cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Errentak eta okupazioa
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 10.143 ziren, horien artean 8.032 aktiboak ziren eta 2.111 inaktiboak ziren. 8.032 pertsona aktiboetatik 7.234 lanean zeuden (3.654 gizon eta 3.580 emakume) eta 798 langabezian zeuden (387 gizon eta 411 emakume). 2.111 pertsona inaktiboetatik 464 erretiraturik zeuden, 985 ikasten zeuden eta 662 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Kimikaren historia
Gay-Lussac eta gasen legeak
1808. urtean seguraski bere aurkikuntza nagusia izan zena anuntziatu zuen: bere zein beste batzuen esperimentuetatik ondorioztatu zuen bolumen fijoa duten gasek konstante mantentzen dutela beraien presioaren eta tenperaturaren arteko erlazioa. Baita gasen arteko erreakzio bateko produktuak izan daitezkeen gasen bolumena erreaktiboak diren gasen bolumenekin proportzio sinplean daudela. Ondorio hauek zeresana izan zuten bai Gay-Lussacen legean eta baita konbinaketa bolumenen legean ere.
Amedeo Avogadro
Daltonen teoria atomikoaren argitaratzearen ondoren 1808. urtean, bere ideia batzuk segituan izan ziren onartuak kimiko gehienen artean. Hala ere, mende erdi iraun zuen teoria atomiko horren konfigurazioaren eta egoera zehatzetan izango zuen aplikazioari buruzko zalantzak. Esate baterako, zeuden datu enpirikoetan oinarriturik, hainbat leku desberdinetako kimikariek garatu zituzten pisu atomikoen sistema desberdinak, ez zirenak bateragarriak elkarren artean. Amedeo Avogadro (1776–1856) fisikari italiarrak egoera zail horri irtenbide bat eskaintzen zion lan bat argitaratu zuen 1811. urtean. Bere hipotesiak zioen edozein gaseko bolumen berberek, tenperatura eta presio berdinean, molekula kantitate berbera zutela. Honela, pisu molekularren arteko erlazioa beraien dentsitateen arteko proportzioa izango litzateke (tenperatura eta presio berdinean). Gainera, arrazoitu zuen ohiko gasak ez daudela atomoz osaturik, baizik eta bi atomo edo gehiagoz osaturiko molekulez. Honela, Daltonek eta beste batzuek aurkitu zuten arazoari aurre egin zion.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Diru sarrerak
2009an Saint-Maurice udalerrian 6.127 unitate fiskal zeuden, 13.476,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 25.190 euro zen.
Kimikaren historia
Amedeo Avogadro
Hipotesi honek bere argitalpenetik mende erdi inguru pasatu zuen garrantzirik eskuratu gabe. Arrazoiak ugariak dira. Zenbait kimikari ez ziren kimikaren arazoak metodo fisikoen bitartez gainditzearen aldekoak. Dena dela, mendearen erdi aldera, garrantzia zuten zenbait figurak onartezintzat jo zuten pisu atomikoen sistemen aniztasuna eta konposatuen arteko formulen konpetentzia. Gainera, Avogadrok esandakoaren aldeko froga soilik kimikoak agertu ziren. Ondorioz, zenbait kimikari gaztek (Alexander Williamsonek Ingalaterran, Charles Gerhardtek eta Charles-Adolphe Wurtzek Frantzian eta August Kekulék Alemanian) kimika teorikoaren erreforma proposatu zuten, Avogadroren teoriara egokitzen zena.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 654 komertzioetatik, 7 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 19 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 50 eraikuntza enpresak ziren, 103 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 29 garraio enpresak ziren, 43 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 34 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 31 finantziazio enpresak ziren, 39 higiezinen enpresak ziren, 186 zerbitzu enpresak ziren, 71 administrazio publikoko enpresak ziren eta 33 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
Behin errekuntzaren printzipioak ulertu zirenean, beste eztabaida bat izan zen kimikan garrantzia hartu zuena: bitalismoa, meteria organikoaren eta inorganikoaren arteko bereizketa esentziala. Teoria honek onartzen du materia organikoa izaki bizidunek bakarrik sortua izan zitekeela. 1827an William Proutek hiru multzotan sailkatu zituen biomolekulak: karbohidratoak, proteinak eta lipidoak. Dena dela, bitalismoari buruzko eztabaidari amaiera Friedrich Wöhlerren aurkikuntzak eman zion 1828an, oharkabean, urea amonio zianatotik abiatuz sintetizatu zitekeela ikusi zuenean. Horrela, demostratu zen materia organikoa era kimikoan sortu zitekeela erreaktibo inorganikoetatik abiatuz. Hala eta guztiz ere, mantendu zen kimika organikoaren eta kimika ez-organikoaren arteko bereizketa. Lehenengoa, gehienbat, karbonoz osaturiko konposatuetan zentratzen zen, eta bigarrengoa gainerako elementuen konposatuetan.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 122 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 lan bilaketa bulegoa, 2 posta bulegoak, 7 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 7 igeltseroak, 9 margolariak, 6 zurginak, 10 iturginak, 4 argiketariak, 3 eraikuntza enpresak, 7 ile apaindegiak, 4 albaitariak, 3 aldi baterako lan enpresak, 30 jatetxeak, 17 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
Aurretik, 1825ean, Friedrich Wöhlerrek eta Justus von Liebigek isomeroen inguruko lehenengo baieztaturiko eta azalduriko aurkikuntza egin zuten terminua lehenago Berzeliusek sortu bazuen ere. Azido zianikoarekin eta azido fulminikoarekin lanean ari zirela, deduzitu zuten isomeria atomo berberek egitura molekularrean zuten kokapena desberdina zela. Gainera, 1832an, Friedrich Wöhlerrek eta Justus von Liebigek talde funtzionalak eta erradikalak aurkitu eta azaldu zituzten kimika organikoan benzaldehidoa lehenengo aldiz sintetizatzeaz gain.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 32 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 7 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 4 liburu dendak, 3 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 3 elektrotresna dendak, 1 drogeria zen, 1 lurrin-denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 2 lore-dendak ziren.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
Justus von Liebigek, bere aldetik, nekazaritzari eta biokimikari izugarri lagundu zieten ikerketak burutu zituen, eta kimika organikoaren erakundean egin zuen lan. Ongarrien industriaren guraso kontsideratzen da nitrogenoa landareentzat ezinbestekoa dela aurkitu izanagatik, eta baita minimoaren legea formulatzeagatik ere (uztetako elikagai bakoitzaren influentzia adierazten duen legea).
