cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zezen plaza
Euskal Herrian
Hona hemen Euskal Herriko zezen plaza nagusiak:
Donostian ere, 1876an, lehen mailako zezen plaza zegoen Atotxan, egun desagertua dena.
Esan izan da Euskal Herriko zezen plazarik zaharrena Amurrioko Garrastatxuko baselizari erantsita dagoena dela.
Frankton (Indiana)
Frankton Indianako herri bat da. Madison konderrian kokatua dago. 2010ean 1,862 biztanle zituen, 2.73 kilometro koadrotan banatuta.
Heinz Guderian
Bizitza
Panzer dibisioetan aditua zen, eta haien eraginkortasuna frogatu zuen Poloniako (1939), Frantzia (1940) eta Errusiako (1941)inbasioetan. Lurreko gudaroste horien gidari moduan, guda garrantzitsu asko irabazi zituen.
Bizargorri Operazioan erdiko gudarosteen jeneral nagusienetakoa izan zen. Esan ohi da, bere menpeko panzerren gudariak, Plaza Gorriko San Basilio katedralaren kupulak ikustera heldu zirela. Hala eta guztiz, gudari alemanak leher eginda zeuden eta ezin izan zuten aurrerago jo. Ondorioz, Moskun hondamena izan zuen (1941eko abenduan). Hala ere, ikuskari nagusi izendatu zuten 1943an; 1944an, berriz, Herr edo Reicharen Lurreko Armadako buru. 1945ean, aliatuek preso hartu zuten. Gero, Bavarian hartu zuen bizitokia.
United Artists
United Artists (UA) AEBtako zinema ekoiztetxe bat da, Hollywoodeko "Urrezko Aroko" garrantzitsuenetakoa. 1919ko otsailaren 5an Hollywoodeko lau aktore handik sortu zuten: Charles Chaplin, Douglas Fairbanks, Mary Pickford eta David Wark Griffith. Hura sortzearen arrazoia garaiko ekoiztetxe handien botereari aurre egitekoa izan zen. Gaur egun egoitza Kaliforniako Beverly Hills hirian du.
Lau aktore hauek, William G. Mc Adoo negozio-gizonaren aholkuz, (Woodrow Wilsonen suhia), euren banaketa konpainia sortu zuten, Hiram Abrams lehenbiziko zuzendaria izan zelarik. 1952an Arthut Krimek erosi zuen.
1962tik aurrera United Artists ekoiztetxeak James Bonden filmak ekoiztu zituen, Dr. No filmetik hasi eta ''Tomorrow Never Die filmeraino.
1980ko hamarkadaren hasieran ordura arteko filmerik garestiena ekoizteagatik lur-jo zuen: Michael Cimino zuzendariaren Heaven's gate (1981) filma, ikusleei dagokionez sekulako porrota izan zen, zinemetan oso sarrera gutxi saldu baitzituen. Horren ondorioz, ordura arte United Artists bidez bere filmak banatzen zituen Metro-Goldwyn-Mayer konpainiak ekoiztetxea erosi zuen, bere barne ekoizpen unitate bilakatu zuelarik, egoera hau gaur egun arte dirau.
United Artists ekoiztetxeko kidegoaren zati batek salerosketaren ondoren konpainia utzi zuen, Orion Pictures ekoiztetxea sortuz, kurioski, urteetara desagertu zeneanMGM-ek erosiz.
1990eko hamarkadaren erdialdean MGM-ek United Artists banatzailea bilakatu eta noizbehinka filma independenteen ekoizlekidea ere izan zedila erabaki zuen, berezko ekoizpena MGM berari lagaz.
2007an egoera hori aldatu egin zen, MGM-ek United Artists berpiztea erabaki baitzuen, horretarako Tom Cruise eta Paula Wagnerrekin elkartu behar izan zuen, konpainiaren jabekideak bilakatu zirelarik. Gaur egungo planak urtero erdi mailako aurrerakontua duten laupa-bost filma merkatuaratzea da, eta arrakasta izan ezkero, etorkizunean kopuru hori areagotzea. Aro berri honetan zinemaratutako lehen filma Robert Redfordek zuzendutako Lions for Lambs izan zen.
2010ko ekainaren 30ean bere MGM matrizeak ekonomikoki porrot egin zuen, baina martxan jarraitzeko konponbide baten zain daude.
Roma Creek (Texas)
Roma Creek Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Starr konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Perlialita
Perlialita silikato motako minerala da eta zeolita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Perlialita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 5 da.
O'Connell Street
O'Connell Kalea edo O'Connell Street (irlanderaz Sráid Uí Chonaill, antzina Sackville Street deitzen zen) Irlandako Errepublikaren hiriburua den Dublingo etorbide garrantzitsu edo nagusiena da. Europako kale zabalenetakoa ere bada, bere hegoaldeko amaierako zatian 49 metroko zabalera baitu eta iparraldekoan berriz 46 metrokoa, luzeraz 503 metro ditu.
1924. urterarte "Sackville Street" bezala ezagutzen zen, baina urte honetan Dublingo Udalak XIX. mendearen hasierako irlandar abertzalea zen Daniel O'Connellen omenez izena aldatu zion. Azken pertsonaia honen estatua edo irudia kale honetako behekaldean aurki dezakegu, O'Connell Bridge zubiarekin aurrez-aurre.
Beharaba, kale edo etorbide honetako eraikinik ezagunena Dublingo Posta Bulego Nagusia da. Bertan, 1916ko Pazko Matxinadaren gertakari garrantzitsuenak jaso ziren.
Garesko zubi erromanikoa
Garesko zubi erromanikoa Nafarroa Garaiko Izarbeibar eskualdeko Gares udalerrian dagoen zubi erromaniko bat da, Arga ibaia zeharkatzen duena. Garesko Alde Zaharreko mendebaldeko sarbidea da.
Historia
XI. mendean Donejakue bideko erromesei Gares udalerrian Arga ibaia zeharkatzea ahalbidetzeko asmoz Antso III.a Gartzeitz Nagusia erregearen emazte Munia Gaztelakoaren aginduz —edota Gartzia III.a Santxitz Naiarakoa erregearen emazte Estefania Foixkoaren aginduz— eraiki zen. Zubi honek udalerriari gaztelaniazko Puente La Reina («Erreginaren Zubia») izena eman zion.
Eraikina
Donejakue bidea egiten duten erromesen deboziozko santuen irudiak ditu zubiak. Bestalde, gurutzea eta harrizko gurutzea ere bazituen, bai eta usadioz espetxeetako presoei laguntza emateko helburuz zubitik igarotzen ziren erromes eta bisitariek euren diru eskaintzak uzteko lekua ere. Mendeak igaro hala, baina, gurtza adierazpen horiek desagertuz joan ziren. 1834. urte arte, zubiaren erdian bazen Puiuko Andre Mariaren edo Txoriaren Ama Birjinaren irudia zuen horma-hobi bat, Txoriaren kondaira deritzonaren gertalekua. 1843an Ama Birjinaren irudia ibaitik hurbil dagoen San Pedro elizara eraman zuten.
