cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paule Minck
Parisko Komuna
1870eko gerrak eztanda egin zuenean, Parisko hego-ekialdeko Auxerreren defentsa antolatu zuen prusiarren aurka. Ekimen horri esker, ohorezko legioa eman zioten, baina berak uko egin zion. 1871n, Parisko Komunan, André Léo Paris defendatzeko eta zaurituak zaintzeko Emakumeen Batasuna erakundean lanean zebilen bitartean, berak doako lanbide-eskola bat ireki zuen Montmartreko Saint-Pierre elizan, eta ezkerraldeko ibaiertzeko Saint-Sulpice elizan elkartzen zen Garaipenaren kluba bultzatu zuen. Beste hainbat klubetako bileretan ere parte hartu zuen, hala nola, Menilmontant-eko Notre-Cath-de-la-Croix klubekoetan edo Trinité-ko elizan egiten ziren Saint-Nicolas-Des-Champs-eko eta La Delivrance-ko Klubetakoetan. Horrez gain, anbulantzia-zerbitzu baten antolaketan ere parte hartu zuen. Zuzeneko demokraziako gune horietan hitz egin nahi zuen edonork zuen aukera. Benoît Malonek, sozialismo moderatutik hurbilago, bilera-espazio bihurtutako eliza horiek deskribatu zituen: "(eliza haietan,) bat-bateko hizlariek [...] pobreen, esplotatuen, zapalduen [...] errebolta santua iragartzen zuten, (...) eta entzuleak gartsuki akuilatzen zituzten azken borrokarako.» Minckek Pierre Vésinier-en Paris libre egunkarian idatzi zuen, eta parte hartu zuen, Louise Michelekin batera, Sophie Poirier militante errepublikanoa buru zuen Montmartreko Zaintza Batzordean.
Paule Minck propagandista kementsua izan zen; klub iraultzaileak animatzen zituen, bai Parisen bai probintzietan. Han zegoen, misio batera bidalita, Komunaren akabera ekarri zuen Aste Odoltsua gertatu zenean.
Suitzako erbestealdia
Minckek errepresiotik ihes egitea lortu zuen tren-makina baten bagoian ezkutatuta Suitzara ihes eginez. 1871tik 1880ra bitartean, Suitzan eta Genevan bizi izan zen, egundoko urritasun ekonomikoan, eskolak ematen, jostun-lanak egiten eta prentsa-artikuluak idazten. Absentzian epaitua, Kaledonia Berrira erbesteratze zigorra ezarri zioten (epai bera izan zuen Louise Michelek, baina bera deportatu egin zuten). Genevako hitzaldi batean, honela zioen Minckek:"Su-emaileak ('Pétroleuses ') gara, eta ohore handiz aldarrikatzen dugu titulu hori." George Favon genoar erradikalak lan handia egin zuen 1871ko Komunako errefuxiatuei laguntzen. Haren etxean Paule Minckek Tribune de Genève egunkarira bidalitako gutun bat aurkitu zuten, zeinean Minckek haren aurkako salaketak ezeztatzen zituen. Honela deskribatu zuen egunkariak: "Iraultza egiten bada, emakumeen iraultza deitu ahal izango diogu, zinez, bi emakume ospetsu izan baitzuen gidari: Louise Michel eta Paule Minck. Ez nago ziur zein den sexu ederraren bi ordezkari horietatik zoroena."Minck ez zen Frantziara itzuli Communard-entzako amnistia aldarrikatu zen arte. Hasieran blanquismoaren jarraitzailea izan bazen ere, Bakunin-en ideiekin bat egiten hasi zen eta Jules Guesde ere ezagutu zuen, berak bezala Suitzara alde egina. Aldi berean, gutun trukatze handia izan ohi zuen hainbat militante feminista eta framazonekin, Marie Bonnevial-ekin, adibidez.
Frantziara itzultzea eta konpromiso politikoak
1880an bere herrialdera itzuli zen. Frantzian, Lyonen, Marseillan eta Montpellierren bizi izan zen. Komuna deuseztatu zutela hamar urte pasatu baziren ere, Minckek bere ideia iraultzaileak defendatzen jarraitzen zuen:
''« Uste genuen Komuna amaituta zegoela. Ez! Inoiz baino biziago dago [...] geu izan ginen 1871n Errepublika salbatu genuenok [...] Erabateko askatasuna lortu behar dugu; eman nahi ez badigute, geuk hartu behar dugu. Errepublika demokratikoa nahi dugu.» ''
Urte horretan bertan, ordezkari gisa parte hartu zuen Frantziako Langile Sozialisten Federazioaren (Fédération des travailleurs socialistes de France) Le Havreko Kongresuan. Han, hezkuntzarako eskubide-parekotasunaren aldeko kanpaina egin zuen. Kolektibismo sozialista ere sutsuki defendatu zuen proudhoniar mutualismoaren aurka. Horretarako, hitza hartzen saiatu zen, nahiz eta lehendakaria geldiarazten ahalegindu zen, arazoa erabakita zegoela adieraziz. Minckek, baina, podiumean jarraitu zuen, eta, sekulako iskanbilaren erdian, kongresua bertan behera uztea erabaki zuten.
Handik gutxira, arazoak izan zituen Frantziako agintariekin. 1881ean espetxeratu egin zuten Errusiako tsarraren aurkako atentatu bat egin zuen Guesia Guelfman errefuxiatu nihilista errusiarraren aldeko manifestazio batean parte hartu izanagatik. Mink formalki errusiar inperioko hiritartzat hartua izan zenez (Frantzian jaioa izan arren), gobernu frantsesak Errusiara deportatzeko mehatxua egin zuen, eta hori hondamendia zatekeen. Deportazioa saihestearren, Maxime Négro mekanikari anarkistarekin ezkondu zen, nazionalitate frantsesa lortzeko. Négrorekin bi seme-alaba gehiago izan zituen, zeinen izenek bere sinpatia politikoa adierazten zuten: Lucifer-Blanqui-Vercingetorix (1882an jaio eta umetan hildakoa) eta Spartacus-Blanqui-Révolution (1884an jaioa. Auzitegi zibil batek Maxime izena eman zion )
Hitzaldiak ematen jarraitu zuen. 1881eko abenduaren 3an Saint-Chamonden eman zuen haietako batean, artean 22 urte baino ez zuen Ravachol ekintzaile anarkista eta gaizkilea izan zuen entzule. Anarkista gaztea fedea galtzen hasita zegoen Eugêne Sueren Le Juif errant (Judu alderraia) eleberria irakurri ondoren, baina Mincken hitzaldian alde batera utzi zituen erabat bere ideia erlijiosoak. 1882an Jules Guesdek sortutako Parti ouvrier français (Frantziako Langileen Alderdia) erakunde politikoan aktiboki parte hartu zuen. Minckek bere hautagaitza aurkeztu zuen 1993ko hauteskunde legegileetarako Parisko VI. barrutian. 1893ko abuztuaren 19ko Le Petit Journal egunkariak, une hartan milioi bat kopia zituen egunkariak, hautagaitzarekin izan zituen arazoen berri eman zuen: "Hautagaitzaren deklarazioa bi aldiz egin ondoren, Senako prefetaren adierazpen ofizial bat jaso zuen, zeinean esaten zion ezin zuela bere deklarazioa onartu, emakumeek ez baitzuten herritartasun-eskubiderik. Paule Minck andreak adierazpenari gor egin eta hautagai izaten jarraitzea erabaki zuen, emakumeen berdintasun-printzipioa ezartzeko. Izan ere, atzo arratsaldean, Urriko Aretoan egindako hauteskunde-bileran, asanbladak, oso ugaria, Paul [sic] Minck herritarraren protesta-hautagaitza txalotu zuen. "
Kazetaritza konprometitua
1888an, Perpinyàko Le Socialiste des Pyrénées-Orientales egunkariko editore nagusia izan zen. Ondoren, Parisera itzuli eta gero, Maurice Barrès-ek 1894tik 1895era argitaratutako La Cocarde egunkariaren editore nagusietako bat izan zen. Halaber,  'La Petite République-n' , L'Aurore-n'  eta Marguerite Durand-ek 1897an sortutako 'La Fronde ' egunkari feministan ere parte hartu zuen.