Bitalismoaren azkenengo defendatzaileek ukatu egiten zuten urearen substantzia organiko kualitatea, baina 1847an Hermann Kolbek beste substantzia organikoa bat (azido azetikoa) lortu zuen sintetizatzea iturri guztiz ez-organikoetatik, eta horrela, zalantzarik gabe, ezeztaturik geratu zen bitalismoa. 1838. urtean Alexandre Wosrerenskik kinona lortu zuen kininatik abiatuz. XIX. mendearen bigarren erdialdean kimika organikoak jasan zuen garapena koloratzaile eta tindu sintetiko berrien bilaketaren ondorio izan zen. Ordura arte gorrimina bezalako produktu naturalen bitartez tindu zitekeen, baina oso gareztiak ziren horiek. Rungek aurkituriko anilinak eta Perkinek burutu zuen lehenengo koloratzaile artifizialaren sintesiak aukera komertzial ugari zabaldu zituzten. 1856an, William Henry Perkin, 18 urte zituela eta bere August Wilhem von Hofmann deituriko irakasleak desafiaturik, kinina sintetizatzen saiatzen ari zen, naturan gutxi zegoen eta malariaren aurkakoa zen medikamentua zena. Saiakeretako batean lehenengo koloratzaile sintetikoa aurkitu zuen. Aurkikuntza horrek tindu sintetikoen industria sortu zuen, arrakastadun lehenengo industria kimikoetako bat. 1865ean Adolf von Baeyer anila fabrikatzen hasi zen, praka bakeroen tindua. Horrek tinduen industrian iraultza bat sortu zuen.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, psikiatriko 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 4 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
Garaiko konposatu kimikoen beste industria garrantzitsu bat leergailuena izan zen. 1847. urtean Ascanio Sobrerok nitroglizerina aurkitu zuen, meatzegintza irauli zuena, baina oso arriskutsua zena. Alfred Nobel kimikari suediarrak ikusi zuen nitroglizerina bizigabea zen substantzia batek xurgatzen zuenean, seguruagoa eta erabilgarriagoa bilakatzen zela, eta 1867an nahaste hau patentatu zuen dinamita izenpean. Beranduago, nitroglizerina nitrozelulosazko beste konposatu batzuekin konbinatu zuen, eta horrela konbinaketa eraginkorrago bat lortu zuen. Azken horren eztanda boterea dinamitarena baino altuagoa zen, eta gelignita deitu zion. 1876an patentatu zuen.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 4 haur-eskola eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Saint-Maurice udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 444 ikaslekin.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
1855ean Benjamin Sillimanek petroleoaren crackingerako metodoak hasi zituen, gaur egungo industria petrokimikoaren oinarria direnak. Petroleoaren deribatuen garrantziak kimika organikoa zen industriaren deribatuek garrantzia hartzea bultzatu zuen, eta gaur egun duen dimentsioa eskuratu zuten plastikoen industriak, erregaien industriak, itsasgarrien industriak... Plastikoen industriak 1862an izan zuen hasiera Alexander Parkesek lehenengo polimero sintetikoetako bat izan zen parkesina erakutsi zuenean Londreseko erakusketa unibertsalean. Hala ere, maila handi batean merkaturatu zen lehenengo plastikoaren banaketa ez zen XX. mende hasierara arte eman.
Saint-Maurice (Val-de-Marne)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
Saint-Maurice udalerrian 2 osasun-formakuntzako goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko zentroak zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bécheresse
Bécheresse Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bécheresse udalerrian erroldatutako biztanleak 231 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 112 etxebizitza zeuden, 92 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 112etxeak ziren. 92 etxebizitza nagusietatik 69 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 48 etxek bost zituzten. 85 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 130 ziren, horien artean 106 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 106 pertsona aktiboetatik 104 lanean zeuden (53 gizon eta 51 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Kimikaren historia
Sintesi organikoaren hasiera eta bere industria
Farmako sintetikoen fabrikazio industriala aspirinarekin hasi zen 1897an Felix Hoffmannek azido azetilsalizilikoa maila handian eta purutasun handiarekin nola lortu deskubritu zuenean Bayer laborategietan.
Bécheresse
Diru sarrerak
2009an Bécheresse udalerrian 106 unitate fiskal zeuden, 275 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.533 euro zen.
San Ignazioren leizea
San Ignazioren leizea (katalanez Cova de Sant Ignasi) Kataluniako Manresa udalerrian dagoen arkitektura multzo bat da, Bages eskualdean. Multzoa eliza barroko batek eta eraikin moderno neoklasiko batek osatzen dute. Manresako Zubi Zahar erromanikoa eta Santa Mariaren kolegiata basilikarekin batera hiriko ikur den irudia osatzen du.
Usadioaren arabera, 1522an San Ignazio Loiolakoa euskaldunari bertako leizean 11 hilabetez gogoeta egiten egon omen zen. Ondorioz, gaur egun Euskal Herriko Loiolako santutegitik abiatu eta Montserrateko monasteriotik igarotzen den Ignaziotar bidearen helmuga da.
Bécheresse
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Kimikaren historia
Karlsruheko kongresua eta haren aurrekariak
Avogadroren hipotesia onartua izaten hasi zen kimikarien artean bere heriotza eman eta bi urte geroago 1858. urtean Stanislao Cannizzarok zuen balioa erakutsi zuenean. Cannizzaroren ikerketa produktu naturalen analisian eta konposaketa aromatikoen erreakzioetan zentratzen zen. 1858. urtean azaldu zuen Avogadrok proposaturiko hipotesiaren bitartez teoria kimiko sendo eta egonkor bat eraiki zitekeela, eta garaiko froga enpiriko ia denekin bat zetorrela.
Bécheresse
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 argiketaria zen eta 1 ile apaindegia.
Kimikaren historia
Karlsruheko kongresua eta haren aurrekariak
Benetan eragina Karlsruheko kongresuan izan zuen Cannizzarok esanak. 1860ko irailean kriterioak bateratzeko asmoarekin egin zen kongresu hau Karlsruhe hiri alemaniarrean. August Kekulé, Charles Adolphe Wurtz eta Karl Weltzien izan ziren antolatu zutenak, eta garaiko europako kimikari garrantzitsuenak bildu zituen. Paper oso garrantzitsua izan zuen Cannizzarok Avogadroren hipotesia onartua izterako orduan. Formulazio eta pisu atomiko sistema onartua izan zen gehienen artean, eta esentzian gaur egun erabiltzen dena da.
Bécheresse
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Bécheresse udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 996 hektarea erabiltzen.