Pawnee (Oklahoma)
Pawnee Oklahomako hiri bat da. Pawnee konderrian kokatua dago. 2010ean 2,196 biztanle zituen, 5.71 kilometro koadrotan banatuta.
Itsas hondo
Itsas hondoa itsasoaren azpian dagoen lurrazal-zatia da. Geologoek, plaken tektonika aztertzean, litosfera ozeaniko deitzen diote.
Hiru zatitan banatu ohi da:
Geoklimatikaren ikuspegitik, itsas hondoak garrantzi handia dute, karbono hodiak baitira, baina metano hidrato ugari ere badute, berotze globalaren eragile nagusietakoa.
Erliebea
Lurrazalean bezala, itsas hondoan ere haranak, sakanak, ordokiak eta mendikateak daude. Hala, kostaldean kontinentearen itsaspeko ordokia hedatzen da, itsaso zabalerantz okertua egoten den lur zerrenda laua eta sakontasun gutxikoa (200 metro sakon du gehienez ere). Kontinentearen itsaspeko ordokia bukatzen den tokian ezponda edo aldapa hasten da; ordokian eta ezpondan arroila sakon batzuk izaten dira ibaietako ur lasterrek ebakiak. Ezpondatik itsaso zabalerantz barneratu ahala, itsas hondoko sakana edo ordoki abisala hedatzen da; itsas maila baino 3.500-5.500 metro beherago dago sakana abisala eta bertan biltzen dira, ibaiek eramanda, kontinenteetako sedimentuak. Sakana abisalean mendikateak edo bizkarrak daude, ozeanoetan zehar kilometro askotan luzatzen direnak, eta mendikate horietako tontorrak bizpahiru kilometrotako garaiera izaten dute. Lurraren azaleko bi plakaren artean eratzen dira itsas hondoko bizkarrak, eta lurpeko indarren ondorio dira. Sakana abisalean badira osin sakon batzuk ere, eta osin horien alde batean uretatik kanpora irteten diren tontor batzuk izaten dira, uharte arku izenekoak.
Lantegi
Lantegia — Hego Euskal Herrian tailerra (espainieratik) eta Ipar Euskal Herrian atelierra (frantsesetik) ere deitua— lan egiteko tokia da, orokorrean fabrika baino txikiagoa. Bi mota nagusitan sailkatzen dira: eskulangintza motakoak (artisau lantegia) edo fabrikaziozkoak. Gainera, hedaduraz, toki finkoa izendatzeko ez ezik, lantegi hitza erabiltzen da gai jakin bat lantzen duen liburua izendatzeko (adibidez: Joskera lantegi, Juan Garziarena) edota gain jakin bat lantzen duten eskolak izendatzeko (adibidez: Tolosako Udalaren antzerki lantegia ).
Eboluzio historikoa
Historikoki, eskulangintzako lanbideetakoak ziren lantegiak. Tipologikoki, modu anitzetan garatu dira, jatorrizko gremio lantegitik hasi eta lantegi intelektual modernoetara.
Arkadia
Arkadia (grezieraz Αρκαδία, hartzen eskualdea) Greziako prefektura bat da, Peloponeso eskualdean. Bere izena Arkas heroi mitologikoagatik jaso zuen. Bere hiriburua Tripoli da.
Lantegi
Eboluzio historikoa
Antzinako zeramikatik hasi eta Erdi Aroko korporazio sindikaletaraino, lantegia, lan eta ekoizpen espazio gisa, era guztietako lantegiak sortzera iritsi da (joskintzakoak, gozogintzakoak, zeramikakoak, ingeniaritzakoak...). XXI. mendeko lantegi askok, irakasle, ikasle eta laguntzaile egitura gordetzen dute. Egitura horrek Arte Ederretako eta Arte Aplikatuetako eskoletan eta lantegietan izan zuen bilakaera. Horrela sortu zen Arts and Crafts kontzeptua,  Willian Morrisek «diseinu lantegi» deiturikoa. Kontzeptu hori modernismoan, art decó-an eta bauhausen zegoen oinarrituta.
Arkadia
Egungo Arkadia
Peloponeso penintsulako prefekturarik handiena da. Gaur egun penintsularen %18a hartzen du, %25 hartzera ere iritsi zen arren.
Lantegi
Gremio lantegia
Mendebaldeko Europan, Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean antolatutako ekonomia eta lan antolaketan, lantegia gremioetan antolatzen zen. Lantegi bakoitza maisu baten jabetzakoa zen, eta ofizialak eta ikastunak eduki zitzakeen.
Arkadia
Egungo Arkadia
Eski konplexu bat dago Menelao mendian. Arkadia 1997an eraiki zen GR-7, E-55 autobidearen bidez konektatua dago. Ikatzezko zentral termiko bat eta zentral nuklear bat daude Megalopolisetik gertu, eta Greziako hegoaldearen zatirik handiena argindarrez hornitzen dute. Ikatz meatze bat ere badago.
Lantegi
Arte lantegia
Historia modernoan eta ikonografian, artista plastikoaren (margolari, eskultore...) lantegia bottega errenazentistaren oinordeko gisa agertzen da atelier delakoarekin betikotua. Atelierra, jatorriz, margolanei lotutako frantsesezko terminoa zen, gerora pintura lantegiak izendatzeko erabili dena. Lan egiteko espazioaz gain, lantegia beste hainbat gauza ere bada; esate baterako, maisu batek fundatutako eskola artistikoa. Horrez gain, lan baten egile zehatza nor den ez dakigunean ere, lantegiko obra gisa hartzen da lan hori.
Arkadia
Egungo Arkadia
Arkadiak bi tunel ditu. Irekitzen lehena Artemisio tunela izan zen, eta bestea Megalopoliseko ekialdeko tunela da. Biek Mesenia eta Atenasen arteko trafikoa konektatzen dute.
Lantegi
Fabrikako lantegiak
Fabrika baten barruan, lantegia zenbait lan gauzatzeko beharrezkoak diren makinak eta tresnak dauden lekua da, hala nola arotz lanetako lantegia, soldadura lantegia, metalurgia lantegia...
Arkadia
Egungo Arkadia
Prefektura honetako hiririk handienak honakoak dira: Tripoli, Astros, Vytina, Dimitsaina, Langadi, Leonidi, Leontari, Levidi, Sinanu eta Stremnitsa dira.
Lantegi
Fabrikako lantegiak
Lantegi mekanikoak, berriz, makineria konpontzen diharduten enpresa txiki edo ertainak izaten dira. Adibidez: ibilgailuak konpontzen dituzten lantegiak, etxetresna elektrikoak konpontzekoak, eta abar.
