cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Évariste Galois
Biografia
Hala ere, Galoisek ideia argi bat zuen: matematikaria izan nahi zuen eta École polytechniquen sartu nahi zuen. Hala, urtebeteko aurrerapenarekin (1828) aurkeztu zen sarbide-azterketara. Hainbat alderditan oinarrizko prestakuntzarik ez zuenez, eta matematika prestatzeko ohiko ikastaroa jaso ez zuenez, Évariste baztertu egin zuten. Galoisek ez zuen hasierako arbuio hau onartu, eta honek bere errebeldia eta autoritatearen aurkako jarrera areagotu zituen. Hala ere, azkar jarraitu zuen matematika ikasten Louis-le-Grand lizeoan emandako bigarren ikasturtean, kasu honetan MS. Richardek, mutil gaztearen ezaugarriak ikusten jakin eta École polytechniquen onartua izateko eskatu zuen. Richarden eskariari jaramonik egin ez bazioten ere, Galoisek bere irakaslearengandik jasotako ardura eta bultzadak emaitza nabarmenak izan zituen.
Oraindik Louis-le-Grandeko ikaslea zela, Galoisek bere lehen lana argitaratzea lortu zuen (aldizkako frakzio jarraituei buruzko teorema baten erakustaldi bat), eta, handik gutxira, matematikariei mende bat baino gehiagoz izan zien arazo bat konpontzeko gakoa eman zuen (ekuazio polinomikoak erradikalek ebazteko baldintzak). Hala ere, bere aurrerapen nabarmenenak teoria berri baten garapenarekin lotutakoak izan ziren, honen aplikazioek ekuazio aljebraikoen mugak asko gainditzen zituztelarik: taldeen teoria.
Patuak ez zion arrakasta gehiago ekarriko. École polytechniqueko bigarren (eta behin betiko) azterketara aurkeztu baino egun batzuk lehenago, Évaristeren aitak bere buruaz beste egiten zuen. Testuinguru honetan, Galoisek bere burua aurkeztu zuen, eta, bere ohiko modu errebeldeekin eta autoritatearekiko mespretxuarekin, aztertzaileen aginduak jarraitzeari uko egin zion, bere enuntziatuak justifikatzeari uko egin baitzion. Eta, jakina, behin betiko baztertu zuten.
Garai hartan ospe gutxien zuen École normale kontsideratzera behartuta, Galois batxilergoko azterketetara aurkeztu zen (onartua izateko beharrezkoa zena), eta, oraingoan, matematikan zuen kalifikazio bikainari esker onartua izan zen. Galois, Ecole normalean onartua izan zen, talde teoriari buruzko bere lan iraultzaileak, Zientzien Akademiak ebaluatuak ziren aldi berean. Hala ere, bere artikuluak ez ziren inoiz argitaratu Galoisen bizitzan. Hasieran, Cauchyri bidali zion, baina honek errefusatu egin zuen, bere lanak puntu komunak zituelako Abelek berriki argitaratutako artikulu batekin. Galoisek berrikusi eta berriro bidali zion, eta, oraingoan, Cauchyk akademiara bidali zuen, azter zezan, baina Fourier, idazkariaren biziarteko idazkaria eta argitalpenaren arduraduna, jaso.
Heriotza
1832ko maiatzaren 30ean, goizeko lehen orduan, Galoisek pistola duelu bat galdu zuen Frantziako armadako esgrima txapeldunaren aurka, eta hurrengo egunean hil zen, goizeko hamarretan (ziurrenik peritonitisak jota), Cochin ospitalean. Duelu aurreko gauean buruan zeukan datu guztiak idatzi zituen. Alfredo anaiari egindako azken hitzak hauek izan ziren: "Ez negarrik egin! Nire kemen guztia behar dut hogei urterekin hiltzeko".
Aída
Aída espainiar umorezko telesaila bat da. 2005eko urtarrilaren 16an Telecinco katean estreinatu zen, hasiera batean Siete Vidas telesailean Carmen Machi aktoreak antzezten zuen Aída García pertsonaian oinarritutako spin-off edo aldaera bat izan zen, ondoren sekulako arrakasta izan eta berezko telesaila bilakatu zelarik. Globomedia ekoiztetxeak ekoiztua dago.
Évariste Galois
Heriotza
Galoisen ekarpen matematikoak 1843an argitaratu ziren, Joseph Liouvillek bere eskuizkribuak berrikusi zituenean. Honek, gazte hark, egia esan, Abelen arazoa beste bide batzuetatik konpondu zuela adierazi zuen, erabilitako matematikaren teorian benetako iraultza suposatzen zutenak. Eskuizkribua 1846ko urrian agertu zen Journal des mathématiques pures et appliquées aldizkarian.
Aída
Argumentua
Telesaila Madrilgo periferiako auzo apal batean girotua dago. Istorioa Aídaren aita hil eta familiaren etxea jabetzan uzten dionean hasten da, Aídak bertara bere bi seme-alaba adingabeekin batera itzultzea erabakiko du; gertakizun honek egoera barregarri eta katramila edo nahasmen ugari sortuko ditu, bai eta antzinako auzotar eta lagunekin burututako berrelkarketak eta zentzurik gabeko txantxak ere. Halere, seigarren denboraldian zehar Carmen Machi aktoreak telesaila laga eta bere lekuan Miren Ibarguren euskal aktorea Soraya pertsonaia antzeztuz sartu zen, maiz aipatua baina ordutarte inoiz agertzen ez zen Aídaren alaba zaharrena.
Évariste Galois
Heriotza
Bere omenez, Argentinan Matematikaren Eguna ospatzen da maiatzaren 31n.
Basakatu
Basakatua (Felis silvestris) felido haragijale ugaztun txiki bat da, Europako bigarren felido basatia katamotzaren atzetik. Afrika, Asiako mendebaldea eta Europan bizi da. Animalia txikiak ehizatzen ditu, euren artean ugaztun eta txori txikiak. Basakatuak euren esparru naturalean sabana, baso ireki eta estepatan bizi ahal dira. Katurik gehienak marroiak dira marra beltzekin, 50 eta 80 cm artean neurtzen dute eta 3tik 6 kilogramorako pisua dute. Afrikar subespezieak txikiagoak izan ohi dira.
Arazo asko ditu bere kontserbaziorako. Habitat galera dago alde batetik. Gainera jazarpen gogorra jasan du gizakiaren aldetik oilategietan egindako erasoengatik, nahiz eta ikerketa batzuk etxeko katuek eta hibridoek eraso gehiago egiten dituztela argitu duten, basakatuek gizakiaren presentziarekiko mesfidantza handia baitute.
