cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolgare
Mugakideak
Bolgarek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chaptalac
Chaptalac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chaptelat udalerrian erroldatutako biztanleak 1.542 ziren. Familiak 568 ziren, horien artean 76 pertsona bakarrekoak ziren (44 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 194 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 246 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 52 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 613 etxebizitza zeuden, 578 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 597 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 578 etxebizitza nagusietatik 481 bere jabearen bizilekua ziren, 85 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 10 etxek bi zituzten, 50 etxek hiru zituzten, 186 etxek lau zituzten eta 330 etxek bost zituzten. 505 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 173 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 384 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.092 ziren, horien artean 796 aktiboak ziren eta 296 inaktiboak ziren. 796 pertsona aktiboetatik 755 lanean zeuden (387 gizon eta 368 emakume) eta 42 langabezian zeuden (22 gizon eta 20 emakume). 296 pertsona inaktiboetatik 108 erretiraturik zeuden, 119 ikasten zeuden eta 69 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chaptelat udalerrian 664 unitate fiskal zeuden, 1.765 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.473,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 44 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 16 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 8 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 19 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 4 igeltseroak, 4 margolariak, 1 zurgina, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Chaptelat udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 819 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Shusuke Sakamoto
Shusuke Sakamoto (坂本 修佑, 1993ko martxoaren 22a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Azul Claro Numazu.
Hypsophrys nicaraguensis
Hypsophrys nicaraguensis Hypsophrys generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Regina Coeli
Regina Caeli edo Regina Coeli (euskeraz Zeruko Erregina) otoiz kristau katolikoa da Maria Birjina ren ohorez egiten dena, fededunek Berpiztua ren amari Jainkoa ren aurrean euren alde egiteko eskatzen diena.
Izena latin ezko testuaren lehenengo berba bitatik datorkio.
Testua
Regina Caeli edo Zeruko Erregina 1742tik kantatu edo errezitatzen da, 'Angelus-en ordez, pazkoaldian (egun pazko igandetik pentekoste egunera arte), sarri besteren otoitz batekin:
Mitophis calypso
Mitophis calypso Mitophis generoko animalia da. Narrastien barruko Leptotyphlopidae familian sailkatuta dago.
NGC 1227
NGC 1227 galaxia bat da, Perseus (konstelazioa) konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Cerralbo museoa
Kokalekua
Izen berdineko jauregian dago, Ventura Rodríguez kalearen 17. zenbakian.
Historia
Jauregia 1883-1893 artean eraiki zen. Aldiz, museoa 1942an inauguratu zen eta 1962an Kultura ondasuna izendatua. 1964an Fernando Chueca Goitia arkitektoak eraldatu zuen. 2006an zaharberritze lanak burutzeko itxi zen eta 2010eko abenduaren 14ean berreiz ireki zen.
2014an 81.000 bisita izan zituen.
Ithycyphus blanci
Ithycyphus blanci Ithycyphus generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Prionotus roseus
Prionotus roseus Prionotus generoko animalia da. Arrainen barruko Triglidae familian sailkatzen da.
Bailleval
Bailleval Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 570 etxebizitza zeuden, 542 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 549 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 542 etxebizitza nagusietatik 488 bere jabearen bizilekua ziren, 42 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 63 etxek hiru zituzten, 139 etxek lau zituzten eta 312 etxek bost zituzten. 446 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 178 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 339 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.027 ziren, horien artean 730 aktiboak ziren eta 297 inaktiboak ziren. 730 pertsona aktiboetatik 697 lanean zeuden (370 gizon eta 327 emakume) eta 33 langabezian zeuden (18 gizon eta 15 emakume). 297 pertsona inaktiboetatik 134 erretiraturik zeuden, 99 ikasten zeuden eta 64 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bailleval udalerrian 532 unitate fiskal zeuden, 1.442 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.476 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 35 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 margolariak, 1 zurgina, 3 iturginak, 4 argiketariak eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Bailleval udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Elosua (Azkoitia)
Elosua, Gipuzkoako Azkoitia udalerriko auzo bat da, Urola Erdia eskualdean eta Bergara doan errepidean dago.
Iztietako eliza
Iztietako eliza, edo San Jose Langilea eliza, Errenteriako Iztieta auzoan dagoen eliza da. Estilo brutalistan eraiki zen, 1967an hasita. Arkitektoa Jose Javier Uranga izan zen. Helburua, Iztieta auzoaren eraikuntzarekin herrira etorritako langileentzat eliza berri bat egitea izan zen.
San Jose Langile eliza hori eraikitzeagatik doktorego-titulua eman zioten, 1968an, hura oso berezia zelako diseinatzeko eta kalkulatzeko. Gau oso bat pasatu zuen aldarearen gaineko arkua diseinatzen, kalkulu erregela batekin, orduan ez baitzegoen ordenagailurik.
Errioxa (eskualde geografikoa)
Errioxa Ebro ibaiaren bi aldeak hartzen dituen eskualde geografikoa da, bertako ardo beltzagatik ezaguna.
