cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Harder They Come
The Harder They Come 1979ko Perry Henzell jamaikar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Jimmy Cliff reggae abeslaria da protagonista, eta Ivanhoe Martinen papera egiten du, Rhyginengan oinarritutako pertsonaia, bizitza errealean existitu eta 1940ko hamarkadan ospea lortu zuen kriminal jamaikarra.
Uhartean izugarrizko arrakasta lortu ondoren, nazioartera eraman eta "baliteke Jamaikako filmik eraginkorrena eta Karibeko filmik inportanteenetariko bat" zela diote.
Sinopsia
Ivanhoe "Ivan" Martin Jamaikako lagun txiroa da, guztiz antisoziala. Landatik hirira iristen da lan bila, reggae abeslari gisa lortzen duen arte. Arrakasta lortzeko bidean jende asko dago. Arrakasta lortzear dagoela, bere diskoa grabatzeko modu bakarra eskubide guztiak galtzea dela ohartuko da, eta horrek oso pertsona bortitz bihurtzen du.
Verseilles-le-Bas
Verseilles-le-Bas Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Verseilles-le-Bas udalerrian erroldatutako biztanleak 104 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 41 etxebizitza zeuden, 36 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 41etxeak ziren. 36 etxebizitza nagusietatik 35 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 alokairuan okupaturik zegoen; 2 etxek hitu gela zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 23 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 24 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 69 ziren, horien artean 54 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 54 pertsona aktiboetatik 52 lanean zeuden (27 gizon eta 25 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 gizon). 15 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 garraio enpresa zen.
2000. urtean Verseilles-le-Bas udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
611 Valeria
611 Valeria asteroide gerrikoan aurkitutako 611. asteroidearen izena da. 1906ko irailak 24an aurkitu zuen Joel Hastings Metcalf astronomo estatubatuarrak herrialde honetako Massachusetts estatuko Taunton izeneko herriko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1906 VL zen.
TCF Bank Stadium
TCF Bank Stadium Minnesota estatuko Minneapolis hirian dagoen amerikar futbol estadio bat da. 2009an eraiki zen eta Minnesota Golden Gophers taldearen jokalekua da, eta 2014-2015 artean baita Minnesota Vikings taldearena ere izan zen.
Saxis (Virginia)
Saxis Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Accomack konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Diktadura frankistaren biktimen oroimenez eta aitormenez (eskultura)
Diktadura frankistaren biktimen oroimenez eta aitormenez harrizko eskultura Donostian dago, Ramon Carrera eskultorearen lana da. Bigarren Errepublikaren plazan dago Loiolako Erriberak auzoan, Urumea ibaiaren seigarren zubiaren ondoan, Donostiako Realaren Zubia. Bertan Gerra Zibilean fusilatuak izan ziren pertsonen arrastoak aurkitu ziren, beraz, izendapen hori gerraren eta frankismoaren biktimei egin zaien omenaldia da.
Egilearen arabera piezari "suntsiketaren, haserrearen eta etsipenaren aurkako protesta" dario. Horrez gain, obraren sorkuntza-iturriak naziek egin zituzten deportazioen gaineko argitalpenak direla dio. Gainera, egileak hutsuneen kasuan, inspirazio-iturriak euskal hilarriak izan direla dio eta horiek suntsiketaren aurka protesta egiten dutenen garrasiak islatzen dituztela.
Jimmy Cliff
James Chambers (Saint James, 1948ko apirilaren 1a), Jimmy Cliff izen artistikoz ezaguna, jamaikar reggae musikaria da. «Sittin' in Limbo», «You Can Get It If You Really Want», «Many Rivers to Cross», «I Can See Clearly Now» (Johnny Nashen abestiaren bertsioa) eta «Samba Reggae» abestiengatik eta The Harder They Come filmagatik ospetsua dena.
Ukong
Ukong Bruneiko Tutong barrutian dagoen mukim edo azpibarruti bat da. Barruti honen hegomendebaldean dago.
Mugak
Iparrekialdean, Tanjong Maya mukim edo azpibarrutiarekin muga egiten du, ekialdean, Lamunin mukim edo azpibarrutiarekin, hegoekialdean, Rambai mukim edo azpibarrutiarekin, hegomendebaldean, Belait barrutiko Bukit Sawat mukim edo azpibarrutiarekin eta, azkenik, iparmendebaldean, Telisai mukim edo azpibarrutiarekin
Institutu Onkologikoa
Institutu Onkologikoa Donostiako zentro mediko pribatua da, onkologiaren arloan espezializatua. Publikoa izan ez arren, Osakidetzarekin lotura badauka. Gaur egun Zorroaga auzoko Begiristain doktorearen pasealekuan kokatua dago, Donostiako Ospitalearen alboan eta Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil.
Historia
1933ko abuztuaren 13an zabaldu zuten Aldakonea kalean (Egiako auzoan) lehenengo eraikina, Luis Ayestaran eta bere taldearen eskutik eta orduko erakunde publikoek lagunduta. Aurrerantzean institutuak zaharberritze lanak izan zituen eta hasierako baliabideen urritasuna konpontzen joan zen.
Azkenik, 2009an zentro handi bat inauguratu zuten Donostia Ospitalearen ondoan, Zorroaga auzoan, hobekuntza nabarmenekin. Gipuzkoako Poliklinikatik hurbil ere badago.
Baliabideak
Aldakoeneako azken urteetan 200 langile, ia 70 ohe eta 3 kirofano izan ditu, beste hainbat baliabiderekin batera.
Katakombenschule
Katakombenschulen (literalki, katakonbetako eskola) Italiako Hego Tirolen ezarritako eskola klandestinoak izan ziren, italiartze faxistaren garaian.
Italiako agintariek debekatu egin zuten alemanaren irakaskuntza (Lex Gentile, 1923ko urria), 1918an Italiak lurralde hori okupatu ostean. 324 eskoletako 30.000 ikasle inguruk pairatu zuten politika hori, baita haurtzaindegi alemanen eta aleman hizkuntzan oinarritutako goi-mailako hezkuntza-erakunde guztien desegin baitziren.
