cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tushetiar zaldi
Gaur egun kopuruz asko murriztutako arraza da, eta bakan bilakatu da. Kaukasoko zaldi arraza antzinetakoetariko bat da.
Zaldi landatarrak dira, leku malkartsuetan tarte handiak egiteko gai direnak. Askotan azienda gobernatzeko erabiltzen dira. Baita errepidetatik kanpo mendiko eskualdetan garraioa egiteko, zamabere gisa.
Arrazaren historia
Zaldi hauek antzinako georgiar zaldi arrazetan daukate oinarri baina Asiako hainbat arrazen eragin handia hartu zuten. Bererziki arabiar zaldien zein turkomanar zaldien odola nabarmena da, baina beti Georgiako mendi aldeko ingurune latzen eraginarekin. Arrazaren hautespena seguruen, oso aspaldikoa da.
2018ko Damasko eta Homsen bonbardaketa
2018ko apirilaren 14an Ameriketako Estatu Batuek, Frantziak eta Erresuma Batuak Damasko eta Homsen bonbardaketa egin zuten hegazkin zein itsasontzietatik. Mendebaldeko hiru potentzien arabera, Siriako gerra zibilean ustez emandako Doumako eraso kimikoari erantzuteko egindako erasoa izan zen. Bertsio horren arabera, Siriako gobernuak Ghoutako ekialdean apirilaren 7an gerra kimikoa egin zuen bere herritarren aurka. Siriak ukatu egin zuen eraso horiek gertatu izana, eta erasoak nazioarteko legediaren bortxaketa zela argudiatu zuen.
Juan Kruz Karril
Garaipen nagusia izan zen 1879ko Kontxako Bandera. Bera da beraz, historiako lehen Kontxako Bandera irabazi zuen traineruko patroia.
Cressé
Cressé Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Louis Bernacchi
Louis Charles Bernacchi (1876ko azaroaren 8a - 1942ko apirilaren 24a) fisikaria eta astronomoa izan zen, Belgikan jaiotakoa, baina Hobarten (Tasmania) hezitakoa. Carsten Borchgrevink-en (1898-1900) Southern Cross Expedition (Hegoaldeko Gurutze espedizioa) espedizioan parte hartu zuen, negua Adare lurmuturrean (Antartika) eman zuena. Robert Falcon Scott-ek zuzendutako Discovery espedizioan (1901-1904), berriro fisikari gisa parte hartu zuen.
Cressé
Biztanleria
2007an Cressé udalerrian erroldatutako biztanleak 252 ziren. Familiak 113 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 58 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 23 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 152 etxebizitza zeuden, 118 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 149 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 118 etxebizitza nagusietatik 102 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 107 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 65 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 131 ziren, horien artean 83 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 83 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (48 gizon eta 29 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Louis Bernacchi
Kanpoko loturak
Ingelesez:
Cressé
Diru sarrerak
2009an Cressé udalerrian 112 unitate fiskal zeuden, 223 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.558 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Juan Kruz Karril
Kirol ibilbidea
Kontxako historiako lehenengo bandera irabazi zuen 1879an. Hainbat lekutan Pasaiako Avante agertzen bada ere lehen bandera horren irabazle modura, garaiko dokumentuek argi uzten dute Txorroloren Lequeitiana traineru donostiarra izan zela garailea, Orioko bi traineruren aurretik geratuta.
Cressé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 jatetxe.
Juan Kruz Karril
Kirol ibilbidea
Hurrengo urtean, 1880an, bigarren gelditu zen. 1889an eta 1890ean ere parte hartu zuen, baina Luis Karril anaia nagusitu zitzaion, eta 1892an, berriz, Kiriko.
Cressé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 harategi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Cressé udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 539 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
US Saint-Palais Amikuze
Union Sportive Saint-Palais Amikuze Donapaleuko errugbi taldea da. Kolore urdinez eta zuriz jokatzen du. Fédérale 3 taldean ari da jokatzen.
Euskal Herriko talde zaharrenetakoa da, 1911 urtean sortua baita.
Saint-Girons-d'Aiguevives
Saint-Girons-d'Aiguevives Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Girons-d'Aiguevives udalerrian erroldatutako biztanleak 926 ziren. Familiak 341 ziren, horien artean 73 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 53 bakarrik bizi ziren emakumeak), 118 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 138 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 539 ziren, horien artean 419 aktiboak ziren eta 120 inaktiboak ziren. 419 pertsona aktiboetatik 368 lanean zeuden (204 gizon eta 164 emakume) eta 52 langabezian zeuden (22 gizon eta 30 emakume). 120 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Girons-d'Aiguevives udalerrian 360 unitate fiskal zeuden, 944,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.825 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 margolariak, 2 iturginak, 2 argiketariak eta 1 albaitaria.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Saint-Girons-d'Aiguevives udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 420 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Cléire
Oileán Chléire edo Cape Clear uhartea (Cape Clear Island edo Clear Island; ofizialki eta 'Cléire', batzuetan Oileán Chléire ere deitua) Irlandako Errepublikako Corkeko konderrikon uharte bat da. Irlanda osoko uharte jendeztatu hegoaldekoena da, 100 inguru baitira bizilagunak. Ofizialki Gaeltacht eremukoa da (irlandera hitz egiten den eremua), baina irlandera gaur egun uharteko populazioaren zati batentzat baizik ez da eguneroko hizkuntza. Aspalditik da ingelesa bertako komunitatearen hizkuntza nagusia. Cape Clear uhartearen aldamenean Sherkin uhartea dago.
Saint-Girons-d'Aiguevives
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cléire
Uhartera iristeko modurik ohikoena Baltimore udalerriko portuan ferry bat hartzea da.
Luther Reed
Luther Reed (1888ko uztailaren 14a – 1961eko azaroaren 16a) estatubatuar gidoilari eta zinema zuzendaria izan zen.
Biografia
Reed 1888an jaio zen Berlinen, Wisconsin, eta Columbia Unibertsitatean lizentziatu zen. New York Herald-eko kazetari eta musika eta antzerki kritikari gisa lan egin zuen bere zinema ibilbidearen aurretik. < Reed-ek Convention Girl, Dixiana eta Hit the Deck filmak zuzendu zituen . Howard Hughesekin batera lan egin zuen Hell's Angels filmean.
