cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Origny-en-Thiérache
Etxebizitza
2007an 644 etxebizitza zeuden, 575 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 43 hutsik zeuden. 606 etxeak ziren eta 31 apartamentuak ziren. 575 etxebizitza nagusietatik 418 bere jabearen bizilekua ziren, 146 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 103 etxek hiru zituzten, 143 etxek lau zituzten eta 305 etxek bost zituzten. 375 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 263 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 215 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hydrolagus purpurescens
Hydrolagus purpurescens Hydrolagus generoko animalia da. Arrainen barruko Chimaeridae familian sailkatzen da.
Origny-en-Thiérache
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 876 ziren, horien artean 625 aktiboak ziren eta 251 inaktiboak ziren. 625 pertsona aktiboetatik 537 lanean zeuden (298 gizon eta 239 emakume) eta 88 langabezian zeuden (42 gizon eta 46 emakume). 251 pertsona inaktiboetatik 80 erretiraturik zeuden, 62 ikasten zeuden eta 109 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Origny-en-Thiérache udalerrian 584 unitate fiskal zeuden, 1.461,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.619 euro zen.
Elektroi-harrapaketa
Atomo gurasoaren eta atomo alaben arteko energia-diferentzia 1,022 MeV baino txikiagoa bada, positroi-igorpena ezin da gertatu eta elektroi-harrapaketa da desintegrazio-modu bakarra. Esaterako, rubidio-83 isotopoa desintegratzean kripton-83 isotopoa sortuko da elektroi-harrapaketa hutsez (energia-diferentzia 0,9 MeV ingurukoa da).
Origny-en-Thiérache
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Origny-en-Thiérache udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.472 hektarea erabiltzen.
Elektroi-harrapaketa
Erreakzioaren xehetasunak
adibideak:
Adibideak
Elektroi-harrapaketaren bidez desintegratzen diren zenbait erradioisotopo:
Origny-en-Thiérache
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Urville (Calvados)
Urville Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Urville udalerrian erroldatutako biztanleak 457 ziren. Familiak 184 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 80 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 194 etxebizitza zeuden, 181 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 12 hutsik zeuden. 188 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 181 etxebizitza nagusietatik 148 bere jabearen bizilekua ziren, 30 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 104 etxek bost zituzten. 128 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 89 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 308 ziren, horien artean 216 aktiboak ziren eta 92 inaktiboak ziren. 216 pertsona aktiboetatik 197 lanean zeuden (104 gizon eta 93 emakume) eta 19 langabezian zeuden (8 gizon eta 11 emakume). 92 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Urville udalerrian 180 unitate fiskal zeuden, 456 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.789 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 margolariak ziren, 1 zurgina, 4 iturginak eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Urville udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 117 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Steinbach (Eichsfeld)
Steinbach (Eichsfeld) Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Knox konderria (Missouri)
Knox konderria (Knox County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Edina da. 2010eko zentsuaren arabera 4,131 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Knox konderriak 131,268 kilometro koadro ditu. Horietatik 73 ura dira. Beste 130,538 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,15 da.
Caro (Bretainia)
Caro (Bretainia) (bretainieraz Karozh) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
Flanders familia
Flanders familia Simpsondarrak telesaileko familia bat da.
Maude Flanders
Maude Flanders familiaren ama da. Neden emaztea, eta Rod eta Todden ama.
Rod Flanders
Rod Flanders familiaren seme naguzia da. Ned eta Mauden semea, eta Todden anai naguzia.
Todd Flanders
Todd Flanders familiaren seme txikia da. Ned eta Mauden semea, eta Todden anai txikia.
Sericulus ardens
Sericulus ardens Sericulus generoko animalia da. Hegaztien barruko Ptilonorhynchidae familian sailkatua dago.
Goiza pinudian
Goiza pinudian (errusieraz Утро в сосновом лесу) 1889ko Ivan Xixkin eta Konstantin Savitski errusiar margolarien olio-pintura bat da.
Gaur egun, Moskuko Tretiakov Galerian ikusgai dago.
Giorgio Manganelli
Giorgio Manganelli (Milan, 1922ko azaroaren 15a - Erroma, 1990eko maiatzaren 28a) italiar idazlea izan zen. Grupo 63 izenaz ezagutzen den italiar idazleen taldeko kidea izan zen, baina bere idazkera eta gogoetak nahiko independenteak izan ziren beti, eta ez zitzaion erabat atxiki talde haren aitzindarien esperimentalismoari.
Eleberriak, aitorpen-liburuak, saiakerak eta erreportaje-liburuak eman zituen Manganellik argitara, eta bere lanetan idazkera jasoa, xehetasunen zalea, birtuosoa sarritan, erabili zuen. Bere prosa narratiboan fikzioa eta aitorpenak edo gogoetak (pentsalari handia baitzen) nahasten dira, eta existentziaren ezinegonaren gaia lantzen du beti, heriotza eta ezerezaren inguruan. Aldi berean, literaturaren ikuspegi manieristaren alde egin zuen, osagai surrealisten bidez bere pertsonaien inguruan irudizko mundu bat osatuz. Bere kontakizunen artean aipatzekoak dira, batez ere, Hilarotragedia (1964), Nuovo commento (1969, Iruzkin berria), Agli dei ulteriori (1972, Ondoko jainkoei), Pinocchio: un libro parallelo (1977, Pinotxo: liburu paralelo bat), Centuria (1979, Mendea), Amore (1981, Maitasuna), Discorso dell' ombra e dello stemma (1982, Itzalaren eta ezkutuaren diskurtsoa), Dall'inferno (1985, Infernutik), A y B (1986) eta La notte (Gaua, egilea hil ondoren argitaratua). Saiakera liburuen artean, berriz, La letteratura come menzogna (1967, Literatura gezur gisa) eta Angosce de stile (1981, Ezinegon estilistikoak) dira azpimarratzekoak, eta erreportajeetan, berriz, Cina e altri orienti (1974, Txina eta beste ekialde batzuk) bidaia-liburua.
