cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hedy Lamarr
Isilpeko komunikazio sistema
Lamarrek oso ondo ezagutzen zituen Nazi erregimenaren izugarrikeriak bere senar ohiari esker Fritz Mandl. Bera gainera judutarra zenez, Estatu Batuetako gobernuari eskeini zion berak zekien informazio konfidentzial guztia. Beraren uztez, bere informazioa erabilgarria izan zitekeen aliatuak guda irabazi ahal izateko. Horregatik, teknologia militar berriak garatzen hasi zen. Hedyk bazekien gobernuak ez zutela misil telegidaturik sortu nahi, beldur handia ziotelako etsaiak kontrol-seinaleak erraz geldiarazi edo oztopatzeari, eta asmakizuna erabilezin bihurtzeari edo haien kontra erabiltzeari. Hedy Lamarr George Antheil konpositorearekin batera hasi zen lan egiten eta beraien asmakizuna maiztasun-jauziaren bertsio goiztiar bat izan zen, hau da, espektro hedatuan seinaleak modulatzeko teknika bat. Teknika hori telekomunikazioetan enpleatutako modulazio-teknika bat zen, datu digitalak irrati-maiztasun bidez transmititzeko. Horrelako sistemen seinaleek eskaintzen zituzten abantaila nagusiak zarata eta interferentziekiko oso immuneak zirela eta ezagutzeko eta interfektatzeko oso zailak zirela dira. Zulatutako eta sinkronizatutako (piano baten moduan) danbor pare bat erabiltzen zuten 88 frekuentzien artean aldatzeko, eta etsaiak detektatu ezin zituzten irrati bidezko torpedoak eraikitzeko diseinatu zuten.
2.292.387 patente-zenbakia jaso zuten beraien komunikazio-sistema sekretuagatik 1942. urteko abuztuaren 11ean. Patente honen inkrizpioan Hedyk bere garaiko senarraren abizena erabili zuen (H. K. Markey et al.). Bere patente ezkondu abizenarekin eman izanak, eta ez izen artistikoarekin, eragotzi egin zuen bere ekarpenak bere garaian behar bezalako meritoa jasotzeak.
Denbora gutxira, urrian, The New York Times aldizkarian agertu zen, inbentzioaren lehenengo albistea nahiz eta autoritateek erabaki zuten ezin zela berehala martxan jarri asmakizuna, sistema mekaniko batetik sistema elektroniko batera pasatzeko beharrak atzeratu zuen asmakizunaren aplikazioa. Azkenean 1957. urtean lortu zen Sylvania Electronicsen bitartez. Enpresa honetako ingenieritza taldeak Lamarr-Antheil patentea kontuan hartu zuten bere osotasunean.
Lamarrek sortutako teknikaren lehen aplikazioa Kubako misilen gudan izan zen. Krisialdi garai honetan 1962. urtean sistema hori erabili zen itsasoko buia arakatzaileen urruneko kontrolean. Sistema berdina Vietnameko gudan erabilitako asmakizun batzuetan erabili zen ere eta geroago Estatu Batuak zeukan satelite bidezko defentsa sisteman (Milstar). 1980. urtean espektro hedatuko sistemak ingeniaritza zibilean egin zituen lehen ekarpenak. Garai horretan teknologia digitala oso indartsua bihurtzen hasi zen. Hainbat asmatzailen esker sortutako frekuentzien kommutazioari esker, datu bidezko komunikazioa ezarri ahal izan zen (WI-FI).
Beste asmakizun batzuk
Hedyk ez zituen ikasketa profesionalik eta bere ikasteko metodo gehienak autodidaktak ziren. Hala ere beste gauza batzuk asmatu zituen isilpeko komunikazio-sistemaz gain. Hauen artean: semaforo hobetu bat eta uretan disolbatzen zen tableta bat, edari karbonatatu bat zena. Edari hau ez zuen arrakasta handirik izan, Hedyk Alka-Seltzer sendagaiaren zapore berdina zuela aitortu zuen. Lamarren helburua hau sortu zuenean, edonor, tableta bat ur edalontzi bati bati gehituz Cola-Cola moduko edaria edonon eduki ahal izatea zen, baina ez zitzaion ondo atera.
Lamarrek asmatzeko zeukan gaitasuna oso gutxik ezagutzen zuten. Horien artean Howard Hughes hegazkingintzako magnatea zegoen. Hedyk iradoki zion bere aireplanoen diseinu karratua modu aerodinamikoago batera aldatzeko, aurkitu ahal izan zituen hegazti eta arrain azkarrenen irudietan oinarritu zen aldaketa hau gomendatzeko.
Lamarrek geroago egindako elkarrizketa batean hitz egin zuen Hughesekin zuen harremanari buruz, eta esan zuen irteten ziren bitartean bere ekarpenak eta iradokizunak aktiboki babesten zituela bere zientzialari eta ingeniari taldea bere esanetara jarri zituen eta.
Sariak
1939an, Lamarr 1938ko "etorkizun handieneko aktore berri" gisa hautatua izan zen, Philadelphia Record eko zinema kritikariak zuzendutako inkesta batean. 27 britainiar zinemazaleek Hedy Lamarr urteko hamargarren aktoresa onena izendatu zuten, 1951. urtean, Samson and Delilah filmean egindako paperarengatik.
Hedy Lamarr Hollywoodeko Ospearen Pasealekuko izar batekin ohoratu zuten 1960an. Hurrengo urtean, Austriak, Lamarren jaiolekua, Viktor Kaplan domina eman zion, Patenteen eta Asmatzaileen Austriako Elkartearen eskutik.
1997an, Lamarr eta George Antheil Electronic Frontier Foundation-ek Pioneer Saria eman zien. Lamarr ere izan zen BULBIE Gnass Spirit of Achievemen t Saria jaso zuen lehen emakumea. Sari hau oso garrantzitsua da, asmakuntza munduan, "Oscars of inventing" izenarekin ezagutzen direlako. Gaur egun, Lamarr eta Antheilen asmakuntza 30.000 milioi dolar balio duela kalkulatzen da.
2006an, Hedy-Lamarr-Weg sortu zen Viena Meidlingen (12. barrutian), aktorearen izena daramana.
2013an, IQOQIk teleskopio kuantiko bat instalatu zuten Vienako Unibertsitatearen sabaian, eta haren omenez beraren izenez bataiatu zuten 2014an.
Urte berean, Anthony Loder-ek, Lamaren semea, amaren gainerako errautsak Viena hiriko ohorezko hilobi batean lurperatzeko eskaera egin zuen. Azaroaren 7an, bere errautsak Vienako Hilerri Nagusian lurperatu zuten.
2014an, Lamarr hil ondoren sartu zen National Inventors Hall of Fame zerrendan, maiztasun-jauziaren bidez sortutako hedatutako espektro-teknologiarengatik.
2015eko azaroaren 9an, Googlek bere 101. urtebetetzean ohoratu zuen "doodle" batekin.
2019ko abuztuaren 27an, asteroide batek bere izena jaso zuen: 32730 Lamarr.
Herri-kulturari dagokionez, musikal eta antzezlan batzuk aktoresan oinarritu ziren baita "La pequeña tienda de los horrores" edo "Frequency Hopping" filmetan ere. Honetaz aparte, telebistako dokumental batzuetan eta serie zientifikoetako kapituluetan ere agertu da askotan.
