cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chantes
Etxebizitza
2007an 63 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 61 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 46 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Entziklopedia
Barne-antolaketaren kontuak grinak sortu ditu, eta autoreak ezagutzaz eta idazlana erabiltzeko moduaz egiten duen ikuskerarekin lotuta dago. Hasiera batean, antolaketa nagusia gaien araberakoa izaten zen, diziplinen arabera. Sailkapen alfabetikoa, X. mendean hiztegietan erabiltzen hasi zena, ez da behin betiko ezarriko entziklopedia batean XVIII. mendera arte. Gaikako antolaketa eta sailkapen alfabetikoa modu gurutzatuan erabil daitezke, gai-lan jakin batean indize-bolumen bat edo gehiago integratuz.
Entziklopediak ugaritu egin dira, ezagutzaren hazkunde-erritmoari eusteko. Iraultza digitalak entziklopediak eguneratzea, kontsultatzea eta zabaltzea erraztu zuen, baina oso txarra izan zen entziklopedia klasiko gehienentzat; Wikipedia, berriz, entziklopedia handiena bihurtu zen. XXI. mendean, aurkikuntza zientifiko eta teknologikoak azkartzearen ondorioz, entziklopedia bat inoiz baino gehiago proiektu irekia da, etengabe garatzen ari dena.
Chantes
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Paisley
Paisley (Pàislig, Paisley) Eskoziako Renfrewshire konderrian dagoen udalerri bat da. 2011ko erroldaren arabera 76.834 biztanle zituen. Glasgow Handia metropoli eremuaren barnean dago.
Etimologia
Historikoki hainbat itxura eman izan zaio herriaren izenari (Paislay, Passelet, Passeleth, Passelay) eta horregatik ez daerraza izenaren jatorria zehaztea. Britoi hizkuntzetako pasgill (larrea) edo passeleg (basilika) hitzen aldaera izan daitekeela uste da.
Geografia
Glasgow Handia hiriguneko zati da, hain zuzen ere Glasgow hiriaren erdigunetik 11,1 kilometro ekialdera kokatua dagoelarik. Berez, Eskoziako seigarren udalerririk populatuena da Glasgow, Edinburgh, Aberdeen eta Dundee hirien atzetik. Eta hiriak diren Inverness edo Stirling udalerriek baino biztanle gehiago ditu.
Entziklopedia
Testu entziklopediko baten ezaugarriak
Entziklopediako artikuluek beste formatu literarioetatik bereizten dituzten ezaugarriak dauzkate:
Chantes
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 65 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (28 gizon eta 18 emakume) eta 6 langabezian zeuden (6 emakume eta 6 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Paisley
Jatorria
VI edo VII mendeetan San Mirin irlandar monjeak eraikitako kapera bat izan liteke Paisleyren jatorria. Agiri handirik gordetzen ez bada ere, Glasgow eta Govanekin batera Strathclyde Erresumako erdigune erlijiosoa izan bide zela uste da. Clunyko abadiaren menpeko prioratoa ezarri zen bertan 1163an eta 1245ean abadetxe maila eman zitzaion. Bruce eta Stewart errege familiek lagundu zuten abadia eta Roberto III.a Eskoziakoa bertan hobiratua izan zen. Diotenez William Wallace bera ere bertan ikasle izan zen. XV mendean garapen ekonomikoa izan zuen merkataritzari esker eta 1488an Baroi herri titulua eskuratu zuen.
Chantes
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Entziklopedia
Entziklopedia bateko edukiak
Entziklopedia bateko edukiek, gaia edozein dela ere, baldintza batzuk betetzen dituzte:
Paisley
Sorgin ehiza
1697an zazpi sorgin erre ziren bertan, hau izan zen Europan gertaturiko azken sorgin erreketa masiboa. Perra bat ezarri zen herriko bidegurutze nagusian. Gaur egun brontzezko berri bat dago eta bertan honela dago idatzia: "Mina eraginda, sufrimendua gainditua, injustizia egina".
Industria iraultza
XVIII mendean ehungintzari esker industriagune garrantzitsua bihurtu zen. Ingeles errota jabeak erakarri zituen eta Ayrshire eta Highland konderrietatik jende asko etorri zen lanera. Kaxmirren imitazioak ziren xalak "Pasley" izenarekin komertzializatu ziren eta XIX mendean Thomas Coats enpresariak gidatuta, hariak egiten erreferentea bihurtu zen mundu mailan.
Chantes
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
Entziklopedia
Hastapenak
K.a. IV. milurtekoaren amaieratik, Sumerren dago "kultura-materialaren entziklopedia moduko bat, zeinaren datuak gaika antolatuta baitaude": animalia, harri, landare eta hegaztien zerrendak barne. 600 urte geroago, Eblan ere tableta protoentziklopedikoak zeuden, eta zerrenda luzeak proposatzen zituzten, hitzen lehen letraren arabera sailkatuta. Lan horien kopia asko daude, historialariek "zerrenda lexiko" deritzenak.
Paisley
Industria iraultza
Langileriak bere eskubideak eskatzeari ekin zion eta 1816 eta 1820 artean istilu politiko ugari izan zen herrian, manifestazioak, polizien kargak, matxinadak... Garai hura Radical Wars (Gerra erradikalak) izenarekin ezagutzen da. Egoera okertu egin zen 1841-43ko krisiak bete betean harrapatu zuenean. 112 errotetatik 62k porrota izan zuten eta hiriko populazioaren laurdena pobrezia gordinean sartu zen. Sir Robert Peel lehen ministroak dirulaguntzak eman zituen baina egoerak ez zuen hobera egin Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilaren erruz kotoi inportazioak nabarmen jeitsi baitziren eta Pasleyko errotak lehengairik gabe gelditu baitziren.
Chantes
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Chantes udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 312 hektarea erabiltzen.
Paisley
XX mendea
XX mendearen hasieran hiria nabarmen handitu zen eta inguruko muinoak okupatu zituen. Paisleyko industria maila hain zen ezaguna Bigarren Mundu Gerran alemaniarrentzako helburu bihurtu zela eta hainbat alditan bonbakatu zuten Glasgowekin batera.
1946ko Housing Act itunari esker Paisleyk egoitza-auzo berriak eratu zituen inguruan, Glenburn, Foxbar, Ferguslie Park, Gallowhill, Hunterhill, Gockston eta Dykebar. Gaur egun Glasgowrekiko mugaraino iritsi direnak. Honi esker Eskoziako bosgarren herri populatuena da.
Entziklopedia
Antzinako Grezia
Grezian, K.a. VII. mendeaz geroztik, filosofo presokratikoekin ari zen hausnarketa- eta ikerketa-jarduera bizia. Platonekin zabaldu zen (428-348), eta haren Timeok garaiko zientzien aurkezpena ematen du elkarrizketaren bidez: astronomia, kosmogonia, fisika eta medikuntza. Lan hori entziklopedia metodikotzat har daiteke.
