cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anakonda
Ezaugarriak
Usaimen glandulak, suge ororen antzera, mihian ditu kokatuak. Gorputz zabal eta gihartsua du, era berean malgua, bere presak irenstean hauen gorputzera moldatu ahal izateko.
Bizilekua
Aipatu bezala Anakonda gustora dago orkorrean zuhaitz eta ur lasaietan. Ez ditu ur-lasterrak atsegin, horrexegatik aurki daitezke gehienak putzu eta ur geldiko ibaietan. Bere gihar ahaltsuei esker oso azkar egin dezake igerian bere arrapakinei ehiza emanez.
Anakonda ez da beste suge asko bezala animalia pozoitsua. Beste bat da anakondak erabiltzen duen arma nagusia. Nagusiki ibai ertzetara gerturatzen diren animaliak masailezurrez harrapatu eta urperatu egin ditu. Ondoren bere gorputza presaren inguruan karabilkatzen du hertsatzearen bidez ito arte. Jende askok hala pentsatzen duen arren anakondak ez du presa hiltzen hertsatzearen bidez, toraxa prentsatuz arnasa hartzea ekiditen dio presa itoz.
Gizakiak ez du parte hartzen anakondaren menuan nahiz eta historian zehar gertakizun tamalgarriak jazo diren Amazonas inguruan.
Anakondak ez du bere haginekin presa txikitu beharrik, bere masailezurra suge guztietan bezala lekutik atera dezake bere presa osorik irensteko. Presaren tamainaren arabera Anakondaren digestioak astea iraun ditzake. Lotan igarotzen du denbora gehiena anakondak digestioa burutzen ari denean. Bere dieta era guztietako animaliek osatzen dute baina batik bat tapirak, oreinak, pekariak, eta beharrez gero kaimanak ere irensten ditu dieta atsegin bezala.
Esaten denez, azken urteetan ikusiak izan dira anakondak jarrera kanibalak izaten, ziurrenik lehorteei aurre egiteko hartu izan dituzten jarrerak izan daitezke adituen ustetan.
Ugalketa
Anakonden ugalketa apirila eta maiatza artean jazotzen da, emeak usaimenezko seinale batzuen bidez arrak erakartzen dituelarik. Hauek emearen inguruan ezartzen dira asteetan zehar. Ugalketaren azken fasean, azken 15 egunetan gutxi gorabehera, arrak emearen inguruan kiribiltzen dira hau lortzeko burutzen duten burrukaldi bat eginez. Azkenik emeak bere arra aukeratzen du. Koitoan, bi sugeen “kloakak” (sugeen ugal aparatua) kontaktuak jartzen dira, buztanak elkar kiribiltzen dira eta azkenik intseminazioa ematen da.
Palmako badia
Palmako badia (badia de Palma; bahía de Palma) Palma Mallorcakoa parean itsasoak duen sargune bat da, Mallorcaren hego-mendebaldean dagoean. Badiaren arkua osatzen duten udalerriak Palma, Calvià eta Llucmajor dira. Mendebaldean Figuera senadia du eta ekialdean Blanc lurmuturra.
North Stonington (Connecticut)
North Stonington Connecticuteko herri bat da. New London konderrian kokatua dago. 2010ean 5,297 biztanle zituen, 140.66 kilometro koadrotan banatuta.
Atxolin
Atxolin 841 metroko altuera duen Soraluzeko mendia da. Euskal Herriko miradore ederrenetarikoa dela diote, alde batera zein bestera begiratu ikusmira zabala baitauka. Aiako Harria eta Pirinio aldeko mendiekin batera, gure inguruko Aralar, Aizkorri, Urkiola eta Gorbeia ikus daitezke, besteak beste, handik.
N-121-A
—Iruña - Irun errepidea edo Iruña - Behobia errepidea— Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea Iruña eta Irun lotzen du, Ostitz, Oronoz-Mugairi, Doneztebe eta Bera zehartzen.
Bideberria Nafarroako iparraldean dauden Ultzamaldea, Baztanaldea, Malerreka eta Bortziriak eskualdeetako komunikazio-ardatz nagusia da.
Nafarroako Gobernua errepidea '2+1 bidea' bihurtzen ari da, bi erreien eta saihesbideen arteko erdibitzailearekin herrietan.
Historia
errepideak Taraxoa eta Dantxarinea lotzen zituen Tutera, Erriberri, Tafalla, Iruña, Oronoz-Mugairi eta Elizondotik. errepideak Oronoz-Mugairi eta Behobia edo Pausu lotzen zituen, Doneztebe, Sunbilla eta Beratik.
2004ko irailean, Nafarroako errepideen izenak eguneratu zirenean, bi terminoak aldatu ziren. errepidea, Taraxoa eta Dantxarinea artean, (Taraxoa-Tutera),  (Tutera-Iruña),  (Iruña-Oronoz-Irun)  (Iruña-Oronoz-Dantxarinea) izango zen.
Ophichthus rotundus
Ophichthus rotundus Ophichthus generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
N-121-A
Historia
Gainera, 2000ko hamarkadan, haren ibilbidea eguneratu zen, zenbait sektoretan aurreratzeko erreiak gehituz, eta tunelak eta bidezubiak sortu ziren, oztopo handiak gainditzeko eta ibilbidea optimizatzeko. Lan horien artean, Belateko tunela eta Almandozko tunela nabarmentzen dira, baita Bidasoako sekzioa ere (Sunbilla - Bera).
Irtenbide partzialak
2019. urtearen amaieran, Nafarroa Garaiko Errepideen Sarearen inbertsioetan gainbehera bat izan ondoren, ibilgailu astunentzako bidesariak ezartzea erabaki zen, diru falta arintzeko. 45 milioi euroko diru-sarrera kalkulatu zen, edo  autobietarako bidesariak aplikatuta, baina baita  errepiderako ere, zehazki Belateko eta Almandozko tuneletarako. Horrela, gainera, errepidea trafikora egokitu ahal izango litzateke, ez baitago horretara egokituta. Bide horretatik doazen kamioien kopuruak gora egin du etengabe. Doakotasunagatik gertatzen da hori, baina baita aurreratzeko permisibitateagatik ere. Horregatik, hainbat neurri hartu ziren. Lehenik eta behin, lerro bikoitz jarraitua margotu zen errepide osoan, kontrako noranzkoan aurreratzea debekatzeko moduan. Horrela, segurtasunean irabazten da (errepideko beste puntu ahul bat) eta abiadura murrizten da. Hori 2020ko abuztuaren hasieran izan zen.
