cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nafarroako Foru Komunitateko Ekonomia Hitzarmena
Bilakaera historikoa
Lehen Karlistaldiaren amaiera 1839an iritsi zen, Bergarako Besarkadarekin. Espartero jeneralak proposatuta, Madrilgo gobernuak, 1839ko urriaren 25eko Legearen bidez, Foruak berretsi zituen batasun konstituzionalaren barruan, baina aldatzeko betebeharra ezarri zuen, foru-probintziei entzun ondoren. Foruen aldaketa hau 1841ean gauzatu zen Nafarroan, Foruak Eraldatzeko Legearekin, abuztuaren 16ko Lege Hitzartua bezala ezagutua, erresumaren abolizioa suposatzen zuena, gainontzeko foru probintziek ez zuten eraginik izango 1878an, Ekonomia Itunaren jaiotze data, indargabetu zen arte.
Hitzarmen Ekonomikoa Foruak Aldatzeko Legean dago jasota. Horrela, 1841etik aurrera, foru-dohaintza derrigorrezkoa eta kalkulu objektibokoa da. Hala ere, Nafarroaren eskumenen eta ekarpenaren izaera baketsuaren aitorpen xehatua botere zentralak egin zuen pixkanaka.
1841eko Foruak Aldatzeko Legeak, bere 16tik 24ra bitarteko artikuluetan, Hitzarmenaren ernamuin materiala osatzen duten aduana eta zerga xedapen ezberdinak ezartzen ditu: Aduanak Pirinioetara lekualdatzen dira, Gobernu zentralak tabakoaren salmenta kontrolatzen du Nafarroarako 87.537 errealen truke, Nafarroari ematen zaion estankoa ezartzeko gatz merkataritzaren askatasuna indargabetuta geratzen da, era berean paper zigilatua eta bolbora eta sufrearentzako estankoa erabiltzetik salbuesten da. Zuzeneko kontribuzioa 1.800.000 erreal dira, 300.000 gutxiago bilketa- eta porrot-gastuengatik, eta aldagai bat, kultu eta klero bakoitzeko, 1.500.000 inguru.
1849eko Hitzarmena
1830eko hamarkadan gertatutako eliza-desamortizazioekin, Espainiako gobernuak «kultuaren eta kleroaren aurrekontu-beharrei erantzuteko» konpromisoa hartu zuen». Lege Itundua aldarrikatu zenean, gai hori ez zegoen erabat araututa, eta arazo larria planteatzen zion Nafarroako zerga-autonomiari, ustez garrantzitsua zen diru-kopuru baten aurrean. 1845eko Estatuko aurrekontu orokorren legeak, Nafarroako Diputazioaren iritziz, «gehiegi eskatzen zion probintzia honi», 1846. urtearen hasieran gobernu zentralarekin negoziazioak hasiz. 1849ko irailaren 22ra arte ez zen akordiorik lortu, Nafarroaren ekarpen hori urtean 3.600.000 errealekoa izango zela ezartzen zuen errege-dekretu bat aldarrikatuz.
1877eko Hitzarmena
Canovas del Castilloren foruen aurkako erasoa, karlismoaren porrotaren ondoren, Nafarroan estatuko zerga orokorrak ezartzeko ahaleginean gauzatu zen. Horren aurkako Probintziako Aldundiak ekarpenaren berrikuspenari amore eman behar izan zion, Tejada-Valdonserako Hitzarmena deiturikoan, negoziatzaile errealaren izena.
1877an ekarpena 8.000.000 errealetan finkatzen da, hau da, 2.000.000 pezetatan, kontribuzio guztiak, zuzenekoa eta aldakorra bateratuz. Berrikuspen horrek ez zituen plan zentralistak aldatu: 1893ko estatuko aurrekontuak zerga-uniformetasuna ezartzen saiatzen ari ziren berriro. Gobernuaren proiektuak erreakzio instituzional eta herrikoi handia eragin zuen Nafarroan, Gamazada izeneko mugimendua. Azkenean, ez zen gauzatu Espainiako gobernuaren asmoa.
1927ko Hitzarmena
Berrogeita hamar urtez aldaketarik gabe egon ondoren, 1927an Hitzarmen Ekonomiko berri bat onartu zen, Primo de Riveraren diktaduran. Hitzarmen horrek, lehen aldiz, bere itunpeko izaera eta Nafarroaren autonomia fiskala onartzen ditu. Ekarpena 4.600.000 pezetara pasa zen, eta arau harmonizatzaileak ezarri ziren hainbat zergatan. Esan daiteke gaur egun definitzen duten ezaugarriak dituen lehen Hitzarmen Ekonomikoa dela.
1941eko Hitzarmena
1941ean, Gerra Zibilak, diru-bilakaerak eta Larrazen 1940ko zerga-erreformak sortutako egoerak zerga-araudia harmonizatzera eta ekarpena 21.000.000 pezetara igotzera behartu zuten. 1941eko azaroaren 6an sinatu zen, eta berrikuntza juridiko bat gehitu zen, eraginkorra izan ez zena. Berrikuntza horren arabera, desadostasunik izanez gero, egoitza Madrilen izango zuen Arbitraje Batzorde bat egongo zen, «Ogasun Ministerioko ordezkari batek, Aldundiko beste batek eta Auzitegi Goreneko magistratu izan arren Gobernuak xede horretarako izendatutako hirugarren batek osatua. Honek, beraz, gehiengoa zuen. Baina Batzarra Aldundiak eskatuta baizik ez litzateke bilduko.» Aldundiak, egoera kaltegarri horren aurrean, beste baliabide batzuk bilatu zituen arazoak konpontzeko.
1969ko Hitzarmena
16/1969 Lege Dekretua Hitzarmena frankismo garaian egokitu zen, foru-araubide pribatiboa indartuz eta 1957ko eta 1964ko zerga-erreformetara egokituz. Ekarpen ekonomikoaren zenbateko bakarra aldatzeko berritasuna sartu zuen, hiru kontzeptu ezartzeko: 230 milioi pezetako finko bat, Enpresen Trafikoaren gaineko Zerga Orokorraren eta Luxuzko Zergaren etekinen urteko konpentsazio bat, eta, azkenik, konpentsazio bat, Nafarroan zergak ordaintzen zituzten eta estatua ordaintzen zuten enpresek esportazioagatik egiten zuten desgrabazioagatik.
1990eko Hitzarmena
Gaur egun indarrean dagoen Hitzarmena 1990eko abenduaren 26an onartu zen 28/1990 Legearen bidez, hainbat faktoreren ondorioz, hala nola NFEBHLOren 45. artikuluaren aplikazioa, 1981eko Euskal Itunean izandako bilakaera eta Espainiako erreforma fiskalekin izan beharreko harmonizazioa. Hitzarmen hori gerora aldatu egin da 1993, 1998, 2003, 2007, 2015 eta 2022an.
