cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Software testatze
Instalazio-probak
Artikulu nagusia: Instalazio-probak
Software-sistema gehienek erabili aurretik instalazio-prozedurak behar dituzte, haien helburu nagusia bete dadin. Alegia, prozedura horiek  testatu behar dira etorkizunean software honi erabilera eman ahal izateko.
Bateragarritasun-probak
Artikulu nagusia: Bateragarritasun-probak
Software bat garatzeko garaian, arazo garrantzitsua izan daiteke beste aplikazio batzuekin bateragarria ez izatea. Aplikazioaren sistema eragileak bertsio zaharkitua edo berritua izateak ezusteko erroreak ekar ditzake, edo aplikazio bera ingurune ezberdinetan arazo berriak erakus ditzake (terminal batekin edo GUI aplikazio batekin mahaigainean exekutatzeko sortua izan den aplikazioa web aplikazio bihurtu nahiko bagenu, web arakatzaile batean errendatu beharko genuke. Baliteke hau egitea ezinezkoa izatea, bateragarritasun arazoengatik). Adibidez, atzerako bateragarritasunik ez dagoenean aurreko bertsioak dituzten erabiltzaileak erroreak jasoko dituzte. Hau da, garatzaileek azken bertsioetan testaketa sakona egiteak ez du zuzenean aurreko bertsioen exekuzio zuzena bermatuko. Batzuetan, arazo horiek sistema eragilearen funtzionaltasunaren abstrakzio proaktiboaren bidez konpon daitezke bereizitako programa- edo liburutegi-modulu batean.
Ke- eta zentzu- probak
Artikulu nagusia: Ke-probak
Zentzuzko probek zehazten dute probekin jarraitzea arrazoizkoa den ala ez.
Ke-proba softwarea saiakera urriekin funtzionatzea lortzea da, funtzionatzea eragotziko duen oinarrizko arazorik dagoen ala ez erazagutzeko diseinatua dago. Horrelako probak, eraikuntza(build) egiaztatze-proba gisa erabil daitezke.
Erregresio-probak
Erregresio-probak kode aldaketa garrantzitsuen ostean akatsak aurkitzeaz arduratzen dira. Zehazki, softwarearen atzerakadak aurkitzen saiatzen da, degradatutako edo galdutako funtzioak eta akats zaharrak kontuan hartuz. Erregresio horiek aurretik behar bezala funtzionatzen zuen software funtzionaltasunak nahi bezala funtzionatzeari uzten dionean gertatzen dira. Normalean, atzerakada hauek programa aldaketen ustekabeko ondorio gisa gertatzen dira, softwarearen zati berriak aurreko kodearekin talka egiten dutenean. Erregresio-probak normalean software komertzialaren garapeneko esfortzu handiena behar duen atala da, aurreko softwarearen ezaugarrietan xehetasun ugari egiaztatu eta aztertu behar izateagatik. Arazoei aurre egiteko ohikoena software zaharraren eta berriaren testaketa zati batzuk bateratzea izaten da, horrela funtzionamendu egokia bermatuz.
Erregresio-probak egiteko ohiko metodoa aurreko test multzoak berrexekutatzea izaten da, aurreko arazoak bueltatu ez direla egiaztatzeko. Testatze sakonera bertsio prozesuaren fasearen eta gehitutako ezaugarrien arriskuen araberakoa izango da. Erregresio probetan, garrantzitsua da dagoen portaerari buruzko baieztapenak sendoak izatea. Horretarako, posible da baieztapen berriak sortu eta gehitu behar izatea erabilpen kasuetan. Hau, anplifikazio automatiko gisa ezagutzen da.
Onarpen-probak
Onarpen-probak esanahi hauek izan ditzake:
Alfa-probak
Alfa testatzea gartzaileen gunean erabiltzaile edo testatze talde batek egindako simulazio edo proba operatiboak dira. Testatze hau, produktua ofizialki saldu baino lehenago egiten da eta beta testaketaren aurrekaria da. Honela, softwarearen barne-testaketa onargarria den jakin dezakegu.
Beta-probak
Ikusi ere: Software askatzearen bizi-zikloa § Beta
Beta testatzea alfa testatzearen ondoren dator eta kanpo erabiltzaileen onarpen probatzat har daiteke. Softwarearen bertsioak, beta bertsioak izenez ezagutzen direnak, beta testers izenarekin ezagutzen diren programazio taldetik kanpoko publiko mugatu bati bakarrik kaleratzen zaizkio. Softwarea talde jakin batzuei kaleratzen zaie proba kopurua handitzearren eta akats edo bug gutxi dituela ziurtatzeko. Beta-bertsioak publiko zabalaren eskura jar daitezke atzeraelikaduraren etorkizuneko iritzi eremua erabiltzaile kopuru handiagora iristeko eta proba honen luzera nahi adina luzatu ahal daiteke.
Proba funtzional eta ez-funtzionalak
Proba funtzionalak kodearen ekintza edo funtzio zehatzak egiaztatzen duten jarduerak dira. Hauek normalean kodearen eskakizunen dokumentazioan aurkitzen dira, nahiz eta garapen metodologia batzuk erabilera kasuetatik edo erabiltzaileen istorioetatik abiatzen diren. Proba funtzionalek "erabiltzaileak hau egin dezake?" edo "ezaugarri honek funtzionatzen du?" galderari erantzun ohi diote.
Funtzionalak ez diren probek baliteke funtzio zehatzekin edo erabiltzailearen ekintzarekin erlazionatuta ez egotea, hala nola eskalagarritasuna edo bestelako errendimenduan, murrizketa portaeretan edo segurtasunean zentratu daitezke. Testatzeak zehaztuko du haustura puntua, eskalagarritasun edo errendimendu muturrek exekuzio ezegonkorra zein puntutan gertatzen den adieraziz. Funtzionalak ez diren probak produktuaren kalitatea islatzen dutenak izan ohi dira, batez ere erabiltzaileen egokitasun ikuspegiaren testuinguruan.
Etengabeko-probak
Artikulu nagusia: Continuous testing
Etengabeko proben helburua softwarearen emate prozesuaren atal bakoitzean kalitatea ebaluatzea da, testak maiz eginez.
Proba suntsitzaileak
Artikulu nagusia: Destructive testing
Proba suntsitzaileak softwarea edo azpisistema baten huts egitea eragiten du. Softwarearen funtzionamendu egokia egiaztatzen du sarrera desegokiak edo ustekabekoak jasotzen dituenean ere, horrela sarrera baliozkotzeko eta erroreak kudeatzeko errutinen sendotasuna ezarriz. Software akatsen injekzioak, fuzzing moduan, hutsegite proben adibidea izan daiteke. Funtzionalak ez diren proba komertzialetako hainbat tresna software akatsen injekzio orrialdetik lotuta daude; iturri irekiko eta doako software tresna ugari daude eskuragarri, proba suntsitzaileak egiten dituztenak.
