cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
67 Asia
67 Asia, asteroide gerrikoan aurkitutako 67. asteroidearen izena da. 1861eko apirilak 17an aurkitu zuen Normant Robert Pogsonek Indiako Madras hiritik.
Asteroide honen izena, greziar mitologiako Asia izeneko ozeanidetik dator, Ozeano eta Tetisen alaba zena eta Klimene izenez ere ezagutzen zena.
Merkuriade
Merkuriade XIV. mendeko mediku, zirujau eta unibertsitate irakaslea izan zen. Erdi Aroan ezagutzen den emakume mediku bakarrenetarikoa da. Bere bizitzari buruzko datu gehienak ez dira ezagutzen, ez jaiotza ezta heriotza data ere. Salernoko Medikuntza Eskolan ikasi eta irakatsi zuela dakigu, hala ere. De Febre Pestilenti, De Curatio eta De Ungentis tratatuak idatzi zituen.
Walpurgita
Ezaugarriak
Walpurgita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Leptotila jamaicensis
Leptotila jamaicensis Leptotila generoko animalia da. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatua dago.
Merkuriade
Salvatore de Renzik XIX. menden Salernoko medikuntzari buruz egindako ikerketan Constanza Calenda, Abella eta Rebecca Guarnakoarekin batera aipatzen den lau emakume medikuetako bat izan zen. Talde honi Mulieres Salernitanae izena ematen zaio.
Augusta Treverorum
Augusta Treverorum (latinez; "Augusto ren hiria Treveriar ren herrian" esan nahi du) Erromatar Inperio ko Germania Beherea probintziako hiria zen, Mosela ibaiaren ertzean. Gaur egungo Treveris hiriaren aurrekaria da, baita lurralde germanofonoan enperadorearen izena daramaten hiru hirietako bat ere (beste biak Augusta Vindelicorum dira, gaur egun Augsburg Bavaria n, Alemania n, eta Augusta Raurica Basilea tik gertu, Suitza n).
Lehen kokalekuak historiaurre garaikoak dira. Moselaren ertzean egon zen erromatar buztingile auzoan banda lineal zeramikaren kulturaren aurkikuntzak antzeman ziren.
Julio Zesar ren tropek, K. a. 58-50 artean hartu zituzten mendean treveriarrak, lehen aldiz. K. a. 30ean, erromatar kanpamentu bat ezarri zen, eta handik hilabete batzuetara berriro abandonatu zuten. Suposatzen da lotura badagoela Agripa ren errepide eraikuntza lanekin.
Colonia Augusta Treverorum
- Galiako probintzien berrantolaketa, Augustoren menpean, K. a. 27an errolda batekin hasi zen eta K. a. 12an. Erromaren eta Augustoren aldarea  (Ara Romae et Augusti) fundatu zen Lugdunum (Lyon) inguruan. Garai horretan Treveriarren herriaren erdigune bat sortzea pentsatzen da.
- Agripa ren bigarren gobernua Galian K. a. 19 an.
- Augustoren egonaldia Galian K.a. 16-13.
Epe hori aurkikuntza arkeologikoek muga dezakete.
Mosela zeharkatzen duen zubia harriz berreraikia da gure aroko 45ean. Gunea, ziur asko, jada deforestatua zen, eta ibi bat zegoen erromatarrek K.a. 17 urtean Moselaren gainean lehen egurrezko zubia eraiki zuten tokian. Datazio dendrokronologikoa ren arabera, hiria ere une horretan sortu zela suposatzen da.
Luzio eta Kaiorentzako, Augusto ren bilobentzako, K.o. 2 eta 4an hildakoak hurrenez hurren, eginiko monumentu baten gainean zegoen inskripzio baten zatiek frogatzen dute kokapenak hiri egiturak zituela Augustoren agintearen amaieran. Erromatarren garai goiztiarreko hiri-eremuko aurkikuntzen azterketak ebaluazio hori berresten du, eta hori bat dator mendiaren gaineko kokalekua bertan behera uztearekin, treveriarren administrazio-zentro tribala lekuz aldatzea ahalbidetzen duena.
Augusto enperadoreak Galia 27. urtea n banatu zuen lau administrazio edo probintziatan: Gallia Aquitania, Gallia Lugdunensis, Gallia Narbonensis eta Gallia Belgica. Treveris azken horren parte izan zen.
Treveris Gallia Belgicako ardura zuen finantza prokuradorearen egoitza izan zen eta geroago Germaniako bi probintzietakoa ere bai, Germania Garaia eta Germania Beherea koa (Provinciae Belgicae eta utriusque Germaniae).
Sortu zen unean kokalekuari buruzko informazio ziurrik ezin bada eman, I. mendean planifikatutako kolonia bateko garapena garbi antzematen da.
Publio Kornelio Tazito k aipatu zuen lehen aldiz Moselaren gaineko harrizko zubi bat, bataviar matxinada ri buruzko bere txostenean, 69 an, eta hiria erromatar kolonia bat zela. Beste frogarik ez dagoenez, ez dago erabat argi Tazitok termino hau zentzu legalean edo soilik urbanistikoan erabiltzen duen, litekeena dena, eta honek, hiriaren garrantzia egiaztatzen du.
Hiria azkar hazi zen I. mendea n. Eraikin ugari jaso ziren, hala nola ganadu merkatuko termak, K.o. 80 inguruan, edo ikusle kopuru handia hartzen zuen anfiteatroa, K.o. 100 inguruan. II. mendea ren erdialdera, ganadu merkatuko bainu termalak oso txikiak geratu ziren eta, beraz, Barbarathermen eraiki ziren. Garai hartan Erromatar Inperioko terma handienetakoak ziren. Marko Aurelio eta Komodo ren garaian iparreko atea eraiki zen, Porta Nigra, hiriaren garrantzia erakusten duena II. eta III.en mendeetan. Eta, harresiak, Goi-Inperio garaian eraikiak, 6,4 kilometroko luzerarekin, eta 285 ha-ko azalerarekin, Galiako garrantzitsuena.
271 etik 274 ra Augusta Treverorum Tetricus enperadore galo-erromatarraren egoitza bihurtu zen.
275 ean, Aureliano enperadorea hil eta gutxira, Rhin Garaiko limes a oso ahuldua zegoenez, franko ek eta alamaniar rek hiria arpailatu eta suntsitu zuten hiria, eta Konstantzio Kloro k berreraiki zuen, bertan bizi izan zena 293tik 306ra. Galietako hiriburu izango da 297 an.
Fay (Somme)
Fay Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fay udalerrian erroldatutako biztanleak 107 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Augusta Treverorum
Colonia Augusta Treverorum
Egoitza inperiala, Treverisen izen laburtuarekin gehienetan, mendebaldeko erromatar inperioko hiririk garrantzitsuenetako bat bihurtu zen tetrarkia ren garaian, Erroma eta Milan en ondoan. Bertatik administratzen ziren gaur egungo mendebaldeko Europako erromatar probintziak (Herbehereetako eremu erromatarrak, Belgika, Luxenburgo, Mendebaldeko Alemania, Ingalaterra, Frantzia, Espainia, Portugal) eta iparraldeko Afrika ko zati bat (Maroko erromatarra).
