cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rosella Hightower
Cuevasko markesaren garai handia
Rosella Hightower-ek 15 urtez egin zuen lan Cuevasko markesaren baletean, erregina eztabaidaezina zen konpainia baten buruan. Bizitza ibiltaria eta umezurtzez gaindiko lan fisikoa egiten zuen. Neskak ez zuen inoiz bere inguruko guztiarekiko grina galtzen, eta une bakoitzean ikasgai bat ikasten zuen. Mugimenduko dantzaria, musikaltasun sakonekoa, odol indiarreko amerikarrak. "Zabal" dantzatzen zuen, espazioan kurba ausartak marraztuz, eta askotan ez ditu xehetasunak ahokatzen.
1949tik aurrera, François Andrék gonbidatuta, Rosella Hightowerrek uda guztiak ematen zituen Deauville kasinoan (Calvados), Cuevasko Markesaren Balletarekin. Zortzi galea koreografiko eman zituen. Hitzordu horri leial izan zitzaion 1962ra arte.
Diziplina anitzeko dantza-eskola
1961ean, José Ferran eta Arlette Castanier lagunekin batera, Rosella Hightower Nazioarteko Dantza Zentroa sortu zuen Cannesen, Canneseko Rosella Hightower Dantza Goi Eskola bihurtu zen. Eskolak diziplina anitzekoa izan nahi zuen, Rosella izan baitzen aniztasun hori sustatzen lehenengoetakoa, hasi dantza klasikotik eta modernoraino.
Parisko opera
Aldi berean, ingurune profesionalarekin harremanetan egoteko, Marseillako Operaren Baleta, Nancyko Grand Theatre baleta zuzendu zituen, 1980tik 1983ra, Parisko Operaren Baleteko dantzaren zuzendaria, eta, azkenik, Milango Scalaren Baleta, 1983an.
Burcin
Burcin Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Burcin udalerrian erroldatutako biztanleak 437 ziren. Familiak 150 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 59 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 67 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 180 etxebizitza zeuden, 161 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 167 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 161 etxebizitza nagusietatik 137 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 20 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 108 etxek bost zituzten. 145 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 51 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 270 ziren, horien artean 204 aktiboak ziren eta 66 inaktiboak ziren. 204 pertsona aktiboetatik 192 lanean zeuden (102 gizon eta 90 emakume) eta 12 langabezian zeuden (3 gizon eta 9 emakume). 66 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Burcin udalerrian 162 unitate fiskal zeuden, 456,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.442 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 iturginak, 1 eraikuntza enpresa, 1 jatetxe eta 1 tintoreria.
Migel Periz Legariakoa
Migel Periz de Legaria edo Migel Periz Legariakoa (Iruñea, c. 1240-ib., ) nafar apaiz katolikoa izan zen. . Iruñeko katedralean artxidiakonoa zela, 1288an Iruñeko apezpiku hautatu zuten, eta postu horretan izan zen hil arte. Apezpikua izan zen garaian elizbarrutiko sinodoa ospatu zuen Iruñean (1301), Nabarreriako Gerran suntsitu zen liburutegi kapitularra berriro osatu zuen, San Mikel kofradiako konstituzioak egokitu zituen, Leireko beneditar fraideei lagundu zien, eta 1302. urtean Orreagako priorearen hautaketaren inguruan sortu ziren arazoen aurrean bitartekari lanak egin zituen. Periz de Legaria hil zenean ondoren krisi politiko-erlijioso sakona ezagutu zuen Iruñeko barrutiak, 1310. urtean Arnalt Puyana iritsi zen arte.
Burcin
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra etxerako tresna denda bat zen.
2000. urtean Burcin udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 392 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia Euskotren Ligaren lehenengo denboraldia izan zen. Galizia erraz nagusitu zen zortzi estropadatatik sei irabazita.
Konformitate
Konformitatea arau sozialak onartzea eta besteen eraginez norberaren jarrera bera aldatzea da. Sozializazio-prozesuaren parte da, non gizabanakoak pixkanaka aldatzen baitu bere jokabidea, komunitatetik ikasten dituen balio eta arauen arabera.
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia
Historia
Aurreko urteko esperientzia ikusita Liga bat sortzeko beharra ikusi zen. 8 estropadatako Euskotren Liga sortu zen orduan. Selekzioen Liga egitea pentsatu zen, Gipuzkoan ezik, zaila baitzen klubek traineru oso bat ateratzea. Kantabriako gobernuak uko egin zion TKE Ligaren gonbidapenari eta azken unean Kataluniako selekzio bat eratzea lortu zen. Horrela, Galizia, Bizkaia, Gipuzkoa eta Kataluniako selekzioek osatu zuten Liga. Ibilbidea milia eta erdikoa (bi luze, ziaboga bakarra) eta hiru jubenil tostaratzeko aukera zuten traineruek.
Konformitate
Prozesu psikologikoa
Aurreko eskema mentala aldatzen duen estimulu berri bat agertzen denean, barneratzea gerta daiteke (pertsonak arau edo eredu berria onartzen du eta bere baitan hartzen du), edo kanpoko jokabidearen eta barne-sinesteen arteko talka; kasu horretan, portaerak konformitatea erakusten badu, obedientziaz hitz egiten da (norbanakoak araua onartzen du, ados egon ez arren). Estimulu berria konformitatea eragiteko gai ez bada, desobedientzia eragiten du edo, indarraren arabera, ez zaio kasurik egiten. Dena dela, konformitatea ez da beti kontzientea.
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia
Historia
Gipuzkoako selekzioan parte hartzeko hiru kluben artean banatu zituzten estropadak, Getaria-Tolosak, Zumaia eta Hondarribiak bina jardunaldi jokatu zituztelarik, Zarauzko Ikurrinarako aldiz arraunlarien selekzio bat egin zen. Bizkaiko Selekzioaren oinarria Arkoteko neskak ziren.
Konformitate
Prozesu psikologikoa
Konformitateak afiliazio premia psikologikoei erantzuten die: inork ez du bere erreferentzia taldeak baztertu dezan nahi eta, beraz, komunitate honetan onargarritzat jotzen denera egokitzen saiatzen da. Sariek eta errefortzuek adostasun-ohitura areagotzen dute, funtsezkoa baita haur baten hezkuntza-prozesuan. Ohitura hori ez da aldaezina, eta aldatu egin daiteke, baldin eta eragin sozial nahiko boteretsua gertatzen bada, subjektuaren adina edozein dela ere.
