cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Idilioa kirol zelaian
Testuingurua
Margolana Athleticek enkargatu zion Aurelio Artetari, eta ez-ohiko gai bat du enkargu baterako: jokalari baten eta jarraitzaile baten arteko maitasun irudia. Garai horretan goi klaseko emakume asko joaten ziren futbolera, baina Athleticek 1913tik aurrera erabili zuen ereserkiari erreferentzia bat bada ere, futbola ikustera zihoazen neskei buruz hitz egiten baitu :
Artetak, beraz, esaldi hau islatu zuen margolanean.
Data
Ohituraz esan da margolana 1917 inguru egin zuela, baina jokalariak praka urdinak daramatza, 1915ean erabiltzeari utzi egin zioten jantzia.
Lehen hezkuntza
Lehen hezkuntza edo oinarrizko hezkuntza hezkuntza formalaren lehen etapa izan ohi da, sei urte irauten duena, 6 urtetik 12 urtera bitartekoa, haur hezkuntzaren ondoren eta bigarren hezkuntzaren aurretik datorrena. Herrialde gehienetan derrigorrezko irakaskuntza da, eta ikastola, eskola edo ikastetxeetan ematen da.
Hezkuntza aldi horretako helburuak haurraren irakurmena garatzea, haurrak modu zuzenean idatzi eta kalkulu aritmetikoa ikasi, gizarte eta naturaren oinarrizko ezaupideak jaso, zentzu artistikoa garatu eta giza-harremanak eta afektibitatea garatzea izaten dira. Hortik ondorioztatzen da ahozko estimulazioaren garrantzia, haurrek entzuten eta hitz egiten dutenaren arabera idatziko baitute. Aukera desberdinak eskeintzea garrantzitsua da haurrak txikitatik estimulatu ahal izateko.
Nazioarteko Hezkuntzaren Sailkapen Estandarrak lehen hezkuntza fase bakartzat jotzen du, curriculumak normalean irakurtzeko, idazteko eta matematikako oinarrizko trebetasunak emateko diseinatuta egoten da eta etorkizunean beste gaitasun batzuk garatzeko oinarri sendoak ezartzeko.
Lehen hezkuntzako historia
Antzinako Greziako eta Erromatarren garaian, amek hezten zituzten mutil ak zazpi urtera arte, gero, kokapen geografiko eta unean uneko kulturaren arabera, hezkuntza formala abiatuko zuten. Espartan hamabi urte bete arte, akademia militar batean egoten ziren ariketa fisikoa egiten eta borrokarako trebetasunak ikasten, baina baita irakurketa, idazketa eta aritmetika ere. Atenasen, aldiz, polien legeak ulertzea, irakurtzea, idaztea izaten zen ardatza, aritmetika, musika, gimnastika eta atletismoarekin batera. Homero ren istorioetako ikaskizunak eta morala ikasteari ere garrantzia ematen zitzaion.
Bestalde, nesk ek etxean jaso izaten zuten hezkuntza guztia. Erroman, lehen eskola ludus deitzen zen; mendeetan zehar garatu zen curriculuma latindar hizkuntza eta greziera klasiko aren ikaskuntzan zuen ardatz. K.a. 94. urtean, Kintilianok Institutio oratoria izeneko hezkuntza-lan sistematikoa argitaratu zuen. Irakaskuntza eta ikaskuntza bereizten zituen eta 7 eta 14 urte bitarteko haur batek zentzuzko esperientziatik ikasten zuela, ideiak osatzen ikasten zuela, hizkuntza eta memoria garatzen zituela azaltzen zuen. Gomendatu zuen irakasleek ikasleak motibatu egin behar zituztela irakaskuntza eta irakasgaiak interesgarri bihurtuz, gorputz zigorrekin bainoago. Irakasgaiak multzokatu zituen: Triviuma (gramatika, erretorika eta logika) eta quadrivium (aritmetika, geometria, astronomia eta musika) erromatar curriculumean bezala.
Thors (Itsas Charente)
Thors Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lehen hezkuntza
Erdi Aroko eliza eta hezkuntza
Erromatarren eragina gutxitu egin zen eta katedraleko eskola handiak sortu ziren koristen eta kleroen iturri bat izateko. Kings School, Canterburyko Kings School, esate baterako 597. urtean sortu zuten. Erromako Kontseiluak 853. urtean zehaztu zuen parrokia bakoitzak oinarrizko hezkuntza eskaini behar zuela: erritu erlijiosoari buruzko ikasketa, baina, bide batez, latinez irakurtzea eta idaztea ere bai.
Hezkuntza kristauaren xedea salbazioa lortzea zen, aldaketa sozialarekiko kezka askoz txikiagoa zen. Elizak hezkuntzaren monopolioa zuen eta jaun feudalak ados zeuden. Nobleek beren seme-alabak elizako eskoletan heztea ahalbidetu zuten. Garai hartako ekonomia gehienbat lehen sektorekoa zen eta nekazari, abeltzain eta arrantzaleen seme-alabak ahal bezain laster hasi behar zuten lanean. Sinesten zen gizakia Jainkoak sortu zuela eta hasieratik, Adan eta Ebaren herentziagatik, gizakia jatorrizko bekatuaren jaiotzen zela, bekatari jaiotzen zela eta Elizaren irakaskuntzak eta sakramentuek soilik salba zitzaketela bekatari jaiotako ume horiek. Parrokiek oinarrizko hezkuntza eskaintzen zuten, baina ez zuten zertan eskaintza haur guztiei zabaldu.
Pelagocephalus marki
Pelagocephalus marki Pelagocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.
Thors (Itsas Charente)
Biztanleria
2007an Thors udalerrian erroldatutako biztanleak 404 ziren. Familiak 169 ziren, horien artean 42 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 54 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 46 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 27 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Lehen hezkuntza
Erdi Aroko eliza eta hezkuntza
Apaizak ekoizteko beharra zegoen, eta Karlomagnoren bezalako erresuma egonkorrean, latinez idazteko oinarrizko gaitasuna zuten administratzaileak eta zergak biltzeko eta administratzeko aritmetika oinarrizkoa zekiten pertsonak, gizonak, behar zituzten.
