cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kim (eleberria)
Argumentua
Eskolan igarotako urteetan zehar, Kim eta bere lama maitea harremanetan egongo dira. Lamarekin ez ezik, zerbitzu sekretuarekin ere harremanetan egongo da. Kimek eskolan oporrak dituenean, Britania Handiarentzat topografo (pundit) bilakatzeko asmotan, Lurgan Sahibek espioitzan entrenatuko du, Simla hirian dagoen haren bitxi-dendan. Gizona Oliver Twist eleberriko Fagin pertsonaiaren antzekoa da, baina borondate onekoa. Haren prestakuntzaren ariketa gisa, objektu ezberdinez betetako erretilu bati begiratu beharko dio gazteak, eta zein objektu kendu edo gehitu diren adierazi. Gaur egun, denbora-pasa horri Kimen jolasa («Kim’s Game») edo Bitxien jolasa («Jewel Game») deitzen zaio oraindik. Horretaz gain, sekretuan aritu ahal izateko eta isilean dabiltzan horiek aurkitzeko, prestakuntzaren beste atal batzuk mozorrotzea eta Indiako biztanleria aztertzea izango dira: haien jantzi bereizgarriak, portaerak eta baita nola tu egiten duten ere ezagutu beharko du xeheki.
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
Hassanen gobernu kontserbadoreak alauí dinastia indartu zuen eta Ibilaldi Berdeari esker, espainiarrek Mendebaldeko Saharako lurraldeak zeditzea lortu zuen, Madrilgo akordioen, Maroko eta Mauritaniaren artean banatuta
Kim (eleberria)
Argumentua
Eskolan hiru urte egin ondoren, Joko Handian parte hartzen hasteko gobernuaren izendapen bat jasoko du Kimek, baina, misio horri ekin baino lehen, merezitako atsedena hartu ahal izango du. Kim lamarekin elkartuko da berriz ere, eta bere nagusi Hurree Chunder Mookherjeeren aginduari jarraiki, Himalaiara joango dira. Bertan, Errusiako inteligentzia zerbitzuko agenteak zer egiten ari ote diren ikertu beharko du.
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
Sistema parlamentarioa ezarri bazuen ere, arlo asko geratu ziren bere esku eta Majzen -erregeari lotutako kasta tradizionala- estatu paralelo bat balitz bezala funtzionatzen zuen. Praktikan, Hassan II.ak zuzendutako sistema politikoak, gero semeari utziko zionak, monarkia absolutu baten antza gehiago zeukan, monarkia konstituzionala baino. Eta hori gutxi balitz, errege familia lur, industria edo herrialdearen gainontzeko baliabide gehienen jabe zuzena zen. Bere erregealdian, errepresio politiko zorrotza ezarri zuen eta ehunka pertsona desagertu zen. Heriotzaren ondoren, semea izan zen honen inguruko demandak jaso zituena eta ikerketa eta biktimei eginiko konpentsazio ekonomikoak bidaratu behar zituena.
Kim (eleberria)
Argumentua
Britaniarrek eskualdean duten kontrola ahultzeko lanean ari diren errusiarren mapak, dokumentuak eta beste hainbat gauza garrantzitsu eskuratuko ditu gure protagonistak. Mookherjee nagusiak, egiatan nor den ezkutatuta, gidari plantak egin eta errusiarren lagun bilakatuko da, eta Kimek lortutako gauza horiek guztiak berreskuratzen ez dituztela ziurtutako du. Mutilak, morroi eta herritar batzuen laguntzarekin, lama erreskatatzea lortuko du.
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
Bi estatu-kolpe, behintzat, jasan zituen eta ez zitzaion ezer gertatu. Horietako batean, kolpistek, Mohammed Ufqir buru, arrakasta izan zuten ziurtasunez, errepublika aldarrikatu zuten irratietan, baina oker zeuden eta ezin izan zuten aurrera egin.
Kim (eleberria)
Argumentua
Galdu egin dela ohartuko da lama: lautadetan egon beharko luke Geziaren Ibaiaren bila, eta ez mendietan. Hori dela eta, lamak morroiei Kim eta bera berriz bueltan eraman ditzaten eskatuko die. Itzuli ostean, izandako bidaia neketsuaren ondoren, biak zaindu eta sendatuko dituzte. Kimek Errusian eskuratutako dokumentuak Mookherjee nagusiari bidaliko dizkio, eta Mahbub Ali, kezkatuta, mutila nola dagoen ikustera joango da.
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
1961z geroztik, 2 emazte bazituen; bata Lalla Latifa Hammou izan zuen, printzeen ama, eta bestea, berriz, Lalla Fatima bint Qaid Ould Hassan Amhourak, aurrekoaren lehengusua eta seme-alabarik ez zuena izan.
Kim (eleberria)
Argumentua
Lamak bere Geziaren Ibaia aurkituko du azkenean: argiztapena lortu duen ustea izango du, eta Kimekin partekatu nahiko du. Alabaina, ez da jarraian zer gertatzen den kontatzen.
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
Seme-alabak: Lalla Meryem printzesa, Mohammed VI.a erregea, Lalla Asma printzesa, Lalla Hasna printzesa, Moulay Rachid printzea.
Kim (eleberria)
Literatura kritikak
Askok Kim Kipling en maisulantzat hartzen dute, baina badirudi iritziak askotarikoak direla haur-literaturatzat hartzeari edo ez hartzeari dagokionez. Roger Sale kritikariak, bere haur literaturaren historiaren inguruko liburuan, honako hau ondorioztatzen du: «Kim haurtzaroari egindako gurtza viktoriarraren apoteosia da, baina orain inoiz baino distira argiagoa du, Britainiar Inperioaren gainbehera eta askoz geroago...».
1959an Macmillanek nobela berrargitaratu behar zuela eta, honela mintzatu zen kritikaria: «Kim hiru eratan deskribatu daitekeen liburua da: abenturazko kontakizun bat, nahi duena egiteko askatasuna duen haur baten drama bat eta jokaera eredu horren exegesi mistikoa». Kritikariaren arabera, «Kimek luzaroan iraungo du gure artean amaiera magistral guztiak bezalako hasiera duelako...».
Hassan II.a Marokokoa
Biografia
Hassanen gorpuzkiak Mohammed V.aren Mausoleoan daude, Rabateko Hassan Dorrearen zelaigunean kokatua, bere aitaren eta Moulay Abdellah anaiaren sarkofagoen ondoan.
Kim (eleberria)
Literatura kritikak
Nirad C. Chaudhur idazleak Indiari buruzko ingelesezko kontakizun hoberentzat jo zuen, eta Kiplingek mendi eta lautaden paisaia bikoitzaren indar ekologikoari ematen dion balioa nabarmendu zuen; hain zuzen ere, Himalaia eta Indus-Gangesetako lautadaren arteko artikulazio hautsiezina.
Hassan II.a Marokokoa
Politika
1953an, protestak gehiagora joan ziren eta sultanak atzerritik etortzen utzi behar izan zien Hassani eta bere aitari.
