cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inari
Biztanleria
Udalerriko bizilagun ospetsuenak zinean lan egiten duten Anni-Kristiina Juuso eta Kari Väänänen ivaloar antzezleak dira. Lehenak hainbat sari irabazi ditu atzerrian azken urteotan eginiko lanengatik; ezagunenak "Kukua" eta "Kautokeinoko matxinada" filmak dira. Gaur egun, Yle Sámi Radio irrati kateko esataria da Inarin. Bestetik, eskarmentu handiko Kari Väänänenek herrialdean ekoiztutako hirurogei film baino gehiagotan parte hartu du eta Finlandiako zinemetako aktore ezaguna da.
Musika munduari ere zenbait pertsonaia ezagun eman dizkio Inarik; Amoc rapero samia dugu guztietan ospetsuena. Inarieraz abesten duen nazioarteko musikari bakarra da, Finlandia eta Norvegian arrakasta handia izan duena; Inariko samien kultura eta hizkuntzaren alde ere lan handia egin duena. Gainera, Lappiko raperoak biltzen dituen Guerra Norte kolektiboaren burua da eta udalerria iparraldeko rap hiriburu bihurtu duela esaten da, bere atzetik rapero asko eman baita ezagutzera Inarin; besteak beste, Ambassa, Ezkimo (Hannibalin & Sopan), Edorf eta Ružže. Azkenik, aipatzekoa da Angeli herrian sortu zen Angelit folk musika taldea, sami musikagintzan oihartzun handia izan duen taldea.
Samiak
Udalerria samien jatorrizko eta berezko lurraldearen barnean dago, Sápmi deituriko lurraldean. Samiak, euskaldunekin batera, Europako gutxiengo indigena bakarrak dira eta hauen jatorria ezezaguna izaten jarraitzen du egun; kultura eta hizkuntzagatik, badirudi antzinaroko Komsa kulturako tribuen eta beranduago (k.a. 3. milurtekoan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren emaitza direla. Inari aintziraren ertza, hain zuzen, sami herriaren aspaldiko bizileku ezagunenetakoa da, aztarnategi garrantzitsua, eta samiek Finlandian jasan duten lekualdatze eta atzerakadaren lekuko da. Alde batetik, XIX. mendean, hegoaldetik, Kemi ibaiaren arrotik, Kemiko samiak iritsi ziren, finlandiar kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita ; 1852. urtean, aldiz, Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi egin zenean, iparraldean bizi ziren sami asko etorri zen bertara, ipar samiak. Kemiko samiek Inarikoekin kultura eta hizkuntza antzekotasun handiagoa zutenez, bat egitea erraza eta azkarra izan zen; ipar samiekin harremana aberasgarria izan bazen ere, euren jatorrizko hizkuntza eta bizimoduari (elur-orein zaintza) eutsi zioten. Azkenik, Kola penintsulatik, 1940ko hamarkadan, ekialdeko skolt samiak iritsi ziren udalerrira; Bigarren Mundu Gerraren eztandak euren jatorrizko lurraldetik ihes egitera behartu zituen. Horrenbestez, Inarin Finlandian dauden hiru sami azpitaldeak bizi dira: ipar samiak, skolt samiak eta jatorrizko Inariko samiak. Ugarienetarikoak Inariko samiak dira, 700 inguru, eta euren bereizgarri nagusia euren hizkuntza da: Inariko samiera. Bestetik, Sápmin hedapen handiena duen taldea aipatu beharra dago, ipar samiena; guztira, 900 lagun inguru dira, eta elur-orein zaintzari lotutako bizimoduagatik eta hiztun kopuru handiena duen samiera (ipar samiera) hitz egiteagatik dira ezagun; azkenik, 600 bat diren skolt samiak daude, erlijio (ekialdeko eliza) eta hizkuntzagatik (skolt samiera) ere bereiziak. 1973. urtean, Inarik, Enontekiö, Sodankylä eta Utsjoki udalerriekin batera, Finlandiako Samien Lurraldea sortu zuen, samien ohiturak, hizkuntzak eta lurrak babesteko asmoz. Gaur egun, Inariko biztanleriaren %32 da talde etniko honetakoa (Samien Lurraldea kudeatzen duten arduradunen irizpideen arabera) eta Sami Parlamenturako hauteskundeetan parte har dezake. Hain zuzen, Inari sami etniako biztanle gehien bizi den Finlandiako udalerria da eta "Aanaar", "Anár" eta "Aanar" izenak jasotzen ditu Inariko samieraz, ipar samieraz eta skolt samieraz, hurrenez hurren (hirurak dira koofizialak finlandierarekin batera).
Inariko samiak
Inariko samiak udalerriko jatorrizko biztanleak dira, hau da, jatorrizko inariarrak. Zehazki, sami herriaren azpimultzo bat osatzen dute, eta aparteko hizkuntza, historia, kultura eta bizimodua izateagatik bereizten dira gainontzeko samiengandik, hein handi batean, gaur egunera arte mantentzea lortu dituzten berezko ondasunak.
Inariarren lurraldea aspaldian Norvegiako mugaren eta Saariselkä herriaren artean zegoela uste da, Inari aintzirak betetzen duen eskualdearen inguruan. Badirudi samien arteko bereizketak mende asko dituela, izan ere, Inariko samien lehenbiziko aipamena XVI. mendekoa da –zehazki, 1517. urtekoa–. Gainontzeko samien antzera, inariarrena bizimodu nomada izan zen luzera arte, eta taldea sakabanaturik bizi ziren hainbat herrik osatzen zuten, sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zutenak. Hala, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehiza, arrantza eta bilketaren bitartez, eta horrek guztiak gainontzeko samiekin eta kanpotarrekin hartu-emana izateko beharra gutxituko zuen. Apurka, elkarrengandik urrundu eta bakartzearen ondorioz, Inari aintzira inguruko sami herrixkek talde bereizi bat osatuko zuten.
Taldearen bizimoduak ere baditu bere berezitasunak. Hain zuzen ere, arrantzak pisu handia izan du Inariko samien gizartean, eta elur-oreinek, aldiz, ez dute gainontzeko herrietan izan duten nagusitasunik izan. Abeltzaintza ezagutzen zuten arren, eskala txikian gauzatzen zen, eta inariar familia bakoitzak haragiz, artisautzarako materialez eta larruz hornitzeko baliatzen zuten elur-orein talde txikia baino ez zuen. Hala ere, Inariko samiek mantendu duten bereizgarri nagusia berezko hizkuntza da: Inariko samiera edo inariera. Hirurehun hiztun inguru baino ez dituen hizkuntza da, ekialdeko samieren adarrekoa, eta, UNESCOren Liburu Gorriaren arabera, galtzeko arrisku bizian dagoen hizkuntza da. Dena den, gaur egun, sami elkarteak lan handia egiten ari dira hizkuntza hau hezkuntzan eta inariar gazteengan sustatzeko.
