cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amaia Goirigolzarri Alegria
Aktibista
2021eko urtarrilean Bilbon Sarek antolatutako deialdia mezua irakurri zuen UPV/EHUko Iñaki Goirizelaia errektore ohiarekin batera; "Hemen gaude, aurten ere, aldarrikapen berberen defentsan, La Casillarik gabe, baina gure herriko plazan. 'Bidea Gara' lelopean atera gara kalera. Bakoitza bere erara. Bakoitza bere ideiekin, sentimenduekin eta bizipenekin, baina guztiak bide beretik. Etxerako, elkarbizitzarako eta bakerako bidean."Erabakitzeko eskubidearen aldeko Erabakizaleak taldeko kide ere bazen. Talde hark, besteak beste, adierazi zuen euskal herritarrei dagokiela «euren etorkizunari buruz erabakitzeko eskubidea», eta Kataluniako prozesu independentista bultzatu zuten buruzagi katalanak «berehala» aske uzteko eskatu zuen, haiek behin-behinean espetxeratu zituztenean. Era berean, Espainiako Auzitegi Gorenak Bateragune auzia berriro egitearen alde egitea salatu zuen 2020an, Euskal Herriko eta Kataluniako beste hainbat juristarekin batera. Amaia arduratu zen manifestua aurkezteaz, Arantza Isasmendi abokatuarekin batera.
Zapì solidarioak
2016an egindako analisi batean sarkoma detektatu zioten Amaiari. Maitane Bilbao disenatzailearekin batera zapi solidarioak sortu zituen sarkoma ikertzeko dirua biltzeko eta kanpaina solidario bati hasiera eman zitzaion. Laguntza handiagoa eskatzen zuten sarkoma ikertzeko eta pazienteak erreferentziazko zentroetara bideratzeko tratamendua jasotzera.
Kanpainaren barruan Itziar Ituño aktore ezaguna, gaixotasun honen inguruan sentsibilizatzeko eta kanpainarekin kolaboratzera animatzeko egindako bideo baten protagonista izan zen.
Amaia Goirigolzarrik, Vall d 'Hebrongp Unibertsitate-Ospitalean tratamendua jasotzen zuen gaixotasun horrek jotako pazienteak, euskal kulturaren arloko artista eta ordezkariek parte hartzen zuten kanpaina bultzatu zuen.
Mari (herria)
Mariak (мари, марийцы) Volga eta Kama ibaien arroan bizi den herria da. Herria fino-ugriar taldean sailkatzen da, mariera haien hizkuntza uraldar familiako fino-volgaitar adarrekoa baita. Mari gehienak Mari El errepublikan bizi dira, baina Baxkortostanen eta Tatarstanen gutxiengo handiak daude.
Scilla (Italia)
Scilla Italiako udalerri bat da. Reggio di Calabriako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Scillak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Kroniken Liburuak
Kroniken liburuak Itun Zaharreko bi libururen izenak dira:
Jakubovice
Jakubovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 206 biztanle ditu eta 7,91 kilometro koadroko azalera. Šumperk barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1250 urtean egin zen.
Johnny Hallyday
Johnny Hallyday, jaiotzako izen-deiturez Jean-Philippe Smet (Paris, Frantzia, 1943ko ekainaren 15a - Marnes-la-Coquette, 2017ko abenduaren 5a) abeslaria zen. 1960ko hamarkadako Frantziako rock´n roll musikaren izar nagusia izan zen. Gerora, pop estiloa bereganatu zuen. Beste abeslari edo talde batzuen bertsioak kantatu ohi zituen sarritan (Rolling Stones, Elvis Presley). Antzezle ere lan egin izan zuen, besteak beste Jean-Luc Godarden Detektibea filmean.
Reductio ad absurdum
Reductio ad absurdum, latinez Absurdoraino txikitu, frogapen metodo logiko erabilienetako bat da. Proposizio kategorikoen baliagarritasuna erakusteko erabiltzen da.
Hasiera batean hipotesi gisa hartzen den proposizio baten tesiaren egiazkotasun edo faltsua den ideiaren bitartez, eta jarraian zehaztutako baliozko inferentzia logikoen bitartez, kontraesan logiko batera iristea da metodo honen helburu nagusia. Kontraesan horrekin ondorioztatzen da jatorrizko hipotesia faltsua zela.
Metodo honi kontradikzio froga ere deitzen zaio.
Notazioa
Matematikoki horrela adierazten da absurduraino txikitzea: ""bada, orduan"S \vdash P"Aurreko adierazpenean, P frogatu nahi den proposizioa da, eta S egiazkotzat hartu ditugun zenbait proposiozioek osatzen dute. Proposizio horiek lantzen ari den teoriaren oinarrizko axiomak edo aurretik frogatuak izan diren teoremak izan daitezke besteak beste.
P-ren ukapena eta S-ko proposizioen ebakidurak, hau da, bi multzoetan aldi berean azaltzen diren ideien multzoa, kontraesan bat ematen badu F, lortutako emaitza, absurdua izanik, ondoriozta daiteke S-ko proposizioek P egia izatera bultzatzen dutela.
2-ren erro karratua zenbaki irrazionala da
\sqrt{2} irrazionala dela frogatzeko, kontrakoa suposatuko dugu; hau da, 2 zenbaki arrazionala dela. Definizioz, zenbaki arrazionalak bi zenbaki osoen zatiketa gisa adieraz daiteke. Beraz:", (non p eta q zenbaki osoak diren, q≠0 izanik)"Orokortasunik galdu gabe, suposatu daiteke p eta q positiboak (biak negatiboak diren kasuan nahikoa izango litzateke biak -1-arekin biderkatzea) eta elkarrekiko lehenak direla, hau da, ez dutela faktore komunik (fakture komunak izango bazuten, hauek sinplifikatuz zatiki laburtezin batekin geldituko ginateke). Jarraian, berdintzaren bi aldeak karratura jasota ondorengo adierazpena lortuko genuke: ""Bi aldeak q^2 \,\!-arekin biderkatuz: ""2q^2 \,\! adierazpena zenbaki bikoitia denez, p ere bikoitia dela ondorioztatzen da (izan ezean, p^2 \,\! ez litzateke bikoitia izango, eta beraz ez zen berdintza beteko).
p=2n \,\! izanik, non n \,\! zenbaki oso bat den, aurreko adierazpenean ordezkatuz horrela geldituko litzateke: ""Berdintzaren bi aldeak 2-arekin zatituz sinplikatu egingo litzateke: ""Aurreko arrazoiketa bera aplikatuz, 2n^2 \,\! zenbaki bikoiti bat denez, q^2 \,\! bikoitia izango da eta beraz baita q \,\! ere.
