cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
S.A.D. (Sistemak Arriskutsuak Dira)
Ibilbidea
Taldea Systems Are Dangerous izenarekin sortu zen eta aurreneko abestietan ingelesa eta euskara tartekatu zituzten. 2021ean akronimo bera erabiliz euskarazko izena osatu eta Aieru diskoa (EPa) atera zuten.
Homo antecessor
Homo antecessor Hominidae familiako espezie (edo azpiespezie) bat izan zen, duela 1,2 milioi urtetik 800.000 urteraino bizi izan zena. Atapuercan (Espainia) aurkitu zen José María Bermudez de Castro, Juan Luis Arsuaga eta Eudald Carbonellek gidatutako indusketa batean. Hauen ikerketek Europako gizakirik zaharrenetakoa dela ebatzi zuten. Homo antecessor fosilen lehenengo agerraldia TD6 Dolina Handia edo Aurora estratua deritzon geruza arkeologikoan izan zen. Espezie (edo azpiespezie) honek zalantzak sortzen ditu arkeologoen artean, ez baitakite ongi zein harreman duen Europako beste Homo espezieekin.
Ezaugarri fisikoak
Homo antecessorren edukiera entzefalikoa gaur egungo gizakiarena baino txikiagoa zen. Handi eta indartsuak ziren, baita gihartsuak ere, baina haien hortzak eta ahoa oso primitiboak ziren. 1,70 metro inguru neurtzen zuten eta haien haurtzaro eta nerabezaroak gaur egun ezagutzen ditugunen antzekoak ziren. Aurkitu diren hezurretatik hainbat datu ondorioztatu dira. Ezkertiak ez zirela badakigu. Hortzak asko erabiltzen zituzten, eta oso higatuta zituzten.
Dieta
Homo antecessorrek barazki ugari jaten zituen, baita ehizatzen zituen animaliak ere. Bere dietaren ezaugarririk deigarriena da kanibalismoa praktikatzen zutela, hau da, gizajaleak zirela.
Atapuercako familia
Atapuercako aztarnategian 32 pertsonaren hezurrak aurkitu dituzte, adin eta sexu desberdinetakoak. Haietako 9 gizonezkoak ziren, eta beste 9 emakumezkoak, baina zoritxarrez gainerako hamalauen sexua ezagutzea ezinezkoa da.
Azken datuak
2008. urtean Homo antecessorren hezur gehiago agertu ziren; 20 eta 30 ute bitarteko gizon baten masailezurra, duela 1,2 milioi urtekoa. 2010ean, Ingalaterran, duela 780.000 urteko tresna batzuk aurkitu ziren, eta adituek diote Homo antecessorrek erabili zituela.
Lobo Eléctrico
Lobo Eléctrico 1999an Tolosan (Gipuzkoa) sortutako Rock taldea da. Partaidetako batzuek 80 eta 90eko hamarkadan Ruido de Rabia taldean jo zuten.
Historia
Lobo Electrico 1999an sortu zen eta lehen formazioko partaideak, Shanti Iribar, Jorge Sanz, Iker Lopez eta Iñaki Alberdi ziren. Taldeak, 2000ko Abenduaren 23an eman zuen lehen kontzertua. Honela jarraitu zuten 2001eko udazkenerarte. Momentu honetan, Iñakik taldea utzi zuen eta bere ordez Lander Zabalza sartu zen taldean.
Formazio honekin, zuzeneko kontzertu ugarirekin hasi ziren eta honen ondorioz, jendartean ezagutzera eman ziren. 2002ko urtarrilean, taldeak bere lehen grabaketa burutu zuen Oztopo guztien gainetik Bonberenea disko bildumarako. Bertan, Agujeros de Gloria abestia sartu zuten. 2004ean berriz, Mikel Biffsen laguntzaz, taldeak single bat grabatu zuen. Single honetan, El Lado Salvaje del Corazon eta Demonios Sofisticados abestiak sartu zituzten. Single hau, Beleza Malandra zigiluak kaleratu zuen.
Urte bereko udan, taldea berriro ere estudioan sartu zen beraien lehen lan luzea grabatzeko(¿Has visto al Lobo Electrico?). Kasu honetan Karlos Osinaga ibili zen teknikari moduan. Diska hau kaleratu ostean, Japoniar bira bati ekin zioten. Bira honi, Black Sperm over Japan izena jarri zioten eta 2004ko azaroan burutu zuten. 10 egunez egon ziren biran eta Tokio edota Nagoya bezala hirietan ibili ziren. Japoniatik itzuli ostean, taldeak Madrid, Bartzelona eta Zaragoza bezelako hirietan ere jo zuen.
2005eko udazkenean, taldeak beste formazio aldaketa bat jasan zuen. Lander Zabalzak taldea utzi zuen eta bere ordez Iñaki Guanche hasi zen bateria jotzen. Euskal Herriko rock talde askotan aritutakoa zen Guanche. Hala nola, Señor No, Safety Pins, Teen Dogs edotan Vincent Von Reverb]] bezalako taldeetan ibilitakoa zen. Formazio berriarekin, Holanda eta Alemanian kontzertuak eskeini zituzten 2005eko urrian. 2006an berriz, Londresen bi kontzertu eman zituzten.
2008an, single berri bat grabatu zuten Beran. 2010eko Irailean Artefactos Magicos izeneko bigarren lana kaleratu zuten. Diska hau, Koky Ordoñezek grabatu zuen 2009ko udazkenenan Castellongo Rockway estudioetan. Nahasketa berriz, Andoaingo Garate estudioetan egin zuen Kaki Arkarazok.
Romano d'Ezzelino
Romano d'Ezzelino Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Romano d'Ezzelinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Saw VI
Saw VI, 2009ko Kevin Greutert estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako beldurrezko film bat da. Tobin Bell, Costas Mandylor, Betsy Russell, Mark Rolston, Peter Outerbridge eta Shawnee Smith aktoreek antzeztu zuten.
James Wan eta Leigh Whannellek sotutako Saw saileko filmetako bat da: Saw (2004), Saw II (2005), Saw III (2006), Saw IV (2007), Saw V (2008), Saw 3D (2010) eta Jigsaw (2017).