Azkenik, kristautasuna azkar zabaldu bazen ere (XVI.–XVII. menderako), aipatzekoa da antzinako sinesmenek pisu handia izaten jarraitu zutela Inariko samien artean; esate baterako, XIX. mendera arte erabilia izan zen Ukonkivi sakrifizio gune garrantzitsua, Inari aintzirako Ukkoren uhartean dagoena. Baina, erlijio berriak eta Pielpajärviko baselizaren nagusitasunak ohitura asko desagerrarazi zituen XVII. mendean, hala nola, joik kantuen ohitura (livđe), sami talde gehienek beranduragora arte mantendu zutena.
Armarria
Udalerriko ikur nagusia Ahti Hammar margolariak sortu zuen 1954. urtean. Bere helburua, bertan agertzen diren objektuekin, Inariren ezaugarri nagusiak adieraztea izan zen; zelai beltz baten gainean, zilar koloreko koregono arraina agertzen da, burutik urrezko elur-orein adarrak ateratzen zaizkiona. Biak udalerriko animalia ohikoak dira, antzinako garaietatik udalerriaren motore ekonomikoaren funtsa izan direnak eta herritarren izaera markatu dutenak. Gaur egun, elur-orein zaintzak Inariko diru-sarrera nagusien iturri izaten jarraitzen du; eta koregonoa, aldiz, urtero eskualdera milaka arrantzale erakartzen dituen arraina da. Biak ala biak sami kulturan eta sinbologian eragin handia duten animaliak dira. Bestalde, aipatzekoa da Inariko armarriak ere atzealde iluna duela; izan ere, kolore hitsak (grisa, beltza) Lappiko udalerrietako armarrien bereizgarri nagusiak dira, eskualdeko zerua irudikatzen dutenak. Udalbatzak ikur ofizialtzat hartu zuen 1954ko irailaren 28an (Barne Ministerioak hurrengo urteko otsailaren 25ean).
Elkarteak eta Erakundeak
Udalerriko elkarte eta erakunde nagusiak Sajos Kultura Etxea eta bertan dagoen Finlandiako Samien Parlamentua dira:
Kirola
Udalerriko kirol elkarte nagusia Inarin Yritys da, negu kirolei lotua dagoena. Bestalde, Ivalon izotz-hockey talde bat ere badago, Tunturi-kiekko (TuKi), 1983. urtean sortu zena. Taldeak herrialdeko 5. mailan jokatzen du, Lappi-liiga izeneko multzoan.
Saariselkä
Ipar Lappiko eski estazio handiena Inari hegoaldeko Saariselkä herrian dago, Urho Kekkonen Parke Nazionalaren alboan. Hurrenez hurren 438 eta 416 metro dituzten Kaunispää eta Iisakkipää mendien artean dago, eta, guztira, hamabost eski pista ditu –zortzi Kaunispään eta zazpi Iisakkipään–. Pista hauek luzera eta tamaina askotakoak dira; alde batetik, hasiberrientzako pista errazak (urdinak) eta oso errazak (berdea) daude, zazpi urdin eta bi berde; bestetik, maila ertaina duten eskiatzaile edo snowboarderrentzako lau pista daude (gorriak); eta, azkenik, adituenentzako bi pista beltz. Gainera, 1.200 metroko luzera duen jaitsiera bat ere badago, lera bidez botatzeko gordea dagoena. Pista horietatik zazpi argiztatuta daude, gauez ere ibili ahal izateko, eta Kaunispää mendian hasten diren pistetara igotzeko, aldiz, 950 metroko luzera eta hiru pertsonentzako lekua duen teleaulkia dago. Mendiaren tontorrean Saariselkä eski estazioko jatetxea dago. Arrakasta handiena duten kirolak iraupen eskia, eski alpinoa, snowboarda, elur-erraketak, ibiltaritza eta orientazioa dira; izan ere, eski pistez gain, Saariselkären mugatik ateratzen den iraupen luzeko 180 km-ko ibilbide sarea dago, 34 km argiztatuta dituena. Azpiegiturak, bestalde, azaroan ireki eta maiatza inguruan itxi ohi dira. Dena den, urte osoan zehar, Saariselkä herrian, kirola eta naturarekin lotutako ekintza ugari eskaintzen dituzte, esate baterako, elur motor safariak, husky txakurrek gidatutako lera safariak, arrantza eta txirrindularitza ikastaro eta lehiaketak, eta natura ibilaldiak.
Museoak
Inariko museo garrantzitsuenak sami herriari buruzkoak dira:
Ondasun nabarmenak
Udalerriko ondasun nabarmenak erlijioarekin lotura duten leku eta eraikinak dira. Hain zuzen, Inari oso udalerri zabala da eta hainbat herriz osatua dago; hori dela eta, balio eta garrantzi handia duten tenplu asko daude sakabanatuta. Garrantzitsuenak Inari herriko, Ivaloko eta Pielpajärviko elizak dira; baita batik bat ipar-ekialdean dauden skolt sami komunitatearen eliza ortodoxoak ere. Gainera, aipatzekoa da bertako eraikinen balio historiko eta kultural handiari esker, Angeli, Lisma eta Nellim sami herriak Finlandiako eraikitako kultur inguruneko zerrendan sartu zirela 1993. urtean. Hauekin batera, babestuak izan ziren Ivalo ibaiko urre ingurua –1868an egin zen urrearen aurkikuntzaren ondorioz garatutako meatzaritza eta urre sukarraren aztarna dena–, Inari aintzirako Ukonsaari uhartea –samien sakrifizio gune garrantzitsua zena–, Petsikkotunturi eta XIX. mendeko Sallivaara elur-orein haztegiak, mugan dagoen Raja-Joosepi etxaldea eta XVIII. mende hasierako Pielpajärviko baseliza ere.
Hala ere, denen artean, ondokoak dira Inariko ondasun nabarmenenak:
Ospakizun bereziak
Udalerrian ospatzen diren egun berezienak samien kultura eta usadioekin lotura duten ospakizunak dira; besteak beste, aipatzekoa da martxoaren bukaeran Inari herrian antolatzen den elur-orein txapelketa, Paliskunnat izenekoa. Partaideak, samiak ohi direnak, soka batzuen bitartez euren elur-oreinetara lotzen dira eta eskiak soinean dituztela helmugaraino lehen postuan iristen saiatzen dira. Bestetik, uztaileko Inariviikot edo Inariko astea izeneko ospakizuna dago. Astebete irauten duen udako jaialdi honek ekintzaz betetzen du Inari herria; antzerkiak, dantza ikuskizunak, umeentzako jarduerak eta jokoak, ibilaldiak, ur-motoen txapelketa, folk musika emanaldiak, kanoa irteerak, inariar istorio kontakizunak eta arte erakusketak antolatzen dituzte. Azkenik, samiekin zerikusia duten eta oso arrakastasuak diren beste bi ospakizun ere badira: Ijahis idja herri indigenen musikaldia, abuztu erdialdean ospatzen dena, eta Skábmagovat herri indegenen film eta telebista produkzioen jaialdia, 2019ko urtarrilean hogeigarren urteurrena ospatu zuena.
