cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urbanizazio (prozesua)
Hiriak munduko ekonomian
Industria Iraultzaren ondorioz, hiriak betiko bihurtu ziren sistema kapitalistaren ekoizpen-gune. Ekonomiaren etekinaren logikari jarraituz, fabrika gehienak hiriguneetara bildu ziren, langileengandik eta banaketa-guneetatik hurbil. Garraioei esker, industriek jada ez zuten kokatu behar lehengaiak sortzen ziren lekuetan.
Hiri horiek izan ziren orain dela lau hamarraldi arte munduko ekonomia menderatu zutenak. Baina nagusitasun hori eragin zuen egoera aldatu egin zen 1970eko hamarraldiko energiaren krisiarekin eta ondorengo industria-krisiarekin. Teknologia jada zaharkitua erabiltzen zuten oinarrizko sektoreetan (kimikan, siderurgia-metalurgian eta ontzigintzan) bermaturiko industria-sareek, eta horrelakoak zeuzkaten hiriek krisialdi sakona bizi izan zuten, baita industriaren beherakada latza ere.
Munduko ekonomiaren bidean izaniko aldaketa haiek hiriek munduko ekonomiarekin izan beharreko harremanaren antolamendu berria ekarri dute berekin. Gero eta gehiago dira botereguneak gero eta hiri gutxiagotan kokatzen dituzten enpresak.
Sony, Microsoft edo Bayer bezalako multinazional handiek, mundu osoan barrena eta lekurik merkeenetan eduki ditzakete produkzio-fabrikak, baina Londresen, Tokion edo New Yorken izango dute egoitza nagusia, eta egoitza horietatik gobernatuko dituzte fabrikak, materialen garraioa eta ondorengo banaketa. Multinazional horiek zerbitzu osagarriak eskatzen dituzte hobeto funtzionatzeko eta, aldi berean, baldintza egokiak eskatzen dituzte kualifikazio handiko langileen eskaerak asetzeko (kultura-hornigaiak, komunikazio egokia…).
Ezaugarri horiek «enpresa-giro» egokia eragiten dute, guztiz ezinbestekoa dena beste enpresa handi batzuk inguruan kokatzeko. Gisa honetan gorpuzten dira telekomunikazioei esker elkarren artean loturik dauden boteregune handi horiek, munduko produkzio gehiena menderatzen dutenak.
«Hiri globalak» ez dira nahitaez munduko populatuenak, multinazionalen botereguneen egoitza gehienak biltzen diren hiriak baizik, eta hiri horiek herrialde garatuetan daude.
Hiriak eta kultura
Hiriak beti izan dira kultura sortzeko eta hedatzeko guneak. Artea, kulturaren agerkari adierazgarrienetakoa, hiriak hasiera-hasieratik bildu duen elementu bat da. Artea munduko hiri handienetan eta konplexuetan berritzen da, antzinako Erroman bezala, era berean egungo New Yorken edo Los Angelesen. Hiria, aldi berean, kultura hedatzeko ibilgailua izan daiteke. Sinboloek, kulturaren funtsezko osagai baitira, kaleak hartzen dituzte. Bide-seinaleak mugimendu handia duen hiri bateko trafikoaren ordenamenduaren isla dira. Eraikinen altuerak kale jakin batean nagusi izan daitezkeen funtzioak adierazten ditu.
Hainbat azpikultura (talde etnikoak edo gizarte-mailak) biltzen diren hirietan, hiri-paisaia erabiltzen da hiriaren beraren norabideari begira eta besteen aurrean aurkezteko.
Londresko auzo txinatarrean, Ekialdeko apaingarriez apainduriko ate edo arku gorri baten azpitik igarotzen dira biztanleak eta turistak. Auzo bat langile-auzoa dela nabari da, adibidez, etxebizitzen dentsitate handia eta fatxaden estetika funtzionala ikustean. Hesiek, harresiek edo zubiek gazte-talde baten lurraldearen muga zehaztu dezakete Estatu Batuetako hiri batzuetako auzo zenbaitetan.
Hiri-paisaiaren kultura-adierazpen diren sinboloak hiri asko eta asko erabiltzen ari dira azken honetan, kanpoko inbertsioak eta turistak erakartzeko eta beste hiriekin lehiatzeko. Hiri batzuetan eraikin ikusgarriak egiten dira museoak, musika-auditorioak edo unibertsitateak jasotzeko.
Politika eta hiriak
Ezin ahantz daiteke hiri bat zabalagoa den gorputz politiko baten barneko administrazio-unitate bat edo batzuen esparrura biltzen dela, lurralde edo nazio-estatu batera alegia. Herrialde bakoitzean oreka jakin bat dago boterea bertako gobernuaren eta maila handiagoko instantzien artean banatzeko; udal edo korporazio lokal batzuek beren politikak kudeatzeko botere handia dute; beste batzuek, berriz, jarduteko ahalmen txikia dute botere gorenen aurrean.
Gero eta sustrai sendoagoak dituen globalizazioak ere beste botere-desoreka bat eragiten du hirietako gobernuei begira.
Enpresa multinazional handiek inbertsioen arloan hartzen dituzten erabakien aurrean oso eragin txikia izan dezake hiri bat gobernatzen duen udalak. Ikerketa batzuen arabera, hiriak beren mugetatik kanpora hartzen diren erabakien mende daude gero eta gehiago.
Errepideen eta zubien eraikuntzak edo ur-hornidurak hainbat hirigune edo nekazaritza-gune hartzen ditu, eta ezinbesteko bihurtzen dira tokian tokiko gobernuen arteko elkarguneak.
Hirien plangintzan eta ordenamenduan erabakiak hartzeko nahiko ahalmen dute tokian tokiko gobernuek. Herrialde askotan gauza arrunta da, batetik, dauden defizitak gainditzea eta, bestetik, hiria etengabeko aldaketen aurrean prestatzea helburu duten hirigintza-planak egitea. Plan horien diseinuan eta kudeaketan hiri bakoitzeko agintari publikoek dute eskuduntza, baita botere-instantzia gorenek ere, baina, azken urteotan, eta batez ere hiri anglosaxoietan, enpresa pribatuek eta gobernuz kanpoko erakundeek gero eta garrantzi handiagoa dute hiriaren eraikuntzan.
Gizakiaren neurriko hiriak
Ura eta airea, itxura batean agorrezinak diren baliabideak, ezin kontsumi daitezke munduko leku askotan. Oraintsu arte, ingurumenari zor zaion begirunearen aurretik jarri da masa-produkzioaren bidezko kapital-metaketa. Beti ere haziz doan prozesutzat hartu den aurrerapena hasia da alde negatiboa erakusten.
