cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arta Puntako gurutzea (Ondarroa)
Arta Puntako gurutzea edo Frankismoaren eroritakoen aldeko monumentua Ondarroan Espainiako Gerra Zibila ren oroigarri frankista zen. 2012an Eusko Jaurlaritzaren oroimen historikoaren aurkako sinboloen katalogoan agertzen zen eraikin hau, botatzeko eskaera eginez. Gogora Institutuak ere monumentua kentzeko eskaria egina zuen. Azkenik, 2019ko urtarrilaren 13an herritar talde batek bota zuen. Gurutzeak ez zuen inongo balore artistikorik.
Baleares gurutze-ontziko ondarroarrak
Baleares gurutze-ontzia, 1937an muntatutako gerra itsas ontzia zen. 1938ko martxoan hondoratu zuen flota errepublikarra k Palos lurmuturreko guduan, Lepanto suntsitzaileak jaurtitako torpedoen bidez. HMS Boreas eta HMS Kempenfelt suntsitzaile ingelesak, urperatutakoak salbatzera joan ziren. 435 pertsona salbatu zituzten, eta 786 desagertu ziren. Salbamenduan, hegazkin errepublikarrek, suntsitzaile ingelesak bonbardatu zituzten, kaltetuak eraginez (hildako 1 eta 4 zauritutako).
Baleares gurutze-ontzian 18 ondarroar errekete hil ziren, eta beste 29 onik atera ziren.
Monumentuak
Gerra ondoren frankistek horrelako monumentu asko Hego Euskal Herri osoan inposatu zituzten. Ondarroan Baleares gurutze-ontziko hildakoei eskeinitako lehena 1940ean ezarri zen, portuan, baina denborale batek apurtu zuen. Hilerrian ere mausoleo bat eraiki zitzaien. Arta Puntakoa 1958an altxatu zen, Udalaren eta Aldundiaren eskariz, lehen lazareto izandako lekuan, eta Baleares gurutze-ontzian hildako ondarroarrei omendu nahi zuen. Arta Puntako gurutzean agertzen ziren gerra ontzi frankistan hildako ondarrutarren izenak, eta idazkun bat: "A la memoria de los hijos de Ondárroa que heroicamente dieron su vida por Dios y por España en el crucero Baleares. Requetés. José Miguel Aldarondo, Domingo Aramayo, José María Arambarri, Bonifacio Aranzamendi, Pedro Araquistain, Pedro Bedialauneta, Domingo Bilbao, Antonio Burgoa, Indalecio Burgoa, Salvador Elu, Fermín Goyogana, Luis Iriondo, Gabriel Larrinaga, Angel Legarda, Andrés Osa, Celestino Saras, Francisco Urbieta, José Urquiaga." Jakina, beste aldean ere ondarroarrak baziren baina horientzat ez zegoen oroigarririk.
Balearesen gertaerak frankismoaren mitologian oso jasota zeuden; hau gogorazteko, esaterako, Donostiako Pasealeku Berrian, gaur egun Jorge Oteizaren Eraikuntza Hutsa eskultura dagoen toki berean, zentzu bereko monumentua altxatu zuten (baseliza eta monumentua), Balearesen hildako gipuzkoa r guztien izenekin; azken eraikin hau, Franco hil ondoren, Donostiako Udalak kendu zuen.
Kentzeko prozesua
Nahiz eta euskal instituzioek behin eta berriro udalari monumentua kentzeko eskaera egina izan, Ondarroako Udalak ez zuen behin-betiko erabakia hartzen. Azkenik, 13ko arratsaldean Ernai erakundeak gurutzea bota egin zuen, mailu pneumatikoez harria eta betoia hautsiz, eta rotaflex ekin barruko metalezko egitura ebakiz. Lanak egun argiz hasi ziren, eta eraisketa gauez burutu zen. Gurutzea botatzeko prozesua erakusteko Turrune! aldizkariak sarean bideoa zabaldu zuen.
Ondarroako Udalak jakinarazi duenez, monumentua ez da berreraikiko eta lehendik zegoen memoria gune bat eraikitzeko asmoari eutsiko zaio; itsasoan hildako ondarroar guztien omenezko monumentua eraikitzeko proposamena dago mahai gainean.
Hilerrian dagoen mausoleoak bere lekuan jarraitzen du. Jatorrian marinelen izenak zituen, baina Franco hil ostean kendu zituzten. Hiru data agertzen dira bertan: 1833, 1872 eta 1936.
Dublin (Ohio)
Dublin Ohioko hiri bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 41,751 biztanle zituen, 63.29 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 4945
NGC 4945 galaxia espiral bat da, Centaurus konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Miranas
Miranas Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mirannes udalerrian erroldatutako biztanleak 68 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 33 etxebizitza zeuden, 26 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 33etxeak ziren. 26 etxebizitza nagusietatik 19 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 4 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 23 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 13 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 36 ziren, horien artean 28 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 28 pertsona aktiboak lanean(16 gizon eta 12 emakume) zeuden.. 8 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 5 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cypress (Illinois)
Cypress  Illinoiseko herri bat da. Johnson konderrian kokatua dago. 2010ean 234 biztanle zituen, 1.95 kilometro koadrotan banatuta.
Otsondo
Otsondo edo Otxondo Nafarroa Garaiko mendatea da, Urdazubi eta Amaiur herrien artean dagoena, 602 metroko garaieran. N-121-B errepidea handik pasatzen da. Bidasoko eta Urdazuriko uren banalerroan dago.
Historia
Otsondoren magalean gertatu zen Amaiurko bataila historikoa 1522an, Noaingo gudua galdu ondoren Nafarroako noble eta zaldun batzuk herri horretako gazteluan gotortu zirelarik, erresumako independentziaren alde borrokan jarraitzeko asmoz. 1813an, berriz, frantziarren eta britainiarren arteko borrokaldi latzaren gudulekua izan zen.
1840ko hamarkadan, Nafarroako Foru Aldundiak Iruñearen eta Dantxarinearen arteko errepidea (N-121) eraiki zuen Otsondoko lepotik barrena. Garraiatzen ziren salgaien gaineko bidesariak ezarri ziren obrak finantzatzeko; bidesariak kobratzeko zortzi kate edo ordainleku jarri ziren, horietako bat Amaiurren.
Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, P lerroko zenbait bunker eraiki zituzten mendatearen inguruan.
Carlos Iturra
Carlos Abelardo Iturra Herrera (Santiago, 1956) idazle txiletarra da, batez ere bere ipuinengatik nabarmena.
Biografia
Zuzenbidea ikasi zuen Txileko Unibertsitatean eta filosofia Txileko Unibertsitate Katoliko Pontifikalean; azkenik, literaturari eskaini zion bere burua, prentsan kritika literarioa eta lantegietako eta unibertsitateetako irakaskuntza barne.