Softwarearen errendimendu-probak
Artikulu nagusia: Software performance testing
Errendimendu-probak sistema edo azpisistema batek lan-karga jakin baten aurrean sentikortasunari eta egonkortasunari dagokionez nola funtzionatzen duen zehazteko erabiltzen da. Sistemaren beste kalitate atributu batzuk ikertzeko, neurtzeko, baliozkotzeko edo egiaztatzeko ere balio dezake, hala nola eskalagarritasuna, fidagarritasuna eta baliabideen erabilera.
Kargen probek sistemak karga zehatz baten pean funtzionatzen jarrai dezakeela egiaztatzeaz arduratzen da, hau datu edo erabiltzaile kopurua handiarekin egin ohi da. Normalean software eskalagarritasuna esaten zaio. Jarduera ez-funtzional gisa egiten den karga-probari erresistentzia-proba deitzen zaio. Bolumenaren testatzea software funtzioak probatzeko modu bat da, zenbait osagaien (adibidez, fitxategi edo datu basea) tamaina handituz. Tentsio probek fidagarritasuna probatzeko modu bat eskaintzen dute ustekabeko edo arraroak diren lan-kargekin batez ere. Egonkortasun-probak (askotan karga edo erresistentzia probak deituak) epe onargarri batean softwareak etengabe ondo funtziona dezakeen egiaztatzen du.
Errendimendu proben helburu zehatzen kontuarekin adostasun gutxi dago. Kargen probak, errendimendu-probak, eskalagarritasun-probak eta bolumen-probak terminoak aldagarriak dira askotan.
Denbora errealeko software sistemek denbora mugarri zorrotzak dituzte eta denbora-mugak betetzen diren egiaztatzeko, denbora errealeko probak erabiltzen dira.
Erabilgarritasun-probak
Erabilgarritasun-proben helburua erabiltzailearen interfazea erabilerraza eta ulergarria dela egiaztatzea da. Aplikazioaren erabileraz arduratzen da batez ere. Hau ez da automatiza daitekeen probetako bat; benetako giza erabiltzaileak behar dira, UI diseinatzaile trebeek kontrola izanik.
Irisgarritasun-probak
Irisgarritasun probetan, honako estandarrak bete daitezke:
Segurtasun-probak
Segurtasun-probak ezinbestekoak dira datu konfidentzialak prozesatzen dituzten softwarearentzat hackerren intrusioa ekiditeko.
Normalizaziorako Nazioarteko Erakundeak (ISO) honela definitzen du: "proba-elementu batek eta horri lotutako datuak eta informazioa,nola babesten diren ebaluatzeko egindako proba mota da. Baimenik gabeko pertsonek edo sistemek horiek erabili, irakurri edo aldatu ezin ditzaten, eta baimendutako pertsonei edo sistemei sarbidea baimenduz".
Nazioartekotzea eta kokapena
Nazioarteko eta kokapen probek softwarea baliozkotzeko, softwarea hizkuntza eta eskualde geografiko desberdinetan erabil daitezke. Sasi-kokapen prozesua aplikazio batek beste hizkuntza batera itzultzeko duen gaitasuna probatzea eta lokalizazio prozesuak produktuan akats berriak sortzen direnean identifikatzen laguntzeko erabiltzen da.
Globalizazio testak egiaztatzen du kultura berrietarako egokitzea bermatzen du.(adibidez moneta eta ordu zonak)
Gaur egungo hizkuntzaren itzulera testatua izan behar du globalizazio eta kokapen porrotak barne:
Garapen probak
Software garapen probak softwarea garatzeko prozesu bat da eta softwarea garatzeko arriskuak, denbora eta kostuak murrizteko erabiltzen dira. Software-garapenak edo ingeniariak eraikuntza fasean garapen testak egiten ditu eraikuntzako akatsak ekiditeko.Kodea beste proba batzuetara eraman aurretik, estrategia honen bidez lortutako softwarearen kalitatea eta garapen-prozesu orokorraren eraginkortasuna areagotu nahi da.
A/B probak
A/B testaketa kontrolerako esperimentu bat egiteko metodo bat da, metodo honetan, ikusi nahi dena gaur egungo dugun bertsioari eta aldatu nahi den bertsioaren artean zein bertsio den hobea zehazteko erabiltzen da.
Konkurrentzia probak
Konkurrentzia-testaketa erabiltzen da konputazio bateratua erabiltzen duten softwarea  erabiltzen duten sistemen portaera eta errendimendua ebaluatzeko. Testaketa honekin blokeaketa, lasterketa-arazoak, memoria eta baliabideak banatzeko arazoak probatzeko erabiltzen da.
Adostasun probak edo mota probak
Software probetan, adostasun probak produktu batek zehaztutako estandarren arabera funtzionatzen dutela egiaztatzen ditu. [aditzaren komunztadura zaindu] Konpiladoreak, adibidez, azterketa sakonak egiten dituzte hizkuntza horretan estandarrak betetzen diren ala ez jakiteko.
Irteera alderatzeko probak
Irteera alderatzeko probetan espero den irteerako datu bat sortzen da eta testua edo irudi bat izan daiteke. Honekin irteerako datuak datu okerrak diren ikus daitezke. Metodo hau argazki proba edo urrezko maisu proba  izenez bezela ezagutzen da, baina ez da oso gustukua. Honen arrazoia, testaketa sisteman datza: ez da automatikoa eta gizakiak ebaluatzen du probaren zuzentasuna.
Propietate probak
Propietate testaketa egiterako garaian, ausazko sarrerako datu ugari sortzen dira, ondoren, egiaztatzeko emaitzak ondo dauden edo ez propietate batzuk aplikatzen zaizkio. Adibidez, ordenatze funtziorako sarrera bakoitzeko bere irteera zerrendaren luzera bera izan beharko lukete. Ordenatzeko funtzio baten, irteera guztiak monotoki hazten den zerrenda bat izan behar du.
Propietate testaketa batzuetan "testaketa generatiboak" edo "QuickCheck test" izenarekin ere ezagutzen dira Haskell liburutegiak "QuickCheck" aurkeztu eta ezagun egin zenetik.
VCR probak
VCR testaketa "playback testing" edo "record/replay testing" bezala ezagutzen da. Testaketa teknika hau fidagarritasuna eta abiadura handitzeko erabiltzen da motelagoa eta ez fidagarria den beste API bat dagoenean. Sistemak kanpoko osagaiarekin dituen elkarreraginen grabaketa ("kasetea") egitea da, ondoren, grabatutako interakzioak errepikatzen dira.
Metodo hau famatua egin zuen web garapenerako Ruby liburutegi batek.
Ur-jauzien garapen modu tradizionala
Ur-jauzien garapena, normalean, testaketa talde independenteek egiten dute,  eta gauza hauek gerta daitezke:
Hala ere, ur-jauzia garatzeko ereduan ere, unitate testaketa, software garapenerako taldeak egin ohi ditu.
