cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas Alva Edison
Ezkontza
3 seme izan zituzten:
1884ko abuztuaren 9an, María Edison hil egin zen.
1886ko otsailaren 24an, 39 urteko alarguna 20 urteko Mina Millerrekin ezkondu zen Akronen, Ohion. Mina Lewis Miller asmatzailearen alaba zen eta beste 3 seme-alaba izan zituzten:
Hasierako lanak
Port Hurononeko trenbidean, Thomas argi ibili zen haurra salbatzea lortu zuenean eta, haren aitak, J. U. Mackenzie telegrafistak, eskerraren eskerrez, telegrafia erakutsi zion, bera telegrafista baitzen. 16 urte zituen, J. U. Mackenzie Armadaren Telegrafista taldean sartu zenean eta bere postua utzi zionean, Port Huronen bere lehenengo telegrafista lana lortuz.
1863 amaieran, eta beti ere J.U.Mackenzieren laguntzarekin, Thomasek telegrafista lana eskatu zuen Grang Truckeko trenbidean. Ez zuen asko iraun lan hartan, behin hutsegite handia izan baitzuen, zama garraiatzen zuen trena gerarazteko seinalerik ez zuenean bidali eta, haren ondorioz, ia-ia aurrez-aurreko talkatakoa izan zenean. Sarniara alde egin zuen, Kanadako mugan eta, ondoren, Port Huronera.
1864 hasieran, Thomas Lake Shore Michiganeko trenbidean hasi zen lanean, Adrianen, Detroitetik 100 km-tara, baina berehala galdu zuen lan hura ere.
Western Union
Bi hilabetez egon zen Fort Waynen eta, lanik aurkitu ez zuenez, Indianapolisera joan zen. Hantxe lortu zuen Western Unioneko lana, etorkizuna markatuko zion enpresa.
1865eko otsailean, Thomas Cincinnatira joan zen eta, berriro ere, Western Unionen egin zuen lan. Trebetasuna baloratu zioten han eta bigarren mailako operadore izatetik lehenengo klasera igo zuten.
Hala ere, hiri batetik bestera mugitzen ibili zen eta lan batetik bestera ere bai. Brasilera joatekotan egon zen telegrafoan lan egiteko, baina 1868 bukaeran, Bostonen zegoen eta berriro Western Unionen ari zen lanean.
Lehenengo patentea
1868an, botoak kontatu ahal izateko tresnatxo bat sortu zuen. Ordezkari bakoitzaren mahai gainean jarriko zuten gailua eta bi botoi zituen, bata aldeko botoa emateko eta bestea, berriz, kontrakoa. Patentea bideratzeko, Carroll D.Wright abokatua kontratatu zuen eta Washingtoneko Legebiltzarraren batzorde baten aurrera eraman zuten. Erantzun borobila jaso zuten: ''Asmakizunen bat ez badugu behar, zurea da. Fraudeei ekidin nahi diegu bozketetan eta, zure tramankuluak, horiek egin ahal izatea erraztu besterik ez du egiten''.
Asmakuntzak eta lanbideak
1869an, New Yorken, Burtsan urrearen prezioa indikatzen zuen gailua konpontzea lortu zuen eta, horren ondorioz, oso lanbide ona lortu zuen.
Western Unionen ere aritu zen telegrafia lanetan eta, azkenean, bere kontura hasi zen.
1878an otsailaren 19an asmakizun garrantzitsuenetariko bat gauzatu zuen: fonografoa.
Bonbilaren asmakuntza berari esleitu bazitzaion ere, Edisonek perfekzionatu egin zuen soilik. Goritasunera erre gabe iristen zen harizpi bat lortu zuen; harizpi hau ez zen metala, banbu karbonizatua baizik. 1879ko urriaren 21ean 48 ordutan etengabe argitzen zuen bonbilla lortu zuen.
1880an J. P. Morganekin elkartu zen,General Electric sortuz.
Zientzia arloan, Edison efektua deritzona aurkitu zuen eta, 1883an, patentatu egin zuen: bonbilla puxika baten barruan, elektrizitatea harizpi batetik metalezko-xafla batera pasatzen zen. Ez berak, ez garaiko zientzialariek ez zioten garrantzi handirik eman, baina irrati-maskorra eta elektronikaren oinarriak ezartzen ari zen.
Edisonek zineman egin zituen ekarpenak ere garrantzi handikoak izan ziren. 1889an, 35 mmko filma komertzializatu zuen; ez zuen patentatzea lortu, George Eastman hartu baitzion aurre, baina 35 mmko filmak alboan dauzkan zulotxoak bere izenean daude.
1894an, Edisonen kinetoskopioak Europara iritsi ziren lehen aldiz; bi urte geroago, 1896an bitaskopioa aurkeztu zuen New Yorken, kinetoskopioak ordezkatzeko asmoz eta Lumière anaiek asmatutako zinematografora hurbildu nahian. 1897an, Thomas Alva Edison eta Lumière anaien arteko patente guda hasi zen, lehen zinema-gailu asmatzaile zein ote zen eztabaidatuz.
1931ko urriaren 18an hil zen West Orangen, New Jerseyn, 84 urte zituenean; bere omenez, zenbait hiritako argiak itzali zituzten minutu batez. AEBetan, XX. mendeko asmatzaile garrantzitsuenetakoa kontsideratzen dute eta, egin zituen 1.000 baino gehiago patenteek asmakizunak egiteko ekintza bera aldatu zuten erabat, enpresa izaten bukatuko baitzuen.
Kilteel
Kilteel (Cill Chéile) Irlandako udalerri bat da, Kildare konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 225 biztanle zituen.
Sakesphorus luctuosus
Sakesphorus luctuosus Sakesphorus generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Behigorri
Behigorri edo Zezengorri, Euskal Herriko mitologiaren izakia da, lur azpian, leizeetan bizi omen den irelu erasokorra. Kolore gorriko behi, idi, txahal, txekor edo zezenaren itxura hartzen omen du. Handik ateratzen da batzuetan bere santutegiak defendatzeko bertara sartu nahian diren edota, besterik gabe, hurbiltzen diren pertsonei erasotzeko.
Behigorria da, zalantzarik gabe, behi aziendaren inguruan Euskal Herrian kondaira, elezahar eta sinesmen gehien biltzen duena.
Itxuraz Euskal Herriko mendietan bizi diren behi betizuen antzekoa da, eta Mariren etxeak edota jendearen gogoan belaunaldiz belaunaldi gordetako eta lur azpian ezkutatutako altxor mitikoak zaintzen omen ditu. Sarritan megalitismoarekin zein antzinako eraikuntzekin lotutako altxorrak dira hauek. Trikuharriak, mairu-baratzak, kastroak...
