cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ervigio
Kleroarekin eta nobleziarekin harreman ona berrezartzeko, bi kontzilio deitu zituen oso denbora epe laburrean, bere agintearen ahuldadearen froga zena. Toledoko XIII. kontzilioan Wambak izendatutako gotzainen izendapena baliogabetu zuen, eta Toledoko XIV. kontzilioan nobleei eta eklesiastikoei kartzelatuak ez izateko eskubidea eman zien, euren modukoek epaituak izateko eskubideaz gain, baita aurreko matxinadetan parte hartu izanagatik zigortuak izan zirenentzat amnistia eman ere.
Pteranodon
Espezie gehiegi
Willingstonek espezie guzti hauek aztertu zituen eta 1903an zazpi espezieak hiru zirela ondorioztatu zuen, P. ingens (handia), P. occidentalis (ertaina) eta P. velox (txikia) . 1910an Eatonek Pteranodon-aren deskribapen zehatzagoak egin zituen eta honek ere hiru espezie finkatu zituen; P. occidentalis, P. ingens eta P. longiceps .
1966an Harksenek atzerantz gandorra zuen garezur berria aurkitu zuen eta Pteranodon sternbergi izena eman zion. 1972an Millerrek sailkapen berria egin zuen, P. marshi, P. eatoni eta P. walkeri espezieak izendatuz. Nyctosaurus-a ere azpigenero gisa sartu zuen Pteranodon generoaren barnean. Wellnhoferrek (1978) eta Schochek (1984) atzera egin zuten .
Ervigio
Liuvigotorekin ezkondu zen eta honekin bere alaba Cixilona izan zuen. Bere familiaganako mendekua eragozteko asmoz Wambaren aldekoen partetik, behin bera hil ondoren, bere alaba Cixilona Egikarekin ezkondu zuen, Wambaren iloba bat zena, nor tronurako bere oinordeko bezala aukeratu zuen. Horretarako, Egikak berak Toledoko XV. kontzilioan dioenez, Ervigiok bere suhiari, ezkontzaren aurretik, bere emaztearen familiarekiko beti solidarioa eta leiala izango zenaren zina ezarri zion. Egikaren aukeraketarekin eta zinarekin, Ervigiok, tronuratu ondoren zuen egoera ahularen aurrean, monarkia bere familiak kontrolatua egotea espero zuen, eta honek ez zezala inoren mendekurik jasan bera hil ondoren.
Pteranodon
Espezie gehiegi
1990. hamarkadaren hasieran S. Christopher Bennett-ek Pteranodon-aren inguruko ikerketa anatomiko eta taxonomiko sakonak argitaratu zituen. Suedia hegoaldeko Eskania eskualdean ere aurkitu dira Pteranodon-ari esleitu zaizkion fosil batzuk.
Baliozko espezieak
Gaur egun bi espezie hartzen dira ziurtzat. Pteranodon longiceps (espezie tipoa) eta Pteranodon sternbergi. Bien arteko desberdintasun handiena helduen gandorraren itxura da eta garezurreko hainbat hezurren angeluak. Horretaz gain P. sternbergi duela 88-85 milioi urtetako estratuetan aurkitzen da eta P. longiceps duela 86-84'5 milioi urtetako geruzatan.
Taxonomia
Hona hemen Andres eta Myersek 2013an proposaturiko kladograma:
Ervigio
687an, Ervigio larriki gaixotu zen, eta bere suhia zen Egika izendatu zuen oinordeko bezala, norengan abdikatu egin zuen. Urte horretako azaroak 15ean hil zen.
Kuskula
Kuskula edo tina (Cuscuta epithymum) kuskutaren espezie bat da, frantses-belarraren eta beste zenbait landareren bizkarroi bizi dena. Bizkarroin hartzen duen landarean, bereziki frantses belarrean, kalte handia egiten du.
Pteranodon
Dimorfismo sexuala
1.200 fosiletik gora jaso dira baina erdia ere ez dira nahikoa onak azterketa zehatzak egin ahal izateko.
Espezie bietan bi motatako aleak aurkitu dira. Ale txikienak emeak izango zirela pentsatzen da, ubide pelbikoa oso zabala baita, arrautzak ongi igaro ahal izateko. Gandorrak borobiltsuak dira. Ale handienak berriz arrak izango ziren, pelbis estua zuten eta gandor zorrotz eta tentea.
Tamaina
Pteranodon heldu arra pterosauro eta animalia hegalari handiena izan zen XX mendearen amaieran Azhdarchidae pterosauroak aurkitu ziren arte. Aurkituriko Pteranodon longiceps ar handienak 7'25 metrotako hego-zabalera du baina batez beste 5'6 metrotakoak aurkitu izan dira. Emeak txikiagoak ziren, 3'8 metrotako hego zabalera batez beste. Pisua kalkulatzeko ordea arazo handiagoak izan dira. Batzuek 20 kilogramotakoa zehaztu duten arren badaude 93 kilogramo pisatzen zutela esaten duenik ere.
Pteranodon-aren ornoetan bizkarrezur muin estua zen. Aldakaren gainean zeuden ornoak lotailu hezurkara lauek indartuak zeuden eta isatsa oso laburra zen. Heldu handienetan isatsak 25 cm-tako luzera zuen.
Garezurra
Gaur egungo hegaztien gisa, Pteranodon-ak hortzik gabeko mokoa zuen. Moko luzea eta liraina zen eta mutur zorrotza zeukan. Gaineko baraila azpikoa baino luzeagoa zen eta muturrean gorantz kurbatzen zen.
Garezurreko aurrealdeko hezurrek gandorra osatzen zuten, gorantz eta atzerantz proiektaturik. Adinaren, sexuaren eta espeziearen arabera gandorraren itxura eta tamaina desberdina zen. Pteranodon sternbergi espezieak, bietan zaharrenak, gandor tenteagoa eta zabalagoa zuen eta hauen ondorengo izango ziren Pteranodon longiceps espeziekoak gandor estuagoa eta atzerantz proiektatua zeukaten. Gandorra erakusteko izango zela pentsatzen da.