Reed Naomi Childers aktorearekin ezkondu zen. 1929an banandu ziren. Seme bat izan zuten elkarrekin. Jocelyn Lee aktorearekin (Mary Alice Simpson, 1902–1980) ezkondu zen 1930eko ekainaren 15ean, baina hiru hilabeteren buruan banandu zen eta 1931an dibortziatu zen, Mary Alicek Mexikoko hotel batean eraso egin ondoren.
Parné-sur-Roc
Parné-sur-Roc Frantziako udalerria da, Mayenne departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Parné-sur-Roc udalerrian erroldatutako biztanleak 1.198 ziren. Familiak 427 ziren, horien artean 83 pertsona bakarrekoak ziren (46 bakarrik bizi ziren gizonak eta 37 bakarrik bizi ziren emakumeak), 137 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 203 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 460 etxebizitza zeuden, 431 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 430 etxeak ziren eta 29 apartamentuak ziren. 431 etxebizitza nagusietatik 324 bere jabearen bizilekua ziren, 104 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 20 etxek bi zituzten, 54 etxek hiru zituzten, 95 etxek lau zituzten eta 259 etxek bost zituzten. 344 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 187 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 219 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 751 ziren, horien artean 609 aktiboak ziren eta 142 inaktiboak ziren. 609 pertsona aktiboetatik 585 lanean zeuden (311 gizon eta 274 emakume) eta 23 langabezian zeuden (12 gizon eta 11 emakume). 142 pertsona inaktiboetatik 63 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Parné-sur-Roc udalerrian 445 unitate fiskal zeuden, 1.254 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.304 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 4 zurginak, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Parné-sur-Roc udalerrian 54 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.201 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Eider Bereziartu
Eider Bereziartu Agirre (1991ko urriaren 18a) euskal saskibaloi-jokalaria da, eskolta postuan jokatzen duena. Gaur egun, Espainiako Emakumezkoen Saskibaloi Ligako Bigarren Mailan aritzen den Añares Rioja ISB taldean jokatzen du.
Mishna
Mishna, euskaraz «errepika», juduen ahozko legeen bilduma da, hebrearren Bibliako legeen osagarria, Gemara iruzkinarekin batera, Talmud erlijio-liburua osatzen duena.
Bibliarekin batera, juduen bizitzaren eta pentsamenduaren oinarrizko liburua da. Lege-bilketa K.a. I. mendean hasi zen, eta Judah ha-Nasi jakitunak edo tannaimak burutu zuen K. o. III. mendearen hasieran. Ondoren, Palestinan eta Babilonian Mishnari buruzko bi iruzkin egin ziren, bi Gemara hain zuzen, eta ondorioz, bi Talmud liburu daude, Mishna bera, baina Gemara desberdina dutenak.
Mishna sei sail nagusitan banatua dago: Zera'im (Haziak) edo nekazaritzari buruzkoa, Mo'ed (Jaialdia) edo ospakizunei buruzkoa, Nashim (Emakumeak) edo ezkontzari buruzkoa, Neziqin (Kalteak) edo Zuzenbide Zibilari eta Penalari buruzkoa, Qodashim (Gauza Santuak) edo erlijio-zuzenbideari buruzkoa eta Tohorot (Garbikuntza) edo garbitasun-errituei buruzkoa.
Mishna hizkuntza askotara itzuli da, eta eragin handia izan du erlijio askotan.
Lotura ioniko
Lotura ionikoa elementu kimikoen artean sortzen diren lau lotura kimiko moten arteko bat da. Bertan, elektronegatiboagoak diren elementuek elektropositiboagoen elektroiak erakartzen dituzte beraien ingurura, bereganatu arte, hala, gehienetan, zortzikotearen araua betetzen dute
Porangatu
Porangatu Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Lotura ioniko
Lotura ionikoa metal eta ez-metalen artean gertatu ohi da, izan ere, metalak, elementu elektropositibo gisa jardun eta ez metal elektronegatiboari elektroi kopuru jakin bat ematen dio. Elektroi truke honen bidez eta indar elektrostatikoa baliatuz, kristal edo sare ionikoak sortzen dira, non karga desberdinetako elementuek elkar erakartzen duten.
Lotura ionikoaren eraketa
Lehen aipatu dugun modura, lotura ionikoak bi osagai behar ditu: elektropositiboki jardungo duen elementua (metala) eta elektronegatiboa (ez-metala). Atomo elektronegatiboak irabaziko du bestearen elektroia, loturei dagokienean elektroiak bereganatzeko joera edo ahalmen handiagoa duelako. Elementu elektronegatiboenak taula periodikoaren eskuinean eta goian aurki ditzakegu, hauek erradio txikia izateaz gain (periodo berdinekoekin alderatuta geruza kopuru murritzagoa dutelako), nukleoan protoi gehiago dituztelako eta beraz, inguruneko elektroiak erakartzeko ahalmen handiagoa. Elektroia irabazi duen atomoa anioia edo karga negatiboduna bihurtuko da, aldiz, elektroia galdu duena katioia edo karga positibokoa. Aurkako kargak elkar erakartzen direnez, lotura bat eratuko da, baina lotura honek, kobalentean bezala, molekulak eratu beharrean, kristal edo sare ionikoak eratuko ditu, atomo kopuru handi batez osaturiko egiturak.
Lotura ionikoa duten konposatuek indar elektrostatikoen bidez lotutako sare kristalino bat eratzen dute, non anioiak eta katioiak txandakatzen diren.
Propietateak
Lotura ionikoa duten konposatuen propietateak hurrengoak dira:
Sare-energia
Sare-energia kristal ionikoen barnean aurki daitekeen energia da. Energia honi esker aipatutako kristalak edo sareak egonkor mantentzen dira eta konposatua osatzen duten katioi eta anioien artean eragiten den erakarpen indarra adierazten du. Jarraian ageri den formularen bidez azaldu daiteke:
Non N_a Avogadroren zenbakia den, A Madelung-en konstantea, konposatu ionikoaren egituraren araberakoa dena, Z^+ katioiaren karga y Z^- anioiaren karga, q elektroiaren karga, hutsaren permitibitatea, d_0 anioiaren eta katioiaren arteko distantzia eta n Bornen berretzaileak.
Sare energia konposatu ionikoa osatzen duten partikulen kargaren eta erradioaren araberakoa da, besteak beste. Karga elektrikoa zenbat eta handiagoa izan, orduan eta sare-energia altuagoa izango du konposatuak eta beraz, egonkortasun handiagoa, disolbagarritasun txikiagoa eta irakite zein urtze puntu altuagoak. Aldiz, atomoen erradioak zenbat eta handiagoak izan, orduan eta sare-energia txikiagoa izango du konposatu ionikoak, aurrez aipatutako ondorioen kontrakoak eraginez.