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia
Historia
Galiziako selekzioa Samertolameu, Cabo da Cruz eta Chapelako arraunlariez osatu zen. Hurrengo urtetan kluba osatu zen, S.D. Rias Baixas taldea hain zuzen ere. Kataluniako selekzioa llagutetan aritzen ziren lau klubetako arraunlariak ziren, aurreko urteko Kontxako banderak liluratuta arraunera etorri zirenak. Galiziako patroiak txandakatu egin ziren kataluniarrak gidatzeko, eta hauena zen erabili zuten trainerua ere.
Konformitate
Prozesu psikologikoa
Aldaketen eragile den subjektuarekin edo taldearekin identifikatzen bada pertsona, errazagoa da konformitatea gertatzea, beren harreman-zirkuluetan ospe handia duten pertsonekin gertatzen den bezala.
Emakumezkoen Traineru Ligako 2009ko denboraldia
Historia
Ligaren historiako lehenengo estropada O Groven jokatu zen eta Gipuzkoako selekzioak irabazi zuen.
Bombus funebris
Bombus funebris erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Blood Wedding
Blood Wedding (euskaraz Odolezko Ezkontza) Oysterband ingeles folk musika taldearen abesti bat da. 1993an Holly Bandits diskoaren barnean kaleratu zuten.
Leotz (kontzejua)
Leotz Orbaibarrako Leotz udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.
biztanle zituen.
Bertako biztanleak leoztarrak dira.
Izena
Leotz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Leotz izenak "Lei izeneko pertsona baten jabetzako lekua" (lei + -otz) esan nahi du. Lehenengo elementua, Lei, identifikatu gabeko pertsonaren izena da, eta bigarrena, propietatea adierazten duen atzizkia. Jatorriz euskara da. Gaztelaniazko bertsioa jatorrizko izena bere fonetika-arauetara egokitzea da.
Armarria
Leozko armarria izen bereko udalerriko armarria da. Armarri honekhonako blasoi hau du:
Geografia
Leotz Erdialdea eskualdean dago, Orbaibar ibarrean eta Leotz udalerrian.
Inguru naturala eta kokapena
Leotz udalerria Nafarroa erdialdean dago Erriberriko merindadean eta Nafarroako hiriburutik 34 kilometrora.
Klima eta landaredia
Gizakiaren eragina dela eta, jatorrizko basoen azalera asko gutxitu da, eta mantendu den guneetan ameztiak nabarmentzen dira. Horrez gain, XIX. mendetik aurrera egindako birlandaketen ondorioz, Austriatik ekarritako pinu lariziarren (Pinus nigra) eta beltzen 351 hektarea daude.
Estazio meteorologikoa
Leotzen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Barasoain pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 524 metrora, Nafarroako Gobernuak 1975ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
New Castle (Delaware)
New Castle Delawareko hiri bat da. New Castle konderrian kokatua dago. 2010ean 51,252 biztanle zituen, 23.79 kilometro koadrotan banatuta.
Leotz (kontzejua)
Historia
Eneolitikoko aire zabaleko silex-tailer baten aztarnak aurkitu ziren. Santa Maria monasterioa eta parrokia-eliza Iruñeko katedralera transferitu zituzten herriko jauntxoek 1185ean. XV. mendean, bere izenaren korreduaren erdigunea zen. Orbaibar guztiak bezala, bertako bizilagunek Joan II.a erregearen alde egin zuten Bianako Printzearen aurka.
1835-1845eko udal-erreformetara arte, Iruñeko merkatuko alkateak gobernatzen zuen, ibarreko gainerako errege-erreginekin gertatzen zen bezala. Elizaren jurisdikzioari dagokionez, parrokiako abadea herritarrek aurkezten zuten. 1802an, Leotz herrian armagintza kaporalgo jauregi bat zegoen. 1847an herriak hogei etxe zituen; eskola bat zegoen, urtean hirurogei gari-lapurretaz hornitua; bideak bertakoak baino ez ziren, eta egoera txarrean zeuden.
Demografia
biztanle zituen Leotzek.
Garraioa
Nafarroako Hiriarteko Garraioa sareko linea zerbitzua ematen dio kontzeju honi. Herriak autobus geldialdi bakarra du herrian, Tafallarantz eta Uzkitarantz.
Autobus zerbitzuak lan egin dezan, linea eskariaren araberako linea baita, bidaia aurreko eguneko 19:00ak baino lehen erreserbatu behar da.
Chester (New York)
Chester  New York estatuko herri bat da. Orange konderrian kokatua dago. 2010ean 3,969 biztanle zituen, 5.56 kilometro koadrotan banatuta.
Leotz (kontzejua)
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Leotz udalerria atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Koldo Zuazok, 2010ean, Leotz udalerria ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Leotz eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %15,04k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 15,10k eta 2018n % 28,20k. Euskal hiztun gehien dituen Erriberriko merindadeko udalerria da.
2017ko ekainaren 22an Nafarroako Parlamentuak eremu mistora pasatzea erabaki zuen, beste 43 udalekin batean.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Oxford Girl
Oxford Girl (euskaraz Oxfordeko Neska) Oysterband ingeles folk musika taldearen abesti bat da. 1987an Wide Blue Yonder diskoaren barnean kaleratu zuten.
El Oued
El Oued (اﻟﻮادي; ⵙⵓⴼ; ibaia esan nahi duena) Aljeria ekialdeko hiria da. Izen bereko probintziako hiriburua, 2008an 134.699 biztanle zituen. .
Durangoko Surrandiak
Durangoko Surrandiak Gerra Zibilaren aurreko urteetan, aratusteak ospakizun handiak ziren Durangon, beste herri askotan legez. Durangoko aratuste egunak hauek izaten ziren: Eguen-zuri, egun honetan ohikoa zen eskola umeak kalerik kale eskean ikustea, gaur egun ere herriko hainbat eskolatan mantentzen da abesteko ohitura hau. Ondoren, bariku argi, zapatu erregular, domeka karnabal, astelehen karnabal eta martitzen karnabal.ospatzen ziren.