Hegaldia
Hegoen formak iradokitzen du Pteranodon-ak gaur egungo albatrosek egiten duten antzera planeatu egingo zuela, izan ere biek antzerako hego-zabalera/korda ratioa baitute, pteranodonak 9:1 eta albatrosak 8:1. Albatrosek itsasaldean denbora luzea igarotzen dute arrantzan eta energia aurrezteko "goranzko dinamikoa" teknika erabiltzen dute, aire masen arteko mugetan eratzen diren haize korronteak aprobetxatzen dituzte gorantz igotzeko.
Lau hankatako posizioan jartzen ziren eta jauzi azkar batekin aireratzen ziren.
Lehorrean nola mugitzen ziren zehazteko eztabaida luzeak izan dira. Ikerlarien gehiengoak uste du lau hankatan ibiliko zela, izan ere hori iradokitzen duten Pteranodon lorratzak aurkitu baitira.
Elikadura
Pteranodon fosil baten urdailean arrainen hezurrak aurkitu direnez dietaren gehiengoa arrainek osatzen zutela pentsatzen da. Arrainen ezkatak ere aurkitu izan dira.
Tradizionalki pentsatu izan da ur azaletik gertu hegan egin eta mokoa murgilduz egingo zutela arrantzan. Baina gaur egun pentsatzen da ur azaletik aireratzeko gai izango zirela eta beraz badirudi ur azalean igerian zebiltzala burua murgildu eta arrantzatiko zutela. Bennetek 1994an proposatu zuen gaur egungo txoriek bezain garezur sendoa izateak airetik erasotzea ere posible izango zela, gaur egungo itsas hegaztien antzera.
Gandorraren funtzioa
Pteranodon-aren ezaugarri nabarmenetako bat buruko gandor luzea zen. Fosil desberdinek tamainan eta itxuran aldaketak zituztela ikusi da eta badirudi funtzio nagusia heldutasun sexuala erakustea zela bikotea bilatzeko orduan.
Paleoekologia
Pteranodon fosil gehienak Ipar Amerika mendebaldeko bi formaziotan aurkitu dira, Niobara Formazioko Smoky Hill klera depositoetan eta zerbait berriagoa den Pierre Shale Formazioan. Pteranodon-a bizi zenean sakonera txikiko itsaso batek estaltzen zituen lurralde hauek, Mendebaldeko Barneko itsasoak. Edozein kasutan ere antzinako itsaso honen hegoaldeko eremuetan bildu dira fosilak, Kanada aldean ez da inongo pterosauroren aztarnarik aurkitu.
Pteranodon longiceps ez zen inguruko pterosauro bakarra, Nyctosaurus ere bazegoen, haren genero berdinekoa eta gandorduna, baina tamainaz handiagoa. Nyctosaurus-a baina Pteranodon-a baino askoz urriagoa da Formazioetan, fosilen %3a baino ez du osatzen. Pteranodon-ak itsasertzetik barrura kumatzen zuen toki arrokatsuetan. Kostaldetik ehunka kilometrotara aurkitu dira haren aztarnak.
Itsasoetan ornogabeak ziren nagusi, amoniteak eta txibiak esate baterako. Itsasoko narrastiak ere baziren, itsas dortokak, plesiosauroak eta mosasauroak adibidez. Hauek Pteranodon-en harrapariak ziren, izan ere, 1904an Barnum Brownek plesiosauro baten urdailean pterosauro baten hezurrak aurkitu zituen, hasieran pterodaktiloarenak zirela esan bazuen ere gaur egun Pteranodon batenak direla argi dago. .
Pteranodon-a egungo kulturan
Zineman eta komikietan ohikoa da Pteranodon-aren presentzia, nahiz eta sarritan pterodaktiloa dela esan, modu okerrean, hau baino askoz handiagoa baitzen Pteranodon-a.
Jurassic Park film sagaren filmetan agertzen da, The Lost World filmaren amaieran eta Jurassic Park III filmean. Ez dago ongi irudikatua, hortzak jarri baitizkiote, izenak berak "hortz gabea" dela esan arren. Marrazki bizidunetako The Land Before Time filmean ere taldeko protagonistetako bat da.
Clatsop konderria (Oregon)
Clatsop konderria (Clatsop County) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Astoria da. 2010eko zentsuaren arabera 37,039 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Clatsop konderriak 280,854 kilometro koadro ditu. Horietatik 66,131 ura dira. Beste 214,723 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,19 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 37,039 pertsonetatik 35,133 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,838 dira. 163 beltzak edo afroamerikarrak. 308 amerikar natiboak ziren eta 84 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 445 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 48 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 858 pertsonek kokatzen zuten.
Naohiko Okada
Naohiko Okada (岡田 直彦, 1978ko abenduaren 30a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Pariquera-Açu
Pariquera-Açu Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Sarah Harding
Sarah Nicole Harding (Berkshire, Ingalaterra, 1981eko azaroaren 17a - Manchester, Ingalaterra, 2021eko irailaren 5a) ingeles abeslaria, modeloa eta aktorea izan zen. 2002an egin zen ezaguna ITV telebista kateko Popstars: The Rivals telerrealitate-lehiaketan parte hartu zuenean, zeinean Girls Aloud musika taldeko kide hautatu zuten.
2021eko irailaren 5ean hil zen 39 urte zituela, bularreko minbiziak jota.
Zvíkov (České Budějoviceko barrutia)
Zvíkov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 265 biztanle ditu eta 9.64 kilometro koadroko azalera. České Budějoviceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1357 urtean egin zen.
Stellifer walkeri
Stellifer walkeri Stellifer generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Zubimusu zubia (Villabona-Zizurkil)
Zubimusu zubia, Gipuzkoako Villabona eta Zizurkil udalerriak elkarlotzen dituen zubi bat da, Oria ibaia zeharkatuz. Zubi hau Villabonatik Asteasura doan errepidearen hasieran dago.