1894an, bi obra txiki interpretatu zituen Théâtre-Social delakoan: 'Qui l' emportera?' eta 'Le Pain de la honte'. Dreyfus auzian, jatorri judu-alsaziarreko kapitainaren aldekoekin bat egin zuen. Giza Eskubidearen Logia Masoniko Mistoan onartua izan zen.
1901eko apirilaren 28an hil zen. Père Lachaise hilerrian erraustu zuten. Hiletan, 1901eko maiatzaren 1ean, Langileen Nazioarteko Egunean, hainbat sozialista, anarkista eta feminista elkartu ziren. Haren errautsak Pad-Lachaiseko kolunbarioaren doako kontzesio batean (1029. kutxan) gorde zituzten. Kontzesioa 1931 arte berritu izan zen, administrazioak berreskuratu zuen arte.
Lyon-go 'Le Progrès ' egunkariak omenaldia egin zion 1901eko maiatzaren 18ko 'Paule Minck et la Paiva' izeneko artikuluan. Hauek dira artikuluaren azken hitzak:  'Kortesanak jauregiak eraikitzen jarraitzen du miseriatik ateratako urrearekin eta gizonen eskubide berdinak eskatzen dituen emakumeaz trufatzen da' .
Paul Léautaud-en  'Journal ' egunkarian, 1929ko maiatzaren 12an: «''Atzo goizean, Paule Mincken alabaren bisita […]. Emakume gajoa, beti miseria gorrian. 20 franko eman zitzaizkion.''»
Davydiv Brid
Davydiv Brid (ukraineraz: Давидів Брід) edo Davidov Brod (errusieraz: Давыдов Брод) Beryslav Raionean (barrutia) kokaturiko herria da, Ukrainako hegoaldeko Kherson Oblastean; zehazki, Kherson hiriaren ipar-ekialdetik 76 kilometrora, Inhulets ibaitik gertu. Kherson Oblastak Mykolaiv Oblastarekin duen muga herrixkaren ipar-mendebaldean dago kokaturik, gainera.
Demografia
2001eko Ukrainako Erroldaren arabera, herrixkak 1,223 biztanle zituen.
Ama-hizkuntza 2013. urterako:
Vuhledar
Vuhledar (Вугледа́р) edo Ugledar (errusieraz: Угледар) –bi izenek 'ikatz-oparia' esan nahi dute, hiriko ikatz-industria dela eta– Ukrainako Donetsk Oblastean (probintzia) kokaturiko oblast-mailako garrantzizko hiria da. 14,432 biztanle ditu 2021eko estimazioen arabera, behera 2001eko 17,440ekin alderaturik.
Historia
2022ko Ukrainaren inbasio errusiarrean, Vuhledar errusiar misil balistiko batek jo zuen, sakabanatze-munizioz beterikoa, 2022ko otsailaren 24an. Misilak ospitale baten kanpo-eremuan jo zuen, eta lau zibil hil eta beste 10 zaurituz.
Demografia
2001eko Ukrainako Erroaldaren arabera:
Émile Pouget
Émile Pouget (Pont-de-Salars, Aveyron, 1860ko urriaren 12a - Lozère, gaur egun Palaiseau, Essonne, 1931ko uztailaren 21a) anarkokomunista frantsesa izan zen, eta anarkosindikalismoaren inguruko taktikak hartu zituen. Frantziako Lan Konfederazio Orokorreko idazkariordea izan zen 1901 eta 1908 artean.
Biografia
Emile Pouget 1860an jaio zen Rodezetik gertu, Aveyronen. Bere aita, notarioa zena, gazte hil zen. Ama berriro ezkondu zen. Rodezko bigarren hezkuntzako eskolara joan zen, eta han hasi zituen ikasketak, eta 15 urterekin hasi zuen kazetaritzarekiko grina. Han egunkari bat sortu zuen, Le Lycéen républicain (Ikasle errepublikanoa).
1875ean, aitaordea hil zen, eta Emiliek bigarren hezkuntzatik alde egin behar izan zuen bizimodua ateratzeko. Bere lan ordutegia bete ondoren, bilera publiko eta talde progresistetara joaten hasi zen, eta berehala erabateko konpromisoa hartu zuen propaganda iraultzailearekin.
1879an, ehungintzako langileen Syndicat des employés du textile sindikatuaren fundazioan parte hartu zuen. Han lehen panfleto antimilitarista argitaratzea lortu zuen. 1881ean, anarkista frantsesen talde batekin bat egin zuen Londresko Nazioarteko Kongresuan, Lehen Internazionala desegin ondoren. 1883ko martxoaren 8an, Esplanade des Invalides-en aire zabaleko bilera batera gonbidatu zituen langabeak ebanisteroek. Polizia sartu zen, eta manifestariak sakabanatu eta hiru okindegi atera ziren. Maubert plazan, Louise Michel eta Pougetek osatzen zuten taldeak poliziaren indar garrantzitsu bati egin behar izan zion aurre. Louise Michel atxilotzeko abaildu zenean polizia, Pougetek ahal zuena egin zuen hura askatzeko, baina atxilotu ere egin zuten. Zortzi urteko kartzela-zigorra ezarri zioten "eskuz egindako lapurretagatik", eta Melungo kartzelan egon zen 1886 arte, Rocheforten presioaren ondoren emandako amnistiari esker.
Editore eta artikulista
Askatu zutenean, liburu denda batean itzuli zuen bere aurreko lana eta hainbat argitalpen sortzeari ekin zion. Lehenengoa, epaiketaren ondoren itxi behar izan zuen bere artikulu bat argitaratzeagatik, Silence aux pauvres izenekoa. 1889ko otsailean Père Peinard astekariaren lehen alea argitaratu zuen, lerro satirikokoa eta arrakasta handikoa. Han erruz idatzi zuen Estatuaren, Elizaren, armadaren eta enpresaburuen aurka, baina, batez ere, greba orokor desjabetzailearen alde. Lerro zorrotz horrek espetxean txiki-txiki sartzea ekarri zion berari, argitalpenaren gainerako arduradunei bezala; baina ziegatik artikuluak idazten jarraitzen zuen, eta argitaratzen jarraitzen zuten. Bere idazkiek greba orokorraren eta sabotajearen ideia kapitalismoaren aurka borrokatzeko baliabide gisa iragarri zuten, baina aldi berean doako indarkeriazko ekintzak gaitzetsi zituen, hala nola Ravacholek egindakoak (heriotzekin egindako lapurreta) edo Greenwicheko behatokiari bonbekin egindako atentatua. Horrek, baina, ez zion agintarien errepresioa eta argitalpenaren etena aurreztu.
