cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dientzefalo
Dientzefaloa garuna eta mesentzefaloaren (erdiko garuna) artean kokaturik dagoen entzefaloaren zatia da. Enbrioiaren hodi neuralaren aurrekaldeko muturraren erdiko konpartimenduaren irtenunea da.
Zati anatomikoak
Barrunbea
Świebodzice
Świebodzice Poloniako Silesia Behereko voivoderriko hiri-udalerri bat da, Świdnica barrutian kokatuta. 30,43 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 22901 biztanle zituen.
Puerto Pinasco
Puerto Pinasco Paraguaiko udalerri bat da, Hayes presidentea departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 9896 biztanle zituen.
Čelákovice
Čelákovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 12.207 biztanle ditu eta 15,87 kilometro koadroko azalera. Praga-Ekialdeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1600 urtean egin zen.
Hilkutxa
Hilkutxa edo zerraldoa zurez edota harriz egindako kutxa da, non hildakoen gorpuak sartzen diren. Zerraldoen erabilera Antzinako Egiptoarren kulturatik dator, non gorpuak kutxetan sartzen zituzten.
Hilkutxek erlijio-zeinuak izaten dituzte, hildakoaren fedearen arabera.
Etxarri Aranatz
Etxarri Aranatz ([etʃari aɾanats̻]) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerria da, hedaduraz Sakana eskualdeko bigarrena, Altsasuren ondoren. . urtean 0 biztanle zituen. Populazioari dagokionez, Sakanako bigarren herririk handiena da, Altsasuren atzetik eta Irurtzunen aurretik.
Udalerria bi herrik osatzen dute: Etxarri Aranatzek eta Lizarragabengoak; azken hori 1842ko erroldan udalerri independente gisa ageri da.
Herri euskalduna izanik, UEMAko kidea da 2001etik.
Geografia
Etxarri Aranatz Iruñeko merindadearen mendebaldean dago, Beriain mendiaren magalean.
Lizarrustiko mendateak Ataunekin (Goierri) lotzen du.
Klima
Herrigunearen kanpoaldean, San Donato eskolako hesiaren ondoan eta itsasoaren mailatik 505 metrora, Nafarroako gobernuak jarritako estazio meteorologikoa dago.
Udalerri mugakideak
Herriak Urbasako mendizerrarekin eta Ergoienarekin egiten du muga hegoaldean, Aralarrekin iparraldean, Bakaikurekin mendebaldean, eta Arbizurekin ekialdean.
Historia
1312an sortu zen Etxarri Aranatz, Nafarroako Erresuma Arabako gaizkileengandik babesteko, eta aurretik han zen Aranatz herriko biztanleek populatu zuten. 1351n herria eraikia zegoen, eta urte hartan herria gotortzeko lanak hasi ziren, baina 1396an beharrezkoa ez zela erabaki zuten.
1378an Etxarri Aranazko dorrea gaztelarrek hartu zuten, eta 1.500 florin lapurtu. 1388an Karlos III.a Nafarroakoak Etxarriko elizako zergak Baionako apezpikuari eman zizkion. 1500. urtean Nafarroako erregeak Ergoiena Etxarri Aranaztik bereizi zuen.
1834an, Lehenengo Karlistaldian, Gipuzkoa, Araba, Bizkai eta Nafarroako diputazioak eta haien milizia karlistak Zumalakarregiren agindupean jarri ziren Etxarri Aranatzen.
1923an, Juventud Euskalduna elkartea sortu zen. Goldarazena, Lazkoz, Arbizu eta beste batzuk izan ziren sortzaileak.
1932. urtean, abuztuaren 19ko udal osoko bilkuran, Etxarri Euskal Autonomia Estatutuaren alde agertu zen. Bost hilabete geroago, Jose Maria Markotegik alkatetza utzi zuen, eta haren ordez batzorde batek hartu zituen bere gain udaletxeko lanak. 1933ko martxoan, Euzko Etxea eratu zen herrian. Ordurako, Zentro Errepublikanoa eta Karlista ere bazeuden eta, beraz, esan daiteke esparru ideologiko nagusiek bazutela non elkartua. Batzorde kudeatzailearen ondoren, udalbatza berria osatu eta alkate Benedikto Barandalla izendatu zen. Gehienak eskuindarrak ziren eta bakar batzuk nazionalistak. Sozialistei berehala sartu zitzaien okerreko begitik alkatea, hura «as de los carlistas, que ha puesto su vara de mando al servicio de la sotana» zela esan zuten. Alkatearen jarrera eskuindarrak eta jarduera ez demokratikoak istilu gogorrak sortu zituen, izan ere, behin Guardia Zibilak ekarri baitzituen dantza saio bateko partaideak sakabanatzeko. Gazte batzuk atxilotuak izan ziren eta gobernadoreak 75 pezetako multa ezarri zion bakoitzari.
1936ko lehen hilabeteetan, antolatu zen berriro UGTren Langile eta Nekazari Saila, beraiek ziotenez, Sakanako mugimendu sindikalaren eragile moduan lan egiteko. Altxamendua eta gerra zibilarekin, Benedikto Barandallak, berriz, errekete talde baten kapitain lanak erabat bere gain hartu zituen, eta Sakana guztian zehar herriz herri aritu zen boluntarioak biltzen eta altxamendu eta bando faxistarekin bat ez zetozenak inolako errukirik gabe zapaltzen, asko fusilatzen, bortxatzen, xantaia egiten, lapurretak egiten... Etxarriarren artean esaterako, Anizeto Albarrazin eta Julian Mauleon fusilatu zituzten, hogeita lau urteko nekazariak ziren biak. Aldi berean, udalak behin eta berriro aldarrikatu zuen altxamendu militarraren alde zegoela, eta aho batez erabaki zuen udal aretoan berriro Jesusen Bihotza paratzea, eta baita eskoletan gurutzeak ere, «Los cuales fueron retirados (anteriormente) por orden de Gobiernos sectarios de la Nación». Bilkura berean, Guardia Zibilen postuko komandantea zen Francisco Ramos Etxarriren agiria onetsi zen. Bertan, Felipe Zeberio Arratibel eta Francisco Etxarri Jaka aguazilen kargugabetzea erabaki zen, «por no inspirar afecto a la restauración de la Patria», eta kargugabetze horiek aho batez onartu ziren udalbatzan. Izan ere, «desde hace bastante tiempo estos guardas se distinguieron haciendo ostentación de sus ideas marxistas así como también por su falta de respeto a la autoridad local y negligencia en el cumplimiento de sus obligaciones».