Aristotelesek (384-322) hainbat gairi buruzko tratatuak egin zituen (poetika, erretorika, logika, zientzia politikoa, fisika, psikologia, biologia, etika...), eta espiritu entziklopedikoa erakutsi zuen, baliokiderik gabea. Hala ere, zirriborro horiek hil eta 275 urtera baino ez dira zabalduko, hau da, K.a. 50. urtearen inguruan: "Corpus ikaragarri horren galera edo aldaketa partziala, entziklopedikoa zena terminoaren adiera puruenean, eta gero, pixkanaka-pixkanaka berreskuratzea, Islamari esker, entziklopedien historiak Mendebaldean bi mila urtean izan du eragina.»
Chantes
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Entziklopedia
Antzinako Grezia
Heraklides Pontiko (388-310), Platon, Espeusipo eta Aristotelesen ikaslea izan zena, bere lan filosofikoez gain, arte liberal nagusiei buruzko lanak (gramatika, erretorika, dialektika, musika eta geometria) konposatu zituen lehen autoreetako bat izan zen.
Léa Parker
Léa Parker frantziar polizia-telesaila da, M6entzat egina.
Entziklopedia
Antzinako Grezia
Beste ikertzaile balioaniztun askoren artean, Kalimako (circa 310-240) izena aipatu behar da: poeta eta gramatikaria izateaz gain, era askotako gaiak landu zituen. Eratostenes Zireneko ak ere (276-194) balio handiko matematika-, astronomia- eta geografia-lanak utzi zituen, Lurraren zirkunferentziaren neurri guztiz zehatza barne. Posidonio izena ere iritsi zen (135-51), aldi berean geografoa, historialaria eta matematikaria zena, baina haren lana erabat galdu zen.
Pseudorabdion sarasinorum
Pseudorabdion sarasinorum Pseudorabdion generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Entziklopedia
Antzinako Grezia
Jakiteko nahia ere liburutegien eraikuntzan islatu zen. Asurbanipal liburutegia Niniven eraiki zuten K.a. VII. mendean, eta 30.000 buztin-tableta zituen. Alexandriakoa, K.a. 288. urtean sortua, antzinateko liburutegirik garrantzitsuena izan zen; Ptolomeo II.a Filadelfoko garaian 490 000 biribilki zituen, eta mendeetan zehar mundu mediterraneoko zientzialariak erakarri zituen.
Léa Parker
Sinopsia
Léa Parker DOS Frantziako Poliziaren zelula sekretuaren kidea da. Ingurukoek, aitak izan ezik, ez dute bere lanbidea ezagutzen.
Entziklopedia
Antzinako Grezia
Metatutako jakintza kopuru itzeletik, zati txiki bat baino ez zen latinera itzuli. Erromatarrei, hain zuzen, ez zitzaizkien arazo teorikoak asko interesatzen, eta aplikazio praktikoak zituzten oinarri matematiko, geometriko edo astronomikoetan sakondu gabeak. XII. mendean zibilizazio arabiarraren garapenaren alde bakarrik itzuli ziren latinez Hipokrates, Euklides, Aristoteles, Arkimedes, Apolonio Pergakoa, Ptolomeo eta Galenoren lan zientifiko nagusiak. Entziklopediak jakintza hori transmititzeko funtsezko kate-mailak izan ziren.
Antzinako Erroma
Antzinako Erroman, portaera entziklopedikoa lehenik eta behin Greziako ondare intelektuala bereganatzeko borondate gisa garatu zen, K.a.26 urtean behin betiko erromatarrek militarki garaitu ondoren. Lehen saio entziklopedikoa Varronena izan zen (K.a. 116-27), eta haren Antiquitatum rerum humanarum et divinarum libri XLI: tamalez, zati batzuk besterik ez da gorde. Autore horren iritziz, etimologia jakintzaren giltzarria da, eta hitz baten jatorriak ezkutuan duen egiari buruzko informazioa ematen digu, eta frogatzat ematen du verbum ("hitza") veritas ("egia") hitzetik datorrela. 41 liburuetatik 25 giza gaiei buruzkoak dira eta gainerakoak, jainkoei buruzkoak. Lana galduta dago, baina, hein batean, bertatiko aipuengatik ezaguna da.
Gure garaiko I. mendearen hasieran, Aulus Cornelius Celsusek De Artibus entziklopedia idatzi zuen, 26 liburutan, nekazaritza, arte militarra, erretorika, filosofia, jurisprudentzia eta medikuntza biltzen dituena. Azken eremu hori bereziki garatuta dago, eta liburu horretako gorde den atal bakarra da.
Plinio Zaharra (K.o. 23-79), Vesuvioko erupzioan hildako idazle eta naturalista erromatarra, Historia naturala izeneko entziklopedia erraldoiaren egilea da. 37 liburukiko liburu horrek 20.000 gertaera inguru zerrendatu zituen eta 500 egile aipatzen. Plinio Zaharrak kosmologiari, astronomiari, geografiari, historia naturari, botanikari, farmakopeari, medikuntzari, mineralogiari, arkitekturari, pinturari eta eskulturari buruzko bere garaiko ezagutza bateratu zuen. Iritsi zaigun autore horren lan bakarra da. Oso ezaguna izan zen Erdi Aro osoan, aspalditik erreferentzia zen ezagutza zientifiko eta teknikoen arloan, eta hainbat lan entziklopediko elikatu zituen.
Noctes Atticae lanean (II. mendea), Aulo Gelio hainbat gairen inguruan aritu zen: literatura, arteak, filosofia, historia, zuzenbidea, geometria, medikuntza, natur zientziak, meteorologia eta geografia.
Polyhistor (Munduko mirariak ere deitzen zaio) Gaius Julius Solinus idazle erromatarraren lana da, III. edo IV. mendeetakoa, eta munduaren bitxikeriak aurkezten ditu, herrialdearen arabera. Lana galdu egin zen, baina elementu asko maiz Erdi Aroko entziklopedietan kopiatu ziren.
IV. mendearen amaiera aldera, Serviusek oso iruzkin oparoa idatzi zuen Virgilioren lanari buruz, gai-sorta zabal bati buruz, eta poetaren testuaren ordenaren arabera antolatutako entziklopediatzat har daiteke.
Goi Erdi Aroa
Proiektu entziklopedikoak Agustin Hiponakoarekin norabide erradikala hartu zuen, eta Bibliako datuen azterketa sistematikoan zentratzea proposatzen zuen. Antzinako ezagutzatik geratzen dena, beraz, erlijioaren irakaskuntzetan integratu behar da, horiek desagertu aurretik. Bibliako idazkiek entziklopedien egitura berritu zuten horrela, eta horietan Natura objektiboki irudikatu behar zen, «Sorkuntzaren ordena, Jainkoak nahi duen ordena, gizakiak esku hartu behar ez duena» errespetatuz.
Kasiodorok (485-580) Institutiones divinarum eta saecularium litterarum zeritzanak idatzi zituen, bi libururekin, bere monasterioko monjeak arte liberalen diziplinetan, triviuma eta quadriviuma, irakasteko.
