cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Réclainville
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 97 ziren, horien artean 74 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 74 pertsona aktiboetatik 71 lanean zeuden (32 gizon eta 39 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Réclainville udalerrian 66 unitate fiskal zeuden, 168,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.753 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 iturgina.
2000. urtean Réclainville udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Txinga eramate
Txinga eramatea edo mendebaldean txinga eroate pertsona batek plaza batean leku batetik bestera txinga bana eskuekin eramatean datzan herri kirola da. Kirol hau normalean 28 metroko plaza batean jokatzen da. Distantzia horrek plaza edo iltze izena jasotzen du. Ez dago denbora mugarik eta txingak ez du lurra ukitu behar, bestela epaileak amaitutzat ematen baitu saioa. Txingak distantziarik luzeenean eramaten dituenak irabazten du.
Arauak
Txinga eramateak honako araudia du:
Southaven (Mississippi)
Southaven Mississippiko hiri bat da. DeSoto konderrian kokatua dago. 2010ean 48,982 biztanle zituen, 106.8 kilometro koadrotan banatuta.
Tömmelsdorf
Tömmelsdorf Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Elisa Toffoli
Elisa Toffoli edo Elisa (Trieste, Italia, 1977ko abenduaren 19a- ) abeslari eta kantautore italiarra da. Pop estiloko musika egiten du, eta italiarren artean ohikoa ez den arren, ingelesez abesten du gehienbat. Arrakasta handia du, diamantezko disko bat multiplatinozko bat, platinozko 25 disko eta urrezko lau zertifikatu lortu baititu dagoeneko.
Biografia
Triesten jaio zen eta Triesteko probintzian dagoen Monfalcone herrian hazi zen, Esloveniako mugatik 15 kilometro eskasera. Mugatik gertu bizi izanak nazioarteko musika entzuteko aukera eman zion eta berehala zaletu zen ingelesez egiten zen musikarekin. 11 urte zituela hasi zen aestiak idazten eta 15 urterekin telebistako karaoke batean hartu zuen parte.
18 urte zituela Berkeley (Kalifornia) aldera joan zen bere lehen diskorako abestiak egitera eta 1997an Pipes & Flowers diskoa atera zuen. Arrakasta erabatekoa izan zen, Italian platinozko disko laukoitza izan baitzen. Eros Ramazzottik Europan egin behar zuen kontzertu biran bere aurretik jotzeko aukera eman zion eta Elisak onartu egin zuen. 2000 urtean Asile's World diskoa atera zuen, "Asileren mundua", Asile Elisa izena alderantziz da. Bertan italierazko aurreneko kanta agertzen da, "Luce (Tramonti a nord est)" izena duena. Abesti hau Sanremoko kantu jaialdian aurkeztu zuen eta lehiaketako irabazlea izan zen. Azaroan Italiako musika sariak banatu ziren eta Elisak hiru sari jaso zituen; emakumezko artista onena, abesti onena eta single onena ("Luce"). MTV Europe Music Awards sarietan ere Italiako artistarik onenaren saria jaso zuen.
Seattle Mariners
Seattle Mariners AEBtako Washington estatuko Seattle hirian egoitza duen MLB ligako beisbol talde bat da. Etxeko partiduak Safeco Field estadioan jokatzen ditu.
Elisa Toffoli
Biografia
Hirugarren diskoa Then Comes the Sun izan zen, eta pop-rock aldera jo zuen. Hau ere platinozko disko hirukoitza izan zen. 2002an Salt Lake Cityn ospaturiko Neguko Olinpiar Jokoetan Italiako ereserkiaren jazz antzeko bertsioa egin zuen eta urte berean Luciano Pavarottirekin batera "Voglio vivere così (col sole in fronte)" abestu zuen. Abuztuan bere abestien bilduma egin eta nazioartean Elisa diskoa atera zen, ez zuen ordea nazioarte mailan espero zuen arrakastarik lortu.
2003an Lotus diskoa atera zuen. Abesti guztiak era akustikoan grabatu zituen, ezagunena Leonard Cohen-en "Hallelujah" abestiaren bertsioa. 2004ko Pearl Days diskoa rockeroagoa izan zen. 2006an musika munduan zeramatzan hamar urteak ospatzeko bilduma disko berria atera zuen, Soundtrack '96-'06, eta kontzertu bira zabala egin zuen. Disko honen 600.000 kopia saldu ziren. Hurrengo urteetan nazioartean sartzeko ahalegin berriak egin zituen, bilduma disko berriak atereaz.
Hurrengo diskoetan italierazko abestiek pisu handiagoa hartu zuten eta 2013an L'anima vola argitaratu zuen, abesti guztiak italieraz zituen aurreneko diskoa. Platinozko disko bikoitza izan zen. Disko honetan "Ancoa Qui" abestia zegoen, Ennio Morriconerekin grabatu zuena. Quentin Tarantino zuzendariaren Django Unchained filmeko soinubandan sartu zuten eta Grammy sarietarako izendapena jaso zuen.
Monroe konderria (Missouri)
Monroe konderria (Monroe County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Paris da. 2010eko zentsuaren arabera 8,840 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Monroe konderriak 173,572 kilometro koadro ditu. Horietatik 583 ura dira. Beste 167,741 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,09 da.
Uraeotyphlus narayani
Uraeotyphlus narayani Uraeotyphlus generoko animalia da. Anfibioen barruko Ichthyophiidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Sweet and Lowdown
Sweet and Lowdown (eusk. 'Akordeak eta desakordioak') 1999ko Woody Allen estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Arrada (argipena)
Arrada izan daiteke:
Robinsia catherinae
Robinsia catherinae Robinsia generoko animalia da. Arrainen barruko Chlopsidae familian sailkatzen da.
Stokellia anisodon
Stokellia anisodon Stokellia generoko animalia da. Arrainen barruko Retropinnidae familian sailkatzen da.
Monroe konderria (Missouri)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 8,840 pertsonetatik 8,425 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 85 dira. 263 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 0 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 102 pertsonek kokatzen zuten.
Barbus microbarbis
Barbus microbarbis Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Didelphis virginiana
Didelphis virginiana Didelphis generoko animalia da. Didelphimorphia ordenaren barruko ugaztuna da. Didelphinae azpifamilia eta Didelphidae familian sailkatuta dago.
Dărmănești (Suceava)
Dărmănești Errumaniako udalerri bat da, Suceava konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Larraña
Larraña Oñatiko (Gipuzkoa) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldan, 105 biztanle zituen.
Uxoa Iñurrieta
Uxoa Iñurrieta Urmeneta (Donostia, Gipuzkoa, 1990ko otsailaren 8a) gipuzkoar itzultzailea, hizkuntzalari konputazionala eta irakaslea da. Ikertzaile dihardu Euskal Herriko Unibertsitateko HiTZ zentroan (Ixa taldean zehazki), eta irakasle GOI Ikastegian. EIZIEko zuzendaritza-taldeko kide izan zen 2017tik 2021era, eta UEUko Hizkuntzalaritza sailburua da 2021etik, Ainara Estarronarekin batera.
