cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jacquerie
Izenaren jatorria
Izendapen hura gaur egunera heldu zaigu kronikagileari esker, zeinak nekazari hauei horrela izendatu zituen bere pasartetan. Nekazariek zeramaten arropengatik, hots, jantzi bat janztearen ondorioz. Hortaz, hortik landa mugimendu sozial honen izenaren jatorria, eta izendapen hau erabilia izan da honelako tamainako edozein nekazal altxamendu adierazteko.
Testuinguru ekonomiko eta soziala
XII. mendearen amaiera aldera, mendebaldeko eta erdialdeko Europak gutxienez bizi izan zuen bi mende lehenagotik garatzen ari zen zabalkuntza. Lehenik eta behin, ekonomiaren bilakaerak ekoizpen baliabideak garatu zituen, eta horiek, aldi berean, kontzentrazio demografikoarekin batera gatazka sozialen nukleoa izan ziren. Bestalde, garapen ekonomiko handiak klaseen arteko ezberdintasun sozial eta ekonomikoak ere handitu zituen, horrela gizarte askatasunen polarizazioa handituz. Prozesu hau nabarmena izan zen landa eremuan. Erregistratutako dokumentuei esker, nekazarien bizi-maila nahiko baxua zela ikus daiteke; ustiategien hedadura kaskarrak, ondasun higigarrien pobrezia eta, aurrezkiak izateko gabezia, batez ere, biziraupen ekonomia jorratu behar zutelako. Nekazari familien biziraupena autohornikuntzan oinarritu zen eta, gainera, ekoizpenaren zati bat jaun feudalak jasotzen zuen. Aberatsen menderatze ekonomikoa zen sistema feudalaren oinarria, eta sistema hori gizarteko edozein esparrutan nagusitzen zen. Hortaz, landa-eremuko jaun feudalek edo hirietako aristokraziak udal-gobernua edo botere jurisdikzionala haien eskutan zutenez, soilik haien interesen alde baino ez zuten jarduten.
XIII. mendearen amaieran, Europar mendebaldeko gizartea, landa-gizartea zen, biztanleria gehiena landa-munduan bizi zen hiriguneetan baino. Sistema feudalaren egitura ekonomikoa nekazari familietan oinarritzen zen, nekazaritza, abeltzaintza eta baso-ustiapena jorratzen zutenak. Hala ere, artisautza eta merkataritza jardueren garapenak landa eta hiri eremuen arteko lotura erraztu zuen. Horrek, aldi berean, nekazaritzako produkzio-sistemaren hazkundea bultzatu zuen.
Bestalde, landa-gizartearen hazkunde aldia amaitu egin zen. Hortik aurrera, landa-munduak faktore exogeno bortitzak jasan zituen, hala nola; gosea, epidemiak edo gerra. Aitzitik, ekoizpen eta banaketa-sisteman ere aldaketa sakona egon zen; sistema feudalaren egiturak krisian sartu ziren hurrengo faktoreengatik: luberritzeen agortze fisiko eta politikoak eta honek eragindako jaur-errentaren beherakada. Edonola ere, testuinguru horrek eragin zuen jaun feudalek neurri berri eta gogorragoak hartzea, hala nola, zerga-presioa handitzea. Gizartearen  biolentzia  eta matxinaden gertaerak piztea areagotuko zuena.
Matxinada
Ingelesek Frantziako erregea, Joan II.a, atxilotu zuten Poitiersko guduaren ostean. Hori zela eta, Frantziako boterea Estatu Nagusien, Karlos II.a Nafarroakoaren eta Karlos dofinaren artean banandu zen. Nolanahi ere, Estatu Nagusiak oso bereizita zeuden estatua era eraginkorrean gobernatu ahal izateko, eta aipaturiko bi gobernarien arteko borrokek zatiketa ekarri zuten nobleen artean. Horiek horrela, Frantziako klase pribilegiodunek (nobleziak, merkatari nagusiek eta apaizteriak) zerga handiagoak ordainarazi zizkieten nekazariei (taille esaterako), eta ordainsaririk gabe, gerrak hondatutako ondasunak konponarazi zizkieten (corvée). Horrezaz gain, ingelesez, gaskoiez, nafarrez eta alemaniarrez osatutako talde mertzenarioek bere horretan jarraitu zuten Frantzian, desegin gabe, nahi zuten guztietan lurrak arpilatzeko.
1358an, arazo multzo horrek matxinada odoltsuak abian jarri zituen. Altxamendua Saint-Lue d’Esserent-en hasi zen, hala ere, azkar zabaldu zen mantxinadaren sua, zabalduz Île-de-Franceko kanpiña guztietara, Txanpanan, Normandian, Lorrenan edo Artoisen eragitera iritsi zelarik. Nekazariak batzen joan ziren, nagusi parrokial edo eliztarrak aukeratu zituztelarik. Goi buruzagi bat ere aukeratu ere, Guillaume Carle delakoa. Honek 5000 inguru nekazariko ejerzito bat bildu zuen, bere estrategia nagusia, Parisen nekazarien auzia jarraitzen zutenekin batzea izan zen. Azken hau ez zuen lortu, batik bat, denbora faltaren ondorioz, gutxira altxamendua bukatuz. Karlos II.a Nafarroakoak, kontra-jacqueriare burua zenak, jacqueria den matxinada zapaldu zuen Melloko batailan, Clermont-en-Beauvaisis ondoan, ekainak 9an edo 10an. Bere armadak eta nekazarienak aurrez aurre egin zuten Mellon. Karlosek Guillaume Carle, matxinatuen burua, menia hitzartzera gonbidatu zuen, baina noble frantziarrek, etsaien kanpalekura joanda, atzeman zuten. Izan ere, noblea ez izanda, zalditeriaren arauak ez ziren betetzekoak berarekin. Hurrengo borrokan, zaldizkoek suntsitu zuten burugabetutako nekazari-armada. Horren ostean, soldaduek lurraldea arpilatu eta nekazari andana erail zuten Beauvais aldean.
Azpimarratu behar da, matxinadak ez zuela inoiz erregearen aurkako kutsurik izan. Aldiz, egoera politikoa kritikatu eta nobleziaren gehiegikeriei aurre egitea bilatzen zuen. Matxinatuek erregearekiko lehialtasuna mantentzen zuten, eta honen babesa espero zen.
Matxinadak iraun zuen 15 egunetan, nekazariek nobleen jabetzak suntsitu, lapurtu eta desjabetu zituzten. Hala nola, hainbat gaztelu eta dorretxe erre zituzten. Horrez gain, hainbat noble bortxatuak eta exekutatuak izan ziren. Bestalede, gertakari bortitz hauek kroniken bitartez heldu zaizkigu guri, eta azpimarratu behar da kronika hauek klase boteretsuen bertsioa kontatzen dutela, kasu askotan errealitatea esajeratuz.
