cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biran
Biztanleria
2007an Biran udalerrian erroldatutako biztanleak 385 ziren. Familiak 146 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 55 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 59 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Neandertal
Taldeen arteko harremanak
Artefaktu neandertal gehienak kokaleku nagusitik 5 km baino gutxiagora lortu zirela kontuan hartuta, Haydenek ez zuen oso gertagarritzat jo banda hauek sarri elkarreraginean aritzea, eta neandertal garunaren mapatzeak eta bere talde tamaina txikiak eta populazio dentsitateak, taldeen arteko elkarrekintzarako eta merkataritzarako ahalmen murritza zutela adieraz lezakete. Hala ere, kokagune batean artefaktu neandertal gutxi batzuk 20, 30, 100 eta 300 kilometrora sor zitezkeen. Honetan oinarrituta, Haydenek, Australiako mendebaldeko basamortuko dentsitate baxuko ehiztari-biltzaile elkarteen antzera funtzionatzen zuten makrobandak sortu zirela ere espekulatu zuen. Makrobandek 13.000 km2 hartzen dituzte kolektiboki, eta bakoitzak 1.200 eta 2.800 km2 artean eskatzen ditu, aliantza sendoak mantenduz apareamendu sareetarako edo eskasia garaiei eta etsaiei aurre egiteko. Era berean, Eiluned Pearce antropologo britainiarrak eta Theodora Moutsiou arkeologo zipretarrak espekulatu zuten neandertalak 800 pertsona baino gehiago hartzen zituzten tribu etnolinguistiko geografiko zabalak eratzeko gai izan zitezkeela, iturritik 300 km-rainoko obsidianaren garraioan oinarrituz, gaur egungo ehiztari-biltzaile taldeen obsidianaren transferentzia-distantzian oinarrituta. Hala ere, ziurrenik, populazio nabarmen txikiagoaren ondorioz, bere ereduak, neandertalak, distantzia luzeko sareen mantentzean gizaki garaikideak bezain eraginkorrak ez zirela izango ere aipatu zuen. Haydenek sei edo zazpi pertsonako hilerri itxurazko bat ikusi zuen La Ferrassien (Frantzia), gizaki modernoetan, identitate sozial bereizia zuen eta baliabideren bat kontrolatzen zuen talde korporatibo baten froga bezala erabiltzen dena, merkataritza, fabrikazioa eta abar. La Ferrassie Europako Pleistozenoko animalia migrazio ibilbiderik aberatsenetako bat da.
Azterketa genetikoak adierazten du gutxienez 3 talde geografiko desberdin egon zirela –Mendebaldeko Europa, Mediterraneoko kostaldea eta Kaukasoko ekialdea– eta eskualde horien artean nolabaiteko migrazioa egon zela. Eemiarraren ondorengo mendebaldeko Europako mousteriar litikoa, oro har, 3 makroeskualde ezberdinetan bil daiteke: tradizio acheuliar mousteriarra hego-mendebaldean, mikokiarra ipar-ekialdean eta mousteriarra bi aurpegi-tresnekin (MBT) lehen bien artean. MBT bi kultura desberdinen arteko elkarrekintzak eta fusioa izan daiteke. Hegoaldeko neandertalek, euren iparraldeko homologoekin alderatuta, desberdintasun anatomiko erregionalak dituzte: hain esekia ez den masailezur bat, molarren atzeko hutsune laburrago bat eta bertikalki altuagoa den masailezur bat. Horrek guztiak iradokitzen du, ordea, komunitate neandertalek aldian-aldian elkarri eragiten ziotela eskualde baten barruko inguruko komunitateekin, baina ez hain maiz eskualde horretatik kanpo.
Biran
Etxebizitza
2007an 192 etxebizitza zeuden, 147 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 32 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 183 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 147 etxebizitza nagusietatik 132 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 103 etxek bost zituzten. 124 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 92 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Neandertal
Taldeen arteko harremanak
Hala ere, denbora luzez, kontinente arteko migrazioen probak daude eskala handian. Kaukasoko Mezmaiskaia haitzuloaren eta Altaiko siberiar mendietako Denisova haitzuloaren lehen aleak, genetikoki, mendebaldeko Europan aurkitutakoen desberdinak dira; haitzulo horien ondorengo aleak, berriz, mendebaldeko Europako neandertalen profil genetikoen antzekoagoak dira, leku beretako lehen aleak baino, eta horrek migrazio luzea iradokitzen du. Era berean, Txagirskaia eta Okladnikoveko haitzuloetako artefaktuek eta DNAk, Altaiko mendietan ere, ekialdeko Europako neandertalen aztarnategien antz handiagoa dute, 3.000-4.000 kilometroko distantziara daudenak, Denisovako leizeko neandertal zaharrenen DNA eta tramankuluak baino. Badirudi neandertalek populazioaren gainbehera handia jasan zutela MIS 4n zehar (duela 71-57 mila urte), eta tradizio mikokiarraren banaketak adieraz lezake Erdialdeko Europa eta Kaukaso, Frantzia edo Hungariako ekialdeko babesleku batetik zetozen komunitateek birpopulatu zituztela (tradizio mikokiarraren ertzak), Prut eta Dniester ibaietan zehar sakabanatu zirenak.
Biran
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 222 ziren, horien artean 174 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 174 pertsona aktiboetatik 162 lanean zeuden (87 gizon eta 75 emakume) eta 12 langabezian zeuden (6 gizon eta 6 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Neandertal
Hierarkia
Batzuetan iradokitzen da, ehiza handiko ehiztari zirenez eta talde txikietan bizi zirenez, ez zegoela ehiztari-biltzaileen gizarte modernoetan ikusten den lanaren banaketa sexualik. Hau da, gizonek, emakumeek eta haurrek ehizan parte hartu behar zuten, gizonek ehizatu beharrean, eta emakumeek eta haurrek janaria bilatu beharrean. Hala ere, ehiztari-biltzaileen gizarte modernoetan, haragiarekiko mendekotasuna zenbat eta handiagoa izan, orduan eta handiagoa da lanaren banaketa. Gainera, gizon eta emakume neandertalen hortzak higatzeko ereduek iradokitzen dute hortzak objektuak garraiatzeko erabiltzen zituztela, baina gizonek higadura handiagoa erakusten dute goiko hortzetan eta emakumeek behekoetan, eta horrek zereginetan desberdintasun kultural batzuk iradokitzen ditu.