Euskal Herriko kondaira eta sinismenetan ohikoak dira animali itxura hartzen duten irelu edo jenioek. Sarritan etxeko animalienak. Zakurrak, behiak, zaldiak, zerriak, katuak...
Euskal Mitologian zezen gorria Marirekin lotuta agertzen da, eta lehen esan bezala, askotan leize eta harpe ezberdinen biztanle eta zaindaria da. Beste batzuetan Mari bera da hauetako abere batean eraldatzen dena. Halako abereak Mariren berraragiztatzea edo avatarra bilakatzen dira orduan.
Behiak ugalkortasunaren sinbolismoari lotuta egon dira zenbait kulturetan, esate baterako hainbat herri indoeuroparretan eta dirudienez baita gurean ere. Hauxe izango genuke behigorrien eta Mariren arteko beste harreman bat.
Ezin ahaztu alde hartatik, euskal leizeetan azaltzen diren labar-pinturetan basa-zezena edo uroa maiz agertzen dela, Altxerrin eta Santimamiñen adibidez. Margo hauek aspaldiko basa-zezen inguruko sinesmen magiko edota totemikoak adierazi ditzakete Jose Miguel Barandiaranen ustez.
Etimologia eta beste zenbait izen
Irelu honek beste hainbat izen hartzen du Euskal Herrian zehar:
Kontutan hartu behar da zezen gorriaren inguruko kondairen multzoa, euskal mitologiaren handienetakoa dela, eta zabalduenetarikoa. Animali totemikoa ere izan zen zaldiaren inguruko elezahar baino gehiago dira behien eta zezenen ingurukoak.
Ireluaren izena aldatuz joaten da eskualde batetik bestera, eta euskalkiz euskalki, nahiz eta elezahar gehienen oinarrizko elementuak beti mantentzen diren amankomun.
Beste aldetik behi-irelu hauen kolore gorriak basatasuna adierazi nahi du, beste zenbait ireluen kasuan bezala. Zakur gorriak, Iratxoak eta abar. Mari beraren izenetariko bat Ionagorri da.
Koloreari eta abelgorriei dagokienez zera esan baherra dago, bai betizuen eta baita piriniar behi mota ezberdinen kasuan, kolore aldaketa bat ematen da haien hedapen gunearen ekialdetik-mendebalera. Gero eta ekialderago, gero eta zurizkagoak dira eta gero eta mendebalerago berriz, kolore gorri biziago dute.
Euskal Herrian behi azienda "abelgorriak" deitua izan da, piriniar enborreko abereak gorriak direlako. Piriniar behiak edo betizu arrazak zabalduenak izanik. Zaldiak berriz "abelbeltzak" ziren herri hizkeran, eta ardiak "abelzuriak".
Sturbridge (Massachusetts)
Sturbridge Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Worcester konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Stanwood (Michigan)
Stanwood Michigango herri bat da. Mecosta konderrian kokatua dago. 2010ean 211 biztanle zituen, 0.63 kilometro koadrotan banatuta.
Bertaucourt-Epourdon
Bertaucourt-Epourdon Aisne departamenduko Frantziako udalerria da, Rhône-Alpeak eskualdean.
Behigorri
Betizuak, zezengorriak eta behigorriak
Antzinatik Euskal Herriko mendietan betizu izeneko behi-azienda mota bizi izan da. Duela ez hainbat urte askoz ere zabalduagoa zeuden betizuak euskal mendietan, samalda handiak osatuz. Jose Migel Barandiaranen ustez
Garai batean, aurreneko elurrarekin betizuen hainbat samalda mendialdetik (Aralar kasu), kostaldera mugitzen zituzten negua pasatzeko transhumantzia ikusgarria eginez. Herriz herri pasatzen omen ziren behi samaldak haien zakur zaindari eta unaiekin. Larre aldaketa hau Duela 60 urte oraindik mantentzen zen. Aralarretik Jaizkibelera zihoazen betizu taldeak N-1 errepidean barrena mugitzen ziren.
Jende asko kalera irteten zen betizuen igarotzea ikusteko, benetako ikuskizuna zelako, eta jende zaharrak oraindik gogoratzen du. Andoainen, esate baterako, kale nagusitik zein Goiko Plazatik pasatzen ziren betizu samaldak.
Holly Hunter
Holly P. Hunter (Conyers, 1958ko martxoaren 20a - ) aktore estatubatuarra da, aktore onenaren Oscar Sariaren irabazlea.
Behigorri
Betizuak, zezengorriak eta behigorriak
Behi hauek tamainaz nahiko txikiak eta gorri kolorekoak izaten omen dira, eta baldintza erdi basati edo erabat basatietan bizi izan dira gaur arte.
Gizakiengatik ihesi egiten dute ikusi orduko oreinak bezala, eta xaxatuz gero, edota kumearekin egonez gero, eraso egin dezakete. Betizuak harrapatzeko, animalia basatiak ehizatzeko era berberak erabiltzen zituzten. Ehizaldiak, eskopetak eta txakurrak.
Betizuak beraz, mendi eta baso basati eta apartatuetan bizi zirenez, eta askotan bertako harpe eta leizeetan babesten zirenez, eta abere erasokorrak izanik, Zezengorri eta Behigorrien inguruko kondaira askorentzako gaia eman dute.
House of Wax (2005eko filma)
House of Wax (euskaraz Argizarizko Etxea), 2005eko Jaume Collet-Serra katalanak zuzendutako beldurrezko film bat da. Mystery of the Wax Museum (1933, Misteriozko Argizarizko Museoa) eta 1953ko izenburu berdineko filmean oinarrituak daude. Elisha Cuthbert, Chad Michael Murray, Brian Van Holt, Paris Hilton, Jared Padalecki, Jon Abrahams eta Robert Ri'chard aktoreek antzeztu zuten.
Behigorri
Behiak labar-artean eta sinismen zaharretan
Joxe Migel Barandiaranek zera azpimarrazten du Euskal Mitologiari buruzko bere idatzietan; kasu askotan antzinako uro edo basazezenen marrazkiak agertzen diren labar-artea daukaten kobetan, behigorri edo zezengorrien istorioetako parajeak direla aldi berean. Beste kasuetan garai neolitikoaren aztarna arkeologikoak topatu dira bertan.
House of Wax (2005eko filma)
Tribecako Zinemaldian estreinatu zen.