Saariselkä herrian, bestalde, turismoari begira antolatzen diren hainbat ospakizun daude. Guztietan arrakastatsuena azaroko gau ilun eta luzeak girotzeko sortu zen KaamosJazz jaialdia da; bertara, herrialdeko jazz musikari ospetsuenak joan ohi dira eta entzule nagusiak, jazz zaletuez gain, eski estaziora joaten diren elurzaleak dira. Gainera, ahulagoa izan ohi den udako turismoa berpizteko, azken urteotan abuztuan antolatzen hasi diren bi bilkura aipatu behar dira: Ipar Finlandiako motorzaleen batzar nagusia, Jänkhällä Jytisee, eta Rautaa Rajalle, autozaleen festa nagusia. Abuztuaren 31an hasi eta irailaren 1ean bukatzen den Saariselkä MTB mendiko bizikleta txapelketa, azkenik, uda sasoia agurtzeko antolatzen den ospakizuna da.
Ekonomia
Lappiko gainontzeko udalerrien antzera, Inariko jarduera ekonomiko nagusia zerbitzu-sektorean dago; guztira, langileen %83,9k egiten du lan hirugarren sektorean, bai zerbitzu publikoetan, bai pribatuetan. Kopurua izugarri hazi da azken urteotan, batik bat, turismoak izan duen hazkuntzari esker. Gainontzeko langileak, aldiz, lehen sektorearen (%6,3) eta bigarrenaren (%7,9) artean banatzen dira. Aipatzekoa da samien artean abeltzaintzak betetzen duen funtzioa, izan ere, elur-orein zaintza euren kulturaren bereizgarri garrantzitsua da. Langabezia tasa %9,1ekoa da (2020) ; eta udal-tasa, aldiz, %19koa.
XIX. mende erdialdera arte, Inari lehen sektoreko udalerria izan zen. Samien elur-orein etxaldeak ziren herritarren diru-sarrera nagusia, eta arrantzak eta egoera klimatikoak guztiz baldintzatutako nekazaritzak irabazi hauek osatzen zituzten. Dena den, XIX. mendean Ekialdeko Lappiko basoak ustiatzen hasi ziren eta baliabide naturalen erauzketak eta urre sukarrak herritar asko erakarri zituzten hegoaldetik. Bestalde, 1950eko hamarkadan, basogintza industria hazi eta garatu egin zen, eta Inari aintziraren gehiegizko ustiapena hasi zen. Inarik oparoaldi ekonomikoa izan zuen, herritarren kopurua hazi zen, azpiegiturak eraiki ziren, baina aintziraren ustiapen jasanezinaren ondorioz, arrainen kopuruak behera egin zuen nabarmen. Egoera larria zen, eskala txikiko arrantzak garrantzi handia baitzuen inariarren egunerokoan, eta herritarrak euren udalerriko baliabide naturalak babestearen beharraz ohartu ziren; horrenbestez, 70eko hamarkadatik aurrera, aintzira eta natura basatia babesteko ekintzak jarri ziren abian. Arrantza industriak udalerriaren motore ekonomiko nagusi izateari utzi zion eta turismo berdearen aldeko apustua egin zuen Inariko Udalak. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta, eski estazio eta azpiegitura berriekin batera, turismoa inariarren enplegu-emaile nagusi bihurtu zen. Birmoldaketa horren ikurra Saariselkä herria da. Hain zuzen, Saariselkä udalerriko turismoaren erdigune bihurtu zen eta bisitariak jasoko zituzten hotel, ostatu eta jatetxeak bertan eraiki ziren; guztira, 13.500 bisitari jasotzeko prestatu zen 300 biztanleko herria. Era berean, Kaunispää eta Iisakkipää mendien artean dagoen eski estazioak bultzada handia izan zuen, eta horrekin, Inarik neguko kirolez eta natura basatiaz gozatzeko eskaintza luzatu zien turistei. Udalerrira iristen diren kirolzale eta naturazale gehienak finlandiarrak diren arren, azken urteotan, britainiar, alemaniar eta japoniar bidaiari ugari ere iritsi da.
Azkenik, basogintza industriak Inariko diru iturri garrantzitsua izaten jarraitzen duen arren, aipatzekoak dira azken urteotan babestutako eremuen kontura udalerrian izan diren hainbat istilu. 2005. urtean, esaterako, sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Metsähallitusek pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hau emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten talde ekologistak eta samiek. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte udalerriko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Azkenean, hainbat urteren ostean, Finlandiako Gobernua, Metsähallitus, Greenpeace eta samiak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Inariko Udalak urtero udalerriko naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen du.
Arripis georgianus
Arripis georgianus Arripis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arripidae familian.
Eskoziako Legebiltzarra
Eskoziako Legebiltzarra (ingelesez Scottish Parliament, gaeleraz Pàrlamaid na h-Alba eta eskozieraz Scots Pairlament) Eskoziako ganbera bakarreko legebiltzarra da eta Eskoziako Gobernuari estuki loturik dago. Edinburgh hiriko Holyrood eremuan kokatzen da, hiriko etorbide nagusia den Royal Mile kalearen amaieran. Arrazoi honegatik eskoziar legebiltzarra modu informalean Holyrood bezala izendatzen da. Bost urtez behin sistema proportzional misto eta zuzen baten bidez hautatutako 129 legebiltzarkidez osatuta dago: 73 legebiltzarkide hautesle bakarra aukeratu daitekeen 73 hautesbarrutietako hauteskundeetatik ateratzen dira eta gainontzeko 52 legebiltzarkideak barruti ugariz osatutako zortzi eskualdetan proportzionalki hautatzen dira (bakoitzeko zazpi legebiltzarkide).
Legebiltzarraren eraikin berria 2004a inauguratu zen, Enric Miralles kataluniar arkitektoaren proiektuarekin.
Historia
1707. urtean Eskoziako eta Ingalaterrako erresumak Britainia Handiko Erresuma sortuz batu baino lehen, Eskozia erresuma independentea zen, eta bere parlamentu independentea zeukan. Bi erresumen batura eztabaidatu zenean ordezkari eskoziarrek legebiltzar propio bat mantentzea eskatu zuten, baina ordezkari ingelesek ez zuten halakorik onartu.
Ondorengo 300 urteetan Britainia Handiko Legebiltzarrak eta haren oinordeko Erresuma Batuko Legebiltzarrak gobernatu zuten Eskozia Westminsterretik, inolako autogobernurik gabe. Eskoziaren autogobernua ahalbidetzeko biltzar bat osatzeko proposamenak izan ziren 1914a baino lehen, baina ideia bertan behera geratu zen Lehen Mundu Gerraren hasieragatik. 1960ko hamarkadaren bigarren erdian eskoziar nazionalismoak izandako gorakadak autogobernua edo independentzia eskuratzeko eskaerak bultzatu zituen, eta 1969an Erresuma Batuko Gobernu laboristak Konstituzio Britainiarra aztertzeko Kilbrandon Batzordea osatu zuen. Batzordearen helburu nagusia Eskoziarentzako autogobernua ezartzeko aukera aztertzea zen. Batzordearen txostena 1973an argitaratu zen, eta sufragio zuzenez hautatutako Eskoziako Biltzar bat sortzea proposatu zuen.
