cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antonio Pérez Prados
Matematikan lizentziatu zen Zaragozako Unibertsitatean, eta doktoregoa ere han egin zuen. Zaragozako Unibertsitateko Estatistika Sailak eskainitako beka bati esker lortu zuen irakasle gisa izandako lehen esperientzia. Geroago, irakasle-laguntzaile, irakasle-lagun eta irakasle titularra izan da Zaragozan bertan. 1989-1990 ikasturtean Nafarroako Unibertsitate Publikoan katedra lortu eta bertan hasi zen irakasle-lanetan. Ordutik aurrera, hainbat kargu izan ditu NUPn. Doktore tesiak zuzentzen ditu, eta hainbat lan kaleratu ditu: bost liburu, lau monografia eta hogeita hamar artikulutik gora. Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektore aukeratu zuten 1995ean, eta 1999an berrautatua izan zen.
Alfonso Otazu
Alfonso Otazu Llana edo Alfonso de Otazu Llana (Donostia, 1949 - Gasteiz, 2022ko abenduaren 28a) euskal herritar historialaria izan zen.
Biografia
Donostian jaio zen, familia aristokratiko batean. Zuzenbidea ikasi zuen Nafarroako Unibertsitatean, baina bere zaletasunak Historia ikertzera eta idaztera bideratu zuen. Julio Caro Baroja eta Ramón Caranderen ikaslea izan zen. 1970ean Hacendista navarros en Indias eta 1972an El igualitarismo vasco, mito y realidad argitaratu zituen. Historiako, Genealogiako eta Heraldikako Guatemalako akademiako kidea 1970az geroztik. "Triunfo" aldizkarietako eta "Doctor Camino" taldearen Donostiako historiari buruzko argitalpenetako kolaboratzailea. 1972az geroztik, Euskal Autonomia Erkidegoko artxibo pribatu nagusien indizeak aldian-aldian argitaratzeko asmoa duen ikertzaile-talde bateko kidea izan zen.
Trantsizioaren eta XXI. mende hasieraren arte gizarte- eta kultura-eszenan presentzia handia izan zuen. Javier Solana Espainaiko Kultura ministroak hautatu zuen bere kabineteko aholkulari gisa, eta, Carmen Jiménezekin batera, kultura-agente gisa jardun zuen. Horren ondorio izan ziren museotan egindako lanak: Thyssen-Bornemisza Museoaren sortze prozesuetan parte hartu zuen Madrilen, baia eta Bilboko Guggenheimen eta Malagako Pablo Picassoren museoetan.
Azken urteetan, Valleko kondeari buruz idatzi zuen, El fotógrafo frente a la cámara; modu zehatz eta zorrotzean, Ampuero familia ikertu zuen Los Ampuero, historia de una familia vizcaína liburuan. Kulturako goi-karguetan izandako bere esperientziaz idatzi zuen ere, estatu mailako hiru museoen sorkuntzaren zirrikituak azaleratuz, Testigo de descargo liburuan.
Arbaila
Arbaila ([aʁ̞βaiʎa]) Zuberoa osatzen duten hiru eskualdeetako bat da, Basabürüa eta Pettarrarekin batera. Azken erroldaren arabera (INSEE, 1999) 3.191 biztanle ditu.
Hamaika udalerrik osatzen dute eskualdea:
Villar Dora
Villar Dora Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Alfonso Otazu
Lanak
Heuk dira bere ikerketen idazlan batzuk :
Arbaila
Eskualdeari Arbailetako mendilerroak ematen dio izena.
Historia
Erdiaroaz geroztik Zuberoako foruen arabera eginiko banaketa administratiboan, herrialdea osatzen zuten hiru mezutegietako bat izan zen, harik eta iraultza frantsesaren ondotik Zuberoako berezko instituzioak abolitu (1790. urtea) eta egitura administratibo frantsesa (kantonamendua, departamendua, eskualdea) ezarri zuten arte.
Bi degeritan - bailaratan - banatuta zegoen: Arbaila edo Arbaila Handiako degeria - Garrabie, Zalgize, Ozaze, Mendikota, Doneztebe, Gotaine, Irabarne, Idauze, Mendi eta Arrokiaga herriek osatua - eta Peiriede edo Arbaila Txipia degeria - Altzürükü, Urdiñarbe, Muskildi, Phagola, Zühara eta Garindaine herriek osatua -.
Villar Dora
Mugakideak
Villar Dorak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Al-Tagr al-Ala
Al-tagr al-Ala (arabieraz: الثغر الأعلى, aṯ-Ṯaḡr al-Aʿlà; euskaraz: Goialdeko Muga edo Marka) Al-Andaluseko ipar-ekialdean zegoen eskualdea izan zen, Ebroko haranean zegoena. Bere mugak grosso modo Hispania Tarraconensis erromatar probintziarenekin bat egiten zuten. Duero eta Tajo ibaien iturburuan, al-Tagr al-Awsat edo Erdialdeko Marka hasten zen.
Korak
Al-Udrik azaldu zuen moduan, Al-tagr al-Ala hainbat koratan banatu zen :
Bacheldre
Bacheldre, 'Bachelldref', Galesko etxalde bat da, Powys konderrian. A489 errepidean dago, Montgomery udalerritik 5 milia hego-ekialdera.
Canthigaster sanctaehelenae
Canthigaster sanctaehelenae Canthigaster generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Aimophila rufescens
Aimophila rufescens Aimophila generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Nubiako basamortua
Nubiako basamortua (arabieraz: صحراء النوبة‎, Şaḩrā’ an Nūbyah) Saharako ekialdean dagoen basamortua da, 400.000 km² luze-zabal dena. Nilo eta Itsaso Gorriaren arteko eskualde honen biztanleek nubiarrak dute izena.
Afriko osoko megalito arkeoastronomikorik antzinena Nabta Playan eraiki zuten, hegoaldeko Egipton. Gainera bere oasietan du habitat bakarra arrisku larrian dagoen medemia argun palmondoa.
Mniarogekko
Mniarogekko Diplodactylidae familiako narrasti genero bat da. Kaledonia Berrian bizi dira.
Canthigaster rostrata
Canthigaster rostrata Canthigaster generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Aimophila ruficeps
Aimophila ruficeps Aimophila generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
BK Häcken
BK Häcken (izen osoa Bollklubben Häcken) Suediako Göteborg hiriko futbol taldeetako bat da. 2022an Ligako txapelduna izan zen aurreneko aldiz.
