cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historia unibertsala
Saharaz hegoaldeko Afrika
Afrikan, garai honetan, hainbat zibilizazioren erorketa eta berri batzuen agerpena eman zen. Swahili kostaldearen gainbehera gertatu zen Portugaldar Inperioaren eta Omango Imamerriaren indartzearekin. Mendebaldeko Afrikan Songhai Inperioa marokoarrek konkistatu zuten 1591an, pistolaz armatuta inbaditu eta gero. Zimbabweko Erresuma, Hegoaldeko Afrikan, desegin zen eta Mutapa, Butua eta Rozvi bezalako erresuma txikiagoak sortu ziren bere baitan. Etiopiak 1531n jasan zuen Adaleko Sultanerri musulmanaren inbasioa, eta 1769an Zemene Mesafintean (Printzeen Aroa) sartu zen, non enperadorea apaingarri bihurtu zen eta herrialdea gerrako jaunek gobernatu zuten, errege lerroa geroago Tewodros II.a enperadorearekin berreskuratuko zen arren. Ajuranen sultanerria, Afrikako Adarrean, XVII. mendean hasi zen gainbehera, Gelediko sultanerriaren ondoren. Afrikako beste zibilizazio batzuek aurrera egin zuten garai horretan. Oyo Inperioak bere urrezko aroa bizi izan zuen, Beningo Erresumak bezala. Ashanti Inperioak gaur egungo Ghanan lortu zuen boterea 1670ean. Kongoko Erresumak ere aurrera egin zuen garai horretan.
Hegoaldeko Asia
Mogol Inperioaren sorrera 1526an datatu ohi da, Erdi Aroaren amaiera aldera. XVII. mendearen amaieran eta XVIII. mendearen hasieran Indostango eskualde gehiena gobernatu zuen potentzia inperial islamiarra izan zen. Inperioak Asiako hegoaldea eta hego-mendebaldea menderatu zituen, eta munduko manufaktura-ekonomia eta -potentzia handiena bihurtu zen, munduko BPGren laurdenarekin. "Aro klasikoa" Aurangzeb enperadore mogolaren heriotzarekin amaitu zen, dinastiak beste 150 urtez jarraitu zuen arren. Garai hartan, Inperioaren ezaugarria administrazio oso zentralizatua izan zen, eskualde desberdinak lotzen zituena. Mogolen monumentu esanguratsu guztiak, haien ondare ikusgarriena, garai horretakoak dira, Indiako azpikontinentean eragin kultural persiarraren hedapena ezaugarri izan zuena, emaitza literario, artistiko eta arkitektoniko bikainekin. Marathi Inperioa gaur egungo Indiako hego-mendebaldean zegoen, eta izugarri hedatu zen peshwen, maratha inperioko lehen ministroen, gobernupean. 1761ean, Maratha armadak Panipateko hirugarren gudua galdu zuen, hedapen inperiala geldiarazi zuena.
Inperialismo Berriaren garapenak potentzia kolonialek ekialdeko hemisferioko ia lurralde guztiak konkistatzea ekarri zuen. Indiako kolonizazio komertziala 1757an hasi zen, Plasseyko guduaren ondoren, Bengalako nawabak bere domeinuak Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiari eman zizkionean, 1765ean, konpainiari diwani edo diru-sarrerak biltzeko eskubidea eman zitzaionean, Bengalan eta Biharren, edo 1772an, konpainiak hiriburu bat Kalkutan ezarri zuenean.
Ipar-ekialdeko Asia
Europarekiko itsas merkataritzaren hedapenak eragin nabarmena izan zuen Txinan eta Japonian aldi horretan, batez ere portugaldarren aldetik, Macaon eta Nagasakin presentzia baitzuten. 1571ean Miguel Lopez Legazpik Manila sortu zuen, munduko ekonomiak batuko zituen hiria. Txinak eta Japoniak politika isolazionistak aplikatu zituzten, atzerriko eraginak ezabatzeko, baina ez zuten guztiz lortu. Txinak, Espainia Berritik zetorren zilarraren eraginez, Macaotik sartzen zena batik-bat, inflazio garaia bizi zuen. Gobernuan zegoen Ming dinastiak arazoak izan zituen monetaren sorreran, eta espainiar pesoen eskaria izugarri handitu zen, urre, portzelana eta zetarekin ordaintzen zena, Herbeheretar eta Espainiar merkatariak gehiago aberastuz. Inflazio horrek, eta garai horretan sortutako gosetek Ming dinastia erortzen lagundu zuten eta 1644an Qing dinastia sortu zen, Txinako azken dinastia inperiala, 1912ra arte gobernatu zuena. Qing dinastia debekatu zuen espainiar zilarra, Espainiaren gainbeheran sakondu zuena.
Hego-ekialdeko Asia
1511n portugaldarrek Malakako Sultanerria eraitsi zuten gaur egungo Malaysia eta Indonesiako Sumatra artean. Portugaldarrek merkataritza lurralde garrantzitsu hau (eta nabigazio estazio baliotsua) hartu zuten 1641ean holandarrek bota zuten arte. Johor Sultanerria, Malaysiar Penintsularen hegoaldeko muturrean zegoena, eskualdeko merkataritza-botere nagusi bihurtu zen. Europearren kolonizazioa herbeheretarrekin batera zabaldu zen Indonesian, portugesekin Ekialdeko Timorren, eta espainiarrekin Filipinetan. XIX. mendean, europar hedapenak Asia hego-ekialde osoan izango zuen eragina, britainiarrek Myanmar eta Malaysian, eta frantsesek Indotxinan. Thailandia izan zen kolonizatu gabeko herrialde bakarra.
Ozeania
Ozeano Bareko uharteak ere ukituko zituen Europaren kontaktuak, 1521ean Marianetan eta beste uharte batzuetan lehorreratu zen Fernando Magallaesen bidaiatik hasita. Era berean, aipagarriak izan ziren Abel Tasmanen bidaiak (1642-44) egungo Australiara, Zeelanda Berrira eta inguruko uharteetara, eta James Cook kapitainaren bidaiak (1768-1779), Hawaiirekiko Europako lehen kontaktua ezarri zuena. Britainia Handiak 1788an sortu zuen bere lehen kolonia Australian, Hegoaldeko Gales Berriko Kolonia.
