cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gardinga
Deskribapena
Perretxikoa ikustea zaila da, txikia baita, hala ere hostoerorkorren adarrei erreparatzen badiegu ikusiko ditugu mizelioak kolore urdin-berdexkaz tindatuak eta buelta ematen badiogu karpoforo txiki batzuk ikusiko ditugu, hezetasun nahikoa badago eta tenperatura egokia bada.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako interesik gabea.
Nahasketa arriskua
Chlorosplenium aeruginosum delakoarekin, espezie arraroa, esporak luzeagoak dituelako bereizten dena.
Sasoia eta lekua
Oso ohikoa da uda leun eta hezeetan, hainbat hostoerorkorren eroritako adarretan, erdi ustelduetan eta erdi lurperatuta daudenetan: haritzetan, pagoetan, lizarretan, zumarretan, intxaurrondoetan, etab. Oro har, lurrarekin kontaktuan dagoen aldetik ematen dute fruitua.
Banaketa eremua
Mundu osoan Afrika, Indiar azpikontinentea eta Ekialde Hurbila izan ezik.
Onddo-ardagai iraunkor
Onddo-ardagai iraunkorra (Coltricia perennis) Hymenochaetaceae famialiako onddo espezie bat da.
Izarputz higrometro
Izarputz higrometro, izarputz, lurrizar edo lur-izarra (Astraeus hygrometricus) Diplocystaceae familiako onddo espezie bat da.
Onddo-ardagai iraunkor
Ez du balio sukaldaritzarako, larrukara delako.
Izarputz higrometro
Ez da jateko modukoa, larrukara delako.
Onddo-ardagai iraunkor
Deskribapena
Kapela: 2 eta 9 cm arteko diametrokoa. Laua edo inbutu itxurakoa eta belus-tomentu fin batez estalia dago, marroi-gorrixka kolorekoa, argiagoa edo ilunagoa. Perretxikoa gaztea denean gehiago edo gutxiago markatutako eremu zentrokideak ditu eta ertza zurixka.
Tutuak: Laburrak eta estuak.
Izarputz higrometro
Higroskopikoa: hezetasunarekin ireki egiten da (esporak jariatzeko) eta lehorrarekin itxi egiten da (bere esporen zakua babesten du, kamuflatu egiten da arriskuetatik ihes egiteko eta beste leku baten bila biraka joateko aukera ematen dio),
Onddo-ardagai iraunkor
Deskribapena
Poroak: Txikiak, biribilak eta kolore argikoak, baina zahartzean angelutsuak bihurtzen dira eta gris-arre edo gris-marroi kolorekoak.
Hanka: 2 - 5 x 0,5 - 1 cm-koa. Hasieran horixka, gamuza kolorekoa edo kanela kolorekoa, gero ilundu egiten da, eta kapelaren antzeko tonalitatea hartzen du.
Izarputz higrometro
Deskribapena
Karpoforoa: 3 eta 5 cm artean ireki aurretik, 6 eta 10 cm artean exoperidioa irekita; normalean arre kolorekoa, lore baten itxurakoa, 8-10 lore-hostokoa.
Microcebus macarthurii
Microcebus macarthurii 2008an deskribatutako lemur espezie bat da, Cheirogaleidae familian. Espeziea MacArthur Fundazioaren sortzaileen omenez bataiatu zuten. Fundazio horrek espeziea aurkitzera eraman zituzten ikasketak finantzatu zituen. Espeziearen habitat bat besterik ez da ezagutzen, Madagaskarreko Makira parke nazionalaren ekialdeko ibaien arteko ingurune batean.
Izarputz higrometro
Deskribapena
Exoperidioa: Bi geruzako bilgarri batek osatzen du: kanpoaldea, zaila eta lehorra, eta barrualdea, lodiagoa eta mamitsuagoa. Eguraldi hezean, izar edo lore moduan irekitzen da, endoperidioa erakutsiz, eta lehorrean itxi egiten da, higrometro gisa.
Onddo-ardagai iraunkor
Deskribapena
Haragia: Mehea, elastikoa, larrukara.
Izarputz higrometro
Deskribapena
Endoperidioa: 2 eta 3 cm arteko diametrokoa, globo itxurakoa eta konprimitua poloen aldetik. Goitik zulatzen da, eta espora ugari jariatzen ditu.
Onddo-ardagai iraunkor
Deskribapena
Etimologia: Coltricia terminoak aulkiari, jarlekuari dagokio. Perennis epitetoa latinetik dator, iraunkor esan nahi duen "Perennis" hitzetik. Asko irauten duen perretxikoa delako
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Izarputz higrometro
Deskribapena
Gleba: Zuria gaztetan, ondoren esporak heltzean belztu egiten da. Etimologia: Astraeus terminoa grekotik dator, izartua esan nahi duen "astráios" hitzetik. Hygrometricus epitetoa grekotik dator, "hygros" hitzetik, hezetasuna esan nahi du eta "metros" hitzetik, neurria esan nahi du. Bere portaera arraroagatik.
Onddo-ardagai iraunkor
Sasoia eta lekua
Urte osoan aurki daiteke, basoetako lurzoruan, batez ere sua egon den lekuan.
Izarputz higrometro
Jangarritasuna
Ez da jangarria, larrukara da.
Oharrak
Onddo-ardagai iraunkor
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Australia, Himalaia, Zeelanda Berria, Hegoafrika, Japonia, Brasil, Panama eta Errusia.
Izarputz higrometro
Jangarritasuna
Espezie hau guztiz zabaltzen da denbora hezea denean, eta itxi eta bildu lehortearekin. Erreakzio higroskopiko hau Geastrum batzuetan ere nabaritzen da, baina ez hain nabarmen. Ia higrometro bat bezala.
Sasoia eta lekua
Udazkenean eta neguan, batez ere koniferoetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Erdialdeko eta Hegoaldeko Amerika, Asia, Australia.
Halabja
Halabja (هەڵەبجە, حلبجة ) Irakeko iparraldean dagoen hiria, Irakeko Kurdistanen dagoena. Hewraman eskualdean dago, Iran eta Irak arteko mugatik gertu. 2018an 245.700 biztanle inguru zituen. Bertoko kurduez sorani dialektoz egiten dute; inguruko herrixketakoek, berriz, hewrami dialektoz.
1988ko martxoaren 16tik 19ra bitartean, Iran-Irak Gerraren testuinguruan eta gatazkaren amaieran, irakiarrek hiria gaseatu zuten, gutxienez 5.000 lagun erailiz.
Hodi galaktoforo
Hodi galaktoforoa, esne-hodia edo hodi laktiferoa ugatz-guruinean esnea jariatzen duten hamabost-hogei hodietako bakoitza da. Poro galaktoforo baten bitartez bular-puntan bildu eta irekitzen dira.
Bular-guruinak funtsezko bi elementu ditu:
Lerdeki marroi
Lerdeki marroia (Chroogomphus rutilus) Gomphidiaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Gomphidius viscidus
Deskribapena
Kapela: 5 eta 10 cm arteko diametrokoa, mamitsua, kanpai itxurakoa, konikoa edo zabaldua, titiduna, likatsua, leuna, arre-kobre kolorekoa edo marroi-gorrixka. Ertz biribildua, onddoa gaztea denean errezel haritsu batek orriei lotua.
