cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hypsiboas roraima
Hypsiboas roraima Hypsiboas generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Paračov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1227 urtean egin zen.
Hiri
Erdi Aroa
Hiria V. mendeko Erromatar Inperioaren erorialdia eta Pizkunde artean garatzen zen, Espainian XVI. mendean garatu zen. Baita ere, III. mendeko krisialdiaren ostean kokatzen zuten, ekonomian (hiriak hustu ziren), gizartean (kristautasuna nagusitu zen) eta politikan (Diokleziano eta Konstantino enperadoreek ezarritako erreforma ugariei esker hein handi batean) aldaketa handiak gertatu baitziren: Nekazaritza eta basogintza ekoizpenak nagusitu ziren.
Erdi Aroko eraikin batzuk, gazteluen ondoan edo bidegurutzetan sortu ziren. Hiri guztiak administrazio defentsa zuten eta hiriak, trazadura bihurgunetsua eta irregularrarekin zeuden harresituta. Aro honetan ez zuten kanon geometriko bat jarraitzen hiriak sortzeko, plano desberdinak eta hiri mota desberdinak ziren. Baina, itxurazko desordena horretan egitura bat zegoen: erdigunea, merkatu-plaza, eraikin adierazgarrienekin, eta bertatik kale estu eta bihurgune ugari irteten ziren, jendea ofizioka (urregileak, arotzak, tindatzaileak, etab.), erlijioka (kristauak, juduak edo musulmanak) edo jatorriz biltzen zuten auzoak osatuz. Etxeek, aldi berean, eskulangileentzako etxebizitza eta lantegi bezala balio zuten. Hirian nahi ez ziren lanbideak, usain txarrengatik zurratzaileak kasu, harresitik kanpo kokatzen ziren. Garai horretan merkatuak eta azokak antolatzen hasi ziren.
Aro Modernoa
Aro hau ere hiru garai desberdinetan banatzen zen. Lehenik, Pizkundean, hiri egiturak aldatu ziren. Horretaz aparte, Amerika eta Australia lurraldeak zeudela konturatu ziren eta honek ezagutza zabalagoa eta mapa zehatzagoak egiteko aukera ekarri zuen. Bigarrenik, Barrokoan, nekazaritzarako teknikak hobetu ziren eta soberakinen eta beste ogibideen produktuen salerosketarekin, merkataritza sortu zen. Nazio-estatuak sortzen hasi ziren, harresiak ez ziren hain defentsarako hain beharrezkoak. Espainian, plaza nagusia eraiki zuten, arkupez inguratuta. Hiri idealak diseinatzera daraman patroi geometrikoa normalizatzen hasi zen. Hiri-arkitektura nabarmentzea izango zen garai honetako hirien helburua. Hala nola, elementu formalek indarra hartzen zuten, Greziar Polisaren izaera humanistaren aurrean. Azkenik, industria-iraultzarekin hirigintzs masiboa eta hiri handi berrien sorrera ahalbidetu zen, lehenik Europan, eta gero beste eskualde batzuetan. Hirietan sortutako aukera berrien ondorioz, landa-komunitateetatik etorritako emigrante asko hiri-eremuetan kokatu ziren heinean.
Hirigintza
Historiaurreko gizakiak bizimodu nomada zuten, alde batetik bestera mugitzen ziren. Duela 10.000 urte inguru, nekazaritzaren hasiera izan zen, honek urbanizazioaren hasiera ekarri zuen. Hau da, ez zuten hainbeste mugitu behar janaria aurkitzeko, eta, bide horretatik, lehen herrixka edo bizigune finkoak sortu ziren, beti ere erreka edo ibaietatik hurbil. Nekazaritzaren teknikak hobetu zirenean, ez zen beharrezkoa mundu guztia nekazaritzan edo abeltzaintzan jardutea; beste ogibide batzuk jaio ziren, merkataritza. Horrek denak komenigarri bihurtu zuen biziguneak eta haien biztanle-kopurua handitzen joateko. Gaur egun, prozesu hau oso garrantzitsua da, mundu osora zabaltzen hari delako. Gizakiaren historiak azken 200 urteetan ezagutu duen eta egun bizi duen prozesu garrantzitsuenetakoa da.
Urbanizazio Prozesuak ez du geldialdirik izan; gainera, are garrantzitsuagoa da gaur egun, mundu osora hedatu delako. Urbanizazioa dagoeneko ez da herrialde garatuenen kontua, zuzeneko eragina baitu mundu osoan.
Horregatik, gure bizitzaren esparru guztietan du eragina urbanizazioaren fenomenoak: ekonomia, kultura eta ingurumena.
Hirietako arazoa
Hiriaren espazioa azkar zabaltzen ari da. Honek, izadiari eragin handia dakarkio, eta Hiri-hedapenak hainbat ingurumen-arazo sortzen ditu ere. Hiri bat sortzeko, energia eta materialen kontzentrazioa, eta azpiegitura fisikoak aldatzen dituzte, ezaugarri naturalak kontuan hartu gabe. Hirigintza handitzeko beharrezkoa da, baina, ekoizpen masiboa sortzen du.
Hirigintza-prozesuak ere, aditu askoren ustez, bereziki gutxi garatutako herrialdeetan duten hirigintza-prozesu lasterrak ondorio oso txarrak ditu:
Espazio publikoa
Biztanle ororen eskura dagoen eta pakean eta harmonian zirkulatzeko eskubidea dagoen lekua da. Elkargune bat edo auzo bat izan daiteke, hiriaren erdigunean, itsasoaren ondoan edo eremu publikoaren barruko beste eremu bateko zati batean kokatua, gizarte-interakzioa eta komunitate-zentzua sustatzen laguntzen duen tokia da.
Ondasun publikoan laguntzen dute; baita gizarte kohesioa sustatu ere. Definizioz, herritar guztiek erabil ditzakete, diru-sarrera eta egoera pertsonalak edozein izanik. Oro har, zirkulazio-bide irekiak hartzen ditu, hala nola: kaleak, plazak, errepideak; baita eraikin publikoetako eremu zabalak ere, hala nola, liburutegiak, eskolak, ospitaleak. udalak, geltokiak edo lorategiak, parkeak eta naturguneak, horien lurzorua jabetza publikokoa izanik.
Hiri-parkea
Hiri-parkea (lorategi publikoa, udal-parkea edo parke publikoa ere deitua) hirigunean dagoen eta jolas eremua zein berdegunea eskaintzen duen parkea da.
Azpiegiturak
Era berean, azpiegitura izenarekin deitzen zaio "azpiegitura berdeari", nagusiki landarez eta lurrez osatua dagoena eta eraikitako inguruneetako euri-uraren kudeaketa hobetzeko helburua duena, airearen kalitatea hobetuz, "Bero-uharte" efektua murriztea, etab.
Garraio-azpiegiturak
Paris, Europa osoarekin konektatzen da autobien sare modernoeta TGV trenbide sistema osoari esker. Hasieratik erabaki zen Paristik Lyonera doan linea berriak bidaiarien trafikorako soilik balioko zuela, eta abiadura handian joateko diseinatutako ekipo ibiltaria erabiliko zela. Linea honetako gauzarik harrigarriena tunelen presentzia eza da.