1936ko abuztua lau etxarriarren hilketarekin bukatu zen. Horien artean, UGTri loturik antolatu berria zen Langile eta Nekazarien Saileko Zuzendaritzako Batzordeko kideak zirenak: Antonio Maiza, lehendakaria, 29 urtekoa eta nekazaria; Andres Gonzalez, idazkaria eta lanbidez ferrobiarioa; eta aurreko bien laguna zen Clemente Araña, bokala. Hirurak Urbasan hil zituzten, Otxoportilloko leizearen ondoan. Ondoren, zulora bota zituzten. Paulo Gartziandia ere hala hil zuten.
Orduan, komandantea zen Francisco Ramosen txostenean agertzen denez, Maria Maiza eta Maria Soledad Olejua irakasle nazionalistei nazionalista antipatriotikoak izatea leporatu zieten. Beste irakasle batzuek ere sufritu zuten errepresio faxista. Irailean beste bi etxarriar fusilatu zituzten, batetik, Narciso Artola, 32 urtekoa eta lau seme alabaren aita. Urbasan fusilatu zuten irailaren 6an. Bestetik, geroxeago atxilotu zuten Felix Lopez, praktikantea eta Udaleko Batzorde Kudeatzailearen lehendakaria izana. Altsasuko kartzelara eraman zuten lehenik, eta handik Lizarrustira, irailaren 22an. Bertan fusilatu zuten.
Jendea kargugabetzen jarraitu zuten, baita udaletxean bertan ere. Zehazki, 1936ko urriaren 10eko bilkuran, «se lee el oficio del Sr. comandante de puesto, destituyendo de sus cargos a los concejales Esteban Imaz, Pedro Goñi y Bautista Belza por ser nacionalistas y antipatriotas, designándose como sustitutos a D. Primitivo Quintana y D. Timoteo Jaca». Argi zegoen herrian nork zuen agintea. Bizkaiko frontean 1937an hil ziren Luis Imbert, Bernardo Lopez eta Rufino Bikuña gehituz gero, hamaika izan ziren Etxarrin altxamendu faxistaren lehen hilabeteetan Errepublikaren alde bizia galdu zuten etxarriarrak. Gainera, Nafarroako beste herrietan bezala, izan ziren konfiskatutako etxeak, emakumeei egindako ile-mozketak eta tortura ankerrak ere. Azken eginkizun honetan, Martzelino Jauregi nabarmendu zen bereziki.
Adobe
Adobea edo lasto-buztina eraikuntza ekai natural bat da, buztin, harea, uraz eta gai haritsu edo organiko mota batzuez (lastoa, zotzak eta/edo ongarria) egina. Adreilutan tankeratzen da eta eguzkitan lehortzean; adreiluoi pezo edo zohi esaten zaie.
Etxarri Aranatz
Historia
Benedikto Barandallaren taldeak oroitzapen mingotsa eta ankerra utzi zuen bai Sakanan bai Gipuzkoan, aurretik esan bezala, gerrako jauntxo baten gisa aritu zen ia hiru hilabetez, aurretik esan bezala errepresioa, konfiskatzeak, fusilatzeak, bortxaketak, torturak... gauzatu zituzten berak eta beretarrek. Haren taldea urriaren bukaeran desegin zen, kideak armada frankistan integratu zirela.
Frankismoaren amaieran, 1970eko abenduaren 10ean Jose Antonio Igoa hil zen. Burgosko prozesua salatzeko manifestazio baten ostean atxilotuta eta torturatuta izan zen, handik egun gutxira bere buruaz beste egin zuen. 1979an, bestela, ETAk Jesus Ulaiar alkatea izandakoa (1969-1975) hil zuen. Udalaren ikerketa baten arabera, atentatua eta gero hainbat herritarrek herritik alde egin zuen beste leku batzuetara bizitzen joateko. Halaber, ETArekin lotutako 3 herritar hil dira.
Adobe
Historia
Ezagutzen den hiririk zaharrenak, Çatal Höyükek, Anatolian kokatua, K. a. VIII. milurtekoa, etxeak adobez eraikiak zituen.
Sigeres
Sigeres Ávilako udalerria da.
Adobe
Historia
Antzinako Egipton, sarri erabili zen adobea, Niloko lupetzarekin egina, etxe, hilobi (mastaba), gotorleku, eta baita jauregien eraikuntzan ere erabilia. Egiptoarrak, halaber, landutako harria tenpluak, piramideak eta beste eraikin monumentalak eraikitzeko erabiltzen lehenak ere izan ziren.
Sigeres
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 63 biztanle zituen.
Fornelos de Montes
Fornelos de Montes Galiziako kostaldean dagoen udalerria da, Pontevedrako probintzian dagoen Vigoko eskualdean kokatzen den udalerria da. 968ko martxoaren 29an bertan Fornelosko gudua izan zen.
Etxarri Aranatz
Demografia
XX. mendearen lehen erdialdean nahiko egonkor mantendu ondoren, bigarren erdialdean zertxobait hazteari ekin zion populazioak. XXI. mendearen lehen hamarkadarako 2.500 biztanleen inguruan zegoen Etxarri Aranazko biztanleria.
Adobe
Historia
Perun, Chan Chan gotorlekua dago, Amerika osoan dagoen buztinezko hiririk handiena, Chimu kulturari dagokiona (1200-1480). Chan Chan, Moche haranean dago, itsasotik gertu, Huanchacoko bainuetxea eta Trujillo hiriaren arteko erdi bidean. Toki arkeologikoak, gutxi gora-behera, hogei kilometro karratuko azalera hartzen du. Erdialdea, "zitadela" deituriko harresituriko hamar barrutik osatzen dute, beste piramide bakarti batzuez gain.
Etxarri Aranatz
Demografia
2008ko erroldan jaso zenez, herrian bizi ziren Espainiaz kanpoko etorkinak 130 ziren, biztanleen % 5,31 (Nafarroako batez besteko kopuruaren azpitik).
Udal hauteskundeak
2007an Nafarroa Bai alderdi politikoko Maider Goñi Errazkin aukeratu zuten alkate. Udaletxeko zinegotzi guztiak lortu zituen Espainiako Auzitegi Nazionalak Eusko Abertzale Ekintzaren kandidatura bertan-behera uztean. Baliogabeko botoak 556 izan ziren (emandako guztien %40,58) eta boto zuriak 107 (botoen % 13,14). Abstentzioa %30,35ekoa izan zen.
2011n, aldiz, Bildu izan zen nagusi (7 zinegotzi, Jose Ignazio Bakaikoa alkatea barne); NaBai 2011k 3 eta PPk bakarra erdietsi zituzten.
Garraioak
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honako hau da:
Euskara
Etxarri-Aranatzeko euskara Hego Sartaldeko nafarreran kokatzen da, zehatzago esanda, Sakanako euskara da bertan hitz egiten dena.
