cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klima aldaketa
Klima-aldaketaren atzeraelikadura
Atzeraelikadurek aldatu egiten dute klima-sistemak hasierako behartze bati ematen dion erantzuna: atzeraelikadura "autosendogarriek" edo "positiboek" areagotzen dute, eta atzeraelikadura "orekatzaileek" edo "negatiboek" murrizten. Errefortzuko atzeraelikadura nagusiak honako hauek dira: ur-lurrunaren berrelikadura, izotz-albedo berrelikadura eta hodeien efektu garbia. Oreka-mekanismo nagusia hozte erradiatiboa da, Lurraren gainazalak bero gehiago igortzen baitu espaziora, tenperaturaren igoerari erantzuteko. Tenperaturaren atzeraelikaduraz gain, atzeraelikadurak daude karbonoaren zikloan, hala nola CO2ren ongarri-efektua landareen hazkundean. Atzeraelikadurei buruzko ziurgabetasuna da klima-eredu desberdinek isuri kopuru jakin baterako beroketa-magnitude desberdinak proiektatzeko arrazoi nagusia.
Armentiako basilika
Eraikuntzaren historia
Ez dakigu tenplu honen sagarapen data zehatza, baina ziurtasunez esan dezakegu XII. mendearen erdialdean izan zela. Eliza hau erromaniko estiloan eraikia izan zen. Dena den, deskribapenaren atalean ikusiko dugun bezala, ez dira kontserbatzen jatorrizko eraikuntzaren elementu asko. XII. mendearen ondoren, obra eta eraldaketa ugari gertatu ziren. Lehenak, 1562 aldera, teilatuaren erorketa partziala zela eta, teilatu oso berri bat eraiki zenean. 1578an, dorrearen eraikuntza eman zen, Pedro de Elgaraceta igeltseroari enkargatu ziotena. Hurrengo urteetan, eztabaida asko egon ziren momentura arte San Prudentziori dedikatutako beste basilika berri bat eraikitzeko, baina ideia baztertua izan zen San Andresen eliza honen barnean San Prudentzioren kapera bat baitzeuden, oso beneratua zena.
Klima aldaketa
Klima-aldaketaren atzeraelikadura
Berotegi-efektuko gasek airea berotzen duten heinean, hezetasun gehiago atxiki dezake. Ur-lurruna berotegi-efektuko gas indartsua da, eta, beraz, are gehiago berotzen du atmosfera. Hodeiak ugarituz gero, eguzki-argi gehiago islatuko da espazioan, eta planeta hoztuko da. Hodeiak altuagoak eta finagoak badira, isolatzaile bat bezala jokatzen dute, beroa behetik behera islatuz eta planeta berotuz. Hodeien eragina atzeraelikaduraren ziurgabetasun-iturri handiena da.
Armentiako basilika
Eraikuntzaren historia
1776 da elizaren aldaketa-prozesu honetan gehien azpimarratu behar dugun urtea, erreforma ugari eman baitziren. Badirudi, dokumentuek diotenez, eliza oso kontserbazio-egoera larrian zegoela, eta obrak beharrezkoak zirela. Obra hauek hala kanpoaldean nola barrualdean eman ziren. Aldaketa nagusienen artean, dorre berri bat eraiki zen, gurutzaduran kokatua, aurrekoa, burualdetik hurbilago zegoena, bota zelarik. Horrez gain, jatorrizko bi atariak desagertu ziren eta gaur egun ikus dezakegun arkupe-sarrera altxatu zen. Bestalde, antzinako klaustro ak eraitsi eta beren hormak urte horretan ere egindako teilatu berrira arte altxatu ziren, horrela elizaren jatorrizko egitura harrizko-armazoi batek bildua izan zelarik. Azkenik, sakristia eta parrokia-etxe berriak eraiki ziren. Eraldaketa hauek guztiek elizaren itxura erabat aldatu zuten: itxura uniformeagoa eman zioten eraikuntzaren kanpoaldeari, jatorrizko egitura ezkutatuz eta oinplano ia guztiz karratua eratuz; absidea eta parrokia-etxea egitura horretatik irteten ziren elementu bakarrak ziren. Eliza berriaren trazak Francisco de Echanovek eman zituen .Barnealdean ere aldaketak gertatu ziren. Gurutzaduran altxatutako ertz-ganga nabarmendu dezakegu, kanpoaldetik ikusten dugun zinborrioa osatu zelarik, batetik; horrekin, gaur egun ikusgaiak diren tetramorfoen eskulturak ezkutaturik geratu ziren. Bestetik, elizaren nabeko ganga guztiak eraitsi eta berriak egin ziren, baita sakristian ere. Gainera, absidea adreiluzko trenkada batekin itxi zen, erretaula nagusia aurrean jarri zelarik eta horren atzean gela berri bat sortu zen, zeinera sakristietatik sar zitezkeen elizgizonak. Elizako korua oinaldera mugitu behar izan zen, bere jatorrizko kokapenean dorre berrira sartzeko harrizko marraskilo-eskailera bat jarri baitzen. Zoruan zehar hogeita hamar hilobi eraiki ziren eta gainetik lauzatu ziren. Azkenik, eliza guztiz zuritu zen barnealdetik.
Azpimarratu behar dugu 1779an San Andresen adbokazioa zuen eliza honek gaur egun ezagutzen dugun titular berria bereganatu zuela: San Prudentzioren basilika bihurtu zen modu honetan. Arabako patroi dugu, apirilaren 28an bere omenezko jaia delarik. 1908an, koruaren azpiko horma bota zen eta hura eusten zituzten zutabeen kapitelak agerian geratu ziren. Horrez gain, lehen aipatutako gurutzaduraren ganga bota zen eta tetramorfo ak bistara geratu ziren, eta kanoi-ganga berri bat eraiki, paretetan baoak irekiz. Halaber, erretaula nagusia absidetik San Prudentzioren kaperara mugitu zuten, eta aurreko paragrafoan aipatutako trenkada bota zen, elizak gaur egun ikus dezakegun itxura lortu zuelarik, abside erromanikoa ikusgai. 1961an, gurutzaduraren ezkerreko aldea erori zenez, konponketak ere eman ziren, eta zati honetan zegoen erretaula desmuntatu zen eta modu honetan erromanikoko hainbat elementu desestali zituzten. Horiek izan dira basilikak bere historian zehar jasan dituen eraldaketa nagusiak.
Oinplanoa eta kanpoko eraikina
Euskal erromanikoaren adibide esanguratsuenetarikoa dugu Armentiako basilika. Hala ere, kontuan hartu behar dugu bere deskribapena egiteko XVIII. mendean egindako eraldaketak ere barnean hartu behar ditugula. Oinplanoa laukizuzena da, eliza erromanikoaren egitura forma osatzen duten pareta horien barnean geratzen delarik. Luzera-oinplanoko eliza da, nabe bakarrekoa, hiru tartekoa eta gurutze latindarrekoa: nabe nagusiak transeptuak gurutzatzen du, eta erdi-zirkulu formako abside bakarrak burutzen du. Sarrera hegoaldeko fatxadan dago kokatuta, arkupe batek estaltzen duena, eta horren azpian basilikako eredu eskultoriko interesgarrienak daude, kontserbazio egoera nahiko kaxkarrean daudenak. Harlandu zko fatxada soila dugu, non aurreko esaldian aipatutako erliebe eskultorikoak nabarmentzen diren, baita abside ko dekorazio eskasa ere. Absidea, harlandu zainduena duen elizako elementua dugu, arkitektonikoki gehien nabarmentzen dena, batez ere tenplu erromanikoaren jatorrizkoa den elementu arkitektoniko nagusia baita. Hiru segmentutan banatuta dago, zokalora lotutako basatatik teilatura arte altxatzen diren zutabe zilindriko itsatsiek bananduak. Segmentu bakoitzean arku txaranbeldun bana dugu, itsuak eta zutabetxo itsatsiak ere aurkezten dituztenak.