Isidoro Sibiliakoa Erdi Aroko lehen entziklopediagilea izan zen. Haren Etimologiarum libriak 630 urtearen inguruan sortu zuen, eta hogei liburu eta 448 kapitulu zituen. Varronek ezarritako tradizioari jarraituz, hitzen azterketa etimologikoa proposatzen zuen. Lan horren bidez, antzinako ezagutzaren berri ematen saiatu zen, eta irakurleei desagertzear zegoen kultura klasikoa transmititzen zien. Haren liburuak ospe handia izan zuen eta hamar edizio baino gehiago egin ziren 1470 eta 1530 artean, Errenazimentura arteko etengabeko ospearen ikurra. Haren aipu ugariei esker, lan horrek Erdi Aroan galdu ziren latinezko eta greko lan ugari bizirik irauten lagundu zuen, paganotzat jotzen baitziren. Irudi batzuk ere bazituen. Liburuaren antolaketa bereziak kontuan hartuta, Isidoro Sibiliakoa informatikarien patroitzat har daiteke.
Rabanus Maurusek 842 inguruan De rerum naturis (De universo ere esaten zaio) idatzi zuen: 22 liburu ditu, eta Isidoro Sibiliakoarena hartu zuen berriro funtsean baina, modu esanguratsuan, zenbait zati kendu eta berrantolatuta, munduari buruzko ikuspegi erlijioso baterako erakusketa osatzeko. Horretarako, lanak ordena hierarkiko zorrotz bati jarraitzen zion, sortzailearengandik haren izakiengan eta sortutako gauzetara doana. Garai karolingiar osoan oso ezaguna izan zen.
Suda entziklopedia grekoa da, Bizantzion X. mendean idatzia eta Suidasi eratxikia. 30.000 sarrera ditu, ordena alfabetikoan sailkatuak. Lan horrek Mendebaldeko herrialdeetan sailkapen alfabetikoa zabaltzen lagundu zuen.
Erdi Aro klasikoa
Rabelais idazle frantsesa izan zen entziklopedia hitza erabili zuen Mendebaldeko lehen idazle modernoa (Pantagruel, 1537), baina Plutarkori hartu zion adieran erabilita, giza jakitate guztiak hartu zituen heziketa gisa, alegia. Errenazimentuko giro eta urte bertsuetan, Paulo Skalic idazle kroaziarrak entziklopedia hitza maiz azaltzen den bilduma bat eskaini zuen. Alabaina, jakitate osoa biltzen zuen obraren aldeko grina hori bizirik zegoen antzinako garaietan ere. Terencio Varron (Rerum divinarum eta Humanarum antiquites eta Disciplinarum libri IX, K.a. Iehen mendekoak) eta Plinio Zaharra (Historia naturalis, K. o. Iehen mendekoa) idazle erromatarrak izan ziren entziklopediazkotzat jo litezkeen lehen obra ezagunen egileak.
Entziklopediak XII. mendean ugaldu ziren, jakin-min zientifikoa handitu egin zelako. Aurreko latinezko konpilazioetatik mailegatzen dituzte, baina baita arabiar lanetatik ere, orduan askoz aurreratuagoak (ikus behean). Esperientziaz kezkatzen da, eta antzinako Erromako nozio ezezagunak agertzen dira, hala nola orratz magnetizatua. Gauza txundigarriekiko interes handia ere nabari da, dagoeneko Polyhistor-en mende batzuk lehenago oso presente zegoen joeraren ildotik.
Honorius Augustodunensisek 1110 inguruan argitaratu zuen garai hartako lanik garrantzitsuena, Imago mundi, geografiari, astrologiari, astronomiari eta historiari buruzko tratatua, eta frantsesera, italierara eta espainiarrera itzuli zen. Liber-floridusen (1120), Lambertek, erabateko desordena batean, 192 lan ingurutik hartutako datuak biltzen ditu, eta arreta berezia jartzen die geografiari, historiari eta astrologiari, bilaketa ikoniko handia erakusten duten irudiekin batera. Garai berean, Schedula diversum artium egin zuen Theophilusek, hainbat lanbidetan (beira, beirateak, papergintza, metalurgia, harri bitxiak) erabilitako teknikak zehatz-mehatz deskribatzen dituen lehen lana. Hugo San Victorkoak (1096-1141) zientzien sailkapen berri bat eta Biblia irakurtzeko metodo bat proposatzen ditu Didascalicon. 1159 eta 1175 artean, Herrad Landsbergekoa abadesak,lehen emakume entziklopedistak, Hortus deliciarum egin zuen bere mojentzat. Lan hori oso nabarmena izan zen, irudi alegoriko ugari baitzituen.
Tetriko I.a
Gaius Pius Esuvius Tetricus (Galia - Lukania) Galietako Inperioko enperadorea izan zen 271tik 274ra.
Galian jaio zen data ezezagunean, jatorri galiarreko familia noble batean. Senatari eta Galia Akitaniako eta gobernadorea izan zen. 271. urtean Viktorino enperadorea hil ondoren, Tetriko enperadore izendatu zuten, Viktorinoren ama Viktoriaren laguntzarekin. Erromatar tropek enperadore izendatu zuten udaberrian Burdigalan, eta Imperator Caesar Esuvius Tetricus Pius Felix Invictus Augustus Pontifex Maximus izena hartu zuen.
Entziklopedia
Erdi Aro klasikoa
XIII. mendea Erdi Aroko entziklopedismoaren urrezko aroa izan zen. Izan ere, garai honetan antzinateko lanak zabaltzen dira, grekozko edo arabierazko lanetatik latinera itzulita. Unibertsitateak ere agertu ziren, eta eskolastika garatu zen.
Arnold Sajoniakoak De floribus rerum naturalium idatzi zuen, bost zatiko ezagutzen bilduma, 1220 eta 1230 artean osatua, Alberto Handia inspiratuko duena. Gilaume Auverniakoak De universo creaturarum (1231) argitaratu zuen. Gautier Metzekoak L’Image du monde (1246) izeneko poema bat konposatu zuen, Honorius Augustodunensisen lanari berrekiten diona, fantasiazko elementuak gehituz. Thomas Cantimprékoak Natura rerumeko Lixa (1256) argitaratu zuen, eta mende bat geroago nederlanderara eta alemanera (Das Buch der Natur) itzuli zen. Brunetto Latinik frantsesez idatzi zuen Li Livres dou Trésor, latinarekin hautsi zuen Erdi Aroko lehen entziklopedia; autorea Danteren maisua izan zen, eta infernuan kokatu zuen. Bartholomeus Anglicus izan zen 1230 eta 1240 artean idatzitako Lier de proprietatibus rerum delakoaren egilea.
Bearno
Bearno edo Biarno (bearneraz: Bearn  edo Biarn ; frantsesez: Béarn) Gaskoiniako eskualde historikoa da (Okzitania). Gaur egun Akitania eskualdea eta Pirinio Atlantikoak departamendua (Frantzia) osatzen du Ipar Euskal Herriarekin batera. 350.000 biztanle inguru ditu. Hiriburua Paue da eta hiri nagusiak Oloroe, Ortheze, Leskarre, Mourenx, Morlaàs, Nabarrengose eta Noguères.