Ingurumenaren kutsadura bereziki larria da hirietan, hiriak baitira, Industria Iraultzatik aurrera, ekoizpen- eta kutsadura-iturri nagusiak: fabriken eta garraioen gas-igorpenak, etxe- eta industria-hondakinen parte handi bat jasotzen duten ibai eta itsasoetako kutsadurak, eta trafikoak edota hegazkinek eragindako zaratak. Urbanizazioak, gehienetan, kutsadura eta ingurumenaren hondamena ekartzen ditu berekin batera.
Egoera hori are larriagoa da garapen bidean dauden herrialdeetako hiri guztiz handietan, baliabide ekonomikoen eskasiak leku txikia uzten baitie aukera ekologikoei.
Gaurko egunean, gero eta kontzientzia handiagoa dago baliabide naturalen erabilera bidegabeak eta gehiegizkoak dauzkan arriskuen aurrean. ‘Gizakiaren neurria’ kontzeptuak bere barnean biltzen ditu ekonomiaren garapena eta ingurumenarekiko begirunea, hain zuzen ere datozen belaunaldien etorkizuna ez hipotekatzekon. Konpromiso horren arabera, gizakiaren neurriko politikak bideratu behar dira hirietan. Gure etxeetan sortzen ditugun hondakin solido askoren birziklatzea bat baino ez da aukera askoren artean. Industrien ekoizpena arriskuan jartzen ez duten teknologioa «berdeen» erabilera edo ibilgailu pribatua erabiltzeko orduan murrizketak ezartzea garraio publikoaren erabilera sustatzeko xedean, hiri askok jada bere egin dituzten neurriak dira, ingurumenaren hondamena geldiarazteko.
Hirietako arazoak
Zineak edo literaturak, zenbaitetan, hiriaren irudi txarra eman dute. Delinkuentzia, drogazaletasuna, txirotasuna edo krimena sarritan ageri dira hiriari lotuta. Egia da hiriak arazoak «metatzen» dituena, baina arazo horiek ez dira hiriaren eta inguruaren izaeraren ondorioa, hiria osatzen duten gizarte-ezaugarri batzuen ondorioa baizik.
Era askotako kultura, gizarte-maila edo talde etniko elkartzen dira hiri batean. Gainera, aldaketak beti gertatu dira azkarrago hirian nekazaritza-eremuan baino, azken horretan motelagoa baita bizimodua. Txirotasuna eta arrazakeria ez dira soilik hirietan gertatzen diren arazoak, berdin-berdin aurkitzen baitira nekazaritza-eremuetan.
Hala eta guztiz ere, hirien dinamikak berak ageriago utzi ditu arazo batzuk, esate baterako, hiriko baliabide batzuetan –etxebizitza, hornigaiak, zerbitzuak eta abar– sarrera izateko orduan gizartean dauden alde handiak.
Alde horiek handiak dira gaurko egunean, batez ere hain garatuak ez dauden herrialdeetako hiri handietan, pertsona-multzo handiak iristen baitira hiriotara beren bizimodua hobetuko dutelako itxaropenarekin.
Baina hiri horiek, zenbaitetan, ezin aterpea ere eskain diezaiekete. Etorkinek hiria gainditu eta beren biziguneak eraikitzen dituzte, eskuarki hiriaren kanpoaldean (favela-k Brasilen, katchi abadis-ak Pakistanen, ranchito-ak Venezuelan, etab.).
Populazioa kokagune horietan ugaltzen da, eta hiriak eskaintzen dituen zerbitzuetan sarrera izateko aukera, etxebizitza bat izateko edo heziketa jasotzekoa, oso urria da, oinarri ekonomikorik izan ezean. Nekazaritza-eremutik etorritako pertsona horiek prestakuntza eta espezializazio eskasa dute eta, horren ondorioz, kaleko salmentaren, droga-trafikoaren, zaborraren salmentaren eta gisako sektoreen parte bihurtzen dira. Haurrek ez dute sarrerarik hezkuntza-sisteman eta, nagusiek bezala, legez kanpoko edo legeztatu gabeko jarduerei emanak bizi dira. Horrenbestez, berritu egiten da gurasoen egoera, beti ere bizitzak «benetako» hirian eskaintzen dituen aukeretatik at.
Herrialde garatuetan ere alde handiak daude hiriak eskaintzen dituen zerbitzuetan sarrera izateko orduan. Etxebizitza da eskuragarri dauden baliabideen artean eskuragaitzenetako bat. Langabezia-tasa handiak eta Afrikatik eta Asiatik Europako iparraldera eta Amerikara joaten diren biztanleen emigrazio gero eta handiagoak igo egiten dute bizitzen jartzeko eta bizimodu duina izateko etxebizitza aurkitzen ez duten pertsonen kopurua. Ezegonkortasunak eta lan-merkatuan dagoen bikoiztasunak, batetik, etxe berriak osatzea atzeratzen dute eta, bestetik, «aterperik gabekoen» edo homelessen arazoa areagotzen. Burdinbideak edo metro-geltokiak, atariak, elizak eta zubiak, Europako eta Ipar Amerikako hirietan gero eta gehiago diren biztanleen bat-bateko aterpe bihurtzen ari dira.
Arrazoi etnikoen ondorioz bizi den bereizketa espaziala egungo arazoa ere bada, batez ere Estatu Batuetan, baina baita Europako hiri handietan ere, hala nola Berlin, Londres eta Parisen; izan ere, inperio kolonizatzaileen metropoli horiek migrazioaren jomuga dira. Bereizketa espaziala hiriaren espazioaren barnean gutxiengo etnikoetakoak diren biztanleekin bideratzen den diskriminazioan datza.
Plegu (argipena)
Plegu hitzak adiera zenbait ditu:
Basilinna xantusii
Basilinna xantusii Basilinna generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Nesle dorreko gertaera
Nesle dorreko gertaera Luis I.a eta Karlos I.a Nafarroa eta Frantziako erregeak izango zirenen emazteek, Margarita eta Zuria Borgoinakoak, hurrenez hurren, protagonizatutako adulteriozko eskandalua izan zen.
Badago dorre horrekin lotura duen XV. mendeko elezahar bat ere, ziur asko Filipe Ederraren erreinaldian izandako gertaeran oinarritua. Kondaira honen arabera, Frantziako erregina bat Nesle dorrean oheratzen zen maitaleekin, eta ondoren gertuko Sena ibaira botatzen zituen.
