cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mentxu Ramilo Araujo
Ikertzaile
IKTn erabilera zentzuak pertsonei eta erakundeei eskaintzen dizkien aukerak ikertzen eta zabaltzen ditu. Internetek jakintzak ikusarazteko, pertsonak ahalduntzeko eta sarean lan egiteko duen ahalmena nola aprobetxatu jakin nahi du. Atentzioa ematen dion edozein gairi buruz ere ikertzen du: kontzejuak eta emakumeen parte-hartze politikoa, landa eremuko bakardadeak, autodefentsa feministaren genealogia...
2004az geroztik, hainbat gairi buruzko gogoetak idazten ditu Enredando blogean. Eta, harrezkero, etengabe nahastu ditu Internet eta sare sozialak, teknologia sozialek eskaintzen dituzten aukerak erakusten saiatuz.
Baso sakratu
Eskandinavia
Germaniar herriek ere zuhaitzak gurtzen zituzten eta baso sakratu kontzeptua erabiltzen zuten.
Mentxu Ramilo Araujo
Ikertzaile
2006. urtean Euskadiko Internauten Elkarteko kide izan zen Elkartearen esparruan, eta bertatik bultzatu zuen ΝWeb1.0 ekimena, euskal erakunde publiko batzuen web orriak hobetzeko herritarren iritzia jasotzeko.
Baso sakratu
Zeltak
Zeltek beren erritualak egiteko baso sakratuak, galeseraz nemeton deituak, erabiltzen zituzten. Leku horren jainkoa Nemetona zen normalean, eta druidek zuzentzen zituzten erritual horiek. Alemanian, Suitzan, Txekiar Errepublikan, Hungarian, Frantzian (Galia zaharreko leku askotan) eta Ingalaterran eta ipar Irlandan baso sakratuak aurkitu dituzte. Bere urrezko aroak k.a. I. mendean erromatarrek Galia inbaditu zuten arte iraun zuen.
Mentxu Ramilo Araujo
Ikertzaile
2018an ikerketa bat egin zuten, Emakunde-Emakumearen Euskal Erakundeak finantzatua, Arabako Kontzejuetan emakumeen parte-hartze politikoa ezagutzeko.
Gordon Allport
Gordon Willard Allport (Montezuma, 1897ko azaroaren 11– Cambridge, 1967ko urriaren 9a) psikologo estatubatuarra izan zen. Allport pertsonalitatea aztertzen zuen lehen psikologoetakoa izan zen, «pertsonalitatearen psikologia»ren aita bezala ezaguna.
Mentxu Ramilo Araujo
Bideratzaile
Bideratzailea eta coach digitala da. Trebatzailea izan zen SPRIren (Eusko Jaurlaritza) Barnetegi Teknologikoak programan, 2009tik 2012ra. In(ter)mendeko profesionala da 2013tik, eta hainbat proiektutan lan egiten du: alfabetizazio digitala, lankidetza-lana eta taldeen eta komunitateen dinamizazioa. Lankidetza-proiektuak atsegin ditu, wiki-orriak eta musika korala ditu pasio.
Baso sakratu
Zeltak
Nemeton ezagunenetako bat Néveteko basoa zen, egungo Locronandik gertu, Bretainian zegoena. 10 km inguruko perimetroa duen lauki handi bat da, zelten urteko hamabi hilabeteak irudikatzen dituzten hamabi puntu garrantzitsuak, menhirrek markatuta ziurrenik, zituena. Nemetonak batzuetan egurrezko hesi batez babestuta daude, Viereckschanze alemanezko terminoak adierazten duen bezala: lau angeluko espazioa, ubide batez inguratua eta egurrezko oholesi batez itxia.
Mentxu Ramilo Araujo
Ekintzaile
Ekintzailea da 2015etik, Wikipedian dagoen genero-aldea murrizten laguntzeko WikiEmakumeok proiektuarekin, Euskal Herriko hainbat herritan hileroko topaketa presentzialak eta birtualak eginez.
Ezra
Ezra edo Esdras (עֶזְרָא; fl. k.a. 480 – k.a. 440) Ezra Eskriba (עֶזְרָא הַסּוֹפֵר‎) edo Ezra Apaiza bezala ezaguna zen eskriba (sofer) eta apaiz (kohen) judua zen, Esdrasen liburuan aipatua. Tradizio greko-latindarrean Esdras (Ἔσδρας) bezala ezagutu zen. Hebrear Bibliaren arabera, Ezra Sraya apaiz nagusiaren ondorengoa zen, Salomonen Tenpluko azken apaiz nagusia izan zen, eta Joshuaren ahaidea, Bigarren Tenpluko lehen apaiz nagusia. Babiloniako erbesteratzetik bueltatu zen eta Tora Jerusalemera itzuli zuen. 1 Esdras grezierazko itzulpenaren arabera, Ekialdeko erlijio Ortodoxoan erabilia, Ezra apaiz nagusia zen. Ordea, Judaismo Errabinikoaren arabera, Ezra apaizgoaren partaide ohikoa zen.
Mentxu Ramilo Araujo
Ekintzaile
2021eko apriletik Wikimedia España (WMES) elkarteko lehendakariordea da, Wikimedia Fundazioaren proiektuetan jakintza librea sortzea sustatzen duena. Elkartearen XI. Batzar Nagusian aho batez hautatu zuten 2021-2024 tarterako zuzendaritza talde berria: Florencia Claes lehendakari, Santiago Navarro Sanz aurreko presidentea aurrerantzean batzarkide, Pedro J. Pachecho diruzain eta María Bolado batzordekide, eta Mentxu Ramilo Araujo lehendakariorde, Ana Porras idazkari eta Ester Bonet batzordekide. Lehen aldiz, elkarteak emakumea du lehendakaritzan, eta emakumeak dira nagusi Zuzendaritza Batzordean.
Baso sakratu
Zeltak
Baso horietako asko, egungo Turkiako Didimako baso sakratua kasu, mitologia zeltaren arabera, druidek babestutako nemetonak izan zirela uste dugu. Estrabonen arabera, Galaziako santutegi nagusia Drumeneton izenez ezagutzen zuten. Batzuek beren kategoriari eutsi zioten, Didimakoa kasu, baina gehienak aldaketen biktima izan ziren.
Mentxu Ramilo Araujo
Argitalpenak
Administrazio eta gobernu elektronikoari, herritarren parte-hartzeari eta Informazioaren eta Ezagutzaren Gizarteari buruzko lanak argitaratu ditu.
Baso sakratu
India
Indian, baso sakratuak herrialde osoan sakabanatuta daude. Babes ofizialik gabe, GKE batzuek bakarrik tokiko komunitateekin baso hauek babesteko lan egiten dute. Baso bakoitza jainko bati lotuta dago, eta izen desberdinak dituzte Indiako lekuaren arabera. Jainko gehienak hinduak dira, baina baso batzuek jatorri islamiar eta budistak dituzte. Leku batzuk ez dira berez basoak, sastrakadiak baizik; izan ere, mota horretako leku sakratuak daude Rajastango Thar basamortutik (bishnoiek mantentzen dutena) Keralako mendebaldeko Ghatetako baso euritsura arte. Ugaritasun handiena iparraldeko Himachal Pradesh eta hegoaldeko Kerala estatuetan ematen da.
14.000 baso sakratu inguru ezagutzen dira Indian, oso ohikoak ez diren fauna- eta flora-erreserba bihurtuak. Baina, zenbait adituren ustez, ehun mila baino gehiago egon litezke, urbanizazioa, baliabideen gehiegizko ustiapena eta ingurumenaren suntsipena bezalako arazoekin.
