cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kazetaritza
Ikus entzunezkoa
Ikus-entzunezko komunikazioa soinu edo / eta ikusizko sistema baten bidez mezuak trukatzeko prozesua da. Hizkuntza anitza da, osagai-kodeen aniztasun handia duena, bereiz eta batera azter daitekeena. Bitartekaritza teknologikoa ezinbesteko elementua da komunikazio mota honetan.
Ikus-entzunezko komunikazio sistema tradizionalak zinema eta telebista dira. Gaur egun, ikus-entzunezko komunikazio sistema berriak finkatu dira, hala nola Internet edo bideo-jokoak, dagoeneko aztertzen eta horrela deitzen hasi direnak.
Lillebonne
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 96 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 1 lan bilaketa bulegoa, 1 posta bulegoa, 11 banku bulegoak, 2 funerariak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 4 autoeskolak, 4 igeltseroak, 1 margolaria, 3 zurginak, 4 iturginak, 1 argiketaria, 2 eraikuntza enpresak, 15 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 2 aldi baterako lan enpresak, 20 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 4 tintoreriak eta 5 apaindegiak.
Bujurquina syspilus
Bujurquina syspilus Bujurquina generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Kazetaritza
Ikus entzunezkoa
Mezua jasoko duen pertsonaren arteko elkarreragina begiradan, behaketan eta ikusten duenean oinarritzen da lehenik. Mezuaren interpretazioaren garapenean parte hartzen duten funtzioak eta mezu bisualaren sorreraren atzean daudenak, garapenaren eta analogiaren arteko harremanaz arduratzen diren hainbat zientziekin dute zerikusia; zientzia horien artean antropologia, semiotika eta abar aurki ditzakegu.
Ekonomia eta potentzia nagusiak
Mundu mailan, sei taldeek komunikabide en negozioaren% 70 kontrolatzen dute. Munduko konglomeratu mediatiko handienak dira – Nahiz eta guztiek Estatu Batuetan duten jatorria – Time Warner, Disney, NewsCorp (21st Century Foxekin bat egin berri duena), NBC Universal, Viacom eta CBS (azken bi hauek laster berriz batu litezke). “Mugarik Gabeko Kazetar i”-en txosten baten arabera, laurogeiko hamarkadan Estatu Batuetan sektorearen % 90 kontrolatzen zuten, berrogeita hamar enpresa handirekin, baina gaur egun, kopuru hori seira murriztu da.
Lillebonne
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Lillebonne udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 536 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 tratamendu laburretarako ospitale, 3 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 2 osasun-zentro, 3 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
Kazetaritza
Ekonomia eta potentzia nagusiak
Pere Rusiñol kazetariak, Papel mojado, bankuen eta hedabideen arteko harremanari buruzko liburuaren sarreraren egileak, Media.cat-eko artikulu batean azaldu zuen, "Bankuak beti izan dira garrantzitsuak hedabideentzat, baina krisiarekin jauzi kualitatibo bat egin da: haien jabe izatera pasatu dira".
Julia Cageren Salvar a los medios de comunicación azken urteetako erreferentziazko lana da hedabideen krisiari buruz. Cagek joera berriago bat aipatzen du oraindik: "Aberatsek komunikabide historikoak erosten dituzte, askotan mundu teknologikoko edo finantza-sektoreko aberats global berrien esparruan". Aipatzekoak dira Jeff Bezos Amazonen sortzailea, 2013 an Washington Post erosi zuena, 250 milioi dolarren truke; John Henry inbertitzaile eta Boston Red Sox beisbol taldearen jabea, Boston Globe 70 milioi dolarren truke erosi zuena; eta Warren Buffet, Berkhire Hathaway holdingaren bidez, 2012 an Media General taldeko 63 egunkari baino gehiago erosi zituen. Milioidunen inbertsioak ere egiten ari dira, botere politikoarekin kritikoak diren komunikabide berriak bultzatzeko. Pierre Omidyar eBayren sortzaileak ia 250 milioi dolar inbertitu ditu First Look Media sortzeko, irabazi asmorik gabeko erredakzio bat eta irabazi asmoko teknologia enpresa bat uztartzen dituen operazio hibridoa, besteak beste, Glenn Greenwald (Snowden kasua argitaratzeagatik ezaguna) eta The Intercept ikerketa kazetaritzako hedabidea.
Anselmo (Nebraska)
Anselmo Nebraskako herri bat da. Custer konderrian kokatua dago. 2010ean 145 biztanle zituen, 0.69 kilometro koadrotan banatuta.
Kazetaritza
Europa
Gainera, Frantziako pertsona handienetako bat, Xavier Niel, Le Monde eta Le Nouvel Observateur egunkarietako akziodunetako bat da, eta Mediapart ezkerreko hedabide independentean ere inbertitu du. Estatu espainiarrean, Jaume Roures izango litzateke kasurik antzekoena, Mediaproren sortzaileetako bat, zein pertsonalki inbertitu du, lehenik paper publikoko egunkarian eta, desagertu ondoren, digital Publikoan.
Lillebonne
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 3 haur-eskola eta 6 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Lillebonne udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.088 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 1.240.
Kazetaritza
Europa
Europar Batasunak hainbat erakunde eta organismo ditu, komunikazio metodoak kontrolatzeko, hala nola; Hezkuntza, Ikus-entzunezko eta Kulturako Agentzia Exekutiboa, Ikus-entzunezko Sektorearen Europako Behatokia, ...
Lillebonne
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kazetaritza
Europa
Europako hedabide tradizionalak hauek dira;
Latinoamerika
Lau konglomeratu handi nabarmentzen dira. (Televisa) Mexikon, (Globo) Brasilen, (Clarín) Argentinan eta (Grupo Cisneros) Venezuelan.
Telebistak;
Aldizkariak;
Asia
Shanghai Media & Entertainment Group (SMEG) eta China Radio, Film and Television Group (CRFTG) Txinako konglomeratu handienak dira. Bertan, Bederatzi talde filialetan banatutako enpresa batzuen jabe dira.
Asiako komunikabideak kontrol politikoaren pean daude, hirien arabera bat edo beste daukate;
Euskal Herria
Euskal Herri osoan nabarmenenak hauek dia: ETB1(Euskal Telebistaren lehen katea) eta Euskal Herri osoan zabaltzen dena. Horrezgain, Euskadi Irratia eta Berria moduko komunikabideak oso garrantzizkoak dira.
