cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Martingo osina
San Martingo osina, edo beste izenez Lepineux leizea Larra-Belagoako Mendigunean dagoen osin bat da, Nafarroako iparrekialdean. Modelatu karstikotik eratorria, munduko osin sakonenetako baten parte da (San Martin Harria - Gouffre des Partages), 1.410 metrorekin, baina, uste denez, bere galeria sareak, 125 kilometroko luzera izan dezake. Osinaren barnean, La Verna gela dago, 700 metro inguruko sakoneran.
Brugny-Vaudancourt
Brugny-Vaudancourt Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Brugny-Vaudancourt udalerrian erroldatutako biztanleak 433 ziren. Familiak 170 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 53 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 73 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 191 etxebizitza zeuden, 173 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 183 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 173 etxebizitza nagusietatik 141 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 13 etxek hitu gela zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 122 etxek bost zituzten. 116 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 65 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 100 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 302 ziren, horien artean 234 aktiboak ziren eta 68 inaktiboak ziren. 234 pertsona aktiboetatik 223 lanean zeuden (115 gizon eta 108 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 68 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Brugny-Vaudancourt udalerrian 180 unitate fiskal zeuden, 457 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 24.236 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoak igeltseroa ziren.
2000. urtean Brugny-Vaudancourt udalerrian 46 nekazaritza-ustiategi zeuden, 740 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Exam (2009ko filma)
Exam (euskaraz Azterketa), 2009ko Stuart Hazeldine britainiarrak zuzendutako thriller psikologiko bat da. Colin Salmon, `Chris Carey, Jimi Mistry, Luke Mably, Gemma Chan, Chuk Iwuji, John Lloyd Fillingham, Pollyanna McIntosh, Adar Beck eta Nathalie Cox aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Erresuma Batu alternatibo batean, zortzi hautagaiez osatutako talde bat lanpostu bikain bat lortzeko azterketa batera aurkeztu dira. Arauak sinpleak dira: galderarik ez, gelatik ateratzerik ez, eta azkenik, azterketa orria ez hondatzea (erabat zuri dagoen orria). Azterketa amaitzeko 80 minutu dauzkate...
Hautespen natural
Hautespen naturala populazio biologiko baten fenotipoen ugalketa diferentzialean datza. Eboluzioaren mekanismo giltzarria da, banako ongi egokituen biziraupena ezartzen duena: populazio batean fenotipo oso desberdin daude; horietako batzuk ez dira ongi egokitzen haien ingurunera, eta desagertuko dira. Ingurune horretara ongi egokitzen direnak izango dira ugaldu eta beren ezaugarri genetikoak transmitituko dituztenak. Charles Darwinek “hautespen natural” terminoa zabaldu zuen, eta hautespen artifizialarekin alderatu zuen, zeina, bere ustez, intentziozkoa baita; hautespen naturala, aldiz, ez.
Organismo-populazio guztietan dago dibertsitatea. Hori, neurri batean, zorizko mutazioak organismo indibidual baten genoman sortzen direlako gertatzen da, eta haren ondorengoek mutazio horiek jaraunts ditzakete. Banakoen bizitzan zehar, haien genomek beren inguruneekin elkarreraginean jarduten dute, ezaugarriak aldatzeko. Genoma baten ingurunean sartzen dira biologia molekularra zelulan, beste zelula batzuk, beste indibiduo batzuk, populazioak, espezieak eta ingurune abiotikoa. Karaktereen zenbait aldaera dituzten indibiduoek beste batzuek baino bizirauteko eta ugaltzeko joera handiagoa dutenez, populazioak eboluzionatu egiten du. Ugalketaren arrakastari eragiten dioten beste faktore batzuk dira hautespen sexuala (gaur egun hautespen naturalean sartua) eta ugalkortasunaren hautapena.
Hautespen naturalak fenotipoan eragiten du, hau da, ingurumenean benetan eragiten duten organismoen ezaugarrietan, baina fenotipo horri ugalketa-abantaila ematen dion genetikaren (herentziazkoa) edozein fenotipo ohikoagoa izan daiteke populazio batean. Denborarekin, prozesu horrek txoko ekologiko partikularretarako espezializatzen diren populazioak sor ditzake (mikroeboluzioa), eta, batzuetan, espezializazio bihur daiteke (espezie berriak agertzea, makroeboluzioa). Bestela esanda, hautespen naturala funtsezko prozesua da populazio baten bilakaeran.
Hautespen naturala biologia modernoaren giltzarria da. Darwinek eta Alfred Russel Wallacek 1858an argitaratutako kontzeptua Darwinen 1859ko liburu eraginkorrean landu zen: Espezieen jatorriaz. Hautespen naturala hautespen artifizialaren antzekotzat deskribatu zuen. Prozesu horren bidez, giza hazleek nahi dituzten ezaugarriak dituzten animaliak eta landareak sistematikoki ugaltzen dira. Hautespen naturalaren kontzeptua, hasiera batean, herentziaren teoria baliagarririk gabe garatu zen; Darwinek liburua idazteko unean, zientziak oraindik genetikari buruzko teoria modernoak garatu behar zituen. Darwinen eboluzionismo tradizionala eta genetika klasikoaren ondorengo aurkikuntzak elkartzeak XX. mendearen erdialdeko sintesi modernoa osatu zuen. Genetika molekularra gehitzeak garapenaren biologia ebolutibora eraman du, eta horrek azaltzen du molekula mailako eboluzioa. Genotipoen ordez, ausazko jito genetikoa erabil daiteke pixkanaka ematen diren aldaketak azaltzeko; hautespen naturalak, berriz, egokitze-eboluzioaren azalpen nagusia izaten jarraitzen du.
Darwinen aurreko teoriak
Aro klasikoko zenbait filosofok, Enpedokles eta haren ondorengo intelektual Lukrezio poeta erromatarrak barne, ideia hau adierazi zuten: naturak izaki ugari sortzen dituela, zoriz, eta bakarrik irauten dutela beren burua hornitu eta arrakastaz ugaltzea lortzen duten izakiek. Aristotelesek Fisikako II. Liburuan kritikatu zuen Enpedoklesen ideia, hots, beroa eta hotza bezalako kausen funtzionamendu intzidentalaren ondorioz sortzen zirela organismoak. Bere ordez, teleologia naturala planteatu zuen, eta uste zuen forma hori helburu batekin lortu zela, eta froga gisa aipatzen zuen espezieetako herentziaren erregulartasuna. Hala ere, bere biologian onartu zuen animalia-mota berriak, munstroak (τερας, teras), oso kasu arraroetan gerta daitezkeela (Animalien Sorkuntza, IV. liburua). Darwinen 1872ko Espezien Jatorria edizioan aipatzen den moduan, Aristotelesek pentsatu zuen hainbat forma (adibidez, hortzak) istripuz agertu zitezkeela, baina forma erabilgarriek bakarrik irauten zutela bizirik:
Baina Aristotelesek uko egiten dio aukera horri hurrengo paragrafoan, esanez animalien garapenaz hitz egiten ari dela enbrioi gisa "beti edo normalean gertatzen dira" esaldiarekin, ez espezieen jatorriaz:
Existentziaren aldeko borroka geroago deskribatu zuen Al-Jahiz idazle islamiarrak IX. mendean.
