cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kristautasuna Euskal Herrian
Goi Erdiko Aroa
Armentia, Goi Erdi Aroko bisagra egoitza (700-1200). Euskal populazioa duen elizbarrutia Valpuesta eta Arabakoa litzateke, lurraldearen titulua galduko lukeena, Armentiakoarekin izendatzeko, hau da, egoitzarenarekin. Calahorra musulmanek okupatzen zuten bitartean, Arabakoa "ekialdeko euskal kristautasunaren arima" zen, Azconaren esaldian. Bere lehen gotzaina, dirudienez, Bivere zen, Leongo familia noble batekoa, han babestua. 1014ra arte ez ditugu zehatz ezagutzen bitarteko gotzainak Muño II.era iritsi arte. Ubieto, Mansilla eta Mañaricuaren ikerketek Arabako egoitza Nafarroako erresumaren orbitarantz biratu zela aipatzen digute, honela, kondeen eta ondoren Gaztelako erregeen aurka borrokatuz. Muño hau, Beguilaza izena zuena (Mirada áreto), alkurnia euskarakoa, 1033an hil zen, San Esteban errekaren ondoan, San Millan monasterioko apunte batean agertzen denez. Beraz, dokumentatutako hamar gotzain arabar baino gehiagoren artean, Joanena dago (1033-1037?), honen izena idazkun batean agertzen delarik, non Antso Nagusiak Oñako monasterioari mertzedak ematen zizkion, bertan Clunyren erregela sartu zelako. Garcia I.ak 16 urteko apezpiku bat izan zuen, gotzain hauen ohikoa bi urte betetzea zenean. Bere jardueren artean, aipagarria da García erregeak bere emazteari, Estefania (1040) eta jada gaixorik zegoen errege berari 1051n Leyrera laguntzea, non bere osasuna berreskuratzea espero zuen.
1052an, Naiarako monasterioko dotazio-gutuna berretsi zuen, eta, aurreko urtean, Bizkaiko kondeek Izpeiako Andre Mariaren dohaintza egin zuten. Ondoren, Vela I (1055-56), Muño III (1057), Vela II (1057-59), García II (1060), Muño IV (1060-62), Vela III (1062), Muño V (1063-4) eta Fortuño II (1065-1088), azkena Arabako gotzaindegian, Hone pontifizearen arteko zismaren paraleloan. Gainontzeko gotzain espainiarrek Erromaren aurrean erromatar errito gotikoaren erabileraren jarraipena defendatzeko aukeratua, bere enpresatik garaile irteten zen. Hil zenean, Arabako elizbarrutia Calahorrako elizbarrutiarekin bat eginda geratu zen behin betiko. Mitra kalagurritarrarekin bat egiteak bi mendez bi kabildoen arteko borroka sutsua piztuko zuen, Armentiakoa katedraletik ikastetxera jaitsiz. Gotzainekin batera, Euskal Herrian Elizaren martxarako hain erabakigarriak diren erakundeak: artzapezpikuak, egoitzako gune baterako ordezkariak, eta monasterioak, herriaren aldaketa erlijioso eta sozialean erabakigarriak diren erakundeak. Garrantzitsuak dira, beraz, Portugaleteko artzapezak, Arabako asko, Leintz harana eta Hondarribia. Eta Vasconiara hurbildu edo bertan kanpatzen ziren monasterioen gerrikoa bezala, Oña, Cardeña, Las Huelgas, Silos, San Milan, Najera, Valvanera, Irache, Fitero, Leyre eta Orreaga. Horietako batzuek eta beste batzuek, espiritualtasun-zentroez gain, beste alderdi kultural batzuei ere ematen zieten funtsezko arreta: arte erromanikoari, landa-pastoralari, landa-eremuaren santifikazioari, bai eta premiaren araberako zerbitzuari ere – Ospitale-sarea, hamabi arte Navarran –, eskolei, kofradiei. Goñi Gaztanbidek XI. eta XII. mendeetako Nafarroarako sintesi ederra trazatu du.
Behe Erdi Aroa
Erdi Aroan (1200-1400). Tarsicio de Azconak ziurtatzen du XIII. mendearen hasieran biratzea gertatzen dela Euskal Herriko jokaleku politikoan, eta garai aldaketa bat pentsa daitekeela alderdi guztietan. Bilakaera horren barruan, elizaren egitatea bi zeinuk markatuko dute: aita santuaren interbentzioak eta apezpikuaren gobernuak. Ez zen berria penintsularentzat Egoitza Santuaren injerentzia, adibidez, erromatar erritua eliza guztientzat sartzean. Baina esku hartze berria ez da orain jaien, kultuen eta otoitzen doikuntzetara mugatuko; beste alderdi batzuk eskainiko ditu. Horrela, Inozentzio III.ak deitutako gurutzada orokorreko klima orokorrean, Lateranense IV.a Kontzilioaren (1215) ondorioz, Tibalt I.a Nafarroakoak bere gurutzada propioa antolatzen zuen ekialdeko musulmanen aurka, ez laguntza pontifiziorik gabe eta bientzako aldeko fruituekin. Esperientzia hau eredugarria da: aiten artean legatuak aldizka bidaltzea eragiten zuen, penintsula osoan arrastoa utziko zutenak, batzuk arbitrariotasunagatik eta beste batzuk elizako gainbeheraren aurkako ekintza bikainengatik, lurreko aliantzek tentatua. Gotzainen gobernuari zegokionez, gotzainen funtzio erreformatzailea, bere absentziagatik nabarmentzen zen. Funtzio urikoak aukeratzen zituzten elizakoak baino gehiago.
Pentsa bedi Ramiro I.a Aragoikoa (1220-1228), erregearen semea, baina ez bera bakarrik, zeren eta, oro har, esan daiteke Letranen zeuden apezpiku eta prokuradoreak ez zirela oso prestu agertu erreforma erlijiosoaren inguruan. Erlijio-boterearekin apezpiku-bizitza agertzen bada, oso esanguratsua da bizitza monakalaren berotasun kutsakorra. Horrela, frantziskotarrak, Iruñeko Santa Engrazia fundazio bikainarekin, Italiatik kanpoko emakume frantziskotarren bizitzako lehen monasterioa izan ziren, dominikoak Iruñean, Gasteizen, Donostian (Donostia), merkatariak, familia agustindarra, maskulinoa eta femeninoa, Iruñean, Donostian, Bilbon eta Hernanin. Egun haietako sakralizazioaren adierazle kualifikatu bat jai kristauen ospakizuna da. Ehun egun baino gehiagotan kalkula daitezke manuzko jaiak, igandeak barne, meza entzuteko eta lanik ez egiteko betebeharrarekin.
Egutegi horrek bizitza izpiritualean ez ezik, gizartean eta ekonomian ere zuen eragina. Sinodo bat idazten zuen, mendietako elizei erreferentzia eginez: "Izan ere, homeek lan egiteari utziz, landako lanetan zein beste ofizio eta artifizio batzuetan, kalte egiten dio errepublika kristauari". Kalte horiek sumatzen ziren, hain zuzen ere, Euskal Herria menditsuan. Euskaldunen bizitzaren zatitasun guztiei -oinaztar eta ganboatarren bandoen artean murgildua-, izaera triste eta ez kristauko ohitura eta ospakizun erlijiosoak laguntzen zizkieten. Horrela, hilen aldeko dueluak, non berpizteaz desesperatzen zen, kontzejuen batzarrak hilerri eta elizetan, "Zeinetara ahots asko ematen duten -Burgosko sinodo bat gaitzesten zuen, mendiei buruz- eta haserre eta porfia, birao eta zin-egite gauzak gertatzen diren", borrokak, armadetaraino, eliz hobespenen eskubideengatik eta ezkontza arbitrarioak.