Enrique Lafourcaderen, José Donosoren literatura tailerretara eta Mariana Callejas idazlearen literatura topaketetara joan zen. Idazle polemikoaren etxean egindako elkarretaratzeei buruz, "Caída en desgracia" ipuina idatzi zuen, bere Crimen y perdón liburuan sartuta.
Instituzio formatibo horietan parte hartu zuten beste kontalari batzuk bezala (Gonzalo Contreras, Carlos Franz), Txileko narratiba berriaren belaunaldikoa da. Sortzeko sinposioan parte hartu zuen "Sociedad, literatura, narrativa y NN" saiakerarekin. beste parte-hartzaile batzuekin batera Nueva narrativa chilena (1997) liburukian argitaratua.
Callejasen adiskidetasuna eta abegikortasuna ukatzen ez zuen idazle bakanetakoa izan zen, idazle handitzat jotzen zuela esanez. Ezkerrekoa ez izatea, liberala eta independentea dela aitortzen duen Txileko idazle bakanetakoa da, hala ere, hori hiritar gisa duen jarrera da, idazle gisa ez dituelako gai politikoak jorratzen. Hala ere, hainbat eta hainbat kritika positibo eta gogotsu jaso ditu hainbat espazio literariotan: «Literatur bitxi bat, egile txiletarraren ipuin berri hau, bere artearen betetasunean erakusten duena eta posizio bikaina ziurtatu beharko liokeena, ipuin tradizioa hispanoamerikarrean ”(E. Weitzdörfer).
El Apocalipsis-ekin, Santiagoren arabera, 1983an "lehen sari garrantzitsua" (Paula aldizkariaren lehiaketakoa) irabazi zuen, ipuina, gogoratzen duenez, "Donosoren tailerrean irakurria".
Bere ipuin laburreko liburu biek gai homosexualaren ingurukoak dira, Paisaje masculino (1998) eta El discípulo amado (2012), eta beste batek, Cuentos fantásticos (2013), istorio fantastikoek osatzen dute. Gainerakoan, bere liburu guztietan istorio bat baino gehiago dago gai horietako edozeinetan. Bere ipuinak ingelesera ("One More Stripe to the Tiger", The University of Arkansas Press, 1989), frantsesera ("Nouvelles du Chili", L'instant même, 2009) eta nederlandera ("De Nieuwe Wereld") itzuli dira. Meulenhoff, 1992), errusierarako beste bat prestatzen ari den bitartean.
Hey, Johnnie Cope, Are Ye Waking Yet?
'''Hey, Johnnie Cope, Are Ye Waking Yet?, Hey Johnnie Cope, are you awake yet?, Heigh! Johnnie Cowp, are ye wauken yet? edo Johnnie Cope' (euskaraz Hi, Johnnie Cope, Oraindik Esna Al Hago?'') Eskoziako abesti herrikoi bat da. Hitzak Adam Skirving eskoziar idazleak idatzi zituen eta gaitzat Jakobiten matxinada du.
Pedro Aizpurua
Pedro Aizpurua Zalakain (Andoain, Gipuzkoa, 1924ko maiatzaren 13a — ib., 2018ko abuztuaren 13a) musikagilea eta organista izan zen.
Mooreita
Ezaugarriak
Mooreita sulfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Pedro Aizpurua
Kantabriako Comillasko Unibertsitatean egin zituen Filosofia eta Teologia ikasketak. Pianoa, Organoa eta Konposizioa ikasi zituen Luis Urteaga eta Francisco Escudero maisuekin. Musikologia ikasketak, berriz, Jacques Challey eta Samuel Rubiorekin egin zituen. Comillasko Unibertsitatean bertan zazpi urte eman zituen organista, eta hamar urtez izan zen Valladolideko Kontserbatorioko zuzendari. Espainiako Apezpiku Konferentziako Liturgia Batzordeko musika-aholkularia izan zen.
Goiatz
Goiatz Gipuzkoako erdialdeko herri bat da, Bidania-Goiatz udalerria osatzen duten bi herrietako bat, Tolosaldeko eskualdekoa. 1964ko abenduaren 21ean udalerri izateari utzi zion, ondoan zegoen Bidania auzoarekin batu baitzen. Bi herrietako elizak 750 metroko distantziara baino ez daude, eta inguruan ez dute beste herririk, Oria eta Urola haranen arteko mendietan baitaude.
Goiatzek 3,71 kilometro koadroko azalera zuen, eta batzerakoan 200 bat biztanle zituen. Bidania-Goiatz udalerria sortzean, udaletxe berria Bidanian jarri zuten, lurraldez eta biztanleriaz handiagoa baitzen.
O Superman
O Superman edo O Superman (For Massenet) 1981ean Laurie Anderson artistak eta musikariak egindako abesti bat da. Erresuma Batuan hit bat izan zen, John Peel DJak babestu eta gero, eta 1981eko singleen zerrendan 2. izan zen. Abesti hau sortu eta gero Anderson ez zen oso ezaguna arte mundutik kanpo. Lehenengoz single moduan kaleratu zuen, eta ondoren Big Science 1982ko albumean sartu zuen. The Village Voiceren Pazz & Jop zerrendan ere gorenean izan zen.
Goiatz
Gaur egun ez da udalerria, baina hala ere erraza da Bidanitik ezberdintzea, bien herriguneen artean ez baitago bat-egiterik.
O Superman
Egitura
Abestia sortzerakoan Andersonek Jules Masseneten 1885ko Le Cid operaren bertsioa egin zuen. Hor aria batean "Ô Souverain, ô juge, ô père" esaten du.
Yungay (Txile)
Yungay Txileko erdialdeko komuna eta hiri bat da. Biobío eskualdeko Ñuble probintzian dago. 2002ko erroldan, 16.814 biztanle zituen.
Alexander MacKenzie
Sir Alexander MacKenzie (Alasdair MacCoinnich, 1764, Stornoway, Lewis, Kanpoko Hebridak - 1820ko martxoaren 12a, Dunkeldetik hurbil) eskoziar esploratzaile bat izan zen.
Boult
Boult Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Boult udalerrian erroldatutako biztanleak 521 ziren. Familiak 200 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 84 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Xyroptila
Xyroptila Pterophoridae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Xyroptila oenophanes da.