1894an, Sadi Carnot Errepublikako presidentearen hilketaren ondorioz, errepresio handia piztu zen mugimendu iraultzaile osoaren aurka. Pougetek Aljerren (1894-1896) eta ondoren Londresera ihes egin zuen, non izen faltsuak erabiltzen zituen korrespondentzia eteten ez ziotelako, eta handik Père Peinard argitaratzeari ekin zion berriro. Hala ere, auzi-ihesean epaitu zuten Frantzian, Hogeita Hamarreko Prozesuan, eta 1884ko urrian 20 urteko lan behartuak egitera kondenatu zuten. Londresko erbestean The Torch egunkari anarkistan ere parte hartu zuen.
Sindikalismo iraultzailearen aitzindaria
Père Pinard argitalpenetik historia egingo zuen artikulua argitaratu zuen, À roublard, roublard et demi: anarkismoak sindikatuetan infiltratzeko eta sindikalismoa egiteko eskatzen zuen, langile- eta herri-masei eragiteko eta kontzientziatzeko.
1895ean amnistia bat baliatu zuen Parisera itzultzeko. Hurrengo urtean La Sociale astekaria sortu zuen. Fernand Pelloutier eta Bernard Lazare-rekin batera, anarkisten eta sozialista antiparlamentarioen arteko hurbiltze-estrategia bat sustatu zuten, sozialdemokraziak langileen artean duen eragin gero eta handiagoari aurre egiteko; eta elkarguneak bultzatzen zituzten: parlamentarismoaren aurkakoa, sindikalismoa eta greba orokorra. 1886an, halaber, modu nabarmenean parte hartu zuen Londresko Nazioarteko Kongresu Sozialistan, hitzaldi paraleloak eginez eta parlamentuaren aurkakoen gisa eratuz.
CGTk Tolousen 1897ko irailean egindako kongresu konfederalean, Émile Pougetek sindikatuen mundura sarrera azpimarragarria egin zuen. Paul Delesalle-rekin eta beste buruzagi anarkista batzuekin lortu dute kongresuak aho batez onartzea boikotaren eta sabotajearen aldeko dokumentu bat – ziurrenik Pouget-ek idatzia –, borroka-metodo gisa. Sindikalismoaren ekintza zuzenaren inguruan langileen batasuna bultzatzea zen bere kezka, sindikalista erreformistak borrokan lankide izan arren, lan instituzionala lehenesten zuten politikarien kontra, langileen ekintzaren kaltetan.
Dreyfus auziaren eta Zolaren J'accuse idazkiaren aurrean, Père Peinardeko orrialdeetatik Zolaren eta klase aberatsen hipokrisia salatu zuten, beretako bat epaiketatik eskandalizatuz, eta, aldiz, ez zuten salatu hainbat militante anarkista espetxeratu zituztela lege antianarkistak zirela eta. Kanpaina horretan, Pougetek Léon Blum legelari gaztearen eta Giza Eskubideen Ligako presidentearen babesa jaso zuen. Hala ere, estatu-kolpe baten mehatxu gero eta handiagoaren aurrean, pro-Dreyfus mugimenduarekin anabasa egiteko oihukatu zuen, Errepublika gogoz kontra defendatzeko, militarren kontrola saihesteko modu gisa. Hala ere, arrisku kolpista igaro ondoren, sindikalismo iraultzaile eta antiparlamentarioa defendatzen jarraitu zuen.
Propaganda batzordeko eta CGTko nazioarteko batzordeko kidea, La Voix du peuple astekari konfederala bultzatu zuen eta eduki sindikalista eta iraultzailea zuten artikuluak argitaratzen jarraitu zuen.
CGTren gorentasun grisa
CGTk maiatzaren Leheneko ospakizun bateratua bultzatu zuen, 8 orduko lanaldiaren aldarrikapenaren inguruan. Greba orokor iraultzailearen helburua defendatzen jarraitu zuen, baita Jean Jaurès moderatuari idatziz aurre egiten ere, hark ez baitzuen onartzen. Nazioartean, sindikatu ingelesekin batera ekintza bultzatu zuen, gerra frantziar-britainiar baten mehatxuaren aurka. Idazki horietako asko sindikatuaren izenean aurkezten ziren, baina haren garaikideek zioten Pouget zela benetako egilea.
1901eko azaroaren 26an CGTk egindako kongresuan, Émile Pouget sindikatuko idazkariorde hautatu zuten, 1908ra arte kargu horretan egon zelarik. Aldi horretan La Voix du peuple egunkariko erredaktore buru eta CGTko nazioarteko ordezkari izaten jarraitu zuen. Bera eta Victor Griffuelhes CGTren benetako antolatzailetzat eta bere gehiengo iraultzailearen animatzailetzat hartu ziren. Biek ere aktiboki parte hartu zuten L'Action Directe eta L'Avant-Garde aldizkarietan.
Erreformistak kexu ziren sindikatuaren tonu gero eta erradikalagoaz, eta Pouget seinalatu zuten anarkisten arduradun nagusitzat. Langileen batasuna bermatzeko neutraltasun sindikalerako deiak eginez erantzun zuen, eta erreformistei hura zatitzea leporatu zien, guztiek bat etorri behar zutenean kapitalismoa eraitsi nahi izateko. Haren arabera, CGT Laneko Alderdia zen, eta haren doktrina sindikalismoa zen. 1906ko maiatzaren 1ean CGTren deia idatzi zuen, langileek beren ekimenez 8 orduko lanaldia har zezaten, lan gehiago egiteari utzita; kanpaina hori 18 hilabetez luzatu zen.
Nazioarteko konferentzietan, baina, CGTren jarrera gero eta isolatuago geratu zen jarrera erreformisten nagusitasunaren erdian. Harik eta 1906an, CGTren Amienseko kongresuan, hura ere hiru joeratan banatu zen arte: sindikalismo erreformista, sindikala-polititika (guesdista) eta sindikalismo iraultzailea. Pougetek, bere ideiei inoiz uko egin gabe, batasuna bermatzeko ahalegina jarri zuen ororen gainetik.
Pougetek, hala ere, hurbiletik jarraitu zuen mugimendu anarkista, batzuetan bere dizipuluren bat tartean sartuz, Pierre Monatte kasu. Halaber, Le Cri du peuple aldizkaria berpizten saiatu zen, pentsamendu iraultzailea zabaltzen jarraitzeko. Eta gobernuari egindako eraso dialektikoengatik kartzelatu ondoren, 1909an La Révolution egunkaria kaleratu zuen Pierre Monatte eta Amédée Dunoisen laguntzarekin.
1908an erretiratu egin zen, gaixorik, baina idazten jarraitu zuen, 1910ean L'Action Directe opuskulua argitaratzeak erakusten duen bezala. Hil arte jarduera bizia izan zuen opuskulu eta libreto ugariren egile gisa, baita L'Guerre sociale eta L'Humanité egunkarietako iritzi kolaborazioen egile gisa ere. Editore lana ere egin zuen.
1914az geroztik, baina, bere bigarren lagunarekin, Paris hegoaldeko Lozère herrian bizitzera erretiratu zen, eta hiriburuko brugit-etik aldenduz joan zen sindikalismoaren lehen lerrotik.
