cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Edinburgo
Ekonomia
Turismoa hiri honetako ekonomiaren oinarri nagusienetako bat da. Gizateriaren Ondare gisa, hirira bertaratzen diren bisitariak nagusiki honako gune historiko hauek bisitatu izan ohi dituzte: Edinburgheko gaztelua, Holyrood jauregia, Edinburgheko Hiri Zaharra eta Edinbuergheko Georgiar Hiri Berria. Bisitari eta turisten andana handiena abuztuan Edinburgheko Jaialdia ospatzearekin batera jazo ohi da, denera 4,4 milioi bisitari bertaratu eta hiriaren ekonomiari 4,4 e miloiko irabaziak ematen dizkiolarik.
Bestalde, Edinburgo Eskoziako Gobernuaren egoitza ere bada; horrela, bere Eskoziako Sistema Juridikoaz gain, Edinburgoko ekonomian sektore publikoak ere oinarrizkoa da, hirian Eskoziako Sistema Juridikoaren saila ugari baitaude. Beste hiriko enplegatzaile garrantzitsu batzuk NHS Scotland eta Eskoziako 32 lurralde unitateen agintaritza-administrazioa dira.
Garraioa
Edinburgheko aireportua Eskozian bidaiari gehien jasotzen dituen aiportua da, bai eta hiriburu honetako nazioarteko sarbide nagusia ere, 2009an bertatik 9 milioi bidaiari inguru igaro zirelarik. Bidaiari kopurua areagotzea aurreikusten denez, 2006an aireportuko honetako BAA operadoreak hegazkinen aireratze-lurrartze eremuaren hedatzea eta terminal-eraikinaren handitzea gauzatuko dituen egitasmo bat aurkeztu zuen. . Hegazkin kopuru handiago baten mugimenduei aurre egingo lieken bigarren pista bat eraikitzeko aukeraren inguruan ere eztabaida bat badago.
Edinburgo hiria East Coast Main Line trenbidearen geldiune garrantzitsua den heinean, Waverley geltokia hiri honetako tren geltoki garrantzitsuena da. Urteko 14 milioi bidaiariekin, Waverley geltokia Eskozia osoko bidaiari gehien dituen bigarren tren geltokia da, hain zuzen ere Glasgow Central geltokiaren atzetik. Waverley geltokia Londres hiriko Kings Cross geltokitik datozen trenen helmuga eta Eskozian barna dabiltzen First ScotRail konpainiako trenen irteeragunea ere bada.
Erdigunearen mendebaldean Haymarket tren geltokia kokatzen da, hau bidaiarien geldiune garrantzitsua delarik. 2003an irekiteako Edinburgh Park geltokia aldamenean duen Parke Teknologikoaren zerbitzupean dago, hiriaren mendebaldea kokatzen da, Royal Bank of Scotland banketxearen egoitza den Gogarburn eremutik hurbil. Edinburgh Crossrail hiri trenbide zerbitzuak Edinburgh parkea, Haymarket tren geltokia, Waverley tren geltokia eta hiriaren ekialdean dauden Brunstane eta Newcraighall eremuetako geltokiak elkarlotzen ditu. Bestalde, South Queensferry barrutiko Gyle Sur eta Dalmeny eremuak eta hiriaren hego-mendebaldeko kanpoaldean dauden Wester Hailes eta Curriehill eremuak elkarlotzen dituzten trenbideak ere badaude.
Lothian Buses autobus konpainiak hiriaren barneko nahiz auzunetako autobus zerbitzu publikoa kudeatzen du, bai eta Princes Street kalean zehar doazen hiriko autobus linea gehienak ere.
Auzoak
Eskoziako hiriburua den Edinburgo hiria normalki parke bat, tokian tokiko kale nagusiak edota etxebizitzez osatutako auzunen inguruan hedatzen diren eremuetan banaturik dago (batzuetan links deituak). Edinburgo hirian etxebizitza askok etxekonagusia edo etxejabea izan ohi dute (tenents), nahiz eta usadioz hiriko hegoalde eta mendebaldeko eremuak etxalde eta familia bakarreko etxebizitzak izateko joera gehiago izan.
Edinburgheko erdigune historikoa Princes Street Gardens parkeak bitan banatzen du. Haren hegoaldean, antzinako harkaitz bolkaniko batean Edinburgheko gaztelua dago, bere alboan Edinburgheko Hiri Zaharra hedatzen delarik. Princes Street Gardens parkea eta Princes Street kalearen iparraldean Edinburgheko Hiri Berria hedatzen da. 1816an antzinako Nor Loch antzira eta zohikatz eremua idortu ondoren Princes Street Gardens parkea sortu zuten.
Edinburgheko gazteluaren mendebaldean hiriko finantza gune edo eremua kokatzen da, bertan aseguru etxeen eta bankuen eraikin eta egoitza ugari daudelarik, ziurrenik eremu honetako eraikin nabarmena hareharrizko Edinburgheko Nazioarteko Biltzar Jauregia izanen da. Oraindik mendebalderago joan ezkero West End eremua dago, hots, hiriko kultur gunea, bertan arte galeria eta erakusketa ugari daudelarik, gainera Georgiar arkitektura estiloko eraikin ugari ere badaude.
Hiri Zaharra
Hiri Zaharraren "isatsa" moduko azaleraren itxura luzea eta eraikitzeko leku gutxi zegoenez, XVI. mendeko lege bati esker solairu askotako edo "garaiera handiko" etxebizitzak eraikitzeko baimena luzatu zen. Solairu edo maila anitzetako eraikin hauei "lands" izenez deitu ohi zitzaien, XVI. mendean hamar eta hamaika solairuko garaierak izan ohi zituzten, batzuek hamalau eta hamabost solairuko garaierara ere iritsi izan ziren.
XVI. mendean Hiri Zaharrak 80.000 biztanle izatera ere ailegatu zen, halere hurbilegoko mendeetan 4.000 biztanle bakarrik izatera ere iritsi ondoren, gaur egun bertan 20.000 biztanle inguru bizi dira.
Zoritxarrez, Hiri Zaharreko eraikin horietako asko 1824ko Sute Handian erre eta betirako desagertu ziren. Ondorengo Hiri Zaharraren zaharberritzeak lur mailaren aldaketak ekarri zituen, ondorioz antzinako kaleen azpitik igarotzen ziren beste kale batzuk eraiki ziren, honen adibide nagusia George IV Bridge kalearen azpitik iragaten den Cowgate kalea da.
