cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
India
Banaketa administratiboa
India errepublika federala da, 29 estatu eta 7 batasun-lurraldetan zatitua. Estatu guztiek eta bi batasun-lurraldek (Puducherry eta Delhi) hauteskunde bidezko gobernuak dituzte. Beste batasun-lurraldeek gobernu zentralak aukeratutako administratzaileak dituzte eta, hortaz, presidentearen agindupean daude. 1956an, Estatuen Antolatze Legearekin, estatuak oinarri linguistikoen arabera sortu ziren. Harrezkero, antolaketa hori ia ez da aldatu.
Estatu eta batasun-lurraldeak 610 barrutitan zatitzen dira eta horiek, teshi-etan zatitzen dira, eta batzuetan herrietan.
Gobernu eta administrazioa
Indiako izen ofiziala Indiako Errepublika da. Estatuburua presidentea da. Haren betebeharrak, oro har, protokolozkoak dira. Presidente eta presidenteordea bost urterako hautatuak dira.
Botere exekutiboa Ministroen Kontseiluaren esku dago. Kabinetearen burua lehen ministroa da. Lehen ministroa parlamentuaren gehiengoak hautatua eta presidenteak izendatua da. Presidenteak lehen ministroak hautatutako ministroak ere izendatzen ditu.
Indiar ganbarabiko parlamentua Rajya Sabbha senatoreen ganbaraz eta Lok Sabbha diputatuen ganbaraz osatua dago. Rajya Sabbha-k estatuak ordezkatzen ditu eta Lok Sabbha-k indiar herria ordezkatzen du. Konstituzioak 18 urte baino gehiago daukaten hiritarrentzat sufragio unibertsala bermatzen du.
Indiako botere judiziala Auzitegi Gorenaz eta Estatuetako Auzitegi Nagusiez osaturik dago.
Ekonomia
Munduko Banku (MB) eta NMF edo Nazioarteko Diru Funtsaren arabera, India munduko hamargarren ekonomia da (2005). 1998tik 2005era bere Barne Ekoizkin Gordina (BEG) batez beste ehuneko 5 gehitu da. Hala ere, alde ekonomiko handiko herria da.
Betidanik Indiako oinarri ekonomikoa nekazaritza izan da (egun ere bai). Elikaduran arroza funtsezkoa da. Artatxikia, basartoa, artoa, garagarra, tea, kafea, azukre-kanabera, tabakoa eta opioa ere hazten dituzte. Fruta-arbolen, landare oliotsuen eta zur preziatuen ekoizpena ere garrantzitsua da.
Ikatz, burdina, manganeso, mika eta bauxita ugari erauzten dituzte, baina metano eta petrolio gutxi. Industria nagusia ehungintza da. Horretaz gain, burdin industriarekin batera, mekanikoa, elektronikoa, kimikoa, paperarena eta petrolioarena aipatzekoak dira, besteak beste. Artisautzak ere garrantzi handia du.
Demografia
India munduko bigarren estatu jendetsuena da. Nazio Batuen estimazioen arabera, 2023ko urtarrilean 1.422.027.000 biztanle zituen, Txinako Herri Errepublikak baino gutxixeago, baina urte bereko uztailean Indiak 1.428.628.000 biztanle izango dituela aurreikusten da, eta munduko herrialde populatuena bihurtuko dela. Gizarte eta politika antolakuntzan hizkuntza, kasta eta erlijioa erabakigarriak dira. Biztanleriaren %81,5 hindua da baina Indiak musulmanen (%12,2) bigarren kopuru handiena duen estatua da, Indonesiaren atzetik.
Erlijioa
Hasierako vedismoa oinarri hartuta, brahmanismoa edo hinduismoa sortu zen. K.a. VI. edo V. mendean budismoa eta jainismoa agertu ziren. Budismoa oso bizkor garatu eta hedatu zen Asia osora, baina gero garrantzia galdu zuen Indian. Jainismoa, budismoa ez bezala, ondo egokitu zitzaion gizarte hinduaren kasta sistemari; jarraitzaile asko izan ez bazituen ere, erregeen babesa izan zuen eta oso monasterio ahaltsuak eta aberatsak eraiki ziren.
Islama VIII. mendean sartu zen Indian Indo ibaiaren behe-harenetik, eta laster hedatu zen Punjabera. 1200. urtean hasi ziren musulmanak Indiako iparraldea konkistatzen; konkista haren ondorioz hedatu zen islama. Guru Nanak guruak (1469–1538) sikhen sekta fundatu zuen hinduismoa eta islama batzeko asmoz, baina hinduen testu sakratuak eta Korana ukatzen zituztela eta, islamaren zismatzat jo zuen sikhen sekta. Parsiak, Persiatik zetozen mazdeistak, X. mendean heldu ziren Indiara; talde txikia ziren (ik. parsi). XVI. mendean jesuitak heldu ziren, baina kristautasuna ez zen Indian zabaldu.
Filosofia
Erlijioarekin batera, K.a. 1000. urtetik aurrera garatu ziren Indian filosofia eskola eta sistema sail bat. Hindu filosofia sutra edo aforismoen bidez transmititu zen, sanskritoz eta sankristoaren dialektoz idatziak.
Indiako pentsakera XIX. mendean ezagutu zen Sartaldean, filologoak sanskritoaren garrantziaz ohartu zirenean. Indiar filosofiak, sartaldekoak ez bezala, kontzeptu ez ohikoak erabiltzen ditu, eta esanahi lauso eta aldakorreko terminologia. Espekulazio filosofiko horiek, hizkuntza sinbolikoz, ez logikoz, adieraziak, Veden erritu liburuetan hasi ziren eta brahamanen kastei buruzko liburuetan jarraitu zuten (Aranyaka eta Brahmanak), kasta nagusiko gizonek bultzatuak.
Geroago, indiar filosofiaren adar nagusia sistemetan egituratu zen, eskolaguneak sortu zituztenak, hala nola Mimamsa, Vedanta, Yoga, Nyaya eta budismo eta jainismoarenak. Indiar dotrina guztiek Vedak dituzte oinarrian; haien agintea onartzen ala ukatzen dute, eta erlijioa, metafisika, etika eta psikologia batzen dituzte.
Kultura
Indiako gizarte tradizionala hierarkia sozial nahiko zorrotz batek definitzen du. Indiako kasta-sistemak Indiako azpikontinentearen estratifikazio soziala eta murrizketak deskribatzen ditu, baita herentziazko milaka talderen araberako klase sozialak zehazten ere, sarritan jatis edo kastak deitzen direnak.
Hizkuntzak
India da munduko kultura, hizkuntza eta aniztasun genetiko handiena duen bigarren entitate geografikoa, Afrikako kontinentearen atzetik. Indian bi hizkuntza-familia nagusi bizi dira: indo -ariara (Biztanleriaren %74 inguruk hitz egiten dute) eta dravidiarra (gutxi gorabehera %24k hitz egiten dute). Indian hitz egiten diren beste hizkuntza austroasiatiko eta tibeto-birmaniako familietatik datoz.
