cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
E=mc²
Ekuazioaren azalpena
Energia eta momentua kontutan hartzen duen ekuazio nagusi baten atal berezi batean kokatu behar da E = mc². Ekuazio nagusi hau erreferentzia sistema batetik ikusita geldirik dagoen, baina beste erreferentzia sistemetatik mugi daitekeen (eta momentua izan dezakeen) partikula baten higidurarentzat erabili daiteke. Kasu hauetan ekuazio nagusia askoz korapiltsuagoa bilakatzen da; masa inbariantea edozein erreferentzia sistematatik aldakorezina izateko, momentodun atalak ekuazioari gehitu behar zaizkio. Beste hitzetan, ekuazioan gorputzaren masa inbariantea erabili ezkero, lortuko dugun energia, E gorputzaren geldiko energia (edo gorago esan bezala, geldiko masa) izango da, eta nahiz eta gorputzaren barruko energiarekin aldatu daitekeen (adibidez, gorputzak beroa galdu edo irabazten badu), geldiko energiak ez da aldatuko gorputzaren higidura orokorrarekin.
Masa inbariantearen ordez, masa erlatibista ere erabili daiteke. Kasu honetan momentuak ez dira kontuan hartzen eta gorputzaren masa aldakorra izango da erreferentiza sistema bakoitzarekiko. Ekuazioa ulertzeko beharrezkoa da "masa" hitzak bi kontzeptu ezberdin deskribatzeko erabiltzen dela konprenitzea. Gaur egungo fisikan masa absolututzat baina energia erlatibotzat hartzen da. Hontan oinarrituta esan dezakegu masa ez dela energia, edo energia masa. Beraz, ekuazioak masa energia bihurtze prosezua deskribatzen du.
Einsteinek erlatibitate berezian lanean ari zela, objektu mugikor baten energia totala:
dela, non v abiadura erlatiboa den. Formula hau beste honen baliokide da:
non p momentu erlatiboa den. (hau da, ).
v=0 denean, p=0 da, eta bi formulak sinplifikatu dira, E geldiko energia den, E_0. Energia hau fisika klasikoaren energia kinetikoaren konparatu daiteke:
non E_0 = 0 (fisika klasikoan higitzen diren gorputzen energia, hau da, energia kinetikoa, hartzen da kontutan, geldiko energia 0 da).
Masa erlatibista
Einsteinek bere ekuazioaren proposaketa egin eta gero, hainbatek masa erlatibista matematikoki horrela definitu zuten:
Masaren esangura matematiko hau erabili ezkero,
gorputz geldi eta mugikorrentzat. Ekuazioko abiadura argiaren abiaduraren hainbestekoa bada, orduan masa erlatibista geldiko masaren antzerakoa izango da,
Masa erlatibista eta geldiko masaren arteko ezberdintasunak gogoan izanda,
E = m_0 c^2 baldin eta v = 0 edo baldin eta v ≠ 0. Einsteinen jatorrizko artikuluetan geldiko masa erabili zuen, masa erlatibistaren kontzeptua ez baitzuen gogoko. Gaur egungo fisikoek ere, masa esaterakoan, ia gehienetan geldiko masari buruz ari dira, nahiz eta formula sinplistikoki erabiltzeko masa erlatibista kontzeptua beharrezkoa den.
Abiadura gutxiko hurbilketa
Taylorren serieak ekuazioa berridazteko erabili ezkero:
Jauregi
Jauregia estatu buru edota maila goreneko pertsonaia baten bizilekua da. Jauregi asko beste betebehar batzuetarako ere erabili izan ohi dira; adibidez, legebiltzar edo museoen egoitza bezala. Hitza edo izendapen hau pertsonaia publikoen bizileku ez diren luxuzko eraikinak deskribatzeko ere erabiltzen da.
E=mc²
Abiadura gutxiko hurbilketa
Ekuazio honetan energia geldian dagoen gorputz baten Einsteinen terminoen gehiketa da, beste hitzetan, energia kinetikoa. Newtonen energia kinetikoaren ekuazioak, beraz, garaian jakitea ezinezkoa ziren partea ez du kontutan hartzen, m_0 c^2 terminoa hain zuzen ere. Newtonek termino honen izatea jakitea ezinezkoa zen, garaiko saikuntzek gorputz baten geldiko masaren aldaketa nehurtzerik, nuklear erreakzio batean gertatzen den bezala, ez zutelako; beste hitzetan, Newtonen gorputz mugikorren nehurketak argiaren baino abiadura askoz txikiagoan mugitzen ari zirenetan egin zituen. Einsteinek gorputzen abiadura argiaren abiadurararte goratzean geldiko masa energia bilakatu daitekela aurkitu zuen.
Jauregi
Historia
Lehen jauregiak antzinaroan sortu ziren, ekintza politiko, ekonomiko, eta sozial antolatzeko gune bezala. Euskarazko jauregi hitza jaun hitzari -egi atzizkia jarriz sortzen da, beraz, jatorriz jauna dagoen lekua esan nahi du.
E=mc²
Abiadura gutxiko hurbilketa
m_0 c^2 terminoa Newtonen ekuazioan ere erabili daiteke, energia aldaketak gorputzaren higiduran eragina daukanean bakarrik aldatzen delako (energia haundiko prozesuetan, esaterako erreakzio nuklearrak edo partikula azeleratzaileetan); gorputza argiaren abiadura baino askoz abiadura txikiagoan mugitzen direnean termino hau konstantea da eta beraz ekuazioan sartu daiteke, nahiz eta ondorio nabarmenik ez izan. Nahiz eta Newtonen energia kinetikoaren ekuazioa "gaizki" egon, abiadura txikiko gorputzentzat balio du, E=mc^2 ren hurbilketa bat bezala. Gogoratzekoa da ia objektu guztiek argiaren baino abiadura txikiagoa dutela eta adibidez, astronautak ilargira bidaltzeko behar den mekanika guztia Newtonen hurbilketarekin egin daiteke.
