cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Artizarra
Sumendiak eta jarduera bolkanikoa
Ebidentzia ezberdinetan oinarrituta, Artizarrean oraindik ere sumendien jarduera dagoela uste da. Venera programan zehar, adibidez, Venera 9 orbitatzaileak Artizarrean tximistak aurkitu zituen espektroskopia bidez, eta Venera 12 zundak tximista zein trumoiak aurkitu zituen. 2007ko Europako Espazio Agentziaren Venus Express misioak irrati bidezko frogak lortu zituen tximista horiena. Aukeretako bat da sumendien leherketak tximista horiek sortzea. Beste ebidentzia bat sufre dioxidoaren kontzentrazioen neurketatik dator, 10 aldiz jaitsi zena 1978tik 1986ra, eta berriro ere igo zena 2006an, azken aldiz jaisteko. Neurrien aldaketa horiek sumendietan izan dezake jatorria.
2008an eta 2009an Venus Express zundak bulkanismoaren ebidentzia berriak aurkitu zituen: Ganis Chasma rift eskualdean infragorriarekin puntu-beroak aurkitu zituen Maat Mons sumendiaren inguruan. Puntu horietako hiru orbita batean baino gehiagotan ikusi ziren. Hipotesia da hiru puntu bero horiek berriki isuritako laba direla. Tenperatura ezezaguna da, ezin izan zirelako neurtu, baina 800-1.100 K ingurukoak direla uste da.
Inpaktuzko kraterrak
1.000 bat inpaktuzko krater zenbatu dira Artizarrean, gainazal osoan zehar sakabanatuta. Lurrean edo Ilargian dauden kraterrek degradazio maila ezberdina dute. Ilargian, adibidez, degradazio hori beste krater batzuen inpaktuetan desagertzen joan ziren, Lurrean higadurak eta haizeak suntsitzen diren bitartean. Artizarreko kraterren %85 inguru ez daude kaltetuta. Krater kopuruak, eta euren egoera dela eta, planetak gainazal guztiz berritua izan zuela pentsatzera garamatza, orain dela 300-600 miloi urte inguru, bulkanismoaren apaltzearekin batera. Lurreko lurrazala etengabe mugitzen ari den bitartean, Artizarrean ez dago horrelako fenomenorik. Plaken tektonikak ezin duenez mantuaren beroa disipatu, Artizarrak prozesu zikliko bat jasaten du zeinetan mantuaren tenperatura igotzen den momentu kritiko batera iristen den arte non azala ahultzen den. Orduan, 100 milioi urte inguruko epe batean, subdukzioa ematen da eskala erraldoian, gainazala guztiz berrituz.
Artizarreko kraterrek 3 eta 280 kilometro arteko diametroa dute. Ez da aurkitu 3 kilometro baino txikiagoak diren kraterrak, sartzen diren objektu txikienek atmosfera dentsoak suntsitzen dituelako. Energia zinetikoa txikia duten objektuak atmosferak geldotzen ditu eta ez dute kraterrik sortzen. 50 metro baino txikiagoak diren objektu guztiak suntsitu eta erreko lirateke azalaren aurka iritsi aurretik.
Barne egitura
Datu sismiko eta bere inertzia-momentuaren ezagutzarik gabe, informazio zuzen gutxi dugu barne egitura zein den ulertzeko, baita bere geokimika zein den ebazteko. Artizarra eta Lurraren arteko tamaina, masa eta dentsitate antzekotasunek esaten digute barne-egitura antzekoa izango litzatekeela: nukleoa, mantua eta azala. Lurrean gertatzen den bezala, Artizarreko nukleoa partzialki likidoa izango litzateke, bi planetak hozten joan direlako abiadura berdinean. Artizarra Lurra baino txikiagoa denez, barnean izango zuen presioa %24 txikiagoa izango litzateke. Artizarrean, hala ere, ez dago plaken tektonikarik (edo ebidentziarik) Artizarrean; uste denez, azala oso sendoa da eta ezin da subdukziorik eman urik gabe, biskositate nahikoa lortzen ez duelako. Planetak, honela, bero gutxiago galtzen du barrutik, ez da hozten eta barneko mugimenduak ez du sortzen eremu magnetikorik. Artizarreko beroa tarteka ematen diren lurrazal berria eratzeko ebentuetan osatuko litzateke.
Saint-Émiland
Saint-Émiland Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Wilhelm Conrad Roentgen
Wilhelm Conrad Röntgen ( ahoskatua; Lennep, Ipar Renania-Westfalia, 1845eko martxoaren 27a- Munich, 1923ko otsailaren 10a) fisikari alemaniarra izan zen. 1895ean X izpiak aurkitu zituen, Medikuntzaren historian mugarri izan dena, zehazki Erradiologia arloan. Hau guztia dela eta, 1901ean, Fisikako Nobel Saria eskuratu zuen.
Saint-Émiland
Biztanleria
2007an Saint-Émiland udalerrian erroldatutako biztanleak 308 ziren. Familiak 146 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 54 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 34 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Mason-Dixon lerroa
Mason-Dixon Lerroa (Mason–Dixon Line) 1763 eta 1767 urteen artean Charles Mason eta Jeremiah Dixon-ek zaindutako lerroa izan zen Britainiar kolonien arteko mugen eztabaidan hartutako erabakiaren ondoren. Estatu Batuetako lau estatu mugatzen ditu, Pennsylvania, Maryland, Delaware eta Mendebaldeko Virginia (garai hartan Virginiako parte zelarik). Kultura herrikoian, Mason-Dixon lerroak Estatu Batuetako Iparraldea eta Hegoaldea sinbolikoki banatzen dituen lerroa kontsideratzen da.
Saint-Émiland
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
Wilhelm Conrad Röntgen 1845eko martxoaren 27an jaio zen Lennep herrian (Prusia). Gurasoak Friederich Conrad Roentgen eta Charlotte Constance Frowein izan zituen. Aita ehule aberatsa zen eta familia Herbehereetara joan zen bizitzera Wilhelmek 3 urte besterik ez zituenean, hangoa baitzen ama.
Saint-Émiland
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Japoniako aintzirak
Japonian aintzira ugari dago, askok jatorri bolkanikoa daukate. Biwa aintzira ezik, gainerakoak aintzira txikiak dira.
Hona hemen aintzira nagusiak azaleraren arabera:
Artizarra
Atmosfera eta klima
Ikerketek erakutsi dute Artizarraren historiaren hasieran, orain milaka milioi urte, Lurreko atmosferaren antza gehiago zuela, eta gainazalean ur likido kopuru handia egon zela, baina 600 milioi edo milaka milioi urte eta gero, berotegi-efektuaren ondorioz jatorrizko ura lurrundu zela, oraindik gehiago handituz berotegi-efektua eta bere eragina. Artizarreko gainazaleko kondizioak ez dira jada Lurraren antzekoak, baina behinola bizi izan zen bizia gain, espekulatzen da Artizarreko goiko hodeien artean, gainazaletik 50 kilometrora, bizia egon daitekeela, tenperaturak 303 eta 353 Kelvin artean delako ingurune azido batean.