Orriak: Oso dekurrenteak, zabal eta lodiak; gris horixkak edo arre-purpura kolorekoak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Luzanga, okre iluna edo kanela kolorekoa, oinarrian mehetua, haritsua eta likatsua. Errezel haritsuaren hondarrekin edo gortina iheskorrarekin, eraztun batekin, batzuetan hautematen ez dena, goiko aldean.
Haragia: Horixka, hori-sufre kolorekoa oinaren oinarrian, lodia, trinkoa, zapore gozokoa eta usain gabea.
Etimologia: Viscidus epitetoa latinetik dator eta gainazal likatsua esan nahi du.
Jangarritasuna
Erdipurdiko jangarria.
Nahasketa arriskua
Gomphidius glutinosus delakoarekin, hau askoz likatsuagoa da eta oinaren oinarria hori bizi kolorekoa du, ez du errezel haritsurik, baizik mintz gelatinakara eta garden moduko bat. Chroogomphus helveticus espeziarekin, artilea bezalako batez estalia, ez da likatsua, ez eta oso hezea, adreilu kolorekoa edo arrosa-okre kolorekoa. Gomphidius maculatus perretxikoarekin grisaxka edo arrexka kolorekoa tindu arrosekin. Gomphidius roseus kolore gorri-arrosakoa edo gorri-laranja.
Sasoia eta lekua
Udazkenean koniferoen basoetan.
Banaketa eremua
Europa, Asiako iparraldea.
Gehiegizko listu-jariatze
Gehiegizko listu-jariatzea edo ptialismoa listu gehiegi sortzen da. Esofago-listu erreflexuaren exazerbazioak eragiten duela uste dute.
Etiologia
Gehiegizko estimulazio parasinpatikotik abiatuta gerta daiteke; hala ere, goiko traktu gastrointestinaleko gaixotasun baten zeinu orientagarritzat hartzen da. Haurren kasuan, kausarik ohikoena hortzak haztea da. Ohikoa da haurdunaldian ere.
Gonorrea edo uzki-urradurak bezalako gaixotasunetan ere ager daiteke. Gainera, Parkinsonen gaixotasunean ager daitekeen adierazpenetako bat da
House of the Dragon
House of the Dragon telesailak 2019ko urrian jaso zuen ekoizpenaren baieztapena. 2020ko uztailean hasi zen castinga, eta 2021eko apirilean egin ziren lehen filmaketak Erresuma Batuan. Telesaila 2022ko abuztuaren 21ean estreinatu zen, eta bere lehen denboraldiak hamar atal izango ditu. Lehen atala igorri eta bost egunera, telesaila bigarren denboraldirako berritu zuten.
Karboplatino
Karboplatinoa kimioterapian minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den platinoan oinarritutako alkilatzaile antineoplasikoa da. Besteak beste, birikako minbizia, obulutegiko minbizia eta garuneko tumoreak. 1980ko hamarkadaren amaieran sortua, aitaren konposatu zisplatinoarekin alderatuta tratamendu klinikoan, bigarren mailako ondorio gutxi baititu ospea lortu du. Zisplatinoak, karboplatinoak eta oxaliplatinoak DNArekin elkarreragiten dute, alkilatzaile antineoplasikoen antzeko mekanismoa jarraituz.
Anastrozol
Anastrozola kirurgia egin ondoren bularreko minbizia tratatzeko eta menopausia aurreko eta osteko emakumeengan metastasia ez izateko erabiltzen den sendagaia da. Anastrozola aromatasaren inhibitzaile bat da, eta horrek esan nahi du gorputzeko estrogenoen sintesian urrats kritiko bat eteten duela. Bularreko minbizi batzuek estrogenoa behar dute hazteko, minbizi horiek estrogeno-hartzaileak (REak) dituzte, eta RE-positibo esaten zaie; estrogenoa ezabatzean, haien hazkundea ekiditen da.
Aduana zaharra (Estrasburgo)
Estrasburgoko aduana zaharra (Ancienne douane de Strasbourg, Estrasburgoko hizkeran s'Kaafhüs) Estrasburgon dagoen XIV. mendeko eraikin bat da, hiriko aduana izan zena. 1948. urtean Frantziako monumento historiko izendatu zuten.
Ill ibaiaren hegoaldeko adarrean ezkerreko ertzean kokaturik dago arrainen merkatu zaharraren ondoan. Bigarren Mundu Gerran suntsitua izan ondoren Erdi Aroko planoak hartuz berreraiki zuten 1960. hamarkadan.
Historia
Txaluparien gremioak bultzatuta eraiki zen 1358. urtean. Salzhof izeneko gatz biltegia zegoen tokian eraiki zen eta Rhin ibaiaren zeharreko merkataritza kontrolatzea zuen helburu. Kaafhüs izena eman zitzaion, "merkataritza etxea". Erdi Aroan Estrasburgoren garapen ekonomikoaren oinarria izan zen ibaian zehar burutzen zen tabako, ardo eta arrainaren merkataritza hori. Kaafhüs-ek azokak ere antolatzen zituen eta moneta-trukea egiteko funtzioa ere bazuen. Garai hartan hiriko eraikin zibil garrantzitsuena izan zen.
1401. urtean beheko solairua ostatu bihurtu zen. 1497ko San Juan azokan suak erre zuen eta 1507an berreraikia izan zen. 1571. urtean eraikina handitu egin zen Boudhors arkitektuaren diseinua jarraituz eta 1781ean gehigarri berriak ezarri zitzaizkion.
1803. urtean aduana beste toki batetara eraman zen eta ordutik Aduana zaharra izena ematen zaio eraikinari. 1842 artean azoka egiteko lekua izan zen, 1853an tabako denda bat ezarri zen eta 1897tik aurrera arrain azoka bihurtu zen.
1944ko abuztuaren 11n aliatuen bonbaketek nabarmen kaltetu zuten, bereziki Corbeau zubiaren aldeko zatia. Gerra amaitu ondoren aduana eraitsi eta aparkaleku bat edo eraikin moderno bat altxatzea pentsatu zen baina azkenean Erdi Aroko planoak oinarri hartuta Robert Will hiriko arkitektoak antzinako itxura berean berreraiki zuen aduana, 1962 eta 1965 artean.
Gaur egungo erabilera
1966an L'Ancienne Douane izeneko jatetxe tradizionala ireki zen, ibaiaren aldera terraza luzea duena. 1988 artean aduanaren ekialdeko zatia Estrasburgoko Arte Moderno eta Garaikidearen Museoak erabili zuen.
2014an La Nouvelle Douane izeneko nekazaritza produktuen salmentarako denda ireki zen. 250 m²-ko azalera du eta bertako 22 ekoizlek hornitzen dute.
World Rugbyren urteko emakumezko jokalari onena
World Rugbyren urteko emakumezko jokalari onena (World Rugby Women's 15s Player of the Year), lehenago IRBren urteko emakumezko jokalari onena (IRB Women's Player of the Year) deitua, World Rugby erakundearen ohorezko saria da, aurreko denboraldian gehien nabarmendu den emakumezko errugbilariari ematen zaiona. Aditu talde batek izendatuen zerrenda hautatzen du, eta jokalari, entrenatzaile, kazetari eta zaletuek erabakitzen dute, bozketa bidez, horien arteko irabazlea.