1961eko martxoaren 3an, Mohammed V.a hil egin zen eta Hassan II.a bere semea aldarrikatu zuten Marokoko errege. Ez da ahaztu behar Gerra Hotzaren testuinguruan gertatu zela hau guztia eta, geroago, Hassan II.ak garbi egingo zuen bloke kapitalistaren alde.
1962an aldarrikatu zuten lehen konstituzioa. Errege berriak adituen esku utzi zuen lana eta legebiltzarraren boterea jaitsi egin zen. Istiqlal eta Unión Nacional de Fuerzas Populares alderdiak ahuldu egin ziren, Hassan II.aren onerako.
Carlos Kleiber
Carlos Kleiber (Berlin, 1930eko uztailaren 3a- Konjšica, 2004ko uztailaren 13a) austriar orkestra-zuzendaria, jatorriz alemaniarra. Erich Kleiber austriar orkestra-zuzendariaren semea da. 1935ean, Carlosen aitak Argentinara emigratu zuen. Hori dela medio, Carlosek Buenos Airesko Colón antzokian egin zituen musika-ikasketak. Europara itzuli zenean, kimika ikasi zuen, baina berehala utzi zuen bide hura, eta musikari ekin zion buru-belarri. 1952an, Municheko Gärtnerplatzeko errepikatzaile izan zen, eta, 1954an, orkestra-zuzendaria, Potsdamen. Horretaz gainera, musika-zuzendari izan zen Europako hainbat operatan: Rhineko Alemaniar Operan (Düsseldorf-Duisburg, 1956-1964), Zuricheko Operan (1964-1966), Stuttgartekoan (1966-1972). Stuttgarteko Operan, lan handia egin zuen, eta zorroztasun handiz zuzendu zituen egile germaniarrak (Weber, Wagner, Berg), frantsesak (Bizet) eta italiarrak (Verdi, Puccini). 1974tik 1976ra Bayreutheko Jaialdira gonbidatu zuten, eta baita Pragako Udaberriko Jaialdira ere, 1974az geroztik.
Hassan II.a Marokokoa
Politika
Barne-politikari dagokionez, Hassan II.ak ez zituen alderdi politikoak aintzat hartu. Istiqlal Alderdia oso indartuta atera zen indenpendentzia gerratik eta ondo ikusia zegoen erresuman. Horregatik ez zion pluripartidismoari muzin egin, Istiqlal Alderdiak monarkia bera zalantzan jartzen zuelako. Oposizioarekin ere tentsio handia izaten zuen eta, orekaren bila, alderdi gehiago sortzeak lagundu egingo zion, liberalak eta eskuindarrak, gerora alderdi administratiboak deituko zitzaienak.
1960 eta 80ko hamarkadetan, giro politikoa tentsio handi batean murgilduta zegoen. Hassan II.ak indarkeria erabili zuen eta Giza Eskubideak urratu zituen ez gutxitan. Haren programa politikoak islam erlijioa, erregetza eta demokrazia soziala zituen oinarritzat. Laster, ordea, greba batzuen ondorioz, salbuespen-egoera ezarri eta aginpide legegilea eta betearazlea beretu zituen (1965). Geroztik, politika-molde autoritarioari eutsi zion (oposizioaren aurkako zapalkuntza, Ben Barka auzia, herri-protesten zapalketa). Zenbait atentatu izan zuen, eta armadaren ezinegonari ere aurre egin behar izan zion (Ufkirren estatu-kolpea).
1965ean, krisi-egoera hiri handietan lehertu zen eta armadak esku hartu zuen manifestazioak gerarazteko. Alderdi politikoak mokoka, Hassan II.ak Legebiltzarra eta konstituzioa bertan behera utzi zituen, 1965eko ekainaren 7an, salbuespen-egoera ezarri zuelarik. Erregeak alderdi politiko eta sindikatuen agintea murrizten joan zen.
1972an, Hassan II.ak Carta Magna berria garatu zuen eta ikuspegi nazionalista bat eskaintzen saiatu zen herriarekin adiskidetzeko xedean. Mendebaldeko Sahara berreskuratzeko helburuaren atzetik, erregea eta alderdi politikoek interes komuna aurkitu zuten eta lehen legez kanpo zeuden alderdiak legalizatu zituen. 1976an Espainiaren mende zegoen Sahara aldeaz jabetu zen, hartarako 1975eko abenduan Ibilaldi Berdea delakoa antolatuta. 1991n, eta autodeterminaziorako erreferendum bat egin behar zela-eta, amnistia zabal bat eman zien Marokon atxilotutako edo Aljerian babes harturiko sahararrei.
Kanpo-politika
Hassan II.aren ikuskera politikoak Marokoren nazioarteko portaera diplomatikoan eragina izan zuen. Bere munduaren pertzepzioak eta bertan gertatzen zenak Marokoko kanpo-politikako parametroak osatzen zituen. Hiru boterez gozatzen zuenez, ekonomikoa, erlijiosoa eta politikoa eta bere erabakiak ukaezinak ziren.
Hassanen kanpo-politikarekiko ukitu pertsonala, bere aitarenaren guztiz ezberdina, gero eta ikusgarriagoa zen Maroko, mendebaldeko herrialdeekin eta herrialde arabiarrekin batera, nazioarteko politikan bere bidea irekitzen joan zen heinean. Hassan berak onartu zuen elkarrizketa batean Magrebeko eta ekialdeko herrialdeen ezberdina zen estrategia eta politika berriak hasteko saiakuntza egiten ari zela. Aitzitik, berak egiten zuena bere aitak egiten zuenaren ezberdina zela aitortu zuen, bere aitak ez baitzuen kanpo-politikan esperientziarik, aitak berak mugatutako kontua baitzen kanpo-politika.
Hassan II.aren kanpo-politika hobeto ulertzeko, tronua lortu baino lehenagoko esperientziak aztertu beharko lirateke. Gutxi dira errege izatera iritsi baino lehenago errege baten lana esperimentatzeko zortea izan zuten printzeak. Hassan II.ak 14 urte besterik ez zituela bere aita Mohammed V.ari laguntzen zion Frantziako protektoratuko kargu handien bileretara. Eta, 1943an, Bigarren Mundu Gerran zehar aliatuen funtzionamenduak funtziona zezan europar estrategia antolatzeko helburuarekin egin zen Casablancako Hitzaldian parte hartu zuen. Hitzaldi honetan Franklin Delano Roosevelt, Winston Churchill, Charles de Gaulle eta Henri Giraudek hartu zuten parte besteak beste. Pertsonaia hauen presentziak mendebaldeko herrialdeen arteko tentsioaren eta hori konpontzeko eraren berri eman zion Hassani. Hitzaldi honetan konturatu zen Hassan gaztea nazioarteko harreman guztiak bi alderdien menpe zeudela: indar militarra eta esku hartzen zuten herrialde bakoitzaren interes ekonomikoak.
Hassan II.a printze moduan finkatzen joan zen, eta geroago esperientzia garrantzitsuagoak bizi izan zituen. Esate baterako:
Iryna Kondratova
Irina Kondràtova (Ukraina, XX. mendea) Ukrainako anestesiologo pediatrikoa da 2022. urtean, gerra izan arren, zauritutako pertsonak zaintzeko Ukrainan gelditzea erabaki zuen emakumea. 2022an, BBCk gehien inspiratu zituen 100 emakumeetako bat aukeratu zuen.
