cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Begi gorri
Begi gorria begiaren aurreko zatia gorritzen dela adierazten duen zeinu klinikoa da, begi hutsez antzeman daitekeena. Hainbat gaixotasunek eragin dezakete.
Fisiopatologia
Begi gorriak begiaren egitura azalekoenetako eta aurrekoenetako baten hiperemia du, hau da, konjuntiba, esklerotika, kornea, irisa eta gorputz ziliarra, eta hori zuzenean edo zeharka alboko beste egitura sakonago batzuen bidez eragiten dien hantura-prozesu baten ondorioa izan daiteke.
Koadro klinikoa
Oso koadro ohikoa da, eta konjuntibitis biriko moduko prozesu onbera baten ondorio izan daiteke, baina batzuetan gaixotasun larri baten ondorio da. Paziente bat artatzen duen lehen mailako arretako medikuak zenbait zeinu kliniko ebaluatu behar ditu, eta, bertan egonez gero, gomendagarria da berehala oftalmologo batengana bideratzea.
Prozesu ziliar
Prozesu ziliarra kristalinoaren lotailu esekitzailea gorputz ziliarraren barne-azaleran itsasten duen tolestura baskularra da.
Gorputz ziliar
Gorputz ziliarra begi-globoaren aurreko paretako barne-azalean dagoen eraztun-formako egitura da, ora serrataren eta irisaren oinarriaren artean dagoena eta osagai nagusiak muskulu ziliarra eta prozesu ziliarrak dituena. Kristalinoari eusteaz eta begiko akomodazioaz arduratzen da.
DreamWorks Animation
DreamWorks Animation, Estatu Batuetako animaziozko zinema-konpainia bat da. DreamWorks Animation estudioak Kaliforniako Glendale hirian kokatuak daude eta DreamWorks Pictures enpresaren filiala da.
Prozesu ziliar
Fisiologia
Gorputz ziliarrak ondo definitutako bi funtzio ditu. Alde batetik, begi bakoitzean 6 cm karratuko azalera hartzen duten prozesu ziliarrek sortzen dute humore urtsua, minutuko 2-3 mikrolitroko abiaduran. Humore urtsua funtsezkoa da begi-globoak behar bezala funtziona dezan, eta 15 mm Hg-ko presioan mantendu behar da, 2 mm Hg-ko marjinarekin soilik. Humore urtsuaren presioak gora egiten badu, glaukoma izeneko gaixotasun bat sortzen da, eta behar bezala kontrolatzen ez bada, ikusmen-zorroztasun eta itsutasun gabezia handia izan dezake.
Kepa Zarraga
Kepa Zarraga Arregi (Bilbo, 1971eko irailaren 2) bizkaitar futbolari ohia da, atzelari moduan aritzen zena.
Prozesu ziliar
Fisiologia
Muskulu ziliarraren funtzioa, berriz, kristalinoaren forma aldatzea da, eta, beraz, kristalaren ahalmen errefraktiboa aldatzea, irudia erretinan ondo fokatzeko.
DreamWorks Animation
DreamWorks Animation-ek 38 luzemetrai ekoitzi ditu, Antz (1998) filmarekin hasi ziren, hau izan zen ordenagailuz animaturiko hirugarren luzemetraia.
Kepa Zarraga
Kirol Ibilbidea
''2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Tabun
Tabuna gizakiak sortutako gerra-arma kimikoa da, eta nerbio-agente gisa sailkatuta dago. Nerbio-agenteak ezagutzen diren gerrako agente kimiko toxikoenak eta eragin azkarrena dutenak dira. Pestizida (intsektizida) organofosforatuen antzekoak dira, nola jarduten duten eta eragiten dituzten ondorio kaltegarriak direla eta. Hala ere, nerbio-agenteak pestizida organofosforatuak baino askoz indartsuagoak dira.
Gizakiengan dituen ondorioak
Tabuna, beste nerbio-agente asko bezala, kolinesterasaren inhibitzaile ia itzulezina da, eta, beraz, ondorio kolinergiko nabarmenak eragiten ditu. Ondorioak lurrunarekiko esposiziotik 0,5 eta 2 minutu bitartean agertzen dira, larruazala ukituz edo arnastuz gero. Esposizio motaren arabera (zuzena edo zeharkakoa), muskulu-uzkurdurak, konbultsioak, koma-egoerak eta arnas sistemaren geldiaraztea eragin ditzake, eta, ondorioz, pertsona hil egiten da.
Hauek dira agertzen diren sintoma normalak: sudurreko narritadura, bularreko presioa, miosiak eragindako ikusmen lauso edo krepuskularra, hiperhidrosia eta gehiegizko listu-jariatzea, goragalea, okadak, espasmoak eta esfinterren kontrola galtzea, dardarak, nahigabeko astinduak, migraina, buru-nahasmendua, kontzientziaren galera, koma, arnasketa-konbultsioak eta, azkenean, arnas-ezintasunagatik heriotza.
Gorputz ziliar
Fisiologia
Gorputz ziliarrak ondo definitutako bi funtzio ditu. Alde batetik, begi bakoitzean 6 cm karratuko azalera hartzen duten prozesu ziliarrek sortzen dute humore urtsua, minutuko 2-3 mikrolitroko abiaduran. Humore urtsua funtsezkoa da begi-globoak behar bezala funtziona dezan, eta 15 mm Hg-ko presioan mantendu behar da, 2 mm Hg-ko marjinarekin soilik. Humore urtsuaren presioak gora egiten badu, glaukoma izeneko gaixotasun bat sortzen da, eta behar bezala kontrolatzen ez bada, ikusmen-zorroztasun eta itsutasun gabezia handia izan dezake.
Muskulu ziliarraren funtzioa, berriz, kristalinoaren forma aldatzea da, eta, beraz, kristalaren ahalmen errefraktiboa aldatzea, irudia erretinan ondo fokatzeko.
André Cherpillod
André Cherpillod (Orly, 1930eko maiatzaren 9a) esperanto hizkuntzaren aldeko intelektual frantsea, Akademio de Esperantoren partaidea 1992tik 2010 arte izan zen. 1998an Dico d’or eta 1999an Dictée des Amériques lehian Txapeldun Nagusia izan zen. Etimologiak ere ikertu ditu.
Biografia
André Cherpillod Orlyn 1930eko maiatzaren 9an jaio zen. 1956an, Universala Esperanto-Asocio elkarteko kide egin zen. Bulegoko hainbat lan egin ondoren, batxilergoa autodidakta gisa gainditu zuen, gero natur zientzietako irakasle lanetan jarraitu zuen hezkuntza pribatuan. 1990az geroztik, bere erretiroa gai anitzenei buruzko liburuak idazten eta biltzarretan ezagutarazten eman du. Ia guztiak egileak berak argitaratu ditu. Courgenarden bizi dena, Sarthen. Lan asko esperantoz idatzi ditu.
Ixkiriot handi
Ixkiriot handia, frantsesez gros manseng, Ipar Euskal Herriaz gain, Okzitaniako hainbat eskualdeetan, hala nola Gaskoinian eta Biarnon, hazten den mahats zuria da, ardo lehorrak egiteko usatzen dena. Irulegiko ardo zuriak egiteko erabiltzen da ixkiriot ttipiarekin batera. EAEn txakolina egiteko hondarribi zuriaren osagarri gisa baliatzea legez onartuta dago. Okzitanian Pacherenc du Vic-Bilh, Côtes de Gascogne, Floc de Gascogne eta Jurançon ardo zuriak produzitzen dira ixkiriot handia erabiliz.