Arin edo XP garapen eredua
Gaur egun sortzen ari diren software diziplina batzuek, hala nola, muturreko programazioak eta software garapen arineko mugimenduak, "test-driven software development" ereduari jarraitzen diote. Prozesu honetan, software ingeniariak unitate testaketak idazten dituzte. Proba hauek idaztean, huts egitea espero da eta huts egin duen proba bakoitzari kodea idazten zaio, proba horiek gainditu ahal izateko. Akatsak aurkitu ahala konpontzen joaten dira eta honela porrotaren baldintza berriei aurre egiten zaie. Unitate testaketak gainerako softwarearen iturburu-kodearekin batera mantentzen dira orokorrean, eraikuntza-prozesuan integratzen dira.
Proba prozesu honen azken helburuak etengabeko integrazioari laguntzea eta akats tasak murriztea izango dira.
Metodologia honek garapenean egindako proben ahalegina areagotzen du. Testaketa eredu hau, proiektua bukatzen denean ematen ohi da, normalean, eta erabili baino lehen beste testaketa batzuk egiten dira.
Lagin testaketa zikloa
Erakundeen artean aldakuntzak egon arren, probetarako ziklo tipikoak daude. Laginen testaketa zikloa normalean ur-jauzi garapena erabiltzen duten erakundeak erabiltzea. Beste eredu batzuetan ikusi arren, ez dira hain argiak edo esplizituak izango.
Testaketa automatizatuak
Programazio taldeek gero eta gehiago erabiltzen dute proba automatikoak. Probak idazteko esparru asko daude, eta etengabeko integraziorako softwareak automatikoki exekutatuko ditu probak aplikazioaren bertsio bakoitzeko.
Automatizazioak gizakiak egin dezakeen guztia ezin egin arren, oso erabilgarria izan daiteke erregresio probak egiteko. Hala ere, testatzeko scriptak ondo garatutako proba multzoak beharko ditu benetan erabilgarria izateko.
Testaketa tresnak
Programen probak egiterako garaian, matxurak hautemateko tresnak eta arazketa probak izan daitezke. Probatzeko/arazteko tresnek honako ezaugarri hauek dituzte:
Ezaugarri horietariko batzuk tresna konposatuetan edo Garapen Ingurune Integratuetan (IDE) sar daitezke.
Italia
Italia, ofizialki Italiako Errepublika (Repubblica Italiana), Hegoaldeko Europako estatua da, Italiar penintsula, Po ibaiaren harana eta Sizilia eta Sardinia uharteak hartzen dituena. 301.338 kilometro koadroko eremua du, eta 2022an 58.885.601 biztalde zituen. Hiriburua eta hiri nagusia Erroma du.
Italiako Hizkuntza ofizial bakarra italiera da, erromantze hizkuntzen (indoeuropear hizkuntzak) kidea, baina eskualde askoetan hizkuntzaren tokiko aldaerak daude (Euskal Herrian euskalkiak bezalatsu), sarritan bestelokatun nabariak dituztenak fonetikan.
Mugak
Italia Europako mendebaldean dago, ipar latitudeko 35° eta 47°-ren artean eta ekialde longitudeko 6° eta 19°-ren artean. Iparraldean Frantzia, Suitza, Austria eta Esloveniarekin du muga, ekialdean – Itsaso Adriatikoarekin, hegoaldean – Itsaso Jonikoarekin, eta mendebaldean – Tirreniar eta Liguriako itsasoekin.
Horrezaz gainera, bi uharte handi, Sardinia eta Sizilia, eta beste txikiago batzuk ere hartzen ditu. San Marino eta Vatikano Hiria estatu burujabeak Italia barneko barrendegiak dira. Campione d'Italia, berriz, italiar exklabea da, Suitzan kokatua.
Erliebea
Alpeetako mendirik garaienak Monte Bianco (4.808 metro), Cervino (4.478), Monte Rosa (4.634) Gran Paradiso (4.061 m), Ortler (3.905 m), Monte Viso (3.841 m) eta Presanella (3.558 m) dira. Mendilerroaren ekialdeko zatiari Dolomitak izena ematen zaio; bertako gailurra Marmolada da (3.343 m). Gran Sasso d'Italia da Apeninoetako mendirik gorena (2.912 m). Penintsularen hegoaldean eta uharte batzuetan sumendi ugari dago; Siziliako Etna, Napoli ondoko Vesubio, Messinako probintziako Stromboli eta Vulcano, eta Campaniako Campi Flegrei dira aipagarrienak.
Hidrografia
Po da herrialdeko ibairik garrantzitsuena: 652 kilometro luze da eta 74.970 kilometro koadroko arroa dauka; Monte Vison du iturburua eta, Padanar ordokia mendebaldetik ekialdera zeharkaturik, Adriatikora isurtzen da, delta zabala eratuz. Bigarren ibairik luzeena Adige da (410 kilometro), Resiako aintziratik hurbil jaio eta Adriatikoan itsasoratzen dena, Chioggiatik gertu. Tiber da hirugarren luzeena (405 kilometro); Emilia-Romagnako Fumaiolo mendian du iturburua, eta Tirreniar itsasoan ahoa. Iparraldeko udalerri batzuk (Livigno, Sexten, Innichen, Toblach zati batean, Chiusaforte, Tarvisio eta Curon Venosta zati batean) Danubioren arrokoak dira.
Alpeetan jatorri glaziarreko aintzira asko daude; Gardako aintzira (370 km²), Maggiore (212,2 km²), Comoko aintzira (145,9 km²) eta Iseoko aintzira (65,3 km²) dira handienak. Lazio eskualdean jatorri bolkanikoko aintzirak daude, Bolsena (114,5 km²), Bracciano (57,5 km²), sumendi itzalien kraterretan. Trasimeno (128 km²) aintzira endorreikoa da, Lesinakoa (51,4 km²) itsasertzekoa.
Historia
Italiaren historia oso aberatsa da, Mendebaldeko zibilizazioan eragin handia izan zuten kulturek bertan izan zutelako sorleku eta erdigunea. Besteak beste, etruskoek, erromatarrek eta greziarrek ere eragin handia izan zuten bertan. Erdi Aroan ere garrantzitsua izan zen, Eliza Katolikoaren egoitza zelako. Erakunde haren boterea erabatekoa izan zen, XIX. mendera arte Italiako penintsularen erdialde osoa aita santuen agintearen menpe egon baitzen. Pizkundea eta Aro Modernoan, Italiako gainerako lurraldeak hiri-estatutan banaturik egon ziren. Italiar nazionalistak, Piemonte n oinarrituta, gogor borrokatu ziren herrialdea bateratzeko. 1870ean sartu ziren Erroman eta Elizaren Estatuak deuseztatu zituzten.
Antzinaroa
Paleolito garaiko aztarnek (duela 100.000 urte inguru) gaur Italia den lurretan gizona bizi izan zela frogatzen dute. Burdin Aroko herriak (retiarrak, ligureak eta etruriarrak) indoeuroparra ez zen hizkuntza batez mintzatzen ziren. K.a. 2.000–1.000 urte bitartean herri indoeuroparrak sartu ziren oldetan (oskoak, umbriarrak, iliriarrak eta zeltak) Italiako penintsulan, eta bertakoekin nahasi ziren. Antzinako herri haietatik etruriarrak nabarmendu ziren, Tiber eta Po ibaien arteko lurraldea bere mendean izan baitzuten. Halaber, K.a. 1.000 urte inguruan, greziar itsasgizonek koloniak sortu zituzten hegoaldean: Siracusa, Agrigento, Catania, Tarento, Ischia, etab. K.a. 753. urtean sortu zen Erroma, eta etruriarren mendean egon ondoren, askatasuna lorturik, beste lurralde batzuk beretzen hasi zen; K.a. II. mendean italiar penintsula oso osorik berea zuen.
