cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hezur albeolar
Beraz, hezur albeolarra da goiko masailezurraren edo barailaren hortzen sustraiak dituen hezurra da. Hortzak galdu dituen burezur bati begiratzea posible balitz, ikusiko litzateke masailezur hezurrak ez direla soilik hezur-plano horizontalak. Hezurraren barruan krater txikiak daude, hortzak non sartu behar diren adierazten dutenak. Espazio horiek albeoloak dira, eta haien hormei horma albeolarrak diete. Hortza bere hobian zehar ateratzen den heinean, horma albeolarra hortzen inguruan garatzen da, masailezurren barruan eusten laguntzeko.
Pánuco ibaia
Pánuco ibaia Mexikoko golkoko isurialdean dagoen Mexikoko ibaia da, Mexikoko goi-ordokian sortzen dena eta Tula-Moctezuma-Pánuco izenez ezagutzen den sistema hidrologikoaren parte dena. Pánuco da bere beheko ibilguan jasotzen duen izena, Veracruzetik aurrera. Azkenean Tampico hiritik gertu itsasoratzen da. Herrialdeko ibai handienetako bat da eta ibaiadar ugariren ura jasotzen du, Tamesí ibaia barne. Pánuco ibaiaren emaria 500.000 l/s-koa da. Gutxi gorabehera 120 km-ko luzera du (nahiz eta sistema osoa, Moctezuma eta Tula ibaiak barne, 510 km-ra iristen den). Bere ibilguaren zati handienean nabigaezina da eta, gainera, Mexikoko arro kutsatuenetako bat da, bere ertzetan egiten den industria eta petrolio jarduera dela eta.
Jesús María Castillo
Jesús María Castillo Barrenetxea "Txitxia" (Eibar 1945eko ekainaren 9a- Galdona, Mutriku, 2022ko irailaren 25a ) futbolari gipuzkoarra izan zen.
Ibilbidea
Ezker hegaleko moduan jokatu zuen 1960 eta 1970ko hamarkadetan. Urko gazte taldean jokatu zuen 1960 eta 1963 artean. Lehen taldera igo ondoren, 1971 arte jokatu zuen Eibar Kirol Elkartean
Besteak
Maider Castillo futbolaria bere alaba da.
Piper
Piperra (Capsicum anuum) tomatearen familiako baratze landarea da, hosto zabal berde ilunak dituena. Delako landarearen fruitua, sukaldaritzan janari edo ongarri gisa erabiltzen da, Euskal Herrian oso aintzat hartua (piper beteak, piperrada, Ezpeletako, Gernikako edo Ibarrako piperrak, saltsak eta abarretan).
Landare iraunkorra da berez, baina urteko landare gisa lantzen da. Berez Ameriketako tropiko aldeko lurraldeetakoa da, baina egun mundu osoan landatzen da. Espainiarrek sartu zuten Europan, XV. mendean, eta portugaldarrek Asian XVI.ean. Delako landarearen fruitua, kono itxurako luzarana, kolorez berdea, horia edo gorria, barrua hutsa eta haziz betea duena, sukaldaritzan janari edo ongarri gisa erabiltzen da.
Batzuetan, piper ere esaten zaio beste Capsicum espezietako fruituei, adibidez Capsicum futescens eta Capsicum chinense espezietakoei.
Izena
Euskarazko “piper” izena, edo "biper" izena, latinezko piper hitzetik dator, piperbeltz (Piper nigrum) esanahiarekin, eta jatorria ekialdean duena, grezierazko πέπερι [péperi] bezala. Sanskritozko pippali hitzetik datoz, Piper longum espeziearen izen arrunta zena.
Capsicum neologismo botaniko modernoa da, latinezko capsŭla, -ae (euskaraz ‘kapsula’, ‘kutxatxoa’), capsa, -ae hitzaren txikigarria (euskaraz “kutxa”), grezierazko «χάψα» hitzetik datorrena, esanahi berekoa. Fruituren ezaugarri nagusia du izengai, bilgarri ia barne-hutsa baita.
Ezaugarriak
Espezie belarkara bizikorra da, nahiz eta askotan urterokotzat edo biurterokotzat landatu. Zuhaixka-formakoa da; batzuk 80 eta 100 cm arteko altuerakoak dira, beste batzuk 200 cm-koak. Piperraren sustraia tamaina handikoa eta sakona da, sustrai nagusi pibotatzaile batez osatua, baina lur trinko edo astunetan garapen txikia du. Gainera, sustrai arrotz ugari ditu, horizontalean 0,5 edo are 1 m luze izatera iristen direnak. Zurtoin ilegabe adarkatuak ditu, hosto obala, peziolatuak, bakartiak edo bikoitiak dituztenak, 4-12 cm x 1,5-4 cm zabal, baita pubeszenteak ere, ertz osoekin, oinarri estutua eta erpina pixka bat akuminatua.
Loreak bakartiak edo kopuru txikitan taldekatuak dira, tenteak edo pixka bat eroriak, eta hosto-galtzarbean jaiotzen dira. Kaliza iraunkorra da, kanpai-itxurakoa eta osoa, eta 5-7 saihets nagusi ditu, biribilduak, hortz batean bukatuak, gehienetan kamutsa. Korola txiki samarra da (1 cm), eta 5-7 petalo ditu, denak oinarrian bat eginda, zuriak eta ertzetan fin dentikulatuak. Anterak purpurakarak izaten dira gehienetan.
Fruitua baia barne-huts bat da, 2-4 trenkada osatugabe dituena eta bertan, oso konprimatuta, haziak daude, kolore horixka eta disko-formakoak (3-5 mm). Itxura ugari izan dezake, barietatearen arabera. Maiatzetik abuztura loratzen da, eta uztailetik azarora ematen du. Autopolinizatzeko gai den espeziea da. Kapsaizina dute substantzia min edo pikantea. Kapsaizina-kantitatea asko aldatzen da barietate batetik bestera, eta Scoville unitateetan (SHU) neurtzen da.
Barietateak
Piperra oso landare polimorfoa da eta barietate ugari garatu dira landatutako eskualdearen arabera. Badira piper-bildumak hainbat herrialdetan, espeziearen eta lotutako espezieen baliabide genetikoak babesteko.
Europako espezieen eta barietateen katalogoetan 2.300 piper barietate baino gehiago daude erregistratuta (Capsicum annuum espeziekoak), eta 155etik gora daude Frantziako katalogoan. Katalogo horietan barietate moderno gehienak sartzen dira, askotan F1 hibridoak, baina baita barietate tradizionalak ere.
Capsicum annuum espezieko piper ezagunenen artean, honako hauek aipa ditzakegu:
Piper minenak beste espezietakoak dira:
Osagaiak
Kapsaizina dauka (alkaloide bat, piper kultubar batzuen zapore minaz arduratzen dena), eta halaber karotenoak, kapsorrubina, luteina, kobrea eta C bitamina kopuru handian, baina galdu egiten da lehortzen bada.
Laborantza
Piper-landareren laborantzan, batez beste 20°C-ko giro-tenperatura behar da, bat-bateko aldaketa handirik gabe eta hezetasun-tasa ez oso handiarekin. Argi ugari eskatzen du, batez ere ernetze ondorengo lehen hazkunde aldian. Hezetasuna duen edozein lur motatan landu daiteke. Lur ideala drainatze ona duena da, harea eta materia organikoarekin. Eskakizun horien guztien ondorioz, maiz berotegietan landatzen dira, kanpoko baldintzak baino kontrolagarriagoa baitira.