1990eko Ekonomia Hitzarmenaren xehetasunak
Elementu harmonizatzaile orokorrak hauek dira:
Subjektu pasiboak bi lurraldeetan eragiketak egiten baditu eta 10 milioi euroko negozio-zifra gainditzen badu (zenbateko hori 1990az geroztik handituz joan da), lurralde bakoitzean lortutako negozio-zifrak markatzen duen proportzioan ezarri behar du tributazio-zifra erlatiboa bi administrazioetan. Eragiketen kokapenak ezberdintasunak ditu sektore ekonomikoaren arabera.
Estatu espainiarrean bost administrazio fiskal daude: Nafarroakoa, erregimen komunekoa eta itunpeko foru lurraldeetako hirurak. Hitzarmen Ekonomikoak Nafarroaren eta erregimen komunaren arteko harremana harmonizatzen du soilik, eta ez dago Nafarroaren eta Foru Aldundien arteko harremana protokolizatzen duen antzeko tresnarik. Harreman horietarako, Hitzarmen honetan xedatutakoa aplikatu behar da.
Ekarpen ekonomikoa zehazteko, lehenik eta behin, Estatuaren gastu guztiak hartu behar dira kontuan. Gastu horietatik bereizi egiten dira bereganatu gabeko kargak, estatuaren eskumen esklusiboak direlako, eta bereganatutako kargak, Foru Komunitateak dagoeneko erabiltzen dituen eskumenei dagozkienak. Bereganatu gabeko kargak egozpen-indize batez biderkatzen dira, eta ekarpen osoa egiten da.
Egozpen-indize hori % 1,6an dago ezarrita, Nafarroako errenta Estatuko errenta orokorrarekiko sortzen den proportziotzat hartzen baita. Hainbat kalkulu-metodo argitaratu dira, baina, azken batean, horien zenbatekoa politikoagoa da ekonometrikoa baino. Foru Parlamentuaren proposamena % 1,35ekoa zen eta Ogasun Ministerioaren proposamena % 1,62koa.
Azkenik, ekarpen osoari zenbait doikuntza finantzario eta konpentsazio hitzartu egiten zaizkio ekarpen likidoa zehazteko.
Kalkuluen konplexutasuna dela eta, bost urtean behin egiten dira eta hurrengo urteetan eguneratu baino ez dira egiten. Kalkuluaren urteei "oinarri-urteak" esaten zaie.
Bothus ocellatus
Bothus ocellatus Bothus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bothidae familian.
Wills Point (Texas)
Wills Point Texasko hiri bat da. Van Zandt konderrian kokatua dago. 2010ean 3,524 biztanle zituen, 9.49 kilometro koadrotan banatuta.
Adjektibo
Gramatikan, adjektiboa izena lagundu eta nolakoa den adierazten duen hitza da, hari buruzko ñabardurak emanez. Beraz, adjektiboa ere izen-sintagmaren osagai nagusietakoa da. Determinatzaileak izenaren erreferentzia zehazten duen bezala, adjektiboak, gehienetan, izenaren ezaugarri bat aditzera ematen du. Horregatik, «kalifikatzaile» ere deitzen zaie. Izenen eskuinera kokatzen diren adjektibooei (txiki, gorri, luze...) izenondo deritze; izenlagun hitza, berriz, izenaren aurretik doazen adjektiboetarako erabiltzen da (herriko, larruzko, idazteko, zure, Maddiren...).
Gilen Kaiserraren Oroimenezko Eliza
Gilen Kaiserraren Oroimenezko Eliza edota soilik Oroimenezko Eliza gisa ere ezaguna (Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche edota Gedächtniskirche) Alemaniako Berlin hiriburuan dagoen eliza luterano bat da. Breitscheidplatz enparantzan dago, Kurfürstendamm etorbidea eta Charlottenburg-Wilmersdorf barrutiaren barnean, Tiergarten parkeko hego-mendebaldeko muturretik hurbil.
Adjektibo
Hizkuntza gehienek adjektiboak dituzte. Ez dutenek beste hitz-mota batzuk, gehienetan aditzak, erabiltzen dituzte funtzio semantiko bera betetzeko; esaterako, "handia izan" esan nahi duen aditz bat dute eta, "etxe handia" adierazteko, "handia den etxea" esaten dute.
Zeregina
Adjektiboaren zeregina, beste edozein aldarazlerena bezala, izenaren erreferentzia murriztea da. Gizon izenak gizon guztiei erreferentzia egiteko balio du, baina gizon gazte esatean, gizonen multzo handi horretatik batzuk bakarrik hartzen dira gogoan. Alegia, gizon gazteen multzoa gizonena baino askoz mugatuagoa da, gizon zaharrak, gizon izanik ere, ez baitira gizon gazteak.
Gilen Kaiserraren Oroimenezko Eliza
Histori
Gilen II.a Alemaniakoak bere aitona zen Gilen I.a Alemaniakoa goresteko asmoz monumentu erlijiotsu hau dohaintzan eman zuen.
Adjektibo
Kokagunea, euskaraz
Euskaraz adjektibo gehienak izenaren eskuinean doaz, izenaren ondo-ondoan: Adibide horietan ageri diren izen-sintagmetan adjektibo bana dago, denak izenaren eskuinera. Horixe da, hain zuzen, hitz bat adjektibo den ala ez erabakitzeko erabil daitekeen irizpide nagusia: Adibide horietako izen-sintagmetan, gazte hitza ageri da. Lehenbiziko kasuan, izena da, eskuzabal adjektiboaren ezkerretara ageri baita. Baina bigarrenean, adjektiboa da, mutil izenaren eskuinera kokatua baitago, izen hori aldaraziz.
Izenaren ezkerrean jartzen diren adjektiboak
Oro har, adjektiboa izenaren eskuinetara doa; hala ere, batzuk, ezkerretara: -(t)ar eta -dun bukareretakoak.
Gilen Kaiserraren Oroimenezko Eliza
Histori
Ondoren eraikinaren hondakinen barnean kristalezko eliza bat eraikitzea ere pentsatu zen. Azkenik, Egon Eiermann arkitektoaren proiektua aukeratua izan zen, honek antzinako eliza eta eraikuntza berriaren arteko elkarketa bat proposatu zuelarik.
Adjektibo
-(t)ar atzizkiez osatutako adjektiboak
Arau orokor gisa, -(t)ar atzizkiaz osatutako adjektiboak izenaren ezkerrean jartzekoak dira; halaxe egin da euskararen tradizio osoan, baita XX. mendean ere:
Salbuespen gisa, -(t)ar atzizkiaz osatutako adjektiboak izenaren eskuinean jartzekoak dira, pertsona izenen ondoan:
Negozio
Negozio, salerosi edo salerosketa produktu, zerbitzu edo garatu nahi den edozein jardueraren truke dirua lortzeko edo prestatzeko metodo bat da.