Pierre Louis Maupertuisek eta beste batzuek, Darwinen aitona zen Erasmus Darwinek barne, XVIII. mendean berriro sartu zituzten argudio klasikoak.
XIX. mendearen hasierara arte, mendebaldeko gizarteetan iritzi nagusia zen espezie bateko banakoen arteko desberdintasunak sortutako moten ideal platonikoen (edo typusen) interesik gabeko desbideratzeak zirela. Hala ere, geologian aktualismoaren teoriak ideia hau sustatu zuen: indar sinple eta ahulek denbora luzez etengabe jardun zezaketela Lurraren paisaian aldaketa erradikalak eragiteko. Teoria horren arrakastak denbora geologikoaren eskala zabalaz jabetzea eragin zuen, eta hurrengo belaunaldietan aldaketa txiki eta ia hautemanezinek espezieen arteko desberdintasunen eskalan ondorioak eragin zitzaketelako ideia onargarri bihurtu zuen.
XIX. mendearen hasierako Jean-Baptiste Lamarck zoologoak aldaketa ebolutiborako mekanismo gisa hartutako ezaugarrien herentzia iradoki zuen; organismo batek bere bizitzan bereganatutako egokitze-ezaugarriak organismo horren ondorengoek jaraunts zitzaketen, eta, hala, espezieen transmutazioa eragin. Teoria hori, lamarckismoa, Trofim Lysenko biologo sobietarrak XX. mendean defendatu zuen teoria genetikoari aurre egiteko.
1835 eta 1837 bitartean, Edward Blyth zoologoak bariazioa, hautespen artifiziala eta antzeko prozesuak naturan nola gerta daitezkeen landu zuen. Darwinek Blythen ideiak onartu zituen espezieen jatorriaren aldaketari buruzko lehen kapituluan.
Darwinen teoria
1859an, Charles Darwinek hautespen naturalaren bidezko eboluzioaren teoria ezarri zuen egokitzapenerako eta espezializaziorako azalpen gisa. Honela definitu zuen hautespen naturala: "[ezaugarri baten] aldaera txiki bakoitza kontserbatzeko printzipioa, erabilgarria bada". Kontzeptua sinplea zen, baina boteretsua: beren inguruneetara ondoen egokitzen diren gizabanakoak bizirauteko eta ugaltzeko joera handiagoa dute. Haien artean aldaketaren bat dagoen bitartean eta aldaketa hori hereditarioa den bitartean, aldaketa onuragarrienak dituzten banakoen hautaketa saihestezina egongo da. Aldaketak herentzia bidez zabaltzen badira, ugalketaren arrakasta diferentzialak espezie baten populazio partikularren bilakaerara darama, eta behar bezain desberdinak izateko eboluzionatzen duten populazioak espezie desberdin bihurtzen dira. Darwinen ideiak HMS Beagleren bigarren bidaian (1831 – 1836) egindako oharretan oinarritu ziren, eta ekonomialari politiko baten lanean, Thomas Robert Malthus, zeinak, An Essay on the Principles of Population (1798) lanean, adierazi zuen populazioa (ez bada bakarrik kontrolatzen) modu esponentzialean hazten dela, elikagaien eskaintza aritmetikoki hazten den bitartean. Darwinek Malthus irakurri zuenean, 1838an, naturalista gisa bere lana indartsua zela ikusi zuen, naturan ematen den "existentziaren aldeko borroka" azaltzeko. Bere ustez, populazioak baliabideak gainditzen zituen heinean, "aldeko aldakuntzak mantendu egingo lirateke, eta kaltegarriak, suntsitu. Horren emaitza espezie berriak sortzea izango litzateke". Darwinek hau idatzi zuen:
Darwinek hautespen naturalean pentsatu zuenean nekazariek nola hautatzen dituzten hazkuntzarako laboreak edo azienda aztertu zuen, berak "hautespen artifiziala" deitu zion horri; lehen eskuizkribuetan, hautapena egingo zuen "natura" aipatzen zuen. Une hartan, beste eboluzio-mekanismo batzuk, hala nola jito genetikoaren bidezko bilakaera, oraindik ez zeuden esplizituki adierazita, eta Darwinek uste zuen hautespena historiaren zati bat besterik ez zela: "Ziur nago hautespen naturala izan dela aldaketarako bide nagusia, baina ez esklusiboa". Charles Lyelli 1860ko irailean idatzitako gutun batean, Darwinek deitoratu egin zuen "Hautespen naturala" terminoa erabiltzea, "Preserbazio naturala" hitza nahiago zuela.
Darwinentzat eta haren garaikideentzat, hautespen naturala, funtsean, hautespen naturalaren bidezko eboluzioaren sinonimoa zen. Espezieen jatorriari buruzko liburua argitaratu ondoren, hezkuntza minimoa zuten pertsonek onartu zuten eboluzioa nolabait gertatzen zela. Hala ere, hautespen naturalak eztabaidagarria izaten jarraitzen zuen mekanismo gisa, neurri batean jendeari ahulegia iruditzen zitzaiolako organismo bizidunen ezaugarri-sorta azaltzeko, eta, hein batean, eboluzioaren aldekoak ere beren izaera "ez-gidatutik" zein ez progresibotik urruntzen zirelako, hori zenean ideia onartzeko eragozpen bakarra. Hala ere, pentsalari batzuek gogo biziz besarkatu zuten hautespen naturala; Darwin irakurri ondoren, Herbert Spencerrek «egokienaren biziraupena» esaldia sortu zuen, teoriaren laburpen ezagun bihurtu zena. 1869an argitaratutako Espezieen jatorriari buruzko bosgarren edizioan, Spencerren esaldia hautespen naturalaren alternatiba gisa agertzen zen, emandako kredituarekin: "Baina Herbert Spencer jaunak Egokienaren Biziraupenaren inguruan maiz erabiltzen duen adierazpena zehatzagoa da, eta batzuetan komenigarria ere bada". Nahiz eta oraindik biologo ez direnek esaldia maiz erabiltzen duten, biologo modernoek saihestu egiten dute, tautologikoa baita baldin eta "egokiena" irakurtzen bada "funtzionalki hobea" dela adierazteko, eta indibiduoei aplikatzen zaie, populazioen batez besteko kopurua kontuan hartu ordez.