Jauregi
Historia
Europako antzinako erregimenan errege-erreginen, nobleen eta goi-kleroaren bizitokiak ziren, baita burges dirudunenak ere. Gustu artistiko zorrotzenaren eta luxu handienaren irizpideekin eraiki, altzariz hornitu eta apaintzen ziren, garai bakoitzeko estilo artistikoak finkatzen lagunduz.
E=mc²
Einstein eta 1905eko artikulua
Einsteinek ez zuen Irailak 27an Annalen der Physik aldizkarian agertutako bere "Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energieinhalt abhängig?" ("Gorputz baten inertzia bere energia kopuruaren menpe al dago?") artikuluan ekuazioa ez zuen formulatu.
Jauregi
Historia
Aro garaikidean jauregi asko parlamentu, museo edo beste erabileraren bat izateko moldatu ziren. Gaur egun jauregi hitza luxuzko eraikuntza proiektutaz hitz egiteko ere erabiltzen da. Honen adibidea moskuko metroko hainbat pasabide dira, hauek errusiako tsar-en garaiko jauregietan inspiartuta daude eta.
E=mc²
Einstein eta 1905eko artikulua
Artikuluaren arabera, "Gorputz batek L energia kopurua erradiazio modura igortzen badu, bere masa L/c^2tez txikitzen da"; erradiazio elektromagnetikoaz hari zen Einstein, kasu honetan (artikuluan argia bezala zehazten du), eta masa garaiko kontzeptu arruntaz definituta dago, hau da, gaur egungo geldiko energia edo masa inbariantea.
Einsteinen lehenengo formulaketaren arabera, gorputz baten masa ez da aldatzen gorputzak argia edo beroa galtzen ez duen bitartean. Masa hauen diferentzia'\Delta m\', energia galdu aurretik eta ostean, L/c^2ren pareko da, ez masa gorputzaren masa osoa, m. 1905eko urtean, noski, guzti hau teorikoa zen eta saiakuntzaz frogagabea. 1932an positroiaren eta antimateriaren aurkikuntza eta gero, geldian dauden partikula pareak argiaren abiaduran mugitzen den erradiazio bihurtu zitzatekela frogatu zen arte.
Jauregi
Antzinako ekialde hurbila
Zibilizazioa sortu zenetik, jauregia eta tenplua agertu ziren boterearen dualtasunaren (botere politikoa eta botere erlijiosoa) adierazpen arkitektoniko gisa. Bi kasuetan, historiarekin batera sortzen dira, hau da, idazkerarekin. Artxibo batean gutunak eta era guztietako dokumentuak kudeatzea eta kontserbatzea jauregien funtzioetako bat da hasieratik. Era guztietako biltegiak ere izan zen (elikagaiena, eraikuntzarako eta artisautzarako lehengaiena, kanpo-merkataritzarako salgaiena edo bertatik etorritakoena, armena, eta bereziki altxorrarena). Kantzelaritza eta altxortegiek sortzen zuten burokrazia gero eta konplexuagoari (Egipton, eskribau izenarekin), erregearen etxeko zerbitzurako izendatutako langileak gehitzen zitzaizkion, azkenean goi funtzionario nobleen gorte bihurtu zena.
E=mc²
Beste fisikarien laguntza
Einstein ez zen energia eta masa parekatu zituen bakarra, baina bai erlazio hau teoria haundiago baten barruan kokatu zuena; are gehiago, Einsteinek bere teorian oinarrituta ondorioztatu zuen. Hemeretzigarren mendean zehar masa eta energiaren arteko erlazioa erakusteko hainbat saiakera egon ziren, askotan elektromagnetismo arloaren barruan, baina teoretikoki arrakastaitzak.
Jauregi
Antzinako ekialde hurbila
==== Antzinako Grezia ==== Grezia klasikoaren aurretik existitu zen zibilizazio Kretar edo Minoikoan jauregiak oso eraikin garrantzitsuak izan zirela pentsatzen da, aztarnategietan gehien aurkitu den eraikuntza mota da eta. Grezia kontinentalean, megarona hiri harresituen bizitza sozial, ekonomiko eta politikoaren erdigunea izango zen eta bere estilo arkitektonikoa tenplu greziarraren aurrekaria izango zen.
E=mc²
Beste fisikarien laguntza
Newtonek 1704an argitaraturiko optika liburuan argiaren teoria korpuskularra azaltzen zuen. 1904 eta 1905an Friedrich Hasenöhrlek erradiazioa zeukan hutsune baten intertziari buruz bi artikulu argitaratu ziten. Maxwellen ekuazioak erabiltzen zituen argiaren presioa kalkulatzeko eta beraz erlatibitate bereziaren teoriarik ez zuen erabiltzen. Hasenöhrlen kalkuluen emaitzetan agertzen zen. Nazi propagandan E=mc² ekuazioa Hasenöhrlen Pritzipioa bezala berbatailatu zuten.