Arkadia
Historia (Arkadia historikoa)
Arkadiako lehen biztanleak pelasgoak izan ziren, artzainen herri patriarkala, Espartaren nagusitasunari aurre egin ziotenak eta errepublika konfederazio baten moduan antolatua zegoena eta independente mantendu zirena. Megalopolis K. a. 370ean sortu zuen Filopemenek, eta Arkadiako hiriburu bihurtu zen. Erromatar dominazioaren ondoren, bizantziarra, veneziarra eta turkiarra izan zen, Greziako errepublikara batu zen arte.
Herri landatar eta xume bat zen, eta, beraz, emankortasuna ohoratzerakoan ezin zuten zezen batekin egin, erritu mizenastarren ondorengo izan ziren kulturek egiten zuten bezala, eta, ondorioz, akerra aukeratu zuten horretarako.
Denborarekin, irudi hau Pan jainkoarekin asimilatu zen, aker baten antzera irudikatua, bere izena Paonetik datorrelarik, "jaten ematen duena" edo "artzaina" esan nahi duena.
Udalerriak
Arkadia bost udalerritan banatua dago:
2067 Aksnes
2067 Aksnes asteroide gerrikoan aurkitutako 2067. asteroidearen izena da. 1936ko otsailak 23an aurkitu zuen Yrjö Väisäläk Turkutik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1936 DD zen. Bere izena Kaare Aksnesgatik jasotzen du.
NGC 6177
NGC 6177 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Leporinus gossei
Leporinus gossei Leporinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Behistungo inskripzioa
Behistungo inskripzioa (persieraz بیستون) idazkera kuneiformearekiko Rosetta Harria Egiptoko hieroglifo idazkerarekiko den gauza bera da, hau da, galdutako idazkera bat deszifratzeko funtsezko agiria, testu berbera beste hizkuntza ezagun batean erakusten duena. Kermanshah probintzian dago, Irango mendebaldean. Persiako Dario I.a erregeak egin zuen.
Inskripzioak, testu beraren hiru bertsio ditu, hiru idazkera eta hizkuntza ezberdinetan idatziak: antzinako persiera, elamita eta babiloniera. Britainiar armadako ofiziala zen Sir Henry Rawlinsonek, inskripzioa bi unetan transkribatu zuen, 1835 eta 1843an. Rawlinsonek, antzinako persieraz idatzitako testu kuneiformea 1838an itzuli ahal izan zuen, eta elamdar eta babiloniar testuak, Rawlinsonek eta beste batzuek itzuli zituzten 1843 ondoren. Babiloniera, akadieraren forma berantiar bat zen, hizkuntza semitikoen taldekoa.
Behistungo inskripzioa UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2006an. 187 hektareako babes gunea eta 361 hektareako errespetu gunea hartzen ditu.
Inskripzioa
Inskripzioko testua, Persiako Dario I.aren adierazpen bat da, hiru hizkuntza eta idazkera ezberdinetan idatzia: bi bata bestearen ondoko hizkuntza (antzinako persiera eta elamita, eta babiloniera euren gainetik. Dariok, Persiar Inperioa K.a. 521etik K.a. 486 arte gobernatu zuen. K.a. 515. urteko uneren batean inskripzio hau sortzea agindu zuen, Gaumata usurpatzailearen aurrean bere igoeraren istorioa deskribatzen zuena, baita ondoren garaile irten zeneko gerrak eta matxinada desagerrarazi izana ere. Gaur egungo Bisistun herritik gertuko amildegi batean daude, Zagros mendietan, Iranen, Kermanshahko lautadatik altxatzen diren tokian.
Inskripzioak, gutxi gorabehera, 15 metroko garaiera eta 25 metroko zabalera du, eta Mesopotamia eta Mediako hiriburu ziren Babilonia eta Ekbatana elkartzen zituen antzinako bide baten ondoan dagoen amildegi batetik 100 metro gorago dago. Bertara iristea zaila da, amaitu ondoren magalak ezabatuak izan baitziren, inskripzioa iraunkorrago egiteko asmoz.
Antzinako persieraz idatzitako testuak 414 lerro ditu bost zutabetan; elamdar testuak zortzi zutabetan idatzitako 593 lerro ditu eta, azkenik, babilonierazko testuak 112 lerro baino ez ditu. Inskripzioa, Darioren bizitzaren baxuerliebe batekin, bi zerbitzari eta metro beteko altuera duten hamar irudirekin marraztua izan zen; azken irudi hauek konkistaturiko herriak irudikatzen zituzten; Ahura Mazda jainkoa goian flotatzen ari da, erregea bedeinkatzen. Dirudienez, irudi bat gehitua izan zen besteak amaitu ondorenː Darioren bizarra. Banandutako harri bloke bat da, irudira burdina eta berunezko iltzeekin lotua dagoena, oso ezohiko moduan.
Antzinako historian
Inskripzioari buruz ezagutzen den lehen erreferentzia historikoa, Ktesias Knidokoa egile greziarraren bidez da, inskripzioaren existentziaren berri, K.a. 400ean izan zuena. Publio Kornelio Tazitok, aldi berean, aipatzen du, eta amildegiaren oinarrian zeuden monumentu osagarri batzuen deskribapena ematen du, non iturburu bat zegoen. Horietatik berreskuratu ahal izan dena, Tazitoren deskribapenarekin bat dator. Diodoro Sikulok ere idazten du "Bagistanon"ari buruz, eta Babiloniako Semiramis edo Sammu-ramat erreginak inskribatua izan zela dio.
Persiar Inperioa eta bere ondorengo erresumen erorketaren ondoren (mazedoniar inperioa, partiar inperioa eta sasanidar inperioa), eta idazkera kuneiformea erabiltzeari utzi izan ondoren, inskripzioaren izaera ahaztu egin zen, eta fantasia edo mitologiazko jatorri bat eman zitzaion. Mendeetan, Dariori eman ordez (lehen persiar erregeetako bat), Kosroes II.aren erregealdikoa zela uste izan zen (azken erregeetako bat). Elezahar batek, Kosroesen emazte zen Shirinen maitalea zen Farhadek sortu zuela zioen. Bere hausteagatik erbesteratua, Farhadi, ura aurkitzeko mendia zulatzeko lana eman zitzaion, arrakasta izanez gero, Shirinekin ezkontzeko baimena emango zioten. Urte askoren ondoren eta jada mendi erdi ezabatua zuelarik, Farhadek ura aurkitu zuen, baina Kosroesek, Shirin hil zela esan zion. Erotu egin zen eta amildegiaren tontorretik bota zuen bere burua. Jakina, Shirin ez zegoen hilda, eta urkatu egin zen berri hau jakitean.
Aurkikuntza
1835ean, Sir Henry Rawlinson, Persiako Sahren armada entrenatzen zuen britainiar armadako ofizial bat, inskripzioa serio aztertzen hasi zen. Garai horretan, Bisistun hiriaren izena, ingelesera, Behistun bezala itzuli zenez, monumentua, "Behistungo inskripzioa" bezala ezagutzen hasi zen. Bertara heltzea ia erabat ezinezkoa izan arren, Rawlinsonek, amildegia eskalatzea eta antzinako persieraz idatzitako inskripzioa kopiatzea lortu zuen. Elamiterazko bertsioa, leize baten ertzean zegoen, eta babiloniarra lau metro beherago, biak ala biak, ez ziren bertara erraz heltzekoak, eta, beraz, beste saiakera batzuetarako utzi ziren.