Arrion
Arrion Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Landak departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Arrion udalerrian erroldatutako biztanleak 2.316 ziren. Familiak 958 ziren, horien artean 268 pertsona bakarrekoak ziren (128 bakarrik bizi ziren gizonak eta 140 bakarrik bizi ziren emakumeak), 323 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 311 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 56 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 1.106 etxebizitza zeuden, 972 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 63 bigarren erresidentzia ziren eta 71 hutsik zeuden. 919 etxeak ziren eta 185 apartamentuak ziren. 972 etxebizitza nagusietatik 609 bere jabearen bizilekua ziren, 327 alokairuan okupaturik zeuden eta 36 doan lagata zeuden; 12 etxek gela bat zuten, 29 etxek bi zituzten, 109 etxek hiru zituzten, 261 etxek lau zituzten eta 561 etxek bost zituzten. 779 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 394 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 481 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.392 ziren, horien artean 993 aktiboak ziren eta 399 inaktiboak ziren. 993 pertsona aktiboetatik 880 lanean zeuden (500 gizon eta 380 emakume) eta 113 langabezian zeuden (34 gizon eta 79 emakume). 399 pertsona inaktiboetatik 180 erretiraturik zeuden, 80 ikasten zeuden eta 139 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 82 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 12 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 34 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 3 zurginak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 3 ile apaindegiak, 7 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Arrion udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 867 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Arrion udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 209 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vernířovice
Vernířovice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 209 biztanle ditu eta 33,29 kilometro koadroko azalera. Šumperk barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1411 urtean egin zen.
Rajella barnardi
Rajella barnardi Rajella generoko animalia da. Arrainen barruko Rajidae familian sailkatzen da.
Uperoleia altissima
Uperoleia altissima Uperoleia generoko animalia da. Anfibioen barruko Myobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
1934 Jeffers
1934 Jeffers asteroide gerrikoan aurkitutako 1934. asteroidearen izena da. 1972ko abenduak 2an aurkitu zuen Arnold Richard Klemolak Hamilton mendiko Lick Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1972 XB zen. Bere izena Hamilton Jeffers astronomoagatik jasotzen du.
Marta Tudanca
Marta Tudanca Acedo (Gasteiz, 1990eko apirilaren 10a) saskibaloi jokalaria izan zen.
Caudan
Caudan (bretainieraz Kaodan) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
Marta Tudanca
2021ko irailean saskibaloi profesionala uzten zuela iragarri zuen.
Barbus loveridgii
Barbus loveridgii Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Puyang
Puyang (txinera sinplifikatuz: 南阳; pinyineraz: Púyáng), Henan probintzian kokatutako prefektura mailako hiria da. Guztira, 3.585.000 biztanle inguru dauzka 2004ko erroldaren arabera eta 4.188 kilometro koadroko azalera.
NA-6620
NA-6620 edo Erriberri - NA-115 errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-115 nafar errepideko 4,00 kilometroan hasi eta Erriberri udalerriaren erdigunera arte doa. Errepidea 3,15 kilometro luze da.
Ludwig von Mises
Ludwig Heinrich Edler von Mises (Lemberg, Galitzia eta Lodomeriako Erresuma, Austria-Hungariako Inperioa, 1881eko irailaren 29a - New York, 1973ko urriaren 10a) austriar-estatubatuar Austriar eskolako ekonomialari, historialari, logiko eta soziologoa izan zen. Praxeologiari, hauteskundeen eta giza ekintzen azterketa, buruz egindako lanagatik da ezaguna.
Drugmanita
Drugmanita fosfato motako minerala da eta drugmanite subtaldearen kidea da.
Ludwig von Mises
XIX. mendean nobletutako familia judu batean jaio zen. Vienako Unibertsitatean ikasi zuen eta Carl Mengerren eragina jaso zuen. Funtzionario aritu zen Austriako finantza administrazioan eta Vienako abokatu bulego batean. Lehen Mundu Gerran, Austria-Hungariako armadako artilleria ofiziala izan zen.
Drugmanita
Ezaugarriak
Drugmanita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 - 6 da.
Puyang
Inguru naturala eta kokapena
Prefektura mailako Puyang hiriaren mugakideak honakoak dira: Anyang mendebaldean, Xinxiang hego-mendebaldean, eta Shandong ekialde eta hego-ekialdean.
Ninbostratu
Ninbostratuak (ninbostratus) geruza asko dituzten hodei gris eta ilunak izaten dira, forma berezirik gabeak. Prezipitazio ugari eta iraunkorrak eragiten ditu, baina inoiz ez tximista edo trumoirik. Latitude epeletan azpialdea 300 eta 2.000 metro artean izaten da eta 3.000 metro inguruko lodiera izaten du.
Ludwig von Mises
Engelbert Dollfuss kantzilerraren aholkulari ekonomikoa izan zen. 1934an Genevara joan zen eta Nazioarteko Ikasketen irakasle izan zen 1940ra arte. 1940an nazien aurrerapenetik ihes egin eta New Yorkera emigratu zuen. New Yorkeko Unibertsitateko irakaslea izan zen 1945etik 1969ra.
Laurence Rochat
Laurence Rochat (Saint-Loup, 1979ko abuztuaren 1a) iraupen-eskian lehiatu zen suitzar kirolari bat da.
Ninbostratu
Sorrera
Fronte beroarekin edo okluituarekin lotzen dira. Aire masa beroa poliki poliki igotzen hasten da aire masa hotzaren gainean. Airea igo ahala hezetasuna kondentsatu egiten da eta geruza finak sortzen ditu, hostopilaren antzera. Lodiera handia hartzen duenean eguzki izpiek nekez zeharkatu dezakete eta grisak izaten dira.
Ludwig von Mises
Gerraosteko liberalismo klasikoaren ordezkari nagusietako bat izan zen. Ekonomista ez-interbentzionista eta antiinperialista izan zen. Bere idazkiek mugimendu libertarioetan eragina izan dute. Bere ikasleen artean austriar asko izan ziren, horien artean Friedrich Hayek eta Oskar Morgenstern.
Laurence Rochat
Neguko bi Olinpiar Jokotan parte hartu zuen, 2002 eta 2006 urteen artean, eta brontzezko domina lortu zuen Salt Lake City 2002an, errelebo-proban (Andrea Huber, Brigitte Albrecht-Loretan eta Natascia Leonardi Cortesirekin batera).
Ninbostratu
Prezipitazioak
Azalera handian zabaltzen den hodeia izaten da, forma definiturik gabea, eta prezipitazio ugari eta iraunkorrak ekartzen ditu, ez ordea oso bortitzak. Zirimiria, euri langarra... Hainbat egun iraun ditzake.