Landaketa-dentsitatea
Normalean, laborea ipar-hego ildotan ezartzen da, ildo batetik bestera 1 m utziz eta landareen artean 0,5 m, bi landare metro karratuko landaketa-dentsitatearekin. Landare bakoitzeko zurtoin kopuruaren arabera, landaketa-dentsitatea alda daiteke, 3 landare metro karratuko.
Inausketa
Piper-landarea hasieran zurtoin bakarrarekin hazten bada ere, laster bitan banatzen da bi edo hiru zurtoin osatzeko, eta ziklo osoan zehar ekoizten jarraitzen du. Eraketa inausketarekin, bigarren mailako adarrak kentzen dira, ekoizpena bi edo hiru adarretan kontzentratuz eta aireztapena hobetuz. Landare behealdeko zurtoin nagusia ez da garbitzen, kimu horiek ematen duten ekoizpena kalitate txarragokoa bada ere, kentzeak laborearen gastu erantsia ekarriko bailuke, eta gainera ez dirudielako ekoizpen nagusia batere murrizten duenik.
Zurkaiztea
Zurkaizte sistemarik ohikoena bertikala (edo holandarra) deritzona da. Sistema horretan bi edo hiru adar nagusi baino ez dira uzten landare bakoitzean, eta agertzen diren albo-zurtoin guztiak inausten dira. Zurtoin bakoitza, hazten doan heinean, hari bertikal batean korapilatzen da, euskarri gisa balio diona eta egiturari lotutako burdina edo alanbre batetik zintzilik dagoena. Inausketa mota horrekin lortzen diren abantaila nagusiak aireztapen eta eguzkiztapen ezin hobeak dira, lortutako fruituen kalitatea bermatuz. Fruitu horiek homogeneotasun, lodiera eta kolore-uniformetasun handiagoa dute, fruituak behar bezala banatuta daudelako. Gainera, sistema horrekin bilketa ere errazten da, eta tratamenduak erosoagoak eta eraginkorragoak dira.
Margarita Salaberria Galarraga
Margarita Salaberria Galarraga (Donostia edo Madril, 1911-Madril, 2000ko abenduaren 7a) Espainiako lehen emakume-diplomazialaria izan zen.
Hezkuntza
Institutu-Eskolan ikasi zuen eta gero Zuzenbidea egin zuen Madrilen, Emilio Garrigues Lab-Cañabat ikaskide eta lagun zela.
22 urte zituenean, diplomazialarien kidegoan egindako oposizioak gainditu zituen lehen emakumea izan zen, 1933an, eta urte horretan bertan hasi zen lanean Estatu Ministerioan. Haren izena 1933ko azaroaren 1eko hirugarren mailako idazkari izendatutako izangaien zerrendan ageri da.
Familia
Jaime Argüelles Armada (Banco Español de Crédito erakundearen sortzaileetako bat) diplomazialariarekin (eta ikaskidearekin) ezkondu zen, eta sei seme-alaba izan zituzten, hiru neska: Isabel, Margarita eta Inés eta hiru mutil: Jacobo, Pedro eta José.
Bigarren Mundu Gerran Londresen egon zen, senarra Albako dukearen taldeko kontseilari komertziala baitzen, eta hark enbaxadako idazkari-lanak egiten zituen.
Lana
Hasi eta berehala, 1936ko uztailaren 30eko Aginduaren bidez, Kabinete Diplomatiko bat sortu zen, Defentsa Nazionaleko Batzordeari bere eskumeneko gaien berri emateko. Kabinetea honako hauek osatzen zuten: lehen mailako hiru idazkarik (José María Bermejo Gómez, Antonio de la Cierva eta Lewita eta Vicente Taberna Latasa); bigarren mailako sei idazkarik (Gerardo Gasset eta Neyra, Luis Roca de Togores eta Pérez del Pulgar, Rafael Romero Ferrer, Antonio Villacieros Benito, Fernando Sebastián de Erice y O'Shea y Manuel Orbea Biardeu); eta hirugarren mailako idazkari bat, Margarita Salaberria Galarragak hartu zuena (Federico Montaner-ek Burgosen sinatutako urte bereko irailaren 6ko akordioa jasotzen zuen 1936ko irailaren 14ko Espainiako Defentsa Nazionaleko Batzordearen Aldizkari Ofizialean jasota dago). Izendapenaren arintasun horrek adieraz dezake hautatutako pertsonengan erregimen matxinatuak zuen konfiantza; beraz, pertsona horiek auzi-iheseko arrazoiari leialtzat har daitezke.
1961ean, hirugarren klaseko ministro oso edo plenipotentziarioa izan zen, enbaxadako kontseilari, urriaren 26ko 2206/1961 Dekretuan jasota dagoenaren arabera. 1961eko azaroaren 18ko 276. orrialdea, 16385. orrialdea, II. atala. Agintariak eta langileak - A. Izendapenak, egoerak eta gorabeherak. Kanpo Arazoetarako Ministerioa, erreferentzia: BOE -A-1961-21065.
Emakume diplomatiko-kasu berezia izan zen, baita erregimen frankistaren hasieran ere.
70eko hamarkadan, familiarekin batera, Estatu Batuetara joan zen. Han, senarra Espainiaren enbaxadorea zen Washingtonen. 1995eko abenduaren 6an alargundu zen.
Madrilen hil zen 2000ko abenduaren 7an.
Cristobal Balentziaga jostunaren musa
Margarita Salaberria Galarraga, Aline Griffith eta Meye Allende de Maierrekin batera, Cristobal Balenciaga jostura handiko diseinatzailearen musatzat hartzen da.
Mesosa
Mesosa Lamiinae koleoptero azpifamilia da, Cerambycidae familiakoak.
Hortz-esmalte
Hortz-esmaltea hidroxilapatitaz osatutako estalkia da (giza gorputzeko mineral gogorrena da, baina dentsitate txikiagoan, hezurretan ere dagoena). Purutasun handikoa, hortzetako organoetako koroa estaltzen du eta murtxikatze-funtzioari eragiten dio. Aho-ingurunearekin zuzeneko kontaktuan dago kanpoko azalean, eta azpiko dentinarekin barne-azaleran. Lepoan sustraia estaltzen duen zementuarekin kontaktua du, maila honetan oso mehea izanik eta bere lodiera gailurretarantz handituz, non bere gehieneko lodiera 2 eta 2,5 mm artekoa den aurreko piezetan eta 3 mm artekoa ondorengo piezetan.
Mesosa
Espezieak
Aplocnemia azpigeneroa
Hortz-esmalte
Esmaltea zeharrargia da, zuria edo gris urdinxka. Hortzen kolorea dentinak ematen du, eta kolore hori esmaltean zehar iragazten da. Dentinaren kolorea genetikoki zehaztuta dago. Oro har, hortzek kolore zuria izaten dute, ebaki-ertzean izan ezik, bertan esmaltearen kolore gris urdinxka nagusitzen baita. Egitura kristalino anisotropa bat denez, esmaltea ehun birrefringentea da. Esmaltea nagusiki material ez-organikoak (%90) eta materia organiko (%2,9) eta ur (%4,5) kantitate txiki batek osatzen dute. Esmaltearen material inorganikoa apatitaren antzekoa da.