1991ko erroldaren arabera, hindia da hiztun gehien dituenaa, Indiako biztanleriaren %40ak hitz egiten duena, eta errepublikako hizkuntza ofiziala da. Ingelesa oso erabilia da negozioetan eta administrazioan eta "hizkuntza ofizial subsidiario" estatusa du; hezkuntzan ere garrantzitsua da, batez ere goi mailako ikaskuntzarako baliabide gisa. Horrez gain, estatu eta lurralde sindikal bakoitzak bere hizkuntza ofizialak ditu, eta Konstituzioak beste 21 hizkuntza ere aitortzen ditu ofizialtzat. Biztanleriaren sektore esanguratsu batek hitz egiten dituen edo Indiako ondare historikoaren parte diren eta "hizkuntza klasikoak" deitzen diren hizkuntzak. Sanskritoa eta tamila "hizkuntza klasiko"tzat hartu izan diren arren, urte askotan Indiako gobernuak "hizkuntza klasikoa" estatusa ere eman die Kanadari eta teluguari bere irizpideak erabiliz. Beste hizkuntza batzuk, besteak beste, bengalera, marathera, teluguera eta tamila dira. Indiako dialektoen kopurua 1652 baino gehiagora iristen da.
Ezkontza eta dibortzioa
Indiar familien balio tradizionalak asko errespetatzen dira eta belaunaldi anitzeko eta patriarkalaren familia eredua ohikoena izan da mendeetan zehar, nahiz eta azkenaldian familia nuklearra hiriko biztanleriak jarraitu beharreko eredua bilakatzen ari den. Indiarren gehiengo ikaragarri batek gurasoek eta beste familiako kide errespetatuek antolatzen dituzte ezkontzak, ezkongaien baimenarekin. Ezkontza bizitza osorako planifikatuta dago, beraz, dibortzio-tasa oso baxua da. Haurren ezkontza ohikoa da oraindik, Indiako emakumeen erdia 18 urte bete baino lehen ezkontzen baita.
Arropa
Indiako jantzi tradizionalak bere kolore eta estiloak aldatzen ditu eskualdearen arabera eta hainbat faktoreren araberakoak dira, eguraldia barne. Janzteko estilo ezagunen artean jantzi sinpleak daude, hala nola, emakumeentzako sari eta gizonezkoentzako dhoti ; Beste arropa batzuk, hala nola, salwar kameez emakumeentzako eta kurta - pijamak, Europako estiloko prakak eta gizonentzako alkandorak ere ezagunak dira.
Festak eta ospakizunak
Indiako ospakizun askok jatorri erlijiosoa dute, nahiz eta batzuk kasta edo sinesmena kontuan hartu gabe ospatzen diren. Herriko jaiegun ezagunenetako batzuk Diwali, Holi, Durga Puja, Eid ul-Fitr, Eid al-Adha, Gabonak eta Vesak dira. Horiez gain, Indiak hiru jai nazional ditu: Errepublikaren Eguna, Independentzia Eguna eta Gandhi Jayanti. Errepublikako estatu bakoitzean beste jaiegun batzuk, bederatzi eta hamabi egun artekoak, ospatzen dira ofizialki. Erlijio-praktikak eguneroko bizitzaren parte dira eta publikoaren kezka dira. Normalean jai hauek turismo -imanak izaten dira, baina biztanleek tradizioei fidel jarraitzen dute.
Gastronomia
Indiako sukaldaritzak belar eta espezietan konfiantza handia du, platerekin sarritan dozena bat ongailu desberdin edo gehiagoren erabilera sotila erakargarria da; herrialdeko sukaldaritza tandoori prestaketengatik ere ezaguna da. Tandoorrean, Indian 5.000 urtez erabilitako buztinezko labean, haragiak "ezohiko mamitsuak" izaten jarraitzen dute eta naan izenez ezagutzen den ogi puztua egitea posible da.
Oinarrizko elikagaiak garia (herrialdearen iparraldean batez ere), arroza (hegoaldean eta ekialdean batez ere) eta dilistak dira. Mundu osoko espezia ezagun asko Indiako azpikontinentekoak dira, Ameriketako jatorria den eta portugaldarrek sartutako kapsicuma, berriz, bertako jendeak asko erabiltzen duena. Ayurvedak, medikuntza tradizionalaren sistemak, sei rasa eta hiru guna erabiltzen ditu elikagaiak deskribatzen laguntzeko.
Arteak
Indiako arkitekturak eskualde-aldaera handia erakusten du, baita budista, musulman eta europar eraginak ere. Stupa, aire zabaleko pagoda, gopuram eta sikhara dira Indiako arkitektura mota ohikoenak. Indiako eraikin ospetsuek, Taj Mahal adibidez, herrialdeko turismoaren garapena bultzatzen dute.
Indiako musikak eskualdeko tradizio eta estilo ugari biltzen ditu. Neurri handi batean, Indiako musika klasikoak bi genero nagusi biltzen ditu: musika karnatikoa, batez ere herrialdearen hegoaldean aurkitzen dena, eta hindustaniar musika klasikoa, orokorrean iparraldean garatua. Indiako musikaren musika -tresnak klasikoa, folk eta atzerrikoetan bana daitezke.
Musikak bezala, Indiako dantzak ere hainbat forma folk eta klasiko ditu. Indiako dantza ezagunen artean Punjabeko bhangra, Assam-eko bihu, Bengala Mendebaldeko chhau, Orissako jharkhand eta sambalpuri eta Rajasthango ghoomar dira. Zortzi dantza forma, elementu narratibo asko eta mitologikoak dituztenak, dantza klasikoaren estatusa aitortu du Indiako Musika, Dantza eta Drama Akademia Nazionalak. Hauek dira: Tamil Nadu estatuko Bharatanatyam, Uttar Pradesheko Kathak, Keralako Kathakali eta Mohiniyattam, Andhra Pradesheko Kuchipudi, Manipureko Manipuri, Orissako Odissi eta Assameko Satriya.
Indiako antzerkiak musika, dantza eta elkarrizketa inprobisatuak edo idatziak biltzen ditu askotan. Antzezlanak askotan mitologia hindutik ateratako ipuinetan oinarritzen dira, baina gai arruntagoak ere jorratzen dituzte, hala nola Erdi Aroko erromantzeen istorio epikoak eta azkenaldiko gertakari sozial eta politikoen albisteak.
Indiako zinema industria munduko handiena da. Bollywood, Hindiko filmak eta iragarkiak egiten diren Mumbai hirian dagoen auzoa, munduko zinema industria emankorrenaren erdigune bihurtu da, duela gutxi bere garrantzia Hollywoodekoarekin parekatuz. Film tradizionalak eta komertzialak ere egiten dira bengalera, kannada, malayalamera, maratera, tamila eta telugua hizkuntza ofizialak diren eremuetan.
