cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erromatar Monarkia
Erromaren Sorrera
Lehenengo biztanleak latinoak eta sabinarrak omen ziren. Latinoak Germal herrixkan bizi ziren, Palatino mendiaren (Mons Palatinus) magaletan eta sabinarrak, berriz, Viminal eta Kirinal muinoetan. Etruriarrek K.a. VII. mendean Erroma haren menpe eduki zuten, aristokrazia eta monarkia osatuz. Theodor Mommsen historialariak dioenez, ordea, etruriarrek ez zuten inoiz Erroma menderatzerik lortu. Haren ustez jatorri etruriareko familia batzuek lortu zuten erregetza, soberania latindarra mantenduz, hau da, erregea etruriar jatorrikoa bazen ere, Erroma ez zegoen etruriarren menpe.
Dena dela, tradizioak dio erregetza sistemak 200 urte inguru iraun zuela, eta gero erromatarrek gobernu-sistema berritu zutela, errepublika sortzeko. Sistema berrian, gobernatzaileek beren borondatea gauzatzeko eragozpenak aurkitzen zituzten, monarkia ekidin nahian.
Liviok, Dionisio Halikarnasokoak, Plutarkok eta beste zenbait historialarik idatzi zutenez, Erroma bere lehen mendeetan zazpi erregek gobernatu zuten. Varronen kronologiaren arabera erregeen garai hark 243 urte iraun zuen. Hala ere, Brennusen buruzagitzapean galiar senoiek Erroma arpilatu zuten, Alliako gudua irabazi eta gero, K.a. 390. urtean (Varronek dioenez), eta arpilaketa horretan Erromaren artxibo historiko guztiak galdu edota suntsitu egin ziren. Hori horrela, eta gaur egun Erromatar Erresumari buruzko garaiko dokumentaziorik ez dagoenez, historialariek Erromatar Erresumari buruz kontatutakoa modu oso kritikoan hartu beharra dago.
Kondairak dioenez, Erroma K.a. 753ko apirilaren 21ean fundatu zuen Romulok eta hortik aurrera zenbatzen zituzten erromatarrek euren urteak (ab urbe condita). Romulo Eneas troiar printzearen ondorengoa zen. Ika-mika baten ondorioz Remo anaia hildakoan, Romulo Erromako lehenengo erregea bilakatu zen. Emakumerik gabe, sabinarrei emakumeak bahitu zizkieten erromatarrek, eta halaxe batu ziren latindarrak eta sabinarrak.
Erregearen Botereak
Errepublikaren garaiaren aurretik, Erroma erregeek (latinez: rex, plurala reges) gobernatutako monarkia zen. Errege guztiak, Romulo kenduta (hiriaren fundatzailea izan zelako) Erromako jendeak aukeratu zituen, bizi ziren artean haien gobernatzaile izan zitezen, gauzak horrela batek ere ez zuen indarkeria erabili tronua eskuratzeko. Antzinako historialariek, haatik, aukeraketa hautagaiaren bertuteen araberakoa zela aipatzen dute, eta aukeraketa ez zela familia irizpide dinastikoak kontuan hartuta egiten.
Historialari klasikoek zail egiten dute erregearen botereak zein ziren ulertzea, Errepublika garaiko kontsulen botere berak esleitzen baitzizkioten. Gaur egungo historialari batzuek boterea herriaren eskuetan zegoela pentsatzen dute, eta erregea Erromatar Senatuaren buru baino ez zela, beste batzuek ordea erregeak zuela subiranotasun osoa uste zuten.
Hala ere, hauexek dira oro har Erromako erregeari esleitzen zaizkion botereak:
Botere Betearazlearen Buru
Erregeak imperium-a zuen, hau da, botere militar, betearazle eta judizial gorena. Imperium-a erregea hil arterakoa zen eta ez epaitua izateko eskubidea ematen zion, horrez gain, imperium-a zuen hiritar bakarra izanik, legioen gaineko botere absolutua ematen zion. Haren boterea areagokoa zen, kontuan hartuta Errepublika garaian hiritarrak magistratu imperium-dunen gehiegikerietatik babesten zituzten legeak garai hartan existitzen ez zirela.
Erregeak zuen beste botere bat kargu publikoak izendatzearena zen. Tribunus celerum-a (zelereen tribunoa) aukeratzen zuen Ramnesen tribuno eta aldi berean erregearen bizkartzainen, zelereen (celeres, Inperioaren garaiko Pretoriar Guardiaren aitzindariak) buru izateko. Tribunoa zen, erregearen ondoren, Erromako gizasemerik boteretsuena, eta Kurien Batzarra deitu eta hari legeak aurkezteko eskumena zuen. Erregea boterera heltzean aukeratua zen eta erregea hiltzean postua uzteko beharra zuen.
Erregeak izendatutako beste kargu bat praefectus urbi-a zen, Hiriko Prefektua, hain zuzen. Hiriko zaindaria zen gizon hau, eta erregea hiritik kanpo zegoenean erregearen botere eta eskumen guztiak zituen, hiri barneko imperium bezalako baten bidez.
Erregeak zuen beste eskumen bat patrizioak Senatura deitzearena zen, hau da, edozein hiritar senatari, eta, beraz, patrizio bihurtzearena.
Apaiz Gorena
Ziurra dena da Erregea zela Erroman auspicium boterea zuen bakarra, hau da, augureen buru zen, eta horrek Erroman auspizioak egiteko eskubidea ematen zion. Hori oso garrantzitsua zen, ezin zelako negozio publikorik egin Erroman jainkoen onarpenik gabe, jainkoen onarpena auspizioen bitartez ezagutzen zelarik. Hiritarrek erregea nazio erlijioaren burutzat zuten eta Jainkoen eta haien arteko bitartekaritzat (ustez hortik dator pontifex izena, «zubi-eraikitzailea», kasu horretan jainkoen eta hiritarren arteko zubien eraikitzailea) eta horren ondorioz errespetua zioten, eta beldurra baita, jainkotasun elementu bat egozten baitzioten.
Erromatar Egutegia kontrolatu eta aldatzeko ahalmena zuen, erlijio zeremonia guztiak zuzentzen zituen eta erlijio-gizonak izendatzen zituen. Esaten denez, Romulok augureak eratu zituen, eta hura izan omen zen Erromak inoiz izandako augurerik onena. Halaber, Numa Pompiliok pontifizeak sortu eta erromatar erlijioko dogmak eratu zituela esaten da.
