cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gibeleko minbizi
Etiologia
Gibeleko minbizien eragile ohikoena kartzinoma hepatozelularra da, hau da, normalean tumore primario bezala garatzen da. Hala ere, metastasi bezala ere garatu daiteke. Azken hau, jatorrizko organo batetik zelula tumoralak gorputzeko beste órgano batzuetara zabaltzen direnean sortzen da.
Kasu gehienetan, gibeleko minbiziaren eragilea zirrosia izan ohi da, hau da,  gibelaren fibrosia eta gutxiegitasuna dakarren gaixotasun kronikoa. Zirrosia, era berean, ondorengo arrazoiengatik garatzen da :
Klinika
Gibel eko minbiziaren síntoma bereizgarrienak honako hauek dira: min abdominala, pisu galera, astenia bortitza (nekea), jatean asetasun goiztiarra, aszitis (likidoaren metatzea barrunbe abdominalean), ikterizia (azalak kolore horixka hartzen du bilirrubinaren igoeragatik). Beste síntoma batzuk, metastasiaren ondorioz sortuak izan daitezke.
Hala ere, garrantzitsua da azpimarratzea gibeleko minbiziaren fase aurreratuan dauden pazienteen %25ak ez duela sintomarik nabaritzen. Minbizi honen sintomatología tumorearen garapenaren araberakoa izango da batez ere. Esate baterako, kasuen %80a nabarmendu gabe igaro daiteke hasierako faseetan. Horregatik, gaur egun diagnostiko goiztiarra areagotu da minbiziaren garapena saihesteko asmoz.
Beraz, tumore hepatiko baten presentzia, seinale edo ezaugarri hauen bidez detektatuko da (kasu gehienetan):
Diagnostikoa
Diagnostikoari dagokionez. esan dezakegu minbizi mota guztiak diagnostikatzeko froga asko egin behar direla. Gainera, behin minbizi bat identifikatuta, hau hedatu den edo ez jakiteko frogak ere egiten dira. Minbizi bat hedatzeari metastasi deritzo. Hau detektatzeko, esate baterako, irudien bidezko frogak erabil ditzakegu.
Minbizi gehienak diagnostikatzeko modu bakarra biopsiak dira. Biopsietan gaixoaren ehun lagin bat hartu eta hau laborategian aztertzen da. Biopsia bat ezin bada egin, minbizia beste froga batzuen bidez diagnostikatu beharko da. Gibeleko minbizia, bere aldetik, biopsia baten beharrik gabe diagnostikatzen da gehienetan.
Minbizia diagnostikatzeko froga bat aukeratzerako orduan, honako faktore hauek izan behar dira kontuan: Gibeleko minbizia diagnostikatzeko honako froga hauek erabili ohi dira: Dena den, azaldutako frogetaz gain, gehienetan beste hainbat froga behar izaten dira gibeleko minbizia diagnostikatzeko: Amaitzeko, esan behar da azaldutako froga guzti hauek diagnostikoa egiten laguntzen dutela, bai eta estadioaren determinazioa egiten ere.
Tratamendua
Segun eta gaixotasunaren zein etapan ari garen, tratamenduak desberdinak izango dira, hala ere, azpimarratzeak eta gehien erabiltzen direnak hurrengoak dira: zirugia, kimioterapia, gibeleko trasplantea, radioterapia, kimioenbolizazioa eta radioenbolizazioa.
Kasu hauetan gehien aplikatzen diren tratamenduak: ablazioa, enbolizazioa edo haurreko biak bateratazen dituen tratamendua dira baina badaude beste aukera batzuk, haien artean: terapia zuzendua, inmunoterapia, kimioterapia eta radioterapia. Kasu batzuetam tratamentu hauek aplikatzerakoan, tumorearen tamaina txikitzea lortzen da eta modu honetan zirugia aplikatzea posible izango litzateke. Hala ere, kasu espezifikoetan, tratamentu hauek ez dute minbizia sendatuko baina bai honen sintomak murriztea eta gaixoaren bizi-kalitatea eta bizi-itxaropena handitzea. Garrantzitsua da jakitea minbizi berantiarrean hurrengo tratamentuak ere aplika daitezkeela (batez ere, sintomak murrizteko eta mina arintzeko): terapia zuzena, kimioterapia eta radioterapia. Tratamendua hainbat faktoren menpe dago:
Prebentzioa
Funtsean, gibeleko minbiziari dagozkien arrisku-faktoreak ekiditean datza patologiaren prebentzioa.
Mundu mailan, gibeleko-minbiziaren arrisku-faktorerik esanguratsuena B eta C hepatitisaren birusak, HBV eta HCV hurrenez hurren, eragindako infekzioa da. Birus horiek pertsona batetik bestera heda daitezke, esaterako, orratz kutsatuak elkarbanatuz edota metodo antisorgailuak erabiltzen ez badira. Beraz, bi ohitura desegoki horiek baztertu beharko genituzke.
Ildo beretik jarraituz, beste hainbat faktorek ere B hepatitisa eragin dezakete: Horregatik, AEBtan, gaixotasunen kontrol eta prebentzio-zentroek bertako gazte eta heldu guztiei HBV birusaren aurkako txertoa hartzea gomendatzen diete B hepatitisa eta gibeleko minbizia paraitzeko arriskua murrizteko helburuarekin. Tamalez, ez dago HCVren, C hepatitisa eragiten duen birusaren, aurkako txertorik.
Dena den, behin infekzioa diagnostikatuta, garrantzi bizikoa da hepatitisari aurre egitea. C hepatitisaren birusa organismotik ezabatzea norbanako askotan posible den arren, B hepatitis kronikoarekin ez da gauza bera gertatzen. Izan ere, horren aurkako farmakoek odoleko HBV kopurua murrizten dute soilik kalte hepatikoa txikiagotuz. Beraz, nahiz eta gaixotasuna ez sendatu, zirrosia eta gibeleko minbizia izateko aukerak murrizten dituzte.
Hori gutxi balitz, obesitatea ere gibeleko minbiziaren arrisku-faktorea da. Obesitatea duten pertsonek gantz-gibelaren gaixotasuna eta diabetesa garatzeko arrisku gehiago dute eta gaitz horiek gibeleko minbiziarekin hertsiki lotuta daude. Hori horrela izaki, normopisu egoerara iristea eta hori mantentzea prebentzio-faktore garrantzitsua da.