Hiri Berria
1766an Edinburgheko Hiri Berria eraikitzeko asmoz ospatutako lehiaketan 22 urtetako James Craig arkitektoaren diseinuak irabazi zuen. Egitasmo horren oinarria Argien mendeko ideiea arrazionaletan oinarritutako oinplano irmo batez osatutako eremua sortzea izan zen. Hiri Berriaren ardatz nagusia George Street kalea izan zen, honek Edinburgheko Hiri Zaharrera doan gandorra jarraitzen du. George Street kalearen bi alboetan Princes Street eta Queen Street kaleak kokatzen dira. Denbora laburrean Princes Street kalea Edinburgh hiriko denden eta merkataritza kale nagusia bilakatu zen, honen lekuko oraindik bertan dauden Georgiar arkitekturako eraikinak dira. Kale hauetara lotuta beste kale elkarzutak daude. Ekialdean eta mendebaldeko muturrean St. Andrew Square eta Charlotte Square enparantzak daude. Charlotte Square enparantza Robert Adam arkitektoak diseinatu zuen, XIX. mendeko Edingurgheko kale arkitekturan oinarritzat hartuz. Charlotte Square enparantzaren iparraldean Bute House eraikina dago, Eskoziako Lehen Ministroaren egoitza da.
Antzina, Edinburgoko Hiri Berria eta Hiri Zaharraren artean Nor Loch antzira zegoen, hau hiria urez hornitzez gain bertako zabortegia ere bazen. 1820ko hamarkadan antzira idortua izan zen. Craigen jatorrizko egitasmoak Nor Loch aintzira zegoen lekua Princes Street Gardens parkea eta kanal bat eraikitzeko asmoa ere hartzen zituen. Eraikuntzak eraikitzeko garaian sortutako lur soberakina aintzirara bota eta hura idortzeko erabilia izan zen, ondorioz gaur egun bertan dagoen The Mound lur-pilaketa edo muino artifiziala sortu zen, aldiz kanala eraikitzeko idea bertan behera laga zen. XIX. mendearen erdialdean The Mound muinoan Eskoziako Galeria Nazionala eta Eskoziako Errege Akademia eraiki ziren, aldiz Edinburgh Waverley tren geltokira zihoazen trenbideak The Mound muinoaren azpitik tunel bidez pasatuarazi zituzten.
Hiri Berriak sekulako arrakasta izan zuenez, bere hedapena azkarra eta handia izan zen. Jatorrizko oinplano laukizuzena ez zen mantendu, aldiz bitxiagoa zen oinplano bat hedatu zen. Hiri Berriko beste leku interesgarri batzuk Calton Hill muinoa eta Balmoral hotela dira.
West End
West End (Eskoziako gaeleraz An Ceann Siar) hiriaren erdigunean dagoen auzune edo eremua da. Edinburgheko Hiri Zaharra gune historikoa eta Edinburgheko Hiri Berria gune ekonomikoa baldin badira, West End nolabaiteko hiriaren kultur gunea da, bertan arte erakustoki ugari baidaude. Erakustoki hauetan nabarmenekak honako hauek dira: Usher Hall, The Filmhouse, Royal Lyceum eta Traverse Theatre antzokia. The Village aretoan arte jaialdiak eta eskulan azokak ospatu ohi dira.
West End barrutiko iparraldea Edinburgh hiriko Gizateriaren Ondare den eremuaren barnean dago. Horren ondorioz, hiriko eremuak edertasun handiko arkitektura du: nagusiki Georgiar arkitektura estiloko terrazadun etxebizitza dotoreak nabari dira.
Southside
Southside hiriko auzune herrikoi bat da, bere barnean honako auzo hauek hartzen dituelarik: St Leonards, Marchmont, Newington, Sciennes, The Grange eta Blackford. Edinburgh hiriko "Southside" edo "Hegoaldea" antzina Burgh Muir burgua hedatzen zen lekuan kokatua dago, ondoren South Bridge auzoa sortu zenetik bizigune gisa hazkuntza azkarra izan zuelarik. Egun, eremu horrek haurrak dituzten familien artean ospe ona bereganatu du (hor ikastetxe publiko eta pribatu ugari daude), bai eta ikasleen artean ere (Edinburgheko Unibertsitatearen campusa George Square enparantzaren inguruan dago, hain zuzen ere Marchmont eta The Meadows parkea eta Napier Unibertsitatearen iparraldean: campus handienak Merchiston & Morningside inguruan daude), gainera jaialdi-zaletuen artean ere gune ospetsua bilakatu da.
Eremu hau eleberrietako fikziozko pertsonaien bizilekua ere izan da, Ian Rankin idazlearen Rebus inspektorea Marchmont auzoan bizi eta St Leonards auzoan lan egin ohi zuen, aldiz Muriel Spark idazlearen Jean Brodie pertsonaia Morningside auzoko Churchhill gunea bizi zen.
Hirigunea
Edinburgoko Hiriguneak ia osoki Edinburgoko Udal Kontseiluaren muga berberak ditu eta bertan Ekialdeko Lothian konderriko Musselburgh udalerriarekin bat egiten du. Hiriaren mugen inguruan eta Edinburgoko Hirigunearen barneko hiriak hauek dira: Dunfermline, Bonnyrigg, Dalkeith, Loanhead, Newtongrange, Penicuik, Livingston eta Broxburn. Europar Batasunak eremu hori Hirigune Handi gisa sailkatua du, bertan 800.000 inguru biztanle bizi baitira.
Jaialdiak
Edinburgh Festival izeneko jaialadia oso ezaguna da. 1947tik urtero udan egiten da eta musika, antzerkia eta beste arte mota batzuk eskaintzen ditu. Hainbat ekitaldi ditu bere programazioan, aipagarrienak Edinburgh Fringe eta Nazioarteko liburu erakusketa dira.
Beste jaialdi aipagarri batzuk otsailean izaten den Mendiko Filmen Jaialdia, ekainean Edinburgheko Zinemaldia eta urte berri egunean Edinburgh's Hogmanay ospakizun berezia.
Hainbat antzoki ere daude: Errege Lizeoa, Erregearen Antzokia, Traverse Antzokia... Edinburgoko Antzerki Jaialdia antolatzen dute.
Museoak
Museoak ere baditu. The Mound izeneko muinoan Eskoziako Galeria Nazionala eta Eskoziako Errege Akademia daude, biak ala biak artearen ingurukoak. Hiri zaharraren beste aldean berriz Eskoziako Museo Nazionala dago, herrialdearen historia erakusten duena. Edinburgheko gazteluan bertan ere hiriaren historia azaltzen da.