Metroa
Paris ko metroa, Frantzia ko Paris hiriari eta inguruko herri batzuei zerbitzua ematen dien metropoli-trenbide sare bat da. Lehen zatia, 1900eko uztailaren 19an amaitu zuten, munduko seigarren metro sarerik antzinakoena bihurtuz, Chicago, Boston, Glasgow, Budapest eta Londres en atzetik. Hiriko ikurretako bat da, neurri handi batean art-nouveauaren eragina duena, eta hiriaren barruan geltoki eta linea dentsitate handia du, metropoli-eremuan dauden geltoki gutxirekin kontrastatzen duena. Gaur egungo 303 estazioetatik 24 gainazalean daude, 43 tan bi linea gelditzen dira, 11 tan horietako hiru gelditzen dira, eta azkenengo 5 etan – lau edo gehiago.
Aurrekariak
1845 inguruan, Parisko Udalak merkantziak garraiatzeko lurpeko linea bat eraikitzea erabaki zuen, hiriko geltoki ezberdinak lotuz, garai hartan Nord, Est, Bastille, Lyon, Orléans, Enfer, Montparnasse, Invalides eta Saint-Lazare.1871 ko hauteskundeen ondoren, aldiriko tren bat eraikitzea aurreikusten zuten. Hori dela eta, 1856 eta 1890 artean, arrakastarik gabeko zenbait proiektu burutu ziren, horien artean Girardeko ur-metroan edo Chicagoko aireko metroaren antzeko zerbait.
Eraikuntza
1900 eko Parisko Erakusketa Unibertsala eta 1900eko Joko Olinpikoak gertu zeudenez, erabaki irmo bat hartu zen. Horregatik, 1896ko apirilaren 20an, Fulgence Bienvenüe proiektua onartu zen, eta Montparnasse-Bienvenüe geltokia eskaini zitzaio. Lehen linea eraikitzeko lanak urte bereko urriaren 4 ean hasi ziren..
Metroaren sorrera
Hasierako proiektuak Nation-Étoile-Nation linea zirkular bat eta zeharkako bi linea hartu zituen, iparraldetik hegoaldera (Porte de Clignancourt-Porte d 'Orleans) eta ekialdetik mendebaldera (Gambetta etorbidea – Porte Maillot).
Lehen linea (Porte de Vincennes – Porte Maillot) 1900eko uztailaren 19an ireki zen, 1900eko Parisko Olinpiar Jokoei zerbitzua emateko, Bois de Vincennes-en ospatu zirenak. Aurreikusita zegoen 1900eko Parisko Erakusketa Unibertsalaren aurretik irekitzea, urte bereko apirilaren 14an hasi zena, baina ezinezkoa izan zen. Geltokietako sarrerak, art-nouveau estilokoak, Hector Guimardek diseinatu zituen.
Parisko katakonbak
Parisko katakonbak (frantsesez: Les Catacombes) hiriburuko hilerri ospetsuenetako bat dira. Erromatarren garaian, kareharrizko meategietan kokatutako tunel eta lurpeko gela sare bat da. Meategiak, hilerri arrunt bihurtu ziren XVIII. mendea ren amaieran. Gaur egun, sei milioi giza hezurdura baino gehiago dituen hezurtegi bat bezala kontserbatzen da; mota honetako kontzentraziorik handiena Europa n.
Bere bisita ofizialak, Parisko hamalaugarren barrutiko meategiak hartzen ditu, eta 800 metro ko hezurrez forratutako horma galeriak ditu. Baina publikoari irekitako zati hau, bosgarren, seigarren, hamabigarren, hamahirugarren, hamabosgarren eta hamaseigarren barrutietan dauden "Parisko lurpeko harrobien" (frantsesez: les carrières souterraines de Paris) % 0,5a besterik ez da. Galeria hauen bisita. 1955eko azaroaren 2ko ministro-agindu baten bidez debekatu zen, legez kanpoko praktika hau oraindik ohikoa den arren.
Historia
1786an Charles-Axel Guillaumot, Harrobien Ikuskari Nagusiak meategi higatu hauen erabilera ezarri zuen, batez ere mila urte baino gehiagoren ondoren hiriko hilerri txikiek betetzen zituzten giza hondakin ugariengatik. Aldi berean, Les Halles barrutiak gaixotasunak jasaten zituen gorpuen erabilera desegokiaren ondorioz.
Saint Nicolas des Champs hilerritik zetozen gorpuak izan ziren lekualdatu zituzten lehenak. Place de Grève, Hôtel de Brienne eta Rue Mesléeko desordenek eragindako heriotzen gorpuak, katakonbetan jarri ziren 1788ko abuztuaren 28 eta 29an.
15 hilabete inguru behar izan ziren hilerri askotatik zetozen milioika hezur lekualdatzeko, gauez egiten zena, hiria gurdietan gurutzatuz. 1870 eko hamarkadan amaitu zen lana, 6 milioi paristar ingururen hondakinak metatuz.
Katakonben hormak, grafitiz estalita daude, XVIII. mendeaz geroztik. Hezurrak harresi moduan kokatuta daude. Harrobien Ikuskari nagusiak hartutako erabakia da, non hezurren jatorria identifikatzen duten plakak aurki daitezkeen, baita latinezko epitafioak dituzten aldare txikiak ere.
Katakonben kilometro eta erdi inguru baino ez dago irekita publikoarentzat; izan ere, Parisko agintariek, katakonben barruan meza beltzak eta erritualak egiten zirela jakin zuten.Tunelen sistema konplexuegia da, eta bisitaria zein kaleren azpian dagoen identifikatzeko plakak dituzten arren, oso erraza da bidean galtzea. Pasabide estu eta baxuegiak daude, eta horietako batzuk erraz urez betetzen dira; horregatik, bisitariek gidari baten laguntza izan behar dute. Arrisku horiek direla eta, 1955eko azaroaren 2tik, legez kanpokotzat hartzen da eskolta ofizialik gabeko bisita oro, eta hori bete ezean, 60 euroko isuna jartzen da. Hala ere, Parisko hiriak, hainbat sekretu gordetzen ditu, estolden edo metroaren bidez katakonbetan sartzea ahalbidetzen dutenak.
New York
XIX. mendea ren erdialdetik aurrera, New York bere azpimundu erraldoia eraikitzen hasi zen. 10.300 kilometro estolda eta dozena bat tunel baino gehiago ibai azpian eraikiz. Sare konplexu horretan, XVII. mendeko gotorlekuak, kontrabandisten tunelak eta lege lehorrean zehar sortutako hainbat ezkutaleku klandestino daude.
Askok uste dute Londresek munduko metro sarerik zaharrena duela, baina New York ekoak bere lehen tunela Londresko metroa martxan jarri baino ia 20 urte lehenago ireki zuen. Tunela, Brooklyn etorbide atlantikotik hamar metrora dago eta, neurri batean, frantziarrek finantzatu zuten. 1859 an, ustelkeriek proiektua amaitaraztea ekarri zuten.
Knowth
Knowtheko tumulua (irlandako gaeleraz Cnobha) Brú na Bóinne multzo arkeologikoan kokatua dago, Newgrangetik iparmendebaldera.
Hiri
New York
Halaber, oraindik behera bota ez diren harresietako baten atzean John Waylwuthen egunkariari falta zaizkion 18 orrialdeak aurkituko liratekeela uste da, Lincoln presidenteari tiro egin zion gizona. 1865 ean egin zen epaiketan desagertu ziren orri hauek.