Horrekin batera, petrolio erreserbak aurkitu ziren Ipar itsasoan, Eskoziaren kostaldetik hurbil, eta Eskoziako Alderdi Nazionalak (SNP) "Eskoziako petrolioa da" (It's Scotland's oil) kanpaina burutu zuen, aurkitutako petrolioaren diru-sarrerak Eskoziarentzat izan beharko liratekeela argudiatuz. Ondorioz, SNPren eta independentziaren sostenguak gora egin zuen, eta horri aurre egiteko nahian Gobernu britaniarra Eskoziako Biltzarra ezartzeko konprometitu zen 1974an. Hala ere, Erresuma Batuko Parlamentuak ez zuen Biltzar hori ezartzeko legedia onartu 1978ra arte.
Karlín
Karlín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 232 biztanle ditu eta 2,24 kilometro koadroko azalera. Hodoníngo barrutian dago.
Eskoziako Legebiltzarra
Historia
1978ko Eskoziako Legaren arabera (Scotland Act 1978), Eskoziako Biltzarra eratzeko erreferendum batean Eskoziako erroldaren %40ak baiezkoa eman behar zuen. 1979ko martxoko erreferendumean %51,6k baiezkoa eman zuen arren, parte-hartzea %63,6koa izan zen, eta ondorioz errolda osoaren %32,9k bakarrik sostengatu zuen Biltzarraren sorrera, legeak zehaztutako %40a baino gutxiago.
1980ko eta 1990eko hamarkadetan zehar Eskoziako Legebiltzarra eratzeko nahia areagotu zen, alde batetik Erresuma Batuko Gobernua Alderdi Kontserbadorearen esku zegoelako, Eskozian hauteskundeak galdu zituen arren. Ondorioz, 1989an Eskoziako elizek, alderdi politikoek eta industriako ordezkariek Konbentzio Konstituzional Eskoziarra (SCC) osatu zuten Eskoziako autogobernua bultzatzeko. SCCren lana 1995ean argitaratu zen, eta beranduago sortuko zen Legebiltzarraren oinarriak zehaztu zituen.
1997ko maiatzean laboristak, Tony Blairren gidaritzapean, gobernura heldu ziren, eta Erresuma batuko nazioen autogobernua alderdiaren programaren parte zenez Eskoziako Legebiltzarra eratzeko bigarren erreferendum bat antolatu zuten, eta oraingoan baiezkoak irabazi zuen. Legebiltzar berrirako lehenengo hauteskundeak 1999ko maiatzaren 6an izan ziren, eta urte bereko uztailaren 1ean botere legegilea Westminsterretik Legebiltzarrera eskualdatu zen.
Hauteskundeak
Legebiltzarra sortu zenetik bost hauteskunde egon dira: 1999, 2003, 2007, 2011 eta 2016 urteetan. Hurrengo hauteskundeak 2021eko maiatzaren 6an izango dira. Hona hemen Eskoziako Legebiltzarrerako hauteskunde guztien laburpena:
Karine Ferri
Karine Jalabert (Suresnes, 1982ko apirilaren 25a), Karine Ferri izen artistikoz ezaguna, frantziar modelo eta telebista aurkezlea da, Absolument Stars edo Fan de Stars saioetan egindako lanagatik ezaguna dena.
Telurobismutita
Telurobismutita sulfuro motako minerala da eta tetradymita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Telurobismutita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1,5 - 2 da.
Tolkien (filma)
Tolkien, 2019ko Dome Karukoski finlandiar zinema zuzendariak zuzendutako biografia film bat da. J. R. R. Tolkien, (1892-1973) irakasle, hizkuntzalari eta idazlearen bizitzan oinarritua dago, Hobbita, Eraztunen Jauna eta Silmarillion idazlan ospetsuen egilea. Nicholas Hoult, Lily Collins, Colm Meaney eta Derek Jacobi aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
J.R.R. Tolkienek idazle bilakatu zeneko urteak agertzen dira, ikasle talde batean adiskidetasuna, maitasuna eta inspirazio artistikoa bilatzen zueneko gaztaroko unibertsitate garaia. Testuinguru honetan Lehen Mundu Gerra jazoko da, haien "Elkartea" desegiteaz mehatxatuz. Bizipen guzti hauek Tolkien bere Lurralde Erdiko eleberri ospetsuak idaztera bultzarazi zuten.
Pinediem II.a
Pinediem II.a, Amonen Apaiz Goren izan zen Tebasen K.a. 990etik K.a. 969 arte, Egiptoko XXI. dinastiaren garaian.
Manetonek ez du aipatzen.
Usermaatra-Amenemopet (Amenemope), Ajeperra-Osorkon (Osokor) eta Necherjeperra-Siamon (Siamon)en garaikidea izan zen.
Bere momia, Deir el-Bahariko DB320 ezkutalekuan aurkitu zen.
Navasfrías
Navasfrías Salamancako udalerria da, El Rebollar eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 523 biztanle zituen.
Oakdale (Pennsylvania)
Oakdale Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 1,459 biztanle zituen, 1.22 kilometro koadrotan banatuta.
Meighen uhartea
Meighen uhartea Kanadako Uhartedi Artikoko uharte txiki bat da, Nunavut lurralde autonomoaren administraziopean dagoena.
Geografia
Meighen uharteak, Axel Heiberg uhartetik mendebaldera dagoena, 955 kilometro karratuko azalera du, eta izotz zelaiz estalia dago. Uhartea modu iraunkorrean izotzez inguratua dago, eta bere kostaldearen ipar-mendebaldea Ozeano Artikora irekia dago.
Meighen uharteak gertu oso uharte gutxi ditu: 40 kilometro inguru mendebaldera dago gertuko uharterik handiena, Axel Heiberg uhartea, apenas 4 kilometro iparraldera, Hose itsasartearen beste aldean, ilargi erdi formako uharte txiki bat dago, Perley uhartea. Fay uharteak Meighen uhartea eta Axel Heiberg uhartearen artean, Sverdrup kanalean dauden lau uharte txiki dira.
Meighen uharteko kostaldea laua da, baina erdian eraketa bat altxatzen da, modu iraunkorrean izotzez estalitako muinoez osatua, handienak 150 metroko altuera duelarik. Uhartearen lurra nagusiki grabazkoa da. Udaberrian eta udan zehar, izotzaren urtzearen ondorioz sortutako urek elikatutako errekasto txikiek kostalderanzko bidea egiten dute.