Laburbilduz, p eta q bikoitiak direnez, gutxienez faktore komun bat izango dute, 2. Hori ordea hasieran suposatutakoaren kontrakoa da, izan ere, jatorrizko hipotesiaren arabera p eta q zenbaki osoek ez zuten faktore komunik. P eta q elkarrekiko lehenak izatearen aukeraketa orokortasunik galdu gabe eginda zegoenez, hau da, konkretuki kasu hori aztertzea kasu orokorra aztertzearen baliokidea denez, eta ondoren egindako arrazoiketa zuzena denez, horrek \sqrt{2} zenbaki arrazionala ez izatea inplikatzen du. Hori dela eta, \sqrt{2} zenbaki irrazionala dela frogatu da.
Infinitu zenbaki lehen existitzen dira
Zenbaki lehenen multzoa infinitua dela frogatzen duen demostraziorik zaharrena Euklidesek gauzatu zuen absurdura eramatean datzan frogabideaz baliatuz.
Horretarako, frogatu nahi dugunaren kontrakoa suposatuko dugu: Zenbaki lehenak ez dira infinituak. Modu honetan esan daiteke n zenbaki lehen ditugula.
Lippo Hertzka
Lippo Hertzka (Budapest, 1904ko azaroaren 19 – Montemor-o-Novo, 1951ko martxoaren 14) Hungariako futbolari eta entrenatzailea zen.
Reductio ad absurdum
Infinitu zenbaki lehen existitzen dira
Zenbaki lehenen multzoa horrela adieraziko dugu:""Jarraian ondorengo zenbakia hartzen da:"non m zenbaki lehen guztien biderkadurari bat gehituz hartzen duen balioa den."Hasiera batean m ez da zenbaki lehen bat izango, ez baita egongo zenbaki lehenen multzoan. Beraz, 2 zenbaki lehenen edo gehiagoren deskonposizio bezala adierazi ahalko litzateke.
Hala ere, m edozein zenbakirekin zatituz gero, hondarra 1 lortuko genuke. Hori dela eta, m-ren zatitzailea den beste zenbaki lehen bat existitu behar da P zenbaki lehenen multzoan ez dagoena.
Kontraesan horren bidez lortu dugu frogatzea hasieran suposatutakoa ez dela egia, eta beraz, zenbaki lehenen multzoa infinitua dela.
Ez da existitzen zenbaki arrazional minimo bat zero baino handiagoa dena
Proposizioa frogatzeko hipotesitzat kontrako ideia suposatuko dugu: Existitzen da 0 baino handiago den zenbaki arrazional minimo bat. Hau da, existitzen da zenbaki arrazional positibo bat zein ziurtatu dezakegun existitu daitekeen txikiena dela. Zenbaki hori k bezala definituko dugu.
Orain, har dezagun:  non x arrazional positiboa den. Modu horretan, x-k k definitzen duten baldintzak beteko lituzke baina k baino txikiagoa izango da.
Horrela, kontraesan batera iritsi gara, izan ere, hasieran suposatu dugu k existitzen den txikiena dela.
Beraz, frogatu dugu ez dela existitzen zenbaki arrazional minimo bat 0 baino handiagoa dena.
Crinia deserticola
Crinia deserticola Crinia generoko animalia da. Anfibioen barruko Myobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Dwayne Johnson
Dwayne Douglas Johnson —izengoitiz The Rock— (Hayward, Ameriketako Estatu Batuak, 1972ko maiatzaren 2a) borrokalari profesional erretiratua eta aktorea da.
Matthew Tree
Matthew Tree (Londres, 1958ko abenduaren 30a) katalanez idazten duen idazle ingelesa da. 1980an katalana ikasi eta gaur egun Bartzelonan bizi da 1984a geroztik. Hainbat irrati eta telebista kateetan kolaboratu du, esaterako El Punt, Diari de Barcelona, La Rosa dels Vents, Catalonia Today (ingelesez argitaratutako egunkari kataluniarra) idatzizko hedabideetan eta RAC1 eta Ràdio Contrabanda irratietan.
Dwayne Johnson
Ibilbidea
Johnsonek unibertsitateko futbol amerikarrean jokatu zuen, 1991n unibertsitateko ligako txapeldunen taldean parte hartu zuen, Miami Hurricanes izenekoan. Ondoren, Kanadako Futbol ligan, Canadian Football Leaguen, Calgary Stampeders taldean jokatu zuen baina bere kontratua bi hilabetera eten eta borroka librean aritzea erabakia zuen bere aitona, Peter Maivia, eta bere aita, Rocky Johnsonek egin zuten bezala.
Fregata andrewsi
Fregata andrewsi Fregata generoko animalia da. Hegaztien barruko Fregatidae familian sailkatua dago.
Matthew Tree
Telebistan, Andreu Buenafuenteren La Cosa Nostra programan kolaboratu zuen. Horrez gain, Passatgers Kataluniari buruzko programa aurkeztu du.
Dwayne Johnson
Ibilbidea
2001etik, The Mummy Returns filmean agertu zenetik, bere ibilbidea zinemara zuzendu zuen. Bere lehenengo protagonista papera The Scorpion King filmean izan zen eta The Rundown, Be Cool, Walking Tall, Gridiron Gang, The Game Plan, Get Smart eta Race to Witch Mountain filmetan ere agertzen da.
Matthew Tree
Gaur egun AVUI egunkarian bere iritzia plazaratzen du astero. Gainera, astelehenero, Catalunya Ràdio irratiko "Hem de parlar" irratsaioan kolaboratzen du.
Wanli Barrutia
Wanli Barrutia (txinera sinplifikatuz: 湾里区; pinyineraz: Wānlǐ Qū), Nanchang osatzen duten barrutietako bat da. 2006ko erroldaren arabera 85.000 pertsona bizi ziren 254,0 kilometro koadroko azaleran.