Horrez gain, zenbait substantzia kimiko kaltegarrik ere eragin dezakete gibeleko minbizia (baita beste minbizi mota asko ere). Hori dela-eta, garrantzitsua da gai horiekiko esposizioa mugatzea. Gaur egun, herrialde garatu gehienek bertako biztanleria zein gai kimiko kaltegarri jakinekin lan egiten duten langileak babesteko araudiak dituzte minbizia prebenitzeko helburuarekin.
Halaber, zenbait gaixotasun genetikok zirrosi hepatikoa eragin dezakete gibeleko minbizia izateko arriskua handituz. Beraz, oso garrantzitsua da balizko gaixotasun hori ahalik eta azkarren antzeman eta artatzea. Adibidez, hemokromatosia duen familia bateko ume guztiei probak egin behar zaizkie gaixotasuna goizo hauteman eta tratamendu egokia esleitzeko. Tratamendu hori, funtsean, odol-lagin txikiak aldizka ateratzean datza gorputzeko burdinaren kontzentrazioa handiegia ez izateko.
Benoit (Mississippi)
Benoit Mississippiko herri bat da. Bolivar konderrian kokatua dago. 2010ean 477 biztanle zituen, 2.5 kilometro koadrotan banatuta.
Anaidi
Anaidia edo kofradia xede erkideak erdiesteko elkartu den pertsonen (gehienetan eta tradizionalki gizonen) elkarte bat da. Adigaia kristautasunaren testuinguruan garatu zen Mendebaldean, batez ere Eliza Katolikoaren erlijio-ordenei lotuta Erdi Aroan. Laster ideia beste esparru batzuetara hedatu zen: eskulangileetara, merkatarietara, etab. Azkenerako, klubak, harginbelzgoa, anaiarteak eta beste garapen batzuk izan zituen. Euskal Herrian aipagarria da elkarte gastronomikoen sorrera.
Gaur egun, anaidien konnotazioak ugariak dira testuinguruaren arabera, aintzat edukita beren xedea erlijioari lotutakoa, lanbideari lotutakoa, intelektuala edo soziala izan daitekeela. Zenbaitetan isilpeko elkarteen itxura izan dezakete, adibidez, hargin beltzen kasuan.
Anaidien kide izateko aukera mugatua izan ohi da, eta askotan gizonei soilik uzten zaie kide izaten; hala ere, azken urteetan asko ireki da emakumeak ere kide izateko aukera.
Euskal Herrian oraindik arrantzaleen elkarteek kofradia izenari eusten diote.
Barbus altianalis
Barbus altianalis Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Malacocottus aleuticus
Malacocottus aleuticus Malacocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Psychrolutidae familian sailkatzen da.
Alhambra (Ciudad Real)
Alhambra Ciudad Realgo udalerria da, Campo de Montiel eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.140 biztanle zituen.
Telmatobius bolivianus
Telmatobius bolivianus Telmatobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Telmatobiidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pipreola pulchra
Pipreola pulchra Pipreola generoko animalia da. Hegaztien barruko Cotingidae familian sailkatua dago.
Cangues d'Onísko erromatar zubia
Cangues d'Onísko erromatar zubia, Espainiako Asturias autonomia erkidegoan dagoen zubi bat da. Sella ibaia zeharkatzen du, Cangues d'Onís eta Parres udalerriak elkartuz, hortaz bi udalerrietan dago.
Asturiasko ikur nabarmenetako bat da, Cangues d'Onís udalerria beraren armarrian agertzen delarik.
Zubiaren ilargierdi itxurako begiaren erdian gurutze bat zintzilik duk, Covadongako guduaren garaipenaren oroigarri bezala. Nahiz eta erromatar zubia izenez ezaguna izan, Erdi Aroan Alfontso XI.a Gaztelakoaren erregealdian eraiki zen.
Almadenejos
Almadenejos Ciudad Realgo udalerria da, Valle de Alcudia eskualdean dagoena.
Emo (Laois konderria)
Emo (Ioma) Irlandako udalerri bat da, Laois konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 1.278 biztanle zituen.
Almadenejos
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 361 biztanle zituen.
Uhřice (Kroměřížko barrutia)
Uhřice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 201 biztanle ditu eta 3,11 kilometro koadroko azalera. Kroměřížko barrutian dago.
Bentonia (Mississippi)
Bentonia Mississippiko herri bat da. Yazoo konderrian kokatua dago. 2010ean 440 biztanle zituen, 3.7 kilometro koadrotan banatuta.
Telmatobius brachydactylus
Telmatobius brachydactylus Telmatobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Telmatobiidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Kromferido
Kromferidoa elementu natiboak motako minerala da.
Ezaugarriak
Kromferido elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 da.
ORCID
ORCID iD (Open Researcher and Contributor ID ingelesez) jabetzarik gabeko kode alfanumeriko bat da, argitalpen zientifikoen egileak identifikatzeko erabiltzen dena. Arazo bat gertatzen da egile baten ekoizpen osoa bildu nahi denean, bizitzaren zehar egile baten argitalpenetan egile-izen diferente batekin azal daiteke. Izena aldatu duelako, idazkera sistema diferente batean idatzita dagoelako, ezkontzean izena aldatu duelako... ORCID kode honek pertsonak identifikatzeko modu iraunkor bat ematen du, antzekoak dira jakintza-edukiekin lotutako entitateak erreferentziatzeko sortu izan diren objektu-identifikatzaile digitalak (DOI, Digital Object Identifier).
ORCID erakundeak, ORCID Inc., erregistro ireki eta independente bat eskaintzen du, de facto estandarra izan nahi duena argitalpen akademikoetako egile-identifikazioa egiteko. ORCIDek 2012ko urriaren 16anabian jarri zuen bere erregistro-zerbitzuak eta hasi zen erabiltzaile-identifikatzaileak erabiltzen.
Almadén
Almadén Ciudad Realgo udalerria da, Monte Sur eskualdean dagoena. Mehatze historiko baten kokalekua da, XIX. mendean, merkurio erauzketarako kokapen estrategikoa izandakoa.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 6.243 biztanle zituen.