Irakaslea
Euskara teknikoko irakaslea izan da EHUko Gipuzkoako Ingeniaritza Eskolan. 2020tik UEUn dihardu lanean, EHUrekin batera antolaturiko online Irakaskuntza Masterrean irakaslea da Hizkuntza eta Literatura espezialitatean. GOI ikastegiaren Humanitate Digitalak aditu tituluaren zuzendaria da.
Ikertzailea
Euskal Herriko Unibertsitatean Itzulpengintza eta interpretazioan lizentziatu ondoren, Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua masterra ikasi zuen Donostiako Informatika Fakultatean. Gai horretan sartuta 2019an Hizkuntzalaritza konputazionalean aurkeztu zuen tesia izenburu honekin: "Aditza+izena Unitate Fraseologikoak gaztelaniatik euskarara:azterketa eta tratamendu konputazionala". Tesian gaztelaniazko esapideak automatikoki itzultzeko laguntzak sortu zituen. Garai hartan Iñurrietak erabiltzen zuen Matxin 2.0 itzultzaileak esapide horietako zenbait jasota zituen ("Tomar el pelo" esaterako, "Adarra jo" gisa ondo itzultzen zuen), baina beste esapide ugari ez zituen ondo itzultzen ("No me rayes" idatzita, "Ez nazazu marra" itzultzen zuen, esaterako). Horrelakoak hobeto itzultzeko lan egin zuen Iñurrietak. Horrela, Izen+aditz motako ehunka konbinazio jasotzen dituen Konbitzul datu-basea sortu zuen. Eta konbinazio berezi horiek masiboki eta automatikoki jasotzeko metodo bat sortu zuen, corpus elebakar eta elebidun bat erabiliz. 2016an Udako Euskal Unibertsitateak antolatzen duen Txiotesia lehiaketako Txiolari Ulergarrienaren saria irabazi zuen. Bere tesian egiten zuen azterketa linguistikoa eta tratamendu konputazionala azaldu zuen sei txio haietan.
Tesia bukatutakoan, tesigilearen aldartearen gorabeherei buruzko ez-ohiko artikulu bat idatzi zuen Senez aldizkarian, ikertzeko metodologiaz eta tesigilearen psikologiaz.
Itzultzailea
20 baino gehiago dira euskarara itzuli dituen liburuak, gehienak haur eta gazte literaturakoak eta Ibaizabal argitaletxearekin, besteak beste hauek:
Barbus microterolepis
Barbus microterolepis Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Bokata
Bokata edo lixiba egitea arropa eta beste oihal batzuk garbitzean datzan prozesua da. Garbitasuna historiaren parte izan da gizakiak arropa erabiltzen hasi zirenetik. Beraz, kultura ezberdinek giza premia unibertsal honetaz baliatu dituzten metodoek interesa dute hainbat ikerketa eremutan. Arropa-garbitzaile lanak, tradizionalki, sexuetan oso bereiziak izan dira, kultura gehienetan emakumeek izan dute erantzukina, arropa-garbitzaile ofizioan ere. Industria-iraultzak, pixkanaka-pixkanaka, garbiketa lanetarako konponbideak mekanizatu zituen, batez ere garbigailua eta, geroago, lehorgailurekin. Garbiketa, sukaldea eta haurren zaintza bezala, etxean zein kanpoan egiten da, horretarako prestatutako industrian.
Historian zehar bokatak leku anitz hartu ditu. Ibaien ertzetan edo putzuetan egitetik, herri batzuek latsagiak eraiki zituzten, emakumeen bizitza sozialean aldaketak ekarri zituena. Mendebaldean garbigailua etxeetan sartu da XX. mendean, baina badira ere berariaz sortutako lekuak, garbitegiak bezala, edo profesionalki arropa garbitzen duten tindategiak. Etxe askotan garbigela existitzen da eta eraikin partekatuetan ohikoa da hainbat zerbitzu dituen gune bat eskaintzea, Eskandinaviako tvättstuga bezala.
Ibaiak eta ur-ibilguak
Lixiba ur-ibilguetan egin zen lehenik, urak orbanak eta usainak ekar zitzakeen materialak eraman zitzan. Oraindik ere horrela egiten da garbiketa herrialde txiroetako landa-guneetan. Arropa mugitzeak zikinkeria kentzen laguntzen du, horregatik askotan ibai bazterreko arroka lauen kontra igurtzen zen arropa. Prozesuan laguntzeko egurrezko lixiba-palak erabiltzen ziren, arropa jo eta garbitzeko. Egurrezko edo harrizko elementu ildaskatuak ere erabiltzen ziren, denborarekin eramangarriak; egurrezko erretiluari latsazur deitzen zaio. Xaboia, gantzaz eta errautsez eginda, Antzinarotik ezagutzen da. Mesopotamian jada aipatzen da xaboiaren antzeko material bat, "nesken harriak garbitzeko" erabiltzen zena ; ezagutzen zen ere Palestinan eta Antzinako Egipton. Antzinako Erroman sapoa deskribatu zen, oliba olioarekin egina, baina arropa garbitzeko giza gernua erabili ohi zen. Xaboia ez zen ohikoa Erdi Aroan, eta ondoren pobreenek ez zuten erabili XVIII. mendean ohikoa bilakatu zen arte; hala ere, soilik zikin zeuden eremuetan igurzteko erabiltzen zen. Siriako lehen hirietan errautsa garbiketarako erabiltzen zela uste da.
Behin garbi, arropari ahalik eta ur gehiena ateratzeko biratzen eta kiribiltzen ziren, bereziki kotoi eta lihozko arropatan. Teknika hau Antzinako Egipton jada erabiltzen zen, baina artilearekin ez-ohikoagoa da prozesu hau, arropa hondatzen delako. Ondoren, aireak lehor zitzan sokatan eskegitzen ziren, gehienetan ibaiaren alboetan. Horrelakorik ezean, belarren gainean edo zuhaitzetatik zintzilik ere jartzen ziren arropak, lisatu aurretik lehor zitezen.
Prozesu hau neketsua zen, eta horregatik ez zen maiztasun handiarekin egiten, soilik arropa zikin kopuru handia biltzen zenean. Arropa finagoak zituztenek, bereziki alkandorak edo material garestiz egindakoak, ez ziren hainbeste indarrarekin garbitzen eta beste arropetatik bereizita lixibatu ohi ziren.