Zientziari dagokionez Our Dynamic Earth aipatu beharra dago. Edinburgheko Zoologikoak 33 hektarea hartzen ditu Corstorphine Hill aldean eta Eskozia guztiko bigarren atrakzio turistikoa da.
Eskoziako Idazleen Museoak (Writers' Museum) Eskoziako hiru idazle nagusien bizitza erakusten du, Robert Burns, Walter Scott eta Robert Louis Stevenson idazleena. Bestalde aipatu behar da Encyclopædia Britannica Edinburgon argitaratu izan zela 1768an sortu zenetik 1901 arte. Hortik aurrera, AEBetan argitara ematen dute.
Hezkuntza
Lau unibertsitate daude Edinburgon (Queen Margaret Unibertsitatea barne, hiria barrutiaren ertzean dagoena) eta ikasleak populazio osoaren bostena dira. Edinburgoko Unibertsitatea errege-gutun baten bitartez sortu zen 1583an eta Eskoziako laugarren zaharrena da, St Andrews, Glasgow eta Aberdeen ondoren. Gaur egun hiriburu guztian dauden eraikin ugaritan banatzen da.
Futbola
Hiriak bi futbol talde profesional ditu: Heart of Midlothian eta Hibernian. Bertakoek Hearts eta Hibs ezizenez esaten diete, eta biek Eskoziako futbol ligan jokatzen dute. Hearts taldeak Gorgie auzoko Tynecastle Stadium estadioan jokatzen du eta Hibs taldeak Edinburgo hiriaren eta Leith udalerriaren arteko Easter Road Stadium estadioan. Bakoitzak launa liga irabazi ditu eta Hearthsek zortzi kopa ere bai.
Errugbia
Klubei dagokienez, Edinburgh Rugby taldeak Zeltiar Ligan jokatzen du eta 2009an bigarren egin zuen. 2015ean European Challege Cupeko finalera iritsi da baina ez du irabazterik lortu. Bestalde, talde amateur ugari daude Eskoziako errugbi ligan jokatzen dutenak; Heriot's Rugby Club, Boroughmuir RFC, Edinburgh Academicals eta Currie RFC, besteak beste.
Izotz hockeya
Hiriko izotz hockey taldea Edinburgh Capitals da. Aurretik, Edinburgo hiria Murrayfield Racers eta Edinburgh Racers taldeek ordezkatu zuten. Partiduak Murrayfield Ice Rink izotz jauregian jokatzen ditu, Elite Ice Hockey League liga profesionalean, Eskoziako beste hainbaten aurka, besteak beste, Fife Flyers, Braehead Clan edota Dundee Stars taldeak.
Hiri senidetuak
Edinburgh ondorengo hiriekin senidetuta dago:
Écollemont
Écollemont Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Écollemont udalerrian erroldatutako biztanleak 45 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 31 etxebizitza zeuden, 21 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 30 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 21 etxebizitza nagusietatik 18 bere jabearen bizilekua ziren eta 3 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek hitu gela zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 8 etxek bost zituzten. 20 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 8 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
NGC 4575
NGC 4575 galaxia bat da, Centaurus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Écollemont
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 25 ziren, horien artean 16 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 16 pertsona aktiboetatik 14 lanean zeuden (7 gizon eta 7 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Écollemont udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 310 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Newburg (Ipar Dakota)
Newburg Ipar Dakotako hiri bat da. Bottineau konderrian kokatua dago. 2010ean 110 biztanle zituen, 0.34 kilometro koadrotan banatuta.
Donut
Donut bat (ingelesezko doughnut-etik datorrena), erroskila edo berlina ere deitua, ogi gozoko erroskilla bat da, tradizionalki txerri koipetan frijitua izaten dena.
Historia
Donutaren jatorriaren inguruan eztabaidak daude; hainbat historialariren arabera donutaren aurrendaria Europako iparraldeko jendeak asmatu zuen Erdi Aroan, baina doughnut terminoarekin gehien lotzen den bertsioak dio 1847an sortu zela Hanson Gregory izeneko marinel batek piperrontzi baten taparekin opil bat zulatu zuenean frijitzerakoan erdiguneko orea ondo ez egitearen arazoa konpontzearren. Orokorrean donuta oliebollen izeneko eguberrietako gozo holandarretik datorrela uste da, XVI. mendean holandarrek New Amsterdanera (gerora New York izango zena) ekarriko zutena eta ondorengo mendeetan garatuz gaur egun ezagutzen den donut bilakatuko zena.
Deskribapena
Donut mota asko daude; batzuk kolore ezberdinetan glasatuta eta tarteka gainean konfiteak dituztela, beste batzuk marmelada edo arrautza-esnez beteta izaten dira. Hiru donut mota daude orokorrean: pastel gisakoak, legami edo altxagarriarekin hartzituak eta azkenik tradizionalak. Donut batek gutxi gora-behera 300 kaloriako bataz bestekoa izan ohi du, eta 25g koipe.
Donutak bai arrautza gorringoarekin bai pastelerako orea bereziarekin egin daitezke. Arrautza gorringoarekin egiten direnak, %25 koipe izaten dute, eta pastel orearekin egiten direnak berriz %20. Pastel gisakoak direnak 90 segundotan egiten dira 190-198° inguruko tenperaturan, eta gorringozko orea dutenak ordea denbora gehixeago behar izaten dute, 150 segundo 182-190° inguruan. Pastel gisakoak direnak normalean 24 eta 28g artean pisatzen dute; gorringoa dutenak handiagoak izan ohi dira eta 38gko bataz besteko pisua dute.
Hainbat kasutan koipe hidrogenatuak izaten dituzte, eta ondorioz gozo honen kontsumoa dieta orekatu eta bizitza aktibo batekin batekin lagunduta joan beharko litzateke, eguneko 2000 kaloriako ahorakina mantendu ahal izateko.
Opil gozo hauek Estatu Batuetako gosarietako jaki ezagunenetarikoak dira. Gainera, zineak herrialde honetako poliziek gehien kontsumitzen duten gozo bezala azaltzen du donuta. Mendebaldeko kulturako beste herrialde askotan ezagunak badira ere, Estatu Batuetan edozein lekutan aurki ditzakegu, bilera aretoetatik hasita nekazariaren sukalderaino. Gozogintzako produktu honen inguruan frankizien industria handia sortu da, zeinen artean hedatuenak Dunkin' Donuts, Baskin Robbins, Krispy Kreme eta Winchell's Donuts diren.