Zuidzande
Zuidzande Herbehereetako Zeelanda probintziako Sluis udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2009ko urte hasierako erroldaren arabera 592 biztanle zituen.
Palmera
Palmera Valentziako Erkidegoko udalerria da, Safor eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
Saint-Martin-sur-Ocre (Yonne)
Saint-Martin-sur-Ocre Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Martin-sur-Ocre udalerrian erroldatutako biztanleak 50 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 33 etxebizitza zeuden, 20 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 33etxeak ziren. 20 Etxebizitza nagusi guztiak euren jabeen bizileku ziren;3 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 10 etxek bost zituzten. 13 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa batena zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
The Last Picture Show
The Last Picture Show (euskaraz Azken Film Ikuskizuna) 1971ko Peter Bogdanovich estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. 1966ko Larry McMurtry idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Timothy Bottoms, Jeff Bridges, Cybill Shepherd, Eileen Brennan, Ellen Burstyn, Ben Johnson, Cloris Leachman eta Randy Quaid aktoreek antzeztu zuten.
Oscar Sarietarako zortzi izendapen jaso zituen, bi irabaziz: Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Ben Johnson) eta Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Cloris Leachman).
Artegain pilotalekua
Artegain pilotalekua Gipuzkoako Altzaga udalerrian dagoen pilotaleku bat da.
Kokalekua
Altzagabidea kalean dago, Altzagako udaletxea eta San Migel elizaren alboan.
Scelotes insularis
Scelotes insularis Scelotes generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Zvíkovec
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1229 urtean egin zen.
Friesenheim (Alsazia)
Friesenheim Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Friesenheim udalerrian erroldatutako biztanleak 658 ziren. Familiak 230 ziren, horien artean 50 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 29 bakarrik bizi ziren emakumeak), 71 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 105 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 243 etxebizitza zeuden, 234 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 8 hutsik zeuden. 226 etxeak ziren eta 17 apartamentuak ziren. 234 etxebizitza nagusietatik 202 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 18 etxek hiru zituzten, 39 etxek lau zituzten eta 176 etxek bost zituzten. 209 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 85 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 127 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 413 ziren, horien artean 323 aktiboak ziren eta 90 inaktiboak ziren. 323 pertsona aktiboetatik 299 lanean zeuden (170 gizon eta 129 emakume) eta 24 langabezian zeuden (9 gizon eta 15 emakume). 90 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Friesenheim udalerrian 228 unitate fiskal zeuden, 604 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.462,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 4 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Friesenheim udalerrian 37 nekazaritza-ustiategi zeuden, 736 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Argitalpen digital
Argitalpen digitala modu digitalez edo elektronikoz irakurtzen, gordetzen eta banatzen den lana da. Mota askotakoak izan daitezke: egunkariak, aldizkariak, liburuak, blogak, podcastak, e.a.
Kontsultatzek eta irakurtzeko euskarriak ere oso desberdinak izan daitezke: USB, CD-ROM, DVD, HTML. Hauetako edizio asko inprimatutakoen bertsio digitalak dira baina badira ere asko berez era digitalez sortutakoak, hau da, paperezko euskarrietan ezin dira aurkitu.
Ernest Chausson
Amédée-Ernest Chausson (Paris, 1855eko urtarrilaren 20a - Limay, 1899ko ekainaren 10a) frantziar musikagile erromantikoa izan zen.
Langenthal
Langenthal Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Ernest Chausson
Familia burges aberats batean jaio zen, eta hari atsegin emateko zuzenbidea ikasi eta abokatu gisa lan egin zuen. Lanbide horretarako zaletasunik gabe, 24 urterekin Jules Masseneten konposizio klaseetan parte hartu zuen Parisko Kontserbatorioan. Han César Francken lagun egin zen.
Langenthal
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ernest Chausson
1882 eta 1883 bitartean Bayreuthera joan zen Wagnerren operak entzutera. 1886an, hil zenean, Musikako Elkarte Nazionaleko idazkaria izan zen. Etxean musikagile, idazle eta margolari ospetsuak hartzen zituen.
44 urterekin hil zen bizikleta istripu batean.
Parus afer
Parus afer Parus generoko animalia da. Hegaztien barruko Paridae familian sailkatua dago.
Canoas
Canoas Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Ernest Chausson
Bere lana hiru etapatan bana daiteke. Lehenengoak Masseneten eragina du ezaugarri. Bigarrena, dramatikoagoa. Eta hirugarrena, poeta sinbolisten eta errusiar literaturaren irakurketak eraginda. Bere musikak Wagner, Franck, Massenet eta Brahmsen eragina izan zuen. Zelestarako konposatu zuen lehena izan zen.
Eduardo Printzearen uharteak
Eduardo Printzearen uharteak Indiako ozeanoko hegoaldeko uhartedi bolkanikoa da, Hegoafrikaren zati. Bi uhartek osatzen dute: Marion (290 kilometro koadro) eta Eduardo Printzearen uhartea (45 kilometro koadro). Zientzialari batzuk besterik ez da bertan bizi.
Notropis orca
Notropis orca Notropis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Takeshi Yamaguchi
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashima Antlers, Oita Trinita eta Roasso Kumamoto.
El Palomar
El Palomar Valentziako Erkidegoko udalerria da, Vall d'Albaida eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2011ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 601 biztanle zituen.
Hugh Dancy
Hugh Dancy (Staffordshire, 1975eko ekainaren 19a) aktore eta modelo britainiarra da.
NBCko Hannibal (2013-2015) telesaileko eta Adam (2009), Bewitched (2004), Sunset (2007), Meeting Jane Austen (2007) edo Meeting Jane Austen (2007) edo Histeria (2012) filmetako protagonista izateagatik ezaguna den zinema, antzerki eta telebistako aktorea da.
2006an Emmy sarietarako izendatu zuten Elizabeth I minisailean Essex-eko kondearen antzezpenagatik. Jonathan Dancy filosofoaren semea da.
