cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diru-papera
Historiaren laburpena
Marko Polo bezalako esploratzaile europarrek XIII. mendean sartu zuten kontzeptua Europan. Napoleonek paperezko billeteak jaulki zituen 1800. urtearen hasieran. Eskudirutan egindako billeteak “jasotako balioa” kontuan mantendutako ordainagiri gisa sortu ziren, eta ez dira nahastu behar “ageriko baloreekin”, ondorengo garai batean bihurtzeko promesarekin jaulkitako konpromiso-balioekin. Billeteak dirutzat hartzeak bilakaera nabaria izan du denboran zehar. Hasieran, dirua mota hau metal preziatuetan oinarritzen zuten. Billete batzuk zor-agiri edo kanbio-letratzat hartzen zituzten: aurkezpenean metal preziatuan norbaiti ordaintzeko promes moduan.
Hala ere, erraz onartu ziren bere erosotasuna eta segurtasunagatik, adibidez, Londresen, XVII. mendearen azken urteetatik aurrera eta metal preziatuak moneta-sistematik kendu zirenean, billeteak diru fiduziario bihurtu ziren, komunitatearen fedean edo konfiantzan oinarritzen dena.
Lehen paper txanpon txinatarra
Billete motako lehen tresna Txinan erabili zen VII. mendean, Tang dinastian (618-907). Merkatariek gaur egun kanbio-letra deitzen dena egiten zuten handizkariei gordailu edo ordainagiri gisa, merkataritza-transakzio handietan kobrezko txanpon masa astunak erabiltzea saihesteko. Txanponak soka batean sar zitezkeen, baina merkatariak, oso aberatsak suertatzen baziren, ohartzen ziren soken sistema astunegia gertatzen zela erraz garraiatzeko, batez ere, transakzio handien kasuan. Arazo hori konpontzeko, txanponak konfiantzazko pertsona baten esku utz zitezkeen, eta merkatariak paper bat (ordainagiria) jasotzen zuen, pertsona horrengan jarritako diru-kopurua erregistratzeko. Pertsona horrengana paperarekin itzultzen zirenean, txanponak bueltatuz.
Benetako txanpon papera, "Jiaozi" izenekoa, ordainagiri hauetatik garatu zen XI. mendean, Song dinastiaren garaian. 960. urtean, Song gobernuak ez zuen kobrerik txanponak egiteko, eta zirkulazio orokorreko lehen billeteak jaulki zituen txanponekin batera erabiltzeko. Billete hauek gobernariaren promesa bat ziren, geroago beste baliozko zerbaitengatik trukatzeko, normalean espezieak. Gobernu zentralak laster ikusi zituen diru-papera inprimatzearen abantaila ekonomikoak, gordailu-ziurtagiri horien jaulkipenaren monopolioa zenbait gordailu-dendari emanez.
XII. mendearen hasieran, urte bakar batean jaulkitako billeteen kopurua 26 milioi txanpon kateko tasaren berdina zen. 1120ko hamarkadarako, gobernu zentralak estatuak emandako paperezko dirua ekoizten hasi zen, zurezko blokeekin inprimatuz, xilografia deritzon teknikaren bidez. Azken urteetan, bere gobernua finantzatzeko espezie gutxi zegoenez, txanpon-papera iraupen-mugarik gabe jaulkitzen hasi zen. Veneziar merkatariak (guztien artean ezagunena den Marco Polo) interesa adierazi zuten Txinako diru-papera batetik estatuak bermatzen zuelako eta bestetik iraupen-mugarik gabekoak izatearen ideiagatik.
Esploratzaile eta merkatari europarrak
Ibrahim ibn Yaquben 960. urtean Pragara egindako bisita bateko bidaia-egunkari baten arabera, oihal zati txikiak erabiltzen ziren merkataritza bide gisa, eta oihal horiek zilarraren aldean ezarritako truke-tasa zuten.
1150 inguruan, tenplarioek erromesentzako txartelak jaulkitzen zituzten. Erromesek baliozko objektuak uzten zituzten tokiko tenplarioen bulego batean, Lur Santurantz ontziratu aurretik, eta gordailuaren balioa adierazten zuen dokumentu bat jasotzen zuten. Lur Santura iristen zirenean, dokumentu hori balio bereko altxorraren funtsak jasotzeko erabiltzen zuten.
XIII. mendean, yuan mongoliarraren paper txanpon txinatarra Europan ezagutarazi zen, Marco Polo bezalako bidaiarien kontakizunen bidez.. Paper zati horiek guztiak urre edo zilar hutsezkoak bezala jaulkitzen ziren Italian eta Erdi Aroko Flandesen, segurtasun ezagatik eta distantzia luzeetan eskudiru kopuru handiak garraiatzeko ezintasunagatik, diru-merkatariak kanbio-letrak erabiltzen hasi ziren. Batzuek bankuko billete arrunten aurrekaritzat jotzen dituzte zor-agiri horiek, baina, batez ere, kanbio-letrak eta txekeak dira. "Bankuko billete" terminoa bankuko billeteetatik dator ("nota di Banco") eta XIV. mendekoa da; hasiera batean, banku batean (diru-kontu baten bidez) gordailututako metal preziatua (normalean urre edo zilarra) kobratzeko eskubidea aitortzen zion txartelaren titularrari.
XIV. mendean, Europa osoan erabiltzen zen, baita Italiako hiri-estatuetako merkataritza-kolonietan, eta Europatik kanpo ere. Nazioarteko ordainketetarako, kanbio-letrarik eraginkor eta sofistikatuena erabiltzen zen ("Lettera di cambio"). Diru fisiko guztiak fisikoki lotuta zeuden diru “birtual” horrekin; tresna horrek kreditu gisa ere balioa izanik.
Europako billeteen sorrera
Ordainagiri horiek ordainbide gisa erabiltzeko aldaketa XVII. mendearen erdialdean gertatu zen, prezioen iraultzarekin, urrearen inflazio azkar samarrak diruaren funtzionamendua berriz ebaluatzea eragin zuenean. Londresko bankariak ordainagiriak ordaintzen hasi ziren agiriaren eramaileari, eta ez jatorrizko gordailugileari. Horrek esan nahi zuen billetea txanpon gisa erabil zitekeela urregilearen segurtasunean oinarrituta, eta ez aldi berean jaulkitako urregilearen kontuaren titularrarenean oinarrituta. Ordainagiriak laster bihurtu ziren agindu idatzi bat billetearen edukitzaileari zenbatekoa ordaintzeko. Billete horiek lehen billete modernotzat jotzen dira.
