cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sozioliberalismo
Politikari dagokionez, bere etika autoritarismoaren aurkakoa da, eta gizakiak erabakiak hartzeko prozesuan inplikatzea du helburu, horregatik demokraziaren beharra nabarmendu du. Ekonomiari dagokionez, gizarte-erregulazioa eta Estatuak ekonomian neurrizko esku-hartzea egitea proposatzen du, monopolioen eraketa eta interes monopolistikoen sendotzea zigortzeko. Sozioliberalak kritikoak dira sozialismo errealarekin eta ekonomia sozializatzeko asmoarekin; izan ere, haien ustez, ekonomia paternalismoan erortzen da, merkataritza-askatasuna mugatzen du eta eraginkortasun ekonomiko eza eta injustizia soziala sortzen ditu, ez, ordea, sozialismoaren beste korronte moderatu batzuekin, sozialdemokraziarekin adibidez. Sozioliberalen arabera, Estatuaren funtzioa aukera-berdintasuna bermatzea da, garapen pertsonala eta herritar guztien askatasuna sustatuz, baina inola ere ez erabakiak hartzerakoan horiek ordezkatzeko.
Sozioliberalismoa liberalismo klasikoaren korronte aurrerakoi gisa sortu zen, eta justizia soziala eta demokrazia liberala sartu zituen erreforma-programan. Europa kontinentalean jatorria duen teoria bat da, batez ere Kant eta Voltairerekin lotutako korronte arrazionalista ilustratuetan oinarritua, baita liberalismo ilustratu britainiarrean ere, bereziki John Lockeren teoria politikoan. Haratago, sustraiak aurki daitezke iusnaturalismoaren jatorrian, Tomas Akino eta Francisco Suárezengan, Salamancako Eskolan, eta humanismo errenazentistan.
Esperantozko literatura
Esperantozko literaturak hainbat nazionalitatetako egile esperantistak idatzitako lan guztiak biltzen ditu. Haren historia 1887ko uztailaren 26an hasten da Ludwik Lejzer Zamenhofek idatzitako Langue Internationale plazaratzearekin. Gaur egun, 30.000 lan baino gehiago daude esperantoz, jatorrizkoak edo itzulpenak. Batez ere, esperanto mugimenduak zuzentzen dituen liburu-dendetan eskura daitezke; garrantzitsuenetako bat Munduko Esperanto Elkartearen libro-servo da, 6.000 erreferentzia baino gehiago dituena.
Arbiki azukrerre
Arbiki azukrerrea (Hebeloma sacchariolens) Hebeloma generoko onddo espezie bat da.
Oso susmagarria. Intoxikazio gastrointestinalak eragin ditzakeela uste da.
Esperantozko literatura
Idazle garrantzitsuak
Hauek dira literatura horren egile garrantzitsuenak:
Sruthy Sithara
Sruthy Sithara — ശ്രുതി സിത്താര — (Vaikom, Kerala, India, 1996ko maiatzaren 6a) indiar emakumezko modelo transgeneroa da. Gaztetan genero disforia izan zuen, baina unibertsitateko ikasketak amaitu arte ez zuen bere burua transgenerotzat aurkeztu. Sitharak Keralako Gobernuko Gizarte Justizia Sailean egiten zuen lan eta gobernuan lan egiten zuten lau langile transgeneroetako bat zen.
2018an hasi zen modelo lanetan. 2021ean emakume transgeneroentzako Miss Trans Global nazioarteko edertasun lehiaketa irabazi zuen Indiako ordezkari gisa. Garaipen horri esker nazioarteko edertasun lehiaketa bat irabazi zuen lehenengo indiar emakume transgeneroa izan zen.
Esperantozko literatura
Esperantozko literaturaren historia
Esperanto-literaturak garai garrantzitsu desberdinak ditu bere historian. Haien kopuruak aldatu egiten dira egileen arabera: analisi tradizionalek hiru hartzen dituzte kontuan. Hala ere, beste analisi batzuek gehiago ematen dute: Jukka Pietiläinenek lau hartzen ditu kontuan, Geoffrey Suttonek, bere Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanton, bost edo are sei Carlo Minnaja eta Giorgio Silferen Historio de la Esperanta Literaturon.
Arbiki errodun
Arbiki erroduna (Hebeloma radicosum) Hymenogastraceae familiako onddo espezie bat da.
Arbiki azukrerre
Deskribapena
Kapela: 2 - 5 (7) cm-ko diametrokoa, kanpai-itxurakotik hemisferikora, gero lau-ganbila, batzuetan erdiko eremua hondoratuta eta titi kamuts batekin. Ertza kurbatutik laura, izurtua eta zurbilagoa. Azal leuna, likatsua eguraldi hezean, okre kolorekoa, ilunagoa diskoaren eremuan eta argiagoa ertzerantz.
Arbiki errodun
Jangarri kaskarra edo sukaldaritzarako baliorik gabea. Hain zaila den genero baten barruan, non elkarrengandik oso hurbil dauden espezieak baitaude, agian espezie honek ez du ia identifikazio arazorik.
Esperantozko literatura
Esperantozko literaturaren historia
Hiru garaiko zatiketa William Auldek formulatu zuen lehen aldiz 1958an, bere ''Esperanta Antologio. Poemoj 1887–1957''ren hitzaurrean. Hala ere, Aulden antolaketa jatorrizko poesiaren istoriora mugatzen da. Zatiketa hori bera literaturaren historia osora hedatzen da, eta horrela erabili zuen Pierre Jantonek 1993an Esperanton: Language, Literature, and Community eta Frank Nuesselek 2000. urtean The Esperanto Language. Banaketa hau esperantoaren historiatik kanpoko gertakarietan oinarritzen da: Lehen eta Bigarren Mundu Gerrak. Hala ere, hiru alditan banatzea ez dela zientifikoa, praktikoa baizik, uste du Tazio Carlevarok. Antolaketa hori argi eta garbi ikusten du jatorrizko poesiarentzat, baina nahiko ziurgabea prosarako eta ipuinetarako, eta ez da existitzen eleberrietarako eta drametarako. Poesiarentzat ere eremu grisak daudela ikusten du Carlevarok: garai batekoak direla identifikatutako poeta batzuek beste garai batzuetan ekoizten jarraitzen dute. Bere azken oharpena zera da: esperanto-literatura oraindik nahiko gaztea denez (80 urte 1974an, behaketaren unean), denbora laburregia dela zatiketa zuzen bat ahalbidetzeko.
Arbiki errodun
Deskribapena
Kapela: 7 eta 15 cm arteko diametrokoa, mamitsua, hasieran biribildua, gero ganbila, azkenean zabaldu egiten da, leuna, likatsua, ertza biribilkatua hasieran. Krema-arrexka koloreko azala, arre-buztin zurbil kolorekoa edo larru kolore zurbilekoa, askotan argiagoa ertzean, errezel partzialaren hondar batzuk izan ditzake.