Alemaniar hizkuntzako irakaskuntza-irakasleen ordez irakasle italiarrak jarri ziren. Alemanean oinarritutako hezkuntza klandestinoa izatera igaro zen, 1925eko azaroan eskola pribatuak debekatu zirenean. Antolatzaile nagusiak, besteak beste, Michael Gamper apaiza eta Josef Noldin abokatua izan ziren. Eskola-liburuak baserritik baserrirako kontrabandoaren bidez eta kaleratutako maisu-maistra alemaniarrek klaseak eskaintzen zituzten; gutxi gorabehera 500 emakume gazte boluntariok ere klaseak ematen zituzten. Katakombenschulen alemanezko idazketaren eta irakurketaren irakaskuntzan oinarritu zen. Klaseak emateagatik zigorra espetxea izan zen, eta behin eta berriz harrapatutako maisu-maistrak Italiako hegoaldean deportatu zituzten. Angela Nikoletti 25 urteko maistra tuberkulosiaz hil zen espetxe batean. Josef Noldin Liparira erbesteratu zuten 1927an.
Laterango ituna 1929an sinatu ondoren, eskola erlijiosoak alemanez baimendu ziren, igandean.
NGC 4162
NGC 4162 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Schistura tigrinum
Schistura tigrinum Schistura generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.
Stockholm (filma)
Stockholm Rodrigo Sorogoyen ek zuzendutako film espainiarra da. Protagonistak Javier Pereira eta Aura Garrido dira eta 2013ko azaroaren 8an estrenatu zen. Sorogoyenek zuzentzen duen bigarren filma da (8 citas) eta bakarka zuzentzen duen lehendabizikoa. Espainian crowdfunding bidez ekoiztutako lehen filmetako bat da.
Sinopsia
Bi gaztek, mutila eta neska, festa batean topo egiten dute. Mutilak neska gustuko izan arren hau ez da oso harkor agertuko. Hala ere gaua batera pasatzen dute.
Finantzaketa
Pelikula Caballo Films, Tourmalet Films eta Morituri ekoiztetxeek ekoitzi zuten. 60.000 euroko aurrekontua izan zuen eta 50.000 euroko diru bilketa. Crowfounding bidez finantzatu zuten pelikula.
Aktoreak
= Zine Jaialdiak = Miamiko Nazioarteko Zine Festibalean parte hartu zuen film iberoamerikarrean zuzendaritza berri onena kategorian. Chicagoko Nazioarteko Film Festibalean publikoaren saria irabazteko izendatua izan zen eta Malagako Festibalean hiru sari irabazi zituen: zuzendaritza onena, emakume aktore onena eta gidoi onena.
= Sari eta izendapenak = Goya Sariak 2014
Círculo de Escritores Cinematográficos Dominak 2014
Feroz Sariak 2014
Fotogramas de Plata 2014
Forque Sariak 2014
La Pierre
La Pierre Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Pierre udalerrian erroldatutako biztanleak 452 ziren. Familiak 157 ziren, horien artean 25 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 51 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 77 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 173 etxebizitza zeuden, 159 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 166 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 159 etxebizitza nagusietatik 146 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 143 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 52 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 103 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Diru sarrerak
2009an La Pierre udalerrian 146 unitate fiskal zeuden, 428 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.424 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 iturgina eta 3 jatetxeak.
2000. urtean La Pierre udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 200 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Badalucco
Badalucco Italiako udalerri bat da. Imperiako probintzian kokatuta dago, Liguria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Informazio-konpetentzia
Informazio-konpetentzia edo informazio-alfabetatzea informazioa noiz eta zertarako behar den, non aurkitu eta modu egokian nola erabili behar den jakiteko konpetentzia da . Funtsean, informazioa bi motako dokumentuetan aurki daiteke: erreferentzia-lanak eta dokumentu berezituak.
José Folgado
José Folgado Blanco (Morales de Rey, Espainia, 1944ko apirilaren 3a - Madril, Espainia, 2020ko martxoaren 23a) espainiar politikaria izan zen, Alderdi Popularrekoa.
Bizitza
1974az geroztik Ekonomia Zientzietan doktorea zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Horrez gain, Ogasun Publikoko eta Zerga Sistemetako irakasle titularra zen unibertsitate berean.
Espainiako Enpresaburu Elkarteen Konfederazioaren Ekonomia Saileko zuzendaria izan zen.
1996ko Espainiako hauteskundeetan Alderdi Popularra nagusitu eta gero, maiatzean Aurrekontuetako eta Gastuetako estatu-idazkari izendatu zuten. 2000ko apirilean Ekonomiako, Energiako eta ETEetako estatu-idazkari izendatu zuten. 2002ko uztaila eta 2004ko martxoa bitartean Energiako, Industria Garapeneko eta ETEetako estatu-idazkaria izan zen.
Espainiako Diputatuen Kongresuko diputatua izan zen VII. Eta VIII. legegintzaldietan Zamorako probintziatik hautatua. 2007ko ekainetik 2012ko martxora arte Tres Cantoseko alkatea izan zen. 2012ko martxoaren 8tik 2018. urtearen bukaerara arte Red Eléctrica de España enpresako presidentea izan zen, garai hartan Espainiako sare elektrikoa kudeatzen zuen eta % 20-ko kapital publikoa zuen enpresa alegia. Jordi Sevillak ordeztu zuen REE enpresako presidentetzan.
2020ko martxoaren 23an hil zen COVID-19 birusak jota.
Pseudoxyrhopus imerinae
Pseudoxyrhopus imerinae Pseudoxyrhopus generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Monotocheirodon kontos
Monotocheirodon kontos Monotocheirodon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Ardour
Ardour audio lan-estazio digital bat da. Audio eta MIDI proiektuak grabatzeko, editatzeko, nahasteko eta masterizatzeko aukera ematen du.
Saxon (Wisconsin)
Saxon Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Iron konderrian dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Saint-Étienne-de-Valoux
Saint-Étienne-de-Valoux Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Étienne-de-Valoux udalerrian erroldatutako biztanleak 283 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 109 etxebizitza zeuden, 95 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 105 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 95 etxebizitza nagusietatik 67 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 41 etxek bost zituzten. 77 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 46 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 169 ziren, horien artean 120 aktiboak ziren eta 49 inaktiboak ziren. 120 pertsona aktiboetatik 114 lanean zeuden (62 gizon eta 52 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 49 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Étienne-de-Valoux udalerrian 98 unitate fiskal zeuden, 286 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.196 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak eta 1 iturgina.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Karakate
Karakate, Muneta edo Kortazar Gipuzkoako ipar-mendebaldean kokatuta dagoen mendia da. Soraluze eta Elgoibar artean dagoen arren, Elgoibarri lotzen zaio gehien bat; oinez igotzeko, gainera, bertatik dago bidea. Karakatek, 749 metroko garaiera du eta Mazelaegiko Kordalaren hasiera da. Bertatik Elosuraino doan mendi-gain nahiko laua dago eta han eremu megalitiko bat dago. Karakaten, antena bat dago eta inguruko mendiak ezagutzeko balio duen mapa bat. Karakate Kortazarko Haitzak izenarekin ere bada ezaguna. Arkeologiaren ikuspuntutik elementu garrantzitsuak ditu.
