cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guatemala
Banaketa etnikoa
Maia, garifuna eta xinka herriek biztanleriaren erdia baino gehiago osatzen badute ere, haien egoera negargarria da duela mende batzuetatik hona. Agintariek indigenen hizkuntzetan hitz egitea debekatu eta lurrak kendu zizkieten, eta indigenek bereizkeria mota asko pairatu zituzten. Horren ondorioz, indigenen %80a pobrea da, %40 pobrezia larrian bizi da, eta haurren %67k desnutrizio kronikoa du.
Biztanleria indigenaren bazterkeria agerian geratu zen, berriro ere, herrialde horretan XX. mendearen amaieran izandako gerra zibil luzean. Gerra horretan 200.000 pertsona inguru hil ziren, eta hildakoen %80 indigena maia zen; sarraskitu egin zituzten, bortizki. Beste asko torturatu egin zituzten, eta haien eskubideak behin eta berriz urratu zituzten, baina bizirik ateratzea lortu zuten. Genozidio horren arduradunek oraindik ez dute zigorrik jaso.
Hizkuntzak
Gaztelania da Guatemalako hizkuntza ofiziala, baina, maia-jatorriko hogeiren bat indiar hizkuntza erabiltzen dira: kitxeera, kaktxikela, mama, pokomanma, kektxia eta abar.
Erlijioa
Erlijio nagusia katolizismoa da, baina sekta ebanjelikoek gorakada handia izan dute azkeneko urteotan. Maien erlijioak bizirik dirau. 2010ean, katolikoak %47,2 ziren, ebanjelikoak %39,5, eta erlijiorik gabeak %12,3.
Ekonomia
Guatemalak baliabide ekonomiko ugari ditu, baina erabat ustiatu gabeak. Ekonomia nekazaritzan oinarritzen da bereziki (Barne produktu gordinaren %13,2 eta biztanle aktiboen %30,5 2016an). Alde handia dago, ordea, nekazaritza molde zaharrak erabiliz lurrak ematen duenetik bizi diren indiarrek lantzen dutenaren eta atzerriko kapitalarekin eta baliabide modernoekin esportaziorako lantzen denaren artean; Guatemalarako bertarako lantzen dira arroza, garia, sorgoa, patata, artoa, tomatea, babarrunak eta basartoa; kafea (Erdialdeko Amerikako ekoizle nagusia da Guatemala), banana, kotoia eta azukre-kanabera, berriz, esportazio-gaiak dira. Abeltzaintzari dagokionez, behiak, zerriak, ardiak eta hegaztiak hazten dira, barruko merkataritzari begira. Nahiz eta urterik urte baso-eremua azkar urritzen ari den, basoaren ustiapena garrantzi handiko jarduera da. Basotik ateratzen diren gaien artean aipagarriak dira baltsamua bezalako zur bikainak eta Manilkara zapota, gomagoxoa egiteko erabiltzen dena. Arrantza gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari da.
Industriak gora egin zuen 1970 ondoko urteetan, baina izugarrizko beherakada izan zuen hurrengo hamarkadan, egoera politikoaren egonkortasun faltagatik (2016an BPGren 23,6 eta biztanle aktiboen %13,7) Hauek dira industria-produktu nagusiak: azukrea, tabakoa, kautxua, produktu kimikoak eta sendagaiak, papera, larrua, ehunak, petrolio findua, zurezko gauzakiak eta altzariak. Meatzaritza ez dago behar bezain aurreratua. Izabal aintziran nikela ustiatzen da, eta Rubelsanto eta Chinaja ondoko hobietan petrolio pixka bat ateratzen da. Horietaz gainera, burdina, igeltsua, antimonioa, beruna, zinka, zilarra eta urrea ustiatzen dira. Guatemalako ibaiek ahalmen hidroelektriko handia dute, baina, hala ere, argindarraren %56,5 inguru zentral termikoetan lortzen da. 2016an Guatemalak inportatzen zuen balioaren %63 esportatzen zuen: kafea, azukrea, petrolioa, ehunak, bananak, fruituak, barazkiak eta kardamomoa (sendabelarra).
Bigarren Mundu Gerraz gero, Guatemalak ahalegina egin zuen industria eta meategiak bultzatzeko, eta bide batez kafearen eta bananaren produkzioaren morrontzatik ateratzeko. 1970 ondoko urteetan bost urteko plangintza bat abiatu zen esportazioak handituz ekonomiaren hazkundea lortzeko, zergen kobrantza eraginkortasunez gauzatuz, eta atzerriko kredituak baliatuz. Dena dela, garaitsu hartan piztu zen gerra zibilak ez du ekonomiaren aurrerabidea eragotzi besterik egin.
Kultura
Guatemalako kultura alor guztietan nabaria da, maien zibilizazioaren eta indiarren kulturaren eragina, espainiarren ekarpenarekin nahastuta, ezaugarri bereziak eman baitizkie gaur egungo artelanei. Arkitekturan, adibidez, estilo berri horren erakusgarri dira Antigua Guatemalako zenbait eraikuntza: katedrala, udaletxeko jauregiak, unibertsitatea, etab. XVI. mendean sona handiko eskultura-mugimendu bat sortu zen. Guatemalako margolaritza, XX. mendean, Kolon aurreko indiarren kulturaren lekuko bihurtu zen; Carlos Mérida (1891-1946) da ezagunena. Literaturan, beste askoren artean, aipatzekoa da Miguel Angel Asturias Nobel sariaren irabazlearen obra, maien zibilizazioa aztertu ondoren bere herriaren sustraiak indiarren mito zaharren aipamenen bidez ezagutzera eman zuena. Aipatzekoak dira indiarren artelanak (eskulanak) ere.
The Address Downtown Burj Dubai
The Address Downtown Burj Dubai (arabieraz: فندق البحيرة و شقق برج دبي المخدمة), Arabiar Emirerri Batuetako Dubai hiriko etxebizitza etxe orratz bat da. 306 metro eta 63 solairu dauzka eta 2008an amaitu zuten.
300 metro baino gehiago dituen arren, ondoan 818 metroko Burj Dubai etxe orratzak, txiki uzten du. Atkins arkitekto taldeak diseinatu zuen.
2015eko abenduaren 31n su hartu zuen.
Oreichthys crenuchoides
Oreichthys crenuchoides Oreichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Benjamin Constant do Sul
Benjamin Constant do Sul Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Münchenbuchsee
Münchenbuchsee Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Integrazio bertikal
Integrazio bertikala enpresa batek arlo bateko hornikuntzaaren, ekoizpen-prozesuaren eta banaketaren jarduerak bereganatu eta kontrolatzeari deritzo. Adibidez, esnearen ekoizpena, horren eraldaketa (gaztak egiteko, esaterako) eta salmenta bereganatzen dituen enpresari buruz integrazio bertikala garatu duela esaten da. Horren abantailak hornikuntza ziurtatu eta baldintza egokiagoetan eskuratu eta marketin-politikan autonomia handiagoa izatea dira, besteak beste.