Historia
Meighen uhartea 1916an Vilhjalmur Stefanssonek aurkitu zuen, eta aurkitutako azken uharte artikoetako bat izan zen, modu iraunkorrean izotzez inguratua baitago. Bere izena Arthur Meighenen omenez jaso zuen, Kanadako lehen ministroa zena. Kanadako beste uharte artiko batzuetan ez bezala, Meighen uhartean ez da inuiten edo thuleen kanpamenduen arrastorik aurkitu, uhartea sekula okupatua izan ez dela iradokitzen duena, eta, hau, ziur asko, bere muturreko ipar latitudetik izan daiteke.
Hamilkar III.a
Hamilkar III.a (antzinako grezieraz: ᾿Αμίλκας latinez: Hamilcar; Kartago, K.a. IV. mendea-Sirakusa, K.a. 310 edo K.a. 309), Giskonen semea eta Hannon I.a Handiaren biloba. Hamilkar III.a Kartagoko sufete izan zen Agatokles Sirakusakoaren garaian.
Biografia
Gairi buruz gehiago jakiteko: Eknomo mendiko gudua eta Sirakusako setioa (K.a. 311).
Kartagoko magistratu gorena aukeratu zuten Hamilkar II.aren (susmatzen da estatu hilketa bat izan zela ) desagerpen misteriotsuaren ondoren. Bere aurrekoak Agatoklesekin egin zuen aliantza hautsi eta Afrikako indar erraldoi batekin joan zen Mediterraneoko uhartera, lider siziliota arriskutsuari aurre egiteko. Agrigentoren ondoan lehorreratu zen (kartagotarrekin aliatutako hiria), Hamilkar Giskon Eknomo izenez ezagutzen den muinoan kanpatu zen eta azkenean, Sirakusako armadarekin talka egin zuen.
Emaitza ziurra izan ez zuten bi batailen ondoren, Hamilkarrek Agatokles garaitzea lortu zuen eta Sirakusako Pentapolis setiatzera joan zen, kora konkistatu ondoren. Setio itogarriak bultzatu zion Agatoklesi erabaki ausart bat egitera, armadaren bat inoiz saiatu ez zuena, gatazka Afrikako lurraldera eramatera; horrela Hamilkarren tropen helburu nagusitik aldenduz; Sizilia setiatzea.
Hainbat gorabeheren ondoren, Hamilkar Sirakusako harresietan sartzea lortu zuen, baina bere gerra taldea poliseko biztanleek harrapatu eta preso egin zuten, garai hartan Agatoklesen anaiak gidatuta; Antanderrek. Atzilotu ondoren, burua moztu zioten Sirakusako plaza publikoan.
Bere buruezurra Afrikara bidali zuten eta Agatoklesek Libiako erregeei erakutsi zien Kartagorengan ez sinestera bultzatzeko eta zapaltzaile feniziarraren aurkako askapen borrokan sartzeko.
Andalgalomys olrogi
Andalgalomys olrogi Andalgalomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
Ashvale (Blaenau Gwent)
Ashvale, 'Dyffryn Onnen', Galesko udalerri bat da, Blaenau Gwent konderrian.
Woodbine (Kansas)
Woodbine Kansasko hiri bat da. Dickinson konderrian kokatua dago. 2010ean 170 biztanle zituen, 0.42 kilometro koadrotan banatuta.
Zaragozako kuartel-etxearen aurkako atentatua
Zaragozako kuartel-etxearen aurkako atentatua ETA erakundeak 1987ko abenduaren 11n Zaragoza hirian Guardia Zibilaren kuartel-etxe baten aurka bonba-autoz eginiko atentatua da, zeinaren ondorioz kuartel-etxea erabat birrindu eta han bizi ziren 11 pertsona hil ziren, horietarik 5 neskato. Etakideek bonba-autoa kuartel-etxearen inguruetan utzi, handi ihes egin eta bonba-autoa berehala leherrarazi zuten.
Cerro de Algodón
Cerro de Algodón (euskaraz Kotoi Mendia bezala ezagutzen dena) Hegoaldeko Sierra Madre mendilerroko mendi bat da, Mexikon. Oaxacako San José Chinantequilla udalerrian dagoen Totontepec herrian kokatua. 1.610 metroko altuerarekin Oaxaca estatuko tokirik garaiena eta herrialde osoko hamaikagarren garaiena da. Bertatik inguruko udalerrietako asko ikus daitezke.
Trigonoceps occipitalis
Trigonoceps occipitalis Trigonoceps generoko animalia da. Hegaztien barruko Accipitridae familian sailkatua dago.
Karlov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1336 urtean egin zen.
Woodston (Kansas)
Woodston Kansasko hiri bat da. Rooks konderrian kokatua dago. 2010ean 136 biztanle zituen, 0.62 kilometro koadrotan banatuta.
Arripis trutta
Arripis trutta Arripis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arripidae familian.
Hansa Mehta
Hansa Jivrajen Mehta (Surat, India, 1897ko uztailaren 3a - Mumbai, 1995eko apirilaren 4a) Indiako politikari eta ekintzaile feminista izan zen. Gizarte-langilea, hezitzailea, idazlea eta erreformatzailea izan zen. Bere herrialdearen independentziaren alde borrokatu zuen, 1947an lortua, eta Batzar Konstituziogileko kide izan zen, non emakumeen arteko berdintasunaren eta justiziaren alde egin zuen, 1949an onartutako Indiako Konstituzioa idazten lagunduz. Eleanor Rooseveltekin batera, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean hizkuntza inklusiboa txertatzeko ekimen-bultzatzailetzat hartzen da, 1. artikuluan "Gizon guztiak aske eta berdin jaiotzen dira" esaldia "Gizaki guztiak aske eta berdin jaiotzen dira" esaldiarekin ordezkatzea lortuz.
Biografia
Nagar Brahmin familia batean jaio zen. Bere aita Manubhai Mehta Barodako Dewana izan zen. Filosofian graduatu zen Barodako Unibertsitatean, eta, ondoren, kazetaritza eta soziologia ikasi zituen Londresen. 1918an ezagutu zituen Rajkumari Amrit Kaur eta Sarojini Naidu eta, baita ere, Mahatma Gandhi. "Gandhiji 1922an atxilotu zutenean, Sarojini Devi Ahmedabadera joan zen Bombayko emakume-talde batekin. Sabarmatiko espetxera joan ginen Gandhiji ikustera eta Sarojinik aurkeztu zidan. Hurbiletik ikusi nuen lehen aldia izan zen, eta inolako arrazoirik gabe nabarmen hunkitu ninduen", idatzi zuen Mehtak Indian Woman liburuan. Urte batzuk geroago, Jivraj Narayan Mehtarekin ezkondu zen, Gandhiren mediku pertsonala eta Gujarateko lehen ministroa.
Ingalaterratik itzuli zenean, "Bhagini Samaj" ren lehendakaritza hartu zuen, eta zeregin erabakigarria izan zuen Simon Batzordearen aurkako kanpainan. Bi aldiz espetxeratu zuten, 1930ean eta 1932an.