Ardoaren ezaugarriak
Ixkirior handiak zapore biziko ardoak ekoizteko ahalmena du, azidotasun handia dutenak eta arbeletxe-, irasagar-, espezia- eta lore-kutsua. Mahatsak sortzen duen ardo-motan uztaren momentuak garrantzi handia du. % 11,5-12ko alkohol potentzialarekin biltzen denean, lortzen den ardoa oparoagoa fruta freskoen eta loreen kutsuan. Ondoren, % 12,5-13,5eko alkohol potentzialarekin, zaporeak askoz biziagoak eta indartsuagoak izango dira. Azal lodia izan arren, mahatsa kontuz prozesatu behar da ardotarako. Ixkiriot handiaren zukua beste mahats zuri batzuena baino ilunagoa da, eta horrek esan nahi du kolore iluneko eta urre koloreko ardoak emateko joera duela mazeratzean azalarekin kontaktu txikia izanik ere. Mahatsa oso modu zakarrean kalkatzen bada edo azala denbora luzez mahatsa ukitzen uzten bada., produzitzen den ardoa oso latza izango da eta tanino eta polifenol gehiegi izango ditu.
Simona Amânar
Hastapenak
Sei urterekin hasi zen gimnasia egiten.
1994an Errumaniako senior talde nazionalean sartu zen. Urte horretan bertan parte hartu zuen Dortmundeko Mundialetan eta Stockholmeko Europarretan, eta bietan Errumaniak urrea eskuratu zuen taldekakoan.
1995ean, bakarkakoan hasi zen nabarmentzen, eta jauzi proban urrezko domina eskuratu zuen (Lilia Podkopayeva ukrainarrarekin partekatua) Sabaeko, Japoniako mundialetan. Jauzia izan zen beti bere tresnarik onena, eta olinpiadetan, munduko eta Europako txapelduna izan zen.
Birminghameko europarretan (1996), jauzi eta barra asimetriko bidezko urrezko dominak eskuratu zituen, nahiz eta azken aparatu horretan berdinketa hirukoitza egon zen Simona Amânar, Lilia Podkopayeva eta Svetlana Khorkina errusiarraren artean.
Handik gutxira, zilarrezko domina lortu zuen Puerto Ricoko Mundialetan, Gina Gogean herrikidearen atzetik. Erabaki eztabaidatua izan zen, askorentzat garaipena Annia Portuondo kubatarrari baitzegokion, baina azkenean brontzezkoa izan zen kubatarrarentzat.
1996ko Atlantako Jokoak
1996ko Atlantako Olinpiar Jokoetan, lehiaketa ez zen ondo hasi Simonarentzat, taldekako lehiaketan oreka-barran huts egin baitzuen. Errumaniarrek, munduko eta Europako txapeldunak, brontzezko domina baino ez zuten irabazi.
Gainera, Simona Amânar ondoren sailkatutako 4. errumaniarra baino ez zen izan, eta horrek, hasiera batean, ez zion uzten banakako lehiaketa orokorrean parte hartzen, herrialde bakoitzeko hiru gimnasta bakarrik onartzen baitziren. Hala ere, Octavian Belu entrenatzaile errumaniarrak erabaki zuen Amânarrek bere taldekide Alexandra Marinescu ordezkatzea, hura sailkatuta baitzegoen, Amânar hobeto prestatuta zegoela uste baitzuen.
Azkenik, Lavinia Milosovici taldekidearekin partekatutako brontzezko domina irabazi zuen Amânarrek, eta biek puntuazio bera lortu zuten. Urrea Ukrainako Lilia Podkopayevarentzat izan zen eta zilarra Gina Gogean errumaniarrarentzat. Bitxia bada ere, errumaniarrek hiru domina irabazi zituzten, baina ez urrezkoa.
Aparatukako finaletan, Amânarrek emanaldi ona izan zuen zoruan, non 9.850 puntuazioarekin zilarrezko domina eraman baitzuen Ukrainako Podkopayevaren atzetik. Baina unerik garrantzitsuena jauzi-finalean iritsi zen, gailurik onenean, non bira bikoitzeko Yurchenko berezi bat egin baitzuen, 9.875 puntuazioarekin, eta horrek urrezko domina eman zion.
Azkenik, Amânarrek urrezko lau domina lortu zituen Atlantan.
Atlantako Jokoen ondoren
1997ko Lausanako Munduko Txapelketan, Errumaniak taldekako mundu-titulua berretsi zuen arren, Amanâr-ek huts egin zuen berriro lehiaketan, eta ironikoki berriro ere erabaki zuten Marinescu neska-lagunaren ordez lehiaketa orokorrean sartzea.
Atlantan gertatu zen bezala, Amanâr-ek ondo erantzun zion bere entrenatzaileen konfiantzari, zilarrezko domina irabazi zuen Svetlana Khorkina faborito handiaren atzetik. Amanar Khorkina baino hobea izan zen lau aparatuetatik hirutan, baina Khorkinak abantaila handia atera zion barra asimetrikoetan, bere aparaturik onenean eta Amânarren okerrenean, eta horregatik eraman zuen titulua.
Simonak munduko bigarren titulua ere lortu zuen jauzi proban. Lausanakoak izan ziren harentzat munduko txapelketarik onenak.
Hurrengo urtean, arrakasta handia izan zuen San Petersburgoko europarretan, non bost domina irabazi baitzituen, zilarrezkoa barne lehiaketa orokorrean, berriro ere Svetlana Khorkinaren atzetik. Hala ere, ezin izan zuen Europako titulua baliozkotu jauzian, Adrienn Varga hungariarrak maila harrigaria erakutsi baitzuen.
1999ko Tianjingo mundialak ez ziren oso distiratsuak izan Monicarentzat. Taldekako mundu-titulua laugarren aldiz jarraian irabazi ondoren, banakako lehiaketan oreka-barratik erori eta aukera guztiak galdu zituen. Urrea Maria Olaru herrikidearentzat izan zen.
Sidney 2000ko jokoak
Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan, Errumaniako gimnastak primeran hasi ziren, eta bigarren aldiz irabazi zuten titulua beren historian eta lehen aldiz Los Angeleseko Jokoetatik Joko haietan sobietar gimnastek parte hartu ez zutenez, Sidneyko garaipena askoz ere baliotsuagoa zen, zalantzarik gabe. Errumaniako taldekideak: Andrea Raducan, Maria Olaru, Loredana Boboc, Andreea Isărescu, Claudia Presacan eta Simona Amânar izan ziren
Rayo Cantabria
Rayo Cantabria edo Racing de Santander B 1926an sortutako Santanderko futbol taldea da, Racing de Santander taldearen harrobikoa. 10 denboraldi egin zituen Bigarren B mailan.
Datuak
2022-23 barne:
Simona Amânar
Sidney 2000ko jokoak
Irailaren 21ean egindako banakako lehiaketan, ezustean eta modu polemikoan izan ziren gertaerak. Faborito nagusia Svetlana Khorkina errusiarra zen, Europako txapeldun bikoitza.