Semur-en-Brionnais
Semur-en-Brionnais Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Semur-en-Brionnais udalerrian erroldatutako biztanleak 634 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 73 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 49 bakarrik bizi ziren emakumeak), 86 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 57 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 341 ziren, horien artean 221 aktiboak ziren eta 120 inaktiboak ziren. 221 pertsona aktiboetatik 208 lanean zeuden (108 gizon eta 100 emakume) eta 13 langabezian zeuden (3 gizon eta 10 emakume). 120 pertsona inaktiboetatik 44 erretiraturik zeuden, 39 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Semur-en-Brionnais udalerrian 233 unitate fiskal zeuden, 526 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.104 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 margolaria, 1 iturgina, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
La Lande-de-Lougé
La Lande-de-Lougé Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Lande-de-Lougé udalerrian erroldatutako biztanleak 54 ziren. Familiak 26 ziren, horien artean 9 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak), 13 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Liparis bristolensis
Liparis bristolensis Liparis generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.
La Lande-de-Lougé
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 33 etxebizitza zeuden, 27 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 33etxeak ziren. 27 etxebizitza nagusietatik 21 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 19 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 13 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 13 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 37 ziren, horien artean 24 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 24 pertsona aktiboak lanean(13 gizon eta 11 emakume) zeuden.. 13 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
2000. urtean La Lande-de-Lougé udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Villafans
Villafans Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
2017ko Italiako Giroa
2017ko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 100. edizioa izan zen.
Villafans
Biztanleria
2007an Villafans udalerrian erroldatutako biztanleak 188 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Zornotzako gudua
Zornotzako gudua Espainiako Independentzia Gerrako gudua izan zen, 1808ko urriaren 31n gertatua.
Villafans
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Zornotzako gudua
Gudua
Lefebvre mariskalak azaroaren 2an Bilbo hartu ondoren, Napoleon Bonaparte berak Grande Arméeren operazioak zuzendu zituen.
Urriaren 31n Lefebvrek Napoleonen aginduak bete ez eta bere IV. Gorputzak presazko eraso bat egin zuen. Horrela, ezin izan zuen espainiarrak inguratzea. Espainiar armada, artilleriaren laguntza ez zuena, atzera egin eta era ordenatu batean ihes egin zuen. Frantziarrek 200 hildako izan zituzten eta espainiarrek, berriz, 300 eta beste 300 preso.
Villafans
Etxebizitza
2007an 97 etxebizitza zeuden, 77 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 90 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 77 etxebizitza nagusietatik 67 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek hitu gela zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 52 etxek bost zituzten. 71 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Zornotzako gudua
Gudua
Joaquín Blake jeneralak, Balmasedan, atzera-egitea eten eta bere bila zetorren Victor mariskalak zuzendutako frantziar armada aurre egin zuen.
Villafans
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 111 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 70 lanean zeuden (41 gizon eta 29 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen eta 2 eraikuntza enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 margolaria.
2000. urtean Villafans udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Rivèrenert
Rivèrenert Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 233 etxebizitza zeuden, 84 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 136 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 228 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 84 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Rivèrenert udalerrian 86 unitate fiskal zeuden, 182 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.285 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 2 argiketariak.
2000. urtean Rivèrenert udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 205 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Town and Country (Washington)
Town and Country Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Spokane konderrian kokatuta dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Peromyscus gossypinus
Peromyscus gossypinus Peromyscus generoko animalia da. Karraskarien barruko Neotominae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.
McDonald (Pennsylvania)
McDonald Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 2,149 biztanle zituen, 1.35 kilometro koadrotan banatuta.
Phillipsburg (Kansas)
Phillipsburg Kansasko hiri bat da. Phillips konderrian kokatua dago. 2010ean 2,581 biztanle zituen, 4.33 kilometro koadrotan banatuta.
Qingshanhu Barrutia
Qingshanhu Barrutia (txinera sinplifikatuz: 青山湖区; pinyineraz: Qīngshānhú Qū), Nanchang osatzen duten barrutietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 400.000 pertsona bizi ziren 271,0 kilometro koadroko azaleran.
Kromosoma
Kromosoma zelulan dagoen DNA eta proteinaz osatutako egitura bat da. Izena grezieratik dator, kromak kolorea esan nahi du eta somak gorputza.
Kromosomak oso aldakorrak dira organismo batetik bestera. Normalean zelula eukariotoetan zelula nukleoan daude eta prokariotoetan, non zelulek ez duten nukleo definiturik, zirkularrak dira eta aske daude zitoplasman. Gainera, zelulek kromosoma mota desberdinak izan ditzakete, esaterako, eukariotoen mitokondrio eta kloroplastoetan ere kromosomak daude.
Kromosomak zatiketa zelularrean ezinbesteko elementuak dira, bikoiztu, zatitu eta zelula alabetara igaro behar dira progeniearen biziraupena eta aniztasun genetikoa ziurtatzeko.
Mikroskopio optikoarekin kromosomak mitosi fasean besterik ez dira ikusten, hots, zelularen zatiketa prozesuan. Interfasean ez dira ikusgai.
Kromosoma kromatina izeneko substantziaz osaturik dago. Halaber, kromatina hori histona motako proteinaz dago osatua, kate bikoitzeko DNA molekula bati lotua.
Kromosomak dira zelularen informazio genetikoa (DNA) edukitzen duten organuluak. Horregatik, haien garrantzia egundukoa da, haietan baitaude herentziaren faktoreak (geneak), bizidun guztien kode genetikoa dutenak.
Prokariotoak
Bakterioetako kromosomak sinpleak dira eukariotoenekin alderatuta, ez baitute haiek adina egitura sekuentzian oinarrituta. Normalean, DNA-molekula zirkular bakarra dute nukleoideo esaten zaion egituran konpaktatuta. Nukleoideoak eskualde mugatua betetzen du bakterioaren zelulan, baina, eukariotoetan ez bezala, ez dago mintz batez inguratuta. Dena den, egitura hori dinamikoa da, eta histonen antzeko proteinen ekintzaz mantentzen eta birmoldatzen da. Arkeoen kromosometan, DNA antolatuagoa dago; DNA paketatuta dago nukleosoma eukariotikoen antzeko egituretan.