Historia
Lehenengo titulua 2016ko Kopako txapelketa izan zuen, Malmö FF-ri penalti jaurtiketetan irabazitakoa. 2019an bigarren aldiz irabazi zuen Kopa eta 2022an lehenengo Liga eskuratu zuen, bigarrenari zazpi puntu aterata. Hainbat alditan sailkatu da UEFA Europa Leagueko kanporaketak jokatzeko, lehenengo aldia 2007-08an, baina ez da liga fasera iritsi.
Yoga pyrops
Yoga pyrops Yoga generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Blenio barrutia
Blenio barrutia Ticino kantonamenduan dagoen Suitzako barrutia da. Bere hiriburua Acquarossa da. 360,57 kilometro koadroko azalera du eta 5.682 biztanle.
Conspectus Florae Africae
Conspectus Florae Africae (laburdura Consp. Fl. Afr.) deskribapen botanikoak dituen liburu ilustratua da, Théophile Alexis Durand-ek eta Hans Schinz-ek batera idatzi zutena. Bruselan 2 liburukitan argitaratu zen 1895-1898 urteetan Conspectus Floræ Africæ ; ou, Énumération des plantes d'Afrique izenarekin.
Argitalpena
Gainerako liburukiak ez ziren sekula argitaratu.
Pentosa
Pentosa molekula bakoitzean bost karbono atomo dituzten azukreen genero izena da. Beren formula enpirikoa da.
Izadian aurkitzen diren aldopentosen artean arabinosaren estereoisomeroak eta xilosa eta erribosaren d-formak daude. Bestalde, lau zetopentosa ere ezagutzen dira. Pentosa guztiak erreduzitzaileak dira. Erribosak eta desoxirribosak azido nukleikoen nukleotidoen osaketan hertzen dute parte.
Aldopentosak
Aldopentosak hiru esterozentru dituzte:
Zetopentosak
Zentopentosak bi esterozentru dituzte:
Acentronichthys leptos
Acentronichthys leptos Acentronichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Munduko Atletismo Txapelketa
Munduko Atletismo Txapelketa nazioartean egiten den atletismo lehiaketa nagusia da. Nazioarteko Atletismo Federazioak (IAAF) 1983tik aurrera antolatzen du. Hasieran lau urtero egiten bazituzten lehiaketak, hirugarren ediziotik aurrera, hau da 1991tik, bi urtero egiten dituzte.
1976 eta 1980 urteetan izan ziren ofizialak ez diren bi ekitaldi.
Dominak estatuka (datu historikoak)
Hona hemen datuak Dohan 2019an egindakoa kontuan hartuta:
Madoka Haji
Madoka Haji (櫨 まどか) Japoniako futbolaria da.
Can Peguera
Can Peguera Kataluniako Bartzelona hiriko Nou Barris barrutian dagoen auzo bat da. 2009an 2.210 biztanle zituen. Nou Barris barrutiko Turó de la Peira eta La Guineueta auzoak eta Horta-Guinardó barrutiko Horta auzoaren artean kokatua dago.
Żurek
Żurek (jhoo-rek bezala ahoskatuta) poloniar sukaldaritzan oso popularra den zopa bat da. Borsch zuria ere esaten zaio.Zapore zertxobait garratza du eta zekale irinarekin eta haragiarekin (txerri saltxitxekin edo saltxitxa ketu, hirugihar edo urdaiazpiko zatiekin gehienetan) egina dago.
Harold Abrahams
Harold Maurice Abrahams (Bedford, 1899ko abenduaren 15a - Enfield, London, 1978ko urtarrilaren 14a) abiadura lasterketetan aritzen zen britainiar korrikalari judua izan zen.
Kiarov
Kiarov Eslovakiako udalerri bat da, Veľký Krtíško barrutian kokatuta. 9,00 km²ko azalera du eta 302 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1271. urtekoa da.
Patrick Bruel
Patrick Bruel, jaiotzez izenez Patrick Benguigui (1959ko maiatzaren 14a, Tilimsen, Aljeria) judu jatorriko frantziar abeslari, aktore eta poker jokalari profesional bat da.
Lu Li
Lu Li (Changsha, Txinako Herri Errepublika, 1976ko abuztuaren 30a) gimnasta txinatarra da.
Lu Txinako selekzio nazionalean sartu zen 1991. urtearen amaieran. Hala ere, gibeleko gaixotasunagatik Olinpiar Jokoetan lehiatzea ia ezinezkoa egin zitzaion. 1992 ko apirilean, Bartzelonako Jokoak baino hilabete batzuk lehenago, bere nazioarteko debuta egin zuen Parisko Munduko Txapelketan, non bere barra asimetrikoko errutina berritzaileak gimnasia munduaren arreta erakarri zuen. Jaitsieran akats bat egiteagatik soilik 4. sailkatu zen (nahiz eta finalera sailkatzeko gimnasta nagusia zen).
Lu batez ere ezaguna egin zen 1992ko Bartzelonako Udako Joko Olinpikoetako urrezko domina irabazi zuelako. Gau hartan Luk bikain egin zuen, hamarrekoa lortuz, baina Lavinia Milosovicik gau berean hamarrekoa ere lortu zuen, historikoa izan zena, gaur egun arte joko olinpikoetan hamarrekoa lortu duten bakarrak baitira. Harrigarria da ere Lu Lik ere zilarrezko domina bat irabazi zuela joko berberetan (9.912ko puntuazioarekin), eta hori dela eta, Lu Li Txinako emakumezkoen bigarren gimnasta olinpiko arrakastatsuena izatea lortu zuen, Liu Xuanen atzetik. Luk arazoak izan zituen lehiatzeko barrarekin, eta 34. geratu zen horregatik.
1993ko Txinako Joko Nazionaletan lehiatu zen Lu, eta barra asimetrikoetako lehen postuan geratu zen (Luo Li-rekin berdinduta, 1994ko Munduko Txapelketa irabazi zuena Brisbanen), eta handik gutxira erretiratu egin zen.
Villar Focchiardo
Villar Focchiardo Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Villar Focchiardok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Black Narcissus (telesaila)
Black Narcissus britainiar telesail dramatikoa da, Amanda Coek FX eta BBC Onentzat egina. 1939an Rumer Goddenen izen bereko eleberriaren telebistarako egokitzapena da
Sinopsia
Himalaiako jauregi batera bidalitako moja anglikano batek I. Mundu Gerrako soldadu beterano batenganako desira kontrolatu beharko du.