Adjektibo
-(t)ar atzizkiez osatutako adjektiboak
Eta, orobat salbuespen gisa, onargarria da izenaren eskuinean jartzea, izenak ezkerrean osagarri askotxo duenean:
Negozio
Adibidez, Interneteko negozio bat ekoizpen eta salmenta jarduerak Internet bidez egitean datza. Negozio mota horrek jendeari begira duen leihoa salgai dauden produktu edo zerbitzuak erakusteko erabiltzen den webgune bat da; maiz, orri horiek kreditu-txartelekin transakzioak egiteko aukera ematen dute.
Laburbilduz, negozio oro transakzio bat da, zeinaren bidez bi alderdi edo gehiagok ondasunak eta zerbitzuak trukatzen dituzten prezio jakin edo zehatz baten truke. Ondasun edo zerbitzu bat beste batekin trukatzeari, trukea esaten zaio. Ikuspegi juridikotik, negozio oro kontratu baten bidez formalizatzen da, eta salerosketa-negozioa da negozio juridiko nagusia.
Adjektibo
Kokagunea, beste hizkuntza batzuetan
Hizkuntza germanikoen artean, berriz, adjektiboa aurretik jartzekoa joera nagusia da (red house ingelesez, "etxe gorria", hitzez hitz, "gorri etxe"). Ingelesez maileguz erabiltzen diren adjektibo batzuk izenaren ondoren agertzen dira, dena den (court-martial, heir apparent, code blue, astronomer royal, gum arabic, president elect, Advocate general, Estates General, secretary general, poet laureate...). Beste hizkuntza germaniko batzuetan ere anbibalentzia pixka bat dago baina, berez, adjektiboa beti aurretik joaten da, eta alemanaren kasuan, oso salbuespen gutxirekin.
Hizkuntza eslaviko ek ere adjektiboa aurretik jartzen dute, baina salbuespen postnominalak ugariak dira txekiera edo poloniera bezalako hizkuntzetan.
Adjektiboaren kokapenari dagokionez, erradikalki hizkuntza prenominalak dira,adibidez, hungariera eta txinera. Euskararen gisa, ordea, arabiera erradikalki postonominalekoa da.
Adjektibo bat baino gehiago ager daiteke izen-sintagman
Izen-sintagmaren barruan, adjektiboaren zeregina izenaren erreferentzia murriztea da. Baina adjektibo baten ondoren beste bat jar daiteke, eta haren ondoren beste bat, eta horrela, behar diren adina. Era horretan erantsitako adjektibo bakoitzak izenaren erreferentzia gero eta murritzago izatea dakar. Adibidez, liburu izenak liburu guztien multzoa besarkatzen du. Liburu zaharrek multzo hori murriztu egiten du. Eta multzo hori oraindik murritzago gerta daiteke beste adjektibo bat erantsiz: liburu zahar merke, edo liburu zahar merke eder. Azkena eransten dugun adjektiboak ezkerreko multzo osoa «harrapatzen» du, eta, horrela, izenaren erreferentzia murrizten. Hemen, hala ere, arazoa izan liteke adjektibo horiek zein hurrenkeratan joan behar duten erabakitzea: Liburu gorri merkea ala liburu merke gorria?, adibidez. Ez dago irizpide argiegirik. Hala ere, zenbait joera soma daitezke. Esaterako, neurriaren eta kolorearen artean, normalena kolorea lehenbizi eta neurria gero ematea da. Baina alderantziz ere egin daiteke, zer esan nahi den. Liburu gorri lodia / Liburu lodi gorria.
Hedakuntzak
Adjektiboak ere, izenak bezala, bere inguratzaileak har ditzake. Ez izenak adina, baina batzuk bai: maila-adberbioak esaterako, edo mugatzailea (izen-predikatuetan). Beste adjektibo batek aldarazia ere egon daiteke. Horregatik, Izen-sintagma dagoen bezala, onartu behar da badela adjektibo-sintagma halaber.
Adjektiboa, adjektiboaren aldarazle
Orain arte, ikusi da izen-sintagmaren barruan adjektibo bat baino gehiago ager daitekeela. Baina adjektibo horietako lehenbizikoak izen-sintagmaren ardatz den izena aldarazten du, bigarrenak, berriz, [izena+adjektibo] multzoa, eta, horrela, azkena arte. Baina gerta daiteke bi adjektibo aurkitzea eta bietariko batek bestea aldaraztea eta ez, egiazki, zuzenean izen-sintagmaren ardatza edo ezkerreko [izena + adjektiboa] multzo osoa. Adibidez, soineko urdin argia esatean, argi adjektiboa ez dagokio zuzenean soinekori, urdini baizik. Alegia, soinekoa ez da argia; argi adjektiboa urdini dagokio, argia izatea urdinaren ezaugarria da sintagma horretan., izan ere, urdina iluna edo argia izan daiteke.
Maila adierazteko beste bideak
Maila-adberbioak hitz lokabeak dira, baina badira beste bi bide behintzat adjektiboak adierazten duena mailakatzeko: Hiru horiek atzizkiak dira. Adjektiboei eta adberbio batzuei eransten zaizkie, superlatiboa, konparatiboa edo larregitasuna adierazteko. Bide hori superlatiboak eratzeko baliatzen da: eder-ederra esatean eta oso ederra esatean, funtsean gauza bera esaten da. Idazkerari dagokionez, kontu izan esapide horietan bi osagaien artean marratxoa idatzi behar dela. Beste atzizki batzuek ere adjektiboaren esanahia nolabait aldarazten dute, txikigarri gisa nahiz handigarri moduan. Sail horretakoak dira -txo, -ño, -xka, -xko, -kote, -tzar eta antzekoak (txikitxo, gorrixka, luzexko, lodikote, berotzar...). Atzizki horiek izenei ere erants dakizkieke: gizontzar, herrixka, etxetxo, andereño, etab.
Adjektiboak izen-sintagmatik kanpo ere lekua du: predikatu osagarria
Adjektiboaren kokagune ohikoa, izen-sintagman duenaz kanpo, predikatu osagarriarena da. Predikatu osagarria deitzen duguna perpausaren subjektuari lotura-aditz baten bidez erlazionatua agertzen da. Lotura-aditz ohikoenak izan eta egon dira. Predikatu osagarria adjektiboak osatua dagoenean, adjektibo-sintagma bat dela esan ohi da. Adjektibo-sintagma horren ardatza adjektiboa da. Ardatz-elementu horretaz gainera, mugatzailea ager daiteke. Adjektiboak maila-aditzondoa ere eraman dezake. Beraz: Subjektuari buruzko predikatu osagarriak ez ezik, objektuari buruzkoak ere badira. Halakoak, hala ere, adjektibo-sintagma bainoago, izen-sintagma izan ohi dira, eta aditzak ere objektua eskatzen dutenetakoa izan behar du: hartu, izendatu, bihurtu, etab. Adibidez: Era horretako predikatu osagarriak mugagabean joan ohi dira.
