cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wyatt Earp (filma)
Argumentua
Wyatt Earp (Kevin Costner) Iowako baserri batean jaio eta Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilan borrokatzeko asmoz sortetxetik ihes egin eta Batasunaren Armadan izen emango du, baina borrokatzeko gazteegia dela eta, aitak (Gene Hackman) etxera itzultzera derrigortuko du. Orduan abokatu ikasketak burutu eta Urilla Sutherland (Annabeth Gish) neska gaztearekin ezkontzea erabakiko du, baina bikoteak seme-alabak izan baina lehen emaztea sukar tifoidearen ondorioz gasterik hilko da. Erabat lurjota, Earp gaztea zurrutari eman eta besteen azienda lapurtzen hasiko da, baina aitak topatu eta bide zuzenean ipiniko du.
Iruñea
Fauna eta flora
Iruñan 144 000 zuhaitz zeuden 2009an, horietatik 26 000 parke eta lorategietan, 25.500 hiriguneetan eta 92 000 baino gehiago udalerrian. Guztira, Udalak 479,56 hektareako berdegunea administratzen du, eta Iberiar Penintsula osoan biztanleko parke gehien duen hiria da.
Bere kokapen geografikoa ugaztunentzat onuragarria da, mendiz inguratuta baitago eta zeharkatzen duen ibai bat baitu. Herrikoak ez diren eremuetan ugaztun mota ugari aurki daitezke, hala nola erbinudeak, gardulak, jinetak, bisoi europarrak, igarabak, azkonarrak, azeriak, eta basurdeak ere hauteman dira hirigunean bertan. Hegaztiei dagokienez, 94 espezie desberdin daude erroldatuta hiriko parke eta eraikinetan. Ohikoenak zozoa, urraka, zozo beltza, txolarre arrunta, garbitzailea eta uso suharra dira.
Demografia
Iruñak 2021ean 203.081 biztanle zituen, Euskal Herriko hiri jendetsuenetan hirugarrena da, Bilboren eta Gasteizen ondoren. Iruñeko biztanle guztietatik 107.232 emakumeak dira, eta 95.849 gizonak. Lehen eta Bigarren Zabalguneetara, Lezkairura, Arrosadiara eta Buztintxurira bizitzera etorritako herritarrek Iruñan inoizko biztanle kopururik handiena izatea ekarri zuten.
2016an auzoz auzo Zabalgunean bizi da herritar gehien: 23 672. Iturraman – 22 925 bizilagun, Arrotxapean – 22 517 bizilagun, Donibanen – 20 377 bizilagun, Txantrean – 19 807 bizilagun, Ermitagañan – 17 105 biztanle, Arrosadian – 15 865 biztanle, Sanduzelain – 11 715 biztanle, Mendillorrin – 11 127 biztanle, Alde Zaharrean – 10 798 biztanle, Buztintxurin – 8 580 biztanle, Azpilagañan – 7 573 biztanle, eta Etxabakoitzen – 5 213 biztanle.
XX. mendearen lehen 30 urteetan Iruñak ez zuen hazkunde nabarmenik izan. 1930eko hamarkadatik aurrera hazkundea azkarra jasaten hasi zen hiria, eta Euskal Herriko beste toki batzuetan bezala, 1960 eta 1970eko hamarkadetan eztanda demografikoa bizi izan zuen: 20 urtez % 4 eta % 5 artean hazi zen urtean, biztanleria bikoiztu zen. 1980ko hamarkadatik aurrera biztanle-kopurua egonkortu egin zen, sasoi hartan hasi zen ekonomia krisiaren ondorioz segur aski.
XXI. mendearen lehen hamarkadan berriro itzuli zen hazkunde demografikoa, urteko % 1,5 inguruko hazkunde tasarekin.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 23 343 etorkin bizi ziren hirian, hots, biztanle guztien % 11,98 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren gainetik).
Auzoak
Iruña 17 auzo edo barrutitan banatuta dago, eta honako hauek dira:
Givarlais
Etxebizitza
2007an 138 etxebizitza zeuden, 103 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 137 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 103 etxebizitza nagusietatik 87 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 53 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 40 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 57 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Francisco San Martín
Francisco San Martín Sala (Iruñea, ) nafar mahastizain eta politikaria da. PSNren zerrendentan Nafarroako Parlamentuko parlamentaria eta Espainiako diputatua izan zen.
Iruñea
Historia
Duela 75 000 mila urtetik hona, giza kokalekuen aztarnak daude Iruñerrian. Arga ibaiko terrazetan, Arantzadin adibidez, harrizko tresnak aurkitu zituzten. 2001 eta 2003 artean Gazteluko enparantzan egindako indusketa batean menhir bat aurkitu zuen. Hala ere, ikerketa guztiak egin arren, ikertzaileek ez zuten euren antzinatasunaren testigantzarik eman.
Givarlais
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Iruñea
Historia
Gaur egungo katedralaren inguruan Bengoda (iturri batzuen arabera, Iruña ere bai) herri baskoi bat dago, eta haren gainean Pompaelo hiri erromatarra sortu ahal izan zen. Burdin Aroaren aztarnak daude, baiezta dezaketenak. Gainera, bere puntu gorenean oinplano karratuko etxeak izango lituzke, ziurrenik adobez eraikiak, harriztatutako kaleren bat, defentsarako elementuak (lubakiak, esaterako) eta harresi edo oholesi bat. Bengoda etengabeko kontaktuan Zeltikorekin, beren kokapen estrategiko eta komertzialagatik.
Ponpeiok, Pompaelo hiria K. a. 75 eta K. a. 74 bitartean sortu zuen. Sertorioren gaineko bere garaipena formalizatzeko eta eskualdean bere bezeroak gehitzeko, aurretik existitzen zen antzinako baskoi herrixka bat berrizendatuz: Iruña edo Bengoda. Badirudi arkeologiak azken puntu hori berresten duela, erromatarren aurreko eta Italiako aztarnak baitaude.
Erromatarrek Galia Akitania antolatu zutenetik, bere garrantzia ez zen gutxitzen, eta bere udal garapena, bere jatorri ponpeiorragatik atxilotua egon ahal izan zen. Beste aldetik, baskoien lurraldean hiririk garrantzitsuena bezala kokatu zen, honela bere hiriburu bihurtuz. Ordutik, bere hiriburutza denboran zehar mantendu du, bai Iruñeko erresuman, bai Nafarroako erresuman, Nafarroan eta Euskal Herrian.
V. mendean, erromatar boterea, bisigodoak ordezkatzen du, baina hauek, erromatarrek ez bezala, ez zuten baskoiekin harreman onik lortu. Hiria, eliza bisigodoaren gotzain egoitza izan zen, eta bertan, aurkitu diren garaiko nekropoliek bisigodoak bizi izan zituzten. Baskoien eta bisigodoen arteko harreman txarrak polemika sortu du hirian duten presentziari buruz.