Sarrerako erliebeak
Basilikara sartzeko, hegoaldeko murruan dagoen arkupe batek estalitako sarrerara joan behar gara. Bost arkuk osatzen dute egitura hau. Honen azpian, jatorrizko eraikin erromanikoaren erliebe eskultorikoak ditugu, bertara garraiatuak izan zirenak XVIII. mendeko erreformekin. Hiru egile edo maisuri egokituak izan dira, haiek guztiak anonimoak, Erdi Aroko artean hain komuna zen bezala. Murruan txertatuak, seguru aski desagertutako bi portada erromanikoetako erliebeak ikus ditzakegu.
Lehen erliebea tinpano baten barnean dago, eta bere itxura arkaikoa dela eta, XII. mendearen azken herenean datatu ohi da. Akanto hostoak irudikatzen dituen zenefa baten gainean, Kristoren Igokundea dago irudikatua. Bertan, hamaika apostoluak daude irudikaturik, Jesusen eta Elias eta Enoch profeten azpian. Bi aingeru ere agertzen dira, eta konposizioa, zeinak Kristoren figurak apurtzen duen, irudi handiena izanik, Jerusalem hiri sakratua errepresentatzen duten eraikin multzo batek horizontalki banatzen duen. Kristoren irudiak ez du bere burua kontserbatzen gaur egun, eta pertsonaien irudikapenak narriadura nabarmenak aurkezten dituzte. Kaltetuak ere badaude gainerako irudikapenak. Beste tinpano batean, bere ekoizpena bigarren maisuari egokitua, 1200 inguruan izan zuena aktibitatea. Bertan, Arkumearen Apoteosia ikusten dugu, non Agnus Dei delakoa ikus dezakegun erdian, zirkulu baten barnean, eta Joan Bataiatzailea eta Isaias alde bakoitzean daudelarik. Eszena zenefa batek mozten du erditik, eta horren azpian bi aingeruk heltzen duten krismoi trinitarioa ikus dezakegu. Tinpanoan zehar heriotzaren garaile den Kristori erreferentzia egiten dizkioten inskripzioak daude, baita Rodrigo de Cascanteri, hots, eliza honen eraikuntza bultzatu zuen gotzainari, erreferentzia egiten diotenak ere. Tinpano honen azpian, tradizio erromanikoko harrizko barroteek estalitako hilobi-nitxo bat dugu, non XIII. mendeko elizgizon bat hilobiratua omen dagoen. Erliebe horien bien artean zaldi-errepresentazio bat ikusten dugu, non irudikatua hala Santiago apostolua nola Konstantino I enperadorea izan daitekeen, hipotesi nagusien arabera. Lehen aipatutako bigarren maisuari egokitua izan zaio, atrio edo arkupe honetan ere kokatutako Deikundearen ekoizpenaren egokitzapenarekin batera.
Arkupearen burualdean multzo eskultoriko ikusgarriena dago kokatuta, hirugarren maisu baten obra dena. XIII. mendeko erliebe hauek fatxada nagusiko goialdean omen zeuden kokatuta. Ertz-puntako bi arku erliebe hauen marko dira, eta horien euskarri diren zutabeek forma antropomorfikoak aurkezten dituzten: erdikoan eta eskuinekoan gorputz osoko pertsonaia sakratuak irudikatzen dituzten, burugabeak ikusten ditugunak; ezkerraldeko zutabean, hala forma begetalak nola irudi antropomorfiko bat daude, hau ere kontserbazio-egoera txarrean. Baliteke irudi hau jatorriz koloma hauek portada nagusian egon izana. Erliebeei dagokionez, ezkerraldekoan Descenso ad Inferos edo Anastasiaren gai ikonografikoa ikusten dugu, Kristo, Adan eta Eva ren konpainian, Linbo ra jaitsi zenean, lehen patriarkak (hau da, Kristoren berpiztea baino lehenago hil ziren horiek) bertatik ateratzeko asmoarekin, irudikatzen duen eszena. Eskuinaldeko erliebean Kristoren Hilobiratzea dago errepresentaturik, aurrekoa bezala oso narriatua eta goialdeko partea biluzik geratzen delarik. Erliebe hauen azpian, beste bi eszena ditugu, oso kaltetuak, baina ezkerraldekoan Berpiztea irudikatzen duen eszena identifikatu dute adituek, lotan dauden soldaduei erreparatuz batez ere.
Multzo eskultoriko hauek erromanikoko eskulturaren ezaugarri nagusiak aurkezten dituzte: figuren hieratismoa, perspektiba espazial eza, irudikapenen antinaturalismoa eta frontaltasuna, perspektiba hierarkikoa (non Kristoren irudia duen tamaina handiena; lehenbizi azaldutako Igokundearen eszenan oso nabaria da ezaugarri hau), pertsonaien aurpegien eta gorputzen irudikapenen indibidualtasun eza, konposizio simetriko eta geldoak (zaldiaren eskulturan izan ezik, non kaparen tolesdurek mugimendua ematen dioten irudiari) eta horror vacui, hau da, figuraz beteriko eszenak, hutsunerik gabeak. Eszena hauek in situ eta hain hurbiletik analizatzeko aukera benetan zoragarria da, baina beren jatorrizko testuingurutik guztiz aldenduta daude, eta horiek beren benetako kokapenerekin eta hortaz beren funtzio moral-espiritualarekin erlazionatzeko aukerarik ez dugu.
Klima aldaketa
Klima-aldaketaren atzeraelikadura
Beste atzeraelikadura garrantzitsu bat Artikoan elur-geruza eta itsas izotza murriztea da, Lurraren gainazalaren islakortasuna murrizten baitu. Orain, Eguzkiaren energia gehiago xurgatzen da eskualde horietan, eta horrek Artikoko tenperatura-aldaketak anplifikatzen laguntzen du. Artikoaren anplifikazioa ere urtzen ari da permafrosta, metanoa eta CO2 atmosferara askatzen dituena. Klima aldaketak hezeguneetan, itsas sistemetan eta ur gezako sistemetan metanoa askatzea ere eragin dezake. Oro har, atzeraelikadura klimatikoak gero eta positiboagoak izatea espero da.