Saint-Émiland
Etxebizitza
2007an 202 etxebizitza zeuden, 145 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 185 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 145 etxebizitza nagusietatik 106 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 20 etxek bi zituzten, 26 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 108 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 52 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Montecorvino Pugliano
Montecorvino Pugliano Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bolitoglossa lozanoi
Bolitoglossa lozanoi Bolitoglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Plethodontidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Artizarra
Atmosfera eta klima
Inertzia termalak eta haizeren eraginez bero-transferentzia ematen da behe-atmosferan. Horregatik, Artizarreko gainazaleko tenperatura ez da asko aldatzen gauaren eta egunaren artean, Artizarraren errotazio abiadura oso geldoa izan arren. Gainazaleko haizeak geldoak dira, kilometro gutxi batzuk orduko, baina atmosferak gainazalean duen dentsitatea oso altua denez, indar handia du oztopoen aurka, eta gainazaletik hautsa eta arroka txikiak mugitzeko gai da. Gizaki batentzat zaila izango litzateke bertatik ibiltzea, beroa, presioa eta oxigeno falta arazo ez balira izango.
hodei geruza lodien gainean azido sulfurikoz osatutako geruza bat dago, sufre dioxido eta ura elkartzean ematen den erreakzio kimikoaren ondorioz. Gainera, atmosferaren %1 burdin (III) kloruroa da. Beste osagai posible bat burdin (III) sulfatoa, aluminio kloruro eta anhidrido fosforikoa dira. Hodeiek altuera ezberdinetan osagai ezberdinak izan ditzakete, eta partikulen distribuzio ezberdina. Hodei hauek eguzki-argiaren %90 islatu eta barreiatzen dute, eta Artizarraren gainazala ikustea galarazten dute. Artizarra Eguzkitik Lurra baino gertuago badago ere, eguzkiaren argi gutxiago jasotzen du gainazalean. 300 km/h duten haizean ematen dira hodeien goialdean, lauzpabost Lurreko egunean behin Artizarra inguratzen dutenak. Haizea Artizarra baino 60 aldiz azkarrago mugitzen da Artizarrean, Lurrean ematen diren haizerik bortitzenak errotazio abiaduraren %10-20 bitartean diren bitartean.
Artizarraren gainazala isotermala da; tenperatura konstantea du, baina ez bakarrik egunaren eta gauaren artean, baita ekuatorearen eta poloen artean ere. Artizarraren makurdura axiala 3º baino txikiagoa da, Lurrak duen 23ºekin alderatuta, urtaroen arteko diferentzia handirik eragiten ez duena. Tenperatura aldaketarik nabarmenena altitudearekin ematen da. Artizarreko lekurik altuena, Maxwell Montes, planetako lekurik freskoena da, 655 Kelvinekin (380 °C) eta 4,5 MPa atmosfera presioarekin (45 bar). 1995ean Magellanek mendirik altuenetan dagoen substantzia distiratsu baten argazkiak atera zituen, Lurrean dagoen elurraren antzekoa. Ziurrena da substantzia hau elurra sortzeko prozesuaren antzeko zerbaitek sortu zuela, baina askoz tenperatura altuagoan. Oso bolatila izango litzateke gainazalean kondentsatzeko, gorantz egingo luke era gaseoso batean, eta freskatzerakoan prezipitatuko litzateke. Ez dakigu zehazki zer izan daitekeen substantzia hau, baina telurioa edo galena izan daitekeela proposatu dute.
Saint-Émiland
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Artizarra
Eremu magnetikoa eta nukleoa
1967an Venera 4k aurkitu zuen Artizarraren eremu magnetikoa Lurrarena baino askoz ahulagoa dela. Eremu magnetikoa ionosfera eta eguzki-haizearen arteko interakziotik sortzen da, eta ez, Lurrean bezala, nukleoaren barne mugimenduak sortzen duen dinamoarengatik. Artizarrak duen magnetosfera txiki induzitu horrek ez du babesten planeta erradiazio kosmikoaren aurka.
Artizarrak eremu-magnetiko intrintsekorik ez izatea ezustekoa izan zen, Lurraren antzekoa izanik tamainan, espero zelako dinamo efektu bera izatea. Dinamoa emateko hiru gauza behar dira: likido eroale bat, errotazioa eta konbekzioa. Uste denez, nukleoa elektrikoki eroalea da, baina bere errotazioa oso geldoa dela uste da; hala ere, errotazio geldo horrek dinamoa sortzeko gaitasuna izan beharko luke. Honek esan nahi du dinamoa ez egoteko arrazoia konbekzio korronterik ez egotea dela. Lurrean, konbekzioa ematen da nukleoaren kanpo geruzetako likidoan, barnealdea kanpoaldea baino askoz beroago dagoelako. Artizarrean, lurzoru berria sortzeko gertakarietan plaken tektonika itxi eta bero-fluxua etengo luke kanpoalderantz. Honek mantuaren tenperatura igoko luke, eta beraz nukleoaren bero-fluxua geldotu. Ondorioz, ez dago barne geodinamorik eskuragarri eremu-magnetikoa sortzeko. Horren ordez, nukleoaren barne-beroak lurrazala berotzen du guztiz.
.sl
.sl Sierra Leonari dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. Sierratelek kudeatzen du.
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
Bere lehen ikasketak Martinus Herman van Doorneko institutuan jaso zituen eta, ondoren, Utrechteko Eskola Teknikoan jarraitu zituen bere ikasketak, baina bidali egin zuten hemendik, berak uko egin bazuen ere, irakasleen karikaturak egin zituela-eta.
Ottosen (Iowa)
Ottosen Iowako hiri bat da. Humboldt konderrian kokatua dago. 2010ean 55 biztanle zituen, 1.47 kilometro koadrotan banatuta.
Montecorvino Pugliano
Mugakideak
Montecorvino Puglianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Apostibes
Apostibes Scythrididae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Apostibes griseolineata da.
Artizarra
Eremu magnetikoa eta nukleoa
Badira beste aukera batzuk, adibidez Artizarrak ez duela barne nukleo solidorik, edo bere nukleoa ez dagoela hozten, nukleoaren parte likido osoa tenperatura antzekoan egonik. Beste aukera bat da nukleo osoa solidoa izatea jada. Nukleoaren egoera sufrearen kontzentrazioaren araberakoa izan daiteke, gaur egun ezezaguna dena.