Elosua (Azkoitia)
Errepidearen alde batean dauden auzuneko etxeak Azkoitiko Elosua auzokoak dira eta beste aldekoak berriz Bergarako izen berdineko auzoarenak.
Iztietako eliza
Kripta
Gaur egun kriptan elkarte gastronomiko bat dago, eta aldarearen gainean afal daiteke.
Herri kulturan
Ander Gortazarrek egindako Bastartak! proiektuan eliza hau zen arkitektura brutalistaren adibideetako bat.
Jendeak Mazinger Zren burua bezala ezagutzen du.
Errioxa (eskualde geografikoa)
Eskualdea hiru eremutan banatua dago: Alde batetik Errioxako Autonomia Erkidegoa eskualdearen gehiena hartzen duena (eta hortik izena), Arabako Errioxa, Arabako hegoaldean kokatua, eta bestetik Burgosko Errioxa, Montes de Oca eskualdeko eremua.
Udalerri nagusiak
Hiri nagusiak hauek ditugu:
Bost mila biztanletik behera:
Errioxako ardoak
Errioxako ardoak Iberiar penintsulako hoberenetarikoak ditugu, oso ezagunak mundu osoan.
Eskualde osoak 57.000 hektareako mahastiak ditu, urtero 250 milioi litro ardo ekoizten dituztenak, %85 beltza motakoa.
Naoki Tanaka
Naoki Tanaka (田中 直基, 1993ko martxoaren 29a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Blaublitz Akita.
Tipu Sahib
Tipu Sahib —Tipu sultana, Fateh Ali Khan Shahab, Tipu Saheb, Bahadur Khan Tipu Sultan eta Fatih Ali Khan Tipu sultan adoretsua (sultan bahadur) izenez ere ezaguna— (Devanhalli, India, 1750eko azaroaren 20a - Seringpatam, India, 1799ko maiatzaren 4a) Mysoreko sultana eta Indiako hegoaldeko gudari ospetsuena izan zen XVIII. mendean.
Haydar Ali printzearen semea zen. Frantsesekin ikasi zuen arma-lanbidea; eta karnata, mahratta eta britainiarren aurka borrokatu zen 1767-1782 bitartean. 1782an aitaren lekua hartu zuen, eta 1783an britainiarrak bere lurretatik kanpora egotzi zituen, frantsesen laguntzaz. 1789an mahrattek eta britainiarrek menderatu zuten. 1792an manupeko lur gehienak utzi behar izan zituen. Eta 1798an berriro eraso zien britainiarrei, Napoleon Bonaparteren laguntza jaso ondoren.
1799an hil zuten, Seringpatam hiriaren setioan.
Koreyasu Printzea
Koreyasu Printzea (惟康親王) Japoniako Kamakura shogunerriko zazpigarren shoguna izan zen, 1266 eta 1289 bitartean gobernatuz.
Seigarren shoguna izan zen Munetaka Printzearen semea izan zen, eta Hojo klaneko erregeordeek kontrolatua zegoen. Tronua, 2 urte zituela hartu zuen, bere aita tronutik kendua izan zenean, eta 25 urte bete zituen arte gobernatu zuen, Hojo klanak, hau ere, gobernari txotxongilo bat izateko zaharregitzat joz kargutik kendu zuen arte.
Seaside Park (New Jersey)
Seaside Park New Jerseyko borough bat da. Ocean konderrian kokatua dago. 2010ean 1,579 biztanle zituen, 1.68 kilometro koadrotan banatuta.
Boltiere
Boltiere Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Boltierek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Palermo Football Club
Palermo Football Club Palermo hiriko futbol talde nagusia da, lehen mailan jokatzen ari dena.
Historia
1900 urtean Anglo Panormitan Athletic and Football Club sortu zen Palermon eta Siziliako talde zaharrena eta Italia hegoaldeko bigarrena da. 1907an Palermo Foot-Ball Club izena hartu zuen eta 1919an Unione Sportiva Palermo.
Urrezko aroa 70. hamarkadan ezagutu zuen Italiako Kopako bi finaletara iritsi zenean, baina bietan galtzaile atera zen, 1974an Bolognaren aurka penaltietan eta 1979an Juventusen aurka luzapenean. 1987ko udan arazo ekonomiko larrien erruz taldea desagertu eta berria fundatu behar izan zen Unione Sportiva Città di Palermo izenarekin.
2004an lehen mailara itzuli zen eta goiko postuetan sarritan ibili da, hiru aldiz bosgarren egin duelarik. 2016an ordea 16. postuan gelditu zen eta 2017an maila galdu du.
Kaltziocopiapita
Kaltziocopiapita sulfato motako minerala da eta copiapite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Kaltziocopiapita sulfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 - 3 da.
Frantzia eta Erresuma Batua arteko muga
Frantzia eta Erresuma Batuaren arteko muga, baita itsasoaz haraindiko britainiar lurralde batzuk ere, bi estatu hauen metropolien arteko muga da. Eurotunelgo lurpeko muga, Canterburyko Itunak definitzen duena, itsas muga bat ez den muga bakarra da.