Laurence Rochat
Nazioarteko palmaresa
Laurence Rochat eskiatzaile ohi suitzarra da, bere nazioarteko arrakastarik handienak Salt Lake Cityko Neguko Olinpiar Jokoetan ospatu zituena, errelebo taldearekin brontzezko domina irabazi zuenean. Erretiratu ondoren, suitzarra ekitaldien sektorean hasi zen lanean Audemars Piguet babesle nagusiarentzat. Laurence Rochat 2007tik izan da atletismo ko enbaxadore.
Ludwig von Mises
Richard von Mises matematikariaren anaia izan zen.
Sericulus bakeri
Sericulus bakeri Sericulus generoko animalia da. Hegaztien barruko Ptilonorhynchidae familian sailkatua dago.
Piedigriggio
, Korsikako iparraldeko udalerria da,  departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 0 biztanle ditu.
Corbu (Constanța)
Corbu Errumaniako udalerri bat da, Constanța konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Laclede konderria (Missouri)
Laclede konderria (Laclede County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lebanon da. 2010eko zentsuaren arabera 35,571 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Laclede konderriak 198,914 kilometro koadro ditu. Horietatik 853 ura dira. Beste 198,061 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 17,88 da.
NGC 5822
NGC 5822 izar kumulu bat da, Lupus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Hydrolagus trolli
Hydrolagus trolli Hydrolagus generoko animalia da. Arrainen barruko Chimaeridae familian sailkatzen da.
Renova (Mississippi)
Renova Mississippiko herri bat da. Bolivar konderrian kokatua dago. 2010ean 668 biztanle zituen, 2.3 kilometro koadrotan banatuta.
Konstantinos Galanidis
Konstantinos Galanidis, grezieraz Κώστας Γαλανίδης (Kanea, Grezia, 1990eko irailaren 1a) gizonezko waterpolo kirolari profesional greziarra da, eta atezain moduan jokatzen du. Zenbaitetan, Greziako selekzioko parte izan da.
La Chapelle-Gaceline
La Chapelle-Gaceline (bretainieraz Ar Chapel-Wagelin) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
La Chapelle-Caro
La Chapelle-Caro (bretainieraz Ar Chapel-Karozh) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
Konstantinos Galanidis
Ibilbidea
Costas Galanidisek NE Chanian eman zituen lehen urratsak waterpolo arloan, bere jaioterriko taldean, eta, bere lehen kontratua profesionala, harekin sinatu zuen.
Bi urtez jokatu zuen Panionios taldean (2009-2011), eta, gero, bi urtez NE Chanian egon ostean (2011-2013), 2013ko uztailaren 18an, Olympiacos Pireorekin sinatu zuen bere ibilbidean urrats handia emanez. Costas Galanidis 2015era arte egon zen Pireoko taldean, bi txapelketa eta bi Greziako Kopa irabazita (2014, 2015).
Rekaredo II.a
Rekaredo II.a (Reikaraids, Reccaredus;) bisigodoen erregea izan 621 urtean. Bere oinordekoa Suintila dukea izan zen.
Itsaso Conde
Itsaso Conde Durán (Gasteiz, 1996ko abuztuaren 10a) saskibaloi jokalaria da, Club Baloncesto Aros taldean aritzen dena.
Konstantinos Galanidis
Ibilbidea
2018-19 denboraldian, Apollon Smyrniren Batzar Nagusiko polo taldera joan zen, eta, gaur egun, bertan jokatzen du. Apollonen egin zuen lehen denboraldian (2018-19), historiako lehen aldiz txapelketako 3. postua irabazten lagundu zion taldeari, ligako 2. atezain onena bezala agertzen zen bitartean.
Nazioarteko parte-hartzeak
Costas Galanidis nazioarteko jokalari da Greziako waterpolo selekzio nazionalarekin. 2013ko Bartzelonako (Espainia) Uretako Munduko Txapelketan, Greziako selekzioarekin parte hartu, eta 6. postuan lortuko dute.
Udako Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, zilarrezko domina irabazi zuen Greziako taldean izan zen. Serbiak, urrezkoa, eta Hungariak brontzezkoa eskuratuko zuten. Greziako taldea honako hauek ordezkatu zuten: Stylianos Argyropoulos, Georgios Dervisis, Ioannis Fountoulis, Konstantinos Galanidis, Konstantinos Genidounias, Konstantinos Gkiouvetsis, Marios Kapotsis, Christodoulos Kolomvos, Konstantinos Mourikis, Alexandros Papanastasiou, Dimitrios Skoumpakis, Angelos Vlachopoulos eta Emmanouil Zerdevas-ek.
Rajella bathyphila
Rajella bathyphila Rajella generoko animalia da. Arrainen barruko Rajidae familian sailkatzen da.
NGC 5999
NGC 5999 izar kumulu bat da, Norma konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Věrovany
Věrovany Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.383 biztanle ditu eta 17,81 kilometro koadroko azalera. Olomouceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1572 urtean egin zen.
Hydrolagus waitei
Hydrolagus waitei Hydrolagus generoko animalia da. Arrainen barruko Chimaeridae familian sailkatzen da.
Muniain (Gesalatz)
Muniain Gesalazko kontzejua da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.
Uperoleia arenicola
Uperoleia arenicola Uperoleia generoko animalia da. Anfibioen barruko Myobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Muniain (Gesalatz)
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 18 biztanle zituen, eta 20 2014an.
Mugakideak
Iparraldean Urdotz eta Azantza, hegoaldean Izurtzu, ekialdean Ziritza, hego-mendebaldean Genbe eta ipar-mendebaldean Amunarritz herri mugakideak ditu.
Ondarea
Santa Katalinako eliza erromanikoa nabarmentzekoa da, XII eta XIII. mendeen artean eraikitakoa, osagarri modernoagoak ere badituena (XVI eta XVII. mendekoak). Herriko sarreran kokatuta dago, plazaren ondoan.
Steinheuterode
Steinheuterode Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
NA-6630
NA-6630 edo Azkoien-Funes-Martzilla errepidea, Nafarroako herri errepidea da, Azkoiengo herrigunean hasi eta Martzilla udalerriaren erdigunera arte doa. Errepidea 8,45 kilometro luze da.
Joanot Martorell
Joanot Martorell (Valentzia, c. 1413 - Valentzia, 1465) valentziar idazlea izan zen. Valentziako zaldun aristokrata baten semea zen.