Erdi Aroko udazkena (1400-1525). Euskal Herriko elizak elizaren zisman (1378-1418) Iruñeko gortearen, nafarren gortearen eta gainerakoen inguruan forjatzen ziren, Gaztelako gorteak agindutakoaren arabera. Lotsagabekeriaren eta beste akats batzuen hozkadak garrasika eta mingostu egiten zion bizitza. Elizako depresio hori, bere estamentu guztietan, ehunka bertsoz deskribatzen digu Petri Lopez Aiarakoa kantzilerrak bere "Rimado en Palacio" lanean. Bere seme Fernan, Konstantzako konklabearen zaindaria, eta beste euskaldun asko, herritik irten eta eskean ibiltzeko ohitura zutenak, Italian zehar ibiliko ziren aldizka, eta, itzultzean, kultura eta giza berrikuntzako doinuak sartuko zituzten. Errege Katolikoekin, euskal probintziak euren kezka eta enpresetara lotuta geratzen ziren, baita judu edo moriskoen gutxiengoen xurgapen edo errepresio politikan ere. Euskal Herriko Elizak ezin izan zion ihes egin Durangoko mugimendu milenaristari, eta erradikalismo soziala, izpiritu askea, joakinismoa eta fratizelismoa zituen; 1442tik XV. mendera arte iraun zuen.
Elizaren ehunean izandako aldaketa horiek bikain aztertu dituzte Goñi Gaztanbidek eta J. M. de Garriazok. Era berean, ondo dokumentatuta dago Cantera Burgosi esker judu eta konbertituen presentzia, hala nola Idoatek Nafarroan egindako sorginena, Goñi eta Caro Barojaren datuez gain. Bestalde, Karlos I.aren politika hedatzailearekin, 1512 eta 1521 arteko gerra beroko hiru espaziotan izandako anexio- eta okupazio-prozesu oso bat ezagutzea tokatuko litzaieke euskal probintziei eta Nafarroari. Domeinu honen egitate garrantzitsu bat -Azconak adierazitakoa- Adrianok bere ikasle Carlos I.ari maiatzaren 4an bullan eta 1523ko hil bereko 28an Iruñeko mitrari aurkezteko eta patronatua izateko eskubidea eman zion pribilegioa izan zen. Honela, Aita Santuak, erresuma zaharraren konkista eta okupazioa kanonizatzen zuen. "Erreforma-aldarria" Europako geografia osoan gertatzen bazen, Calahorrako eta Iruñeko elizbarrutiak ziren zigortuenak beren aurrekoen bizitasunik ezagatik.
XV. mendearen amaieran, Bizkairaino iristen zen Pascual de Ampudia gotzain domingotarrak pastoral eskaera egin zuen arren, elizbarrutietako pastoral eta aldi baterako apaizak bere artzapezpikuetan atseden hartzen zuen. Bere aldetik, klero sekularrak, bere baitan jaiotako elkarteek eta "asanblada" deituek behartua, gehiago eboluzionatzen zuen organismo burokratikoetarantz mugimendu erreformistetarantz baino. Ordena erlijiosoek, hala ere, behaketa izeneko erreforma mugimendu erradikal bat eragin zuten. Gasteizko San Frantzisko eta Santo Domingoko komentuak izan ziren kutsadura erreformistaren iturri nagusiak, besteak beste, Espainiako Urrezko Mendearen euskal espiritualtasunean eragin handia izango zutenak.
Ilustrazioa eta Iraultza
Ilustrazioak tanto bikaina egin zuen Euskal Herriaren Adiskideen Elkartearen eta Bergarako Seminarioaren sorrerarekin. Menendez Pelayok Realari egindako itzal erasokorra gorabehera, bere heterodoxoen iritziekin, Urquijok behin betiko uxatuko luke akusazio hori. Elizgizonek, bestalde, mendeko adierazlerik nabarmenenaren aurrean, forma irekiagoko ideietan, batzuek onartzeko mesfidantza agertu zuten eta beste batzuek bazkideen zerrendak loditu zituzten, Larrañagak ondo erakutsi duen bezala. Oso bestelakoa izango zen jarrera hori 1789ko abuztuaren 4ko gau ospetsuaren ondoren Frantziako erresuman gertatutako gertakari iraultzaileetatik aurrera. Kleroaren Konstituzio Zibilak, Eliza Nazional frantziar baten formula ezartzen du, klero sekularra zibilki eratzen duena, klero erregularra ezabatzen duena, eta gotzainak, departamendu Batzarrean bildutako fededunak hautatuak izatea eragiten duena, Metropolitarrak sagaratuak direlarik, eta ez Aita Santuak. Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa, egoitza Oloron hirian duen gotzaindegi baten zati izatera pasatzen dira, Baiona, Dax eta Lescar elizbarrutiak kenduz. Pavée de Villevielle, Baionako gotzainak, Urdazubiko monasterioan babestuz ihes egiten du, bertatik, ezkutuan, bere elizbarruti ohia administratzen duelarik.
Honela, Frantziako gobernu iraultzaile Elizaren artean gatazka sortzen da, bi Euskal Herrietan hain ondorio sakonak izan behar zituena. Fededunak banatu egiten dira. Zenbait herritan, Ainharben kasu, jendeak harrera beroa egin zien apaiz juramentudun edo konstituzionalei, eta ezkutatu ziren apaiz erregogor batzuen atzetik joan zen. Horietako batzuk, Briscousena edo Ainhoarena kasu, gillotinatuak izan ziren lehena eta fusilatua bigarrena. Beste batzuk, Duronea Sarako parrokoa kasu, Pinet eta Cavaignac lausengatzeagatik ospetsu egin ziren. Erroma, isilik zegoena, bere mututasunetik irteten da gero Iraultzari gerra deklaratuz, beronek konfiskatutako ondasunen salmenta Elizari iragartzean. 1793ko azaroan kultu katolikoa abolitu ondoren, Arrazoi Jainkoari eskainitako jai zibilak hasi ziren. Europa erreakzionario osoak Konbentzioaren aurka deklaratutako gerrak egoera are gehiago haserretuko du, kleroaren zati handi bat inbaditzaileekin jarriz, eta horrek Elizaren ondasunei eraso egitea ekarriko du, Baionako katedralaren estatua suntsitzea kasu. Milaka apaizek klandestinoki gurutzatzen dute muga, Hegoaldean ezarriz. Nafar, bizkaitar, arabar eta gipuzkoar lankideen artean izango duen eragina erabakigarria izango da.