Latsagiak
Jendea bizi den lekuetan ur garbiak garrantzi handia izan du komunitatearen biziraupenerako eta hainbat aktibitateren garapenerako; hori dela eta, ur ibilguak bereziki zaindu izan dira, eta hainbat udal-arauditan horren adibideak aurki daitezke. Hala, Gasteizko 1427ko udal araudian irakur daitekeenez "...errebaleko biztanleei baimena eman zitzaien, norbait iturri publikoan arropa garbitzen harrapatu ezkero, hura atxilotzeko". Zerion, berriz, 1608an errekan urtaro jakin batzuetan baino ez zitekeen garbitu; horrekin ur eskasia denboran ganaduei edateko ura bermatzea bilatzen zen. Apilaizen, 1781ean errekan lixiba-putzuak prestatzea debekatu zen, "bestela biztanle bakoitzak bere etxe aurrean garbitoki bat nahiko luke". Biztanleria herrietan kontzentratu ahala, bokata desantolatuaren arazoak gero eta nabarmenagoak ziren, eta araudi hauekin aurre egin nahi izaten zitzaien, XIX. mende erdi aldean latsagi komunalak eraikitzen hasi ziren arte. Horrela, 1882an adibidez Gasteizen Zadorra ibaiean latsagia eraikitzeko akordioa hartu zen; eta behin instalazioa prest zegoenean, erreka eta asketan bokata egitea debekatzea.
Industrializazioak ekarri zuen hirien hazkuntzak ez zuen izan urbanismoan eta etxeen eraikuntzan garbiketa lanen inguruko prestakuntzarik. Hiri handietan ez zegoen arropak garbitzeko leku egokirik edo ur ibilgurik eta etxeetan ez zen egoten arropa garbitzeko leku berezirik; garbileku komunalak higiene behar bat izan ziren, eta urbanismoan aditu batzuek horren inguruan idatzi zuten, adibidez Ildefons Cerdàk. Bartzelonari buruz idazterakoan aipatu zuen 28 latsagi komunal zeudela, guztiak pribatizatuta, bat 6.563 biztanleko; eta Parisen, une berean, 171 garbileku zeudela, 8.244 garbiketa posturekin. Hiri, askotan eraikinen beheko solairuetan zeuden garbileku hauek, hala ere, ez zuten izaten baldintza onik. 1918an Bartzelonako Maizterren Sindikatuak eskatu zion Udalari "barruti bakoitzean latsagi publiko doakoak sortzea, gaur egungo hobekuntza guztiekin, langile guztiek erabili ahal izateko".
Garbigailua etxeetan sartu arte, beraz, bokata gune komunal hauetan egiten zen. Europa osoan zehar, ordain zezaketen herriek, latsagiak eraiki zituzten, garbitzeko prozesua modu egokiagoan egin ahal izateko. Askok Aro Modernoan eta are Aro Garaikidean eraiki bazituzten ere, herri batzuek, Hernanik kasu, garbitoki bat izan zuten 1016. urtetik. Ura iturburu batetik bideratu ohi zen eraikin baten barnealdera, askotan paretarik ez zeun teilatu bat baino ez. Latsagietan, maiz, bi ontzi izaten ziren, bata arropa ura eta xaboiarekin garbitzeko eta, bestea, urarekin xaboia kentzeko. Ura batetik bestera zihoan etengabean. Alboetan latsarriak zeuden, garbiketa prozesua errazten zuten harri zeiharrak, askotan ildaskatuak, arropa beraren aurka igurtzi ahal izateko. Latsagiak erreka-bazterrak baino nabarmen erosoagoak ziren. Latsagi batzuetan putzua gerriaren altueran egoten zen, belaunikatu behar izan gabe arropa garbitu ahal izateko, baina beste batzuetan lurrean bertan zegoen. Garbitzaileak euritik babesten ziren, euren bidaia denbora murrizten zen, eraikinak maiz herriaren bazterrean eskuragarri egoten baitziren eta hotzak eragiten zituen hainbat gaixotasun ekiditen ziren. Latsagiak publikoak izan ohi ziren, familia guztientzat irekiak, herriko eraikuntza komunal bat. Herri askotan oraindik zutik diraute, erabilera zehatzik gabe, turismoaz gain.
Bokata handia
Urteko hainbat unetan ohikoa zen etxeetan bokata handia egitea, izarak, etxeko oihalak eta garbiketa sakona behar zuten elementuekin. Bokata handi hauek ohikoagoak ziren udaberri hasieran, askotan Aste Santua baino lehen, udan, beroa probesteko eta, beste bat udazkenean, negua hasi aurretik. Lan hauetan etxeko emakume guztiek hartu ohi zuten parte, zaharrenetik gazteenera. Herri batzuetan urtean behin herritar guztiek batera egiten zuten lan egun bat zen, Frantzian, adibidez, grande buée izena hartzen zuena. Zenbait lekutan bokatari buruzko sinesmenak zeuden, hala nola Abaltzisketan, non uste zen lan hau ezin zela ostiral santuz egin, arropa zuria gorritua atera zitekeelako.
Lanak hainbat egun hartzen zituen, orokorrean hiru, frantziar tradizioan «Purgatorio», «Infernu» eta «Paradisu» izena ematen zitzaienak. Beste leku batzuetan egun osoko lana zen, eta urtean seitan egiten zen. Lehen egunean arropa guztia hartu eta tinako batean uretan beratzen ezartzen zen, gau osoa bertan utziz. Bigarren egunean, bezperan beratutako arropa hori lixiba-ontzi edo kuela izeneko ontzi handietan sartzen zen: egurrezko ontzi berezia, kono formaduna (ahoa estuagoa ipurdia baino). Oinarrian ezarritako izara zahar bat gainean, arropa geruzatan ezartzen zen (zikinena behean), eta gainean izara zaharraren ertzekin estalita, edo trapu zuri batekin. Trapu zuri horren gainean garbiketa produktuak ezartzen ziren (normalki, errautsa, potasio karbonato asko baitu horrek garbitzen du arropa; beheko sutik ateratakoa erabiltzen zen, bahetuz findu eta gero). Barandiaranek prozesu hori jaso zuen Hazparnen, eta bertan arropa eramateko ontziari kuba deitzen zitzaion eta azpian jarzten zen ontziari pertz. Julio Caro Barojak Goierrin astontzi terminoa jaso zuen gainean jartzen zen oihalarentzat. Kuba hori egurrezkoa izan ohi zen, baina badira kasuak, Altsasun bezala, harrizkoak erabiltzen zirela, lixibarri izenekoak.
Ondoren, ura (batzuetan usain ona ematen zuten landareekin) irakiten zen eta errautsaren gainetik botatzen zen. Tarte batean, ura lixiba-ontziaren azpitik ateratzen zen eta berriro biltzen zen pertzan. Ur hori berriro berotu eta goitik botatzen zen. Azkenik, ateratzen zen uraren eta botatzen zenaren tenperatura berbera zenean, arropa egosita zegoela esaten zen eta jada prest zegoen azken pausorako: errekan edo latsagian garbitzea. Azken pauso honetan arropari ahalik eta ur gehien ateratzen zitzaion, lehen azaldutako moduekin. Arropa zabaldu eta lehortzen uzten zen.