Afrika
Antzinako Ghanako Inperioko hiriburuan, Kumbi Saleh hirian, al-gâba izeneko baso sakratu bat zegoen, non soninkeek beren erritualak praktikatzen zituzten. Gaur egun, baso horietako asko babespean daude, Esukawkaw Baso-Erreserbaren parte den Amweamekoa kasu. Ghanako kostaldean baso eta sabana eremuak hartzen dituzten baso sakratuak garrantzitsuak dira.
Nigerian historiaurretik existitzen dira; garrantzitsuena Gizateriaren Ondarea den Osun-Osogboko baso sakratua da. Osogbo hiriaren ondoan kokaturik, Nigeriako azken gune birjinetako bat da. Joruba erlijioaren emankortasunaren jainkoari eskainia, bertan santutegiak eta eskulturak jarri dituzte.
Baobaba zuhaitz sakratutzat hartzen da ia herrialde guztietan.
Japonia
Baso xintoistarik ezagunena Nagoiako Atsuta-ku izenekoa da, 1.500 hektareakoa eta Kashimako santutegiari lotua. Beste santutegi garrantzitsu bat Kamokoa da, bere inguruan Tadasu no Mori baso sakratua duena. Hau Kamo ibaiaren ertzetan dago, Kyototik ipar-mendebaldera.
Okinawan, ryukyuar erlijioari lotutako baso sakratu mota bat dago, utaki izenekoak. Hauek gurtzeko lekuak dira, eta horien artean, Gizateriaren Ondarea den Seifa-utaki nabarmentzen da. Hau haitzulo triangeluar bat da, kubanoki, yabunikkei edo Cinnamomum japonicum bezalako zuhaitzak dituen baso sakratu oso arraro batekin.
Eise Eisinga
Eise Jeltes Eisinga (1744ko otsailaren 21a, Dronryp, Herbeherear Errepublika - 1828ko abuztuaren 27a, Franeker), frisiar astronomo eta artile irule bat izan zen.
Joxe Arregi 'Joxe Alkiza'
Joxe Arregi, Joxe Alkiza goitizenez ezaguna euskal letretan, (ibarra, 1933 - ) elizgizon eta idazlea. 1964 eta 1981 bitartean Alkizako erretorea izan zen.
Eise Eisinga
Nagusiki Eise Eisingaren planetarioa eraikitzeagatik ezaguna da.
Joxe Arregi 'Joxe Alkiza'
Joxe Alkiza izengoitiaz astero idazten zituen nekazaritzari buruzko kronikak Zeruko Argian. Horretaz gain itzultzaile-lanak ere egin zituen. Adibidez, Henrik Johan Ibsen antzerkigile norvegiar ezagunaren Andere etxea obra ekarri zuen euskarara zeina 1965ean Donostian antzeztu zen.
Pleun Strik
Pleun Strik (Rotterdam, 1944ko maiatzaren 27a - 2022ko uztailaren 14a) herbeheretar futbolaria izan zen.
PSV Eindhoven taldean jokatu zuen 1967 eta 1975 artean. Gainera, Go Ahead Eagles, NEC Nimega eta VVV-Venloo taldeetan jokatu zuen 1994an erretiratu zen arte.
Herbehereetako futbol selekzio nazionalan zortzi partida jokatu zituen eta 1974ko Munduko Futbol Txapelketan talde txapeldunordeko kide izan zen, partidarik jokatu ez bazuen ere.
Keinu konplizeak
Keinu konplizeak Karlos Cid Abasoloren lehen poema liburua, Susak 2018an argitaratua.
Laspaulesko sorginkeria prozesua
Laspaulesko sorginkeria prozesua Laspaules herrian (Huesca) 1593an salatu eta torturatutako hogeita lau emakumeren erreferentzia da, ustez sorginkeria egin izana leporatu baitzitzaien.
Historia
Huescako historiako atal hau 1981ean argitaratu zuen Domingo Subias herriko parrokoak elizako kanpandorrean 1.000-1.200 eskuizkribu aurkitu zituenean. Heidelberg-eko Unibertsitatera bidali ziren testuak, azter zitzaten eta egiazkotasuna egiazta zezaten. Haietan deskribatzen zen emakumeei egindako salaketak, besteak beste, bizilagunak pozoitzea, erritu-helburuekin haurrak bahitu eta hiltzea, debekatutako ukenduak egitea eta pozoiak egiteko osagaiak lortzeko gorpuak lurpetik ateratzea. Gainera, 1593ko otsailaren 19an datatutako agiri bat agertu zen, non urkatze-kolektiboen lau egunak nola egin ziren doitzeak eta nola gertatu ziren azaltzen baitzen. Hori Carlos Garcés ikertzaileak deskribatu zuen La mala semilla lanean.
Garcesek Cuarto Milenio saioan esan zuen: "'Sorginak deabrua gurtzen zuten sekta bat zirela uste zuten, eta, batez ere, gaizki egiten zutela lan. Prozesu horietako batzuetan, emakume horiei gauez deabruarekin elkartzea leporatzen zitzaien, zeinek prozesu horietan forma desberdinak hartzen zituen'."Garcesen lanak dioenez, sorgin-ehiza handiena Aragoi eta Katalunian gertatu zen, eta ez Euskal Herrian, herri-sinesteak dioen bezala. Bere liburuko protagonistak sendagileak edo petrikiloak ziren gehienbat, eta edozein zoritxarren errua gaineratzen zitzaien: uzta txarra edo ustekabeko heriotza. Ikertzaile horren arabera, Huescako probintzian bertan urpean (urkatuta) edo sutan 120 emakume inguru erre ziren 1461 eta 1645 artean.
Tortura eta exekuzioa
Emakume horien hilketa helburu turistikoekin esplotatzen dute Brujas de Laspaúles parke tematikoan. Herri berean dago Torturaren Museoa. Sorginkeria edo heresiak leporatzen zaizkien pertsonen borondatea hausteko diseinatutako martirio-tresnen 60 erreprodukzio ere baditu.
Emakume hauek urkatu zituztenean, herria eztabaidatzen ari zen sorginkeriagatik akusatutako emakumeen heriotza-kondena mantendu behar zen ala ez. Eztabaida horren ondoren, Laspaúlesko alkateak auzipetutako 24 emakumeak torturatu ondoren plaza publikoan urkatu zituen. Hil ondoren, emakumeak lurperatu eta etzan egiten zituzten, eta, hala, sorginen hobia harriz beteta uzten zuten, haran osoan erraz ezagutu ahal izateko.
Laztanak eta aizkorak
Laztanak eta aizkorak Karlos Cid Abasoloren bigarren poema liburua, Booktegik 2020an argitaratua.
Sepsi OSK Sfântu Gheorghe
Sepsi OSK Sfântu Gheorghe edo Sepsi OSK (errumanieraz Asociația Club Sportiv Sepsi OSK Sfântu Gheorghe) Errumaniako futbol talde bat da Sfântu Gheorghe hirikoa. 2022an Errumaniako Kopa eta Superkopa irabazi ditu.
J. P. Morgan
John Pierpont Morgan Sr. (Hartford, 1837ko apirilaren 17a – Erroma, 1913ko martxoaren 31) finantzari eta inbertsio-bankari estatubatuarra izan zen, Urrezko Aroan zehar Wall Street menderatu zuena. XIX eta XX. mendeetan Estatu Batuetan eman zen Kontsolidazio Industrialaren buru zen J.P. Morgan and Co. inbertsio-bankua eratu zuen.