Txartelen jaulkipen iraunkorra
Billete modernoa dirua adostasun sozial eta legalak zehazten duen kasuan oinarritzen da. Urrezko txanpon baten balioa merkatu aske batean ondasunak trukatzen dituen gizarte baten eskaintza eta eskari mekanismoaren isla besterik ez da, metalaren edozein jabetza intrintsekotik eratorri beharrean. XVII. mendearen amaieran, ikuspegi kontzeptual berri horrek billeteen jaulkipena suspertzen lagundu zuen.
Billeteen jaulkipen iraunkorra hasi zuen lehen bankua Ingalaterrako Bankua izan zen. 1694an ezarri zen Frantziaren aurkako gerra finantzatzeko dirua biltzeko, eta 1695ean billeteak jaulkitzen hasi zen bankua, billetearen ageriko balioa eramaileari ordaintzeko promesarekin. Hasieran, eskuz idazten ziren zenbateko zehatz batekin eta gordailuan edo maileguan jaulkitzen ziren. Kantitate edo kopuru finkoko notak jaulkitzeko urratsak ematen joan ziren pixkanaka, eta 1745ean 20 eta 1.000 libera esterlina bitarteko billete inprimatu estandarizatuak sortzen ziren. Baina onuradunaren izenik eta kutxazainaren sinadurarik behar ez zuten billeteak 1855era arte ez ziren agertu lehen aldiz. Estatu Batuetan, adibidez, 1862an hasi zen Estatu Batuetako gobernu federala txartelak, billeteak inprimatzen.
Banku zentralak legezko erabilerako diru jaulkitzea
Hasiera batean, bankuko billetea eramaileari egindako promesa bat besterik ez zen, gauzazko balioagatik trukatu ahal izango zuena, baina 1833an ezarri zen bankuko billeteak legezko erabileratzat hartuko zirela bake garaian. XIX. mendearen erdialdera arte, banku komertzialek beren billeteak jaulki zitzaketen, eta probintzietako banku-konpainiek jaulkitako billeteak txanpon mota komuna izan ziren Ingalaterra osoan.
Txartelen jaulkitzea
Oro har, banku zentrala edo altxorra da estatu edo diru-batasun baten barruan billeteak jaulkitzearen erantzule bakarra. Hala ere, hori ez da beti horrela izaten, eta historikoki herrialdeen diru-papera banku pribatuek erabiltzen zuten oso-osorik. Horrela, baliteke banku edo erakunde ezberdin askok billeteak jaulki izana herrialde jakin batean. Edozein inprimaketatan bezala, txartelak, diru-papera inprimatze-akatsak izan ditzakete. Billete gehienen kasuan, akats hauek aurki daitezke: ebaketa-erroreak, tximeleta-tolesen erroreak, ebaketa-erroreak, izen bikoitzeko erroreak, tolesturen erroreak eta lerrokatze-erroreak.
Paperezko billeteak
Txartel gehienak kotoizko paperarekin egiten dira, metro koadroko 80 eta 90 gramo arteko pisuarekin. Kotoia lihoarekin, abakarekin edo bestelako ehun-zuntzekin nahasten da batzuetan. Oro har, erabilitako papera eta paper arrunta desberdinak dira: askoz hauskaitzagoa da, higadurari aurre egiten dio (billete baten batez besteko bizitza bi urtekoa da), eta, gainera, ez ditu ohiko agenteak, paper arruntak argi ultramorearen azpian distira pixka bat egitea eragiten dutenak. Paper gehienetan ez bezala, billeteen papera alkohol polibinilikoarekin edo gelatinarekin sartzen da, uraren ordez, erresistentzia handiagoa emateko. Lehen billete txinatarrak masustondo-azalaren paperean inprimatzen ziren. Mitsumata (Edgeworthia chrysantha) eta beste zuntz batzuk japoniar billeteen paperean erabiltzen dira.
Billete gehienak moldeko fabrikazio-prozesuaren bidez fabrikatzen dira. Hala ere, eraikuntza nahiko konplexua izaten da eta elementu fluoreszenteak, magnetikoak, metalikoak eta mikroinprimaketak biltzen ditu. Beste segurtasun-elementu bat paperezko leihoetan oinarritzen da. Leiho horiek xafla holografikoekin estaltzen dira, kopia zailtzeko. Teknologia hau euro-billeteetan aplikatzen da.
Polimerozko billeteak
1983an, Costa Ricak eta Haitik polimerozko (edo plastikozko) lehen billeteak jaulki zituzten. Plastikozko lehen billete horiek arazoak zituzten, tintaren higadura kasu, eta isurtzeari utzi zioten. 1988an, Australiak polipropileno (plastikoa) biaxialarekin egindako polimerozko lehen billetea ekoiztu zuen, eta 1996an bere paperezko billeteak erabat ordezten zituzten izen guztien polimerozko billete sorta osoa izan zuen lehen herrialdea izan zen. Ordutik, polimerozko billete zirkulatzaileak hartu dituzten beste herrialde batzuk: Bangladesh, Brasil, Brunei, Kanada. Polimerozko billeteak iraunkortasuna hobetzeko eta faltsifikazioa saihesteko garatu ziren, segurtasun-elementuak gehituz.
Beste material batzuk
Zetazko billetea.
Zeta eta beste zuntz batzuk billeteetarako paperak fabrikatzeko erabili ohi dira, iraunkortasun eta segurtasun handiagoa emateko. Bielefeld hiriak zeta, larru, belus, liho eta egur igorpenak egin zituen. Emisio horiek bildumagileentzat izan ziren batez ere, zirkulazioarentzat baino gehiago. Bildumagileek asko eskatzen dituzte. Ehunez inprimatutako billeteek 1933ko Txinako zenbait igorpen iraultzaile komunista dituzte haien inprimaketan. Larrialdietarako dirua ere inprimatu zen 1902an, alkandora kakiko oihalean, Boersen Gerran.