Bokata handi hauen ostean, jai eguna izaten zen, herri bazkari batekin eta dantzekin.
Garbigailua eta beste tresna mekanizatu batzuk
Industria iraultzak aldaketa handiak ekarri zituen mekanizazioari zein arroparen ekoizpenari dagokionez. Christina Hardymenten arabera, etxe-tresna mekanizatuen asmakuntzak bidea ireki zuen emakumeen askapenerako. Hiru izan dira mekanizatutako tresna garrantzitsuenak: errabol bidezko lehorgailua, garbigailua eta arropa-lehorgailua.
Arrabol bidezko lehorgailua
Europa Iparraldeko herrialdetan arrabola lehortzeko eta, aldi berean, lisatzeko erabili da Erdi Arotik. Bi eskurekin egiten zen prozesuan, arropa arrabolean kiribildu eta, beste eskuarekin taula batekin ura kendu eta hedatzen zen. Prozesu hau mekanizatzen izan zen lehenetakoa industria iraultzarekin, bi arrabolekin sortutako makinek arropa nolabait lisatu eta ura kentzeko aukera ematen zutelako.
Auskerry
(Austrsker) Eskoziako Orkadak uhartediko uharte bat da.
Bokata
Arrabol bidezko lehorgailua
XIX. mendeko bigarren erdian tindategietan lurrun bidez mugitzen ziren arrabol lehorgailuak erabiltzen hasi ziren. Denborarekin, hala ere, garbigailu elektrikoak eta bere biraketa azkarrak arrabola zaharkitu zuten, jada ez zelako beharrezkoa ura mekanikoki kentzea. Oraindik erabiltzen ziren arrabolak handiak ziren, batez ere etxe aberatsetan eta tindategi industrial handietan erabilitan eta, kasu batzuetan, baziren "arrabol emakume" batzuk lan hori egiten zutenak euren jabetzakoa zen makinarekin. Arrabolak egurrezkoak izan ohi ziren, eta beranduago kautxuzkoak.
Steel Roll Mangle Co.k, Chicagon, gasarekin berotzen zen arrabol bidezko lehorgailu bat sortu zuen 1902an. 1930ko hamarkadan elektrikoak sortu ziren, oraindik eraikin batzuetako garbitegi komunaletan aurki daitezkeenak. Arropa alde batetik sartzen da eta biratzen duten arrabolek, arropa berotu eta presionatzen dute, ur guztia kenduz. Lisatzea baino azkarragoa den prozesua da.
Garbigailua
Garbigailuaren lehen patentea Ingalaterran erregistratu zen 1690. urtean. 1767an, Henry Sidgierrek britainiar patente bat lortu zuen danbor birakaria zuen garbigailu baterako, eta 1862an, Richard Lansdalek bere "garbigailu birakari trinkoa" erakutsi zuen.
Ameriketako Estatu Batuetan lehen patentea New Hampshireko Nathaniel Briggsentzat izan zen arren 1797an, 1836an Patenteen Bulegoan gertatutako sute baten ondorioz diseinatutako garbigailu motaren berririk ez dago. John E. Turnbullek 1843an garbigailu bat patentatu zuen.
1904an jada Estatu Batuetan garbigailu elektrikoak iragartzen ari ziren, eta Estatu Batuetako salmentak 1928an 913.000 unitatera iritsi ziren. 1940an, Estatu Batuetan argindarra eskura zuten 25.000.000 etxeetatik % 60k garbigailu elektriko bat zuen. Hala ere, neurri batean, 1940ko hamarkadaren amaieratik 1950eko hamarkadaren hasierara, garapen ekonomikoaren ondorioz ugaritu zen etxeetan. Europan 1960ko hamarkadaren hasieran, eguneroko aparatu bihurtzen da. Europako industria-enpresa garrantzitsuak garbigailu ugari fabrikatzen hasi ziren (Miele, AEG Electrolux, Zanussi, Siemens, Bosch, Balay, Samsung, LG). Laster bilakatu zen etxean garbigailu bat izatea ospe eta prestigio sozialaren adierazpena.
Garbigailuaren bilakaera estetikoa eta funtzionala oso garrantzitsua izan da, batez ere azken urteotan, mikroelektronika aplikatuta. Estetikari dagokionez, 1980ko hamarkadan oso zabalduta zeuden etxetresna elektriko panelagarriek diseinu kurbo eta estilizatuei eta kolore-barietate ugariri bide eman diete.
Garbigailuek, gaur egun, arropa mota bakoitzarentzat programa ezberdinak dituzte, arropa nahasteko aukera ematen dutenak barne; tenperatura aukeratzeko modua dago, eta prozesuan zehar detergentea edo lixiba gehitzen da unearen arabera. Garbigailuek zentrifugatua egiten dute amaitzerakoan, ur gehienak kenduz.
Arropa-lehorgailua
Arropa-lehorgailuek arropa eskegitzeko prozesua azkartzen dute, garbigailua eta gero bertan sartuta. Normalki, biratzen duen danbor bat izaten du, aire beroarekin hezetasuna ebaporatzeko. Arropek, hala ere, kalteak izan ditzakete prozesu honetan, ehun batzuek leuntasuna galtzen baitute. XX. mendearen amaiera aldean, garbigailu eta lehorgailu funtzioa egiten zuen elektrogailua sortu zen.
Ezagutzen den lehen lehorgailua 1800ean sortu zuen M. Pochonek Frantzian. Henry W. Altorferrek lehen lehorgailu eektrikoa sortu zuen 1937an, eta J. Ross Moorek hainbat diseinu egin zituen XX. mendearen hasieran. Brook Stevensek kristalezko leihoa zuen lehen lehorgailua sortu zuen 1940ko hamarkadan.
Lisaketa
Elektrizitatea sartu aurretik, lisaburdinak errekuntzaren bidez berotzen ziren, bai sutan jarrita, bai barruan ikatza jarrita. Henry W. Seeley estatubatuarrak "plantxa elektriko" bat asmatu zuen eta 1882ko ekainaren 6an patentatu zuen. Ia 15 libra pisatzen zuen (6,8 kg) eta denbora asko behar zuen berotzeko. Erresuma Batuko Elektrizitate Elkartearen arabera, 1880an karbonozko arkua zuen xafla elektriko bat agertu zen Frantzian, baina datu hori zalantzazkoa da.