Botere Judizialaren Buru
Imperium-ak erregeari, botere militarrak emateaz gain, hiritarrak epaitzeko eskumena ematen zion; gauzak horrela erregea zen Erromako Epaile Nagusia. Kasu batzuetan pontifizeak epaile bezala izendatu ahal bazituen ere, kasu zibil eta kriminal guztien aurrean azken hitza berak zuen. Historialari batzuek diotenez, erregearen epaien aurrean ez zegoen apelazio eskubiderik; beste batzuen aburuz ordea, Kurien Batzarrean aurkeztu zitekeen apelazio eskaera, erregearen aurrean.
Erregea epaiketetan laguntzeko batzorde bat zegoen, baina batzordea aholkularia baino ez zen, azken hitza erregeak zuen beti. Horrez gain, Erregeak bi detektibe kriminal (quaestores parricidi) izendatzen zituen eta epaimahai berezi bat (Duumviri Perduellonis) traizio kasuak epaitzeko.
Erregeen Ezaugarriak
Erregeak 12 liktor (bizkartzain) zituen aizkorak zituzten fasces-ak zeramatzatenak. Horrez gain, aulki kurulean jesartzen zen (sella curulis), zapata gorriak, buruan diadema bat eta soinean Toga Picta, toga morea, janzten zituen. Toga Picta zen haren ezaugarri garrantzitsuena.
Erregeen Hautaketa
Errege bat hiltzen zen oro, Erroman interregnum izeneko denboraldia hasten zen. Estatuaren gaineko botere gorena Senatuaren esku geratzen zen, eta hark errege berria bilatu behar zuen. Senatua batzartzen zen, eta bere kide bati interrex titulua ematen zion bost egunerako. Bost egun igarotakoan interrex-ak beste senatari bat aukeratzen zuen interrex, Senatuaren onespenarekin, beste bost egunerako. Interrex batek hautagai egokia aurkitzen zuenean, Senatuaren aurrera eraman eta haren azterketaren menpe uzten zuen. Senatuak hautagaia onartuz gero, interrex-ak Kurien Batzarrera deitzen zuen, eta haren buru izaten zen erregea aukeratu bitartean.
Behin Kurien Batzarrei proposamena eginda, Erromako hiritarrek hautagaia onartu zezaketen, edo arbuiatu. Hautagaia onartua bazen, ez zen jarraian errege bihurtzen, bi proba igaro beharko zituen erregearen botere eta autoritate guztia lortzeko.
Lehenengo proba Jainkoen onarpena lortzea zen, erregea apaiz gorena eta jainkoekin lotura izango baitzen. Horrela, augure batek hautagaia gotorlekura eraman eta harrizko aulki batean jesartzen zuen, jendeak behean itxaroten zuen bitartean. Augureak jainkoen seinale onak ikusten bazituen, hautagaiari auspicium-a ematen zitzaion, jainkoen onarpena zuela aitortzeko.
Teorian Erromako hiritarrek aukeratzen zuten haien buruzagia, baina praktikan Senatua zen prozesuaren gainean kontrola zuena.
Erromako erregeak
Hauek dira zazpi erromatar erregeak:
Romulo (K.a. 753-717)
Romulo ez zen lehenengo Erromako erregea bakarrik izan, Erromaren fundatzailea ere izan zen (azken hori, bere anaia biki Remoren laguntzaz).
K.a 753. urtean Palatino mendiaren inguruan hasi ziren hiria eraikitzen eta han, usadioak dioenez, Romulok bere anaia hil egin zuen pomerium-a, hau da, hiriaren mugak, era jainkogabeko batean igarotzeagatik. Tradizioak dionez, momentu hartan Romulok hitz hauek esan omen zituen: "Horrela hil bedi gaurtik aurrera nire hormen gainetik igarotzen den oro". Beste historia batek dioenez Remok hiria Aventinum mendian eraikitzeko aukera egin zuen, eta hiria eraikitzeko tokiaren inguruan izandako eztabaiden ondorioz, haserrealdi batean hil zuen anaia Romulok. Bata zein bestea izan zirela edo ez zirela, kontua da Romulok anaia ohorez lurperatu zuela, eta tristezia handiz.
Hiriaren fundazioa eta gero, Romulok kriminalak, esklaboak, iheslariak eta erbesteratuak deitu zituen, hiri berrian asilo eskubidea eskainiz. Horrela Erroma inguruko zazpi muinoetatik bost populatzea lortu zuen. Hiritar berri haietatik gehienak gizonak zirenez, Romulok inguruko sabinoak festibal batera gonbidatu zituen, eta bertan haien emakumeak bahitu zituen, ezkongabeko hiritarrentzat emaztegai izan zitezen. Gertakizun hari Sabinen Bahiketa deitzen zaio. Gertaera haren ondorioz, Erroma sabinoen aurkako gerra batean sartu zen, eta gerraren ondoren Romulok sabinoak eta erromatarrak batu zituen, sabindar lider Tito Tazio-rekin batera diarkia bat osatuz.
Romulok Erromako biztanleriatik 100 gizon nobleenak (jatorri nobleena zutenak) hautatu eta Senatua (latineko Senes = «zahar»-etik) sortu zuen haiekin, erregearen kontseilari lana egin zezaten. Gizon haiei patres izena eman zien (pater = «aita», «buru»-tik), eta haien ondorengoek patrizio izenak hartu zuten, erromatar noblezia sortuz. Sabindarrekin egindako bateratzearen ondorioz, Romulok beste 100 gizon deitu zituen Senatura.
Romuloren erregetzan ere augureen erakundea sortu zen, eremu erlijiosoari begira, eta gizarte antolaketari begira, Comitia Curiata. Romulok Erromako jendea hiru tributan banatu zuen: erromatarrak (ramnes), sabindarrak ( titios) eta atzerritarrak (luceres). Tribu bakoitzak 10 curia (coviria hitzetik, gizonezkoen komunitate) aukeratzen zituen, curia bakoitzak bozka bat zuelarik Comitia Curiatan (kurien batzarrean). Horrez gain, tribu bakoitzak 100 zaldizko eta oinezkoen 10 zenturia eman behar zituen. Horrela sortu zen Erromako lehen legioa, 300 zaldizko eta 3000 oinezko zituena. Larrialdi egoeratan, bigarren legio bat deitzeko aukera ere zegoen. Celeres (arinak/azkarrak) goardia ere sortu zuen, 300 gizonek osatua, erregearen bizkarzain bezala.