1900garren urteko artikulu batean, Henri Poincaré matematikar frantsesak norabide bakar batean erradiazioak igortzen dituen gorputz fisiko baten atzeratzea eztabaidatu zuen, Maxwell-Lorentz elektrodinamikak aurresan bezala. Bere hitzetan, erradiazioa irudimenezko fluido baten antzera azaltzen zen, e/c2 masa bolumen unitate bakoitzeko, non e energia dentsitatea den; hau da, erradiazioaren masa baliokidea m = E / c2 da. Poincaréren ustetan, erradiazioa igortzen dituen gorputzaren atzeratzea Maxwell-Lorentz teorian argitu gabeko berezitasun bat da. Ideia berdin hau 1902ko "Zientzia eta Hipotesiak" eta 1904ko "Zientziaren balioa"an argitaratu zuen. Azken honetan, urrengoa esaten du: "Atzeratzeak ez du Newtonen legeak jarraitzen, gorputzak masarik ez baitu, ez da materia, energia baizik". Azaldu gabeko beste bi efektu ere eztabaidatu zituen, 1) masaren kontserbaketa eza, Lorentzen γm masa inbariantea, Abrahamen masa aldakorraren teoria eta Kauffmanen saiakuntzak azkar mugitzen diren elektroiekin eta 2) Energiaren kontserbazio eza Marie Curiek egindako erradio saiakuntzetan. Arazo hauek Einsteinen m = E / c2 ekuazio eta dagokion masa-energia kontserbazio azaldu ziren.
Deribazioa
Newtonen bigarren legearen arabera, mekanika klasikoko terminoak (ez-erlatibistak) erabiliz,
da, non mv gorputz baten momentu ez-erlatibista den, F bere gainean jarduten duen indarra eta t denbora absolutuaren koordenatua. Era honetan idatzi ezkero, ekuazioa erlatibitatearen funtsekin ez dator bat; Lorenz transformaketekin bat eginteko ekuazioa honelaxe idatzi dezakegu:
Gianni Motta
Gianni Motta (Cassano d'Adda, 1943ko martxoaren 3a) italiar txirrindulari ohia da. 1964tik 1974ra izan zen profesional eta 91 garaipen lortu zituen horien aretan 1966ko Italiako Giroa.
E=mc²
Deribazioa
non p=mγc gorputzaren momentu erlatibista den, F geldian neurtutako gorputzaren gainean jarduten duen indarra den eta τ gorputzaren benetako denbora den, geldiko erreferentzia sistema batean kokatutako erloju batek neurtuta. Ekuazio hau abiadura gutxiko kasuetan Newtonenarekin bat dator. Are gehiago, Lorentzen transformaketan oinarrituta, ekuazioa kobariantea da, hau da, erreferentzi sistema guztietan balio du.
Gianni Motta
Palmaresa
1964
1965
E=mc²
Deribazioa
Momentu erlatibista, p=mγc pren zati espaziala da, Minkowski bektorearen energia-momentua. Beraz, F beste F baten Minkowski bektorea izan behar du. Newtonen legearen ekuazio erlatibistak lau bektore hauek hartu behar ditu kontutan:
Gianni Motta
Palmaresa
1966
1967
E=mc²
Deribazioa
Minkowski bektorearen momentu-energia
Gianni Motta
Palmaresa
1968
1969
E=mc²
Deribazioa
da,
Gianni Motta
Palmaresa
1970
E=mc²
Deribazioa
ekuazioa betetzen duena, eta nondik
Gianni Motta
Palmaresa
1971
E=mc²
Deribazioa
ondorioztatu dezakegun.
Messier 58
Messier 58 galaxia espiral bat da, Virgo konstelazioan. Charles Messierek aurkitu zuen n.
E=mc²
Deribazioa
Gorputzaren geldiko erreferentzi sisteman, momentua (mc) 0 da, eta beraz indarraren lau bektoreak ortogonalak izateko, bere denbora konponenteak 0 izan behar du geldiko erreferentzi sisteman, non F = (0,F) den. Lorentzen transformaketa hautazko erreferentzi sistema batekin erabili ezkero,
Gianni Motta
Palmaresa
1973
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
—: ez zuen parte hartu
E=mc²
Deribazioa
da, eta beraz Newtonen bigarren legearen bertsio erlatibistako denbora konponentea
Gianni Motta
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
UT: utzi, ez zuen amaitu
DSK: deskalifikatua
E=mc²
Deribazioa
da.
Indar eta lanaren arteko erlazioa kontutan hartuz,
eta lana energiaren aldaketa denez,
Hipermetatzaileak
Hipermetatzaileak metal astun kantitate handietan bizitzeko gai diren organismo extremofiloak dira. Kantitate oso toxikoak dira, ahaidetasuna duten organismoek jasan ezin dezaketenak. Alga, landare zein onddo hipermetatzaileak daude. Izaki hauek bioerremediazioan erabil daitezke, gune kutsatuetatik (adibidez, meatzaritza guneak) metalak ateratzeko gaitasuna baitute.
E=mc²
Deribazioa
azkenean energia:
Bragny-sur-Saône
Bragny-sur-Saône Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bragny-sur-Saône udalerrian erroldatutako biztanleak 574 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 100 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lauraët
Lauraët Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bragny-sur-Saône
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Lauraët
Biztanleria
2007an Lauraët udalerrian erroldatutako biztanleak 245 ziren. Familiak 103 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 43 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Bragny-sur-Saône
Etxebizitza
2007an 325 etxebizitza zeuden, 236 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 72 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 316 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 236 etxebizitza nagusietatik 216 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 12 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 71 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 222 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 104 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 115 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 329 ziren, horien artean 232 aktiboak ziren eta 97 inaktiboak ziren. 232 pertsona aktiboetatik 208 lanean zeuden (121 gizon eta 87 emakume) eta 24 langabezian zeuden (6 gizon eta 18 emakume). 97 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Baryancistrus beggini
Baryancistrus beggini Baryancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Bicapita
Bicapita mineral bat da.
