cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Khwarezmiar Inperioa
Ala al-Din Muhammad
Gengisek mandatariak bidali zituen Khwarazmera merkatal bide baten itxaropena nabarmentzeko. Muhammad II.ak, aldi berean, bere gobernadore batek (Inalchuq, bere osaba) mandatariak espioitzaz salatzea lortu zuen, bere ondasun aberatsak bereganatuz eta atxilotuz.
Diplomaziari eutsi nahian, Gengisek hiru gizoneko delegazio bat bidali zuen shahrengana, gobernadorearen ekintzen berri ukatzeko eta mongoliarren esku uzteko eurek zigor zezaten. Shahk delegazioa exekutatu zuen (kasu honetan ere, iturri batzuek diote gizon bakar bat exekutatu zutela, beste batzuek, berriz, hirurak exekutatu zituztela diote), eta, ondoren, berehala, mongoliar merkatari taldea (musulmanak eta mongoliarrak) hilarazi eta haien ondasunak bahitu zituen. 1219an, Gengis Khanek, 100.000 eta 120.000 gizonezko talde batekin, Jaxartes zeharkatu eta Samarkanda, Bukhara, Otrar eta beste hiri batzuk suntsitu zituzten. Muhammaden hiriburua, Gurganj, handik gutxira etorri zen.
Turkan Khatun
Mongoliarren inbasioaren bezperan, diarkia bat garatu zen Khwarazmiar Inperioan. Khwarazmshah Muhammad II.a erabateko subiranotzat hartzen zen, baina bere ama Turkan Khatunen (Terken Khatun) eragina ere handia zen. Turkan Khatunek laqab-a ere bazuen: "munduaren gobernaria" (Khudavand-e Jahaan), eta beste bat bere dekretuengatik: "Bakearen eta fedearen babeslea, Turkan Handia, bi munduetako emakumeen subiranoa." Turkan Khatunek banatutako Diwan bat zuen, jauregi banandu bat, eta sultanaren aginduak ez ziren eraginkortzat hartzen haren sinadurarik gabe. Gertaera honek, Muhammad II.arekin izan zituen gatazkekin batera, Khwarazmiar Inperioak mongoliar erasoaren aurrean zuen ezintasunean lagundu zuen.
1221ean Gengis Khanen tropek harrapatu zuten eta pobrezian hil zen Mongolian.
Jalal ad-Din Mingburnu
Jalal ad-Din Khwarazmshahetako azkena izan zen, Khwarazmiar Inperioaren hondarretan eta Indiako ipar-mendebaldean 1220tik 1231ra gobernatu zutenak. Jalal al-Dinen amaren maila baxuagoaren ondorioz, bere amona boteretsu eta printzesa Qipchaq Terken Khatunek, tronuaren oinordeko bezala laguntzeari uko egin zion, eta bere anaiorde zen Uzlagh-Shahri mesede egitea nahiago izan zuen, honen ama ere Qipchaq bat zelarik. Jalal al-Din 1215ean agertzen da lehen aldiz dokumentu historikoetan, Muhammad II.ak bere inperioa semeen artean banatzen duenean, hego-mendebaldeko zatia (antzinako Ghurid inperioaren zatia) Jalal al-Dini emanez.
Hau sultan berria bihurtu zen (shah tituluari uko egin zion). Indiara ihes egiten saiatzen da, baina mongoliarrek harrapatu egiten zuten iritsi baino lehen, eta Indusko guduan garaitu egiten dute. Ihes egin eta Delhiko sultanerriari babesa eskatu zion. Iltumishek ukatu egin zion babesa, hala ere, abbastar kalifekin zituen harremanengatik begirunez. Pertsiara itzultzean, armada bat bildu eta erresuma bat berrezarri zuen. Hala ere, sekula ez zuen bere boterea sendotu, gainontzeko egunak mongoliarren, Rumeko seljukiarrekin eta bere tronurako erregegaien aurka borrokatuz. Pertsian zuen boterea galdu zuen mongoliarren aurkako gudu batean, Alborz mendietan. Kaukasorantz ihesi, Azerbaijan hartu zuen 1225ean, eta Tabrizen ezarri zuen hiriburua. 1226an Georgiari eraso zion eta Tbilisi garaitu zuen. Bere bideari jarraituz, Armeniako goi lautadetan zehar, Ayyubtarren aurka jo zuen, Ahlat hiria harrapatuz Van lakuaren mendebaldeko ertzean, Rûmgo sultanerri seljukarraren laguntza eskatzen duena. Kayqubad I.a sultanak garaitu zuen Arzinjanen, Eufrates Garaian, 1230ean, Yassıçemengi guduan. Diyarbakirra ihes egin zuen, mongoliarrek Azerbaijan konkistatu zuten bitartean. 1231n bidelapur kurduek hil zuten.
Saint-Quentin-du-Dropt
Saint-Quentin-du-Dropt Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Quentin-du-Dropt udalerrian erroldatutako biztanleak 167 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 108 etxebizitza zeuden, 79 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 107etxeak ziren. 79 etxebizitza nagusietatik 52 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 66 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Salettes (Loira Garaia)
Salettes Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Beleringo bainuetxea
Beleringo bainuetxea Elorrion (Durangaldean, Bizkaia) zegoen bainuetxe bat zen. Bainu Berriak ere deitzen zitzaion. 1826an eraiki zen Juan Ramon Urkizuren lurretan, Kurutzeaga inguruan, aprobetxatuta Beleringo iturburua inguruan zegoela, bertan bainu terapeutikoak eskaintzeko, era hartako lehenbizikoak Bizkaian. Bertako bainuak estimatuak ziren, ustez onak ziren-eta osatzeko bronkioetako gaitzak, katarroak, artritismoa eta gernu-aparatukoak.
Salettes (Loira Garaia)
Biztanleria
2007an Salettes udalerrian erroldatutako biztanleak 153 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Beleringo bainuetxea
Garai batetik aurrera, jendeak “Bainu berriak” deitu zion bainuetxe honi, herrian bazeuden-eta lehendik beste batzuk, “Bainu zaharrak”, alegia, Galartzako bainuetxea gaur egungo Lourdesko Ama ikastetxean. Hala ere, 1877a arte Beleringo bainuetxeak ez zuen edukiko eraikin dotorerik, lorategiz, ortuz eta galsoroz inguratuta. XIX. mende bukaeran gainbeheran hasi zen, eta 1936a arte iraun zuen.