Sabinen Bahiketaren ondorioz izandako gerrez aparte, beste hainbat gerra egin zituen Romulok, hala nola Fidenae eta Veii hiri etruriarren aurka. Horrela Erromaren eraginpeko eremu bihurtu zuen Lazio-a. 36 urte errege bezala eman eta gero, 54 urterekin hil zen era ezezagunean. Usadioak dioenez, tximista batek jota hil zen, jainkoek euretako bat bezala hartu zuten seinale.
Hil eta gero jainkotu egin zuten, Quirinus izena emanez, eta gurtza izugarria eman zitzaion. Erromako lehen konkistatzaile eta Erromaren historiako gizonik jainkozaleenetariko bat bezala gogoratua izan da.
Numa Pompilio (K.a. 716-674)
Romuloren heriotza eta gero urte oso batez interregnum-a egon zen, hau da, Senatuak aukeratutako 10 gizonek gobernatu zuten Erroma interreges tituluarekin. Urtea igaro eta gero, Senatuak berak Numa Pompilio sabindarra aukeratu zuen errege, gizon justu eta jainkotasun handikoa zelako ezaguna baitzen. Hasiera batean, Numak ez zuen erregetza onartu nahi izan, baina aitak konbentzitu egin zuen, jainkoei egindako zerbitzua izango zela argudiatuz. Bere gupida eta jakituriagatik ezaguna izan zen errege hura, eta haren erregealdia baketsua eta oparoa izan zen.
Numak erromatar egutegia berritu zuen, eguzki eta ilargi urteetara egokituz, urtarrila eta otsaila ere gehitu zituen, horrela egutegiari 12 hilabete emanez. Erromatarren hainbat erritu erlijioso eratu zituen, hala nola salii-ena, horrez gain hiru flamen maioris izendatu zituen, hau da, goi apaizak, Kirino, Jupiter eta Marte gurtuko zituztenak hurrenez hurren: flamen Quirinalis, flamen Dialis eta flamen Martialis.
Erroma inguruko lurraldea barrutietan banatu zuen eta Romulok menperatutako lurrak hiritarren artean banatu zituen. Hiriko lehenengo ogibide eta korporazioak ere sortu zituen.
Numa Erromak izan zuen erregerik jainkozale eta erlijiosoena bezala gogoratua izan zen. Haren erregealdian Vestari eta Janori tenpluak eraiki zitzaizkien, eta Kapitolioan Terminusi, mugen jainkoari, aldarea eskaini zitzaion. Horrez gain, aipatu bezala flamen-ak eta salii-ak sortzeaz batera Vestaren Birjinak eta pontifex-ak sortu zituen, Collegium Pontificium-arekin batera. Horren buru Pontifex Maximus-a jarri zuen, berak sortutako kargu berria. Usadioak dioenez, haren gobernualdian zerutik Jupiterren ezkutu bat jausi zen, Erromaren patua gainean idatzia zuena. Numak ezkutua gorde eta 11 kopia egin zituen, erromatarren artean sakratutzat hartuak izan zirenak.
Gizon jatorra eta bakezalea izanik, Numak jainkotasun eta justizia ideiak ezarri zituen erromatar pentsamoldean. Haren erregealdian berak eraikitako Janoren tenpluko ateak itxita egon ziren beti, Erroma bakean zegoen seinale. Erregetzara heldu eta 43 urteren buruan Numa era baketsu eta naturalean hil zen.
Tulio Hostilio (K.a. 673-642)
Hersilia (Romuloren emazte izan zena) eta Hostio Hostilioren semea, Tulio Hostilio Romuloren antzekoa izan zen oldarkortasun eta gudari izpirituari begira eta Numaren guztiz kontrakoa jainkotasunari begira. Fidenae eta Veii-ren aurkako gerrez gain, Alba Longaren aurkako gerra egin zuen, zeinaren ondorioz hiri hura guztiz suntsituta geratu zen, eta hango biztanleak Erromara bidali zituzten, eta hiritartasuna lortu zuten. Horrela Erromak bere «ama-hiria» gainditu zuen, eta Lazioko botere garrantzitsuena bilakatu zen. Fidenas eta Veiiren aurkako gerrek ere Erromari lurralde eta botere gehiago ekarri zizkioten.
Tuliok gerra gehiago hainbeste desiratzen zituen, non sabinoen aurkako gerra bat ere hasi zuen. Esaten denez, haren erregealdian hartu zieten erromatarrek konkista berriei gustua, bakearen kaltetan. Erregeak hainbeste gerra egin zituen, non jainkoen gurtza ahaztu egin zitzaion. Hori horrela, eta usadioak dioenez, Erromak izurrite bat jasan zuen, zeinaren ondorioz erregea gaixotu egin zen. Tuliok Jupiterren laguntza eskatu zuenean, jainkoak hura eta haren etxea suntsitu zituen tximista batekin erantzun zuen.
Tulio Hostiliok Alba Longatik etorritako familia nobleenetariko kideak aukeratu eta Senatuan sartu zituen, horrela patrizio bihurtuz. Horien artean zegoen Julia familia. Senatu berri haren egoitza izateko eraikin berri bat altxatu zuen: Curia Hostilia, Tulio hil eta gero 562 urte iraun zuena. Haren erregealdiak 31 urte iraun zuen.
Anko Martzio (K.a. 641-617)
Tulioren heriotza misteriotsua eta gero, erromatarrek Anko Martzio aukeratu zuten errege, pertsonaia baketsu eta jainkozalea. Numa Pompilioren iloba zen, eta aitonak bezala, ia ez zituen Erromaren mugak handitu: muga horiek defendatzeko borroka baino ez zuen egin. Hura izan zen Erromako lehen kartzela eraiki zuena; Kapitolioan, hain zuzen.
Hura errege zelarik Janikulo muinoan (mons janiculum), Tiber ibaiaren ezker ibarrean, gotorleku bat eraiki zen alde horretatik hiria babestuago egon zedin. Horrez gain, Tiber ibaia zeharkatzen zuen lehen zubia, subliziar zubia (pons sublicius), eraiki zen haren erregealdian. Erregearen beste obra garrantzitsu bat Ostiako erromatar portua eraikitzea izan zen, Tirreniar itsasoaren kostaldean, Tiber ibaiaren itsasoratze gunean hain zuzen. Horrekin batera, Erromaren lehen gatz faktoriak sortu zituen, gatzaren ibai bidezko merkataritza bide zaharrak (via salaria), sabindar abeltzainak hornitzen zituenaz, profitatuz.