Ibilbidea
2014az geroztik, Luhansk eta Donetskeko emakumeei laguntza medikoa eta psikologikoa ematen dien mediku-talde bat zuzentzen du. Talde horrek 2022an 3.000 emakume baino gehiago artatu zituen.
Ukrainaren inbasioa
2022ko Ukrainaren Errusiako Inbasioaren ondoren, jende askok erabaki zuen herrialdetik alde egitea, aireko eraso iraunkorren ondorioz. Hala eta guztiz ere, Kondràtovak eta bere taldeak, gelditzea erabaki zuten emakume haurdunei, amei eta jaioberriei kasu egiten segitzeko, batzuk zainketa intentsiboetan eta patologia kirurgikoak baitzituzten.
Eta gerraren lehen asteetatik lurpeko babeslekura joan ziren, Járkoveko Eskualde Perinatal Zentroko amatasun bihurtuta. Taldearen arduradun nagusi bezala David Beckhamen Instagrameko kontuan agertu zen, 2022ko martxoan, bere historiako bideo eta irudien bidez, zeuzkaten zailtasunak ikustarazteko eta laguntza eskatzeko.
Hodgkinen linfoma
Hodgkinen linfoma linfoma txar mota bat da, 1832an Thomas Hodgkin mediku britainiarrak lehen aldiz ikusia.
Linfoma mota hau ehun linfatikoen minbizia da. Ehun hau gongoil linfatikoak, immunitate-sistemaren organoak eta sistema odol sortzailea hartzen ditu. Gongoil linfatikoak babarrun forma duten organo txikiak dira azalpean aurkitzen direnak, adibidez lepoan galtzarbe eta iztartean. Gorputzaren beste toki batzuetan ere badaude, adibidez toraxaren barruan abdomen eta pelbisean.
Gongoil linfatikoak linfozito izeneko globulu zuriak gordetzen dituzte, infekzioak galarazteko eta baso linfatikoen bitartez gorputz osotik joaten dira, baso hauek linfozitoak dituen likido bat eramaten dute. Azkenik linfozitoak toraxaren goialdeko zainetara joaten dira.
Arrazoi asko daude gongoil linfatikoak handitzeko. Batzuetan Hodgkinen gaixotasunari dagokio baina gehienetan gorputzak infekzio bati aurre egiten diolako handitzen dira.
Epidemologia
2005ean Estatu Batuetan 7350 pertsona hartu zuten Hodgkinen gaixotasuna eta 1410 hil egin ziren.
Mota zelularrak
Munduko Osasun Erakundeak modu honetan klasifikatzen du Hodgkin-en gaixotasuna:
Diagnostikoa
Hodgkinen gaixotasuna duen norbait edo ez proba hauek egin behar dira.
Estadifikazioa
Hodgkin-en linfomaren banaketa estadiotan 1971. urtean Ann-Arborreko konferentzian jarri zen eta 1989.urtean Cotswolds-eko bileran aldatu egin zen. Hodgkinen gaixotasunak lau estadio ditu, I, II, III eta IV azpi banatzen direnak, A, B sintomak ez dituztenak eta B, sintoma hauek dituztenak. Hedapen estralinfatikoa dutenean E letrakin banatzen dira, areari afektatzen badio S letra dagokio, urgailari H, pleurari P, biriketari L, hezurrari O, hezur medulari M, azalari D. Estadioa klinikoa bada CS hizkiak jartzen dira eta kirurgikoa bada laparotomia bezala ps letrak jartzen dira.
Aurreikuspen faktoreak
I eta II estadioen hoberako pronostiko faktoreak:
III eta IV estadioen okerreko pronostiko faktoreak:
Tratamendua
Farmako batzuekin emandako kimioterapia edo polikimioterapia IB, IIB, III estadiotan eta IV eta IA eta IIA okerreko pronostikodun estadiotan garbi adierazten da. Gehien erabilitako eskemak hauexek dira:
Sheldon Lee Glashow
Sheldon Lee Glashow (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1932ko abenduaren 5a - ) Estatubatuar fisikaria da.
Harvard Unibertsitatean eskuratu zuen doktoregoa, eta unibertsitate hartako irakaslea izan da, besteak beste, 1966az gero. Glashowren lan nagusiek helburu hau izan dute: oinarrizko partikulen arteko elkarrekiko eragin desberdinak bilduko zituen teoria bateratzaile bat osatzea.
Laugarren motako quarken existentzia ere iragarri zuen Glashowk. 1970ean osatu zuen bere teoria bateratzailea. Izadiko lau osagai oinarrizkoetako biren arteko elkarrekiko eraginak aztertu zituen, indar elektromagnetikoaren eta indar ahulen artekoak, hain zuzen ere. Glashowren teoriaren arabera, indar elektromagnetikoak elkarri atxikitzen dizkio molekulak, eta elektroian atomoaren nukleoaren inguruko orbitetan iraunarazten ditu; indar ahulak, aldiz, desintegrazio erradioaktiboa eragiten du nukleoan. 1979an, Fisikako Nobel Saria lortu zuen, Steven Weinberg eta Abdus Salam zientzialariekin batera.
Arrosa Uharteko Errepublika
Arrosa Uharteko Errepublika (Esperantoz: Respubliko de la Insulo de la Rozoj; Italieraz: Repubblica dell'Isola delle Rose) iraupen laburreko mikronazioa izan zen, Adriatikoan egindako plataforma batean kokatua, Rimini probintziako (Italia) kostatik 11 kilometrora.
Italiako ingeniari Giorgio Rosak eraiki zuen. bere burua presidente bihurtu eta estatu independente izendatu zuen 1968ko maiatzaren 1ean. Arrosa Uharteak bere gobernua, dirua, posta-bulegoa eta saltokiak zituen, eta hizkuntza ofiziala esperantoa zen. Hala ere, ez zuten inoiz estatu subirano gisa onartu munduko ezein herrialdek. Italiako gobernuak uhartearen sorreraren atzean Rosak turisten dirua biltzeko eta zerga nazionala ez ordaintzeko saiakera ikusi zuen, eta Arrosa Uhartea 1968ko ekainaren 26an okupatu zuten Italiako polizia-indarrek. Ontziz blokeatuta egon ostean, 1969ko otsailean eraitsi zuten.
2000. urteko lehen hamarkadaz geroztik, Arrosa Uhartearen historia ikertua izan da, haren sorreraren asmo utopikoan oinarrituta.
La Serena (Badajoz)
La Serena, ofizialki La Serena Udalerrien Mankomunitatea, Extremadurako (Espainia) autonomia erkidegoko mankomunitate integrala da, Badajoz probintziaren ekialdean dagoena. Iparraldean, Guadiana ibaiaren goiko ibarretan, ekialdean eta hegoaldean, Zújar ibaian eta mendebaldean, Guadámez ibaiaren artean dago. Hemen dago La Serena urtegia, Espainiako handiena.