3162 Nostalgia
3162 Nostalgia asteroide baten izena da. abenduaren 16an aurkitu zuen E. Bowell-ek Anderson Mesa Behatokitik.
Bearno
Ekonomia jarduera nagusia nekazaritza da. Industria Paue eta Lacq-Mourenx aldeetara bildu da nagusiki. Lacqeko gas hobiak (1951n aurkituak) oso garrantzitsuak dira (200.000 milioi m3). Turismoak ere badu garrantzia Pirinioetan. Administrazioaren aldetik, Zuberoa Bearnori (Oloroe-Donamaria) lotua egon da (eta hala dirau maila askotan) Frantziako Iraultzaz geroztik. Zuberoa Baionako Merkatari Ganberari lotua gelditu zen 1991n, Lapurdi eta Nafarroa Beherearekin.
3162 Nostalgia
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1980 YH izena zeraman. Ondoren Nostalgia omentzeko izena eman zitzaion.
Entziklopedia
Erdi Aro klasikoa
Vincent Beauvaiskoak ekoiztu zuen Speculum Majus. Lan hau, 1258an bukatua, Erdi Aroko ezagutzen bilduma garrantzitsuena da. Ondo orekatutako hiru zati ditu: Speculum Naturale (naturaren ispilua): garai hartako historia naturaleko ezagutzak laburbiltzen ditu, eta gizakiaren tokia naturan kokatzen du, autore latindar, greko, arabiar eta are hebraikoen aipamenen mosaikoa eskaintzen du, eta Vincentek iturri horiek ematen ditu; Speculum Doctrinale (edo Doktrinaren Ispilua), ikasleentzako eskuliburu-espeziea, arte mekanikoak, eskolastika, taktika militarra, ehiza, logika, erretorika, poesia, geometria, astronomia, anatomia, kirurgia, medikuntza eta zuzenbidea estaltzen dituena; Speculum Historiale (Historiaren Ispilua), sorkuntzatik 1250. urtera bitarteko gertaera historikoen kontakizuna aurkezten duena. Lan hau XVII. mendearen hasiera arte berrargitaratuko da maiz, eta frantsesez, gaztelaniaz, alemanez eta nederlanderaz itzuliko da. 4.500.000 hitzekin, mendebaldeko entziklopedia garrantzitsuena izaten jarraituko du XVIII. mendearen erdialdera arte.
Txekierazko Wikipedia
Txekierazko Wikipedia (txekieraz: Česká Wikipedie) Wikipediaren txekierazko edizioa da. 2002ko azaroean jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 138.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 18.a zen.
Tetriko I.a
271., 272., 273. eta 274. urteetan kontsul izendatu zuen bere burua, eta 271etik 274ra tribunoa ere izan zen. Bere seme Tetriko II.a boterearekin lotu zuen eta kontsul izendatu zuen 274an eta zesar 273an.
Bearno
Mugak
Mendebaldean Ipar Euskal Herria (Zuberoa eta Nafarroa Beherea), iparraldean Landak eta Armañac (Gers departamendua), ekialdean Bigorra (Pirinio Garaiak) eta hegoaldean Aragoi ditu.
Fisionomia
Erdialdean altuera apaleko mendi eta muinoak daude. Iparraldeko lurrak lauak dira, eta Pirinioetatik jaisten diren erreka eta ibai ugarik zeharkatzen dituzte (Paueko uhaitza eta Oloroeko uhaitza, Aturriren ibaiadarrak).
Eskualdean ipar-ekialdetik sartzen, ipar-hegoalderantz doazen muinoak daude: Montanérès, Vic-Bilh eta Soubestre muinoak. Bertan Aturriren zenbait ibaiadarrek dute iturri: Gabas, Luy de France edo Luy de Béarn; Paueko uhaitzaren harana (Ortheze, Artix, Paue, Nay) biztanle gehien duen eskualdea da, baina Oloroeko uhaitzaren haranak (Oloroe-Donamaria, Nabarrengose, Salbaterra Bearno) ere biztanle asko ditu. Hegoaldean Pirinioak ditu, tartean Bearno Garaiaren hiru haran nagusiak: Ossauko harana (Pourtalet, 1,794 m. eta Midi d'Ossau (2,884 m); Aspe (Somport, 1,650 m) eta Baretos.
Mendirik altuenak Pic Palas (2,974 m, Akitania osoko garaiena) eta Auñamendi (2,504 m) dira.
Historia
Erromatarren garaian Beneharnum (Paue eta Lacq arteko lurraldea) zen Bearno, eta erromatar probintzietako baten barnean egon zen (Akitanian). Bisigodo eta frankoen erasoak jasan zituen lurraldeak. Nahiz eta 843an Verdungo Hitzarmenak Ekialdeko Frantziako erresuman kokatu, orduko bere egoera eztabaidatsua da. Bearnoko Bizkonderria IX. mendearen erdialdean osatu zen (Centulo I.a Lupo, 841). Bere lehendabiziko legebiltzarra, Cour Major izenekoa, 1080. urtean sortu zuten, hau da Ingalaterrakoa baino 185 urte aurrerago. Bearnok Akitaniako dukerria osatu zuen, Leonor Akitaniakoaren bitartez Ingalaterrako Erresuma mende baten zehar (1242-1347) osatu zuena. 1290ean Bearno Foixko konderriaren eskuetan geratu zuten; 1347an ingelesak Akitaniatik joan zirenean, Gaston III.a Foix-Bearnokoa erregeari Foix konde moduan gorazarre egin bazion ere, ez zuen Bearnoko bizkonderriagatik egin bere burujabetasuna aldarrikatuz. Orduan Paue bizkonderriko hiriburu bilakatu zen. Laster jaraunspenen ondorioz Nafarroako erregeek lortu zuten eskualdea. Hauek Hego Euskal Herriko lurraldea galdu zutenean Bearno mantendu zuten.
Bearnoko Bizkondeek gero eta lurralde gehiago eskuratu zituzten: Bigorra, bolada batez (XI. m.); Oloroe, Gabardan (XII. m.); Brulhois, Zaragoza eta Uncastillo, bolada batez (XII. m.); Marsan, Foix, Rosselló eta Andorra (XIII. m.); Albi, Lautrec eta Nébouzan (XIV. m.) eta Zuberoa, Nafarroa Beherea eta Albret XV. mendean. Nafarroako errege ere bihurtu ziren mende horretan. Leskarre, Morlaàs (841), Ortheze (1194) eta Paue (1464) izan ziren Bearnoko antzinako hiriburuak. Gaskoinia eta Guienako dukeen mende egon ondoren, Ingalaterrako koroarekiko loturak hautsi zituen Bearnok XIII. mendean. Zuberoa, Amikuze eta Oztibarre bereganatzeko alferreko saioak egin eta gero, Bearno Foixko konderriaren mende geratu zen ezkontza baten bidez.
Foix eta Bearnoko kondeen garaian indartsua izan zen Bearno, Gaston III.a Foix-Bearnokoa deituaren agintaldian nagusiki (1343-1391). Foixko konde eta Bearnoko bizkonde zen Gaston IV.a Nafarroako errege bihurtu zen Eleonor Nafarroako erreginarekin ezkondu ondoren (1436). Nafarroako koroa Pauen egokitu ondoren 1483an, Foixko kondesa, Bearnoko bizkondesa eta Nafarroako erregina Katalina, Joan Albretekoarekin ezkondu zen eta harrezkero, Albreteko etxeak Foix, Bearno eta Nafarroa bere mendean izan zituen.