Mugatzailea noiz agertzen da predikatu osagarrian?
Perpausaren subjektua izen-sintagma arrunta denean, ohikoena adjektibo-sintagma mugatzaile eta guzti agertzea da. Hori da Etxe hori itsusia da, Gizon hori oso jakintsua da, Ardo pixka bat edatea on(a) da, Bizikleta hori garestiegia da adibideetan ikusten dena. Hala ere, lotura-aditza izan izan beharrean beste bat bada –egon, joan eta horrelakoak–, orduan nahiko normala da adjektibo-sintagmak osatzen duen predikatu osagarri hori mugatzailerik gabe ematea: Horrelakoetan, batzuetan zalantza da adjektibo-sintagma den ala adberbio-sintagma: kontuan hartzen bada sintagma horiek subjektuarekin nolabaiteko lotura dutela –adibidez, azken adibideko perpausean, oso dotore sintagma ez dagokio etorrerari, Edurneri baizik–, predikatu osagarri dira. Horrenbestez, dotorek adjektibo izaten segitzen du; hori bai, mugagabean emateko joera dago izanez kanpoko beste aditzak tartean daudenean. Nolanahi ere, perpausaren subjektua perpaus bat bada –hurrengo adibidean bezala–, orduan adjektiboa mugatzailerik gabe ager daiteke: Halako perpausetan, eder izan ‘komeni izan’-en baliokide dirudi. Badira, bestalde, zenbait adjektibo (libre, preso, eta beste bakarren bat) mugagabean agertu ohi direnak normalki: Zenbait adjektibo, azkenik, mugagabean agertzeaz gainera, ez daude izen-sintagmaren barnean: gai, zilegi, sori, haizu...: Baina ez: Eta izen-sintagmaren barnean ere ez da aurkituko horrelakorik: Horrek esan nahi du, berez, gai, zilegi eta antzekoak ez direla egiazko adjektiboak: haiek tratatzeko biderik egokiena aditz-multzo berezien lehen osagaitzat hartzea da, ziur aski. Hots: gai izan, zilegi izan, haizu izan eta antzekoak egiaz aditzak bide dira, nor izan, gauza izan, komeni izan, ados izan eta abar bezalaxe.
Adjektiboa eta zenbatzaile-sintagma
Izen-sintagmaren barnean, izen neurgarriekin, zenbatasunezko zehaztapena ezartzen duen zenbatzaile-sintagma ager daitekeen bezala, zenbait adjektibo ere –bereziki, neurria adierazten dutenak: luze, zabal, handi, sakon....– zenbatzaile-sintagmaz horniturik ager daiteke: Era horretako adjektibo-sintagmak ez dira izen-sintagmaren barnean kokaturik agertzen, predikatuaren barnean baizik: Horrelakoak izen-sintagma baten barruan txertatu behar baditugu, izenlagunen bidea hartu behar dela dirudi; alegia, -KO atzizkia erantsi behar zaie: Edo erlatibo baten bidez ere sarraraz daitezke izen-sintagman:
Beste
Hona hemen izen-sintagmaren osagai gisa sarritan ikusten den elementua. Zein kategoriatakoa den jakitea ez da erraza: badirudi ber (bera, berau…) hitzarekin baduela zerikusirik: hain zuzen, hitz horren kontrakoa edo izango liteke. Gizon bera esatean, lehendik aipatu-edo den gizonaz ari gara baina beste gizona esatean, berriz, guztiz alderantzizkoa da. Beti izenaren ezkerretara doa. Zenbatzailerik baldin bada, joera du zenbatzaileen aurretik kokatzekoa: Beste agertzen bada, izen-sintagmak mugatzaileren bat izan behar du, edo zenbatzaileren bat:
Izenordain gisa ere –beraz, bakarrik– erabil daiteke ergatiboan edo datiboan:
Clarence Brown
Clarence Leon Brown (Clinton, Massachusetts, 1890eko maiatzaren 10a - Santa Monica, Kalifornia, 1987ko abuztuaren 17a) Ameriketako Estatu Batuetako film zuzendaria zen. Lehen Mundu Gerran borrokatu ostean, film bat zuzentzeko lehendabiziko abagunea iritsi zitzaion, The Great Redeemer. 1924an MGM konpainiara aldatu zen, non 1950ko hamarkada arte lanean aritu zen. Horko emakumezko izarrentzako zuzendari nagusienetakoa izan zen. Greta Garboren esanetan, Clarence Brown bere zuzendari gustukoena zen.
Brühwurst
Brühwurst (galdarraztaturiko saltxitxa) jatorri alemaniarreko saltxitxa ugarien izena da. Bratwurst ez bezala, saltxitxa horiek egosita datoz jada, eta nahikoa da ur irakinarekin minutu batzuk pasatzea. Wiener Würstchen (Vienako saltxitxak) edo Frankfurter Würstchen (Frankfurteko saltxitxak) edo Weißwurst motakoak ospetsuak dira.
Neukirchen (Straubing-Bogen)
Neukirchen Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mauricio Riesco Undurraga
Mauricio Riesco Undurraga (Santiago, 1908 - ibid, 1991ko uztailaren 23a) lekaide jesuita txiletarra izan zen.
Hasierako bizitza
Mauricio Riesco Errázuriz eta Julia Undurraga Lasoren hamalau seme-alabetatik bosgarrena zen. Germán Riesco Errázuriz presidentearen iloba zen. San Inazio ikastetxean ikasi zuen eta San Alberto Hurtado Cruchagaren ikaslea izan zen, eta haren kolaboratzaile gertuenetako bat izan zen. 1940an apaiz jesuita izendatu zuten
Bizitza erlijiosoa
Bere azken urteetan, Txileko Apezpikutzako karguak izan zituen, eta Txilen Jainkoaren Miserikordiarekiko debozioaren hedatzaile nagusia izan zen, Santa Faustina Kowalska poloniar mojak Europan sustatutako erlijio debozioa, 1931n.
Aita Riesco baliabide urriak zituzten pertsonen aldeko dedikazioagatik eta gizarte ekintzagatik nabarmendu zen, baita otoitz bizitzagatik ere. Txileko Santiagon hil zen 1991ko uztailaren 23an, 83 urte zituela. 2007ko uztailaren amaieran bere beatifikazio arrazoia ireki zen.