New Yorketik alde egin gabe, ezinbestekoa da Chinatown aipatzea, mende hasieran, denda, klan sekretu eta ustelkeriaz jositako makrohiri freatikoa zuena. Hain leku bitxia eta errealitatetik kanpokoa, non, agian, Gizmo izeneko gremlin bat erosi zitekeen.
Knowth
Indusketetan lehenik erdiko ganbera batera zeraman 34 metroko korridore bat aurkitu zen, ondoren 1968an lehenarekin lotuta ez dagoen beste ganbera batera daroan 40 metroko luzerako beste korridore bat aurkitu zelarik kontrako aldean.
Hiri
Lagos
Lagos (yorubaz) Nigeria ko kostaldean dagoen portu hiri bat da, izen bereko estatuan, non 1976 ra arte hiriburua izan zen (gaur egun Abuja), Beningo badiaren kostaldean eta kontinentearen aurrean dagoen artxipelago batean. 13.123.000 biztanle ditu (2015) herrialdeko lehenengo hiririk populatuena da; Afrikako bigarrena, Kairo ren (Egipto) atzetik. Gainera, Afrika ko kontinenteko hazkunde demografiko handietan bigarrena da, eta munduko zazpigarrena, Afrikako bigarren eremu Metropolitar handienaren nukleoa eta munduko 24.a biztanleriari dagokionez.
Lagos udalerriak, Lagos uharteak, Ikoyi uhartea eta Victoria uhartea hartzen ditu, kontinente ko lurraldearen zati bat bezala, LCC k administratzen zuen (Lagos Hiriko Udala, ingelesezko siglengatik), baina 1976 an desegin eta zenbait AGL etan banatu zen (tokiko gobernu eremuak). Lagos udalerri inguruko lurraldeak, bestalde, zenbait herrixka eta kokaleku bananduak hartzen zituen: Mushin, Ikeja eta Agege. Aintzira, herrialdeko antzinako hiriburua izan zen, 1991 n Abuya ra lekualdatu zen arte.
Knowth
Tumulu nagusia beste 300 hilobiz eta grabatutako 300 lauzaz inguratua dago, ikuspuntu artistikotik Europa mendebaldeko garrantzitsuena bihurtzen dutena.
Hiri
Lagos
Lagoseko ekonomiari dagokionez, Lakuak Nigeriako hiririk oparoenak dira, gainera nazioaren aberastasunaren zati handi bat eta jarduera ekonomiko gehiena hemen biltzen da. Bizi-kalitatea handiagoa da Lagosen herrialdeko beste edozein tokitan baino. Hala ere, 2002. urterako, Lagos estatuaren urteko diru-sarrera osoa 220 milioi dolar rekoa da, beraz, bizi-kalitatea baxua da munduko estandarrekin alderatuta.
Nazio mailako banku eta finantza-erakunde gehienak hirian daude, eta Nigeriaren industria-ahalmenaren erdia baino gehiago haren aldirietan dago, bereziki Ikeja inguruan. Aipagarria da hirian manufakturatutako ondasun asko ekoizten direla, ekipo elektronikoak, kimikoak, garagardoak, janari prozesatua eta ehunak barne. Hiriko portua, Nigeria osoko handiena eta Afrikako handienetako bat da, Nigeriako Portu Agintaritzak administratzen du eta hiru sektoretan banatuta dago: portu zaharra (gaur egun erabiltzen ez dena), Apapa ko portua, hiru sekzioetatik handiena eta hiru sekzioetatik handiena dena, eta Tin Can.16. Portuko merkantzia nagusia petrolioa da, 1997 eta 2000 artean nabarmen handitu zena.
Zerbitzuak
Erdi garatuta dagoen edozein gizartetako eguneroko bizitzan, zerbitzu publiko ugari aurki ditzakegu, zaharrenetatik hasi (posta) eta modernoenetaraino.
Knowth
Tumuluko giza aktibitate dokumentatua milaka urtez luzatzen da. Beakerrek okupatu zuten tokia Brontze Aroan eta zeltek Burdin Aroan. VIII. eta IX. mendean tumulua gotorleku zirkular bezala erabili zen, eta XII. mendean normandiarrek gaztelu bat eraiki zuten honen gainean.
Hiri
Zerbitzuak
Zerbitzua, zuzenean sektore publikoak dituen baliabideen bitartez edo zerbitzu horiek hornitzen dituzten enpresak finantzatuz eman daiteke. Zerbitzu publikoaren existentziak nolabaiteko gizarte kontsentsua du. Herritar guztiontzat eskurragarri egon behar diren oinarrizko zerbitzuak behar direla kontsideratzen da; herritarren diru sarrerak kontuan izan gabe. Su-hiltzaileak, polizia, oinarrizko medikuntza, oinarrizko hezkuntza, eta zenbait azpiegituraren mantenimendua, zerbitzu publikoen adibide dira.
Hauek dira zerbitzu batzuk, besteak beste:
Edateko uraren horinidura-sarea
Edateko uraren hornidura-sarea, kateatutako ingeniaritzako obra-sistema da. Honi esker, hiri, herri edo populazio-dentsitate altuko landa-espazioetako biztanleen etxebizitzetara, edateko ura eramaten da.
Edateko uraren hornidura-sareak jatorritzat duten ur-iturriaren arabera sailka daitezke:
Liburutegi publikoa
Liburutegi publikoa toki-mailako informazio-zentro bat da eta bere erabiltzaileei mota orotako ezagupenak eta informazioa eskaintzen dizkie.
Liburutegi publikoaren zerbitzuak eskaintzeko orduan, oinarrizko baldintza bat da pertsona orok informazioa eskuratzeko orduan eskubide berberak izatea, adina, arraza, sexua, erlijioa, nazionalitatea, hizkuntza edo gizarte-maila edozein izanda ere. Arrazoi desberdinak direla medio, zerbitzu eta material arruntak erabiltzea ezinezkoa zaien erabiltzaileen kasuan, zerbitzu eta material bereziak eskainiko dira, esate baterako, hizkuntz gutxiengoen kasuan, minusbaliotasunak dituzten pertsonen edo ospitaletan edo kartzelan dauden pertsonen kasuan.
Ez funtsak ez zerbitzuak ere ez dira ideologia, politika edo erlijioa dela eta zentsuratuko, eta ez dira presio komertzialen menpe egongo.
Gizarte segurantza
Gizarte segurantza —gizarte asegurua eta gizarte aurreikuspena izenez ere ezaguna da— gizarte ongizateko atal nagusi bati doakio batez ere, gizarte babesari loturik dago eta gizarteko arazo diren osasuna, txirotasuna, zahartzaroa, ahal urritasuna, etxebizitza, langabezia, haurrak dituzten familiak, familia ugariak, arriskuan dauden familiak eta antzeko beste egoera batzuekin du zerikusia.
Nazioarteko Lan Erakundeak 1991an argitaratu zuen “Gizarte segurantzaren administrazioa” agiria, eta bertan esaten du gizarte segurantza dela:
Posta
Posta gutunak, idatzizko agiriak, dirua eta paketatutako objektuak bidaltzaile izeneko pertsona batengandik jaso, helbide batera garraiatu eta bertan hartzaile izeneko pertsona bati emateko sistema bat da. Posta zerbitzua unibertsala eta publikoa da: munduko edozein tokitako edozein pertsonatara igor daiteke gutun edo objektu bat.