Indiar literaturako lehen obrak jatorriz ahoz transmititu ziren, eta mende batzuk geroago idatzizko moduan bildu ziren. Lan horien artean, sanskritoko literaturako testuak daude —hala nola, Vedas hasierakoak, Mahabharata eta Ramaiana epopeiak, Abhijñanasakuntalam (' Sakúntalaren aitorpena') drama eta Majakavia bezalako poesia — eta Tamil Sangam literaturako testuak. Indiako idazle garaikide nagusien artean aipagarria da Rabindranath Tagore, 1913an Literaturako Nobel Saria irabazi zuena.
One-Eyed Jacks
Jatorriz, Stanley Kubrickek zuzendua izatea aurreikusia zegoen, Sam Peckinpahen gidoia erabiliz, baina ekoiztetxeak Brando eta Guy Trosper gidoilariarengatik ordezkatu zituen.
India
Kirolak
Azkenaldian, tenisa ezagunagoa bihurtu da, Indiako taldeak Davis Kopan lortutako garaipenak direla eta. Futbola ere oso kirol ezaguna da Indiako ipar-ekialdean, Mendebaldeko Bengalan, Goan eta Keralan. Indiako futbol selekzioak hainbat aldiz irabazi du Hego Asiako Futbol Federazioaren Kopa, baina ezin izan du ez kontinentala ez munduko potentziala izatea lortu. Xakea, normalean Indian sortu zela esan ohi dena, ospea irabazten ari da Indiako Grandmaster kopuruaren hazkundearekin. Kirol tradizionalak kabaddi, kho kho eta gilli-danda dira, nazio mailan jokatzen direnak. India ere antzinako arte martzial asko daude, hala nola, Kalaripayatu eta Varma Kalai.
One-Eyed Jacks
Argumentua
Mexiko, Sonora. Banku bat lapurtu ondoren Johnny Riok (Marlon Brando) bere lagun onena den Dad (Karl Malden) lapurreta kidearen traizioa jasango du. Mexikar poliziak Rio atxilotu eta Sonorako espetxe batean bost urte mingotz igaroko ditu, Dadez mendekatzeko obsesionatua. Aske gelditzean, Dad bisitatuko du, baina jada hura hiritar zintzo eta Monterreyko sheriffa bilakatu da. Dadek Riori Louisa (Pina Pellicer) alaba ordea aurkeztuko dio, eta Jonnhy neska gazte ederraz erakarria hura maitemintzen saiatuko da.
India
Kirolak
Indian, Rajiv Gandhi Khel Ratna eta Arjuna sariak kiroletan lorpenengatik ematen diren adeigarririk ospetsuenak dira, eta Dronacharya saria entrenamenduko bikaintasunagatik ematen den bitartean. Indiak 1951 eta 1982ko Asiako Jokoak antolatu edo antolatu zituen 1987 eta 1996ko Cricket Munduko Kopak. 2010eko Commonwealth Jokoak eta 2011ko Cricket Munduko Kopa ere antolatu zituen.
Jakue II.a Aragoikoa
Jakue II.a Aragoikoa (Valentzia, 1267ko abuztuaren 10a - Bartzelona, 1327ko 3 edo azaroaren 5a), ezizenez Jakue Zuzena (Jaume el Just, Jaime el Justo) deitua, 1285-1296 bitartean Siziliako erregea, 1291-1327 bitartean Aragoi eta Valentziako errege eta Bartzelonako kondea, eta 1291-1295 bitartean Mallorcako erregea izan zen.
Biografia
Petri III.a Aragoikoa eta Konstantza Siziliakoa gurasoak eta Alfontso III.a Aragoikoa anaia nagusia zituen. Aita Santuak Sardinia eta Korsikako errege egin zuen. 1300ean Leridako unibertsitatea sortu zuen. 1302an, Roger de Florrek zuzendutako almogàvarren espedizioa antolatu zuen. 1323-1325 bitartean Sardinia eta Korsika konkistatu zituen.
Winona (Kansas)
Winona Kansasko hiri bat da. Logan konderrian kokatua dago. 2010ean 162 biztanle zituen, 0.67 kilometro koadrotan banatuta.
Jakue II.a Aragoikoa
Ezkontza eta seme-alabak
Lau aldiz ezkondu zen: Elisabet Gaztelakoa, Blanka Napolikoa, Maria Ziprekoa eta Elisenda Moncadakoarekin.
Bigarrenarekin baino ez zituen seme-alabarik izan, hamar hain zuzen ere:
Entecsa
Entecsa (Laboratorios de ensayos Entecsa S.A.) Tuteran egoitza duen ingeniaritza-enpresa da. Eraikuntza, ingeniaritza, industria, aholkularitza eta ingurumenaren alorretara bideratutako zerbitzuak ematen ditu.
1994an sortu zuten eta harrezkero garrantzi handiko azpiegituretan lan egin du, hala nola Nafarroako Ubidean, Abiadura Handiko Trenean, Nafarroako Unibertsitate Publikoko campusean eta Ciudad de Tudela estadioaren eraberritzean.
Entrechaux
Entrechaux Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vaucluse departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Entrechaux udalerrian erroldatutako biztanleak 1.008 ziren. Familiak 432 ziren, horien artean 136 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 84 bakarrik bizi ziren emakumeak), 140 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 136 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 638 etxebizitza zeuden, 443 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 148 bigarren erresidentzia ziren eta 47 hutsik zeuden. 550 etxeak ziren eta 84 apartamentuak ziren. 443 etxebizitza nagusietatik 270 bere jabearen bizilekua ziren, 132 alokairuan okupaturik zeuden eta 41 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 35 etxek bi zituzten, 122 etxek hiru zituzten, 145 etxek lau zituzten eta 133 etxek bost zituzten. 390 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 266 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 138 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 614 ziren, horien artean 435 aktiboak ziren eta 179 inaktiboak ziren. 435 pertsona aktiboetatik 373 lanean zeuden (199 gizon eta 174 emakume) eta 62 langabezian zeuden (30 gizon eta 32 emakume). 179 pertsona inaktiboetatik 69 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 75 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Entrechaux udalerrian 440 unitate fiskal zeuden, 1.020 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.575 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 65 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 14 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 4 igeltseroak, 3 margolariak, 1 zurgina, 1 iturgina, 3 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 4 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 2 okindegiak ziren.
2000. urtean Entrechaux udalerrian 52 nekazaritza-ustiategi zeuden, 448 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Paraliparis hystrix
Paraliparis hystrix Paraliparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
Inari
Inariarren ia bi herenak Ivalo hiriburuan eta inguruko herrietan (Törmänen, Akujärvi-Keväjärvi) bizi diren arren, aipatzekoak dira samien erdigune diren Inari eta Sevettijärvi-Näätämö, eta Saariselkä turismo herria ere. Hain zuzen ere, turismoa, elur-orein zaintzarekin eta basogintzarekin batera, udalerriaren motore ekonomikoa da; guztira, langileen %83,9k egiten du lan hirugarren sektorean.
Ondasun nabarmenen artean, aipatzekoak dira XVIII. mendeko Pielpajärviko baseliza, 2013. urtean ateak ireki zituen Sajos Samien Kultura Etxea, Inariko samientzat leku sakratua den Ukonkivi uhartea, eta Siida edo Samien Museoa, sami etniaren kultura eta historiari buruzko museo garrantzitsuena dena.