Lauraët
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Saint-Romain-de-Lerps
Saint-Romain-de-Lerps Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lauraët
Etxebizitza
2007an 130 etxebizitza zeuden, 104 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 124 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 104 etxebizitza nagusietatik 86 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 8 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 72 etxek bost zituzten. 70 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 56 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bragny-sur-Saône
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Lauraët
Diru sarrerak
2009an Lauraët udalerrian 106 unitate fiskal zeuden, 243 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.557 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Saint-Romain-de-Lerps
Biztanleria
2007an Saint-Romain-de-Lerps udalerrian erroldatutako biztanleak 690 ziren. Familiak 261 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (39 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 82 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 105 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 339 etxebizitza zeuden, 268 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 51 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 317 etxeak ziren eta 19 apartamentuak ziren. 268 etxebizitza nagusietatik 206 bere jabearen bizilekua ziren, 59 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 91 etxek lau zituzten eta 130 etxek bost zituzten. 215 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 94 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 155 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lauraët
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak, 1 zurgina eta 1 iturgina.
Saint-Romain-de-Lerps
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lauraët
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Lauraët udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 680 hektarea erabiltzen.
Saint-Romain-de-Lerps
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 451 ziren, horien artean 344 aktiboak ziren eta 107 inaktiboak ziren. 344 pertsona aktiboetatik 323 lanean zeuden (187 gizon eta 136 emakume) eta 21 langabezian zeuden (10 gizon eta 11 emakume). 107 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lauraët
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Saint-Romain-de-Lerps
Diru sarrerak
2009an Saint-Romain-de-Lerps udalerrian 286 unitate fiskal zeuden, 741 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.554,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren eta 5 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 4 zurginak ziren, 2 argiketariak, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
Bicapita
Ezaugarriak
Bicapita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Lauraët
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bragny-sur-Saône
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 2 margolariak.
Saint-Romain-de-Lerps
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Bragny-sur-Saône
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Bragny-sur-Saône udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 636 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zentral elektriko
Zentral elektrikoa edo indarretxea energia elektrikoa sortzen duen instalazio industrial bat da.
Zentral elektriko gehienek sorgailu elektriko bat edo gehiago dituzte. Sorgailu elektrikoak energia mekanikoa energia elektriko bihurtzen duten makina birakariak dira, non, eremu magnetiko eta eroale elektriko baten arteko mugimendu erlatiboari esker korronte elektrikoa sortzen den.
Sorgailu elektrikoak birarazteko erabiltzen den energia iturria hainbat motatakoa izan daiteke. Munduko zentral elektriko gehienek erregai fosilak —ikatza, petrolioa eta gas naturala, adibidez— erretzen dituzte elektrizitatea lortzeko. Hala ere, badira energia nuklearraren erabileran oinarritzen diren beste batzuk, gero eta ohikoagoak direnak edo energia berriztagarriak erabiltzen dituztenak, hala nola, eguzki-energia, energia eolikoa, olatu-energia, biomasa eta energia hidraulikoa.
Zentral termikoak
Zentral termikoetan potentzia mekanikoa motor termiko batek sortzen du, zeinak erregai baten errekuntzatik lortutako energia termikoa biraketa-energia bihurtzen duen. Zentral termiko gehienek lurruna ekoizten dute, horregatik, lurrun-zentral deritze. Termodinamikaren bigarren legearen arabera, energia termiko guztia ezin da potentzia mekaniko bihurtu, beraz, beti egongo da ingurura askatutako beroa. Galera hori bero erabilgarri bezala baliatzen bada, prozesu industrialetarako edo hiri-berokuntzarako, energia instalazioari kogenerazio instalazio deritzo.
Energia termikoko ziklo baten eraginkortasuna mugatuta dago lan egiten duen gehienezko fluido-tenperaturarekin; ez da erabilitako erregaiaren araberakoa. Lurrun-baldintza berdinetan ikatz-zentralek, zentral nuklearrek eta gas-zentralek eraginkortasun teoriko berdina daukate. Orohar, etengabe piztuta dagoen sistema bat eraginkorragoa izango da aldizkako erabilera duen bat baino. Lurrun-turbinak eraginkorragoak izaten dira daukaten ahalmen osoan lanean ari direnean.
Energia hidroelektrikoa
Zentral hidroelektriko batean ura turbinen bidez jariatzen da, eta turbina horiek energia hidroelektriko hori erabiltzen dute elektrizitatea sortzeko. Energia sorgailuetara konektatutako turbinetara erortzen den uraren grabitate-indarretik lortzen da, eta potentzia erabilgarriaren kantitatea altueraren eta fluxuaren konbinazioa da. Presa ezberdinak eraiki daitezke uraren maila igotzeko eta ura biltzeko laku bat sortzeko.
Energia hidroelektrikoa 150 herrialdetan ekoizten da, eta Asia eta Ozeano Bareko eskualdeek munduko energia hirdoelektrikoaren % 32 sortu zuten 2010ean.
Eguzki-energia
Eguzki-energia elektrizitate bihur daiteke zuzenean eguzki-zeluletan edota eguzki-energia kontzentratuko planta batean, argia motor termiko batera bideratuz.
Eguzki-energia fotovoltaikoko instalazio batek eguzki-argia korronte zuzeneko elektrizitate bihurtzen du efektu fotoelektrikoaren bidez. Inbertsoreek korronte zuzena korronte alternora aldatzen dute sare elektrikora konektatu ahal izateko. Instalazio mota horrek ez du makina birakaririk erabiltzen energia bihurtzeko.
Eguzki-energia termikoko instalazioek kanal parabolikoak edo heliostatoak erabiltzen dituzte eguzki-argia bero-transferentziarako fluido bat, hala nola olioa, daraman hodi batera bideratzeko. Gero, olio beroa ura irakiteko erabiltzen da, eta sortzen den lurrun horrek sorgailu elektriko bati konektatuta dagoen turbina birarazten du. Eguzki-energia termikoko instalazioak (tamainaren arabera) ehunka edo milaka ispilu erabiltzen ditu eguzki-argia dorre baten goialdean kokatuta dagoen hartzaile baterantz bideratzeko. Berriz ere, bero hori ur lurruna sortzeko erabiltzen da, sorgailu elektrikoak mugiarazten dituzten turbinak birarazteko.