Boult
Etxebizitza
2007an 229 etxebizitza zeuden, 201 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 197 etxeak ziren eta 32 apartamentuak ziren. 201 etxebizitza nagusietatik 145 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 125 etxek bost zituzten. 177 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 77 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 114 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 323 ziren, horien artean 268 aktiboak ziren eta 55 inaktiboak ziren. 268 pertsona aktiboetatik 246 lanean zeuden (126 gizon eta 120 emakume) eta 22 langabezian zeuden (8 gizon eta 14 emakume). 55 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Boult udalerrian 199 unitate fiskal zeuden, 530,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.300 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Boult udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 540 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
24 Canciones Breves (1967-68)
24 Canciones Breves (1967-1968) Luis Eduardo Aute abeslariaren bigarren albuma izan zen. Izenburuak azaltzen duenez oso abesti laburrak dira, minutu ingurukoak. 1968an plazaratu zuen, RCA-Victor diskoetxearen eskutik eta arrakasta izan zuen. Gaiak oso desberdinak dira: maitasuna, heriotza, denbora, bizitzaren zentzua, gertaera txikiak...
Abestiak
Letra guztiak Auterenak dira:
Amurrio
Aiaraldeko eskualdean dago eta bertako bigarren udalerri handiena da (0 biztanle zituen . urtean).
Ingurune naturala eta klima
Amurrio Nerbioi ibaiaren haranean dago. Ibai horrek Amurrioko lurrak  hegoaldetik  iparraldera  zeharkatzen  ditu, inguruan  mendixka  leunak  dituela. Paisaia eta landa ingurune horrek lotura estua du, bestalde, industriarekin, fabrika eta lantegietan aritzen baita biztanleen % 60. Aldaiturriaga eta Saratxo izeneko industrialdeek, trenbidearen eta errepidearen ondoan egonik, horretarako lur eta ekipamendu egokiak eskaintzen dituzte.
Amurrio Euskal Herriko kantauriar isurialdean eta itsas mailatik 219 metro gorago dagoenez, klima ozeanikoa du, hau da, klima hezea eta epela, euria urte osoan banatuta izanik. Tenperaturak neurritsuak dira: minimoak 8-10 Celsius gradu ingurukoak izaten dira; eta maximoak 20-22 ingurukoak.
Historia
Amurrioko lurretan aurkitutako giza aztarnarik zaharrenak Brontze Arokoak dira. Izan ere, aldi hartakoak dira Erretes Tudelan eta Okondon topatutako geldikinak. Gero, Burdin Aroko aztarnak ere badira, Babioko eta Peregañako gailurretan.
Erromatarrek adierazi zutenez, karistiarren eta autrigoien artean kokatuta zegoen Aiara lurraldea (eta bertan, Amurrio). Erromatarren aztarnak daude Alorian, Delikan, Artomañan eta Amurrio herrigunean bertan.
Amurriok 1463an egin zuen bat Arabako ermandadeekin, baina eutsi egin zien kapare gisa zituzten usadio eta ohiturei. Ez zuten errege armadei zerbitzatzeko betebeharrik (kontratatzen zituztenean izan ezik). Pribilegio horiek 1875ean bukatu ziren, foruak galdu zirenean.
XIX. mendearen hasieran, Napoleondar Gerretan, frantses soldaduek arpilatzeak eta gehiegikeriak egin zituzten Amurrion. Urte batzuk geroago, gerrak berriz ere arrastoa utzi zuen Amurrion, karlistaldiekin: behin baino gehiagotan izan zen bertan Don Karlos, eta 1835. urtean Amurrion jarri zuen kuartel nagusia.
1842. urtean banatu zen Aiaratik, udalerri propioa osatzeko. Garai hartan, gaur egun San Anton baseliza eta Landako auzoa dauden muinoaren inguruan zegoen herri txiki bat zen Amurrio, eta herritar gutxi zituen. 1919. urtera arte ez zuen hiribildu izaera lortu. 1976an bederatzi herri hartu zituen Amurriok bere udalerrian, eta gaur egun duen banaketa administratiboa eratu zen.
Banaketa administratiboa
Amurrio udalerria hamar herriz osatua dago:
Ekonomia
Amurrioren ekonomiaren ardatza zerbitzuak eta batez ere industria dira. Historikoki, altzairuzko hodien ekoizpena izan da industriarik garrantzitsuena, eta XXI. mendearen hasierako petrolioaren garestitzeak eskaria asko handitu zuen eta, ondorioz, lanpostu gehiago sortu ziren. Amurrio eta Laudio bitartean Euskal Herriko eta Europako altzairuzko hodien ekoizle garrantzitsuenetako bi daude, Tubacex eta Tubos Reunidos, bien artean 1.500 langile dauzkate.
Amurrion 50 langiletik gorako enpresak honakoak dira:
Industria-konpainia handien presentzia sendoa dela eta, Amurriok metalaren sektorearekin erlazionatutako enpresa ertainen sare trinkoa garatu du. Egurraren eta eraikuntzaren sektorearekin erlazionatutako jarduera ere azpimarratzekoa da. Nekazaritza bigarren maila batean badago ere, aipagarriak dira baratz ekologikoarekin baita behi-aziendarekin zein ardi-aziendarekin ere erlazionatutako enpresak, esate baterako:
Demografia
1960 eta 1970eko hamarkadetan Amurrioko biztanleria asko handitu zen, batez ere Bizkaian izandako industrializazio prozesuaren ondorioz (kontuan izan behar da Amurrio Bilbo Handiaren eragin eremuan dagoela). Laurogeiko hamarkadatik aurrera, ordea, krisi ekonomikoaren eraginez, biztanleria egonkortu egin zen. 2008an, herriak 1990eko hamarkadan galdutako 10.000 biztanleen maila berreskuratu zuen.
Udal hauteskundeak
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, EAJ alderdiko Josune Irabien hautatu zuten alkate. 2015eko eta 2019ko hauteskundeen ondoren, Irabienek errepikatu egin zuen alkatetzan.
Garraioa
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
Euskara
Udalerrian biztanleen laurdena, gutxi gorabehera, euskaraduna da, erabilera maila, ordea, txikiagoa da. Herrian ikastola ("Aresketa") eta bertso-eskola daude. Amurrioarrek Araba Euskaraz hainbatetan antolatu dute: 1986, 1996, 2005 eta 2013 urteetan. Gainera, 2010. urtean Lucas Rey herri ikastetxean eskola publikoaren jaia ospatu zuten. Belaiki Euskara Elkartea ere aipatzekoa da, Baranbion sortua da bera.
Bertako euskalkia mendebaleko euskararen aldaera bat zen.
22. KORRIKA bertatik hasi zen 2022ko martxoaren 31n.
Azpiegiturak
Herrian, Euskal herriko zeramika biltzen eta erakusten duen Felix Murga Museo Etnografikoa dago. Kultur-etxea Ugarte dorretxea n dago.