Historia
Durango Uriko Aratusteen lehenengo aipamen ezagunak XVII. mendekoak dira. Udaleko akta eta kontu liburuetan jasotzen da horren berri. “Carnestolendas” izenaz gain, egun horietako sokamuturrean soltatzen zen bigantxaren berri ere agertzen da aipatutako aktetan. Andra Mariko plazan egiten ziren erromeriak zein sokamuturrak eta astelehen karnabalez irteten zen hartzak ere protagonismo berezia izaten zuen. Pablo Apella eta Vicente Zabalaren Cien años del Orfeón Durangués liburuan honelako deskribapena aurkitzen dugu arestian aipatutakoaren lekuko: “1884ko otsailaren 12an, Alejo Eguidazuk baimena eskatu zion Udalari inauterietako astelehenean, Hartzaren konpartsa herriko kaleetan zehar ibilzeko".
Hurrengo mendeko argazki batean berriz, 1930.eko aratusteetako hartzaren konpartsa dugu ikusgai. Edozein modutan, Durangoko aratusteetako bereizgarri nagusia, Surrandien Konpartsa dela esan daiteke. Pertsonaia hauen nondik norakoa edo jatorriaren zehaztasunik ez dugun arren, funtsean badauka antzik beste inauteri batzuetan ikusten ditugun pertsonaien janzkera eta rolarekin: abarkak, arranak, animalia irudikatzeak eta batez ere, gehiegikeria basatiekin.
Durangoko pertsonaiak “Maskarita” edota “Surrandi” izenez ezagutzen ziren erabiltzen zituzten karetek zeukaten sudur handiagatik. Horixe zen euren bereizgarri nagusia. Oraindik bizirik diren durangarrek gogoratzen dutenez, herriko umeek kopla hau kantatuz tentatzen zituzten mozorrotuak: “Mascarita ya te conozco, por tu cara de morrosco”. Aitatutako karetaz gain, alkandora zuria, mahoizko praka urdinak, abarkak, galtzerdiak praka gainetik eta ikusleak astintzeko puxika edo txalekoek osotzen zuten Surrandien janzkera. Manuel de Lekuonak honelaxe deskribatu zituen Surrandien konpartsakoak: "Han ibiltzen dira kale guztietatik arineketan, abarkak oinetan eta artzain-galtza motzetan; atorraren hegalak airean eta arranak gerrian, eta aurpegian sudur itzel bat... bidean aurkitzen dituzten pertsona guztiak astintzen dituzte; eta korrika egiten dute, deabru gisa korrika egiten dute."Kalean harrapatuz gero, erraza zen Surrandiek puxika edota txalekoaz emandako ipurdikoren bat jasotzea. Halan zein holan, euren desordena eta kaos horretan ere, bazituzten bete beharreko arau batzuk, esate baterako Andra Mariko elizpera sartzea debekatua zuten eta hura zen durangar beldurtientzat ia gordeleku bakarra. Aurrekoaren adierazgarri Bernardino de Ercilla Durangoko alkateak 1893. urtean botatako bandoa dugu betebeharrak adieraziz eta zigorrak iragarriz.
Surrandiak, martitzen karnabalez irteten ziren eta sasoi baten Tomas Arana izaten zen euren buruzagia. Buruzagiaren zeregina, zenbait durangarrek diotenez, “maskaritak” asko aldentzen zirenean, berriro batzea izaten zen. Antza denez, pregoilarien antzeko metalezko turuta edo adartxo batez deitzen zien maskarita edo surrandiei buruzagiak.
Lehen urratsak
Gerra garaian eta gerraostean, beste herri askotan bezala, ez zen aratuste girorik, ez eta horretarako baimenik. Diktadurak ez zituen begi onez ikusten horrelako jaiak eta herritarrek ez zuten seguru asko ospakizunetarako animo handirik ere izango. Halandaze, zenbait urtez Surrandiak lozorroan egon ziren, harik eta ekintzaile batzuk ohituren berreskuratze lanetan hasi arte. 70. hamarkadan Jose Javier Abasolo “Tiliño” datuak biltzen hasi zen. Julian Altube izan zuen berri emaileetariko bat. Bildutako datuetatik abiatuta, asko arakatu ostean, Bilboko denda batean Surrandi (sudurra bera) eta Klementina (aurpegi estalkia) disfrazak aurkitzea lortu zituen. Mozorroak lortu ez eze, Kurutziaga Ikastolako Andoni Barreñaren ikasleekin kalera irten ziren 1978. urtean. Herriko liburudenda batean surrandien irudia erakusgai ere jarri zuten. Hurrengo urteetan Kurutziaga Ikastolako irakasleek Euskal Herriko historia eta pertsonaiak lantzen zituzten ikasgaian Durangoko Surrandiak eta Hartza txertatu eta surrandien maskarak egin zituzten. Egitasmoko partaideek Tiliñok Julian Altuberengadik ikasitako abesti bat ere kantatu zuten eta koreografia gehitu zioten. Ikastolako andereñoei esker eskuratu ziren orduko abestien letrak:"Aupa denok dantzan Durangoko plazan hemen dago hartza rau, rau, rau Hankaz gora hartza buruz be(he)ra hartza beti dantzan hartza rau, rau, rau Amaitu dira iñauteriak goazen danok orain udaletxera Agur hartzari, agur danori hurrengo urtean alkartuko gara." Jasotako datuen arabera, esan dezakegu beraz, Durangoko Surrandien berreskurapenean Kurutziaga Ikastola izan zela aitzindaria Tiliñoren laguntzaz. Halere, herri mailan ez zuen oihartzun handirik izan, bai ordea ikastola barruan. Harrezkero Kurutziaga ikastolatik igarotzen diren ikasle guztiek jasotzen dute ohitura honen berri, 3. mailako haur guztiek lantzen baitituzte pertsonaia hauek urtero. Gainera 2005eko Ibilaldirako egin zuten CDan ere bilduta daude Surrandien janzkera zein gainontzeko hainbat xehetasun. Halaber, 1980. urteko Ibaizabal aldizkariko Editorialgileak aratusteen galera eta errekuperatzearen inguruan agertzen duen ardura, baita Tiliñok aldizkari berean “El carnaval una fiesta popular” izenburupean idatzitako artikulua.
1985ean Gerediaga Elkarteak “Aratosteak Durangaldean” argitaratu zuen Bittor Kapagana, Antton Mari Aldekoa-Otalora eta Iñaki Irigoienen ekarpenez osoturik. 1995ean berriz, Gerediaga eta Berbaro Elkarteek Jon Irazabal eta Izaskun Ellakuriagak egindako “Durango uriko Aratosteak direla eta ...” argitaratu zuten.