Mesosa
Espezieak
Mesosa azpigeneroa
Hortz-esmalte
Esmaltearen osagai mineralen analisiak fosfato formako kaltzioa dela nagusi agerian uzten du, eta horien artean ugariena kaltzio hidratatua da (bere ezaugarri kimiko hidroxiapatitengatik deitua). Proteinak hainbat zatitan isolatu daitezke, eta horiek, oro har, serina, azido glutamiko eta glizina portzentaje handia dute. Laburbilduz, esmaltearen proteina egiturazkoa da, aminoazido eratzaileengatik oso berezia, eta amelina edo enamelina deitu izan zaio.
Mesosa
Espezieak
Metamesosa azpigeneroa
Hortz-esmalte
Esmaltearen substantzia ez-proteikoen artean azido zitrikoa edo zitratoak, galaktosa bezalako karbohidratoak, lipidoak eta abar daude. Esmaltea sortzeaz arduratzen diren zelulak ameloblastoak dira.
Mesosa
Espezieak
Saimia azpigeneroa
incertae sedis
Sagailo zikloniko
Sagailo ziklonikoa edo ekaitz-marea kostaldeko uholde bat edo tsunami baten antzeko fenomeno bat da, urak gora egiten duelako, eta presio txikiko sistema meteorologikoekin lotuta egoten da, zikloiekin adibidez. Uraren maila marearen ohiko mailatik gora nola igotzen den neurtzen da, eta ez da olatuen efektua kontatzen.
Anja Cetti Andersen
Anja Cetti Andersen (Hørsholm, Danimarka, 1965eko irailaren 25a) astronomo eta astrofisikari daniarra da. Irakasle elkartua da Niels Bohr Institutuan, Kopenhagen, eta ikerketak egiten dituen Kosmologia Iluneko Zentroko kudeaketa-taldeko kide da.
Sagailo zikloniko
Sagailo ziklonikoa eragiten duen faktore meteorologiko nagusia abiadura handiko haizea da, ibilbide luze batean ura kostaldera bultzatzen duena. Ekaitz-mareen larritasunari eragiten dioten beste faktore batzuk hauek dira: ekaitzaren ibilbidean ur-masaren sakonera txikia eta orientazioa, mareen unea eta ekaitzaren ondoriozko presio atmosferikoaren erorketa. Klima-aldaketak ekaitz-mareen arriskua areagotu dezakeela iradoki da.
Batzuek teorizatzen dute, muturreko baldintza meteorologikoak handiagoak diren heinean eta klima-aldaketaren ondorioz itsas mailak gora egiten duen heinean, sagailo ziklonikoak kostaldeko populazioentzat arrisku gehiago sortzea espero dela. Komunitateek eta gobernuek azpiegitura gogorrak eraiki ditzakete, hala nola mareen aurkako hesiak eta azpiegitura bigunak, hala nola kostaldeko dunak edo mangladiak, kostaldeko eraikuntza-praktikak hobetuz eta gizarte-estrategiak landuz, hala nola alerta goiztiarra, hezkuntza eta ebakuazio-planak.
Anja Cetti Andersen
Planeta txiki bat izendatu zuten bere omenez, 8820 Anjadersen, ordezko izendapen honekin: 1985 VG = 1961 CE1 = 1978 YO1 = 1992 SG24 = 1994 CS1.
Biografia
Lizentziatura gradua 1991n jaso zuen, Magister gradua 1995ean eta Doktoregoa 1999an Kopenhageko Unibertsitatean. Bere tesia Cosmic Dust and Late-Type Stars izan zen. Doktoretza ondoko tesia Carlsberg Foundationek finantzatu zuen, lehenik Astronomia eta Fisika Espazialeko Departamentuan Uppsalako Unibertsitatean, eta gero Kopenhageko Unibertsitateko Behatoki Astronomikoan. Horren ondoren, Alma Materrek finantzatuta, Zientzien Fakultateak Goi Hezkuntzako Irakaskuntzan eta Irakaskuntza Praktikan diploma bat eman zion. Astronomiarekiko interesa zazpigarren mailan zegoela sortu zitzaion, Uffe Grae Jorgensenek, Danimarkako astronomoak, bere eskola bisitatu zuenean. Anja eta Uffe elkarrekin ari dira lanean Kopenhagen. Andersenek hiru seme-alaba ditu: Julie, Cecilie eta Jakob.
Ikerketak
Bere lehen ikerketa meteorito ale presolareekin izan zen. 2003an Sussane Hofnerrekin egindako lanak erakutsi zuenez, «Hautsaren deskribapen mikro-fisiko egokia funtsezkoa da AGB izarren masa-galeraren tasak aurreikusteko». Hofnerrekin lan egiten jarraitu zuen, hauts kosmikoak bultzatutako haizearen ulermenean garapen berriak gidatuz. Uppsalako ikertzaileekin ere lan egin du «hauts-aleen propietate optikoak nola aldatzen diren» aztertzeko, izarra utzi eta izarrarteko ingurunean sartzen direnean. Gaur egun, irakasle elkartua da Niels Bohr Institutuan, Kopenhagen, eta bere Kosmologia Iluneko Zentroko kudeaketa-taldeko kide da, non ikerketak egiten dituen. Hauts kosmikoak eraketa planetario goiztiarrean duen eragina ikertzen duen bitartean, Lurreko bizitza ezkerrerantz okertutako aminoazidoek eta eskuinerantz okertutako azukreek zergatik eraikitzen duten ulertzeko ereduak ere lantzen ditu.
Zientziaren hedapena eta aktibismoa
Bere arloan ikertzaile nagusienetako bat den bitartean, jendeari, eta «bereziki gazteei, ikerketa berri zirraragarriei buruz» esatearen garrantzian sinesten duen zientzialaria ere bada. Idazle gisa, Dane Peter Clausenekin egiten du lan, eta astronomiari buruzko lanak egiten ditu publiko orokorrarentzat. Haurrentzako liburuak idatzi ditu, non astronomia maila oinarrizkoago batean azaltzen duen, gainera "Hauts esterlarra eta galaxiak" idatzi zituen, eta duela gutxi "Bizitza mirari bat da", azken hau Anna Mejlhede teologoarekin batera. Bere sari asko irakasteko gaitasunagatik izan dira, eta publikoari zientzia dibulgatzen izan duen irismenagatik.
Andersenek zientzian eta zuzendaritza-postu akademikoetan emakumeen hazkundea sustatzen du. 2007ko Genero Berdintasunaren aldeko Konferentzian honako hau esan zuen: «Nahiago dut goi-kargu bat izan emakume izateagatik eta zer egin dezakedan erakusteagatik, atetik kanpo eseri eta inoiz aukerarik ez izatea baino. Niretzat ez du axola zartailu bat edo azenario bat erabiltzen baduzu, aukera hori besterik ez dugu behar».
Ekambareswarar tenplua
Ekambareswarar edo Ekambaranathar tenplua Shiva jainkoari eskainitako tenplu hindua da. Kanchipuram hirian dago, Tamil Nadun (India). Saivismoaren sekta indiarrarentzat adierazgarria da "bost elementuekin" lotutako tenpluetako bat delako, Pancha Bhoota Stalas esaten dutenetako bat, bereziki lurreko elementua den Prithvi delakoarekin lotua.