Caprimulgus prigoginei
Caprimulgus prigoginei Caprimulgus generoko animalia da. Hegaztien barruko Caprimulgidae familian sailkatua dago.
Nectophrynoides poyntoni
Nectophrynoides poyntoni Nectophrynoides generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Ainara Manterola
Ainara Manterola Ikutza (Orio, Gipuzkoa, 1995eko ekainaren 19a) futbolari ohia da. Atzelari postuan jokatu izan du Real Sociedad, Oiartzun KE eta Añorgan.
Ibilbidea
Futbolarekin lehen harremana Zarauzko plaieroetan izan zuen eta handik bere herriko taldean jokatzen hasi zen. Denbora gutxiz aritu zen bertan, 15 urterekin Real Sociedad-ek fitxatu zuen. 2011 - 2016 urte artean aritu zen bertan eta, ondoren, Oiartzunera joan zen. Bertan sei hilabete zeramatzala belauna hautsi zuen. Bi urte egin zituen talde honetan eta bere azken denboraldia Añorgan jokatu zuen. 24 urterekin hartu zuen futbola uzteko erabakia.
Honetaz gain, espainiar selekzioarekin ere jokatu du, 17 urte eta 19 urte azpikoekin.
Venezuelako emakumeen futbol selekzioko prestatzaile fisikoa da 2021 geroztik.
Ikasketak
Futboleko ibilbidearekin batera, kirolarekin lotutako ikasketak ere egin zituen Manterolak. Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzien gradua egin du eta, besteak beste, kiroleko lesioen prebentzio, interbentzio eta errekuperazio funtzionalean postgradua egin du. Gaur egun alor honetan egiten du lan.
Ane Bergara
Ane Bergara Artieda (Bera, Nafarroa Garaia, ) futbolaria da. Defentsako postu anitzetan (hegal, zentral eta pibotean) aritu da.
Irakasle ikasketetan eta Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzietan graduatua da, eta Fisioterapia ikasketak ere baditu.
Datu teknikoak
Altuera: 1.70 m.
Pisua: 70 kg.
Posizioa: atzelaria.
Ibilbidea
Zazpi urte zituela Hendaiako Englantis futbol eskolan hasi zen, taldeko neska bakarra zen eta bertan bost urte eman zituen. Ondoren, Gure Txokoa izeneko hondartza-taldera pasatu zen. Bertan hiru urte pasa ostean, belar-taldean jokatu zuen. 2002. urtean Barañaingo talde nafarrak fitxatu zuen eta han aukera izan zuen bere herrikide Miriam Erkiziarekin batera aritzeko. Bi jokalari hauek eta Berako Edurne Teletxeak Espainiako selekzioarekin jokatzea lortu zuten.
2004. urtean Europako futbol txapelketa irabazi zuen Espainiako sub19 selekzioarekin. Europako titulua eskuratu zuen lehenengo emakumea izan zen bere eskualdean eta Nafarroako Futbol Federazioko urrezko intsignia jaso zuen. 2004. urtean SD Lagunak taldearekin fitxatu zuen denboraldi baterako.
2005eko uztailean Bartzelonako Espanyolekin fitxatu zuen eta 2006an Ligako txapelduna izan zen. Talde honetan zegoelarik, 2006, 2009 eta 2010. urteetan Espainiako Erreginaren Kopa irabazi zuen.
2011. urtean taldea utzi zuen eta Donostia aldera joan zen Errealarekin jokatzera, bertan lau denboraldi eman zituen. Arantza iltzatuta geratu zitzaion, 2015eko uda horretan, Kanadan jokatutako munduko pertsonen behin betiko zerrendatik erortzean, prestaketa-partidak jokatzen aritu ondoren. Errealekoek kontratua berritzea eskaini zioten baina Bartzelona taldeak hobetsi zion eskaintza. Beraz, talde horretan eman zituen hurrengo bi denboraldiak 2017. urtera arte. Momentu hartan Bartzelona taldeko asmoa zen ondoz ondoko bosgarren liga irabaztea. Hala ere, bigarren postua lortu zuten. 2017an Athletic Club taldeagatik fitxatu zuen eta denboraldi bakarra eman zuen bertan.
Futbolean jokatzen ari zen urte hauetan, Nafarroa, Euskal Herria, Katalunia eta Espainiako selekzioetako kide izan zen.
2018an, 15 urtez lehenengo mailan aritu ondoren, Bergarak 31 urterekin futbola utziko zuela iragarri zuen.
Trio Bulgarka
Trio Bulgarka Bulgariako ahots-taldea izan zen, 1970eko hamarkadan sortutakoa. Bertoko musika tradizionala abesten zuten. Kate Bush edota Kepa Junkera bezalako musikariekin aritu ziren.
Violeta Demonte
Violeta Delmonte Barreto (Paraná, Argentina, 1944ko ekainaren 27a) hizkuntzalari txomskyanoa da. Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Espainierako katedraduna izan da eta 2008an Giza eta Gizarte Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusikoa.
Argentinan ikasi zuen, eta geroago, Indianako Unibertsitatean (AEB ), Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoan. Hispaniar Filologian doktoretza lortu zuen UAMen, Las oraciones subordinadas sustantivas en una gramática generativa del español (Mendeko perpaus substantiboak gaztelaniaren gramatika sortzaile batean) tesiarekin, Fernando Lázaro Carreterren zuzendaritzapean.
Sintaxi-eskuliburu bat, Teoria sintaktikoa, argitaratu zuen. De las estructuras a la rección (Síntesis, 1989) eta Detrás de la palabra liburua (Alianza, 1991). Halaber, Ignacio Bosque akademikoarekin lankidetzan aritu da, Gramática descriptiva de la lengua española (Gaztelaniaren gramatika deskribatzailea) (RAE/Espasa Calpe, 1999).
Bere lan akademikoaz gain, Administrazioan kargu garrantzitsuak izan ditu, hala nola Espainiako Hezkuntza eta Zientzia Ministerioko Ikerketako zuzendari nagusia (2004-2007). 2007ko irailaren 10ean utzi zuen kargua.
Sariak
2014. urtean Ramón Menéndez Pidal Ikerketa Sari Nazionala eman zioten.
Alitzako Malkorra
Alitzako Malkorra Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da, 1069 metroko garaiera duena. Larraun ibaitik gertu dago eta mendilerroaren ekialdeko zatian, bost mendiko taldetxo bat osatzen du Egillor, Iparraundi, Iruaundi eta Larrazpilekin batera.
Iñaki Bernaola
Iñaki Bernaola (Bilbo, Bizkaia, 1952ko uztailaren 4a - ) euskal idazlea da.