Norrland
Norrland Suediako iparraldeko lurraldea da, Kjølen mendietatik hasi eta Botniako golkoraino iristen dena. Kostaldeko ordokietan biltzen dira biztanle gehienak, klima epelagoa baita. Han nekazaritza (laboreak, patata...) eta abere-hazkuntza (zerriak, behiak, zaldiak) egiten dira, batez ere. Iparraldean eta mendebalean, berriz, laponiar nomadak bizi dira, eta baso-ustiakuntza eta egurra garraiatzea eta lantzea dute lanbide nagusi. Horretarako lurralde horietan ugari diren ibaiak erabiltzen dituzte. Laponiarren lurraldeetan badira mea-industriak ere (burdina, kobrea, urrea, ikatzarria).
Urosaurus bicarinatus
Urosaurus bicarinatus Urosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Phrynosomatidae familian sailkatuta dago.
Thermophis zhaoermii
Thermophis zhaoermii Thermophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Middlesex (New York)
Middlesex Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Yates konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
555 Norma
555 Norma, asteroide gerrikoan aurkitutako 555. asteroidearen izena da. 1905eko urtarrilak 14an aurkitu zuen Max Wolf astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa, 1905 PT zen.
Marcilloles
Marcilloles Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
NGC 3470
NGC 3470 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Kępno udalerria
Kępno Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Kępno barrutian kokatuta. 123,87 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 24552 biztanle zituen.
Milner (Georgia)
Milner  Georgiako estatuko hiri bat da. Mor konderrian kokatua dago. 2010ean 610 biztanle zituen, 5.17 kilometro koadrotan banatuta.
Marcilloles
Biztanleria
2007an Marcilloles udalerrian erroldatutako biztanleak 911 ziren. Familiak 333 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 33 bakarrik bizi ziren emakumeak), 107 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 126 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 26 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 375 etxebizitza zeuden, 333 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 343 etxeak ziren eta 28 apartamentuak ziren. 333 etxebizitza nagusietatik 264 bere jabearen bizilekua ziren, 66 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 10 etxek bi zituzten, 37 etxek hiru zituzten, 98 etxek lau zituzten eta 187 etxek bost zituzten. 283 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 150 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 158 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 559 ziren, horien artean 421 aktiboak ziren eta 138 inaktiboak ziren. 421 pertsona aktiboetatik 387 lanean zeuden (222 gizon eta 165 emakume) eta 34 langabezian zeuden (13 gizon eta 21 emakume). 138 pertsona inaktiboetatik 44 erretiraturik zeuden, 39 ikasten zeuden eta 55 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Marcilloles udalerrian 354 unitate fiskal zeuden, 963 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.835 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 55 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Cynopotamus atratoensis
Cynopotamus atratoensis Cynopotamus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Marcilloles
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak, 4 margolariak, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
Kadiatu Massaquoi
Kadiatu Massaquoi (Jendema, Sierra Leona, 2002) giza eskubideen aldeko aktibista sierraleonarra da, behartutako haur-ezkontzaren aurka egiten duena. Behartutako ezkontza baten biktima izan da 15 urterekin. Save the Children gobernuz kanpoko erakundeak Sierra Leonan garatzen duen "The Right to be a Girl" (Neskatoa izateko eskubidea) proiektuan parte hartzen du.
Marcilloles
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Marcilloles udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 756 hektarea erabiltzen.
Kadiatu Massaquoi
Biografia
Kadiatu Jendema herrixkan jaio eta bizi da, Sierra Leonako hegoaldean, Liberiako mugatik gertu. Aita 14 urte zituenean hil zen, eta familia amaren ardurapean geratu zen. Amak 8 seme-alabak zaintzen ditu.
14 urterekin haurdun geratu zen eta 19 urteko mutil-lagunarekin ezkontzera behartu zuten, "bere ohorea eta familiarena salbatzeko". Ezkondu egin behar izan zuen, ezetz esan arren, eta ikasketak utzi; izan ere, bere herrialdean ez da ondo ikusten neska gazte bat eskolara haurdun joatea. Ikasten jarraitu nahi izan zuen, baina ez zuen familiaren laguntzarik jaso, ezta bere herrialdeko legediaren laguntzarik ere. Save the Children erakundea ezagutu zuen, eta bere eskubideez jabetu zenean, jantzigintza-ikasketak egin eta osasunari, familia-plangintzari, nutrizioari eta higieneari buruzko prestakuntza jaso ahal izan zuen.
Aktibismoa
Kadiatu gazteak adierazi zuenez, "nire etorkizuna galdu nuen heziketarekin jarraitu nahi nuelako eta ezkontzeko asmorik ez nuelako". Horregatik, Save the Childrenek Sierra Leonan burutzen duen 'The Right to be a Girl' (Neskatoa izateko eskubidea) proiektuan parte hartzen du. Lortutako konfidantzak, etxez etxe ibilarazten du, familiak kontzientziatzen saiatuz, alabak indarrez ezkontzen badituzte, beren bizitzei buruz erabakitzeko askatasuna kentzen dietela. Gainera, buruzagi komunitario eta erlijiosoekin bilerak izan ditu, arazoa uler dezaten eta kontzientzia-aldaketan aliatu izan daitezen.
Marcilloles
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kadiatu Massaquoi
Aktibismoa
Amnistia Internazionala, Save the Children, Entreculturas eta Mundo Cooperante GKEek elkarrekin egiten duten "Ez dut nahi!" kanpainaren ageriko aurpegia da. Kanpaina horrekin "urtero 12 milioi neskato baino gehiago ezkontzea" sahiestu nahi dute.
Bere bizitza aldatu egin da, neskato ezkonduen defendatzaile eta haur-ezkontzaren aurkako aktibista bihurtu baita.
Bere ametsen artean, ikastetxean jarraitzea, erizaintza ikastea eta "haur ezkontzaren aurkako txapeldun" bihurtzea daude.
Ezkonduta dago eta bi seme-alaba ditu: neska bat, Hasanatu, eta mutiko bat, Abdullah.
Kępice udalerria
Kępice Poloniako Pomeraniako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Słupsk barrutian kokatuta. 293,05 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9363 biztanle zituen.
Rosà
Rosà Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rosàk honako udalerri hauekin egiten du muga:
1409 Isko
1409 Isko asteroide gerrikoan aurkitutako 1409. asteroidearen izena da. 1937ko urtarrilaren 8an aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1937 AK zen.
Kjell Askildsen
Kjell Askildsen (Mandal, 1929ko irailaren 30 – 2021eko irailaren 23a) idazle norvegiarra izan zen.