Ezaugarriak
Non eta Kanchipuramen Vishnu jainkoa gurtzen den batik bat tenpluetan, Shivaren lingamak irudikatzen dira hemen nagusiki, ehundaka alerekin, "mila zutabeen aretoa" esaten zaion tokian. Hala ere, tenpluaren barruan bada egitura bat Nilathingal Thundam Perumal delakoa, hau ere tenplua eta Vishnuren gurtzari emana, Divya desam bat, Vishnuismoaren kanonean gurtzen diren 108 tenpluetarik bat.
Tenpluaren konplexuak 10 hektarea pasahartzen ditu, eta Indiako handienetako bat da. Gopuram izeneko lau harrera-dorre ditu. Altuena hegoaldeko dorrea da, 11 solairu ditu eta 58 metroko altuera, Indiako tenplu-dorre altuenetako bat da.
Mango sakratuaren kondaira
Kondairak dioenez, behin Parvatik, Shivaren emazteak, penitentzia egin nahi izan zuen tenpluko mango zuhaitz zaharraren azpian, Vegavathi ibaiaren ondoan. Bere debozioa frogatzeko, penitentzia latzak sufriarazi zizkion han Shivak: sua jaurti zuen bere gainera, eta Parvati jainkosak Vishnu anaiaren laguntzaz itzali zuen hura. Shivak jarraian Ganges ibaiaren uholde bat zuzendu zuen bertara, eta ibaiari berari otoi eginez, senideak zirela frogatuz, gelditu zuen hori Parvatik. Are gehiago, Parvatik hareazko shiva linga bat eraiki zuen, Shivarekin elkartzeko, eta horregatik Shiva Jainkoari hemen Ekambareswarar esaten zaio, Mango Zuhaitzaren Jauna.
Aurrerago, lingam horretara hurbildu zen beste jainkosa bat, Kamakshi izenekoa, eta besarkatu zuelarik idoloa, Shiva bera azaldu zen zerutik eta besarkada hori ezkontza bilakatu zen, mango sakratuaren azpian.
Mango zuhaitz bat gurtzen da tenpluan, gertaera horien lekukoa zahar originala balitz bezala, 3.500 urteko zuhaitza bailitzan.
Sheshanaga
Sheshanaga edo Shesha, baita Adishesha izenez ere ezaguna, erdi-jainko hindu bat da, Naga edo suge jainkozkoen errepresentazio bat, Hinduismoan sorkuntza garai bereko izakia. Puranetan, esaten da Sheshanagak unibertsoko planeta guztiak zeruan eusten dituela.
Ikonografia
Bere irudikapen ohikoenean gorputz luzea eraztun kontzentrikoak eginez agertzen da, zoriontasunaren itsasoaren gainean, eta biribil horien gainean lepoa zabaltzen du, bost, zazpi edo hamar buruko agertzen delarik. Batzuetan, buru bakoitza koroa batez apaintzen da.
Vishnu jainkoaren Narayana forma, sarritan, Sheshanagaren magalean atseden hartzen irudikatzen da, Lakshmi bikotearekin batera batera.
Highland behi
Highland behia (Bò Ghàidhealach; Hielan coo) eskoziar behi-landa arraza da. Eskoziako Lur Garaietan eta Kanpoko Hebridek Eskoziako uharteetan sortu zen, eta adar luzeak eta ilaje luzea du. Arraza gogorra da, eskualdeko baldintza neurrigabeei aurre egiteko gai dena. Lehen gene-liburua 1885ekoa da; bi mota daude: uhartekoa, txikiagoa, normalean beltza, eta lehorreko mota handiagoa, normalean arrea; biak hala biak arraza bakar gisa erregistratu ziren. Batez ere, behi-haragitarako hazten da, eta beste hainbat herrialdetara eraman izan da. Izen zientifikoa Bos taurus taurus da
Historia
Lur Garaiko ganadua Hamitic Longhorn-etik eratorri zen. Neolitoko nekazariek, K.a. bigarren milurtekoan, iparralderantz migratu zutenean, Britainia Handira Afrika eta Europan zehar eraman zuten ganaduak. Lur Garaiko aziendak, historikoki, garrantzi handia izan zuen ekonomiarako, haragirako hazi eta Ingalaterran saltzen baitzen, batez ere.
1885eko erregistro liburuak Highland behi mota bi deskribatzen ditu: Bata, West Highland edo Kyloe, Kanpoko Hebridetako jatorrikoa eta bertan baldintza gogorretan bizi zena, gehienbat. Ganadu hori txikiagoa zen; ilaje beltza zuen, eta, ingurunea malkartsuagoa zela eta, ile luzea zuen. Ganadu horri lekualdatzeko ohituragatik izendatu zuten hala. Kylesak errekasto-estu estuak dira, eta, merkatura iristeko, ganaduak haiek zeharkatu behar zituzten.
Beste mota lehorrekoa zen; hori handiagoa izan ohi zen, larreek elikagai aberatsagoak ematen baitzituzten. Hainbat koloretakoak ziren, gehienetan arre edo gorria. Mota horiek, gaur egun, gurutzatuak izan dira alde nabarmenik egon ez dadin.
XX. mendearen hasieratik, hazkuntza-aziendak munduko leku askotara esportatu izan dira, batez ere, Australia eta Ipar Ameriketara. Gaur egun, Erresuma Batuan, 15.000 Highland buru inguru daudela kalkulatzen da.
Eskozia
Jatorriz, nekazari txikiek Highland behia etxeko behi gisa hazten zuten esnea ekoizteko eta haragia lortzeko. Highland ganaduaren erregistroa 1885ean sortu zen. Behi-talde bati, oro har, abeltalde deitzen zaion arren, Lur Garaiko behi-taldea eskorta bezala ezagutzen da. Neguan, gaueko eguralditik babesteko, aziendak eskorta deitzen zitzaien harriz egindako aterpe irekietan gordetzen zirelako da hori. Eskozieraz, kyloe bezala ere ezagutzen ziren.
1954an, Elizabeth erreginak Lur Garaiko ganadua Balmoral gazteluan zaintzeko agindu zuen; gaur egun, oraindik ere, bertan zaintzen dira.
Australia
XIX. mendearen erdialdera eraman zuten lehen aldiz Highland ganadua Australiara, Eskoziako Glengarryko Aeneas Ronaldson MacDonell Eskoziako jauntxo bezalako migratraile eskoziarrek. 1841ean, Port Albert-era (Victoria) bere leinuarekin iritsita, badirudi Lur Garaiko ganadua Greenmount-eko baserri batera, Tarra ibaian, gaita jotzaile bati jarraituz eraman zutela. Samuel Amess, eskoziarra hura ere, Victoriako urre-zelaietan dirutza egin, eta, 1869an, Melbourneko alkate bihurtu zen, eta, Churchill uhartean, Highland beltzen abelburu talde txiki bat eduki zuen. 1800eko hamarkadaren amaieran, Port Victorian ikusi ziren, eta bizirik zeuden, baina beste eskorta batzuk desagertu zirela uste zen, Hego Gales Berrian esaterako. 1988an, Australian Highland Cattle Society sortu zen. Orduz geroztik, kopurua hazten joan da, eta ernal-hazia Zeelanda Berrira esportatzen ari da arraza bertan ezarri asmoz.