Larruzko billeteak (edo txanponak) jaulki ziren setio batzuetan, baita larrialdiko beste une batzuetan ere. 1923ko beste jaulkipen batzuk egurrean inprimatu ziren Kanadan 1763-1764an Pontiac matxinadan. Kartak ere txanpon gisa erabili ziren Frantzian XIX. mendearen hasieran eta Alemanian Lehen Mundu Gerraren ondoren.
Orientazio bertikala
1979tik, Sri Lankak bere billeteen atzealdea inprimatzen du bertikalean. 1993 eta 2013 artean, Brasilek billeteak formatu bertikalean inprimatu ditu. 2018ko Hong Kongeko billeteen serieak ere aurrealdea modu horizontal tradizionalean du, eta atzealdea, berriz, formatu bertikalean dago. Lehen billete txinatarrak ere bertikalak ziren, idazkera txinatarraren norabideagatik. 2018ko 10 dolarreko billete kanadarra formatu bertikalean aurkezten da. 2019an igorritako Ipar Irlandako 5 eta 10 liberako billeteak ere horrela aurkeztu dira.
Faltsifikazioaren historia eta segurtasun-neurriak
Ingalaterran paperezko billeteak lehen aldiz sartu zirenean, faltsifikazioak izugarri ugaritu ziren. Ingalaterrako Bankuak eta Diruaren Errege Etxeak diru-delituekin amaitzeko egindako saiakerek polizia-estrategia berriak sorrarazi zituzten.
Teknika horrekin bakarrik, garai hartan, posible zen grabatuaren lerroetan papera behartzea eta billete egokiak egitea. Billeteak faltsutzea zailtzen zuen beste faktore bat papera zen, billeteetarako erabiltzen zen paper mota garai hartan komertzialki eskuragarri zegoen paperaren oso desberdina baitzen. Hala eta guztiz ere, faltsifikatzaile batzuek billeteak arrakastaz faltsutzea lortu zuten, paper-fabrikatzaileak tartean sartuz eta kontsultatuz, beraiek antzeko paper mota bat egiteko.
Agintari legitimoek zein faltsutzaileek diru-papera sortzeko duten erraztasunak tentaziora eraman ditu biak, gerra edo iraultza bezalako krisi garaian, metal preziatuek edo beste ondasun batzuek babesten ez duten diru-papera ekoizteko, eta horrek hiperinflazioa eta fede-galera eragin du diru-paperaren balioan.
Urteak aurrera joan ahala,, faltsifikazioak gero eta gehiago hobetu egin dira. Teknologiaren garapenarekin batera, delituak ere gero eta zailagoak dira aurkitzeko. Gaur egungo faltsifikazioak oso sofistikatuak dira, azken teknologiekin eginak, eta poliziek faltsifikatzeko hainbat tresna dituzten organizazio kriminalak aurkitu dituzte. Normalean billetea ikusterekin bakarrik ez da nahikoa faltsifikatua dela konturatzeko. Hala ere, poliziaren trebetasuna ere denborarekin garatu egin da eta gobernuek delitu honekin bukatzea dute helburu herrialde askotan.
== Bernhard operazioa ==
1942ko erdialdean Reinhard Heydrich hil zuten, Bernhard Krüger komandantea ordezkatuz, hortaz, operazioa historiara pasatu zen, Bernhard Operazio gisa. Gero faltsifikazioak egiteko langileak aurkitu behar izan zituzten, inprimaketan, grabatuan, argazkigintzan eta paperean 142 aditu aurkitu zituzten Auschwitz eta Mauthausen kontzentrazio-esparrutan. Faltsifikazio-tailerra Berlindik Sachsenhausen esparrutara lekualdatu zen, eta bertan presoek faltsifikazioak egiteko makinarik eta materialik onenak izan zituzten. Gainera, pribilegiodun tratua izan zuten gainerako presoekiko. Faltsifikazio perfektua lortzeko gakoa paperean zegoen, denak berdin-berdina izan behar zuen planak funtziona zezan eta billete faltsuak britaniarrak oharkatu barik ekonomian sar zitzaten.
North Belle Vernon (Pennsylvania)
North Belle Vernon Pennsylvaniako borough bat da. Westmoreland konderrian kokatua dago. 2010ean 1,971 biztanle zituen, 1.1 kilometro koadrotan banatuta.
Diru-papera
Faltsifikazioaren historia eta segurtasun-neurriak
Bi urteren ondoren, formula zehatza aurkitu zuten: Hahnemühle fabrikako paper batek eta faltsifikatzaileen trebetasuna eta konstantzia izan ziren lehen 500 billeteak inprimatzeko gakoa, zikindu eta zahartu egin ziren eta Suitzako banku batera eraman zituzten, benetako billeteak zirela pentsatu baitzuten. Sachsenhauseneko fabrika modernizatu egin zen eta 5, 10, 20 eta 50 librako billeteen inprimaketa masiboa hasi zen. Milioi bat billete faltsu ateratzen ziren hilero Ingalaterrara, Suitzara eta Europako beste herrialde batzuetara inportazioen ordainketa, espioi alemanen soldata, urre-erosketak, armak, etab finantzatzeko. Guztira, 9 milioi billete fabrikatu ziren, ia-ia 135 milioi libra esterlinako balioarekin: billete faltsuen bolumena hain zen handia, ezen zirkulazioan zeuden billeteen % 15 baitziren.
1944ko amaieran, Ingalaterrako Bankuko langile bat konturatu zen zenbaki eta serie-zenbaki bereko bi billete zeuzkala. Operazioa agerian geratu zen, baina agintari britainiarrak dilema baten aurrean zeuden: billete horiek zirkulatzen uzteak inflazioa handituko zuen eta hondamen ekonomikoa ekarriko zuen, bestalde, faltsifikazioak airatuz gero, Britainia Handiaren konfiantza finantzarioa zalantzan geratuko zen eta izua piztu zezakeen nazioarteko merkatuetan. Azkenik, Churchillek billete faltsuek zirkulatzen jarraitzea erabaki zuen, eta estatuko sekretu ezarri zuen.
Geroago, Dolarrarekin berdina egiten saiatu ziren, baina paper honen berezitasuna eta langileen boikotak lortu zuten alemaniarrak dolarra masiboki ez faltsifikatzea guda bukatu baino lehen. Batzuk badiote dirua langileek eraman zutela, beste batzuk Toplitz (Austria) aintzirara bota zituztela kaxetan billeteak eta inprimaketa xaflak. Egia edo gezurra izan ere, hainbat esploratzaile joan ziren aintzirara, non Austriako Gobernuak esplorazioak debekatu zituen 1963an.