Chailley
Chailley Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chailley udalerrian erroldatutako biztanleak 583 ziren. Familiak 236 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 337 etxebizitza zeuden, 243 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 65 bigarren erresidentzia ziren eta 29 hutsik zeuden. 328 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 243 etxebizitza nagusietatik 191 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 16 etxek bi zituzten, 51 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 162 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 113 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 107 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 369 ziren, horien artean 285 aktiboak ziren eta 84 inaktiboak ziren. 285 pertsona aktiboetatik 263 lanean zeuden (143 gizon eta 120 emakume) eta 22 langabezian zeuden (11 gizon eta 11 emakume). 84 pertsona inaktiboetatik 39 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 25 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chailley udalerrian 242 unitate fiskal zeuden, 570 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.408 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 37 komertzioetatik, 7 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 7 finantziazio enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina, 2 ile apaindegiak, 1 jatetxe eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 2 harategiak ziren.
2000. urtean Chailley udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 301 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Newtown (Laois konderria)
Newtown (Baile Nua) Irlandako udalerri bat da, Laois konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 222 biztanle zituen.
Txerri (zodiakoa)
Txerria (豬) Txinatar egutegiko zodiakoko hamabi animalietatik azkena da. Hirurogei urteko ziklo hirurogeitar jarraian hamabigarren urtea hai da, 亥, Adar Lurtarren hamabigarrena; hamabigarren urtearen ziklo honi Txerriaren urtea esaten zaio (豬年). Bost Txerri mota daude zikloan, Wu Xingaren arabera: Metala, Ura, Zura, Sua, eta Lurra. Hauek Enbor Zelestialekin lotzen dira. Beraz, Txerrien bost urte eta gero, ziklo hirurogeitar bat ixten da. Adibidez, 2019an, Lurraren Adarra izango da hamabirena, hài, eta Enbor Zelestiala seirena izango da, jǐ 己. Txinatar urte berria 2019an otsailaren 5ean izango da: honek jǐ hài urte hirurogeitar berri bati hasiera emango dio eta zodiakoan Txerriaren Urteari hasiera.
Japoniar zodiakoan eta Tibetar zodiakoan Txerriaren ordez Basurdea azaltzen da. Dai zodiakoan Txerriaren ordez Elefantea dago. Gurung zodiakoan, berriz, Oreina.
Zaborra espazio publikoetan
Zaborra espazio publikoetan kalean, eraikin publiko eta beste espazio publikoetan behar ez bezala utzitako zaborra da, lurrera botaz edo zaborra botatzeko lekuetatik kanpo. Era askotako jokabideak barne hartzen ditu: paper bat lurrera bota, etxeko zaborrak ezarritako orduetatik kanpo uztea edo altzari eta elektrogailuak kalean abandonatzea. Gizalegearen aurkako jokabidea da, herritar guztien bizi kalitatea kaltetu egiten duelako eta askotan ingurumen-arazoak areagotu egiten ditu, hondakin horietako asko lekuz kanpo bota, birziklatu gabe laga eta azkenean natura-inguruneetan uzten direlako. Hiri gegienetan, horren aurkako araudia egoten da, horrelako jokabidea duten herritarrak kontzientziatu eta zigortzeko. Maiz, espazio publikoetako garbitasuna zaintzearen aldeko kanpainak ere eratzen dira.
Txutxi Hidalgo
Jesús Hidalgo Bermejo (Eibar, Gipuzkoa, 1962ko ekainaren 18a) euskal herritar futbolari ohi eta entrenatzailea da. Aurrelari lanetan aritzen zen. 3 urtez aritu zen Eibarrren.
Courry
Biztanleria
2007an Courry udalerrian erroldatutako biztanleak 304 ziren. Familiak 132 ziren, horien artean 41 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 29 bakarrik bizi ziren emakumeak), 50 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 229 etxebizitza zeuden, 143 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 75 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 219 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 143 etxebizitza nagusietatik 111 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 66 etxek bost zituzten. 112 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 71 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 60 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 181 ziren, horien artean 111 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 111 pertsona aktiboetatik 92 lanean zeuden (48 gizon eta 44 emakume) eta 19 langabezian zeuden (11 gizon eta 8 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Courry udalerrian 146 unitate fiskal zeuden, 305 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.958 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Courry udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 36 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Belén Franch Gras
Belén Franch Gras (Valentzia, 1984) zientzialari valentziarra da, Valentziako Unibertsitateko ikertzailea eta Marylandeko Unibertsitateko irakasle laguntzailea. 2018an NASAk Medal of Honor for Early Career Achievement saria eman zion bere lorpenengatik. Halaber, 2019an NASA Goddard Exceptional Achievement for Science saria jaso zuen, Long Term Data Recuerden (LTDR) taldeko kide gisa. 2019an, EVAPen (Valentziako Enpresaburuen eta Profesionalen Elkartea) Gazte Talentua saria jaso zuen, eta 2020an, Forinvest saria, berrikuntzan eta ekintzailetzan egindako ibilbide profesionalari. Belén Franch, beste 27 emakumerekin batera, Exploradoras y aventureras de la ciencia liburuan sartu dute emakume zientzialarien erreferente gisa, eta Más mujeres valencianas que han hecho historia liburuan, Bromerak argitaratua.
2018an, punturik gorena lortu zuen Valentziako Lurraldeko I+G+B proiektuen garapenean bikaintasuneko ikertzaileak berreskuratzeko, Valentziako Generalitatearen Sorkuntza Talentua programaren senior kategorian. Horregatik egin du lan Valentziako Unibertsitatean, 2019az geroztik, ikertzaile saritu gisa.
Haren lana klima-aldaketari buruzko ikerketak egitea da, azaleko albedoa aztertuz eta laboreen errendimenduari eta ekoizpenari buruzko informazioa nola hobetu zehaztuz, moztu aurretik. 40 artikulu baino gehiago argitaratu ditu SCI aldizkarietan, liburuen kapituluetan eta txosten teknikoetan Europako Espazio Agentziarentzat eta NASArentzat. EBk, NASAk edo ESAk finantzatutako 30 proiektutan baino gehiagotan parte hartu du eta ikertzaile nagusi izan da horietako 9tan.