Certhilauda curvirostris
Certhilauda curvirostris Certhilauda generoko animalia da. Hegaztien barruko Alaudidae familian sailkatua dago.
California (Falkirk)
California, 'Calafornaidh' eta 'Californie', Eskoziako udalerri bat da, Falkirk eremu administratiboan.
Rocafort
Rocafort edo Rocafort de Campolivar Valentziako Erkidegoko udalerria da, Horta Nord eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2011ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 6.806 biztanle zituen.
Garagardo apar
Garagardoaren aparra garagardo edalontzien goialdean dagoen itxura globularreko substantzia bat da. Garagardoaren burbuilak, batez ere, karbono dioxidoari (CO2) esker sortzen dira, zerealen (garia edo garagarra, adibidez) hartzidura alkoholikotik  datorrena: edariaren karbonazioa. Garagardoa edatearen lehen esperientzia organoleptikoetako bat da aparra. Aparraren propietateak dentsitatea, krematsutasuna, beirarekiko itsaspena eta egonkortasuna dira. Elaborazioan erabilitako zerealaren, malta motaren eta muztioari erantsitako ongailuen araberakoak dira denak. Oro har, gariarekin egindako garagardoek apar gehiago sortzen dute, eta egonkorragoak izaten dira denboran, garagarrarekin egiten direnak baino. Kontsumitzaileen artean eztabaida dago, aparraren kalitatea garagardo baten adierazle den ala ez jakiteko.
Masoud Shojaei
Masoud Shojaei Soleimani (Xiraz, 1984ko ekainaren 9a) Irango futbol jokalaria da, CA Osasunan ibilitakoa.
Iranen hasi zen futbolean. Bertan, Saipa FC-n aritu zen lehen mailan. Hiru urtetan zehar baloia oinetan erabiltzen trebetasun handia erakutsi zuen, eta 2006ko munduko txapelketaren ostean Arabiar Emirerri Batuetako Sharjah FC-k fitxatu zuen. Vfl Wolfsburg eta SSC Napoli taldeek Masoud fitxatzeko interesa erakutsi zuten, baina 2008ko ekainaren 23an Osasunak kontratatu zuen. Orduan Nekounam herrikidea Iruñeko taldean zegoen.
Gau Tristea
Gau Tristea (La Noche Triste) 1520an espainiarren Mexikoren konkistan gertatu zen ekintza garrantzitsu bat izan zen. Bertan, Hernán Cortés eta espainiar konkistatzaileak, bere amerindiar aliatuekin Azteken hiriburua zen Tenochtitlanen guda bat egon zen, Moctezuma II.a azteken enperadorea hil eta gutxira.
Hitzek esaten duten moduan, espainiarrentzat gau goibela izan zen. Aztekek espainiar asko hil baitzituzten eta baita ere, espainiarrek, beraiekin zeramatzaten altxorra izugarria galdu egin zutelako.
Gertaera
1519tik aurrera, Hernán Cortésen espainiar tropek eta haien aliatu tlaxaltekek mendean zuten Tenochtitlan, azteken hiriburua. 1520an, Cortések hiria utzi zuen, eta Alvarado bere mendekoa jarri zuen buru. Alvaradok, ospakizun batean, 600 noble azteka hiltzeko agindua eman zuen. Horren ondorioz, hiriko biztanleek espainiarren aurka egin zuten.
Cortés itzuli zenean, bere tropak inguratuta eta gose aurkitu zituen. Gau batean, 1520ko ekainaren 20an, ihes egiten saiatu ziren; baina hala ere, aurkitu egin zituzten eta eraso egin zieten.
Gau osoan zehar, espainiarrak eta tlaxaltekak kanalak zeharkatu eta erasoei aurre egiten aritu ziren. Irtetea lortu zutenean, jarraitu egin zieten, egunsentira arte. Azkenean, ehunka espainiar eta milaka tlaxalteka hil ziren.
Michel de Ghelderode
Michel de Ghelderode (Ixelles, 1898ko apirilaren 3a - Schaerbeek, 1962ko apirilaren 1a) belgikar antzerkigilea izan zen.
Antonin Artauden antzerkiari buruzko ideiak onartu zituen. Pieter Brueghel Zaharra eta Jeronimo Boscheko irudi fantastikoetan eta Flandriako kultura eta folklorean oinarritu zen. Txotxongilo antzerkiak, italiar Commedia dell'artek, James Ensorren margolan makabroek eta Georges Eekhouden eleberriek foruan jaso zituzten beste eragin batzuk.
60 antzezlan, ehun bat istorio eta arteari eta folkloreari buruzko artikuluak idatzi zituen frantsesez. Bere lehen antzezlana 1916an izan zen eta 1939tik aurrera antzerkirako idazteari utzi zion. 1946tik 1953ra Journal de Brugeserako idatzi zuen.
Estepa
Estepa (степь, step, "lurralde lau eta lehorra") belartza hedatsua da, landare xerofiloak dituena eta orokorrean zuhaitzik gabekoa. Eskualde horiek ozeanotik urrun egoten dira, prezipitazio txikiak jasotzen dituzte, eta tenperatura alde handia izaten dute udatik negura, eta baita egunetik gauera ere. Eurasiar estepa, Ordoki Handiak eta Panpa dira munduko esteparik zabalenak.
Banaketa
Estepak latitude ertainetan, klima kontinentala duten lekuetan, hedatzen dira, hots, ozeanoen eraginetik urruti geratzen diren eskualdeetan, kontinente handien erdialdean, edo mendilerro handien euri-itzaletan. Munduko estepa handien eta jarraiena Eurasiakoa da, Hungariako Ordoki Handitik Txinaraino iristen baita, iparraldean Siberiako taiga, eta hegoaldean Asiako basamortu handiak dituela. Neurriz hurrengoa Ipar Amerikako Arro Handian dago, Ordoki Handiak, Mexikotik Kanadara, eta hirugarrena Argentinako Panpa da. Horiez gain, estepa txikiagoak ere daude, Hegoafrikan edo Australian, esate baterako.
Klima mediterraneoko zenbait eskualdetan estepa subtropikalak agertzen dira, antzeko landaredi-egitura dutenak. Era horretako estepak ditugu, esate baterako, Europan (Siziliako erdialdea, Portugalgo hegoaldea, Espainiako erdi-ekialdea), Asian (Thar basamortua, Siriako basamortua), Australian (Musgrave mendiak), Ipar Amerikan (Nevada, Kaliforniako barnealdea, Texasko mendebaldea), Hego Amerikan (Txileko Norte Chico, Argentinako erdialdea), eta iparraldeko Afrikan.