Azkenik hainbat lekutan hibridazio arazo larriak ditu eta arrazaren purutasuna galtzen ari da, Euskal Herrian kasu. Etxeko katu asko basora jo eta basati bihurtu dira. Hau dela eta, arazo larria sortu da katu hibridoak sortzen direlako eta espezie basatia pixkanaka galtzen delako.
Ezaugarriak
Tigre itxurako katu handia da basakatua, 540mm inguruko gorputz luzerakoa eta, 3,5 kg ingurukoa emeen kasuan eta 5 kg ingurukoa arrenean. Katu sendoa da nahiko hanka motzekoa eta buru sendokoa. Aipatzekoak dira bere bibote mardulak, aurpegi zapaldua eta haragi koloreko muturra. Ilajea arre-grisaxka du, eta lerro beltzak buru, enbor eta gorputz-adarretan. Isatsaren hasieran amaitzen den lerro nabaria du bizkarrezurraren zona zerbikaletik lunbarrera. Buztana 300mm inguruko luzerakoa da eta punta beltzean amaitzen da, tartean 3-5 eraztun beltz izan ditzake.
Banaketa
Europa osoan banatzen da baina hutsuneekin: Iberiar penintsula osoan zehar, Frantzia ipar-ekialdean Alemaniarekin mugan, Eskozian, Italian, Grezian, Ekialdeko herrialdeetan, Turkian eta Kaukasoko mendikate osoan zehar, Itsaso Beltzaren eta Kaspiar itsasoaren artean. Halere hainbat lekutako populazioak ez dira ezagunak oraindik. Bestalde Afrikako kontinente osoan zehar banatzen da (Sahara gehiena eta eta ekuatoreko oihan hezeak kenduta). Ekialde Hurbilean eta Arabian ere aurkitu daiteke, eta baita Iranetik India iparralderaino eta Txina mendebalderaino ere.
Euskal Herri osoan zehar banatzen da nahiz eta hutsunetxo batzuk agertzen diren.
Habitata
Basakatua ia edozein habitatetan aurkitu daiteke, baina baso inguruak ditu gustukoen. Hainbat ikerlarik baso misto hostogalkorrekin erlazionatu dute basakatua, eta hauen kontserbazioa lehentasunezkotzat jo dute basakatuaren kontserbaziorako, baina praktikan basakatua ia edozein habitatetan aurkitu daitekeela ikusi da: sastrakadi mediterraneotan, hezegunetan eta baita landa ingurune eta ingurune oso degradatuetan ere.
Elikadura
Batez ere karraskariek osatzen dute basakatuaren dieta. Beste harrapakin posibleak anfibio, narrasti, hegazti eta ornogabe txikiak dira. Hauen garrantzia ordea oso txikia da karraskariekin alderatuz, oso portzentajea txikiak betetzen dituztela ikusi da eginiko hainbat ikerketatan; hegaztiak dira garrantzi dezentea izatera iritsi diren bakarrak zenbait lekutan elikaduraren %20raino iritsi baitira. Karraskarien garrantzi ikaragarria ikusirik espeziearentzako funtsezko errekurtsotzat kontsidera daiteke.
Ugalketa eta ontogenia
Basakatuak urtarrila eta martxoa artean sartzen dira araldian, honek 2-8 egun irauten ditu baina udan berriro sar daitezke abuztu inguruan. Bi hilabete pasatxoko haurdunaldia eta gero 3-4 kumeko batez besteko kumaldiak izaten dituzte.
Finlandiako futbol liga
Finlandiako futbol liga (finlandieraz Veikkausliiga) Finlandian futboleko lehenengo maila da. Garaipen gehien lortu dituen taldea Helsingin Jalkapalloklubi (HJK) da (14 aldiz). Aurreko Mestaruussarja txapelketa ere hartzen bada, HJK nagusi da, 30 liga lortuta.
Basakatu
Ugalketa eta ontogenia
3 hilabeteko adinarekin katuak jada bere amarekin ehizatzera irteten dira eta negua iristerako independizatzen dira. 10 hilabeterekin heldutasun sexuala lortzen dute, eta emeak lehenengo urtean erreproduzitzen dira. 15 urteko adinera iritsi daitezke gatibutzan behintzat.
Finlandiako futbol liga
Historia
1990an abiatu zen, 1930tik jokatu zen Mestaruussarja txapelketaren ordez. 14 taldek parte hartzen dute (2006ko denboraldian, 13 taldek bakarrik jokatu zuten AC Allianssi taldea zorren ondorioz kanporatu eta desegin ostean). 1973an bigarren maila edo Ykkönen eratu zen. Europa iparraldeko beste herrialde batzuetan bezala —esate baterako Errusian, Norvegian eta Suedian—, denboraldia apiriletik urrira jokatzen da eta taldeak elkarren aurka bitan lehiatzen dira, etxean eta kanpoan. Ligako sistemak aldaketa ugari izan ditu: batzuetan, liga arrunta jokatu da, baina beste batzuetan, hasierako fase baten ondoren, talde onenek ligaxka berria osatu dute.
Basakatu
Bizimodua
Araldiko garaian kenduta, espezie bakartia da basakatua. Arrak azalera handiagotan (50 km²-raino) mugitzen dira emeak (2-6km² artean) baino. Normalean ar eta emeen lurrak gainezartzen dira.
Batez ere iluntzeko eta gaueko jarduera du basakatuak baina ez da arraroa egunez mugitzea ere urteko edozein garaitan. Neguan eta eguraldi txarrarekin argi orduak aprobetxatu ohi ditu ehizarako, adibidez. Elurte gogorren kasuan basoan barrena sartu ohi da estaldura handiko lekuetara babes bila. Beren lurrak zelatatu eta zaintzen dituzte, batez ere leku garrantzitsuenak, eta marka usaintsu eta agerikoekin seinalizatzen dituzte: adibidez gorotzak uzten dituzte bideetan zehar begi-bistako lekuetan.
Shinji Murai
Shinji Murai (japonieraz: 村井 慎二, 1979ko abenduaren 1a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Basakatu
Bizimodua
Basakatuek harrapakinak jarraituz edo zelatan egon eta nahikoa gertu dagoenean erasotuz ehizatzen dute.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Basakatuaren etsai natural bakarrak felido handiagoak dira ipar-katamotza Europan eta iberiar katamotza Iberiar penintsulan. Hegazti harrapari handi batek ere ehiza dezake basakaturen bat noizean behin.
Bestalde hainbat bizkarroien eragina pairatzen du basakatuak, batez ere toxoplasmosia eragiten duen protozooarena eta hesteko hainbat helmintorena. Etxeko katuari eragiten dioten birus guztiekin ere infekta daiteke, eta baita beste zenbait agente patogenorekin ere.