Fay (Somme)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Augusta Treverorum
Praefectus Praetorio Galliarium
Galiako pretorioko prefektura, Behe Erromatar Inperioko pretorioko prefekture tako bat izan zen.
Fay (Somme)
Etxebizitza
2007an 37 etxebizitza zeuden, 35 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 37etxeak ziren. 35 etxebizitza nagusietatik 24 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek hitu gela zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 25 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 13 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Augusta Treverorum
Praefectus Praetorio Galliarium
Galiako pretorioko prefektuak Augusta Treverorumen (Treveris) zuen bizilekua 337-407an eta Municipium Arelaten (Arlés) 407-477an.
Augusta Teverorum 306 tik Konstantinopla sortu zen arte (324/330) Konstantino I.aren boterearen erdigunea izan zen, eta haren seme Konstantino II.aren bizileku 328-340 bitartean.
Fay (Somme)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 73 ziren, horien artean 55 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 55 pertsona aktiboetatik 51 lanean zeuden (29 gizon eta 22 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Hyperolius robustus
Hyperolius robustus Hyperolius generoko animalia da. Anfibioen barruko Hyperoliidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Fay (Somme)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Fay udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 579 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Augusta Treverorum
Praefectus Praetorio Galliarium
367tik 388ra, Treveris berriro izan zen egoitza inperiala (Valentiniano I.a, Graziano, Magno Maximo); Valentiniano II. gaztea izango da, azkenik, bertan biziko dena 390 inguruan. Hiriko semerik garrantzitsuena, zalantzarik gabe, Anbrosio Milangoa izan zen.
Administrari eta militarren, gortearen eta txanpon-etxearen presentziaren ondorioz, Treverisen garrantzia handitu egin zen IV. mendean. Hainbat jauregi multzo eraiki ziren hiriaren inguruan familia inperialarentzat eta goi funtzionarientzat. Instituzioak 400an erretiratzeak bete ezin izan zen hutsunea utzi zuen. 402 inguruan, gortea Mediolanum era aldatu eta Teodosio I.a hil zenetik urte batzuk igaro ondoren (395), Galiako pretorioko prefektua ere Treverisetik Arles-era joan zen (418 gehienez). Faktore ekonomiko garrantzitsu horiek erretiratzearekin batera, garai bateko erromatar hiri garrantzitsuaren behin betiko gainbehera hasi zen. Hainbat suntsipen eta lapurreta jasan ondoren, hiria, azkenean, frankoen esku geratu zen 480. urte inguruan. Erromatarrek hiria galdu zuten Arbogast ok defenditzeko ahaleginak egin arren.
Augusta Treverorumetik erromatar galtzada k abiatzen ziren Herbeheree tara, Colonia Ulpia Traianara, egungo Xanten etik hurbil, edo Colonia Claudia Ara Agrippinensium era, gaur egungo Kolonia, Treverisetik Koloniarako galtzada erromatarretik Bingen aldera, Via Ausonius izeneko bidean zehar Ausonio poeta eta estatu-gizon erromatarraren omenez, zeinak luzaroan jardun baitzuen bere eginkizunetan Treverisen. Laktantzio k ere Treverisen egin zuen lan.
Foroa
Hiriko foroa decumanus maximus eta cardo maximus elkargunean zegoen. Vespasiano ren aroan, asko hedatu zen, eta, beraz, hiriaren W-E ardatzaren bi alboetan sei laurden hartzen zituen, 140 × 278 metroko tamainarekin. Foroaren mendebaldeko muturrean basilika bat zegoen (100 × 25 m), plazaren zabalera osoa hartzen zuena. Ekialdera, kale nagusian zehar, plaza laukizuzen luze baten alde banatan, lurpeko arkupe bat zuten arkupeak eta dendak zeuden.
Ellen Churchill Semple
Ellen Churchill Semple (Louisville, 1863ko urtarrilaren 8a - West Palm Beach, 1932ko maiatzaren 8a ) geografo estatubatuarra eta Ameriketako Estatu Batuetako Geografia Elkartea zuzendu zuen lehen emakumea (1921-1922) izan zen. Estatu Batuetan geografiaren diziplina garatzen lagundu zuen nabarmen, batez ere giza geografia. Bereziki antropogeografiari eta ekologismoari buruzko lanarekin eta ingurumen determinismoari buruzko eztabaidarekin lotua dago.
Sophienhamm
Sophienhamm Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Ellen Churchill Semple
Biografia
Louisvillen (Kentucky ) jaio zen. Alexander Bonner Semple eta Emerine Price-n bost seme-alabetatik gazteena izan zen. Bere hezkuntzan batez ere bere ama Emerineren laguntza izan zuen, tutore pribatuekin.
Geografiaz, batez ere, arduratu zen Londresera joan eta Friedrich Ratzel geografo alemanaren lanak ezagutu zituenean. Semplek Vassar Collegen eta Leipzigeko Unibertsitatean ikasi zuen. Emakume gisa, matrikulatzea debekatua zuen, baina Ratzelen hitzaldietara joateko baimena lortu zuen, eta bostehun ikasle gizonezko zeuden eskola batean emakume bakarra izan zen. Churchillek Ratzelekin lanean jarraitu zuen eta hainbat artikulu akademiko sortu zituen Estatu Batuetako eta Europako aldizkarietan, baina inoiz ez zitzaion titulurik eman.
Augusta Treverorum
Harresiak
Jada I. mendean. hiriak arkuak zituengarapen zibilaren mugetan, baina hauek ez zuten gotorleku izaera, garaipen edo ohorezko arku bezala diseinatuak zeuden. Ziuraski, hiri fundatzailearen amaiera osatu zuten I. mendean, zirkua eta anfiteatroa eraiki aurretik.
Ellen Churchill Semple
Ibilbidea
Semple izan zen Estatu Batuetako Geografia Elkarteko buru izatea lortu zuen lehen emakumea. Estatu Batuetako geografian aitzindaria izan zen, eta lagundu egin zuen diziplinaren ikuspuntua lurraren ezaugarri fisikoetatik harago zabaltzen, eta arreta jarri zuen geografiaren giza alderdiei buruz. Ikuspegi berritzaileak eta haren teoriek azpieremu esanguratsu gisa eragin zuten giza geografiaren garapenean, eta eragina izan zuten gizarte-zientzietan diziplina guztietan, historia eta antropologian barne.
Augusta Treverorum
Harresiak
6.418 metroko luzera zuen erromatar harresiak, orduan, 285 hektareako eremu bat ixten zuen. Iraganean onartu ohi zen ez zela eraiki III. mendera arte, gerra zibilek eta teutoien arpilaketek Galiako hiriak mehatxatzen zituztenera arte. Gaur egun, ordea, hiriko harresia II. mendearen azken laurdenean eraiki zela bat-datoz ikerketak. Datazio hau iparraldeko Porta Nigra herrian dagoen hilerriaren zati batzuk zeharkatzen dituelako da. Hormen barruko azken ehorzketak II. mendeko hirugarren laurdenean gertatu ziren.