Armentiako basilika
Barnealdeko eraikina
Barruko espazioa ertz-gangek estaltzen dute. Paretek harlangaitza aurkezten dute, XX. mendean zehar gauzatutako obretan aurretik zegoen igeltsuzko zuria kendu zenez geroztik agerian daudenak. Gurutzaduran zinborrio karratua altxatzen da, zeinaren angelu bakoitzean tetramorfoak ageri diren, lau ebangelistak beren atributuekin, hain zuzen: Markos, lehoiarekin; Mateo, aingeru; Joan, arranoarekin; eta Lukas, zezenarekin. Halaber, zinborrioaren alde bakoitzean bao bana dago. Presbiterio ak ere ertz-ganga batek estaltzen du, eta absidea, esfera-laurden edo labe-ganga batek. Burualdera sarrera ematen duen garaipen-arkua ojiba-egitura du. Barnealdeko dekorazioa, altzari liturgikoez eta imajinagintzaz gainera, kapiteletako erliebeek osatzen dute. Burualdean daude, absidean batez ere, eta Erromanikoan bereizgarria zen dekorazio begetala, zoologikoa eta ikonografikoa ikus dezakegu.
Mendebal Niloko sukar
Mendebal Niloko sukarra gaixotasun infekziosoa da, jatorri birikoa duena, eltxo baten bitartez kutsatzen dena. Infekzioen %80 ingurutan, pertsonek sintoma gutxi dituzte edo batere ez. Pertsonen %20k, gutxi gorabehera, sukarra, zefalea, oka edo negelak ditu. Pertsonen %1ek baino gutxiagok entzefalitisa edo meningitisa du, lepoaren zurruntasunarekin, nahasmenarekin edo konbultsioekin lotuta. Errekuperazioak asteak eta hilabeteak ekar ditzake. Nerbio-sistema kaltetua dutenen heriotza-arriskua %10 ingurukoa da.
Klima aldaketa
Klima-aldaketaren atzeraelikadura
Gizakiak eragindako CO2 isurien erdia inguru lehorreko landareek eta ozeanoek xurgatu dute. Lurrean, CO2aren hazkundeak eta hazkunde-denboraldiaren luzapenak landareen hazkundea suspertu dute. Klima-aldaketak areagotu egiten ditu lehorteak eta bero-boladak, landareen hazkundea eragozten dutenak, eta, horren ondorioz, ez dago zalantzarik karbono-hustubide horrek hazten jarraituko duenik etorkizunean. Lurzoruek karbono kantitate handiak dituzte eta zati bat aska dezakete berotzen direnean. Ozeanoak CO2 eta bero gehiago xurgatzen duen heinean, azidotu egiten da, zirkulazioa aldatu egiten da eta fitoplanktonak karbono gutxiago xurgatzen du, eta horrek murriztu egiten du ozeanoak atmosferako karbonoa xurgatzen duen abiadura. Oro har, CO2 kontzentrazio handiagoak izanez gero, Lurrak gure isurketen zati txiki bat xurgatuko du.
Armentiako basilika
Altzari liturgikoak
Altzari liturgikoak eta eskultura erlijiosoak eskasak dira tenpluaren barnealdean. Hala ere, badaude nabarmentzeko batzuk. Esan dezakegu San Prudentzioren basilikaren altzari nagusia harrizko bataio-ponte erromanikoa dela, gurutzaduraren epistolaren aldean kokatuta, itxura soila aurkezten duena eta kopa karratua duena. Dekorazio bakarra koparen goialdeko arkutxo zizelkatuak eta oinarriko motibo begetalak eta gaizki kontserbatutako dragoi-irudikapenak dira. XII. mendearen erdialdean datatua dago. Horrez gain, XVI. mendearen hasierako sagrarioa dugu, gotiko hispano-fladestarrean ekoiztua, askoz dekorazio oparoagoa aurkezten duena, gotiko berantiarreko egitura arkitektonikoekin (bereziki arku konopiala eta pinakuluak) eta, goialdean, Pietatea (Kristo hila Mariaren besoetan) irudikatzen duen eszena batekin.
Egurrezko ekoizpenei dagokionez, hiru nabarmentzen ditugu eliza honetan. Lehena, iparraldeko horman zintzilikatuta dagoen eskultura-multzo bat, Mendekoste eszena irudikatzen duena: Ama Birjinaren inguruan, apostoluak ikusten ditugu, Espiritu Santua agertzen den une sakratuan. Eszena hau, goi-erliebean zizelkatua, erretaula batetik atera egin zen, eta XVI. mendearen bigarren zatikoa dugu, Alonso Berruguete k zabaldutako espresibismo delakoan ekoiztua, Pierre Picart eskultorearen estiloaren ildoan. Konposizio dinamikoa du, mugimenduz beterikoa, oso espresiboa eta hein batean antinaturalista delarik, gorputzen kokapen bihurri eta forzatuak direla eta.
Klima aldaketa
Ingurumen-ondorioak
Klima-aldaketaren ingurumen-ondorioak zabalak eta irismen handikoak dira, eta ozeanoei, izotzari eta eguraldiari eragiten diete. Aldaketak pixkanaka edo azkar gerta daitezke. Efektu horien frogak iraganean izandako klima-aldaketaren azterketatik, modelizaziotik eta behaketa modernoetatik datoz. 1950eko hamarkadatik, lehorteak eta bero-boladak gero eta maizago agertu dira. Indian eta Asiako ekialdean fenomeno oso heze edo lehorrak ugaritu egin dira montzoi garaian. Litekeena da prezipitazioen indizeak eta urakanen eta tifoien intentsitateak gora egitea, eta haien banaketa geografikoko eremua polarretara zabaltzea, klimaren berotzeari erantzuteko. Zikloi tropikalen maiztasuna ez da handitu klima-aldaketaren ondorioz.
Armentiako basilika
Altzari liturgikoak
Gurutzaduraren ebangelioaren besoan, lehen aipatutako sagrario gotikoaren ondoan, XVII. mendeko erretaula bat dago, non aurreko mendeko Arrosarioaren Ama Birjina ikusten dugun titulartzat, eta San Migel barroko bat goialdean. Aurrez-aurre, bataio-pontearen kaperan, beste erretaula barroko bat dugu, non San Andres den irudi nagusia, eta bere inguruan lau pintura daude, taula gainekoak: goitik behera eta ezkerretik eskuinera, Santa Katalina, San Roke, Santa Ageda eta San Isidro daude irudikatuak. Bi erretaulak urreztatuak daude, eta bigarrenaren kasuan, pinturetaz gain, bankua eta erlaitzaren azpiko zenefa motibo begetalekin dekoratua eta polikromatuak daude. Azkenik, absidean San Prudentzioren tailu bat dugu, baina nabarmengarria ez dena, ekoizpen modernokoa baita, eta interes artistiko gutxi du.
Klima aldaketa
Ingurumen-ondorioak
Klima-aldaketaren ondorioz, Artikoko itsas izotza murriztu eta argaldu egin da hamarkada askotan. Espero da izotzik gabeko udak ez direla oso ohikoak izango 1,5 ° C-ko beroketarekin, baina aurreikusten da hiru edo hamar urtean behin gertatuko direla, 2 °C-ko beroketa-mailarekin. Atmosferako CO2 kontzentrazio handiagoek aldaketak eragin dituzte ozeanoen kimikan. Disolbatutako CO2a handitzeak ozeanoak azidotzea eragiten du. Gainera, oxigeno mailak gutxitzen ari dira, oxigenoa ez baita hain disolbagarria ur beroenean. Ozeanoko eremu hilak ere, oxigeno gutxiko eskualdeak, hedatzen ari dira.