Taxonomia
Nahiz eta lehen azpiespezie ugari ezarri, 2007an eginiko DNA frogen ondoren bost azpiespezie baino ez daudela erabaki da :
Finlandiako futbol liga
Historia
Azken postuan geratzen den lehen mailako taldea bigarrenera jaisten da eta azkenaurrekoak bere postua bi partidatara bigarren mailako bigarrenaren aurka jokatzen du.
Lehen txapelketak (1908-1929)
Kopa itxurako lehiaketak izan ziren.
Gendule V.a Bearnokoa
Gendule V.a Bearnokoa —Centullus V; Centol edo Céntulo V— (? - † 1090), "Gaztea" ezizenaz ezaguna, Bearnoko bizkondea izan zen.
Biografia
Aita Gaston III.a Bearnokoa eta ama Adalais zituen. Bere aitona zen Gendule IV.a Bearnokoa hil zenean, bizkonde bilakatu zen. Antso V.a Nafarroakoarekin 1079an Zaragoza hartzen saiatu zen baina musulmanen alde lan egiten ari zen El Cidek mendean hartu zuen.
1082an Akizeko bizkonderria eraso bazuen ere, menderatua izan zen.
1090ean Huesca setiatzeko bidaian zegoela erail zuten Tenako ibarrean.
Ezkontza eta seme-alabak
1060an Bernart II.a Gaskoniakoaren alaba zen Gisela bere lehengusinarekin ezkondu eta Osquinette izeneko alaba eta Gaston bere oinordekoa izan zituen. 1074an Aita Santuak ezkontza indargabetu zuen.
1077an Beatrix Bigorrakoarekin ezkondu eta seme bi izan zituen:
Txubarovita
Txubarovita mineral bat da.
Ezaugarriak
Txubarovita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Maisonnay
Maisonnay Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Maisonnay udalerrian erroldatutako biztanleak 266 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 119 etxebizitza zeuden, 107 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 114 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 107 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 1ek bi zituen, 12 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 67 etxek bost zituzten. 77 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 53 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 49 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 172 ziren, horien artean 141 aktiboak ziren eta 31 inaktiboak ziren. 141 pertsona aktiboetatik 131 lanean zeuden (75 gizon eta 56 emakume) eta 10 langabezian zeuden (2 gizon eta 8 emakume). 31 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Maisonnay udalerrian 111 unitate fiskal zeuden, 269,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.033 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 zurginak, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Maisonnay udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 460 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Perpinyà
Perpinyà (frantsesez eta ofizialki Perpignan) Ekialdeko Pirinioak (66) departamenduko eta Ipar Kataluniako hiriburua da, Tet ibaiaren ertzean kokatua. Bederatzi kantonamendutako burua da. Apezpiku egoitza, unibertsitatea eta aireportua ditu.
Historia
X. mendean sortu zen hiria. 1172an Aragoiko Erresumaren eskuetara igaro zen Perpinyà, Rosellóko konderriarekin batera. 1276tik 1344ra Mallorcako Erresumako hiriburu izan zen. 1659an Frantziaren agindupera igaro zen, Pirinioetako Hitzarmena sinatu zenean.
Ekonomia
Merkataritza (ardoa, fruituak, barazkiak) eta industria (metalgintza, pepergintza, janari industria) dira ekonomia jarduera nagusiak. Turismoak ere garrantzi handia du.
Ondasun nabarmenak
Saint-Jean katedral gotikoa (XIV.-XV. mendeetan egina); Castellet gotorlekua (XIV. mendea); Mallorcako erregeen jauregia, museoa; Perpinyàko geltokia (dekorazioaren zati bat Salvador Dalík egina da).
Tutmosis I.a
Biografia
Aurreko faraoiaren eta honen Errege Emazte Handiaren berezko semea ez zenez, berezko semea izatea funtsezko baldintza baitzen gobernatzeko, Tutmosisek, Ahmose printzesarekin ezkondu behar izan zuen, beharbada, jada hildako Amenofis I.aren alaba edo arreba zena, honela, bere posizioa legitimatuz.
Edonola ere, Tutmosis I.a, errege bikain bat izan zen, Egipto, sekula aurretik izan ez zuen moduko boterea izatera eraman zuena. Bere kanpaina ugarietan, bere tropekin, Nilo ibaiaren laugarren urjauzitik haratago aurrera egin zuen, Nubia garaian, eta Eufrates ibaiaren ertzak ikustera iritsi zen, Siriako herrien aurka eta sortu berria zen Mitanni erresumaren aurka borrokatzen zuen bitartean.
Eraikitzaile eraginkor bat ere izan zen, eta bere chaty eta arkitektoa zen Ineniri esker, Tebaseko errege nekropolia den Erregeen Haranaren sortzailea izan zen, non, ondorengo beste errege askorekin batera lurperatua izango zen.
Bere erregealdiak, laburra izan zen arren, fruitu asko eman zituen, eta, egiptoarrek, garai guztietako erregerik boteretsuetako bat bezala gogoratuko zuten. Bere oinordekoa, bere seme Tutmosis II.a izan zen, bigarren mailako emazte batekin izandakoa, baina ez zailtasunik gabe, Tutmosis I.ak berak, oinordeko bezala, bere Errege Emazte Handia zen Ahmoserekin izan zuen alaba bakarra izendatu zuela ezagutzen baita: Hatshepsut printzesa, denborarekin, soilik erregearen emaztea izatearekin nahikoa ez zuela izango frogatuko zelarik.
Bere garaiko testigutzak
Errege honen eraikuntza aktibitatea, Egipto osoan zehar lekukotzen da. Honako hauetan aipatzen da:
Erica Andrews
Erica Salazar, Erica Andrews goitizenaz ezagunagoa, (Allende, Nuevo León, Mexiko, 1969ko irailaren 30a - Chicago, Illinois, Ameriketako Estatu Batuak, 2013ko martxoaren 11) mexikar edertasun-lehiaketetako modelo, drag queen, aktore, enpresaburu eta aktibista zen.
Edertasun-lehiaketak
Andrewsek edertasun-lehiaketetan parte hartzen zuen eta hainbat lehiaketa irabazi zituen:
Lycophidion pygmaeum
Lycophidion pygmaeum Lycophidion generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Castello dell'Acqua
Castello dell'Acqua Italiako udalerri bat da. Sondrioko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Castello dell'Acquak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ineni
Ineni, Antzinako Egiptoko arkitekto eta ofizial (chaty) bat izan zen, K.a. 1510 ingurutik K.a. 1470 arte. Egiptoko XVIII. dinastiako bost faraoirentzat (Amenofis I.a, Tutmosis I.a, Tutmosis II.a, Tutmosis III.a eta Amenofis II.a) eraikin eta monumentu ugari diseinatu eta antolatu zituen. "Amonen aletegien administrari" kargua ere izan zuen aipaturiko lehen lau erregealdietan.