Saint-Étienne-de-Valoux
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Karakate
Brontze Aroko aztarnak
Aztarna megalitiko asko ikus daiteke Karakaten, Brontze Arokoa k batez ere, Elosua-Plazentziako Estazio Megalitikoa, alegia. Guztira 16 dira ezagutzen direnak, Jose Miguel Barandiarannek 1921 eta 1922 artean ikertuak: 10 tumulu, menhir bat eta 5 trikuharri. Datazioaren ikuspuntutik K.a. 3000 eta 900 urte artekoak dira.
Erromatar kanpamentua
Karakate mendiaren goiko aldean erromatar kanpamentu baten aztarnak aurkitu zituen, Antxoka Martínez arkeologoak, 2016an. Kanpamentu txikia izango zen, defentsarako lerro bakar batekin; lerro hori lurrez egina dago eta horrek erromatarra dela erakusten du. Kanpamentutik Deba Harana kontrolatzen zuten.
612 Veronika
B 612 izenekoa Antoine de Saint-Exupéryren Printze txikia eleberriko irudizko planeta da, ustez astronomo turkiar batek aurkitu zuena eta diametro askoz txikiagoa duena.
Eguberriak
Eguberriak edo Gabonak Eguberri aurreko egunetatik Errege egunera bitarteko egunak eta egun horietan ospatzen diren jaiak dira, hala nola Gabon eguna, Eguberri-eguna, Gabonzahar, Urteberri-eguna eta Errege-eguna. XX. mendearen bigarren erdiaz geroztik, kontsumismoak oparien ohitura hori bultzatu eta muturreraino eraman du, Eguberria kontsumismoaren jai nagusi bihurtzeraino: munduko gizarte kontsumistenetako erdi eta goi mailetako jendeek, urte sasoi horretan, diru kopuru handiak xahutzen dituzte opariak erosten eta oturuntzak prestatzen.
Neguko solstizioaren garrantzia ospatzen
Baliteke solstizioak urteko zikloan barne garai berezienak izatea, baita Neolito garaian ere. Antzinako garaietan kontrolatutako gertakari astronomikoek, hala nola animalien estaltzea, uztak landatzea eta neguko uztaren artean izakinak neurtzeak, mitologia eta tradizio kultural desberdinak nola sortu diren erakusten dute. Neolito amaierako eta Brontze Aroko eraikin batzuen diseinuak idei hau onesten dute, hala nola Stonehenge (Britainia Handian) eta Newgrange (Irlanda) aztarnategietan ikusi daiteken arabera adibidez.
Bi monumentuen ardatz nagusiak neguko solstizioaren eguzkia (Newgrange) eta neguko solstizioaren ilunabarra (Stonehenge) seinalatzen dituen ikusmolde batean lerrokatuta daudela dirudi. Stonehengeri dagokionez esanguratsua da Trilithon Handia monumentuaren erdialdetik kanpora altxatu izana, hau da, aurpegi laua ona neguko egunsentirantz biratuta zegoela.
Neguko solstizioa oso garrantzitsua izan zitekeen neguan komunitateek gauza asko galtzen bahit zituzten eta azken bederatzi hilabeteetan zetorrenari prestatu behar zutelako. Gosetea neguan ohikoa zen urtarrila eta apirila bitartean, "goseteen hilabeteak" bezala ere ezagunak ziren. Klima epeletan, neguko jaialdia azken ospakizun jaia zen, negua hasi baino lehen. Animalia gehienak hiltzen zituzten neguan elikatu beharrik ez izateko, beraz, ia urteko sasoi bakarra zegoen erabilgarri zegoen haragi freskoa hornitzeko. Urteko uztako ardo eta garagardo gehienak azkenean hartzitu eta edateko prest zeuden une horretan.
Kristautasunaren ospakizuna
Gabonak, gazteleraz "Navidad", (latinez: nativitas, 'jaiotza') Kristautasuneko jai garrantzitsuenetako bat da, Aste Santua eta Mendekosteekin batera. Jesukristoren Belenen jaiotza gogoratzen duen ospakizun hau abenduaren 25ean Eliza Katolikoan, Eliza Anglikanoan, zenbait komunitate protestantetan eta Eliza Ortodoxo gehienetan ospatzen da. Horren ordez, urtarrilaren 7an ospatzen da beste eliza ortodoxo batzuetan, hala nola Errusiako eliza ortodoxoan edo Jerusalemgo eliza ortodoxoan, eta ez zuten onartu juliotar egutegiak egindako erreforma gregorianoa bezala ezagutzen den egutegira igarotzeko, hau da, Aita Santuaren erreformatzailetik eratorritako izena. Gregorio XIII. Abenduaren 25a mundu osoko milioika pertsonek eta kristau ez diren jende ugarik ospatzen duten herrialde askotan jai eguna da
Ingeles hiztunek "Christmas" terminoa erabiltzen dute, hau da, "Kristoren meza". Zenbait hizkuntza germanikotan, esate baterako, alemanez, "Weihnachten" deitzen zaio jaialdiari, hau da, "bedeinkazio gaua". Gabonetako jaiak proposatzen dira, izenak dioen bezala, Nazareteko Jesusen natibitatea (hau da, jaiotza) ospatzeko.