Modu eztabaidagarrian proposatu da neandertal batzuek arropa edo bitxi apaingarriak zeramatzatela -leopardo larrua edo hegazti harrapakarien lumak, esaterako- taldean estatus altua erakusteko. Haydenek, aurkitutako neandertal hilobi kopuru urria, goi mailako kideek soilik lurperaketa landu bat jasotzen zutelako zela esan zuen, gaur egungo ehiztari-biltzaile batzuen kasua bezala. Trinkausek iradoki zuen Neandertal zaharrek hil errito bereziak jasotzen zituztela hainbeste denbora irauten zutelako, heriotza tasa altuak zirela eta. Beste aukera bat, askoz neandertal gehiagok lurperatzea da, baina hilobiak, hartzek suntsitu zituzten. 4 urtetik beherako neandertalen 20 hilobi aurkitu direnez -ezagutzen diren hilobi guztien herena baino gehiago-, hildako haurrek, lurperatzean, beste adin talde batzuk baino zaintza gehiago jaso ahal izan dute.
Chies d'Alpago
Chies d'Alpago Italiako udalerri bat da. Bellunoko probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Biran
Diru sarrerak
2009an Biran udalerrian 151 unitate fiskal zeuden, 399,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.147 euro zen.
Chies d'Alpago
Mugakideak
Chies d'Alpagok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Biran
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
The Searchers
The Seachers (euskaraz Bilatzaileak) 1956ko John Ford estatubatuar zinema zuzendariaren filma bat da. Filma osoki Utah estatuko Monument Valley kokalekuko paisaia ikusgarrietan filmatu zen.
Biran
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 albaitaria.
The Searchers
Nahiz eta Oscar Sari bat bera ere jaso ez izan, maisulantzat jo ohi da, kritikari eta zinemazale askoren iritziz zinemaren historiako filma onenetako bat delarik.
Biran
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Biran udalerrian 39 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.538 hektarea erabiltzen.
The Searchers
Argumentua
Ethan (John Wayne) Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila ondoren etxera itzuli eta denbora gutxira komantxeek bere familia osoa erailko dute, bere iloba den neskatoa bahitu eta heurekin batera eramango dutelarik. Ethanek hura askatu eta bere familiaren aurkako erasoan parte hartu zuten indiar guztiak hiltzea zin egingo du. Ethanek bost urte luzez komantxeei jarraituko die; lan horretan, bere ilobaren mutil lagun Martinen (Jeffrey Hunter) laguntza izango du.
Biran
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Neandertal
Hierarkia
Harkaitzeko hainbat babesleku naturaletan berreskuratutako hezurdura neandertalak aztertzean, Trinkausek esan zuen, traumekin lotutako hainbat lesioekin neandertalak erregistratu ziren arren, horietako bakar batek ere ez zuela hanketan mugimendua ahultzen zuen traumatismo esanguratsurik. Kultura neandertalean autoestimua taldeari elikagaiak ekartzetik zetorrela iradoki zuen; lesio ahulgarri batek autoestimu hori ezabatu eta ia berehala hiltzea eragingo zuen, eta leizez leize mugitzen ziren bitartean taldearen erritmoari jarraitu ezin zioten pertsonak atzean uzten zituzten. Hala ere, zenbait urtetan zehar artatu ziren lesio oso ahulgarriak zituzten gizabanakoen adibideak daude, eta komunitate barruko zaurgarrienen zaintza H. heidelbergensisetik dator. Batez ere traumatismo-tasa handiak kontuan hartuta, litekeena da hain estrategia altruistak espezie gisa hainbeste denboran bizirik irautea bermatzea.
Dieta
Iberiar Penintsulako Mousteriar Aldiko aztarnategietan, hau da, neandertalei atxikitzen zaien egonlekuetan, sarrien agertzen diren animaliak uroa, zaldia, oreina eta sarrioa dira. Aztarnategi batzuetan elefantea, errinozeroa, zaldia, dortoka, hiena, otsoa, hartza, leopardoa, lehoia eta abar ere badaude. Hala ere, aldi batzuetan beste animalia haragijaleek ekarritakoak izan zitezkeen, Llonin haitzuloan antzemandako bezala. Kostako Mousteriar Aldiko aztarnategietan, hala nola, Gibraltarreko Gorham, Vanguard haitzuloan eta Devil´s Tower harpean, lurreko baliabideak izan ezik, uretakoak ere aurkitu dira, batez ere itsas-txirlak eta soinberak. Arrantzarako tresneriarik ez aurkitu arren, arrainak agertzen dira aztarnategi batzuetan. Gibraltarreko aztarnategietan, gainera, itsas-txorien aztarnak ere badaude.
Ehiza-gaitasuna
Neandertalen ehiza-gaitasuna eztabaidan dago. Binford estatubatuar arkeologoak, zaldi eta bobido garezur nabarmenetan oinarrituta, ehizatzeko gai ez zirela eta sarraskijaleak zirela defendatzen ditu, hau da, beste animalia haragijaleek hilez gero aprobetxatzen zutela, jarrera oportunista erakutsiz. Jordan ere galdera bera aipatu eta erantzuten ahalegintzen da: “The question is, whether they came by their meat mostly by hunting or by scavenging.” Berak dioenez, klima epelekin, bakterioek eragindako toxina zela-eta, ez lukete kontsumituko sarraskia. Klima hotzekin, aldiz, kontserbazio baldintza klimatiko hobeari esker eta baliabide mugatuari aurre egiteko, naturalki hildako edota beste animalia haragijaleek hildako animalien gorpuzkiak aprobetxa zitzaketen. Combe Grenal aztarnategian aurkitutako zaldien garezurren jatorriari dagokionez, Jordan ez dago ados Binford arkeologo prozesualistak 1970ko hamarkadatik defendatzen duenarekin, aisiarako jostailua izan baitzitezkeen buru handi horiek. Eta litekeena da, etxetik urrun zaldiak ehizatuz gero bertan zati haragitsu gehienak (adibidez, izterra) kontsumitzea, eta ondoren, geratutako zati txiki bat etxeko umeei ekartzea.