Sintesi modernoa
Hautespen naturala, funtsean, herentziaren ideian oinarritzen da, baina genetikaren oinarrizko kontzeptuen aurretik garatua. Genetika modernoaren aita zen Gregor Mendel monje moraviarra Darwinen garaikidea zen arren, haren lana ilunpetan zegoen, eta 1900ean bakarrik aurkitu zuten. XX. mendearen hasieran, Mendelen herentzia-legeekin, sintesi modernoa deiturikoarekin, eboluzioaren integrazioarekin, zientzialariek oro har hautespen naturala onartu zuten. Sintesia hainbat arlotako aurrerapenetatik sortu zen. Ronald Fisherrek beharrezko matematika-hizkuntza garatu eta Hautespen Naturalaren Teoria Genetikoa (1930) idatzi zuen. J. B. S. Haldanek hautespen naturalaren "kostua" kontzeptua sartu zuen. Sewall Wright-ek hautapenaren eta egokitzapenaren izaera azaldu zuen. Theodosius Dobzhanskyk, Genetika eta Espezieen Jatorria (1937) liburuan, ideia hau ezarri zuen: mutazioak, hautapenaren aurkaritzat ikusi ondoren, hautespen naturalerako lehengaia hornitzen zuela, dibertsitate genetikoa sortuz.
Hautespena eta biziraupena
Hautespen naturala bi esparrutan bana daiteke: hautespen ekologikoa gertatuko da bizirauten duten izakiak birsortu eta euren geneen ugaritasuna handiagotzen denean gene guztien artean; hautespen sexuala gertatzen da izaki bat beste sexuarekiko interesgarriagoa denean hainbat faktore direla eta, eta horrek ere igoko ditu hainbat generen frekuentziak.
Hautespen naturalak modu ezberdinetan eragiten du mutazioetan. Normalki modurik normalena hautespena egonkortzea da, mutazio txarren frekuentzia txikituz. Beste hautespen mota batek hautespen direkzionala barne hartzen du, mutazio onuragarrien frekuentzia handiagotuz, eta hautespen artifiziala ere hor da, gizakiok hainbat espezieren arraza eta aldaerarekin egiten duguna.
Hautespen naturalaren prozesuarekin organismoak euren ingurunera hobeto moldatzen dira denboran zehar. Hala ere ingurunea aldakorra izan daitekeenez onura horiek beti egongo dira zalantzan eta momentu batean hobekuntza bat dena etorkizunean oztopo bat izan daiteke.
Esan liteke eboluzioaren prozesua mutazioak gertatutakoan hasten dela, horiek baitira genotipo berriak sortzen dituztenak. Genotipo horien gainean jarduten du hautespen naturalak, egokienak (ingurunera hobekien moldatzen direnak) hautatuz eta desegokienak baztertuz. Beraz, mutaziorik gabe ez dago eboluziorik, baina azken finean eboluzioaren norabidea finkatzen duena hautespen naturala da: horrek ez du genotipo berririk sortzen, baina egokienen biziraupena eragiten du.
Terminologia
Hautespen natural terminoa maizago definitzen da herentziazko ezaugarrien gainean lan egiten, horiek zuzenean parte hartzen baitute eboluzioan. Hala ere, hautespen naturala "itsua" da, fenotipoaren aldaketek ugalketa-abantaila eman baitezakete, edozein dela ere ezaugarria, heredagarria izan ala ez. Darwinen erabilera primarioari jarraituz, hautespen itsuaren ondorio ebolutiboa eta haren mekanismoak izendatzeko erabiltzen da terminoa. Batzuetan, baliagarria izaten da hautespen-mekanismoak eta horien ondorioak esplizituki bereiztea; bereizketa hori garrantzitsua denean, zientzialariek "hautespen natural fenotipikoa" definitzen dute, berariaz, "birsortzen diren indibiduoak aukeratzen laguntzen duten mekanismoak", hautapenaren oinarria herentziazkoa den kontuan hartu gabe. Esaten da organismo baten ugalketa-arrakasta handiena eragiten duten ezaugarriak hautatzen direla, eta arrakasta murrizten dutenek, berriz, aurkako hautespena dutela.
José Camón Aznar
José Camón Aznar (Zaragoza, Espainia, 1898ko urriaren 5a - Madril, Espainia, 1979ko maiatzaren 14a) katedraduna, historialaria, idazlea eta pentsalaria izan zen.
Hautespen natural
Aldaketa hereditarioa, ugalketa diferentziala
Biston betularia kolore argiko zein iluneko motatan agertzen da Britainia Handian, baina industria-iraultzan, sitsak zeuden zuhaitz asko belztu egin zituen kedarrak, eta sits ilunei abantaila eman zieten harrapariengandik ezkutatzeko garaian. Horregatik, kolore iluneko sitsek bizirauteko aukera hobea izan zuten kolore iluneko ondorengoak sortzeko, eta lehen sits iluna ikusi zenetik berrogeita hamar urtera, Manchester industrialeko ia sits guztiak ilunak ziren. Oreka 1956ko Aire Garbiaren Legearen eraginez leheneratu zen, eta sits ilunak berriz ere bakan bihurtu ziren, hautespen naturalak sits hauen bilakaeran duen eragina erakutsiz. Berriki egindako azterlan batek, hegaztien ikusmen-gaitasuna aztertuta, erakusten du likenen koloretik gertuen daudela banako argiak ilunak baino, eta, lehenengo aldiz, sitsen kamuflajea baloratzeko aukera eman zuen.
José Camón Aznar
Zuzenbidean lizentziatua Zaragozako Unibertsitatean, abokatu bezala sekula aritu ez zen arren, bere aitak hala agindu ziolako zuzenbide ikasketak amaitu ondoren, filosofia eta letren lizentziatura hasi zuen. Filosofia eta Letretan doktoretza lortu eta Literaturaren eta Arteen Teoriaren katedra lortu zuen Salamancako Unibertsitatean 1924an. Salamancan eman zituen urte horietan, Alderdi Erradikalarekin oso lotua egon zen, baita Miguel de Unamunorekin ere, arrazoi honegatik, Gerra Zibilaren ondoren, katedra galdu zuelarik. 1939tik, Artearen Historiaren eskolak eman zituen Zaragozako Unibertsitatean. 1942an, oposizio-lehiaketa bidez, Erdi Aroko Artearen Historiaren katedra lortu zuen Madrilgo Unibertsitatean, unibertsitate honetako Filosofia eta Letren fakultateko dekano eta, ondoren, ohorezko dekano izan zelarik.