Ineni, familia aristokratiko batetik dator, arkitekto bezala, bere enkarguak, Amenofis I.aren garaian hasiz, faraoi honek, Karnakeko Amonen tenplua handitzeko aukeratu zuelarik. Tutmosis I.arentzat diseinatzen jarraitu zuen, baina, Hatshepsuten erregealdian, arkitekto berri batek, Senenmutek, erreginaren mesedea lortuko zuen, agian, Hatshepsutek enkargatutako eraikinak gainbegiratzen eta beste eraikin batzuetan aholkulari izaten jarraituko zuen arren.
Eraikinak
Inenik, Tutmosis I.aren proiektu ugari diseinatu zituen, Karnakeko tenpluan, tenpluko "Gela Handia" nabarmenduz, zedro zurez eginiko pasabide hipostilo bat, Tutmosis I.ak hiksoen aurka lortutako garaipena ospatzeko. Laugarren eta bosgarren pilonoak, zenbait patio eta estatua ugari ere diseinatu zituen.
Erregeen Haraneko lehen errege hilobia proiektatu zuen.
Holašovice
Holašovice (Hollschowitz) Txekiar Errepublikako hegoaldean dagoen herrixka historikoa da, České Budějovicetik 16 kilometratara dagoena. Jankov udalerriaren barnean dago eta bere hegoaldean Blanský basoa du. Bigarren Mundu Gerran hustua, bere bohemiar eraikin barrokoak zutik zirauten. 1990ean birpopulatua, UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen 1998an.
San Saturnino eliza (Uritz)
San Saturnino eliza Artzibarko Uritz kontzejuan XII. mendeko kristiau eliza bat da.
Eraikina
Herriaren goikaldean, XII. mendekoa da, geroagoko eraldaketekin, bereziki XVI. mendekoak. Oinplano angeluzuzena, bi atal desberdin eta burualde laua ditu. D emadera korua kanoi-gangaz estalita dago, eta gainerakoa gurutzeria sinplez. Oinaldean, Erdi Aroko dorrea altxatzen da, agian bailarako handiena. Birjinaren eta haurraren XIII. mendeko tailu gotikoa du. San Blasen XVII. mendeko zur polikromatuzko erlikia-ontzi bat dago
Laborari (aldizkaria)
Historia
ELB laborantza arloko sindikatuaren sorrerarekin batera hasi zen ateratzen, 1982ko urrian. Lehen lau zenbakietatik 50.000 ale atera ziren eta dohainik izan ziren eta lehen kideen bazkidetzak erabiltzeaz gain zenbait militantek diru-kopuru handiagoak ezarri zituzten atera ahal izateko. Hasieran hilabetekaria izan zen; 1983an 11 zenbaki atera ziren eta ale kopurua aldakorra zen: urte horretako urtarrilekoa 11.000 aletan argitaratu zen, Laborantza Ganberarako hauteskundeen harira. Denbora laburraz bihilabetekaria izan eta gero berriro hilabetekari bihurtu zen, 1984ko ekainetik 1985eko uztailera; zuri-beltzezko 10 orrialdeko aldizkaria zen.
1988an hilabetekaria zen eta 600 harpidedun zituen; 1998an 1.000 bat ale ateratzen ziren eta astekaria zen.
2010eko apirilaren 22an ateratako zenbakia 891.a da.
Ezaugarriak
Hastapenean izena elebiduna zen, Laborari-Lo Païsan; paisan hitzak "laborari" esan nahi du okzitanieraz; Ipar Euskal Herriko nekazaritza eremu batzuetan (Agaramont aldea...) hizkuntza hau ere hitz egiteaz gain, lehen aleetan Mensuel d’information des paysans basques et béarnais ("Euskal Herriko eta Bearnoko laborarien informazio-hilabetekaria") zekarren mantxetan. Gero Hebdomadaire d’informations des paysans du Pays basque ("Euskal Herriko laborarien informazio-astekaria") idaztera pasatu zen. Lo Païsan karaktere txikiagoez agertzen hasi zen 1992ko otsailean eta 2001ean desagertu egin zen.
3. zenbakia (1983ko urtarrilekoa) bi ediziotan agertu zen: Pays Basque eta Béarn. Geroago bakarra zen edizioak ''éd. Pays Basque'' idatzita izan zuen 1993 arte.
Aldizkaria gehienbat frantsesez da eta euskaraz %20tik heren batera izaten da.
Zenbaki bakoitzak artikulu nagusi bat du eta harpideez gain gaiaren arabera horrekin lotura berezia dutenei banatzen zaie. Helburuen artean FDSEArena den Le Sillon astekariak (11.000 zenbaki, haietatik 5.000 Ipar Euskal Herrian) laborarien artean zabaltzen duen ildoari aurre egitea dago.
Trichomycterus pirabitira
Trichomycterus pirabitira Trichomycterus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichomycteridae familian sailkatzen da.
Berlin (New Jersey)
Berlin New Jerseyko borough bat da. Camden konderrian kokatua dago. 2010ean 7,588 biztanle zituen, 9.29 kilometro koadrotan banatuta.
Itziar de Blas
Itziar de Blas Fernandez de Gamarra (Gasteiz, Araba, 1965 eko abenduaren 31) kazetaria eta itzultzailea da.
Ikasketak
Kazetaritza lizentzia egin zuen (Nafarroako Unibertsitatea, 1989), eta, ondoren, Itzulpengintza masterra (EHU, 1998) eta “Berdintasun-agentea” masterra (Universitat Jaume I, Valentzia, 2016).
Kazetaritza
Bere lan-ibilbidearean hasierako urteetan, Iruñean jardun zuen, EFE agentzian eta Egin egunkariko kultura atalean eta tokiko berrietan.
NGC 992
NGC 992 galaxia espiral bat da, Aries konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Itziar de Blas
Kazetaritza
Gero, Gasteizen aritu zen EHNE (Euskal Herriko Nekazarien Elkartea) eta EBEL (Emakume Baserriarren Euskal Herriko Elkartea) elkarteen prentsa arduradun gisa, eta Ardatza aldizkariko erredaktore.
Euskalgintza
Gasteizko Bagare euskara sustatzeko taldeko arduradun izan zen.