Thors (Itsas Charente)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lehen hezkuntza
Erdi Aroko eliza eta hezkuntza
Alkuinek (735-804) material didaktikoak garatu zituen, katekesi metodoa, hau da behin eta berriro ahozko errepikapenak eta galdera-erantzunak buruz ikastea, nahiz eta askotan, errepikatzen zena ondo ulertu ez. Trebetasun horiek Cluny bezalako abadia handietan ere lantze ziren. Herriaren eta monasterioen artean aldea egon zen baina parrokia, kapera, monasterio eta katedral bakoitzean antzeko irakaskuntza teknikak erabili ziren. Emakumeak elizako bizitzan sartzeko aukera izan zutenean, emakumeentzako komentuak sortu ziren eta haiekin komentuko eskolak. Zortzi bat urterekin sartu ohi ziren neskak eta latindar gramatika, erlijio doktrina eta musika irakasten zitzaien, eta horiekin batera emakumezkoei zegozkien josten, ehungintzan, tapizeria lanetan, pintura eta brodatzen irakasten zitzaien.
Esate baterako, Beda zazpi urterekin sartu zen Jarrow eskola monastikoan eta idazle eta historialari bilakatu zen.
Thors (Itsas Charente)
Etxebizitza
2007an 220 etxebizitza zeuden, 177 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 27 hutsik zeuden. 216 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 177 etxebizitza nagusietatik 149 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 43 etxek lau zituzten eta 107 etxek bost zituzten. 138 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 82 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 81 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lehen hezkuntza
Erdi Aroko eliza eta hezkuntza
Kantagintza eskolak karitatezko dohaintza baten emaitza izaten ziren eta behartsuak hezteko baliabide bihurtu ziren. Ingalaterran, parrokiek 804tik eskola bat izan behar zuten eta katedralek 1179ko Laterango Kontseiluaren ondoren eskolak sortu behar izan zituzten. Lehen hezkuntzak, batez ere, curriculumaren oinarria osatzen zuten trivium eta quadrivium jakintza arlo latindarrean aurrera egiteko beharrezkoena eskaintzen zuen.
Thors (Itsas Charente)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lehen hezkuntza
Errenazimendua
Humanismoak bigarren hezkuntzako curriculumean aldaketa handia ekarri zuen bitartean, lehen hezkuntzako curriculumak ez zuen eraginik ia izan. Garai hartan uste zen antzinako handikien lanak, inperioak gobernatu zituzten antzinako mandatarien lanak, oso egokia zela esparru guztietan arrakasta izateko. Errenazimentuko bost urtetik gorako neska-mutilek latindar gramatika ikasi zuten erromatarren seme-alaben liburu berak erabiliz. Donatus eta Prisziano gramatikarien lanak erabiltzen ziren, gero Zesarren Idazkiak eta San Jeronimoren Bibliaren latinezko itzulpena, Vulgata, ikasteko.
Katu belarri
Katu belarri Tradescantia generoko hiru landare espezieri ematen zaien izena da:
Lehen hezkuntza
Behartsuak
Nahiz eta oinarrizko irakaskuntza emateko sortuak izan Gramatika ikastetxe ek eskatzen zieten bertoko ikasleei beren gaitasunek jada hein batean garatuak izatea. Bereziki, ikasleak irakurtzeko eta idazteko gai izatea espero zuten. Oinarrizko zerbait behar zen onartuak izateko.
Thors (Itsas Charente)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 246 ziren, horien artean 177 aktiboak ziren eta 69 inaktiboak ziren. 177 pertsona aktiboetatik 156 lanean zeuden (83 gizon eta 73 emakume) eta 20 langabezian zeuden (5 gizon eta 15 emakume). 69 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lehen hezkuntza
Hezkuntza filosofiak
Hezkuntzan zenbait mugimenduek garrantzia izan zuten Europa osoan eta Europak sortuatako kolonietan. Amerikar pedagogoek Pestalozzi, Joseph Lancaster, Owen pentsalarien eredua gustuko izan zuten eta prusiar eskolak eredugarritzat jo zituzten.
Attogramo
ag laburtzen da.
Lehen hezkuntza
Lehen hezkuntzako eskolak
Munduko leku gehienetan, lehen hezkuntza derrigorrezko hezkuntzaren lehen etapa da eta garai modernoetan ia doakoa izaten da; hala eta guztiz ere, inoiz gurasoek kuotak ordaintzen dituzte, batez ere sistema publikotik aparte dauden ikastetxe independenteetan.
Thors (Itsas Charente)
Diru sarrerak
2009an Thors udalerrian 185 unitate fiskal zeuden, 416 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.151,5 euro zen.
Lehen hezkuntza
Lehen hezkuntzako eskolak
Lehen eskola hitza frantses ezko école primaire terminotik eratorria da, eta munduko hainbat kulturatara esportatu da. Esate baterako, ingelesezko testu batean lehenengo aldiz frantseseko terminoaren ordaina erabili zen 1802. urtean. Erresuma Batuan, "oinarrizko hezkuntza" irakatsi zen "oinarrizko eskoletan" 1944ra arte, doako irakaskuntza proposatu zitzaien 11 urtetik gorako ikasleei: oinarrizko hezkuntzako ikastetxeak eta bigarren hezkuntzako ikastetxeak egon behar zuten; horiek lehen eskola eta bigarren hezkuntza bezala ezagutzen ziren.
Lehen hezkuntza Euskal Herrian
Euskal Herrian bi hezkuntza sistema aurki daitezke, Espainia eta Frantziakoa. Espainiako estatuaren barne daude Hego Euskal Herria ko, EAE eta Nafarroa, beraz, hezkuntzaren gainean arauak sortzeko eskumena du. Bertan euskarak ofizialtasun dauka EAE osoan eta Nafarroako iparraldeko zenbait lurraldetan. Ipar Euskal Herrian, ordea, Frantziako estatuak ez du hezkuntza mota hau bertako erakunde politikoekin partekatzen eta frantsesa da hizkuntza ofizial bakarra.
Fresne-le-Plan
Biztanleria
2007an Fresne-le-Plan udalerrian erroldatutako biztanleak 553 ziren. Familiak 182 ziren, horien artean 26 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 97 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 11 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Thors (Itsas Charente)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 bitxi-denda zen.