Justizia zerbitzua
Justizia oinarrizko printzipio filosofikoa, juridikoa eta morala da: printzipio horren arabera, giza ekintzak onartu edo baztertu egin behar dira, ekintza horiek moralari (ongiari), zuzenbideari, bertuteari edo portaeren beste edozein arauri erreparaturik duten meritua aintzakotzat hartuz.
Estatu baten barruan, "Justizia" erakunde multzo bat da (polizia, auzitegiak, kartzelak…), legearen erresuma inposatzen duena eta printzipio filosofikoarekin beti beharrezko loturarik ez duena. Indarrean dagoen agintaritzaren legeak errespetarazteko funtsezkoa da, zilegi izan ala ez. Suposatzen da justiziak legea errespetatzen ez duen edonor zigortzen duela legeak irakastea helburu duen zigor batekin, zigor horrek, helburu didaktiko horretaz gain, ondare pribatuan zein komunean edo ingurumenean egindako akatsak konpontzen lagunduko duela.
Justizia, balio politiko gisa, zerrenda guztien erdigunean agertzen da. Ez da gobernariek soilik izan behar duten balioa, edozein instituziok edo pertsonak izan behar duen balioa da. Justizia da autoritate politikoa justifikatzeko erabiltzen den arrazoi nagusietako bat, izan ere, autoritate politikoak justizia bermatu behar du.
Hondakinen kudeaketa
Hondakinen kudeaketa, zaborraren garraioa eta bilketa burutu ondoren, hauen tratamendua era egokian egitea helburu duten jarduera eta prozesu guztien multzoa da. Ingurumena zaindu eta giza jardueren jasangarritasuna bermatzea zein herritarren bizi kalitatea egokia izatea dira jarraian aipatuko diren jarduera multzo honen helburuak. Termino honek prozesu guztiaren atal oro hartzen ditu bere baitan, hondakinak biltzen den momentutik honen berreskurapen, balorizazio edo eliminazioraino.
Babes Zibila
Babes Zibila ia herrialde guztietan bertako gobernuen laguntzaz antolatzen diren ekintza multzoak dira. Helburua edozein larrialdiaren aurrean (uholdeak, lurrikarak, suteak, istripu larriak) herritarrak antolatzea da horien ondorioei aurre egiteko. Halaber, Babes zibila komunitate baten barruan helburu horrekin antolatutako pertsonak dira. Ofizialki 1949ko abuztuaren 12an sortu zen, Genevako Itunaren bitartez.
Segurtasun publikoa
Arriskurik, kalterik edo arriskurik eza da segurtasuna. “Segurtasuna” kontzeptua latinezko securitas hitzetik dator, eta, aldi berean, securus adjektibotik eratortzen da; izan ere, azken hori se («gabe») eta cura («kontuz» edo «kezkaz») osatzen da; eta horrek beldurrik, kezkarik edo kezkatzeko beldurrik gabe esan nahi du.
Estatuak bermatzen du segurtasun publikoa, eta erantzukizun handiena du gizarte-arloko aldaketak saihesteko. Hori dela eta, segurtasun publikoa unibertsala izan behar duen zerbitzua da (pertsona guztientzat zuzendua), herritarren eta haien ondasunen osotasun fisikoa babesteko.
Hiri-indarkeria
Nahiz eta hiri-indarkeriaren esanahiak hainbat definizio izan, gaur egun kriminalitatearen fenomenoarekin bakarrik lotzen da, bere dimentsio indibidualean.
Delinkuentzia eta krimena sortzen denean -bai periferiako auzoetan, bai hiri probintzialetan, bai hiriburu handietan- presio sozial sakon eta konplexuen substratua dago. Hori dela eta, gizarte-arazo larriak saihesteko gai den hiri-gizarte bat kontserbatu nahi badugu, lehenik eta behin, segurtasuna eta zibilizazioa maila onargarrietan mantentzeko gai diren indarrak indartu behar dira
Garraioa
Garraioa desplazamendua eta komunikazioa helburu dituen prozesu multzoa da. Prozesu horiek gauzatzeko, hainbat garraiobide erabiltzen dira (autoa, kamioia, hegazkina, etab.), komunikazio-bide jakin batzuetatik zirkulatzen dutenak (errepideak, trenbideak, etab.). Garraioaren esparrua hiru taldetan bana daiteke, betetzen den funtzioaren arabera: azpiegiturak, ibilgailuak eta negozio-eragiketak.
Osasun asistentzia
Gizabanakoari osasuna sustatu, babestu eta lehengoratzeko ematen zaizkion zerbitzuen multzoa da. Espainian Osasun asistentzia izenez ezagutua bada ere, Latinoamerikako herrialde batzuetan arreta mediko, asistentzia mediko edo osasun-arreta bezala ezagutzen da.
Osasun-laguntzatzat hartzen dira gaixotasunen prebentzioa, tratamendua eta maneiua eta ongizate mentala eta fisikoa zaintzea, medikuntza, farmazia, odontologia, obstetrizia, erizaintza eta antzeko lanbideek eskainitako zerbitzuen bidez.
Motak
Bere izenak esaten duen bezala asistentzia hau publikoa da. Barnean segurtasun publikoa edo osasun aseguru publikoak daude.
Bere izenak esaten duen bezala asistentzia hau pribatua da, ondorioz Aseguru-konpainia pribatuen bidez egiten da edo Hornitzailea ri zuzenean ordainduta.
Hezkuntza-zerbitzua
Zerbitzu a, bezero bati eskaintzen zaizkion ahalmen intelektual edo tekniko huts batez baliatzen diren jarduera ekonomikoen multzoa da. Hezkuntza, berriz, ezagupenen transmisioaren bidez, pertsonen sozializazioa ahalbidetzen du prozesua da. Hezkuntza sistema, beraz, biztanlea hezitzea ahalbidetzen duen hainbat osagairekin osatutako egitura da. Eskola k, unibertsitate ak, biblioteka k, irakasle ak, besteak beste, sistema honen parte dira.
Kudeaketa
Gizarte erakundeak dira  hezkuntza sistema ren gestio eta erregulazioaren  erantzule. Hezkuntza Ministerio aren edo antzeko organismoen bitartez, erakundeek, lurralde bakoitzeko hezkuntzaren garapenerako oinarriak finkatzen dituzte. Modu honetan ikasketa programak zehaztuko dira eta oinarrizko hezkuntzako praktikak finkatuko dira, besteak beste.
Estatu mailan kudeatzen diren instituzioak existitzen dira (hezkuntza publiko moduan ezagutzen dena), baina hezkuntza zerbitzua eskaintzen duten eta korrituak bilatzen duten sektore pribatuak ere badaude. Hezkuntza sisteman, eskola publikoak eta eskola pribatuak, unibertsitate publikoak eta unibertsitate pribatuak eta abar elkarbizitzen dira.