Hedabide guztiak orokorrean hartuta, hala idatzizkoak nola ikus-entzunezkoak, euskararen erabilera oso urria dela ikus dezakegu. Telebista da euskaldunek gehien erabiltzen duten bitartekoa: %85ak informazio-iturri gisa bitarteko hori erabiltzen duela aitortzen du; euskarazko katea, ETB-1, %9,9k ikusten du. Telebistaren atzetik irratia kokatzen da, EAEko biztanleen %57,7k aukeratzen du informazio-iturri hori; soilik %6,8k entzuten du irratia euskaraz, Euskadi Irratia edo Gipuzkoako Herri Irratia. Azkenik, ia euskaldunen erdiak eguneroko prentsa irakurtzen duela ziurtatzen du (%49,8); hala ere, euskarako prentsa %2,8k baino ez du hautatzen (Berria). Kasu guztietan, portzentajeari so, euskarazko audientzia gehien azaltzen duen lurraldea Gipuzkoa da: telebista nabarmentzen da, izan ere, gipuzkoarren %18,1ak euskaraz ikusten duela aitortzen du.
Telebistak;
Egunkari eta aldizkariak;
Irratiak;
Emakumea kazetaritzan
Kazetaritza lanbide bihurtu zenean, emakumeek jarduera profesional horretarako sarbidea mugatuta izan zuten kultura eta legeen ondorioz. Diskriminazio handiari aurre egin behar izan zioten lanbide beraren barruan. Hala eta guztiz ere, XIX. mendeko 90eko hamarkada baino lehen, emakumeek editore, erreportari, kirol analista eta kazetari gisa lan egin zezaketen. Azken urteetan horrek ekarri duen ikuspuntu aldaketa egon bada ere, emakume kazetariek tokia irabazi dute albisteen munduan. Egia da zuzendaritza postuetan eta, batez ere, prentsa idatziarenetan izandako intzidentziak izaten jarraitzen du mugatua.
Emakumea, kazetaria eta familiako bizitzari dedikatzeko denbora nahikoa izatea izan zen arazoetako bat. Ondorioz, gero eta zailagoak diren baldintzak bateratzeko erredakzioak eskatzen zuen denbora. Egoera honek baieztatzen du idatzizko kazetaritzaren barruan badagoela "kristalezko sabaia", gero eta gehiago den esamoldea ezaguna eta horrek aurrerapenak eragozten dituen oztopo ikusezin baten existentzia aipatzen du, emakume kazetarien ibilbide profesionala albistegietako enpresetan, batez ere gailurrera hurbiltzean.
Gaur egungo lanak webguneko edukia jorratzen du lanbidean oraindik nagusi diren arazo desberdinak, hala nola denbora bateraezintasuna. Ez da ahaztu behar prentsaren feminizazioak izan dezakeela eragin positiboa, garrantzitsua eta interesgarria denaren ebaluazioan ez ezik, baita ere albisteak kontatzeko eta zuzentzeko moduan ere.
Kazetarien eskubideak
Erregimen demokratikoko herrialdeetan, kazetaritza-lana legeak edo Konstituzioak babesten dituzte. Horren barruan sartzen da, askotan, kazetariak bere iturrien identitatea isilpean gordetzeko duen eskubidea, baita judizialki interpelatzen dutenean ere.
Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala ren 19. artikuluak adierazpen- eta prentsa-askatasunerako arauak ezartzen ditu. Kazetarien lanbidea arautzen duten arau juridikoez gain, kazetaritza profesionalaren deontologian zehazten den gizartearekiko konpromiso etikoa dute kazetariek. Kode deontologikoetan jasotako arauak dira, eta enpresa edo elkarte bakoitzak bere irizpideen arabera egiten ditu.
Gainera, Reporteros Sin Fronteras erakundearen arabera, 2006an gutxienez 81 kazetari hil ziren beren lanean edo beren iritziak hogeita bat herrialdetan adierazteagatik. 1994ra jo behar da zifra altuago bat aurkitzeko. Urte hartan, 103 kazetarik aurkitu zuten heriotza, horietatik ia erdiak Ruandako genozidioan hil ziren, hogei bat Aljerian, gerra zibilaren biktimak, eta hamar bat Jugoslavia ohian. Gainera, 32 kolaboratzaile hil ziren, gutxienez 871 kazetari atxilotu zituzten, 1472 eraso edo mehatxatu, 56 bahitu eta 912 komunikabide zentsuratu zituzten.
Espainia
Espainian, gradu eta masterreko unibertsitate-titulazioen bidez eskaintzen da kazetaritzako prestakuntza arautua. Kazetaritzako gradu-tituluaren helburua kazetaritza-lanaren oinarrizko prestakuntza orokorra ematea da; unibertsitate-masterretako titulazioak, berriz, kazetaritza-mota jakin bati eta haren ikerketari buruzkoak dira.
Kazetaritzako unibertsitate-tituluak ez dira gaitzen, Espainian oraindik ere arautu gabeko lanbidea baita kazetaritza. Hala ere, kazetaritzako titulu ofiziala izatea ezinbesteko baldintza da kazetarien edozein elkarte profesionaletako kide izateko.
Espainian, Espainiako Kazetarien Elkarteen Federazioa (FAPE) egindako kode deontologikoa aplikatzen zaie kolektibo horretako profesionalei.
Fake news
Fake news albiste-atarien, prentsa idatziaren, irratiaren, telebistaren eta sare sozialen bidez zabaldutako eduki sasi-periodistiko bat da, eta desinformazioa du helburu. Nahita diseinatu eta igortzen dira, engainatzeko, nahasteko, erabaki pertsonalak manipulatzeko, erakunde, entitate edo pertsona bati ospea kentzeko edo goraipatzeko, edo irabazi ekonomikoak edo etekin politikoak lortzeko. Egitate faltsuak benetakoak balira bezala aurkezten dituztenez, hedabide serioen eta kazetari profesionalen sinesgarritasunaren aurkako mehatxutzat hartzen dira, eta, aldi berean, erronka bat da publiko hartzailearentzat.
Komunitate baten jokabideetan eragiteko fake newsen hedapenak aurrekariak ditu antzinatik, baina haren irismena etapa historiko bakoitzeko informazioa erreproduzitzeko bitartekoekin zuzenean lotuta dagoenez, haren hedatze-eremua eta -abiadura urria zen masa-komunikabideak agertu aurreko etapa historikoetan. Informazioaren eta komunikazioaren teknologien garapenari esker, fake newsen sakabanatzea eta helburu politikoetarako erabiltzea kezka orokor bihurtu zen.
Hedabide satirikoetan argitaratutako fikziozko albisteak, desinformazio-formak badira ere, ez dira zentzu hertsian halakotzat hartzen; izan ere, haien umorezko helburuak, ageriko faltsukeriak eta ematen diren ingurunearen testuinguruak ez dituzte irakurleak nahasten. El Deforma, The Onion, Charlie Hebdo, Barcelona, El Mundo Today eta actualidad Panamericana argitalpenen oharrak dira fikziozko albisteen adibide.
Nola antzeman?