Akatsa konpondu eta zaldia altuera egokian jarri zenean, epaileek erabaki zuten lehenengo bi txandetan jauzi egin zuten gimnastek beste saio bat egitea.
Gimnasta batzuek bigarren aldiz jauzia egitea onartu zuten eta beste batzuek ez. Andreea Rãducan errumaniarrak, zaldia altuera desegokian salto egin zuenetakoak, bere lehiaketarekin jarraitu zuen jauzia errepikatu gabe, eta, ondoren, aparteko emanaldiak egin zituen oreka eta zoru barran. Azkenean urrezko domina irabazi zuen; Simona Amânar, berriz, zilarrarekin eta beste errumaniar bat Maria Olarurekin, brontzearekin. Errumaniarako emaitza bikaina
Baina egun batzuk geroago eskandalu handia sortu zen, Andreea Rüducan txapeldunak pseudoefedrina izeneko substantzia baten dopinaren aurkako kontrolean positibo eman zuela jakinarazi zenean. Substantzia hori Nurofen izeneko medikuntzan zegoen, hotzeriaren tratamenduan nahiko ohikoa zena. Raducan eta haren entrenatzaileek esan zuten errugabea zela eta berak taldeko medikuak gomendatutakoa baino ez zuela hartu.
Hala eta guztiz ere, banakako lehiaketan irabazitako urrezko domina kendu egin zioten Raducani, nahiz eta ez zioten kendu Errumaniaren taldekako urrea, ez eta Raducanek berak egun batzuk geroago jauzi-finalean irabazitako zilarra ere.
Horrela, azkenean urrea Simona Amânar-entzat izan zen, zilarra Maria Olaru rentzat eta brontzea Xuan Liu-rentzat.
Puzker erretze
Puzker erretzea puzkerren ondorioz uzkitik kanporatzen diren gasak nahita erretzean datzan jarduera da. Puzkerren gasak sukoiak direnez, umorezko jardueratzat hartzen da. Ondoriozko sugarra urdin kolorekoa izan ohi da. Hala ere, sugar horiak edo laranjak ere lor daitezke koloneko gasen konpokasetaren arabera.
Simona Amânar
Sidney 2000ko jokoak
Amânarrek eta Olaruk Raducan herrikidearekin bat egin zuten une oro. Hasieran, beren dominei uko egitea pentsatu zuten, baina gero jasotzea onartu zuten, beren herrialdeak, Errumaniak, irabazitako dominak baitziren. Amânarrek kazetariei esan zien: "Nik ez dut irabazi. Urrezko domina Andreak irabazi zuen eta Andrearena da"
Aparailuen araberako finaletan, Simona Amânar Atlanta '96a n lortutako urrezko domina berriro baliozkotzen saiatu zen. Baina jauziak huts egin zuen (2½ birako Yurchenko hedatua) eta dominarik gabe gelditu zen. Bere kontsolamendu bakarra brontzea izan zen bere lurzoru-jardueran.
Bi partaidetza olinpikoetan, Simona Amânarrek zazpi domina irabazi zituen, horietako hiru urrezkoak. Hala ere, askorentzat Andrea Raducanek izan beharko zukeen Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetako erregina.
Erretiroa
Glasgoweko Mundu Kopako finalen ondoren eta 21 urte beteta zituela, Simona Amânar erretiratu egin zen gimnastikatik. Ezkonduta dago eta haur bat du.
Bere estiloa ez zen Khorkina, Raducan eta beste gimnastena bezain dotore eta ikusgarria. Askotan kritikatzen zuten, bere mugimenduetan robotikoegia eta adierazkortasun gutxikoa zelako. Hala ere, oso erregularra zen, eta ibilbide bikaina izan zuen sei urtez, mailarik gorenean lehiatuz, eta 17 domina lortuz Olinpiar Jokoetan eta Munduko Txapelketetan. Gimnasta gutxik lortu dute hori.
Gainera, zaldi-jauzi ariketan historian inoiz izan den onenetakoa izan da, eta kontuan hartuz Errumanian bereziki balioesten dela taldekako lehiaketa, Amânarrek modu erabakigarrian lagundu zuen herrialde horrek gimnasia femeninoan zuen nagusitasuna berreskuratzen, munduko lau titulu eta olinpiar bat irabaziz.
Ourense Club de Fútbol
Ourense Club de Fútbol Ourense hiriko futbol talde galiziarra da, 1977an Ponte Ourense CF izenarekin sortutakoa. 2014an hiriko talde nagusia zen Club Deportivo Ourense desegin zenean hiriaren izena hartzea erabaki zuen.
Txirla bigun
Txirla biguna (Crepidotus mollis) Inocybaceae familiako onddo espezie bat da.
Haragi gutxi du, gelatinakara da, eta ez du sukalderako balio.
Deskribapena
Kapela: 1,5 eta 5 (6) cm arteko diametrokoa, maskor-itxurakotik giltzurrun-itxurakora eta substratura alboan duen hanka antzeko batez finkatuta edo ia hanka gabe. Ertza kurbatutik laura, zurbilagoa eta denbora hezean pixka bat ildaskatua gardentasunagatik. Azala higrofanoa, glabrotik ilupa finera, matea, zurixkatik krema-horixkara edo okre zurbiletik oliba-arrexkara, askotan geruza gelatinakara batez estalita egoten da, eta erraz bereiz daiteke.
Orriak: Estu, guztiak modu erradialean substratuarekin elkartzen diren puntutik kapelaren ertzeraino; zurixkak gaztetan eta marroi-arrosak zahartzean eta ertz argiagoarekin eta ahul ziliatuak.
Hanka: Gutxi garatua edo batere ez, albokoa, eta orrien elkargunea.
Ourense Club de Fútbol
Datuak
2022-23 denboraldia barne:
Txirla bigun
Deskribapena
Haragia: Mehea, elastikoa, biguna, gelatinakara eta zurixkatik zeharrargitsura; usaina eta zaporea ez dira nabarmenak.
Etimologia: Crepidus terminoa grekotik dator, sandalia esan nahi duen "Crepidus" hitzetik eta belarria esan nahi duen "otós" hitzetik. Sandalia itxurako kapelarekin. Mollins epitetoa haragiaren sendotasunagatik da.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako interesik gabea.
Nahasketa arriskua
Kapela geruza gelatinakara gabe duten Crepidotus espezieekin nahas daiteke.
Sasoia eta lekua
Hostozabaletako zur hiletan hazten da, eta, batzuetan, fruitu inbrikatuetan agertzen da.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Afrikako iparraldea, Erdialdeko Amerika, Asiako iparraldea.
Boilur-mazo
Boilur-mazoa (Elaphocordyceps capitata) Ophiocordycipitaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Cordyceps capitata)
Odoljario subkonjuntibal
Odoljario subkonjuntibala edo hiposfagma odoleko diskrasia konjuntibaren azpiko espazioan da, kausa hauetakoren baten ondorioz sortua izan daitekeena: traumatismoa, bularraldeko konpresioa, hipertentsio arteriala edo Valsalvaren maniobra.