Gaztelak 1512an Nafarroa Garaia konkistatu arren, Albretekoek iraun zuten Nafarroako errege. 1527an, Nafarroako erregea zen Henrike Albretekoa Frantzisko I.aren arreba Margaritarekin ezkondu zen eta era horretan bi koroen arteko harremanak estutu ziren. 1548an Nafarroako erregina Joana Albretekoa Antoine Bourbonekin ezkondu zen eta ezkontza hartatik jaio zen Henrike Bearnotarra Nafarroako Erregea, Henrike IV.a izenaz Frantziako errege izan zena (1589-1610). Henrike III.a Nafarroakoa Frantziako errege bilakatu zenean, ez zizkion bere herrialdeak koroari lotu. 1620an berriz, bere heriotzatik hamar urte pasa zirenean, oinordekoak Frantziako koroapean batu zituen bai Bearnoko bizkonderria bai Nafarroa Beherea.
Bearnoren nortasun politiko berezia indarrik gabe utzi zuten Frantziako Iraultza baino lehen (1789ko abuztuak 4), Ipar Euskal Herria eta Bearno departamendu bakar batean sartzea erabaki baitzuten. XVIII. mendearen bukaeran, Frantziako Iraultzak frantsesa hizkuntza ofizial bakarra bilakatzeaz gain, bertako Parlamentua eta foruak indargabetu zituen. Bearnok Ipar Euskal Herriarekin batera Behe Pirinioak departamendua osatu zuen, gero Pirinio Atlantikoak izango zena.
Hizkuntzak
Euskara edo euskararen familiako hizkuntza bat (akitaniera) bide zen bertako mintzaira, Bearnoko eskualdea (Benearnum latinez) historia idatzian sartu zenean (K.a. I. mendea). Euskarak argi ditzakeen toponimo asko daude Bearno osoan. Erromanizazioaren ondorioz, Erdi Aroan noizbait, familia erromanikoaren barnekotzat hartzen den dialekto berezi bat sortu zen, bertan eta aldameneko herri batzuetan: gaskoia. Bearnesa, Bearnoko mintzaira, gaskoiaren dialekto bat da.
Euskara ez bezala, azkar sartu zen bearnesa literaturan eta hizkuntza idatzian. Nafarroako gortean gaskoiez idazten zuten, beharbada baita mintzatzen ere. Behe Erdi Arotik aurrera, Nafarroako nahiz Bearnoko foruak hizkuntza horretan idatzi ziren (Paue Nafarroako erregeen egoitza izan zen XV. mendetik aurrera<sup style="color:#0000FF; padding-left:2px">[erref. behar] ). Egun, ordea, hezkuntza eta kultura bide guztietatik kanpora geratu da, eta landan baizik ez da erabiltzen.
Zuberoako muga herrietan, euskara-bearnes elebidun asko izan da aspaldidanik eta Bearno barneko bi herritan hitz egiten da euskaraz (Eskiula eta Jeruntze). Bearnon euskal toponimia erruz topa daiteke, mendebaldean batez ere.
Hizkuntzei dagokienez, frantsesa da bertan nagusia eta ofiziala, baina bearnes (okzitaniera) hiztunak ere badaude. 1970eko hamarkadatik aurrera, bertakoak okzitaniera berpizten saiatu dira, batez ere calandreta edo eskola elebidunak sortuz.
Entziklopedia
Erdi Aro klasikoa
1295ean, Ramon Llull kataluniar filosofoak Zientziaren Arbola (Arbor scientiae) idatzi zuen, eta, bertan, ezagutzak sailkatzea proposatu zuen, zuhaitzaren metafora organikoan oinarrituta. Oinarrizko mundu fisikotik Jainkoaren mundura hierarkizatzen da jakintza.
Tetriko I.a
Bere erronka nagusiak germaniar tribuak, Erromatar Inperioaren erasoak eta armadan eta gobernuan izandako desadostasunak izan ziren. Gainera, Galietako Inperioko probintzia batzuek ez zuten enperadoretzat hartu. 271ean Kolonia hiriburua Augusta Treverorumera eraman zuen germaniar erasoaldietatik babesteko.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Mugimendu entziklopedikoak bi aldi pribilegiatu izan ditu mundu islamiarrean. Lehena IX. eta XI. mendeen artean dago, Bagdad inguruan, eta zientzia grekoaren herentzia aberatsean oinarritzen da. Hain zuzen ere, Aristotelesen, Euklidesen, Ptolomeoren, Hipokratesen, Galenoren, Arkimedesen eta beste askoren lanak mundu musulmanean sartu zituzten Siriako kristau herejeek (monofisitak, nestoriarrak), eta Bizantziok jazartutako juduek, ondoko lurraldeetara joan behar izan zirenak eta haiekin euron liburutegia eraman zutenak. Sergius Reshainakoak eta Severus Sebokhtek asirierara itzuli zituzten greziar testuak arabierara itzuli ziren, batez ere Hunain Ibn Ishaqek. Bigarren aldia XIII. eta XV. mendeen artean kokatzen da, Egipton eta Sirian, non konpilazio garrantzitsuak egin baitziren literaturaren, geografiaren eta historiaren arloetan.
Tetriko I.a
274an Aureliano erromatar enperadoreak Galiari eraso zion eta 274ko otsailean edo martxoan Tetriko garaitu zuen Châlonseko guduan. Porrotaren ondoren, Galietako Inperioa Erromatarrarekin batu zen. Tetriko senatari eta Lukaniako edo Bruttiumeko gobernadore izendatu zuten, eta urte batzuk geroago hil zen.
Castelfidardo
Castelfidardo Italiako udalerri bat da. Anconako probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Hiru obra entziklopediko mota bereiz daitezke: (a) zientzien inbentarioak, Aristotelesen tradizioan, literato musulmanen artean itzal paregabea zuena; (b) printzeen erabilerarako eskuliburuak, hala nola Sirral-asrar edo Secretum secretorum (Sekretuen Sekretua), gai ugari tratatzen dituena eta eragin izugarria izan zuena; (c) administrazioaren erabilerarako (adab) jakinduriaren eta askotariko ezagutzen bilduma, eliteen elkarrizketarako ere balio zezaketenak. Lanbideak eta teknikak ez ziren kontuan hartzen.
Castelfidardo
Mugakideak
Castelfidardok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Job Edesakoa (asirieraz Ayiaco Urhb) filosofo kristaua izan zen, eruditua eta Bagdaden bizi izan zen asirierazko itzultzailea. Bere Altxorren Liburua (ktabā d-simātā) Metafisika, medikuntza, natur zientziak, matematika eta astronomia estaltzen dituzten sei liburutan entziklopedia moduko bat da, eta 817. urtearen inguruan idatzi zuen. Garai hartan Bagdaden irakatsitako ikerketa-eremuen sintesia zen, eta Aristotelesek ezarritako natura-zientzietako metodoetan eta filosofia grekoan oinarritzen zen.