Ellen Churchill Semple
Ibilbidea
Eskolak eman zituen Chicagoko Unibertsitatean 1906tik 1920ra bitartean, baina bere lehen lanpostu akademiko iraunkorra 1922an eskaini zitzaion Clarkeko Unibertsitatean. Fakultateko lehen emakumezko kidea izan zen, hurrengo hamarkadan geografiako graduondoko ikasleei irakasten, baina bere soldata beti izan zen gizonezkoena baino nabarmen txikiagoa. Oxfordeko Unibertsitatean ere eman zituen hitzaldiak 1912 eta 1922 artean.
Augusta Treverorum
Harresiak
Harresia, erromatar harri-lan tipiko modura eraikia izan zen. Nukleoa arbelez, harri txikiz eta mortero ugariz osatuta zegoen, hareazko edo kareharrizko blokeak kanpoaldean koloregabetuta zeuden bitartean. Pasabidearen altuera 6,2 metrora berreraiki daiteke Porta Nigran kontserbatutako hormaren irteerak erabiliz. Zimenduen eremuaren zabalera 4 metrokoa izan zen, bukaeran 3 metrora murriztuz. Dorre biribilak gehitu ziren erregulartasunez, batez ere kaleen lerroen muturretan. Treveris hiriko harresiko 48 edo 50 dorre, bi aldeetako harresitik uniformeki irteten ziren. Geroko erromatar gotorlekuek, bestalde, kanporantz proiektatzen ziren dorreak zituzten, alboetako harresien eremuak hobeto babestea eta erasotzaileak su gurutzatuan harrapatzea ahalbidetzen zuena. Dorreen formak ere, II. mendearen amaieran eraikia izan zela iradokitzen du.
Ellen Churchill Semple
Ibilbidea
Haren lehen liburua, Historia americana y sus condiciones geográficas (Amerikaren historia eta haren baldintza geografikoak) (1903), eta bigarrena,  Influencias del entorno geográfico (Ingurune geografikoaren eraginak) (1911), XX. mendearen hasieran Estatu Batuetako geografia eta historia ikasleentzat asko erabili ziren.
Semple Amerikako Geografoen Elkarteko (AAG) kide sortzailea izan zen. AAGko lehen emakume lehendakaria hautatu zuten 1921ean, eta erakundea sortu zenetik (1904) kargu hori betetzen duten sei emakumeetako bat besterik ez da.
Augusta Treverorum
Harresiak
Ikerketa modernoak, nagusiki, Treveris hiriko harresia, nagusiki I. eta II. mende baketsuetan izan ziren beste hiri erromatar askorenaren antzekoa, ez zela mehatxu zehatz baten aurrean erantzuteko eraiki onartzen du, tokiaren garrantzia azpimarratu nahi zuen izen handiko proiektu bat baino gutxiago zen instalazio militar bat.
Hiriko harresiak, guztira, bost ate eraikin zituen, horietako batzuk, Porta Nigra kasu, oso diseinu landua zutenak, eta, eraiki zen unean, jada, atzeko ate gaztelu mota hedatuena aurreikusten zuten. Hegoaldeko atea (Porta Media) Porta Nigraren parean Erdi Aroan eraitsia izan zen, eta, beraz, soilik bere zimenduak ezagutzen dira. Moselako zubiaren mendebaldeko atea oraindik Erdi Aroan erabiltzen zen eta une horretan Porta Inclyta ("ate ospetsua") deitzen zen. Ekialdetik, hirira, anfiteatroaren hegoaldeko ate batetik sartzen zen, alboko sarrera bezala erabiltzen zena. IV. mendearen amaieran, hego-ekialdeko ate bat gehitu zen, Porta Alba deitzen dena Erdi Arotik.
Ellen Churchill Semple
Ibilbidea
West Palm Beach-en (Florida) hil zen. Louisvilleko Cave Hill hilerri nazionalean lurperatuta dago.
Augusta Treverorum
Porta Nigra
Sarrera nagusia: Porta Nigra Treveriseko erromatar harresiko geratzen den ate bakarra da, eta, bainu inperialekin batera, monumenturik ospetsuena. Hiriko harresia bezala, jatorrian, II. mendearen azken laurdenekoa da, eraikuntzaren hasiera, dendrokronologikoki, 170ean datatua dago. Bere kontserbazioa, Erdi Aroan, Simeon von Trier, eraikinean ermitau bezala ezarri zelako da eta, ondoren, erromatar hiriko iparraldeko atea, eliza bihurtu zelako. Geroago, Napoleonen aginduz, 1804an gehikuntzak egin zitzaizkion.
Porta Media
Porta Media, hiriaren hegoaldeko ate bezala eta Porta Nigraren kontraparte bezala, gaur egungo Saarstrasseren amaieran zegoen. Hiriko ate honen zimenduen hondarrak baino ez dira frogatu.
Ellen Churchill Semple
Ekarpen teorikoak
Ingurumen-determinismoaren teorian giltzarri izan zen, Ellsworth Huntington eta Griffith Taylorrekin batera. Charles Darwinen lanek eraginda eta Friedrich Ratzel aholkulariak inspiratuta, Semplek teorizatu zuen giza jarduera batez ere ingurune fisikoak zehazten zuela. Gaur egun, ingurumen-determinismoa oso kritikatua da, eta gizarte-teoriaren babesa galdu du; hala ere, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran asko onartu zen akademian. Sempleren eragina geografo moderno askoren lanetan ikus daiteke, Jared Diamondengan barne.
Liburu eta dokumentu batzuetan, Friedrich Ratzel geografo alemanaren lanaren zenbait alderdi jakinarazi zizkion komunitate anglofonoari. Sarritan, Sempleri interes nagusia egozten zaio ingurumen-determinismoan; teoria horren arabera, giro fisikoak, gizarte-baldintzek baino gehiago, baldintzatzen du kultura. Hala ere, ondorengo lanean, ingurumenak kulturan duen eragin deterministaren aurkako ingurumen-eraginak nabarmendu zituen, eta Lehen Mundu Gerraren ondoren ingurumen-determinismoarekin desadostasun akademiko zabalagoa agertu zuen.
Augusta Treverorum
Porta Alba
Porta Alba hego-ekialdeko ate gisa gehitu zen IV. mendean eta Estrasburgorako (Argentoratum) bidean zegoen. Hiriko ate zaharrak baino estuagoa zen eta ate bakarra zeukan. Bere izena Erdi Arotik dator, zenbait alditan gaztelu babesle bezala erabilia izan zenean.