Ixkiriot ttipi
Ixkiriot ttipia, frantsesez petit manseng, ardo-mahats zuria da, batez ere Ipar Euskal Herrian eta Okzitanian (Gaskoinian eta Biarnon) hazten dena. Kalitate handieneko ardoa ekoizten du manseng mahatsen familiakoen artean. Ipar Euskal Herrian Irulegiko ardo zuria egiteko erabiltzen da ixkiriot handiarekin batera. EAEn txakolina egiteko hondarribi zuriaren osagarri gisa usatzea legez onartuta dago.
Odoljario subkonjuntibal
Koadro klinikoa
Normalean ez du sintomarik ematen edo gorputz arrotzaren sentsazioarekin senda daiteke. Pixkanaka desagertzen ari da, hilabete bat izan daitekeen denbora aldakor batean. Normalean 8-10 egunetan berrxurgatzen da.
Ixkiriot ttipi
Okzitanian Pacherenc du Vic-Bilh, Tursan, Floc de Gascogne eta Jurançon ardo zuriak produzitzen dira ixkiriot ttipia erabiliz. Ameriketan ere hazten da ixkiriot ttipia ardo zuriak egiteko. Uruguaiko mahastietako ixkitiot ttipia euskal migratzaileek eramandakoa da. Australiako ardo zurietan ere usatzen da.
Odoljario subkonjuntibal
Koadro klinikoa
Konjuntibak ez du ainguraketarik esklerotikan, eta ohikoa da odoljario bat agertu ondorengo orduetan odoljarioa hedatzen jarraitzea. Egoera horrek ez du alarmarik sortu behar.
Ixkiriot ttipi
Ezaugarriak
Izenak adierazten duen legez alea tamaina txikikoa du. Mahatsek azal lodia dute.
Odoljario subkonjuntibal
Koadro klinikoa
Hiposfagma baten aurrean, presio arteriala hartu behar da, tentsio-zifra altuak dituen desoreka edo krisi hipertentsiboa baztertzeko. Hiposfagma behin eta berriz errepikatzen bada, eta batez ere larruazaleko odoljarioekin batera, koagulazio-probak egin behar dira.
Ixkiriot ttipi
Ezaugarriak
Ixkiriot ttipia ardo zuri lehorra, fruta-gustukoa eta urduria egiteko aukera ematen du, era berean perfumez eta aromaz beterikoa dena. Mahastizain batzuk abendura arte uzten dute mahastian, geroago bildutako mahatsekin postre-ardoa egiteko.
Boilur-mazo
Ezin da erabili sukaldean
Deskribapena
Karpoforoa: Buru batek (zati emankorra) eta oin zilindriko batek osatutako fruktifikazioa, antzua. Buru oboidalak edo subglogosoak 6 eta 10 mm bitarteko diametroa du, hori-arre kolorekoa, batzuetan oliba koloreko tinduekin eta gainazala puntu ilunez zikinduta, puntu horiek peritezioei eta ostioloei dagozkie.
Etimologia: Cordyceps terminoa grekozko "clava" hitzetik eta latinezko "ceps" hitzetatik dator. Borraren kapela esan nahi du. Capitata epitetoa berriz latinetik dator, kapela duela, esan nahi duen "capitatus" hitzetik. Bere itxuragatik.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Sasoia eta lekua
Espezie hau ez da oso ohikoa, udazkenean, eta Elaphomyces generoko espezie hipogeoak parasitatzen ditu, maiz, Elaphomyces granulatus, koniferoen eta hostozabalen basoetan. Bakarrik edo taldeka hazten da.
Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen
Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen (Gelnhausen, 1621/1622 - Renchen, 1676ko abuztuaren 17a) alemaniar idazlea izan zen.
1669ko bere lanik ospetsuena Simplicius Simplicissimus (Der abenteuerliche Simplicissimus) eleberri pikareskoa da. Aurreko eleberri utopikoetan eta bidaietako literaturan oinarritu zen bere lanean.
Ni Por Favor Ni Ostias
Ni Por Favor Ni Ostias (NPFNO) Borrianan (Castelló) 1992an sortutako punk-rock musika taldea da.
Gosariak
"Gosariak" Gose musika taldeak 2014an Joseba Sarrionandiaren hitzekin argitaratutako diskoa da. 2015eko Korrika kulturalaren barruan aritu ziren kontzertuak ematen Euskal Herrian zehar.
Joseba Sarrionandiaren poema asko musikatu dituzte hainbat abeslarik, 2022an 101 kantu zeuden 57 diskotan banatuta). Baina Sarrionandiak ez ditu hainbeste sortu kantua izateko asmoarekin; normalean poesia idatzi du, eta poesiak hartu zituzten kantu bihurtzeko. Gose taldearentzat, preseski, kantuak idatzi zituen, eta Ines Osinagarekin batean aurkezten ditu ezker-eskuin 2022az geroztik.
Joseba Sarrionandiak Habanan sortu zituen dozena bat testu, Atlantikoa zeharkatu eta Euskal Herrira heldu zirenak eskuz esku, konplizez konplize, sekretu bat konpartitzen dutenen artean sortzen den zirrara hori lagun. Amaia Apaolaza zegoen artean, bere hutsunea utzi zuen. Testuok Gose taldearen eskuetara iritsi ziren eta kantu bihurtu zituzten. Habanan jaio eta Euskal Herrian hazi ziren kantuok "tabako, ardo ta kanelaz".
Ines Osinaga eta Joseba Sarrionandia 2022an hasi ziren «Olatu arteko txalupa arraroa» kontzertu ikuskizuna eskaintzen herriz herri.
Halabjako sarraskia
Halabjako sarraskia (کیمیابارانی ھەڵەبجە), Halabjako eraso kimikoa izenez ere ezaguna, 1988ko martxoaren 16tik 19ra bitartean, Iran-Irak Gerraren testuinguruan eta gatazkaren amaieran, gertatutako gertakari militar batzuk izan ziren. Irakeko indarrek kurdu biztanleriaren zati handi bat sarraskitu zuten Halabja izeneko kurdu-irakiar herrian. Irak iparraldeko Anfal Kanpaina edo kurdu genozidioaren parte izan zen erasoa, eta irandar Zafar 7 operazioari aurre egiteko saiakeraren zati ere izan zen. Herria Irango Armadaren eskuetan erori eta 48 ordura gertatu zen.
Gutxienez 5.000 pertsona hil omen ziren erasoan. Erasotako eskualdean egindako ikerketen atariko emaitzek erasoaren ondorengo urteetan minbiziaren eta sortzetiko gaixotasunen intzidentzia-tasa handitu egin zela erakutsi zuten.
Aurrekariak
Iparraldeko Irak Iran-Irak Gerraren hasieran istilu gune bat izan zen: Kurdistango Alderdi Demokratikoa (KDP) eta Kurdistango Batasun Patriotikoa (PUK) miliziek, Iranen babesarekin, 1982an eta 1983an matxinatu ziren. 1985etik aurrera, Saddam Husseinen agindupeko Irakeko gobernu baathistak iparraldean matxinatu kurduen eskuetan zeuden guneak desagerraraztea eta pexmerga matxinoak suntsitzea erabaki zuen. Horretarako, ahal ziren baliabide guztiak erabili zituen, baita zibilak gogor zigortzea eta arma kimikoak erabiltzea ere. Halaber, Halabjako gertakaria Irakeko indar kurduei eta irandarrei kontraeraso egiteko ahaleginen parte izan zen Zafar 7 operazioaren azken faseetan.