Escherichia colik, gehien aztertutako bakterioak, kromosoma zirkular handi bat dauka, 1.200 mikrometro dituena. Zelula lisatu eta kromosoma askatzen denean, mikroskopio elektronikoaren bidez ikus daiteke.
Bestalde, nahiz eta prokarioto-espezie gehienek kromosoma nagusiaren kopia bakarra eduki, zelula gehienek erraz iraun dezakete bizirik kopia anitzekin. Adibidez, Buchnerak, afidoen sinbionteak, bere kromosomaren kopia ugari ditu, 10etik 400era zelulako. Are gehiago, bakterio handietan, Epulopiscium fishelso ni kasu, 100.000 kopia baino gehiago egon daitezke.
Azkenik, plasmidoak eta plasmido antzeko kromosoma txikiak kopia-kopuru oso aldakorrean agertzen dira, eukariotoen antzera. Plasmidoen kopurua plasmidoak duen zatiketa-tasaren araberakoa da ia guztiz: zatiketa azkarrak kopia-kopuru handia sortzen du, eta alderantziz.
Kromosomen kopurua
Sexualki ugaltzen diren espezieetan, hozi-zelula bakoitzak —hots, animalietan obulu edo espermatozoide bakoitzak, eta landareetan polen-ale edo obulu bakoitzak— kromosoma-sorta oso bat garraiatzen du. Kromosoma-sorta horrek kromosoma-mota bakoitzeko ale bakar bat du, organismoaren genoma haploidea (n) ordezkatzen du, eta organismoak berezkoa duen gene-multzo osoa barne hartzen du. Animalia- eta landare-erreinuotan, bi hozi-zelula haploide fusionatuz hasten da garapena, eta, horren ondorioz, izaki bizidun diploideak (2n) dira; hortaz, gorputz-zelula (zelula somatiko) bakoitzeko bi kromosoma-sorta dituzte, hots, kromosoma-mota bakoitzeko bi ale dituzte. Beraz, zelula diploideek kromosomak binaka dituzte (parekatzen diren kromosomei homologo esaten zaie), eta, horren ondorioz, geneak ere binaka dituzte. Adibidez, gizakia diploidea da (2n) eta gorputz-zeluletan duen kromosoma-kopuru totala 46koa da. 46 horietatik 23 kromosoma amarengandik jaso ditu, eta beste 23ak aitarengandik. Beraz, gizakiaren kromosoma-kopuru haploidea 23koa da, eta 23 horiek barnean hartzen dute gizakiak berez duen gene-multzo osoa. Are gehiago, giza zelula somatikoen nukleo bakoitzeko 22 autosoma-pare desberdin eta gonosoma (sexu-kromosoma) pare bat dago (ikus Kromosoma metazentrikoak eta kariotipoak izeneko atala). Eukariotoetan, zelula bakarreko organismo asko, beren bizitzaren zati handienean, haploideak dira. Bestalde, landare poliploideak ere (bi kromosoma-sorta baino gehiago dituztenak) ugariak dira.
Kromosomen antolaketa
Eukariotoetan, nukleoetako kromosomak proteinen bidez paketaturik daude, eta kromatina esaten zaion egitura kondentsatua eratzen dute. Horrek ahalbidetzen du DNA-molekula luzeak nukleoan sartzea. Adibidez, giza kromosomen DNAk 19.000tik 73.000 mikrometro bitarteko luzera du. Beraz, giza zelula bakoitzaren nukleoan dauden 46 kromosometako DNA segidan jarriz gero, hots, 6 mila milioi base-pare segidan, 2 metroko hari fin bat eratuko lukete. DNA luze hori 46 kromosometan paketatu behar da, 5 mikrometro baino ez dituen nukleoaren barnean. DNAren lehen paketatze-mailan, 140 base-pareko luzera duten DNA-tarte txikiek histonez osotutako oktamero bana inguratzen dute; oktameroa lau histona (proteina basiko) desberdineko bi molekulaz osatuta dago: H2a, H2b, H3, eta H4. Antolaketa horrek egitura txiki batzuk sortzen ditu, nukleosoma deitzen direnak, eta horiek DNA-zuntzaren 7ko konpaktazio-maila ahalbidetzen dute. Konpaktazioa areagotzen da H1 proteina histonikoaren eta beste zenbait proteina ez-histonikoren elkarrekintzaren eraginez. Hortaz, superkiribildua dagoen egitura sortzen da. Horri esker, nukleo interfasikoetan, kromosoma 1.600 aldiz laburtuta dago, eta 8.000 aldiz metafase eta anafasean (zelularen zatiketa-aldian), non material genetikoak guztiz trinkotua egon behar baituen zelulakumeetara garraiatua izan dadin. Konpaktazio-maila altuenean, giza kromosoma baten luzera 2tik 10 mikrometrora bitartekoa da.
Kromosomek beren konformazioa eta trinkotasun-maila alda dezakete zelula-zikloaren baitan. Zikloaren zati handienean, hots, interfase aldian (zelula zatitzeke dagoen zelula-zikloaren aldia), kromosomak ikusezinak dira mikroskopio optikoan, zeren eta, naiz eta oso luzeak izan, zeharo finak dira. Dena den, zelula-zatiketaren baitan (mitosia eta meiosia), kromosomak trinkoak bihurtzen dira, eta mikroskopioan ikus daitezkeen egitura laburrago eta lodiagoak sortzen dira. Aldi horretan, makila parekatuen itxura dute, mutur definituekin (hots, telomeroak) eta zelula-zatiketaren anafaseraino eskualde mehar batez elkarturik (hots, zentromeroa).
Kromosomak bikoiztuta edo bikoiztu gabe egon daitezke. Bikoiztu gabeko kromosomek DNA-zuntz bakarra dute; kromosoma bikoiztuek, aldiz, zentromero batez heldurik dauden bi kopia berdin-berdin dituzte, hots, bi kromatida dituzte (sintesiaren fasean kopiatuak, hots, erreplikazio-aldian). Mitosi- eta meiosi-aldian, hots, bikoiztutako kromosomak konpaktatuak daudenean, lau beso dituen kromosomaren egitura klasikoa sortzen da.
