cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Smilla's Sense of Snow (filma)
Smilla's Sense of Snow (euskaraz Smillaren Elurraren Sentipena), 1997ko Bille August danisrrak zuzendutako misteriozko thriller film bat da. 1992ko Peter Høeg daniar idazlearen Frøken Smillas fornemmelse for sne eleberrian oinarritua dago. Julia Ormond, Gabriel Byrne, Richard Harris, Robert Loggia, Vanessa Redgrave eta Tom Wilkinson aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Danimarka, Kopenhage, Eguberri baino bost egun lehenagotik, Isaiah (Clipper Miano) sei urteko groenlandiar mutikoa elurretan hilik agertuko da. Poliziak gertaerarekin erakutsitako arduragabekeria eta axolagabekeria ikusirik, mutikoaren babeslea zen Smilla (Julia Ormond) emakume gazte misteriotsua mutikoaren heriorz misteriotsuari buruz bere kaxa ikertzen hasiko da.
Arabako Mendiak (argipena)
Arabako Mendiak, Arabako orografiaz adierazten duenez gain, bi ingurune zehatz aipatzeko modua izan daiteke.
2842 Unsöld
2842 Unsöld asteroide baten izena da. uztailaren 25an aurkitu zuen Indiana University-ek Brooklyn Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1950 OD izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2842 Unsöld asteroidearen orbitak batezbeste 2,616 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,352 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,881 distantziara. Eszentrikotasuna 0,101 da, eta makurdura orbitala 11,71ºkoa da.
Estepona (ibaia)
Ibaiadarrak
Uxiña, Makuena, Akaga, Mariortu eta Itza
Haut-Sassandra
Haut-Sassandra Boli Kostako 19 probintzietako bat da. Bere hiriburua Daloa da. 15.200 kilometro koadroko azaleran 1.354.028 biztanle ditu.
Tarbe
Tarbe —edo, izen historiko gisa, Aturbe — (frantsesez eta ofizialki Tarbes, okzitanieraz Tarba) Erdialdeko Pirinioak frantziar eskualdeko hiribildua da. Bigorreko eskualde historikoaren hiriburua denez, Okzitanian dago. Pirinio Garaiak departamenduko hiriburua ere bada.
Sacco
Sacco Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Saccok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hego Shetlandak
Hego Shetlandak Hego Ozeanoan dagoen uhartedia da. Penintsula antartikotik 120 kilometrotara dago, Hego Amerikako hegoaldean, Drake pasabidea iparraldean eta Bransfieldeko itsasartea hegoaldean dituenak. 3.687 km² area dute. Lekurik altuena Smith uhartean dagoen 2.105 metroko Foster mendia da.
1818an Juan Pedro de Aguirrek Argentinako gobernuari eskatu zion berak deitutako Decepción edo Etsipen uhartedian arrantza egitea; 1819an William Smithek uhartedia aurkitu eta gaur egungo izena jarri zion.
Argentinak 1943tik Argentinar Antartikoaren zati bat direla aldarrikatzen du, Tierra del Fuego, Antartida eta Hego Atlantikoko Uharteak probintzian; Txilek 1940tik Txiletar Antartikoaren zatia direla aldarrikatzen du, Erresuma Batuak 1908tik Britainiar Antartikoan kokatzen du. Galdapen guztiak, ostera, eten daude 1959ko Itun Antartikoa dela eta. Itunaren arabera, uhartediaren jabetza ez da auzitua ezta onartua ere.
Hego Shetland uharteetan hamaika uharte daude:
Kanpamentu zientifikoak
Uhartedian 12 herrialdeen 17 kanpamentu zientifikoak daude. Haietatik hamar George erregearen uhartean, Txileko Eduardo Frei aeroportua hortxe baitago.
Hauek dira kanpamentuak:
George erregearen uhartea:
Greenwich uhartea:
Deception uhartea:
Kapital-kostu
Inbertsioa onuragarria izan dadin, esperotako kapitalaren errendimendua kapital-kostua baino handiagoa izan beharko da. Inbertsio aukera lehiakorrak direla eta, inbertitzaileak beraien kapitala lanean ezartzea espero da, errendimendua maximizatzeko.
Enpresa baten balioan zorra eta kapitala sartzen dira, beraz, biak kalkulatu behar dira sozietate baten kapital-kostua zehazteko. Garrantzitsua da zorrak eta kapitala aurreikustea, horrela etorkizunean esperotako arrisku eta sarrerak islatzeko. Horrek esan nahi du, esate baterako, iraganeko zorraren kostua ez dela gaur egun aurreikusitako zorraren adierazle izango.
Behin zorraren kostua eta kapital-kostua kalkulatuta, beraien nahasketa kalkulatu ahal izango da: kapitalaren batez besteko kostua. Hau deskontu-tasa moduan erabil daiteke doako kutxako fluxuen enpresetan.
Coryphaenoides mcmillani
Coryphaenoides mcmillani Coryphaenoides generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Ez-metal
[[Fitxategi:Nonmetals in the periodic table.png|thumb|upright=0.85|
<hr style="color:white;background-color:white"> Taula periodikoaren zati bat, adierazten duena ea elementu kimiko bakoitza zer maiztasunekin sailkatzen den ez-metaltzat: <hr style="color:white;background-color:white"> beti. askotan. batzuetan (metaloideak).
<hr style="color:white;background-color:white"> Ez-metalen ondoan dauden elementuak letra grisekin ageri dira. <hr style="color:white;background-color:white"> Ez dago ez-metal kontzeptuaren definizio zehatzik; ez-metaltzat hartzen diren elementuak aldatu egiten dira autore batzuetatik beste batzuetara. <hr style="color:white;background-color:white"> Hidrogenoa 1. taldean sartu ohi dute (beheko taula periodiko osoan ageri denez), baina 17. taldean sartzen dute batzuek (goiko taula zatian ageri denez).
]]
Ez-metala elementu kimiko bat da, metalen ezaugarriak ez dituena. Bestela esanda, kimikaren arloko termino bat da, elementu kimikoak sailkatzeko erabilia. Taula periodikoko ia elementu guztiak metal edo ez-metal gisa sailka daitezke, dituzten ezaugarri fisiko eta kimikoen arabera. Fisikoki, ez-metalek fusio eta irakite puntu eta dentsitate nahiko baxua izateko joera dute, solidoak badira hauskortasuna erakusten dute eta bero eta elektrizitate eroale kaskarrak dira. Kimikoki, ionizazio-energia, afinitate elektronikoa eta elektronegatibotasun altua izan ohi dute eta elektroiak jaso edo partekatzen dituzte beste elementu edo konposatuekin erreakzionatzerakoan. Orokorrean, hamazazpi elementu sailkatzen dira ez-metal gisa. Gasak dira gehienak (hidrogenoa, helioa, nitrogenoa, oxigenoa, fluorra, neona, kloroa, argona, kriptona, xenona eta radona) dira; likido bat (bromoa) eta batzuk solidoak dira (karbono, fosforo, sufre, selenio eta iodoa). Metaloideak, boroa, silizioa edota germanioa esaterako, batzuetan, ez-metalak bezala sailkatzen dira.