Erdi Aroa
Erromatar Inperioa desegin zenean (476. urtean), ostrogodoak sartu ziren Italiako penintsulan. VI. mendearen erdialdera Bizantzioko Justiniano I.a enperadorearen gudarosteek ostrogodoak menderatu zituztelarik, haren inperioaren exarkerri bilakatu zen Italia, Ravena hiriburu zuela. Handik urte gutxira, 586tik aurrera, lombardiarrek herrialde haren iparraldea hartu zuten. Alabaina, bizantziarrek kostaldeko lurralde askotan segitu zuten. Lombardiarren eta bizantziarren arteko borroketan Erromako aita santuek zuhur jokatu zuten, oreka bilatu nahian, eta bien bitartean haren ahalmen politikoa eta militarra gero eta handiagoa bihurtu zen. Hala, VIII. mendean, frankoek aita santuaren gudarosteekin bat eginik lombardiarrak menderatu zituzten. 800. urtean Inperio Santua sortu zen, Europari politikan eta erlijioan egitura berria eman ziona, Leon III.a aita santuak Karlomagno enperadore izendatu zuenean. Bestalde, arabiarren ahalmena gero eta handiagoa zen Mediterraneoan: Sizilia musulmanen mendean egon zen IX–XI. mendeetan, eta 846. urtean Erroma sakailatu zuten.
XI. mendearen lehen urteetan, aita santuen eta enperadorearen arteko tirabirak areagotu ziren, eta horren ondorioz Italiako feudoak gero eta ahulago bihurtu ziren; aldiz, itsasaldeko hiriak eta merkataritzara emanak zirenak indartu egin ziren. Hain zuzen, Italiako Erdi Aroko ezaugarrietako bat hiri horien arteko guduak eta liskarrak dira (guelfoak eta gibelinoak). XIV. mendean, iparraldean, estatu txikiak sortu ziren, hiri nagusiak (Milan, Turin, Verona, Venezia, Florentzia) ahulenak beretzen hasi zirenean.
XV-XVIII. mendeak
XV. mendean Karlos VIII.a Frantziakoa erregearen osteak Italian sartu ziren, eta frantsesen eta espainiarren arteko borrokaleku bihurtu zuten, harik eta 1559an ia Italia osoa mende eta erdiz espainiarren eskuetan geratu zen arte. XV. mendean Italiako arteak gailurra jo zuen, baina urte gutxiren buruan burgesiaren aberastasunak hondoa jo zuen, frantses eta espainiarren inbasioen ondorio larriengatik ezezik turkiar otomanoak zabaltzen hasi eta ekialdearekiko merkataritza eten zutelako; izan ere, ekonomiaren erdigunea Mediterraneotik Europako iparraldera eta ekialdera aldatu zen. 1710–14 bitarteko urteetan Espainiako Ondorengotza Gerra izan zen, eta haren ondorioz Espainiak, besteak beste, Milanerria, Sardinia eta Napoli galdu zituen, eta austrariarren mendean geratu zen Italia.
Frantziako Iraultzaren ondoren Napoleonek sartu-irten asko egin zituen Italiara: austriarrak garaitu zituen, Venezia eman zion Austriari, errepublika berriak sortu zituen, eta 1805. urtean Italiako Erresuma sortu zuen. 1815ean, Napoleon aginpidetik kendu ondoren, Vienako Batzarrak lurraldea estatu txikitan banatu eta absolutismoa ezarri zuen berriro.
XIX. mendea: Risorgimento eta lurraldearen batasuna
Vienako Batzarra egin zenetik, Frantziako Iraultzako ideiak akuilatuta, Italiako intelektualak absolutismoa baztertzen ahalegindu ziren: Risorgimentoaren hasiera zen. Absolutismoa desagerraraztea eta Italiako nazio batasuna lortzea azken buruan gauza bera zela aldarrikatzen zuen higikundea sortu zen. 1820–21ean matxinadak piztu ziren Sizilian, Napolin eta Piemonten, baina europar estatu absolutisten Aliantza Santuak zapaldu zituen. 1831ean Giuseppe Mazzinik, Risorgimentoko teorizatzaile nagusiak, Italia Gaztea erakundea sortu zuen erbestean, eta haren ideiak Italia osora zabaldu ziren.
1848. urtean matxinada piztu zen Milanen, eta hasieran Italia osoa Piemonteko Karlos Alberto erregeari austriarren aurka egiteko laguntzeko prest agertu bazen ere, azkenean, haren ahalmena gehiegizkoa izan zitekeelako beldurrez laguntza ukatu zioten eta galtzaile atera zen. Austriak, berriz ere, bere estatuak nahi bezala antolatzeko ahalmena zuen. Erroman ere matxinada hasi zen; Aita Santuak ihes egin zuen, baina Frantziako gudarosteei esker berriro eskuratu zuen aginpidea.
1848–49ko iraultzen ondoren Piemonteko estatua zen konstituzio liberala zuen bakarra. Italiar nazionalistek, Piemonteko gobernuburu zen Cavour kondearen gidaritzapean, Viktor Emanuel II.a erregeagan (hots, Karlos Albertoren semearengan) jarri zuten beren uste osoa independentzia eskuratzeko. Cavourrek frantsesen laguntza lortu zuen eta 1859ko apirilean Austriaren kontrako gerrari ekin zioten: Milan eskuratu zuten austriarrengandik, Toskana, Romagna eta Parmako eta Modenako dukerriek beren borondatez lotu zitzaizkion Piemonteko Erresumari, eta Giuseppe Garibaldiren eskutik jaso zituen hark askatu berri zituen Napoli eta Sizilia.
1861eko martxoaren 17an Italiako Erresuma sortu zen, baina artean, Veneto eta Aita Santuen Lurraldea falta ziren batasun osoa lortzeko. Hala, Prusiarekin bat eginik, Austriari aurre egin eta Venetoa eskuratu zuten. 1870ko irailaren 20an, frantsesak ahuldurik zeudelarik prusiarren kontrako gerra galdu ondoren, eta Erroma ia osterik gabe zegoela, italiar gudarosteak Erroman sartu eta beretu zuten. 1878. urtean Hunberto I.ak hartu zuen Viktor Emanuel II.aren tokia. 1882an Italiako erreinuak, Alemaniako eta Austria-Hungariako inperioarekin batera Aliantza Hirukoitza osatu zuen. Garai hartantxe Eritrean koloniak ezarri ziren eta 1889an Somalian sartu ziren italiarrak. XIX. mendearen bukaeran barneko egoera politikoa oso nahasia zen, langileen eta nekazarien matxinadak zirela eta. 1900eko uztailaren 29an Humberto I.a hil zuten atentatu batean, Monzan.