Administrazioa
Erakundeetan, administrazioa edo arduralaritza zuzendaritzak bere kudeaketa-jardueran jarritako helburuak lortzeko eta emandako bitartekoak modu eraginkorrenean erabiliz, erakundeko pertsonak, baliabide eta sistemak koordinatu, helburuak lortzeko hartu behar diren erabaki zehatzak hartu eta abiarazi egiten dituen funtzioa edo jarduera da. Horrela, kudeaketa erabaki estrategikoetaz arduratzen den bitarteaz, administrazioa eguneroko zereginetaz arduratzen da, zuzendaritzatik ezarritako politikak eta programak martxan jarriz. Horrela, administrazioaren funtzioa exekutiboa da batik bat, kudeaketan ezarritako irizpideak aplikatuz.
Gentrifikazioa
Kasu batzuetan, administrazio publikoak auzo narriatuen egoera hobetzeko asmoz sortzen dituen egitasmoen ondorioz, mota honetako prozesuak gerta daitezke. Azpiegitura berrien eraikuntza sustatzen da, etxebizitza zaharkituen eraberritzerako diru-laguntzak eskaintzen dira, eta denda berriak kokatzeko laguntzak ematen dira, eta honek jabegoen prezioa igotzen du.
Azken urteotan, zenbait adibide nabarmendu dira, hala nola Berlingo zati askoren birmoldaketa (Harresia erori ondoren), Manhattango meatpacking-a eta Madrilgo Chueca.
Tugurizazioa
Tugurizazioa jatorri latindarreko hitz espainiarra da (tugurium), batez ere Iberoamerikako hirietan izandako hiri-prozesuak deskribatzeko sortua.
Tugurizazioak gentrifikazioaren alderantzizko prozesua esan nahi du, klase ertainak eta altuak desagertu eta klase sozial pobre edo marjinalekin ordezkatzea. Tugurizazioaren arrazoi nagusia, kasu askotan, bizitza modernorako hobeto prestatutako tokien aldeko lehentasunari dagokio.
Iberoamerikako hiri garrantzitsuak, hala nola Lima, Peruko hiriburua, edo Quito, Ekuadorreko hiriburua, bilakaera hori jasaten ari dira beren gune historikoetan.
Klase-sozialak eta ekonomia
Gizarte klasea estratifikazio sozialaren mota bat da, zeinean gizabanakoen talde batek ezaugarri komun bat partekatzen duen, sozioekonomikoki elkarren artean erlazionatzen dituena. Harreman horiek interesa sortu edo interesagatik edo objektuengatik sortuak izan daitezkete, zeinak komunak kontsideratzen diren eta gizabanakoen arteko elkartasuna indartzen duten.
Gizabanako bat klase jakin bati atxikitzeko, funtsean, irizpide ekonomikoak erabiltzen dira, beste gizarte-estratifikazio mota batzuetan ez bezala, kastetan eta estamentuetan oinarriturik, non atxikipenaren oinarrizko irizpidea ez baita ekonomikoa (nahiz eta talde jakin bati atxikitzeak bigarren mailako baldintza ekonomikoak ekar ditzakeen).
Erdigunearen garestitzea
Antzinatik, arrazoi sozialak, geografikoak eta eraginkortasun ekonomikoa direla eta, biztanleria-guneetan edo komunikazio handia dagoen inguruetan kontzentratzeko berezko joera izan da. Kontzentrazioak dakartzan abantaila horiek direla eta, eskaera handiagoa dago lurzoru-eskaintzari dagokionez. Hau da, erabilera intentsiboagoa den heinean, lurrak balio handiagoa hartzen du.
Klase altuko eta herri-mailako merkataritzaren arteko lurzoruaren balioak ez dira asko urruntzen. Izan ere, merkataritza-gune publikoetan kokatutako lokal bat errentagarriagoa izaten da lokal bat baino (goi-geruzako eremuetan).
Metropolia
Metropolia, hiri zentrala biltzen duen eskualde urbano bat da. Beste modu batera esanda, eskualde edo herrialde batean garrantzi ekonomiko, politiko eta kultural handia duten eta eskualdeko edo nazioarteko konexioetarako, merkataritzarako eta komunikazioetarako garrantzitsuak diren hiri global eta handiak dira metropoliak.
Termino hau, Antzinako Grezia n erabiltzen zen geroago, kolonia bihurtuko ziren hiriak izendatzeko.
Populazioari dagokionez, horrelako hiriek, 1 eta 10 milioi arteko biztanleak dituzte. Baina populazioa ez da, ekonomia bezain garrantzitsua. Biztanle hauek, zerbitzu guztiak jasotzen dituzte, baina horrelako hirietan garatzen diren jarduera ekonomikoak, askotarikoak eta konplexuak dira.
Metropoliek, zein hiri handiek, hainbat arazo izaten dituzte; hala nola, ustelkeria, langabezia, pobrezia, ingurumen arazoak, gatazka sozialak, zerbitzuen horniketaren hondatzea…
Honen adibide, Erroma edo Milan dira.
Industriala
Hiri industrialetan, produktu manufakturatuetan lehengaiak eraldatzen dituzten establezimenduak dira nagusi. Bertan, industria ezberdinen metaketaka dago. Azken honek, ingurunearen kutsaduragatik, paisai urbanoa negatiboki eragiten ari da.
Landetatik etorritako jendea, hirietara joaten hasi zen eta fabriketatik gertu zeuden auzo inprobisatuetan ostatatzen ziren. XIX.mendeko hiri industrialetan, langileak, egoera larrian bizi ziren. Ordu askotako lanegunak burutu behar zituzten eta zigorrak jasaten zituzten nagusiak euren errendimendua nahikoa ez zela uste zuenean. Soldatak ere oso kaskarrak ziren. Auzo txiroetan bizi ziren, zerbitzu publiko eskasekin. Industriaren garapenak behar zuen inbertsio-tasa altuak errendimenduak ere altuak izatera behartzen zuen eta horren zama langileen gainean jartzen zen. Ez zeuden higiene neurririk, ezta estolderia sistemarik ere ez, beraz, kaleak zikin zeuden. Fabrikak gertu zeudenez, kutsadura hazi egiten zen.
Langileen egoera larri honek pentsamendu sozialista eta marxista garatu zuen, langileak industrialismoaren gehiegikerien aurka antolatzen ziren bitartean. Langilea beste makina bat balitz bezala hartzen zuen industriako metodo zientifikoak, alienazio kontzeptua sortzera eraman zuen teoria marxistaren baitan: antzinako artisauek ez bezala, langileek euren lanaren fruituarekin duten harremana arrotza da, langilea bere gizatasuna galduz horrela.
Hiri industrialen sorreran, populazioa hazi egiten da immigranteen etorreragatik. Garraio zerbitzuek, betetako azaleraren igoera baimentzen dute. Hiria, komunikazio bideetatik hedatzen da. Harresiak eraitsi egiten dira; bulebarrez ordezkatuz.
3 zatitan banatzen da:
Paris:
Multifuntzionala
Funtzio urbanoak, hirian bertan egin daitezkeen jarduerak dira. Normalean funtzio printzipal bat izaten du. Adibidez, Madril en, funtzio politiko-administratiboa da nagusi, baina funtzio komertzialak, industrialak, erresidentzialak, aisialdikoak... ere garatzen dira. Orokorrean, hiri gehienak multifuntzionalak dira; funtzio printzipalaz gaindi, beste hainbat funtzio garatzen direlako. Honen adibide da Argentina.