Konposatu kimikoak osatzeko joera erlatiboan oinarrituz bi ez-metal kategoria daude, ez-metal erreaktiboak eta gas nobleak. Ez-metal erreaktiboak izaera ez-metalikoarekin aldatzen dira. Hauetatik elektronegatibotasun txikiena dutenek, karbono eta sufreak, propietate ez-metalikoak dituzte batez ere eta metalekin konposatu kobalenteak eratzeko joera dute. Elektronegatibotasun altuen dutenek, oxigeno eta fluorrak esaterako, propietate ez-metaliko indartsuagoak dauzkate eta metalekin konposatu ionikoak sortzeko jora dute. Gas nobleak beste elementuekin konposatuak eratzeko joera eskasarengatik bereizten dira.
Hala ere, gaur egun kategorien arteko bereizketa ez da absolutua, bata eta bestearen limiteak gainjarri ohi baitira.
Metalen kopurua ez-metalena baino bost aldiz handiagoa den arren, ez-metalak diren hidrogeno eta helioa unibertsoaren %99a osatzen dute. Era berean, oxigenoak, lurrazal, ozeano eta atmosferaren ia erdia osatzen du. Organismo bizidunak ia osotasunean ez-metalez osatuta daude, eta ez metalek metalek baino konposatu gehiago sortzen dituzte.
Definizioa eta aplikagarriak diren elementuak
Ez dago ez-metalaren definizio zorrotzik. Orokorrean, propietate metalikoak ez dituen edozein elementu kontsideratzen da ez-metala. Orokorrean, ez-metalez sailkatutako elementuek 1. taldeko elementu bat (hidrogenoa); 14. taldeko (karbonoa); 15. taldeko bi (nitrogenoa eta fosforoa); 16. taldeko hiru (oxigenoa, sufrea eta selenioa; 17. taldeko gehienak (fluorra, kloroa, bromoa eta iodoa); eta 18.taldeko guztiak (oganesona izan ezik). Ez-metalaren definizioan adostasunik ez dagoenez, taula periodikoan metalak eta ez-metalak elkartzen diren gunea arduragabeki dago sailkatuta. Sarritan ez-metal bezala sailkatutako boro (B), silizio (Si), germanio (Ge), artseniko (As), antimonio (Sb), telurio (Te) eta astato (At) elementuak dira metaloideak. Selenio ez-metalikoa (Se) batzuetan metaloide gisa sailkatzen da, bereziki ingurumen-kimikan.
Propietateak
Kimikoki, ez-metalek ionizazio-energia, afinitate elektroniko eta elektronegatibotasun altuak dituzte (nitrogeno eta gas nobleek afinitate elektroniko negatiboa dute). Zenbat eta elementu baten ionizazio-energia, elektronegatibotasuna eta afinitatea elektronikoa altuagoa izan orduan eta nabarmenagoa izango da izaera ez-metalikoa. Ez-metalak (xenona, eta radona seguruenik, kontuan hartuz) disoluzio akuosoetan anioi eta oxoanioi bezala existitzen dira eta metalekin konbinatzea konposatu ioniko edo kobalenteak eratzen dituzte, metalak ez bezala (metalek beste metalekin aleazioak eratu ohi dituzte). Halaber, ez-metalen oxidoak azidoak dira, metalenak basikoak diren bitartean.
Ez-metalek metalek baino propietateen aldakortasuna erakusten dute haien propietateetan. Ezaugarri horiek, neurri handi batean, ez-metalen lotura interatomiko eta egitura molekularraren araberakoak dira, elementuen balentzia elektroi kopuruan oinarritzen direnak. Metalek, aldiz, egitura homogeneoak dituzte, eta haien propietateak errazagoak bihurtzen dira.
Fisikoki, hein handi batean, gas diatomiko eta monoatomiko gisa existitzen dira, besteek funtsezko egiturak (paketatze irekiak) izanik. Metalak, ordea, ia guztiak solidoak eta konpaktuak dira. Solidoak izatekotan, itxura azpimetaliko bat dute (sufrea ezik) eta hauskorrak dira, metalak ez bezala, zeinak harikor, xaflakor eta distiratsuagoak diren. Oro har ez, metalek baino dentsitate txikiagoak dituzte eta bero eta elektrizitatearen eroale txarragoak dira, urtze eta irakite-puntuak nabarmenki txikiagoak izanik.Ez-metalen kimika korapilatuz, lehen lerroaren anomalia hidrogenoan, (boroan), karbonoan, nitrogenoan, oxigenoan eta fluorrean, alternantzia efektua (artseniko), selenio eta bromoan agertzen da. Lehenengo errenkadako anomaliak dagokion elementuen konfigurazio elektronikoetatik sortzen dira.
Hidrogenoa lotura-kimikoak eratzeko modu anitzengatik nabarmentzen da, lotura kobalenteak ohikoenak izanik.[13] Disoluzio akusoan bere balentzia elektroi bakarra galtzeko gai da polarizazio gaitasun handiko protoi bat atzean utziz. Azken hau oxigeno atomo baten elektroi bikote bakarti lotzean ur molekula bat osatzen da, azido-base kimikaren oinarria eratuz. Hidrogeno atomoa baldintza batzuen pean ahulagoa den bigarren lotura bat eratzeko gai da. Bigarren lotura hau elurraren simetria hexagonalaren, ADNaren helize bikoitzaren batzearen edota proteinen forma tridimentsionalaren erantzule da.
Kategoriak
Taula periodikoan, ez-metalen ezker aldean metaloideak aurki daitezke. Hauek ez-metalen antzera jokatzen dute kimikoki, eta konparatzeko asmoarekin gehitzen dira hemen. Honela, izaera metalikoagoa duten ez-metal bezala defini daitezke. Partekatzen dituzten ezaugarrietan oinarrituz, ez-metalak bi taldetan sailka daitezke, ez-metal erreaktibo eta gas nobleak. Metaloideek eta bi kategoria ez-metalikoek izaera ez-metaliko ahula, sendoa (oxigenoa eta lau halogeno ez-metalikoak) edota izaera inertea izan ditzakete.
Kategorizazio-sistemen kasu guztietan gertatu ohi den moduan, kategoria bakoitzean propietateen bariazio eta gainjartze bat dago. Ez-metal erreaktiboen artean, karbono, fosforo, selenio eta iodoak, metaloideak inguratzen dituztenak, izaera metalikoa erakusten dute, hidrogenoaren moduan. Gas nobleen artean, radona da metalikoena eta portaera kationikoa erakusten hasten da, ezohikoa dena ez-metal batentzako.
Metaloideak
Zazpi metaloideak boroa (B), silizioa (Si), germanioa (Ge), artsenikoa (As), antimonioa (Sb), telurioa (Te) eta astatoa (At) dira. Taula periodiko estandarrean azalera diagonal bat okupatzen dute p blokean, goi ezker aldetik behe eskuin aldera arte, metalen eta ez-metalen arteko lerro banatzailean zehar. Metaloide izena dute metalekin duten itxura fisiko antzekoarengatik.
Denek metalezko itxura duten arren, hauskorrak eta elektrizitatearen eroale txarrak dira. Boroa, silizioa, germanioa eta telurioa erdieroaleak dira. Artsenikoak eta antimonioak erdimetalen banda elektronikoaren egiturak dituzte, biek alotropo erdieroale ezegonkorragoak dituzten arren.