Ellen Churchill Semple
Ekarpen teorikoak
Influences of Geographic Environment on the Basis of Ratzel's System of Anthropo-Geography (1911) lanean, pertsonak eta haiei lotutako paisaiak deskribatzen ditu, mundua ingurumen-mota garrantzitsuetan banatuz. Semplek funtsezko lau forma identifikatzen ditu: ingurune fisikoa: 1) zuzeneko ondorio fisikoak (klima, altitudea); 2) ondorio psikikoak (kultura, artea, erlijioa); 3) garapen ekonomiko eta soziala (baliabideak eta bizibideak); 4) pertsonen mugimendua (oztopo eta ibilbide naturalak, mendiak eta ibaiak).
Sempleren lanak determinismoari eta arrazari buruzko geografiaren eta teoria sozialaren arteko eztabaida eta gatazkak ere islatzen ditu. Izan ere, lan batzuetan, bere garaiko ideia herrikoiak desafiatzen ditu gizarte- eta kultura-desberdintasunak zehazten dituen arrazari buruz, eta horrek iradokitzen du ingurumena faktore garrantzitsuagoa zela kultura-garapenean. Sempleren ingurumen-determinismoari buruzko teoriak sinpleegiak izateagatik kritikatu dira, eta, askotan, arraza-determinazioko gai berak "naturaren" bidez erreplikatzen dituzte. Hala ere, Sempleren lana berriki berrikusi da, ekologia politikorako funtsezkoak diren gaien lehen urratsetan aztertzeko.
Augusta Treverorum
Anfiteatroa
Petrisberg en oineko anfiteatroa, 100. urte inguruan eraiki zen. Litekeena da, jada, egurrezko aurrekari txikiago bat izan izana. Ikusleriaren mailak (cavea) maldan hondoratu ziren, eta gainkarga haranaren aldeko mailak betetzeko erabili zen. 18.000 pertsona har zitzakeen anfiteatrotik harea obalatua (70,5 × 49 m), bere mugekin, eta lurrazpiko ganga batzuk (vomitoria) kontserbatu dira.
Hiriko harresia eraiki zenean, anfiteatroa bertan integratu zen eta ekialderako sarbide bezala balio izan zuen. Erdi Aroan, anfiteatroa egoera txarrean erori zen, harrobi bezala erabili zen eta harea (arena) pixkanaka urez bete zen. XX. mendearen hasieran indusketak egin zirenetik, berriro erabili da ekitaldietarako. Gainontzeko aurkikuntzak, nagusiki, IV. mendekoak dira, erabilera-aldi luzearekin lotuta dagoena, ziuraski. Konstantinoren garaian ere jolas odoltsuak izan ziren harean.
Ellen Churchill Semple
Ekarpen teorikoak
Semplek uste zuen gizateria tropikoetan sortu zela, baina erabateko heldutasuna munduko eskualde epeletan lortu zuela, ''Tropikoetan egon den gizakiak, salbuespen gutxi batzuekin, garapen mugatua izan du. Haurtzaindegiak haur bat bezala mantendu du"''.
Landa-lana
Semplek ikertzeko landa-lana egin zuen Kentuckyn eta Mediterraneoan. Praktika berritzaile hori ez zen oso ohikoa une hartan geografian. 1911tik 1912ra bitartean, hemezortzi hilabeteko bidaia hasi zuen, eta Japonia, Korea, Txina, Filipinak, Java, Ceilán, India, Egipto, Palestina, Libano eta Turkia bisitatu zituen, baita Europako eta Estatu Batuetako lekuak ere. Bidaiaren helburu nagusia Japoniara hiruhilabeterako joatea zen, Vassar-eko bere ikaskideak, Tafyama Sutematsuk, emandako laguntzarekin. Japoniaren ezohiko irudikapen positiboak eragin zituen Estatu Batuetan, sentimendu antijaponiar handiko aldi batean. Landa-lanean, giza eta ingurumen-harremanei, paisaiaren ezaugarri kulturalei buruzko oharrak hartu zituen, eta etxebizitzaren, egituren, bizi-baliabideen eta eguneroko bizitzaren behaketa zehatzak egin zituen.
Augusta Treverorum
Zirkua
Treveriseko zirku erromatarra ez da kontserbatu, eta, soilik, anfiteatro eta Petrisbergen azpiko kale batzuen ibilbideagatik igar daiteke. 500 metro inguruko luzera duen sistema bat emango luke.
Antzinate berantiarrean, gurdi lasterketek paper garrantzitsua izan zuten, eta oso ezagunak izan ziren. Irudikapen piktoriko ugarik Treverisen zirkua erakusten dute. Horietako bat Polydusen mosaikoa da, auriga bat bere taldearekin erakusten duena. Neumagen go hilobiko monumentuetan zaldi buruzagi bat duen erliebe bat dago. Treveriarrak, idatzitako iturrietan, zaldun on bezala deskribatzen direnez, anfiteatroa egin eta gutxira hipodromo bat eraiki zela uste da, II. mendean. Baina zirkua, beranduenez ere, tokia egoitza inperial bihurtu zenean egongo zen, K.o. IV. mendean.
Bere kokapenaren ondorioz, zirkua, Erdi Aroaren hasieran beste erromatar eraikin handi batzuk baino azkarrago suntsitua izan zen, harriak berrerabili egin ziren eta gunea nekazaritzarako erabili.
Ganadu merkatuaren termak
Augusta Treverorumeko forotik gertu zeuden bainu termal publiko erromatarrak dira.. Treveris ko plazaren izena dute, honen azpian aurkitu baitzituzten.
Erromatarrak K.o. 80 inguruan hasi ziren gune hau eraikitzen eta K.o. 100 urtearen inguruan osatu zuten. Ondorioz, hiriko termarik antzinakoenak ziren. Multzoko bainu beroek, hego beroko argia jasotzen zuten, frigidariumak, berriz, leihoak iparraldeko hotzean zituen. Txanpon eta zeramika aurkikuntzen ondorioz, litekeena da zenbait aldaketarekin erabiltzea IV. mendera arte. Eztabaidagarria da instalazioa benetan spa termal puru konplexu bat ote den. Azpimarratzekoa da horretarako beharrezkoak ziren berokuntza sistemak bigarren eraikuntza fase batean bakarrik gehitu zirela, beste iturri batzuen arabera, ez IV. mendera arte.
Gaur egun ikusgai dauden gelak 1615etik berriz diseinatu dira kaputxinoen monasterio baten eraikuntzaren bidez. Abereen merkatua 1812an monasterioa itxi ondoren hasi zen existitzen. Kanal txikiagoen azaleratzeen eta gerraosteko behaketen ondorioz, jauregi baten antzeko eraikin handiago bat espero zen. Lurpeko aparkaleku bat eta Stadtsparkasseko eraikin nagusia eraikitzeko indusketa lanetan, bainu termalak 1987ko urritik aurrera aurkitu ziren. Konplexuaren zati batzuk, gaur egun, abere azokaren azpian daude, Oswald Mathias Ungers arkitektoak diseinatutako beira babeslezko egitura batean ikusgai dagoen errepide batekin batera.