Mundu Gerrak eta faxismoa
XX. mendearen hasieratik Lehen Mundu Gerraren arteko urteetan Giovanni Giolitti lehendakaria nabarmendu zen: aurreko urteetako berrikuntzeei segida eta langileen mugimenduari nolabaiteko askatasuna eman zien; gizarte legedia aurreratu bat bultzatu eta garapen bidean ari zen iparraldeko industria babestu zuen, Libia eta Egeo itsasoko uharte batzuk eskuratu zituen, etab. Lehen Mundu Gerran Italiak neutralki jokatu nahi izan zuen, baina zenbait lurralde eskuratuko zituelako ustean aliatuekin bat egin zuen; hala ere, gerra amaitu zenean agindutako lurraldeetatik gutxi batzuk baizik ez zituen eskuratu.
Gerra ostean, langileen mugimenduaren gorakadak kezkatuta, sortu berria zen higikunde faxistari lagundu zion burgesiak. Erregeak gobernu konstituzionalari ahalmen guztiak kendu zizkion eta faxisten buruzagiari, Benito Mussoliniri, ministro batzorde berria antolatzeko agindua eman zion. 1925. urteko lehen egunetan gobernu faxistak estatuko egitura eta funtzionamendua guztiz aldatu zituen: eskubide batzuk murriztu ziren eta greba, adierazpen eta batzartzeko eskubideak, adibidez, ezeztatu; naziotasuna goraipatu zen eta sinbolo eta keinu bereziak, esaterako besoa altxatuta agurtzea, erabiltzen hasi ziren. Faxisten ekonomia politikak ez zuen Italiako bizitza maila askorik jaso, eta nazioa burujabea izan zedin nekazaritza bultzatu zuen. Hirurogeita hamar urtez irtenbiderik gabe zirauen auzi bati aurre egin zion Mussolinik 1929an: bakeak egin ziren Eliza Katolikoaren eta Italiako estatuaren artean, eta Aita Santuari Vatikanoko estatuaren gaineko aginpidea aitortu zitzaion.
Mussolini, bien bitartean, Etiopia konkistatzera abiatu zen 1935–36an eta Viktor Emanuel III.a izendatu zuen hango enperadore. Frantziak eta Britainia Handiak, baina, ez zuten begi onez ikusi ekintza hori eta Mussolinik Alemaniaren laguntza bilatu zuen. Italiak Albania konkistatu izanak aurrez aurre jarri zituen gobernu faxista eta sartaldeko demokraziak. Bigarren Mundu Gerran Grezia hartzeari ekin zion Italiak, eta kolonietako gudarostea britainiarrenarekin topatu zen Afrikako iparraldean. 1943. urtean, faxisten Batzorde Gorenak Mussolini kargutik kendu zuen; 1945. urtean partisanoek Mussolini harrapatu eta hil zuten. Italiak kolonia guztiak galdu zituen.
Italiako Errepublika
1946ko ekainaren 2an egin zen erreferendumean monarkia ezeztatu zen. 1948ko urtarrilaren 1ean errepublika konstituzioa jarri zen indarrean Italian, eta handik urtebetera NATO erakundean sartu zen. Hurrengo urteetan Kristau Demokraziak bakarrik gobernatu zuen. 1950–60 urte bitartean ekonomiak mirarizko hazkundea izan zuen, Europako aurreratuenetakoa izateraino. 1980. urtetik aurrera gobernu aldaketa asko izan zen Italian. 1948ko konstituzioaren arabera errepublikako presidentea da estatuburua, eta berak aukeratzen du gobernuburua edo lehen ministroa. Presidentea zazpi urtez behin aukeratzen da.
1991ko bukaeran areagotu egin ziren tirabirak PDCren barruan eta Cossigaren eta PDSko buru Achille Occhettoren artean. 1992ko otsailean, presidenteak eta Lehen Ministroak hauteskundeak deitu zituzten, Legebiltzarra desegin ondoren. 1992ko apirileko hauteskundeetan ofizialismoak Legebiltzarreko gehiengo absolutua galdu zuen lehengoz 1946az geroztik. Handik gutxira, Giulio Andreottik gobernuaren dimisioa aurkeztu zuen, eta Cossigak ere bere dimisioa aurreratu zuen. Maiatzaren bukaeran mafiak Giovanni Falcone epailea, «mafiaren etsai nagusia», hil izanak jendea presidente demokrata kristaua Oscar Luigi Scalfaro hautatzera bultzatu zuen neurri handi batean. Falcone hil eta bi hilabetera, ordea, mafiak haren ondorengoa hil zuen, Paolo Borsellino. 1992ko urrian 10 milioi langilek greba egin zuen gobernuak ekonomia doitzeko hartutako neurrien aurka protesta egiteko.
Italiako prokuradore nagusiak, Antonio di Pietrok, operazio ilegalen sistema konplexu bat argitzeko «Esku garbiak» ikerketa bultzatu zuen, eta era guztietako politikoak, enpresaburuak eta mafia nahasita zeudela aurkitu zuen: Bettino Craxi eta Giulio Andreotti lehen ministro ohiak, besteak beste. 1980 eta 1992 bitartean ustelkeriak 20 mila milioi dolar inguru galarazi zizkion estatuari. Gainera, funtzionario eta politikoei emandako ezkutuko sariak zirela-eta, Italiako inbertsio publikoak Europako gainerako erkidegoetakoak baino % 25 garestiago ziren. 1993ko apirilean Banketxe Zentraleko presidente ohia, Carlo Azeglio Ciampi, izendatu zuten lehen ministro.
1994ko martxoko hauteskundeetako faborito nagusia PDS zen, sozialistei eta demokristauei baino gutxiago eragin zielako ustelkeriak. Hala ere, hilabete gutxitan, hedabideen magnateak, Silvio Berlusconik, Forza Italia alderdia sortu zuen, eta Umberto Bossiren Iparraldeko Liga Federalistarekin eta Gianfranco Finiren Aliantza Nazional neofaxistarekin batera gehiengoa atera zuen Legebiltzarrean. Berlusconi izendatu zuten lehen ministro, eta Europarako hauteskundeak ere bere alderdiak irabazi zituen. Hala ere, Iparraldeko Liga gobernuaren oztopo bilakatu zen, Berlusconi eta Aliantza Nazionaleko faxistak kritikatuz denbora guztian. Urrian gobernuak jubilazioaren eta pentsioen erreforma proposatu zuen, baina sindikatuak horren aurka azaldu ziren, eta manifestazio jendetsuen ondoren, Berlusconik bertan behera utzi zuen proiektua. Abenduan Bossik uko egin zion gobernuari eta Berlusconik dimisioa aurkeztu zuen. Scalfarok ez zuen ostera hauteskunderik deitu nahi izan, eta Berlusconiren ekonomia ministro ohia –Lamberto Dini– izendatu zuen lehen ministro. Honek teknokratez osaturiko gobernu apolitikoa eratu zuen. Ezkerraren laguntzaz, Lamberto Dinik jubilazio eta pentsioen sistema berritzea eta defizit publikoa gutxitzea lortu zuen. Aurretik beste ministro tekniko batzuek egin izan zuten bezala, Ciampik, esate baterako, 1993 eta 1994 bitartean, Dinik itun bat egin zuen PDSrekin ekonomia neurri zorrotzak ezarri ahal izateko.
