cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ogi
Ogiaren osagaiak
Ogiaren oinarrizko osagaiak, eta ogia egiteko beharrezkoak direnak, bi bakarrik dira: ura eta irina. Gatza aukerazko osagaia da, zaporea eman eta orea indartzeko erabiltzen dena. Zonalde batzuetan ez da ogia egiterakoan erabiltzen, adibidez, Italiako Toscanan. ​ Ogi motaren arabera, laugarren osagai bat legamia izan daiteke. Zonaldeetako kultura, ohitura eta ezaugarri kulinarioek osagai hauekiko zein beste batzuekiko ezberdintasunak dituzte. Era horretan, zonalde edo gastronomia bakoitzeko ogiak ezaugarri berezi batzuk izaten ditu, ogia egiteko era ere izan daitekeena.
Albany (Kalifornia)
Albany Kaliforniako hiri bat da. Alameda konderrian kokatua dago. 2010ean 18,539 biztanle zituen, 4.6 kilometro koadrotan banatuta.
Ogi
Irina
Irina da ogiaren osagai nagusia. Hauts testura lortu arte birrindutako zereal bat (edo zereal ezberdinen nahasketa) da oinarrian, nahiz eta orokorrean zerealaren endosperma bakarrik erabiltzen den. Irinari eman nahi zaion azken erabileraren arabera (pastak, ogia edo gozogintzarako materiala) intentsitate gehiago edo gutxiagorekin ehotzen da, oso fina den hautsa lortu arte. Kilo bat inguru duten paketeetan saldu ohi da, normalean kartoi edo paperezkoak izaten direlarik. Gaur egun saltzen diren irin gehienak ehotutako zereal ezberdinez osatuak daude, eta orokorrean gehigarriak izaten dituzte.
Ogia egitearen prozesua ulertzeko, irina bi substantziaz osatua egongo balitz bezala ulertu behar da:
Gluten ehunekoak batzuetan irin motak definitzen ditu: gluten portzentaje altu bat dutenak (pisu osoaren %11 baino gehiago) indar-irin deitzen dira. Izan ere, gluten kantitate altua izatean ora lortzeko indar gehiago behar da, irin hauen orea eskuz luzatzeko erresistenteagoa baita. Aldiz, irin-ahul deitzen direnak gluten kantitate baxuagoa dute eta oreak errazagoak dira manipulatzeko. Zereal mota batzuk besteek baino gluten gehiago dute: adibidez, gari irinak gluten asko du eta horregatik, garrantzitsua da testura hanpatua lortu nahi bada. Bestalde, garagar edo oloak gluten gutxiago dute eta CO2a atxikitzeko ahalmen gutxiago, irin hauekin egindako ogia gutxiago hanpatzen delarik.
Alestes baremoze
Alestes baremoze Alestes generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
Ogi
Irina
Ohikoa da gari irinak gluten gutxiago duten zerealen irinekin nahastea, baita toki ezberdinetatik etorritako gari irinak nahastea, gluten asko dutenak, irin oso aberatsak lortzeko ogi espezifikoak egiteko. Irin berezien sailkapenak badaude, purutasun eta endosperma kantitatea adierazten dutenak, baita errauts kantitatea. Internazionalki gehien erabiltzen diren sailkapenak frantsesa eta estatubatuarra dira.
Irinak beste substantzia batzuk ere baditu (%1eko portzentaje baino gutxiagoan). Alde batetik lipidoak, haien helburua glutenaren proteinen (gliadina eta gluteinaren) elkartzea erraztea da. Bestetik karbohidratoak (almidoiaz gain) eta entzima batzuk: amilasak, proteasak (glutenaren proteinetan eragiten dute, kateak motzagoak bihurtuz; gatzak entzima honen inhibizioa dakar) eta lipasak.
Maslives
Maslives Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Ogi
Ura
Uraren helburua irinaren proteinak aktibatzea da, oreak testura leun eta moldagarria lor dezan. Gainera, oreari gehitutako substantzien disolbatzaile bezala funtzionatzen du eta hartzidura gertatzeko beharrezkoa da. Erabilitako uraren konposizio kimikoak ogiaren ezaugarriei eragiten die. Orea egiteko erabilitako uraren proportzioak bukaerako sendotasunean eragiten du. Orokorrean erabiltzen den proportzioa orearen bolumen totalaren %43 da (edo beste era batera esanda, irinaren pisuaren %66 edo irinaren pisua urarena baino 1,5 aldiz handiagoa). %43 baino ur kantitate gutxiago jartzen baldin bada, orea ez da hainbeste zabaltzen eta dentsoagoa izango da. Dena den, irin batek jaso dezakeen ur kantitatea bere zerealaren eta dituen proteinen araberakoa da (adibidez, proteina asko dituzten irinek ur gehiago hartzen dute). Hala ere, ogi motak orean dagoen ur proportzioan eragina izan dezake, eta ogia egiten duen okinaren nahiaren araberakoa ere izan daiteke. Okinek hidratazio tasa deituriko portzentaje sistema bat erabiltzen dute, "okinaren portzentaia" ere deitua: irinaren pisuak 100% balio du eta gainontzeko osagaiak irinaren portzentaje bezala neurtzen dira. Urak %50 pisatzetik, ogi arinetan, %70 pisatzera irits daiteke ogi artisauetan.
Uraren kalitate eta konposizioak orearen formakuntzan eragin dezake. Adibidez, ezaugarri azidoak dituzten urek gluten sarea gogortzen dute, eta alkalinoagoak direnak orea leuntzen dute. Honengatik, orea egiterakoan batzuetan ur mineralak edo filtratuak erabiltzen dira, aldagai hauek oreari negatiboki eragin ez diezaioten, legamiak hil edo inhibituz. Fluorra duten urek hartzidura eten dezakete. Orearen zati likidoak ura ez den beste substantzia batzuk ere izan ditzake, haren funtzio berdina betez: esnea; gurin gazura; ardoa, garagardoa edo whiskia bezalako edari alkoholdunak eta baita ozpindutako nahasketa anitzak.