Lotzwil
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Schoondijke
Schoondijke Herbehereetako Zeelanda probintziako Sluis udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2010eko urte hasierako erroldaren arabera 1.472 biztanle zituen.
1970eko hamarkadan Oostburgekin batzera behartu arte udalerri independentea izan zen.
Tri Bleiz Die
Tri Bleiz Die Nantesko punk musika taldea da, bretainiera hutsez abesten duena.
Jogailu tradizionalak (txirula...) eta punk musikaren instrumentu tipikoak (gitarra elektrikoa, bateria...) batzen dituzte. Kanta gehienak eurek sortuak dira, baina abesti tradizionalak ere moldatzen dituzte. 2006ko urriaren 26an taldea desegin zen, Les Baragouineurs eta beste talde batzuekin kontzertua eman ostean.
Xenolito
Xenolito bat magman sartuta dagoen arroka bat da, magma hozten doan bitartean. Magma, lurrazalaren azpitik urtuta dagoen arroka da, sumendi-erupzio batean laba moduan gailentzen dena. Magma hoztu ondoren sortzen den arroka; arroka igneoa deitzen da hain zuzen ere, beraz, arroka igneoetan txertatutako arroka mota ezberdinak dira.
Xenolitoak ez-uniformeak izan daitezke banakako kokapenetan, baita espazioan mugatuta dauden eremuetan ere, adibidez; Niijima sumendiko (Japonia) erriolitak laba menderatzen duenak, bi Gabbro xenolito mota dituzte jatorri desberdinekoak direnak: tenperatura eta presio baldintza desberdinetan sortu ziren.
Benetako xenolitoa izateko, barne arroka oso desberdina izan behar du bilduta dagoen arrokarekiko.
Xenolitoa, arroka sedimentario ko arrasto zati bat izan daiteke. Meteoritotan edo arroketan ere aurkitu izan dira Lurraren aurka talka egiterakoan edo beste objetu batzuekin talka egiterako orduan, atmosferatik kanpo. Inguruko magma batean urtzen bada, xenolitoak bere ezaugarriak galdu ditzake. Hozten doan heinean, materialak xenolito izatetik arroka metamorfiko izatera alda daiteke. Arroka metamorfiko bat, arroka bat beste forma batera aldatu dela esan nahi du.
Xenolitoak oso baliagarriak dira geologian:
Mantu trinkozko xenolitoak basal alkalinoaren laba eta laba fluxuaren erupzioen ohiko agerraldiaren arabera, magma hori sakonetik eraman zuten. Neurri desberdineko xenolitoentzako egonlekua kalkulatu daiteke xenolitoen indar ezberdinak orekatzen haien gorakadan eta magmaren propietate erreologikoaren suposaketak eginez. Egin diren kalkuluek, xenolito batek 20 cm-ko zabalera duena, 0,1 m/s-ko abiadura izango duela adierazten dute. Jakina, magmaren gorakadaren abiadura handiagoa izan beharko luke xenolitoak azalerara eramateko; Xenolitoaren likidazio-tasa magma-igoeraren tasaren gutxieneko estimazioa eskaintzen du.
Nola sortzen dira?
Xenolitoak pitzadura sakonetatik edo hodietatik askatzen dira Lurraren gainazalean. Magma Lurraren gainazalera igotzen da lurrazalaren eta mantuaren artean. Material higidura igotzen doan heinean, bidaiatzen duen magma hodiaren zatiak eta piezak mozten ditu. Zati eta pieza hauek, magman harrapatuta baina bertan urtu gabe, xenolito bihurtzen dira. Magma hodien aldeetatik urratuta dauden kristalak xenokristalak deritze.
Magma erupzioan sartu edo Lurraren gainazalean izurtu ahala, airea edo urara hozten da. Laba nahiko azkar hozten da eta hainbat formetako arroka igneoak sortzen dira. Xenolitoak ikusgai izaten dira normalean. Inguruko arroka igneoen dentsitate eta kolore desberdinak dituzte. Xenolitoak harea bezain txikiak edo futboleko pilota bezain handiak izan daitezke eta baita hainbat metrotako luzera ere.
Xenokristalak
Xenokristalak, magman erantsiak magmaren usaina bitarte edo xenolitoen zatiketa bitarte dauden mineral “bitxiak” dira. Hiru mota nagusi daude:
Asimilazioa xenolitoetan
Kanpo materiala, magmaren konposizioa, tenperatura eta denbora erabilgarriaren arabera, kanpoaldeko materiala tenperatura desberdinetan urtuta dagoen masarekin kimikoki orekatzen da. Asimilazioaren printzipio termiko eta kimikoak Bowenek (1928) izendatu zituen duela hamarkada asko.
Xenolitoak hiru modutan asimilatu daitezke:
Fusioa
Hartu, adibidez, kuartzo-feldespatoa hareharria 800 °C bitarteko magman erantsia dagoena eta 2Kbar-eko ur presioa duena; kuartzo, plagioklasa eta ortoklasa banaka 800 º C-tik gorako tenperaturan urtzen dira, baina kuartzoaren nahasketa gutxieneko fusio puntua duen feldespato batekin edo hainbat feldespatorekin, edo feldespato bat beste batekin nahastuta dagoenean, <800 º C-tan sortzen dira,horrek esan nahi du, fusioa edonon gertatu daitekeela kuartzoa eta feldespatoa edo bi feldespato kontaktuan egotean. Kontuan izan behar da fusioa toki egokienetan sortzen dela. Fusioaren nabaritasuna batzuetan beirazko film gisa kontserbatzen dira, alearen mugetan eta erreakzioa fusioarekin lotzen bada ehundura harroa sortzen da xenolitoen marjinetan zehar.
Irtenbidea
Irtenbidea fusioa gertatzen soilik xenolith du magma (marjinak on) kontaktuan dator desberdina. Prozesuak ez du xenolitoaren desagregazioa izango. Irtenbide hori jasaten duten xenokristalak, biribilak bihurtzen dira magma nahasketan zehar fenokristal batzuk bezala.