Persierazko testua gainean zeramala, eta idazkera kuneiformean aditua zen George Friedrich Grotefendek emandako silabario baten heren batekin, Rawlinson, lanean jarri zen testua deszifratzeko. Zorionez, testuaren lehen zatiak, Herodoton aurkitutakoa bezalako persiar erregeen zerrenda bat zuen, eta, beraz, 1838an, izenak eta karaktereak parekatuz, Rawlinsonek, antzinako persierak erabilitako forma kuneiformea deszifratu ahal izan zuen.
Ondoren etorri ziren beste bi testuak. Afganistango bere zerbitzuaren luzapen baten ondoren, Rawlinson berriz buru-belarri sartu zen inskripzioarekin 1843an. Taula handi batzuekin, antzinako persieraz idatzitako testua eta elamiteraz idatzitakoaren arteko hutsa zeharkatu zuen, eta azken honetan idatzitakoa kopiatu zuen. Orduan tokiko mutil ausart bat aurkitu zuen, amildegia, pitzadura batetik, soka eta aparailuekin eskalatu zuena, babilonieraz idatzitako testura iritsi arte, honela, paper matxean moldeak hartzeko moduan. Rawlinson lanean jarri zen eta babilonierazko testu eta hizkuntza itzuli zituen, Edward Hincks, William Fox Talbot eta Julius Oppertengandik aparte, hauek ere, deszifraketan lagundu zuten arren. Edwin Norris eta beste batzuk izan ziren elamiterazko testuarekin gauza bera egin zutenak. Mesopotamiako lehen hiru hizkuntzak, eta idazkera kuneiformearen hiru aldaera izanez, deszifraketa hauek, Asiriologia modernitatean jartzeko giltzarrietako bat izan ziren.
Uste denez, Dariok, inskripzioa heltzerik ez zegoen toki batean nahi izan zuen, aldaketetatik salbu izateko. Irakurgaitasuna, bigarren maila batean geratu zen. Testua, ia ez dago irakurtzerik lurretik. Persiar erregeak ez zuen amildegiaren hondoan ur igerileku bat eraiki izanari buruzko arrazoirik, honek, tokian giza trafikoa gehitu zuelarik. Honek, kalte handiak eragin dizkie irudi batzuei. Monumentuak, Bigarren Mundu Gerran ere jasan zituen kalteren batzuk, soldaduek, tiraketa praktikarako erabiltzen baitzuten.
Ricardo Etxepare Zugasti
Ricardo Etxepare Zugasti (Irun, 1942 - ibidem, 2021eko urriaren 27a) gipuzkoar irakaslea izan zen. Euskal Herriko Unibertsitateko katedraduna izan zen eta Donostiako Ingeniaritza Teknikoko Eskolako zuzendaria izan zen 21 urtez. Epe labur batez Irungo alkate izan zen, eta Gipuzkoako kultura diputatu ere bai. Euskal Herriko Unibertsitateko Udako Ikastaroen zuzendaria izan zen 23 urtez 1984tik. 2015ean erretiratu zen.
Carla Cordua
Carla Cordua Sommer (Los Angeles, Txile, 1925eko abenduaren 25a) txiletar filosofoa da, hogei bat liburu idatzi ditu eta Txileko Hizkuntza Akademiako kidea da. Giza eta Gizarte Zientzien Sari Nazionala jaso zuen 2011n.
Biografia
Carla Cordua —Los Angelesen jaio bazen ere Killotan-en inskribatu zuten— Aconcagua ibarrean hazi zen.
Filosofia ikasi zuen Institutu Pedagogikoan 1948an.
1952an, Alemaniara joan zen, Txileko Unibertsitateak beka emanda. Han, lehenbizi Koloniako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, eta, ondoren, Freiburgekoan.
Azken ikasketa-etxe horretan Alemaniako Errepublika Federaleko gobernuaren beka jasota Roberto Torretti filosofoa ere bazegoen. Txiletar biak 1953an ezkondu ziren eta Friburgon egon ziren hurrengo urtera arte, Txilera itzuli ziren arte.
1956an New Yorkera iritsi zen senarrarekin, Nazio Batuetan kargu bat lortu baitzuen. Hurrengo urtean, Washington D.C.n egiten den Filosofiako Amerikarteko Kongresuan parte hartu zuen, eta Domingo Marrero filosofo eta teologoa ezagutu zuen. Domingo Marrerok Puerto Ricoko Unibertsitatean irakastera gonbidatu zuen, eta han lan egin zuen 1961 arte. Berrogei urte geroago, 2001ean, erakunde horrek irakasle emeritu titulua eman zion eta bere eta Torrettiren ohorez sinposio bat antolatu zuen. 1961eko urte hartan, Cordua Txilera itzuli zen, David Stitchkin Kontzeziako Unibertsitateko errektoreak, senarrarekin batera, erakunde horretako Filosofia Departamentuko kide izatera gonbidatu baitzuen.
1970ean, bi filosofoek Txile utzi zuten berriro. Horri dagokionez, Corduaren esanetan, "Txiletik joan ginen, oso aspertuta geundelako unibertsitate-erreforma deiturikoarekin eta 1970eko hamarkadako borrokekin, Allende hautatu aurretik. Puerto Ricoko Unibertsitatera seihileko bat pasatzera deitu ziguten. Eta 28 urtez geratu gien. Ez gara bizi ez Herri Batasuna ez diktadura militarra".
1976an Filosofiako doktore-gradua lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, José María Sánchez de Muniaín Gil-en zuzendaritzapean.
Behin betiko Txilera itzultzean, lehenbizi Unibertsitate Katolikoko Filosofia Institutuan eman zituen eskolak, eta bost urteren ondoren, bere Alma mater-era pasatu zen.
1964an, Txileko Unibertsitateko Matematika Zientzien Fakultateko Giza Ikasketen Zentroa sortu zuen —José Echeverría, José Ricardo Morales eta bere senarrarekin, lehen zuzendari bihurtuko zena—, eta Txileko Filosofia Elkarteko lehendakaria izan zen.
Leporinus granti
Leporinus granti Leporinus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Carla Cordua
Biografia
Revista de Observaciones Filosoficas (ISSN 0718-3712) aldizkariaren Argitalpen Kontseiluko kidea da.
Urriaren 13
Urriaren 13a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta laurogeita seigarren eguna da, 287.a bisurteetan. 79 egun falta dira urtea amaitzeko.
Carla Cordua
Biografia
Txileko Hizkuntzaren Akademiako kide osoa (2001), 28. besaulkia hartzen duena, Txileko Unibertsitateko Filosofia Fakultateko Filosofia Aldizkariko zuzendaria izan da (2001-2011), eta haren irakasle titularra da. * Giza eta Gizarte Zientzien Sari Nazionala, 2011.