2018an NASAk Medal of Honorfor Early Career Achievement saria eman zion bere lorpenengatik. Era berean, 2019an NASA Goddard Exceptional Achievement for Science saria jaso zuen, Long Term Data Recuerden (LTDR) taldeko kide zela. 2019an, EVAPen (Valentziako Enpresaburuen eta Profesionalen Elkartea) Gazte Talentua saria jaso zuen, eta 2020an, Forinvest saria, berrikuntzan eta ekintzailetzan egindako ibilbide profesionalarengatik. Belén Franch, beste 27 emakumerekin batera, Exploradoras y aventureras de la ciencia liburuan sartu dute emakume zientzialarien erreferente gisa, eta Más mujeres valencianas que han hecho historia liburuan, Bromerak argitaratua.
Nöda
Nöda Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 956
NGC 956 izar kumulu bat da, Andromeda konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Rafa Díez
2009ko urriaren 13an Espainiako Poliziak, Espainiako Auzitegi Nazional eko epaile Baltasar Garzon en aginduz, Diez atxilotu zuen Ezker Abertzaleko beste hainbat kide ezagunekin batera, LABen Donostiako egoitzan bilera bat egiten ari zirela. Hiru egun geroago sartu zuten kartzelan. 2010eko apirilaren 26an, 30.000 euroko fidantza ordainduta, Diez espetxetik irten zen. Baina 2011ko irailaren 19an berriro ere sartu zuten kartzelara, 10 urteko espetxe zigorra betetzeko. Azkenean 2017ko abuztuaren 17an atera zen Santoñako El Dueso espetxetik, Auzitegi Gorenak sei urte eta erdira jaitsi baitzion zigorra.
Fluktuazio kuantiko
Fluktuazio kuantikoa, fisikaren mekanika kuantikoaren arloan, kokapen zehatz batean denboran zehar gertatzen den energia-kantitatearen aldaketa bat da. Fluktuazio horien jatorria Fisika kuantikoaren eta erlatibitatearen printzipioen bateragarritasunaren ondorio zuzen bat da.
Teoria honen arabera, naturan agertzen diren hainbat fenomeno azal daitezke, hala nola, materiaren "sorkuntza" zulo beltzen gertaera-hortzimugan.
Huts Kuantikoa eta Ziurgabetasuna
Hutsa egoera bat da, non edozein aparatu seinalerik neurtu ezin duen.
Neurketa baten ziurgabetasuna
Fisika klasikoaren arloan neurtzeak ez du inongo zailtasunik funtsezko mailan, hau da, neurtzean ez bada ezer antzematen, ezer ez dagoela esan daiteke.
Fisika kuantikoan, aldiz, neurtzearen akzioa ez da erraza, eta ezberdintasun bat dago neur dezakegunaren eta benetan sistemaren egoeraren artean. Limitazio bat dago neurketaren zehaztasunean, neurgaiaren posizio eta abiaduraren balioak aldi berean neurtzean sortzen dena. Beraz, zenbat eta posizioari buruzko informazio gehiago izan, orduan eta abiadurari buruzko balioaren ziurgabetasuna handiagoa izango da (ikus 2. Irudia).
Ideia hori Werner Heisenberg-ek enuntziaturiko Ziurgabetasun printzipioak matematikoki erlazionatzen digu:
Ikus daitekeenez \Delta xeta \Delta palderantziz proportzionalak dira.
Eredu estandarra
Partikula elementalen Eredu Estandarra partikulen fisikako teoria bat da, ezagutzen ditugun partikula subatomiko guztiak sailkatu eta naturako indar ezberdinak azaltzeko sortu zena. Honen arabera partikula bakun batzuk existitzen dira, eta gehienei dagokien antipartikula bat. Adibidez, Elektroia eta bere antipartikula, Positroia.
Eredu Estandarraren garapena fisiko teoriko eta esperimentalaren artean egin zen. Teorikoentzat Eredu Estandarra eremu kuantikoen teoriaren paradigma da, erakusten dituelako simetriaren hauste espontaneoak, anolamiak, portaera ez-perturbatiboa, etab... partikula hipotetikoak eta dimentsio gehigarriak gehitzeko erabiltzen da eta supersimetriabezalako fenomenoak garatzen dira bertatik abiatuta, Eredu Estandara eta materia iluna edo neutrinoen oszilazioak azaldu nahian.
Uhin-partikula bikoiztasuna
Esan beharra dago, teoria hau erabilgarritasuna eta ulermenerako sortu den ideia dela, mundu kuantikoaren kontzeptu ez-intuitiboa ezagun ditugun bi kontzeptuekin ulertu ahal izateko (ikusi 5. Irudia) Beraz, termino uhinduetan edo gorpuzdunetan hitz egiten da fenomeno ezberdinak azaltzeko, hiru dimentsiotako izakien ulermen mugatura egokitzen den termino hoberena erabiliz.
Energia-masa erlazioa
Einsteinen ekuazioaren arabera, masa energiaren forma bat da:
Formula honen bariantea erabil dezakegu hau hobe ulertzeko, konkretuki partikularen abiadura nulua denean: E = m c^2
Beraz, ikus daiteke, Energia eta masa zuzenki proportzionalak direla, proportzionaltasun erlazio hori konstante bat izanik.
Partikula birtualak
Hutseko fluktuazio kuantikoak azaltzeko, partikula birtualak erabiliko dira, eredu estandarreko Elektroi eta Positroi (elektroiaren antipartikula) bana hartuko dugu. Beraz, bikoiztasunaren termino gorpuzdunetan hitz egingo da.
Termino hauetan hutsean espontaneoki energia bosoi batetik, partikula-antipartikula bikote bat sortzen dira, eta denbora izugarri txiki baten ondoren, berriz batu eta desintegratzen dira, energia bosoiak berriz igorriz. Sortze eta desintegratze prosezu hau denboran zehar hainbat alditan konstanteki errepikatzen da, beraz honek energiaren aldaketa denborarekiko sutatzen du. (Ikusi 6. Irudia)
Adibidez:
non:
Fotoia (Bosoi bat)
Elektroia (leptoia)
Positroia (anti-leptoia)
Maiz, bikote-sorrera kontzeptuak fotoi batek nukleo baten inguruan sortzen duen elektroi-positroi bikoteari egiten dio aipamen. Bikote-sorrera gerta dadin, elkarrekintzaren hasierako energia atalase-maila baino handiagoa izan behar du; hau da, bosoiaren energiak gutxienez bikotearen pausaguneko masaren energia baino handiagoa izan behar du, eta horrez gain, energiaren eta momentu linealaren kontzerbazioa eman behar da. Gure kasu honetan partikula birtualei buruz gaudenez, ez da behar nuekleo baten inguruan egon behar, baizik eta huts kuantikoan eman daiteke.