Kimikaren historia
Espektroskopia eta deskarga tuboak
XIX. mende erdialdean egitura atomikoen azterketarako oinarrizkoak bilakatu ziren bi teknika sortu zituzten: espektroskopia eta deskarga tuboak. 1859 eta 1860 urteen bitartean Robert Bunsenek eta Gustav Kirchoffek espektroen analisia sortu zuten. Espektro atomikoak, atomoek igortzen edo xurgatzen duten energia erregistratzen duten lerro segidak dira. Espektrometro batean gas lagin bat kitzikatzen zen, normalean berotuz, eta hark igortzen zuen argia prisma batean zehar pasa arazten zen honek frekuentzia desberdineko energia banantzen zuelarik. Energiaren banaketa hori plaka fotografikoetan inprimatzen zen. Xurgapen espektroa bazen, deskonposatzen zena gas laginean zehar pasa arazitako argia zen, modu horretan xurgaturiko frekuentziak erregistratzen zirelarik. Emaitza elementu desberdinen araberako paper zerrenda batean ageri zen lerro segida bat zen. Paper zerrenda horiek elementu bakoitzaren bereizgarriak ziren igortze edo xurgatze frekuentziak irudikatzen zituzten. Bunsenek eta Kirchoffek analisi kimikorako erabili zuten espektroskopia teknika honen bitartez substantzia berriak aurki zitezkeelako, eta zesioa eta rubidioa aurkitu zituzten. Segitua ikusi zuten zientzilariek espektroen lerroak periodikoki segida matematikoki formulagarrietan ageri zirela, eta beranduago atomoen egiturarekin lotu zituzten horiek.
Deskarga tuboak barrua partzialki hutsik zuten beirazko tuboak ziren. Bertan gas bat geratzen zen kontzentrazio oso txikian, eta gas horri gas arrarotu deitzen zitzaion. Gainera, barruan zirkuito elektriko batetik bananduriko bi borne (anodoa eta katodoa) zeuden, eta korronte elektriko bat tubo barrutik pasatzean gertatzen zena aztertzen zen. William Crookes kimikari eta fisikari ingelesa deskarga tuboen esparruan aitzindaria izan zen Crookesen deskarga tuboen asmakizunarekin (deskarga tubo esperimental bat zena bera zeharkatzen zuten izpi katodikoen jokabidea aztertzeko). Crookesek izpi katodikoen inguruan eginiko ikerketak azpimarratu beharrekoak dira garrantzi handia izan zutelako fisika atomikoaren garapenean atomoaren egitura ikusten lagundu zutelako. Katodoaren inguruko eremu ilunean ematen ziren deskarga elektrikoen ondorioak aztertzean oinarritzen zen bere lana. Eremu ilun hau tuboaren barruan zegoen, eta gasezko atmosfera arin bat egoten zen bertan (bere omenez Crookesen eremu iluna deitua). Erakutsi zuen izpi katodikoak lerro zuzenean mugitzen zirela eta fosforeszentzia sortzen zutela substantzia jakin batzuekin talka egitean. Horrez gain, Crookesek selenio osaketak aztertzeko erabili zuen espektroskopia. 1861ean prozesu berbera erabili zuen talioa aurkitzeko. Elementu berrian lanean jardun zuen, isolatuz eta bere ezaugarriak aztertuz. 1873. urtean bere pisu atomikoa zehaztu zuen.
Kekulé eta estruktura organikoa
Friedrich August Kekulé von Stradonitz kimikari alemaniarraren ekarpen nagusia konposatu organikoentzako egiturazko teoria izan zen. 1857–1858 urteetan idatzitako artikuluetan aurkeztua eta Lehrbuch der organischen Chemie (Kimika organikoaren eskuliburua) obran garatua izan zen. Lan hori guztira lau atalek osatzen dute, eta lehena 1859. urtean argitaratu zen. Azaldu zuen lau lotura kimiko osatu ditzaketen karbono atomoak elkartu egiten direla kateak sortzeko. Karbono kate edo karbonoeskeleto deitu zien. Ziur zegoen posible zela egitura bat aurkitzea ezagunak ziren molekula organiko guztietan. Ez zen hau uste zuen bakarra. Archibald Scott Couper kimikari eskoziarrak antzerako teoria bat argitaratu zuen ia momentu berean, eta Aleksandr Butlerov errusiarrak asko egin zuen teoria argitu eta zabaltzeko. Dena dela, teoriaren ordezkari nagusia Kekulé izan zen.
1864an Cato Maximilian Guldbergek eta Peter Waagek masen akzio legea proposatu zuten Claude Louis Bertholleten ideietatik abiatuz. 1865ean Johann Josef Loschmidtek substantzia mol batek duen molekula kopuru zehatza neurtu zuen, eta Avogadroren konstantea izena jarri zaio beranduago horri.
1865ean August Kekulé Loschmidten lanaren zati batean oinarritu zen bentzenoaren egitura zehazterako orduan. Egin zuen proposamen berritzailea oso gatazkatsua izan zen, baina ez zuen inork hobe bat egin.
Mendeleiev eta taula periodikoa
1869rako 66 elementu ezagutzen zituzten zientzilariek, baita horien masa atomikoa ere. Ikusi zuten zenbait elementuk ezaugarri antzekoak zituztela, eta horien arabera sailkatzen saiatu ziren. 1829. urtean J. W. Döbereiner kimikariak elementuak hirunaka sailkatu zituen. Talde bakoitzaren ezaugarri kimikoak antzekoak ziren, eta ezaugarri fisikoak masa atomikoaren arabera aldatzen ziren. 1862an Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtoisek hiru dimentsioko sailkapen bat proposatu zuen. 1864. urtean John Newlandsek zortzikoen legea proposatu zuen, eta urte berean Lothar Meyerrek beste sailkapen bat garatu zuen 28 elementurekin beraien balentzien arabera sailkaturik.
Baina zentzudun zerrendatze bat burutu zuena eta atomoen barne egitura ezagutzen lagundu ziguna Dimitri Ivanovich Mendeleiev izan zen elementuen lehenengo taula periodiko modernoaren bitartez. Uste zuen bazegoela nolabaiteko orden bat elementuetan, eta hogeita hamar urte pasatu zituen aztertzen hasiera batean bere ikasleei gauzak azaltzeko asmoarekin. Pisu atomikoaren arabera jarri zituen goranzko ordena batean elementuak beraien propietateak ahaztu gabe eta hutsuneak lagaz oraindik ezagutzen ez ziren elementuentzat. 1869an argitaratu zuen eginiko aurkikuntza principios de química lanean. Gainera, bere sistemak oraindik aurkitu gabeko elementuak ikustea ahalbidetzen zion. 1871n falta ziren hiru elementuren propietateak esan zituen, eta ekaboro (Eb), ekaaluminio (Ea) eta ekasilizio (Es) deitu zien. Eskandioa, galioa eta germanioa dira hauek, eta bat etorri ziren berak esanarekin. Horrela, bere sistemak onarpena lortu zuen.