Argumentua
AEB, Louisiana, sei lagun Ambrose hirian jokatu den urte guztiko amerikar futbol partidu garrantzitsuena ikusteko asmoz autoz errepide batetan zehar doaz, bezperan aire librean akanpatzeko ideiaz. Biharamunean, beren autoa manipulatua izan dela ohartuko dira, hortaz handik igarotzen ari den auto gidari batek heurak eramateko gonbidapena onartuko dute. Hirira iristean, bertako atrakzio nagusia bisitatuko dute: Trudyren Argizarizko Etxea, modeloekin izugarrizko antza duten argizarizko eskulturaz osatua. Izuikaraz, antzekotasun horren arrazoia zein den jabetu, eta hiri hartatik ihes egin edo beraiek ere museo beldurgarri horretako estatuak bilakatzen amaituko dutela ohartuko dira.
Behigorri
Erromatarren garaia, zezen eta behigorriei egindako gurtza
Antza, erromatarren garaian harpetako ireluei egindako gurtza oso zabalduta zegoen Euskal Herrian. Barandiaranek garai haietako txanpon ugari aurkitu zuen Izturitze, Kortezubi, Santimamiñe, Covaraida eta Solacuecako leize zuloetan. Baita Bidarraiko Harpeko-Sainduaren harpean ere. Antza txanpon hauek jendeak lur-azpiko Jainko eta ireluei egindako opariak ziren, Zezengorri eta Behigorriei barne. Txanpon hauetako asko erromatarren garaikoak dira. Antza orduan behigorriei eta leizetako gainontzeko ireluei gurtza oso zabaldutan zegoen. Hala era beste hainbat txanpon garai modernoetan bertara botata dira eta era adierzaten dute. Sinismen eta gurtza hauen iraupena ia gaur arte.
Erromatarren garaian, Euskal Herrian, ilargiarekin eta ilargiari eskainitako gurtzarekin agertzen dira zezena eta behiak.
Antzeko beste zenbait irelu eta jainko-jainkosa zaharrak
Baikorrix, Baigorisco, Baigorix, Baicorrixo, Buaicorrix (Comminges), Baigoriso, Buaicorixi (Labarthe-Rivière), Garona Garaian, Akitania zaharraren aldeko Pirinioetako erromatar garaiko aldare eta inskripzioetan agertzen diren antzinako euskal jainko edo jainkosa baten izenak dira, antza, izen beraren aldaera desberdinak. Euskal-akitanierazko teonimoak dituzten inskripzio horiteako bat da, adibidez, Secazeren katalogoko 214. zenbakidun idazkuna: BAIGORISO / DEO / GEMINVS E- / DVNNIS F(iliius) / V(otum) S(oluit) L(ibens) M(erito).
Erromatarren garaiko hilarrietan zezen edota behien irudiak azaltzen dira Uxuen, Aibarren, Narbaxan, Artaxonan, Eslaban, Okarizen, Gastiainen... Ikerleek zezenei edo behiei mantendutako antzinako gurtza ikusten dute abelgorrien irudi ugaritasun horietan, baina baita, Zibele erromatarrek bereganatutako ekialdeko jainkosaren gurtza.
Irelu hauen gustuko leize eta parajeak
Hauek dira behigorriaren gustuko hainbat leku eta paraje. Leku hauetan ohikoak izan dira behi betizuen samaldak.
Biatas nigropectus
Biatas nigropectus Biatas generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Behigorri
Behigorri eta zezengorrien inguruko elezaharrak
Batzuetan saratarrak harpe hartara hurbiltzen ziren ardi eta hegaztien simaur bila. Behin Ibarsoro-beheria baserriko ama-alaba halako lantegian sartu ziren Leizian, baina behin barruan egonez gero behi edo zenen ezkila bezalako soinuak, baina ez zuten inolako abererik ikusi. Asko beldurtu ziren eta handik aurrera ez zuten nahi bertara joan.
Sarako behigorria Etxalarreraino heltzen zen Leizia eta etxalar lotzen dituen mendi azpiko ustezko pasadizoa erabiliz.
Gurasoak alferrik eta luzez ibili ziren galdutako alabaren bila. Hala ere, geroago, neska ikusia izan zen Marizuloko leizearen barnean, baina bere alboan zakur gorri batek leizeko sarrera zaintzen zuen. Erlazioa izan ala ez, Amezketako Orubearen armarriak bi behigorri agertzen ditu.
Duela urte batzuk artzain gazte batzuk Marumendi aldean biltzen ziren jai egunetan, eta bertan dantza egiten zuten pandero eta tronparen doinuz.
Haietako hiruk harriak jaurti zituzten bertan dagoen kobazuloren barrura eta txahalgorri bat irten zitzaien. Beldurturik, korrika batean irten ziren eta haietako bat nekeaz jota Agaoz tontorrean hil zen. Bigarrena Aralegiko zelaian, eta hirugarrena Urrestarasu izeneko bere baserrira heltzea lortu zuen, baina handik hiru egunetara jasandako ikaragatik zendu zen. Marumendi Behigorrirekin harremana duten eta gero aipatuko diren Maru izeneko ireluen bizilekua zen baita ere.
Duela ez hainbat urte, Oñatiko baserri batean halako gertaera kontatzen omen zuten: bertako etxekoandrea sukaldean zegoen semeekin eta orduan etxekoa ez zen txahal bat korrika hurbildu zitzaien baserriko atera. Saiatu ziren bertatik bidaltzen baina abereak ez zuen nahi eta azkenean marrumaka etxe alboko estalpe batean sartu zen.
Halako agerpen eta portaera arraroa argitu nahian, emakumea aurrera joan zen. Lehen zalaparta bat entzun zuen estalpean, jende asko zaldiz ibiliko balitz bezala, gero beldurrez ikusi zuen alboko baserria, handik 300 metroetara zegoena, sutan zegoela. Semeak deitzera joan zen sutea itzaltzeko asmoz, baina orduan ikusi zuen sua mugitzen haien etxerantz. Sutan zegoen ote torto bat bezalakoa zen, baina isatsa oso zabala zuen. Orduan baserritarra lasaitu zen, beste batzuetan Anbotoko Anderea (Mariren izen bat) ere ikusita baitzuen, baina sekula ez hain hurbil.
Suzko zezenak
Beraien esanahi bereziagatik, aparteko aipamena merezi dute zuzko zezenen edota sua botatzen zuten zezenen inguruko istoriak. Lapurra paraje haietatik urruti hil zen, eta bertako inork ez zekien non zeuden bere altxorrak.
Egun batean kanpotar batzuk Orozkora etorri eta Atxularrera joan ziren. Beraiek bazekiten altxorrak non zeuden. Baina kanpotarrak leizera inguratzerakoan, barrutik muturretik eta zahotik sua zerion zezena agertu zitzaien, eta ez zien uzten bertara hurbiltzen.