Telomeroek kromosomen muturrak zigilatzen dituzte proteina espezifikoei lotuta, eta, hala, kromosoma babesten dute zelulan dauden exonukleasa-entzimen digestiotik. Garrantzitsuena da telomeroak ahalbidetzen duela erreplikazioa kromosomaren muturreraino iristea, eta, hala, haren egonkortasuna ziurtatzen duela. Telomeroak beharrezkoak dira kromosomen muturrak mintz nuklearrari lotzeko, bai eta meiosi aldian kromosoma homologoak parekatzeko ere. Telomeroetako DNA oso antzekoa da organismo eukarioto gehienetan: ebolutiboki kontserbatuta dagoen DNA-errepika oso labur baten kopia anitz ditu.
Zentromeroa zelula-zatiketaren aldian agertzen den egitura espezializatua da, eta bikoiztutako kromosomak zelulakumeetara zuzenki banatzea ziurtatzen du. Kromatidak mitosian eta meiosian elkarri helduta daude zentromeroaren bidez anafasera iritsi arte, non banandu eta ardatzaren poloetara mugituko baitira, eta bi zelulakumeetan banatuko baitira. Kinetokorea, kromosomen mugimendua poloetara gidatzen duten mikrotubuluen loturagunea, zentromeroaren inguruan antolatzen da. Zentromeroen egitura molekularra ez dago guztiz argi espezie gehienetan. Zentromeroa osatzen duen DNA errepikakorra, bai eta inguruan duena ere, heterokromatina dela esaten da, zeren eta kondentsaturik dago zelula-ziklo osoaren baitan, eta, beraz, sakonki tindatzen da.
Espezie guztietan, kromosoma batek edo gutxi batzuek badute ongi tindatzen ez den eskualde berezi bat, hertsadura sekundario deitzen dena. Eskualde horretan, nukleoloaren barnean RNA erribosomikoa (rRNA) transkribatzen duten geneen kopia anitz daude.
Laura de la Calle
Laura de la Calle Gallardo (Durango, 1979ko uztailaren 19a) arabar aktore eta modeloa da, batez ere telebistan lan egin duena.
Seminara
Seminara Italiako udalerri bat da. Reggio di Calabriako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Laura de la Calle
Biografia
Gasteizen batxilergoa ikasi ondoren, 1994an eta 1995ean modelo moduan lan egin zuen. 1997an Miss Araba bilakatu ondoren, nazioartean lan egin zuen. Garai haietan telebistan agertzeari ekin zion: Julio Iglesiasen bideoklip batean edo Telecincoko Periodistas telesailean.
2004an Un, dos, tres... a leer esta vez saioan lan egin zuen non bere senarra izango zen Luis Larrodera ezagutu zuen. 2006an EiTBren Vaya Semanita saioan lan egin zuen eta 2009an Euskolegas telesailean, sketch batetik ateratako spin-offa.
Kromosoma
Kromosoma metazentrikoak eta kariotipoak
Kromosomak tamainagatik eta zentromeroaren kokapenagatik desberdindu daitezke bata bestetik. Horren arabera, kromosoma metazentrikoak (zentromeroa kromosomaren erdialdean dutenak), submetazentrikoak (zentromeroa erditik alboratua dutenak), akrozentrikoak (zentromeroa muturretik gertu dutenak) eta telozentrikoak (zentromero muturrean edo telomeroan dutenak) bereiz daitezke. Are gehiago, zentromeroak bi zatitan edo “besotan” zatitzen du kromosoma; beso laburrari p beso esaten zaio (petit, frantsesez txikia), eta beso luzeari q beso (alfabeto latindarrean p-ren atzetik q dator). Beraz, zentromeroa bi beso kromosomikoren artean dago, non geneak eta geneei asoziaturiko eskualde erregulatzaileak baitaude, bai eta funtzio ezagunik ez duten beste mota bateko DNA-sekuentziak ere. Horren ondorioz, base-eduki desberdina eta erreplikazio-denbora desberdina duten eskualdeak daude, eta, horiei esker, kromosomak identifikatzeko erabiltzen diren tindatze-teknika bereziak aplikatuz, xingola-serie desberdingarriak sortaraz daitezke beso kromosomiko bakoitzeko.
Kromosomen ezaugarri horiek direla eta, indibiduoen kariotipoak egin daitezke. Kariotipoak zelula metafasikoen eduki kromosomiko ordenatuak dira. Prozesu orokorra hau litzateke: kromosomak tindatu, argazkia egin eta formatu estandar bati jarraiturik sailkatu, formatu horretan jarriko baitira pareka kromosomak eta sailkatuko baitira tamainaren eta morfologiaren arabera. Kariotipoa espeziearen ezaugarria da. Adibidez, gizakiaren kariotipoak 46 kromosoma ditu, hau da, 23 kromosoma-pare desberdin (22 autosoma-pare eta gonosoma-pare bat; XX emakumearen kasuan, eta XY gizonaren kasuan). Kariotipoa aldaketa kromosomikoak detektatzeko erabil daiteke (21. trisomia) edo indibiduo jakin baten zenbait aspektu identifikatzeko, sexua kasu (XX edo XY).
Birusak
Birusen kromosomak DNAz edo RNAz egon daitezke osatuak. Egitura zirkularrak izan daitezke (modu kobalentean lotutako begiztak) edo molekula linealen forma eduki dezakete. Adibidez, ØX174 bakteriofagoaren kate bakuneko DNA eta polioma birusaren kate bikoitzeko DNA birus helduetako estalki proteikoaren barnean dauden molekula zirkularrak dira. Lambda bakteriofagoak (λ), aldiz, kate bikoitzeko DNA lineala du infekzioaren aurretik, zeina zelula ostalaria infektatu ostean ixten baita, zirkulua eratuz. Beste zenbait birusek, T-pare bakteriofagoek kasu, kate bikoitzeko DNA lineala dute kromosoma gisa, baina ez dute zirkulurik eratzen bakterioa infektatu ostean. Azken horrek argi uzten du erreplikazioak ez duela behartzen DNA-molekula zirkularra izatea.
Birusek erabat luzea den DNA-molekula bolumen nahiko txikian paketatzeko gaitasuna dute, bakterioek eta zelula eukariotoek bezala. λ fagoan 17 mikrometroko luzera duen DNA-molekula 0,1 mikrometro baino ez duen fago-buruan sartu behar da.