Iturreta
Iturreta Euskal Herriko hainbat tokiren izena izan daiteke:
Kimikaren historia
Mendeleiev eta taula periodikoa
Dena dela, Mendeleieven taula ez zen guztiz zuzena. Ezagutza handitzen joan ahala ikusi zuten elementu batzuek ez zeudela ordena zuzenean. Henry Moseleyk ikusi zuen atomo baten propietateak ez dituela masa atomikoak determinatzen, baizik eta zenbaki atomikoak. Gainera, ez zeukan gas nobleentzako zutaberik.
Josiah Willard Gibbs
J. Willard Gibbs fisikari estatubatuarraren termodinamikaren aplkazioei buruzko lana funtsezkoa izan zen kimika fisika zena zientzia deduktibo zorrotz batera eraldatzeko. 1876 eta 1878 urteen bitartean termodinamikaren printzipioen inguruan egin zuen lan, horiek erreakzio kimikoetan inplikaturiko prozesu konplexuetan aplikatuz. Potentzial kimiko kontzeptua definitu zuen. 1876an bere obra ezagunena, On the Equilibrium of Heterogeneous Substances (Substantzia heterogeneoen egonkortasunari buruz), argitaratu zuen. Bere termodinamika eta fisika kimikaren inguruko lanen pilaketa bat izan zen, eta bertan energia aske kontzeptua azaldu zuen egonkortasun kimikoaren oinarri fisikoa azaltzeko. Energia askearen ekuazioekin erreakzio kimiko batean agertzen diren aldagai guztiak (tenperatura, presioa, bolumena, energia eta entropia) erlazionatzen ditu matematikoki.
1877an kontzeptu kimiko eta fisiko askoren kausa estadistikoak ezarri zituen Ludwig Boltzmannek. Boltzmannekin eta James Clerk Maxwellekin batera, Gibbsek fisika teorikoaren adar berri bat sortu zuen: mekanika estadistikoa.
Hvítá (Suðurland)
Hvítárvatn aintziran sortzen da. Gullfoss ur jauzia igaro ondoren, Tungufljót, Brúará eta Stóra-Laxá ibaiekin bat egiten du. Sog ibaiaren urak hartu eta gero Ölfusá ibaia sortzen du, eta haren bidez heltzen da itsasora.
Zelaia (Mendexa)
Zelaia Mendexa udalerriko auzoa da. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 135 biztanle ditu.
Kimikaren historia
Van't Hoff eta Arrhenius
1873an, Jacobus Henricus van't Hoffek eta Joseph Achille Le Belek, bakoitzak bere aldetik, Pasteurren kiralitatearen esperimentuak azaltzen zituzten lotura kimikoen modelo bat garatu zuten. Gainera, konposatu kiralen aktibitate optikoari kausa fisiko bat eskaintzen zion. Bere Voorstel tot Uitbreiding der Tegenwoordige in de Scheikunde gebruikte Structuurformules in de Ruimte (Propuesta para el desarrollo de las fórmulas químicas estructurales de tres dimensiones) argitalpenak hamabi testu orrialde eta diagrama orrialde bat zituen, eta estekiometriaren garapena bultzatu zuen. Lana “karbono atomo asimetriko” kontzeptuaren ingurukoa da, eta ordura arteko formulek azaltzerik ez zuten isomero desberdinen existentzia azaltzen du. Gainera, esan zuen erlazio bat zegoela aktibitate optikoaren eta karbono atomoaren asimetriaren artean. 1884. urtean Études de Dynamique chimique (Estudios de química dinámica) argitaratu zuen, zinetika kimikoari buruzko entsegu garrantzitsu bat izan zena.
1883an, Svante Arrhenius zientzilari suediarrak elektrolitoen kunduktibitatea azaltzeko teoria ionikoa garatu zuen. Horretarako suposatu zuen egoera solidoan zeuden zenbait soluto neutro kargaturiko partikulaz (ioiz) osaturik zeudela. Karga horiek elkarren artean konpentsatzen zirela, eta disoluzioaren barnean banatzen zirela. 1885. urtean eginiko aurkikuntzei esker van't Hoffek gasentzako termodinamikako legeak diluituriko soluzioetan ere aplikatu zitezkeela frogatu zuen. Gainera, bere presioarentzako legeek Arrheniusen disoziazio elektrolitikoaren teoria egiaztatu zuten.
XIX. Mende amaierako aurkikuntzak
1885ean Eugene Goldsteinek bere izena eman zien izpi katodikoei, eta 1888an, deskarga tuboen inguruko ikerketari jarraituz, beranduago atomoen nukleoaren barne egitura ezagutzeko baliagarriak izan ziren kanal izpiak aurkitu zituen.
1892an John Struttek (3. Rayleigh baroiak) konposatu kimikoetan zegoen nitrogenoak zuen pisua pisu atmosferikoa baino baxuagoa zela ikusi zuen, eta pentsatu zuen horren azalpena konposatuetan zegoen eta horren pisua bajatzen zuen gas oraindik arinago baten existentzia izan behar zuela. William Ramsayren azalpena aldiz atmosferako nitrogenoarekin nahasturiko eta oraindik aurkitu gabeko gas pisutsuago bat zegoela izan zen. 1894. urtean Ramsayk eta Rayleighek atmosferaren %1a betetzen zuen gas berri baten aurkikuntzaz berri eman zuten, monoatomikoa eta geldoa zena. Gas honi argon deitu zioten, eta aurkitu zen lehenengo gas noblea izan zen. Urtebete beranduago, helioa aurkitu zuen Ramsayk, eta ikusi zuen bere espektroa bat zetorrela eguzki argiarenarekin. Honek erakutsi zion helioa eguzkian ere bazegoela, eta greziar jainkoaren (Helios) izena erabil zuen izendatzerako orduan. The Gases of the Atmosphere (Los gases de la atmósfera, 1896) lanean, taula periodikoa ikusirik, gutxienez beste hiru gas noble aurreikusi zituen Ramsayk, eta 1898an Morris W. Travers kimikari ingelesarekin batera aurkitu egin zituen (neoia, kriptoia eta xenoia). 1903. urtean William Ramsayk Frederick Soddyrekin egin zuen lan alfa partikulak radioaren deskonposaketatik etengabe soltatzen ziren helio nukleoak zirela erakusteko.