1996ko apirilean Olibondoa koalizioak –Romano Prodi kristau demokrata ohiaren gidaritzapean eta PDSren laguntzarekin– izan zen garaile Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Prodik, lehen ministro kargua hartuta, PDSko buruzagiekin eta Ciampi eta Dini bera bezalako kontserbadore ezagunekin eratu zuen gobernua. Komunista ohiak gobernuan egotea eta alderdi komunista berriak laguntza ematea izan ziren aldi berri horren ezaugarri aipagarrienak. 1997ko urrian, baina, gobernua kolokan jarri zuen 35 orduko lan astea onartu ezean Alderdi Komunistak Prodiri laguntza ukatu ondoren sorturiko eztabaidak. Azkenean gobernuak 2001. urtetik aurrera eta 15 langile baino gehiagoko enpresetan lan astea murriztea onartu zuen. Azaroko udal hauteskundeetan ere Olibondoa koalizioa izan zen garaile. 1998ko urrian berriro sortu ziren tirabirak gobernuaren eta Alderdi Komunistaren artean, aurrekontuak zirela eta, eta oraingoan Prodik dimisoa eman behar izan zuen. Berriro hauteskundeak deitzekotan eskuinak irabazteko arriskua zegoela ikusirik, zentro-ezkerreko aliantzak PDSko buru Massimo D'Alema izendatu zuen lehen ministro.
2006an, Romano Prodi hautatu zuten italiarrek lehendakari, ezkerreko eta zentroko koalizio zabal baten buru. 2008an, berriz, Prodik dimisioa eman behar izan zuen, eta handik gutxira egin ziren hauteskundeak Silvio Berlusconiren koalizioak irabazi zituen berriz. Emigranteen aurkako oso lege gogorrak eman zituen, ijitoen aurkakoak bereziki, eta polemika handia sortu du erabaki horrek.
Politika
Italiak errepublika egitura du. Azken konstituzioa 1948an onartu zen. Sistema politikoa Europako gainerako demokrazien antzekoa da. Ahalmen legegilea Parlamentuaren esku dago, eta bi ataletan banatzen da: Diputatu ganbera eta Senatua. Lehendakaria zazpi urtez behin aukeratzen da, bozketen bidez.
Biztanleria
2022ko azaroan Italiak 58.885.601 biztanle zituen, hau da, 195,4 biztanle kilometro koadroko. Herrialdea bi eskualdetan banatu ohi da: iparralde hiritarra (iparraldeko mugaren eta Anconako portuaren artekoa) eta hegoalde nekazaria. Iparraldean daude hiri nagusi eta jendetsuenak (biztanleria osoaren ia bi herenak). Hegoaldean nekazaritza da bizibide nagusia, ekonomia askoz atzeratuagoa dago iparraldean baino, eta askoz jende gutxiago bizi da. Bizi itxaropena 82,2 urtekoa da; 79,6 urtekoa gizonezkoentzat eta 85 urtekoa emakumezkoentzat (2016ko zenbatespena).
Banaketa etnikoa
2016 hasieran 5.026.153 atzerritar bizi ziren Italian, biztanleria osoaren %8,3. Kopuru horretan sarturik daude atzerritarren seme-alabak, bigarren belaunaldiko etorkinak, baina ez italiar herritartasuna eskuratu dutenak (130.000 inguru urtean ). Datu ofizialek kanpoan uzten dituzte legez kanpoko etorkinak ere, 400.000 baino gehiago 2015an. Herritartasunari dagokionez, 2015ean errumaniarra zen komunitaterik handiena (1.131.839 lagun, % 10 ijitoak ), albaniarra bigarrena (490.483) eta marokoarra hirugarrena (449.058).
Hizkuntzak
Herrialdeko hizkuntza ofiziala italiera da. Zenbait eskualdetan frantsesa (Aosta Haranean) eta alemana (Trentino-Adige Garaian) koofizialak dira. Beste zenbait hizkuntzak erregioko onarpena dute. Italian hizkuntza gutxitu hauek mintzatzen dira:
Erlijioa
2010eko datuen arabera, italiarren % 83,3 kristauak dira, gehienak – katolikoak, % 3,7 – musulmanak, eta – % 12,4 erlijiorik gabekoak.
Ekonomia
Italiak ekonomia kapitalista mistoa dauka. Barne produktu gordina kontuan harturik, Euroguneko hirugarrena eta munduko zortzigarrena da. G7, G8, Eurogune eta ELGAko kidea da. Bigarren Mundu Gerra aurretik Italiako ekonomiaren oinarri nagusia nekazaritza zen lurralde osoan, baina gaur egun industria sare zabala eta askotarikoa du, iparraldean batez ere. 2015ean, industriak barne produktuaren % 23,7 sortu zuen; nekazaritzak – % 2,3; eta zerbitzuek – % 74.
Industria gehiena sektore pribatuaren esku dago, baina gobernuak kontrolatzen ditu industria eta merkataritza enpresa handiak, petrolio industria adibidez. Komunikazio eta garraiobide nagusiak ere estatuaren kontrolpean daude. Hegoaldean ekonomia arazo nagusia da iparraldea baino askoz atzeratuago dagoela industrializazio prozesuan. Gobernuaren ahaleginak ahalegin, prozesu horrek arazoak izan ditu mafiaren jarduera dela-eta, enpresa asko beste nonbait kokatzera behartu baititu. Industriarik ezak, gainera, hegoaldetar asko lan bila iparraldera emigratzera behartu ditu.
Lurraldearen % 60 inguru nekazaritzarako edo abereak bazkatzeko erabiltzen da. Langileen % 3,9 lehen sektorean aritzen da lanean (2015 ). Italiako klima, lur mota eta garaiera desberdinek era askotako gaiak lantzeko aukera ematen dute, baina batez ere mahatsa, olibak eta olioa ekoizten dira. Italia da munduko ardo, oliba eta olio ekoizle handienetako bat.
Bigarren Mundu Gerraz geroztik Italiako industria azkar eta asko aurreratu zen. 2015ean langileen % 28,3 aritzen zen industrian. Hauek dira industria jarduera nagusiak: ehungintza, kimika industria, autoak, metalurgia, plastikoa, makina astunak, tresna elektrikoak eta janari industria (pasta). Ontziolek, tabakoak, kalamuak eta azukre erremolatxak ere garrantzi handia dute. Industriagune nagusiak Genova, Milan, Erroma eta Turin dira.
Italiak gasa, ikatza eta petrolioa inportatzen du energia sortzeko. Energia elektrikoaren % 58,9 zentral termikoetan ekoizten du, petroliotik eratorritako gaiak, gas naturala, harrikatza edo lignitoa errez. % 11,5 zentral hidroelektrikoetan lortzen du, eta % 23,4 – beste energia berriztagarrien bitartez (2012 ).
Kultura
Italiak artearen eta kulturaren alor guztiei (arkitekturatik hasi eta zinemaraino) egin dien ekarpena askotarikoa da, aberatsa eta aspaldikoa. Italian dago Mendebaldeko kulturaren oinarria, Erromak zabaldu baitzuen kultura horren abiapuntu den Greziako zibilizazioa. Italiako artean aldi nagusi hauek bereizi ohi dira: erromatarren antzinateko zibilizazioak greziarren eta etruskoen lanetan oinarri hartuta ondu zuen estiloa, K.a. VIII mendetik K. o IV mendera, erromanikoa, X. mendearen bukaeran hasi eta XIII. mendea bitartean (Pisako katedrala, bataiategia eta dorrea), Errenazimentua, antzinateko Grezia eta Erroma eredutzat hartuta Erdi Aroaren bukaeratik XVI. mendearen bukaeraraino bitarteko higikundea (Leonardo da Vinci, Michelangelo, Dante, etab), eta barrokoa, XVI. mendean Italian sortu eta XVIII. mendea arte garrantzi handia izan zuena Europa osoan.
Literatura
XV. mendeko idazle nagusiek –Dante Alighieri, Francesco Petrarca eta Giovanni Boccacciok– Toscanako dialektoa erabili zuten literaturan, eta hala, haien eredua nagusitu zen eta Italiako hizkuntza landua bihurtu zen gero. Errenazimentuko idazleen ondoren –Ludovico Ariosto eta Torquato Tasso olerkariak, Nikolas Makiavelo eta Francesco Guicciardini saiogileak– literatura produkzioa asko murriztu zen, baina idazle erromantikoei esker Italiako hizkuntza berriz piztu zen eta batasuna eman zitzaion. Idazle erromantikoen artean, aipatzekoak dira Vittorio Alfieri poeta tragikoa, Ugo Foscolo ideologia iraultzailearen sortzailea, eta Alessandro Manzoni eleberrigilea; azken honen I promessi sposi (Senar-emaztegaiak) XIX. mendeko eleberrigintzaren ardatz izan zen. XX. mendearen hasieran Italian bertan sortu, hazi eta hedatu zen futurismo deritzan arte higikundea: Filippo Tommaso Marinetti, futurismoaren sortzailea berau, Giovanni Papini, etab. Bestalde, Luigi Pirandello eleberri eta antzerkigilea ere aipatzekoa da, ordu arteko antzerkiari itxura berri bat eman baitzion. Bigarren Mundu Gerraren ostean beste idazle belaunaldi bat sortu zen: Cesare Pavese, Elio Vittorini, Vasco Pratolini eta Alberto Moravia. XX. mendeko bigarren erdiko idazleen artean, berriz, aipatzekoak dira Carlo Cassola, Italo Calvino, Giorgio Bassani, Eugene Montale, Leonardo Sciascia, Pier Paolo Pasolini eta Umberto Eco.
Arkitektura
Errenazimentu garaiko arkitektura nagusia eta barrokoaren garaikoa Italian sortu zen. 1927. urtean higikunde arrazionalista bat sortu zen Italian, eta talde horren jarraitzaileek (Pier Luigi Nervi) ingeniaritzako obra handiak eta ederrak egin zituzten (ubideak, autopistak, urtegiak). XX. mendearen erdialdean Italiako arkitektoen marrazkiak aitzindari ziren mundu osoan.
Musika
Italiak musikari egin dion ekarpena arte plastikoei egindakoari bezain garrantzitsua da. Claudio Monteverdi eta Carlo Gesualdoren «madrigalak», Giovanni Pierluigi da Palestrinaren eta Erromako eskolaren eliza musika, XVII. mendean Florentzian sortu eta laster Veneziara, Napolira eta Erromara zabaldu zen opera, eta musika sinfonikoa, concerti grossi-ak, sonatak eta abar guztiak dira Italian sortuak. Italiari «musikaren aberria» deitura eman izana asko eta asko musikagile itzal handikori zor zaio.
Zinema
Italiak berebiziko garrantzia du zinemaren historian. Bigarren Mundu Gerra ostean neoerrealismoa sortu zen Vittorio De Sica eta Roberto Rossellini zuzendariekin, eta urte haietako filmetan munduak Italiaz izan duen ikuspegia agertu zen. Italiarren asmamena, bizitza eta herri xehearen adierazpenak maisuki islatu izan dira film horietan. Ondorengo urteetan errealismo hutsa edo neurrigabeko fantasia lantzen duten filmak egin izan dira. Zinema zuzendarien artean, aipatzekoak dira Luchino Visconti, Federico Fellini, Cesare Zavattini, Pier Paolo Pasolini, Franco Zeffirelli, Michelangelo Antonioni eta Bernardo Bertolucci, eta izen handiko zinema antzezleak dira, beste askoren artean, Sophia Loren, Marcello Mastronianni, Vittorio Gassman eta Vittorio de Sica.
Futbola
Futbola (calcio italieraz) kirol arrakastatsuena da, txirrindulariaren gainetik esan dezakegu. Italiako futbol selekzio nazionala munduko inoizko hoberenen artean dugu, izan ere Munduko Futbol Txapelketa lau aldiz irabazi du, 1934 (antolatzailea), 1938, 1982 eta 2006an. Europako Futbol Txapelketa behin irabazi zuten, 1968an (antolatzailea). Gianluigi Buffon, Fabio Cannavaro, Paolo Maldini, Andrea Pirlo eta Dino Zoff dira selekzioko kamiseta aldi gehien jantzi izan dutenak. Halaber, herrialdeak beste behin antolatu zuten Mundiala 1934az gain, 1990ean.
Saskibaloia
Saskibaloia ere (pallacanestro) herrialdeko kirol nagusien artean dugu, Europako liga garrantzitsuenen artean dago bertakoa Lega Basket Serie A izenekoa, eta talderik arrakastatsuena Ligako historian Olimpia Milano da.
Selekzioari dagokionez, EuroBasket birritan irabazi dute (1983 eta 1999an). Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina bi aldiz eskuratu dute, 1980 eta 2004an. Munduko Saskibaloi Txapelketan, posturik hoberena 1970 eta 1978an lortu zuten, laugarrenak izan zirenean.
Beste batzuk
Errugbia da beste kirol indartsu bat Italian, eta bertako selekzioa Europako hoberenen artean dago. Europako Nazioen Errugbi Kopa, hain zuzen ere, irabazi zuten 1997an.
Hedabideak
RAI (Radiotelevisione Italiana) irrati eta telebista kate publiko italiarra da. Informazio orokorreko egunkarien artean «Corriere della Sera» (Milano), «La Repubblica» (Erroma) eta «La Stampa» (Torino) ditugu, beste batzuen artean.
Sarah Mardini
Sarah Mardini (Damasko, Siria, 1995) igerilari ohia, errefuxiatua, soroslea eta giza eskubideen aktibista. 2023ko urtarrilaren 10ean Grezian epaiketa hasi zen espioitza, legez kanpoko immigrazioari laguntzea, dirua zuritzea, erakunde kriminal bateko kide izatea eta pertsonen salerosketa leporatuta. Haren historia Las nadadoras filmean islatu zen.
Biografia
Darayan hazi zen, Damaskoko auzo pobre batean, gurasoekin eta bi ahizpa txikirekin, Yusra, igerilari olinpikoa, eta Shaed.
Aitak, igerilari profesional eta entrenatzailea zena, Yusra eta bera igeriketan entrenatu zituen. Geroago, Siriako talde ospetsuetan aritu ziren biak, baita selekzio nazionalean ere.
2015eko abuztuan, Siriako gerra zibilean etxea suntsitu zietenean, ahizpek herrialdetik ihes egitea erabaki zuten.
Siriatik Europara ihes
Libanora iritsi ziren lehenengo, eta ondoren Turkiara. Han, kontrabandoz Greziako uharte batera eraman zituzten, beste 18 etorkinekin batera; zazpi pertsona baino gehiagorentzat diseinatutako baltsa batean. Motorrak funtzionatzeari utzi eta ontzia Egeo itsasoan hondoratzen hasi zenean, ahizpek beste bi pertsonarekin batera ontzia bultzatu zuten igerian, taldea Lesbos uhartera iritsi zen arte.
Ondoren, Balkanak, Hungaria eta Austria zeharkatu zituzten. Azkenean, 2015eko irailean Alemanian geratu ziren, Berlinen hain zuzen, non asilo politikoa lortu zuten.
Errefuxiatuen aldeko aktibismoa
2016. urtean, 21 urte zituela, Greziako Lesbos uhartera itzuli zen, eta Emergency Response Center International izeneko gobernuz kanpoko erakundearekin bat egin zuen borondatezko sorosle gisa lan egiten eta Siriako gerra zibileko errefuxiatuei laguntzen.
Sarah Moriako iheslarientzako esparruan (Human Rights Watch-en arabera, aire zabaleko espetxea da ordea) itzultzaile aritu zen sei hilabetez: "«Nik honi buruz hitz egiten diet. Esaten diet: Badakit zer sentitzen duzun, nik ere bizi izan dudalako. Igaro nuen eta bizirik atera nintzen, eta hobeto sentitzen dira, neu ere errefuxiatua naizelako»."
Atxiloketa
Sarh Mardini 2018ko abuztuaren 21ean Lesbosko aireportuan atxilotu zuten Seán Binder giza eskubideen aktibista eta erreskate-urpekariarekin batera. Greziak hainbat kargu leporatu zien: espioitza, bidegabeko immigraziorako laguntza, diru garbiketa, talde kriminal baten kide izatea eta pertsonen salerosketa.
Mary Lawlor, giza eskubideen defendatzaileen egoerari buruzko NBEko kontalari bereziak, Greziaren jarrera kritikatu zuen, batetik 2021eko azaroan egin zen bilkuran Mardiniren bertaratzea oztopatu zuelako, eta bestetik:"«Agintariek, kasua hiru urte baino gehiago ikertzen igarotzea disuaziozko elementua izan da migratzaileen eskubideen alde lan egiten duen gizarte zibilarentzat. (...) Zer dela eta iritsi gara elkartasuna eskaintzen ari diren pertsonen aurka egitera? Mardini andrearen eta Binder jaunaren aurkako erruduntasun-epaia egun iluna izango litzateke Greziarentzat, baita Europako giza eskubideentzat ere»."Giorgos Kosmopoulos Amnistia Internazionaleko migrazioari buruzko kanpainen arduradun nagusiak hauxe esan zuen: "«Kargu faltsu horiek fartsa dira, eta ez lukete inoiz eragin behar Sarah eta Seán epaimahai baten aurrean agertzea. Gaurko atzerapenak esan nahi du hiru urte baino gehiago itxaron ondoren, esperientzia beldurgarri horrek aurrera jarraituko duela, eta linboan utziko dituela. Greziako agintariei eskatzen diegu giza eskubideen arloan dituzten betebeharrak errespetatzeko eta Sarah eta Seanen aurkako karguak kentzeko»."Europako Legebiltzarrak ere, honelaxe definitu du kasua: "Europan eman den elkartasunaren kriminalizazio kasu handiena".
Stipiturus malachurus
Stipiturus malachurus Stipiturus generoko animalia da. Hegaztien barruko Maluridae familian sailkatua dago.
Anne-Marie
Anne-Marie Rose Nicholson (Essex, Erresuma Batua, 1991ko apirilaren 7a) Anne-Marie izenarekin ezaguna, abeslari eta musikagile ingelesa da. Hainbat single-etan parte hartu du eta hauetariko batzuk lehen postuak lortu dituzte salduenen zerrendetan, esate baterako, UK Singles Chart-en. Lehen postura Rockabye (Clean Bandit eta Sean Paul-ekin sortutako abestia), «Alarm», «Ciao Adios», «Friends» eta «2002» iritsi ziren. Bere lehen estudioko diskoa Speak Your Mind da, 2018ko apirilaren 27 an kaleratua. Disko hau UK Albums Chart-en hirugarren postura iritsi zen eta Anne-Marie-k 2019ko Brit sarietan lau izendapen jaso zituen.
Haurtzaroa eta lehen pausoak musikan
Anne-Marie Nicholson, 1991ko apirilaren 7an jaio zen Essex-ko konderrian, Londreseko ipar-mendebaldean, Erresuma Batuko hiriburuan. Ume zela, Anne-Marie bere logelan bakarrik kantatzen entzutea oso ohikoa zen. Oso gogoko zituen Christina Aguilera-en, Lauryn Hill-en, S Club7-en eta Alanis Morissette-en abestiak entzutea, azken honen eragina nabarmena izan zelarik bere konposizioetan. Urteak aurrera, Prince eta Michael Jacson bezalako abeslariak entzuten hasi zen eta soul, ska, reggae eta rap musika estiloetan arreta jarri zuen, azken honetan Eminem eta 50 Cent artistengan interesa erakutsiz.
Bi urte zituela, Anne-Marie dantza eta antzerki klaseak jasotzen hasi zen herriko arte eszenikoen eskolan, bere ahizpak ikasten zuen toki berean. Sei urte zituela, bere eskolan Miserableak antzezlanerako proba bat egin eta arrakastaz pasa zuen. West End-en ekoizpen honetan antzezteaz gain, abesteko gaitasuna ere bazuela erakutsi zuen. Musikaletan zortzi urterekin kantari bezela estreinatu zen, abestia oso modu sinplean abestuz, baina denbora pasa hala ekoizleei bere papera gustatu eta garrantzi handiagoa ematea pentsatu zuten. Miserableak musikalean emandako emaitza onen ondoren, West End ekoiztetxearen beste musikal batean ere lanean aritu zen, Whistle Down the Wind izenekoa, bertan Jessie J-ekin batera lan egin zuen. Anne-Marie-ren ahotsak nerabezaroan jasandako tonu jetsieraren ondorioz antzezteari utzi zion.