Cumbia
Cumbia Hispanoamerikako dantza eta musika mota da. Kolonbia eta Panaman sortu zen, Karibe itsasoaren bazterrean, afroamerikar musikaren erritmoaren, eta espainiar eta amerindiar musika osagaien nahasketatik. Eskualdeko nortasunaren adierazpen gisa, oso harrera ona izan du bai Andeetako aldean, bai Hego Konoan.
La Serena (Badajoz)
Historia
Mankomunitatearen jatorria Alcántararen Ordenak sortutako La Serena partidan dago, XIII. mendearen lehen erdian musulmanak konkistatu ondoren. Eskualdeko herri batzuk ustez jatorri musulmana dute, esaterako, Zalamea eta Benquerencia. Eskualde osoan erromatarren hondakin ugari aurki daitezke, baina herri batzuk, adibidez gaur egungo Cabeza del Buey, XIV. mendean sortu zen, Errekonkista oso aurreratua zegoela.
La Serenako partidaren jatorrizko zatia Magacelako prioratuari esleitu zitzaion (Magacela, Villanueva de la Serena, La Haba, La Coronada, Campanario, Quintana eta La Guardarekin); geroago Zalamearen prioratua sortu zen (Zalamearekin, Serenaren haranarekin eta Serenako Higuerarekin). Azkenik, Benquerenciako komunitateak (Benquerencia, Castuera, Zainagosa de la Serena, Malpartida eta Monterrubio) eta Lares mendilerroko komunitateak (Lares, Galizuela, Sancti-Spíritus eta Cabeza del Buey).
Lurralde hori guztia Errege Zedularen bidez sartu zen Koroan 1734ko irailaren 17an, eta Real Dehesa de la Serena eratu zen, 200.000 ardi merino inguru zentsatuz. XVIII. mendearen amaieran, estatu zabal hori Koroatik eskuratu zuen kostu bidez Manuel Godoyk, Karlos IV.aren balidoa, bere jurisdikzioarekin eta gainerako eskubide eta opariekin. Baina 1808an Godoy erori ondoren, Fernando VII.a erregeak bere ondasunen konfiskazioa agindu zuen, Dehesa de la Serena erregearen ondarera itzuliz.
Lurraldea bi barruti judizialetan banatu zen XIX. mendean: Castuera eta Villanueva de la Serena.
Uste da Magacela Contosolia erromatarra dela, eta gaur egungo herrigunean, gaztelu sakabanatua ikusten da, lehen prioraren bizileku zena. XV. mendearen amaieran, prioratuak Villanuevara eraman zuen egoitza. Han, ordenaren azken maisuak, Juan de Zúñigak, jauregi bat eraiki zuen (behin baino gehiagotan berritua eta gaur egun klausura komentua) San Benito kalean, plaza nagusitik gertu.
Espainiako Gerra Zibilean, lurralde hori eremu errepublikanoaren barruan mantendu zen, harik eta "La Serenako poltsa" delakoa 1938ko udan erori zen arte. Hala ere, 1938ko abuztuaren amaieran, Herri Armadaren kontraerasoak galdutako eremuaren zati bat berreskuratzea lortu zuen, eta frontea egonkortu egin zen Cabeza del Buey, Castuera eta Guadalefra erreken artean. Gerra Zibileko azken bataila handia, Peñarroyako bataila izenekoa, Herri Armadak Monterrubio eta Cabeza del Buey okupatzeko egindako ahaleginaren ondorio izan zen, eremu matxinatua bitan zatitzeko azken helburuarekin. Hala ere, Francoren armadako unitate batzuen erresistentzia gogorrak (adibidez, Nafarroako Tertzioa) azken erasoa zapuzten lagundu zuen.
Gaur egungo Serena mankomunitatearen jatorria Zujarreko Uren mankomunitate zaharrean dago, 1981ean sortua. Eskualdeko udalerriak elkartu egin ziren edateko uraren hornidura eta saneamendua bermatzeko. Eratu zenean, mankomunitatea bederatzi udalerrik osatzen zuten: Benquerencia de la Serena, Castuera, Zaingola Serena, Higuera de la Serena, Malpartida de la Serena, Monterrubio de la Serena, Quintana de la Serena, Valle de la Serena eta Zalamea de la Serena. Handik gutxira, Cabeza del Buey sartu zen.'
1989. urtean, mankomunitatearen estatutuak aldatu ziren, eskumen gehiago izateko, eta Serenako Udalerrien Mankomunitatearen izena jarri zitzaion. Urarekin zerikusia duen politikari eskumenak gehitu zitzaizkion bide-azpiegiturak zaindu eta hobetzeko arloan. 1995. urtetik aurrera, mankomunitateak bere egitura eta langile egonkorrak zituen. Orduan sartu ziren mankomunitatean Capilla, Peñalsordo eta Zarza Capilla udalerriak.
2006. urtean mankomunitatearen azken estatutuak onetsi ziren, mankomunitate integral bihurtzeko. Eskumenak berriro zabaldu ziren eta karguak hautatzeko eta erabakiak hartzeko metodo demokratikoagoak ezarri ziren.
Inma Arias
Inmaculada Arias Ergueta (Sestao, -) bizkaitar kazetari eta politikaria da. 2015. urtetik Sestaoko Udaleko zinegotzia da eta 2020. urtetik Podemos-IU-Equo Udal Taldeko bozeramalea Sestaoko Udalean.
La Serena (Badajoz)
Lurralde antolaketa
Mankomunitatea hamahiru udalerrik osatzen dute:
Geografia
La Serena eskualdeko paisaia penezabaldiaren monotoniak definitzen du. 400 bat metroko altitude ertaina du, arbel silizeoen gainean garatua. Bertan ikusten diren erliebe garrantzitsu bakarrak kuartzita paleozoikoen gailurretan eta berrokal granitikoetan higadura diferentzialak eragindakoak dira; arroka horiek higadura-prozesuekiko erresistenteagoak dira eta garaiera txikiko mendilerroen forma hartzen dute. Mendilerroen hegaletan baino ez da garatzen funtsean arteez osatutako mendi garaia, baita estrepa, ezkai eta erretamaz betetako mendi baxu mediterraneoa ere. Oro har, lautadan belardiak daude, zuhaitz gutxikoak, gizakiak iraganean egindako deforestazioaren ondorioz. Aipagarriak dira, halaber, mendi behereko ordokiak, mendilerro kuartzitikoen inguruan kokatuak, sasoi batean sastrakadi espontaneoak estaliak eta gaur egun olibondoekin eta fruta-arbolekin lan datuak.
Inma Arias
Bizitza
Sestaoko IES Ángela Figuera BHI institutuan ikasi zuen bigarren hezkuntza.
La Serena (Badajoz)
Geografia
Ekialdean Don Benitok Guadianako ibarretara iristen den substratu granitikoa agertzen da. Granito horiek penezabalaren maila orokorrarekin bat egiten dute azaletik, eta, horregatik, eskualde honetako substratu harritsuaren parte dira.
