cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bihotz
Sortzetiko kardiopatia
Sortzetiko bihotz-akats batzuen ondorioz, biriketara itzuli ohi den odolak oxigeno gutxi izaten du, eta gorputzaren gainerakora itzultzen da. Horiei sortzetiko kardiopatia zianotiko deritze, eta, sarritan, larriagoak izaten dira. Sortzetiko bihotz-akats nagusiak haurtzaroan hautematen dira maiz, jaio eta gutxira edo haurra jaio baino lehentxeago (adibidez, arteria handien transposizioa); horrek arnasteko zailtasuna eta hazkuntza-tasa txikiagoa eragiten ditu. Sortzetiko kardiopatiaren formarik arinenak oharkabean pasa daitezke urte askoan, eta helduaroan bakarrik agertzen dira (adibidez, aurikulen arteko komunikazioa).
Diagnosia
Kardiopatiak diagnostikatzeko, historia klinikoa, bihotz-azterketa eta bestelako ikerketak egiten dira, odol-azterketak, ekokardiogramak, elektrokardiogramak eta irudiak barne. Beste prozedura inbaditzaile batzuek ere, hala nola kateterismo kardiakoak, zeregin garrantzitsua izan dezakete.
Azterketa
Azterketa kardiakoak barne hartzen ditu azterketa, toraxa eskuekin haztatzea eta estetoskopio batekin auskultatzea. Pertsona baten eskuan ikus daitezkeen zeinuak ebaluatu behar dira (adibidez, ezpain-hemorragiak), artikulazioak eta beste eremu batzuk. Pertsona baten pultsua hartzen da, gehienetan arteria erradialean, eskumuturretik gertu, pultsuaren erritmoa eta indarra ebaluatzeko. Presio arteriala hartzen da, dela eskuzkoa edo automatikoa den esfigmomanometroarekin, dela arteriaren barrutik neurketa inbaditzaileagoa eginda. Zain-pultsu jugularraren edozein goratze nabaritzen da. Pertsona baten bularra haztatzen da, bihotzetik transmititzen den edozein bibrazio detektatzeko, eta gero estetoskopio batekin entzuten da.
Bihotzaren hotsak
Eskuarki, bihotz osasuntsuetan bi bihotz-hots baino ez dira entzuten, S1 eta S2 izenekoak. S1 bihotzeko lehen soinua, bentrikuluaren uzkurduran balbula aurikulobentrikularrak ixtean sortzen den soinua da, eta "lub" gisa deskribatzen da normalean. Bigarren bihotz-soinua, S2, diastole bentrikularrean ixten diren balbula erdi-ilunarren soinua da, eta "dub" gisa deskribatzen da. Soinu bakoitzak bi osagai ditu, eta bi balbulak itxi ahala denboran dagoen alde txikia adierazten du. S2 bi soinu desberdinetan bana daiteke, bai inspirazioaren ondorioz, bai balbula- edo bihotz-arazoen ondorioz. Bihotz-hotsak gehiago izan daitezke, galope-erritmo deiturikoak. S3 bihotz-hotsak, normalean, bentrikuluaren odol-bolumena handitzen dela adierazten du. S4 bihotz-hotsa galope aurikularra da, eta odolaren soinuak sortzen du, bentrikulu zurrun batean sartu behar baita. S3 eta S4 konbinatuta egoteak galope laukoitza ematen du.
Bihotzeko murmurioak ezohiko bihotzeko zaratak dira, gaixotasunekin lotuta egon daitezkeenak edo onberak direnak, eta hainbat mota daude.
Normalean bi bihotz-zarata izaten dira, eta bihotz-zarata anormalak soinuen arteko odol-fluxuarekin lotutako soinu gehigarriak edo "soploak" izan daitezke. Murmurio horiek bolumenaren arabera sailkatzen dira, 1etik (isilena) 6ra (altuena), eta zarata kardiakoekin duten loturagatik, bihotz-zikloko posizioagatik, erradiazioagatik, estetoskopioaren zein aldetik entzuten diren eta gehien entzuten diren tokia moduko ezaugarri gehigarriengatik ebaluatzen dira. Hondatutako bihotz-balbulek eragin ditzakete, sortzetiko kardiopatiek (trenkada bentrikularraren akatsak, adibidez) edo bihotz arruntetan entzun daitezke. Perikarditisaren kasuetan, non mintza hanpatuak elkarren artean igurzten diren, beste soinu bat entzun daiteke, marruskadura perikardiko izenekoa.
Erraldoi (mitologia)
Krishna eta Putana
Indiar mitologian, Putana izeneko deabru anderea agertzen da. Bere botere mistikoekin, altuera normaleko emakume bihurtu ahal izan zen, eta Iashodagana hurbilduz, honi, honen seme zen Krishnari titia ematea eskatuz. Krishnak, Putanaren titi pozoitutik edaten du, Putanak berak propio pozoitua zuena, eta, honela, Krishnak deabru anderea akabatu zuen bere pran (bizi energia) xurgatuz.
Hibridazio (kimika)
sp3 hibridazioa
sp3 orbitalak lortzen dira energia-mila berdineko s orbital bat eta 3 p orbital konbinatuz. Forma eta tamaina bereko lau orbital dira eta tetraedro baten erpinen ardatzen arabera orientatuak, hots 109,5ºko angeluak osatuz. Metanoaren egitura azaltzeaz gain, lotura sinplea duten karbono-konposatuenak ere azaltzen ditu; hidrokarburo alifatikoena, alkoholena, aminena, ...
Bihotz
Odol-analisiak
Troponina biomarkatzaile sentikorra da odol hornidura eskasa duen bihotz batentzat. Lesioa izan eta 4-6 ordura askatzen da, eta, oro har, 12-24 ordu artean iristen da bere puntu gorena. Askotan, bi troponina-proba egiten dira: bata hasierako aurkezpen-unean eta bestea 3-6 orduren barruan. Diagnostikoa maila altua edo igoera esanguratsua da. Garuneko peptido natriuretikoaren (BNP, ingelesezko siglengatik) proba bat erabil daiteke bihotz-gutxiegitasunaren presentzia ebaluatzeko, igo egiten delako ezkerreko bentrikuluan eskari handiagoa dagoenean. Proba horiek biomarkatzailetzat jotzen dira, bihotzeko gaixotasunarentzat oso espezifikoak direlako. Zinasa kreatinaren MB formaren probak bihotzari odola emateari buruzko informazioa ematen du, baina gutxiagotan erabiltzen da, hain espezifikoa eta sentikorra ez delako.
Hibridazio (kimika)
sp2 orbitalak
sp2 orbitalak lortzen dira energia-mila berdineko s orbital bat eta 2 p orbital konbinatuz. Forma eta tamaina bereko hiru orbital dira, plano berean kokatuak eta bata bestearengandik 120º separatuta. Lotura bikoitza duten karbono-konpostatuen egitura esplikatzen laguntzen dute: alkenoena, hidrokarburo aromatikoena, zetonena, aldehidoena, ...
sp hibridazioa
sp orbitalak lortzen dira energia-mila berdineko s eta p orbital bana konbinatuz. Forma eta tamaina bereko bi orbital dira, plano berean kokatuta, noranzko desberdinetan eta 180º separatuak. Lotura hirukoitz duten alkinoen moduko konposatuen egitura azaltzen laguntzen dute.
Beste hibridazio batzuk
Posible da beste hibridazio batzuk lortzea d orbitalak parte harturik, esaterako sp³d eta sp³d². Lehenak, bost orbital hibrido sortzen ditu bipiramide triangeluar baten bost erpinen ardatzen norabideetan. Bigarrenak sei orbital hibrido eratzen ditu oktaedro baten sei erpinen ardatzen norabidean. Horrelako egiturak ohizkoak dira trantsizio-metalen konplexuetan.
Bihotz
Odol-analisiak
Sarritan beste odol analisi batzuk egiten dira, pertsona baten osasun orokorra eta bihotzeko gaixotasunean lagun dezaketen arrisku faktoreak ulertzen laguntzeko. Hauek, anemia ikertzeko odol zenbaketa oso bat izaten dute, baita elektrolitoen edozein aldaketa aditzera eman dezakeen oinarrizko analisi metaboliko bat ere. Askotan koagulazio-azterketa bat behar izaten da, antikoagulazio-maila egokia ematen dela ziurtatzeko. Lipidoak baraurik eta glukosa odolean baraurik (edo HbA1c maila bat), sarritan, pertsona baten kolesterola eta diabetes egoera ebaluatzeko ordenatzen dira, hurrenez hurren.
Elektrokardiograma
Gorputzean gainazalean elektrodoak erabiliz, posible da bihotzaren jarduera elektrikoa erregistratzea. Seinale elektrikoaren trazadura hori elektrokardiograma (EKG) da. EKG bat etzanda egiten den proba bat da, eta gorputzean hamar elektrodo jartzean datza. Horrek "12 elektrodo" dituen EKG bat sortzen du (hiru elektrodo gehigarri matematikoki kalkulatzen dira, eta elektrodo bat lurra da).
Bost ezaugarri nabarmen daude EKGn: P uhina (despolarizazio aurikularra), QRS konplexua (despolarizazio bentrikularra [h]) eta t uhina (birpolarizazio bentrikularra). Bihotzeko zelulak uzkurtu ahala, bihotzean zehar bidaiatzen duen korronte bat sortzen dute. Hori elektrodoaren posizioaren araberakoa da, beraz, despolarizazio uhin bat ezkerretik eskuinera mugituko balitz, ezkerrean dagoen elektrodo batek desbideratze negatiboa erakutsiko luke, eta eskuinaldean dagoen elektrodo batek desbideratze positiboa erakutsiko luke. EKG tresna erabilgarria da arritmiak detektatzeko eta bihotzeko odol-hornidura eskasa detektatzeko, batzuetan anormaltasunak susmatzen dira, baina ez dira berehala ikusten EKGn. Ariketa egitean egiten bada proba, anormaltasuna eragiteko erabil daiteke, edo EKG bat epe luzeagorako erabil daiteke, 24 orduko Holter monitore baten antzera, baldin eta ez bada susmatzen erritmoa anormala dela ebaluazioaren unean.
Irudigintza
Hainbat irudigintza-metodo erabil daitezke bihotzaren anatomia eta funtzioa ebaluatzeko, ultrasoinua (ekokardiografia), angiografia, ordenagailu bidezko tomografiak, RMN eta TEP barne. Ekokardiograma bihotzaren ultrasoinua da, eta bihotzaren funtzioa neurtzeko, gaixotasun balbularra ebaluatzeko eta edozein anomalia bilatzeko erabiltzen da. Ekokardiografia bularrean zunda batekin ("transtorazikoa") edo hestegorrian zunda batekin ("transoesofagikoa") egin daiteke. Ekokardiografiako txosten tipiko batek balbulen zabalerari buruzko informazioa jasoko du, odol-errefluxurik badago (birurgitazioa) eta sistolearen eta diastolearen amaieran dauden odol-bolumenei buruzko informazioa, eiekzio-frakzio bat barne, sistolaren ondoren ezkerreko eta eskuineko bentrikuluetatik zenbat odol eiektatzen den deskribatzen duena. Eiekzio-frakzioa, orduan, honela lor daiteke: eiektatutako bolumena, bihotzaren bidez (kolpearen bolumena), bihotz betearen bolumenarekin (azken bolumen diastolikoa) zatituz. Ekokardiogramak gorputza estresatuago dagoen egoeretan ere egin daitezke, odol-hornidurarik ezaren zantzurik badagoen aztertzeko. Bihotzeko ahaleginaren proba hori zuzeneko ariketa da, edo, hori ezinezkoa denean, dobutamina bezalako medikamentu baten injekzioa.
Ordenagailu bidezko tomografiak, toraxeko erradiografiak eta beste irudi mota batzuk lagungarriak izan daitezke bihotzaren tamaina ebaluatzeko, biriketako edemaren zantzurik baden ebaluatzeko eta bihotzaren inguruan likidorik badagoen adierazteko. Aorta ebaluatzeko ere baliagarriak dira, bihotzetik ateratzen den odol hodi nagusia.
Erraldoi (mitologia)
Krishna eta Putana
Putana berehala iritsi zen izpirituen mundura, purutzeko berraragiztatzetik pasa gabe, Krishnak, ama edo inude bezala onartu baitzuen.
Bihotz
Tratamendua
Bihotzeko gaixotasunak hainbat metodorekin trata daitezke, besteak beste, bizimoduaren aldaketak, tratamendu farmakologikoak eta kirurgiak.
Bilboko portua
Sollana punta
Sollana punta Bunge enpresaren ekimenez eraiki zen, soia eta landare jatorriko merkatugaiak energia bihurtzen dituzten bestelako enpresek kaiaren eskaria bete dute. 2007. urtean, biodiesela ekoizten duten hainbat lantegi berri eraikiko zirela eman zen argitara.
Bihotz
Infartu iskemikoa
Arteria koronarioak estutu egiten dira (kardiopatia iskemikoa) partzialki estututako arteria batek (bularreko angina) eragindako toraxeko minaren sintomak arintzeko, arteria bat erabat itxita dagoenean bihotzeko muskuluaren kaltea minimizatzeko (miokardio-infartua), edo miokardio-infartua gerta ez dadin. Bularreko anginaren sintomak hobetzeko sendagaien artean daude nitroglizerina, beta-blokeatzaileak eta kaltzio-kanalen blokeatzaileak; prebentziozko tratamenduetan, berriz, antiplaketarioak daude, hala nola aspirina eta estatinak, bizi-estiloa hobetzeko neurriak, hala nola erretzeari uztea eta pisua galtzea, eta arrisku-faktoreen tratamendua, hala nola presio arterial altua eta diabetesa.
Botikak erabiltzeaz gain, bihotzeko arteriak estutzea tratatu daiteke, estuguneak hedatuz edo odol jarioa birbideratuz, buxadura bat saihesteko. Hori egin daiteke ebakuntza koronario perkutaneoaren bidez, non estuguneak baloi punta duten kable txikiak arteria koronarioetara pasatuz zabal daitezkeen, estugunea hedatzeko baloia puztuz eta, batzuetan, stent bezala ezagutzen den metalezko aldamio bat atzean utziz, arteria irekita mantentzeko.
Arteria koronarioak estutzea ez bada egokia ebakuntza koronario baten bidez tratatzeko, kirurgia irekia eska daiteke. Bypass koronario baten txertaketa bat egin daiteke, non gorputzaren beste alde bateko odol-edalontzi bat erabiltzen den (safena bena, arteria erradiala edo barneko bular-arteria), odola estugunearen aurreko puntu batetik (normalean aorta) buxaduratik haratagoko puntu bateraino birbideratzeko.
Balbulopatiak
Bihotz-balbula gaixoek, anormalki estu bihurtu direnek edo ezohiko ihesak dituztenek kirurgia behar izan dezakete. Hori prozedura kirurgiko ireki gisa egin ohi da, kaltetutako bihotzeko balbula ehun edo metalezko balbula protesiko batekin ordezkatzeko. Egoera batzuetan, balbula trikuspide edo balbula mitralak kirurgikoki konpon daitezke, balbula ordeztea saihestuz. Bihotz-balbulak perkutaneoki ere trata daitezke, gaixotasun koronarioak esku hartzearekin antzekotasun asko dituzten teknikak erabiliz. Aortaren ordezkapen transkateterra gero eta gehiago erabiltzen da balbulen ordezkapen irekia jasateko arrisku handia dutela uste duten pazienteentzat.
Erraldoi (mitologia)
Greziar mitologia
Greziar mitologiak, hiperboreatarrei buruz hitz egiten du, iparraldeko haizetik haratago bizi ziren erraldoiak. Eta, euren mitoen artean erraldoiei buruzko erreferentzia anitz aurki daiteke, titanenak bezala, horietako bat, Prometeo izaki, gizakiei sua ekarri ziena. Erraldoiak, Homerok idatzitako Odisea liburuan agertzen diren ziklopeak ere badira, horien artean, Polifemo ezagunena. Honek, Odiseo eta bere lagunak harrapatu zituen, jateko asmoz, baina Odiseok, ziklopea garaitzea lortu zuen.
Bihotz
Arritmia
Bihotz-erritmo anormalak (arritmiak) sendagai antiarritmikoekin trata daitezke. Horiek elektrolitoen fluxua zelula-mintzaren bidez manipulatuz funtziona dezakete (adibidez, kaltzio-kanalen blokeatzaileak, sodio-kanalen blokeatzaileak, amiodarona edo digoxina), edo nerbio-sistema autonomoak bihotzean duen efektua alda dezakete (beta-blokeatzaileak eta atropina). Zenbait arritmiatan, hala nola fibrilazio aurikularrean, istripu zerebrobaskularra izateko arriskua areagotzen da, eta arrisku hori murriztu egin daiteke warfarina edo ahotik hartzeko antikoagulatzaile berriak erabiliz.
Sendagaiek arritmia bat kontrolatzea lortzen ez badute, beste tratamendu aukera bat kateter bidezko ablazioa izan daiteke. Prozedura horietan, kableak pasatzen dira zainetik edo hankako arteriatik bihotzeraino, arritmia eragiten ari den ehun anormaleko eremua aurkitzeko. Ehun anormala nahita edo ablazio bidez kaltetu daiteke, berotzearen edo izoztearen bidez, bihotz-erritmoaren alterazio gehiago prebenitzeko. Arritmiarik gehienak gutxienez inbaditzaileak diren kateterren tekniken bidez trata daitezke, baina arritmiak (bereziki fibrilazio aurikularra) kirurgia irekiaren edo torakoskopikoaren bidez ere trata daitezke, dela beste bihotzeko kirurgia baten unean, dela prozedura autonomo gisa. Kardiobersio bat ere erabil daiteke, non deskarga elektriko bat erabiltzen den, erritmo anormal baten bidez bihotza zorabiatzeko.
Erraldoi (mitologia)
Germaniar mitologiak
Eskandinaviar mitologian, erraldoiak, (Jotunak) sarri ibiltzen dira jainkoen aurkako borrokan. Bereziki, Europa iparraldeko mitologietan, non Odin gurtzen zen, izotzezko erraldoiak agertzen dira, Æsir jainkoen aurka amaigabeko borrokan arituz. Jainko hauek berak, Bestla erraldoia eta Bor jainkoaren ondorengoak dira, eta, Ragnarök izeneko munduaren amaierako gudan, izotzezko erraldoiek Asgarda hartuko dute, jainkoen egoitza, eta munduaren amaiera eragingo dute. Eddako prosa eta olerkietan bildutako mitologia honen forma landuagoan, erraldoiak dira eskandinaviar mitologiako munstro gehienen jatorria, Fenrir otsoa kasu, batzuetan, jainkoekin modu baketsuan eta adikorrean ere jokatzen duten arren.
Bihotz
Arritmia
Halaber, bihotzeko gailuak ere beharrezkoak izan daitezke, taupada-markagailu edo desfibriladore gisa, arritmiak tratatzeko. Taupada-markagailuak pilez elikatutako sorgailu txiki bat dira, larruazalaren azpian ezartzen dena, eta kable bat edo gehiago, bihotzeraino zabaltzen direnak. Maizago erabiltzen dira bihotz-erritmo anormalki motelak tratatzeko. Desfibriladore inplantagarriak bizitza arriskuan jartzen duten bihotz-erritmo azkarrak tratatzeko erabiltzen dira. Gailu horiek bihotza monitorizatzen dute, eta bihotz-lasterketa arriskutsu bat hautematen bada, automatikoki deskarga bat eman dezakete bihotza erritmo normal batean lehengoratzeko. Desfibriladore inplantagarriak gutxiegitasun kardiakoa, miokardiopatia edo arritmia hereditarioaren sindromea duten pazienteetan erabiltzen dira.
Erraldoi (mitologia)
Germaniar mitologiak
Jotunen aita Ymir izan zen, existitu zen lehen izaki biziduna, eskandinaviar mitologiako sorketaren mitoaren arabera. Gainontzeko erraldoiak, Ymirren izerditik jaio ziren.
Bihotz
Bihotz-gutxiegitasuna
Paziente baten bihotz-gutxiegitasunaren azpian dagoen kausari heltzeaz gain (ohikoagoa da bihotz-gaixotasun iskemikoa edo hipertentsioa), bihotz-gutxiegitasunaren tratamenduaren oinarria medikazioa da. Paziente batek sortzen duen gernu kantitatea (diuretikoak) handitzean biriketan likidoa pilatzea saihesteko botikak eta bihotzaren ponpaketa-funtzioa zaintzen saiatzen diren botikak (beta-blokeatzaileak, ACEren inhibitzaileak eta hartzaile mineralokortikoideen antagonistak).
Erraldoi (mitologia)
Germaniar mitologiak
Gales eta Irlandako folklorean, erraldoien aurkako borroken istorioak oso arruntak dira. Hortik, erraldoiak erromantze bilduma bretoi eta arturikoetara pasa ziren, eta, iturri hauetatik, Torquato Tasso, Ludovico Ariosto, eta, azken honen jarraitzaile izan zen Edmund Spenserren ipuin heroikoetara pasa zen. Despair izeneko erraldoia, John Bunyanen The Pilgrim's Progress izeneko liburuan agertzen da. Eskandinaviar eta anglosaxoi mitologiak, erraldoiei buruzko istorioetan oso aberatsak dira, non, hemen, banandutako arraza bat bezala agertzen diren, baina jainkoen oso antzekoak, eta sarri borrokatzen dute Thorren aurka. Ogroak eta trollak, erraldoien oso antzekoak diren gizaki itxurako izakiak dira, hainbat europar lurraldetako folklorean agertzen direnak.
Bihotz
Bihotz-gutxiegitasuna
Bihotz-gutxiegitasuna duten paziente batzuen kasuan, taupada-markagailu espezializatu bat erabil daiteke, bihotzeko birsinkronizazio-terapia izenekoa, bihotzeko ponpaketaren eraginkortasuna hobetzeko. Gailu horiek desfibriladore batekin konbinatzen dira maiz. Bihotz-gutxiegitasuneko kasu oso larrietan, bihotzaren beraren ponpatze-ahalmena osatzen duen bentrikulu-laguntzako gailu izeneko ponpa txiki bat ezar daiteke. Kasurik larrienetan, bihotzeko transplantea egiteko aukera kontuan har daiteke.
Erraldoi (mitologia)
Hebrear erlijioan
Itun Zaharrean, Nephilim izeneko erraldoi arraza bat dago. Arraza honetakoa zen Goliat, Davidek habailarekin garaitu zuen erraldoia. Nimrod ere arraza honetakoa zela esaten da.
Bihotz
Antzinaroa
Gizakiek antzinatik jakin dute bihotza existitzen zela, nahiz eta haren funtzio eta anatomia zehatzak ez ziren argi ulertu. Ikuspegi erlijiosoen ondorioz (ikus hurrengo atala) bihotza Antzinaroan ulermen zientifikoaren gune nagusia zela uste zuten. Aristotelesek, bihotza, odola sortzeaz arduratzen zen organoa zela uste zuen; Platonek zirkulatzen ari zen odolaren iturria zela uste zuen; eta Hipokratesek, odola gorputzetik bihotzetik biriketaraino ziklikoki zirkulatzen ari zela ikusi zuen. Erasistratosek (K. a. 304-K. K. a. 250an) bihotza bonba bat zela ikusi zuen, odol hodien dilatazioa eraginez, eta arteriak zein zainak bihotzetik irradiatzen direla ikusi zuen, pixkanaka, distantzia txikiagoarekin, airez beteta zeudela uste zuen arren, eta ez odolez.
Bilboko portua
Ceballos punta
Ceballos punta Petronorren kaien eta Sollana puntaren arteko kaia da. Bi porturatze gune ditu, eta petroliotik eratorritako gaiak kargatu eta deskargatzeko erabiltzen da. 2010eko uztailaren amaieran ekialdeko porturatze gunearen hedadura handitu zen. .
Bihotz
Antzinaroa
Galeno mediku greziarrak (K. a. II. mendea) bazekien odol hodiek odola garraiatzen zutela, eta odol benosoa (gorri iluna) eta arteriala (distiratsuagoa eta meheagoa) identifikatu zituen, bakoitzak funtzio ezberdin eta bananduak zituelarik. Galenok, bihotza gorputzeko organorik beroena zela ikusiz, gorputzari beroa ematen ziola ondorioztatu zuen. Bihotzak ez zuen odolik bere inguruan, bihotzaren mugimenduak odola xurgatzen zuen diastolean zehar, eta odola arterien pultsaziotik mugitzen zen. Galenok uste zuen odol arteriala ezkerreko bentrikulutik eskuinekora pasatzen zen odol zaintsuak sortzen zuela, bentrikuluen arteko "poroen" bidez. Biriketako airea biriketatik biriketatik igarotzen zen. Biriketako airea biriketatik pasatu zen bihotzaren ezkerraldeko biriketako arterian barrena, eta odol arteriala sortu zuen.
Erraldoi (mitologia)
Euskal mitologian
Euskal mitologian ere erraldoiak topa ditzakegu, jentilak, Tartalo, basajaun eta basanderea erraldoitzat dauzkagu.
Bihotz
Antzinaroa
Ideia horiek ez ziren zalantzan jarri ia mila urtez.
Erraldoi (mitologia)
Euskal mitologian
Beste kulturetan bezala naturan topatutako bitxikeri geologikoak (Jentilzubi, adibidez) edo eta egin-ezinezkotzat zituzten harrespilak (Jentilbaratza k, adibidez) eta eraikuntzen (Jentilbaratza, adibidez) egiletzat jotzen zituzten.
Bihotz
Erdi Aroa
Zirkulazio koronario eta biriketako sistemen lehen deskribapenak Avicenaren kanonaren anatomiari buruzko iruzkinean daude, 1242an Ibn al-Nafisek argitaratua. Bere eskuizkribuan, al-Nafisek idatzi zuen odola biriketako zirkulaziotik pasatzen dela, eskuineko bentrikulutik ezkerrekora mugitu beharrean, Galenok uste zuen bezala. Bere lana, beranduago, Andrea Alpagok itzuli zuen latinera.
Kreazionismo
Kreazionismoa erlijio dogmetan oinarritutako sinesmen bat da. Kreazionistek diote Lurra eta izaki bizidun guztiak Jainkoren batek sortu zituela, eta guztiek izaera teleologikoa dutela, hau da, helburu jakin bat dutela plan orokor baten barruan. Kreazionismoan abrahamdar erlijioak ez ezik, argudio sasi-zientifikoak emanez eboluzioaren aurka agertzen diren guztiak ere sartzen dira.
Baga, biga, higa... sentikaria
Ezaugarriak
Ikuskizuna bi zatitan aurkezten zen, atsedenaldi batekin bananduta, eta hasieran eta bukaeran taldeko kideak agertokian agertzen ziren Baztango dantza dantzatuz. Hala, ikuskizunari batasuna emateaz gain, zentzu zirkularra, infinitua, ziklikoa agertzen zen. Besteak beste, “Xoxoak galdu du mokoa” (kanta tradizionala), txalaparta soinua, “Oi Pello, Pello (kanta tradizionala), toberaren soinua, taldearen poeten errezitatzea edo “Txoria txori” bezalako abestiak abesten ziren (Joxan Artzeren poesia, eta Laboaren musika). Bigarren zatian, aurrekoaren ildo berean, ginbardaren soinua entzuteaz gain, “Txoria Txori” (J.A.ren poesia) bezalako lanak interpretatuko dituzte. Artze), “Gizona lana eta makina” poesia (J.A. Artze) edo Mikel Laboak kantatzen zuen “Baga biga higa” (kanta tradizionala).
Bihotz
Erdi Aroa
Europan, Galenoren irakaskuntzek komunitate akademikoa menperatzen jarraitu zuten, eta bere doktrinak Elizaren kanon ofizialtzat hartu ziren. Andreas Vesaliusek, Galenok bihotzari buruz zituen sinesmenetako batzuk zalantzan jarri zituen De humani corporis fabrican (1543), baina bere maisulana, autoritateentzako erronka bezala interpretatu zen, eta zenbait eraso jasan zituen. Miguel Servetek Christianismi Restitutio (1553) lanean idatzi zuen odola bihotzaren alde batetik bestera dabilela biriketan zehar.
Erraldoi (mitologia)
Euskal mitologian
Esana beharra dago ere gure kondairetan Sanson eta Errolan esparru honetan ere kokatzen direla. Lehenengo biak jentilen modura lurraldeetan ageri diren harri batzuen jaurtiketen erruduntzat dituzte kondairek.
Bihotz
Aro Modernotik aurrera
Odolaren fluxua bihotzaren eta gorputzaren bidez ulertzeko aurrerapauso handia William Harvey mediku ingelesaren De Motu Cordis (1628) argitalpenarekin iritsi zen. Harveyren liburuak erabat deskribatzen ditu zirkulazio sistema eta bihotzaren indar mekanikoa, eta horrek doktrina galenikoen berrikuspena ekarri zuen. Otto Frank (1865-1944) fisiologo alemaniarra izan zen; argitaratu zituen lan askoren artean, bihotzaren harreman garrantzitsu honen ikerketa zehatzak daude. Ernest Starling (1866-1927) fisiologo ingeles garrantzitsu bat izan zen, bihotza ere ikertu zuena. Neurri handi batean modu independentean lan egin zuten arren, euren ahalegin konbinatuak eta antzeko ondorioak "Frank-Starling mekanismoa" izenarekin ezagutu dira.
Kreazionismo
Unibertsoa eta bizia ekintza jainkotiarretatik sortu zirenaren sinesmen erlijiotsua da kreazionismoa, prozesu natural batetik sortu zirenaren baieztapenaren aurrean. Kreazionista hitza bera lehen aldiz 1856 Charles Darwinek idatziriko gutun batean dago jasoa ,eboluzioaren zientziaren aurrean kontzientzia eragozle egin ziren horiek aipatu edo izendatzeko erabili zuenean. Eboluzioa eta kreazioa teoria baten baitan batu nahi duenik bada ere ( kreazionismo ebolutiboa), halaber kreazionismo kontzeptua bere adiera literalean ulertu eta defendatzen duten horiek sailkatzeko erabiltzen da batik bat.
Bihotz
Aro Modernotik aurrera
Purkinjeren zuntzak eta Hisen faszioa jada XIX. mendean aurkitu ziren arren, bihotzeko eroanbide elektrikoaren sisteman zuen paper espezifikoa ezezaguna izan zen Sunao Tawarak bere monografia argitaratu zuen arte, Das Reizleitungssystem des Säugetierherzens izenekoa, 1906an. Tawara nodo aurikulobentrikularraren aurkikuntzak Arthur Keith eta Martin Flack antzeko egiturak bilatzera bultzatu zituen bihotzean, eta honek, nodo sinoaurikularra aurkitzera eraman zuen zenbait hilabete beranduago. Egitura hauek elektrokardiogramaren oinarri anatomikoa osatzen dute, honen asmatzaileak, Willem Einthovenek, Medikuntzako Nobel Saria jaso zuelarik 1924an.
Erraldoi (mitologia)
Literaturan
On Kixotek, Miguel de Cervantesek idatzitako liburuan, Campo de Criptanako haize errotak, erraldoiekin nahastu zituen.
Kreazionismo
Kreazionismoa Ameriketako Estatu Batuetan
Charles Darwinek eboluzioaren teoria plazaratu zuen unetik beretik, Ameriketako Estatu Batuetako erlijio-fundamentalistak eboluzionismoaren kontrako gatazkan ari dira, deabruaren lana eta materialismo komunistaren Troiako zaldia dela uste baitute. Haien iritzira, Bibliaren esanak ere (edo haiek egindako interpretazioak) irakatsi behar dira eskoletan. Bibliaren esanei jarraituz, munduak lau mila urte baino ez lituzke izango, eta animalia guztiak eta landare guztiak Jainkoak sortuak eta Noek uholdetik salbatuak izango lirateke.
Bihotz
Aro Modernotik aurrera
Lehen bihotz transplante arrakastatsua 1967an egin zuen Christiaan Barnard zirujau hegoafrikarrak, Lurmutur Hiriko Groote Schuur Ospitalean. Hori mugarri garrantzitsua izan zen bihotzeko kirurgian, eta arreta piztu zuen bai medikuntzaren lanbidean, bai munduan oro har. Hala ere, gaixoen epe luzeko biziraupen tasak oso baxuak izan ziren hasieran. Ebakuntza egin eta 18 egun geroago hil zen, baina beste paziente batzuk ez ziren bizirik atera aste gutxi batzuetan. Norman Shumway zirujau estatubatuarra transplante teknikak hobetzeko egindako ahaleginengatik akreditatua izan da, Richard Lower, Vladimir Demikhov eta Adrian Kantrowitz aitzindariekin batera.
Cerisano
Cerisano Italiako udalerri bat da. Cosenzako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Hodonice (Táborko barrutia)
Hodonice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 132 biztanle ditu eta 9,46 kilometro koadroko azalera. Táborko barrutian dago.
Kreazionismo
Kreazionismoa Ameriketako Estatu Batuetan
1981ean Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuak Balance Treatament Act izeneko legea onartu zuenean, kreazionistek gudua irabazita zutela zirudien. Lege horrek zioenez, bi ikuspuntuak modu orekatuan irakatsi behar ziren eskoletan. Baina lege hori errekurritua izan zen Ameriketako Estatu Batuetako Auzitegi Gorenean, eta auzitegi horrek baliorik gabe utzi zuen. Auzitegi Gorenak ebatzi zuen kreazionismoa erlijio sinesmena dela; eta eboluzionismoa, zientzia. Estatu Batutako Konstituzioaren arabera legeak sinesmen erlijioso jakin bat bultzatzerik ez duenez, legea antikonstituzionala da.
Bilboko portua
Bizkaiko Badia Gasa
Bizkaiko Badia Gasaren (BBG) Likidoturiko Gas Naturala kargatzeko kaia 2003an inauguratu zen, 264 milioi euroko inbertsioaren, eta 30 hilabeteko eraikuntza lanen ondoren. Terminalaren emisio-gaitasuna 800.000 m3 (n)/h gas da. Terminalera etorritako lehen gasontzia British Innovator izan zen, 2003ko abuztuaren 8an. Gasa gordetzeko bi tanke handi daude, eta eskariaren handitzea dela eta, hirugarren bat eraikitzeko egitasmoa aurkeztu dute BBGko arduradunek.
Cerisano
Mugakideak
Cerisanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hodonice (Táborko barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1412 urtean egin zen.
Bilboko portua
Bizkaiko Badia Gasa
BBG enpresaren akziodunak Enagas eta Energiaren Euskal Erakundea (EVE) dira.
Bihotz
Aro Modernotik aurrera
XX. mendearen erdialdean bihotzeko gaitzek gaixotasun infekziosoak gainditu zituzten Ameriketako Estatu Batuetan heriotza kausa nagusi bezala, eta gaur egun mundu osoan heriotza kausa nagusia dira. 1948. urteaz geroztik, Framinghamen Ikerketa Kardiakoak argi eta garbi erakutsi ditu hainbat gaik bihotzean dituzten ondorioak, dieta, ariketa eta aspirina bezalako sendagai arruntak barne. ACE inhibitzaileak eta beta-blokeatzaileak sartzeak bihotz-gutxiegitasun kronikoaren kontrola hobetu badu ere, gaixotasunak karga mediko eta sozial handia izaten jarraitzen du, diagnostikoa jasotzen den urtearen barruan hiltzen diren pazienteen % 30-40 baitira.
Bilboko portua
Petronor
Petronorrek sei porturatze gune ditu, 1etik 6ra zenbatuta. Batetik hirura bitarteko porturatze guneak Luzero puntari atxikitako kaian daude, lautik seira bitartekoak bien bitartean Luzero punta eta Ceballos punta bitarteko kai batean daude.
Bihotz
Beste ornodun batzuk
Animaliek duten bihotzen tamaina animali taldeen arabera aldatzen da. Ornodunen kasuan, pisua sagu txikienen bihotzetatik hasita (12 mg) balea urdineraino (600 kg) doa. Ornodunetan, bihotza gorputzaren alde bentralaren erdialdean dago perikardioaz inguratuta. Perikardioa zenbait arrainetan peritoneora konektaturik egon daiteke.
Nodulu sinoaurikularra amniota guztietan aurki daiteke, baina ez gainontzeko ornodun primitiboetan. Animalia horietan, bihotzaren giharrak nahiko jarraituak dira eta, beraz, bularreko zainek bihotz-taupadak koordinatzen dituzte. Amniotoen kasuan, bularreko zainak eskuineko aurikulan txertatuta daudenez, SA noduluen homologoak dira. Teleosteoetan, berriz, koordinazio-puntu zentrala aurikulan kokaturik dago.
Bilboko portua
Petronor
Lehen ontziralekuan, petrolio-ontzirik handienak lehorreratzen dira, 100.000 tona petrolio edo gehiago garraiatzen dituztenak. Bigarren eta hirugarren ontziralekuan, petrolio kantitate txikiagoa edo gasolioa garraiatzen dituzten ontziak. Laugarren, bosgarren eta seigarren porturatze guneak petroliotik eratorritako merkatugaiak kargatu eta deskargatzeko erabiltzen dira.
Bihotz
Beste ornodun batzuk
Bihotz-taupaden batazbestekoa ere oso desberdina da animali espezieen arabera. Esaterako, bakailaoek 20 taupada minutuko dituzte, kolibriek 600 eta eztarri gorridun kolibriek minutuko 1200 bihotz-taupadatik gora izan ditzakete.
Bilboko portua
Getxoko kaia
Getxoko udalerrian kokatzen da. Kaiak 335 metroko luzera dauka. Kaia 2006. urtean zabaldu zen, eta urte hartan 20 kruzero inguruk erabili zuten. 2008. urtean 38 kruzero etorri ziren eta 2009rako kopuru hori errepikatzea aurreikusten da. Etorriko diren ontzien artean, Queen Mary 2 itsasontzi erraldoia dago.
Bihotz
Zirkulazio-sistema bikoitzak
Anfibio heldu eta narrasti gehienek zirkulazio-sistema bikoitza daukate, hau da, zirkulazio-sistema bitan banatzen da: zati arteriala eta zainen zatia. Hala ere, bihotza ez dago guztiz zatituta bi partetan. Izan ere, 3 ganberatan banaturik dago: bi aurikula eta bentrikulu bat. Zirkulazio-sistematik zein biriketatik bueltatzen den odola berriro ere ponpatzen da kanpora. Sistema bikoitzari esker, odola biriketatik eta biriketara garraia daiteke, eta, horrela, oxigenodun odola zuzenean hel daiteke bihotzera.
Kreazionismo
Kreazionismoa Ameriketako Estatu Batuetan
Erabaki horren bidez, eragotzi egin da 1927an gertatutakoa berriz gertatu ahal izatea; orduko hartan, Tennesseeko estatuak Scopes abizeneko Natura Zientzietako irakaslea auzitara eraman zuen, eboluzionismoa irakasteagatik.
Baga, biga, higa... sentikaria
Ezaugarriak
Ondorioz, Ez Dok Amairu mugimendu kulturalak tradizioa eta modernotasuna bateratzen zituen ikuskizuna eskaintzen zuen, eta planteatutako helburuak sentipenez betetzen zituen.
Bilboko portua
Portuko enpresak
La Naval ontziola gaur egun Hego Euskal Herrian ontzigintzan dabilen enpresa nagusia da, Sestaon kokatutakoa.
Sciades proops
Sciades proops Sciades generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Kreazionismo
Jatorria
Kreazionista literalek euren sinesmenak testu erlijiosoen irakurketa fundamentalista batean oinarritzen dituzte Genesi eta Coranean aurkitzen ditugun kreazioaren inguruko mitoak barne:
Bihotz
Zirkulazio-sistema bikoitzak
Narrastien kasuan, bihotza toraxaren erdialdean kokatuta egon ohi da. Sugeetan berriz, toraxaren lehenengo eta bigarren herenen loturan. Hiru ganberako bihotza da: bi aurikulez eta bentrikulu batez osatuta dagoena. Bentrikulua pareta batez (septu deritzona) banatuta dago bi alde ez-osotan. Narrasti-espezie gehienetan, ez dago odol-korronteen arteko nahasketa handirik. Hori dela eta, aortak oxigenodun odola baino ez du jasotzen. Hala ere, krokodiloak salbuespen dira, lau ganberako bihotza baitaukate.
Kreazionismo
Jatorria
Genesiaren kreazioaren kontakizunak (genesia 1-2), unibertsoa, jaungoikoak sei egunez irauten duen prozesu baten emaitza gisa aurkezten du, honetaz gain lehen gizon eta emakumea lorategi jainkotiar batean kokatzen ditu. Ipuin hau kosmologia eta biologia kreazionistaren sintesia da.
Bihotz
Zirkulazio-sistema bikoitzak
Arrain birikadunen bihotzetan, trenkada bentrikuluraino luzatzen da. Horrek biriketaraino doan oxigeno gabeko odolaren eta gainontzeko gorputzera doan oxigenodun odolaren bereizketa ahalbidetzen du. Narrasti-espezie askok arnasketa larruazaletik egiten dutenez, erdioxigenaturik dagoen odola bihotzera bueltatzen da kaba zainetatik. Hori dela eta, bereizketa horren beharrizan txikiagoa daukate, arrain birikadunekin zein zenbait tetrapodorekin alderatuz gero. Gainera, jatorrizko kono arteriosoaren balbulak balbula espiraldun batengatik ordezkaturik daude. Horri esker, bi zatitan banatzen da bentrikulua, eta horrela, bi odol-fluxuak bananduta egotea lortzen da.
Kreazionismo
Jatorria
Genesian emandako euritearen kontaketak, jaungoikoak mundua eta bertako bizia zer nola desagerrarazten duen kontatzen du uholde itzela dakarren euri jasa  medio, Noek ontzi batez ordurarte ezagun ziren bizi forma ezberdinen ordezkari bina salbatzen dituen bitartean. Geologia kreazionistaren oinarria hau da, Uholdearen genealogi bezala ezagutzen dena.
Bihotz
Bihotz guztiz banandua
Arkosaurioek (krokodilo eta hegaztiek) eta ugaztunek bihotzaren banaketa osoa daukate. Bihotzak bi ponpa ditu eta lau ganberaz osaturik dago. Krokodiloen bihotzek irekidura txiki bat daukate, Panizzaren foramena deritzona. Horri esker, krokodiloak urperatzean bihotzaren alde bakoitzeko odolen arteko nahasketa gertatzen da. Hegaztietan eta ugaztunetan, berriz, birika-zirkulazioa eta zirkulazio-sistemakoa guztiz berezirik daude beti hesi fisiko baten bidez.
Kreazionismo
Jatorria
Esan bezala kreazioaren kontakizunaren interpretazio literala egin ohi dute eta bidenabar eboluzioaren teoria biziki errefusatu. Eboluzioak ezin du historia behar bezala azaldu hauen ustez, ezta lurraren aniztasun eta konplexutasuna. Kreazionismoaren adar seudozientifikoek kreazioaren zientzia, diseinu inteligentea, Uholdearen geologia  bezalako diziplinak onartzen ditu, baita ere sasiarkeologia , sasihistoria eta sasilinguistika bezalako azpimultzoak.
Bihotz
Arrainak
Arrainek bi ganberatako bihotza daukate, odola jasotzen duen aurikula batez eta odola ponpatzen duen bentrikulu batez osatuta dagoena. Hala ere, arrainen bihotzak sartzeko zein irteteko konpartimentuak ditu ganbera esan dakiekeenak. Hori dela eta, batzuetan, arrainen bihotza hiru edo lau ganberaz osaturik dagoela esaten da (ganbera gisa ulertzen denaren arabera). Sarritan, aurikula eta bentrikulua “benetako ganberatzat” hartzen dira, eta aurretik aipatutako beste biak “ganbera osagarritzat”.
Kreazionismo
Kreazioaren zientzia
Kreazioaren zientzia 1960. urtean sortutako sasi zientzia bat da zeina eboluzioaren irakasketari oztopoak jartzearren, postulatu kreazionistak eskolatako zientzia klaseetan ematea bultzatzen zuten beren defendatzaileek. Kreazioaren zientziaren argumentuek biltzen dituzten ezaugarri komunak hauek dira: Milaka urte dituen unibertso bat aintzat hartzen duen kosmologia kreazionista, radiometrikaren kritika radiohaloen inguruko argumentu tekniko baten baitan, Erregistro fosilen aurkezpena uholdearen kontaketa biblikoaren erregistroa  bailitzan eta gaur egungo aniztasun edo
dibertsitatearen azalpena jaungoikoak jarritako genoma perfektuen degradazio azkarraren emaitz gisa, mutazioak tarteko.
Bihotz
Arrainak
Arrain primitiboenek lau ganberako bihotza daukate, baina bihotz horren egitura, hegazti zein ugaztunen bihotzarekin alderatuz gero, nahiko desberdina da. Lehenengo ganbera bularreko zainaren bukaeran dago. Zain horrek gorputzean dagoen oxigenorik gabeko odola batzen du. Ganbera horretatik, odola aurikulara joaten da. Ondoren, bentrikulura doa eta bertan ponpaketa gertatzen da. Laugarren ganbera kono arteriosoa da. Hori odola aorta bentralera bidaltzen duten zenbait balbulez osaturik dago. Aorta bentralak odola brankietara eramaten du. Bertan oxigenatu ondoren, aorta dortsaletik gorputz osora zabaltzen da.
Kreazionismo
Diseinu inteligentea
Diseinu inteligentea ikuspegi sasizientifiko bat da zeinaren bitartez " unibertsoaren hainbat ezaugarri hobeki azaldu ahal dira kausa inteligente baten bitartez,  ez ordea bideratu gabeko hautapen naturala medio". Bere defendatzaile irmoenak "Discovery instituteren" kide dira eta metodo zientifikoa uste sendo kristau eta teista batzuengatik  ordezkatu nahi dute. Komunitate zientifikoan nahiko onartua dago diseinu inteligentea kreazionismo mota bat dela, diseinu inteligentearen kreazionismo bezala izendatzeraino.
Diseinu inteligentea kreazioaren zientziaren marka txuri gisa sortu zen, hainbat erabaki judiziali ixkin egin eta EEBBetan kreazionismoaren doktrina eskoletan irakasteari lagatzeko ekidin asmoz. Australian non ikasketa planak gobernuaren menpe dauden Hezkuntza ministroak diseinu inteligentearen nozioa ikasgelatan irakastea iradoki zuen protesta biziak eraginez kalean, ondoren atzera egin eta honelako ikasketak soilik erlijioko klasean edota filosofiakoan irakats zitezkeela onartzeko.
Bihotz
Arrainak
Arrain helduetan, lau ganberek S formako itxura daukate. Azkenengo bi ganberak beste bien gainean kokaturik daude. Bihotz sinpleago hori arrain kartilaginosoetan eta hegal erradialetako arrainetan agertzen da.
Kreazionismo
Diseinu inteligentea
EEBBetan, non kreazionismoak indar handia duen, teoria honen irakastea zentru publikoetan epaitegi federal batek hobetsi du Konstituzioaren lehen enmiendako klausulan dionaren gainetik, izan ere herrialde honetako gorteek diseinu inteligentea zientzia denik ukatzen dute, " ezin da bere aurrekari kreazionistetatik bereizi eta beraz aurrekari erlijiosoetatik". Ez dute eboluzioari alternatiba gisa irakasteko egoki jo.
Uholdearen geologia
Uholdearen geologia edo kreazioaren geologia  lurraren ezaugarri geologikoak genesiaren 6-8 kapituloan azaltzen den uholde handiaren deskribapenarekin ezkontzen saiatzen da. XIX. Mendearen hasieran geologo hauek ,lurrazalean topa genitzakeen aztarnek igarotako aro geologikoekin elkar lotzen zituztela baieztatzen zuten; ikerketa sakonago baten ondoren adostu zuten nola ezaugarri hauek uholde lokal edo glazialen ondorio zirela. XX. Mendean hainbat eskola kreazionisteak ideia hau berreskuratu zuten eboluzioaren kontrako kontzeptu zentral gisa. Sei eguneko kreazioaren errelatoa bere eginez eta uholdearen ondorioz emandako aldaketa geologiko larriak azpimarratuz.
Kreazionismo. Oinarriaz, teori erlijioso baten aurrean gaude non Naturatik aparte sortzen da Bizitza, non erreakzio fisiko-kimikoak ez daude eta dagoen dena Jainkoen eragiketa da. Kreazionismo klasikoa era honetan azalduko du bere teoria munduaren eragiketa, izakien sormena, Genesian funtsatuta. Fijismorentzako, kreaziotik oneraino ez daude aldaketarik espezietan''. Katastrofismorentzako'', munduak izan dituen hondamendiak aldaketen kausa izan dira, non espezieak aurrean izandako haziarengatik sortu dira. Oraingo kreazionismo Eboluzio kontrako teorian, non zientzi naturaren tesiak eboluzio aurkaren froga zientifikoak bezala erabiltzen dute eta bakarrik teori pseudo-zientifikoetaz, elkarte zientzialariak onartzen dutena. Adimendun Diseinuaren teoria esaten duena, espezie ezberdinak kreaziotik sortu direnak izate adimen parte-hartzea beharrezkotzat izan dutela. Teista eboluzioan eta bere deskribapen zientifikoez sinesten duena non, jainkoak eboluzio biologikoa naturako prozesua bezala uzten duenean, sortu egiten du oraingo eboluzioko sintesiaren eran. AEBko, judutar edo islamiarrak nazio batzuen artean bakarrik, creacionismoren teoriak eskoletan zabaltzen dira, zeren zientifikoki ezin da frogatu. Elizak aipatuko beren maisutasun eremuan, zientifiko kontuak ez direla sartzen eta eboluzio aurkako ez da azalduko sinestedun gizakia, jaungoikoren eragintasuna, gizakia jainkoaren itxuran egina dela, jainkoaren borondatez bidez arimarekin sortuz, beste izakitik bereizita. Hurrengo gogoetak eboluzioaren azterketa egitea eramaten gaitu eta Ezagutza aurrera eramateko, hiru zientzialarien pentsamoldea ikusi dezakegu, nola Naturako Eboluzioaren Historia funtsatzen dute:
1.744 – 1.829, Jean Baptista Lamark, Espezieren Egokitura.Kontuan hartu behar dela,bere pentsamoldeari deitzen zaio: “Lamarckismo”
Bihotz
Ornogabeak
Artropodo zein molusku gehienek zirkulazio-sistema irekia daukate. Sistema horretan, oxigeno gabeko odola bihotzaren inguruko barrunbeetan batzen da (sudur-sinuak deritze). Aipatutako odola kanal askotatik eta motel heltzen da bihotzera. Ondoren, bihotzak odola hemozeleraino (organo arteko barrunbea) ponpatzen du. Artropodoen bihotza beraien gorputzaren luzera duen muskuluzko hodi bat da, bizkarraldean kokatuta dagoena eta burua oinarritzat duena. Odolaren ordez, hemolinfa daukate, arnas-pigmentua daramana. Arnas-pigmentu hori hemozianina izan ohi da. Hemozianina kobrez osatuta dago eta oxigenoa garraiatzeko erabiltzen da. Hemoglobina burdinez osatuta dago eta gizakietan oso ohikoa den arren, artropodo gutxik erabiltzen dute.
Kreazionismo
Uholdearen geologia
1.809 – 1.882, Charles Darwin, Espezieren Eboluzioan.Kontuan hartuko dugu,bere pentsamoldeari deitzen zaio: “Darwinismo”
Bihotz
Ornogabeak
Beste zenbait ornogabetan, lurzoruko zizareetan esaterako, zirkulazio-sistema ez da oxigenoa garraiatzeko erabiltzen. Hortaz, oso murriztua da eta ez daukate ez zainik ezta arteriarik ere. Horien ordez, elkar konektaturik dauden bi hodi dituzte. Oxigenoa difusio bidez garraiatzen da. Bost muskulu txiki daude animaliaren aurrealdean “bihotz” gisa funtzionatzen dutenak.
Kreazionismo
Uholdearen geologia
1.842–1.921,Piotz Kopnotkin, Espezieartean Kolaborazioan.Kontuan hartuko dugu,bere pentsamoldeari deitzen zaio: “Altruismo”
Bihotz
Ornogabeak
Txibiak eta beste zefalopodo batzuek bi “bihotz brankial” dituzte eta “bihotz sistemiko” bat. Bihotz brakial bakoitzak bi aurikula eta bentrikulu bat ditu. Horiek odola brankietara ponpatzen dute. Bihotz sistemikoak, berriz, odola gorputz osora ponpatzen du.
Kreazionismo
Erreferentziak
-Gunn 2004, p. 9, "ElDiccionario Conciso de Oxforddice que el creacionismo es 'la creencia de que el universo y los organismos vivientes se originaron a partir de actos específicos de creación divina'".
Bihotz
Sinbolismoa
Organo garrantzitsuenetako bat bezala, bihotza denbora luzez gorputz osoaren erdigune bezala identifikatua izan zen, bizitzaren, emozioen, arrazoiaren, borondatearen, adimenaren, asmoaren edo gogoaren gune nagusitzat identifikatu izan da. Bihotza sinbolo enblematikoa da erlijio askotan: egia, kontzientzia edo balio morala erlijio askotan: Jainkoaren tenplua edo tronua pentsamendu islamiko eta judeokristauan; zentro jainkotiarra, edo atman, eta jakituria transzendentearen hirugarren begia hinduismoan; garbitasunaren diamantea eta Budaren esentzia; ulermenaren erdigune taoista" . Hebrear Biblian bihotz hitza, lev esanahi ezberdinekin agertzen da: emozioen zentro gisa, gogamenarena zein organo anatomikoa bera deskribatuz. Urdailarekin funtzio eta sinbolismoa partekatzen du.
Kreazionismo
Erreferentziak
-Brosseau, Olivier; Silberstein, Marc (2015). "Evolucionismo (s) y creacionismo (s)". En Heams, Thomas; Huneman, Philippe; Lecointre, Guillaume; Silberstein., Marc. Manual de pensamiento evolutivo en las ciencias. Dordrecht: Springer. pp. 881-96
Bihotz
Sinbolismoa
Antzinako Egipton, arima kontzeptuaren parte garrantzitsu bat bihotzean (ib) zetzala uste zen. ib edo bihotz metafisikoa ernaltzea gertatzen zen unean amaren bihotzeko odol tanta batekin sortzen zela uste zuten. Antzinako egiptoarrentzat bihotza emozioaren, pentsamenduaren, borondatearen eta asmoaren egoitza zen. Hau, ib hitza gehitzen duten egiptoar esamoldeetan nabarmentzen da, Awi-ib "zoriontsuarentzat" (literalki, "Bihotz luzeduna"), Xak-ib "urrunduarentzat" (literalki, "bihotz moztua") bezala. Antzinako Egiptoko erlijioan, bihotza zen hil ondorengo bizitzarako gakoa. Behe munduan beste bizitzarako giltza zen: bere jabearen alde edo kontra lekukotza ematen zuen. Pentsatzen zuten Anubisek eta hainbat jainkok aztertu zutela bihotza Bihotzaren pisuaren zeremonian. Bihotzak Maaten luma baino gehiago pisatzen bazuen, portaera estandar ideala sinbolizatzen zuen. Balantza orekatzen bazen, esan nahi zuen bihotzaren jabeak bizitza justua bizi izan zuela eta beste bizitzan sar zitekeela; bihotza astunagoa bazen, Ammit munstroak irentsiko zuen.
Kreazionismo
Erreferentziak
-Brosseau, Olivier; Silberstein, Marc (2015), «Evolutionism(s) and Creationism(s)», en Heams, Thomas; Huneman, Philippe; Lecointre, Guillaume et al., Handbook of Evolutionary Thinking in the Sciences, Dordrecht: Springer, pp. 881-896
Bihotz
Sinbolismoa
"Bihotz" hitzerako txinatar karakterea, 心, zigilu idazkeran erabiltzen zen bihotzaren errepresentazio nahiko errealista batetik abiatzen da. xīn txinerazko hitzak "gogo", "intentzio" eta "muin" kontzeptu metaforikoak ere adierazten ditu. Txinatar medikuntzan bihotza da 神 shén "espiritu, kontzientziaren" zentroa. Bihotza heste mehearekin eta mihiarekin lotuta dago, sei organo eta bost errai menderatzen ditu eta bost elementuen sisteman suaren parte da.
Kreazionismo
Erreferentziak
-Haarsma 2010, p. 168, «Some Christians, often called "Young Earth creationists", reject evolution in order to maintain a semi-literal interpretation of certain biblical passages» (‘algunos cristianos, frecuentemente llamados creacionistas de la Tierra joven, rechazan la evolución para poder mantener una interpretación semiliteral de ciertos pasajes bíblicos’).
Bihotz
Sinbolismoa
Filosofo eta zientzialari klasiko askok, Aristoteles barne, pentsamenduaren, arrazoiaren edo emozioaren jarlekutzat hartzen zuten bihotza, sarritan burmuinak funtzio horietan laguntzen duela alde batera utzita. Bihotza, bereziki, emozioen gune bezala identifikatzea, Galeno mediku erromatarrari zor zaio, nork, pasioen egoitza gibelean ere aurkitu zuen, eta arrazoiaren egoitza garunean. Bihotzak ere rol bat jokatu zuen azteken sinesmen sisteman. Aztekek egiten zuten giza sakrifiziorako modurik arruntena bihotza erauztea zen. Aztekek, bihotza (tona), gizabanakoaren muina zein Eguzkiaren beroaren zati bat (istli) zela uste zuten. Gaur egun ere, nahuek uste dute eguzkia arima bat dela (tona-tiuh): "Biribila, beroa, pultsularia".
Kreazionismo
Erreferentziak
-Numbers, Ronald L. «The ‘Ordinary’ View of Creation». Counterbalance Interactive Library. Seattle, WA: Counterbalance Foundation. Consultado el 11 de agosto de 2010.
Bihotz
Sinbolismoa
Katolizismoan bihotzaren benerazio tradizio luzea dago, batez ere XVI. mendetik aurrera orokortu zenean Jesukristoren zaurien gurtza. Tradizio honen ondorioz Erdi Arotik aurrera Jesusen Bihotz Sakratuaren gurtza hedatu zen, eta, era paraleloan Mariaren Bihotz Garbiarena. Euskal Herrian izen hori daramaten hainbat eliza eta monumentu daude, eta oso ohikoa izan da ateak sinbolo horrekin dekoratzea.
Kreazionismo
Erreferentziak
- PHILIP GOSSES – “OMPHALOS” 1857
Bihotz
Janaria
Animalien bihotzak jatearen ohitura oso hedatuta dago mundu osoan zehar. Ia-ia organo osoa giharrez osaturik dagoenez, bere proteina maila oso altua da. Batzuetan erraiak sortzeko erabiliak dira, adibidez Otomandarren sukaldaritzan.