Godzilla
Godzilla (ゴジラ) fikziozko japoniar munstro erraldoia da, hainbat filmetako protagonista eta pertsonaia zinematografiko ezagun eta ospetsuenetako bat bihurtu dena.
1954an agertu zen lehen aldiz pantailan, Tōhō estudioek ekoitzitako Godzilla filmean. Godzilla Japoniako 32 filmetan agertu da orain arte, eta 4 film estatubatuarretan, 1998ko remakea -Godzilla- eta beste remake batean, hau 2014an Estatu Batuen eta Japoniaren arteko koprodukzio batean, ondoren 2019an Godzilla: King of the Monsters, eta ondoren 2021ean Godzilla vs. Kong filmean.
Godzilla XX. mendeko japoniar kulturaren erreferentziarik ezagunenetako bat da, dinosauro mutante erraldoi bat bezala deskribatu zutelarik, Japonia eta mundua kaosetik sortzen eta salbatzen dituena; horregatik askotan antiheroitzat hartzen dute. Urteak aurrera joan ahala bere ospea gutxituz joan den arren, mundu osoko munstro ezagunenetako bat izaten jarraitzen du. Gaur egun arte, Godzillak Japoniako zinemaren ikono adierazgarrienetako bat izaten jarraitzen du, eta kaiju azpigeneroko garrantzitsuena, tokusatsu generotik datorrena.
Uste denez, Tōhok Godzilla Japoniak 1945ean Estatu Batuek Bigarren Mundu Gerran jasandako bonbardaketa atomikoaren ondoren sentitu zuen beldurraren irudikapen gisa sortu zuen.
Jacques Cartier
Jacques Cartier (1491ko abenduaren 31 - 1557ko irailaren 1a) esploratzaile frantziarra izan zen. Ternua eta Brasilen gaindi nabigatu zuen, Europa eta Asia artean bide erraz bat aurkitzeko asmoarekin. Kanadako kostaldeak esploratu zituen.
Lehen Gerra Sakratua
Lehen gerra sakratua (K.a. 595-K.a. 585) Delfoseko Anfiktionia eta Krisako hiriaren artean gertatu zen. Gatazka, krisatarrek, Delfosera zihoazen erromesei egiten zien lapurreta eta tratu txarrengatik piztu zen, krisatarrek, Delfoseko lurretan egiten zituzten sarpenez gain. Gerra, Krisaren porrot eta suntsipenarekin amaitu zen. Gerra honen ezaugarri garrantzitsu bat, Krisaren setioan arma kimikoak erabili izana da, adibidez, otsababa, hiriko ur horniketa pozoitzeko erabili zena.
Gerraren arrazoiak
Antzinako Grezian, Krisa Korintoko Golkotik Delfoserako sarrera kontrolatzen zuen gotortutako hiri handi bat zen. Krisak, bere kokapenaren abantaila, Delfoseko Orakulura zihoazen erromesei tratu txarra emateko eta hauei lapurtzeko, zergak ordainarazi, eta Delfoseko lurretan sarpenak egiteko probestu zuen, Apolori sagaratua zegoen lurra. Jokaera honek beste greziar hiri batzuk, Anfiktionia eratzera eraman zituen, xede bakar bezala, Delfos babestea zuen aliantza militar bat, K.a. 600. urte inguruan eratutakoa. Anfiktioniak, orakulua kontsultatu zuen, Krisaren kontuari buruzko laguntza bilatu nahian, eta, erantzuna, erabateko gerrarako dei bat izan zen. Ligako partaideek, orduan, Krisa suntsitu eta inguruko tokietan hondamena eragingo zutela zin egin zuten. Horri, Apoloren izenean eginiko madarikazio bat gehitu zitzaion: lurrak ez zuen inongo laborerik emango, euren abereak eta euren emazteen seme-alabak desitxuratuak izango ziren, eta hirian bizi zen etnia osoa, suntsitua izango zen.
Jacques Cartier
Frantzisko I.a Frantziakoaren aginduz, 1534an San Laurendi golkoan sartu, eta inguruko lurraldeak esploratu zituen. Kanada izena eman zien lurralde haiei (irokesezko kanata, herria). Relations des voyages izeneko liburua idatzi zuen eta bertan ur horiek, inguruak eta jendeak deskribatzen lehen europarra izan zela frogatzen da. Bigarren bidaia bat egin zuen 1535-1536 bitarte, eta hirugarren bat ere 1541-1542 bitarte.
Lehen Gerra Sakratua
Krisako setioa
Historialari berantiarrek, istorio ezberdinak dituzte. Frontinoren arabera, I. mendean idatzi zuena, hodia aurkitu ondoren, aliatuek moztu egin zuten, hiri barruan, egarri handia sorraraziz. Denbora baten ondoren, hodia konpondu zuten, ura hirirantz joan zedin ahalbidetuz. Etsimendutako krisatarrak, lehenbailehen ura edaten hasi ziren, Klistenesek otsababarekin pozoitu zuela jakin gabe. Polienoren arabera, II. mendeko idazle bat, hodia aurkitua izan ondoren, erasotzaileek, urari, otsababa udaberrian gehitu zioten, krisatarrak urik gabe utzi gabe. Polienok, sinesgarritzat jotzen du ez Klistenesen estrategia, baizik eta Euriloko jeneralarena. Honetaz, bere aliatuak, Antizirako otsababa mordo bat batzea aholkatu zituela dio, bertan, Antiziran, oso ugaria baitzen. Frontino eta Polienoren bi istorioek, Tesaloren istorioaren emaitza berbera zuten: Krisaren erorketa.
Setioaren istorio berri bat eman zuen azken historialari handia Pausanias izan zen, II. mendekoa. Gertaeren bere bertsioaren arabera, Atenaseko Solonek Pleistos ibaiaren ibilbidea desbideratu zuen, Krisara hel ez zedin. Solonek, horrela, krisatarrak egarriz garaitzeko itxaropena zuen, baina etsaia, ura, bere putzuetatik eta euritik lortzeko gai izan zen. Solonek, otsababa kopuru handi bat gehitu zion Pleistos ibaiaren urari, eta Krisarantz jarraitzen utzi zuen. Pozoiketak, orduan, aliatuei hiria suntsitzea ahalbidetu zien.