Adobe
Historia
Erdialdeko taldetxo honek, sei kilometro karratuko hedadura hartzen du, gutxi gora-behera. Gainerakoa, gaizki kontserbaturiko egitura txiki mordoxka batek osatzen du, kanalak, harresiak eta hilerriak.
Espainian oso bereizgarria da, beste toki batzuen artean, Gaztela eta Leonen, non lastoa gehitzen zaion buztinari. Adobezko eraikinak, buztinaren beraren kapa batekin berriztatzen dira, eta, honela, Tierra de Camposeko etxe tipikoei ematen diete itxura bereizgarri hori. Oso ohikoa da, baita ere, Afrikako, Erdialdeko Amerikako eta Hego Amerikako erdi-basamortuetan.
Mexikon, Kolonbian, Ekuadorren, Perun, Bolivian, Argentinan eta Txileko iparraldean eta hegoaldean bereziki, adobezko etxeak familia xumeen ondare dira. Hauek, oso antzinatik mantentzen dute ohitura hau. Lastoa buztinarekin nahasteak aglutinazio egokia ahalbidetzen du, baita aire zabalean utziz gero, erresistentzia handia ere. Gainera, blokeak, behin solidotu ondoren, pitzatzea eragozten du. Ondoren, blokeak euren artean itsasten dira, buztinarekin, harresiak altxatzeko. Egun, arkitektoren batzuk adobezko harresiak erabiltzen jarraitzen dute, zementu, zutabe eta hormigoizko harlauzekin konbinaturik, bere ezaugarriengatik.
Ezaugarriak
Buztina, nahasketaren %20a da. Beste %80a, urak eta hareak osatzen dute. Nahasketa hau moldeetan sartzen da, eta, ondoren, 25 eta 30 egun bitartean, eguzkitan lehortzen uzten da. Lehortzerakoan pitzatzea eragozteko, masari lastoa, zaldi zurda edo belar lehorra gehitzen zaio, armajantzi bezala balio dezan. Dimentsio egokiak, igeltseroak esku bakarrarekin erabili ahal izateko modukoak izan behar dira. Ohi, 6 x 15 x 30 cm izaten dira.
Euriarekin desegin daiteke, eta, beraz, mantentzea ziurtatu behar du, buztin geruzekin egin behar dena. Ez da batere egokia zementu morteroz egitea, ondorengo geruzak, ez baitu ia ur lurrina pasatzen uzten, eta barruko hezetasuna mantentzen du. Honela, blokea bera, barrutik desegingo litzateke. Kanpoko hormetarako hoberena, oinarria, pastan itzalitako karea, buztina eta harean duen luzitu bat erabiltzea da, lehenengo geruzarako. Bigarrenean, harea eta kare pasta bakarrik. Barrukoetarako, berriz, buztin ur eta harea nahasketa bat egin daiteke.
Egun, modu zehatzagoan egiten dira konposaketari dagokionez, eta %20 buztina eta %80 harea izaten dute, lurzoruaren konposaketaren arabera. Zenbat eta buztintsuagoa, harea gehiago gehitzen da, lastoa edo beste antzeko ezer gehitu gabe. Ikerketek, landare zuntzak gehitzeak, termitak erakar ditzakeela frogatu dute, eta, gainera, zuntzik gabeko adobearen lehortzea gerizpean gertatzen bada, atzerapena oraindik txikiagoa da.
Tapialarekin alderatuz gero, antzekoa dena baina enkofratuekin egina, prestaketa denbora gutxiago behar duela da bere abantaila.
Lurrikaren aurkako eraikina
Latinoamerikan gertaturiko hainbat lurrikarak, antzinako adobezko eraikin asko txikituta utzi dituzte, milaka hildako utzi dituen desastreak sortuz. Egoera honek, gobernuek, eta, oro har, biztanleria osoak, bloke, adreiluan eta konkretuarekin eginiko eraikuntzen alde egitea bideratu du. Baina, etxebizitza berri hauek, euren kalitate termikoa galtzeaz gain, askoz garestiagoak dira, eta norberak bere kontura eraikitzea asko zailtzen du. Arrazoi honengatik, ikerketa zentro askok, laguntza agentziez gain, lurrikaren aurkako eraikuntzak adobean egitea posible dela egiaztatu du, segurua, osasungarria eta sozialki jasangarria den etxebizitza eredu bat eskainiz.
NGC 6993
NGC 6993 galaxia bat da, Capricornus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Hole in one
Golfean, hole in one edo hole-in-one (zuloa bakar batean) pilota kolpe bakar batean hasierako puntutik zuloraino sartzen denean esaten da. Pilota aurretik galdu bada, mugatik kanpo atera bada, edo uretan hondoratu bada eta berriro ere hasieratik botatzen bada, ez da hole-in-one izango.
Hole in one ohikoagoa da par 3 duten zuloetan, distantzia txikiena duten zuloak golf zelai arrunt batean. Batzuetan lortu izan dira kolpe luzeagoak, nahiz eta 4 edo 5 parea duten zulo gehienak luzeegiak izaten diren golf-jokalari gehienentzat kolpe bakarrarekin iristeko. Golf mundutik termino ezaguna izanda ere, kolpean trebezia eta indar handiaz gain, askotan zortea da elementu garrantzitsua. Honela, ikusgarriak izanda ere, beste kolpe batzuk trebezia handiagoarekin egindakoak direla esaten da, adibidez par 5 bat bi kolpetan lortzea (albatros izena duena).
Azaroaren 26
Azaroaren 26a gregoriotar egutegiaren urteko hirurehun eta hogeita hamargarren eguna da, 331.a bisurteetan. 35 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Azaroaren 25 | Urteko egutegi | Azaroaren 27
Centropomus
Centropomus arrain pertziformeen generoa da, Atlantikoan eta Amerikako ur gezatan bizi dena. Centropomidae familia monotipikoa osatzen duen bakarra da.
Knismolagnia
Knismolagnia, baita ere kilima erotikoak edo kilimen fetitxismoa, ingelesez "tickling", kilimak agertzen diren edozein aktibitate erotikoa definitzeko hitza da. Parte hartzaileek kitzikatzetik jasotzen dute plazer sexuala. Askotan BDSMrekin lotuta dago. Jolas bat izan daiteke baita ere.
Terminologia
Praktika hau ez da zehatz-mehatz sexu-fetitxismoa. Parafilia gisa sailkatzeko pertsona kitzikatzeko ezinbestekoa izan behar da plazerra izateko. Beste kontzeptu gertua akarofilia da, hau da, plazerra sentitzea kilimak jasotzeagatik nahiz eta horrek sexu-kitzikapenik ez sortu.