Giza kromosomak
Giza zelulek 23 kromosoma pare luze dituzte, guztira 46 zelulako (zenbaki diploidea). Hauez gain, giza zelulek genoma mitokondrialaren ehunka kopia dituzte.
23 kromosoma pare horietatik 22 kromosoma autosomikoak dira eta beste parea kromosoma sexualak. Azken hauek dira pertsonaren sexua erabakiko dutenak. Emakumeen kasuan XX eta gizonen kasuan XY.
Kromosoma kopurua oso aldakorra da espezie batetik bestera. Gizakiak 46 kromosoma ditu, saguak 40, behiak 60, Drosophila melanogaster euliak 8, etab. Espezie baten kromosomen multzoari kariotipoa deritzo.
Ondoko taulan giza-kromosomen ezaugarri batzuk aipatzen dira, besteak beste kromosoma bakoitzak dituen genen eta base nitrogenatuen kopurua:
Crinia georgiana
Crinia georgiana Crinia generoko animalia da. Anfibioen barruko Myobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Jalubí
Jalubí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.816 biztanle ditu eta 8,0837 kilometro koadroko azalera. Uherské Hradištěko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1362 urtean egin zen.
Albaniako poni
Albaniako ponia, (Kali shqiptar), Albaniako bertako arraza bat da. Albaniako zaldi mota hau, bere tamaina zein hainbat ezaugarriengatik, ponien sailkapen taldean sartzen da. Albaniako ponia da herrialdeko benetan bertakotzat jo daiteken zaldi arraza bakarra, nahiz eta mendetan barrenean beste hainbat arrazekin nahasketa jasan duen.
Albaniako ponia Balkanetako zaldi arrazen sailkapen taldean kokatzen da. Bertan Bosniako ponia, Arravani, Ainosko zaldia, Peneiako ponia, Skyros ponia, Krk-ko uharteko ponia zein Pindoko ponia daude.
Derry konderria
Derry konderria edo Londonderry konderria (Doire, irlanderaz "haritz" esanahi du), Erresuma Batuko, Ipar Irlandako sei konderrietako bat da. Derry, aintzineko Londonderry. Konderriak 2.074 kilometro karratuko azalera du eta 233.500 petsonako biztanleria (2001).
Albaniako poni
Arraza hau landatar, indartsu eta lanerako aproposa izateko ospea handikoa da. Gaur egun bereziki tiro-zaldia bezala erabiltzen da. Abere hauek daukaten tamainarako oso indartsu dira.
Derry konderria
Izendapena gatazka politikoaren baitan datza. Irlandar nazionalistek Derry izena erabiltzen dute ofizialki, Ulsterko unionistek eta britainiar agintariek berriz, Londonderry.
Albaniako poni
Albanian zabalduen dagoen zaldi arraza da.
Derry konderria
Natura
Hegoaldean muinotsua da eta punturik altuena Sawel Mountain (678 m) du. Bann ibaiak ekialdean eta Foyle ibaiak mendebaldean zeharkatzen dute konderria. Neagh aintziraren ertzetako bat ere hartzen du.
Albaniako poni
Albaniako zaldiaren bi aldaera daude : Myzeqe izenekoa aldaera handiena da, eta "mendikoa" deritzotena berriz txikiagoa. Albaniako zaldia aitzinean gehiago erabiltzen zen zela zalditzat edo zama abere bezala nekazaritza lanentzat baino.
Derry konderria
Historia
Erdi Aroan Derryk ez zuen konderririk izan, Tyroneko konderriaren barnean baitzegoen, baina 1613an Jakue I.ak Londresko merkatariei kasu eginez Derry hiria eta inguruko lurrak hartuko zituen konderria eratzea erabaki zuen. Coleraineko konderria zena ere bere baitan hartu zuen. Bertan aurretik egon ziren lurjabeak bidali eta kolonizazio prozesu gogorra abiarazi zen Londresko Konpainiak eta merkatari gremioek.
Albaniako poni
Herrialdean zabalduen dagoen zaldi arraza da.
Derry konderria
Historia
1899an Londonderry konderritik banatu eta izate administratibo berezia hartu zuen, konderriaren hiriburua orduan Coleraine bihurtu zen. 1973an aldiz atzera bihurtu eta Derryko konderriaren barnean sartu zen berriz ere Derry hiria.
Kirolak
Futbolean Derry City F.C. taldeak emaitzak bikainak lortu ditu. Ipar Irlandako Liga bat eta hiru Kopa lortu zituen, baina talde katolikoa izanik 1973an Irlandako Errepublikako txapelketatan aritzeko eskabidea egin zuen eta ordutik aurrera Irlandako bi Liga eta bost Kopa eskuratu ditu, bai eta Ligako hamar Kopa ere.
Albaniako poni
Azpiarrazak
Hala ere azken hamarkadetan bi azpi-arrazak etengabe gurutzatu dira elkarrekin eta haren ondorioz gero eta ezberdintasun gutxiago dago haien artean.
Derry konderria
Kirolak
Futbol gaelikoak ere jarraitzaile asko ditu baina All-Ireland Senior Football Championship txapelketa nagusian garaipen bakarra du, 1993an lorturikoa. Liga aldiz bost aldiz iraazi du, azkena 2008an.
Albaniako poni
Arrazaren historia
Albaniako lehendabiziko poniak, arrazaren arbasoak, seguruen tarpanetik oso gertu zeuden.
Albania Otomandar Inperioaren mende egondako denboran bertako poniak erruz gurutzatu zituzten inbaditzaileen arabiar zaldiekin.
Albaniako bertako poni hauen jatorrian, Balkanetan izandako inbasio ezberdinen ondorioz, aitzinetik elkarrekin gurutzatutako jatorrizko tarpanak, turkomandar zaldi zein mongoliar zaldiak zeuden.
1940. urtetik aurrera, arraza berriro asko gurutzatu zuten arabiar zaldiekin.
1947. urtetik aurrera, Bigarren Munduko Gerra eta gero, Albaniako poniak Haflinger zein Nonius arrazekin asko gurutzatu zituzten altuera handitzeko. Gerra eta gero, Komunismoaren garaian, Albaniako nekazaritzaren mekanizazioa baino lehen, zaldia garrantzi handikoa izan zen herrialdeko ekonomian.