Maslives
Biztanleria
2007an Maslives udalerrian erroldatutako biztanleak 638 ziren. Familiak 254 ziren, horien artean 46 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 38 bakarrik bizi ziren emakumeak), 117 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 83 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Ogi
Ura
Ikerketa batzuen arabera, orearen hidratazio prozesuak 10 eta 20 minutu tartean iraun dezake, ura botatzen zaionetik. Hau da oreak jalkitzeko eta guztiz inpregnatzeko behar duen denbora. Komeni da legamia jalkitze denbora hau pasa ostean gehitzea. Uraren gogortasunak ogia egitean eragina izan dezake. Izan ere, uraren gatz mineralek legamien hartzidura erraztu dezakete. Orokorrean gogortasun ertaineko urak erabiltzen dira, ura gogorra baldin bada oreak erresistentzia puntura heltzeko zailtasunak izango baititu.
Gatza
Gatza ogi batzuetako osagaia izan daiteke. Gatzaren helburua bikoitza da: alde batetik, ogiaren berezko aroma eta zaporeak indartzea eta bestetik, orearen azkeneko testurari eragitea (irinaren pisuaren %2ra iritsi daiteke). Ogi tradizionalek ez dute gatzik eramaten, baina croissant edo brioxa en oreek gatz kantitate handiak, %3tik gora, izan ohi dituzte gurinaren zaporea indartu eta orekatzeko. Ogia egiterakoan itsasoko gatzak erabili ohi dira, ahal bada fintasun gutxikoak eta irina ore bihurtzen den lehenengo faseetan nahasten dira. Dena dela, gatza erabiltzen duten errezeta gehienek findu gabeko gatzak erabiltzen dituzte, gatz beltza edo keztatuko gatza bezalakoak. Gatzak, era ez zuzenean, ogiaren azalaren kolore marroia sortzen laguntzen du, hartzidura atzeratzen duelako. Horrela, “gehiegizko” azukreak sortzen dira, azalean urre kolore hauek sortzen direlarik labekatzean. Gatzak efektu fungizida bat ere badu eta bere presentziak ogiaren usteltze fasea atzeratzen du.
324 Bamberga
324 Bamberga, asteroide gerrikoan aurkitutako 324. asteroidearen izena da. 1892ko otsailak 25ean aurkitu zuen Johann Palisak Vienako behatokitik.
325 Heidelberga
Bere izena, aurkitua izan zen hiriagatik jasotzen du.
Dortmundeko tren-geltokia
Dortmundeko tren-geltokia (Dortmund Hauptbahnhof) Dortmundeko tren geltoki nagusia da (Ipar Renania-Westfalia, Alemania). Geltokiaren jatorria Köln-Mindener Eisenbahn eta Bergisch-Märkische Eisenbahn estazio bateratuan dago. 1847an eraiki zuten hirigunearen iparraldean. Geltoki horren ordez beste bat jarri zuten, 1910ean egina, egungo kokalekuan. Lubeta altuak eraiki ziren, trafikoaren arintasuna hobetzeko. Inauguratu zenean, Alemaniako estazio handienetako bat zen. Hala ere, aire-eraso aliatu batean suntsitu zuten 1944ko urriaren 6an.
Ogi
Gatza
Kasu batzuetan, gatza ogiaren hartzidura bukatzerakoan gehitzea aholkatzen da, legamien hiltze edo inhibizioa saihesteko (autolisis izeneko prozesua). Autolisi metodoan gatza eta legamia 10 eta 20 minutuko jalkitzearen ostean gehitzen dira. Autore batzuek gatzak legamiaren efektua atzeratzen dutela uste dute, hartzidura luzatuz: legamiek irinaren azukreak bilatzen dituzte eta gatzek hartzidura lan hau zailtzen dute. Gatza batzuetan elementu apaingarri bezala erabiltzen da eta grano handiak jartzen dira azalean, bretzeletan kasu.
Dortmundeko tren-geltokia
Geltokiko atarte nagusia 1952an berreraiki zen estilo garaikidean. Bere beirateek Dortmundeko lanbide komunak dituzte.
Geltokitik 190.000 bidaiari igarotzen dira egunean.
Ogi
Gatza
Gatzaren kontsumoa hipertentsio arteriala jasateko arriskuari lotua dagoenez, Espainiako eta beste herrialde europarretako (Erresuma Batua, Frantzia eta Alemania) agintariek ogia egiten duten elkarte ezberdinekin akordioak ezarri dituzte, ogiaren gatz kantitatea mugatzeko. Horrela, Espainian, 2005 etik 2009 ra irin kilo bakoitzeko 22 gramotatik 16,3 gramotara jaitsi da gatz kantitatea, %26,4ko jaitsiera.
Legamia
Legamia zelula bateko mikroorganismo multzo bat da, irinean dauden azukre eta almidoiaz elikatzen dena. Legamiak onddoen familiakoak dira. Prozesu metaboliko honek hartzidura alkoholikoa sortzen du, emaitza gisa etanola (formula kimikoa CH3-CH2-OH) eta karbono dioxidoa (CO2) gas egoeran ematen duena. Askatzen den gasak ogiaren orea puzten du, bolumena handituz. Alkohol etilikoa ogiaren labekatzean lurruntzen da, labearen barnean lortzen diren tenperatura altuengatik. Nahiz eta legamiak ogiaren hartzidurarako duela 6000 urte baino gehiago erabiltzen diren, soilik Louis Pasteur rek egindako ikerketen bidez izan ziren ulertuak. Pasteurrek hartzidura prozesu biologiko bat denaren azalpen zientifikoa eman zuen. Legamiak erabiltzeko arrazoia ur eta irin orea puzten duten gasen sorkuntza da. Hartzidura prozesua oso lotua dago tenperaturarekin, eta azkartasun handiena 35 °Ctan ematen da. Legamiak irina eta ura nahasten diren lehen faseetan gehitzen dira.