Coubeyrac
Coubeyrac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Coubeyrac udalerrian erroldatutako biztanleak 105 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Estepa
Ingurune fisikoa
Muturreko tenperatura gutxi balitz, euri gutxi egin ohi du estepetan, 200 eta 700 litro artean, basoak garatzeko gutxiegi. Hori bai, gehiena udan botatzen du, landareek behar duten garaian, gainerakoan basamortua nagusituko bailitzateke. Dena den, aldizka lehorte gogorrak gertatzen dira, urtetik urtera prezipitazioak nabarmen aldatzen baitira; lehorte horien ondorioz, are zailagoa da estepetan bizirik irautea.
Coubeyrac
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Estepa
Ingurune fisikoa
Estepetako lurzoruak sakonak eta materia organiko askokoak izan ohi dira, nekazaritzarako aproposak. Askotan loess metakinak dira lur hauen jatorri. Ingurunea zenbat eta idorragoa izan, lurzoruan orduan eta materia organiko gutxiago eta kare gehiago izan ohi da, eta pH basikoagoa. Lur azpiko uren maila gertu den lekuetan, berriz, lurzoru gaziak izaten dira, ura lurruntzean lur azalean geratzen baita disolbaturik zegoen gatza. Hortaz, mota askotako lurrak aurkitzen ahal dira zabaldiotan.
Coubeyrac
Etxebizitza
2007an 49 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 49etxeak ziren. 44 etxebizitza nagusietatik 34 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 24 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 45 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 45 pertsona aktiboetatik 39 lanean zeuden (24 gizon eta 15 emakume) eta 5 langabezian zeuden (4 gizon eta 1 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Coubeyrac udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Quistinic
Quistinic (bretainieraz Kistinid) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Mutiozabal ontziola
Mutiozabal ontziola Orioko ontziola da.
2018ko otsailaren 9an Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Historia
Mutiozar ontziola Orioko udalerrian dago, Oria ibaiaren azken meandroaren ezkerraldeko ertzean, bokalera iritsi aurretik. Bere hegoaldean, lurzatiak GI-634 errepidearekin muga egiten du; errepide horretan zehar Donejakue Bidea doa. Historikoki, estuarioko eta balio kultural eta natura-balio handiko paisaia honetan arrantzari lotutako jarduera ekonomikoak (arrantza, ontzigintza, kontserba-fabrika, merkataritza, eta abar) gauzatu dira, eta frogatuta geratu da nolako garrantzi ekonomikoa zuen 1293an, dokumentu bidez egiaztatu baita Orioko kaia burdina-esportatzaile garrantzitsutzat jotzen zela garai hartan. Merkataritza-jarduera horrek izandako arrakastaren ondorioz, ontzi-industriak berealdiko indarra hartu zuen Usurbilen eta Orion, eta, neurri txikiagoan, Aian ere bai.
Oria ibaiaren ur-bazterrak, gutxienez XIX. mendera arte, Gipuzkoako ontzigintzako ingurune garrantzitsuenetako batzuk izan ziren, eta, zenbait unetan, are Espainia osokoak ere. Ibaiertzetan, tamaina desberdinetako ontziolak zeuden, ekoizpena alturako nahiz baxurako arrantzaren beharrak asetzera bideratzen zutenak; kabotajeko nahiz Indietako itsas bideetako merkataritzari, eta burdin mineralaren eta are Errege Armadaren garraioari begira ere egiten zuten lan. Industria hura aldeko faktore batzuei esker hedatu zen, hala nola arroak mailak ezartzeko zituen ezaugarri topografiko bereziak, inguruko mendietako kalitate handiko egurraren ugaritasuna, materialak eta tresnak ontzigintza-instalazioetaraino garraiatzeko erraztasuna, eskulan eraginkor eta kualifikatuaren ugaritasuna eta ontzien metalezko elementuetako asko fabrikatzen ziren bailaran burdinolak egotea.
Ontzigintza tradizionalaren funtsezko osagaia zura zen, eta ontzia osatzen zuten atalak egiteko zuhaitzik egokienak hautatuz hasten zen itsasontzia egiteko lana. Behin ontziolan, gila eta brankako korasta muntatzen ziren lurrean, gero popakoa, eta azkenik kostilak. Hori egindakoan, alferrak eta bagrak muntatzeko unea iristen zen, eta, orduan, iltzatze- eta torlojutze-lana hasten zen: lehenengo, atzeko mataderak; gero, branka eta popa; ondoren, forrua muntatzen zen, eta, bukatzeko, iltzeak enbutitzen ziren. Ontzia eskuilatu, bikeztatu, lixatu, masillaztatu eta margotu ondoren, lana bukatutzat jo zitekeen.
XVI. mendearen bigarren erdialdekoak dira ontziak Oria ibaiko ontzioletan egiten zirela zioten aurreneko albisteak; mailetako ekoizpen-erritmoa hainbestekoa zen ezen, 1600. urterako, lan hori eskualdeko nabarmenetako bat baitzen. XVI. mendetik XIX. mendera bitartean, Oria ibaiaren bazterretan gutxienez sei ontziola zeuden: Usurbilen, Mapil, Aginaga, Rutarte eta Urdaiaga; Orion, Erriberako ontziola, eta Aian, Altxerri eta Arratolako mailak. Ontziola horiek lur-eremu txikietan kokatuta egoten ziren eta ez zuten azpiegitura handirik behar izaten: espazio batzuk ziren soilik non zenbait maila ezarri baitzituzten eta gizonak eta materialak biltzen baitziren ontziak eraiki eta konpondu bitartean. Jarduera XVIII. mendearen bukaerara arte mantenduko da. Mende hartako erdialdeko urteetan, ontzigintzaren ardatz nagusia Oriora aldatu zen, partikularrentzako ontzi txikiak egiten hasi baitziren. XIX. mendearen hasieran, euskal ontziolen jarduera, eta zehatz esanda, Gipuzkoakoena, atzera egiten hasi zen, eta I. Gerra Kalistaren ondoren, goraldi bat bizi izan zuen non, sekulako aurrerakada egin baitzuten egurrezko ontziak egiten zituzten ontziola tradizionalek, eta hori paradoxikoa da, garai hartan nabigazio atlantikoan nabarmentzen hasi baitziren lurrunak mugiarazitako burdinazko ontziak. Egoera berri horrek nabarmen murriztu zuen ontziola kopurua arroan, mende bukaeran; XX. mendearen zati handi batean, oraindik ere ontzigintza zen Orioko jarduerarik garrantzitsuenetako bat.