Óscar Rodríguez
Óscar Rodríguez izan daiteke:
Antiprotoi
Protoiaren berdina den baina -1 karga elektrikoa duen partikula bat existitzea Paul Diracek aurreikusi zuen 1933 Nobel Saria eman zioten hitzaldian. Diracek Nobel Saria jaso zuen, 1928an Einsteinen E = mc^2 energia-ekuazioak emaitza positiboak eta negatiboak izan zitzakeela kalkulatzeagatik, positroiren existentzia aurreikusiz, elektroiaren antimateriaren analogoa, karga positiboarekin eta kontrako espinarekin.
Kaliforniako Berkeley Unibertsitateko Emilio Segre eta Owen Chamberlain fisikariek 1955. urtean berretsi zuten antiprotoiaren existentzia; beraz, biek Fisikako Nobel Saria jaso zuten 1959an. Antiprotoi batek bi goi antiquark eta behe antiquark bat du (uud). Neurtu diren antiprotoiaren propietateak guztiak bat datoz protoiaren propietateekin, antiprotoiak karga elektrikoa eta kontrako momentu magnetikoa dituenean izan ezik. Materiaren eta antimateriaren arteko aldea arazo irekia da oraindik ere, gure unibertsoak Big Bangari nola biziraun zion eta zergatik den hain antimateria txikia gaur egun.
Golmud aireportua
Golmud Aireportua (txineraz: 格尔木机场), (NAGE: GOQ, NAZE: ZLGM), Txinako Herri Errepublikako Qinghai probintziako Fuyang hirian dago.
Óscar Rodríguez Garaikoetxea
Óscar Rodríguez Garaikoetxea (Burlata, 1995eko maiatzaren 6a) nafar txirrindularia da.
Palmaresa
2016 2018 2019 2020 2021 2022
Tortyra
Tortyra Choreutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Tortyra spectabilis da.
NGC 4946
NGC 4946 galaxia bat da, Centaurus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Gymnura
Gymnura arrain miliobatiformeen generoa da, mundu osoko itsaso epeletan, eta noizbehinka ibaien bokaletan, bizi dena. Gymnuridae familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.
Opheodrys aestivus
Opheodrys aestivus Opheodrys generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Dunkirk (Ohio)
Dunkirk Ohioko herri bat da. Hardin konderrian kokatua dago. 2010ean 875 biztanle zituen, 1.72 kilometro koadrotan banatuta.
Zenbaki pentatopiko
Zenbaki pentatopiko bat Pascalen triangeluko bosgarren diagonalean dauden zenbakiak dira, 1 4 6 4 1 errenkadako lehen elementutik hasita; bai eskuinetik ezkerrera, bai ezkerretik eskuinera izan daitezke.
Lehenengo zenbait gai hauek dira:
Zenbaki pentatopikoak geometria diskretuko zenbaki irudikatuak dira, erregularra izan daitezkeenak. n-garren zenbaki pentatopiko baten formula hau da:
Hiru zenbaki pentatopikotik bi zenbaki pentagonalak ere badira. Hau da, (3k − 2)-garren zenbaki pentatopikoa ((3k2 − k)/2)-garren zenbaki pentagonala da eta (3k − 1)garren zenbaki pentatopikoa ((3k2 + k)/2)-garren zenbaki pentagonala da beti. 3k-garren zenbaki pentatopikoa zenbaki pentagonalen formulan −(3k2 + k)/2 adierazpen negatiboa hartzean lortzen den zenbaki pentagonal orokortua da.. (Adierazpen guzti hauek zenbaki arruntak ematen dituzte beti).
Zenbaki pentatopikoen alderantzizkoen batura infinitua egitean 4 \over 3 lortzen da. Kalkulu hau serie teleskopikoak eginez lor daiteke:
Zenbaki pentatopikoak n-garren lehen zenbaki tetraedikoak batuz lor daitezke ere.
Kap Shui Mun zubia
Kap Shui Mun zubia edo KSMB, Txinako Herri Errepublikako Hong Kong administrazio bereziko eskualdean dagoen bidesaridun zubia da. 1997ko maiatzaren 22an zabaldu zen.
Ezaugarriak
Zubiak 750 metroko luzera dauka eta egituraren gehienezko argia 430 metrokoa da. Beheko uren gainetik 47 metrora dago Ma Wan eta Lantau bitartean.
Trenbide eta errepide erabilera duen zubi honek hiru errei ditu norabide bakoitzeko, eta autobidearen azpian Hong Kongeko metroaren tunela dago, norabide bakoitzeko bi biderekin.
Manuel Maria Etxarri
Manuel Maria Etxarri Martinez, (Idiazabal, Gipuzkoa, 1811 ko urriaren 6an - Graz, Austria, 1890 eko apirilaren 30ean) zirujaua, kapitain karlista eta Karlos Maria Isidro Borboikoa ren eta Karlos Luis Borboiko aren zerbitzari eta aholkulari izan zen.
Familia
Manuel Maria Etxarrik ez zuen aita ezagutu. Maria Teresa Martinez Iztueta, ama, haurdun zegoela alargun geratu zen. Miguel Antonio Etxarri Etxarri, aita, Frantsesen aurkako gerratean boluntario alistatu zen. Borrokaldi batean, matrailezurrean tiro bat jaso eta 1811 ko martxoaren 15ean hil zen.
Gerra karlista
Manuel Maria Etxarri, Villafrancan Medikuntza ikasten hasi zen. Garai hartan egin zuen eztanda Zazpi urteko gerra k. Karlisten bandoan sartu zen eta zirujau praktikante lanak egin zituen hasiera batean, Sanidad Militar delakoaren barruan. Gerora, kapitain lanak egiten hasi zen eta San Fernandoko gurutzea ere eman zioten egindako lanaren ordainetan.
Atzerria
Gerra amaitutakoan, karlisten errege-etxetik deia jaso zuen. Karlos Maria Isidro Borboikoa (Karlos V.) karlisten errege-nahia, gerra galduta Frantziara joatekoa zen eta itzultzaile lanak egiteko frantsesez hizketan zekien zerbitzari bat behar zuen. Hala, Manuel Maria Etxarri Frantziara joan zen tronurik gabeko erregearen itzultzaile eta morroi.
Frantziako autoritateek atxilotuta, Bourges hirian bizi zen errege familia eta, beraiekin, Etxarri. Gorte pobrea zen Karlos Borboikoarena. Dena galdu zuen gerran, eta sosik gabe zegoen. Etxarrik ez zuen inongo soldatarik jaso bere ondoan lanean egon zen denbora guztian eta debalde lan egiteaz gain, gordeta zuen dirua frantsesa hobetzeko erabili zuen eta baita karlisten erregeari jana erosteko ere.
Karlos VI.aren ihesaldia
1845. urtean, Karlos V.ak abdikatu eta bere seme zaharrenak, Karlos Luis Borboikoak (Karlos VI.), hartu zuen errege kargua. Karlos Luisek Frantziako atxilo alditik ihes egin nahi zuen. 1846ko irailean, higienearen aitzakian, Frantziako agintariek hirian zehar zaldiz tiratutako gurdian paseatzeko baimena ematea lortu zuen Karlos Luisek. Atzetik bi jendarme zituela egin beharko zuen ibilbidea.