Erasoa
Gertakariaren gaur egungo ia testigantza guztien arabera, Irakeko Armada eta bere aldeko miliziak- batez ere Irango Herriko Mujahidinen Erakundea- izan ziren Halabja hiriaren aurka arma kimikoekin egindako erasoen erantzuleak. Erasoa 1988ko martxoaren 16ko arratsaldean hasi zen, Mig eta Mirage hegazkinez osaturiko zortzi hegazkineko talde bat bonba kimikoak jaurtitzen hasi zenean, eta gau osoan zehar zabaldu zen hainbat agente- hala nola ziape-gasa eta sarin, tabun eta VX gas nerbiosoak, besteak beste- erabiliz.
Eztabaidak
Halabjako sarraskiak ez zuen nazioarteko komunitatearen protestarik piztu. Irak Estatu Batuen aliatu ona zen orduan, eta Irango okupatzaileek agente kimikoak erabiltzen zituztenean heriotzak ustekabean gertatu zirela zabaldu zen, Estatu Batuetako Estatu Saileko dokumentu desklasifikatuetan agertzen denez. Gerra amaitu eta Irakek munduko gainerako herrialdeekin zituen harremanak okertu zirenean, herrialde honen aurkako salaketak hasi ziren. Pascal Zandersek Stockholmgo Bakerako Ikerketen Nazioarteko Institutuan (SIPRI) egindako Gerra Kimiko eta Biologikoko Proiektuaren txostenak lehen aldiz erasoen erruduna Irak, eta ez Iran, izan zela ondorioztatu zuen.
Agente kimikoak mendebaldeko nazio ugaritako teknologia eta substantzia aitzindariekin manufakturatu ziren Iraken, eta horien artean Estatu Batuak eta Alemania nabarmendu behar dira, baita India eta Singapur ere. Estatu Batuetako Senatuaren Riegle Txostenaren arabera, herrialde horiek Iraki satelite bidezko inteligentzia-txostenak, agente kimikoak sakabanatzeko helikopteroak eta 60 tona dimetil metilfosfonato (DMMP) eman zizkioten- nerbio-substantzietarako aitzindaria- Nashvilleko (Tennessee) enpresa baten bidez. Gainera, Donald Rumsfeldek – garai hartan Reaganek Ekialde Hurbilerako mandatari berezia– Iran etsai komunaren aurka arma kimikoak erabiltzea ontzat eman zuela behin eta berriz iradoki da. Horregatik guztiagatik, nahiz eta une hartan Irakeko tropek Anfalko Ofentsiba izeneko sektorearen aurkako eraso handia egin, gertakariaren gaineko benetako erantzukizuna ezartzeko urteak behar izan ziren.
OBK
OBK kataluniar techno pop musika taldea da, 1991n Bartzelonan Jordi Sánchezek eta Miguel Ángel Arjonak sortua. «OBK» Depeche Mode «Oberkorn (It's a small town)» lanaren laburdura da.
Jesús Manzaneque
Jésus Manzaneque Sánchez (Campo de Criptana, 1943ko urtarrilaren 1a ) txirrindulari espainiarra izan zen, 1964tik 1980ra profesionaletan aritu zena.
Anaia nagusia Fernando ere txirrindularia izan zen.
Erlojupekoetan txirrindulari bikaina zen. Euskal Herriko Itzulian hirutan amaitu zen sailkapen orokorreko bigarren postuan (1972an, 1974an eta 1975ean) eta beste bitan lehenengo hamarren artean sailkatu zen (1971an eta 1973an).
Bednja
Bednja Varaždin eskualdearen udalerria da, Kroazian, Europan. Zagrebetik 82 kilometrotara dago.
Demografia
2011n egin zen zentsoan udalerriak 3.977 biztanle zituen. Herriz herri hauek ziren kopuruak:
Manuel Rodríguez
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
-: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
Jesús Manzaneque
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
—: ez zuen parte hartu
UT: utzi, ez zuen amaitu
Adrianna Sułek
Adrianna Sułek (1999ko apirilaren 3a) Poloniako atleta bat da, heptatloian espezializatua.
Kirol ibilbidea
2016an egin zuen debuta heptatloian Europako 18 urtez azpiko txapelketan eta 2018ko 20 urtez azpiko Munduko txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen. 2021ean 23 urtez azpiko Europakoan txapelduna izan zen Tallinnen eta Tokioko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, baina 16. amaitu zuen.
2022an Munduko Indoor txapelketan pentatloian zilarrezko domina eskuratu zuen Belgradon eta aire librean laugarren egin zuen heptatloian. Txapelketa bietan Poloniako errekorra hautsi zuen. Ondoren, abuztuan Munichen jokaturiko Europako txapelketan zilarrezko domina eskuratu zuen.
Ardagai mehe
Deskribapena
Karpoforoa: 12 cm-ra arteko diametrokoa eta 1,5 cm-ko lodierakoa; dimidiatua edo irregularra, goiko aldean tomentu apur batekin, normalean gune zentrokideekin; kolore aldakorrak: zurixka, krema kolorekoa, grisaxka, marroi-gorrixka.
Orriak: Hainbat modutan anastomosatuak, kolorea: Zurixkatik krema-okre antzekora
Haragia: Zurruna, zurixka, orriak baino argiagoa.
Etimologia: Betulina epitetoa urkietan hazten delako da.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Lenzites warnieri delakoarekin, urria, lodiagoa, 1,5 cm-tik 4 cm-ra, noduludun gainazala du eta orriak laster hori-azafrai kolorea hartzen dute.
Sasoia eta lekua
Arrunta da urte osoan, gehienetan hostozabaletan. Batez ere urkietan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Asiako iparraldea
Hans Gude
Hans Gude (Christiania, 1825eko martxoaren 13a - Berlin, 1903ko abuztuaren 17a) norvegiar margolaria izan zen.
Johan Christian Dahlekin batera Norvegiako paisaien margolari garrantzitsuenetako bat da. Norvegiako Erromantizismo Nazionalean parte hartu zuen eta Düsseldorfeko Arte Eskolarekin elkartu zen.
Hasieran estilo erromantikoan baina oraindik errealistan margotu zituen paisaiak. Margolari gisa heldu zenean, aire zabalean margotu zuen, eta, azkenean, akuarelak eta gouacheak erabili zituen. 45 urtez arte irakasle izan zen eta Norvegiako hiru margolari belaunaldi babestu zituen.
Michelle Kwan
Michelle Wingshan Kwan (Torrance, Kalifornia, 1980ko uztailaren 7a) patinatzaile artistiko estatubatuar ohia da.
Bere kirol-ibilbidean bi domina lortu ditu Olinpiar Jokoetan (zilarrezkoa 1998an eta brontzezkoa 2002an), munduko txapelduna izan da bost aldiz (1996, 1998, 2000, 2001 eta 2003) eta bederatzi aldiz Estatu Batuetako izotz gaineko irristaketa txapelketan (1996 eta 1998 eta 2005).