Ankok erabilitako diplomaziari esker ere, Erromaren tamaina handitu egin zen, izan ere, inguruko hainbat herrixka latinoren atxikimendua lortu zuen itun baketsuen bidez, eta hango biztanleak Abentino muinoan (mons Aventinum) birkokatu ziren, eta halaxe plebeioen klasea indartu eta finkatu zen.
25 urteko erregetzaren buruan hil zen, berez, bere aitona bezala. Erromako latindar-sabindar erregeetatik azkena izan zen.
Tarkinio Prisko (K.a. 616-578)
Luzio Tarkinio Prisko Erromako bostgarren erregea izan zen eta etruriar jatorriko lehenengoa, posibleki Korintiar arbasoak zituen. Erromatarrek Prisko ezizena jarri zioten, gerora errege izan zen Tarkinio Superbo eta bera bereizteko. Priscus hitzak latinez «zaharra» esan nahi duenez, «Tarkinio Zaharra» litzateke euskaraz haren izena. Tarkinio Erromara aldatu zen, eta han Anko Martzioren begiko bihurtu zen, eta azken horrek semetzat hartu zuen. Horrela Anko hiltzerakoan, erromatarrek Tarkinio aukeratu zuten errege. Errege bezala sabindarren eta etruriarren aurkako hainbat gerra egin zituen, eta baita irabazi ere, horrela Erromaren lurrak bikoiztu eta hiriarentzat altxor handiak lortu zituen.
Bere lehenengo erreformetako bat izan zen menperatutako tribuen artetik 100 gizon Senatura batzea (haien artean, Octavii familia), horrela 300 senatariko Senatua eratzeko. Armada ere handitu zuen, gizon kopurua bikoiztuta: 6000 gizonezko eta 600 zaldizkok osatzen zuten armada berria. Bere kanpainetan lortutako aberastasuna Erroman eraikuntza handiak egiteko erabili zuen. Eraikuntza haien artean garrantzitsuenetarikoa Erromako estolda sistema handia izan zen, Cloaca Maxima, Erromako muinoen artean gelditzen zen ura drainatzeko erabilia. Horrez gain, inguruko padura batzuen gainean Erromako Foroa eraikitzeko lanak abiatu zituen. Erromatar jokoak (Ludi Romani) ere sortu zituen.
Haren eraikuntza proiektu famatuena Circus Maximus-a izan zen, zaldi lasterketak egiteko estadio handi bat. Hura eraiki eta gero, tenplu-gotorleku bat eraikitzeari eman zion, Kapitolioaren gainean, Jupiterren omenez. Hala ere, eraikuntza amaitu baino arinago, eta 38 urteko erregetzaren buruan, Anko Martzioren semeek erail zuten. Haren erregealdia erromatar ikur militarrak eta kargu zibilak eratzeagatik gogoratzen da, Erromako lehen Garaipena ospatzeaz gain.
Servio Tulio (K.a. 578-534)
Prisko hil eta gero, haren suhi Servio Tulio izan zen errege (Priskoren alabarekin ezkonduta zegoen), etruriar jatorriko bigarren errege izanik, esklabo baten semea zela diote iturri batzuek; hortik Servio izena (latinez servus-ek «esklabo» esan nahi du). Bere aitaginarrebak bezala, Etruriarren aurkako hainbat gerra egin eta irabazi zituen. Gerra horietan lortutako harrapakinak baliatuz, pomerium-aren gainean, 7 muinoak inguratzen zituzten harresiak eraiki zituen: Servioren Harresiak. Erromatar armadaren antolaketan ere aldaketak egin zituen.
Erromatarrentzat konstituzio berria osatu zuen, hiritarren klaseen antolaketa garatuz. Historiako lehen errolda egin zuen, Erromako jendea 5 klase desberdinetan banatzen zuena, zuten maila ekonomikoaren arabera. Comitia Centuriata (Zenturien Batzarra) eratu zuen eta errolda profitatuz hiria lau tributan banatu zuen, hirian kokatuta zeuden tokiaren arabera, horrela Comitia Tributa (Tribuen Batzarra) eratu zuen. Eraikuntzari begira, haren erregealdian Dianaren Tenplua eraiki zen Abentinoan.
Servioren Erreformak garrantzitsuak izan ziren erromatarren bizimodurako: bozketa eskubidea aberastasunaren araberako bihurtu zen eta ondorioz botere politikoaren zati handi bat eliteen esku geratu zen. Hala ere, plebeioen babesa lortzeko, haien aldeko hainbat lege egin zituen, patrizioen haserrea erakarriz. 44 urte boterean egon eta gero, konspirazio baten mende jausi eta erahila izan zen. Konspirazioaren buru Servioren alaba Tulia eta haren senar Luzio Tarkinio (Tarkinio Zaharraren semea) izan ziren.
Tarkinio Superbo (K.a. 534-509)
Erromako zazpigarren erregea, azkena ere izan zena, Luzio Tarkinio Superbo izan zen. Erromatarrek Superbo ezizena jarri zioten bere jarreragatik eta gobernatzeko eragatik; izan ere, latinez superbo-k «harroputza» esan nahi du. «Tarkinio Harroputza» litzateke, beraz, haren izen euskaratua. Tarkinio Priskoren semea zen, eta Servio Tulioren suhia (haren alaba Tuliarekin ezkondua baitzen), eta haiek bezala Etruriar jatorrikoa zen. Emaztearekin batera Servio hil eta horrela heldu zen erregetzara.
Bere erregealdian bolskoen (Volscii), gabinoen (Gabii), eta rutuloen (Rutuli) aurkako gerrak egin zituen eta Erroma Latindar Hirien buru mantendu zuen. Herri lanei begira, bere aitak hasitako Jupiterren ohorezko Kapitolioko tenplu-gotorlekua amaitu zuen.
Tarkiniok Erroma kontrolpean edukitzeko indarkeria, hilketak eta beldurra erabili zituen, aurreko beste erregeek ez bezala eta horrez gain, bere aurrekoek egindako hainbat erreforma konstituzional bertan behera utzi zituen. Horrez gain, Sabinarren santutegi eta aldareak suntsitu zituen eta Erromatarren ohiturei eta Senatuari errespetu falta erakutsi zion etengabe. Horrek guztiak herriaren haserrea eragin zuen; hala ere, Lukreziaren Bortxaketa gertatu arte ez zuen erantzun.