1931ko uztailaren 21ean hil zen eta Lozère (gaur egun Palaiseauko udalerria) lurperatu zuten agur-ekitaldi txiki batean, baina Pierre Monatte, Maurice Chambelland eta Paul Delesalle izan zituen lagun.
Sussie Pussie
Ibilbidea
2018an egin zuen lehen jendaurreko emankizuna Mary Pussie  drag lagunarekin batera Urdiain go taberna batean. Ordutik, dantzaleku, festa eta jaialdi askotan egin ditu emankizunak.
Sussie Pussie pertsonaia, Gandía Shore telebista saioko Ylenia, Aída telesaileko Lore eta Dolly Parton pertsonaietan inspiratuta dago. Pertsonaiaren izena La Que se avecina telesaileko pertsona baten izenetik hartu zuen.
Haurrentzako ipuin kontaketak egiten ditu, umeen artean errespetua eta aniztasuna helburu dutenak.
Lanbidez batukada irakaslea da eta drag ikastaroak ere eman ditu.
Dorothy Good
Dorothy Good, akats batengatik historikoki Dorcas Good (1687-1750 hamarkada) Salemgo sorginkeria prozesuan auzipetu zuten pertsona gazteena, lau urte baino ez zituen eta.
Biografia
Dorothy Good Salemen jaio zen, 1987 edo 1988an. Gurasoak William Good eta Sarah Solart (gero ezkontzaz Sarah Good) ziren. Bai Dorothyri bai haren amari Salemen sorginkeria praktikatzea leporatu zieten, 1692an Salemen sorgin-epaiketen hasieran. Lau urte baino ez zituela, auzipetu egin zuten herriko magistratuek, sorgina zela aitortu zuen eta, ustez, amak deabruarekin elkartuta ikusi zuela esan zuen. Mary Walcott eta Ann Putnam, Jr. salatzaileek esan zuten neskatoa kikilduta zegoela eta behin eta berriz hozka egiten ziela, animalia balitz bezala.
Dorothy zaintzapean egon zen 1692ko martxoaren 24tik, 50 librako fidantza ordaindu ondoren, 1692ko abenduaren 10ean askatu zuten arte. Bera ez zen inoiz salatu edo epaitu. Martxoaren 24an, 25ean eta 26an egin zituzten magistratuek azterketak, Rev.. Deodat Lawsonen arabera: ''Magistratuek eta ministroek ere jakinarazi zidaten Sara G.-ren neskato bat harrapatu zutela, 4 eta 5 urte artekoa zela eta aztertu egin zutela. Eta egitatezko materiari zegokionez, aho batez esan zuten, neskato horrek bere begiak pertsona 'lotuen' edo aflijituen gainean jartzen zituenean, pertsona horiek oinazetuta zeudela, eta haiek buruari eutsi ziotela, eta, hala ere, begiak aflijituan jartzen zirenean, haiek oinazetuta zeudela. Hainbat aldiz, kexatu ziren lotsagabeak arretaz behatu zituen, askotan neskato horrek hozka egin baitzien, eta hortz-multzo txiki baten markak eragin zituen. Hori zela eta, Salemeko kartzelara ere eraman zuten. Espetxeratu ostean, Putmanen emaztea askoz hobeto zegoen eta ez zuen inolako eraso bortitzik izan martxoaren 24tik apirilaren 5era arte. Beste batzuek ere esan zuten ez zutela hain maiz ikusi, min egiteko. ... Martxoaren 26an, Hathorne jaunak, Corwin jaunak eta Higison jaunak presoen etxean egon ziren Neskatoa aztertzeko. Neskatoak esan zien suge txiki bat zuela, bere oineko behatzaren behealdea txupatzen zuena. Non galdetu zutenean, beste leku batzuk seinalatuz, neskak esan zien, "ez han, han baizik," eskuko hatzaren punturik baxuenera begira; han, orban gorri sakon bat ikusi zuten, arkakuso baten hozka zirudiena''. Dorothyk ahizpa gazteagoa izan zuen, Mercy. Sarah Good atxilotu ondoren jaio zen, eta jaio eta gutxira hil zen, desnutrizioa eta espetxeko baldintza gogorrak zirela eta.
"Dorothy" vs "Dorcas"
John Hathorne magistratuak gaizki idatzi zuen Good-en lehen izena, "Dorcas" gisa, 1692ko martxoaren 23ko atzipenaldi-aginduan, baina behar bezala deitu zioten "Dorothy" gainerako lege-erregistroetan. Deodat Lawson-ek bere azterketei buruz egindako kontakizunek ez dute inoiz lehen izena aipatzen, baina ondorengo idazleek, hala nola Charles W. Uphamek Salem Witchcraft (1867) liburuan, atzipenaldiaren ordenaren hasierako akatsa errepikatu zuen, eta gero okerreko izenarekin aipatua izan da.
Brontë familia
Brontë familia XIX. mendeko Ingalaterrako literaturan eragin handia izan zuen idazle familia izan zen. Partaide guztiak ezagunak badira, bereziki ospetsuak hiru ahizpa izan ziren: Charlotte (1816ko apirilaren 21ean jaioa), Emily (1818ko ekainaren 30ean jaioa) eta Anne (1820ko urtarrilaren 17an jaioa). Hirurak eleberrigileak eta poetak izan ziren, hasieran gizonezko izengoitiak erabiliz.
Hiru ahizpek eta bere anaia Branwellek irudimen handia garatu zuten narrazio gero eta konplexuagoak idazteko; horretan, ondo hezitako aita baten laguntza izan zuten. Heriotzarekin aurrez aurre jartzeak, lehenik bere amarena, eta gero bere bi ahizpa zaharrenena, sakonki markatu zituen eta eragin handia izan zuen bere lanetan.
Bere patu pertsonal tragikoek izugarri lagundu dute bere ospean eta, ondorioz, bere hurbileko senideenean. Desagertu ondoren, Ingalaterratik haratago hedatu zen ospe batek iraun zuen. Bere etxea, Hawortheko parrokia-etxea, Brontë Parsonage Museum, erromesaldi leku bihurtutako museoa bihurtu da: urtero mundu osoko ehunka mila bisitari hartzen ditu.
Partaideak
Familian kide hauek ziren:
Patrick Brontë, aita
Patrick Brontë (Emdale, Down konderria (egungo Ipar Irlanda); 1777ko martxoaren 17a- Haworth, Yorkshire; 1861ko ekainaren 7a) bera idazlea izan zen. Bereak dira Cottage Poems (1811) eta The Rural Minstrel (1814) liburuak, baita egunkarietako artikuluak, poemak eta liburuxkak ere.
Gizon kulto hori eskolara joan zen hamasei urte bete arte. Ikasketak finantzatzeko, gurasoek bi hektarea lur baino gehiago alokatu behar izan zituzten. Geroago eskola pribatu bat sortu zuen. Irakasle gisa lan egin zuen eta dirua aurreztea lortu zuen. Horri esker Cambridgeko St John 's College unibertsitatean sartzea lortu zuen. Hori ohiz kanpoko gertakaria da; izan ere, jatorri irlandarra eta apala zuenez, ohikoena Dublingo Trinity Collegen sartzea zatekeen, Cambridgeko Trinity Collegen adinako sonarekin, eta ez hain erakunde ospetsuan. Thomas Tighe bake-epaileak, parlamentari baten semea eta parlamentuko bi kideren senidea, Established Church of Irelandeko ministroa eta mugimendu ebanjelikoen jarraitzaileak, lagundu zion ere bai. Bere Bachelor of Arts titulua eskuratu ondoren, 1806ko abuztuaren 10ean, apaiz-anglikano ordenatu zen; diru asko ez zuten ikasle gehienek hori egiten zuten.