Iberiar Penintsulako Gerra (1808-1814)
Euskal Eliza garaikidearen historia mugimendu handiarekin irekitzen da armada napoleonikoak euskal lurretara iristean, eta Iberiar Penintsulako Gerran. Espainiar armaden garaipenak Bailenen, 1808ko uztailean, borroka morala areagotu zuen, erlijioaren defentsa bere aldeinstrumentalizatuz. Espainola edo euskalduna izatea, berriz ere, izaera katolikoarekin identifikatzen zen. Calahorrako elizbarrutiko gotzainaren hasierako frantsezaletasunari, euskal probintzia askoren babesa ere izan zuena, Bilbon bizi ziren elizgizon asko aurkakotasuna agertu zitzaion, matxinada-mugimenduaren benetako lider bihurtu zirenak. Bizkaiko Jaurerriko 122 apaizek ez zuten inola ere irakurri pulpituan bakerako beren exhortoa, urte bereko ekainaren 9an Aguiriano gotzainak sustatua. Apezpiku hau, Gipuzkoako Leintz bailarako Ugazuako Bolibarren sortua, 1793ko gerraren inguruan nabarmendu zen Frantziaren aurkako bere pastoralengatik. Bere jarrera paradoxikoak etengabe azaldu ziren gero: 1799an Urquijoren Dekretua babestu zuen, Bergeko dukearen lehen kolaboratzailea, eta, 1808ko abuztuaz geroztik, ihes egin zuen bere elizbarrutitik, frantziar inbaditzailearen aurkaririk sutsuena, batez ere Alacantetik. Bestalde, Jose I.aren gobernuak 1810ean gotzainek utzitako elizbarruti abandonatuen arazoari aurre egin behar zion, horien artean Calahorra; Madrilgo La Gazetaren dekretuak, Urquijo bilbotarrak sinatua, Calahorra, Astorga eta Osmako iheslariak kargutik kendu zituen. Elizbarruti horretarako Aguado eta Jarava izendatzen zituen. Bitxia bada ere, Aguirianok bere ordezkoa deskalifikatzen zuen honako epiteto hauekin: "zismako", "adultero", "heresiarka", "izurrite", "menelao berri eta Jason", eta bukaeran eskomulgatu egiten zuen. Aipatzekoa da, Aguado izendatu aurretik, Felipe de Prado bikario nagusiak gobernatu zuela elizbarrutiko patua, laster Bonapartezale sutsua zen Juan A. Llorente kalonjearen eraginaren pean eroriko zen gizon ahula. Pradoren frantziarrekiko morrontza ez da azaltzen bikarioak apezpikua sustatua izateko esperantza kontuan hartu gabe. Gerrillak atxilotu zuen baina, eta Molina de Aragon era eraman zuen; honek, aldi berean, bihozbera izanik, bere zortasunak barkatuko zizkiolarik eta Calahorrara itzuliko zuelarik. Aguiriano apezpiku legitimoaren eta bere kleroaren arteko lotura eztabaidaezina kleriko erregularrak izan ziren, euren nahigabea areagotuta gerrilla elikatzen zurenak.
Frantziar inbaditzaileek, Eliza bazutela ikusaraziz euren nagusitasuna legitimatu nahi bazuten, klero erregularra eta sekularra arduratzen ziren hori gezurtatzeaz. Izan ere, Bilboko kabildoak behin eta berriz sustatu zituen "meza grebak", beste batzuk armadara batu ziren soldadu gisa, beste batzuk Menendez de Luarca Santanderko gotzain gerrillariaren aginduetara jarri ziren, beste batzuk "El Cuevillas" gerrillari ospetsuarekin harremanetan jarri ziren, beste batzuk Izarrako apaizaren bandaren atzetik joan ziren edo Urduña eta Amurrioko Ochoarenean. Bestalde, Frantziako Poliziaren Komisario Nagusiak publikoki errege frantsesaren alde otoitz egiten ez zuten apaizei zigor latzak jartzen bazizkien, horrek ez zuen eragotzi fededunak elizetatik alde egitea otoitz hau egiteko unea iristean. Era berean, Otxandioko apaiza zen Echánovek Agirianori bere herri osoak gerrara ihes egin zuela jakinarazten zion. Eta herri honetako fededunen jarrera ez zen salbuespena izan.
Erreakzio absolutistak (1814-1833)
"Jazarpen eta beldurrezko egunak" izan ziren Fernando VII.aren lehen eta bigarren erreakzio absolutistak 1814 eta 1823an, Pedro de Urquinaonaren arabera. Baina monarkia absolutuaren zaharberritze hori, buruhausteekin batera bazen ere, gogo handiz hartzen zuten euskal klerikoek. Erregeak Inkisizioa berrezarrri zuen, jesuitak jaso zituen, Cadizeko elizgizonen aurkako xedapenak likidatu eta foruak berretsi zituen. Euskal Elizako elizgizonek, beraz, tradizioarekiko errespetua erlijioari eustearekin bakarrik ziurta zitekeela uste zuten, aurreko belaunaldiek transmititu zuten bezala. Horregatik ideologia liberal berria, nahiz eta Euskal Herrian eragin txikia izan, ez zen soilik ateo eta deabru gisa aurkezten, baizik eta gatazka- eta desberdintasun-sortzaile gisa. Hierarkia bera arduratuko zen amesgaizto hori aldentzeaz. Eta erabilitako bidea bere gurutzada berezia pulpitutik jaurtitzean zetzan, herri misioak "ohituren desegitearen" aurka. Inkisizioa berrezartzeak adierazpen-askatasunaren edozein iritzi jazartzeko lana Elizaren gustuzko sorbalda gainean uzteko balio zion Fernando VII.ari. Epaitegi berezi horrenen berrezarpenaren inguruan, batez ere 1823tik aurrera, hartu ziren jarrera gogorrenak.
Kleroaren sektore ultrak, eta euskal Elizak ere parte hartzen zuen horretan, agian beste eskualde batzuetakoa baino fronte monolitikoago bezala ere, Inkisizioa leheneratzea eskatzen zuen oldarkortasun handiagoz. Aita Acevedok, Gasteizko predikariak, Inkisizioa liberalen aurka erabiltzea amesten zuen, "Zenbakiarengatik atzera jo behar izan gabe, ezta horretarako hil beharko ziren lagun opuru handiarengatik ere". Aita Santuak konkordia eskatzen zuen bitartean, Frai Manuel Martinezek "El Restaurador"-rek hau idazten zuen: "Esaten dute (Inkisizioaz) erre egiten zuela, eta zein nekazarik ez du belar txarra erretzen hura hobetze-aldera?". Valentziako artzapezpikuak berak, Fray Veremundo Ariasek, behin eta berriz esaten zuen Inkisizioa ez zela 1820ko postrazio.egoeran berrezarri behar, XVI. mendeko zorroztasun eta ahalmenekin baizik. Ez da batere arraroa Giustiniani nuntzioa harriturik geratzea halako birulentziako adierazpen horiekin. 1820rako, 1800. urtearekiko bokazio erlijiosoen gutxitzeak agerikoa zirudien. Hortik, Iruñeko eta Calahorrako gotzainak kexu ziren. Hala ere, hamarkada dotorean (1823-1833) berriz handitu ziren. Hala eta guztiz ere, Fernando VII.a hil ondoren Espainian barreiatutako 1.940 fraide-komentuen artean, 35 baino ez ziren Euskal Herrikoak, eta 13 baizik ez Bizkaikoak, nahiz eta beste eskualde batzuekin alderatuta oso populatuak izan, eta, gainera, herrian oso maitatuak izan. Era berean, Espainian indarrean zeuden 35 ordenetatik, bostek soilik zituzten etxeak Bizkaian: frantziskotar begiraleak, agustindar galtzatuak, mertzedario galtzatuak, karmeldar oinutsak eta kaputxinoak.