Amerika
Ameriketan, mendebaldeko potentzia europarrek aurkitu berri ziren kontinenteak indarrez kolonizatu zituzten, neurri handi batean populazio indigenak mugituz eta azteken eta inken zibilizazio aurreratuak suntsituz. Espainiak, Portugalek, Britainia Handiak eta Frantziak lurralde zabalak eskatu zituzten eta eskala handiko kolonizazioari ekin zioten, Afrikako esklabo kopuru handi baten inportazioa barne. Portugalek Brasil aldarrikatu zuen. Espainiak Hego Amerika, Erdialdeko Amerika eta Ipar Amerikako hegoaldea erreklamatu zituen, Tordesillasko Ituna betez. Britainia Handiak Ipar Amerikako ekialdeko kostaldea kolonizatu zuen, eta Frantziak Ipar Amerikako erdialdea. Errusiak Ipar Amerikako ipar-mendebaldeko kostaldean sartu-irtenak egin zituen, 1784an egungo Alaskan lehen kolonia batekin, eta Fort Rossen postu aurreratua egungo Kalifornian 1812an. 1762an, Zazpi Urteko Gerran, Frantziak ezkutuan utzi zizkion Espainiari Ipar Amerikan zituen aldarrikapen gehienak, Fontainebleauko Itunean. Britainiar kolonietako hamahiruk 1776an independentzia aldarrikatu zuten, Amerikako Estatu Batuak sortuz, Parisko Itunak 1783an berretsia, Ameriketako Gerra Iraultzaileari amaiera emanez. Napoleon Bonapartek 1800eko Napoleonen Gerretan Frantziak Espainiari egindako erreklamazioak berreskuratu zituen, baina 1803an Estatu Batuei saldu zizkien Louisianaren Erosketa gisa.
1750-1848: Iraultzen Aroa
1750tik aurrera hainbat iraultza eman ziren munduan, denbora-banaketa klasikoan Aro Garaikidearen hasieratzat hartzen direnak.
Industria Iraultza, XVIII. mendearen bukaeran Erresuma Batuan jaioa, egundoko aldaketa izan zen giza historian, eguneroko bizitzaren alderdi guztiak bestelakoak izanen baitziren harrez geroztik. Aldaketaren motorra ehungintza, burdina ekoizteko tekniken garapena eta ikatzaren erabilera izan ziren. Ondoren, aldaketak beste eremu batzuetara hedatu ziren. Ubide nabigagarri andana egitean, errepideak hobetzean eta (geroago) burdinbideak paratzean, merkataritza suspertu zen. Lurrun makinaren asmakuntzak industria eta merkataritza izugarri aldatu zituen, eta mekanizazioak gero eta fabrika handiagoak sortu zituen. Aldaketa demografiko nabarmena ere izan zen, landa eremutik hirira. Ingalaterran, garai honetan nekazaritzaren sistema tradizional irekitik (openfield) nekazaritza itxi batera iragan zen lege ugariren bitartez (enclosure acts), itxitura deitzen den metodoarekin. Industria Iraultza laster hedatu zen inguruko herrialdeetara, bereziki Rhin ibaiaren inguruetara. Mundu mailako komertzioa, lehengaien kudeaketa berritzailea eta itsas-nabigazioa nabarmen handitu ziren industria iraultzaren ondorioz.
Frantziako Iraultza Antzinako Erregimenaren amaiera ekarri zuen ekimen historikoa izan zen. Harrez geroztik gizartearen eta politikaren eredua oso bestelakoa izan zen, bertan mundu garaikidearen hiztegia, alderdi politikoen programak eta ideaik sortu baitziren. Aldi berean, Amerikako Iraultza ere eman zen, atzerabiderik ez zuen prozesua. Demokraziaren oinarriak ezarri ziren horietan, botereen banaketa, nazioaren burujabetza eta boto zentsitarioa ezarri zituzten. Gizaki eta Herritarraren Eskubideen Aldarrikapena egin zuten. Eredu hori hedatu zen eta Haitiko Iraultza gertatu zen handik gutxira, esklaboen lehenengo iraultza arrakastatsua, eta Amerikako kolonien artean independentismoa sortu zuena. Laster etorriko ziren Amerikaren deskolonizazioa beste hainbat herritan, bereziki Espainiar Inperioaren kalterako.
Frantziako Iraultzaren ondotik politikan gorabehera ugari izan ziren Frantzian. Napoleon Bonaparte militarra nabarmendu zen borroketan, zeinek 1799an estatu kolpe bat eman baitzuen boterea lortzeko. Frantzia eta Europako gainerako herrialdeen arteko gerra Iraultza garaian hasi bazen ere, Napoleon Bonaparteren agintaldian erpinera iritsi zen. Gerra hauek Europako armadak zeharo itxuraldatu zituzten, antolatzeko eta jokatzeko eredu berriak erabili baitziren. Izan ere, derrigorrezko errekrutatzeak hasi zirenez, gerrak maila ezezagunetan borrokatu ziren. Napoleondar Gerrak izenarekin ezagutzen diren gatazkak lehen mundu gerratzat har daitezke, hainbat koaliziok osatuta Europa osoa zein bere koloniak gerran izan baitziren etengabe. Errusiako frantziar inbasioaren ostean gauzak aldatzen ari ziren, eta beste hainbat porroten ostean, Waterlooko guduak markatu zuen erabateko azken porrota frantziarrentzat.
Horrenbeste urtetan borroka latzetan egon ostean, ondorioak ez ziren nolanahikoak izan. Germaniako Erromatar Inperio Santua desegin zen eta Espainia okupatuta zegoela Amerikako koloniak independentzia aldarrikatzen hasi ziren. Horrenbestez, Britainiar Inperioa munduko indarrik handiena izatekoa zen hurrengo mendean. Baina politika arloan ere nabaritu ziren gerren ondorioak. Okupatutako lurraldeetan Frantziako Iraultzako ideiak sartu ziren (demokrazia, botereen banaketa, pribilejioen akabera, etab.) eta Napoleondar Kodea oinarri zuten kode zibilak idatzi ziren. Erregeek nekez ezarri ahalko zuten lehengo sistema absolutista berriro abian. Vienako Batzarrarekin kontinente osoko ordezkariak toki berean bildu ziren lehen aldiz, eta bake terminoak hitzartu zituzten. Vienako Batzarrean Europako nazioarteko aferetako oinarriak finkatu ziren, aldaketak aldaketa, Lehen Mundu Gerraraino (1914) iraun zutenak.
Frantzian Borboien berrezrakuntzak beste iraultza bat eragin zuen 1830ean, Uztaileko Iraultza izenarekin ezaguna. Honek ziklo iraultzaile bat hauspotu zuen Europa osoan zehar: Greziak eta Belgikak independentzia eskuratu zuten urte horretan, baina Poloniak, Errusiar Inperioaren kontra matxinatuta ere, ez zuen halakorik lortu. Frantzian, edonola ere, Lois Philipperen erregealdia barrikadek ere amaiarazi zuten 1848ko otsailean, Bigarren Errepublika ezartzeko. Bozka unibertsala ezarrita, abenduaren 2an Louis Napoleon hautatu zuten presidente, batik bat landa lurraldeetako babesari esker. Parisko istilu horiek eraginda, iraultza Europako beste tokietara hedatu zen, 1848ko iraultzak ezagutzen den olatuan. Iraultza horietan ideia berriak ere agertu ziren, sozialismoa eta nazionalismoa kasu, tokian toki indar aldakorrekin.
