cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Codex Calixtinus
Euskararen eta euskaldunen berri
Hiztegi horretako baliokidetzen artean, zalantzazkoa da aipatu berri dugun hori, hala ere. Urtzi deitzen zioten benetan antzinako euskaldunek Jaungoikoari? Halaxe pentsatu dute ikertzaile batzuek; baina, gaur egungo hainbat euskalariren ustez —esaterako, Ricardo Gómezen ustez—, oso litekeena da hitz horrekin Picauden berriemaileak «zerua» esan nahi izatea. Izan ere, nola adierazi ahal zieten bidaiari hauek beren berriemaile euskaldunei zein hitz esatea nahi zuten? Euskaraz ez jakin, berriemaileak latinez ere ez, eta, ezinbestean, keinuka edota objektuak seinalatuz moldatu behar. Beraz, imajina dezagun Aymeric bere berriemaileari «Jaungoikoa» euskaraz nola deitzen zion esanarazi nahian; beharbada, beste ahalegin batzuen ondoren, atzamarraz zerua erakutsiko zion, eta berriemaileak «urtzia» esan, ‘zerua’ noski.
Foyn kostaldea
Foyn kostaldea (ingelesez Foyn coast) Alexander lurmuturra (edo Suedia lurmuturra), Oskar II.a kostaldetik banatzen duena, eta Bowman kostaldetik banatzen duen Northrop lurmuturraren artean dagoen penintsula antartikoaren kostalde zatia da (Graham Lurraldea), Weddell itsasoan.
Antartandeek Foyn kostaldea penintsula antartikoaren mendebaldeko zatian dauden kostaldeak diren Loubet kostaldea eta Graham kostaldetik banatzen dute. Larsen izotz hesia Foyn kostaldetik Weddell itsasoan zehar hedatzen da. Kostalde honetan Robinson lurmuturra eta Cabinet lakua nabarmentzen dira.
Kostalde hau 1893an aurkitu zuen Carl Anton Larsen esploratzaile norvegiarrak Jason izeneko itsasontzian, izena Svend Foyn balea ehiztariaren omenez eman ziona, balea ehiza erraztu zuen arpoi granada asmatu zuena.
Noalejo
Noalejo Jaéngo udalerria da, Sierra Mágina eskualdean dagoena.
Foyn kostaldea
Lurralde aldarrikapenak
Argentinak Foyn kostaldea Suaren Lurraldea, Antartika eta Hego Atlantikoko Uharteak probintziako Argentinar Antartika departamendu barnean sartzen du, Txilerentzat Magallanes eta Txileko Antartika eskualdeko Txileko Antartikako Probintziako Antartika hiriaren zati da, eta Erresuma Batuarentzat Britainiar Antartikaren zati. Aldarrikapen hauek Itun Antartikoaren baldintzek mugatzen dituzte
Noalejo
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.069 biztanle zituen.
Foyn kostaldea
Lurralde aldarrikapenak
Herrialde aldarrikatzaileen izendapenak:
Abiadura-patinajea 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak irteera masiboa
2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako abiadura patinajeko irteera masiboko emakumezkoen lehiaketa 2022ko otsailaren 19ean egin zen, Pekineko Abiadura Patinajeko Obalo Nazionalean ("Izotzezko Zinta"). Irene Schouten herbeheretarrak irabazi zuen ekitaldia, bere hirugarren urrea eta laugarren domina irabazi zuen Olinpiar hauetan. Kanadako Ivanie Blondinek irabazi zuen bere lehen domina olinpikoa, zilarrezkoa. Francesca Lollobrigida italiarrak irabazi zuen brontzezko domina. Defendatzailea Nana Takagi izan zen. Lehiara sartu zen, baina finalerdian erori zen eta ez zuen ezer esan.
Txapelduna Nana Takagi da. Irene Schouten brontzezko dominaduna ere Joko Olinpikoetarako sailkatu zen. Marijke Groenewoud da 2021eko munduko txapelduna, eta Ivanie Blondin eta Schouten dira zilarrezko eta brontzezko dominak, hurrenez hurren. Blondin 2021-22ko Abiadura Patinajeko Munduko Kopako liderra izan zen, eta hiru proba egin zituen Olinpiar Jokoen aurretik. Ondoren, Francesca Lollobrigida, Guo Dan eta Elizaveta Golubeva sailkatu ziren.
Sand Rock (Alabama)
Sand Rock Alabamako herri bat da. Cherokee konderrian kokatua dago. 2010ean 560 biztanle zituen, 49.6 kilometro koadrotan banatuta.
Neuhausen (Saxonia)
Neuhausen Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Haleakalā
Haleakalā (ingelesez eta hawaiieraz  ahoskatua) Maui uhartean dagoen ezkutu sumendia da, uharteko %75a osatzen duena.
Klima
Hona hemen bere tontorraren klima, mediterraneo hotza sailkatuta:
Sigoyer (Proventza Garaiko Alpeak)
Sigoyer Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Proventza Garaiko Alpeak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sigoyer udalerrian erroldatutako biztanleak 83 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 58 etxebizitza zeuden, 34 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 52 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 34 etxebizitza nagusietatik 29 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 25 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 51 ziren, horien artean 37 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 37 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (18 gizon eta 15 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Sigoyer udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Massérac
Massérac bretainiako udalerria da. Administratiboki Frantziako Loira Atlantikoa departamenduan dago, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Massérac udalerrian erroldatutako biztanleak 592 ziren. Familiak 252 ziren, horien artean 86 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 45 bakarrik bizi ziren emakumeak), 79 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 66 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 21 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 392 etxebizitza zeuden, 264 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 97 bigarren erresidentzia ziren eta 32 hutsik zeuden. 381 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 264 etxebizitza nagusietatik 217 bere jabearen bizilekua ziren, 40 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 20 etxek bi zituzten, 57 etxek hiru zituzten, 82 etxek lau zituzten eta 100 etxek bost zituzten. 195 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 141 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 93 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 363 ziren, horien artean 249 aktiboak ziren eta 114 inaktiboak ziren. 249 pertsona aktiboetatik 212 lanean zeuden (120 gizon eta 92 emakume) eta 37 langabezian zeuden (13 gizon eta 24 emakume). 114 pertsona inaktiboetatik 48 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 41 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Massérac udalerrian 263 unitate fiskal zeuden, 629 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.101 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 2 margolariak, 1 iturgina, 2 argiketariak eta 1 apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Massérac udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 580 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Megalomus
Espezieak
Hauek dira Megalomus barruan sailkatu diren 44 espezie:
Rus (Espainia)
Rus Jaéngo udalerria da, La Loma eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.817 biztanle zituen.