1812an, sei urte geroago, Maria Branwell ezagutu zuen. Maria Kornualleskoa zen. 1812ko abenduaren 29an ezkondu ziren eta sei seme-alabak izan zituzten. Familia 1820an Haworthko parrokia-etxean egokitu ziren. Etxe hori egun museoa da.
Oso gazte alargun gelditu zen baina ez zuen lortu berriro ere ezkontzea. 84 zituelarik hil zen.
Maria Branwell, ama
Ama, Maria, Branwell jaiotzez, oso gazte hil zen, 38 urterekin, 1821ean. Seguruenik urdaileko minbiziak jota hil zen, bere gorakoei buruzko lekukotasunen arabera, nahiz eta minbizi ginekologikoa ere aipatu den. 1812ko abenduaren 29an ezkondu zen, 29 urte zituela, Charlotte ahizpa gazteenak Guiseleyko elizan egin zuen egun berean. Bere bizitasun, alaitasun eta gozotasunagatik da ezaguna. Metodista zen, oso erlijiosoa. Erlijioari buruzko tratatu bat idatzi zuen, The Advantages of Poverty in Religious Concerns ("Pobreziaren onurak jokabide erlijiosoan"), inoiz argitaratu ez zena. Brontë Parsonage Museumen ikusgai daude seme-alabekin egin zituen lan batzuk, esaterako abezedario batzuk. Oso oroitzapen beroa utzi zuen, batez ere senarrarengan eta seme zaharrarengan. Emilyk eta Annek irudi batzuk besterik ez zituzten, batez ere gaixo ohean sufritzen zuen ama batena.
Elizabeth Branwell, izeba
Elizabeth Branwell, Aunt ("izeba") Branwell, (Penzance, (Kornualles), Mariaren ahizpa nagusia zen eta Brontëen etxean irudi garrantzitsua izan zen batez ere Maria hil ondoren. Erlijio ikuspuntutik metodista, beti beltzez jantzita, haurren amaren papera bete zuen. Haurrei josten irakatsi zien, liburuak ematen zizkien eta, orokorrean, bere eragina izan zuen idazleengan. Tabako zalea zen eta, nahiz eta hare erlijio ideiak, oso pertsona atsegina eta alaia izan omen zen. Nolabait, bere bizitza propioa baztertu zuen hilobeei laguntzeko.
Ikasketen urteak
Txiki-txikitatik, Patrick Brontëren haurrek beren interesen erdigunean jartzen dute idazketa; hasieran, jolas bat bezala egiten dute, narrazioan dena ona dela ematen badu, kadeteek bakarrik dute beren pasioa egiteko askatasuna. Haur laukote hau "txundigarri" eta "madarikatu" gisa katalogatzen da, Yorkshireko parrokia-etxe txikiaren bakardadean, bere aitaren irudiaren inguruan; bere seme-alabak hazten diren bitartean, aitak hezkuntza formalago batez arduratzen da. Horregatik, 1824an, lau anai-arrebak Cowan Bridgen sartu ziren eskolan, fortuna gutxiko elizgizonen seme-alabentzat sortua. Eskola horren arautegia, metodoak eta ohiturak oso gogorrak ziren. Hurrengo urtean, Maria eta Elizabeth larriki gaixotu eta erretiratu ziren. Handik gutxira hil ziren. 1825eko maiatzaren 6an eta ekainaren 15ean Charlotte eta Emily ere Haworthera itzuli ziren. Bere bi ahizpak galtzearen trauma haien lanetan islatu zen.
Bizirik gelditu ziren anaia-arreben artean (Charlotte, Emily eta Anne, neskak, Branwell, mutila) nolabaitezko konplizitatea sortu zen. Aita kanpoan zebilen bitartean, hiru nesken eta anaiak irudimena lantzen zuten. Egoera haietan, aita kanpoan zegoenean, Tabitha Aykroyd "Tabby" izebarekin gelditzen ziren. Izebak bere lurraren kondairak eta ipuinak kontatzen zien.
Esperientzia hauek guztiek eragin handia izango zuten idazleengan eta haren libuetan sarritan islatuko ziren.
Brontë familia herri kulturan
Brontë familiaren historia erromantikoa lan askoren iturria izan da. Zineman, literaturan, musikan, familiak presentzia berezia izan du beti. Hemen adibide batzuk:
Esa-Pekka Salonen
Esa-Pekka Salonen (Helsinki, 1958ko ekainaren 30a) finlandiar orkestra-zuzendari eta musikagilea da.
Tronpa eta konposizioa ikasi zituen Helsinkiko Sibelius Akademian. Magnus Lindberg musikagilearekin Korvat auki taldea eta Toimii talde esperimentala sortu zituen.
1979an orkestra bat zuzendu zuen lehen aldiz. 1984an Los Angeles Philarmonic Orkestrako zuzendari izendatu zuten. 2006tik Londresko Philarmonia Orchestraren zuzendari nagusia da eta San Francisco Symphonyko zuzendari artistikoa ere bada.
Gregor Strasser
Gregor Strasser (Geisenfeld, 1892ko maiatzaren 31 - Berlin, 1934ko ekainaren 30a) alemaniar politikari nazia izan zen.
Bavarian jaio zen eta Lehen Mundu Gerran esku hartu zuen artilleriako erregimentu batean. 1920an Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistarekin bat egin zuen eta laster alderdiko buruzagitzara igo zen. 1923an, huts egindako Municheko Putschan parte hartu zuen, eta espetxeratu egin zuten, baina arrazoi politikoengatik askatu zuten. 1925ean NSDAP alderdi berrituan sartu zen eta afiliazio kopurua handitu zuen Alemaniako iparraldean. 1934an hil zuten Labana Luzeen Gauean, Adolf Hitlerrekin zituen gatazka pertsonal eta politikoen ondorioz.
Jon Olivares
Ibilbidea
Jon Olivares Madrilen jaio zen, baina 7 urte zituela Euskal Herrira lekualdatu zen. Ama euskalduna eta aita kanariarra ditu, eta, aitaren sendia bertakoa izaki, haurtzaroan udak Kanariar uharteetan igarotzen zituen. Txikitan hezitzaile eta bikoizketa-aktore izan nahi zuen.
2009an Haur Hezkuntza ikasten hasi zen Mondragon Unibertsitatean eta, ikasten ari zela, Taupada antzerki taldean sartu zen obra txiki bat antzezteko. Arrasateko Txatxilipurdi aisialdi elkartean ere aritu zen urte askoan.
2011. urtean, 23 urterekin, Bergarako Osintxu auzoko auzoalkate gisa aukeratu zuten eta lau urtez egon zen karguan.