Handik denboraldi batera kanpotarrak itzuli ziren eta beraiekin zerkartzaten lapurraren hezurrak Atxulaurko harpearen sarreran utzi zituzten. Orduan bakarrik eskuratu ahal izan zuten lapurraren altxorra, eta sua botatzen zezena ez zen handik aurrera berriro azaldu. Folklorearen ikertzaileek, gure herrietako zein Pirineotako jaietako zezen-suzkoaren oinarrian, suzko-zezen hauen inguruko elezaharrak ikusi izan dituzte. Zezen gorria hainbat kondairetan jendearen portaera txarrak zigortzen du bere suarekin.
Uste da, zezen-suzko hauen atzetik, garai batean benetako zezenak erretzen jainko-jainkosei egiten zitzaizkien sakrifizioak egon daitezkela.
Deiadarrak
Deiadarrak idi edo behi adarrekin egiten omen ziren.
Idi narruak, altxorren gordailua
Hainbat kondairetan, lur azpian ezkutatutako altxorrak idi narrutean bilduta daude. Esate baterako Ereñoko Ereñusarre mendian idi narru baten barruan urrezko altxor handi bat lurperatuta dago.
Arrabako bi zezenen arteko borroka
Arrabako Landa Zeberiorena" Ipuina edo kondaira zaharra. Arrza betizuko bi zezenen arteko borroka. Horrela dio istorioak mendebaldeko euskaraz:
Abokatuekin hasi barik, izan be abokatuek ez-baiari emoten diote emon be indarra eta, beste apostu hartu zuten ontzat:San Joan egunean jaiotako zekor bana aukeratu, urte betean hazi eta gero biak borrokan imintea Arrabako landan eta irabazten duena haxe izateko landa horren jaube. Esan eta egin. Baina Zeberioztarrak larri zeuden, euren zekorra irdarga eta hezur hutsa zelako eta Zenauriztarrena ostera mardo mardo eta indartsua. Baina, berbari eutsi behar zitzaion lez, heldu zen San Inazio, Gorbeiako jai eguna, eta eroan zituzten urteko zekorrok. Hasi zen zekor-enbitea herri bietako testiguen aurrean eta Zeanurikoak aurretik zeraman Zekor mekoa. Hain zen handia Zeanuriko zekorraren indarra, halako beten taket eta alanbradurazko hesi be apurtu egin zuen eta Zeberioko zekor borroa amildegira noiz botako zeukanean, zer?, eta laprast ez du egiten ba Zeanuriko zekorrak eta bera jausi amildegira? Ikusle guztiak harrituta zeuden, batez be zeanuriztarrak, baina berba, berba denez, berriro be Zeberiorentzat izan zen Arrabako Landa. Urteak joan urteak etorri, Zeberioko abadea zahartu egin zen eta utzi egin zion Arrabako Landa bedeinkatzen joateari apurka apurka elia eroateari be utzi egin zion Zeberioko herriak eta jaubetu ezaz, azkenean arrabako Landa Zeanuriko herriko propietatera joan zen eta hantxe dago. Bake santu bat!"''
Ipuin honetan zenbait elementu mitologikoak azaltzen zaizkigu Arratiako bi zekor betizuen borrokaren inguruan. Hasteko borrokaren bi zekorrak San Joan gau mitikoan jaiotakoak dira, Euskal Mitologiako indar berezia daukaten zenbait abere eta pertsonaia bezala. Beste aldetik, Jose Manuel Etxebarriak jasotako Arratiako elezahar honek zera ekartzen digu gogora; Irlandako mitologia zeltarrean oinarria den Táin Bó Cúailnge edo Cúalilngeren Zezenaren lapurketa izeneko kontakizuna. Kontakizuna Finnbennach zezenaren lapurketarekin hasten da, eta haren ondorioz gerla bat pizten da Ulsterreko klan irlandarren artean. Gerla haren azken gatazkan, Irlandako bi erregen jabetzarik preziatuenak diren Finnbennach zezen zuriak eta Donn Cuailnge zezen nabarrak borroka egingo dute elkar hil arte.
Bi zezenen arteko borrokak agerian utziko du zezenen jabetzagatik piztutako gerla haren burugabekeria, Arratiako bi zezenen arteko borrokaren istorioren ikasbideak agerian uzten duen bezala bi herrien arteko gatazkaren zentzugabekeria.
Maruak
Maruak Euskal Mitologiaren pertsonaiak dira. Jose Migel de Bandiaranek aipatzen ditu bere lanetan, eta horretaz gain hainbat toponimoetan agertzen dira. Maruak izaki beldurgarriak ziren, adardunak, behi adarrekin bezala. Lapurrak eta sakuratzaileak ziren. Ataungo Marumendiko harpetan bizi omen ziren. Haien kokalekuen ingurura hurbiltzen ziren herritarrak bahitzen zituzten. Beste aldetik aziendaren lapurrak ziren ere. Atunen Maruzulo izeneko bi koba daude. Maruak, dauzkaten ezaugarriengatik euskal kondariretako pertsonaiak diren eta antzeko izena duten mairuengatik bereizten dira.
Kondaira hauetan ikusten dira Behigorri ireluaren hainbat osagai. Irelu adardunak dira, eta haiek zaindutako harpetara hurbiltzen diren pertsonak zigortzen dituztela, erasotuz edo bahituz.
Bertako elezahar baten arabera San Juan Gauan leku hartan bertan, iratzea sortzen ez den gune batean, eguzkia altxatzen denean pertza misteriotsu bat agertzen omen da. Pertze azpian lurperatutako altxor bat dago. Hemen ere, kasu honetan maruen inguruan, Behigorriaren zenbait ezaugarri dituen sinesmena aurkitzen dugu. Lurperatutako altxorren zaindariak izatea.
Maruak toponimian
Maruen inguruko toponimia oso zabalduta dago Euskal Herrian barrena, bereziki mendebaldeko eskualdetan. Horregatik, seguruen, pentsa daiteke behigorriekin lotutako irelu hauei buruzko sinismenak egun baino askoz zabalduagoak egongo zirela. Horra hemen Maruekin lotutako zenbait toponimo.