Gaztaroan, zaldungoko legeei jarraituz, bere arrebari ohorea lapurtu zion zaldun bat desafiatu zuen, eta Ingalaterrako Henrike IV.a jarri zuen borrokaren lekuko eta epaile. Bizitzan zehar behin baino gehiagotan izan zituen horrelako desafioak, ohitura hori ordurako anakronikoa bazen ere.
Lanak
Martolellena da Tirant Lo Blanc zaldungo liburua. Katalanez idatzita dago, eta 1490ean argitaratu zen lehen aldiz, Valentzian. Cervantesen hitzetan, salbuespena da zaldungo generoaren barruan, fantasiarik ez dagoelako, pertsonaiak bat datozelako historiarekin eta lekuak errealismoz deskribatzen direlako.
Muzki
Muzki Gesalazko herria da. 2007ko erroldaren arabera, herriak 12 biztanle ditu. Hizkuntza nagusia gaztelania da. Euskara XX. mendearen hasieran galdu zen. Aipagarri dira XII-XIII. mendeetako Madalenaren parrokia eliza (XVI. mendean berritua), San Joan eta San Pedro ermitak eta galtzada erromatarra.
Funtzioa (ETB1)
Funtzioa, ETB1eko helduentzako ikuskizun saio bat izan zen. Xabier Otaegi eta Jose Ignazio Ansorena "Piterrek" aurkeztu zuten.
1989-1991 artean sekulako arrakastaz eta 3 denboraldiz aireratu zen, ostiral gauez. Guztira 141 saio. Programa honetako hiru ataletan (Eguberrietako berezi batean, pailazoei eskainitako berezi batean eta haurrei eskainitako berezi batean) Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoak ere agertu ziren.
Bi aurkezleek saioa aurkezteaz gain umorezko antzezpenak ere antzezten zituzten. Horietaz gain, musika taldeen eta abeslarien emanaldiak, magoen ikuskizunak eta abar ere bazeuden.
Sorrera
Lau urtez, Txirri, Mirri eta Txiribiton pailazoek Don Don Kikilikon haurrentzako saioa egiten egon ondoren, nekatuta zeuden eta telebista mundua uztea erabaki zuten. Orduan azkeneko saioaren grabaketaren ondoren, agur modura show bat egin zuten Miramongo Euskal Telebistaren estudioetan. Ikuskizun hura Mikel Lejarzak ikusi eta Otaegi eta Ansorenari Euskal Telebistarako helduentzako saio bat egiteko eskatu zien. Behin baino gehiagotan esan zuten ezetz, baina azkenean, horrenbeste aldiz eskatu eta gero onartu egin zuten eskaria. Orduan Funtzioa (1989-1991) saioa sortu zuten, Xabier eta Piterren showa. Ostiral iluntzetan, zuzenean ematen zen helduen umore saioa.
Cleveland Indians
Cleveland Indians AEBtako Ohio estatuko Cleveland hirian egoitza duen MLB ligako beisbol talde bat da. Etxeko partiduak Progressive Field estadioan jokatzen ditu.
Irlanda (estatua)
Irlanda edo Eire  (irlanderaz Poblacht na hÉireann; ingelesez Republic of Ireland), Irlandako Errepublika ere deitua, Europa ipar-mendebaldeko Irlandako uhartean dago eta Europar Batasuneko kide da. Hiriburua Dublin da. Gaur egungo Estatu Burujabe modernoa Irlandako uhartearen 5/6en jabe da, zeinaren independentzia 1921ko maiatzaren 3an eman zen. Demokrazia Parlamentarioa eta Errepublika da. Ipar-ekialdetik Ipar Irlanda du mugakide, ekialdetik Irlandar itsasoa, hegoaldetik Itsaso Zeltikoa, eta mendebalde nahiz iparraldetik Ozeano Atlantikoa. Estatuaren izen arrunta Irlanda da (ingelesez Ireland eta irlanderaz Éire ), Irlandako Errepublika izen osoa estatua eta uhartea bereizi behar direnean erabili ohi da.
1922ko abenduaren 6an Irlandar Estatu Askea ezarri zen, Irlandari Erresuma Batuarekiko hasierako nolabaiteko neurri txikiko independentzia bat emanaz. 1937ko abenduaren 29an Irlandar Estatu Askeak Irlanda izena hartu zuen 1949an, Irlanda Errepublika bilakatu zen eta Britaniniar Commonwealtha laga zuen. Honenbestez erakunde horretan parte hartzeari utzi zion.
Gaur egun uhartearen iparraldeko Ulster eskualde edo probintziako bederatzi konderriak bi Estatuen artean banatzen da: sei konderrik Ipar Irlandako eskualdea osatzen dute eta Erresuma Batuaren agintepean daude: Antrim, Armagh, Derry, Down, Fermanagh eta Tyrone; gainerako beste hiru konderriak Irlandako Errepublikaren agintepean daude: Donegal, Cavan eta Fermanagh.
Izena
1937an onartu zen Irlandako Konstituzioko laugarren artikuluak dioenez «estatuaren izena Éire da, edo ingeleraz, Ireland». Xede ofizial guztietarako bai eta nazioarteko erlazio edo lege dokumentuentzako irlandar gobernuak Ireland izena erabili ohi du, gainera Éire izena erabili ohi du irlanderaz idatzitako dokumentu guztietan.
Uhartearen egungo izenak antzinako irlanderazko Ériu izenean du jatorria (irlandera modernoan Éire), horretaz gain Germaniar Hizkuntzen land atzizkia gehitzen zaio. Ériu izenak, protozeltaz *Īwerjū (hortik dator, orobat, Irlandako Itsasoaren galesezko izena: Iwerd), jatorriz «gizentasuna» esan nahi bide zuen, emankortasunaren zentzuan.
Zeltek Éire deitzen zieten irlandarrei, eta hortaz lurraldea Éire herria edo Éireland izendatzen hasi ziren, eta hortik dator Ireland (Irlanda) izena.
Gaurko egunez, estatuaren izen ofiziala Irlanda da, Ireland (ingeleraz) eta Éire (irlanderaz). Irlandako Errepublika, Republic of Ireland edo Poblacht na hÉireann testu ofizialen idazkera da.
Euskaltzaindiaren arabera, herrialdearen euskal izena Eire edo Irlanda da.