Lukrezia patrizio familia garrantzitsu bateko alaba zen, oso ederra, eta Tarkinioren seme Sexto Tarkiniok, bere edertasunaz liluratuta, bortxatu egin zuen, aitaren onarpenarekin. Lukrezia etxera joan zen, familiari gertatutakoa kontatu zion, eta bere buruaz beste egin zuen, desohorea ekiditeko. Hura ikusita, Lukreziaren senide eta Tarkinioren iloba zen Luzio Junio Brutok (Zesar hiltzen lagundu zuen Marko Junio Brutoren ahaidea), beste hiru patriziorekin batera (Luzio Tarkinio Kolatino, Publio Valerio Publikola eta Espurio Lukrezio Trizipitino), Senatuaren batzarrera deitu zuen, eta Senatuak Tarkinioren kargutik kentzea eta kanporatzea (erbesteratzea) onartu zuen. Tarkiniok horrela Tusculum-era ihes egin zuen, eta hortik Etruriarren laguntzaz erregetza berreskuratzen saiatu zen. Hala ere, hainbat gerraren ondoren, ez zuen bere helburua lortu, eta Cumae-en erbesteratuta hil zen K.a. 495. urtean.
Tarkiniok izandako jarrera eta ekintzen ondorioz, ordutik aurrera Erroman Rex (errege) hitzak zentzu txarra hartu zuen, Erromatar Inperioa jausi arte izen ona berreskuratu ez zuelarik Rex hitzak.
Tarkinioren kanporaketa eta gero, Senatuak Monarkia indargabetzea erabaki zuen eta Erromatar Errepublika sortu zen K.a. 509. urtean. Bruto eta Kolatino (azken hori Tarkinioren iloba eta Lukreziaren senarra) izan ziren sistema berriaren lehen buruak, Erromako lehen kontsulak. Sistema berri hark 500 urte gehiago iraungo zuen, Julio Zesarren eta Augustoren garairaino.
UEFA Euro 2008ko C multzoa
UEFA Euro 2008ko C multzoari zegozkion partiduak ekainaren 9an hasi ziren, eta ekainaren 17an amaitu. Multzoa Italiak, Frantziak, Herbehereek eta Errumaniak osatu zuten.
Herbehereak sailkatu ziren taldeko lehen postuan, final laurdenetan Errusiaren aurka jokatuz, eta Italia bigarren postuan, final laurdenetan Espainia aurkari izan zuelarik.
Kanpo estekak
Campionat d'Europa de futbol 2008
Clessé (Saona eta Loira)
Clessé Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Mouchès
Mouchès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Clessé (Saona eta Loira)
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Mouchès
Biztanleria
2007an Mouchès udalerrian erroldatutako biztanleak 77 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 50 ziren, horien artean 35 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 35 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (19 gizon eta 14 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak igeltseroa ziren.
2000. urtean Mouchès udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Triesenberg
Triesenberg Liechtesteingo udalerria da. 2004ko erroldaren arabera 2.596 biztanle zituen.
Clessé (Saona eta Loira)
Etxebizitza
2007an 365 etxebizitza zeuden, 311 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 34 hutsik zeuden. 351 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 311 etxebizitza nagusietatik 252 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 44 etxek hiru zituzten, 73 etxek lau zituzten eta 186 etxek bost zituzten. 246 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 113 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 181 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 520 ziren, horien artean 406 aktiboak ziren eta 114 inaktiboak ziren. 406 pertsona aktiboetatik 390 lanean zeuden (205 gizon eta 185 emakume) eta 16 langabezian zeuden (6 gizon eta 10 emakume). 114 pertsona inaktiboetatik 51 erretiraturik zeuden, 37 ikasten zeuden eta 26 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Clessé udalerrian 325 unitate fiskal zeuden, 832 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.679 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 38 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 5 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 8 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina, 2 iturginak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 elektrotresna denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Magnolia (Ohio)
Magnolia Ohioko herri bat da. Carroll konderrian kokatua dago. 2010ean 978 biztanle zituen, 2.25 kilometro koadrotan banatuta.
Ibai-uharte
Ibai-uhartea ibai edo erreka baten ibilguan urak inguratzen duen lur-zati edo uharteari deritzo. Aintzira-uharteekin batera ibai-uharteek barnealdeko uharteen multzoa osatzen dute.
Munduko ibai-uharterik handiena Brasilgo Bananal uhartea da. Araguaia ibaian kokatua, 19.162 km²-ko azalera du.
Chongqingen banaketa administratiboa
Hirigunea
Berez Chongqingeko hiria dena, hau da, nekazal guneak, basoak eta sakabantutako etxeak alde batera utzita, 5.780.000 biztanle eta 5.467.28 kilometro koadroko azalera zeukan 2006ko erroldaren arabera. Hau da, hirigunea, udaltasunaren azaleraren %6,6a baino ez da.
Chongqingeko udaltasuneko hirigunea (重庆主城区市区) honako barrutiek osatzen dute:
Hirigunearen inguruko barruti eta konderriak
Hirigunearen inguruan, hainbat barruti eta konderri hedatzen dira. Hirigunetik gertuen dauden konderri eta barrutietan 10.270.000 biztanle bizi dira 17.000 kilometro koadroko azaleran. Horrez gain, antzina udalerri independente izandako Fuling, Qianjiang eta Wanzhou barrutien inguruan, 3.880.000 biztanle, 3.040.000 biztanle, eta 8.760.000 biztanle hurrenez hurren.
NGC 5172
NGC 5172 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Isola del Piano
Isola del Piano Italiako udalerri bat da. Pesaro eta Urbinoko probintzian kokatuta dago, Markak eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Isola del Pianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iñaki Petxarroman
Iñaki Petxarroman Gutierrez (Lasarte-Oria, Gipuzkoa, 1973ko uztailaren 1a) gipuzkoar kazetari, idazle eta bertsolaria da.
Euskal Herriko Unibertsitatean kazetaritzan lizentziaduna da. Egin eta Euskaldunon Egunkaria kazetetan egin zuen lan. Gaur egun Berria egunkarian egiten du lan kazetari eta zuzendariorde.
Donemiliaga
Donemiliaga (ofizialki San Millán / Donemiliaga) Arabako ipar-ekialdeko udalerri bat da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Gasteiztik 28 bat kilometro ekialdera dago, eta Gipuzkoarekin muga egiten dute haren lurrek.
Aguraingo esklabe batek bitan zatitzen du udalerria. Donemiliagak, bestalde, Donemiliagak ere badu esklabe bat Iruraitz herriaren mendebaldean.