226 Weringia
226 Weringia, asteroide gerrikoan aurkitutako 226. asteroidearen izena da. 1882ko uztailak 19an aurkitu zuen Johann Palisak Vienatik.
Bere izena, Vienako 18. barrutiagatik jasotzen du, Währing izena duena alemanez.
Inma Arias
Bizitza
Informazio zientzietan lizentziatu zen Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) 1984an. "Begira" doako egunkari lokalaren sorreran eta edizioan parte hartu zuen eta "Karibe Irratia" kate askean ere, 80ko eta 90ko hamarkadetan. Horrez gain El Correo egunkariarekin elkarlanean aritu da.
La Serena (Badajoz)
Geografia
Azkenik, hegoaldean, Guadianako hirugarren mailako depresioa dago, material buztintsuz betea. Material horiek lautada zabal bat sortzen dute, pixka bat alomatua eta erauziak ibaiaren inguruan.
Inma Arias
Bizitza
Gaur egun udal-komertziantea da eta tabako-denda (estanko) bat eramaten eta kudeatzen du.
La Serena (Badajoz)
Fauna eta flora
La Serenako larreetan era askotako hegaztiak daude, hala nola zikoina arrunta, mirotz urdina, belatza, abutarda, sisoia, alcaravana, kanastera, ortega, ganga arrunta edo iberiarra eta karraka. Kurrilo arruntaren eta hegaberaren negupasa-erreserba nagusietako bat da.
Inma Arias
Politikagintza
Podemos alderdiaren kide da eta Podemos Ahal Dugu Sestao alderdiaren kide. Horrez gain Podemos Ahal Dugu Sestao alderdian feminismo arduraduna da.
La Serena (Badajoz)
Garraioak
Hauek dira bide nagusiak:
Inma Arias
Politikagintza
2015eko udal hauteskundeetan Bai Ahal Da-Sí Se Puede (Sestao) hautesle-taldearen zerrendetan joan zen eta Sestaoko Udaleko zinegotzi bihurtu zen.
La Serena (Badajoz)
Garraioak
Gainera, <b id="mwAUU">A-43</b> autobia (Extremadura - Valentziako Erkidegoa) eraikitzeko hiru aukeretatik bik eskualdea zeharkatzen dute.
Inma Arias
Politikagintza
2019eko udal hauteskundeetan (Podemos-Ahal Dugu Sestao - IU - Equo Berdeak koalizio moduan), hauteskunde-zerrendetan hautagaia izan zen eta Sestaoko Udaleko zinegotzi bihurtu zen berriro ere.
La Serena (Badajoz)
Garraioak
Erdiko korridoreak gutxi gorabehera <b id="mwAU4">EX-104</b> errepidearen trazadura ziurtatuko luke, baina Cabeza del Buey igaro ondoren, Peñalsordora jo eta Ciudad Realen sartu beharko litzateke, Almadenekin lotzeko. Han baieztatuta dago autobiaren Extremadurako aldea trazaduraren gainerako zatiarekin lotuko dela.
Iparraldeko korridoreak egungo N-430 errepidearen trazadurari jarraituko lioke; beraz, ez litzateke eskualdetik igaroko.
Inma Arias
Politikagintza
2023ko udal hauteskundeetarako Sestaoko alkategaia eta zerrendaburua da.
La Serena (Badajoz)
Garraioak
Sustapen Ministerioak dagoeneko aukeratu du Zentroa aukera, eta Ingurumen Ministerioak ingurumen-inpaktuaren adierazpena pasatzeko zain dago.
Avully
Avully Suitzako udalerria da. Geneva kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sør-Odal
Sør-Odal Norvegiako udalerria da. Hedmark konderrian kokatua dago. 516.76 km² ditu eta 7,787 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara (Donejakue bidea)
Donejakueren Frantses Bideko bederatzigarren etapa
Etapa erraza eta desnibel gutxikoa, leun-izurtua dagoen lurralde batean barna. Ibilbidea, funtsean, nekazaritzako pistetatik igarotzen da, eta mahastien ondoren zereal soroetatik joango gara. Etapa Grañonera arte luza daiteke, han aterpetxe xume bat dagoelako; edo are gehiago Redecillaraino, udal-aterpea baitu.
La Serena (Badajoz)
Urtegiak
Idortasun tradizionalarekin alderatuz, XX. mendearen erdialdetik hiru urtegi handi nabarmentzen dira: Orellana, Zujar eta La Serena; lehena Guadiana ibaiaren gainean eta azken biak Zujar ibaiaren gainean. 23.000 ha estaltzen dituzte urez; 300 km ibai-sare, batez beste 3.000 hm³ ur bildu eta 1.500 km baino gehiagoko barneko kosta osatzen dute. Orellanako urtegiak, Guadiana ibaiaren gainean, 807,91 hm³-ko gehieneko edukiera du. Zujar ibaiaren gainean Zujarreko urtegia eraiki zen lehenbizi, 301,9 hm³-koa. La Serenako urtegia 1985 eta 1990 artean eraiki zen, eta 3.232,75 hm³-ko edukiera maximoa du; 13.929 hektareako azalera urpean dago; Iberiar penintsulako bigarren urtegi handiena da, eta Europa osoko hirugarrena, Alquevako (Portugal) eta Kremastako (Grezia) urtegiaren ondoren.
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara (Donejakue bidea)
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara: 21,44 km.
Santa María la Real monasterioaren parean, aldapa handia duen Costanilla kaletik joano gara. Pinudi bat zeharkatu ondoren, nekazaritzako pista bakartiak ikusiko ditugu, batzuk asfaltatu berriak, mahastien artean. Azofra rako tokiko errepidea hartuko dugu.
5,7. Azofra. Irteeran Virgen de Valvanera hiribidetik jarraituko dugu, gutxira XVI. mendeko Rollo Judizial baten ondotik pasatuz. Alesanco ko errepidetik joango gara, nekazaritzako pista erosoetatik, nahiko izurtua dagoen eremu batetik. Aldapa luze bat igota, Errioxa Garaia Golfa urbanizazioa gurutzatuko dugu, Cirueña ezkerretara geratuz. Betalde, interes kulturaleko eta presarik gabeko erromesak Azofran desbidera daitezke Santa María de Cañas eta San Millán de Yuso monasterioak bisitatzeko.
La Serena (Badajoz)
Urtegiak
Ibaien egoera berri horrek uretako fauna ugari ekarri zuen, hala nola kurrikak eta karpak, arrantzazaleen gozagarri. Ornitologoek benetako bitxiak aurkitzen dituzte: arrano arrantzalea, martin arrantzalea, espatula, ahateak koilara eta urreztatua, martinetea, kaioak, somormujo labana eta ubarroi handia.
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara (Donejakue bidea)
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara: 21,44 km.
14,9. Cirueña. Nekazaritza-pista batetik atera, eta mendi-lepo batetik Santo Domingo de la Calzada ikusten da. Jaitsiera luze baten ondoren, Santo Domingon sartuko gara Torrecilla etorbidetik, Kale Nagusitik jarraituz katedralera ailegatu arte.