Itzulpengintza administrazioan
Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailean 10 urtez itzultzaile aritu ondoren, 2023an, Itzulpen Zerbitzu Ofizialean dihardu (zinpeko itzultzaile ere bada).
Argitalpenak
Itzulpen feministak egin izan ditu, batik bat. Besteak beste, liburu hauek itzuli ditu:
Zenbait mugimendu sozialetako itzultzaile “militante” ere aritu izan da, hala nola, Emakume artisten aldeko A Plataforma, Ongi etorri errefuxiatuak, Bilgune LGTBIfobiaren aurkako Behatokia, besteak beste.
Aretxabaleta
Aretxabaleta Gipuzkoako hego-mendebaldeko udalerri bat da, Debagoiena eskualdekoa. 28.97 km² ditu, eta 0 biztanle zituen. urtean.
Izena
Herriaren izena dokumentatu zen lehen aldian Areyzchavaleta eran izan zen, XV. mendearen amaieran. XVI. mendeko dokumentu eta ondorengoetan, Arechaualeta edo Arachavaleta forma agertzen da, eta gaztelerazko izena V-rekin agertu izan da harrezkero.
Etimologia
Etimologia gardena du izenak, aretx/haritz gehi zabal gehi -eta leku-ugaritasunezko atzizkia. Baina zabal hori ez da ulertu behar haritz zabal baten zentzuan, izenlaguna balitz bezala, baizik eta izen gisa; zabaldia edo ordokia. Zentzu horretan, "Haritzak dauden ordekaren tokia" litzateke.
Ahoskera
Atxabalta forma sinkopatua ohikoa da herrian, indarra bigarren silaban ezartzen da. Elkarte-izenetan ere azaltzen da. Aretxabaletarrek beren buruari atxabaltarra esaten diote, berriz ere indarra bigarren silaban. Atxabáleta forma ere jasoa dago, baina ez da erabiltzen.
Geografia
Udalerriak 28,97 km²-ko azalera du eta buruz behera jarritako triangelu isoszele baten itxura du. Herrigunea goiko-ezkerreko erpinetik gertu kokatzen da eta gainerakoa ingurune menditsua da. Eremuaren erdialdea Urkuluko uharkak hartzen du.
Ingurune naturala eta klima
Herrigunea Deba ibaiak zeharkatzen duen haran estuan dago, 248 metroko altueran. Ingurua oso menditsua da. Mendi ezagunena Kurtzebarri da, 1133 metrokoa, herritik ikusten den gurutzeagatik. 500 metro hegoalderantz Elorretako Haitza dago (1140 metro). Hala ere, Aretxabaletako tokirik garaiena Elgeako mendilerroan dagoen Aumategigaña da, 1192 metroko garaierarekin. Udalerriko beste mendi esanguratsuen artean, aipatzekoak dira Murugain, Andarto eta Urkuluko uharkaren gainean dagoen Iruaitz.
Gipuzkoan ohikoa denez, zuhaitzik ugarienak landatutako pinuak dira, geografia guztian daudenak. Zaraiako mendilerroaren magalean, Urkulu inguruan eta beste toki batzuetan pagadi zabalak ere baditugu.
Aretxabaletaren ekialdean Urkuluko urtegia dago. 1979an eraikia, Debagoieneko eta Gipuzkoako beste herri batzuk urez hornitzen ditu. Urtegitik behera doan Urkulu errekak Oñatiko Zubillaga auzora jotzen du, beherago, San Prudentzion, Deba ibaiarekin batzeko. Urtegiak sortu duen inguru naturala oso erabilia da aisialdirako Debagoienan, eta bertako urak bizileku bilakatu dira hainbat hegazti espezierentzat. Inguru horretan hainbat ibilbide egin daitezke ondare natural hori hobeto ezagutzeko. Aretxabaletatik Urkuluko uharkara igotzeko oinezkoentzako eta txirrindularientzako bidea Bustintegi errekaren ertzetik doa.
Notre-Dame-du-Bec
Notre-Dame-du-Bec Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Aretxabaleta
Udalerri mugakideak
Aretxabaletak mugakide ditu Arrasate iparraldean, Eskoriatza mendebaldean, Aramaio iparmendebaldean, Oñati ekialdean eta Barrundia (Araba) hegoaldean.
Notre-Dame-du-Bec
Biztanleria
2007an Notre-Dame-du-Bec udalerrian erroldatutako biztanleak 425 ziren. Familiak 148 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 60 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Aretxabaleta
Auzoak
Gaur egun Aretxabaletako udalerria osatzen duten elizateak herrixkak ziren garai batean, 1630ean Aretxabaletako Udalerriaren sorrerarekin batera barneratu zirenak. Elizate hauek herriko erdigunea baino lehenagokoak dira. Urteekin, bertako biztanleria jaitsiz joan da, 1960ko hamarkadan auzoetan bizi ziren 969 bizilagunetik gaur egungo 319ra. Honako hauek dira Aretxabaleta udalerria osatzen duten auzoak (2019ko errolda ):
Fanny Blankers-Koen
Francina "Fanny" Elsje Blankers-Koen (Lage Vuursche, Herbehereak, 1918ko apirilaren 26a – Hoofddorp, Herbehereak, 2004ko urtarrilaren 25a) Etxekoandre hegalaria, Herbehereetako atleta izan zen. 1948ko Udako Olinpiar Jokoan lau urrezko domina irabazi zituen, 100 m., 80 m. oztopo, 200 m. eta 4×100 errelebo probetan.
Notre-Dame-du-Bec
Etxebizitza
2007an 170 etxebizitza zeuden, 155 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 169 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 155 etxebizitza nagusietatik 144 bere jabearen bizilekua ziren eta 11 alokairuan okupaturik zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 99 etxek bost zituzten. 152 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 104 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Aretxabaleta
Auzoak
Herrigunean ere hainbat auzo kokatzen dira. Hegoaldetik iparraldera:
Fanny Blankers-Koen
Biografia
Bere hirugarren karreran, 17 urterekin, 800 metroko herbeheretar marka haustea lortu zuen. Hurrengo urtean, bere entrenatzaile eta senarra izango zen Jan Blankersek (bera baino 15 urte zaharragoa zen atleta ohia) 1936ko Berlingo Olinpiar Jokoetan parte hartzeko probak egin zitzan konbentzitu zuen. Altuera-jauzian eta 4×100 erreleboan sartzea lortu zuen, bi bosgarren postu lortuz. Baina eraman zuen saririk baliotsuena Jesse Owens-en autografo bat izan zen, bere bizitza osoan gorde zuena. II. Mundu Gerra baino lehen, 1938an bi brontze lortu zituen Europako Atletismo Txapelketan, 100 eta 200 metroko probetan.