Gaur egun legamia deitzen zaien 1500 espezie baino gehiago ezagutzen dira. Haietako batzuek infekzioak sortzen dituzte, beste batzuk elikagaien degenerazio eta usteltzean laguntzen dute. 1500 espezie horietatik bat da ogiaren hartzidura sortzen duena: Saccharomyces cerevisiae. Legamia honek ardoaren eta garagardoaren hartzidura ere sortzen du. Legamiaren metabolismoa erreakzio kimiko moduan azal daiteke hurrengo formularen bitartez:
C6H12O6 → 2 C2H5-OH + 2 CO2
Formula honen esanahia honakoa da: glukosa molekula batetik (irinaren almidoia izan daitekeena), legamiaren metabolismoaren bitartez bi molekula etanol eta bi molekula karbono dioxido (gas egoeran) sortzen dira. Gasa gluteina sarean harrapatuta gelditzen da eta orearen bolumena gehitzen du (dentsitatea jaitsiz).
Okinak erabiltzen duen legamia kantitatea sortu nahi duen orearen araberakoa da, eta irinaren pisuaren %0,5etik %4ra joan daiteke, legamia freskoaren kasuan. Batzuetan aurre-hartzitzaileak erabiltzen dira irinean, ondoren legamiaren eragina hobetzeko. Horretarako hainbat metodo erabiltzen dira, adibidez, ore azidoaren hartzidura, legamia natural deitua. Airean dauden legamien kultibo bat da, irinean kultibatu eta hartzigarri bat sortzeko. Hartzigarri honen sorkuntzak karbono dioxidoa eta azido laktikoa sortzen du. Ama legamia hau sortzeko erabiltzen diren legamia espezieak Lactobacillus plantarum, L. delbrueckii eta L. sanfrancisco izan ohi dira. Tradizionalki legamiak orera aurreko egunean egindako ogitik sobratutako ore zatiak gehituz txertatzen ziren. Mediterraneoan biga italiarra da beste aurre-hartzidura ezagun bat.
Beste osagai batzuk
Beharrezkoak ez badira ere, askotan beste osagaiak gehitzen dira aurretik aipatutakoez gain. Normalean hartzidura hobetzeko, azukrea bezala, edo zaporea hobetzeko izaten dira, zenbait kasuetan gehitzen diren espezia anitzak kasu. Ohikoa da gantzak (gurina, txerri urdaia), hazi ezberdinak (ekilore pipak, sesamoa...), fruituak (platanoa, tipula), esne hautsa... bezalako elementuak gehitzea. Arrautza, bai zuringoa baita gorringoa ere, askotan gehitzen zaio. Batzuetan interesgarria izaten da gutxi ehotutako edo malta zereal granoak gehitzea, alfa-amilasa entzimak gehitzen baitizkiote oreari, hartzidura erraztuz. Mediterraneoko zonalde batzuetan txikitutako olibak gehitzen zaizkio. Kasu batzuetan hestebetea edo txikitutako zakotea ere erabiltzen da, adibidez, txorizoa (karapaixo deiturikoan) edo urdaiazpikoa. Kultura batzuetan arraina ere gehitzen zaio, Kalakukko ogiaren kasuan bezala. Ogia betetzeko forma honek dumpling izeneko janari familia zabal bat sortzen du: enpanadak, dampfnudel, calzone...
Industrialki egiten diren ogiek esne kantitate nabarmenak izaten dituzte (batzuetan esne hautsa ere gehitzen zaio), ogiak duen lisina kantitatea handitzeko helburuarekin. Kasu batzuetan ogia elikagai funtzional gisa hartzen da eta bitaminak gehitzen zaizkio. Ogi mota honi aberastutako ogia deitzen zaio. Moldeko ogiaren kasuan, azukre kopurua oso nabaria da. Okindegi industrialetako osagaiak askotan entzima anitzak izaten dira. Adibidez amilasa, hartzidura errazteko eta ogia era homogeneoagoan egin dadin erabiltzen dena. Industria biokimikoak sortzen dituen entzimen erabilera ohikoenetako bat ogia egiteko izaten da. Fitasa fungika bezalako entzima batzuk ogiaren azido fitiko kantitatea gutxitzeko erabiltzen dira. Izan ere, azido hau substantzia anti-nutritibotzat hartzen da, kaltzio, zink, magnesio, burdin eta fosforo mineralen biodisponibilitatea gutxitzen baitu.
Palazzolo Vercellese
Palazzolo Vercellese Italiako udalerri bat da. Vercelliko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
324 Bamberga
Aurkitu zen azken asteroide handietako (200 kilometro baino gehiagoko diametroduna) bat da. 433 Erosez gain, Lurretik gertuko asteroide taldekoa dena, prismatikoz ikus daitekeen azken asteroidea da. Bamberga, hamargarren asteroiderik dizdiratsuena da, 4 Vesta, 2 Palas, 1 Ceres, 7 Iris, 6 Hebe, 3 Juno, 18 Melpomene, 15 Eunomia eta 8 Floraren ondoren.
Maslives
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 306 etxebizitza zeuden, 261 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 298 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 261 etxebizitza nagusietatik 214 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 10 etxek bi gela zituzten, 42 etxek hiru zituzten, 66 etxek lau zituzten eta 143 etxek bost zituzten. 212 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 95 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 156 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Masa unitate
Nazioarteko Unitate Sisteman kilogramoa da masa-unitatea. Kilogramoaren multiploak eta azpimultiploak izendatzeko hurrengo lerrotan agertzen diren SI aurrizkiak erabiltzen dira.
Hala eta guztiz ere, bada izen berezia duen multiplo bat, tona metrikoa (1.000 kilogramo, sinboloa: t); (bere izen ofiziala megagramo da, baina izen hori ia ez da erabiltzen) (ez da nahastu behar lurralde anglosaxoietan erabiltzen diren beste tona ez-metrikoekin)
Maslives
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 444 ziren, horien artean 357 aktiboak ziren eta 87 inaktiboak ziren. 357 pertsona aktiboetatik 332 lanean zeuden (166 gizon eta 166 emakume) eta 27 langabezian zeuden (14 gizon eta 13 emakume). 87 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 28 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Maslives udalerrian 265 unitate fiskal zeuden, 672 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.808 euro zen.
Imparfinis borodini
Imparfinis borodini Imparfinis generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Maslives
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 2 argiketariak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Maslives udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 434 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Ogi
Beste osagai batzuk
Oreari azido askorbikoa (C bitamina) gehitzen zaio, ogiaren ezaugarri fisikoak indartzeko (ogi handietan oso erabilgarria da) baita heltzea azkartzeko. Labekatzerakoan guztiz desagertzen da. Lezitina emultsionagarria gehitu ohi zaio.