Barbara termak
II. mendearen erdialdera jada, ganadu merkatuko bainu termalak txikiegiak geratu ziren hiri populazio gero eta handiagoarentzat. Barbarathermenak decumanus maximusetik hegoaldera eraiki ziren, Moselatik gertu. 172 m × 240 metroko azalera batekin (42.500 m ²), eta euren garaiko bainu termal handienen artean egon ziren. Erromako Trajanoren bainu termalek eta III. eta IV. mendeetako ondorengo bainu termalek bakarrik gainditu zituzten. Aurkikuntzek, germaniar inbasioen ondoren ere erabili zirela iradokitzen dute, IV. mendearen amaierara arte. Erdi Aroan, Santa Barbara auzunea eta, ziur asko, De Ponte familiaren egoitza aristokratikoa, partzialki bertikalak ziren hondakinetan garatu zen. Garai modernoetan bakarrik ezabatu ziren azken hondar bertikalak. Erakusgai jarritako zimenduen hormak ezin izan ziren aldi baterako iritsi, berritzearen ondorioz; instalazioa irekita dago berriro bisitarientzat 2015etik.
Altbachtaleko tenplu barrutia
XIX. mendetik aurrera, sarri aurkitu dira jainko eta terrakoten irudiak Altbachtal haranaren arroan, anfiteatroaren azpian. XX. mendearen hasieran (1926-1934) indusketak egin ziren emaitza harrigarriak lortuz. 70 tenplu, kapera, barruti sakratu eta apaiz-etxe baino gehiago eta gurtzarako antzoki bat aurkitu ziren 5 hektareako eremu batean. Rheinisches Landesmuseum eko aurkikuntzak, gaur egun, erromatar munduko barruti itxi bateko gurtza monumentu bildumarik handienak dira.
Herrenbrünncheneko tenplua
Altbachtaleko tenpluaren barrutian I. mendeko zenbait zati arkitektoniko aurkitu ondoren, Rheinisches Landesmuseum ek Charlottenau upeltegiaren lurretan indusketa bat egin zuen 1909/1910ean. Tenplu monumental baten hondarrak 65 × 23 metroko eremuan aurkitu ziren. Tenpluak podiuma du, zutabedun atondoa (pronaos), kanpoko eskailera eta aldarea ditu. Eraikinak 4,1 metroko lodiera zuten hormak zituen. Aurkitutako pieza arkitektonikoei esker, tenplu baten aurrealdea berreraiki daiteke, arkitrabeak eta frontoiak zeramatzaten 15 metroko altuerako sei zutaberekin.
Asklepioren tenplua
Erromatar hiriko tenplurik monumentalenetako bat zubi erromatarretik gertu eta Barbarathermenetik iparraldera zegoen. Barbarathermendarren eraikin handiekin batera, litekeena da tenpluak, neurri handi batean, Moselako zubiaren gaineko paisaia urbanoa menderatu izana.
Marmolezko eskultura batek, orain galduta dagoena, eta finantza prokuradore baten inskripzioak, Asklepio jainkoaren sagaratzea adierazten dute. 1993an, moneta-altxor izugarri handi bat aurkitu zen instalazioaren iparraldeko muturrean. 2570 aureo zituen, guztira 18,5 kg-ko pisuarekin, eta azken txanponak Septimio Severo ren erregealdikoak dira; txanpon altxorra, gaur egun, Rheinisches Landesmuseum en dago. Aurkikuntzen arabera, tenplua bera eraikitzea, I. mendearen azken herenean izango zen.
Lenus Marteren tenplua eta antzokia edo Irminenwingert tenplu barrutia
Tenpluen beste eremu handi bat aurkitu zen Moselaren mendebaldeko ertzean, Markusbergen oinean. Irminenwingert inguruan (beraz, Irminenwingert tenplua bezala ere ezaguna), 100 metro baino gehiagoko alboko luzera zuen karratu irregular formako harresitutako eremu bat aurkitu zen. Aterpetxea, tenplu nagusia eta gurtza antzokia dituen gune guztia, Treveriseko santutegi nazionaltzat hartzen da, altzari monumentalekin. Hemen, Marte jainkoaren eta Lenus treveriarraren tokiko uztartzea gurtzen zen, beste eskualde santutegi batzuetan ere paper garrantzitsua izan zuena, Martberg kasu. Multzoaren ekipamenduak, Lenusen izaera ez hain borrokatsua ere erakusten du, sendatzearen jainko bezala gurtzen zena. Txanpon sailaren arabera, instalazioa erromatarren aurreko garaitik Graziano ren garaira arte erabili zen (K. o. 383).
Erromatar zubia
Moselaren gaineko zubi erromatarrak, gaur egun ikusgai dagoena, arkeologikoki frogatuak izan diren aurreko bi eraikinaldi izan ditu gutxienez. Hau, erromatar galtzadekiko kokapenagatik izan da, baina zubi erromatarrak, hiriaren erdialdeko trafikoa, mendebaldeko ertzean dokumentatua dagoen Vicus Voclanionum eta han dagoen Lenus Marteren tenplura ere egokitu behar zuen. 18/17ko zubi baten ebidentzia dendrokronologikoa, beraz, puntu finko garrantzitsua da Augusta Treverorumen fundazioarentzat.
Egurrezko lehen zubi hau, itxuraz, bataviar matxinada ko guduetan kaltetua izan zena, Tazitok aipatu zuen 69an. Pilote-saretadun zubi baten eraikuntza 71. urtean finkatu daiteke, Vespasiano enperadorearen erregealdian. 31 cm-ko lodierako pentagono formako haritz-enbor sendoak zituen, ibaian beteak izan zirenak. Zubiaren zutabeak kareharriz eginak zeuden, eta galtzadari habe-eraikin batek eusten zion.
Gaur egungo zubi erromatarra 144 eta 155 urteen artean eraiki zen, Antonino Pio ren garaian. Egungo zubiaren gainean, ibai-kai berriak eraiki ziren, baina jada ez ziren zurezko piloteak, sei geruzarainoko kareharrizko blokeak baizik, eta, beraz, zubi hau harrizko pilarezko zubia deitzen da. Inperio garaiaren hasieran, hiriaren aldeko ibarrean lubeta handiak egin zirenez, zubi honek, bederatzi baino ez zituen behar, hamaika kai izan beharrean. Dorreek eta bi zubi-buruetako ateek egitura babesten zuten. Ziuraski, ibaiaren estutzearen eta uholde arazoen ondorioz, zubiak, hasiera batean, ez zuen harri trinkozko ganga bat, erregularki berritu behar zen egurrezko taula bat baizik. Esanguratsuak dira zubiaren inguruko ibai-aurkikuntza ugariak, Rheinisches Landesmuseum en erakusten direnak. Hauek, erremintak, txanponak (ibai sakrifizioak bezala), berunezko zigiluak, bitxiak, brontze txikiak eta harrizko monumentuak barne hartzen dituzte.