Kimikoki, metaloideek metalen ahulen antzera jokatu ohi dute. Ionizazio energetiko eta elektronegatibotasun eta afinitate elektroniko baxuak dituzte, eta metalekin aleazioak eratzeko joera dute, oxidazio gaitasuna balio baxuetatik altuetara hedatzen delarik.
Ez-metal erreaktiboak
Ez-metal erreaktiboek propietate fisiko eta kimiko ezberdinak dituzte. Taula periodikoan metaloide ez-metaliko ahulen eta gas nobleen artean kokatzen dira. Fisikoki, bost solidoak, bat likidoa (bromoa) eta bost gasak dira. Solidoen artean, karbono, selenioeta iodoa itxura metalikoa dute, sufreak kolore horixka duen bitartean. Fosforo zuri arruntek itxura zuri horixka bat dute, baina fosforo forma egonkorra den alotropo beltzak itxura metalikoa du. Bromoa likido gorri-marroixka da. Gasei dagokienez, fluor eta kloroa kolore hori-berdexkakoak dira. Elektrikoki, gehienak isolatzaileak dira, karbonoa erdimetala eta fosforo beltza, selenioa eta iodo erdieroaleak diren bitartean.
Kimikoki, ionizazio energia, afinitate elektroniko eta elektronegatibotasun balio moderatuetatik altuetara dauzkate oxidatzaile sendoak izanik. Bost ez-metal hauek metalekin konposatu ionikoak eratzen dituzte, beste ez metal guztiek konposatu kobalenteak eratzen dituzten bitartean.
Gas nobleak
Sei ez-metal sailkatzen dira gas noble gisa: helioa (He), neona (Ne), argona (Ar), kriptona (Kr), xenona (Xe) eta radon erradioaktiboa (Rn). Taula periodikoan eskuin aldeko zutabea osatzen dute eta gas noble deritze haien erreaktibotasun kimiko baxua dela eta.
Ezaugarri oso antzekoak dituzte guztiek, kolore eta usainik gabekoak eta ez sukoiak izanik. Haien balentzia geruza itxita dutenez, gas nobleek erakarpenaren indar interatomiko ahula dute eta urtze-puntu eta irakite-puntuak oso txikiak dira. Hori dela eta, baldintza estandarrean guztiak gasak dira, batzuen masa atomikoa elementu solido askorena baino handiagoa den arren.
Kimikoki, gas nobleek ionizazio energia handiak, afinitate elektroniko negatiboak eta elektronegatibotasun erlatiboak dituzte. Gas nobleen konposatu kopurua ez da bostehunera iristen, gehiengoa oxigenoa edota fluorra kripton, xenon edo radonarekin konbinatzean sortzen direlarik.
Ez da ezagutzen gas natural nobleen 7. periodoan dagoen elementuaren egoera, Oganesonaren (Og), hain zuzen ere. Jatorriz gas noblea zela aurresan zen baina nahiko erreaktiboa den solido bat izan daiteke, efektu erlatibistengatik ezohikoa den lehenengo ionizazio potentzial baxu eta afinitate elektroniko positiboa bat izanik. Bestalde, efektu erlatibistak maximora iristen direnez 7. periodoko 112 elementuarekin, kopernikoarekin, oganesona gas noblea bihur daiteke, xenon edo radona baino erreaktiboagoa izan arren. Oganesona 18. taldeko elementu metalikoena izatea espero den moduan, metal edo ez-metal (edo metaloide) bezalako egoera baten iragarpen fidagarririk ez dago oraingoz.
Kategoria alternatiboak
Ez-metalak batzuetan ondorengo baldintzen arabera sailkatzen dira: (1) halogenoen homogeneotasun erlatiboa; (2) forma fisikoa; (3) elektronegatibotasuna; (4) egitura molekularra; edo (5) hidrogenoaren izaera partikularra eta haluroen homogeneotasun erlatiboa.
(1) eskeman, halogenoak kategoria propio batean daude; Astatoa ez-metal bezala sailkatzen da eta ez metaloide gisa; eta gainerako ez-metalak beste ez-metal bezala sailkatzen dira. Selenioa metaloide gisa kontuan hartzen bada (eta ez ez-metal gisa), beste ez-metal aktibo eskasenei (H, C, N, P, O, S) organogeno, CHONPS elementuak edo biogenoak deritze. Oro har, sei ez-metal hauek osatzen dute Lurraren bizitza gehiena biosferaren osaeraren gutxi gorabeherako estimazioa bat C1450H3000O1450N15P1S1 izanik. (2) eskeman, giro-tenperaturan eta presioan duten forma fisikoaren arabera banatzen dira. Fluido ez-metalikoek (bromo eta gasak diren ez-metalak) ionizazio energia eta elektronegatibotasun balio altuenak dituzte, hidrogenoa salbu, edozein kategoriatan eszepzioa izateko joera duena. Metaloideak alde batera utziz, solidoak dira izaera metalikoena duten ez-metalak. (3) eskeman, ez-metalak elektronegatibotasunaren eta ahalmen oxidatzaileen arteko korrelazio baten arabera sailkatzen dira. Ez-metal elektronegatiboek 1,9-2,8 elektronegatibotasun balioak izan ohi dituzte eta oso elektronegatiboak direnak, berriz, 2,8 baino balio altuagoak. (4) eskeman giro baldintzetan termodinamikoki egonkorrenak diren egitura molekularren araberako sailkapena egiten da. Ez-metal poliatomikoek bi edo hiru “bizilagun” dituen egiturak edo molekulak eratzen dituzte (Cx, P4, S8, Sex), ez-metal diatomikoek berriz, bakarra daukate (H2, N2, O2, F2, Cl2, Br2, I2); eta gas noble monatomikoak atomo isolatu gisa existitzen dira, “bizilagun” gabe (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn). Bizilagun hurbilen beherapen gradual hau (gutxi gorabehera) metal izaera murrizketa bati dagokio. Metalen artean badirudi antzeko progresio bat ematen dela. (5) eskeman, hidrogenoa bere baitan kokatzen da "gainerako elementuen ezberdina izategatik". ; Gainerako ez-metalak halogeno, gas noble eta ez-metaletan sailkatzen. Klasifikatu gabeko kategorian lotura interatomiko sendoak dituzten ez-metalak gehitzen dira, metaloideak ez metal eta metal ez diren beste kategoria batean sartuz.
Propietateen konparaketa
Taulan metaloideen, ez-metal erreaktiboen eta gas nobleen zenbait ezaugarri eta bestelako propietateak laburbiltzen dira. Metaloideak kimika ez-metalikodunaren baitan sartu dira. Propietate fisikoek ez dute ordenamendu espezifikorik eta kimikoek, orokortasunetatik espezifikotasunera dihardute, deskripzio labur batekin amaituz.
1.taldea
Hidrogenoa gas diatomiko kolorgea, usainik gabekoa eta erreaktiboa da, 0,08988×10−3 g/cm3 dentsitatearekin, airea baino 14 aldiz arinagoa izanik. Kolore gabeko likido batean kondentsatzen da −252,879 °C-tan eta izotz-edo elur-itxurako solidoa bihurtzen da −259.16 °C-tan. Forma solidoak egitura kristalino hexagonal bat du, leuna da eta erraz birrintzen da. Hidrogenoa isolatzailea da bere forma guztietan. Ionizazio energia handia (1312,0 kJ/mol), afinitate elektroniko moderatua (73 kJ/mol) eta elektronegatibotasun balio moderatu bat (2,2) du. Hidrogenoa oxidatzaile txarra da (H2 + 2e− → 2H– = –2.25 V pH 0an) da. Helio gasaren konfigurazio eskuratu ohi du, izaera kobalentea duena. Hiduro ionikoak sor ditzake oso elektropositiboak diren metalekin eta aleazio hidruroak trantsizio-metal batzuekin. Oxido headatuena (H2O) oxido neutro bat da.