Diaus Pitar
Diaus Pitar lehen erlijio vedikoan, Zeruetako Aita da, lurraren jainkosa den Prithiviren senarra, suaren jainkoa den Agniren aita eta zeruaren aita den Indraren aita dena.
Bere jatorria, zeruko jainkoa den Dyeusetik abiatzen da (aitzinindoeuropar mitologiakoa), grezieraz Zeus pater bezala agertzen dena (akusatiboa eguna, genitiboa jainkoa), latinez Jupiter bezala (antzinako latineko Iovis Paterretik, Zeruko Jainkoa), eslabieraz Div bezala eta, germaniar eta eskandinaviar mitologian Tyr bezala (edo Ziu).
Rig Vedan, Diaus Pitar, deiketa sinpleetan agertzen da 1.89, 1.90, 1.164, 1.191 eta 4.1 ereserkietan.
Sanskritozko Purushka sukta testuak, Diaus, jatorrizko Purusha izakiaren burutik sortu zela dio.
Heriotza
Mitoaren xehetasunak ez dira batere argiak, baina, dirudienez, Indrak, bere aita, oin batetatik hartuta tarrasean eramanez eta zerutik erorrarazizi hil zuen (Rig Vedako 4.18.12ren arabera).
Zentzu honetan, Diaus-Zeus, greziar mitologiako Kronos jainkoaren aurkaria izango litzateke (bere seme Zeusek hila).
Thomas Oberliesek, Diaus, vedismoaren aurreko erlijioko asura batekin identifikatzen du (biak Indra jainkoak hiltzen baititu).
Gehyra robusta
Gehyra robusta Gehyra generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Diaus Pitar
Heriotza
Hinduismoaren agerpenarekin (purana erlijioa), Diaus Pitar, zuzenean, ez da agertzen.
Ikonografia
Arte erlijiosoan, Diaus Pitar, bi forma ezberdinekin agertzen da:
Ondorengo irudikapenetan, bera da perlekin apaindutako gaua.
Edna Woolman Chase
Edna Woolman Allaway, ezagunagoa Edna Woolman Chase ezkondutako izenez (Asbury Park, New Jersey, AEB, 1877ko martxoaren 14a - Sarasota, Florida, AEB, 1957ko martxoaren 20a) estatubatuar kazetaria eta argitaraitzailea izan zen, Vogue moda-aldizkariko editore burua (1914-1952). Bere herrialdean moda-desfile bat antolatzen lehena izan zen, orduko modaren hiriburua zen Parisen egiten zen bezala.
Lan ibilbidea
1890eko hamarkadaren amaieran sartu zen Voguen, erreportari izatetik editore buru izatera pasatu zen. Chasek Voguen zuen lehen postua postetxean ari zen lanean. Berak egin zuen bere bidea arte eta makillaje sailen bitartez. Conte Montrose Nast 1909an Vogueren kargu egin zenean, Chaseri eskatu zion bere izen ezkonduan idazten jarraitzeko, nahiz eta dibortziatuta egon. 1911n, aldizkariaren editore kudeatzaile egin zuen, eta kontrol guztia eman zion. 1914an, Nastek zuzendari izendatu zuen, 1952 arte bete zuen lanpostua.
Ekarpenak
Bere herrialdean moda-desfile bat antolatzen lehena izan zen, orduko modaren hiriburua zen Parisen egiten zen bezala.
Chaseren modari ekarpen garrantzitsu bat egin zion lehen modaren zuzendari izendatu zuten urte berean. Lehen Mundu Gerraren ondorioz, arropa-fabrikatzaileek Parisen itxi zituzten gelak. Vogue aldizkarian agertzen zen arropa gehiena Parisekoa zenez, Chasek bere esku eraman zituen gauzak eta New Yorkeko jostunei deitu zien, eta ikuskizun batean eskaintzeko arropa egiteko eskatu zien. Horren ondorioz, beste fabrikatzaile batzuk Estatu Batuetan arropa egiten hasi ziren eta prezio ertainetan saltzen hasi ziren.
Lehen Mundu Gerran, Chase frantziar nagusitasunetik ihes egitearen eta industria nazionala bultzatzearen alde agertu zen, eta horrek lagundu zuen Estatu Batuetako modaren oinarriak finkatzen. Modaren sektoreko aldizkaririk garrantzitsuenetariko bateko zuzendari kargua hartu zuenetik, bere herrialdean modaren bilakaerari buruzko jarraibide ugari eman zituen, eta, are gehiago, munduko zati handi batean ere bai, berrogei urteko ibilbidean. Kontsignetako bat «Dirua baino gustu handiagoa» zen.
Dimarini
Dimarini Myrmeleontidae ("inurrien lehoia") familiako tribua da, Palparinae azpifamilian.
Edna Woolman Chase
Ekarpenak
Modari egin zion beste ekarpen garrantzitsu bat Fashion Group International izan zen. 1928an, Chasek 17 emakume ospetsu bildu zituen modaren munduan. Fashion Group International-ek (ordurako eratua, baina ez 1930 arte erakunde ofizial bat) moda amerikarra eta emakumeek industrian zuten zeregina iragarri zituen. Nazioarteko Modaren Taldeak gaur egun ere negozioan jarraitzen du.
Londresen
1930ean Londresen ezarri zen, eta Vogueren edizio britainiarra bultzatu zuen.
Heriotza
1952an, erretiratu zen urtean, itzuli zen bere herrialdera.
Solegnathus dunckeri
Solegnathus dunckeri Solegnathus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Belchite
Belchite (aragoiera: Belchit) Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 1.692 biztanle zituen 273,7 kilometro koadroko azaleran. Campo de Belchite eskualdeko herriburua da.
Almese
Almese Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Almesek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Muroran (Hokkaido)
Etimologia
Ainuerazko Mo Ruerani izenetik dator, "malda txikiaren barrenean" esan nahi du.
Geografia
Etomo penintsularen muturrean kokaturik dago, Chikyū misaki (地球岬) lurmuturrean hain zuzen ere.
Historia
XVI mendean Matsumae leinuaren kontrolpean gelditu zen eta hauen eta ainuen arteko kai komertziala izan zen.
1899ko dekretu inperialak Murorango kaiari baimena eman zion Estatu Batuekin eta Erresuma Batuarekin harreman komertzialak izateko. Honek hiriaren loraldia ekarri zuen eta altzairuaren Hokkaidoko erdiguneetako bat bihurtu zen. Horregatik 1945ean hainbat bonbaketa jasan zituen.