Urriaren 13
Kanpo estekak
Urriaren 12 | Urteko egutegi | Urriaren 14
Carla Cordua
Biografia
Memoria Chilenak azpimarratzen duenez, "Carla Corduaren izena, zalantzarik gabe, gure herrialdeko pentsamendu kritiko eta filosofikoaren tradiziorik onenarekin lotuta dago, eta, gainera, emakume talde bikainaren barruan dago, Txileko intelektualen mundu baztertzailean hainbestetan aurrera egitea lortu baitute".
Haren ikerketek, batez ere, "alemanezko hiru filosoforen lana" dute ardatz: Kant, Hegel eta Wittgenstein, "gai bat izan dira, bai irakaskuntzan, bai bizitzan zehar argitaratu dituen lanetan", baina ez da haietara mugatzen, haren interesa eta pentsamendua ondoren filosofoetara ere hedatzen da; Jean Paul Sartre,Wilhelm Dilthey, Edmund Husserl, Martin Heidegger eta Peter Sloterdijk.
Zirilo eta Metodio
Zirilo eta Metodio santuak (grezieraz: Κύριλλος καὶ Μεθόδιος, antzinako eliza-eslavieraz: Кѷриллъ и Меѳодїи), Eslaviarren apostoluak deituak, IX. mendean Tesalonikan (Bizantziar Inperioa) sortutako bi anaia izan ziren, kristau misiolari bihurtu eta Moravia Handia eta Panonian fede kristaua zabaldu zutenak. Alfabeto glagolitikoa sortu zuten, eta Biblia eta liturgia liburu greziarrak itzuli zituzten antzinako eslavierara. 1980an Joan Paulo II.ak Europako zaindari izendatu zituen.
Erromako Elizak urtarrilaren 14an ospatzen du San Zirilo eta San Metodioren jaia. Eliza Ortodoxoak, berriz, maiatzaren 11n.
Bizitza
Bi anaiak Tesalonikak jaio ziren, Zirilo (jaiotza izenez Konstantino) 827–28an eta Metodio (jaiotza izenez Mikel) 815–20an. Zirilo Fozioren ikasle izan zen Konstantinoplan. Apaiztu ondoren, Bitiniako Olinpo mendiko (Asia Txikia) monasterio batera erretiratu ziren. 860an khazaren artean isilmandatu bat egitera bidali zituzten, eta haien khanerria kristautu zuten. 862an, Ratislav I.ak gonbidaturik, Moravia Handian kristautasuna hedatzeari ekin zioten. Alfabeto glagolitikoa sortu eta Biblia zein liturgia liburuak eslavierara itzuli zituzten. Hori zela eta, Ratisbonako apezpikuak salatu egin zituen Erromako Aita Santuaren aurrean, eta Zirilok bertara joan behar izan zuen. Adrian II.a aita santuak Zirilo eta Metodioren alde eman zuen epaia, liturgian eslavieraren erabilpena onartuz.
Zirilo 869an hil zen, Erroman, eta Metodio 885ean, Moravia Handian.
Atletismoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan - Gizonezkoak 20 kilometro ibilketa
2020ko Udako Olinpiar Jokoetako gizonezkoen 20 kilometro ibilketa 2021eko abuztuaren 5ean hasi zen Sapporon, Japonia.
Lasterketa Tokiotik Sapporora mugitu zen, batez beste 4ºC hotzagoa delako abuztuan. Ordua ere aurreratu zen, arrazoi berberagatik. Hala ere, bi hiriek tenperatura oso antzekoa izan zuten amaieran, 26ºC egiten baitzituen lasterketa hasieran eta 29ºC 8:30ean helmugara iristen ari zirenean.
3773 Smithsonian
3773 Smithsonian asteroide baten izena da. abenduaren 23an aurkitu zuen Oak Ridge Behatokia-ek Harvardeko Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1984 YY izena zeraman. Ondoren Smithsonian omentzeko izena eman zitzaion.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.5 da.
Malguki
Malguki esaten zaio energia biltzen eta askatzen duen elementu elastiko bati. Jasotzen duen indarra edo tentsioa gelditzen denean, ez da modu iraunkorrean deformatzen. Askotariko forma eta dimentsioekin fabrikatzen dira, askotariko materialak erabiliz, hala nola, karbono-altzairua, altzairu herdoilgaitza, kromo-silizio altzairua, kromo-banadio a, brontzea edo plastikoa. Propietate elastikoak dituzten materialak dira denak.
Aplikazio ugari dituzte egunero erabiltzen diren mota guztietako produktuetan, tresnetan eta makinetan, edo hainbat gailu mekanikotan (adibidez, ibilgailuen esekiduretan). Haren helburua, maiz, egokitzen da indarra aplikatu behar den eta energia gisa itzuli behar den egoeretara. Diseinatuta daude beti erresistentzia eskaintzeko edo kanpoko eskaerak moteltzeko.
Historia
Historiaurreko garaietan du jatorria forma sinpleko material elastikoak erabiltzeak, geziak jaurtitzeko erabiltzen diren zurezko arkuak bezala. Duela 60.000 urtetik gorako adibideak aurkitu dira. Brontze Aroan baziren kultura askotan malguki konplexuagoak, tresna errazen parte zirenak. Adibidez, jantziei eusteko erabiltzen ziren fibulak edo objektu txikiak maneiatzeko pintzak. Alexandriako Ctesibiok eztainu gehiagoko brontzezko aleazioak fabrikatu zituen propietate elastiko bereziko malgukiak lortzeko, materiala gogortuz mailukatzearen bidez moldekatu ondoren.
1676an, Robert Hooke fisikari britainiarrak formulatu zuen malgukien portaera modelizatzen duen lege ezaguna, elastikotasunaren legea : malguki baten deformazioa malgukian aplikatutako indarrarekiko proportzionala da.
XIX. mendearen lehen hamarkadetan trenbidea agertu zenean, eta metalurgiaren aurrerapenekin eta lehen makina-erreminten garapenarekin bat etorriz, malgukien manufaktura artisau-prozesu izatetik (armagile, sarrailagile, erloju-saltzaile edo errementari bakoitzak beraien objektuetarako behar zituzten malgukiak ekoizten zituzten), prozesu industriala izatera pasatu zen. Masan fabrikatutako mota guztietako makinen zati ziren milaka malguki estandar seriean ekoizten ziren horrela. Ordutik aurrera, malgukiek osatu dute era guztietako tresna konplexu edo ez hain konplexuen funtsezko atal bat (kateorratz bakun batetik, ehun tona baino gehiago pisatzen duen lokomotoraren esekiduraraino), eta erabilgarri diren malguki-motak zabaldu dira, mota guztietako materialez eginak (ohiko aleazio metalikoetatik, plastiko bereziz egindako konposatuetaraino).