1897an elektroia aurkitu zuen Joseph John Thompsonek izpi katodikozko hodiez baliatuz. 1898an Wilhelm Wienek kanal izpiak eremu magnetikoetan norabidez aldatu zitezkeela, eta hau beraien kargaren eta masaren arteko erlazioaren kontua zela erakutsi zuen. Aurkikuntza honek, atomoen nukleoen egituraren ezagutza errazteaz gain, masen espektrometria den analisi kimikoaren oinarriak ezartzen lagundu zuen ondorengo garapenera begira.
Marie eta Pierre Curie
Marie Curie eta Pierre Curie zientzilari bikote bat izan zen. Ezagunak dira erradiaktibitatearen inguruko ikerketan lehenengoetarikoak izan zirelako. Beraiek eta Henri Becquerelek egin zuten ikerkuntza kontsideratzen da garai nuklearraren euskarria. Becquerel frantziarrak 1896an aurkituriko uranioaren (Wilhelm Röntgenek aurkituriko X izpien antzerako jarrera zuena) inguruko obrarekin liluraturik geratu zen Marie Curie, eta 1897ko amaiera aldera hasi zen uranioa aztertzen. Becquerelen lana garatzen jarraitu zuen bere esperimentuak eginaz uranioaren igorketen inguruan. Ohartu zen izpi igorketak jarraituak zirela uranioaren egoera eta forma axola gabe. Ondorioz, kausa elementuaren egitura atomikoa zela ondorioztatu zuen. Aurkikuntza horrek fisika atomikoaren hasiera suposatu zuen. Curie bikotea izan zen erradiaktibitate kontzeptua erabili zuena fenomenoa izendatzeko.
Biek jarraitu zuten substantzia erradiaktiboak aztertzen, baita horien erradiaktibitatea neurtzen ere (lan horrek errekurtso industrialak eskatzen ditu, baina beraiek era nahiko oinarrizko batean burutu zuten). Elementu erradiaktibo berri bat aurkitu zuten pechblendan, eta Marie Curieren jatorrizko herrialdearen omenez polonio deitu zioten. 1898ko abenduaren 21ean beste elementu erradiaktibo bat aurkitu zuten pechblendan berriz ere, radioa. Jarraian, polonioa eta radioa osagarri naturaletatik bereizten hasi ziren elementu kimikoak zirela frogatzeko. Radioa isolatzea kostatu bazitzaien ere, hiru urteren buruan lortu zuten, baina polonioa isolatzea ez. 1903. urtean Henri Becquerelekin batera fisikako Nobel saria eskuratu zuten erradiaktibitatearen inguruan buruturiko ikerketen ondorioz. Gainera, 1911. urtean kimikako Nobel saria jaso zuen Marie Curiek radioaren eta olonioaren aurkikuntzen ondorioz. Horrela, lehenengo emakumea izan zen Nobel saria irabazten, lehenengo pertsona bi Nobel sari irabazten eta pertsona bakarra Nobel saria bi alor desberdinetan eskuratzen.
XX. mendea: atomoaren egitura ematen da ezagutzera
XX. mende hasieran hainbat eredu atomiko proposatu ziren Daltonen teoria atomikoaren hutsuneak leuntzeko asmoz. Elektroien existentziaz jabetu ondoren, J. J. Thomson izan zen lehena 1903an eredu atomiko berri bat eraikitzen. Bere proposamenaren arabera elektroiak uniformeki egongo lirateke atomoaren barruan karga positibodun laino batean ("modelo del budín de pasas" deitua). 1904an Hantaro Nagaoka fisikari japoniarrak nukleo dentso eta gogorreko eredu atomiko orbital bat proposatu zuen.
1905ean, Fritz Haberrek eta Carl Boschek Haberren prozesua garatu zuten amoniakoa maila industrialean eratzeko (mugarri bat izan zen industria kimikoan, eta eragin handia izan zuen ongarrien eta munizioaren produkzioan). Gaur egungo alimentuen produkzioa prozesu horren menpe dago. Haberrek, Max Bornekin batera, Born-Haber zikloa proposatu zuen konposatu kristalino ionikoen formazioan energia erretikularra kalkulatzeko. “Gerra kimikoaren guraso” ere kontsideratzen da Haber Lehenengo Mundu Gerran erabiliak izan ziren gas toxikoen garapenaren ondorioz.
1905ean Albert Einsteinek browniar mugimendua azaldu zuen. 1907an Leo Baekelandek bakelita asmatu zuen, arrakastaz merkaturatu zen lehenengo plastikoa.
1909an, Robert Andrews Millikan fisikari estatubatuarrak (Walther Nernsten eta Max Plancken ikaslea izan zenak), elektroiaren karga indibiduala neurtu zuen zehaztasun handiz bere olio tanten esperimentu famatuaren bitartez, eta elektroi guztiek masa eta karga berbera zutela baieztatu zuen. Urte berean, S. P. L. Sørensenek pH kontzeptua asmatu zuen eta garraztasuna neurtzeko moduak garatu zituen.
1911n taula periodikoko elementuak, pisu atomikoaren arabera beharrean, nukleoan zuten karga positiboaren arabera sailkatzea proposatu zuen Antonius Van den Broekek. Urte berean Solvay Kongresua burutu zen Bruselasen garaiko kimiko eta fisiko garrantzitsuenen parte hartzearekin. 1912an William Henry Braggek eta William Lawrence Braggek X izpien kristalografia eremua sortu zuen Braggen legea proposatu zuten, substantzia kimikoen egitura kristalinoa aztertzeko oinarrizkoa izango zena. Urte berean, zenbait molekulen kargen distribuzio asimetrikoa deskribatzeko dipolo molekular kontzeptua garatu zuen Peter Debyek.
Ernest Rutherford eta bere eredu atomikoa
Ernest Rutherford, zelanda berriko fisikaria, fisika nuklearraren guraso kontsideratzen da. Partikula erradiaktiboen natura aztertzeaz eta argitzeaz gain, izena eman zien (α, β eta γ izpiak). Erakutsi zuen lehenengo bi izpiak partikula igorketak zirela, baina hirugarrenak energia altuko erradiazio elektromagnetikoak. 1901 eta 1902 urteetan Frederick Soddyrekin egin zuen lan erradiaktibitatea atomoen transmutazioaren ondoriozko igorketa zela azaltzeko (gaur egun erreakzio nuklear gisa ezagutzen dugu fenomeno hau). Erakutsi zuten atomo erradiaktiboak bapatean eraldatzen zirela atomo zatiak botaz abiadura handian. Gainera, ikusi zuen lagin erradiaktiboak denbora tarte erregularrak behar zituztela txikitu eta egonkortzeko, eta denbora honen erdiari semidesintegrazio aldi deitu zion.