Gaur egun hiri industriala izaten jarraitzen du. Zementoa eta altzairua ekoizten du, petrolio birfindegiak daude eta ontziolak ere bai.
Listu
Listua, lerde, txistu, elder, tu eta ttu ere deitua, ahoko listu guruinek sortzen duten likido kolorgea da, biskositate aldakorra duena. Bere konposaketako gai nagusiak ura, gatz mineralak eta proteina batzuk dira. Pertsona baten ahoan egunean litro bat eta bi litroren arteko listu kopurua ekoizten dela uste da, eta honela pertsonaren bizitza guztian 38.000 bat litro sortuko lirateke. Sortzen den listu kopurua aldakorra da, bizitza aurrera doan heinean ekoizpena jaitsi egiten baita, eta zenbait sendagaik ere eragiten baitute ekoizpenean.
Listuaren ekoizpena ziklo zirkadiarrarekin erlazionatuta dago, eta honela, gauez oso listu gutxi isurtzen da ahora. Gainera, bere konposaketa aldatu egiten da jasotako kitzikapenen arabera eta janaria ikustean edo usaintzean adibidez listuaren pH-a igo egiten da (bere pH normala 6 eta 7ren artean egoten da). Listua listu guruin handiek (parotida, sublinguala eta submaxilarra) eta txikiek isurtzen dute. Ahoko lehortasun sentsazioari xerostomia deitzen zaio, eta listu gehiegi sortzeari aldiz sialorrea.
Listuaren konposaketa
Listuaren konposaketa, odol-plasmarenaren antzekoa da, ondorengo sustantziek osatzen dute:
Faktore (argipena)
Faktore hitzak egoera, gertaera edo ekintza batean eragin egiten duen zerbait adierazten du. Erabilera ezberdinak ditu:
Apirilaren 16
Apirilaren 16a gregoriotar egutegiaren urteko ehun eta seigarren eguna da, 107garrena bisurteetan. 259 egun falta dira urtea amaitzeko.
Kanpo estekak
Apirilaren 15 | Urteko egutegi | Apirilaren 17
Alberto Lopez de Munain
Alberto Lopez de Munain Ruiz de Gauna (Gasteiz, Araba, 1972ko martxoaren 12a) euskal txirrindulari ohia da, profesionala 1996 eta 2005 artean.
2005eko Italiako Giroan izandako eroriko baten ondorioz, txirrindularitza utzi behar izan zuen.
Palmaresa
1994 1997 1999 2000 2001 2003 2004
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
—: Ez zuen parte hartu UT: Utzi, ez zuen amaitu
Jesúpolis
Jesúpolis Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Alpette
Alpette Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Alpettek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sanford (Alabama)
Sanford Alabamako herri bat da. Covington konderrian kokatua dago. 2010ean 241 biztanle zituen, 22.3 kilometro koadrotan banatuta.
Setophaga chrysoparia
Setophaga chrysoparia Setophaga generoko animalia da. Hegaztien barruko Parulidae familian sailkatua dago.
Quirinópolis
Quirinópolis Brasilgo udalerri bat da, Goiás estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Palparini
Palparini Myrmeleontidae ("inurrien lehoia") tribuaren Palparinae azpifamiliakoa.
Xantusia
Xantusia Xantusiidae familiako narrasti genero bat da. Mexikon eta Ameriketako Estatu Batuetan bizi dira.
Alpignano
Alpignano Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Parchovany
Parchovany Eslovakiako udalerri bat da, Trebišoveko barrutian kokatuta. 23,14 km²ko azalera du eta 1912 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1320. urtekoa da.
Burkina Fasoko bandera
Burkina Fasoko bandera zabalera bereko bi errenkada horizontalez osatua dago. Goikoa gorri kolorekoa da, eta behekoa berdea. Banderaren erdian hori koloreko bost puntako izar bat dago. Koloreak panafrikanismoarenak dira (Etiopiako banderan oinarritzen direnak), iraultza sozialista (gorria) Burkina Fasoko lurraren emankortasuna (berdea) ere irudikatzen duten arren. Izar horiak iraultzaren gidaritza argitsua irudikatzen du.
Pedro Machuca
Pedro Machuca (Toledo, 1490 aldean - Granada, 1550) Pizkundeko espainiar arkitekto eta margolaria izan zen. Bere lanik garrantzitsuena Granadako Karlos V.aren jauregia da.
Burkina Fasoko bandera
Bandera hau 1984ko abuztuak 4an onartu zen eta une horretan presidentea zen Thomas Sankarak diseinatu zuen.
Ekinodermatu
Ekinodermatuak (Echinodermata; ἐχῖνος, triku eta δέρμα, azala) animalia filum itsastar bat dira. Helduak identifika daitezke simetria erradiala dutelako, normalki bost puntakoa. Talde barruan dauden animalia ezagunen artean itsas izarrak, itsas trikuak, holoturiak edo itsas-lirioak daude. Ozeanoetan aurki daitezke, edozein sakoneratan, mareen arteko guneetatik hondo abisaleraino. Filum honetan 7.000 espezie inguru identifikatu dira, deuterostomo superfilumaren barruko bigarren talderik handiena kordatuen ostean         (ornodun guztiak barnebiltzen dituen taldea). Ekinodermatuak dira ur gezan edo lur lehorrean bizi ez diren filumik handiena.
Burkina Fasoko bandera
Bandera historikoak
Egungo Burkina Faso Frantziagandik 1960ko abuztuak 1ean independizatu zen Volta Garaia izenarekin. Estatu honen bandera hiru kolorekoa zen, hiru errenkada horizontalez osatua. Beltz, zuri eta gorri koloreek herrialdea zeharkatzen duten Volta ibaiaren hiru adar nagusiak irudikatzen zituen.
Ekinodermatu
Sailkatzeko zaila den Arkarua kenduta (Kanbriaurrean bizi izan zen ekinodermatu itxurako simetria erradialeko izakia), lehen kide argiak Kanbriarrean agertu ziren. Kanbriarreko ekinodermatuen talde batek, Homalozoa, ekinodermatuen oinarritik gertu egongo liratekeena, zakatzak zituen kanpoan janaria iragazi ahal izateko, kordatuek eta hemikordatuek zituztenen antzekoak.