2000. urtean Thors udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 722 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fresne-le-Plan
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 196 etxebizitza zeuden, 187 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 195 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 187 etxebizitza nagusietatik 170 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 39 etxek lau zituzten eta 122 etxek bost zituzten. 168 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 53 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 125 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 347 ziren, horien artean 276 aktiboak ziren eta 71 inaktiboak ziren. 276 pertsona aktiboetatik 267 lanean zeuden (141 gizon eta 126 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 71 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fresne-le-Plan udalerrian 199 unitate fiskal zeuden, 591 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.493 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 3 iturginak eta 1 tintoreria.
2000. urtean Fresne-le-Plan udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 450 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lehen hezkuntza
Lehen hezkuntza Euskal Herrian
Euskal Herriko hezkuntza sistemetan, alde batetik, hezkuntza publikoan dabiltzan ikastetxeak daude, hau da, erakunde politikoen, hezkuntza sailen, eta beste zenbait organigramen menpe daudenak, eta beste aldetik, badaude sistematik autonomoagoak diren ikastetxe batzuk, hezkuntza pribatukoari dagozkienak.
323 Brucia
323 Brucia, asteroide gerrikoan aurkitutako 323. asteroidearen izena da. 1891ko abenduak 22an aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergeko behatokitik.
Lehen hezkuntza
Euskararen irakaskuntza
Euskal Herria hiru administrazioren menpe egoteak eta euskara lurralde osoan ofiziala ez izateak euskararen irakaskuntza baldintzatu egiten du.
Gaur egun, ikastetxeetan euskarak duen garrantzia eta hizkuntza horretan eskaintzen den ikastordu kopurua oso ezberdina da. Lau aukera nagusi daude:
323 Brucia
Astroargazkigintza bidez aurkitu zen lehen asteroidea izan zen, baita Max Wolfek aurkituriko 200 asteroide baino gehiagotik lehena ere, aitzindari bat objektu astronomikoen bilaketa metodo honetan. Bere izena, Catherine Wolf Brucengatik jasotzen du, astronomiaren mezenas nabarmen bat, Wolfek erabilitako teleskopioa eraikitzeko 10.000 $ eman zituena.
Lehen hezkuntza
Hego Euskal Herrian
Euskaraz, hegoaldean, azken hamarkadetan, lehen hezkuntza terminoa nagusitu da (6-12 urtekoentzat). Aurretik, hegoaldean, oinarrizko hezkuntza erabiltzen zen (6-14 urtekoentzat).
Hezkuntzako hainbat eskuduntza EAEko Eusko Jaurlaritza eta Nafarroako Gobernuen esku geratu ziren 1978ko Espainiako Konstituzioa indarrean jarri eta gero.
Monowai itsaspeko mendia
Monowai Zeelanda Berriaren iparraldean dagoen itsaspeko mendi edo sumendi bat da. Kermadec uharteetako sumendirik aktiboenetako bat da. Erregistraturiko azken erupzio bolkanikoa, 2006an gertatu zen.
Gutxi gora-behera, 100 metroko sakoneran dago, gertu aurkitzen diren Tongako fosa eta Kermadeceko fosaren mailan. Bere urperaketaren posizioa eta sakonera, aldatu egin ziren 1998 eta 2004 bitartean, luizi eta erupzioen ondorioz. Galdara, 1500 metroko sakoneran du, 13x8 kilometroko neurrikoa, eta itsaspeko sumendiaren konotik 5 eta 15 kilometro bitartean ipar-ipar-ekialderantz dago.
Lehen hezkuntza
Hego Euskal Herrian
Lehen Hezkuntza 6-12 urteko ikasleei ematen zaie, baina ikasle batzuek ikasturtea errepikatzen dute eta sei ikasturte egin, beharrean zazpi-zortzi ikasturte egiten dute.
Hego Euskal Herrian familiek bizpahiru aukera dauzkate ikasleen oinarrizko hezkuntza bideratzeko. Alde batetik, eskola publikoak daude; bestetik, eskola pribatu edo itunpekoak. Ikasleen erdiek, gutxi gorabehera, publikoan ikasten dute eta beste erdiek itunpeko edo pribatuetan. Itunpeko eskoletan ikasleek diru-laguntza handiak jasotzen dituzte eta familiek eskolako gastu nagusiak Hezkuntza Sailaik ordainduta daudela antzematen dute, eta horri esker aparteko gastu batzuk besterik ez dute ordaindu behar (garraioa, jangela, irteerak, eskolaz kanpokoak...).
Itunpeko eskolen artean bi sare nagusi dira: alde batetik, Kristau Eskola delakoa, katolikoek sortu eta kudeatzen dutena, bestetik, ikastolak.
Kristau eskoletan Eliza Katolikoa erakundearen jabea izaten da, gehienetan eraikuntzaren jabea eta enpresaren enplegu-emailea. Ikasleek erlijio katolikoa, horrexen balioak, katolizismoa irakasgai gisa edo zeharkako konpetentzia gisa ikasi behar dute, beste eskoletako ohiko eduki eta konpetentziekin batera.
Kristau Eskolako eta Ikastolen elkarteko ikastetxeak itunpekoak izan ohi dira. Hezkuntza Sailak jarritako baldintza batzuk betez gero, ikasle bakoitzeko diru-laguntza jakin bat jaso ohi dute.
Hego Euskal Herrian, ia eskola guztiak publikoak edo itunpekoak dira, baina salbuespen batzuk daude: eskola batzuk erabat pribatuak dira, adibidez, atzerriko hezkuntza programa batzuei lotuta daudenak, ez baitute diru publikorik jasotzen.
Ipar Euskal Herrian
Frantses estatuan hizkuntza ofizial bakarra frantsesa izateak oztopo handiak sortzen ditu euskararen irakaskuntzan. Legez, euskara irakastea ez dago debekatua baina ez da derrigorrezkoa. 2013an aurrerapauso bat eman zen, estatu frantsesak, historian lehendabizikoz, eskola publikoan eredu elebiduna (Hegoaldeko B ereduaren parekoa) ezartzea onartu baitzuen. Gaur egun, sistema hau bermatzen duten eskola bakarrak Seaskako ikastolak dira. Seaskako sistema hegoaldeko D ereduaren parekidea da, eta 1969tik landa dihardu eredu hau eskaintzen.
Ikasgaiak
Lehen Hezkuntzan, ikasgaiak hiru multzotan multzokatzen dira: enborrekoak, espezifikoak eta autonomia-erkidegoen konfigurazio askeko irakasgaiak.