Mugimendu nazionalistarekin batera, beste emakume batzuekin parte hartu zuen britainiarrentzat gero eta deserosoagoak ziren ekintzetan. Visalakshi Menonek "Indian Women and Nationalism, the U.P. story" liburuan azaltzen duenez, 1930ean Kamla Nehru eta Hansa Mehta Delhiko tren geltokira iritsi ziren Inquilaab Zindabaad bezalako esloganak oihukatuz. Garrasiak ezkutatzeko, britainiarrek trenen makinak ez gelditzea eragin zuten. 1932an, Mehta eta haren senarra atxilotu egin zituzten, komunikabideen arabera, beren aktibismoagatik.
Askatu ondoren, Mehtak Mumbaiko Kontseilu Legegilea ordezkatu zuen eta hauteskunde probintzialak irabazi zituen. 1946ko abenduaren 19an, Batzar Konstituziogilean hautesleen gaia eztabaidatzen ari zela, Mehtak esan zuen: "Kide izateko ohorea dudan emakumeen erakundeak ez du inoiz eserleku erreserbatu, kuota edo hautesle bereizirik eskatu. Justizia soziala, justizia ekonomikoa eta justizia politikoa eskatu ditugu".
Batzar Konstituziogilean parte hartzea
Aholku Batzordeko, Oinarrizko Eskubideen Azpibatzordeko eta Konstituzio Probintzialeko Batzordeko kide gisa, Indiako emakumeentzako berdintasunaren eta justiziaren alde egin zuen. Sardaren Legea onartu zuen (Haurren ezkontza murrizteko Legea ere esaten zaio, 1929), haurren ezkontza indargabetu zuena.
Kode Hinduaren Lege Proiektuaren Erredakzio Batzordeko kide ere izan zen.
Emakumeen eskubideen aldeko ekintzailea
1946tik 1947ra All India Women 's Conference (AIWC) erakundearen buru izan zen, emakumeen eskubideen eta haien ahalduntzearen alde lan egiten duen erakundea. Etapa horretan, Hyderabaden egin zen konbentzioan, Emakumeen Eskubideen Gutuna egitea proposatu zuen.
Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordean
1946an, India ordezkatu zuen emakumeen egoerari buruzko azpibatzordean, eta Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeko ordezkari gisa parte hartu zuen (1947tik 1948ra). Emakumearen eskubideen alde konprometituta, Eleanor Roosevelt Batzordeko presidentearekin batera lan egin zuten mendebaldekoak ez ziren hiru emakumeetako bat izateagatik aitortzen da – beste biak Dominikar Errepublikako Minerva Bernardino eta Pakistango Shaista Ikramullah beguna izan ziren – Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean beren arrastoa markatu zutenak.
Mehtari eginkizun garrantzitsua ematen zaio Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren 1. artikuluko hizkeraren aldaketan, "Gizon guztiak aske eta berdin jaiotzen dira" esaldia "Gizaki guztiak aske eta berdin jaiotzen dira" esaldiarekin ordeztu zenean.
"Munduak eskerrak eman diezazkioke Indiako alaba bati, Hansa Mehta doktoreari, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean (DUDH) esaldia ordezkatzeagatik. Honela zioen: "Gizon guztiak aske eta berdinak jaiotzen dira". Orain aldatu egiten da, "Gizaki guztiak aske eta berdinak jaiotzen dira". "Ze egokia, zein egokia den", azpimarratu zuen Ban Ki-moonek, Nazio Batuetako idazkari nagusi ohiak 2015. urtean.
“Esango nuke haren ondare iraunkorra izan zela sexuen arteko berdintasuna negoziagarria ez zela ideian egindako lana”, azaldu zuen Priya Ravichandran Bangaloreko politiken analistak. Haren “15 Errepublikarako” proiektuak Indiako Estatua sortzeko funtsezkoak izan ziren emakumeen bizitza eta lana ikertu eta biltzen ditu. "Bere ekintza bakoitza uste sendo horretatik zetorren. Nazio Batuetan, Indian hezkuntzaren sektorean, kontseilu legegileko kide gisa, Batzar Konstituziogilean edo Gujarateko lehen dama gisa egindako lana kezka berean sortu ziren".
Hansak Nazio Batuen Giza Eskubideen Batzordeko lehendakariordea hartu zuen bere gain 1949-1958an, eta 1958an UNESCOren Batzorde Betearazleko kide izan zen.
Emakumeen eta haurren arazoei buruzko ikerketak egin eta hainbat liburu idatzi zituen. Itzulpenak ere egin zituen batez ere gujaraterara, eta literatura maite zuenez 20 liburu idatzi zituen.
98 urte zituela hil zen Hansa Mehta Mumbain, 1995eko apirilaren 4an.
Bizitza pertsonala
Manubhai Mehtaren alaba zen eta Nandshankar Mehtaren biloba, Karan Ghelo gujarateraz idatzitako lehen eleberriaren egilea. 1924an Jivraj Narayan Mehtarekin ezkondu zen, Mahatma Gandhiren mediku pertsonala izan zena, kasta berekoa ez zena, eta horrek zalaparta handia sortu zuen.
Dunfermlineko abadia
Dunfermlineko abadia (Dunfermline Abbey) Eskoziako Dunfermline herriko abadia historikoa da, Eskoziako elizari dagokiona. A mailako eraikina izendaturik dago.
Historia
Hirutasun Santua eta Santa Margaritaren omenezko monasterio beneditarra 1128an fundatu zuen David I.a Eskoziakoak, baina mende bat lehenago monasterio bat bazen bertan. Dunfermlineko jauregiaren ondoan eraiki zen. Berehala inguruko aberatsen donazioak jaso zituen eta erromesen helburua ere bihurtu zen.
1303an sute batek ia eraikin guztiak erre zituen eta 1560ko Eskoziako Erlijio Erreforman harpilatua izan zen. 1570an haberatea konpondu egin zuten eta XIX menderarte herriko parrokia izan zen.
Errege familiaren hilobiak
Eskoziako hainbat errege erregina hobiratu izan ziren bertan.
Dendropsophus marmoratus
Dendropsophus marmoratus Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Leupp (Arizona)
Leupp Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Coconino konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Libio Severo
Libio Severo (Flavius Libius Severus Serpentius; Lukania, c. 420 – 465eko abuztuaren 15a), mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen 461etik 465 arte.
Maiorianoren heriotzaren ostean, Rizimerok Libio Severo enperadore izendatu zuen. Ekialdeko Leon I.ak ez zuen izendapen hori onartu.
Erredura
Erredura bero-foku, eguzki irradiazio, substantzia kimiko, erradioaktibitate edo elektrizitatearen eragin zuzenagatik gertatzen den larruazaleko lesioa da. Larruazaleko asalduraz gain, kapilarren lesioa eta proteinen koagulazioa ere eragiten ditu erredurak. Erresumina erredurak larruazalean eragiten duen sentsazioa da.
Libio Severo
Historialariek Rizimeroren panpinatzat jo zuten Libio Severo. Hala ere, ez dago Libio Severoren inolako erregistrorik. Txanpon batzuk egin zituen, zeinek atzeko aldean Rizimeroren zigilua zuten.