Hona hemen, Jean Froissart historialariaren eskutik heldu zaigun haren kronikaren pasarte bat. Bertan interpretatu daiteke bere ikuspuntutik nolakoa izan zen matxinada. "Nafarroako erregea askatu eta gutxira, asaldura handia sortu zen Frantziako hainbat lekutan. [...]. Herrixketako jendea biltzen hasi zen, ehun baino gehiago ez zirela, eta esaten zuten Frantziako noble guztiak, zaldunak eta ezkutariak, erresumaren traidoreak zirela, eta onuragarria izango zela haiek akabatzea [...]. Gero, handik hurbil bizi zen zaldun baten etxerantz abiatu ziren, makila ferratuak eta aiztoak eskutan eramanez, beste armarik gabe. Bertan sartu ziren, zalduna, emaztea eta seme-alabak hil zituzten, txikiak eta handiak, eta etxeari su eman zioten [...] Gauza bera egin zuten beste gaztelu eta etxe honetan. Aztoratzaileak hainbeste hazi ziren, non sei milara iritsi baitziren. Beren kopurua igarotzen zen leku guztietatik hazten zen, beren izaerako jendea batzen baitzitzaien, eta zaldunek eta ezkutariek beren etxeak uzten zituzten [...]. Beauvaisis osoan eta Corbie, Amiens eta Montdidier inguruetan hirurogei etxe eta gaztelu baino gehiago erre eta bota zituzten [...]. Beauvaiseko, Corbesiseko, Vermandoiseko eta Valoiseko lurraldeetako gizon jatorrek beren etxeak suntsituta eta lagun erailak ikusi zituztenean, gaiztagin hauen eskutik, laguntza eskatu zieten Flandes, Henault, Brabante eta Hesbayeko lagunei. Asko etorri ziren berehala leku guztietatik. Atzerritar hauek herrialde hartako nobleekin elkartu ziren. Jende hura errukirik gabe hiltzen eta suntsitzen hasi ziren, eta zuhaitzetan, edozein lekuetan, jendetza ukatzen hasi zuten. Era berean, Nafarroako erregeak egun bakar batean hiru mila hil zituen Clermontetik gertu [...]"Matxinatuenganako errepresioa gogorra izan zen. Nobleek euren jabetzak eta bizitza arriskuan ikusi zuten matxinada honen ondorioz, eta hauen erantzuna zigor bortitzak izan ziren. Hala, Karlos II.ak bakea negoziatzera gonbidatu zuen Guillaume Carle, baina gonbidapen hau iruzur bat besterik ez zen, eta Guillaume Carle atxilotu zuten. Ostean nekazarien liderra torturatu eta gero erail egin zuten. Jarraian nobleek ehundaka nekazari hil zituzten. Hurrengo bi hilabetetan exekuzioak, bortxak eta etxeen erreketak nagusitu ziren. Meaux herrian adibidez biztanle guztiak hil eta herriko etxe guztiak erre ziren. Abuztuaren 10ean Karlos dofinak esku-hartu zuen errepresioa amaierarazteko. Hala matxinatuak barkatu zituen bakea berrezarriz. Dena den, ezaguna da mendeku erasoak jarraitu zirela ematen nobleen eskutik, baina hauek askoz ere txikiagoak izanen ziren.
Josefa Iloilo
Ratu Josefa Iloilovatu Uluivuda (1920ko abenduaren 29a - 2011ko otsailaren 6a) 2000 urtetik 2009ko uztailaren 30era arteko Fijiko Errepublikako presidentea izan zen, 2006tik 2007ra arte herrialdea Junta militar baten agindupean egon zelako.
Presidente izan aurretiko Fijiko Parlamentuko kide izan zen. 1999an Fijiko presidenteorde izendatu zuten eta 2000 urteko George Speighten estatu-kolpera arte egon zen karguan. Kolpetik aurrera presidente kargua hartu zuen eta 2006ko martxoaren 8an berrizendatu zuten.
Eiurdea
Eiurdea Erdi Aroko petxa bat zen, Nafarroako mendialdeko nekazari bilauek ordaintzen zutena beren txerriak erregeren mendietan bazkatzeagatik. Hasieran bost buruetatik bat eman behar izaten bazen ere, hiru edo bi txerri besterik ez zutenak ere ordain zezaten agindu zuen Karlos III.ak 1418an. XV. mendean, eskudirutan pagatzen zen zentsu baten truke luditu zen herri askotan (Zubieta, Larraun, Ituren, Urrotz...).
Feromona
Feromonak espezie bereko beste izaki batean erakarpen sexualarekin zerikusia duen portaera bat sorrarazten duten jariatutako substantzia kimikoak dira. Hortaz, seinaleak bidaltzeko modu bat da. Bere abantaila nagusiak, bere irismen luzea eta oztopoak eragotzi ahal izatea da, aireak garraiatzen baititu.
Grezieratik dator eta "kitzikapena daramat" esan nahi du. Saturnia spyri espeziekoa bezalako tximeleta batzuk, emearen feromonaren usaina 20 kilometroko distantziara nabaritzeko gai dira.
Victoriano Mateo Ramírez
Victoriano Mateo Ramírez (Arabar Errioxa, 1872 - Bilbo, 1956), forja-langile artistikoa izan zen, hainbat eraikinen eraikuntzan parte hartu zuen, horietatik garrantzitsuenak Bilboko Espainiako bankuaren egoitza eta Urkixo zumarkaleko Erresidentziaren eliza.
Feromona
Landare eta animalia espezie askok erabili dituzte usaiak edo mezu kimikoak, komunikabide bezala, eta, ia guztiek erabiltzen dituzte kode bat edo gehiago modu honen bitartez, erakarpen sexualerako zein beste xede batzuetarako. Substantzia hauek, gainera, eurekin kontaktua duten izakien portaera alda dezakete.
Gizakiak
Gaur egun, bi usaimen bide banandu ezagutzen dira: ohiko usainak eta feromonak. Ohiko usainen bidea nerbio sisteman, sistema linbikoan eta amigdalan proiektatzen da. Feromonena, berriz, Jacobsonen organoan, amigdalan, hipotalamoan eta bigarren mailako usaimen erraboilean.
Aztertuenetako eta azalduenetako kasu bat, giro berberean bizi diren emakumeen hilekoaren sinkronizazioa da.
Victoriano Mateo Ramírez
"Errioxa" ezizenaz zen ezaguna.
Feromona
Gizakiak
Antzinako Egipton, feromonak lurrinak egiteko erabiltzen zirela aurkitu dute. Hau, hortarakotxe bakarrik aukeratutako gizonen izerdiarekin egiten zen eta tinatan uzten zen, ondoren, beste usain batzuekin nahasteko. Itxuraz, egiptoarrek, izerdiak, gizakiarentzako afrodisiakoak ziren substantziak zituela aurkitu zuten, batik bat, fisikoki osasuntsu eta indartsu zeuden pertsonenak.
Feromonak erleetan
Feromonak, erleetan, guruin berezi batzuetan eratzen dira eta, orohar, usaimenaren bidez nabaritzen dituzte. Erle langileek ere badituzte. Bereziki ezagunak dira Nasanoven guruinak, abdomenaren azpian aurkitzen direnak. Hauek, alarmako feromonak jariatzen dituzte. Abdomena igo eta hegoak astinduz airean bidaltzen dituzte.