Enborreko ikasgaiak
Enborreko ikasgaiak hauek dira:
Ikasgai espezifikoak
Ikasgai espezifikoak hauek dira:
Etapak
Haur Hezkuntza alde batera utzita (hau burutzea ez baita derrigorrezkoa), hezkuntza-sistemaren derrigorrezko lehen etapa da, eta beraz 6 urteko haur guztiak sartu behar dira bertan. Ziklotan egituratzen denez, ikasturte edo maila bakoitzean helburu orokor batzuk zehazten dira. Etapa honek, hiru ziklotan banatuta dauden 6 ikasturte hartzen ditu. Hiru ziklo horiek, honela banatzen dira:
Eraikinen diseinuaren zehaztapenak
Hezkuntza sailak eskaintzen dituen eraikinak honako elementu hauek izaten ditu: ezinbestean, ikasleak, irakasleak, irakasle ez diren laguntzaileak, administratzaileak eta hezkuntza sistema batzuetan, aukeran, komunitatea (familiak, auzo elkarteak, etab.).
Eskolek osasun eskakizun minimoak dituzte, ikasgeletarako neurri minimo batzuk, komunak, dutxak, elektrizitatea eta beste hainbat zerbitzu, testu liburuak, eskola liburutegiak, ikasgelako liburutegiak, ordenagailuak...
Eskola eredugarri batek honako baldintzak bete ohi ditu:
Ikastetxeak jabego publikokoak dira inoiz, jabeko pribatukoak edo jabego publiko eta pribatukoak nahastuta: udala, aldundiak, gobernuak jabe publikoak dira maiz; jabe pribatuak, aldiz, enpresak, talde politiko edo erlijiosoak dira, edo irabazteko asmorik gabeko erakundeak.
Kontuak
Kontu-hartzaileak jabego ereduaren araberakoak izaten dira.
323 Brucia
Martitzen asteroide zeharkatzaile bat da.
Jardin Botanique (Bordeleko tranbia)
Jardin Botanique Bordeleko tranbiaren geltoki bat da, Bordele udalerrian dago.
Ziklorama
Ziklorama margolan panoramikoa da. Batzutan ere margolan horiek erakusteko prestatutako eraikinak ere izen bera jasotzen dute. Margolan horiek dimentsio handikoak izaten dira, batzutan 100 m.x10 m., eta horregatik, hobeto erakusteko, plataforma zilindriko baten gainean jartzen dira ikusleak barrutik ikusteko; horri esker ikuspegia 360°koa da. Helburua ikusleari inguratzea eta, horrela, gertaeraren edo toki eder baten erdian sentiaraztea da. Gai nagusiak, alegia, paisaiak eta gertaera historikoak dira. Erakusteko eraikinek ere forma zilindriko bera zuten kanpotik.
Historia
Lehenego zikloramek panorama izena izan zuten eta Robert Barker margolari irlandarraren ideia izan ziren. Proiektu horrekin Edimburgoko Calton Hilletik ikusten zen panoramika ikus arazi nahi zuen. Helburu horrekin, Edimburgon, 1787an lehen ziklorama sortu zuen. Beraz, hasiera-hasieratik espektakulu moduan sortu zen. Ideia XIX. mendean oso herrikoia egin zen eta ohikoak izan ziren herriz herri erakusten zirenak. Irudiarekin batera, musika eta ikusten zenari buruzko azalpenak eskaintzen ziren. XX. mendean arrakasta jaitsi egin zen baina, hala ere, asko aurkeztu ziren. Batzutan ere, errealismoa handitzeko asmoz, dioramak erabiltzen ziren. Hiri askotan espektakulu hauek eskaintzeko berezko lokal biribilak edo poligonalak eraiki ziren.
Ziklorama ezagunak
Esan behar da XIX. eta XX. mendean zehar margotu ziren ziklorama gehienak galdu egin direla. Hogeita hamar inguru dira egun osorik gordetzen direnak.
Ziklorama antzerkian
Zikloramaren teknikak, bestetik, beste teknikak bezla (diorama, diaporama, kosmorama, pleorama, miriorama), antzerkigintzan aplikatu izan ziren ere bai. Lan horretan Louis Daguerrek, dagerrotiporen sortzailea, ospe handia lortu zuen XIX. mendeko bigarren hamarkadan teknikak horiek antzerkian aplikatuz.
Bereziki 1899an Broadwayn Ben-Hur: A Tale of the Christ (1880), Lewis Wallaceren eleberrian oinarritutako dramatizazioan teknika horien erabilera garrantzitsua izan zen. Antzokian zaldien eta gurdien benetako lasterketa antzeztu zen zinta irristagarri baten gainean, halaber ziklorama baten gainean dekoratua mugitzen zen bitartean. Lana 21 urtetan antzeztu zen eta ia 20 milioi ikusle ikusi zuen. Gero zineman egingo zenaren benetako aurrekaria izan zen.
Zineman
Zikloramaren kontzeptua XVIII eta XIX. mendetan aurre-zinematografian erabili ziren aurrekariekin lotu daiteke. Horietako batzuk, esaterako zootropoa, formato zilindrikoetan oinarritzen ziren.
Gaur egungo filmeen formatua, Lumière anaiek sortua, oso posizio abantailarsuan zegoen horrelako teknika panoramikoak erabiltzeko unean. Horrela zineorama sortu zen Parisko Erakusketa Unibertsalean aurkeztu zena. Zineorama IMAX eta Circle-Vision 360° sistemen aurrekari moduan ikus daiteke.
Oisilly
Oisilly Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Oisilly udalerrian erroldatutako biztanleak 134 ziren. Familiak 51 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 23 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Agostina Burani
Agostina Paola Burani, ezaguna Buri ezizenaz (Lanús, Argentina, 1991ko urriaren 4a) argentinar saskibaloiko jokalari profesionala da.
Mollia
Mollia Italiako udalerri bat da. Vercelliko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Agostina Burani
Biografia
Agostina Burani saskibalo jokalaria Ala-Pivot postuan jokatzen du. 1,88 m neurtzen du. "Buri" goitizena du eta argentinar/ italiar nazionalitatea du.
Mollia
Mugakideak
Molliak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Agostina Burani
Biografia
Argentinako Ligetan Lanús eta Atlético Lanús taldeekin jokatu du; Italian (Paddy San Giovani), Frantzian (Roannais) eta Espainian (B.F. Badajoz, PACISA Alcobendas, Movistar Estudiantes, Club Promete de Logroño), eta Kutxabank Araski (Gasteiz). Azken horretan egokitzeko duen gaitasuna erakutsi du.