Saturnaliak, Saturno jaiak
Saturnalia Saturno jainkoaren omenezko antzinako erromatar festa izan zen, Juliotar egutegiko abenduaren 17an hasi eta abenduaren 23ra arte zabaltzen ziran ospakizunak ziren. Saturnalia Kroniako lehen greziar oporraldiaren baliokide erromatarra zen, Hekatombaion ganbarako hilabetean ospatzen zen uda amaieran. Erromatar batzuentzat garrantzi teologikoa izan zuen, antzinako Urrezko Aroaren zaharberritze gisa ikusi baitzuten, mundua Saturnok zuzentzen zuenean. Porfirio filosofo neoplatonistak Saturnaliarekin lotutako askatasuna "arimak hilezkortasunean askatzea" sinbolizatzen zuela zioen. Saturnaliak eragina izan dezake neguko erdialdean Europako mendebaldeko geroagoko ospakizunekin lotutako ohitura batzuetan, batez ere Gabonekin, Inuzente Santuen Jaiekin eta Epifaniari lotutako tradizioekin. Bereziki, mendebaldeko Europako Gabonetako ohiturak "misrule of Lord" (jaunaren arau okerra) aukeratzeko ohiturak Saturnalia ospakizunetan izan dezake sustraitzat. Erromatarrek oporrak sakrifizioekin ospatzen ziren Saturnoko tenpluan, Erromatar Foroan eta oturuntza publiko batekin, ondoren opari partikularrak ematen ziren, etengabeko parrandak eta erromatar arau sozialak iraultzen zituen inauteri giroa ospatzen zuten: jokoa baimenduta zegoen eta maisuek ematen zuten esklaboentzako mahai zerbitzua, askatasun garaitzat jotzen baitzen esklabo zein askatuentzat. Ohitura arrunta "Saturnaliako erregea" hautatzea zen, behin hautatuta jendeari aginduak ematen zizkion, jarraitu beharrekoak eta alaitasunaz arduratzen zirenak. Trukatutako opariak normalean gag opariak edo sigillaria izenarekin ezagutzen diren argizariz edo zeramikaz egindako irudi txikiak ziren. Katulo poetak "egunik onenak" deitu zion ospakizun honi.
Eguberriak, ikusitakoak ikusita, Saturno jai hauetan izango lukete bere jatorria.
San Nikolas Txikiren ospakizuna "Saturnaliako erregea"ren hautaketarekin antzekotasuna nabarmena da, jatorri erromatarra kristautua ez bada izan.
Eguzki garaiezinaren ospakizuna
Sol Invictus ("Garaitu gabeko Eguzkia" edo "konkistatu gabea") Erromatar Inperio amaieran hasitako eguzki jainko baten gurtza erlijiosoa zen. Konkistatu gabeko Eguzkiaren jaiotzaren Jaialdiak (Dies Natalis Solis Invicti) iluntasuna garaitu zuen eguzki berria jaio zela eta neguko solstizioaren amaieratik (abenduak 21) egunak luzatuko zirela adierazi zuen. Ospakizun hau abenduaren 22tik 25era izan zen.
274. urtean Aureliano enperadoreak Sol Invictus-en gurtza ofizial egin zuen, beste erromatar tradizioekin batera. Historialariak ez datoz bat gertaera honen jatorrian: Eguzkiaren antzinako gurtzaren berreskurapena izan zen (Sol Indiges ) bere gurtza bertan behera utzita zegoen eta nahiko garrantzi gutxi zuen, Siriako Emesa hiriko Elágabalo jainkotasunaren hasiera berri bat goraipatu zen urte batzuk lehenago edo Mitraismoaren erabat berria.
Jainko hau Aurelianoren atzetik joan ziren enperadoreek oso mesedegarria izan zen, eta Konstantino I.a iritsi arte sortutako txanponetan agertu zen. Ondoren, Juliano Apostatuak Helios jainkotasun bakarra zela deklaratuko zuen, eta gainerako jainkotasunak honen adierazpen soil gisa geratuko ziren jainkoa bakarrik. Enperadore honen garaian eguzkiaren erlijioa inperioaren barruko erlijio ofiziala bihurtu zen.
Kristautasunaren egutegiaren seinale
Beste kulturetan bezala neguko ekinozioen ospakizunak dira. Gaur egun kristautuak agertzen badira ere bere baitan aitzinako sinesmenen aztarnak aurkitu ditzakegu.
Berez Eguberria abenduak 25 Jesusen natibitatea ospatzen duen eguna da baina baita ere "Eguberriak" Gabonetik (bezperako gauatik Eguberri arte dirauen denbora tartea) Erregeen eguna arte irauten duen epeari deitzeko erabiltzen da, Berez Eguberriak ere Gabonak bezala ezagutzen dira.
Ospakizunak baino egun batzuk lehenago (Abenduak 21ean) Santo Tomas eguna ospatzen da, gaur egun Eguberritik kanpo dirudien harren erlazio duela pentsa genezake Euskal nekazari gizartearentzat daukan garrantzia eta ondorengo ospakizunen gertutasunagatik.
Aitzineko egutegiaren arrastoak
Dirudienez Euskaldunak iraganean urtearen hasiera Eguberrian kokatzen zuten, XI. mendean Alemania eta Milanen berdina gertatzen zen, Erroma eta Italiako beste hiri batzuetan ere, XII. eta XIV. mendeen artean. Aragonen kristau urtearen hasiera Eguberritik aurrera kontatzen zan 1350. urtean. Valentzian, 1358an, Gaztielan, 1383an, Portugalen, 1422an, eta Katalunian 1180tik aurrera Tarragonako kontzilioaren ondoren.
Gabon
Gabon, euskaraz edozein urteko gauetan agurtzeko erabiltzen den formula, beste izen batzuekin ere ezagutzen da:
Olentzero eguberriaruntz
Gau honetako ezaugarri nagusia Olentzero da, behintzat azken hamarkadetan. Bere oroimenaren berreskurapena, guztiz galdua ez bazegoen ere, herri sentimenak Bizarzurin bilakaera oztopatzeko beharrezkoa zela aldarrikatu zuen. Olentzero, gainontzeko interpretazioak alde batera utziz, urtezaharraren pertsonifikazio izan zitekeen, Jaitzeko Ujankoren antzera, baina hala bazan denboraren bidean ahaztuta galdu da.
Euskal Kristautasunak pertsonaia garrantzitsutzat izan zuela dakigu, honela bakarrik ulertu daiteke bere Jesusen jaiotzaren mezulari papera.
Bitxitasuna badu pertsonaia ere, herri batzuetan gurgarria bada bestetan beldurgarria eta gutxitan lotsagarria ageri da abesti eta ohituren arabera.