Victoriano Mateo Ramírez
Bizitza
Arabar Errioxan sortu zen eta 14 urte zituelarik joan zen gurasoekin Bilbora bizitzera. Kubako gerran parte hartu zuen, eta ondoren Bilbora itzuli zen. Bertan ezkondu eta alaba bat ukan zuen.
Feromona
Feromonak erleetan
Barailetan kokatuta dauden guruinek ekoiztutako feromonak ere badaude, gorputz osoa bustitzen dutenak eta erle langileek mihiarekin hartzen dituztenak, eta honela, igorri egiten dituzte, guztiek, erregina gertu dagoela jakin dezaten.
Victoriano Mateo Ramírez
Bizitza
Forja-langile artistikoa zen ogibidez, Bilboko lantoki batean aritu zen Guadixen (Granadan) eskaera batzuk jaso eta bertara bizitzera joan arte. Guadixen bi jauregitan egin zuen lan. Ondoren Bilbora itzuli zen eta Bilboko Zabalguneko hainbat bizitokitan esku hartu zuen bere lanekin. Bilbo hiriaren hazkuntza tarteko, eraikin horietatik gehienak solairu ugariko bizitokiak egiteko bota zituzten.
Bilbon hil zen, 1951n.
Feromona
Feromonak erleetan
Erregina gelaxka gehiago eraikitzea eragozten duten feromonak, tarsoetako guruinetan ekoizten dira, hanketan.
Feromonak inurrietan
Inurriek, euren gizarte antolaketa konplexua, igortzen dituzten feromona ezberdinetan oinarritzen dute. Feromona hauek mota ezberdinetan sailka daitezke:
Bahá'í Munduko Erdigune
Baha ' i Mundu Erdigunea Bahá'í-en erdigune espiritual eta administratiboa da. Haifa-Akre badiaren inguruan dago kokaturik, Israel. Haifan oso erraz atzeman daiteke portuaren gainean dagoen Karmel mendiko lorategiengatik. Honako eraikin hauek osatzen dute: Bahá'u'lláh-ren hilobia Bahji-n, Akká ondoan; Báb-en santutegia eta haren inguruko lorategiak Karmel mendian Haifan, eta horren ondoan Bahá'í Arkua osatzen duten beste eraikinak, hala nola, Nazioarteko Artxibategiak, Testu Sakratuen Ikasketa Zentroa, Justizia Etxe Unibertsalaren Egoitza eta Nazioarteko Irakaskuntza Zentroaren Egoitza, besteak beste.
Justizia Etxe Unibertsala, Bahá'í fedearen gobernu-organo gorena, Haifan du egoitza. Bere bederatzi kideak bost urtero hautatzen dituzte mundu guztiko Nazio Batzar Espiritualetako kideek. Nazioarteko Irakaskuntza Zentroak ere bertan du egoitza. Bederatzi kidez ere osatuta, kontseilari kontinentalen lana kudeatzen dute eta haien eta Justizia Etxearen arteko zubi lana egiten dute.
Félix Houphouët-Boigny
Félix Houphouët-Boigny (Jamusukro, Boli Kosta, 1905eko urriaren 18a - Abidjan, 1993ko abenduaren 7a) politikaria izan zen. 1960-1993 bitartean, Boli Kostako izan lehendakaria izan zen.
Bizitza
1905ean jaio zen Jamusukron, baule etniako familia aberats batean. Hogei urterekin medikuntzan lizentziatu zen eta bere lanbidean aritu zen 1940ra arte Abidjanen. 1944an politika munduan murgiltzen hasi zen. Urte horretan Afrikako Nekazarien Sindikatua sortu zuen nekazarien interesak Frantziako administrazioak jarritako metodoen aurrean defenditzeko asmoz.
Frantziako Nazio Biltzarreko kidea izan zen 1946-1949 bitartean. Bake bidez Boli Kostaren independentzia lortu nahi zuen Frantziarengandik, eta Frantziako Errepublikako ministroa izan zen zenbait aldiz (1957-1959 bitartean). Independentzia lorturik, Boli Kostako lehendakari hautatu zuten 1960an, eta geroztik berriro hautatua izan zen aldi guztietan; beraz, lehendakari zela hil zen.
Boeing 777
Boeing 777 erreakzio-hegazkin komertziala da, bi motorrekoa, irismen handikoa eta fuselaje zabalekoa, Estatu Batuetako Boeing Commercial Airplanes konpainiak fabrikatua. Bi erreaktoreko munduko hegazkin handiena da. 500 bidaiari baino gehiago eramateko gaitasuna du, eta modeloaren arabera, 9.695etik 17.370 km arteko irismena du.
Zortzi airelinea handiren artean egindako da, eta 767a eta 747a modeloak ordezkatzeko egin zen. Boeingeko lehen hegazkin komertziala da fly-by-wire kontrol-sistemarekin, beraz, ordenagailuak kontrolatutako hegaldi-aginteekin, eta baita ere, ordenagailuz guztiz diseinatutako lehen hegazkin komertziala. Boeing 777a bi fuselaje luzera desberdinekin fabrikatua izan da. 777-200 modeloa
United Airlines airelinea izan zen lehena Boing 777a zerbitzu komertzial gisa erabiltzen 1995ean. 2012ko urtarrilera arte, 60 bezerok eskatu zuten hegazkin honen 1.242 unitate, eta horietatik 988 dagoeneko entregatuak zeuden. Azken hamarkadan, 777 modeloa izan da modelorik salduena. Modelo honen lehiakide zuzenak dira Airbus A330-300a, A340a, eta laster egingo den A350a. Boeing etxeak egingo duen hurrengo hegazkin-modeloak (Boeing 787 Dreamliner) Boeing 777aren ezaugarri ugari izango ditu.
Enric Morera i Català
Enric Xavier Morera i Catalá (Oliva, Valentzia, 1964ko apirilaren 3) valentziar politikari bat da. Zuzenbidean lizentziatua, merkataritza, ostalaritza, komunikazio eta landa-turismo arloko enpresaria da. Valentziako Bloke Nazionalistako idazkari nagusia da 2003tik eta Compromis koalizioko bozeramailea 2012tik, Mónica Oltrarekin batera. 2007an Valentziako Gorteetan legebiltzarkide gisa hautatua izan zen.
Ibilbide politikoa
1981ean sartu zen politikan, Valentziar Herrialdeko Alderdi Nazionalistan militante egin zenean. 1983an Unitat del Poble Valenciá (UPV) alderdiaren sortzaileetako bat izan zen. 1985etik 1987ra Joves d'UPV gazte-sekzioko idazkari nagusia izan zen. 1990etik 1994ra Europar Parlamentuko Batzorde Juridikoko funtzionario izan zen. 1996an UPVko Zuzendaritzan sartu zen eta UPV-Bloc Nacionalista hauteskunde-koalizioaren bultzatzaileetako bat izan zen, zeinetatik beranduago Bloc Nacionalista Valenciá eratuko zen. Alderdi berri horretan Kongresu Eratzailea egin arte kudeaketa-idazkari izan zen.
