cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miramont-Latour
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Etmoide hezur
Etmoide hezurra buru-hezurreko hezur pneumatiko (barnean, arnas bideekin kontaktuan dauden gelatxo/sinuak dituela) bakun simetrikoa da. Pneumatikoa denez, sudur-barrunbetik igarotzen den airea hezur horren barrutik ere igarotzen da.
Etmoidearen garezur-barneko eremuak garezurraren oinaldearen osaketan parte hartzen du, zehazkigarezurraren aurreko hobiaren atal txiki bat osatzen du, bekoki hezurraren etmoide-muxarraduran kokatzen baita. Aurpegi-garezurrean, aldiz, sudur-barrunbearen eta betzuloaren osaketan parte hartzen du.
Antzinako grezierazko ethmos ("baheketa") hitzetik dator.
Garezur barneko ikuspegia
Garezur ganga kentzen bada, hau da, aurpegia eta oinaldea salbu, gainontzeko entzefaloa babesten duen garezur atala, garezurraren oinaldea ikusiko dugu. Horrela, etmoide hezurrak garezur barnean dituen egiturak ikusgai egongo dira.
Bahe itxurako xafla
Atal hori garezurraren oinaldearen eta usaimen hobiaren parte da. Aurkezten dituen zulotxoetatik lehenengo gara-nerbioaren, hau da, usaimen-nerbioaren zuntzak igarotzen dira. Gainera, aurreko etmoide nerbioa eta odol hodiak aurreko etmoide zulotik garezuraren aurreko hobira helduko dira eta ondoren bahe itxuarako xaflaren bitartez sudur-barrunbera bideratuko dira.
Oilar-gangarra
Oilar-gangarra bahe itxurako xaflarekiko elkarzuta den hiruki itxurako gandorrari deritzo. Honen jarraipena etmoide hezurraren aurreko ikuspegitik ikusten den xafla zuta da.
Aurreko ikuspegia
[[Fitxategi:710 Ethmoid Bone.jpg|thumb|Etmoides hezurraren aurreko ikuspegia eta beste zenbait egitura:Crista galli: oilar-gangarraEthmoid air cells: etmoide-gelatxoak
Superior nasal concha: goiko sudur-maskorraNasal cavity: sudur-barrunbeaMiddle nasal concha: erdiko sudur-maskorra
Perpendicular plate: xafla zuta|256x256px]] Errai garezurraren aurrealdetik aztertuz, konkretuki masailezurrak osatzen duen madari itxurako irekigunetik begiratuz, etmoide hezurraren aurreko zatia ikus dezakegu. Hemen beste zenbait egitura ikus ditzakegu:
Hafsidar leinua
Hafsidar leinua edo Hafsiak (arabieraz: الحفصيون) masmud bereber leinua izan zen. Almohadeen aliatuak izan ziren baina 1229tik 1574ra Ifriqiyako (gaur egungo Tunisia) leinu nagusia izatera igaro zen. Eure lurrak, momenturik gorenean, Aljeriako iparekialdea, Bugia, Tunisia eta Libiako ipar-mendebaldea (Tripolitania) hartzen zuten.
Etmoide hezur
Xafla zuta
Sudur-trenkadaren parte den xafla bertikal fin bat da. Sudur-trenkada sabaitik zoruraino hedatzen da, hortaz, sudur-barrunbea bi espaziotan banatzen du: eskumako eta ezkerreko aldea. Trenkada horren eraketan, xafla zutak vomer hezurrarekin, esfenoide hezurraren gangar edo mokoarekin, bekoki-hezurraren sudur-arantzarekin, sudur-hezurrarekin eta sudur-trenkadaren kartilagoarekin bat egingo du. Bestalde, aurretik esan bezala, oilar-gangarraren sudur-barrunbeko jarraiera izango da.
Etmoide laberintoak
Etmoide laberintoak oso hauskorrak dira eta xafla zutaren bi alboetara kokatzen dira, betzuloaren eta sudur-barrunbearen artean. Konkretuki, sudur-barrunbearen goialdearen alboko horma eta betzuloaren erdialdeko horma osatzen dute. Betzulo erdialdeko horma horri betzulo-xafla deritzo.
Sudur-barrunberanzko atala hezur-xafla mehez osatuta dago, xaflen artean hutsune txikiak daude, etmoide-gelatxoak deritzenak. Horiek, beraz, etmoide labirintoa bete edo osatzen dute. Hiru konpartimentutan banatuta daude eta bakoitzak drainaketa desberdina du:
Erdiko eta atzeko gelatxoak goitik irekita badaude ere, bekoki hezurraren sudurreko zatiak ixten ditu eta biak sudur barrunbearekin harremanetan daude.
Sudur maskorrak
[[Fitxategi:Mouth and pharynx.png|thumb|257x257px|Etmoide hezurraren sudur maskorrak eta meatuak:Nasal conchae: Sudur maskorrak:Goikoa (superior), erdikoa (middle) eta behekoa (inferior).
Nasal cavity: sudur-barrunbea]] Sudur-barrunbea barnaldetik ikusita, sudur-barrunbearen alboko horman hezurrezko bi xafla horizontal makur daude: goiko eta erdiko sudur-maskorrak. Erdiko maskorraren behealdean erdiko meatuaren alboko horman etmoide burbuila deritzon goragune bat ageri da. Bere sakonean inguru horretan drainatzen duten aurreko etmoide-gelatxoak daude. Gainera, batzuetan goiko maskorra baino gorago maskor-gorena ager daiteke. Aipatu beharra dago beheko maskorra hezur independientea izango dela eta erdiko eta goiko maskorrak aldiz, etmoide hezurraren zati direla.
Maskorrak bata bestearen gainean kokatuko dira eta orokorrean agertzen diren hiru maskorrek (goi, erdi eta behekoek) sudur-barrunbea lau kanaletan bereizten dute:
Maskor-gorena egotekotan, haren azpian meatu gorena dugu.
Atzeko ikuspegia
Etmoide hezurraren atzeko ikuspegi horretatik hurrengo egitura nagusiak ikusten dira:
Hezur horrek sudur barrunbearen osaketan lagundu egiten du, eta, atzeko ikuspegi horretatik argi geratzen da. Sudur barrunbean xafla zutak eta goiko eta beheko sudur maskorrek parte hartzen dute era zuzenean.
Mugak
Garezurrean garezurraren oinaldearen osaketan parte hartzen du. Aldiz, aurpegi-garezurrean, sudur-barrunbearen eta betzuloaren osaketan parte hartzen du.
Garezur oinaldean :
Bekoki hezurraren etmoide muxarraduran dago eta garezurraren oinaldearen parte da: zehazki, aurreko hobiaren oinaldean dago, erdialdean.
Garezurraren oinaldea goitik ikusita etmoidearen goiko ikuspegia dugu. Horrela, bahe itxurako xafla eta oilar-gangarra ikusten dira.
