburutegi digitalak sortzeko erabiltzen den teknologia are iraultzaileagoa da artxiboentzat, arau orokor horien bigarrena eta hirugarrena hausten baititu. Beste era batera esanda, "artxibo digitalek" edo "online artxiboek", oro har, iturri primarioak edukiko dituzte, baina litekeena da bakarka deskribatzea taldeka edo bildumatan ordez (edo horrez gain). Gainera, digitalak direnez, haien edukiak erraz erreproduzigarriak dira, eta baliteke beste nonbaitetik erreproduzituak izatea. Oxford Text Archive, oro har, oinarrizko iturri fisiko akademikoen artxibo digital zaharrena da.
Artxiboen oinarrizko ezaugarria da beren erregistroak sortu diren testuingurua eta haien arteko harreman-sarea mantendu behar dutela informazio-edukia gordetzeko eta denboran zehar informazio ulergarria eta erabilgarria eskaintzeko. Artxiboen oinarrizko ezaugarria beren antolamendu hierarkikoan dago, testuingurua artxibo-loturaren bidez adieraziz.
Artxibo-deskribapenak artxibo-materiala deskribatzeko, ulertzeko, berreskuratzeko eta atzitzeko oinarrizko bitartekoak dira. Maila digitalean, artxibo-deskribapenak Kodetutako Artxibo-deskribapena —ingelesez Encoded Archival Description— XML formatuaren bidez kodetu ohi dira. EAD, berriz, artxiboen deskribapenaren irudikapen elektroniko estandarizatu bat da, eta, mundu osoan banatutako biltegietan, artxiboen deskribapen eta baliabide zehatzetarako sarbidea ahalbidetzen du.
Artxiboen garrantzia kontuan hartuta, NEsted SeTs for Object Hierarchies (NESTOR) izeneko eredu formal dedikatu bat definitu da beren osagai berezien inguruan eraikitakoa. NESTOR oinarritzen da, zuhaitzak ustiatzen dituen nodoen arteko erlazio binarioaren aldean, objektuen arteko erlazio hierarkikoak multzoen arteko inklusio-propietatearen bidez adierazteko ideian. NESTOR 5S eredua formalki zabaltzeko erabili da, artxibo digitala artxiboen ezaugarri bereziak kontuan hartzeko gai den liburutegi digitalaren kasu zehatz gisa definitzeko.
Liburutegi digitalen ezaugarriak
Liburutegi digitalen abantailak, gaur egun, liburu, artxibo eta hainbat motatako irudiak erraz eta azkar atzitzeko baliabide gisa, oso aitortzen dituzte interes komertzialek eta erakunde publikoek.
Softwarea
Liburutegi digital orokorretan erabiltzeko, hainbat software pakete daude (aipagarrienak ikusteko, ikusi Kategoria:( Liburutegi digitaleko softwarea). Biltegi instituzionalaren softwarea, batik bat tokian ekoiztutako dokumentuak irenstean, kontserbatzean eta eskuratzean oinarritzen dena, biltegi instituzionalaren softwarean aurki daiteke, bereziki, tokian ekoiztutako emaitza akademikoak. Software hori jabeduna izan daiteke, Kongresuarena den bezala, zeinak eduki digitalak kudeatzeko Digiboard eta CTS erabiltzen dituen.
Liburutegi digitalen diseinua eta inplementazioa sistema informatikoek eta softwareek informazioa trukatzean erabili ahal izateko eraikita daude. Horiei liburutegi digital semantiko deitzen zaie. Liburutegi semantikoak sare sozial askotako komunitate ezberdinekin sozializatzeko ere erabiltzen dira. DjDL liburutegi digital semantiko mota bat da. Hitz gakoetan eta bilaketa semantikoan oinarritutakoak dira bi bilaketa mota nagusiak. Bilaketa semantikoan, bilaketak areagotzeko eta fintzeko talde bat sortzeko gako-hitzetan oinarritutako tresna bat eskaintzen da. DjDLn erabiltzen den ezagutza kontzeptuala bi formaren inguruan oinarritzen da: irakasgaiaren eta ontologian oinarritutako kontzeptuen bilaketa-ereduen multzoa. Bilaketa horri lotzen zaizkion hiru ontologia motak ontologia bibliografikoak, komunitatearen jabe diren ontologiak eta subjektuaren ontologiak dira.