Energia eolikoa
Turbina eolikoak edo aerosorgailuak elektrizitatea sortzeko erabil daitezke haize gogorrak eta iraunkorrak dituzten eremuetan, batzuetan itsaso zabalean.
Iraganean, diseinu ezberdin asko erabili dira; baina gaur egun ekoizten diren turbina moderno ia guztiek haizearen aurkako hiru palako diseinua erabiltzen dute. Orain eraikitzen ari diren sarera konektatutako aerosorgailuak 1970eko hamarkadan instalatutako unitateak baino askoz handiagoak dira. Horrela, aurreko ereduek baino energia merkeagoa eta fidagarriagoa ekoizten dute. Turbina handiagoen palak (megawatt baten ingurukoak) unitate zahar eta txikiagoenak baino astiroago mugitzen dira, horrela, hegaztientzat seguruagoak izaten dira.
Itsas energia
Itsas energia edo ozeano energia olatuek, mareek, gazitasunak eta ozeanoaren tenperatura-diferentziek biltzen duten energiari dagokio. Ozeanoetako uraren mugimenduak munduko energia zinetikoaren erreserba zabala osatzen du. Energia hori etxeetan, garraioan eta industrian erabiltzeko elektrizitatea sortzeko aprobetxa daiteke.
Biomasa
Biomasarekin energia sor daiteke hondakin berdearen errekuntzaren bidez ura berotuta, eta lortutako lurrunarekin lurrun-turbina bati eraginda. Bioenergia tenperatura eta presio tarte baten bidez ere prozesatu daiteke gasifikazio, pirolisi edo torrefakzio erreakzioetan. Lortzea nahi den produktuaren arabera, erreakzio horiek energia-dentsitate handiagoko produktuak (sintesi-gasa, zurezko pelletak, biokoala) sortzen dituzte, eta motor laguntzaile bat elika dezakete elektrizitatea ekoizteko, aire zabaleko erreketan baino isurketa-tasa txikiagoan.
María Folguera
María Folguera de la Cámara (Madril, 1984ko martxoaren 17a) Espainiako idazle, eszena-zuzendari, antzerkigile eta kultur kudeatzailea da, eta 2001. urtean Madrilgo Erkidegoko Arte Gaztearen Saria irabazi zuen Narratiba modalitatean, Ana *Pasadena konpainia eszenikoaren sortzaile eta Madrilgo Circo Price antzokiko zuzendari izan zen 2018tik.
Ibilbidea
Folguera Eszena Zuzendaritzan lizentziatu zen Madrilgo Arte Dramatikoko Errege Eskolan (RESAD) eta Literaturaren eta Literaturaren Teorian Madrileko Unibertsitate Konplutentsean. Gainera, Alcalako Unibertsitateko Praktika eszenikoan eta Ikusizko Kulturan masterra du.
2001ean, Madrilgo Erkidegoko Sorkuntza Literariorako Arte Gaztearen saria jaso zuen. Sari horren helburua Madrileko idazle gazteak hiru modalitatetan ezagutaraztea da—Narratiba, Poesia eta Antzerkia—, eta V. Edizioan saria jaso zuen, Sin razón eleberriagatik. Testu hori Editorial Visor-ek argitaratu zuen urtebete geroago.
Madrilgo Circo Price antzokian egiten du lan Folguerak 2009az geroztik, eta komunikazio- eta zuzendaritza-sailei laguntzeko hasi zen lanean; gero, erakundearen berezko proiektuen koordinatzaile gisa, 2010ean arte-aholkulari eta programazio-aholkulari bihurtu zen, eta, 2016. urtean, berriz, erakundeko programazio-arduradun.
Idazle gisa, antzerkirako testu ugari ditu, horietako batzuk editatuta, hala nola: Hilo bajo del agua, El amor y el trabajo eta La guerra según Santa Teresa. Antologietan ere parte hartu du, bere belaunaldiko beste idazle batzuekin batera, hala nola; ''Última temporada. Nuevos Narradores Españoles 1980-1989, Bajo treinta. Antología de Nueva Narrativa Española o Sexo, mujeres y series de televisión. 2016an, Los primeros días de Pompeya'' (Caballo de Troya) argitaratu zuen, bi kontrapunturen inguruan: Pompeia eta Madril, arte eszenikoak eta politika; optimismoa eta ezkortasuna herrialdearen egungo egoeraren aurrean.
2018ko urtarrilean, Folguerak Priceren zuzendaritza hartu zuen. Circo Price Antzokirako Zuzendaritza Artistikoaren Proiektuak lehiaketako epaimahaiaren iruzkinak jaso zituen, eta hauek nabarmendu zituen: "hiru urterako proiekzio egituratua eta errealista, ikuspegi instituzionalarekin eta zirkoaren memoriari eta Madrilekiko harremanari buruzko ezagutza nabarmenarekin".  Beste hainbat laborategitan ere parte hartu du, besteak beste, ETC-Cuarta Pared eta Nuevo Teatro Fronterizon.
2019an, Carmen G. de la Cueva idazlearekin batera, ''Tranquilas. Historias para ir solas por la noche ''argitaratu zuen. Hainbat autorek idatzitako hamalau autofikzio erakusten ditu, emakumeek kalean dituzten arriskuei buruzkoak, Sara Herranz-en irudiekin. Urte horretan bertan, Folguera Sendero Fortún proiektua zuzentzen hasi zen Zentro Dramatiko Nazionalerako. Elena Fortún idazlearen bizitza eta lanari buruzko ikerketa-lana da, eta bi antzerki-lan sortu zituen: Celia en la revolución y Elena Fortún. Diptikoaren zuzendaria eta testuaren egilea izan zen. Bi lanak Madrilgo Valle-Inclán antzokian estreinatu ziren, lehena 2019ko azaroaren 6tik 24ra eta bigarrena otsailaren 18tik 2020ko martxoaren 8ra.