Ingurunea
Inari Lappiren eta Finlandiaren ipar-ekialdeko muturrean dago, Ipar Lappi azpieskualdearen bihotzean; hain zuzen, udalerriak izen berbera duen eta herrialdeko hirugarren aintzira handiena den Inariren eremua hartzen du. Inari udalerriak muga egiten du Errusiarekin ekialdean, eta Norvegiarekin mendebaldean eta ipar-ekialdean. Zehazki, bizilagunak Enontekiö eta Kittilä hego-mendebaldean, Sodankylä hegoaldean, Utsjoki iparraldean, Verkhnetulomski eta Nikel errusiar udalerriak ekialdean, Norvegiako Sør-Varanger eta Nesseby udalerriak ipar-ekialdean, eta Karasjok eta Kautokeino norvegiarrak mendebaldean dira; eskualdeko Rovaniemi hiriburutik, aldiz, 250 bat km iparraldera dago. Inarik, guztira, 17.333,62 km²-ko azalera du, eta, hain zuzen ere, azalera handiena duen herrialde osoko udalerria da. Lurralde zabal honetan, hainbat eremu bereizten dira. Lautada zabaletan klima azpiartikoa eta taiga edo baso boreala nagusitzen dira, eta zuhaizti ohikoenak izeidiak, sahastiak, haltzadiak, urkidiak, makaldiak, pinudiak eta, batez ere hegoaldean dauden urkidi dilindariak dira. Morgam-Viibus mendiaren inguruko altuera gutxiko eremuan, aldiz, klima polar bihurtzen da eta zuhaitzik gabeko tundra eremu bakanak daude. Azkenik, aipatzekoak dira landare-espezie ez-ohikoak bizi diren inguru zingiratsu eta paduratsuak, herrialde osoko ugaritsuenak.
Udalerria zirkulu polar artikoaren gainean dago, 270-500 bat km iparrera ; horrenbestez, gauerdiko eguzki eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Alde batetik, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna udalerriko zeruaren jabe izaten da maiatzaren hirugarren astetik abuztu hasiera arte; Ivalo herrian, esaterako, gertakariak 62 egun irauten du (maiatzaren 21ean hasi eta uztailaren 22an amaitzen da). Bestetik, gau polarraren garaia edota iluntasuna nagusitzen den garaia abenduaren 3tik urtarrilaren 11ra izaten da; guztira, 39 egun. Ipar argiak, azkenik, oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irail eta martxo bitartean lau gautatik hirutan izaten den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki.
Klimari dagokionez, azpiartikoa da gailentzen dena, eta ondorioz, tenperaturak leunak izaten dira udan, baina neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Orokorrean, elurrak udalerriko lurzorua estaltzen du urri amaiera eta maiatza bitartean, gutxi gorabehera 175 egunez ; eta izotzak ere Inari aintziraren gaina hartzen du beste horrenbeste egunetan. Eremu menditsuetan, aldiz, klima polarra nagusitzen da, eta horrekin batera, zero azpiko tenperaturak. Samiek antzinetik erabiltzen duten egutegiaren arabera, Lappiko eta udalerriko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi garai bereizten dira: Giđđadálvi (udaberri-negua), Giđđa (udaberria), Giđđageassi (udaberri-uda), Geassi (uda), Čakčageassi (udazken-uda), Čakča (udazkena), Čakčadálvi (udazken-negua) eta Dálvi (negua).
Ipar Lappi lurraldea ez da oso eremu menditsua; mendi gehienak hegoaldean daude, babestutako eremuetan. Udalerriko sabaia Morgam-Viibus mendiaren tontorra da, 599 metrora iristen dena. Inariko beste gailur garrantzitsu batzuk, 500-600 metro bitartean dauden Látnjoaivi, Koarvikodds, Soaebbegealdinoaivi, Peäldoaivi eta Hammastunturi, eta Saariselkä eski estazioa osatzen duten Kaunispää eta Iisakkipää dira. Bestalde, Inarik eskualdeko aintzira gehienak dauden eremua hartzen du bere barruan (denera, 8.033 aintzira ) eta, horrela, ur gezaz estalitako azalera ehuneko altuena duen Lappiko udalerria da, guztira, %13,1 (2.277,33 km²). Besteak beste, nabarmentzekoak dira eskualdeko aintzira handienen artean dauden Iijärvi, Muddusjärvi, Nitsijärvi, Pautujärvi eta Rahajärvi. Dena den, ehuneko altuaren eragile nagusia Finlandia osoko hirugarren aintzira handiena den eta udalerriari izena ematen dion Inarijärvi edo Inari aintzira da, bere azalera 1.084 km²-koa baita; gainera, herri gehienen arteko lotura egiten duen pasabidea ere bada, udalerriaren bihotza. Guztira, hiru mila uharte baino gehiago ditu, zenbait gizakien aspaldiko bizitoki izandakoak, eta Inariko samien kulturan eta sinesmenean ere garrantzi handiko lekua da. Oro har, Inarijärvira isurtzen dituzte urak udalerritik igarotzen diren ibai gehienek; hala nola, Ivalojokik, Lemmenjokik, Siuttajokik, Vaskojokik eta luzeena den Paatsjokik. Hala ere, ibai garrantzitsuena eta Finlandia eta Norvegiaren arteko muga marrazten duena, Inarijoki edo Inari ibaia da. Azkenik, aipatzekoa da 20 metroko Ravadasköngäs ere, Lappiko ur-jauzi garaienetakoa dena. Ur eremu honetan amuarrain arruntak, aintzira amuarrainak, laponiako amuarrainak, koregonoak, arrain hiruarantzak, ezkailuak, izokinak, lotak, lutxoak eta perkak bizi dira, urtero milaka arrantzale erakartzen dituztenak.
Udalerriko natura basatia nahiko zaindua da, guztira, azaleraren %63 babestutako lurraldeek osatzen baitute. Dena den, azken urteotan hainbat istilu eta ika-mika izan da eremu babestuen kontura. Besteak beste, 2005. urtean sami abeltzainek eta Greenpeace erakundeak bat egin zuten Metsähallitus enpresaren aurka egiteko. Metsähallitus Finlandiako babestutako natura eremuak kudeatzen dituen enpresa publikoa da eta talde ekologistak eta samiek Inariko pinu basoak suntsitzeko bidea irekitzea egotzi zioten; izan ere, Metsähallitusek pinu basoen %40 babestea erabaki bazuen ere, babestutako eremu hori emankorrak ez ziren eta sartzen zailak ziren basoek osatzen zutela salatu zuten. Hain zuzen ere, sami abeltzainek euren aspaldiko kultura mantentzeko eta neguan elur-oreinak elikatu ahal izateko ezinbestekoak dituzte udalerriko pinudiak eta zuhaitzen azalak; eta neurri horren ondorioz, eskura zeuden eta aspalditik samien egonleku izandako basoak babesgabe gelditzen ziren. Erabakiak Inariko pinu basoak herrialdeko papergintza enpresa nagusien esku gelditzeko erraztasuna ematen zuela salatu zuten aldarrikatzaileek. Tirabira handiko urtea izan zen; manifestazioak izan ziren, aldarrikapenak, boikotak. Azkenean, hainbat urteren ostean, Finlandiako Gobernua, Metsähallitus, Greenpeace eta samiak akordio batera iritsi ziren eta babestutako eremua %40tik %80ra zabaltzea adostu zuten 2010ean. Negoziazioan parte hartu zuten alderdi guztiak ados agertu baziren ere, Inariko Udalak urtero udalerriko naturaren gainean eskumena zabaltzeko aldarria egiten jarraitzen du.