Dorrea
Nesle Dorrea, jatorriz Hamelin Dorrea edo Tornella Pilippi supra Sequanam zeritzona, Sena ibaiaren ezkerraldean eraikia zen, Louvre gazteluaren dorrearen aurrean Nesle dorrearen eraikin bikiak izen bi ere izan zituen historian zehar: Tour de la Conférence eta Tour du Coin. Eraikin biak 1214an, Paris babesteko, Filipe II.a Frantziakoak eraikitzea erabaki zuen lau basailu-dorretxeetatik bi ziren eta hegoaldeko muga zaintzen zuten, ibaiaren ur-lasterraren goialdean. Dorrea biribila eta handia zen, altueraz 25 m eta diametroz 10 m zituena. Tontorrean almenak omen zituen. Dorreak lau solairu zituen: bi makotuak eta beste bi txikiagoak. Tontorreko almena edo plataformara igotzeko, eskailera kiribila zuen, tontorra baino gorago ailegatzen zena.
Aurretikoak
Filipe Ederra erregearen eta haren emazte Joana Nafarroakoaren hiru semeak, guztiak Nafarroa eta Frantziako erregeak izango zirenak, Borgoinako etxe bietako hiru printzesekin ezkondu ziren:
Gertaera
Koinata eta haren senarra Eduardo II.a Ingalaterrakoa omentzeko festa batean, Elisabet ohartu zen zaldun bik, Filipe eta Gauthier Aunaykoak, gerrikoan poltsak zeramatzatela (frantsesez: aumônière). Poltsa haiek hilabete batzuk lehenago Margarita eta Blanka koinatei oparitutakoen antz handia zuten. Festa eta gero, aitari gertatutakoa kontatu zion.
Filipe I.ak agindu zuen itaunketak zurrumurruak baieztatu zituen: Filipe Aunaykoa Margaritaren maitalea zen, Gauthier berriz Zuriarena. Maitaleen arteko zitak Nesle dorrean gertatzen ziren, senarrak kanpoan zeudela. Joanaren maitalea ez zuten aurkitu, baina adulterioak ezagutu eta estaltzen lagundu zuenez, bera ere erruduntzat jo zuten. Aunay anaiak preso hartu zituzten eta, azkenean, aitortu egin zuten; ondoren beren maitaleek gauza bera egin zuten.
Erregearen aurkako delituaz epaituak eta heriotzera kondenatuak, 1314ko apirilaren 19an, Pontoiseko herriko plazan, torturatu eta hilarazi zituzten. Oinazea latza izan zen oso: bizirik zeudela larrutu zituzten, gero zakilak moztu eta txakurrei eman zitzaizkien, eta azkenean lepoa moztu zieten. Ondoren, bi anaien gorpuak herrestan eraman zituzten besapeetatik zintzilikatuak izatera.
Zigorra hain latza izanaren arrazoiak ez zeutzan bakarrik errege-familiari egindako iruzurrean, baizik eta erresuma osoari egindakoan, kapeto leinuaren ondorengoa kolokan jarri zelako. Errege-aitatasuna zalantzan jarri zitekeenez, etorkizuneko erregeren legitimitatea eta autoritatea arriskuan izan zitezkeen. Izan ere, gertaerak, de facto, Frantzia eta Nafarroako historian marka jarri eta oinordetza-lerroa aldatu zuen.
Politikoki hain zen inportantea iruzurra, non printzesen zigorra ere ereduzkoa izan behar baitzen. Printzesa biei ilea moztu zieten, Erdi Aroan adulterio egiteagatik zigortutakoen ezaugarri fisikoa. Ondoren, beltzez jantzita, oihal beltzek estalitako gurdi batean Normandiako Les Andelys herrixkan dagoen Château Gaillard gaztelura eraman zituzten.
Ondorioak
Filipe I.a urte bereko azaroaren 29an hil zenez, Luis errege bihurtu zen. Orduan, haren emazte Margarita Gaillard gazteluko dorrearen tontorrean, lau haizetara irekitako gela batean zegoen. 1315eko apirilaren 30ean, hilik agertu zen. Batzuen arabera, senarrak agindurik ito zuten, baina beste iturri batzuen arabera hotzak hil zen.
Zuria Borgoinakoa, berriz, Karlos anaia txikia eta oinordekoa ez zenarekin ezkonduta zegoenez, tratu hobea izan zuen ziega batean preso eman zituen zazpi urteetan. Alabaina, Karlosen anaia biak semerik gabe hil ziren eta hau 1322ko urtarrilaren 3an errege bihurtu zen. Emaztea artean kartzelan zuenez, ezkontzaren baliogabetzea eskatu zuen. Maiatzaren 19an Joanes XXII.a aita santuak ezkontza ezeztatu zuen, odolkidetasuna zela eta. Behin ezkontza baliogabetua, Zuriak baimena lortu zuen presondegia utzi eta moja bihurtzeko. Osterantzeko bere bizitza Maubuissongo abadian, Pontoisetik gertu, eman zuen eta hantxe hil zen 1326ko apirilaren 29an.
Joana, hirugarren printzesa, Dourdanen preso izan zuten, ahizpa eta koinataren desleialtasunen sekretua babesteagatik. Zorionez, Mahaut Artoisekoa amaren laguntzari esker, Filipe senarrarekin adiskidetu zen eta 1317an Frantzia eta Nafarroako erregina ezkontide bihurtu zen. Urte bi geroago, senarrak Nesle dorrea oparitu zion.
Ondorioek luze iraun zuten. Luis I.a Nafarroakoa eta Margarita Borgoinakoak, eskandalua sortu baino lehen, Joana izeneko alaba bat izan zuten. Hau hiru urte lehenago, 1311ko urtarrilaren 28an, jaioa bazen ere, haren aitatasuna zalantzan zegoen. Hori zela eta, Luis I.a eta honen seme Joanes I.a hil zirenean, erresuma bien oinordekotzatik aldendu zuten, Filipe II.aren alde. Hori egiteko bere adina (6 urte zituen) eta zalantzazko aitatasuna argudiatu zituzten. Baina sasikotasun salaketak egiaztatu ezinak zirenez, haren aurkakoek Lege Salikoa erabili zuten, emakumea tronutik aldentzeko. Hala ere, Lege Salikoak Frantzian baino ez zuen balio eta, beste bi errege hil ondoren, Nafarroako erregina bihurtu zen. Honek bere aldekoak, Eudes IV.a Borgoinakoa osaba buru zutenak, edonola asebete zituen; aurkarien ikuspegitik, ordea, Nafarroako Erresumaren egoera ez zen garrantzitsuena, baizik eta Frantziako estatu osokoa.