Oisilly
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 96 ziren, horien artean 75 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 75 pertsona aktiboetatik 72 lanean zeuden (40 gizon eta 32 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 gizon). 21 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Agostina Burani
Hautaketa nazionala
2009an, brontzezko domina irabazi zuen Thailandiako U19 Munduko Txapelketan, hiru final kontinentaletan (Neiva Hulla, Kolonbia, 2011; Mendoza, Argentina, 2013; eta Ambato, Ekuador, 2014), txapeldunorde geratu zen. Brontzea FIBA Americasen, Edmontonen (Kanada) jokatua 2015. urtean. Bere palmareetan, AmeriCup 2017 azpitxartela (zilarrezko domina) eta 2018ko Hego Amerikako txapelketa ere ditu, Tunjan (Kolonbia). Horrez gain, XVI. Joko Panamerikarretan Estatu Batuei egindako garaipen historikoan parte hartu du, Guadalajaran (Mexiko), 2011n.
Santa Maria de Garoñako zentral nuklearra
Santa María de Garoñako zentral nuklearra —laburturik, Garoñako zentral nuklearra izenaz ezagunagoa— Santa María de Garoña herrian (Burgos, Espainia) dagoen zentral nuklearra da, 466 megawatteko BWR erreaktore bakarraz hornitua. 1971ko martxoaren 2an hasi zen sistema elektrikora argindarra ematen —horrenbestez, 2006an Zoritako zentral nuklearraren jarduera behin betiko gelditu zutenetik, Espainiako estatuan alhan den zentral nuklearrik zaharrena da—, eta 2009 arte lanean izango zela ezarri zen hasierako baimenean. Gerora baimenaldia luzatu zioten, eta 2013ko uztailean bukatu zitzaion baimena. Geroztik, ez du argindarrik sortzen.
Oisilly
Diru sarrerak
2009an Oisilly udalerrian 50 unitate fiskal zeuden, 129 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.296 euro zen.
Santa Maria de Garoñako zentral nuklearra
Nuclenor enpresa da zentralaren jabea; eta Nuclenorren jabeak, berriz, Endesa eta Iberdrola dira, erdibana. Jabe horientzat, zentral nuklearrak urtean 250 milioi euroren mozkinak sortzen ditu, batez ere zaharra izateagatik (dagoeneko amortizatuta dago), Espainian energia nuklearrak dituen berezitasunengatik eta Espainiako argindar merkatuko disfuntzioengatik.
Hainbat elkarte ekologistek eta alderdi politikok Garoñako zentral nuklearra ixteko eskatu zuten, zituen akatsengatik eta akatsok dakartzaten arriskuengatik. Akatsik aipatuena pitzadurena da, eta horregatik da ezaguna mila eta bat pitzadurako zentrala ezizenaz. Dena dela, beste motatako arazoak ere izan zituen. 1990ko abuztuaren 8an, sutea piztu zen zentral nuklearrean, esaterako. Hiru hilabetez erreaktorea kargatzeko geldirik egon ostean, espainiar sare elektrikora konektatzeko lanetan ari zirela piztu zen sua. Segurtasun Nuklearreko Kontseiluak hirugarren mailako gertaera gisa katalogatu zuen. Laugarren mailatik gora istripu izendatzen dira. Ekologisten iritziz, Europako zentralik arriskutsuenetakoa zen Garoñakoa.
Oisilly
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
José Ignacio Lasa Esnaola
José Ignacio Lasa Esnaola Gipuzkoar idazle eta ikerlaria (Matxinbenta, Azpeitia, 1903ko azaroaren 20a - Arantzazu, 1993). Frantziskotarra, 1928an apaiztu zen. Berehala, Kubara igorri zuten misio lanak egitera. 1943an Arantzazura itzuli zen, eta bertako eskola-maisu izan zen hogeita hamar urtez. 25 urte baino gehiago egin zituen, bestalde, Urbiako ermitako kapilau, eta bertako artzainen bitartekari izan zen aurrerapenak eta hobekuntzak administrazioari eskatu behar zitzaizkionean. Guatemalako Historiako Akademiako kide izan zen. Obra nagusiak: San Martín de la Ascensión (1962, Aita Villasanterekin batera), Los Franciscanos en San Sebastián (1963), Sobre la enseñanza primaria en el País Vasco (1968), Legazpia (1970) eta Jáuregui el guerrillero, un pastor guipuzcoano que llegó a mariscal (1971).
Oisilly
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 higiezinen agentzia.
Santa Maria de Garoñako zentral nuklearra
2017ko abuztuaren 1ean, Espainiako Gobernuak zentral nuklearra behin betiko itxiko zuela iragarri zuen.
Oisilly
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Oisilly udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Santa Maria de Garoñako zentral nuklearra
Zentrala ixtea
Espainia n martxan den zentral nuklearrik zaharrena izan arren, 2009ko ekainaren 5ean Espainiako Segurtasun Nuklearrerako Kontseiluak (CSN) zentral nuklearra beste hamar urtez alhan izateko gomendioa eman zuen. 2009ko ekainaren 2an, ordea, Jose Luis Rodriguez Zapateroren gobernuak zentralaren jardueraren bukaera 2013an izango zela erabaki zuen, nahiz eta hauteskunde-kanpainan Garoña berehala geldiaraziko zuela agindu.
Nuclenorri 2012ko irailaren 5ean amaitu zitzaion Garoñako zentralaren jarduera luzatzeko eskaera egiteko epea. Eskaerarik aurkeztu ez zuenez, 2013ko uztailean itxi beharko zuen zentral nuklear hori. Zentrala behin betiko ixteko beharrezko diren txostenak aurkezteko eguna ere jarri zion CSNk Nuclenorri: enpresak azaroaren 6rako aurkeztu beharko zituen dokumentu horiek. Dokumentuak ez ziren epe horren barruan aurkeztu. Nuclenor, hala ere, Espainiako Gobernuarekin negoziatzen aritu zen, zentrala 2013tik aurrera ere lanean izateko aukeren bila.