Espainiako komentuetan bizitza erlijiosoari ohiko desleialtasunak gertatzen ziren, garai hartako ahuleziaren edo higaduraren ondorioz, baina euskal erlijiosoak gailentzen ziren haien begirune eta izpiritu onagatik. Izan ere, Konstituzioaren Hirurtekoan (1820-1823) sekularizazioak erraztu zirenean eta Espainiako erlijiosoen herenak klaustroa utzi zuenean, euskal komentuetan ia ez zen desertziorik egon. Revuelta historialariak zioen euskal erlijiosoen gehiegikerien berririk ere ez zegoela konstituzio-garai hartan. Euskal hierarkiak, tronuaren inguruan lerroak ixten zituen garai hartan, Puyal y Poveda gotzainaren ahotik, 1823an, liberalen aurkako garaipenaren ondoren, euskal bikariengana jo zuen "iraultzaileen zorigaitzek iraindutako" Jainkoari nolabaiteko irain-kitatze bat eskatzeko.
Lehen Karlistaldia (1833-1840)
Fernando VII.aren erregealdian absolutisten eta liberalen artean aurrez aurre zegoen antagonismoa, Fernando hiltzean, borroka armatu bihurtu zen. Era berean, Isabel alabaren oinordekotza polemikoa, oraindik txikia zen, desitxuratua geratuko zen "Apostolikoak" taldearen itzal oldarkorragatik. Karlos Maria Isidro zen talde horren banderaduna eta Hiru Urtekoan elkarte sekretuetan antolatuta egonak ziren, hala nola "el Angel Exterminador", "Sociedad del Ancora", "La Junta Apostólica", eta, ondoren, talde militarretan, esaterako "los brutos" non kide gehienak nafar gerrillari boluntarioak ziren.
Tomas y Valientek, ideologia karlista aztertzean, Euskal Herriko sektore zabalen jokabidearen gakoa eskaintzen digu hogeita hamarreko hamarkadatik: integrismo erlijiosoa, erreakzio absolutista, foru-sistemaren defentsa eta lurraren jabetzaren jaurerri-erregimenaren kontserbazio bera.
Horrela, bada, Euskal Herriarentzat karlismoa biztanleriaren benetako altxamendu masiboa zen, hiri liberaletako salbuespen gutxi batzekin, haien nortasunaren defentsaren aurrean, baina Espainiako beste eskualde batzuentzat, berriz, bidelapur-egitura handiago bat besterik ez zen. Euskal Elizari dagokionez, nahiago izan zuen liberalismoaren aurkako erresistentziarik handieneko lerroa aukeratu, nahiz eta elizgizon erregular asko bere bokazioaren izaera espiritualari lehentasuna ematen ahalegintzen zen. Negrete kaputxinoak Bilbon egindako altxamendu karlistaren prestaketak eta Euskal Herrian sakabanatuta zeuden 150 fraide bizkaitar baino gehiagoren gerra-jarduera biziak eragin zuten Calahorrako gotzainaren kexa ofiziala. Bestalde, propaganda liberalak euskal apaizei eta fraideei matxinada karlistaren bultzatzaile kualifikatuak izatea leporatzen zien, eta ondorio ustelduak izan zituen Zaragozan, Bartzelonan, Murtzian, Kataluniako eta Aragoiko puntuetan eta, batez ere, Madrilen. 1834ko "fraide-hilketak" gertatu ziren Gorteko Eskola Inperialeko jesuitekin hasi zireank, non aurreko urtean Iparragirre gaztea han egona izan zen.
Elizaren desamortizazioa (1808-1868)
Euskal Herriko iritzi-sektore zabalentzat elizako desamortizazioaren arazo larria Elizaren aurkako erasotzat ez ezik, euskal nortasunaren eta tradizioaren aurkako erasotzat hartu zen. Fernández de Pinedo, Donézar, Mutiloa, Extramiana eta García de Cortázar autoreen eskutik, esan dezakegu hemen euskal kleroaren zoria Espainiako gainerakoena baino txarragoa izan zela, agian klero horrek, hein batean soldatapekoak, galtzeko oso gutxi zuelako. Nolanahi ere, XIX. mendearen hasieratik, liberalismoaren gorakada politikoak zekarkion arriskua sumatzen zuen euskal kleroak. Hortik dator alderdi tradizionalistarekiko atxikipen azkarra eta Hirurtekoaren asaldura errealistekiko atxikipen azkarra, karlismoaren eztanda dinastikoaren zain egon gabe. Lehenago, beraz, bi desamortizazio handietatik, Josef I.aren garaian, hemen ere komentu ugari ezabatu ziren eta haien ondasunak saldu ziren. Batzuk Fernando VII.aren seiurteko absolutistan suspertuko ziren, beste batzuk, berriz, bizimodu ahula izatera baztertuta geratuko ziren, mota guztietako zor eta hipoteken menpe.
Aitzitik, Euskal Herriak ihes egingo zion Cadizeko Gorteen desamortizazio saiakerari, Frantziaren okupazioak hura aldarrikatzea galarazten baitzuen. Bai, ordea, Fitero, Urdazubi, Martzilla, Leire, Iratxe eta Oliva Nafarroako monasterioek aurrez aurreko erasoa jaso zuten hiru urtekoan. Orreagakoa baino ez zen salbatzen. Era berean, Bizkaian frantziskotarrek euren 5 komentuetako 3 itxita ikusi zituzten, Bilbokoa, Forukoa eta Bermeokoa. Durangoko agustindarrak ere antzerakoa izan ziren. 1834. urtearen hasieran egoerak okerrera egiten zuenez euskal probintzietan auzi liberalarentzat, hainbat erlijio-komunitatek beren komentuak hustu behar zituzten beste helburu batzuetarako, hala nola ospitaleak, kuartelak, kartzelak. Hala nola, Gurutzeko klariskak eta Bilboko Gizakundeko dominikak, adibidez.
Beraz, izaera militarreko xedapenek, aldi berean, zelaigabeko komentuen antolaketa arautuko zuten, 1834ko Errege Agindu batzuetan amaituz, zeinetan modu leunean ezabatzen baitziren – Aldi baterako – Arabako, Bizkaiko eta Nafarroako biztanlerik gabeko komentuak, eta ondoren Errenteria, Hondarribia eta Sasiolakoak Gipuzkoan; Orreaga, Leire, Oliba, Iranzu, San Mames, Burceña, Desierto eta Larrea. Geroago, 1835eko ekainaren 25ean, Torenoko kondeak, iraultzaileekin bat egiteko, Aragoi eta Katalunian hain harrigarriak zirenak, 12 irakasle erlijioso izan ez zituzten komunitateak ezabatzea dekretatu zuen. Xedapen horrek 900 komenturi eragiten zien.