Ur-horniketa
Hiriko ur edangarriaren hornikuntza bereziki erraztu zuen kokapen geografikoak. Mosela ibaiko urez gain, ekialdetik Treveris haranera isurtzen diren hainbat erreka ere erabil litezke. Hiriko eremuan ur-irteerak atzitzen ziren eta tokiko ur-hodietara konektatu ziren. Hiriko hego-ekialdeko Römersprudel bezalako iturburu sendagarriak ere askez hornituak izan ziren. Beheko terrazaren eremu pribatuan, putzuak ere zulatu ziren lurpeko ura duten geruzetan; erdiko terrazan, putzu horiek geruzatan zabaldu ziren, haranera ura isurtzen zuten lutiten lurpean. Estolderia-hodi batek Heiligkreuzbergeko iturburu batetik Herrenbrünncheneko tenplutik gertu zegoen banaketa-ganbera batera zeraman. Bi banaketa arro aurkitu ziren bata bestearen atzetik Terma inperialen eremuan eraikiak.
Instalazio hauek, hasiera batean, I. mendeko hiri sortzailearentzat nahikoak izan ziren. Hazten ari zen hiriaren beharrak asetzeko, Ruwertaleko ur lerroa II. mendearen hasieran eraiki zen. Ura gidatzen zuen 12,798 kilometroko distantziara hirirantz, non anfiteatrora iristen zen. Harlangaitzezko kanal irisgarri bat da, zati batzuetan akueduktu gainean eramana izan zena.
Ondoren, harlangaitzezko kanalen bidez banatzen zen ura hirian. Kanal horiek kare iragazgaitzezko morteroz estali ziren, adreilu-hautsez erantsita. Berunez egindako ur hodiek goi diseinua dute, enborrek bezala, orokorrean 3 metroko luzera zuten (10 oin erromatar).
Eraikin zahar berantiarrak
II. mendean, ordezkaritza eta administrazio eremu bat sortu zen hiriaren ipar-ekialdean; honen erdigunea, legatuen jauregia deitzen den erdiko gela bat zen. IV. mendearen hasierako birdiseinuak ere, egoitza inperiala ezartzeari dagokionez, eremu honetan biltzen dira, hiriko foroan eta kaleetan eraikuntza lan txikiak dokumentatzen diren arren. Bizitegi-gune batetik jaistean, Terma inperialen eraikin monumentalerako espazioa sortu zen. Jauregiko auditoriuma (Konstantino ren basilika) legatuen jauregi zaharraren gainean eraiki zen eta egoitzaren erdigunea eratu zuen inguruko patio eta gelekin.
Moselako portutik gertu, biltegiratze bikoitzeko instalazio handi bat eraiki zen (horrea, gutxi gorabehera. 70 m × 20 m), 300 urtearen inguruan, hiria eta gorte inperiala hornitzeko balio izan zuena. Arku itsuez banatutako horma batzuk kontserbatu dira.
Eraikuntza jarduera konstantiniar garaian gelditu zen. Ziur asko, ez zen erabat amaitu 379 arte Graziano rekin. Basilikak, bainu inperialek eta zirkuak unitate bat osatzen zuten jauregi barruti bezala. Zirkuaren eta bizilekuaren ondo-ondoko kokapena, nahita, erromatar topografiaren paraleloa bezala sortzen da (Circus Maximus eta Palatinoa). Neronen Zirkuan (Zesarren lorategietan), Via Appia ko Maxentzio ren hiribildua eta Salonika ko Galerio ren egoitza errepikatzen da.
Terma inperialak
Gaur egun, bainu inperialak, Treveriseko eraikin erromatar ospetsuenen artean daude. Bere eraikuntza unea ez dago erabat argi; ziuraski, 294 ondoren sortu ziren, ez dago argi Konstantzio Kloro k edo bere seme Konstantzio k enkargatu zituen. Inguruko asentamendurik zaharrena egurrezko eraikin soilez osatua zegoen, soto eta biltegiratze-putzuekin; litekeena da I. mendearen erdialdea baino lehen ezartzea, ondoren, harrizko bi eraikin handiago eraiki ziren, ondoren, bizitegi-eraikin bikain bat osatzeko konbinatu zirenak. Aurkikuntza aberatsek (Polydus mosaikoa barne) III. mendearen bigarren erdira arte eraikinaren erabilera dokumentatzen dute.
Jatorrizko kontzeptuaren arabera, bainu termalak erromatar inperioko mota honetako eraikinik handienetako bat dira; Trajano, Karakalla eta Diokleziano enperadoreen termak ziren handiagoak.
Hala ere, Terma inperialak ez ziren inoiz martxan jarri. Dirudienez, 324 urtearen ondoren egoitza ekialdera lekualdatu zenean, obrak gelditu egin ziren, nahiz eta eraikinaren zati handi bat beheko solairutik harago eginda egon. Valentiniano I.ak bere bizileku bezala berriz Treveris aukeratu zuenean, lanari berrekin zioten, kontzeptu erabat ezberdin batekin ordea. Amaitutako bainu-instalazioak kendu eta mendebaldeko zatia bota zuten frigidariumarekin. Tepidariumeko areto borobila sarrerako atari gisa erabili zen, palaestra nabarmen handitu zen eta zolatutako plaza bihurtu zen. Interpretazioak, bizileku jauregi baten, foro inperial baten eta, ziuraski, induskatzailearen iritziz, bizkartzain inperialarentzako kuartel baten (scholae palatinae) artean aldatzen dira. Erdi Aroan, multzoaren zati handi bat, hiriko harresietan txertatu zen, ekialdeko fatxada kontserbatu zela esan nahi duena, 20 metro baino gehiagoko altuera duena.
Konstantinoren basilika
Gaur egungo Konstantinoren basilikaren izenak eta itxurak antzinako eliza baten itxura dutela dirudien arren, eraikina, jatorrian, egoitza inperialaren harrera gela bezala eraikia izan zen. Sarri erabiltzen den Palastaula edo Aula Palatina izena, zehatzagoa da. Basilikak 69,8 metroko luzera (absidea barne, 12,4 metroko luzera) eta 27,2 metroko zabalera ditu. Antzinaroan 30 metroko altuera zuen. Kanpoko hormak, 2,7 metroko lodierakoak, adreiluzko harlangaitzezkoak ziren, eta entokatuta zeuden kanpoaldean. Hareharri gorriaren zatiak gehigarri modernoak dira.
Barrualdeak kalitate handiko estaldura izan zuen: habearteak eta absideak solairu eta hormako estaldura bat zuten, inkrustaziodun marmolezko lauzekin egina (opus sectile) goiko leihoko erlaitzaren mailaraino, honen hondarrak eta, batez ere, burdinazko mentsulen zuloak kontserbatzen direlarik. Honen ondoren, sabai autosostengatzailerainoko iztuku lan bat etorri zen, 1955ean marraztu zen egungo kasetoidunaren desberdina izan behar ez zuena. Berokuntza-sistemak nabarmentzen dira, eta horien bidez 1600 m ² -ko barnealdea berotu daiteke hiru zatiko hipokausto baten bidez, bost praefurniarekin. Basilika ez zen eraikin independentea antzinatean. Hegoaldean, sarrera nagusiaren aurrean, marmolez estalitako atari bat zegoen; barruko patiodun kanpoko arkupeak erdi irekita zeuden. Eraikin horien hondakinak gaur egungo plazaren zoladuran gordetzen edo markatzen dira.