Metadatuak
Liburutegi tradizionaletan, lan interesgarriak aurkitzeko gaitasuna zuzenean lotuta dago katalogazioaren kalitatearekin. Liburutegi bateko funtsetik digitalizatutako lan elektronikoak katalogatzea erregistro bat kopiatzea edo inprimaki elektronikora eramatea bezain erraza izan badaiteke ere, lan konplexuek eta formatu digitalean sortutakoak esfortzu handiagoa eskatzen dute. Argitalpen elektronikoen gero eta bolumen handiagoa kudeatzeko, tresna eta teknologia berriak diseinatu behar dira sailkapen semantiko eta bilaketa automatizatu eraginkorra ahalbidetzeko. Elementu batzuetan testu osoko bilaketa erabil badaiteke ere, katalogoko bilaketa arrunt ugari daude testu osoa erabiliz egin ezin direnak, besteak beste:
Bilaketak
Liburutegi digital gehienek bilaketa-interfaze bat eskaintzen dute, baliabideak aurkitzeko aukera ematen duena. Baliabide horiek web sakona (edo web ikusezina) baliabideak izan ohi dira, askotan bilatzaileen arakatzaileek ezin baitute aurkitu. Liburutegi digital batzuek orrialde edo gune-mapa bereziak sortzen dituzte bilatzaileek baliabide guztiak aurki ditzaten. Liburutegi digitalek maiz erabiltzen dute metadatuak biltzeko irekitako fitxategien ekimen protokola —ingelesez Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting (OAI-PMH)— beren metadatuak beste liburutegi digital batzuetara erakusteko, hala nola Google Scholar, Yahoo! eta Scirus-ek OAI-PMH ere erabil dezakete web sakoneko baliabide horiek aurkitzeko.
Liburutegi digitalen federazio bat bilatzeko, bi estrategia orokor daude: banatutako bilaketa eta aldez aurretik bildutako metadatuak bilatzea.
Banatutako bilaketan, normalean, bezero batek bilaketa-eskaera anitz bidaltzen ditu federazioko zerbitzari batzuetara paraleloan. Emaitzak biltzen dira; bikoiztuak ezabatu edo multzokatu egiten dira, eta gainerako elementuak ordenatu eta bezeroari itzultzen zaizkio. Z39.50 bezalako protokoloak maiz erabiltzen dira bilaketa banatuetan. Ikuspegi horren onura bat da indexatzeko eta biltegiratzeko baliabide asko dituzten zereginak dagozkien federazioko zerbitzarien esku geratzen direla, eta ikuspegi horren eragozpen bat da bilaketa-mekanismoa datu-base bakoitzaren indexazio- eta sailkapen-gaitasun desberdinek mugatzen dutela eta, beraz, aurkitutako elementu garrantzitsuenek osatutako emaitza konbinatua muntatzea zailtzen dutela.
Aurretik bildutako metadatuen gaineko bilaketak dakar federazioko liburutegietan bildutako informazio-indize lokalean biltegiratuta bilatzea. Bilaketa egiten denean, bilaketa-mekanismoak ez du bilatzen ari den liburutegi digitalekin loturarik egin behar —dagoeneko, informazioaren tokiko irudikapena baitu—. Ikuspegi horrek indexatzeko eta biltzeko mekanismo bat sortzea eskatzen du, erregularki funtzionatzen duena liburutegi digital guztietara konektatuz eta bilduma osoa kontsultatuz baliabide berriak eta eguneratuak ezagutzeko. Liburutegi digitalek maiz erabiltzen dute OAI-PMH metadatuen bilketa ahalbidetzeko. Ikuspegi horren onura bat da bilaketa-mekanismoak indexazio- eta sailkapen-algoritmoen gaineko kontrol osoa duela emaitza koherenteagoak ahalbidetuz, agian. Eragozpen bat da bilketa- eta indexazio-sistemek baliabide gehiago erabiltzen dituztela eta, beraz, garestiagoak direla.