Zonalde hauek bereiz daitezke:
Bitartekoa
Bitarteko hiriak, tamaina ertaina duten eta 20.000 eta 150.000 biztanle dituzten hiriak dira. Funtzio politiko-administratiboak eta zerbitzuetakoak (osasuna, hezkuntza eta finantzaketa)  betetzen dituzte eta eskualdeetako izadi-gune gisa funtzionatzen dute. % 10 baino gehiago handitu dute herrialdeko hiri biztanleriaren partaidetza.
Errealitate askotarikoak suposatzen dituzte, oso zabalduak eta testuinguru guztiak presente daudenak, baina ez dira aglomerazio urbanoak bezain agerikoak. Presentzia diskretua eta basatia (ez isolatuta) ez hain agerikoak, eta ez hain presenteak, behatoki egoki bat ez badago behintzat.
Hain zuzen ere, CIMES proiektuaren helburuetako bat, hiri horiek ikusgarriagoak izatea, beraien ezaugarriak azpimarratuz eta bere aniztasuna kontuan hartuz da.
Kulturala
Hiri kulturala, arkitektura, museo, jaialdi, artelan, kongresu edo beste ariketa kulturalengatik populazioa erakartzen duen hiria da. Beste lurralde guztia, landa inguruak hartzen du. Honen adibide nagusiak Amsterdam, Dublin, Praga, Miami, Paris, Bartzelona, Milan, Erroma, Viena eta Londres dira.
Herri kulturalak, antzoki, museo, galeria, ondare gune, kontzertu areto, Michelin izar dun jatetxe...gatik izaten dira izendatuak.
Hiria berez, biztanle dentsitate handiko eta industria nahiz zerbitzuen sektore ekonomiko garrantzitsuak dituen gune eraikia da. Kultura berriz, gizarte edo gizatalde baten ezaugarri diren berezitasun espiritual, material, intelektual eta afektiboak dira. Arteaz gain, honen barnean dira bizimodua, oinarrizko eskubideak, balio sistemak, ohiturak eta sinesmenak. Horrela, kulturak hiru atal nagusi ditu: artea, hizkuntza eta teknika...
Funtzioak:
Paris:
Paris, Frantziako hiriburua da, baita lekuko hiririk populatuena ere, gainera, herrialdeko unikomunitate bakarra da.
Hiri honek, 2 milioi biztanle ditu (inguruko herriekin batera 12.000.000 biztanle) eta Londresko eskualdearekin batera, Europako zentro ekonomiko garrantzitsuenetako bat da.
Munduko monumentu ospetsu eta miretsuenetako asko ditu: Eiffel Dorrea, Notre Dameko katedrala, Eliseo Zelaien hiribidea, Garaipen-arkua, Sacré-Cœur basilika, Baliogabeen jauregia, Panteoia, Defentsaren arkua, Garnier Opera edo Montmartreko auzoa. Horrez gain, mundu mailan ospea duten beste hainbat erakunde ditu: Louvre, Orsay museoa eta Frantziako Historia Naturaleko Museo Nazionala; nazioarteko ospea duten goi mailako hezkuntza sistema zabalarekin batera. Parisek, leku garrantzitsua hartzen du kultura, gastronomia, moda eta luxuan.
Viena: Viena, Europa Erdialdeko hiria da, baita Austriako hiriburua ere. Alkatea, Michael Ludwig da eta 2011.urtean, 1.840.573 biztanle zituen. Vienak, hainbat ondasun nabarmen ditu; esaterako, Doneztebe katedrala, Eliza Botiboa, Karlskirche, Schonbrunn jauregia, Hoftburg jauregia, Volksoper antzokia…
Amsterdam, Herbehereetako hiriburua eta hiri populatuena da; guztira 6,5 milioi biztanle dituena. Kulturari dagokionez, 1638an ireki zen lehenengo antzokia eta Schouwburg eta 1888 an Hollandse Opera of Amsterdam ireki zen. Van Gogh Museoa 1973an eraiki zen, eta beste museo ezagunen artean, Anne Franken etxea, Rembrandten etxe-museoa, Verzetsmuseum (Erresistentziaren museoa) eta Amsterdamgo historiaren museoa daude adibidez.
Administratiboa
Hiri administratiboak, funtsean, gobernuaren egoitzak dira. Normalean herrialdeko erdigune ekonomiko edo geografikoan kokatzen dira. Orokorrean,bere sorrera ez da espontaneoa, helburu batekin sortzen dira. Adibidez, La Plata edo Azul.
Erakunde administratibo batek hiriko bizitza modu ordenatuan egitea ahalbidetzen du.
Hiriko administrazioa, herrialde bakoitzaren arabera, hainbat erakunderi dagokio. Hiri bateko administrazio organoa izendatzeko erabiltzen diren izen arrunten artean udalerria, udala eta prefektura daude. Erakunde horiek hirigintzaz arduratzen dira, dagozkien lege nazionalek emandako eskumenen arabera eta garraio sistema publikoa, eskola sistema eta liburutegi publikoak, polizia eta suhiltzaileen administrazioa arduratu daitezke. Hiriko administrazioa, oro har, alkate batek edo udal presidenteak eta / edo kontseilu batek zuzentzen dute, guztiak herri bozketa bidez hautatuak (erregimen demokratikoetan).
Turistikoa
Hiri turistikoak, aisialdirako eta atseden jarduerei eskainitako hiriak dira. Orokorrean mendi zentroetan edo kostaldeetan kokatzen dira. Adibidez, Bariloche edo Mar de Plata.
Hiri turistikoa turistek bisitatzen duten interes lekua da, normalean bere balio kulturala berezkoa delako, bere esanahi historikoa duelako edo edertasuna, aisialdia, abentura eta dibertsioa eskaintzen dituelako. Hiri baten leku erakargarriak funtsezko elementuak dira turismoaren motibazioan. (Ostalaritza, gastronomia, txangoak egiten dituzten agentziak, tokiko negozioak, besteak beste) Helmuga turistikoa turismoaren diru sarreren menpe dagoena hiri, herrialde, estatu, eskualde edo herri bat da. Adibidez, Siem Reap Kanbodia ko turismo helmuga ezaguna da, batez ere Angkor reko tenpluak duen gertutasunagatik.
Guzti honek turismo gune bakoitzak aukera paregabeak eskain ditzakeela erakusten dig, zeren turismoarekin lotzen diren jarduera kopurua oso handia da.
Espazio hauetako gehienen ohitura bidaian zehar bisitatutako paisaien eta monumentuen oroitzapenak egiteko argazkiak ateratzea bada ere, turismo arlo batekin inplikatzeko modu askoz ere aktiboagoak daude. Hala nola, txirrindularitza, urpean igeri egitea, espedizioak, paisaiak...
Portukoa
Portuko hiriak, ibaien, aintziren edo itsasoen ertzetan instalatzen diren hiriak dira. Horietan bidaiarien eta kargen mugimendua nabarmena da. Lurreko eta ur garraiatzeko konexio zentroak dira. Adibidez, Bahia zuria edo San Antonio Oeste. Portuko hiria, beste batzuk ez bezala, guztiz osotasunean aitortzen den burua da, beste bati lotuta mantentzen duen falta iraunkorrean. Hiriko portua bere beste "erdia" bilatzen du, eta gabezia horrek herrien arteko lehia areagotzen du. Horrelako hiriek, beste hiriekin lurralde loturak ezartzeko joera dute.