Arbiki azukrerre
Deskribapena
Hanka: 4 - 6 (7) x 0,3 - 0,8 cm-koak, betea, zilindrikoa, luzetara zuntzekin, oinarria lodiagoa du eta pruinaduna goia; zurixka-krema koloretik krema kolorera doana,
Arbiki errodun
Deskribapena
Orriak: Nahiko estu, desberdinak, itsatsiak edo ia libreak, hasieran krema edo gamuza kolorekoak eta gero marroi argiak.
Surya
Surya (सरय), hinduismoko Eguzkiaren jainkoa da. Hindu mitologian, jainko honek Eguzkia irudikatzen du jainko ongilearen itxura hirukoitzean, argitu, bizitu eta elikatzen duena.
Esperantozko literatura
1887-1920: lehen eleberriak
Esperantoko lehen eleberria 1907koa da, hau da, Zamenhofen lehen poemetatik hogei urtera. Hogei urte hauetan, egileak itzulpenetan saiatu ziren batez ere, eta jatorrizko literaturari zegokionez, poesia egin zuten. Henri Vallienne mediku frantsesari zor diogu jatorriz esperantoan idatzitako lehen eleberria, Kastelo De Prelongo (1907); Frantziako familia noble bateko kideen eta bertako zerbitzarien arteko harremanez dihardu. Hurrengo urtean, bere osasun egoeragatik, bere karrera profesionala utzi behar izan zuen Valliennek bigarren eleberria idatzi zuen Ĉu li?. Bi lanak interesgarriak dira hizkuntza-inperfekzioei arreta gehiegirik eman behar ez bazaie ere; Vallienne egile aitzindaria izanik esperantoaren praktika oraindik hastapenetan zegoen garaian. Vallienneren eleberrien ondoren, Heinrich August Luykenen bi lan etorri ziren, Paŭlo Debenham (1911) eta Mirinda Amo (1913).
Surya
Rig-vedan aipatzen dute lehen aldiz, urrezko beso, esku, ile eta abarrekin deskribatzen dena. Haren laudorioan, ereserki vediko ederrak aipatzen dituzte, eguzkiaren, egunsentiaren eta ilunabarraren errege izanik.
Yāska Rig-vedako iruzkingile antzinakoaren arabera, Surya Āditya taldeko jainkoa da.
Esperantozko literatura
1887-1920: lehen eleberriak
Lehen Mundu Gerran, Taguloren Nova Sento eleberri filosofiko bat agertu zen (H. A. Hyams-en ezizenaz). Utopia bat da, non egileak ideia sozialista eta begetarianoetan oinarritutako bere bizitza-filosofia azaltzen duen.
Mimamsa
Mimamsa (मीमांसा) hinduismoaren eskola (darshana) ortodoxoa da, ortopraxia erritualekoa, eta Vedak interpretatzeko bere azterketa hermeneutikoagatik ezagutzen dena. Era berean, Vedak «betierekoak, izenik gabekoak, [eta] hutsezinak» zirela eta erritualetako manamenduak eta mantra vedikoak garrantzi primarioko ekintza preskriptiboak zirela adierazi zuten. Testu-azterketan eta interpretazioan zuen ikuspegiaren ondorioz, mimamsa beste eskola indiar batzuetan eragina izan zuen filologia-teoriak eta hizkuntzaren filosofia ere garatu zituen. Batez ere, hizkuntzaren helburua ekintza zuzenak, erritualak argi eta garbi agintzea eta dharma (betebeharra edo bertutea) zuzentzea zela esan zuten. Halaber, mimamsa nagusiki ateoa da, Jainkoaren existentziaren ebidentzia nahikoa ez dela eta Vedetan izendatutako jainkoek izenez, mantraz eta botereaz aparte ez dutela existentziarik esanez.
Esperantozko literatura
1921–1930: loraldi literarioa
Lehen Mundu Gerraren ostean, Luykenek berriro aberastuko du esperanto-literatura bi eleberrirekin: Stranga Heredaĵo (1922) eta Pro Iŝtar (1924). Hendrik Bulthuis holandarrak hiru eleberri idatzi zituen: Idoj de Orfeo (1923), Jozef kaj la esposa de Potifar (1926) eta La Vila Mano (1928). Jean Forge gidoilari poloniarrak Abismoj, 1923an, eta Saltego Trans Jarmiloj, 1924an, eta gero, 1931an, Mr. Tot aĉetas mil okulojn. Baina gerra arteko esperantoan eleberririk garrantzitsuena bere poesiagatik jada ezaguna zen Julio Baghyrena da, dudarik gabe: Viktimoj (1925); Aktore dramatiko hungariar honen lehen eleberria bera Siberiako gerrako preso gisa izandako esperientzian inspiratuta dago. Liburu hau bereziki ezaguna egin zen esperanto hiztunen artean. Baghyk bigarren eleberria plazaratu zuen: Hura!, 1930ean.
1931–1951: Parnasianismo mugimendua
1931n Baghyren hirugarren eleberria, Printempo en la aŭtuno, agertu zen. 1933an, Paŭlo Paal (Verdaj Donkiĥotoj) lanean, nahiko kritiko agertu zen esperantofonoen topikoarekin. Urte berean, Viktimoji jarraipena ematen zion Sur sanga tero lanarekin, berriro ere bere Siberiako esperientziarekin lotuta.
Gerraosteko lehen nobela esperantista garrantzitsua Kredu Min, Sinjorino! Cezaro Rossetti suitzarrarena izan zen. Neurri batean autobiografikoa, egileak umore handiz ematen dizkigu bere lanaren berri: azokako merkataritzarena.
1952-1974: Parnasianismotik modernismora
1958an Sándor Szathmári Vojaĝo al Kazohinio liburua esperantoz plazaratu zuen; 1941ean aurretik hungarierazko itzulpen bat agertu zen. Hemen berriro ere esperanto literaturako eleberri garrantzitsuenetako baten aurrean gaude nolabait Gulliverren bidaiak liburuaren eredua jarraituz kontra-utopia bat da.
1963an, Raymond Schwartz, abeslari esperantista ospetsua izan zen, Kiel akvo de l'rivero, bere bigarren eleberria (lehenago Anni kaj Montmartre (1930) argitaratu zuen, emakume gazte alemaniar baten esperientzia Parisen) eman zuena. Bigarren liburu horrek Frantzia eta Alemaniaren artean zartatutako Lorenako gazte bat du protagonista, lurraldea etengabe gerrarako bidean dagoenean.
1975–1991: poesia esperimentala eta eleberria
Bi hamarkada hauek dira nobela esperantista gehien agertu zirenak. Claude Piron, Christian Declerck, Corrado Tavanti eta István Nemererekin eleberri poliziala gailentzen da.
1991az geroztik: postmodernismoa
Garai horretan, antzezlanak idatzi ziren eta ikasteko eskuliburuetako ariketen oinarri gisa balio zutenak. Stefan MacGillen Tendaraj days eta Nemave Edifi aipa ditzakegu, James Bonden parodia den 005 agente sekretua agertzen den lanak. Haurrentzako liburu gehiago sortu ziren: 2006an saria jaso zuen Leif Nordenstormen Arne, La Principalido kasu. Polizia-eleberrien alorrean Skabio 2015ean agertu zen Sten Johansson idazle suediarraren proposamena.