Pedro Machuca
Bizitza eta lanak
Pintura eta arkitektura ikasketak Italian egin zituen, eta handik itzuli ondoren Granadan hartu zuen bizitokia. Italian egon zen garaian harremanak izan zituen Rafael eta Michelangelorekin, eta haien kutsua (Michelangelorena bereziki) agerikoa da bere pinturan, Laguntzaren Ama Birjina (1517; Pradoko museoa, Madril) esaterako. Lan hori Italian bizi izan zen garaikoa da, baina koadro gehientsuenak Granadara itzuli ondoren egin zituen.
Burkina Fasoko bandera
Bandera historikoak
Bandera hau Burkina Faso izena eta egungo bandera onartu zirenean baliogabetua geratu zen.
Ekinodermatu
Taxonomia eta eboluzioa
Kordatu eta hemikordatuekin batera, ekinodermatuak deuterostomoak dira, bilateria osatzen duten klado nagusietako bat, bestea protostomoak izanik. Enbrioiaren garapen goiztiarrean, deuterostomoetan, blastoporoa (sortzen den lehen irekigunea) uzkia bihurtzen da, protostomoetan, berriz, ahoa. Deuterostomoetan, ahoa geroago garatzen da, blastoporotik uzkia dator eta kontrako aldean ahoa zabaltzen da. Ekinodermatuen larbek, dipleurulek, simetria bilaterala edukitzen dute baina metamorfosiaren ondoren simetria hori galtzen dute, beraien gorputzak berrantolatzen baitira eta simetria erradiala garatzen dute, normalean simetria pentameroa izan ohi dena. Ekinodermatu helduen ezaugarri bereizgarriena aparatu anbulakral izenez ezaguna den urezko hodi-sistema baskularra da, kanpoko oin anbulakral eta endoeskeleto, kolageno zuntzen bidez osikuluak lotuta sortzen dena, karetsuarekin batera.
Pedro Machuca
Bizitza eta lanak
Dena dela, Machucak margolari gisa baino ospe handiagoa izan zuen arkitekto gisa. Arkitekturako lanetan Bramante eta Sangalloren eragina antzematen zaio, eta baita Florentziako eskolako arkitektoena ere. Bere obra aipagarriena Granadako Karlos V.aren jauregia da, Alhambraren barrutian eraikia. Jauregi haren proiektua 1526koa da, baina Pedro Machucaren seme Luisek amaitu zuen 1550. urte inguruan. Espainiar tradizioa alde batera utzita, garai hartan oraindik lantzen zen estilo platereskotik urrun, oso nabarmena du italiar artearen eragina, batez ere Bramante, Rafael eta Peruzzirena, eta huraxe izan zen Espainian XVI. mende hasieran egin zen eraikin nabarmenena.
Bedmar y Garcíez
Bedmar y Garcíez Jaéngo udalerria da, Sierra Mágina eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.139 biztanle zituen.
Ekinodermatu
Dibertsitatea
Gutxi gorabehera 7,000 ekinodermatu espezie daude bizirik eta 13,000 desagerturik. Behe-marearte eta abisaletan aurki daitezke. Tradizionalki bi azpitalde bereizten dira: mugi daitezkeen eleuterozooak, asteroideak (itsas izarrak, 1,745 espezie), ofiuroideoak (ofiurak, 2,300 espezie), ekinoideoak (itsas trikuak eta itsas gailetak, 900 espezie) eta holoturiak (itsas luzokerrak, 1,430 espezie) biltzen dituztenak; eta sesilak diren edo mugi daitezkeen pelmatozooak. Krinoideoek (itsas lirio eta lumak, 580 espezie) eta desagertutako Blastozoa eta Paracrinoideak osatzen dituzte. Erregistro fosilek bizirik egon ez daitezkeen bestelako klaseak daudela adierazten dute. Jada desagertutako fosilen artean Blastoidea, Edrioasteroidea eta Kanbriar garaiko Helicoplacus, Carpoidea eta Homalozoa aurkitzen ditugu. Agian Machaeridae ere ekinodermatuen artean sartu dezakegu.
Ekinodermatu guztiak itsastarrak dira eta ia guztiak, berriz, bentikoak.
Fosilen historia
Ekinodermatu fosilik zaharrena Australia Kanbriarraurreko Arkarua izan daiteke. Disko itxurako fosila da erdigunea altxatuta duelarik. Ertzean hainbat gandor erradial nabari daitezke, zentroan 5 punta dituen itsas izar bat dirudien sakonune bat duelarik. Hala ere, estereo edo urezko hodi-sistema baskular bat ez direnez aurkitu, ezin izan da beraien sailkapen garbirik egin.
Ekinodermatutzat hartu ziren lehenengo organismoak Behe Kanbriarrean azaldu ziren, Asterozoa Ordoviziarrean azaldu zen, eta krinoideoak garrantzitsuak izan ziren Paleozoikoan. Ekinodermatuen erregistro fosil handia aurki daiteke. Ekinodermatuen arbasoa mugi zitekeen, simetria bilateraldun animalia bat zela uste da. Aho, heste eta uzkidun animalia oso sinplea omen zen. Arbaso hau, itsas hondoan itsatsi eta uretan sakabanatuta dauden elikagai partikulez elikatzen hasi zen. Geroago, simetria erradiala garatu zuen bizitzeko onuragarriagoa baitzen. Oraingo ekinodermatu larbek ere simetria bilaterala garatzen dute hasieran eta metamorfosiaren ondoren, berriz, simetria erradiala. Itsas izarrak eta krinoideoak heldu bilakatzeko orduan itsas hondora atxikitzen dira.
Lehenengo ekinodermatu horietatik aske mugi zitezkeen taldeak sortu ziren ondoren. Ekinodermatu goiztiarretan gertatu zen endoskeleto plaken eboluzioa, estereoa eta elikatzeko balio zuten kanpoko ildo ziliatuak garatzea hain zuzen ere. Paleozoikoko ekinodermatuak globularrak ziren, substratuari atxikiturik zeuden eta ahoa kokatutako gainazala goraka begira edukitzen zuten. Ekinodermatu fosilek gorputzaren alboan beheraka hedatzen diren ildo anbulakralak dituzte, eta horietan zehar, aldiz, gaur egungo krinoideoek dituzten pinulen antzeko egiturak, brakioloak zehatz-mehatz. Ahoa goraka orientaturik edukitzea egoera primitiboa izan daiteke eta une batean, ekinodermatu klase guztiek, krinoideoek izan ezik, bira eman eta aho bera jarri ziren. Hori gertatu aurretik, seguraski podioek elikatzeko funtzio bat zuten gaur egungo krinoideoetan bezala. Lokomozio funtzioa geroago garatu zuten, podioak substratuarekin lehenengo aldiz kontaktuan jarri zirenean.