Erreakzioa
Soluzio moduan, batzuetan xenolitoa magmarekin kontaktuan jartzen denean gertatzen da. Adibidez, kuartzoa magma basikoarekin erreakzionatzean piroxenoak sortzen ditu, normalean, xenolitoaren edo xenokristalaren marjinak txertatzen dituen agregatu fina.
Asimilazioek energia termikoa eskatzen dute, zeinen magma bera bakarrik izan daitekeen. Magma beroak bi iturri ditu:
• Tenperatura jaisteko hozten den bitartean askatzen dena.
• Kristalizazio bero latza.
Kristal asimilatuen patua konposizioaren eta aitaren fusioaren araberakoa da. Bero nahikoa badago, fase kristalinoa disolbatzen da, siliziozko urtutakoa masa ez bada fase horretan saturatu. Beraz, kuartzozko xenokristalak egungo eskalan disolbatzeko solido basaltoetan desegin dezakete; bertan, silizea <1-en, basaltoa soiltasunez berotu egiten da.
Ingurune mikrogranularrak
Ingurune hauek, forma biribilduak edo elipsoidalak dituzte normalean, aleak finkatzeko joera eta mineral mafikoak eduki handia dute. Granitoa dira, eta jatorria ere igneo da (oinarrizko magmak), beraz, magmak nahasketa proba gisa hartu daitezke. Arroka dioritiko, tonalitiko edo granodioritikoei dagokie. Kontaktuak biribilduta edo bihurgunez egiteak esan nahi du granitozko magmetan sartzen direnean guztiz edo zati batez fusio eginda dagoela.
Ingurune mikrogranularren ugaritasuna zenbaitetan "txorro" edo enklabe kanalen ondorioz gertatzen da, magma oinarrizko sarrera likido granitikoan sartu zen tokian.
Adibideak
Magma basaltiko batzuk Lurraren gainazalean estaltzen dira mantuko piezekin, mantuko xenolitoak deiturikoak. Mantuko xenolitoak, abiadura azkarrarekin magma hauek sakoneratik lurrazalera igotzen dituzte, magmaren goranzko fluxuak xenolitoen likidazio-abiadura gainditu behar duelako. Bi magma mota, basalto alkalinoak eta kimberliteak, normalean, mantuko xenolitoak egiten dituztenak.
Carlos E. Aguirre
Carlos Enrique Aguirre Arrieta ( fl. 1976-1981), Argentinako militarra da, Armadakoa.
Brigada jeneral mailarekin eta erretiroa hartuta, La Pampako probintziako gobernadore izendatu zuten 1976ko apirilaren 14an (Dekretu 95. zk. Jorge R. Videla presidentearen eskutik). Luis María Martínez Vivot koronelak (Gobernua), Luis Orlando Scheuber fragata kapitainak (Ekonomia) eta Enrique César Recchi koronelak (Herri Lanak) osatu zuten bere kabinetea.
1978ko urriaren 31an Videla presidenteak Aguirre La Panpako gobernadore kargutik kendu zuen eta Entre Ríoseko probintziako gobernadorea izendatu zuen, hutsik zegoen kargua. Azken postu hori 1981ean utzi zuen.
Pauline urakana
Gertaerak
Pauline uhin tropikal batean sortu zen urriaren 5ean Huatulkon, Oaxacan. Lehen mugimenduak ekialderuntz izan ziren baina norabide aldatu eta iparekialderuntz jo zuen. Urriaren 7an, Pauline urakana bere intentsitate punturik handiena hartu zuen, 215 km/h-ko haizeak, Saffir-Simpson eskalan. Zortzigarren eguneko arratsaldean, Puerto Escondidon, Oaxakan, lurra ikutu zuen arazo larriak probokatuz bertako estatuan. Urriaren 9an, egunsentian, Guerrero (Mexiko)ko estatuan sartu zen Acapulkoko portua suntsiturik hutsiz. Pauline urakana 10. eguneko lehen orduetan desagertu egi zen.
Historia meteorologikoa
Uhin tropikal bat atera zen Afrikatik 1997ko irailaren 16an. Ozeano Atlantikoa zeharkatu zuen ekialderuntzko norabidean. Irailaren 26an, uhina Ozeano Barean barneratu zen, Panamatik gertu, eta pixkanaka-pixkanaka sortzen hasi zen. Urriaren 3an, uhin tropikala garatzen hasi zen konbekzio leku sakon batean eta ekialdera mugitzen hasi zen. Mexikoko hegoaldean eta bi egun eta gero, urriaren 5ean, urakana garatzen hasi 425 kilometro Huatulkotik, Oaxaca 75 km/h haize boladekin. Urriaren 6an, indarra hartzen joan zeneta hurrengo egunean, bere punturik handiena hartu zuen. Baina urriaren 8an, Paulina berriro oso indartsu ageri zen Huatulcon, Oaxacan, hortik aurrera, Oaxacako eta Guerreroko kostaldetatik igaro zen urriaren 9an. Azkenean, urriaren 10eko egunsentian Paulina urakana desagertzen hasi zen.
Watigny
Watigny Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 364 ziren. Familiak 140 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 56 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 163 etxebizitza zeuden, 138 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 161 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 138 etxebizitza nagusietatik 122 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 80 etxek bost zituzten. 100 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 59 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 62 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Watigny udalerrian 145 unitate fiskal zeuden, 379 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.445 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Watigny udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 504 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jacuizinho
Jacuizinho Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Dunetako medikago
Dunetako medikagoa (Medicago littoralis) Medicago generoko lekalea da, Mediterraneoko arroan jatorria duena. Sinorhizobium meliloti bakterioarekin harreman sinbiotikoa du.
Sint Kruis
Sint Kruis Herbehereetako Zeelanda probintziako Sluis udalerria osatzen duten herrietako bat da. 2010eko urte hasierako erroldaren arabera 326 biztanle zituen.