Liburutegi akademikoko gida baten arabera, albiste faltsuen zenbait propietate edo jarduera zehatzek horiek identifikatzen eta haien eragina saihesten lagun dezakete. Horien artean daude: Clickbait, Propaganda, satira/parodia, Kazetaritza arduragabea, Burutze engainagarriak, manipulazioa, zurrumurruen fabrika, Informazio okerra, hedabideen aurreiritzia, entzunaldiaren aurreikuspena eta Eduki-haztegiak.
Liburutegien Elkarteen eta Erakundeen Nazioarteko Federazioak (LEENF) diagrama gisako laburpen bat argitaratu zuen, pertsonei albiste faltsuak ezagutzen laguntzeko. Hauek dira bere puntu nagusiak:
2015 ean abiarazitako Datuak Egiaztatzeko Nazioarteko Sareak (DENS) nazioarteko lankidetzaren ahaleginak babesten ditu gertakariak egiaztatzeko, gaikuntza ematen du eta printzipioen kode bat argitaratu du. 2017 an, kazetaritza-erakundeentzako eskaera- eta hautaketa-prozesu bat sartu zuen. IFCNren sinatzaile egiaztatu batek, The Conversation hedabide independente eta irabazi-asmorik gabekoen aldizkariak, gertaerak egiaztatzeko prozesua azaltzen duen animazio labur bat sortu zuen, eta horrek berekin dakar "kontrol eta oreka gehigarriak, bigarren aditu akademiko batek binakako berrikuspen itsua, zenbaketa gehigarri bat eta argitalpen-gainbegiratzea".
2017tik aurrera, Taiwango haurrak ikasketa-plan berri bat aztertzen ari dira, propagandaren irakurketa kritikoa eta iturrien ebaluazioa irakasteko. "Alfabetizazio mediatikoa" izeneko ikastaroak kazetaritzako prestakuntza eskaintzen du informazioaren gizarte berrian.
Txina
Txinako kazetaritzak, 1910 baino lehen, nazioarteko komunitatearentzat balio zuen batez ere. 1911 n erregimen inperiala eraitsi izanak nazionalismo txinatarra areagotu zuen, zentsuraren amaiera eta kazetaritza profesionalaren eskaria nazio mailan. Hiri garrantzitsu guztiek jarri zituzten martxan ahalegin horiek. 1920 ko hamarkadaren amaieran, ordea, publizitatean eta zirkulazioaren hedapenean indar handiagoa zegoen, eta are gutxiago iraultzaileak inspiratu zituen defentsa-kazetaritzan.
Frantzia
Parisko egunkariak, neurri handi batean, geldirik egon ziren Lehen Mundu Gerraren ondoren; zirkulazioa eguneko 6 milioira igo zen 1910eko 5 milioietatik. Gerraosteko historia arrakastatsuena Paris Soir izan zen, agenda politikorik ez zuena eta zirkulazioari laguntzeko erreportaje bikainen eta prestigioa eraikitzeko artikulu serioen konbinazioa eskaintzen zuena. 1939 an bere zirkulazioa 1,7 milioitik gorakoa zen, bere arerio hurbilenaren bikoitza, Le Petit Parisien tabloidea. Bere egunkariaz gain, Paris Soirrek emakume aldizkari arrakastatsu bat babestu zuen, Marie-Claire. Beste Match aldizkari bat Life aldizkari estatubatuarraren fotokazetaritzan oinarritu zen.
Britainia Handia
1900. urtean, Britainia Handiko herri kazetaritzak, ahalik eta ikus-entzule gehienei zuzendua, langile klasea barne, arrakasta handia izan zuela erakutsi zuen eta publizitatearen bidez lortu zituen onurak. Alfred Harmsworthek, Northcliffeko lehen bizkondeak (1865-1922), prentsa modernoari forma eman zion. Sartu edo aprobetxatu zituen garapenak zentralak izaten jarraitzen dute: eduki zabalak, publizitate sarreren ustiapena prezioak subsidiatzeko, marketin oldarkorra, menpeko eskualde merkatuak, alderdiaren kontrolaren independentzia. Bere Daily Mail eguneroko zirkulazioaren munduko errekorra mantendu zuen hil zen arte. Lord Salisbury lehen ministroak esan zuen "bulegoko mutilek idatzi zutela bulegoko mutilentzat".
Estatu Batuak
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran Estatu Batuetan William Randolph Hearst eta Joseph Pulitzer bezalako pertsonek kontrolatutako inperio mediatikoak iritsi ziren. Ohartu zirenean audientzia zabaldu zezaketela politikoki polarizatutako edukia alde batera utziz, horrela publizitatearekin diru gehiago irabaziz, egunkari estatubatuarrak euren politika alderdikoia alde batera uzten hasi ziren 1900 etik aurrera, hain politikoak ez ziren txostenen alde. Garai honetako egunkariek txosten sentsazionalistak eta izenburu handienen letra-tipoak hartu zituzten, eta layouts, "Kazetaritza horia" deituko zen estiloa. Egunkarien argitalpena askoz gehiago profesionalizatu zen aro honetan, eta idazketa eta diziplina arazoek hobekuntza handia izan zuten lanean. Garai honetan, prentsa askatasunaren ezarpena legezko arau bat bezala ikusi zuen, Theodore Roosevelt presidentea saiatu baitzen eta ezin izan zituen egunkariak salatu Panamako kanalaren erosketan ustelkeriari buruz informatzeagatik. Hala ere, kritikariek diotenez, gobernuak kazetaritza-diskurtsoa ezabatzeko duen gaitasuna oso mugatua bada ere, egunkarien (eta, oro har, hedabideen) jabetzaren kontzentrazioak, enpresa pribatuetako jabeen kopuru txiki baten eskuetan, informazioan beste joera batzuetara eta korporazioen eta gobernuaren interesei mesede egiten dien hedabideen autozentsurara eramaten du.
== Kazetaritzaren arriskuak == Kazetaritza ez da arrisku handiko ofizio bat bezala sailkatzen baina uste baino gehiago dira kazetari batek bere ibilbide profesionalean zehar bizi dituen momentu arriskutsuak
Arriskuak kategoriaren arabera sailkatzea
Agresioa: kazetarien kasuan, zibilek edo segurtasun indarrek zaurituak edo kolpatuak.
Erasoa: talde jakin bati amorrua eragiten dioten albisteak edo iritziak zabaltzeagatik, prentsa-hedabideei kalte egiten zaienean edo eraso egiten zaienean.
Mehatxua: modu pertsonalean, telefonoz, gutunez edo beste edozein modutan. Era berean, kazetari baten jabetzari eraso egin dio, suzko armekin bere etxebizitzaren aurka tiro egitea edo ibilgailua suntsitzea bezala.