Zaldia baita ere Albaniako armadarentzat funtsezkoa izan zen hamarkadetan, oso menditsua den herrialde batean. 1974. urtean oraindik ere armadak zaldi ugari erabiltzen zituen.
Gaur egun zaldi hauek Hutsul ponia, Bosniako ponia zein Rodopetako Karakacan zaldiekin zer ikusirik handia daukate.
Albaniako ponietan oinarritutako Skanderbego Erresumaren zalditeria inbaditzaile otomandarren aurkako indar militar beldurgarria izan zen.
1980. urtetik aurrera Albaniako zaldien kopurua asko handitu da.
1990. hamarkadaren hasieran Albaniako zaldien kopurua handitu eta arrazaren ezaugarriak baserriko lanetan laguntzeko hobetzeko lanak azkartu ziren. Horretarako zaldirik hoberenak Shkodërko Gune Zooteknikoa bezalako etxalde berezietan biltzen dituzte eta hantxe bertako arraza hobetzeko hazitarako abereak sortzen dituzte.
Veradale (Washington)
Veradale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Spokane konderrian dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Albaniako poni
Ezaugarriak
Albaniako ponia mugimendu askekoa da, eta oso ondo moldatzen da leku gaitzetan. Gaixotasun aurrean indartsu eta jasan handikoa da.
Arrazaren erabilerak
Tiro-zaldia bezala erabiltzen da, zalgurdi txikietan. Baita zama aberea bezala mendiko bideetan. Zela-zaldia da baita ere. Behorrak astoekin gurutzatzen dira mandoak lortzeko.
Arrazaren egoera
1980. urtetik aurrera, Albaniako zaldien kopurua asko handitu da. 1990. urtetik aurrera neurriak hartu zituzten arraza nekazaritzako lanetarako hobeto egokitzeko. Egun lan honekin jarraitzen da espezializatutako hainbat atxaldetan. Aditu batzuen arabera ordea, arrazaren aukeraketa ez dago ondo antolatuta eta arrazaren hainbat ezugarri galtzeko zorian dago.
Albaniako zaldien %70 Albaniako poniak dira. Gehiago mantendu dira eskualde menditsuetan.
101955 Bennu
101955 Bennu, izendapen probisionala, Lurretik hurbil dagoen asteroide bat da, 490 metroko diametroa eta 6× 1010 kg masa dauzkana. Bere eguzkirako gehienezko hurbiltzea (perihelio) Lurraren orbitaren barnean gelditu eta gehienezko urruntzea (afelioa) ia Marteren orbitara ailegatzen da.
1999ko irailaren 11an topatua izan zen. 2020ko urriaren 20an OSIRIS-REx zunda asteroidearen gainazalean ezarri zen.
Tomas Akinokoa
Tomas Akinokoa (Roccasecca, Siziliako Erresuma, 1224 edo 1225 - Fossanova abadia, Aita Santuen Lurraldea, 1274ko martxoaren 7a) filosofoa, teologoa, latinezko idazlea eta domingotar fraidea izan zen. Erromatar Eliza Katolikoko doktore eta santua da. Aristotelesen filosofian oinarri harturik, Tomas Akinokoak eskolastikaren kristau pentsamendura egokitu zuen hura. Haren pentsamenduak, beraz, kristautasunaren dogmetan, Erdi Aroko tradizio kristauan eta Aristotelesen filosofian ditu erroak. Aristotelesen testuei iruzkinak egin zizkien eta haren kontzeptu asko argitzen saiatu zen; horregatik, puntu askotan, Aristotelesen pentsamendua San Tomasen adierazpenen argitan interpretatzen da. San Tomas, lehenik eta behin, Jainkoa bazela erakusten eta haren izatea frogatzen saiatu zen; hala, dogmak (Hirutasuna, munduaren sorrera eta Eukaristia, besteak beste) arrazoiaren bidez interpretatzen ahalegindu zen.
Pittsburg (Kansas)
Pittsburg Kansasko hiri bat da. Crawford konderrian kokatua dago. 2010ean 20,233 biztanle zituen, 33.14 kilometro koadrotan banatuta.
Tomas Akinokoa
Bizitza
Bere gurasoek botere feudal txikia zuten Frederiko II.aren botere lurtarraren eta Aita Santuaren botere espiritual zein lurtarraren arteko gatazka eragiten zuen mugako zona batean. Montecassinoko abadian ikasi zuen aurrena eta 1239an Napolira joan zen zazpi arte liberalak ikastera (gramatika, erretorika, dialektika, aritmetika, geometria, astronomia eta musika). 1244an domingotar sartzeko asmoa agertu zuen, baina bere familiak, kargu erlijioso hobea izan zezan (apezpiku izan zedin, adibidez), urtebetez jaioterriko gazteluan bahiturik eduki zuen.
1245ean askatasuna lortu zuenean Parisko Saint-Jacques komentura joan zen ikasketak osatzera, eta orduko maisu ospetsuena zen Alberto Handiaren ikasle izan zen. Honek eman zion neoplatonismoari buruzko oinarri mardula. Albertok Kolonian domingotarren unibertsitatea (Studium generale) sortu nahi izan zuenean, gazteak maisuari lagundu zion eta lau urte egin zituen haren gidaritzapean. 1252an Parisera itzuli zen, hasieran batxiler bibliko (Bibliaren irakurle eta iruzkingile) eta gero Pedro Lombardoren Libri quatuor sententiarum («Sententzien lau liburu») lanaren irakurle eta iruzkingile gisa.
1256an teologia fakultatean irakasteko lizentzia lortu zuen eta 1257an Parisko unibertsitateko irakasle egin zen. 1259ko ekainean Valenciennesen egindako domingotarren kapitulu orokorrean parte hartu zuen. Ikasturtea amaitu ostean, berriz, Italiara joan zen, eta han igaro zituen ondoko hamar urteak. 1261-1265 bitartean, batez ere, Orvietoko komentuan egon zen, eta 1265etik 1268ra Erroman. Hamarkada horretan irakasle, aholku-emaile eta predikari jarduteaz gain, bere izkribu garrantzitsuenetako batzuk idatzi zituen, hala nola, Summa contra gentiles.