Halaxe, zentral nuklearra irekita mantentzea onartu zuen Espainiako Segurtasun Nuklearrerako Kontseiluak (CSN), 2013ko maiatzaren 24an emandako erabakiz. CSNko osoko bilkurak dituen bost kideetatik, Espainiako Alderdi Popularrak (PP) izendatutako biek eta Convergencia i Uniok (CiU) izendatutakoak erabaki horren alde bozkatu zuten; eta Espainiako Langile Alderdi Sozialistak (PSOE) izendatutako biek, aurka. Azken horietako batek, Cristina Narbonak, adierazi zuenez, zentral nuklearra ixteko dokumentu teknikoak prest zeuden ordurako, baina egin ziren presioen ondorioz CSNk presaz erabaki behar izan zuen Nuclenorrek epez kanpo eskatutako baimen hori onartzea. PPren Arabako bozeramaileak ohartarazi zuen PSOEk eta EAJk ez dutela zentral nuklearra itxi, ixteko aukera izan dutenean.
Behin CSNren oniritzia jasota, azken erabakia Espainiako Industria Ministerioaren esku zegoela, ministerio horrek Garoñako zentral nuklearra uztailaren 6a baino lehen ixtea erabaki zuen, ez zegoelako denborarik Nuclenorren eskaera aurrera eraman ahal izateko lege betekizun guztiak garaiz egiteko. Industria, Energia eta Turismoko ministro José Manuel Soriak azaldu zuenez, itxierak ez du zerikusirik segurtasunarekin, arrazoi ekonomikoengatik itxiko da. Ekologistak Martxan taldeak dioenez, ordea, indarretxe nuklear horren segurtasun arazo larriak konpontzeko xahutu beharko litzatekeen diru kopuru handiari zor zaio itxiera. Dena dela, berriz irekitzeko aukerarik bada oraindik: ustiapen baimen berri bat eska lezake Nuclenorrek, edo ekonomia arrazoiengatik gelditutako zentral nuklearrak berriz alhan jartzeko baimen berezi bat (lortzen errazagoa) onar lezake Espainiako Gobernuak.
Zentral nuklearraren argindar sorkuntzako jarduera behin betiko gelditutakoan, 40 urte inguru iraungo dute zentral nuklearra ixteko lanek. .
2014ko abenduaren 18an, Kongresuko oposizioko alderdiek zentral nuklearra ixteko konpromisoa hartu zuten.
Abenduaren 26an jakin zenez, Araba Garoñarik Gabe-k "mobilizazio handi bat" egingo zuen otsailaren 28an.
2015eko urtarrilaren 12an jakin zenez, Garoña irekitzeko dekretua Estrasburgora eramatea proposatuko zuen PSE-EEk Arabako Biltzar Nagusietan. Izan ere, zentral nuklearra irekitzearen ingurumen eragina ez aztertzea Europako zuzentarauen aurka zihoan.
2017ko abuztuaren 1ean, Espainiako Gobernuak zentral nuklearra behin betiko itxiko zuela iragarri zuen. Izan ere, Espainiako Energia eta Turismo Ministerioak ukatu egin zion berriz zabaltzeko baimena. 2019ko bigarren seihilekoan eraisten hasteko plana dago.
Heptapterus stewarti
Heptapterus stewarti Heptapterus generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Bakearen baseliza (Cáceres)
Bakearen baseliza Cáceres hiriko erdigunean dagoen XVIII. mendeko baseliza da.
Historia
Baseliza Bujakoren dorrean itsatsita dago Cáceresko Alde Zaharraren harresien ondoan. 1750an eraiki zen Benedikto Nursiakoari eskainita zegoen pizkundetar kapera baten gainean. 1720an Bakearen Andre Mariaren Kofradiak apezpikuari tenplu bat eraikitzeko baimena eskatu zion; helburua zen bertan meza egitea arkupeetan ordez. Garai hartan mezatara egunero joan behar zen eta merkatu egunetan ere ohitura gordetzen zen. Horregatik, baselizak hori egiteko gertutasuna eskaintzen zuen.
Ezaugarriak
Aldapan egokitzeko baseliza arkitektura berezia du, mailaduna. Hiru erdi puntuko arku erakusten ditu, harrizko zutabeen gainean, horrela fatxada antolatuz. Multzoa Juan de Acedok egindako hesi artistiko batez itxia dago. Barruan, gangan margok eta mudejar gustuko apaingarriak ikus daitezke. Erretaulan Pedro Correak egindako Andre Maria haurtxoarekin irudi txiki bat dago.
Club Deportivo Coria
Club Deportivo Coria futbol talde extremaduratarra da, Coria herrikoa.
Historia
1969an sortu zen kluba eta 1987an igo zen hirugarren mailara. 2021ean 2. maila RFEF-ra igo zen eta bosgarren egin ondoren Errege Kopa jokatzeko sailkatu zen. 2022an Errealaren aurka jokatu zuen Kopako 2. itzulian.
Datuak
2022-23 denboraldia barne
Liverpoolgo merkataritza eta itsas-hiria
Liverpoolgo merkataritza eta itsas-hiria (Liverpool Maritime Mercantile City) Ingalaterrako izen bereko hiriko eremua da. 2003an UNESCO erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Barnean sei turismo-gune ospetsuak ditu, tartean Pier Head, Albert Dock eta William Brown kalea.
Ravenna
Ravenna (Ravenna, edo  ahoskatua; emilieraz: Ravêna) Italia iparraldeko herria da, Emilia-Romagna eskualdean kokatua, Adriatiko itsasotik gertu. Izen bereko probintziaren hiriburua ere bada.
Ravenna oso ospetsua da bertan aurkitzen diren bizantziar eta paleokristau jatorriko monumentuengatik, zeinek antzinako jatorria eta italiar garapenean izan zuen paper historikoa adierazten duten. Hiritik 36 kilometrora, lidi ravennati izeneko hondartza itzelak zabaltzen dira, eskualdeko kostaldearen berdean.
Hiri hontan, Dante Alighieri idazle ospetsua dago lurperatuta.
Geografia eta biztanleria
Herria itsasoaren mailatik lau metrora dago. Herriaren hedadura, 652,83 kilometro karratukoa da, eta, 2.005. urtean eginiko azken erroldaren arabera, bere biztanleria, 149.084 biztanlekoa da.
Historia
Hiri honen jatorria, V. mendearen inguruan dago. Erromatar garaian, garrantzi estrategiko handia izan zuen, mugatik gertu zegoenez. Portu bat eraiki zen Classe izeneko herrian, Ravennatik gertu.