Gabon-egunean zehar oleska dabiltza jende askok. Gazteek atez ate, dendaz denda, helduek lehiaketetan Gabon kantak kantatzen sari bat lortzeko itxaropenean. Iraganean gehienek Olentzero beraiekin zeramaten kristoren etorreran seinale, gaur ordea, Olentzero ETBn Bilbon ikusi dezakegu Mari Domingi alboan duela.
Bere panpina egiten duten herri askotan su emateko ohitura zuten Oilarraren meza ondoren, bai etxeko tximinian edo eta herriko enparantzan, hori ere nabarmena izan daiteke beste gau honetan erretzen den enborrarekin parekatuta egon daitekeelako.
Oilarraren meza, ogia eta ura
Bizkaiko herri askotan eta Gipuzkoa eta Arabako batzuetan etxeko aitak ogi zati bat mozten du afaltzen hasi baino lehen eta maindirearen azpian gordetzen dute. Hor egon beharko du urteko azkeneko afaria arte. Ondoren armairuan gordetzen dute. Ogi hau ez da galtzen, jatekotan errabiaraz babestu edo sendatu dezake, itsas aztoratura botatzen bada baretu egiten du, uholdeari botata mugatzen du eta zerura botata ekaitzen txingorra uxatzen du.
Gabon-gauako urek osasungarriak baino boteredunak eta zortedunak ziren herri askoren usteetan, honegatik jasotzen zituzten gauerdia pasa bezain laster.
Gabonetako enborra
Gau honetan egiten den suari ere Gabon deitzen zaio, gaua eta erretzen dan enborrari bezala, iparraldeko indoeuropar Nöel-n antzekotasuna agerian utziz. Enbor honek ere beste izen batzuk jasotzen ditu jasotzen den herrialdearen arabera:
Elduainen egiten zuten sua handia izan behar zuen Olentzero tximiniatik jetzi ez zezan, hangoen usteetan igitaia eskuan duela bertakoak hil zezaken eta.
Bedian gabon enborra etxea bedeinkatzen duela sinesten zuten, Ibarrurin enborraren errautsak basapiztiak uxatzen zituela sinesten zuten eta Liginagan artaldeetan emeak jaiotzeko ahalmena zuela. Amorebieta gaua osoan pizturik mantentzen zuten hala ez egitekotan urtean zehar etxeko norbait hilko zelakoan. Eskirotzen etxeko abere guztiak enborraren gainetik pasa harazten dituzte honela urtean zehar istripu batean hiltzeko aukeraz babesteko.
12 mahats 12 kanpai hots
Ospakizuna Espainia osoan bezala egiten bada ere Euskal Herriko herri batzuetan egiten ziren tradiziozko errituak mantentzen dira gaur egun arte.
Uraren erritoak
Nafarroan jasoak daude urtezaharreko uraren inguruko ohitura gehienak. Esanahia galduta dagoen harren herri batzuetako ohiturak oraindik bizirik dihardute.
Arruazun, adibidez, herriko gazteek gauerdiko kanpaien hotsak bukatu bezain laster gertuko iturri batera doaz korrika ura hartu eta bizilagunei eskaintzeko zera esaten duten bitartean:
Baztanen eta Santestebanen abesten dutena desberdina bada ere errito kutsua mantentzen du:
Urtezaharreko egunean, gabonetan bezala, umeak eskale bihurtzen ziran atez ate oleska. Berako umeek kaletik korrika zihoazten eskakizunen artean hau abesten:
Urteberri
Urtezaharreko kanpaien hotsen ondoren urteberria hasten da. Urte hitzak ere esanahi korapilatsua du euskarologoentzat, urarekin erlazioa nabarmena izan harren.
Errenteriako agure batek bere semeari errietan "noiz urtuko zaren?" galdetu zion. Zer esan nahi zuen galdetuta gazteleraz bere semea ura bezala noiz bideratuko zen galdetu ziola erantzun zuen. Berez hori da "urtea" hitzaren esanahia. Euskaldunek eguberri bezperan abestutako zenbait gabon kanten bitartez izotzak urtu, eguberria bideratu eta, honi esker, urte berri baten sorrera eragiten dute.
"Urtats" hitzak ere lehen aipatutako esanahia onesten du, "urtearen hatsak" fruituak izaten bahit dira.
Errege eguna
Errege eguna, Epifania edo Teofania ere deitzen dana, Euskal Herriko Eguberriko ospakizunen artean Olentzeroren bilakaera gertatu zen arte opariak jasotzeko eguna zen.
Bezperako Errege kabalgata
Bezperan egiten zituzten Errege Magoen desfilea gaur egun egiten dira baina "jaiotza biziak" geroz eta gutxiago ikus daitezke, oraindik egiten badira. Jaiotza bizi hauetan Natibitatearen pertsonaiak, Jesus jaioberria eta guzti, herriko jendeak ordezkatzen zituen.
Baba erregea
Aitzinako ohitura bat kartak botatzea izaten zen. Urre erregea ateratzen zitzaionari etxeko errege edo erregina izendatzen zuten urte osorako. Joko honetan bi leku prestatzen zituzten Jesucristo eta Ama Birjinantzako beraiek zorte joko honetan jolas zezaten ere. Behin aukera eginda zegoela goxoki batzuk jan ondoren lehiotara irteten ziren zintzarriak joka "Biba errege, biba erregina" oihukatuz.
Behe Nafarroako Donazaharren adibidez hautaketa beste modu batean egiten zen, bizkotxo baten barruan baba bat ezkutatzen zuten eta aurkitzen zuena, gizonezkoa izatekotan, errege hautatzen zuten, aurkitzen zuena emakume bat bazen bera erregina zenez berak izendatu zezakeen nahi zuen erregea. Ohitura hau diotenez ekialdetik letorke, greziarrek eta latindarrak ere ospatu zutela pentsa daiteke Frantzian topatu ditzakegun aztarnen arabera.
Baba erregearen ohitura Nafarroan oraindik erregeak zeudenekoa da. XV. menderaino Epifaniako ohitura hau Olite, Lizarra, Tudela eta Iruñean (ohizko Nafarroako erresumaren erregeen bizitokiak) ospatzen zen.1920. urtean ohitura galdu hau Iruñeko "Circulo Carlista "n berreskuratu zuten arte.
Oturuntzak
Eguberrietako ospakizunik zabalduenetakoak dira oturuntzak. Familiak eta adiskideak mahai inguruan biltzen dira. Euskal Herrian, bereziki ospatzen dira Gaboneko afaria, Eguberriko bazkaria, Gabonzaharreko afaria eta Errege eguneko bazkaria.