Knismolagnia plazer sexuala gisa ezagutzen den arrasto zaharrena Hatshepsut erregin egiptoarrarren kasuan aurki dezakegu; erreginak eunukoei oin biluzitean kilimak egiteko agintzen zien.
Larruazalaren eta masokismoaren arteko harremana Sigmund Freud-ek aurkeztu zuen Teoria sexualari buruzko hiru saiakerak liburuan non Freudek larruazala zona erogeno batekin asimilatzen zuen.
Aktinomizina
Aktinomizina Streptomyces generoko hainbat bakteriok era naturalean ekoizten duten antibiotiko polipeptidikoen multzoari deritzo, Selman Abraham Waksman mikrobiologo estatubatuarrak estreinakoz 1940an isolatu zuena. Isolatutako antibiotiko zaharrenetarikoa da.
Botika honek bakterioen transkripzioa inhibitzen du, hots, DNAri estuki lotzen zaio RNA katearen sintesia oztopatuz.
Aktinomizinak espektro zabaleko antibiotikoak dira, bakterio Gram negatibo zein Gram positiboei eraso egiten dietenak. Zoritxarrez, oso toxikoak dira organismoarentzat, eta horrek haren erabilera klinikoa asko murrizten du gaixotasun infekziosoak tratatzeko orduan.
Aktinomizina bat, D-aktinomizina, hainbat minbizi mota tratatzeko erabiltzen da, efektu zitotoxiko nabarmen duelako. Zain barneko bidetik sartu ohi da, beste botika batzuekin batera, gaixo minbizidunen kimioterapia egiterakoan.
Morgagane
Bertatik abiatzen da Bizkargi mendira igotzeko bide arruntenetako bat.
Syncallia
Syncallia Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Syncallia stellata da.
Świebodzin udalerria
Świebodzin Poloniako Lubuszeko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Świebodzin barrutian kokatuta. 226,41 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 30256 biztanle zituen.
Le Robert
Le Robert Frantziar Karibeko itsasoz haraindiko Martinika lurraldeko hiria da. Halaber, Karibeko hiririk garrantzitsuenetariko bat da.
2382 Nonie
2382 Nonie asteroide baten izena da. apirilaren 13an aurkitu zuen Perth Behatokia-ek Bickley Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1977 GA izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2382 Nonie asteroidearen orbitak batezbeste 2,76 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,848 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,671 distantziara. Eszentrikotasuna 0,33 da, eta makurdura orbitala 30,98ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.8 da.
Archamia buruensis
Archamia buruensis Archamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Bakarne Altonaga
Bakarne Altonaga Begoña (Bilbo, Bizkaia, 1988ko urtarrilaren 15a) historialaria, ikertzailea eta EHUko Historia Garaikide sailean irakaslea da.
Biografia
Historia Garaikidean doktorea eta Filosofian lizentziatua da UPV/EHUn. Hainbat graduondoko ikasketa ere egin ditu, MA in Literature and Philosophy University of Sussex-en eta Ikasketa Feministak eta Generokoak Masterra (UPV/EHU). Bakarneren ikerketa XIX. mende erdiko hamarkadetan (1840-1876) genero identitateen eta diferentzia sexualaren eraikuntzaren azterketan oinarritzen da. Iidentitateen sorkuntzan genero, klase, nazio eta erligio kategorien arteko hartu-eman eta elkarrekintza konplexuak analizatzea du helburu.
2017an II. Manuel Larramendi Ikerketa Saria irabazi zuen, eta horri esker Euskal dantzen historia eta generoa (XVIII eta XIX mendeak) izenburuko ikerlana egin zuen. 2020ko azaroan argitaratu zuen ikerketan bildutakoa Guziak dantzari: dantzari buruzko eztabaidak eta generoa euskal probintzietan (XVIII-XIX) liburuan.
Guglionesi
Guglionesi Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Guglionesik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Čelčice
Čelčice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 518 biztanle ditu eta 4,91 kilometro koadroko azalera. Prostějoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1290 urtean egin zen.
Archamia flavofasciata
Archamia flavofasciata Archamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Andrias japonicus
Andrias japonicus Andrias generoko animalia da. Anfibioen barruko Cryptobranchidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Starksia hassi
Starksia hassi Starksia generoko animalia da. Arrainen barruko Labrisomidae familian sailkatzen da.
Aza gorri
Aza gorria (Brassica oleracea var. capitata f. rubra) aza landare mota biribila da. Azaren kultibar ezaguna da, kolore biolazeo bereizgarriko hostoak dituena. Kolore hau antozianina izeneko pigmentu baten presentziagatik da. Pigmentu horren kolorazioa, neurri handi batean, lurzoruaren azidotasunaren (pH) mende dago, eta, beraz, hostoak gorriago haz daitezke lurzoru azidoetan, alkalinoetan urdinagoak diren bitartean.
Europako gastronomia askotan preziatua, Gabonetako plater tipikoa da.
Villa Hayes
Villa Hayes Paraguaiko udalerri bat da, Hayes presidentea departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 48689 biztanle zituen.
Club Natació Banyoles
Club Natació Banyoles, Banyoles herriko arraun elkartea da. Ur kirol ugari egiten ditu, igeriketa, arraunketa olinpikoa, waterpoloa, triatloia eta piraguismoa besteak beste.
Arraunketa
Arraunketaren atala 1958an sortu zen eta aulki mugikorrean Espainiako tapelketetan garaipen gehien dituen taldea da. Espainiako txapelketa gehienak ere Banyoleseko aintziran jokatzen dira.
Uda betiko balitz
Uda betiko balitz liburua gaztetxoen udalekuen eleberria dela esan daiteke. Xabier Mendiguren Elizegik, haren oroimenetan oinarrituta, poztasunez betetako liburu hau idatzi zuen. Kronologikoki 1976tik 1980ra doa argumentua. Protagonista gazte talde bat da, udalekuetan biltzen den taldea; zentzu horretan nobela korala moduan definitu daiteke. Hiru ataletan dago antolatuta: "12 urteko uda", "14 urteko uda" eta "16 urteko uda". Estiloa erraza eta zuzena da. Argumentoan protagonisten gutunak tartekatzen dira, hauek gipuzkeraz idatzita. Amaieran, izenburuan berean ikusten denez, joandako denboraren inguruko nostalgia nabarmena da.
Vanyar
Vanyar (singularrean Vanya) Tolkienen legendarium ospetsuan agertzen den elfo arraza bat da. Eldar elfoak banatuta zauden taldeetatik Cuivienenetik mendebaldera bidaiatu zuen lehen taldea izan zen, euren errege Ingwëk zuzenduak.