Oria ibaiaren bazterretako ontzigintzaren historian, Mutiozabal familia nabarmendu beharra dago, 131 urtez jardun baitzuen jarduera horretan, 1798tik 1929ra bitartean, Usurbilgo Aginaga ontzioletan, eta geroago, Orioko Arratola eta Mutiozabalekoetan. Garai hartan, hiru belaunalditako kideek erakutsi zuten gaitasun tekniko handia zutela eta beren garaiko aitzindariak izan ziren, merkatuaren ezaugarri berrietara egokitu eta ontzi mota berriak sortu zituztelako.
Orioko Mutiozabal ontziolaren ibilia 1887an hazi zen: une hartan Sustapen Ministroaren Errege Aginduz eman zitzaion Miguel Antoniori emakida kostaldeko errepidera bitarteko Padura saneatu eta aprobetxatzeko, zubitik Atarrolako arrapala publikora arteko zatia. Mutiozabalek bere bazkideekin batera «Sociedad Mutiozabal, Arín y Arrizabalo» sozietatea eratu zuen, egurraren salmentan jarduteko asmoz, baina laster erabaki zuten altzari-fabrika bat irekitzea, Usurbilgo ontziola familiarreko materialaz eta makinez egina eta hornitua. Jarduera horrekin batera, ontzigintzan ere aritu ziren. 1899an hiru ontzi egin zituzten: Joven Julian goleta-brigantina, Irurak bat baporea eta Donostiako Klub Nautikoarentzako baltsa bat.
1897an eta sozietatea likidatu eta gero, Miguel Antoniok Domingo Ezeiza obra-maisuari enkargatu zion etxebizitza bat eraikitzea zeinari Uriberri izena jarri baitzion. Etxebizitza hura oinplano errektangularrekoa zen eta hiru solairu zituen; erliebeko inpostaz apainduta zegoen, harlangaitz-horma zarpiatuzko murrua eta bi isurialdeko teilatua zituen, eta gailurra fatxada nagusiarekiko zuta zen. 1904an, gatzitze-industrian hasi zen, eskabetxeria etxebizitza-eraikinaren ondoko pabiloi batean eraikiz. Etxebizitza hura oinplano errektangularrekoa zen eta solairu bakarra zuen. Itsasadarrarekiko paraleloak ziren bi hormarte zituen, harrizko euskarrien gainean zeuden egurrezko 5 zutoinek bereizirik zeudenak; bi isurialdeko teilatu bikoitza, pendoloi-zertxen egitura eta zurezko grapa zituen. 1923ra arte, ontzi hura behin eta berriro hartu zuten errentan zenbait kontserbagilek, ondoko etxebizitzaren beheko solairuan prestatu zuen biltegiarekin batera.
1910ean, bapore txikien arrantzak egin zuen aurrerakadak pizturik, Mutiozabalek Orioko Udalari baimena eskatu zion etxe ondoan ontziola apal bat eraikitzeko, eta, gainera, dike txiki bat eraiki zuen, konponketak egiteko, eta arrapalaren gainerako zatia eraikuntza berrirako utzi zuen. 1929an, Murgiondo, Uranga y Cia sozietateari alokatu zizkioten instalazioak, San Jose baporea egiteko, eta Miguel Antonioren heriotzaren ondoren (1931), bere seme Paulino Mutiozabalek hartu zuen ontziolen gidaritza, eta zenbait eraikitzaileri alokatu. Gainerako instalazioak ere alokatu eta kontserbagintzan erabiltzen hasi ziren.
Estepa
Egitura eta dinamika
Estepetan landare belarkarak dira nagusi, eta zuhaitzik apenas ageri da, ez bada ibai-ertzeetan. Belarren artean gramineoak dira ugarienak, baina konposatuak, lekadunak eta beste talde askotakoak ere ugariak dira, eta udaberrian 60 espeziez goiti lora daitezke zenbait estepatan. Belar gehienek sustrai sakonak dituzte ura ahalik eta hobekien aprobetxatzeko. Basoen eta basamortuen artean kokatzen dira, eta beren egiturak gradazio hori ere islatzen du: zenbat eta klima hezeagoa izan, larredi trinkoagoak eta garaiagoak dira. Horrela, baso epelen mugetan bi metroko altuera duten belardi sarriak hazten dira, eta beste muturrean, berriz, zentimetro gutxiko belarrak eta sastraka bakanak besterik ez.
Mutiozabal ontziola
Historia
Gainera, Mutiozabalek jakin zuen aldi berean jarduten ontzigintzan eta gatzitze-industrian, eta, horrela, 1923an Gipuzkoako Gobernu Zibileko Obren Zuzendaritza Nagusiaren baimena lortu zuen ere ibaiaren ezkerraldeko beste padura bat saneatzeko eta gatzitze-industria zabaltzeko. Instalakuntza horiek jarraian alokatu eta kontserbagintzarako erabiliko dira.
Estepa
Egitura eta dinamika
Urtetik urtera asko alda daiteke eguraldia eta, ondorioz, leku bateko landaredia ere nabarmen aldatzen ahal da. Lurrean makina bat hazi eta erraboil egoten dira sorraldian, eta unean uneko baldintzen arabera batzuk edo besteak hozitzen dira; ondorioz, paisaia etengabe aldatzen da. Prezipitazioekin batera, estepen emankortasuna ere aldatu egiten da leku batetik bestera, baina, batez beste, urteko eta metro karratuko 500 gramo materia organiko inguru ekoitzi ohi dira. Ekoizpen horren erdia baino gehiago sustraietara bideratzen da, hor biomasa handia behar baita negua igarotzeko eta udan ura eskuratzeko. Aipatu dugun ekoizpena baso epeletakoaren erdia baino gutxiagokoa den arren, gehiena belarra da, eta basoetan, berriz, gehiena zura izaten da. Hortaz, herbiboroek askoz bazka gehiago izaten dute, eta ugariagoak dira estepetan basoetan baino.
Mutiozabal ontziola
Historia
1954tik aurrera, Ostolaza arotza izan zen ontziolaren nagusia, Francisco Carrera «Txanka» eta Agustin Gozategi «Karraballo»rekin batera. Tradiziozko moldeei eutsi arren, ontzien diseinuan berrikuntzak egin zituzten. Lehenengo belaunaldi horren ondoren, Agustin Gozategiren eta José Ramón Carreraren seme-alabak etorri ziren. Baina 1980an eten zen ontziolaren jarduera bikaina, egurraren ordez material sintetikoak erabiltzen hasi zirelako.
Estepa
Egitura eta dinamika
Mota guztietako herbiboroak aurkitzen dira, matxinsaltoa bezalako intsektuetatik bisonteen gisako herbiboro handietara. Horietako batzuek udan bakarrik jarduten dute, eta negua lozorroan edo arrautzetan igarotzen dute; beste batzuek neguan latitude egokiagoetara migratzen dute; eta beste batzuk, berriz, urte osoa estepan emateko gai dira. Eta, nola ez, harrapakinak dauden tokian harrapariak ere ugariak dira, intsektu, narrasti, hegazti eta ugaztunak.