Anatomia eta fisiologia
Ekinodermatuen eboluzioa simetria bilaterala zuten animalietatik eratorria da. Gaur egun dituzten formak ondoren jasotakoak dira eboluzioz. Ekinodermatuen larbak ziliatuak dira eta aske egiten dute igeri. Larba guztiek simetria bilaterala dute eta kordatuen enbrioien antza ere badute. Geroago gorputzaren ezker partea hazi egiten da eskuinekoa desagerraraziz. Ezkerreko aldea orduan simetria erradialean hazten da (pentarradiala) eta gorputza ardatz baten inguruan hazten da bost zati ezberdinetan. Asterozoaren barruan arau honen hainbat salbuespen aurki daitezke. Leptasterias generoko itsas izarrak normalean sei beso ditu nahiz eta bost ere eduki ditzakeen. Brisingidak ere sei beso ditu. Ofiuren artean, Ophiothela danae, Ophiactis savignyi, eta Ophionotus hexactis sei besoko espezieak aurki ditzakegu. Ophiacantha viviparak sei beso baino gehiago izan ohi ditu.
Ekinodermatuek simetria erradial sekundario bat edukitzen dute bizitzako etapa batean. Bilateriako beste izaki batzuetatik sortu ziren eta simetria bilaterala duten larbak dituzte. Krinoideo askok eta itsas izar batzuek ez dute simetria pentarradiala, adibidez Labidiaster annulatus itsas izarrak 50 beso baino gehiago ditu, eta Comaster schlegelii itsas lirioak, berriz, 200.
Azala eta eskeletoa
Ekinodermatuek eskeleto mesodermikoa dute kareharrizko plakez edo osikuluz osatua. Horietariko bakoitza, baita itsas trikuaren bizkarrezur artikulatua ere, kaltzitaz osaturik daude. Solidoak izanez gero, eskeleto pisutsu bat eratuko dute estereo izeneko belakien antzeko estruktura porotsua edukitzeko. Osikulu horiek elkarturik egon daitezke, itsas trikuak inguratzen dituen “test” izeneko hezurdura zurruna bezala, edo elkarrekin artikula daitezke itsas izarren, ofiuren eta krinoideoen besoak bailitzan. Osikuluek plaka lauak edo arantzak, pikorrak edo garatxoak eduki ditzakete. Aurreko horiek epidermis (azala) gogor baten bidez daude estalita. Elementu eskeletiko batzuk ere espezializaturik egon daitezke, adibidez itsas trikuek bost hortzez osaturiko aparatu “mastekatzaile” bat dute, “Aristotelesen linterna” izenez ezagutzen dena eta zulatzeko balio duena, krinoideoek itsas hondora atxikitzea ahalbidetzen duen hanka antzeko bat eta itsas luzokerrek, berriz, eraztun estruktural bat.
Nahiz eta itsas izarren, ofiuren eta krinoideoen eskeletoa osatzen duten elementuak sendoak izan, horien arrastoak fosiletan aurkitzea oso zaila da. Horren arrazoia, elementu horiek inguratzen dituen azala usteltzerakoan elkarrengandik askatzen direla da, gainera ehunik ez egoteak ere hori eragiten du. Ekinodermatuen hazkundeari dagokionez, horien gorputz adarren erdigunean atal batzuk gehitzen dira, existitzen diren plaketatik kanpora ateratzen direlarik eta besoak luzatzen dituztelarik. Itsas trikuak ordea, ondo kontserbatzen dira kareharrian eta klera hobietan. Fosilizatzean, estereoko barrunbeak kaltzitaz betetzen dira. Arroka hori apurtzean, batzuetan “test”-aren kanpoko eta barruko egitura ikus daiteke. Epidermisa eskeletoaren euskarri eta mantentze funtzioa duten zelulez osaturik dago, baita kromatoforoz, zelula mekanorrezeptorez (mugimendua antzematen dutenak), eta batzuetan fluido itsaskor edo toxinak askatzen dituzten guruin zelulez ere. Ekinodermatuen kolore bizi eta anitzak azaleko zeluletan agertzen diren pigmentuen ondorioak dira. Kolore horiek hainbat pigmentu desberdinen konbinazioen bidez lortzen dira, hala nola urdinak, berdeak edo moreak izan daitezkeen melanina iluna, karotenoide gorria, eta karotenoak (proteina mota batzuk). Horiek argiarekiko sentikorrak izan daitezke, eta ondorioz ekinodermatu askok beraien itxura guztiz aldatzen dute gauean. Aldaketa hori azkar gerta daiteke – Centrostephanus longispinus itsas trikua argiaren eraginpean egonik 50 minututan beltza izatetik gris-marroi izatera pasatzeko gai da.
Urezko hodi sistema baskularra
Ekinodermatuek urezko hodi sistema baskular berezi bat dute, zelomatik eratorriak diren fluidoz beteriko kanalez osaturiko sistema. Gas trukean, janari horniketan, eta lokomozioan parte hartzen du baita errezeptore sentsorial bezala funtzionatu ere. Sistema hori ekinodermatu klasearen araberakoa da, baina gehienetan kanpoaldera madreporita baten zehar irekitzen da animaliaren goiko aldean. Madreporita hori hodi mehe bati lotuta dago, aho edo esofagoa inguratzen dituen eraztun-kanal batetan luzatzen dena. Horretatik, kanal erradialak asteroideen besoetan zehar luzatu eta ekinoideoen alderdi anbulakraleko “test”-ari atxikitzen zaizkie. Kanal erradialetatik alboko kanal txiki batzuk ateratzen dira anpoila batean amaitzen direlarik. Anpoilaren zatia poro batetik (itsas trikuetan poro batzuetatik) atera daiteke, podio edo oin anbulakral izena jasoz. Urezko hodi sistema baskularrak nutrienteen banaketan laguntzen du animaliaren gorputzean zehar eta hori argi eta garbi ikus daiteke oin anbulakralaren kasuan, fluidoaren birbanaketari esker luzatu edo uzkurtu baitaiteke.