Vanyar hitzak "Ederrak" esan nahi du quenyaz, elfo hauen urre koloreko ileari erreferentzia egiten diona. Minyar "Lehenak" eta "Argiko Elfoak" ere deituak izan ziren.
Vanyarrak Cuivienenen esnatu zen lehen elfoa izan zen Imilen eta honen emazte Iminyëren eta hauekin esnatu ziren beste sei elfo bikoteren ondorengoak dira. Elfoen Martxa Handiaren ondoren, beti geratu ziren Valarrekin Amanen, eta Erdialdeko Lurraldera soilik Haserrearen Gerran parte hartzeko itzuli ziren, Valarren eta Finarfinen armadarekin batera, Bedeinkatutako Lurraldea utzi ez zuten Noldor elfoen buru bezala. Hau da Vanyarren partehartze ezagun bakarra Erdialdeko Lurraldearen historian.
Trochastica
Trochastica Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Trochastica albifrenis da.
Jelsi
Jelsi Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Jelsik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Mayumi Iizuka
Mayumi Iizuka (飯塚 雅弓) anime aktorea (japonieraz: "声優" Seiyū), abeslaria eta konpositorea da. 1997an egin zuen debuta. Anime generoan aritu da batik bat, besteak beste Pokémon, Mega Man Legends eta Kanon lanetan.
Sinlabajos
Sinlabajos Ávilako udalerria da, La Moraña eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 151 biztanle zituen.
Alatzne Etxaburua
Alatzne Etxaburua (Tolosa, Gipuzkoa, 1978) gipuzkoar segalaria da. Hirutan irabazi du Euskadiko txapelketa eta bost aldiz Gipuzkoako azkartasuneko txapelketa.
Ibilbidea
Tolosan jaio zen eta Zizurkilen bizi da. 14 urte zituela txirrindularitan hasi zen baina lesio baten ondorioz utzi behar izan zuen.
Sophie Brahe
Sophie Thott Lange (Sophie Brahe jaioa; edo  – 1643), emakume noble eta baratzezaintzari danimarkarra zen, astronomia, kimika eta medikuntza ezagutzak zituena. Bere anaia, Tycho Brahe, lagundu zuen bere behaketa astronomikoetan.
Nanawa
Nanawa Paraguaiko udalerri bat da, Hayes presidentea departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 5920 biztanle zituen.
Russellton (Pennsylvania)
Russellton Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Allegheny konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Čelechovice
Čelechovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 121 biztanle ditu eta 2,13 kilometro koadroko azalera. Přerov barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1342 urtean egin zen.
En Vogue
En Vogue R & B eta pop musika talde ahotsezkoa da, 1989an Oakland-en (Kalifornia) sortua. Jatorrizko formazioa osatu zuten Terry Ellis, Dawn Robinson, Cindy Herron eta Maxine Jones abeslariek.
1990ean AEBetako Billboard Hot 100 zerrendako 2. postura iritsi ziren " Hold On " singlearekin, 1990ean Born to Sing albumekoa. Beraien arrakasta handiena izan da.
Keroseno
Kerosenoa (antzinako grezierazko κηρός keros, "argizari" hitzetik eratorria) petrolioa destilatuz eskuratzen den likido gardena edo ia gardena da. Dentsitate ertaina du, gasolinaren eta gasolioaren bitartekoa da. Disolbatzaile eta erregai moduan erabiltzen da, bereziki hegazkinetan eta berogailuetan.
Petrolio garbitik eratorritako gaia da, hidrokarburoez osatua. Petrolioa destilatuz lortzen da, destilazio zatikatuaren bidez. Isurkari zuria da, gasolina baino likatsuagoa. Usain sarkorra du, pozoitsua. Kerosenoa 1850ean lortu zen lehenengo aldiz, ikatz alkaternatik, eta 1859an hasi zen petroliotik ateratzen. Erreakzio motorren, berogailuen, eta gisakoen erregai gisa erabiltzen da, eta baita disolbatzaileak, intsektu hilkariak, aerosolak eta abar egiteko ere.
Apollo 12
Apollo 12 NASAren Apollo programa osatzen zuen seigarren misio eskifatua izan zen eta, zehazki, ilargiratu zen bigarrena. Cañaveral lurmuturretik abiatu zen, 1969ko azaroaren 14an, Apollo 11 jaurti eta hilabete gutxi batzuk igaro ostean. Oceanus Procellarum izeneko eskualdean ilargiratu zen, 1967ko apiriletik Ilargian zegoen Surveyor 3 estatubatuar zundatik hurbil. Astronautek zunda horren atal batzuk ekarri zituzten Lurrera, horien artean espazio zundaren argazki kamera.
Hurrengo kideek osatzen zuten Apollo 12ko eskifaia: Charles Conrad komandantea, Gemini 5, Gemini 11, Apollo 12 eta Skylab 2 misioetan bidaiatu zuena, Richard F. Gordon Jr. pilotua, Gemini 11 eta Apollo 12 misioetan bidaiatu zuena eta Alan Bean, Ilargiko moduluko pilotua, Apollo 12 eta Skylab 3 misioetan parte hartu zuena.
Bitxikeriak
Bi tximistek Apollo 12an jo zuten aireratzean zehar.
Halaber, ezaguna da Pete Conradek izan zuen inpresioa Ilargian oina jartzean, hurrengo esaldia esan baitzuen: "Whoopie! Man, that may have been a small one for Neil, but that's a long one for me".
2009an, Lunar Reconnaissance Orbiter espazio zundak Apollo 12aren ilargiratze gunearen argazkiak egin zituen.
2383 Bradley
2383 Bradley asteroide baten izena da. apirilaren 5an aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 GN izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2383 Bradley asteroidearen orbitak batezbeste 2,218 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,986 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,45 distantziara. Eszentrikotasuna 0,104 da, eta makurdura orbitala 3,57ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.0 da.
Świecie udalerria
Świecie Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Świecie barrutian kokatuta. 174,93 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 34148 biztanle zituen.
Schoelcher
Schoelcher edo Schœlcher Frantziar Karibeko itsasoz haraindiko Martinika lurraldeko hiri eta udalerria da. Halaber, Karibeko hiririk garrantzitsuenetariko bat da.
Victor Schœlcher frantziar abolizionistaren omenez jarri zioten izena herriari, 1889. urtean. Ordura arte, Case-Navire izena zuen.
Gondomar (Pontevedra)
Gondomar Galiziako kostaldean dagoen udalerria da, Pontevedrako probintzian dagoen Vigoko eskualdean kokatzen den udalerria da.