Musulmanak iritsi zirenean, 711n, Roderiko erregea baskoien aurka borrokatzen ari zen Iruñan, eta, bost urte baino gutxiagoan, arabiar eta berbereek hiria hartu zuten, Omeiatar Kalifa-herriko komandanteen eta hiriko ordezkarien artean hartutako konpromisoaren bidez hiria menderatuz. Kordobako nagusitasuna 806 arte luzatu zen aldizka, une horretan, frankoen eraginpean erori zelarik, handik gutxira, Eneko Enekoitz buru zuten euskal indar autoktonoek (814 zirka) eta Tuterako Banukasitarren ezinbesteko babesak ordezkatu zutelarik.
Musulmanek domeinu bisigodoak konkistatu ondoren eta 778, 806, 812 eta 824an Karolingiar tropen ondoren, IX. mendean, Iruña, azaleratzen ari zen gune kristau baten barnean finkatu zen, Banukasitarrekin lotura dinastiko eta erregional estuak zituena, Iruñeko Erresuma sortzea eragin zuena. Erresuma honek, lehen buruzagi bezala, Arista etxeko Eneko Enekoitz izan zuen (816-851 inguruan), 905 urtean Semeno etxeak jazarri zituenak. XII. mendean erresuma izena hartu zuen, Antso VI.a Jakitunaren erregealdian, Nafarroako Erresuman. X. mendean biztanle berriak ezarri ziren hirian, batez ere frankoak.
Garai hartan, hobe izan zen Iruña toponimoa erabiltzea, bai euskaraz bai Nafarroako erromantzez, hiria aipatzeko eta erresumatik bereizteko. Bereziki kleroa izan zen erresuma eta hiria izendatzeko modu hau bultzatu zuena, hiriaren jabe zen eliza izan baitzen, eta ez erregea 1318ra arte.
IX. mende hasieran Iruña populazio txikiko hiri gotortua zen. Aldiz, XI. mende amaieran, Iruñeko Erregeak hiriko bizitza berritzeko eta indartzeko asmoz, iparraldeko jendeari etortzera dei egin zien haiei pribilegioak aitortuz. Franko direlakoak (gehienean Tolosa Okzitaniako inguruko herritarrak) merkatari eta artisauak ziren batez ere eta San Zernin burguan bildu ziren. Gero, berriz, San Nikolas burgua sortu zen.
Bada, jatorrizko herritarrek (nafarrak) Iruñeko hirigune zaharrean bizitzen jarraitu zuten, eta harrezkero Nabarreria izena izan zuen. Kultura-desberdintasunak ez ezik, nafarren ofizioak xumeak ziren gehienean: etxeko laguntzaileak, abeltzainak, nekazariak... Errege-aginduz, debekatua zuten frankoen ofiziorik ikastea (artisautza eta merkataritza-trebetasunak).
San Zernin burgua Nabarreria burgutik kanpo sortu zen auzo bat da, hasiera batean Petri Rodezkoa gotzainaren babespean 1100. eta 1115 urteen artean. Belaunaldi bakar baten ondoren, Alfontso Borrokalariak, burges berriaren erregimena agindu zuen, bere bizilagunengana Jakako forua hedatuz 1129n, gotzainaren prerrogatibei kalterik egin gabe, hau da, herriaren jaun zuzenari eta bere biztanleei. Hauxe dio Alfontso I.a erregeak erromantzez haiei esleitu gutunean: "...avos totz les francx qui poblaretz en aquella plana de Sent Cernin de Iruyna".
Bere hiri-eskemak, formatu hexagonal eta simetrikoan, bi kale perpendikularrek gurutzatua, hirigintza-planteamendu global batean pentsarazten du. Gainera, harresiz kanpo handitu zen, Merkatuko Herri Berriarekin (gaur egungo Takonera parkea) eta Frantziskotar eta Mesedeetako komentuarekin (gaur egungo Basotxoa).
Ildo beretik, pixkanaka areagotu zen haien arteko lehia, bai hiri zaharreko bizilagun nafarrekin, batez ere haiek juridikoki haiekin parekatu zituztenetik, bai San Nikolas. Etsaitasunaren ondorioz, liskar bortitzak izan ziren, baita gerra bat ere, zeinetatik, Antso VII.a Azkarraren laguntzarekin, burtsa irabazi zuen 1222n.
Poblazion edo Herria ere deitua, San Zernin burguaren hegoaldean sortu zen XII. mendearen bigarren erdian Antso VI.a Jakituna, oinplano angeluzuzenera egokituz, San Nikolaseko kale nagusian (egungo Zapateria kalea) eta Burdinola kalea (egungo San Anton kalea) ekialdetik mendebaldera egindako bastidak bezala. Torredonda kalea (egungo San Gregorio kalea) eta Tezenderien kalea (egungo San Nikolas kalea) paraleloak ziren. Harategi erruak ekialdetik zeharka zeharkatzen zuen auzoa, baita erdialdean, gaur egun San Migel kalean, mozten zuen belena ere.
Zapateria kalea burgu horretako kale nagusia izan zen, eta, ondoren, Salineria eta Zapateria izeneko zatiak, gatz-dorrea eta zapatarien taldea, hurrenez hurren. XIX. mendean Zapateria izena eman zitzaion kale osoari.
Antso III.a Gartzeitz Nabarreria burgori babesa eman zion, bere biztanleria, han, 1010 aldiz handitzea eragin zuena. Gainera, auzo berri bat sortzeko baimena eman zuen hegoaldera: San Migel burgua. Erromesen aterpetxe batean eta Iruñeko Andre Maria Erreginaren katedralaren menpeko ospitale batean sortu zen, eta nortasun propioa izatera iritsi ziren.
Antso VI.a Jakitunaren erregealdian, 150 urte beranduago, auzo hau, 1154. urteko gaitzespenean, burgu bihurtu zen, San Migelen mendebaldean eta Nabarreriaren hegoaldean judutegi bat eratzen den urtean: Iruñeko judutegia.
Nabarreriako Gerran, frantziarrak Nabarreriako burgua erasotzea erabaki zuten. Frantziako tropek ez zuten inolako erresistentziarik aurkitu, arpilatze metodiko bat hasiz, aberastasun eta indarkeria irrika. Hil eta bortxatu egin zen, nekatu arte, Nabarreriako bazter guztietatik, erabat suntsituak izan zirelarik, San Migel burgua eta Iruñeko judutegia.
San Migel burgua ez zen inoiz bere hondakinetatik berpiztu, eta, horregatik, bere lurrak Nabarreria burgua eman zitzaizkion, eta honi buruzko ia dokumenturik ez da kontserbatzen. Gainera, ia berrogeita hamar urte igaro behar izan ziren Nabarreria burgua berreraiki eta berriz bizitzeko, baina hori ez zen gertatu 1324an, Karlos II.a Burusoila Nafarroako erregeak horretarako beharrezko baimena eman zuen arte.
Nafarroako Artxibo Orokorrako Nafarroako Kontuen Ganberaren dokumentuei esker, Xabierko jaitsieran, Mesede kalean, Joanes Albretekoa kalean, Barbatza ingurubidearen zati batean, Santa Maria Erreala enparantzan eta Dormitaleria kalean kokatu ahal izango dugu.