Al-Jahiz eruditua IX. mendean bizi izan zen Basoran, Iraken. Animalien liburuan 350 espezie aurkezten ditu, Aristotelesen inspiraziopean. Haren Borobilaz eta karratuaz lana entziklopedia enbrioi bat litzateke.
3162 Nostalgia
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.9 da.
Middleport (Ohio)
Middleport Ohioko herri bat da. Meigs konderrian kokatua dago. 2010ean 2,530 biztanle zituen, 4.66 kilometro koadrotan banatuta.
Peider Lansel
Peider Lansel (Pisa, 1863ko abuztuaren 15a – Geneva, 1943ko abenduaren 9a) poeta eta politikari suitzarra izan zen, erromantxeraren sustapenean jardun izan zuena. "Lia Rumantscha" erakundearen sortzaileetakoa izan zen. Lan handi honengatik Zuricheko unibertsitatean "doctor honoris causa" izendatu zuten.
Halaber, literaturaren arloan Schiller Fundazioak emandako sari garrantzitsua jaso zuen.
Italian jaio arren, familia Grischun Kantoikoa zuen, eta horrek markatu zuen bere ibilbidea.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Iraken ere ezarria, Ibn Qutaybak (828-889) testuliburuak eta izaera entziklopedikoko lanak egiten ditu, hala nola, Informazioen iturriak (Kitab ʿUyūn al-aḫbār) eta Zelebritateak (Kitab al-marlia), historia arabiarreko pertsonaia musulmanei buruzko berriak aurkezten dituztenak.
Jerseyville (Illinois)
Jerseyville  Illinoiseko hiri bat da. Jersey konderrian kokatua dago. 2010ean 8,465 biztanle zituen, 13.16 kilometro koadrotan banatuta.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Al-Kindi filosofo eta jakintsuak (801-873), Bagdaden ikasi zuenak, 290 liburuki utzi zituen, hainbat arlotakoak, matematika eta psikologia barne. Tratatu horietan, zientziak sistematikoki sailkatzeko saiakera proposatzen du, iturri grekoan eta ekarpen arabiarretan inspiratuta.
Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi (865-925) Kitab al-Hawi fi al-Tibb idatzi zuen pertsiar literatoa izan zen. Obra hori 22 liburukitan banatzen da eta latinera itzuli zen XIII. mendean, Lier Continens izenburupean.
Piano
Pianoa (pianoforteren laburpena, italieraz "piano", "leun" eta "forte", "indartsu" hitzek osatzen duten hitzaren laburdura) perkusio eta hari-instrumentu bezala sailkatutako musika tresna harmoniko bat da, eta Hornbostel-Sachsen sailkapenaren arabera kordofono sinple bat da. Pianoa jotzen duen musikariak pianista edo piano-jotzaile du izena.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Muhammad ibn Ahmad al-Khwarizmi persiarrak, 976. urtean hil zenak, egin zuen  Mafātīḥ al-ʿulūm entziklopedia. Arabierazko lan honek ezagutza sorta zabala biltzen du, teologiatik arabieraren hizkuntzalaritzara, eskubidetik, historiatik eta geroago "giza zientziak" deituko den horretatik.
Persiar letradun nabarmenena Avizena (Ibn Sγnfn) da (980-1037), zeinaren tratatu ugarik estaltzen baitute garai hartako ezagutza guztia.
Piano
Erresonantzia-kaxa batek osatzen du, teklatu bat gehitu zaiona. Teklatu horren bidez, altzairuzko sokak feltrozko mailu forratuekin kolpatzen dira, soinua sortuz. Bibrazioak zubien bidez transmititzen dira taula harmonikora, eta horrek anplifikatu egiten ditu. Hari anitzeko harpa kromatiko batez osatuta dago, zeharkako perkusio mekanismo batek eraginda, eta itzalgailuak gehitu zaizkio. 1700. urtean asmatu zuen Bartolomeo Cristofori paduarrak. Bere aurrekarien artean, zitara, monokordioa, dulzimerra, klabikordioa eta klabezina (hortik datorkio forma, baina ez mekanika) bezalako tresnak daude.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Egipton, Al-Nuwayri (1272-1332) da Nihayal al-arab fi fonoun al-adab (Literaturei buruz jakin nahi den guztia) lanaren egilea. Bost liburutan banatutako 9.000 orrialde ditu: (a) geografia, (b) gizakia, (c) zoologia, (d) botanika eta (e) historia). Hurrengo mendean, Ahmad al-Qalqashandi herrikideak Subh al-A’sha argitaratu zuen, garai hartako informazio-meatze bat.
Ibn Khaldun kairotarrak 1377an idatzi zuen Muqaddiman edo Al-Muqaddima (Historia unibertsalaren sarrera). Obra entziklopedikoa da, eta XIV. mendeko ezagutzak biltzen ditu iturri greko, bizantziar eta musulmanetatik abiatuta. Gaiak geografia, filosofia, historia, ekonomia, soziologia, politika, hirigintza eta medikuntza dira.
Neolito eta Kalkolitoa Euskal Herrian
Neolito-Kalkolito aroetan Euskal Herrian garrantzi handiko aldaketak gertatu ziren. Ekonomiaren oinarriak nekazaritza eta abeltzaintza izan ziren aro honetan, eta horrek antzinako kultura mundua goitik behera aldarazi zuen: lurralde berriak hartu zituzten gizataldeek bizitoki, bizitokiak haitzuloetatik kanpo hasi ziren eraikitzen (garai honetako aztarnategi ugari aurkitu dira haitzulo eta harpeetatik at), industria berriak asmatu ziren, gizarte molde konplexuagoak eratu ziren eta sinbolo eta hiletei dagokienez mundu berri bat sortu zen, eta trikuharriak, tumuluak eta haitzulo barneko errausketak egiten hasi ziren. Aldaketa eta dinamismo handiko garaia izan zen, zalantzarik gabe, eta horrela, kanpai formako ontzien zabalkundea, metala lantzeko teknologien transmisioa edo apaingarrien ugaltzea Euskal Herrian bizi ziren gizataldeek Europako beste lurralde batzuetako kultura zirkuluekiko harremanak finkatzeko beharraren ondorio izan zirela esan daiteke.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Iranen, Dawanik (1427-1502) Unmudhaj al-ulum (Zientzien Programa) idatzi zuen, galdera eta erantzun gisa.
Piano
Historian zehar piano mota ezberdinak egon dira, baina ohikoenak isats-pianoa eta piano bertikala edo horma-pianoa dira. Pianoa afinatzea funtsezko faktorea da instrumentuaren akustikan, eta harien tentsioa aldatuz egiten da, frekuentzia egokietan bibratzeko moduan.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
XV. mendearen erdialdean, Ahmed Bicanek Istanbulen Dürr-i mûn idatzi zuen (Ezkutuko perlak). Turkieraz idatzita dago, eta hainbat gai biltzen ditu (metamorfosia, apokalipsia, ezkutuko zientziak, etab.). ).