K.a. I. mendean. Txinan ikatz beroz betetako metalezko lapikoak erabiltzen ziren ehunak lisatzeko. Ondorengo diseinu bat ikatz beroz bete zitekeen burdinazko kaxa bat zen, aldizka hauspo bat akoplatuz aireztatu behar zena. XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, plantxa asko erabiltzen ziren kerosenoa, etanola, balea olioa, gas naturala, karburo gasa (azetilenoa, karburo lanparetan bezala) edo gasolina bezalako erregaiekin berotzeko. Etxe batzuek hodi sistema bat zuten, gas naturala edo karburo gasa gela ezberdinetan banatzeko, argiak ez ezik, plantxak ere martxan jartzeko. Sute arriskua egon arren, erregai likidoaren plantxak Estatu Batuetako landa eremuetan saldu ziren Bigarren Mundu Gerrara arte. Keralan, Indian, koko-oskolak erretzen erabiltzen ziren landare-ikatzaren ordez, antzeko berotze-ahalmena baitute. Metodo hori erreserbako gailu gisa erabiltzen jarraitzen da, energia-mozketak ohikoak baitira. Beste lisaburdina batzuek metalezko txertaketa beroak zituzten ikatzaren ordez.
XVII. mendetik aurrera, burdin-urtuzko xafla lodia baino ez ziren lisaburdinak sortu ziren Erresuma Batuan, triangeluarrak eta kirtendunak, eta sutan edo berogailu batean berotzen ziren. Garbitegiko langile batek plantxa solidoen multzo bat erabiltzen zuen, iturri bakar batetik berotzen zirenak: erabiltzen zen plantxa hozten zenean, berehala beste bero batekin ordezka zitekeen.
Mundu industrializatuan, diseinu hauen ordez, xafla elektrikoa erabili da, korronte elektriko baten beroketa erresistiboa erabiltzen duena. Plaka beroa, zola deitua, aluminioz edo altzairu herdoilgaitzez egina dago, ahalik eta leunena izan dadin; batzuetan, marruskadura baxuko beroari aurre egiten dion plastiko batez estalia dago, marruskadura plaka metalikoaren azpitik murrizteko. Berogailua termostato batek kontrolatzen du. Termostato horrek korrontea konektatu eta deskonektatzen du, hautatutako tenperatura mantentzeko. Erresistentziaz berotutako plantxa elektrikoaren asmakuntza New Yorkeko Henry W. Seeleyri ematen zaio 1882an. Lehen xafla elektrikoek ez zuten euren tenperatura kontrolatzeko modu errazik, eta kontrol termostatikodun lehen xafla elektrikoa 1920ko hamarkadan agertu zen. Geroago, lurruna erabili zen arropa lisatzeko. Lurrun plantxaren asmakuntzaren meritua Thomas Searsena da. Merkatuan eskuragarri zegoen lurrunezko lehen xafla elektrikoa 1926an sartu zuen Eldec New Yorkeko lehorketa eta garbiketa enpresa batek, baina ez zuen arrakasta komertzialik izan. Lurrun elektrikoko plantxa baten eta motelgailu baten patentea Chicagoko Max Skolniki eman zitzaion 1934an. 1938an, Skolnikek lurrunezko xafla elektrikoak egiteko eskubide esklusiboa eman zion New Yorkeko Steam-O-Matic Corporationi. Hau izan zen nolabaiteko ospea lortu zuen lehen lurrun-xafla, eta 1940 eta 1950eko hamarkadetan lurrun elektrikoaren xafla gehiago erabiltzeko bidea ireki zuen.
Historia soziala
Bokatak historia sozial zabala eratu du. Alde batetik, ekimen ekonomiko gisa, lanpostuak sortu dituelako eta, berarekin batera, horretaz arduratzen ziren gizaki taldeak. Bestetik, ordaindu gabeko ekimen gisa, emakumeei eskainitako guneak sortu dituelako, lehen azaldu den bezala. Herrialde askotan, gainera, garbitegi partekatuak sortu dira eraikinetan, gune komunal gisa funtzionatzen duten eremuak.
Antzinako Erroma
Oihalak garbitzen zituzten Antzinako Erromako langileak fullon deitzen ziren, fullo singularrean. Oihalak, horma baxuz inguratutako nitxoetan zeuden tina txikietan tratatzen ziren, zapaltze edo fullo postuak bezala ezagutzen zirenak. Bainuontzia urez eta produktu kimiko alkalinoz (batzuetan gernuarekin) betetzen zen. Fulloa bainuontzian jartzen zen eta oihala zapaltzen zuen. Tratamendu honen helburua agente kimikoak oihalean aplikatzea zen, beren lana egin ahal izateko, koipeak kenduz. Postu horiek hain dira ohikoak aztarnategi arkeologikoetan, ezen fullonicaeak identifikatzeko erabiltzen diren. Fullonicae horiek, maiz, komun publikoetatik zuzenean zetozen hoditeria izaten zuten, gernua bildu eta garbiketan erabili ahal izateko. Gernua horren preziatua zenez, Vespasianoren garaian zergak ere izan ziren gernuaren erabilpenaren gainean, urinae vectigal izenarekin..
Antzinako Erroman arropa garbitzeko prozesuak gaur egun zikintzen dituzten produktuak direla esango genuke. Erromatarren kulturan, garrantzitsua zen pertsonak itxura garbia izatea, lautus egotea. Arropa garbitzeko prozesuan gernuaz gain, buztina, sulfurodun materialak, creta fullonica, terra umbrica edo beste sustantzia alkalino batzuk eta karea erabiltzen ziren, eta langileak oinekin garbitzen zituen.
Zuluak Hego Afrikan
1850etik 1910era, Hego Afrikako zuluak europarren arropak garbitzeaz arduratu ziren, bai boerrenak, bai britainiarrenak. "Garbiketa ondo jantzitako Zulu espezialisten esku zegoen, prestigiozko eta ondo ordaindutako ogibide bat". Denborarekin, zuluek gremio-egitura bat sortu zuten, sindikatu baten antzekoa, AmaWasha izenekoa, haien baldintzak eta soldatak zaintzeko, eta "XIX. mendeko Natalgo Afrikako langileen talde boteretsu bat bihurtu zen, handiena ez bazen".
Dhobi kasta Indian
Indian bokata gizonezkoen lanbidea izan ohi zen. Garbitzaile bati dhobiwallah deitzen zitzaion, eta dhobia kasta taldeen izen kolektiboa bilakatu zen. Garbilekuei dobhi ghat izena ematen zitzaien, eta hortik datoz ere hainbat lekutako izena, adibidez Mahalaxmi Dhobi Ghat Mumbain, Dhoby Ghaut Singapurren eta Dhobi Ghaut Penangen, Malaysia.