Garai honetan idatzitako zenbait eleberri ezinbesteko bihurtu dira, hala nola Anna Löwensteinen La Ŝtona Urbo (1999), pertsonaia zelten eta erromatarren arteko fikzio historikoko lana.
Azken hamarkada
2010etik, Trevor Steele egile australiarra nahiko emankorra izan da. Australiako aborigenen eta kolonoen historiari buruzko bi eleberri eman ondoren, Flugi kun kakatuoj eta Paradizo ŝtelita, nazioartean aitortutako beste eleberri batzuk ere idatzi ditu: Konvinka Kamuflaĵo, Dio ne havas Elizan eta Amo inter ruinoj. Aldi berean, André Cherpillodek, bere aldetik, gai zientifiko, linguistiko edo historikoei buruzko hainbat lan argitaratu ditu.
Egun esperanto-ikasle berriei hurbiltzeko errazak diren istorioak eskaintzeko gogoa dago. Hala, kontakizun bildumak berrikuspen moduan agertzen dira, Beletra Almanako adibidez, edo lan bakar gisa. Horien artean dago Tim Westover Marvirinstrato formatu digitalean libre eskuragarri dagoen webgunean.
Liburu politikoak ere agertu dira. Besteak beste, Kalle Kniivilären Putinen Homoj (2014), Krimeo estas nia (2015) eta Idoj de la imperioj (2016), Errusian Vladimir Putinen ospeari buruzkoak zein Krimeako krisiari eta herrialde baltikoetan errusierazko hiztunen egoerari buruzkoak.
Emakumeak esperantozko literaturan
Azpimarratzekoa da emakumeen papera esperantoa proiektu baten egoeratik hizkuntza bizi izatera igaro den hizkuntza eraiki bakarra izatean. Dena dela, ez dira asko izan. Aipatzekoa da Treblinkako nazien kontzentrazio-esparruan Sofia ahizparekin hil zen Lidia Zamenhof idazlea, Zamenhof doktorearen alabetatik gazteenak; berak Henryk Sienkiewiczen Quo vadis? eleberria itzuli zuen. Maria Hankel, bestetik, izan zen lehen emakume poeta. Hilda Dresen estoniarrak talentu poetiko handia azaldu zuen iparraldeko naturaren deskribapenarekin, eta Marjorie Boulton ingelesa, Oxfordeko lizentziatua eta ingeles literaturako irakaslea zena, esperantoaren historian, poesian eta prosan nabarmendu zena.
Tamalgarria da, azkenik, emakumezkoen falta Esperantoko Akademian non oraindik haren presentzia gutxietsita baitago.
Arbiki azukrerre
Deskribapena
Haragia: Lodia diskoan, mehea ertzean eta zurixka-krema kolorekoa, azukre errearen usaina edo laranjondo-lorearen usaina du eta zapore mikatza.
Alertze-lerdeki
Alertze-lerdekia (Gomphidius maculatus) Gomphidiaceae familiako onddo espezie bat da.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 5 cm arteko diametrokoa, mamitsua eta likatsu samarra. Hasieran ganbila, gero irekia, gehienetan kamutsa, titirik gabea. Azala arrosa-arre kolorekoa orban ilunekin. Ertza beherantz biribildua.
Orriak: Hasieran zurixkak, ondoren arrosa-ardo kolorekoak eta azkenean beltzaranak; zabal, dekurrenteak, sabeldunak, bereizgarriak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: 6 - 7 x 0,8 - 1 cm, altua, ia berdina, errezel likatsurik gabea. Hasieran zipriztin arreekin zurixka, geroago ilundu egiten da eta ardo-purpura koloreko tonua hartzen du; oinarrian horitu egiten da.
Haragia: Solidoa, argia, azalaren azpian tonu gorri-ardo kolorekoa hartzen joaten da, hori-limoi kolorekoa oinarrian. Zapore leunekoa eta usain ez oso nabarmenekoa.
Jangarritasuna
Jangarria.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, mendiko alertzeen azpian.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
Arbiki azukrerre
Deskribapena
Etimologia: Hebeloma terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. Sacchariolens epitetoa, azukrea esan nahi duen "sarkara" (sanskritoa) hitzetik dator. Haragiaren usainagatik.
Jangarritasuna
Sukaldaritzan interesik ez duen espeziea.
Nahasketa arriskua
Usaina dela eta, Hebeloma pallidoluctuosum delakoarekin nahas daiteke, urkietan eta sahatsetan hazten da. Baita, haltzetan hazten den Hebeloma tomentosum eta zingiretako sahatsetan hazten den Hebeloma fusipes espeziarekin ere.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean hazten da, hostozabalen basoetako leku hezeetan.
Arbiki errodun
Deskribapena
Hanka: Betea, fusiformea, oinarrirantz estutua eta erro luze eta zurixka batean amaituta. Markatu samar dagoen eraztun bat du, eraztunetik gora, gris-arre koloreko ezkata zentrokideak izaten ditu, eta behera hosto hondarrez eta itsatsitako lurrez zikindua.
Arbiki azukrerre
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika.
Lerdeki hankahori
Lerdeki hankahoria (Gomphidius glutinosus) Gomphidiaceae familiako onddo espezie bat da. Jateko bikaina da, baina larruazal likatsua kapelatik kendu egin behar da, gainazal osoa bereiz baitaiteke. Haragia belztu egiten da egostean, baina horrek ez dio batere kentzen jateko duen kalitate ona.
Arbiki pinto
Arbiki pintoa (Hebeloma mesophaeum) Hymenogastraceae familiako onddo espezie bat da.
Hesteetako intoxikazio arinak eragin ditzakeela uste da.
Lerdeki hankahori
Deskribapena
Orriak: Lodiak, zabal, eta oso dekurrenteak; hasieran zuriak, gero arre-beltzaxkak esporengatik.
Arbiki pinto
Deskribapena
Kapela: 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa. Batzuetan titiduna, baina ez beti, eta apur bat hondoratuta ere egon daiteke. Azal likatsu samarra, gaztaina kolorekoa, ilunagoa erdian eta zurbilagoa kanpoaldean. Batzuetan ertzean gortina hondarrak ikusten dira.
Lerdeki hankahori
Deskribapena
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Arbiki pinto
Deskribapena
Orriak: Estu, okre kolore oso argikoak, ia zurixkak, gero marroi argi kolorekoak ertz zurbilagoarekin.
Arbiki errodun
Deskribapena
Haragia: Sendoa, lodia, zurixka eta erramu edo almendra mikatzen usain atseginekoa.
Lerdeki hankahori
Deskribapena
Hanka: 4 eta 8 cm arteko luzerakoa eta 1 eta 1,5 cm-ko lodierakoa, irmoa, erdira pixka bat puztuta, Oinarrian mehetua edo sustrai antzekoarekin. Zuria goitik eraztuneraino, hortik behera lirdingatsua, normalean horiz zikinduta egoten da eta zahartzean marroi bihurtzeko joera du.
Arbiki pinto
Deskribapena
Hanka: 4 - 8 cm luze eta 0,5 - 0,8 cm lodi, zurbila, ondoren gogor iluntzen da oinarritik hasita. Gortinak zuntzexka arinak besterik ez ditu uzten, baina inoiz ez eraztun sendo bat.