Parapolizia
Parapolizia edo talde parapolizial terminoak estatuaren kontrol ofizialetik at polizia lanak burutzen dituen taldeak barnehartzen ditu. Termino lausoa da, herrialdea eta egoera zein den, polizia ez dagoen tokietan segurtasun publikoa bermatzeko hiritarrek beraiek antolaturiko taldeak zein poliziarekin elkarlanean errepresio politikoaren «lan zikina» burutzen duten miliziak bil ditzake, legez kanpo edo legearen barnean. Testuinguru zenbaitetan, segurtasun pribatuko konpainietako ajenteak ere parapolizian barnehartu dira, herrialde gehienetan hauen eskumenak legez guztiz zehaztuta badaude ere. Nolanahi ere, parapolizia jarduera aski kritikatu dute gizarte eragileek, talde hauek giza eskubideen aurka burutzen dituzten ekintzak direla eta, zuzenbide estatuak eskaini behar dituen berma eta kontroletatik at.
Igny
Igny izenak adiera zenbait ditu:
Espondeilhan
Espondeilhan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Espondeilhan udalerrian erroldatutako biztanleak 898 ziren. Familiak 328 ziren, horien artean 65 pertsona bakarrekoak ziren (30 bakarrik bizi ziren gizonak eta 35 bakarrik bizi ziren emakumeak), 112 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 147 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 407 etxebizitza zeuden, 334 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 43 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 363 etxeak ziren eta 41 apartamentuak ziren. 334 etxebizitza nagusietatik 266 bere jabearen bizilekua ziren, 59 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 62 etxek hiru zituzten, 116 etxek lau zituzten eta 144 etxek bost zituzten. 266 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 133 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 178 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 579 ziren, horien artean 393 aktiboak ziren eta 186 inaktiboak ziren. 393 pertsona aktiboetatik 338 lanean zeuden (191 gizon eta 147 emakume) eta 55 langabezian zeuden (24 gizon eta 31 emakume). 186 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 58 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 46 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 18 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 6 igeltseroak, 3 margolariak, 2 zurginak, 1 argiketaria, 2 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 liburu denda zen eta 1 altzari denda zen.
2000. urtean Espondeilhan udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 171 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Hizkuntza-ukipena euskararen historia n etenik gabekoa eta ohikoa izan da (ukipena beti izaten da hizkuntzen artean, beti baitago hizkuntzaren bat bestearen aldamenean). Irudika daiteke hainbat hizkuntza izan direla euskararekin ukipenean erromantzeak sortu baino lehen, baina ziurrak bi dira: hizkuntza zeltak (galiera, zeltiberiera) eta latina bera, agian baita iberiera ere.
Lege
Zuzenbidean, legea horretarako eskume duen erakundeak ezartzen duen izaera orokorreko arau juridiko mota bat da, oro har herrialdearen legebiltzarrean proposatu, eztabaidatu eta onesten dena. Zentzu zabalean, arau juridiko guztien multzo edo legediari deritzo, adiera hau zuzenbidean zehatza ez bada ere.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Hizkuntza zelten ondoko garai jakin batean heldu zen latina, etorri zen Inperio arekin batera, eta haren ukipenaren arrastorik bada egungo euskara n ere. Gerora, latina euskararen lurralde batzuetan eta haren inguruan egotean, hainbat hizkera garatu ziren hartatik, “erromantzeak” esaten diegunak. Horiek dira gerora euskarekin ukipenean bizi diren hizkuntzak; harekin daukaten erlazioaren arabera hiru taldetan banatu daitezke: okzitaniar, iberiar eta galiar erromantzeak.
Euskararen historian ukipenean izan diren erromantzeak
Euskara eta erromantze horien arteko ukipen egoera etengabekoa izan da, gehienetan sorreratik, gainera. Egiari zor, hizkuntza-sorrerarik zehazki ez da, baizik eta aurreko egoera baten garapena; beraz, hizkuntza erromantzeak latinak geografiaren arabera izan dituen garapen ezberdinak dira, haren zatikatzearen ondorioz garatutako lekuan lekuko aldaerak. Lekuan lekuko erromantze horietatik batzuk Euskal Herrian edo inguruko lurraldeetan sortu ziren: nafar-erromantze a,  gaskoiera eta gaztelania, besteak beste. Euskararen inguruan garaturik, ukipenean izan dira euskararekin, jakina, eta hala jarraitu dute egundaino bizirik direnek. Beste batzuk, aldiz, arrazoi historikoengatik beranduago hasi dira ukipenean, frantsesa eta okzitaniera hain zuzen.
Lege
Historia
Antzinako legeen adibideak dira Babiloniakoa (Hammurabiren legedia), Indiakoa (Manu-rena) eta Palestinakoa (Moisesena). Erromako legeak lege publikoa (estatuarena) eta pribatua (pertsonen arteko eztabaidak erabakitzen zituena) bereizi zituen. Erromako legearen eragina nabarmena da Eliza Katolikoaren legedian eta feudalismoarenean; aldi berean gaur egungo lege zibilaren oinarria ere bada. Gizarteari buruzko ideia berriak ordea, bereziki estatu moldea egituratzeko erari zegozkionak, eta gaurko egitura politiko askoren oinarri ere izan direnak, Erreformarekin hasi ziren sartzen, gero eta indar gehiago hartzen ari zen burgesiaren artean gehienbat. Thomas Hobbes, John Locke, Charles-Louis de Montesquieu eta Jean-Jacques Rousseauk biribildu zituzten joera horien teoriak. Gizartearen goreneko egituran, estatuan, Ingalaterrako 1688ko iraultzarekin, AEBtako 1787koarekin eta Frantziako 1789-1791koarekin mamitu ziren lehendabizi, hortik sortu baitziren konstituzio baten arabera eratu ziren lehenengo estatuak. Geroagoko lege nagusietan Filadelfiako (AEB) 1787ko legenagusiak eta batez ere Frantziako 1791koak izan zuten eraginik handiena.