1906an bere Hans Geiger eta Ernest Marsden ikasleen esperimentu bat zuzendu zuen Manchesterreko Unibertsitatean. Rutherford esperimentua edo Geiger-Marsden esperimentua deiturikoan, alfa partikulak bideratu zituzten urrezko xafla baten aurka. Helburua Thomsonen eredu atomikoaren baliozkotasuna neurtzea zen. Alfa partikulen desbideraketarik egongo ez balitz edo desbideraketa hau oso txikia izango balitz, Thomsonen eredu atomikoa egiazkoa izango litzateke, baina ikusi zuten partikula oso kopuru txiki batek baita 90 gradu baino gehiagoko desbideraketak ere jasaten zituzten. Honek erakutsi zuen atomoek badutela barnean karga positibodun masa bat, eta Rutherfordek nukleo atomiko deitu zion masa horri. Emaitza horietatik segiz, ondorioztatu zuen atomoak bazutela masa positibo erlatiboki handi bat erdian inguruan elektroak zituena biraka, baina nukleoa gehienbat hutsik zegoela alfa partikula gehienek ez zutelako oztoporik aurkitu (eredu atomiko propioa eratu zuen). 1908. urtean kimikako Nobel saria eman zioten erradiaktibitateari eta atomoaren egiturari buruzko aurrerapenei esker.
Bohrren eredu atomikoa
Rutherforden eredu atomikoa ekarpen handia izan bazen ere, fisikoek segituan aurkitu zuten akats teoriko bat zuen. Teoria elektromagnetikoaren arabera, zirkuluan biraka egongo balitz karga bat, energia igorriko luke, eta elektroiek beraiek galdu. Zirkulu bat beharrean espiral bat irudikatuko lukete azkenean atomoaren nukleoarekin talka eginez. Rutherfordek deskribaturiko atomoak ez lirateke egonkorrak izango. 1913. urtean Niels Bohr fisikari danimarkarrak kuantizazio kontzeptuarekin konpondu zuen hori. Azaldu zuen elektroiak ez daudela edozein orbitatan, baizik eta maila desberdineko orbitetan. Horiek egonkorrak izango lirateke, ez lukete energiarik igorriko.
Ramon de Araújo Siqueira
Ramon de Araújo Siqueira (1998ko irailaren 19a - ) Brasilgo futbolaria da.
Kimikaren historia
Bohrren eredu atomikoa
Bohrren ereduaren arabera, elektroiak orbita zirkularretan biratzen dute nukleoaren inguruan, baina erradio zehatz batzuetako orbitetan bakarrik. Ez dago tarteko orbitarik, eta elektroien energia galera edo irabazteak orbita hauek aldatzeko dira. Bohrren eredu atomikoa aurrerapen bat izan zen, baina kritikak ere jaso zituen kuantizazioaren kausak ez zituelako azaltzen.
Ramon de Araújo Siqueira
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Ryukyu.
Kimikaren historia
Bohrren eredu atomikoa
Osagarritasun printzipioan ere egin zuen lan. Printzipio honen arabera elektroi baten jarrera onda bezala zein partikula bezala uler daiteke, eta batak bestea ukatu beharrean osagarriak dira.
Hideaki Ozawa
Hideaki Ozawa (小澤 英明; 1974ko martxoaren 17a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Kimikaren historia
Isotopoak, protoiak, neutroiak eta Sommerfelden eredua
1913an Henry Moseleyk, Van den Broeken jatorrizko ideiaren inguruan lanean ari zela, zenbaki atomiko kontzeptua erabili zuen pisu atomikoan oinarritzen zen eta akats batzuk zituen Mendeleieven taula periodikoa hobetzeko. Urte berean J. J. Thomson-ek Wien-en lana zalbaldu zuen partikula subatomikoak beraien masaren eta kargaren arteko erlazioaren arabera banadu zitezkeela erakutsiz. Horretarako masen espektrometria deituriko teknikaz baliatu zen. Urte berean ere, Frederick Soddyk isotopo kontzeptua erabili zuen azalduz bazirela elementu batzuk bi forma edo gehiago zituztenak, eta propietate kimiko berdinak bazituzten ere, pisu atomiko berbera zutenak (Daltonen bigarren enuntziatuari aurka eginez). Gainera, 1917. urtean protaktinio deituriko elementua aurkitu zuen Soddyk.
1918. urtean, Ernest Rutherfordek ikusi zuen nitrogeno gasaren aurka alfa partikulak jaurtitzean, distira detektagailuek hidrogeno nukleoak jasotzen zituztela, eta honek erakutsi zion hidrogenoa oinarrizko partikula bat izan behar zela. Horrela, protoia aurkitu zuen. Gainera, 1920an nukleoan zeuden partikula neutroen existentzia proposatu zuen nukleoak ez zirelako desintegratzen protoien aldaratze elektromagnetikoaren ondorioz. Azkenik, James Chadwick izan zen 1932an protoiaren antzeko masa zuen partikula neutro bat aurkitu zuena. Neutroi deitu zion. Hau izan zen Mendeleieven taulan oker zegoena azaldu zuena. Gainera, Henry Moseleyren aldaketa justifikatu zuen, baita isotopoen existentzia ere.
Danio muongthanhensis
Danio muongthanhensis Danio generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Hideaki Ozawa
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashima Antlers, Yokohama F. Marinos, Cerezo Osaka, FC Tokyo eta Albirex Niigata.
Kimikaren historia
Isotopoak, protoiak, neutroiak eta Sommerfelden eredua
1916an Arnold Sommerfeldek Bohrren eredu atomikoa hobetu zuen Sommerfelden eredu atomikoa deituriko bere ereduarekin. Zenbaki kuantiko berridun orbita eliptikoak sartu zituen, eta postulatu zuen elektroia ez zela mugitzen zen bakarra, nukleoak ere biratzen zuela.
Harold Clayton Urey izan zen isotopo nabarienetariko bat aurkitu zuena 1931n: deuterioa edo hidrogeno pisutsua.