Langile klasearen sorrera
Industria Iraultzaren garapenak burgesia indartu eta kapitalismoa gailendu zuen gero eta herrialde gehiagotan. Ingalaterra laissez faire izeneko kapitalismoaren tontorrera iritsi zen, merkantilismoaren kalterako. Adam Smith eta David Ricardo buru ziren ekonomista klasikoen irakaspenekin bat, Ingalaterrak merkatu ekonomiaren lehia eta garapena bultzatu zuen. Finantza eta kreditu sistemek, burtsak eta nazioarteko merkataritzak ekonomia berri bat sortu zuen. Mende amaieran industriak trust eta holdingak bezalako egiturak sortu zituen. 1870eko eta 1880ko hamarkadetan Depresio Luzea gertatu zen. Ondorioz ekonomiaren goraldiak eta beheraldiak kapitalismoaren arazo ohikoa bilakatu zen, epe luzerako eramangarria zen ala ez ezartzeko eztabaidak sortuz. . Testuinguru horretan ere sortu zen langile mugimendua.
Langileen aldeko estreinako mugimenduak Ingalaterrako luddismoarekin etorri ziren, Ned Ludd langilearengatik. Hauek makinei egozten zieten artisau txikien erosteko ahalmenaren galera, eta suntsitzeei ekin zieten. Baina laster osatu ziren beste mugimendu batzuk, kartismoa kasu, eta sufragio unibertsalaren aldeko mugimenduak piztu zituzten langileek, nahiz eta garai horretan unibertsal hori gizonezkoak baino ez ziren. 1848an Karl Marxek eta Friedrich Engelsek Alderdi Komunistaren Manifestua plazaratu zuten. Handik hogei urtera osatu zuten Lehen Internazionala. 1871n Parisko Komunaren alde egin zuten. Izan ere, langileriak boterea eskuratu zuen lehen aldia izan zen. Garai horretan ere sendotu ziren langileen artean sozialismoa, komunismoa eta anarkismoa. 1890ko hamarkadan zortzi orduz lan egiteko kanpainari ekin zioten eta maiatzaren 1a nazioarteko langileen eguna deklaratzea lortu zuten 1910ean.
1848-1914: Inperioen Aroa
Inperialismo horrek arazo berriak sortu zituen, baita gizateriaren aurkako krimenak ere. Leopoldo II.a Belgikakoak sarraskia eragin zuen Kongon, kautxu biltzaileen artean terrorea sortuz. 1876-1878ko Indiako gosete handiak 8,2 milioi hildako inguru eragin zituen. Tentsio inperialistak hainbat gerra eragin zituzten: 1898ko Espainia-Estatu Batuak Gerra eta 1904-1905eko Errusia-Japonia Gerra edo Boerren Gerrak Hegoafrikako zurien artean. 1898ko Fashodako gertaeran, esaterako, Erresuma Batua eta Frantziaren arteko borroka apenas saihesterik zegoen. 1904an, ordea, bi herrialdeek Entente Cordiale izeneko ituna sinatu zuten. Alemaniarrak itun hori apurtzen saiatu ziren Marokon, baina Alemaniaren beraren kontrako erresumina areagotzea lortu zuen. Inperialismo honek mugimendu abertzaleak ere hauspotu zituen euren barruan, horren adibide mende amaieran sortutako euskal abertzaletasuna.
1914-1945: Bi Mundu Gerra eta Iraultza bat
Vienako Batzarraren ostean, Europako herrialde nagusiek botereen oreka bilatu zuten, inoren nagusitasuna suerta ez zedin. 1882an Aliantza Hirukoitza sinatu zuten sortu berria ziren Alemania, Italia eta Austria-Hungariako Inperioak. 1892an Frantziak eta Errusiak aliantza bat sinatu zuten, Europako erdialdeko botere horri aurre egiteko. 1904an Frantziak eta Erresuma Batuak Entente Cordiale sinatu zuten, elkar babeserako. Bitartean, Balkanetako egonkortasuna pitzatzen zen, Austria-Hungariak Bosnia-Herzegovina konkistatu zuen, Errusia haserraraiz. Bosniako Krisiak Bulgariaren Independentzia Aldarrikapenarekin bat egin zuen, Otomandar Inperioa ere krisian sartuz. 1912an Italo-Turkiar Gerra eta Balkanetako Gerra piztuta zeuden. 1914an Franz Ferdinand Austriakoa erail zuten Sarajevoko atentatuan, Lehen Mundu Gerra definitiboki piztuz.
Alemaniaren asmoa Belgika neutrala zeharkatuz Frantzia azkar konkistatzea zen, baina Frantzia erasotzean Errusiak eta Erresuma Batuak erantzun zuten, eta Marneko lehen gudak aurrerapen guztiak geldiarazi zituen. Lubakietako gerra luze bat hasi zen, Europako potentzia guztiak mobilizatu zituena. Ia 74 milioi pertsonek hartu zuten parte gerran eta 9.400.000 militar eta 7.000.000 zibil baino gehiago hil ziren. Sommeko erasoan bakarrik britainiarrek milioi erdia lagun galdu zituzten. 1917an Ameriketako Estatu Batuak ere gerran sartu ziren, aliatuen alde. Urte horretan bertan Otsaileko Iraultza gertatu zen Errusian, gerraren aurkako jarrerak hauspotua. Boltxebikeek boterea eskuratu zuten azaroko iraultzarekin eta Brest-Litovsk ituna sinatu zuten, gatazka utziz. Baina boltxebikeen gobernu berriaren aurka ere piztu zen gerra, Errusiako Gerra Zibilak beste hiru milioi hildako eragin zituen.
1918ko irailean Hindenburg Marra gainditu zuten aliatuak. Bakea adosteko negozazioak Versaillesko Itunean idatzi ziren. Gerraren erantzukizuna Alemaniari egotzi zitzaion, eta egundoko gerra-ordainak pagatu behar izan zituen. Orobat, koloniak galdu zituen. Austria-Hungaria eta Otomandar Inperioak desegin ziren, eta Austria, Hungaria, Txekoslovakia eta Jugoslavia sortu ziren (Brest-Litovsken itunari esker Estonia, Letonia, Lituania, Finlandia eta Polonia sortu ziren). Munduak oraindik beste arazo bati aurre egin behar izan zion: 1918ko gripe pandemiak 50 milioi pertsona inguru hil zituen, frontean ziren militar asko euren etxeetara bueltatu ostean hedatzen lagundu zuten pandemia.
Errusiako Iraultzari jarraituz, mugimendu sozialista ugarik matxinada eta iraultza saiakerak egin zituzten. Alemaniako Weimarko Errepublikan Matxinada Espartakista piztu zen, Azaroko Iraultzaren testuinguruan. 1917-1923ko iraultzetan Txinako Alderdi Komunista sortu zen 1921ean, eta Mongoliako Iraultza urte berean eman zen. Formalki Lehen Mundu Gerraren barruan Finlandiako Gerra Zibila ere zurien eta gorrien artekoa izan zen. Ameriketako Estatu Batuetan ere iraultza sozialista emango zenaren beldur, Beldur Gorria abiarazi zuten. Garapen ekonomiko handia izan zuen 1920ko Hamarkada Zoriontsua amaitu zen 1929ko kraxarekin, Depresio Handia eragin zuena. Gosea munduko beste hainbat lekutan hedatu zen: 1931-1933ko sobietar goseteak milioika pertsona hil zituen, Ukrainak Holodomor deitzen duen genozidioaren parte. Urte batzuk lehenago, jaio berria zen Turkiak Armeniar genozidioa egin zuen, gutxienez 1.200.000 pertsona hil zituena. Eta testuinguru horretan, Erromarako Martxaren ostean sortu zen Italiar faxismoa, laster etorriko ziren beste talde faxista batzuen aitzindaria. Bitartean, Espainiako Bigarren Errepublikak aukera izan zuen politika sozialistak aurrera eramateko, baina Francisco Francok gidatutako estatu-kolpearen ondorioz Espainiako Gerra Zibila piztu zen, ondoren etorriko ziren beste indar faxista batzuen aitzindaria.