San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako, Historiako Errege Akademiako eta Zientzia Moral eta Politikoen Errege Akademiako zenbakizko kidea izan zen, Zaragozako Arte Ederren Errege Akademiako ohorezko kidea eta beste horrenbeste Lisboakoarekin, San Carlos Valentziakoarekin, San Jurgi Bartzelonakoarekin eta Hispanoamerikako beste ugarirekin. Lazaro Galdiano Museoaren fundazioko zuzendaria, Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiko kontseilaria, Arte Kritikarien Elkarte Nazionalaren Presidentea, Pradoko Museoaren Patronatuko, Arkeologia Museo Nazionaleko, Madrilgo Arte Garaikideko Museoko eta Segoviako Alkazarreko Museoko kidea. Joan Karlos I.a Espainiakoaren ikasketak zuzendu behar zituen batzordeko kidea. Zaragozako Seme Kuttun eta Merituzkoa.
Hautespen natural
Egokiera
Egokiera edo fitness kontzeptua funtsezkoa da hautespen naturalerako. Oro har, organismo "egokituenek" bizirauteko aukera hobea dute, "egokienaren biziraupena" esaldi ezagunean bezala, baina terminoaren esanahi zehatza askoz sotilagoa da. Eboluzioaren teoria modernoak egokiera definitzen du, ez organismo bat zenbat denbora bizi den, ugaltzean duen arrakastaren arabera baizik. Organismo bat bere espezieko beste batzuen denboraren erdia bizi bada, baina helduarora arte bizirik irauten duten ondorengoen bikoitza badu, haren geneak ohikoagoak bihurtzen dira hurrengo belaunaldiko populazio helduetan. Hautespen naturalak banakoei eragiten dien arren, zoriaren ondorioek adierazten dute egokiera "batez beste" soilik definitu daitekeela populazio bateko banakoentzat. Genotipo partikular baten gaitasuna genotipo horrekiko banako guztien batez besteko efektuari dagokio.
José Camón Aznar
Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Nagusiko Revista de Ideas Estéticas izeneko aldizkaria zuzendu eta Lazaro Galdiano Museoko Goya argitalpenaren fundatzailea izan zen.
Camón Aznarrek literatura ekoizpen ugaria izan zuen. Haren lanen artean, aipagarriak dira Dios en San Pablo, El pastor Quijótiz eleberria, eta Hitler, Lutero, Ariadna, El Cid, personaje mozárabe, El ser en el espíritu eta Filosofía del Arte.
Hautespen natural
Egokiera
"Egokienaren biziraupena" eta "egokienaren hobekuntza" kontzeptuak bereizi behar dira. "Egokienaren biziraupenak" ez du "egokiena hobetzen", populazio baten aldaerarik ahulenak ezabatzea baizik ez du esan nahi. Haldanek adibide matematiko bat eskaintzen du, "egokienaren biziraupena", "hautespen naturalaren kostua" artikuluan. Haldanek "ordezkapen" deitu zion prozesu horri, edo, eskuarki, biologian, "finkapen". Hori ondo deskribatzen da, fenotipoan dauden desberdintasunak direla eta, indibiduoen biziraupen diferentziala eta ugalketa direla eta. Bestalde, "egokitasunaren hobekuntza" ez dago biziraute diferentzialaren eta indibiduoen ugalketaren mende, fenotipoan dauden desberdintasunak direla eta, baizik eta aldaera zehatz horren biziraupen absolutuaren menpe. Populazio bateko kideren batean mutazio onuragarria gertatzeko probabilitatea aldaera horren erreplikazio guztien araberakoa da. Kleinmanek deskribatu zuen egokitasuna hobetzeko matematika. Kishonyren Mega-Plate esperimentuak "egokitasuna hobetzeko" adibide enpiriko bat eman zuen. Esperimentu honetan, "egokitasunaren hobekuntza" aldaera partikularraren erreplikazio-kopuruaren araberakoa da, farmakoaren hurrengo kontzentrazio-eskualde altuenean hazteko gai den aldaera berri bat ager dadin. Finkatzea edo ordezkatzea ez da beharrezkoa "egokitasuna hobetzeko". Bestalde, "egokitasuba hobetzea" ere gerta daiteke "egokienaren biziraupena" gertatzen ari den bitartean. Richard Lenskiren E. coli-ren epe luzeko eboluzio-esperimentu klasikoa ingurune lehiakor bateko egokitzapenaren adibidea da ("egokienaren biziraupenean", "egokitasuna hobetzen" den bitartean). Leinuko kide batean egokitasun hobea emateko mutazio onuragarria gertatzeko probabilitatea motelagoa da lehiakideak badaude. Karga-ahalmen mugatuko ingurune horretan mutazio onuragarria izateko aukera ematen duen aldaerak, lehenik eta behin, "balio txikieneko" aldaerekin lehiatu behar du, behar adina erreplikazio pilatzeko, mutazio onuragarri hori gertatzeko arrazoizko probabilitatea egon dadin.
Lehia
Biologian, lehia organismoen arteko elkarrekintza bat da, non bataren gaitasuna beste baten presentziak murrizten duen. Izan ere, elikagai, ur edo lurralde baten hornidura mugatua da. Lehia espezieen artean edo barruan egon daiteke, eta zuzena edo zeharkakoa izan daiteke. Teorian, lehiatzeko hain egokiak ez diren espezieak egokitu edo desagertu egin beharko lirateke, lehiak rol indartsua baitu hautespen naturalean, baina "alderrai ibiltzeko gelaren" teoriaren arabera, garrantzitsuagoa izan daiteke klado handienen arteko hedapena baino.
Bretanha d'Armanhac
Bretanha d'Armanhac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Hautespen natural
Lehia
Lehia r/K hautapen-teoriak modelatzen du. Teoria hori Robert MacArthurrek eta E. O. Wilsonek uhartetako-biogeografiari buruz egindako lanean oinarritzen da. Teoria horretan, hautespen-presioek bi norabide estereotipatuetako baten bilakaera bultzatzen dute: r edo k hautespena. Termino horiek, r eta K, biztanleria-dinamikako eredu logistiko batean irudika daitezke:
José Camón Aznar
Bere bizitza osoan zehar, lan artistiko eta literarioen bilduma garrantzitsu bat sortuz joan zen. Ondare hori guztia Aragoiko herriari eman zion. Ondare horrekin sortu zen Camón Aznar Humanitateen Institutu eta Museoa, gaur egun Ibercajaren Gizarte Ekintzak kudeatua.