Altsatsu
Momotxorroak, Altsasuko inauterietako pertsonaia tradizionalak dira. Behi edo idi adarrak daramatzate eta aurpegiak oihal-zapiaren azpian ala zaldi ileen azpian ezkutatzen dituzte; odolaz zikindutako izara zuria ardi-larruzko bizkarrekoak, praka urdinak, galtzerdi zuriak eta abarka beltzak jantzita dituztela agertzen dira. Ardi larruan josita edo gerri inguruan ezkilak daramatzate, zarata ateratzeko. Eskuetan sardea daramate. Pertsonai hauek gogora ekartzen dute Behigorri ireluaren hainbat agerkunde.
Behien inguruko festa, ospakizun eta ohiturak
Behi aziendak garrantzi handia izan du euskal ohituretan. Lehen aipatu den bezala, Euskal Herrian behi azienda "abelgorriak" ziren, behi azienda kolore gorriekin lotzen zelako. Hau dela eta, hainbat festa eta ohitura agertzen omen dira abelgorriekin lotuta.
Hiru behien zerga
Hiru behien zerga Erronkaribarren (Nafarroa Garaia) eta Baretos ibarraren (Bearno) artean egindako hitzarmen zaharra da, XIV. mendetik datorrena.
Ohitura honen jatorria oso argi ez badago ere, gauza jakina da 1375. urtean alde biek akordioa sinatu zutela, unai erronkariar eta biarnotarren jarduera muga inguruan arautu zuena eta bi bailaren artean bakea ekarri zuena. Bi urte lehenago, liskar larrien ondorioz Pedro Carrica erronkariarrak Pierre Sansoler biarnotarra hil zuen, eta honek eragin zuen hitzarmena ezartzea. Ordutik aurrera, Baretosko abeltzainek hiru behi eman behar dizkiete Izaba, Uztarroze, Urzainki eta Gardeko herritarrei hilabete batez euren aziendek zelai nafarretan belar eta ura hartzearen truke. 600 urte baino gehiago luzatu da dagoeneko ohitura hau, XVII. mendean ia 20 urtez hitzarmena eten bazuten ere. Tradizio luze hau, izan ere, gaur egun oraindik berresten den Europako itunik zaharrena da. Tradizio honetan aipatu behar da behien balio sinbollikoa, eta behaik bertako behi piriniarrak izatea. Hau da, abelgorriak.
Behigorri eta Zezengorriei lotutako toponimia.
Zenbaitzuk Bearn edo Bearno (edo Benearno) toponimoa behiarekin lotzen dute, eta Bearnoko armarrian behi piriniar edota betizu itxurako bi behi gorri agertzen da.
Vojenský újezd Březina
Vojenský újezd Březina Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 0 biztanle ditu eta 158.206 kilometro koadroko azalera. Vyškov barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1349 urtean egin zen.
Ochotona hoffmanni
Ochotona hoffmanni Ochotona generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Ochotonidae familian sailkatuta dago.
Ptychadena newtoni
Ptychadena newtoni Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Zygogeomys
Zygogeomys Geomyidae animalia familiako generoa da, karraskarien barruan sailkatua.
Sacramento Kings
Sacramento Kings NBAn jokatzen duen AEBetako Kalifornia estatuko Sacramentoko saskibaloi talde bat da.
35 Leukotea
35 Leukotea, asteroide gerrikoan aurkitutako 35. asteroidearen izena da. Karl Theodor Robert Lutherrek aurkitu zuen 1855eko apirilak 19an Düsseldorfetik.
Bere izena, greziar mitologiako Leukotea izeneko pertsonaiagatik jasotzen du, Ino bezala ere ezagutzen dena eta Dioniso jainko jaio berria zaindu zuen inudea izan zena.
Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Libertarioa
Alderdi Libertarioa (Libertarian Party) Estatu Batuetako alderdi politiko libertarioa da. 1971ko abenduaren 11n sortu zuten. Bere hauteskunde promesen artean, Estatuaren esku-hartze ekonomiko minimoa, erabateko desarauketa eta zergen murrizketa handia lortzea dago.
Bere hauteskunde-plataforma filosofia liberaleko elementuetan oinarritzen da, hala nola merkatu libreko ekonomia kapitalistaren defentsan (laissez faire), eskubide indibidualetan, hala nola elkartzeko eta sexu-orientaziorako askatasunean eta jabetza pribatuan. Era berean, pertsonen zirkulazio askearen aldekoak dira herrialdeen artean, eta migraziorako gutxieneko erregulazioak.
Defentsa pertsonalerako armak edukitzeko, prostituzioa zigortzen duten legeak indargabetzeko eta erabilera pertsonalerako drogak eduki eta kontsumitzeko eskubidearen alde dago. Derrigorrezko soldadutzaren eta interbentzionismo militarraren aurka dago atzerriko nazioetan.
Stephenson (Michigan)
Stephenson Michigango hiri bat da. Menominee konderrian kokatua dago. 2010ean 862 biztanle zituen, 2.83 kilometro koadrotan banatuta.
Lullymore
Lullymore (Loilgheach Mór) Irlandako udalerri bat da, Kildare konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 183 biztanle zituen.
Urtzi
Urtzi, Ortzi edo Ostri zeruarekin zerikusia duen aitzinako euskal mitologiako pertsonaia da.
XII. mendean, Aymeric Picaud, Codex Calixtinus liburuan Katolikoen Jaungoikoaren euskarazko izena Urcia zela jaso zuenetik eztabaida asko sortu dituen gaia izan da.
Euskalkietan jasota dago iraganean Euskal Herrian zuten berarekiko gurtza edo behintzat gorapena. Ekaitzaren inguruko botereen Jainkoa zela dirudi ikerlariek jasotako hitzen arabera, baina zeru sabaia edo egunaren argiarekin ere parekotasuna zuela dirudi.
Urtziren indarraren ondorioz sortutako ekaitz egoera batzuen izenetan "in" elementua agertzen da euskaraz: inusterri (Tximista), inhar (trumoia edo ostotsa), iñetazi (txingor edo kazkabar), indriska (euritea),... Bizkaieraz aipagarria da "egu-" hasieradun lexiko zabala. Asteko bi egun eskaintzen dizkio euskarak: osteguna (ortzeguna) eta ostirala (ortziralea). Kristautasuna Euskal Herrira iritsi zenean, Urtzi kristautasunaren jainkoarekin identifikatu zen eta latinetik eratorritako "zeru" hitza mailegatu zen.
Ortzi, jainko izatetik zeru sabaia bezala bukatu arte
Robert Lawrence Trask-en "The history of basque" liburuan Urtzi, edo Ortzi, zeruan bizi den jainko ekaitz sortzaile bat dela dio.