Kasu batzuetan, neanderthalen ehiza-gaitasuna ez da zalantzagarria. Izan ere, aire zabaleko aztarnategi batzuk kill-sites gisa identifikatuta daude. Bertan, alde batetik, %90 baino gehiagoko animalia-hezurrak espezie bati (adibidez, uroari edo bisonteari) dagokie. Eta bestetik, hezur ugari horiekin batera, suharrizko tresnak (esaterako, chopping-tool-ak). Bi ebidentzia horiek animalien sarraskitze prozedura espezializatuaren frogak izan daitezke. Espezie jakin batzuetan oinarritutako espezializazio nabarmena adierazten duten aztarnategietako batzuk honako hauek izan daitezke: Espainiako Esquilleu (iberiar basahuntza), Pirinioetako Mauran (bisontea) eta Alemaniako Vogelherd (zaldia), kasu batzuetan espezie aukera askorik ez egotea litekeena bazen ere. Are gehiago, aztarnategi batzuetan espezie batzuen taldeak bideratzea eta labarretatik eroraraztearen bitartezko sarraski masiboaren ebidentzia dago. Frantziako la Quina aztarnategian, zaldien, elur-oreinen eta bobidoen hezurrak kareharrizko labarraren oinaldean daude pilaturik. Metodo berdinaz baliaturik, Ingalaterrako Cotte de St Brelade aztarnategian, sexu eta adin guztietako errinozero iletsuak eta mamutak sarraskitu zituzten. Hortaz, ehiza eta sarraskijaletasuna bi praktiken nahastea neanderthalen ohiko estrategia izan zitekeen.
Hezurren isotopo egonkorren azterketek erakusten dutenez, oso haragijaleak ziren; eta, haien proteina ea guztia belarjale handiengandik zetorren. Gainera, dieta antzekoa mantentzen zuten 120.000 eta 37.000 urte BP bitartean Europako zonalde ezberdinetan (Frantzia, Belgika eta Kroazia barne). Azterketa hauetan parte hartu dutenak sarraskijaletasunaren aurka daude, neanderthalak ehiztari eraginkorrak zirelako irudia defendatuz. Izan ere, haragizko baliabideak erregularki lortzeko, aktiboki ehizan ari behar ziren.
Jakien prestaketa
Neandertalek, ziurrenik, sukaldaritzako teknika zabalak erabil zitzaketen, hala nola erretzea, eta baliteke zopa, gisatua edo abere-zopa berotu edo irakin ahal izatea. Kokalekuetan izandako animali hezur-zati ugariek hezur-muin irakinaren gantz-koipeak egiten zituztela adieraz dezakete, gosez hil ziren animalietatik hartutakoak agian. Metodo hauek, berez, gantz-kontsumoa areagotuko zuten, karbohidrato gutxi eta proteina altuko komunitateen elikadura-premia handia baitzen. Neandertalen hortzen tamainak txikiagotzen joan ziren duela 100.000 urte inguru, sukaldaritzarekiko menpekotasun handiagoa edo irakitearen hastapena adierazten zuena, janaria biguntzeko teknika bat.
Cueva del Sidrónen (Espainia), Neandertalek janaria erre eta, agian, ketu ahal izan zuten, baita zenbait landarek ere — hala nola, milorria eta kamamila — zaporea gehitzeko erabili ; agian, landaren hauek sendabelar gisa erabiltzen zituzten ere. Gorhameko kobazuloan, Gibraltarren, Neanderthalek pinaburuak erre zituzten pinazietara iristeko.
Grotte du Lazareten (Frantzia), guztira 23 orein gorri, 6 alpetar basahuntz, 3 uro eta orein 1 ehizaldi bakar batean ehizatuak izan zirela ematen du, orduan orein ar eta eme talde indartsuak biltzen zirenean. Badirudi gorpuak kobazulora eraman zituztela eta gero sarraskia egin zutela. Hau hondamena baino lehen kontsumitzeko hain elikagai handia denez, litekeena da Neandertal horiek negua iritsi aurretik haragia kontserbatzen aritzea. 160.000 urterekin, elikagai biltegien froga zaharrena da. Oro har harrapakin tipoetatik (adibidez, mamutak) bildu zitezkeen haragi eta gantz kantitate handiek elikagaien biltegiratzeko gaitasuna ere adieraz zezaketen. Itsaskiekin, Neandertalek jateko, prestatzeko edo, nolabait, biltzeko metodoak behar zituzten, hauek oso azkar iraungitzen baitira. Cueva de los Avionesen (Espainia), ikusi da Jania rubens alga jaten duten itsaskiak zeudela, eta proposatu da gaur egungo ehiztari-biltzaile komunitate batzuek bezala, itsaski horiek hartu eta, ondoren, algaz beteriko uretan sartzen zituztela, bizirik mantentzeko jateko ordura arte.
NGC 3517-1
NGC 3517-1 galaxia bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Neandertal
Lehia
Neandertalek eta haitzuloetako hienek nitxoen desberdintzearen adibidea eman zezaketen, eta elkarren artean lehiatzea aktiboki saihestu. Biak, nagusiki, izaki talde berberei zuzentzen zitzaizkien arren (oreinak, zaldiak eta behiak), neandertalek, batez ere, lehenak ehizatzen zituzten, eta haitzuloetako hienak, azken biak. Gainera, neandertalen kobazuloetako animalien hondarrek adierazten dute nahiago zutela kalitate handieneko aleak ehizatu, haitzuloetako hienek harrapakin ahulagoak edo gazteagoak ehizatzen zituzten bitartean. Haitzuloetako hienen kobazuloek haragijale hondakin gehiago dituzte. Hala ere, ebidentziak dio hienek neandertalek utzitako haragi eta animalia zatiak lapurtzen zituztela, eta hildako neandertalak jaten zituztela.