Artizarraren inguruan dagoen magnetosfera ahulak esan nahi du eguzki-haizeak zuzeneko elkarrekintza duela kanpo atmosferarekin. Bertan, hidrogeno eta oxigeno ioiak sortzen dira, molekula neutroen disoziazioaren ondorioz erradiazio ultramorearen eraginez. Eguzki-haizeak energia nahikoa ematen du ioi hauek Artizarreko grabitate eremutik ihes egiteko. Higadura honen ondorioz, masa txikiko hidrogeno, helio eta oxigenoa etengabe galtzen da, masa handiagoko molekulak, karbono dioxidoa kasu, bertan geratzen den bitartean. Atmosferaren higaduraren ondorioz Artizarrak izan zezakeen ur guztia galtzea aukera bat da, sortu eta lehen mila milioi urteen barnean. Higaduraren ondorioz Eguzki-sistemako beste planeta guztietan baino 100 aldiz deuterio proportzioa handiagoa dago.
Orbita
Artizarrak Eguzkia orbitatzen du 0,72 UA ingurura (108 milioi kilometro) eta orbita oso bat egiten du Lurreko 224,7 egunetan. Planeta guztietako orbitak eliptikoak badira ere, Artizarraren orbita da zirkularrena, 0,01eko eszentrikotasunarekin. Artizarra Lurra eta Eguzkiaren tartean jartzen denean, behe-konjuntzioan, gugandik gertuen dagoen planeta da, 41 milioi kilometroko distantziara. Behe-konjuntzioa 584 egunean behin ematen da, batez besteko. Lurraren orbitaren eszentrikotasuna jaisten ari denez, distantzia minimoa handiagoa izango da hemendik hamarnaka mila urtetan. 1etik 5383ra bitartea, 526 gerturapen egongo dira 40 milioi kilometro baino gutxiagora; ondoren, ez da egongo horrelako beste gerturapenik 60.158 urtetan.
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
1872ko uztailaren 7an, Wilhelm Anna Roentgenekin ezkondu zen Apeldooren, Herbehereetan. Zürichen ezagutu zuten elkar, Roentgen Físikako irakasle zenean. 1869az geroztik bikotea konprometituta zegoen, baina arazoak izan zituzten ezkontza burutzeko. Anna Wilhelm baino 6 urte zaharragoa zen eta hori ez zegoen ondo ikusia. Gainera, Roentgenen aitak ez zuen Anna nahi, seme bakar hura aberatsago zen norbaitekin ezkontzea nahi baitzuen. Senar-emazteen lehen urteak ez ziren batere errazak izan, aitak zigortu egin baitzituen eta diru iturria moztu. Bikoteak ezin izan zuen seme-alabarik izan, baina ezbehar batek aldatu zuen hori. 1887an, Annaren anaia bakarra hil zen bere 6 urteko alaba Josephine Bertha Ludwig umezurtz utziz. Wilhelm eta Annak iloba adoptatzea erabaki zuten.
Artizarra
Errotazioa
Eguzki-sistemako planeta guztiek erlojuaren aurkako noranzkoan orbitatzen dute Eguzkia Lurreko ipar polotik ikusia. Planeta gehienek euren ardatzaren gainean erlojuaren aurkako noranzkoan ere biratzen dute, baina Artizarrak erlojuaren aldeko norabidean errotatzen du Lurreko 243 egunean behin, planeta guztien artean errotaziorik geldoena. Bere errotazioa hain da geldoa, planeta ia esferikoa dela. Aritzartar egun sideral batek urte bat baino gehiago irauten du: 243 Lurreko egun 224,7 egunen aurka. Artizarreko ekuatoreak 6,52 km/h abiaduran biratzen du, Lurrak 1.669,8 km/h-ko abiadura duen bitartean. Artizarraren errotazioa geldotu da ere Magellan eta Venus Express zunden artean pasa diren 16 urteetan: 6,5 minutu gehiago hartzen ditu orain. Errotazio erretrogradoa denez, egunaren iraupena egun siderala baino laburragoa da: 116,73 Lurreko egun. Beraz, Eguzkia ateratzen den arteko tartea laburragoa da Merkurion baino, non 176 Lurreko egun behar dituen. Artizarreko urte batean 1,92 aldiz ateratzen da Eguzkia. Artizarreko gainazalean dagoen behatzaile batentzat, Eguzkia mendebaldetik atera eta ekialdetik sartzen da, baina lainoak hain dira opakoak ezin dela Eguzkia nola ateratzen den ikusi Artizarreko gainazaletik.
Baliteke Artizarra eguzki-nebulosatik errotazio eta makurdura ezberdinarekin sortu izana, gaur egungo egoerara iritsiz biraketa kaotikoaren ondorioz; biraketa hori planeten perturbazioak eta bere atmosfera dentsoaren itsasaldiaren efektuak sortuko luke, milaka milioi urteetan zehar. Artizarraren errotazio periodoa Eguzkiaren grabitazioaren itsasaldien eta errotazio sinkronikoaren arteko oreka bat izan liteke.
Sateliteak
Artizarrak ez du satelite naturalik. Hainbat asteroide troiar ditu, ia-satelite bat den 2002 VE68 eta bi behin-behineko troiar, 2001 CK32 eta 2012 XE133. XVII. mendean Giovani Cassinik Artizarraren inguruan ilargi bat zegoela esan zuen, Neith izenekoa, eta hurrengo 200 urteetan hainbat ikustaldi egon ziren, baina gehienak gertu ikusten ziren izarrak zirela konprobatu zen. Alex Alemik eta David Stevensonek 2016an egindako Eguzkia-sistemaren sorrerari buruzko simulazioetan ikusi zen oso probablea dela Artizarrak bere hasierako garaietan ilargi bat edo gehiago izatea, asteroide talka baten ondorioz orain dela milaka milioi urte. Ikerketa berdinaren arabera, horrelako ilargi bat sortu eta 10 milioi urtera, beste inpaktu batek planetaren errotazioaren noranzkoa aldatuko luke, eta ilargia espiral batean planetarekin talka egitera eramango luke. Beste talka batzuen ondorioz ilargiak sortu baziren, modu horretan ere desagertuko lirateke.
Sateliterik eza azaltzeko beste modu bat Eguzkiaren erakarpen indarra izango litzateke, hain gertu dagoen planeta bati zaila eginez satelite bat bere orbitan egonkortzea.