Ogilbia boehlkei
Ogilbia boehlkei Ogilbia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bythitidae familian.
Ebidentzia
Ebidentzia zerbait (baieztapena, norbaiten errua, hipotesi edo proposizio zientifikoa) baiesteko erakusten dena, egitatea zein informazioa izan daitekeena. Zuzenbidean (erruduntasuna nahiz errugabetasuna frogatzeko) nahiz zientzian (hipotesi bat frogatzeko) erabiltzen da. Ebidentziak frogatu nahi dena egiazkoa dela erakusten badu, zalantza handirik gabe, froga bilakatzen da.
Nesle dorreko gertaera
La Tour de Nesle
1832an, Alexandre Dumas eta Frédéric Gaillardetek La Tour de Nesle (euskaraz: «Nesle dorrea») drama historikoa idatzi zuten. Antzezlan honen bost ekitaldietan XIV. mende hasierako Frantziako erregina baten orgia eta heriotza agertzen dira. Erregina, ziur asko, Margarita Borgoinakoa da eta Jean Buridan eta Aunay anaiak ere agertzen dira.
Antzezlana Frédéric Gaillardetek idatzi eta, geroago, Alexandre Dumasek berridatzi zuen. Porte Saint-Martin antzerkian, Parisen, 1832ko maiatzaren 29an, jokatu zen lehen aldiz.
Antzezlana, zineman ere egin dute hainbat aldiz:
Les Rois Maudits
Nesle dorrearen gertaera, kausa eta ondorioak barne, Maurice Druonek 1955 eta 1977 artean argitaratutako Les Rois Maudits (euskaraz: «Errege madarikatuak») liburuetan ezagutarazia izan zen. Eleberria zazpi liburutan banatua bazen ere, gertaera lehenengo eta bigarrenean kokatzen zen, Le Roi de fer eta La Reine étranglée izenekoetan. Liburu bi hauek 1955an argitaratuak izan ziren, eta berriro 1965-1966an, idazleak berak orraztuak.
Hain izan ziren arrakastatsuak liburukiak non telebistarako bitan filmatuak izan baitziren, 1972an eta 2005ean hain zuzen ere:
Tallandier, Le Livre national, Les romans héroïques
1913ko abendua eta 1914ko urtarrila artean Michel Zévaco kazetari anarkistak Nesle dorrearen gertaeran oinarritutako eleberria argitaratu zuen. Hala ere, orduko lana ezaguna zen 1905ean La Petite République Socialiste eta 1909an Le Journal des Romans Populaires Illustrés egunkarietan agertu zelako. Harrezkero, askotan berrargitaratua izan da.
Gertaerari buruzko liburua liburuki bitan zatituta zegoen:
Zévacoren eleberria behin eraman zen zinemara: 1952an Émile Couzinetek Buridan, héros de la tour de Nesle filma idatzi eta zuzendu zuen. Filmaren protagonistak Jacques Torrens (Jean Buridan) eta Clarisse Deudon (Margarita Borgoinakoa) izan ziren.
Ballade des dames du temps jadis
François Villon idazleak Ballade des dames du temps jadis (euskaraz: «Behialako emaztekien balada») poemaren bigarren estrofan Jean Buridanen kondaira aipatzen du. 1461an idatzia, kondaira aipatzen duen lehendabiziko testua omen da. Honela dio:
🇪🇺
Balada hau, XX. mendean, Georges Brassens frantziar abeslariak moldatu eta abestu zuen.
Lasbek
Lasbek Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Philautus gunungensis
Philautus gunungensis Philautus generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Kusatsu (Shiga)
Kusatsu (草津市) Shiga prefekturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 136.137 biztanle ditu. Biwa aintziraren ertzean dago, Ōtsu hiriburuaren mendebaldean eta Kyototik 30 minututara autoz.
Historia
Edo Aroan Tōkaidō eta Nakasendō errepideen lotunea zen, Kyoto eta Tokio arteko bost errepide nagusietako bi ziren hauek, honek posta hiri garrantzitsu bihurtu zuen.
Kusatsu hiri modernoa 1954ko urriaren 15ean eratu zen.
Basilinna leucotis
Basilinna leucotis Basilinna generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Viktor Emanuel I.a Sardiniakoa
Viktor Emanuel I.a Savoiakoa (Vittorio Emanuele I di Savoia; Turin, 1759ko uztailaren 24a - Moncalieri, 1824ko urtarrilaren 10a) 1802-1821. urteetan Sardiniako erregea izan zen.
Viktor Amadeo III.aren semea zen. Anaia Karlos Emanuel IV.a ordezkatu zuen aginpidean, baina erretiratuta bizi izan zen Cagliarin 1814. urtera arte. 1815. urteko hitzarmenen ondorioz bere estatuak berreskuratu eta Genoako lurraldeez jabetu zen. 1821. urtean, erregearen absolutismoa zela eta, matxinada bat gertatu zen eta anaia Karlos Felixen esku utzi zuen aginpidea.
Aphyosemion calliurum
Aphyosemion calliurum Aphyosemion generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Errotaldeko leizea
Errotaldeko leizea kobazulo bat da, Erroibarko Loizu alderdian dagoena, Nafarroa Garaiko iparraldean. Kobazulo horretan, non Loizuko erreka jaiotzen den, 2017an aurkitu zuten Loizuko gizona, Euskal Herriko gizakirik zaharrena. Duela 11.700 urte baino gehiago lurperatu zuten, buruan zulo bat zuela.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi politikoen sistema sistema politiko bat da non politika alderdi politiko izeneko erakundeen bidez gauzatzen baita.
Alderdiek, beren izaeragatik beragatik, lotura estua dute gizartearekin, ahalik eta herritar gehienen ordezkari izan nahi dute eta.
Alderdiek herritarren eskakizun “politikoei” erantzuteko programak proposatzen dituzte, hauteskundeetara aurkezten dira, botoak bilatzen dituzte hauteskundeetan ahalik eta emaitzarik onena lortzeko, gero eta jarraitzaile eta militante gehiago biltzen saiatzen dira, beren ideiak hedabideen bitartez zabaltzen dituzte, hau da, gizartearekiko lotura da haien jardueraren funtsa, eta, hain zuzen ere, alderdien eta gizartearen arteko harremanetatik sortzen da “alderdi-sistema” deritzona.