Serranus phoebe
Serranus phoebe Serranus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Neandertal
Kanibalismoa
Banaketa-eremu osoan kanibalismoa praktikatzen duten neandertal kasu batzuk daude. Lehen adibidea Krapinatik (Kroazia) dator, 1899an, eta beste adibide batzuk aurkitu dira Espainian, Sidron eta Zafarraya leizeetan , eta Grotte de Moula-Guercy, Les Pradelles eta La Quina frantsesetan. Grottes de Goyet-eko (Belgika) bost neandertal kanibalizatuen kasuan, goiko gorputz-adarrak desartikulatuak, behekoen haragia kenduta eta txikituak (hezur-muina ateratzeko ziurrenik), barrunbe torazikoan tripak kenduta eta masailezurra zatikatuak izan zirela frogatu da. Halaber, neandertalek hainbat hezur erabiltzen zituzten erremintak konpontzeko. Goyeten Grotteetako haragi neandertalaren prozesamendua zaldi eta elur-oreinen antzekoa da. Marillac-le-Franceko (Frantzia) neandertalen %35 inguruk harakintza zantzu argiak dituzte, eta hortzak digerituta egoteak esan nahi du sarraskijaleek gorpuak abandonatu eta jan zituztela, hienak seguruenik.
Kanibal-joera horiek erritu-hondakin, ehorzketaren aurreko hondakin (sarraskijaleak edo usain txarra saihesteko), gerra-ekintza edo elikatzeko ekintza gisa azaldu dira. Kasu gutxi daudenez, eta kanibalizatutako banakoek animaliek baino mozketa-marka gehiago ikusten dituztenez (horrek esperientziarik eza adierazten du), kanibalismoa ez zen ziurrenik oso ohikoa, eta baliteke elikagai eskasia handiko garaietan soilik egitea, erregistratutako giza historiako kasu batzuetan bezala.
Apaingarri pertsonalak
1975ean La Roche-Cotardeko maskara aurkitu zen, erdian egindako zulo batean sartutako hezur duen suharri zati lau bat — duela 32, 40 edo 75 mila urte datatua — aurpegiaren goiko erdiaren antza duena, begiak irudikatuz. Zalantzan dago aurpegi bat irudikatzen duen, edo arte gisa ere har daitekeen. 1988an, Alexander Marshack arkeologo estatubatuarrak, Grotte de l'Hortus-eko (Frantzia) Neandertal batek, lehoinabar larru bat zeramala proposatu zuen, apaindura pertsonal gisa, taldean egoera goratua adierazteko, berreskuratutako lehoinabar burezur, falange eta isats-ornoetan oinarrituz.
Abstrakzioa
2014ra arte, Europa eta Ekialde Hurbileko Behe Paleolitoko 27 aztarnategitan grabatutako ustezko 63 aztarnen berri eman da; horietatik 20 silexean eginda daude, 7 aztarnategiko lauzetan eta 36 aztarnategiko harritxoetan. Horiek asmo sinbolikoz egin ziren ala ez eztabaidatzen da. 2012an, Gorhameko (Gibraltar) haitzuloaren zoruan atzamarkada sakon batzuk aurkitu ziren, duela 39.000 urte baino gehiago datatuak, aurkitzaileek arte abstraktu neandertal bezala interpretatu dituztenak. Harramazkak hartz batek ere egin zitzakeen. 2021ean, Alemaniako Einhornhöhle kobazuloaren sarreran, altze baten falange bat aurkitu zen, bost sigi-saga grabatuekin, bata bestearen gainean pilatuak eta duela 51.000 urte ingurukoak.
2018an, Espainiako La Pasiega, Maltravieso eta Doña Trinidad leizeetako hormetan gorriz margotutako zenbait puntu, disko, lerro eta eskuzko txantiloi 66.000 urteko antzinatasunarekin datatu ziren, gutxienez gizaki modernoak Mendebaldeko Europara iritsi baino 20.000 urte lehenago. Horrek neandertalen egiletza adieraziko luke, eta mendebaldeko Europako beste aztarnategi batzuetan erregistratutako antzeko ikonografia batek ere (les Merveilles, Frantzian, eta Cueva del Castillo, Espainian) jatorri neandertala izan lezake. Hala ere, espainiar kobazulo hauen datazioa eta, beraz, neandertalei esleitzea eztabaidagarria da.
Jakina da neandertalek ezohiko objektu batzuk biltzen zituztela -kristalak edo fosilak, esaterako-, benetako helburu funtzionalik eta erabilerak eragindako kaltearen zantzurik gabe. Ez dago argi objektu hauek euren ezaugarri estetikoengatik soilik jasotzen ziren edo esanahi sinbolikoren bat aplikatzen zitzaien. Objektu hauek, nagusiki, kuartzozko kristalak dira, baina baita beste mineral batzuk ere, zerusita, burdinazko pirita, kaltzita eta galena kasu. Aurkikuntza batzuek aldaketak dituzte, hala nola, mamut hortz bat ebakidura batekin eta nummulite maskor fosil bat, Tatatik (Hungaria) hartua, gurutze baten grabatu batekin; harlauza handi bat, 18 zulotxoekin, La Ferrassieko (Frantzia) hilobi batean aurkitua ; eta Peștera Cioareiko (Errumania) geoda bat, okre gorriz estalia. Frantziako neandertalen aztarnategietako zenbait maskor fosil ere ezagutzen dira, hala nola, errinkonelido bat eta Combe Grenaleko Taraebratulina bat, Grottes des Canaletteseko belemnite punta bat, Grotte de l'Hyèneko polipo bat, La Gonterie-Boulouneixeko itsas triku bat, errinkonelido bat eta krinoideo bat.
Teknologia
Berrikuntza litiko neandertalean 150 mila urteko itxurazko geldialdia egon arren, neandertal teknologia uste baino sofistikatuagoa zela frogatzen duten gailuak daude. Hala ere, ahulgarriak izan daitezkeen lesioen maiztasun handiak, teknologia oso konplexuak agertzea eragotz zezakeen, lesio garrantzitsu batek, aditu batek, hasiberri bati modu eraginkorrean irakasteko duen gaitasuna eragotziko bailuke.