Honen esanetan aitzinean gurtua izan zen; zeru sabaia edo zeruko argiaren pertsonifikazioa zen. Urtzik bere gain hartzen ditu Lurrera gidatutako eraso guztiak: euritea triste dagoenean, lainoa lotsaturik baldin badago, tximista eta trumoia haserre dagoenean, eta gau iluna lo egonez gero.
Boteretsua da. Gaueko indar txarrak ere uxatzen ditu. Solstizioaren ospakizunen ardatz nagusia da. Artisau lan askotan adierazten da. Lauburuaren bidez adierazi da.
Dakiguna da XII. mendean Aymeric Picaud Codex Calixtinus-en jasotako Euskara-Latina hiztegi labur batean "Deum uocant Urcia" idatzi zuenetik iritzirik ez dala falta itzulpen honen eztabaidarako.
Batzuen ustez nahasturik jaso zuen itzulpena Jainkoaren izena galdetu eta ulertarazteko zerua seinalatu zuelakoan (Garatek eta G. Bähr, adibidez).
Besteen ustetan, aldiz, gainontzeko hitzen itzulpena jatorra dala ikusita jasotako katolikoen Jainkoaren izena ontzat hartu beharra dagoela defendatzen dute.
Dena den, zeru sabaiari emandako izena litzake askoren ustetan.
XIX. mendean erronkarieraz mintzo zen jendea, hau da, Erronkariko euskaraz, zeruari ortzea edo ortzia deitzen zioten. Beste euskalkietan ere "ortze" osagaiarekin hitz mordoa aurki ditzakegu. Arturo Kanpion-ek hitz hauek aitzinako sinesmen erlijio aztarnak zirela frogatu zuen Julio Caro Barojar en esanetan.
1976. urtean Jaime Kerexeta abadeak idatzitako Euskarazko lehen Biblia n (Hasiera 1,14, 1:15) zeru-sabaian ordez ortzi agertzen da izendatua.
Hartsuagaren iritziz Ortzi eremu hutsa bat da, lurtar jainkotiarren eraginen antzeztokia, erakustoki bat soilik, gainontzeko Euskal mitologiako pertsonaiak lurtarrak baitira. Nahiz eta zerutik hegan, ortzia igaro eta bertan beraien botereen indarra agertu. Beraien lekua, etxea, mendien gailurretan, kobazuloetan, iturri eta basoetan daukate.
Joseba Aurkenerena rentzat Ortzi osotasunaren ontzia litzake. Sua, lurra, airea eta ura oinarrizko osagaiez hornituriko muga zehatzik gabeko osotasuna. Bere barnean Amalur, Amaitsaso, Eguzki eta Ilazki egongo lirateke.
Tximista eta trumoien hotsak
Urtziren indarraren ondorioz sortutako ekaitz egoerei "in" aurrezkia jarri ohi dio euskarak: Inusterri (Tximista), Inhar edo ostotsa (trumoia), Iñetazi (txingor edo kazkabar), Indriska (euritea), Intza (ihintza edo goiz bustia). "In" aurrizkiak, Inkoa (Jainko esateko labiurdar modua). Baino litekeena "egin" izatea "in" honen jatorria.
Hots, ortots, ortziren hotsa, trumoia izanik erlazioa argi geratzen da. Baina hitz gehiago badaude trumoia esateko Ortzirekin parekatu ditzakegunak:
ostots, ostroi, ortzantz, ozmib, ortziri, iortziri, iurtziri, yurtziri, yusturi, iñusturi, iñusterri, ozminarri eta ozkarri.
Baina ez bakarrik trumoia dauka Ortzirekiko erlazioa, tximisten beste izen batzuk ere agerian uzten dute parekotasun hau:
iñizitu, iñezetu, oiñaztu, oneztu, oneztarri, onaztar, oñazkar, ozpiñarri, ozme eta tximistarri
Julio Caro Barojak dioenez hitz multzo honetatik argi ateratzen ditu 1.Zeru, 2. Jainko, 3.trumoi. gaien ingurukoak direla.
Ortzi/Ostriren adarra
Oñatin ekaitza eta ostadarra hitz berdinarekin deitzen zaie: "ostroi" bainan beste izen batzuk baditu:
Erromako zubia, Ostadar, ortzadar, ortzeder, ostarka, oztil, uztagi... itxasoadarra... Bähr-ek Hondarribiko ortzadarren inguruko sinesmen bitxi bat jasoa du, ostadar bikoitiari "azerien boda" deitzen zaio (riftar izenaren parekoa "Txakalaren ezteia",thamr´era bussen). Oñatin ere, diotenez ostadarraren azpitik pasatzen dena sexuz aldatzen da (Alemaniako Iparraldean eta beste leku askotan bezalaxe).
Tereñes-eko Antonia González del Valle esanetan ostadarra zikiratzeko pausu hauek jarraitu behar dira:
'-Zikira ezazu!... Zikira ezazu!.. Zikira ezazu!'
Julio Caro Baroja ren esanetan baliteke aitzinean zeruaren bitarte sortzailearen seinaletzat zuten eta denborarekin gaiztagina bihurtu zen.
Tximistarriaren inguruko sineskeria eta hartatik babesteko aholku batzuk
Tximistak haritza, pagoa edo lizarra jotzen duenean zazpi estatu (aitzinako neurri bat) lurrean tximistarria barne sartzen zela sinesten zuten (ia 1400 metro). Baina urtero estatu bat gora igotzen zan (200 metro inguru) eta zazpi urte pasata lur gainean agertzen zan tximistarria; silexeko aizkora edo laban paleolitiko zena baina ezjakinak tximistarritzat jotzen zutena.
Tximistarri hura jaso eta etxera eramaten zutenek, ekaitza zetorrenean atarian jartzen zuten eta ahizkora-ahoa goraka begira jartzen zuten etxea eta etxekoak tximistetatik babes zetzan; ohitura hau nahiko hedatua zegoen Mañaria, Llodio, Urrialdo, Nafarrete, Elduain, Ataun etab. Ohitura hau ere Europako beste herrialdeetan zabalduta egon da, orain dela gutxi arte.
Badira ere tximistarria burdinazko edo brontzezko aizkora dela sinesten dutenak. Berez altzairuzko aizkorak erabiliak izan dira ohitura jarraitzearren, eta indoeuropar sinesmen eta errituetan oinarrituak badaude ere Barandiaranen esanetan:
Ortzi Eguneratzen
Julio Caro Barojaren hitz hauek Robert L. Trask-ek esandakoarekin bat egiten du, "Ortz" eta, "Egu"-en artean antzaz zeruarekiko erlazio bat dago.Robert Lawrence Trask-en esanetan aitzinean gurtua izan zen zeru sabaia edo zeruko argiaren pertsonifikazioa izanik "in" aurrizkiak (Inusterri, Inhar, Iñetazi, Indriska, eta Intza hitzetan aurkitzen direnak adibidez) Inko izenarekin zerikusia izan dezake, Jainko hitzaren laburdurarekin alegia. Bizkaieraz, parekoa izan daiteke Egu izenaren inguruan dagoen lexiko zabala. Asteko bi egun eskaintzen dizkio euskarak: osteguna (ortzeguna) eta ostirala (ortziralea).