J. Paul Getty
Jean Paul Getty Sr. (Minneapolis, 1892ko abenduaren 15a – Sutton Place, 1976ko ekainaren 6a) Estatu Batuetan jaiotako petrolioaren industrialari britainiarra izan zen, 1942an Getty Oil enpresa eratu zuena. George Gettyren semea, 1952an Fortune aldizkariak estatubatuarrik aberatsena zela esan zuen.
Harrizko Hiria (Zanzibar)
Harrizko Hiria, Stone Town ingelesez, Mji Mkongwe swahiliz, Zanzibar hiriaren alde historikoa da. Zanzibar hiria Tanzaniako Zanzibar uhartedian dago. Harrizko Hiria Zanzibarko sultanerriaren hiriburua izan zen. Komertzioan garrantzi handiko gunea zen; bertan espezieak esklabuak salerosten ziren. XIX. mendean ere, babesletza britainiarraren aldian, bere garrantzia gorde zuen. Ondoren, Tanganikako Errepublika eta Zanzibar Tanzaniako Errepublika Batua sortzeko elkartu zirenean, Zanzibar estatu sasiautonomo gisa mantendu zen, hiriburua Harrizko Hiria izanik. UNESCOk Gizateriaren Ondarea izendatu zuen 2000. urtean, Swahili kulturako hiririk garrantzitsuenetako bat baita. Inguru horretako erakargarritasun turistikoen artean daude Mirarien Etxea, Sultanaren jauregia eta Gotorleku Zaharra.
Kokapena
Hiri zaharra hiruki formako penintsula baten gainean dago, Unguja uhartearen mendebaldeko kostaldean, eta 96 hektareako azalera hartzen du.
Omango agindupean
Harrizko Hiria portu natural batean kokatuta dago. Zanzibar uhartera heldu ziren lehen europarrak portugaldarrak izan ziren. Portugaldarrek bi mende baino gehiagoz gobernatu zuten uhartea, eta hiri zaharraren lehen harrizko egitura eraikitzen hasi ziren, hau da, Gotorleku Zaharra. Hala ere, XVII. mendearen amaieran, Omango Sultanerriak uhartea bereganatu eta gotorlekua osatu zuen, etorkizunean erasoak saihesteko. Hiriko lehen harrizko etxeak 1830eko hamarkadan hasi ziren eraikitzen, eta, pixkanaka, arrantzaleen herri zahar bat ordezkatu zuten. Une hartan, Omango Sultanerriak Zanzibar uhartedia, Mombasa eta Swahili kostaldea kontrolatzen zituen.
1840an, Said bin Sultan sultanak bere hiriburua Maskatetik, Oman, Harrizko Hirira lekualdatu zuen, eta horrela hiria garapen azkarreko aro batean sartu zen, Oman eta Zanzibarko Sultanerriaren hiriburu berria bezala. Britainiarrek Indiako Ozeanoan esklaboen salerosketa debekatu zutenean, Omango Sultanerriaren aberastasunak erori egin ziren. Maskaten ekonomia hondatuta zegoen eta omaniar askok Zanzibarrera emigratu zuten. Uharteko populazio arabiarraren hazkundeak hazkunde handiagoa ekarri zuen eta eraikin gehiago sortzen hasi ziren hirian. Gainera, errege-egitura handiak eraiki ziren, hala nola Mirarien Etxea eta Sultan jauregia. 1861ean, Omango errege familiaren ondorengotza-gerraren ondorioz, Zanzibar eta Oman banandu egin ziren, eta, ondorioz, Zanzibar sultanerri independente bihurtu zen, Majid bin Said sultanaren agindupean.
Kolonialismo garaia
XIX. mendean, hiria merkataritza-gune gisa loratu zen. Bereziki ezaguna izan zen espezien eta esklaboen salerosteagatik. Mendearen azken hamarkadetan, Zanzibarko Sultanek pixkanaka Alemaniar Inperioaren eta Erresuma Batuaren aurrean beren jabetzak Afrika Ekialdean galdu zituzten. 1890ean, Heligoland-Zanzibar Itunarekin, Zanzibar britainiar protektoratu bihurtu zen. 1896an, Zanzibarko omaniarrek britainiar domeinuaren aurka bat-batean egindako matxinadak Anglo-Zanzibar Gerra ekarri zuen, historiako gerrarik laburrena bezala gogoratzen dena: sultana 45 minutuko itsas bonbardaketaren ondoren errenditu baitzen.
Britainiar protektoratuaren garaian, sultanak botere pixka bat mantentzen zuen oraindik, eta Harrziko Hiriak merkataritza informalerako merkataritza-gune garrantzitsu izaten jarraitu zuen. Hiriak aurretik trenbide txiki bat bazuen ere, britainiarrek tren bat eraiki zuten hiritik Bububu herrixkaraino. Britainiarrek, bestetik, ez zuten garapen garrantzitsurik finantzatu hirian, eta sultanak uharteetako gaiak gobernatzea ahalbidetu zuten. Britainiarrek, aldi berean, pribilegioak eman zizkieten Mombasa eta Dar es Salaam hiriei, Ekialdeko Afrikako merkataritza-estazio gisa, Zanzibarri aukera horiek kenduz.
Iruditegia
<Center></Center>
Catalina Carlota De la Gardie
Catalina Carlota De la Gardie kondesa, ezkongabetan Catalina Carlota Taube (Stockholm, Suedia, 1723ko apirilaren 5a - ibidem, 1763ko martxoaren 24a), noble suediarra izan zen. Ezaguna da Suedian baztanga txertoa jartzea bultzatzeagatik eta herrialdeko sorginkeriaren azken epaiketa geratzeagatik.
Bizitza
Edvard Didrik Taube kondearen (Odenkat) eta haren emaztearen (Kristina Maria Falkenberg) alaba zen Katalina, eta Hedvig Taube, 1731tik 1744ra Federiko I.Suediakoaren maitalea izan zenaren ahizpa gazteena. Catalina Carlota Prusiako Luisa Ulrica printzesaren hovfröken (ohorezko dama) izan zen, 1744tik 1748ra.
Catalina Carlota gazte talentuduna, ausarta, ederra eta ikuspegi argikoa, aurreiritzirik gabea eta adimen irekidun emakume gisa deskribatu zuten. Hala ere, ohiko oinarrizko hezkuntza baino ez zuen jaso, ezkontza-merkatuan erakargarri bihurtzeko, baina berak autodidakta gisa hainbat gaitan hezi zuen bere burua, eta ilustrazioaren garaiko ideien jarraitzaile bihurtu zen.
Olof von Dalinen eta Carlos Linneoren betiko laguna izan zen, eta haiek Catalinarenganako mirespena adierazi zuten.
Pontus Fredrik De la Gardie kondearekin, Eva Ekeblad zientzialariaren nebarekin, ezkondu zen 1748an. Ezkondu ondoren, Sjöko gazteluan bizi izan ziren.
Baztangaren txertaketaren aitzindaria
Katalina Carlota Ribbing baronesa, Carlos De Géer-en ezkontidea, Suediako aristokraziaren dama izan zen lehena bere seme-alabak inokulatzen, baina Catalina Carlota De la Gardie izan zen aitzindaria, Ribbingen adibidea jarraituz bere haurrak txertatu ondoren, metodoa nekazarien artean zabaltzen.