Yongeichthys criniger
Yongeichthys criniger Yongeichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Estatubatuar literatura
Estatubatuar literatura ingelesez idatzitako edo ekoitzitako literatura da Amerikako Estatu Batuetan eta bere aurreko kolonietan. Estatu Batuak sortu baino lehen, gaur egungo Estatu Batuetako ekialdeko kostaldeko Hamahiru Koloniek Britainia Handiko literaturaren eragin handia izan zuten. Estatu Batuetako literatura tradizioa, beraz, ingelesezko literaturaren tradizio zabalagoaren parte da. Dena dela, literatura kopuru txiki bat badago etorkinen beste hizkuntza batzuetan, esaterako frantsesez eta gaztelaniaz. Gainera, ahozko ipuinen tradizio aberatsa dago amerikar tribuen artean.
John Neal idazle eta kritikariak XIX. mendearen hasiera-erdialdean Amerikako literatura eta kultura berezi baten bidean aurrera egiten lagundu zuen, Washington Irving bezalako aurrekoei kritikatuz, britainiar parekideak imitatzeagatik; Edgar Allan Poe bezalako idazleengan eragin handia izan zuen. Ralph Waldo Emerson eragin handiko Transzendentalismo mugimenduaren aitzindaria izan zen; Henry David Thoreau, Waldenen egilea, mugimendu horren eragina ezagutu zuen. Abolizionismoaren inguruko gatazka politikoak, bestetik, Harriet Beecher Stowe bezalako idazleak inspiratu zituen; emakume idazle honek Uncle Tom's Cabin (euskaraz Osaba Tomen etxola) eleberri ospetsua idatzi zuen. Ahalegin horiek esklabo kontakizunen jarraipena izan zuten.
Nathaniel Hawthorneren The Scarlet Letter (1850) Ameriketako hasierako eleberri klasiko bat da eta Hawthornek Herman Melville idazlearen gainean eragina izan zuen; Melville Moby-Dicken egilea izan zen (1851). XIX. mende erdiko poeta nagusiak Walt Whitman eta Emily Dickinson izan ziren. Edgar Allan Poe izan zen egileengan eragin handia izan zuen beste idazle esanguratsu bat. Mark Twain, beste aldetik, Ekialdeko kostaldetik urrun jaio zen lehen idazle estatubatuar garrantzitsuena dugu. Henry Jamesek nazioarteko ospea lortu zuen The Portrait of a Lady (1881) bezalako eleberriekin.
Idazle estatubatuarrek Lehenengo Mundu Gerraren ostean desilusioa eta nostalgia adierazi zuten. F. Scott Fitzgeralden ipuin eta eleberriek 1920ko hamarkadako giroa jaso zuten, eta John Dos Passosek gerrari buruz idatzi zuen. Ernest Hemingway ospetsu egin zen The Sun Also Rises eta A Farewell to Arms gisako eleberriekin; 1954an, Literaturako Nobel Saria irabazi zuen. William Faulkner beste eleberrigile garrantzitsu bat izan zen. Poeta amerikarren artean nazioarteko pertsonaiak ere egon ziren: Wallace Stevens, T. S. Eliot, Robert Frost, Ezra Pound eta E. E. Cummings. Eugene O'Neill antzerkigileak Nobel Saria irabazi zuen. XX. mendearen erdialdean antzerkigintzan Tennessee Williams eta Arthur Miller nagusitu ziren. Antzerki musikala ere garrantzi handia hartu zuen.
Tanzac
Tanzac Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Estatubatuar literatura
Depresioaren garaiko idazleen artean John Steinbeck izan zen, The Grapes of Wrath (1939) eleberriaren egilea. Ameriketako Bigarren Mundu Gerran izandako parte-hartzeak Norman Mailerren The Naked and the Dead (1948), Joseph Hellerren Catch-22 (1961) eta Kurt Vonnegut Jr.ren Slaughterhouse-Five (1969) lanetan eragin zuen.
XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran estatubatuar literaturak izandako bilakaeretako bat idazle etnikoek, natibo amerikarrek eta LGBT idazleek idatzitako literatura areagotzea izan da. Postmodernismoa ere garrantzitsua izan da garai berean.
Tanzac
Biztanleria
2007an Tanzac udalerrian erroldatutako biztanleak 270 ziren. Familiak 112 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 51 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 39 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 135 etxebizitza zeuden, 111 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 132 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 111 etxebizitza nagusietatik 90 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 10 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 66 etxek bost zituzten. 108 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 69 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 180 ziren, horien artean 126 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 126 pertsona aktiboetatik 119 lanean zeuden (62 gizon eta 57 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tanzac udalerrian 112 unitate fiskal zeuden, 271 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.397 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 margolaria eta 1 zurgina.
2000. urtean Tanzac udalerrian 22 nekazaritza-ustiategi zeuden, 810 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Villareggia
Villareggia Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Villareggiak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Marita Koch
Marita Koch (Wismar, Mecklenburg-Aurrepomerania, 1957ko otsailaren 18a-) atleta ohi alemaniarra da.
Haren ibilbidean zehar 16 munduko marka ezarri zituen kanpoaldeko probetan eta beste 14 barrualdekoetan.
Palmares hautatua
{| class="infotaula" style="width: 25em; font-size: 95%;" ! colspan="3" | Palmaresa ! colspan="3" | Olinpiar Jokoak
María Vasco
María del Monte Vasco Gallardo (Viladecans, 1975eko abenduaren 26a) atleten ibilketa atletikoko probetan espezialista den espainiar atleta ohia da. Brontzezko domina jaso zuen Sidney 2000ko Joko Olinpikoetan 20 km-ko ibilaldian.
Hastapenak Viladecansen izan zituen, jaio zen herrian, bereziki Sales auzoan. Handik irten ziren ere Valentí Massana, Mari Cruz Díaz, María Reyes Sobrino eta David Márquez.
Bere ibilbidean, Manolo Díaz, Marcos Flores, Manuel Alcalde, Josep Marín eta Rafael “Fali” Sánchezek entrenatu dute.
Kirol-ibilbidea
María Vasco oso gaztetatik hasi zen atletismoaren munduan. Ibilketa atletikoan eman zituen lehen urratsak 1985ean izan ziren Manolo Díazen laguntzarekin, Viladecan-eko atletismo klubean. Txikitatik erakutsi zuen bere gaitasuna ibilketarako. Hurbileko erreferente gisa, Espainiako bi emakume handi zituen: Reyes Sobrino eta Mari Cruz Díaz. Biak Viladecansekoak ziren, eta Mariak nola entrenatzen zuten eta proba bat bestearen atzetik irabaztea lortzen zuten ikusten zuen.