Baina euskal liberalek, karlistaldian lanpetuta, ezin zuten denborarik gastatu legearen aplikazioan, eta, beraz, hemen praktikan bide hiletan geratuko zen. Hala ere, Mendizabal progresistaren ministerio-kudeaketak (1835eko iraila-1836ko maiatza) komunitate erlijiosoak exekutatzen zituen eta haien ondasunak desamortizatzen zituen. Egia esan, 1837ko Konstituziogileek Euskal Autonomia Erkidegorako bat egin zituzten dekretu guztiak lurralde liberal oparoan baino ez ziren aplikatu. Komentuak kentzea edo murriztea -azken hau, 20ra iristen ez zen mojen komentua bazen ere- gotzaina buru zuen Elizbarrutiko Batzar batek burutu behar zuen. Calahorrakoak, Euskal Herriaren parte zen elizbarrutiak, lankidetza oro ukatu zuen, bidegabetzat jotzen baitzituen zehaztapen horiek Aita Santuaren onespenik gabe. 1855eko Desamortizazio Orokorrari buruzko beste Legea, Madoz Legea bezala ezagutzen dena, hemen modu antolatuan salmenten aurka egiteagatik bereizten da. Elizaren ondasunei dagokienez, aldundiek, Bizkaikoa bezala, foruak kentzeko legea urratu zuten, eta, eskumenik izan gabe, ondasun horiek besterentzeari uko egin zioten, egitate hori "herrien ondasunak erreklamatzeko lehen urratsa" izan zitekeelako. Nafarroa izan zen oposizio gutxien egin zuena, Araban eta Gipuzkoan, 1866tik 1869ra bitartean, Elizaren ondasunei eraso handia egin zitzaien bitartean.
Progresisten eta moderatuen artean (1835-1868)
Eliza nazional bat antolatzeko egin zuen lan legegilea izugarria izan zen. 160 lege, dekretu eta aginduren kopurua gainditu zuen, desamortizazioak zituzten elizgizonak menderatu eta ahultzeko eta beren komunitateen likidazio bera lortu arte. Euskal Eliza, gerrak suntsitua, hondatu egiten zen une batzuetan, batez ere orain, liberalek bilatutako Garcia Abella de Calahorra eta Andriani de Pamplona gotzainen absentziaren aurrean. Euskal elizgizonak, gehienbat, liberalaren gaitzespena erakusten zuen pulpitutik, gobernuaren erregalismo berriaren aurkako Elizaren defentsan sartuz. Jarrera horrek Andrianiren erbesteratzea ez ezik, kalonje batzuena ere eragingo luke. Baina moderatuen boterera igotzeak eta 1845eko Konstituzioaren sagaratzeak harremanak hobetuko zituzten, 1851ko konkordatua sinatzeraino. Euskal Elizak, erbesteko punta-puntako elizgizonak jaso ondoren, gogo handiz parte hartzen zuen erregimen burges berriari eusten, "Erregimen zaharretik" aldenduz.
Eliza eta Estatuaren arteko elkar ulertze ona, monarkia isabeldarrari atxikitako gotzainen aurkezpen eskubidean mamitzen zen. Apezpikuak, Elizari eta Koroari eskainitako zerbitzu luzeen amaiera izaera hartzen zuen. Horrela bakarrik azaltzen da euskal apaizek beren garaiko apezpikutzan izan zuten parte-hartze eskasa. Antonio de Truebak, 1867an, euskal kleroa, proportzioan, Espainiako gainontzekoa baino lau aldiz ugariagoa zela zioen. Data berdinetan, Arabak 218 fededun zituen parrokia bakoitzeko; Cadizen, berriz, 10.838 fededun zeuden horietako bakoitzeko. Gobernuak bere neurriak hartzen zituen euskal elizgizon gehienen ustezko filiazio karlistaren aurrean. Jacinto Saez frantziskotarraren eta Yrigoyen, Zarandia Ondara, Aranguren eta Uriz eta Labayru nafarren hautagaitzak bakarrik iritsiko dira aurrera. Mende erdia bikoiztuta, euskal elizaren sentimendu foruzalea 1862an berretsi behar zen, Gasteizko elizbarrutia martxan jarri zenean, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko hiru probintziak Calahorrako, Iruñeko, Burgosko eta Santanderreko gotzaindegietatik bereiziz.
Iraultza liberala (1868-1876)
Gasteizko egoitzako buru zen Diego Mariano Alguacil y Rodríguez, 59 urtekoa. 1868 arte, bere garaiko doktrina-gaietan oinarritu zituen bere kezkak. Pio IX.aren, Aita Santuaren, lurreko "Vice-Dios" ren, aldeko etengabeko adierazpenetatik, euskaldunek "San Pedroren ondarearen" aldeko dohaintzak handituko lituzkete. Era berean, nahiz eta kleroaren aurkako ingurumen-oldarkortasuneko urteak izan, euskal ordenazioen estatistikek gainezka egingo lukete. Bere izena aipatuz, baina hura gaindituz, Yurre, Valbuena bezalako kalonjeak aurkitzen ditugu, baina batez ere Vicente Manterola, kanonjea, donostiar polemiko, maitatu eta bilipendiduna, Euskal Herriko astekari Katolikoaren sortzailea. 1868ko Iraultza "loriatsuak", bere filmaketaren lehen hemezortzi egunetan, elizaren aurkako hamaika dekretu aldarrikatzen zituen. Gasteizko gotzainaren jarrera ofiziala izan zen zain egotea, adierazpenik egin gabe, baina Gasteizko agintari berriei konplimenduzko bisitarik egin gabe. Horretaz kexatuko litzateke alkatea, horretarako egindako ezohiko bilkuran. Bestalde, euskal probintziak atzerapenarekin igo ziren "iraultzaren trenera", nazioan jada arrakasta izan zutenean.
Hemen ez ziren inola ere eman eraikin erlijiosoen eraispenak, Sevillan, Malagan edo Madrilen, esaterako. Erlijio-komentuak kentzea edo murriztea, hemen ere, printzipioen adierazpen hutsean geratzen da, gutxienez 25erako, eta horien berri badugu. Diputatu nagusi berberak, batez ere Miguel Dorronsoro karlista, "Zaldun jatorra", Hendaiaraino lagundu zuena, bere babesle bera izan zen. Euskal herritar liberalen ekimenez eta are gutxiago karlisten ekimenez, Loiolako jesuitak kanporatzea erabaki zuten, erbestera joan aurretik jesuita espainiar asko agertzen baitziren bertan. 1869ko Konstituziogileen irekieraren aurrean, euskal herriak bere diputatu kontserbadore eta katolikoak aukeratu zituen, gehiengo liberal eta aurrerakoiko parlamentu baterako, gutxiengo errepublikar kezkati batekin eta eliza- eta erlijio-gaiei buruzko informazioekin. Espainian erlijio-askatasuna behin betiko onartu baino lehen, probintziek, "Katolikoen elkarteen" bidez, erlijio-batasunaren aldeko sinadurak bildu zituzten, ordena honetan: nafarrek 135.834 sinadura lortu zituzten, gipuzkoarrek 79.829, arabarrek 50.689 eta bizkaitarrek 46.859. Nabarmentzekoa da Donostiak duen sinadura-kopuru txikia, 2.338 sinadurarekin, gehi Antigua auzoko 354rekin, 14.111 biztanleren gainean, 1860ko erroldaren arabera, Gasteiz eta bere herrien aldean, 18.133 sinadurarekin. Datu horien azpian, aipatu ditugun elkarte borrokalarien jarduera dago, hala nola Gasteizkoa, "Prentsa onaren" hedapenarekin, doan.