La Serena (Badajoz)
Abeltzaintzako aprobetxamenduak
Funtsean abeltzaintzarako eremua da, eta tradizio handia du merino arrazako ardi-aziendarekin. Arraza hori oso azkarra da, artilea mehea delako eta esnea ardi-esne fina eta purua egiteko egokia delako, gaur egun balio handia baitu. Era berean, artadietatik txerriak elikatzen dira, eta horiek Extremadurako txerri handiaren euskarri dira.
Inma Arias
Bizitza pertsonala
Sestaon bizi da. Ezkonduta dago.
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara (Donejakue bidea)
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara: 21,44 km.
20,7. Santo Domingo de la Calzada.
Castromocho
Castromocho Palentziako udalerria da, Frechilla eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 237 biztanle zituen.
Naiaratik Santo Domingo de la Calzadara (Donejakue bidea)
Santo Domingo de la Calzada.
Ondare nagusia katedrala da, bere bizitza erromesei eskaini zien santuaren kripta eta mausoleo arekin. Aipagarriak dira baita Abadia Zistertarra, Trastamara Etxea, Santuaren Kofradia, eta Santo Domingoko Zubia.
Aterpetxeak
Erabiliena udalarena den eta Santuaren Kofradiak kudeatzen duen “Santuaren Kofradiaren aterpetxea” da, herriaren erdian. Bertan 185 lagun sartzen dira 10 logela partekatutan. Gidetako beste aterpetxe batzuk honakoak dira: Abadia Zistertartarren aterpetxea, Alfonso Peña ostatua, Miguel ostatua, La Catedral ostatua, Rey Pedro I ostatua, Room Concept hostela, eta Carpe Viam hostela.
Inma Arias
Bizitza pertsonala
Pedro Arias katedraduna eta politikaria du anaia.
La Serena (Badajoz)
Oliba-olioaren ekoizpena
Hegoalderago dagoen eremuan, batez ere Serenako Monterrubio, Benquerencia de la Serena eta Cabeza del Buey triangeluaren barruan, landaredia ugariagoa da, muino artean sastrakak eta zuhaitzak dituela. Oliba-olio ugari ekoizten da, eta Monterrubio Olioa deitzen zaio. Olio preziatu hori 20.000 ha inguruko azalera batean ekoizten da. Acebuchen gainean txertatutako olibondoak Cornezuelo eta Picual barietateetakoak dira.
Egungo antolaketa eta demografia
La Serena eskualdean bi barruti judizialek bat egiten dute, Castuerak eta Villanueva de la Serenak, eta 77.387 biztanle ditu (2008ko errolda).
Castuera barrutiko lurraldea ez da hain trinkoa (31.646 biztanle 2008an). Berau osatzen duten eskualdeko udalerriak honako hauek dira: Benquerencia de la Serena (979 biztanle), Cabeza del Buey (5.499 biztanle), Capilla (190 biztanle), Castuera (6.652 biztanle), La Haba (1381 biztanle), Esparragosa de la Serena ( 1.094 biztanle), Higuera de la Serena (1.049 biztanle), Malpartida de la Serena (676 biztanle), Monterrubio de la Serena (2.724 biztanle), Peñalsordo (1.235 biztanle), Quintana de la Serena (5.113 biztanle), Valle de la Serena (1.431 biztanle), Zalamea de la Serena (3.978 biztanle) eta Zarza Capilla (417 biztanle).
Villanueva de la Serena alderdiko lurralde populatuena da (45.741 biztanle 2008an). Eskualdeko herriak Campanario (5.429 biztanle), La Coronada (2.238 biztanle) eta Magacela (629 biztanle) dira.
Gainera, Barruti Judizialaren barruan daude, baina ez dira eskualde honetakoak: Acedera (833 biztanle), Navalvillar de Pela (4.826 biztanle), Orellana de la Sierra (314 biztanle), Orellana la Vieja (3.034 biztanle), Villanueva de la Serena (25.576 biztanle) eta Villar de Rena (1.479 biztanle).
Labur esanda, ulertu behar da Castuerako lurraldea Priorato de Zalamea eta Benquerencia eta Lares erkidegoetatik datorrela (hala ere, Lares Galizuela eta Sancti-Spíritus Siberia Extremeña izeneko Herrera del Duqueren alderdi mugakideetakoak dira gaur egun). Bestalde, Villanueva de la Serena Magacelako Prioratoko hiribildu eta tokiekin eta Guadianako itsasertzeko herriekin osatu zen. Herri horiek ez ziren hasieran Serenakoak, hala nola Orellana Zaharra eta Orellana de la Sierra, Trujilloko Jaurerritik zetozenak, Navalvillar de Pela bezala. Hauek ere ibaiertzak dira: Villar de Rena, antzina Medellín eta Acedera konderrikoa, eta Los Guadalperales, sormen berriagokoak.
Villanueva de la Serena, apelatiboa gordetzen duen arren, denborarekin eskualdekoa izateari utzi eta orain Vegas Altasko eskualdekoa da.
Seme-alaba ospetsuak
Eskualdeko pertsonaien artean, kulturaren munduan nabarmentzen dira Zalamea de la Serena, Calderón de la Barcak El alcalde de Zalamea (Zalameako alkatea) filmean hilezkortu zuen herria. Espainiako lehen gramatika idatzi zuen Nebrijak, Don Juan de Zúñigaren (Alcántara Ordenako azken Gran Maestrea) gortean bizi izan zenean. Valle de la Serena Juan Donoso Cortesen sorlekua da eta Campanarion Reyes Huertas nobelagilea jaio zen.
Cabeza del Buey-n Diego Muñoz-Torrero klerigoa etorri zen mundura, 1812ko Cadizko Gorteetako Extremadurako diputatua. Caputbovensea da ere Sierva de Dios Teresa (Jacinta mendean) Romero Balmaseda, frantziskotar kontzeptzionista, 1910ean santutasunean hil zena Hinojosa del Duqueko (Kordoba) ama kontzeptzionisten komentuko abadesa gisa.
Cabeza del Buey hiribilduaren semea izan zen Cádizko Gorteetako parte-hartzaileetako bat 1812an, eta Espainiako lehen konstituzioa aldarrikatu zuten; gizon hori Diego Muñoz-Torrero politikari eta apaiza izan zen. Pedro de Valdivia 1543an edo 1544an Txileko La Serena hiria sortzeko agindua eman zuen. Villanuevan, udaletxearen aurrean, konkistatzaileak estatua bat du, baina Castueran Valdiviatarren etxe blasonatua dago. Garaikideen lekukotasunek ere Campanario edo Zalamea de la Serena zela esaten dute.
Zarza Capilla, Capilla eta Peñalsordo artean, David eta José Muñozen jaioterria da, Estopa taldeko kideak.
Bakearen kultura
Bakearen kultura balio, jarrera eta portaera multzo bat da, bizitzarekiko, gizakiarekiko eta haren duintasunarekiko errespetua islatzen duena, eta maila gorenean jartzen dituena giza eskubideak, indarkeria mota guztiak gaitzestea, askatasuna, justizia, elkartasuna eta tolerantzia, herrien, giza taldeen eta pertsonen arteko harremanak oinarritzeko.