Suntsipena
Billete bat zirkulaziotik erretiratzen da, manipulazioak eragindako eguneroko higaduraren ondorioz. Billeteak sailkatzeko makina batetik igarotzen dira benetakotasuna eta zirkulaziorako gaitasuna zehazteko, bestela, higatuta, zikinduta, kaltetuta, desitxuratuta, hondatuta edo apurtuta badaude, ez dira zirkulaziorako egokiak.
Gai ez diren billeteak banku zentralera itzultzen dira, linean modu seguruan suntsitzeko, paper-birringailu baten antzeko zeharkako mozketa erabiltzen duten abiadura handiko makina batzuen bidez. Egindako mozketa ondorengo zatiak oso txikiak dira, 30mm² ingurukoak. Tamaina txiki horrek, normalean, 500 pieza ñimiño baino gehiagotan deskonposatzen du billete bat, eta gainera, billete askoren zatiak ere nahastu egiten direnez, puzzle gisa berregitea baztertzen du.
Ondoren, zati horiek konprimitu egiten dituzte, normalean forma zilindrikoan edo angeluzuzenean (horien manipulazioa ere errazten duena), gero horietaz libratzeko, bai zabortegi batean edota horiek errez. 1990eko hamarkadara arte, billete guztiak errausketa bidez suntsitzen ziren, baina horrek segurtasun akats larriak eragin zituen askotan, ez baita erraza suntsitu behar ziren guztiak suntsitu direla egiaztatzea. Ezintasun horrek billete asko berriz ere zirkulaziora bueltatzea eragin du, zenbaitetan erakunde ez legal eta arriskutsuen finantzaketaren parte ere izanik.
Txartel kutsatuak ere bilatu eta zirkulaziotik kentzen dira, batez ere gaixotasunak ez zabaltzeko. Kutsatzaile mota nagusiak mundu mailan honako hauek dira: gorpu batean aurkitutako billeteak, ur geldia, giza gorputz-jariakinek edo animaliek kutsatutakoak, hala nola gernua, goragaleak, gorakoak, odol infekziosoa, lehergai lehertuen ondoriozko hauts fin arriskutsuak, koloratzaile- eta/edo droga-paketea.
Txartelak Neutralizatzeko Sistema Adimendunak
Billeteak neutralizatzeko sistema adimendunak (ingelesezko IBNS siglekin ezagunak) billeteak baliogabetzen dituzten segurtasun-sistemak dira. Agente degradatzaile batekin markatu egiten dituzte, filmetako billeteen artean sartutako pintura bonben bertsio modernoa edo hobetua izanik. Markatutako billeteak (zikindutakoak) ezin dute erraz zirkulatu, erraz asko krimenaren agertokiarekin lotu daitezkeelako. Gaur egun, gehien erabiltzen den agente degradatzailea segurtasun-tinta berezi bat da, billetetik ezabatzen erraza ez den eta billetea bera suntsitu gabe kendu ezin dena, baina beste agente batzuk ere badaude. Gaur egun, IBNSak kutxazain automatikoetan, txikizkako salmenta-makinetan eta dirua garraiatzeko eragiketetan (“cash-in-transit”-etan) txartelak babesteko erabiltzen dira.
Aktiboak konfiskatzea
Estatu Batuetan, dirua legez kanpoko jarduera batetik datorrela susmatuz gero, dirua eta beste aktibo batzuk konfiskatzeko aukera ematen duten lege asko daude. Estatu Batuetako diru kopuru handi batek kokaina arrastoak eta legez kanpoko beste droga batzuk dituenez, ez da harritzekoa aireportuetan erregistratutako edo trafikoko arau-hausteengatik atxilotutako pertsona errugabeei drogak detektatzen dituzten txakurrekin eskudirutan duten dirua usaintzea eta, ondoren, dirua konfiskatzea, txakurrak drogak usaindu dituelako. Diruaren jabeak, orduan, diruaren jatorria frogatu behar du bere kontura. Dena den, arau mota hauek ez dute garrantzi bera munduko herrialde guztietan, gehienak Estatu Batuak baino malguagoak izanik.
Txanpon paperaren bildumazaletasuna zaletasun gisa
Txanpon paperaren bildumazaletasuna, edo notafilia, ez dago txanpon eta zigiluen bildumazaletasuna bezain hedatua, hala ere esan beharra dago, poliki-poliki hedatzen ari den zaletasuna dela. 1990eko hamarkadaren aurretik, billeteen bildumazaletasuna txanponen bildumazaletasunaren osagarri txiki samarra zen, baina billeteen enkanteek eta diru-paperaren gaineko kontzientzia publikoak gora egin izanak interes handiagoa sortu dute billete arraroekiko, eta, ondorioz, haien balioa handitu egin da. Billeterik baliotsuena 1890ean jaulkitako 1.000 dolarrekoa da, enkantean 2.255.000 dolarren truke saldu zena. Gainera, akats bereziak dituzten billeteak edo zenbaki jakinak dituztenak ere interes handia eragiten dute zaletuengan.
Lanbideak
Urteetan zehar, txartelak biltzeko modua posta bidezko merkatari mordoaren bidez izaten zen, eta salneurrien zerrendak eta katalogoak argitaratzen zituzten. 1990eko hamarkadaren hasieran, ohikoagoa zen billete arraroak enkanteen bidez txanpon eta dibisen erakusketa desberdinetan saltzea. Gaur egun, eBayk enkanteak gainditu ditu billeteen salmenta-bolumen handiagoari dagokionez. Hala ere, billete arraroak txanpon bakan konparagarriak baino askoz gutxiago saltzen dira oraindik. Mundu osoan zaletuen elkarte eta erakunde asko daude, hala nola “International Bank Note Society” (IBNS), gaur egun 90 herrialdetan 2.000 kide baino gehiago dituena.
Dunblane
Dunblane (Dùn Bhlàthain, Dunblane) Eskoziako Stirling eskualdeko bigarren herri populatuena da, 2011ko erroldaren arabera 8.811 biztanle ditu.
Etimologia
Gaelerazko Dùn Bhlàthain izenaren esanahi posible bat "Blaneren gotorlekua" liteke, izan ere VI mednean Blane irlandar santuaren jarraitzaileek eliza eraiki baitzuten bertan. Beste teoria batek piktoera hartzen du oinarritzat eta "meandroko gotorleku" izango litzateke.