Hagineko mina zuela esan eta paseora atera zen Karlos VI. aurpegia trapu handi batekin estalita. Bitartean, Etxarri zerbitzaria, Karlos Luis bezalaxe jantzi zen, praka eta eskularru zuriekin, lebita beltzarekin eta aurpegia estaltzeko zapiarekin. Sastraka batzuen atzean ezkutatu zen gurdia pasatzekoa zen bihurgune batean. Karlos Luisen gidariak, kurbara iritsi zenean, abiadura azkartu zuen jendarmeek ez ikusteko, eta, Karlos Luis gurditik jaitsi eta mozorrotutako Etxarri jarri zen erregearen lekuan. Gurdia etxera itzuli zen. Etxarri Karlos Luisen gelan sartu eta leihoak itxi zituen. Ondoren, berriro zerbitzari arropak jantzi eta gelatik irten zen, Karlos Luis gaixo zegoela eta egun batzuetan ez zuela inor ikusi nahi esanez.
Hiru egun pasa zirenean, London etik Karlos Luisen mezua jaso zuen Etxarrik, dena ondo atera zela azalduz. Orduan, Etxarrik, Frantziako agintariei ihesaren berri eman zien eta ardura bere gain hartu zuen. Gobernadoreak lotsa sentitu omen zuten, modu inozo hartan ziria sartu zietelako. Etxarrik ez zuen kondenarik izan. Bitartean, Karlos Luis karlisten erregeak, borroka armatura dei eginez agiria kaleratu zuen eta bigarren Gerra Karlista ri hasiera eman zion.
Errege familiaren gaixoaldia
1861ean, Trieste ko gazteluan, On Fernando infantea hil zen tifus ak eta eskarlatina k jota. Gaixotasuna zabaltzeko arriskua zela eta, hilotza gaztelutik atera eta lorategian jarri zuten. Etxarri zerbitzariak gau osoa eman zuen zerraldoa zaintzen, termometroak 20 gradu zero azpitik markatzen zituen gau hartan.
Heriotza
Aguretuta, 1890ean hil zen Austriako Graz hirian.
Hil aurretik, pobre gisa hilobiratzeko agindu zuen, baina karlisten errege familiak ez zuen halakorik ametitu eta lehen mailako hileta eskaini zioten.
Sei zaldik tiratzen zuten gorpua zeraman gurdia, eta piztutako zuziak zeramatzaten hamalau gizonezko zituen ondoan. Hilkutxaren gainean errege familiak bidalitako lore koroa handi bat zegoen eta atzean infanteek eskainitako beste lore sorta handi bat. Gurdiaren atzetik, karlisten errege-erreginak zeramatzan kotxea zihoan eta segidan, errezoan, fraide dominikoak, frantziskotarrak, lazaristak eta San Juan de Dios ekoak, ehun pobre, berrogei eta hamar umezurtz, koru bat, lutozko bi zalgurdi eta katedraleko apaiza.
Egia (argipena)
Egia izenarekin artikulu ezberdinak izendatzen dira:
Esteban Obanos
Esteban Obanos Urriza (Iruñea, XIX. mendearen hasiera - ib., ) nafar apaiz katoliko eta legelaria izan zen.
Obanos izan zen 1878an Iruñean sortu zen Asociación Eúskara de Navarra izeneko elkartearen eta Revista Eúskara (1878-1883), haren aldizkari berri emailearen lehen lehendakaria. Euskal Erria aldizkarian ere idatzi zuen. Bi lan dira aldizkari horietan Obanosenak: Udaberriaren edertasuna (1878) eta Kondaira edo kontua (1878) izeneko ipuina.
Irango historia
Irango historia, Mendebaldean Persia ere deitua, korapilaturik dago Iran Handia deitutako eskualdekoarekin. Milaka urteko kondaira da, lehenbiziko hiri-kokapenak K.a. 4. milurtekoak baitira, Mesopotamiakoak bezain antzinakoak.
Protohistoria eta Mediar Inperioa
Antzina persiarrak eta indoariarrak elkarrekin bizi ziren: herri horien hizkuntzen antzinako formak oso antzekoak dira, mitologian jainko asko berdinak dituzte, eta brahmanen eta parsien erlijio zeremonia asko eta asko antzekoak dira. Bigarren milurtekoaren hasieran, arioak Asiako ordokietan sartu ziren, Kaspiar itsasoaren eta Persiako golkoaren artean, eta beren gizarte egiturak ezarri zituzten; bestalde, nomadismoa utzi eta nekazaritzan hasi ziren. Herrialdez eta bizimoduz aldatzeaz gainera, erlijioan ere hainbat aldaketa onartu zituzten Zoroastroren predikuak zirela-eta.
Antzinako Ekialdeko hainbat eskualdetan irandar aztarnak aurkitu dira, mediar-persiar erreinuaren aurretikoak: elamdarrak, persiarren urrungo arbasoak, Kix erregeen mende gelditu ziren; horiek Mesopotamia hartu zuten mendean. Herri horiek asiriar iturriek aipatzen dituzte lehenbiziko aldiz: mediarrak Irango goi-ordokiaren ipar-mendebaldean bizi ziren (Ekbatana inguruan), eta persiarrek Urmia aintziraren mendebaldean eta hego-mendebaldean hartu zuten bizileku; nekazaritza goi-ordoki horren ekialdean eta mendebaldean landu zitekeen bakarrik.
K.a. VIII. eta VII. mendeetan, mediarrek arbasoekiko loturak hautsi zituzten, beren bizimodu berria nekazaritza eta abeltzaintzan oinarritu zuten, eta eskulangintzak gero eta indar handiagoa hartu zuen haien artean. Asiriarretatik babesteko, mediar tribuen konfederazioa sortu zuten: Dejozesek estatu bat osatu zuen K.a. 715. urte inguruan, eta ondoren, zimeriarrak eta eszitak iritsi ziren. Fraortesek mediar tribuak bildu eta Parsimaxeko persiarrak menderatu zituen.
Asiriarren erreinua ahuldu ahala, mediarrek mendebaldean zuten presioa hazi egin zen: Ziaxaresek esziten nagusitasuna galarazi zuen eta, ondoren, mediarrak Babiloniarekin aliatu ziren eta asiriarren inperioa desegin zuten (gudaroste profesionala osatu zen asiriarren ereduaren arabera). Une horretan sortu zen mediarren estatua; errege nagusietako bat Astiages izan zen. Baina erregearen ahalmena nobleek mugatzen zuten, eta monarkiaren kontrako higikundeak bata bestearen atzetik gertatzen ziren, Persian gertatzen zen bezalaxe.