13. taldea
Boroa solido eta distiratsua da, erreaktiboa oso txikikoa, 2,34 g/cm3 dentsitatea du (aluminioa 2,70) eta gogorra (ME 9,3) eta hauskorra da. 2076 °C-tan urtzen da (altzairua ~1370 °C) eta 3927 °C-tan irakiten du. Boroak egitura kristalino erronboedriko konplexua du (CN 5+). Erdioeroalea da, 1,56 eV inguruko banda-hutsunearekin. Ionizazio-energia moderatua (800,6 kJ/mol), elektroi-afinitate baxua (27 kJ/mol) eta elektronegatibotasun moderatua (2,04) du. Metaloida izanik, ez-metalikoa da ia bere osotasunean eta oxidatzaile ahula da (B12 + 3e → BH3 = –0.15 V at pH 0). Konposatu ia guztietan kobalenteki lotzen den arren, konposatu intermetalikoak eta MnB konposizioko trantsizioko metalekin (n > 2 bada) osa ditzake. Boro oxido arrunta (B2O3) ahulki azidoa da.
14. taldea
Karbonoa (grafitoa bezala, bere forma termodinamikorik egonkorrena) solido distiratsu bat da, erreaktibitate txikikoa. 2,267 g/cm3-ko dentsitatea du eta leuna (MH 0,5) eta hauskorra da. 3642C°-ko tenperaturan sublimatzen da eta egitura kristalino hexagonal bat du (CN 3). Erdimetal bat da bere planoen norabidean, metal batzuen gainetik dagoen eroankortasun elektriko bat edukiz. Bere plano perpendikularretan erdieroale gisa jokatzen du. Ionizazio energia handia du (1086,5 kJ/mol), elektroiaren afinitate moderatua (122 kJ/mol) eta elektronegatibotasun altukoa (2,55) da. Oxidatzaile eskasa da (C + 4e− → CH4 = 0.13 V pH 0an). Neurri handi batean, kobalentea da naturan eta oso elektropositiboak diren metalekin gatzeb abtzerako karburoak sor ditzake. Karbono oxido komuna (CO2) indar ertaineko oxido azidoa da.
Silizioa itxura metalikoa duen solido bat da, erreaktibitate txikikoa. 2,3290 g/cm3-ko dentsitatea du eta gogorra (MH 6,5) eta hauskorra da. 1414 °C-tan urtzen da (altzairua ~1370 °C) eta 3265 °C-tan irakiten du. Silizioak diamante egitura kubikoa du (CN 4). 1,11 eV inguruko banda-hutsunedun erdieroale bat da. Silizioak ionizazio energia moderatua (786,5 kJ/mol), elektroiaren afinitate moderatua (134 kJ / mol) eta elektronegatibotasun moderatua (1,9) ditu. Oxidatzaile eskasa da (Si + 4e → Si4 = –0.147 at pH 0). Metaloide gisa, silizioa naturan kobalentea da, burdina eta kobrea bezalako metalekin aleazioak sortzen baititu. Siliziozko oxido arrunta (SiO2) ahulki azidoa da.
Germanioa solido txuri-gris distiratsu bat da, erreaktibitaterik gabeko 5,323 g/cm3 -ko dentsitatea du eta eta hauskorra da (MH 6,0). 938,25 °C-tan urtzen da (zilarra 961,78 °C) eta 2833 °C-tan irakiten du. Germanioak diamante egitura kubikoa du (CN 4). 0,67 eV inguruko banda-hutsunedun erdieroale bat da. Ionizazio energetiko moderatua (762 kJ/mol), elektroiaren afinitate moderatua (119 kJ/mol) eta elektroegatibotasun moderatua (2,01) ditu. Oxidatzaile eskasa da (Ge + 4e → GeH4 = –0.294 pH 0an). Metaloide gisa, izaera kobalentea du, aluminiozko eta urrezko metalekin aleazioak osatuz. Germanio aleazio gehienek ez dute eroankortasun metalikoa edo erdimetalikorik. Germanioaren oxido arruntena (GeO2) anfoterikoa da.
15. taldea
Nitrogenoa gas diatomiko bat da, usain gabeko eta inertea. 1,251 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du (airea baino astunagoa). −195,795 °C-tan kondentsatzen da eta izotz-edo elur-itxurako solidoa bihurtzen da −210.00 °C-tan. Forma solidoak (0,85 g/cm3-ko dentsitatea) egitura kristalino hexagonal bat du, leuna da eta erraz birrintzen da. Nitrogenoa isolatzaile bat da bere forma guztietan. Ionizazio energetia handia (1402,3 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua baxua (–6.75 kJ/mol) eta elektronegatibotasun altua (3,04) ditu. Azken propietate honek hidrogeno lotura sendoak sortzeko gaitasuna adierazten du eta lektronegatibitate eta erradio kationiko txikiak eta karga altuak dituzten metalekin sortzen ditu konplexuak (+3 edo gehiago) eta oxidatzaile txarra da (N2 + 6e− → 2NH3 = −0.057 V pH 0an). Soilik oxidazio-egoera positiboan dagoenean, hau da, oxigenoarekin edo fluorarekin batera, oxidatzaile onak dira, adibidez, 2NO3− → N2 = 1.25 V. Izaera kobalentea du. Anioen eraketa energetikoki desfaboratuta dago aldarapen interelektronikoak direla eta, parekatu gabeko hiru elektroi baitauzka kanpoko balentzia geruzan. Oxido arruntena (NO) ahulki azidoa da. Nitrogeno konposatu asko nitrogeno diatomikoa baino ezegonkorragoak dira, beraz nitrogeno atomoak konbinatu egiten dira energia askatuz, lehergaiak egiteko aprobetxatzen dena.
Fosforoa termodinamikoki egonkorrena den bere forma beltzean, errekatibitate baxuko solido distiratu abt da. 2,69 g/cm3-ko dentsitatea du, leuna (MH 2,0) da eta “ezkata” moduko jokabidea du.. 620 °C-tan sublimatzen da. Fosforo beltzak egitura ortoerronbiko kristalinoa du (CN 3) eta 0.3 eV-ko banda hutsunea duen erdieroale bat da. Ionizazio energia handia (1086,5 kJ/mol), afinitate elektroniko moderatua (72 kJ/mol) eta elektronegatibitate moderatua (2,19) du. Nitrogenoarekin konparatuz, fosforoak hidrogeno lotura ahulak sortzen ditu normalean, eta elektronegatibotasun altua, erradio kationiko handiak eta karga baxuak (normalean +1 edo +2). Fosforoa oxidatzaile eskasa da ((P4 + 3e− → PH3– = −0.046 V pH 0an forma zuri eta −0.088 V forma gorrirako). Izaera kobalentea du eta metal elektropositibo altuekin gatz txurako fosfuroak era ditzake. Nitrogenoarekin alderatuta, elektroiek espazio handiagoa dute fosforoan, ondorioz aldarapenak txikiagoak dira eta anoien eraketa emateko energia gutxiago da beharrezkoa. Oxido ohikoena (P2O5) erresistentzia ertaineko oxidoa da.