Arazoak Gipuzkoako tartean
2020ko irailaren 21ean, Gipuzkoako Foru Aldundiak errepidea itxita egongo zela iragarri zuen Intxaurreta eta Gurutze lotuneen artean, harik eta bi lotuneen arteko bi zubietan hautemandako arazoak konpondu arte. Gertakariak Alundako eta Gurutzeko zubietan antzeman zituzten. Hasiera batean, aldundiak ez zuen bi zubiak konpontzeko denbora aintzat hartu.
Aintzane Oiarbide Bide Azpiegituretako diputatuak jakinarazi duenez, Gipuzkoako errepideen sareko egitura guztietan egiten diren zaintza-lanen barruan, errepideko bi bidezubietan akatsak antzeman ziren, eta, beraz, errepidea itxi zuten erabiltzaileen segurtasuna bermatzeko. Gainera, Oiarbide diputatuak zehaztu duenez, Aldundiko Azpiegitura Saileko teknikariak arazoari irtenbidea emateko modurik eraginkorrena aztertzen eta bilatzen ari ziren. Horren ordez, zerbitzubidea eskaini zen,  errepide zaharra.
'2+1' forma berria
Hala ere, Olabe edo Arraizko Bentak bezalako lekuetan ez zegoen aldaerarik, eta kamioien zirkulazioa etengabe igotzen ari zen. Hala, udalek trafiko astuna desbideratzea eskatu zuten, ezbehar gutxiago gerta zitezen, bidean mozketak eta erakundeen ekimenak eginez.
Nafarroako Gobernuaren jarrera '2+1' bidearen alde egitea izan zen. Izan ere, errepidearen zati handi bat formatu horretan dago, baina hobekuntza batzuk egingo lirateke. Horma formako erdibitzaile batek ez luke onartuko kontrako noranzkoan aurreratzea. Gainera, sarbideak eta sarbideak errei espezifikoen bidez egingo lirateke, eta biribilguneak sortuko lirateke trafikoa moteltzeko.
Hemirhamphodon sesamum
Hemirhamphodon sesamum Hemirhamphodon generoko animalia da. Arrainen barruko Zenarchopteridae familian sailkatzen da.
Spanning Tree Protocol
Spanning Tree Protocol (STP) OSI lotura geruzako lotura erredundanteak (eraztun topologia adibidez) kudeatzen dituen sare protokoloa da, begizta infinituak aurreikusiz.
Ceutako badia
Ceutako badia (bahía de Ceuta) Ceuta parean itsasoak duen sargune bat da, Gibraltarko itsasartearen kostaldeetan. Mendebaldean Punta Blanca du eta ekialdean Santa Catalina uhartea, zortzi kilometroko luzera izanda. Ceutako portua badia honen barnean dago.
Spanning Tree Protocol
STP bi bertsio daude: originala (DEC STP) eta IEEE erakundeak arautua: IEEE 802.1D. Ez dira bateragarriak haien artean.
Judaismo humanistiko
Judaismo humanistikoa ez teista den judaismoaren adarra da eta judaismoa, erlijio ordez, esperientzia kultural eta historikotzat definitzen du. Humanistak eta laikoak diren juduak beren nortasuna ospatzera bultzatzen ditu, festa eta erritu esanguratsuetan parte hartuz, literatura tradizionaletik haratago doazen zeremonia inspiratzaileekin.
Martin Buber
Martin Buber (מרטין בובר, Martin Buber, מארטין בובער; Viena, 1878ko otsailaren 8a - Jerusalem, 1965eko ekainaren 13a) Austrian jaiotako filosofo judua izan zen. Talmudista jakintsu baten biloba, erakunde sionistetako kide izan zen gaztetan. Nazionalsozialismoa aginpidera heldu orduko, Palestinara alde egin, eta Jerusalemgo Unibertsitatean jardun zuen lanean (1938-1950). Mugimendu judu herrikoietan murgilduta, judu eta kristauen arteko harremanen sustatzaile izateaz gainera, Palestinako juduen eta arabiarren arteko harremanak hobetzearen aldekoa izan zen beti (Judaismoaren izpiritua, 1916; Hassidismorako bidea, 1918; Hassidismoaren mezua, 1952; Ni-a eta Zu-a, 1923; Bizitza elkarren arteko harremanean, 1932; Gog eta Manog, 1949).
Torbole Casaglia
Torbole Casaglia Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torbole Casagliak honako udalerri hauekin egiten du muga:
NGC 1934
NGC 1934 kumulu ireki bat da, Dorado konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Paretroplus kieneri
Paretroplus kieneri Paretroplus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Santa Colomako eliza (Santa Coloma d'Andorra)
Santa Coloma parrokia-eliza Andorrako Santa Koloman, Andorra La Vellan dagoen eliza bat da. Haran osoko eraikinik interesgarrienetako bat da.
La Tour (Itsas Alpeak)
La Tour Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Itsas Alpeak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Santa Colomako eliza (Santa Coloma d'Andorra)
Historia
Jatorri prerromaniko andorra tarreko tenplua da, Valira ibaiaren eskuinaldean kokatua, Sant Julià de Lòria eta Andorra La Vella artean. Azken honen parrokian dago. Printzerriko eliza zaharrenetako bat da, La Seu d'Urgell-eko (Lleida) katedraleko 1040ko sagaratze-aktetan aipatua baitago.
La Tour (Itsas Alpeak)
Biztanleria
2007an La Tour udalerrian erroldatutako biztanleak 424 ziren. Familiak 153 ziren, horien artean 46 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 42 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 46 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 19 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Belorusskaia (Koltsevaia linea)
Belorusskaia, errusieraz Белору́сская, euskaraz Bielorrusia, Moskuko metroko Koltsevaia linearen geltokietako bat da, Errusiako Mosku hiriburuan. 1952an inauguratu zen.
Cicero (New York)
Cicero Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Onondaga konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Santa Colomako eliza (Santa Coloma d'Andorra)
Deskribapena
Hasierako tenplu prerromanikoak aldaketa ugari izan ditu historian zehar.
La Tour (Itsas Alpeak)
Etxebizitza
2007an 380 etxebizitza zeuden, 158 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 177 bigarren erresidentzia ziren eta 45 hutsik zeuden. 277 etxeak ziren eta 97 apartamentuak ziren. 158 etxebizitza nagusietatik 107 bere jabearen bizilekua ziren, 40 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 20 etxek bi zituzten, 65 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 60 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 65 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Santa Colomako eliza (Santa Coloma d'Andorra)
Deskribapena
Tenpluak nabe angeluzuzeneko oinplanoa du, abside laukizuzena ekialdera begira, eta portada eta arkupea nabearen hegoaldeko horman.