Pagotxeta
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 718 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %11,53.
Kristautasuna Euskal Herrian
Bigarren Karlistaldia (1872-1876)
Katolizismoari erlijioan eta tradizionalismoari politikan oldarkortasun liberalak – Batez ere baserritarrarengan, baina baita euskal herritarrarengan ere – Amaigabeko konspirazioak eragin zituen Madrilgo gobernuen eta probintzietako administrazioaren ordezkarien aurka, batez ere Gipuzkoan. 1869ko Gipuzkoako Batzarrak, gehiengo liberalekoak, 31 herri bertan behera uzteagatik, Azpeitian, Legazpin, Zumaian eta Oiartzunen urte hasierako udal hauteskundeetan izandako ustelkeriagatik atsekabetuta, arazo bat sortu zuen, ez bakarrik gipuzkoarra, baizik eta Euskal Herri osokoa. Izan ere, 69ko Batzar haiek Gipuzkoako parrokia-erreformari buruzko irizpena eman zuten, Gasteizko apezpikua alde batera utzita, zeinak, kontaezinezko gorabeheren ondoren, deusezak deklaratuko baitzituen bere eliz legeetan. Botere zibilaren eta elizaren arteko gatazka mende amaierara arte ez zen harpidetuko. Bitartean, 1869tik 1888ra, auziak etengabeak ziren. Azkoitiko, Zestonako, Zarauzko, Zegamako, Segurako, Aiako, Bidaniako eta Usurbilgo punta-puntako udalek Foru Aldundia eta Gobernu Zibila zuten aurrez aurre, eta, beraz, kargutik kendu, isuna jarri eta espetxeratuko zituzten, eta, horrela, "Kausa onaren" heroi bihurtuko ziren -nahi gabe-.
Hondarribiko batzarraren eliz ekimenek, zerbitzuan zeuden apaizen kopurua murriztean eta elizena ere murriztean (46 kentzen zituen), gipuzkoarren fedea arriskuan jartzeaz gain, 31 herri kontestatarioek foruen existentzia bera ere aipatzen zuten. Izan ere, Dorronsorok, Manterolak eta Ortiz de Zaratek azaltzen zuten elizgizonen eta foruen kausa berbera zela, nahasi egiten zirela. Aldundia, beraz, Hondarribitik irten zen, foru-aldunditik, eta, haien arabera, probintzial bihurtu zen, hau da, "Gaztelar" instituzio bihurtu zen, eta, beraz, deskalifikazio-zigorra haren gain erori zen. Erakundeen nahigabeari euskal apaiz guztietan konspirazioarekin eta bere nortasunaren defentsarekin erantzuten zitzaion. "Jainkoa eta Foruak" Carlos VII.aren aldarrikapena bideratuko du, Pretendientea Espainiako tronura.
Hala, Azpeitian, Jauregi apaiza eta beste bost apaiz, 162 mutilekin, jesuiten kongregazio Marianetakoak; Orion, Macazaga apaiz kultua, goi-mailako jesuita Garciarena, aldi berean sediziosoak Motan espetxeratua; Arechavaletan eta Leintz bailaran, apaiz Segura, Municha, Echaguibel, Kleroa "Hondarribiako Batzarren eta Konstituzioaren aurkako matxinaden buru zen; Hondarribian, Ollo parrokoak karlistak babesten zituen Guadalupeko basilikan bertan; Tolosan, Mendizábal apaiz adimentsuak, Santa Cruz mitikoaren mentoreak, udal hauteskundeak usteltzen zituen; Donostian, Honrubia apaizak, Azcue, Arizmendi 1873ko irailaren (e) (a) n, honako hau idatziko du: "Azpeitiko udalerrian 18 jesuita eta 200 jesuita baino gehiago bildu izana. Egunkariak jakingo ez lukeena da bere karikatura errealitatearekin nahasten zela.
Zaharberritzea. Bizitasun gorakorra (1876-1904)
Mendearen azken heren honetan, XX. mendearekin batera, hierarkia katolikoak "Euskal arazoari" aurre egin beharko lioke, ez zailtasunik gabe. 1890ean, Angelo di Pietrok Vatikanoari Madrilgo nuntzioak egindako txosten diplomatikoan, Gasteiz gobernatzeko oso zaila zen elizbarrutia zela onartzen zen, bertan, argi eta garbi, euskaldunen izpiritua eta joerak Madrilgo gobernuaren politika zentralarekin talka egiten zuelako. Askok izaera politikoa duten arrazoiengatik, Gasteizko bigarren gotzainak, Sebastián Herrero eta Espinosa de los Monteros (1877-1880), mitra honi uko egingo zion, aurretik 1878an kontziliazio-mintegi berri baten oinarriak bota gabe. Zaharberritzearen aurretik beste mintegi bat zegoen Gasteizen, fundazio partikularrekoa, Agirrerena izenekoa. Mariano Miguel y Gómez (1881-1890) hirugarren gotzaina iritsi zenean, 1884an Oñatin mintegi txiki bat sortu zen, Unibertsitate zaharraren eraikinean.
Honek, 1881ean, bere aurrekoen parrokia eraberritzeko proiektuak gauzatuko lituzke. Gipuzkoari dagokionez, 1885ean Loiolako San Inazioren jaiotetxeko lanak bultzatu zituen. Izan ere, Jesusen Lagundiaren etxe-ama osatu gabe eta bakartuta geratu zen 1767tik. 1868ko Gipuzkoako Batzar Nagusiek, Zumaian, santutegia amaitzeko harpidetza ireki zuten. Orain bere txanda jotzen zuen San Inazioren etxera. Madrilgo gobernuak bere egoitzatik kentzen zuen, Madrilgo gotzain bihurtuz, dio Di Pietri nuntzioak berak, "Kleroarekiko autoritate nahikorik ez zuelako eta bere senideengatik gidatzen uzten zitzaiolako". Bere oinordekoa, Ramón Fernández de Piérola (1890-1904), Gasteizera, ibilbide eklesiastiko luze batekin iristen zen -Amadeo I.a erregearen ohorezko kapilaua, Habanako eta Avilako apezpikua eta publikoa-, euskal probintzietan gerra karlista amaitzeko bere aholkuekin lagundu izana leporatzen zitzaion, agian arrazoirik gabe.