Inflexio-puntuak eta epe luzeko eraginak
Berotze globalaren maila handiagoek "inflexio-puntuak" zeharkatzeko arriskua areagotzen dute, hau da, atalaseak, zeinetatik aurrera jada ezin diren zenbait inpaktu saihestu, nahiz eta tenperaturak murriztu. Adibide bat Mendebaldeko Antartikako eta Groenlandiako izotz-geruzen kolapsoa da; izan ere, tenperatura 1,5 eta 2 °C artean igotzeak arriskuan jar dezake izotz-geruzen urtzea, nahiz eta urtzearen denborazko eskala zalantzazkoa izan eta etorkizuneko berotzearen araberakoa izan. Eskala handiko aldaketa batzuk epe laburrean gerta litezke, hala nola korronte ozeaniko batzuen itxiera, hala nola Atlantikoko Itzuleraren Hegoaldeko Zirkulazioa (AMOC). Inflexio-puntuek kalte itzulezinak ere izan ditzakete ekosistemetan, hala nola Amazoniako oihanean eta koralezko arrezifeetan.
Klima aldaketaren epe luzeko ondorioen artean izotza gehiago urtzea, ozeanoak berotzea, itsas maila handitzea eta ozeanoak azidotzea daude. Mendeetatik milurtekora bitarteko denborazko eskala batean, aldaketa klimatikoaren magnitudea batez ere CO2 isuri antropogenikoek baldintzatuko dute. Hori CO2aren bizitza atmosferiko luzearen ondorio da. CO2aren xurgapen ozeanikoa nahiko motela da ozeanoen azidotzeak ehunka edo milaka urtetan zehar jarrai dezan. Kalkuluen arabera, isuri horiek 100.000 urtez luzatu dute, gutxienez, egungo glaziazioen arteko aldia. Itsas mailaren gorakadak mende askotan jarraituko du, Celsius graduko 2,3 metroko igoerarekin 2000 urte igarotzean.
Fauna eta floran eragina
Azkenaldiko berotzeak lurreko eta ur gezako espezie asko poloetara eta altuera handiagoetara bultzatu ditu. Atmosferako CO2 mailak handitzeak eta hazkunde-denboraldia luzatzeak berdatze globala ekarri dute. Hala ere, bero-boladek eta lehorteek ekosistemen produktibitatea murriztu dute zenbait eskualdetan. Kontrako efektu horien etorkizuneko oreka ez dago argi. Klima-aldaketak klima-eremu lehorragoak hedatzen lagundu du, hala nola basamortu gehiago tropikoetan. Berotze globalaren magnitudeak eta abiadurak aukera gehiago ematen dituzte ekosistemak bat-batean aldatzeko. Oro har, klima-aldaketak espezie askoren desagerpena eragitea espero da.
Ozeanoak lurra baino astiroago berotu dira, baina landareek eta ozeanoko animaliek lurreko espezieak baino azkarrago migratu dute poloetara. Lurrean bezala, ozeanoko bero-boladak ohikoagoak dira klima-aldaketaren ondorioz, eta horrek kalte egiten die askotariko organismoei, hala nola koralei, algei eta itsas hegaztiei. Ozeanoaren azidotzeak zaildu egiten du muskuiluen, lanpernen eta koralen maskorrak eta eskeletoak sortzea, eta bero-boladek koralezko uharriak zuritu dituzte. Klima-aldaketak eta eutrofizazioak bultzatutako alga kaltegarrien loraketek oxigeno-mailak murrizten dituzte, elikadura-sareak nahasten dituzte eta itsasoko bizi-galera handiak eragiten dituzte. Kostaldeko ekosistemek estres berezia jasaten dute. Munduko hezeguneen ia erdiak desagertu egin dira klima-aldaketaren eta beste giza inpaktu batzuen ondorioz.
Desinformazioaren kontrako borroka
Badago munduan berotze globalaren kontu honi garrantzia kendu nahi dioen jendea edo, zuzenean, gertatzen ari dela ukatzen duen jendea. Zientziaren ikuspegitik ebidentzien bildumak eta beste estrategia batzuk proposatu izan dira.
Robotak berotze globalaren aurka
Aspalditik, meteorologiako agentziek adimen artifizialaz hornitzen du bere iragarpenak doitzeko, Europako herrialde batzuetako estazioetatik datozen datuekin.
Gaur egun, duela bost urte baino zehatzagoak direla diote datu horiek. Momenturo eredu batzuk sortzen dira tenperaturaren, poluzioaren, ozono geruzaren proportzioen, hezetasunaren balioekin… Balio horiek jasotzen dituzten sentsoreetatik abiatu daitezke iragarpenak doitzeko.
Horri guztiari esker, inoiz baino zehaztasun handiagoz uler dezakegu zer egoeratan gauden eta, batez ere, nola jokatu behar dugun.
Gure inguruan gertatzen dena hautemateko milioika radar, sentsore, ganbera eta gailuz inguratuta bizi gara. Atmosferako eta inguruneko karbono dioxidoaren eta oxido nitrosoaren mailak igotzetik hasi eta itsas mailaren igoerara arte, kutsadura akustikoa edo biodibertsitatearen galera barne.
Oso makina sofistikatuak dira, baina ez dira autosufizienteak isolatzen baditugu. Horregatik, hainbat programatzaileek eta zientzialariek giza garun baten abiadura eta ahalmena gainditzeko gai diren softwareak garatu dituzte. Jonathan Gregory horietako bat da. Gregory-ren zenbakizko ereduei esker, aldagai guztiak integratu eta eskuragarri dauden datuak doitu ahal izan dira, sistema klimatikoaren etorkizuneko bilakaera aurresan ahal izateko.
Gainera, datuak adimen artifizialaren bidez interpretatzeko sistema horri esker, 2100 urte bitarteko patroi nahiko zehatza ezarri ahal izango da. Baina eredu hori, CO2 gasen emisioei eusteko gai garen neurriaren araberakoa izango da.
Badira irtenbide eta neurri nagusi batzuk politikariek proposatu dituztenak berotze globalaren arazoa konpontzeko: moteltzea (igorpenak murriztea), moldatzea eta geoingeniaritza.
Moteltzea
Egungo eztabaida eta gaur egun politikagintzan den geldialdia moteltzeari dagozkio ia oso-osorik: ea epe laburreko politikari ekin behar zaion igorpenak murrizteko, eta hala eginez gero, zenbateko zorroztasunez eta nola. Karbono-emisioak murrizteko politika adimentsuak, teknologia berrikuntzak eta negozioen lidergoa eskatzen dute.
Berreskuratze Soluzioak/Moldatzea
Etorkizunean inpaktu okerragoa saihesteko, sektore publikoek eta pribatuek planetako erresistentzia sendotzea dute helburu, berotze eragina saihestezina izan ez dadin. Teknologia berritzaileen erabilera ezinbestekoa da moldatze prozesu honetan, besteak beste, energia berriztagarriak, ibilgailu alternatiboak, energia nuklearraren aurrerapena eta karbonoaren harrapaketa, erabilera eta biltegiratzea.