Oinplano zirkularreko kanpandorrea du, 17,5 metroko altuerakoa eta lau solairukoa; solairu bakoitzean bi leiho biki pare ditu, dekorazio lonbardiarrez hornitua. Dorreak teilatu konikoa du.
Nabearen egitura zurezko armaduraz egina dago eta teilatuak arbelezkoak dira. Tenplura sartzeko, puntu erdiko arkua duen ate bat dago, zerra-hortzekiko arkibolta batez eta giltzarriaren gainean harrizko gurutze batez apaindua.
Xabiertxo
Xabiertxo (izenburu osoa: Xabiertxo: umiei euskeraz irakurtzen erakusteko idatzia) irakurketarako euskal testuliburu bat da, Ixaka Lopez Mendizabal eskola-liburu egileak prestatua eta 1925 urtean lehen aldiz argitaratua. Azala nahiz irudi guztiak Jon Zabalo Txiki marrazkilariak egin zituen.
Garaiko eskola-liburu guztietan zabalkunde handia izan zuena izan zen 1960ko hamarkadara arte behin eta berriz argitaratua izan zen. 1959 urtean bizkaierara moldatu zen Santi Onaindiaren eskutik. Kolorezko irudiz hornitua eta garai hartako euskarazko grafia erabiliz (r eta l hitzei azentu marka jarrita, besteak beste), baserrian girotutako liburua da eta Xabiertxo izeneko mutila du protagonista. Eskola-liburu abertzaletzat jo izan da eta morala, erlijiotasuna eta naturaren goraipamena ere nabarmentzen ditu.
Liburuaren azalean droste efektua ikusten da: Xabiertxo irakurtzen ari den liburua bera irudi auto-errepikakorra da, infinitura luzatzen den erreferentzia bihurkaria.
Santa Colomako eliza (Santa Coloma d'Andorra)
Barrualdea
Elizak barruko dekorazio aberatsa izan zuen, baina gaur egun Agnus Dei delakoa besterik ezin da ikusi bertan. Gainerako margolanak Berlingo Kultura Museo Prusiar Estatalean eta bildumagile partikularren artean banatuta daude. Absidearen inguruan agertzen ziren irudiak Ama Birjina, apostoluak, Maiestas Domini delakoa eta uso bat ziren.
Tenpluaren barruan, XIII. mendeko Erremedioetako Andre Mariaren irudi bat dago, zur polikromatuan egina.
Belorusskaia (Zamoskvoretskaia linea)
Belorusskaia, errusieraz Белору́сская, euskaraz Bielorrusia, Moskuko metroko Zamoskvoretskaia linearen geltokietako bat da, Errusiako Mosku hiriburuan. 1938ko irailaren 11an inauguratu zen.
Bertan, Vladimir Lenin iraultzailearen soin bat ikusgai dago.
Kinto Sulpizio Kamerino
Kinto Sulpizio Kamerino Kornuto (latinez Quintus Sulpicius Camerinus Cornutus), erromatar kontsula izan zen K.a. 490ean Espurio Lartziorekin.
La Tour (Itsas Alpeak)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 264 ziren, horien artean 201 aktiboak ziren eta 63 inaktiboak ziren. 201 pertsona aktiboetatik 186 lanean zeuden (114 gizon eta 72 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 63 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Tour udalerrian 163 unitate fiskal zeuden, 378 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.948 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2000. urtean La Tour udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 237 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Peio Hontas
Pierre "Peio" Hontas (Biarritz, ) lapurtar errugbilaria ohia da, hegaleko postuan jokatzen zuena. Biarritz Olympiqueko jokalaria izan zen, eta 1990-1993 bitartean 9 partida jokatu zituen Frantziako selekzioan. Marie-Josée Hontas atleta eta Olivier Hontas pilotaria anai-arrebak ditu.
Bezero (informatika)
Bezero informatika arloan, zerbitzari informatiko batek eskaintzen dituen zerbitzuak atzitzeko informatika aplikazioa da, konputagailu-sarearen bidez normalean.
Termino hau, ordenagailu terminal sinpleei izendatzeko erabiltzen zen, zeren eta ez ziren gai programak egikaritzeko, baina bai ordenagailu nagusi bati konektatu eta honen bidez lan guztiak burutzea, gero erabiltzaileri aurkeztuz. Ordenagailu nagusi bat baino kostu gutxiago zutelako erabiltzen ziren.
Baina egun (2007), beste programa bati (zerbitzari izenekoa) konektatzea behar dutenei deritze.
Jadanik ez dira arrazoi ekonomikoengatik erabiltzen antolaketa, funtzionaltasun eta kanpoko datuak atzitzeko ezaugarriengatik baizik. Hauen adibideak: web nabigatzaileak, burtsako informazioa, txat (IRC), bittorrent, fitxategi zerbitzariak, inprimagailu zerbitzariak eta abar.
Hydrophis
Hydrophis Hydrophiinae azpifamiliako narrasti genero bat da, Elapidae familiaren barruan. Ozeano Indikoan eta Ozeano Barean bizi dira.
Kinto Sulpizio Kamerino
Kornuto, Kamerinotarren familiaren cognomena da, Sulpicia gens patriziarrarena zena, eta euren gensa ezagutzen ze den zenbait plebeioren cognomena ere bada.
Kamerino Kornuto, bere kontsulaldiaren ondoren, K.a. 488an, Koriolanorekin negoziatzera bidalitako bost kontsularren enbaxada osatu zuenetako bat izan zen, Koriolano Erromaren aurka aurrera egiten ari zenean.
Litekeena de senidetasun harremanen bat izatea Servio Sulpizio Kamerino Kornuto kontsularekin.
Saint-François-de-Sales (Savoia)
Biztanleria
2007an Saint-François-de-Sales udalerrian erroldatutako biztanleak 139 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 144 etxebizitza zeuden, 71 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 72 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 131 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 71 etxebizitza nagusietatik 53 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 91 ziren, horien artean 74 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 74 pertsona aktiboetatik 69 lanean zeuden (41 gizon eta 28 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-François-de-Sales udalerrian 77 unitate fiskal zeuden, 158 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.182,5 euro zen.
Megachile pluto
Megachile pluto erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian. Indonesian aurki daiteke. 63,5 milimetroko hego-zabalera du, munduan ezagutzen den erle espezierik handiena. Uste zen desagertu zela, baina 1981ean hainbat espezimen aurkitu zituzten. Ez zen berriro ere ikusi, ahalik eta 2018an eBayn bi ale saldu ziren arte. 2019an eme bat, bizirik, filmatu zen.