Bikoteak eta seme-alabak
Lamarr sei aldiz ezkondu eta dibortziatu zen, eta hiru seme-alaba izan zituen. Hauek izan ziren bere senarrak:
Friedrich Mandl (1933 eta 1937 artean ezkondua). Hirtenberger Patronen Fabrik-ako presidentea izan zen.
Gene Markey (1939 eta 1941 artean). Gidoilari eta zienema ekoizlea izan zen. Seme bat adoptatu zuten, James Lamarr Markey (1939ko urtarrilaren 9an jaioa), Markeyrekin ezkonduta zegonenean. Geroago, Loderrekin hezkondu zen eta honek adoptatu zuen umea, bere izena aldatu zuten: James Lamarr Loderr. Lamarr eta Markey Beverly Hills-eko Benedict Canyon Driven bizi izan ziren ezkonduta zeudene bitartean.
John Loder (1943 eta 1947 artean). Aktorea izan zen. Semeak: Denise Loder (1945eko urtarrilaren 19an jaioa), Larry Coltonekin ezkondu zen, beisbol jokalari ohi eta idazle batekin; eta Anthony Loder (1947ko otsailaren 1ean jaioa), Roxannerekin ezkondu zen, James McMullan ilustratzailearentzat lan egin zuena.
W. Howard Lee (1953 eta 1960 artean). Texaseko petrolio-ontzi bat zeukan eta Lamarrekin dibortziatu ondoren Gene Tierney zinema-aktorearekin ezkondu zen.
Lewis J. Boies (1963 eta 1965 artean). Lamarren dibortzio-abokatua zen.
1965eko seigarren eta azken dibortzioaren ondoren, Lamarr ezkongabe egon zen bere bizitzako azken 35 urteetan zehar.
Nahiz eta bera hasieratik defendatu zuen bere semea, James Lamarr Markey/Loder, ez zuela inolako harreman biologikorik berarekin adoptatua zelako urte batzuk geroago, Lamarrek John Loder aktorearekin hezkonduta zegoenean beste gizon batekin eduki zuela adierazten zuen dokumentazioa aurkitu zuen.
Aktoresa, bere seme nagusiarengatik urrundu zen, James, 12 urte zituenean. Honen ondorioz, beraien arteko harremana amaitu zen James beste familia batekin bizitzen jarri zelako, eta, ondorioz, ez zuten 50 urtetan hitz egin. Lamarrek James testamentutik kanpo utzi zuen eta honek 3.3 milioi dolar eskatu zituen 2000. urtean bere amaren testamentutik.
Pedro Muñoz
Pedro Muñoz Espainiako udalerri bat da, Gaztela Mantxako erkidegoan, Ciudad Realeko probintzian eta Mantxa eskualdean eta Mantxa Garaia azpieskualdean dagoena. Promantxako mankomunitatean dago.
Bustanobi
Bustanobi Ipar Euskal Herriko apaiz protestantea izan zen. Protestanta agertzen da historiako liburuetan, Matalas apaizaren matxinada garaian baita Bereterretxen khantoria n. Lakarri ko familia honetan David, Jacques eta Pierre izan ziren protestanten zeremonien kudeatzaile Oloronen, Donapaleun, Xarran eta Maule n.
Bustanobi aita semeak
Albert Sarrabèrek egin zuen Biarnoko eta Euskal-Herriko apaiz protestanten sinodoen akten ikerketa eta liburu horretan azaltzen dira Bustanobi apaiz protestantak :
" David Bustanobi (Bustanobi aita), 1607ko sinodoan Olorone Sta Marieko apaiz hautatua da. 1609ko sinodoan Xarra herriko apaiz izendatua da (ez zen sinodoan, gaixo izanki).
''Jacques Bustanobi (Daviden semea) Oloroneko apaiz da 1592an eta 1594, 1596 eta 1601eko sinodoetan horrela agertzen da. 1601eko sinodoan Xarrako apaiz hautatua da (Bustanobi semea izenarekin) baita 1607ko sinodoan. 1609ko sinodoan Donapaleuko apaiz da et 1612koak berriz Xarran kokatzen du. Tonneins hirian (Akitaniako Lot-et-Garonne eskualdean) antolatu sinodoan bizkaitar hizkuntzan idatzien argitaratzeko diru laguntza galdetzen du. 1615, 1619 eta 1625ek sinodoetako txostenetan agertzen da Bustanobi aita bezala.''
''Pierre Bustanobi (Jacquesen semea) Ortesen ikasle da 1611an, Teologia ikasle 1612an. Mauleko apaiz da 1619an (Bustanobi semea bezala), Zuberoako apaiz 1623ko sinodoan, berdin 1626 eta 1631ko sinodoetan. Bizkaitar hizkuntzan argitaratu duen kateximaz konduak ematen ditu, aita zenduak hitzeman bezala. 1637ko sinodoan Mauleko apaiz da. 1678, 1670 eta 1671ko sinodoetan apaiz sokorritu bezala aipatua da (sokorrituak apaiz jubilatuak ziren eta diru laguntza bat eskuratzen zuten)."''
Matalasen matxinada
" Bernard Goihenetxek bildu zituen bost/sei mila laborari armatu eta horiekin benetako diktadura bat jarri zuen... Arnaud-François Maitie, Oloroneko apezpikua, heldu zen Zuberoara gehiegikeria horien lasaitzeko xedez. Erailtze seguru batetik salbatu zuen Jacques Bustanobi, Mauleko apaiz protestanta..."
Jakes Bela Lextarreko justizia Korteko epaile zen baina lanbide nagusia zuen gaztelu-gotorreko diruzain: zubiko bide sariak, Maulegaineko merkatuaren sariak, eiherako mozkinak eta errege eremuen zaintza. Matxinadaren kausetatik batean zen bere kargua eta matxinatuen arerio sutsua izan zen. Idatzietan etengabe gaitzetsi zituen matxinatuak eta Matalas. Halere Jacques Bustanobi Maulen zela ez da dudazkoa, nahiz eta 1592an Oloronen apaiz izanki, 90 urte inguru ukan.
Beretxerretxen kantorea
Ezezagun baten olerkiak izugarriko arrakasta du Euskal-Herri osoan eta bi koplatan agertzen da Bustanobi izena:
«Büstanobi gaztea, ene anaie maitea,
Hitzaz honik ez balinbada, ene semea joan da».
Thelma Nava
Thelma Nava (Mexiko Hiria, 1932- Castlegar, Columbia Britainiarra, Kanada, 2019ko abuztuaren 17a) mexikar poeta izan zen.
Bustanobi
Beretxerretxen kantorea
''«Arreba, hago ixilik! Ez otoi egin nigarrik,''
Hire semea bizi bada, Mauleala dün joanik..."
Thelma Nava
Biografia
Casa del Lago ikastetxean eta Filosofia eta Letren Fakultatean egin zituen ikasketak, baita Centro Mexicano de Escritores zentroan ere. Hantxe sortu zuen lehen lana, Aquí te guardo yo; El Rehilete aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen, eta, Luis Mario Schneider eta Armando Zaraterekin, Pájaro Cascabel aldizkaria sortu zuen (1962-1968). Xilote (1969-1977) eta Manatí (1974-1984) eta La Brújula en el Bolsillo aldizkarietako zuzendaritza kolektiboan parte hartu zuen.
Bustanobi
Beretxerretxen kantorea
Jean de Jaurgain historialariak zion Marisantz Bereterretxe eta Bustanobi gaztea anai-arrebak zirela. Protestanten arteko mintzamoldeak beste irakurketa bat eskaintzen du : anaie/arreba maitea protestanten elkar agurtzeko manera da. Kasu honetan Marisantz jin zen lasterka Lakarrira bere semearen bahitzeaz zerbait jakin nahian. Aldiz zentzu onak ematen du Mauleko kondeak bahitu semea segituko zuela Etxebarreko bidean. Kantuak erakusten du Bustanobi apaiz protestantak bazukeela bahiketarekin lotura zerbait.
Thelma Nava
Biografia
Sergio Mondragón eta eta Margaret Randallekin batera, El Corno Emplumado aldizkariaren editoreak, otsailaren 6tik 13ra Mexikoko Kazetarien Klubean egin zen Poeten Arteko Lehen Topaketa antolatu zuen. (1964).
Bustanobi
Konde eta bizkonde
1642/09/15ean biltzar garrantzitsu bat antolatu zen Maitie apezpikuaren Mauleko jauregian : Jean de Peyre-Trevillek erosi Zuberoako ontasunen berriz erosteko erabakia hartu zen, Biarnoko aberats batzueri 60.000 librako dirua mailegatuz. Arman de Beltzunze gobernaria gaixo zen eta haren izenean ziren bi semeak : Charles de Beltzunze, Mehaine ko bizkonde eta Donapaleuko bailea, eta Bertran de Beltzunze, Mauleko gaztelu-gotorreko kapitain-komandantea. Bilkura hori ez zen usaiako Biltzar etxean egin, herritarren Zinbideta ez zelakoz ados Biarnoko nobleen maileguarekin. Hogei urteko giro gatazkatsua 1661eko matxinadarekin burutu zen.
Thelma Nava
Biografia
El Día egunkarian kultura-kazetaritzan aritu zen, eta “Escaparate” atala izan zuen bere kargu. Elkarrizketak, poesia selekzioak eta poesia eta antzerkiari buruzko ohar kritikoak egin zituen; baita liburu eta aldizkari kulturalen aipamenak ere. (1964-1965).
Bustanobi
Konde eta bizkonde
Arman de Beltzunze 1642 urtean hil zen eta Zuberoako gobernari kargua hutsik egon zen 1646a arte. Urte horretan Henri Gramont, Bidaxuneko Antoine Gramonten anaierdi, Thoulongeon konde eta Baionako gobernariak kargua erosi zuen. Diru maileguan Arman de Beltzunze gobernaria faltan izanki, Henri Gramontek ez zuen gai hori gobernari ardura bezala hartu.
Bukata ederra
Jean de Jaurgainek XV.mendean kokatu zuen Bereterretxen kantorea aldiz Bustanobi aita semeak XVII. mendean bizitu ziren. Eztabada hori baina interesgarriago da kantuaren enigmaren ulertzea: kondearen hiru dozena soldado Bereterretxen etxe aitzinean et Ezpeldoiko bukatan "Bereterretxen atorretatik hiru dozena ümen da". Eta Lakarri herri erdian Bustanobi etxea beti xutik da
Durin
Eskandinaviar mitologian Durin nanoen zazpi aiten artean lehena eta Tyrfing ezpata bezalako objektu miragarri ugariren lan forjatzailea zen.
Durin eskandinaviar olerki ugaritan agertzen da, Völuspa horien artean. Durin (lotia) eta Motsognir (orro basatiduna) berez sortu ziren Odinek bere anaia Vili eta Verekin batera mundua sortu zutenean Ymir erraldoi kosmikoaren gorputik. Durin eta Motsognir. Ymirren haragi hilaz elikatzen ziren har bezala eratu ziren (beraz harriz eta lurrez eginak zeuden). Jainkoek adimena eta giza itxura eman zieten. Biak izan ziren euren herrietako lehenak. Nanoak, gizakien begietara txikiak eta itsusiak bezala deskribatzen ziren, argiaren beldur ziren, honen ondorioz harri bihur baitzitezkeen eta argitik ihes egiten zuten. Lurrazpiko Niðavellir erresuman bizi ziren, munduko zuhaitza zen Yggdrasilera finkatutako bederatzi munduetako bat.
Pertsonaia honetan oinarrituta dago Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den Durin I.a errege nanoa.
Cholo
Cholo Latinoamerikan erabiltzen den izendapen bat da; normalean identitate baten erakusgarri izaten da, eta herritar mestizoak deitzeko erabili ohi da, batik bat, aurpegiera indigena eta zuria duten pertsonak. Hasieran, mestizoen sailkapenean leku propioa zuen izendapena zen, hala ere, gaur egun hitzaren esanahia asko desitxuratu egin da, eta herrialdetik herrialdera ere aldatzen da.
María Kutz
Zaragozako Unibertsitatean medikuntzan lizentziatuta eta mikrobiologian espezialista, 1979tik Nafarroako Ospitalean aritu zen lanean. 1995 eta 1999 bitartean ospitale horretako zuzendaria izan zen. 1999-2003ko legegintzaldian, Ekonomia eta Funtzio Publikoko zinegotzia izan zen Iruñeko udalean, baita alkateordea eta UPNko bozeramailea ere. 2003ko uztailean Nafarroako Gobernuko Osasun sailburua izendatu zuten. Egun Nafarroako Parlamentuko kidea da.
Cholo
Argentina
Argentinan, odolean amerindiar ehuneko handia duten pertsonak edota iparraldeko pertsonak izendatzeko erabiltzen da izendapena, hala nola, Catamarca, Jujuy, Salta eta Tucumángo herritarrak. "Cholo" deitura, gainera, ez da beste herrialdeetan bezain gutxiesgarria.
Thelma Nava
Biografia
ISSSTEren Kultur Ekintza programako 36 poeten artean parte-hartze aktiboa izan zuen, eta Mexikoko estatu guztietan eman zituen poesia-hitzaldiak. (1984-1986).
Penclawdd
, Galesko udalerri bat da, Swansea eskualdean eta Gower penintsularen iparraldeko kostaldean. Bertako berberetxo industriarengatik ezaguna da.
2011ko erroldaren arabera 3.635 biztanle zituen.
Thelma Nava
Biografia
Irakasleentzako kultura sustatzeko jardueretan parte hartu zuen Unibertsitate Pedagogiko Nazionalean. (1996-1997).
Film Nazionalak enpresan Efraín Huerta poeta ezagutu zuen, eta harekin ezkondu zen 1958an. Bi alaba izan zituzten, Thelma eta Raquel, eta bi biloba, Thelmaren alabak: Varenka eta Natalia.
== Lanak ==
Simon Agopian
Simon Agopian edo Simon Hagopian batzuetan Simon Agopyan (Սիմոն Հակոբյան; Mendebaldeko armenieraz Սիմոն Յակոբեան, 1857 - 1921eko maiatzaren 16a) armeniar otomandar paisaia eta erretratu margolari ospetsua izan zen.
Biografia
Simon Agopian Samatyan jaio zen, Istanbuleko barruti batean, 1857an. Lehen hezkuntza Narlikapiko Horenyan eskolan eta Samatyako Sahakyan eskolan burutu zituen. Telemak Ekserciyan begiruneko armeniar margolariaren ikasgai partikularrak hartu zituen eta 1994an Arte Ederren Akademian sartu zen, 1888an graduatu zen Akademian ikasten ari zela, Agopian Arshak Fetvadjian armeniar margolariarekin ikaskide izan zen. Graduatu zenean, Agopianen Eminonuko Galeria Inperiala izeneko margolan handi bati eman zioten lehen postua, eta finalerako exekutatu zuen. Margolan hori Alexander Vallauryk erosi zuen, berantiar otomandar garaiko arkitektoak. 1895era arte Samatyako estudioan jarraitu zuen lanean, eta handik aurrera Beyoğlun aritu zen lanean. Bere helbidea Kechich kalea 48, Feriköy zen.
1883tik aurrera, Agopianek artea irakatsi zuen Üsküdarreko Berberyan eta Mezburyan eskoletan eta Taksim plazatik gertu dagoen Esayan eskolan. 1911n bere estudioa Apollan Argazki Estudioaren gainean zegoen, eta Apollonek eskatutako erretratuetako bat Istanbuleko Museo Militarrean dagoen Mehmed Resadena izan zen. Arte-ikasgaiak eman zizkien otomandar printzeei eta beste zaletu batzuei, eta bere ikasleetako bat Vahram Manavyan margolaria izan zen. Bere lanaren erakusketa bat Angelidisen, Beyoğluko Cadde-i Kebir 331n denda batean lagundu zen 1896an, eta bere lanak Societa Italiana-n erakutsi zituzten azkenekoz. Marseillako Erakusketan sari bat irabazi zuen aitaren erretratuagatik.
Cecilia Pantoja
Mireya Cecilia Ramona Pantoja Levi (Tomé, 1943ko urriaren 21a - Santiago, 2023ko uztailaren 24a), "Cecilia la Incomparable" edo, besterik gabe, "Cecilia", jatorri judutarreko kantautore txiletarra izan zen, 1960ko olatu berriaren ordezkaria. 1965ean Viña del Mar-en Nazioarteko VI. Kantu Jaialdia irabazi zuen. 2016an, Michelle Bachelet Jeriaren gobernuak Errepublikako Musika Nazional Presidentearen saria eman zion.
Aipamena
Cecilia bakarlari gisa sartu zen Ola Berrian, 1960. urtearen erdialdean, garai hartako gazte-izarrik handienentzat hartu zen, nahiz eta haren estiloak eta errepertorioak ez zioten men egiten mugimenduaren moldeari. Bere belaunaldiko bikoteak Estatu Batuetan arrakasta zuten abestiak bikoiztera mugatzen ziren bitartean, Ceciliak nortasun propioa hartu zuen, musika latindar eta europar tradizioari atxikitako abestien katalogo zabalari esker.
Hainbat musika-estilo landu zituen, besteak beste, boleroa, tango italiarra, mamboa, chachachá eta rock and rolla. Rubén Nouzeilles musika-ekoizleak eta, beraz, Odeón seiluko zuzendari artistikoak bere belaunaldiko musikarien artean bakartzat jo zuen Cecilia. Hortik datorkio bere bigarren long play bakarlariaren izena: La incomparable (1965). Hurrengo hamarkadetan ezagun egin zen izena.
Lehen urteak
Mireya Cecilia Ramona Pantoja Levi Tomen jaio zen, 1943ko urriaren 21ean, 22:00etan. Fernando Pantoja Rubilar eta Luisa Leviren alaba izan zen. Familiako txikiena izan zen, Marietta eta Fernando neba-arreben ondoren. Giza Zientzietako ikasketak egin zituen Tomeko Lizeoan.
1950. urtearen amaieran hasi zen kantuan, Los de Tomé laukote melodikoan. Hasieran, González deitura zuten hiru anaiak osatzen zuten laukote melodikoa, eta haien izenak jaoterria omentzen zuen. RCA zigilurako lehen disko singlea eta bakarra grabatu ondoren, 1960ko hamarkadaren hasieran taldea desegin egin zen, eta ahots nagusia bakarka jarri zen, Los Singers izena eman zion ahots-laguntzako talde batekin batera. Haiekin batera, 1962an, Odeon estudioetara iritsi zen bere lehen bakarlari lana grabatzeko. Disko single horrek, bi musika-estilo konbinatzen zituen: tango italiar bat («Uno de tantos») eta rock and roll bat, jatorrizko hizkuntzan interpretatua («I wanna live»).
Bakarlari debuta egin eta bi urte geroago, 1964ko Cecilia ospetsu egin zen, Tango de las rosas (1963), Aleluya eta Baño mar a medianoche bezalako kantu italiarrei esker. 1963 eta 1965 artean, salmenta-zerrenden eta prentsaren eta irratiaren ospearen buru izan zen; haren jarraitzaile fanatikoak pilatu egiten ziren irratietan, antzokietan eta kontzertuak egiten ziren estadioetan. Gainera, bere izena urte haietan Txilek antolatutako musika bira nagusietako batzuen buru izan zen.
Karisma eta polemika zuzenean
Haren hedapen eszenikoa lotsagabea eta probokatzailea zen, hainbat musika-genero hartzen zituen musika-katalogo batekin, eta horrek sexu-emantzipazioaren sinbolo bihurtu zuen, modalak, konbentzioak eta ohiturak urratzean. Viña del Mar-en 1965eko Nazioarteko VI. Kanta Jaialdian parte hartu zuenean, Como una ola abestiarekin lehiatu zen, eta garaiko edilizio-agintariekin eztabaida gogorra izan zuen, bere takito-musu bereizgarria interpretatu baitzuen, keinu eszenikoa, teknika futbolistikoan oinarritua eta, garai hartan emakume batek exekutatzeko desegokitzat jotzen zena. Muekekin, xelebrekeriekin eta muxu bat edo beste zatitxo batekin erantzun zuen.
Eragin handia izan zuena bere musika- eta arte-estiloan bere lehen musika-produktore eta, Odeón seiluko zuzendari artistiko Rubén Nouzeilles izan zen, baina hark ez zuen Ola Berriaren ustezko erraztasunarekin bat egiten. Bere musika-prestakuntza musikarien produkzioak batzeko bezain zabala zen, hala nola Lucho Gaticarena, Violeta Parra lagunarena eta Los Huotas Quincheros lagunarena. Nouzeillesen sinadura daramaten Zeziliaren grabazioak, azken batean, bere karrerako garrantzitsuenak izan ziren, eta Odeongo oinplanoko zuzendariak, hala nola Luis Barragán eta Valentín Trujillo, konpondu zituzten orkestrazio aberatsak jaso zituzten.
Sintomatikoa da Ceciliaren gainbehera artistikoaren hasiera eta Odeonetik urruntzea bat etortzea. Kezkatzen hasi zen hamarkadaren bigarren erditik aurrera gazte-idolo berrien eraginez (besteak beste, José Alfredo Fuentese) gero eta ospe galera handiagoa jasaten hasi zelako. 1968an, CBS/Philips zigilura aldatzea erabaki zuen, eta bere karrerari profil helduagoa eta nazioartekoagoa emango zioten gaiak grabatzen hastea. Hala, urte horretatik aurrera eta 1970era arte, bertsio progresiboak proposatu zituen Violeta Parraren («Bizitzari esker») eta Víctor Jararen («Nekazari bati otoitza») abestietarako. Baina, zalantzarik gabe, garai hartako erregistrorik garrantzitsuena "Konpromisoa" izan zen, hiru hamarkada geroago Javierak eta Los Imposiblesek berreskuratu zuten rok-azentuko balada. Bere garaian, ordea, esperimentu estilistiko horren arrakasta ez zen oso ona izan, eta haren emaitzen ondorioz, abeslariak eskura izan zituen bitarteko guztiak probatu zituen.
CBS/Philips-erako LP bat argitaratu ondoren (1970), zorterik gabe saiatu zen Mexikon karrera bat egiten, eta, itzultzean, Unitate Popularraren gobernu garaian, bere diskografia-zigilua sortu zuen, Chia Producciones, zeinarentzat hedapen eskasa izan zuten kutsu malenkoniko eta erromantikoko gai gutxi batzuk grabatu baitzituen. Galdutako gloria berreskuratzeko azken saiakera garrantzitsua izan zen.
Bohemia
1973ko irailaren 11ko estatu-kolpeak hiriburuko boitetan eta gaueko zentroetan kantatzen harrapatu zuen, eta harrezkero, agertoki haiek beren biziraupen artistikorako babesleku bihurtu ziren. Bere belaunaldiko beste abeslari batzuek ez bezala, Olatu Berriko erregina ohia hedapenerako zirkuitu ofizial eta masiboetatik kanpo geratu zen. Nazio-bohemia deprimituaren lurrazpiko zonetan, Cecilia kultu-irudi gisa baloratzen hasi zen belaunaldi berri baten legendan altxatzen hasi zen. Horri buruzko lehen seinalea Vicente Ruiz antzerki-zuzendariak ematen du. 1984an Ceciliaren abestiak erabili zituen El Trolley antzokian sortu zuen Hipólito obraren bertsio bat musikalizatzeko. Zer lotura ikusi zuen Vicente Ruizek Ceciliaren eta tragedia grekoaren artean? «Berak —1984ko abenduan, El Merkurio egunkariko Wiken gehigarria aitortu zuen— pertsona itzel bat bezalakoa da, eta, autosuntsiketa baten ondorioz, anonimatuaren iluntasunean desagertu zena. Bere kanta guztiak maitasunezkoak dira, baina ezin da zehaztu. Emakumeak bere burua hil zuen». Hipólitoren muntaketak oso eragin txikia izan zuen arren, Cecilia belaunaldi berrien artean errebalorizatzeko abiapuntua izan zen.
Ondoren, Olatu Berriko erregina zaharraren kontzertu batzuk egin ziren (horietako bat lepo zegoen Caupolicán Antzokian), Leo García zuzendari artistiko ohiarekin. Gero, Rubén Nouzeillesek formatu digitaleko bi disko konpilatu kaleratu zituen: La incomparable (1995) eta Un día te diré (1997). 100 mila ale baino gehiago saldu ziren, eta haien abestien errotze herrikoia argi geratu zen.
Garai berean estreinatu zen Cecilia, una reina, un mito (Cecilia, erregina bat, mito bat), Ceciliaren bizitzari buruzko antzezlana, alkoholismoaren eta homosexualitatearen gaia ukitzen zuena, bere figurari buruzko mitoa elikatuz. Horretan lagundu zuen baimenik gabeko biografiak, Cecilia, la vida en llamas, Cristobal Peñak idatzia (2002, Planeta). Hilabete egon ondoren, liburua Santiagoko Krimenaren Lehen Epaitegiaren aginduz konfiskatu zuten, auzi penal bat zela eta. Urtebete eta erdi geroago, kasua itxi egin zen, eta auzitegiak ez zuen demandaren funtsari buruzko iritzirik eman, prozedura bertan behera uztea erabaki zelako. Gero, Santiagoko Apelazioen Gorteak berretsi zuen erabakia.
Musika-ibilbidearen zati handi batean, Cecilia Pantoja Levi —bere belaunaldiko kantari guztiak bezala— 1960. urteko musika-ondarea administratzera mugatu zen.
Besteak beste, Mon Laferte eta Denisse Malebrán artistek Ceciliaren eragina jaso dutela adierazi dute.
Careproctus stigmatogenus
Careproctus stigmatogenus Careproctus generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Pilherodius pileatus
Pilherodius pileatus Pilherodius generoko animalia da. Hegaztien barruko Ardeidae familian sailkatua dago.
Frantziaren Lurralde Austral eta Antartikoak
Frantziaren Lurralde Austral eta Antartikoak (frantsesez Terres australes et antarctiques françaises, laburtuz TAAF) Frantziaren itsasoz haraindiko lurraldeak dira, biztanle gabekoak. Bost barrutik osatzen dute:
Réunion uharteko Saint-Pierre hiritik administratzen dira.
La Alameda de Gardón
La Alameda de Gardón Salamancako udalerria da, Campo de Argañán eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 106 biztanle zituen.
Mizerinoren piramidea
XX. mendean eginiko indusketa arkeologikoetan zehar, barruan zurezko sarkofago bat zuen basaltozko sarkofago bat aurkitu zen, giza itxurakoa, barnean momia bat zuena. Baina zurezko barne sarkofagoa ez zen Mizerinorena, XXVI. dinastiako pertsonaia garrantzitsuren batena zen. Basaltozko sarkofagoa, Espainiako Cartagena hiriaren kostaldean urpean galdu zena, ziur aski bazen Mizerinorena.
Mary Ann Mantell
Mary Ann Mantell, jaiotza-izenez Mary Ann Woodhouse (Londres, Ingalaterra, 1795eko apirilaren 9a - Londres, 1869ko urriaren 20a) britainiar paleontologoa izan zen. Iguanodon-aren aurreneko fosila aurkitu zuen eta bere senarra zen Gideon Mantellentzako hainbat ilustrazio egin zituen.
Biografia
Londresko Padddington auzoan jaio zen Mary Ann Woodhouse. 1816an Gideon Mantell doktorearekin ezkondu zen eta Sussex konderriko Lewes herrian bizi izan ziren.
Iguanodon-aren aurkikuntza
Senarrarekin batera fosil bilketan aritzen zen eta hark gaixo bat artatu zuen 1822ko egun batean hortz handi bat aurkitu zuen. Gideon Mantellek Charles Lyellen bidez Georges Cuvier paleontologo famatuari helarazi zion. Hark ordea errinozero baten hortza zela ondorioztatu zuen.
Hurrengo urteetan hortz berriak aurkitu zituzten. 1824an William Bucklandek ikusi zituenean, narrasti erraldoi batenak zirela esan zuen eta Mantelldarrek fosil berriak bidali zizkioten Georges Cuvierri. Cuvierrek oraingoan onartu zuen saurioen hortzak zirela eta 1825ean Londresko Royal Society elkartean aurkezpen formala egin zuen Gideon Mantellek.
Hortza aurkitu zen Tilgate basoan indusketak abiatu zituzten eta fosil osoago bat aurkitu zuten, aurrehistoriako narrasti dinosauroen lehenengo froga argia kontsideratzen da.
Mary Ann Mantellek aurkituriko fosilen litografia ederrak egin zituen eta senarrak hainbat argitalpenetan erabili zituen, paleontologiaren munduan inpaktu handia sortaraziz; The Fossils of the South Downs (1822) eta Illustrations of the Geology of Sussex (1827). Aurrez uste zen dinosauroak haragijaleak zirela eta Iguanodon-a belarjalea izanik paleontologia mailan iraultza ekarri zuen.
Familia bizitza
Mantell bikotea ikerketa talde bikaina izan bazen ere, beraien arteko harremana gaiztotuz joan zen eta azkenean dibortziatu egin ziren. Hiru seme alaba izan zituzten, ezagunena Zeelanda Berrian zientzialari eta politikari handia izango zen Walter Mantell.
Dibortziatu ondoren Gideo Mantellek hartu zituen seme-alabak berarekin.
Ave (ibaia)
Ave Portugalgo ibaia da, herrialdeko nagusienetariko bat dena. Cabreira mendizerran, Vieira do Minho herrian, iturria du. Bere ibilbidean Vieira do Minho, Póvoa de Lanhoso, Guimarães, Vila Nova de Famalicão, Santo Tirso, Trofa eta Vila do Conde zeharkatzen ditu. 94 kilometroko ibilbidea egin ondoren, Ozeano Atlantikora isurtzen ditu bere urak. Bere arroak 1.390 km²-ko azalera du.
Llanmorlais
, Galesko udalerri bat da, Swansea eskualdean eta Gower penintsularen iparraldeko kostaldean.
Hipotalamo
Hipotalamoa ornodunek duten garuneko egitura da, talamoaren azpian dagoena eta dientzefaloaren azpialdea osatzen duena. Burmuineko zatia izateaz gain, guruin endokrinoa ere bada, zenbait hormona jariatzen dituelako. Gainera, sistema linbikoaren parte garrantzitsua da.
Zonalde urdinak
Zonalde urdinak pertsona zaharrenak aurki daitezkeen munduko lekuak dira. Horietan ehun urte baino gehiago betetzea ez da hain arraroa.
Terminoaren jatorria
Antza kontzeptua Sardinian ikerketa zientifikoa egiten ari zen demografo talde batek erabili zuen, 2004an. Talde horrek uhartean ematen zen adintsutasuna ikertzen ari zen. Bai Sardinian baita ere adintsutasun handiko zonaldeetan zientzilariak adin tasa altu hori inguruan ematen ziren praktikekin eta ohitureekin saiatu dira lotzen.
Zonaldeak
Dan Buettner irakasleak Zonalde urdineei buruzko liburu batean bost zonalde identifikatu ditu:
Hipotalamo
Lotura estua mantentzen du, halaber, hipofisi guruinarekin; lotura anatomikoa ez ezik (txorten labur bidez), lotura funtzionala ere badute hipofisiak eta hipotalamoak: hori dela eta, sistema hipofisiario-hipotalamikoaz hitz egin daiteke, gorputzaren homeostasian zeregin oso garrantzitsua betetzen duena.
Anatomia
Hipotalamoa 4cm2 inguru hartzen dituen entzefaloaren atala da, helduen bolumen entzefaliko normalaren %0.3 alegia. 5-8 gramo bitarteko egitura da, eta talamo azpialdean dago, dientzefalo aren alde bentrala osatuz eta baita alboko pareten eta 3.bentrikulu aren osaketan parte hartuz. Bere kanpoko erreferentzia puntuak kiasma optiko a, gorputz mamilar rak eta tuber cinereum dira. Hipofisi arekin lotuta dago tallo hipofisiario/infundibulu bidez.
Javier Caballero Martínez
Javier Caballero Martinez (Iruñea, 1961eko irailaren 13a) UPNko politikaria da.
Nafarroako Unibertsitatean zuzenbidean lizentziaturik, abokatua da ogibidez. Iruñeko Abokatuen Elkargo Ofizialeko burua izan zen, baita Audenasa elkarte publikoena ere. Tomas Caballero ETAk hildako Iruñeko zinegotziaren semea, 2003-2007ko legegintzaldian Nafarroako Gobernuko Justizia eta Barne sailburua izan da. Egun, Nafarroako Parlamentuko kidea da.
Hipotalamo
Anatomia
Morfogenesian, hipotalamoaren soruak infundibulua osatzen du ebaginazio bidez, eta honetatik, 2 egitura sortuko dira: neurohipofisia eta eminentzia media.
Bestalde, hipotalamoan 2 atal nagusi nabarmendu ditzakegu, bat mielinazko zuntz nerbiotsuek osatua (zeinek gorputz mamilarrak dituen) eta bestea mielina gutxidun zuntzek osatua (hipofisitik gertu dagoen gunean kokatuak, funtzio begetatiboak erregulatzeko garrantzitsua).
Hipotalamo eta hipofisi arteko konexio baskularrak porta sistema hipotalamo-hipofisiario bezala ezagutzen dira, eta hipotalamoaren kapilarrak hipofisiaren aurre lobuluarekin konektatzen ditu. Egituren irrigazioa goiko, erdiko eta beheko arteria hipofisiario etatik dator, zeintzuk barruko karotida arteriatik datozen.
Hipotalamoak sistema linbikoarekin konexioak ditu, eta seinale eferenteak bidaltzen ditu hiru norabidetan: atze-beherantz (entzefalo enborrera), gorantz (dientzefalo eta telentzefaloaren goikaldera) eta infundibulurantz.
Ave (argipena)
Ave izan daiteke:
Hipotalamo
Funtzio nagusiak
Hipotalamoak funtzio erregulatzailea du, hainbat prozesu erregulatuko baititu:
Hipotalamoan hainbat nukleo daude, eta hauetako bakoitzak funtzio zehatz bat izango du.
Emozioen erregulazioa
Sistema linbikoarekin batera, emozioaren adierazpen fisiologikoaren kontrolaren arduraduna da. Kontrol hori egiteko, nerbio-sistema autonomoaren jarduera erregulatzen du, entzefaloaren enborrean duen eraginaren bidez. Komunikazio hori telentzefaloaren erdialdeko faszikuluaren bidez egiten da. Faszikulu horrek bi norabidetan lotzen ditu hipotalamoa garuneko enborrarekin, septala eremuarekin eta aurrealdeko azalaren eremuarekin. Hipotalamoan, besteak beste, amorrua, tristura, maitasun-sentsazioa eta sexu-gogobetetasuna bezalako emozioetan esku hartzen duela kontsideratzen da.
Gorputzeko ura eta egarriaren erregulazioa
Alboko hipotalamoan edo hipotalamoaren alboko eremuan egarriaren zentroa dago, automatikoki estimulatzen dena odoleko elektrolitoen kontzentrazioa handiegia denean. Egarriaren zentroaren estimulazioak ura bilatzeko portaera eragiten du eta, ikusmen gaineko nukleo eta nukleo parabentrikularra estimulatzen du. Bi nukleo horietan neurona magnozelularrak izango ditugu, hipofisi-hipotalamo traktua eratuko dutenak. Honen bidez, neurohipofisira neurona magnozelularretan ekoiztutako hormona  antidiuretikoa (ADH) eta oxitozina iritsiko dira.
Hormona antidiuretikoa giltzurrunetan eragiten du, gernuaren bidez ur-galera txikitzen du. Egarri sentsazioa, homeostasia mantentzeko berebiziko garrantzia duena, hipotalamoak sortzen du eta bere funtsezko funtzioetako bat da.
Elikagaien ahorakinaren erregulazioa
Hipotalamoak hainbat neurona-zentro ditu, gose- eta asetasun-sentsazioa erregulatzeko.
Egiaztatu da hipotalamoaren alboko eremuko alboko nukleoa lesionatzen denean ia erabat desagertzen dela elikatzeko gogoa eta desnutrizioa ematen da, izan ere, alboko nukleoa orexigenikoa izango da, hau da, ingesta bultzatzen du.
Bestalde, bitarteko eremuko tuber eremuko sabel-erdialdeko nukleoa (nukleo bentromediala), asetasunaren zentro gisa jokatzen du (anorexigenoa); eskualde hori elektrikoki modu esperimentalean estimulatzen bada, asetasun egoera gertatzen da, edozein elikagai baztertuz. Aldiz, sabel-erdialdeko nukleo horiek suntsitzen direnean, elikadura jarraitua eta jatuna sortzen da, muturreko obesitatea eragiten duena.
Gorputz-tenperaturaren kontrola
Hipotalamoa oso garrantzitsua da organismo bizidunen tenperaturaren erregulazioan:
Ziklo zirkadianoaren erregulazioa
Hipotalamoaren aurreko eta atzeko zatiak loaren eta esnaldiaren zikloak erregulatzen ditu; hau da erritmo zirkadianoa erregulatzen du.
Sistema endokrinoko hormonen ekoizpena
Nukleo supraoptiko eta parabentrikularretako neurona magnozelularrek hipotalamoko hormona antidiuretikoa eta oxitozina sortzen dituzte, neurohipofisian metatu eta  odolera askatzen direnak zuzenean.
Nukleo neuralak eta Neurona jariatzaileak
Hipotalamoko neuronen gorputzak nukleoetan antolatuta daude, eta hauetatik irtetzen diren axoi ak konektatuko dira beste nukleoekin eta entzefaloko beste atalekin. Honi esker, komunikazio etengabea berma daiteke hipotalamo eta gainerako garunaren artean. Anatomikotik hipotalamoa 3 ataletan banatzen da: mediala, laterala eta peribentrikularra. Nukleoak atal medial eta peribentrikularrean daude kontzentratuta, hauek baitira erregulazio endokrinoarekin eralzionatuenak. Atal laterala aldiz, “erreleboa” kontsideratzen da, bertan hipotalamo eta entzefaloaren aurpegi atalak konektatzen baitira bertan.
Hipotalamoa zentro erregulatzaile garrantzitsu bat izango da, eta erregulazio hori hormonak jariatzen dituzten nukleo ezberdinen bidez burutuko du. Horrela, hipotalamoa 4 eremu ezberdinetan banatuko da, eta eremu horietan nukleo ezberdinak topatuko ditugu. Beste eremu batzuetan ez ditugu nukleoak topatuko baina bai, ordea, hormonak jariatuko dituzten neuronak.
Domenico Piemontesi
Domenico Pimontesi (Boca, 1903ko urtarrilaren 11 - 1987ko ekainaren 1a), italiar txirrindulari bat izan zen.
Oketo (Kansas)
Oketo Kansasko hiri bat da. Marshall konderrian kokatua dago. 2010ean 66 biztanle zituen, 0.27 kilometro koadrotan banatuta.
Echoes
Kritiko gehienen ustez ordura arte (1971) Pink Floydek sortu zuen lanik biribilena eta osatuena da Echoes, bandaren hurrengo lanetarako abiapuntua eta ezinbesteko erreferentzia bihurtu zena. Atom Heart Mother albumean somatzen dira Echoes-en dauden zantzu musikal batzuk, gero sofistikatuko direnak. Musika-estudioko lan mardula dago gai honen atzean, David Gilmourrek behin aitortu zuenez
Suite musikalaren antzera landutako pieza luzea da, eta taldeko lau kidek konposatu zuten. Hitzak, aldiz, Roger Watersek idatzi zituen.
Pink Floyd Live at Pompeii pelikulan (1972an) protagonismo berezia hartu zuen Echoes-ek. Era berean, izena eman zion 2001eko Pink Floyden bilduma bati: Echoes: The Best of Pink Floyd (album horren 5. gaia izanik)
Egitura musikala
Rock progresibo eta rock espazialaren (space rock) gako musikalak nagusi dira aditu askok suite sideral deitu duten pieza honetan.
Gaia pianoren efektu berezi batekin hasten da, "cling" altu batekin, tanta metalikoen zarata, batzuen ustez, edo sonar baten soinua, besteen iritziz, imitatzen duena. Atzeko soinu horren gainetik pianoa sartzen da poliki, eta gero Gilmourren gitarra elektrikoa -suabe eta goxoa- esnatu egiten da. Waters-en baxuak, eta gero perkusioak, sarrera neurtua egiten dute, gaiaren egitura musikala osatuz.
Gilmourrek eta Wrightek lehenengo ahapaldi laburra abesten dute eta, horren ostean, baxuak eta perkusioak hartzen dute protagonismoa. Bigarren bertsoen ondoren baxuak, lehen, eta gitarra elektrikoak -gero- gaia zuzentzen dute; azken honek solo bat burutzen du Gilmourren berezko ikutuak garatuz, gitarra gainjarri batzuen erabilera barne.
Lehenengo zati horren bukaerak txanda ematen dio gaiaren bigarren zatiari (7. minututik aurrera). Bertan, baxuak eta perkusioak funkaren antzeko erritmoa sortzen dute, eta horren gainetik Gilmourren gitarra elektrikoa sartzen da gero, erritmo handiko uneak eta oihartzun elektronikoak sortuz, Wright-en organoak hobetzen dituenak.
15. minutuan laugarren eta azken zatia dator. Hasierako "cling" hura agertzen da berriz, tanta metalikoen antzekoa, organoaren soinuarekin lagunduta. Zati honetan piezaren erritmoak progresio neurtua egiten du, klimaxera heldu arte. Organoaren lana azpimarratzekoa da, musikaren norabidea berak ezartzen baitu. Gilmourrek eta Wrightek berriz abesten dutenean gaia leuntzen da, baina gero lau musikariek indarra ematen diote berriro. Bukaerak soinu etereo eta garbia du, pianoa eta gitarra elektrikoaren harremanaren artekoak sortua.
Mezua
Echoes gai ia guztiz instrumentala da. David Gilmour eta Richard Wrighten abestia oso laburra da, eta bi zatitan banatzen da: konposizioaren hasieran, eta bukaera aldean. Bien artean, 3 minutu eskas.
Hitzek esanahi iluna dute, kriptikoa. Beste errealitate ezkutu batez hitz egiten digute, gugandik gertu eta -aldi berean- urrun dagoena. Esperientzia psikodelikoen oroitzapena saihestezina da.
Christopher Wren
Sir Christopher Wren (Wiltshire, Ingalaterra, 1632ko urriaren 20a - Londres, Ingalaterra, 1723ko otsailaren 25a) XVII.mendeko jakintzari eta arkitektoa zen, 1666ko Londresko Sute Handiaren ondoren elizak berreraikitzeagatik ezaguna. Royal Societyko kide izan zen.
Wrenen Londresko San Paulo katedrala eraiki zuena, Ingalaterra Erdi Aroa eta gero eraikitako katedral bakarrenetariko bat, eta pizkundetar estiloan eraikitako bakarra. Erromako San Petri basilikan inspiratu zen marrazkirako. Wrenen egitasmoak aurkaritza latza izan zuen arren, Londres eta Ingalaterrako eraikin ederrenetarikotzat hartzen da gaur egun.
Elizen berreraikuntzarekin batera, Sute Handiaren ondoren City of London auzo osoa berreraikitzeko hirigintza-plan ezagun bat aurrera eramaten saiatu zen, baina ez zuen lortu, politikari batzuen kontrako jarreragatik. Hala ere, bere plana XVII. mendeko hirigintzaren gailurtzat jotzen da, Londresko hiriguneko topografia maldatsuari jaramon handirik egiten ez bazion ere.
Hvězdoňovice
Hvězdoňovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 102 biztanle ditu eta 2,59 kilometro koadroko azalera. Třebíčeko barrutian dago.
Laurel Run (Pennsylvania)
Laurel Run Pennsylvaniako borough bat da. Luzerne konderrian kokatua dago. 2010ean 500 biztanle zituen, 13.43 kilometro koadrotan banatuta.
Ladonia (mikronazioa)
Historia
1980an, Lars Vilks artistak bi eskultura eraiki zituen: Nimis ("gehiegi" euskaraz) eta Arx ("gotorlekua" euskaraz). Nimis zur-zatiez egindako 75 tonako egitura da. Arx, aldiz, harrizkoa da. Biak Kullaberg-en, natura erreserba baten barruan egin zituen, Eskaniako probintziaren ipar-mendebaldean. Eskulturak ailegatzeko toki zailean daude eta bi urte igaro behar izan ziren publikoki deskubrituak izateko. Udal batzarrak biak ala biak eraikinak zirela erabaki zuen, orduan, eta erreserban horrelakoak egitea debekatuta dagoenez, eskulturak botatzeko agindua eman zuen.
1999an Lars Vilksek beste eskultura sortu zuen, Omphalos, harrizko eta hormigoizko egitura. Lanak 1,61 metroko garaiera du. Izenburuak Delfos uhartean zegoen tenplu baten izena da; Omphalosek Antzinako Greziaren tradizioan "munduaren erdigunea" markatzen zuen. Gyllenstiernska Krapperup Fundation-ek, artea eta kultura zabaltzeko erakundea, egitura hori egiteagatik Vilks salatu zuen; 1999ko abuztuan barrutiko epaitegiak eskultura kentzeko agindua eman zuen. Fundazioak ere Nimis eta Arx kentzeko eskatuta bazuten, epaitegiak eskaera horiek ez zituen onartu.
Unio tumidiformis
Unio tumidiformis ibai-muskuiluen familiako moluskua da, Europako ibaietan endemikoa dena.
Basa eta Itsas Fauna eta Landaredian Arriskuan dauden Espezieen Euskadiko Zerrendaren interes berezikoen kategorian sartu zuten.
Olive Dennis
Olive Wetzel Dennis (Thurlow, Pensilvania, 1885eko azaroaren 20a - Baltimore, Maryland, 1957ko azaroaren 5a) estatubatuar ingeniaria izan zen: Bere diseinu-berrikuntzek trenez egindako bidaien izaera aldatu zuten.
Biografia
Olive Wetzel Dennis Pensilvaniako Thurlow-en jaio zen 1885eko azaroaren 20an, eta Baltimoren hazi zen. 1908an Arteetan lizentziatu zen Goucher Collegen, eta Columbiako Unibertsitateko matematikako masterra egin zuen hurrengo urtean. Wisconsinen irakatsi ondoren, ingeniaritza zibila ikastea erabaki zuen eta Cornellgo Unibertsitatean ikasi zuen, titulua urte bakar batean lortuta.
1920an, Cornellen Ingeniaritza Zibileko titulua lortu zuen bigarren emakumea izan zen. Urte horretan, Baltimore eta Ohio Railroad (B&O) AEBetako tren-konpainiak kontratatu zuen marrazkilari gisa zubiak diseinatzeko. Zubi horietako lehena Painesvillen, Ohion, izan zen. Hurrengo urtean, Daniel Willard trenbideko lehendakariak zera pentsatu zuen, trenbideko bidaiarien erdiak emakumeak zirenez, emakume-ingeniari batek hobeto gobernatuko zuela zerbitzuan ingeniaritza hobetzeko lana. Dennis lehen "zerbitzu-ingeniaria" bihurtu zen B. & O.-k postua sortu zuenean. Kurt H. Debus ingeniaritzako historialariak Estatu Batuetako lehen "zerbitzu-ingeniari" gisa deskribatu zuen. Aurrerago, B&Ok berrikuntza guztiak izango zituen tren oso bat diseinatzeko agindu zion Dennisi. Sharon Harwood historialariak Cincinnatian izeneko tren hori "the crowning glory of her career (bere karrerako puntu gorena)" hartu zuen. 1931n British Women's Engineering Societyko kide hautatu zuten. 1951n erretiratu zen, eta Estatu Batuetako Trenbide Ingeniaritzaren Elkarteko kide egin zuten lehen emakumea izan zen.
Ibarrola Haundi baserria
Ibarrola Haundi Usurbilgo Kalezar auzoko hegoaldean dagoen baserria da, bizkar zabalaren goialdean.
Olive Dennis
Berrikuntzak
Dennisek bidaiarien trenetan sartu zituen berrikuntzen artean, honako hauek zeuden: bil zitezkeen eserlekuak; ibilgailuetako tapizeria erresistentea zikintzeko orduan; emakumeentzako jantzi-gela handiagoak, doako paperezko toalladunak, xaboi likidoarekin eta edateko edalontziekin; gauez moteldu edo indartu zitezkeen sabaiko argiak; banakako leihoetako haizebideak; berak patentatutako Dennis haizagailua, aire freskoa hartzen laguntzeko bidaiariei. Beste tren-enpresa batzuek B&O Railroad imitatu egin zuten hurrengo urteetan; autobusek eta airelineek ere erosotasun-maila hobetu behar izan zuten trenekin lehiatzeko.
Haren ondarea, hau da, ekarri zituen berrikuntza eta erosotasunak, hein handi batean ezezaguna da trenbide-komunitatetik kanpo. Haren diseinu-patenteak trenbidearen bidez sinatu ziren, eta haren izena ez da agertzen Cincinnatian-en publizitate-materialetan, nahiz eta berak diseinatu zituen.
Emakumearen ikuspegia
"Ez du axola zelako arrakasta izan dezakeen negozio batek", esan zuen, "emakumearen ikuspuntua ematen badu, arrakasta handiagoa izan dezake". Aldaketak ez ziren nahikoak izan Estatu Batuetako bidaiarien trenbide-industria salbatzeko, baina Dennisek ingeniari tekniko gisa prestatutako emakume bidaiari gisa zuen aparteko ikuspegiak eragina izan zuen estatu mailako bidaia-industrian.
Ibarrola Haundi baserria
2005eko urriaren 3an, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
La Alamedilla
La Alamedilla Salamancako udalerria da, Campo de Argañán eskualdean dagoena.