Yoshiro Nakamura
Yoshiro Nakamura (中村 祥朗, 1979ko urriaren 17a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashima Antlers eta Sanfrecce Hiroshima.
Ninfak eta satiro
Ninfak eta satiro (frantsesez: Nymphes et Satires) 1870an William-Adolphe Bouguereauek margotutako oihal gaineko olio-margolana da. Egun Ameriketako Estatu Batuetako Massachusettseko Williamstownen dagoen Clark Art Instituten gordetzen da. Akademizismo burgesaren estiloan kokatzen da.
Deskribapena
Urmael baten ondoan, ninfa talde batek satiro bat harrapatu du. Antza denez, satiroa ninfen bainua espiatzen ari zen. Ninfak pozik daude, gustura gertaerarekin, eta satiroa uretara bota nahi dute orain. Lau ninfek ondo helduta dute satiroa eta horietako batek, adarretik heldu duena, alegia, beste lagunei deitzen die jostaketan parte hartzeko.
Historia
1870an, William-Adolphe Bouguereauk lan hau margotu zuenean, margolaritzaren modek beste aldetatik jotzen zuten. Parisen urte horretan aurkeztu zen Ninfak eta Satiro hau eta urte bete geroago Inpresionismoaren margolariak plazaratu ziren. Horrek ulergarriago egin dezake berriro ere nola agertu zen margolana: Sterling Clark mende amaieran New Yorkeko Hoffman House Hotelean aurkitu zuen eta 1930. hamarkadan, lana biltegi batean baztertu zuten. Sterling Clarkek 1943an erosi zuen.
Iruzkina
William-Adolphe Bouguereauk haragikeriaren artista bezala ezaguna izan zen XIX. mendena. Dena dela, bere erotismoa ez da Parisko Saloiaren interesanteena. Margolan hau, neurri handi batean, barrokoko ondorengoa da baina Rubens baten indarrik gabe. Formak oso landuak erakusten ditu baina energiarik gabe.
Bouguereauren lan askotan, eta honetan ere bai, malezia eta tolesgabetasuna eskutik datoz, era asaldatzaile batez.
Idiocracy
Idiocracy 2006ko Mike Judge estatubatuar zinema zuzendariaren filma da.
Argumentua
Joe, adimena eta zorroztasuna bertutetzat ez dituen militar bat, eta Rita, prostituta bat, AEBetako armadaren esperimentu batean parte hartzeko hautatu dituzte; horren ondorioz, hibernazioan izango dituzte urtebetez. Akats bat tarteko, hibernazio denbora bost mendekoa suertatuko da
Spaceguard
Spaceguard terminoa gure planetaren aurka talka egin eta gogor erasan dezaketen Lurretik gertuko objektuak ulertu, aurkitu, ikertu eta katalogatzeko eginiko saiakeren islapena da. Gainera, mota bereko eta arriskurik gabeko argizagien atzemate eta ikerketaz ere arduratu da.
Asteroideen atzematerako ortziaren zati erraldoiak berrikusten eta zaintzen dituzten teleskopioak baliatzen dira. Lurretik gertuko objektuen (LGO) atzematea lehenesten dituzten teleskopio eta ikerketa-taldeak "Spaceguard Ikertaldea"-ren partaidetzat hartzen dira, zein erakundeekiko mendekotasuna adierazten duten axola barik.
Erresuma Batuan kokatuta dago SpaceGuard Zentroa izeneko erakundea, zeinean ikerketa astrometrikoak burutzen diren (MPC J26 kodea), eta edonori ateak irekitzen dizkio; alabaina, ez du erakunde publikoen diru laguntzarik jasotzen.
Historia
Estatu Batuetako Kongresuaren 1992ko ikerketak "Spaceguard ikerketaren txostena" sortu zuen, zeinak NASA kilometro bateko diametroa baino handiagoko Lurretik gertuko asteroideen %90a atzematera behartuko zuen, hamar urteko epemugarekin. Aipatutakoak "Spaceguard Helburua" izena ere jaso du. Hein handi batean NASAren diru-laguntzei esker elikatzen diren Lurretik gertuko objektuen atzematerako ikerketa-taldeek "Spaceguard Proiektua"-n parte hartzen dutela esan ohi da.
Nazioarteko Astronomia Elkartearen Lurretik gertuko objektuei buruzko Lantaldeak (WGNEO, ingelesezko siglengatik) 1995ean gauzatu zuen lehen tailerra, Spaceguard ikerketaren hastapena izenpean eta hari esker jaio zen Spaceguard Fundazioa. Ostera, Spaceguard elkarteak edo fundazioak sortu dira munduko herrialde ugaritan, aipatutako eginbeharrak burutzeko asmoarekin. Orokorrean, herrialde bakoitzaren Spaceguard elkartea nazioarteko fundazioan atxikita dago edo NASA bezalako erakundeekin talde-lanean dihardu, haien esanetan, gizadiaren interesak babesteko helburuarekin.
Spaceguard-en hasierako helburua bete zen, jarritako epemuga baino urte batzuk beranduago bete bazen ere. Lorpen horren ondoren, NASAri 140 metroko diametroa gainditzen zuten Lurretik gertuko asteroideen %90a atzemateko agindu zitzaion.
Behaketak
2002ko Ekialdeko Mediterraneoko gertakaria, 2002ko Vitimgo gertakaria (Errusia) eta Txeliabinskeko meteoritoa (Errusia, 2013ko otsaila) ezin izan zituzten aurretiaz jakinarazi Spaceguard erakunde eta elkarteek. Aitzitik, 2008ko urriaren 6an 2008 TC3 lau metroko meteoroidea atzeman zen Catalina Zeru Proiektuaren (CSS, ingelesezko siglengatik) Mount Lemmongo metro eta erdiko teleskopioari esker eta Lurraren aurka talka egin arte jarraipena egin zitzaion.