Behaketa
Begi hutsez ikusita, Artizarra beste edozein izar (Eguzkia kenduta) baino distiratsuagoa den puntu distiratsua da. Planetaren batez besteko itxurazko magnitudea -4,14 da, 0,31ko desbideratze estandarrarekin. Unerik distiratsuena behe-konjuntzio batetik gertu ematen da, hazten ari den Ilargiaren fasearen forma duenean. Artizarra -3ko magnitudera pasatzen da Eguzkiak guk ikusten ez dugun aldea argitzen duenean. Planeta nahikoa argia da egun argiz ikusi ahal izateko, baita eguerdian ere, baina errazagoa da Eguzkia jada sartu denean edo ateratzear denean. Behe-planeta denez, beti dago Eguzkitik 47º baino gertuago.
Artizarrak Lurreko 584 egun behar ditu Lurra "gainditzeko". Egiten duenean "iluntzeko izar" izatetik "goizeko izar" izatera pasatzen da, ilunabarrean ordez egunsentian ikusiz. Merkurio ere behe-planeta da, eta bere elongazio maximo 28ºkoa da, baina zaila izaten da ikusten. Artizarra, ordea, zaila da ez-ikusten distiratsuenen dagoenean. Bere distira luzez ikus daiteke Eguzkia sartu eta gero. Distiratsuen dagoen uneetan askotan identifikatu izan da "objektu hegalari ezezagun" gisa.
Faseak
Eguzkiaren inguruan biratzen duen heinean, Artizarrak Ilargiak dituen antzeko faseak erakusten ditu teleskopio batekin behatuta. Planeta disko "bete" baten antza du Eguzkiaren beste aldean dagoenean (goi-konjuntzioan). Ilargiak bezala laurdenak ere erakusten ditu bere elongazio maximoa denean, eta hor da bere unerik distiratsuena. Lurrera gerturatzen joan ahala, "ilgora" edo "ilbehera" faseak ere baditu, teleskopio batez ikusita. Handiena denean "berria" denean da, behe-konjuntzioan. Bere atmosfera ikusgarria da une horretan, argiaren errefrakzioa ematen delako.
.sl
Kanpo estekak
Toppdomän
Artizarra
Trantsituak
Azken trantsitu parea 2004ko ekainaren 8an eta 2012ko ekainaren 5 eta 6an eman zen. Trantsitu hori zuzenean ikusteko behatoki asko prestatu ziren. Aurreko bikotea 1874ko eta 1882ko abenduan izan zen; hurrengoa 2117ko eta 2125eko abenduan gertatuko da. Ezagutzen den argazkirik zaharrena 1874koa da. Historikoki, trantsituak garrantzitsuak izan dira, astronomoek unitate astronomikoaren tamaina zein den jakiteko erabili baitziren eta, beraz, Eguzki-sistemaren tamaina zein zen. Cook Kapitaina Australiako ekialdeko kostaldea ikertzen ari zela, Tahitira joan zen 1768an bakarrik Artizarraren trantsitu bat egin ahal izateko.
Egun-argitan
Egun-argitan Artizarra inongo tresnarik gabe ikusi izana hainbat aldiz idatzi da erregistro zientifikoan. Edmund Halleyk kalkulatu zuen bere distira maximoa zein zen 1716an, Londresen jende askok bere eguneko distiragatik kezka adierazi zutenean. Napoleon Bonapartek behin planeta ikusi zuen, egun argiz, Luxenburgon harrera batean zegoela. Abraham Lincolnek presidente kargua hartu zuen egunean, 1865eko martxoaren 4an, Washington D.C.n jende askok ikusi zuen planeta. Faseak ikustea oso zaila dela pentsatzen den arren, batzuek idatzi dute "ilgoran" dagoela ikusi dutela.
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
Wurzburgoko unibertsitateak Doktore egin zuen Medikuntzan.
Artizarra
Ashen argia
Artizarraren alde iluna argitzen duen fenomenoari ashen argia deitzen zaio, baina fenomeno hau benetan ematen dela eztabaidagarria da. 1643an lehen aipamena egin zen, alde ilunean argia zegoela esanez, baina ezin izan zen inoiz ziurtatu. Baliteke tximisten ondorioz izatea, edo ilusio-optiko bat ere izan daiteke, objektu distiratsu batean hutsune ilun bat ikustean sortzen den betetasun pentsamenduarena.
Lehen ezagutza
Artizarra zeruko objekturik distiratsuenetako bat da, eta horregatik historiaurretik ezaguna izan da eta giza kulturan paper garrantzitsua izan du.
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
1928an, erradiazioa neurtzeko unitateari bere izena jarri zitzaion.
Dyje
Dyje Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 464 biztanle ditu eta 4,59 kilometro koadroko azalera. Znojmoko barrutian dago.
Wilhelm Conrad Roentgen
Biografia eta lana
1919an hil zitzaion emaztea eta Wilhelm Munichen hil zen 1923ko otsailaren 10ean, 77 urte zituenean.
Dyje
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1270 urtean egin zen.
Wilhelm Conrad Roentgen
Bitxikeriak
X izpiei buruzko esamesak bukaezinak ziren eta barra-barra ari zen jendea hartaz. Ezjakin askok debekatzeko arrazoiak aurkitu zituzten -emakumeak biluzik ikusten omen ziren haiekin- eta espabilatu ugarik ezjakintasunaz baliatu zen negozioa egiteko: X izpien aurkako barruko arropa salgai zegoen. Legeek ere inozokerian erori behar izan zuten eta New Jerseyko antzokietan X izpiak instalatzeko debekua ezarri zen, antzezlarien intimitatea babestu behar zela-eta.
Thomas Edison asmatzaile eta industrialari amerikarrak izan zuen aurkikuntzaren berri eta Roentgenekin harremanetan jarri zen, patentea erosi nahi ziola-eta, baina honen ezetza jaso zuen. Hala ere, Edisonek zerbait prestatu zuen 1896ko New Yorkeko Erakusketa Elektrikorako: txanpon batzuen truke, eskua X izpiak proiektatzen zituen makina batean sar zitekeen eta hezurrak agertzen ziren pantaila batean. Aste batzuen ondoren, zaintzaileak erredura larriak zituen eskuan eta infekzioak hil zuen. Erradiazioaren lehen biktima izango zen.
Artizarra
Mesopotamia
Emakumearen eta maitasunaren jainkosa ziren bi horiek. Gerraren jainkosa ere bazen, eta horregatik jaiotza eta heriotzaren gaineko kontrola zuen. Asurbanipalen liburutegiko K. a. 1600 inguruko dokumentu batean Artizarraren itxura 21 urtez nolakoa zen aztertzen da. Babilonian jasotako beste izen batzuk Dil-bat, Dil-i-pat eta Nindaranna dira.