Lerdeki hankahori
Deskribapena
Haragia: Trinkoa, lodia, kolore zuri grisaxka du kapelan.
Shakti
Hinduismoan eta Indiako tradizioetan, jainkosa hinduista oro devi deitua izan da, eta zuzenean edo zeharka lotu izan da ugalkortasunarekin; gero, devi bakoitza eta bere potentzia shakti bezala ulertu izan da. Horrela, shakti bakoitza Jainkosa Handiaren alderdi bat bezala ulertzen da (Parvati edo Kali, edo beste jainkosa nagusi bat). Suposatzen da shakti edo devi bakoitza deva baten osagarria dela, unibertsoari existentzia emanez.
Felicity Aston
Felicity Aston (Birchington-on-Sea, 1977ko urriaren 7a) britainiar abenturazalea da, eta 33 urterekin Antartida eskian bakarka gurutzatzen duen lehen emakumea izan zen, 59 eguneko lan gogorraren ondoren.
1.744 km egin zituen, eski-taulen gainean, Rosseko izotz-hesitik (Leverett glaziarra), eta Herkulesen badiara iritsi zen (Filchner-Ronne izotz-hesia).
Astonen ibilbidea 2011ko azaroaren 25ean hasi zen, 85 kg-ko lera arrastatuz, ekipoarekin eta hornidurekin, Antartikako eguraldi txarrei aurre eginez (-30 °Celsius graduko tenperaturak) eta berokuntza-arazoak, pizgailu akastuna izateagatik (46 aldiz bakarrik piztu zen). Basamortu izoztuan barrena ibili ondoren, 2012ko urtarrilaren 22an lortu zuen bere egitekoa.
Arbiki errodun
Deskribapena
Etimologia: Hebeloma terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. Radicosum epitetoa latinetik dator, sustraiduna esan nahi duen "radicosa" hitzetik. Bere formagatik.
Lerdeki hankahori
Deskribapena
Etimologia: Glutinosus epitetoa latinetik dator, lirdingatsua esan nahi duen "Glutinosum" hitzetik. Bere lirdingagatik.
Lerdeki arrosa
Lerdeki arrosa (Gomphidius roseus) Gomphidiaceae familiako onddo espezie bat da. Jangarri kaskarra da eta ez da sukaldean erabiltzen.
Arbiki errodun
Jangarritasuna
Jangarri kaskarra.
Lerdeki hankahori
Nahasketa arriskua
Espezie hau ez da erraza beste batekin nahastea.
Arbiki errodun
Nahasketa arriskua
Almendra mikatzen usainak, sustrai luzeak eta eraztunak, espezie hau, erraz identifikatzen laguntzen duten.
Arbiki pinto
Deskribapena
Haragia: Mehea, zurbila kapelan, gorri-arrea oinean. Errefauaren usain ahula du eta zaporea ahula, baina mikatza.
Lerdeki arrosa
Deskribapena
Kapela: 3 eta 5 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hasieran ganbila, ondoren zabaldu egiten da, erdian hondoratu samarra, kamutsa, apur bat likatsua, distiratsua, kolorea gorri-arrosakara bizia du, perretxikoan gainerakoa zurixka da eta nabarmen ikusten da.
Lerdeki hankahori
Sasoia eta lekua
Udazkenean, mendietako izeien basoetan. Ez da oso ugaria eta ohikoa gure eskualdean.
Arbiki errodun
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean hazten da hostozabal basoetan, batez ere pagoetan. Oso lurperatuta.
Arbiki pinto
Deskribapena
Etimologia: Hebeloma terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. Mesophaeum epitetoa grekotik dator, erdia esan nahi duen "mesos" hitzetik eta iluna esan nahi duen "phalos" hitzetik. Kapelaren erdialde ilunagatik.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Lerdeki hankahori
Banaketa eremua
Eurasia, Ipar Amerika.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, lerdeki hankahoria desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Roman Berriozabal
Roman Valentin Berriozabal Azpitarte (Elorrio, ) bizkaitar funtzionario eta ikertzailea da. Eusko Jaurlaritzako funtzionarioa da 1982tik, eta ia bere jarduera profesional guztia kulturaren arloari lotuta egon da. Ikertzaile gisa, Arabako eta Bizkaiko Elorrioko eta Durangoko EAJren historiako pasarteetan jarri du arreta. Berriozabal "Proceso de beatificación de Valentín de Berrio-Otxoa (1862-1906)" lanaren egilea da.
EAJren kidea, Arabako Batzar Nagusietan batzarkidea izan da.
Arbiki errodun
Banaketa eremua
Japonia, Europa, Ipar Amerika.
Lerdeki arrosa
Deskribapena
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Ander Etxegoien
Ander Etxegoien Martinez (Getaria, 1987ko urriaren 14a) traineru estropadetako patroia da. TKE Ligako patroi onena birritan izendatu dute, San Pedrorekin 2018an eta Oriorekin 2022an.
Lerdeki arrosa
Deskribapena
Hanka: 3 - 4 x 0,5 - 1 cm-koak, oinarrirantz mehetua, betea, zurixka, arrosakara ñabardurekin eta oinarri horixkarekin. Gaztetan errezel likatsu eta zurixkarekin, zahartzean oinaren goialdean esporen kolorez tindatutako eraztun irregular batean gelditzen da.
Haragia: Sendoa, zurbila, pixka bat arrosaz tindatua, batez ere kapelaren azalaren azpian, oinaren oinarrian berriz hori kolore arin bat izaten du; usain gabea eta zapore leunekoa.
Ander Etxegoien
Kirol ibilbidea
Getariako Arraun Elkartean hasi zuen kirol ibilbidea. 2018an San Pedrok eraman zuen TKE Ligan patroi titularra izateko eta Ligako patroi onenaren saria jaso zuen, taldeak 9. egin bazuen ere. Urte berean Kontxan egin zuen debuta. 2019an San Pedrok maila galdu zuen eta KAE Ligan Libia trainerua gidatzen jarraitu zuen Etxegoienek 2022ko denboraldirako Oriok fitxatu zuen eta taldea laugarrena izan bazen ere Ligako patroi onenaren saria irabazi zuen bigarren aldiz.
Arbiki pinto
Nahasketa arriskua
Zaila da nahastea, kapelaren erdiguneak kolore desberdina duelako. Hebeloma sacchariolens delakoa txikia da, arrexka kolorekoa eta laranja-loreen edo azukre errearen usain nabarmena du. Hebeloma subsaponaceum espezieak berriz lixiba edo xaboi usaina du.
Arbiki falkadun
Urdail-esteetako arazoak sor ditzake, hala ere, oraindik gutxi aztertu da alderdi hori. Ezaugarri bereizgarri bitxia: mingain mamitsu bat du, oina ebakitzean, goiko aldean agertzen dena, kapelaren erdiko haragirik abiatuta.