Châteauneuf (Vendée)
Châteauneuf Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Gondomar (Pontevedra)
Parrokiak
<Gallery> File:Igrexa de Santa Baia de Donas, Gondomar.jpg|Santa Baia, Donas, Gondomar. File:San Vicente de Mañufe, igrexa e cruz de pedra.JPG|San Vicente, Mañufe, Gondomar. </Gallery>
Châteauneuf (Vendée)
Biztanleria
2007an Châteauneuf udalerrian erroldatutako biztanleak 780 ziren. Familiak 303 ziren, horien artean 71 pertsona bakarrekoak ziren (46 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 93 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 132 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 375 etxebizitza zeuden, 307 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 30 bigarren erresidentzia ziren eta 38 hutsik zeuden. 370 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 307 etxebizitza nagusietatik 245 bere jabearen bizilekua ziren, 55 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 64 etxek hiru zituzten, 92 etxek lau zituzten eta 143 etxek bost zituzten. 262 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 115 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 175 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 492 ziren, horien artean 374 aktiboak ziren eta 118 inaktiboak ziren. 374 pertsona aktiboetatik 335 lanean zeuden (179 gizon eta 156 emakume) eta 39 langabezian zeuden (16 gizon eta 23 emakume). 118 pertsona inaktiboetatik 47 erretiraturik zeuden, 34 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Châteauneuf udalerrian 337 unitate fiskal zeuden, 866 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.819 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 34 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 9 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
2000. urtean Châteauneuf udalerrian 30 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.562 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Larino
Larino Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Aneides aeneus
Aneides aeneus Aneides generoko animalia da. Anfibioen barruko Plethodontidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Solana de Rioalmar
Solana de Rioalmar Ávilako udalerria da.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 244 biztanle zituen.
Litaneutis
Litaneutis Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Litaneutis sacrifica da.
Sruti
Shruti testuen zerrenda
Halaber Veda bakoitzak lau atal ditu:
Bellevue (Iowa)
Bellevue Iowako hiri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 2,191 biztanle zituen, 3.46 kilometro koadrotan banatuta.
Starksia hoesei
Starksia hoesei Starksia generoko animalia da. Arrainen barruko Labrisomidae familian sailkatzen da.
Kobalto
Kobaltoa eta honen aleazio ak korrosioarekiko oso erresistenteak dira, tenperaturak oso altuak badira ere. Aplikazio komertzial garrantsitzuenak: tenperatura altuetan erabiliko diren aleazioetan, aleazio magnetiko etan, hortzetarako eta kirurgirako aleazioetan vitalium deituak. Kobalto-60, isotopo erradiaktibo a da eta modu artifizialean ekoiztu da, ikerkuntzan, medikuntzan eta industrian oso erabilia da.
Bere izenaren jatorri alemaniarra “kobalt” da, “kobolds” hitzaren eratorria dena, eta “gnomo” da bere esanahaia.
Propietateak
Zilar koloreko kobalto metala hauskorra da, oso urtze-puntu altua dauka eta bere erresistentzia eta tenperatura altuak mantentzeko gaitasunagatik da baliogarria.
Beste metal magnetiko batzuekin agertzen da naturan, hala nola, burdina eta nikela, eta bere magnetismo a manten dezake beste edozein metal baino tenperatura altuagoetan (1100 °C), hau da, kobaltoak metalen artean Curie tenperatura altuena dauka, 1115 °C. Bestalde, ezaugarri katalitiko baliogarriak ere baditu.
Kobaltoaren dentsitate espezifiko a 8.9-koa da, eta momentu magnetiko a 1.6–1.7 Bohr magnetoi atomoko. Horrez gain, kobaltoa erreduzitzaile ahula da, eta beraz, oxidazio tik babesten da oxidoen filmak pasibatu z. Halogeno ekin eta sulfuroekin konposatuak eratzen ditu.
Agerpena
Burd in a eta nikel aren antzekoa da, bai modu askean zein konbinatuan. Naturan erraz aurkitu daiteke, eta lurrazaleko arroka igneo en %0,001-a suposatzen du. Meteoritoetan, izarretan, itsasoan, lurrean, ur gezean, landareetan eta animalietan aurkitu daiteke. Komertziorako garrantsitzuak diren kobaltoaren mineralak, artseniuro ak, oxido ak eta sulfuro ak dira.
Airean eta ingurugiroan (ura, zorua, harroka, landare, animali) dagoen elementua da.
Meatzaritzan ikatzaren konbustio a dela eta, gizakiak kobaltoaren zati txikiak atmosfera ra zabaltzen ditu.
Kobaltoaren isotopo erradiaktibo ak ez daude modu naturalean ingurugiroan, baina energia nuklear retako operazioetan eta istripu nuklearren bidez askatuak dira. Desintegrazio rako erdi-bizitza laburra dute, ez dira oso arriskutsuak.
Uretan kobaltoa baldintza azido etan disolbatzen da soilik, baina kobalto gehiena sedimentu etan edota lurrean dago.
Balentzia handieneko egoera naturan bakarrik koordinazio konposatu etan aurkitu daiteke, adibidez, B12 bitamina bezala.
Erabilerak
EEBB-etan Hidrogenoa lortzeko katalizatzaile bat asmatu dute, ura apurtzen duena, eta kobaltoa, fosforoa eta sufrea ditu.
Katalizatzaile honek metal ez geldo ekin egindako katalizatzaileen artean etekin katalitiko handiena erakusten du.
Litio kobalto oxidoa, litio ioi bateri etan elektrodo moduan erabiltzen da. Nikel-hidruro metaliko (NiMH) bateria birkargarri ak ere kobaltoa dute.
Margoak, bernizeak eta tinteak kobaltoaren konposatuak erabiliz egin daitezke zenbait kolore lortzeko.
Aleazioetara gehitzen da, superaleazio ak lortzeko. Tenperatura egonkorra dutenak eta erreakzio motoreetan zein gas turbin etan erabiliak dira. Inplante etan ere, hala nola, belaunetako protesietan.
Kobalto-59 erabilita, lehergailu nuklearra eraiki daiteke. Leherketa txikia izango zen arren, hondakin erradiaktiboek beteko zuten azalera denbora batez kutsatuta geldituko da.
Kobalto-60 medikuntzan erabilia da, gamma uhinak sortzeko. Hauek erradioterapia n, medikuntzako materiala eta elikagaiak antzu tzeko.
Kobalto-57 medikuntzan erabiltzen da, organismo batean B12 bitaminaren kantitatea neurtzeko.
Laborategian, lehen silizezko gela n kobalto (II) kloruro adierazle moduan erabiltzen zen.
Kobaltoaren kimika
Kobaltoa oxigenoan berotzean Co3O4 -a sortzen da eta  900 °C-tan oxigeno a galtzen du CoO sortuz.