Ipar Amerika eta txinatar migrazioa
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Ameriketako Estatu Batuetako eta Kanadako etorkin txinatarrak garbitegiko langile gisa aritu ziren masiboki. XIX. mendearen erdialdean milaka txinatar iritsi ziren AEBko mendebaldeko kostaldera, Kaliforniako urre sukarrak eta Ameriketako Estatu Batuetako lehen trenbide transkontinentalaren eraikuntzak bultzatuta. Hala ere, laster hasi ziren diskriminazioa pairatzen, eta hartzen zituzten lanetatik kanporatzen zituzten. Dismikrinazioak, ingelesaren ezagutza faltak eta kapitalik ezak tradizionalki emakumezkoenak ziren lanetara sartzera eraman zituen, Mendebaldean oraindik ez baitzegoen emakume gehiegi eta, gainera, txinatar emakumeen migrazioa debekatuta baitzegoen, prostituzioa egiten zutenaren aitzakiarekin. 1900 inguruan, Ameriketako Estatu Batuetako txinatar etniako lau gizonetik batek ikuztegi batean lan egiten zuen, normalean egunean 10-16 orduz. Txinan, ez zen ohikoa gizonezkoek garbitegietan edo garbitzaile lana egitea.
Kalifornian, txinatarren aurkako migrazio legeak onartzen hasi ziren. XIX. mendearen amaieran, San Franciscoko garbitokietako langileen %89 txinatar jatorrikoa zen Hirian zeuden 320 garbitegietatik %95 egurrezko etxoletan zeuden eta hiriaren gobernuak lege berri bat onartu zuen debekatuz egurrezko etxeetan garbitegiak egotea lizentziarik gabe. Honela, 200 bat garbitegi txinatarretik bakarrari eman zitzaion baimena, ez txinatarrei zortzitik bati eman zitzaien bitartean. Honen ondorioz Yick Wo v. Hopkins epaiketa famatua izan zen, non lehen aldiz erabaki zen arrazaren arabera neutrala zen lege batek aplikazio arrazista baldin bazuen, AEBko legea urratzen zuela.
Kalkuluen arabera, New York hiriko txinatarrek 3.550 garbitegi zuzentzen zituzten Depresio Handiaren hasieran. 1933an, hiriko zinegotzien batzarrak lege bat onartu zuen txinatarrak negoziotik kanporatzeko. Besteak beste, AEBetako herritarrei mugatzen zien garbitegien jabetza. Chinese Consolidated Benevolent Association elkartea hura eragozten saiatu zen, eta horrela Chinese Hand Laundry Alliance talde ezkertiarra (CHLA) sortu zen. CHLA, eskubide zibilen talde orokorrago bat bezala funtzionatzen hasi zen beranduago; bere kopurua asko murriztu zen FBIk Bigarren Beldur Gorrian (1947-1957) jomugan jarri ondoren.
Emakume arropa-garbitzaileak
Munduko kultura askotan arropa garbitzea emakumezkoen lan gisa sailkatu da. Batez ere Industria Iraultzaren ostean, eta hirietako bizitza handitzearekin batera, ohikoago bilakatu zen emakume asko zerbitzari aritzea etxeetan. Denborarekin, arropa garbitzaile lana ere hedatu zen, emakume askorentzat diru-sarrera bat sortuz. Burgesiaren hedatzearekin, turismoaren zabaltzearekin eta langileen arropa kopuru beharra handitzearekin batera, garbiketa beharrak ere areagotu ziren, munduan milaka emakumezko ogibide honetara eraman zuena. Are eta gehiago, garbitzaile lana hain zen gogorra eta hainbeste denbora eskatzen zuen, ezen diru sarrerak egonkortzen ziren heinean, familia gehienek kanpoan kontratatzen zuten lehen lana zela.
AEBko zentsuak 58.102 emakume garbitzaile zituen 1870an, 108.198 1880an, 216.631 1890an eta 335.282 ziren jada 1900ean. Emakume zuriek, ordea, nahiago zuten diru gutxiago baino independentzia handiagoa ematen zuten industriako edo komertzioko lanak hartu eta, honela, garbitzaile lana migrazioarekin lotu izan zen. Parisen, 1880an, 94.000 emakumezko eta 10.000 gizonezko zeuden garbitzaile lana egiten, horietako asko Sena ibaiaren inguruan antolatutako ontzietan. Lan horri buruzko erreferentzia asko ere aurkitzen dira Euskal Herrian. Munduan zehar, hala ere, emakumeek maila ekonomiko baxuko lan hauek hartzeak arazo sindikalak zekartzan, bereziki diru-sarrera familia unitatearen arabera neurtzen zen garai batean. Eta lan hau hartzen zuten emakume askok ez zuten kontratuarekin egiten, familiarentzako deklaratu gabeko diru-sarrera sortuz baina, aldi berean, kotizazio laboralik eta inongo onarpen legalik gabe.
Gorago aipatu den bezala, Bartzelonan latsagiak ez ziren publikoak, baizik eta enpresariek pribatizatuta. Honela, enpresaburu horiek ziren emakumeak kontratatzen zituztenak, bertara etxeetatik iristen zitzaien arropa garbitzeko. Hala ere, baziren emakume autonomoak, zerbitzua erabiltzearren ordaintzen zutenak. Era berean, baziren garbiketa enpresak ere, batez ere emakumezkoak kontratatzen zituztenak. Emakume horiek arropa jaso, guztia garbitu eta, egun batzuetara, etxeetan banatzen zuten berriro ere, garbi. Hiri handi gehienetan lan hau egiten zuten emakume taldeak zeuden, batzuetan gremio gisa funtzionatzen zutenak, baina kasu askotan euren artean antolatu gabekoak, Madrilen Manzanaresen inguruan garbitzen zutenak bezala. Han-hemenka badaude emakume garbitzaileek egindako greben inguruko aipamenak.
Garbitegi partekatuak
Europako leku gehienetan garbitegiak etxeetan sartu badira ere, Suediako eta Finlandiako apartamentu blokeetan ohikoa da Tvättstuga izeneko garbitegi partekatu bat egotea, eraikineko bizilagun guztiek erabiltzeko. Finlandian pesutupa edo pyykkitupa deitzen da. Hungariako langile eraikinetan ere ohikoa da horrelako gela bat, mosókonyha izenekoa. Tvättstugan garbigailu bat baino gehiago eta arropa lehortzeko hainbat tresna eta gela egoten dira, prozesua ahalik eta azkarren egiteko helburuarekin. Garbigailuak erabiltzea doakoa izaten da, baina eraikineko erabiltzaileek ordua erreserbatu behar dute, guztiek erabili ahal izateko.
Ameriketako Estatu Batuetako apartamentu blokeetan ere egon daiteke garbiketa egiteko leku komunal bat. Kasu gehienetan txanpon bidez funtzionatzen duten makinak izaten dira, eta kokapena beheko solairua izaten da.