Sistema horren antolaketa ofiuroideotan pixka bat desberdina da, madreporita ahoaldean egon daiteke eta podioek ez dute bentosarik. Holoturietan, podio horiek txikiagoak izan daitezke edo ezta eduki ere, eta madreporita gorputzeko barrunbean irekitzen da zirkulatua izango den likidoa fluido zelomikoa izan dadin eta ez itsasoko ura. Krinoideoek eta Asteroideoek antzekotasun asko dituzte osaerari dagokionez, baina lehenengoek ez dute bentosarik oin anbulakralean eta besoekin harrapatutako elikagai partikulak ahora eramateko erabiltzen dituzte. Asteroideoetan, mugitzeko ere mugimendu hori egiten da. Itsas trikuek kalteak eragin ditzaketen larbak beraiengan ez itsasteko oin anbulakralak erabiltzen dituzte; bertan geratu daitezkeen organismoak itsas trikuaren ahora mugiarazten dira honek jan ditzan. Zuloetako itsas izar batzuek alboko oin anbulakrala hondar azaleraino edo lokatz gaineraino luzatzen dute ur zutabetik oxigenoa xurgatzeko.
Beste organo batzuk
Ekinodermatuek animaliaren dietaren araberako digestio-aparatu soil bat dute. Itsas izarrak haragijaleak dira gehienbat eta aho bat, esofagoa, bi parte (goikoa eta behekoa) bereiz daitezkeen urdaila, heste eta ondesteak dituzte, uzkia gorputzaren alde dortsaleko erdigunean kokaturik dagoelarik. Salbuespen gutxi batzuk daude, Paxillosida ordenekoek ez dute uzkirik. Itsas izar espezie askotan, urdaila osatzen duen kardia izeneko eskualdeetako bat, kanpoaldera atera daiteke eta digestioa gorputzetik kanpo egin. Beste espezie batzuetan, elikagaiak (adibidez moluskuak) osorik jaten dira. Ofiurek hesterik eta uzkirik gabeko heste itsua dute. Askotariko dietak dituzte eta hondakinak ahotik kanporatzen dituzte. Itsas trikuak belarjaleak dira eta espezializaturik dituzten aho parteak erabiltzen dituzte algak apurtu eta mastekatzeko, batzuetan baita bestelako animalia eta landareak ere. Esofago, urdail handi eta ondeste bat dituzte, “test” puntan uzkia dutelarik. Itsas luzokerrak detritiboroak dira gehienbat, eta eraldatutako oin anbulakrala erabiltzen dute, hau da ahoko garroak, sedimentuetan elikagaiak aurkitzeko. Area eta lokatza janariarekin batera heste sinple batean joaten dira zeinak kiribildutako heste luze eta kloaka bat dituen. Krinoideoak iragazketaren bidez elikatzen dira modu pasiboan eta besoak luzatuta harrapatzen dute planktona. Mukian harrapaturiko janari boloak ahora eramaten dira eta aho hori, esofago txiki eta luzeagoa den heste batez osaturiko bihurgunearen bidez uzkira dago lotuta.
Ekinodermatuen barrunbe zelomikoak konplexuak dira. Urezko hodi sistema baskularraz gain, ekinodermatuek sistema hemal, errai inguruko zeloma, zeloma gonadala eta askotan baita zeloma perihemala (sistema perihemala) dituzte. Garapen aldian, ekinodermatuen zeloma metazele, mesozele eta protozelean banaturik dago (somatozele, hidrozele eta axozele ere deiturikoak hurrenez hurren). Urezko hodi sistema baskularrak, sistema hemalak eta sistema perihemalak sistema zelomiko tubularra osatzen dute. Ekinodermatuak salbuespenak dira, bai zirkulazio sistema zelomikoa (urezko hodi sistema adibidez) eta bai zirkulazio sistema hemala (sistema hemala eta sistema perihemala esaterako) dituzte eta.
Stenogobius yateiensis
Stenogobius yateiensis Stenogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Ekinodermatu
Beste organo batzuk
Nerbio-sistema erradial bat dute, hau da, garun zentralik gabeko neuronen arteko interkonexioa gertatzen da, batzuek ordea gongoilak dituzte. Nerbioek eraztun bat sortzen dute ahoaren inguruan eta beso bakoitzerantz joaten dira. Nerbio hauek dira animaliaren mugimenduak koordinatzen eta oin anbulakralak sinkronizatzen dituztenak. Itsas izarrek zelula sentsorialak dituzte epitelioan, eta egitura sinplea duten begi eta sentikorrak diren garro itxurako oin anbulakrala, berriz, beso puntetan. Itsas trikuek ez dute zentzumen organorik baina bai orientazioan laguntzen duten estatozistoak. Gainera zelula sentsorialak dituzte epidermisean, bereziki oin anbulakral, pedicellariae eta arantzetan. Ofiurek, krinoideoek eta itsas luzokerrek orokorrean ez dute zentzumen organorik, baina Apodida ordeneko zuloetako itsas luzoker batzuek estatozisto bakar bat dute nerbio erradial bakoitzaren ondoan, eta batzuek begi sinple bat dute garro bakoitzaren oinarrian.
Gonadek itsas triku eta itsas luzokerren gorputzeko barrunbe gehiena okupatzen dute; krinoideoetan, ofiuretan eta itsas izarretan, aldiz, bi gonada soilik egoten dira beso bakoitzean. Nahiz eta irekigune genital bat edukitzea den ohikoena, organismo askok hainbat gonoporo dituzte eta horietatik askatzen dira obuluak eta esperma.
Birsorkuntza
Ekinodermatu batzuek nabaria den berregite gaitasun bat dute. Espezie askok automutilazioa egin eta beso eta organoak birsortzen dituzte. Itsas trikuek askotan barruko organo zatiak desegiten dituzte arriskuan sentitzen badira. Desegindako organo eta ehunak hainbat hilabete eta gero berriro birsortzen dira. Itsas trikuak jasandako kaltearen ondorioz etengabe ari dira beraien arantzak aldatzen. Itsas izar eta itsas lirioek erraz galdu eta birsor ditzakete beraien besoak. Kasu gehienetan, beso bakar batetik ezin da itsas izar oso bat sortu gutxienez diskoaren zati bat falta bada. Hala ere, espezie gutxi batzuetan beso bakar batek biziraun dezake eta hortik banako oso bat garatu,  eta espezie batzuetan, besoak nahita bereizten dira ugalketa asexuala egiteko asmoarekin. Digestio hodia galdu dutenean, itsas luzokerrak gordetako proteinen bidez bizi daitezke eta uretan disolbatutako materia organikoa xurgatzen dute zuzenean.