Gasteizko seminario handian – "Espainiako elizbarrutirik onenarena", nuntzioaren esaldian –, 1890ean 727 ikasle zituen, horietatik 254 barneratuak. Aipatzekoa da elizbarrutiko apaizen gutxitze txiki bati kontrajartzen zaiola ordena eta kongregazio erlijiosoen loratze, berreskuratze eta antolaketa geldoa. Institutu erlijiosoen garapenari dagokionez, azpimarratzekoak dira kongregazio femeninoen fundazioak. 63ra arte dira mendearen bigarren erdian argia ikusi zutenak. Gipuzkoarentzat merezi du gogoratzea – Amaiera izaera izan arren – Hezkuntza helburuekin, "Baserritarren alabentzat eta arrantzaleentzat", 1866an Cristobaldeguiren ikuskariak, llagen mojak sortuak, eta Mariaren Konpainiako erlijiosoak, Donostian. Bilbon indarrez sortu ziren 1891n Santos Angeles Custodios elizgizonak, Rafaela María Ibarra eragin handiko fundatzailearen zuzendaritzapean. Gomer jesuitaren eskutik, "Intxaur askorekin eta zarata gutxirekin", Euskal Herrian sartuko lirateke, pontifikatu honen azpian, xume erlijioso batzuk, salesiarrak, Cavour eta Garibaldiren "Risorgimento italiano" laikoan jaioak, Juan Bosco apaizak sortuak, gaur santua, "Klase herrikoien giza, gizarte eta izpiritu sustapenerako", Ramon Zabalo salestarraren pazientzia beneditarrak eta euskal irmotasunak Barakaldon sortzea lortu zuten 1899an, udalaren baldintzarik gabeko laguntzarekin. Piérola hil aurretik, 1898an, Urquiolako santutegia altxatzeko lanak hasi zituen, eta Valentin Berriotxoa beatifikatzeko prozesuan esku hartu zuen.
Integrismoa eta nazionalismoa (1888-1923)
Bigarren desegitean, karlismoa desegiten hasi zen. Ezkerretik, "Posibilista" talde bat, Pidal eta Mon buru zituena, mugimendu karlistatik irteten zen Batasun Katolikoa sortzeko, eta, eskuinetik, Ramon Nocedalen alderdi integrista 1888an. Azken honek, bere leloan "errege" hitza erabili gabe, Jesukristoren erregetza bakarra aldarrikatzen zuen, honela, "Kristo Erregea" leloa sortuz. Orduan integrismoa sortu zenean, euskal Eliza bi taldeetan bilduko zen. Gauza bera egingo zuten ordena erlijiosoek, kaputxinoak karlismoan sartuz, karmeldarrek eta jesuitek integrismoa argi eta garbi zabaltzen zuten bitartean, azken hauek "arrazoia eta Fe" aldizkari ospetsuan. Azpimarratzekoa da, eta azpimarratuz, euskal industria-gizarte berriaren hezkuntza-premiek, 1883an, oraingoan Bizkairako, jesuitek zuzendutako goi-mailako ikasketen zentro bat ekarriko luketela, laster Deustuko Unibertsitatea izenarekin ezagutuko litzatekeena.
Hogeita hamar urte geroago, Pedro de Icazak sortutako Fundación Vizcaína Aguirre fundazioaren babespean, beste erakunde paralelo bat sortu zen, merkataritza-ikasketei bakarrik eskainia, Jesusen Lagundiaren eskutik, Deustuko Merkataritza Unibertsitatea ere deitua. 1900. urtean jesuitak errenkada integristetatik desbideratzen direnean, mugimenduak praktikan bere garrantzia galduko du. Hala ere, bere herentziak garrantzi handiagoa izango du Euskal Herrian, lehen euskal nazionalismoan sartu baitzen. Bere aitak, Sabino Aranak, integrista guztiek bezala, "Jesukristoren erregealdi soziala" islatu nahi zuen, baina soilik euskal arraza eta hizkuntzaren ibilbideen barruan. Ideologia nazionalista berriak, euskal gertaera bereizgarriarekiko hain sentibera izanik, hainbeste urte bere nortasunaren kontzientzia bizirik mantentzen saiatzen ari zen klero baten nahiak eta borrokak islatzen zituen. Pulpitutik, orain eta aitortzatik bertatik, euskal apaizek egitarau erlijioso-politiko oso bat abiaraz zezaketen, beren fededunen buru xaflakorretan erraz sartuko zena. Oso lan gutxi egin zuten elizbarruti honetako gotzainek beren elizgizon politizatua konbentzitzen beren parrokiakoak botoa ematera bideratzearen komenigarritasunaz.
Alfontso XIII.aren adin nagusitasunetik aurrera, gobernuak euskal elizgizon ugari sustatuko zituen apezpikutzara. Klerikoan, euskal ideologia nazionalistak bere deskalifikazioa osatuko luke, karlismoa bere sustapenean arrakastaren bermea litzatekeen bitartean. Jose Cadena eta Eleta, Gasteizko egoitzan oinordekoa, era guztietako liskarretara pasatuko ziren euskal nazionalismoarekin: bataioetan euskal izenen debekua, klero euskaldun filonazionalistaren etengabeko salaketa, Angel Zabalaren Bizkaiko Historiari argitalpen lizentzia ukatu izana. Bestalde, Eleta prebalatuaren kezka Gasteizko katedral berria eraikitzea izan zen, 1911ko apirilean kripta bikaina inauguratzea lortuz. 1913an Melo y Alcalde gotzaina sartu zen euskal eszenan. Gasteizen sartzea eta ideologia nazionalista aurreratzea bat zetozen. Berak, ordea, mugimendu mauristak eskatuta ikusiko zuen bere burua, euskal eskuinaren politika berriaren pertsonifikazioa. Bere osagai autoritarioak eta espainiar aberriaren balio katolikoekiko fideltasunaren berme mauristak bere lehentasun guztiak erakarriko lituzkete. Melo aita santuak, orduan euskal ideologia ulertzeko ahaleginik txikiena ere egin gabe, harreman onak izan zituen euskal burgesiako kide nabarmenekin. Madrilgo elizbarrutira lekualdatu zuten, 1917an Leopoldo Eijo y Garay euskal egoitza okupatu zuen. Unibertsitate Gregorianoko ikasle bikainak hiru doktoretza lortu zituen Gasteizera iritsi aurretik. 36 urterekin elizbarruti deseroso batean sartu zen. Izugarrizko zalaparta sortu zuen Euzkadi egunkari ez hain katolikoaren zuzendari katolikoaren aurka 1923ko maiatzean botatako eskomunioak. Arrazoia, Belloch kardinalaren diskurtsoaren zentsurak eragin zuen, Estibalizko Ama Birjinaren koroatzea zela eta, non aita santuak interes erlijiosoak monarkikoekin identifikatzen zituen.
Diktadura eta II. Errepublika
Nortasun eta originaltasun handiko gotzainek beteko dute Gasteizko egoitza urte hauetan. Lehena, Zacarias Martinez Nuñez agustinarra, 1923ko uztailean iritsi zen, hirurogeigarren urteurren bihurtzeko zorian. Bere sentsibilitate zientifikoak -zientzian doktoretza bat zuen - Diziplina enpirikoen aldeko ekimen mota guztiak sustatuko zituen elizbarrutiaren bihotzean, seminarioan. 1920. eta 1930. urteen artean, etorkizuneko euskal apaizen ikasketa-planak euskal gramatika, psikologia esperimentala, paleontologia, geologia, etnografia eta paleontologia ikasketekin aberastu eta zabaldu behar ziren. Era berean, ikasketa teologikoen orientazio askoz pastoralagoak misionologia, ekintza katoliko soziala eta pedagogia kateketikoa bezalako irakasgaiak sartzen zituen. Aldaketa horren aitzindariak izan ziren gaur egun euskal ikasketen patriarka den Martinez, Jose Migel Barandiaran, eta Manuel Lekuona. Bi iturburu agortezin horietatik sortu ziren Eusko-Folklore Elkartea, euskal hizkuntza eta literaturaren katedra, Kardaberaz Akademia, Gymnasium aldizkaria. Bestalde, gotzain berriaren sentimendu monarkikoak agerian geratu ziren 1926ko otsailean Urolako trenbidearen inaugurazio solemnean, Espainiako Erregeen aurrean emandako hitzaldian.