Mutiozabal ontziola
Mutiozabal bilduma
Mutiozabal familiak ontzigintzan duen historiaren zati handi bat, eta Orioko ontziolarena, dokumentu-ondare garrantzitsu batetik abiatuta berreraiki da. Mutiozabal bilduma, Donostiako Aquarium-ean dagoena, mutiozabaltarrek 1785etik 1910era bitartean egindako ontzien planoek osatzen dute. Ontziak era askotakoak dira: XVIII. mendeko fragatetatik eta XIX. mendeko zama-goletetatik hasita, arrantzarako eta zamarako txalupa apaletara, traineruetara, eta bateletara edo ibaiko ontzietara, hala nola gabarrak, hegalak eta zenbait bapore eta aisialdiko yate. Gainera, Untzi Museoan Carrera bilduma dago, Carrera Txanka familiak emana, Orioko ontziolan 1930etik aurrera egindako ontzien planoekin batera.
Estepa
Egitura eta dinamika
Herbiboroek eta suteek sekulako eragina dute estepen dinamikan. Uda-amaieran belar gehienak ihartu egiten direnez, tximistek su asko pizten dituzte. Suteok azalera handiak erre ditzakete, baina belar gehienei kalte gutxi egiten diete, horien kimuak lurpean babesten baitira. Aitzitik, zuhaitzen adamuskak kiskali egiten direnez, suak basoaren hedapena eragozten du. Antzeko eragina dute herbiboro handiek, kimuak janez eta hankapetuz baso-mugak atzeratzen baitituzte. Horrenbestez, ehiztarien erruz herbiboroak desagertu diren toki askotan basoak lekua kendu die larreei, eta artzaintza gailendu denetan, berriz, basoak atzera egin du.
Landareak ez ezik, estepetako animalia gehienak ere suteei aurre egiteko moldatuta daude: asko lurpean ezkutatzen dira, beste batzuek suaren aurrean ihes egiten dute eta, azkenik, ornogabe askok sua jasan dezaketen arrautzak edo erresistentzia-faseak dituzte. Kaltegarriagoa izan daiteke neguan elur-lapasta zopatzen duen giro epelaren ondoren hotzaldi luze bat etortzea, orduan elur hezea izoztu egiten baita, eta goseak herbiboro handi asko hiltzen baitu, hormapeko belarra ahoratu ezinik.
Mutiozabal ontziola
Mutiozabal bilduma
Dokumentazio hori azterturik ikusi ahal izan da ezen XIX. mendean ere, zenbait ontzi-motaren moldeak definitzeko, diseinu ez-grafikoren metodoak erabili zirela Mutiozabalen, metodo horien bidez ontzi bat definitu eta egin baitaiteke bere kostila nagusiaren txantiloi bakar baten eraldaketa arautuen bidez. Metodo haiek antzinateko zenbait geometrialari garrantzitsuk asmatu zituzten eta XV. mendetik aurrera zabaldu ziren Europan zehar. Europako herri gehienen ontzigintzaren euskarri teknologikoak izan dira harik eta, XX. mendearen hasieran, ingeniaritzan oinarritutako diseinu-metodoak erabiltzen hasi ziren arte, metodo berri haiek egokituta baitzeuden lurrun-ontzien eraldaketara.
Estepa
Estepako bizidunak
Ekosistema gehienetan bezala, landareak dira ekoizle garrantzitsuenak. Zuhaitzik ezean, landare belarkarak eta sastraka txikiak dira nagusi. Belarren artean gramineoak dira ugarien, herbiboroen presioari aurre egiteko ezin hobeki moldatu baitira. Beste landare askok ez bezala, gramineoek kimuak eta hazkunderako ehunak lurpean babesten dituzte eta, hostoak jaten badizkiete ere, laster batean hosto berriak garatzeko gai dira, sustraietan metatutako erreserbei esker. Beste zenbait gramineo (espartzua, adibidez) jateko oso eskasak dira, hostoetan silizezko kristalak baitituzte. Kristal horiek ezin dira digeritu eta, gainera, herbiboroen hortzak gastatzen dituzte. Gramineoez gain, landare konposatu eta lekadun asko dago estepetan. Gainera, larredi hezeenetan urteroko espezie ugari dago, baina, leku gogorrenetan udaberria hotza eta idorra denez, ez dute aukerarik izaten, eta sastrakak gailentzen dira.
Mutiozabal ontziola
Mutiozabal bilduma
Orioko Udalak inbentario bat prestatu du, kontserbatutako ondare higigarriena: zuraren lanarekin lotutako makinak, tresna txikiak, lanerako mahaiak, erregelak eta zuakerretarako txantiloiak.
Estepa
Estepako bizidunak
Ornogabeak ere oso ugariak izaten dira. Tximeleta, erle eta liztor batzuk landareentzako ezinbesteko polinizatzaileak dira. Beste asko herbiboroak dira, eta horien artean matxinsaltoak ikusten dira gehien. Azkenik, harrapari ugari izan ohi da, armiarma, kakalardo edo sorgin-orratz. Baina ikusten diren ornogabe horiez gain, beste askoz gehiago, herbiboro, karniboro eta detritiboroak, lurpean bizi dira, bertan baitago landareen biomasa eta ekoizpenik handiena. Detritiboro ezagunenak zizareak izan daitezke, baina nematodoak, intsektu kolenboloak edo akaro oribatidoak, ikusten zailagoak izan arren, ikaragarri dentsitate altuetan ageri dira. Dena den, larreetako bereizgarria den ornogabe-taldea aukeratzekotan, koprofago edo gorotz-jaleak hartu beharko genituzke. Izan ere, ungulatu handiak hain ugariak direnez, estepa osoa kakaztuta geratzen da. Koprofago-espezie ugari dira, baina horien artean kakalardoak eta euliak dira nagusi, eta gorotzetan dauden mantenugaiak birziklatzeko garrantzi handia dute.
Mutiozabal ontziola
Eraikina
Ontziolaren nabea solairu bateko bolumen bat da eta oinplanoa apur bat trapezoidala du (15 x 12 m). Konpartimentuetan banatuta ez dagoen erdi bakar batekoa da nabea, eta kaira beherantz egiten duen arrapala batean kokatuta dago. Zurezko 5 portikok osatzen dute barruko egitura, eta kanpoko bi tijerak ordezkatu dituzte. Barruan, solairuarte txiki bat dago, bulegoak hartuta daukana.