Ekialdeko frontean borroka latzen artean, gudu erabakiora Stalingradokoa izan zen (1942ko abuztuaren 21etik 1943ko otsailaren 2ra). Ekialdeko Europa bereganatuta, sobietarrek Berlin 1945eko maiatzaren 2an konkistatu zuten. AEBek eta Ingalaterrak, halaber, 1944ko ekainaren 6an beste fronte bat ireki zuten Frantzian, Normandian lehorreratuta. Alemaniak amore emanda, herrialdea lau irabazleen artean (AEBak, SESB, Erresuma Batua eta Frantzia) banandu zen, lau okupazio eremutan. Ozeano Bareko gerrari dagokionez, 1942ko udan geldiarazi zuten estatubatuarrek Japoniaren hedapena, Midwayko guduan. Harrez geroztik, uhartez uharte japoniarrek atzera egin behar izan zuten. Txinan ere, 1929tik abian zegoen gerra zibileko nazionalistek eta komunistek bat egin ondoren, gero eta lurralde gehiago galdu zuen Japoniak. Azkenean, Europan gerra amaituta, Harry S. Truman AEBetako presidente berriak arma nuklearrak erabiltzeko deliberoa hartu zuen, Japoniak lehenbailehen amore ematera behartzeko. Abuztuaren 6an Hiroshiman eta 9an Nagasakin lehertu ziren asmo belikoak zituzten lehen bonba atomikoak. Irailaren 2an errendizio ofiziala sinatutakoan amaitu zen Bigarren Mundu Gerra, 60 milioi hildako eraginez. Alemaniak kontzentrazio-esparru nazien bidez milioika zibil erail zituen, tartean 12 milioi hildako Holokaustoan, bereziki juduen aurkako genozidioa. Nurenbergeko epaiketekin, Nazio Batuen Erakundearen sorrerarekin eta AEBren botere ekonomikoa finkatuko zuen Marshall Planarekin hasi zen Historia Garaikidearen hurrengo fasea.
1945-2000
Bigarren Mundu Gerran Ardatzeko potentzien porrotak, potentzia aliatuen esku, hainbat ondorio izan zituen nazioarteko politikan. Alde batetik, Nazio Batuen Erakundea sortu zen, etorkizuneko gerrak saihesteko itxaropenarekin, Lehen Mundu Gerraren ondoren Nazioen Elkartea eratu zen bezala. Gerrak bi herrialde utzi zituen, Estatu Batuak eta Sobietar Batasuna, nazioarteko arazoetan eragiteko botere nagusiarekin. Haietako bakoitza ez zen besteaz fidatzen, eta bestearen eredu politiko-ekonomikoa mundu osoan hedatzearen beldur zen, kapitalista eta komunista, hurrenez hurren. Honek Gerra Hotzera eraman zuen, Estatu Batuen eta bere aliatuen eta Sobietar Batasunaren eta bere aliatuen arteko berrogeita bost urteko borroka eta arma-lasterketa. Komunismoak aurrera egiteko bidea ireki zuen Ekialdeko Alemanian, Polonian, Txekoslovakian, Hungarian, Jugoslavian, Albanian, Bulgarian, Errumanian, Txinako Herri Errepublikan, Ipar Korean eta Ipar Vietnamen. Beranduago, hainbat iraultza izan ziren munduan zehar, batez ere Hirugarren Mundua deitu zen herrialde independizatu berrien artean. Angolako Gerra Zibila, Kubako Iraultza edo Hego Yemen testuinguru honetan kokatzen dira.
Bigarren Mundu Gerran arma nuklearrak garatu zirenean, eta ondoren ugaldu zirenean, bi superpotentzien arteko gerra nuklearraren arriskupean egon zen gizadi osoa, gertakari askok erakutsi zuten bezala, horien artean Kubako misilen krisia 1962ko urrian. Gerra hau ez zen oso praktikoa, eta superpotentziek zeharkako gerrak hasi zituzten arma nuklearrik gabeko Hirugarren Munduko herrialdeetan, Koreako Gerra eta Vietnamgo Gerra izan ziren bezala. Txinan, Mao Zedongek industrializazio eta kolektibizazio erreformak aplikatu zituen Adelante salto handiaren zati gisa (1958-1962), eta horrek hamarnaka milioi pertsona gosez hiltzea eragin zuen (1959-1961). Goseteak, hala ere, ohikoak izan ziren Hirugarren Munduan, 1983-1985eko Etiopiako gosetea edo Nigeriako Gerra Zibilaren baitan Biafran gertatutakoak kasu.
1960 eta 1970ko hamarkadetan bitartean, Gerra Hotzeko Espazio Lasterketaren barruan, satelite artifizialen eta zunden jaurtiketak izan ziren. Sputnik satelitea aireratu zuen SESBek, eta AEBk hamabi astronauta Ilargian lurreratu eta onik itzuli ziren Lurrera, Apollo programaren baitan. Lehen zundak iritsi ziren Marte eta Artizarrera, eta Voyager programaren bidez Eguzki-sistematik kanpora bidali ziren lehen objektuak jaurti ziren. Gerra Hotzaren prestaketek, hirugarren mundu-gerra bat eragozteko edo borrokatzeko, teknologietan egindako aurrerapenak bizkortu zituzten, Bigarren Mundu Gerra baino lehen kontzeptualizatu baziren ere, gerra horren eskakizunetarako ezarri baitziren, hala nola erreakzio-hegazkinetarako, koheteetarako eta ordenagailuetarako. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo hamarkadetan, aurrerapen horien ondorioz, hegazkinetako bidaiak ugaritu ziren, aplikazio kontaezineko satelite artifizialak erabili zituzten, Posizionamendu Sistema Globala (GPS) eta Internet barne. Asmakizun hauek pertsonen, ideien eta informazioaren zirkulazioa irauli dute, Informazioaren Aroa deitzen den eremuan sartuz. Bestetik, plastikoan eta petrolioan oinarritutako ekonomia garatu zen, kotxeen erabilera orokortu zen, eta horrek arazo ugari ekarri zituen baliabideen aldetik. 1973ko petrolioaren krisia, edo Golkoko gerra baliabide eskas horren inguruan garatutako gertakariak dira.