Kontserbazio digitala
Kontserbazio digitalak bermatu nahi duena da euskarri digitalak eta informazio sistemak, etorkizun mugagabe batean, oraindik interpretagarriak izan daitezela. Horren beharrezko osagai bakoitza migratu, kontserbatu edo emulatu behar da. Normalean, sistema maila baxuenak (disketeak adibidez) emulatzen dira; bit-korronteak (diskoetan gordetako benetako fitxategiak) gordetzen dira, eta sistema eragileak makina birtual gisa emulatzen dira. Komunikabide digitalen eta informazio sistemen esanahia eta edukia ondo ulertzen direnean soilik da posible migrazioa, hau da, bulegoko dokumentuekin gertatzen den bezala. Hala ere, gutxienez erakunde batek, Wider Net Proiektuak, lineaz kanpoko liburutegi digital bat sortu du, eGranary, materialak 6 TBko disko gogor batean erreproduzituz. Bit-korronte-ingurune baten ordez, liburutegi digitalak proxy zerbitzari bat eta bilatzailea ditu integratuta Interneteko arakatzaile bat erabiliz atzitu ahal izateko material digitalera. Gainera, materialak ez dira etorkizunerako kontserbatzen. Internet konexioa oso motela, existitzen ez den, fidagarria ez den, desegokia edo garestiegia den leku edo egoeretan erabiltzeko pentsatuta dago eGranary.
Azken urteotan, liburuak abiadura handian eta nahiko kostu txikian digitalizatzeko prozedurak nabarmen hobetu dira, eta, ondorioz, urtean milioika liburu digitaliza daitezke orain. Google liburu-eskaneatze proiektua lanean ari da, baita liburutegiekin ere, liburu digitalizatuak eskaintzeko eta liburu digitalizatuen esparruan aurrera egiteko.
Copyright eta lizentziak
Liburutegi digitalak egile-eskubideen legeak oztopatzen ditu, inprimatutako lan tradizionalekin ez bezala, egile-eskubide digitalaren legeak oraindik eratzen ari direlako. Liburutegiek, sareko materiala berrargitaratzeko, titularren eskubide-baimena behar dute, eta interes-gatazka egon daiteke liburutegien eta argitaletxeen artean, eskuratutako edukiaren sareko bertsioak merkataritza helburuetarako erabili nahi baitituzte. 2010ean, existitzen ziren liburuen % 23 1923 baino lehen sortu zirela kalkulatu zen eta, beraz, egile eskubiderik gabe. Data horren ondoren, inprimatutakoetatik % 5 bost baino ez zeuden oraindik inprimatuta 2010ean. Horrela, liburuen % 72a, gutxi gorabehera, ez zegoen publikoaren eskura.
Baliabide digitalen izaera banatuaren ondorioz gertatzen den erantzukizunaren diluzioa dago. Jabetza intelektualeko gai konplexuak inplikatu daitezke, material digitala ez baita beti liburutegi baten jabetzakoa. Edukia, kasu askotan, jabari publikoa edo norberak sortutako edukia soilik da. Liburutegi digital batzuek, Gutenberg proiektua adibidez, egile eskubiderik gabeko lanak digitalizatzeko eta publikoaren eskura jartzeko lan egiten dute. K.a. 2000tik 1960ra bitarteko aroan, liburutegiko katalogoetan oraindik dauden liburu ezberdinen zenbatespena egin da.
1976ko Copyright Legearen arabera, Bidezko Erabileraren Xedapenek (17 USC § 107) jarraibide zehatzak ematen dituzte liburutegiek zein egoeratan baliabide digitalak kopiatzeko baimena duten. Bidezko erabilera osatzen duten lau faktoreak hauek dira: «Erabileraren xedea, lanaren izaera, erabilitako zenbatekoa edo nabarmentasuna eta merkatuan duen eragina».
Liburutegi digital batzuek beren baliabideak mailegatzeko lizentzia eskuratzen dute. Horrek lizentzia bakoitzerako, aldi berean, kopia bakarra mailegatzea eta horretarako eskubide digitalak kudeatzeko sistema bat aplikatzea suposa dezake (ikus goian ere).
1998ko Digital Millennium Copyright Acta Estatu Batuetan lan digitalak sartzeari aurre egiten saiatzeko sortutako akta da. Lege horrek 1996ko bi itun biltzen ditu. Egile eskubidedun materialetarako sarbidea mugatzen duten neurriak saihesteko saiakera kriminalizatzen du. Sarbide-kontrola saihesten saiatzea ere kriminalizatzen du. Lege horrek irabazi-asmorik gabeko liburutegi eta artxiboetarako salbuespena eskaintzen du, eta hiru kopia egin daitezke, gehienez, horietako bat digitala izan daitekeelarik. Hala ere, hura ezin da publiko egin edo sarean banatu. Gainera, liburutegiei eta artxiboei, lan bat kopiatzeko aukera ematen die bere formatua zaharkituta geratzen bada.