Goumois (Doubs)
Goumois Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Goumois udalerrian erroldatutako biztanleak 188 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 182 etxebizitza zeuden, 96 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 71 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 120 etxeak ziren eta 55 apartamentuak ziren. 96 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 14 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 130 ziren, horien artean 105 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 105 pertsona aktiboetatik 99 lanean zeuden (61 gizon eta 38 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Goumois udalerrian 90 unitate fiskal zeuden, 184,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.736 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra posta bulegoa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Goumois udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beusita-(Ca)
Beusita-(Ca) mineral bat da eta graftonite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Beusita-(Ca) elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Macadamia
Macadamia intxaurrak usain gozoko loreak dituzten zuhaitz altu batzuen fruituak dira. Euren sorterrikoek “kindal kindal” ala jindili izenekin ezagutzen dituzte.
Jatorriz Australiako alde subtropikalekoak dira baina Hawaiin, Kalifornian eta Floridan hazten dira. Lur bero horietan euria maiz egiten du. Gastronomia munduaren ateak zabaldu ditu, nahiz eta %51 eta %73 artean gantzez osatuak dauden. Alegia, fruitu lehorraren gramo bakoitzak 5’6 eta 6’4 kilokaloria artean ditu.
Ezaugarriak
Macadamiaren fruituak forma esferikoa du, egitura bigun krematsua eta zapore oso gozoa. Haren diametroa bi zentimetro ingurukoa da, oskolak azal gogorra eta lisoa du, kolore berde distiratsukoa.
Gantz monoinsaturatuak bereziki landare-jatorriko elikagaietan daude, esaterako ahuakateetan, oliba-olioan eta fruitu lehor askotan, besteak beste, Macadamia intxaurretan. Gantz edukiera hori %75 baino gehiago izaten da eta odolean triglizerido eta kolesterol mailak kontrolatzen laguntzen du. Horrez gain, %9 proteina, %9 karbohidrato, %2 zuntz dietetiko eta %4 azukre dute.
Bitamina iturri onak dira, besteak beste, A1, B1 eta B2 bitaminak, kaltzioa, potasioa, zuntz dietetikoa eta sodio apur bat dituzte. Hurrekin gertatzen den moduan, macadamiek %40 azido oleiko dute. Gantz mota hori oliba-olioaren antzekoa da eta kolesterol maila jaisten laguntzen du.
Sukaldean
Oso fruitu preziatua da, zapore arinki gozoa du eta almendrena oroitarazten du. Gordinik, txigortuta edo gazituta kontsumitu daitezke. Zapore delikatua duenez, asko eskatzen den aperitiboa da, gazta pastarekin edo patearekin konbinatuta.
Baina kontuz ibili behar da, izan ere, gehiegi txigortzen badira euren zapore mingotsa areagotzen da.
Kosmetikan
Azido palmitoleiko dosi altuak ditu. Macadamia olioarekin, gainera, azalarentzako krema hidratatzaileak, xaboiak eta masajerako olioak egiten dira.
Poviglio
Poviglio Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Povigliok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Leonardo da Vinci
Errenazimentuko gizakiaren arketipo eta sinbolo gisa deskribatu ohi da, jenio unibertsala, baita filosofo humanista ere, bere jakin-min infinitua bere asmakizun gaitasunarekin soilik parekatu daitekeena. Leonardo da Vinci garai guztietako margolari handienetako bat bezala hartua izan da, eta ziurrenik, inoiz existitu den diziplina anitzeko talentu gehien izan duen pertsona. Ingeniari eta asmatzaile gisa, Leonardok bere garaia baino ideia aurreratuagoak garatu zituen, hala nola helikopteroa, tankea, itsaspekoa eta automobila. Bere proiektuetako gutxi batzuk izan ziren eraikiak (horien artean kable baten muga elastikoa neurtzeko makina), gehienak garai hartan egingarriak ez zirelako. Zientzialari gisa, ezagutza asko aurreratu zituen anatomia, ingeniaritza zibila, astronomia, optika eta hidrodinamika arloetan.
Historikoki, ospetsuena pinturagatik da. Bere obrarik ezagunenetako bi, Gioconda eta Azken afaria, behin baino gehiagotan kopiatu dituzte, eta baita parodiatu ere, Vitruvioren gizona marrazkia bezala, Hala ere, bere lanetako 20 inguru baino ez dira ezagutzen, batez ere teknika berriekin egindako esperimentuengatik (batzuetan negargarriak) eta bere egonkortasun eza kronikoagatik. Sorkuntza kopuru txiki hau, marrazkien koadernoekin batera, eta eskema zientifikoei eta pinturaren izaerari buruzko hausnarketekin, osatzen dute bere ondarea ondorengo artista belaunaldientzako.
Gaztaroa
Leonardo di ser Piero da Vinci 1452ko apirilaren 15ean jaio zen, Anciano herrian, Vinci hiritik gertu, Florentziatik mendebaldera. Leonardo, italiar nobleen familia aberats baten ondorengoa, sasiko semea zen: bere aita, Piero Fruosino di Antonio mezularia (notarioa, Florentziako Errepublikako kantzilerra eta enbaxadorea) nekazari familia bateko emakume Caterina umila haurdun utzi zuen. Neska, Ekialde Hurbileko esklabo bat izan zitekeela susmatzen da. Martin Kemp, Oxfordeko Unibertsitateko Arte Historiako irakasle emeritua, Toskanako artxiboetan ikertu ondoren, jaiotako data baieztatuko zuten dokumentuak aurkitu zituen, eta Vincitik kilometro batera zegoen bere aitaren landetxean izan zela. Bere ama hamabost urteko Caterina di Meo Lippi tokiko nekazaria zela baieztatu zuen. Piero dagoeneko senargaia zen, eta haurra aitonari entregatu zion, Antonio da Vinciri. Ziurrenik, honek amari dote bat eman zion ezkondu zedin. 1457ko zerga aitorpenetan, Antoniok adierazi zuen biloba berarekin bizi zela, eta Caterina baserritar batekin ezkonduta agertzen dela, Antonio di Piero Buti.
Leonardo, edo Lionardo, bataioaren erregistroaren arabera, bataiatu eta bere lehen bost urteak Vinciko bere aitaren etxean eman zituen, seme legitimo gisa tratatu zutela. Irakurtzen eta idazten ikasi zuen, eta aritmetikako ezagutza jaso zituen. Hala ere, ez zuen ia latinik ikasi, irakaskuntza tradizionalaren oinarria. Ortografia kaotikoa edukitzeak erakusten du bere instrukzioan hutsuneak egon zirela; nolanahi ere, ez zen izan unibertsitateko ikasle batena.