Mundu klasikoa
Antzinako Grezian izarrak bi izen zituen. Goizean agertzen zenean Phosphoros izena zuen (Φωσφόρος) – "Argia dakarrena", edo Eosphoros (Ἐωσφόρος) – "Egunsentia dakarrena". Gauean agertzen zenean, bestalde, Hesperos izena ematen zitzaion (Ἓσπερος, "ilunabarreko izarra"). Garai helenistikoan jada planeta bakar gisa izendatzen zuten, eta Afrodita maitasunaren jainkosarekin lotu zuten, feniziarren Astarte. Pitagoras eta Parmenides jotzen dira planeta bakarra izatearen aurkitzailetzat. Izena oraindik mantentzen da grezieraz. Hesperos izena latinera Vesper gisa pasa zen, eta Phosphoros Luzifer izenera ("Argia dakarrena"), beranduago modu poetikoan lotu dena eroritako aingeruarekin.
Antzinako Erroman jainkoen izenak greziar panteoian oinarritzen zirenez, Afroditaren izena Venusekin lotu zen. Plinio Zaharrak Artizarra Isisekin lotu zuen. II. mendean Ptolomeok bere Almagesto lanean teorizatu zuen Artizarra eta Merkurio Eguzkia eta Lurraren artean zeudela.
Asia
Txinan planetari bi izen ematen zitzaizkion. Goizeko izarra denean Zuri Handia da edo Irekitzearen Distira, eta ilunabarreko izarra denean "Mendebaldeko Bikaina". Gaur egun metal edo urrezko planeta izena du, baita Japonian eta Korean ere.
Amapá
Amapá Brasilgo iparraldean dagoen estatua da.
142.814 km2-ko azalera dauka eta 596.169 biztanle zituen 2005ean (4.3 biz./km2).
Artizarra
Mundu islamikoa
XI. mendean Avizena astronomo pertsiarrak Artizarraren lehen trantsitua ikusi zuela aipatu zuen, eta beranduagoko astronomoek Ptolomeoren teoria frogatzeko erabili zuten. XII. mendean Ibn Bajjahk "bi planeta puntu beltz gisa Eguzkiaren aurpegian" ikusi zituen, beranduago Merkurio edo/eta Artizarraren trantsitu gisa deskribatu zuena Maraghako Qotb al-Din Shirazi astronomoak XIII. mendean. Beranduago, Erdi Aroko ikustaldi guzti horiek eguzki-orbanak zirela pentsatu zen.
Behaketa Lurretik
Galileo Galileik XVII. mendearen hasieran planeta lehen aldiz ikusi zuenean, Ilargian bezalako faseak ikusi zituen, azkar aldatuz ilgoratik betera eta alderantziz. Artizarra Eguzkitik urrunen zegoenean zeruan, erdia bakarrik ikusten zen argituta, eta gertuen zegoenean betea edo berria agertzen zen. Hau bakarrik da posible Artizarrak Eguzkiaren inguruan ematen baditu birak. Hau izan zen Ptolomeoren Eguzki-sistemaren eredu geozentrikoa ukatzeko balio izan zuen lehenengo froga argia.
NGC 7633
NGC 7633 galaxia bat da, Indus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Artizarra
Behaketa Lurretik
1639ko Artizarraren trantsitua zehaztasun handiz aurreikusi zuen Jeremiah Horrocksek eta bere laguna zen William Crabtreerekin batera behatu zuten, bakoitzak bere etxetik, urte horretako abenduaren 4an.
Saint-Émiland
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 191 ziren, horien artean 139 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 139 pertsona aktiboetatik 126 lanean zeuden (72 gizon eta 54 emakume) eta 14 langabezian zeuden (3 gizon eta 11 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Artizarra
Behaketa Lurretik
XX. mendera arte, gauza gutxi aurkitu ziren Artizarrean. Ezaugarri bereizgarririk gabeko diskoak ez zuen pistarik ematen bere gainazalaren inguruan, eta espektroskopia, radarra eta ultramoreak garatu arte bere sekretuak ezin izan ziren aurkitu. Lehenengo behaketa ultramorea 1920ko hamarkadan egin zuen Frank E.Rossek, infragorri eta ultramorean ikusten ez ziren egiturak erakusten. Atmosfera hori bat azpian eta hodei altuak goian zituen atmosfera proposatu zuen.
Saint-Émiland
Diru sarrerak
2009an Saint-Émiland udalerrian 145 unitate fiskal zeuden, 316,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.921 euro zen.
La Chapelle-près-Sées
La Chapelle-près-Sées Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Saint-Émiland
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
Artizarra
Behaketa Lurretik
1900eko hamarkadan espektroskopia bidez begiratu zen Artizarraren errotazioa. Vesto Slipher Artizarraren argiaren Doppler efektua aztertzen saiatu zen, baina ezin izan zuen errotaziorik aurkitu. Pentsatu zuen planetak errotazio periodo oso handia izango zuela, orain arte pentsatutakoa baino askoz handiagoa. 1950eko hamarkadan ikusi zen lehen aldiz errotazioa erretrogradoa zela. Radar behaketan egin ziren 1960ko hamarkadan, errotazioa lehen aldiz neurtuz, gaur egun ditugun balioetatik oso gertu.
1970ko hamarkadan egin ziren radar behaketek lehen gainazaleko elementuak erakutsi zituzten. Areciboko Irrati-teleskopioen laguntzarekin lehen aldiz ikusi ziren bi zonalde errefraktibitate handikoak, Alpha eta Beta eskualde izena dutenak. Lehen mendi bat ere aurkitu zen, Maxwell Montes. Hiru eskualde hauek dira Artizarrean emakume izena ez duten bakarrak.
Esplorazioa
Artizarrera bidali zen lehen espazio ontzia Venera 1 sobietarra izan zen, Venera Programakoa, 1961ean. Bidean hondatu egin zenez, iritsi zen lehenengo espazio zunda Mariner 2 amerikarra izan zen 1962an.
Venera programa jarraituz, Sobietar Batasunak hainbat espazio-ontzi bidali zituen. Gainazala ukitzen lehena Venera 3 izan zen, 1966an, baina gainazalarekin talka egin eta suntsitu egin zen. Venera 4 zunda beste planeta bati buruzko informazioa bidaltzen lehena izan zen, 1967an. Atmosferaren ezaugarriak neurtu zituen, hala nola tenperatura, presioa eta dentsitatea. Venera 5 eta Venera 6 zundekin datu horiek hobetu ziren, baina Venera 4 bezala, ez ziren gainazalera heldu. Venera 4k bateriak agortu zituen lurra ukitu baino lehenago eta Venera 5 eta Venera 6 18 km-ko altueran suntsitu egin ziren, presio handiengatik.
Lehen lurreratze arrakastatsua 1970eko abenduaren 15ean egin zuen Venera 7 ontziak. Venera 8k 1972an lur hartu zuen. Tenperatura eta lurraren konposizioa aztertu zuten.