Azken hamarkadetan, portu-hiriaren harremanek aldaketak izan dituzte. Portuko erabilera tradizionalak aisialdirako erabiltzearen ordez, portuko negozioak berriro garatzen jarraitu behar izan baitute.
Hiria artean
Espazioak, publikoa izateaz gain,giza-sare bat daramate beraiekin, historia, botere harremanak eta artelanari ez dizkio soilik baldintza arkitektoniko, espazial edo pertzepziozkoak gehitzen. Argiago esanda, espazioa, obraren osagai bat da eta espazioaren arabera esanahia aldatzen da. Beraz, beste eremu batean jarriko balitz, bere esanahiaren zati bat desagertUko litzateke.
70. hamarkadan, artistek, hiria pentsamendu eta ekoizpen artistikorako leku gisa hartu zuten, pinturaren formatu itxi eta laua alde batera utziz eta haratago joanez. Espazio publikoan eta, zehazki, hiri ingurunean, esku hartzearen alde apustu egiten duten artistak, azken batean, espazioarekiko enpatiaren adibide oso egokiak dira.
Literatura
XIX. mendea,n Espainian gertatu zen aldaketa politiko, ekonomiko eta sozialaren prozesuaren ezaugarri naguseinetako bat, hiri eraldaketak izan ziren. Estatuko hiri garrantzitsuenak, hala nola Madril eta Bartzelona, ​​beren hiri izateko baldintzetatik eratorritako krisia sentitzen hasi ziren, batez ere, populazio handia jasateko tokirik ez zegoelako.
Horregatik, hiri-krisi hau ezin zen erreforma zehatz eta txiki batzuen bidez konpondu. Obren helburu nagusia, burgesia ondo egokituko zen hiri bat eraikitzea zen, hala nola, mende berriak eskatzen zituen behar politiko, ideologiko eta teknikoak jasateko.
Hiriak, protagonismoa hartuko zuen jasaten ari zen aldaketekin jaiotako literatur genero berri batean. Komunikazio bide egoki baten hedapenarekin, prentsa periodikoa. 1831 tik behin betiko oinarria hartuta, hiriak etapa berri bat izango zuen; protagonistak beren biztanleak izango baitziren eta; gaia, hiri jarduera bera.
Momentuko idazlerik esanguratsuena Pedro Antonio de Alarcón izan zen, hiria hainbat alderditan azaltzen zuelarik: bere eleberrien ekintzarako eszenatoki gisa; interes historiko eta kulturaleko objektu gisa; eta, etorkizunerako erretratatu gisa. Alarconek, azken bi aspektutan erakusten digu XIX. mendeko hirian eragina duten aldaketen inguruko bere ikuspegia.
Zinema
Historiak hiriaren zinemagintza gai politiko eta kultural garrantzitsuak nabarmentzeko tresna bat izan dela erakusten du. Gaia edozein izanik, zinema eta hiria oso tresna erabilgarriak dira industrializazioa, klaseen gatazka, arraza edo talde etnikoen gatazka, gerrak, immigrazioa, drama erromantikoa edo zientzia fikzioko istorioak kontatzeko.
Filmek adin eta kultura guztietako pertsonen arteko eztabaidak sor ditzakete, edozein dela ere erlijioa, klase soziala, hezkuntza edo ekonomia maila. Mota guztietako hiriak daude: zaharrak eta berriak, handiak eta txikiak, planifikatuak eta espontaneoak, txiroak eta aberatsak, kontzentratuak eta sakabanatuak, tropikalak eta arideak, gatazkatsuak eta baketsuak, hazten ari direnak eta gainbehera doazenak.
Filmek maiz erakusten dute fabrikako langileen esplotazioa. Adibidez, Martin Ritten Norma Rae (1979) filmean. Protagonistaren osasuna arriskuan jartzen duen ehungintza-fabrika batean.
Bestalde, eta adibide oso argi eta ezagun bat jarriz, New Yorkeko hiria hainbat filmetan ikusi ohi dugu. Bitxikeri modura, hemen duzue film horien zerrenda txiki bat:
Etorkizuna
NBE ren arabera, gaur egun 10 milioi biztanle baino gehiagoko 33 megahiri badaude (Guangzhou, Tokio, Shangai, Jakarta, New Delhi...), 2030. urterako, 43 izango dira munduan. Momentuz munduko hiririk jendetsuena Japoniako hiriburua da Tokio, 38 milioi biztanle baino gehiago dituena. Hala ere, aurreikuspenek diotenez, 2075. urtean posizio hori, orain munduko hamar hiri pupulatuenen zerrendan ez dagoen hiri batek hartuko du: Kinsasa, Kongoko Errepublika Demokratikoko hiriburuak. 2030erako aurreikusten da, Kinsasa, 20 milioi biztanle izatera iritsiko dela. Eta, 2075.urtean, 58 milioi.
Gaur egun jadanik 27 hiri daude munduko smart list garrantzitsuenetan (New York, Singapur, Londres, Bartzelona, Oslo…), 100.000 biztanle baino gehiago dituzten 5.550 hiri, Glasgowko Unibertsitateak egindako ikerketaren arabera. Londres, Singapur eta Bartzelona dira zerrenda hortako lehenak. Teknologia eta datuak arma gisa erabiltzen dituzte hiriaren erronka ekonomiko, sozial eta ingurumenei aurre egiteko.
Viena eta Zurichek urteak daramatzate hiri adimendunak izateko asmoarekin. Eta etengabeko aldaketarako irrika horrekin jarraitzen dute, are gehiago hobetzeko, bakoitza ondo diseinatutako proiektuekin, esaterako, "Smart City Vienna 2050". Edo "2.000 watt Zurich", hiriaren energia kontsumoa 2.000 watt / pertsonako murriztu nahi duena.
Historia
Erromotarren garaian, hiriak loraldia ekarri zuen, baina Euskal Herrian hiribilduen sorrera eta zabalkundea Erdi Aroan eman zen. XII. mendean eta XIV.mendean sortu ziren hiribilduak, Nafarroa, Gipuzkoa, Araba eta Bizkaia. XII. mendearen bigarren erditik XIV.ekoaren amaieraraino, jendearen finkatze aldaketa prozesua jasan  zuen Euskal Herriak XX. mendera arte. Laurogeita zortzi hiri eta hiribildu berri sortu ziren.
Funtzio militarra
Erdi Aroko garaian, hiriak harresituta zeuden. Bi hiri mota bereizten dira: batetik, hiria bera babesteko funtzioa zutenak, adibidez, Elgoibar, Zumaia eta Errigoiti, eta, bestetik, lurraldea babestekoa zutenak (hiri gotortuak edo mugako hiriak), adibidez ,Gasteiz eta Agurain Araban; Gares eta Iruñea Nafarroan; Hondarribia, Segura eta Donostia Gipuzkoan; Balmaseda eta Urduña Bizkaian; eta Baiona Lapurdin.
Funtzio komertziala
Hiriko bizimodua eta merkataritza edo salerosketan oinarritutakoak. Hiriaren kokalekua eskaintza eta eskaria leku jakin batean biltzeko aukerak zehazten zituzten. Hiri batek funtzio komertziala izateko bete beharreko baldintzak hauek dira: kontsumo-gune izateaz gainera, produkzio-gune (eskulangileak) eta esportazio-gune ere izatea, biak elkarren osagarri behar baititu hiriak bere mailari eusteko (hiriaren zentralitatea).