Zentsura: ezabatze edo debeku ofizialak, edizio konfiskatuak, hedapen murriztua edo galarazia, kazetarien edo etendako programen kaleratzea presio politikoaren edo beste mota bateko presioen ondorioz; publizitate ofizialaren erretiratzea edo banaketan diskriminatzea, hedabide baten babesleen gaineko presioa, ukatutako bisak.
Larderia: eraikin edo espazio publiko ukatu edo mugatuetara sartzea, lekualdatzeko askatasun eragotzi edo mugatua, ohiz kanpoko ikuskapenak, kazetarien gaineko espioitza edo jarraipena, agindu judizialik gabe atxilotutako gizarte-komunikatzaileak, funtzionarioak gobernu-erakunderen baten bidez zigorrak ezartzearen mehatxua, kazetariei eraso egitea beren eginkizunak betetzean.
Jazarpen judiziala: funtzionarioek hedabide edo kazetari baten aurkako akzio judizialak abiarazteko mehatxuak, kalte-galeren ondoriozko demandak edo kalumnia eta irainen ondoriozko kereilak, egitate edo kritika baten zabalkundea inhibitzeko, espetxealdi-epaiak edo delitu horiengatik kalte-ordainak ordaintzeko, kazetariei beren informazio-iturriak ezagutzera emateko, agintari judizialen aginduz komunikatzaileak atxilotzeko edo atxilotzeko inposatzea, komunikabideak amore ematea.
Hitzezko jazarpenak: funtzionarioek komunikabide edo kazetariei egindako irainak edo deskalifikazioak, prentsa aurkari politiko gisa kokatzeko adierazpenak, ebazpen-proiektuak onartzea edo kazetaritza-artikuluak gaitzesteko adierazpenak.
Lege-murrizketak: prentsa-askatasunerako lege murriztaileak onartzea edo legegintza-proiektuak edo botere betearazlearen eskubideak aurkeztea helburu horrekin.
Heriotza: kazetaritza-lana egiten ari zirela edo lan hori egin ondoren hil zituzten kazetariak.
Gaur egun
Aitortu beharra dago, gure garaiko kazetariak gero eta murriztuago ikusten duela bere autonomia, ez zaiola erraza bere askatasunari eustea, eta beti erne egon behar duela bere lanean manipulatu eta bere komenientziarako erabili nahi duten presio, mehatxu eta zelatatze gainjarrien aurrean. Ez dira gobernu totalitario edo despotikoen murrizketak eta erasoak bakarrik, baita demokrazietan ere, non kazetariaren askatasuna etengabe kikiltzen den bere eginkizuna zintzo betetzeko, hain zuzen ere, non beti erne egon behar baitu arriskuari aurre egiteko eta bere askatasuna defendatzeko.
Hiri arriskutsuenak;
Bryce Dallas Howard
Bryce Dallas Howard (Los Angeles, 1981eko martxoaren 2a) aktore estatubatuarra da. Ron Howard zuzendariaren alaba da. New Yorkeko Unibertsitateko Tisch School of the Arts delakoan ikasi zuen.
Zinean izan dituen rol ezagunenak Lady in the Water (2006), Jurassic World (2015) eta Jurassic World: Fallen Kingdom (2018) filmetan izan dira, Jurassic Park sagan 4. eta 5. filmak izan direnetan.
Zeharkako datu
Estatistikan, zeharkako datuak une jakin batean multzo bateko elementuen gainean jasotzen diren datuen multzoa da. Adibidez, 2010 urtean munduko herrialdeetako hazkunde ekonomikoaren tasak eta langabezia portzentajeak bilduta, zeharkako datu-multzo bat osatzen da.
Ansley (Nebraska)
Ansley Nebraskako herri bat da. Custer konderrian kokatua dago. 2010ean 441 biztanle zituen, 1.54 kilometro koadrotan banatuta.
West Garo Hills barrutia
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Ken Naganuma
Ken Naganuma (長沼 健) Japoniako futbolari, arbitro eta entrenatzailea izan zen.
Pozzolo Formigaro
Mugakideak
Pozzolo Formigarok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Komuneko paper-euskarri
Komuneko paper-euskarria komuneko paper biribilkiak jarri eta bertatik papera hartzeko euskarriak dira, gehienetan paretari itsasita. Bi motakoak daude: biribilkiak horizontalean eta bertikalean hartzen dutenak.
Hummerita
'''Hummerita]] =
oxido motako minerala da eta pascoite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Hummerita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Kalitate-zirkulu
Kalitate-zirkuluak enpresa bateko langileek borondatez osaturiko taldeak dira, non lan egoeraren, errendimenduaren eta kalitatearen hobekuntzarako proposamenak egin eta hobekuntza horien ebaluazioa egiten den, arduradun batek zuzenduta. Kaoru Ishikawa kalitate adituak proposatu zituen 1960ko hamarkadan eta geroztik nabarmen zabaldu dira enpresa arloan. Hezkuntzan ere erabili izan dira, ikasleen errendimendua hobetze aldera.
Afrodita Uraniaren tenplua
Afrodita Uraniaren tenplua (Αφροδίτη Ουρανία), 1981ean aurkitua izan zen, Atenasko agoraren ipar-mendebaldeko zatian, Panatenearren Bidearen beste aldean.
Doikuntza taldea
Doikuntza taldea (Adjustment Team) Philip K. Dickek idatzitako zientzia fikziozko ipuina da, 1954ko irailean Orbit Science Fiction aldizkarian argitaratua. 2011n George Nolfirek zinemara eraman zuen.
Afrodita Uraniaren tenplua
Indusketek, eraikina, K.a. 500ean datatzea ahalbidetu dute. Aldare bat identifikatu da monumentuaren formagatik eta sakrifizioak egin ondoren geratutako hezurduren eta errautsen aurkikuntzagatik. Aldarea, ustez, Afrodita jainkosari eskainia zegoen, Pausaniasek toki horretan, Afrodita Uraniari eskainitako aldare bat aipatzen baitu, bi haitzurdinezko erlieberen txatalek babesten dute hipotesi hau.
Doikuntza taldea
2015ean Aritz Gorrotxategik Meettok argitaletxeentzat 'Ordaina' izeneko ipuin-bildumaren barnean euskaratu zuen. Guztira, hamaika narrazio kronologikoki ordenatuta biltzen ditu 'Ordaina'k, Dicken estiloa eta bilakaera hurbilagotik eta zehaztasun handiagoz hautemateko.
Sinopsia
Saltzailea deritzon gizon bat txakur hiztun batengana hurbiltzen da, eta azaltzen du, negozio moduan, "T137 sektorea" bederatzietan doitzeko erabiltzen dela. Zakurrari zaunka egiten irakasten dio 8:15etan, eta honek azaltzen du "kotxedun lagun bat" deituko duela.