Notre-Dame-du-Bec
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Aretxabaleta
Historiaurrea
Aretxabaletan aurkitzen den populazio aztarna zaharrena Urtaoko tumulu neolitikoa da. Orkatzategiko Estazio Megalitikoaren parte da. Brontze Aroan erabiliko ziren kobazulo ugari ere badira inguruko mendietan, Gazteluarro, Iruaxpe eta Ugastegikoak besteak beste.
Notre-Dame-du-Bec
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 297 ziren, horien artean 215 aktiboak ziren eta 82 inaktiboak ziren. 215 pertsona aktiboetatik 207 lanean zeuden (109 gizon eta 98 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 82 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Aretxabaleta
Erdi Aroa
Erdi Aroan bi familia boteretsu izan ziren Aretxabaletan, Galartza familia aurrena eta beranduago Otalora familia. Galartzatarrak Murugain inguruan kokatzen ziren eta dorretxea bertan altxatu zuten. 1560. urtean Sancho Galartzakoa hil ondoren familia Arrasatera aldatu zen. Otaloratarrak Urkulu inguruan kokatzen ziren eta han zuten hauek dorretxea. 1370. urtean Gaztelako Henrike II.a erregeak Leintz Beltran Velez Gebarakoa Oñatiko jaunaren esku utzi zuen. Leinztarren eta gebaratarren artean istilu ugari izan ziren hurrengo urteetan, ezagunena 1388-1401 artean (data zehatzik ez dago) gertatutako Urrexolagaraiko gudua izan zen. Kondearen menpekotasunetik aldendu guran, 1497. urtean, garai hartako Leintz Gipuzkoako Probintzian sartu zen. Geroago, 1556. urtean, Gebaratarrengandik askatu egin zen eta "Valle Real de Leniz" izena hartu zuen. Egoera horretan jarraitu zuten Leintzeko gune guztiek (egungo Aretxabaleta eta Eskoriatza herrietako udalerriak osatzen duten herriguneek eta elizateek) 1630. urtera arte, Eskoriatza eta Aretxabaleta herrien arteko liskarrek bailararen banaketa ekarri arte. Urte horretan Aretxabaletak "Valle Real de Aretxabaleta" izena hartu zuen. Kale nagusiaren erdialdean udaletxea eraiki zen, eta eraikinak bertan dirauen arren gaur egun udalaren egoitza Arratabe jauregia da.
Notre-Dame-du-Bec
Diru sarrerak
2009an Notre-Dame-du-Bec udalerrian 151 unitate fiskal zeuden, 421 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.073 euro zen.
Fanny Blankers-Koen
Biografia
1940an, Fanny ezkondu eta Fanny Blankers-Koen bihurtu zen. 1941ean, ama izan zen, eta Herbehereetako prentsak ziurtzat jo zuen beren karrera amaitu zela. Baina oker zeuden. Erditu eta aste batzuetara, berriro hasi zen entrenatzen. 1942 eta 1943 artean, 100 metroko (aitortu gabea) eta luzera-jauziko munduko markak hautsi zituen.
Aretxabaleta
Aro modernoa
XIX. mendearen erdialdera Madrildik Frantziara zihoan "Postarien Errege Bidea" eraiki zen eta Aretxabaleta zeharkatzen zuen. Honek bailara osoa biziberritu zuen eta uretsa (ur sufreduna) ematen zuten iturriak zeudela aprobetxatuz bainuetxeak eraiki ziren Aretxabaleta eta Eskoriatza artean. Ibarrakoak (1843an erakia) bainurako 16 gela zituen eta Madrildik nobleak etortzen ziren bertan egonaldiak egitera. Beirazko galeria batek lotzen zuen ostatu dotorearekin. 88 gela zituen ostatuak eta herritarren etxeak ere alokatzen zituzten "bañista madrildarrek". Portasol ezizena hartu zuen eremu hark, Madrilgo Puerta del Sol plazari erreferentzia eginez. Gaur egun ere eremu hartan dagoen auzoak Portasol izena du. Espainiar Estatuko bainuetxe garrantzitsuenetakoa bihurtu zen, honen adierazle 1888ko Bartzelonako Nazioarteko Erakusketan zilarrezko domina eskuratu izana. Otalorako bainuetxea 1867an zabaldu zen eta 60 gela zituen. Ibarrako Bainuetxea 1936an itxi zen, Otalorakoa aldiz 1896an eta ondoren Arrasatetik etorritako monja agustindarren komentua ezarri zuten bertan.
XIX. mendearen amaiera aldera Anglo-Vasco-Navarro trenbidea eraiki zen.
XX mendea
XX. mendearen lehenengo erdialdean nekazaritza eta abeltzaintza izan ziren herriko jarduera ekonomiko nagusia. Arrasateko kooperatiba mugimenduaren anparoan 1950. eta 1960. hamarkadetan industriak indar handia hartu zuen. Honek elizateetako biztanleak herrigunera aldatzea ekarri zuen, bai eta Espainiako hainbat lurraldetatik etorritako inmigrazio handia ere. Hasieran sarrailagintza nagusitu zen (CVL, Ilargi, AZBE...) eta ondoren iritsi zen elektrotresnen industria, Copreci enpresari lotuta. Fundizioak ere badira, Beroa (jadanik ez dagoena) eta Ederlan (Aretxabaleta eta Eskoriatza arteko mugan) dira adibide garbiak. 1984. urtean Aretxabaletako Industrialdea eratu zen Basabe poligonoan. Euskal gatazkak ere kolpatu zuen Aretxabaleta eta 1986an guardia zibilaren kuartelaren aurka egindako atentatuan bi guardi zibil hil ziren.
1979. urtean Urkuluko uharka eraiki zen. Ur biltegi garrantzitsua izateaz gain gaur egun aisialdirako gunea eta hegaztientzako pausaleku garrantzitsua ere bada.
Ekonomia
Udalerriko ekonomi jarduera nagusia, abeltzaintzaren eta nekazaritzaren (barazkiak, fruitarbolak) gainetik, industria (metalen eraldakuntza, sarrailgintza, kimikoa eta manufaktura-industria) da. 2017an honela banatzen ziren jarduera ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,5; bigarren sektorea %59,6; hirugarren sektorea %37,1; eraikuntza %2,7.
Bi industria gune daude Aretxabaletan, bata Basabe industrialdea, lehenengo eraiki zena, eta bestea Bainetxe industrigunea, XXI. mendekoa. Aretxabaletako enpresa handiena Copreci da ("Cooperativa de precisión"). 1963. urtean sortu zen eta elektrotresnak egiten ditu.