Jacques Cartier
Familia
Historialarien arabera, Jamet Cartier eta Geseline Jansart ziren haren gurasoak. Hala bada, hainbat anai-arreba izan zituen. Bi dira dokumentuetan ageri direnak, hala nola Jehanne arreba, Cartierren testamentuan ageri dena, eta Jehan anaia. Jacques Cartier Catherine des Grangesekin ezkondu zen, 1520ko apirilean. Hiri hartako familia aberatsenetako bateko alaba zen; haren aita, Jacques Saint-Malo hiriko kondestablea zen. Ezkontza hari esker, Cartierren egoera soziala asko hobetu zen. Cartierrek ez zuen seme-alabarik eduki.
Gaztaroa
Bere herriko asko bezala, Jacques Cartier arrantzale semea bide zen, eta gisa hartan, itsasmutil eta marinel gisa ikasi zuen itsasoan ibiltzen.
Jacques Cartierrek harreman estuak eraiki zituen Saint-Maloko burgesiarekin eta udal langileekin. Alde batetik 35 haurren aitabitxi izan zen. Bestetik, epaiketa askotako lekuko edo epaimahaikide izan zen. Zuzenbidearen ezagutza zeukala erakusten zuen etxean zeukan Les loables Coustumes du pays & Duche de Bretaigne (“Bretainiako herri eta dukerriko ohitura laudagarriak”) liburuaren bidez, liburu hartan aipatzen baitira Bretainiako araudi juridikoak eta itsasoko ohiturak. Horregatik eskatzen bide zioten Saint-Maloko auzietara joatea.
Esploratzailea
Nahiz eta ez dagoen artxiboko dokumenturik frogatzen duenik pilotu titulua atera zuela 1530a baino lehen, historialari gehienek diote horretarako konpetentzia zeukala, Frantziako erregeak, Ternuara bidaiatzeko kapitain eta pilotu titulua eman baldin bazion. Gisa hartan, Giovanni da Verrazzano esploratzailearen bidaiei eman zien jarraipena.
Harremana Frantziako erregearekin
Iturri batzuen arabera, 1533an, Cartierrek berak proposatu zion bere burua Philippe Chabot Frantziako almiranteari (Briongo almirante deitua), Ternuarako bidaiak egiteko. San Laurendi golkoan dagoen uharteari Brion izena eman zion Cartierrek. Izen hori ematearen arrazoia izan liteke bere bidaiaren sustatzaileak omendu nahi izatea.
Beste iturri batzuek diote Jean Le Veneur Saint-Maloko gotzainak Frantziako errege Frantzisko I.a erregeari aurkeztu ziola Jacques Cartier, erranez Brasilen eta Ternuan ibilia zela bidaian. Hori gertatu zen 1532an, Normandiako armadoreen eta Portugalen arteko gerra lehertu zenean Brasil bazterrean. Jean Le Veneurrek azpimarratu zuen Cartier pertsona egokia izan zitekeela “mundu berriko lur berriak deskubritzera joango ziren itsasontziak gidatzeko”.
Erretiroa eta heriotza
Cartier guztiz etsituta itzuli zen hirugarren bidaiatik. Ez zen Kanadara itzuli, arazo ekonomikoak izan zituelako eta Frantziako erregeak konfiantza kendua ziolako, azken bidaiatik oso etekin gutxi ekarri zuela leporatuta.
Erretiroa hartu zuen haren Limoelou jauregian, Rothéneufen, Saint-Malotik hurbil. Bidaia asko egin zuen jauna izanik, jende asko joaten zitzaion aholkuak eskatzera, portugesa ere bazekielako.
1557ko irailaren lehenean hil zen, izurriak jota, Saint-Malon. Uda hartan izan zen izurritearen ondorioz gaixotu zen. Haren gorpua Saint-Maloko katedralean ehortzi zuten, hil zen egun berean. Haren hondarrak aurkitu zituzten 1949an, katedral hartan obrak egiten ari zirenean.
Lehen bidaia (1534)
Jacques Cartier 1534an joan zen Ipar Amerikara, Frantziako Erregeak aginduta. Apirilaren 20an atera zen Saint-Maloko portutik, bere bi itsasontzi (Triton eta Goeland) eta 61 gizoneko tripulazioarekin. Hogei egunen buruan, maiatzaren 10ean iritsi zen Ternuara. Belle-Isleko itsasartetik sartu zen gerora San Laurendi izena emango zion golkora. Ekainaren 10etik aitzina, San Laurendi golkoa zehatz-mehatz miatu zuen. Miaketa horretan aurkitzen zituen erreka eta leku berriei izenak eman zizkien.
Ekainaren 12an, Saint-Jacques izena eman zion erreka baten ondoan aurkitu zuten itsasontzi handi bat. Itsasontzia Arroxelakoa (Frantzia) zen, eta hango tripulazioa galduta zebilen. Bakailao arrantzan ibili ondoren, itzulerako bidea galdu zuten, San Laurendi golkokoan dauden uharte andanaren erdian. Jacques Cartierren marinelak haien itsasontzira joan ziren, bidea aurkitzen laguntzeko. Orientatzeko gune erosoago bat aurkitu zutenean, toki hari Jacques Cartier Badia izena eman zioten.
Harremanak amerindiarrekin
Jacques Cartierrek eta bere kideek uztailaren 6an izan zuten lehen harremana hango amerindiarrekin. Zehazki, mikmak nazioko pertsonekin gurutzatu ziren, Baie des Chaleurs badian, Paspebiac-en bazterrean. Indiar haiei ez zieten interes eta aberastasun handirik aurkitu, larrua baizik ez zeukatelakoan eskaintzeko, eta hori ez zelako arrakasta handirik zeukan merkantzia, garai hartan.
Hala ere, Cartier eta bere tripulaziokoak ez bide ziren mikmakek ezagutu zituzten lehen europarrak. Hain zuzen ere, Cartier haiengana iritsi zenerako bazekiten kanpotik zetozenek larruari balio handia ematen ziotela. Larru hori ematen duen animalia “orignac” (“oriñak” ahoskatuta) batena zela adierazi zuten (orain, frantsesez “orignal” deitzen dena, euskaraz “Ipar Amerikako orein”). Onartutzat jotzen da hitz horren jatorria euskarazko “orein” dela, eta horrek erakustera ematen du lehendik izan zituztela harremanak europarrekin, zehazki euskaldunekin. Halaber, lauburuak zeuzkaten lepotik zintzilik eta beren arraunetako dekorazioan.