Proiektu berriek, hala nola, Hawaiiko Unibertsitateak abiarazitako ATLAS programak, hamar metro baino txikiagoak diren talkagileak atmosferan sartu aurretik atzematea dute helburu, hala, kaltetua izan daitekeen lurraldea ebakuatzeko nahikoa denbora edukitzeko. Ebakuazio horiek burutzeko nahikoa da aste edo egun batzuetako aurrerapenarekin talka gertatuko dela jakitea. Alabaina, beste zenbait proiektuk xedetzat talkagile askoz handiagoak atzematea dute, ehun metro baino handiagoak, hala, hondamendi kontinental edo globalak sor ditzakeen gertakari bati aurre egiteko nahikoa denbora edukitzeko. Proiektu horiek urte edo hamarkadetako denbora-tarteekin jokatzen dute.
2017ko urriaren 19an, arestian aipatutakoen antzeko proiektu batek, Pan-STARRS 1 delakoak, lehen izarrarteko asteroidea aurkitu zuen: 'Oumuamua.
Zvíkovské Podhradí
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1547 urtean egin zen.
Vallérargues
Vallérargues Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gard departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 89 etxebizitza zeuden, 53 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 83 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 53 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 27 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 82 ziren, horien artean 65 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 65 pertsona aktiboetatik 52 lanean zeuden (33 gizon eta 19 emakume) eta 13 langabezian zeuden (1 gizon eta 12 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vallérargues udalerrian 54 unitate fiskal zeuden, 145 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.463 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Vallérargues udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 532 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Domingo Soraluzekoa
Domingo Soraluzekoa (Bergara, 1499 - Ozeano Barea, 1536) Espainiako Armadako militarra, konkistatzailea eta esploratzailea izan zen.
Gazte zelarik itsasoratu zen. 1525ean Panaman zegoen, Paskual Andagoiakoarekin batera. Hurrengo urtean Francisco Pizarrorekin bat egin zuen eta Inka Inperioaren konkistan parte hartu zuen.
Pedralba
Pedralba Valentziako Erkidegoko udalerria da, Serranos/Serrans eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2011ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.011 biztanle zituen.
Javier Yubero
Francisco Javier Yubero Solanilla (Irun, Gipuzkoa, 1972ko urtarrilaren 21a - Donostia, 2005eko irailaren 22a) euskal herritar futbolaria. Atezain postuan jokatzen zuen. 1992ko ekainaren 7an debutatu zuen Lehen Mailan Errealarekin, Espanyol taldearen aurka.
2003an, zenbait taldetatik igaro ondoren, futbola utzi behar izan zuen, gibeleko minbizia zuela esan baitzioten medikuek. 2005eko irailaren 22an, 33 urte zituela, gaixotasunaren ondorioz hil egin zen.
Columbia konderria (Oregon)
Columbia konderria (Columbia County) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Saint Helens da. 2010eko zentsuaren arabera 49,351 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Columbia konderriak 178,277 kilometro koadro ditu. Horietatik 8,022 ura dira. Beste 170,255 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 27,68 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 49,351 pertsonetatik 46,550 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,987 dira. 195 beltzak edo afroamerikarrak. 590 amerikar natiboak ziren eta 95 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 446 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 43 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,432 pertsonek kokatzen zuten.
Alexander Skene
Alexander Skene (Fyvie, Eskozia, 1837ko ekainaren 17a - Catskill mendiak, New Yorkeko estatua, AEB, 1900eko uztailaren 4a), eskoziar ginekologo bat izan zen. Skeneren guruinaren lehenbiziko deskribapena egin zuen, hortik bere izena izatea.
Elisabet I.a Ingalaterrakoa
Elisabet I.a, ezizenez Erregina Birjina, (1533ko irailaren 7a - 1603ko martxoaren 24a) Ingalaterrako, Frantziako (bere aldarrikapenetan baino ez) eta Irlandako erregina izan zen 1558ko azaroaren 17tik hil arte. Tudor dinastiaren 5. erregetza hartu zuen eta dinastia horren azkena izan zen.
Hartu zituen neurrietatik lehenengoetakoa eliza protestantearen ezarpena izan zen, Erromatik independentea eta oraingo Ingalaterrako Eliza bihurtuko zena. Ezkontza bat gauzatuko zuelakoan zeuden garaikoak, eta Legebiltzarrak behin baino gehiagotan eskatu zion hori, baina ez zuen sekula egin. Asko eztabaidatu da horren arrazoiaz, baina ez dago garbi zergatia. Elisabet zahartzen zihoan heinean, bere birjintasunak ospe handia hartu zuen.
Erreginak erlijioak zatitzen zuen erreinu bat jaso zuen XVI. mendearen bigarren erdian. Elisabeten erreinaldia urrezko aroa izan zen Ingalaterrako hainbat arlotan: William Shakespeare, Christopher Marlowe eta Ben Jonsonen antzezlanekin antzerkian; Francis Drake munduari bira eman zion lehen ingelesa izan zen; Francis Baconek bere iritzi politiko eta filosofikoak plazaratu zituen; eta Ipar Amerikako kolonizazioa hasi zen, besteak beste.
Filipe II.a Espainiakoarekin ez zuen harreman ona izan, eta berarekiko gerrak bi herrien ekonomiak lur jota utzi zituen.
Erreinaldiak 44 urte eta 127 egun iraun zituen eta Ingalaterrako historiako luzeenetakoa da, Elisabet II.aren, Viktoria I.aren eta Jurgi III.a ren atzetik. Berrogeita lau urte horietan Ingalaterraren botereak gora egin zuen munduan, nahiz eta barnean erlijioak gatazka andana eragin zuen.
Biografia: Jaiotza eta lehen urteak
Elisabet I.a Placentiako jauregian, Greenwichen, jaio zen 1533 irailaren 7an.