Inguru naturala
Zadorra ibaia udalerri honetan sortzen da, bai eta haren ibaiadarra den Erdoña erreka ere. Halaber, Araiaren ibaiadarra den Ametzaga erreka eta honen adarrak diren Bikuña eta Estibarri Donemiliagatik igarotzen dira.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Aurrekariak
1868. urtearen aurretik, Isabel II.a erregina zen espainiar estatuko estatuburua. Bera, lehen erregina liberala izan zen aipatutako estatuan eta bere erregetza estatu-kolpez josia egon zen, lehena Narváez-ena, zeinari esker Isabel II.a erregina izendatu zen de facto eta Esparteroren erregeordetza desegin zen. Isabel II.aren erregealdian zehar bi alderdiren artean txandakatu zen boterea: alderdi moderatua eta alderdi aurrerakoia. Txandakatze horiek ordea ez ziren baketsuak izan, besteak beste, erreginak moderatuei abantaila ematen zielako eta hala, estatu-kolpe eta pronuntziamendu militar ugari egon ziren 1843an hasi eta 1868an amaitu zen erregealdi hartan zehar: Vicálvaroko Altxaldia (1954, aurrerakoiak boterera eraman zituena), O'Donnell militarrarena (1856, Batasun Liberala agintera altxatu zuena) eta azkena, periodoari amaiera eman ziona, La Gloriosa altxaldia (1868).
Prosymna visseri
Prosymna visseri Prosymna generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Aurrekariak
Azken altxaldi hark, Espainian lehertu zen krisi ekonomiko latza zela eta, Isabel II.a erbesteratzea ekarri zuen eta Prim, Serrano eta Topete militarrek parte-hartze nabarmena izan zuten altxaldiak aro berri bat ekarri zion espainiar estatuari. Agintaritza berriak 1869. urtean konstituzio berria onartu zuen, inoizko aurrerakoienetakoa, zeinak ideia ilustratuak islatzeaz gain (botere banaketa, nazio-subiranotasuna, norbanakoen askatasunak), sufragio unibertsala ezarri zuen eta gobernua izendatu zuen botere betearazlearen organo nagusi gisa, eta ez aurrekoek egin zuten moduan erregea.
Donemiliaga
Inguru naturala
Iparraldean, Urkilla mendilerroa Gipuzkoarekiko muga naturala da, 1.100-1.200 metroko tontorrekin.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Aurrekariak
Agintaritza hark Borboiak Espainiatik kanporatu zituen eta haien ordez, Prim jeneralak proposatuta, Savoiako Amadeo izendatu zuten Espainiako errege. Alabaina, errege berriaren babesle sutsuena, Prim jenerala, laster hil zen atentatu baten ondorioz eta horrek bere postua kolokan jarri zuen, bereziki karlisten presioa, alfontsotarrena, langile mugimenduarena eta Kubako gerra zirela eta. Hala, 1873. urtean abdikatu egin zuen eta horrela, Espainiako Lehen Errepublika aldarrikatu zen. Errepublikako presidente Figueras izendatu zen, alabaina, ez zegoen giro egokirik halako aldaketa bat abian jartzeko.
Donemiliaga
Herriak
16 herri hauek osatzen dute Donemiliaga udalerria. 2011ko erroldako biztanleak ageri dira jarraian:
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Borboiak berrezartzea
1874. urteko estatu-kolpearen ondoren asaldadura sozialak bere horretan jarraitu zuen eta goi eta erdi mailako klaseak langile mugimendu gero eta indartsuagoaren beldur ziren, horregatik Cánovas del Castillo alderdi alfontsotarraren buruarengan jarri zuten konfiantza. Cánovasek Alfontso XII.a Isabel II.a-ren semea tronuratu nahi zuen, baina garai horretan erregina zen oraindik Espainiako estatuburu zilegia. Hori horrela, alderdi alfontsotarreko buruak erreginak abdikatu zezala lortu nahi zuen, jakin bazekielako herriak ez zuela onartuko hain erraz erregina zaharra. Hala, 1874. urtean Isabel II.a erreginak Sandhursteko Manifestua sina zezan lortu zuen, hala, bere semeari utziz Espainiako tronua.
Donemiliaga
Herriak
Barriak ez du kontzejurik osatzen, Narbaxaren barruan baitago.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Borboiak berrezartzea
Sistema berria 1876. urteko konstituzioak gorpuztu zuen. Konstituzio hau, aurrekoak ez bezala, malgua zen, nahita sisteman parte hartuko zuten bi alderdientzat egokitua egon zedin. Alderdi liberal eta kontserbadoreko ordezkariek elkarrekin idatzi zuten eta horrek eragin zuen Espainiako historian gehien iraun zuen konstituzioa izatea. Konstituzioaren malgutasunaren adibide gisa, ez zuen hauteskundetan bozkatzeko prozedura zehazten (sufragio zentsitarioa edo unibertsala) eta erlijio-askatasunen inguruan estatu konfesionalaren tankera ematen bazuen ere, norbanakoen erlijio-askatasunari ere bide ematen zion.
Alderdi kontserbadorea aurreko alderdi moderatuaren ondorengoek osatu zuten eta haren oinarri soziala latifundistak, aristokratak, elizgizon garrantzitsuak eta isabeldarrak ziren. Alderdi erregezalea, estatu konfesionalaren aldekoa eta jabego pribatu eta ordena soziala lehenesten zituena. Alderdi liberalaren oinarri soziala aldiz, aurreko hamarkadetako alderdi aurrerakoiaren ondorengo, erdi-mailako burgesia, merkatariak eta erreformistak ziren. Nolabaiteko laikotasuna defendatzen zuten eta erreforma sozialen aldekoagoak ziren.
Donemiliaga
2011ko udal hauteskundeak
2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Bildu koalizioko David Lopez de Arbina Ruiz de Egino hautatu zuten alkate.
Loricariichthys chanjoo
Loricariichthys chanjoo Loricariichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Alfontso XII.aren erregealdia
1874. urtean hasi zen, Isabel II.a erreginak abdikatu ostean eta 1885. urtera arte iraun zuen, tuberkulosi gaitza zela eta hil zen arte. Bere erregealdian zehar hiru gobernu egon ziren, bi kontserbadore eta bat liberala.