Gaspéko gurutzea
Frantziako erregearen nagusitasuna adierazteko, Cartierrek zurezko gurutze handi bat jarri zuen Gaspéko badiaren hegian, uztailaren 24an. Gurutze hartan zizelkatuta zegoen Frantziako erregearen armarria. Gurutze haren erreplika bat, granitozkoa, altxatu zuten 1934an, Rivière-à-Pierre herrian, Quebecen, Gaspé baino barrurago, ibai bazterrean, Cartier Quebeceko lurretara iritsi zeneko 400. urtemuga ospatzeko. Geroztik, gurutze hori beste hiru lekutara mugitu zuten, eta, 2012an Gaspéra eraman zuten.
Itzulera
Jacques Cartier Gaspéko kostaldeari jarraika abiatu zen Anticosti uharterantz. Uharte hura inguratu zuen eta San Laurendi estuarioaz ohartu zen. Begi bistakoa zitzaion, handik barna joanez gero, kontinentean sakon sar zitekeela. Baina Saint-Malora itzuli zen, irailaren 5ean. Ez zuen emaitza handirik lortu.
Bi bahiketa
Itzuli aurretik, ordea, irokesen tribuko buruzagi baten bi seme bahitu zituen Jacques Cartierrek. Donnacona buruzagia bere itsasontzira gonbidatu zuen, bitarte horretan haren bi seme bahitzeko. Bi semeak Frantziara eraman zituen, baina ez zituen bere bi gizon utzi trukean, ohiturak hala eskatzen bazuen ere.
Bigarren bidaia (1535-1536)
Bigarren bidaia handik itzuli eta hilabete gutxira hasi zen. 1535eko maiatzaren 19an abiatu ziren Saint-Malotik. Aldi hartan, hamabost hilabeterako janariarekin joan ziren, hiru itsasontzitan: La Petite Hermine, L’Emérillon eta La Grande Hermine. Cartier bera La Grande Herminen joan zen. Txorien Uhartera iritsi ziren, eta handik Belle Isleko itsasartean barna joan ziren San Laurendi ibaira. Aldi hartan, Anticosti uhartearen eta kontinentearen artetik pasatu ziren, Jacques Cartier itsasartean barna. Anticostin elkartu ziren berriz ere hiru itsasontziak, itsasoa zeharkatzean elkarrengandik urrundu baitziren, ekaitzen ondorioz. Bidean beluga edo balea zuri batzuk ikusi zituen.
Espedizio hartan joan ziren aurrekoan bahitutako bi irokesak, Taignoagny eta Domagaya. Ordurako frantsesa ikasia zuten, eta itzultzaile lanak egin ahal izan zituzten. Cartierrentzat laguntza handia izan zen haiek egotea, San Laurendi ibaian gora joan ahal izateko.
San Laurendin gora
Irailaren 7an, berriro topo egin zuten irokesen buruzagi Donnaconarekin, Orleans uhartean, Stadacona herri irokesaren ondoan. Ez zituen utzi nahi frantsesak ibaian gora joaten, haren helburua baitzen merkatuaren monopolioa ziurtatzea. Cartierrek ez zuen eskaera onartu, eta bi bahituak itzuli zizkion. Ezin izan zituen erabili itzultzaile gisa, baina haiek gabe abiatu zen ibaia ezagutzera. Haren tripulazioko beste kide batzuk han bertan gelditu ziren, eta blokau edo gotorleku txiki bat eraikitzeko, negua igaro zezaten. Saint-Charles ibaiaren ertzean egon ziren, gaur egungo Quebec hiriko Lairet auzoan, Limoilou barrutian.
Cartier L’Emérillon itsasontzian joan zen ur korronteak aukera ematen zuen tokiraino, hala nola Saint-Pierre lakuraino. Handik aurrera, bateletan jarraitu zuen.
Montreal zaharra
Urriaren 2an, Jacques Cartier Hochelaga herri irokesera iritsi zen. Gauean, beren bateletan egon ziren, eta biharamun goizean hasi ziren eremua bisitatzen. Ibaiez inguratutako uharte zabal hartan 8 kilometroz ibili ziren herrixkara iritsi arte. Herrixka hura mendixka baten gainean zegoen, eta enborrekin egindako oholesiz inguratuta. Inguruko eremuak arto alorrez beteak ziren. Cartierrek mendixka hari Mont Royal (errege mendia) izena eman zion. Handik dator oraingo Montreal hiriaren izena.
Baina Cartierrek eta bere kideek ezin izan zuten ibaian gora jarraitu, ur-lasterrek trabaturik. Cartier konbentzituta zegoen erreka hartan aurrera segituz gero Txinara iritsiko zela, eta horregatik eman zien Lachine izena hango ur-lasterrei. Montrealgo barruti baten izena da, gaur egun ere.
Itzulera “Kanada lurrera”
Hochelagan iragan zuten egun horren ondoren, Stadacona herri irokesera itzuli ziren, negua han igarotzeko asmoz. San Laurendiko irokesekin istilu txiki batzuk izan zituzten. Frantzian bahituta eduki zituzten irokesek, han ikusitakoak aipatuz, merkantzia hobeak eskatu zituzten, kastore larruaren truke.
Cartier han hasi zen idazten liburuxka bat, amerindiarren ohiturak deskribatzen zituena. Cartierrek haiekin probatu zuen tabakoa, baina ez zitzaion gustatu. Bertakoek udan biltzen zuten hostoa eta lehortzen uzten zuten, txikitu aitzin. Uste zuten osasunarentzat ona zela tabakoa erretzea.
Gero, Ipar Amerikako neguak ustekabean harrapatu zituen. Ibaia izoztu zen, eta itsasontziak ezin ziren mugitu. Cartierrek eta bere lagunek Saint-Charles ibaiaren hegian pasatu zuten negua. Santa-Gurutze gotorlekua eraiki zuten han. Kanpamendu hura izan zen lekuan dago, gaur egun, Quebec hiria.
Negu hartan, eskorbutoa gaixotasunak jo zituen Cartierren tripulazioko ia kide guztiak eta irokesak. Frantses asko hil ziren, baina amerindiarrek aiseago egin zioten aurre eritasunari. Cartier konturatu zen mikmakak aneda zuhaitz hostoiraunkorraren (oraindik ez dago argi zein den zuhaitz hori, litekeena da mendebaldeko tuia izatea) orratzekin eta azalarekin egiten zuten infusio batekin artatzen zirela. Infusio hori erabili zuen bere gizonekin, eta horri esker bizirik zeudenak sendatu eta salbatu ziren. 110 kideetatik 25 hil ziren.