Tresneria
Mousteriar industriaren hainbat eskualde-aldaera daude, hala nola: Frantziako hego-mendebaldeko charentar industriaren Quina eta La Ferrassie azpimotak, tradizio acheuliarreko A eta B azpimotak Europako kostalde atlantikoan eta ipar-mendebaldean zehar, erdialdeko eta ekialdeko Europako micoquiar industria eta antzeko Sibiriatxikha aldaera, Siberian eman zena; Mendebaldeko Europako mousteriar dentikulatua eta beste batzuk. XX. mendearen erdialdean, François Bordes arkeologo frantziarrak Lewis Binford arkeologo estatubatuarrarekin eztabaidatu zuen aniztasun hori azaltzeko ("Bordes-Binford eztabaida"), Bordesek argudiatuz horiek tradizio etniko bakartiak irudikatzen dituztela, eta Binfordek, berriz, ingurune desberdinek (funtsean, funtzioaren aurrean forma) eragindakoak. Azken iritzi horrek asmakizun-maila txikiagoa adieraziko luke gizaki modernoekin alderatuta, tresna berak ingurune desberdinetara egokituz teknologia berriak sortu beharrean. Etengabeko okupazio-sekuentzia bat ondo dokumentatuta dago Grotte du Rennen (Frantzia), non tradizio litikoa honako hauetan bana daitekeen: Levallois-Charentiar, Diskoide-Dentikulatua (duela 43,3 ± 0,929-40,9 ± 0,719 mila urte), Levalloiseko Musteriarra (duela 40,2 ± 1,5-38,4 ± 1,3 mila urte) eta Châttelperroniarra (40.93±0.393–33.67±0.450).
Neandertalek irismen luzeko armak ote zituzten eztabaidatzen da. Siriako Umm el Tlel hiriko asto basati afrikar baten lepoko zauri bat Levallois puntako xabalina astun batek eragin zuen ziurrenik, eta neandertalen ohiko jaurtiketarekin bat datozen hezur-traumatismoen berri eman da. Abri du Marasetik (Frantzia) datozen lantza punta batzuk hauskorregiak izan daitezke lantza jaurtigarri gisa erabiltzeko, eta horrek dardo gisa erabiltzea iradokitzen du.
Medikuntza
Itsas-nabigazioa
Herri kulturan
Neandertalak herri kulturan agertu dira, literaturan, ikus-entzunezkoetan eta komedian. Maiz, Neandertal hitza irain gisa erabiltzen da, zerbait edo norbait oso arkaikoa dela adierazteko (dinosauro erabiltzen den gisa) edo bere jarrera intelektualetik aldendu eta indar fisikoan oinarritzen dela adierazteko. Maiz, gizon basatiaren arketipoarekin ere nahastu da, eta bada proposatu duenik arketipo hori neandertalaren oroitzapenetik jaiotzen dela. Edonola ere, XIX. mendean, Neandertalaren eta Cro-Magnonaren aurkikuntzarekin, gizon basatiaren mitologia iraganera mugitzen da, eta galdutako katebegien, erdi-gizon-erdi-tximino eta tankerako kondairak sortzen dira. J. H. Rosny, Austin Bierbower, Stanley Waterloo, H. G. Wells, Fernand Mysor, Max Begouën edo Léon Lambryk nobela aurrehistorikoaren generoa abiatzen dute, gai hori hartuta. Neanderthalaren eta Cro-Magnonaren arteko harremanak landu zituen ere Jean M. Auelek The Clan of the Cave Bear liburuarekin abiatu zen hexalogian.
Herri kulturan trogloditaren figura sortzen da, kobazuloetan bizi den gizakia, ezaugarri oso antzestralekin (berez dituztenak baino gehiago), makil batekin edo arma oso handi batez lagunduta, ilez edo larruz estalita eta indar handiarekin: bere emakumea iletik tiraka eraman dezake kobazulora, eta mamut bat ehizatu eta arrastaka eraman.
Cerberus dunsoni
Cerberus dunsoni Cerberus generoko animalia da. Narrastien barruko Homalopsidae familian sailkatuta dago.
Neandertal
Herri kulturan
Estereotipo hau Arthur Conan Doyleren The Lost World (1912)en agertzen da, gaur egungo gizakiekin borrokan ari diren tximino-gizonekin. Edgar Rice Burroughsek ideia moldatu zuen The Land That Time Forgot (1918) liburuan. Filmetan ere genero bat sortu zen, lehenengoa D. W. Griffithen Man's Genesis (1912); Charles Chaplinek satirikoki landu zuen His Prehistoric Past (1914), Brute Force (1914), The Cave Man (1912) eta Cave Man (1934) filmekin. Griffithen pertsonaiek ezin dute hitz egin, makilak edo arrokak erabiltzen dituzte arma gisa eta heroiak Tarzanen itxura du eta dinosauroekin borrokatzen du. Captain Caveman and the Teen Angels marrazki bizidunetan arketipo hau esplotatzen da, ilez guztiz estalita eta makil handi bat daraman superheroi batekin. Harriketarrak antzinako gizakien zibilizazio moderno bat erakusten du.
Conetoe (Ipar Carolina)
Conetoe Ipar Carolinako herri bat da. Edgecombe konderrian kokatua dago. 2010ean 294 biztanle zituen, 0.93 kilometro koadrotan banatuta.
Gephyrocharax atracaudatus
Gephyrocharax atracaudatus Gephyrocharax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Varanus doreanus
Varanus doreanus Varanus generoko animalia da. Narrastien barruko Varanidae familian sailkatuta dago.
Kobylnica udalerria
Kobylnica Poloniako Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Słupsk barrutian kokatuta. 243,91 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11858 biztanle zituen.
Waffen-SS
Waffen-SS zirelakoak Schutzstaffel edo SS indar armatuen elitezko borroka talde bat zen. Heinrich Himmler komandantea buru zutelarik, Waffen-SS indar armatuek Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuten. Gerra hau amaitu ostean buruzagietako batzuk gerra krimenengatik epaituak izan ziren.
Alderdi Naziaren babes eta borroka unitate gisara ekin zioten, azkenik 950.000 gerlariz osatutako indar armatu bat bilakatu zen arte, horietatik 352.000 inguru gerra ekintzan hil ziren, eta beste 50.000 desagertutzat jo ziren.
Waffen-SS ikurpean 25 herrialde ezberdinetako gizonak borrokatu ziren. Nurenbergeko epaiketetan Waffen-SS indar armatuak gerra basakeriagatik eta krimenetan parte hartu zuten erakunde kriminal gisara epaituak izan ziren.