Baztangaren txertaketa Suedian ofizialki 1756an sartu zen, eta hasieran erresistentzia handia aurkitu zuen. Aitzindarietako bat izan zen De la Gardie, jendea hura ezartzera animatzen saiatu baitzen. Nekazarien arteko erresistentzia handia zen, baina guraso nekazari batzuk seme-alabei txertoa jartzeko konbentzitzea lortu zuen. Horrek, ustez, nekazarien artean txertoa erabiltzeko gogoa hobetu zuen.
Sorginkeriagatik epaiketa eragotzi
Catalinaren bigarren ekintza gisa, Suedian sorginkeriagatiko azken epaiketa gelditzeko egin zuen ahalegin arrakastatsua ere gogoratzen da. 1757an, sorgin-histeria bat lehertu zen Dalarnako Ål parrokian, non hamahiru emakume eta bost gizon haurrak bahitu eta sabbath-era eramateaz akusatu zituzten. Pehr Ekman gobernadoreak atxiloketa, galdeketa eta tortura agindu zituen.
De la Gardiek 1758an Dalarnara egindako bidaia batean izan zuen gertaeren berri. Bere harremanen laguntzarekin, hiriburuko agintariei informazioa eman zien, eta prozesua gelditu egin zen. Gaia tokiko agintariek eta elizak landu zuten, eta herritarrek ezagutu zutenean, eskandalutzat jo zuten. Nahiz eta formalki sorginkeriagatiko epaiketak garai hartan legezkoak ziren Suedian, legea, praktikan, desagertutzat jotzen zen eta sorginkeriagatiko epaiketak iraganeko fenomeno bat ziren. Legebiltzarrak ikerketa bat egin zuen, akusatuak denak liberatu ziren, eta Ekman gobernadorea, sorginkeriaren akusazioak onartu eta tortura agindu izana onartu ondoren bere kargutik kendu eta espetxeratu egin zuten.
De la Gardiek laguntza eman zien sorgin-ehizaren biktimei, legezko laguntza, eta ziurtatu zuen estatuak kalte-ordaina emango ziela, torturak lanerako ezgaitasuna sortu baitzien.
Hori dela eta, heroi izendatu zuten nazionalki, eta 1761 ean Riddarhusetek domina eman zioten, honako inskripzio honekin: "Catirin Charlotta Taube, De la Gardie komitissa, Fulcro infelicibus, Ob XII ab injuria servatos cives Ordo R. Equ. 1761".
Maitasun-triangelua
Catalina Carlota Hedvig Charlotta Nordenflycht-en laguna zen. Haren poema ezagunena, Öfver Hyacinten, Johan Fischerström gazteari Nordenflychtenek zion maitasuna deskribatzen duen maitasun-poema da. Nordenflychten azken poemak Nordenflycht, Fischerström eta Catalina Carlota De la Gardieren arteko amodio-triangelua deskribatzen du. Triangelu hori 1762/3ko neguan gertatu zen, Fischerström inspektore gisa aritu zen De la Gardieren jabegoan, Sjön gazteluan, Nordenyalcabchtek inguruko txabola bat alokatzen zuen bitartean.
Heriotza
De la Gardie gaixoak zaintzen ari zela gaixotasun hilgarri bat hartu ondoren hil zen 1763ko martxoaren 24an, 39 urte zituela.
Paisleyko sorginkeria prozesua
Paisleyko sorginkeria prozesua, Bargarraneko edo Renfrewshireko sorginak bezala ere ezagunak, Paisley-n, Renfrewshire-n, Eskoziaren erdian,1697an sorginkeria prozesuan zazpi pertsona kondenatu zituzten.
Sorrera
1696ko abuztuaren 17an, Christian Shaw, John Shaw of Bargarran Lairdeko lur-jabe baten hamaika urteko alaba, kexu zen bertako hainbat sorginek oinazea eman ziotelako. Umeak Catherine Campbell zerbitzaria baso bat esne lapurtzen ikusi ondoren, amari esan zion eta Campbellek hitz hauexekin madarikatu egin zuen neskatoa, deabruak bere arima har zezan:"'Ume madarikatua, nahiago nuke Satanasek bere arima miserablea infernutik arrastatzea!”."Lau egun geroago, Shawk Agnes Naismith aurkitu zuen, sorgin fama zuen agure bat. Abuztuaren 22an, Shaw bortizki gaixotu zen, eta Estatu Batuetako Salem-eko sorginen epaiketetan, 1693an, lehenago izandako sintomen antzekoak ziren. Zortzi aste geroago, Shaw-ren gurasoek eraman zuten, Glasgowko sendagile gailenak, Matthew Brisbanek, ikus zezan. Hark ezin izan zuen sintometarako arrazoirik aurkitu. Bisita egin eta handik zortzi egunera, Shaw indarberritu egin zela zirudien, baina «erasoak gero eta bortitzagoak izan ziren. Gorpu bat bezain zurrun jartzen zen, zentzumenak eta mugikortasuna erabat galduz».
Shaw-en gurasoek Brisbane doktorearengana eraman zuten berriro, eta, Glasgowera iritsi zirenean, neskatilalk ile-multzoak ahotik kanporatzen hasi zen, eta esan zuen lotzen edo 'aflijitzen' ari zirenek jarri zizkiotela. Laster, beste gauza batzuk botatzen hasi zen ahotik, hala nola lastoa, ikatza, hartxintxarra, oilasko-lumak eta errautsak. Erasoak zituenean, Catherine Campbell ikusezinari hitz egiten entzuten zioten batzuetan, eta lehengo adiskidetasuneraa itzultzeko eskatzen zioten.
Brisbane medikua ez zenez gai Shaw izateko zentzuzko azalpenik emateko, haren familiak eta bertako parrokoak ondorioztatu zuten sorginak, Ingalaterrako gertakari arrunt bat eta urte batzuk lehenago Salemeko sorginen epaiketen zati nagusi bat izan behar zuela iturburu. Bargarronen etxean barau eta astean behin otoitz egiteko bilera-deia egin zuen elizak, eta Shawren aitak agintariei dei egin zien oinaze gisa alabak izendatutakoak atxilotzeko. Hasieran, Catherine Campbell eta Agnes Naismith bakarrik identifikatu zituen; baina denbora pasatu ahala, beste batzuk inplikatu zituen eta, azkenik, 35 akusatu zituen. Hamar gizon eta hogei emakume izan ziren; generoa eta besteen nortasuna ezezaguna da.
Ondorioak: Urkatu ondoren erre
Zazpi pertsona (Margaret Lang, John Lindsay, James Lindsay, John Reid, Catherine Campbell, Margaret Fulton eta Agnes Naismith) Shaw sorgindu izanaren errudun aurkitu zituzten, eta hiltzera kondenatu zituzten. Ondoren, batek bere buruaz beste egin zuen bere ziegan urkatuz. Beste seiak urkatu egin zituzten eta, gero, Paisleyko Gallow Lorategian erre zituzten 1697ko ekainaren 10ean, Mendebaldeko Europan sorginkeriagatik egindako azken exekuzio masiboa.
Agnes Naismithek madarikatu egin zituen exekuzioetan zeuden guztiak eta haien ondorengoak, eta, handik urte askotara, Paisleyko tragedia bakoitza bere madarikazioaren errua zen ustea zuten. Christian Shaw negozio-emakume arrakastatsu eta hari-ekoizle bihurtu zen.