Geoingeniaritza
Azken aukera bezala, geoingeniaritza proposatzen da. Klima aktiboki manipulatzea eskatzen duen bidea, berotegi-gasak atmosferan ugaltzearen ondorioak ezabatzeko eta askotariko proposamen sorta biltzen ditu: Eguzkitiko argiar i trabak jartzea, munduko karbono-zikloa manipulatzea… Baina Lurra horrela aktiboki manipulatzeak arrisku handiak ekar ditzake Lurrarentzat. Gainera, halako proiektuak arazo legal, diplomatiko eta politiko larriak azaleratuko lituzkete.
Bustier
Bustierra emakumeek gorputzaren biribilguneak nabarmentzeko erabiltzen duten azpiko arropa bat da.
Klima aldaketa
Berotze-globalaren aurka jarduteko enpresek egin dezaketena
Onena da enpresa horiek produktuak garatzeko eta zerbitzuak emateko modua aldatzen hastea.
Bustier
Kortsearen modukoa da, baina bustierra askoz laburragoa da. Bularretatik saihetsetaraino edota gerriraino janzten du. Janzki honek soina goratzen du, saihets-hezurren goiko partean presioa eginez eta bularrak igoz. Gainera, gerria nabarmentzen du.
Bustierra erabilera askotako jantzia da, bularretakoa edota kaleko kamisola bailitzan erabil daitekeelako.
Klima aldaketa
Agenda 21
Agenda 21 ingurumen- hezkuntza programa bat da, eta bere helburu nagusia ingurumen arazoei konponbidea emateko bideak ezagutaraztea eta motibazioa eta konpromisoa sortzea da.
Eremu ezberdinak garatzen ditu, eskola eta udalerri edo eskualdea. Hezkuntza-komunitatea lantzen du batez ere, eta ikasleei eman nahi die protagonismo gehien. 5 fasetan banatzen da:
Agenda 30
2030 Agenda Garapen Jasangarrirako ekintza-plan bat da, Nazio Batuetako estatu kideen konpromisotik sortua. Haren helburu nagusia pertsonak, planeta eta oparotasuna babesten direla zaintzea da.
2000. urtean, Nazio Batu etako kide ziren herrialdeek Milurtekoaren Garapen Helburuak (MGH) 2015. urterako lortzea adostu zuten. MGH horiek betetzeko epea amaitzean, 2015eko irailaren 25ean, NBEren Batzar Nagusiak klima-aldaketari buruzko mundu-mailako akordio berri bat ezarri zuen. Egun horretan gertaera historiko bat gertatu zen, eta mundu osoko 193 estatu kideek 2030 Agenda onartzeko konpromisoa hartu zuten. Nazio Batuen Garapenerako Programaren barruan dago NBEk sustatutako programa hori, eta Garapen Jasangarrirako 17 Helburu (GJH) jorratzen ditu. Helburu horiek, aldi berean, lortu beharreko 169 helburutan banatzen dira.
Klima Aldaketari eta Trantsizio Energetikoari buruzko Legea Espainian
Neutraltasun klimatikorako bide-orria:
2020/02/10
Zer egiten du EBk klima-aldaketaren alde?
02/12/2019
Europar Batasuna ren lehentasunetako bat da klima-aldaketa geldiaraztea eta ingurumen-fenomeno horrek planetan dituen ondorioetara hobeto egokitzea.
Horretarako, Europar Batasunak Europa ekonomia jasangarri bihurtzeko neurriak proposatzen ditu, isurketak murrizteari - Helburu oso zorrotzekin - Eta energia-eraginkortasuna hobetzeari esker, besteak beste.
Helburuak
Helburuak lortzeko, Europar Batasunak 2050erako berotegi-efektuko gasen isurketa% 80 eta% 95 artean murrizteko helburua ezarri du.
2008. urtean ezarri ziren lehen neurriak, 2020. urteari begira, eta urte horretarako lortu nahi zen:
Gainera, Europako Parlamentua k larrialdi klimatikoa ezarri du eta 2030erako EBk isurketak% 55 murriztu behar izan ditu.
Hurrengo urratsa emisioak murriztea ekarriko lukeen neutraltasun klimatikoa lortzea da, eta Parisko Hitzarmenaren helburu nagusia lortzea: tenperatura globala 1,5 gradutan igotzea.
Kopuru horiek lortzeko, EBk ekonomia hipokarboniko bat sortzea proposatzen du, hau da, emisio gutxiko ekonomia bat, eta ingurumena errespetatzen duen gizarte bat, honako hauekin:
Klimaren Gailurrak
Nazio Batuetako Konbentzioen Alderdien COP edo Klima Aldaketari buruzko bilerak eta konferentziak dira, eta urtero biltzen dituzte munduko liderrak, bizi dugun krisi klimatikoa geldiarazteko behar diren emisioak murrizteko konpromisoak bete ahal izateko beharrezko diren erabakiak hartzen dituzten. Alderdien konferentzia New Yorken onartu zen, 1992ko maiatzaren 9an. Mundu mailan klima aldaketarekin lotutako arazoen kontzientzia publikoa indartzeko aukera ematen du.
Alderdien Konferentziako CP edo COP (Conference of the Parties) da Konbentzioaren "organo gorena", hau da, erabakitzeko ahalmena duen agintari gorena. Konbentzioan parte hartzen duten herrialde guztien elkartea da.
CP arduratzen da klima-aldaketaren arazoak konpontzeko nazioarteko ahaleginei eusteaz. Konbentzioaren aplikazioa eta alderdien konpromisoak aztertzen ditu, Konbentzioaren helburuen, aurkikuntza zientifiko berrien eta klima-aldaketari buruzko politikak aplikatzean lortutako esperientziaren arabera. CPren funtsezko zeregin bat aldeek aurkeztutako komunikazio nazionalak eta emisioen inbentarioak aztertzea da. Informazio hori oinarri hartuta, CPk alderdiek hartutako neurrien ondorioak eta Konbentzioaren azken helburua lortzeko egindako aurrerapenak ebaluatzen ditu.
CP urtero biltzen da 1995etik. CP Bonnen biltzen da, Idazkaritzaren egoitzan, salbu eta alderdi batek bere burua eskaintzen duenean saioaren anfitrioi gisa (hori da ohikoa). Komunikabideek normalean COP bakoitzari "klimaren gailurra" esaten diote.
1972an Nazio Batuen Giza Ingurumenari buruzko Konferentzia egin zen Stockholmen. Lehen aldiz, ingurumenaren degradazioaren gaia munduko gobernu nagusien agendan agertzen da. Nazio Batuen Erakundeak planetaren degradazioa geldiarazteko irtenbideak aurkitu nahi zituztenen nazioen ordezkari nagusiak bildu zituen. Nazio Batuen Ingurumenari buruzko Programa (UNEP) sortu zen, herrietan kontzientzia ekologiko berri bat sortzeko asmoz. Onartu zen gazteak eta helduak hezi behar zirela planetaren iraunkortasuna arriskuan jartzen zuten ingurumen-arazoak aurreikusteko eta konpontzeko. Antolatu ziren jarduerek esparru nagusiak ezarri zituzten: klima-aldaketa, lurzoruaren degradazioa, itsasertzaren eta ozeanoen narriadura, pobretze biologikoa, hondakin toxikoak, edateko uraren baliabide partekatuen kudeaketa eta pertsonen bizi-kalitatearen narriadura.