Lamar konderria (Mississippi)
Lamar konderria (Lamar County) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Purvis da. 2010eko zentsuaren arabera 55,658 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Fluktuazio kuantiko
Energiaren bariazioa
Sorkuntza hau gauzatzeko energia bat kontsumitu behar da, materia eta antimateria pareetan bihurtzen dena (Einsteinen ekuazio erlatibisten araberakoa), eta ondoren berriz batzean berriz energia bihurtuko dira, hona hemen hutsean gertatzen diren energia aldaketak:
Lamar konderria (Mississippi)
Geografia
Lamar konderriak 129,612 kilometro koadro ditu. Horietatik 875 ura dira. Beste 128,737 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 42,94 da.
Fluktuazio kuantiko
Energiaren bariazioa
Elektroi-positroi bikote bat sortzeko fotoiaren energia gutxienez izan behar da (non m_eelektroiaren masa eta cargiaren abiadura hutsean den), konkretuki gamma izpi bigunei dagokien energia balioa. Beste pare askoz masiboak, hala nola, protoi eta antiprotoi parea, gutxienez 1,88 GeV-etako energiadun fotoiak beharko lirateke (gamma izpi gogorrei dagokien energia balioa).
Elektroi-positroi sorkuntzaren lehenengo kalkuluak fotoi-fotoi talka bidez Lev Landau egin zituen 1934an. Hau aurresan zuen elektroi-positroi bikoteen sorkuntza partikula ultraerlatibista kargatuetan, ondoren esperimentalki frogatu dena.
Lamar konderria (Mississippi)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 55,658 pertsonetatik 43,501 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,205 dira. 10,834 beltzak edo afroamerikarrak. 109 amerikar natiboak ziren eta 19 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 655 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 33 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 507 pertsonek kokatzen zuten.
Fluktuazio kuantiko
Ondorioak
Nahiz eta fluktuazio hauek neurtu ezin diren, sorturiko ondorioak neurgarriak dira. Beste partikula eta energia higidurak perturbatuz.
Malacocottus kincaidi
Malacocottus kincaidi Malacocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Psychrolutidae familian sailkatzen da.
Fluktuazio kuantiko
Ondorioak
Laburbilduz, hutsean ematen diren fluktuazio kuantikoak, aipatutako partikula-antipartikula bikoteen sorkuntza eta desintegrazioaren ondorioz ematen den energiaren aldaketa da.
Fisika kuantikoa Euskaraz
Artikulu honen bidez Espainiako trantsizio garaian agertu zen idei bat bertan behera uzten da. Ideia hau Fisika Kuantikoa Euskaraz ezin zela azaldu zioena. “no se puede dar clases de física cuántica en euskera” – Adolfo Suárez (1975~1978)
Gehiago sakontzeko:[ IFT ¿Qué son las partículas virtuales? | El vacío cuántico ]
Kristal
Hitza grezieratik dator (κρύσταλλος, krystallos, "izotz argia"), hasieran uraren forma solido berezia zela uste baitzen. Bereziki, kuartzoari izena emateko erabili izan da.
NGC 2343
NGC 2343 izar kumulu bat da, Monoceros konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Kristal
Jariakin batek kristal bat eratzen duenean, hainbat faktorek eragiten dute prozesuan: jariakinaren ezaugarri kimikoak, solidotzearen baldintzak eta ingurunearen baldintzak (tenperatura eta presioa). Kristal-egitura bat sortzearen prozesuari kristalizazio deritzo.
Normalean materialen hozte-prozesuek kristalak sortzen dituzte, baina zenbait baldintzatan, jariakina kristala ez den beste egoera batean gogor daiteke. Kristala ez den forma horri solido amorfo edo beiratsu deritzo.
Material-mota guztiek eratzen dituzte kristalak. Ia metal guztiak existi daitezke egoera polikristalinoan; izan ere, metal amorfoak edo kristal bakarrekoak eratzeko teknika artifizialak erabili behar izaten dira. Ionikoki lotutako kristalak gatzak solidotzean sortzen dira, bai jariakin batetik abiatuz bai disoluzio bat kondentsatu delako. Lotura kobalentedun kristalak ere oso arruntak dira, esaterako silizioa, grafitoa edo diamantea. Material polimerikoek, oro har, kristal-eskualdeak eratzen dituzte, hain molekula luzeak dituztenez kristalizazio osoa zaila izaten baita. Van der Waals-en indar ahulek ere kristal-egituran eragiten dute; esaterako, grafitoaren hexagono-formako orriak lotuta mantentzen dituzte.
Inoiz, kristalek akatsak dituzte: izatez, arrunt samarra da kristalak akasdunak izatea. Akats-motak eta haren egiturak eragin handia izaten du materialaren propietateetan.
Kristalen estrukturaketa (mikroskopikoa)
"Kristal" hitzaren definizio zientifikoa, bere barneko atomoen egituraketa mikroskopikoan datza, non kristal estruktura sortzen den, kristal hau osatu eta definitzen duena. Kristalak definizioz, bere atomoak forma periodikoan ordenatuta ditu, salbuespenak kenduta; kuasikristalak, ikus behean. Solido guztiak ez dira kristalak. Adibidez: Ura izoztean, lehenik izotz kristal txikiak sortzen dira fase aldaketa geldoaz, hauek estruktura erabat betetzen duten arte, honela izotza sortuz, hau da, egitura polikristlin o bat. Beraz, izotz kubo bat hartuta bertako kristal txiki bakoitza ("kristalito" edo "ale" ere deitua) ordenamendu atomiko periodikoa duen benetako kristala izango da, aldi berean polikristalinoak osotasunean ez du ordenamendu atomiko periodikorik izango, izan ere, alearen tamainak berak mugatzen baitu ordenamendu atomiko periodikoaren patroia. Solido ez-organiko makroskopiko gehienak polikristalinoak dira, baita zeramika, izotza, eta arrokak besteak beste. Ez kristalino eta ezta polikristalino diren solidoek, beira ren antzera, barne egitura amorfoa dutela diogu, hau da, ez-kristalinoa. Hauek ez dute ordenamendu periodikorik, ezta eskala mikroskopikoan ere. Ezberdintasun handiak daude solido kristalino eta solido amorfoen artean: Izan ere, beiraren eraketa prozesuak ez baitu fusioaren bero latentea askatzen, eta aldiz kristal baten eraketak bai. Egitura kristalinoa (ordenamendu atomiko periodikoa duena) bere gelaxka unitarioarengatik bereiz daiteke, hau kaxa irudikari bat da, non atomo bat edo gehiago dauden posizio espazial jakin batean. Kaxa irudikari hauek espazio tridimentsional batean pilatzen dira egitura errepikatuz, eta honela egitura kristalinoa osatuz.