Dirk Jan de Geer
Dirk Jan de Geer (Groningen, 1870eko abenduaren 14a - Soest, 1960ko azaroaren 27) herbeheretar politikaria izanzen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1926tik 1929ra eta 1939tik 1940ra.
Batasun Kristau Historikoa alderdiko kide izan zen, eta 1907an aukeratu zuten lehen aldiz parlamentuko kide. Arnhemeko alkate izan zen 1920tik 1921era, Finantza ministro 1921etik 1923ra, eta Barne eta Nekazaritza ministro 1925etik 1926ra. 1926ko martxotik 1929ko abuztura lehen ministro izan zen.
1939ko abuztuan gobernua zuzentzeko enkargua jaso zuen, nahiz eta ez zegoen gerra-testuinguru batean egiteko prest. Gobernuak 1940ko maiatzean ihes egin zuen Britainia Handira, eta De Geerrek alemanekin bakea adostea proposatu zuen. Gilemina erreginak kargugabetzea lortu zuen orduan.
Kargu diplomatikoa jaso zuen Holandako Indietan, baina nahiago izan zuen alemaniarrei baimena eskatu Herbehereetara itzuli ahal izateko bere emazte gaixoarekin batera. Han panfleto bat idatzi zuen alemaniarrekin lankidetzan aritzeko jarraibideekin.
Gerraren ondoren, urtebeteko kartzela-zigorra ezarri zioten traizioagatik, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
Alouatta arctoidea
Alouatta arctoidea Alouatta generoko primate espeziea da. Hego Amerikako iparraldean bizi da.
Banaketa eta habitata
Tximu hau Hego Amerikako iparraldekoa da. Venezuelako iparraldea eta Kolonbiako ipar-ekialdeko zati txiki batean aurki daiteke.
Batez ere, urtaroko oihan primarioetan eta galeria-basoetan bizi da.
Ohiturak
Bikoteka eta taldeka ikusten da. Normalean, kume bakarra izaten dute.
Elikadura
Primate hauek hosto gazteak, kukuluak, loreak, frutak, haziak, zurtoinak eta adarrak jaten dituzte. Hostoak dira proteina-iturri nagusia eta frutak energia- eta proteina-iturriak.
Malko-kanalikulu
Malko-kanalikulua betazalaren barruko ertzean kokatua dagoen malko-puntutik malko-zakuraino zabaltzen diren bi hodietako bakoitza da.
Bere hanturak malko-kanalikulitis du izena.
Malko-zaku
Malko-zakua goiko eta beheko betileen artean eta begi-zoko bakoitzean aurkitzen den poltsa da, malkoak malko-kanalikuluetatik jasotzen dituena eta hodi nasolakrimalera bideratzen dituena.
Malko ugari dagoenean funtzionatzen du, batez ere, malko-zakuak barrura eta kanpora ponpatzen duenean, betazaletako muskulu orbikularrak zuzendua, begiak kliskatzean.
Obala da eta 12 eta 15 mm bitarteko luzera du. Goiko aldea borobildua da eta itxita dago; beheko aldea, berriz, 	hodi lakrimonasalarekin jarraitzen da.
Hodi nasolakrimal
Hodi nasolakrimala, malko-sudurretako hodia edo hodi lakrimonasala malko-zakuaren beheko aldetik beheko sudur-meatuaren barruko paretaraino zabaltzen den mintzezko hodia da, hezurrezko malko-sudurretako hodiaren barruan kokatua. Malko gehiegi sudurrean irekitzen den hodi nasolakrimaletik isurtzen da. Horregatik hasten da sudurra tantaka, pertsona batek negar egiten duenean edo alergia baten ondorioz begiak negarrez dituenean, batzuetan malkoak ere dastatzeko gai garenean.
Letrozol
Letrozola kirurgia egin ondoren bularreko minbizia tratatzeko erabiltzen den sendagaia da. Aromatasaren inhibitzaileen taldekoa den sendagai bat da. Estrogenoak aromatasa entzimaren bidez androgenoak bihurtzearen ondorioz sortzen dira. Estrogenoak estrogeno-hartzaileekin lotzen dira gero, eta banaketa zelularra eragiten dute.
Letrozolak aromatasak estrogenoak sortzea saihesten du lehia-inhibizio itzulgarriaren bidez. Ekintza espezifikoa da, eta letrozolak ez du murrizten mineralen edo kortikosteroideen ekoizpena.
Malko-puntu
Malko-puntua malko-kanalikuluen sarrerako zuloa edo irekigunea da, betazalaren ertz librearen barruko aldean kokatua. Puntu horretan hasten da malkoak jariatzeko bidea. Begi bakoitzaren erdian (barruan) bi malko-puntu daude.
Soumaya museoa
Soumaya Museoa 1994an sortutako irabazi-asmorik gabeko kultur erakundea da. Hiru esparru ditu Mexiko Hirian: Loreto plaza, Carso plaza eta Guillermo Tovar de Teresa Etxe Museoa. Bere zeregin nagusia Carlos Slim Fundazioaren bilduma partekatzea da; bilduma horrek hiru mende baino gehiagoko arte amerikar eta europarra eskaintzen du. Guztiontzako topaguneetan, Latinoamerikako kultura-panoraman gogoeta eta elkarrizketa eragiteko, konpromisoaren eta gizarte-ekintzaren bidez helburutzat du. Arte-bilduma kontserbatu, babestu eta ikertzen du eta, aldi berean erakusketa ibiltariak, nazionalak eta nazioartekoak, sustatzen ditu. Museoaren izenak Carlos Slim museoaren sortzailearen emaztea zen Soumaya Domit oroitzen du. Soumaya 1999an hil zen. Carso Plazan duen egoitza Fernando Romero arkitekto mexikarrak diseinatu zuen. 2011ko martxoaren 29an inauguratu zen. Urteko 365 egunetan dago zabalik eta sarrera doakoa da
Malko-puntu
Elkarrekin malko-guruinek sortutako malko-biltzaile gisa funtzionatzen dute. Fluidoa malko-zakura bideratzen da, eta hortik, hodi lakrimonasaletik sudurraren barrualdera.
Soumaya museoa
Museoaren funtsak
Museoak 70.000 objektu inguru gordetzen ditu. Azpimagarriak dira Auguste Rodin eskultore frantsesaren lanak, margolari inpresionistask (Monet, Renoir eta Degas), Europako aintzinako margolariak (Grekoa, Tintoretto, Brueghel, Cranach, Zurbarán eta Murillo), margolari novohispanoak (Correa, Villalpando eta Cabrera). Museo honetan Mexikon dauden Vincent Van Goghen margolan bakarrak. Halaber, badira beste artista handien lanak, besteak beste, José María Velasco, Agustín Arrieta, Dr. Atl, Diego Rivera, José Clemente Orozco eta David Alfaro Siqueiros.
Aromatasa
Aromatasa estrogenoen biosintesian funtsezko urrats baten arduraduna den entzima da. Estrogenoek minbizi eta beste gaixotasun batzuk sustatzen dituztenez, aromatasaren inhibitzaileak maiz erabiltzen dira gaixotasun horiek tratatzeko.