Saint-François-de-Sales (Savoia)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Megachile pluto
Ekologia
Megachile plutok habi komunalak eraikitzen ditu Microcerotermes amboinensis termitaren zuhaitzetako habien barruan. Zuhaitzaren erretxina erabiltzen dute termiten habi barruan gela bereiziak egiteko. Baliteke bi espezie hauen arteko harremana derrigorra izatea.
Saint-François-de-Sales (Savoia)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak jatetxe ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Anna Giordano
Anna Giordano (Messina, Sizilia, Italia, 1965) ekologista bat da, Naturaren Aldeko Mundu Funtsak Sizilian duen taldeko buruetako bat. Goldman saria irabazi zuen 1988an, eta ezaguna da hegaztien alde egiten duen lanagatik eta Messinako itsasarteaz gaindi egiten ari diren zubiaren aurka borrokatzeagatik, zubi horrek ingurumenean eragingo dituen kalteak direla eta.
Hegaztien Babeserako Italiako Ligako (Lega Italiana Protezioni Uccelli) kide egin zen sei urte zituela. 1981ean, isileko ehiztariek zementuzko bunkerretatik tiroka 17 hegazti nola botatzen zituzten ikusi ondoren, isileko ehiztarien kontrako borrokari ekin zion. Harrapari migratzaileak ehizatzea tradiziotzat zuen eta emakumeari toki agerikoenak ukatzen zizkion gizarte sexista hartan, Giordanok ez zuen langintza samurra izan. Poliziari, basozainei eta tokiko agintariei dei egiten zien legez kanpoko hilketa haiek geraraz zitzaten, baina ez zioten kasurik egiten. Hala ere, lan horri eutsi zion, eta mundu osoko gazteentzako kanpamentuak antolatu zituen, udaberriro, hegazti migrariei behatzeko eta ikusten zituzten isileko ehiztarien berri poliziari emateko.
Ehiztariek mehatxuekin eta indarkeriarekin erantzun zioten. 1986an, su bonba batekin eraso zioten haren autoari, eta Giordano ozta-ozta atera zen onik. Geroago, etxean sartu zitzaizkion, eta postaz belatz bat bidali zioten hilik, mehatxu mezu batekin. Gainera, Giordano eta harekin batera hegazti migrariei behatzen ari zitzaizkien gazte talde bat eskopetekin tirokatu zituzten. Azkenean, Sizilian legea betearazteko ardura zutenek beren lanari ekin zioten, eta Giordanori hain agerikoa zen isileko ehiza gerarazteko lanean laguntzen hasi zitzaizkion.
Aymeric Picaud
Aymeric Picaud (Parthenay-le-Vieux, XII. mendea) monje, idazle eta erromes frantziarra izan zen. Egun Codex Calixtinus edo Liber Sancti Jacobi eskuizkribua idazteagatik ezaguna da, Donejakue bidea egiteko oharrak ematen dituena.
Iter pro peregrinis ad Compostellam
Iter pro peregrinis ad Compostellam liburua Codex Calixtinus osatzen duten bost liburuetako azkena da. Eskuizkribua Compostelako Donejakue katedralean dago. Frantziatik Donejakue bidea egiteko lau ibilbide deskribatzen du (via Turonensis, via Lemovicensis, via Podiensis eta via Tolosana). Picaudek zaldiz egin zuen ibilbidea eta bere oharrak batzuetan nahiko xelebreak dira. Liburu hori Erdi Aroko euskararen eta euskaldunen berri ematen duen iturri bakanetako bat da.
Euskararen eta euskaldunen berri
Erromesak ez zuen euskaldunez ez euskaraz oso iritzi onik, inondik ere. Hona hemen euskal hitzak dakartzaten esaldiak:
Aymeric Picaudek Basclus aipatzean (hemen euskaldunak izenaz itzuli dena), gaurko Ipar Euskal Herriko euskal herritarrez ari da; Nauarrus aipatzean (hemen nafarrak itzulia), berriz, gaurko Hego Euskal Herriko euskal herritarrez.
Lexikografiaren ikuspegitik, eta baita euskararen historiarako ere, Picauden zerrendak nabarmentzeko moduko datu batzuk ematen dizkigu. Esaterako, biltzen dituen euskarazko 18 hitzetatik, 7 mugagabean daude («panem ogui, uinum ardum, carnem aragui, piscem araign [...] tricticum gari») eta gainerakoak mugatuak, izen bereziak eta partitibo bat («aquam uric») dira. Horrek aditzera ematen digu XII. mendean, ziurrenik, euskaraz hitz bat aipatzerakoan (oraindik) mugagabea erabil zitekeela, nahiz eta ordurako mugatua ere baliatzen hasia zen.
Picauden hiztegitxoa, hurrengo bidaiari gehienenak bezala, arlo semantiko jakin batzuetara mugatzen da, funtsean helburu praktikoa zutelako: ostatua, jan-edanak, jantziak eta, nola ez, erlijio kontuak. Izan ere, Europa guztian bezala, horrelako zerrenda asko, baita hurrengo mendeetan gaika antolatutako zenbait hiztegi ere, eskema teozentriko baten arabera antolatzen ziren, zerrendako lehenengo hitza Jaungoikoari dagokiona edo antzeko bat izanik: «Deum uocant Urcia».
Hiztegi horretako baliokidetzeen artean, zalantzazkoa da aipatu berri dugun hori, hala ere. Urtzi deitzen zioten benetan antzinako euskaldunek Jaungoikoari? Halaxe pentsatu dute ikertzaile batzuek; baina, gaur egungo hainbat euskalariren ustez —esaterako, Ricardo Gómezen ustez—, oso litekeena da hitz horrekin Picauden berriemaileak «zerua» esan nahi izatea. Izan ere, nola adierazi ahal zieten bidaiari horiek beren berriemaile euskaldunei zein hitz esatea nahi zuten? Euskaraz ez jakin, berriemaileak latinez ere ez, eta, ezinbestean, keinuka edota objektuak seinalatuz moldatu behar. Beraz, imajina dezagun Aymeric bere berriemaileari «Jaungoikoa» euskaraz nola deitzen zion esanarazi nahian; beharbada, beste ahalegin batzuen ondoren, atzamarraz zerua erakutsiko zion, eta berriemaileak «urtzia» esan, ‘zerua’ noski. Hori da, behintzat, geroko euskaran ortz (eta honen ondorengo ost-) erroak duen esanahia ortzadar / ostadar, ostarte, oskarbi eta ortzantz ‘trumoia’ bezalako hitzetan.