Frai Zacariasek oraingoan eta beste batzuetan euskal nazionalismoari egindako jazarpenak, bere kleroaren zati bat desegiten zuen, temati eta gogor, Primo de Riveraren erregimenaren legitimitatea zalantzan jarriko zuena. Apaiz parrokiak derrigorrean lekualdatzen hasi ziren, eta aktibismo politikoaren salaketaren bat izan zuten. Apaiz hauek ez zuten inolako laguntzarik espero beren artzainarengandik, salaketaren erregimenari sinesgarritasuna emateko hain joera handia baitzuten, primorriverismoak sustatua. 1928ko udan elizbarrutiko lehen gotzain euskeroparlante bezala Mateo Múgica Urrestarazu ekarri zuen. Bere aitasantutzak bat egin behar zuen euskal nazionalismoaren indar harrapatzailearekin. Jose de Aristimuño -Aitzol bezalako apaizen hitza eta luma klero nazionalistaren orrialdea pasatzera zihoazen. 1930eko irailean, euskal elizako agendari bere dinamismo erlijiosoaren sinbolorik onena gehitu zion, hau da, Alfontso XIII.ak bere seminarioaren eraikin handiaren inaugurazioa. Eta 1931tik aurrera egun zailak biziko zituen Mugikak ez ezik, euskal elizbarruti osoak ere. Maiatzaren 17an bere elizbarrutia utzi behar zuen, Maura ministro katolikoaren aginduz.
Erbesteratuak Hendaiara, Angletera, Poitiersera, Bugedora eramango zuen. 1933an bere egoitzara itzuli zen. Egunkarietako gerrillak, Ezquiogako agerpenak, Konfesio eta Kongregazio Erlijiosoen Legea, euskal apaizen aurkako atentatuak, 1934ko iraultza, Bilboko El Liberalek euskal Elizaren aurkako errezelo publikoak, nazionalistak ezkerrera hurbiltzea, 1936ko hauteskundeak, horizonte beligerantea udaberrian, uztailaren 18an lehertua. Heriotza mehatxuak, beldurrak, gotzainaren bigarren erbesteratzea, Burgosko gobernuak Gasteizko seminarioaren itxiera tramitatzea bere zortziehun seminario ingururekin. Don Mateoren erbestealdia 1947an Zarautzera itsu-itsuan itzuli zenean amaituko zen. Berriz joatea egokitu zitzaion, elizbarruti bikaina utziz 2.150 apaiz sekularrekin, espainiar osoaren% 6; 1.549 erlijioso, Espainia osoaren% 12, eta 5.123 erlijioso, herrialdeko guztien ia% 11.
Erritualismoa eta konfrontazioa (1950-1968)
1950eko hamarkadan Espainia osoan izandako gizarte-aldaketarekin, Eliza ere garatzen hasi zen. Aukera horiek nabarmengarriak ziren Euskal Autonomia Erkidegoan, 1955etik 1975era bitartean biztanleria% 59,95 handitu baitzen, Espainiako biztanleriaren batez besteko hazkundea% 22,91koa izan zen bitartean. Erritualismo erlijioso nagusitik erlijiotasun etiko batera pasa behar zen. 1953ko Konkordatoak, botere zibil eta erlijiosoaren arteko osmosia kanonizatzen zuenak, ez eta hierarkiak ere, erlijioa integrazio-faktore gisa erabiltzearekin gustukoa zenak, ezin zuen jada geldiarazi keinu erretoriko erlijiosoen erorketa. "Nerbioiko misioa" deiturikoak Bilbo Handiko eremu osoa astintzen zuen ildo horretan, 1953. urtearen amaieran hain zuzen ere. Eta garai berriekin klerikoen belaunaldi berriak agertzen ziren, 1936ko gerra eta banaketa manikeoa ezagutu ez zutenak. Euskal elizako hiru barrutiak ilusioz eta konpromisoz bidean jarri ziren. Gasteiz bezalako elizbarruti batek, gutxi industrializatua, 1961ean herrialde osoko apaiz bokazioen portzentajerik altuena zuen, behin gehiago: 33 abade-emaile 10.000 biztanleko.
Beste biek, Bilbok eta Donostiak, industrialak, 8 eta 10 abeltzain eskaintzen zituzten, hurrenez hurren, 10.000 biztanleko. Hiru elizbarruti berriek beren parrokiak berrantolatzen zituzten bitartean, beste batzuk irekitzen zituzten, beren mintegiak inauguratzen edo indartzen zituzten bitartean, Euskal Herri osoan katolikoen taldeak agertzen ziren, administrazio bakar gisa antolatutako Eliza batekin apurtzen zutenak. 1955. eta 1956. urteetan, Gasteizko eta Bilboko orri hierarkikoa bikoizten zuten. Bueno Monreal Sevillako artxidiozesira eramaten zuten, Segura kardinalak hainbeste aldiz egindako gehiegizko keinu profetikoak neutralizatzeko. Peralta Ballabriga aragoiarrak ordezten zuen, 1976ra arte Gasteizkoa baino gotzain egoitza gehiago jaso gabe erretiro aurreratua hartuko zuena. Bestalde, Zaragozara transferitutako Morcillo gotzaina, Gúrpide nafarra eta Beope ordezkatuko lituzke, honen buru hil baitzen, bere kudeaketaren balantze lausengari bat eman gabe.
Egia esan, 1960ko gertaerek, 339 euskal apaizek Vatikanora, nuntziora eta apezpiku berengana zuzendutako maiatzeko idazkiak, Derioko Seminario Nagusiko gertaerek adibidez, batez ere Bizkaiko elizbarrutiaren nagusitasuna aldarrikatzen bazuten, Gúrpide gero eta ezgaitasun handiagoa adierazten zuen, bere kleroaren konpromisoa bideratzean. 1968ko abuztuan, zalantzarik gabe Frantziako maiatzean kutsatuta, 40 apaiz bere apezpikuaren bulegoak okupatzen ari ziren, apezpikuaren jarrera pasiboaren aurka protesta egiteko, errepresio frankistaren ondorioz (salbuespen egoera, isunak, apaizen atxiloketa arbitrarioak). Anekdota "kategoria" bihur daiteke, gure herriko Elizaren historian apaiz-talde batek eraikin erlijioso bat hartzen zuen lehen aldia baitzen. Astebete iraungo lukeen itxialditik talde bat aterako litzateke, Gogorkeriaren aurka, gogortasuna (zapalkuntzaren indarraren aurka, gogortasuna) leloarekin identifikatuta. Gogorreko apaizak elizbarrutiko kolektiborik erradikalena izango ziren beren euskal aldarrikapen nazionalean.