Motak
Malgukiak modu desberdinetan sailka daitezke. Formaren, kargak aplikatzeko eta haiei erantzuteko moduaren,  fabrikazio-prozesuaren edo erabileraren arabera:
Teoria
Elastikotasunaren Hookeren legearen arabera, barra elastiko baten luzera (luzera hedatua ken luzera erlaxatua) haren tentsioarekiko linealki proportzionala da. Tentsioa hura luzatzeko aplikatutako indarra litzateke. Era berean, uzkurdura (luzatze negatiboa) konpresioarekiko proportzionala da (tentsio negatiboa).
Lege hau, berez, gutxi gorabehera aplikatzen da, eta soilik deformazioa (luzapena edo uzkurdura)  barraren luzera osoarekiko konparazioan txikia denean. Muga elastikotik haragoko deformazioetarako, lotura atomikoak hautsi edo berrantolatu egiten dira, eta malguki bat betiko hautsi, tolestu edo deforma daiteke. Material askok ez dute muga elastikoa ondo zehazturik, eta Hookeren legea ezin da modu nabarmenean aplikatu material horietan. Gainera, material oso elastikoetarako, indarraren eta desplazamenduaren arteko erlazio lineala behe-tentsioko eremuan soilik da egokia.
Hookeren legea, luzera erlaxatua duenean barraren energia potentziala minimoa izatearen ondorio matematikoa da. Aldagai batetik infinituki bereiz daitekeen edozein funtzio, funtzio koadratiko batera hurbiltzen da, bere puntu minimotik ahalik eta hurbilen aztertzen denean, Taylorren serieko terminoak aztertzean ikus daitekeenez. Beraz, indarra, energiak desplazamenduarekiko deribatua dela, funtzio lineal batera hurbiltzen da.
Malguki guztiz konprimatu baten indarrak forma hau hartzen du:
Zero luzerako malgukiak
Zero luzerako malgukia malguki helikoidal baterako terminoa da, bereziki diseinatuta dagoena indarra ez egiteko zero luzera izatekotan. Malguki helikoidal horren alanbre finituaren diametroa dela-eta murrizketarik ez balego, zero luzera izango luke tenkatu gabeko egoeran. Hau da, malgukiak luzeraren aurrean duen indarraren grafiko linealean, lerroa jatorritik pasatuko litzateke. Jakina, malguki helikoidal bat ezin da zero luzeran uzkurtu, noizbait harilak elkar ukitzen dutelako eta malgukia ezin delako gehiago laburtu. Zero luzerako malgukiak tentsio txertatua duen malguki helikoidal baten bidez egiten dira (alanbreari bihurdura bat sartzen zaio, fabrikazioan biribildu ahala, eta horrek funtzionatzen du kiribileko malguki bat luzatu ahala "askatzen" delako); beraz, are gehiago uzkurtu daiteke, hortaz, malgukiaren oreka-puntua; leheneratzeko indarra zero den puntua, zero luzera eragiten da. Praktikan, zero luzerako malgukiak egiten dira luzera negatiboko malguki bat eta material inelastiko bat konbinatuz. Luzera negatiboko malgukia erabiltzen da are indarra gehiagorekin eginda bere oreka-puntua luzera “negatiboa”  izateko. Berriz, material inelastikoa bere luzera egokia duena indar-puntua zero luzeran kokatzeko.
Beso artikulatu batean, zero luzerako malguki bat masa bati lotu ahal da, pisuaren gaineko indarra malgukiaren indarraren osagai bertikalarekiko ia guztiz orekatua egonez, besoaren posizioa araberakoa ez dena. Horrek "pendulu" horizontal bat sortzen du, oszilazio-periodo oso luze batekin. Pendulu horiei esker, sismografoek lurrikaren uhin motelenak detekta ditzakete. LaCoste esekidura zero luzerako malgukiekin ere erabiltzen da grabimetrotan, oso sentikorra baita grabitatea aldatzen denean. Ateak ixteko malgukiek, sarritan, zero inguruko luzera izaten dute, eta indarra eragiten dute atea ia itxita dagoenean ere, atea tinko itxi ahal izateko.
Deformazio-energia
Malguki fisiko bat aztertzeko modurik errazena haren eredu ideal globala erabiltzea da, Hookeren legea betetzen duela suposatuz. Malgukiaren ekuazioak modu honetan esaten du: malgukiaren gainean eragindako “F” indarra sortutako "x" luzapen/uzkurdura edo elongazioarekin erlazionatzen da. Malguki lineal bat luzatzeari edo laburtzeari lotutako deformazio-energia edo energia potentzial elastikoa, haren luzeraren aldaketa infinitesimal  bakoitzean egindako lanaren integrazioak ematen du, hurrengo formulan ikusi ahal dugun moduan:
Malgukia lineala ez denean, malgukiaren zurruntasuna haren deformazioaren mendekoa da eta, modu honetan, formula orokorrago bat izango dugu:
Aralarko Malloak
Aralarko Malloak Aralarko mendilerroaren ekialdean, Nafarroako aldean, Araitz haranaren gainean dauden malloak dira, Leitzaldean. Han daude mendilerroko mendietako asko; besteak beste, Aralarko bi mendirik altuenak: Intzako dorrea (1431 m) eta Aldaon (1411 m). Malloetako zati bat Gipuzkoan dago, Tolosaldean (Amezketako meategiak eta Bedaio).
Malloak ederki ikus daitezke, Araitz haranean barrena Lekunberri eta Tolosa lotzen dituen bidetik, Araxes ibaiaren ibilbideari jarraikiz.
Guardetxea, Baraibar aldetik, beste abiapuntu bat da.
Mendi nagusiak
Hona hemen Aralarko Malloetako mendiak: Iparraldeko multzoan, Balerdi edo Mallozar (1.165 m), Artubi (1.263 m) eta Uakorri (1.306 m) ditugu, Azkarate herri nafarra eta Bedaio gipuzkoarra aldera. Artubi eta Uakorri artean, Astunalde ataka dago.
Erdialdean, Beoin (1.350 m), Egurbide (1.317 m), Urkute (1.328 m), Aldaon (1.411 m), Intzako dorrea edo Hirumugarrieta (1.431 m) eta Kurutzeaga (1.308 m) tontorrak daude, Gaintza eta Intza herrien gainean. Aldaon eta Intzako dorrearen artean, Elekomuts ataka dago.
Hego-ekialdean, Errazkin herritik gertu, Ttutturregi edo Pallardi (1.290 m), Ttutturre (1.282 m), Aitzear (1.286 m), Subizelaigaine edo Surbizelai (1.209 m) eta Alborta (1.220 m) daude. Pallardi eta Kurutzeaga artean Illobi mendatea, eta Ttutturre eta Alborta artean Abategaña lepoa daude.