Bere gurasoak Henrike VIII.a eta Ana Bolena izan ziren. Henrikek seme bat nahiago zuen, Tudor dinastiaren jarraipena ziurtatzeko; baina, jaio bezain pronto, printzesa egin zuten eta Ingalaterrako tronuaren oinordeko. Anak ezin izan zuen semerik izan eta exekutatu egin zuten, alabak 3 urte besterik ez zituenean, traizioa egitea, sorginkeria eta anaiarekin intzestua praktikatzea leporatuta. Gaur egun, kargu horiek ez dira egiazkoak kontsideratzen, baina bada garaiko korrespondentzia, Elisabet ez duena Henrikeren alaba kontsideratzen, adulterioaren ondorio baizik.
Honen guztiaren ondorioz, erregearen legez kanpoko alaba egin zuten Elisabet, eta printzesa titulua galdu zuen. Gortetik erretiratuta bizi izan zen, aitarengandik eta berak hartzen zituen emazte guzti haiengandik urrun, nahiz eta azkena izan zena, Katalina Parr, aita eta alabaren arteko erlazioa berpizten saiatu. Elisabet eta bere ahizpa zaharrena zen Maria Tudor, Katalina Aragoikoaren alaba, anaiaren atzetik, Jane Seymourren semea zen Eduardo printzearen ondoren, jarri ziren 1544an ezarri zen ondorengotza lerroan.
Elisabeten nortasunak amarenaren antza handia izan omen zuen: neurotikoa, karismatikoa, maitabera eta protestantea erabat. Hezurdura ere antzekoa omen zuten eta aurpegia ere bai; ile gorria, berriz, aitarena ote zen esaten zuten.
1547an, Henrike VIII.a hil zen eta bere semea zen Eduardo VI.ak hartu zuen ordea. Semea tronuan, Katalina Parr alarguna Thomas Seymourrekin ezkondu zen (Eduardoren osaba), eta Elisabet berarekin eraman zuen. Heziketa bikaina jaso zuen, eta ingelesaz gain, italiera, frantsesa, gaztelera eta latina ere ikasi zituen. Katalinaren eraginpean, Elisabet protestantismoan hezi zen.
Eduardo anaia tronuan egon zen bitartean, Elisabeten egoera ez zen batere ziurra izan, baina Eduardok ez zuen denbora asko iraun tronuan, 1553an hil baitzen, 15 urte zituenean. 1544ko Ondorengotza Akta urratuz, hil baino lehen lady Joana Grey izendatu zuen oinordeko, baina 2 hilabete besterik ez zuen tronuan iraun. Herriaren oniritziarekin, Maria Tudor sartu zen Londresen, eta Elisabet bere ahizparekin batera etorri zen.
Iritzi publikoari kasurik egin gabe, Maria Espainiako Filipe printzearekin ezkondu zen, ondoren errege izango zenarekin eta Filipe II.a izena hartuko zuenarekin, alegia. Herriak ez zuen ezkontza hori gustuko izan eta Maria erorarazteko beldur zen. Beldurrak ia-ia bete ziren 1544ko Wyatteko matxinadan, baina ez zuten ezer lortu. Hala ere, Elisabet preso hartu zuten eta Londresko Dorrera eraman, baina ez zioten heriotza zigorra aplikatu, noble batzuek horrela eskatzen bazuten ere.
Erreginak Elisabet Ondorengotza lerrotik apartatzeko ahalegin guztiak egin zituen, baina Legebiltzarrak ez zion utzi. Bi hilabete Londresko Dorrean giltzapetuta egon ondoren, Elisabet aske atera zen, Sir Henry Bedingfielden zaintzapean bazen ere. Urte horren bukaeran, Maria haurdun zegoen zurrumurrua zabaldu zen. Elisabeti utzi zioten gortera itzultzen, Filipe emaztea hilko zitzaion beldur baitzen, eta Elisabet izan zitekeen oinordeko egokia.
Berehala ukatu zuten Maria haurdun zegoenekoa eta, ahizpa tronuaren bidetik ezin zuenez apartatu, saiatu zen katolizismora bihurtzen; honek onartzen zuen planta egin zuen, baina ez zuen sekula protestantismoa utzi.
Erreinaldiaren lehen partea
1558an, Maria hil egin zen eta Elisabet igo zen tronura. 1559ko urtarrilaren 15ean koroatu zuten eta Ingalaterran egin zen latinezko azken ospakizuna izan zen, bere ondorengoa zen Jakob I.ak ingelesezko erritua hasi baitzuen. Maria hil zenean, herria kalera atera omen zen ospatzera; Elisabet, ordea, askoz ere maitatuagoa izan zen.
Elisabeten erreinaldia hasi zenean, atzerriko politika zuhurtasun handiz eraman zuen aurrera. Espainiako Filipe II.ak ezkontza proposatu zion 1559an eta harreman arazotsuak izan zituen Eskozia eta Frantziarekin. Azken horrekin gerran zebilen, Maria zenak bere senarra Filiperi lagundu baitzion Frantziarekiko liskarretan.
Eskoziako erregina, Maria Estuardo, Margarita Tudorren (Henrike VIII.aren arreba) iloba zen. Lehengusina hau Frantzisko II.a Frantziakoarekin ezkonduta zegoen. Frantzian bizi zen, baina bere ama zen Maria de Guisak zuzentzen zuen erreinua eta Eskoziako katolikoen interesen alde egiten zuen gogor.
Frantziaren aurka zeukan gerraren ondorioz, Frantzisko II.ak Maria Estuardo emazteari eman zion laguntza Ingalaterrako tronua hartzeko eta amaginarreba zuen Maria de Guisak frantses tropak Eskozian egoten utzi zuen.
Mehatxuz inguraturik, Elisabet eta Filipe erlijio liskarrak alboratu eta indarrak bateratu beharrean izan ziren. Alde batetik, Elisabetek Frantziako Calaisen gaineko aginteari uko egitea lortu zuten. Cateau-Cambrésisko Itun hura sinatzen ari ziren bitartean, Frantzisko II.a hil egin zen eta, ondorioz, Mariak Eskoziara itzuli behar izan zuen 1561ean.