Ipuingilea izan zen bereziki, zehazki istorio labur minimalisten egilea. Eleberriak ere egin izan zituen.
Urosaurus nigricaudus
Urosaurus nigricaudus Urosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Phrynosomatidae familian sailkatuta dago.
Rypticus courtenayi
Rypticus courtenayi Rypticus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Belmonteko gaztelua
Belmonteko gaztelua (gaztelaniaz Castillo de Belmonte) Espainiako Gaztela-Mantxa autonomia erkidegoko Belmonte udalerrian dagoen gaztelu bat da, Cuencako probintzian.
1456-1870 artean eraikia izan zen. 1931n Kultura-ondasun izendatua izan zen.
Tomodon dorsatus
Tomodon dorsatus Tomodon generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Pankreako minbizi
Pankreako minbizia digestio-aparatuaren organo horren tumore gaiztoen multzoa da, alde batetik gehien-gehienak diren tumore exokrinoak ditugula (%98-99a) eta bestetik askoz urriagoak diren tumore endokrinoak (%1-2a).
Oso pronostiko txarra dauka normalean, 3-6 hilabetekoa izanda bizirik irauteko batez bestekoa, eta 5 urtetarako bizirik irautea %5a baino txikiagoa. Urtero AEBetan 42.470 pertsona inguruk diagnostiko hau jasotzen dute eta horietatik 35.240 bat hiltzen dira.
Eragileak
Adina (>60 urte), gizonezkoa izatea, tabakoa, pankreatitis kronikoa eta eragile genetikoak ditugu besteak beste minbizi mota honen arrisku faktoreen artean.
Diagnostikoa
Anamnesian jasotako datu klinikoez gain, proba osagarrien artean odol-analisiek gibeleko funtzioaren asaldurak azaldu ditzakete alde batetik, eta bestetik tumore markatzaile espezifikoa CA 19.9 da.
Azkenik, beste minbiziekin eta bestelako gaixotasun batzuekin gertatu legez, pankreako tumoreekin ere biopsiak beharrezkoak dira diagnostikoa konfirmatzeko eta azpimota zehazteko.
Napoliko setioa (1528)
Napoliko setioa 1528an izandako gatazka izan zen. Cognaceko Ligaren Gerraren barnean, Odet Foixkoa frantziar komandanteak Napoliko Erresuma konkistatzeari ekin zion. Andrea Doriaren ihesaldiak eta izurriak frantziarrak menderatu zituzten. Aversa aldera itzultzean, espainiarrek Karlos Nafarroakoa eta Pedro Nafarra ingeniariak preso hartu zituzten.
NGC 3471
NGC 3471 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Astoturfer
Astoturfer Durangon sortutako musika taldea da.
Santa Barbara gaztelua
Santa Barbara gaztelua (Castell de la Santa Bàrbara; Castillo de Santa Bárbara) Espainiako Valentzia Erkidegoko Alacant hirian dagoen gaztelu bat da, Alacanteko probintzian.
Errekuntzako motor
Makina termiko baten funtzionamendurako beharrezkoa den beroa errekuntza batek askatzen duen energia kimikotik sortzen da. Pieza mekaniko talde bat mugimenduan jartzen duen fluido-motor baten bidez xurgatua dena.
Errekuntza-motorretik kanpo ematen bada, makina horiei ematen zaien izena kanpo-errekuntzako makina da. Aldiz, errekuntza makinen barnean ematen bada, barne-errekuntza makinak deritze. Emandako mugimendua aldizkakoa edo birakorra izan daiteke.
Motor fluidoa ur-lurruna, airea edo petrolioaren deribatuen errekuntzetatik edo erregai gasetatik sortzen diren gasen erresultanteen nahasketak izaten dira. Barne-errekuntzako motorretan errekuntza motor fluidoan gertatzen da. Kanpo-errekuntzako motorretan bi fluido daude, non biak horien artean beroa trukatzen duten. Zentral nuklearretan beharrezkoa den beroa uranio edo plutonioaren fisio nuklearrak askatzen duen energiatik lortzen da.
Motor termikoen efizientzia
Gaur egun erabilitako, edo proposatutako, motor termiko batzuen efizientzia % 3 (% 97 galdutako beroa) itsasoko energia termikoaren konbertsiodun sistementzat, % 25 ibilgailuen motorren gehiengo zatiarentzat, %35 ikatz super-kritikoaren sortzaile den instalazio batentzat, eta % 60 hozte-lurrundun ziklo konbinatuzko gas-turbina batentzat ibiltzen da. Prozesu guztiek bere efizientzia lortzen (edo galtzen) dute horien bidezko tenperatura-depresioaren bitartez. Adibidez, itsasoko energia termikoaren konbertsio-sistemak, gainazaleko uraren eta itsas hondoko uren arteko tenperatura aldea erabiltzen dute, hau da, agian 25 °C-ko aldea, beraz efizientzia baxuan izan behar da. Ziklo konbinatudun turbinek gas naturaleko erregailuak erabiltzen dituzte, airea 1530 °C-tik gertu berotzeko, hau da, 1500 °C-ko aldea lortuz. Beraz, hozte-lurrun ziklo bat erantsiz lortu daitekeen efizientzia handiagoa izaten da.
Motor termikoen sailkapena
Motor termikoen sailkapenerako, aurretik aipatutako fluido makinen kasuko irizpideez gain, beste bi alderdi gehigarri kontuan izaten dira:
Barne-errekuntzako motorrak
Barne-errekuntzako motorren oinarria errekuntza makinaren zilindroaren barnean gertatzen da, non errekuntzarako beharrezkoa den aire eta erregai nahasketa motor-eragilea den.
Erabilitako erregai motaren arabera, errekuntzaren baldintzen arabera, eta ziklo batean pistoiak egindako ibilbide zenbakiaren arabera, barne-errekuntzako hainbat makina existitzen dira. Mugimendua aldizkakoa (eztanda- edo errekuntza-motorrek egiten dutena) edo birakorra (eztanda- edo errekuntza-turbinek sortzen dutena) izan daiteke.
Eztanda-motorrak edo pizte eraginekoa (MEP)
Eztanda motor erabiliena lau aldiko motorra da, eta honako osagaiez osatuta dago.
Otto zikloa
Makina termiko batek 1862. urtean Beau de Rochas-ek asmatutako eta 1877an Nikolaus Otto k lehen aldiz erabilitako zikloa jarraitzen du; horregatik deritzo Otto zikloa.