Ander Etxegoien
Taldeak
Honako talde hauetan aritu da Ander Etxegoien:
Arbiki falkadun
Deskribapena
Kapela: 5 eta 15 cm arteko diametrokoa, mamitsua, lodia, hasieran ganbila, gero zabaldu egiten da, kamutsa edo titi apur batekin, ertza hasieran pixka bat kurbatua, askotan, azkenean, izurtua izaten du. Kolorea hasieran krema edo krema-arrosakara da, erdian arre-arrosakara edo arre-gorrixkaz koloreztatua. Azala likatsu samarra da, garbia, baita ertzean ere.
Orriak: Nahiko estu, desberdinak, estuak, eskotatuak, ia libreak, argiak, gero arre-buztin zikin kolorekoak, ertza zertxobait zurbilagoa eta pruinaduna, baina inoiz ez ur tantekin.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: Gortinarik gabe, kapelaren kolorekoa edo pixka bat argixeagoa, esporen koloreko metxa batzuk izaten ditu itsatsita. 6 - 15 x 1 - 3 cm-koa, zilindrikoa. Luzetara ebakitzean leize-zulo antzeko bat ikusten da, eta goialdetik mihi triangeluar antzeko bat zintzilik egoten da.
Haragia: Zurixka, lodia, errefauaren usain sendoarekin, zapore mikatza eta desatsegina du.
Etimologia: Hebeloma terminoa antzinako grekotik dator eta errezel gaztea esan nahi du, perretxiko heldugabeetan bakarrik ikusten delako errezela. Sinapizans epitetoa berriz latinetik dator, ziape esan nahi duen "sinapis" hitzetik. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Gastroenteritisa eragin dezake.
Nahasketa arriskua
Hebeloma crustuliniforme, oso antzekoa da. Hebeloma hiemale berriz, espezie berantiarra da, kolore zurbilekoa, eta errefauaren usain arinekoa. Hebeloma longicaudum eta Hebeloma elatum koniferoen basoetan ateratzen dira eta hanka luzeko espezieak dira; usaina ia nulua da lehenengo kasuan eta errefauarena bigarrenean.
Sasoia eta lekua
Oso ohikoa udan eta udazkenean, hostogalkorren eta koniferoen basoetan.
Banaketa eremua
Europa, Kanada, Alaska, Errusia, AEB, Islandia eta Groenlandia.
Lerdeki arrosa
Deskribapena
Etimologia: Gomphidius terminoa grekotik dator eta iltze baten antzekoa esan nahi du. Roseus epitetoa latinetik dator, arrosaren kolorea esan nahi duen "roseus" hitzetik
Jangarritasuna
Jangarri kaskarra, eta urria denez hobe ez jasotzea.
Nahasketa arriskua
Kapelaren kolore gorri-arrosa bizia eta orri zurixkak dituelako gaztetan, oso zaila da beste Gomphidius batzuekin nahastea. Gomphidius maculatus da antzik gehien duena, honek kapela eta orriak arrosa zurbil kolorekoak ditu.
Sasoia eta lekua
Udaren amaieran eta udazkenean, koniferoen basoetan, batez ere pinudietan, ia beti Suillus bovinus onddoarekin batera.
Banaketa eremua
Europa.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, lerdeki arrosa desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Smarta
Smarta tradizioa (स्मार्त), smartismo ere deitua, hinduismoaren eskola (darshana) bat da, purana literatura generoa zabaldu zuena.
Smarta hitzak shastrak (hindu idazkera sakratuak) smriti idazkeren jarraitzaileak izendatzeko erabiltzen dugu. Nagusiki — baina ez bakarrik — Adi Shankara, shan mata sthapana acharya (sei eskolen sortzailea) bezala ezagutzen den monje filosofoaren Advaita Vedanta filosofia (ez duala) jarraitzen dute. Shankarak bere herrialdearen luze-zabalean predikatu zuen indiar fede guztiak Advaita Vedanta doktrinapean finkatzeko. India osoan gurtza bateratzeko, Shankarak bost jainko hinduisten smarta aldare zaharra zabaldu zuen: Gaṇapati, Sūrya, Viṣṇú, Śiva eta Śakti, eta Kumara gehitu zituen. Sei hauetatik, jainkozaleek jainko hobetsi bat (ishta devata) hauta dezakete. Jainko hauetako bakoitzak Saguna Brahmanen (Jainkoa, koalitateekin) islatzat hartzen du bere burua, Nirguna Brahmanen (Jainkoa, hori kalifikatzen duen inolako koalitaterik gabe) aurkakotzat.
Riaceko brontzeak
Riaceko brontzeak (Italiera z, Bronzi di Riace), Riaceko gerlariak ere deiturikoak, brontzezko bi estatua greko dira, K.a. V. mendekoak, gorputz osoko bizardun gudari bana irudikatzen dutenak, 1972an Italiako Riace hiritik gertu itsasoan aurkituak. Brontzeak Reggio di Calabriako Arkeologia Museo Nazionalean daude gaur egun. Egoera bikainean kontserbatuta daude eta antzinako Greziako artearen maisulantzat hartuta daude beren kalitate tekniko eta artistiko handiagatik. Bi gerlariak erabat biluzik daude, bizarra eta ile kizkurra dute, ezkerreko besoa aurrerantz tolestuta eta eskuinekoa beherantz luzatua. Dirudienez, kasko korintoar bana zuten, ezpata edo lantza bat eskuineko eskuan eta ezkutu bat ezkerrekoan, baina horiek ez dira aurkitu.
Endika Perez
Endika Perez De la Torre (Pasai Donibane, 1987ko otsailaren 26a) traineru estropadetako patroia da, San Juango traineruan aritzen dena. Bi aldiz irabazi du TKE Ligako patroi onenaren saria.
Riaceko brontzeak
Brontzeak 1972an aurkitu ziren, baina, garbiketa eta zaharberritze-prozesu luze baten eraginez, 1981ra arte ez ziren ikusgai jarri. Urte hartan egin zen lehen erakustaldi publikoa Florentzian eta Erroman eta urte hartako ekitaldi kulturalik esaguratsuena izan zen Italian; mundu osoko hainbat aldizkarik ere jaso zuten estatua hauen historia erakusketa horren eraginez.
Michael W. Young
Biologia ikasi zuen Texasko Unibertsitatean eta Drosophila melanogaster euliaren genomaz interesatu zen. Geroago, genetika molekularrean doktoratu zen Stanfordeko Unibertsitateko Medikuntza Eskolan. 1978an Rockefeller Unibertsitateko irakasle izendatu zuten.
Barneko erlojua erritmo zirkadianoan erregulatzeko funtsezko geneak aurkitu zituen. Erritmo zirkadianorako beharrezkoak diren proteinak sortzen dituzten geneak ere aurkitu zituen.