Ogiaren elaborazioa
Ogiaren elaborazioa katean egiten diren hainbat prozesuren multzoa da. Osagaiak proportzio egokietan eta ogia egiteko erremintak prest izatean (mise en place) hasten da eta zerbitzatzeko prest dagoen ogiarekin amaitzen da. Okinaren arabera, prozesu gehiago edo gutxiago gehitzen dira, baina oinarrian lau dira:
Prozesuaren pauso bakoitzean ogiari eman nahi zaion zapore eta testuraren inguruko erabakiak har daitezke. Ogiaren industria modernoan 1960ko hamarkadatik prozesu estandarizatuak badaude. Adibidez, Chorleywood prozesua, ogi industriala azkartasun handiz egitea ahalbidetzen duena, erabiltzen diren hartzidura azkarrak direla eta (20 minutu inguru). Industrian erabiltzen den beste pausu bat esponja-ore prozesua deiturikoa da, moldeko ogiaren kasuan oso erabilia. Orokorrean, ogia nola egiten den azaltzen duten liburuetan, zehatzak izan nahi badute kantitateak pisuaren arabera ematen dituzte, ez bolumenaren arabera.
Orea egitea
Orea egiteak bi azpi-prozesu ditu: nahasketa eta lanketa edo oretzea. Orea irina eta ura nahasten diren momentu zehatzean hasten da egiten. Momentu honetan ingurune urtsuak hainbat erreakzio kimiko agertzea ahalbidetzen du, eta nahasketa ore ia fibratsu bat bihurtzen du. Hau irinaren proteinak (glutena) ehunka katetan lerrokatzen hasten direlako gertatzen da. Irina eta ura nahasterakoan, hainbat okinek uste dute lanketa edo oretzea hasi aurretik orea 20 minutuz atseden hartzen uztea hobe dela. Era honetan, nahasketa homogeneoa bihurtzen da eta guztiz hidratatzen da (glutenina eta gliadina molekulak aktibatzea ahalbidetzen du). Orea eskuz edo nahasteko makina batez egin daiteke, baita sukaldeko robot baten bitartez. Azken honek orea atmosferako oxigenoarekin denbora laburrean kontaktuan egotea ahalbidetzen du. Okin batzuek irina nahastu aurretik airezta daitekeela esaten dute, lanketa edo oretzea errazteko. Nahasketa fasean entzima batzuk (lipooxigenasa eta polifenol oxidasa) karotenoideen suntsitzean parte hartzen dute. Orea lantzearen ekintzari oretze deitzen zaio.
Oretze deitzen zaio osagaien nahasketa egokiari, gainera airea sartzea suposatzen duena. Energia gehitzea beharrezkoa da (lana, oretze indarra), glutenaren formakuntzan xurgatzen dena. Honek tenperatura igotzea dakar, glutenaren sareak askatzen duen energiaren eta marruskadura indarraren eraginez.
Bi oretze mota eman daitezke:
Energiaren xurgatze/askatzea irinaren proteina kantitatearen araberakoa izango da, behar duen ur kantitatea ere zehaztuko duelarik. Orea era fisikoan lantzen da. Lehenengo eskuekin luzatu egiten da, ondoren bere gainean makurtu eta konprimatzeko (aire burbuilak sortzea ekiditen da). Ondoren berriro ere luzatzen da eta prozesu bera hasten da, hainbat alditan errepikatuz. Era honetan lan eginez, gluten molekulak lerrokatzea errazten da, orea pixkanaka pixkanaka indar dadin eta hartziduran sortzen diren gasak hobe atxiki ditzan. Orearen lanketa honek oreak indarra progresiboki hartzea dakar eta lantzeko geroz eta zailagoa da. Gluten gehiago duten orek indar gehiago behar dute oretze prozesuan eta horregatik indar ore deitzen zaie. Orea “gehiegi lantzea” arazo bat da okindegi industrialetan, makina bereziak erabiltzeagatik: oreatzaileak. Arazo hau oso gutxitan ematen da eskuz lantzerakoan. Oretzea olioa duen gainazal batean egin ohi da, lantzea errazten duelako eta ore likatsua gainazalean itsastea ekiditeko.
Oreari osagai gehiago gehitzean (gurina, olia, arrautzak…) prozesua atzeratu egiten da orokorrean, lipido kantitateagatik. Horregatik, briocheak egiteko orea lantzean lehenengo irin eta ur orea egiten da eta gero gehitzen zaizkio azukrea eta gurina.
Hartzidura eta pausatzea
Ogiaren hartzidura etapa ezberdinetan ematen da. “Lehenengo hartzidura” deiturikoa oretzearen ostean hasten da gertatzen eta orea bola bat eginda uzten da ontzi batean “pausatu” dadin, tenperatura egoki batean. Itxaronaldi honetan zehar oreak tamaina handiagoa hartzen du, legamiak (gehitu baldin bada) karbono dioxidoa askatzen duelako bere metabolismoan: kasu honetan orea hartzidura jasaten ari dela esaten da. Orea puzten joaten dela dirudi pausatze denbora aurrera doan heinean. Orearen tenperatura oso garrantzitsua fase honetan zehar. Izan ere, nahiz eta legamien jarduera metaboliko maximoa 35 °Ctan ematen den, tenperatura horretan usain txarrak ere sortzen dira. Horregatik, ogia egiteko liburu gehienetan tenperatura baxuagoak erabiltzea gomendatzen da, 27 °C ingurukoak. Tenperatura horretan, 2 ordu inguru egon behar da orea pausatuta. Zenbat eta tenperatura baxuagoa, orduan eta pausatze denbora luzeagoa beharko da. Okin batzuek legamiek ahalik eta denbora luzeenean lan egin dezaten nahi izaten dute, denboraren luzatze honek ogiari aroma gehiago eta zapore hobea ematen baitiote. Batzuetan hozkailua ere erabiltzen da.