Tratuak mikmakekin
Mikmaken eta Frantziako arrantzaleen arteko harremana nahiko ona zen, nahiz eta batzuetan mikmakek arrantzaleen materialari kalte egiten zioten, iltzeak hartzen zituztelako handik, wigwan izeneko beren txabolak eraikitzeko. Alabaina, haiek ez zeukaten iltzerik, eta erabilgarriak iruditu zitzaizkien. Horren ordainez, larru gehiago eskaintzen zieten europarrei.
Maitane Gurrutxaga
Maitane Gurrutxaga Altuna (1991ko irailaren 18a) euskal saskibaloi-jokalaria da, hegaleko postuan jokatzen duena.
Jacques Cartier
Tratuak mikmakekin
Mikmakek etekina atera zieten Cartierren eta ondorengo europarren bisitei. Zeuden tokian zeudelako, haiek ziren europarrek gurutzatzen zituzten lehen amerindiarrak, eta beraz, mikmakek aukera hori erabili zuten merkatua zabaltzeko barnealdean zeuden herrietara, Europatik heltzen ziren materiekin, besteak beste mundruna, arkola, artilezko estalkiak, edota metalezko pertzak.
Irokesen arteko gatazka
1536ko apirilean, izotzak urtu zirenean, Europarantz abiatu ziren berriz. Irokesak elur-orein ehizara joanak ziren, eta haiek itzuli zirenean, Cartier ez zen haietaz oso fida, eta itzultzea erabaki zuen. Irokesen arteko buruzagitza gatazka bat gertatu zen urte hartan. Donnaconaren tokia hartu nahi zuen Agona izeneko batek. Cartierrek egoera baliatu zuen Donnacona boteretik kentzeko. Maiatzean Donnacona, haren bi semeak eta beste zazpi irokes bahitu zituen, eta indarrez eraman zituen, Frantziako Frantzisko I.a erregeari aurkezteko asmoz. Nahi zuen konta zezaten zein lurralde aberatsa zen Saguenay eskualdea, urrez eta diamantez betea, itxura guztien arabera.
Han utzi zuen La Petite Hermine itsasontzia, galdutako jendearengatik ezin zutelako eraman. Bidean, Saint-Pierre eta Mikelune uhartetik pasatu zen.
1536ko uztailaren 15ean itzuli zen Saint-Malora, pentsatuz Asiako ekialdeko itsas bazterrean ibilia zela.
Irokes bahituen heriotza
Frantzian bahituta zeuzkaten irokesek ez zuten izan sorlekura itzultzeko aukerarik. Hirugarren bidaia hasi baino lehen hil zen Donnacona buruzagia, 1539an. Beste irokes gehienak ere hil ziren, eritasunez. Gutxienez neska gazte batek bizirik iraun zuen, eta litekeena da bizirik gelditu zen hura (edo ziren haiek) Frantzian ezkondu izana.
Kolonizazioa helburu
Hirugarren espedizioaren antolaketa ez zen Jacques Cartierren esku gelditu, baizik eta Jean-François de La Rocque de Roberval noblearen esku. Hain zuzen, Frantzisko I.a Frantziakoak ardura hori bere gorteko norbaiten gain ezarri nahi zuen, eta Cartier ez zen gortekoa. Ondorioz, Cartier Robervalen laguntzaile gisa joan zen. Roberval izanen zen Kanadako lehen jeneral teniente frantsesa.
Bidaiaren helburua zen eremu hura kolonizatzea eta kristautasuna zabaltzea. Aldi hartan, bost itsasontzi joan ziren. Itsasontzi haietan eraman zituzten abereak eta aske utzi zituzten presoak. Preso haien gain jarri zuten koloniak osatzea.
Roberval atzerapena hartzen ari zen bidaiaren antolaketan, artilleria eta hornikuntza biltzearen zain zegoelako. Denbora irabazteko, Cartierri eskatu zion abia zedin, gero zetorren kolonizazioa prestatzeko (beste iturri batzuek diote Cartier pazientzia galdurik abiatu zela, Robervalen zain egon gabe). Berez, hamar ontzi eta 500 gizon ziren joatekoak, baina, hasieran behintzat, Cartier bakarrik joan zen itsasontzien eta gizonen erdiarekin.
Berriro irokesekin
1541eko maiatzaren 23an abiatu zen Saint-Malotik. Zeharkaldi luzea eta gogorra jasan zuen, eta abuztuan iritsi zen Stadaconara. Irokesek agurtu zuten, Donnaconaren heriotzagatik atsekabetu baziren ere. Harremanak, ordea, ez ziren onak izan hurrengo egunetan, eta Cartier beste leku batera joan zen.
Balio gutxiko mineralak
Negua bazetorren, baina Roberval eta espedizioko gainerako kideak oraino ez ziren ageri. Roberval iritsi bitartean, Cartier hango urre eta diamanteak biltzen aritu zen, bere ustez. San Laurendiko irokesekin negoziatu zuen haien balioa, haiek bildu zutelako beren lurretan. Bi ontzi bidali zituen Frantziara, mineral haiekin. Frantzian aztertu arazi zituen San Laurendin bildutako mineralak. Eta ohartu ziren pirita eta kuartzoa zirela. Ez zeukaten baliorik.
Gatazkak amerindiarrekin
Cartier irailaren 7an abiatu zen Hochelaga aldera, handik Ottawa errakan gora joateko asmoz, baina berriz ere huts egin zuen, ur-lasterrengatik. Charlesbourg-Royalera itzuli zen. Baina giroa ozpinduta zegoen irokesekin. Ordura arte arraina eta ehizatutako animalien haragia saltzen bazieten ere, irokesak lapurtzen hasi zitzaizkien, Cartierren taldeko marinelek kontatu zutenaren arabera. Halaber, eraso batean, 35 kolono hil zituzten.
Itzulera
Egoera txar hartan, kontuan hartuta ez zeukatela nahiko indarrik beren egoitza defendatzeko, 1542ko ekain hasieran, Cartierrek etxerako bidea hartu zuen. Ternuan elkartu zen Robervalekin. Hark berriz ere San Laurendira itzultzeko agindua eman zion, baina Cartierrek Frantziako bidea hartu zuen, bildutako mineralekin.