Donemiliaga
Alkateak
Hauek izan dira Donemiliagako azken alkateak:
Euskara
XIX. mendeko azken laurdenean, Paul Brocak Donemiliaga euskararen eremu barruan kokatu zuen; Koldo Zuazoren arabera, bertako aldaera mendebaleko euskara, erdialdekoa eta nafarreraren arteko hizkera zen, Arabako sortaldeko eremuan sailkatutakoa. Gaur egungo biztanleen % 20 inguru euskal hiztunak direla estimatzen da.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Alderdi kontserbadorearen lehen gobernua
Lehen gobernua alderdi kontserbadorearena izan zen, Cánovas del Castillo buru, monarkia finkatzea, zentralismoa garatzea eta ordena soziala berreskuratzea izan ziren bere ardatzak. Hartarako, prentsa-eskubidea kamustu zuen, legezko eta legez kanpoko alderdien zerrenda bat egin zuen, karlismoa garaitu zuen Hego Euskal Herrian (1876. urtean Somorrostroko Aldarrikapena egin zen, zeinetan euskal karlistak errenditu ziren), norbanakoen askatasunak larriki murriztu zituen (katedra edo adierazpen askatasuna kasu) eta sufragio zentsitarioa berrezarri zuen. Gainera, Kubako Gerrari amaiera emateko Zanjongo Bakea izenpetu zuen, 1878. urtekoa, zeinetan Kubari autonomia emango zitzaiola adostu zen, baina hitzemandakoa ez zen sekula bete.
Donemiliaga
Garraioa
Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Alderdi liberalaren lehen gobernua
Sagastak, alderdi liberaleko buruak, Alfontso XII.a erregeari botere txandaketa abiaraz zezan eskatu zion 1881. urtean, jada kontserbadoreak bost urtez agintean egon zirela argudiatuz. Erregeak onartu egin zuen Sagastaren eskaria eta hala, Berrezarkuntzako lehen txandaketa baketsuari hasiera eman zitzaion. Lehen ekintza hau erreferentziatzat hartu zen etorkizunean eta behin eta berriz errepikatu zen. Lehenik, erregeak Sagastari gobernua eratu zezan eskatu zion eta honek, hauteskunde orokorrak deitu zituen ostera. Madrildik probintzietako gobernadore zibilei helarazten zitzaien irabazi behar zuen alderdiaren izena eta era berean, hauek tokian tokiko kazikeei informazio berdina ematen zieten, hauek botoak eskuratu zitzaten. Hartarako, sufragio unibertsala ezarri zenean, haien maizterrei edo menpekoei alderdi jakin bati botoa emateko agintzen zieten, trukean nolabaiteko konpentsazioa emanez (semeak lanean onartzea, adibidez). Modu horretan herriak parte hartzearen ustea zuen. Hala ere, beste hainbat metodo ere baliatzen zituzten, adibidez, hildakoen botoak kontuan hartzea edo faltsutze orokorra.
Sagasta gobernura heldu zenean, norbanakoen askatasunak berreskuratzeari ekin zion (prentsa-askatasuna edo adierazpen askatasuna kasu) eta horrek langile mugimendua hauspotu zuen. Bestalde, politika librekanbistak aplikatu zituen, katalan eta euskal burgesia haserraraziz eta bi herri horietako abertzaletasuna sustatuz.
Donemiliaga
Garraioa
Bestalde, La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia Donemiliagako Munaingo herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Alderdi kontserbadorearen bigarren gobernua
1883. urtean bukatu zen liberalen lehen gobernua, ildo errepublikanoko militar batzuk altxatu zirenean gobernuaren aurka, Cánovasek bere gain hartuz agintea berriz ere. Gobernuak altxamendu errepublikanoa, Badajoz aldean indarra izan zuena, zapaltzea lortu zuen. Alabaina, 1885eko azaroaren 25ean Alfontso XII.a hil egin zen, tuberkulosiak jota eta bere emazte Maria Kristinari erregeordetza utziz. Hil zen unean oraindik ez zuen oinordekorik errege zendu berriak, bere emaztea haurdun zegoen eta ezjakina zen haurra gizonezkoa edo emakumezkoa izango zen. Azken aukera hori nagusitu izan balitz, ziur aski karlisten altxamendua eragingo zukeen. 1885. urtean bertan, alderdi liberalak eta kontserbadoreak Pardoko Ituna sinatu zuten, zeinetan sistema zaharrarekin jarraitzea adostu zuten eta hala, Sagastak berriz ere boterea eskuratu zuen modu baketsuan.
Donemiliaga
Partzuegoa
Donemiliaga Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorre ko kide da.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Maria Kristinaren erregeordetza
1885ean Alfontso XII.a zendu zenean, haren emazte Maria Kristina erreginak jaso zuen erregeordetza, harik eta bere seme Alfontso XIII.a tronuratu zuten arte, 1902ko maiatzaren 17an. Erregeordetzako lehen gobernua Liberalen gobernu luzea delakoa izan zen.
Liberalen gobernu luzea
Liberalen gobernu luzea 1885. urtean hasi eta bost urte beranduago desegin zen, 1890. urtean. Sagasta izendatu zen berriz ere gobernuaren buru eta zenbait lege aipagarri onartu zituen periodo honetan zehar, hurrengo gobernuek mantenduko zituztenak, hala nola, Elkarteen Legea (1887) sindikatuak legeztatu zituena, Zinpekoen Legea (1888) prentsa-eskubidea eta adierazpen askatasuna bermatu eta sustatu zituena eta Kode Zibilaren Erreforma (1889). Gainera, 1890. urtean sufragio unibertsala berrezarri zuen, baina horrek ez zituen hauteskundeak garbitu inola ere, bere horretan jarraitu zuen iruzurrak.
1898ra bitarteko gobernuak
1890. urtean Cánovasek agintea berreskuratu zuen, baina ez zituen liberalen neurriak ezabatu eta horrek egonkortasuna eman zion sistemari. Francisco Silvela politikariaren erako erregenerazionistak indarra hartzen hasiak baziren ere, sistemak bere horretan jarraitu zuen 1898ko hondamendia jaso arte.
1898ko hondamendia
1898ko hondamendiak asaldadura sortu zuen espainiar gizartean. Intelektualek (98ko belaunaldia) Berrezarkuntzaren sistema eraldatu zedila eskatzeari ekin zioten eta giro ezkorra nagusitu zen, herritarrek herri behartsu eta ahul batean bizi zirela ikusirik. Francisco Silvela bezalako politikariek ere antzeko neurri erregenerazionistak eskatu zituzten eta Joaquin Costak eta antzeko idazleek industrializazioak ekarritako eta sistema politikoak onartutako gehiegikeriak salatzeari ekin zioten. Euskal Herrian, Katalunian eta Galizian abertzaletasunak indartu egin ziren.