Copyright arazoek jarraitzen dute. Hori horrela, liburutegi digitalak copyright legetik salbuesteko proposamenak aurkeztu izan dira. Hori, publikoarentzat oso onuragarria izango litzatekeen arren, eragin ekonomiko negatiboa izan dezake, eta egileek, lan berriak sortzeko, joera gutxiago izan dezakete.
Gaia zailtzen duen beste kontu bat argitaletxe batzuen nahia da, adibidez, material elektronikoen erabilera mugatzea, nola hala liburutegiek erositako liburu elektronikoak. Inprimatutako liburuekin, ordea, liburutegia da liburuaren jabea gehiago zabaldu ezin den arte; argitaletxeek liburu elektroniko bat (liburutegiak liburu hori berriro erosi behar izan aurretik) zenbait aldiz kontsultatu daitekeen mugatu nahi dute. "[HarperCollins] liburu elektronikoen kopia bakoitzaren lizentziak, gehienez, 26 mailegutarako erabiltzen hasi zen. Horrek izenburu ezagunenei bakarrik eragiten die, eta ez du eragin praktikorik besteengan. Muga iritsi ondoren, liburutegiak sarbide-eskubideak jatorrizko prezioa baino kostu txikiagoan eros ditzake". Argitalpenaren ikuspuntutik, liburutegien maileguaren oreka ona dirudien arren eta liburuen salmenten murrizketa beldurgarritik babesteko, liburutegiak ez daude beren bildumak kontrolatzeko konfiguratuta. Aitortzen dute erabiltzaileentzako eskuragarri dauden material digitalen eskaera handitzeko eta liburutegi digital baten nahia zabaltzeko egin dela, salduenak barne hartuz, baina argitaletxeen lizentziak prozesua oztopa dezake.
Egile-eskubideak Europar Batasunean
Europar Batasuneko estatu kideetako legeak bateratu egin dira, erkidego barruko merkataritzari oztopoak kentzeko. Harmonizazio hori egile-eskubideek ematen duten babesaren irismenari eta iraupenari dagokio, bai eta arau-hausteetan aplikagarriak diren zigorrei ere
Jabetza intelektualaren eskubideak betearazteari buruzko 2004/48/EE Zuzentarauak xedatzen du estatu kideek zigorrak ezarriko dituztela Batasuneko herritarra den egile baten lanak urratuz gero.
Zuzentarauek kablea eta sateliteen, alokairu-eskubideen eta erdieroaleen gaiak jorratzen dituzte.
Europako Erkidegoetako Justizia Auzitegiak egile-eskubideen inguruko jurisprudentzia ezarri du, batez ere, lehia-zuzenbidearekin duen harremanari dagokionez (ikus goian beste zuzenbide-adar batzuekiko harremana).
Eskubideen agortzearen arauaren arabera, ezin da obra baten aleen zirkulazio askea eragotzi, behin merkatuan jarri ondoren egilearen edo bere oinordekoen baimenarekin.
Egile-eskubideak Espainiako estatuan
Espainian, sistema juridikoek copyright deitzen dutenari Jabetza Intelektualaren Legea deritzo. Jabetza Intelektualaren Legea —gaztelaniaz Ley de Propiedad Intelectual (LPI)— 1987ko azaroaren 11koa da. Zenbait erreforma eta hainbat lege bereziren onarpenaren ondoren, 1996an birmoldaketa bat egin zen 1/1996 Legegintzako Errege Dekretuaren bidez, zeinak, dagoeneko, ondorengo aldaketak izan dituen: 5/1998 eta 19 eta 23/2006 Legeak. Sistema horren oinarrizko ezaugarri bat da egile-eskubideak bakar gisa konfiguratuta daudela, baina hainbat fakultatek integratuta: erreprodukzioa, komunikazioa, banaketa, eraldaketa... Espainian, egile-eskubideen funtsezko propietatea da ondasun ukiezin bat duela objektu gisa: lana.