Oso txikitatik irabazi zituen parte hartzen zuen ia lehiaketa guztiak. Espainiako txapelketa asko irabazi zituen, kategoria txikiagoetakoak, inolako oztoporik gabe, bere gaitasun naturalari esker.
1990ean, Espainiako txapelduna izan zen ibilbideko 5 km-ko distantzian. Garaipen horiek 1992an, 1993an eta 1994an errepikatu zituen, bai ibilbidean bai pistan.
19 urte zituela, Munduko Atletismo Txapelketan parte hartu zuen, Goteborgekoak 1995ean, 26. postuan geratu zen. Hurrengo urtean, Atlantako 1996ko Joko Olinpikoetara joan zen, eta han 28. postuan amaitu zuen.
Nazioarteko lehen emanaldi nabarmena 5. postua izan zuen Budapesten egin zen 1998ko Europako Atletismo Txapelketan.
Faboritoen artean abiatu ez arren, sorpresa handia eman zuen Sidneyko Joko Olinpikoetan, brontzezko domina irabazi baitzuen. Wang Liping (urrea) txinatarrak eta Kjersti Plätzer norvegiarrak (zilarra) bakarrik gainditu zuten. Atletismoan domina olinpiko bat irabazi zuen lehen emakume espainiarra zen, eta, gainera, Espainiako atletismoaren domina bakarra izan zen Joko horietan.
2004an, beste arrakasta garrantzitsu bat lortu zuen, Naumburgeko (Alemania) Martxa Atletikoko Munduko Kopako 20 km-tan 3.a izan baitzen. Urte horretan bertan parte hartu zuen 2004ko Atenasko Joko Olinpikoetan, bere hirugarren Jokoetan, eta ezin izan zuen Sidneyren arrakasta berrargitaratu, baina 7. postuan amaitu zuen.
2007ko Atletismoko Munduko Txapelketan, Osakan, brontzezko domina lortu zuen 20 km martxan, eta erakutsi zuen atleta oso lehiakorra dela, eta gaitasun bikaina duela beti muturreko baldintzetan errendimendu handiena emateko (duela gutxi hil zaio aita, muturreko baldintza klimatologikoak). Mundu honetan sakoneko probak bereziki zailak izan ziren, hezetasun erlatiboa eta beroa oso handiak baitziren.
2008ko Pekingo Joko Olinpikoetako 20 km-etan, Maria podiumean egon zen lasterketaren zati handi batean, azken bi kilometroetan bi aurkarik gainditu zuten arte: Elisa Rigaudo italiarrak eta Hong Liu txinatarrak. Bosgarren postua lortu zuen. Hala ere, Espainiako errekorra egin zuen 1:27:25ean.
2009an, hogei kilometroko urrezko domina lortu zuen Metzeko (Frantzia) Martxa Atletikoko Europako VIII. Kopan.
2010eko maiatzaren 15ean, urrezko domina irabazi zuen Chihuahuan, Mexikon, egindako Martxa Atletikoko Munduko Kopan. Ondoren, 2010eko uztailaren 28an, Bartzelonan egindako Europako Atletismo Txapelketan, Mariak lesio bat izan zuen 20 kilometroko ibilbideko proban, eta horregatik erretiratu behar izan zen proba horretan.
2013ko azaroaren 13an jakinarazi zuen erretiratu egingo zela.
2014/2015 denboraldian, Gavá Atletismo Klubarekin elkarlanean hasi zen, klubean ibilketa atletiko-eskola bat sortuz.
Espainiako errekorrak ditu martxa atletikoan, 5, 10 eta 20 kilometrokoak.
Ajdir
Agadir (arabieraz: أجدير, Aŷdīr) Marokoko hiri txikia da, Al-Hoceimaren ondoan dagoena.
Garagardo
Garagardoa, halaber zerbeza ( Heg. ) edo biera ( Ipar. ), garagarrez egindako edari alkoholduna da. Munduko edari alkoholdunik kontsumituena eta zaharrena da, eta edaririk kontsumituena, ura eta tearen ostean. Garagardoa zereal alez ekoizten da, normalki garagar maltaz, nahiz eta garia, artoa edo arroza ere erabil daitezkeen. Ekoizpen prozesuan hartzidurak muztioan dauden almidoien azukreak etanola eta karbono dioxidoa sortzen du. Gaur egungo garagardo gehienek lupulua dute, mikaztasuna eta beste zapore eta usain batzuk gehitzeaz gain, kontserbagarri eta agente egonkortzaile gisa egiten duena. Gruit izeneko belar nahasketa edo fruituak erabil daitezke lupuluaren ordez, hainbat zapore eskuratzeko. Garagardo industrialean, karbonatazio-prozesu naturalaren ordez gas karbonikoa sartzea ohikoa da.
Gizateriaren historiako idazkunik zaharrenetako batzuetan garagardoaren sorrera eta banaketari buruz hitz egiten da: Hammurabiren Kodean garagardoa eta garagardotegiak arautzen dira, eta Ninkasiren Ereserkian, Mesopotamiako garagardoaren jainkosari egindako abestian, errezoa zein garagardoa egiteko errezeta aipatzen dira, herriak gogoratzeko moduan. Azken aurkikuntzen arabera, garagardoa nekazaritza baino zaharragoa edo garaikidea da.
Le Fossé
Le Fossé Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Fossé udalerrian erroldatutako biztanleak 444 ziren. Familiak 156 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Garagardo
Etimologia
Euskarazko lehen lekukotasuna gararnoa da, Larramendi ren Hiztegi Hirukoitzan (garar «garagar» eta arno «ardo» hitzez osatua; hiztegi berean gararnoguillea eta gararnoteguia hitzak ere badira). Larramendiren euskara-gaztelania hiztegian garagararnoa ere agertzen da. Ondoren Añibarro k garardaoa eta garagar ardaoa mendebaldeko aldaerak jaso zituen. Sagardo hitzaren analogiaz Sabin Aranak garagardo forma sortu zuen 1896an, garardo-rekin batera, zeinak erabilera txikiagoa izan duen.
Le Fossé
Etxebizitza
2007an 184 etxebizitza zeuden, 162 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 183etxeak ziren. 162 etxebizitza nagusietatik 133 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 11 etxek bi gela zituzten, 37 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 70 etxek bost zituzten. 120 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Garagardo
Etimologia
Zerbeza (1808) eta biera (1715) euskara idatzian lehen aldiz garagardo forma baino lehenago badira ere, haien erabileraren lehen testigantzak euskal testu luzeetan garai bertsuetan aurkitzen ditugu. Dena den, kontuan hartu behar da euskarazko ardo hitza jatorrian edozein edari hartzitu izendatzeko erabili bide zela: mahatsez, sagarrez zein garagarrez egindakoak.