Gilbert N. Lewis
Gilbert Newton Lewis fisikari kimikari estatubatuarrak balentzien arteko teoriari eman zion hasiera. Teoria honen oinarria zera da: lotura kimikoak atomoek kanpoko geruzan edo balentzia geruzan dituzten elektroi kopuruaren araberakoak direla. 1902. urtean, ikasleei balentziak azaltzen ari zela, atomoak kubo bezala irudikatu zituen erpinetan elektroiak jarriz. “Atomo kubiko” hauek taula periodikoko zortzi taldeak irudikatzeko balio zuten, eta lotura kimikoetan atomo bakoitzak bere kanpo geruzako zortzi elektroiak osatzen dituela adierazten zuen. Zortzi kanpo elektroiekin atomoek egonkortasuna lortzen dute, gas noble baten konfigurazio elektroniko berdina.
Artikulua argitaratu eta gutxira ikerketa militarrari ekin zion, eta ez zen lotura kimikoak aztertzra itzuli 1923ra arte. Orduan izan zen bere eredua laburtu zuenean maisutasunez Valence and the Structure of Atoms and Molecules (Valencia y la estructura de átomos y moléculas) lanean. Irving Langmuir, General Electriceko ikertzailea zena eta 1919 eta 1921 urteen bitartean Lewisen obra hobetzera eta garatzera dedikatu zen kimikari estatubatuarra, izan zen piztu ziona materiarekiko interesa. Beranduago, lotura kobalente kontzeptua erabili zuen Langmuirrek. 1921ean Otto Sternek eta Walther Gerlachek spin kontzeptu mekaniko kuantikoa ezarri zuten partikula subatomikoentzat. Horrek elektroi pareen ideia defendatzen zuen.
1923an Lewisek elektroi libreen pareen teoria garatu zuen azido eta baseentzat. Lewisek azido kontzeptua berdefinitu zuen, eta horrela deitu zion elektroi pare bat onartzeko gai den zortziko osatu gabedun edozein atomo edo molekulari. Basea emaile bezala aritu daitekeen zortziko osatudun eta lotura bezala aritzeko elektroi libre parea duen edozein substantzia izango litzateke (Lewisen azido eta baseak). 1923an G. N. Lewisek eta Merle Randallek Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances (Termodinámica y la energía libre de las sustancias químicas) argitaratu zuten, termodinamika kimiko modernoko lehenengo ituna.
1920ko hamarkadan azkar batean onartu zen Lewisen elektroi pareei buruzko eredua, batez ere kimika organikoan eta koordinazioan.
Mekanika kuantikoa
1920ko hamarkadan mekanika kuantikoaren oinarriak ezarri ziren (partikula azpiatomikoen natura eta jokaera argitzeko garrantzitsuak izan zirenak).
1924an Louis de Broglie fisikariak tesi iraultzaile bat argitaratu zuen. Bertan elektroiek uhin-partikula dualtasun bezala jokatzen dutela aurkeztu zuen. Bere garaian pentsatzen zen materiazko eta argizko uhinak eta korpuskuluak era desberdinean jokatzen zutela, baina berak erakutsi zuen desberdinak diruditen ezaugarri hauek ikuspuntu desberdinetatik begiraturiko jokaerak besterik ez zirela; uhinek partikula jokabidea izan dezaketela eta partikulek uhin jokabidea izan dezaketela. De Broglieren proposamenak elektroiek atomo barruan zuten mugimendu murrizketari azalpen bat ematea ahalbidetu zuen. “Uhin material” ideiari buruz argitaratu zituen lehenengo lanek interes gutxi piztu zuten garaiko fisikariengan, baina poztasun handiz jaso zuen Albert Einsteinek bere doktore tesiaren kopia bat. Einsteinek, jasotakoa zabaltzeaz gain, kontzeptua garatzeko lana ere egin zuen.
Alosa alabamae
Alosa alabamae Alosa generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Kimikaren historia
Mekanika kuantikoa
1925ean Wolfgang Pauli fisikari austriarrak Pauliren bazterketa printzipioa ezarri zuen. Printzipio honen arabera ezinezkoa da nukleo baten inguruan biraka dabiltzan bi elektroik egoera kuantiko berbera izatea aldi berean. Paulik ekarpen garrantzitsuak egin zizkion mekanika kuantikoari eta teoria kuantikoari. 1945. urtean Nobel saria irabazi zuen bazterketa printzipioa aurkitu izanaren ondorioz, baita egoera solidoari buruz egin zituen ikerketen ondorioz eta neutrinoaren existentzia aurre ikusi izanagatik ere.
1926an mekanika kuantiko ondulatorioaren ezinbesteko zutabe kontsideratzen den obra idatzi zuen Erwin Schrödinger fisikari teorikoak. Bertan mekanika kuantikoaren oinarria den diferentzial partzialen ekuazioa deskribatu zuen, atomoen mekanikarentzat planeten mugimenduak azaltzeko Newtonen legeak izan zirena dena. De Brogliek 1924an esan zuena onartuz (materiak natura duala duela), Schrödingerrek horren teoria garatzen du ekuazio batean (Schrödingerren ekuazio deitua). Schrödingerren ekuazioaren soluzioak, Newtonenak ez bezala, gertakari fisiko bat eman dadin dagoen probabilitatea deskribatzen duten funtzioak dira. Newtonen mekaninak erraz ikuska daitezkeen norabide eta kokapen sekuentziak nozio abstraktuago batengatik ordezkatzen dira, hau da, probabilitatearengatik, eta honek ilunago bilakatzen du mekanika kuantikoa (paradoxa batzuk ere sortzen ditu).
Werner Heisenberg fisikari teoriko alemaniarra ere mekanika kuantikoaren sortzaile garrantzitsuetako bat izan zen. 1925ean mekanika kuantikoko ekuazioak matrize terminuetan jartzeko era aurkitu zuen. Aurkikuntza honek 1932ko Nobel saria eskuratzera eraman zuen, eta etorkizunean kalkulo konputazionala erraztu zuen. 1927. urtean ziurgabetasun printzipioa argitaratu zuen. Horretarako bere pentsamenduan oinarritu zen, eta horrekin egin zen ezagunagoa. Printzipio horrekin azaldu zuen Heisenbergek atomo bateko elektroi bat aztertzean posible zela bere kokapena ala abiadura jakitea, baina ez biak aldi berean.
Atomo hitzaren esanahiak eta errealitateak bat egiten ez zutela, partikula azpiatomikoen uhin jarrera eta erreakzio nuklearren potentzialtasun energetikoa ikusirik, kimika berdefinitu zen (materia aztertzen zuen zientzia bakar bezala) atomo barruko egituraren azterketa fisikari utziz.