Jauregiko auditorioa, ustez, eraikin adierazgarri bezala eraiki zen, 305-311 urteetan egoitza bezala birdiseinatu zenean. Eraikin monumentala audientzia, harrera eta gortearen zeremoniarako hondoko oihala izan zen, absidean tronu inperiala zuelarik. Nibelazio handi bat behar izan zen eraikuntza handirako, kale-gurutze bat ere estaltzen zuena. Goi funtzionario inperial baten egoitza ofiziala, lehenago, mendebaldeko blokean zegoen.
Erromatar domeinuaren amaieraren ondoren, erretako eraikina, frankoen errege jabetzari gehitu zitzaion. 902an, hondakinak, Treveriseko gotzainari eman zitzaizkion. Ondorioz, basilika gaztelu baten antzeko gune bihurtu zen, dorrearen absidea itxi egin zen, etxaldeko eta sotoko eraikinak elizaren harresiaren barruan eraiki ziren bitartean. 1614aren ondoren, hegoaldeko eta ekialdeko hormak eraitsiak izan ziren, harlangaitza Hauteskunde Jauregi berrian sartu zen edo barruko patio bezala erabili zen. 1794an frantziar tropa iraultzaileek arpilaketa bat egin ondoren, multzoa kuartel eta ospitale militar bezala erabili zen. 1844an, Federiko Gilen IV.a Prusiakoak Treveriseko komunitate protestantearen gurtza leku bezala berreraikitzea agindu zuen. Jauregiak eta basilikak kalte larriak jasan zituzten Bigarren Mundu Gerra n. Berreraikuntza, soilik 1954an hasi ahal izan zen, eta eraikinaren egituraren indusketa eta grabaketa zehatzak ahalbidetu zituen.
Treveriseko katedralaren oinarri erromatarra
Hiriaren trantsizioa Antzinaro berantiarretik Erdi Arora ikus daiteke katedralean Erdi Aroko Treverisen erdigune bezala. Ondorioz, arkeologikoki ikertu da 1843tik. Indusketa garrantzitsuak egin ziren Bigarren Mundu Gerraren ondoren 1981 arte; II eta III. mendeko erromatar bizitegi auzo dotore bat ezarri zuten geruzarik antzinakoena bezala. Horrek barne hartzen zuen hormetan eta sabaian pinturekin apaindutako ekitaldi-areto aberats bat. Eraikinaren zati batzuk katedralaren bidegurutzearen azpian kontserbatu dira, eta berreraikitako freskoak katedralean eta elizbarrutiko museoan daude ikusgai. Altzari aberatsek, multzoa, zati batean, jauregi berantiarreko eraikin bat irudikatzen dute.
Nekropoliak
II. mendearen erdialdera arte kokalekuaren lehen fasean, nekropoli txikiak sortu ziren kokagunetik gertu, Moselatik gertu eta Olewiger Strasse inguruan, anfiteatrorantz. Hiriko harresia eraikitzearekin batera, hilerri hauek utzi egin behar izan ziren. Hiriaren hegoaldean eta iparraldean zeuden hilobi zelaiak, birkokatu egin ziren, eta, beraz, aurreko hilobi batzuk ere aurkitu ziren atzeko harresiaren barnean. Ehorzteko ohiko modua, orduan, kremazioa zen. Gorpuen hilobiak ez dira II. mendera arte agertzen, II. mendearen erdialdeko sarkofagoak egiaztatu dira.
Hiriko harresia eraiki ondoren, nekropoli handienak, iparraldeko eta hegoaldeko arterietan zehar kokatu ziren. Iparraldeko hilerrian, hiletak, hasiera batean, gaur egungo Paulinstrassetik apur bat mendebaldera zihoan errepidean zehar bildu ziren. Moselaren beso bat drainatu ondoren, eremu hau gaur egungo Steinhausenstraße arte ehorzketetarako ere erabili da, eta, beraz, IV. mendeko ehorzketak hemen aurki daitezke bereziki. Hegoaldeko hilerria, gaur egungo Matthiasstrasseren zehar hedatzen zen. Erdi aro inperialeko errausketa hilobien 2000 inbentario baino gehiago iritsi ziren estatuko museora. Sarkofagoen ondorengo ehorzketak elizaren azpian bildu ziren; ipar-mendebaldean, buztinlari barrutiak mugatzen zuen hilerria.
Hiriaren ekialdean, hiriaren harresiaren aurrean, anfiteatroaren iparraldean, suzko hilobiak eta gorpuak zeuden, orain berreraikita daudenak. III. eta IV. mendeetako gorpuen ehorzketak dituen hilobi zelai bat, anfiteatroaren magalean dago. Hilerri honetatik, beira eta zeramikazko ontziez egindako gehikuntza aberatsak ezagutzen dira. Moselaren mendebaldeko ertzean hilerriak zeuden gaur egungo Trier-West/Pallien eta Euren barrutietan, Reimsera doan errepidean zehar.
Lurrean dauden hilobien diseinua oso ezberdina izan daiteke. Hilobi bideetako harrizko monumentuak bereziki ezagunak dira Treveris eskualdean, Neumagen harrizko monumentuekin eta Igel zutabearekin. Pertsona bereziki aberatsek, batzuetan, lurpeko hil ganberak zituzten, gainean tenplu bat zutela eraikita, mendebaldeko hilerrian, hil ganbera Reichertsbergen edo Grutenhäuschenen dutenak bezala. Ez dago argi Treveris gaineko Petrisbergen Franzensknpchen deritzona hilobi monumental baten tumulua den.
Antzinate berantiarrean, hilobiak, santu, apezpiku eta martirien hiletetan biltzen ziren. Erdi Aroko elizak, hil kapera hauetatik abiatuta garatu ziren, hiriko harresietatik kanpo. Garapen paralelo bat, erromatar berantiarreko hiri askotan froga daiteke, Treverisen, hiru tokitan ikus daiteke, erromatar berantiarreko hilobiak, Eliza Paulinoaren azpian, San Matiasen abadia beneditarra eta San Maximinoren abadia inperiala dituena.
Olbramov
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1310 urtean egin zen.
Rattus richardsoni
Rattus richardsoni Rattus generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Jose Maria Agirre Ortés de Belasko
Jose Maria Luis Agirre Ortés de Belasko (Gasteiz, – ib., ) Montehermosoko V. markesa, arabar aitoren seme eta militarra izan zen. Arabako ilustrazioaren pertsona garrantzitsuetako bat izan zen.
Gaztea zela, Espainiako Lurreko Armadan sartu zen eta hainbat gudu eta kanpaina parte hartu eta gero teniente jeneral ere izan zen. Historia natural eta arte ederren jarraitzailea Gasteizko bere etxean benetako museo bat bildu zuen. Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen sorreran parte hartu zuen.