Kanada
Lur Garaiko ganadua, Kanadara, 1880ko hamarkadan eraman zuten lehen aldiz. Donald A. Smith ohoragarriak, Lord Strathconak, Winnipeg (Manitoba) eta Robert Campbell-ek, Strathclair (Manitoba), zezen bana inportatu zuten. Eskozia Berrian, bazeuden Highland behiak ere 1880ko hamarkadan. Hala ere, haien kopurua txikia zen 1920ko hamarkadan eskala handiko hazkuntza eta inportazioa hasi zen arte. 1950eko hamarkadan, Ipar Amerika zen ganadua inportatzen eta esportatzen zuena. Canadian Highland Cattle Society 1964an erregistratu zen ofizialki, eta, gaur egun, Kanadako arraza garbiko behi guztiak erregistratzen ditu. 1990eko hamarkadaren amaiera aldera, ernal-hazi eta enbrioien salerosketa handia zegoen Erresuma Batuaren eta Kanadaren artean. Hala ere, hori gelditu egin da, neurri handi batean Erresuma Batuko BSEaren (behi eroen gaixotasuna) agerraldiaren ondorioz. Gaur egun, Highland behiak Kanadako ekialdean aurkitzen dira, batez ere. Kanadako eta Amerikako Estatu Batuetako Highland behien populazioa 11.000koa dela kalkulatzen da.
Danimarka
Danish Highland Cattle Society 1987an sortu zen Highland behien hazkuntza eta zaintzarako praktika onenak sustatzeko eta Danimarkan arrazaren sarrera bultzatzeko.
Finlandia
Finlandiako Highland Cattle Club 1997an sortu zen. Haien erregistro-liburuek 1884tik Finlandiara egindako Highland behi-hazkuntzako abereen inportazioa erakusten dute. Finlandiako klubak dio 2016an 13.000 Highland behi zeudela Finlandian.
Ameriketako Estatu Batuak
Highland ganadua Estatu Batuetara inportatutako lehen erregistroa 1890eko hamarkadaren amaierako data ematen da. American Highland Cattle Association, lehen aldiz, 1948an sortu zen American Scotch Highland Breeders Association gisa, eta, gaur egun, 1.100 kide inguru ditu. Gaur egun, AEBn, badaude zortzi eskualdeko Highland behi-elkarte.
Ezaugarriak
Adar luze eta zabalak ditu, eta ile-geruza luze, uhintsu eta artiletsuak. Ile-geruzaren ohiko kolorea marroi gorrixka da populazioaren % 60an, gutxi gorabehera; % 22 bat horia da, eta gainerakoa zilar zurbila, beltza edo pikart/arrea Ile-geruzaren koloreak MC1R geneko aleloek (E locus) eta PMEL edo SILV genea (D locus) eragiten dituzte.
Ezohiko ile-geruza bikoitza dute. Kanpoaldean, gaineko ilajea koipetsua da, edozein ganadu-arrazak duena baino luzeagoa eta azpiko azal bat estaltzen duena. Horri esker, oso egokiak dira Lur Garaiko baldintzetara egokitzeko, urtean zehar prezipitazio handiak eta, batzuetan, haize oso gogorrak izaten baitituzte.
Elikagaiak bilatzeko duten trebetasuna mendi-eremu aldapatsuetan bizirauteko aukera ematen die, non belarra eta beste ganadu askok saihesten dituzten landareak jaten dituzten. Adarrekin, elurretan zula dezakete lurperatutako landareak aurkitzeko.
Zezen helduek 800 kg-raino pisa ditzakete, eta txahalek, 500 kg-raino. Behiek, normalean, 90-106 cm-ko altuera dute, eta zezenak 106-120 cm bitartekoak izan ohi dira. Ugalketa urtean zehar gertatzen da, 277-290 egun inguruko haurdunaldiaren ondoren. Gehienetan, txahal bakarra jaiotzen da, baina bikiak ez dira ezezagunak. Heldutasun sexuala hemezortzi hilabete ingurura lortzen da. Highland behiek, gainera, beste behi arraza gehienek baino bizi-iraupen luzeagoa dute, 20 urte arte.
Hotzaren tolerantzia
Europako behi guztiak nahiko ondo jasaten dute tenperatura baxuek, baina Highland behiak Artikoko karibuak eta elur-oreinak adina hotza toleratzen dutela azaldu izan dute. Alderantziz, beren geruza lodia dela eta, hegoaldeko Asian jatorria duten eta klima beroetarako egokitutako zebu behiak baino askoz ere gutxiago jasan dezakete beroa. Highland behiak arrakastaz ezarri izan dira Eskozian baino nabarmen negu hotzagoak diren herrialdeetan, hala nola Norvegian eta Kanadan.
Portaera soziala
Highland behi erdi basatien eskorta bat aztertu zen 4 urtetan zehar. Behiek nagusitasun egitura eta hierarkia argia dutela ikusi zen, eta horrek erasoak murrizten ditu. Gizarte-egoera adinaren eta sexuaren araberakoa da, abererik zaharrenak aginduz txahalen eta gazteen gainean eta arrak emeengan. 2 urte inguru betetzen dituztenean, zezen gazteak behi helduei nagusituko zaie. Maila handiagoa zuen behien txahalei maila sozial altuagoa ematen zitzaien amaren esku-hartze txikia izan arren. Jolas borrokak, miazkatzeak eta estaltzeak lagunarteko kontaktu gisa ikusten ziren.
Ugalketa maiatzean eta ekainean gertatzen da, txahalek 2-3 urterekin erditu zuten lehen aldiz.
Iturriak: Highland Cattle Society.
Erabilera
Lur Garaietan, Highland behien haragia behi gehiena baino gihartsuagoa izan ohi da, hein handi batean, ile lodi eta ilunarekin larruazalpeko gantzetik baino isolatuago daudelako. Highland aziendak behi-haragia ekoitzi dezake eta etekinak atera nekazaritzarako normalean desegokiak izango litzatekeen lurretan. Highland behi-haragia ekoizteko modurik errentagarriena bere jaioterriko larre pobreetan da, Eskoziako Lur Garaietan. Ipar Amerikan ere, haragia ospea irabazten ari da behiak kolesterol gutxi duelako.
Erakusketak
Erakusketarako, Highland behiek, batzuetan, olioz eta ile-egokitzaileekin apaintzen dituzte, txahaletan ageriago den ile-geruzari itxura leun bat emateko; horrek, industriatik kanpo, behi arol deitzera darama, batzuetan. Askok, behiei, behi iletsuak ere deitzen diete beren il-geruza lodia dela eta.
Pauline Barmby
Pauline Barmby (Kanada, 1972ko abenduaren 29a) Western Ontarioko Unibertsitatean lan egiten duen astronomo kanadarra da. Galaxiak, haien eraketa eta bilakaera behaketaren ikuspegitik aztertzen ditu. Hurbileko galaxiak zein gorrirako lerradura handikoak aztertzen ditu Spitzer espazio teleskopioa bezalako aparatuak erabiliz. Bryan Gaenslerrekin batera, 2020rako Kanadako astronomiaren epe luzerako planaren presidentekidea da.
Ibilbidea
Columbia Britainiako Unibertsitatean lortu zuen unibertsitateko titulua 1995ean. Astronomiako masterra egin zuen Harvardeko Unibertsitatean 1998an, eta bertan doktoratu zen 2001ean. Bere doktore-tesia, Globular Clusters in the Andromeda Galaxy izenekoa, Andromeda Galaxiako kumulu globularrei buruzkoa zen, eta gainbegiralea John Huchra astronomo estatubatuarra izan zen.