Leonardo da Vincik jaio zen herrixkan bertan eman zituen aurreneko urteak, inguruko larreetan bizi ziren sugandila, kilker, ipurtargi eta bestelako animaliekin jolastuz, haurtzarotik aberatsa zuen irudimena are gehiago landuz. Ez da garai hartako Leonardoren deskribapenik gure garaietaraino iritsi, baina haren lana aztertu zuten aurreneko autoreen ustez, horien artean Giorgio Vasari XVI. mendeko artista eta biografoak, gazte galai gisara aurkezten dute, ingurukoen begirunea bereganatzen zuen hizlari atsegin bezala. Legenda asko sortu dira haren figuraren inguruan, eta horietako bat izan liteke Clark Kennethek bere Leonardo da Vinci lanean kontatzen duen bezala, Leonardo gazteak merkatuan txoriak erosten zituela gero, aurrez kendu zitzaien askatasunera itzultzeko.
Amarekin pasa zituen aurreneko urteak, baina Antonio di Piero Buti del Vacca da Vincirekin ezkondutakoan, aitaren familiaren etxean hartu zuten. Aita, hamasei urteko Albiera degli Amadori, Florentziako familia aberats bateko alabarekin ezkonduta zegoen, eta Leonardo legezko oinordekotzat sekula onartu ez bazen ere, harreman ona izan zuen bere aitaren emazte horrekin, nahiz eta oso gazte hil. Guztira aita lau aldiz ezkondu zen, eta hamar seme eta bi alaba izan zituen, legezko oinordekotzat denak. Leonardok aitaren azken emaztearekin harreman oso ona izan zuen: halaxe erakusten du behintzat hari bidalitako eskutitz batean tratatzen duen erak “ama gozoa eta maitea” idazten dionean.
Aitaldeko amonak, Lucia di Ser Piero di Zoso, zeramikaria zen eta ziurrenik Leonardo artelanetan sartu zuen pertsona izan zen. Pasadizo ezagun batek dioenez, zerutik etorri zen miru batek bere sehaska gainetik hegan egin zuen, buztanarekin aurpegia ukituz. Giorgio Vasari, XVI. mendeko margolari errenazentisten biografoak, Le Vite-n (1568) istorio bat kontatzen du, non bertako nekazari batek Ser Pierori eskatu zion bere seme talentudunak irudi bat margotzeko plaka batan. Orduan, Leonardok suak botatzen zuen herensugearen irudikapena margotu zuen. Hain ondo zegoelako, Ser Pierok arte florentziarreko merkatari bati saldu zion, eta honek berriz Milango dukeari. Salmentari ateratako irabaziekin, Ser Pierok gezi batez zeharkatutako bihotz batez apaindutako plaka bat erosi zuen, eta nekazariari eman zion.
Verrocchioren lantegian
Verrocchio ospe handiko artista zen, eta oso eklektikoa. Formakuntzaz urregilea eta errementaria zen, baina ere berean margolaria, eskultorea eta urtzailea ere bazen. Batez ere Lorenzo de Médici ahaltsuarentzat lan egin zuen. Leonardok Antonio Pollaiuolorekin ere lan egin zuen, lantegia Verrocchio-netik oso gertu zuen eta.
Ez da ezagutzen Leonardok Verrocchiorekin lan egin zuen garaiko artelanik. Vasariren arabera, soilik Kristoren Bataioa (1472-1475) margoan hartu zuen parte. Bestalde, kondairaren arabera, Verrocchiok lana amaitzea alde batera utzi zuen Leonardo gaztearen kalitateaz gaindituta sentitu zenean. Aingeru txiki baten utzi zuen bere maisu-eskua. Halaber, aprendiza modeloa ere izan behar zelaren tradizioari jarraituz, Leonardo da Verrocchioren David brontzezko estatua. Era berean, Verrocchioren Tobias eta aingerua lanean ageri den Rafael goiangerua Leonardoren erretratua dela suposatzen da.
1472an, hogei urte zituela, San Lukasen kofradiako liburu gorrian bere izena ageri zen. Garai horretakoa da ezagutzen den bere lehenetako lan bat: Arno ibarreko paisaia edo Santa Maria della neve paisaia (1473), lumaz eta tintaz egindako marrazkia da. Horrela hasi zuen margolari gisa bere ibilbidea, dagoeneko Deikundea (1472–1475), bezalako margolan aipagarriekin. Eta sfumatoaren teknika hobetu zuen, inoiz lortutako hobetze punturaino.
1476an Verrocchioren laguntzaile gisa agertzen zen aipatua beti, eta aitak bere lantegia izaten lagundu zionean ere, irakaslearekin kolaboratzen jarraitu zuen berarentzako afektu handia zuelako. Garai hartan, enkargu pertsonalak jaso zituen eta bere lehenen koadroa margotu zuen, krabelinaren Ama Birjina (1476). Urte bereko espediente judizial baten datuetan ageri denez, bera eta beste hiru gizonei sodomia kasu bat egotzi zieten. Garai hartan legez kanpoko praktika zen Florentzian, baina guztiak absolbituak izan ziren. Dokumentu horrek, salaketa anonimo batean oinarrituta, ez zuen Leonardo homosexuala zela kategorikoki adierazten.
Laster Leonardo ingeniari gisa ere nabarmendu zen. 1478an, hogeita sei urte zituela, San Joan bataiotegia (Florentzia) altxatzeko eskaini zuen bere burua. Eta urte horretan, irakaslearen babesa utzi zuen, diziplina guztietan gainditu ondoren. Horrela, maisu margolari independente bilakatu zen.
Florentzian
Leonardo-k Arroketako Ama Birjina (1483–1486) Sortzez Garbiaren anaidiarako margotu zuen, Milango San Francisco Handiaren elizara joango zena. Han zela, bigarren bertsioa egin zezan eskatu zion anaidiak. Leonardok obra kopiatzeko eskubidea lortu zuen, baina gerora arazo juridiko bat hasi zen, erabaki judizialak eta lagun batzuen esku-hartzea egon arte konpondu ez zena. Azkenean, lanaren bi bertsio egon ziren. Gaur egun Parisko Louvre museoan dagoen bertsioa Florentzian egina dela pentsatzen da, eta gero Milanera eraman zuela, bere abilezia erakusteko.