Babestutako eremuen arten, Inarin bi parke nazional eta sei eremu basati daude:
Natura eremu horietan ehizatzea erabat debekatua dago; beraz, baso borealaz gain, babestutako animalia ugari ere badago. Ugaztunen artean, aipatzekoak dira altzeak, amerikar bisoiak, azeri gorri eta zuriak, erbinude arrunt eta zuriak, hartz arreak, igarabak, ipar-katamotzak, jatunak, lemingak, lepahoriak, otso arruntak, satitsu txikiak, tundrako otsoak, ur-ipurtatsak, ur-satitsu hankazuriak, eta elur-orein basati eta etxekotuak (basoko elur-oreinak).
Bestalde, hegazti espezieei dagokienez, aniztasun handia dago. Elur-berdantzak, elur-hontzak, eper zuriak, eskandinaviako lagopodoak, kaskabeltz handiak, laponiako kaskabeltzak, okil hiruhatzak, txirri lepokodunak eta zapelatz galtzadunak dira bertako negu latzetan bizirautea lortu duten hegazti bakarrak, alegia, urte osoan zehar ikus daitezkeenak. Hala eta guztiz ere, uda pasatzera iristen diren hegazti espezieak dira nagusi; esaterako, aliota txikiak, arrano beltz eta arrantzaleak, belatz gorri, handi eta txikia motako harrapariak, basoilarrak, bernagorri ilunak, birigarro arrunt eta txikiak, luma dotoreko borrokalariak, elur-berdantzak, erroiak, hontz gabiraiak, ipar-antzandobiak, ipar-belatzak, ipar-txioak, istingor arrunt eta txikiak, kukua, kuliska gorri, pikart eta txikiak, kurlinta bekaindunak, laponiako berdantzak, larre-buztanikarak, larreoiloak, mendebal-txori mokomeheak, negu-txirtak, negu-txontak, okil beltzak, papourdinak, pinu-gailupak, siberiar eskinosoak, temminck txirriak, txio horiak, txirri hankalaburrak, ur-zozoak, urre-txirri arruntak, zingira-berdantzak, zingira-hontzak eta zozo paparzuriak. Azkenik, ur-hegazti espezieen artean, aipatzekoan dira ahate txistulariak, ahatebeltz arrunt eta hegazuriak, beltxarga oihulariak, izotz-ahateak, murgilari handi eta mottodunak, zerra ertain eta txikiak, eta antzara hankagorriztak, hankahoriak, muturzuriak eta nanoak.
Historia
Lurralde honetara iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi ziren garaian iritsi zela uste da; hain zuzen ere, lehenengo biztanle horien aztarna zaharrenak Rahajärvi eta Inari aintziren inguruan aurkitu dira eta adituek 9.000 urte inguru dutela ebatzi dute. Lehen giza-talde hori iparraldetik etorritako Komsa kulturako gizakiek osatu zuten, ehiza eta fruitu-bilketatik bizi ziren, eta jatorria Ozeano Artikoko kostaldea zenez, Ipar Itsasoko Fonsa kulturako tribuekin harreman estua izango zutela uste da. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samien jatorriak ezezaguna izaten jarraitzen duen, badirudi tribu horien eta beranduago (k.a. 3. milurtekoan) Eskandinaviara iritsi ziren eta eurekin samiera hizkuntza eraman zuten uraldar herrien nahasketaren ondorio direla. Garai hartako ehiza-tresnak, harribitxi apaingarriak eta Säräisniemi taldekotzat jo diren zeramika puskak aurkitu dira udalerrian.
Erdi Arora arte egoera antzekoa izan zen. Bertako biztanleria sakabanaturik bizi ziren eta sasoiaren arabera egonlekuz aldatzen zuten hainbat sami herrik edo taldek osatzen zuten; talde horiei batasuna ematen zien lotura kultura antzekotasuna eta lurralde banaketa zen. Euren artean eta mugaz haraindiko beste sami taldeen artean harremana etengabea izango zela pentsatzen dute adituek, elkar trukeak urteetan zehar sendotutako sarea. Dena den, talde edo herri bakoitzak bizirauteko beharrezko guztia lortzen zuen ehizaren, arrantzaren eta bilketaren bitartez; beraz, horrek guztiak kanpotarrekin kontaktua izateko beharra gutxituko zuen. Bestalde, klima hotza dela-eta, aipatzekoa da atzerriko erresumek ez zutela saiakera berezirik egin lurraldea bereganatzeko XIV. mendera arte; ondorioz, bertako biztanleek jatorrizko bizimodu eta kulturari arazo handirik gabe eutsi ahal izan ziotela uste da. Hain zuzen, XIV. mendearen hasieran hasi ziren zehazten Eskandinavia iparraldeko mugak. Ipar-ekialdeko merkataritza bideak oso garrantzitsuak ziren Norvegiar eta Suediar erresumentzat, eta Novgorodeko Errepublikaren erasoek ezbaian jartzen zuten hauen segurtasuna. Horrela, eskualdea bereganatzeko hainbat liskar izan zen erresuma horien eta novgorodarren artean; baina, 1323. eta 1326. urteetan, iparraldeko mugak zehaztu ziren. Inari suediarren kontrolpean gelditu zen, eta lurraldearen mendekotasuna bermatzeko, suediarrek zerga-sistema sendoa jarri zuten martxan. Dena den, herrialdeen arteko muga ez zen horren finkoa gertatu eta eskualdea Novgorodeko Errepublikaren ondorengoa izan zen Errusiar Tsarerriaren eta Suediar Erresumaren eskuen artean ibili zen hainbat mendez. XVI. mendean, azkenean, Laponia probintziaren mugak egonkortu egin ziren behin betiko eta eskualdea antzinako probintziaren esku gelditu zen. Inariko biztanleen –Inariko samien– lehenbiziko aipamena ere garai honetakoa da –zehazki, 1517. urtekoa– eta errusiar duke baten eskutik iritsi da gaur egunera.