Bi hamarkada geroago Rio de Janeiron Ingurumenari eta Garapenari buruzko Lurraren Goi Bilera (1992) egin zen, planetaren garapen iraunkorra ahalbidetuko zuen politika global baten oinarriak ezarri nahi zituena. Bilera honetan funtsezko bost testu onartzen dira: Rioko Adierazpena edo Lurraren Gutuna, Basoari buruzko Adierazpena, Biodibertsitateari buruzko Hitzarmena, Klimari buruzko Hitzarmena, Desertifikazioaren Aurkako Hitzarmena eta Agenda 21 edo XXI. menderako Programa, non hurrengo hamarkadan gauzatuko ziren ekintzak zerrendatzen ziren.
2002an Johannesburgon Garapen Iraunkorraren Munduko Goi Bilera antolatu zen. Bertan, uraren eskuragarritasuna eta estres hidrikoa bezalako gaiak eztabaidatu ziren. Animalien gehiegizko energia-kontsumoa, nekazaritza-ekoizpena eta biodibertsitatea. Helburu sinboliko gisa, arazo globalen aurrean gaitasun kolektiboa erakutsi nahi zen, ingurumenarekin bat etorriz hazteko beharra adieraziz, osasuna, hezkuntza eta justizia helburu. Batzuen ustez, goi-bilera honetan gizarte garapenaren inguruko gaiak azpimarratzea lortu zen, hala nola pobrezia errotik kentzea, ura eta saneamendu zerbitzuak eskuratzea eta osasuna.
Hainbat goi-bilera egiten jarraitu dira 2002tik, hau da, berrogei urte baino gehiagoz klima-aldaketaren eta garapen iraunkorraren problematikari buruzko mundu osoko eztabaidari eutsi zaio. Bi gai horiek arazo nagusi bihurtu dira guztiontzat etorkizunari begira. Baina munduko aktoreen jarrerak aurrez aurre daude oraindik.
Parisko hitzarmena
2016ko apirilaren 22an, Parisko 21. konferentzian, akordio historiko bat lortu zen: Parisko Hitzarmena. Mende honetako tenperaturaren igoera industriaurreko mailekin alderatuta, 2 °C azpitik mantentzea da bere helburu nagusia, eta 1,5 °C-ra are gehiago mugatzea. Munduko 175 liderrek egun berean sinatu zuten akordioa.
Bost urtean behin (2023an hasita), herrialde guztiek jakinarazi eta mantendu behar dituzte emisioak murrizteko helburu nazionalak (emisioak murrizteko garapen-planak). Gainera, herrialde guztiek abian jarri behar dituzte helburu horiek lortzeko politikak eta neurri nazionalak. Hala, klima-aldaketaren aurka borrokatzeko 190 plan aurkeztu dira, Konbentzioaren alderdi guztien isurketen% 99 inguru estaltzen dituztenak.
Parisko Akordioak gero eta helburu handiagoak dituzten konpromisoen anbizioa gehitzearen garrantzia aitortzen du, hau da, 5 urtetik behin herrialdeen konpromisoak gero eta handiagoak izango dira.
Estatu kideak
2019tik aurrera, CPk 197 zati ditu, Nazio Batuetako estatu kide guztiak barne, baita Niue, Cook uharteak eta Europar Batasuna ere. Gainera, Egoitza Santua eta Palestina estatu behatzaileak dira. Behatzaileak:
2013ko azaroaren 3ko eguzki eklipsea
1.0159ko magnitudea izan zuen. Eklipse osoaren iraupenik handiena minutu bat eta 40 segundokoa izan zen. Bere ibilbidean erdialdeko Ozeano Atlantikoa eta Afrika zeharkatu zituen.
Ile androgeniko
Ile androgenikoa pubertaroan eta nerabezaroan androgeno-maila (gizonezkoen sexu-hormonak) handitzeak eragiten du. Ile-folikuluek androgenoei erantzuten diete, batez ere testosteronari eta haren deribatuei. Haren hazkunde-erritmoa azkartu egiten da, eta gero eta luzeagoak eta lodiagoak bihurtzen dira.
Androgenoekiko sentikortasun desberdinak dituzte gorputzeko zonaldeen arabera. Testosteronaren maila handitzearen ondorioz, ile androgenikoa agertzeko sekuentziak gorputzeko hainbat ataletako sentikortasuna islatzen du. Pubiseko eremua da sentikorrena, eta, beraz, hantxe hazten da lehenik.
Pubisa eta besapeak dira, bi sexuetan, ile androgenikoaren garapen handiaren ondorioz ile terminal bihurtzen diren giza gorputzeko atalak.
Ilearen banaketari dagokionez, dimorfismo sexual nabarmena dago: gizonetan ile terminal bihurtzen den eremu gehiago daude (bizarra, bularra eta sabelaldea hazten diren eremuak); emakumeek, berriz, ile gutxiago dute, eta hori, gainera, ez da hain nabarmena. Antolaketa genetikoak pertsonen sexua eta androgenoen banakako hazkundea zehazten ditu, eta, beraz, baita ile androgenikoaren garapena ere.
IV. Internazionala
'''IV. Internazionala''' nazioarte mailako koalizioa da, joera troskistako alderdi komunistak biltzen dituena. Erakunde hau Leon Trotski berak sortu zuen III. Internazionalaren banaketa batetik.
Gaur egun IV. Internazionala hainbat eszisio txikitan bereizita gelditu da.
Trotskismoa
Trotskistek kapitalismoaren aurka eta estalinismoaren aurka posizionatzen dute euren burua. Euren ustez, proletariotzaren iraultza lehenengo pausoa da Iraultza Etengabea ezartzeko. Bestalde, langileen estatua ez litzateke posible izango kapitalismoaren presioa gainean izanik, gainerako herrialdeetan ere horrelako iraultza sozialista bat emango ez balitz. Teoria hau, estalinisten SESB n aurrera eraman nahi zuten “herrialde bateko sozialismoa”-ren teoriaren aurkakoa izango litzateke. Horretaz gain, Trotski eta bere jarraitzaileek asko kritikatzen zuten Iosif Stalinen totalitarismoa, izan ere, demokraziarik gabeko sozialismoa ezinezkoa dela baieztatzen zuten. Sobietar Batasuneko demokrazia eza ikusita, estatu hori langile-estatua ez zela, langile-estatu degeneratua zela baizik, ondorioztatu zuten.
Trotski eta bere jarraitzaileak 1923. urtetik egon dira oposizio ezkertiarra bezala antolatuta. Sobietar Batasunaren burokraziaren aurka agertu ziren; trotskisten ustez, gainbehera hau sobietar ekonomiaren isolamenduaren eta pobreziaren ondorioz eman zela baieztatuz. Stalinen “herrialde bateko sozialismoa”-ren teoria 1924an garatu zen Trotskiren Etengabeko Iraultzari kontra egiteko. Honek kapitalismoa akabatzeko eta sozialismoa ezartzeko, iraultza mundial bat behar-beharrezkoa dela dio. 1924a baino lehenago, boltxebikeen perspektiba internazionala Trotskik gidatu zuen.