Akemenestar Inperioa
559an Ziro Handiak, Babiloniarekin elkar harturik, mediarren kontra egin zuen, eta 550ean hiriburua, Ekbatana, suntsitu zuen; horren ondorioz, mediarrak persiarrekin batu ziren eta Akemenestar Inperioa sortu zen. Zirok, Handia goitizena ez ezik, xah titulua ere jaso zuen. Berak sortu zuen Ziroren Zilindroa deritzona, giza-eskubideen lehen adierazpentzat hartzen dena. Ziroren ondorengoek inperioa sendotu zuten. Kanbises II.a errege zela, K.a. 530etik aurrera, hainbat iraultza izan ziren, baina, hala eta guztiz ere, K.a. 525ean Egipto menderatu ahal izan zuten.
Zortzi urte boterean eman ondoren, hil zen Kanbises eta borroka piztu zen haren oinordekotza zela-eta; K.a. 521ean, Dario I.a bihurtu zen errege. Haren lehen hiriburua Susa izan bazen ere, Persepolisen eraikuntza abian jarri zuen. Nilo eta Itsaso Gorriaren arteko kanala amaitu zuen, eta errepide sarea hobetu. Izan ere, haren agintaldian aipatzen da lehenbiziko aldiz Erregeen Bidea, Susa eta Sardis lotzen zituena, tarte erregularretan atseden hartzeko posta etxeak zituena. Administrazioan ere aldaketa nabarmenak gertatu ziren. Moneta sartu zen, bai urrezko bai zilarrezko txanponak. Inskripzioetan persiera zaharra erabili zen, idazkera kuneiformean idatzia. Dariok hainbat kanpaina zuzendu zituen Trazia, Mazedonia eta Itsaso Beltzeko kostaldea bereganatzeko; hala, garai hartan izan zuen persiarren inperioak gehieneko hedadura. Mende eta erdi iraun zuen aldi horrek.
K.a. 499-493 bitartean gertatu zen Joniarren altxamenduaren ondoren, Xerxes I.ak hainbat saio egin zituen Grezia menderatzeko (Mediar Gerrak), baina huts egin zuen, eta persiar gobernarien indar politiko eta militarrak gainbehera latza egin zuen. Ondoren, garrantzi gutxiko erregeak izan ziren, harik eta Alexandro Handiak akemenestarren inperioa desegin zuen arte Granikon (K.a. 334. urtea).
Horrela amaitu zen Akemenestar Inperioa, 200 urte iraun zuena. Oso indar handiko inperioa izan zen, ez baitzituen bakarrik Ekialde Hurbileko herriak bereganatu, inperio unibertsala izan zen, eta ahal zuen guztia menderatu nahi zuen. Bestalde, ez zen inperio bateratua izan, kultura maila desberdineko herriak biltzen baitzituen. Persiar Inperioaren sorrera eta sendotzea erlijio iraultza batekin batera gertatu zen, alegia zoroastrismoarekin batera. Erlijio horretantxe zuen inperioak bere ideologiaren eta politikaren oinarria. Herri gazte harentzat erraza zen lurraldeak konkistatzea, aginpide nahi handikoa baitzen eta elkargo egitura baitzuen, baina, aldi berean, zaila zen konkista haiei eustea.
Seleukotar eta Partiar inperioak
K.a. 323an Alexandro Handia oinordekorik hil zenez gero, inperioa haren jeneralen artean (diadokoak) banatu zen. Haietako batek, Seleuko I.a Nikatorrek, Asiako aldeaz jabeturik, Seleukotar Inperioa sortu zuen. Berak fundatu zituen inperioaren hiriburuak: Seleuzia Tigrisekoa Mesopotamian eta Seleuzia Pieria Sirian. Erresuma multikulturala zen, besteak beste persak, grekoak, juduak eta mediarrak biltzen zituena. Persia helenizatuz joan zen, errege eta satrapa guztiak greziar jatorrikoak baitziren, batasun kulturalaren bitartez inperioa baturik atxiki nahi zutenak.
Seleukotar Inperioa sortu orduko hasi zen beheraka, K.a. 304an Chandragupta Mauryaren esku gelditu baitziren Indusetik mendebaldera zeuden lurrak. K.a. 250 aldean, Partia eta Greko-Baktriar Erresuma independizatu ziren. Bestalde, Antioko III.a, Hanibalek adoreturik, Grezia konkistatatzen saiatu zen; Etoliar Ligarekin bat egin zuen, baina erromatarrek azpiratu zuten Termopiletan, K.a. 191n. Seleukotar dinastia K.a. 64an itzali zen, Ponpeiok Antioko XIII.a erregetzatik kendu eta Siria Erromako probintzia bihurtu zuenean.
Partiar Inperioaren historia oso loturik dago Seleukotar Inperioarenari. Parni tribu nomadako Arsazes eta Tiridates anaiek fundatu zuten Artsazidar dinastia, K.a. 247an. K.a. II. mendean, seleukotarren ahuleziaz baliatu ziren, Siriatik ekialdera zeuden lurraldeak menderatzeko. Geroago, Erromaren ekialdeko etsai porrokatua izan zen Partia, eta geldiarazi zuen erromatarren hedatzea Kapadoziatik haratago. Partiar armadak bi zalditeria mota zituen: bata astuna eta blindatua, eta arina bestea, mugikortasun handikoa, zaldun arkulariz osatua. Erromatar armadaren oinarria infanteria zenez gero, partiarrak garaitzeko zailak ziren, bi zalditeria motak soldaduak baino azkarragoak baitziren. Bestalde, partiarrek zailtasun handiak zituzten konkistatutakoa okupatzeko, setio-gerrara egokitzen ez zirelako. Hori zela-eta, ez erromatarrek, ez partiarrek, ezin izaten zituzten elkarren lurrak beretu. Partiar Inperioa 224an amaitu zen, Asdaxir I.ak, Sasandar Inperioaren sortzaileak, Artaban IV.a bentzutu zuelarik.
Sasandar Inperioa
224 aldean, Ardaxir I.ak, Sasanen leinuko agintariak, partiarrak garaitu eta Sasandar Inperioa sortu zuen. Sasandarrek akemenestarren ondorengotzat jotzen zuten beren burua. Xapur I.a, Ardaxirren ondorengoa, agintari ahaltsua izan zen. Haren erregealdian estatuaren agintea sendotu zen, eta zoroastrismoa estatu erlijio bilakatu zen. Mendebalderantz hedatu ahala, sasandarrak gatazkan hasi ziren Erromarekin. 260an, Edesako guduan, Xapur I.ak gatibu hartu zuen Valeriano erromatar enperadorea. Xapur hiltzerako, Sasandar Inperioak Eufratesetik Induserainoko lurrak hartzen zituen, gaur egungo Armenia eta Georgia barne.