Alderdi-sistemek bi ardatz dituzte; batetik, alderdi politikoak berak, eta, bestetik, alderdiek honakookin dituzten harremanak: – Beste alderdiekin – Gizartearen gainerakoarekin – Gobernuarekin. Hortik abiaturik edo, hobeto esanda, alderdien jardueraren ikuspegi mugatuago bat abiapuntutzat harturik, hau da, herrialde bakoitzeko alderdi kopurua soilik kontuan izanik, hiru alderdi-sistema mota daudela ondorioztatu dute hainbatek:
Izan ere, erregimen pluralista guztietan badira alderdi batzuk oso boto gutxi biltzen dituztenak edo, legebiltzarrean ordezkariren bat izatea lortu arren, gobernuan eragina izateko aukerarik ez dutenak. Horren adibide dira Espainian ordezkari gutxi dituzten baina, hala ere, herrialdeko jokaleku politikoaren erdigunean irauten duten alderdi txikiak, hala nola EAJ edo CiU. Halere, Espainia alderdi anitz izatera igaro denez, alderdi txiki hauen botoak erabakitzaileak izan daitezke.
2. Garrantzi handikoa da jakitea ea sistema jakin bateko alderdien artean benetako lehiarik dagoen herritarren botoak lortzeko eta ea gobernua boto horien bidez eskuratzen den.
Hainbatek zalantzak dituzte alderdi bakarreko sistemak benetako “alderdi-sistemak” ote diren, baina, emandako azalpena aintzat harturik, baietz esan beharra dago, alderdi bakarrekoak ere alderdi-sistemak direla. Gorago esan bezala, gainerako alderdiekiko harremanak ez dira alderdi-sistemen oinarri bakarra (oinarri bakarra hori balitz, argi dago alderdi bakarrekoak ezin direla alderdi sistematzat hartu), alderdiek gizartearekin eta gobernuarekin dituzten harremanak ere kontuan hartzekoak dira, eta, zalantzarik gabe, alderdi bakarra duten herrialdeetan egon badago harreman edo lotura hori.
Hori guztia dela eta, sailkapenik onartuenaren arabera, alderdi-sistema hauek daude:
Lehian oinarrituriko sistemak
Alderdi-sistema bat lehian oinarriturik dagoela esaten denean, esan nahi da sistema horretan hauteskunde bidez erdiesten dela gobernua, hauteskundeetan alderdiak elkarrekin lehiatzen direla hautesleen konfiantza irabazteko. Horixe da, adibidez, Espainia eta Frantzia estatuetako eta gure inguruko estatu gehienetako sistema.
Hala gertatzen da, esaterako, Marokon.
Aldiro hauteskundeak egiten dituzte eta joera desberdinetako alderdiak aurkezten dira, baina erregeak du benetako boterea, eta, herritarrek botoen bidez agerturiko nahia gorabehera, berak erabakitzen du zein alderdik gobernatuko duen herrialdea (erregeak berak ardura hori bere gain hartzen ez badu). Maroko arian-arian demokratizatzen eta Mendebaldeko demokrazien eredura hurbiltzen ari da, baina oraindik indarrean daude ia Erdi Aroan jatorria duten tradizio kultural eta historiko batzuk; gaur egun Marokoko erregimenak baditu ezaugarri demokratiko formal batzuk (itxurazko “alderdi-sistema” hori, besteak beste), baina oraindik badira izaera hori ahultzen duten beste errealitate sakonago batzuk ere.
Beraz, alderdi-aniztasuna da lehian oinarrituriko sistemen ezaugarri edo baldintza nagusietako bat, baina alderdiek elkarrekin dituzten harremanak ere kontuan hartzekoak dira. Harreman horiek garrantzi handia dute, zeren eta, alderdien arteko lehiaz hitz egitean, ezin pentsa daiteke herrialde jakin bateko alderdi guztiak baldintza berdinetan lehiatzen direnik, edo, bestela esanda, guztiek herrialde horretako politika zuzentzeko edo gobernua eskuratzeko aukera berdina dutenik.
Benetako lehiarik dagoen jakiteko, kontuan izan behar da nolakoak diren alderdien arteko harremanak, harreman mota guztiek ez baitute lehia eragiten.
Hainbat eredu daude:
Aurkarien boto-emaileak bereganatzeko benetako lehia egon dadin, hiru baldintza bete behar dira: alderdi horiek antzeko ideologia izatea, denek gizarte-arlo berbera helburutzat edukitzea eta esparru politiko berdintsuetan jardutea. Bestela, alderdiak ez lirateke espazio politiko beragatik lehiatuko, eta, orduan, haien arteko harremanak aipatutako beste bi eredu horietakoren baten araberakoak lirateke.
Alderdi askoren arteko lehia
Lehenik eta behin, gogoan izan behar da bi alderdi garrantzitsu baino gehiago dituztenak jotzen direla alderdi anitzeko sistematzat.
Horixe da Mendebaldeko Europako estatu gehienetan indarrean dagoen sistema (Erresuma Batua da salbuespen nabariena).
Alderdi anitzeko sistemetan, izenak berak adierazten duenez, gizarte batean diren pentsamolde eta joera politikoak jarraitzaile eta boto-emaile asko dituzten hainbat alderditan daude ordezkaturik.
Aurrekari historikoen, nazio-berezitasunen, desadostasun ideologikoen eta bestelako gorabeheren arabera, gizartearen zatiketak alderdi politikoak sortu eta iraunarazten ditu.
Gizartearen eliteak aldaketa politikoak eragozten saiatzen dira, eta horrek alderdi-aniztasuna bultzatzen du, formazio tradizionalak zaharkiturik geratu eta alderdi berriak sortzen baitira (Britainia Handian ez da horrelakorik gertatu: XIX. mendeko kontserbadoreen eta liberalen arteko lehia kontserbadoreen eta laboristen arteko lehia bihurtu da gerora, baina alderdien funtzionamendua ez da aldatu, eta horrek erakusten du egoera berrietara moldatzeko gaitasun handia dutela). Desadostasun ideologikoek alderdi politikoetan eragiten dituzten zatiketek ere alderdi-aniztasuna ekarri ohi dute (sozialisten eta komunisten arteko zatiketa da horren erakusgarrietako bat); estaturik gabeko nazioetan, nazio-gatazkaren ondorioz, herritarrak alderdi nazionalistetan biltzen dira, eta horrek ere alderdi politikoak ugaritzen ditu; herrialde batzuetan, azkenik, gobernu-erari buruzko desadostasunek ohi baino alderdi gehiago sorrarazten dituzte, hala nola alderdi errepublikanoak monarkietan eta alderdi monarkikoak errepubliketan. Gainera, alderdi anitzeko sistema hauteskunde-sistema proportzionalen ondorio ia ezinbestekoa da: jokoan dauden eserlekuak alderdiek lortutako botoen arabera banatzen direnez, hauteskundeen emaitza une bakoitzean gizartean diren aukera politiko guztien “argazkia” da (gehiengozko hauteskunde-sisteman, aldiz, ez da horrelakorik gertatzen: herrialdea hauteskunde-barruti txikitan banaturik dago, eta barruti bakoitzeko irabazleari ematen dizkiote barruti horretako eserleku guztiak).