Estepa
Estepako bizidunak
Bestalde, estepako hegazti ugari dago. Alde batetik, txori graniboro txikiak ditugu, gehienak kolore arrekoak, eta bereizten nahiko zailak: hegatxabalak, kutturlioak, pirripioak eta abar. Zuhaitzik ez denez, habia lurrean egin ohi dute, eta lurraldea markatzeko kantua sastraka baten puntatik edo, maizago, hegan ari direla egiten dute. Horrela, hegatxabalak minutuak pasa ditzake kantuan, biraka hegan ari den bitartean. Espezie handixeagoak dira galeperrak, eperrak, gangak, eta hainbat usapal. Hegazti handien artean kurriloak, basoiloak edo, Hego Amerikan, ñanduak ditugu. Estepako harrapari tipikoenak, berriz, mirotzak dira. Horiek hegakera azkarra dute, belarra ia ukituan, eta izututa hegatzen diren txoriak harrapatzen zeharo iaioak dira. Harrapari handiagoak ere badira, noski, hala nola zapelatzak edo estepa-arranoak, ugaztun txikiak harrapatzen dituztenak, eta saiak, batez ere herbiboro handien gorpuak baliatzen dituztenak.
Mutiozabal ontziola
Eraikina
Goialdean, ibaira ematen duen fatxadak zur desmuntagarrizko oholezko itxitura bat du, ontziaren tamainaren araberakoa, eta behealdeko bao ireki bat ere badu, hormigoizko zutabeen artean kokatua eta, lehenago, ataripe batek babestua. Mendebaldeko fatxada harlangaitz-hormako zokaloaz eta hegalerainoko zurezko ohol-lanez eginda dago. Hegoaldekoa ondoko bolumenarekin bihurtu zuten erabilezin (gaur egun eraitsita dago bolumen hori). Ontziak uretaratzeko iparraldeko baoa ez ezik, alboko ate bat ere badu nabeak, ateburua duena.
Teilatuak bi isurialde ditu, eta gailurra fatxada laburrekiko zuta da, teila laua du eta baoak ere bai, barruko lanak egiteko goitikako argiztapena izateko. Iparraldean, lantegi bat babestu zuen teilape bat dago, egoera txarrean, itxuraz batere ondare-baliorik ez duena.
Kanpoko espazioak
Lanerako maila oinplano okertuan zabaltzen da ontziolaren barrualdetik kairaino. Haren luze-zabal osoan ontzi-sekzioaren itxura du, eta lurrean zuzenean finkaturik dago, eta horrek bidea ematen zuen haren neurriak egiten ari ziren ontzira egokitzeko, ibaiaren beste aldeko bazterretik arrapalan zehar arrastaka eramaten baitzuten ontzia. Ondoko arrapala/ontziralekua ere mantentzen da.
Taiga
Taiga edo baso boreala konifero-baso ezaugarri nagusitzat duen bioma da. Oro har, taiga deritzo Errusiako eskualdeari; eta baso boreala, ezaugarri hori duten munduko beste eskualdeei.
Geografikoki Errusiako iparraldean eta Siberian, Europako iparraldean, Hudsoneko badiako eskualdean, Kanadako iparraldean eta Alaskan kokatzen da. Taigak hegoaldean estepa eta iparraldean tundra ditu. Hego hemisferioan ez dago taigarik latitude haietan ia ez baitago lurzorurik.
Eskualdeko klima hotza da oso, udako batez besteko tenperatura 19 °C da, negukoa, berriz -30 °C. Hala ere, ez du elurte handirik egiten, urtean zehar prezipitazioak ez baitira 450 mmra ailegatzen.
Hitza munduan errusierazko Тайга hitzetik hedatu zen baina hitz hori ziur aski Mongoliatik edo Yakutia hegoaldeko yakuto hizkuntzatik dator, basoz estalitako jenderik gabeko lurraldea; basoaren sakontasuna)
Estepa
Estepako bizidunak
Estepetan ohikoak diren hegazti horiez gain, beste espezie ugari ere badago. Alde batetik, erroia eta )mika ditugu, nonahi moldatzen diren oportunistak; bestetik, tundrako espezie ugari (elur-hontza, esate baterako) estepetan ere bizi dira, ziur aski bi ekosistema horien egitura antzekoa delako; eta nola ez, klima idorra izan arren, zabaldi handi horietan badira ibaiak eta putzuak ere, eta horien inguruan makina bat antzara, ahate eta zangoluze bizi da.
Taiga
Taigako fauna
Taigako faunan hango baldintzak (hotza, bereziki) jasateko gai diren hainbat ugaztun aurki daitezke. Neguan hauek hibernatzen dute:
Estepa
Estepako bizidunak
Ugaztunei dagokienez, herbiboroen dentsitatea eta dibertsitatea oso handiak dira estepetan. Bi talde dira ugarienak: lurpean ezkutatzen diren karraskariak eta hausnartzaile handiak. Lehen taldean hainbat sagu espezie, pikak (Ochotona), lur-urtxintxak (Spermophilus), larre-txakurrak (Cynomys) eta marmotak ditugu. Bigarren taldean, Eurasiako saiga antilopea eta Mongoliako gazela, Ipar Amerikako bisontea eta Antilocapra americana, edo Hego Amerikako guanakoa daude.
Lizarda
Lizarda Brasilgo udalerri bat da, Tocantins estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Estepa
Estepako bizidunak
Horiek guztiak garai batean kopuru ikaragarrietan biltzen ziren, eta euriekin batera migratzen zuten. Milaka kilometroko ibilaldiak egiten zituzten urtean zehar. Egun, ordea, beren habitat gehiena nekazaritzarako eraldatu da, geratzen diren larreak hesiz beteta daude eta ehiztarien presioa handia da. Horren eraginez, herbiboroen dentsitateak asko egin du behera. Izan ere, apenas geratzen dira estepa onak munduan. Mongoliako ekialdea da salbuespenetako bat, eta han oraindik gazelak 50.000 burutik gorako taldetan biltzen dira migrazio-garaian. Nola ez, ungulatu-talde horien atzetik harrapariak ere ibiltzen dira, bereziki otsoak eta koioteak.
Esan bezala, ugaztun txiki gehienak lurpean ezkutatzen dira. Batzuk (sagu gehienak eta pikak) urte osoan esna egoten dira, eta negu gogorrari aurre egiteko udan bazka pilatu behar izaten dute. Hala ere, espezie haien populazioek gorabehera handiak izaten dituzte, negu eta jasa gogorrek animalia asko hiltzen baitituzte. Beste ugaztun txiki askok, lur-urtxintxak eta marmotak bereziki, negua lozorroan igarotzen dute. Horiek belar motzeko estepan soilik bizi dira, harrapariak urrutitik bistatu ahal izateko, normalean ahaidez osatutako kolonia txikietan. Larre-txakurrek, berriz, kolonia erraldoiak era ditzakete: Texasen 40 milioi larre-txakurreko kolonia bat izan omen zen, 60.000 kilometro koadroko azalera hartzen zuena. Galeria-sistema oso konplexuak eratzen dituzte, ikusten diren sarrerez gain, ezkutuko zenbait irteerarekin. Sarreren inguruan pezoi bat eratzen dute, zuloa putzu bihur ez dadin.