Sudur barrunbean :
Etmoide hezurrak sudur barrunbe horretako mugetan parte hartzen du: sabaian bahe itxurako xafla (atzealdean); erdialdeko horma edo sudur-trenkadan xafla-zuta (sudur-trenkadaren kartilago eta vomer hezurraren artean); alboko hormetan etmoide labirintoa, etmoidearen bi alboko masak bere maskorrekin.
Betzuloan :
Betzuloaren alde medialaren osaketan parte hartzen du. Hona haren mugak: goitik hezur frontala, aurretik hezur lakrimala, behetik hezur maxilarra eta hezur palatinoa, eta, atzetik, esfenoide hezurraren hegal txikia.
Erlazioak
Bahe itxurako xafla:  egitura horrek dituen zulotxoetatik usaimen nerbioaren adarrak eta aurreko zein atzeko etmoide arterien adarrak igarotzen dira, azken horiek bekoki-barrunbera irits daitezen.
Aurreko eta atzeko etmoide zulotxoak: haietatik etmoide arteriak sudur-barrunbera igarotzen dira hura odoleztatzera, baita izen bere etmoide nerbioak ere.
Etmoiditisa
Etmoiditisa etmoides hezurraren gelatxoen infekzioa da, sinusitis mota bat dena. Infekzio horien eragile nagusiak bakterioak dira, hala ere, onddo edo birus batzuek ere eragin ditzakete.
Sintomei dagokienez, begien artean buruko mina, muki jarioa, sudurreko konjestioa eta usaimen galera ditugu. Horrez gain, beste sintoma larriago batzuk sor ditzake: ikusmen galera zein ikusmen bikoitza eta begi gorritzea oro har.
Displasia fibrotsu etmoidala
Etmoides hezurrak displasia fibrotsua paira dezake. Gaixotasun honetan ehun fibrotsuarengatik hezur osantsuaren ordezkapena gertatzen da. Honen ondorioz, hezurra ahuldu egiten da eta hainbat arazo sortzen ditu.
Hala ere, aipatu beharra dago gaixotasun hau ez dela ohikoa etmoides hezurrean agertzea, barail edo masailezurrean adibidez ohikoagoa da.
Gaixotasuna pairatzen duten pazienteen hasierako sintomen artean zefalea, exoftalia, betzuloaren inguruko edema etab. nabarmentzen dira.
Lari
Mugakideak
Larik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Agurain
Agurain Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillako burua. Arabako udalerri jendetsuenetan laugarrena da, 0 biztanle baitzituen. urtean (Gasteiz, Laudio eta Amurrio dira, hurrenez hurren, jendetsuagoak). Gasteiztik 26 bat kilometro ekialdera dago.
Izena
Herriaren izena Agurain da euskara batuan. Gaur egun ere Oñati aldeko euskaldunen artean bizirik dagoen Salbaterra izena erabiltzea ere zilegi da, batik bat historia alorreko idazkietan. Izen ofiziala, berriz, Salvatierra / Agurain da: Salvatierra gaztelaniaz, eta Agurain euskaraz.
Historikoki, Hagurahin izenez ageri da 1025eko Donemiliagako goldean. 1256an, Alfontso X.a Jakituna Gaztelako erregeak Hagurahin izen zaharraren ordez Salvatierra ezarri zion, hiri forua eman zionean:
Ingurune naturala eta klima
Aguraingo udalerria Arabako lautadaren ekialdean  dago,  Aratz-Aizkorri, Urkilla eta Elgea mendilerroen hegoaldean dagoen eskualde zabalean, Arabako ipar-ekialdeko angeluan.
Zadorra da udalerritik igarotzen den ibairik garrantzitsuena. Hegoaldean Entzia mendilerroa dago, udalerriko mendilerrorik garaiena (bertako Ballo mendia 1.197 metro garai da).
Lautadako jatorrizko landaretza baso zabalak ziren; lautada osoa hartzen zuten basoek. Gaur egun ditugun landaretza gune bakanak espezie autoktonoek osatzen dituzte gehienbat, gizakiek landatutako pinua, izeia, alertzea eta nekosta izan ezik. Mendietako basoek ondo iraun dute, baina lautadan nekazaritzak hartu ditu lur gehienak, baso uharte txiki batzuk salbu, horietako batzuk garrantzi handikoak. 800 metrotik gora, Agurainen iparraldeko zein hegoaldeko mendilerroetan, pagoa da nagusi (Fagus sylvatica). Hortik behera, hegoaldeko mendi magaletan, ametza da nagusi (Quercus pyrenaica), eta ipar orientazioa daukaten magaletan, haritza (Quercus robur). Azken hori ipar orientazioa duten magaletan ere izaten da, baina altitude baxuagoan. Haritza alde lauetan ere agertzen zaigu, erkametzari bide eginez (Quercus faginea). Gebara-Aldaiako mendilerroan, espezie nagusia artea da (Quercus ilex rotundifolia). Ibaiak haltz zuriez inguratuta azaltzen zaizkigu.
Fauna, gizakiaren presentzia oso handia den arren, neurri batean ugaria eta askotarikoa da. Lautadako habitatak asko aldatu ziren Uribarri-Ganboako urtegia eraiki zutenetik 1950a inguruan. Batez ere uretako fauna eta hegazti-fauna. Lautadako ibai eta erreken erregina amuarraina da. Bertako ibai-karramarroa, lehen oso ugaria, beste lekuetako espeziekin ordezkatua izan da. Lur faunari dagokionez, aipagarri dira gardatxoa eta hainbat suge mota. Ugaztunen artean, erbia, katagorria, orkatza eta muxarra; ugaztun haragijaleen artean, erbinudea, lepahoria, igaraba, bisoia, azeria eta basurdea. Lautadako faunaren harribitxiak hegaztiak dira. Urtegiaren hegoaldea, Mendixur inguruan, aterpe ezin hobea da hegaztientzat, eta Ramsar hezegune izendatu dute, hegazti mota ugariren bizileku baita: murgilak, lertxunak, kopetazuriak eta ahate espezie ugari. Arrano beltzek eta sai zuriak hegoaldeko zerratan egiten dituzte habiak. Zikoina kanpandorreetan hasi da habia egiten berriz ere, urte askotan ikusi gabe egon garen arren. Eper eta galeperrak nekazaritza lurrak hartzen dituzte; eta ibar, ibar-baso eta basotxoak beste espezie askoren bizileku dira. Pagauso eta oilagorren pasea ehiztarientzat oso erakargarria izaten da.
Klimak ozeaniar ezaugarriak eta kontinentalak dauzka: neguak luzeak eta hotzak dira, eta udak leunak.
Historiaurrea
Garai honetan ekonomia ehizan eta bilketan oinarritzen zen, baina hemendik aurrera elikagaiak ekoizten hasi ziren, hau da, abeltzaintza eta nekazaritza lantzen. Duela 5.000 urte artzainak gure mendietan ibiltzen ziren. Kulturalki Pirinioetan daudenen antzekoak dira. Lautada pasabide bat omen zen, eta bertan, hegoaldekoen eraginez kobrezko tresnak egiten hasi ziren artzainak, baso erdian, artzainek erabiltzen zituzten bideen ondoan, hilobi kolektiboak eraiki zituzten, trikuharriak hain zuzen ere. Mendietan iruinarriak eta harrespilak topatuko ditugu. Artzain haiek paleolitiko garaiko biztanleen ondorengo ziren, eta gaur egungo euskaldunen arbaso. Pentsa dezakegu erabiltzen zuten hizkuntza ere euskararen aurrekari izan litekeela.