Amapá
Macapa hiriburua eta hiri nagusia da.
Saint-Émiland
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
Artizarra
Esplorazioa
Venera 9ren lurreratze zunda planeta honen gainazaleko irudiak bidali zituen lehena izan zen, 1975an. Tenperatura eta beste hainbat gauza neurtu zituen eta lainoak hiru geruzatan daudela aurkitu zuen. Venera 10ek antzerako misioa egin zuen.
1978an NASAk Pioneer zundak bidali zituen. Pioneer Venus Multiprobe ontzia lurreratu egin zen eta Pioneer Venus Orbiter ontzia orbitatzen ipini zen, 17 esperimentu burutu zituen ,erregaia agortu zitzaion arte.
Saint-Émiland
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Émiland udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 950 hektarea erabiltzen.
Antso III.a Gaztelakoa
Antso III.a Gaztelakoa Desiratua (Toledo, 1134 -Toledo, 1158ko abuztuaren 31) Gaztelako erregea (1157 - 1158) izan zen.
Artizarra
Esplorazioa
Sobietar Batasunak espazio-ontziak bidaltzen segitu zuen. 1985ean Vega 1 eta Vega 2 iritsi ziren. Lurreratze zundek hainbat datu atera zituzten, adibidez goi lainoak azido sulfurikoz osatuta daudela. Aerostato pare bat ere askatua zituzten atmosferan, eta 53 km-ko altueran ibili ziren, 46 eta 60 orduz, hurrenez hurren. Planetaren heren batean zehar bidaiatu zuten. Tenperatura, presioa, haizeen abiadura eta lainoen dentsitatea neurtu zituen, eta espero baino turbulentzia eta konbekzio gehiago aurkitu zituen.
1990an Magellan estatubatuar ontzia iritsi zen Artizarrera. Azaleraren % 98 radar bidez aztertu zuen, 100 metroko erresoluziodun mapa lortuta. 1994an, aurreikusi zen bezala, atmosferan suntsitu zen. Zenbait espazio-ontzik beste planeta batzuetarako bidaian Artizarretik gertu igaro dira, Galileo eta Cassini-Huygens bezala. Hainbat argazki atera zituzten. ESAk Venus Express programa gertatu du atmosferaren ezaugarriak aztertzeko orbitatik. 2005eko azaroaren 9an jaurti zuten, misioa 2006. urtean hasteko asmoz eta 500 egun iraun zitzan. MESSENGER eta BepiColombo Merkuriorako misioak Artizarretik gertu igaroko dira, planetari buruzko datu gehiago jasotzeko.
Antso III.a Gaztelakoa
Errekonkistan parte hartu zuen Calatravako ordena eratuz. Alfontso VII.a Gaztelakoa eta Berenguela Bartzelonakoaren seme nagusia izan zen. Bere aitaren erreinaldian 1149an "Naiarako erregea" zuen titulua. Aita hiltzean bere erresuma bitan zatitua izan zen: Antsok Gaztelako Erresuma eta Toledo jarauntsi zituen, eta Fernando anaiak, berriz, Leongo Erresuma. Biek sinatu berria zuten aliantza 1158an Toledon hil zenean.
1151ko urtarrilaren 30ean Gartzia Remiritzen alaba Zuriarekin ezkondu zen. Seme bi izan zituzten: Alfontso oinordekoa eta Gartzia infantea, umea zela 1156an hilda (erregina ere hil omen zen erditzean). Litekeena da beste seme bat izatea.
Pternistis swainsonii
Pternistis swainsonii Pternistis generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
Saint-Émiland
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
La Chapelle-près-Sées
Biztanleria
2007an La Chapelle-près-Sées udalerrian erroldatutako biztanleak 381 ziren. Familiak 124 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 144 etxebizitza zeuden, 127 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 141 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 127 etxebizitza nagusietatik 105 bere jabearen bizilekua ziren, 21 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 74 etxek bost zituzten. 119 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 42 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 77 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 290 ziren, horien artean 191 aktiboak ziren eta 99 inaktiboak ziren. 191 pertsona aktiboetatik 179 lanean zeuden (98 gizon eta 81 emakume) eta 12 langabezian zeuden (4 gizon eta 8 emakume). 99 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 margolariak ziren, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 argiketariak eta 1 jatetxe.
2000. urtean La Chapelle-près-Sées udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 385 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Artizarra
Literaturan
Poeta klasikoek izarraren eta bere argiaren inguruan idatzi zuten. Adibidez Homero, Safo, Ovidio eta Virgiliok izarraren argiari buruz hitz egiten duten. William Blake, Robert Frost, Alfred Lord Tennyson eta William Wordswortek poemak idatzi zizkioten Artizarrari. Gaueko izar zein egunsentiko izar gisa ere obra askotan agertuko da, hizkuntza ezberdinetan, baita euskaraz ere.
Artizarra planeta fisiko bat zela ikusterakoan, eta atmosfera sendo bat duela ikusita, zientzia-fikzioan espekulazio ugari egon dira Artizarraren inguruan. Zientzialari batzuek proposatu zuten Pantalasa moduko bat izan zitekeela, uharte batzuekin. Olaf Stapledonek 1930ean Last and First Men idatzi zuen, ozeanoz betetako planeta gisa. C. S. Lewisek idatzitako Perelanda edo Isaac Asimovek 1954an idatzitako Lucky Starr and the Oceans of Venus ere kanbriar estiloko planeta ozeaniko batenak dira, bizi urtarrez beteta.
1918an Svante Arrhenius Kimikaren Nobel sariak proposatu zuen Artizarra hodeiez inguratuta bazegoen, derrigorrez ura egon behar zela. Planetan padura ugari egongo zirela pentsatu zuten, euri handia egiten zuen lurraldea. Oihan-tropikalak landare haragijaleekin pentsatu zituzten zientzia-fikziozko idazle askok. Edgar Rice Burroughsek 1930eko hamarkadan "Venus series" izenekoak eginzituen, Amtor izeneko fikziozko Artizarra. Robert Heinleinen Future History series eta Henry Kuttnerren Fury serieek Arrheniusen ikuspegia fikziora eraman zuten. Ray Bradburyren "The Long Rain" eta "All Summer in a Day" istorioak ere etengabe euria egiten zuen planeta imajinatu zuen. Perry Rhodanek oihan-tropikala zen Artizarra irudikatu zuen.