Alitzako Malkorra
Goldaratzetik
Ibilbidea, ezagunakoak diren mendietara doazenen antzerakoa, Aralarreko G-20a jarraituz, Egillor inguratzen duen bihurgunean utzi arte. Bideak, ezkerrean Larrazpil eta eskuinean Iruaundi mendiak dituen lepo batetara daroa, bietako edozein igo daitekeelarik nahi izanez gero, baita iparralderago dagoen Larrazpil edo baita Iparraundi ere. Bidea galtzen hasten da, eta oso leunki jeisten da pagadian galtzen den arte, Ehiza erreserba seinaleekin. Eskuinetara biratu behar da, hesi harritsu batetarantz, bi aldeetako edozeinetatik ertzatu daitekeena, baita erditik ere, ibarbide batetara jeisteko, non, eskuinetara, pagadi garbiagoko zati bat bilatuz, nondik, gailurrera irtetzen den. Metro batzuk ezkerretara ibiliz, kairnera hel daiteke, bizkarrezur harritsuan, landarediak mugaturiko ikuspegiekin.
Wilmer (Texas)
Wilmer Texasko hiri bat da. Dallas konderrian kokatua dago. 2010ean 3,682 biztanle zituen, 16.52 kilometro koadrotan banatuta.
Mount Morris (Pennsylvania)
Mount Morris Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Greene konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Diplobatis pictus
Diplobatis pictus Diplobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Narcinidae familian sailkatzen da.
Neukirchen-Balbini
Neukirchen-Balbini Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Pen Mar (Pennsylvania)
Pen Mar Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Franklin konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Marina Agoues
Marina Agoues Márquez (Zarautz, Gipuzkoa, ) futbolaria da. Erdilari postuan jokatzen du.
Scotozous dormeri
Scotozous dormeri Scotozous generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Marina Agoues
Jaioterriko taldean hasia, 2009an hasi zen Real Sociedad F.C taldean jokatzen. 2014-15 denboraldian ASD Riviera di Romagna italiar taldera joan zen, eta denboraldi hori berriro ere talde txuri-urdinean amaitu ondoren, egun Oiartzun K.E taldean dabil.
Bothus pantherinus
Bothus pantherinus Bothus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bothidae familian.
Errusiako Espazio Agentzia Federala
Errusiako Espazio Agentzia Federala (Федеральное космическое агентство России), Roskosmos (Роскосмос) bezala ere ezaguna eta FKA (ФКА) eta RKA (РКА) bezala laburtua, Errusiar Federakundeko gobernuaren espazio-agentzia da. Lehenago Errusiako Hegazkintza eta Espazioa Agentzia (Российское авиационно-космическое агентство) izena zuen eta Rosaviakosmos esaten zioten.
Roskosmosen egoitza nagusia Moskun dago. Bestalde, espazio hegaldi operazioen kontrol zentro nagusia Korolev hiriaren inguruetan dago. Kosmonauten Entrenamendu Zentrua, berriz, Izarren Hirian dago. Horrez gain, Roskosmosen jaurtiketa guneak Kazakhstango Baikonurko eta Errusiako Plesetskeko kosmodromoak dira.
Le Mesnil-Eury
Le Mesnil-Eury Frantziako udalerria da, Mantxa departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Mesnil-Eury udalerrian erroldatutako biztanleak 176 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 82 etxebizitza zeuden, 69 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 80etxeak ziren. 69 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 24 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Wilson (Texas)
Wilson Texasko hiri bat da. Lynn konderrian kokatua dago. 2010ean 489 biztanle zituen, 1.67 kilometro koadrotan banatuta.
Le Mesnil-Eury
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 111 ziren, horien artean 75 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 75 pertsona aktiboetatik 62 lanean zeuden (41 gizon eta 21 emakume) eta 13 langabezian zeuden (6 gizon eta 7 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Le Mesnil-Eury udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 138 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Marzelin Hegiapal
Marzelin Hegiapal (Sohüta, Zuberoa, 1910eko urriaren 11 - Maule, 1996ko apirilaren 23a) zuberotar pastoral-errejenta eta idazlea izan zen.
Pastoral-errejenta familia zahar bateko semea zen, eta bera ere pastoral-biltzaile, moldatzaile, eta errejenta ere izan zen. Errejent gisa maiz lan egin zuen, bai gerra aurrean eta bai gerra ondoan, bai tradizioko pastoraletan, eta bai autore garaikideen idatzietan: Roland ou les Douze Pairs de France, 1936an; Robert le Diable, 1351n; Jeanne d´Arc, 1352an; Napoléon 1er, 1953an; Üskaldünak Ibañetan (d´Andurain eta de Mendittek 1908an-edo idatzia), 1954an; Berterrech (Etxahun Irurik idatzia), 1958an; Zantxo Azkarra (Etxahun-Irurirena), 1963an, eta, berriz, 1973an; Santa Grazi (J. Cazenaverena), 1976an; Aymonen lau semik, 1984an (P. Hegiaphalekin batean). Euskaltzain urgazlea izan zen.
Discopyge castelloi
Discopyge castelloi Discopyge generoko animalia da. Arrainen barruko Narcinidae familian sailkatzen da.
Sokoa Azkarate
Sokoa Azkarate Arregi (Arrasate, - ) futbolaria da. Atezain postuan jokatzen du.
Neukirchen (Hessen)
Neukirchen Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Gambusia aestiputeus
Gambusia aestiputeus Gambusia generoko animalia da. Arrainen barruko Poeciliidae familian sailkatzen da. Kolonbiako endemismo bat da.
Nectophrynoides pseudotornieri
Nectophrynoides pseudotornieri Nectophrynoides generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Latinoamerikako historia
Latinoamerikaren historian bi aldi nagusi bereiz daitezke XX. mendean: 1914-1940 eta 1940-1998 artekoa:
1914-1940
Batetik, gerra eta gerra ondoko urteak, eta, bestetik, 1929. urteko krisiaren ondoko urteak. Lehenengoak oparoaldi ekonomikoa, baikortasun soziokulturala eta sakontze demokratikoa eragin zituen. Unibertsitatea Berritzeko higikundea –1918, Cordoba (Argentina)– izan zuen oparoaldi horrek eredu, eta herrialde osora eta are beste batzuetara ere zabaldu zen.
1929ko porrotaren ondoko nazioarteko krisiak ordea bertan behera utzi zituen demokrazia eta erreformarako itxaropenak. Bide autoritarioak erabili ziren ia beti krisiak konpontzeko: gudarosteek esku hartu zuten, eta politika ekonomiko berriak ezarri ziren. Estatuetan, bestalde, erretorika nazionalista nagusitu zen, eta horren ondorioz industrializazioaren alde egin zuten, eta inportazioak gaitzetsi zituzten. Nolanahi ere, Estatu Batuek interes handiak baitzituzten kontinentean, aldi guztian nabarmendu zen haien presentzia, eta era askotako erantzunak eragin zituen.