Saint-Quentin-du-Dropt
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 93 ziren, horien artean 65 aktiboak ziren eta 28 inaktiboak ziren. 65 pertsona aktiboetatik 61 lanean zeuden (32 gizon eta 29 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 28 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Salettes (Loira Garaia)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Iragarki (argipena)
Iragarki terminoak esanahi eta erabilera zenbait ditu:
Saint-Quentin-du-Dropt
Diru sarrerak
2009an Saint-Quentin-du-Dropt udalerrian 80 unitate fiskal zeuden, 172,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.170 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Saint-Quentin-du-Dropt udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 576 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kurt Georg Kiesinger
Kurt Georg Kiesinger (Ebingen, 1904ko apirilaren 6a - Tübingen, 1988ko martxoaren 9) alemaniar politikaria izan zen. Zuzenbidea ikasi zuen eta abokatu gisa lan egin zuen Berlinen 1935 eta 1940 bitartean. 1940an sartu zen Kanpo Arazoetako Ministerioan eta irrati-difusio departamentuan lan egin zuen. 1933an Alemaniako Langile Alderdi Nazionalsozialistarekin bat egin zuen, baina lankide batzuek salatu egin zuten, antinazismoagatik. 1946an Alemaniako Batasun Demokrata Kristauan afiliatu zen. Bundestageko diputatua izan zen 1949 eta 1958 biartean, eta gero 1969 eta 1980 bitartean. 1958tik 1966ra Baden-Württembergeko ministro-presidentea izan zen. 1966an Ludwig Erhard ordezkatu zuen kantziler karguan eta sozialdemakratekin koalizio gobernua zuzendu zuen. Tentsioak murriztu zituen bloke sobietarrarekin eta erreforma sozialak bultzatu zituen. 1969an Willy Brandtek ordezkatu zuen.
Salettes (Loira Garaia)
Etxebizitza
2007an 313 etxebizitza zeuden, 83 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 211 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 313etxeak ziren. 83 etxebizitza nagusietatik 66 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 21 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 49 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 49 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 21 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Beleringo bainuetxea
Gaur egun Betsaide Fundizioak izeneko enpresa dago Beleringo bainuetxea zegoen lekuan, eta bertan ikus daiteke oraindik orduko eraikinaren zati bat, gaur egungo bulegoek hartzen dutena.
Salettes (Loira Garaia)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 67 ziren, horien artean 31 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 31 pertsona aktiboetatik 28 lanean zeuden (19 gizon eta 9 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Beleringo bainuetxea
Historia
XIX. mendean Elorriok egoera egokia zuen erakartzeko inguruko eta urrutiko dirudun asko: kokapena, biztanleria, klima, paisajea, eta endemiarik ez. Are gehiago, burdin-ur iturriak eta bost sufre-ur iturburu: Santa Katalinakoa, Udalatx pean; Gurutze berria izenekoa, bailarako mendebalean; Teletxe edo Tolotokoa, Galarzako iturburutik 300 bat metrora; eta, amaitzeko, bi bainuetxeen oinarria izango diren biak, Isasi-Olabezar edo Galarzakoa eta Beleringoa.
Salettes (Loira Garaia)
Diru sarrerak
2009an Salettes udalerrian 84 unitate fiskal zeuden, 156 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.739 euro zen.
Beleringo bainuetxea
Historia
Bainuetxeekin Elorriok Belle Epoque nolabaitekoa bizi izan zuen, batez ere XIX. mendeko azken herenean. Bainuen garaian ehunka bainulari iritsiko ziren diligentzietan lehenik eta trenez gero, gehienak dirudunak, eta hori diru-iturri garrantzitsu bihurtu zen herriarentzat.
Salettes (Loira Garaia)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Beleringo bainuetxea
Hastapenak
1822 eta 1826 artean harremanak izan ziren Juan Ramon Urkizu, Beleringo iturburua dagoen lurren jabea, eta Elorrioko Udalaren artean, berau baitzen Kurutzeagako lurren jabea, lur haietan bainuetxe bat eraikitzeko, bertara Beleringo urak eramanda.
Salettes (Loira Garaia)
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Salettes udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 368 hektarea erabiltzen.
Beleringo bainuetxea
Jabeak
1862an lau laguneko elkarte bat zen Beleringo bainuetxeko jabea, Bilbon bizi zirenak denborarik gehiena. 1868an, berriz, Sebastian Epalza zen bainuetxeko jabea.
Salettes (Loira Garaia)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beleringo bainuetxea
Ezaugarriak
Jakina da 1861ean Beleringo bainuetxeak solairu bakarra zeukala. Hala ere, zenbait eraberritzeren ostean, 1877an bi solairu zeuzkan 80 lagunentzako lekuarekin, eta 70 metroko galeria bat atzeko aldean.
1879rako hiru solairuko eraikin bat eta bebarrua zeuzkan. Galeria berria erantsi zitzaion, gehitu egin ziren bainuontziak, hamabi edukitzeraino, bideratu egin ziren urak iturriraino… 1885ean erre egin zen. Handi hiru urtera, 1888an, berriro ireki zen, erabat berriztuta.
Bezeroen jatorria
1880ko denboraldian leku hauetatik etorri ziren Bainuetxe zaharreko eta berriko bezeroak: Bizkaia: 373; Madril: 301; Gipuzkoa: 52; Araba: 17. Gainerakoak, hemendik: Santander, Toledo, Valladolid, Zaragoza, Andaluzia, Logroño, Paris, Londres… Guztira: 795 bezero. Horietatik Bainuetxe berrikoak (Belerin): 202; Bainuetxe zaharrekoak (Galarza): 593.
1889ko denboraldian hau izan zen bainuetxe bietako bezeroen jatorria. Madril: 317; Bizkaia: 315; Gipuzkoa: 85; Araba: 39… Guztira, 846 bainulari. Horietatik, Bainuetxe berrikoak (Belerin): 291; Bainuetxe zaharrekoak (Galarza): 555.
Iñigo Agirre irakasleak laburbiltzen duenez, 1881-1907 epean 7.440 bezero etorri ziren Elorriora bainu terapeutikoak hartzera, aintzat hartzeko kopurua.
Ostatuak eta garraiobideak
Bainuetxearen hastapenetan, bainulariek herriko etxe partikularretan hartzen zuten ostatu. Horri esker, herritarrek aparteko diru sarrerak lortzen zituzten. Laster baina, ikusita bezeroen emaria hazi egiten zela, eta bainuetxeak ez zirela gauza bezero guztiei ostatu emateko, ostatuak agertu ziren herrian, bainulariak hartzeko. Horra hor zenbaiten izenak: Las Delicias, La Unión, Buenavista, Chamberí, Mallabi, Kitolis, eta El Vergarés. Geroago ireki ziren La Paz, Arroita eta Arrati.
Elorrioko dirudunek, berriz, Berriozabal, Urkizu, Ybargoitia, Urkijo, Gonzalez eta Modet familiek, besteak beste, euren jauregietan igaroten zuten uda.