Esteroideak lau eraztun fusionatuz osatuta daude; lau eraztuneko egitura horri ziklopentanoperhidrofenantreno deitzen zaio. Aromatasak esteroideen A eraztuna egoera aromatiko batera eraldatzen du (hortik datorkio izena) oxidazioaren bidez eta ondoren talde metil bat eliminatuz.
Testosterona hartzen duten atletek aromatasaren aurkako gehigarriak hartzen dituzte nahi ez diren efektu estrogenikoak prebenitzeko, hala nola ginekomastia, testosterona estrogeno bihurtzearen gehiegizko ondorioz.
Kawi (hizkuntza)
Kawi edo Javar Zaharra Javako hizkuntzaren faserik zaharrena da. Ekialdean hitz egiten zen, egungo Erdialdeko Java eta Ekialdeko Java, Indonesia. Literatura-hizkuntza gisa, Java eta Madura, Bali eta Lombok uharteetan erabili zen. Sanskritoaren hiztegi nabarmena zuen, baina oraindik ez zuen garatu krama hizkuntzaren erregistro formala, javera modernoaren bereizgarria.
Historia
Javako idazkeraren ebidentzia 450. urteko Tarumanegara sanskritoan inskribatzetik dator; Javanesen osorik idatzitako adibiderik zaharrena, Sukabumi izena duena, berriz, 804. martxoaren 25ean da. Ekialdeko Javako Kediri Erregeordetzako Pare barrutiko inskripzio hau jatorrizkoaren kopia bat da, 120 urte lehenago datatua; kopia hori bakarrik gorde da. Edukia, berriz, ureztatze-ubide baterako presaren eraikuntzari dagokio, ΒrHariñjing ibaiaren inguruan (orain Srinjing-i laburtua). Inskripzio hori Pallavaren script-a erabiliz idatziko den azkena da; Javanese Viejoren ondoriozko adibide guztiak Kawiren script-a erabiliz idazten dira.
Erdi Aroko olerkiak, kawi idazkera erabiliz javan idatziak, Kartasura, Surakarta eta Yogyakartako epaimahaietan ibili ziren. Olerkiei layang kawi (kawi liburuak) edo kakawin deitzen zitzaien, eta oso aintzat hartzen ziren. XVIII. mendetik aurrera, javatar zaharrean inspiratutako literatura Javako hizkera eta bertso modernoak erabiliz idatzi zen.
Garapena
Javatar zaharra ez zen estatikoa, eta gutxi gorabehera 500 urteko iraupena izan zuen: Sukabumi (Kediri, Ekialdeko Java) inskribatzetik, 1292an Majapahit inperioa sortu zen arte. Majapahiten garaian hitz egiten eta idazten zen Javako hizkuntzak aldaketa batzuk izan zituen eta, beraz, Javako hizkuntza modernotik hurbilago dago.
Jatorri austronesiarrak
Javatar zaharrean, konformazio indar garrantzitsuena bere herentzia austronesiarra izan zen hiztegi, esaldien egitura eta gramatika aldetik, Asian bere hizkuntza ahizpekin partekatu zuena.
Sanskritoaren eragina
Indiako hizkuntzen artean eragina izan zuen bakarra sanskritoa izan zen, Javan ez dago beste indiar hizkuntza-elementuen ebidentziarik.
Sanskritoak eragin sakona eta iraunkorra izan du Javako hizkuntzaren hiztegian. P.J. Zoetmulder irakasleak 1982an idatzitako hiztegiak (Old Javanese – English Dictionary) 25.500 sarrera inguru ditu, eta horietatik 12.500 gutxienez sanskritoak ematen ditu. Argi dago kopuru handi hori ez dela erabilera-zantzu bat, baina antzinako javandarrek sanskritoko hitzak ezagutzen eta erabiltzen zituzten beren literatura-lanetan. Javako edozein literatura-lanetan, hiztegiaren %25 inguru sanskritotik dator.
Fonologia
Sanskritoak ere eragina izan du bai fonologian, bai javandar zaharraren hiztegian. Javandar zaharrak ere baditu kontsonante atzerakoiak, sanskritotik eratorriak izan zitezkeenak. Hori zenbait hizkuntzalarik eztabaidatzen dute, eta uste dute litekeena dela kontsonante uzkurkor horiek garapen independente bat izatea Austronesiako hizkuntzaren familiaren barruan.
Hiztegia
Izen eta adjektiboak ere sanskritoan dute jatorria ia salbuespenik gabe, forma ez deklinatuan (sánscript-en lingga).
Idazketa-sistema
Kawi idazketari hanacaraka esaten zaio; terminorik zuzenena Dentawiyanjana da. Silaba-alfabetoa da, 20 letra eta hamar digitukoa, eta ahots eta kontsonante aldatzaileak ditu. Bali uharteko scriptak, inguruko Javak gogor eraginda, Tulisan Bali izeneko subforma bakarra du. Aji Caka printzeak (etorkin indiar batek) Javako lehen erresuma ezaguna, Java Dvipa (Swarna Dvipa), ezarri zuen, eta kawi hizkuntza eta hanacaraka gidoi silabikoaren hogei letrak sartu zituen. Javandarrek Aji Saka Medang Kamulango erresumako heroi mitikoari ere ematen diote hizkuntza. Kawiren inskripziorik zaharrena Magelangeko Gunung Wukir tenpluan (Java Central, Indonesia) dago.
Erabilera
Kawi hizkuntzaren ahozko erabilera ez da guztiz desagertu. Wayang golek, wayang wong eta wayang kulit jardueretan erabili ohi da, baita jarduera berezi batzuetan ere, hala nola Javako ezkontzetan, batez ere neska-lagunaren gurasoek senargaiaren gurasoekin Peningsetan eta Panggih zeremonietan elkartzeko erritu estilizatuan. Arkeologiaren ikuspegitik edo tradizioari oso lotuta dauden noble batzuentzat, Javako ezkontzako Midodareni, Siraman eta Sungkeman zeremonietarako erabiltzen da.
Lombok uharteak eskualdeko hizkuntza gisa hartu du Kawi, eta horrek Ekialdeko Javaren eragin handia islatzen du. Gaur egun, lehen hezkuntzan ematen da, curriculum nazionaleko derrigorrezko bigarren hezkuntzako unitatearen parte gisa. Betidanik, Kawi epe luzera egindako palmondo-orrietan idatzita dago.
Literatura
Kawin idatzitako literatura-lan garrantzitsu asko daude, bereziki Empu Tantular-en poema epikoa, "Kakawin Sutasoma" (E.M. Uhlenbeck, 1964: "A Critical Survey of Studies on the Idiomas of Java and Madura").
Obra modernoagoa da Muhammad Subuh Sumohadiwidjojo-ren "Susila Budhi Dharma" poema.
Poema ospetsuen, epopeien eta beste argitalpen batzuen artean daude:
Egile aipagarriak
Hurrengoak Kawiko literatura-lanen autore nabarmenak dira.
Akademikoak
Petrus Josephus Zoetmulder S.J., Ignatius Kuntara Wiryamartana, Poedjawijatna, Sumarti Suprayitna, Poerbatjaraka and Tardjan Hadiwidjaja dira beste aditu esanguratsu batzuk
VX (nerbio-gasa)
VXa gizakiak sortutako gerra-arma kimikoa da, eta nerbio-agente gisa sailkatuta dago. Nerbio-agenteak ezagutzen diren gerrako agente kimiko toxikoenak eta eragin azkarrena dutenak dira. 1991ko Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluaren 687. ebazpenean suntsipen handiko arma izendatu zuten eta 1993an Arma Kimikoen Hitzarmenak bere ekoizpena eta biltegiratzea debekatu zituen.