Oikia
Oikia Zumaiako (Gipuzkoa) ekialdean dagoen auzoa da.
400 biztanle inguru ditu.
Euskara
Gipuzkera hitz egiten da; biztanleriaren % 85 da euskalduna.
Ondasun nabarmenak
Aipagarriak dira XVI. mendeko San Bartolome parrokia eliza (XVI. mendeko erretaula) eta Etxabe, Goiburu, Azpikoa eta Kondekua oinetxeak.
Rhinolophus rouxii
Rhinolophus rouxii Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
Mission Hill (Hego Dakota)
Mission Hill Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Yankton konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Loira Atlantikoa
Loira Atlantikoa (frantsesez eta ofizialki Loire-Atlantique; bretainieraz Liger-Atlantel) Frantziako departamendua da (44), Loirerria eskualdean kokatua, Ozeano Atlantikoaren itsasertzean. Hiriburua Nantes da.
Historia
Antzinako Bretainia zatitzean sortu zen bost departamenduetako bat da. Bretainiako nazionalistek, horrela, departamendu hau Bretainia historikoko 9 herrialdeetako bat kontsideratzen dute, Bro Naoned izenaz.
Geografia
Mugakideak dira Morbihan ipar-mendebaldean, Ille eta Vilaine iparraldean, Maine eta Loira ekialdean eta Vendée hegoaldean. Loira ibaiaren bokalearen ertz biak hartzen ditu.
Hiri nagusiak
Hona hemen Loira Atlantikoa departamenduko hiri nagusien zerrenda, 2013ko erroldako datuen arabera ordenatua:
Kirolak
Departamenduko kirol talde arrakastatsuena FC Nantes futbol taldea da. Frantziako 8 Liga eta 3 Kopa eskuratu ditu eta Europako Kopako finalerdietara iritsi zen 1996an.
Cibiana di Cadore
Cibiana di Cadore Italiako udalerri bat da. Bellunoko probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Schwarzschilden metrika
Einsteinen erlatibitate orokorraren teorian, Schwarzschilden metrika simetria esferikoa duen eta geldi dagoen masa baten kanpoaldeko eremu grabitatorioa deskribatzen duen metrika da. Einsteinen eremu-ekuazioen soluzioa da, eta oso egokia da astiro bira egiten duten gorputz astronomikoak deskribatzeko, Eguzkia edo Lurra, kasu. Karl Schwarzschildek aurkitu zuen 1916an. Metrika honetatik zulo beltzak ondoriozta daitezke, Schwarzschilden zulo beltza, hain zuzen ere.
Metrikaren deskribapena
Schwarzschilden koordenatuetan, ondorengo itxura dauka metrikak:
,
non G grabitazio unibertsalaren konstantea, c argiaren abiadura eta M eremu grabitatorioa eragiten duen objektuaren masa diren. -ri Schwarzschilden erradioa deritzo, eta, ikus daitekeenez, r=0an eta bertan singularitateak ditugu. Soluzio honek honako bi propietate hauek ditu :
Historia
Schwarzschilden soluzioak izena Karl Schwarzschilden omenez du emana, bera izan baitzen 1915ean aurkitu eta 1916an publikatu zuena. Einsteinen erlatibitatearen teoria kaleratu eta oso gutxira lortu zuen. Einsteinen eremu grabitatorioaren ekuazioen lehen soluzio zehatza izan zen, espazio lauaren soluzioaz gain. Schwarzschild bere artikulua publikatu eta gutxira hil zen, Lehen Mundu Gerran zegoela gaixotasun bat harrapatuta.
1916an, Johannes Drostek, bere kabuz, soluzio bera lortu zuen, bide zuzenagoa eta sinpleagoa erabiliz.
Erlatibitatearen teoriaren lehen urteetan nahasmen handia egon zen singularitateen izaera fisikoaren inguruan. Schwarzschildek, bere jatorrizko artikuluan, koodenatu sistemaren hasiera gaur egun gertaera-horizontea deritzogunean ipini zuen. Horrela, r=r_s eta r=0-ko singularitateak saihes zitzakeen. Singularitate horiek David Hilbertek aurkitu zituen, hurrengo urtean. r=0-ko singularitatearen izaera fisikoaren inguruan kontsentsu zabala zegoen. r=r_s-koa, ordea, ez zen ulertzen.
1960ko hamarkadan egin zen aurrerapen gehiena. Erlatibitatearen teorian geometria diferentziala erabiltzen hasi ziren, eta Lorentzen bariate bat singularra izatea zehazki definitu zen. Horrek r=r_s gertaera-horizente legez hartzea ekarri zuen.
Koordenatu alternatiboak
Schwarzschilden metrika hainbat koordenatutan adieraz daiteke. Koordenatu bakoitzak ezaugarri desberdinak azpimarratzea dakar berarekin. Ondorengo taulak agertzen ditu aukera ohikoenak :
Flammen parabola
Schwarzschilden soluzioaren espazio-kurbatura r>r_s-rako Flammen parabolaren bidez era egoki batean deskriba daiteke. Horretara heltzeko, denbora konstante hartuta eta eginda lortzen den sekzioa aztertu behar dugu, (r,\phi) koordenatuek deskribatzen dutena. Inongo esanahi fisikorik ez duen w koordenatu euklidearra asmatuko dugu. Orduan, (r,\phi) planoan ondorengo w txertatzen badugu:
Schwarzschilden metrikan eta plano horretan neurtzen diren distantziak bderdinak dira. Izan ere, planoa hauxe izango da:
.
Horregatik, Flammen paraboloidea erabilgarria izango da Schwarzschilden espazio-kurbatura ikusteko. Hala ere, ez da putzu grabitatorio batekin nahastu behar. Partikula batek ere ezingo luke unibertso-lerrorik izan paraboloidearen gainean, distantzia guztiak espazio-motakoak baitira bertan.
Higidura orbital zirkularra
Schwarzschilden metrikan, partikula batek orbita zirkular egonkorra izan dezake r>3r_S denean. Orbita zirkularrak ezegonkorrak izango dira 1.5r_S eta 3r_S tartean. r<1.5r_S kasuan ez da orbita zirkularrik existitzen. Erradio minimoko orbita zirkularrean, abiadura orbitala ia argiaren abiadurakoa izango litzateke.