Kwan goi-mailan aritu da hamarkada batez, eta Estatu Batuetako historian sari gehien jaso dituen patinatzailea da. Izotzetako patinaje-pistan duen trinkotasun eta adierazkortasunagatik da ezaguna, eta, aldi berean, inoiz izan den patinatzaile onenetakotzat jotzen da.
Tripaki gorrixka
Tripaki gorrixka edo tripaki gorria (Hydnum rufescens) Hydnaceae familiako onddo espezie bat da.
Jateko ona gaztetan, ondo egostea gomendatzen da, haragi haritsua duelako. Autore batzuek toxikoa ere izan daitekeela diote eta ale gazteak kontsumitzeko, ondo egosteko eta eztenak kentzeko mingostasuna saihesteko.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 6 cm arteko diametrokoa. Haragi gutxikoa, matea, lehenik ganbila, gero zabaldua, unbilikatua, biribildua, gamuza kolorekoa, tindu gorrixkekin, beti Hydnum repandum baino gorriagoa.
Orratzak: Ez du orririk; orratz hauskorrak ditu, apurkorrak, eta ez dira dekurrenteak, kapelaren kolore berekoak edo zurbilagoak.
Hanka: Mehea, garaia, betea, hauskorra; batzuetan eztenen kolore berekoa eta beste batzuetan kapelaren tonalitatekoa.
Etimologia: Rufescens epitetoa latinetik dator, "rufescens" hitzetik, hau da, laranja kolorera pasatzen dena. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Nahiko jangarri ona.
Nahasketa arriskua
Hydnum repandum delakoarekin, baina hau, askoz handiagoa da, haragitsuagoa eta tonalitate argiagoa du.
Sasoia eta lekua
Udazkenean eta neguan. Multzo txikitan, hostoerorkorren edo koniferoen basoetan. Nahiko arrunta, baina Hydnum repandum baino urriagoa.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Errusia, Japonia, Australia.
Mitratxo laranja
Mitratxo laranja (Mitrula paludosa) Sclerotiniaceae familiako onddo espezie bat da. Ezinda janaria prestatzeko erabili, haragi gutxi du. Oso ohikoa ez izan arren, ateratzen denean talde handietan egiten du.
Frantziarren enperadore
Frantziarren enperadorea (frantsesez: Empereur des Français) Napoleon Bonaparteri 1804an Frantziako Lehen Inperio ezartzearekin ezarri zitzaion titulua da, 1815era arte. Urte hartan Europako potentziek titulua izaten jarraitzeko aukera emanzioten, baina lurraldeka Elba uhartera murriztuta; 1815ean berriro erabili zuen Ehun Egunetan, Waterlooko guduan izandako porrota arte.
Mitratxo laranja
Deskribapena
Karpoforoa: 2 - 6 cm garai eta 0,5 - 1 cm zabal. Arrauzkara formako borra kamuts baten itxura du, hauskorra, barnehutsa, horia edo laranja kolorekoa.
Frantziarren enperadore
Xehetasunak
1804ko maiatzaren 18an Frantziako Senatuak enperadore izendatu zuen Napoleon, eta urte bereko abenduaren 2an Parisko Notre-Dame katedralean, enperadore koroatu zuten.
Tituluak azpimarratzen zuen enperadoreak "herri frantsesa" (nazioa) gobernatzen zuela eta ez Frantzia (estatua). "Frantziako erregearen" antzinako formulak adierazten zuen erregeak Frantzia zuela jabetza pertsonal gisa. Termino berriak monarkia konstituzionala adierazten zuen. Titulua Frantziako Errepublikaren itxura gordetzeko eta Frantziako Iraultzaren ondoren sistema feudala abandonatu eta nazio bat sortu zela erakusteko sortu zen, bere enperadorearen herritarrak bezalako herritar berdinekin. (1809ko urtarrilaren 1aren ondoren, Inperio frantsesa izan zen izen ofiziala.)
Mitratxo laranja
Deskribapena
Orriak: Ez du orririk.
Frantziarren enperadore
Xehetasunak
Suposatzen zen "Frantsesen enperadorea" izenburuak frogatzen zuela Napoleonen gailurra ez zela monarkiaren berrezarpena, baizik eta sistema politiko berri baten sarrera: Inperio frantsesa. Napoleonen erregealdiak 1815eko ekainaren 22ra arte iraun zuen, Waterlooko batailan garaitu zutenean, Santa Elena uhartean erbesteratu eta kartzelaratu zutenean, 1821eko maiatzaren 5ean hil zenean. Erregealdia eten egin zuten 1814ko Borboien Berrezarkuntzak eta Elbara erbesteratu izanak, eta handik urte bat baino gutxiago egin zuen ihes tronua erreklamatzeko. Enperadore izan zen, bere azken porrota eta erbesteratzea baino lehenago, 94 egunez.
Napoleon Bonaparteren ilobaren 1851ko estatu-kolpetik urtebete baino gutxiago igaro ondoren, Napoleon Luis-Napoleon Bonapartek Frantziako Batzar Nazionala arrakastaz desegin ondoren, Frantziako Bigarren Errepublika Frantziako Bigarren Inperio bihurtu zen, 1852ko azaroaren 7ko erreferendumean ezarria. Frantziar herriak aukeraturiko Luis-Napoleon Bonaparte lehendakaria Napoleon III.a bihurtu zen ofizialki, frantsesen enperadore, 1852ko abenduaren 2ko data sinboliko eta historikotik aurrera. Haren erregealdiak 1870eko irailaren 4ra arte iraun zuen, Sedango guduan atxilotu eta gero, Frantzia-Prusian gerran. Ondoren, Ingalaterran erbesteratu zen, eta 1873ko urtarrilaren 9an hil zen.
Mitratxo laranja
Deskribapena
Hanka: 2 - 3 cm-ko luzera eta 0,2 - 0,3 cm-ko lodiera. Luzanga, mehea, zurixka, kapelatik guztiz bereizita.
Frantziarren enperadore
Xehetasunak
Napoleon III.aren seme bakarra, Louis Napoleon, 1879an gazte hil zenetik, Bonaparte Etxeak hainbat erreklamatzaile izan ditu Frantziako tronuan. Gaur egungo auzi-jartzailea Carlos Bonaparte da, 1997ko maiatzaren 3an Bonaparte etxeko buru bihurtu zena. Haren posizioa zalantzan jartzen du semeak,—Jean-Christophe Napoleon Printzeak, bere aitona zenaren testamentuan oinordeko izendatu zutenak.
Ehun egunak
Napoleon I enperadorearen erbestealdi laburra gorabehera, Lehen Inperio frantsesaren jarraipentzat hartzen da
Mitratxo laranja
Deskribapena
Haragia: Hauskorra eta mehea.
Etimologia: Paludosa epitetoa bere habitatetik dator.
Jangarritasuna
Ez du sukaldaritzarako baliorik.
Sasoia eta lekua
Urria da eta udaberrian agertzen da, urmaeletan eta eremu zingiratsuetan, uretan usteltzen ari diren hostoerorkorren hostoetan eta pinu lumetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Asiako iparraldea.