Bretanha d'Armanhac
Biztanleria
2007an Bretagne-d'Armagnac udalerrian erroldatutako biztanleak 383 ziren. Familiak 166 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 55 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Hautespen natural
Lehia
non r baita biztanleriaren hazkunde-tasa (N), eta K baita tokiko ingurumenaren karga-ahalmena. Oro har, r hautatutako espezieek nitxo hutsak ustiatzen dituzte eta kume asko sortzen dituzte, bakoitza helduaroan bizirik irauteko probabilitate txiki samarra duena. Aitzitik, K hautatutako espezieek lehiakide sendoak dituzte euren txoko ekologikoan, eta gehiago inbertitzen dute askoz ere kume gutxiagotan, bakoitza helduaroan bizirik irauteko probabilitate handi samarrarekin.
Bretanha d'Armanhac
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Madrilgo Unibertsitatea
Madrilgo Unibertsitatea edo Unibertsitate Zentrala, Alcalá de Henaresko Unibertsitateak hartu zituen izenak izan ziren, XIX. mendearen erdialdean Madrilera eramana izan zenean. Maria Kristina Borboikoa Erregina Erregeordeak, 1836ko urriaren 29an emandako Errege Aginduaren bidez, unibertsitatea Alcalá de Henaresetik kendu eta Madrilera eramatea agindu zuen. Hiriburuan, Unibertsitatea Literarioa, lehenik, eta 1851n, Unibertsitate Zentral deitua izan zen.
Bretanha d'Armanhac
Etxebizitza
2007an 197 etxebizitza zeuden, 173 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 188 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 173 etxebizitza nagusietatik 136 bere jabearen bizilekua ziren, 32 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 67 etxek lau zituzten eta 67 etxek bost zituzten. 113 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 89 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 67 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hautespen natural
Sailkapena
Hautespen naturalak herentziazko edozein karaktere fenotipikoren gainean jardun dezake, eta presio selektiboa ingurumenaren edozein alderdiren ondorioz gerta daiteke, hautespen sexuala eta espezie bereko edo beste batzuetako kideekin duen lehia barne. Hala ere, horrek ez du esan nahi hautespen naturala beti norabidekoa denik eta eboluzioa eragiten duenik; hautespen naturala, maiz, statu quo mantentzean lortzen da, hain egokiak ez diren aldaerak kenduz.
Madrilgo Unibertsitatea
Unibertsitate Zentralak, bere jatorria, Antzinako Erregimeneko unibertsitateetan, irakaskuntza tradizionalei amaiera eman nahi zien mentalitate berritzaile liberalean du. Lehen une batean, Nobleen Seminarioko eraikinean ezartzen da, Princesa Kalean, ondoren, San Bernardo kaleko Salestar berrien Komentura pasa zelarik. 1842an, Jesuiten Antzinako Nobiziatua berresten da Madrilgo Unibertsitate Zentralaren behin betiko finkapen bezala. Eraikin honetan, gaur egun, Espainiako Institutua dago, Errege Akademiak biltzen dituen organismoa. Nobiziatua, Unibertsitate Zentral bezala egokitzeko lehen proiektua, Frantzisko Xabier Marietegirena da. Hau hil ondoren, Narciso Pascual Colomerrengatik ordezkatu zen, Paraninfoa eraiki zuena, 1852an eraikia jesuiten antzinako elizaren harresiak probestuz.
Bretanha d'Armanhac
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Madrilgo Unibertsitatea
Moyano Legea onartu zenetik, 1857an, unibertsitate hau izan zen doktore titulua emateko baimena zuen bakarra Espainian, 1954an, ahalmen hau, Salamancako Unibertsitateari eman zitzaion arte, bere zazpigarren mendeurrena ospatu ondoren, eta, hortik aurrera, garaiko gainontzeko espainiar unibertsitateei. 1973an, unibertsitate honetako Erdi Mailako eta Goi Mailako Arkitektura eta Ingeniaritza Eskola Teknikoak, Defentsa, Industria eta Lan Publikoen ministerioen mende zeuden beste goi zentro batzuekin batera, Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa sortzeko elkartu ziren.
Bretanha d'Armanhac
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 247 ziren, horien artean 171 aktiboak ziren eta 76 inaktiboak ziren. 171 pertsona aktiboetatik 162 lanean zeuden (91 gizon eta 71 emakume) eta 9 langabezian zeuden (2 gizon eta 7 emakume). 76 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bretagne-d'Armagnac udalerrian 176 unitate fiskal zeuden, 411 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.603 euro zen.
Madrilgo Unibertsitatea
Alcalá de Henaresko Unibertsitatearen ondorengo bezala, modu ofiziotsuan, Madrilgo Complutense Unibertsitatea izena eman zitzaion, eta, legez beranduago, 1968an Madrilgo Unibertsitate Autonomoa sortu zenean.
Hautespen natural
Sailkapena
Hautespena hainbat modutan sailka daiteke, hala nola ezaugarri batean duen eragina, dibertsitate genetikoa, jarduten duen bizi-zikloaren etapa, hautapen-unitatea edo lehiatzeko baliabidea.
Karaktereen gainean duen ondorioaren arabera
Hautespenak ondorio desberdinak ditu karaktereetan. Hautespen egonkortzailea ezaugarri batek bere egoerarik egonkorrenean mantentzen du, eta, kasurik sinpleenean, optimoaren desbideratze guztiak desabantailatsuak dira selektiboki. Norabide-hautespenak ezaugarri baten muturreko balioei laguntzen die. Oso gutxitan gertatzen den hautespen disruptiboak trantsizio-aldietan ere eragiten du uneko modua azpioptimoa denean, baina norabidea aldatzen du leku batean baino gehiagotan. Bereziki, ezaugarria kuantitatiboa eta unibariatua bada, karaktere altuenak eta baxuenak hobesten dira. Hautespen disruptiboa espezializazioaren aitzindari izan daiteke.
Hautapen unitatearen arabera
Hautespena mailaren edo hautespen-unitatearen arabera ere sailka daiteke. Banakako hautespenak banakoaren gain eragiten du, hau da, egokitzapenak norbanakoaren onurarako sorten dira, eta gizabanakoen arteko hautespenen emaitza dira. Geneen hautaketak zuzenean eragiten du genearen mailan. Ahaidetasuna hautatzean eta gatazka intragenomikoan, gene mailako hautespenak mendeko prozesuak hobeki azaltzen laguntzen du. Talde hautespenak, halakorik bada, organismo-taldeetan jarduten du, taldeak geneen eta banakoen antzera erreplikatu eta mutatzen dutela proposatuz. Talde hautespenak naturan zenbateraino gertatzen diren eztabaidan dago.