Gero, aktore ibilbideari ekitea erabaki zuen eta hainbat antzezlanetan parte hartu zuen. 2013an agertu zen lehen aldiz ETB 1eko Goenkale telesailean. 2016an Ruben Sainzek zuzenduriko Liknart film laburreko protagonista izan zen. 2019an, Ihesaldia Basauri telesailean lan egin zuen eta urte berean Patria telesailean Joxe Mari pertsonaia antzeztu zuen; telesail hartan Elena Irureta, Ane Gabarain, Jose Ramon Soroiz, Mikel Laskurain, Eneko Sagardoy eta Loreto Mauleon aktoreekin lan egin zuen, besteak beste. Hurrengo urtean, 2020an, Altsasu miniseriean Urkoren papera antzeztu zuen. 2021ean Marco Baradak zuzenduriko Yo tampoco sé qué hago aquí film laburrean parte hartu zuen, Martin izeneko pertsonaiaren paperean eta, urte berean, bi telesailetan agertu zen: Amazon Prime Videoren Desaparecidos eta Netflixeko Sagrada familian. 2022an Almudena Grandes idazlearen liburu batean oinarritutako Los pacientes del doctor García telesailean lan egin zuen eta Roberto Cano zuzendariaren Imbécil film laburreko protagonista izan zen. Lehen film luzea Javier Ruiz Calderak zuzenduriko Un hombre de acción izan zen, Lucio Urtubiaren istorioa kontatzen duena.
Bizitza pertsonala
Bere izen osoa Jon Ruben Olivares da. Aita idazlea du eta Jonen bigarren izena Rubén Darío poetagatik ipini zion.
Itziar Atienza aktorearen bikotekidea da.
Soccer Mommy
Sophie Regina Allison (1997an jaioa), Soccer Mommy izen artistikoz ezagunagoa, Nashvilleko (Tennessee) abeslari eta musikari estatubatuarra da. Izena AEBetan 21. mendean tipikoa bihurtu den esamolde batetik dator, soccer mom: futboleko ama, seme-alabak europar futbolean eta beste hainbat aisialdi jarduetara eramaten tematzen den hiri aldirietako emakumezkoa.
Sei urte zituela hasi zen gitarra jotzen eta musika egiten hasi zen. Bandcamp-en Soccer Mommy izena harturik, etxean grabatutako abestiak argitaratzen hasi zen 2015. urtean, unibertsitatean hastear zegoen udan. Gero New Yorkeko Unibertsitatera joan zen eta bertan musika alorreko negozio ikasketak egin zituen Unibertsitatea utzi zuen bi urte igaro ondoren, 2017an, Nashvillera itzuli eta bere karrera musikala jarraitzeko. Clean estudioko lehen albuma atera zuen 2018ko martxoan.
Rebecca Lemp
Rebecca Lemp (Nördlingen, Alemania, 1550 - ibidem 1590eko irailaren 9a) sorginkeria leporatu eta Nördlingenen sutan erre zuten emakume alemaniarra izan zen.
Sorgin-ehiza
Nördlingenen (Alemania) sorginkeriagatik zigortutako 32 emakumeetako bat zen Rebeccan Lemp. George Pheringer magistratuak zuzendu zuen ehizaldia Sebastien Roettinger eta Conrad Graf abokatuekin batera.
Peter Lemp kontulariarekin ezkonduta zegoen Rebecca. Kontularia oso errespetatua zen eta sei seme-alaba zituzten. 1590eko apirilean atxilotu zuten Rebecca senarra negozio-bidaia batean zegoela. Bere seme-alabek kartzelan zegoela idatzi zioten aitari. Berak senarrari bere errugabetasunaz idatzi zion, askatuko zutela sinetsita, baina Lemp bost aldiz torturatu eta aitortu egin zuen. Senarrari berriro idatzi zion, eta bere burua hiltzeko zerbait bidaltzeko eskatu zion. Gutuna atzeman eta gero, bere buruaz beste egiten saiatu izana leporatu zion epaimahaiak.
Epaimahaiak Lemp hertsatu egin zuen Peterri beste gutun bat idatz ziezaion, sorgina zela esanez. Peterrek epaimahaiari idatzi eta akusatzaileei aurre egiteko laguntza eskatu zion. Gainera, adierazi zuen Rebeccak aitormena behartuta egingo zuela, eta emaztea ·zintzo, jator eta errukitsu gisa deskribatu zuen, eta inoiz ez zuela "pentsamendu gaiztorik edo buruko gaixotasunik izan". Bere seme-alabei Bibliaz irakasten ziela ere esan zuen.
Lemp berriro torturatu zuten 1590eko irailaren 9an sutan erre baino lehen.
Barbara W. Tuchman
Barbara Wertheim Tuchman (Ameriketako Estatu Batuak, 1912ko urtarrilaren 30a – Greenwich, Connecticut, 1989ko otsailaren 6a) historialaria eta idazlea. Pulitzer saria bi aldiz irabazi zuen, The Guns of August (1962) eta Stilwell and the American Experience in China (1971) liburuekin.
Biografia
Maurice Wertheim bankariaren eta Alma Morgenthau-en alaba zen. Aita aberastasun eta ospe handiko gizona zen: The Nation aldizkariaren jabea, Amerikako Batzorde Juduaren lehendakaria, arte-bildumagile ospetsua eta Theatre Guild-en sortzailea. Barbararen birraitita, Woodrow Wilson, enbaxadorea zen Otomandar Inperioan.
Lucy Fitch Perkins eta G.A. Henty-ren liburuek eragin handia izan zuten Wertheim-engan adin goiztiarrean, baita Alexandre Dumasen eleberri historikoak ere. Walden School-en ikasi zuen, Manhattango Upper West Side-n, eta 1933an Radcliffe College-n historia eta literatura ikasi zituen. Tuchman Radcliffe College-ko administratzailea zen eta Harvardeko, Kaliforniako Unibertsitateko eta Itsas Gerrako Eskolako irakaslea. Inoiz ez zuen jaso graduondoko titulu formalik historian, baina Tuchmanek Estatu Batuetako unibertsitate aitzindarien ohorezko titulu batzuk jaso zituen, besteak beste, Yaleko Unibertsitatean, Harvardeko Unibertsitatean, New Yorkeko Unibertsitatean, Columbiako Unibertsitatean, Bostongo Unibertsitatean eta Smith Collegen.
Graduatu ondoren, borondatezko ikerketa-laguntzaile gisa aritu zuen Institute of Pacific Relations-en, New Yorken eta horri lotuta urtebete egin zuen Tokion eta hilabete bat Txinan. Ondoren, Estatu Batuetara itzuli zen, Transiberiar trenbidean. Then Nationeko korrespontsal aritu zen Valentzia eta Madrilen Espainiako Gerra Zibila kontatuz. Bere lehen liburua Espainiako esperientziatik atera zuen: The Lost British Policy: Britain and Spain Since 1700 (1938).
1940an, Lester R. Tuchman internista, ikertzaile eta medikuarekin ezkondu zen. Hiru alaba izan zituzten, haietako bat, Jessica Mathews barne, eta Carnegie Endowment for International Peace lehendakari bihurtu zen.
Bigarren Mundu Gerran, Gerrako Informazio Bulegoan aritu zen eta 1956ean Bible and Sword: England and Palestine from the Bronze Age to Balfour argitaratu zuen.
Tuchman 1989an hil zen Greenwichen, Connecticuten, garuneko isuri baten ondoren, 77 urte zituela.