Riaceko brontzeak
Brontzezko gerlariek ez dute inolako izenik eta, soilki, gerlari gaztearen irudiari “A estatua” deitzen zaio eta gerlari zaharragoaren irudiari “B estatua”. Bi eskulturak argizari galduzko galdaketaren teknikarekin egin ziren. Estatuek 1,98 eta 1,97 cm-ko altuera dute hurrenez hurren eta 160 kg inguruko pisua
Aurkikuntza
1972ko abuztuaren 16an, Stefano Mariottini izeneko urpekari afizionatu batek aurkitu zituen estatuak itsaso Jonikoan urpeko arrantzan ari zela. Itsasertzetik 200 metrotara eta 8 metroko sakoneran, estatua baten gorputz-adarra zirudien zerbait ikusi zuen; hasieran, hildako norbaiten besoa zela pentsatu omen zuen, baina ukitu zuenean estatua bat zela konturatu zen. Estatuaren inguruko harea baztertuz, beste estatua aurkitu zuen. Poliziari aurkikuntzaren berri eman ondoren, Messinako carabinierien urpekariek atera zituzten uretatik bi estatuak, B estatua abuztuaren 20an, eta A estatua ondoko egunean; horretarako, airez betetako baloi plastiko bat erabili zen.
Ondoren, Reggio Calabriako Museo Nazionalera eraman zituzten eta han metalari itsatsitako hareazko geruzak kendu zizkietenean, adituek argi ikusi zuten antzinako Greziako artelan batzuk zirela egiatan, eta gainera oso garrantzitsuak zirela, gutxi samar direlako iritsi zaizkigun brontzezko estatua greziarrak. Estatuek zaharberritze-operazio gehiago behar zituztela eta horiek Reggion egiterik ez zegoela ikusita, Florentzia ra eraman zituzten eta han bost urtez egon ziren, estatuak ahalik eta egoerarik onenean uzteko.
Brontzezko gainazalak erabat garbitzeaz gain, Florentzian azterketa erradiografikoak ere egin zizkieten estatuei haien barruko egitura, kontserbazio-egoera eta metalaren sendotasuna ezagutzeko. Ikerketa haiek emaitza harrigarri batzuk izan zituzten: izan ere, B estatuaren eskuineko besoa eta ezkutuari eusten zion ezkerreko besaurrea geroagoko beste garai batean itsatsi zirela egiaztatu zen, seguru aski jatorrizko zatiak hondatu zirelako edo. Gainera, brontzeaz gain, beste material batzuk ere erabili zirela ikusi ahal izan zen: zilarra, A estatuaren hortzak eta bi estatuen betileak egiteko, bolia eta kareharria begietako zati zurietarako, kobrea ezpainetarako eta titi-muturretarako. Lehen zaharberritze-lan haiek 1980ko abenduaren 15ean amaitu ziren, eta ondoko urtean jarri ziren lehen aldiz ikusgai Florentziako Arkeologia Museoan bertan, bai eta geroago Erroman ere, eta egundoko ikusmina sortu zen Italian.
Reggioko museora itzuli ondoren, beste zenbait zaharberritze-lan gehiago egin zitzaizkien, besteak beste barruko buztin-hondarrak (brontzea moldean sartzean geratutakoak) kentzeko eta herdoilaren kontrako tratamendua emateko. Denbora batez, 2010etik 2013ra bitartean, Calabriako Gobernu Erregionalaren egoitzan egon ziren, Campanella jauregian, arkeologia museoa lan batzuk egiteko itxita egon baitzen.
Estatuen jatorria
Adituen arabera, bi estatuak K.a. V. mendekoak dira eta haien barruko buztin-hondarren azterketaren bidez frogatu ahal izan da Argosen egin zirela, Peloponeson, baina arte-lan hauen egilea ezezaguna da; are gehiago, adituak ez dira ados jartzen erabakitzeko artista bakar baten lanak diren ez eta garai berean egindakoak diren ere. Hipotesi baten arabera, eskultura-multzo bateko parte izango ziren eta litekeena da Tebasen aurkako zazpien istorioarekin zerikusia izatea.
Beste hipotesi batzuen arabera, eskultore desberdinen lana eta garai desberdinekoak dira; gaztea, "Severo" deitutako estilokoa, K.a. 480-450 bitartean egina, eta zaharrena, estilo klasikokoa eta 30 urte geroagokoa. Aditu batzuen arabera, gaztearen egilea Argoko Ageladas izan zen, Peloponesoko Eskolako brontzegilea, eta zaharrena Ageladasen ikaslerik ospetsuena izandako Polikletosek egindakoa da, edertasunaren proportzio geometrikoak kanon batean zehaztu zituen maisuak egindakoa, alegia. Beste teoria bati jarraituta, gaztearen estatua Fidiasek egin zuen, eta beste estatua Fidiasen ikasle izandako Alkamenes Lemnoskoak egin zuen.
Margaret Ives Abbott
Margaret Ives Abbott (Calcuta, 1876ko ekainaren 15a - 1955eko ekainaren 10a ) Indian jaiotako golf jokalari estatubatuarra izan zen.
1900eko Parisko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen Estatu Batuetako lehen txapeldun olinpikoa izan zen.
Finley Peter Dunne umorista estatubatuarrarekin ezkondu zen.
Urrezko dominaren historia
Margaret bere amarekin Paris bisitatzen ari zen 1900eko Parisko Olinpiar Jokoetan, golf txapelketa batean sartu zenean. Baina ez berak eta ez gainontzeko partaideek ez zekiten txapelketa hori Olinpiar Jokoen barruan zegoenik. Urte batzuk geroago txapelketa Olinpiar Jokoen programaren parte zela jakin zen. Margareth olinpiar domina bat irabazi zuela jakin gabe hil zen, ezta bere herrialderako urrezko domina irabazi zuen lehen estatubatuarra izan zela ere.
2005eko Bizkaiko Bira
2005eko Bizkaiko Bira, Bizkaiko Bira ko XXV. ekitaldia izan zen, ekainaren 29tik uztailaren abustuaren 2ra izan zen. Iñaki Barrenetxea profesional ohiak antolatutako edizioa izan zen, BBK-ren eta EL CORREO-ren dirulaguntzarekin. Bilbovisionek gauero laburpena eta tertulia bat ezkeini zituen. Guztira, 130 txirrindularik hartu zuten parte. Hauen artean, Amets Txurruka, Egoitz Murgoitio, Ismael Esteban, eta Mikel Nieve zeuden.
Vitor García (Alfus Tedes) faborito nagusia zen ekitaldi hau irabazteko, baina lehenengo etapan 3 minututik gora galdu zituen. Lehen etapako garailea (Diego Gallego) berriz, bere aukerak baliatzera etorri zen. Lehenengo etapa besote hiru txirrindulariei batera ihesi iritzi zen helmugara eta denbora dexente atera zuen.
Michael Rosbash
Michael Morris Rosbash (Kansas City, Missouri, 1944ko martxoaren 7a) estatubatuar genetikalari eta kronobiologoa da. 2017ko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Jeffrey C. Hall eta Michael W. Youngekin batera erritmo zirkadianoa kontrolatzen duten mekanismo molekularren aurkikuntzagatik.
Errefuxiatu juduen familia batean jaio zen. Kimika ikasi zuen Kaliforniako Teknologia Institutuan eta biofisikan doktoratu zen Massachusetts Institute of Technologyn. 1974an irakasle postua lortu zuen Brandeis Unibertsitatean.
Jeffrey Hallekin lan egin zuen barneko erloju biologikoaren erritmo zirkadianoen eragin genetikoak ikertzen. Drosophila melanogaster eulia erabili zuten jarduera-ereduak eta atseden-ereduak aztertzeko. Rosbashen taldeak euliaren aldizkako genea klonatu zuen 1984an, eta 1988an ziklo genea, erloju genea eta kriptokromo fotohartzailea aurkitu zituen.