Lehian dagoen errekurtsoaren arabera
Azkenik, lehia sortzen duen baliabidearen arabera sailka daiteke hautespena. Sexu-hautespena bikotegaia eskuratzeko lehiaren ondorioa da. Sexu-hautespena, eskuarki, ugalkortasun hautespenaren bidez egiten da, batzuetan bideragarritasunaren kontura. Hautespen ekologikoa hautespen naturala da, hautespen sexuala ez den beste edozein bide erabiliz, hala nola ahaidetasunaren hautapena, lehia eta infantizidioa. Darwini jarraiki, hautespen naturala hautespen ekologiko gisa definitzen da batzuetan; kasu horretan, hautespen sexuala mekanismo bereizitzat hartzen da.
Ezaugarri fenotipikoak sexu batean ager daitezke eta beste sexuan desiratu, eta fishertar lasterketa izeneko atzeraelikadura-ziklo positiboa eragin dezakete; adibidez, hegazti ar batzuen (indioilarrean, adibidez) lumaje bitxiena. Ronald Fisherrek berak 1930ean proposatutako teoria alternatibo bat seme sexyaren hipotesia da: amek seme-alaba promiskuoak nahi dituzte biloba kopuru handia emateko eta, hartara, seme-alaben guraso promiskuoak aukeratzen dituzte. Sexu bereko kideen arteko erasoa oso ezaugarri bereizgarriekin lotzen da batzuetan, hala nola oreinen adarrekin, beste ar batzuekin borrokatzeko erabiltzen baitira. Oro har, sexuen arteko hautespena dimorfismoarekin lotzen da maiz, espezie bateko arren eta emeen arteko gorputz-tamainan desberdintasunak barne.
Arma-lasterketa
Hautespen naturala ikusten da mikroorganismoetan antibiotikoekiko erresistentziaren garapenean. 1928an penizilina aurkitu zenetik, antibiotikoak gaixotasun bakterianoei aurre egiteko erabili dira. Antibiotikoen erabilera oker orokortuak erabilera klinikoko antibiotikoekiko mikrobio-erresistentzia hautatu du, eta metizilinarekiko erresistentea den Staphylococcus aureus (SARM) "superbakterio" gisa deskribatu da, osasunari eragiten dion mehatxuagatik eta dauden farmakoekiko menderagaiztasun erlatiboagatik. Erantzun-estrategietan antibiotiko desberdinak eta indartsuagoak erabili ohi dira; hala ere, duela gutxi SARM andui berriak agertu dira, sendagai horiekiko erresistenteak direnak. Arma-lasterketa ebolutibo bat da, non bakterioek antibiotikoekiko hain sentikorrak ez diren anduiak garatzen dituzten, eta bitartean, ikertzaile medikoak antibiotiko berriak garatzen saiatzen dira, andui horiekin amaitzeko. Antzeko egoera gertatzen da landareen eta intsektuen pestizidekiko erresistentziarekin. Armamentu-karrerak ez dira gizakiak eragindakoak nahitaez; ondo dokumentatutako adibide bat da gene bat zabaltzea Hypolimnas bolina tximeletan, Wolbachia bakterioaren parasitoek arrak hiltzea eragozten duena Samoako uhartean, non genea bost urteko epean bakarrik hedatu zen.
Hautespen naturalaren bidezko eboluzioa
Hautespen naturalaren bidezko eboluzioa, karaktere berriak eta espeziazioa eragiteko aurretiazko baldintza bat da heredatu daitekeen aldakuntza genetiko bat egotea, gaitasun-desberdintasunak sorrarazten dituena. Aldakuntza genetikoa mutazioen, birkonbinazio genetikoen eta kariotipoaren alterazioen emaitza da (kromosomen zenbakia, forma, tamaina eta barne-antolaketa). Aldaketa horietako edozeinek eragin oso onuragarria edo oso desabantailatsua izan dezake, baina efektu handiak arraroak dira. Iraganean, material genetikoaren aldaketa gehienak neutrotzat edo ia neutrotzat jotzen ziren, DNA ez-kodifikatzailean gertatzen zirelako edo ordezkapen sinonimoa eragiten zutelako. Hala ere, DNA ez-kodetzailearen mutazio askok ondorio kaltegarriak dituzte. Mutazio-tasak eta mutazioek gaitasunean dituzten batez besteko ondorioak organismoaren araberakoak badira ere, gizakien mutazio gehienak zertxobait txarrak dira.
Mutazio batzuk "Toolkit" edo gene erregulatzaileetan gertatzen dira. Aldaketa horiek eragin handia izaten dute banakoaren fenotipoan, beste gene askoren funtzioa arautzen dutelako. Gene erregulatzaileetako mutazio gehienek, baina ez guztiek, bideragarriak ez diren enbrioiak sortzen dituzte. Gizakietan mutazio erregulatzaile ez-hilgarri batzuk gertatzen dira HOX geneetan, saihets zerbikal gehigarri bat edo polidaktilia eragin dezaketenak, eskuetako edo oinetako behatz kopurua handitzea. Mutazio horiek gaitasun handiagoa ematen dutenean, hautespen naturalak fenotipo horien alde egiten du, eta ezaugarri berria populazioan zabaltzen da. Ezarritako ezaugarriak ez dira aldaezinak; ingurumen-testuinguru batean gaitasun handia duten ezaugarriak askoz ere egokiagoak izan daitezke ingurumen-baldintzak aldatzen badira. Ezaugarri hori gordetzen duen hautespen naturalik ezean, aldakorragoa bihurtzen da eta denborarekin hondatu egiten da, eta, beharbada, ezaugarriaren bestigio bat sortzen da, motxila ebolutibo ere deitua. Egoera askotan, itxuraz aztarna den egiturak funtzionaltasun mugatua gorde dezake, edo beste ezaugarri abantailatsu batzuetarako kooptatua izan daiteke aurre-adaptazio gisa ezagutzen den fenomeno batean. Aztarna-egituraren adibide ospetsu bat, Spalax sator itsuaren begia, fotoperiodikotasunaren pertzepzioan duen funtzioa gordetzen duela uste da.
Espeziazioa
Espeziazioak nolabaiteko ugalketa-isolamendua eskatzen du, hau da, gene-fluxua murriztea. Hala ere, espezie kontzeptuaren berezkoa da hibridoen aurkako hautespena egotea, ugalketa-isolamenduaren bilakaeraren aurka eginez, eta Darwinek arazo hori onartu zuen. Arazoa ez da espeziazio alopatrikoan planteatzen, geografikoki bereizitako populazioekin, mutazio multzo desberdinekin dibergitu baitaitezke. E. B. Poulton 1903an konturatu zen ugalketa-isolamenduak dibergentziagatik eboluzionatu zezakeela, leinu bakoitzak gene beraren alelo desberdin eta bateraezina hartzen bazuen. Heterozigotoaren aurkako hautaketak, orduan, zuzenean ugalketa-isolamendua sortuko luke, Bateson-Dobzhansky-Muller modeloa sortuz, geroago H. Allen Orr eta Sergey Gavrilets autoreek egina. Hala ere, errefortzuarekin, hautespen naturalak isolamendu preziatua areagotzea eragin dezake, espeziazio prozesuan zuzenean eraginez.