1999an Valentziako alkatetzarako hautagai izan zen BLOC alderdiaren eskutik. Gainera, CiUk gidatutako Europar Parlamenturako hauteskunde-koalizioaren zerrendako kide ere izan zen. BLOC alderdiaren bigarren kongresuan, 2003an ospatu zena, alderdi horretako idazkari nagusi izendatu zuten. 2004ko apirilean Europar Parlamentura sartu zen CiUko Carles Gasóliba eurodiputatua ordezkatzeko. Urte horretako Espainiako hauteskunde orokorretan BLOCeko zerrendaburua izan zen, baina ez zuen jarlekurik lortu.
2006ko urtarrilean BLOCeko idazkari nagusi gisa berrautatu zuten, botoen %85ari esker, aldeko boto kopuru hori izan zen idazkari nagusi batek UPV edo BLOC alderdietan inoiz lortu zuen altuena.
2007ko Valentziako Gorteetarako hauteskundeetan Compromis pel Pais Valenciá hautagaitzaren zerrendako bigarrena izan zen, hala, Gorteetan diputatu gisa sartzea lortu zuen. 2011ko hauteskundeetan Valentziako Generalitateko presidentetzarako hautagaia izan zen Coalició Compromisen eskutik (zeina Bloc Nacionalista Valenciá, Iniciativa del Poble Valenciá eta Els Verds - Esquerra Ecologista del Pais Valenciá alderdiek osatu zuten), eta hauteskunde haietan koalizioak inoizko emaitzarik onenetakoa lortu zuen, botoen %7,37arekin eta 6 jarlekurekin.
2013ko urtarrilerako, Valentziako Gorteetan hitza gehien hartu zuten diputatuen artetik bigarrena zen, guztira 248 hitzaldirekin. Bere aurretik soilik bere alderdikide Mireia Mollá zuen, 254 hitzaldirekin. 2015eko hauteskunde autonomikoetan, Compromiseko zerrendan Valentziako hautesbarrutiko bigarren gisa aurkeztu zen, zerrendaburua Mónica Oltra zelarik. Urte hartako uztailean Valentziako Gorteetako presidente izendatu zuten. 2018ko martxoan, PSPV eta BLOCen finantzaketaren kasua azaldu zenean, bere alderdiaren gardentasuna babestu zuen.
Litoměřice
Litoměřice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 24.045 biztanle ditu eta 17,99 kilometro koadroko azalera. Litoměřiceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1400 urtean egin zen.
Hemibagrus velox
Hemibagrus velox Hemibagrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Loriak udan intza bezela
Loriak udan intza bezela Bilintx bertsolariaren bertso sorta bat da.
Hakkōda mendiak
Hakkōda mendiak (八甲田山系) Aomori prefekturan kokatzen den sumendi jatorriko mendilerroa da. Dozena bat estratosumendik osatzen dute eta eski egiteko leku aproposa da.
Hakkōda mendiek, Towada aintzira eta Oirase Haranarekin batera, Towada-Hachimantai Parke Nazionala osatzen dute.
Herri iritzi
Herri iritzi edo iritzi publikoa gizarteak edo norbanakoak gertakari sozialeekiko duen joera edo lehentasuna da, joera hau benetazkoa edo norbaitek ala zerbaitek bultzatua izan daitekelarik.
Herri iritzia gaur egun politika harremanak deitzen zaienetan kontzeptu nagusi izan da. Azterketa ugariren ondoren iritzi publikoa gauza edo elementu askok batera osatzen dutela ondorioztatu da, baina, era berean, elementu haietako bakar batek ere ez du nagusitasun osoa bereganatzen. etan La opinión pública ha sido el concepto dominante en lo que ahora parece referirse a la comunicación política. Gainera hedabide modernoek gaur egungo gizarte masifikatuan iritzi eremua ikuspegi berri batetik ikustera behartuarazi dute.
Bestalde, iritzi publikoak ikerketa eremu gisa ibilbide luzea duela ere kontutan hartu behar da, nahiz eta iritzi publikoa sarri demokraziarekin lotua izan ohi den, harekiko ezberdindu behar da. Hots, iritzi publikoak politika harremanen saileko sektore askoren arteko bat da.
Herri iritzia azaltzeko moduak
Bide asko daude iritziak kaleratzeko:
Henri Saint-Simongoa
Claude Henri de Rouvroy, Saint-Simongo kondea, askotan Henri Saint-Simongoa ere deitua (Paris, Frantzia, 1760ko urriaren 17a - Paris, 1825eko maiatzaren 19a) pentsalari eta idazlea izan zen. Charles Fourier eta Robert Owenekin batera, sozialismo utopiko nabarmenetako bat da. Saint-Simongo kondea garaiko ilustratuen erakusgarri da.
Gizarte industrialaren garaiko lehen teorikotzat har daiteke. Horregatik, sozialismo frantsesaren —edo sozialismo utopikoaren— sortzailetzat jotzen da eta Soziologiaren aitzindaria. Bere pentsamenduaren eragina handia izan zen lehen sozialistengan (Karl Marx barne, horrek ere zientzia eta teknologian interesa eta fedea izan baitzuen), erromantikoengan, Auguste Comte-ren Soziologian, J. S. Mill-engan eta baita Luis Napoleon berarengan ere.
Gaztaroa
Parisen jaioa, Saint-Simongo dukearen ondorengo gazteenen adarrean zeukan jatorria. Berak zioenez, Jean le Rond d'Alembert izan zuen maisu, baina ez dago horren frogarik eta posible da egia ez izatea.
Hamasei urterekin Ameriketako Estatu Batuen independentziaren alde borrokatu zen Amerikar Iraultzan, Hamahiru koloniei lagunduz Britainia Handiaren kontra.
Frantziako Iraultzako Terrore garaian Luxenburgo jauregian preso izan zen, baina ez zuen partaidetza handirik izan iraultza horretan, ez bada, aberasteko lur-espekulazioan parte hartuta (bere etorkizuneko proiektuen onerako eta ez aberasteko besterik gabe, zioenez).
Helduaroa
40 urte zituela zenbait ikasketa egin zituen eta esperientzia garrantzitsu izan zituen. Ezkondu egin zen tertulia saloi bat izan asmoz, baina arrakastarik gabe, eta urtebetera banandu egin zen.
Egindako esperimentuen ondorioz, gainera, txirotasunean erori zen eta horrela bizi izan zen handik aurrera. Hori dela eta, lana egin behar izan zuen (9 ordu egunean urtean 40 libera esterlina irabazteko), bere antzinako gela-zerbitzari baten karitatea jaso zuen eta bere familiari pentsio txiki bat eskatzera iritsi zen azkenik. 1823an bere buruaz beste egiten saiatu zen eta begi bat galdu zuen.
Hil zenean, Le Père Lachaise hilerrian lurperatu zuten Parisen.
Ideiak
Bere testuinguru soziala garai hartako hiru iraultzak izan ziren: estatubatuarra, frantsesa eta Industria Iraultza.
Bere idatzietan ere Positibismoa zegoen: gizartea, politika eta morala zientifikoki aztertu beharra aldarrikatu zuen. Hala eta guztiz ere, bere idatziak helburu zientifikoetatik urruti izan ziren, gure ikuspuntutik begiratuta. Izan ere, positibismoak erakarri zuen, metodo zientifikoa errespetatzen zutenak erakartzen baitzituen hasi berria zen korronte horrek. Ez hori bakarrik, gizarte aldaketa ordenaren barruan bilatzen zuten pertsonak erakartzen zituen, horrek iskanbilak eta kontrola ezinak ziren mugimenduak ez egotea ekarriko baitzuen eta errestaurazioa nahi zuen kolpea ekidingo zuen.