Antonio Sacchini
Antonio Maria Gasparo Sacchini (Florentzia, Italia, 1730ko ekainaren 14a - Paris, Frantzia, 1786ko urriaren 6a) musikagilea izan zen. Glucken berrikuntzek eragin handia izan zuten Sacchiniren lanetan. Napolin egin zituen ikasketak. 1772-1782 urteetan Londresen lan egin zuen, eta arrakasta handia eman zioten hamazazpi opera idatzi zituen. 1782. urtean Parisen hartu zuzen bizilekua. Puccinik Italian izan zuen aurkaririk handiena izan zen Sacchini.
Schwarzschilden metrika
Schwarzschilden zulo beltza
Schwarzschilden zulo beltza gertaera-horizontea deritzon gainazal irudikariak mugatzen duen eskualdea da. Argiak ere ezin du ihes egin eskualde horretatik, hortik zulo beltz izena. Gertaera-horizontea esfera perfektua da, eta bere zentroan singularitatea dago. Erradioa Schwarzschilden erradioa da. Hain zuzen ere, azken hori da Schwarzschilden zulo beltza ezaugarritzen duen balio bakarra. Geroz eta masa handiagoa izan, Schwarzschilden erradio handiagoa ere izango dugu; hots, zulo beltz handiagoa.
Deskribapena
Erlatibitate orokorraren teoriak aurresaten du Schwarzschilden zulo beltzaren zentroan espazio-denborako singularitatea izango dela. Singularitate hori espazio-denbora bera era matematikoan deskribatu ezin daitekeen muga modura uler daiteke, efektu grabitatorio oso indartsuak gertatuko direlako.
Antonio Sacchini
Lanak
60 bat opera idatzi zituen. Ezagunenak hauek dira: Semiramide, Armido e Rinaldo (1763) eta Oedipe à Colonne (1786); bestelako obrak ere idatzi zituen: bi sinfonia, 6 harizko tresnatarako kuarteto, eta abar.
Schwarzschilden metrika
Deskribapena
Erlatibitatearen teorian, behatzailea oso garrantzitsua den elementua da. Erreferentzia-sistemaren abiadura eta posizoaren arabera, gertaera fisiko berberak era desberdinean gertatuko dira. Schwarzschilden zulo beltzean ere halaxe gertatzen da. Behatzailearen arabera, zulo beltzera erortzen den partikulari gertatzen zaiona desberdina izango da:
Sarreran aipatu eran, argiak ezin du ihes egin zulo beltzetik. Beraz, gertaera-horizontetik haratagoko informaziorik ezin dugu jaso kanpotik.
Beste zulo beltz mota batzuk
Schwarzschildena dagoen zulo beltzik sinpleena da. Badira beste zulo beltzen modelo matematiko mota batzuk:
Bréban
Bréban Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bréban udalerrian erroldatutako biztanleak 85 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 39 etxebizitza zeuden, 34 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 38etxeak ziren. 34 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 4 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 24 etxek bost zituzten. 26 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 57 ziren, horien artean 48 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 48 pertsona aktiboetatik 42 lanean zeuden (24 gizon eta 18 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 4 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Bréban udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saw (2003ko filma)
James Wan eta Leigh Whannellek sotutako Saw beldurrezko film sail errentagarriari hasiera eman zion: Saw (2004), Saw II (2005), Saw III (2006), Saw IV (2007), Saw V (2008), Saw VI (2009), Saw 3D (2010) eta Jigsaw (2017).
Varanus dumerilii
Varanus dumerilii Varanus generoko animalia da. Narrastien barruko Varanidae familian sailkatuta dago.
Conchita Wurst
Thomas "Tom" Neuwirth (Gmunden, 1988ko azaroak 6a) abeslari eta drag artista austriarra da, Conchita Wurst drag pertsonaiaren paperean agertzen dena. Wurst nazioarteko arretara etorri zen Austriako ordezkari bezala 2014ko Eurovision Abesti Lehiaketa irabazi zuenean "Rise Like a Phoenix" abestiarekin.
Serranus psittacinus
Serranus psittacinus Serranus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Conchita Wurst
Gmundenen jaioa, Neuwirth Graz hirira bizitzera joan zen modan espezializatutako heziketa jasotzera, 2007an Starmania telebista lehiaketan parte hartuz abeslaritza munduan hasi zen arte. Ondoren denbora gutxi iraun zuen Jetzt Anders! boy band-eko kide izan zen. 2011an agertu zen Neuwirth Conchita Wurst bezala lehenengo aldiz; Conchita Wurst emakumezko bizardun pertsonaia bat izanik. 2012an Wurst bigarren izan zen Eurovision-en Austria ordezkatu ahal izateko lehiaketan.
2014an Austria Eurovisionen ordezkatzeko aukeratua izan zen, bertan puntu gehien jaso zituelarik. Honek nazioarteko arreta ekarri zion eta gay ikono bilakatu zen, hainbat LGBT harrotasun ekiltalditan, Europako Parlamentuan edo Vienako Nazio Batuen egoitzan antzesteko gonbidapenak lortuz.
Organilo
Organiloa edo biraderadun organoa musika-tresna mekanikoa da, frantziar jatorria duena.
Oinez jo daitekeen tresna da. Musika ekoizteko, biradera bat biratu besterik ez da egin behar, ardatzaren gainean zilindro bat mugiarazten duena. Zilindro horrek hainbat forma eta tamainatako arantzak ditu, eta horiek, aldi berean, kaxoi baten barruan kokatzen diren piano-soketan eragina duten muinotxoak mugitzen dituzte soinua ateraz. Arrabol bakoitzak 10 gai izaten zituen. Instrumentu modernoetan pieza hautatzeko koskadun hagaxka bat erabiltzen da, eta horietako bakoitza partitura bati dagokio.
Bere erabilerraztasunagatik, pianoarekin eta baita gramofonoekin ere aritu zen instrumentu herrikoia izan zen, jai herrikoietan ordezkatu ere eginez.