Bainu-denboraldiak lau hilabete irauten zuen Elorrion, ekainaren 1etik irailaren 30a arte. Epe horretan, hiru diligentzia irteten ziren egunero Bilbotik Elorriora, lehenengoa goizeko 07:00etan abiatuta. Bidean gurutzatzen ziren beste horrenbeste diligentziarekin, alderantzizko bidea egiten zutenak. Bidaiak lau bat ordu irauten zuen.
1905ean, trena Elorriora iritsi zenean, diligentziak desagertu egin ziren, eta Bizkaiko bainulari asko trenez ailegatuko ziren Elorriora, nahiz eta ordurako bainuetxeen gainbehera hasita egon.
Gainbehera
XX. mende hasieran areagotu egingo da Elorrioko bainuetxeen gainbehera. Beleringoak 1936a arte iraun zuen. Hain zuzen ere, bainuetxe honi buruzko azken erreferentzia 1936koa da, eta bertan milizianoek “gonbidatu zuten [bainuetxea] hustutzera” bi orduko epean.
Gaur egun, berriz, Betsaide S.A.L. enpresa dago orduko bainuetxearen lekuan, garai bateko Belerin S.A.
Bufalo (argipena)
Bufalo izen arrunta Bovinae azpifamiliako zenbait animalia izendatzeko erabiltzen da. Adibidez:
Ikus, halaber:
Paul Laxalt
Hedabideetan agertzen zenean, askotan «euskal herritar artzain baten seme» (son of a Basque sheepherder) esaten zion bere buruari. Ronald Reaganen lagun mina, 1980an azkena presidente bilakatu zenean, "lehen laguna" (The First Friend) ezizena zuen. Robert Laxalt idazlearen anai nagusia zen.
Drymarchon caudomaculatus
Drymarchon caudomaculatus Drymarchon generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Cephalopholis urodeta
Cephalopholis urodeta Cephalopholis generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Tantalophis discolor
Tantalophis discolor Tantalophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Ben Ysursa
Ben T. Ysursa (Boise, Idaho, Ameriketako Estatu Batuak, 1949ko ekainaren 10a - ) euskal jatorrizko politikari estatubatuarra izan da Estatu Batuetako Alderdi Errepublikarrarekin. 2003an Idahoko Estatu Idazkaria izan da, Pete T. Cenarrusa ordezkatuz.
Gonzaga eta Saint Louis jesuiten unibertsitateetan zuzenbidea ikasi ondoren, politikan sartu zen.
John McCarthy
John McCarthy (1927ko irailaren 4a, Boston, Massachusetts - 2011ko urriaren 24a, Stanford, Kalifornia) estatubatuar informatikari bat izan zen. 1971. urtean adimen artifizialaren inguruan burututako lan eta ekarpen handiengatik Turing Saria irabazi zuen. Berez, adimen artifiziala kontzeptuaren hedatzailea izan zen, termino hori lehenbiziko aldiz 1956ko Dartmoutheko Biltzarran erabili zuelarik.
Jatorria, prestakuntza eta bizitza akademikoa
John Patrick McCarthy, bi anaietako handiena, irlandar militar baten semea izan zen, ama lituaniar judua zuena. Bere osasunarengatik familiak 1944ean Kaliforniara emigratu zuten. Pentsamendu logikoan hezia eta oso liburuzale zen, zurgin, arrantzale, eta asmatzaile moduan aritu zen. 1948an John McCarthy gazteak matematikan lizentziatu zen Kaliforniako Teknologiako Institutuan eta 1951an diziplina berberean Princetoneko Unibertsitatean. Denborarekin bertako irakaslea izatera iritsi zen gero. Princeton, Stanford, Dartmouth eta MIT en egonaldi laburrak egin ondoren, lanaldi osoko irakasle izatera igaro zen 1962an, eta irakasle eta ikertzaile gisa aritu zen 2000. urtearen amaieran erretiratu zen arte. Erretiroa hartu ondoren, unibertsitate horretako irakasle emeritu izendatu zuten.
McCarthyk Lisp programazio-lengoaia asmatu egin zuen eta bere diseinua argitaratu zuen ACM ren Komunikazioetan 1960an.
1957an Marvin Minsky-rekin adimen artifizialeko laborategi bat sortu zuen eta MAC proiektua bultzatu zuten. 1962an laborategia utzi eta beste laborategi bat sortu zuen, MAC proiektuari konpetentzia egingo ziona. 1961ean aitzindaria izan zen aurreikusten ordenagailuen denbora konpartituko teknologia etorkizunean konputaziorako eta aplikazio espezifikoetarako zerbitzu normal gisa saldu ahalko zela.
1961ean lehena izan zen publikoki iradokitzen (MIT en mendeurrena ospatzeko hitzaldi batean) konputagailuen denbora-teknologia partekatuak etorkizunean zerbitzu gisa (adibidez, ura edo elektrizitatea) sal zitezkeela zenbaketaren boterea eta aplikazio espezifikoak.
Konputagailu edo sistema informatiko bat zerbitzu gisa erabiltzea oso ezaguna zen 1960 ko hamarkadaren amaieran, baina 70eko hamarkadaren erdialdean desagertu egin zen, argi geratu zenean hardwarea, softwarea eta telekomunikazio-teknologiak ez zeudela prestatuta. 2000. urteaz geroztik, ordea, ideia hainbat modutan agertu zen.
Turing sariaz gain, McCarthyk beste sari batzuk jaso zituen, eta hainbat akademiatako kide izan zen. 2010ean, "IEEE Intelligent Systems Hall of Fame" delakoan sartu zen.
Vimercate
Vimercate Italiako udalerri bat da. Monta eta Brianzako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Vimercatek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Xeralictus timberlakei
Xeralictus timberlakei erle espezie bat da, Xeralictus generoan eta Halictidae familian.
Italiar bufalo
Italiar bufaloa edo mediterranear bufaloa (Bufala Mediterranea Italiana, jatorri izendapen ofiziala 2000. urtetik) Italiako bufalo arraza da, asiar bufalo etxekotuaren barietatea. Hungariako, Errumaniako eta Balkanetako herrialdeetan ere hazten dira antzeko bufaloak.
Erabilpena
Haragitarako eta esnetarako erabiltzen da, eta batez ere Campania eskualdean hazten dira Italian, non mozzarella gazta ezaguna egiteko erabili ohi den. Stracciatella, ricotta di bufala, scamorza di bufala, stracchino di bufala eta beste zenbait produktu ere egiten dira.