Kristal aldeak eta formak
Kristalak bereiziki beren formarengatik dira bereizgarri, forma honek honako elementuak izanik; aurpegiak, aldeak eta erpinak. Hala ere, konposatu bat kristala izan dadin ez ditu hauek eduki behar nahita nahiez, —kristala deitzen zaio dagokion ordenamendu mikroskopikoarengatik eta ez bere forma makroskopikoarengatik—hala ere, bere forma makroskopiko ezaugarria sarri agertu ohi da hauetan, bestalde begi bistaz kristala sailkatzea erraztuz. Kristalaren itxura makroskopikoari kristal-habitu deritzo.
Kristal ehudralak, ongi osatutako aurpegi lauak ditu, aldiz kristal anhedral batek hauek ez ditu, gehientan azken hau ale bat edo polikristalino bat izan ohi delako.
Kristal euhedral baten aurpegi lauak orientazio jakin baten arabera antolatuak daude, hain zuzen ere, bere aurkako aurpegiaren ordenamendu atomikoaren arabera (Millerren indize oso bajuak izan ohi dituzte).
Hau aurpegien orientazioaren egonkortasunaren ondorio da; zenbait azalera beste batzuk baina egonkorragoak direlako gertatzen da. Kristal bat hazten doan heinean, bertako atomo berriak errazago lotzen zaizkie marruskadura handiko gainazalei, baina zailtasun handiagoz azalera lau eta egonkorrei. Honen ondorioz, gainazal lauak, handiagoak eta leunagoak sortzen dira. Aintzinako kristalografiako tekniketako bat honen orientazio tridimensionala neurtzean datza, eta honekin aurkako aurpegien elementuak aurresatean.
Kristal baten habitua bistaz bereiz daitekeen forma da, eta hau egitura kristalinoak determinatzen du.
Arrokak
Bai bolumenez eta baita masaz ere, lurreko kristal kontzentrazio handienak harri ama solidoaren zati dira. Harrietan aurki daitzekeen kristalen diametroak ezberdinak izan daitezke; badaude tamainaz frakzio milimetrikoak ainak direnak eta baita zentrimetroak izan ditzakeen tamainakoak ere, hala ere, ausaz aurkitu izan dira ohiz kanpoko tamaina duten kristal handiak. Hainbat eta hainbat kristal hauek jasaten dituzten prozesu magmatiko eta metamorfikoen ondorio dira, eta hauek elkartzean azalera handiko harri kristalino masak sortzen dituzte. Arroka igneo gehienak magma urtutik eratorriak dira eta hauen kristalizazio gradua hau solidifikatu zen uneko baldintzen araberakoa da. Granito a bezalako arrokak, zeintzuk presio handiaren pean oso poliki hoztu diren, erabateko kristalizazioa jasan dute; baina lurrazalean isuritako laba ezberdinak azkarregi hoztean azken talde honetan beira edo materia amorfoa agertzea ohikoa da. Beste hainbat arroka kristalinoek; marmolak, mika-eskistoak, eta kuartzitak besteak beste birkristalizazioa jasaten dute. Hori arroka sedimentarioetatik eratorriak direlako gertatzen da; (arbela, hondarra... etab.) eta inoiz ez urtuta ezta soluzio batean egon delako ere, baina, tenperatura eta presio handien aurrean egotean birkristalizazioa jasaten du; honela, jatorrizko egiturak ezabatuz.
Izotza
Lurrean aurki daitekeen materia kristalinoari dagokionean, urean oinarritutako izotz elurra, itsas izotza eta galziarrak besteak beste; dira lurreko elementu kristalino nagusiak. Elur maluta bakarra kristal bakar bat edo kristal bilduma bat da, aldiz, izotz kubo bat polikristal bat da.
Kristal organikoak
Organismo bizidun askok kristalak ekoizten dituzte, adibidez, kaltzita eta aragonita, moluskuen kasuan, ornodunen kasuan...
Polimorfismoa eta alotropia
Artikulu nagusiak: Polimorfismoa eta alotropia
Talde bereko atomoak sarritan modu desberdinetan solidotu daitezke. Polimorfismoa solido bat kristal forma bat baina gehiagotan existitzeko gaitasuna da. Esate baterako, ur izotza forma hexagonalean aurkitzen da (lh), baina forma kubikoan ere existitzen da (lc), romboedro izotza eta beste hainbat formatan bezalaxe. Polimorfismo diferenteei normalean fase diferenteak deitzen zaie.
Gainera, atomo berdinak gai izan daitezke kristalak ez diren fase ak eratzeko. Esate baterako, urak izotz amorfoa osa dezake, SiO2-k silika fusionatua (kristal amorfoa) eta kuartzo a (kristala). Era berean, substantzia batek kristalak era baditzake, polikristalak ere era ditzake.
Elementu kimiko puruentzako polimorfismoa alotropia gisa ezagutzen da. Adibidez, diamantea eta grafitoa karbonoz osatutako bi forma kristalino dira, karbono amorfoak, aldiz, ez du kristal formarik. Polimorfismoek, nahiz eta atomo berdinak eduki, propietate diferenteak eduki ditzakete. Esate baterako, diamantea elementu gogorrena da, grafitoa, aldiz, hain biguna da non lubrifikatzaile bezala erabiltzen den.
Polimorfismoa fenomeno bat da non atomo berdinak solido amorfo forma bat baina gehiagotan existitzen diren.