Artalens e Soïn
Artalens e Soïn Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Artalens-Souin udalerrian erroldatutako biztanleak 108 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 100 etxebizitza zeuden, 48 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 44 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 93 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 48 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren, 2 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 65 ziren, horien artean 43 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 43 pertsona aktiboetatik 42 lanean zeuden (22 gizon eta 20 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Luis Nafarroakoa (1341-1376)
Luis Nafarroakoa (batzuetan Évreuxekoa; 1341-1376) Filipe III.a Nafarroakoa eta Joana II.a Nafarroakoa Nafarroako errege-erreginen seme txikia zen. Aitarengandik Beaumont-le-Rogerreko konderria oinordetu zuen (1343) eta Joana bere bigarren emaztearen eskubideei esker 1366an Durazzoko duke bihurtu zen.
Artalens e Soïn
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Artalens-Souin udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 189 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Luis Nafarroakoa (1341-1376)
Luisek lehendabizikoz Maria Lizarazukoa ezkondu zuen 1358an. Anaia Karlos II.a Nafarroakoaren alde egin zuen honek Karlos V.a Frantziakoaren aurka zuen gudan.
Bere bigarren ezkontzari esker Durazzoko konderria eta Albaniako erresumako eskubideak eman zizkion. Eskubideak indarrean jartzeko anaia zein Frantziako erregearen laguntza izan zuen. Horrela, Durazzoko konderria eta Albaniako erresuma Karl Thopiaren eskutik hartu zuen. 1372an, Frantzian berarekin borrokatutako Nafarroako konpainiaren laguntza izan zuen Durrës okupatzeko. Nafarroako konpainiaren lerroak asko gehitu ziren 1375ean noiz Nafarroatik zuzenean etorritako gudari asko ailegatu zirenean. Horrela, kanpaina korapilatsu bat egin zezakeen azkenean 1376ko udaren erdian hiria hartu arte. Tamalez, Luis laster hil zen.
Edgar Rice Burroughs
Bizitza
Chicagoko Harvard Schoolen aritu zen ikasle eta bertan Grezia eta Erromako mundu klasikoa ezagutu zuen. Abeltzain ibili zen gerora hainbat urtez; soldadu ere Ameriketako Estatu Batuetako zalditerian, eta halamoduzko zenbait lanetan. Aldi batean pulp deritzon literatur generoko lanak irakurri zituen sutsuki, eta hori izan zen itxura baten idazteko akuilua. Horrela 1912an, eta Normal Bean gaitzizena erabiliz "Under the Moons of Mars" aldiriko kontakizuna hasi zen ateratzen The All Story aldizkarian. Idazteari bete-betean ekin zion ordutik aurrera: urte bereko urrian Tarzan of the Apes eleberria kaleratu zuen, oihaneko heroia ezagutarazi zuena. Zientzia fikzioa ere lanerako eremu izan zuen, eta horren gainean Barsoom deritzon planetari buruzko seriea da ezaguna (berori Marte zitekeen); baita Amtor (Artizar) planetari buruzkoa ere.
Tarzanek erabateko arrakasta izan zuen argitaratu eta gutxira. Idazleak berak ondo maitu zuen zelan atera etekin haindiena pertsonaiari, eta komikietan eta zineman izan zezakeen erabilera egile eskubideei dagokienez loturik utzi zuen aldez aurretik. 1923an Burroghsek berak Edgar Rice Burroghs, Inc. enpresa sortu zuen eta bertatik ekin zion lanak inprimatze eta banatzeari.
Marteko krater batek Burroghs du izena, idazlearen omenez.
Contes (La Fontaine, Wegener)
Contes liburua, Jean de La Fontaineren contes edo ipuinen edizio bat da, Gerda Wegener margolari daniarraren ilustrazioekin argitaratua. Georges Briffaut argitaletxeak mila kopiako edizioa egin zuen, 1928an, Parisen.
Cerberus schneiderii
Cerberus schneiderii Cerberus generoko animalia da. Narrastien barruko Homalopsidae familian sailkatuta dago.
Bikaintasun
Bikaintasuna, guztiz ona izatearen nolakotasuna izateaz gainera, jarduera batean gizabanako batek duen aparteko trebezia da, saiatzearen poderioz edo jaiotzatik jasoa. Bereziki lan munduan, artean eta kirolean aplikatzen den terminoa da.
Kochanowice udalerria
Kochanowice Poloniako Silesiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Lubliniec barrutian kokatuta. 80,02 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 6898 biztanle zituen.
Narrondo
Zubia
2008an izen bereko ibaia zeharkatzen duen "Bonbilloko zubia" inauguratu zen, Zumaiako hamargarren zubia. Eraikuntzak Axular ibiltokia eta anbulategi berria batzen ditu eta 651.000 euroko aurrekontua izan zuen. Ibai hau Urolaren adarra da eta Narrondo auzotik hasi eta Zumaiako herriguneraino doa hain zuzen ere.
Connelly Springs (Ipar Carolina)
Connelly Springs Ipar Carolinako herri bat da. Burke konderrian kokatua dago. 2010ean 1,669 biztanle zituen, 12.93 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 3520
NGC 3520 galaxia bat da, Crater konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Gephyrocharax caucanus
Gephyrocharax caucanus Gephyrocharax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Mariac
Mariac Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mariac udalerrian erroldatutako biztanleak 708 ziren. Familiak 296 ziren, horien artean 96 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 108 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 399 etxebizitza zeuden, 309 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 67 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 334 etxeak ziren eta 64 apartamentuak ziren. 309 etxebizitza nagusietatik 229 bere jabearen bizilekua ziren, 72 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 14 etxek bi gela zituzten, 64 etxek hiru zituzten, 92 etxek lau zituzten eta 140 etxek bost zituzten. 200 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 108 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 152 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 455 ziren, horien artean 347 aktiboak ziren eta 108 inaktiboak ziren. 347 pertsona aktiboetatik 325 lanean zeuden (179 gizon eta 146 emakume) eta 23 langabezian zeuden (10 gizon eta 13 emakume). 108 pertsona inaktiboetatik 39 erretiraturik zeuden, 33 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mariac udalerrian 301 unitate fiskal zeuden, 692,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.515 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Mariac udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 246 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.