Euskal Herria askatu (kanpaina)
Euskal Herria askatu 90eko hamarkadako Ezker Abertzalearen kanpaina bat izan zen, 1993ko Julio Iglesias Zamora enpresaburuaren bahiketaren epelean sortua. ETAren bahiketa horren eta indarkeria politikoaren kontra, xingola urdinaren ikurra eta kanpaina sortu zen eta, aldi berean, hari aurre eginez, "Euskal Herri askatu" diseinua eta kanpaina, letra horiek eta Ikurrina zituena. Jose Maria Aldaia enpresaburu bahitua askatu ondoren eta artean Ortega Lara bahiturik zegoela, Amnistiaren Aldeko Batzordeek eta Herri Batasuna koalizio euskal abertzaleak asmoa agertu zuten kanpaina horrekin jarraitzeko.
Francisco Morales-Bermúdez
Liman jaio zen eta Remigio Morales Bermudez Peruko presidentearen biloba izan zen eta karrera militarra jarraitu zuen.
1968an Fernando Belaúnde Terry presidenteak Finantza ministro izendatu zuen eta lehen ministro izan zen Juan Velasco Alvarado presidentearen gobernuan 1975eko otsailaren 1etik abuztuaren 29ra.
Galanperna mamigorrizka
Galanperna mamigorrizka (Chlorophyllum rhacodes) Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Macrolepiota procera bezain jangarri ontzat jo izan da, nahiz eta kalifikazio hori anbiguoa bihurtu den, batzuetan eragin dituen nahasmendu gastrointestinalen ondorioz. Nahaste horiek oso antzeko espezieei egotzi izan zaizkie, eta hauen arteko aldeak ez daude erabat argi.
Sinonimoa: Macrolepiota rhacodes.
Maria Bellonci
Maria Villavecchia Bellonci (1902ko azaroaren 30a – 1986ko maiatzaren 13a) idazle, historialari eta kazetari italiarra izan zen, batez ere Lukrezia Borgiaren biografiagatik ezaguna.
Galanperna mamigorrizka
Deskribapena
Kapela: 5 eta 15 cm arteko diametrokoa, haragitsua, hasieran konikoa, gero hemisferikoa eta amaieran laua. Bere azala hautsi egiten da, eta diskoan marroi uniformeko plaka leun bat osatzen du, eta gainerakoan ezkata zabal batzuk sortzen dira, kapela estaltzen dutenak, ertzeraino iristen diren lerro zentrokideak osatuz.
Maria Bellonci
Biografia
Maria Villavecchia Erroman jaio zen 1902an. Haren aita, Gerolamo Vittorio Villavecchia, kimikako irakaslea izan zen eta familia aristokratiko batetik zetorren. Bere ama, Felicita Bellucci, Umbriatik zetorren.
Galanperna mamigorrizka
Deskribapena
Orriak: Libreak, estu, desberdinak, sabeldunak eta zuriak, gero apur bat grisaxkara pasatzen dira eta gorriz zikintzen dira.
Maria Bellonci
Biografia
1913an Umberto lizeoan hasi zituen ikasketak, eta 1921ean graduatu zen. Goffredo Bellonci kazetariarekin ezkondu zen 1928an.
19 urte zituela, Clio e le amazzoni idatzi zuen, argitaratu gabea bazen ere, Italiako kultura-giroan mugitu zena.
Galanperna mamigorrizka
Deskribapena
Hanka: Nahiko laburra eta sendoa, zilindrikoa, baina zertxobait lodiagoa oinarrian; hasieran betea eta gero leizetsua eta ukitzean gorriz zikintzen den kolore zurikoa, baina ez du zebra orbanik, Lepiota procera delakoak dituen bezalakorik. Lepiota procera espezieak daraman eraztunaren antzekoa du, bikoitza eta mugikorra.
Maria Bellonci
Biografia
1939an, Lukrezia Borgiaren biografia plazaratu zuenean idazle ezaguna bihurtu zen, izan ere, liburua hamabi hizkuntzatara itzuli zen. Gertaera eta pertsonaia historikoei buruzko lan hau benetako iturri ugaritan oinarritzen zen eta Italiako Errenazimentuko familia garrantzitsuen gainean aritu zen: Borgia, Este, Gonzaga eta Sforza familiak.
Galanperna mamigorrizka
Deskribapena
Haragia: Trinkoa, hariduna eta kolore zurikoa, eta hautsi edo airearekin kontaktuan jartzean gorri-azafrai kolorea hartzen du. Zapore gozoa du eta usain atsegina.
Maria Bellonci
Biografia
Stendhalek asko inspiratu zuen Bellonci, eta, horren ondorioz, zenbait testu italierara itzuli zituen: Vanina Vanini e altre cronache italiane (1961) eta La duchessa di Paliano (1994). Emile Zola-ren Nana (1955) eta Alexandre Dumas-en I tre moschettieri (1977) ere itzuli zituen.
Galanperna mamigorrizka
Deskribapena
Etimologia: Macrolepiota grekotik dator, handia, Lepiota generoko perretxiko handia esan nahi du. Rhacodes epitetoa grekotik dator, "rhakos" hitzetik, zarpail, esan nahi du. Azal lakarragatik.
Maria Bellonci
Biografia
1986ko maiatzaren 13an hil zen Erroman.
Galanperna mamigorrizka
Nahasketa arriskua
Leucoagaricus badhamii delakoarekin, oro har, digeritzen zaila bezala hartzen dena; honek kapelan, metxa eta ezkata askoz finagoak eta txikiagoak ditu; eraztuna sinplea, hauskorra iheskorra eta ez da askea eta mugikorra, baizik bat eginda eta mugiezina; kapelaren ertza mehea du, eta zahartzean ildaskatu egiten da; azkenik erraboila ez da hain lodia eta sustrai moduan amaitzen da.
David McCullough
David Gaub McCullough (Pittsburgh, 1933ko uztailaren 7a) idazle, narratzaile, historialari eta irakasle estatubatuarra da. 2 aldiz irabazi zuen Pulitzer Saria, Liburuaren Sari Nazionala eta Askatasunaren Domina Presidentziala.
Galanperna mamigorrizka
Sasoia eta lekua
Udaberritik udazkenera bitartean, kolonietan, batzuetan ugari, zirkuluak eratzen dituzte basoetan, batez ere humusean aberatsak diren koniferetan, hala ere, hostozabalen azpian lorategietan etab. aurki daitezke, materia organikoa deskonposizioan dagoen lekuetan, baita ongarritutako belardietan ere.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Zeelanda Berria.
FC Gomel
FC Gomel edo FK Homel (bielorrusieraz ФК Гомель) Bielorrusiako futbol taldea da, Homel hirikoa. Bielorrusiako futbol liga behin irabazi zuen eta Kopa hirutan.
Historia
1920. hamarkadatik aurrera hainbat talde izan dira Gomelen, denak ere Lokomotiv trenbide sarearekin erlazioa zutenak. Gaur egungo taldea 1959an sortu zen Lokomotiv Gomel izenarekin eta 1968 artean Sobietar Batasuneko bigarren mailan jokatu zuen. 1969an Gomselmash izena hartu zuen.
Rockabillyaren Ospearen Aretoa
Rockabillyaren Ospearen Aretoa edo Rockabillyhall edo Rockabilly Hall of Fame rock and rollaren historiari eskainitako museoa da. Musika mundu horren eta artista nagusien inguruko informazioa biltzen du. Ameriketako Estatu Batuetako Tennessee estatuan dago, Burns hirian. Lehen aldiz 1997ko martxoaren 21ean ireki zen. Museoa Nashvilleyik, hau da Rockabilly sortu zen tokitik 50 kilometrotara dago. Museoarekin lotutako musika-saria ematen da.