Sforzatarrekin lanean
Florentzian Leonardoren lanak ez ziren oharkabean pasatu. Lorenzo de Medicik jakin zuen Leonardok zilarrezko lira bat sortu zuela zaldiaren buruaren itxurarekin. Lanaren kalitatearekin harrituta, Leonardo berarekin bidali zuen Milanera mezulari florentziar gisa, eta halaber Milango mezenas eta dukea zen Ludovico Sforzarekin lan egitera. Lorenzoren helburua Milango jaunekin harreman onak mantentzea zen. Halaber, eskutitz bat idatzi zion dukeari, Codex Atlanticusan dagoena, eta bertan Leonardoren ingeniaritza alorreko jakituria aparta deskribatzen zuen, eta bidenabar, margolaria ere bazela jakinarazten zion. Hori horrela, ondorengo Leonardoren lanbide nagusia ingeniaritza izan zen. Sforza ingeniarien zerrendan agertzen zen, eta 1493an Paviara bidali zutenean, «ingéniarius ducalis» izenburupean ageri zen. Sforzak hainbat zeregin egiteko agindu zion, eta margolari handientzat bakarrik gordetako aitorpena zen «Apelles florentino»  titulua ere eman zion. Modu horretan, «jaiak eta ikuskizunak apaingarri aberatsekin» antolatzen eta publikoa txundituta uzten zituzten tramoiak asmatzen aritu zen, hala nola, Ludovico Sforzaren eta Beatriz de Esteren ezkontzan eta baita Ana Sforzaren eta Alfontso I.a Estekoarenean. Milango gorteko hainbat erretratu ere margotu zituen. Milango elite ilustratuekin izandako harremanak, zuen heziketaren hutsuneak antzemateko balio izan zion.
Milango Katedralaren kupularen azterketaz arduratu zen. Eta sasoi berean, Ludovicoren aita Francisco I Sforzaren omenez eginteko asmoa zegoen zaldizko estatua, «Il Cavallo»ren buztinezko moldean lan egin zuen. Hirurogeita hamar tona brontzez egin behar zen, garai hartan benetako balentria teknikoa zena. Estatua hainbat urtez amaitu gabe egon zen. Leonardok moldurarako buztinezko bertsioa amaitu zuenean, eta jadanik planak prest zeudenean galdaketa abian jartzeko, brontzea kanoiak egiteko erabili zen, Frantziako Karlos VIII.aren inbasioaren aurka hiria defendatzeko.
1490. urtean arkitektoen eta ingeniarien kongresu moduko batean parte hartu zuen, Milango katedralaren kupularen akaberaren zenbait alderdi eztabaidatzeko. Bertan, Francesco di Giorgio Martini ospe handiko ingeniaria ezagutu zuen, eta honek Parmara joatea gomendatu zion Giovanni Antonio Amadeo eta Luca Fancelli  kontsultatzera, eraikuntzaren zenbait alderdi argitzeko. Garai horretan, Leonardok proiektu tekniko eta militarrei buruz egin zuen lan. Erlojuak hobetu zituen, ehungailua, garabiak eta beste tresna asko. Hirigintza ere aztertu zuen, eta hiri idealetarako planoak proposatu zituen. Antolamendu hidraulikoaz interesatu zen, eta 1498ko dokumentu batek ibaien eta ubideen ingeniari lanez arduratzen zela dio. 1495ean, hileta batekin lotutako gastuen zerrenda zehatz batek bere ama Caterinaren heriotza iradokitzen du.
1490 inguruan bere izena zeraman akademia bat sortu zuen. Bertan, urte batzuetanz bere ezagutzak irakatsi zituen, eta ikerketa guztiak tratatu txikietan idatzi zituen. Azken Afaria (1494–1498) freskoa margotu zuen Santa Maria delle Grazie dominikar komenturako. 1496an Luca Pacioli Milanera iritsi zen, eta Leonardoren adiskide handia egin zen. Bere La Divina proportione lanean grabatutako taulak Leonardok egin zizkion. Geroago, 1498an, Sforzesco gazteluaren sabaia eraiki zuen.
1499an Frantziako Luis XII.aren tropek Milango dukerria konkistatu ondoren, Ludovico Sforza kargugabetu zuten eta bere iloba Maximiliano I.arekin Alemaniara ihes egin beharrean aurkitu zen. Goiz batean zaldiko estatuaren modeloa suntsituta aurkitu zuen Leonardok, frantziarrek tiroko entrenamendurako erabiltzen zutelako. Halaber,
Luis XII.ak Azken Afaria Frantziara eramateko harresia mozteko aukera planteatu zuen, Napoleon Bonapartek ere mende batzuk geroago pentsatu zuen bezala. Sforzatarrak erori zirenean, Leonardo Ligny kondearen zerbitzura geratu ze n, eta  Luxenburgoko Luisek Toskanako defentsa militarraren egoerari buruzko txostena prestatzeko eskatu zion. Ludovico Sforzaren ustekabeko itzulerak planak aldatu zituen, eta Milanera alde egin zuen Salai laguntzailearekin eta Luca Pacioli matematikariarekin.
Florentziara itzultzea
1499ko martxoan, Leonardok arkitekto eta ingeniari militar gisa lan egin zuen veneziarrek hirian babesak eraiki nahi zituztelako. Hiria turkiarren balizko itsas eraso batetik defendatzeko sistemak garatu zituen, eta proposamenen artean, urpeko eskafandra bat asmatu zuen. Turkiarrek erasorik egin ez zutenez, asmakizuna erabili gabe geratu zen. Apirilaren amaieran Florentziara itzuli zen eta han, Friuliko uren jarioei buruzko azterketa egin eta gero, esklusa sistema bat proposatu zuen, Isonzo ibaiaren ibilbidea jaso ahal izateko. Ondoren Mantuan egon zen Luca Pacioli fraide matematikoarekin, eta Isabel de Esteren erretratua egin zuen. 1501ko apirilaren 4ko gutun baten, Pierre de Nuvolak Mantuako dukesari erantzuten dio Leonardoren “ikasketa matematikoek pinturarengandik urrundu dute". Hala ere, Santissima Annunziata komentutik oniritzia jaso zuen Ama Birjina, Jesus Haurra, Santa Ana eta San Juan Bataiatzailearekin izango zenaren prestaketa-zirriborro bat egiteko. Margolanak ikaragarrizko mirespena eragin zuen, "gizon eta emakumeak, gazte eta nagusiak” joaten ziren ikustera “Jaialdi handi batean parte hartzen zeudela bezala”. Egonaldi labur bat egin zuen Erroman, Tivoliko Hadrianoren villan, eta Frantziako Luis XII.aren estatu idazkaria zen Florimond Robertetek eskatuta, Husuen Ama Birjina margolanean aritu zen.