Gerraosteko lehen hamarkadetan, Belgikako, Britainia Handiko, Herbehereetako, Frantziako eta mendebaldeko Europako beste herrialde batzuetako inperioen Asiako eta Afrikako koloniek independentzia formala lortu zuten. Hala ere, independizatu berri ziren herrialde horiek sarritan aurre egin behar izan zieten neokolonialismo, desordena soziopolitiko, pobrezia, analfabetismo eta gaixotasun tropikal endemiko gisako erronkei. Independizatutako herrialde horiek indar handia lortu zuten XX. mendearen amaieran, India edo Hego Afrika kasu. Herrialde sortu berri horien arteko gatazka-armatuak ohikoak izan ziren, hala ere. Mendebaldeko blokeko hainbat herrialdek NATO defentsa-talde bateratua bideratu zuten, Jugoslaviako Gerretan ere parte hartu zutenak. Ruandako Gerra Zibila eta Ruandako genozidioa, edo Kongoko Lehen Gerra bereziki Afrika kolpatu duten bi adibide dira. Gatazka hauek guztiek inoizko desplazatu eta errefuxiatu kopururik handiena sortu zuten.
Mendebaldeko eta Erdialdeko Europako herrialde gehienek pixkanaka komunitate politiko eta ekonomiko bat osatu zuten, Europar Batasuna, ekialderantz hedatu zena antzinako estatu satelite sobietarrak sartzeko. Europar Batasunaren eraginkortasunari kalte egin zion bere erakunde ekonomiko eta politiko komunen heldutasun ezak. Asiako, Afrikako eta Hego Amerikako herrialdeek haren ereduari jarraitu zioten, eta beren kontinente-elkarteak eratzeko saiakerak egiten hasi ziren. Beste eragile transnazional batzuk ere sortu ziren, G7, G8, G20, ALBA edo BRICS gisakoak.
XX. mendeak iraultza zientifikoa ekarri zuen, eta ez soilik aurrerapen militarraren ondorioz. Eremu guztietan izan ziren inoiz egon gabeko aldaketak, eta zientzia esparru guztiz berriak ere sortu ziren, fisika kuantikoa edo genetika gisa. Aurrerapen aitzindariak ere egin ziren, hala nola DNAren egitura eta DNAren sekuentziazioa aurkitzea, giza genomaren sekuentziazioa (Giza Genoma Proiektua), baztanga mundu osoan desagerraraztea, txertoetan aurrerapen handiak, antibiotikoen garapena (penizilina 1928an aurkitu zen) zelula amak aurkitzea, telefono mugikor eramangarria asmatzeea, plaken tektonika aurkitzea, espazioko eta Lurraren zatietako tripulaziorik gabeko esplorazio tripulatua, eta ordura arte ezezagunak ziren fenomeno fisiko bai oso txikiak (fisika nuklearra) zein oso handiak (kosmologia) garatu ziren. Konputazioak eta goi-hezkuntzaren demokratizazioak inoizko ezagutza handiena biltzea ahalbidetu zuen.
Generoa, sexua eta arraza, eskubideen bila
Giza eskubideen aldeko borrokek mendeak dituzten arren, XX. mendetik aurrera ebidenteago bilakatu ziren mugimendu horietako batzuk. Emakumeen eskubideen aldeko mugimendua, feminismo deitua, supremazismo zuriaren eta arrazismoaren aurkakoa eta, bereziki XX. mendearen amaieran LGBTen eskubideen aldeko mugimenduek indar handia izan zuten.
Feminismoaren lehen olatuak XIX. mendean du jatorria. Batez ere legearen aurreko berdintasunean eta sufragismoan izan zuen indargunea. Feminismo liberal hau goi klaseen artean hedatu zen gehien bat, baina eremu sozialistan ere izan zuen erakusleihoa, Errusiako Otsaileko Iraultzan, martxoaren 8 batean emakumezkoek izandako papera dela eta, Emakume Langilearen Nazioarteko Eguna aldarrikatzera eraman zuena. Bigarren olatuko feminismoa 1960-1980 artean garatu zen Mendebaldean. Desoreka kulturalak, genero arauak eta emakumeek gizartean izan beharreko paperari buruz hitz egin zen, batez ere. Sexu iraultza eta hippie mugimenduarekin batera eman zen. Bortxaketa eta familia-indarkerian jarri zuen arretan, emakumeentzako etxe seguruak sortu ziren eta dibortzioa bezalako eskubideen alde borrokatu zen. Feminismoaren hirugarren olatua 1990ko hamarkadaren amaieratik aurrera eman zen, eta XXI. mendean sartu zen, indarrez. Bigarren olatuan itxi gabeko eztabaidak berrireki ziren, mundu mailako mugimendu gisa indartu zen, eta emakumeen presentzia esparru guztietan aldarrikatu zuen. Filosofiaren alorrean, intersekzionalitatea, sexu positibotasuna, ekofeminismoa, transfeminismoa eta feminismo postmodernoa olatu honekin garatu ziren.
XXI. mendea
XXI. mendearen ezaugarria da digitalizazioaren aurrerapena eta hedapena eta informazioaren kontrola maila globalean. Garai horri informazioaren aroa ere esaten zaio (hura kontrolatzen duenak eta bertara sartzen denak izango ditu aukerarik onenak). Aro industriala eta aro espaziala oso aldakorrak ez diren eredu linealek ezaugarritzen dute. Sare sozialak deiturikoek informazioaren mundu aldakorra islatzen dute, kostu baxuko konektibitatea. Aurrerapen hau XX. mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadan hasita zegoen hirugarren iraultza industrialarekin. Hala ere, XXI. mendearen hasieran, digitalizazioak aldaketa handia izan zuen, eta, horren ondorioz, datuak biltegiratzeko gailu berriak sortu ziren (flash memoriak), baita telefonia mugikorraren hedapenean intentsitate handiagoa ere (XX. mendeko 1980ko hamarkadan hasi zen Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan). Teknologiaren arloan, itzalaldi analogikoa ere nabarmendu zen, 2005ean lurreko telebista digitala agertu zelako, gailu mugikorrak masifikatu zirelako eta Internetera sartzeak kostu txikia zuelako; baita Giza Genoma Proiektua garapena ere.
Mende honen hasieran, klima-aldaketa izenez ezagutzen den fenomenoaren kontzientziari heldu zitzaion berriro ere, joan den mendeko 1970eko hamarkadan hasitako mugimendua, nazioarteko komunitatearen kezka handienetako bat bihurtu dena. Baina 2015ean hasi ziren alertak sendotzen, hiri handietan sortutako kutsadura handiagatik. Arazo horrek protesta-kanpaina ugari eragin ditu, eta estatuek, bestalde, konponbideak lortzeko neurriak proposatzen dituzte, hala nola XX. mendearen amaieran adostutako Kyotoko Protokoloa (1997ko abenduaren 11n hitzartu zen, eta 1998ko martxoaren 16an eta 1999ko martxoaren 15ean sinatu zen NBEren egoitzan). Politika demografikoaren esparruan, globalizazioa, XX. mendeko azken hamarkadetan aipatu zena, nabarmen areagotu da; baita aktibisten eta mundu osoko suminduen mugimenduak ere.