Joan Bataiatzailea
Donibane, Joan Bataiatzailearen euskal izena nondik datorkion eztabaidagarri bada ere, Donostia-ren antzeko jatorria izan dezake. San Sebastian-en jaioterria Ostia izanik Don (Jauna) eta Ostiaren gehiketaz sortu zela esan genezake. Honekiko, Donibane, Ibane-ko Jauna izango litzake, "Ibane" hori zehatzki non kokatu daitekeen ez jakin harren.
Joan Bataiatzailea (Donibane) Itun Berria n barne bi gauzengatik gogoratzen da gehienbat, Jesukristori bataioa emateagatik (Mt 3,13-17 ; Mk 1,9-11 ; Lk 3,21-22 ; Jn 1,29-34 ) eta Herodias-ek bere alabaren bitartez oparitzat Joanen burua eskatu zuelako (Mt 14:6-12, Mk 6:14-29 ).
Donibanen jaiotzaren gurtza aitzinako kristau errituen barne oso hedatuta zegoen. Bataiatzailea bezala urarekiko erlazioa sakratua du, putzu, iturri eta urak beraren babesa dute. Sinkretismoaren kutsua nabarmentzen da atal honetan.
San Juan Xar
Honen lekuko Igantziko San Juan Xa r-ren (iraganean Basajaun en kokagunea elezaharrak dioenez) fededunak egiten dituzten kristau (?) purifikazio-errituak urarekin duten lotura. Leze-baselizan hiru itu­rri daude, larruazaleko gaixotasunak sendatzeko egokiak. Ohiturak dioenez, lehenik hiru iturrietatik edan behar da, gero zapi batekin mindutako gorputz atalak igurtzi eta ondoren iturri inguruko sasien gainean utzi behar dira zapiak lehortu daitezen. Zapia lehortzen den arabera daukan gaitza ere sendatuko dala itxaropenarekin.
San Juan Xarreko hiru iturriak "Tre Fontane " mirariarekiko antza ez dirudi kasualitatea denik, San Pauloren martirioaren ondoren (67. urtean) burua moztu ziotenean lurraren kontra hiru aldiz saltoka jo zuen, eta kolpe bakoitzeko iturri bat jaio zen; lehenengoa ur berokoa, bigarrena ur epelekoa eta hirugarrena ur hotzekoa. Lez, San Paulo eta Joan Bataiatzailea pareko betebeharra izan zuten, Jesukristo mesiasen etorreraren berria zabaldu.
San Joanen burua
Donibane Lohizune, Donibane Garazi, eta Pasai Donibane, Santu honekiko gurtza adierazten duten herriak ditugu. Azkeneko honetako alde zaharrean bada San Joan eliza. Bere atari aurrean harrizko buru bat ikus dezakete bertara hurbiltzen direnak. Herrian "Iriberriko maskaroia" bezala ezagutzen dute, baino bere jatorria eta zentzua aspaldi galdu zen. Batzuen ustetan groteskodun irudi bat litzake, baina idei hori baztertu daiteke bere kokapena ez bahit du eliza babesten, groteskodunen ohizko funtzioa. Dirudienez, bertan zegoen Iriberri etxe zaharrean izan zezakeen jatorria, baino ziurrenik Joan Bataiatzailearen burua bera izatea. Ez dirudi kasualitatea halako irudi bat berari gurtzen den eliza baten haurrean kokatua egotea. Baina hori ere baliagarri izan daiteke beste Joan baten oroimena gurtzeko, San Joan Ante Portam Latinam hain zuzen ere. Donibane Jaien inguruko sinesmenetan Eguzkia eta Egunaren arteko bananketa agerian geratzen da Eguzkia egunsentian dantzatzen ateratzen dala esaten denean.
Honen sinesmena Joanes eguzkia baino eguna dala baieztatuko luke.
Errigoitin ilargia Jesukristoren burua zela zioten, baina Berastegin eta Abadiñon Jainkoarena. Kristautasunaren barne Jesukristo eta Bataiatzailearen arteko parekotasuna ezaguna da, eta Jesukristo Jainkoa bera den sinesmena Katolikoentza t fedearen dogma da.
Ehunaren Garbigileak
Eguna eta ehunaren arteko erlazio badago. Egunsentiari "Eguna zabaltzea" esaten zaio, eguna oihala baten moduko bat zelakoan. Eguna aitzinean nonbait hildakoen hil-oihala izan zen. Eguna, ehuna, oihala gauero garbitzen dihardute garbigileak. Sorgintzat jotzen dituzten harren beraien eginkizun bakarra ilargi beteko gauetan odoleztatutako arropak eta oihalak, iturri, ibai eta erreketan garbitzea da.
Zeltiar garbigileak
Kondaira zeltiar mitologian jatorria duela diote, Galiziako Lavandeiras Asturiaseko Les Llavanderes... Portugalen Frantzian, Irlandan eta Eskozian ere azaltzen dira.
CúChulainn zeltiar kondairako heroia lagun duen druida batek borroka hasi baino lehen kontuz ibiltzeko aholkatzen dio garbigile bat ibaian bahit dago eta harengana hurbiltzen bada bera hilko dalako. Heroiak odoleztatutako arropak garbitzen dituen mamu bati beldurrik ez diola dio, baina beranduago, borrokan hiltzen da. Garbigile zeltiarrek Banshee irelu ohiuraliekin erlazioa badute ere Euskal garbigileak bere lanetatik ez dira mugitzen. Gehienez beraiengana hurbiltzen direnak uxatu egiten dituzte.
Arrazionalismoaren usteak erdi ustel
Ehunak odoleztatuak egon baziren, eta gabeko garbigileak ere egon bazeuden. Orain dela ez hainbeste euskal emakumeek (eta euskaldunak ez ziren herri askotakoak ere) menstruazioak zikindutako ehunak ezkutuan garbitzen zituzten eta honi ilargi beteko argiak arropa zuritzen zuen sinesmena gehitzen badiogu gaueko garbigileekin topa gaitezke.
Arrazionalismoak erantzun jatorra eskaintzen badu ere naturaz gaindiko garbigileen sinesmena bazegon, hori bahit zen emakumeek erabiltzen zuten aitzakia gauaren babesean ezkutuko garbiketak egiteko.