“Lehenengo hartzidura” honen amaiera puztutako orearen bolumenaren araberakoa da, normalean bolumena bikoiztu behar duela esaten da. Gluten sarea luzatu egiten da pasatu behar ez den muga bateraino. Muga horretara iritsi den edo ez jakiteko froga ezagunenetako bat masa behatz batekin zanpatzea da. Egindako marka mantentzen bada, glutena mugaraino luzatu dela ondorioztatzen da. Pausatze faserako batzuetan zumezko saski bat erabiltzen da, banneton izenekoa.
Aipatu den bezala, hartzidura luze batek (eta ondorioz pausatze luze batek) ogi hobea ateratzea egiten du. Horregatik, Vienako okin batzuk 1920ko hamarkadan prozesua bi zatitan banatzen hasi ziren: egunean zehar orea nahastu, oretu eta forma ematen zioten, hurrengo goizean labekatzen zuten. Hori egin ahal izateko, jadanik forma emandako ogiak hozkailuetan sartzen zituzten, hartzidura atzeratu eta goizaldean labekatu ahal izateko. Legamiek ia hamar aldiz denbora gehiago behar dute hartzidura egiteko hozkailuan badaude, gaur egun atzeratze teknika hau oso erabilia da.
Pausatzearen ondoren, bigarren hartzidura bat ematen da. Hau geratu aurretik oreari haren bukaerako forma ematen zaio: barra, trentza... Zenbait okinek bigarren oretze bat egiten dute bukaerako forma eman aurretik, orearen gas burbuilak luzatzeko helburuarekin. Batzuetan laban batekin masaren azalean mozketa batzuk egiten dira, forma atseginagoak eman eta labekatze ostean banatzeko errazagoa izan dadin.
Labekatzea
Ogia egiteko fase honetan bero iturri bat erabiltzen da, normalean labe bat izaten dena. Tradizionalki egurrezkoa izaten zen eta gaur egun elektrikoak, gasolio edo gas bidezkoak erabiltzen dira. Labean egiteaz gain, zartaginean, lapikoan, parrillan, errautsetan edo zuzenean su gainean egin daiteke. Labe zaharrak buztin, harri edo adreiluzkoak izaten ziren, bero energia kantitate handia gordetzea ahalbidetzen zutenak. Labe hauek erabiltzeko prozedura oso erraza zen: egurra sartu eta su ematen zitzaion, eta soilik txingarrak geratzen zirenean, (350 °C eta 450 °C ingurura iristen ziren) hauek atera eta forma emandako oreak sartzen ziren. Gaur egungo okindegietan gasarekin edo elektrizitatearekin funtzionatzen duten labeak erabiltzen dira, 250 graduetatik pasatzen ez direnak.
Labeak kultura batetik bestera asko aldatzen dira eta hauen erabilera ogiaren historian zehar aldatzen joan da. Gaur egun duela hainbat mende diseinatu ziren labeak funtzionatzen jarraitzen dute, adibidez tandoor indiarra edo kono formako taboon labea. XVIII. mendean okinen labeak produktiboagoak egin ziren, hezetasuna labekatzeak irauten duen denbora guztian zehar kontrolatzeko gaitasuna baitute. Ogi batzuk bi aldiz labekatzen dira 24 orduetan, beskuit edo rusk deitzen den teknikan. Lehen labekatzea era normalean egiten da, ondoren ogia xerretan mozten da eta 18 orduz uzten da bigarren labekatze bat egiteko.
Hoztea
Labean egosi ondoren, ogia bero ateratzen denez pixkanaka pixkana hozten joaten da. Prozesu honetan azalak tenperatura handia eta hezetasun txikia izaten du (azalak %15eko hezetasun erlatiboa izaten du eta mamiak %40koa). Hozte prozesuan mamian dagoen hezetasuna ateratzen joaten da azaletik. Hezetasun galeraren abiadura ogiaren formaren araberakoa izaten da. Barruaren lehortzeak almidoia gogortzen du. Ez da gomendatzen ogia labetik atera berri jatea, hozte prozesu hau era berean heltze prozesu bat baita. Prozesu hau beharrezkoagoa da ogia egiteko ore azidoak erabili baldin badira.
Biltegiratzea
Ogiaren biltegiratzea ogiaren industriarentzat interesezko gaia da. Izan ere, erlatiboki galkorra den produktu bat da ogia, gehiago iraun dezan zenbait sustantzia kimiko gehitzen zaizkiona. Kontsumitzaileek mota honetako aktibitateak geroz eta gutxiago onartzen dituzte eta horren ondorioz zenbait polemika sortu dira. Biltegiratzeak ogian mikrobioek eragiten dituzten aldaketa fisiko eta kimikoak saihestea du helburu. Aldaketa hauen emaitza ogiaren propietate organoleptikoak (aroma eta testura) aldatzea dakar, kontsumitzaileari ogia freskoa ez dela ondorioztatzera eramaten dutenak. Kasu batzuetan supermerkatuetan izoztutako ogia saltzen da, plastikoetan bildutakoak baino gehiago irauten duena. Gaur egun gauza jakina da almidoien erretrogradazioak ogiaren gogortasunaren erantzuleak direla. Ogia gogortzen den abiaduraren erantzuleak diren beste faktore batzuk ere ikertu dira: biltegiratzearen tenperatura, ogiaren eduki hezea, gluten estruktura aldatzea eta biltegiratzean ematen den hezetasun migrazioa.
Ogia zaharra eta gogorra jartzea eragiten duten prozesuak hozte fasearen bukaeran hasten dira, almidoia solidotu aurretik hasten direlarik. Biltegiratzearen bitartean, ogiaren mamia geroz eta gogorrago, lehorrago eta kurruskariago jartzen da. Prozesu honetan azala bigunagoa eta hezeagoa jartzen da. Orokorrean prozesu hau mamia lehortzen delako gertatzen dela uste da. Ogiaren zahartze prozesua banaturik agertzen diren bi sub-prozesuren ondorioa da: mamitik azalera doan hezetasun transferentziak sorturiko zurruntasuna eta biltegiratzean ematen den birkristalizazioen ondorioz sortzen den pareta zelularren zurruntasun intrintsekoa. Zahartzea gertatzen den bitartean, azalaren hezetasuna handitzen doa.