VXak ez du ez usainik ez zaporerik, likido oliotsu eta koloregabea da, lurruntzeko denbora behar duena, eta lurrunkortasun baxuari eta biskositateari esker zona bati itsatsita mantentzen dena, arriskutsua izan daitekeena. Oso hilgarria da egoera likidoan, eta are hilgarriagoa gas-egoerara/aerosolera iristen bada. VXa ez dago modu naturalean ingurunean, artifizialki garatu zelako.
Gaur egun, agente neurotoxiko horren munduko erreserbak kimikoki markatu dira detektatzeko (trafiko terrorista saihesteko), NATOren erreserbetarako kolore urdina eta Varsoviako Ituneko herrialdeetarako kolore berdea izanik.
VX izena ez da izen kimiko bat, NATOk agente kimiko hori izendatzeko erabiltzen duen izen militar bat da; molekularen izen kimikoa O-etildiisopropilaminoetilmetilfosfonotiolato da.
Malko-geruza
Malko-geruza hiru geruza oso mehez osatutako formazio bat da, begia estali eta babesten duena:
Ginekomastia
Ginekomastia, gizonezkoetan, bularreko guruin baten edo bien handitze patologikoa da. Gizonezkoen artean, bularreko patologiarik ohikoena da.
Kausak
Nahasmendu hori hiperprolaktinemia batekin lotuta egon ohi da (odoleko gehiegizko prolaktina, gizonezkoetan ere sintetizatzen dena).
Zirrosia bezalako patologia hepatiko batetik eratorritako hiperestrogenismoak ere eragin dezake, gibela ez baita gai estrogenoak metabolizatzeko. Estrogenoekin tratatutako gizonezkoek gantz pilaketak bular moduan egin ditzakete, pseudoginekomastia izenez ezagutzen dena, baina ohikoa da benetako bularrak garatzea. Gizon gizenek ere pseudoginecomastia bat garatzen dute, normalean pubertaroan 11 edo 14 urtetik 20 edo 21 urtera arte.
Klinefelter sindromea dutenek (kromosoma sexualen trisomia: 47XXY) ginekomastia ere izaten dute.
Oxaliplatino
Oxaliplatinoa kimioterapian minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den platinoan oinarritutako alkilatzaile antineoplasikoa da. Besteak beste, kolon eta ondesteko minbizia eta pankreako minbiziak. 1976an sortua, zisplatinoak, karboplatinoak eta oxaliplatinoak DNArekin elkarreragiten dute, alkilatzaile antineoplasikoen antzeko mekanismoa jarraituz.
Bularreko guruin
Bularreko guruinak edo bular-guruinak ugaztun emeen guruin esne-jariatzaileak dira. Ugaztun guztiek beren kumeak elikatzeko esnea ekoizten dute bizitzako lehen aste edo hilabeteetan. Jariakin-formaren arabera, guruin exokrinoak dira, haien edukia hodien bidez kanpora isurtzen dutelako.
Bular-guruinak funtsezko bi elementu ditu:
Malko-aparatu
Malko-aparatua malkoak ekoizteko eta drainatzeko egitura orbitalak dituen sistema fisiologikoa da. Honako hauek osatzen dute:
Sveinn Björnsson
Sveinn Björnsson (Kopenhage, 1881eko otsailaren 27a - Reykjavik, 1952ko urtarrilaren 25a) islandiar politikaria izan zen. Islandiako lehendabiziko presidentea izan zen 1944tik hil zen arte.
Zuzenbidea ikasi zuen Kopenhageko Unibertsitatean eta fiskala izan zen Islandian. Islandiako hargin beltzen maisu handia ere izan zen.
Reykjavikeko udaletxeko kide izan zen 1912tik 1920ra, eta bertako lehendakari izan zen 1918tik 1920ra. Parlamentuko kide ere izan zen. 1918an Islandiako independentzia lortu ondoren, Islandiako enbaxadore izan zen Danimarkan.
Islandiako Independentzia gorabehera, estatuburuak Danimarkako erregea izaten jarraitzen zuen. Alemaniak Danimarka okupatu ondoren, Björnsson erregeorde izendatu zuten 1941eko maiatzean. Ekainean tropa estatubatuarrak herrialdean sartzea eskatu zuen.
1944ko ekainaren 17an herrialdeko lehen presidentea bihurtu zen errepublika aldarrikatuta. 1945ean eta 1949an presidente hautatu zuten berriro, oposiziorik gabe eta 1952ko urtarrilean hil zen, agintaldia amaitu gabe.
Ramon Latasa saria
Ramon Latasa saria Ramon Latasa aizkolari sunbildarraren omenez urtero haren jaioterrian jokatzen den binakako aizkolari txapelketa da.
Historia
2002an izan zuen aurreneko ekitaldia. Hasiera batean lau proba desberdin egiten zituen aizkolari bikote bakoitzak. 2014tik aurrera 10 kanaerdiko enbor eta 60 ontzako sei moztu behar ditu bikote bakoitzak.
2020 eta 2021 urteetan ez zen jokatu COVID-19 pandemiaren erruz. 2022an gizonezkoen lehiaketaz gain emakumezkoena ere jokatu zen.
Zisplatino
Zisplatinoa edo zis-diaminodikloroplatino(II)a (CDDP) kimioterapian minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den platinoan oinarritutako alkilatzaile antineoplasikoa da. Besteak beste, sarkomak, kartzinoma batzuk (adibidez, zelula txikien birikako minbizia, obulutegiko minbizia), linfomak eta zelula germinalen tumorea. Gaur egun karboplatinoa eta oxaliplatinoa duten minbiziaren aurkako sendagai familia bateko lehen kidea izan zen. Platinoan oinarritutako konplexu horiek in vivo erreakzionatzen dute, DNA zelularrarekin bat eginez eta zelularen apoptosia eraginez (heriotza zelular programatua).
Ikuspegi kimikotik, koordinazio-konplexu bat da, platinozko atomo batez osatua, bi amino talde eta bi klorurorekin koordinatua. Kolore hori handiko solido bat da, uretan disolbagarritasun gutxikoa (0,25 g/100 g ur) eta 270 ºC-tan deskonposatzen duena.
Émile Boirac
Émile Boirac (Guelma, Aljeria, 1851ko abuztuaren 26a - Dijon, Frantzia, 1917ko irailaren 20a) filosofo eta psikiko frantsesa izan zen. Esperanto hizkuntzaren bultzatzailea izan zen.
Biografia
Filosofia ikasketak egin ondoren, 1894tik doktorea, 26 urtez filosofia irakatsi zuen hainbat institututan, tartean 15 urte Lycée Condorcet-en (1882-1897). 1898an Grenobleko Unibertsitateko errektore izendatu zuten eta 1902an Dijongoa. Esperantoaren hedatzaile ezaguna izan zen. Esperantoaren Lehen Kongresu Unibertsalaren buru izan zen (Boulogne-Sur-Mer, Frantzia, 1905eko abuztuaren 7tik 12ra) eta Esperantoko Akademia zuzendu zuen. Borgoinean, umeei esperanto ikastea bultzatu zuen, bereziki Émile Borden ekintzari laguntza emanez.