Norwalk (Connecticut)
Norwalk Connecticuteko hiri bat da. Fairfield konderrian kokatua dago. 2010ean 85,603 biztanle zituen, 59.08 kilometro koadrotan banatuta.
Nafarroa kalea (Bilbo)
Nafarroa kalea Bizkaiko Bilbo hiriburuko erdigunean dagoen kalea da. Izena Nafarroaren omenez darama.
Le Monteil (Loira Garaia)
Le Monteil Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Nafarroa kalea (Bilbo)
Izena
Hasiera batean, "Calle de la Estación" (euskaraz "Geltokiaren kalea") zuen izena. Francoren tropak Bilbora heldu eta bi egun beranduago, 1937ko ekainaren 21an, "Calle Navarra" (Euskaraz Nafarroa kalea) jarri zioten. Izen honekin nafar erreketeen aldeko izena jarri nahi zuten. Izan ere, gerra zibilean Bilboko konkista Artxandatik heldu zen ,Bilboko Burdin Hesia zulatu zuten gunetik, hain zuzen ere.
Amosis I.a
Nebpehtyra Ahmose edo Ahmose Egiptoko Inperio Berriaren garaia abiarazi zuen XVIII. dinastiaren abiarazlea izan zen, Ahmose I.a bezala edo Manetonek Eusebio Zesareakoaren arabera Jurgi Sintzeloren bertsioan deitu zuen bezala Amosis I.a bezala ezagunagoa den arren. K.a. 1550etik K.a. 1525 arte gobernatu zuen. Bere tronu eta jaiotza izenak Neb-pehty-Ra Ah-mose ziren.
Tebaseko errege etxeko kidea zen, Egiptoko XVII. dinastiako azkenaurreko faraoia izan zen Taa II.aren semea eta dinastia honetako azken faraoia izan zen Kamoseren anaia. Bere aitaren edo aitonaren erregealdietako uneren batean Tebas hiksoen aurka altxatu zen, Behe Egipto gobernatzen zutenak.
Amosisek zazpi urte baino ez zituenean bere aita oso bortizki hil zen, beharbada gerra batean, eta hamar urte baino ez zituen bere anaia, hiru urte inguruko erregealdi labur baten ondoren arrazoi ezezagunengatik hil zenean. Amosisek hartu zuen tronua bere anaia hil ondoren, eta bere koroatzearen ondoren Neb-pehty-Ra bezala ezagutua izan zen.
Ampulex compressa
Ampulex compressa erle espezie bat da, Ampulex generoan eta Ampulicidae familian.
Nafarroa kalea (Bilbo)
Izena
Frankismoaren garaipena eta gero, diktadura honek izen sinbolikoak jarri nahi izan zituen. Ondorioz, Artxandatik jeitsi eta frankistek "Garaipenaren zubia" (Areatzako zubia) deitu zioten zubia gurutzatu eta gero nafar erreketeak bere omenez Nafarroa kalea deitu zioten kaletik, egun bat lehenago izen berria jarri zioten Espainiako Plazara (Plaza Biribilera) heldu zirela aldarrikatu nahi izan zuten. 1937ko ekainaren 21an, Nafarroa kalea izen ofiziala bihurtu zenean, musika eta jai giroan, picnic moduko bat antolatu zuten bertan zeuden errekete eta falangistekin garaipena ospatzeko.
Eraikinak
Nafarroa kalearen inguruan honako eraikin nabarmen hauek daude:
Amosis I.a
Bere erregealdian zehar, Amosisek Behe Egiptoren konkista amaitu zuen, hiksoak Niloren deltatik ere kanporatu zituelarik, Tebaseko gobernua Egipto guztian zehar berrezarriz. Egiptoar boterea Kanaanen eta Nubian ere berrezarri zuen. Ondoren herrialdeko administrazioa berrantolatu zuen, harrobiak, meatzeak eta merkataritza bideak berrireki zituen, Egiptoko Inperio Ertainaren garaitik sekula gehiago egin ez ziren mota bateko eraikuntza proiektu masiboak hasiz. Amosisen erregealdiak Inperio Berriaren oinarriak jarri zituen, non egiptoar botera bere punturik gailenenera iritsi zen.
Le Monteil (Loira Garaia)
Biztanleria
2007an Le Monteil udalerrian erroldatutako biztanleak 568 ziren. Familiak 205 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 81 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Amosis I.a
Bere erregealdiaren datak
Amosisen erregealdia modu ezberdinean datatua izan da egile ezberdinen arabera: K.a. 1570-K.a. 1546, K.a. 1560-K.a. 1537 edo K.a. 1551-K.a. 1527. Manetonek Amosisen erregealdiak 25 urte eta 4 hilabete iraun zuela dio, eta datu hau bere erregealdiaren 22. urtea aipatzen duen idazkun batek babesten du, Turako harrobietan aurkitua izan zena. Bere momiaren azterketa medikuak gutxi gora-behera 35 urte zituela hil zela dio, datu honek ere bere erregealdiak 25 urte iraun zuela babesten duelarik, tronura 10 urte zituenean iritsi zela kontutan hartuz gero. David Rohl historialariak Amosisen erregealdirako data alternatibo batzuk iradoki ditu (K.a. 1194-K.a. 1170), baina bere ondorioak egiptologo gehienek arbuiatzen dituzte.
Kanpaina militarrak
Hiksoen errege zen Apepi Aauserraren eta Tebaseko errege lokalen arteko gatazka jada hasi zen Taa II.aren erregealdiko uneren batean, eta Amosisen erregealdian amaituko zen, 30 urteko gerra intermitente baten ondoren. Litekeena da Taa II.a bera hiksoen aurkako guduan hil izana, bere momian aurkitutako zauri ugariek adierazten dutenez. Bere oinordekoa izan zen Kamosek (ziuraski Amosisen anaia nagusia zena) gerra jarraitu zuela ezagutzen da, hiksoen hiriburua zen Avaris (egungo Tell el-Daba) inguratzen zuten lurraldeak eraso eta arpilatu baitzituen. Kamosek, XVII. dinastiako azken erregetzat hartzen dena, Taa II.ak baino arrakasta gehiago izan zuen gerran eta hiksoei atzera eragin ahal izan zien: hegoaldean Elefantina berreskuratu zuen eta Menfis eta Niloren delta guztia askatu ahal izan zuen, Avaris bera izan ezik, hiksoen azken gotorlekua zena. Argi dago Kamoseren erregealdia laburra izan zela, soilik bere erregealdiko hirugarren urteko datuak erregistratuak baitaude, baita bere oinordekoa Amosis izan zela ere. Apepi ere, hiksoen erregea zena, beharbada garai hartan hilko zen. Erregistro historikoetan aurkitutako bi Apepi izen bi errege ezberdinenak diren ala errege berarentzako izen ezberdinak diren dioen eztabaida dago. Errege ezberdinak balira, uste denez, Apepi Aauserra Kamoseren garai beretsuan hilko zen gutxi gora-behera, eta bere oinordekoa Apepi Aqenienre izango zela.