Fosforo zuria alotropo ohikoena da, erreproduzitzeko erraza, eta ondorioz, industrialki garrantzitsuena. Harrigarriki, forma ezegonkorrena da termodinamikoki pixkanaka fosforo gorrira aldatzen baita. Eraldaketa hau bizkortu egiten da argia eta beroaren laguntzaz. Fosforo zuriaren laginek beti izaten dute fosforo gorri apur bat, horregatik agertzen da horia. Oxigenoarekin erreakzionatzean distira egiten du ilunpean. Oso sukoi eta piroforikoa da airearekin kontaktua egiten. Fosforo zuriak 1,823 g/cm3-ko dentsitatea du, argizaria bezain leuna (MH 0.5) da eta labana batekin moztu daiteke. 44,15 °C-tan urtzen da eta azkar berotzen bada, 280.5 °C-tan irakiten du; bestela, sendoa izaten jarraitzen du eta 550 °C-ko fosforo bioleta bihurtzen da. Gorputzean zentraturiko egitura kubikoa du, manganesoaren antzekoa, 58 P4 molekula osatzen duten unitate zelularra duena eta 3.7 eV inguruko banda-hutsune duen isoltzailea da.
16. taldea
Oxigenoa kolore eta usainik ez duen eta oso erreaktiboa den gas diatomiko bat da. 1,429 × 10−3 g/cm3ko dentsitatea du (airea baino apur bat astunagoa) eta giro-tneperaturan ez da erreaktiboa. Oxigenoak konposatu organiko eta ez-organiko askorekin erreakziona dezake baldintza egokietan edota espontaneoki. Likido urdin zurbil gisa kondentsatzen da −182,962 °C-tan, eta −218.79 °C-tan solido urdin gisa izozten da. Forma solidoak (0.0763 g/cm3-ko dentsitatea) kristal egitura kubikoa du, biguna eta erraz birrintzen da. Oxigenoa isolatzaile bat da bere forma guztietan. Ionizazio energetiko handia du (1313,9 kJ/mol), elektroiaren afinitate handia (141 kJ/mol) eta elektronegatibotasun handia (3,44).Oxidatzaile sendoa da (O2 + 4e → 2H2O = 1.23 V pH 0an)eta metal oxidoek izaera ioniko handia dute.
Sufrea solido hori distiratsu bat da, moderatuki erreaktiboa. 2,07 g/cm3-ko dentsitatea du eta leuna (MH 2,0) eta hauskorra da. Likido hori argi bezala urtzen da 95,3 °C-tan eta 444,6 °C-tan irakiten du. Egitura kristalino poliatomiko ortoerronbikoa du (CN 2) eta hauskorra da. Sufrea isolatzaile bat da, 2,6 eV-ko banda hutsunea duena. Fotoeroalea izanik haren eroankortasun elektrikoa milioi bat aldiz handitzen da argiztatzen denean. Sufreak ionizazio energetiko moderatua du (999,6 kJ/mol), afinitate elektroniko moderatua (200 kJ/mol) eta elektronegatibotasun altua (2,58). Oxidatzaile eskasa da (S8 + 2e− → H2S = 0.14 V pH 0an). Sufreak izaera kobalentea du eta oso elektropositiboak diren metalekin sulfuro ionikoak sor ditzake. Sufre (SO3) oxido arrunta sendoki azidoa da.
17. taldea
Fluoroa kolore horiko gas diatomiko oso toxikoa eta erreaktibo bat da. 1.696 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, airea baino % 40 handiagoa da. 1886. urtera arte ez zen isolatu (elektrolisiaren bidez) haren erreaktibotasun altua dela eta. Fluorra likido hori batean kondentsatzen da −188,11 °C-tan eta kolorerik gabeko solido bihurtzen da −219,67 °C-tan. Forma solidoak (1.7 g/cm−3-ko dentsitatea) kristal egitura kubikoa du, leuna da eta erraz birrintzen da. Fluorra isolatzaile bat da bere forma guztietan. Ionizazio energetiko handia (1681 kJ/mol), afinitate lektroniko handia (328 kJ/mol) eta elektronegatibotasun altua (3,98) du. Fluorra oxidatzaile indartsua da (F2 + 2e → 2HF = 2.87 V pH 0an). Metalen fluoruroak ionikoak izan ohi dira.
Kloroagas diatomiko berde-hori irritagarri eta oso erreaktibo bat da. 3,2 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du (airea baino 2,5 aldiz astunagoa). −34,04 °C-tan kondentsatzen da anbar koloreko likido batean eta −101.5 °C-tan kristalino horian izoztu egiten da. Forma solidoak (1.9 g/cm−3-ko dentsitatea) egitura ortoerronbiko kristalinoa du, leuna da eta erraz birrintzen da. Kloroa isolatzaile bat da bere forma guztietan. Ionizazio energetiko handia (1251,2 kJ/mol), afinitate elektroniko handia (349 kJ/mol, fluorra baino handiagoa), eta elektronegatibotasun altua (3,16) du. Kloroa oxidatzaile sendoa da (Cl2 + 2e → 2HCl = 1.36 V pH 0an). Metal kloruroek izaera ioniko handia dute oxido arrunta (Cl2O7) biziki azidoa izanik.
Bromoa marroi koloreko likido diatomiko bat da, nahiko erreaktiboa, eta 3.1028 g/cm3-ko dentsitatea du. 58,8 °C-tan irakiten du eta −7,3 °C-tan solido kristalino laranja bihurtzen da (4.05 g/cm−3-ko dentsitatea). Giro tenperaturan likidoa den elementu bakarra da, merkurioaz gain. Forma solidoak, kloroak bezala, egitura ortoerronbiko kristalino bat du, biguna da eta erraz birrintzen da. Bromoa isolatzaile bat da bere forma guztietan. Ionizazio energetiko handia du (1139.9 kJ/mol), afinitate elektroniko handia (324 kJ/mol) eta elektronegatibotasun handia (2,96). Oxidatzaile sendoa da (Br2 + 2e → 2HBr = 1.07 V pH 0an) eta metal bromuroek izaera ioniko handia dute. Bromo oxido arruntena (Br2O5) ezegonkorra eta oso azidoa da.
Iodoa, halogeno ez-metalikoen artean arraroena, metal itxura duen solido bat da. Moderatuki erreaktiboa da eta 4,933 g/cm3-ko dentsitatea du. 113,7 °C-tan urtzen da likido marroi gisa eta 184,3 °C-tan irakiten du bioleta koloreko lurruna bezala. Egitura kristalinoa ortoerronbikoa du eta erdieroalea da bere planoetan zehar, 1,3 eV inguruko banda-hutsunearekin eta 1.7 × 10−8 S•cm−1 eroankortasunarekin (giro-tenperaturan). Selenioarena baino handiagoa da baina boroarena baino txikiagoa, metaloideen artean eroale eskasena izanik. Iodoa isolatzaile bat da bere planoekiko perpendikularrak diren norabideetan. Ionizazio energetiko handia du (1008,4 kJ/mol), afinitate elektroniko handia (295 kJ/mol) eta elektronegatibotasun handia (2,66). Oxidatzaile sendoa da (I2 + 2e → 2I− = 0.53 V pH 0an) eta ioduroak batez ere ionikoak dira. Iodo oxido egonkor bakarra (I2O5) biziki azidoa da.