Zenbait agirik, gainera, judutegia harresi batez inguratua zegoela baieztatzen digute, Karlos II.a Burusoilaren garaian harrigarriro altxatua, ez juduak isolatzeko, kristauen gorrototik babesteko baizik. Jakina da XV. mendean zehar judu batzuek banaketa-hesia gainditu zutela eta kristauen artean bizi zirela, ondorioz, auzokoen arteko gatazkarekin.
Juduek kristauek ez bezalako merkatua zuten, eta Alkatetzaren inguruan zegoen, nahiz eta ez den ezagutzen Iruñan non zegoen zehazki. Jakina da salmenta astelehenetan, asteartetan eta asteazkenetan egiten zela. Alkatetzaren ondoan okinak eta azokako postuak zeuden. Sinagoga egon zen lekuak ez du inolako zalantzarik onartzen: egungo apaiz erretiroaren orubea eta Santa Maria Erreala enparantzaren zati bat.
Elkartzearen ondorioen artean, Nabarreria, San Zernin eta San Nikolas burguetatik banatzen zuten mendebaldeko harresiak bota ziren. Gainera, Mercaderes kalea, Merkatu kalea edo Xabier kalea sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. San Nikolas eta Nabarreria artean Gazteluko enparantza eraiki zen, San Zernin eta Nabarreria artean Udal plaza eta San Nikolas eta San Zernin artean San Frantzisko enparantza.
1559. urtean, Iruña Marseillako izurriteak jota zegoen bitartean, gotzain batek amets egin zuen urtero bost zaurietan prozesio bat egiten bazuen, Jainkoak gaixotasunetik libratuko zituela. Iruñeko herritar guztiek agindu zuten, eta izurria desagertu egin zen, ordutik prozesio bat egiten da egun horietan, Iruñeko armarrian ere egon ziren denbora batez Kristoren bost zauriak. Ondorengo ondorio nabarmenetako bat hiriko armarriaren aldaketa izan zen, bertan bost zauriak zituena eta gutxienez 200 urtez manipulatu zena.
Ordutik, urtero, Ostegun Santuan, berritzen da bost zaurien botoa, hiriko alkatea buru duen ekitaldi erlijioso batean.
Iruindarren banaketa ekonomikoa, XVII. mendearen hasieran, garai hartako hiri baten ohiko banaketa zen: biztanleen laurden bat nekazaritza eta abeltzaintzan aritzen zen, heren bat artisauak ziren eta beste zati handi bat aristokrazia eta kleroarenak ziren. Oihal fabrika bat, paperezko beste bat eta beste industria batzuen artean bolbora errota bat zeuden.
1750etik aurrera, hiria modernizatu egin zen, udaletxe berri bat eta edateko uraren eta saneamenduaren zerbitzuak eraiki ziren, baita katedralerako fatxada berri bat ere, oraingo honetan neoklasiko estilokoa.
Konbentzioaren Gerran, 1794an, hiriak frantziar armadaren setioa jasan zuen, baina ezin izan zen bertan sartu. Martin Alvarez de Sotomayor jeneralak zuzendu zuen defentsa.
1808an, Napoleonen tropek, otsailetik, hiria kontrolatu zuten, eta hiria, bere plaza nagusietako bat bihurtu zuten, 1813ko urriaren 31ra arte bere esku mantenduz. 1814an Francisco Espoz Mina buru zuen lehen "adierazpen" liberala gertatu zen, baina porrot egin zuen. 1823an, San Luisen Ehun Mil Semeen armadaren bonbardaketak ere jasan zituen.
Givarlais
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 166 ziren, horien artean 125 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 125 pertsona aktiboetatik 116 lanean zeuden (64 gizon eta 52 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Givarlais udalerrian 106 unitate fiskal zeuden, 250 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.501 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 margolariak ziren eta 1 zurgina.
179 Klitemnestra
179 Klitemnestra, asteroide gerrikoan aurkitutako 179. asteroidearen izena da. 1877ko azaroak 11n aurkitu zuen James Craig Watsonek Ann Arborretik.
Bere izena, greziar mitologiako Klitemnestra izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, Tindaro eta Ledaren alaba, Agamemnonen emaztea eta Orestes, Elektra, Krisotemis eta Ifigeniaren ama zena. Agamemnon Troiako Gerrara joan zenean, Klitemnestra Egistoz maitemindu zen, eta, bere senarra itzultzean, Klitemnestra bera eta Egistoren artean hil zuten. Bere seme Orestesek, Elektraren onespenarekin, Klitemnestra hil zuen.
Givarlais
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Givarlais udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.344 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Iruñea
Historia
Iberiar Penintsulako Gerrak Estatua aldatzen duen garai liberal bati bide ematen dio, antzinako tradizio eta pribilegioak alde batera utziz. Ideia berri horien aurkako oposizioa liberalen eta tradizionalisten arteko borrokan gauzatzen da. Nafarroan, non foru errotzea oso indartsua eta zentzuzkoa den, karlisten alde egiten da gehienbat, absolutismoaren eta foru erregimenaren alde. Hala ere, Iruñan liberala da nagusi. Karlisten porrota, Karlistaldi ezberdinetan, 1841ean, foruen erreformarekin foru erregimenaren murrizketa eraginkorrean islatzen da, non, Iruñeko burgesiak eta funtzionario-burokraziak, euren ideientzako tarteren bat lortzen duten.
Espainiar Estatutik Hego Euskal Herriko autonomia fiskalaren murrizketa bilatzen da, 1893an foruen defentsan matxinada herrikoi bat gertatu zelarik, Gamazada deitua, beste ekintza batzuen artean Iruñan manifestazio handi bat eginez. Foru defentsarako mugimendu honen omenez, 1903an, herriaren harpidetzaz, Nafarroako Jauregiaren aurrean, hiriaren erdigunean, Foruen Monumentua eraiki zen, gaur egun oraindik inauguratu gabe dagoena. XIX. mendearen amaieran, 1888an, hiriaren hedapen urbanoa hasi zen Lehen Zabalgunearen diseinuarekin, hiriaren eta Zitadelaren artean egiten dena, bere bi gotorlekuren eraispenarekin, non tokiko arkitekto garrantzitsuenek parte hartzen duten. Zabalgune honek ez zuen harresien setioa apurtzea lortu, 1915 arte tente mantendu zirenak, hiria, Espainiar Estatuak "plaza indartsutzat" hartzen baitzuen. Hormak hain luzaro zutik egoteak, hiria bertikalean haztea ekarri zuen, eta, beraz, antzinako eraikin askok altuera erlatiboki altua dute, garai bereko eta beste hiri batzuetako eraikinekin alderatuta. Ondorioz, hiriko eraikin batzuk garaiko balentriatzat har daitezke, gaur egungo etxe-orratzak bezala.
1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeetan, hirian Koalizio katoliko-foruzalea gailendu zen, 17 zinegotzirekin, hautagai errepublikano-sozialisten aurrean, 12rekin. Hala ere, maiatzaren 31n errepikatu ziren, errepublikano-sozialista inpugnazioaren ondoren, eta horiek 15 zinegotzi lortu zituzten, eskuineko 14 zinegotziren aurrean.