Katea (Irun)
Katea, Ventas edo Landetxa Irungo (Gipuzkoa) auzoa da.
Le Monteil (Loira Garaia)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Amosis I.a
Kanpaina militarrak
Kamoseren heriotza goiztiarraren ondorioz Amosis oraindik haur bat zela tronuratu zen, eta, beraz, Amosisen ama zen Ahhotepek erregeorde lanak egin zituen Amosis adin nagusitasunera iritsi zen arte. Boterean egon zen bitartean bere errege tituluei buruzko deskribapen batzuen arabera, eta "Egiptoren zaintzailea" titulu orokorra eta ohorezkoa kontutan hartuz, dirudienez tebastar boterearen oinarria sendotu zuen Amosisek kontrola hartu aurreko urteetan. Avarisen aurkako setioak hor jarraitu zuen denbora guzti horretan, eta Ahhotepek gobernari eta gudalosteen komandante buruzagi bezala izan zuen eraginkortasuna bere seme Amosisek saritu zuen egiptoar sari militar gorena emanez, gerra luze horretan erregina benetako heroi bat bezala adieraziko zuten urrezko hiru euli. Apepi Aqenienre benetan Apepi Aauserraren oinordekoa izan bazen, orduan, Ahhotepen erregeordetzaren garaian deltan harrapatuta geratu zela uste da, izen hori Bubastisetik hegoalderako monumentu edo objektu bakar batean ere ez baita agertzen.
Katea (Irun)
Landetxa izena, herriko toponimo zaharrenetakoa izanik, bertan zegoen antzinako Landetxe edo Saletxetik datorkio. Saletxe horretan, Iruna sartzen eta Irundik ateratzen ziren produktuen salerosketak gauzatzen ziren. Salerosketak egiteko eskubidea, auzi askoren ondoren, 1564. urtean lortu zen, nahiz eta gai honen inguruan Hondarribiak beti eutsiko zion aurkako jarrerari.
Le Monteil (Loira Garaia)
Etxebizitza
2007an 244 etxebizitza zeuden, 215 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 223 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 215 etxebizitza nagusietatik 179 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 60 etxek lau zituzten eta 131 etxek bost zituzten. 168 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Katea (Irun)
Geroago,1788. urtean, katea bat ezarri zuten Gipuzkoako errepideak mantentzen lagunduko zuen bidesaria ordaintzeko.
Le Monteil (Loira Garaia)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Katea (Irun)
Errege-bidearen ertzean kokaturiko bi aurkikuntza hauek, ardatz nagusi modura egungo Andrearriaga izeneko ibilbidea duen biztanlegune baten garapena ekarri zuten. Andrearriaga izena Oiartzungo udalerriarekiko mugan dagoen erromatarren garaiko hilarriaren eta ondoan izan zen izen bereko ermitaren oroimenez ezarri zen
Le Monteil (Loira Garaia)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 378 ziren, horien artean 286 aktiboak ziren eta 92 inaktiboak ziren. 286 pertsona aktiboetatik 271 lanean zeuden (149 gizon eta 122 emakume) eta 15 langabezian zeuden (7 gizon eta 8 emakume). 92 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Katea (Irun)
Auzo honetan daude, hain zuzen ere, egun Irunen bultzatzen ari diren industrialde garrantzitsuenak. Industrialde hauek gainbehera gainditzeko eta enplegua sustatzeko borrokan ari dira; izan ere, Europako Batasunean erabat sartzeak eta hiriko zenbait industria itxi izanak izugarri areagotu zuten enpleguaren eskasia.
Amosis I.a
Tebasen independentzia
Amosisek hiksoen mende zegoen lurraldea zen Behe Egiptoren konkista hiksoen errege zen Khamudyren erregealdiko hamaikagarren urte inguruan hasi zuen, baina gertakizun horiek ze ordenatan gertatu ziren ez da zehatz ezagutzen eta horri buruzko eztabaida dago.
Katea (Irun)
Auzo honetako kaleek euskal herrialdeen izenak dauzkate, hala nola, Bizkaia Lapurdi, Araba, Nafarroa Beherea; baita errota-izenak ere: Erroiarri, Arbiun, Harmugarrieta, Errota, Errotazar, Errotaberri. Beste toponimo batzuk erabili dira auzo honetako kaleak bataiatzeko: alde batetik, meategien izenak (San Nartziso); bestetik, baserrienak; Primautzar Gabiria, Aranibar, Txatxenea, Teileria Irurzunzar eta baita, harrobienak ere, Karobiga, Kisulabe eta Labeltze.
Le Monteil (Loira Garaia)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Amosis I.a
Tebasen independentzia
Hiksoen hiriburuaren konkistan zehar eta honen setioa baino lehenago gertatu ziren gertakariak aztertzea biziki zaila da, dagoen informazio guztia Ahmesen Papiroa edo Rhind Papiroaren atzealdean dagoen izaera militarreko iruzkin labur bezain baliotsu batetik baitator, eguneroko forma duten ohar labur batzuetan datzana, horietako batek honako hau dioelarik:
Beste garai batean erregealdiko urtearen aipamenak Amosisen erregealdiari erreferentzia egiten ziola onartu bazen ere, gaur egun datu horrek Amosisen aurkaria zen Khamudyren erregealdiari erreferentzia egiten diola uste da, dokumentuak Amosisi "Hegoaldeko Printzea" izeneko beheragoko tituluarekin erreferentzia egiten baitio, eta ez errege edo faraoi bezala, bere mendeko batek hala deituko baitzuen.
Katea (Irun)
Auzoaren parterik handiena landa-eremura biltzen da. Alde honetan ustiatu daitekeen eremurik txikiena ere baserriak egokitzeko erabili izan da. Baserri guztiak auzo nagusiarekin komunikatzen dira antzinako bide-sare konplexu baten bidez. Gaurko egunean hormigoizko geruza bat dute bide horiek guztiek.