Bhakti
Bhaktia (भक्ति) mugimendu erlijioso hinduista bat da, jainkozale baten Jainkoarekiko maitasuna nabarmentzen duena. Advaita Vedanta doktrinak ez bezala («ez dualtasuna», Jainkoa arimetatik desberdina ez dela dioena), bhaktia dualista da: biren arteko harremana da: fededuna eta jainkoa. Vishnu, Shiva eta Shaktik beren kultuak dituzten arren, bhaktia Vishnuren haragiztatzeen inguruan garatu da, hala nola Rama eta Krishna.
Praktiken artean, jainkoaren izena errezitatzea (mantra moduan), ereserkiak abestea, ikurren bat erabiltzea eta leku erlijiosoetara erromesaldiak egitea daude. Indiako hegoaldeko VII. eta X. mendeetako praktikanteen suhartasunak bhaktia barreiatu eta poesia eta arte asko inspiratu zituen. Kabir (1440-1518) eta Nanak (1469-1539, sikhismoaren sortzailea) bezalako poeta abstraktuek jainkotasuna irudikatu zuten, eta Mirabai printzesa (1498-1546) bezalako poetek, berriz, jainkozalearen eta jainkoaren arteko harremana sortu zuten giza termino arruntetan.
Alirio Chizabas
José Alirio Chizabas Torres (Líbano, Tolima, 1962ko urtarrilaren 25a) kolonbiar txirrindulari ohia da. Urkiola Igoeran bitan igo zen podiumera.
Paul Bertino
Paul Bertino (?, ) italiar txirrindulari ohia da. Bizkaiko Bira irabazi zuen eta zuzenean profesionaletan lasterketa batean nabarmendu zen. Hau guztia, 1998eko udan gertatu zen. Uztailean, Bira irabazi zuen eta abuztuaren 16an, Capodarcoko Sari Nagusian 4. sailkatu zen.
Maurice Challe
Maurice Challe (Le Pontet, 1905eko irailaren 5a - Paris, 1979ko urtarrilaren 18a) frantziar jenerala izan zen.
Pilotu militarra izan zen eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen, eta De Gaulle jenerala boterera iristen lagundu zuen. 1955etik 1960ra Frantziako hegazkinen buru izan zen Aljerian.
Aljeriako Gerran, arrakastaz zuzendu zituen kontrainsurgentzia operazioak. 1960tik 1961era, Europa erdialdeko indar aliatuen komandante burua izan zen.
1961eko apirilean Aljerreko putschean parte hartu zuen Raoul Salan, Edmond Jouhaud eta André Zeller jeneralekin. Kolpearen porrotaren ondoren, hamabost urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1966an askatu zuten eta 1968an amnistiatu.
Yali (mitologia)
Yali (யாளி) izaki edo irudiak, baita Vyala edo Vidala (sanskritozko izenez ere ezagunak, izaki mitologikoak dira hinduismoko ikonografian. Bereziki Indiako hegoaldeko tenplu askotan irudikatzen dira, askotan zutabeetan zizelkatua. Lehoi baten buruarekin eta gorputzarekin irudikatu ohi da, elefante baten trunpa eta letaginekin bat eginda forman (edo haiel irentsiz), eta batzuetan zaldi batem ezaugarriekin nahastuta. Badira beste pizti batzuen apendizeak dituzten aldaerak ere. Uste da yalia gizakiak naturaren oinarrizko indarrekin egiten duen borrokaren irudikapen sinbolikoa dela. Batzuetan, leogrifo (erdi lehoia eta erdi grifoa) gisa deskribatu da, hegaztien ezaugarri batzuk dituenean irudiak.
Lamia (greziar mitologia)
Lamia (Λάμια), antzinako greziar mitologian, haurrekin elikatzen zen munstro bat zen, eta, ondorengo tradizioan, amesgaiztoaren espiritutzat (deabrua) hartzen zen.
Lehen istorioetan, Lamia Libiako erregina ederra zen, eta Zeusekin maitasun istorio bat zuen. Horren berri izan zuenean, Hera, Zeusen emazteak, Lamiarekin izandako Zeusen semea lapurtu zion, bahituz eta erailez. Seme-alabak galtzeak Lamia zoratu zuen, eta mendeku eta etsipen gisa, Lamiak aurkitu eta jan zitzakeen edozein haur hartuko zuen. Ekintza krudelak zirela eta, itxura fisikoa aldatu egin zen, itsusia eta munstro bihurtzeko. Zeusek profeziaren boterea eman zion Lamiari, bai eta bere begiak atera eta birtxertatzeko gaitasuna ere, agian Herak insomnioarekin zigortu zuelako, eta ezin zituelako bere begiak inoiz ere itxi, betirako egon zedin obsesionatua galdutako umeekin.
Lamiaiak ere mamu mota bihurtu ziren, gizon gazteak sexu-gosea asetzeko limurtzen zituen eta ondoren bere haragiaz elikatzen zituen Enpusaren sinonimo.
Lamia zenbait ezaugarri eman zaizkio sugeekin lotzen dituztenak, eta horregatik uste da antzinarotik bere izaera mitologikoa jarrai daitekeela; antzinako hainbat testutan lamiai izenak agertu dira, suge itxurako zatiak dituzten izakiak. Besteak beste, Dio Chrysostomen "mito libikoko" piztiak eta Apolok Argosi Psamatheren (Crotopus) mendeku hartzeko bidalitako munstroa.
Aurreko mendeetan, Lamia haur-izutzaile gisa erabili zuten Grezian, haurrak obedientzian izutzeko, Euskal Herrian hamalau-zaku erabiltzen den gisa.
Ardagai gorrikor
Ardagai gorrikorra (Daedaleopsis confragosa) Polyporaceae familiako onddo espezie bat da. Ezin da jan. Bere haragia kortxoa bezalakoa da.
Sinonimoak: Lenzites confragosa, Daedalea confragosa, Trametes rubescens.
Deskribapena
Karpoforoa: 5 eta 15 cm bitarteko diametrokoa, zertxobait konkorduna, giltzurrun formakoa, eremu zirkularrekin, erradialki zimurtsua, kolore askotarikoa: okre-haragi kolorekoa edo arre-gorrixka. Ertz kamutsa, hasieran zurixka.
Himenioa: 15 mm arteko geruza bakarreko tutuak. Krema kolore zikineko poroak, arrosak, arrexkak edo arre-zikinak, itxura aldakorrekoa: biribilduak, luzangak edo labirintikoak, Daedaleopsis tricolor-ean orri itxura hartuz.
Bilbea: Okre antzeko kolorekoa hasieran, gero arrexka-gorrixka samarreko kolorekoa. Suberosoa.
Etimologia: Confragosa epitetoa latinetik dator, latza, esan nahi duen, "confragosus" hitzetik. Kapelaren gainazalak itxura zimurra duelako.