Jatorria
Tradizioak dio ostrogodoek ekarri zituztela bufaloak Italiara. Beste iturri batzuen arabera, Erromako klasikoaren garaian sartu ziren. Europako bufalo fosilen aztarnak ere badira Italian, baina zaila dirudi horien ondorengoak izatea bufalo hauek, Asiako bufaloaren espezie bera baitira.
Winter Haven (Florida)
Winter Haven Floridako hiri bat da. Polk konderrian kokatua dago. 2010ean 33,874 biztanle zituen, 65.8 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 2864
NGC 2864 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Hiperplano
Geometrian, hiperplanoa plano kontzeptuaren orokortzea da. Hiperplanoa espazio n-dimentsionaleko puntuen multzo bat da, non puntuen koordenatuek ekuazio lineal bat betetzen duten; beraz, n-1 dimentsioko azpimultzo bat da. Hiperplanoek koordenatu kartesiarreko planoen propietate aljebraiko antzeko batzuk dituzte.
Dimentsiobakarreko espazio batean (adibidez, zuzen bat), hiperplano bat puntu bat da; lerro bat erdibitzen du. Dimentsio biko espazio batean (adibidez, xy planoa), hiperplano bat zuzen bat da; planoa erdibitzen du. Hiru dimentsioko espazioan, hiperplano bat ohiko plano bat da; espazioa erdibitzen du. Kontzeptu hori lau eta gehiago dimentsioko espazioetan ere aplika daiteke, non objektu zatitzaile horiek hiperplanoak besterik gabe deitzen diren, nomenklatura honen helburua geometria planoarekin erlazionatzea baita.
Lunar Reconnaissance Orbiter
Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) Ameriketako Estatu Batuen espazio-zunda bat da, xedetzat Ilargia esploratzea eta behatzea duena. 2009ko ekainean jaurti zen espaziora. Bere misio nagusia jaurti eta handik urte batera bete zuen, hala ere, 2019ko abuztuan lanean dihardu, zehazki, Ilargiaren orbita altu batean kokatuta, Lurrera argazkiak bidaltzeaz arduratzen da.
Hallie (Wisconsin)
Hallie Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Chippewa konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Cava d'Ispica
Arkeologia
Biagio Pace arkeologoaren arabera, Cava d'Ispica Siziliako jakin-min arkeologikoen handienetariko bat da, itxura pintoreskoagatik eta horma harritsuetako zuloengatik, Modicako goi-lautadaraino heltzen direnak.
Kobetako ezaugarri batzuei esker: morfologia; sakanaren itxura; haitz mota; defenda erraza zen posizioa, eta itsasotik hurbil egotea, Siziliako labar-kokalekurik garrantzitsuena da.
Gaur egun, nahiz eta ikerlariek, gehienbat italiarrek, lan handia egin, ez da Cava d'Ispica gehiegi ezagutzen. Orain dela gutxi, Giovanni Modicak adierazi zuen: Hau bezalako enpresa bat burutzeko gastuak (toki arkeologikoaren ikerkuntza zientifikorako) hain handia dira non ezin baitaitezke kontuan hartu.
Lehen biztanleak
Haiserako biztanleentzat oso toki aproposa zen berezko defentsagatik eta bizirauteko nahiko baliabide zegoelako.
Parke arkeologikoan, Modicako eskualdetik eta herri mugakideetatik, aurkitutakoa Modicako F. L. Belgiornoko Herri Museoan gordetzen da, non XIX. mendeko bildumak erakusten diren.
Errepertorio arkeologikoaren barruan, zeramika ugariaz aparte, badaude beste objektu batzuk: sukarrizko xaflak; obsidianazko aiztoak; beltz koloreko hezur globularra Printzearen hilobiaren ondoan, Modicako Baravitalla auzoan aurkitutakoa, eta Sizilian, Grezian eta Anatolian aurkitutako beste objektu bitxi batzuk ere.
Defentsa naturalak ziren landaredia trinkoa eta haranaren hondoan igarotzen zen ibaia, toki gutxietatik zeharkatu zitekeena eta Cava bi partetan zatitzen zuena. Honetaz gain, harrizko blokeek, oztopo naturalak izatean, Cavaren hegoaldetik Ispicako herrixkaren pasabidea ixten zuten. Biztanleek ere, lagundu zuten gotortze horretan. Eskualde honi hesia deitzen diote. Pace arkeologoaren arabera, Cava d'Ispicako kobetan bi milurtekoen zehar bizi izan dira. Esleipenik antzinena sikuloei dagokie, mende askoren zehan irlan isolaturik bizi zirelako. Hala ere, zatirik handiena paleokristau-katabonbak dira, adibidez Grotta della Larderia, labar bizilekuak, Santa Maria eta San Pancrati santutegiak, K.o. VI. mendekoak.
Sikuloak Sizilia inbaditzean, Cava d'Ispicako bizileku sikanoez jabetzeaz gain, fundatutako berriek K.o. 1693 arte iraun zuten, Val di Notoko lurrikara gertatu arte. Aldi honetakoak dira Scalaricottako haitzulo-hilobiak. Sikuloen beste kokaleku izugarriak izan ziren Gaztelu sikanoaren inguruko kobak; La Capraria eta Lavinaroren aurrean habitatutako konplexua, ehundaka kobez osatuta eta zenbait mailatan komunikaturik zegoena.
Greziarrek, Siziliara heltzean, zenbait hiri konkistatu zuten. Hala ere, Cava d'Ispicak independente jarraitu zuen, nahiz eta haiekin harremanak izan. Erromatar garaiko aztarna gutxi daude, bizantziar presentziarekin nahasturik daudelako.
K.o. 1693ko lurrikararen geroztik, hegoaldeko biztanleak Spaccaforno hiri berrira mugitu ziren, 1936an Ispica izena hartu zuena. Horren ondoan, Cava bertan behera utzi zen.
Handiagotzen ari den Cavari buruzko jakinmina
Jean Houel, Io Chatelet, Saint-Non eta beste bidaiarien helburua bilakatu zen, nahiz eta arestiko beste arkeologoren arreta lortu bazuen ere, hala nola, Biagio Pace, Paolo Orsi eta Holm.
Izena eta etimologiaren hipotesia
Cava d'Ispicako izena herri homonimoarena baino antzinagoa da, 1936 arte Spaccaforno deitu zelako. Gaur egun, herriko udaletxean Spaccafunnu deitzen diote. Izen hau 1093ko eta 1168ko aita santuen buldetan agertzen da, Alexandro III.a ren aitasantutza-aldian, non Spaccafornoko elizak Sirakusako gotzainari eman baitzizkioten. Latinezko izena mende askotan Ispicae fundus izan zen (Ispicako beheko tokian dagoen lurraldea). Ispica izena beti cava hitzarekin agertzen da (sakana tokiko hizkeran). Ispica grekerazko éis peg's hitzetatik dator (iturburuetarantz), Pernamazzoni/Busaitone errekaren ibilgua seinalatuz.