Hurrengo urtean itzuli ziren gainerako kolonoak, Robervalekin batera. Gaixotasunen ondorioz, eguraldi txarrengatik eta indigenen erasoek bultzatuta, lekuak hustu zituzten.
Ondorena
Cartierren bidaiak funtsezko oinarriak izan ziren Frantziak lur haietan erroak egin ahal izateko, gerora. Baina Cartier ez zen izan Kanada ekialdeko lur haiek ezagutu zituen lehen europarra. Haren aurretik helduak ziren hara euskal arrantzaleak, Bretainiakoak edota Galiziakoak. Cartier izan zen, aldiz, hango lurretan sartu zen lehen europarra (besteak itsasoan gelditu baitziren).
Cartierri zor zaio Kanada izena, Marcel Trudel Kanadoko historialariaren arabera. 1535eko bidaian eman zion izen hura, berez bisitatu zuen eskualde txiki harentzat. San Laurendi golkoa zehazki esploratzeaz gain, hark egin zuen ibai haren lehen kartografia. Haren aurkikuntzei ez zaie Hego Amerikako lurretara iritsi ziren esploratzaileen hein bera aitortzen; hala ere, XVI. mendeko erreferentetzat jotzen da, San Laurendi ibaian ibili izanak erraztu zuelako, geroagoko esploratzaileak Hudson badian edota Mississipi ibaian gaindi ibiltzea edota Mendebaldeko Amerikako itsas bazterreraino heltzea. Hari zor zaio, bestalde, Ipar Amerika ipar-ekialdeko amerindiarren deskribapena.
Kanada izena
Cartier izan zen lehena “Kanada” izena erabiltzen dokumentu batzuetan. San Laurendi ibaiaren ertzeko lurraldeak izendatzeko erabili zuen hitz hori. Berez, huroi-irokesezko “kanata” hitzetik eratorria da: “Herrixka” erran nahi du. Baina Cartierrek lur haiek erabiltzeko lekuko hitza zela uste izan zuen. Cartierrek “kanadar” (“canadien”, frantsesez) hitza erabili zuen han bizi ziren biztanleak, hala nola irokesak, izendatzeko.
Geroztik, frantziar kolonoak “kanadar” deitu zituzten, XIX. mende erdialdera arte. Garai hartatik landa, aldiz, “Kanada” edo “kanadar” hitzak erabili ziren Aintzira Handietako koloniak eta Ipar-Amerika britaniar osoarentzako.
Quebeceko beste hainbat toki izen ere utzi zituen Cartierrek: Montmorencyko ur-jauzia, Ile aux Coudres uhartea edota Sainte-Catherine badia. Halaber, XVI. mendeko kartografia asko oinarritu zen Cartierren testuetan.
Frantzia Berria
Cartier ez zen Kanadara itzuli, eta 60 urtez ez zen beste espediziorik joan hara. 1608an joan zen Samuel de Champlain, eta Quebec hiria sortu zuen.
Cartier izanik Quebeceko lur haiek esploratu zituen lehen europarra, Frantziak lurralde haren kontrola aldarrikatu zuen, eta geroago Frantzia Berria izena jarri zion kolonizatutako lurralde hari. Kolonia hura 1534an sortu zuten, hau da, Cartierren lehen bidaiaren urtea jarri zioten hasiera urtetzat. 1645etik aitzina hasi ziren kolonia hura europarrez betetzeko ahaleginean. 1750ean, Frantzia Berriaren lurralde eremua Ipar Amerika gehienera hedatzen zen, baina Frantsesen eta Indiarren Gerraren ondoren, Frantziak lurralde osoaren kontrola galdu zuen, 1763an. Saint-Pierre eta Mikelune uhartearen kontrola baizik ez zitzaion gelditu.
Dietzeita
Ezaugarriak
Dietzeita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Jacques Cartier
Arrastoak
Arkeologoek Cartierrek eraiki zuen Charlesbourg-Royal gotorlekuaren arrastoak aurkitu zituzten. Horren berri jakin zen 2006ko abuztuaren 18an, Jean Charest Quebeceko Lehen Ministroaren bidez. Cap Rouge erreka eta San Laurendi ibaia gurutzatzen diren lekuan aurkitu zituzten arrastoak, hala nola erretako zur hondarrak, XVI. mendekoak, eta 1540 eta 1550 artean Faenzan (Italia) ekoiztutako plaka apaingarri bat. Azken plaka hori Frantziako aristokraziako kide batena baizik ez zitekeen izan, itxura guztien arabera Robervalena.
Kontakizunak, lehen eskutik
Relations liburuetan kontatzen dira Jacques Cartierren bidaiak. Jatorrizko eskuizkribu guztiak galduta daudenez, ezin da ziurtatu Cartier bera izan zela liburuak idatzi zituena.
Cartierren bigarren bidaiaren (1535-1536) kontakizuna 1545ean argitaratu zuten Parisen. Edizio haren hiru ale baizik ez dira gelditzen, gaur egun. Frantziako Liburutegi Nazionalean daude. Lehen eta bigarren bidaien kontakizuna egiten duten liburuak italierara itzuli zituen Giovanni Battista Ramusiok, 1556an. Italierako bertsioa, aldiz, ingelesera itzuli zuen John Floriok 1580an, eta gero frantsesera 1598an.
Aurreragoko liburuak
Hurrengo mendeetan, Cartierren bidaiak kontatu zituzten Histoire de la Nouvelle-France liburuetan: lehena Lescarbotek idatzi zuen, 1609 eta 1617 bitartean, eta bigarrena Charlevoixek, 1744an.
Cartierren bidaiei buruzko Relations liburuko testuak, aldiz, liburuki bakarrean argitaratu zituzten Quebecen, 1843an.
Ahanzturatik argira
Jacques Cartier nahiko ahaztuta egon zen XIX. mendera arte. Frantzian ez zen haren izenik aipatzen, edo oso gutxitan.
Kanadan goraipatua
Haatik, Kanadan haren izena erabili zuten, frantses kanadarren lehen heroi gisa goratzeko. Hango nazionalistek goraipatu zuten, eta 1835ean pentsatu zuten monumentu bat egitea haren ohoretan. Montrealgo eta Quebec hiriko hainbat karrikari eman zioten Jacques Cartier izena. Dena den, haren bidaiaren 350. urteurrenean ez zen ospakizunik antolatu, 1884an. Baina haren omenezko estatua bat jarri zuten Quebec hirian. Kanadan, frantses eta ingeles komunitateen arteko tentsioaren testuinguruan, Jacques Cartierri eman zioten denentzako egokia zen figuraren izaera: frantsesa zen, baina hark asmatu zuen Kanada.