1502an, Valentinesiako dukea eta Alexandro VI.a Aita Santuaren semea zen César Borgia printzeak, "kapitain eta ingeniari orokorra" izendatu zuen. Marketan eta Emilia-Romagnan ibili zen, gotorlekuak eta duela gutxi konkistatutako lurraldeak ikuskatzen. Bere koadernoak hainbat behaketa, gutun, lan zirriborro eta bisitatutako hirietako liburutegietan aurkitutako obren zehaztasunak jaso zituen. Han Nikolas Makiavelo ezagutu zuen, Borgiatarren zerbitzura Florentzian zebilen zelataria.
Walpole (Massachusetts)
Walpole Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Norfolk konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Leonardo da Vinci
Florentziara itzultzea
1503an Florentzian arkitekto eta ingeniari hidraulikoko funtzioak bete zituen. San Lukasen gremioan sartu zen berriro, eta bi urte eman zituen (1503–1505) Anghiariko bataila prestatzen eta margotzen. Hamazazpi bider zazpi  metro zituen margolanak, eta bitartean, pareko horman Michelangelok Cascinako bataila margotzen zuen. Bi lanak galdu egin dira. Michelangeloren lana 1542ko Aristotole da Sangalloren kopia baten bidez ezagutzen da, eta Leonardoren margolana, prestaketa zirriborroetatik eta atal nagusiaren zenbait aleetatik. Horien artean, aipagarriena zalantzarik gabe Rubensena da. Badirudi obraren aldaketaren arrazoiak pintura azkarrago lehortzeko edo erabilitako materialaren kalitatea; gero estali zuen, ziurrenik Giorgio Vasari-k egindako fresko batek. Badirudi obra galtzeko arrazoiak pintura azkarrago lehortzeko erabili zen sua izan zela, edo bestela materialaren kalitatea.
Garai horretan sarri kontsultatzen zioten Leonardori aditu bezala, esate baterako, San Miniato al Monteko kanpandorrearen egonkortasuna aztertzeko, edo Michelangeloren Daviden kokapena aukeratzeko unean. Bien iritziak kontrajarriak izan ziren. Bestalde, Florentzia hiriari Arno ibaiaren desbideratze proiektua aurkeztu zion. Hi helburu zeuden tartean, alde batetik Florentzia itsasoarekin konektatzeko gai izango zen ubide bat sortzea, eta bestetik, egoten ziren uholde ikaragarriak kontrolatzea.
Milandik Erromara
1504an Milanera itzuli zen lanera, garai hartan Maximiliano Sforzaren kontrolpean zegoen Suitzako mertzenarioen laguntzari esker. Ikasle asko eta pinturan interesa zutenak Leonardorekin bildu ziren edo lan egin zuten Milanen, tartean Bernardino Luini, Giovanni Antonio Boltraffio eta Marco d'Oggiono. Bere aita uztailean hil zen, eta Leonardo oinordetzatik bereizia izan zen seme ez-legitimoa zelako. Hala ere, gero osabak bere oinordeko unibertsala izendatuko zuen. Urte berean, Leonardok azterketa anatomiko asko egin zituen, eta bere ohar ugariak sailkatzen saiatu zen. Halaber, Giocondan (1503–1506, eta geroago 1510–1515) lan egiten hasi zen garaia da. Lisa Gherardiniren erretratua dela uste da, ezkondutako izenarekin, Monna Lisa del Giocondo. Hala ere, margolan honen interpretazio ugari daude oraindik eztabaidagai direnak.
1505ean hegaztien hegaldia aztertzen aritu zen, eta oinarri horrekin hegaztien hegaldiei buruzko Codexa idatzi zuen. Harrez gero, behaketak, bizipenak eta berreraikuntzak bata bestearen atzetik intentsitate handiz gertatu ziren. Urtebete geroago, Florentziako gobernuak Charles d'Amboise Milango gobernadore frantsesarekin elkartzeko baimena eman zion,eta berarekin atxiki zuen Florentziak protestatu arren. Horrela, Leonardo frantziarren eta toscanen arteko auzien erdian geratu zen, eta auzitegiak presionatu egin zuen Arroketako Ama Birjina amai zezan bere ikasle Ambrogio de Predisekin, Anghiariren batailan lanean ari zen bitartean.
1513ko irailean, Leonardo Erromara joan zen, eta han Medicitarren familia aberats eta ospetsukoa zen Leon X Aita Santuarentzat egin zuen lan. Garai hartan, Vatikanoan Rafaelek eta Michelangelok lan asko izan zuten. Sangalloren arrakasta ikusita, Leonardok ez zuen eskaera apalik baino jaso, eta badirudi ez zuela parte hartu erromatarren gotorleku ugarien eraikuntzan, ezta ere. hiriburua edertzen. Bere pinturak ere ez zuen arrakastarik lortu, eta beste espezialitate batean errefuxiatu zen, agian bere gustukoena, hidraulikan. Médicistarren Juliano II. dukearenak ziren Pontinas aintzirak lehortzeko proiektu bat egin zuen. 1514an berriz, Uholdeen seriea egin zuen; eta Michelangelok Kapera Sixtinako bobedan margotu zuen lan bikainaren nolabaiteko erantzun partziala izan zen.
"Medicitarrak sortu naute, Medicitarrak suntsitu naute", idatzi zuen Leonardok, zalantzarik gabe Erroman eginiko egonaldiaren etsipenak azpimarratzeko. Inoiz ez zitzaiola bere gaitasuna erakutsi ahal izango zuen eskaera garrantzitsu bat egingo, pentsatu zuen. Ziurrenik ezagunak ziren bere ezegonkortasuna, adorea galtzeko erraztasuna, eta hasitako lanak amaitzeko zailtasuna.
Azken urteak Frantzian
1515eko irailean, Frantzisko I.a Frantziako errege berriak Milan birkonkistatu zuen Marignango batailan irabazi ondoren. Urte bereko azaroan, Leonardok proiektu berria diseinatu zuen Florentziako Medicitarren auzoarentzako. Abenduaren 19an Bolonian egin zen Francisco Ia eta Leon X. Aita Santuaren arteko bileran egon zen. Frantzisko I.ak Leonardori enkargatu zion lehoi mekaniko bat egitea, irekitzen zitzaion bularrarekin lirio bat erakusteko. Ez da ezagutzen noizko sortu nahi zuen lehoi hori, baina erregea Lyonera iritsi zenerako izan zitekeen, edo erregearen eta aita santuaren arteko bake hitzaldietarako.