Hodeiez estalitako mundu horretan atmosferak ur guztia batzen zuela eta lurrean harea-ekaitzak zituen planeta lehor bat ere proposatu zuten. 1922an Charles Edward St. Johnek eta Seth B. Nicholsonek ez zuten aurkitu atmosferan dagoen oxigenoa espektroskopia bidez, eta proosatu zuten basamortua izan zitekeela planeta. Ikusepspegi honek ez zuen hainbeste arrakasta izan zientzia-fikzioan, baina Poul Andersonen The Big Rain eta Frederik Pohl eta Cyril M. Kornbluthen The Space Merchants lanetan ikuspegi hau jorratzen da.
Venera programaren ostean Artizarraren errealitatea zein zen ikusi zen, eta dagoeneko bizitza zaila zela ikusi zuten zientzia-fikzio idazleek. Aurreko ikuspegiak jorratzen jarraitu bazuten ere, ikuspegi berri bat ere sortu zen: terraformazioa lantzen zuen generoarena. Horren adibideetako batzuk Arthur C. Clarkeren 3001: The Final Odyssey edo Star Trek, Exosquad, Mark Brandis komikiak edo Venus Wars manga lirateke.
Zinema eta telebistan
Alemaniako Der Schweigende Stern edo Astronauci film alemanek ere Artizarra zuten hizpide. Azken honek Tunguskako gertakaria Artizarretik zetorren espazio-ontzi batek sortutakoa zela proposatzen zuen. Errusian egindako Planeta Bur filmak Artizarrean dinosauroak zeudela zioen.
Doctor Who edo The Avengers telesailetan ere agertu da Artizarra. Cowboy Bebop animazio-filmak ere Artizarrean zuen ataletako bat.
Margolaritza
Margolaritzan badira ere Artizarra margotu dutenak, askotan alegoria gisa:
Artizarraren ikurra
Artizarraren ikur astronomikoa biologian emeak identifikatzeko erabiltzen den berdina da: zirkulu bat gurutze txiki batekin azpian. Artizarraren ikurra feminitatea adierazteko erabiltzen da, eta feminismoak ere erabili du. Mendebaldeko alkimian kobrearen ikurra da. Kobrea ispiluak egiteko erabiltzen zen antzinaroan eta, horregatik, mitologiako Venusekin lotzen da.
Astrologian
Astrologian Artizarra Taurus eta Libra agintaria da, asaldatua da Piscesen, Virgon erortzen da eta kaltetua da Aries eta Scorpiusen. Artizarraren kultuak Erromatar mitologiarekin lotuta daude, eta pasioa, maitasuna eta edertasunarekin lotzen dira. Era berean, magiarekin boterea eraldatzeko aukerarekin lotzen da.
Astrologian harmonia, erresilientzia, edertasuna, formen zaintza, elkartasuna, afektua, berdintasuna eta bestearekin begiko izateko beharrarekin lotzen da. Plazer nahiarekin lotzen da. Erlazio erromantikoak gobernatzen ditu, baita ezkontzak eta negozio elkarketak, zein sexua eta bizitza soziala. Marko Manilio I. mendeko poetak Artizarra emankorra zela esan zuen.
Artizarraren eguna ostirala da (vineri, viernes, vendredi eta venerdì hitzetan ikusten da). Dante Alighierik erretorikarekin lotu zuen Artizarra. Txinako astrologian Artizarra metalekin lotuta dago, eta Indian dirua, plazera eta birsorkuntzarekin.
Bizia Artizarrean
Artizarrean bizia egon zitekeela aspalditik pentsatutako gai bat da, baina 1960ko hamarkada eta gero, Artizarra ikertzen hasi zenean, egoera muturrekoa zela ikusi zen Lurrean dugun biziaren antzeko zerbait egoteko.
Artizarra Eguzkitik Lurretik gertuago egonik, gainazaleko tenperatura 735 K hartzen dituela ikusirik, presio atmosferikoa Lurrean baino 90 aldiz handiagoa dela ikusita, eta berotegi-efektuaren inpaktu handiaren ondorioz, uretan oinarritutako bizia ez da batere probablea. Zientzialari batzuek espekulatu dute mikroorganismo extremofilo termoazidofiloak egon daitezkeela Artizarreko atmosferaren goiko aldeetan, tenperaturak baxuagoak diren guneetan.
Venera, Pioneer Venus eta Magellan misioen analisietan karbonilo sulfuroa, hidrogeno sulfuroa eta sufre dioxidoa aurkitu zen goi-atmosferako zona batzuetan. Venerak kloro toxiko kopuru handia aurkitu zuen hodeien azpian. Karbono sulfuroa zaila da sortzen modu inorganikoan, baina bulkanismoaren ondorioa izan daiteke. Azido sulfurikoa goi-atmosferan sortzen da Eguzkiaren ekintza fotokimikoaren ondorioz, karbono dioxidoa, sufre dioxidoa eta ur lurrunean eragitean. 2019ko abuztuan astronomek aipatu zuten atmosferan ematen ziren epe luzeko albedoaren aldaketak "absortzio ezezagunekoak" zirela, eta hauek izan zitezkeela edo kimikoak edo goi atmosferan bizi ziren mikroorganismo kolonia handiak.
Artizarraren kolonizazioa posible egiteko Artizarraren terraformazioa proposatu dute, edo atmosferan hegan egiten duten kolonietan oinarritutako zibilizazio batean.
Desberdintza
Matematikan, desberdintzak bi adierazpen matematikok balio bera ez izatea adierazten duen ordena erlazioa da.
Adierazpenak multzo ordenatu baten elementuak badira, adibidez, zenbaki arruntak edo osoak, haien artean konpara daitezke.
Erlazio hauek desberdintza hertsiak dira eta "hertsiki txikiago" edo "hertsiki handiago" irakur daitezke.
Propietateak
Desberdintzak hurrengo propietateak jarraitzen ditu. Propietate trantsitiboa, batuketa, kenketa, biderketa eta zatiketa mantentzen dira ikurrak \leq eta \geq ikurrengatik ordezkatzen badira.
Funtzio monotonoa
Edozein funtzio monotono eta gorakor desberdintzaren bi aldeetara aplikatzean (bi espresioak funtzioaren definizio eremuaren barne egonda), desberdintza mantentzen da. Hala ere, edozein funtzio monotono eta beherakor aplikatzean desberdintzaren bi aldeetara, desberdintza alderantzikatzen da.
(hau egia da funtzio esponentziala funtzio monotonoa eta gorakorra delako).
2809 Vernadskij
2809 Vernadskij asteroide baten izena da. abuztuaren 31an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Desberdintza
Notazio kateatua
a < b < c notazioak ezartzen du a < b (a txikiago b) eta b < c (b txikiago c), eta propietate trantsitiboa aplikatuz, deduzitu daiteke a < c dela. Aurreko propietateak aplikatuz, hiru gaietara zenbaki erreal bera gehitu eta kendu daiteke, edo biderkatu eta zatikatu daiteke (zenbakia desberdin 0 izanik) edo desberdintza alderantzikatu daiteke zenbaki hori negatiboa bada. Beraz, a < b + e < c eta  a - e < b < c - e baliokideak dira.