Nazioarteko testuinguru politiko eta ekonomikoan, XXI. mendea, hasi zenetik, 2001eko irailaren 11n Estatu Batuetan izandako eraso terroristek markatu zuten, Ameriketako Estatu Batuek hasitako «terrorismoaren aurkako gerra» delakoaren hasierarako punta-puntakoa izan baitzen. Kanpaina militar honek Afganistango gerra hasi zuen 2001ean, eta Irakeko inbasioaren eta ondorengo gerraren arduraduna izan zen 2003an. Mende berri honek ere Errusiaren eta Estatu Batuen arteko Bigarren Gerra Hotza izan zitekeena markatzen du, Estatu Batuetako misilen aurkako sistema, Ekialdeko Europan zabaldua, Errusian azken belaunaldiko misil balistikoen garapen berri bat eragiten ari delako erantzun gisa.
Mende berria 2008an hasitako krisi ekonomikoak ere markatzen du, irismen globalekoa, gaur egun arte jarraitzen duena, eta Txinaren igoera ekonomikoak; Udaberri Arabiarra deiturikoan mundu arabiarrean dagoen ezegonkortasunak: Ekialde Ertaineko herrialdeetan baliabide energetikoen kontrol mundialak eragindako hainbat protesta, gatazka eta are esku-hartze militarrek ere markatzen dute, 2011ko Libiako gerra eta Siriako gerra zibila nabarmenduz. 2020an hasitako COVID-19 pandemiak milioika pertsona hil ditu eta atzerakada ekonomiko larria eragin du.
Euskal presoen sakabanaketa
Euskal presoen sakabanaketa edo urrunketa Espainiak (1988tik 2023ra arte) eta Frantziak (2019ra arte) ETAko eta euskal gatazkarekin lotutako preso guztiekin erabilitako politika penitentziarioa izan zen. Politika honen helburua presoen bakartzea zen, ETAk haiengan eragin txikiagoa izan zezan. 2008ko abenduan, Espainiako Barne Arazoetarako ministro Rubalcabak (eta beranduago PPko beste politikari batzuk) adierazi zuten espetxe politika ETAren aurka Espainiako Estatuak zerabilen estrategia zela, eta presoak baliatzen zituztela ekinbide horretan. 2009ko irailean, EAEko Barne sailburu Rodolfo Aresek berretsi zuen espetxe politika borroka antiterroristarako tresna bat zela. Espetxe politika horren ondorioz EPPKko kide diren presoetako gehienak Euskal Herritik kanpo zeuden kartzelatuta. Sakabanatze politikaren aurka ekimen ugari egin dira, horietako bat Euskal Presoak Euskal Herrira dinamika.
Nahiz eta hasieran presoen sakabanaketa soilik etakideen aurka erabili, beranduago Dena da ETAren preso guztien aurka erabiltzen zen politika bat bihurtu zen. Adibidez Segi edo Haikako partaidea izateagatik kondenatuta izan zirenak edo eta ETAren aldeko apologia egin zutenekin.
Etxerat presoen senideen elkartearen esanetan, 2007ko irailean guztira ziren ETAko eta Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduko 608 presoetatik, Espainiako 51 kartzelatan zeuden 450; eta gainerako 153ak, Frantzian, 32 espetxetan. Euskal Herrian, 16 baino ez zeuden.
Etxerat presoen senideen elkartearen esanetan, 2017ko azaroan guztira ziren ETAko eta Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduko 312 presoetatik, Espainiako kartzeletan sakabanatuta 238 zeuden; eta 64, Frantziako gartzeletan sakabanatuta, Portugalen, Alemanian eta Brasilen denetara 4 preso zeuden. Euskal Herrian, 6 baino ez zeuden.
2018ko abuztuan, Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroaren hitzen arabera, Espainiako gartzeletan zeuden presoen artean, 203 euskal preso lehen graduan zeuden, 28 bigarren graduan eta bi hirugarrenenean —Sanz eta Moreno—. Horietatik 205 gizonak ziren eta 28 emakumeak. Txosten horretan, ez zuen argitzen Dena da ETAko presoak, (Alfredo Remirez edo Altsasuko gazteak adibidez) datu hauen barnean zeuden hala ez.
2022ko hasieratik sakabanaketa hasi eta 30 urte baino beranduago, lehenengo aldiz Hego Euskal Herriko kartzeletan preso gehiago zeuden kanpoko kartzeletan baino. Hurrengo urteko martxoaren 24an, Espainiako Espetxeetako Idazkaritza Nagusiak iragarri zuen Euskal Herriaz kanpoko azken presoak bertara lekualdatu zituela, era horretan 34 urteko sakabanaketari amaiera emanez.
Frantzian
2018ko otsailean lehenengo aldiz Frantziak euskal presoak hurbiltzen hasi zen. 2017ko abenduan eman zuen horren berri eta Zigor Garro eta Julen Mendizabal izan ziren gerturatutako aurreneko bi presoak, otsail amaieran Sant Maurretik eta Osnytik Mont-de-Marsanera mugituta. Ondoren lekualdatu zituzten Josu Urbieta, Raul Aduna eta Jon Salaberria, martxoan; Urbieta eta Aduna Poitiers-Vivonnen zeuden, 550 kilometro ingurura, eta Salaberria Alençonen, 830 kilometrora. Jon Gurutze Maiza eta Alberto Ilundain izan ziren hurrengoak; martxoan eraman zituzten Saint Maurretik Lannemezanera.
Beranduago, Arkaitz Agirregabiria eta Iurgi Garitagoitia hurbildu zituzten: Garitagoitia Poissyn zegoen, eta Fresnesen Agirregabiria; biak, ia mila kilometrora.
Hasiera batean, hildakoak eragin ez zituzten Etakideak eta Dena da ETAren partaideak hurbildu zituen Gobernu frantsesak.
2018ko abenduan, Frantziak falta ziren gainerako ETAko presoak gerturatuko ez zituela adierazi zuen. Preso hauek buruzagiak edo eta odol delituak zituztenak omen ziren. Gainera, Ipar Euskal Herrian emakumeen gartzelarik ez egotean, emakumeen hurbilketa ere arazo omen zen, betiere Frantziako gobernuaren arabera. Presoak urrun mantentzearen arrazoiak, Frantziako Gobernuaren arabera bi zirenː ETAren biktimen erakundeek jazan ahal zuten sumina eta Espainiako Gobernuak ez lukeela ondo ikusiko.
Ipar Euskal Herriko eta euskal presoen hurbilketaren aldeko erakundeen iritziz ordea, Frantziak ez zituen gainerako presoak hurbildu Espainiak PSOEko gobernu berria zuenetik, gobernu berriarekin egindako politika negoziazioaren ondorioz egindako hitzarmenen ondorioz.