Genotipoa eta fenotipoa
Hautespen naturalak organismo baten fenotipoan edo ezaugarri fisikoetan eragiten du. Fenotipoa organismo baten forma genetikoak (genotipoa) eta organismoa bizi den inguruneak zehazten dute. Populazio bateko organismoek ezaugarri jakin baterako gene baten bertsio desberdinak dituztenean, bertsio horietako bakoitzari alelo deitzen zaio. Aldaketa genetiko horrek eragiten ditu fenotipoaren desberdintasunak. Horren adibide dira gizakietan ABO odol-motako antigenoak, non hiru alelok gobernatzen baitute fenotipoa.
Ezaugarri batzuk gene bakar batek zuzentzen ditu, baina ezaugarri gehienak gene askoren elkarreraginaren ondorio dira. Ezaugarri bat sortzen duten generen batean gertatzen den aldaketa baten efektua txikia izan daiteke fenotipoan; elkarrekin, gene horiek balio fenotipiko posibleen segida bat eragin dezakete.
Bretanha d'Armanhac
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 11 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 3 iturginak eta 2 argiketariak.
2000. urtean Bretagne-d'Armagnac udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 648 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra anbulantzia zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hautespen natural
Hautespen norabidetua
Ezaugarri baten osagairen bat hereditarioa denean, hautespenak aldatu egiten ditu aleloen maiztasunak, edo ezaugarriaren aldaerak sortzen dituen genearen aldaerak. Hautaketa hiru motatan bana daiteke, maiztasun alelikoetan duen eraginaren arabera: norabidezkoa, egonkortzailea eta hautapen disruptiboa. Noranzko hautespena alelo batek beste batzuek baino egokiera hobea duenean gertatzen da; hori dela eta, maizago aukeratzen da, eta gero eta populazioaren zati handiagoak du. Prozesu horrek jarraitu egin dezake aleloa finko egon arte, eta populazio osoa fenotipo egokienarekin bizi da. Askoz ohikoagoa da hautespen egonkortzailea, fenotipoan eragin kaltegarria duten aleloen maiztasuna murrizten baitu, hau da, ezaugarri fisiko txikiagoko organismoak kentzen ditu. Prozesu horrek aleloa populaziotik kanporatu arte jarrai dezake. Hautespenaren egonkortasunak ezaugarri genetiko funtzionalak gordetzen ditu, hala nola proteina gene kodetzaileak edo sekuentzia erregulatzaileak, eta denboraren poderioz, presio selektiboaren bidez, aldagai deletereoen aurka egiten du. Hautespen disruptiboa (edo dibertsifikatzailea) muturreko ezaugarrien balioei mesede egiten dien hautespena da. Hautespen disruptiboak espeziazio sinpatrikoa eragin dezake txokoen zatiketaren bidez.
Hori gertatu daiteke espezie diploideetan (kromosoma-pareak dituztenetan), indibiduo heterozigotoak (aleloaren kopia bakarra dutenak) homozigotoak (bi kopia dituztenak) baino egokiagoak direnean. Horri abantaila heterozigota esaten zaio, eta horren adibiderik ezagunena malariarekiko erresistentzia da anemia faltziformerako heterozigotikoak diren gizakien kasuan. Aldakuntza alelikoari eustea hautespen disruptibo edo dibertsifikatu baten bidez ere gerta daiteke, eta horrek edozein norabidetan batezbestekotik aldentzen diren genotipoen alde egiten du (hau da, gehiegizko dominantziaren aurka doazenen alde), eta ezaugarriaren balioen banaketa bimodala eragin dezake. Azkenik, oreka-hautespena mendeko hautespenaren bidez egin daiteke, non fenotipo jakin baten egokitasuna beste fenotipo batzuek populazioan duten banaketaren araberakoa baita. Jokoen teoriaren printzipioak egoera horietako egokitasunen banaketak ulertzeko erabili dira, bereziki ahaidetasunaren hautapena eta elkarrekiko altruismoaren bilakaera aztertzeko.
Hautapena, bariazio genetikoa eta jitoa
Bariazio genetiko guztiaren zati bat funtzionalki neutroa da, eta ez du inolako efektu fenotipikorik edo ezberdintasun esanguratsurik eragiten gaitasunean. Motoo Kimurak jito genetiko bidezko eboluzio molekularrari buruzko teoria neutroak proposatzen du aldaketa horrek behatutako bariazio genetikoaren zati handi bat azaltzen duela. Gertakari neutralek aldaketa genetikoa errotik murritz dezakete populazio botila-lepoen bidez, eta horrek, besteak beste, hasieran txikiak ziren populazio berrietan eragin sortzailea eragin dezake. Bariazio genetikoak gaitasun-desberdintasunik eragiten ez duenean, hautespenak ezin dio zuzenean eragin bariazio horren maiztasunari. Ondorioz, leku horietan bariazio genetikoa handiagoa da bariazioak gaitasunean eragina duen lekuetan baino. Hala ere, mutazio berririk gabeko aldi baten ondoren, leku horietako bariazio genetikoa ezabatu egiten da jito genetikoaren ondorioz. Hautespen naturalak bariazio genetikoa murrizten du, egokitu gabeko banakoak eta, beraz, egokitu ezina eragin zuten mutazioak ezabatuz. Aldi berean, mutazio berriak sortzen dira, eta horrek mutazio-hautespen oreka sortzen du. Bi prozesuen emaitza zehatza mutazio berrien abiaduraren araberakoa da, baita hautespen naturalaren indarraren araberakoa ere, azken hau mutazioaren kaltegarritasun mailaren ondorio.
Atzealdeko hautespena ekorketa selektiboaren kontrakoa da. Gune espezifiko batek hautespen araztaile indartsu eta iraunkor bat esperimentatzen badu, lotutako aldakuntza horrekin batera ezabatzeko joera du, aldakortasun orokor txikiko eskualde bat sortuz genoman. Hondoko hautatzea mutazio kaltegarri berrien emaitza denez, edozein haplotipotan ausaz gerta daitezkeenak, ez du sortzen lotura-desorekako bloke argirik, nahiz eta birkonbinazio baxuarekin lotura-desoreka apur bat negatiboa eragin dezakeen, oro har.