Otto zikloa gas ideal baten bidez gertatzen da, eta bi prozesu adiabatikoz eta bi isokoroz osatuta dago, aldi izena hartzen dutenak.
Kanpo-errekuntzako motorrak
Kanpo-errekuntzako motorren errendimendua mugatuta dago, galdarako tenperatura ezin delako asko igo presio ezaren erruz. Ikatzaren edo beste erregai baten bero-energiaren ustiapena lortzeko ere zailtasunak daude.
Errekuntza kanpoan gertatzen bada, errekuntzaren beroa horma baten bidez ematen zaio fluidoari, adibidez, bero-trukatzaile batean gertatzen den bezala. Makina mota horiek ez dute errekuntza-prozesu bat behar, instalazio nuklearretan agertzen den bezala. Baina, prozedura arrunt bat kontsideratu daiteke. Fluido motorrak ez duenez degradaziorik jasotzen, makina horiek ziklo itxikoak izan ahal dira, gaur egun arrazoi ekonomikoengatik hedatzen da.
Canton (Ipar Carolina)
Canton Ipar Carolinako herri bat da. Haywood konderrian kokatua dago. 2010ean 4,227 biztanle zituen, 9.78 kilometro koadrotan banatuta.
556 Phyllis
556 Phyllis, asteroide gerrikoan aurkitutako 556. asteroidearen izena da. 1905eko urtarrilak 8an aurkitu zuen Paul Götz astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa, 1905 PW zen.
Women Painters of the World
Women Painters of the World (euskaraz "Munduko Emakume Margolariak") edo Women Painters of the World, from the time of Caterina Vigri, 1413–1463, to Rosa Bonheur and the present day, Walter Shaw Sparrow koordinatuta eta argitaratuta 1905ean atera zen liburu garrantzitsua izan zen.
Helburua
Liburuaren helburua emakume margolariaren ikuspegi orokorra eskaintzea zen. Nolabait, haien lanak bigarren mailakoak ez zirela erakutsi nahi zuen. Lanean 200 emakume margolarien 300 baino irudi gehiago eskaintzen dira; gehienak XIX. mendekoak ziren eta nazioarteko erakusketetan sarituak ziren. Liburua XIX. mendeko emakumeek egindako margolaritza lanen benetako erreferentzia da.
Rypticus maculatus
Rypticus maculatus Rypticus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Brigitta Boccoli
Brigitta Boccoli (Erroma, Italia, 1972ko maiatzaren 5) telebista, antzerki eta zinema aktorea da. Benedicta Boccoliren ahizpa da.
Kęsowo udalerria
Kęsowo Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Tuchola barrutian kokatuta. 109,22 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4450 biztanle zituen.
Rossano Veneto
Rossano Veneto Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rossano Venetok honako udalerri hauekin egiten du muga:
La Vie pour de vrai
La Vie pour de vrai 2023ko Dany Boon frantziar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Sinopsia
Tridan Lagachek Med klubean eman du bizitza, zortzi egunetik behin lagunak aldatuz. 50 urterekin, haurtzaroko maitasun handia aurkitzea erabaki du: Violette. Parisera iritsiko da, xalo eta galdua baina Louisekin, existitzen zenik ez zekien anaiarekin egoteagatik pozik. Tridanez libratzeko, Louisek bere konkista bati Violetteren plantak egiteko erregutuko dio.
Cynopotamus bipunctatus
Cynopotamus bipunctatus Cynopotamus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Juana de Ibarbourou
Juana Ibarbourou (ezkondu aurretik Juana Fernández Morales; Melo, CerroLargo, 1892ko martxoaren 8a, Montevideo, 1979ko uztailaren 15a) uruguaitar idazlea izan zen. Abizen euskalduna bere senarrarena, Lucas Ibarbourourena, zen. Juana hogei urterekin ezkondu zen.
Literatura-ren sari nazionala jaso zuen 1959an. Amerikako Juana ezizena bere lanagatik jaso zuen. Uruguaiko Akademiako partaide hautatu zuten 1947an.
Juana Ibarbourou-ren liburuak hizkuntza ugaritan agertu izan diren, bere zenbait olerki Sabin Muniategik eta Santi Onaindiak euskaratu ta daude. Amodioa du gairik behinena bere lanetan. Obra nagusiak hauek dira: Las lenguas del diamante (1919, Diamantearen mihiak), berehala ospea eman zion liburua; Cántaro fresco (1920, Suil freskoa), hitz lauz idatzitako olerkiak; Raíz salvaje (1922, Erro basa), izadiaren amodioa azaltzen duena; La rosa de los vientos (1930, Haizeen orratza), mina eta misterioaren azterketa zorrotza; Chico Carlo (1944) bere haurtzaroa kontatzen duen lana; Los sueños de Natacha (1944, Natacharen ametsak), umeentzako antzerkia. 1968an bere olerki lanen bilduma bat argitaratu zuen, Los mejores poemas (Poema onenak) izenburupean.
Euskaraz
Hainbat olerki daude euskaratuta.
Milton (Georgia)
Milton  Georgiako estatuko hiri bat da. Camden konderrian kokatua dago. 2010ean 32,661 biztanle zituen, 99.77 kilometro koadrotan banatuta.
Markel Lozano
Markel Lozano Llona (Bilbo, 1996ko maiatzaren 3a) Euskal Herriko futbolaria da. Euskarri moduan aritzen da.
Kirol Ibilbidea
''2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Middleton (Wisconsin)
Middleton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Dane konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kętrzyn
Kętrzyn Poloniako Varmia-Mazuriako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Kętrzyn barrutian kokatuta. 10,35 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 27493 biztanle zituen.
Urotheca decipiens
Urotheca decipiens Urotheca generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Cynopotamus essequibensis
Cynopotamus essequibensis Cynopotamus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Osijek
Osijek 114.616 biztanlerekin Kroaziako laugarren hiria da, eta Eslavoniako handiena. Drava ibaiaren ertzean dago.
Izena
Daukan kokapen geografikoa dela eta hainbat herrik gobernatu izan dute Osijek, horren lekuko hizkuntza ezberdinek berari emandako izena (hungarieraz: Eszék, alemanez: Esseg, latinez: Essec, turkieraz: Ösek). Izena berez "oseka" hitz kroaziarretik dator eta itsasbehera esan nahi du, izan ere ibaiaren igoeren erruz sarritan uholdeak izaten zituenez pixka bat gorago eraiki zuten herria, "itsasaldia" iristen ez zen tokian.