Ezaguna da baita ere déjà vu terminoaren sortzaile gisa; kontzeptua L' Avenir des Sciences Psychiques liburuan azaldu zuen. Sortu zuen beste kontzeptua metagnomia edo zentzumenak erabili gabe eskuratutako ezagutza izan zen;, gaur egun zentzumenez kanpoko pertzepzio gisa ezagutzen da. Boirac Argentinako Elkarte Magnetologikoaren Kontsulta Kontseiluko kide izan zen. Elkarte hori Ovidio Rebaudi paraguaitar kimikari, idazle eta psikikoak sortu zuen. Kontseilu horretan Charles Richet (Medikuntzako Nobel Saria, 1901an), Cesar de Vesme, Enrico Morselli, Théodore Flournoy eta beste hainbat ere izan ziren.
Kriptosofia izan zen berak proposatutako beste terminoa, hau da, “parapsikologiak ikertutako fenomeno psikiko inkontzienteak” biltzen dituena. Gero, 1907an, filosofia aldizkari bati eman zion izena: La Cryptopsychie.
Salobreñako gaztelua
Salobreñako gaztelua Salobreña herrian kokaturik dagoen gaztelua da, Granadako kostaldean. Espainiako Kultura ondasun eta Ondare historiko izendapenak ditu.
X. mendean dagoeneko gotorleku bat egon bazen ere gaztelu hau nazarien garaian eraiki zen. Garrantzia militar estrategikoa bazuen ere nazariek aisialdirako jauregi gisa eta errege familiakoen presondegi gisa erabili zuten.
Historia
Antzina Salobreñako alde zaharra dagoen harkaitza penintsula bat zen eta istmo estu batek kostaldearekin lotzen zuen. Guadalfeo ibaiak ekarritako sedimentuek harkaitza erabat inguratu eta lautada zabala eratu zuten. Harkaitz haren gainean eraiki zen gaztelua.
1489an gaztelarrek konkistatu zuten Salobreña Francisco Ramírez de Madrid buru zutela. Ramírez de Madrid gazteluaren alkate izendatu zuten Errege-erregina Katolikoek.
Hurrengo mendeetan Salobreñako gazteluak toki estrategikoa izaten jarraitu zuen eta XVIII. mendean berrikuntza handiak egin zitzaizkion. Ondoren ordea garrantzia militarra galdu zuen eta bertan behera gelditu zen. XX. mendearen amaiera aldera berrizte lanak egin ziren. 2014-2015 bitartean Erdi Aroko, Aro Modernoko eta XVIII. mendeko egiturak berreskuratu ziren. Dorreak eta harresiaren zatiak berriztu ziren eta jauregiaren bainu eremua azaleratu zen.
Arkitektura
Hiru altuera maila dituen gaztelua da, oinplano trapezoidala duela, harkaitzaren beharrei egokitua. Nazariek lau dorre ezarri zituzten harresian; dorre nagusia, dorre berria, dorre zaharra eta polboraren dorrea. Gaztelarrek bi dorre berri gehitu zizkioten, kuboa eta bateria. Harresietatik kanpo bi dorre berri aurkitzen dira, uraren dorrea eta Coracha dorrea, azken honen babes funtzioa zeukan.
Goiko mailako eremua da zabalena. bertan kokatu zen nazarien jauregia eta 2014-2015ean burutu zen indusketa eta berriztatze lanetan jauregiko bainuen eremua azaleratu zen.
Gazteluaren harresiak iparraldetik mendebaldera inguratuz Paseo de las Flores ("Loreen pasealekua") dago. Bertan kontzertuak egiten dira.
Malko-karunkula
Malko-karunkula begiaren barne-angeluko eminentzia gorria da, nahiko baskularizatua, aldatutako bilgor-guruinak eta izerdi-guruinak dituena.
Begiko alergiekin, malko-karunkulua eta konjunktiboaren plica semilunarisak hantuak izan daitezke eta azkura eragin, ehunean eta malko-geruzan histamina askatzeagatik.
Uliako harria
Lehenengo ekitaldian 10 harrijasotzailek hartu zuten parte.
Onddo azpilimoi
Onddo azpilimoia (Aureoboletus gentilis) Boletaceae familiako onddo espezie bat da.
Toxikoa ez bada ere, tamaina txikikoa, kalitate gastronomiko eskasekoa eta espezie urria denez, bere edertasunagatik argazkiak ateratzea gomendatzen da, baina ez biltzea.
Deskribapena
Kapela: 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, gorri-andere-mahats kolorekoa, arrosa edo marroi-gorrixka; esferaerdi formakoa, gero ganbila; gainazal likatsua du, izpi txiki-txiki ilunekin.
Tutuak: Itsatsiak edo zertxobait dekurrenteak, luzeak eta hori argi kolorekoak.
Tutu dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten tutuak.
Poroak: Kolore hori bizi eder batekoak, handiak eta angelutsuak.
Hanka: Zilindrikoa, bihurgunetsua edo fusiformea, hori argi kolore eder batekoa, behealdean gorrixkaz tindatuak, eta gainazala luzetarako zuntz finekin ildaskatua.
Haragia: Biguna, zuria, horiz jaspeztatua, pixka bat gorritzeko joera duena, zapore garratz samarrekoa eta fruta usain ahul batekin.
Etimologia: Gentilis epitetoa bere itxura segailagatik du.
Jangarritasuna
Mingotsak ez diren Boletus gehienak bezala jan daiteke, baina sukaldaritzan ez du balio handirik.
Nahasketa arriskua
Boletus versicolor eta Xerocomus rubellus delakoekin.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, onddo azpilimoia desagertzeko arriskuan dauden onddoen Euskal Herriako-Kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean. Nahiko urria da eta hostogalkorren basoetan aurkitzen da, 2 edo 3 aleko talde txikietan, ia oinaren oinarritik elkartuta.
Banaketa eremua
Europa.
Mastitis
Mastitisa ugatz-guruinaren inflamazioa edo hantura da. Bularreko minbiziaren sintomekin duen antzagatik, egoera bat ala bestea eskluditu beharko lirateke diagnostikoa baieztatzeko. Edoskitzaroan emakumeen %1-3 artean jasaten dute.
Mastitisa ohikoa da albaitaritza arloan, gizakien antzeko definizioa izanda. Oro har, bakterio batek eragindako behi-aziendari eragiten dio, animaliaren titiburuak gogortuz, errapea bezala, esne-hornidura moztuz eta, horren ordez, likido horixka eta usaintsua jariatuz, gehienetan odol-hondakinekin batera. Oso kasu larrietan heriotza eragiteko gai da.
Mastitis bati maizen lotutako mikroorganismoak B taldeko estreptokokoak, Staphylococcus aureus, gizakietan Mycobacterium generoko espezie ez-tuberkulosoak eta euliek transmititutako behi-mastitisa sortzen duen arcanobacterium pyogenes dira.
Maider Laiseka
Maider Laiseka Alcoceba (Sodupe, Gueñes, 1983) bizkaitar maistra da.