Sozialismo utopikoaren teorikoetako bat izan zen. Engelsek berari buruz esan zuen bere garaiko buru entziklopedikoena zela, Hegelekin batera, eta bere lanetan zeudela geroko sozialismoak garatu zituen ideia guztiak.
Hori dela eta, industrializazioa aztertu zuen lehen egileetako bat izan zen. Bere ustez, industrializazioa ona zen, aberastasuna sortzeko bidea eta ideia horrekin Émile Durkheim bezalako egileengan eragina izan zuen. Areago, gizarte eredu berri bat sor zezakeela uste zuen eta Estatuak lagundu egin beharko lukeela aldaketa hori. Jabego pribatuaren aldekoa zen, baina norberak irabazitakoa izanda, hau da: herentzia eskubidea desagertzearen aldekoa zen (Estatuak jaso zezala dena) eta langileek produktibitatearen arabera kobratu beharko lukete. Berarentzat bi gizaki mota zeuden: produzitzen zutenak (langileak eta enpresaburuak) eta produzitzen ez zutenak (merkatariak, alferrak, etab.). Gizartea asoziazioan oinarritu behar zen: familia, hiria, nazioa eta nazio desberdinen federazioa. Jabegoa hauen esku egongo zen eta horrela gosea desagertuko zen. Bere ideietan emakumea eta gizona berdinak ziren, biak ziren "gizarteko gizabanakoak", familia (ezkontza bidez), erlijioa eta estatuaren bidez lan egingo zutenak taldean.
Pobrezia gainditzeko ideiak proposatu zituen Kristautasun Berria (Nouveau Christianisme) bere lanean, erlijio izaera hartzen zutenak (Jainkoarengan sinetsi behar zen eta txirotasuna desagerrarazi) eta Comterengandik urruntzea ekarri ziona.
Lanak
Oso asmo handiko gizona zen eta goizero bere gela-zerbitzariak esaldi honekin esnarazi behar zuen: "Gogoratu, jaun kondea, gauza handiak dituzula egiteko".
Bere lehen proiektuetako bat Ozeano Atlantikoa Ozeano Barearekin lotzea zen ubide bat eraikiz eta beste ubide bat eraikitzea Madril itsasoarekin lotzeko.
Lehen idatzia: Lettres d'un habitant de Genève izan zen eta 1802an argitaratu zen. Lehen lanak, orotara, politiko eta zientifikoak izan ziren.
Bere lan garrantzitsuenetako batzuk hauek dira: Industria: 1817an L'Industrie izeneko tratatu hau hasi zen egiten, bere ideia sozialistak agertzeko. Ideia hauek hurrengo lan batean garatu zituen L'Organisateur (1819), Augustin Thierry eta Auguste Comte-k lagunduta ateratzen zuen aldizkarian. Lehenengo aleak arrakasta itzela izan zuen, baina ez zuen aldeko kide asko lortu.
Industria Sistema: 1821an Du système industriel argitaratu zuen eta 1823–1824 artean Catéchisme des industriels.
"Kristautasun Berria" (1825): bere azken lan garrantzitsua izan zen Nouveau Christianisme, baina bukatu gabe laga zuen.
Jarraitzaileak
Bizi zela ez zuen arrakasta handirik izan bere ikasle gutxi batzuengan izan ezik. Ezagunenak Olinde Rodrigues eta Barthélemy Prosper Enfantin izan ziren. Le Producteur aldizkaria sortu zuten, baina 1826an ez zuen jarraipenik izan. hala ere, jarraitzaile taldea asko hazi zen eta 1828rako Parisen eta inguruko herri handietan bilerak egiten zituzten. Horrela 1828an Amand Bazardek, Saint-Simon-en ideiei buruzko hitzaldi multzoa eman zuen eta Exposition de la doctrine de St Simon (2 liburuki, 1828–1830) liburuan gauzatu zen, jarraitzaile ugari lortuz.
1830eko iraultzan askatasuna lortu zuten sozialista erreformatzaile hauek eta jabegoen komunitatea, herentzia desagertzea eta emakumeen askapena politikoa eskatu zituzten.
Hurrengo urtean "Le Globe"ren jabetza lortu zuten, elkartu zitzaien Pierre Leroux-ri esker (eta berari jarraituz École Polytechnique-eko ikasle asko), taldearen organo nagusia bihurtu zena.
Rue Monsigny-n beren gizarte asoziatuan bizitzen hasi ziren, baina haien arteko arazoak sortu ziren (batez ere Bazard eta Enfantin-en artean). Ondoren Enfantin-ek zeukan jabego batera aldatu ziren Ménilmontant-en, baina diru arazoek eta bestelakoek taldea apurtzea ekarri zuten.
Kide ohien taldetik ingeniari, ekonomialari eta negozio gizon garrantzitsuak sortu ziren.
Muasdale
, 'Muasdal', Eskoziako udalerri bat da, Kintyre penintsulan eta Argyll eta Bute konderrian.
Lankau
Lankau Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Hemisus barotseensis
Hemisus barotseensis Hemisus generoko animalia da. Anfibioen barruko Hemisotidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Errusiera
Errusiera (ру́сский язы́к, russkij jazyk, ahoskatua) indoeuropar hizkuntza da, eslaviar hizkuntzen kidea, Errusian eta beste hainbat estatutan ofiziala, eta mundu osoan 285 milioi hiztun dituena. Idatzizko adibideak X. mendetik ageri dira.
Inflexio-sintetikoaren forma gordetzen du, baita eslaviera komunaren oinarrizko hitzak ere. Errusiera modernoa nazioarteko politikaren, zientziaren eta teknologiaren arloetan ere garrantzitsua da. Politikan, XX. mendeko hizkuntzarik garrantzitsuenetakoa izan zen: horren erakusgarri, gaur egun errusiera Nazio Batuen Erakundeko sei hizkuntza ofizialetako bat da.
Estatus ofiziala
Errusiako hizkuntza ofiziala da eta baita Bielorrusia, Kazakhstan, Tajikistan eta Kirgizistanen ere. Nazio Batuak erabiltzen dituen sei hizkuntzetako bat da.
Eskola publikoko ikasle errusiarren % 97k, bielorrusiarren % 75ek, kazakhstandarren % 41ek, ukrainarren % 24k, kirgizistandarren % 23k, moldaviarren % 21ek, azerbaijandarren % 7k eta georgiarren % 5ek ikasketa guztiak edo gehienak errusieraz egiten dituzte.
Idazteko sistema
Errusiera alfabeto ziriliko berri eta modernoaz (кириллица) idazten da; 33 letra ditu. Hona letra larriak eta xeheak eta balioa:
Transliterazio sistema
Euskaltzaindiak 156. arauan alfabeto zirilikoaz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema ematen du.