Tamenglong barrutia
Tamenglong barrutia Indiako barruti bat da, Manipur estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Arapahoe (Nebraska)
Arapahoe Nebraskako hiri bat da. Furnas konderrian kokatua dago. 2010ean 1,026 biztanle zituen, 2.56 kilometro koadrotan banatuta.
Chandel barrutia
Chandel barrutia Indiako barruti bat da, Manipur estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
NGC 369
NGC 369 galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Magnolia (Arkansas)
Magnolia Arkansasko hiri bat da. Columbia konderrian kokatua dago. 2010ean 11,577 biztanle zituen, 33.5 kilometro koadrotan banatuta.
Navia ibaia
Navia ibaia Iberiar penintsulako iparraldean dagoen erreka da, tarte luzeena Asturiaskoa dena.
Azkenean, Naviako udalerrian itsasoratzen da.
1689 Floris-Jan
1689 Floris-Jan asteroide gerrikoan aurkitutako 1689. asteroidearen izena da. 1930eko irailak 16an aurkitu zuen Hendrik van Gentek Johannesburgotik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1930 SO zen.
Macropharyngodon vivienae
Macropharyngodon vivienae Macropharyngodon generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Binn Dubh (Twelve Bens)
Binn Dubh, Bencollaghduff, irlanderaz "Gailur Beltza" edo "Atsoen Gailurra", Irlandako Galway konderriaren mendebaldean dagoen mendi bat da, Connemara eskualdean. 696 metroko garaiera du.
Espainiako Saskibaloi Errege Kopa
Espainiako Saskibaloi Errege Kopa (gaztelaniaz: Copa del Rey de Baloncesto) Espainiako saskibaloi txapelketa da, 1983-1984 denboralditik aurrera ACBek antolatzen duena. Lehen txapeldunak hurrengo urteko Europako Saskibaloi Errekopan parte hartzen zuen baina gaur egun ez.
Errekorrak
2006-2007 denboraldian eguneratuak
Binn Dubh (Twelve Bens)
Connemara Parke Nazionalan dago eta Twelve Bens mendikateko hirugarren gailurrik garaiena da.
Cyclemys atripons
Cyclemys atripons Cyclemys generoko animalia da. Narrastien barruko Geoemydidae familian sailkatuta dago.
Rügen
Rügen (Rugia) Alemaniako Mecklenburg-Aurrepomerania estatu federalean dagoen uharte bat da. 926.4 km²-ko azalera eta 77.000 biztanle ditu. Berez, herrialde honetako uharterik handiena da.
Geografia eta klima
Itsaso Baltikoan kokatzen da, Hiddensee eta Ummanz uharteen alboan. 570 kilometro luzen den kostaldea dauka eta gizakiaren eragin handirik jasan ez duen eremua da.
Klima epela kontsideratzen bada ere negua nahiko hotza da (0 °C bataz beste) eta udak ere freskoak dira 16'3 °C-ko mediak markatzen direlarik. Ez da oso euritsua (520-560 mm) eta urtero 1800-1870 eguzki ordu ditu.
2007tik aurrera Rügeneko zubiak (Rügenbrücke) elkartzen du uhartea kontinentearekin, zehatzago esanda Stralsund hiriarekin.
Historia
K.a. 4.000 urteko populazioen aztarnak aurkitu dira irlan. Antzina Rugiarrak ezarri ziren uhartean, agian Eskandinaviatik etorritako leinua izan zitekeen. VII mendean Rani leinu eslaviarra iritsi zen eta bertakoekin nahastu zen. Charenza izeneko antzinako herrian bizi zen uharteko printzea baina botere erlijiosoa Rügen uharteko punturik iparralderenean ezarri zen, Svetovid tenplu gotortuan.
Daniarrek 1168an uhartea konkistatu zuten eta handik gutxira biztanleak kristautzen hasi ziren. Germaniarren asentamenduak sortzen hasi ziren eta 1325ean Pomeraniako Dukerriaren esku gelditu zen uhartea.
Hogeita Hamar Urteko Gerra bukatzean, 1648ko Westfaliako Bakeak suediarrei eman zien Pomerania osoa baina 1815ean, Napoleondar Gerrak amaitzean Prusiaren esku gelditu zen. XX mendearen hasieran berlindarren opor leku nagusia bilakatu zen eta gaur egun ere horrela dirau.
Derryclare aintzira
Derryclare aintzira, Loch Dhoire an Chláir, Irlandako Galway konderriaren mendebaldean dagoen urgozodun aintzira bat da, Connemara eskualdeko Innagh haranan.
Kaedi
Kaedi (كيهيدي; Kaédi) Mauritaniako hiria da, herrialdeko nagusienetariko bat dena. Senegal ibaiaren iparraldeko ertzean kokaturik, eremu kulturaniztun batean dago.
Antiespainolismo
Antiespainolismoa (antiespañolismo) edo hispanofobia espainiar edo hispanoen aurkako beldur, nazka, gorroto edo diskriminazioa da. Kontrakoa hispanofilia da. Antiespainolismoaren fenomeno historikoak hiru etapa ditu: XVI. mendeko Europako elezahar beltza, XIX. mendeko Amerikako independentzia gerrak eta XX. eta XXI. mendeko immigrazio ilegalak sortutako aporafobia.
Bujurquina tambopatae
Bujurquina tambopatae Bujurquina generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Antiespainolismo
XIX. mendean Iberiar Penintsulan mugimendu antiespainolistak ere sortu ziren, batez ere, euskal abertzaletasunaren, kataluniar nazionalismoaren eta galiziar nazionalismoaren garapenean. Euskal abertzaleen artean, Espainiaren aldeko jarduera politikoa eta kulturala adierazteko erabiltzen den gaitzespen hitza espainolismoa da, eta honen aldekoari espainolista deitzen zaio.
Prasco
Prasco Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Prascok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Carazoko departamendua
Geografia
Hondartza ederrengatik eta ia urte osoan zehar ospatzen diren festa erlijiosoengatik ezaguna da. Festarik garrantzitsuenak Santiago Apostoluaren Jinotepeko Zaindariarenak dira.
Herriak
Hiru hirigune nagusi ditu: Jinotepe, Diriamba eta San Marcos. Guztira 8 udalerri dira:
Hondamendi zinema
Hondamendi zinema thrillerren azpigeneroa da, non hondamen natural batek (lurrikara, tsunami, meteorito, eta abar) edo teknologiko batek (leherketa nuklear, hegazkin istripu, naufragio, sute, eta abar) edo bere ondorioek filmaren intriga sortzen dute.
Hondamendi film asko ospetsu bilakatu dira: Airport, The Towering Inferno, When Worlds Collide, The Poseidon Adventure, Earthquake, Apollo 13, The Core, 2012, Titanic,...