Apaingarriak
Apaindura bereziek tradizio luzea dute historian zehar, eta Gabonetako hiru kolore nagusiak berdea (zuhaitzena), zuria (elurrarena) eta gorria (bihotzena eta Santa Clausena) dira. Gabonetako zuhaitza, hasteko, Alemanian erabiltzen hasi zen dirudienez, XVIII. mendean. Ordutik, oso ohitura zabalduta dago munduan zehar izeia ipintzea (Douglas izeia ohikoena da), hala kalean nola etxean, hainbat apaingarrirekin, bolak, argiak eta abar. Internet erabiltzaile amorratuentzat sortu dira izei itxurako USBak eta baita elur-panpina itxurakoak ere.
Bestela, kaleetako argi bereziak, jaiotzaren irudiak (Jesus, Maria, Jose, astoa, idia, aingeruak, artzainak, ardiak, Ekialdeko Aztiak eta abar), ezkilak, kandelak eta galtzerdiak apaingarri tipikoen artean ditugu.
Musika
Lehendabiziko Gabonetako ereserkiak Antzinako Erromaren garaian sortu zituzten, IV. mendearen inguruan. VIII. eta IX. mendeetan mota horretako musika sartu zen Ipar Europako monasterioetan, eta XII. mendean Paris aldeko monje batek herri-abestietaranzko trantsizioa egin zuen, gaur egungo Gabon-kantak direnak. "Adeste Fidelis" ezaguna, adibidez, XVIII. mendean konposatutakoa bada ere, Erdi Aroko hitzek osatzen dute. Protestantismoaren barruan, bestela, Martin Luther Gabon-kanten bultzatzailea izan zen, Aro Modernorako bidean.
Austrian eta XIX. mendeko hasieran "Stille Nacht, heilige Nacht" ("Silent night", "Noche de paz" edo "Gau erdian" ) abesti guztiz famatua konposatu zuten, eta urte batzuk geroago "Jingle Bells" sortu zuten AEBetan. Bestela, "Hator hator" euskal abesti ezaguna Jesus Guridik ondu zuen.
Azkenik, azpimarratzekoa da Vienan (Austria) hiriko Orkestra Filarmonikoak urtero urtarrilaren 1ean urteberri-egunean egiten duen kontzertua, mundu osorako zuzenean ematen dutena. 1939an lehen aldiz egin zuten.
Opariak
Oso ohitura zaharra da munduan zehar umeei Gabonetan opariak ematekoa, bai eta helduen artean ere. Horretarako, klasikoa da misterio giroa sortzea oparien ekarlearen inguruan, eta horren adibide nagusia da mundu mailan hedatu den Bizarzuriren irudia, anglosaxoi herrialdeetan Santa Claus izenarekin berrasmatua eta Frantzian Aita Noel izenarekin jarraitua.
Espainian eta Amerikako herrialde batzuetan Errege Magoak pertsonaia garrantzitsuenak dira zeregin horretan, eta Euskal Herrian azken hamarkadotan indarra hartu du Olentzerok.
Sestante
Sestantea objektu astronomikoak zeruertzaren gainetik zein garaieran dauden neurtzeko erabiltzen den tresna bat da. Neurtutako angelua eta neurketa noiz egin zen batuta, behatzailearen kokapena kalkula daiteke karta nautiko batean. Sestantearen ohiko erabilera bat Eguzkia eguerdian non dagoen behatzea da, behatzailearen latitudea ezagutzeko. Horizontalean erabiliz gero, sestantea bi objekturen arteko angelua neurtzeko erabil daiteke, esaterako bi itsasargiren artekoa, eta horrela mapa baten gainean norberaren kokapena kalkula daiteke.
Sestantearen eskalak zirkulu osoaren seirena dauka (alegia, 60°); hortik dator, hain zuzen, sestantearen izena (sextāns, -antis "seirena" hitzaren latinezko ordaina da, "εξάντας" grezieraz). Oktantea antzeko tresna da, baina eskala laburragoa da, zirkuluaren zortzirena (45°); badaude koadranteak eta kintanteak ere.
Sestanteak astrolabioa alboratu zuen zehaztapen gehiago zuelako. Instrumentu hau oso garrantzitsua izan zen itsas nabigazioan eta aire nabigazioan, XX. mendearen amaierara arte, sistema berriek alboratu egin zuten arte. Sistema hauen artean satelite bidezko nabigazio sistemak daude..
Historia
Sir Isaac Newtonek (1643-1727) nabigatzeko instrumentu bat asmatu egin zuen, baina inoiz ez zen publikatu. Beranduago, bi gizon Oktantea garatu egin zuten, bakoitzak indibidualki, hau da, bata independentea bestearekiko. Instrumentu hau 1730. urtean inguru garatu egin zuten, eta hauek izan ziren asmatzaileak: John Hadley (1682-1744) ingeles matematikarra eta Thomas Godfrey (1704-1749) optikoa, Filadelfian jaioa. Oktantea, eta beranduago, sestantea izango zena, Davis-en koadrantea alboratu egin zuen nabigazio instrumentu nagusi modura.
Rude boy
Rude boy, rudeboy, rudie, rudi edota rudy 1960ko hamarkadan Jamaikan sortutako azpikultura edo hiri tribu bateko kidea da.