Europan zehar badira garagardoa izendatzeko hitz-familia batzuk:
Le Fossé
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Garagardo
Antzinaroa
Garagardoa da munduko edari prestaturik zaharrenetako bat, agian Paleolitoan jada egiten zena. Sumerren, Antzinako Egipton, Mesopotamia eta iberiarren artean K. a. 7. milurtekoan ezagutzen zen. Nekazaritza Mesopotamian agertu zen Neolitoko Iraultza eta Metalen Aroaren tarteko denboran, eta berarekin batera ogia eta garagardoa agertu zirela pentsatzen da. Azken finean, azukrea duen ia edozein elikagaik jasan dezake hartzidura alkoholiko naturala eta, beraz, baliteke kultura askok modu independentean aurkitu izana zerealekin egin zitekeela edari gozo bat eta denborarekin edari alkoholdun bat. Baliteke garagardoaren asmakuntza zerealen etxekotzearekin batera etorri izana, K. a. 10.000. urtearen inguru horretan. Azken aurkikuntzen arabera garagardoa nekazaritza baino zaharragoa izan liteke: Israelen orain dela 13.000 urte inguruko garagardo hondakinak aurkitu dira.
Le Fossé
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 290 ziren, horien artean 205 aktiboak ziren eta 85 inaktiboak ziren. 205 pertsona aktiboetatik 188 lanean zeuden (103 gizon eta 85 emakume) eta 17 langabezian zeuden (8 gizon eta 9 emakume). 85 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Fossé udalerrian 178 unitate fiskal zeuden, 463,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.510 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 2 zurginak, 2 iturginak, 3 albaitariak eta 1 jatetxe.
2000. urtean Le Fossé udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 528 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Canthigaster smithae
Canthigaster smithae Canthigaster generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Blue Moves
Blue Moves Elton John abeslari britainiarra 1976an plazaratu zuen estudioko disko bikoitzaren izenburua da.
Ezaugarriak
Hau izan zen artistaren 11. albuma. Bi LP ziren. Bigarren aldiz zen LP bikoitza plazaratzen zuen abeslariak; aurrekoa 1973an izan zen, Goodbye Yellow Brick Road. Zigilua The Rocket Record Company izan zen mundu osoan. Nahiko lan iluna eta esperimentala izan zen baina hala ere arrakasta izan zuen, 3. postua Erresuma Batuan eta Estatu Batuetan. Arrakasta handiena izan zuen abestia "Sorry Seems to Be the Hardest Word" izan zen, sinble moduan plazaratuta.
Garagardo
Antzinaroa
Garagardoaren inguruko historia dokumentatua Iraken eta Antzinako Egipton agertu da, eta arkeologoek espekulatzen dute zibilizazioaren sorreran garrantzitsua izan zenaren ideiarekin. . Adibidez, natufiar kulturaren jai eta errituetan garagardoa erabiltzeak nekazaritza bera bultzatu zuela uste da. Ogiak eta garagardoak ongizatea handitu zuten, oparotasuna handitu eta zibilizazioak eraikitzeko ahalmena eskaini zuten beste teknologia batzuk garatzeko denbora eskaintzen baitzuten.
Garagardoaren lehen ebidentzia posiblea Göbekli Tepekoa da, Zeramika aurreko Neolitikoan egina, K. a. 8500 eta 5500 artekoa. Dudarik gabeko garagarrarekin egindako garagardoaren lehen ebidentzia kimikoa K. a. 3500-3100 urtekoa da, Godin Tepe arkeologia eremukoa, Irango mendebaldeko Zagros mendietan. Orain dela 5000 urte inguru Uruk hiriko langileei garagardoarekin ordaintzen zitzaien.
Sumertar idazki zaharrenen artean garagardoari buruz hitz egiten da; adibidez, Ninkasi jainkosari egindako otoitzean, "Ninkasiren Ereserkia" izenarekin ezagutzen dena, garagardoa egiteko errezeta aipatzen da; hau garrantzitsua izango zen errezeta gogoratzeko modu gisa alfabetatu gabeko herriarentzat. Gilgamexen epopeian ere agertzen da garagardoari buruzko gomendio bat («Zure tripa bete. Egun eta gauez poza izan»). Siduri emakumezko garagardo-ekoizlearen ahotan. Sirian aurkitutako Eblako oholtxoetan aipatzen da K. a. 2500. urtean garagardoa ekoizten zela hirian. Hammurabiren Kodean agertzen da jada garagardoa sortu eta saltzeko legea. K. a. 1760an idatzitako legedi honek heriotza zigorra ezartzen zuen garagardoa egiteko modua errespetatzen ez zuenarentzat; garagardoa urarekin nahastea eta baimenik gabeko salmenta lokal bat zigortzen zuen legeak. Antzinako Babilonian garagardogile gehienak emakumezkoak zirela uste da, eta hiru jainkosaren babesa zuten euren lanerako: Ninkasi, garagardoa egiteko prozesua babesten zuena, Siris, garagardoa bera zela eta Siduri, garagardoa edatearen plazera babesten zuena.
Antzinako Egipton, faraoiek garagardoa zuten euren dietan, orain dela 5.000 urte inguru. Garai hartan garagar-ogiarekin egiten zen, eta erlijio-praktiketan ere erabiltzen zen. Egiptoko piramideak eraikitzeko ere nahitaezkoa zen garagardoa: Gizako nekropolia eraikitzen ari zela, langile bakoitzak egunero lau eta bost litro garagardo artean jasotzen zuen, aldi berean elikagai eta freskagarri zena.
Antzinako Txinan ere arroza eta fruituak hartzituz sortutako edari bat kontsumitzen zen K. a. 7000. urtean. Sakean ez bezala, ez zen erabiltzen lizunik arroza sakrifikatzeko. Arroza murtxikatzen edo maltatzen zen hartzidura egin ahal izateko.
Lehen aztarnak Europan
Garagardoaren europar aztarna zaharrenak 1994an Italia iparraldeko Pombian aurkitu zituzten Golassecca kulturako nekropolian (K. a. VI.-V. mendeen artean). Hilobi bateko errauts-kutxan arkeologoek lupulua aurkitu zuten edalontzi baten barne. Erromatarrak Ticino ibaiaren bailaran zabaldu zirenean mahastiak landatzeari ekin zioten ardoaren produkzioari eta kontsumoari lehentasuna emanaz eta, ondorioz, bertako garagardoaren kultura desagerraraziz. Pombiako nekropolian aurkituriko edalontzia eta gainontzeko aztarna guztiak Oleggio herriko "Museo Civico Etnografico Archeologico C. G. Fanchini"n ikusi daitezke.