Mugak
Irlandako uhartea Europako ipar-mendebaldean dago eta 84.412 kilometro karratuko azalera du, horietatik %83a (bost seiren gutxi gorabehera) Errepublikaren zati dira (70.280 km²) eta gainontzeko guztiak Ipar Irlanda osatzen dute. Britainia Handiaren eta Islandiaren ondoren Europa osoko irlarik handiena da.
Mendebaldetik Ozeano Atlantikoak inguratzen du, eta ipar-ekialdean Iparraldeko itsasartea du. Ekialdean Irlandako itsasoa dago, eta horrek hego-ekialdetik ozeanoa alde batetik San Jurgi kanala eta Itsaso Zeltikoa bestetik lotzen ditu.
Erliebea
Uhartearen erdialdeko ordokia kostaldeko mendixka eta mendiz inguratuta dago. Uhartearen erdialdeko ordoki edo lautada zabalean mila metro inguruko mendixka ugari altxatzen dira. Bestalde Shannon ibaiak, (Irlandako luzeenak alegia, uhartea 386 kilometrotan zehar zeharkatzen du. Mendi horietan garaiena Kerryko konderrian dagoen Carrauntoohil mendia da (irlanderaz Carrán Tuathail), eta 1.041 metroko garaiera du. Irlandako beste mendi esanguratsuak Croagh Patrick, Brandon mendia eta Mourne mendiak dira.
Hidrografia
Irlandako ibairik luzeena den Shannon ibaiak uhartea 386 kilometrotan zehar zeharkatzen du, ipar-mendebaldeko Cavaneko konderrian jaio eta 113 kilometro burutu ondoren erdi-mendebaldeko Limerick hiria zeharkatu ondoren, Clareko konderria, Limerickeko konderria eta Kerryko konderriaren artean itsasadar handi bat sortu eta bertan itsasoratzen da.
Barnekaldean ibai txiki eta batez ere laku ugari daude, zeinek Lough izena hartzen duten, hauen artean handienak honako hauek dira: Lough Neagh, Lough Corrib, Lough Derg, Lough Erne, Lough Foyle eta Killarneyko aintzirak. Lupetza edo urmael eremu handiak ere baditu, hauek turba edo zohikatza atera eta ekoizteko erabili ohi izan dira betidanik. Irlanda Europako hiri handienari atxikituta dagoen parke naturalaren jabe da, Phoenix Parkea, parke honek 712 hektarea ditu, gune berde zabalez eta zuhaitz lerrodun etorbidez osaturiko 16 kilometro oholeztatuko zirkunferentzia du.
Historiaurrea
Irlandako lehenbiziko jatorrizko biztanleak Mesolito garaian ehiztari-biltzaileak ziren eta harrizko lanabesak erabiltzen zituzten. K.a. 3000. mendean Brontze Arora iragan ziren, eta aleak erein, abereak hezitu eta brontzezko armak, lanabesak eta bitxiak landu ohi zituzten. K.a. 2000. mendean, harrizko santutegi eta hilobi handiak eraiki zituzten (megalitismoa), eta oraindik uhartea osoan ikusgai daude. Irlandar mitologiaren arabera garai honetako uharteko lehenbiziko biztanleak Fir Bolg jendea edo herria omen ziren. Hauetaz, gaur egun ezer gutxi dakigu.
Antzinaroa
K.a. 1600 urtetik aurrera uharteak Europatik iritsitako zelta herrien hainbat etorrera edo olakada ezberdin jasan zituen, haietako azkena gael herria izan zelarik, hauek eurekin aitzinirlandera erkarri zuten, gaur egungo irlanderaren arbasoa. Irlandako uhartea latinez Hibernia izena jaso zuen.
Gael herriaren latinezko izena Scoti edo Scotti zen, hots, eskotoak, hauek aurrerago eta jada IV. eta V. mendean gaur egungo Eskoziako mendebaldeko kostaldea konkistatu eta herrialdera euren izena emango zioten. Izaren ere, eskotoen konkista aurretik Eskoian piktoak bizi ziren eta erromatarrek latinez Caledonia deiten zuten, hots, Kaledonia. Bide batez, eskotoek Eskoziako mendebaldeko kostaldean Dál Riata erresuma sortu zuten, aldiz Eskoziako ekialdean piktoak matendu zirelarik.
Ordutik aurrera eta 1172. urtean Irlandako normandar inbasioa jazo arte, hainbat erregeek zorte gehiago edo gutxiagorekin Errege Nagusi kargu horretan mantendu ziren. Errege horien artean nabarmenenak honako hauek izan ziren: Turlough O'Brien, Muirchertach O' Brien, Diarmait Mac Mail na mBo, Turlough O'Connor, Muirchertach mac Loughlin eta Rory O´Connor, amaierako hau azken Irlandako Errege Nagusia izan zelarik.
Antzinaroan Irlanda osoa paganismoan murgildurik bizi izan zen. Egoera hau IV. mendean aldatu zen, Galestik itsaslpur eskoto edo irlandarrek Irlandara bahituta ekarri eta esklabo gisa saldu zuten San Patriziok herrialde hartako kristautze prozesuari ekin baitzion, horretarako lehenbiziko errege familietako kideak bataiatu eta kristautuz gain, fraideen eskola eta monasterioen sorkuntzan jardun zuen, ondorioz latina ere sartu zelarik. Berehala, Irlanda osoki kristautuaz gain, Erdi Aroko kristautasun eta kulturaren gune garrantzitsua bihurtu zen, Europan irlandar fraideek ospe handia bereganatu zutelarik. Halere, kultura honen ondarearen zati handi bat IX. eta X. mendeetako bikingoen erasoaldietan suntsitu edo galdu zen, guregana iristea lortu duen antzinako irlandar kultura kristau horren adibide nabarmenetako bat Kellseko liburua litzateke.
Erdi Aroa
X. mendean, Brian Boru erresuma txiki bateko errege zen, inguruko erresuma handiagoak bereganatuz joan eta azkenik Irlandako hegoaldeko errege boteretsuena bilakatu zen arte. Baina Irlandaren ekialdean zegoen Leinster erresumako Máel Mórda mac Murchada erregeak hura ikusirik, Dublingo Sigtrygg Silkbeard bikingo erregearekin akordio batetara ailegatu, eta biek Orkadak eta Man uharteko bikingoen laguntza jasoz Brian Boru erregearen aurka egin zuten. 1014ko apirilaren 23an bi gudarosteak Clontarfeko guduan borrokatu eta irlandarren garaipena jazo zen. Gudu hartan Brian Boru erregea hil eta heroi bilakatu zen.