Felix Izagirre
Felix Izagirre Garate (Ermua, Bizkaia, 1903ko ekainaren 11 – Ermua, Bizkaia, 1975eko martxoaren 23a) esku-huskako eta palazko pilotaria izan zen, bere garaiko distiratsuenetakoa eta kantxetan Izagirre I, Txekorra, Tarzán edo El Tigre de Ermua bezala ezagutua izan zena.
Ardagai gorrikor
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Espeziearen poliformismoa dela eta, interesgarritzat jotzen da bi mutur irudikatzea: espezie tipoa, poro biribildu edo luzangak dituena, Daedaleopsis confragosa, eta orrien itxurakoa dituen Daedaleopsis tricolor.
Sasoia eta lekua
Udazkenean, hostozabalen egurretan.
Felix Izagirre
Biografia
Aita, Francisco Izagirre Alberdi, ama bezala ermuarra, gizon irakurria eta kultura handikoa zen, Ferrocarriles Vascongados konpainiako zerbitzu elektrikoen zuzendari eta gerora Ermuko alkate izango zena. Ikasketak emanez formatu nahi zituzten seme-alabak, baina Felixek pilotari eta pilotari izan nahi zuela, etxekoen asmoei aurre eginez gogor: amarru eta debeku guztiek ez zuten lortu mutila bere hartatik ateratzea eta ez zuen amore eman bere burua profesional mailan jokatzen ikusi zuen arte.
Ardagai gorrikor
Banaketa eremua
Asia osoa, Europa, Ipar Amerika, Erdialdeko Amerika, Australia, Hegoafrika, Brasil.
Felix Izagirre
Biografia
Felix Izagirre pentsamoldez errepublikazalea zen, Manuel Azañaren Acción Republicana alderdikoa eta hauteskunde guztietan bere izena Ermuko kandidatuen zerrendan joaten zen. Gehienetan kanpotik izaten zen, Madrilen-eta, baina hauteskunde egun bezperan Ermuan azaltzen zen lagunen batek lagatako kotxe kabriolet bat gidatuaz. Biharamon goizean botoa eman eta arratsalde iluntzean bueltan berriro Madrilera, egokituta zuen pilota partida jokatzera.
Pilota ibilbidea
Esku-huskako modalitatean hasi zen, baina hain indar handiz ematen zion pilotari eskuak beti minduta zituela, zartaduraz beteta eta palan jokatzeari ekin zion, erremonteak tentatu bazuen ere. Bilboko Euskel-Jai pilotalekuan debutatu zuen, 1922ko otsailean. Handik aurrera eta 1930ra arte hainbat pilotalekutan jokatu zuen: Bilbon (Euskalduna eta Euskel-Jai) Madrilen (Retiro eta Jai-Alai) eta Donostian (Jai-Alai eta Moderno). Izagirre bezala jokatzen hasi zen, harik eta bikote izango zuen Jose Andres anaia Izagirre II bezala kantxaratu zen arte.
1930eko irailaren 24an auzoko, pareko Herreroneko alaba zen Juanita Solozabal Arriagarekin ezkondu zen Urkiolako santutegian eta luze eman zuen sasoiko prentsak ospakizunaren berri. Seme bi izan zituen bikoteak: Luis Mari, zartzueletako abeslaria eta aktorea izango zena eta Fernando, bere argazki zaletasunagatik nabarmendu zena.
1931an Sevillan eta 1932an Mexiko frontoian jokatzen topatzen dugu Felix eta, handik itzulita, Bartzelonako Novedadesen.1936ko otsailean Madrilgo Rocoletosaren inaugurazioko partida jokatu zuen. Bartzelonara itzuliz, Espainiako Gerra Zibila Novedades pilotalekuari lotuta igaro zuen eta bertan garatu zuen bere jokorik bikainena. 1939ko abenduaren 8an, Bilboko bigarren Euskalduna pilotalekua inauguratu zuen.
Kirol Delegaritza Nazionalak antolatutako pala modalitateko lehia ofizialetan, txapelduna izan zen 1942, 1943 eta 1945ean, 40 urtetik gorako kirolaria izan arren, sasoi betean oraindik.
Bere ibilbideko azken urteetan atzelari gisa aritu ostean, Bilbon 1950eko uztailaren 2an jokatu zuen profesionaletako azken partida, Euskalduna pilotalekuan Zarandona bikote zuela eta Begoñés eta Arrigorriaga I.aren aurka.
1975 urteko Santixauetako jai egitarauan “Hijos ilustres de Ermua” izenburupean Jose Ramon Basterra, Aitona kazetariak sinatutako artikulua argitaratu zen, Izagirre I.aren figurari buruzkoa.
Kirolari ezaugarriak
Gizon handia zen, indar ikaragarri eta jo geraezinekoa. Goitizen ugarirekin bataiatu zuten: Ermuko Txekorra, Tigrea, Felix Asto, Tarzan… gutxi lako gizaseme gihartsua izatearen erakusle ia denak. Sakea, tiro baten bestekoa zuela zioten eta metrailadore bat zirudiela ere. Indar izugarriarekin ematen zion pilotari, nahiz eta bera izan palarik astunenak erabiltzen zituena, kilo ingurukoak. Bere indarraren erakusle boxeoan Pisu Astunen kategorian hiru aldiz Europako txapelduna izandako Paulino Uzkuduni pultsuan irabazi izana, errexildarraren esanetan sekula irabazi dion pertsona bakarra.
Sasoiko kronikek jasotzen duten bezala aurrelari zein atzelari moduan, ezkerrarekin nahiz eskumarekin, pilota guztiak harrapatzen zituen, frontoietako pilotaririk txalotu eta estimatuenetakoa izatera iritsiz. Bere sasoiko aurrelaririk onena kontsideratua dago eta, pilota kideen esanetan, egon denik eta hoberena, konpletuena. “Hurakan baten bestekoa da, zestalariak ere txarto ibiliko dira hari aurre egiteko!”, miresmen berbak zituzten berarentzat.
Aitortzak
Ermuko Erdikokaletik plazara doan kale bitartea, hau da, Felix jaio eta gerora biziko zen etxe bien arteko kaletxoari Felix Izagirre zeharbidea jarri zitzaioan, Kantabria anaien omenezko zeharbidetik oso gertu.
Aquae Iasae
Aquae Iasae Kroaziako Varaždinske Toplice hiriko erromatarren asentamendu eta terma erromatarra izan zen. Gaur egun, bertan dagoen aztarnategiaren izena da.
Historia
K.a. III. mendean, inguru honetan Jasi tribuko iliriar herria bizi zen, zeinaren izenari erreferentzia egin zioten gero erromatarrek leku honi Aquae Iasae, "Jasien urak" deituz. Jasi herria, bere ur-iturburuei esker, Goi Panoniako zentro mediko, zeremonial, kultural eta ekonomiko esanguratsu bihurtu zen.
Arrakasta handiena Erromatar Inperioan ezagutu zuen, I. mendetik IV. mendera. Erromatarren asentamenduaren zati publikoa Varaždin bainuetxeko muinoan zegoen, gaur egun parkea eta gune arkeologikoa dena. Aquae Iasaeren egoitza-zatia artisautza-ekitaldiko merkataritza eta erakusketen instalazioen muinoaren magalean jaisten diren terrazetan zeuden.