Hunchunita
'''Hunchunita]] =
elementu natiboak motako minerala da.
Ezaugarriak
Hunchunita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Foster, hilda zaude
Foster, hilda zaude (Foster, You're Dead!) Philip K. Dickek idatzitako zientzia fikziozko ipuina da, 1955ean Star Science Fiction Stories No.3 aldizkarian argitaratua.
2015ean Aritz Gorrotxategik Meettok argitaletxeentzat 'Ordaina' izeneko ipuin-bildumaren barnean euskaratu zuen. Guztira, hamaika narrazio kronologikoki ordenatuta biltzen ditu 'Ordaina'k, Dicken estiloa eta bilakaera hurbilagotik eta zehaztasun handiagoz hautemateko.
Sinopsia
Istorioa 1971n gertatzen da, non estatubatuar herritarren gehiengo zabalak bere gain hartzen dituen bunker pribatuak, eta finantza laguntza ematen die euren hiriari gerra nuklearrerako prestatzeko. Bunker "hobetuen" modelo berriak urtero sortzen dira eta urtero erosten dira (xurgagailuen edo automobilen antzekoak) sobietarrek, ustez, erasorako metodo berriak garatzen dituztelako.
Tefroita
Tefroita silikato motako minerala da eta olibinoaren taldearen kidea da.
Bujurquina vittata
Bujurquina vittata Bujurquina generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Elkoatz
Elkoatz (eguesibarreraz: Elukatze) Urraulgoiti ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
biztanle zituen.
Bertako biztanleak elkoaztarrak (eguesibarreraz: elukastarrak) dira.
Izena
Elkoatz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Elkoatz Urraulgoiti ibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Klima
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.
Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.
Estazio meteorologikoak
Urraulgoitin dagoen Eparotz lekuan, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Orreagako Santa Mariak zenbait lursail zituen bere amaieran XV. mendearen amaieran. XIX. mendearen lehen erdiko toki-administrazioaren erreformara arte, Urraulgoiti ibarreko diputatuak eta bertako bizilagunen artean aukeratutako errejidoreak zeuden Elkoatzen agintean. 1847an eskola eta irin-errota bat zituen; bertako biztanle batzuek pago-egurra lantzen zuten oholak egiteko; bideak bertakoak ziren, malkartsuak eta egoera txarrean zeuden. Agoiztik eta Irunberritik jasotzen zen posta. XX. mendearen hasieran, landa-kutxa bat sortu zen hemen.
Demografia
biztanle zituen Elkoatzek.
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulgoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulgoiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Oligosoma aeneum
Oligosoma aeneum Oligosoma generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Arcadia (Nebraska)
Arcadia Nebraskako herri bat da. Valley konderrian kokatua dago. 2010ean 311 biztanle zituen, 1.48 kilometro koadrotan banatuta.
Paramezio
Paramezioak (Paramecium generoa) ur gezatan bizi diren protozoo ziliodunak dira, itxura obalatua dutenak. 50 eta 300 µm bitarteko luzeera dute, mikroskopio optikoa beharrezkoa izanik beraiek ikusteko.
Ugariak dira ur-putzu, urmael eta ur geldirik duten habitetan.
Aspalditik dira ezagunak protista hauek, lehenengo mikroskopioak asmatu zituztenek (XVII. mendean) "animakulu" txikiak ikusi baitzituzten landareen infusioetan ("infusorio" izena ere eman zieten).
Paramezioek ez dituzte flageloak, zilioak baizik. Zilio horiek protozoo horien azal osoan daude, eta higidura ematen diote organismoari. Paramecium caudatum espezieak 2.000 zilio inguru ditu.
Zapatila itxurako bizidun zelulabakar horiek zitostoma izeneko egitura dute, zelula mintzaren inbaginazioa, aho moduan jarduten duena elikagaiak harrapatu eta irensteko. Zitostomaz gain bi nukleo dituzte, bata bestearen ondoan: nukleo handia (makronukleoa) eta nukleo txikia (mikronukleoa).
Bakterioez eta partikula organiko txikiez elikatu ohi dira. Zilioek ur korrenteak sortzen dituzte bakterioak zitostomara erakartzeko. Irentsitako bakterioak elikagai-bakuola batean pilatzen dira.
Ugalketari dagokionez erdibiditzearen bidez sortzen dira bi paramezio, paramezio-ama batengandik. Ugalketa asexual horretan sortutako paramezioek ama-zelularen ondare genetiko bera dute. Ugalketa sexuala ere egin dezakete: bi paramezio elkartu eta mikronukleoak elkartrukatzen dituzte, material genetiko berria agertuz trukaketaren ondorioz. Ugalketa sexual honi konjugazioa deritzo, eta ugalketa asexualaren aldean urriagoa da.
Paramecium generoan espezie asko daude. Besteak beste, Paramecium caudatum, Paramecium aurelia eta Paramecium bursaria.
Julene Bouzo
Julene Bouzo Agirregomezkorta (Ermua, Bizkaia, 2003ko ekainaren 4a - ) bizkaitar atleta da, gorako jauzia diziplinan trebatua. Bere ibilbidean zehar Bizkaiko zein Euskadiko txapelduna eta Espainiako txapeldunorde izandakoa da.
Bizitza
Aitor Bouzo futbolariaren eta Ainhoa Agirregomezkorta eskubaloi jokalariaren alaba, 7 urte zituela hasi zen azken kirol horretan jokatzen, Anaitasuna Ikastolaren taldean. Entrenamenduak amaituta, atletismoa egiten ari zirenak ikustera joaten zen eta hantxe piztu zitzaion kirol horrekiko jakinmina. 10 urteko neskatoa zen atletismoan hasi zenean, modalitate desberdinetan arituz eta Ermuko Errotabarri eskubaloi taldean jokatzearekin tartekatu zuena.
2017tik Bidezabal Durango Atletismo Taldeko kidea da. Altuera-jauzian, besteak beste, 18 urtetik beherakoen modalitatean, 2020an Tarragonan ospatutako Espainiako Txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen; 20 urtetik beherakoenean, 2021ean Antequeran burututakoan, zilarrezkoa eta urte berean Euskadiko txapelduna izan zen, azken biotan 1,70 metroko langaren gainetik saltatuz.
2023an, 23 urtetik beherako nesken kategorian, Antequeran ospatutako Espainiako 37. Txapelketan brontzezko domina eskuratu zuen, 1,73n jarritako langa bigarren saiakeran gainditu ostean, sailkapenean bigarren geratutako atletarekin berdinduta.
Sobekemsaf II.a
Sekhemra Shedtauy-Sobekemsaf edo Sobekemsaf II.a, Egiptoko XVII. dinastiako faraoi bat izan zen, K. a. 1570ean gobernatu zuena, Egiptoko bigarren tarteko aroa bezala ezagutzen den garaian.