Azken urteak osasun arazo gero eta sarriagoek markatu zituzten: zahartzaroan sufritu zuen paralisi mota bat izan zen larriena, pintatzetik aldendu baitzuen. 1519ko apirilean, hainbat hilabetez gaixorik eman ondoren, bere testamentua idatzi zuen Amboiseko notario baten aurrean. Apaiz bat konfesatzeko eta azken igurtzia jasotzeko. 1519ko maiatzaren 2an hil zen Clouxen, 67 urte zituela, Vasariren idatziek diotenez, bere fede gabeziaz damututa. Tradizioak Frantzisko I.aren besoetan hil zela dio, baina, ziurrenik Giorgio Vasari-k idatzitako epigrafe baten interpretazio okerra izango du oinarrian. Inoiz monumentu batean idatzita ikusi ez den epigrafe honek, “sinu regio” hitzak ditu, eta esanahi literalean horrek esan dezake «errege baten bularrean», baina era berean, zentzu metaforikoan, «erregearen estimuan», Leonardoren heriotza erregearen gaztelu baten suertatzearekin izan dezake lotura. Garai hartan, gortea Saint-Germain-en-Laye gazteluan zegoen, non, martxoan Frantziako Claudia erreginak Henry semea izan zuen; eta Frantzisko I.aren egunerokoak ez du erregearen bidaiarik adierazten uztaila arte. Bestalde, Francesco Melzi Leonardoren dizipuluak, bere liburuak eta pintzelak heredatu zituena eta bere testamentuaren gordetzailea izan, gutun bat idatzi zion Leonardoren anaiari, heriotzaren berri emanaz. Bertan, ez du inolako aipamenik egiten erregearen presentziaz.
Bere azken borondatearen arabera, hirurogei eskalek jarraitu zuten hilkutxaren segizioa, eta Saint-Hubert ermitan lurperatu zuten, Amboise gazteluaren barrutian. Leonardo ez zen inoiz ezkondu, eta ez zuen seme-alabarik. Hamar urtetik aurrera bere ikasle gogokoena izan zen Francesco Melziri utzi zizkion lan guztiak argitaratzeko. Batez ere, bere eskuizkribuak, koadernoak, dokumentuak eta tresnak eman zizkion. Frantzian egin zuen egonaldi osoan lagundu ondoren, Leonardorekin egon zen hil arte, eta herentzia administratu zuen hurrengo berrogeita hamar urtetan. Hala ere, ez zuen lanik argitaratu eta ez zuen bere margolanik saldu, esaterako tailerrean jarraitzen zuen La Gioconda. Leonardoren mahastiak Gian Giacomo Caprotti da Oreno, hamabost urterekin bere zerbitzura ikasle bezala sartu zena oso estiman zuena, eta Battista di Vilussis bere zerbitzariaren artean banatu ziren. Lurra Leonardoren anaiei utzi zien, eta bere neskameak beroki beltz bat jaso zuen.
Leonardoren heriotza, toskanieraz idatzitako berrogeita hamar mila diziplina anitzetako dokumentu originalen, berak kodetutakoak, dispertsioaren eta heren baten galeraren hasiera da. Eskutitz, eskuizkribu, orrialde, zirriborro, marrazki, testu eta ohar guztiak artelan gisa hartu ziren. Hamahiru mila dokumentu baino ez dira geratzen, gehienak Vatikano Hiriko Artxiboan gordeta. Leonardo hil eta hogei urtera, Frantzisko I.ak Benvenuto Cellini eskultoreari aitortu zion: «Inoiz ez da munduan jaio beste gizon bat Leonardok bezainbeste ezagutzen zuenik, ez hainbeste pinturan, eskulturan eta arkitekturan, filosofian baizik».
Leonardo Florentzian: maisuak eta garaikideak
1466an, Leonardo Andrea del Verrocchiorekin ikasten hasi zenean, Verrocchioren irakaslea izan zen Donatello eskultorea hil zen. Paolo Uccello margolaria –perspektibarekin esperimentatu zuena eta paisaien margolanetan  eragina izan zuena–, jada oso zaharra zen. Era berean, hirurogei urtetik bueltan zeuden Piero della Francesca eta Fra Filippo Lippi margolariak, Luca della Robbia eskultorea, eta Leon Battista Alberti arkitektoa eta idazlea. Hurrengo belaunaldiko artista ospetsuenak Andrea del Verrocchio, Antonio Pollaiuolo eta Mino da Fiesole eskultorea izan ziren.
Leonardoren gaztaroa, hormetan aipatutako artisten margolanak zeuden Florentziako etxe baten igaro zen, eta baita Donatelloren garaikideak ziren Masaccio (bere fresko figuratibo eta errealistak emozioz beteta daude) eta Lorenzo Ghiberti (bere Paradisuko Ateak konplexutasun handiz osatua dago, arkitektoaren lana xehetasunen arretaz uztartuz). Piero della Francesca-k perspektibaren azterketa zehatz bat egina zuen, argiaren ikerketa bat egin zuen lehen pintorea izan zen. Lan horiek, eta baita Leone Battista Albertiren tratatuek, artista gazteengan eragin handia izan zuten, eta bereziki Leonardo behatzailearengan eta bere lanetan.
Masaccioren biluziaren irudikapena Adan eta Evaren Paradisutik kanporatzean, non Adanen genitalak ez daude mahatsondoko hosto batekin estalita. Gizakien formen irudi adierazgarriak eragina sortzen dute pinturan, bereziki  hiru dimentsiotako efektua egiten duelako argiztapenaren eta itzalaren erabilpen berritzaileak. Eta Leonardok proposamen hori bere lanetan garatu zuen. Errenazimentuaren humanismoa eta bere eragina Donatelloren David margolanaren bitartez, Leonardoren azken urteetako lanetan antzematen da, bereziki San Juan Bataiatzailean.
Garai hartan, Lorenzo de Médicik eta Juliano (1453–1478) bere anaia gazteak, Pazzitarren konspirazioan hilda, gidatzen zuten Florentzia. Ludovico Sforza, 1479tik 1499. urte arte Milan gobernatu zuen, eta bertara bidali zuten Leonardo Médicitarren enbaxadore bezala. Era berean, Médicitarren bitartez izan zituen Leonardok harremanak hainbat filosofo humanistekin, hala nola Marsilio Ficino, Neoplatonismoari atxikia, eta Cristóforo Landino, idazlan klasikoen iruzkin egilea. Giovanni Pico della Mirandola berdin zegoen lotuta Médicitarren gorteari. Beranduago Leonardok ohar marjinal bat idatzi zuen bere egunerokoan: «Médicitarrak sortu naute, Médicitarrak suntsitu naute». Iruzkin horren esanahia oraindik ere eztabaidarako arrazoia da.