2001etik 2007ra, Barmby astrofisikaria izan zen Smithsoniano Behatoki Astrofisikoan, eta Spitzer/IRAC espazio teleskopioaren taldeko kidea izan zen. 2007an Western Ontarioko Unibertsitateko Fisika eta Astronomia Saileko irakasle laguntzaile bihurtu zen, 2013an irakasle elkartu eta 2019an irakasle titular izan zen. Western Zientzien Fakultatean gradu- eta doktoretza-ondoko ikasketetako dekano elkartua izan zen, eta Zientzien Bitarteko Dekanoa izan zen 2017an.
Ikerketa
Bere ikerketa zientifikoak gertuko galaxietan zentratzen ditu, hala nola Andromeda Galaxian (M31) eta gure Tokiko Taldeko beste galaxia batzuetan. Tokiko galaxia horien barruan hainbat eskualde aztertzen ditu, izarrak eratzeko eskualdeak eta horiekin lotutako izarrak eratzeko legeak eta X izpiak igortzen dituzten izar-kumuluak barne. Galaxia horietan hidrokarburo aromatiko poliziklikoa aztertzen du. Bere lana astronomiako "makrodatuetan" oinarritzen da eta astronomiari buruzko dibulgazio publikoko jardueretan aktiboki parte hartzen du.
Margaret Lindsay Huggins
Margaret Lindsay (Lady Huggins), ezkongabetan Margaret Lindsay Murray (Dublin, Erresuma Batu a,  1848ko abuztuaren 14a, – Londres, Erresuma Batua 1915eko martxoaren 24a) britainiar-irlandar ikertzaile zientifiko eta astronomoa  izan zen. William Huggins senarrarekin batera, aitzindaria izan zen espektroskopiaren alorrean, eta "Atlas of Representación ative Stellar Spectra" (Izar-espektroaren Atlas Adierazgarria) obraren egilekidea izan zen (1899).
Biografia
Murray gaztea zenean, ama hil egin zen eta aita berriro ezkondu zen. Egoera horrek denbora handia utzi zion bere buruari eskaintzeko. Lagunek idatzitako nekrologiek aitonari egozten diote astronomiarekiko interesa, Robert Murray izeneko banku-agente aberatsa. Iturri horien arabera, aitonak konstelazioak identifikatzen irakatsi zion, eta zeruak etxeko tresnekin aztertzen hasi zen. Bere espektroskopioa eraiki zuen, Good Words aldizkako argitalpenean astronomiari buruzko artikuluetan inspirazioa aurkitu ondoren. Margareten espektroskopiarako interesak eta gaitasunak William Huggins astronomoa ezagutzera eraman zuten, eta harekin ezkondu zen 1875ean. Froga batzuen arabera, berak bultzatu zuen senarraren ikerketa fotoastronomikoko programa arrakastatsua.
1903an, Elkarte Astronomiko Errealeko ohorezko kide hautatu zuten, Agnes Mary Clerkerekin partekatutako ohorea. Maila hori beste bi emakumeri baino ez zitzaien eman, Carolina Herscheli eta Mary Somerville-ri.
Britannica entziklopediaren hamaikagarren edizioan parte hartu zuen.
Londresko Timesek, Hugginsen heriotzaren albistean, Richard Proctor “Espektroskopioaren herschela” zela aipatzen zuen. Testamentuan, Wellesley Collegeri eta Whitin behatokiari utzi zizkien bere astronomia-bildumako zenbait objektu, tresna astronomiko maiteak barne.
William Orpen
Sir William Newenham Montague Orpen (Stillorgan, Dublin konderria, 1878ko azaroaren 27a - Londres, 1931ko irailaren 29a) irlandar margolaria izan zen.
Hamabi urterekin Dublingo Arte Metropolitarreko Eskolan sartu zen, eta han egon zen hamazortzi urte bete arte eta 1897tik 1899ra Slade School of Art-en ikasi zuen. Irakasle batzuk New English Art Clubeko kideak ziren eta Orpeni bere lehen erakustaldietan lagundu zioten. Orpen 1900. urtean sartu zen Clubean.
1903tik 1907ra margolaritza estudio bat ireki zuen Londresen Augustus Johnekin batera, eta 1902tik 1915era bere denbora Dublin eta Londresen artean banatu zuen irakasten eta margotzen. Arrakasta handia izan zuen Eduardotar Aroko goi mailako gizartearen erretratuak margotzen, nahiz eta bere autoerretratuak nabarmenagoak izan.
1915ean gerrako artista izendatu zuten eta Mendebaldeko Frontera bidali zuten. Han soldaduak, hildakoak, alemaniar gerrako presoak eta jeneralen erretratuak margotu zituen. Gerra amaitzean, Parisko Bake Biltzarrako ordezkariak margotzeko enkargua jaso zuen.
Ingalaterrara itzulita, erretratuak margotzen jarraitu zuen 52 urterekin hil zen arte.
Mesosa irrorata
Mesosa irrorata mesosa kakalardo generoa da, Cerambycidae familiakoa, Lamiinae azpifamiliakoa. Gressitt ikerlariak 1939an deskribatu zuen. Txinan aurkitzen da. 15,5-16,5 mm. arteko luzera du. Hegaldia uztailatik abuztura arte egiten du.
Gerbrand van den Eeckhout
Gerbrand van den Eeckhout (Amsterdam, 1621eko abuztuaren 19a - ibidem, 1674ko irailaren 29a) Herbehereetako Urrezko Aroko margolaria izan zen.
Darwinen tuberkulu
Historia
Ezaugarri hau atabismo bat da, haren deskribapena Charles Darwinek lehen aldiz argitaratu baitzuen The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex hasierako orrialdeetan, belarri puntazorrotzak dituzten primateen arteko jatorri komuna adierazten duen ezaugarri baten adierazgarri. Hala ere, Darwinek berak Woolnerren punta izendatu zuen, Thomas Woolner eskultore britainiarraren omenez. Eskultore hark bere eskulturetako batean irudikatu zuen, eta lehen aldiz teorizatu zuen bere ezaugarri atabista zela.
Gerbrand van den Eeckhout
Aita Anberesetik Amsterdamera iritsi zen bitxigile menonita bat zen.
Darwinen tuberkulu
Prebalentzia
Espainiako biztanle helduen %10,4k du, Indiako helduen %40k eta Suediako ikasleen %58k. Nodulu metatua ugaztunen belarriaren punta da. Bereizgarria izan daiteke alde bikoa, eta horrek esan nahi du bi belarrietan dagoela, edo alde batekoa, belarri bakar batean dagoenean. Alde biko edo alde bateko adierazpena biztanleriarekin edo beste faktore batzuekin lotuta dagoen ebidentzia mistoa dago. Populazio batzuek aldebiko guztizkoa adierazten dute, eta beste batzuek, berriz, aldebakarrekoa edo aldebikoa. Hala ere, badirudi aldebikoa aldebakarrekoa baino arruntagoa dela, ezaugarriaren adierazpenari dagokionez.
Gerbrand van den Eeckhout
Rembrandten ikaslea izan zen eta haren estiloa ondo ikasi zuen, beraz, bere lan batzuk maisuarenekin nahastu ziren. Denborarekin, erretratuetan nabarmentzen amaitu zuen.
Gainera, grabatzailea, olerkari amateurra eta arte bildumagilea izan zen.