Astatoak iodo eta teneso (edo ununseptio)aren arteko propietateak izatea espero da, baina oraindik kantitate nahikoa sintetizatu ez denez ez dira bere propietateak guztiz zehaztu. Metalezko itxura, 6,35±0.15 g/cm3-ko dentsitatea, 302 °C-ko urtze-puntua, 337 °C-ko irakite-puntua eta aurpegietan zentraturiko kristal egitura kubiko bat du. Ionizazio energi moderatua (899,003 kJ/mol) du eta afinitate elektroniko handia (222 kJ/mol) eta elektronegatibotasun moderatua (2,2) izatea espero da. Astatoa oxidatzaile ahula da (At + e → At− = 0.3 V pH 0an).
18. taldea
Helioak 0,1785 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, −268,928 °C-tan likidotzen da eta ezin da presio atmosferikoan solidotu. Elementu guztietatik irakite-punturik baxuena dauka. Helio likidoak superfluidoen, superkonduktibitatearen eta biskositatearen zero inguruko balioak ditu eta bere eroankortasun termikoa beste substantzia ezagunena baino handiagoa da (kobrea baino 1.000 aldiz gehiago). Helioa −272.20 °C-tan 2,5 MPa presiopean solidotu daiteke bakarrik. Ionizazio energia handia du (2372.3 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua (−50 kJ/mol-etan estimatua) eta elektronegatibotasun oso handia (5,5 AR). Orain arte ez dira konposatu normalak sintetizatu.
Neonak 0,9002 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, −245,95 °C-tan likidotu eta −248,45 °C-tan solidotzen da. Neonak ionizazio-energia oso altua du (2080,7 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua (−120 kJ/mol-etan estimatua) eta elektronegatibotasun oso handia (4,84 AR). Gas nobleen artean erreaktibotasun txikiena du eta oraindik ez da neon konposatu normalik sintetizatu.
Argonak 1,784 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, −185,848 °C-ta likidotu eta −189.34 °C-tan solidotzen da. Toxikoa ez den arren airea baino %38 dentsoagoa da eta, ondorioz, eremu itxietan arriskutsua da. Detektatzeko zaila da (gas noble guztiak bezala), ez baitu ez kolore, zapore ezta usainik ere. Argonak ionizazio energetiko handia du (1520,6 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua (−96 kJ/mol-etan kalkulatua) eta elektronegatibotasun handia (3,2 AR). Ar1C60, konposatu interstizial bat solido egonkorra da giro-tenperaturan.
Kriptonak 3,749 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, −153,415 °C-tan likidotu eta −157,37 °C-tan solidotzen da. Ionizazio energetiko handia du (1350.8 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua (−60 kJ/mol-etan estimatua) eta elektronegatibotasun handia (2,94 AR). Kriptonak fluorrarekin erreakziona dezake difluoruroa osatzeko, KrF2. eta -aren arteko erreakzioak konposatu ezegonkorra sortzen du,, kripton-oxigeno lotura duena.
Radona, erradioaktiboa dena, 9,73 × 10−3 g/cm3-ko dentsitatea du, −61,7 °C-tan likidotu eta −71 °C-tan solidotzen da. Ionizazio energetiko handia (1037 kJ/mol), afinitate elektroniko baxua (−70 kJ/mol-etan estimatua) eta elektronegatibotasun moderatua (2,06 AR) du. Radon konposatu bakarrak RnF2 difluoridoa eta RnO3 trioxidoa dira. Radona Rn2+ katioia eratzeko gai da halogeno fluoruro disoluzio batean, ez-metalentzat ezohikoa dena. Radon trioxidoa (RnO3) azidoa izatea espero da.
Oganesona, taula periodikoko elementurik astunena, orain dela gutxi sintetizatu da. Bere bizitza laburra dela eta oraindik ez dira bere propietate kimikoak ikertu. 7p3/2 orbitalen ezegonkortasun erlatibo esanguratsuak direla eta nabarmenki erreaktiboagoa izatea espero da, 14. taldeko elementuekin antzekotasun handiagoak edukiz. Izan ere, gas sasi-noblez osatutako nukleo baten kanpoan lau balentzia elektroi ditu. Bere irakite-puntua 80±30 °C inguruko izatea espero da; beraz, seguruenik ez da ez noblea ezta gasa ere. Likido gisa 5 g / cm3 inguruko dentsitatea edukitzea espero da. Afinitate elektroniko positiboak (5 kJ/mol) eta 860 kJ/mol inguruko ionizazio energia moderatua izatea espero da. Ez-metal batentzat nahiko baxuak dira azken balio hauek, astato edo telurioa bezalako metaloideen balioetara gehiago hurbilduz. Oganesonaren OgF2 eta OgF4 fluoruroek izaera ioniko esanguratsua izatea espero da. Oganeson oxidoak, OgO eta OgO2 oxidoak anfoteroak direla aurresaten da.
Zeharkako harremanak
Zenbaki ez-metalikoen bikoteek, talde-kideekin harremanak elkarbanatzeaz gain, harreman osagarriak erakusten dituzte. Hidrogenoak 1 taldean eta karbonoak 14 zenbait antzekotasun erakusten dituzte taldeetatik at. Hauen adibide ditugu ionizazio energien, afinitate elektroniko eta elektronegatibotasunaren hurbiltasun balioak, erdi betetako balentzia geruzak eta H-H eta C-H lotura kimikoen arteko korrelazioak.
Metaloideak bezala, diagonal baten ibilbidean zehar taldekatzen dira. Erlazio diagonal antzekoak suertatzen dira karbono-fosforo eta nitrogeno-sufre artean. Karbonoa eta fosforoa gutxien ezagutzen den diagonal-harreman ereduaren adibide dira, kimika organikoan batez ere. Harreman honi ikusgarritasuna eman zitzaion 1987. urtean, sei karbono atomo fosforoengatik ordezkatu zirenean ferrozenoaren antzeko molekula baten sintesian.
Nitrogeno eta sufrearen arteko harreman ez da oso ezaguna. Dentsitate karga eta elektronegatibotasun berdinak dituzte (p elektroiak zenbatzen badira soilik, ikus Hinze eta Jaffe 1962), batez ere sufrae elektroiak kentzen dituen talde bati lotuta dagoenean. Sufre nitruro anitz osatzeko gai dira, ezagunena den sufre nitruro polimerikoa metalikoa eta 0,26K-azpitik supereroalea izanik. S3N22+ ioiaren izaera aromatikoa metodo ezberdinen arteko energia elektronikoen antzekotasunaren eredu argi bat da.
Fluorra eta oxigenoak elementuen artean oxidazio-egoera altuenak sortzeko gaitasuna dute.
Iodoaren kimika bere +1, +3, +5 eta +7 oxidazio egoeran oxidazio egoera altuago batean dagoen xenonaren analogoa da.