Valeriepierisen zirkulua
Valeriepierisen zirkulua munduko maparen gainean irudikatutako zirkulu-formako irudizko eskualde bat da, bere barnean munduko biztanleriaren erdia baino gehiago hartzen duena. Zirkuluak Hego Txinako itsasoan erdigunea du eta 4.000 kilometro inguruko erradioa. Zirkuluaren izena Texasko Ken Myers irakasleak Reddit webgunean erabiltzen duen Valeriepieris ezizenetik dator, bera izan baitzen fenomeno horrez ohartu zen lehena.
2015ean Danny Quah ekonomia irakasleak adierazpen hori frogatu zuen, baina zirkuluaren erdigunea apur bat mugitu zuen, ia Japonia osoa zirkulu barrutik at utziz. Halaber, proiekzio kartografiko batean irudikatu ordez, munduaren globo-formako modelo batean egin zuen. Gainera, kalkulatu zuen munduko biztanleriaren erdia Myanmarko Mong Khet hiritik 3.300 kilometroko erradio baten inguruan bizi zela.
Ahuntz-bizar
Ahuntz-bizarra (Hericium erinaceus) Hericiaceae familiako onddo espezie bat da. Ale gazteen zati mamitsua jateko ona da, baina ez biltzea gomendatzen da, espezie urria, arraroa eta ederra baita.
Deskribapena
Karpoforoa: Biribildu samarra, 10 - 30 cm-ko zabalera eta 10 - 15 cm-ko altuera du, oinarri motza eta zabala du, zurezko substratuarekin bat egiteko. Errezeptakulu guztia adarkatu gabeko orratzez estalita dago, luze samarrak, (2 - 5 cm luze) flexuosoak, hauskorrak, zurixkak edo krema zurbilduak gaztetan eta okre-krema kolorekoak zahartzean.
Haragia: Zuria, sendoa eta elastikoa, Fruta usain atsegina du eta zapore gozoa.
Belarri mingots
Belarri mingotsa (Panellus stipticus) Mycenaceae familiako onddo bat eta Panellus generoan. Familiako beste kide batzuek bezala luminiszenteak dira. Munduko leku askotan bizi da, baina Ipar Amerikan da ohikoagoa, bereziki ekialdean. Odol-lodigarri gisa erabiltzen da.
Ahuntz-bizar
Deskribapena
Etimologia: Erinaceus epitetoa latinetik dator, kirikino esan nahi duen "ericius" hitzetik. Kirikinoaren antza duelako.
Lady Agnew of Lochnaw
Lady Agnew of Lochnaw Gertrude Agnewren erretratua da, John Singer Sargentek 1892an 127 × 101 cm-ko olioz eginikoa. Egun, Scottish National Galleryn dago, Edinburgon. Izan ere, museo horrek 1925ean eskuratu zuen.
Ahuntz-bizar
Jangarritasuna
Jateko ona gaztetan.
Lady Agnew of Lochnaw
Lady Agnew hiru laurdeneko pose batean agertzen da, eserita, jantzi zuri batean. Zuzen begiratzen dio ikusleari, erdi-irribarre batekin.
Belarri mingots
Jean Bulliard botanikari frantsesak Agaricus stypticus izendatu zuen lehen aldiz espezie hori 1783an.
David Crosby
David Van Cortland Crosby (Los Angeles, 1941eko abuztuaren 14a - Seattle, 2023ko urtarrilaren 18a) estatubatuar folk-rock musikari, gitarrista eta abeslaria izan zen. The Byrds eta Crosby, Stills, Nash & Young taldeetako kide sortzailea izan zen. Talde horiekin egindako lanek bi aldiz eraman zuten Rock and Roll Hall of Famera.
Ahuntz-bizar
Sasoia eta lekua
Udazkenetik negura, hostogalkorren enborretan (Quercus, Fagus, Fraxinus).
Lady Agnew of Lochnaw
Erretratuak ospea hartu zuen berehala. 1893ko apirilaren 29an, The Times-eko artikulu sinatu gabe batean, maisulantzat hartu zen obra, eta honako hau gehitu: "teknikaren arrakasta ez ezik, erretratugintza finenaren adibidea ere bada, hitzaren zentzu literalean [...]. Sargentek, sotiltasuna baztertu gabe, manierismoak alde batean utzi ditu, eta pertsona xarmangarri baten irudi ederra egin du".
David Crosby
Bizitza
David Van Cortlandt Crosby Los Angelesen jaio zen, 1941eko abuztuaren 14an. Aktore izan nahi zuen gaztetxotan; 20 urterekin heldu zion gitarra jotzeko grinak, eta folk talde batean jotzen hasi zen, 1960ko urteetan AEBetako mendebaldeko kosta zeharkatzen zuen soinu eta giro berriak hauspoturik.
Giro bizi hartan sortu zuen The Byrds taldea, Roger McGuinn, Gene Clark, Chris Hillman eta Michael Clarkerekin batera. 1965ean kaleratu zuten beren aurreneko diskoa, Mr. Tambourine Man, folk kanten bertsio disko bat, nagusiki, Bob Dylanek ondutako pieza batzuk biltzen zituena, baita Clark taldekideak sortutako edo moldatutako beste batzuk ere. Taldeak arrakasta handia izan zuen.
1960ko hamarkadaren bigarren erdian, eragin handia izan zuten rock psikodelikoaren sorreran, Fifth Dimension (1966), Younger Than Yesterday (1967) eta The Notorious Byrd Brothers (1968) diskoen bidez. The Byrdsen lehenbiziko bost diskoetan parte hartu zuen. Izan ere, barne tirabirak zirela-eta, taldetik bota zuten, 1967ko Montereyko Pop Jaialdian Buffalo Springfieldekin jo zuelako aitzakia jarrita.
1969an, disko bat atera zuen Stephen Stillsekin eta Graham Nashekin batera, azalean haien abizenak soilik zeramatzana, eta lau milioi ale baino gehiago saldu zituzten. Handik urtebetera, Neil Youngekin laukotea osatu zuten, Atlantic Records zigiluaren bultzadarekin. Halaxe sortu zen Crosby, Stills, Nash & Young (CSNY) talde entzutetsua. Jatorrizko Woodstock jaialdian jo zuten, besteak beste. Déjà vu (1970) izan zen elkarrekin kaleratu zuten lehen lana, eta hippyen garaiko disko ikoniko bihurtu zen denbora gutxian.
Ahuntz-bizar
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Asiako iparraldea.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, ahuntz-bizarra desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Zare zinabrio
Zare zinabrio edo sare zinabrioa (Cortinarius cinnabarinus edo Dermocybe cinnabarina) Cortinariaceae familiako onddo espezie bat da.
Ez kontsumitzea gomendatzen da, Cortinarius orellanus hilgarriaren hantzekoa delako.
Marasmio kirastun
Marasmio kirastuna (Gymnopus foetidus) Omphalotaceae familiako onddo espezie bat da.
Cheslin Kolbe
Cheslin Kolbe (Kraaifontein, Lurmutur Mendebaldea, 1993ko urriaren 28a) hegoafrikar errugbi jokalaria da, atzelari eta hegaleko postuetan aritzen dena. Stade Toulousainen lau denboraldiz jokatu ondoren, 2021ean R.C. Toulonek kontratatu zuen. 2012an egin zuen debuta Hegoafrikako zazpiko errugbiko selekzioarekin, eta 2018an hamabosteko errugbikoarekin; 2019ko Munduko Txapelketa irabazi zuen taldeko kidea izan zen. Zazpiko errugbiko selekzioarekin, berriz, brontzezko domina erdietsi zuen 2016ko Udako Olinpiar Jokoetan.