Alkatetza, lehenik, Nafarroako Alderdi Errepublikano Autonomoko Mariano Ansók izan zuen, eta ondoren, Acción Republicanako Nicasio Garbaiok. 1934ko abuztutik aurrera Tomás Mata karlista izan zen bertan, Espainiako Gerra Zibilan eta 1940ra arte iraun baitzuen.
1936ko otsaileko hauteskunde orokorretan Fronte Popularrak garaipena lortu ondoren, Emilio Mola jenerala gobernadore militar gisa ezarri zuten hirian. Gobernu errepublikarrarekiko leialtasun eskasaren susmoak zituzten agintari militar batzuk banantzeko saiakera gisa gertatu zen lekualdaketa hori. Iruñeko otsaileko hauteskundeen emaitzak eskuineko indarren aldekoak izan ziren. Karlistek parte hartzen zuten eskuineko blokeak 11 963 boto jaso zituen, eta ezkerreko blokeak 2 416, euskal nazionalistek lortutakoen kopuru bera. Francisco Francok Espainian garaipen militarra lortu ondoren, matxinatuek euren ordena ezarri zuten hirian, aldez aurretik Diario de Navarrako errotatibetan inprimatu zen bando bat publiko eginez, eta altxamenduaren aurkako alderdi eta talde politikoen jabetzak konfiskatzera eta, fusilamendu bidez, altxamenduen aurrean fidagarriak ez ziren pertsonak exekutatzera pasatuz, zitadelaren atzeko aldean egin zirenak. Hirian 303 pertsona fusilatu zituzten, errepublikanoak eta eusko abertzaleak, tartean zinegotzi izandako sei: Florencio Alfaro Zabalegi, Gregorio Angulo Martinena, Corpus Dorronsoro Arteta, Victorino García Enciso, Mariano Sáez Morilla eta Ignacio Sampedro.
San Kristobal gotorlekua, Ezkaba mendiaren tontorrean eta hiritik gertu dagoena, kartzela bihurtu zuten. 1938ko maiatzaren 22an, munduko historiako ihesaldirik handienetako bat gertatu zen gotorlekuan: San Kristobal gotorlekuko ihesa. 795 presok ihes egin zuten, guztira 2 487 espetxeratuetatik. Horietatik hiruk bakarrik lortu zuten ihes egitea eta Iparralderekiko muga zeharkatzea, 211 frankisten balen azpian erori ziren bitartean, eta gainontzekoak birrinduak izan ziren. Atxilotuetatik 14 hiltzera kondenatu zituzten eta 1938ko irailaren 8an fusilatu zituzten Iruñeko Zitadelaren ondoan.
Frankisten okupazioaren ondoren, hiriko kale nagusiak garaileen "heroien" omenez izendatzen dira, Franco Jeneralaren etorbidea (egungo Bexe Nafarroako etorbidea), Aberriaren Martirien kalea (egungo Amaiurko Gazteluko kalea), Mola Jeneralaren enparantza (egungo Merindadeen enparantza)... deitzera pasatuz. Gainera, Eroritakoen Monumentua altxatzen da, Jose Iharnotz eta Victor Eusa arkitektoek diseinatua eta ofizialki "Nafarroa bere hildakoei gurutzadan" deitua, non Emilio Mola eta Jose Sanjurjo jeneral kolpistak lurperatuak egon ziren 2016ko azarora arte, eta matxinatutako tropen hildakoei omenaldia egiten zaie.
Denbora gutxian, hiria bikoiztu egin zen, 1950ean 72 000 biztanle izatetik 1970ean 147 000 izatera pasa zen. Garapen-aldian, Landabengo industrialdea bultzatu eta eraiki zen Iruñan, 1964an Nafarroako Foru Aldundiaren Industria Sustatzeko Planean jaso zena. Industrialdeak hiriaren harreman ekonomikoak aldatzea ekarri zuen, ordura arte merkataritza-, landa- eta zerbitzu-jardueretan oinarrituta egon baitziren, artisau-jarduera hutsez. Trantsizio demokratikoa hasi ondoren, Iruñeko Udalak herritarren partaidetzaren bultzada areagotu zuen. Horren ondorioz, Javier Erice alkatea kargutik kendu zuten, 1977an ikurrina altxatu zuelako balkoian, eta hainbat zinegotzik dimisioa eman zuten.
Garai hartan, hirian maiz gertatzen ziren istiluak kaleetan, eta atentatuak eta eskuin muturraren indarkeriazko ekintzak, Espainiako Estatuak babestuta, Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian bezala, eta, neurri txikiagoan, Iparraldean ere bai. Iruñan 1977ko maiatzeko amnistiaren aldeko astearen birulentzia nabarmentzen da, Hegoaldean izandako zazpi hildakoetatik bi, eta, bereziki, 1978ko Sanferminak.
Hirian egindako atentatuen artean, 1998an Tomás Caballero hil zuten, trantsizioaren hasieran hiriko alkate izan zena eta une horretan Nafar Herriaren Batasuna alderdiko zinegotzia zena. XXI. mendean, Udalak Bakegintza eta Bizikidetzarako Zuzendaritza Nagusia sortu zuen, eta hiriko 27 biktimen oroimena ohoratzeko ekintzak garatu zituen.
Gaur egun, gizarte industrialerako trantsizioa gaindituta, bere jarduera industriaren eta zerbitzuen artean banatzen duen tamaina ertaineko hiri bat bezala aurkezten du bere burua, Volkswagen enpresako fabrikaren inguruan automobil-sektorearekiko mendekotasun handiegia nabarmenduz.
Mendearen hasieran 200 000 biztanle inguru zituen eta 360 000 biztanleko eragin-eremuaren erdian kokatzen da. Hiriaren erdigunean zeuden gune militar zaharrak parke publiko eta berdegune bihurtu dira, eta aisialdirako espazioak kanpoaldera egokitu dira. Ondorioz, Iruña da biztanle bakoitzeko berdegune gehien dituen Iberiar Penintsulako hiria, eta Europako seigarrena.
Hirian gertatzen den hiri-, teknologia-, ekonomia-, gizarte- eta kultura-hazkundearen ondorioz, hiriak tasa handia du gizarte-zerbitzuetan, hezkuntza- eta osasun-eskaintzan, aisialdirako espazioetan, industria- edo komunikazio-jardueretarako poloetan.
Modernizazio-prozesuak mugarri ugari izan ditu, hala nola 2003an Nafarroako Biltzar Jauregia eta Auditorioa, Baluarte bezala ere ezagutzen da, inauguratu izana, hiriko hainbat auzotan Civivox kultur zentro batzuk martxan jarri izana, 2007ko azaroaren 9an autobus geltoki berriarekin hasi zen komunikazioen bultzada garrantzitsua, Noaingo aireportua handitzeko planak eta etorkizunean abiadura handiko trenbideen sarera konektatzea, Euskal Y-arekin eta Ebroko ardatzarekin lotura eginez: Zaragoza — Iruña — Euskal Y abiadura handiko burdinbidea, gaur egun 2024rako dago aurreikusita, hainbat urtez atzeratu ondoren.