Germaniar trumoiaren jainkoaren kutsua Euskal Herrian
Ezaguna dan Thor, trumoien jainkoa, gurtua izan zen Euskal Herrian ere. Julio Caro Barojak dioenez, "Möjnirl" izeneko mailuarekin batera tximistaren
inguruko hainbat izen hauetatik letozke, adibidez, ozme, oineztarri, tximistarri...
Van Eys-ek iritzi berdinekoa zen. Osteguna eta Ortzeguna Donnestarg-en parekoak zirela, hots, trumoiaren jainkotasunari eskainitako eguna zela. Parekotasun hau onesteko Julio Caro Baroja bere osaba Pio Baroja izendatzen du "La leyenda de Juan de Alzate" nobelan Urtzi-Thor jainko baten ideia onesten zuela froga bezala.
Thor-en sinesmena uniformea ​​zen herri germaniar desberdinen artean, baina garapen eta aldaketa ugari izan zituen, adibidez beste germaniar jainkoekin parekatuta eta berain arteko mailan, batez ere erromatar, migrazio handien eta bikingoen garaietan, bere hierarkia maila baxuagoa izan zen, poesia skaldikoak kontatzen duen arabera. Hala ere Thor nekazariek gurtzen zuten jainko nagusia izaten jarraitu zuen. Tenpluak eta baso sakratuak berarekiko gurtza onesten zuten eta oraindik ere Norvegian, Suedian, Islandian eta Ingalaterran dauden leku izen askok bere izena aipatzen dute. Odin jainko nagusiaren irudia ohikoa zen batez ere nobleen artean eta, ondorioz, XIII. Mendean idatzitako Eddas-en eragin handia izan zuten skalden poemetan islatu zen. Herri eta tribu germaniarren kristautze prozesuan pagano zan guztia suntsitua izan zenez aitzinako sinemenei buruzko oso informazio gutxi gorde da. Thor-i buruzko informazio iturri handiena Islandiako sagetan eta Eddas-en aurkitzen da, hala ere lan horietako asko ez zituzten kristauen eraginak saihestu.
Thorrek eragin handia zeukan, eguraldia eta uztak kontrolatzetik sagaratzera, justiziara, babesera eta borroketara arte. Hori dela eta, askotan jainko goren gisa hartzen zen. Jainkoaren atributurik nabariena bere aspektu gerlaria da, mito askok deskribatzen dute bere gerra-martxarekin erraldoien horden artean borrokatzen. Hala ere, Thor-ek gudariaren rolean babes-rola betetzen du, Odinek bere jarraitzaileak heriotza eta aintzaren alde borrokatzera deitzen zien ez bezala. Horregatik, Thor-ek gurtza hedatuagoa zuen nekazari eta artisauen komunitate baketsuenen artean. Islandiarrentzat Thor legearen zaindaria zen, þing-a (herri bilera) ostegunetan irekitzen zen haren omenez eta zin gehienetan berari deitzen zioten testigu izateko.
Haustlöng-en jainkoarentzako kenningarretako bat "pentsalari sakona" da, eta kasu gehienetan ekintza zuzena estrategia baino nahiago badu ere, mito ugarik erakusten du bere jakinduria, Alvíssmál poema eddikoan gertatzen den bezala. Thorrek bere alabaren ezkongaia den Alvíss iratxo jakintsua engainatzen du Thor-ek goizera arte luzatzeaz arduratzen den eguzkiaren lehen izpiek iratxoa harri bihur dezaten. Gautrek sagan lotzen da Thorrek Odin erronka egiten diola erraldoien bilobaren patuari buruz, Starkad, Odinek ematen dizkion bedeinkazio askori aurre egiten dien biraoekin. Horrez gain, Thor runekin eta kontsagrazioarekin lotzen da, gaitasun magikoen jabea da, bere ahuntzen berpizkundea, tamaina eta forma aldatzea honen lekuko dira.
Zeruko jainkoa denez, ugalkortasun rola ere badu. Uda ekaitzen tximistak laboreak heltzen zirela uste zen. Thor-en mailua ezkongaiaren altzoan, Þrymskviða-n kontatzen den bezala, ugalkortasun errituala eta zeruaren eta lurraren arteko elkarrekintza sinbolikoa iradokitzen ditu.
Noiztik zabalduta zegoen jainko parekotasun hau jakitea zaila bada ere dakigunaren arabera bikingoak Euskal Herrira urbildu ziren denboretan gerta zitekeela pentsa dezakegu.
Ochotona huangensis
Ochotona huangensis Ochotona generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Ochotonidae familian sailkatuta dago.
Lamas ibaia
Lamas ibaia ur-ibilbide naturala da, amildegi baten behealdeko malda batetik sortzen dena, Nevado Tres Cruces Central mendebaldeko magalean dagoen anfiteatro baten antza duena eta Maricungako gatz-lautadara isurtzen dena.
Campbell konderria (Kentucky)
Campbell konderria (Campbell County) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Alexandria and Newport da. 2010eko zentsuaren arabera 90,336 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Campbell konderriak 4,129 kilometro koadro ditu. Horietatik 2,101 ura dira. Beste 39,189 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 218,78 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 90,336 pertsonetatik 85,901 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,495 dira. 2,253 beltzak edo afroamerikarrak. 99 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 720 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 99 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,249 pertsonek kokatzen zuten.
Adoxaceae
Adoxazeo (Adoxaceae) Dipsacales ordenaren landare loredunen familia bat da, barnean 5 genero eta 150-200 espezie dituena. Hona hemen generoak:
Wiltingen
Wiltingen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Tănăsoaia
Tănăsoaia Errumaniako udalerri bat da, Vrancea konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sorbey (Meuse)
Sorbey Frantziako udalerria da, Meuse departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sorbey udalerrian erroldatutako biztanleak 198 ziren. Familiak 75 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 30 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 91 etxebizitza zeuden, 73 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 85 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 73 etxebizitza nagusietatik 57 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 125 ziren, horien artean 91 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 91 pertsona aktiboetatik 82 lanean zeuden (53 gizon eta 29 emakume) eta 9 langabezian zeuden (3 gizon eta 6 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sorbey udalerrian 70 unitate fiskal zeuden, 187,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.347 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 iturgina.
2000. urtean Sorbey udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 730 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vulturu
Vulturu honakoa izan daiteke:
Silent Night (2021eko filma)
Silent Night 2021eko Camille Griffin britainiar zinema zuzendariaren komedia beltz filma da.