Bizitza
Maider Laiseka Sodupen jaio zen 1983an.
Gaur egun, Turtzioz ko CEIP Turtziozko Eskola HLHI eskolan jarduten du maistra moduan.
Euskal Herriko Unibertsitate ko praktika-tutorea ere bada haur hezkuntza arloan. EAEko maisu-maistren kidegoan sartzeko hautaketa-prozesuetako epaimahaikidea ere bada.
Familia
Familia aldetik Luis Laiseka eta Paquita Alcoceba ditu guraso. Arturo Alcoceba du osaba eta Cipriano Isusi du birraitona.
Menno Simons
Menno Simons (1496 - 1561eko urtarrilaren 31), Herbehereetako erlijio-lider anabaptista izan zen. Simons erreformatzaile protestanteen garaikidea izan zen eta haren jarraitzaileei menonita deitzen zitzaien.
Biografia
Wytmarsumeko herrixka batean jaio zen, Frisia probintzian (Inperio Erromatar Germaniarra, gaur egun Herbehereak). Gurasoek apaiz katolikorako prestatu zuten. 1524an apaiztu zuten. Bere jaioterriko parroko izanik, 1536an Eliza Katolikotik banandu zen, anabaptista bakezaleekin bat egiteko, Biblia arretaz aztertu eta dogma katolikoetatik urruntzeko prozesua bizi ondoren.
1543an, Alemaniako ipar-mendebaldera bidali zuten. Han, bere bizitzako azken hemezortzi urteak elizak eraikitzen eman zituen, Frisian lanean jarraitu zuen bitartean.
Kolonian, Holsteinen, Prusian eta beste leku batzuetan egon zen, beti antolatuz eta predikatuz, jazarleek jazarrita. Jakina da Geertruydt-ekin ezkonduta zegoela eta gutxienez seme bat eta bi alaba izan zituela. Klandestinitate-baldintzak zirela eta, ezin izan ziren familiako bizitzaren xehetasun gehiago erregistratu.
Lan egiten zuen eskualdeko hizkuntzetan ikuspuntu anabaptistak idatziz zabaltzeko zuen kezka nabarmena izan zen. Horretarako, B.L. izenaz bakarrik identifikatutako inprimagailu batekin, inprenta bat ezarri zuen Lübeck-en, Oldesloe (Holstein) eraman behar zuena eta, gero, 1554an, Wüstenfelde babesleku anabaptistara. Bertan hil zen eta ehortzita dago.
Charles Spurgeon
Charles Haddon Spurgeon (Kelvedon, Erresuma Batua, 1834ko ekainaren 19a - Menton, Frantzia, 1892ko urtarrilaren 31) teologoa, predikaria, misiolaria, jakintsu biblikoa, idazlea eta artzain bataiogile erreformatu ingelesa izan zen. Ezaguna da bere bizitza osoan zehar 10 bat aldiz predikatzen zuelako astean leku ezberdinetan eta 10 milioi pertsona inguru ebanjelizatu zituelako. Haren sermoiak hainbat hizkuntzatara itzuli dira, eta «Predikatzaileen printzea» deitzen zaio.
Norman Lockyer
Sir Joseph Norman Lockyer (Rugby, Warwickshire, 1836ko maiatzaren 17a - Salcombe Regis, Devon, 1920ko abuztuaren 16a) ingeles zientzialari eta astronomoa izan zen.
Astronomo amateurra izan zen, batez ere eguzkiarekin interesatua. 1885ean Zientziako Errege Ikastetxeko fisika astronomikoko irakasle izendatu zuten. Berarentzat sortu zen Eguzki Fisikaren Behatokia eta han zuzendu zituen ikerketak 1913ra arte.
Charles Spurgeon
Spurgeonek eragin handia izaten jarraitzen du zenbait kristau-izendapenetan, hala nola eliza erreformatuetan, kalbinismoan, eliza bataiatzaileetan eta bataiogile erreformatuetan. Bataiatzeko tradizio erreformatuan figura indartsua izan zen, 1689ko Fedearen Bataiatze Konfesioa aldeztuz eta bere garaiko Elizako joera teologiko liberal eta pragmatikoei aurka eginez.
Norman Lockyer
1860ko hamarkadan espektroskopia elektromagnetikoa erabiliz ikerketak hasi zituen. 1868an lerro hori bat ikusi zuen Eguzkiaren espektroan, eta helio deitu zion elementu berri gisa identifikatu zuen. Aldi berean, Pierre Janssen frantziarrak elementu berria ere aurkitu zuen. Lockyerrek zazpi espedizio gidatu zituen eguzki eklipseak behatzeko.
Charles Spurgeon
Spurgeon Londresko Tabernakulu Metropolitarra izeneko Bataiatzailearen Elizako artzaina izan zen 38 urtez. Britainia Handiko Bataiatzailearekin izandako eztabaida ugarien parte izan zen, eta, gero, erlijio-titulua utzi behar izan zuen. Hainbat gaitz fisiko jasan zituen Spurgeonek bere bizitzan. Hala ere, 1857an, Spurgeon's izeneko karitate-erakundea sortu zuen, mundu osoan lan egiten duena. Spurgeon's College ere sortu zuen, hil ondoren bere izena jaso zuena.
Norman Lockyer
Arkeoastronomiaren aitzindarietako bat izan zen eta Greziako eta Egiptoko tenpluen orientabideak aurkitu zituen.
1869an Nature zientzia aldizkaria sortu zuen eta urte askoan editorea izan zen.
Habia hori
Habia horia edo Kabia horia (Crucibulum laeve) Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Jan liteke, baina ez du sukaldaritzarako interesik.
Deskribapena
Karpoforoa: Bereiz daitezkeen bi geruzaz osatua. 5 eta 10 mm-ko altuera eta 6 mm-ko diametrokoa. Hasieran subglobosoa, ondoren zilindrikoa, arragoa edo kopa itxuran. Gaztetan operkulu zuri edo horia eta ertza hori-lasto bizi kolorekoa; zahartzean operkulua desagertu egiten da, eta barruan habia baten arrautza txiki-txikien antzeko peridioloak ikusteko aukera ematen du (8-10 Peridiolo), zuriak edo krema-horixkak. Peridioloak Karpoforoaren barruan garatzen dira, eta denbora batez likido gelatinakara baten barruan egoten dira.
Etimologia: Laeve epitetoa latinetik dator, leuna esan nahi duen "laevis" hitzetik. Barne-gainazal leunagatik.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Nahasketa arriskua
Beste genero bateko Cyathus striatus, delakoaren antzekoa da, kolore arre ilunekoa, tomentosoa bere kanpoaldean eta barrualde distiratsua, grisa da eta oso ildaskatua. Cyathus olla ere, antzekoa da, bakarrik edo talde txikitan eta lurrean ateratzen da.
Sasoia eta lekua
Udazkenaren amaieran, egur usteletan, bereziki koniferoetan, baita txirloratan eta usteltzen ari den lastotan.
Banaketa eremua
Mundu osoko basoetan.
Beldar-mazo
Beldar-mazoa (Cordyceps militaris) Cordyceps generoko onddo espezie bat da.
Honen balioa ez dago sukaldean, arma biologiko gisa baizik, pinuak arriskuan jartzen dituen prozesionariaren aurka borrokatzeko.