Ezagupena Frantzian
Kanadak Frantzian zeuzkan ordezkariek presioa egin zioten Frantziari Jacques Cartier omendu zezaten. Lehenik, haren omenezko estatua bat eginarazi zuten Saint-Malon, 1905ean. Ondoren, 1934an, hainbat ekitaldi antolatu zituzten Quebecen eta Frantzian, Cartierren lehen bidaiaren 400. urtemuga ospatzeko.
Frantziak, hala ere, tentu handiz jokatu nahi izan zuen Kanadako gobernuarekiko harremanetan. Cartierreren irudia, batez ere, Quebeceko nazionalistek erabiltzen zuten. Kanadako gobernua ez haserretzeko, Frantziak harremanak estutu zituen harekin, Quebecekoarekin beharrean. Adibidez, Grande Hermine itsasontziaren erreplika Ottawara (Kanadako hiriburura) eraman zuten.
Quebecen eta Kanadaren arteko liskarra
Quebeceko nazionalismoa indarra hartzen ari zela ikusiz, 1984an, Kanadako gobernu federalak erabaki zuen kanadar identitate nazionala eraikitzea. Bide horretan, Kanadako gobernuak Cartierren irudia erabili zuen. Adibidez, Cartierren azken bizitokia, Limoelou jauregia, zaharberritu zuen.
Quebeceko gobernua ere ahalegindu zen Cartierren irudia erabiltzera. 2006an, 7 milioi dolar gastatu zituen Cap-Rougen aurkitutako gotorlekuaren arrastoei balioa emateko. Leku hura da Ipar Amerikan dagoen europar egoitza zaharrena.
Leku izenak
Jacques Cartier izena eman diote hainbat lekuri, eta hainbat momumentu eraikita daude haren omenez.
Lycophidion depressirostre
Lycophidion depressirostre Lycophidion generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Cypselurus angusticeps
Cypselurus angusticeps Cypselurus generoko animalia da. Arrainen barruko Exocoetidae familian sailkatzen da.
Niamei
Niamei Nigerko hiriburua eta hiri nagusia da. Niger ibaiaren ertzean dago, errepublikako hego-mendebalean. 400.000 biztanle, gehienak hausa eta joruba etnietakoak. Ekonomia jarduera nagusiak: ehungintza, elikadura industriak, larrugintza, zeramika, eta abar. Jende asko ari da zerbitzuetan lanean. Turismogunea ere bada.
Unibertsitatea du (1971n sortua). Museo nazionala. Errepide sareak Beningo eta Nigeriako Atlantiko aldeko portuekin lotzen du. Aireportua du.
Historia
Hiria XVIII. mendean sortu zuen baina bere benetako garrantzia XIX. mende arte ez zuen lortu: mendearen azken hamarkadan Frantziak bere politika kolonialista indartu zuen eta Niamei Mendebaldeko Afrika Frantsesaren gune garrantzitsua bihurtu zen.
1926an Niger berriro kolonia frantseseko hiriburua izendatu zuten, muga aldaketa batekin batera gertatu zena: ordura arte, Volta Garaia zeritzon lurraldearekin muga Niger ibaian zegoen eskuakldean, eta Niamei muga-mugan zegoen, baina Volta Garaiaren muga "mugitu" egin zen hego-mendebalerantz.
1926ko erabakiarekin Niameiren biztanleria handitzen hasi zen: 1930ean 3.000 bazituen, 1960an 30.000 inguru ziren.
Hiria hasi zen Niger ibaiaren iparraldeko aldean, baina Kennedy zubia eraiki zenetik 1970an, hegoalderanzko zabalkundea egin zuen.
1992. urtean, Nigerreko egitura administratuboa aldatu zen eta hiriburua banatu egin zen Niamei Erregiotik, Niamei Hiriburuko Barrutia osatuz, ingurukoari Tillaberi erregioa deitu zaiolarik geroztik.
Hazkunde handiko hiria da Niamei 21. mendean: 700.000 biztanleko populazioa kalkulatzen zen 2000. urtean, baina 2011rako Gobernuak 1.5 milioi kalkulatzen zuen. Lehorteek emigrazioa areagotu dute, eta hazkunde demografikoa handia da halaber.
Klima
Niameik klima tropikala lehorra du ia erdielkorra. Hirian eurien urtaro laburu bat izaten da eta beste bat lehorra ia urte osoa irauten duena. Urte osoan oso hiri beroa da: hilabetero batazbesteskoa 38 °C da; sei hilabetetan batabestekoa altuagoa da inoiz ez 32°tik jaisten. Gauean, aldiz, batez ere azaroatik otsaila arte, tenperatura asko jaisten dira eta benetako gau hotzak dira, 14 °C eta 18 °C artekoak.
Biztanleria
Niamein ezarritako etnien artean, yorubak eta hausak nabarmentzen dira.
Rosidae
Rosidae loreak ematen dituzten landareen arteko klado handi bat da, gutxienez 70.000 espezierekin, Angiosperma guztien laurdena. Kladoa 16 edo 20 ordenatan banatuta dago, sailkapenen arabera. Ordena hauen barruan 140 familia daude. Eudicotyledoneaeren barruan dagoen talderik handienetakoa da.
Niamei
Udalerri eta auzoak
CUN (Communauté Urbaine de Niamey) hiri-elkargoak 99 auzo ditu barnean:
Erlijioa
Nigerreko biztanleriaren %90a musulmana da. Niameik herrialdeko mezkita handiena du: Mezkita Handia. Hirian badira beste erlijioen gutxiengoak, esaterako katolikoak; apezpiku bat dago hirian.
Rosidae
Filogenia
Hona hemen Wangek proposaturiko filogenia,
Niamei
Erlijioa
2000ko azaroan protestak eta erasoak izan ziren Niamein, fundamentalista islamikoek protesta egin zutelarik moda erakustaldi haientzat inmoral baten kontra. Gobernuak zenbait talde islamiko debekatuz erreakzionatu zuen.
Hiri adiskidetuak
Niamey beste zenbit hirirekin adiskidetuta dago:
Soufflenheim
Soufflenheim Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: