Tafalla
Aro Garaikidea
Abbé garaitua izan ondoren, Espotz Tafallara itzuli zen setioa estutzera, eraso odoltsu bat eginez, baina ez zuen emaitzarik izan. Azkenean, zenbait eguneko setioaren ondoren, frantziarrek amore eman zuten, kapitulatu ondoren. Espotzek gotorleku guztiak eraisteko agindu zuen, baita Errekoletoen komentua eta Mencoen jauregia ere, handik aurrera frantziarrak han gotortu ez zitezen. Otsailaren 23an atera zen Espotz Tafallatik, Sausera bidean. Martxoaren amaieran, Frantzikco Espotz Minaren gerrilarien dibisioko bigarren eta seigarren batailoiak eta laugarren zalditeria-eskuadroia Tafallara etorri ziren, Sadabatik. Hil bereko 31n, Espotz Minaren aginduz, Lerinerantz abiatu ziren, non bi erregimentu frantziar garaitu zituzten. Maiatzaren hasieran, Clausel jeneralaren tropak Garesen, Artaxoan, Mendigorrian eta Tafallan kokatu ziren, eta Espotz Minako dibisioko hirugarren eta bosgarren batailoiek ikusi zituzten. Hilabete bereko 12an Clausel bere jendearekin Zangozara joan zen, gerrilarien batailoiak Erronkarira erretiratu ziren bitartean. Tafallak, Karlistaldietan, antzeko papera beteko zuen -Iruñeko gelaurre nagusia-. Lehenengoan, eskualdeko agintari liberalek seguruago iritzi zioten Erriberriko barruti judizialaren burua 1836n bertan kokatzeari, eta horrela geratu zen behin betiko. 1821eko otsailean, Hirurteko Liberalean, Tafallako Andre Maria elizako parrokoak, Antonio Morenok, pulpitua erabili zuen Espainiako 1812ko Konstituzioaren apologia egiteko. Herriak honela erantzun zuen: "Gora fedea!" eta "Gora erlijioa!", apaiza pulpitutik jaistera behartuz. Garai hartan Tafallan gorabehera batzuk zeuden, errealisten gehiengoa zegoelako eta boterea konstituzionalen esku zegoelako. Gainera, 1835eko irailaren 3ko dekretuaren ondorioz (Toreno kondeak zehaztu zuen dekretu hori), honako komentu hauek ezabatu ziren herri horretan, eta hainbat destino eman zitzaizkien: kaputxinoena (ondoren biltegi militarrerako erabiltzen zena), frantziskotarrena (gotorlekurako erabiltzen zena) eta oinutsena. 1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazio Legea betez, 1862an Santa Luzian zegoen etxola bat eta errota bat saldu ziren herri horretan: 1863an, ogi-labe bat eta teilategi bat Gurutzetan; 1864an, izotz-putzu bat, bi irin-errota, bata olio-errota eta bestea eraitsia. Napoleondar eta Karlistaldi gerren ondoren, Tafallako Udalak bere herri lurren zati bat saldu behar izan zuen baliabide bila. Hala, 1841 eta 1842 artean hainbat lursailetako "ur eta belar" eskubideak saldu zituen. Prozesu hori amaitu ondoren, korralikarien eta udalerriaren arteko desberdintasunak hasiko dira. Egoera okertzen joan zen, eta atsekabea 1907an mamitu zen, komunen usadio zaharrak berrezartzea eskatzen zuen Komunitate Batzarraren sorrerarekin. 1907ko azken egunetan eta hurrengo urteko urtarrilean, korralikarien aurkako eta komunalen banaketaren aldeko manifestazioak egin ziren; bortitzak izatera iritsi ziren zaindariaren jaien (San Sebsatian) ondoko egunetan, Guardia Zibilaren presentziagatik tentsioan igarotzen direnak. Nafarroako iritzi publikoa zatitu egiten da. Prentsaren artean, El Demócrata Navarro egunkaria bakarrik dago komuneroen alde, eta ildo horretan Juan Unanu zinegotzi tafallarrak zuzendutako kanpaina hasi da. Udalak onartu egin ditu lurra konfiskatzeko eta lurrik ez dutenen artean banatzeko "herri-proposamenak". Legitimatu gabeko lurrak (salmentagatik) nahikoak ez badira, legitimatutakoak konfiskatzen jarraitzea proposatzen da, jabe nagusietatik hasita. Nafarroako Foru Aldundiare txostenak banaketa ere gomendatu zuen. Udala proiektu bat prestatzen ari da: artezilariei belarren eta uren eskubideak ordaintzea, lurra lapurtzeagatik kalte-ordainak ematea eta komunala hobetzeko egindako gastuak ordaintzea. Korralikari garrantzitsuenek aurre egiten diote eta tentsioa handitzen ari da Tafallan. Gaia haratago doa, eta prentsaren bidez, Nafarroa osoak eztabaidatzen du gaia, arazo hertsiki korralikoa katolizismo sozialari buruzko polemikara gaindituz, Elizak gaian esku hartzean, auzia alderdi ideologikoetan desegiten baita. Udalak, udaren ostean, gatazkan bitartekari izango den batzorde bat izendatzen du. Urte amaieran konpontzen da: lurrak lagatzea, 35 pezeta ordainduta, lapurtua izateagatik; korralizeroei belar eta uren eskubideak erostea; eta Udalak jesarleku bat jaulkitzea lurrak erosteko. Lursail hori amortizatu egiten da, bizilagunei belarrak, urak eta laborantza-kanonak hartzeagatik kobratuta. Auzia ez da 1911ra arte benetan konponduko, prozesuak aurreikusitakoa baino gehiago iraungo du, eta jesapenen amortizazioak Kontzejua banku-kreditura joaraziko du, baina lehen aldiz "komunera" tesiek arrakasta izan zuten, nahiz eta ordainketa bidez. Komunean lapurtutako 27 000 berreskuratu ziren; gatazkaren hasieran, korralikariek beren izenean Jabetza Erregistroan inskribatu nahi zituzten. Tafallak eredu gisa balioko du Nafarroako beste herri batzuentzat, nekazaritzako gizarte-borrokan aitzindaria izanik.