Ortografia
Errusiera idazten den bezala ahoskatzen da, ia. Hau da, soinu fonetikoak, morfologikoak, etimologikoak eta gramatikoak eta, adibidez, hizkuntza bizi gehienen antzera, bere logikak eta kontradikzioak ditu barne.
Puntuazioa bizantziar grezieratik hartu zuten hasiera batean, baina 1700 eta 1800 artean guztiz aldatu zen, frantses eta aleman ezko ereduak hartu baitziren.
Izenak
Errusierazko izenek kasuak, numeroak (singularra eta plurala) eta generoak (maskulinoa, femeninoa eta neutroa) dituzte. Deklinabide-sistema konplexua da, sei kasu gramatikal baitaude:
Alemanez jazotzen denaren antzera, preposizioek ondoren datorren hitzaren kasu gramatikala zehazten dute.
Aditza
Errusierazko aditzek konjugazioa, hiru denbora (orainaldi, lehenaldi eta geroaldi bakunak), hiru modu eta bi ahots dituzte.
Orainaldia
Любить Liubit' = maite:
Bibliografia
Ingelesez Errusieraz
Coushatta (Louisiana)
Coushatta Louisianaeko herri bat da. Red River parrokian kokatua dago. 2010ean 1,964 biztanle zituen, 8.65 kilometro koadrotan banatuta.
Allan Natachee
Allan Natachee Papua Ginea Berriko bere obra inprimatu zuen lehenengo poeta izan zen. Halaber, "Papuako Poeta Laureatua" ezizena du.
Camanche Village (Kalifornia)
Camanche Village Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Amador konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Jack Andraka
Jack Thomas Andraka (Crownsville, Maryland, 1997ko urtarrilaren 8a) asmatzaile estatubatuar eta minbiziaren ikertzaile amateurra da. Intel (Intel Science Fair) Nazioarteko Zientzia eta Teknologia 2012 Azokaren lehen sariaren irabazlea da. Andrakak Gordon E. Moore saria jaso zuen, Pankreako minbizia detektatzeko metodo berri bat garatzeagatik. Gordon E. Moore saria, Intel enpresaren sortzailetako baten omenez, 75,000 dolarrekoa da. Era berean, banakako kategoria txikietan beste sari batzuk ere irabazi zituen, guztira 100.500 dolar.
Litomyšl
Litomyšl Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 10.278 biztanle ditu eta 33,45 kilometro koadroko azalera. Svitavyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1390 urtean egin zen.
Stalingradeko Gudua
Stalingradeko Gudua Bigarren Mundu Gerrako gudualdi garrantzitsua izan zen, Stalingraden gertatua, gaur egungo Volgograden, Alemania eta haren aliatuen eta Sobietar Batasunaren artean. Gudua 1942ko abuztuaren 21ean hasi zen, eta 1943ko otsailaren 2an amaitu. Emaitza porrot handia izan zen Alemaniarentzat, eta ezinezko egin zuen herrialde hark Ekialdeko frontean irabaztea. Gudu hark buelta eman zion gerraren joerari: ordu arte Ardatzaren alde joan zen gerra; geroztik, Aliatuen alde. Garai hartako hainbatek Europar zibilizazioaren salbaziotzat jo zuten Stalingradeko garaipena.
Hilak guztira 1,5 miloi izan zirenez, zenbaitek historia osoan hildako gehien eragin zuen gudutzat jo dute, baina kontuan izan behar da Leningradeko setioan zenbait iturriren arabera 4.500.000 gizabanako hil zirela (beste zenbait iturriren arabera, 1.117.000 ); haietatik gehienak, goseak jota hildako zibilak.
Stalingradeko guduaren ondorioz, Ardatzeko armadek 850.000 inguru gudari galdu zituzten, eta arma nahiz hornigai andana ere galdu zuten. Alemaniak eta haren aliatuek galera horien hutsuneak ezin izan zituzten berriro bete, eta, azkenean, Ekialdeko Europatik atzera egin behar izan zuten, 1943-1944ko borroken ondoren batik bat. Sobietarrek, gudari asko galdu arren, Stalingradeko garaipenari esker, Sobietar Batasuna askatzen hasteko aukera izan zuten, eta 1945ean Hirugarren Reicharen gaineko erabateko garaipena lortuko zuten beren aliatuekin batera.
Paulus marexalak Stalingraden adierazitakoa, 1943
Alemaniar gudarien egoera latza ondo azaldu zuen alemaniar gudarosteko korolenak, Friedrich Paulusek, behean idatzita dagoen moduan:
Charadrius pecuarius
Charadrius pecuarius Charadrius generoko animalia da. Hegaztien barruko Charadriidae familian sailkatua dago.
Bullimus luzonicus
Bullimus luzonicus Bullimus generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Garbura
Garbura (garbure) Bearnoko sukaldaritzaren plater tipikoa da, berez aza zopa bat dena. Barazkiez gain, haragiak ere ditu osagai.
Urtero, irailaren lehenengo igandean, Oloroe-Donamarian zopa honen jaia (Garburade izenekoa) ospatzen dute.
Forfar
Forfar (Baile Fharfair, Farfar), Angus eskualdeko hiruburua da, 2011an 14.048 biztanle zituena. Eskualdeko herri handiena ordea Arbroath da.
Geografia
Angus eskualdearen edialdean kokaturik dago, Strathmore haranean (An Srath Mòr), Grampianak eta Sidlaw mendien artean. Glasgow eta Aberdeen elkartzen dituen trenbidea pasatzen da bertatik.
Historia
Buruzagi piktoak Forfarreko aintziraren ertzean zegoen gaztelu batean elkartu ziren erromatarrak beren lurretatik botatzeko hauek 50.000-60.000 soldadu biltzen zituen kanpalekua gaur egungo Forfarretik bost kilometro iparraldera ezarri zutenean. K.o. I eta IV mendeetan ugariak izan ziren erromatarren eta piktoen arteko borrokak inguru hauetan.
XIII mendean lehendabiziko Eskoziako independentzia gerran ingelesek Forfarreko gaztelua hartu zuten baina Philipek, Plataneko Foresterrak, Roberto I.a Eskoziakoarentzako berreskuratu zuen, hainbat lagunekin hormetatik igo eta soldadu ingelesak sorpresaz hartu eta denak hil ondoren.
XVIII mendean ehungintzari loturiko industria ezarri zen Forfarren. William and John Don & Co konpainia ezarri zen bertan. Hasieran Forfarren egindako lihoa ekoizten zuen baina Dundeera zabaldu zen 1865ean. XX mendean jarduera honek behea jo zuen eta langabezia tasa handiak agertu ziren.
Gaur egun jarduera ekonomiko nagusiak nekazaritza eta turismoa dira.
Sandra Echeverría
Sandra Echeverría Gamboa (Mexiko Hiria, 1984ko abenduaren 11) mexikar aktorea eta abeslaria da.
Murder by Numbers
Murder by Numbers 2002ko Barbet Schroeder frantziar zinema zuzendariaren filma da.
Sinopsia
Bi nerabek (Richard, institutuko mutikorik estimatuena, eta honen ikaskide Justin, gazte barnerakoi, azkar eta beti liburu artean sartuta dabilena) hilketa bat gauzatu eta krimenaren eszenatokia arrasto faltsuz beteko dute zigorrik gabe atera daitezkeela frogatzeko.