Ogia 60 °C ingurutan berriro berotzeak ogiaren gogortze prozesua leheneratu daitekeela egiaztatu da. Hau almidoiaren estrukturan gordetako molekulak askatzen direlako eta amilosen gelak berriro ere samurrak bihurtzen direlako gertatzen da. Egun batean edo bitan jan behar baldin bada, ogiaren gogortzea ekiditeko paperezko poltsa batean edo ogi biltegi batean gordetzea gomendatzen da, hezetasuna ondo gordetzen baita. Ogia bi egun baino beranduago jan behar baldin bada, plastikozko poltsa batean sartzea eta guztiz izoztea gomendatzen da. Hozkailuan soilik jan aurretik berriro berotu behar baldin bada gorde behar da.
Beste elikagai batzuekin alderatuta, ogiak ur gutxi dauka, eta honek esan nahi du onddoek kutsatu dezaketela ez baldin bada era egokian biltegiratzen. Ogia erasotzen duten onddo urdin espezieak honakoak dira: Aspergillus eta Penicillium, baita Monilia sitophila espeziak. Era industrialean sortzen diren ogietan, hartzidura gertatu ondoren fungizida batzuk gehitu ohi dira, onddoek sortutako degradazioa ekiditeko eta ogia denbora gehiagoz gorde ahal izateko. Gehien erabiltzen denetako bat propionato kaltzitikoa da (E-282) %0,2ko proportzioan. Fase honetan ogian gehien dauden mikroorganismo fungikoak Rhizopus nigricans, Penicillium expansum, P. stoloniferum eta Aspergillus niger dira. Fungikoak ez diren mikroorganismoen artean Bacillus subtilis dago.
Ogiaren erabilerak
Ogiaren erabilera ohikoena gizakien kontsumoa da, eta askotariko modutan hartzen da. Beste plateren laguntzaile gisa erabiltzen da askotan, eta ohikoa da mahaiaren erdialdean ikustea, askotan horretarako espresuki jarritako saski batean, zerbitzatu aurretik moztutako xerretan. Kasu batzuetan ogia bera janaurrekoa da, Italiako sukaldaritzako grissiniaren kasuan, adibidez.
Ogiaren erabilera ohikoenetako bat beste janari batzuk bi ogi xerradaren artean jartzea da. Era horretan, ogitarteko edo sandwich famatua osatzen da. Fast food edo janari azkar askotan ogia erabili ohi da, hanburgesa, hot dog eta döner kebabetan, adibidez. Beste kasu batzuetan, ploughman's lunch ingelesa, Espainiako tapak edo pintxoak edo coffee break internazionalean, ogi bidez egindako zizka-mizkak dira. Ogiz garbitzeko fonduetan ere erabiltzen da. Italiar sukaldaritzan, focaccia izenez ezagututako ogi zapal batekin, pizza ezaguna egiten da. Ogi eta tomate edo pa amb tomàquet katalanez eta Asturiasko cachopo izenekoa ere badira, adibidez. Gosaltzerakoan ogi txigortua jan ohi da eta soberakinekin, ogi birrindua egiten da ondoren kroketak edo oilasko frijituaren antzekoak egiteko erabiliko dena. Sukaldaritza alemaniar eta austriarrean croûton deituriko ogi zati txikiak frijitzen dira, gero Cesar entsaladetan esaterako botatzeko. Ogi gogorra, baratxuriko zopa, mamiak edo espainiar sukaldaritzako torraden antzeko plater xumeak egiteko erabiltzen da.
Teknika modernoak
Ogia egiteko tekniketan, Aerated Bread Company-a da modernoetariko bat, zeinek ogiari airea sartzen dion, legamiatzea presiozko airearen erabilpenarekin sustatzen dela esaten duen. Nahiz eta duela mende bateko konpainia izan, eztabaida zientifikoak sortarazi ditu, modu honetan ogia genetikoki eraldatzen dela uste baitute zientzialariek.
Ogi motak
Ogi mota asko dira, egiteko moduaren arabera: ogia egiteko erabiltzen den zerealaren arabera, alea osorik edo gabe erabiltzen den ala ez (zahi eta guzti egindako ogiari ogi osoa edo integrala deitzen diogu); orea egiteko, ura edo esnea erabiltzen den; edo oreari beste gairen bat (gatza, mahatspasak, haziak, fruituak, etab.) gehitzen zaion ala ez.
Ogia labean egon den denboraren arabera, ogiari oso errea, ongi errea edo erdi-errea esaten zaio.
Orea osatzen duten gaien zerrenda laburra bada ere, hamaika motatako ogiak ditugu egun gure artean, prozesuan teknikak izan duen eraginagatik, zerealen barietateengatik, tenperatura eta tarte desberdinetan prestatzearen ondorez, ogien tamainagatik, etab. Hona bakarren bat:
Ogia, gurean
Ogi izenak, gurean:
Ogia munduan
Ogia eta bere mundua, kultura herrikoi askotan agertzen da. Hain da horrela ezen Europako ogiaren museo ugarietan aurkitu dezakegun, Deutsches Brotmuseum Ulm eta Europäisches Brotmuseum (Europako ogiaren museoa) Alemanian, esaterako. Mendebaldeko elikagaia da, Asian gutxi jaten dena.
Ogia eta hostia
Okindegi (arameoz, bethleem) izeneko herrian jaio omen zen Jesukristo. Janaria eta ogia (egiazkoa zein sinbolikoa) "betidanik" sinonimo izan dira, are kristauen artean ere, Kristoren balizko hitzetatik ondorioztatzen denez, "bere gorputza = ogia" ekuazioa aurkeztu baitzuen. Kontua zen ostia ogi arrunta izan (Ekialdeko kristauen jarrera) edo, judutar pazkoa gogoan, otila egokiagoa izatea (Mendebaldekoena): horra etenduraren beste zergatietako bat.
Ogi-zerga
Erdi Aroan, Euskal Herriko lurren edo galsoroen jabea aitonen semea zenez, nekazariak berari errentan hartzea zuen irtenbide bakarra.
Haziak ere noblearen jabetzakoa ziren; hortaz, berari erosi behar zitzaizkion zerga.
Errota edo eihera erabiltzearren, halaber, jauntxo horiei ordaindu behar zion laborariak, herritarrak. tzaien.