Normandiar eta ingelesen inbasioak
1169ko maiatzaren 1ean Irlandako historia behin betiko aldatuko zuen gertakari bat jazo zen: Normandiar-Galestar zaldune eta seireun gerlariez osaturiko espedizio bat Galesko hego-mendebaldeko Pembroke udalerrian itsasoratu eta Wexfordeko konderrian dagoen Bannow Strand kokalekuan lehorreratu zen. Guzti hauen buruzagi nagusia Richard de Clare Strongbow zen, ezizena arkulari gisa zuen trebeziarengatik irabazia zuen. Aurretik Normandiar gerlari hauei Leinstergo erregea zen Dermot Mac Murroughek beste erresumetako erregeekin zituen gatazketan lagunduko ziotelako ustetan deitu omen zituen, honela inbasio honekin Normandiar Aroa izenekoari hasiera eman zitzaion.
1166an Breifneko Tighearnán Ua Ruairc buruzagiarekin borrokatu ostean Mac Morrough erregeak Frantziako Anjou eskualdera ihes egin zuen, han Angevinar erregea zen Henrike II.aren laguntza lortzeko asmoz. 1171an Henrike II.a Irlandara ailegatu zen, aurreko espedizioaren egoera orokorra gainbegiratzeko xedez. Bere kontrolpetik at hedatzen zihoan inbasioaren gain bere errege autoritatea ezarri nahi zuen. Azkenik Henrike II.ak Strongbow eta Normandiar-Galestar buruzagiak bere errege nagusitzaren menpe jarri eta horretaz gain irlandar errege ugarik jaun nagusitzat onar zezaten ere lortu zuen, hau 1175eko Windsorreko Akordioan berretsi zelarik.
1155ean Adrian IV.a aita santuak argitaratutako Laudabiliter buldaren bidez inbasio hau legitimatu egin zen. Bulda honek Henrike II.a oraindik gehiago kemendu eta Irlanda osoaren jabetza lortzeko saiakerara bultzarazi zuen, horretarako Irlandako Elizaren ekonomia eta administrazio sistema berrantolatu eta Erromako Elizaren barnean jartzen saiatu zen.
Batasuna Erresuma Batuarekin
1542an Henrike VIII.a Ingalaterrakoak Irlandako Errege titulua bersortu zuen. XVI. mendearen azken aldera, Tudortarren Irlandako konskitak bultzaturik Ingalaterrako legeen berrindartzea eta hedatzea jazo zen. XVII. mendean Bederatzi Urtetako Gerra, Abenturazaleen Akta eta Kondeen Ihesaren ondorioz konkista hura egonkortu egin zen, honi Ulsterko eskoziar eta ingelesen kolonizazio eraginkorrak ere gehitu behar zitzaizkion.
1649-1653 bitartean Oliver Cromwell ingeles agintariak katolikoak menperatzeko asmoz Irlandan sekulako sarraskiak burutu zituen. Drogheda, Derry, Wexford, Waterford, Duncannon, New Ross, Carlow, Kilkenny, Clonmel, Limerick eta Galway hiriak konkistatu eta irlandar ugari hil zituztelarik.
XVIII. mendearen amaieraldera Irlandar errepublikanismoa sortu zen, bere buruzagi nabarmenenak Theobald Wolfe Tone, James Napper Tandy eta Thomas Russell izan zirelarik. 1798an Irlandar Batuen Elkarteak Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerra eta Frantziako Iraultzan oinarriturik 1798ko Irlandako matxinada antolatu zuten, baina ingelessek segituan zapuztu zuten.
1800eko Batasun Agiriaren ondorioz Britainia Handiko Erresuma eta Irlandako Erresumaren arteko batasuna eman zen, 1801eko urtarrilaren 1tik 1922ko abenduaren 6ra bitartean Irlandako uhartea Britainia Handia eta Irlandako Erresuma Batuaren zati izan zelarik.
XIX. mendearen lehen erdialdean irlandarrak nagusiki patataz elikatu ohi ziren. 1845 eta 1849 bitartean. Irlandako patata uztak parasito plaga bat jasan eta Irlandako Gosete Handia jazo zen. Aurretik nahiko txiroa izan eta patata oinarrizko elikagaitzat zuen biztanleriarentzako sekulako jipoia suposatu zuen, ondorioz jende asko gosez hil, asko etxe edo jabetzarik gabe gelditu eta bide bazterretan norazean zebiltzan, eta irlandar ugarik AEBetara, Ingalaterrara, Australiara eta Eskoziara emigratu behar izan zuten.
1845. urtearen Irlanda osoan 8 milioi pertsona bizi ziren, gosetea, heriotza eta emigrazioaren ondorioz 1849. urtearen amaierako biztanleria 4,5 milioiera murriztu zela kalkulatu izan da. 1848an Irlandako uharte osoan 8 milioi pasatxo biztanle bizi baldin baziren, 2009an 6.300.000 biztanle bizi ziren, hortaz, gaur egun oraindik ere Irlandak ezin izan du XIX. mendean zuen biztanleri kopurua berreskuratu izan. Europa mailan gaur egun XIX. mendean baino biztanleria gutxiago duen herrialde bakarra delarik.
Bestalde, Irlandako Gosete Handiak biztanlerian ez ezik irlandar kulturan eta bereziki irlanderan sekulako eragina izan zuen. Goseteak usadioz irlandera hiztunen eremua eta nekazal eremua zen Irlandako mendebaldea oso modu berezian zigortu zuenez, irlandera hiztun asko hil edota atzerrira emigratu zuten. Honela, berez poltikoki eta dministratiboki aski zokoratua zegoen irlandera, hiztun kopuru aldetik ere asko murriztu zelarik, honela irlandera gaur egun ezagutzen dugun Gaeltacht eremura mugatu zen, uhartearen eremu gehienean ingelesa nagusitu zelarik.