Paisaia
Haranean barrena, zenbait tokitan 100 metro sakon eta 500 zabal duena, erreka batek zeharkatzen du. Goi ibilguan Pernamazzone deitzen dute, behe ibilguan, berriz, Busaitone.
Urari esker paisaia ederra da eta haren landaredi oparoan anitz espezietako hegazti bizi dira.
Cavaren flora Mediterraneoko makizko hainbat espeziez osatuta dago, adibidez, artea, esne-belarra, algarrobo, palmondo nanoa, olibondoa basa olibondoa, olibastroa, platano arrunt eta abar. Oihanpeak aldaerak ditu: iratze ar, lurreko ziklamena, basoetako mingots, borraja, Clinopodium nepeta, anpelodesmos, zainzuriak, huntza, salbia, eta abar.
Habitatua izan zenean, Cavan lurra lantzen zen, baina 1693ko lurrikararen ondoren bertan behera utzi zen. Zenbait mende geroago, berriro nekaritza jardutean, Cavak lorategi baten itxura hartu zuen. Han landatutako frutu-arbolak honako hauek ziren: mizpira, abrikotondo, mahatsondo, kakiondo, intxaurrondo, kakahuete, pistatxondoa, mingranondoa, eta abar.
Faunari dagokionez, lehen baino murritzagoa da, beste batzuen artean; etxe-untxia, azeria, hystrix cristata, triku arrunta, pagausoa. Narrazti batzuk aurkitu dira, hala nola, Eskulapioren sugea eta suge berde-horia.
Ibleei mendiak kareharrizkoak direnez, errekek, denboraren poderioz, horma malkartsuko haranak zizelkatu dituzte, nahaspilatutako sareen bidez itsasoratu baino lehen.
Haranaren iparraldean, (Modicako eskualdean) horma arrokatsuak egokiak izan dira gizakia kokatzeko, hortaz bizileku, koba (habitatuak K.a VIII. mendetik K.o. XX. mendeko hasiera arte) eta nekropoli ugariak.
Hegoaldeko defentsa-posizioek (fortilitium adibidez, Ispicako eskualdean) gotorleku naturala da, kareharrizko masa batez osatutakoa, errekaren higadurari aurre egitean, hegoaldeko sarreraren alubioi eta defentsa funtzioak egin zituzten.
Cava d'Ispicako parke arkeologikoa
Hauxek dira berriki izendatutako Cava d'Ispicako parke arkeologikoaren monumentuak:
Gimnasioa
Gimnasioa harrian zulatu zen helenistiko-erromatar garaian eta duela gutxi lurpetik atera da. Komunikatutako bi gela ditu, alboan eserlekuak dituztenak. Eskuineko gelako horma eraitsi da eta gelaren barruan garbitzeko zuloak aurkitu dira. Ezkerraldea interesgarriagoa da eta hobeto zainduta dago. Horko grekerazko grabatuak daude eserlekuak esleitzeko. Idazkiak kontuan hartuz, PRE izenekin agureen tokiak izendatzen ziren eta NEO hitzekin, berriz, gazteenak. Tokia, agian, komunitatearen bilerak egiteko erabiltzen zen
Larderia
Larderia izeneko katakonba, tokian existitzen direnen artean, nabarmenena da. Siziliako handiena izanik, Sirakusako San Joanen ostean, 500 metro koadroko azalera du. Cava d'Ispicako iparraldean dago (Modica), hilobi-konplexu baten atala izanik.
Kobaren sarreran atari bat dago eta handik hiru korridore hasten dira: erdikotik 40 metroko hutsune arrokatsu batean sartzen da; beste bietako luzera laburragoa da. Erdiko korridoreko arkitektura apartekoa da, hiru alditan induskaturik. Lehenengo atala tunel bat da; 12 metro luze eta bi zabal. Horren hormetan, nitxo horizontalak zizelkatu dira, bost mailetan. Behe mailakoa, mendeetan zehar erabili dena, 1982an induskatu zen.
Galeriaren bigarren ataleko gela batean, hilobiak taldeka jarrita daude, plataforma garaietan, korridore estuez mugaturik. Elkarren artean gurutzatzean errepide-sare bat osatzen dute, korridore zentralean amaituz. Plataformak zutabe lodiekin lotu ziren kobako gangari eusteko.
Korridore zentraleko hirugarren atalak arkitektura bitxiagoa du. Arkosolioak ugariak dira eta sarkofago anizkunak ondoko nitxoetan, zutabez eta arkudun edo ojibal antzeko leihoez mugaturik. Hipogeo horren ezaugarririk nabarmanena sarkofago-hilobiak dira.
Eskuineko korridoreak erdiko korridoreko lehen atalaren itxura eta egitura antzekoa du, baita luzera berdina ere. Ezkerreko hormaren luzeran, bost nitxotako lerro paraleloak daude: eskuineko hormaren amaieran bi arkosolio nabari daitezke baita gelaxka batzuk ere, galeriako ardatzerekiko batzuetan perpendikularrak eta bestetan paraleloak direnak.
Ezkerreko korridorearen irregulartasunak adierazten du beranduago erabili zela; nitxoak horizontalki egoteak inguruari anabasezko itxura ematen dio, hainbat suntsipenez areagoturik.
Botika
Cava d'Ispicaren mendebaldean (Modicako lurraldean) Spezieria dago, partzialki eroritako sarrera duena. Botika hau laukizuzeneko gela handi batez osatuta dago. Hormetako hutsuneak, agian, apalak edo trastelekuak ziren poteak edo ukenduen edukigailuak, kremak edo belar-edabeak gordetzeko.
Albo batean, hiru abside irregular daude, hormaren zati handi bat hartzen duena. Inguruan, ikustekoa da harrian zizelkaturiko eserleku zirkular handia.
Kareharrizko zoruan egindako zuloa, adituen arabera, motrailu bat zen, hortaz spezieria (botika) tokian deitzen duten moduan. Dirudienez, hilobiratzeko toki bat izan zen, gerora beste erabilerarako eraldatu bazen ere. Hori ondorioztatzen da kobaren zabalera, haren itxura zirkularra eta oinarri baxua (horma gehienak inguratzen dituena) ikusi eta gero.
Cavaren ondoan, Salinitro bisitagarria da. Toki horretan hilobi eta koba gehiago daude, batak besteen gainean, nahiz eta partzialki suntsiturik egon.
Acestrocephalus nigrifasciatus
Acestrocephalus nigrifasciatus Acestrocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Cava d'Ispica
Eraitsitako kobak
Zenbait solairutako eraitsitako koba hauek Erdi Aroan bizileku gisa erabiltzen ziren. Konplexu hau tokiko beste egiturarekin konektaturik zegoen.