Historia
XI mendean Dunblaneko katedrala eraiki zen eta bere inguruan eratu zen herria. XVII mendean Leighton liburutegia egin zuten katedralaren ondoan, eta publikoari ateak ireki zizkion Eskoziako liburutegi pribatu zaharrena izan zen. 1848an trenbidea iritsi zen eta Stirling eta Perthen arteko ibilbidean kokatu zen.
1970tik aurrera populazioa asko handitzen hasi zen, Glasgow, Edinburgh, Stirling eta Pertheko lo-hiri bihurtu baita.
Dunblaneko masakrea
1996ko martxoaren 13an Dunblaneko eskolako masakrea gertatu zen, Scout taldeko lidertzatik bota berria zuten Thomas Watt Hamiltonek tiroz 16 ikasle eta beraien irakaslea erahil zituen.
Oaxacako Erdialdeko Haranak
Oaxacako Erdialdeko Haranak (oaxacarrek eurek soilik Haranak deituak) Mexiko hegoaldeko Oaxaca estatuaren erdialdean kokatutako eskualde geografiko eta kultural bat da. Mixtekar Korapiloa, Juarez Mendilerroa eta Hegoaldeko Sierra Madre artean kokatutako hiru ibai haranek osatutako multzo bat da. Hiru haran hauek Y moduko bat eratzen dute, beso horietako bakoitzak izen bat jasotzen duelarik: iparmendebaldean Etla Harana dago, ekialdean Tlacolula harana eta hegoaldean Zimatlan-Ocotlan harana edo Haran Handia. Batzuetan, eskualdeak Oaxacako Harana izena jasotzen du bertan baitago Oaxaca hiria.
Erdialdeko Haranak zapoteka kultura garatu zen toki geografikoa izan zen, bere hirigune nagusi bezala Monte Albán izan zuena. Zapotekek hiri hau utzi ondoren zapoteka metropoliaren domeinupean egon ziren hiri-estatu batzuk euren loratze garaia izan zuten. Erdialdeko Amerikaren kolonaurreko historiaren amaieran, Haranek mixteka kulturaren eragina jaso zuten eta ondoren azteka edo mexiken eraginpean erori ziren.
Kamýk
Kamýk Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 163 biztanle ditu eta 5,77 kilometro koadroko azalera. Litoměřiceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1310 urtean egin zen.
Beaufort (Blaenau Gwent)
Beaufort, 'Cendl', Galesko udalerri eta komunitate bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Whiting (Kansas)
Whiting Kansasko hiri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 187 biztanle zituen, 2.6 kilometro koadrotan banatuta.
Saint-Maurice-Montcouronne
Saint-Maurice-Montcouronne Frantziako udalerria da, Essonne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Maurice-Montcouronne udalerrian erroldatutako biztanleak 1.577 ziren. Familiak 522 ziren, horien artean 63 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 43 bakarrik bizi ziren emakumeak), 153 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 263 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 43 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 627 etxebizitza zeuden, 531 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 71 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 535 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 531 etxebizitza nagusietatik 479 bere jabearen bizilekua ziren, 41 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 13 etxek bi zituzten, 34 etxek hiru zituzten, 110 etxek lau zituzten eta 372 etxek bost zituzten. 471 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 142 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 369 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.080 ziren, horien artean 796 aktiboak ziren eta 284 inaktiboak ziren. 796 pertsona aktiboetatik 741 lanean zeuden (384 gizon eta 357 emakume) eta 55 langabezian zeuden (24 gizon eta 31 emakume). 284 pertsona inaktiboetatik 104 erretiraturik zeuden, 122 ikasten zeuden eta 58 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Marc-Édouard Nabe
Marc-Édouard Nabe —jaiotzez Alain Marc Edouard Zannini izena zuena— (Marseilla, Frantzia, 1958ko abenduaren 27a) margolaria eta jazz gitarra-jotzailea da, Marcel Zaniniren semea.
Ariomma luridum
Ariomma luridum Ariomma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariommatidae familian.
Saint-Maurice-Montcouronne
Diru sarrerak
2009an Saint-Maurice-Montcouronne udalerrian 545 unitate fiskal zeuden, 1.647,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 28.651 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 49 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 5 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 9 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 3 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
José Saramago
José Saramago (Azinhaga, Santarem, 1922ko azaroaren 16a - Lanzarote, Kanariar uharteak, 2010eko ekainaren 18a) idazle, nobelagile, poeta, antzerkigile eta kazetari portugaldarra. Literatura europarreko egilerik garrantzitsuenetarikoa izan zen. Olerkiak, eleberriak, ipuinak, antzerkia eta saiakera landu zituen. Literaturako Nobel saria jaso zuen 1998an. Politikoki ere oso pertsona aktiboa izan zen. "Ateoa, komunista eta ezkortzat" definitzen zuen bere burua. Bizitzako azken urteetan Lanzaroten (Kanariar uharteak) bizi izan zen. Pilar del Río-rekin ezkonduta egon zen.
Biografia
1922ko azaroaren 16an jaio zen Azinhaga herrian (Portugal), Santaremgo barrutian. Hamar urterekin Lisboara joan zen bizitzera bere familiarekin. Bigarren mailako ikasketak bertan behera utzi behar izan zituen, gurasoek, José de Sousa eta Maria da Piedadek, eskolak ordaintzeko dirurik ez zutelako. Bere familian bizi izan zuen egoera ekonomiko txiro eta umilak, noski, eragina izan zuen bere pentsatzeko moduan, eta batez ere bere ideia politikoetan.
Lanbide Heziketako eskolan sarrailagile mekanikoaren ofizioa ikasi zuen. 1940an Lisboako erietxe zibiletako lantegietan hasi zen lanean, sarrailagile gisa, eta 1942an erietxe hauetako administrazioko zerbitzuetara deitu zuten. 1943an administrazio-buru gisa hasi zen lanean, zeramikako industriako langileen Familien Laguntza Kutxan lehendabizi, eta industria metalomekanikoarenean gero. Bi enplegu horien artean argitaratu zuen bere lehenengo eleberria, Tierra do pecado (1947). Garai hartan kezka politikoa piztu zitzaion. Halaber, Café del Chiadoko literatur tertulietara joaten hasi zen, eta Isabel de Nobrega poetarekin elkartu zen.