Bigarren Mundu Gerraren amaieran, Nazio Batuen Erakundea sortu zen, hasiera batean 51 herrialdek osatua, bakea babesteko, lankidetza ekonomikoa, kulturala, soziala eta humanitarioa sustatzeko, estatuen segurtasuna bermatzeko, berdintasun eta autodeterminazio printzipioetan oinarrituta, eta giza eskubideak zaintzeko.
Handik gutxira, baina, agerian geratu zen arma nuklearren lasterketa batean murgildu zirela munduko potentziak, 1949an egin baitzen sobietarren lehen saiakuntza nuklearra, Ameriketako Estatu Batuek bonba nuklearrak Hiroshiman eta Nagasakin jaurti eta lau urte eskasera. Gerra nuklearraren arriskuak eta mundu osoan gizakiaren etorkizunaren kezkak eraginda, bakearen aldeko ikerketa deitzen dena agertu zen Europan eta Estatu Batuetan. Bakea balio absolututzat hartzen hasi zen, eta ikerketaren helburua zen, hain zuzen ere, nazioarteko gizartea komunitate global bat bihurtzea.
Aitzindariak
Bakeari buruzko ikerketaren jatorria 1930eko hamarkadan dago, Pitirim Sorokin errusiar jatorriko ikerlariak Soziologia Saila sortu zuenean Harvard Unibertsitatean; bertan, azken mendeetako gerrak aztertzeko. 1940ko hamarkadan, Lewis Fry Richardson britainiar meteorologoak gerraren arrazoiak aztertu zituen, eta berrarmatzeari buruzko eredu matematiko bat sortu zuen. Quincy Wright Chicagoko Unibertsitateko Zientzia Politikoko irakasleak, Gerrari buruzko azterlan bat argitaratu zuen, gai horri buruzko diziplina anitzeko ikuspegi batez. Mary Parker ere aitzindari bat izan zen, alde guztientzako irabazizko negoziazioari buruzko azterlanetan, berak «truke integratiboa» esaten zuen kontzeptuan oinarri hartuta.
Historia
Bakearen aldeko ikerketaren hastapenak, diziplina akademiko gisa, 1950eko hamarkadan gertatu ziren. Figura garrantzitsuen artean, nabarmendu behar dira Kennet Boulding AEBetako ekonomista, Journal of Conflict Resolution aldizkariaren sustatzailea; Anatol Rapoport psikologoa eta Delise Boulding soziologoa, 1957an Gatazken Ikerketa eta Ebazpen Zentroa sortu zutenak.
Gatazka saihestezina da eta ez negatiboa
1960ko hamarkadan, nabarmendu behar dira John Burton diplomazialari australiarraren ekarpenak; haren tesia zen gatazka giza izaeraren parte dela, eta hari ekiteko «prebentzioa» edo trebakuntza garatu behar dela.
Prebentzioa da gatazka egoera bati aurrea hartzeko eta kudeatzeko bitarteko nagusia, gatazkaren arrazoiak aurkitu eta saihesteko aukera ematen baitu, indarra erabiltzeko mehatxurik gabe; hots, «eraso aurreratuen» teorien guztiz bestela.
1960ko hamarkadan, negoziazioaren teoria garatu zen, joko teoriaren aplikazio gisa nazioarteko negoziazioan. Thomas Schelling izan zen teoria horren sustatzaileetako bat; aldeztu zuen gatazka oso fenomeno konplexua dela, non antagonismoa eta lankidetza estu lotuta agertzen baitira. Schellingen negoziazioaren teoria ideia argi batetik abiatzen da: estrategia ez da indarraren aplikazio eraginkor bat, baizik indar potentzial baten zentzuzko ustiapena.
1964an, Johan Galtungek Peace Research Institute (PRIO) eta Journal of Peace Research aldizkaria sortu zituen Oslon. Galtungek kontzeptu oinarrizko bihurtu diren batzuk definitu zituen, 1975. urte inguruan: zuzeneko indarkeria eta egiturazko indarkeria; erdigunea eta periferia inperialismoaren egitura orokorrean; bake positiboa eta bake negatiboa; peacekeeping (bakeari eustea), peacemaking (bakea lortzea) eta peacebuilding (bakea eraikitzea). 18 urte geroago, Nazio Batuek bere egin zituen Galtungek formulatutako kontzeptuak.
Ageriko eta ezkutuko gatazkei erantzutea
1968an, Herman Schmid Lundeko Unibertsitateko ikerlariak «Peace Research and Politics» izenburuko artikulua argitaratu zuen, proposatuz bakearen ikerketak azaldu beharra zeukala ez bakarrik nola kontrolatzen diren ageriko gatazkak, baizik gainera, eta batez ere, zein eratan nabaritzen diren ezkutuko gatazkak. Schmidek aldarrikatzen zuen ez zela azaldu behar nola gertatzen den integrazioa, baizik eta nola polarizatzen diren gatazkak hain maila goratuan.
Herbert Kelman psikologo sozialak ere lagundu zuen garai hartan gatazkak konpontzeko mintegiak antolatzen, gatazka armatuetan parte hartzen ari ziren eragileen partaidetzarekin. Urteen poderioz, mintegi haiek «negoziazio aurreko» edo «negoziazio ondoko» lantalde bihurtu dira, eragile eragingarriak (ez liderrak) prestatzera bideratuak, bakea lortzeko urratsak erantzukizun eta arrakasta berme handiagoz hartzeko.
1970eko hamarkadan eta 1980ko hamarkadan garapen handia izan zen bakearen kulturaren eremuan, neurri batean, interes handia zegoelako nazioarteko krisiak, barne gerrak, gizarte gatazkak, bitartekaritza prozesuak, indarkeriarik gabeko ekintza eta abar aztertzeko.
Bitartekaritza, indarkeria eza eta diplomazia paraleloa
1970eko hamarkadan, indarkeria ezaren teorialari garrantzitsuenetako bat Gene Sharp izan zen, inspirazio gandhiarreko indarkeriazko ekintzak aztertu eta sistematizatu zituena. Paul Wehr iparramerikarra ere nabarmendu zen gatazken erregulazioaren azterlanetan, eta gerora gatazka eraldaketaren paradigma izango zenaren sustatzaileetako.
Budismoak ere eragina izan zuen bakearen kulturaren arloan, batez ere Johan Galtung norvegiar eta Adam Curle britainiar ikerlariengan; biak nabarmendu ziren gatazkak eraldatzeko paradigmaren garapenean, gatazkaren sustrai sakonak, pertzepzioak, balioak eta aktoreen jarrerak azpimarratuz.
Adam Curlek gatazkei irtenbidea emateko prozesua aldaketa sozial eta egiturazkoekin lotu izan zuen, eta bakea giza garapen gisa definitu. Curle «diplomazia paraleloaren» aitzindarietako bat ere izan zen, ordezkaritza ofizialik ez dutenen hirugarrenen esku hartzeari bide emanez, eta gatazkak arautzeko prozesuari «bakegintza» izena ipinita.