Santa Maria labar-eliza
Eliza hau eraitsitako koben eta hilerriaren ezkerraldean dago. Aurrealdea erori zen baina eskailera kiribil bat dago baita gurutziltzatuaren fresko baten aztarnak ere, latinezko lignum mortis eta S. Johannes azpitituloekin. Beste barruko toki batzuk gaur egun zahaberritu daitezke.
Hilerria
Cavako hegoalderantz eta Busaitoneko ezkerraldera dago hilerria, eraitsitako kobaren inguruan, Santa Maria elizatik minutu batera. Agidanez, K.o. IV. mendeko kristau-nekropoli bat da, hilobi baten horman kristau sinbolo bat zizelkatuta baitago. Guztira, 60 putzu daude lurrean, gainjarritako nitxoak eta hainbat hilobi harrian zulaturik. Bi ataletan banaturik dago: lehengoan, 25 hilobi dira, era askotan kokaturik. Iparraldera hedatzen den bigarrenak, berriz, 24 hilobi ditu eta atzeko horman dagoen arkosolioren klipeoan kristau-monograma bat dago.
Aurreko muinoan, posible da Salinitro bisitatzea, gainjarritako hilobiekin eta partzialki suntsituriko kobekin.
Iparraldeko monumentuak
Parketik kanpo, iparraldearen inguruko eskualdeetan, beste monumentu baliotsu batzuk daude:
La Grotta della Signora
La Grotta della Signoraren kupulak ganga bakarra du: tholos hilobi monumentalaren adibidea da Cavaren iparraldean (Modica).
Koba hau ez zela erabili lurperatzeko pentsatuz gero, aurkitutako solairu-lauzek iradokiten dute koba errituak egiteko edo bizileku moduan erabili zela.
Kobak ez dauka, hormetan gutxienez, solairuko mailan dauden nitxorik. Bestalde, zorua lurrez eta harriz beterik egoteak adierazten du oraindik ez dela esploratu. Naturazko arkitektura hau tokiko nekazarien memorian galdu zen.
La Grotta della Signora Modicako eskualdean egotean eskuragarria da. Cava d'Ispicako sarreratik hasita, 20 metro ibili behar da zolatutako bide batetik eta beste horrenbeste beste batetik, baina zorua lurrekoa da.
Santuen koba
Santuen koba Baravitallako barrutian dago, Modicako eskualdean. Koba nahiko handia da, errektangularra. Koba horretan 36 santuetako margoen aztarnak daude, baina egoera larrian. Gaurdaino, santuak nabari daitezke, baina haien aurpegiak kaltetuta daude hondatuta daudelako. Herriko tradizioaren arabera, kalte egin zutenek irudien atzean txanponak bilatzen zituzten.
Paolo Orsi grezierazko inskripzioen arrastoak aurkitu ditu. Basilisan, santu baten irudia, Santa Lucia edo Santa Helena gisa irudikatuta dago. Bizantziar garaiko arte piktorikoaren aztarna dira, garai urrun horretako lekukotasun bakanetako bat.
San Nikolas
Grotta della Signoratik beherago, muino txiki batean, "Cuozzu" izenekoan, San Nikolas Barikoaren santutegia dago, Ama Birjina deitutakoa ere. Kobak, 4 x 4,5 metrokoak, oraindik Bizantziar Aroko margoak ditu. Fresko teknikaz egindako pintura horietan San Nikolas nabaritzen da, buruaren gainean N(I) (C) OL(A) US hitzak agertzen direlako. Ama Birjina bat dago ere, masaila umearengana hurbilduz, baina aurpegirik gabe. Zoruan putzu txiki bat dago, agian bataiarri moduan erabiltzeko.
Baravitalla
Cava d'Ispicaren iparraldean, Modicako eskualdean, bigarren milurtekoko aztarnak daude: kobak, nekropoliak eta labar-oratorioak. Labe-hilobien sapaia gangaduna edo laua da. Haren berezitasuna eta aurrealdeko apaindura direla eta bitxia da, Baravitallako barrutian harrian egindako hilobia. Sarrera trapezoidaleko bi alboetan, bederatzi pilastra faltsu zizelkatu dituzte; 4 ezkerraldean eta 5 ekuinaldean, monumentuari garrantzia emateko. Sarrera igarotzean, oboide itxurako gelaurre batean sartzen da eta handik errege gelara, itxura eliptikoa duena. Labe-gangak, talamoak eta ezkerreko horman zizelkaturiko nitxoek iradokitzen dute pertsonaia garrantzitsu baten labe-hilobia zela.
XIX. mendean Sirakusako Museo Arkeologikoko Superintendentziak goiko herrixkaren inguruan egindako indusketetan aurkitu ziren: hezurrezko piezak; orratz edo ezten bat eta grabatutako hezur bat, gaur egun Modicako F.L Belgiorno herri museoan gorderik.
Gaztelu sikanoa
Horko lana hain da izugarria, ezen zaila baita pentsatzea belaunaldi bateko lana izan zela, brontzezko edo burdinezko erremintak bazituzten ere. Cava d'Ispicaren erdialdean dago. Kareharrizko horma bat, 30 m-ko altuera duena, benetako gotorlekua da. Gazteluaren berezitasuna lau solairuetako ezohiko arkitekturan datza. Izan ere, hauek barneko eta konpoko eskailerekin konektaturik daude, zeinek erori zirenean, goiko solairuak kolokan jarri baitzituzten. Gela gehienak errektangularrak edo karratuak dira, hormetan nitxoak daude eta agertzen diren beste hutsune batzuek ateen eta leihoen funtzioa egiten dute. Argi naturala duten gela gehienek korridore luze batetik hazten dira, kanpoko hormaren luzeran.
Calicantoneko nekropolia
Gazteku sikanotik hurbil eta haran osoa ikusten den garaiera batean dago Calicantoneko nekropolia. Nekropolia Brontze Arokoa da (K.a. XXII. mendekoa) orain dela 4000 urtekoa, Castelluccioko kulturarekin erlazionaturik. Nekropoliak haitzulezko ehun hilobi inguru ditu, hauen arteko bik aurrealdean pilastra faltsuak dituzte, eta beste batek atari baxu bat du. Litekeena da hilobi hauek gaientzen ari ziren zenbait klanetakoak izatea.
Egin ziren indusketetan 2012an eta 2015ean artean, agerian geratu zen txabola obalatu handi baten (10 x 5 metrokoa) barruan hainbat objektu eta eskeletoak. Aurkikuntzek adierazten dute tokia K.a. 1600 inguruan bat-batean bertan behera utzi zela, agian modu bortitzean.