Kasten gerra
Kasten Gerra Yucatángo hegoaldeko eta ekialdeko maien eta gehienbat Yucatán penintsulako ipar-mendebaldeko aldean ezarrita zeuden zurien (kreole eta mestizoen) arteko arraza-gatazka ezagutarazteko erabiltzen den izena da. 1847ko uztailean hasi zen gerra, eta 1901ean amaitu zen ofizialki, Mexikoko armada federaleko tropek Chan Santa Cruz maien hiriburua okupatu zutenean. Oso gatazka luze eta odoltsu izan zen.
Historia
Hasieran maiek gerra ia irabazi zuten, baina haien arteko batasun ezak, gudalekua utzi eta artoa ereitera joan izanak eta Estatu Batuek eta Espainiak zuriei emandako laguntzak garaipena eragotzi zien. 1848ko maiatzaren amaieran, matxinoek penintsulako lau bostenak hartzen zituzten, Merida, Campeche, inguruko herri batzuk eta bi hiriak lotzen zituen errege-bidean zeudenak izan ezik. Egoera hain zen larria, gobernadorea Campechera eta gotzaina Habanara joateko prestatzen ari zirela. Yucatán osoko 80.000 errefuxiatu inguru zeuden Méridan, eta horrek, baliabide eskasiarekin batera, izurrite bat eragin zuen, populazioa txikitu zuena.
Gerraren lehen urteetan, Yucatán bi herrialde ezberdinetan banatzea planteatu zen: bata zuriena eta bestea matxino maiena; proposamen horretan Erresuma Batuak interes handia erakutsi zuen, eta matxinatuekin armak uzteko eta lanean hasteko negoziatzeko konpromisoa hartu zuen. Britainiarrak ez ziren sartu gizatasun arazoengatik, baizik eta maiekin zituzten negozioengatik eta gatazkan zeuden lurraldeak bereganatzeko irrikagatik. Britainiarrek armak eta baliabideak eman zizkieten maiei lehengai batzuen truke.
1850etik aurrera borroka areagotu egin zen, batez ere ustez hizketan egiten zuen mirarizko gurutze batek maiak matxinatzera deitu zituenean. Maiek oihana utzi eta Chan Santa Cruz izeneko hiruburua eta santutegia sortu zuten, eta erlijio eta militar kutsuko estatu bat eratu zuten han. Maiek beren lurraldetik igarotzen zen Yucatango burdinbidea eraikitzeko lanei eraso zietenean, zuriek haien aurkako erasoaldia prestatu zuten eta 1901ean Porfirio Díaz jeneralak Chan Santa Cruz hartu zuen. Mexikoko iraultzak Chan Santa Cruz hiria maiei itzuli zien, baina haiek hiria utzi eta oihanera itzuli ziren.
Gatazkaren jatorria
Maien indigenak, oro har, erlijioz, kulturaz eta fisikoki menderatuak izan ziren konkistaren ondorengo 300 urteetan. Espainiar edo kreole ez ziren talde sozial guztien kontrol sozial zorrotza zegoen Yucatán penintsulan. Yucatángo zenbait gune zeuden, Valladolideko eskualdean adibidez, non gizarte-kontrola indar handiagoz adierazten zen.
Klase menderatzailearen kontrol sozialaren moduak Mexiko osoan XIX. mendean findu ziren, Yucatánen, ordea, mantendu ziren inolako arazorik gabe aldi horretan. Nahiz eta esklabotza Hidalgok 1810ean aldarrikatu zuenetik debekatu zen (Vicente Guerrerok 1829an presidentearen dekretu bidez debekatu zuen), Yucatanen bizi ziren nagusiek maien indigenen kontrola eta esklabotza mantentzeko moduei eutsi zieten.
Barkamen eske
Andrés Manuel López Obrador, Mexikoko presidenteak barkamena eskatu zion 2021ean maia herriari, "partikularrek eta agintari nazional eta atzerritarrek konkistan egindako abusu izugarriengatik". Lopez Obradorrek Yucatango penintsulako jatorrizko herriari bost mendetan zehar egindako gehiegikeriengatik barkamena eskatzeko adierazpena helburu horrekin antolatutako ekitaldian egin zuen. Alejandro Giammattei Guatemalako presidentea eta Estatuko agintariak ondoan zituela eskatu zien barkamena.
Isabel Aleman Irungarai
Isabel Aleman Irungarai (Amaiur, Nafarroa Garaia, Euskal Herria, 1968ko azaroaren 12a) erizaina, emagina eta Amaiurko Zinpeko Alkatea da 2021eko urtarriletik.
Bizitza
Mendialde etxean sortua da Isabel. Amaiurko Gazteluaren parez pare. 13-14 urte zituen Amaiurko Gaztelu elkartea 1978an sortu zenean, monumentua goratzeko asmoarekin. Egun hartaz amatxik esandakoa du gogoan:"Kasu egin ezazu. Politikariek-eta etorri behar dute eta igual follon-a izanen da. Kasu egin ezazue, kasu egin ezazue"Erizaintza ikasia, emagin espezialitatea du. Iruñeko ospitalean eta Baztanen ari da lanean. El Salvadorren Askapenarekin egona da 1990ean. Amaiurko zinpeko alkate 2021eko Errege egunaz gerotik eta Gaztelua elkarteko kide.
Ibilbidea
Amaiurren egin du bizia. El Salvadorren izan zen 90eko hamarkadaren hasieran, sei hilabetez. Erizaintza ikasten ari zela, azken urteko praktika garaian Iruñeko ospitalean, mediku bat ezagutu zuen, Pello Goiatxe zen, Mugarik Gabeko Medikuetakoa. El Salvadorreko gerran zauritua zen, hura artatu zuen ia hilabetez eta buruan sartu zitzaion, berak ere egin beharko zukeela horrelako zerbait. Pelloren lagun egin zen eta, bera medio, Askapenarekin kontaktatu zuen. El Salvadorrera joan eta sei hilabetez, komunitate ttiki bateko klinikan egon zen, farmazia eta biltegia antolatzen laguntzen.
Isabel erizaina izateaz gain, emagina ere bada eta erditze fisiologikoaren alde egiten du, haurrak mundura ekartzeko modurik onena naturaren erritmoak errespetatzea dela sinesten duelako. Asaldatu egiten da ikustean gaur egun erditzearen une magikoa ahalik eta azkarren bete beharreko tramite huts ari dela bilakatzen, alde emozionala baztertuta.
Johan Petter Johansson
Johan Petter Johansson (Vårgårda, Suedia, - ) asmatzailea eta industria gizona izan zen. Hark asmatu zuen giltza zabalgarri modernoa (1891n eta 1892an patentatua).
Hymenopodidae
Hymenopodidae Mantodea (mantis) ordeneko intsektu familia bat da. Asia hegoaldekoan eta Afrikan aurkitzen da. Espezie batzuek loreak imitatzen dituzte. Dirudienez, mimetismo horrek harrapakinak engainatzeko balio du (mimetismo oldarkorra).