1268 eta 1272 bitartean Parisko Unibertsitateko teologia katedraren ardura izan zuen. Garai hartan eztabaida handia zegoen bertan: batetik Siger Brabantekoa buru zuten averroista eta filosofoak (artistak) zeuden, eta bestetik teologia fakultateko teologoak. Tomas Akinokoak averroisten tesien aurkako De unitate intellectus, contra Averroistas lana idatzi zuen. Hala ere, teologo kontserbatzaileenek ez zituzten onartu haren ikuspuntuetako batzuk.
1272ko udaberrian Paris utzi eta Napolin kokatu zen. Bertan domingotarren studium generale berriaren kargua hartu zuen. 1273ko abenduaren 6an, meza ematen ari zela, arront aztoraturik utzi zuen esperientziaren bat izan omen zuen. Harrezkero, ez zuen gehiago idazteko interesik erakutsi. 1274an Gregorio X.a aita santuak aditu moduan Lyongo kontziliora bidali zuen eta bidean hil zen, Fuossanovan.
Filosofia eta teologia bateratzea
Oxford eta Parisko unibertsitateak sortzeak, eskeko ordenak azaltzeak eta Aristotelesen zein filosofo musulmanen —esaterako, Avizenaren eta Averroesen— filosofia hedatzeak, XIII. mendeaz gero gogor astindu zuten San Agustinen teologiaren inguruan antolaturiko pentsamendu kristaua. Munduaren betierekotasunaz Aristotelesek eta filosofo arabiarrek zituzten tesiak nola bateratu Sorkuntzaz Bibliak zioen ideiarekin? Nola ulertu behar zen dohatsutasuna? Filosofoak hemen lortzen al du pentsamenduaren objektuak kontenplatuz edo teologiak prestatzen gaituen hil ondoko geroko bizitza espiritualaren zain egon behar da? Eztabaida horiek unibertsitatearen barnean elkarren kontra jartzen zituen arte-fakultatekoak (artistak, hots, filosofoak) eta teologia fakultatekoak.
Arrazoimena fedearen zerbitzura
Testuinguru teoriko horretan garatu zen Tomas Akinokoaren gogoeta, honen fruitu nagusia Summa Theologiae delarik. Filosofoaren arrazionaltasuna eta teologoaren fedea elkartu beharra zegoela ohartu zen kristautasuneko Agerkundea aberastu nahi bazen. Jainkoaren hitzaren giza-arrazionalitatea azaldu nahi zuen, Aristotelesen filosofiako baliabide guztiak erabiliz. Filosofia horrek beti lagundu egiten dio teologiari, honen morroi bihurtu gabe. Baina, aldi berean, gizakia kristautasuneko Hirutasun Santuaren misteriora, Jainkoaren gizon egitearena eta Erredentzioarenera bideratu behar zen. Horregatik teologiaren argia ezinbestekoa zen Jainkoaren esentzia ikusi ahal izateko. Horrek argitzen du inola ere Summa Theologiae obrak duen ordena. Jainkoa edo Hasieratik abiatzen da eta guztia hortik sortua da. Gero izakiak hedatzeko eta itzultzeko mugimenduaren funtsezko lotura den Kristoren (Jainkoa haragi bihurtutako Hitzaren) meditazioaren bidez izakiak Jainkoarengana itzultzen da.
Erreala batasuna da
Izakia da gure adimenak bereganatzen duen lehen objektua. Hau da zalantzarik gabe Tomas Akinokoaren filosofiaren erdigunea, hasi errealitate konkretuaren analisitik eta Jainkoaren existentziaraino gidatzen dute bideetaraino. Hark dioenez, izakiak mugatu nahi dituguneko genero guztiak gainditu egiten ditu. Ez dago, ez objektuaren aldean eta ez adimen edo subjektuaren aldean. Gehiago da harremana eta harreman guztien oinarria. Labur esanda, batasunaren eta aniztasunaren printzipioa da. Bata da, substantzia indibidual guztiena delako. Substantzia oro izaki bat da, baina inor ez da izakia. Substantzia ez bezalakoa izanik, anitza ere bada.
Izakiaren aniztasuna gainera gure sentimenak ere jasotzen dute, baina gure adimenak beti batasuna bilatzen du sentigarriaren barne-egituran. Izakiaren barneko batasun eta aniztasunaren arteko korrelazio horri esker Tomas Akinokoak izaki gauzen eta gure adimenaren ekitearen berri emate hutsa zela esan ahal izan zuen. Neurri batean ulergarritasun ororen baldintza dena jakinda, izakia gauza guztiak elkartzen diren gunea dela esan daiteke.
Izakia esentziaz eta existentziaz osaturiko konposatua da
Izakiaren traszendentzi jarrera horrek pentsamenduari galdera-multzoa plazaratzen dio. Galdera batzuk gauza baten errealitateari buruzkoak dira, hau da, bere izateari buruzkoak (hori ba al da?). Beste batzuk, berriz, zer denari buruzkoak edo bere esentziari buruzkoak (hori zer da? latinez: quid sit?). Tomas Aquinokoarentzat bi galdera hauek bereiztezinak dira. Ekintza hutsak esanahirik ez du bere esentziak (hau da, bere arrazoi edo kausak) argitzen ez badu. Sentigarriaren izateaz galde egiteak ere nahitaez bere existentzia ete bere zertasuna (quidditas) ikustea esan nahi du. Ezagutzan esentziari lehentasuna eman diezaiogun, zeren ezagutzea gauzen zertasuna bilatzea baita. Hala ere, existentziak esentziari buruz badu lehentasun ontologikoa; aktuak potentziarekiko duena, hain zuzen. Izatea, existitzearen ekintza gauzatzea da. Hori gabe gaurkotasunik ezerk ez duen delako ekintza perfekzioa eta ekintza ororen baldintza da. Horrela ulertu behar da gaur egun Jainkoak Moisesi Exodoan (111, 14) bere buruari emandako izena: «Ni naizena naiz». Jainkoa izatearen Aktua hutsa da (ipsum esse) eta beste ezer ez da. Esse subsistens da, berez irauten duen izaki bakarra. Gainerako izaki finitu eta anitzek existentzia dute eta izakiak dira.