Sobekemsaf I.a faraoiaren eta honen emazte Nubemheten semea zen.
Egipto, garai honetan, zenbait errege garaikidek gobernatu zuten. Orain, Sekhemra Shedatauy Sobekemsaf, Intef VI.a eta Intef VII.aren aita izan zela onartzen da, Intef VII.aren erregealdian eraiki zen Gebel Intefeko tenplu baten hondakinetan aurkitutako ate baten harrizko ateburuan grabatutako idazkun batean oinarrituz. Baina, ateburuak, Sobekem... izeneko errege bat soilik aipatzen du Intefen aita bezala: Intef, Sobekemen semea.
Sobekemsafen hilobiko lapurreta
Abbott papiroak eta Leopold Ahmerst papiroak, Ramses IX.aren erregealdian datatuak daudenak, Sekhemra Shedtauy Sobekemsafen hilobia, hilobi lapurrek espoliatu eta suntsitu zutela diote. Hilobi hau arpilatzearen arduradun izan ziren gizonen aitortza eta frogak, azken papiroan xehatzen dira, Ramses IX.aren erregealdiko 16. urtean datatua dagoena, III Peret hilabeteko 22. egunean.
Dokumentu honek, Amon-Raren tenpluko hargin bat zen Anhernakhten seme Amenpnufer, hilobiak lapurtzeko ohituran erori zela dio (errege eta nobleenak mendebaldeko Tebasen, Hapiuer harginaren konpainian, baita eurek nola lapurtu zuten Sobekemsafen hilobia beste sei gaizkiderekin batera Ramses IX.aren erregealdiko 13. urtean ere.
Amenphuferrek, errege momietatik lapurtutako altxorrek, "urrezko 160 deben"eko balioa (14,5 kg) zutela dio. Dokumentuaren amaieran, lapurrei emandako epaia agertzen da (ziuraski heriotz zigorra), eta txosten ofizialaren kopia bat, Ramses IX.a faraoiari, Behe Egipton, bidali zitzaiola zioen ohar bat.
Bere garaiko testigutzak
Zenbait monumentu eta objektu daude Sobekemsaf II.aren erregealdian datatuak: Estatua bat, hilarri bat eta harkaitzean eginiko idazkun batzuk aurkitu dira Tebasen. Eskarabeo ugari dago. Baita bi obelisko ere, horietako bat Kairoko Egiptoar Museoan, eta, bestea, galdua, ziuraski, bildumagile pribatu baten eskuetan.
Uztailaren 24
Uztailaren 24a gregoriotar egutegiaren urteko berrehun eta bosgarren eguna da, 206.a bisurteetan. 160 egun falta dira urtea amaitzeko.
Koji Sasaki
Koji Sasaki (japonieraz: 佐々木 康治, 1936ko urtarrilaren 30a - ) Japoniako futbolaria da.
Kopa menstrual
Kopa menstruala edo hileko-kopa hilekoan odola biltzeko baginan sartzen den ontzia da. Hilekoa kudeatzeko beste metodo batzuek ez bezala, tanpoiak eta konpresa higienikoak adibidez, ez du likidorik xurgatzen, baina barruan metatzen du atera eta bota aurretik. Produktu berrerabilgarria da eta latexez, silikonaz edo elastomero termoplastikoz eginda dago. Erabilera segurua bermatzeko, erabiltzaileak eskuak desinfektatu behar ditu sartu eta kentzerakoan, ez utzi kopa barruan egoten hamabi ordu jarraitu baino gehiagotan eta hilekoaren hasieran eta amaieran kopa desinfektatu behar du. Kopa menstrualak 99 herrialde baino gehiagotan eros daitezke, nahiz eta erabilera-tasa baxua izaten jarraitzen duen.
XIX. mendea
Kopa menstrual baten antzeko lehen gailu "zaku katameniala" da, 1867an, Chicagon, S. L. Hockertek patentatua. Barne eta kanpoko erabilerarako bost egitura elkartuz osatuta zegoen. Baginaren barruan gomazko poltsa edo zaku leun moduko bat jartzen zen. Gomaz, urrez, zilarrez edo Hockertek egokitzat jotako beste materialez egindako eraztunak zerbixa inguratzen zuen eta zakua lekuan eusten zuen. Azken honi hari bat lotzen zitzaion. Haria baginako kanaletik irten, gorantz okertu eta sabelaldean erabilitako kuxin batean amaitzen zen. Gailu osoa aldaka gainean loturiko gerriko baten bidez eusten zitzaion gorputzari. Poltsaren barruan belakiak jartzen ziren odola xurgatzeko.
XX. mendea
XIX. mendean zehar, barne bildumagileen patenteak aurkezten jarraitu zuten. 1876an George E. Johnstonek, Chicagokoa ere, kanpoko zaku bati atxikitako kopa bat asmatu zuen. 1884an, Hiram G. Farrek metalezko kopa bat deskribatu zuen. Gailu honen iragarkia American Druggist aldizkari estatubatuarran agertu zen "umetoki-euskarri" izenarekin. 1892an, Julius J. Wernierek hodi teleskopikoen bidez luzera erregula zezakeen biltzaile bat asmatu zuen. Hiru urte beranduago Philip W. Dautrichek sarrera bikoitzeko poltsa bat asmatu zuen. Gailu honek, baginako kanalean sartuta, umetokiari eusten zion eraztun formako mutur lodiarekin. Jarioa isur ez zedin, beste muturrean erabiltzaileak ireki zezakeen euskarria zegoen edukia husteko. 1898an, Seth Beachek esfera formako gailu bat proposatu zuen.
XX. mendearen lehen hamarkadetan, diseinu gehienek gerrikoak edo kanpoko euskarriak erabiltzeari utzi zioten, eta barne erabilerarako egituran berritzera mugatu ziren. 1903an, Lee H. Mallaleiuk eraztun uzkurtua, tunel itxurako gailua eta isuriak saihesteko balbulaz osatutako kopa bat deskribatu zuen. 1907an, Louise Nelsonek mutur irmoa zuen pesario bat patentatu zuen hilekoa kudeatzeko gailu gisa. 1917an, John Jorgensonek metalez egindako kopa baten maketa proposatu zuen. Urtebete beranduago, Lester E. Norquistek kopa luze baten formako gailu katameniala patentatu zuen, alboko irekidura batzuekin eta eraztun formako eranskin leun batekin. Gailuaren barruan material xurgatzaile bat erabiltzea gomendatu zuen egileak, esaterako belaki bat. 1928an, Emil Spardelek plegatzeko gai zen kopa bat deskribatu zuen. 1932an, Lester J. Goddardek "ontzi baginala" erregistratu zuen. Aurrekoetan ez bezala, asmatu zuen gailuan ez zuen zulorik, kalitate oneko kautxu sintetiko biguneko pieza bakar batez egina zegoen eta Goddardek zehazten zuen ez zuela umetokiarekin kontaktuan jarri behar. Arthur F. Hagedornen 1935eko patentea Goddarden asmakizunean oinarrituta zegoen. Botoi formako kopa bat erregistratu zen urte hartan John Robert Manegolden izenean.