Halako batean, Trotski erbesteratua izan zen eta bere jarraitzaileak atxilotu egin zituzten. Hala ere, ezker-oposizioak lanean jarraitu zuen isil gordeka Sobietar Batasunean. Trotski Turkiara joan zen 1928an, baina geroago Frantzian, Norvegian eta azkenik, Mexikon egokitu zen, Diego Rivera eta Frida Khaloren etxean. Erbestean bere ideiak defendatzen jarraitu zuen, lan berriak ere argitaratu zituen. Stalinen aginduetara, 1940ko abuztuan, Ramon Mercader agente eta militante komunistak hil zuen Mexikon piolet bat erabiliz.
Langile internazionalak
1864 an eman zen Lehen Internazionalaren sorrera, langile mugimenduari indarra eman eta antolamendu politiko iraultzaile bat emateko lehen pausoa izan zen. Bertan paper garrantzitsua izan zuten Marx, Engels eta Bakuninek; azken honek anarkismoa garatu zuen eta kanporatua izan ondoren, bere Internazional propioa sortu zuen 1872 an.
Bigarren Internazionala, 1889 an sortu zena, herrialde inperialistei laguntza ematen eta Lehen Mundu Gerraren aldeko erabakiak hartzen amaitu zuen, herrialde desberdinetako langileak elkarren kontra jarriz eta sozialista erreformista eta sozialista iraultzaileen arteko banaketa eraginez.
Honen aurrean, Alderdi Boltxebikeak Hirugarren Internazionala sortu zuen 1919 an, Errusiar Iraultzaren ondoren, politika iraultzaileak maila internazionalean berreskuratzeko. Stalinen garaipenaren ondoren eta sobietar estatuaren burokratizazioaren ondoren, Hirugarren Internazionala politika sobietarraren erreminta bihurtu zen.
Trotskik Laugarren Internazional bat sortzeko beharra aldarrikatu zuen, Hirugarren Internazionala estalinista zela argudiatuz. Trotskisten iritziz, Alemania, Frantzia eta Espainiako Alderdi Komunisten traizioak erakusten zituen, faxismoaren garaipena eman zenean. IV. Internazionala 1938 ko konferentzia
batean sortu zen.
IV. Internazionala
Leon Trotskik Internazionala mundu mailako langileriaren iraultzako alderdia bezala ulertzen zuen; herrialde bakoitzean zati desberdinak izatea unitate bat bezala jokatuko zutenak iraultza mundialerako. Etengabeko iraultzan oinarritu ziren Internazionalaren programak, beraz, iraultza sozialistak soilik arrakasta izango zuela, mundu guztian zehar ematen bazen defendatzen zuen.
1939 an, Bigarren Mundu Gerra hastean, Idazkaritza New Yorkera mugitu zen.
1940 an, Internazionaleko alderdi garrantzitsuena zen Estatu Batuetako Langileen Alderdi Sozialistak (SWP) banaketa bat jasan zuen, Max Schachtman eta James Burnham buruek Trotski eta James Cannonen ideiekin bat ez zetozen eta.
1940ko abuztuan, Stalinek bidalitako agente espaniar batek Trotski erail zuenean, Laugarren Internazionalarentzako kolpe handia izan zen. Oso ahulduta gelditu zen, zuzendaritza gazte eta ezjakin batekin.
Lehen erronka eta krisia 1953 an eman zen. Talde desberdinak Michel Pablok aldarrikatutako tesiak onartzeari uko egin zioten. Pabloren arabera, Hirugarren Mundu Gerra bat zetorrenez, Alderdi Komunista estalinistek rol iraultzaile bat hartuko zutela zion, inperialismoari aurre egitean. Ondorioz, langile estatu burokratikoetan egin beharreko lana ez zen alderdi trotskistak sortzea, alderdi estalinistetan sartzea hauek boterea hartzera bultzatzeko baizik. Internazionalak erabat zatituta amaitu zuen.
60ko hamarkadan bateratze berri bat eman zen iraultza kubatarraren planteamendua ikusi ondoren. Sortu berri zen Idazkaritza Bateratuak politika pablista ezarri nahi ez zuten pertsonak zituen buruan; hala nola, Ernest Mandel, Pierre Frank, Joseph Hansen, James Cannon eta Nahuel Moreno. Hala ere, bateratzeak gutxi iraun zuen.
IV. Internazionalaren oinordeko erakundeak gaur egun
Mundu mailako zenbait erakunde Trotskiren IV. Internazionalaren oinordekotzat hartzen dira. Horietako asko buruzagi gazteetatik datoz, Ernest Mandel, Pierre Franck, Joseph Hansen edota Nahuel Moreno.
IV Internazionaleko Idazkaritza Bateratua
IV Internazionaleko Idazkaritza Bateratuak, 1963 an sortua eta tradizio mandelistakoak, IV Internazionalaren izendapena errebindikatzen jarraitzen du, bere oinarri programatiko batzuk errefusatu dituen arren (zentralismo demokratikoa edo proletariotzaren diktadurako puntu batzuk, adibidez). Korronte internazional hau oso kritikatua izan zen beste erakunde trotskista batzuengandik Prodi (Italia) eta Lula-ko (Brasil) gobernuetan parte hartzeagatik. Internazionalaren XVI kongresuan, bere proiektu iraultzailean aurrerapenak egiteko alderdi antikapitalistak sortzearen aldeko azaldu zen. 60 herrialde baino gehiagotan ditu jarraitzaileak. Mundu-mailan zeukan erreferenteetako bat LCR frantsesa izan zen, gaur egun Alderdi Antikapitalista Berria dena. Argentinan Langileen Mugimendu Sozialista (MST) ere laguntzaile du.
Langileen Internazionalaren aldeko Komitea
Langileen Internazionalaren aldeko Komitea IV Internazionaleko zati ingelesetik dator. 1974 an eratu zen 40 herrialdeetan baino gehiagotan ordezkariak zituelarik.
Korronte Marxista Internazionala
Korronte Marxista Internazionala Ted Grantek eratu zuen 1992 an Langileen Internazionalaren aldeko Komitearen zatiketa baten ondoren. Bere ezaugarri nagusia, proletariotzak erabili dezakeen instrumentu bakarra masen antolakundea (sindikatuak eta alderdi sozialdemokrata, sozialista edo komunistak) dela irizten duela da. Erakunde honek trotskismo internazionala berriro ere batzeari ezetz esan dio eta ez du inolako harremanik mantentzen IV Internazionala berrantolatu nahi duten alderdi edo erakundeekin. Bere buru ezagunena Alan Woods da. Korronte Marxista Internazionala munduko 30 herrialdeetan baino gehiago aurki daiteke. Brasilen enpresak okupatzeko mugimenduetako burua izan ohi da eta Pakistango Herriaren Alderdian ere indar handia du. Alan Woodsek askotan adierazi du Venezuelako Hugo Chavezen gobernua babesten duela.