Aretxarte merkatarien elkartea sortu zen 1991. urtean. Hainbat ekintza egiten ditu herriko komertzioak sustatzeko, ezagunenak gabonetako iragarkia eta ixadebalde azokak.
Demografia
2019an herriak 7.098 biztanle zituen. Horietatik %21,34k 65 urte edo gehiago zituen. Atzerrian jaiotakoak %7,69 ziren.
Fanny Blankers-Koen
Biografia
Lehiaketa handian berragertu zen 1946an, Osloko Europako Txapelketan. Bertan lortu zituen bere lehen bi urreak: 80 metro oztopoetan eta 4x100 metroetan. Honek 1948ko Londreseko Olinpiar Jokoetara faborito bezala iristea ahalbidetu zion, 30 urte eta bi seme-alaba zituen arren. 80 metrokoan, 100ekoan, 200ekoan eta 4x100eko probetan  zentratzea erabaki zuen. Eta emaitza bikaina lortu zuen: lau urre. Atletismoan urre olinpikoa lortu zuen lehen herbeheretarra izan zen.
“Etxekoandre hegalaria” bataiatua, Amsterdamen heroi bezala hartu zuten, zaldiek tiratutako gurdi batean. Amsterdamgo hiriak bizikleta bat oparitu zion ("hainbeste korrika egin behar ez izateko") eta Herbehereetako erreginak Orange-Nassauko Ordenako dama izendatu zuen.
Aretxabaleta
Politika
2015eko udal hauteskundeetan, berriz, aldaketa nabarmena izan zen. EAJ alderdiak sei zinegotzi lortu zituen, aurrekoetan baino lau gehiago. Bilduren eta Aralarren ondorengoa zen Euskal Herria Bilduk bost zinegotzi lortu zituen, aurreko bi taldeak zituzten hamar zinegotzietatik erdia. PSE-EEk, bestalde, bere zinegotzia mantendu zuen, eta Irabazi taldeak bat lortu zuen. Emaitza horiekin, eta EAJ eta PSE-EE taldeek EAE mailan egin zuten akordioaren ondorioz, EAJko Unai Elkoro hautatu zuten alkate.
2019ko udal hauteskunde etan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 1.826 boto; EH Bilduk 1.501 boto; PSE-EEk 216 boto; Podemos-IU-Equok 192 boto; PPk 32 boto. Unai Elkoro (EAJ) izendatu zuten berriro alkate.
Zaldun Burugabea Ichabod Craneri Jarraituz
Zaldun Burugabea Ichabod Craneri Jarraituz (The Headless Horseman Pursuing Ichabod Crane), 1858ko John Quidor estatubatuar margolariaren olio-pintura bat da.
Notre-Dame-du-Bec
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Zaldun Burugabea Ichabod Craneri Jarraituz
Washington Irving idazlearen Sleepy Holloweko Kondaira kontakizun labur ospetsuan oinarritua dago.
Gaur egun, Washington Hiriko Smithsonian Arte Museoan ikusgai dago.
Aretxabaleta
Alkateak
Hauek izan dira Aretxabaletako azken alkateak:
Notre-Dame-du-Bec
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
Fanny Blankers-Koen
Fanny Blankers-Koen Carrièreprijs
Fanny Blankers-Koen Carriérerijs NOC* NSFk sortu zuen Herbehereetako kirolarien lorpenak ohoratzeko eta 2005eko abenduaren 9an eman zen lehen aldiz. Hasierako urte horretan bost pertsonek jaso zuten saria, eta ordutik urtero kirolari bati eman zaio.
Aretxabaleta
Ondasun nabarmenak
Aretxabaletak izan zuen aurreneko eliza Bedarretako San Migel izan zen, XIII. mendean eraiki zena eta gaur egun hilerria dena (eliza haren aztarna bakarra hilerriaren atari erromanikoa da). Murugainen magalean dauden Galartza eta Isurieta auzoetako elizak ere XIII mendekoak dira. Urkulu inguruan daudenak aldiz XIV eta XV mendeen artean eraiki ziren. Erdi Aroko baserri batzuk ere badiraute oraindik: Iraeban, Isurieta eta Murube.
Herriaren erdigunea osatzen duten eraikinak XV. mendetik aurrera altxatu ziren, Andre Mariaren Jasokundearen eliza, Otalora jauregia eta Arratabe jauregia, azken hau udaletxea da gaur egun.
Euskara
Aretxabaletako euskara mendebaldeko hizkerar en aldaera bat da, sortaldeko euskararen parte den Debagoieneko euskara, hain zuzen. Deba eskualdeko hainbat herrik osatzen dute Debagoieneko hizkera: Gipuzkoako Aretxabaleta k, Arrasate k, Eskoriatza k, Leintz Gatzaga k eta Oñati k eta Arabako Aramaio k. Leintz haranak esparru berezia osatzen du Deba ibarrean, oso estua delako Arrasate, Aretxabaleta, Eskoriatza eta Leintz Gatzaga herrien arteko batasuna. Aramaioko hizkera ere ez da asko urruntzen hauetatik, baina bai Oleta auzokoa, Oletako hizkera sartaldeko eta sortaldeko hizkeren arteko tarteko hizkeratzat hartzen baita. Oñatiko hizkera ere berezia da. Oñati ez zen Gipuzkoan sartu 1845 urtera arte eta bertako hizkerak oraindik ere nortasun berezia du. Oro har, Debagoieneko hizkerak Arabako euskara ren eragina duela esan daiteke. Debagoienak Gasteiz ekin eduki du hartu-emanik estuena eta, dirudienez, hango ezaugarriak eta hango berrikuntzak iritsi dira bertara.
2016an biztanleen %66,64 euskalduna zen.
Gastronomia
Aretxabaletako tomatea (edo Aretxabaletako mozkorra) Espainiar Estatuko tomate barietaterik onena izendatu zuten 2021ean Kantabrian egindako lehiaketa batean. Herrian bertan 2017. urtetik aurrera "Aretxabaletako Tomatearen Astea" antolatzen da irailean eta tomate erakusketa egin ondoren tomaterik itsusiena aukeratzen da.
Kirolak
Herriko kirol talde nagusia Aretxabaleta Kirol Elkartea da, UDA ezizenaz ezagunagoa. Futbol taldea Hirugarren Mailara igo zen 2015ean, baina garaipen handiena 1972an lortu zuen, Afizionatuen Espainiako futbol txapelketa hain zuzen ere. Lehen mailan jokatu izan duten futbolariak ere izan dira Aretxabaletan, Bixente Etxeandia, Andoni Zubizarreta eta Jose Javier Barkero dira ezagunenak.