Kristalizazioa
Artikulu nagusiak: Kristalizazioa eta Kristal igoera
Kristalizazioa kristal egiturak osatzeko prozesua da, fluido edo fluido etan disolbatutako materialetatik abiatuz. Kristalizazioa asko ikertutako arlo konplexua da, izan ere, baldintzen arabera, fluido bakarra forma ezberdin askotan solidifikatu baitaiteke. Kristal bakarra sor dezake, agian hainbat fase, esteokiometria, ezspurutasun, akats eta ohitura posiblekin. Edo polikristal bat eratu dezake, hainbat tamaina, antolaketa, orientazio eta faseko ale konbinazio ezberdinekin. Solidoaren azken forma zehazteko jariakina zer nolako baldintzetan solidifikatu den aztertu behar da, hala nola, jariakinaren egitura kimikoa, giro presioa, tenperatura eta parametro guzti hauen aldatze abiadura.
Kristal handiak sortzeko (boule kristala deituak) industrian erabiltzen diren teknikak Czochralski prozesua eta Bridgman teknika dira. Beste hainbat teknika exotiko erabiltzen direnak, sustantziaren propietate fisikoen arabera, honako hauek dira: hidrotermal sintesia, sublimazioa, konponketan oinarritutako kristalizazioa.
Kristal handiak prozesu geologikoen bidez sortaraz daitezke. Esate baterako, selenita kristala lurretik 10 metro baino gehiagotan Naicako Kristal haitzuloan aurki daiteke.
Kristalak prozesu biologikoen bidez ere sortaraz daitezke. Bestalde, organismo batzuk gai dira hainbat teknika bereziren bitartez kristalizazioa saihesteko, adibidez izotz-kontrako proteina k.
Telmatobius brevipes
Telmatobius brevipes Telmatobius generoko animalia da. Anfibioen barruko Telmatobiidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Kristal
Akatsak, ez-purutasunak, eta makla
Artikulu nagusiak: Kristalografiko akatsa, Ez-purutasun a, Makla, Mosaiko kristal neurketa
Kristal ideal batek atomo bakoitza egitura errepikakor perfektu batean du. Hala ere, errealitatean, kristal elementu gehienek kristalografia akatsak dituzte, egituran hausturak dituzten kristal elementu ak, alegia. Egitura hauen akatsek eragin sakona izan dezakete kristal elementu hauen propietateetan. Kristalografi akatsen hainbat adibide, besteak beste, hutsunearen akatsak (leku huts bat da non atomo bat egon beharko zen), espazio interstizialeko akatsak (atomo bat berea ez den lekuan egotea) eta lokadura dira. Lokadurak oso garrantzitsuak dira materialen zientzian, izan ere, lagundu egiten dute materialen indar mekanikoa zehazten.
Beste kristalografi akats mota bat ez-purutasuna da, hau da, kristalean egitura idealari ez dagozkion atomoak agertzea. Esate baterako, diamante kristal perfektu bat karbono z bakarrik osatuta legoke, baina errealitatean agian boro atomo ak ere eduki ditzake. Ezpurutasunek kristalaren itxura alda dezakete, hein batean. Boro ez-purutasun horrek diamantearen kolorea aldatzen du apur bat urdina eginez, Halaber, errubi eta zafiroa ren arteko desberdintasuna korindoi kristal bateko ez-purutasunean dago. Erdieroale etan, ez-purutasun mota berezi batek, dopina izenekoak, kristalaren propietate elektrikoak erabat aldatzen ditu. Erdieroale gailuak, transistore ak esate baterako, seguruenik, neurri handi batean, erdieroale en dopanteak leku ezberdinetan jarriz eginak dira, egitura espezifikoetan.
Makla kristalografi akatsa eta kristal pikorren mugaren arteko fenomeno bat da. Pikorren mugan bezala, maklak kristal orientazio desberdinak ditu bere bi aldeetan. Pikorren mugan ez bezala, orientazioak ez dira ausazkoak, baina espezifikoki ispilu irudi modu batean erlazionatuta daude.
Pseudochirops coronatus
Pseudochirops coronatus Pseudochirops generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Pseudochiropsinae azpifamilia eta Pseudocheiridae familian sailkatuta dago.
Almagro (Ciudad Real)
Almagro Ciudad Realgo udalerria da, historikoki Campo de Calatrava eskualdearen hiriburua izan da. Herri monumentala da.
Kristal
Akatsak, ez-purutasunak, eta makla
Mosaiko kristal neurketa kristalezko planoaren orientazioen hedapena da. Kristal mosaiko bat unitate kristalino txikiagoak dira elkarren artean gaizki lerrokatuta.
Almagro (Ciudad Real)
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 8.672 biztanle zituen.
Kristal
Lotura kimikoak
Oro har, solidoak hainbat motatako lotura kimikoren bidez lotzen dira, lotura ionikoak, lotura kobalenteak, Van der Waalsen indarrak eta beste batzuk. Horiek ez dira nahitaez lotura kristalinoak. Hala ere, badaude joera orokor batzuk loturei dagokienean.
Metalak ia beti polikristalinoak dira, nahiz eta salbuespenak dauden, esate baterako metal amorfoak eta kristal bakarreko metalak. Konposatu ionikoak kristalak edo polikristalak izaten dira. Praktikan gatz-kristal handiak sortzen dira likido urtuen solidifikaziotik edo kristalizaziotik. Lotura kobalenteek solidoak sortzen dituzte, oso arruntak dira, adibide esanguratsuak diamantea eta kuartzoa dira. Van der Waalsen indarrek kristalak elkartzen laguntzen dute, esate baterako, solido molekular kristalinoak eta grafitoa. Material polimeroak, oro har, kristal-eskualdeak osatzen dituzte, baina molekulen luzerak gehienetan erabateko kristalizazio saihesten du, batzuetan, polimeroak guztiz amorfoak dira.
Kuasikristalak
Kuasikristal bat forma ordenatua baina ez periodikoa duen estruktura da. Espazio osoa betetzen dituzten ereduak sortzen dira, nahiz eta simetria itzultzailea izan. Kristalek ordea, kristalografiaren murrizketa teorema klasikoaren arabera, 2, 3, 4 simetria errotazional soilik dituzte, eta 6 toles eduki ditzazkete. Bikoiztutako Bragg difrakzioaren ereduan patroiak gailur zorrotzak erakusten ditu, hau da, beste simetria-orden batzuk agertzen dira.