1955. urteaz geroztik Estudios Cor argitaletxearentzat lan egin zuen. 1966an bere bigarren obra argitaratu zuen, Os poemas possiveis poesia-liburua. 1969an Portugaleko Alderdi Komunistako kide egin zen. Urtebete geroago Probablemente alegría argitaratu zuen eta 1971n Desta mundo e do outro, hainbat egunkaritan argitaratutako kroniken bilduma bat. 1974ko Krabelinen Iraultzaren ondoren, Informazio Ministerioan lan egin zuen, eta Lisboako Diaro de Noticias egunkariko zuzendarikide izendatu zuten. Hala ere, handik gutxira egunkaria utzi zuen eta itzulpenak egitetik bizi izan zen garai batean. 1975ean O año de 1993 argitaratu zuen, kritikarientzat Saramago idazlearen hasiera izan zena.
1977an Manual de pintura e caligrafía kaleratu zuen, fikzio hutseko lehen obra. Urtebete geroago Objeto Quase ipuin-bilduma argitaratu zuen, eta 1979an, enkarguz, A noite antzerki-lana. 1980an Levantado do Cho eleberriarekin bere literatur kalitatea balioesten zion lehenengo saria jaso zuen, Lisboako Hiria saria, hain zuzen. 1982an atera zen Portugaletik, Memorial do convento liburuarekin, eta Portugaleko PEN Klubaren Fikzioa-Saria jaso zuen.
1998an Literaturako Nobel saria jaso zuen.
87 urterekin hil zen, 2010eko ekainaren 18an, Tias (Lanzarote, Las Palmas) herriko bere bizilekuan, leuzemia kroniko baten eraginez.
Euskaratuak
Itzulpenaren argitalpena Jon Alonsok eta Jose Saramagok berak aurkeztu zuten Bilbon, Bidebarrietako udal liburutegian, 1999ko urriaren 7an.
Paraliparis gomoni
Paraliparis gomoni Paraliparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
North Braddock (Pennsylvania)
North Braddock Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 4,857 biztanle zituen, 3.87 kilometro koadrotan banatuta.
Canada Creek Ranch (Michigan)
Canada Creek Ranch Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Montmorency konderrian dago, Michigan estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dunblaneko katedrala
Dunblaneko katedrala (Dunblane Cathedral) Eskoziako Dunblane herriko katedrala da, Eskoziako Elizari dagokiona. A mailako eraikina izendaturik dago.
Historia
Eraikinaren atal gehienak XIII mendean eraikitakoak dira, dena den kanpaidorrea XI mendekoa da. Dorre hau XV mendean handitu egin zuten, kolorean bereizten dira zati zaharra eta berria. XV mendean koroa ere egin zuten.
Stade Hendayais
Stade Hendayais ezizenez Xuriak Hendaiako kirol kluba da. Bere errugbi saila egun Fédérale 2 mailan dabil. Bere harrobiaren jokalari batzuk Frantziako errugbi selekzioan eta Top 14 ligan aritu ziren.
Etxeko partiduak Ondarraitzeko kirolgunean jokatzen ditu.
Akodon simulator
Akodon simulator Akodon generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Stade Hendayais
Presidenteak
Hona hemen Stade Hendayais taldeak izandako presidenteen zerrenda
Lemoatxako mendilerroa
Lemoatxako mendilerroa Bizkaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Lemoatxa mendia da, 363 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Lemoatxa mendiak ematen dio izena mendilerroari.
Kamýk nad Vltavou
Kamýk nad Vltavou Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 923 biztanle ditu eta 11,84 kilometro koadroko azalera. Příbramgo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1263 urtean egin zen.
Tedhadleyita
Tedhadleyita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Tedhadleyita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Lucas Egibar
Lucas Egibar Bretón (Donostia, Gipuzkoa, ) snowboardlaria da.
Munduko Kopan, lehendabizikoz, 2013ko martxoaren 9an, Arosan, podiuma zapaldu zuen.
2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen.
2015eko martxoaren 21ean Kataluniako "La Molina" eski-estazioan Snowboard Crosseko Munduko txapelketa lortu du 21 urterekin. Gauzak honela, estatu mailan horrelako txapelketa bat lortzen lehenengoa izan da.
Garaipen hauek lortzeko entrenatzea oso da garrantzitsua 6 bider arituz astean zehar eta ez Euskal Herrian baizik eta Suitzan eta Austrian. Izan ere, estatu mailan ez dago bere kirolerako moldatutako pistarik.
Ledbetter (Kentucky)
Ledbetter Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Livingston konderrian dago, Kentucky estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Pisiforme
Pisiforme hezurra (ilar formakoa), eskumuturreko hezur bat da, bikoitia, labura, hanpatua, kubo formakoa, lau aurpegiduna, horietatik, bakarra artikularra, eta bi muturduna, goikoa eta behekoa. Karpoko zortzi hezurretako bat da.
Gerrarekin amaitzeko gerra
Gerrarekin amaitzeko gerra Lehen Mundu Gerra deskribatzeko erabili zen esaldia izan zen. Hasieran idealista zen, eta orain mespretxuz erabiltzen da nagusiki.
Pisiforme
Karpoko lehen ilarako laugarren hezurra da. Piramidalarekin artikulatzen da.
Gerrarekin amaitzeko gerra
Jatorria
1914ko abuztuan, Lehen Mundu Gerra hasi eta berehala, H. G. Wells autore britainiar eta iruzkingile sozialak artikulu batzuk argitaratu zituen Londresko egunkarietan, eta, ondoren, The War That Will End War (Gerra amaituko duen gerra) izeneko liburuan agertu ziren.
Wellsek Potentzia Zentralen errua egotzi zuen gerra iristeagatik, eta argudiatu zuen Alemaniako militarismoaren porrotak bakarrik amai zezakeela gerra. Wellsek forma motzagoa erabili zuen, "gerra amaitzeko", The Fourth Year-en (1918), eta bertan adierazi zuen esaldia "zirkulazioan" zegoela 1914ko bigarren seihilekoan. Izan ere, gerrako eslogan arruntenetako bat bihurtu zen.