Mendizaletasunak ere jarraitzaile ugari ditu herrian eta bertako Felix eta Alberto Iñurrategi anaiak Himalaiako mendiak igotzen aritu ziren. Albertok zortzimilako guztiak igo zituen. Bi mendizale elkarte ere badira herrian, Murrukixo eta Zaraia. 2022ko irailean Ikazkin Trail mendi asterketa antolatu da.
Historia luzea duen beste kirol bat txirrindularitza da, hala errepidekoa nola ziklo-krosa. 1931an hasita Leintz Bailarari Itzulia egin zen urtero (Gerra Zibilak 8 urtetako etenaldia eragin zuen) eta garaiko txirrindulari onenek hartu zuten parte. Gaur egun ere jarraitzen du oraindik, abuztuaren 16an izaten da eta Euskal Bailarak kriteriumaren egutegian sartuta dago. Gerra ostean Nazioarteko ziklo-kros lasterketa antolatu zen eta 1980ko hamarkadan Munduko Txapelketa antolatzear ere egon zen. Trialsinak ere zaleak baditu herrian eta 2018. urtean Oztopo taldea sortu zen.
Azkenik, aipagarria da Joseba Larrinaga paraolinpiar atleta, Atlantako Paralinpiar Jokoetako maratoian zilarrezko domina irabazi zuena. Sydneyko Jokoetan laugarrena izan zen. Aretxatxabaletako lehenengo izarra ordea Fernando Aguilar izan zen. "Aretxabaletako galgoa" esaten zioten eta 1959ko Espainiako gazte mailako krosa irabazi zuen. Donostiako Jaizkibel Kirol Elkarteak fitxatu zuen ondoren eta Tokioko Joko Olinpikoetan hartu zuen parte 5.000 m eta 10.000m probatan.
Notre-Dame-du-Bec
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Notre-Dame-du-Bec udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Aretxabaleta
Jaiak
Jai patronalak Andramaixak dira eta abuztuaren 14, 15, 16 eta 17an ospatzen dira. Kontzertuak, herri bazkariak, kirol txapelketak (txirrindularitza, pilota...) eta jaietako ohiko ekitaldiak izaten dira. Urtean zehar beste jaiegun batzuk ere izaten dira.
Musika
Aretxabaletan musikak garrantzia handia izan du. XX. mendearen hasieran Cristobal Altube opera tenore arrakastatsua izan zen eta munduko antzoki onenetan abestu zuen. 1979an Aretxabaleta abesbatza eratu zen eta hainbat sari jaso izan ditu gregoriano estiloan. Horretaz gain Vatikanoko San Petri basilikan abestu duen lehen euskal abesbatza izan zen 1986an. Herriko Akordeoi Orkestrak ere sona badu.
Musika taldeak ere izan dira eta badira herrian. 1980. hamarkadan Akulu taldea osatu zen. Azken urteotan musika estilo anitzak jorratzen dituzten taldeak agertu dira; Neallta Fola, Screamers and Sinners, Krisis, Wood Strings, Txerrikumeak eta Nhil, besteak beste. Bixentak taldeak herriko jaiegunetan abesti ezagunen bertsioak egiten ditu.
Eñaut Zubizarreta "Trigger" biolontxelo jotzaileak dagoeneko bakarkako hiru disko argitaratu ditu. Igor San Juan bakarlariak 2016an disko bat atera zuen eta Mikel Zamorak 2022an.
Aipatu behar da Aretxabaletako kuartela ere, bertan baitituzte entsegu lokalak herriko sortzaileek. Kuartela Kultur Elkartea ere sortu zuten 2019an.
Herri senidetuak
1990. urtean Austriako Maria Wörth herriarekin harremanak egin zituen Aretxabaletak. Herriko udal gobernuak aurreragoko urrats bat egin asmoz senidetzeko proposamena aurkeztu zuen baina Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak ez zuten oniritzirik eman. Herri bien arteko harremanak hainbat urtetan luzatu ziren.
Airion
Airion Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 172 etxebizitza zeuden, 164 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 168 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 164 etxebizitza nagusietatik 151 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 43 etxek lau zituzten eta 108 etxek bost zituzten. 137 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 51 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 351 ziren, horien artean 235 aktiboak ziren eta 116 inaktiboak ziren. 235 pertsona aktiboetatik 226 lanean zeuden (120 gizon eta 106 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 116 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 67 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Airion udalerrian 161 unitate fiskal zeuden, 437,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.381 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Airion udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 357 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
My Name Is Earl
My Name Is Earl (euskaraz Nire Izena Earl Da) Greg Garcia k sortu eta zuzendutako umorezko telesai estatubatuar bat da. Estatu Batuetan 2005eko irailaren 20a eta 2009ko maiatzaren 14a bitartean NBC kateak emititu zuen. 4 denboraldi izan zituen. Jason Lee-ek egiten du Earl Hickey pertsonai protagonista papera, auto istripu baten ondorioz bere pentsatzeko era guztiz aldatzen duen 35 urteko gizona. Hego Euskal Herrian LaSexta eta Neox kateetan emititu zen, eta Ipar Euskal Herrian Paris Première eta M6 kateetan. Emmy Saria irabazi du.
Sinopsia
Earl Hickey-k delinkuentzian oinarritutako bizitza du, ezer edo inori begirunerik ez dion lapur eskasa da. Egun batean 100.000$ irabazten ditu loteriako kupoi bati esker. Sinestu ezinik patu berria pozaren pozez ospatzerakoan, kotxe batek Earl harrapatu eta haizeak kupoia eramaten du. Era berean, ospitalean ingresaturik dagoela, emazteak dibortzioa sinaraziko dio. Bertan telebista saio bat ikustean, karma kontzeptu mistiko aren efektua ezagutu eta bere bizimodu krudelaren eragile eta arrazoia dela ondorioztatzen du. Era honetan, Earl-ek bizitzeko era aldatu nahi du eta ordurarte egin dituen gauza krudel gaizto guztien zerrenda bat osatzen du, karmak ondorio positiboak itzuliko dizkiolakoan.
Ekiozpena
Telesaiaren sortzaile eta gidoilari izan zen Greg Garciak pilotoa idatzi zuen Yes, Dear izeneko beste komedia batean lan egiten zuela. Pilotoa Fox kateari aurkeztu ostean, NBC-ri ere erakutsi zion. Baldintza batzuk onartu ondoren, Jason Lee-ri protagonista papera eskaini zioten baina honek bi aldiz egin zion uko eskaintzari. Lee-k pilotoa gustoko zuen baina ez zuen paper protagonista horrekin guztiz konprometitu nahi. Garcia-rekin hitz egin ostean, Earl Hickey pertsonaia antzeztea onartu zuen.