Galdutako zatien birsorkuntzan epimorfosia eta morfalaxia bereiz daitezke. Epimorfosian zelula amek—zelulen bereizketaren bidez gerta daitekeena—blastema bat sortu eta ehun berriak osatzen dituzte. Morfalaxiaren bidez existitzen diren ehunak birmoldatzen dira galdutako zatiak ordezkatzeko. Zuzeneko transdiferentziazioa bereiztu daiteke ehunen ordezkapena gertatzerakoan.
Larben hazkunde sendoaren ondorioa da berregituratze edo birsortzearekin lotutako ikerketan ekinodermatuek modelo organismo bezala duten ospea.
Ugalketa sexuala
Ekinodermatuak gutxi gorabehera bi edo hiru urte igaro ondoren bihurtzen dira sexualki heldu, espeziearen eta ingurumen baldintzen araberakoa da hori. Sexuak orokorrean bereiztuak izaten dira, espezie gutxi batzuk ordea hermafroditak dira. Ugalketa sexuala, normalki, obuluak eta esperma uretan uztean datza, eta ugalketa beraz kanpoaldean gertatzen da. Esperma eta obuluak aldi berean askatzen dira espezie batzuetan, ilargiaren zikloaren ondorioz. Beste espezieetan, banakoak ugaltze garaian elkartzen dira, ugaltze arrakasta handiagoa izan dadin. Barne ernalketa hiru itsas izar, hiru ofiura eta oso sakon bizi den itsas luzoker espezie batetan soilik gertatzen dela dakigu oraindik. Argirik iristen ez den lekuetan ere ekinodermatuetan sinkronizaturiko ugalketa oso ugaria da.
Ekinodermatu batzuek beraien arrautzak inkubatzen dituzte. Hori oso ohikoa izaten da ur hotzetako espezieetan, larba planktonikoek agian ez baitute nahikoa elikagai aurkituko. Gordetako arrautza horiek kopuruari dagokionez oso gutxi izaten dira eta gorringo handia edukitzen dute enbrioien garapenean laguntzeko. Itsas izarretan, emeek poltsa berezietan ematen dituzte arrautzak, beso azpian, okertutako gorputzaren azpian edo urdail kardiakoan. Ofiura asko hermafroditak dira. Arrautzen inkubazioa oso ohikoa da eta normalean aho aldeko ganbera berezietan gertatzen da, baina batzuetan obulutegian edo zeloman ere gertatzen da. Itsas izar eta ofiura horietan, zuzeneko garapena gertatzen da, hau da ez dira lehenengo larba bilateralak bihurtzen. Itsas triku gutxi batzuek eta itsas gaileta espezie batek beraien arrautzak barrunbeetan eramaten dituzte, edo uzkitik gertu, arantzen bidez helduta daudelarik. Itsas triku batzuek beraien ahoko garroak erabiltzen dituzte arrautzak azpialdera eramateko. Oso espezie gutxitan, obuluak zeloman egoten dira non garapen bibiparoa gertatzen den, geroago gorputzeko hormen hausturetatik ateratzeko. Krinoideoen espezie batzuetan, enbrioiak ernaltzeko poltsa berezietan garatzen dira, non lehenago obuluak gordeta dauden ondoren har baten espermak aurki ditzan.
Euskararen debekua
Debekuak gizarte harremanen arlo guztietan gertatu izan dira, hala nola eskolan, agiri ofizialetan edo, bertakoa izan arren, hizkuntzaren ofizialtasuna ukatuz. Adibidez, XVIII. mendean euskaraz hitz egiteagatik haurrei egindako zigorren testigantza da hau:
Ekinodermatu
Ugalketa asexuala
Itsas izar espezie bat, Ophidiaster granifer, ugalketa asexualaren bidez ugaltzen da, partenogenesiaren bidez hain zuzen ere. Asterozoa batzuetan, helduek denbora batez ugalketa asexuala egiten dute sexualki ugaltzeko prest egon arte. Horrelako espezie gehienetan, ugalketa asexuala zeharkako erdibitzearen bidez gertatzen da eta diskoa bitan banatzen da. Galdutako disko zatia eta besoa, banakoak luzera desberdineko besoak eduki ditzan birsortzen dira. Nahiz eta espezie gehienetan disko zati bat behar den birsorkuntza guztia gertatzeko, itsas izar espezie batzuetan, beso bakar baten bidez banako oso bat sortu daiteke hilabete batzuen ostean. Espezie horietako gutxi batzuek metodo hori askotan erabiltzen dute ugalketa asexual bezala. Besoaren azpialdean haustura bat agertu eta gorputzetik askatzen da prozesu guztian zehar substratuari atxikitua dagoelarik. Berregite prozesuan, beso luze bat eta txiki batzuk dituzte.
Zeharkako erdibitzearen bidezko ugalketa asexuala itsas luzoker helduetan ere gertatzen da. Holothuria parvulak metodo hau sarritan erabiltzen du, hau da banako bat erdigunetik baino pixka bat aurrerago bitan banatzen da. Bi zatiek falta zaizkien organoak garatzen dituzte zenbait hilabete pasatu ondoren, baina organo genitalak oso astiro garatzen dira.
Euskararen debekua
Erdi Aroa
Euskararen atzerakada Antzinako Erroma Euskal Herria eta inguruko lurraldeak mendean hartu zituenetik hartu bazen ere, ez da gorde euskarari buruzko debeku zehatzik. Erdi Aroan hizkuntza ofizial moduan latinaren nagusitasunak eta gero, bereziki Alfontso X.a Gaztelakoak emandako bultzadari esker, gaztelaniaren zabalkuntzak euskararen kaltetan jokatu zuten. Agirietan agertzen den euskararen aurkako testigantzarik zaharrena Ojacastro (Errioxa) herrikoa da, 1239an. Garai hartan herri horretako eskualdean euskara zen ohiko hizkuntza. Gaztelako ibar-jaunak urte hartan Ojacastroko biztanleei debekatu egin zien epailearen aurrean euskaraz aritzea. Alkateak eta herritarrek, suminduta, ibar-jauna bahitu eta ez zuten askatu, Gaztelako Fernando III erregeak euskaraz hitz egiteko eskubidea haiei aitortu arte.