Gainbehera labur baten ostean, Xapur II.aren agintaldian (309–379) sasandarrek berreskuratu zituzten lehengo lurraldeak. Kusandarrak menderatu zituzten ekialdean, eta basamortuan arabiarren aurka borrokatu ziren. Bestalde, erromatarrei iparraldeko Mesopotamia eta Armenia kendu zieten.
V. mendean, Huno zuriek inperio zabala eratu zuten, erdigunea Afganistanen zuena. Kanpaina ezin txarrago baten ondoan, sasandarrak behartuak izan ziren hunoei zerga ordaitzera. Hunoak azpiraturik, inperioak bere une gorenetako bat izan zuen Kosroes I.aren erregealdian (531–579). Kosroes hil osteko urteetan, ordea, barne gatazkek eta Bizantziar Inperioaren aurkako gerrek ahuldu zuten Persia. 642an, Islamak batutako arabiarrek garaitu zuten sasandar armada; azken sasandar agintaria, Jazdgard III.a, 651n hil zen.
Persia musulmana eta Urrezko Garaia
750. urtean, As-Saffah kalifak omeiatarrak garaitu eta abbastarren dinastia sortu zuen. Arabiarren aginpidegunea gaur egungo Siriatik Bagdadera eraman zuen eta, horren ondorioz, kalifa-herriak Persiaren eragin handia jaso zuen. Ekialdeko Iranek burujabetasuna lortu zuen eta bere dinastiak sortu zituen: tahiriarrak Khorasan Handian (821-873), saffariarrak Sistanen (861–1003), samandarrak Khorasan Handian eta Transoxianan (874-899 inguru).
IX-X. mendeetan, shu'ubiyya higikundea garatu zen, arabiarren estatus abantailatsuaren aurka. Ez zeuden Islamaren aurka, baina persiar nortasuna eta kultura babestu nahi zituzten. Persierari eustea izan zen shu'ubiyyaren ondorio azpimarragarrienetakoa. Iranek berebiziko garrantzia izan zuen Islamaren Urrezko Aroan (VIII-XIII. mendeak); garai horretan, ehunka jakintsu eta zientzialarik aurrerapen handiak egin zituzten teknologia, zientzia eta medizinan.
934-1055 bitartean, buiatarrek gobernatu zuten mendebaldeko Iranen, Fars eta Kermaneraino. 977an, Sabuktigin izeneko turkiar agintariak Ghaznatar dinastia sortu zuen, Iranen ekialdea, Afganistan, Pakistan eta Indiaren ipar-mendebaldea bereganatu zuena. 1040 inguruan, ordea, turkiar seljuktarrek hartu zuten ghaznatarren lekua, eta Iran, Irak eta Anatoliaz nagusitu ziren. 1218-1224 bitartean, Genghis Khan buru zuten mongolek eskualdea inbaditu eta suntsitu zuten. 1380-1393 urteetan, Tamerlanek gauza bera egin zuen. Tamerlanen ondorengoek eratutako Timur Inperioak XVI. mendearen hasiera arte iraun zuen.
Dakota (Illinois)
Dakota  Illinoiseko herri bat da. Stephenson konderrian kokatua dago. 2010ean 506 biztanle zituen, 0.74 kilometro koadrotan banatuta.
Irango historia
Safavi leinua eta Persia modernoa
Safaviak Safi-ad-din Ardabili (1253-1334) xeik kurduaren ondorengoak ziren ; 1399an utzi zuten ordena sufia eta xiismora bihurtu ziren. 1488an, otomandarren aurka zeuden turkiar herri guztiak bildu zituen Ismail buruzagi safaviak eta, Persiako mendebaldeko osteak garaitu ondoren, xah titulua jaso zuen 1501ean. Handik aurrera, xiismoa estatu-erlijio bihurtu zen.
Abbas I.a Handiaren garaian (1587-1628) bizi izan zuen bere gorena Ismail I.ak sortu zuen dinastiak. Arkitekturak goraldia izan zuen, eta monumentu berri ugari eraiki ziren. Persiak ospe handia izan zuen Europan garai haietan eta XVII. mende osoan zehar, eta eragin berezia izan zuen India aldean, persiar moldeak arras nagusitu baitziren mongolen mende zeuden lurralde haietan. XVIII. menden safavien gainbehera etorri zen, eta 1736an Nadirrek Abbas III.a, safavi dinastiako azken erregea, eraitsi zuen.
Aginpide politikoaren gaineko kontrola eskuratu ondoren, Nadir Xahek eraso militarrak egin zituen Afganistan, India eta Turkestan aldera. Nadirren ondorengoek, ordea, ezin izan zioten aurrekoak konkistaturiko lurraldeen gaineko aginpideari eutsi, eta Karim Khanen agintaldira arte (1751-1779) ez zen batasunik izan inperioan. Karim Khan hil zenean, Aga Muhammad Khan leinu buruak bateratu zituen Persiako inperioaren mendekoak, eta 1925 arte agintean iraun zuen Kajar dinastia sortu zuen. 1786an Teherango errege izendatu zuten, eta Teheran izan zen Persiako Inperioko hiriburua, lehenik, eta Irango Inperioarena ondoren. 1797an hil zutenean, Europako herrialde ahaltsu batzuk, Britainia Handia eta Errusia, inperio zahar hura menderatzeko ahaleginak egiten hasi ziren. XIX. mende hasieran, Iranek Georgia, Armenia eta Azerbaijango iparraldea galdu zituen Errusiaren kontrako gerretan (1804-13, 1826-28).
Iraultza Konstituzionala eta Pahlavi dinastia
Errusiarren eta britainiarren inperioen erdian zegoen Persia eta, haiekiko morrontza zela-eta, 1906an herriak Nazio Biltzar konstituziogilea (Majlis) deitzera behartu zuen enperadorea. 1907an sinatutako Anglo-errusiar itunaren bidez, Britainia Handiak eta Errusiak zehaztu zuten inperio bakoizaren eragingunea Persian: iparraldea, Isfahan barne, Errusiarentzat; hego-ekialdea, Kerman, Sistan eta Balutxistan bereziki, Britainia Handiarentzat.