Historia
Iliriarrak izan ziren inguru hauetako lehen biztanleak. Hadriano enperadoreak 131ean Mursa zeritzon asentamentuari kolonia izaera eman zion. Baina ingurua oso istilutsua zen eta kroaziarrak iritsi zirenerako Mursaren aztarnak baino ez ziren gelditzen. Hauek orduan Osijek sortu zuten 1196 urtean. 1526 urtean otomandarrek hiria suntsitu eta beren estilora berreraiki zuten.
1687an Habsburgotarren menpe gelditu zen eta XVIII mendean Tvrđa izeneko gotorlekua eraiki zuten goiko hiria (Gornji Grad) eta beheko hiriaren (Donji Grad) ondoan. 1786 arte ez zuten hiru hiriek bat egingo. XIX mendean hiri berria (Novi Grad) sortuko zen eta une horretan Kroaziako hiri handiena izatera iritsi zen Osijek.
1958tik aurrera Zagreb eta Belgraden arteko errepide berrian zegoenez oso ongi konektaturiko hiria izan da. Kroaziaren askatasunerako gerran ez zuen kalte handirik jasan.
Cape Carteret (Ipar Carolina)
Cape Carteret Ipar Carolinako herri bat da. Carteret konderrian kokatua dago. 2010ean 1,917 biztanle zituen, 6.44 kilometro koadrotan banatuta.
Arreau
Àrreu Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Arreau udalerrian erroldatutako biztanleak 814 ziren. Familiak 384 ziren, horien artean 151 pertsona bakarrekoak ziren (62 bakarrik bizi ziren gizonak eta 89 bakarrik bizi ziren emakumeak), 105 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 93 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 35 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 868 etxebizitza zeuden, 395 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 423 bigarren erresidentzia ziren eta 50 hutsik zeuden. 396 etxeak ziren eta 354 apartamentuak ziren. 395 etxebizitza nagusietatik 191 bere jabearen bizilekua ziren, 176 alokairuan okupaturik zeuden eta 28 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 32 etxek bi zituzten, 102 etxek hiru zituzten, 118 etxek lau zituzten eta 133 etxek bost zituzten. 187 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 206 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 119 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Arreau udalerrian 387 unitate fiskal zeuden, 836 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.865 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 126 komertzioetatik, 7 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 18 eraikuntza enpresak ziren, 28 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 11 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 5 higiezinen enpresak ziren, 15 zerbitzu enpresak ziren, 23 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 38 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 3 banku bulegoak, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 autoeskolak, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 6 zurginak, 4 iturginak, 3 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 3 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 16 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 2 liburu dendak, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 1 zapata-denda zen, 2 altzari dendak, 1 kirol-denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Arreau udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Arreau udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 322 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Middletown (Maryland)
Middletown Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Frederick konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Irlandako Herriaren Askapenerako Erakundea
Irlandako Herriaren Askapenerako Erakundea, IPLO (jatorrizko izena, Irish People's Liberation Organisation) Ipar Irlandako talde armatu txiki bat izan zen, INLAtik bereizitakoa.
Historia
1986an sortu zuten INLA utzitako edo talde horretatik botatako hainbat kidek. IPLO eta INLAren artean, horrela, enfrentamenduak ugariak izan ziren, IPLOren lehen ekintza armatuak INLAren aurka zuzendu baitziren. IPLOk INLAko bost kide hil zituen. Zentzu horretan, IPLO errepublikarren aurka ekiten zuen talde "sektariotzat" ikusi izan zen askotan, eta erakunde honen eta kriminalitatearen arteko harremanak ere salatu ziren.
1980ko hamarkadaren bukaeran, zatiketa eman zen IPLOn, Army Council eta Belfasteko Brigadaren artean. 1992an Belfasteko adarrak erakundeko buru izandako eta momentu horietan Army Council adarreko buru Jimmy Brown hil zuen.
Rotzo
Mugakideak
Rotzok honako udalerri hauekin egiten du muga:
NGC 3472
NGC 3472 galaxia bat da, Corvus konstelazioan. Ormond Stoneek aurkitu zuen n.
Irlandako Herriaren Askapenerako Erakundea
Historia
1992ko urriaren 12an Behin-behineko IRAk, errepublikarren arteko talde armatu handienak, IPLOren aurka ekin eta taldea desegin zuen. IPLOko Belfasteko Brigadako buru Sammy Ward hil eta taldearen bi adarretako hainbat kide bahitu eta zauritu zituzten. Beren biziak errespetatzeko, IPLO desegitera behartu zituen Behin-behineko IRAk.
Ulsterko Unibertsitateko kontaketa baten arabera, IPLOk 22 lagun hil zituen Ipar Irlandako gatazkaren barnean: hamabi zibil, INLAko sei kide, bi paramilitar loialista eta britainiar indar armatuetako bi kide.
Andrzej Panufnik
Andrzej Panufnik (Varsovia, Polonia, 1914ko irailaren 24a - Londres, Ingalaterra, 1991ko urriaren 27a) musikagilea eta orkestra-zuzendaria izan zen.
Varsoviako kontserbatorioan konposizio eta orkestra-zuzendaritza ikasi ondoren, Viena, Paris, Londres eta Berlinen osatu zituen ikasketak. 1945-1946 urteetan Krakoviako orkestrako zuzendaria izan zen. Poloniatik alde egin zuen erregimen politikoarekin bat ez zetorrelako. 1957-1958 urteetan Birminghamgo orkestra filarmonikoko zuzendaria izan zen. Bere belaunaldiko poloniar musikagile aurreratuena izan zen. Lan aipagarriak ditu: hamar sinfonia (1948-1990); pianorako, kontzertuak, koruak, liedak.
Gimnastika 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – tranpolina emakumezkoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetako emakumezkoen tranpolin gimnastikoa 2021eko uztailaren 31n egin zen Ariake Gimnastika Zentroan.