Malala Yousafzai
Malala Yousafzai (Mingora, Pakistan, 1997ko uztailaren  12a) emakumeen hezkuntzaren aldeko ekintzaile bat da, eta Nobel Saria jaso duen pertsona gazteena. Giza eskubideen aldeztaile ospetsua da; bereziki, Pakistan iparraldeko Khyber Pakhtunkhwa probintzian dagoen bere sorterri Swat haranean emakumeek eta haurrek hezkuntza izatearen aldeztailea. Izan ere, lurralde horretan, talibanek galarazi egin dute neskatoak eskolara joatea, hainbat alditan. BBCren webgunean blog bat idatzi zuen, 11–12 urte bitartean zituela. Blog horretan azaldu zuen nola talibanek bere herria zapalduta zeukaten. Aktibismo hori geldiarazteko asmoz, taliban bat Yousafzai erailtzen saiatu zen 2012an.
Agurain
Historiaurrea
Duela 3.000 urte, Lautadara Europatik datozen beste herri batzuetako kideak etortzen hasi ziren: indoeuropar zeltak. Artzainak, nekazariak eta metalurgialariak ziren. Etorritako lehenengoek brontzezko tresnak ekarri zituzten, eta ondorengoek burdinazkoak. Lautadako jendea nekazaritza eta metalurgiaren arloetan aurrerapausoak ematen hasi zen, eta mendietatik ordokira jaitsi ziren. Leku estrategikoetan kokatu ziren, babesteko leku egokietan, esaterako, Henaioko Kastroan ( brontze arokoa), gaur egungo Dulantzi inguruan, eta Santa Luziakoan (Burdin Arokoa), gaur egungo Gebara inguruan.
Malala Yousafzai
Haurtzaroa
Malala Yousafzairen familia musulman sunita da. Ziauddin Yousafzai du aita, eta Toorpekai Yousafzai, ama. Malalak ondo dakizki paxtuera, ingelesa eta urdu hizkuntzak. Hezkuntza gehiena aitarengandik jaso zuen. Ziauddin, Malalaren aita, olerkaria, ikastetxe jabea eta hezkuntzaren aldeko aktibista da. Malala emakumeen eskubideak eta hezkuntzarako eskubidea defendatzen hasi zen 2008. urtean. Hasieran, medikua izan nahi zuen, baina bere aitak ekintzaile politikoa izatera animatu zuen.
Agurain
Antzinaroa
Urte haietan bakea izan zen nagusi, Erromaren krisialdia inguru honetara heldu arte, III. mendearen erdialdetik aurrera. Hortik aurrera barbaro herrien inbasioak izan ziren, bai eta barruko matxinadak ere, eta horrek guztiak bizitza erabat baldintzatu zuten. Gizarte maila altuek hiriak utzi eta nekazaritza eremuetan villak osatzen hasi ziren, eta nekazariak hara inguratu ziren babes bila.
Malala Yousafzai
Blogari, BBC konpainiaren webgunean
Aamer Ahmed Khani eta haren lagunei bloga egiteko ideia bururatu zitzaien. Blog horren helburua neskatila batek idaztea eta talibanen menpeko gizartearen egoera azaltzea izango zen. Bloga gazte batek egin zezakeen, anonimoki; horrela, talibanek ez zuten jakingo nork idazten zuen, eta ez zuten idazle hori erailko.
Agurain
Goi Erdi Aroa
Agurain herria 1025eko Donemiliagako goldea agirian agertzen da Sallurtegirekin batera ("Hagurahin"), elkarrekin golde bat ordainduz, asko ez dena. 1199-1200. urtean, Nafarroako Erresumaren inbasioan, Gaztelako Alfontso VIII.aren mende geratu zen. Dena den, 1256 arte ez zuen Agurainek hiri gutuna eskuratu, Alfontso X.a Gaztelako erregeak Orian barrena Gaskoiniako bidea gotortu zuenean, Nafarroarekin mugan.
Behe Erdi Aroa
1256tik aurrera, Lizarrateko bideak trafiko handia irabazi zuen itsasorantz eta Gaskoiniako mugarantz. Lautada pasabide garrantzitsua izanda, ekonomia garapen aipagarria izan zuen garai honen hasieran, gehienbat Arabako jauntxoek 1332an Gaztelako erregeari eskubide jurisdikzionalak borondatez eman eta gero. Jauntxo hauek zergak kobratu eta justizia kudeatzen zuten nekazaritzako noble txikiak izatetik, merkatariak izatera eta errentak kobratzera pasa ziren.
Malala Yousafzai
Blogari, BBC konpainiaren webgunean
Bloga idazteko eskatu zioten lehenengo neskatoak ez zuen idatzi nahi izan, talibanen beldur zelako. Neskato hark Malala Yousafzaik baino lau urte gehiago zituen. Aamer Ahmedek eta haren kideak Malalari buruz jakin zutenean, bloga idaztea eskatu zioten; azkenean, Malalak onartu zuen proposamena.
Agurain
Behe Erdi Aroa
Enrike II.ak, tronuan jarraitu ahal izateko, botere gehiago eman zien nobleei. Nobleek beren artean borrokatzeari utzi zioten, eta Agurain Aiarako jaurerrikoa izatera pasatu zen. Bando gerrak, oinaztarren eta ganboatarren artekoak, nagusi ziren garai hartan. Herrixka ugari jenderik gabe geratu ziren. Borrokek 1487 a arte iraun zuten, Errege Katolikoek hiribildu guztiak bere menpe hartzen dituztenean. Forua nobleen, ahaide nagusien eta erregearen arteko gaia izatera pasatzen da eta hiriguneak gobernatzeko sistema bilakatzen da. Hiribilduak lurralde bakoitzeko Juntaren inguruan elkartzen dira.
Malala Yousafzai
Blogari, BBC konpainiaren webgunean
2009ko urtarrilaren 3an Malalak bere lehen artikulua argitaratu zuen. Malalak eskuz idazten zituen artikuluak, eta gero postaz erreportari bati bidaltzen zizkion. Horren ondoren erreportariak argitaratzen zituen BBCren webgunean. Blog hartan, Malalak oro har bere herrian talibanek zuten botereari buruz idazten zuen. Taliban horiek eskola pribatuak ixtera behartu zituzten, eta nesken hezkuntza debekatu zuten 2003. eta 2009. urteen artean.