Surrandiak kalera
2000. urtean, Kriskitin dantza taldeak Surrandien konpartsa eta Hartza kaleratu zituen, Durangaldeko txistularien laguntzaz. Aurretik aipatutako argitalpenak, garrantzitsuak izan ziren berreskurapen bidean, bertan agertzen diren elementuak baliatu baitzituzten Kriskitinekoek ohitura berpizteko ahaleginean. Orduko hartan txistulariek beste zenbait lekutako karnabal musikak jo zituzten. Hurrengo urtean ordea, musika propioaren gabezi horretaz jabeturik, Ander Ertzilla eta Jesus Egiguren herriko musikagileek doinuak sortu zituzten eta musika haientzat letrak jarri zituzten Unai Iturriaga eta Ixone Aromak. Horrela bada, 2001. urtean Durangoko Aratuste-Karnabalek abestiak estreinatu zituzten Durangoko zenbait taldetako kantarien laguntzaz kaleetan barrena abestuz. 2002an berriz, Ane Belaustegik Baltseo doinuak sortu zituen, letra eta guzti.
Zenbait urte geroago, 2013. urtean, Jaizale Durangaldeko Txistulariak taldearen ekimenez, aratuste doinu hauek disko batean grabatu ziren inguruko hainbat musikari eta abeslariren partaidetzaz. Diskoa eskualdeko ikastetxe guztietara banatu da eta hainbat herritarrek ere eskuratu dute.
Ohitura sustraitzea
Harrezkero, Kriskitin dantza taldeko partaideak, Jaizale Durangaldeko Txistulariekin eta Tabira Musika Bandarekin batera irten dira kalez kale zapatu karnabalez, pandemiak eragotzi zuen 2021ean izan ezik. Aurretiaz Kristitin taldeak tailerrak antolatu ditu, herritar orori irekiak, kareta edo maskarak egiteko. 2022. urtean protokolo arauak betetzearren tailer berezia antolatu zuen, maskara egiteko azalpenak bideo batez emanez eta aurreko urteetan bezala, kalejirara deia zabaldu zen.
Durangoko ikastetxeetan ere lantzen da gaia, bai plastika ikasgaian karetak eginez, bai musikakoetan abestiak ikasiz eta kantatuaz. XXI. mendean Durangon gordetzen den aspaldiko ohitura honen berri emanez.
2013.urtean jaso zuen Labayru ikastegiak Aratusteak Bizkaian liburuan. Bertan, gaur egun mantentzen den usadioa deskribatzeaz gain, argazkiak eta koplak ere biltzen dira. Askoren iritziz antzinako inauteriak galbidean daude, beste batzuen ustez ostera, inauteri tradizionalak galdu dira dagoeneko, berezko izaera galdu dutelako. Esaterako, Julio Caro Barojaren hitzetan “Inauteria hil egin da, hil egin da, eta ez urtero berpizteko garai batean bezala”.
Durangon oraingoz bizirik dirau aspaldiko ohiturak. Berreskuratze lana, neurri batean behintzat, eginda dago.
Pastorala
2023ko ekainean Durangoko San Antonio ikastetxeko 70 ikaslek Surrandi, surrandi, gaur Durangon nagusi pastorala taularatu zuten San Agustin Kultur Gunean, Ainhoa Urien abadinar idazleak sortutako testua jarraituz.
Chantenay-Saint-Imbert
Chantenay-Saint-Imbert Frantziako udalerria da, Nièvre departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 644 etxebizitza zeuden, 493 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 90 bigarren erresidentzia ziren eta 61 hutsik zeuden. 617 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 493 etxebizitza nagusietatik 376 bere jabearen bizilekua ziren, 100 alokairuan okupaturik zeuden eta 17 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 27 etxek bi zituzten, 110 etxek hiru zituzten, 159 etxek lau zituzten eta 190 etxek bost zituzten. 369 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 209 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 228 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 785 ziren, horien artean 499 aktiboak ziren eta 286 inaktiboak ziren. 499 pertsona aktiboetatik 457 lanean zeuden (243 gizon eta 214 emakume) eta 43 langabezian zeuden (22 gizon eta 21 emakume). 286 pertsona inaktiboetatik 97 erretiraturik zeuden, 45 ikasten zeuden eta 144 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chantenay-Saint-Imbert udalerrian 488 unitate fiskal zeuden, 1.112,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.484 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 49 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 6 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 5 igeltseroak, 3 margolariak, 4 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 4 jatetxeak.
Crawfordsville (Arkansas)
Crawfordsville Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Crittenden konderrian dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Chantenay-Saint-Imbert
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Chantenay-Saint-Imbert udalerrian 38 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.900 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nová Ves
Nová Ves izan daiteke:
Willebroek
Willebroek (nederlanderaz ahoskatua: ; ) Belgikako iparraldean dagoen hiria da, Flandriako Anberesko probintzian dagoena. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Blaasveld, Heindonk, Tisselt, Klein Willebroek eta Willebroek bera. 2015eko urtarrilaren 1ean 24.825 biztanle zituen.
Joan Garcia i Oliver
Juan García Oliver (Reus, Katalunia, 1901eko urtarrilaren 20a-Guadalajara, Mexiko, 1980ko uztailaren 13a) anarkista ospetsua izan zen. Buenaventura Durrutirekin batera «Los Solidarios» taldea sortu zuen; talde horrek, antza, atentatu batzuk antolatu zituen, tartean Alfontso XIII.a Borboikoa erregearen aurkako saiakera. Ministroa Largo Caballerorekin, gerra bukatu ondoren erbesteratu zen eta Mexikon hil zen.
Biografia
Haurtzaro gogorra izan zuen: ikasketak egiteko arazo handiak izan zituen eta gazte-gaztetatik lanean aritu behar izan zen. 15 urtez Bartzelonara joan zen eta han ostalaritza lan egin zuen.
Willebroek
Willebroek Bruselarekin lotua dago Brusela-Scheldt Itsas Kanalaren bitartez.
Joan Garcia i Oliver
Biografia
1919an UGTn integratuta zegoen sail batean afiliatu zen, baina gero CNTn integratutako Ostalaritza, Jatetxe, Kafetegi eta Eranskinen Batasunaren konstituzioan parte hartu zuen. Los Solidarios ekintza-taldearen sorreran parte hartu zuen (1922), Zaragozan Juan Soldevila y Romero kardinalari eta, Manresan, Joan Laguía Lliteras, Sindikatu Libreetako idazkari nagusiari eraso egin ziena.