Sailkapena
= Reserve 1 = Reserve 2
Ipar Amerikako historia
Ipar Amerikako historiak Ipar Amerikako kontinenteko biztanleen iraganeko garapenak biltzen ditu. Kontinentea gizakiaren habitat bihurtu zela duela 40.000 eta 17.000 urte artean Bering itsasoan zehar migratu zutenean uste zen arren, azken aurkikuntzek diotenaren arabera, baliteke estimazio horiek gutxienez beste 90.000 urte atzeratzea. Jendea kontinente osoan kokatu zen, iparraldeko inuitengandik hasi eta hegoaldeko maia eta azteketaraino. Komunitate konplexu horiek bakoitzak bere bizimodu eta kultura bereziak garatu zituen.
Sandrigo
Sandrigo Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Sandrigok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ipar Amerikako historia
Europar Ipar Ameriketara egindako bidaien erregistroak, K.o X. mendean, iparraldetarren kolonizazioarekin hasten dira. 985. urtean, Groenlandian (Ipar Amerikako zatia, askotan ahaztu egiten bada ere) asentamendu bat sortu zuten, 1400eko hamarkadaren hasierara arte iraun zuena. Kanadako ekialdeko kostaldea ere esploratu zuten, baina hango kokaguneak askoz txikiagoak eta bizi laburragoak ziren. Esplorazioen Aroarekin eta Kristobal Kolonen bidaiekin (1492tik hasita), europar asko hasi ziren Ameriketara heltzen hasi ziren, eta Ipar zein Hego Amerikarako asmo kolonialak garatzen hasi ziren. Kolon ondoren, europarrak laster etorri ziren, eta bertako biztanleria larritu zuten. Ipar Amerika etengabeko europar norgehiagoken eszenatoki bihurtu zen. Kontinentea Europako hiru potentzia nabarmenek banatu zuten: Ingalaterra, Frantzia eta Espainia. Estatu horien kolonizazioak Ipar Amerikako kulturetan izandako eraginak agerikoak dira gaur egun oraindik.
Ipar Amerikan, baliabideen inguruko gatazka sortu zen potentzia horien arteko hainbat gerratan, baina, apurka-apurka, Europako kolonia berriek independentzia nahiak garatu zituzten. Iraultzek, Amerikako Iraultzak eta Mexikoko Independentzia Gerrak esaterako, Ipar Amerika menderatu zuten estatu independente eta berriak sortuz. Kanadako Konfederazioa 1867an sortu zen, Ipar Amerikako paisaia politiko modernoa sortuz.
XIX. mendetik XXI. menderaino, Ipar Amerikako estatuek gero eta lotura sakonagoak garatu dituzte elkarren artean. Gatazka batzuk gertatu badira ere, kontinenteak bere estatuen arteko bakea eta lankidetza orokorra izan ditu gehienetan, baita elkarren arteko merkataritza eta merkataritza irekia ere. Garapen modernoen artean, merkataritza askeko akordioak irekitzea, Mexikotik eta Latinoamerikatik etorritako immigrazio handia eta eskualde hauetan droga trafikoaren kezkak daude.
Ipar Amerikaren hasiera
Paleo-indiarrek Amerikara eta Amerika osora egiten duten migrazioaren berezitasunak, egindako egun eta ibilbide zehatzak barne, etengabe ikertu eta eztabaidatu behar dira Urteetan zehar, teoria tradizionala izan da lehen migratzaile horiek Siberia ekialdearen eta egungo Alaskaren arteko Beringia lehorreko zubitik lekualdatu zirela duela 40.000 – 17.000 urte inguru, Kuaternarioko glaziazioaren ondorioz itsasoaren maila nabarmen jaitsi zenean. Jende horrek pleistozenoko megafauna taldeak jarraitu zituela uste da, Laurentide eta Cordilleran izotz plaken artean hedatzen ziren izotzik gabeko pasabideetan zehar. Proposatzen den beste bide bat da, oinez edo txalupa primitiboak erabiliz, Ozeano Bareko kostaldetik Hego Amerikara migratu zutela. Azken horren frogak, ordutik, azken izotz aroaren ondoren, ehunka metroko itsas mailaz igotzeak estaliko zituen.
Arkeologoek diote Beringiatik (Alaskako ekialdea) Paleo-indiar migrazioa duela 40.000 eta 16.500 urte artekoa dela. Denbora-tarte hau eztabaida-iturri beroa da, eta agintzen du horrela jarraituko duela hurrengo urteetan ere. Orain arte lortutako akordio apurrak Erdialdeko Asiatik sortutakoak dira, azken glaziarraldiaren amaieran Ameriketan oro har bizi izan direnak, edo zehatzago esanda, berantiar glaziar maximoa deritzona, gaur egun baino 16.000 edo 13.000 urte lehenago. Hala ere, badira teoria alternatibo zaharragoak, Europatik etorritako migrazioak barne. Harrizko erremintak, batez ere jaurtigailu-puntak eta arraspagailuak, Ameriketako giza jarduera goiztiarraren froga nagusiak dira. Arkeologoek eta antropologoek harrizko blokeekin egindako tresnak erabiltzen dituzte kultura-aldiak sailkatzeko. Ebidentzia zientifikoak AEBko indigenak eta Asiako herriak lotzen ditu, bereziki Siberiako ekialdeko herriak. Amerikako herri indigenak Asiako iparraldeko populazioekin lotu izan dira dialekto linguistikoen, odol-moten banaketaren eta osaera genetikoaren bidez, datu molekularretan islatzen den bezala, hala nola DNA. 8.000–7.000 EBB (10.000 - 9.000 urte lehenago) klima egonkortu egin zen, eta populazioa eta teknologia litikoaren aurrerapenak handitu egin ziren. Ondorioz, egoneko bizimodua sortu zen.