2019. Ia preso guztien hurbilketa egina
2019ko urrirako, euskal presoen urrunketarekin ia amaitu zuten. 2019ko urrian Iñaki Reta euskal presoa Fresnesetik Mont-de-Marsanera hurbildu zuten Azkeneko gerturatzearen ondorioz, Frantzian ziren euskal preso gizonezkoen artean lau geratzen dira bi kartzela horietatik kanpo: Josu Urrutikoetxea Parisen daukate, La Santen (ia 900 kilometrora), Joseba Fernandez eta Ion Kepa Parot Mureten (385era) eta Jakes Esnal Saint Martin de Ren (500era). Euskal ordezkaritzak esan izan duenez, Parisek eta biek adostu gabeko lekualdatzea egin zuten Fernandezekin. Urrutikoetxea, berriz, behin-behineko presoa da, eta, halako egoeretan, Frantziak ez du hurbilketarik egin izan.
Zortzi euskal preso emakumezko ere badaude Frantziako Estatuan (2019an), guztiak Euskal Herritik 700 kilometrora baino gehiagora. Akitaniako espetxeetan emakumeentzako modulurik ez dagoenez, Ipar Euskal Herriko ordezkaritzak eta Frantziak emakumezko presoak Roazhongo espetxean batzea proposatu dute.
2021. Emakume presoak urrunduta
2021. urtean emakume presoak ez zituzten hurbildu ez daudelako emakumeentzako presondegiak Euskal Herritik hurbil baina horrez gain, nahiz eta elkarrekin egoteko proposamenak egon sakabanatuta jarraitzen zuten Roazhon (Rennes, Bretainia), Reau eta Roanneko espetxeetan.
Espainian
2018ko abuztuan, Espainiako gobernuak euskal preso politikoak hurbiltzen hasi zen. Lehenengo biak, Bizkaia Komandoko laguntzaileak izan ziren. Lehenengo biak Olga Sanz Martin eta Xabier Moreno Ramajo, Villabonako espetxetik (Asturias, Espainia) Basaurira (Bizkaia) lekualdatu zituzten. Sanz eta Moreno Sopelakoak dira (Bizkaia), eta Bilbon atxilotu zituzten 1998an. Hortaz, hogei urte inguru eman zituzten espetxean. Hasieran ETAren Bizkaia komandoko kide izatea egotzi zieten: Morenori 74 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, eta Sanzi, berriz, 71 urtekoa.
Azkenean Olga eta Xabier ETAren Bizkaia Komandoaren laguntzaileak izateagatik zigortu zituzten.
Hirugarrena gerturatzen Alfredo Remirez txiolari eta ekintzailea izan zen. Sasoi hartan bakarrik Berria eta Gara egunkarian eman zuten honen berri. Gaztea Zaragozako gartzelan zegoen eta hurbildu zuten hirugarren preso politikoa izan zen.
Espainiak Frantziaren bidetik jarraituko zuela esan zuen eta hasieran behintzat odolezko deliturik ez zituztenak eta preso gaixoak bakarrik hurbiltzeko intentzioa zuela adierazi zuen Espainiako gobernuak.
Laugarrenak gerturatzen, 2018ko abuztuaren amaieran eman ziren. Hilabete horretan Altsasu auziko gazteak gerturatzen hasi ziren. Dena da ETAren auzi esanguratsu honen Jon Ander Cob eta Julen Goikoetxea Altsasuko gazteak Soto del Realgo espetxetik (Madril) Euskal Herriko Zaballara hurbildu zituzten.
2018ko irailean bi preso hurbildu zituzten. Nahiz eta Hego Euskal Herriko gartzeletan lekua egon hurbildutako presoak Logroño eta Zaragozara hurbildu zituzten.
Gauzak horrela, Espainiako Gobernuaren politika 2018. urtean, orokorrean, ez zen izan presoak Euskal Herrira hurbiltzea, baizik eta nahiko era mailakatu eta geldoan Euskal Herriko hurbileko probintzietara (Zaragoza, Kantabria...) gerturatzea. Gainera hurbildutako presoak Grande Marlaskaren esanetan, "ondo pentsatutako erabaki puntualak izango dira, orokorrean odol deliturik ez dituztenak eta kondenako ia urte gehienak beteta dituztenean".
Joseba Azkarraga Sare euskal preso, iheslari eta deportatuen eskubideen aldeko sare herritarraren bozeramailearen ustez, presoak Zuerako (Zaragoza) eta Logroñoko espetxeetara lekualdatzea ez zen dispertsio politikarekin amaitzea, Pedro Sanchezen Gobernuak agindu zuen bezala.
Sareren bozeramaileak Pedro Sanchezen Gobernuaren "konpromiso falta" salatu zuen, Espainiako presidente berriak kargua hartu zuenean "egungo espetxe politikarekin amaitzeko asmoa" zuela adierazi baitzuen. Azkarragaren hitzetan, Sanchezek "ez du bere hitza bete", eta horrek "frustrazio handia" sortzen zuen presoen eta senide eta lagunen artean.
2018ko azaroan EPKK sei kide bakarrik gerturatu zituen, betiere Hego Euskal Herriko kanpoko gartzeletara. Teoria batzuen arabera Pedro Sanchezek zuen opozizioa izan zen aldaketa mugatu eta geldo hauen arrazoi nagusiena. Hau da, Espainiako orduko gobernuko hauteskundeak aurreratzearen mehatxua eta PP, Herritarron Alderdia eta ETAren aurkako biktimen taldeen presioek euskal presoen alorrean aldaketa askorik ez egotea eragin zutela ziurtatu zuten batzuek.
Urrunketa indarrean egoteko arrazoia, Espainiako Gobernuaren ordezkariaren iritzian
2018an Jesus Lozak Espainiako Gobernuaren EAEko ordezkariak horrela arrazoitu zuen ETA desagertu eta sei hilabeteetara oraindik euskal presoen urrunketaren politika indarrean egotea. Elkarrizketa honetan, bitxikeri moduan Alfredo Remirez txio batengatik preso dagoela esaten du eta baita ere Kepa Arronategiren gaisotasuna larria dela. Hala eta guztiz, "Espetxeetako Zuzendaritzaren osasun txostenak badio larri dagoela gaixo, baldintzapean aske", eta ez du gai honi buruz gehiago esaten.
- Kazetariaː Urrunketa kasik blokean eta oso denbora gutxian egin zuen Madrilek. Zergatik ez blokean eta azkar gerturatu edo Euskal Herriratu?
- Kazetariaː Orain arte urrats gutxi egin dira.
- J.L.ː Bi preso Basaurira ekarri ditugu, txio bategatik preso dagoen bat ere Euskadira ekarri dugu, Altsasuko auziko zazpiak Zaballan [Araba] eta Iruñeko espetxeetan daude dagoeneko, eta beste bi preso gerturatu egin ditugu.
- J.L.ː Saiatuko gara pausoak ahal den azkarren ematen, baina sentsibilitate denak kontuan hartuta. Asko sufritu da azkeneko 50 urteotan.
- Kazetariaː Zergatik hitz egiten duzue gerturatzeaz eta ez Euskal Herriratzeaz? Espainiako legediak dio presoak etxetik gertueneko kartzelan egon behar duela.