Columbiako goi-ordokia
Columbiako goi-ordokia (Columbia Plateau) Estatu Batuetako ipar-mendebaldeko eskualde geografikoa da, Columbia ibaiak zeharkatzen duena. 260.000 kilometro koadroko eremua hartzen du, Washington, Oregon eta Idaho estatuetan. Ekialdean Mendi Harritsuak ditu, eta mendebaldean Ur-jauzien mendikatea. Basaltozko labaz osaturik dago, eta 60-1.500 metro arteko garaiera dauka.
Bergen-Belsen
Bergen-Belsen, Alemaniako Saxonia Beherea estatuan kokatutako kontzentrazio-esparru bat da.
Historia
Bergen-Belsen, 1936an eraiki zen, motordun indar armatuak prestatzeko erabiliko ziren Bergeneko kuartelak bertan hartzeko. Han 3.000 langile sartuko ziren. Wehrmachtak, 1939an, gerra-presoentzako esparru bihurtu zuenean, Stalag XI C (311) izena jaso zuen. Bertako lehen okupatzaileak soldadu frantziar eta belgikarrak izan ziren. 1941ean, nabarmen handitu zen Sobietar Batasuneko gerra- presoak hartzeko. SS erakundeak, 1943an, kontzentrazio esparruaren zati handi baten ardura bere kargu hartu zuen, kontzentrazio esparru nazi bihurtuta, bertan juduak sartu, eta aliatuek atxilotutako alemaniar hiritarrekin eta gerra-presoekin trukeak egiteko asmotan.
1944tik, Alemaniak mendebaldean okupatutako herrialdeetako (Belgika, Danimarka, Herbehereak) juduak sartzeko erabili zen, Polonian zeuden azken konponbideko deituriko kontzentrazio esparruetarako bidean, baina, urte horren erdialde inguruan, Sobietar Batasunaren aurrera egitearen ondorioz, esparru horietatik bidalitako juduak iritsi ziren.
Kontzentrazio esparrua ireki zenetik 1942ko udaberria arte, bertan 18.000 preso hil ziren.
Kontzentrazio esparrua, 1944-1945
1944tik eta 1945eko apirilak 14 arte, azken egun horretan britainiarren 11. dibisio blindatuak askatu zuen arte, kontzentrazio esparruko baldintzak oso okerrera joan ziren: pilaketak, bertara beste kontzentrazio esparru batzuetatik ebakuatutako presoak eramatearekin batera okertuak; (heriotzaren martxak); presoei emandako tratua; pertsona ugari hil zituen gosea; hotza; eta gaixotasunak, nagusiki tifus izurritea.
Britainiarrek kontzentrazio esparrua askatu baino aste batzuk lehenago, bertan hil zen Anne Frank judu herbeheretar gaztea, bere egunkarian idatzitako memoriengatik ospetsu egin zena, baita bere ahizpa nagusi Margot Frank ere, Anne baino egun bat lehenago.
Contagion (filma)
Contagion (euskaraz Kutsadura), 2011ko Steven Soderbergh estatubatuar zinema zuzendariaren ekintza eta thriller film bat da. Marion Cotillard, Bryan Cranston, Matt Damon, Laurence Fishburne, Jude Law, Gwyneth Paltrow, Kate Winslet eta Jennifer Ehle aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Bapatean, inork bere jatorria zein den jakin gabe, mundu osoan birus hilkor bat hedatzen hasiko da, pandemia arriskutsu batean. Egun gutxiren buruan, gaixotasunak gizateriaren biztanleria murriztuko du. Kutsadura gizakien arteko kontaktu soilaz burutzen da.
Lehen biktimetako bat da Beth Emhoff estatubatuar emakumea, Hong Kongera burututako negozio bidaia batetik bueltan. Haren semea ere hil egiten du ordu gutxiren buruan, eta senarra ere gaixotzen zaio, baina gainditu egiten du egoera. Kutsatutako familia honen istorioa arakatzea funtsezkoa zaie zientzialariei birusaren jatorria argitzeko.
COVID-19 pandemiarekin antzekotasunak
2020ko martxoan, COVID-19 gaitzaren pandemia munduan hedatu zelarik, film hau munduko ikusienetekoa bihurtu zen streaming plataformetan, eta jaitsienetakoa ere bai BitTorrenteko p2p sareetan, bere gaiagatik.
Beste puntu batzuetan asmatzen ote duten ez dago argi 2020ko udaberrian:
Bakailao
Bakailaoa (Gadus morhua) Gadidae familiako ur gaziko arraina da, Ozeano Atlantikoaren iparraldean bizi dena, 4,5-11,3 kilogramo ingurukoa da normalean. Euskal arrantza ekonomian garrantzi handia izan du bakailao arrantzak, bai eta Europan eta Ameriketan ere.
Geologia
[[irudi:World geologic provinces.jpg|thumb|300px|
Bakailao
Izena
Izena nederlanderako bakeljauw hitzetik dator (kabeljauw aldaera ere badago). Bizkaian makallo, makallao, makallu eta makillao izenak ematen zaizkio. Gadidae familia ugariko kidea da, beste hauek bezalaxe: Groenlandiako bakailaoa (Gadus ogac) eta Ozeano Bareko bakailaoa (Gadus macrocephalus).
Geologia
Litosfera ozeanikoa
Bakailao
Deskribapena
Azal marroi-berde leuneko arraina da. Aurpegia bete aho du, eta begi handi biziak. Bizkarrean hiru hegats ditu eta isatsaldean, bi; beheko baraila goikoa baino txikiagoa du, eta zakatzen azpian sabel-hegatsak izaten ditu. 160 zentimetroko luzera eta 40 kilogramoko pisua har dezake. Urtero 10 bat zentimetro hazten da eta emeen eta arren artean ez da hazkuntzan ezberdintasun nabaririk antzematen. Ale gehienek heldutasuna 6-8 urte bitartean lortzen dute. Ugalketa-garaia, Ipar Atlantikoaren bi aldeetan desberdina izanik ere, negu-udaberri garaian izaten da, eta uda-partean, errute-garaian egindako esfortzua dela-eta, bere burua indarberritzeko elikatzen jarduten da.
Geologia
]] Geologia Lurraren barruko formak aztertzen dituen zientzia da, bai bere barnean dauden atal, formazio eta gaur egun kanpokaldean duten kokapena. Geologoen lanari esker Lurraren bizitza 4.600 milioi urtekoa dela dakigu (4,6 x 109). Era berean lurreko litosfera plaka tektonikotan banatuta dagoela aurkitu da, eta hauek astenosferan igerian daudela determinatu da. Geologiaren atal ezberdinek petrolio, ikatza, burdina, kuprea, uranioa... aurkitzeko teknikak garatu dituzte. Beste hainbat arroka eta mineral ere ustiatzeko moduak aztertzen ditu.
Geologia hitza lehen aldiz Jean-André Delucek erabili zuen 1778an. Encyclopædia Britannicako hirugarren edizioan ez zen agertu, baina 1809ko laugarrenean lehen aldiz agertu zen.