Agurain
Aro Modernoa
Ahaide nagusi eta txikiek, nahi zuten boterea lortu ez bazuten ere, beren jaurerriak mantendu zituzten. 1512ko uztailean, Fadrique Álvarez de Toledo, Albako dukea, buru zuen armada Aguraindik abiatu zen Nafarroa inbaditzeko. Aguraingo konde Petri Lopitz Aiarakoari, zein 1520an Karlos V.aren kontra matxinatu zen, komuneroen altxamendua aprobetxatuz. 1521ean matxinada galdu eta atxilotua izan zen, eta gero eraila. Agurainek hereje-hiribilduaren titulua eskuratu zuen orduan, eta etorkizuna ez zen batere erraza izan. 1565ean izurriteak berriz ere eraso zion Araba osoari. Eta hori gutxi balitz, kutsatutako biztanleen ondasunak erretzeko orduan, ohitura zen moduan, sua deskontrolatu eta hiribildu osoa erre zen. Berreraikitze lanetan oso garrantzitsuak izan ziren Amerikako aurkikuntzaren ondorioz heldu ziren ondasunak. Diru hau gauza askotarako erabili izan zen: tenpluak birmoldatzeko, eraikin berriak egiteko, zibilak zein erlijiosoak, eta artelanetan inbertitzeko; esterako, Ozaetako Sortzez Garbiaren baseliza, frai Juan de Luzuriagak eraikia; 1680tik aurrera frantziskotarren ordenako Espainia Berriko komisario orokorra izan zenak eraikia, alegia.
Ameriketatik aberastasunak heldu ziren, bai eta Lautadako bizitza erabat eraldatu zuten nekazaritza produktuak ere: tomatea, artoa eta, batez ere, patata. Oparotasun garai hura XVIII. mendean amaitu zen. Agurainen eta Lautadan garestitasunaren ondorioz matxinadak izan ziren. Mende haren amaieran Konbentzio Gerra (1793-1795) gertatu zen, eta Euskal Herria frantziar iraultzaileek menpean hartu zuten. Ordutik aurrera mende eta erdi iraungo zuen guda garaia etorri zen.
Malala Yousafzai
Yousafzai hiltzeko saiakera
Talibanek Malala eta haren aita, Ziauddin Yousafzai, mehatxatu zituzten. 2012ko irailaren 9ko arratsaldean, Malala autobusean zihoala, gizon bat igo zen armatuta, eta Malalari tiro egin zion. Malala hil edo bizi egon zen, Pakistanen ospitaleratuta. Urriaren 15ean, Ingalaterrako Birmingham hiriko Queen Elizabeth ospitalera lekualdatu zuten, tratamendua jarraitzeko. Urriaren 17an atera zen koma egoeratik, eta 2013ko urtarrilaren 3an atera zen ospitaletik.
Agurain
XIX. mendea
1808 eta 1813 a bitartean, Penintsulako Guda gertatu zen Napoleonen armadaren kontra, Espainiako eta Portugalgo erresumen lurretan. Lautadan Wellington dukearen armadaren garaipenarekin amaitu zen, bertan indar aliatuak Jose Bonaparteren armadaren kontra borrokatu ziren, eta Gasteiz inguruetan 1813ko ekainaren 21ean garaipena lortu zuten. Atzera egin zutenean, frantziar iheslariek Lautadako herri asko arpilatu zituzten.1833-1839 eta 1872-1876 urte tarteetan guda berriz ere itzuli zen Lautadara, kasu honetan beste arrazoi batzuengatik. Fernando VII.a erregearen heriotzarekin garai bat amaitu zen, antzinako erregimenarena hain zuzen ere. Madrilen liberalismoak boterea hartu zuen, baina ez zen bakea bermatzeko gai izan. Nekazariak, artisauak, langileak, elizjende xumea eta nekazaritza jauntxoak matxinatu egin ziren, beraien bizimodua mehatxaturik ikusi zuten eta. Hildako erregearen jarraitzaile bihurtu ziren, Carlos I arena hain zuzen ere. Lautadako herritar gehienek karlisten alde egin zuten, foru komunalen eta kristautasunaren defentsan, hots, tradizioaren alde. 1834ko urriaren 26 eta 27an, Zumalakarregi jeneralak Gobernuaren tropak garaitu zituen Dulantzi inguruetan. Hala ere, karlistek guda galdu zuten. Lautadako boluntarioek amaiera arte eutsiko zioten borrokari Gebarako gazteluan, hau karlistek amore eman ondoren liberalek bolboraren bidez leherrarazi egin zuten. Karlisten errebolta bizirik iraun zuen XIX. mendean zehar, garaien araberako intentsitate desberdinekin. Mendearen amaieran, ideologia politiko berriak sortu ziren, esaterako, nazionalismoa eta sozialismoa.
Nourard-le-Franc
Nourard-le-Franc Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Malala Yousafzai
Yousafzai hiltzeko saiakera
Gertaera horien ondoren, Malalak mundu osotik egundoko elkartasuna jaso zuen, besteak beste Barack Obamarengandik, Madonnarengandik, Hillary Clintonengandik, Selena Gomezengandik ....
Agurain
XX-XXI. mendeak
XX. mendea, aurreko mendeko konpondu gabeko arazoak zirela, injustiziak zirela, gatazka internazionalak zirela, oso garai ezegonkorra izan zen. Hasiera batean Bigarren Errepublika aldarrikatu zen, eta 1936an, haren kontrako matxinada hasi, armadak eta oligarkiak bultzatuta. Guda zuzena ez zuen Lautadan eraginik izan, bertako herritar asko beste tokietako fronteetan hil arren. Hala ere, errepresioak eragin handia izan zuen Lautadan, matxinatuen garaipenaren ondorioz urte luzeetan mantendu zena. Diktaduraren ondoren, Lautadan eta Hego Euskal Herriko gainontzeko lurraldeetan,demokraziarako eta askatasunerako bide luze eta zailari ekin zitzaion; nekazari-exodoak herri txikiak hustu zituen, biztanle berriak heldu ziren gure lurraldera, eta gizartean eta politikan oreka lortzeko bide zailari ekin zitzaion.
Nourard-le-Franc
Biztanleria
2007an Nourard-le-Franc udalerrian erroldatutako biztanleak 353 ziren. Familiak 131 ziren, horien artean 25 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 42 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 51 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 13 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Monticellita
Monticellita silikato motako minerala da eta olivina taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Monticellita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 da.
Malala Yousafzai
Sariak
2013an, 2014an eta 2015ean, Time aldizkariak Malala mundu osoan zehar eragin handiena duten 100 pertsonen artean hautatu zuen.
Horretaz gain, hainbat hitzaldi eman ditu Erresuma Batuan, emakumeen eta haurren eskubideen alde.
Nourard-le-Franc
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Agurain
Ekonomia
Herritarrek batez ere industrian dihardute, baina lehen sektoreak —batik bat nekazaritzak— oraindik badu garrantzia.