Alotropoak
Ez-metal askok ezegonkorragoak diren alotropoak dituzte, propietate metaliko edo ez-metalikoekin. Grafitoak, karbonoaren egoera estandarrak, itxura argia du eta eroale elektriko nahiko ona da. Karbonoaren alotropoa den diamantea ez- metalikoa den arren zeharrargitsua da eta eroankortasun elektriko nahiko baxua du. Karbonoa beste forma alotropiko batzuetan ere ezaguna da, erdieroale den buckminsterfullerenoa (C60) barne. Nitrogenoak tetranitrogeno gasa (N4) era dezake, mikrosegundo baten inguruko bizitza duen molekula poliatomiko ezegonkorra. Oxigenoa molekula diatomiko bat da egoera estandarrean; ozono (O3) gisa ere existitzen da, ordu erdi inguru erdi-bizitza duen alotropo ez-metaliko bat izanik. Fosforoa, hainbat forma alotropikoetan existitzen da soilik, fosforo zuria (P4) estandarra baino egonkorragoa direnak. Alotropo gorri eta beltza dira ezagunenak, biak erdieroaleak izanik. Fosforoa difosforo (P2) bezala ere ezaguna da, alotropo diatomiko ezegonkorra izanik. Sulfuroak beste edozein elementu baino alotropo gehiago ditu, guztiek, sufre plastikoa izan ezik, propietate ez-metalikoak izanik. Selenioak hainbat alotropo ez-metaliko ditu, denak selenio metaliko estandarrak baino eroankortasun elektriko baxuagoarekin. Iodoa ere amorfo erdieroale gisa ezagutzen da. Presio nahiko altuen pean, alotropo metalikoak eratzen dituzte metrotik gora metatzen dira.
Metaloide gehienek, elektronegatibotasun txikieneko ez-metalek bezala, alotropoak eratzen dituzte. Boroa hainbat forma kristalinoa eta amorfotan ezaguna da. Borosfereno izeneko molekula alotropiko kuasiesferikoaren (B40) aurkikuntza 2014ko uztailean emanzen. Silizioa bere forma kristalino eta amorfoetan besterik ez zen ezagutzen. Silizenoa, silizioaren alotropo bidimentsional bat, grafenoaren panel hexagonalaren egitura antzekoa duena, 2010ean ezagutu zen. Si24-ren alotropo ortoerronbikoaren sintesia 2014. urtean jakinarazi zen. ~10-11 GPa presiopean, germanioa eraldatu egiten da fase metaliko batean, eztainuaren egitura tetragonala duena. Deskonpresioan, eta periaoren askatze abiaduraren arabera, germanio metalikoak inguruko baldintzetan metaegonkorrak diren alotropoak eratzen ditu. Germanioak grafenoarekin analogo bat eratzen du, germanenoa. Artseniko eta antimonioak ezagunak diren hainbat alotropo eratzen dituzte (horia, grisa eta beltza). Telurioa bere forma kristalino eta amorfoetan ezagutzen da soilik. Astatoak ez du alotroporik.
Ugaritasuna eta erauzketa
Hidrogeno eta helioak unibertsoaren oinarrizko materiaren %99a osatzen dutela kalkulatzen da. Oinarrizko materia hau (izarrak, planetak eta izaki bizidunak) unibertsoaren ehuneko bosta baino gutxiago dela uste da. Energia eta materia ilunak oreka osatzen dute, gaur egun oraindik ere oso ondo ulertzen ez direnak.
Hidrogeno, karbono, nitrogeno eta oxigenoak atmosferaren masa, ozeanoak, lurrazala eta biosfera osatzen dute; gainerako ez-metalek % 0,5 edo kantitate gutxiagotan aurkitzen dira. Esate baterako, lurrazalaren % 35a sodio, magnesio, aluminio, potasio eta burdin metalek osatzen dute silizioarekin batera. Beste metal eta metaloide guztiek lurrazalaren, ozeanoen edo biosferaren barruan duten ugaritasuna % 0,2 edo gutxiagokoa da.
Aplikazio komunak
Ez-metalek ez dute aplikazio unibertsal edo gertukorik. Ez-metalek ez dute erabilpen estrukturalik (metalek bai) eta ez dute beira oxido, aleazio edota erdieroaleen egiturak osatzeko balio (metaloideak bai).
Hainbat arloetan presentzia dute ez-metalek, hala nola kriogenian eta hozgarrietan: H, He, N, O, F eta Ne; Ongarriaetan: H, N, P, S, Cl (elikagai gisa) eta Se; Etxeko edukiontzietan: H (uraren osagai nagusiak), He (festa globoak), C (arkatzak, grafito gisa), N (garagardo txapak), O (detergenteetan peroxido gisa), F (hortzetako pasta, fluoro gisa), Ne (argiztapena), S (lorategiko tratamenduak), Cl (lixibaren osagaia), Ar (leiho isolatuak), Se (betaurrekoak, eguzki-zelulak), Br (energia aurrezteko lanpara fluoreszenteak, bromuro gisa), I (soluzio antiseptikoetan), Xe (plasma telebistako pantaila) Azido industrialak: C, N, F, P, S eta Cl; Aire inertzialen ordezkoak: N, Ne, S (sufre hexafluoruro SF6), Ar, Kr eta Xe; Laserrak eta argiztapena: He, C (karbono dioxidoaren laserrak, CO2), N, O (iodo kimiko laserra oxigenoarekin), F (hidrogeno fluoruroaren laser bat, HF), Ne, S (sufre lanpara batean), Ar , Kr eta Xe; Medikuntza eta farmazia: He, O, F, Cl, Br, I, Xe eta Rn.
Ez-metalez osatutako konposatu kopurua erraldoia da. Hidrogeno, karbono, oxigeno eta nitrogenoa dira konposatu gehienetan (% 64 baino handiagoa) aurkitzen direnak. Silizioa, metaloide bat, 10. postuan dago metal ugaritasunaren listan. Kalifikazio altuena duen metala, % 2,3ko maiztasunarekin, burdina da.
Antzinaroa: C, S, (Sb)
Karbonoa, sufrea eta antimonio ezagunak ziren antzinaroan. Karbono begetalaren lehenengo erabilera K. a. 3750 ingurukoa zen. Egiptoarrek eta sumeriarrek kobre, zinka eta lata txikiak murrizten zituzten brontzearen fabrikazioan. Diamanteak K.a 2500. urtean ezagutu ziren ziurrenik, lehenengo analisi kimikoak XVIII. mendean egin ziren arren (Lavoisierrek karbonoa elementu gisa onartu zuen 1789. urtean). Antimonioaren erabilera sufrearenarekin konparatu zen; Louvren 5.000 urte dituen lapiko bat du antimonioz osaturik ia bere osotasunean.
XIII. mendea: (As)
Albertus Magnus (Alberto Handia, 1193-1280) konposatu baten elementua isolatu zuen lehenengoa izan zen, 1250. urtean hain zuzen ere. Xaboia beroa artseniko trisulfidoarekin konbinatuz. Beraz, kimikoki aurkitu den lehen elementua izan zen.
XVII. mendea: P
Fosforoa gernuaren bidez prestatu zen 1669an Hennig Brand-en eskutik.
Sala Consilina
Sala Consilina Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Sala Consilinak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Zamora (Ekuador)
Zamora, Zamora de los Alcaides izenaz ere ezaguna, Ekuadorreko hiria da; Zamora kantonamenduko burua eta Zamora Chinchipe probintziako hiriburua, baita bertako hiri handiena eta jendetsuena ere. Ekuadorreko Amazoniako eskualdearen hegoaldean dago, Andeen ekialdeko mendilerroaren kanpoko hegaletan, Zamora ibaiaren arroan, Zamora, Bombuscaro eta Jamboé ibaien elkargunean, 920 metroko altueran, eta batez besteko 20° C-ko klima euritsu tropikalarekin.