Mendekotasun ekonomikoa
Lehen Mundu Gerrak ekonomia zuzpertu zuen Latinoamerikan. Gerran ari ziren herrialdeek Argentinako laborearen eta Mexikoko petrolioaren premia zuten. Eta atzerriko inbertsioen mende egoteak Estatu Batuek Europako herrialde ahulduen lekua hartzea erraztu zuen.
Estatu Batuen itzala, beraz, handituz joan zen pixkana, eta hedatuz Erdiko Amerikatik Hego Ameriketara. 1929ko krisiak baizik ez zien Estatu Batuen itzala gainetik kentzen utzi esportazioen mendetasun gutxiago zuten herrialdeei. Estatu Batuen babeste horrek nazionalismoa piztu zuen beste zenbait lekutan, baita Estatu Batuen agintearen bihotzean bertan ere, Panaman, eta gobernuek behin baino gehiagotan kalerarazi zuten gudarostea herri protestak isilaraztera.
1930-1940 hamarraldian, berriz, herrialde handienak industrializazio bidean hasi ziren estatuen gidaritzapean, eta muga zerga bereziak jarri zituzten beren merkatuak babestearren. Orduan sortu ziren banku zentral gehienak, eta Europako emigrazioa legez mugatzeko neurriak hartu ziren –oso handia baitzen artean: XX. mendearen lehenengo hogeita hamar urteetan Brasil eta Kuba artean bakarrik milioi bat espainol baino gehiago hartu zuten–.
Inportazioen ordez industrializazioa indartzeko estrategiak ekonomia aldez aurretik alor anitzetan bereizia zuten herrialdeetan baizik ez zuen arrakasta izan. Herrialde batzuek (Argentinak) beste batzuek (Txilek) baino hobeto babestu zituzten beren esportazioak (haragia Argentinan eta gesala Txilen).
Bothus podas
Bothus podas Bothus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bothidae familian.
Latinoamerikako historia
Mendekotasun ekonomikoa
Aitzitik, Erdiko Ameriketako herrialdeek (Kuba) ez zuten ezer egiteko aukerarik izan, guztiz dolarraren bilakaeran mende baitzeuden.
Brasil, Getulio Vargasen lehendakaritzapean
Lehen Mundu Gerran Estatu Batuen inbertsioek hartu zuten Britainia Handikoen lekua Brasilen. Ekonomiaren zabalkundeak industriaren hazkundea eragin zuen; nekazaritzak, aldiz, esportazioko nekazaritzaren mende segitu zuen (Sao Pauloko kafea).
1920 ondoko urteetan militarismoa nagusitu zen ostera, eta matxinadak izan ziren hainbat estatutan; agerian geratu zen, baita ere, alde handiak zeudela lurraldean eskualde batzuetatik besteetara. Brasilgo hurrengo lehendakariak Minas Gerais estatuko mineiroen eta Sao Pauloko paulisten artean txandakatu ziren.
Nazioarteko krisiak gogor astindu zituen Brasilgo merkataritza eta finantzak, eta defizita eragin zuen ekonomian eta ondoeza gizartean. 1930. urteko hauteskundeetan, Minas Gerais, Paraiba eta Rio Grandeko gobernadoreek azkeneko estatu horretakoa aukeratu zuten hautagai, Getulio Vargas, Sao Pauloko hautagaiari aurre egiteko. Hegoaldean abere hazkuntza zen bizibide nagusia, eta lurralde ekonomian aurreratu samar bati zegokion lekua eskatzen zuen indarra hartzen hasia zen Brasil hartan. Aliantza galtzaile atera zen, baina, militarren laguntzaz, Vargasek lortu zuen aginpidea.
Gobernuaren autoritarismoak eta estatu batzuen uzkurkeriak gerra zibila eragin zuten Sao Paulon 1932an. 1934ko konstituzioak estatuen aginpidea murriztu zuen, eta administrazio zentralarena sendotu. Boto eskubidea onartu zien emakumeei, eta ukatu, berriz, analfabetoei. Parlamentu bidezko ordezkaritza korporatiboa sartu zuen, garai hartan ohikoa zen bezala.
1937an Vargasek Legebiltzarra desegin zuen ezkerrak irabaz ez zezan, eta diktadurazentralista ezarri: Estado Novo. Carlos Prestesen alderdi komunista modu sistematikoan zapaldu zuen, eta aldi berean gizarte politika populista eta nazionalista egin zuen. Bigarren Mundu Gerran Estatu Batuen aliatua izan zelarik, Vargasek 1945 arte iraun zuen aginpidean.
Mexiko, iraultzaren ondoren
1917ko konstituzioak Iraultza instituzionalizatu nahi izan zuen. Testu berria ikusmolde nazionalista batez egina zen, eta sindikatutan biltzeko eta greba egiteko eskubidea onartzen zuen, eta lur azpiaren jabea estatua zela berresten zuen. Erabaki hori garrantzi handikoa zen petrolio sektore indartsuarentzat, baina handik gutxira baztertu zen onetsi aurretikako aldian ere izan zezan lege hark eragina, eta Estatu Batuen inbertsioak handitu egin ziren.
Venustiano Carranza eta Alvaro Obregón ziren orduko politikari nagusiak. Kolpe militar batek eraitsi zuen lehena 1920an, eta bigarrenak irabazi zituen hauteskundeak.
Birjina britainiar uharteak
Birjina uharte britainiarrak (British Virgin Islands edo BVI) Karibe itsasoan dagoen Erresuma Batuko itsasoz bestaldeko lurralde bat da, Puerto Ricoren ekialdean kokatua. Uharteak Birjina uhartediaren zati bat dira; bestea Birjina uharte amerikarrak dira. Nahiz eta izena berez Birjina uharteak izan, 1917tik munduan Birjina uharte britainiarrak deitu izan diete, estatubatuarretatik bereizteko. Uharteen hiriburua Road Town da, Tortola uhartean kokatua.
Historia
Guyanetatik etorritako Arawak tribua K. a. 100 urtetik XV. menderaino Birjina uharteetan bizi ziren, karibeek uhartedia okupatu zuten arte.
Birjina uharteak ikusi zuen lehendabiziko europarra Kristobal Kolon izan zen 1493ko bere bigarren bidaian. Honek Santa Ursula y las Once Mil Vírgenes (Santa Urtsula eta hamaika mila birjinak euskaraz) izena jarri zien, gero bakarrik Las Vírgenes (Birjinak) izango zena.