Inariko samiek talde berezi bat osatu zuten samien gizarte-sarean. Hizkuntza bereizgarria izateaz gain –inariera edo Inariko samiera–, euren bizimodua ere ezberdina izan zen luzaroan, XX. mendera arte bizimodu guztiz nomada mantentzea lortu zuen talde bakanetakoa izan baitzen. Batik bat, ehiza eta arrantzaren bidez bizirautea lortu zuten inariarrek eta gainontzeko sami taldeak bereizten dituen elur-orein zaintza, aldiz, XX. mendean baino ez ziren bereganatzen hasiko. Suediarren eragina XVI. eta XVII. mendeen artean hasi zen nabarmentzen. Kristautasunaren bultzadaz, lehen elizak eraikitzen hasi ziren Laponian. Lurraldearen zabalera eta orografia dela-eta, hainbat eliza eraiki behar izan zituzten eskualdean erlijioa egonkortzeko; Inariko lehena Pielpajärviko baseliza izan zen, 1646. urtean eraiki zena. Ermita edo baseliza honek, dena den, XVIII. mende hasieran su hartu zuen eta gaur egun zutik dagoena 1760ko erreplika da. Horrela, kristautasunaren etorrerarekin batera, samiek xamanismoa alde batera utzi eta iristen hasi ziren finlandiar kolonoen sinesmena bereganatu zuten; hau da, kristautzea bat-batekoa izan zen. Xamanismoa eta ohitura zaharrak mantendu zituzten samiek sorgin-ehiza latza jasan behar izan zuten eta asko erre ere egin zituzten; azkenerako, 1661. urterako, Inariko samiak kristautasunera bihurtuak ziren. Samien tradizio eta sinesmen ugari galdu ziren XVII. mendean, besteak beste, joik aurre-kristauen ohitura (livđe). Gainera, sektore ekonomiko berria iparraldean sortzeko helburuarekin, samiak elur-orein zaintzan hasteko laguntzak jasotzen hasi ziren Suediar Erresumaren eskutik.
XVII. mende bukaeran Izotz Aro Txikia izan zen eta herritarrek hildako asko eragin zituen gosete garai luzea pairatu zuten. Dena den, egonkortasun handiko garai luzea izan zen iparraldeko mugan. XVIII. mendean baina, Finlandiaren kontrola izateko guduak hasi ziren berriro ere; Finlandiako Gerran, azkenik, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu eta Inperioko Dukerri Handi bihurtu zuen 1809an. Hain zuzen ere, XIX. mende honen hasiera izan zen Inariren hazkuntza areagotu zen garaia. Ekialdeko Lappiko basoak ustiatzen hasi ziren eta baliabide naturalen erauzketak eta urre sukarrak herritar asko erakarri zituzten hegoaldetik. Finlandiar kolonoekin batera, beste kultura desberdineko samiak ere iristen hasi ziren. Hegoaldetik, Rovaniemi eta Kemijärvi ingurutik, Kemiko samiak iritsi ziren, kolonoek bereganatutako euren jatorrizko lurrak atzean utzita. Iparraldetik, aldiz, ipar samiak iritsi ziren, 1852. urtean Norvegia eta Errusiaren arteko muga itxi ondoren. Kemiko samiek Inarikoekin kultura eta hizkuntza antzekotasun handiagoa zutenez, bat egitea erraza izan zen; ipar samiek, berriz, euren jatorrizko hizkuntza eta bizimoduari eutsi diote gaur egunera arte. Nolanahi ere, herritar askoren etorrera ikusita eta kolonoen kokatzea bultzatzeko, eskualdea zerga-sistematik salbuetsia gelditu zen hainbat urtez; inariarrak lehenbiziko bizileku egonkorrak eraikitzen hasi ziren XVIII. mendearen erdialdean. Inariko Udalerria ofizialki 1876. urtean sortu zen. Inariko elizbarrutiaren lurrak XVII. mendetik zehaztuta zeuden arren, herritarrek ez zuten udalerri eskubidea urte hartara arte jasoko. 1876rako hamar inariarretik bat finlandiar etniakoa zen. Bestalde, Sodankylä eta Ivalo elkartzen zituen errepidea 1913an ireki zen.
Errusiaren mende ehun urte igaro ondoren, Finlandiak 1917ko Gerra Zibilean independentzia lortu zuen. Administrazio berriak Ouluko probintzia zatitu, Lappiko probintzia berria sortu, eta Rovaniemi begiko hiri bihurtu zuen. Izendapen horrek eragin handia izan zuen Inarin, udalerria hiriburu berriaren eta herrialdeak eskuratu berri zuen Ozeano Artikoko lurraldearen erdibidean baitzegoen. Ivalo hazten hasi eta Inari udalerriaren herrigune nagusi bihurtu zen. Dena den, hazkunde hau ez zen horren onuragarria izan inariarrentzat, 1919ko abenduan espainiar gripea udalerrira iritsi baitzen eta pare bat hilabetean garaiko biztanleria osoaren %10 hil baitzuen; guztira, 190 inariar. 1920. urtean finlandiar jatorriko herritarrak samiak baino gehiago ziren; zehazki finlandiar inariarrak 930 ziren eta samiak, aldiz, 806 baino ez. Herrialdearen estatus aldaketa oraindik errotu eta egonkortu gabe zegoenean, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Finlandiak subiranotasuna mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Alemania naziarekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak herrietan egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten. Herrialdea astindu zuten Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerraren ondoren, gobernuak SESBekin bake-akordioa sinatu zuen. Akordioa gauzatzeko finlandiarrek sobietarren baldintza nagusia onartu behar izan zuten, alegia, Lappin zeuden 200.000 alemaniar soldaduak finlandiar lurretatik botatzea. Soldadu naziak bizilagun den Norvegiara, Hirugarren Reicharen herrialde satelitera alde egiten saiatu ziren, eta ihesa bizkortzeko finlandiarrek ordura arte kide izandako alemaniarrak jazartzeari ekin zioten. Laponiako Gerra hasi zen. Ekialdean zegoen alemaniarren XXXVI. armada-gorputzak iparraldera jotzea erabaki zuen muga Karigasniemi herritik igarotzeko. Sodankylä-Ivalo-Utsjoki bidean zehar erresistentzia handirik topatu ez zuten arren, zenbait borroka izan ziren eta horien ondorioz hainbat herri suntsitu zituzten; hauen artean, Sodankylä eta Ivalo bera 1944ko azaroaren 5ean. Hala ere, inariarrak babesean zeudenez, ez zen hildako herritarrik izan eta gerra amaitutakoan onik itzuli ahal izan ziren udalerrira.