Hurrengo urteetan, terminoa Woodrow Wilsonekin lotu zen, nahiz eta Wilsonek behin bakarrik erabili zuen. "Demokraziarako mundu segurua egitea" esaldiarekin batera, Wilsonek uste du Estatu Batuak gerran sartzea beharrezkoa zela giza askatasuna gordetzeko.
Geroko erabilera
Lehen Mundu Gerran ere, esaldia eszeptizismo apur batekin erabili zen. David Lloyd Georgeri egotzi zaio "gerra hau, hurrengo gerra bezala, gerra amaitzeko gerra da" esaldia. Gerrak gerra bukatzea lortu ez zuenez, esaldiak kutsu zinikoagoa hartu zuen. Archibald Wavellek etsi-etsian esan zuen Parisko Bake Konferentzian: "Gerra amaitzeko gerraren ondoren", badirudi arrakasta handia izan duela Parisen "bakea amaitzeko bakeak". Wellsek berak ere modu ironikoan erabili zuen esaldia The Bulpington of Blup (1932) eleberrian. Walter Lippmannek 1967an idatzi zuen Newsweek-en: "Desilusioa da borrokan ari garen gerra guztiak gerra amaitzeko gerra direla"; Richard Nixonek, berriz, Gehiengo isilaren diskurtsoan, hau esan zuen: "Nik ez dut esaten Vietnamgo gerra gerrekin amaitzeko gerra denik".
Maelstrom itsaslasterra
Maelstrom itsaslasterra Norvegiako Lofoten artxipelagoaren hegoaldeko kostaldeko ur-zurrunbilo handi bat da. Lofoten uharteetako Sorland eta Væroy uharteen artean dago, 67.80139°N, 12.79694°W latitudean. Bi uharte horien arteko itsaslasterra (Moskenstraumen) zeharkatzen duten itsaslaster indartsuen eta marea handien eraginez sortzen da. Itsaslaster eta kontralaster multzo bat da, olatu handiekikoa, 18 bat km-ko luzera duena.
Antzina, oso arriskutsua zen nabigaziorako. Edgar Allan Poek eta Jules Vernek ozeanoaren hondoraino iristen zen zurrunbilo erraldoi gisa deskribatu zuten.
Marta Torné
Marta Torné Gràcia (Bartzelona, Katalunia; 1978ko martxoaren 10a) kataluniar aktore eta telebista aurkezlea da, telebistan egindakoa lanagatik ezaguna dena.
Orkestra lurtarra
Orkestra lurtarra, Harkaitz Canok euskaraz idatzitako haurrentzako ipuina da, Jokin Mitxelenaren ilustrazioak dituena. Elkarrek argitaratu zuen 2013an, Xaguxar izeneko sailean. Idazleak, 2014an, Euskarazko Haur eta Gazte Literatura Saria irabazi zuen liburu honekin. Hasieran, Berriako Mantangorri gehigarrian banaka argitaratu ziren atalak.
Argumentua
Kontaketaren hariak orkestra baten sortzeaz, bilakatzeaz eta amaieraz dihardu, hiru une horietan sentitu eta bizitzen direnak esplizituki azaltzen ditu. Manuk orkestra bat sortu nahi du eta bertan joko duten lagunen bila abiatuko da. Entseguak egin ostean, biran joaten dira: Marseilla, Mongolia, New York... .
Ilustratzaileak narratzaileak esaten ez duena erakusten du, liburuak duen tonuari jarraikiz, tarteka txisteak eginez. . Atal bakoitzari orrialde ilustratu bat dagokio, kontatutakoaren umore tonuari jarraikiz.
Pertsonai nagusiak
Protagonista nagusia Manu da, orkestra bat osatu nahi duen zuzendaria. Berarekin batera beste protagonista batzuk daude: Lurrinetti anaia tronpeta-jotzaileak, Aldika biolin-jotzailea, Osoki triangelu-jotzailea, Crocanti kontra-tenorea, Presidente izeneko ahuntza eta kardantxilo.
Itzulpenak
Gaztelaniaz: La orquesta terrestre. Ilustraciones, Òscar Julve. SM, 2017. ISBN: 978-84-675-9767-7
Sariak
2014 - Euskadi saria - Euskarazko haur eta gazte literatura
2016 - IBBY Ohorezko Zerrendarako hautatua.
Xia dinastia
Xia dinastiak, kronika txinatarren arabera K.a. XXI. mendetik K.a. XVI. mendera iraun zuen eta Txinaren historiako lehenengo dinastiatzat hartzen da. Sima Qianen memoria historikoek dinastia horretako 17 erregeren izenak biltzen dituzte. Shang dinastiak jarraitu zion eta, Sima Qianek kontatzen duenez Hiru agurgarri eta bost enperadoreren garaia izan ostean gertatu zen.
Dinastiaren historia
Xia dinastia boterean jarri aurretik inguruko hainbat tribu egon ziren boterean. Yu Handia, dinastiako lehenengo enperadorea, hil zenean, Yi tribuak ordezkatu behar zuen boterean, baina haren seme Qi jabetu zen boterearekin. Beste tribu guztiek gerra deklaratu zioten Xiari baina Xiak garaitu eta dinastia ezarri zuen. Gainerako herriek ez zuten Xiaren agintea onartuko eta gerrak egoten jarraitu zuen. Xia dinastiako azken erregea, Jie (桀, Jié), tirano bat izan zen. Shang dinastiakoek garaitu zuten eta Tang izan zen dinastia berria eraiki zuen buruzagia.
Xia dinastiako subiranoak
Sima Qianen arabera hauek izan ziren Xia dinastiako hamazazpi subiranoak:
Dinastiaren izena batzuetan erregealdiaren izenaren aurretik doa. Adibidez: Xia Yu (夏禹).
Boot Boys
Boot Boys Legution, Euskal Herria sortutako streetpunk musika talde bat da, bost taldekidez osatuta dagoena: Goiza, Jaini, Mikel, Jorge eta Ibai.
Biografia
Boot Boys taldea Arabako Legutio herrian sortu egin zen 2007ko udaren bitartean. Hasierako kideak honakoak ziren: Rome (Ahotsak), Goiza (Ahotsak eta baxua), Jaini (Gitarra eta koruak) eta Ibai (Bateria). Entsegu gutxi batzuen ostean lehen kontzertua Legutio bereko gaztetxean eman zuten arrakasta handia lortuz. Handik hilabete gutxitara Romek taldea utzi, eta Goiza abeslari bakarlaritzat gelditu zen.