"Paradisuko Hiriburua" deitzen zaio hiria inguratzen duten sakanetan nabarmentzen diren hainbat hegazti eta ur-jauzi egoteagatik. 2010eko erroldan 25.510 biztanle zituen, eta horrek herrialdeko hirurogeita hemeretzigarren hiririk jendetsuena eta Amazoniako zazpigarrena bihurtzen du. Hiria Zamorako metropoli-gunearen nukleoa da, inguruko hiriek eta landa-parrokiek ere osatzen dutena; konglomeratuan 30.000 biztanle baino gehiago bizi dira, eta amazoniako konurbazioen artean seigarren postua hartzen du.
1549ko urriaren 6an sortu zuen Hernando de Barahonak, eta XVII. mendeaz geroztik, Amazonia eskualdeko hegoaldeko asentamendu nagusietako bat da bere kokapen geografikoagatik. Hala ere, XX. mendean hazkunde demografiko bizkorra izan zuen, harik eta hiri-herrixka bat ezarri zen arte, gerora eskualdeko hirigune handienetako bat izango zena.. Amazoniako administrazio, ekonomia, finantza eta merkataritza gune garrantzitsuenetako bat da. Hiriko jarduera nagusiak merkataritza eta nekazaritza dira.
Muted
Muted 2003. urtean Abadiñon (Bizkaia) desagertutako PSYC taldeko partaideekin (Dani, Ander, Ruben, Aitzol eta Christophe) sortutako euskal taldea da. Azken belaunaldiko metala, garapen elektronikoak eta garrasiez gain ahots melodikoak elkartzen dituzte abestiak sortzerakoan.
Ibilbidea
Urte bereko abenduan, 6 abesti sortu berriak zituztela baliatuz Berrizko "Aldapa" lehiaketara aurkeztea erabaki zuten, bertan beraien lehen kontzertua eskainiz. Lehiaketako lehenengo saria irabazi zuten, hau da, estudio profesional batean (Lorentzo Recors) maketa bat grabatzeko aukera.
Lehiaketa irabaztean Edu (gitarrista) taldera sartu zen, gaur egun ezagutzen dugun MUTED seikotea osatuz. 2004ko martxoan beraien lehenengo maketa grabatu zuten bost abestirekin (Heriotza, Ez naiz gai, Galdera gehiegi, denok berdin eta aldatu). Maketa honek Euskal Herri guztitik kontzertu desberdinak eskaintzeko aukera eman die. Aldi berean Gorkaren (Berri Txarrak) kolaborazioarekin grabatutako "Ez naiz gai" abestiaren lehen bideoklipa grabatu zuten. 2004. urtean zehar maketa lehiaketa desberdintara aurkeztu ziren, Bilbovision-eko bigarren saria, Euskadi Gazteako 14. maketa Lehiaketako entzuleen sariaren bigarren tokia, eta Debagoienako Danbaka lehiaketako finalistak suertatuz. Azken lehiaketa honetako finala (2004ko abendua) beste bi talderekin lehiatu zuten kontzertu batean, emanaldi honetan bertan izan ziren Ohiukarekin lehenengo kontaktuak, beraien lehenengo diska grabatzeko aukera emango zien kontratu diskografikoan bukatuz.
2005aren hasieran beraien lehen diskoa izango zen Sarean argitaratu zuten.
Donostiako Justizia Jauregi Zaharra
Donostiako Justizia Jauregi Zaharra Donostiako Erdialdean kokatzen den antzinako justizia jauregia da. San Martin kaleko, 41. zenbakian dago. Denbora luzez Donostiako justizia jauregia izan zen.
2001ean Egia auzoko Donostiako Justizia Jauregiak ordezkatu zuen.
Spruce Pine (Alabama)
Spruce Pine Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Franklin konderrian dago, Alabama estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bolardo
Bolardoa errepideak edo kaleetan oinezkoen eremuak bereizteko erabiltzen den metalezko zutoina da; metal ohikoenak aluminioa, altzairu herdoilgaitza edo burdina dira, baina beste material batzuk ere erabiltzen dira. Lurrera lotuta egoten dira, eta ibilgailuak igarotzea edo aparkatzea ekiditeko erabiltzen dira. Orobat, zenbait dendaren aurrean ere egon ohi dira, auto batekin erakusleihoko beira apurtuz lapurtzea ekiditeko.
Bolardo batzuk, finkoak izan beharrean, mugikorrak izaten dira; lurpera sar daitezke, ibilgailuen pasaera errazteko. Beste batzuetan, semaforoen argiak ere izaten dituzte, oinezko guneetako ibilgailuen eta oinezkoan pasaera erregulatzeko.
Bolardoak ala mutiloiak?
Bestalde, bolardo hitza ere agertzen da itsas alorreko esanahi horrekin Elhuyar hiztegian eta Euskalterm datu-base terminologikoan, gaztelaniaz ere bi adierak dituelako, bai itsas alorrari lotutakoa eta baita kale edo errepideetako osagai horri dagokiona (eta, bide batez, ingelesezko bollard hitzaren bi adiera horietan oinarrituta, hitza ingelesetik hartutako mailegua baita.
Bolardo hitzak, dena den, lekukotasun ugari ditu euskaraz ere hirigintzan erabiltzen diren altuera txikiko zutoinak edo ibilgailuen pasaera oztopatzeko erabiltzen diren bestelako osagaiak adierazteko.
Chūbu eskualdea
Chūbu eskualdea (中部地方) Japoniako eta Honshū uharteko erdialdean dagoen eskualdea da. Lau azpieskualdeetan (Hokuriku, Kōshin'etsu, Shin'etsu eta Tōkai) eta 9 prefekturetan (Aichi, Fukui, Gifu, Ishikawa, Nagano, Niigata, Shizuoka, Toyama eta Yamanashi) banatuta dago.
Fuji mendia eta Shirakawa-gō eta Gokayama herri historikoak dira UNESCOk Chūbu eskualdean Gizateriaren Ondare izendatu dituen bi eremuak.
Geografia
Honshu uhartearen ekialdea hartzen du, Kansai eskualdea dauka mendebaldean, Kantō eskualdea ekialdean eta Tōhoku eskualdea iparraldean.
Lau azpieskulade aurkitzen dira Chūbun:
Banaketa administratiboa
Prefetura hauek osatzen dute eskualdea:
2843 Yeti
2843 Yeti asteroide baten izena da. abenduaren 7an aurkitu zuen P. Wild-ek Zimmerwald Behatokitik.
Orbitaren ezaugarriak
2843 Yeti asteroidearen orbitak batezbeste 2,298 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,001 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,595 distantziara. Eszentrikotasuna 0,129 da, eta makurdura orbitala 5,46ºkoa da.
Berengela Bartzelonakoa
Berengela Bartzelonakoa (Bartzelona, 1116-Palentzia, 1149ko urtarrilaren 15a) Gaztelako, Leongo eta Galiziako erregina ezkontidea izan zen. Erramun Berenger III.a eta Dultze Proventzakoaren alaba zen.
La Chaux (Orne)
La Chaux Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.