Ekinodermatu
Ugalketa asexuala
Ekinodermatu espezie batzuen larbak ugalketa asexuala egiteko gai dira. Aspalditik jakin da hori itsas izar eta ofiuretan gertatzen dela, baina orain dela gutxi itsas luzoker baten, itsas gaileta eta itsas triku baten ere gertatzen dela aurkitu da. Espezie horiek ekinodermatu filuma osatzen duten lau klase nagusietakoak dira Crinozoa izan ezik (2011-tik aurrera). Larba planktonikoetan ugalketa asexuala hainbat modutan gertatzen da. Larba sekundario bihurtuko diren zenbait zati moztu ditzakete, eta gemazioaren edo paratomiaren bidez ugaldu daitezke. Zatitutako parteak zuzenean guztiz garaturiko larba bihur daitezke, baita gastrula edo blastula fasea igaro ondoren ere.
Klonatzeko prozesuak larben baliabide eta garatzeko denboran eragina du. Larbek prozesu hori egiten dute elikagai asko dagoenean edo tenperatura baldintzak hobeezinak direnean. Klonazioa metamorfosiaren ondorioz galtzen diren ehunei erabilera bat ematearren gertatzen dela ere ikusi da. Berriki eginiko ikerketa batek itsas gaileta batzuen larbak klonatu egiten direla erakutsi du harrapakariak antzematen dituztenean (disolbatutako arrai mukia nabarituta). Ugalketa asexualaren bidez hainbat larba txiki sortzen dira arrain planktonjaleetatik errazago ihes egiteko.
Euskararen debekua
XVIII. mendea
Eskolan gaztelania soilik erabil zitekeela ezartzen zuen agindua plazaratzeaz gainera, kontabilitate-liburuak ere espainieraz eramateko agindua eman zuen Karlos III.ak, 1772an.
Ekinodermatu
Larben garapena
Ekinodermatu baten garapena simetria bilaterala duen enbrioi batekin hasten da, lehendabizi zeloblastula garatzen delarik. Gastrulazioa “bigarren ahoa” irekitzearen seinale da zeinak ekinodermatuak deuterostomioaren barruan sartzen dituen. Gainera, mesodermoa, barrura joango da. Gorputzeko barrunbe sekundarioa, zeloma, gorputzeko hiru barrunberen banaketaren ondorioz osatuko da. Larba gehienak planktonikoak dira baina espezie batzuetan arrautzak emeen barnean gordetzen dira eta batzuetan emeek larba horiek inkubatzen dituzte.
Euskararen debekua
XVIII. mendea
Arandako kondeak 1776an euskarazko liburuak debekatu zituen.
Frantziako Iraultzaren garaian, Barère izeneko txostenak frantsesa bakarrik erabiltzeko gomendioa eman zuen.
Urte bereko uztailaren 20ko Biltzar Nazionalaren dekretu baten bitartez dokumentu publiko guztiak frantsesez bakarrik idaztea erabaki zuten eta azaroaren 17an hezkuntzan frantsesa bakarrik erabiltzea.
XIX. mendea
Espainiako gortetik kanpoko antzerki eta konpainien lanak gaztelania ez beste hizkuntzetan ezin zirela antzeztu agindu zuen 1801ean.
Salaketa partikular baten ondorioz, zigor fisikoa ezarri zen euskaraz mintzatzeagatik 1803an.
1862an egun oraindik ere indarrean dagoen notariotza arautzen duen legea onetsi zen. Bertan, agiri publiko guztiak gaztelaniaz idaztera behartzen zen.
Era orotako antzezlanetan, berriro ere euskara espreski debekatzen zuen legea ezarri zuten espainiar gorteek 1867an (Isabel II.aren errege aginduz).
Frantzia n hainbat legek hezkuntzarako lege bakarra frantsesa izateko agindua eman zioten (1833ko Guizot legea, 1850eko Falloux legea , 1882ko martxoaren 28ko Ferry legea ...). Era berean, euskara hezkuntzatik baztertzea erabaki zuten. Adibidez, 1833an Mauleko barrutiaren inspektoreak euskara hezkuntzatik baztertzea erabaki zuen edo 1846an Behe Pirinioetako prefetak lehen mailako hizkuntzan euskararen ordez frantsesa ezartzeko agindua eman zion.
XX. mendea
1902an Émile Combes Frantziako Hirugarren Errepublikako presidente izendatu eta berehala, katiximan euskara debekatzeko baimena eman zion Pirinio Atlantikoetako prefetari.
Mercuès
Mercuès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Euskararen debekua
XX. mendea
Urte berean, Espainian (Alfontso XIII.aren eta Romanonesen errege agindua) beren hizkuntza eta dialektoetan irakasten zuten irakasleei zigorra ezarri zitzaien legez.
Mercuès
Biztanleria
2007an Mercuès udalerrian erroldatutako biztanleak 1.069 ziren. Familiak 430 ziren, horien artean 97 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 61 bakarrik bizi ziren emakumeak), 162 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 126 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 45 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Euskararen debekua
XX. mendea
1923an, Primo de Riverak izenpetutako legeaz, ekitaldi publikoetan euskara erabiltzea debekatu zen eta handik bi urtera:
1937an, euskaraz hitz egitea debekatu zen. 1938an, erregistro publikoetatik ezabatu zuten. Urtebete geroago, hoteletako errotulazioetatik kenarazi zuten. Ondorengo urteetan, era mailakatuan euskara esparru publiko guztietatik ezabatu zuten agintean zeudenek.
Mercuès
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekinodermatu
Larben garapena
Larbek hainbat fase igarotzen dituzte eta horiek helduen izen taxonomiko edo beraien itxuren araberako izen espezifikoak dituzte. Esate baterako, itsas triku batek “ekinopluteus” izeneko larbak ditu, ofiura batek “ofiupluteus” izenekoak dituen bitartean. Itsas izarrek “bipinnaria” larbak dituzte, ondoren hainbat besodun “brakiolaria” larbak bihurtuko direnak. Itsas luzoker baten larbak “aurikularia” izendatzen dira eta krinoideoenak, aldiz, “vitellaria”. Larba horiek guztiek simetria bilaterala dute eta ziliatuak dira, beraz aske igeri egin dezakete; batzuek, hau da “pluteus” larba bezala ezagutzen direnek, besoak dituzte. Guztiz garatu direnean, itsas hondoan pausatu eta metamorfosia hasten dute, horrela larben beso eta hesteak desagertu egiten dira. Larben ezkerraldeko besoa ahoa egongo den gainazala bihurtzen da eta eskuinaldeko besoa, berriz, uzkia egongo den gainazala. Fase honetan simetria bilaterala desagertu eta simetria erradiala garatzen da.
Mercuès
Diru sarrerak
2009an Mercuès udalerrian 432 unitate fiskal zeuden, 997,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.757 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 83 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 18 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 9 zerbitzu enpresak ziren, 17 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.