Eragina
Darwinen ideiek, Adam Smith eta Karl Marxen ideiekin batera, eragin sakona izan zuten XIX. mendeko pentsamenduan, eta haren baieztapen erradikala ere jaso zen: "modu landuan eraikiak, hain desberdinak eta elkarren mendekoak hain modu konplexuan", bizitza-forma sinpleenetatik eboluzionatu zuten printzipio sinple batzuen bidez. Horrek Darwinen aldeko sutsuenetako batzuk inspiratu zituen, eta aurkaritza gogorrena eragin zuen. Hautespen naturalak, Stephen Jay Goulden arabera, "mendebaldeko pentsamenduaren erosotasun sakon eta tradizionalenetako batzuk kentzeko" ahalmena zuen, gizakiek munduan leku berezia dutenaren ustea, besteak beste.
Daniel Dennett filosofoaren hitzetan, hautespen naturalaren bidezko eboluzioaren "Darwinen ideia arriskutsua" "azido unibertsal" bat da, eta ezin da mugatu ezein ontzi edo edukiontzitara, laster urtzen baita, gero eta ingurune zabalagorako bidean. Hala, azken hamarkadetan, hautespen naturalaren kontzeptua biologia ebolutibotik beste diziplina batzuetara hedatu da, hala nola konputazio ebolutiboa, darwinismo kuantikoa, ekonomia ebolutiboa, epistemologia ebolutiboa, psikologia ebolutiboa eta hautespen natural kosmologikoa. Aplikazio mugagabe horri darwinismo unibertsal deritzo.
Biziaren jatorria
Bizia materia ez-organikotik abiatzeko modua biologian oraindik konpondu gabeko arazoa da. Hipotesi nabarmena da bizitza, lehenik, RNA polimero autoerreplikatzaile motz gisa agertu zela. Ikuspegi horretatik, bizitza sor daiteke RNAren kateek lehen aldiz hautespen naturala gertatzeko oinarrizko baldintzak izan zituztenean, Charles Darwinek proposatu zuen bezala. Hauek dira baldintzak: herentzia, moten arteko alden arteko lehiengatik. RNAren erreplikatzaile goiztiar baten gaitasuna egokitze-ahalmen intrintsekoen (hau da, sekuentzia nukleotidikoak zehaztutakoak) eta baliabideen eskuragarritasunaren funtzio bat izango zen ziurrenik. Hiru egokitze-gaitasun nagusiak, jakina, honako hauek izan zitezkeen: 1) leialtasun moderatuarekin erantzuteko gaitasuna (herentzia eta motaren aldaketa eragiten ditu), 2) gainbehera saihesteko gaitasuna eta 3) baliabideak eskuratu eta prozesatzeko gaitasuna. Gaitasun horiek, hasiera batean, RNA erreplikatzaileen konfigurazio tolestuen bidez zehaztuko ziren (erribozima-jarduera duten konfigurazioak barne), eta horiek, era berean, banakako nukleotidoen sekuentzietan kodetuko ziren.
Biologia zelularra eta molekularra
1881ean, Wilhelm Roux enbriologoak Der Kampf der Theile im Organismus (Atalen borroka organismoetan) lana argitaratu zuen. Bertan, organismo baten garapena enbrioiaren atalen arteko lehia darwiniarraren emaitza dela iradoki zuen, maila guztietan gertatzen dena, molekuletatik organoetaraino. Azken urteotan, teoria horren bertsio modernoa proposatu du Jacques Kupiec-ek. Darwinismo zelular horren arabera, molekula-mailako zorizko bariazioak aniztasuna sortzen du zelula-motetan, eta zelula-interakzioek, berriz, ordena bereizgarri bat ezartzen diote garatzen ari den enbrioiari.
Teoria soziala eta psikologikoa
Hautespen naturalaren bidezko eboluzioaren teoriaren ondorio sozialak ere eztabaida etengabearen iturri bihurtu ziren. Friedrich Engels filosofo politiko alemanak, komunismoaren ideologiaren sortzaileetako batek, idatzi zuen 1872an: "Darwinek ez zekien zer satira garratza idatzi zuen gizateriari buruz, eta, bereziki, bere herrikideei buruz, frogatu zuenean lehia askea, existentziaren aldeko borroka, ekonomialariek lorpen historikorik altuena bezala ospatzen dutena, animalien erreinuaren egoera normala dela". Herbert Spencerrek eta Francis Galton eugenistak hautespen naturala nahitaez progresiboa dela interpretatzearen alde zeuden. Hautespen horrek adimena eta zibilizazioa lortzeko ustezko aurrerapenak ekartzen ditu, eta kolonialismoa, eugenesia eta darwinismo sozialerako justifikazio bihurtu zen. Esate baterako, 1940an, Konrad Lorenzek, geroago errefusatu zituen idatzietan, teoria hori erabili zuen Estatu naziaren politiketarako justifikazio gisa.
Hauxe idatzi zuen: "... nekaezintasunagatik, heroismoagatik eta gizarte-onuragatik egindako hautapena giza erakunderen batek egin behar du, baldin eta gizateria, hautatze-faktorerik ezean, ez bada menderatzeak eragindako endekapenak hondatu behar. Arrazaren ideiak, gure estatuaren oinarri gisa, asko lortu du zentzu horretan". Beste batzuek, berriz, gizarteek eta kulturak espezieen eboluzioari aplikatzen zaizkionen antzeko mekanismoen bidez eboluzionatzen duten ideiak garatu dituzte.
Duela gutxi, antropologoen eta psikologoen arteko lanaren ondorioz, soziobiologia garatu da, eta, geroago, psikologia ebolutiboa. Giza psikologiaren ezaugarriak azaltzen saiatzen da eremu hori, antzinako ingurunera egokitzeari dagokionez. Psikologia ebolutiboaren adibiderik nabarmenena, bereziki aurreratua Noam Chomskyren lehen lanetan eta geroago Steven Pinkerren lanean, hipotesi hau da: giza garuna egokitu egin dela hizkuntza naturalaren gramatika-arauak eskuratzeko. Giza portaeraren eta gizarte-egituren beste alderdi batzuk, kultura-arau espezifikoetatik hasi (intzestua saihestea, adibidez) eta genero-rolak bezalako eredu zabalagoetaraino, hipotesi gisa planteatu dira, gizaki modernoek eboluzionatu zuten ingurune goiztiarrerako egokitzapenen antzeko jatorria dutenak. Geneetako hautespen naturalaren ekintzaren analogiaz, honako kontzeptu hauek sortu dira: memeak, "transmisio kulturaleko unitateak" edo hautapenaren eta birkonbinazioaren mende dauden geneen kulturaren baliokideak. Richard Dawkinsek deskribatu zuen lehen aldiz, 1976an, eta, ondoren, Daniel Dennett eta beste filosofo batzuek zabaldu zuten kultura-jarduera konplexuetarako azalpen gisa, giza kontzientzia barne.