Maslives
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ogi
Ogi-zerga
Ogia erretzeko, azkenik, jauntxoaren labea ezinbestez baliatu behar zen, nahitaez, berariazko zerga ordainduta.
Artean ogia ia janari bakarra zela eta, zerga lau aldiz ordaintzea zen legea.
Atsotitzak
Ogia eguneroko bizitzan oso elementu arrunta izanik, Gotzon Garatek 196 atsotitz jaso zituen, besteak beste hauek:
Literatura
Tormesko itsumutila liburu anonimoan, Espainian Erdi Aroko ogiaren garrantziari buruzko aipamen asko egiten dira.
Le Thou
Le Thou Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Thou udalerrian erroldatutako biztanleak 1.369 ziren. Familiak 476 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 158 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 214 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 543 etxebizitza zeuden, 479 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 37 hutsik zeuden. 525 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 479 etxebizitza nagusietatik 383 bere jabearen bizilekua ziren, 82 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 14 etxek bi zituzten, 64 etxek hiru zituzten, 148 etxek lau zituzten eta 253 etxek bost zituzten. 385 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 187 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 272 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 931 ziren, horien artean 684 aktiboak ziren eta 247 inaktiboak ziren. 684 pertsona aktiboetatik 628 lanean zeuden (345 gizon eta 283 emakume) eta 56 langabezian zeuden (24 gizon eta 32 emakume). 247 pertsona inaktiboetatik 57 erretiraturik zeuden, 70 ikasten zeuden eta 120 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Thou udalerrian 547 unitate fiskal zeuden, 1.502 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.380 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 59 komertzioetatik, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 23 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 4 zurginak, 3 iturginak, 4 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Le Thou udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.288 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Alhambra (Kalifornia)
Alhambra Kaliforniako hiri bat da. Los Angeles konderrian kokatua dago. 2010ean 83,089 biztanle zituen, 19.8 kilometro koadrotan banatuta.
Vinica (Veľký Krtíško barrutia)
Vinica  Eslovakiako udalerri bat da, Veľký Krtíško barrutian kokatuta. 30,76 km²ko azalera du eta 1802 biztanle 2017ko datuen arabera.
Delma haroldi
Delma haroldi Delma generoko animalia da. Narrastien barruko Pygopodidae familian sailkatuta dago.
Vinica (Veľký Krtíško barrutia)
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1135. urtekoa da.
Riurau
Riuraua Valentziako Erkidego ko landa eraikuntza karakteristikoa da, batez ere Marina Alta eskualdean (Alacant) oso hedatua dagoena. Bere funtzioa eskualde horretako mahaspasa-ekoizpenarekin lotuta dago.
Izena
Lluís Fornés ikerlariaren arabera, riurau hitza rural hitz okzitaniar retik letorke (zeina, hizkuntza honen dialektu gehienetan rurau [ry'raw] ahoskatzen den. Honen arabera, hitza Dénia ra mahaspasa ekoiztera etorri ziren lehen familia probentzalek ekarria litzateke (Morant, Chabàs eta Merle abizenekoak).
Ostera, Gran Diccionari de la Llengua Catalana argitalpenaren arabera, hitza arabiar reko raff (apala) hitzaren bikoizketa litzateke: ref-raf [revrav], gerora fonetikoki [riv'rav] eta [riw'raw] bihurtua.
Historia
Laranja ekoizpena nagusitu baino lehenago, Valentziako Erkidegoko eskualde askotan mahasti ak izan ziren nagusi, bereziki moskatel motakoak. 1887an, mahaspasatarako mahastiek Safor eskualdeko %34a betetzen zuten, eta honen esportazioaren premiei erantzuteko Gandia ko portua edo Carcaixent eko tranbia bezalako azpiegiturak sortu ziren.
Lehen aipu historikoa XIX. mende koa da, Pascual Madoz en "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar" IX. tomoan aipatzen delarik. Izan ere, Antoni Banyuls ikerlariaren arabera riurauak garai horretan agertzen dira, mahaspasaren ekoizpenaren premiei erantzunez.
Ezaugarriak
Gehienak eraikuntza xumeak dira, oinplano angeluzuzen luzangadunak, eguzkirantz ematen duen aldea kenduta, beste guztiak itxita dituenak. Eguzki aldean adreilu sendo eta harlandu z egindako karpanel arku handiak dituzte, harlanduz edo adreiluz egindako zutabe en gainean. Badia bakarrekoa, teila z estalia egoten da arkuen aldeko isuriarekin.
Zenbait riurau berezi ere badaude, halere: oso handiak (hormarte birekin), 10-14 arkurekin. Valentziako herri-arkitekturaren ikerketan ale hauek garrantzitsuak dira.
Eraikuntza hau etxe nagusitik aparte egon daiteke, edo haren hormaren bati lotua. Haren aurrean sequer izeneko lautada bat egoten da, mahatsa lehortzeko. Bertan, ur irakinetan galdarraztatu eta gero, mahats mordoak kainaberaz eginiko esteren gainean ezartzen dira, eguzkitan lehortzen uzteko. Behar denean, estera hauek sequerretik riurau barrura aldatzen dira hezetasunetik babesteko.
Remouillé
Remouillé bretainiako udalerria da. Administratiboki Frantziako Loira Atlantikoa departamenduan dago, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Remouillé udalerrian erroldatutako biztanleak 1.627 ziren. Familiak 605 ziren, horien artean 133 pertsona bakarrekoak ziren (77 bakarrik bizi ziren gizonak eta 56 bakarrik bizi ziren emakumeak), 194 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 262 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 648 etxebizitza zeuden, 611 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 628 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 611 etxebizitza nagusietatik 489 bere jabearen bizilekua ziren, 119 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 27 etxek bi zituzten, 85 etxek hiru zituzten, 144 etxek lau zituzten eta 353 etxek bost zituzten. 525 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 247 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 338 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Londres-Heathrow aireportua
Londres Heathrow aireportua edo Heathrow (ingelesez London Heathrow Airport) Erresuma Batuko aireporturik handiena da, Londres hirian kokatuta dagoena.