Zuzenbidea
Gizarte antolatu batean gizarteak berak onartu dituen ohituren, jardunen eta jokaeraren arauak dira legeak. Aginpideak indarra du bere esku lege horiek betearazteko. Gizartea bizitzako araua denez gero, legeak guztien onerako izan behar du, eta ezaugarri hauek ditu: betebeharrekoa izatea, aginduak baitira legeak eta ez legegilearen aholkuak; orokorra izatea, balizko egoera guztietarako erabilgarria izateko egina baitago; eta behar bezala sortua izatea, legeak berak eskatzen duen eran eta eskatzen dituen baldintzak beteaz.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Okzitaniar erromantzeak
Euskal Herrian duten eragin ezberdinaren arabera, hiru dira aipagarri:
Har
Harrak ornogabeko animaliak dira, zilindro-formakoak eta luzeak. Txikiak eta beratzak dira.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Okzitaniera
Berez Tolosa eta Niza arteko hizkuntza izanik, horren hiztunak —“frankoak” izenarekin ezagun direnak— Nafarroako errege-erreginek deiturik etorri ziren, ekonomiaren mesedetan (c. 1076-1380).
Gaskoiera
Land eetako (Akitania) hizkuntza. Lapurdin (Baionan batez ere), Nafarroa Behereko mendebaldeko muturrean eta Gipuzkoako ekialdeko muturrean (Hondarribia, Irun, Pasaia, Donostia) luzaro izan ditu hiztunak, eta bera izan da lurralde hauetako ukipen hizkuntza.
Har
Ezagunena zizarea da (Lumbricina azpiordena). Hala ere phylum ezberdinetan aurki daitezke harrak, izaera parafiletikoa dutelako.
Zoologian Carl von Linnek jarri zien izena, Vermiformes moduan sailkatuz. Izena latinezko vermisetik dator. Askotan ere Helminto erabiltzen da, grezierazko ἕλμινθος hitzetik. Hitz hau har parasitoetarako erabili ohi da.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Katalana
Euskararen mugak oraingoenetik urrunago zirenean, katalanak ukipen hizkuntza behar zuen, horren berri ematen baitute bere egungo lurraldeko toponimo zenbaitek; Pirinio etako toponimiak (Coromines 1960 ) zehazki.
San Martino in Rio
San Martino in Rio Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Nafar erromantzea
Gune erromantzatuetan (Nafarroako hegoaldean batez ere) eta gorte giroan agertu zen (González Ollé 1970a-b ). Denborarekin Nafarroako erresumaren hizkuntza ofizial bihurtu zen latinaren kaltean, baina ez zuen ia literaturarik sortzeko aukerarik izan. Euskararen lekua hartzen hasi zen, baina bitartean gaztelaniak ordezkatu zuen, XV. mendearen amaieran kokatu baita haren heriotza (González Ollé 1970b ).
Aragoiera eta Errioxako erromantzea
Nafar-erromantzearen ekialdera aragoiera jaio zen, eta mendebaldera Errioxako erromantzea. Zaila da esaten non hasten zen bata eta non bukatzen bestea (gorago aipatu dialekto continuumean kokatzen baitira), hirurek elkarrekin antz handia baitzuten hainbat ezaugarritan. Denborarekin gaztelaniaren presioaren azpian edo desagertu edo Euskal Herriaren mugetatik urrunago baino ez dira mintzatuko.
Har
Etimologia
Aitzineuskara zaharrez: *narr ⇒ *na-narr; aitzineuskaraz: *anarr) Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.
San Martino in Rio
Mugakideak
San Martino in Riok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Har
Etimologia
Har gisa hartzen diren izakiak dituzten phylumak honakoak dira:
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Gaztelania
Gaztelako konderrian (gutxi gorabehera, gaurko Kantabria, Burgos, Bizkaia eta Araba probintzietan) garatu bide zen eta Errekonkistarekin batera gainerako erromantzeen kaltetan zabaldu zen erromantzea da; era batean non Hegoaldeko euskal lurraldetan ukipenean dagoen erromantze bakarra bihurtu den, sarreran izendatu gainerakoak zokoraturik.
Har
Etimologia
Hala ere phylum hauetariko batzuetan harrak euren kume fasean baino ez dira deitzen, duten itxura dela eta, nahiz eta berez larbak izan. Horrela gertatzen da tximeleta edo eltxo askorekin.
Euskara eta hizkuntza erromanikoak
Frantsesa
Frantziako goi-erdialdean garatutako erromantzea (Oïl hizkuntzak). Erresumaren hizkuntza nazional bihurtu zen, XVIII. mendetik aurrera Europako kultur hizkuntza handienetako bat ere bada eta, horrek suposatzen duen guztiagatik, apurka-apurka Frantziako estatuaren lurralde osoa hartuz joan da administrazioaren, eskolaren, eta abarren bitartez, euskarekin ukipenean izatera heldu arte.
Euskara eta erromantzeak garairik garai
Euskararen historiaren garai bakoitzean jokoan sartzen ziren erromantzeak eta haiekin lotutako gertakariak doaz jarraian (Gorrochategui et al. 2018 ):
Erdi Aroko Euskara (V-XV)
Erromako Inperioaren gainbehera eta desagertzearen ondoren (V. mendetik goiti) hasi ziren erromantzeak definitzen zituzten ezaugarriak agertzen.