1924an Burgosen atxilotu zuten. Espetxetik atera zenean, Frantziara joan zen. 1925eko uztailan aurrera egin ez zuen erregearen aurkako erasoaren prestaketan hartu zuen parte. 1926an, Tafallan atxolotu zuten eta Iruñean espetxeratu zuten. Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zenean aske geratu zen eta Bartzelonara itzuli zen. Berak asmatu omen zuen CNTren bandera gorria eta beltza, 1931ko maiatzaren 1ean lehen aldiz jarri zena. FAIko idazkaria izan zen eta CNTren hirugarren kongresu konfederalean parte hartu zuen Madrilen, 1931ko ekainean.
1932an Alt Llobregateko matxinadan parte hartu eta berriro espetxeratu zuten. Batzorde Iraultzaile Nazionalaren sorrera bultzatu zuen (Badalonan zuen egoitza) eta 1933ko urtarrileko altxamendua zuzendu zuen; berriro ere kartzelara eraman zuten. 1936ko otsailean ezkerreko hauteskunde-garaipenaren ondoren kaleratu zuten. 1936ko maiatzean Zaragozan egin zen CNTren IV. Kongresuan parte hartu zuen, eta altxamendu militarrari begira, armak hornitzea bilatzen zuen taldean sartu zen. 1936ko uztailean Kataluniako Milizia Antifaxisten Batzordea eratzea bultzatu zuen eta Aragoiko frontera joan zen Aguiluchos zutabea antolatu zuen, baina Bartzelonara berriro deitu eta agintea hartu zuen, CNTko ordezkaria zen Batzordean, gerra saileko buru gisa. CNT-FAIko ordezkari gisa Francisco Largo Caballeroren gobernuan Justizia ministroa izan zen (1936ko azaroaren 4tik-1937ko maiatzaren 19a arte).
"Herri Gerrako Eskolak" antolatzen hasi zen eta atxilotu politikoentzako lan-esparruak sortu zituen. 1937ko maiatzeko gertakarietan Bartzelonako cenetistei eskatu zien Bartzelonako kaleetan piztutako borroka gelditzeko; eskaera hau oso kritikatua izan zen gero. 1939an erbesteratu zen eta Suedian, Venezuelan eta Mexikon bizi izan zen eta azken horretan hil zen 1980an. Memorien liburu bat idatzi zuen oroitzapenak bilduz, El eco de los pasos, alegia.
NGC 2235
NGC 2235 galaxia bat da, Dorado konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Elduain
Elduain (lehenago Elduayen deitua) Gipuzkoako ekialdean dagoen udalerri txikia da, Tolosaldea eskualdekoa. 25,2 km²-ko azalera du eta biztanle zituen. urtean. UEMAko kidea da.
Historia
Burdin Aroan jada baziren udalerriaren mugetan, Leitzaran haranean, haizeolen bidez burdina lantzen zuten komunitateak.
1374tik 1614ra Tolosari lotuta egon zen. 1848an, berriz, Berastegitik banandu zen.
Demografia
2019an 250 biztanle zituen, horietatik %19,2k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %3,6 ziren.
Ekonomia
2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak: lehen sektorea BEGaren %7,3. Bigarren sektorea %71,3. Hirugarren sektorea %20,3. Eraikuntza %1,1.
Politika
2007ko udal hauteskundeetan PP aurkeztu zen bakarrik, eta boto bat lortu zuen, Eusko Abertzale Ekintzak aurkezturiko zerrenda Espainiako auzitegi nazionalak baliogabetu ondoren. Ezker abertzaleak baliogabeko 83 boto lortu zituen. Orduan, alderdi Popularrak herriko karguak utzi eta herrikide batzuek eratutako gestora batek hartu zuen agintea udalean. Gestora horretako lehendakaria Jose Angel Urkizu izan zen.
2015eko udal hauteskunde etan EH Bildu k 48 boto lortu zituen. Boto zuriak 49 izan ziren. Jose Angel Urkizu aukeratu zuten alkate.
2019ko udal hauteskunde etan EH Bilduk 81 boto lortu zituen. Ohiana Amundarain izendatu zuten alkate.
Azpiegiturak
GI-2130 errepideak Elduain,Berrobi eta Berastegi udalerriak zeharkatzen ditu. Berastegi igaro ondoren AP-15 autobidearekiko lotunea dago.
Megalitikoa
Onyi-Mandoegi eta Belabietako inguruetan aztarna megalitiko ugari daude: Altxista, Basaburu, Belabieta Txiki, Loa eta Otsolepo trikuharriak, Altxista, Etzela, Etzela Oeste eta Etzelako Arritxuruak harrespilak eta Etzelako txokoa, Loa I eta Moa tumulua, hain zuzen ere.
Erlijioso eta zibila
Alde batetik, Santa Katalina parrokia (XVI.mendean eraikia) eta Santa Kruz baseliza, eta bestetik, Erretoretxea, Olamiako ola, Sorregieta dorretxea (XVI. mendeko arkua du), Ugarango errota eta Inturi, Olloki-Haundi, Errementari, Allanegi, Sarobe, Garro, Ezpeleta, Txapitela, Kapañenea, Olaondo-txiki, Intzenea, Goienetxe eta Elutse baserriak aipatzekoak dira. Arretxe baserria monumentu izendatua dago.
Euskara
Elduaingo euskara gipuzke raren aldaera bat da, erdiguneko azpieuskalkian katalogaturiko Tolosaldeko euskara, hain zuzen. Datuen arabera, herriko euskaldunak %90.09 dira, eta euskararen erabilera %76.2 da.
Elduaindar ospetsuak
2013az geroztik Herbehereetako erregina den Maxima Zorreguietaren familiak, aitaren aldetik, Elduainen du jatorria, Sorregieta baserrian zehazki.
Andrena wilkella
Andrena wilkella erle espezie bat da, Andrena generoan eta Andrenidae familian.
Schultzidia retropinnis
Schultzidia retropinnis Schultzidia generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Rockwell Automation
Rockwell Automation, Inc. (NYSEn: ROK) industriarako automatizazio eta informatika-soluzioen hornitzaile estatubatuarra da. Rockwellen marken artean Allen-Bradley eta Rockwell Software daude.