Neolito eta Kalkolitoa Euskal Herrian
Produkzio ekonomiarantz, lurraldearen antolamendu berria
Gizataldeentzat berebiziko eragina izango duen kulturazko gertaerarik garrantzizkoenetako bat ekonomian produkzio jarduerak baliatzen eta indartzen hastea izango da zalantzarik gabe, nekazaritza eta abere hazkuntza finkatzea alegia, era horretara Paleolito eta Epipaleolito aroetan tipikoak ziren ehizaren eta janari bilketaren lekua hartuko baitute jarduera berriok.
Piano
Mendebaldeko musikan, pianoa bakarkako interpretaziorako, ganbera musikarako, akonpainamendurako, konposatzen laguntzeko eta entseatzeko erabil daiteke. Instrumentu honentzako lehen konposizio espezifikoak 1732 inguruan sortu ziren, horien artean, Lodovico Giustiniren pianorako hamabi sonatak nabarmentzen dira, Sonate da cimbalo di piano e forte detto volgarmente di martelletti izenburukoak. Ordutik, asko izan dira pianorako obrak egin dituzten konpositoreak, eta kasu askotan, konpositore horiek berak piano-jotzaileak izan dira. Frédéric Chopin, Franz Liszt, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Claude Debussy eta Piotr Ilitx Txaikovski konpositoreek jo zuten. Erromantizismo musikalaren tresna adierazgarria izan zen, eta paper garrantzitsua izan du gizartean, bereziki XVIII. eta XIX. mendeetako goi klaseen artean.
Neolito eta Kalkolitoa Euskal Herrian
Produkzio ekonomiarantz, lurraldearen antolamendu berria
Denbora luzea behar duen prozesua izango da zalantzarik gabe, hasi hasierako lehenengo saio nolabaitekoetatik, eta Neolito eta Kalkolito aroak bete-betean hartuko dituen historiaurreko aldian erabat finkatzen diren arte; bi aro horiek hain zuzen elkarren artean inolako etenik izan gabe gertatuko baitira elkarren ondoz ondo K. a. V. milurtekotik K. a. II. milurtekora bitarte, bien arteko muga, jartze alde, K. a. 2500. urte ingurutsuan jarri ohi delarik. Uste izatekoa ere badenez, ekonomia erregimenean gertatzen diren aldaketek berez ekarriko dituzte kulturaren bestelako alorretan ere sakon-sakonetiko aldaketak: habitatean, teknologian, gizarte antolabidean, gizonaren eta ingurunearen arteko orekari dagokionean, eta azkenik, ehortz moduetan eta errituetarako tresneriaren prestaketan bete-beterik ageri den ideologiazko oinarrian eta berorren adierazpen sinbolikoan.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Mundu islamiarreko azken entziklopedia handia Al-Suyuti (1445-1505) da, 561 trataturen egilea. Garai batean, gero eta gutxiago nabaritzen zituen lan zientifikoak klero musulman batek, dogmaren purutasunarekin batera, eta laster liburuak erretzeko. Hori dela eta, eskola koranikoak teologian soilik oinarritzen dira.
Piano
Historia
Bartolomeo Cristoforik asmatu zuen klabikordioa, pianoaren aitzindaria, Florentzian, 1709. urte inguruan, baina haren erabilera ez zen 1770. urtera arte zabaldu. Gravicembalo col piano e forte izena jarri zion egileak, «soinu apal eta ozeneko klabea», alegia, eta klabearen soinu indarra eta aukerak gehitu zizkion. Piano hartan haria ez zen harpa batean bezala jotzen, baizik eta mailutxo batek jotzen zuen eta atzera egiten zuen, hariak dardar egiten zuen bitartean. Itxura klabearen antzekoa bazuen ere, geroago piano guztiena izan zen funtzionamendu modu berbera zuen.
Entziklopedia
Mundu arabo-pertsiarra eta otomanoa
Eskola horien omnipotentzia indartu egingo da Bayezid II.a sultanak 1485ean promulgatutako inprenta debekatzeagatik. 1515ean, Selim sultanaren bigarren dekretu batek pertsona oro zigortzen du heriotzarekin, prentsa bat liburuak inprimatzeko erabiltzen duela sinetsita, eta, hartara, otomandar inperioan jakintza masiboki zabaltzeko aukera guztiak itotzen ditu. Obra entziklopedikoak eskuz idatziko dira, Kâtip Çelebik (1657an hil zen) Kashf al-zunun entziklopedia bibliografiko handia bezala, baina zabalkunde handirik gabe. Inprimategia Ekialde Ertainean sartuko da XIX. mendearen hasieran, eta lehen egunkaria 1824 arte argitaratuko da han.
Piano
Egitura
Gaur egun, pianoak burdinazko uztai gisako bat du –hari bikoitz eta hirukoitzen tentsio handiari eusteko modukoa–, 88 tekla, zurezko kabilatokia –gehienetan pago zurezkoa– eta eskuarki, bi pedal, eskubikoa, harien soinua luzatzeko eta soinua gehitzeko, eta ezkerrekoa, soinua gutxitu eta tinbrea aldatzeko. Piano batzuek hirugarren pedal bat izaten dute, sordina izenekoa, musika tresnaren ozentasuna ezerezteko.
Entziklopedia
Judutarren diaspora
IX. eta XIII. mendeen artean, juduen kultura oso aktiboa loratu zen Espainian, orduan musulmana baitzen. Gune nagusiak Granada, Kordoba, Toledo eta Bartzelonan daude. Egoera hori aldatu egiten da XIV. mendetik aurrera, Juduak herrialdetik kanporatzen direnean, kristauek herrialdearen errekonkistan aurrera egin ahala.
NGC 5217
NGC 5217 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Entziklopedia
Judutarren diaspora
Abraham bar Hiyya Hanassi 1136. urtean hil zen, eta Bartzelonan idatzi zuen Fundamentos de la razón y calabozo de la fe lana. Matematikari, geometriari, astronomiari eta abarri buruzko kapituluak ditu liburu honek.