Rousseau (argipena)
Rousseau frantsesezko abizen bat da.
Honako pertsona ezagunek dute abizen hau, besteren artean:
Vasili Kandinski
Vasili Vasilievitx Kandinski —Василий Васильевич Кандинский— (Mosku, Errusiar Inperioa, 1866ko abenduaren 16agreg./abenduaren 4ajul. - Neuilly-sur-Seine, Ile-de-France, Frantzia, 1944ko abenduaren 13a) margolaria eta pinturaren teorikoa izan zen, XX. mendeko artistarik ospetsuenetako bat; izan ere, pinturan abstrakzioaren aitzindari izan zen.
Moskun jaio zen, familia aberats batean. Txikitatik, gurasoek musikarekiko maitasuna irakatsi zioten, eta horrek eragina izan zuen gero haren lanean. Kandinskyk ikusi zuen musikak ez zuela zertan gai ezaguterraz bati lotuta egon erantzun emozional bat sortzeko, eta hausnarketa horretatik ondorioztatu zuen pinturak musikak bezain abstraktua izaten saiatu behar zuela. Haren lanetako batzuk arte modernoko lehenengo lan erabat abstraktuen artean daude. Koloreak, formak eta lerroak kontu handiz hautatuta, Kandinskyk uste zuen baieztapen plastiko unibertsalak sor zitzakeela, eta ikusleei artistaren barne-ikuspegia ezagutarazi. Errusian trebatu zenetik, eta Alemanian eta Frantzian emandako aldi oparoetan barna, Kandinskyk erakutsi zuen jakin-min intelektual handia zuela eta etengabe forma berriak bilatzen zituela.
Diotenez, Kandinskyk sinestesia zuen; hau da, entzuteaz gain, kolore gisa ikusi ere egin zitzakeen soinuak. Artistak koloreei buruzko teoria konplexuak garatu zituen koloreek emozioak eta musika-instrumentuen soinuak gogora ekartzeko duten moduari lotuta. Adibidez, Kandinskyk uste zuen gorriak indarra, energia eta poza iradokitzen zituela, eta tronpetaren soinuarekin ere lotzen zuen kolore hori.
Bizitza
1871. urtean, 5 urte zituela, Vasili eta haren familia Odesara joan ziren bizitzera.
Odesan haurtzaroa igaro ostean, Zuzenbidea eta Ekonomia goi mailako ikasketak egin zituen Moskuko Unibertsitatean. Gero bere zeregin profesionaletan arrakastatsu izan zen, Erromatar Zuzenbideko katedra eskaini baitzioten Dorpat Unibertsitatean.
1896an Municha aldatu zen eta, hogeita hamar urterekin, hango Arte Ederretako Akademian pintura ikasketei ekin zien.
Gaztaroa
1901ean, Phalanx izeneko taldea sortu zuen eta klaseak eman zituen bertan, Frantziako abangoardiak Municheko giro zurrunean txertatzeko xedean. Kandinskiren lehenengo obrak espatulaz eginiko paisaiak dira, hasiera batean ilunak eta gero kolore bizia hartzen dutenak. Erdi Aroko tradizio alemaniar eta errusiarretan oinarritutako fantasiazko irudiak landu zituen. Denboraldi honetan, esperimentazio teknikoa nabarmena da, batez ere, tenplea erabiltzen duenean paper ilunaren gainean, atzetik argiztatutako gardentasun itxura eman nahian. Argi-ilunaren indarrak garrantzi handia hartzen du eta irudiak eta atzealdeak nahasten dira, ia konposizio abstraktu batera iritsiz.
1902an egin zuen lehen erakusketa eta lehenengo xilografiak ere egin zituen. 1903 eta 1904an Italia, Herbehereak, Afrika edo Errusian bidaiatzen ibili zen. 1904an, Parisen egin zuen erakusketa, Udazkeneko Aretoan.
1909an, Municheko Artisten Elkarte Berriaren (NKVM) presidente hautatu zuten. Urte berean taldearen lehenengo erakusketa izan zen Municheko Thannhauser galerian. Hamarkadaren amaiera aldera, Kandinskiren pinturetan osotasunerako grina ikusten da, kolorearen nagusitasuna, edozein sakonera gogoratuko lukeen ilusioa alboratuz. Zaldunen borrokaldien koadroak 1909an hasi ziren eta, hauetan ere, zeruertza, beste espazio erreferentziak bezala, desagertzen doa.
Helduaroa
1910ean bere lehenengo akuarela abstraktua egin zuen. Bertan, orbanean, bi kolore daude nagusi, gorria eta urdina, nolabaiteko uztarketa duten koloreak ziurrenik, beti batera agertzen baitira Kandinskiren obretan. Gorria beroa da eta zabaltzeko joera du; urdina, berriz, hotza da eta biltzen ahalegintzen da. Kontrasteen legearen egiaztapena dirudi, bi kolore batuz, kenduz... Ikur linealak ere badaude, mugimenduren baten seinale, orban horien norabidea edo erritmoa adierazi nahiko balute bezala. Akuarela osoa jartzen da horrela mugimenduan.
1911n, ''IV. konposizioa'' egin zuen. Marrazkiak sinpleak dira, koloreak arbitrarioak eta espazioa ez dago batere garbi; zaila gertatzen da koadroaren gaia jakitea aurreko koadroen erreferentziarik izan gabe. Ikuslearentzako, lerroaren erabilera, elementu independentea edo kolorearen muga denean, harrigarria suertatzen da. Urte hartan, Kandinski eta Franz Marc NKVMetik atera eta Der Blaue Reiterren oinarriak zehaztu zituzten, 1912an almanaka bat sortu zutelarik. Lehenengo erakusketa abenduan izan zen, Municheko Thannhauser galerian. Urte berean, Kandinskik Espiritualtasuna Artean argitaratu zuen.
Urte berean obra berri bat aurkeztu zuen Armory Shown, New Yorken.
Lehen mundu gerra hastean, Errusiara itzuli zen eta bertan geratu zen 1921. urtera arte.
Arte abstraktua
Kandinskiren abstrakzioranzko garapenaren justifikazio teorikoa Wilhelm Worriengerrek 1908an argitaratu zuen Abstrakzioa eta enpatia delakoan bilatu behar dugu. Worringerren ustez, Pizkundeko legeak ez dira nahikoak, jada, eta artista askok, errealitatetik abiatzen badira ere, bulkada abstrakto baten eragina dute; horregatik, artearen azken tendentziak materialismo gutxiago duten gizarteetan sortu dira.
Vasili, Piet Mondrian bezala, teosofian oso interesatuta zegoen eta, haien ustean, horixe zen munduko erlijio guztien dotrina eta errituen azpian zegoen egia; itxurak ezkutatzen zuen esentzia eta horrek izateko arrazoi bat eskaintzen zion arte abstraktuari.
Artean dagoen espiritualtasuna lanean espiritualtasun handiko garai berri batez eta pinturak eskaini diezaiokeenaz ari da. Arte berria kolorearen hizkuntzan oinarritu behar du eta Kandinskik tonu bakoitzaren propietate emozionalak ematen dizkigu. Aurrez izandako kolorearen teoriak baztertuz, bera ez da espektroan oinarritzen, arimaren erantzunean baizik.