V. mendean zehar, Mendebaldeko Erromatar Inperioko hiriburu izan zen, hasiera-hasieratik. Honorio enperadoreak, hara pasa zuen inperioko hiriburutza. Ondoren, Italiako erresuma germaniarraren hiriburu ere izan zen. Baita Konstantinoplatik bidalitako exarkaren hiriburu ere. Denbora pasa ahala, geroz eta garrantzi gehiago hartzen joan zen. Teodoriko eta Odoakroren erreinu erromatar-barbaroetan eta, ia laurogei urte geroago, baita Justiniano I.a bizantziar enperadorearekin ere.
752. urtean lombardiarren errege Astolfok inbaditu zuen Ravenna, baina Pepin Laburraren eskuetara igaro zen gero (756). 1297-1441 urteetan gibelinoen esku egon zen baina independentzia galdu zuen eta Veneziako hiriaren mende geratu zen 1449an. 1509an Romagnako hiriburu bilakatu zen eta 1797-1815 bitartean Frantziak okupatu zuen. 1860. urtean Italiako erresumaren barne zen.
Ondasun nabarmenak
Monumentu ugari gorde dira Ravennako hirian, Lehen eta Bigarren Mundu Gerretan asko eta asko hondatu baziren ere. Aipagarriak dira erromatarren garaiko anfiteatroa, harresiak, Claudioren Porta Aurea atea eta Trajanoren akueduktua, bizantziar garaiko Ursiana basilika (IV-V. m.), gerora katedral bihurtu zena (XVIII. mendean berritua), San Joan Ebanjelistaren eliza (424. urtean eraikia), Teodorikoren jauregia (VI. m.), Izpiritu Santuaren eliza, San Apolinarren basilika, Santa Maria in Porto Fuori eliza (1096), Santa Klara eliza (XIII. m.), XV. mendeko udaletxea, Santa Agata nagusia eliza (XVI. m.), eta Danteren hilobia.
Ortodoxoen bataiategia, Teodoriko errege ostrogodoak eraikia V. mende bukaeran, Gala Plazidiaren hilobia eta Teodorikoren hilobia ikustekoak dira.
Veľký Krtíš
Veľký Krtíš Eslovakiako udalerri bat da, Veľký Krtíško barrutian kokatuta. 15,03 km²ko azalera du eta 12119 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1245. urtekoa da.
Atlapetes personatus
Atlapetes personatus Atlapetes generoko animalia da. Hegaztien barruko Emberizidae familian sailkatua dago.
21 Grams
21 Grams (euskaraz 21 gramo) 2003ko Alejandro González Iñárritu mexikar zinema zuzendari eta ekoizleak zuzendu eta ekoiztutako drama film bat da. Guillermo Arriaga mexikar gidoigileak idatzi zuen. Sean Penn, Naomi Watts, Charlotte Gainsbourg, Danny Huston eta Benicio Del Toro aktoreek antzeztu zuten.
Heriotzaren Trilogia osatzen duten hiru filmeetako bat da, gainontzeko biak Amores perros (2000) eta Babel (2006) dira. Film honetako izenburuak gizaki baten hiltzean bere gorputzak gorpu bilakatzean galtzen dituen 21 gramoei aipu egiten dio, alegia, bizirauten dutenak berekin batera daramaten duten pisua.
Emakumezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Naomi Watts) eta Taldeko gizonezko aktore onenaren Oscar Sariaren (Benicio Del Toro) izendapenak jaso zituen.
Argumentua
Itxaropen, gizatasun, miseria eta biziraupen istorioa bat da, hiru pertsonaiek bizi dituzten sentsazio emozional eta fisikoetan barneratuz: Paul (Sean Penn), Jack (Benicio Del Toro) eta Cristina (Naomi Watts), hiruak beren bizitzak eta patuak gurutzatuko dituen ezusteko istripu batez elkartuak, maitasun eta mendeku istorio batean.
Kontrolagailu proportzional-integral-diferentzial
Kontrolatzaile hau sistemen funtzionamendu egokia ziurtatzeko erabiltzen da, besteak beste, industria-aplikazioetan. Bestalde, kontrolagailu honek neurtutako eta lortu nahi den balioen arteko errorea edo desbiderapena aldiro kalkulatzen du. Ondoren, desbiderapen hau ahalik eta gehien minimizatzen da denboran zehar.
PID kontrolagailu baten algoritmoa hiru kontzeptu hauetan oinarritzen da: proportzionala, integrala eta diferentziala.
Hiru kontzeptu hauek kalkulatutako errorearen araberakoak dira. Ildo beretik, hiru errore mota daude: lehenaldikoa, orainaldikoa eta etorkizunekoa.
Alegia, kontzeptu proportzionala orainaldiko errorearen araberakoa da, integrala, ordea, lehenaldikoaren araberakoa da, eta diferentziala etorkizuneko errorearen iragarpena da.
Alde batetik, kontrolatu nahi den prozesuaren kontzeptuak ezezagunak badira, kontrolagailu hauek aproposenak direla irizten da historikoki. Bestetik, prozesuaren kontzeptuak ezagunak badira, eta baldintza batzuk bete behar badira, baliteke PID kontrolagailuak egokienak ez izatea.
Historia eta aplikazioak
Lehen PID kontrolagailuak abiadura-mugagailuen diseinurako erabili ziren. Ondoren, itsasontzien direkzio automatikoak egiteko erabiltzen hasi ziren. Hain zuzen ere, 1911. urtean, lehenetariko PID kontrolagailua ezarri zuen Elmer Sperryk ingeniariak. 1922. urtean, Nicolas Minorskyk, ingeniari errusiar-amerikarrak, kontrolagailu hauei buruzko lehen analisi teorikoa publikatu zuen. Ingeniari hau Ameriketako Estatu Batuetako Itsas Armadarako direkzio automatikoak diseinatzen zegoen, eta bere analisia egiteko lemazainean erreparatu zuen. Minorskyk ikusi zuen lemazainak ez zuela soilik orainaldiko desbiderapena aztertzen, baizik eta aurretikoa ere analizatzen zuela. Horrela, lemazainaren jokaeraren azterketaren ondorioz, eredu matematikoa garatu zuen bere diseinurako.