Pernamazzoni herrixka
Gaztelu sikanotik iparraldera, kilometro batera, Pernamazzoni herrixka dago, ikusgai horma bertikal baten zehar, zenbait gelekin harrian zulaturik.
San Pancrati
San Pancrati elizaren hondakinak San Nikolas elizaren gainean dago, Modicako Cannizzara auzorako bidean. Iblei eskualdeko zaharrenetariko bat da, K.o. VI. mendearen erdikoa. Bizantziar basilika txiki honek hiru nabe ditu eta presbiterio bat abside batekin. Eliza karreharri bigunezko bloke megalitikoekin egin zen, gaur egun bakarrik kanpoko hormek eta absideak diraute, baita kareharrizko baten zoruko aztarnek eta lurrezko beste geroko zoru batek ere. Hau da Cavako labar-eraikuntza ez den adibide bakarra.
Calvi (Korsika)
Calvi Frantziako administrazioaren menpeko Korsika Garaia departamentuko udalerri bat da, Korsika eskualdean kokatua.
Cava d'Ispica
San Markoren katakonba
San Markoren katakonba izen bereko barrutian dago, labarraren amaieran; muino bat eta lautada elkartzen diren tokian. Berrogei metroko korridore batez osatuta dago eta bi alboetan hilobiak ditu. Oso zabala den sarreraren ezkerraldean, bigarren mailako beste korridore bat hasten da. Korridore nagusia, amaieran argiztatuta hiru sabai-leihorekin, erdialdean zabaltzen da errezelezko bi hilobi kokatu ahal izateko. Guztira, 250 hilobi baino gehiago daude. Zenbait metrora, ezkerraldean, korridore txiki baten luzeran hipogeozko beste hilerri bat dago. Herriko komunitate bati dagokion katakonba hori K.o. IV.-V. mendeen artekoa da. S. Markoren katakonbara heltzeko, Ispica-Bufali-Marza errepidea hartu behar da, Ispica-Pozzallo-Notoko bidegurutzearen 2 kilometrora, eskuinean badago 800 metroko bide bat landan barrena.
Bizantziar Aroko monumentuak
K.o. 535an, Justiniako Bizantzioko enperadore zelarik, Belisario jeneralak Sizilia konkistatu zuen. Kristauek kobak eraldatu zituzten gurtza-tokiak egiteko. A rutta ri Sant'Ilariuni izeneko koban San Hilarion Gazakoa bizi omen zen. Ingurua San Hilarionaren eskailera deitzen da, antzinean mailadi bat zegoen haranaren sakonetik kobaraino. Garai horretan monakotza garatu zen Siziliako toki guztietatik eta gurtza greziar santuei eta are gehiago Odigitriako Ama Birjinari, hau da, bizantziar kultuan kristauari bidea seinalatzen ziona. Cava d'Ispica ondo prestatu zen Aszetismo-bakardaderako, hainbat komunitate erlijiosok aurreko labar-bizilekuetan komentuak eratu zituzten, zeinen gelak konektaturik baitzeuden korridorei eta eskailerei esker.
Komentua
Uste da monastegi bat zela Santa Alexandraren labar-oratorio bat dagoelako, komentutik ez oso urrun eta bi partez osaturik. Lehenean, fresko baten hondarrak daude, agian santu bat irudikatzen du. Txikiagoa den bigarrenak harrizko zorua du, non zulo bat egin baitzen ura biltzeko. Sufredun ur hori betidanik uste da miragarria zela azaleko gaitza sendatzeko. Antzineko ohiturari jarraituz, sendatu ondoren, beharrezkoa da prenda pertsonal bat uztea.
Marchionale jauregia
Eraikin hau gotorlekuaren hegoaldean dago (Ispica) eta horren oinplanoak “L” baten itxura du. Aurreko tokia harri-koskorrez zolatu zen. Eskuinaldean zerbitzu guneak eta biltegiak kokatu ziren. Badaude beste gela batzuk eta asfalto-lausezko korridore bat ere. Beste gela batek Ponpeia-zoru gorria du. Ipar-ekialdeko ertzean aurkitutako zutabe baten oinarriak pentsarazten digu egitura monumental bat falta dela. Bizantziar Aldiko zeramika agertu denez, uste da garai hartako egitura bat zegoela. Hondakin berriei dagokienez, uste da Caruso familiako eraikina (XV. mendekoa) zela eta geroko Statellarena. Jauregia 1693ko lurrikarak behera bota zuen eta ez zen berriro eraiki.
Fortilitium (edo Forza)
Labar naturalek defendatutako gaztelua zen eta, beste aldetik, zubi batek gurutzatu behar zen lubaki bat zeharkatzeko. Gaztelura sartzen da zurezko atari handi batetik, alboan beste bi ate txikiago dituena. Gaur egun, 1693ko lurrikarari eutsi zioten horma batzuk baino ez dira gelditzen. Indusketa batzuek azaldu dituzte markesaren jauregia eta gazteluaren barruan zegoen Annunziata eliza zaharraren zorua. Bisitatzeko interesgarria da ukuilua (10 x 10 m), kobazulo handia, Fortilitiumeko zaldiak gordetzen ziren tokian. Oraindik aska batek eta animaliak lotzeko uztaiek diraute. Goialdean, belarra gordetzen zen eta han ere, biltegiak eta gerrarien gelak zeuden. Hormetan egindako zuloetan zurezko oholak jarri ziren armak, arropa eta animalien uhaleria eskegitzeko.
Crocefia auzoko nekropolia
Nekropoli hau Giuseppe Bellisario doktoreak aurkitu zuen 2013ko azaroaren 2an, herritik 3 km-ra eta Cava d'Ispicatik 150 metrora kokaturik, ordura arte ezezaguna.
Aurkikuntzaren hilabete bat geroago, Ragusako Superintendentziak adierazi zuen nekropoliak Antzinaro berantiar aldikoa zela. Nekropoliak 20 hilobi inguru zituen, guztiak ekialdera begira. Gune berean eta inguruetan, hainbat teilatu-xafla aurkitu ziren. Ingurua babes arkeologiko gunea izendatu dute.
2006ko Nafarroako Itzulia
2006ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko XLV. ekitaldia izan zen. Urte honetan, sei etapaz osatu zen Itzulia, ibilbidea Orkoiengo Lizarteren lantegian hasi eta Iruñean bukatu zen.
Futbol
Futbola antzinarotik jokatzen den baloidun jokoetako batetik eratorritako kirola da. Gaur egungo kirolaren arauak 1863an sortu ziren, Ingalaterran The Football Association elkarteak futbol arauak sortu zituenean.