Litošice
Litošice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 141 biztanle ditu eta 10,11 kilometro koadroko azalera. Pardubiceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1190 urtean egin zen.
Natura
Natura edo izadia, zentzu zabalenean, mundu fisiko, natural eta materiala da. Izatasun fisikoa duten gauza guztien multzoa da, osotasuntzat hartua, eta, bereziki, izaki biziduntzat hartua, gizadi-ren aurrez aurre. Askotan ingurumenaren sinonimotzat ere erabiltzen da. Haren inguruko jakintzak natura zientziak dira, eta esparru honetako aztertzaile eta sustatzaileak naturalistak dira.
Gaur egungo erabileren barnean, "izadi" hitzak izaki bizidun mota guztien domeinu orokorrari erreferentzia egin diezaioke, landare eta animaliak kasu, eta, kasu batzuetan, objektu bizigabeekin lotutako prozesuei, baita eguraldia, geologia eta izaki hauek guztiek duten materia eta energia ere. Askotan, "ingurune naturala" esan nahi duela esaten da: animalia basatiak, harkaitzak, basoak, hondartzak, eta, oro har, gizakiak funtsean aldatu ez dituen gauza guztiak, edo nahiz eta gizakiak esku-hartu irauten dutenak. Gauza naturalen kontzeptu tradizionalago honek berezkoaren eta artifizialaren arteko bereizketa dakar (azken hau giza gogamenak edo kontzientziak egindako zerbait bezala ulertuta).
Hitza(k)
"Izadi" izan aditzetik eratorria da -di atzizkia gehituz, eta gutxienez XX. mende hasieratik erabiltzen dute Hegoaldeko idazleek, batzuetan ixadi aldaerarekin.
"Natura" latinezko natura hitzetik dator, "berezko izaera" esanahiarekin, nahiz eta jatorrizkoa "jaiotza" izan (natus hitzetik eratorria, "jaioa"). Oraingo esanahiarekin gutxienez Leizarragaren garaitik erabiltzen da euskaraz. Hitzak -a itsatsia du, baina hitz-elkarketan gal dezake. Hala ere urteotan nagusituz joan da -a hori ez kendu eta marratxoa erabiltzeko joera, batez ere jakintza- eta teknika-liburuetan eta ikasliburuetan.
Lurra
Lurra Eguzki-sistemako bosgarren planetarik handiena da eta hirugarrena Eguzkitik hurbilena. Planeta telurikoen artean handiena da, eta unibertsoan bizia dagoela dakigun toki bakarra.
Lurraren klimaren ezaugarririk nabarmenenak dira bere bi eskualde polar handiak, bi eskualde epel nahiko estuak eta eskualde ekuatorial, tropikal eta azpitropikal zabal bat. Lurrazalaren %70 inguru ur gaziko ozeanoz estalita dago. Gainerakoa, kontinente eta uharteetan datza, Lur bizigarriaren zatirik handiena ipar hemisferioan dagoelarik.
Lurra prozesu geologiko eta biologikoen bidez eboluzionatu da, eta horiek jatorrizko baldintzen aztarnak utzi dituzte. Lurrazala hainbat plaka tektonikotan zatituta dago, oso astiro mugitzen direnak denbora geologikoak aurrera egin ahala (nahiz eta historian zehar gutxienez zenbait alditan posizioz nahiko azkar aldatu diren). Planetaren barnealdea aktibo mantentzen da, material urtuz osatutako geruza lodi batekin eta burdinan aberatsa den nukleo batekin, zeinak eremu magnetiko indartsu bat sortzen duen.
Geologia
Geologoen lanari esker Lurraren bizitza 4.600 milioi urtekoa dela dakigu (4,6 x 109). Era berean lurreko litosfera plaka tektonikotan banatuta dagoela aurkitu da, eta hauek astenosferan igerian daudela determinatu da. Geologiaren atal ezberdinek petrolioa, ikatza, burdina, kobrea, uranioa... aurkitzeko teknikak garatu dituzte. Beste hainbat arroka eta mineral ere ustiatzeko moduak aztertzen ditu.
Historia
Lurra duela 4,54 mila milioi urte sortu zela kalkulatzen da, eguzki-nebulosatik, Eguzkia eta beste planeta batzuekin batera. Ilargia 20 milioi urte geroago sortu zen. Hasieran urtua izanik, Lurraren kanpoko geruza hoztu egin zen, lurrazal gotorra eratuz. Gas isurketek eta aktibitate bolkanikoak hasiera-hasierako eguratsa sortu zuten. Ur lurruna kondentsatzean, guztia edo gehiena kometen izotz zatietan jatorria zuena, itsasoak eta beste ur-iturriak sortu zituen. Uste denez, duela 4 mila milioi urte inguru bertako erreakzio kimiko indartsuek molekula autoerreplikatzaile bat eragin zuen.
Eguratsa eta klima
Lurraren atmosfera ekosistema mantentzeko faktore garrantzitsua da. Lurra inguratzen duen gas geruza mehea grabitateak eusten du bere lekuan. Airearen osagai nagusiak dira nitrogenoa, oxigenoa eta ur lurruna, baina baita ere kopuru txikiagoan karbono dioxidoa, argona eta abar. Presio atmosferikoa etengabe jaisten da altitudea handitu ahala. Ozono-geruzak paper garrantzitsua du lurrazalera iristen den erradiazio ultramorea (UV) murrizten, DNA erraz hondatzen duenez, lurrazaleko bizia babesteko balio baitu. Atmosferak ere beroa gordetzen du gauean, eta horrela eguneroko tenperatura alde handiak murrizten ditu.
Eguraldiak ondorio onuragarriak eta kaltegarriak izan ditzake aldi berean. Muturreko fenomeno meteorologikoek, hala nola tornadoek edo urakanek, energia-kantitate handia erabil dezakete beren ibilbidean, eta dena suntsitu. Landareek mendekotasuna garatu dute urtaroetako eguraldi desberdinekiko, eta bat-bateko aldaketek, urte batzuk baino irauten ez badute ere, eragin suntsitzailea izan dezakete, bai landaredian, bai elikatzeko horren mende dauden animalietan.
Klima, epe luzeko eguraldiaren ezaugarri-multzoa da. Kliman eragina duten hainbat faktore ezagutzen dira, besteak beste, itsaslasterrak, gainazaleko albedoa, berotegi gasak, eguzki-argitasuneko aldakuntzak eta Lurraren orbitaren aldaketak. Erregistro historikoetan oinarrituta, Lurrak iraganean klima aldaketa drastikoak izan zituela ezagutzen da, izotz aroak barne.
Eguraldia sistema kaotiko bat da, zeina erraz eraldatzen den ingurunearen aldaketa txikiekin. Horregatik, eguraldiaren iragarpena egun gutxi batzuetara mugatzen da. Oro har, bi gauza ari dira gertatzen mundu osoan: batez besteko tenperatura handitzen ari da eta eskualdeko klimek aldaketa nabarmenak jasaten ari dira.