Aldi berean, kontrolagailu hauek operadoreen lana sinplifikatzeko eta operazioen kontrol hobea lortzeko garatu ziren. Besteak beste, hauek dira PID kontrolagailuen aplikazio arrunt batzuk: tenperatura-begiztak, maila-begiztak, presio-begiztak, fluxubegiztak, korronte zuzeneko motorren kontrola, etab.
Funtzionamendua
PID kontrolagailu baten funtzionamendu zuzena ziurtatzeko, hau da, sistema edo prozesu kontrolatuaren kontrol egokia egiteko, gutxienez honako elementuak behar dira: Sentsoreak sistemaren irteera neurtzen du, eta seinale analogikoa edo digitala ematen du. Seinale honek sistemaren momentuko egoera adierazten du.
Bestalde, kontrolagailuak erreferentzia-seinalearen eta sentsoreak ematen duen seinaleren arteko errorea kalkulatzen du, seinale hauen arteko kenketa eginez. Behin errorea kalkulatu duela, eragingailua gobernatzeko seinalea ematen du. Begiztarekin amaitzeko, kontrolagailuak ematen duen seinalea eragingailuak irakurtzen du, eta azken honek sistema kontrolatuaren portaera aldatzen du. Horrez gain, PID kontrolagailuaren hiru kontzeptuek sortzen duten seinale-baturarekin eragingailua maneiatzeko seinalea sortuko du.
PID kontrolagailuen kontzeptuak
Jarraitzeko, PID kontrolagailuaren hiru kontzeptuak aztertuko dira.
Proportzionala
PID kontrolagailuaren zati proportzionala, errore-seinalearen eta konstante proportzionalaren arteko biderketan oinarritzen da. Horrela, errorea egoera egonkorrean zero baliora hurbiltzen du. Hala eta guztiz ere, konstante proportzionalean muga-balio bat ere badago, non kasu batzuetan, sisteman lortu nahi diren balio horiek baino handiagoak lortzen diren. Aurreko fenomeno honi gainezkapena deritzo, eta segurtasun-arrazoietan garrantzia asko du. Horrenbestez, ez da komenigarria zati proportzionalak gehiegizko oszilaziorik sortzea. Badago erlazio lineal jarraitu bat aldagai kontrolatuaren eta bukaerako kontrol-elementuaren balioen artean. Zati proportzionalak ez du denbora kontuan hartzen. Beraz, parametro integral eta diferentzialak erabiltzen dira errore iraunkorra konpontzeko, eta sistemaren osagairen baten denborarekiko aldaketak kontuan hartzeko.
Beraz, ekintza proportzionalaren formula honakoa hau da: .Ekuazio honetan, P elementuak kontrolagailuaren irteerako balioa adierazten du. Kp elementuak aldiz, kontrolagailuaren irabazia adierazten du. Amaitzeko, e(t) elementuak erreferentziaren eta neurtutako balioaren arteko errorea adierazten du. Horrenbestez, kontzeptu proportzionalak kontrolaren amaierako elementuak edukiko duen posizioa adierazten du. Adibidea: balbula baten posizioa proportzionalki aldatzen da tenperaturaren desbiderapenarekiko.
Integrala
Kontrol-modu honek, kontrol proportzionalak egoera egonkorrean sortutako errorea murriztea eta deuseztatzea du helburu. Kontrol integralak soilik parte hartzen du neurtutakoaren eta kontsigna-puntuaren artean desbiderapena dagoenean. Horrenbestez, desbiderapen hau denborarekiko integratzen da, eta ekintza proportzionalarekin gehitzen da. Dena dela, errorea integratua da, hau da, erroreak funtzio bat dauka periodo zehatz batean erdibanatzeko edo gehitzeko. Jarraian, Ki konstantearekin biderkatua izan ohi da. Ondoren, erantzun integrala eta proportzionala batzen dira PI kontrola sortzeko. Honen helburua sistemaren erantzun egonkor bat lortzea da, errore egonkorrik gabe.
Modu integralak 90°-ko desfasea erakusten du erantzunean. Desfase hau 180°-ko berrelikadura negatibo prozesuari gehituz, kontrol prozesuak 270°-ko atzerapena lortzen du. Bestalde, kontrol-begiztaren irabazia 1 baino txikiagoa izan behar da. Horrela, kontrolagailuaren irteerako atenuazioa induzituz, prozesua egonkortzea lortzen da. Amaierako elementuaren kontrolak ekintza proportzionalaren mugimendu berdina errepikatzen du.
Kontrol integrala, banda proportzionalaren offsetaren eragozpenak alderatzeko erabiltzen da (aldagaiaren desbiderapen iraunkorra kontsignaren puntuarekiko).
Adibidea: balbula proportzionalki mugitu abiaduraren desbiderapenarekiko.
Diferentziala
Dena dela, ekintza diferentzialak errorea denborarekiko deribatzen du, eta lortzen den balioa Kd konstantearekin biderkatzen da. Konstante honek ekintza deribatuaren irabazia zehazten du. Beraz, horrela geratzen da ekintza diferentzialaren irteera:
Kontrol diferentziala egokia da, kontrol-balbularen mugimendua eta kontrolatzen den aldagaiarengan duen ondorioaren artean atzerapena dagoenean.
Horrez gain, ekintza diferentzialaren denbora oso handia denean, ezegonkortasuna dago prozesuan zehar. Bestalde, denbora hau txikia denean, kontrolatzen den aldagaiak oszilatzen du kontsignaren balioaren inguruan. Beraz, denbora onena erreferentziaren inguruan oszilazio minimoak duena da. Hala ere, ekintza hau ez da asko erabiltzen zaratarekiko sentikorra delako.
Ekintza diferentzialarekin amaitzeko, hona hemen adibide bat: balbula (kontrolaren azken elementua) baten posizioa zuzendu nahi da. Kontrolatu nahi den aldagaia abiadurarekiko proportzionalki aldatzen da. Adibide honetan, ekintza diferentzialak balbularen abio-prozesuan gainezkapena murriztea laguntzen du kontrolatu nahi den aldagaian.
Konstanteen esanahia
Kp proportzionaltasun-konstantea: kontroladorearen irabazi-balio modura doitu daiteke, edo banda proportzionalaren ehuneko gisa.
Ki integrazio-konstantea: ekintza proportzionala zein abiaduratan errepikatzen den adierazten du.