Garai klasikoa
Garai klasikoan ardoa eta garagardoa ekoizten ziren. Pentsamendu klasikoan, ardoa goi-klasearen edaria zen eta garagardoa herri xehearena eta herri barbaroena. K. a. VII. mendeko Grezian traziarrekin lotzen zen garagardoaren kontsumoa, brūtos izeneko edari batekin. Frigian ere edaten zela aipatzen zuten garaiko greziarrek. Antzinako grezieraz ez dago garagardo esateko hitzik, baina egiptoar zythos hitza edo traziarren brūtos erabili izan ziren garagardo mota ezberdinak izendatzeko, azken hau zekalearekin egina.
Sofoklesek ere idatzi zuen garagardoak dietan zuen paperari buruz, eta moderazioz edatea proposatu zuen. Antzinako Grezian "Barley wine" motako garagardoa egiten zuten (literalki, "garagar-ardoa"), eta feniziarrek urrezko eta zilarrezko krateran gordetzen zutela idatzi zuen Polibiok bere Historiak lanean. Garagardoak ezaugarri feminizatzaileak zituela esaten zen, Galeno medikuak zythosa odol-presioarentzat txarra zela esaten zuen eta Dioskoridesek zioen giltzurrun eta nerbioentzat txarra zela, burmuinari eragiten ziolako. Garagardoak, gainera, fama txarra zuen greziarren artean, nahiz eta Aristotelesek edo Herodotok bazekiten garagardoa edo ardoa sortzea klimaren ondorioa zela.
Antzinako Erroman pentsamendu bera garatu zen, ardoa mundu zibilizatuarekin eta garagardoa barbaro zein herri xehearekin lotuz. Belar eta eztiaren hartziduraz sortutako edari alkoholdunak edaten zituzten Europako iparraldean, gaur egungo ezti-urraren antzekoa. Herri zeltek garagardoa zein fruituak eta zerealak nahasten zituzten edariak edaten zituzten. Ardoa sortzeko errazagoa bazen ere, klima beroetan garagardoa sortzea zailagoa zen, baita bere kontserbazioa ere, K. a. 400. urtean galiarrek Italia inbaditu zutenean, ez zuten garagardoa bertan ezarri, baizik eta ardoa edatera ohitu. Dionisio Halikarnasokoaren esanetan garai hartako zeltek "ez zuten ezagutzen mahatsarekin egindako ardoa edo olibondoek sortutako olioa, baizik eta garagardoarekin egindako ardoa edaten dute, uretan usteldua, usain txarra duen zuku bat". Herri zeltek bi izen zituzten garagardoa izendatzeko: korma eta cervesia. Litekeena da lehenengoa garagarrez egindako garagardoa izatea, eta bigarrena – gariz egindakoa.
Bitartean, Palestinan garagardoa egiteko prozedurak Babiloniatik ikasitakoak ziren. Biblia n šīkrā edo šēkār izenak agertzen dira (שֵכָר) ardoa ez diren edari alkoholdunak izendatzeko. 200 eta 330 urteen artean edari hau zekale, azafrai eta gatzarekin egiten zen. Israeldarren artean garagardoa edateak ez zuen esanahi erlijioso berezirik, eta Biblian oso erreferentzia gutxi agertzen dira. Kristauek ere ez zuten garagardoa hartu euren Elizako erritoetarako, bai ordea ardoa. Garagardoa edari paganoa zen eurentzat.
Edari berdinari izen ezberdinak ematea arrunta zen, ulertuta erromatarrek ez zutela garagardorik hartzen. Honela, korma, cervesia eta šīkrā izenetara gehitu behar dira Panoniako sabaia, Peoniako camum, edo celia hainbat herri zeltentzat. Izen ezberdinak erabiltzeak ez du esan nahi edaria ezberdina zela; baina kontrakoa ere ez da egina: baliteke edariak ezberdinak izatea eta "nolabaiteko" garagardoa izatea. Hau gertatzen da asturrek sortzen zuten zythos edariarekin, seguruena ez zela izango Egiptoko edariaren berdina, eta antza gehiago izango zuela sagardoarekin. Estrabonek aipatzen zuen edari hau Kantauri isurialdean egiten zen, baina espresuki esaten zuen garaiko baskoiek ez zutela edari hau egiten:
Erdi Aroa
Erromako Inperioa erori zenean herri germaniarrek hartu zuten agintea Europa osoan zehar. Germaniarrek garagardoa zein ezti-ura kontsumitzen zuten, eta eurekin batera edari honen berpiztea eman zen eremu guztietan. VI. mendean garagardoaren ikuspegi klasikoaren ordez germaniarren ikuspegia gailentzen hasi zen. Lehen monasterioak sortu ziren, non garagardoa ez zen zehazki debekatzen, eta batzuetan garagardoa egiten hasi ziren. 736an Hallertau herrian lupulua lantzen zela dakigu, nahiz eta lehenengo aldiz garagardo batean sartu zela ez zen esan 1079. urtera arte, Hildegarda Bingengoak aipatu zuenean. Lehenago ere, lupulua landatzen eta erosten zen monasterioetan, batez ere Normandia inguruan. Lupuluaren erabilerak lehenago baliatzen ziren landareen nahasketa (gruit izenekoa) arriskuan jarri zuen. Gainera, lupulu landatzeak ez zuen zergarik Eliza Katolikoarentzat, eta horregatik herri protestanteek nahiago izan zuten lupulua Erreformaren ostean. Zergak ez ordaintzeagatik, hainbat herrialdetan debekatuta egon zen lupulua jartzea garagardoan, eta Erresuma Batuan ez zen sartu Ehun Urteetako Gerra amaitu arte. Bertan jatorrizko "ale" izena gruit erabiltzen zuten garagardoentzat gorde zen, eta "beer" terminoa sartu zen lupulua zuen garagardoarentzat.
Monasterioek egindako garagardoak arrakasta handia zuen Erdi Aroan. Eztabaida handia egon zen, hala ere, baraua apurtzen ote zen erabakitzeko garaian. XVII. mendera arte eztabaidak jarraitu zuen, ahalik eta Liquidum non frangit jejunum araua ezarri zen arte: isurkariek ez dute baraualdia hausten.