Belar kableak
Goiko larreetatik belarra baserrietara jaisteko ohitura antzinakoa zen, hango belarrak haranekoak baino kalitate hobea zuela eta. Malden gogortasunagatik, nekazariek bizkarrean edo abereen gainean jaisten zituzten 30-50 kiloko fardoak. 1920. urte aldetik hasi eta 1970eko hamarkada arte, Malloetako belarra haranera jaisteko kable sistema bat erabili zuten. "Burusiak" edo belar fardoak txirriketan (poleak) zintzilik jaurtitzen zituzten kableetan bera. Kable luzeenak 1.900 metro zituen (Txarragain-Errazkin), eta 550-575 metroko koska jaistera ere iritsi ziren (Asteasu-Bengoetxea). Oraindik garai hartako harlanduzko zutabeak eta altzairuzko kableak badira Malloetako aldapetan.
Hidrografia
Gorospeaga eta Largoako iturriak daude Azkarate aldean, eta Larraun ibaiaren iturburua bestela Iribas herrian, Larraun udalerrian. Bestela, Unagako larreetan "Unako putzua" dugu. Erreka ugari daude, nafar aldean azkenik, Araxes ibaiaren ezkerraldean.
Gipuzkoa aldean, Arritzagaerreka sortzen da Pardeluts aldean eta borda batzuetatik eta Buruntzuzineko antzinako meategietatik igarotzen da Amezketan amaitzeko.
Ezkortasun
Ezkortasuna edo pesimismoa (latinezko pessimum hitzetik, "Okerrena") aldarte eta doktrina filosofiko bat da, mundu posibleetan okerrenean bizi garela, oinazea betierekoa den mundu batean (Schopenhauer ) eta inoiz izango ez duguna lortzen saiatzea dela gure patua. Ezkortasunak zibilizazioaren eta giza izaeraren aurrerabidea ukatzen du. Ikuspegi psikologikotik zein psikiatrikotik, depresio gisa ezagutzen den gaixotasunaren ezaugarri edo sintoma nabarmenetako bat da.
Areasko geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Gouhenans
Gouhenans Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Gouhenans udalerrian erroldatutako biztanleak 444 ziren. Familiak 181 ziren, horien artean 45 pertsona bakarrekoak ziren (33 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 62 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 62 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 210 etxebizitza zeuden, 186 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 194 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 186 etxebizitza nagusietatik 151 bere jabearen bizilekua ziren, 33 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 49 etxek lau zituzten eta 115 etxek bost zituzten. 159 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 77 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 83 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 272 ziren, horien artean 188 aktiboak ziren eta 84 inaktiboak ziren. 188 pertsona aktiboetatik 165 lanean zeuden (98 gizon eta 67 emakume) eta 22 langabezian zeuden (6 gizon eta 16 emakume). 84 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 37 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Gouhenans udalerrian 184 unitate fiskal zeuden, 450 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.243,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 margolaria, 1 zurgina eta 1 argiketaria.
2000. urtean Gouhenans udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Isaak Babel
Isaak Emmanuilovitx Babel (Исаа́к Эммануи́лович Ба́бель; Odesa, Errusiar Inperioa, 1894ko uztailaren 13agreg./uztailaren 1ajul. - Butyrka espetxea, Mosku, Sobietar Batasuna, 1940ko urtarrilaren 27a) errusierazko idazlea izan zen. Judua zen jatorriz. Errusiako Iraultzaren alde egin zuen, eta Armada Gorriko zaldunerian sartu zen 1920an. Popuchiki («bidaiako lagunak») taldean parte hartu zuen. Sentiberatasun handiko idazlea izaki, zorroztasunez azaldu zuen bere garaiko bizimodua. Nobelak, ipuinak eta antzezlanak argitaratu zituen. Aipagarrienak hauek dira: Judu ipuinak (1917), Zalduneria gorria (1926), Odesako ipuinak (1931) eta Lehen maitasuna.
Purga Handiaren garaian troskista, terrorista eta Sobietar Batasunaren aurkako espioitza egiteaz akusatua izan zen. Tortura latzak jaso eta gero, aurrekoa aitortu eta lagun batzuk salatu zituen. Afusilatua izan baino egun bat lehenago zera esan zuen epaitegianː 'Ni errugabea naiz. Ez naiz inoiz espioia izan. Ez dut inoiz Sobietar Batasunaren aurka jardun. Nire burua salatu nuen baina gezurra da. Nire aurkako eta beste batzuen aurkako salaketa faltsuak egitera behartu ninduten... bakarrik eskatzen dut utz nazazuela nire lana amaitzen.'
Zaldieria gorria
Hogeita hamalau kontakizunez osatutako bilduma da (1933ko argitaralditik aurrera, hogeita hamabost), eta ez ditu ehun eta berrogeita hamar orrialde inguru baizik. Zortzi argitalpen izan zituen 1926tik 1933ra. Oro har, kritikak oso harrera ona egin zion liburuari, baina salaketa politikoak ere izan zituen hasieratik.
1920ko udan, Zaldizko I. Gudarostean zegoela Babelek idatzitako barne-egunkarian, argi ikusten da idazle gazte hark zer-nolako egoera bizi zuen. Kirill Liutov izengoitipean, kolaborazioak idazten zituen Krasnyj Kavalerist (Zaldun gorria) egunkarirako.
Zaldieria gorria liburuko narratzaileak (Liutov deituraz agertzen da) kontraesan nabarmenak erakusten ditu adierazten dituen iritzien eta portaeraren artean. Bakardadera kondenaturiko judu eskolatu hura -judua zelako bezainbat eskolatua zelako bakardadera kondenatua- beldur zen etxean eta auzoan ezagutu zuen kultura judua galduko ote zen, baina, aldi berean, irrikan zegoen kosakoen mundu hasa eta izukaitz hartan iraultzaren ideologia zabaltzeko eta txerarazteko. Hala ere, ez zuen guztiz bat egiten iraultzak aldarrikatzen zituen printzipioekin: juduen bizitoki eta mundu itogarriak atzera eragiten zion, kosakoen basakeriak izu-larritu egiten zuen, eta baita boltxebike batzuen fanatismoak ere.
Bestalde, Zaldieria gorria aldizkariko kontakizunen ordena ez dator bat benetako gertakarienarekin. Errepikatzen diren zenbait elementu paralelok osatzen dute liburuaren barne-jostura korapilatsua: kristau mitologiako hainbat irudi, folklorekoak, zeruko argizagiak, koloreen sinbolismoa eta beste hainbat leitmotiv. Aipatutako elementu horien bizitasuna eta erabili zuen hizkuntza distiratsua konbinaturik, prosa apaingarri deitu zaion idazkera sortu zuen Babelek.
Skaz formak (aho-hizkeraren estilizazioa, gizarte-maila apaletakoena, batik bat) eta Babelen hizkeraren berezitasunek oso ongi transmititzen dute kosakoen mundu basati hurbilgaitzak sortzen duen izua. Zaldieria gorriaren narrazio-ehundura guztia elkarrekin nahasten diren hainbat gaiz osatua dago: hasidismoarekin zerikusia dutenetatik hasi, poloniar katolizismotik pasatu, eta kosakoen mundua islatzen dutenetaraino, ia hirurehun urtez elkarrekin izandako historia islatzen dute. Egilea hiru ikuspegietan jartzeak halako harmonia bat ematen dio testuaren antolaketa zorrotzari.