1830. urtean milioiren bat gaelera hiztun zeuden, hauek elebakarrak ziren, hau da irlanderaz edo gaeleraz bakarrik hitz egiten zekiten. Aldiz, elebidunak edo bi hizkuntza hitz egiteko gai zirenak (irlandera eta ingelera) hiru miloi pertsona ziren. 1841. urtean hizkunzatren gahinbehera latza izan zen, irlandera edo gaeleraren hiztun kopurua lau milioietan zegoen, baina Gosete Handia eta Irlandar Emigrazio mugimendu handiaren ondoren, 1851. urterako irlanderaren hiztunen kopurua 1,7 milioietara jeitsi zen. 1881erako 64.167 pertsona besterik ez zeuden elebakarrak edo irlanderaz bakarrik hitz egiten zutenak, 1891. urterako elebakarren kopurua 38.193era jeitsi zen eta 1901erako 20.953 elebakar irlandar zeuden, horietako 12.000 Connacht eskualdean kokatuak zeudelarik.
Gaeleraren edo irlanderaren hiztunen kopuru osoa (elebakar eta elebidun guztiak barne hartuta) 1841an lau miloietakoa zen, 1851erako hiztunen kopuru totala 1,7 milioietara jeitsi zen, 1901an 641.142 hiztunetara, 1911n 527.000ra (elebakar eta elebidun guztiak barne).
1848ko Irlandako matxinada antolatu zen, baina ingelesek berriz ere boztizki eta berehala zanpatu zuten. Matxinatu gehienak Australiara betiko preso atzerriratu zituztelarik.
Garai honetan zehar, Daniel O'Connell politikariak katolikoen eskubideak modu baketsuan defendatzeko kanpainia bati ekion zion. Ondore, Charles Stewart Parnell protestantea eta irlandar nazionalistak biztanleri guztiaren eskubide berdintasuna eta Irlanda eta Erresuma Batuaren arteko banaketaren alde lan egin zuen.
1982an Charles Stewart Parnell irlandar nazionalistak Irlandako Alderdi Parlamentarioa sortu zuen. Garai honetako alderdi nazionalista garrantzitsuena izan zena.
1884ko azaroaren 1an Micheal Cusack irakasleak Elkarte Atletiko Gaeliko sortu zuen, irlandar herri kirolak zuzpertu eta irlandar izaera mantendu asmoz. Elkarte honek etorkizunean sekulako garrantzia izan du, batez ere gaur egun Irlanda osoan futbol gaeliko eta hurling kirolek gozatzen duten ospea elkarte honi zor baidiote.
1893ko uztailaren 31an Dublin hiriburuan Conradh na Gaeilge elkartea sortu zen, bere helburu nagusia desagertuz zihoan Irlandako gaelera biziraun eta bultzatzea izan delarik.
Banaketa
XIX. mendearen hasieratik, Irlandako biztanle gehienek Gutxieneko Autogobernua (Home rule) eskatzen zuten. Irlandako Alderdi Parlamentarioak, ideia horri jarraiki, Londresko Komunen Ganberan zuen giltza politikoa izateko aukera erabiltzen zuen helburu hori lortzeko. 1886 eta 1893an autogobernu proiektu bi onartu ziren arren, Lorden Ganberan atzera bota ziren. 1911n Erresuma Batuko Alderdi Liberalak bultzatutako erreforma parlamentarioaren ondorioz, Lorden Ganberak boterea galdu zuen Komunen Ganberaren aurrean. Horrek irlandar autogobernurako aukerak areagotu zituen.
Hala ere, Irlandan autogobernuaren aurka unionista asko oldartu ziren. Ulster eskualdearen izaera britainiarra azpimarratzen zuten. Unionista gehienak Iparraldean zeuden, nahiz eta Dublinen eta hiri garrantzitsuenetan nolabaiteko pisua ere bazuten. XX. mendearen hasieran Belfast Irlanda osoko hiri garrantzitsuena bihurtu zen, bai biztanleriari zegokionez, baita jarduera ekonomikoari zegokionez ere. Bertan katolikoak (orokorrean irlandar abertzale izateko joera gehiago dutenak) mendebaldeko auzoetan kontzentratuta bizi eta gutxiengoa ziren, batez ere Falls Road auzoan.
1912an Komunen Ganberak autogobernu proiektua onartu zuen (Hirugarren Home Rule proiektua), Lorden Ganberak ahal izan zuen beste murriztu arren. 1914an Ulsterreko 4 konderriri baimena eman zitzaien proiektu horretan sartu edo ez erabakitzeko. Gatazka horretako bi bandoek talde armatuak sortu zituzten: Ulster Volunteer Force unionista eta Irish Volunteers nazionalista. Hala ere, Lehenengo Mundu Gerran sektore biek bat egin zuten Britainiar Inperioa babestuz.
1916an irlandar abertzaleek Britainia Handiaren aurkako Pazko Matxinada edo Altxamendua burutu zuten, nagusiki Dublin hiriburuan, baina baita beste hainbat hirietan ere. Gertakari garrantzitsu honen antolatzaileak Irlandar Anaitasun Errepublikarra, Irlandako Hiritarren Armada eta Cumann na mBan erakundeak izan ziren.
Britainiar Agintariek zigor modura altxamendu hartako buruzagi edo antolatzaile nagusiak fusilatu egin zituen, tartean Patrick Pearse edota James Connolly. Bizia salbatu zuen buruzagi bakarra Eamon de Valera izan zen. Altxamenduan parte hartu zuten gainontzeko ekintzaile guztiak Galesko Frongocheko barneratze esparruan preso sartu zituztelarik. Leku honetan presoen artean Michael Collins ezkutuko buruzagi bezala nabarmentzen hasi zen.
Irlandako independentzia
Altxamenduaren ondoren eta bertan parte hartu zuten ekintzaileak aske gelditu ondoren, irlandar errepublikanismoa eta nazionalismoa 1906an Arthur Griffith politikari nazionalistak sortutako Sinn Féin alderdiaren inguruan berrantolatzen hasi zen. Alderdi honek bi urte eskasean ordurarte alderdi nazionalista nabarmenena zen Irlandako Alderdi Parlamentarioari nagusitasuna kendu, hauteskundeak oso emaitza onekin irabazi eta Irlanda osoko alderdi bozkatu eta garrantzitsuena bilakatu zen (nahiz eta Ulsterren alderdi unionista edo portestanteen nagusitasuna egon). Berehala, Sinn Féinek legez kanpoko Dáil Éireann edo Irlandako Legebiltzarra eratu zuen.