465eko abuztuaren 15ean hil zen Libio Severo. Historialari garaikideek uste zuten Rizimerok pozoitu zuela. Hipotesi hori, ordea, ez dago frogaturik.
Oakland (Pennsylvania)
Oakland Pennsylvaniako borough bat da. Susquehanna konderrian kokatua dago. 2010ean 616 biztanle zituen, 1.16 kilometro koadrotan banatuta.
Maioriano
Maioriano (Iulius Valerius Maiorianus; 420ko azaroa - 461eko abuztuaren 7) 457tik hil zen arte mendebaldeko erromatar enperadorea izan zen.
Frankoen eta alamanen aurka nabarmendu zen, armadaren barnean. Avito boteretik kendu ostean, Rizimero erregenteak Maioriano enperadore izendatu zuen, ekialdeko Leon I.ak usurpatzailetzat jo bazuen ere.
Genserikorekin bakea hitzartu behar izan zuen orduan Maiorianok. Horrek haren ospe militarra kaltetu zuen. Gainera, populazioarekiko soldaduen bortizkeria bertan behera uzten saiatzeak ospe txarra areagotu zion legioen artean. Rizimerok atzerritarren tropen matxinada eragin zuen. Honela, 461eko abuztuaren 2an abdikatzera behartu zuten. Bost egun beranduago hil zen.
Erredura
Erredurak oso aldakorrak dira afektatutako ehun, larritasun eta bere ondorioz agertuko diren konplikazioen arabera. Lehen ondorioak lokalak edo tokikoak badira ere, garrantzitsuena eragin orokorra da, likido eta elektrolito galerak egongo baitira, infektatzeko arriskua, arnasa hartzeko zailtasunak eta heriotzara eraman dezakeen shocka.
Dendropsophus mathiassoni
Dendropsophus mathiassoni Dendropsophus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Ophélie Meunier
Ophélie Meunier (Versailles, 1987ko abenduaren 17a) frantziar modelo eta telebista aurkezlea da, Le Petit Journal (2013-2014), La Nouvelle Édition (2014-2015) edo Le Tube (2015-2016) saioetan egindako lanagatik ezaguna dena.
Karlova Studánka
Karlova Studánka Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 182 biztanle ditu eta 0,46 kilometro koadroko azalera. Bruntálgo barrutian dago.
Erredura
Sailkapena
Sakontasunaren arabera erredurak hiru mailatakoak izan daitezke:
Karlova Studánka
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1385 urtean egin zen.
Kocaeli probintzia
Kocaeli probintzia Turkiako 81 probintzietako bat da, Turkiako ipar-mendebalean, Itsaso Beltzaren eta Marmarako itsasoaren ertzean kokatzen da. Bere hiriburua İzmit da. 3.635 km²ko azalera du eta bertan 1.206.085 biztanle bizi dira (2000).
Nekazaritza (tabakoa, azukre-erremolatxa) eta industria (porlana, ehungintza, papergintza eta petrolioa) dira jarduera ekonomiko nagusiak.
Historia
Bitiniako erreinuko lurraldea zen K.a. III. mendean. Han ehortzi zuten Anibal K.a. 198. urtean (egungo Gebze hirian).
Barrutiak
Kocaeli probintzian 7 barruti daude:
Maitasun erromantiko
Maitasun erromantikoa esapideak bi adiera ditu: alde batetik, bi pertsonaren (edo gehiagoren) arteko erakarpen biziari egiten dio erreferentzia; maitale bakoitzaren askatasunean oinarritutako harremana da; erakarpen horrek beste pertsonaren idealizazioa eta erotizatzea eragin ohi ditu, biolentziarik gabekoa eta sentimentuek parte hartzen dute, intimitatea bilatzen da eta harremanak irautea nahi izaten da. Bestetik, maitasun erromantikoa maitasun eredu kulturala litzateke; azken mendeetan mendebaldeko gizarteak deritzenetan sortu da ezkontza behartuen kontra, baina gaur egun planeta osoan zabalduta dago, batez ere fikzio erromantikoaren hedapenaren bidez.
Jatorria
Garai aurremodernoan pertsonen bizitza lotura tradizionalek baldintzatzen zuten, alegia; familia, aberria, erlijioa, etab. Lotura hauek bi aurpegi zituzten: alde batetik, gizabanakoa mugatu egiten zuten baina, bestetik, babesa eskaintzen zuten. Modernitatean, aldiz, indibidualizazioa agertzen da eta horrek lotura tradizionalekin apurtzen du, aukera eta pentsamolde berriak ekarriz. Aurreko gizarteen ardura nagusia biziraupena zen baina, modernitatean gizarteko hainbat sektorek beharrizanak asetuak zituzten eta, ondorioz, espazio eta aukera berriak ireki zitzaizkien.
Europa aurremodernoan familia komunitate ekonomiko bezala ulertzen zen. Bizitza eta belaunaldien ondorengotza ziurtatzea berebiziko garrantzia zuen eta, hortaz, sentimenduetarako tarte txikia gelditzen zen. Bikotearen hautaketa ez zen erakarpenagatik gauzatzen baizik eta arrazoi ekonomikoengatik eta, klase baxuen kasuan, ezkontzaren bitartez landa lana antolatzen zuten. Frantzia eta Alemanian XVII mendean zehar musuak eta laztanak sexuarekin harremantzen ziren eta bikoteen artean gutxitan gertatzen ziren. Baina, aldiz, gizonen kasuan oso ohikoak ziren ezkontzatik kanpoko amodio harremanak. Bakarrik aristokraziaren barruan baimentzen zen emakumeen askatasun sexuala eta horrek adierazten du nola askatasun sexuala boterearekin harremana duen. Azpimarratzekoa da nola emakume aristokratak ugalketa eta lanetik liberatuak zeuden goxamen sexual independientean arduratu zitezen.
Maitasun erromantikoako XVIII mendetik aurrera indarra hartu zuen eta, garai horretan zehar, emakumeengan aldaketa nabariak gauzatu ziren: etxearen sorrera, guraso eta seme-alaben harremanen aldaketa eta, azkenik, amatasunaren sorrera. XIX mendean botere patriarkala errotuta egon arren, gizonaren boterea etxearen barruan ahuldu egin zen hau sistema produktiboaren erdigunea bilakatu baitzen eta, baita, etxea eta lanaren banaketa gauzatu baitzen. Hori dela eta. emakumeak seme-alaben heziketaz arduratu ziren eta amen idealizazioa gauzatu zen. "Ama eta emaztea" irudia bi sexu eredua indartu zuen eta emakumeak eta gizonak desberdinak izango balira bezala irudikatu ziren. Laburbilduz, esan genezake maitasun erromantikoa maitasun feminizatu bezala garatu zela eta gaur egun arte indar handia izan duela.