Tuchman-en legea
1978ko A Distant Mirror liburuaren sarreran, Tuchmanek "Tuchmanen legea" deitu zion fenomeno historiko bat identifikatu zuen, modu ludikoan:"Hondamendia oso gutxitan gertatzen da, erregistratutako kontuetatik abiatuta. Gaurko berriak xurgatu ondoren, grebak, krimenak, energia-akatsak, ur-sare hautsiak, tren geldituak, eskola-itzalaldiak, mutanteak, drogazaleak, neonaziak eta bortxatzaileak izango dituen mundu bati aurre egitea espero da. Kontua da bat gauez itzul daitekeela etxera —zorioneko egun batean— fenomeno horietako bat edo bi aurkitu gabe. Horrek eraman nau Tuchmanen Legea formulatzera, honela: 'Txostena egiteak bost edo hamar aldiz biderkatzen du garapen deploragarri ororen itxurazko luzapena' (edo irakurleak ematen duen edozein irudi). Erregistroan egoteak esan nahi du jarraitua eta nonahikoa dela; aldiz, litekeena da noizbehinkakoa izatea, bai denboran bai tokian. Gainera, normalaren iraunkortasuna perturbazioaren efektua baino handiagoa izaten da, gure garaiez dakigun moduan."Tuchmanen legea "pertzepziozko xedapenaren" edo "probabilitate subjektiboaren" printzipio psikologiko gisa definitu da.
Elizabeth Hubbard (Salemeko epaiketak)
Elizabeth Hubbard (Massachusetts, AEB, 1675 - ?) Salemeko sorginkeria prozesuko lehen salatzaileetako bat izan zen, eta 1692ko udan eta udazkenean jarraitu zuen. Epaiketako 15 hilabeteetan 20 lagun hil ziren.
Epaiketako testigantzak eta ondorioak
Epaien amaierarako, Elizabeth Hubbard-ek hogeita bederatzi pertsonaren aurkako testigantza eman zuen; horietatik hamazazpi atxilotu zituzten, hamahiru urkatu egin zituzten eta bi kartzelan hil ziren. Epaiketetako indar indartsu gisa, Elizabeth herriko jendea eta gortea konbentzitzeko gai izan zen. Berak eta beste neskek auzitegiko aretoan egindako muturreko atakeen bidez egin zuten hori. Salatuek egin omen zituzten erasoak. Elizabeth bereziki ezaguna zen bere 'trantzeengatik'. Elizabeth Proctorren epaiketa osoa igaro zuen trantze sakon batean, eta ezin izan zuen hitz egin.
Mary Beth Nortonek zera dio, 1711n epaiketen ondoren Elizabeth Hubbard Gloucesterrera, Massachusettsera, joan zela John Bennettekin eta lau seme-alaba izan zituela. Elizabeth Hibbert izeneko emakume baten eta John Benet izeneko gizon baten erregistroa du oinarri. 1711ko urriaren 27an argitaratu zen ezkontza, Gloucesterren, eta lau seme-alaba izan zituen. Elizabeth Hibbert hori Salem-en epaiketetako Elizabeth Hubbard omen zen, baina zalantzazkoa da. Zenbait emakumek Elizabeth Hubbard izenarekin edo haren aldaketarekin erregistratuta baitzeuden garai hartan.
Elizabeth Jane Gardner
Elizabeth Jane Gardner (Exeter, New Hampshire, 1837 ko urriaren 4a - Saint Cloud, 1922 ko urtarrilaren 28a) margolari figuratibo estatubatuarra izan zen, eta bere bizitzaren zatirik handiena Parisen erbesteratuta bizi izan zuen. Hantxe, Parisen ikasi zuen Hugues Merle eta Lefebvrerekin, azkenik, William-Adolphe Bouguereaurekin, 1896an ezkondu baitzen, eta haren estiloa hain arrakastatsua izanik, haren obraren zati bat senarrarenarekin nahas daiteke.
Margolari ibilbidea
1866an Gardner Parisko Aretoan erakusketa bat egin zuen lehen emakume iparramerikarra izan zen. Erakusketa horretan hogeita bost aldiz ere parte hartu zuen. Urrezko domina jaso zuen 1877 ko Aretoan, ohore hori jaso zuen lehen emakumea bihurtu zen. Badakit kritikatu egiten nautela nire nortasun artistikoa intentsitate handiagoz ez aldarrikatzeagatik, baina nahiago dut Bouguereauren imitatzaile onena izan ahanzturan erortzea baino.
Elizateth Jane Gardner Gardnerrek Auburndalen (Massachusetts) ikasi zuen Lasell mintegian, eta lehen arte-prestakuntza jaso zuen. Bostonen maisu zaharrak kopiatzen zituen bitartean, Gardner bere marrazteko modua guztiz egokia ez zela  eta Europara joan behar zuela ikastera konturatu zen. 1864. urtean Parisera joan zen, Robinsonekin batera.
Gardnerrek gizon gisa janzteko baimena eskatu zuen, Gobelinsek emandako klaseetara joateko. Oso emakume azkarra eta trebea izan zen hizkuntza-mailan, eta gai izan zen bezeroei ingelesez, frantsesez, italieraz edo alemanez hitz egiteko, erosoago senti zitezen. Gardner-ek bazekien nola egin publizitatea eta nola egin harremanak, karrera sustatzeko eta enkargu berriak lortzeko.
Mary Warren
Mary Ann Warren (Salem (gero Danvers), Massachusetts, AEB, 1674 inguru - ustez ib., 1693 ) Salemgo sorginkeria prozesuko salatzaile nagusietako bat izan zen, Ingalaterra kolonial berrian. Ia hogei urterekin, akusatzaile taldeko nagusiena izan zen. Haren ondorengo bizitza ez da ezagutzen.
Aurrekariak
Gurasoak eta arreba hilda zeuden eta, baliabiderik gabeko gazte pobre asko bezala, bizirauteko zerbitzari lan egin behar izan zuen. Herrian histeria lehertu zenean, John Proctor lur-jabe aberatsaren etxean bizi zen.
1692ko martxoaren hasieran, Warrenek Giles Coreyren espektroa agertzen zitzaiola esan zuen. John Proctorrek, gertaeretan sinesten ez zuenak, itzal bat baino ez zuela ikusi esan zion eta astindu egingo zuela bere atsekabeekin jarraitzen bazuen, eta konbultsio-eraso batean uretara edo sutara erortzen bazen, berak ez zuela erreskatatuko. Lasaitzeko balio izan zuela iruditu zitzaion.
John Proctorrek akatsa egin zuen martxoaren 25ean, Maryrekin zer gertatzen zen Samuel Sibleyri, Mary Walcott-en salatzailearen amaren aldeko osabari, kontatzean. Hark, epaiketan, esan zion "deabrua aterako ziola" eta gainerako 'lotuak' edo "aflijituak" ere astindu egin behar zirela. Sibley-ren bidez, salatzaileek beren eszeptizismoaz jakin zuten eta mendekua hartu zuten.
Geroago, Mary Warrenek eskerrak emateko ohar bat idatzi zuen eta Bilera-etxeko atean iltzatu zuen larunbat bezperan. Samuel Parrisek elizako kongregazioari buruzko oharra irakurri zuen, eta hurrengo egunean, neskameari galdetu zion. Batzuek neska "lotuek" gezurra esaten zutela ulertu zuten, Warrenek  hobeto sentitzen zela eta errealitatea eta irudipenak bereiz zitzakeela azaltzen baitzuen. Beste neskak haserretu egin ziren eta, errepresalian, sorgin izatea leporatu zioten, deabrua ikusten zutela esatean haiek gezurra esaten zutela iradokitzeagatik.