Banaketa administratiboa
Aguraingo udalerria sei herriz osatua dago:
Nourard-le-Franc
Etxebizitza
2007an 147 etxebizitza zeuden, 136 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 143 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 136 etxebizitza nagusietatik 110 bere jabearen bizilekua ziren, 22 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 78 etxek bost zituzten. 120 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 56 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 70 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 231 ziren, horien artean 165 aktiboak ziren eta 66 inaktiboak ziren. 165 pertsona aktiboetatik 146 lanean zeuden (81 gizon eta 65 emakume) eta 21 langabezian zeuden (11 gizon eta 10 emakume). 66 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nourard-le-Franc udalerrian 126 unitate fiskal zeuden, 352,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.394 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 informazio eta komunikazio enpresa zen.
2000. urtean Nourard-le-Franc udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 546 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Agurain
Ekonomia
1912an Cerámica Alavesa enpresa ezaguna sortu zuen Dimas Ugarte aguraindarrak, azulejuak ekoizteko. Zeramika-lan artistikoak ere egin zituen. 1970eko hamarkadan ateak itxi zituen.
Nahiz eta 1960ko hamarkadara arte Aguraingo jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan zen, ordutik, herriaren inguruan hainbat industrialde garatu dira, herriak dituen komunikabide onei esker, Gasteiz eta Iruñea arteko autobidea esaterako. Lehen industrialdea Litutxipikoa izan zen, 1980ko hamarkadatik aurrera.Horren ondoren, Eusko Jaurlaritzaren bidez, beste bi gune garatu dira, Galzar industrialdea eta Agurain industrialdea, biak autobidearen ondoan. Galzarkoak 520.000 metro koadroko azalera izango du guztiz garatzean, eta Agurain industrialdeak 460.000 metro koadro.
Demografia
Agurainek ez zuen izan Euskal Herriko beste herri batzuk izan zuten populazio hazkunde bizkorra 1950eko hamarkadatik aurrera, baina beste toki batzuetan ez bezala, 1970eko hamarkadan hasi zen biztanle kopurua handitzen. XXI. mendeko lehen hamarkadak hazkundea bizkortu egin zen.
Udal hauteskundeak
2019ko hauteskundeen ondoren, EAJ alderdiko Ernesto Sainz hautatu zuten alkate. 2015eko hauteskundeetatik alkate izandako alderdi bereko Iñaki Beraza ordeztu zuen.
Alkateak
Hauek izan dira Aguraingo azken alkateak:
Hizkuntza
Louis Lucien Bonaparteren planoan (1863) euskal eremutik at bazegoen ere, uste da XVIII. mendearen bukaera arte euskaraz mintzo zirela aguraindarrak.
XIX. mendean, nekazariek karlistaldiak galdu izanak eta 1876an foruak bertan behera uzteak, hezkuntza politika gobernu espainiarraren eskuetan geratzea ekarri zuen, eta honek Lautadan euskararen erabateko heriotza ekarri zuen. Aguraingo bake epaitegiko aktek diotenez, 1841ean, oraindik ere, itzultzaile baten beharra zuten. Horrek esan nahi du bertako euskaldun elebakarren ehunekoa handia zela.
Garraioa
Araba Bus sareko lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 4 linea ditu udalerrian:
Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak lotzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
Eraikitako ondarea
Ikus, Aguraingo ondasun nabarmenen zerrenda
=== Arkeologia ondarea ===
Pidżama Porno
Pidżama Porno (/Pidʐama Pɔrnɔ/ ahoskatuta) 1987. urtean Poznań hirian sortutako punk rock/reggae/ska musika taldea zen. 2007ko abenduaren 9an desegin zen 20 urteko ibilbide musikala eta gero.
Historia
1987an sortu zuten Poznań hirian Adam Mickiewicz Unibertsitateko Krzysztof "Grabaż" Grabowski eta Andrzej "Kozak" Kozakiewicz ikasleek, Pila herrikoak zirenak. Bi urte geroago, euren lehen diskoa grabatu zuten Ulice jak stygmaty izenekoa. Taldeak Jarocin jaialdian jo zuen eta 1990ean Txekoslovakiatik bira bat egin zuten Poloniako lehen underground musika taldea bezala.
1990ean bigarren diskoa grabatu zuten Futurista izenekoa. Nahiz eta 1996an argitaratu zuten, maketa MCeetan kopiatua izan zen eta zaleen artean banatua, arrakasta handia lortuz entzuleen artean. Ondoren taldea desegin zen, baina 1995ean bueltatu ziren. Etenaldiaren ondoren grabatutako lehen diskoa Zamiast burzy izan zen. Disko honek arrakasta handia lortu zuen eta taldea ezagutarazi zuen. Ondorioz, Pidżama Pornok Polonian eta Europan zehar kontzertu ugari ematen hasi zen.
1996an Pidżama Pornok S.P. Records diskoetxearenkin kontratua sinatu zuen. Euren lehendabiziko arrakasta 1997an argitaratutako Złodzieje zapalniczek izan zen. 1998an beste disko bat kaleratu zuen Styropian izenekoa. Disko honetan "Antifa" izeneko abestia sartu zuten, poloniar gazteriaren artean arrazakeriaren aurkako ereserkia bihurtu dena. 1999an Ulice jak stygmaty berriz argitaratu zuten, Ulice jak stygmaty - absolutne rarytasy izenarekin. 2001an Marchef w butonierce diskoa plazaratu zuten. Gazte askok disko honen singlean agertzen den "Twoja Generacja" ("Zure Belaunaldia") abestiagatik bakarrik ezagutzen dute taldea. Hori dela eta, Grabażek ez du oso gustuko abesti hau jotzea. Ondorengo bi diskoak Koncertówka part 1 eta Koncertówka 2. Drugi szczyt dira. Bien bitartean, Grabażek Strachy na Lachy taldea sortu zuen eta talde honekin ere arrakasta lortu zuen.
Pidżama Pornoren azken estudioko diskoa 2004ko abuztuan argitaratutako Bulgarskie Centrum izan zen. Zaleen iritziz, taldearen diskorik txarrena izan zen, Grabażen proiektu berrien oso antzekoa. Hori dela eta, taldekideek taldea desegitea pentsatzen hasi ziren, eta azkenik 2007ko uztailaren 13an desegin zuten. Taldeak euren 20. urtebetzearen biran euren zaleei agur esan zien eta Finalista izeneko kontzertu DVD bat argitaratu zuen omenaldi moduan.
Hala ere, 2010eko uztailaren 17an berriz bildu ziren Jarocin musika jaialdiko 30. urtemugan kontzertu bat emateko.
Blair Peach
Clement Blair Peach (1946ko martxoaren 25a - 1979ko apirilaren 23a) Zeelanda Berrian jaio zen hezkuntza bereziko irakaslea zen Londresko eskola batean.
Ezkertiarra eta Socialist Workers Partyko kide zen. Londresko manifestaldi batean zegoenean, polizia batzuei aurre egin zien eta hil zuten. Harrezkero, garai hartako gobernuaren kontrako erresistentziaren ikurtzat hartu zuten.