Sarituen zerrenda
Lehen artista saritua Gene Vincent izan zen, 1997ko azaroaren 16an. Sarituen artean abeslariak, musikagileak, kritikariak, disc jockeyak, ekoizleak... orokorrean generoarekin lotura izan dezakeen edozein lanbideko partaideak.
Laura Morera
Biografia
Madrilen jaioa, 7 urte zituela Londresera eraman zuten Errege Dantza Akademiaren udako programa baten ikas zezan, 10 urte zituela, The Royal Ballet School-arentzako audizioa egin zuen eta 1995ean graduatu zen.
Graduatu ondoren, Royal Balletera sartu zen. 1998an lehen artista izan zen, 1999an bakarlaria, 2002an lehen bakarlaria eta 2007an dantzari nagusia. Paper nagusien balletak egin ditu, hala nola Giselle, The Nutcracker, A Month in the Country, The Two Pigeons, Romeo and Juliet, Mayerling, Anastasia eta Onegin obretan. 2015eko Kritikoen Dantza Sari Nazionala irabazi zuen, La Fille mal gardée-en egindako lanagatik.
Morerak eta haren senarrak, Justin Meissner, Dance Tour International izeneko talde bat dute.
Sortutako paperak
}}
Wilhelmina Wylie
Wilhelmina Wylie (Sidney, Australia, 1891ko ekainaren 27a - ib., 1984ko uztailaren 6a) Australiako igerilaria izan zen, estilo libreko probetan espezializatua, eta 1912an txapeldunorde olinpikoa izan zen 100 metroko proban.
Kirolari ibilbidea
Stockholmeko Joko Olinpikoetan, 1912an, zilarrezko domina irabazi zuen 100 metroko estilo librean, 1:25.4 segundoko denborarekin, Fanny Durack (urrea 1:22.2 segundorekin) herrikidearen atzetik eta Jennie Fletcher britainiarraren aurretik.
Villanugako sorginak
Historia
Oro har, bakarrik bizi ziren emakumeei sorginkeria leporatzen zitzaien, eta, testu ugarik adierazten dutenez, eskualde osoan oso ezagunak ziren bizirik irauten zuten lanengatik: emaginak, sendatzaileak, santiguatzaileak, hezur-junturen bateratzaileak, birgoen apaintzaileak, abortatzaileak edo 'alcahuetak'. Beti ziren fama txarrekoak eta, hala ere, bizilagunek erabili egiten zituzten, behar zituztenean. Mende-aldaketa gorabehera, gero ere badira emakume batzuk zeregin horietan aritzen direnak lur horietan.
Nabaria da Ofizio Santuak sorgin-gune bat aztertu zutela Villanuga inguruan; izan ere, 1461ean Jakan (Villanuga erregetzako Herria izateagatik) epaitu eta exekutatu zuten Guirandana de Lay eta 1498an Zaragozan Cenarbe herriko Narbona Darcal-ez gain, sorginkeriagatik prozesatuak izan ziren Juana Sánchez (1575), Juana La Cura (1590) eta Montserrat Mayayo (1590).
Girandana de Lay
Cap e bordón de las hechiceras y ponzoñeras de Villanuga, ezaguna zen Villanugan bizi baitzen, baina ez dakigu haren jatorria, nahiz eta haren abizenagatik Bearnes jatorrikoa izan, Las viñas izeneko prozesuan aipatua da, orduan Villanugan ohikoak ziren, sabbat edo akelarreak ospatzen ziren leku gisa, akerrari mahatsondoak marraskatzea gustatzen baitzizaion. Herri-tradizioak irin-errota eta Las Güixaseko haitzuloa ere aipatzen zituen. Guirandana de Lay Villanugako zazpi gizonek salatu zuten eta prozesuan hamazazpi gizonek beren sorginkeriak berretsi zituzten. Galdeketen ondorioz akelarreak zeintzuk osatzen zituzten aitortu zituen: Sancha Fatás, Bertrán eta Andrea (ezkontideak), Peregrina (emakume alarguna), Graciana de Beneduges eta haren alaba Contessa, María Pes de La Cura-ren andrea eta Vicenta (Guirandaren ama). 1461eko martxoaren 12an, Jakan, Guirandanaren aurkako prozedura hasi zen, gaizkilea, hiltzailea, 'fetillera', pozoitzailea" eta deabruak inspiratutako krimen beldurgarriak leporatuta; salatzaileak Joan Blas de Acín, Sancho Blas de Acín, Sancho Latorre, Esteban de Osan, Sancho Bescós, Sancho Calizo eta Rodrigo Lacambra. Jacako justiziako ordezkari batek hura bilatzeko eta harrapatzeko agindu zuen. 1461eko martxoaren 13an, emakumea preso hartu zuten erregearen izenean, eta Villanugara eramanda, egun horretan bertan haren akusazioa hamar puntutan egituratu zen:
Fiskalak kondena erretzeko eta prozesuko kostuak ordaintzeko eta ondasunak enbargatzeko eskatu zuen. 1461eko martxoaren 13an eta 14an, Jacan galdeketa egin zioten Guirandanari, hark salaketa guztiak ukatu egin zituen eta zera esan zuen, Jainkoaren izenean gaixoak babesteaz hitz ematen zuela, eta, bereziki, hiru, hiltzea leporatzen zitzaizkion hiru, bere galdeketan salatu zituen akelarreetan harekin zihoazenak eta Deabruaren etxean egiten zituztenak. Martxoaren 24an berriro galdekatu zuten, eta arima Jainkoari eta Ama Birjinari eskaini zien. Fiskalak kontuen tasazioa eman zuen, 83 soldata, 4 diru eta 15 florin. Guirandana erre egin zuten Jaka hirian.
Cenarbeko Narbona
Narbona Dacal edo D'Arcal, Cenarbeko bizilaguna, petrikilo horietako bat zen eta belarrak eta haien erremedioak ezagutzen zituen. Juan de Portañyarekin ezkonduta, gizonak utzi egin zuen eta, beraz, bakarrik bizi zen eta bere kabuz mantendu behar zuen. 1498ko otsailean, Villanuga eta Cenarbeko auzotarrek, "denak bertute handikoak", azienda, haurrak eta emakumeak hiltzea, pozoitzea, fetillera eta broxa, erdi erotu eta elizan lapurtuz itzultzen ziren bizilagunei hautsak ematea, edo mezan altxatzen zenean Sakramentu Santua ikusten ez uztea leporatu zizkioten. Zaragozako Aljaferia Jauregian zegoen Ofizio Santuak esku hartu zuen eta atxilotutako eta Zaragozara eraman zuten inguruko beste emakume batzuekin batera. Johan Aznar de Cenarbek bere emazte Bernarda Ferrerri "melezinak" eta mahats-mordo batzuetan pozoiak ematea leporatu zizkion. Hura "oso minduta eta sabelean grina handiz hil zen" eta beste sorgin batzuekin batera bere alaba bat ere hiltzea leporatu zion. Domingo Ferrer Cenarbeko bizilagunak sorginaren ospe txarraren testigantza eman zuen, bai Cenarben bai Villanugan. Cenarbeko bizilaguna zen Pedro Ximénezek ere Domingo Ferrer Villanugako Domingo Lacambraren emaztea, María Callizo seme-alabarik ez izateko sorgindu eta hil egin zuela. 1498. urtearen erdialdean, Narbona erre egin zuten sutan Aljaferiaren Jauregian. Narbonaren Juan eta Maria nebek, sorginkeria zela-eta akusatuek. ihes egitea lortu zuten
Guirandana de Lay
Guirandana de Lay (?? - 1461) Villanugako akelarre bateko buruzagi gisa ezaguna, Aragoi Garaian, XV. mendeko sendalaria izan zen, ume eta helduak aztoratu eta pozoitu zituela egotziz, Jakako epaitegiak sutan erretzera zigortu zuen.