Christopher Lee
Sir Christopher Frank Carandini Lee (Londres, Ingalaterra, 1922ko maiatzaren 27a – ) antzezlea eta abeslaria izan zen. Ospea lortu zuen 1958ko Dracula filmean Drakula kondearen pertsonaia antzeztu eta, 2001-2003 bitartean, Eraztunen Jauna trilogian Sarumanena egin zuelako, besteak beste. Lee 266 filmetan agertu zen 1948z geroztik, eta zaldun izendatu zuten 2009an.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Alfontso XIII.aren erregealdia
1902ko maiatzaren 17an Alfontso XIII.a Espainiako errege izendatu zen hamasei urte zituela, bere amaren erregeordetzari amaiera emanez. Cánovas alderdi kontserbadoreko burua eta Pi i Margall alderdi federalistakoa hilda zeuden jada garai hartarako eta Sagasta alderdi liberaleko buruari azken urteetan zebilen. Alderdi dinastikoen lehen aroan sistema egonkor mantendu zen, baina lehen buruzagi horiek Antonio Maura eta José Canalejas buruzagiek ordezkatu zituztenean hurrenez hurren egonkortasuna apurtzen joan zen poliki-poliki. 1905. urtean Espainiako Armadak, adibidez, Kataluniako zenbait aldizkariri eraso zien haien esanetan armadaren eta aberriaren aurkako mezuak zabaltzeagatik eta hala, Jurisdikzioaren Legea onartu zedila lortu zuen, horrela, halako ustezko mezuak zabaltzen zituztenak auzitegi militarrek epaitu zitzaten. Hau da, armada gero eta esku-hartze gehiago egiten hasi zen, Cánovasen sistema pitzatuz.
Christopher Lee
Planta bikain eta dotoreko gizasemea zen, bere garaiera handia (1,96 metro) eta ahots ozen sakonarengatik.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Antonio Mauraren gobernua
1907. urtean hasi zen eta bi urteko iraupena izan zuen. Maura neurri erregenerazionistak abiarazten saiatu zen, hala nola, hauteskundeak garbitzeko legeak onartu zituen, baina arrakasta handirik gabe. Tokian tokiko administrazioen legea onartu zuen, Liga Erregionalistak (Kataluniako alderdi abertzale eskuindarra) egindako eskariak asetze aldera, baina Kongresuak atzera bota zion lege-proposamena. Gainera, neurri protekzionistak eta ekonomian politika interbentzionistak egin zituen, Euskal Herriko eta Kataluniako burgesia industrialen eskariz. Azkenik, anarkistak ahultzen asmoarekin terrorismoa erreprimitzeko legeak ere onartu zituen, baina talde horiek gero eta indar handiago hartu zuten.
Christopher Lee
Bizitza
Terence Youngen Hitzordu bitxia (1948) filmean debutatu, eta hurrengo urteetan, John Hustonen Moulin Rouge (1952) eta Michael Powell eta Emeric Pressburgerren La Plata ibaiko gudaldia (1956) filmetan parte hartu zuen. 1958ko Dracula filmean, Bram Stoker idazleak sortutako Drakula eleberrian oinarritutako filmeko protagonista izan zen, eta berehala bihurtu zen ospetsu beldurrezko zinemaren alorrean. Drakula bezala, Hammer estudioetan filmatu zituen: Frankensteinen madarikazioa (1957), Baskervilleko zakurra (1959), Momia (1959), hirurak Terence Fisherrenak, eta Rasputin (1957), Don Sharpena.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
Antonio Mauraren gobernua
1906. urteko Algecirasko Biltzarrean, zeinetan Afrikako lur jakin batzuk banatu ziren (Afrikaren banaketaren ostekoa), Espainiari Rift Harana egokitu zitzaion, lur iskanbilatsua. Mendean hartzeko asmoarekin, Mauraren Gobernuak 1909. urtean erreserbistak deitu zituen (soldadutza egina zuten biztanleak, jada ezkonduak edo beste konpromisoak zituztenak) eta horrek protestak eragin zituen bereziki Katalunian. Protesta horiek are gehiago handitu ziren, altxamendu eta grebak egiteraino, Otsoaren Amildegiko hondamendiaren ondoren, izan ere, bertan Riftarrek segada egin zioten Espainiako Armadari, soldadu ugariren heriotza eraginez. Gertakari horrek eragin zuen 1909ko Bartzelonako Aste Tragikoa, Maurak armada bidali zuen hara erreprimitzera eta Francesc Ferrer Guardia nazioartean ezaguna zen pedagogo anarkista atxilotu eta exekutatu zuten, nazioartean zigorra gerta ez zedila eskatu arren. Gertakizun haiek ekarri zuten Mauraren gobernuaren bukaera 1909ko urriaren 22an.
Christopher Lee
Bizitza
Beste film garrantzitsu batzuetako protagonista ere izan zen: Billy Wilderrek zuzendutako The Private Life of Sherlock Holmes (1970); Urrezko Pistoladun Gizona (1974), James Bonden sailaren barruan; 1941 (1979), Gremlins 2. Belaunaldi berria (1990); eta Eraztunen Jauna trilogia. Sarritan lan egin zuen Estatu Batuetako eta Europako telebistetan, batez ere telesail txikietan, Sherlock Holmesen papera eginez.
1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza
José Canalejasen gobernua
1910an eman zitzaion hasiera alderdi liberaleko buruaren gobernuari. Alderdi liberalak, eta aurrez aurrerakoiak, beti egin izan zuen moduan, Elizari indarra kentzen saiatu zen, gizartean zuen eragin soziala ikusirik. Ez zuen arrakasta handirik izan eta hortaz, Giltzarrapoaren Legea onartu zuen, zeinak ordena erlijioso berri guztiei sarbidea ukatu zien Espainiara. Neurri sozial ugari ere onartu zituen, hala nola, langileen lan-istripuen legea, lanorduen murrizketari buruzkoak, greba eskubidea, etab. Errekrutatze Legea izan zen beste lege aipagarri bat, zeinak espainiar guztiak soldadutzara joan zitezen behartzen zuen, aberats edo behartsu izan, aurrez aberatsek diru-kopuru jakin bat ordainduta soldadutzari ihes egiteko aukera zutelako. Azkenik, 1912. urtean Kataluniako Mankomunitatearen Legea onartu zuen, Kataluniako Mankomunitatea eratzea ahalbidetzen zuena, lau probintzia katalanak biltzen zituen lehen gobernu-organo ofiziala Aro Garaikidean.