Ultraeskuindar eta neonazien aurkako ekintzailea zen. Anti-Nazi Leaguek British National Fronten aurka antolatu zuen manifestaldira joan zen, baina Metropolitan Policeko polizia batzuekin izan zuen liskarraren ondorioz hil zen. Konorterik gabe utzi arte jipoitu baitzuten, eta horren ondorioz, egun bat geroago zendu zen ospitalean.
1980ko maiatzean, epaimahaiak Peachen heriotza istripu bat izan zela deliberatu zuen. Celia Stubbsek, Peachen neska-lagunak, oraindik ezin izan du bere mutil-lagunaren hilketa argitu eta zor zaiona aitor diezaiotela nahi du.
Elkartasun adierazpenak
Peachen heriotzaz geroztik, elkartasun adierazpen ugari egon da. Southalleko lehen hezkuntzako eskola batek Blair Peach izena darama bere oroipenean.
Linton Kwesi Johnsonen Reggae Fi Peach izena duen abestiak Blair Peachen heriotza kontatzen du Dub Poetryaz baliatuz. 1996an, Negu Gorriak abesti honen bertsio bat egin zuen euskaraz, Reggae Peachentzat.
Trikinosi
Euskal Herrian aitortu beharreko gaixotasuna da trikinosia. Kasu gutxi agertzen diren arren (3 kasu besterik ez 2007. urtean EAEn) bere larritasunak neurri prebentiboak hartzera behartzen du. Hori dela-eta, txerri eta basurdeen okela -kontsumitu aurretik- aztertu behar da beti hiltegietan, trikinaren larbak garaiz antzemateko.
Etiologia eta patogenia
Trikinosia Trichinella spiralis parasitoa duen okela gordina (edo sukaldean gutxi egina) jaterakoan azaltzen da. Nematodo horren larbak txerriengan, basurdeengan eta zaldiengan, batez ere, egoten dira. Harraren beste gordailuak arratoiak, otsoak, azeriak eta hartzak dira.
Euskal Herrian trikinosia arrunta zen antzina, baina gaur egun ia desagerturik dago. Noizean behin agerraldi txiki batzuk azaltzen dira, etxean hildako txerriak edo basurdeak kontsumitzeagatik, hiltegietatik pasatu gabe. Janarien egosketak parasitoaren larbak hiltzen ditu, baina gazitze prozesuak ez. Horrenbestez, urdaiazpikoak eta antzeko produktuek infekzioa transmititu dezakete jatorrizko animalia kutsaturik bazen.
Gaitza ez da pertsonen artean kutsatzen.
Kutsaturiko okela jatean, parasitoaren larbak duodenoan ernaldu egiten dira. Ondorioz, trikina helduak agertzen dira, heste meharraren mukosari atxikitzen direnak eta milaka arrautza jartzen dituztenak.
Larba jaioberriek heste meharra zeharkatu eta odolera eta linfara pasatzen dira, gorputz osora hedatuz. Giharretara iristen direnean, larbak bertan finkatu eta kisteak eratzen dituzte.
Animalia edo gizaki batek larbez kutsatutako okela jaten duenean, giharretan dauden kisteak duodenora pasatu eta askatzen dira, harraren zikloa errepikatzen delarik.
Sintoma klinikoak
Sintomen larritasuna irentsitako larben kopuruaren araberakoa da: larba gutxi batzuk irensten badira, infekzioa sintomarik gabekoa da, edo sintoma arinak ditu. Aitzitik, larba ugari daudenean, sintoma larriak dira eta -tratamendurik ezean- heriotzaraino irits daitezke.
Diagnostikoa
Trikinosia agerraldi batekin agertzen da sarritan, kutsatutako okela jan duten mahaikide batzuk batera gaixotzen direnean. Gaitzaren diagnosia osatzeko honako froga hauek egin ohi dira:
Delta (Ohio)
Delta Ohioko herri bat da. Fulton konderrian kokatua dago. 2010ean 3,103 biztanle zituen, 6.91 kilometro koadrotan banatuta.
Verismo
Verismoa XIX. mende bukaerako joera errealistako opera-eskola postromantiko italiarra izan zen.
Aurreko garaietako operetako gai idealistak erabili ordez, verismoaren aldeko musikagileek eguneroko bizitzako gaiak aukeratu zituzten. Joera honetako lehen operak izan ziren Mascagniren Cavalleria rusticana (1890), eta Leoncavalloren Il pagliacci (1892), lehena nekazari-giroan oinarritua eta bigarrena zirkuaren inguruan. Geroago, Pucciniren La bohème (1896), kutsu lirikoagoa zuena, eta Charpentierren Louise (1900) idatzi ziren beste askoren artean.
Crest Hill (Illinois)
Crest Hill  Illinoiseko hiri bat da. Will konderrian kokatua dago. 2010ean 20,837 biztanle zituen, 23.4 kilometro koadrotan banatuta.
Trikinosi
Sendabidea
Mebendazol eta albendazol izeneko anti-helmintikoak erabiltzen dira gaitzari aurre egiteko, eraginkorrak direnak larbak duodenoan dauden bitartean. Giharretan daudenean, aldiz, sendabidea zailagoa da, analgesikoak eta kortikoideak erabiltzen direlarik.
Gaitzaren aurkako neurririk eraginkorrena prebentzioa da. Txerri eta basurdearen okela aztertu behar da beti hiltegietan kontsumitu aurretik. Horretaz gain, etxeetan ondo kozinatu behar da txerrikia, era egokian egosiz tenperatura altuek balizko larbak akabatu ditzaten. Okelaren izozketak ere (-32º C, gutxienez, 24 ordutan) larbak hiltzen ditu.
Demetrio Jauregialtzo
Demetrio Jauregialtzo Albisu (Idiazabal, Gipuzkoa, 1870eko urriaren 8a - ib., 1934ko uztailaren 25a) indianoa, negoziogizona eta Argentinako Idiazabal herriaren fundatzailea izan zen.
Abazeno
Abazeno (Ἀβάκαινον —Diodoro Sikulo eta Esteban Bizantziokoa—; Ἀβάκαινα —Klaudio Ptolomeo—) Siziliako hiri bat zen, iparraldeko kostatik 6,5 kilometrora kokatua, Tindaris eta Milas artean, azken hiri horretatik 13 kilometrora.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
Immigrazio tradizio handiko familia bateko kidea zen. 1722 urtean hasi ziren Jauregialtzotarrak Ameriketara joaten, eta 1900 urterako 190 ondorengo ziren bertan bizi zirenak.
Abazeno
Historia
Abazeno sikuloen hiria zen eta, dirudienez, ez zuen greziar kolonorik izan, nahiz eta greziar kulturan murgilduta egon. Hasieran, Tindaris sartuta zegoen haren lurralde barruan, baina Dionisio Zaharrak bereizi zuen azken hiria fundatzean, K.a. 395ean. Dionisiok Magon kartagotarrak irabazi zituen Abazenoko guduan K.a. 393an.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
1886 urtean Argentinara joan zen, Santa Fe probintziako Arequito-ra. Betan, bere anaia nagusia bizi zen, Juan Cruz Jauregialtzo Albisu. Bi anaiek, "Los Vascos" izeneko denetariko negozioan lan egin zuten. Enpresa honen jabea Antonio Maria Agirre zen, hau ere Idiazabalgoa. Gerora, Jauregialtzo anaiek Cruz Alta herrira joan ziren.
Abazeno
Historia
Dionisio I.a, Agatokles eta Hieron I.aren gerretan aipatzen denaren arabera, argi dago hiria garrantzia handikoa izan zela, baina Hieronen ostean, historiatik desagertzen da eta Zizeronaren In Verrem lanean ezta aipatzen ere. Hala ere, Klaudio Ptolomeok hiria izendatzen du existituko balitz bezala. Haren gainbehera etorri zen Tindarisen goraldiaren erruz.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
Pilar Gastaminza Gomez-ekin (Tolosa, 1892) ezkondu zen eta lau seme alaba izan zituzten.
Abazeno
Historia
Ez dago dudarik Tommaso Fazelloren garaian agertutako hondakinak, Tripi herria dagoen muino baten oinean, Abazenokoak direla. Horko harri landuek, eroritako kolomek eta harresien aztarnek adierazten dute hiri handi bat zegoela, zimentarrietaraino suntsiturik.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
== Argentinako Idiazabalen sorrera == 1908 urtean lur sail handiak erosi zituen Demetrio Jauregialtzok. Garai horretan pampan ferrokarrila eraikitzen hasiak ziren, eta hauen inguruan kanpainako lehen herriak sortzen hasi ziren.
1909ko azaroan, Administración General del Ferrocarril Central Argentino delakora eskutitz bat bidali zuen, tren geltokia bere lurretan egiteko eskainiz, baldin eta geltokiari Idiazabal izena jartzen bazitzaion.
Abazeno
Txanpongintza
Zilarrezko eta kobrezko txanponak aurkitu dira Abazenon. Txerriek eta ezkurrek, itxura ohizkoenek, zerikusi dute haritzondo handiekin, gaur egun ondoko mendiak estaltzen dituztenak, urdaldeei bazka ematen zietenak.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
Proposatutako izena 1910eko irailean sinatutako ebazpenaren bidez onartu zen. Geltokia egiteko lanak hastekoak zirela, eta Idiazabal izena izango zuela baieztatuta, Cordoba probintzia ko gobernura idatzi zuen, Pablo Lopez Moreno arkitekto publikoak egindako herriaren planoekin, eta ondorengo oharra gehituz:
Bonkoro II.a
Bonkoro II.a Vane Benga herriko erregea izan zen San Juan lurmuturrean eta Coriscoeko badian.
Demetrio Jauregialtzo
Bizitza
Tren geltokia a 1910eko abenduaren 20an amaitu zen, linea horretako azken geltokia izanik. Geltokia ireki ondoren inguruetara gero eta jende gehiago iristen joan zen Idiazabal a, gehienak euskal jatorriko etorkinak, eta ondoren italiarrak, espainiarrak, alemaniarrak, poloniarrak, suitzarrak, frantsesak, errusiarrak, siriarrak eta libanoarrak.
Parectopa
Parectopa Gracillariidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Parectopa lespedezaefoliella da.
NGC 4933
NGC 4933 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Demetrio Jauregialtzo
Indiano etxea
1920 urtean, Demetrio Jauregialtzok, Argentinan egindako aberastasunaren erakusle, bere jaioterrian Pilarrenea (Pilar Gastamiza emaztearen omenez) izeneko euskal estiloko indiano etxea altxatu zuen. Gaur egun Idiazabalgo udala ren zerbitzu ezberdinen egoitza da.
Japalura swinhonis
Japalura swinhonis Japalura generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Apolonia (argipena)
Toponimia
Antzinako zenbait hiriri Apoloren ohorez eman zitzaien izena:
Bonkoro II.a
Bere aita Bonkoro I.ari jarraitu zion 1857an. "Vasco Núñez de Balboa" baporea, "Gravina" brigantina, "Cartagena" goleta eta "Santa María" itsasontzia, Carlos de Chacón Mitxelena kapitainaren zuzendaritzapean, 1858ko maiatzaren 27an, Fernando Poo probintziaren jabetza hartu zuten ingeniarien gorputzaren indarrekin eta misiolari jesuitekin batera.
Bonkoro II.a erregeak Espainiako subiranotasuna aitortu zuen San Juan lurmuturraren gainean, aitak eman ez zituen hainbat herri sartuz, hala nola, Corisco eta Elobey. Coriscoko teniente-gobernadorea izendatu zuten ("Corisco" Benga herriko eremu osoa bezala ulertuta), nahiz eta uhartea ez zuten hurrengo urtera arte okupatu. 1874an hil zenean, bere seme Bonkoro III.ak jarraitu zion.
Garapen iraunkor
Helburua, hiru zutabe hauek bateratzea da:
Bateratze hori hiru zutabeen edo kontzeptuen arteko harremanean datza. Harreman hori 3 B kontzeptuak dira:
3 B horiek betetzen badira, garapena iraunkorra izango da.
Izenaren inguruan
Kontzeptu hau izendatzeko Euskaltzaindiak garapen iraunkor terminoa hobetsi du 2004ko urtarrilaren 30ean, frantsesaren bidetik: devéloppement durable (hala ere, Frantzian eztabaida handia piztu da termino egokiena zein den, eta askok devéloppement soutenable darabilte). Izan ere, terminoa ingelesez sortu zen, eta hizkuntza hartan sustainable development du izena kontzeptu honek. Gaztelaniak bide horri jarraitu dio: desarrollo sostenible. Eta euskaraz ere bada bide horretatik sortutako termino bat: garapen sostengagarri.
Euskaraz, hala ere, hainbat adituk eta hiztegigilek garapen jasangarri terminoa darabilte; eta zenbait adituk nahiago dute kudeaketa jasangarri terminoa, haien ustez dena ez baita garapena.
Horiez gain, bada kontzeptu hori izendatzeko erabili den beste aukerarik, hala nola garapen eutsigarri, garapen iraungarri, iraunbidezko garapen eta abar.
Arloak
Garapen iraunkorraren edo jasangarriaren hiru arloko banaketa 1979. urtean proposatu zuen René Passet ekonomialariak. Eztabaida ugari egon da antolaketa honi dagokionez, bai arloak zeintzuk izan behar diren erabakitzeko orduan zein laugarren zutabea ezartzerakoan
Ingurumena
Garapen iraunkorra ingurune natural, aberats eta oparoa bermatzeaz arduratzen da. Ingurunetik eskuratzen diren baliabideen urritasuna kezkagarria den momentutik, gizarteak baliabide-iturriak zainduta, baliabide horiek eskuratzeko plan jasangarri bat prestatu behar du. Hori lortzeko, hainbat modu daude, hala nola, Energia berriztagarrien erabilera eta uraren kontsumo kontrolatua.