Biografia
Prozesuan Villanugan bizi zela agertzen den arren, ez dira aipatzen beste erreferentzia pertsonal batzuk, hala nola; jaioteguna eta jaioterria. Biarnesa ere izan zitekeen. Toponimia-erlazio bat erabiliz, Lay-Lamidou hiribilduko jatorriko izan zela ondoriozta liteke, Paueko mendebaldean, Lucq-de-Béarnetik oso gertu. Aragoi, migrazio ugariko zona izan zen biarnesentzat. Horietako asko nigromanteak, sorginak eta aztikeriagatik epaitu zituzten XV. eta XVIII. mendeen artean, eta hori areagotu egin zuen atzerritarren estigmak. Bestalde, ez da ahaidetasunik zehazten, ama izan ezik, Vicienta de Lay, akelarreko kide izatea eta magia beltzarekin eta deabruarekin zuen harremanaren jatorria leporatzen zitzaiona. Askotan, sorginkeriagatik akusatutako emakumeak ezkongabeak ziren, eta sendalariak, belarzainak, emaginak, artekariak edo osasun lanen bat egiten zuten. Bizimodua ateratzeko erabiltzen ziren lanbideak. Aragoiko Pirinioetako eremu horietan tradizioak iraun du gaur egun arte.
KF Ballkani
KF Ballkani (Klubi Futbollistik Ballkani) Kosovoko futbol taldea da, Suva Reka hirikoa.
Guirandana de Lay
Jazarpena
Layren jazarpena, epaiketa eta zigorra mendiko sorginkeriaren kasu eredugarria da. Jakako Udal Artxiboan deskribatutako prozesuan, etxeko testuinguru batean, goi-mendiko tokiko komunitate batean auzo-gatazkak eta liskarrak ikusten dira. Ikerketa askoren arabera, Behe Erdi Aroko gizarteak maiz xelebrekeriak sortzeko joera zuen, gizarte kristauaren kontramodelo gisa, sektore ahulenetara joz eta sektore txirotuetako emakumeak izanik praktika horren gune nagusia. Erdi Aroko gizarte misoginoan, gizonak ezaugarri onak zituen, eta emakumeak, berriz, gaiztakeria eta grina txikiak.
Ustez deabruzkoak ziren ekintzak, Layri egotzitakoak, akusazioaren ardura zuten zazpi gizonek osatutako epaitegi zibil batek kondenatu zuten, eta Villanugako hamazazpi pertsonak lekuko gisa parte hartu zuen. Haiek berretsi egin zituzten haren sorginkeriak. De Lay Narbona de Cenarberi lotuta agertzen da. Inkisizioak prozesatu eta erre zuen 1498an Zaragozan, eta Villanuga aldeko sorgin eta sorgin ezaguna da. Ahozko eta idatzizko herri-kulturaren arabera, biek gaitasun mistikoak zituzten tokiak erabili zituzten, hala nola Güixas kobazuloak eta Güixas etxola.
Epaiketa
Layren aurkako akusazio-prozesua 1461eko martxoaren 12an hasi zen Jaka hirian, eta prokuradoreak akusazioa area kriminal gisa seinalatu zuen. Lehen topaketa horren ondoren, berehala kartzelaratzeko eta epaiketaren kostuak ordaintzeko eskatu zioten. Egun bat geroago, 1461eko martxoaren 13an, preso hartu eta Jakara eraman zuten Lay. Fiskalak akusazio kriminal bat aurkeztu zuen, eta haren edukiak, besteak beste, pozoitze eta sorginkeria salaketak jasotzen zituen. Gertatutakoa azaldu ondoren, epaileak erabaki zuen sutan erretzea eta epaiketaren gastuak ordaintzera behartzea.
1461eko martxoaren 13an eta 14an, galdeketa egin zitzaion Layri akusazioak ukatu egin zituen eta gaixoak babesteko zuen asmoa adierazi. Gertaerak nola gertatu ziren galdetu ondoren, akusatuak gertatutakoz damutu egiten zela adierazi zuen.
Layk ez zuen inoiz sorgin-etiketarik jaso azkenean hil zuen prozesu judizialean. Handik gutxira, antzeko zenbait prozesuk sorgin-apelatiboa erabili zuten, Cenarbeko Narbona d’Arcalen kasuan bezala. Villanugako zenbait bizilagun pozoitu izana leporatu ondoren, haren lankidea bezala, prozesu judiziala Jakan amaitu zen, akusatuaren erreketarekin.
Ez dago argi idatzietan Villanugako biztanleek izurriteren bat izan ote zuten XV. mendean, eta sorginkeriara jo zuten, edo Lay eta bere lagunek alebosiarekin jokatu zuten.
Sorginkeria Aragoi Garaian
Aragoin, Barbastroko 1396ko Ordinazio eta Geldialdietako sorgin terminoak ez du zehazten zein gaizkile zeuden izen horretan jasota. Zaragozako Inkisizioa izan zen sorginen kontra jokatu zuen lehena. Gracia del Valle izan zen 1498an sutara kondenatutako lehena. Urte horretan bertan prozesatu zuten Narbona d’Arcal, Zenarbeko bizilaguna (Villanuga).
Guillaume Dufay
Bere ibilbidean zehar, Dufayk hainbat musika kargu eta lanpostu izan zituen eta lan katalogo zabala utzi zuen, bere garaiko musika polifonikoaren genero gehinenen adierazgarri diren obrak barne. Bere lanik entzutetsuena, Nuper Rosarum Flores motete konplexua, Filippo Brunelleschik diseinaturiko Florentziako katedralaren kupularen sagarapenerako idatzi zuen, eta mendebaldeko kulturaren ikurtzat hartzen da.
Izena
Akademia modernoak bi hitzetan banatzen du konpositorearen abizena: "Du Fay". XX. mende amaieraren aurretik, ordea, abizena hitz bakar batean idaztea ("Dufay") ohikoagoa zen. Garai hartako zenbait aurkikuntzek XIV. eta XV. mendeetako idatzietan abizena bi hitzetan idatzi ohi zela ezagutarazi zuten, garai bereko musika-iturrietan ez bezala. Dirudienez, konpositorearen gurasoek izena "Du Fayt" idazten zuten, baina arrazoi ezezagunak zirela eta, semeak izenaren ortografia aldatu zuen Italian zegoela.
Bizitza goiztiarra
Haren testamentutik ondorioztatuta, seguruaski Bruselako inguruan dagoen Beersel udalerrian jaio zen, apaiz ezezagun baten ete Marie Du Fayt deituriko emakume baten arteko seme ez-legitimoa zelarik. Ama-semeak Cambraira joan ziren semea gaztea zelarik, eta bertako katedraleko kalonje zen familiakide batekin bizi izan ziren. Dufay familiaren eta Cambraiko katedralaren arteko loturari esker dugu gaur egun hainbeste informazio konpositorearen bizitza goiztiarraren inguruan, erakundeak afiliatuta zeuden pertsona ororen erregistro zehatzak gordetzen baizituen. Katedraleko bertako agintariek nabaritu zuten gaztearen musikarako abilezia, eta hala musika-hezkuntza sakona eta zorrotza eskaini zioten. Rogier de Hesdinekin ikasi zuen 1409ko udan, eta katedraleko koruko kantari izendatu zuten 1409 eta 1412 artean.