Metalak F2-arekin erreakzionatzen du, CoF3 emanez, eta berdina gertatzen da beste halogenoekin ere.
Bestalde, boro, karbono, fosforo, sulfuro eta artseniko ekin erreakziona dezake gatz desberdinak lortuz. Nagusiki kobaltoaren hiru oxido daude: CoO kobalto grisa, Co2O3 kobalto beltza (konposatua tenperatura baxuan eta aire soberakinarekin berotzean sortzen da), eta Co3O4 oxido misto egonkorra. Beraz, kobaltoaren oxidazio egoera egonkorrena (II) izan arren, (III) oxidazio egoera ere konplexua formatuz egonkorra izan daiteke. Beraz, amoniako arekin konplexua eratzean egonkortzen da (III) oxidazio egoera, [Co(NH3)6]3+(aq) espeziea sortuz. Kobalto (III) espezieak uretan, berriz, ezegonkorrak dira, eta erreduzitu egiten dira berez.
Erredukzio potentzialak hauek izango lirateke, egonkortasuna baldintzaturik:
[Co(H2O)6]3+(aq) + e- →   [Co(H2O)6]2+(aq)         E0 = 1,92 V
[Co(NH3)6]3+(aq) + e-→   [Co(NH3)6]2+(aq)          E0 = 0,11 V
Historia
K.a. 2000. urteko zeramik etan tindatzaile moduan aurkitu da, oxidatuta urdina baita. Beirarekin galdatu z, urdin kolorea agertzen zen. Mendeetan zehar uste izan zen kolore horren erantzulea bismuto a zela.
XVI. mendean, Georgius Agricola, mineralogistak,  arroka ezberdin bat deskribatu zuen, “cobaltum”a. Arroka hau meatzari alemanen artean ezaguna zen. Burdin eta nikelezko meatze tako minerala zen, prozesatzerakoan metal erabilgarriak eta inolako erabilpenik ez zuen hauts zuri bat lortzen zen, zeina birrinduta toxiko a eta azalarekin kontaktuan jartzean garratza bihurtzen zen. Meatzariek uste zuten, meatzetako “kobolds” izaki magikoek arroka hauek eraldatzen zituztela, beraz, kobolds-en arroka izena jarri zioten, hau da, “cobaltum”.
Bere lanari esker gaur badakigu, “cobaltum”-a, gaur egun “cobaltita”, artseniko, sufre eta kobaltoz osatua dagoela. Arroka honen toxizitatearen erantzulea artsenikoa bera zen. Ez ziren metal erabilgarriak lortzen, beste arrokekin erabiltzen zen prozesu berdina jarraitzean, produktua kobalto(II)-ren oxidoa zelako, CoO, baina tenperatura altuetan berotu zuenean, metal berri bat aurkitu zuen.
Zenbait artikulu idatzi zituen, baina esanguratsuena, 1748. urtekoa, “Cobalti nova species examinata et descripta ” izan zen.
XIX. mendean, metal berria erauzi eta modu industrialean koloratzaile moduan erabili zen. Horretarako gehien erabili zen konposatua, kobalto(II) aluminio oxidoa, CoAl2O4 zen.
Baigorri
Baigorri Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 10,9 kilometrora. Altuera 146 eta 1 049 metro artekoa da, eta 69,44 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 1 480 biztanle zituen.
Bertako biztanleak baigorriarrak dira.
Baigorriko ibarreko eta Baigorri-Ortzaize eskualdeko hiriburua da, teknikoki Baigorri herria den arren. Gainera, Baigorriko Bizkonderriko hiriburua izan zen baldintza berean.
Izena
Baigorri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Baigorri toponimoa izen gardena da. bai ("ibai") (cf. Baia (ibaia)) eta gorri hitzen arteko elkarketa da. "Ibai gorria" bezala uler liteke, Urepeleko Errobi ibaiak udalerritik igarotzean hartzen duen koloreari erreferentzia eginez.
Irudi luke frantses eta okzitanierazko izenak, Arrosa edo Donamartiri bezalako beste kasu batzuetan bezala, tokiko santuaren (kasu honetan, Done Eztebe) eta euskal izen tradizionalaren (kasu honetan, Baigorri) elkartzetik datozela. Hala ere, hori ez da guztiz egia. Udalerria osatzen duten herriguneen garapenarekin, Donostei eta Baigorriko hiriguneek bat egin zuten, gaur egungo herri barnea sortuz. Horregatik, izen konbinatu bat sortu zen: Donostei-Baigorri (frantsesera Saint-Étienne - Baigorri eta okzietanierara Sent Estève - Baigòrri bezala egokitua). Ondoren, izena lehen aipatutako beste kasuekin parekatu zen, de preposizioa gehituz.
Geografia
Baigorri Baigorriko ibarran dago.
Sarbideak
Baigorritik Ortzaizeraino autobusez joan daiteke, han Baionako aldirietako geltokia dago. Udalerria antzinako RN 648 eta RN 648a errepideek zeharkatua da, egun RD 15 eta RD 948 direnak.
Hidrografia
Baigorri Errobiko ibaiadarra den Urepeleko Errobik eta bere ibaiadarrek zeharkatua da:
Orografia
Baigorri GR 10ek, Pirinioak mendebaldetik ekialderantz zeharkatzen dituen ibilbide luzeak, zeharkatua da. Sarbidea da, Iparla zeharkatuz, Bidarrairaino ailegatzeko.
Hona hemen udalerriko mendi nagusiak:
Erdi Aroa
1020an, Gaskoniako dukea zen Antso VI.a Gilen Gaskoiniakoak Baigorriko ibarraren subiranotasuna Nafarroako errege zen Antso III.a Gartzeitzeri eman zion, jasotako mesede baten esker onez. Errege berak 1033an nafar koroari erantsia 1033an eta Baigorriko Bizkonderria sortu zuen, Baigorrin hiriburuarekin, eta kontrola Gartzea Lopitzeri eman zion, Eneko Lopitz Bizkaiko kondearen anaiari. 1253an, Tibalt II.a Nafarroako erregeak Doneztebe elizako patronatua Orreagako patronatuari eman zion.
Baigorriko jaunak Nafarroako erregearen zerbitzupean bereizi ziren batailadore handi gisa. Askori Nafarroako Erresumako hainbat eskualdetan funtzionario postuak eman zitzaizkien eta beste hainbesteri errege gazteluetako alkateak eman zitzaizkien, bereziki Luzaide eta Amaiurrekoak. Merinoak eta Nafarroako Gorteetako ordezkariak ere izan ziren.