Ekonomia
70eko hamarkadan jada, jasangarritasun kontzeptua, funtsezko ekologia-sistemarekiko orekan zegoen ekonomia deskribatzeko erabiltzen zen. Arlo askotako zientzialariek The Limits to Growth nabarmendu dute, eta ekonomialariek alternatibak aurkeztu dituzte; adibidez, egoera egonkorreko ekonomia, planetan zehar gizarteak duen hedapenaren kezkaz aritzeko. 1978. urtean, Edward Barbier ekonomialariak The Concept of Sustainable Economic Development ikerlana argitaratu zuen. Lan horretan adierazi zuen ingurumenaren kontserbazioaren eta ekonomiaren garapenaren helburuak ez direla elkarren kontrakoak eta elkarren indargarri izan daitezkeela.
Ikerketa ugarik adierazi dute energia berriztagarriekiko eta kutsadurarekiko politika eraginkorrek gizartearen ongizatean eragin zuzena eta positiboa dutela.
Interpreting Sustainability in Economic Terms ikerlanak hiru oinarri bereizi zituen arren, Gilbert Ristek horren aurka egin zuen. Honela idatzi zuen: ''«From this angle, 'sustainable development' looks like a cover-up operation. [...] The thing that is meant to be sustained is really development»''. Laburbilduz, garapen iraunkorra kontzeptua aitzakia dela dio, eta ekonomiaren garapenari berari iraunarazi nahi zaiola nola edo hala, ekosistemaren edo gizadiaren onurari begiratu gabe. Hala ere, Munduko Bankuak dio posible dela ekonomiaren hazkundearentzat eta egonkortasun ekologikoarentzat, bientzat onuragarriak omen diren aukerak bultzatzea, eta horretan jarraituko duela.
Hazkunde jarraitua eta hazkunde iraunkorra kontzeptuak erabili izan dira ekonomia munduan, ezarri behar diren helburuei buruz hitz egiteko,, baina horrekin kritiko agertu direnek defendatu egiten dute ezinezkoa dela hazkunde iraunkorra mugatua den planeta batean, baliabide ekonomiko mugatuekin. Baikorragoek diote giza adimena nolabait infinitua dela eta hazkunde ekonomikoari eutsi egin behar zaiola, kalitatea etengabe hobetuz, produktibitatea handituz, etab.
Energia
Ekonomiaren barne-atala da energiarena. Energia- jasangarria da denbora luzean erabil daitekeena eta garbia dena. Erregai fosilak dira munduan gehien erabiltzen direnak, baina indarra hartzen doazen Energia hidraulikoak, eguzki energiak eta eolikoak gutxiago kutsatzen dute. Energia berriztagarriak gero eta erabiliagoak dira, baina oraingoz ez dituzte energia iturri fosilak ordezkatzen, baizik eta haien osagarri izaten ari dira. Energia berriztagarrietara aldatzea onuragarria litzateke, adibidez, ekonomiaren jasangarritasuna eta komunitatearen horniduren segurtasuna indartzeko. Kalkuluen arabera energia berriztagarriek, etorkizunean, nekez ordezkatuko dute energia ez-berriztagarriek eskaini izan duten energia kopurua.
Kultura
Garapen iraunkorraren oinarrizko hiru kontzeptuen banaketa ez da nahikoa gaur egungo gizarte konplexua definitzeko. Hori horrela, zenbait erakundek laugarren zutabe bat bultzatu dute, kultura, Culture: Fourth Pillar of Sustainable Development adierazpenarekin. Dokumentu horrek kulturaren eta garapen jasangarriaren arteko erlazioarekiko hainbat ikuspuntu aurkezten ditu.
Historia
1968: Erromako Kluba sortu zuten Aurelio Peccei Fiat enpresako administrazio kontseiluko kideak, Alexander King eskoziar zientzialariak eta beste hainbatek, munduaren garapen eta eboluzioa ikertzeko helburuarekin, batez ere hazkunde globalaren mugak aztertu nahian.
1972: Erromako Klubak txosten bat plazaratu zuen, Hazkundea gelditu? edo Hazkunderako mugak izenekoa (The limits to growth), klubaren enkarguz Massachusetts Institute of Technology erakundeko ikerlariek idatzia. Txosten honek gizadiaren eboluzioaren simulazio informatikoak ematen ditu, baliabide naturalen ustiapenaren arabera, 2100 urtea arte. Txostenak dioenez, orduko hazkunde ekonomikoak jarraituz gero XXI. mendean zehar munduko biztanleria neurrigabeki gutxituko zen, batez ere kutsaduraren handitzea, landa lurren antzutzea eta energia fosilen urritzea dela-eta.
1972: Giza ingurumenari buruzko Nazio Batuen batzarra Stockholmen. Eko-garapena kontzeptua agertu zen, hau da, garapen ekonomikoa ezin dela kontuan hartu horrekin batera gizarte garapenik eta naturaren babesik ez badago. Lehen Lurraren Goi Bilera izan zen. 1970eko hamarkadan, ingurumena munduko ondaretzat hartzen hasi zen, hurrengo belaunaldiei pasarazteko oinarrizko ondarea. Hans Jonas filosofoak ardura hau adierazi zuen Erantzukizun printzipioa liburuan (1979).
1973: Ernst Friedrich Schumacher ekonomialariak Small is beautiful liburu eraginkorra plazaratu zuen, non lehen aldiz kapital naturalaren kontzeptua agertu zen. Horrenbestez, gizateriaren kapital osoa hiru kapital ezberdinen batuketa gisa ulertuko zen, alegia, kapital naturala, kapital soziala eta kapital artifiziala. Gaur egun onartua dago garapen iraunkorrak ezin duela kapital naturala inondik ere murriztu.
1980: Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Batasuna erakundeak txosten bat plazaratu zuen, Kontserbaziorako estrategia globala. Bertan agertu zen lehen aldiz garapen iraunkorra kontzeptua, ingelesezko sustainable development hitzekin.
1987: Brundtland txostena. ''Garapen iraunkorra garapen mota bat da, oraingo beharrei erantzuten diena baina ez dituena ondorengo belaunaldienak eragozten. Honi bi kontzeptu atxiki zaizkio: "beharren kontzeptua", batez ere probreenen oinarrizko beharrei lehentasuna ematea, eta gure teknikak eta gizarte organizazioaren "mugek" duten eragina ingurumenaren gaitasunean oraingo eta geroko beharrei erantzuteko.''
1992: Rio de Janeiroko Goi Bilera (ekainaren 3tik 14ra). Garapen Iraunkorra kontzeptuaren garrantzia eta hau ezagutarazteko/mediatizatzeko ahalegina. Agenda 21 delakoen sorrera. Brundtland txosteneko definizioa, ingurumenaren babesa eta baliabide naturalen arrazoizko kontsumoa ardatz zuena, aldatu egin zen. Horrela, hiru zutabe edo kontzeptuak agertu ziren, garapen iraunkorraren arabera lortu beharrekoak, beti ere garapen ekonomikoa, gizarte justizia eta ingurumenaren babesa elkarrekin batuz.