Kristalografiaren Nazioarteko Batasunak "kristal" hitzaren barnean kristal periodiko arruntak eta kuasikristalak ("funtsean difrakzio diskretu diagrama duen edozein solido" ) sartu ditu.
Kuasikristalak lehen aldiz 1982an aurkitu ziren. Arraroak dira, ehun solido baizik ez dira ezagutzen; kristalak, ordea, 400.000tik gora daude. 2011ko Kimikako Nobel Saria Dan Shechtmanek jaso zuen kuasikristalak aurkitzeagatik.
Anisotropiaren ezaugarri bereziak
Kristal guztiek ez dituzte ezaugarri guztiak edukiko. Ostera, karakteristikak ez dira kristalenak soilik. Beiran eta klastoetan ager daitezke, horretarako anisotropikoak bihurtu behar dira. Hori gertatzen da deformazioaren ondorioz gogortzen direnean edo estres mekanikoa jasaten dutenean.
Kristalografia
Kristalografia kristalen egiturak ikertzen dituen geologiaren barneko zientzia da. Zientzia honen helburuetako bat kristal bakoitzak duen simetria taldea eta sistema kristalinoa zehaztea da.
Hainbat metodo erabiltzen dira kristalak ikertzeko. Alde batetik ikerketa optikoa, bertan begi bistaz ikusten diren sistema kristalinoak aztertzen dira. Beste alde batetik mikroskopioa erabiltzen da, argiarekin zerikusia duten elementuak ikertzeko. Hala ere, atomo en disposizioa ikertzeko metodorik zehatzena X izpiak erabiltzea da, izpiak sortzen dituzten difrakzio patroiak aztertzen dira horretarako.
Big Creek (Mississippi)
Big Creek Mississippiko herrixka bat da. Calhoun konderrian kokatua dago. 2010ean 154 biztanle zituen, 3 kilometro koadrotan banatuta.
Raheen (Laois konderria)
Raheen (An Ráithín) Irlandako udalerri bat da, Laois konderrian dagoena.
Saga
Saga Islandiako Erdi Aroko literaturan, hitz lauzko kondaira epikoa. Norvegiatik Islandiara joan zirenen artean sortu ziren sagak, X. mendearen inguruan. Lehenbizi ahoz kontatzen ziren, eta XII. mendeaz geroztik idatziz gorde ziren. Sagetako gertaerak (mendekuak, hilketak, grinak) ia beti tragikoak ziren, eta zoritxarreko halabeharra zuten gaitzat.
Dena den, kondaira horietan antzinako bizimoduaren berri ugari ematen da. Hogeita hamar bat familia-saga ezagutzen dira, horien artean, Snorri Sturlusonen Egils saga (1179-1241); Gisla saga, eta Njals saga. 1230-1290 bitarteko urteetan idatzi ziren familia-saga gehienak. Erregeen sagetan Norvegiako erregeen berri ematen da (Morkinskinna, Fagrskinna eta handiena, Heimskringla). Bilduma zaharrenak 1200-1235 ingurukoak dira. XIII. mendean kondaira-sagek arrakasta handia izan zuten; horietan gauza harrigarriak eta liluragarriak zituzten historiako gertaera zehatzak baino gustukoago. Horietako bat da Völsunga saga (1270), Nibelungoen kondairaren moldaera.
Zaborra ingurumen naturalean
Zaborra ingurumen naturalean naturan kontrolik gabe gizakiek utzitako zaborra da. Era askotako materialaka biltzen ditu: basoetan utzitako poltsa eta paperak, hondartzetan utzitako zigarreta muturrak eta itsasora botatzen diren hondakinak. Efektu estetiko kaltegarriaz gainera, kutsadura eragin dezaketen hondakinak dira eta landare nahiz animalientzat arriskitsu izan daitezkeenak. Adibidez, baso batean abandonaturiko beirazko botila batek sutea sorraraz dezake eta itsasora botatako plastikoek itsasoko animalia askoren heriotza eragiten dute sarri.
Pipreola chlorolepidota
Pipreola chlorolepidota Pipreola generoko animalia da. Hegaztien barruko Cotingidae familian sailkatua dago.
Barbus altidorsalis
Barbus altidorsalis Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Bihunichthys monopteroides
Bihunichthys monopteroides Bihunichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Chaudhuriidae familian sailkatzen da.
Lisaketa
Lisaketa arropa garbitu ondoren jantzietan sortzen diren zimurdurak kentzeko operazioa da. Hori egiteko berotzen den tresna bat erabiltzen da, lisagailua edo lisaburdina alegia. Lisatzea teknika gisa ulertuta, antzinakoa da. Hala eta guztiz ere, historialariak ez dira ados jartzen noizkoa den esateko garaian, baina oro har txinatarren asmakizuna izan zela esaten da. Lisaburdina beroarekin arropa gainean presio egiten da.
Arropa ez itsasteko trukua
Arropa lisatzean, sarritan lisaburdina itsatsi egiten da jantzietan. Horrelakorik ez gertatzeko, lisaburdinaren azpia beroa dagoenean xaboi zati lehor batekin igurtzi. Ondoren, egunkari orri batekin ondo lehortu. Hurrengo aldian, arropak lisatzea errazagoa izango da.
Arroka plaza (Donostia)
Arroka plaza Donostiako Amara auzoko plaza bat da. Arroka kalea eta Amara kalea lotzen dituen zabalgune berri batean eraikitako plaza bat da, 2010eko hamarkadan San Bartolome muinoaren hegoaldean eratua.
Batezbesteko aritmetiko haztatu
Batezbesteko aritmetiko haztatua edo batezbesteko haztatua datuei haztapen edo pisu ezberdina ematen dien batez besteko aritmetikoa da, batez besteko aritmetiko sinplean ez bezala, non datu guztiek haztapen, pisu edo garrantzi berdina duten. Datu bakoitzaren haztapena edo pisua datuaren garrantziaren edo adierazgarritasunaren araberakoa da.
World Trade Center (PATH)
World Trade Center (Munduko Merkataritza Zentroa, euskaraz) PATH sarearen geltokia da, New York estatuko New York udalerrian kokatuta dagoena.
Geltokia 1909ko uztailaren 19an ireki zen.