Kolonaurreko aroa
Ameriketako garai arkaikoak giro aldakorra izan zuen, klima bero eta idorragoa, eta azken megafauna desagertu zen. Garai hartako biztanleria-talde gehienak oso mugigarriak ziren, ehiztari-biltzaileak, baina, orain, banakako taldeak tokian eskuragarri zeuden baliabideetara bideratzen hasi ziren, eta, beraz, denborak aurrera egin ahala, gero eta hedapen-eredu handiagoa dago eskualdean, hala nola hego-mendebaldeko, artikoa, pobrezia-puntu kultura, lautada artikoak, dalton eta planoko tradizioak. Eskualde mailako egokitzapen-mota hori arau bihurtu zen, ehizarekiko mendekotasun txikiagoarekin eta kultura askoren arteko bilgunearekin, ehiza xeheko ekonomiarekin, arrainekin, sasoiko barazki basatiekin eta uzta bildutako landare-elikagaiekin. Talde askok ehiza-ehiztari izaten jarraitu zuten, baina ehiza-tradizioak askotarikoagoak izan ziren, eta haragia eskuratzeko metodoak sofistikatuagoak. Artefaktu eta materialak hilobi arkeologiko batean jartzeak gizarte-bereizketa adierazten zuen, talde batzuen estatusean oinarrituta. Nekazaritza modu independentean asmatu zen Ipar Amerikako bi eskualdetan: Ekialdeko basoetan eta Mesoamerikan.Ipar Amerikako talde kultural hegoaldekoenak arduratzen ziren gaur egun mundu osoan erabiltzen diren labore arrunt askoren etxekotzeaz, hala nola tomatea eta cucurbita. Agian inportanteena munduko grapa nagusietako bat etxekotu zuten: artoa (artoa). Lautaden garaian, nekazaritza eta bisonte-ehiza garrantzitsuak ziren lautada handietako tribuentzat.
Hegoaldeko nekazaritzaren garapenaren ondorioz, bertan aurrerapen kultural asko egin ziren. Adibidez, maien zibilizazioak idazketa sistema bat garatu zuen; piramide erraldoiak eraiki zituen; egutegi konplexua izan zuen, eta zero kontzeptua Mundu Zaharreko inork baino 500 urte lehenago garatu zuen. Maien kultura oraindik presente zegoen espainiarrak Erdialdeko Amerikara iritsi zirenean, baina inguru hartako nagusitasun politikoa Azteken Inperiora aldatu zen, iparralderantz.
Ipar Amerikako hego-mendebaldean, hohokam eta antzinako herriak nekazaritza-ekoizpenean aritu ziren, zangak ureztatuz eta egoneko herrixka bizitzaz gutxienez 2.000 urtez, espainiarrak 1540ko hamarkadan iritsi baino lehen .Europarrak Mundu Berrira iritsi zirenean, bertako herriek izugarri aldatu zuten beren kultura. Hala, talde politiko eta kulturalekiko afiliazioa ere aldatu egin zen, hainbat talde linguistiko desagertu ziren, eta beste batzuk azkar aldatu ziren. Europarrek bertakoentzat grabatu zituzten izenak eta kulturak ez ziren derrigor belaunaldi batzuk lehenago erabili zituztenen edo gaur egun erabiltzen direnen berdinak.
Kontaktu goiztiarra
1492 baino lehen, harreman mugatua zegoen Ipar Amerikako jendearen eta kanpoko munduaren artean. Hainbat kontaktu teoriko proposatu dira, baina ebidentzia fisikorik goiztiarrenak eskandinaviar edo bikingoetatik datoz. Erik Gorriak kolonia bat sortu zuen Groenlandian 985ean. Eriken semea, Leif Eriksson, 1000. urte inguruan, Ternuako uhartera iritsi zela uste da, aurkikuntzari Vinland izena emanez. Groenlandiatik kanpo aurkitu den eskandinaviar aztarnategi bakarra, L'Anse aux Meadows, Ternua eta Labradorren dago, Kanadan. Kolonia eskandinaviar guztiak bertan behera utzi zituzten.
Eskandinaviar bidaiak ez ziren ohiko ezagutza bihurtu Mundu Zaharrean. Groenlandiako kokaleku iraunkorrak ere, 1400. urtearen hasiera arte iraun zuenak, ez zuen arreta handirik jaso, eta europarrek ez zekiten, neurri handi batean, Amerikaren existentzia 1492. urtera arte. Aurkikuntza aro orokor baten baitan, Kristobal Kolon itsasgizonak Europatik mendebaldera bidaia bat proposatu zuen, Asiarako bide laburragoa aurkitzeko. Azkenean, Elisabet I.aren eta Fernando II.aren babesa jaso zuen, Espainia batu berriko erregina eta erregea. 1492an, Kolon lehorrera iritsi zen Bahametan.
Eskandinaviarretik ia 500 urtera, Joan Cabotok ekialdeko kostaldea esploratu zuen, 1497. urtean Kanada bihurtuko zena. Giovanni da Verrazanok Ipar Amerikako ekialdeko kostaldea ikuskatu zuen, Floridatik 1524an Ternuaraino. Jacques Cartierrek bidaia batzuk egin zituen 1534an koroa frantsesaren izenean, eta San Lorenzo ibaia miatu zuen.
Kolonizazio arrakastatsua
Kolonizazio arrakastatsua zer den ulertzeko, garrantzitsua da ulertzea zer esan nahi duen kolonizazioak. Kolonizazioa eskala handiko populazio-mugimenduei dagokie, zeinetan migratzaileek lotura sendoak baitituzte beren arbasoen antzinako herrialdearekin, eta abantaila handiak lortzen dituzte lurraldeko beste biztanleekiko. Kolonizazioa egitura politiko argi eta kolonialen babespean gertatzen denean, kolonialismoa dei dakioke. Horrek berekin ekarri ohi du kolonoek aurreko biztanleak erabat baztertzea, edo sistematikoki desabantaila dakarkien legezko eta bestelako egiturak ezartzea
Hasieran, Europako jarduera nagusia merkataritza eta esplorazioa zen. Azkenik, europarrak kokaguneak ezartzen hasi ziren. Ipar Amerikako hiru potentzia kolonial nagusiak Espainia, Ingalaterra eta Frantzia izan ziren, baina, azkenean, beste potentzia batzuek ere, hala nola Herbehereak eta Suediak, ustiapenak jaso zituzten kontinentean.
Frantziako lehen kokalekuak Port Royal (1604) eta Quebec hiria (1608) izan ziren Eskozia Berria eta Quebec diren lekuetan. Larruen merkataritza laster bihurtu zen negozio nagusi kontinentean, eta, ondorioz, Ipar Amerikako bizimodu indigenak eraldatu zituen.
Ingelesen lehen kokaleku iraunkorrak Jamestown (1607) (bere satelitearekin batera, Bermudak 1609an) eta Plymouth (1620) izan ziren, gaur egun Virginia eta Massachusetts, hurrenez hurren. Hegoaldetik haratago, landaketetako esklabotza Mendebaldeko Indietako industria nagusia bihurtu zen, eta horrek Atlantikoko Atlantikoko esklaboen merkataritzaren hasiera ekarri zuen.