Piano
Egitura
Piano berriak bi motatakoak dira:
Neolito eta Kalkolitoa Euskal Herrian
Produkzio ekonomiarantz, lurraldearen antolamendu berria
Askotan zuzen-zuzeneko lotura ezarri nahi izan da giza jokaeran izan diren aldaketen eta klimaren aldaketen artean, klimarenak haien aldaketaren edo bultzagarri edo eragile deterministatzat harturik. Aztertzen ari garen honetarako, bada, ongi ezagutu beharko genuke ea zein egoera zuen Euskal Herriaren klimak eta paisaiak Atlantiko aldian (5500-2500) eta Azpiborealean (2500-500), Holozenoko bi aldi bereizi horiek ederki adosten baitira hain zuzen, biak, bata Neolito aroari eta bestea Kalkolito aroari eman ohi zaizkien ustezko iraupen aldiekin. Euskal Herriko historiaurreko aztarnategi bat baino gehiagotako polen zerrendak argitaratu dira: Mouligna, Le Baste, Zatoia, Abauntz, La Peña, Herriko Barra… eta beste hainbatekoak bildu dira: Aizpea, Pico Ramos, Fuente Hoz, Berniollo, Peña Larga, Kanpanoste Goikoa… baina goiz da oraindik garai bakoitzeko ekologia inguruneen deskribapen zehatz xeherik egin ahal izateko: gauza ezaguna da basoen hedatzea, haltza, hurritza eta harizti artadia zabalduz doazela; gauza ezagutua da orobat Euskal Herriko hegoaldeak geroz eta Mediterraneo eite handiagoa hartzen duela garai horretan, eta ozeano aldeko giroa nagusitzen dela Kantauri aldeko isurialdean, eta 2500-1500 bitartean gertatzen dela klima arorik bikainena, orain baino bero eta euri gehiagorekin hain zuzen. Baina honen ikuspegi zehartu eta orokorrean oso kontuan hartu beharko lirateke halaber Euskal Herriaren ezaugarri bereziak ere, eta haran eta eskualde desberdinetan diren mikroklima desberdinak. Hala, adibide baterako, Bizkaiko Muskizko Pico Ramosko eta Gipuzkoako Zarauzko Herriko Barrako historiaurreko aztarnategiak hartzen badira, biak K.a. 3800 ingurukoak eta biak itsaso ondokoak izanik ere, harizti nahasizko ingurune irekia du ezaugarri lehendabizikoak, eta bigarrenak aldiz haltza, urritza eta pinua nagusi diren ingurune itxi baten ezaugarriak ditu.
Entziklopedia
Judutarren diaspora
Toledon, Judah ben Salomón ha-Cohen ibn Matkak (XIII. mendea) Adimenaren Erakusketa bat idatzi zuen, logika, fisika eta metafisika jorratuz.
Janice Dickinson
Janice Doreen Dickinson (Brooklyn, New York, 1955eko otsailaren 15a - ) modelo, moda-argazkilari eta aktore estatubatuarra da.
Piano
Egitura
Saio asko egin dira pianoa eraberritzeko: teklatu bikotzeko pianoa, etengabe luzatzen den soinua duen pianoa, tonu laurdeneko pianoa (mikrotonuak), piano elektrikoa, eta John Cageren piano prestatua, besteak beste.
Entziklopedia
Judutarren diaspora
Sem Tob ibn Falaquerak (c. 1225 - c. 1295) hebreeraz idatzi zuen De'ot haFilosofim (Filosofoen iritziak) izeneko lan entziklopedikoa.
Proventzan, Espainian bizi zen Levi ben Gershomek 1330. urtearen inguruan Les Portes du ciel idatzi zuen, eta zehatz-mehatz aurkeztu zituen natur zientziak, astronomia eta teologia.
India
Varaja Mijira astronomo eta matematikari handiak (505-587) Brihat-Samhita izeneko lan entziklopedikoa egin zuen, eta gai ugari jorratu zituen: astrologia, planeten mugimendua, eklipseak, euria, hodeiak, arkitektura, uztak, lurrinak, ezkontza, harri bitxiak, perlak eta errituak. Liburu honek 106 kapitulu ditu, eta "konpilazio handia" deitzen zaio.
Bagdad mundu arabiarreko metropoli intelektual bihurtu zenean, indiar lan asko sanskritotik arabierara itzuli eta tradizio zientifikoan eragin zuten.
Txina
Entziklopedia txinatar gehienak enperadorearen babesari zor zaizkio, eta enperadorearentzat berarentzat edo bere funtzionarioentzat ziren.
Lan horietako batzuek arlo batzuk bakarrik hartzen zituzten, hala nola historia eta literatura. Beste batzuek, berriz, hautagai batek administrazioko azterketetan menderatu behar zuen ezagutza guztia jaso zuten. XIII. mendean hautagaien kopurua nabarmen hazi zen, eta horri aurre egiteko, irakasle askok beren entziklopedia osatu eta argitaratu dute. Denborak aurrera egin ahala, lan horiek ezagutza osoa sartzen eta "kategorietan" lan osoak kopiatzen saiatu ziren, laburpenak baino gehiago. Horrelako 600 bat obretatik 200 gorde ziren.
Ezer ez zaigu iritsi Txinako antzinatasun handiko lanetatik, K.a. III. mendean Qin Shi Huang enperadoreak antzinako jakintsuen lanak eta buruz ikasitako jakintsu biziak erre baitzituen.
Batzuetan entziklopedia gisa hartuta, Er-a gordetzen den hiztegirik zaharrena da. K.a. J.-C. II. mendean idatzia da eta kondairak Konfuziori egozten dio.
Huang lan (Enperadoreak aztertu zuena) Txinako genero entziklopedikoaren lehen lana da. 220 inguru ditu, Cao Pi enperadoreak eskatuta, eta 1.000 kapitulu zituen. Gaur egun desagertuta dago.
Kontserbatzen den lehen entziklopedia txinatarra Yiwen Leiju (Florilège, kategorien arabera moldatua) da, Tang dinastian egina. 47 ataletan banatuta dago ("kategoriak"), eta era askotako gaiak biltzen ditu, obra zahar ugarirekin. Ouyang Xun kaligrafoaren transkripzioa 624. urtean amaitu zen; 1515etik aurrera inprimatutako hainbat edizio ezagutu zituen. Aldi berean, Fayuan Zhulin (Harri bitxizko basoa Darmako lorategian) dago, 100 bolumenetan, Dao Shik 668. urtean bildua eta testu budista zaharrak dituena.
Lehen entziklopedia modernoak
XVII. mendetik aurrera ohikoa bihurtu zen entziklopedia hitza. 1620. urtean, Johann Heinrich Alsted alemaniarrak Encyclopedia VII tomis distincta obra eman zuen argitara Holbornen. Francis Bacon filosofo ingelesak (1561-1626), ezagutzen alorrean egin zuen sailkapenak aurrerantzean bilduma osoagoak egin ahal izateko aukera eman zuen Instauratio magna lan bukatugabearen bidez. 1674. urtean, Louis Moreri apaiz frantsesak alfabetoaren ordena erabili zuen lehenengo aldiz bere Grand Dictionnaire Historique antolatzeko. XVIII. mendearen hasieran, entziklopedia batzuk agertu ziren Ingalaterran, Frantzian eta Alemanian. Ephraim Chambers ingelesak 1728an argitara eman zuen Cyclopedia or A Universal Dictionary of Arts and Sciences obra gailendu zen guztien artetik. Bilduma hori entziklopedia modernoen eredu bihurtu zen; Diderot eta d'Alembert horretan oinarritu ziren beren Encyclopédie egiteko.
Encyclopédie
Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, Denis Diderot idazle frantsesak (Jean Le Rond d'Alembert idazleak Atariko diskurtsoa egin zion, sarrera atala) 1751-1772 bitartean ondu zuten lana da, inola ere, lehen entziklopedia moderno nagusia. Jean-Jacques Rousseau, Voltaire eta Montesquieu idazle eta filosofoak aritu ziren entziklopedia hartan lanean, eta entziklopedismoa ekarri zuen, Frantziako Iraultzaren ideologia oinarri nagusia izan zena. Ilustrazioaren proiektu eta idealen hedabide garrantzitsuena izan zen, XVIII. mendean eskumenean zeuden ezagupen ororen bilduma 27 liburukitan.