- J.L.ː Gizarteratzea da helburua, eta prozesu bat egingo da. Presoak lehenik Zuerara [Aragoi] eta Villabonara [Asturias] eramatea aurreikusten dugu. Langraiz bidean berdintsu egin zen; laborategi moduan hartu zen, presoaren gogoeta sakontzeko, eta ondoren ekarri zituzten Euskadira. Ondo atera zen. Antzekoa egingo dugu.
- Kazetariaː Kepa Arronategi preso eria Almeriatik Zuerara gerturatu dute. Zergatik ez Euskal Herrira?
- J.L.ː Hark daukan gaixotasunari buruzko espetxe unitaterik onena Zaragozan [Aragoi] dagoelako.
- Kazetariaː Batetik, «bereziki arriskutsuak» izateagatik ezartzen diete presoei lehen gradua. ETA desagertu da. Bestetik, ustez erregimen arruntera (bigarren gradua) eta irekira (hirugarrena) egokitzen ez direlako ere ezartzen diete. Estatuan preso sozialen %2 daude lehen graduan. Euskal presoek haien aldean hain portaera desberdina al daukate espetxean?
- J.L.ː ETAk diziplina jakin bat ezartzen zien presoei: batere ez kontuan hartzea espetxeko legedia. Preso sozialek ez dute hori egiten. Baina gauzak aldatzen ari dira, ETA desagertu baita. Presoek nahikoa dute kartzelan jarrera ona izatea.
2019, 2020, 2021, 2022an, Espainian Euskal presoak, auzi politikoa
2019ko urrian Espainian 218 euskal preso; %96, EPPKkoak. Badaude kalkuluak aterata: egungo martxan, azkeneko euskal presoa 2057an irtengo da kartzelatik. Gainera, oraindik epaiketen mehatxupean daude Marixol Iparragirre eta Josu Urrutikoetxea behin-behineko presoak; iaz ETAren desegite adierazpenari ahotsa jarri zioten biak.
2019rarte PSOEren gobernuak eta epaileek zera egin zuten euskal presoen aferanː Publikoki esan zutenez, 30 euskal preso pasatu zituzten lehen gradutik bigarrenera, eta, bigarrenetik hirugarrenera, bost; egun batzuetarako bost irteera baimen eman zituzten; beste hiru kasutan, baldintzapeko askatasuna; 29 gerturatu zituzten Euskal Herrira —dena dela, haietako asko 300en bat kilometrora zituzten—; lau ekarri zituzten Euskal Herriko kartzeletara; eta gaixotasun larria zuten bi lagun kaleratu zituzten, eta beste bat etxean ezarri zuten preso.
Kartzela politika berrian, Euskal Herriratutakoak, hirugarren graduaren baimena izan zutenak, irteera baimenak eta baldintzapeko askatasunen onuradunak Langraiz bidekoak, berriki EPPK utzitakoak, Segirekin lotutakoak, txiolari bat, pintaketa egile bat, herri harresietako bat eta gaixorik larri dauden presoak izan dira.
Halaber, PSOEren gobernuak espetxe mugimendu gehien Kongresuak aurtengo aurrekontu egitasmoa atzera bota artean egin zuen; joan den otsail erdian Sanchezek apirileko hauteskundeak iragarri zituenetik, Madrilek jaitsi egin zuen erritmoa: alderdi sozialistaren agintaldiaren lehen zortzi hilabeteetan mugimenduen bi heren egin zituzten, eta azkeneko zazpietan, beste herena. PSOEk hauteskunde, inbestidura eta gobernu zentratu baten interesak izan dituenean, euskal presoekiko lehengo tantakako bilakaera gehiago moteldu du.
Etxeratek ekainean zioen 2017ko udazkenetik ordura arte Espainiako Estatuan EPPK-ko kideen %66k (142k) ekin ziotela ibilbide juridikoari, baina orduan lehen graduan zeuzkaten kolektiboko %80 —eta AEM inguruko bostak—, eta, beraz, eragotzi egiten zieten legedia jarraitzea. Horrez gain, bigarren graduan zeudenei epaileek etengabe ezeztatzen zizkieten irteera baimen eskaerak, eta ezin zuten hirugarrenerako bide legala jorratu; ondorioz, ez zieten kalerako atea barrundatzen uzten ere. Gainera, EPPKkoen erdiak eta AEM inguruko guztiak Euskal Herritik 600-1.100 kilometrora zeuzkaten.
2019ko urriaren 30an Dena da ETAko (eta urte horretan egin zen) azken epaiketan Jon Enparantza Zaballako (Gasteiz) kartzelan —11/13 auziko epaiko zigorra betetzeko—; martxoaren 1erako zuen irteera eguna ezarria, baina Espainiako Espetxeetako Erakundeak gartzekala sartu eta bereala Zaballatik atera zuen, beste zentro batera eramateko, haren familiari deus esan gabe, presoari etxera telefono deirik egiten uzteke, eta jendaurrean esan gabe nora zeramaten. Bost egun beranduago amaitu zen Enparantzaren lekualdatzea, Estremerako (Madril) espetxera iritsita. Handik deitu zion familiari. Zaballatik atera zutenetik, Burgosen, Valladoliden, Topasen (Salamanca), Palentzian eta Valdemoron (Madril) izan dute. Urruntzearen bidez, Madrilek «salbuespen politikari» eustea deitoratu zuen Inaxio Oiartzabal Sareko bozeramaileak. «Tortura hutsa» izan dela salatu zuen sendiak.
Hortik gutxira (2019ko azaroaren 10an) Jon Enparanzarekin batera kondetatutako Arantxa Zulueta euskal preso eta abokatua Zaballako kartzelatikn (irailaren 30tik zegoen bertan) Picassenteko Valentziako espetxera urrundu zuten.
2018ko ekainetik, 46 euskal preso gerturatu eta hamahiru Euskal Herriratu zituzten; 2020ko ekainaren 20tik hogei ziren hurbildutako presoak. Kontutan hartu behar da "hurbildu" hitzak garai hartan Zaragoza, Soria edo eta Madril bezelako espetxeetara hurbiltzea esan nahi zuela. ELA, LAB, UGT, ESK, Steilas, LKN, CNT, EHNE, Hiru eta Etxalde sindikatuek 2020ko irailean berrekin zioten bestelako espetxe politika baten alde hilean behin egin ohi zuten mobilizazio dinamikari. Bilboko Plaza Eliptikoan elkartu ziren, "Konponbide garaia da. Orain presoak" lelopean. Bertan izan ziren, besteak beste, Mitxel Lakuntza, Garbiñe Aranburu eta Raul Arza, hurrenez hurren ELAko, LABeko eta UGTko idazkari nagusiak, eta Espainiako Gobernuari eskatu zioten «salbuespeneko» espetxe politika amaitzeko.
2021, hurbilketak baina zehatzak
Espainiako 2019ko azaroko hauteskundeek eta pandemiak etena ekarri zuten: 2019ko abendutik 2020ko ekainera ez zuten preso bat bera ere hurbilduko zutenik iragarri.