Parisko Itunaren ondorioz, Inarik Jäniskoski–Niskakoski lurraldea galdu zuen, baina gerren ezkutuko albo-kalteak errefuxiatuak izan ziren. Neguko Gerra eta Jarraipenaren Gerra amaitu zirenean, 1939. eta 1941. urteetan, Finlandiak Ozeano Artikoan zituen lurraldeak galdu egin zituen: Ribatxi penintsula eta Petsamo udalerria. Ondorioz, bertako herritarrek bizilekuz aldatu behar izan zuten. Gehienak skolt samiak ziren, hizkuntza –skolt samiera– eta ohituragatik gainontzeko samiengandik bereizten direnak. Suonikylän bizi ziren herritarrak Näätämö eta Sevettijärvi herrietan geratu ziren; Paatsjoki ibaiaren inguruan bizi zirenak, aldiz, Keväjärvira joan ziren; eta Petsamokoak, azkenik, Nellim herrian amaitu zuten. Mugimendu fluxu horrek erabat aldatu zuen Inari udalerriaren banaketa etnikoa eta eskualdearen jatorrizko biztanleak ziren Inariko samiek euren lurrak banatu behar izan zituzten. Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Dena den, hazkunde hori guztia ez zen horren oparoa izan udalerriarentzat, industriak ez baitzituen bere sustraiak errotu Lappin (Kemi, Kemijärvi eta Tornio hirietan izan ezik), eta samiek jatorrizko ekonomiatik bizirauten jarraitu zuten. 1950eko hamarkadan, bestalde, arrantza industria iritsi zen Inari aintzirara. Hegoaldetik etorritako finlandiar arrantzaleek lakua hustu egin zuten urte gutxian eta gehiegizko arrantzak Inariko samien natura baliabide aberatsenarekin amaitu zuen. 1970eko hamarkadatik aurrera, baina, aintzira eta natura basatia babesteko ekintzak jarri ziren abian. Arrantza industriak udalerriaren motore ekonomiko nagusi izateari utzi zion, eta turismo berdearen aldeko apustua egin zuen Inariko Udalak. Horrela, parke nazionalak eta eremu basatiak sustatzen hasi ziren eta negu-kirolak praktikatzeko aproposak diren mendien artean dagoen Saariselkä herriak ere bultzada handia izan zuen.
Inariarren kopuruak gorena jo zuen 80ko hamarkadan eta 90ekoaren lehen erdian; 1995. urtean ia zortzi mila izatera iritsi ziren. Hala ere, harrezkeroztik biztanleria jaisten joan zen urtez urte. Lan esparru zabalago baten bila bertatik ateratzen ziren herritarrak ziren biztanle galera horren kausa nagusia. Joera hori luzaroan mantendu zen arren, turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker badirudi azken hamarkadan udalerriko biztanleria egonkor mantendu dela eta gora ere egin duela. Samiak, aldiz, elur-orein zaintzaz arduratzen dira, turismoarekin eta basogintzarekin batera udalerriaren egungo motore ekonomikoa dena .Hain zuzen, udalerrian bi talde etniko nagusi daude gaur egun: finlandiarrak (%65) eta samiak (%30). Inari sami biztanle ehuneko handiena duen Finlandiako udalerria da Utsjokiren ondoren. 1973. urtean herritar horien ohiturak, hizkuntzak eta lurrak babesten dituen Samien Lurraldea sortu zuen Inarik Enontekiö, Sodankylä eta Utsjoki udalerriekin batera, eta 1996an Samien Parlamentua eraiki zen Inari herrian; 2020tik Tuomas Aslak Juuso da presidente.
Banaketa
Inari udalerria hainbat herri txikik osatzen dute. Gehienak udalerriaren hego-ekialdean daude, Inari aintziraren hegoaldeko ertzean. Biztanleak ere gune horretan pilatzen dira, izan ere, inariarren %80 inguru bizi da Ivalo eta Inari herriek osatzen duten ardatzaren artean.
Hauek dira udalerriko herri garrantzitsuenak: Lehen izendapena finlandieraz, bigarrena ipar samieraz, hirugarrena inarieraz eta laugarrena skolt samieraz.
200 biztanle baino gehiago dauzkaten herriak beltzez.
Hain zuzen ere, herri nagusiak mila biztanle dituen Inari eta, hiru mila herritar dituen eta udalerriaren erdigunea den Ivalo dira. Azken honetan daude, hala nola, Ivaloko Institutua, osasun-etxea eta udaletxea. Aintziraren mendebaldean dagoen Inari herria, aldiz, Inariko samien gunea da, eta han daude, besteak beste, Samien Parlamentua, Samien Museoa eta Pielpajärviko baseliza.
Dena den, azken urteotan, Ivaloren inguruan dauden herriak asko hazi dira; esate baterako, Akujärvi, Keväjärvi, Koppelo eta 600 biztanle pasatxo dituen Törmänen herria. Udalak hainbat zerbitzu eskaintzen ditu herri horietan ere. Azkenik, aipatzekoak dira ere Inariko turismoaren erdigunea den Saariselkä –azken hamarkadetan ere asko hazi dena–, iparraldeko muturrean dauden eta samiak nagusi diren Sevettijärvi eta Näätämö herriak, eta Errusiako mugatik 9 km-ra dagoen eta skolt samien erdigunea den Nellim.
Garraio azpiegiturak
Inari hain udalerri zabala izanik, ez da erraza alde batetik bestera mugitzea autoz ez bada. Ez dago iparralderaino doan trenik, eta tren-geltoki hurbilenak Kemijärvi eta Rovaniemin daude, 270 eta 290 bat km hegoaldera. Ivalo aireportua da udalerria Helsinkirekin –eta neguan Rovaniemirekin– bat egiten duen azpiegitura nagusia, baina Lappiko gainontzeko udalerrietatik bertara iristeko, Inaritik kanpora ateratzeko edota udalerrian zehar mugitzeko errepidea erabili beharra dago batez ere. Ondorengoak dira udalerria zeharkatzen duten errepide eta autobide nagusiak:
Valtatie 4: Helsinki – Lahti – Jyväskylä – Oulu – Kemi – Rovaniemi – Inari – Utsjoki Kantatie 91: Ivalo – Raja-Jooseppi (– Murmansk) Kantatie 92: Karigasniemi (Utsjoki) – Kaamanen – Näätämö Seututie 955: Köngäs – Inari Seututie 969: Akujärvi – Virtaniemi Seututie 971: Kaamanen – Näätämö
Hezkuntza
Lappiko hezkuntza azpiegitura nagusiak eskualdeko hiriburuan daude, Rovaniemin; haien artean, Unibertsitatea eta Zientzia Aplikatuen Unibertsitatea. Dena den, inariarrek derrigorrezko hezkuntza udalerrian bertan jasotzeko aukera dute. Hain zuzen, Udalak tokian tokiko irakaskuntzaren alde egiten du, eta Inari sakabanatuta dauden hainbat herrik osatzen duten arren, eskaintza sarea zabala da.
Guztira, Haur Hezkuntzako hiru eskola daude Inarin, hirurak publikoak: Inari herriko, Ivaloko eta Sevettijärviko haur eskolak. Ikastetxe horietan, sei urtera arte iristen den hautazko Haur Hezkuntza eskaintzeaz gain, Derrigorrezko Hezkuntzako lehen bi mailak ere burutzen dituzte ikasleek. Aurre-eskola izena jasotzen duten bi ikasturte horietan, hain zuzen, gazteak nahitaezko hezkuntzara eta ordutegietara egokitzen hasten dira. Hirugarren mailatik aurrera, aldiz, Inariko gazteek Ivaloko Institutura (Ivalon lukio edo Avvila logahat) joaten dira euren ikasketekin jarraitzeko. Ivalokoa udalerrian dagoen Derrigorrezko Hezkuntzako ikastetxe bakarra da. Eskola bakarra izanik, gazte gehienek Inari osoko herrietatik bertara mugitu behar izaten dute egunero, hala ere, ikastetxeak herri urrunenetako ikasleen joan-etorriak errazten ditu. Ikasketak finlandieraz edo ipar samieraz egiteko aukera dago.