Le Monteil (Loira Garaia)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak, 1 zurgina eta 1 argiketaria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Le Monteil udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Amosis I.a
Tebasen independentzia
Anthony Spalingerrek, Kim Ryholtek 1997an argitaratu zuen The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC liburua aztertuz Ryholtek testuaren erdialdeko zatia itzultzen denean "ajeteko hilabetea, 23. eguna. Hark, Hegoaldekoak, Tyaru erasotzen du" esan nahi duela nabarmentzen du. Spalingerrek, Ryholten itzulpena zalantzan jarri nahi ez duena, liburuaren bere azterketan honako hau galdetzen du:
Rhind Papiroak Amosisek Delta eraso zuenean erabili zuen estrategiaren zati bat ere adierazten du. Amosis Deltan Heliopolis hiri sakratutik uztailean sartu zen, eta ondoren deltaren ekialdeko zatira mugitu zen urrian Tyaru hiria hartzeko Horusen Bidean zegoen mugako gotorlekurik handiena, bide hau Behe Egiptoren eta Kanaanen arteko komunikabiderik garrantzitsuena zelarik. Honela, hiksoak Avarisen harrapatuta mantentzen zituen, bere mugimenduan saihestu zuen hiria, hiriaren blokeo bat planeatzen ari zela adierazten duena, hiksoen hiriburua hauen Siria eta Palestinako euren aliatuengandik lor ahal izango zituzten laguntza eta hornigaietatik isolatuz.
Kanpainako ondorengo gertakariak deskribatzen diren erregistroak gerran parte hartu zuen soldadu baten hilobian aurkitu ziren, eta, bitxia bada ere, faraoiaren izen bera zuena, Ahmose, Abanaren semea. Erregistro hauen arabera, Amosisek hiksoen hiriburua zen Avariseko gotorlekuaren aurka huts egin zuten hiru eraso zuzenduko zituen. Honetaz, gain, Amosisek hegoaldera itzuli behar izan zuen barne altxamendu bat desegiteko, altxamendu honi Ahhotep erreginak berak ere aurre egiterik izan ez zuelarik.
Avaris konkistatu gabe mantenduko zen egiptoar erregearen laugarren erasoaldia arte. Une horretan hiksoek ekialderago ihes egin behar izan zuten. Khamudy oraindik errege zutela, hiksoak Sharuheneko gotorlekuan babestu ziren, Gazatik gertu, baina Amosisek bere garaipena hiksoak toki honetatik ere kanporatuz biribilduko zuen.
Kalkuluen arabera, Amosisek Avaris, beranduen ere, bere erregealdiko 18. edo 19. urtean konkistatu zuen. Datu hauek Turako harrobian aurkitutako grafito batetik ebazten dira, non harrobia Amosisen erregealdiko 22. urtean berrirekitzeko "Kanaaneko idiak" erabili zirela aipatzen den. Abereak, ziuraski, Amosisek Sharuhen setiatu ondoren, Avaris erori ondoren gertatu zena, inportatuak izango zirela, honek Khamudyren erregealdia, beranduen ere, Amosisen erregealdiko 25 urteetako 18. edo 19.ean amaitu zela esan nahi du.
Kanpainak atzerrian
Hiksoak kanporatu ondoren, eta lehen aldiz ehun urte baino gehiagoren ondoren, Egipto guztia hiriburu bakar batetik zuzenduta zegoen. Amosisek, Egipto guztiko gobernaria zena, hiriburua Tebasen ezarri zuen, altxamenduaren aitzindaria izan zena. Egiptoko XVIII. dinastiaren eta Egiptoko Inperio Berriaren sortzailetzat hartua, faraoiak herrialdeko sistema ekonomiko eta finantzario ahuldua berrindartzeko lana zuen bere aurrean, baita beste herrialde batzuekin harreman komertzialak ezartzea eta hiksoek eta gerrak berak suntsitutako tenplu eta eraikin ofizialak berreraikitzea. Amosis Egiptoren bateratzearen alde egin zutenez ere ez zen ahaztu: Ahhotep erreginari emandako sari eta ohoreez gain, Tebaseko altxamenduaren alde egin zuten tokiko printzeak ere oso eskuzabalki sarituak izan ziren.
Hala ere, Amosisek ez zuen nahikoa izan hiksoak kanporatzea eta hauek Asian zehar barreiatuta ikustearekin. Urte batzuk lehenago jada amaitua zen Egiptoko XV. dinastia (hiksoena) Kanaaneko eta Nubiako erresumekin aliatua egon zela gogoratuz, gerran hasi zen toki hauetan gobernariei hiksoen esperientzia errepikatzea eragozteko, eta, bide batez, euren antzinako lagunak mendekatzeko. Hiksoak garaitu ondoren, Amosisek Sirian eta Nubian hasi zituen kanpainak. Horietako batean, bere erregealdiko hogeitabigarren urtean egina, Djahy hirira iritsi zen, Mediterraneo ekialdean, eta baliteke baita ere Eufrates ibairaino ere, hau egin zuen faraoitzat Amosisen oinordekoa izan zen Tutmosis I.a hartzen den arren. Amosis bai heldu zen, gutxienez, Kedem herriraino (Biblosetik gertu zegoela uste dena), bere emaztea izan zen Ahmose-Nefertariren hilobian aurkitutako ostrakon baten arabera. Kanpaina zehatz honi buruzko xehetasunak urriak dira, orain arte lortutako informazioaren zatirik handiena Ahmose soldaduaren hilobitik baitator, eta hau garai hartan aritu zen egiptoar armadan, eta beraz ez zuen lurrez eginiko espedizio honetan parte hartu. Hala ere, Kanaan hegoaldean eginiko ikerketa arkeologikoen arabera, K.a. XVI. mendean gertatu zena Amosisek eta bere lehen oinordekoek inguru hura hiksoen boterearekin amaitzeko euren hiriak suntsituz eraso zutela da, Kanaan konkistatzeko asmorik gabe. Interpretazio hau garai horretan toki asko suntsituak izanagatik ebazten da, eta ez dago berreraikuntza saiakerarik erregistratuta. Hau ez litzateke batere logikoa izango faraoiaren asmoa lurraldea konkistatu eta ondoren bertakoei zergak exijitzea izan balitz.
Eskolastika
Eskolastika (scholasticus eta hau, era berean, grekeratik σχολαστικός “eskolakoa dena”) kristautasuna ren agerkunde erlijiosoa ulertzeko asmoz, filosofia greko latindarraren alderdi bat erabili zuen korronte teologiko eta filosofikoa da.