Azken urteak Cambrain
Hainbat astetako gaixotasun baten ondorioz, Dufay 1474ko azaroaren 27an zendu zen. Hil aurretik, bere heriotzean haren Ave regina celorum motetea kanta zezaten eskatu zuen, birleloen bertsoetan erruki erreguak tartekatuz, baina ez zen hau moldatzeko eta betetzeko denbora nahikorik izan. Dufay Cambraiko St. Étienne katedralean lurperatua izan zen, haren erretratua hilkutxan zizelkaturik zegoela. Iraultza Frantsesean katedrala eraitsia izanik, hilkutxa galdu egin zen, 1859.urtean berriz ere aurkitu zen arte (putzu bat estaltzeko erabilia izaten ari zen). Gaur egun, Lillego Palais des Beaux Arts (Arte Ederren Jauregia) museoan kokaturik dago.
Musika
Dufayk garai hartako forma ohikoenetan konposatzen zuen. Musika sakratuaren arloan mezak, moteteak, Magnificatak, ereserkiak, birleloak eta kantu moldaketak fauxbordon teknikarekin idatzi zituen besteak beste; musika sekularraren arloan, aldiz, rondoak, baladak, virelai-ak, eta beste hainbat motatako abestiak idatzi zituen. Biziraun duten haren lanen artean ez dago guztiz instrumentala den obrarik, nahiz eta bere musika sekularrean batzuetan instrumentuak ere erabiltzen ziren, batez ere baxuetan. Dufayren musika sakratua bere osotasunean ahots-musika da, nahiz eta gerta zitekeen zuzeneko interpretazioetan ahots zehatzen bat indartzeko instrumenturen bat erabilia izatea. Zazpi meza osok, 28 meza mugimendu banakakok, mezetan erabili ohi diren 15 kanturen moldapenek, hiru Magnificatek, bi Benedicamus Domino-ren moldapenek, 15 birlelok, 27 ereserkik, 22 motetek eta 87 abestik osatzen dute bere biziraundako obra.
Kantu moldaketak
Dufayren konposizio ugari kanten moldaketa hutsak ziren, liturgian erabiltzeko diseinatuak eta ziurrenik kantu lauaren ordezkotzat, eta funtsean doinuen harmonizaziotzat har daitzeke. Noizbehinka, harmonizazioek fauxbordon deituriko idazketa paraleloaren teknika bat zerabilten, ondorengo adibidean ikus daitekeen modura: Baliteke Dufay XV. mendeko musika liturgikoan eta zehazki Borgoinako eskolan ospetsua zen konposizio-estilo hau definitzeko "fauxbordon" terminoa erabili zuen lehen konpositorea izatea.
Musika sekularra
Dufayren kanta sekular gehienek XIV. eta XV. mendeetako musika sekular europarrean nabarmenak ziren formes fixes-ak (rondeau, ballade eta virelai) jarraitzen dituzte. Italiar ballate ugari ere idatzi zituen, ziurrenik Italian zegoen bitartean. Moteteen kasuan bezalaxe, kanta hauetako asko okasio zehatzetarako idatziak izan ziren, eta askoren datak jakin daitezke, honela konpositorearen informazio biografiko erabilgarria eskainiz.
Kanta gehienak hiru ahotsetarako idatzi zituen, ahotsik altuena nagusi delarik; gainerako bi ahotsak testurik gabeak dira, beraz ziurrenik musika-tresnez interpretatuak ziren. Noizean behin Dufayren kantek lau ahots dauzkate, baina kanta horietako zenbaitetan laugarren ahotsa konpositore ondorengo eta, askotan, izengabe batek gehitzen zuen. Eskuarki, maitasun-abestiak idaztean rondeau forma erabili ohi zuen. Bere azken kanta sekularretan Busnois eta Ockeghem-en eragina nabari da, eta ahotsen arteko bereizketa erritmikoa eta melodikoa murritzagoa da; XV. mendearen erdialdeko beste konpositore batzuen lanean bezala, polifonia leunera jotzen hasi zen, berrogeita hamar urte beranduago nagusi bilakatuko zen estilora.
Galdutako lanak
Dufayk musikaren teoriaren inguruan idatzitako bi idatzi dokumentatu dira, baina biak galdu dira. Parmako Palatina Liburutegian (Biblioteca Palatina) dagoen eskuizkribu baten marjineko ohar batek konpositoreak idatzitako liburu bati egiten dio erreferentzia, baina ez da inoiz inon liburu hau edota haren kopiarik aurkitu. XIX. mendeko François-Joseph Fétis musikologoak Dufayri esleitutako XVI. mendeko kopia bat ikusi zuela baieztatu zuen, Tractatus de musica mensurata et de proportionibus deiturikoa. Liburu harren azken dokumentazioak dioenez, 1824an Londresko liburu salerosle bati saldua izan zen. Baliteke bi dokumentu hauek funtsean tratatu bera izatea, eta Parmako oharra Fétisek ikusitako lanari erreferentzia egiten zion takigrafia bat izatea.
KF Shkupi
FK Shkupi (mazedonieraz ФК Шкупи, albanieraz Klubi Futbollistik Shkupi) Ipar Mazedoniako Errepublikako futbol talde arrakastatsuena da, Skopje hiriburukoa.
Historia
2012an diru arazoen erruz FK Sloga Jugomagnat desegin behar zenean FC Albarsa taldearekin bat egin eta FK Shkupi sortu zen. Dena den Ipar Mazedoiako Federazioak ez du Shkupi Slogaren ondorengo kontsideratzen. 2021ean Ligako txapeldunordea izan zen eta 2022an Liga irabazi zuen.
Walter Cronkite
CBS Evening News programaren aurkezlea izan zen hemeretzi urtean (1962-1981). 1937tik 1981era bitartean, Bigarren Mundu Gerrako bonbardaketei, Nürembergeko epaiketei, Vietnamgo gerrari, Watergate eskandaloari, Teherango gatibuen krisialdiari eta John F. Kennedyren, Martin Luther Kingen eta John Lennonen hilketei buruzko informazioa eman zuen. Estatu Batuetako espazio programari buruzko informazioa ere eman zuen.
AEB etako konfiantzarik handieneko gizontzat hartu zen.
Beggiatoa
Beggiatoa generoa bakterio Gram negatiboz osatuta dago, Thiotrichales orden barruan sailkatzen direnak. Sergei Winogradsky mikrobiologoak aurkitu zuen Beggiatoa 1887an, eta mikrobioari F.S. Beggiato botanikariaren izena eman zion.
Harizpi oso luzeak eratzen ditu Beggiatoak, eta bere morfologiak antza handia du Zianobakterioenarekin.
Beggiatoak mugimendu bitxia du: ez ditu flageloak, eta harizpiek mugimendu irristakorra dute. Harizpiek substratu bati atxikitzen diote, eta horren inguruan irristatzen dira. Mugimendu berezi honek balio taxonomikoa izan zuen iraganean.
Bakterio honek metabolismo oso berezia du. Winogradsky mikrobio honekin lanean ari zela kimiolitotrofismoa aurkitu zuen. Hots, mikrobio batzuek materia inorganikoa oxidatuz (NH3, SH2...) energia sortzeko duten ahalmena. Beggiatoak, zehazki, SH2 oxidatzen du, eta oxidazio horretatik lortzen du behar duen energia kimikoa (ATP):
SH2 → S → SO42-