Lezkairu auzoa "hirugarren zabalgunea" da, Bigarren Zabalgunearen linean. Mendillorri eta Arrosadia auzoen artean dago, Iruñeko erdigunea eta Mutiloa lotuz. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6 000 etxebizitza inguru eraikiko dira. Kalkuluen arabera, gaur egun 12 000 pertsona inguru bizi dira, eta aurreikusitako edukiera 16 000koa da.
Erripagaña Iruña, Burlata, Uharte eta Eguesibar (Sarrigurengo kontzejua) udalerrietan dagoen hirigintza-multzoa da. Belosoko erripatik Iruñeko ingurubideraino hedatzen da, Sarriguren inguruan, Mendillorri eta Areta industrialdea inguruan.
Etxabakoitz auzoa Barañain eta Mendebaldea artean dago. Abiadura handiko trenaren eraikitzearekin batera, 8 000 etxebizitza inguru eraikiko dira hor. Etxebizitza horietatik herena babes ofizialekoak izango dira. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira. Iruñerriko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin altuagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.
Ekonomia
Iruña urteko errenta handiena eta langabezia txikiena duten hirien artean dago. 2017ko estatistiken arabera, Nafarroako hiriburua hirugarrena da Euskal Herrian, 13 215 eurorekin dago buru taldean, Donostia (17 187) eta Bilborekin (15 137) batera.
1996 eta 2007 arteko aldian, Iruñan erregistratutako langabezia-tasa % 5 ingurukoa izan da; beraz, langabezia teknikotzat jo daiteke. Hala ere, 2008an hasitako mundu mailako krisi ekonomikoaren ondorioz, 2010eko bigarren hiruhilekoan Nafarroa Garaiko langabezia-tasa % 10,96koa da Biztanleria Aktiboaren Inkestaren arabera. Langabeziak etorkinei eragin die gehien.
Herrigunetik metro gutxira baratzeak daude, batez ere Arantzadi eta Magdalena izeneko Arga ibaiaren meandroetan. Horiez gain, Laiak eta Etxabakoitz bezalako guneak nabarmentzen dira. Lantzen diren barazki nagusiak txikoriak, kardoak, osterzuriak, piper berdeak, borrajak, porruak, azak, zerbak, urazak, tipulak, ziazerbak, babarrun berdeak, tomateak, patatak, errefauak eta babak dira.
Udalerrian bi industrialde daude, eta bertan daude industria gehienak. Horietako bat Agustinos industrialdea da, eta bestea Landaben industrialdea. Volkswagen enpresa, Landabengo industrialdean kokatua, 2009an Iruñerrian lanpostu gehien sortzen dituen industria da, eta 5 000 langile inguru ditu.
Auzoka, Bigarren Zabalgunea (establezimenduen % 26,7) eta Alde Zaharra ( % 18) dira kontzentrazio handieneko guneak; horien atzetik, Iturrama, Donibane eta, hirugarrenik, Arrotxapea eta Txantrea auzoak. Hirigune zaharrean eta zabalgunean, pertsonaren ekipamendu-kontzentrazioa are handiagoa da, Iruñeko establezimendu guztien % 67 biltzen baititu.
Carrefour, El Corte Inglés eta Eroski enpresen esku daude hirian instalatutako merkataritza-guneak eta hipermerkatuak.
Hiriko hotel-azpiegitura nahikoa da hiria bisitatzen duten turisten ohiko kopurua ostatatzeko, baina ez da nahikoa Sanferminetako jaietan gertatzen den eskariari erantzuteko. Tabernek eta jatetxeek garrantzi handia dute tokiko ekonomian, jatetxe-arloan askotariko establezimenduak baitaude, eta sukaldeen aniztasun handia eskaintzen dute estilo gastronomiko eta kategoria guztietan.
Administraritza
Hiriko administrazio politikoa kudeaketa demokratikoko udal baten bidez egiten da. Udal horretako kideak lau urtean behin aukeratzen dira, sufragio unibertsalaren bidez. Hautesle-errolda bertan erroldatutako 18 urtetik gorako egoiliar guztiek osatzen dute, baldin eta Euskal Herrian edo Europar Batasuneko herrialderen batean jaiotakoak badira. Hauteskunde Erregimen Orokorraren Legearen arabera, udalerriko biztanleriaren arabera zinegotzi hautagarrien kopurua ezartzen duena, Udalbatza 27 zinegotziz osatuta dago. Udalaren egoitza Alde Zaharran dago, Udaletxe Plazan.
Funtzionamendua ziurtatzeko, Iruñeko Udalak aurrekontu hau onartu du:
Iruñeko Udaleko Osoko Bilkura herritarren ordezkaritza politiko gorena duen organoa da, toki-gobernuari dagokionez. 26 zinegotziek eta alkateak osatzen dute. Alkatea da saio guztien mahaiburua. Toki Erakundeen Gobernua Modernizatzeko 57/2003 Legearen 122. eta 123. artikuluek jasotzen dituzten Udalbatzaren zereginak. Besteak beste, hauek:
Hileko lehen ostegun guztietan ohiko saioa egiten du Udalbatzak, 16:30ean, jaiegunetan edo oporretan izan ezik. Horrelakoetan, hurrengo egun baliodunera arte atzeratzen da saioa. Alkateak eskubidea du ohiz kanpoko bilera-deialdia egiteko, arrazoi justifikaturen bat dela medio.
Udaleko kudeaketa exekutiboa hamahiru gobernu-arlotan antolatzen da, eta horien buru gobernu-taldeko zinegotzi bat dago. Gobernu-arlo bakoitzak hainbat ordezkaritza ditu, esleitzen zaizkion eskumenen arabera, eta eskumen horiek udal-gobernu batzuen eta besteen aldagaiak dira.
Hau da 2019-2023rako banaketa:
Iruñan, Nafarroako Garaiko Auzitegi Nagusiaren, Probintzia Auzitegiaren eta Nafarroako 4. Barruti Judizialaren egoitza dago, 87 herritako barrutiarekin. Bulego judizial guztiak Donibane auzoan daude, San Roke kaleko 4. zenbakian, eta organo judizial hauek osatzen dituzte:
Politika
Enrique Maya (Navarra Suma) da Iruñeko alkatea 2019ko ekainaren 15etik.
Garraioa
Iruñak nazioarteko aireportu bat du Noain Elortzibarren. Bi terminal ditu: T1ak, 2010ean inauguratua, 12 400 m² -ko azalera du, fakturaziorako bederatzi erakusmahai eta bagaje berezietarako bat, bi segurtasun-iragazki, ontziratzeko hiru ate eta bagajea biltzeko bi zinta eta bagaje berezietarako beste bat. Hornidura berri horiei esker, urtean 100.000 bidaiari artatzeko aukera dago, segurtasun eta kalitate maila handienekin. T2an, nahiko egoera onean mantentzen dena, zenbait film eta telesail grabatzeko erabili da. Horren adibide dira 2016an Antonio Cuadri zuzendariaren Operacion Concha film hispano-mexikarraren eszena batzuk grabatzea, 2018an Patricia Ferreiraren Thi Mai, rumbo a Vietnam filmeko eszena batzuk filmatzea, eta 2019an Explota, Nacho Alvarezen lana grabatzea.
Iruñak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñerriko ibai parkeari dagozkio. Udalak 2015az geroztik "igarobide jasangarriak" sortzen ari da, auzo nagusiak haien artean bidegorri bidez hobekiago lotzeko eta autoen erabilera nolabait murrizteko bizikletaren erabilera sustatuz.
2021eko abenduan, Iruñeko Udalak bizikleta elektrikoak alokatzeko zerbitzu bat sartu zuen: Ride On. Mota honetako sistemarik garrantzitsuena da Euskal Herrian, 2,5 bizikleta baititu 1000 biztanleko. 42 base ditu, Iruñeko auzo guztietan banatuta, eta erabiltzaileei aukera ematen die gustukoen dituzten baseen artean ibiltzeko. Eguneko 24 orduetan erabil daiteke, urteko egun guztietan, San Fermin jaietan izan ezik. Bizikleta guztiak elektrikoak dira eta pedalei eragiteko laguntza dute. Energia % 100 berriztagarri ziurtatua erabiltzen dute bizikletak kargatzeko. Herritarren eskura 400 bizikleta daude guztira. Sistemak bizikletak erretiratzeko eta uzteko 42 base ditu, eta horietan, erabiltzen ez direnean, bateriak kargatzen dira. 42 base horiek 824 ainguraketa dituzte guztira bizikletak uzteko.
Taxiari buruzko Foru Legeak, Nafarroako Parlamentuak onartuak, metropoli-eremuko 19 udalerri biltzen dituen zerbitzua batera emateko eremu bat sortzea bultzatu zuen. Iruñerriko Mankomunitateak kudeatzen du zerbitzua. 2007an 313 taxi zeuden, horietatik 3k bederatzi plaza dituzte eta 17 elbarrientzat egokituta daude. Gainera, flotak 10 ibilgailu hibrido ditu (gasolinazko motorrak eta elektrikoak) eta beste 68k biodiesela erabiltzen dute.
Gizarte-ongizatea
Osasunbidea sare publikoak, Iruñeko eremurako, baliabide hauek ditu:
Espezializatutako laguntza-zentro eta -zerbitzuen taula osatzen dute:
Eremu pribatuan dago San Fermin Klinika ere, arlo hauetan espezializatua: traumatologia, ortopedia eta errehabilitazioa, abestetrizia eta ginekologia, urologia, otorrinolaringologia eta kirurgia plastiko eta estetikoa.
Hedabideak
Hirian hedapen handieneko egunkari nazionalak, eskualdekoak eta nazioartekoak eros daitezke, eta horietako batzuek tokiko edo eskualdeko informaziorako atal bat dute. Baina hirian argitaratzen diren informazio orokorreko bi egunkari ditu: Diario de Noticias eta Diario de Navarra.
Diario de Noticias 1993an sortu zuen Nafarroako inbertitzaile talde batek. Bere joera politikoa aurrerakoia da eta Nafarroako sentimendu euskaltzalearekiko sentikorra. 2008an 23 422 ale izan zituen, OJDren datuen arabera. Egunkaria argitaratzen duen enpresa Zeroa Multimedia S.A. da, eta Deia, Noticias de Álava eta Noticias de Gipuzkoa ere kudeatzen ditu.
Diario de Navarra 1903an sortu zuen tokiko 56 enpresarik, inguruko tiradarik handiena (64 663), eta sortu zenetik etenik gabe argitaratu da. Bere orientazio politikoa, tradizionalki, izaera kontserbadore eta erregionalistakoa izan da, Nafarroako foru erregimenaren defentsan Espainiako Koroaren barnean. Egunkariaren eragina Nafarroako gizartearen beste esparru batzuetara hedatzen da. Bere enpresa editorea La Información S.A. da.
El Periodico Universitario ere argitaratzen da, eta egunkarien ordezkaritzak ditu: Deia, Gara, Berria eta El Mundo. Era berean, hainbat aldizkari argitaratzen dira.
Iruñeko FMn irrati generalista edo musikal ugari sintonizatu daitezke, baita kirol edo tokiko informazioari eskainitako beste gai batzuk ere. Tokiko irratien bidez, kate horiek deskonexioak emititzen dituzte, hainbat ordutegi-tartetan, tokiko aktualitateari eskainitako tarteetan. SER, Onda Cero eta COPE irratien kasua da.
LOS40, Cadena 100, Rock FM, Europa FM eta Kiss FM bezalako irrati batzuek ere emititzen dute lizentziarekin. Gainera, Iruñeko Udala, Iruñeko Udal Emisora izeneko udal titularitateko irrati baten jabea da, 93.7 FMn sintonizatu daitekeena Iruñerrian. Irabazi asmorik gabeko irratia da, publizitaterik gabea, esataririk eta programarik gabea, eta eduki musikala baino ez du ematen.
Gainera, dialean mota guztietako edukiak dituzten lizentziarik gabeko beste irrati batzuk emititzen dituzte, irrati generalista, lokal, komunitario, musikal, erlijioso eta gazte-irratietatik, biztanleria-segmentu desberdinei zuzenduta edo komunikazio-talde publiko edo pribatuetan sartuta: Dial, M80 Radio, Hit FM, Onda Vasca, Radio Euskadi, Euskadi Irratia, EITB Musika, Gaztea, Eguzki Irratia, Info 7 Irratia, Trak FM, Mega FM edo Berriozar Irratia.
Foru mailan Navarra Televisióngo bi kanalek emititzen dute: NATV 1-k, lehentasunez gaztelaniazko programazioarekin, eta NATV 2-k, gaztelaniaren eta euskararen arteko programazio alteratuarekin; toki mailan, Iruñak tokiko 3 kateren multiplexa du, eta horiek euskara hutsean emititzen dute: NTB 11 (Nafar Telebistakoa eta Hamaika Telebistakoa), Hamaika Telebista eta Xaloa Telebista.
Iruñan aire zabaleko espazioen sare bat dago, udal eraikinak edo Nafarroako Gobernuaren jabetzakoak, eta ordenagailuen edo telefono adimendunen bidez Wi-Fia doan konektatzea ahalbidetzen duten instalazioak eta ekipamenduak. Zitadela edo Maiteminduen parkeetan, Gazteluko enparantzan edo Karlos III.a etorbidean doako Wi-Fi sarbidea dago. Biblioteka guztiek eta Civivox eta Civican kultur etxeen sareak, barnean doako Wi-Fi sarbidea emateaz gain, sarbide libreko ekipo informatikoak dituzten aretoak dituzte, baina erregistratu egin behar dira eta egunean 30 eta 60 minutu arteko erabilera-muga dute.
Tokian-tokian, Udalaren webgunea (www.iruña.eus) aipatu behar da. Era berean, egunkarien, tokiko komunikabideen, unibertsitateen, museoen edo antzokien bertsio digitalak nabarmentzen dira.
Hornikuntza
Nafarroa Garaia energia elektrikoaren sorkuntzan buruaskia da, eta 2008an 2 326 GWh-ko esportazio saldoa du. Datu horietatik positiboena da energia elektrikoaren ekoizpen hori zentral hidraulikoen, ziklo konbinatuaren eta eolikoaren bidez lortzen dela, batez ere Nafarroa Garaiko energia elektrikoaren balantzearen arabera.
Iruñan kontsumitzen den elektrizitatea Iberdrolak banatzen du eta Orkoien herrian duen azpiestazio elektrikotik dator. Udal mailan, 2001etik, Iruñeko Udal Energia Agentzia dago, Garapen Iraunkorreko Arloari atxikia.
Petroliotik eratorritako erregaiak Nafarroa Garairi hornitzeko, Hidrokarburoen Konpainia Logistikoak Espartza Galar herrian kokatutako biltegiratze-instalazio batzuk ditu, 123 000 m³ biltegiratzeko ahalmenarekin. Instalazio horietara erregaia iristen da Bilbo-Zaragoza oliobidearen adar baten bidez, eta eremu horretatik oso gertu igarotzen da.
Gas Navarra SA da Iruñerriko gas naturalaren % 100 hornitzeaz arduratzen den enpresa. Enpresa hori Gas Natural SDG, S. A. enpresaren parte da.
Iruñerriko Mankomunitatea da Uraren Ziklo Integrala kudeatzen duen erakundea. Bertan, edateko ura, estolderia, saneamendua eta hondakin-uren arazketa hornitzen dira eta Arga ibaira isurtzen dira.
Bilketa-iturriak Artetako iturburua, Eugiko urtegia eta Nafarroako ubidea dira. Puntu horietatik Edateko Ura Tratatzeko Estazioetara (EUTE) bideratzen da: Egillor-Beasoaingo EUTEra, Urtasungo EUTEra eta Tebasko EUTEra. Edangarri bihurtu ondoren, erregulazio-deposituetara pasatzen da, eta horietatik etxeetako, industrietako eta saltokietako kontsumo-guneetara bideratzen dira kanalizazioak. Ura erabili ondoren, estolderia-sarean biltzen da, Aratzuriko hondakin-uren araztegira eramaten da, eta, ondoren, Arga ibaira isurtzen da.
Hondakinen bilketa Iruñerriko Mankomunitateak kudeatzen du. Hondakinak gaika biltzen dira, eta, horretarako, hiriko hainbat gunetan hondakin mota bakoitzerako edukiontzi espezifikoak daude: gai organikoak; plastikoa: ontziak, latak eta brikak; papera eta kartoia; beira; arropa eta oinetakoak eta gainerakoa. Auzo batzuetan, Alde Zaharrean, Erripagañan edo Lezkairun kasuak, zaborraren bilketa pneumatikoa ezarrita dago.
Tamaina handiko objektuak, pilak, lorategiak inausteko materiala eta garbiguneak jasotzeko zerbitzuak ere baditu hiriak, etxean sortutako hondakin bereziak gaika biltzeko, hala nola pinturak eta automobil-produktuak. Bi garbigune mota daude: finkoak, hipermerkatuetako aparkalekuetan etengabe kokatuta daudenak, eta mugikorrak: hainbat herri eta auzotan mugitzen diren ibilgailuak.
Bide publikoaren garbiketa FCC S.L. enpresari azpikontratatuta dago.
1974an sortu zen Mercairuña enpresa elikagai galkorren handizkako banaketa-zentro bat da, Iruñerrian jarduten duena, Nafarroa osoa eta inguruko eremuak baztertu gabe. Gainera, jarduera osagarrietarako gune bat du, eta bertan beste enpresa mota batzuk daude, hala nola handizkako supermerkatua eta izoztuak biltegiratu eta banatzeko enpresak. Soto Aitzoainen dago, Iruñeko erdigunetik 8 kilometrora. Iruñeko Udalak enpresaren % 51 kontrolatzen du.
Elikagaiak eta kontsumorako ohiko beste produktu batzuk erosteko, merkataritza-establezimenduen sare zabala dago; horien artean, honako merkataritza-gune hauek nabarmentzen dira: Eroski, Mercadona, Carrefour eta El Corte Inglés supermerkatu-kateak.
Euskara
Historian euskarak Iruñan izan duen nagusitasunaren zantzurik garbiena hiriko toponimian dago. Hiriko auzo edo toki izen gehienek agerian dute sustrai euskaldun nabarmena (ikus goian, «auzoak» atala). Toponimia izan ohi da galdutako hizkuntza baten aztarnarik iraunkorrena.
2006ko erroldaren arabera, Iruñeko biztanleen % 8,70 euskalduna zen, % 10,6 – ia euskalduna, eta % 80,7 – erdaldun hutsa.
Euskararen Foru Legearen arabera, Nafarroako hiriburua «eremu mistoa» delakoan dago sartuta. Hau da, euskal hizkuntza partzialki baino ez da ofiziala. Beraz, administrazioaren inprimaki guztiek eta errotulazioek hiriko bi hizkuntza ofizialetan egon behar dute, gaztelaniaz eta euskaraz, nahiz eta Diario de Noticias egunkariak salatu duenez, normala den azken horiek gaztelaniaz bakarrik edo letra txikiagoekin ( % 70) ikustea, edo euskaraz idatzitakoak kolore txikiagokoak izatea. 1997ko irailaren 12ko Euskararen Udal Ordenantzan xedatutakoa gorabehera, Diario de Noticias egunkariaren arabera, benetako elebitasuna araua baino gehiago salbuespena da.
Gaztelania da beraz, mintzaira nagusia. Dena den, etorkinen kopuru handia dela-eta, beste erdara batzuen hiztunak gero eta gehiago dira.
XVII. mendean Juan Beriain apaizak dotrina liburuak idatzi zituen Iruñeko euskaraz: Tratado de cómo se a de oyr misa, escrito en romance y bascuence (1621), eta Doctrina christiana (1626). Lehenengo liburuan egileak Iruñerriko euskaraz idazteko arrazoia ematen zuen:
XVII. mendeko erdialdean Iruñeko ospitale zaharreko apaizei euskaldunak izatea eskatzen zitzaien, guregana iritsi den testu baten arabera. XVIII. mendearen bukaeran eskaera hori oraindik mantentzen zen, «por el crecido número de vascongados de esta ciudad» (euskaraz: hiri honetako euskaldunen kopuruak gora egin du).
XIX. mendearen hasieran hasi zen euskararen gainbehera hirian. Hala ere, napoleondar inbasioa gertatu zenean Reille jeneralak euskal bando bat atera zuen hirian, nafar gerrillarien aurkakoa: «orobat entregatuco zaizquio bimilla duro edocein personari arrapacen-vadu edo iltzen vadu Guefeac nombratuac Gorriz, Ulzurrun eta Cholin, bacochandaco bimilla duro».
Joan Mané i Flaquer katalan idazleak Euskal Herria bisitatu zuen 1874an. Iruñan zela, ostatu batean bertako neska baten testigantza jaso zuen: neska horrek esan zion haren aitona-amonek euskaraz hitz egin ohi zutela, haren gurasoek ulertu bai baina euskaraz mintzatu ez, eta berak ez zuela euskara ulertu ere egiten.
Kirolak
Zenbait kiroletako kategoria gorenetan taldeak ditu, eskualde-mailan, estatu-mailan eta baita kontinente-mailan ere. Horien artean aipatzekoa da Osasuna futbol kluba, UEFA Kopako txapelketan eta Txapeldunen Ligako aurreko fasean hainbat aldiz parte hartu duena. Era berean, azpimarratzekoa da bertan dagoela Euskal Pilotaren Nazioarteko Federakuntzaren egoitza, kirol honen nazioarteko erakunderik handiena.
Udal-instalazioetan egiten diren kirolez gain, hiriak honako kirol-erakunde hauek ditu, besteak beste:
Sadar estadioa Osasuna futbol klubak Lehen Mailan jokatzen duen estadioa da. Estadioak, 1967ko irailaren 2an inauguratua, 19 800 laguneko gehienezko edukiera du (denak eserita). Zelaiaren neurriak 105 metro luze eta 67,5 metro zabal dira. 1989an birmoldatu zen Preferencia Alta tribuna eraikitzearekin batera, garai hartan 30 000 ikusle har zitzakeelarik, gehienak oinezko herriak zirelarik. 2005etik 2013ra Nafarroako Erresuma deitu zioten, publizitate-arrazoiengatik.
2020an estadioa berritzeko eta handitzeko lanak amaitu ziren, eta irudi berri bat lortu zen "Harresi Gorria" proiektuan oinarrituta. Edukiera 23 576 ikusleraino igoko da, klub gorritxoaren mendeurrenarekin bat.
Nafarroa Arena erabilera anitzeko pabiloi bat da, 10 000 ikusleentzako pista nagusi bat eta 3 000 ikusleentzako pilotaleku bat dituena, Nafarroako handiena bihurtzen duena. Pabiloia Sadar estadioaren ondoko orube batean eraiki zen, eta hainbat urtez itxita egon ondoren, 2018ko irailaren amaieran inauguratu zen.
SCDR. Anaitasunaren pabiloia bertako eskubaloi taldeak erabiltzen du bertako partidak jokatzeko. Era berean, maiz erabiltzen da hainbat ekitaldi hartzeko, hala nola kontzertuak eta mitin politikoak. 3 000 laguneko edukiera du.
Kultura
Sanferminak uztailaren 6tik 14ra bitartean ospatzen dituzten jaiak dira, Fermin Amienskoa Nafarroako zaindariaren omenez. Garai batean, jaiak urriaren 10ean ospatzen ziren, baina 1591n gaur egunera aldatu ziren. Tradizioaren arabera, Fermin, Iruña III. mendean gobernatu zuen Firmus senatariaren semea, kristautasunera bihurtu zen eta Saturdi Tolosakoak bataiatu zuen gaur egun San Zerningo Pozkoa deitzen den tokian, Jarauta, Nagusia, San Saturnino eta Campana kaleen bidegurutzean. Botero, ardogile eta okin kofradietako patroia, San Ferminek izena ematen du eta 204 orduz Iruña jai iraunkor bihurtzeko aitzakia da. Festa horretan, bertaratzen diren guztiek zuriz eta gorriz janzteko ohitura dute, Ernest Hemingwayk literarioki jasoa, Fiesta izeneko eleberrian.
Sanferminetako jarduerarik ospetsuenetako bat entzierroa da, mendeetako antzinatasuna duena eta 1867an lasterketa arautzen zuen lehen udal bandoarekin. Entzierroak egunero izaten dira uztailaren 7tik 14ra bitartean, eta goizeko zortzietan hasten dira, hiru minutu inguruko iraupenarekin, abereak errezatzen ez badira. Entzierro horiek zauri larriak eta heriotza ere eragin ditzakete. Hil zen azken korrikalaria 2009ko Sanferminetan izan zen, 1922tik erregistratutako hamabosgarren korrikalaria izan zelarik.
Iruindarrentzat, batez ere txikienentzat, Erraldoi eta Buruhandien Konpartsa oso preziatua da eta festaren ikur esanguratsuenetako bat. Tadeo Amorenak eginak, erraldoiek 160 urteko historia dute, eta haien itxura harroak ez du parekorik. Europa, Asia, Afrika eta Amerikako kontinenteetako lau errege bikote dira (bitxia bada ere, indiar janzkera eta larru beltzarekin), Ozeania ordezkatzen duen bikoterik ez dagoelarik. Beren kohortearekin doaz: Kilikiak (burumakur, zigorkatzeko goma-aparrezko puxikarekin), zaldikoak (kartoizko zaldiekin, hau ere astintzen dutenak) eta buruhandiak (agurtzen dutenak eta jotzen ez dutenak), txistulari, gaitero eta danborjoleen doinuan dantzatuz.
Horrez gain, Txupinazo, Gaixoa ni, Riau-Riau edo su artifizialak bezalako beste ekitaldi asko daude.
1978ko Sanferminetan, istilu larriak izan ziren, Polizia Armatua Iruñeko zezen-plazan sartu ondoren, eta horrek markatu zuen trantsizio politikoa Nafarroan.
Gastronomia
Iruñeko gastronomian ohikoena eta ezagunena pintxoak izenez ezagutzen diren aperitiboak dira. Horien sustapena urte osoan zehar egiten bada ere, urteroko ospakizun lehiaketa bat finkatu da, Iruñan hasi eta Nafarroako beste hiri batzuetara zabaldu dena, non taberna eta jatetxe ugarik parte hartzen duten, non onenak ebaluatzen eta saritzen diren, kolore, usain, sormen edo ehundura irizpideak kontuan hartuz. Establezimendu gehien biltzen dituen gunea Alde Zaharrean dago.
Zaharberritzeari dagokionez, Nafarroako gastronomia guztia dasta daiteke, eta, horri esker, askotariko karta bat eskura daiteke.
Nafarroako gastronomiari dagokionez, bertako barazkiak nabarmentzen dira, hala nola orburuak, babak, kardua, borraja, zainzuriak eta pikillo piperrak. Lekaleak oso preziatuak dira babarrun gorriak eta potxak. Gainera, eskualdean perretxiko eta onddo ugari dagoenez, sukaldaritza-balio handia dute, bai bakarrik kontsumitzen badira, bai beste gisatu batzuekin batera kontsumitzen badira.
Haragien barruan, txuletoiak nabarmentzen dira, hala idiarenak nola txahalarenak, bildotsa txilindroian, txano errea (txerri txikia) eta Zikiro jate (antxume harrapatua, pago-egurrarekin errea). Ehiza ere oso preziatua da, baina gisatuak denboraldiaren araberakoak izango dira. Ehiza larriaren artean, basurde, adarzabal, orkatz eta orein platerak nabarmentzen dira, eta ehiza xeheak, berriz, osatzen duten animalia guztien karta zabala eskaintzen du.