Lehen modelo komertzialak
1930eko hamarkadan, kopa menstrualen lehen modelo komertzialen ekoizpena hasi zen. Lehenengoak The Dainty Maid Inc-ek fabrikatutako Daintette Cup (Middlefield, Connecticut) eta Foldene Inc-ek fabrikatutako Foldene Cup (Cleveland, Ohio) izan ziren. Biek oso molde antzekoa zuten baina kolorez eta tamainaz desberdinak ziren. 1937an, Leona Chalmers asmatzaile eta aktore estatubatuarrak, kautxu bulkanizatuz egindako kopa bat patentatu zuen. Tassette markarekin kaleratu zuen produktua, baina Bigarren Mundu Gerran kautxu faltak kopen ekoizpena oztopatu zuen. Gainera, medikuntzaren sektoreen kezka zegoen gailu horien segurtasunaren eta "himena haustea, (emakumea) sexualki estimulatzea eta promiskuitatea bultzatzea"-ren inguruan. 950ean Chalmersek bigarren modeloa dokumentatu zuen, materialaren konposizioan aldaketak eginez. Garai hartako beste modelo bat Adele Gordonek 1952an asmatutako "tranpa katameniala" izan zen.
Robert Oreck enpresaburuak Tassette Inc. enpresa sortu zuen Chalmersek asmatutako kopa Tassette izenarekin merkaturatzeko. Kopak merkatuan sartzea lortu zuen arren, publikoak erresistentzia erakutsi zuen gailu genital bat garbitu eta berrerabiltzearen ideiari eta botatzeko eta tanpoiak erabiltzearen aldeko apustua egin zuen. 1963. urtearen amaieran, Tasette enpresak finantza-zailtasunak izan zituen eta kopa berrerabilgarria merkatutik kendu zuen. 1969an Oreckek antzeko enpresa bat fundatu zuen, oraingoan Tassaway Inc izenarekin eta Tassaway kopa jarri zuen saltzeko. Aurrekoa ez bezala, modelo hau botatzekoa zen. 1973 hasieran itxi zen arte, enpresa honek berrogei milioi kopa saldu zituen AEBetan.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan, sexu iraultzarekin eta antisorgailu hormonalen agerpenarekin lotutako panorama sozial berri batek kontsumo-ohitura berriak sortu zituen, batez ere konpresa higienikoak baino gehiago tanpoiak erabiltzea nahiago zuten emakume gazteen artean. 1965 eta 1971 artean Barbara M. Waldronek Chalmersen modeloarekin oinarritutako bi kopa patentatu zituen: lehenengoak ezargailua zeukan eta bigarrena berrerabilgarria zen. 1974an, hileko periodo osoan etenik gabe erabiltzeko modelo bat patentatu zen.
Merkatuan ezartzea
1970eko hamarkadan, tanpoien salmentak behera egin zuen AEBetan shock toxikoaren sindromearen kasuengatik. Horrek irtenbide alternatiboen bila zebiltzan kontsumitzaileen sektorea sortu zuen, kopa menstruala barne. Beste faktore batzuk hilekoarekin lotutako ekologiari eta espiritualtasunari buruzko ideiak izan ziren. 1987an Lou Crawford The Keeper latexezko kopa fabrikatzen hasi zen, gaur egun ere salgai dagoen modeloa. 2002an, Erresuma Batuan, Mooncup silikonazko kopa menstrual berrerabilgarria merkaturatu zen. Gaur egun, 200 marka inguru daude 99 herrialdetan.
Gailua
Batez besteko kopa menstrualak 6 zentimetro ditu luzera eta 4,2 zentimetroko diametroa dauka zatirik zabalenean. 10 eta 38 zentimetro kubiko arteko biltegiratzeko ahalmena du. Produktu honen aurkezpenek forma, diseinu eta tamaina desberdinak dituzte. Modelo egokia aukeratzeko, gorputzarekin erlazionatutako faktoreak hartu behar dira kontuan, hala nola adina, erditze baginalak, azpil diafragmaren muskuluen indarra, baginako kanalaren luzera eta fluxuaren batez besteko bolumena. Horren arabera, kopa bat aukeratu behar da. Aukeraketa erabiltzaileak mediku batekin batera egin dezake. Kopa bat 10 urtera arte berrerabil daiteke. Objetu pertsonala da eta ezin da besteekin partekatu.
Kopa bat sartzeko, erabiltzaileak eskuak higienizatu behar ditu. Tolestu behar da, eta puntatik sartu lehenik, ezargailurik gabeko tanpoi baten antzera. Sartzea erraztu daiteke urarekin bustiz edo uretan oinarritutako labaingarri bat erabiliz. Kopa zerbixetik zentimetro gutxira egon behar da. Kopa kentzeko, erabiltzaileak berriro ere eskuak garbitu behar ditu eta ondoren hatz lodiarekin eta eraztun-hatzarekin kopa hartu behar du oinarritik -ez muturretik- eta estutu xurgatzea aske uzteko. Edukia kentzen denetik berehala komunera isurtzen da.
Kopa sartzeko posiziorik egokiena erabiltzailearen araberakoa da, adibidez, zutik edo hanka bat altxatuta egotea.
Odoljarioaren hasieran eta amaieran kopa desinfektatu behar da. Prozesu hori materialaren eta fabrikatzailearen argibideen araberakoa da.
Segurtasuna
Ez dago nazioarteko estandarrik edo kalitate-proba espezifikorik kopa menstrualak ekoizteko. Hala eta guztiz ere, kalitate oneko materialak erabiltzearen inguruko nolabaiteko adostasuna dago industrian.
2019an, The Lancet medikuntza aldizkariak argitaratu zuen kopa menstrualei berrogeita hiru azterlanen berrikuspena eta ez zuen erlazio zuzenik aurkitu honen erabileraren eta gaixotasunen garapenaren artean.
Kopa menstrualen erabileraren eta pelbiseko gaixotasun inflamatorioaren edo endometriosiaren arteko korrelazioa frogatzen duen nabaritasunik ez dago.
Ikuspegi soziokulturala
Kopa menstruala ugalketa- eta sexu-osasuneko politika publikoen tresna gisa erabiltzen da, eta eskola absentismoaren aurkako borrokan, bereziki garapen bidean dauden herrialdeetan.