Garbiketa oharrak
Oihal berrien garapenarekin, beharrezkoa izan zen garbiketa oharrak gehitzea arropen etiketaren baitan. Honela, 1963an GINETEX Europako elkartea sortu zen Frantzian, nazioarteko estandar batzuk finkatzen saiatzeko. 1970ko hamarkadaren hasieran ISO 3758 estandarra sortu zen, oihalen zaintza arautzen duena. 1993an, 2005ean eta 2012an estandar hau gaurkotu eta hedatu zen.
Ipar Amerikan, Kanadako Estandarren Kontseiluak 1987an CAN/CGSB-86.1-M87 araua onartu zuen, koloretan oinarritutako garbiketa arau bat: berdeak garbitu, horiak kontuz eta gorriak gelditzeko esan nahi zuen. 2003an sistema hau alboratu zen nazioarteko estandarretara biltzeko. Australian, Txinan eta Japonian piktograma osagarriak daude. 2021ean karaktere hauek ez zeuden Unicoderen barnean.
Seilhan
Seilhan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Garona Garaia departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Seilhan udalerrian erroldatutako biztanleak 202 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 105 etxebizitza zeuden, 83 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 104 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 83 etxebizitza nagusietatik 73 bere jabearen bizilekua ziren eta 10 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 43 etxek bost zituzten. 73 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 118 ziren, horien artean 84 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 84 pertsona aktiboetatik 82 lanean zeuden (41 gizon eta 41 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Seilhan udalerrian 82 unitate fiskal zeuden, 197 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.349 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
2000. urtean Seilhan udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 130 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ecdemita
Ecdemita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Ecdemita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 - 3 da.
Vícenice
Vícenice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 193 biztanle ditu eta 4,47 kilometro koadroko azalera. Třebíčeko barrutian dago.
Paulo Emilio
Paulo Emilio Frossard Jorge (1936ko urtarrilaren 3a - 2016ko maiatzaren 17a) Brasilgo futbolari eta entrenatzailea izan zen.
NGC 6208
NGC 6208 izar kumulu bat da, Ara konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Uraeotyphlus oommeni
Uraeotyphlus oommeni Uraeotyphlus generoko animalia da. Anfibioen barruko Ichthyophiidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Bokata
Detergente kimikoen erabilera
Errauts eta xaboi sinpleen ondotik, lehen detergente edo garbitzeko produktu sintetikoak XIX. mendearen hasieran sortu ziren. 1813an Edmond Frémyk oliba olioa eta errizino-olioa azido sulfurikoarekin elkartu zituen lehen xaboi sintetikoa lortzeko; hiru urte beranduago Friedlieb Ferdinand Rungek aurkitu zuen produktu hau, Turkiako Olio Gorria, eraginkorra zela garbiketarako. Euskal Herrian bi enpresa sortu ziren 1860ko hamarkadan xaboiak egiteko: lehena Lagarto, bigarrena Chimbo ; mende amaieran iritsi zen Bilore. AEBn Ernst Twitchellek 1898an Twitchell prozesuaren bidez xaboi sintetiko komertziala sortzeko bidea aurkitu zuen. 1907an Otto Röhmek entzimak erabili zituen detergente batean. Röhm & Haas sortu zuen eta bere aplikazioarekin 1914an jada garbiketarako detergenteak ekoizten zituen; 1920an Burnus izeneko produktua sortu zuen, Alemanian gehien erabilitako detergentea. 1910ean kotoia leuntzeko lehen produktu sintetikoak garatu ziren.
Gorda Plaka
Gorda plaka, Ozeano Barean, Kaliforniako kostaldearen iparraldetik kanpo dagoen plaka tektoniko bat da. Plaka independente bihurtu zen Juan de Fuca plaka zatitu zenean.
Vícenice
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1534 urtean egin zen.
Paulo Emilio
Entrenatzaile gisa Fluminense, Vasco da Gama, Sporting Portugal, Botafogo, Santos eta Cerezo Osaka taldeak zuzendu zituen.
Gorda Plaka
Bere mugak, honako hauek dira:
EMe (musika taldea)
eMe 2016an Usurbilen sortutako musika taldea da.
Gorda Plaka
Gorda plaka, Farallon plaka zatitu ondoren eratu ziren plaketako bat da, Cocosko plaka, Nazcako plaka eta Juan de Fuca plaka bezalaxe.
Bokata
Detergente kimikoen erabilera
Lehen Mundu Gerrak olioaren eta gantzen murrizketa handia eragin zuen, eta enpresa asko guztiz sintetikoak ziren xaboien garapena ikertzen hasi ziren. Alemanian I.G. Farbenindustek esterrak sodio metalikoarekin erreduzituz alkohol oleikoak sortu zituen; Erresuma Batuan Imperial Chemical Industriesek Lissapol produktua sortu zuen; American Cyanamid and Chemical Corporationek azido sukzinikoaren esterrekin egiten ziren Aerosol eta Vatsol produktu komertzialak. 1930eko hamarkadan elementu tentsoaktiboak aurkitu ziren, xaboi tradizionala zokoratzen lagundu zuen asmakizuna. 1932an Procter & Gamblek Dreft detergentea sortu zuen, guztiz sintetikoa; produktua arrakastatsua izan zen, baina ez zuen ondo garbitzen ur gogorretan. 1941ean David Byerlyk aurkitu zuen sodio tripolifosfato gutxi botata arropa gogor geratzen bazen ere, asko botata, garbitu eta leun geratzen zela. Honela jaio zen Tide detergentea, arrakasta itzela izan zena.
Montgomery konderria (Missouri)
Montgomery konderria (Montgomery County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Montgomery City da. 2010eko zentsuaren arabera 12,236 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Bokata
Detergente kimikoen erabilera
Bigarren Mundu Gerran fibra sintetikoak egiten hasi ziren, ez zegoelako kotoi eta artile nahikorik. DuPontekek nylona bezalako produktuak sortu zituen, garbitzeko prozesu ezberdina zutenak. Gerran ere, etxeko olioa birziklatzeko kanpaina jarri zen abian AEBn. 1946an arropa sintetikoek zuten elektrizitate estatikoa kentzeko produktuak garatu ziren. 1948an dietanolamidak erabilita detergente likidoak garatu ziren. Asmakuntza hauekin, 1950ko hamarkadan AEBn detergente sintetiko gehiago saldu ziren xaboi klasikoak baino. 1957an Unileverrek urea erabili zuen leuntzaile gisa. 1960an lehen leuntzaile likidoa sortu zen, eta jada hamarkada horretan marka askok antzeko produktuak atera zituzten, oihal berriak sortzearekin batera, eta 1968an amonio kuaternarioa erabiltzen zuen lehen leungailua patentatu zen; hamarkada bat beranduago Colgate-Palmolivek borohidratoa zuen konposatu bat erabilita, arropa horitzea ekiditen zuen leungailua sortu zuen. Arropa zuritzen zuen lehen leungailua 1978an patentatu zen.