Azpifamiliak eta generoak
Sailkapen hau Mantodea Species File (Version 5.0) araberakoa da:
2022ko Nord Streameko gas isurketa
2022ko irailaren 26an gas-ihes bat aurkitu zen Itsaso Baltikoko Nord Stream 2 gasbidean, Bornholm uharte daniarretik hego-ekialdera. Handik ordu batzuetara, beste bi ihes aurkitu ziren Nord Stream 1 gasbidean, uhartearen ipar-ekialdean. Bi oliobideak Errusia eta Alemaniarekin lotzen ziren, baina ez zuten funtzionatzen Errusiaren eta Europar Batasunaren arteko liskarrengatik. Poloniak eta Norvegiak Danimarka zeharkatzen duen Hodi Baltiko alternatiboa ireki eta egun bat geroago gertatu ziren ihesak, gasa Ipar Itsasotik dakarrena Errusiak Nord Streametik dakarren lez. Ihesak nazioarteko uretan daude (ez da inongo herrialdetako itsasotik abiatzen), baina Danimarkako eta Suediako eremu ekonomikoen barruan. Nord Stream AGk, Nord Stream-eko operadoreak, esan zuen hodiek "aurrekaririk gabeko" kalteak jasan zituztela egun batean.
Mette Frederiksen Danimarkako lehen ministroak ihesak nahita eragindakoak zirela esan zuen, ez istripuengatik, eta leherketak izan zirela zehaztu zuen. Suediako lehen ministroak, Magdalena Andersson-ek, esan zuen sabotajea izango zela ziurrenik, Europar Batasuneko funtzionarioek eta NATOko idazkari nagusiak, Jens Stoltenbergek, adierazitakoarekin bat. Errusiak ere, sabotajea izatearen aukera ez zuen baztertu. Lehenago, zenbait iruzkingilek iradoki zuten filtrazioen inguruko inguruabarrak susmagarriak ziruditela eta seguruenik sabotaje-ekintzak izan zirela.
Carmen Pérez Rodrigo
Carmen Pérez Rodrigo (Alonsotegi, Bizkaia, 1960ko uztailaren 1a) mediku eta kazetaria, Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, Euskal Herriko Medikuntzaren Errege Akademiaren lehenengo emakumezkoa.
Biografia
Medikuntzan doktorea (1991) Euskal Herriko Unibertsitatearen eskutik, medikuntza prebentiboan espezializatua eta nutrizioan diplomatua. 1985etik Bilbon aritu da mediku eta komunitatearen elikadura jarrerak hobetzeko proiektuak sustatzen hainbat erkidegotan. EuRRECa, Eurobese, Pro Children edota Eurodiet bezalako europar proiektuetan aritu da, berrehun bat artikulutik gora argitaratu ditu eta ondorioz, komunitate elikaduran aditu ospetsua bihurtu da.
2004 eta 2009 urteen artean Espainiako Elikadura Komunitarioaren Elkartearen lehendakaria eta Europako Elikaduraren Zientzien Akademiaren lehendakari-ordea izan da. Eskola Elikaduraren Europako Kontseiluko aditu taldearen aholkularia eta Osasuna sustatzen duten Europako eskolen sareko laguntzailea da.
Olga Smirnova
Olga Smirnova (San Petersburgo, Errusia, 1991ko azaroaren 6a) errusiar balet dantzaria da. Europa osoko agertokietan aritu da, baita Txinan eta Japonian ere.
2022ko martxoaren 16an, Errusiak Ukrainan sartu ondoren, Bolshóik Baleta utzi egin zuen gerraren aurka egoteagatik eta Amsterdameko Balet Nationalak berehala kontratatu zuen.
Hezkuntza
Akademiak Europan eta Japonian egindako biretan parte hartu zuen. 2011. urtean, Vagànova Akademiako ikaslea zen bitartean, Londresko Coliseora joan zen Galina Ulanova dantzaren historiako dantzari handienetako bat gogoratzeko. Geroago, Daniel Auber konpositore frantsesaren Grand Pas Classique dantzatu zuen (V. Gsovskyk koreografiatua) Pekinen.
Dantzari ibilbidea
Graduatu ondoren, Bolshoi Balletak zuzenean dantzari bakarlari gisa kontratatu zuen. Handik gutxira, 2013. urtean, lehen bakarlaria izan zen, eta dantzari nagusia 2016. urtean. 2018ra arte, Olga Smirnovak Marina Kondratievaren tutoretzapean egin zuen lan, eta, ondoren, Maria Allashen agindupean.
2022ko martxoan utzi zuen Bolshoi Balleta. Errusia Ukrainaren inbasioaren ondorioz uztea erabaki zuela azaldu zuen. Haren aitona ukrainarra zen. Neerlandeko Balet Nazionalak hartu eta kontratatu zuen zuzenean.
Helen Lines
Helen Lines, jaiotzez Helen Chambliss Williams Lines (AEB, 1918ko uztailaren 13a – Searcy, Arkansas, AEB, 2001ko ekainaren 29a) estatubatuar astronomo amateurra izan zen. Hasieran, zeru sakoneko behatzaile eta astrofotografoa izan zen.
Astronomia
1969an, Phoenixeko Elkarte Astronomikoko lehen kideetako bat izan zen Lines eta Izar Aldakorren Behatzaileen Elkarte Amerikarreko kide. Lines berak eta haren senarrak, Richard D. Lines ingeniari zibilak, behatoki txiki bat eraiki zuen Mayerren, Arizonan, eta Sky & Telescope-rako egin zuen eraikuntzari buruz idatzi zuen. 1992an, Ozeano Bareko Elkarte Astronomikoaren Lorpen Afizionatuen saria irabazi zuten izar aldakorren fotometria fotoelektrikoaren arloan egindako lanagatik.
Sariak eta aintzatespenak
1992an Ozeano Bareko Elkarte Astronomikoaren Lorpen Amateurren Saria irabazi zuen, senerrarekin batera, izar aldakorren fotometria fotoelektrikoaren arloan egindako lanarengatik. 90eko hamarkadaren erdialdean argitaratutako bi artikulu zientifikoren egilekide izan zen.
1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak gertakari honen 16.Edizioa izan zen. Urriaren 16tik abenduaren 21era arte ospatu zen Zelaitxo aretoan. Hala ere, Enparan dorretxea n ere ekintza batzuk egin ziren.
Aline Griffith
María Aline Griffith Dexter (Pearl River, New York, Estatu Batuak, 1923ko maiatzaren 22a - Madril, Espainia, 2017 abenduaren 11) aristokrata, espioia eta idazle hispanoestatubatuarra izan zen. Estatu Batuetako Zerbitzu Estrategikoen Bulegoan lan egin zuen Bigarren Mundu Gerrako 'oficial de cifra' delako gisa (OSS). Aristokrata, sozialite eta Romanones kondearen alarguna.
Haurtzaroa
María Aline Griffith Dexter 1920ko maiatzaren 22an jaio zen Pearl Riverren (New York), sei seme-alabako klase ertaineko familia batean. William Griffith aseguru eta ondasun higiezinen saltzailea zuen aita, eta Marie Dexter zuen ama.
1998ko Azpeitiko Euskal Antzerki Topaketak
Edizio honetan Ander Arzeluz eta Antonio M. Labaien omendu zituzten Enparan Dorretxean, berauei buruzko liburuxkak argitaratuz. Omenaldi ekitaldi honetan, bakoitzaren lan bana antzeztu zuten Antxieta Antzerki Taldeko kideek eta E.A.T.A.E koek. Gainera, irrati lehiaketa antolatu zen topaketen baitan eta omendutako bi egile hauei buruzkoa izan zen eta Herri Irratia n izan zen guztia entzungai.