Aro Modernoa
Aro Modernoarekin garagardoaren kontsumoak gora egin zuen. XV. mendean Hanburgon 300 litro edaten ziren pertsonako, eta XVII. mendean 700 litro ziren. Emakumeek garagardogintzan jarduten zuten, baina Aro Modernoarekin batera produkzioa etxeetatik atera eta artisautzan oinarritzen hasi zen, fabrika txikiak sortuz.
1516an Gilen IV.a Bavariakoak Reinheitsgebot (purutasun legea) ezarri zuen, ziurrenik historiako elikagaien gaineko legerik zaharrena. Lege hau formalki onartu zen Alemaniako lege orokor gisa 1987an. Gebot honetan esaten zen garagardoaren osagai bakarrak ura, garagarra eta lupulua izan zitezkeela; 1857n Louis Pasteurrek legami a zer zen aurkitu zuenean, zerrendara gehitu zen. Bavariako lege hau Alemania osoan zehar hedatu zen 1871ean Otto von Bismarckek Alemaniako Inperioa batu zuenean, eta garagardogintzan egon diren berrikuntzak islatzeko aldaketak izan ditu.
XV. mendean jada lager motako garagardoa lortu zen hainbat monasteriotan, hotzean egindako hartzidurari esker. 500 urte itxoin behar izan ziren honen arrazoia ezagutzeko: Saccharomyces pastorianus legamia jada ezaguna zen Saccharomyces cerevisiae eta Patagoniako Saccharomyces eubayanusen arteko hibrido bat zen.
Industria Iraultza
Garagardoa izan zen industrializatu zen lehen elikagaietako bat. Horretarako garrantzia handikoak izan ziren lurrun-makina, termometroa eta hidrometroaren asmakuntzak. Egurraren ordez kokea erabiltzeak ke usaina kendu zion garagardoari. XVIII. mendearen amaieran garagardo industrialak hiru gune nagusi zituen Europan: Burton-on-Trent Ingalaterran, Munich Alemanian eta Pilsen Bohemian. Azken hau zen, bere pilsner garagardoarekin, garapen tekniko eta zientifiko gehien izan zituena.
1863tik aurrera filoxerak Europako mahastiak suntsitu zituen, hainbat urtez ardoaren produkzioa ezinezko eginez. 30 urte behar izan ziren lehengo produkzioa berreskuratzeko. Garagardoaren industriak gorakada nabarmena izan zuen urte horietan.
XIX. mendearen amaieran ikerketa teknologiko eta biologikoan aurrerapauso handiak izan ziren. Alde batetik, mikrobiologian egondako aurrerapenek legamiak hobetu eta hazi ahal izatea ekarri zuen. Jean Baptiste Henri Joseph Desmazièresek 1827an lehen aldiz ikusi zuen legamia mikroskopioa erabilita. Baina 1857ra arte itxoin behar izan zen Louis Pasteurrek legamiaren eta hartziduraren arteko harremana zehaztu zuen arte. Frantzia-Prusia gerraren ostean La bière de la revanche ekoiztu zen Pasteurren aurkikuntzei esker. 1882an Saccharomyces pastorianus legamia isolatu zuen, eta hortik abiatuta Carlsberg garagardo enpresak Saccharomyces carlsbergensis legamia sortu zuen, eta XXI. mendean sortzen diren lager garagardo gehienek zepa hori erabiltzen dute.
Bestetik, garapen industrialak hainbat asmakizun ekarri zituen, lehen aipatutakoaz gain. Lurrun-makinarekin batera hozkailua asmatu zen, garagardoa urte osoan zehar egitea baimendu zuena. 1891ean William Painterrek botilak ixteko txapa asmatu zuen. Sakarometroak muztioko azukre kopurua neurtzeko aukera ematen zuen, garagardoaren etorkizuneko alkohol bolumena egonkortuz. Garagardo botila marroi eta berdeak garagardoa Eguzkiaren izpietatik babesten zuen.
Garagardoaren produkzio industrialak foku berriak izan zituen: pilsener garagardoarena Plzeňský Prazdrojek, stout beltzena Guinnessek.
XX. mendetik aurrera
XX. mendean zehar hainbat garagardo-ekoizle enpresa multinazional bilakatu ziren, prozesuak mundu osoan zehar estandarizatuz eta tradiziozko garagardogintza batzuk baztertuz. Fenomeno honi buelta eman zaio XX. mendearen amaieran eta XXI. mendearen hasieran, modu industrialean sortuz garagardo tradizional batzuk. Garagardo berriak ere asmatu dira, double indian pale ale bezala. Gaur egun mundu mailako produktore handi gutxi batzuk daude, eta ehunka garagardogile erregional. Gainera, mikrogaragardotegien fenomenoak gorakada izan du XXI. mendean zehar, produkzio txikiaren aldeko merkatu berriak irekiz. Munduko garagardo enpresarik handiena Anheuser-Busch InBev belgiarra da, 500 marka ezberdinekin munduko 100 herrialdetan.
Aimophila notosticta
Aimophila notosticta Aimophila generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
Garagardo
XX. mendetik aurrera
1935eko urtarrilaren 24an Richmondeko Gottfried Krueger Brewing Companyk lehen garagardo lata saldu zuen. 1959an Ermal C. Frazek irekiera bertan zuen lehen lata aurkeztu zuen. Mende bukaerarako latak botilei gailendu zitzaien. Garagardo txorrota, kañero gisa ezagutzen dena, 1797an asmatu zen, baina XX. mendean hasi zen orokortzen, garagardo kupelarekin batera tabernei eskaini zitzaienean. Garagardo kupela 1936tik aurrera orokortu zen, karbonatazio sistema asmatu zenean. Asmakizun hauekin batera, garagardoa beste esparru batzuetara heldu zen, garagardo azokak sortuz, eta futbol-estadioetan garagardoa eskaintzeko aukera eman zenean.
Zerealak
Garagardoa azukre hartzigarriak sor ditzakeen edozein zerealekin egin daiteke. Baina zerealen azukreak ez dira naturalki hartzigarriak beti. Kasu batzuetan, artoan bezala, egostearekin nahikoa da; beste batzuetan zerealak "maltatu" behar dira. Garagardoa egiteko zerealak gordin edo maltatuak egon behar dira, eta garagarra da bakarra derrigor maltatu behar dena. Hala ere, hori da erabiliena mendebaldeko garagardogintzan.