Hiri motak
XVI. mendetik XIX. mendera, hau da, hiriak zabaltzen hasi ziren arte, Euskal Herriko hiriek ez zuten hazkunde handirik izan. Krisi ekonomiko larri eta XVII. mendeko izurriteen ondorioz, XVIII. mendearen hasierako biztanle kopurua 1500-1550 urteetakoerara murriztu zen. Komunikazioen hobekuntza, hala Euskal Herriko hirien arteko komunikazioa, nola hiri horien eta Gaztelaren artekoa, da garai hartako ezaugarrietako bat.
XVIII. mendearen lehen laurdenaz gero, Euskal Herriko hiriek, eraberritze bat izan zuten, orduko plazek eta mendearen bukaeran egin ziren zabaltze lanek argi erakusten duten bezala. Lan horiek betiere hirietako klasizismoaren moldeari jarraituz egin ziren: lerro zuzena, bikaintasuna. Horren erakusgarri dira, adibidez, Gasteizko Plaza Nagusia, Donostiakoa, Bilbokoa, eta Tafallakoa.
XIX. mendean atzerapenez iritsitako industria garapenak eragina izan zuen hiriko antolamenduan. Azkeneko karlista gerraterainoko aldia trantsizio edo igaroalditzat har daiteke. Hiriaren garapenak bi ezaugarri nagusi izan zituen: hiriburuetan zabaltze lanak egitea eta industria haztea; Ibaizabal ibaiaren bokale inguruetan eta Gipuzkoako hiri batzuetan batez ere. Baiona poliki-poliki handitu eta Euskal Herriko hiri nagusi bihurtu zen. 1857an, Saint-Esprit bereganatuta, 35.000 biztanle zituen. Donibane Garazik 2.000tik gora biztanle zituen eta Maulek – 1.700, Bilbok – 15.000 doi, eta Donostiak – 10.000, Iruñeak eta Gasteizek baino pixka bat gutxiago. 1887an probintzietako hiribiruek baino ez zituzten 10.000 biztanletik gora.
Euskal Herriko hirigintza
Hazkundearen arabera Euskal Herriko populazioak hazkunde handia izan zuen XIX. mendearen erdialdetik 1970eko hamarkadaren hasierara arte, eta immigrazio handia jaso zuen Espainiako beste eskualde batzuetatik. Etorkinen lehen oldea Bizkaiko industria-iraultzaren ondorioa izan zen. 50eko hamarkadan eta, batez ere, 60ko hamarkadan, Garapenaren garaian, Espainiatik etorritako etorkinen bigarren uholde handia gertatu zen, eta Euskal Herrira joan ziren lan bila.
Hirien ezaugarriak
Hiriko osagaiak aztertuz, eraikuntzen kokalekua, hiribulduen egitura soziala eta hirien garapena jakin daiteke. Hiribilduetan hiriaren oinarrizko bi elementu nagusi bereizten dira: harresia eta eliza.
J. I. Linazasorok hiri mota hauek bereizten ditu Euskal Herrian:
Euskal Herriko Erdi Aroko hiribildu gehienak plan baten arabera sortu zituzten. Durango, Bermeo, Bilbo, Markina, Gernika, Tolosa eta Agurainek, esaterako, antzekotasun handiak dituzte Frantziako hego-mendebaleko hiri gotortuekin.
Euskal Herriko hirien arteko desberdintasunei dagokienez, aldea ez dago hainbeste hiriaren ezaugarrietan, hiriak ezartzeko aukeratu ziren lekuetan baizik: kostaldea, Pirinio aldea eta goi ibarrak, Gipuzkoako eta Bizkaiko haranak, Iruñerria eta Arabako Lautada, Errioxa eta Nafarroako hegoaldea.
Euro-hiria
2016.urtea n, Donostia, kultura Europarreko hiriburu izendatu zuten. Izendapen hau, beste hiri batzuek jaso izan dute; esaterako, Timisoarak (Errumania), Elefsinak (Grezia) edo Tartuk (Estonia).
Ernst Kaltenbrunner
Ernst Kaltenbrunner (Ried im Innkreis, Austria-Hungariako Inperioa, gaur egun Austria, 1903ko urriaren 4a - Nurenberg, Alemania, 1946ko urriaren 16a) austriar abokatu eta politikaria, Bigarren Mundu Gerran Alemania Naziko goi-mailako ofiziala izan zen. Alderdi Nazionalsozialistan sarturik, 1938an Austriako SSetako taldeburu izendatu zuten. 1943an, txekiar abertzaleek Reinhard Heydrich hil ostean, haren lekua hartu zuen RSHAren zuzendaritzan. Nurenbergeko epaiketetan hiltzera kondenaturik, urkatu egin zuten.
Hoyos
Hoyos (extremadureraz Hoyus) Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 100 kilometrora dago. 2007ko erroldaren arabera 979 biztanle zituen 15 km²-ko azaleran.
Karat
Karat edo kilatea ( Heg. ) bi modutara erabiltzen den hitza da
Karata, karat metriko ere deitzen da, eta, ingelesez eta frantsesez carat esaten zaio. "Kilate" hitza, keration antzinako greziar hitzetik dator, eta algarrobo esan nahi du, fruitu honen haziak, antzinatean, bitxiak eta harribitxiak pisatzeko erabiltzen baitziren, hazien arteko ustezko pisu uniformetasunaren ondorioz. Arabiarrek pisu unitate hau hartu zutenean, quiratera aldatu zen, eta hau, gaztelerara pasatzean, kilate bihurtu zen.
Agonostomus monticola
Agonostomus monticola Agonostomus generoko animalia da. Arrainen barruko Mugilidae familian sailkatzen da.
Dowth
Dowth izenekoa Irlandako Meatheko konderrian, Boyne ibaiaren ertzean dagoen Brú na Bóinne aztarnategi arkeologikoa osatzen duten hiru multzoetako bat da. Besteak Knowth eta Newgrange dira.
Tumulu nagusia tamaina handikoa da, Newgrangekoaren antzerakoa.
Aztarnategia kontserbazio egoera txarrean dago, eta, beraz, publikoarentzako itxita dago.
Allendale (Kalifornia)
Allendale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Solano konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kluisbergen
Kluisbergen (nederlanderazko ahoskera: ) Belgikako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Ekialdeko Flandria probintziakoa. Udalerriak herri hauek hartzen ditu barnean: Berchem, Kwaremont, Ruien eta Zulzeke. 2013an urtarrilaren 1ean 6.446 biztanle zituen.
Pedetes capensis
Pedetes capensis Pedetes generoko animalia da. Karraskarien barruko Pedetidae familian sailkatuta dago.
Gasteiz IHT
Gasteiz IHT Arabako hiriburuko izotz hockey taldea da.
Racovitzia glacialis
Racovitzia glacialis Racovitzia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bathydraconidae familian.
Gasteiz IHT
1977an sortua, Espainiako Superligan parte hartu zuen 2005ean diru kontuak zirela eta izotza utzi eta patinetara pasa arte. Hala ere, oraindik harrobiko lana egiten du.