Maelström (ipuina)
Maelström (A Descent into the Maelström, ingelesez) Edgar Allan Poe estatubatuar idazlearen kontakizun labur bat da. 1841eko apirilean Graham's Magazine aldizkarian argitaratu zen.
2000an Koro Navarrok euskarazko itzulpena argitaratu zuen, Maelström izenburupean, Poeren kontakizun laburrez osatutako Kontakizunak liburuan.
Argumentua
Ipuinaren iturburua Maelström delakoa da. Hori Norvegiako kostaldean gertatzen den zurrunbiloa da. Ipuinak istorio bat beste baten barruan azaltzen du. Agure batek kontatzen du, nahiz eta berak esan zaharra ez dela, itxura gorabehera: "Oso gizon zaharra naizela pentsatuko duzu, baina ez da hala. Egun bat nahikoa izan zen ile hauek beltz-beltzetik zurira aldatu, nire zangoak ahuldu eta nire nerbioak desegiteko (...)".
Montecorvino Rovella
Montecorvino Rovella Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
2809 Vernadskij
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1978 QW izena zeraman.
Desberdintza
Notazio kateatua
Notazio hori edozein termino kopurutara zabal daiteke: adibidez, ezartzen du  edozein i = 1,2,...,m-1 izanik. Propietate trantsitiboagatik aurreko espresioa eta baliokideak dira, edozein  izanik.
2809 Vernadskij
Orbitaren ezaugarriak
2809 Vernadskij asteroidearen orbitak batezbeste 2,428 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,989 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,866 distantziara. Eszentrikotasuna 0,181 da, eta makurdura orbitala 2,48ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.60 da.
Coryphaenoides asper
Coryphaenoides asper Coryphaenoides generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Dyjice
Dyjice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 140 biztanle ditu eta 14,93 kilometro koadroko azalera. Jihlavako barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1279 urtean egin zen.
Eper bizardun
Eper bizardun (Perdix dauurica) Perdix generoko animalia da. Hegaztien barruko Phasianidae familian sailkatua dago.
.sn
.sn Senegali dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da.
Kanpo estekak
Toppdomän
Ottumwa (Iowa)
Ottumwa Iowako hiri bat da. Wapello konderrian kokatua dago. 2010ean 25,023 biztanle zituen, 41.07 kilometro koadrotan banatuta.
Puducherry
Puducherry (tamileraz: புதுச்சேரி, teluguz: పాండిచెర్రి, പുതുശ്ശേരി, frantsesez: Pondichéry), Indiako Batasun Lurraldea da, 1956 arte Frantziako kolonia izana. 2006 arte, Pondicherry zuen izen ofiziala.
Geografia
Puducherry loturik ez dauden lau barrutitan banatuta dago: Puducherry, Karaikal eta Yanam Bengalako golkoan eta Mahé Arabiako itsasoan. Puducherry eta Karaikal enklaberik handienak dira, biak Tamil Nadun kokatuak. Yanam eta Mahé, berriz, Andhra Pradesh eta Keralako enklabeak dira hurrenez hurren.
Hizkuntzak
2001eko erroldaren arabera, hona hemen lau ofizial hizkuntzen hiztunak:
Glyphandra
Glyphandra Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Glyphandra biincisalis da.
Bathyraja parmifera
Bathyraja parmifera Bathyraja generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arhynchobatidae familian.
Luis Otaño
Luis Otaño Artzeluts (Errenteria, 1934ko urtarrilaren 26a -), euskal txirrindulari profesionala izan zen 1957tik 1968ra arte. Denbora horretan 19 garaipen lortu zituen.
Biografia
Errenteriako Erreka baserrian jaioa. Kirol ibilbidearen hasieran, ziklo-krosean aritu zen eta 1957ko Munduko txapelketan parte hartu zuen.
Profesionala 1957tik aurrea, Otaño Espainiako Vueltan nabarmendu zen, non beti aurreneko postuetan ibili zen. Denera, zortzi aldiz hartu zuen parte Vueltan. 1958an 5. sailkatu zen, 1959an 9., 1961ean 21., 1964an 2., 1965ean 14., 1966an 4., 1967an 4. eta azkenik 1968an 11. Horretaz gain, lau etapa garaipen eskuratu zituen.
1964ko Espainiako Itzulian bikain ibili zen eta Donostiako etapa irabaziz maillot horia lortu zuen. Hurrengo bost etapatan liderraren maillota mantendu ahal izan zuen. Amaieran, sailkapen orokorreko bigarren postuan amaitu zen, Raymond Poulidor garailearen 33 segundura.
Frantziako Tourreko 10 ediziotan parte hartu zuen (1958tik 1967ra jokatu ziren guztietan), hauetako zortzietan amaitu zuelarik. Tourrean ez zen Vueltan bezain ongi aritu eta 1962ko 23. postua izan zen bere sailkapenik onena. Hala ere, 1966an (Privas > Bourg d’Oisans)eko etapan gailendu zen, 120 kilometroko ihesaldi bat burutu eta gero.
Espainiako errepideko txapelketa birritan poltsikoratu zuen, 1962an eta 1966an.
1969an, txirrindularitzatik erretiratu ostean, Errenterian burdindegi bat zabaldu zuen.
Emaitzak lasterketa nagusietan
-: Ez zuen parte hartu Utzi: Lasterketa utzi zuen
Jakin
Jakin Euskal Herriko kultura-taldea, aldizkaria eta argitaletxea da. Aldizkaria Arantzazun (Oñati) sortu zuten frankismo betean eta euskaraz kaleratzen direnen artean beteranoetarikoa da. "Kultura eta pentsamendua" jorratzen ditu. Jakin Taldeko kide nabarmenak Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi, Paulo Agirrebaltzategi eta Joan Mari Torrealdai dira.
Sorrera. Arantzazun 1956an
Aldizkaria kaleratu baino lehen, Arantzazuko frantziskotarren inguruan bildutako kultura taldea zen Jakin. 1956an sortu zen, eta urte hartan hasi zen Teologiaren Yardunak izeneko aldizkaria kaleratzen. Han idatzi zuten, besteak beste, Orixek, Zaitegik, Gazteluk, Txillardegik eta Alfontso Irigoienek. Sortu ere Euskaltzaindiak Arantzazun egin zuen Euskaltzaleen gerraosteko lehen Biltzar irekira begira sortu zen. Eta bertan agortu zen aldizkariaren lehen edizioa.