Sestante
Funtzionamendua
Neurketa hauek aurrera eraman ahal izateko sestanteak honako elementuak ditu:
Rude boy
Sorrera
Rude boy hitza Jamaikako uhartean jaio zen 1960ko hamarkadaren hasieran, non gazteek ahal zuten moduan bilatzen zuten bere bizimodua. Musikak, hasieran, ez zuen inolako eraginik izan rudeboy kultura honetan, baina berehala sartu ziren uhartean gero eta ugariagoa zen delinkuentziarekin, eta "gangster" eta "western" estatubatuarren filmen indarkeria imitatzeari ekin zioten. Film horietako protagonisten jarrera jarraitu beharreko eredua izaten hasi da mutil askorentzat (gangsterren film horietan bizimodua eguneroko bizitzan agertzen zitzaienaren ezberdina zelako). Aldi berean, unean uneko gaurkotasun musikala kontuan hartu behar da. Jamaikak R&B diskoak inportatzen zituen Estatu Batuetatik, eta hauek djek zulatzen zituzten, sound systemetan, diskoteka ibiltari txikietan. Jamaikar gazteak, iparraldetik datorkien musika imitatu nahian, R&B disko propioak sortzen hasi ziren, Karibeko sustrai musikalak ahaztu gabe, kalipso edo mentoa kasu. Zirkunstantzia horien guztien ondorioz, uharteko lehenengo musika-estiloa sortu zen, ska izenekoa. Rude boyek ihes egiteko modu bat aurkituko zuten skan, erritmoa zuen, dantzagarria zen, eta haientzat festa bat izaten zen. Talde eta bakarlariek laster ikusiko zuten rude boy kantuaren mamia, eta laster agertu ziren gazte hauen balentriei buruzko abestiak, ia beti bortitzak. Orduko ska modan zegoen eta rudiek bere estilotzat hartu zuten. Hauxen zen 1964 eta 1967 arteko abestien argumentu nagusia. Laster rocksteady agertu eta estilo hau rude boyen gustuagoa izan zen. Jamaikako independentziaren ondoren, rudie hauetako asko Britainia Handira emigratu ziren, eta han modekin elkartu ziren: itxura dotoreko gazteak, musika paraleloko gustuekin, biak ala biak musika beltzaren jarraitzaileak. Hurbiltze horretatik eta beste faktore batzuetatik skinhead mugimendua sortuko litzateke. Rude boy izena jamaikar gazte gehienak ghettoetatik zetozelako eta herrialdeko klase txiroenetakoak zirelako edo kriminal ohiak zirelako sortu zen.
Rudeboyek ska dantzatzen zuten modua beste gazteek ez bezalakoa zen, hauek astiroago eta modu ikaragarriagoan egiten zituzten, eta haien janzkera nahiko deigarria zen. Rocksteadyak ska ordezkatuko zuen, eta, ondoren, reggaeak. Rudyen musika bereizgarria ska musikaren eboluzio gisa sortu zen rock steady dela nabarmena da. Kingstonera ospearen eta diruaren bila iristen ziren gazte askok, dirua amaitzen zitzaienean, krimen eta indarkeria bizitza bat besterik ez zuten topatzen. Egoera hori islatzen duen filma Jimmy Cliff protagonista duen The Harder They Come Perry Hanzelen filma da. Quadrophenia eta This Is England filmeetan rudeboyak ere ikus ditzakegu. The Clash taldeak izen horrek zuen film dokumental bat ere merkaturatu zuen.
Sestante
Funtzionamendua
Astro bateko garaiera neurtzeko sestantea perpendikularki jartzen da, eta instrumentua ortzemugarantz orientatzen da. Ondoren, astroa bilatzen da mira teleskopikoaren bitartez, ispilu mugikorrarekin astroa aurkitu arte. Aurkitu eta gero, ortzemugaren islarekin kointziditu behar du. Isla hori ispiluaren erdian ikusi dezakegu. Horrela irudi zatitu bat edukiko dugu, bat ortzemugan eta bestea astroan.
Gero sestantea mugitzen da, baina oso gutxi (eskumuturra mugituz zehazki) eta horrela zehazten ditugu datuak. Linboaren angulua zehaztuko du ¨garaiera instrumentala¨. Gero egin beharreko zuzenketa batzuen bitartez ¨benetako garaiera¨ zehazten da, hobeto esanda, astroaren benetako garaiera.
Abantailak
Daviseko koadrantean bezala, (¨backstaff¨ere deitua), sestanteak ahalbidetzen digu objektu zelesteak neurtzea ortzemugarekiko (lehen ortzemuga erabili ordez, instrumentua erabiltzen zen). Honek zehaztapen handia ematen digu. Sestantea ere gauez erabili daiteke, izarrak behatu ahal izateko, aldiz, Daviseko koadrantearekin oso zaila zen hori egitea. Eguzkia erabili nahi izanez gero erreferentzi modura, sestanteak filtro batzuk ditu begiak babesteko.
Instrumentu honekin neurriak atera daitezke, aldiz, hemendik ateratako neurriak mugatuak daude instrumentuaren zehaztapen angularraren ondorioz eta ez sinuaren errorearen ondorioz, lotura zeukana lokarriaren luzerarekin. Azkenengo arazo hau agertzen zen astrolabioetan eta antzerako instrumentuetan.
Sestanteak ez du objektibo mugiezin baten beharrik, angelu erlatibo bat neurtzen duelako. Adibidez, sestantea erabiltzen denean itsasontzi batean (itsasontzia mugitzen ari da), ortzemuga eta objektu zelesteak ere mugitzen dira. Aldiz, bi irudien posizio erlatiboa mantenduko da. Behatzaileak zehaztu egiten baldin badu objektu zelestea ortzemuga ukitzen duela, neurketaren zehaztapena egokia izango da.
Sestanteak ez du elektrizitatearen beharrik, gaur egungo nabigatzeko instrumentuak ez bezala (satelite GPS-ak esaterako). Arrazoi hauengatik kontsideratzen da instrumentu hau oso praktikoa dela, eta itsasontziek, gaur egun, eduki behar dutela.
Sestantearen anatomia
Beso indizea ispilu indizea mugitzen du. Indikatzailea seinalatzen du arkuan neurria. Gorputzak dena baterat egotea ahalbidetzen du.
Bi sestante mota existitzen dira. Biek emaitza onak eman dezakete, eta bien arteko aukeraketa pertsonala da.
Honek ahalbidetzen du erraz ikustea objektu zelestea, noiz ukitzen duen ortzemuga. Bietan, ispiluek ikuspegi zabala ematen dute, eta horrela, errazago aurkitu daiteke objektu zelesteak. Gaur egungo sestanteek 5 zm-ko ispiluak dituzte (batzuetan gehiago). Aldiz, XIX. mendean ispiluek 2,5 zm-ko tamaina zuten (hazbete bat). Aldaketaren arrazoia da izan zen gutxiago kostatzen duela.
Ortzemuga artifizial bat erabilgarria izan daiteke ortzemuga naturala ezin denean ikusi. Hau ematen da lanbroa dagoenean, gau lasai baina ilargi gabekoa, leiho batetik egiten den neurketa baterako, edo leku batean non zuhaitz anitz edo eraikin anitz dauden tokietan. Sestante profesionalek ortzemuga artifizial bat eraiki dezakete. Ortzimuga artifiziala izaten da ispilu bat eta honekin batera, zilindro bat likidoz batez betea, ponpa batekin likido honen barruan.