1919-1922 bitartean Irlandar Independentzia Gerra jazo zen, bertan Michael Collinsen Irlandako Armada Errepublikarra (IRA) eta Britainiar Armada elkarren artean borrokatu ziren, tartean Black and Tans taldeak uharte osoan izua hedatu zuelarik.
Azkenik, 1921an Itun anglo-irlandarra sinatu eta Irlandaren banaketa eman zen, alde batetik Irlandako Estatu Askea izeneko estatu independientea eta beste aldetik Ipar Irlanda sortu zirelarik. Honek Irlandar errepublikanismoan ere banaketa sakona eragin zuen, alde batetik akordioaren aldekoak eta bestetik akordioaren aurkakoak agertu zirelarik, ondorioz Irlandako Gerra Zibila piztu zen, gaztazka hura ituna edo akordioaren aldekoek irabazi zutelarik.
Politika
Irlandako Errepublika edo Éire errepublika demokratiko eta parlamentarioa da. Irlandako presidentea (gaelikoz Uachtarán na hÉireann) estatuburua da, zazpi urtez behin hauteskunde bidez aukeratua. Gaur egun protokoloko funtzioak betetzen ditu gehienbat, baina konstituzioak zeregin berezi batzuk ematen dizkio. 2011tik presidentea Michael D. Higgins da (Alderdi Laboristakoa).
Parlamentuak (Oireachtas) bi ganbera ditu: Senatua (Seanad Éireann) edo goi ganbera eta Dáil Éireann edo behe ganbera. Senatuak 60 kide ditu, modu desberdinetan aukeratutakoak (lehen ministroak izendatuta, unibertsitateek izendatuta edo lanbide adarretako ordezkariek izendatuta. Ganbera honek boterea duen arren, gai gehienetan behe ganberak du nagusitasuna.
Dáil Éireann-ek 166 kide ditu (Teachtaí Dála) bost urtez behin aukeratzen da sufragio unibertsalaren bidez. Irlandako hauteskunde sistema berezia Boto Transferigarri Bakarra (Ingelesez Single Transferable Vote) bezala ezagutzen da; bertan, hautesle bakoitzak nahi beste hautagairi eman diezaioke botoa, gustukoenetik hasita zerrendatuz. Botoak zenbatzean kuota bat ezartzen da eserleku bat hartu ahal izateko, eta banan-banan boto gutxien dituztenak ezabatzen joaten dira eta soberakoak bigarren, hirugarren... hautagaiari batzen. Dáil Éireann-i dagokio, besteak beste, lehen ministroa (Taoiseach) aukeratzea, gobernua kontrolatzea eta legeak eta aurrekontuak onartzea. Gobernua gehienez 15 ministrok osa dezakete eta horietatik gehienak Dáil-eko kideak izan behar dira.
2011ko hauteskundeen ondoren, gobernua Fine Gaelek eta Irlandako Alderdi Laboristak osatu zuten, Enda Kennyren gidaritzapean. Oposizioko alderdiak Fianna Fáil, Sinn Fein eta ezkerreko koalizioa dira.
Banaketa administratiboa
1922. urtetik aurrera Irlandako Errepublika lau probintzia edo eskualde historiko eta 26 konderritan banatuta dago. Biztanle-dentsitaterik handiena ekialdeko kostaldean eta hegoaldean dugu:
Biztanleria
2011 urtean Irlandako Errepublikaren populazioa 4.588.252 biztanletakoa zen, 2006tik %8'2-ko hazkuntza izan zuen. Europar batasun guztiko jaiotza-tasa handiena du, 1000 pertsonako 16. 2014an jaiotzen % 16a emakume ezkongabeena izan zen.
Banaketa etnikoa
Jatorrizko irlandarren arbasoak zeltiarrak, norvegiarrak, anglo-normandiarrak, frantziarrak eta britaniarrak dira. Denak ere garai ezberdinetan iritsi izan dira uhartera.
2011ko erroldak erakutsi zuen atzerritarren kopurua 544.357 biztanletakoa zela, popupalzio guztiaren % 12a, 2002ko erroldako emaitza 2'5 aldiz. Atzerritarren artean talde nagusiak honako hauek dira:
Irlandera
Irlandako gaelera, Irlandako gaelikoa edo irlandera (hizkuntza hartan, Gaeilge) Irlandako jatorrizko hizkuntza da. Gaelera hizkuntzen taldean sailkatzen da. Jatorria Irlandan du eta hizkuntza indoeuroparren familiako adar goidelikoan sailkatzen da. Historikoki irlandarrek hitz egin dute. Uhartean 20.000-80.000 dira Irlandako gaelera lehen hizkuntza dutenak, gehienbat mendebalde urruneko baserritar giroan. Irlandera Irlandako hizkuntza nagusia izan zen, Erdi Aroan ingelesak iritsi arte. 1922an Irlandako Errepublikak (jatorriz Irlandako Estatu Askea deitua) independentzia lortu zuenez geroztik, Irlandako hizkuntza ofiziala da, ingelesarekin batera. 1998an, Ostiral Santuko Akordioaren ondoren, Erresuma Batuaren agintepean dagoen Ipar Irlandako hizkuntza gutxitutzat onartu zuten ofizialki, Ulsterko eskozierarekin batera. 2005eko ekainaren 22an Europar Batasuneko lan hizkuntzetako bat izendatu zuten legez, eta ofizialtasun horren indarraldia 2007ko urtarrilaren 13an hasi zen. 2007ko urtarrilaren 22an, Irlandako Errepublikako ministro zen Noel Treacyk Europar Batasuneko Ministroen Kontseiluko bilera batean erabili zuen lehendabiziko aldiz.
Komunitate eta Baserri Giroko Gaeltacht Departamentuaren arabera, 2003an 1.500.000 pertsonak hizkuntza horretan mintzatzeko behar adina zekitela ziurtatzen zuten. 2007an, uharteak zituen 4,3 milioi bizilagunetatik % 40,8 ziren gaelera hitz egiteko gai.
Ulsterko eskoziera
Ulsterko eskoziera (hizkuntza hartan, Ulster Scots, Ullans, Hiberno-Scots edo Scotch-Irish) eskoziera hizkuntza zaharretik datorren hizkuntza da. Gaur egun Ulster probintzian hitz egiten da, Ipar Irlandan eta Irlandako Errepublikan. Lehenengoan, Antrim, Down eta Derryn mintzatzen da, eta Irlandako Errepublika lurraldeari dagokionez, Donegalgo konderrian.