1980ko hamarkadan, John Burton eta Edward Azar ikerlariek «luzaroko gatazka sozial» kontzeptua garatu zuten Marylandeko Unibertsitatean. Kontzeptu horretan, barne eta kanpo faktoreak nahasten dira, eta, geroago, oso baliagarria izan zen gatazkak konpontzeko lantegietan «beharren teoria» aplikatzeko, ikusteko zenbateraino ukatzen diren oinarrizko beharrak, hala nola duintasuna, segurtasuna edo aintzatespena.
Edward Azarrek «irauneko gatazka» (protracted conflict) kontzeptua garatu zuen, denbora luzez irauten duten eta ebazteko saiakera gehienei aurre egiten dieten gatazkez hitz egiteko. Oro har, «irauneko gatazkatzat» hartzen dira gatazka luze, sustraitu eta egiturazkoak.
Bake eta genero azterlanak
1980ko hamarkadan, genero ikuspegia ere garatu zen gatazkak konpontzeko, Betty Reardon, Myriam Miezdian eta Birgitt Brock-Utneren ekarpenen bitartez. Ikuspegi feministak guztiz irauli zuen bakeari buruzko ikerketaren diziplina, ordura arte inoiz aipatu gabeko alderdi asko jaso baitzituen, hala nola, indarkeriari lotutako maskulinotasunaren mistika, zaintzaren eta erantzukizunaren etika eta abar.
Gatazken eraldaketa
1990eko hamarkadan, «gatazken eraldaketaren» paradigma sendotu zen, urte haietan bereziki John Paul Lederach menonitak bultzatua, gatazkak konpontzen esperientzia praktiko handiko ikerlaria baitzen. Adam Curle eta Johan Galtung dira aldaketa kontzeptual horren parte.
Gatazken eraldaketak esan nahi du gatazka bera eraldatzen saiatu beharra dagoela, eraikuntzarako, gizarte aldaketarako eta hura sortu zuten arrazoien murrizketarako gaitasunak sor ditzan. Jendearen gaitasunak ere azpimarratzen ditu, gatazkak konpontzeko beren mekanismo kulturalak erabiltzen dituenean.
Indarkeriaren kultura
Indarkeria honela definitzen da: «pertsona gisa gizakiarentzat funtsezkoa den zerbait (osotasun fisikoa, psikikoa edo morala, eskubideak, askatasunak…) bortxatzea edo kentzea dakarren jarrera edo portaera».
Hiru indarkeria mota bereizten dira:
Sarritan, egiturazko indarkeria egoerekin lotuta egoten dira zuzeneko indarkeria kasu baten arrazoia: gerra asko biztanleria zapalduaren gaineko botere abusu baten ondorio dira, edo gizarte injustiziaren ondorio. Egiturazko indarkeria minimizatzea oso bitarteko eraginkorra izan daiteke zuzeneko indarkeria prebenitzeko.
Bakea, bakearen kulturan
Bakearen ikuskera oso aldagarria izan daiteke garai historiko, kultura, herrialde eta egoeraren arabera..
Antzinatean
Bikingoen eta hunoen artean, jarduera nagusia inguruko komunitateen arpilaketa zen, eta gerrarien bertuteak goraipatzen ziren. Bakearen eta haren kontrakoaren (gerra, indarkeria, gatazka edo haserrea) arteko artikulazioa da giltzarrietako bat.
Antzinako Txinan, I Ching idazki kosmologikoaren arabera, bakearen aurkakoa geldialdia zen. Sinbolikoki, horrek adierazi nahi luke bakea ez dela absolutua, baizik eta etengabeko bilaketa, edo gatazka ez dela bakearen aurkakoa: bakerako bidean, gatazka aldatu beharra dago, ez ezabatzen saiatu. Indarkeriarik gabeko kudeaketak dira, hain zuzen ere, gatazkaren eraldaketa baketsuaren isla.
Antzinako Grezian, Εἰρήνη (eirene) terminoarekin definitzen zuten bakea: lasaitasun edo baretasun egoera bat, hiri grekoen arteko etsaitasunik gabea, hau da, harmonia egoera bat Greziaren barnean eta gizarte batasunean.
Pax Romana
Pax Romana (Erromatar bakea) esaten zitzaion Erromatar Inperioaren garaiko bake kontzeptuari: indar batek bere kabuz gobernatzen zuen boterea alde bakarrez erabilita, kontrol baten mende egon gabe eta gobernuaren indarpean zirenen eskubideak errespetatu gabe. Adierazmolde hori erabiltzen da, hain zuzen ere, ongi bereizteko Erromatarren garaiko egoera hura eta benetako baketzat hartzen dena; izan ere, indarkeria edo gatazka armaturik egon gabe ere, ez litzateke inola ere egoera baketsu ideala izango.
Bake negatiboa
John Lederach, Johan Galtung eta beste ikerlari batzuek diotenez, bake garaikidea bake negatibotzat hartu behar da: egitura sozial eta ekonomiko inperialista bati erantzuten dio, eta, beraz, statu quoa mantendu nahi du, hau da, inperialismoaren egituraz baliatzen direnen interesak defendatu nahi ditu, periferian geratzen direnak baztertuta.
Bake negatiboa da, beraz, gerrarik ez izatea eta barne nahasterik ez egotea; hau da, ezezkoikuspegia nabarmentzen du.
Gigantura chuni
Gigantura chuni Gigantura generoko animalia da. Arrainen barruko Giganturidae familian sailkatzen da.
Bakearen kultura
Bake positiboa
Martin Luther Kingek kartzelan idatzitako Birminghameko gutunean azaldu zuen benetako bakea ez dela tentsiorik eza bakarrik, baizik justizia izatea.
Pitsusköngäs
Pitsusköngäs ur-jauzia, Finlandiako ur-jauzi altuena da 17 metroko altuerarekin. Käsivarsi Eremu Basatian dago, Lappi lurralde osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatian hain zuzen; aliotak, antzarak, elur-hontzak, kaskabeltz handiak, marikoi buztanluzeak eta txontak dira esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago; hala nola, azeri artikoak, elur-orein basatiak, eper zuriak, erbinude zuriak, ipar-katamotz beldurtiak, jatunak, leming bizkorrak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak.
Bakearen kultura
Bake positiboa
Bake positiboaren kontzeptua definitzen da giza harremanaren maila guztietan justizia ezartzeko prozesu gisa. Kontzeptu dinamikoa da, eta gatazkak indarkeriarik gabe agerrarazi, aurre egin eta konpontzea bilatzen du. Kontzeptu horren helburua da pertsonak bere buruarekin, naturarekin eta beste pertsonekin harmonia lortzea. Hala, bake positiboa, gerrarik ez izateaz gainera, etengabe eraikitzen ari den prozesua da. Ez da soilik bake egoera edo garai bat, baizik eta gizarte antolamendu bat, indarkeria gutxikoa eta justizia handikoa, berdintasuna bultzatzen duena boterearen eta baliabideen kontrolean eta banaketan, baldintza kaltegarririk (gerra, gosea, bazterketa) gabea, eta baldintza onuragarriak dituena (lana, etxebizitza, hezkuntza).