Alderdi anitzeko sistemek zehaztasun handiagoz ordezkatzen dituzte gizartean diren joera politikoak, zeren eta, parlamentuan zenbat eta alderdi garrantzitsu gehiago egon, hainbat eta gizarte sektore gehiagoren iritzia biltzen baita botere legegilean.
Dena dela, alderdi-aniztasunak zatiketa handia eragin ahal du parlamentuan. Gainera, bakarrik gobernatzeko adina ordezkari duen alderdirik ez badago, zaila izaten da gobernua osatzea, eta alderdiek gobernu-koalizioak eratu behar dituzte. Gobernu-koalizioak, batetik, negoziazio zailago edo errazago baten emaitza izaten dira, eta, bestetik, elkarrekin gobernatzeko hitzarmena egin duten alderdien gorabeheren mende uzten dute gobernua, haren egonkortasunaren kaltean. Hainbaten iritziz, askotan gobernu-koalizioak egin beharra dakarrenez, alderdi-aniztasunak herritarren nahiak parlamentura edo gobernura behar bezala eramatea eragozten die alderdiei, gobernatzeko hitzarmenak joera politiko desberdina duten alderdien arteko negoziazioen emaitza direlako, eta gobernuaren programa, berriz, aukera politiko desberdinen bilduma. Hori dela eta, batzuetan, gobernatzeko programak halako nahas-mahas lauso bat dira, eta alderdiek, nolabait, hautesleek hauteskundeen bidez agertu duten iritzia itxuragabetzen dute.
Hori guztia dela eta, alderdi-aniztasunaren irudi negatibo samarra zabaldu da, sistema horren alderik arazotsuenak soilik nabarmendurik, hala nola gobernuan zein politikan eragin dezakeen egonkortasunik eza edo alderdi politikoek bizitza politiko eta instituzionalean izan dezaketen eragin handiegia.
Gainera, lehen esan bezala, alderdi-aniztasuna da Mendebaldeko Europan zabalduen dagoen sistema, eta sistema hori duten herrialde batzuetan oso egonkortasun politiko handia dago, hala nola Europako iparraldeko demokrazietan. Horrek neurri batean ezeztatzen ditu alderdi anitzeko sistemak berez egonkortasunik eza dakarrela dioten teoriak. Kontuan izan behar da, bestetik, britainiar jatorriko bi alderdiko sistemen aldekoek egozten diotela hori alderdi anitzeko sistemari, politikaren kontzepzio funtsean dualista baitute.
Bi alderdiren arteko lehia
Sistema horren eredu tradizionala Britainia Handia da, baina beste herrialde batzuetan ere bada, hala nola Estatu Batuetan, Zeelanda Berrian, Maltan, Kanadan, Australian eta Grezian. XIX. mendean horixe izan zen jatorrizko sistema Europako herrialde askotan, baina gaur egun gainbehera doala esan daiteke, alderdi anitzeko sistemak askoz ere zabalduago baitaude.
Bi dira sistema horren ezaugarri nagusiak: 1– Bi alderdien kohesioa eta diziplina; 2– Bi alderdi nagusiek sistema menderatzea
Elkarren lehian jarduten duten bi alderdiek erakunde sendo eta instituzionalizatuak badituzte eta beren talde parlamentarioei eta afiliatuei diziplina gogorra ezartzen badiete, bi alderdiko sistema zurruna da, eta bi alderdiak oso deszentralizaturik badaude eta alderdikideek diziplina handirik ez badute, aldiz, malgua. Britainia Handia (kontserbadoreak eta laboristak) eta Zeelanda Berria (nazionalistak eta laboristak) sistema zurrunaren adibide dira; Estatu Batuetakoa, berriz, gaur egun geratzen den sistema malgu bakarretako bat da: parlamentarioek botoa emateko autonomia handia dute, eta, batzuetan, “demokraten” multzorik kontserbadoreeneko kide batzuek “errepublikanoekin” batera ematen dute botoa, eta alderantziz, “errepublikano” batzuek “demokraten” proposamenen alde bozkatzen dute noizean behin.
Bestetik, eta bi alderdi nagusiek sistema zenbateraino kontrolatzen duten kontuan izanik, batzuetan bi alderdi handi soilik daude parlamentuan, eta, horrenbestez, ia ezinbestean, bakarrik gobernatzeko behar den gehiengoa du bietako batek.
Bi alderdiko sistema perfektua deitzen zaio horri. Horren adibide dira Zeelanda Berria eta, neurri txikiago batean, Britainia Handia. Kasu horietan, hauteskundeetan emandako botoen % 90 gutxienez lortzen dituzte alderdi handiek, eta, horri esker, parlamentuan duten ordezkari kopurua izugarri handia da.
Beste kasu batzuetan, ordea, bi alderdi nagusiez gainera, hirugarren alderdi bat ere egoten da, askoz ere txikiagoa baina garrantzi handikoa, eta gobernatzeko laguntza funtsezkoa eman ohi dio alderdi nagusietako bati, berarekin koalizioa eginez edo parlamentuan sostengua emanez. Bi alderdiko sistema inperfektua esaten zaio horri.
Gidy
Gidy Frantziako udalerria da, Loiret departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Alderdi politikoen sistema
Bi alderdiren arteko lehia
Alderdi “handiek” botoen % 80 lortzen dituzte, baina ez dira iristen % 90era. “Berdeak” legebiltzarrera iritsi ziren arte, Alemaniako Errepublika Federala izan da egoera horren adibide tipikoa: lehen bi alderdi handi zeuden –sozialdemokrata (SPD) eta koalizio demokrata-kristaua (CDU/CSU)– baina FPD alderdi liberalaren laguntza izaten zuten txandaka, noiz batak, noiz besteak; hala ere, berdeak parlamentura iristeak eskema hori aldatu zuen, alderdi anitzeko sistema baten antz handiagoa emanik.