Egoitza nagusia Milwaukeen (Wisconsin) du. Horrez gain, 22.000 langiletik gora ditu eta munduko 80 herrialde baino gehiagotan zerbitzua ematen die euren bezorei.
Hasierako urteak
Rockwell Automationen historia 1903. urtean hasten da, Lynde Bradleyk eta Dr. Stanton Allenek Compression Rheostat Company enpresa sortu zutenean.
Goierriko lorak
Goierriko lorak 1970ean Inozentzio Olea bertsolariak lehen liburuaren izenburua da. Lana Auspoa bilduman atera zuen, Antonio Zavala ren eraginez. Olea plazako bertsolaria baino gehiago bertso paperen egilea zen eta hori bere estiloan nabaria da baina, hala ere, Zavalaren esanetan, "erri kutsurik ez du galtzen".
Edukia
Orokorrean gaiak familia eta lagunen ingurukoak dira: jaio zen baserria, seme-alabak... Beste gai asko garaiko gaurkotasunari lotuta zeuden: minigona, festak, Loiola irratia. Gutxi batzuk badute joera erreibindikatiboa, esaterako "Gipuzkoa'k ere unibersidadea nai". Liburuan jasotako bertso asko aurretik Zeruko Argia aldizkarian plazaratuak ziren.
Rockwell Automation
Hasierako urteak
1904an, 19 urteko Harry Bradley, Lynderen anaia, batu zitzaien.
Enpresak patentutako lehen ekoizkina industriako garabientzako karbonozko diskodun konpresio-motako motore-kontrolagailua izan zen. Garabiaren kontrolagailua Saint Louiseko Nazioarteko Azokan aurkeztu zen 1904. urtean.
1909an enpresak Allen-Bradley Company izena hartu zuen.
Allen-Bradleyk oso hazkunde azkarra izan zuen Lehen Mundu Gerran zehar gobernuak kontratutako lanari esker. Euren produktu-lerroak abiagailu automatikoak, etengailuak, disjuntoreak, erreleak eta bestelako tresneria elektrikoak zituen.
1914an Fred Loockek enpresaren lehenengo salmenta-bulegoa ireki zuen New Yorken.
C'est quoi la vie ?
C'est quoi la vie ? 1999ko frantziar filma da, François Dupeyronek zuzenduta.
Anolis chloris
Anolis chloris Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Epistemologia
Epistemologia, edo batzuentzat sinonimoa den gnoseologia, (grezieratik: ἐπιστήμη edo episteme, «ezagutza»; λόγος edo logos, «ikerketa») ezagutza zientifikoaren ekoizpena eta balioztatzea aztertzen dituen filosofia adarra da.
Rockwell Automation
Hasierako urteak
Stanton Allen sortzailekidearen heriotza ondoren, Lynde Bradleyk presidentetza hartu zuen. Harry Bradley eta Louis Quarters abokatua enpresaren presidenteorde eta idazkari izendatu zituzten, hurrenez hurren.
Epistemologia
Epistemologia, ezagutzaren teoria gisa, ezagutzara garamatzaten zirkunstantzia historiko, psikologiko eta soziologikoez arduratzen da. Bestalde, ezagutza hori lortzeko irizpideak justifikatu edo baliogabetzen ditu. Era berean, kontzeptu epistemiko ohikoenen definizio argi eta zehatzak lortzea du xede, hala nola, egia, objektibitatea, errealitatea edo justifikazioa. Epistemologiaren lehen aztarnak Antzinako Grezian aurkitzen dira, besteak beste, Parmenides eta Platonen lanetan.
Antzinako Grezian, episteme gisa ezagutzen zen ezagutza doxa gisa ezagutzen zen ezagutzari kontrajartzen zitzaion. Doxa gizakiaren ezagutza arrunta edo behe mailakoa zen, hots, hausnarketa kritiko zorrotz baten menpe ez zegoena. Epistemea, berriz, zorroztasunarekin landutako ezagutza zen. Hori dela eta, zientzia edota ezagutzaren teoriaz ari garenean, “epistemologia” behin baino gehiagotan agertzen den terminoa da.
Rockwell Automation
Hasierako urteak
1918an Allen-Bradleyk Julia Bizewski Polczynski kontratatu zuen, enpresaren emakumezko lehen langilea, hurrengo urtean langileburu bihurtu zena.
Cresbard (Hego Dakota)
Cresbard Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Faulk konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
C'est quoi la vie ?
Sinopsia
Nicolas guraso eta aitona-amonarekin bizi da. Aita bere burua egin ondoren, Nicolas Caussen dagoen baserri batera joango da.
Bombus coccineus
Bombus coccineus erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Rockwell Automation
Hasierako urteak
1920ko hamarkadan, konpainiak tamaina txikiko erreostatoen negozioa hazarazi zuen irratien industriako enpresak hornitzeko. Hamarkada horren erdialdean, konpainiaren salmenten %50a inguru irratien enpresentzat ekoitzitako produktuei zegokien. Hamarkada 3 milioi dolarreko salmentekin amaitu zuen.
1932an, Depresio Handia zela-eta, enpresak oso galera ekonomikoak handiak jasan zituen. 800 langile izatetik 550 izatera pasa zen eta soldatak %50ean murriztu zizkien langileei. Finantza-kargak txikiagotzeko, Lynde eta Harry anaiek programa bat jarri zuten abian: langileei murriztutako soldataren zatia lehentasunezko akzioetan eman zieten. Geroago, konpainiak langileei akzio guztiak berrerosi zizkien %6ko interesa ordainduta.
Krisialdian zehar, Lynde Bradleyk ikerketaren eta garapenaren alde egin zuen konpainia Depresiotik ateratzeko asmoz. 1937rako, Allen-Bradleyren enplegua Depresio aurretiko mailara itzuli zen eta 4 milioi dolar inguruko salmentak lortuz.
XX. mendeko erdialdea
1942an, Lynde Bradleyren heriotzaren ondoren, Harry Bradleyk konpainiaren presidentetza lortu zuen eta Fred Loock presidenteordea izatera pasatu zen.
Bigarren Mundu Gerrak produkzio-maila ordura arte inoiz ikusitako mailara eraman zuen. Enpresaren enkarguen %80ak gerrarekin zerikusia zuten. Gerra garaian egindako eskariak bi produktu-lerro nagusitan banatzen ziren: produkzioa bizkortzeko kontrol industriala eta osagai elektrikoak, tresneria militarretan erabiltzen ziren "irratientzako osagaiak" nagusiki.