Wexford Opera House
Historia
Eraikina berriaren arkitektoa Keith Williams izan zen.
Futbol
Jokalariek ezin dute baloia eskuekin edo besoekin ukitu jokoan ari diren bitartean, atezaina area penalean dagoenean izan ezik. Beste jokalariek euren hankak erabiltzen dituzte, gehienetan, baloia pasa edo atera botatzeko, baina batzuetan eskuak edo besoak ez diren beste gorputzaren zatiak ere erabiltzen dituzte. Partidaren amaieran gol gehien sartu dituen taldeak irabazten du. Partidaren amaieran berdinketa baldin badago, partida horrela amai daiteke edo luzapena eta penalti jaurtiketak egin daitezke, lehiaketaren arabera. Munduan osoan, FIFA erakundeak kudeatzen du futbola, eta sei konfederaziotan banatuta dago: AFC, CAF, CONCACAF, CONMEBOL, OFC eta UEFA. FIFAk Munduko Futbol Txapelketa antolatzen du lau urtean behin.
Wexford Opera House
Historia
2014ean, Wexford Opera Jaialdiaren hasieran Heather Humphreys emakume ministroak Irlandako Opera Nazioanalaren Egoitza bezala izendatu zuen, hau da, Irlandako The National Opera House.
Futbol
Hastapenak
Dokumentuek diote gutxi gorabehera K.a. 2500ean hasi zirela antzinako txinatarrak Tsu-Chu izeneko jokoan. Tsu hitzak «oinekin baloia jotzea» esan nahi omen du, Chuk, aldiz, «larruz egindako pilota», eta enperadorearen urtebetetzeko ospakizunetan jokatzen zen. Japoniarrek ere Kemari izeneko jokoa garatu zuten K.a. 300 eta 600 urteen artean; 8 jokalari edo gutxiago aritzen ziren partidatan eta baloiak lurra ez ukitzea zen helburua. Amerikan, Mayak eta Aztekak Pok-A-Tok jokoan aritzen ziren; baloia hankekin jo arren, helburua berau uztaian sartzea zen. Kalkuluen arabera, esaten da joko honek 3.000 urteko antzinatasuna duela. Aurkitutako zelairik zaharrena, Paso de la Amada, Mexiko, K.a. 1600ekoa da.
Ipar Amerikan, beranduagokoak dira Pasuckuakohowog jokoaren inguruko berriak, XVI. mendearen amaierakoak hain zuzen. 1.000 pertsonatik gorak hondartza zabaletan bildu eta baloiarekin jokatzen zuen, sarritan egun bat baino gehiago irauten zuten partida kaotikoetan. Alaskako eskimalek ere halako zerbait egiten omen zuten, baina izotz gainean; Asqaqtuk esaten zioten jokoari.
Groenlandian ere futbolaren antzeko kirola jokatzen zen, eta Ozeaniako “Marngrook” izeneko jokoak, berriz, Australiako futbolaren antz handiagoa zuten ezaugarriak zituen.
Bytoń udalerria
Bytoń Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Radziejów barrutian kokatuta. 73,37 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3552 biztanle zituen.
Futbol
Lehen garapena
Futbolaren bertsio modernoa Europan sortu zen eta bertan ere aurrekariak badira. Antzinako Grezian, Episkyrosean aritzen ziren. Beste kiroletan bezala, biluzik jokatzen zuten eta, gizonezkoak gehiago izan arren, emakumezkoek ere jokoan parte har zezaketen. Aurretik, linoz eta hilez egindako baloiek (Egiptoko hilobi batean aurkitutakoa kasu) ez zuten punparik ia eta greziarrek follis edo puztutako baloia garatu zuten. Zerrien maskuriak erabiltzen zituzten horretarako, baina belaki zatiekin egindako pilotak ere baziren.
Erromatarrek Episkyrosa garatu eta izena aldatu zioten: Harpastum izena zuen Inperioaren modako jokoak (bere azken urteetan bereziki). 5-12 jokalarik erditik banandutako zelai errektangularrean jarduten zuten. Talde bakoitzak bere erdian mantendu behar zuen baloia, eta arerioa baloia lapurtu eta bere zatira eramaten saiatzen zen. Harpastuma follisa baino pilota txikiago eta gogorragoekin jokatu ohi zen.
Zizeronek berak kasu bitxia deskribatu zuen: Gorteko bizartegian gizon bat hil omen zuten, bizarra mozten zioten bitartean norbaitek baloiari ostikoa jo eta leihotik barrura sartu zenean; pilotak bete-betean eskuan jo omen zion bizarginari eta bezero gizarajoari lepoa moztu zion labanak. Atheneausek ere Harpastumari buruz idatzi zuen: «Harpastum da gehien gustatzen zaidan jokoa. Ahalegina eta nekea izugarriak dira, lepoaren bira bihurriak bezalaxe». Eta Antiphanesek hauxe kontatu zuen: «Baloia hartu eta lagunari pasa zion, jokalari bat saihestu eta barre egiten zuen bitartean».
Inperioaren hedapenean erromatarrak Britainiar irletara iritsi ziren, baita euren jokoa ere. Erromatarren eta britainiarren arteko Harpastum norgehiagoken berri iritsi da. Erromatarrek erraz lortzen omen zuten garaipena. Erdi Aroan Italian eta Ingalaterran jarraitu zuten baloi jokoan. Bi herrietan joko jendetsu eta bortitzak egiten ziren.
Azkenik, XI. mendean normandiarrek Ingalaterra inbaditu eta Soule sartu zuten, euren ospakizuna inauterietan hedatuz. Soulearen funtzionamendua sinplea zen: Bi herri edo auzo lehiatzen ziren belarrez betetako txerri-maskuri baten, larruzko edo oihalezko pilota baten edo zurezko pieza biribil baten laguntzaz. Helburua pilota aurkariaren eliza nagusiko atera eramatea zen, eta horretarako, oinak, eskuak eta baita makilak ere erabil zitezkeen. Inauteri honen izena Shrovetide Football edo Inauterietako Futbola deitzen hasi zen. Kointzidentzia hutsagatik eta Florentziako Inauterietako jaiekin paraleloki ospatzen zenez, erromatar izeneko Harpastum joko zaharra indartu zen. Lehenengo partidak XV. mendearen hasieran ospatzen hasi ziren. Horrekin batera, 1681ean Florentzia Kaltzio izeneko futbola praktikatzen hasi zen. Futbol mota honen helburua Santa Croce plazaren muturretan dauden kaioletan golak markatzean zen. Ingalaterran, aldiz, futbolean jokatzeko debekua kendu zen. Hori horrela, unibertsitate eta ikastoletan masiboki praktikatzen zen "gentleman" jarduera kirola bihurtu zen.