Malta
Garagardoa egiteko garagarraren azukreak askatu behar dira lehenengo. Prozesu horretan entzima batzuk aktibatzen dira, almidoia hautsi eta azukreak askatzen dituztenak: horri maltatzea deitzen zaio, eta funtsean aleak ernamuintzean datza. Produktu horrek malta berde izena du. Ondoren, malta hori labean sartu eta txigortu behar da.
Glutenik gabeko garagardoa sortzeko sorgoa erabiltzen da garagarraren ordez.
Nahasketa
Behin maltatutako garagarra dugunean, muztioa eratzeko garau nahasketak egin daitezke, adibidez maltatzen beste maila bat dutenekin, edo beste zereal batzuk gehituta. Garagardoaren zaporea eta estiloa honen araberakoa izango da.
Lupulua
Lupuluaren erabilera komertzial ia bakarra garagardoari zaporea ematea da. Lupuluaren lorea erabiltzen da gaur egun sortzen den garagardo gehienetan, zaporea emateko zein kontserbagarri gisa. Askotan lorea berak ere lupulu izena hartzen du. Lupuluaren lehen aipamena 822an Adalardo Zaharrak egin zuen, monasterio bateko arauak azaltzerakoan, nahiz eta lupuluaren erabilera ez zen XIII. mendera arte hedatu (ikus Historia atala).
Lupuluaren landareetan lore ar eta emeak landare ezberdinetan hazten dira. Normalki arrak diren landareak kentzen dira, eta hazirik gabeko lore emeak lortzen dira. Ingalaterran ar bat mantentzen da berrehun emeko, eta loreen barruan haziak egon ohi dira. Lupuluaren loreen brakteoloen oinarrian lupulina duten guruin batzuk daude, garagardoari zaporea ematen dion substantzia. Hainbat lupulu-barietate dago, eta ikerketa sakona egoten da gai honen inguruan, duen balio komertziala dela eta. Lupulua da garagardoak sortzen duen gosearen arduraduna.
Ura
Garagardoaren sorreran intereseko diren mineralak kaltzioa, sulfatoak eta kloruroak dira. Kaltzioak maltaren eta lupuluaren zukua ateratzen laguntzen du mazerazioan, eta egosterakoan garagardoaren kolorea eta opakotasuna jaisten laguntzen du. Kobrea, manganesoa eta zinkak legamien flokulazioa eragozten dute. Sulfatoek zapore mingotsa ematen diote garagardoari, eta lupuluaren zaporeak indartu. Kloruroek, aldiz, gozoago egiten dute garagardoa. Ingalaterrako urak igeltsu asko izan ohi du, eta honek pale ale garagardoa egiten laguntzen du. Igeltsu gutxi duten urei gehitzen zaie, burtonizazio deritzon prozesu batean.
Gaur egun garagardo litro bat egiteko 3 litro ur behar dira.
Legamia
Legamia da garagardoaren hartziduraren ardura duen mikroorganismoa. Legamiek garauetatik ateratako azukrearen hartzidura egiten dute (hartzidura alkoholikoa), alkohola eta karbono dioxidoa sortuz eta muztioarekin, horrela, garagardoa sortuz. Garagardoaren hartzidura egiteaz gain, bere izaera eta zaporeak ere eragina du. Prozesu hau ezagutu aurretik, garagardoak naturalki hartzitzen ziren, eguratsean edo aske zeuden legamietatik abiatuz. Gaur ere lambic motako garagardo batzuk horrela egiten dira, baina garagardogile ia guztiek legamia botatzen dute prozesuan. Legami ezberdinak erabiltzen dira prozesuaren arabera.
Beheko hartzidura
Beheko hartzidura edo hartzidura hotza 10 °Ctan egiten dena da, normalki behar diren 18 °Ctik beherakoa. Garagardo hau hotzean gordetzen da hainbat aste edo hilabetez, lagerrak sortzeko. Lager sistema honekin hartziduran sortu diren hainbat konposatu desagertzen dira, eta garagardoaren zaporea "garbiagoa" da horrela. Lager baten ezaugarri nagusia bere hartzidura eta zerbitzatze hotza bada ere, beste legami bat erabiltzen da: Saccharomyces pastorianus. Legami honek melibiosa metabolizatzen du, eta isurkariaren beheko aldean geratzen da. Zientzialarien arabera garagardoaren ezaugarriak ez dira behe edo goi-hartziduragatik aldatzen, baina garagardogileek beste iritzi bat dute, eta horregatik euren legamiak sortu eta gordetzen dituzte.
Mendeetan zehar Bavierako garagardogileek legami hauek gorde dituzte ("lagern") Alpeetako kobazuloetan. Hautespen naturala dela eta, hotzera hobeto moldatzen diren legamiak mantendu eta ugaldu dira. Legami hauen kultibo bat Spatenetik Carlsberg garagardotegira iritsi zen 1845an. 1883a Emile Hansenek isolatzea lortu zuen, eta produkzio industrialerako prestatu zuen 1884an. Heinekenek beste horren beste egin zuen hurrengo urtean, eta bi horien artean legamiak saldu dituzte Europa osoan zehar. Hasiera batean Saccharomyces carlsbergensis izena eman zitzaion, baina gaur egun Saccharomyces pastorianus da izen egokia.
Lambic garagardoak
Dekkera/Brettanomyces lambic garagardoan, ale mingotsetan eta Belgikako Trappist garagardoan erabiltzen den legamia genero bat da. Gutxienez bost espezie ezagutzen dira: Brettanomyces bruxellensis, Brettanomyces anomalus, Brettanomyces custersianus, Brettanomyces naardenensis eta Brettanomyces nanus. Azken hamarkadetan euren erabilerak gora egin du, eta enpresa batzuek batez ere legami hau erabiltzen dute garagardoa egiteko. Esperimentaziotik abiatuta egin da, gaur egun ere ez dagoelako kultibo pururik eta sortzen diren konposatu aromatikoak ez direlako zehatzak. Azken urteotan aurrerapenak egin dira espezie bakoitzaren gaitasunak zehazteko.
Weissbier
Municheko Weissbier egiteko Torulaspora delbrueckii legamia erabiltzen da. Legami hau bestelako elikagai asko ekoizteko erabiltzen du gizakiak, adibidez ogian, kakaoa hartzitzeko, tekilan, sagardo batzuetan edo gazta batzuetan (adibidez, Gouda motakoan ).
Ekoizpena
Tenperatura altuko hartzidura denean (18-25 °C bitartekoa) garagardo garratza lortzen da; aldiz, tenperatura baxukoa denean (10 °C baino gutxiagokoa) garagardo leunagoak eta gehiagokoak lortzen dira.