Bete beharreko hezkuntza bukatzean, ikasleek lanbide heziketara bideratutako institutu bat dute udalerrian:
Osasuna
Eskualdea bi ospitale barrutitan banatua dago. Alde batetik, Kemi-Tornio Ardatzak eta Ylitornio udalerriak osatzen duten Länsi-Pohja Ospitale Barrutia dago; eta, bestetik, Rovaniemi hiriburua eta eskualdeko gainontzeko udalerriak dauden Lappi Ospitale Barrutia; azken horren barruan dago, hain zuzen ere, Inari.
Familiako edo etxeko medikuek garrantzi handia dute eskualdeko eta herrialde osoko osasun sisteman, eta horiek udalerrian bertan dauden osasun-etxe eta eskualde-erietxeetan egiten dute lan. Hain zuzen, osasun zentroetan laborategiak, kontsulta- eta ebakuntza-gelak, eta tresna bereziak izaten dituzte, eta zenbait mediku espezializatuk ere egiten du lan bertan. Askotan bizpahiru udalerriren artean akordioak adosten diren arren, udalerri txikienenek ere zentro hauek izaten dituzte. Inarin, ezaugarri horiek dituen eta Ivalon dagoen osasun-etxe nagusiaz gain, bi eskualde-erietxe ere badaude Inari eta Sevettijärvi herrietan. Lappi Ospitale Barrutiko erietxe nagusia (Lappiko Ospitalea), aldiz, eskualdeko hiriburuan dago, Rovaniemin.
Hiri senidetuak
Finlandia iparraldeko udalerri garrantzitsua izanik eta immigrazio-fluxuek eraginda, Inarik hainbat hiri senidetu dauzka; gehienak Ipar Europako eta kulturalki harreman estua duten herrialdeetako udalerriak dira.
Udala
Inariko eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2017ko apirilaren 9an ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.
Udalbatza 27 ordezkarik osatzen dute eta egungo talde politiko nagusia Koalizio Nazionala da. Hain zuzen, Inari izan zen 2017ko udal hauteskundeetan alderdiak irabazi zuen Lappiko udalerri bakarra; guztira, hamar eserleku lortu zituen, aurrekoan baino bat gutxiago, eta inariar botoen %36,1. Dena den, emaitza ez zen nahikoa izan gehiengo osoa eskuratzeko. Bigarren alderdia Zentroko Alderdia izan zen, aurreko udalbatzako zortzi batzarkideetatik bi galdu zituena; guztira, boto-emaileen %20,3ren babesa lortu zuen. Launa ordezkarirekin, Ezker Elkartasuna eta Alderdi Sozial-Demokrata izan ziren udalbatzan batzarkide gehien lortu zituzten hurrengo alderdiak; lehenengoak botoen %14,3 eskuratu zuen, eta sozial-demokratek, aldiz, %13,9. Azkenik, udalbatza ixteko, bi ordezkari irabazi zituen Liga Berdea alderdi ekologista, boto-emaileen %10,9ren babesa eskuratu zuena. Inariarren %56,8k hartu zuen parte udal hauteskundeetan.
Udalerriko alkatea Toni K. Laine jauna da eta Inariko Udalbatzak 2016ko abenduaren 8an izendatu zuen. Bestalde, 2017ko udal hauteskundeen ostean, Koalizio Nazionaleko Aslak Pekkala jauna izendatu zuten udalbatzako presidente eta Udal Zuzendaritza Batzordearen buru, aldiz, Jari Huotari alderdikidea. Hurrengo udal hauteskundeak 2021. urtean ospatuko dira.
Biztanleria
Inarik, guztira, 6.911 bizilagun ditu. Zazpi mila biztanlera iristen ez den arren, herritar gehien dituen Ipar Lappiko eta Samien Lurraldeko bigarren udalerria da, Lappi eskualdeko zazpigarrena. Bestetik, aipatzekoa da Inari Finlandiako udalerri zabalena dela, eta, denera, 17.333,62 km²-ko azalera duela; beraz, datuek biztanle dentsitate baxuena duten udalerrien artean jartzen dute. Gainera, sami herritar ehuneko altuena duen herrialdeko bigarren udalerria ere bada. Zehazki, 2.171 inariar ziren herri horren kide 2015. urtean, biztanleen %32. Samiek eta haien kulturek erakundeen babesa jasotzen dute; hain zuzen, lau dira Inariko hizkuntza ofizialak: Inariko samiera, ipar samiera, finlandiera eta skolt samiera. Herritar asko elebidunak edo elebidun hartzaileak dira (batik bat, gazteak), baina finlandiera da hizkuntza nagusia, inariarren %92ren jatorrizko hizkuntza baita; samierak, aldiz, herritarren %6,7rena baino ez dira. Udalerriaren izen ofizialak "Aanaar", "Anár", "Inari" eta "Aanar" dira hurrenez hurren.
Inariarren kopuruak gorena jo zuen 80ko hamarkadan eta 90ekoaren lehen erdian; 1995. urtean ia zortzi mila izatera iritsi ziren. Hala ere, harrezkeroztik biztanleria jaisten joan zen urtez urte. Lan esparru zabalago baten bila bertatik ateratzen ziren herritarrak ziren biztanle galera horren kausa nagusia. Joera hori luzaroan mantendu zen arren, turismoak diru-sarreretan hartu duen garrantziari esker badirudi azken hamarkadan udalerriko biztanleria egonkor mantendu dela eta gora ere egin duela.
Bestalde, Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko udalerriekin alderatuta, Inarin 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa baxua da: %12,5; eta 64 urte baino gehiago dituztenena, berriz, altua: %26. Erlijioari dagokionez, herritar gehienak sinesgabeak (%29,9) edo luteranoak (%64,5) dira; sinestunen kopuru handiena samiek osatzen dute. Dena den, bada udalerrian eliza ortodoxoaren jarraitzaile kopuru esanguratsua, batik bat, Kola penintsulatik XX. mendean iritsitako ekialdeko skolt samiek osatzen dutena. Atzerritarrak, azkenik, biztanleriaren %2,6 dira (2020).
Inari udalerria hainbat herri txikik osatzen dute. Gehienak lurraldearen hego-ekialdean daude, Inari aintziraren hegoaldeko ertzean. Biztanleak ere gune horretan pilatzen dira, izan ere, inariarren %80 inguru bizi da Ivalo eta Inari herriek osatzen duten ardatzaren artean. Hain zuzen, biztanle gehien dituzten herriguneak Ivalo (3.165) eta Inari (1.011) dira. Azken urteotan, Ivaloren inguruan dauden herriak ere asko hazi dira; esate baterako, Akujärvi, Keväjärvi, Koppelo eta 600 biztanle pasatxo dituen Törmänen herria. Azkenik, aipatzekoak dira ere Inariko turismoaren erdigunea den Saariselkä, iparraldeko muturrean dauden eta samiak nagusi diren Sevettijärvi eta Näätämö herriak, eta Errusiako mugatik 9 km-ra dagoen Nellim skolt samien herria.