Gizakiaren eragina
Gizakiak betidanik izan du eragina estepetan. Pleistozenoko glaziazioetan, klima idorragoa izaki, estepek lehorraldearen ia erdia estali zuten, eta garai hartako jende gehiena estepetako fauna handia ehizatzetik bizi izan zen. Horrela, hainbat zaldi eta bisonte espezie suntsitu ziren azken glaziazioaren ondorengo aldaketa klimatikoekin, baina ziurrenik ehiztarien erruz, neurri batean bederen. Neolitoan, berriz, nekazaritza eta abeltzantza munduko zenbait lekutan bateratsu sortu ziren, eta ia beti estepen inguruan. Klimak, nonbait, eragin zuen janariak bermatzeko sistema horien sorreran.
Eurasiako estepan beste aldaketa oso garrantzitsu bat zaldia heztea izan zen, horrek ehizarako gaitasuna izugarri emendatu baitzuen. Hain zuzen, Asiako estepetako biztanleek, nahiz eta teknologikoki oso aurreratuta ez egon, Mundu Zaharreko zibilizazio handiak kolokan jarri zituzten milaka urtetan. Gogoratu, bestela, hunoek erromatarrei pasarazitakoak, edo magyarrek ekialdeko Europan lortu zuten indarra. Munduan inoiz existitu den inperiorik zabalena ez zen erromatarrena edo txinatarrena izan, Gengis Khanen ondorengo mongolena baizik. Horrek agerian uzten du hain xumeak diruditen aurrerakuntzak (zaldia eta uztaia) zeinen garrantzitsuak izan ziren.
Dena den, estepentzat Atila baino kaltegarriagoak izan ziren nekazariak. Izan ere, estepa hezeetan bederen, lurra nekazaritzarako bikaina izaten da, eta egun gehienak galsoro edo artasoro bilakatu dira. Eskualde idorragoetan, berriz, abeltzaintza izan da jarduera nagusia, eta horrek maiz arazo handiak ekarri ditu, larreak gehiegi ustiatu baitira. Kontuan har dezagun estepetako hausnartzaile gehienak migratzaileak direla, eta aziendak beti leku berean edukiz gero, lurra galtzeko arrisku handia izaten dela. Asiako hainbat estepa, Estatu Batuetako mendebaldeko asko eta Hegoafrikako gehienak gehiegi ustiatuta daude, Bardeako lur elkorren antzera. Kalte larriak gertatzen dira, halaber, hesien erruz, basafaunaren mugikortasuna asko murrizten baitute; izan ere, une latzetan babesgune egokiak aurkitzea ezinezkoa baita ugaztun handientzat.
Bestalde, zenbait lekutan larre berriak sortu dira, basoak mozteari eta su edo aziendei esker. Horietako asko ditugu, esate baterako, Euskal Herrian, eta batzuetan mendeak daramatzate egoera bertsuan. Izan ere, suari, aziendari eta segari esker estepa naturaletako dinamika isla daitek, eta, gorotza zabalduz, emankortasun handia lor daiteke. Larre artifizial horiek estepekin duten antzaren seinalerik argiena da horietan estepetako bizidun ugari aurkitzen ahal direla. Noski, ugaztun basati handirik ez da bertan bizi, eskala handiko migrazioak ezinezkoak baitira. Baina soroetako hegazti, karraskari eta ornogabe asko estepetan oso ohikoak dira.
Taiga
Taigako fauna
Hegaztiak, bestetik, klima baldintza horiek direla eta, guztiak migratzaileak dira.
Taigako flora
Landarediari dagokionez, taigan koniferoak dira nagusi. Zuhaitz mota hauek taigako baldintzetara moldatuta daude. Hona hemen taigako landarediaren adibide batzuk: Landareen bizitzarako egokia den urte sasoia lau hilabete ingurukoa da.
Klima aldaketa
Klima aldaketaren ondorioz, baso borealen latitude eremua Lurreko tenperatura igoera handiena jasaten ari da. Muturreko tenperatura hotzak urritu dira neguan; eta udan, aldiz, tenperatura igo da. Ondorio ugari ditu fenomeno horrek:
Naturaren ustiapena
Mundu osoko taigetan basogintza asko zabaldu da. Ondorioz, bertako basoak desagertu ahala, haien ordez monolaborantza artifiziala hedatzen ari dira, hau da, espezie bakarreko landaketak. Gainera, basogintza intentsibo horrek tamaina handiko makinaria behar du, lekuetara heltzeko bide egokiak, langileentzako zerbitzuak... eta horiek guztiek kalteak dakartzate ekosisteman.
Cambria konderria (Pennsylvania)
Cambria konderria (Cambria County) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Ebensburg da. 2010eko zentsuaren arabera 143,679 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Port Fòrumgo geltokia
Port Fòrum Bartzelonako tranbiaren geltoki bat da, Sant Adrià de Besòs udalerrian dago.
Cambria konderria (Pennsylvania)
Geografia
Cambria konderriak 17,965 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,368 ura dira. Beste 178,282 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 79,98 da.
Leigh Hunt
James Henry Leigh Hunt (Londres, 1784ko urriaren 19a - ibidem, 1859ko abuztuaren 28a) ingeles kazetari, kritikari, saiakeragile, itzultzaile eta olerkaria izan zen.
Txikitan Thomas Gray eta William Collinsen mireslea izan zen eta bere bertsoak imitatu zituen. 1801ean argitaratu zituen bere lehen olerkiak, Juvenilia izenburupean. Egunkarietarako ere idatzi zuen, eta 1807an antzerki-kritikako liburu bat idatzi zuen.
Cambria konderria (Pennsylvania)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 143,679 pertsonetatik 136,079 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,006 dira. 5,073 beltzak edo afroamerikarrak. 108 amerikar natiboak ziren eta 28 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 720 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 102 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,569 pertsonek kokatzen zuten.
Leigh Hunt
The Examiner printzipio erradikalen egunkari intelektualaren sortzaileetako bat izan zen. Bi urte eman zituen espetxean printze erregeordea kritikatzeagatik. Lord Byron, Thomas Moore, Lord Henry Brougham, eta Charles Lambek espetxean bisitatu zuten. Ondoren, beste hiru egunkari argitaratu zituen: The Reflector, The Indicator eta The Companion.
Francis Collins
Francis Collins (Staunton, Virginia, 1950eko apirilaren 14a) estatubatuar sendagile eta genetista da.