1908ko ekainean, Mohammad Ali Shahen aginduz, kosakoek Majlisa bonbardatu zuten. Horren ondorioz, xahren aurkako eta konstituzioaren aldeko matxinada piztu zen Tabrizen eta, lau hilabeteren buruan, Raxt, Qazvin, Isfahan, Xiraz, Hamadan, Maxhad eta Buxehrera hedatu zen. 1909ko uztailean, Jeprem Khan buru zuten konstituzioaren aldeko indarrek Teheran hartu zuten; Majlisa berrezarri, Mohammad Ali Shah eraitsi, eta haren seme Ahmad Shah Qajar izendatu zuten oinordeko. Majlis berriak mailegu bat eskatzea onartu zuen, eta gobernuan aholkulari atzerritarrak sartu ziren. Beti ere, Lehen Mundu Gerraren aurreko urteetan, Errusiak eta Britainia Handiak edozein aitzakia aski izan zuten Persiako barne arazoetan sartzeko.
Lehen Mundu Gerra hasi zelarik, Nazio Biltzarrak herrialdearen neutraltasuna adierazi zuen. Hala ere, mendebalde eta ipar-mendebaldean turkiar eta errusiar armaden arteko borroka latzak izan ziren. Britainia Handia saiatu zen bere eragina handitzen, baina 1919an Majlisak uko egin zion britainiar-persiar hitzarmena sinatzeari. 1920an, Gilango Errepublika Sozialista eratu zen, Armada Gorriaren laguntzarekin; ondoko urtean, ordea, SESBeko armada erretiratu Gilandik. Horiek horrela, 1921eko otsailean Reza Khan ofizialak estatu-kolpea jo zuen Kajar dinastiaren gobernuaren aurka; 1925ean xah izendatu zuten.
Reza Khanek ahalegin handiak egin zituen Persia modernizatzeko: justizia eta armada erreformatu, industrializazioa bultzatu, azpiegitura handiak eraiki (lehen burdinbidea barne), irakaskuntza publikoa ezarri eta osasun zerbitzuak hobetu zituen. 1935etik aurrera, Iran izan zen herrialdearen izen ofiziala. Bigarren Mundu Gerran, Persia Alemaniaren aldera lerratuko zen beldur, Britania Handiak eta Sobietar Batasunak Iran inbaditu zuten 1941eko abuztuan. Reza Khan atxilotu eta erbestera bidali zuten, eta haren seme Mohammad Reza bihurtu zen xah.
1951an, Mohammad Mossadegh lehen ministroak Anglo-Iranian Oil Company petrolio enpresa nazionalizatu zuen. Horri erantzunez, Britainia Handiak Iranen kontrako bahimendua ezarri zuen. 1953ko abuztuan, CIAk eta SISek Ajax operazioa izeneko estatu kolpea bururatu zuten Mossadegh kargugabetzeko; Fazlollah Zahedi jeneralak ordeztu zuen. Britainia Handiko lehen ministro Winston Churchillen eta Estatu Batuetako presidente Dwight D. Eisenhowerren onespenarekin egin zen operazioa.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan areagotu zen errejimenaren izate diktatoriala: oso gogor zapaltzen zuen oposizioa; zeharo makurtua zegoen Estatu Batuen interesetara, zaindari lanak egiten zituen Persiar golkoan besteren zerbitzuko; herrialde kapitalista bihurtua zuen Iran, petrolioaren industria, azpiegiturak eta merkataritza atzerriko enpresen esku zeuden utziak, xah-ren gortean etxekotua zegoen burgesia handiaren gidaritzapean. Kapitalismoak ustez ekarri behar zuen modernizazioak ez zuen, aitzitik, landa-eremuen desegitea, hirigintza neurririk gabe haztea eta industrietako langileak, nekazariak eta bazarretako merkatari txikiak pobreago bihurtzea baizik lortu.
Iraultza eta egungo Iran
1980ko irailean, Saddam Husseinek, Irakeko lehendakariak, Xatt al-Arabeko inguruei erasotzeko agindua eman zuenean hasi zen Iran eta Iraken arteko gerra; kalte ekonomikoak izugarriak izan ziren, eta ehunka mila pertsona hil ziren. Su-etena 1988an izenpetu zen. Salman Rushdie britainiar idazleak idatzi zuen Satanen bertsoak liburua zela eta, Khomeinik hura hiltzeko agindua eman zuenean Britainia Handiak Iranekiko harremanak hautsi zituen eta EEEko nazioen enbaxadoreak Teherandik atera ziren. Khomeini aiatola 1989an hil zen, eta Haxemi Rafsanjani politikari moderatuak hartu zuen lehendakari kargua.
1990ean Iranek gaitzetsi egin zuen Irakek Kuwait inbaditu izana, eta egoera hartaz baliatu zen Irakekin zituen muga arazoak bere alde negoziatzeko: Irakek 2.600 kilometro koadro lur itzuli zizkion Irani, gerra presoak trukatu zituzten eta Xatt al-Araben gaineko jabetasuna banatu zuten. Gerra hasi zenean, Iranek neutral jokatu zuen, inguruko eta munduko herrialdeekiko harremanak hobetzeko, besteak beste. Izan ere, lehendakari hautatu berria, Rafsanjani, Mendebaldearekin harremanak hobetzearen aldekoa zen.
Iranen, konstituzioaren arabera, erlijioburuen eta estatuburuen artean banatu behar zen agintea. Baina aurreko xiiten buruzagi nagusi Ruhola Khomeni ez bezala, Ali Khamenei, gidari nagusi soil izendatu zuten, Aiatolah Handi izendapenik gabe. Erantzukizun hori Araki aiatolah zaharraren bizkar gelditu zen. Mendebaldearen kontrako sektoreak nagusi ziren oraindik, baina ez zituzten lehendakariaren erabakia aldatzeko behar ziren bi herenak legebiltzarrean. Bestalde, Iraultzaren Guardia gudarostearen barruan geratu zenez geroztik, sektore haiek presioa egiteko tresna garrantzitsu bat gabe geratu ziren.
1990ean Irango gobernua Britainia Handiarekin harremanetan hasi zen berriro, eta 1991n, Golkoko Gerraren erdian, Saudi Arabiarekin. Mendebaldera hurbiltze horrek eta, Estatu Batuen erasoaren ondoren, Iraken alde ez egiteak inguruko herrietako talde musulmanen haserrea piztu zuten. Iraken gerra bukatzean xiitek egin zuten matxinadari ez lagundu izanak ere nahigabe handia sortu zuen Teheran xiismoaren zabalkundearen hiriburutzat zeukatenen artean. Ekonomiari dagokionez, Iranek ateak zabaldu nahi izan zizkion atzerriko kapitalari, baina ezin izan zuen bere asmoa gauzatu, inbertsoreak ez baitziren zuzendaritza iraultzaileaz guztiz fidatzen. Sobietar Batasuna desegitean, eragin eremu berri bat zabaldu zen Iranentzat. 1991n Teheran enbaxadak zabaltzen hasi zen Kaukasiako eta Erdialdeko Asiako errepublika islamiarretan, merkataritza eta kultura harremanak sendotzen eta garraiobide berriak zabaltzen.