1692ko apirilaren 18an formalki salatu zuten. Galdeketa egitean, berriro atakeak izan zituen, atsekabetua zela aitortu zuen, eta hainbat pertsona salatzen hasi zen, Proctor senar-emazteak barne.
Bere 'papera' epaiketetan
Mary Warren figura berezia izan zen kasuan, nesken portaeran iruzurra egiteko aukera aipatu baitzuen. Gero, salatua izatetik aitortzailea izatera pasatu zen, eta akusatzaile oldarkorrenetako bat bihurtu zen amaieran.
Hala ere, epaileek ez zuten ezer egin errugabeei laguntzeko, eta akusatzaileak bultzatzen jarraitu zuten. Bernard Rosenthalek uste du Warrenek ulertu zuela akusatzaileekin lan egitea zela onena eta haren taktika beste batzuek jarraitu zutela.
'El Crisol' antzerki lana
Arthur Miller-en antzezlanean, Mary Warren Proctorren zerbitzari gisa agertzen da, Abigail Williamsek zuzendutako sorgin-ehizaren barruan. Proctor eta Williamsen irudiak oso nahasita daude errealitateari dagokionez. Mary Warrenek izaera ahula du, eta presioarekin erraz amore ematen du. Proctorrek sinetsarazi nahi dio berak eta beste akusatzaileek beren istorioak eta "naturaz gaindiko esperientziak" asmatu dituztela, inuzente asko atxilotu baitituzte. Warrenen aitorpenak, ordea, ez du ezertarako balio, Abigailek sorginkeria leporatu baitio Warreni, eta, ondorioz, uko egin dio aitorpenari, eta Proctor behartu izana leporatu dio.
1957ko eta 1996ko zinema-egokitzapenetan, Pascale Petit-ek eta Karron Graves-ek interpretatu zuten, hurrenez hurren.
Betty Parris
Elizabeth "Betty" Parris (Boston, Massachusetts, AEB, 1682ko azaroaren 28a - Concord, Massachusetts, AEB,1760ko martxoaren 21a) Salemgo sorginkeria prozesuan lehen salatzaileetako bat izan zen. Bettyren eta Abigail Williams lehengusinaren akusazioek 20 pertsona hil zituzten zuzenean Salemen, 19 urkatuta (gehienak emakumeak) eta Dortoka izeneko torturarekin zapaldutako gizon bat.
Aurrekariak
1692ko otsailean, Bettyk (9 urte), Abigailek (11 urte) eta beste neska batzuek denbora laburrez desagertu egiten ziren, ezkutuan, asmatzeko metodo zaharrak erabiltzeko, hala nola Artizarraren ispilua: arrautza baten zuringoa urez betetako edalontzi batean botatzea eta haren etorkizuna edo senarraren izena edo itxura zein izango zen jakitea. Nesketako batek hilkutxa baten irudia ikusi zuela uste izan zuen eta izu handia izan zuten.
Handik gutxira, Betty modu anormalean hasi zen lanean, aulkien azpian sartuz, sukarrez kexatuz, txakur bat bezala lapurtuz eta oinazez oihukatuz, gizakiaren ezohiko jarreran makurtzen zen bitartean. Bettyren lehen sintomen ondoren, Abigail ere sintoma horiek 'erakusten' hasi zen. Parris apaizak otoitz eginez eta etxeko erremedioekin sendatzen saiatu zen, baina ez ziren hobetzen. William Griggs medikuari eta John Hale apaizari diagnostikoa eskatu zien. Biek sorginkeriari egotzi zioten. Ikerketa modernoen arabera, epilepsia, histeria eta estresak eragindakoak izango ziren, edo asperdura arintzeko bihurrikeria hutsa. Beste batzuek uste dute haluzinazio-aldiak izan zirela, ergot intoxikazio baten ondorioz.
Bettyren eta Abigailen beste lagun batzuk 'atake' berberak izaten hasi ziren. Griggs medikuak biktima guztiak neskak zirela baino ezin izan zuen egiaztatu. Horrek aukera eman zien baserritarrei sorginkeriarekin lotzeko, uste baitzen sorginek atsekabetuta eduki nahi zituztela adin txikikoak. Mary Sibley auzotar batek "sorginen pastela" laberatzea gomendatu zuen, hala ote zen argitzeko. Zekale-irina biktimen gernuarekin nahastuz nola prestatu erakutsi zion Titubari txakur bati jaten emateko, animaliak antzeko sintomak bazituen, sorginkeria hor egongo baitzen.
Bettyk, orduan, Tituba "esku gaiztoetako" bat zela leporatu zion. Esklaboari galdeketa egiten zioten bitartean, beste biktima batzuek, Ann Putnam, Jr. eta Elizabeth Hubbardek, Sarah Osborne eta Sarah Good ere akusatu zituzten. Samuel Parris nagusiak jo ondoren, Titubak sorgina zela aitortu zuen, eta Osborne eta Good-i ere sorgin izatea leporatu zien.
Epaiketen ondoren
Martxoan, deabrua omen zen "beltzezko gizon" batekin amets egin zuela esan zuen Bettyk. Familiak hain izututa aurkitu zuen, ezen, hura salbatzeko, urruneko lehengusu batzuekin, Sewallekin, bidali zuten umea. Sewall-en etxean, Elizabethen (Betty) sintomak moteltzen hasi ziren, harik eta erabat ohikotasuna berreskuratu arte.
Epaiketak 1693an amaitu ziren eta Parris familiak Salem utzi zuen 1696an. 1710ean, Bettyk, 27 urte zituela, Benjamin Baronekin ezkondu zen, baserritar, merkatari, larrugile eta zapatari batekin. Aitak zilarrarekin, portzelanarekin, koadroekin, hormako zintzilikarioekin eta etxe berrirako eskudiruarekin egindako ajuar bikaina eman zion. Lau seme-alaba izan zituzten: Thomas, Elizabeth Jr., Catherine eta Susannah. Elizabethek senarra baino sei urte geroago hil zen Concord-en 1760ko martxoaren 21ean, 77 urte zituela.
Delahaye Type 165
Delahaye Type 165 roadster erako luxuzko kabriolet modelo aparta izan zen, bi ale bakarrik fabrikatu zirenak, 1938. urtekoa, Delahaye auto frantziarraren fabrikatzailearen eskutik eta Figoni & Falaschi diseinatzaile en diseinu ikusgarriarekin. 1937ko Delahaye Type 145 batean oinarritu zen. Auto honek Frantzia ordezkatu zuen New Yorkeko Nazioarteko Erakusketan (1939-1940).
Kontserbatzen den alea Bilboko Guggenheim Museoko erakusketa batean erakutsi zuten 2022an.
Ann Pudeator
Ann Pudeator (1621eko azaroa - Salem (gero Danvers), Massachusetts, AEB, 1692ko urriaren 2a edo irailaren 22a) Massachusetts kolonialeko Salemgo sorginkeria prozesuan sorginkeriaren errudun deklaratu eta urkatu egin zuten.