Leigh Hunt
Hampstead taldearen nukleoa izan zen, "Hunten zirkulua" deitua izan zena. Charles Lamb eta William Hazlitt ere taldean zeuden. John Keats, Percy Bysshe Shelley, Robert Browning eta Alfred Tennyson ezagutarazi zituen.
Francis Collins
Virginiako Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak, eta Yaleko Unibertsitatean eskuratu zuen fisika kimikoko doktoregoa, 1974. urtean. Urte hartan bertan medikuntza-ikasketak hasi zituen Ipar Carolinako Unibertsitatean. 1984. urtetik 1993ra hainbat ikerketaren zuzendari eta irakasle gisa jardun zuen Michigango Unibertsitatean. 1994. urtean Giza Genomaren Ikerketarako Nazio Institutuko zuzendaritza hartu zuen; kargu horretan dagoenetik, Estatu Batuek Giza Genomaren Proiektuan betetzen duten lanaren ikuskatzailea da. Garrantzi handiko lanak egin ditu gizakiei eritasunak eragiten dizkieten geneak identifikatzeko eta kokatzeko egiten ari diren ikerketetan. 1989. urtean, adibidez, fibrosi kistikoa eragiten duen genea identifikatu eta gene hori kromosoman non dagoen kokatuta aurkitu zuen Collinsek bere lankideekin; lan talde hark neurofibromatosia eta Huntingtonen gaixotasuna zein genek eragiten duen ere aurkitu zuen, geroago. 2000. urteko ekainean Collinsek iragarri zuen Giza Genomaren Proiektuak, enpresa pribatu baten laguntzarekin, giza genomaren baseen sekuentzia zehaztu duela, eta horrenbestez, giza genomaren mapa osatzeko lehen urratsa egina dela. 2001. urtean, Principe de Asturias saria irabazi zuen, eta 2009. urtean, Academia Pontificia de las Cienciaseko kide izendatu zuten, eta Askatasun domina jaso zuen.
Leigh Hunt
Keats eta Shelleyrekin adiskidetu zen. 1821ean Italiara joan zen Shelleyren iradokizunez. Hunt Italiara iritsi eta astebetera, Shelley hil egin zen. 1825ean, Hunt Ingalaterrara itzuli zen, eta finantza-zailtasun handiekin argitaratzen jarraitu zuen.
Camelon
, 'Camlann' eta 'Caimlan', Eskoziako udalerri bat da, Falkirk eremu administratiboan.
Port Fòrumgo geltokia
Geltokia 2004n inauguratu zen.
Gekko shibatai
Gekko shibatai Gekko generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Certhilauda brevirostris
Certhilauda brevirostris Certhilauda generoko animalia da. Hegaztien barruko Alaudidae familian sailkatua dago.
Ttattar (argipena)
Ttattar izenak adiera hauek ditu:
Hagondange
Hagondange Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Hagondange udalerrian erroldatutako biztanleak 9.212 ziren. Familiak 3.972 ziren, horien artean 1.330 pertsona bakarrekoak ziren (562 bakarrik bizi ziren gizonak eta 768 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.119 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.171 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 352 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 4.397 etxebizitza zeuden, 4.018 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 21 bigarren erresidentzia ziren eta 358 hutsik zeuden. 1.886 etxeak ziren eta 2.453 apartamentuak ziren. 4.018 etxebizitza nagusietatik 1.784 bere jabearen bizilekua ziren, 2.156 alokairuan okupaturik zeuden eta 78 doan lagata zeuden; 160 etxek gela bat zuten, 434 etxek bi zituzten, 861 etxek hiru zituzten, 1.051 etxek lau zituzten eta 1.512 etxek bost zituzten. 2.534 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.932 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.288 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Sphenomorphus tanneri
Sphenomorphus tanneri Sphenomorphus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Hagondange
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 5.966 ziren, horien artean 4.355 aktiboak ziren eta 1.611 inaktiboak ziren. 4.355 pertsona aktiboetatik 3.846 lanean zeuden (2.149 gizon eta 1.697 emakume) eta 509 langabezian zeuden (246 gizon eta 263 emakume). 1.611 pertsona inaktiboetatik 374 erretiraturik zeuden, 577 ikasten zeuden eta 660 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Hagondange udalerrian 4.153 unitate fiskal zeuden, 9.417,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.267 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 491 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 8 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 28 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 51 eraikuntza enpresak ziren, 120 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 37 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 7 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 31 finantziazio enpresak ziren, 34 higiezinen enpresak ziren, 58 zerbitzu enpresak ziren, 70 administrazio publikoko enpresak ziren eta 36 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 145 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 2 lan bilaketa bulegoak, 1 posta bulegoa, 9 banku bulegoak, 2 funerariak, 16 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 autoeskolak, 8 igeltseroak, 7 margolariak, 7 zurginak, 7 iturginak, 5 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 16 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 12 aldi baterako lan enpresak, 26 jatetxeak, 15 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 4 apaindegiak.
2009an zeuden 47 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 120 m2 baino gehiagoko dendak, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 8 okindegiak, 2 harategiak, 1 arraindegi zen, 11 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 3 zapata-dendak, 2 elektrotresna dendak, 2 altzari dendak, 2 kirol-dendak, 1 lurrin-denda zen, 3 bitxi-dendak eta 5 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, 3 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Hagondange udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 557 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Characidium lagosantense
Characidium lagosantense Characidium generoko animalia da. Arrainen barruko Crenuchidae familian sailkatzen da.
Scophthalmus maeoticus
Scophthalmus maeoticus Scophthalmus generoko animalia da. Arrainen barruko Scophthalmidae familian sailkatzen da.
Boston
Boston Ameriketako Estatu Batuetako Massachusetts estatuko hiriburua eta hiririk handiena da, eta aldi berean AEBetako hiririk zaharrenetariko bat. Ingalaterra Berriko hiririk handiena denez, eskualdeko erdigune ekonomiko eta kultural kontsideratzen da. 2008an hiriak 609.023 biztanle zituen eta 4,5 milioi biztanleko Boston Handia metrolopolitar gunean kokatzen da.
Herrialde bizi-maila altuenetarikoa du eta bertan Harvard Unibertsitatea eta Massachusetts Institute of Technology ospetsuak kokatzen dira, bata 1636an sortua eta bestea 1861an sortua, biak Bostonetik gertu, Cambridgen.
Herri eta hiri senidetuak
Boston ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Carron (Falkirk)
Carron, 'Carrann', Eskoziako udalerri bat da, Falkirk eremu administratiboan.
Radenac
Radenac (bretainieraz Radeneg) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Libourneko ituna
Libourneko ituna, 1366an, Gaztelako erregea zen Petri I.a Ankerra eta Nafarroako erregea zen Karlos II.aren arteko itun bat izan zen.