Sozializazioaren garrantzia
Sozializazioa bizitza osoan zehar gertatzen den prozesua bada ere, genero rolak barneratzeko unean testuinguru sozial hurbilena (batik bat, familia) bereziki garrantzitsua da, eta, hortaz, haren efektuek eragin handiagoa dute haurtzaroan, non genero-nortasunaren oinarrizko elementuak eskuratzen eta garatzen diren imitazio- eta identifikazio-mekanismoen bitartez. Bigarren mailako sozializazioan (eskola, komunikabideak, berdinen taldea), aurrez barneratutako rol eta nortasun horien zilegiztatzea nahiz finkatzea (edota errefusatzea, zenbait kasutan) gertatzen da. Hau horrela izanik, nabarmentzekoa da nola egun sozializazio prozesuak ezberdintzaileak dira gizon eta emakumeentzat.
Maitasun erromantikoaren mitoak
Esan bezala, historian zehar indibiduoak maitasun erromantikoaren kontzeptua homogeneizatzeko izan duen joerak, zenbait ideia garatzea eragin du, egun gizartean bikote harremanen eta maitasun kontzeptuen sostenguak direnak, hala nola, bikotekiderik gabe ez zara inor; jeloskortasuna maitasunaren adierazle bikaina da; bikoteko maitasuna bermatzeko dena eman behar da... Hona hemen maitasun erromantikoaren balioak garatu dituen mito horietako batzuk, literatura eta kultura konkretu batzuen bitartez elikatuak izan direnak:
Maitasun erromantikoa eta emakumeen aurkako biolentzia
Modu patriarkalean maite dugu: kultur mekanismo bat da erromantizismo patriarkala, patriarkatua betikotzen duen mekanismo bat, eta, gainera, egeak baino askoz eraginkorragoa da, gure bihotzean sustraitzen baitu berdintasun eza. Jabetza pribatuaren kontzeptua eta emakumeen eta gizonen arteko berdintasunik eza dira maitatzeko moduaren zutarriak. Emakumeoi irakasten digute gizonak debozioz maitatu behar ditugula, garai batean Jainkoa edo Jesukristo maitatzen zen bezala.
Emakumeoi irakatsi digute gizonen askatasuna maitatzen, ez ordea gurea. Gizonak nabarmendu dira beti politikan, ekonomian, zientzian eta artean. Gizonak miresten ditugu, eta boterea duten heinean maitatzen ditugu; baliabide ekonomikoez eta jabetzaz gabetu baitituzte, emakumeek gizonak behar dituzte bizirik iraungo badute.
Generoak dakarren desberdintasun ekonomikoari tiraka, horra hor emakumeen mendekotasun ekonomikoa eta sentimentala. Gizon aberatsak erakargarri zaizkigu hain zuzen ere dirua eta aukerak dituztelako, eta txikitatik erakutsi digutelako senar bat topatzea dela salbatzeko bidea. Ez digute erakutsi berdintasunaren alde borrokatzen, eskubide berdinak lortzearen alde borrokatzen; aitzitik, erakutsi digute polit jartzen eta beste inork manten, maita eta babesa gaitzala lortzen; nahiz eta adiskideak galdu, nahiz eta gizon bortitz, desatsegin, berekoi eta anker batekin elkartu.
Kulturaren eta ekonomiaren bitartez eusten zaio emakumeen eta gizonen arteko egiturazko desberdintasunari. Gizon-emakumeok baliabide ekonomiko berdinak izango bagenitu eta aukera izango bagenu haurrak komunitatean hazteko, baliabideak konpartituz, orduan, gure harremanak ez lirateke beharrizanean oinarrituko. Hala balitz, tartean ez balego interes ekonomikorik, iruditzen zait askoz modu askeagoan maitatuko genukeela elkar. Eta askoz gutxiago lirateke nerabetan haurdun geratzen diren neska pobreak, zertarako eta arraren maitasuna ziurtatzeko edo hogei urtean gutxienez elikadura-pentsio bat jasoko dutela segurtatzeko.
Maitasun erromantikoak ez du genero indarkeria sortzen
"Maitasun erromantikoak hiltzen du" Espainako eta amerkikako herrialde erdeldunen feminismoaren bezalako adierazpenen aurrean komunitate zientifikoa kontra ageri da zorroztasun zientifikoen falta dutela argudiatuz. IDEALOVE&NAM txostenak, Espainiako hezkuntza, zientzia eta kirol Ministeritzak eskatuta eta CREA eta SAFO andra taldeari argerian jartzen ditu maitasun erromantikoa eta genero indarkeriaren erlazio kausalaren funtsik eza.
Maitasun erromantikoa erlazio afektibo-sexual aske gisa
Maitasun erromantikoa desiratutako bikotea (eta ez familiak aukeratutakoa) aukeratzeko askatasun eta eskubide bezela sortu zen. Gizon eta emakumek erlazio afektibo-sexualen erreboluzioa sortu zuten ezkontza behartuen kontra eta maiteminduen benetazko borondatearen alde. Maitasun erromantikoa askatasun sexualaren aldeko aldarria izan zen, eta ondorioz genero indarkeriaren aurkakoa, bikotekide bakoitzaren desira eta onarpenean oinarritutako erlazioak eraikiz. Egun iraultza bat jarraitzen du izaten India bezelako herrialdeetan non oraindik ere ezkontza behartuak irauten duten. Maitasun erromantikoaren idealari jarraiki Indiako neska batzuk inposatutako senarrak arbuiatu egiten dituzte, baina beste batzuk aldiz, hala behartuta, mutilagunak utzi behar dituzte maite ez dituzten gizonekin eskontzeko.
Maitasun erromantikoa berdintasunean oinarritutako erlazio gisa
Munk eta korotayev ikerketen arabera maitasun erromantikoan sexuen arteko berdintasuna garrantzitsua dela argudiatzen da. «Engainua» ezberdintasunaren indikatzaile bezela hartuta, maitasun erromantikoa gizarte berdinzaleetan garrantzizko erlazio mota dela diote, eta gizarte jerarkikoetan aldiz maitasun erromantikoa ez dela zentrala frogatzen dute. Ondorioz, gizartean maitasun erromantikoaren esistentzia gizarte berdinzaleen indikatzailetzat har daiteke.
Genero indarkeria erlazio mota guztietan ematen da
Genero indarkeria erlazio mota guztietan eman daiteke, bai aldi baterakoetan zein iraunkorretan. Hala demostratzen du Europan egindako genero indarkeriaren inguruan inkestarik zabalenak. Inkestaren azpiatal batean egilearen araberako jazarpenaren inguruko erregistroetan lau kasu adierazten dira: Oraingo bikotea, bikote ohia, pertsona ezagun bat eta pertsona ezezagun bat. Emaitzetan argi geratzen da eraso sexualak oso ohikoak direla bikote eta bikote ohia ez diren pertsonekin. Ondorioztatu daiteke maitasun erromantikoan oinarritzen ez diren erlazioetan (aldi baterakoetan) ere genero indarkeria badagoela eta maitasun erromantikoa ez dela berez biolentzia honen iturria.