Nahiz eta Espainiar Inperioak jabetza aldarrikatu zuen, ez zuen okupatu. Hori zela eta, 1648an nederlandarrek Tortola uhartea okupatu zuten. 1672an, britainiarrek uhartea konkistatu zuten eta 1680 Anegada eta Virgin Gorda. Bitartean, 1672tik 1733ra, daniarrek Saint Thomas, Saint John eta Saint Croix okupatu zuten. Uharteek garrantzi estrategikoa zuten eta azukrea ekoizten zuten.
1917an, Estatu Batuek Danimarkari St. John, St. Thomas eta St. Croix 25 milioi USD truke erosi zituzten eta Birjina uharte amerikarrak izena jarri zien.
Latinoamerikako historia
Mexiko, iraultzaren ondoren
Obregónek Alderdi Liberal Konstituzionalistaren laguntza izan zuen, eta orobat agrarismoaren jarraitzaileena, sindikatuena, gudarosteko sektore batzuena, erdi mailako klasearena, eta intelektualena, José Vasconcelos ospetsuarena, adibidez, eta eragozpen asko gainditu ahal izan zuen laguntasun horri esker.
Birjina britainiar uharteak
Historia
Birjina uharte britainiarrak Karibeko beste uharte britainiarrekin edo Saint Kitts eta Nevisarekin batera izan ziren administratuak, 1960 kolonia statusa eta 1967an autonomia lortu arte.
Geografia
Birjina uharte britainiarrak hirurogei uharte tropikalak dira, handiena Tortola 20 kilometroko luzera eta 5 kilometroko zabalera izanda. Birjina uhartediaren zati bat dira. Uharteek iparraldean Ozeano Atlantikoa dute eta Karibe hegoaldean.
Uharte nagusiak lau dira: Tortola, Virgin Gorda, Anegada eta Jost Van Dyke. Gainera badaude:
Latinoamerikako historia
Mexiko, iraultzaren ondoren
Elizaren kontra hartu zituen neurri batzuk zirela eta, matxinadak izan ziren iparmendebalean, baina gogor zapaldu zituzten.
1928. urteaz geroztik, berriro ezin hautatua izateko printzipioa zela eta, berak jarritako ordezkoen bidez agindu zuen. Hark hasi zuen mexikar iraultzaren instituzionalizazioa Alderdi Nazional Iraultzailea sortzean, hara bildu baitziren erregimeneko buruzagi eta talde guztiak.
Birjina britainiar uharteak
Politika
Lurraldearen estatu burua Elisabet II.a erregina da, baina botere betearazlea britainiar gobernuak aukeratutako gobernadoreak du. Gaur egun David Pearey da.
2007an Konstituzio berria jarri zuten martxan.
Banaketa-administratiboa
Uharteak barrutitan banatuta daude. Hauexek dira:
Ekonomia
Birjina uharte britainiarrek Karibe osoko BPG per capita handiena dute, 38,500 $ ingurukoa (2004an). Ekonomiaren "zutabe bikiak" turismoa eta finantza-zerbitzuak dira.
1959, uharteetako txanpon ofiziala Estatubatuar dolarra da, ondoko Birjina uharte amerikarretan bezala.
Demografia
2003an uharteek 21.730 biztanle zituen, gehienak afro-karibetarrak (%83a). Biztanleria gehiena britainiarrek uharteetara ekarritako Afrikako esklaboen ondorengoak dira.
1999 erroldaren arabera:
Erlijio nagusia kristau protestantismoa da (%86a). Kristauen multzo nagusiak metodistak (%33a), anglikanoak (%17a) eta katolikoak (%10a) dira.
Nectophrynoides tornieri
Nectophrynoides tornieri Nectophrynoides generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Super Bowl
Super Bowl AEBetako amerikar futbol profesionaleko liga den NFLko txapelketako azken partiduari ematen zaion izena da. Super Bowlaren telebista bidezko igorpena, urte osoan audientzia gehien izaten duen ekitaldia da. Talde irabazleari Vince Lombardi Trofeoa eman ohi zaio eta talde irabazlearen jokalari bakoitzari Super Bowl irabazleen eraztun bana, azken hau AEBetan kirolarien, amerikar futbol zaleen eta bildumazaleen artean oso objektu preziatua da.
Super Bowla (Super Bowl Sunday edo Super Sunday baita ere), otsaileko lehen igandean egiten da eta AEBetako kirol ekitaldirik garrantzitsuena da, baita mundu osoko garrantzitsuenetako bat ere.
Ekitaldi handiaren datu batzuk:
Barbastella leucomelas
Barbastella leucomelas Barbastella generoko animalia da. Chiropteraren barruko Vespertilioninae azpifamilia eta Vespertilionidae familian sailkatuta dago
Super Bowl
1967tik, Super Bowl finala, NFL eta AFLko garaileen artean ospatzen da, IV. Super Bowletik aldatu dena, NFLak bere arerio zaharra xurgatu zuenean.
Caprimulgus enarratus
Caprimulgus enarratus Caprimulgus generoko animalia da. Hegaztien barruko Caprimulgidae familian sailkatua dago.
Super Bowl
Txapelketako lehen jokoa Los Angeles Memorial Coliseumean jokatu zen, 1967ko urtarrilean, NFLko garaileak izan ziren Green Bay Packers eta AFLko garaileak izan ziren Kansas City Chiefs taldeen artean. Urte horretan, Packers taldea atera zen irabazle, Garai hartan "First World Championship Game AFL vs NFL" deitzen zen. Jokalaririk baliotsuena, lehen Super Bowl horretan, Green Bay Packerseko mariskala izan zen, Bart Starr.
Latinoamerikako historia
Mexiko, iraultzaren ondoren
Lázaro Cárdenasek –lehendakari 1934- 1940 bitartean– hautsi zuen Callesen ordezko zaindaritza, eta lurren banaketa zabaldu zuen. Haren nazionalizazio programak petrolioaren sektorea ere hartu zuen, atzerritarren esku baitzegoen, izan ere.
Franklin D. Rooseveltek bultzatu zuen “harreman onak auzoarekin” izeneko politika Mexikoko historiaren azken aldian ezagutu den agintaritza gogoangarriena izan da.
Montvale (Virginia)
Montvale Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Bedford konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Latinoamerikako historia
Hego Amerika
Hala egin zuten, adibidez, José Batlle gorriak Uruguaien, Hipólito Irigoyen erradikalak Argentinan eta Arturo Alessandri liberalak Txilen.
1929ko depresioak ordea pikutara bidali zuen demokrazia bideratzeko ahalegin epel hura. Gobernari batzuk –Gabriel Terra uruguaiarra, esate baterako– kolpe militarra jotzeko tentazioan erori ziren; beste batzuk –Alessandri txiletarra bere bigarren agintaldian (1932-1938), adibidez– autoritarismoan.