Gidy
Biztanleria
2007an Gidy udalerrian erroldatutako biztanleak 1.497 ziren. Familiak 562 ziren, horien artean 88 pertsona bakarrekoak ziren (44 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 207 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 235 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Alderdi politikoen sistema
Bi alderdiren arteko lehia
Alderdi anitzekoetan, alderdien arteko negoziazioak direla eta, itxuragabeturik geratzen da hautesleek botoen bidez adierazitako nahia; bi alderdiko sistemak, aldiz, gobernua boto gehien biltzen dituen alderdiak eskuratzen duenez, hobeto jasotzen du herriaren borondatea (batez ere Britainia Handian). Gainera, bi alderdiko sistemetan gehiengo parlamentario egonkor eta argiak egon ohi dira, ez baitago beste alderdiekin negoziatu beharrik, alderdi anitzekoetan gertatzen den bezala.
Gidy
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Alderdi politikoen sistema
Bi alderdiren arteko lehia
Dena dela, bi alderdiko sistemek gizartean diren aukera desberdinak adierazpen politiko-parlamentario zuzena izatea eragozten dute (alderdi anitzeko sistemek ez bezala), zeren eta, bi alderdi nagusiak askotariko interesak biltzen saiatzen direnez, haien eskaintza eta programa politikoak zehaztugabeagoak baitira. Azkenik, bi alderdi nagusi egoteak ordezkariak izateko aukera kentzen die gainerako taldeei.
Oro har, bi alderdiko sistemak alderdi anitzekoak baino kritika hobeak izan ditu, egonkortasun politiko handiagoa ekartzen zuela uste baitzen. Baina iritzi hori bi alderdiko sistemak Erresuma Batuan duen funtzionamendu onean dago oinarrituta, eta hainbat adituk zalantzan jarri dute gaur egun. Izan ere, ustezko abantaila horiek alderdien artean alde ideologiko handirik ez dagoenean gertatzen dira, baina haien artean alde handiak eta are muturrekoak daudenean, aldiz, bi alderdiko sistemak gatazka larriak eragin ditzake gizartean, baita gerra zibilak ere.
Gidy
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Alderdi politikoen sistema
Alderdi nagusiko sistemak
Lehian oinarrituriko sistema batean denbora luzez gainerako alderdiei behin eta berriro eta alde handiarekin gailentzen zaionari esaten zaio alderdi nagusia. Egoera horren adibide ugari daude: PSOE Espainian 1982tik 1996ra bitartean; Suedia, non sozialdemokratek hainbat hauteskunde irabazi baitzituzten jarraian; edo Indiako Errepublika, non Kongresuko Alderdia jaun eta jabe izan baitzen 1948tik Rajiv Gandhi erori zen arte (familia bereko hiru belaunaldi izan ziren alderdiburu eta gobernuburu: Pandit Nehru, haren alaba Indira Gandhi eta honen seme Rajiv).
Gidy
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.007 ziren, horien artean 739 aktiboak ziren eta 268 inaktiboak ziren. 739 pertsona aktiboetatik 703 lanean zeuden (358 gizon eta 345 emakume) eta 36 langabezian zeuden (16 gizon eta 20 emakume). 268 pertsona inaktiboetatik 149 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 50 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi nagusiko sistemak
Egoera hori gerta dadin, baldintza hau bete behar da: herrialde batean hiru alderdi garrantzitsu baino gehiago egonik, alderdi bozkatuenak (nagusia) hauteskundeetan gutxienez botoen % 35 lortzea eta bere atzekorik hurbilenari gutxienez botoen % 5en aldea ateratzea, horrek abantaila handi eta iraunkorra ematen diola. Botoek alderdi bati ematen dioten nagusitasun horren ondorioz, alderdi bozkatuenak ordezkari gehiago lortzen ditu parlamentuan. Izan ere, gaur egun, ia herrialde guztietako hauteskunde-sistemek, gobernuaren egonkortasuna bermatzeko, nola edo hala saritzen dute alderdi bozkatuena, lortutako boto-kopuruaren arabera matematikoki legozkiokeen baino eserleku gehiago emanez.
Gidy
Diru sarrerak
2009an Gidy udalerrian 575 unitate fiskal zeuden, 1.531,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.559 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 40 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 margolaria, 1 zurgina, 3 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 4 jatetxeak.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi nagusiko sistemak
Bigarren arazoari dagokionez, aldaketa hori gertatu da Frantzian, Italian eta Indian, non, hurrenez hurren, atzera egin baitute alderdi “gaullistak”, Demokrazia Kristauak eta Kongresuko Alderdiak. Kasu guztietan, batetik, alderdi horiek denbora luzean izan duten gizarte-laguntza urritu egin da, eta, bestetik, gainerako alderdiak nola edo hala elkartu dira alderdi nagusia ahultzeko. Horren ondorioz, hauteskundeetan alderdi nagusiaren eta oposizioaren artean egon ohi ziren aldeak murriztu egin dira, eta horrek lehia suspertu du.
Gidy
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 liburu denda zen.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi nagusiko sistemak
Azkenik, eta alderdi nagusiko sistemen muturreko adibide gisa, “alderdi hegemonikoko sistema” bat ere badago: Mexikoko Alderdi Iraultzaile Instituzionala (PRI). Kasu horretan, hirurogei urte baino gehiagoan alderdi berberak hauteskunde guztiak irabazi izanak boterearen monopolioa eta Mexikoko estatua PRI alderdiarekin identifikatzea eragin du, eta horrek askotariko ondorio kaltegarriak ekarri ditu: ustelkeria, sistemaren ordezkaritasuna gutxitzea, agintekeria, etab. PRI alderdiak parlamentuan gehiengo absolutua izan zuen 1929tik 1997ra bitartean.
Gidy
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Gidy udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.705 hektarea erabiltzen.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi anitzeko sistemak
Lehen begiratuan, kontraesana ematen du “alderdi anitzeko sistema lehiarik gabeak” badirela esateak, logikoagoa baita pentsatzea erregimen autoritarioetan alderdi bakarra dagoela eta alderdi bakar horrek gobernatzen duela. Hala ere, irudi-arrazoiak edo bestelako zioak direla eta, badira sistema autoritario ugari alderdi txikiak baimendu eta sustatu egiten dituztenak. Itxurazko alderdi-aniztasun horrek, batetik, sistemaren irudia hobetzen du, eta, bestetik, alderdi txikiak alderdi nagusiaren mende daude eta arlo konkretuetan soilik jarduten dute (nekazarien alderdiak dira horren adibideetako bat). Azken batean, alderdi txiki horiek baliagarri zaizkio erregimenari, horregatik onartzen ditu.