1391n Baigorriko Bizkonderria herri hauek osatzen zuten: Donostei-Baigorri (hiriburua), Anhauze, Sorhoeta, Donostei, Lasa, Irulegi, Urdoze, Leizparze, Okoze, Otikorene, Gernieta eta Azkarate.
XII. mendean, Lope II Enekoitzek, Baigorriko Bizkondeak, Oztibarreko lurraren errentak jasotzen zituen, eta horietako batzuk Haranbeltzeko prioratoari ematen zizkion, baita zenbait lur ere. XIII. mendean Bizkonderria bi zatitan banatu zen. Izan ere, Frantzisko Semenetz Baigorriko Bizkondearen semeak, lehen ezkontzetan Caupenne batekin ezkondua, herentziaz lehiatu ziren.
Erregeek, Felipe III.a Nafarroakoak eta Joana II.a Nafarroakoak, Bizkonderriaren erdia eman zioten haietako bati, Nafarroa andreari, Brun de Till jaunarekin ezkondua, eta, bestea, beste semeari. Bi zati horiek XV. mendean elkartu ziren berriro.
Nafarroako konkista
Fernando Katolikoak Nafarroa Garaia kendu zionean, Baigorriko Bizkondeek leial jarraitu zuten beren legezko subiranoekin, baina beren jarduerak Bearnera eta Nafarroa Behereko lurretara desbideratu ziren. Gracian Etxautzkoa, Lautrecekin batera, Italiako kanpainara joan zen; beranduago, Henrike II.a Espainiakoaren gortean kargu bat izan zuen. Antton Etxaultzkoa semeari zor zaio Bizkaiko jurisdikzioaren haranetik Garaziko Gortearen haranera igarotzea, administrazio judizial zibil eta kriminalari dagokionez (1564), botere feudalaren haranaren emantzipaziorako urrats garrantzitsua.
Gaztelarren aurka borrokatu zuen, baita erlijio gerretan ere, erreformaren arerio nagusietako bat izan zelarik. Horregatik, Lüküzeko eta Armendaritzeko jaunak buru zituzten lebantisko katolikoekin kausa komuna egin zuen, baina 1570ean men egin zuen. Hurrengo matxinada katolikoa lehertu zenean, Antton, erreginari leial mantendu zen, eta, denborarekin, Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoaren konfiantzazko gizona izatera iritsi zen, 1573an eta 1583an espainiar gortera bidali zuena, zenbait gestio egiteko.
Frantziako Iraultza
1789ko Frantziako Iraultzaren eztandaren ondoren, Baigorriko udalerria mugimendu iraultzailearen aurka agertu zen hasieran. 1790eko martxoaren 4ko Legeak Frantziar Estatuko departamenduak eta barrutiak sortu zituen. Era horretan, Ipar Euskal Herriak eta Biarnok Pirinio Apalak edo Behe Pirinioak edota Pirinio Behereak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barruti sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Uztaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Uztaritzetik Baionara aldatu zuten.
1790eko azaroaren 13ko dekretu batek, etekinen errenten zerrenda gordailatzeko agindu zien eliz onuradunei. Udalak, erretorea, ordena indiskretua jendaurrean ezagutzera ematetik salbuetsi zuen, eta bereziki interesdunei jakinarazteko baimena eman zion. 1791ko hasieran, departamendu administrazioak, Harismendiri, bere auzapeza funtzioak baliogabetu zizkion, eta egoera aldatu egin zen. Herriko erretoreak, Pierre Casadevant donibanegaraztarrak, Frantziako Iraultzako I. konstituzioaren zina egiteari uko egin zion, postua 1792ko iraila arte mantenduz. Udal iraultzaile berriak kementsu ekin zion ezjakintasunari aurre egiteari. Horretarako, 1795eko abenduan, bi eskola jarri zituen, bata plazan eta bestea Lezpartze auzoan. Hurrengo urteko maiatzaren 9an beste lau ezarri zituen haurrei irakurtzen irakasteko; bata presbiterio zaharrean ireki zen, bigarrena Etxautzen, hirugarrena Anhauzen eta laugarrena Azkaraten.
Konbentzioaren Gerran, 1793ko ekainaren 22an, Baigorriko biztanleek gidatutako tropa frantziarrak Izpegi lepoan dagoen postua konkistatzea lortu zuten, baina espainiar soldaduek berehala baztertu zituzten.
Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik hainbat udalerriek euren izenak aldatu zituzten "termino iraultzaileengatik" 1795. urtean. Baigorriko kasuan, Thermopyles izenera aldatu zen, Termopiletako gudua gogoratzeko, non Atenas eta Esparta greziar polisak, persiar aurrerapenaren aurka borrokatzeko elkartu ziren, K.a. I. mendean.
Napoleondar Gerrak
Napoleondar Gerretan, Baigorri eta Bidarraiko biztanleak Arthur Wellesley Wellingtongo Dukearen aurka agertu ziren, honek 1814an honako aldarrikapen hau zuzendu zien arte:
Aldarrikapen hau euskaraz eta frantsesez argitaratu zen. 1881eko apirila eta maiatzean, herri honetako agintariek eta biztanleek, Francisco Espoz Minako gerrillari taldearen erasoaldi baten beldur, babes neurriak hartu zituzten eta garda nazionalen konpainia batzuk etorrarazi zituzten. 1813ko uztailaren 1eko agindu prefektoral baten bidez, garda nazional sedentarioa antolatu zen Donibane Garaziko, Baigorriko, Iholdiko eta Donapaleuko kantonamenduetan, segurtasun neurriak hartzeko frantziar armadaren sarrera desantolatuaren eta etsaien gertutasunaren aurrean; hilabete honetan bertan garda nazionalak etsaiarekin hainbat liskar izan zituen.
Nafarroa Behereko erasoaldia uztailaren 23an hasi zen eta garda nazionalak errekonozimendu operazioetan eta mugako lehen borroketan parte hartu zuen. Biktimak izan ziren, eta, gainera, zaurituak azkar zaindu zituzten. Urte honetako azaroaren 30ean, Espozen soldaduek, udalerri honen norabidean eraso zuten, baina, defentsa on bati esker, garaituak izan ziren, eta erretiratu egin behar izan zuten, aurkitzen zituzten komunetan lapurtuz.
Handik bi astera, 2 000 espainiar erasora itzuli ziren, baina oraingoan benetako inbasioa zen; Baigorriko 300 gizonek amore eman behar izan zuten, kopuruz gutxiago zirelako, eta ez etsaiari aurre egin gabe. Abenduaren 16an, eguerdian, inbaditzaileak hartu zuen udalerria, eta gehiegikeriak eta lapurretak egin zituen herrian. Hori dela eta, biztanle askok Donibane Garazira emigratu zuten.