Bow (New Hampshire)
Bow Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Merrimack konderrian dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Brachysomophis atlanticus
Brachysomophis atlanticus Brachysomophis generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Aiguilles Rouges
Aiguilles Rouges ("Haitz Gorriak") Mont Blancen aurrean dagoen mendilerroa da. Tontorrik altuena 2.965 metroko Aiguille du Belvédère du. 2.525 metro dituen eta mendikatearen hegoaldean dagoen Le Bréventera igotzeko teleferiko bat Planprazen.
Roda de Isábenako katedrala
Lanak lombardiar erromanikoan hasi zituzten baina Antso Nagusiak Ribagortzako Konderria okupatu zuenean nafar arkitektoek italiarrak ordezkatu zituzten. Katedralean Rodako kodexa topatu zuten.
Loving (2016ko filma)
1967an ordurarte indarrean zen Virginiako arraza ezberdinetako pertsonen ezkontza debekatzen zuen legea ezeztatu zuen Loving Virginiaren aurka kasuan oinarritua dago.
2016ko Cannesko Zinemaldian Urrezko Palmarengati lehiatu zen.
Micrurus narduccii
Micrurus narduccii Micrurus generoko animalia da. Narrastien barruko Elapidae familian sailkatuta dago.
Loving (2016ko filma)
Argumentua
1958an Mildres eta Richard Loving (Joel Edgerton eta Ruth Negga) ezkondu egin ziren. Ezkontza horren arrazarteko izaera zela eta, atxilotuak, espetxeratuak eta erbesteratuak izan ziren. Ondorengo hamarkada osoan beren eskubideen alde borrokatu ziren, eta azkenik Loving Virginiaren aurka kasua irabazi eta ordurarte indarreanb zen Virginiako arraza ezberdinetako pertsonen ezkontza debekatzen zuen legea ezeztatzea lortu zuten.
Jorquera
Jorquera Albaceteko udalerria da.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 477 biztanle zituen.
Petri IV.a Portugalgoa
Petri IV.a Portugalgoa edo Petri I.a Brasilgoa (Queluz, Lisboa, Portugal, 1798ko urriaren 12a - Lisboa, 1834ko irailaren 24a), izengoitiz Askatzailea deitua, Brasilgo lehen enperadorea (1822-1831) izan zen. 1826ko martxoaren 10etik maiatzaren 2ra Portugalgo erregea (Petri IV.a) ere izan zen.
Biografia
Joan VI.a Portugalgoaren semea zen. 1807an Brasila ihes egin zuen Napoleonen erasoek behartuta, eta 1821ean Brasilgo erregeorde izendatu zuen aitak. 1822ko irailaren 7an, independentzia aldarrikatu zuen Ipirangan (São Paulon), eta enperadore bihurtu zen. Bere joera autokratak eta Argentinaren aurkako gerrak (1826-1827) matxinada bat eragin zuten hiriburuan (1831ean). Haren ondorioz, Petri II.a semeari utzi behar izan zion kargua eta Frantziara erbesteratu. Aita hil zenean (1826), Portugalgo errege bihurtu zen, baina Maria II.a alabari utzi zion karguan.
Pepita de Oliva
Pepita de Oliva (benetako izena Josefa Durán y Ortega; Perchel auzoa, Malaga, 1830 - Turin, 1871ko martxoaren 1a) dantzari espainiarra izan zen, Vita Sackville-West idazle ingelesaren amona.
Biografia
Madrilgo ballet-eko kidea izan zen. Famatu egin zen cachucha edo Olé izenekoa dantzatuz. 1852an Alemaniara joan zen eta han egin zuen lehen debut arrakastatsua Stuttgarten, ondoren Leipzigetik ere arrakasta eta ospea areagotu eta hedatu zituen. 1853an Berlinen egin zuen emanaldia, geroago Munichera joan zen. 1856ko otsailean Daniel-François-Esprit Auber- en Masaniello edo Porticiko mutua operako Fenella mutua antzeztu zuen lehen aldiz.
Austria-Hungariako Inperioan egin zituen emanaldi ugari eta bere ospearen lekuko lexikoan izan zuen eragina: bere lehen izena txekiar hiztegiaren parte da, erabiltzen zuen koadrodun zuri-beltzeko eredu txiki batekin oihal mota bat izendatuz. Polonieraz — pepitka — eta alemanez — der/das pepita ere aurkitzen da hitza. August Conradi, Berliner Couplet-en egileak, Pepita Oliva Polka eskaini zion eta Johann Strauss Jr.-k Polka-Pepita, opus 138. Bere izenean osatutako martxa militar bat ere badago Pepita-Marsch izenekoa. "Delirium pepitatorum" izenarekin gizonekiko zuen eragina deskribatu zuten, eta erabiltzen zuen praka mota bati "pepitahosen" deitzen zaio gaur egun ere.
Lionel Sackville-West aristokrata eta diplomatikoaz maitemindu zen, Alemaniako Enbaxadorearen Idazkaria Britainia Handian, nahiz eta bere dantza irakasle Juan de Olivarekin ezkondua egon. Lionelek ere emaztea zuen, baina amodioarekin jarraitu zuten Arcachonen (Frantzia), Villa Pepita egoitzan. Han jaio ziren haien seme-alabak: Maxilien, Flora, Amalia, Henry eta Victoria, Vita Sackville-West idazlearen ama izango zena. Pepita Oliva erditzean hil zen 41 urte zituela, eta hil ostean bikotearen seme-alabek diplomatikoaren aitatasuna aldarrikatu zuten. Villa Pepitan hilobiratu zuten, eta hilarrian irakur daiteke: "“Aquí yace Josefina, condesa de Sackville”.
Nirvanaren lau etapak
Nirvanaren lau etapak, budismoan, Nirvana osorako lau hurbiltze maila dira, bizitza honetan pertsona batek lor dezakeen Arahant bat bezala. Lau etapak, honako hauek dira: Sotapanna, Sakadagami, Anagami eta Arahant.
Argialdiaren lau etapen irakaskuntza, funtsezko elementu bat da budismo goiztiarrean eta Theravada budismoan (nagusiki Thailandia, Sri Lanka eta Myanmarren).
Moksha
Moksha edo mokṣa (sanskritoz मोक्ष, askapena) edo mukti (sanskritoz मुक्ति, askatu), hinduismoan, gizakia, karmaren loturetatik askatzeari erreferentzia egiten dion experientzia bat da, mayaren sorginkeriatik haratago joatea esan nahi du. Experientzia hau da hinduismoaren xedeetako bat da, Brahmarekin bateratuta egotea esan nahi baitu.
Hiru bide daude Brahmagana iritsi ahal izateko: Karma-Marga edo ekintza, Jnaña-Marga edo ezagutza, eta Bakhti-Marga edo debozioa.
Mariela Muñoz
Mariela Muñoz, La Gigante (Lules, Tucuman, 1943ko abenduaren 24a - Quilmes, Buenos Aires, 2017ko maiatzaren 5a) ekintzaile eta politika argentinarra, Estatu Argentinarrak ofizialki aitortutako lehen emakume transexuala izan zen.