1940ko hamarkadan zehar Allen-Bradleyk bere instalazioak handitu zituen produkzioa gerra garaiko beharretara egokitzeko. Fred Loock presidente eta Harry Bradley buruzagi zirela, enpresak 1 milioi dolarreko bi urteko hedatze-proiektua abiarazi zuen 1947an. Enpresak beste zabalkuntza batzuk burutu zituen Milwaukeeko instalazioetan 1950eko eta 1960ko hamarkadetan, horien artean Allen-Bradleyren erloju-dorrea zegoela. Gaur egun, erloju-dorrea Rockwell Automationen erloju-dorrea izenaz ezaguna da.
1965ean Harry Bradley hil zen. 1967an Fred Loockek erretiroa hartu zuen eta 1973an hil zen.
XX. mendeko azken urteak
1970eko hamarkadan, konpainiak bere produkzio instalazioak eta azokak hedatu zituen eta 1980ko hamarkada mundu mailako konpainia bezala hasi zuen. J Tracy O'Rourke (1981-1989) presidentearekin, konpainiak kontrolagailu logiko programagarri berriak merkaratu zituen, PLC-3 zehazki, 1981. urtean.
1985ean Allen-Bradleyk salmenta-marka berria ezarri zuen, mila milioiko dolarreko salmentekin. 1985eko otsailaren 20an, Rockwell International-ek Allen-Bradley erosi zuen 1.651 milioi dolarrengatik.
1990eko hamarkadan enpresaren garapen teknologikoak jarraitu zuen. Izan ere, konpainiak softwareen negozioan sartu eta hurrengo softwareak merkaturatu zituen: Rockwell Software (1994), Logix kontrol-plataforma (1997) eta Integrated Architecture sistema (1999).
Hamarkada horretan Rockwell Internationalek Reliance Electric eta Dodge enpresek osatzen zuten potentzia-sistemen negozioa erosi zuen. Bi marka hauek, Allen-Bradley eta Rockwell Software kontrol-sistemen markekin batera, Rockwell Automation izenpean merkaturatzen ziren.
1998an Keith Nosbusch Rockwell Automation Control Systemseko presidente izendatu zuten. Urte berean ere, Rockwell International Corporationen egoitza nagusia Milwaukeera eraman zuten.
XXI. mendea
2002an Rockwell International Corporation izenez aldatu zuen eta Rockwell Automation izena jarri zioten. Edonola ere, New Yorkeko burtsan kotizatzen jarraitzen du "ROK" ikurpean.
2004n Keith Nosbusch zuzendari exekutibo izendatu zuten.
2007an Rockwell Automationek Potentzia Sistemen dibisioa saldu zuen automatizazio eta informatika-teknologian ahalegin guztiak jartzeko.
Placidochromis turneri
Placidochromis turneri Placidochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Epistemologia
Hainbat egilek epistemologia eta gnoseologia bereizten dituzte. Gnoseologia ezagutza eta pentsamenduaren azterketa orokor bat da; epistemologia, aldiz, zientziaren bitartez lortzen den ezagutzaren azterketa da. Beste hainbat autoreren ustez, “epistemologia” kontzeptuaren esanahia zabaltzen joan da eta “ezagutzaren teoria” kontzeptuaren sinonimo erabiltzen dute.
Bestalde, ezagutzaren teoria espezifikoak ere epistemologia badira, adibidez, epistemologia zientifiko orokorra, zientzia fisikoen epistemologia edo zientzia psikologikoa.
Sarrera
Gaur egun, epistemologiaren ideiaren inguruan dagoen aniztasun teorikoaren bi adibide Karl Popper eta Jean Piaget dira.
Popperren ustez, epistemologiaren auzia hiru aldagaik definitzen dute: 1) ezagutzaren baliozkotasunari buruzko interesak (subjektuak ezagutza lortzen duen modua aztertzea alferrikakoa da bere baliozkotasunari dagokionez); 2) ezagutzaren subjektibitatearekiko desinteresak (zientzia ikuspuntu objektibotik aztertutako hizkuntza logiko gisa soilik hartzen da), hau da, epistemologiak zientziaren adierazpenak eta haien arteko harreman logikoak (justifikazioa) lantzen ditu; eta 3) izaera logiko-metodologikoak; hau da, normatibo eta filosofikoak.
Chestnut Ridge (New York)
Chestnut Ridge  New York estatuko herri bat da. Rockland konderrian kokatua dago. 2010ean 7,916 biztanle zituen, 12.87 kilometro koadrotan banatuta.
Epistemologia
Sarrera
Piageten epistemologiaren printzipioek Popperrek proposatutako printzipioekin talka egiten dute. Izan ere, Piageten epistemologiari ezagutzaren balizkotasuna interesatzeaz gain, ezagutza horretara iristeko baldintzak ere interesatzen zaizkio. Horregatik du garrantzia epistemologian jakintza eskuratzen duen subjektuak. Horrez gain, epistemologia enuntziatu zientifikoen jatorriaz arduratzen da, baita dimentsio linguistiko eta logiko-formala gainditzen duten zientzien alderdi anitzez ere. Piagetentzat, epistemologiak izaera zientifikoa du; hau da, izaera teoriko eta enpirikoa, eta ez metodologiko eta praktikoa.
Autore guztiak ez dira jartzen ados arazo nagusietan, ezta beraien diziplinaren –epistemologiaren– izaerari dagokionez ere. Baina, hala ere, epistemologia giza-ezagutzaren izaera ezagutzea helburu duen zientzia dela esan daiteke, giza-ezagutzaren printzipioak, funtzionamendua, ezagutza motak eta metodoak ikertzen dituelarik. Javier Monserraten arabera, zera egiten du epistemologoak: esperientzia edo introspekzioan ematen diren prozesu kognitiboen auto-behaketa; giza errealitatearen esperientziak duen egituraren behaketa; gizakiak kulturalki erabiltzen duen ezagutza nola azaltzen den aztertu; ezagutza zientifikoaren garapena eta historia ikertu; eta azkenik, giza ezagutzaren inguruko hausnarketa zientifikoak eta ikerketak egin.
Ez da erraza epistemologia eta antzeko beste zenbait diziplina bereiztea. Normalean, “epistemologia” terminoaren mugak komenigarritasun eta erabilgarritasunaren arabera definitzen dira, eta ez egiatasun edo faltsutasun printzipioen arabera. Baina adostasuna badago ere, adostasun prekarioa da; izan ere, ezagutzaren inguruko hausnarketa ezagutza dinamiko eta konstituzionala den heinean, termino horren mugak maiz aldatzen dira.
“Epistemologia” eta “zientziaren filosofia” kontzeptuen mugak ere ez dira oso nabariak. Zentzu zabalean, epistemologia zientziaren filosofiaren kapitulu bat izango litzateke, zientziaren filosofia praktikatzeko modu bat, hizkuntza zientifikoaren analisi logikoan oinarritzen dena. Bi kontzeptu horien desberdintasuna mantentzeko, zenbait autorek epistemologiak filosofiarekin zerikusirik ez duela esaten dute, lehena zientziarekin lotuz, zeina ezagutza mota bakarra izango zatekeen. Hala ere, ezin dira hain erraz bereizi zientziaren gaineko hausnarketa (epistemologia) eta filosofia. Lehenik eta behin, egungo epistemologia egiteko modu asko filosofiari lotuta egon direlako, hara nola, Meyerson, Cassirer, Brunschvicg, Eddington, Bachelard eta Gonsethen teoriak. Bigarrenik, epistemologiaren zenbait arazok bere muga propioak gainditzen dituelako, izaera orokorra (filosofikoa) duten arazoak direlako; eta azkenik, epistemologiak ezin dituelako arazo parazientifikoak lantzeari utzi, zeinak tradizio filosofikoaren parte izan diren.
Horrez gain, ez da erraza epistemologiaren eta metodologia zientifikoaren mugak bereiztea. Diziplina desberdinak al dira? Metodologia, diziplina gisa, epistemologiaren zati bat da? Tradizionalki pentsatu izan da epistemologiak ez zituela metodo zientifikoak ikertzen, azken hauek “metodologia” deituriko logikaren zati bati zegokiola pentsatzen zelako. Epistemologiak, beraz, zientzia ezberdinen ondorio, hipotesi eta printzipioak zituen ikerketa objektu gisa. Gaur egun ez da bereizketa hori onartzen. Gainera, zaila da zientzien printzipio, balio eta objektibitatea aztertzea, zientziaren prozeduren izaera eta balioaren inguruko galderarik egin gabe. Zentzu horretan, Piageten adierazi du hausnarketa epistemologikoa zientzia jakin baten krisiaren ondorioz etortzen dela, eta krisi horiek aurreko metodoak gainditzen dituen metodo berri baten agerpenak eragiten dituela. Horrek esan nahi du metodo zientifikoen analisia ezin dela hain erraz banandu epistemologiarengandik. Hori horrela izanik, gaur egun metodologia epistemologiaren esparruan sartzen den jakintza diziplina gisa kontsideratzen da, eta ez logikaren barruko diziplina gisa.
Dena den, orokorrean, komenigarria da ez nahastea epistemologia eta:
Historia
Epistemologia, zentzu zorrotzean, Errenazimenduarekin hasten da. Bertan, ezagutza zientifikoa fenomenoen ezagutza, analisi eta sintesi gisa azalduko da; hots, giza esperientzian ematen den errealitatearen manifestazio edo agertzeko moduaren ezagutza, analisi eta sintesi gisa. Zientziaren metodologia, beraz, esperientziako fenomenoen kritika arrazional gisa ezarriko da. Zientziaren metodologiaren heltze momentuko autore garrantzitsuenak hauek dira: Kepler (1571-1631) Galileo Galilei (1564-1642), Francis Bacon (1561-1626), Rene Descartes (1596-1650), Isaac Newton (1642-1727), John Locke (1632-1704), Leibniz (1646-1716) eta Kant (1724-1804). Baconen Novum Organum, Descartesen Metodoaren diskurtsoa, Spinozaren Tractatus de intellectus emendatione, Malebrancheren Egiaren bilaketaz obrek ohar garrantzitsuak zituzten epistemologoentzat, nahiz eta zentzu hertsian ezin diren epistemologiako liburuak kontsideratu. Agian, ondorengo epistemologia ondoen aurresaten duen XVIII. mendeko obra D’Alemberten Discurso premilimiar a la Enciplopedia da.
XIX. mendea
XIX. mende hasierako obra aitzindariak hauek dira: Dugald Stewarten La filosofía del espíritu humano (1814) obraren bigarren liburukia, Auguste Comten Curso de filosofía positiva (1826tik aurrera) eta John Herschelen Discurso preliminar al estudio de la filosofía natural (1830).
“Epistemologia” hitza oraindik garai horretan existitzen ez bazen ere, bi obra garrantzitsurekin hasi zen garatzen gaur egun epistemologiaz ulertzen dugunaren edukia: Bernard Bolzano ren Wissenchaftslehre (1837) eta William Whewellen Filosofía de las ciencias inductivas (1840). “Wisssenschaftslehre” hitzak “zientziaren teoria” esan nahi du. Bolzanok “Wissenschaft” hitzarekin ezagutza zientifikoari egiten zion erreferentzia, gainontzeko ezagutza forma oro baztertuz. Zehaztasun eta zorroztasunez, Bolzanoren obrak logikako oinarrizko zenbait nozio ikertzen ditu eta egungo metalogikako zenbait arazo aurreratzen ditu.
Whewellen ikerketek metodo historiko-kritikoari hasiera ematen diote. Baina lan handia suposatzen zionez, bi metodoak bereizi zituen eta lehenik historiari zegokion zatia argitaratu zuen, ondorengo zientzia induktiboen filosofiaren oinarria izango zena. Whewellek irekitako bideari jarraitu zioten bi obra epistemologiko garrantzitsuenetarikoak hauek izan ziren: Essai sur les fondements de la connaissance humaine et sur les caractères de la critique philosophique (1851) eta Traité de l´enchaînement des idées fondamentales dans les sciences et dans l´histoire (1861), biak Antoine-Augustin Cournotenak. Meritu garrantzitsuenetako bat zoriaren ideia epistemologiaren lehen mailan jartzea izan zen, denbora luzez legearen ideiaren aurkakoa eta zientziari arrotza zitzaion ideia gisa kontsideratua izan zena. Honela definitu zuen zoriaren ideia: bi serie kausal independenteen intersekzioa. Horrela, badirudi estatistikak eta probabilitateak egungo zientzian duen garrantzi handia aurreikusi zuela.