Sestante gehienek filtro batzuk dituzte eguzkitik babesteko eta lanbroaren desabantailak minimizatzeko.
Sestante gehienek monokulu bat eraikitzen dute, 1 edo 3 artekoa ongi ikusteko. Behatzaile askok nahiago dute behaketa egiteko zilindro sinple bat, ikuspegi zabalagoa daukana, argiagoa begibistarako eta errazagoa gauez erabiltzeko. Nabigatzaile batzuek monokulu bat eraikitzen dute argia anplifikatzen duena, eta honek ahalbidetezen du gauez eraibiltzea, bereziki ilargia ez dagoenean. Beste batzuk nahiago dute ortzemuga artifiziala.
Kualifikatu eta esperientzia handiko nabigatzaile batek determinatu egin dezake posizio bat 0,25 mila nautikokoa (460 metrokoa).
Tenperaturan aldaketak egoteak arkua deformatu egin dezake, zehaztasun falta bat sorraraziz neurketan. Eguraldi txarra egiten duen kasuetan, nabigatzaile askok sestantea kolokatzen dute kabinatik kanpo oreka bat lortzeko kanpoko tenperaturarekin. Sestantearen diseinuaren gorputza orekatzen du tenperatura aldaketek sorrarazten duten errore angularrak. Mangoa arkutik eta gorputzetik banatuta dago, horrela giza gorputzaren beroa ez du instrumentuaren geometria deformatzen. Erabilpen tropokalerako sestanteak askotan txuriz marraztuta daude eguzkiaren argia kanporatzeko, eta horrela ekiditzen da instrumentua berotzea. Prezisio handiko sestanteek inbar bat daukate (aleazio berezi bat zabalpen termiko gutxi daukana), instrumentuaren gorputzean eta arkuan. Sestante batzuk eraikitzen dira zeramika edo kuartzo bitartez, zabalpen termiko gutxi daukatena. Sestante komertzial askok brontze edo aluminio bidez eginda daude, zabalpen gutxi daukatenak. Latoia zabalpen termiko gutxiago dauka aluminioarekin konparatuz, baina aluminiozko sestanteak pisu gutxiago daukate eta ondorioz, errazagoak dira erabiltzeko. Honek eragiten du zehatzagoak izatea, behatzailearen eskuak gutxiago mugitzen direlako.
Hegazkinentzako sestanteak ez dira jada produzitzen, baina ezaugarri espezifikoak zituzten. Gehienek ortzemuga artifizialak zituzten ahalbidetzen zutenak neurriak hartzea lehio baten bitartez. Batzuk, batezbesteko mekanikoak zituzten irakurketak lortzeko hainbat neurrien bitartez, konpentsatuz zorizko azelerazioek ortzemuga artifizialeko likidoan sorrarazten zituzten aldaketak. Antzinako hegazkinen sestanteek bi eratakoak ziren: estandarra, eta bigarren tipo bat, diseinatua zegoena hezgazkin batzuentzak, kabina ireki batez osatuta zeudenak, Honek ahalbidetzen zuen ikuspegi zuzen bat sestantearekiko, pilotoaren magalean jarrita zegoena. Hegazkinen sestante modernoek perikospio baten antza zeukaten, proiekzio txiki batekin fuselajearen gainean. Behin angulu bisuala edukita eta momentuko neurketa edukita, posizioa gutxitu daiteke, jarraituz hainbat prozesu matematiko. Minimizatze hori datza zirkulu bat marraztea objektu zelestearen elebazio berdinarekin. zirkulu honen intersekzioa ahalbidetzen du kokapen zehatzago bat edukitzea.
Sestantearen atalak
Sestantea zirkunferentziaren seiren bateko sektore zirkular formako armadura duen tresna da (hortik sestante izena). Armadura trinkoa izan beharrean arinagoa da, gutxiago pisatzeko eta errazago erabiltzeko. Sestantea heldulekutik hartu behar da, piezak ez desdoitzeko. Armaduran oin batzuk izaten dituzte gainazal baten gainean jarri ahal izateko kalterik eragin gabe.
Beste alde batetik, beso mugikor bat du, alidada izenekoa eta bira-zentroa sektorearen erdian duena. Alidadak irekigune bat du linboaren zonaldean graduazioa irakurri ahal izateko, eta aldi berean, torloju mikrometriko baten bidez engranatuta doa kremailera izeneko linboaren atzean dagoen arku horzdunarekin batera. Angelu handi bat mugitzeko, engranajea askatzen duen pintza bat sakatu behar da, erraz mugitzen uzten diguna. Horrela, neurtu beharreko angelura hurbiltzen da eta, ondoren, torloju hori mugitzen duen danbor mikrometrikoa erabiltzen da zehaztasun handiagoz doitzeko. Danbor mikrometrikoaren buelta bakoitzak linboaren gradu bat mugitzen du; gainera, danbor honen markei esker, sestanteak minutua eta minutu-zatiketak zehazteko aukera ematen digu. Sestanteak bi ispilu ditu, bat handia edo erakuslea eta bestea txikia edo horizontekoa. Alidadaren goiko muturrean muntatua, honekin bat eginda biratuz, ispilu handia edo erakuslea dago, honen planoa linboaren elkartzuta delarik. Ispiluaren euskarriak doitze-torloju bat dauka, behar izanez gero haren perpendikulartasuna zuzentzeko.
Armaduraren gainean, eskuinaldean, ispilu txikiaren parean, betaurrekoa dago. Betaurrekoak linboaren planoarekiko paraleloa izan behar du. Bere helburua behatutako astroa handitzea da altuera neurtzea errazteko. Antzina, betaurrekoaren eta linboaren arteko paralelismoa doigarria zen baina horrek zekartzan arazoen ondorioz, egungoetan ez da egiten eta fabrikatzaileak bakarrik doitu dezake.
Bi ispiluek, aldi berean, intentsitate ezberdineko iragazkiak dituzte, bi ispiluen aurrean jarrita daudenak. Iragazki horiek bira egiten dute ispiluaren aurrean jar ditzagun edo ez, zeharkatzea nahi dugun argi-kantitatearen arabera. Ispilu handikoak eguzki- eta ilargi-behaketetarako erabiltzen dira; eta txikikoak, ostertzaren gainean islatutako eguzkiaren argiaren distira murrizteko.