Kimika kuantikoa
Behin mekanika kuantikoaren printzipioak onartu zirenean, kimika kuantikoa sortu zen lotura kimikoen eta molekula eta kristal egituren ikerketan aplikatzeko. Zenbaitek uste dute kimika kuantikoaren jaiotzea 1926an izan zela Schrödingerren ekuazioekin eta hauen hidrogeno atomoaren gaineko aplikazioarekin. Beste batzuek diotenez kimika kuantikoa 1927an sortu zen Walter Heitleren eta Frintz Londonen «Wechselwirkung neutraler Atome und Homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik» («La interacción de los átomos neutros y el enlace homopolar según la mecánica cuántica») artikuluarekin. Jarraian etorri ziren urteetan aurrerapenak pilatuz joan ziren. Edward Teller, Friedrich Hund, Robert S. Mulliken, Max Born, J. Robert Oppenheimer, Linus Pauling, Erich Hückel, Douglas Hartree eta Vladimir Aleksandrovich Fock izan ziren esparru honetan lan egin zuten zenbait zientzilari, eta azaldu zuten ezaugarri kimikoak atomoen eta horien konposatuen egitura elektronikoek ezaugarritzen zituztela.
Dena dela, 1930 urte inguruan, mekanika kuantikoak zituen zailtasun praktikoak zirela eta, eszeptizismoa mantentzen zen ea arazo kimiko konplexuenak argitzeko baliagarria zen ala ez. 1951n, Clemens C. J. Roothaanek Roothaanen ekuazioei buruz «A Study of Two-Center Integrals Useful in Calculations on Molecular Structure» («Un estudio sobre integrales de dos centros útiles para los cálculos de estructura molecular») artikulua idatzi zuen, traszendentala izan zena kimika kuantikoarentzat.
Jarraian etorri ziren urteetan garatu zen orbital molekularren teoria. Hasiera batean Hund-Mulliken teoria deitu zitzaion. Orbital kontzeptua Mullikenek ekarri zuen 1932an. 1933 urte inguruan orbital molekularren teoria onartua izan zen orokorrean.
1940ko hamarkadan fisika molekularraren esparruan eta fisika atomikoaren esparruan ziarduten fisikari asko fisika nuklearraren esparrura pasatu ziren (J. Robert Oppenheimer edo Edward Teller izan ziren horietako batzuk). Glenn T. Seaborg kimikari estatubatuarraren lanak nabarmentzen dira. Elementu transuranikoak bakartu eta izendatu zituen (horietako hamarren koaurkitzailea izan zen: plutonioa, amerizioa, kurioa, berkelioa, kalifornioa, einsteinioa, fermioa, mendelevioa, nobelioa eta seaborgioa). Edwin Mattison McMillanekin partekatu zuen 1951ko kimikako Nobel saria aurkikuntza hauen ondorioz. Seaborgioak bere omenez jaso zuen izen hau 1997an, eta horrela, pertsona bakarra da Einsteinekin batera ohore hau jaso zuena bizi zen bitartean.
Biokimika eta biologia molekularra
Klorofila 1817an isolatua izan bazen ere Pelletier eta Caventou kimikari frantsesei esker, ez zen deduzitu bere egitura 1940an Hans Fischerrek lortu zuen arte. 1940ko hamarkadan Melvin Calvin kimikari ipar amerikarrak fotosintesiari buruzko bere ikerketa abian jarri zuen karbono-14 markagailu erradiaktiboak aplikatuz, eta gaur egun Calvinen zikloa bezala ezagutzen duguna antzeman zuen.
1937. urtean Hans Adolf Krebsek aurkitu zuen harnasketa zelularrean zerikusia zuten zelula ezagunen barneko erreakzio guztiak elkarrekin erlazionaturik zeudela, eta azido zitrikoaren ziklo deitu zion (geroago, Krebsen ziklo izendatu zen). Aurkikuntza horren ondorioz eman zioten 1953ko medikuntzako edo fisiologiako Nobel saria.
Proteinen osagarriak diren aminoazido gehienak 1819 eta 1904 urteen biratean aurkitu ziren. 1926an Theodor Svedbergek zentrifugatzaile analitikoa garatu zuen, eta hemoglobinaren pisu molekularra kalkulatzeko erabili zuen. 1933. urtean Arne Wilhem Kaurin Tilesiusek elektroforesia sartu zuen soluzio bateko proteinak banantzeko. 1934. urtean John Desmond Bernalek eta Dorothy Crowfoot Hodgkinek erakutsi zuten proteinak, pepsina zehazki, ez zirela ausazko koloideak. 1951. urtean Linus Paulingek eta Robert Coreyk egitura helikoidal eta laminarrak proposatu zituzten, beranduago proteina askotan aurkitu zirenak. 1953. urtean Millerren eta Ureyren esperimentuak erakutsi zuen aminoazidoak molekula inorganiko sinpleetatik eratu zitezkeela estimulazio elektriko prozesu batetik abiatuz (Lurrean eman izan zitekeena). Hori izan zen laborategiko kontrolpeko baldintzetan bizitzaren jatorriaren hipotesiari buruzko lehengo esperimentua.
1953an ere James Watsonek eta Francis Crickek DNAren kate bikoitz helikoidalaren egitura deduzitu zuten. Aurkikuntza hau biokimikaren zabalpenaren arrazoia izan zen. 1957an DNAren erreplikazio mekanismoa frogatu zen Meselson-Stahl esperimentuaren bitartez. 1983an Kary Mullisek DNAren autoerrekopilazio metodoa garatu zuen (PCR), eta horrek DNAren sekuentziazioa ahalbidetu zuen. Horren gailurra Giza Genoma Proiektua izan zen. Gainera, horren erabilpena kriminalistikara eta filiaziora zabaldu zen.
XX. mende amaiera
1970ean John Poplek Gaussian programa sortu zuen, eta izugarri erraztu zituen kimika konputazionaleko kalkuluak (esate baterako, Schrödingerren molekula orbitalen teoriaren araberako ekuazioa). 1975ean Karl Barry Sharplessek eta bere taldeak oxidazio erreakzio estereoselektiboak aurkitu zituzten.
1895ean Harold Krotok, Robert Curlek eta Richard Smalleyk fulerenoak aurkitu zituzten. 1991n Sumio Iijimak mikroskopio elektronikoa erabili zuen nanotubo deituriko fulereno zilindriko bat aurkitzeko. Osagarri garrantzitsu bat da nanotuboa nanoteknologiaren esparruan.
Kimikari garrantzitsuak
Ordena kronologikoan:
Lanagan (Missouri)
Lanagan Missourieko herri bat da. McDonald konderrian kokatua dago. 2010ean 419 biztanle zituen, 2.44 kilometro koadrotan banatuta.
Fluorocronita
Fluorocronita mineral bat da eta fluorite taldearen kidea da.