Legegintzako Errege Dekretuak lau liburuk osatzen dute, jabetza intelektualaren eskubideez jorratzen dutenak eta eskubide horien aplikazioaren funtsezko ardatza adierazten dutenak. Lehen liburuak zehatz-mehatz argitzen du egile-eskubideak zer diren, zer lan babesten dituen eta zer ezaugarriren arabera. Horrez gain, gorago azaldu bezala, eskubide moralak eta ustiapen-eskubideak jorratzen ditu, hau da, lanen ondare-eskubideak. Dena den, gehienbat, legediaren objektua lantzera bideratzen da. Bigarren liburuan, berriz, enfasi handiagoa ematen zaie lanak egiten dituzten egileei eta entitateei eta sui generis babesari. Hirugarren liburuan, eskubide horien babesa nola egin behar den lantzen da: kalte-ordainak, obren erregistroa, seinaleak, babes teknologikoak, etab. Azkenik, laugarren liburuan, legedi honen aplikazio-eremuak ezartzen dira.
Gaur egun, eta LPIk ezartzen duen moduan, modu orokorrean esan daiteke, egile bakarraren kasurik errazenean eta ohikoenean, obraren ustiapen-eskubideek egilearen bizitza osoan eta 70 urte gehiago irauten dutela heriotza edo heriotzaren adierazpena arte. Hainbat egile dituzten lanen kasuan (lan kolaboratiboak), hiltzen den azken egilearen heriotzatik zenbatzen dira 70 urteak. Hainbat egile dituzten lanen kasuan baina izen bakarrarekin editatu eta ezagutarazi direnak (lan kolektiboak), izen-deiturak eta lan anonimoak, 70 urteak zenbatzen dira argitaratzen denetik aurrera.
Dena den, kontuan hartu behar da 1879ko legeak egilea hil eta 80 urteko lanen babes-epea ezarri zuela, 1987ko LPIan hainbat xedapen iragankorren bidez errespetatu dena. Horrek esan nahi du epe eraginkorra iraungitzetik hurbil dauden obra gehienentzat 80 urtekoa dela (2057ra arte horrela izango da).
Lege hauen aplikazioa jabetza intelektualaren eskubideak kudeatzeko erakundeen bitartez egiten da: SGAE, CEDRO, VEGAP, DAMA, AIE, AISGE, AGEDI, EGEDA eta Euskal Kulturgileen Elkartea. Erakunde horiek tresna gisa funtzionatzen dute, zeinaren araudi zentralak aipatutako legeak diren. Horiek, artistekin, lankidetzan aritzen diren konpainia gisa funtzionatzen dute. Horrez gain, gobernuarekin lankidetzan aritzen dira tasak, zergak edo kalte-ordainen konfigurazioa ezartzeko.
Espainiako legedian, Jabetza Intelektualaren Legearen testu bategina onartzen duen apirilaren 12ko 1/1996 Legegintzako Errege Dekretuak bere art. 146 Eskubideen erreserbaren ikur edo zantzuak arautzen ditu:
Halaber, ezartzen da fonogramen kopietan edo haien bilgarrietan argitalpen urtea adierazten duen ℗ ikurra jar daitekeela ekoizlearen edo haren esleipendunaren izenaren aurretik.
Ikur eta erreferentzia horiek ustiapen-eskubideak erreserbatuta daudela argi eta garbi erakusteko moduan adierazi behar dira.
Lan digitalen kanona
LPIk berariaz jasotzen du 31. artikuluan kopia pribaturako eskubidea, hau da, kopia pribatuak egiteko eskubidea egilearen baimenik gabe, betiere irabazi asmorik ez dagoen bitartean. Egileei kalte-ordaina emateko, zenbait grabazio euskarri (CD, DVD, kasete, MP3 erreproduzigailu...) eta grabagailu (argazki-kamerak, CD/DVD grabagailuak, fotokopiagailuak...) lotutako konpentsazio-kanon baten ordainketa sartzen du. Kontzeptu honengatik bildutako diru-kopuruak copyright-enpresen bidez kudeatu behar dira (esaterako, SGAE eta CEDRO).
Egile-eskubideak Frantziako estatuan
Frantzian, egile eskubideei buruzko xedapenak Jabetza Intelektualaren Kodeko 1. liburuan biltzen dira. Egileak eskubide esklusiboa du bere obra edozein eratan ustiatzeko eta hortik diru-irabaziak ateratzeko. Frantziako zuzenbidearen berezitasunetako bat da egileari damutzeko eskubidea ematen diola, eta, horri esker, lehendik zabaldutako lan bat berreskura dezake. Eskubide hori libreki erabil daiteke obraren jabeari kalte-ordaina emanez.
Gomendio sistemak
Liburutegi digital askok, informazio gainkarga murrizteko eta erabiltzaileei literatura garrantzitsua aurkitzen laguntzeko, gomendio-sistemak eskaintzen dituzte. Gomendio sistemak eskaintzen dituzten liburutegi digitalen adibide batzuk IEEE Xplore, Europeana eta GESIS Sowiport dira. Gomendio-sistemek, gehienbat, edukietan oinarritutako iragazketan oinarrituta funtzionatzen dute, baina beste ikuspegi batzuk ere erabiltzen dira, hala nola iragazketa kolaboratiboa eta aipamenetan oinarritutako gomendioak. Beel et al.-ek dio 90 gomendio-ikuspegi ezberdin baino gehiago daudela liburutegi digitaletarako, 200 ikerketa artikulu baino gehiagotan aurkeztuta.
Normalean, liburutegi digitalek beren gomendio-sistemak garatzen eta mantentzen dituzte lehendik dauden bilaketa- eta gomendio-esparruetan oinarrituta, hala nola Apache Lucene edo Apache Mahout. Hala ere, liburutegi digitaletarako gomendio-sistema zerbitzu gisa eskaintzen espezializatutako gomendio- eta zerbitzu-hornitzaileak ere badaude.
Liburutegi digitalen eragozpenak
Liburutegi digitalek, edo haien bilduma digitalak behintzat, zoritxarrez, beren arazo eta erronkak ere ekarri dituzte arlo hauetan:
Arazo hauek iraunarazten dituzten eskala handiko digitalizazio proiektu asko daude.
Etorkizuneko garapena
Eskala handiko digitalizazio proiektuak martxan daude Googlen, Million Book Project-en eta Internet Archiven. Liburuak kudeatzeko eta aurkezteko teknologietan etengabeko hobekuntzarekin, hala nola karaktere optikoak ezagutzeko eta gordailu eta negozio eredu alternatiboen garapenerako, liburutegi digitalak ospea azkar hazten ari dira. Liburutegiak audio eta bideo bildumetan ausartu diren bezala, Internet Archive bezalako liburutegi digitalak ere egin dute. Egileen gremioak gelditutako liburuak eskaneatzeko proiektuarekin aurrera egiteagatik, Google Books proiektuak, epaitegietan, garaipena jaso du duela gutxi. Horrek liburutegiei Googlerekin lan egiteko bidea ireki zien informazio informatizatura ohituta dauden bezeroengana hobeto iristeko.
Larry Lannom, Irabazi-asmorik gabeko Ikerketa Ekimen Nazionaleko Korporazioko (CNRI) Informazioaren Kudeaketa Teknologiaren zuzendariaren arabera, «liburutegi digitalekin lotutako arazo guztiak artxiboarekin erlazionatuta daude». Jarraitzen du: «100 urte barru jendeak oraindik zure artikulua irakurtzeko aukera badu, arazoa konponduta izango dugu». Daniel Akst-ek, The Webster Chronicle-ren egileak, «liburutegien eta informazioaren etorkizuna digitala dela» proposatzen du. Peter Lyman eta Hal Variant, Berkeley-ko Kaliforniako Unibertsitateko informazio-zientzialariek uste dute «inprimatu, film, optiko eta magnetiko edukien munduko urteko produkzio osoak 1.500 milioi gigabyte-ko biltegiratzea beharko duela». Horregatik uste dute «laster teknologikoki posible izango dela pertsona arrunt batek grabatutako informazio ia guztia eskuratzea».
Artxibo digitalak eboluzionatzen ari diren euskarri bat dira, eta hainbat egoeratan garatzen dira. Eskala handiko biltegiekin batera, artxibo digitalaren beste proiektu batzuk ere, bilakaera izan dute hainbat maila instituzionaletako ikerketa eta ikerketa komunikazioaren beharrei erantzuteko. Esaterako, COVID-19 pandemian, liburutegiek eta goi-mailako irakaskuntza-erakundeek artxibo digitalaren proiektuak jarri dituzte martxan pandemiaren garaiko bizitza dokumentatzeko, eta, horrela, garaiko memoria kolektiboen erregistro digital eta kulturala sortu dute. Ikertzaileek artxibo digitala ere erabili dute ikerketa-datu-base espezializatuak sortzeko. Datu-base horiek erregistro digitalak biltzen dituzte nazioarteko eta diziplinarteko mailetan erabiltzeko. COVID CORPUS, 2020ko urrian abian jarritakoa, datu-base horren adibide bat da, pandemiaren harira komunikazio zientifikoko beharrei erantzuteko eraikia. Akademiaz harago, berriki, bilduma digitalak ere garatu dira publiko orokorrago bat erakartzeko, Cornell Unibertsitateak garatutako Internet-First University Press-en Selected General Audience Content-ekin gertatu den bezala. Publiko orokorreko datu-base horrek ikerketa-informazio espezializatua dauka, baina eskuragarritasunerako digitalki antolatuta dago. Artxibo horiek ezartzeak erregistro digitalak gordetzeko forma espezializatuak erraztu ditu ikerketan oinarritutako sareko komunikazioan hainbat nitxo betetzeko.
Chromatium
Chromatium generoa sufrearen bakterio purpuren multzoan dagoen genero bakteriarretako bat da, bakterio Gram negatiboz osatuta dagoena. Bazilo itxura dute, mugikorrak dira eta fotosintesi bakteriarra egiten dute, SH2 izanik elektroien emailea eta CO2 karbono iturria:
CO2 + SH2 + argia → (CH2O)n + 2S
Chromatium generoko bakterioek purupura kolorea dute, karotenoideek emanda, eta hortik bakterio horien goitizena (sufrearen bakterio purpurak). Fotosintesi bakteriarra anaerobioa denez, oxigenorik gabeko ur sakonetan bizi dira Chromatium generoko bakterioak.
Chromatiumek, beste bakterio fototrofoen aldean, ez ditu gas-bakuolak. Fotosintesian sortzen duen sufre elementala (S) zelula barneko pikorretan pilatzen du
Kanpaitxo esnegorri handi
Kanpaitxo esnegorri handia (Mycena haematopus) Mycenaceae familiako onddo espezie bat da. Haragi gutxi eta mikatza. Ez du balio sukalderako.
Sinonimoa: Mycena haematopoda.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 4 cm arteko diametrokoa, hasieran oboidea edo eliptikoa, ertza soberakin askorekin, ondoren kanpai itxurakoa edo konikoa, ertza askotan koskaduna, ildaskatua eta gris-arre-arrosa kolorekoa.
Orriak: Zurixkak, arrosaz edo grisez tindatuak, zabal samar, sabel apur batekin eta Itsatsiak.
Hanka: Barnehutsa, 4 eta 7 cm arteko garaierakoa, kapelaren kolorekoa goiko herenean, eta gorri-ardo ilun kolorekoa eta belusatua gainerako bi herenetan.
Haragia: Mehea, apurtzean zuku arre ilun edo arre-odol koloreko bat jariatzen du; hortik datorkio haematopoda izena.
Etimologia: Mycena terminoa latinetik dator, perretxikoa, onddoa, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia. Haematopoda epitetoa arre-odol koloretik datorkio
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Nahasketa arriskua
Mycena sanguinolenta delakoaren antza du, baina hau txikiagoa da eta isolatuta hazten da, goroldioaren eta hostoen artean.
Sasoia eta lekua
Nahikoa ohikoa, baina ez ugaria, udazkenean hazten da, motzondo edo enbor ustel eta lurreratuetan multzoka.
Banaketa eremua
Mundu osoa Ipar Afrika eta eremu tropikalak izan ezik.
Leslie Kish
Bizitza eta karrera
Kish familiarekin joan zen Amerikako Estatu Batuetara 1925ean. Aita laster hil zitzaion, eta Kishek familiari lagundu zion, gauez ikasten jarraitzen zuen bitartean. 1937an Nazioarteko Brigadari brigadan aritu zen Francisco Francoren aurka borrokatzeko Espainiako Gerra Zibilean. Hungariako batailoi batean aritu zen, zauritu zuten eta Estatu Batuetara itzuli zen 1939an. 1939an, matematikako batxilergoa amaitu zuen New Yorkeko City Collegen.