Deskribapena
Ezaugarriak: 2 eta 6 cm bitarteko garaiera eta 0,3 eta 1 cm bitarteko lodierakoa, luzera aldakorreko oin batek eutsitako borra baten itxurakoa. Zilindriko samarra den borra baten itxurakoa, batzuetan luzetako depresioarekin eta gainazala garatxo txikiz estalita, itxura izurtsua ematen diote; laranja koloretik laranja-gorriztara doana.
Hanka: Erdian, pixka bat furfurazeoa, poliformismo nabarmenekoa, gehienetan zilindrikoa, kurbatua, eta krisalidetaraino luzatzen da; horia edo horixka-laranja kolorekoa, lur azpian dagoena argiagoa da.
Himenioa: Borraren azalean kokatua.
Akademio de Esperanto
Akademio de Esperanto (euskaraz: Esperanto Akademia) hizkuntza hori zabaltzeko eta hobetzeko lan egiten duen nazioarteko erakundea da. Nolabait, Euskaltzaindia antzeko helburuak izango lituzke baina esperantoaren alorrean.
Malko-kanalikulitis
Malko-kanalikulitisa malko-kanalikuluen hantura da. Malko-hodiaren marruskadura- eta buxadura-sentsazioa izan daiteke.
Beldar-mazo
Deskribapena
Etimologia: Cordyceps terminoa grekotik dator eta, zapaburua esan nahi duen "cordylos" hitzetik etor liteke.
Akademio de Esperanto
Historia
Esperantoaren Akademia 1905ean sortu zen Esperantoaren lehen Mundu Biltzarrean, Zamenhofen proposamenez, Hizkuntza Batzordea (Lingva Komitato) izenarekin. Esperantoaren Akademia izena Hizkuntza Batzordeko goi-komisio batek hartu zuen lehen aldiz. 1948an, Hizkuntza Batzordea eta bere Akademia organo bakar batean batu ziren: Esperantoko Akademia. Bere erabakiak ez dira derrigorrezkoak hiztunentzat; betebehar hori 1905ean Esperantoaren Lehenengo Kongresu Unibertsalean finkatutako Esperantoaren Oinarria izenekoak baino ez du.
Malko-kanalikulitis
Infekzioa alde bakarretik gertatzen da askotan, eta forma kronikoan bakterio gram-negatibo anaerobioek eragiten dute (askotan actinomyces israelii espezieak). Beste kausa akutu batzuen artean, herpes zoster edo herpes birus soila daude.
Beldar-mazo
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
André Zeller
André Zeller (Besançon, 1898ko urtarrilaren 1a - Paris, 1979ko irailaren 18a) frantziar jenerala izan zen.
Akademio de Esperanto
Partaideak
Akademiok 45 partaide ditu. Partaide bakoitzak 9 urtetarako aukeratuak dira. Akademiaren heren bat hiru urtetan berritzen da.
André Zeller
Hamasei urterekin, Lehen Mundu Gerran parte hartzeko erroldatu zen, eta teniente graduarekin amaitu zuen. 1920an Sortaldeko Armadako kide izan zen eta Libanon turkiarren aurka borrokatu zen.
Bigarren Mundu Gerran Dunkerquen ontziratzea lortu zuen. 1940an Aljerrera iritsi zen eta Tunisiako eta Italiako kanpainetan esku hartu zuen.
Gerra amaitu ondoren, jeneral izendatu zuten. 1961eko apirilean Aljerreko putschean parte hartu zuen Raoul Salan, Maurice Challe eta Edmond Jouhaud jeneralekin. Putscharen porrotaren ondoren, espetxeratu egin zuten eta hamabost urteko espetxe-zigorra ezarri zioten. 1966an askatu zuten eta 1968an amnistiatu zuten.
Beldar-mazo
Nahasketa arriskua
Bere formagatik eta koloreagatik nahastezina da.
Oharra: Arma biologiko gisa erabil daiteke pinuaren prozesionariaren aurkako borrokan.
Sasoia eta lekua
Neguan eta udaberrian koniferoen basoetan eta belardietan. Lepidopteroen krisalida espezieak erasotzen eta suntsitzen dituen espeziea da, batez ere pinuaren prozesionaria.
Banaketa eremua
Mundu osoa, batez ere klima-zona epeletan.
Microcebus arnholdi
Microcebus arnholdi Microcebus generoko lemur espezie bat da, Madagaskarreko endemikoa. Holotipoa 2005eko azaroaren 27an jaso zen lehen aldiz, eta 2008an deskribatu zen lehen aldiz. Ikerketen arabera, Microcebus sambiranensis espeziearekiko ezberdina da genetikoki.
Tamaina ertaineko lemuriformea da, 50 g inguru pisatzen du, 3,2 cm luze da eta 12,9 cm buztan du. Madagaskarreko iparraldeko bi erreserbatan aurki daitezke.
Etimologia
Arnholdi izena New Yorkeko Henry Arnhold-en omenez aukeratu zuten.
Anatomia eta fisiologia
M. arnholdik 50 g inguru pisatzen du, baina beste lemureek bezala, pisua aldatu egiten da urtaroaren arabera. Holotipoak 71 g pisatzen zuen, 8,1 cm-ko luzerarekin eta 12,9 cm-ko isats-luzerarekin.
Bizkar-ilajea marroi iluna, gorria eta grisa da, eta isatsaren oinarrian zerrenda dortsal ertaina du, marroi iluna. Sabelaldea zuri-kremazkoa da, kolore grisekoa. Burua gorria da, gune marroi ilunak ditu muturrean eta begien inguruan.
DNA ez-kodetzaile
Biologia molekularrean, DNA ez-kodetzailea proteinak kodetzen ez dituen DNA zatiari deritzo. DNA osoaren portzentaje handi bat DNA ez-kodetzailea da. DNA ez-kodetzailearen zati batek RNA ez-kodetzailea sortzen du transkribatzen denean (RNA-t, RNA erribosomikoa eta RNA interferentea, esaterako). Beste zati handi batek gene-adierazpenaren erregulazioan parte hartzen du.
XX. mendeko 60ko hamarkadan, DNA ez-kodetzailea aurkitu zutenean, zientzialariek uste zuten DNA horrek, proteinak sortzen ez dituenez, ez zuela ezertarako balio, eta "DNA zaborra" deitu zioten (junk DNA, ingelesez). Izendapenak arrakasta izan zuen, eta urte luzeetan DNA ez-kodetzailea eta DNA zaborra sinonimoak izan ziren. Ikerketak garatu ahala, ordea, ikusi zen proteinak sortu ez arren DNA ez-kodetzaileak funtsezko zeregina betetzen zuela geneen adierazpen edo espresioan, eta beraz bidegabea zela DNA zati horri "zaborra" deitzea, DNA ez-kodetzailearen zati handi bat funtzionala delako.
Gizakian, esan bezala, DNA ez-kodetzailearen zati handi batek gene-adierazpenaren erregulazioan parte hartzen du. DNA zaborra, beraz, inongo funtziorik ez duen DNA ez-kodetzaileren zatia, hasiera batean uste zen baino askoz txikiagoa da, antza.
DNA ez-kodetzailearen osaketa
Hainbat elementuk osatzen dute DNA mota hori: