cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Truman Capote
Truman Capote (New Orleans, Louisiana, AEB, 1924ko irailaren 30a – Los Angeles, Kalifornia, AEB, 1984ko abuztuaren 25a) ingelesezko idazle bat izan zen. Capoteren lana klasikotzat jo da, eta eleberriak, istorio laburrak eta antzezlanak sortu zituen. Haren lanik ezagunenak dira Breakfast at Tiffany's eleberria (1958; euskaraz Gosaria Tiffany's-en, Elkar, 1989) eta In Cold Blood, Capotek berak ez fikziozko eleberria deiturikoa (1965; Odol hotzean, Igela, 1993). Idazlearen lanetako asko eta hark berariaz moldatutako gidoiak ere zinema eta telebistara egokituak izan dira.
Aurreneko urteak
Truman Capoteren ponteko izena Truman Streckfus Persons izan zen. New Orleansen jaio zen, Lillie Mae Faulk amak 17 urte besterik ez zituenean. Aita, Archelaus Persons izenekoa, saltzailea zen. Lau urte bete orduko gurasoak banandu egin ziren eta Truman Monroevillera, Alabamara, bidali zuten hango senideen artean hazteko asmoz. Hantxe Harper Lee auzoko izan zuen, eta gutxira bizitza osorako lagun bilakatu zen. Etorkizunean idazlea ere izan zen Leek To Kill a Mockingbird eleberrirako Capote izan zuen gogoan Dill pertsonaia sortzean. Trumanek, eskolara joan aurretik, bere kabuz ekin ei zion irakurtzen eta idazten ikasteari. Bost urte besterik ez zituenean han zebilen Truman hiztegia eta kuadernotxoa atzera eta aurrera, eta inoiz idazleak berak esan zuen bederatzi urte bete zituenerako liburu bat idatzia zuela. Hamar urterekin Monroevilletik gertu zuten Mobile hirian umeentzat antolatutako sari batean aurkeztu zuen Old Mr. Busybody izenburua zuen narrazio laburra.
Sasoi horretan, 1933an hain zuzen, New Yorkera joan zen bizitzera, amarekin eta haren bigarren senarrarekin, Joe Garcia Capote enpresaburuarekin (Kanarietan jaioa, ehungintzaren arloko enpresa gizona zen). Trumanek gerora erabili zuen izena bere egin zuen: Truman Garcia Capote. Hamaika urte bete berriak, idaztearena zaletasun bizia da gaztearentzat: egunean hiruzpalau orduko saioak eskaintzen zizkion izkiriatzeari: "Hamaika urte bete nituenean hasi nintzen serio idazten, esan nahi baita, beste ume batzuek ganoraz-edo musika ikasten jarduten duten moduan ekin niola nik idazteari. Eskolatik atera eta etxera abiatzen nintzen hiru orduan idazten emateko gogoz. Amorratuta". 1939an Capotetarrak Greenwichera joan ziren bizitzera. Hango eskolako aldizkarietan sarri hartu zuen parte. Ostera New Yorken, 1942an Dwight ikastetxean graduatu zen.
Oinarrizko ikasketak amaituta, The New Yorker aldizkarian lan egiteko aukera izan zuen, eta pozik antzean ibili zen, ondo erabakita baitzuen hezkuntza arautuan ez aritzea, ez jarraitzea. Bi urtean jardun zuen lantegi horretan, New Yorkeko kulturan erreferente inportantea den algitalpenean.
Narrazio laburrak
1943 eta 1946 bitartean Capotek narrazio labur nahikotxo emango ditu argitara The Atlantic Monthly, Harper's Bazaar, Harper's Magazine, Mademoiselle, The New Yorker, Prairie Schooner... literatur aldizkari ezagunetan. Garai honetakoak dira esaterako A Mink of One's Own, Miriam (O. Henry literatur saria irabazi zuena), My Side of the Matter, Preacher's Legend, Shut a Final Door eta The Walls Are Cold.
1943koa da Capoteren lehen eleberria: Summer Crossing, uda bateko maitasun istorio baten ingurukoa, emakume aberats eta autoak zaintzen dituen baten artekoa. Capotek berak lan hura apurtu egin zuela esana zuen inoiz, emaitzarekin damututa edo; 2005ean, ordea, argitara eman zuten. Itxura baten 1966an Trumanen Brooklyneko apartamentua jagoten zuen neskatxak lapurtu zuen eta 2004an Random House argitaletxeari eskaini.
Other Voices, Other Rooms
Hona zertan den: Joel Knox 13 urteko nerabeak ama galdu du eta New Orleansetik Alabamara bidali dute aitarekin bizitzera; Joel jaio berritan etxetik alde egina zen aita. Baserri giroko etxaldean hiru lagunek hartuko dute gaztetxoa: Amy amaordeak, Randolph delakoak eta Idabel neskatxak. Aita ez da inon ageri eta Joel galdezka aritu arren inork ez dio haren berri ematen. Bada beste pertsonaia bat, gela bateko leihoan zutik eta emakume arropaz jantzia-edo antzematen ahal dena, itzal misteriotsua baino ez. Nahigabeko istripu batek aita hilzorian jarriko du, eta orduan ezagutuko du Joelek (piano batek harrapatu du aita eta txiki egin). Idabelekin batera ihesari ekingo dio, baina neumonia batek harrapatu eta ostera ere aitaren etxera bueltatuko da. Randolphek, mutilaren ondotik aldendu barik, osatu arte jagongo du. Azken paragrafoan jakin ahal dugu Randolph eta leihoko itzala pertsona bera direna. Capoteren biografo Gerald Clarkek dio idazleak bere homosexualitatea onartu baino aldarrikatu duela, eta horrek poztu egin duela (Capote: A Biography,1988).
Other Voices, Other Rooms 1948an argitara eman eta bederatzi astean liburu salduena izan zen The New York Times egunkariaren zerrendetan, 26.000 aletik gora salduta. Sortu zuen bat-bateko eraginak eta promoziorako jarduteko moduak Capote famatu zuten. Liburuaren kanpoko azalean agertutako Harold Halma argazkilariaren erretratuak testuak ia beste komentario sorrarazi zituen. Clarkeri kasu egitera argazkiak sortu zuen iskanbilaren parekoa izan zen Capoteren poza (Capote: A Biography, 1988), idazlea ezagun bihurtzeko irrikitan zegoelakoan. Orduan hogei urte besterik ez zituen Andy Warholi benetan zirrara sortu zion argazkiak, horretaz sarri hitz egin baitu eta Capoteri mirespen-gutunak bidaltzera bultzatu baitzuen. Warhol 1949an New Yorkera aldatu zenean, idazlearekin bat egiteko hamaika saio egin zituen. Hainbesterainokoa ei zen erakarpena, 1952ko Warholen lehen banako erakusketak Trumanen testuak zituen oinarri: Hamabost margolan Truman Capoteren testuetan oinarrituta zuen izentzat (Hugo Gallery 1952ko ekainaren 16tik uztailaren 3ra).
Aldi honetan Capote gogo erori ei dabil, eta Europara abiatuko da; bi urterako Sizilia izango du bizileku. Local Color (1950) izango da aldi honetako emaitza, bidaietako kronikak, ez fikzioarako bideari ekiten dion lana. Bestelako esperientzia eta euskarriak landu nahian 1951n idatzitako The Grass Harp eleberriaren antzerkirako bertsioa egokitu zuen (1971n musikala ere izango da eta 1995ean zinemarako bertsioa). 1953an John Hustonen Beat the Devil filmaren gidoia atondu zuen. 1954an House of Flowers musikala idatzi zuen. Eta Sobietar Batasunean bidaian ibili bitartean The New Yorker aldizkarirako idatzitako artikuluak The Muses Are Heard bilduman argitaratu zituzten (1956).
Breakfast at Tiffany's
Breakfast at Tiffany's: A Short Novel and Three Stories, horixe da Capoteren 1958an argitaratutako lanaren izen osoa. Aipatu eleberriaz gainera, liburuak hiru narrazio labur ere biltzen zituen: House of Flowers, A Diamond Guitar eta A Christmas Memory. Breakfast at Tiffany's istorioko emakumea, Holly Golightly, Capotek sortutako pertsonaia ezagunena izan daiteke, gerora lanak zineman izan zuen egokitzapenaren erruz akaso: Audrey Hepburnek gogoangarri jardun zuen harako hartan. Manhattanera bizitzera joandako iragan gabeko andre Hollyren eta idazle gazte hasi berriaren arteko harremana azaltzen digu eleberriak. Roy Newquist idazleari aitortu zion legez idazlan honek mugarri bat ezarri zuen Capoteren sorkuntzan:
In Cold Blood
Truman Capoteren In Cold Blood: A True Account of a Multiple Murder and Its Consequences idazlanaren abiapuntua The New York Times egunkariaren 1959ko azaroaren 16ko edizioaren 19. orrialdeko 300 hitzeko artikulua da. Kansasen, Holcomb herrian, Clutter familiakoak garbitu zuteneko berria:
Berri labur honek txundituta Capote Holcombera abiatu zen hilketaren lekua bisitatzeko asmoz, Harper Lee laguna bidaide. Hurrengo urteetan krimena izan zuen bere literatur lanerako oinarri eta ikerketan zebiltzan guztiak aurrez aurre ezagutu zituen, eta bai herriko bizilagun gehienak ere. Ez zuen idatzizko oharrik jasotzen egiten zituen elkarrizketetan: behin amaituta idazteari ekiten zion; Capotek berak esana da bere memoria ahalmena kontuak hitzez hitz gogoratzeko % 94koa zela. San Franciscoko 1974ko nazioarteko zinemaldian horrela gogoratu zuen sasoi hura:
In Cold Blood zatika atera zuen The New Yorker aldizkariak 1965ean; 1966an Random Housek liburua argitaratu zuen. Ez fikziozko eleberria, horrela bataiatu zuen Capotek berak lan hura eta berehala best-seller bihurtu zen.
Kenneth Tynan literatur kritikariak The Observer-en eginiko liburuaren iruzkinak hautsak harrotu zituen eta Capoterekin ika-mikan hasi zen. Tynanen arabera Capotek bi hiltzaileen exekuzioa gertatzea nahi zuen, liburuak amaiera biribila izan zezan:
In Cold Blood argitaratu osteko urteak
Odol hotzean kontakizunak izan zuen arrakastaren ondorioz Capoteren lanen berrargitaratzea bidean zetorren eta aurreneko urteetako idatziak berriro kaleratu zituzten: batetik, Other Voices, Other Rooms lanaren 20. urteurrena ospatzeko edizioa atera zuten; eta, bestetik, AEBetan ohi diren holiday gifts edo oporretan aldizkariekin batera oparitutako liburu modura eskaini ziren Trumanen lan bi. Bata, 1956an idatzitako A Christmas Memory; bestea, The Thanksgiving Visitor (1968).
1960ko hamarkadaren azken aldian Lee Radziwill ezagutu eta Trumanen adiskide bihurtu zen. Hura Jacqueline Kennedy Onassisen ahizpa zen, aktore izan nahi zuen gaztea. Ordurako egin zituen lanak eskasak ei ziren eta kritikak ondo larrutua zen (horra The Philadelphia Story lanaren Chicagon taularatutako bertsioa). 1967an Otto Preminger zinemagilearen 1944ko Laura filmaren telebistarako egokitzeko eskatu zioten Capoteri, aipatu Lee Radziwillek antzez zezan. Emaitza halamoduzkoa izan zen.
1973an Capotek John O'Shea ezagutu zuen, Long Islandeko banketxe bateko zuzendariordea; idazle izateko irrika zuen O'Sheak, eta Trumanekiko harremana horra bideratua ei zuen. Garai hartako txutxumutxuetako bat izan bien arteko hartu-eman gorabeheratsua. Capoteren ondasunak ere O'Shearen jomugan zeuden, eta Trumanen lagun askok susmo handia hartu zioten bankariari idazlearen jabegoa gobernatzen hasi zenean.
Euskaraz
Igela argitaletxeak kaleratutakoak:
Ibaizabal argitaletxeak kaleratutakoak:
Elkar argitaletxeak kaleratutakoak:
Kaxiano
Kaxiano Ibarguren Bolinaga (Antzuola, 1932 - 2002ko urtarrilaren 29a) euskal soinujolea zen. Kaxiano Antzuolako Deskarga mendatean dagoen "Deskarga" etxean jaio zen, nahiz eta Erautza baserrian bizi. Hala ere urterik gehienak Lizartzan eman zituen, horregatik Lizartzako itsua deitzen zioten, gaztetan izandako istripu bat dela medio itsu geratu baitzen. Ondoren ikasi zuen soinua jotzen, akordeoi handia. 2002an hil zen. Erromeria eta ezteietan jotzen hasi zen, baina gero bere kantu propioak sortzeari ekin zion, arrakasta handiz gainera. 1986an atera zuen lehen diskoa, Itsasontzi baten deitua, eta horko bi kanta bazter guztietara zabaldu ziren, 'Itsasontzi baten' eta 'Zorionak' izenekoak, oso jende-eremu ezberdinetara iritsiz: baserri giroko jendearengana, berbena taldeengana, euskara ikasleengana... irratietan eskainitako kantuen tartean ere ia egunero jartzen zituzten. Disko gehiago egin zituen, baina hartutako bidea baztertu gabe: euskal sustraiari lotutako doinuak ziren, kanturako asmatuak edo dantzarako, letrak ere berak egiten zituen, bertsolaria baitzen, baltseak, pasodobleak, boleroak eta abar ederki menderatzen zituen, eta bere sinpletasunean bazuen dotorezi melodiko bat, antzinako kutsu bat. Gainera berrogei urte pasa eman zituen herriz herri erromeriak jotzen, eta bazter guztietan ezagutzen eta maitatzen zuten.
Biografia
Hamasei urte zituela gelditu zen Kaxiano itsu, 1949ko irailaren 21etik 22rako gauean, Gipuzkoa Nafarroarekin lotuko zuen Lizartza-Araitzeko tunelak egiten ari zirela, barrena galdu bat lehertuta. "Zoritxarrak zortea ekarri zidan", zioen Kaxianok (1). Izan ere, istripu haren ondorioz hasi zen musika ikasten. Jose Ignacio Urdanpilleta apaizarekin braillea ikasi, eta Eugenio Mendia Lizartzako organistak solfeoa irakatsi zion. Manolo Iabenekin eta anaiarekin klase batzuk hartu, eta 18 urterekin plazarik plaza hasi zen Kaxiano, soinuarekin. Lehendabizi herrian bertan, Lizartzan (Gipuzkoa), eta hurrena, Atallun (Nafarroa). 14 duro kobratu zituen, garai hartan paper fabrikan astebetean lan eginda irabazten zena. Autobusean eta trenetan mugitzen zen lehen urte haietan alde batetik bestera Kaxiano.
Hasierako garaietan besteren kantuak jotzen zituen Kaxianok, eta abestu, gutxi. Lotuan dantza egitea debekaturik zegoen garaiak ziren, eta arin-arinak eta fandangoak jotzen zituen batik bat soinuarekin. Aitzindaria izan zen Kaxiano akordeoiarekin tangoak eta mexikarrak jotzen Euskal Herriko plazetan. Eta berehala gaztelaniazko kantu ezagunak euskaratzen hasi zen, "Cuando iba el domingo a misa... hura izan zen lehen euskaratu nuena eta izugarrizko arrakasta izan zuen erromerietan. Jendea letra emateko esaten hasi zitzaidan, trikitilariak batik bat" (2).
Eta hurrengo urratsa letrak sortzea izan zen. Bertsolaria zen Kaxiano -1960 eta 1962ko txapelketetan parte hartu zuen, eta behin eskualdeko txapela irabazi ere bai, eta plazetan Txomin Garmendia, Joxe Lizaso eta Lazkao Txiki zituen, batik bat, kantulagun-, eta bertsoak bezala, gaia hartuta, egiten zituen kantuak. Goizaldean izaten zuen sormena emankor: "Bai, bitxia da, baina ni goizeko laurak aldera egoten naiz neure onenean kantuak sortzeari dagokionez behintzat. Siesta egin eta goiz joaten naiz ohera: gero esnatu eta kasete txiki batean grabatzen ditut ohean bertan burura etorri zaizkidan ideia berriak, bestela ahaztu egiten zaizkit eta!" (1). Euskal Herriari eta maitasunari kantatzen dio batez ere Kaxianok, Euskal Herriari zion maitasunari.
Letren ondoren, doinuak sortzen hasi zen Lizartzako itsua, berak kantatuko zituen doinuak batetik, eta bertsotarakoak bestetik. Hala deskribatu zituen Juanito Dorronsorok Kaxianok sortutako doinuak: "Bertsolaria zen, barrutik ezagutzen zuen, eta doinu politak, samurrak, oso sentikorrak egiten zituen" (1). Zortziko txikian nahiz handian, oraindik plazan entzuten dira Kaxianok sortutako doinuak, "Kantatzera nihoa" kasu.
30 urtez Gipuzkoa osoko eta Nafarroa iparraldeko ia plaza denak egin ondoren, 80ko hamarkadan booma izan zuen Kaxianok, "Itsasontzi baten" abestiari esker, batik bat. Arrate eta Loiola irratietan zuzenean grabatu zituen aurreneko kantuak, eta, grabazio haiek entzunda, jendea disko eskean hasi zen. Elkar diskoetxeak erantzun zion eskariari, eta 1986an Itsasontzi baten diskoa argitaratu zuen, bere letra, doinu eta moldaketekin. Berehala 7.000 aleko argitaraldia agortu zen. Eta errenkadan etorri ziren Baserritik kalera (1987), Nere oroigarri (1989), Ongi etorri (1990), Lizartzako oihartzunak (1992),Antzuolari(1994) eta Soinu eta kantu (1996) diskoak. 60 abestitik gora erregistratu zituen. Denbora luzean -berrogei bat urtez-, Carlos Garcia Ibarrakoa izan zuen atzean lagun, saxofoiarekin, baina Pedro Jose Zubiak ere urteak egin zituen Kaxianorekin. Carlos Garciarekin eta Anjel M. Zubia bateria jotzailearekin talde bat osatu zuen Kaxianok: Axariak izenekoa. Denbora gutxian iraun zuten, baina, izen horrekin; berehala, Kaxiano eta bere taldea deitura hartu zuten, jendeak Kaxiano bertan zela jakin zezan.
Caecilia degenerata
Caecilia degenerata Caecilia generoko animalia da. Anfibioen barruko Caeciliidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Pseudonezumia pusilla
Pseudonezumia pusilla Pseudonezumia generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Kaxiano
Biografia
2002ko urtarrilaren 29an itxi zituen betiko begiak Lizartzako itsuak, Azpeitian San Jose egunerako (martxoaren 19a) omenaldia prestatzen ari zitzaizkiola. Kaxianoren umorea eta adimena azpimarratu zituzten haren ezagun eta lagunek haren heriotzan.
Gizon ona zen, eta bere musikak ere badu patxada hori, lasaitasun hori, zoriontasuna transmititzen zuen sortzaile baten magia.
Bitxikeria
Kaxianok kantu alai eta erritmo bizkorrekoak tonu minorrean jotzen zituen, eta triste eta mantsoak tonu maiorrean. Kantuak idazteko bere modu bereizgarria zen hori.
Bar Refaeli
Bar Refaeli (בר רפאלי; Hod HaSharon, ) israeldar modelo, aktore eta enpresaburua da. Umetatik modelo moduan lan egin du baina frantziar ELLE eta italiar GQ aldizkarietan agertu ondoren mundu mailan ospetsu bilakatu zen.
Buena Vista (Kalifornia)
Buena Vista Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Amador konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Larramendi kalea (Donostia)
Larramendi kalea Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Amaran dago, Gernikako Arbolaren pasealekuan hasi eta Easo kalean amaitzen da. Sanchez Toca kalea eta Moraza kalearekiko paraleloki doa.
Manuel Larramendi andoaindar idazle eta jesuitaren omenezko izena darama.
Thomomys talpoides
Thomomys talpoides Thomomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Geomyidae familian sailkatuta dago.
West Branch (Iowa)
West Branch Iowako hiri bat da. Cedar konderrian kokatua dago. 2010ean 2,322 biztanle zituen, 8.27 kilometro koadrotan banatuta.
Canis lupus italicus
Italiar otsoa (Canis lupus italicus) italiar penintsulatik eta Europako hegoaldeko hainbat herrialdetatik hedatuta dagoen otso azpiespeziea da. Duela gutxira arte ez zen azpiespezie independente bezala kontsideratzen, ikerketa berriek orain dela gutxi azpiespezie berritzat jo zuten arte.
Segnitita
Segnitita fosfato motako minerala da eta dussertita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Segnitita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: PbFe^{3+}3AsO4(AsO3OH)(OH)6. trigonal*]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 da.
Saint-Léger-sur-Dheune
Saint-Léger-sur-Dheune Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Léger-sur-Dheune udalerrian erroldatutako biztanleak 1.480 ziren. Familiak 648 ziren, horien artean 200 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 132 bakarrik bizi ziren emakumeak), 228 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 188 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Karpo
Azken hau, piramidalaren gainetik dago. Urruneko ilarakoak, ordena berean, honako hauek dira:
Saint-Léger-sur-Dheune
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 785 etxebizitza zeuden, 658 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 56 bigarren erresidentzia ziren eta 71 hutsik zeuden. 622 etxeak ziren eta 161 apartamentuak ziren. 658 etxebizitza nagusietatik 420 bere jabearen bizilekua ziren, 217 alokairuan okupaturik zeuden eta 21 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 49 etxek bi zituzten, 129 etxek hiru zituzten, 208 etxek lau zituzten eta 270 etxek bost zituzten. 434 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 306 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 248 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Karpo
Hezur bakoitza, ondoan dituen hezurrekin artikulatzen da. Orotara, karpoak, aurrealdeko aurpegi ahurra eta atzealdeko aurpegi ganbila ditu.
Anas luzonica
Anas luzonica Anas generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Karpo
Orotara, zortzi hezur hauek, eskumutur osoa eratzen dute, lauki formakoa. Forma honen ondorioz, bi aurpegi eta lau ertz ditu. Aurrealdeko aurpegia, flexio giharrak eta arteria erradiala pasatzen den kanal antzeko bat da.
Saint-Léger-sur-Dheune
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 918 ziren, horien artean 665 aktiboak ziren eta 253 inaktiboak ziren. 665 pertsona aktiboetatik 618 lanean zeuden (332 gizon eta 286 emakume) eta 47 langabezian zeuden (20 gizon eta 27 emakume). 253 pertsona inaktiboetatik 90 erretiraturik zeuden, 63 ikasten zeuden eta 100 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Léger-sur-Dheune udalerrian 674 unitate fiskal zeuden, 1.555,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.673 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 81 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 13 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 18 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 9 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 zapata-denda zen, 2 elektrotresna dendak eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Saint-Léger-sur-Dheune udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.243 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1  eta anbulantzia 1  bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Caprarica di Lecce
Caprarica di Lecce Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Caprarica di Leccek honako udalerri hauekin egiten du muga:
West Burlington (Iowa)
West Burlington Iowako hiri bat da. Des Moines konderrian kokatua dago. 2010ean 2,968 biztanle zituen, 12.83 kilometro koadrotan banatuta.
Kaktxikelera
Kaktxikelera (kaqchikel) Guatemalan hitz egiten den hizkuntza. Mexikon ere hiztunak daude (80.hamarkadan Guatemalako Gerra Zibiletik ihesi joandakoak). Maia familiako hizkuntza da eta Kitxe hizkuntzen multzoan dago. Hainbat dialekto ditu.
Asiriera
Asiriera (jatorrizko hizkuntzan, ܣܘܪܝܝܐ) Erdi Aroko arameraren dialekto multzo bat da, behin Ilgora Emankorra osoan mintzatua.
IV. eta VIII. mendeen artean bere unerik gorenera ailegatu ondoren, arabierak ordezkatua izan zen eta, egun, eskualdeko kristauen eliz-hizkuntza besterik ez da. Iraken hizkuntza gutxitu ofiziala da.
Carmiano
Mugakideak
Carmianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sphagemacrurus decimalis
Sphagemacrurus decimalis Sphagemacrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Caecilia disossea
Caecilia disossea Caecilia generoko animalia da. Anfibioen barruko Caeciliidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Tom Courtenay
Sir Thomas Daniel "Tom" Courtenay, (Kingston upon Hull, 1937ko otsailaren 25) britainiar aktorea da, 1960ko hamarkadan ospetsu bilakatu zena.
Thomomys townsendii
Thomomys townsendii Thomomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Geomyidae familian sailkatuta dago.
Fiddletown (Kalifornia)
Fiddletown Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Amador konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Iris Marga
María Iris Elda Rosmunda Pauri Bonetti, ezagunagoa Iris Marga izenez (Orvieto, Terni probintzia, Umbría, Italia; 1901ko urtarrilaren 18a - Buenos Aires, Argentina, 1997ko abenduaren 28a), jatorri italiarreko aktore eta vedette argentinarra izan zen. Zineman, telebistan, antzerkian eta aldizkarietan "La gran dama del teatro" deitu zioten.
Biografia
Amarekin iritsi zen Argentinara, 4 urte zituenean, aita lehenago iritsi zen eta handik gutxira haiengandik banandu egin zen. Bere ama maistra zen Berlitz akademietan, irakurtzen irakatsi zion eta ingeles eta frantses eskolak eman zizkion.
Lan ibilbidea
1920ko hamarkadan hasi zuen bere karrera artistikoa. Tango-parodia bat kantatzera gonbidatu zuten Montevideoko Solís antzokian, Florencio Parraviciniren omenaldi batean, eta, ondoren, hiri horretara itzuli zen sentimendu-kontuengatik, eta Copacabanako Nazioarteko Hotela inauguratzeko kontratatu zuten. Han, gaixo zegoen emakume bat ordezkatu zuen. Buenos Airesera itzuli zenean, Empire antzokian lan egin zuen, Carlos Gardel eta Raquel Mellerrekin batera. Maipo antzokian Julián tangoa estreinatu zuen eta buenosairestar aldizkariko izarretako bat bihurtu zen, Gloria Guzmán, Carmen Lamas eta Paquita Garzónekin kartela partekatuz. 1929an, Pepe Rattik Pedro Aquinoren El valor de una vida antzezlana egiteko deia egin zuen. Orestes Caviglia, Armando Discépolo eta Luigi Pirandello zuzendariek zuzendutako drama eta komedian lan egin zuen. San Martin antzokiaren zuzendaritzapean egon zen noizean behin.
1930eko hamarkadan antzerki-bira asko egin zituen, eta egun bakoitzeko hainbat emanaldi egin ziren. Elias Alippi eta Antonio Cunill Cabanellas lagun zituela, Enrique Susiniren konpainiara joan zen. 1933an Luigi Pirandellok zuzendu zuen Cuando se es alguien lanean, Odeón antzokian. Komedia Nazionala sortu zenetik (1936), Benjamín Fondanéren Tararira izeneko lehen filma ere filmatu zuen urte hartan, Estudios San Miguel produkzio-etxearen borondatez inoiz estreinatu ez zena.
30 obra baino gehiagotan parte hartu zuen. Antzerkian hainbat lan egiten jarraitu zuen, hala nola William Shakespeareren Las alegres comadres de Windsor, Los derechos creados, El pavo, Mirandolina, Amanda eta Eduardo, Cuando se es persona, besteak beste.
Zineman 11 filmetan parte hartu zuen, besteak beste, Petróleo, El viaje sin regreso, Horas marcados, Los tres mosqueteros, El candidato (lan horretan aktore onenaren saria irabazi zuen). Italian 1991 film bat filmatu zuen, Fabio Carpiren L'amore nezesarioa. 1941ean, argentinar gisa naturalizatu zen.
Espainian eta Miguel Faust Rocharekin lan egin zuen. 1950ean, Eva Perón Ateneo Kulturaleko lehen zuzendaritza-batzordea osatu zuen, eta Argentinan berriz ekin zion bere ibilbideari, Cecilio Madaneseko Caminito Antzokian, musikalekin. Orestes Cavigliaren konpainiako kide izan zen, Las alegres comadres de Windsor lanaren bertsio baten buru izan zen, eta Arthur Miller-en Después de la caída telesailaren zerrendan sartu zen. Vaudevil eta telebistako komedia asko ere egin zituen. 1960az geroztik Casa del Teatroko lehendakaria izan zen. Canal 7-ko arte-aholkularia izan zen, Arteen Funts Nazionaleko direktorioko kidea, San Martin Antzoki Orokorreko zuzendaria eta "El teatro, mi verdad" liburuaren egilea.
Telebistan ere parte hartu zuen Ese que no se va de Casanova, Gran Hotel Carrousel, Violeta Rivasekin, Todos somos mala gente, Navidad en el año 2000, besteak beste.
1983an, Juan Carlos Thorry eta Santiago Gómez Cou aktoreekin aritu zen Hoy ensayo yo antzezlanean. 1986an, María Luisa Bembergen Miss Maryn agertu zen azken aldiz Argentinan.
1989an, Frantzian, Alfredo Arias eta Kado Kostzerren Familia de Artistas antzezlanean parte hartu zuen, Lida Martinoliren familia zoragarrian oinarrituta. Marilú Marini eta Lía Jelínekin batera aritu zen, eta 1991n estreinatu zen, Astor Piazzollak tango bat kantatu ziola.
1997ko abenduaren 28an hil zen, 96 urte zituela, Buenos Airesen.
Dohaintzak lortzen zituen eta azokak egiten zituen Antzerki Etxerako dirua biltzeko.
Bere hitzetan
"'Beti sentitu nintzen konorterik gabeko ume gisa, nahiz eta 'norbait' nintzen, nolabait esanda, famatua izan'- gogoratzen zuen gorritzen zela. Ospea ez zegoen bihurrikeria hutseko garaian, baina andereñoen lizeo bateko zelaria izanik, neskatilak txotiak kantatuz lasaitzen zituen, hala nola La reina del cortijo edo El soldadito." ''José Messutti enpresaburuak gonbidatu ninduen. Hotelaren ondoko gelan emakume bat zegoen, modista, eta tango bat abesten ari zen erdaraz, brasildar eta frantses nahasketa batean. Hainbestetan entzunda, ikasi eta enpresaburuari abestu nionean barrea eragin zion. Gauza bera gertatu zen Parravicini omentzeko festa batean, non errepikarazi zidaten. Concepción Olonaren konpainiako Solís enpresaburuak festa bat egiteko deitu zidan.''
''«Odeonen geunden, eta nik pertsonaia fisiko sendo bat egin behar nuen. Ikusi ninduenean, zera esan zidan: "Ma, e molto magra" ["Baina, oso argala zara"]. Erantzun nion: "Begira: nahi baduzu, banoa, baina ez pentsatu betegarriak eta gauza horiek jarriko ditudanik". Gorritu egin zen eta jarraitzeko eskatu zidan. ""''
Carpignano Salentino
Carpignano Salentino Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Carpignano Salentinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Pine Grove (Kalifornia)
Pine Grove Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Amador konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Huertapelayo
Huertapelayo Zaorejas udalerriaren alkate-auzoa da, Guadalajarako probintziaren hego-ekialdean dago, Tajo ibaiaren goiko harkaitzetan, hain zuzen ere. Pinudiez inguratuta dago. Azken hamarkadetan bere biztanleria asko gutxitu da eta neguan ia hutsik dago. Udan berrogei lagun gutxi gorabehera bizi dira, gehienak, bertan bizi izandako biztanleak eta hauen seme eta ilobak.
Jaiak eta ospakizunak
Huertapelayoko jaiak uztailaren 22an ospatzen dira "Santa Maria Magdalenaren" omenez.
Anas superciliosa
Anas superciliosa Anas generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Seidita-(Ce)
Seidita-(Ce) silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Seidita-(Ce) silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.
Sphagemacrurus gibber
Sphagemacrurus gibber Sphagemacrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Burbustu-Altamira
Burbustu-Altamira Zaratamoko (Bizkaia) hegoaldean dagoen auzoa da, Gutiolo auzunearen ondoan kokatutakoa.
West Chester (Iowa)
West Chester Iowako hiri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 146 biztanle zituen, 0.66 kilometro koadrotan banatuta.
Atzo (eleberria)
Atzo (Hier) Agota Kristof egilearen frantsesez idatzitako eleberria da, 1995ean Parisko Seuil argitaletxean plazaratuta.
Argumentua
Kontakizun hau tristea bezain samurra da, bizitza bezain gordina, eta, hala ere, oso gustura eta erraz irakurtzen da. Horixe da Agota Kristofen trebezia, historiak kontatzen oso ondo dakiela. Bere laugarren nobela honetan maitasun ezinezko bat kontatzeaz gain, deserriaz hitz egiten digu idazleak ohi bezala, bakardadeaz, iraganaren mamuaz, babes-herrian errefuxiatuek bizitzeko dituzten zailtasunez eta miseriez, heriotzaz, idazteko pasioaz… eta dena bere estilo xume horretan, umore beltzez eta lirismoz zipriztindurik.
Esaten du liburuak: “Atzo dena zen ederrago”, esateko pixka bat aurrerago: “Oraina besterik ez dago”.
Euskarazko moldaketa
Itzultzailea Eskarne Mujika izan zen (Literatura Unibertsala bilduma, Elkar-Alberdania, 2003. ISBN:978-84-95589-63-7.)
Caecilia dunni
Caecilia dunni Caecilia generoko animalia da. Anfibioen barruko Caeciliidae familian sailkatuta dago, Gymnophiona ordenan.
Zikloi operazioa
Zikloi Operazioa izan zen CIAren operaziorik luze eta garestienetako bat. Finantzaketa ofizialki 1979an hasi zen, 695.000 dolarrekin ; 1980an, 20– 30 milioi dolarrera igo zen; 1987an, berriz, 630 milioi dolarrera igo zen urtean , eta honela deskribatu zen: "Hirugarren Munduko edozein insurjentziari inoiz egindako laguntzarik handiena". Finantzaketak aurrera egin zuen (baina gutxitu egin zen) 1989ko sobietar erretiroaren ondoren, Mohammad Najibullah presidentearen armadaren kontra borrokan jarraitu zutenean eta Agfanistango Gerra Zibila (1989-1992) hasi zenean.
Komunisten iritsiera boterera
Nur Muhammad Tarakiren zuzendaritzapean, 1978ko apirilaren 27an komunistek boterea hartu zuten Afganistanen. Erregimen berriak, Tarakiren Khalq fakzio estremistaren eta Parcham moderatuaren artean banatua zegoenak, urte hartako abenduan Sobietar Batasunarekin adiskidetasun-itun bat sinatu zuen. Tarakik hezkuntza sekularra hobetzeko eta lurra birbanatzeko egin zituen ahaleginak exekuzio masiboak (buruzagi erlijioso kontserbadore asko barne) eta Afganistango historian aurrekaririk ez zuen zapalkuntza politikoa izan zituen, eta muyahidin matxinatuen errebolta eragin zuen.
1979ko apirilean altxamendu orokorra egin ondoren, Khalqen bere aurkaria zen Hafizullah Amin-ek Taraki kanporatu zuen irailean. Atzerriko behatzaileek "psikopata bortiztzat" hartu zuten Amin; sobietarrak bereziki kezkatuak zeuden Khalq-en erregimen azken aldiko bortizkeriagatik, eta susmatu zuten Amin Estatu Batuetako Inteligentzia Agentzia Zentraleko (CIA) agente bat zela, nahiz eta hori ez horrela izan.
Pakistanen presioa
1970eko hamarkadaren erdialdean, Pakistango inteligentzia-funtzionarioak AEB eta bere aliatuak pribatuan presionatzen hasi ziren islamiar matxinatuei laguntza materiala bidaltzeko. Pakistango lehendakariak, Muhammad Zia-ul-Haq ek, AEBrekin zituen loturak murriztu zituen Jimmy Carterren lehendakaritzan zehar, Pakistango programa nuklearra eta 1979ko apirilean Zulfikar Ali Bhuttoren exekuzioa zirela eta. Baina Carterrek Zbigniew Brzezinski segurtasun-aholkulari nazionalari eta Cyrance Vance estatu-idazkariari esan zion 1979ko urtarrilean "Pakistanekin ditugun harremanak hobetzea" beharrezkoa zela, Iranen zegoen egoeraren ondorioz.
Robert Gates CIAko ofizial ohiaren arabera, "Carter administrazioak CIAra jo zuen Hirugarren Munduko eraso sobietar eta kubatarrari aurre egiteko, bereziki 1979ko erdialdetik aurrera". 1979ko martxoan, "CIAk ezkutuko zenbait ekintza-aukera bidali zizkion Afganistani Estatu Batuetako Segurtasun Kontseilu Nazionalaren Koordinazio Batzorde Bereziari. Martxoaren 30eko bilera batean, Walter B. Slocombe AEBko Defentsa Saileko ordezkariak, "galdetu zuen ea baliagarria ote zen Afganistango insurjentzia elikatzea, sobietarrak 'Vietnamgo putzu batean sartuz '" . Ohar hori argitzeko eskatu zitzaionean, Slocombek hauxe azaldu zuen: "Beno, sobietarrek mundrun-putzu horri [Afganistani, alegia] eraso egitea erabakitzen bazuten, trabatu egingo zirela ziurtatzeko interes guztia genuen". Baina Arnold Horelick Inteligentziako Ofizial Nazionalaren apirilaren 5eko ohar batek ohartarazi zuen: "Ezkutuko ekintzak sobietarrei operazioa garestituko lieke eta herrialde askotan musulmanen iritzia euren aurka jarri. Arriskua zen AEBetako ezkutuko laguntza-programa garrantzitsu bat martxan jarriz gero, arriskuak areagotu eta sobietarrak nahi zena baino modu zuzenago eta sendoagoan esku hartzera bultzatuko zuela".
1979ko maiatzean, Estatu Batuetako funtzionarioak buruzagi matxinatuekin biltzen hasi ziren, Pakistango gobernuaren harremanen bidez. Pakistango funtzionario militar ohi batek ziurtatu zuen hilabete horretan berak aurkeztu ziola Gulbuddin Hekmatyarri CIAko funtzionario bat (bilera horiek deskribatzen zituzten dokumentu ofizialen eskaerak ukatu egin dira). Bilera gehigarriak egin ziren apirilaren 6an eta uztailaren 3an, eta, bigarren bileraren egun berean, Carterrek "memorandum presidentziala" sinatu zuen, eta "baimena eman zion CIAri $500,000" baino gehiago gastatzeko mujahidinentzako laguntza ez-hilgarrian, "une hartan hasiera txiki bat zirudiena".
Morgan Liburutegi eta Museoa
Pierpont Morgan Liburutegia, gaur egun Morgan Liburutegi eta Museoa (Morgan Library & Museum ingelesez) AEBetako New York hiriko ikerketako liburutegi eta museo bat da (Madison etorbideko 225. zenbakitik 36. kaleraino. 1906an sortua izan zen, John Pierpont Morganen liburutegi pribatua biltzeko. Liburutegi honetan, eskuizkribu eta inprimatutako liburuez gain, inprimaki eta marrazkiz osatutako bilduma bitxi bat zegoen.
Eraikina Charle McKimek diseinatu zuen, McKim, Mead and White konpainiako, eta 1,2 milioi dolarreko kostua izan zuen bere eraikuntzak. 1924an, J. P. Morganen semeak liburutegia erakunde publiko bihurtu zuen.
Zikloi operazioa
Sobietar inbasioa
Brzezinskiren esanetan, "ez genituen errusiarrak esku hartzera bultzatu, baina nahita handitu genituen hori egiteko aukerak". Brzezinskiren arabera, 1979. urtearen erdialdean konbentzitu zen sobietarrek Afganistan inbadituko zutela, AEBko politika edozein izanda ere, Carter administrazioak porrot egin baitzuen Afrikako sobietar jarduerari modu oldarkorrean erantzuteko. Ustekabeko ondorioak izan arren, mujahidinentzako laguntza modu eraginkorra izan liteke Afganistandik haratagoko (bereziki Brzezinskiren jaioterria zen Polonian) eraso sobietarrari aurrea hartzeko. Inbasioa baino lehen mujahidineei laguntza bidaltzeak duen garrantzia ikerlarien artean eztabaidagai da oraindik ere. Batzuek diote horrek zuzenean eta nahita eragin zuela sobietarrek tropak bidaltzea.
Bruce Riedelek, ordea, AEBren ekimenaren helburu nagusia Pakistanekin zituen harremanak hobetzea zela uste du. Steve Coll-ek hauxe dio: "Inteligentzia txosten garaikideen arabera, bereziki sobietarren inbasioaren ondorengo lehen egunetan idatzitakoak, argi uzten dute Brzezinski Afganistanen sobietarrei ekintza ezkutuen bidez aurre egiteko prest zegoen arren, balitekeela sobietarrek ere irabaztea". Hori dela eta, eta inbasioak Carter administrazioari ezarri zizkion kostu politiko eta segurtasun koste ikaragarri handiak kontuan hartuta, Brzezinskik sobietarrak Afganistanera erakarri zituelako baieztapen orok eszeptizismo sakona merezi du" . Carterrek berak adierazi zuen sobietarren inbasioa ez zela "nire asmoa" . Gatesek hau esan zuen: "Carter Administrazioan inork ez zuen nahi sobietarrek Afganistan inbadi zezaten, eta inork ez zuen, gutxienez gogoan izan dudanaren arabera, haiek inbaditzera animatzen saiatu nahi izan". Sobietarren inbasioaren ondoren, sobietarrak euren Vietnameko odol galdera propioa izatearen alde agertu ziren batzuk".
Carterrek ezustekoa adierazi zuen 1979ko abenduko inbasioagatik. Riedelen arabera, 1978an eta 1979an Estatu Batuetako inteligentzia-komunitatearen adostasuna —1979ko irailaren 29an berretsi zen— hauxe izan zen: "Mosku ez litzateke indarkeriaz sartuko, nahiz eta Khalq-en gobernua kolapsatzeko zorian egon". Hain zuzen, 1979ko azarotik abenduaren amaierako sobietarren inbasiora arteko tartean, Carterren egunerokoek Afganistani buruzko bi aipamen labur baino ez dituzte, eta arreta gehiago eskaintzen diote Iranen zuten bahituen krisiari.
Morgan Liburutegi eta Museoa
Sir Walter Scott, Bob Dylan, Honoré de Balzac, Charlotte Brontë, Charles Dickens eta beste zenbait egileren jatorrizko eskuizkribuak ditu.
Inkunable ugari ere badu, baita Leonardo Da Vinci, Rembrandt, Picasso, Michelangelo, Rubens eta Durero bezalako artisten inprimaki eta marrazkiak ere.
Liburutegiak, inprimatu ziren lehen biblietako batzuk ditu, horien artean Johannes Gutenbergen hiru biblia. 1485ean William Claxtonek inprimatu zuen La Morte d'Arthurren jatorrizko bi lanetako bat ere badu, eta Walter Scottek idatzitako Ivanhoe lanaren jatorrizkoa.
Zikloi operazioa
Mendebaldearen erantzuna
Inbasioaren ondoren, Carterrek indarrez erantzutea erabaki zuen. Telebistaz emandako hitzaldi batean, Sobietar Batasunari zehapenak iragarri zizkion, Pakistani laguntza berri bat agindu eta AEBak konprometitu zituen Persiako Golkoaren defentsan. Carterrek, halaber, boikot bat eskatu zien 1980ko Udako Olinpiar Jokoei Moskun, eta eztabaida gogorra eragin zuen. Margaret Thatcher britainiar lehen ministroak gogo biziz babestu zuen Carterren jarrera irmoa, nahiz eta britainiar inteligentziak uste zuen "CIA alarmistegia zela Pakistanen aurkako mehatxu sobietarrari buruz".
Morgan Liburutegi eta Museoa
Gainera, Giulio Cloviok miniaturekin ilustratutako Farnesetarren orduak liburua ere nabarmendu behar da.
Zikloi operazioa
Mendebaldearen erantzuna
Nahiz eta Gatesek esan zuen CIAko Stansfield Turner Inteligentzia Zentraleko Zuzendariaren (DCI) eta Jarduera Zuzendariaren (DO) txostenetan "hobekuntza aukera batzuk" ikusten zituztela -tartean AEBko armen banaketa mujahidinei-, 1979ko abuztuaren amaieran Brzezinskik eta bere laguntzaile anonimo batek elkarrizketa bat izan zuten Selig S. Harrisonekin zera azaltzeko; AEBk mujahidinei bidali behar zien laguntza "ez hilgarriak", nominalki, hirugarrengoen bidez armak bidaltzea barne hartzen zuela. Bitartean, Harrison, Riedel eta Ekialde Hurbileko eta Hegoaldeko Asiako dibisioko nagusia zen Charles Coganek diote ez zitzaizkiela eman AEBko armarik mujahidinei Pakistanen bidez 1980ko urtarrilean iritsi zirenak baino lehenago, Carterrek 1979ko abenduan memoranduma sinatu ondoren.
Carterrek 1980aren hasieran zehaztu zuen gerra horretan AEBetako politikaren bultzada: mujahidinak Pakistango ISIren bidez armatzeko programa bati ekin zion Carterrek, eta Saudi Arabiaren promesa bat ziurtatu zuen AEBen finantzaketa berdintzeko. Ronald Reaganek, Carterren ondorengoak, mujahidinei emandako laguntza handitu zuen. AEBentzako kostua, amaieran, 3.000 milioi dolar ingurukoa izan zen. AEBen laguntza Pakistanen bidez bideratzeko erabakiak iruzur masiboa eragin zuen, Karatxira bidalitako armak askotan saldu baitziren tokiko merkatuetan, afganiar matxinatuei eman ordez; Karatxi laster bihurtu zen munduko hiri bortitzenetako bat. Pakistanek ere kontrolatu zuen zer matxinatuk jasoko zuten laguntza: Ziaren gobernuak lagundutako zazpi muyahidin-taldeetatik lauk sineste fundamentalista islamiarrak defendatzen zituzten, eta fundamentalista horiek jaso zituzten funts gehienak. Hala ere, Carterrek ez du inolako damurik adierazi Afganistanen izandako paperaren inguruan, oraindik ere "askatasunaren aldeko borrokalaritzat" jotzen baititu mujahidin horiek.
Programa
Hauek izan ziren hasierako programa proposatu zuten izen nagusiak: Texasko Charlie Wilson kongresukidea; Michael G. Vickers, CIAko ofizial paramilitar gaztea; eta Gust Avrakotos, CIAko eskualdeko burua, Wilsonekin harreman estua izan zuena. Haien estrategia arma, taktika eta logistika konbinazio zabala eskaintzea zen, prestakuntza programekin batera, matxinatuek sobietarren aurkako gerrillak hobetzeko. Hasieran, AEBen parte-hartzea atzematea saihesteko, programak arma sobietarrez soilik hornitzen zituen matxinatuak. Israelgo isilpeko laguntzak eman zuen plan hori; izan ere, Yom Kippurren gerran sobietar arma-kopuru handiak harrapatu zituen Israelek eta CIAri ezkutuan saltzea erabaki zuen, baita Egiptok ere, zuela gutxi modernizatu baitzuen armada, Mendebaldeko nazioei erositako armekin, eta sobietar fabrikazioko arma zaharrenak muyahidinengana bideratu zituen. 1985etik aurrera, Reagan administrazioak iragarri zuenean mundu osoko erresistentzia-mugimendu antisobietarren alde egingo zuela (orain Reagan Doktrina deritzona), ez zen beharrezkoa armamentuaren jatorria ezkutatzea; Pentagonoko goi-mailako funtzionarioa, Michael Pillsbury, Estatu Batuek egindako armak ematearen alde agertu zen, misil kopuru handi bat barne.
Armamentuaren banaketa, neurri handi batean, Zia-ul-Haq presidente pakistandarraren mende zegoen, Wilson kongresukidearekin harreman pertsonala baitzuen. Haren Zerbitzuen Arteko Inteligentzia (ISI) bitartekaria zen funtsak banatzeko, armak transferitzeko, gaitasun militarrerako eta Afganistango erresistentzia-taldeei finantza-laguntza emateko. Britainia Handiko MI6 eta SAS programen, Saudi Arabiaren eta Txinako Herri Errepublikaren finantziazioarekin batera, ISIk 100.000 matxino baino gehiago armatu eta trebatu zituen 1978 eta 1992 artean. Estatu arabiarretako boluntarioak bultzatu zituzten Afganistanen egoitza zuten tropa sobietarren aurkako borrokan Afganistango erresistentziarekin bat egitera.
Txostenek erakusten dutenez, Estatu Batuetako Estatu Departamentuko langile zibilek eta CIAk maiz bisitatu zuten Afganistan eta Pakistan arteko mugaldea, eta Estatu Batuek laguntza handia eman zuten Afganistango errefuxiatuei laguntzeko. CIAko zuzendari William Casey Pakistanera joan zen, ezkutuan, mujahidinak kudeatzen dituzten ISIko ofizialekin elkartzeko, eta, pertsonalki, gerrillaren entrenamendua behatu zuen behin gutxienez. Collek jakinarazi zuenez:
Estatu Batuetako gobernuaren eta mujahidinen arteko beste harreman zuzeneko puntu batzuk ere izan ziren. Hekmatyar Estatu Batuetara eraman zuen CIAk, Zalmay Khalizad Estatuko Departamentuko funtzionarioak han hartu baitzuen ostatu. Hekmatyar Reagan presidentearekin biltzera gonbidatu zuten, baina uko egin zion, eta Etxe Zurian 1985eko urriko biltzarrean Younis Khalis mujahidinak ordezkatu zuen, publikoki Reagan Islamera bihurtzeko eskatu zuena. Howard Hart CIAko Islamabadeko buruak, harreman pertsonala garatu zuen Abdul Haq-ekin, Harten oinordekoak, William Piekneyk, jarraitu zuena. Horren ondorioz, afgandarrak Reagan eta Margaret Thatcherrekin biltzea lortu zuen. Richard Armitage Defentsa Idazkariordea muyahidinekin bildu zen aldizka, bereziki Burhanuddin Rabbanirekin. Jakina da, halaber, CIAko agenteek zuzeneko ordainketak egin zizkiotela Jalaluddin Haqaniri.
Stinger aire-kontrako misilak, Estatu Batuek eraikiak, kolpe erabakigarria eman zion 1986tik aurrera muyahidinineen Sobietar Batasunaren aurkako gerra ahaleginari, aukera eman baitzien afganiar armatuei eremu estrategikoetan helikoptero sobietarren lurreratzeen kontra eraginkortasunez defendatzeko. Stingerrak hain ziren ospetsuak eta hilgarriak, ezen 1990eko hamarkadan AEBk berrerosketa operazio bat egin zuela, erabili gabeko misilak terrorista antiestatubatuarren esku gera ez zitezen. Baliteke berrerosketa programa hau ezkutuan berritu izana ere, 2001eko Afganistanen aurkako gerraren hasierarekin, gainerako Stingerrak Estatu Batuetako indarren aurka erabiltzeko beldurrez.
Reaganen programak Afganistanen sobietarren okupazioari amaiera ematen lagundu zuen, insurjentzia baretzeko gai ez ziren sobietarrekin. 1987ko uztailaren 20an, sobietar gudarosteak erretiratu egingo zirela iragarri zen, 1988ko Genevako Akordioetara eraman zituzten negoziazioen ondorioz, 1989ko otsailaren 15ean egin zuten alde azken sobietarrek. Sobietar indarrek 14.000 hildako eta desagertu eta 50.000 zauritu baino gehiago jasan zituzten. Erretiratzeak Sobietar Batasunaren beraren disoluzioa azkartu zuen.
Finantzaketa
Estatu Batuetako gobernuak bi laguntza sorta eskaini zituen, alde ekonomikoak eta militarrak barne hartzen zituztenak, Pakistanek Sobietar Batasuneko tropen aurkako gerran Afganistanen zuen zeregina babesteko. Sei urteko lehen laguntza-multzoa (1981-1987) 3.200 milioi dolarrekoa izan zen, eta bitan banatu zen: laguntza ekonomikoa eta salmenta militarrak. Estatu Batuek F-16 motako 40 aireontzi saldu zizkioten Pakistani 1983-87 bitartean, eta laguntza-paketetik kanpo 1,2 bilioi ordaindu zituzten. Sei urteko bigarren laguntza-paketea (1987-1993) 4.200 milioi dolarrekoa izan zen. Zenbateko horretatik, 2.280 milioi dolar esleitu ziren laguntza ekonomikorako, diru-laguntza edo mailegu gisa, eta % 33ko interes-tasa zuten. Esleipenaren gainerakoa (1.780 milioi dolar) erosketa militarretarako kredituak ziren. Guztira, AEBek, Arabiak eta Txinak mujahidinei ematen dieten laguntza konbinatua 6 eta 12 bilioi bitartekoa da.