Antzinaro Berantiarrean nagusi izan zen patristika eta gero, eskolastika izan zen Erdi Aroko pentsamenduan nagusitu zen korrontea. Izan ere, fedearen eta arrazoiaren arteko “koordinazioa” bultzatu zuen. Koordinazioa baino, subordinazioz hitz egin behar dugu, inolaz ere ez baitzen bien arteko berdintasun egoera batean ematen; fedearen menpean kokatzen dugu arrazoia, eta ez, ordea, pareko (Philosophia ancilla theologiae “filosofia teologiaren morroi”).
Tucumcari (Mexiko Berria)
Tucumcari Mexiko Berriko hiri bat da. Quay konderrian kokatua dago. 2010ean 5,363 biztanle zituen, 24.58 kilometro koadrotan banatuta.
Eskolastika
Eskolastika lan intelektualerako metodo ere bada. Pentsamendu oro autoritate printzipioaren pean egon behar zen eta ikaskuntza antzinako testuen, bereziki Biblia ren (ezagutza-iturri nagusia), errepikapenera mugatu zitekeen. Hala eta guztiz ere, eskolastikak espekulazioa eta arrazoiketa bultzatu zituen, kontra-argudiaketarako prest egon eta defentsa prestatu beharreko diskurtsoa baitzen.
Goi eskolastika
XI. eta XV. mendeen arteko garaiari deitzen zaio goi eskolastika. Garai hau gurutzada handiek, hirien berpizkundeak eta aita-santuaren boterearen zentralismoak eragindako inbestiduren lehiagatik ezaugarritzen da.
Eboluzioa
Lehen faseak arrazoia eta fedea identifikatzen zituen, erlijiosoentzat, bada, jainkoa bi ezagutza moduon iturria da eta egia bere atributuetako bat da. Hala, jainkoak ezin zuen egiarako bi bideotan kontraesanik eduki, eta gatazkarik izatekotan, fedea beti arrazoiaren gainetik egongo litzateke, teologia filosofiaren gainetik dagoen bezala.
Bigarren fasean arrazoiak eta fedeak amankomuneko leku bakarra zutenaren kontzientzia zegoen.
Amaitzeko, XIII. mendearen bukaeran eta XIV. mendearen hasieran, fedearen eta arrazoiaren arteko banaketa nabariago egin zen, baita teologiaren eta filosofiaren artekoa ere.
Filosofia eta kristautasuna
Eskolastikaz ari garela, kontuan hartu beharreko puntu nagusietako bat Aristoteles eta Platon  bezalako filosofoek kristautasunaren oinarrizko ideietan izandako eragina da. Bai Elizaren Aita izandakoen eskutik bai eskolastikaren loraldi garaian ere, XI. eta XIII.mendeen artean.
Hastapenetatik, kristautasunak fedeak ezagutzera emandako misterioa ulertu eta honetan sakontzeko modu bezala erabili du filosofia.
Gure esperientzien bidetik ezagutu ditzakegun egiei dagokienez, arrazoiaren erabileraren bidez lortu behar ditugu, erakutsiak diren egiei dagokienez, ordea, fedearen bidetik lortuak izan behar dira (filosofia teologiaren zerbitzura jarriz).
Kristautasunaren filosofiaren oinarrian dauden dauden ideiok egun ere topa ditzakegu eta hau, beharbada, erlijio kristauaren egia eta gizakiaren arrazoia loturik daudenaren froga izan daiteke, zehatzago, erlijio kristauak gizakiaren arrazoiaren jatorriari buruz hitz egiten digu.
Canterbury-ko Anselmo
Garai hontako figura aipagarriena da Canterburyko Anselmo (1033-1109). Lehen eskolastikotzat jotzen den pentsalari honek oihartzun handia izan zuten Monologion eta Proslogion lanetan, oso eztabaidatua den argumentu ontologikoari buruz dihardu, zeinaren bidez jainkoaren existentzia frogatu nahi duen.
Pedro Abelardo
Pedro Abelardok (1079-1142) logika eta dialektika berrituko ditu eta quaestio - problema dialecticum- metodo eskolastikoa sortuko du Sic et non lanean.
Chartres eskola
XII. mendean Chartres-eko Bernardok, Chartres-eko Thierryk, Bernardo Silvestrek eta Salisbury-ko Juanek Chartreseko Eskola berrituko dute. Neoplatonismoak, estoizismoak eta arabiar eta jutudar zientziak eraginda, garaian Claravalgo Bernardok ordezkatzen zituen joera mistikoekin gatazkan sartuko den naturaren gaineko ezagutza eta humanismoaren garapena izango dute interesgai. San Víctor-eko Hugok, ordea, mistizismo horren eta eskolastizismoaren arteko kontziliazioaren alde egingo du, Erdi Aroan Summa teologica idatziko duen lehena izanda.
XIII. mendea: eskolastikaren loraldia
Eskolastikaren goren aldiak XIII. mendearekin egiten du bat, unibertsitateak eta eskeko ordenak (dominikoak eta franziskanoak, bereziki) sortzen dira, zeinetatik garaiko teologo eta filosofo gehienak sortuko diren.
Dominikoak eta Franziskanoak
Dominikoek Aristotelesen filosofia Avicena eta Averroesek egindako itzulpen eta interpretazio islamikoetatik abiatuta barneratu zuten. Franziskanoek, patristikaren bidetik, platonismoa barneratu zuten, dogma kristauekin bateragarriagoa zena.
Franziskanoen artean Hales-eko Alejandro, San Buenaventura (1221-1274) eta Robert Grosseteste dira aipagarri, nahiz eta azken hau naturaren inguruan eta ikerketa zientifikoetan zentratuagoa zegoen Oxfordeko Eskolaren parte ere izan. Oxfordeko Eskolaren irudi da Roger Bacon (1210-1292), matematikaren eta zientzia esperimentalaren defendatzailea.
Alberto Magno
Alberto Magno irakurgai aristotelikoak fedearekin artikulatzen lehena izan zen. Akinoko San Tomasen irakasle izan zen. Alberto 1206. urtearen buruan jaio zen Lauingenen (egungo Alemanian), Danubiotik gertu eta ikasketak Parisen eta Paduan burutu zituen. Predikadoreen ordenean sartu zen, aurrerago, hainbat lekutan irakasle moduan arrakasta izanez. Ratisbonako apezpiku zela, herri eta hirien baketzean sutsuki aritu zen. Hainbat lan idatzi zituen teologiaren inguruan, baita natur zientzien eta filosofiaren inguruan ere. 1280ean hil zen Kolonian.