NGC 6179
NGC 6179 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. William Parsonsek aurkitu zuen n.
Isaak Babel
Bi kulturatako partaide
Alde batetik, ipuin horiek ez dute ziklo bat osatzen, eta, bestetik, tratatzen diren gertaerak eta egoerak ez dira idazlearen biografiatik ateratakoak, nahiz eta haren haurtzaroko giroa maisuki islatzen duten. Ipuin horietako elementu giltzarria, bestalde, haurraren ikuspegia da: begirada horrek ez ditu ezagutzen, ez bereizten, prozesu historikoetatik jaio diren gizarte-mailak eta erkidego nazionalak. Begirada hori bat dator neurri batean Babelek beti izan zuen posizio urrun eta inpartzialarekin. Besteetatik bakartuak bizi ziren juduen eguneroko bizimodua, pertsekuzioak eta pogromak bigarren planoan gelditzen dira haurraren bizitzako gertakari garrantzitsuagoen atzean: amodioaren aurkikuntza, lehen iruzurra, lehen maisua, eta abar. Hain zuzen ere, herriaren patu historiko gogorra bigarren mailan erakuste horrek ematen die ipuin horiei benetako kutsu tragikoa.
Antzezlanak
Bi antzezlan nagusi idatzi zituen Babelek: Zakat (1926-1927, Ilunabarra) eta Marija (1935, Maria). Lehenengoak paper berezia jokatzen du Babelen literatura-biografian. Antzezlanaren gaia Odesako ipuinetatik aterata dago, eta hangoak dira, orobat, obrako giroa eta pertsonaiak ere.
Everything Everywhere All at Once
Everything Everywhere All at Once (Dena Edonon Aldi Berean) 2022ko Daniel Kwan eta Daniel Scheinert estatubatuar zinema zuzendarien komedia dramatiko absurdo filma da.
Isaak Babel
Antzezlanak
Epikaren generoan gertaera bitxi soil bat zena, ordea, gai jasoago eta seriosago bilakatzen da forma dramatikoan. Belaunaldien ordezkapenaren betiereko tragediaren gaia lehen ere erabilia zen errusierazko antzerkigintza juduan, baina Babelen lumak maisulan bilakatu zuen tragedia hori, zeren eta herri juduak Bibliako antzinako jakinduria historian zehar bereganatu eta eguneroko jakinduria bilakatu baitzuen. Bestalde, ilunabarraren sinbolismo zabalak juduen aro patriarkalaren eta antzinako bizimoduaren galera adierazten du. Babelek ez zion mundu hari negar egin, baina hari itsatsita geratu zen, eta ez espiritu soilez, baita gorputzez ere. Idazleak ez zekien egunsentia nolakoa izango zen eta zer-nolako mundu berria argituko zuen. Estutasuna eta goibeltasuna nabarmen antzematen dira antzezlan horretan, eta obra horrek markatuko zuen, hain zuzen, Babelen beraren ilunabarraren hasiera ere. Politikaren munduko beste gertaera askorekin batera (Stalinen diktaduraren hasiera, nekazarien hondamendia, industrializazio basatia), garrantzizkoa izan zen Babelek hain maitea zuen herri judu tradizionala Errusiatik aienatu izanak: judu-errusiar idazlea jaio eta hazi zen mundua betiko desagertzea ekarri zuen horrek.
Everything Everywhere All at Once
Zazpi Oscar Sari irabazi zituen: Film onena, Zuzendari onena, Emakumezko aktore onena (Michelle Yeoh), Taldeko emakumezko aktore onena (Jamie Lee Curtis), Taldeko gizonezko aktore onena (Ke Huy Quan), Jatorrizko gidoi onena eta Muntatze onena.
Isaak Babel
Azken urteak
1930eko hamarkadan idatzitako zenbait kontakizun Babelen maisulanen artean sartu behar dira zalantzarik gabe, bai ikuspegiaren zorroztasunagatik, bai deskripzioen distiragatik, bai oharmen psikologiko zehatzagatik: Doroga (1930, Bidea), Ulica Dante (1934, Dante kalea) eta Di Grasso (1937).
Everything Everywhere All at Once
Argumentua
Txinatik AEBetara joandako etorkina da Evelyn. Abentura basati batean murgilduko da nahitaez, eta, dirudienez, hark bakarrik salbatu dezake mundua. Multibertsoetan harrapatuta geldituko da, denboran zehar bidaiak egiten, eta askotariko pertsonaiak topatuko ditu.
Isaak Babel
Azken urteak
1925etik aurrera, zinemarako lan egin zuen, filmetarako argumentuak idazten. Hasieran, Sholem Aleichem idazlearen gaietan oinarritu zen; gero, bere ipuinetatik atera zituen; eta, azkenik, enkarguzko lanak egin zituen, soldata ateratzea beste helbururik gabe. Babel bidelagunen multzoan sailkatu zuten, hau da, langile-klaseari eta haren literaturari leial izatea zin egin ez zioten idazleen multzoan, lehenbizi, etengabeko eraso politikoen pean zegoelako, gero, gerra zibilari buruz margotu zuen koadroa behar bezain heroikoa ez zelako, eta, azkenik, isilik egon zelako. Gorkiren sostengua eta adiskidetasuna benetako babesa izan ziren Babelentzat. Baina hura hil ostean, purga handien mende erori zen Babel: atxilotu, eta Siberiara eraman zuten.
Babelen obraren funtsa aurkakotasunean oinarritzen da gehienetan, eta talka hori izan ohi da kontakizunaren mamia: humanismoa - ankerkeria, idealismoa - sentsualitate baldresa, erabakitasun heroikoa - zalantzak, pertsona eskolatuak - kosakoak, ironia - sentimentaltasuna, eta abar. Dikotomia horren presentzia atergabeak Babel erromantiko gisa ikusarazten digu askotan. Idazleak berak idatzita utzi zuenaren arabera, Gogol, Maupassant, Flaubert eta Gorki gaztea izan ziren harengan eragin handiena izan zuten idazleak. Nolanahi ere, erabilitako gaiengatik eta idazkeragatik Errusiako 1920ko Belaunaldiko literatura-mugimenduan sartzen den arren, ez da ahaztu behar errusieraz idatzitako literatura juduaren barruan ere kokatu behar dela Isaak Babel.
Behin estalinismoa bukatu eta gero, Babelen idazlanak argitaratzen hasi ziren pixkanaka-pixkanaka, eta haren izen ona bere tokia hartzen joan zen berriro. 1960 ingururako, mundu osoan zabaldu zen Babelen obrari buruzko interesa, eta, geroztik, ez du gutxiagora egin.