2009an haien lehen maketa kaleratu egin zuten kontzertu gehiago lortuz eta gogor lan egin ondoren entsegu-gelan eta eszenatokian, haien lehen disko izango zena grabatzeari ekin zioten 2011ean. Ondoren Josu baxu-jotzailetzat sartu egin zen eta Mikel bigarren gitarra moduan, taldeari indar berria emanez. Indartzen honetaz baliatuz 2011ko proiektua berreskuratu eta hobetu egin zuten, bi abesti berri gehituz. Azkenean disko 2013ko ekainaren 1ean kaleratu zuten Sabandijas Streetwear-en eskutik "Juramos vencer" izenarekin.
North Catasauqua (Pennsylvania)
North Catasauqua Pennsylvaniako borough bat da. Northampton konderrian kokatua dago. 2010ean 2,849 biztanle zituen, 1.86 kilometro koadrotan banatuta.
Willard (Kansas)
Willard Kansasko hiri bat da. Shawnee konderrian kokatua dago. 2010ean 92 biztanle zituen, 0.28 kilometro koadrotan banatuta.
Albiste-agentzia
Informazio agentziak, albiste agentziak edo berri-agentziak informazioa bildu, egiaztatu, osatu, idatzi eta hedatzen dituzten enpresak dira, hedabideak albistez hornitzeko sortuak. Beren lana burutu ahal izateko, korrenpontsal edo berriemaileak dituzte. Berriemaileek notiziak jaso eta berehala bidaltzen dituzte egoitza zentralera, informazioa ahalik eta lasterren hedabide edo enpresei igortzeko. Agentziek harpidetza kontratua duten hedabideei bidaltzen dizkiete albisteak, baina noizbehinkako zerbitzuak kontratatzea ere posiblea da. Informazioaren jarioa kontrolatzen dute munduan.
XIX. mendeko bigarren erdialdean sortu ziren agentziak. Gizarteak gero eta informazio gehiago eskatzen zuen, ezagutzaren nahia asetzeko. Komunikabideek baliabide ekonomiko eskasak zituzten eta ez ziren gai leku ezberdinetan ematen ziren gertaeren berri emateko. Beraz, ez zegoen informazioa sortzen zen munduko leku guztietan egoteko baliabideak zituen egunkari, telebista edo irratirik.
Hori dela eta, beharrezkoa izan zen eremu zehatzetan gertatzen ziren albisteak biltzeko erakundeak sortzea. Agentziei esker, gaur egun edozein herritarrek berehala ezagutzen du toki ezberdinetako gertaera garrantzitsuak. Informazio-agentzia batzuk herri-alorrean mugitzen dira, eta beste batzuk tematikoki espezializatuak daude (ekonomia, politika, kirolak...). Era berean, egunero zirkulatzen den informazio-fluxua inoiz baino handiagoa da garapen teknologikoari esker.
Informazio agentziek bidalitako materiala abiapuntua da komunikabideek informazioa burutzeko eta horretan sakontzeko; hau da, John Hasling adituak esan zuen bezala, berridatzi egin behar dituzte agentziatik heltzen zaien informazioa datu gehiago lortuz eta informazioa bera egiaztatuz. Hortaz, nahiz eta agentzietatik datorren informazioa maiz heltzen zaien bezala argitaratu, komeni da material berriekin osatzea.
Lau informazio-agentzia nagusitu dira azken urteotan munduan: AP (Associated Press) eta UPI (United Press International) Estatu Batuetan, Reuters Erresuma Batuan eta AFP (Agence France Press) Frantzian. EFE da, bestalde, Espainiako Estatuko agentziarik garrantzitsuena. Gainera, EFE munduko laugarren agentzia da, informazio-kopuruari dagokionez (AP, Reuteres eta AFPren atzetik). EFE agentziaz gain badaude Estatuan aipatzekoak diren beste batzuk: Europa Press, Menchetta, Colpisa…
Zenbait adituk ez dute uste agentziak, berez, informazio-iturriak direnik. Horien arabera, agentziak ez dira informazio-iturriak, informazio-ekoizleak baizik, agentziek beraiek euren iturri propioekin lan egiten dutelako.
Lugarde
Lugarde Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Cantal departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 164 etxebizitza zeuden, 71 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 79 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 159 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 71 etxebizitza nagusietatik 62 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 47 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 33 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 98 ziren, horien artean 62 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 62 pertsona aktiboetatik 57 lanean zeuden (36 gizon eta 21 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lugarde udalerrian 72 unitate fiskal zeuden, 157 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.665 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Marsica
Marsica Italia erdialdeko eskualde geografiko eta historikoa da, Abruzzon dagoena, L'Aquilako probintzian. Erdigunean lehengo Fuzino aintzira dago, XIX. mendearen bigarren erdian drainatu eta agortu zutena. Hiri nagusia Avezzano da.
Herriak
Marsicako elkartearen barruan 37 herri eta hiri daude: Aielli, Avezzano, Balsorano, Bisegna, Canistro, Capistrello, Cappadocia, Carsoli, Castellafiume, Celano, Cerchio, Civitella Roveto, Civita d'Antino, Collarmele, Collelongo, Gioia dei Marsi, Lecce nei Marsi, Luco dei Marsi, Magliano de' Marsi, Massa d'Albe, Morino, Opi, Oricola, Ortona dei Marsi, Ortucchio, Ovindoli, Pereto, Pescasseroli, Pescina, Rocca di Botte, San Benedetto dei Marsi, San Vincenzo Valle Roveto, Sante Marie, Scurcola Marsicana, Tagliacozzo, Trasacco eta Villavallelonga.
Naturguneak
Marsica lurraldean parke naturalak eta erreserbak ugariak dira. Hona hemen ezagunenak, guztiak Abruzzoko Parke Nazionalaren barruan: ...
Fauna
Marsican aurki daitezkeen animalien artean:
Chavaignes
Chavaignes Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chavaignes udalerrian erroldatutako biztanleak 96 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 56 etxebizitza zeuden, 39 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 55 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 39 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren eta 13 alokairuan okupaturik zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 4 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 26 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 15 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 64 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 44 lanean zeuden (23 gizon eta 21 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Chavaignes udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Magny-le-Désert
Magny-le-Désert Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.