Garai honetan euskararen mugak nahiko ezezagunak dira, baina Pirinioetan euskara egon bide zela onartua da bertan gorde toponimiagatik (Coromines 1960, Turull 2011 & Lacasta 1994 ). Garai honetan behar du katalanaren ukipen egoerak.
Bestalde, Ipar euskal herriekin mugakide diren Landeetan eta Bearnon mintzatuak dira gaskoiera eta bearnesa, hurrenez hurren. Halaber, XIV. mendetik biak idazki ofizialetan erabili ziren, gaskoiera Lapurdin eta bearnesa Nafarroa Beherean (Mounole eta Lakarra 2018: 370 ).
Hegoaldean, XIII. mendean dagoeneko gaztelania da administrazioaren hizkuntza ofiziala.
Euskara Arkaikoa (XV-XVII)
XVI. mendetik irakaskuntza-sare garrantzitsu bat eratu da Hegoaldean, ikasteko baliabideak zeuzkatenentzat; elitea eratzen ari den Espainiako inperioaren itzalpean (administrazioan, ejertzitoan, komertzioan, Elizan) bizimodua lortzeko ezinbestekoa dute eskolatzeaz gainera gaztelaniaz ikastea.
Bearnesa Nafarroako erreinu txikitua ren (Nafarroa Beherean) hizkuntza ofiziala izan zen XVII. mendearen hasiera arte, Henrike III. a Nafarroakoak, Nafarroa eta Frantzia beregan batu arte (1620ra arte). Frantsesa botere eta kultur hizkuntza da, baina haren indarra ez da oraindik hainbeste igartzen: ahozko elebitasuna gaskoieraz eta bearnesez gertatzen da, eta maila jasoan latinarekin (Mounole & Lakarra 2018: 369-370 ).
Euskara Zaharra (1600-1745)
Euskal testuetan frantsesaren eragin betea XVII.aren azken aldean sumatu da lehenengoz. Halere, honexek gaskoiera-bearnesak ordezkatuko ditu Lapurdin  hizkuntza ofizial gisa, eta Zuberoan Villers-Cotterêt-eko ordenantza ren ondoren (1539), eta Nafarroa Beherean Batasun Ediktu aren ondotik (1588) (Mounole & Gómez 2018 ). Etxagibelek (2015 ) erakutsi du eliz-agiri gehienak ere frantsesez daudela lapurtera klasiko aren garaian, XVII. mendearen hasieran. Bearnesa eremu ofizialetik desagertzen hasten da garai honetan.
Gaztelera da Hegoaldean jakitate, kultura eta botere hizkuntza aspaldidanik, eta Espainiako Erresuma ren hizkuntza nazional eta estandarra bilakatuko da.
Lehen Euskara Modernoa (1745-1876)
XIX. mendean, gaskoiera hiltzear da Gipuzkoan. Gaztelaniak eta frantsesak oraindik ez diote latinari elizan duen lekua kendu. Halere, “[e]uskara eurekin ukipen estuan dago gero eta leku gehiagotan, egoera komunikatibo gehiagotan eta gizarte maila gehiagotan”, eta euren eragina etengabe pairatzen zuen, ahoz zein idatziz, era batean non euskaltzale eta euskalarien jarduneko hizkuntza gaztelera izango den Hegoaldean (Urgell 2018: 637 ).
Bigarren Euskara Modernoa (1876-1968)
Frantsesak aurrera egiten jarraitzen zuen, gaskoi eta bearnesaren kaltetan; halako moldez non mendearen erdialdean nagusiek hizkuntza horiek jakitea ohikoa zen, baina mende amaierako jadanik ez zen arrunta ezta zaharrek jakitea ere.
Atzerakada ulertzeko argigarriak dira Caminoren hitzak:"“Alderdi geografikoetan erakutsi dugun erdararatzearen oinarrian hizkuntza erromanikoek eta euskarak aspalditik zeukaten elkarrekiko ukipena dagoela ezin uka badaiteke ere, euskal mintzairaren galbidearen sakonean politika eta gizarte arrazoiak daude: non eta ez zuten gaztelania edo frantsesa ikasten, goranahi ziren euskaldunek ezin goiti jo zuten gizartean. Frantzia eta Espainia estatuetako hizkuntza handi horietan behar bezala moldatzea, hizkuntza horiek ongi ikastea eta baliatzea gauza beharra zen gizartean nor izateko, lanbide egoki edo erosoa eskuratzeko” (2018: 674 )."
Euskara Garaikidea (1968tik aurrera)
Euskara batuaren garaian hizkuntza nazionalen aldaera estandarrek ukipen fenomenoak sinpletu dituzte. Hegoaldean gaztelania ukipen hizkuntza nagusi eta bakarra da, Somorrostro ibar retik Erronkaribar rera. Iparraldean, bearnesa eta gaskoia ez dira gauza egun ukipen-hizkuntza sendo izateko: frantsesaren nagusitasuna nabarmena da, aurreko mendeek iragartzen zuten eran.
Athesans-Étroitefontaine
Athesans-Étroitefontaine Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Athesans-Étroitefontaine udalerrian erroldatutako biztanleak 594 ziren. Familiak 244 ziren, horien artean 58 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 41 bakarrik bizi ziren emakumeak), 95 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 66 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 25 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 283 etxebizitza zeuden, 251 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 266 etxeak ziren eta 17 apartamentuak ziren. 251 etxebizitza nagusietatik 206 bere jabearen bizilekua ziren, 41 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 84 etxek lau zituzten eta 120 etxek bost zituzten. 218 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 125 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 99 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Athesans-Étroitefontaine udalerrian 272 unitate fiskal zeuden, 675 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.520 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Athesans-Étroitefontaine udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 445 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Courchamp
Courchamp Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.