Montgomery konderria (Missouri)
Geografia
Montgomery konderriak 140,379 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,492 ura dira. Beste 138,887 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 8,72 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 12,236 pertsonetatik 11,814 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 172 dira. 199 beltzak edo afroamerikarrak. 22 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 31 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 165 pertsonek kokatzen zuten.
Bokata
Osasun arazoak
Ospelak, uraren tenperatura-aldaketek eragindako narritadurak, larruazaleko narritadurak produktu toxikoak manipulatzeagatik, erreumak, biriketako gaitzak, bronkitisa eta pneumoniak denbora gehienean bustita egoteagatik, lunbalgiak, lepoko eta bizkarreko minak eta artikulazioetako lesioak, egun osoan jarrera konkortua izateagatik. De Quervainen tenosinobitisari buruz egindako ikerketa batean aurkitu zen emakume garbitzaileak zirela gaixotasun hau pairatzen zuen talderik handiena.
Osasunaren gainean efektua izan dezaketen detergenteen osagaien artean erabili zen lehenengoa 1,4-dioxanoa dago, gibelean eta giltzurrunetan kalteak eragin ditzakeenak, 1951ean erabiltzen hasi zen sustantzia bat. 1989an leuntzaileetan erabiltzen den dimetoxanoak hanturak sor zitzakeela ikusi zen. Bi urte beranduago leuntzaile batzuek minbizia sor dezaketen sustantziak dituztela adierazi zen, eta hurrengo urtean lehorgailuetan erabiltzen diren produktuak toxikoak izan zitezkeela ere ikusi zen. Leungailu industrial batzuen emisioek arnasketa-gaixotasunak sor ditzakete ere. Washingtoneko Unibertsitateak egindako ikerketa batek aurkitu zuen gehien saltzen diren detergenteen artean 100 bat konposatu hegazkor daudela, eta ez zirela agertzen produktuaren etiketatan. Gainera, sei produkturik salduenena artean bostek minbizia sor dezaketen aireko kutsadura sortzen duten hegazkorrak dituzte. Nonilfenola azal eta begientzat narritagarria da, epididimoko espermaren kopurua jaisten du eta estroaren zikloa luzatzen du. Amoniakoren konposatu eratorri batzuek ere osasunean eragin larria izan dezakete. Lehorgailuetatik ateratzen den aireak ere minbizia sor dezaketen sustantziak ditu.
Uraren kutsadura
Detergente eta xaboiak ez dira poluzioaren eragile nagusiak, baina uraren kutsaduran ere eragina dute. 1970ko hamarkadan hasi zen mugatzen detergenteetako fosfato kopurua. Fosfatoak errazten du kaltzio eta magnesio ioiak kentzea, garbiketa efizienteago eginez. Hala ere, bertatik ateratzen den uretatik fosfato horiek kentzea zaila da eta, toxikotasun baxua badu ere, eutrofizazioa eragiten du algen hazkuntza kaltegarria. Europar Batasunak eta AEBk debekatu dute fosfatoak jartzea detergenteetan.
Kulturan
Bokatari, eta bereziki arropa kolpatzeari lotutako abestien kultura existitzen da munduko hainbat lekutan. Eskozian, eta migrazioaren ondorioz, Kanadan, ohikoak dira waulking song deritzotenak, artilezko arropak behin eta berriz kolpatzearekin batera emakumezkoek kantatu ohi zituzten abestiak. Korean, Txinan eta Japonian antzeko tradiziotik eratortzen da dadeumi izeneko metodoa. Parisen, Senan garbiketa egiten zuten emakumeek, inauteri moduko bat antolatzen zuten, azken urteotan berreskuratu dena.
Xaboien publizitateak garrantzi handia izan du XX. mende osoan zehar. Procter & Gamble enpresak hainbat iragarki garrantzitsu garatu zituen, bereziki bere Ivory xaboirako. 1920ko hamarkadan familia baten bizian zentratzen hasi ziren, guztiak euren xaboiaren kontsumitzaileak. 1932an The Puddle Family irrati-nobela ekoizten hasi ziren; hortik datorkie telenobelei soap opera izena ingelesez. Lehen saioetan, 15 minutukoak, protagonistak 20-25 aldiz esaten zuen Oxydol izeneko produktuaren izena, eta handik urtebetera salmentak gora egin zuten nabarmen. 1939ko abuztuaren 26an Brooklyn Dodgeren eta Cincinnati Redsen arteko partida telebistaz eskaini zen New York inguruko telebista-jabe eskasei, inoiz telebistan eskainitako lehen beisbol partida. Tartean, Procter & Gamblek ere lehen telebista iragarkia eskaini zuen.
Bigarren Mundu Gerran Walt Disneyk Out of the Frying Pan, Into the Firing Line laburmetraia sortu zuen, etxeko olioa birziklatuz glizerina lortzera animatuz, nahiz eta helburu nagusia armagintza izan. Txinatarren eta estatubatuarren arteko harremanari buruz, Ry Cooderrek famatu egin zuen 1949ko Chinito, Chinito abestiak txinatar ogibide honen inguruan sortutako arrazismoari egiten dio erreferentzia. Jack Cotterillek George Formbyk 1932an sortutako Chinese Laundry Blues abesti komikoan txinatar garbitegiak ere aipatzen dira.
Eros eta Psike (Gérard)
Gaia
Psike printsesa gaztea ikusi ezin duen Erosen edo Maitasunaren musuarekin harrituta gelditzen da. Antzinako mitoaren arabera maitasun kondaira da baina, halaber ere alegoria metafisikoa: Psike giza-arimaren pertsonifikazioa da. Bikotearen gainean tximeleta zuri bat hegan egiten ikus daiteke; grezieraz tximeleta "psykhê" esaten da. Bikotea izadiaren erdian dago. Neskarengan lotsa da nagusi.
Xenoconger fryeri
Xenoconger fryeri Xenoconger generoko animalia da. Arrainen barruko Chlopsidae familian sailkatzen da.
Eros eta Psike (Gérard)
Gaia
Maitasunaren eta Psikeren arteko harremana Ovidioren Metamorfosien liburuan oinarritu zen. Gai hau artista neoklasikoen gustukoa izan zen: margolariak, eskultoreak, idazleak... Kupidoren keinuak neurtuak dira, pasio gabekoak; bere gorputzaren lerroek anatomiari ematen diote garrantzi guztia. Psikeren aurpegiak eta jarrerak, aldiz, erlaxazioa adierazten dute, urruti egongo balitz bezala; nolabait bere sentimenduak gorde egin nahi ditu. Artistaren teknika gaztearen zangoen gainean dagoen oihal transparentea ikus daiteke.