Remouillé
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Londres-Heathrow aireportua
Historia
1930ean zabaldu zen. Bigarren Mundu Gerran, hegazkinentzako erabiltzen zen eta gerratearen ondoren aireportu bezala ireki zuten. 2008an Elisabet II.a erreginak, 5. Terminala ieki zuen ofizialki.
Remouillé
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.036 ziren, horien artean 848 aktiboak ziren eta 188 inaktiboak ziren. 848 pertsona aktiboetatik 804 lanean zeuden (426 gizon eta 378 emakume) eta 44 langabezian zeuden (22 gizon eta 22 emakume). 188 pertsona inaktiboetatik 70 erretiraturik zeuden, 64 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Londres-Heathrow aireportua
Historia
2014ko urriaren 21ean, zenbait hegaldi bertan behera gelditu ziren Heathrowen Gonzalo urakana zela eta. Aireportu horretako hegaldien % 10 eragingo zien urakanak, nahiz eta indarra galdu zuen Atlantikoa zeharkatuta.
Hegaldiak
Aireportuak honako hirietarako hegaldiak eskaintzen ditu 5 terminalen artean:
Ganterita
Ganterita silikato motako minerala da eta brittle mica taldearen kidea da.
Remouillé
Diru sarrerak
2009an Remouillé udalerrian 634 unitate fiskal zeuden, 1.717 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.674 euro zen.
Ganterita
Ezaugarriak
Ganterita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 4,5 da.
Ryo Kubota
Ryo Kubota (窪田 良, 1991ko apirilaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Remouillé
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 37 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 4 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
Ryo Kubota
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Tokushima Vortis.
Remouillé
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
Zeta-karoteno
ζ-Karotenoa karoteno mota bat da.
Remouillé
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Remouillé udalerrian 29 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.000 hektarea erabiltzen.
Jaurrietako jauregia
Jaurrietako Armagintzako Kaporalgo jauregia Zaraitzu ibaxako Jaurrieta udalerrian Erdi Aroko jauregi bat da.
Remouillé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Jaurrietako jauregia
Eraikina
Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintzako kaporal gisa agertzen da, eta kuartelak ordaintzetik edo bidaltzetik salbuetsita dauden orubeen artean, 1513. urteko diruzainaren roldean. Haren jabe Johan Ibañitz Jaurrietakoa 1518. urtean oheratzeko 15 000 marabediko saria jaso zuen. Nafarroako Kontuen Ganberak 1723an egindako zerrendan ere agertzen da; data horretan Martin Lizarazu jaunarena zen. Armarriaren liburuan agertzen denez, armarria, XVI. mendean, urrezko arrano bat zen, guleen eremuan.
Zeta-karoteno
Egitura
Tetraterpeno bat da. α-Karotenoak eta β-Karotenoak ez bezala muturrak ziklatu gabe ditu. Likopenoaren antz handia du baina 4 hidrogeno atomo gehiago ditu ζ-Karotenoak. Horrela beraz likopenoaren eta β-Karotenoaren arteko bitartekaria da.
Kolatitude
Astronomian, kolatitudea leku jakin bateko latitudearen angelu osagarria da, hots, ikuslearen zenitaren eta poloaren arteko distantzia angeluarra.
Imparfinis cochabambae
Imparfinis cochabambae Imparfinis generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Sant'Angelo (Erroma)
Sant'Angelo Erroma hiriko alde historikoa (I municipioa) osatzen duten hogeita bi rionietan hamaikagarrena da. Erromako judutegia izan zen bertan eta gaur egun Sinagoga eta Judutarren museoa daude haren adierazgarri.
Geografia
Erromako rionien artean txikiena da eta Tiber ibaiaren eskuinaldean kokaturik dago, Tiber uhartearen parean. Eremu laua da eta antzina Tiber ibaia handi zetorrenean urak eremu hau estaltzen zuen.
Historia
Antzinako Erroma garaian Tiber ibaia gurutzatzeko ibi naturala zen eta garrantzia estrategiko handia zuen beraz. K.a. III mendean Circus Flaminius eraiki zuen bertan Gaio Flaminio kontsulak eta k.a. I mendean Zesar Augusto enperadoreak hainbat eraikin altxatu zituen inguruan; Martzeloren antzokia eta bi atari, besteak beste.
Atlapetes pallidinucha
Atlapetes pallidinucha Atlapetes generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Pertengo
Mugakideak
Pertengok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Senongo geltokia
Senon (SNCF) edo Cenon−Gare (Bordeleko tranbia) Société Nationale des Chemins de fer Français eta Bordeleko tranbiaren geltoki bat da, Senon udalerrian dago.
Alestes dentex
Alestes dentex Alestes generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Alestidae familian.
326 Tamara
326 Tamara, asteroide gerrikoan aurkitutako 326. asteroidearen izena da. 1892ko martxoak 19an aurkitu zuen Johann Palisak Vienako behatokitik. C motako asteroide bat da, ziuraski karbonoz osatua dagoena.
327 Columbia
327 Columbia, asteroide gerrikoan aurkitutako 327. asteroidearen izena da. 1892ko martxoak 22an aurkitu zuen Auguste Charlois astronomo frantziarrak Nizatik.
Bere izena, Kristobal Kolonengatik jasotzen du.
Assens
Assens izan daiteke:
Sphoeroides annulatus
Sphoeroides annulatus Sphoeroides generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Zuriko baseliza
Zuriko baseliza Zaraitzu ibaxako Jaurrieta udalerrian XIII. mendeko kristiau baseliza bat da, erromaniko estiloan.
Eraikina
Herri ondoko mendi batean altxatzen da. Eliza erromanikoa da: nabe bakarra, mentsulez eta burualde zuzenez eutsitako fajoien gainean dagoen kanoi erdi zorrotzeko gangaz estalia. Era berean, kalitate oneko gurutziltzatu gotiko bat eta taila solte batzuk nabarmentzen dira.
Saratsu (Artzibar)
Saratsu (Sarasun edo Sarasu ere bai historian zehar) Artzibar udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
XV. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Artozki eta Uliberri kontzejuetara pasa ziren.
Bertako biztanleak sarastarrak ziren.
Izena
Saratsu toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Saratsu Artzibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.
Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.
Klima
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.
Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.