Zare zinabrio
Deskribapena
Kapela: 3 eta 6 cm arteko diametrokoa, gorri-zinabrio kolore eder batekoa, kanpai itxurakoa edo ganbila. Gainazal lehorra du, distiratsua, zuntz-zetadunak edo zerbait ezkatatsua.
Cheslin Kolbe
World Rugbyk urteko jokalari onenaren sarirako izendatu zuen 2019an.
Zare zinabrio
Deskribapena
Orriak: Itsatsiak, zabal, lodi samarrak eta orritxoekin, txapelaren kolorekoak baino ilunagoak, eta esporek arre-kanela kolorea ematen diote.
Hanka: 4-7 x 0,4-0,7 cm-koa. Kapelaren kolorekoa, oinarrira pixka bat lodituta eta puntan amaitzen da, non sarritan kolore gorri-zinabrio koloreko mizelio-sustraiak ikusten diren.
Belarri mingots
Oinarri kimikoa
Oro har, luziferasak eragiten du bioluminiszentzia. Luziferina bat (pigmentu bat) oxidatuz argia sortzen duten entzimak dira. Zenbait ikerketak Panellus stipticusen argi-ekoizpenaren oinarri biokimikoa ebaluatu dute, eta ondorioztatu dute ez dagoela luziferasa fungiko espezifikorik. 1988an frogatu zen onddoak seskiterpeno panala zuela, kadinenozko zeto-aldehidozko egitura kimikoa duena. Ondoren, bi aitzindari gehigarri isolatu ziren: PS-A (1-O-dekanoilpanal) eta PS-B (1-O-dodekanoilpanal). Konposatu horiek amoniako-gatzarekin edo amina primarioekin tratatzen badira burdina (II), hidrogeno peroxidoa eta tentsioaktibo kationiko batekin, argia igortzen da kimioluminiszentzia-erreakzio baten bidez. Horrek adierazten du panala eta haren deribatuak luzifero fungikoak direla, eta kimioluminiszentzia erreakzioa in vivo bioluminiszentziaren kausa dela. Onddoan, badirudi superoxido dismutasa (SOD) entzimaren jarduera-mailak zeregin kritikoa duela argi-igorpenaren kantitatean. SODak erreakzioan behar den superoxidoaren (O2-aren) eragina itzaltzen du, eta, beraz, SODaren jarduera inhibitu egin behar da erreakzioa gerta dadin.
Zare zinabrio
Deskribapena
Haragia: Mehea, hauskorra, zinabrio kolorekoa. Errefau usaina du.
Etimologia: Cortinarius hitza, gortinarik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. Cinnabarinus epitetoa grekotik dator, zinabrioa bezalako gorria esan nahi duen "kinnabarinos" hitzetik. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Baztertzekoa. Hilgarria den Cortinarius orellanus gertu dagoenez, ez da komeni kontsumitzea.
Sasoia eta lekua
Udazkeneko espeziea da; ez da ez ugaria, ez ohikoa eta bakarrik pagadietan ateratzen da.
Banaketa eremua
Mundu osoan dago.
Marasmio kirastun
Usain txarra du eta ezin da erabili sukaldean.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 3 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, gero laua eta erdialdean hondoratua, ia mintzezkoa, zaila, pruinaduna, zimurtsua, tolesduna, ildaskatua; arre-hori zikin kolorekoa, edo arre-lur kolorekoa; glabroa eta likatsu samarra.
Orriak: Zabal, bihurgunetsuak, orritxoekin, kapelaren kolorea baino zurbilagoa dute.
Hanka: Laburra, oinarrira estutua, fistulosoa, arre ilun kolorekoa eta behealdea beltza eta tomentuduna.
Etimologia: Foetidus epitetoa, usain txarra esan nahi duen "foetidus" hitzetik dator.
Jangarritasuna
Usain kirasduna du eta ezin da jan.
Nahasketa arriskua
Espezie hau erraz bereizten da usain txarra duelako. Marasmius scorodonius delakoarekin nahas daiteke, hau pinu-lumetan ateratzen da, baina ez dago zehazki horiekin lotuta eta baratxuri usain handia du.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, usteltzen dauden adar hiletan, taldeka, hostozabalen basoetan, batez ere hurrondoetan. Ez da urria.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Kolonbia, Europa, Kenya, Taiwan, Txina, Himalaiako mendikatea, Japonia, Australia, Zeelanda Berria, Errusia eta Kaukasoko mendikatea.
Azpiarrosa hankaberde
Azpiarrosa hankaberdea (Entoloma incanum) Entolomataceae familiako onddo espezie bat da.
Balio gastronomokorik gabea. Haragi gutxi du eta gainera zapore desatseginekoa.
Deskribapena
Kapela: 1,5 eta 3 cm arteko diametrokoa, kanpai itxurakoa, ganbila, erdian sakonune sakon batekin; hori berdexka kolorekoa edo lehoi koloreko berdexka, zuntzexka erradial ilunagoekin. Ertza gutxi ildaskatua. Zuntzezko eta ezkatazko kapela.
Orriak: Nahiko zabal, zabalak, hasieran zurixkak, gero esporek tindatuak.
Hanka: Luzea, zilindrikoa, mehea, hori-berdexka kolorekoa; ilupaduna oinarrian, zuria.
Haragia: Hori-berdexka kolorekoa, oso mehea; ukituz edo igurtziz urdindu egiten da, usaina eta zaporea ez ditu atseginak.
Etimologia: Entoloma grekotik dator: ertza barrurantz biribildua.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Bide ertzetan, basoen ertzetan, zelaietan etab.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Asiako iparraldea.
Sasikarraspina
Sasikarraspina (Morchella semilibera edo Mitrophora semilibera) Morchellaceae familiako onddo espezie bat da. Jateko ona, baina ez beste Morchella espezieak bezain mamitsua. Luzaroan egoztea komeni da, toxinak eta usain txarra kentzeko. Hobe oina kentzea, kapelatik erraz bereizten da eta.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 6 cm artekoa. Hutsa, konikoa, beheko erdia libre, arre-lehoi kolorekoa edo marroi-grisaxka, luzetarako zain beltzaxkez apaindua, zeharkako zainek eta zain zeiharrek elkartua, albeolo irregularrak osatuz.
Hanka: Hutsa, zurixka, luzanga, zilindrikoa, zimurtsua eta ildaskatua.
Haragia: Zurixka edo okre zurbil kolorekoa, gogorra, hauskorra, zapore eta usain nabarmenik gabea.
Etimologia: Morchella terminoa "morchel" hitzetik dator, onddoetarako alemaniar hitz zahar batetik.
Jangarritasuna
Jateko ona baina, beste Morchella batzuk  baino haragi gutxiago du eta kaskarragoa da. Ondo egosi gabe ez kontsumitzea gomendatzen da.
Nahasketa arriskua
Verpa bohemica delakoarekin nahas daiteke.