Gidy
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Udako hirukia
Udako hirukia zeru-esferaren ipar hemisferioan hiruki bat irudikatzen duen asterismo edo sasikonstelazio bat da. Bere erpinak Lyra konstelazioko Vega, Cygnus konstelazioko Deneb eta Aquila konstelazioko Altair dira. Asterismoa 1920ko hamarkadaren amaieran marraztu zuen Owald Thomasek, izar hauek Hiruki Handia bezala deitzen zituena, eta 1934an Udako hirukia deitzera pasa zen.
Alderdi politikoen sistema
Alderdi anitzeko sistemak
Koalizio nola edo hala behartuak dira aniztasun-itxura hori emateko biderik ohikoena. Erregimenaren alderdi nagusia koalizio horien gunea izaten da, eta alderdi txikiak haren osagarri hutsak. Sistema komunistak porrot egin zuen arte, horixe gertatu zen Ekialdeko Europako “herri-demokrazietan”, hau da, Bigarren Mundu Gerran armada sobietarrak askatu zituen herrialdeetan, non erregimen sozialistak ezarri baitzituen. Adibide gisa aipa daitezke Alemaniako Errepublika Demokratikoa, Polonia, Txekoslovakia, Bulgaria eta Txina bera ere, herrialde bakoitzeko errealitate politikoa desberdina izan arren. Herrialde horietako batzuetan (Txekoslovakian eta Txinan, esaterako), alderdi txikiek ez zuten ez jarduera ez nortasun propiorik, eta aniztasun-itxura emateko baino ez zuten balio. Beste herrialde batzuetan (Polonian eta Alemaniako Errepublika Demokratikoan, besteak beste), beren bidetik jotzeko eta gobernuari aurka egiteko inolako askatasunik ez bazuten ere, gizarte-sektore batzuen eskakizunak eta interesak aldezten zituzten; hori dela eta, hala alderdi txiki horiek nola haien buruzagiak gai izan dira herrialde horietan gaur egun indarrean dagoen sistema demokratikora egokitzeko.
Alderdi bakarreko sistemak
Alderdi bakarrekoa da lehiarik gabeko sistemarik ohikoena. Errusiako boltxebikeek sortu zuten, 1918an. Sistema horietan, botereaz jabetzen den alderdiak gainerako mugimendu politiko guztiak deuseztatzen ditu, eta berak ezartzen du herrialdearen ildo politikoa. 1991n Sobietar Batasuna desegin zen arte, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunista izan da alderdi bakarraren eredu nagusia, baina bi mundu-gerren arteko faxismoek eta deskolonizazioaren ondoren Hirugarren Munduan sortu ziren estatuetako batzuek eredu hori imitatu zuten.
Sobietar Batasunean alderdiak ideologia global bat zuen oinarri eta gidari (marxismo-leninismoa), eta alderdiko buruzagiek egiazko klase nagusi baten estatusa zuten. Alderdiak estatuaren arlo guztiak menderatzen zituen egitura sendo, zentralizatu eta diziplina gogorreko baten bidez. Alderdia organo zentraletatik gobernatzen zen, eta herrialde osoan hedaturik zegoen. Masa-alderdia izan nahi zuen, eta gizarte-mugimendu guztiak kontrolatu.
Alemaniako alderdi naziak eta Italiako alderdi faxistak bestelako ezaugarriak zituzten.
Buruzagiak berebiziko garrantzia zuen, berak zeukan botere guztia eta inork ez zuen zalantzan jartzen haren agintea. Alderdi horiek ere estatua ordezten zuten, oso egitura sendoa zuten, eta buruzagiaren konfiantza ezinbesteko baldintza zen egitura horretan kargu bat lortzeko. Alderdiko kargudunak buruzagiaren zerbitzuan zeuden.
Deskolonizaziotik sorturiko estatu askotan gobernuak berak sortu zuen alderdia.
Hori dela eta, alderdi horietan militar eta funtzionario asko daude, eta zaila da estatua eta alderdia bereiztea. Oro har, ideologia ez da alderdi horien berezitasun nagusia.
Herrialde sortu berri horietako askoren mugak artifizialak ziren, eta gobernuek, hain zuzen ere, nazio-sentimendua sendotzeko sortu zituzten alderdiak. Horregatik, herritarrak eta bereziki hirietako biztanleak sozializatzeko tresnatzat hartu izan dira alderdi horiek.
O pintor do sombreiro de malvas
O pintor do sombreiro de malvas (eusk.: 'Malbadun txapelaren margolaria') Marcos Calveiro galiziarrak idatzitako liburu bat da. Vincent van Gogh-en biografian oinarrituta dago.
Istorioa Auversen gertatzen da. Han, bere izekoarekin dagoen nerabe bat margolari arraro bat ezagutzen du. Geroago hau van Gogh bezalakoa dela ikus daiteke; azkenean, bere burua hiltzen du
Brown Unibertsitatea
Brown Unibertsitatea (Brown University), Estatu Batuetako unibertsitate pribatu bat da, Providencen kokatua (Rhode Islandeko estatuan). Ivy League osatzen duten zortzi unibertsitateetako bat da.
8.649 ikasle inguru ditu, 6.316 graduaurrekoak eta 2.333 graduondokoak.
Historia
1764an sortu zen Rhode Island College izenarekin. Brown izan zen afiliazio erlijioso guztietako ikasleak onartu zituen lehen unibertsitatea. 1804 an, unibertsitatea Nicholas Brown berrizendatu zen, Nicholas Brownen omenez, 5.000 dolarrekin lagundu baitzuen.
1891ean Brownek nesken unibertsitate bat (college bat: Pembroke College) egin zuen, eta geroago, mutilen unibertsitatearekin bateratu zen.
Erakundea
Gaur egun, 100 karrera inguru ditu, eta 50 graduondoko ikastaro baino gehiago. Medikuntza eskola bat ere badu, Brown Medical School, 326 ikaslerekin.
Philautus hosii
Philautus hosii Philautus generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Brown Unibertsitatea
Erakundea
Unibertsitateko egunkaria Brown Daily Herald da, ikasleek kudeatua.
Xi Cygni
Xi Cygni (ξ Cyg / 62 Cygni / HD 200905) Cygnus konstelazioko izar bat da. Bere itxurazko magnitudea +3,72 da eta gure eguzki-sistematik 1200 argi-urteko distantziara dago.