Aro koloniala
1663. urtean, Frantziako koroak Frantzia Berriaren kontrola bereganatu zuen larru-merkataritza konpainien eskutik, eta Ingalaterrako foru-koloniek metropoli-kontrol handiagoa ezarri zuten. Horrek kolonialismoaren aro berri bat ekarri zuen Ipar Amerikan.
Europako potentzien arteko lehiak hainbat gerra sortu zituen Ipar Amerikako kontinentean, kolonien garapenean eragin handia izango zutenak. Lurraldea askotan aldatzen zen eskuz. Bakea ez zen lortu Ipar Amerikako indar frantsesak Quebec hiriko Abrahameko lautadetako guduan garaitu zituzten arte, eta Frantziak Karibetik kanpo zituen bere eskakizun gehienak utzi zituen. Frantsesek Ipar Amerikan zuten presentziaren amaiera hondamendia izan zen Ipar Amerikako ekialdeko nazio indigena gehienentzat, beren aliatu nagusia galdu baitzuten anglo-amerikarren kokagune zabaltzearen aurka. Pontiaceko matxinadan, 1763tik 1766ra, Laku Handietako tribuen konfederazio batek kanpaina arrakastatsu samar bat egin zuen Appalatxe mendietatik mendebaldera zituzten lurren gaineko eskubideak defendatzeko, 1763ko Errege Aldarrikapenarekin erreserbatu zitzaiena.
Espainia Berriko Erregeordetza (gaur egungo Mexiko) Espainiako Inperioko erregeordeek Asian, Ipar Amerikan eta beren periferian 1535etik 1821era arte gobernatutako lurraldeen izena izan zen.
Iraultzak
Amerikako Iraultzaren etorrerak eragin handia izan zuen kontinente osoan. Garrantzitsuena da zuzenean Amerikako Estatu Batuak sortzera eraman zuela. Hala ere, gerra iraultzaile estatubatuar elkartua eskualdeko txoko guztiak ukitzen zituen gerra garrantzitsua izan zen. Inperio Batuko Leialen ihesaldiak Kanada ingelesa komunitate bereizi gisa sortzera eraman zuen
Bitartean, Espainiak Mexikori eusten zion. Independentzia Miguel Hidalgok aldarrikatu zuen 1810ean, Mexikoko Independentzia Gerrari hasiera emanez. 1813an, José María Morelosek eta Anahuaceko Kongresuak Ipar Amerikako Independentzia Aldarrikapenaren Akta Solemnea sinatu zuten, Espainia Berriaren eta Espainiaren arteko banaketa aldarrikatzen duen lehen dokumentu juridikoa. Espainiak 1821ean onartu zuen Mexikoren independentzia.
Hedapen-aroa
Estatu Batuek independentzia lortu zutenetik, herrialde hori azkar hedatu zen mendebalderantz, 1803an Louisianaren lurralde guztia bereganatuz. 1810 eta 1811 artean, Tekumsehen agindupeko konfederazio indigena batek arrakastarik gabe borrokatu zuen amerikarrek Aintzira Handietatik kanpora ez zitzaten. Tekumsehen jarraitzaileak iparraldera joan ziren, Kanadara, eta, han, britainiarrei lagundu zieten 1812ko Gerran Kanada bereganatzeko saiakera amerikarra blokeatzen.
Estatu libre eta esklaboen arteko banaketak zaildu egin zuen AEBren hedapena, eta horrek 1820an Missouriko Konpromisoa ekarri zuen. Era berean, Kanadak frantziar eta ingelesen arteko banaketa bati aurre egin behar izan zion, 1837an gatazka zibilak piztea eragin zuena. Mexikok etengabeko tirabira politikoei aurre egin behar izan zien liberalen eta kontserbadoreen artean, baita Texasko eskualde ingelesaren matxinadari ere, zeinak, 1836an. 1845ean, Texas Estatu Batuetara batu zen, eta, ondoren, 1846ko Mexikoko eta Amerikako Gerrara eraman zuen, inperialismo amerikarrari hasiera eman ziona. Mexikorekin izandako gatazkaren ondorioz, Estatu Batuek irabazi gehiago lortu zituzten Kalifornian eta Hego-mendebaldean.
Gatazka, konfederazioa eta inbasioa
Estatu Konfederatuen sezesioak eta ondoriozko gerra zibilak Estatu Batuetako gizartea astindu zuten. Azkenik, Estatu Batuetako esklabotzaren amaiera ekarri zuen; hegoaldeko zatirik handiena suntsitu; berreraiki, eta bizitza asko galdu zituen. Gatazkatik, Estatu Batuak nazio industrializatu ahaltsu gisa sortu zen.
Neurri batean, Estatu Batuetako boterearen mehatxuari erantzuteko, Kanadako lau koloniak federatzea erabaki zuten 1867an, Kanadako Domeinua sortuz. Nazio berria ez zen erabat subiranoa, baina, Britainia Handiarekiko, independentzia handia zuen. Columbia Britainiarra gehituta, Kanada Ozeano Barera zabaldu zen 1871rako, eta tren transkontinentala ezarri zuen, Kanadako Pazifikoa, 1885erako.
Mexikon, Erreforma Gerraren moduko gatazkek Estatu ahula utzi zuten, atzerriko eraginera irekia. Horrek Bigarren Frantziar Inperioa Mexiko inbaditzera eraman zuen.
XIX. mendearen amaiera
Bai Estatu Batuetan, bai Kanadan, immigrazio sarrera handiak izan ziren XIX. mendearen bigarren erdian mendebaldea finkatzeko. Hala ere, lurralde horiek ez zeuden hutsik: Estatu Batuetan, gobernuak indiar gerra ugari egin zituen bertako biztanleen aurka. Kanadan harremanak baketsuagoak ziren Zenbakizko Tratatuen ondorioz, baina, 1870. eta 1885. urteetan, bi matxinada izan ziren soroetan. Ternuako kolonia britainiarra 1907an bihurtu zen nagusi.
Mexikon, Porfirio Díazen diktadurak menderatu zuen aro osoa.
Lehen Mundu Gerra
Estatu Batuak gatazkatik aparte egon ziren 1917ra arte, Ententeko potentziekin bat eginez. Estatu Batuek berebiziko garrantzia izan zuten 1919ko Parisko Bake Konferentzian, gerren arteko Europa eratu zuenean.
Mexiko ez zen gerraren parte izan, herrialdea une hartan Mexikoko Iraultzan sartuta zegoelako.