Muga
Europan, bi herrialdeen arteko muga Ipar Itsasoan, Mantxako kanalean eta Ozeano Atlantikoan dago.
Mendebaldeko Indietan, akordioek ekonomia-eremu esklusiboak bereizten dituzte:
Ozeano Barean, Polinesia Frantseseko eremu ekonomiko esklusiboa Pitcairnekoak mugatzen du ekialdean.
Europako itsas-muga
Hona hemen deskribapen zehatza:
Herschel (espazio-behatokia)
Herschel Espazio Behatokia Europako Espazio Agentziaren proiektu bat da, baina, NASA ere proiektuan partaide izan zen. Misioaren izena William Herschel en omenez jarri zen, berak aurkitu baitzuen espektro infragorria. Jaurtiketa 2009ko maiatzaren 14an egin zen Ariane 5 suziriaren laguntzarekin. Bere orbita Lurretik 1,5 milioi kilometrora zegoen, Lurra-Eguzki sistemako bigarren Lagrange puntuan.
Misioari hasieran Far Infrared and Submilimetre Telescope (FIRST) deitzen zitzaion. Urruneko espektro infragorria eta uhin-luzera submilimetrikoak aztertu zituen lehen obserbatorioa izan zen. Bere helburua urruneko objektu ezezagunak atzematea zen. Hau da, espazioko objekturik hotzenak eta hauts gehienekoak aztertzea.
Bere teleskopioaren ispilua espazioko handiena zen (3,5 metroko neurria zeukan), 2021. urtean James Webb teleskopioa jaurti zuten arte.
Bere osagaiek funtzionamendu egokia izan zezaten, -271ºC-ko tenperatura behar zuten. Tenperatura baxuak sortzeko helio depositu handiak erabili behar ziren. Pisuaren parterik handiena deposituek eragiten zutenez, obserbatorioak 7 metroko luzera eta 3,25 tonako pisua zituen.
Behatokiak 7 metroko luzera zuen gutxi gorabehera, eta 3,25 tona inguru pisatzen zuen. Zundaren pisu gehiena infragorrien detektagailuentzat beharrezkoak diren tenperatura oso baxuak sortzeko erabiltzen diren helio-metaketei zor zaie.
William Herschel espektro infragorriaren aurkikuntza egin zuenaren omenez hartu zuen izena misioak.
Behatokiak bete-betean funtzionatu zuen 2013ko apirilaren 29ra arte, hotz egoteko behar zen likido hozgarririk gabe geratu baitzen.
Helburuak
Eguzki Sistema ko objektuen argiaren bilketaz arduratzen zen. Horrez gain, Esne Bidea ren eta milioika argi urteko distantziara dauden objektuen argia ere biltzen zuen. Lau ikerkuntza arlotan oinarritzen zen:
Bere bizitza erabilgarrian, 35000 behaketa eta 25000 datu ordu baino gehiago bildu zituen, eta jasotako informazioa 600 ikerkuntza programa ingurutan erabii zen.
Gailuak
PACS
Bi gailuz osatuta zegoen: kamara bat eta espektrometro bat. Bi gailuak ezin ziren aldi berean erabili.
SPIRE
Aldibereko hiru maiztasundun (250, 300 eta 350 μm) kamara eta Fourier-en transformatuko espektrometro batez osatua.
HIFI
PACS eta SPIRE-en eraginez  urruneko infragorrien barnean sei kolore ikusi ahal zituen. Gailuek puntu zehatz bat behatu dezaketen erresoluzio oso altuko espektometro moduan lan egiten zuten, eta horiek hozteko helioa erabiltzen zen. Bere maiztasunak SPIRE gailuaren oso antzekoak ziren. Osagaiek modu paraleloan lan egiten zuten kamara moduan funtzionatzen zuten. Horrek, hozkarri gutxirekin espazioko gune oso handiak eskanetatzea ahalbidetzen zuen.
Irene Paredes
Irene Paredes Hernández (Legazpi, Gipuzkoa, 1991ko uztailaren 4a) gipuzkoar futbolaria da. Espainiako eta Euskal Herriko futbol selekzioetan jokatu du pare bat aldiz.
Hastapenak
Legazpiko Ilintxa Kirol Elkartean hasi zen 2003-04ko denboraldian, eta hainbat urtetan bere herriko taldeetan nabarmendu ondoren Zarautz KE-k fitxatu zuen. Bertan denboraldi bat jokatu ondoren, Real Sociedad taldeak fitxatu zuen, bere kirol bizitzako jauzi handiena eginez. Errealean hiru denboraldi ikaragarri egin ondoren eta bertako kontratua amaituta, Athletic Clubek fitxatu zuen. Bilbon bost urte eman ondoren, 2016an Paris Saint-Germainera joan zen.
Ordutik futbolagatik eta futbolerako bizi da, egun, oraindik ere. Egungo Euskal Herriko futbolari onena da. Hala ere, tituluak irabaztea zail dauka, gertu-gertu aurkaririk gogorrena baitu, Lyon talde irabazlea, alegia.
Donostian eta Bilbon jokatutako Txapeldunen Ligan aritu zen.
Pariseko egonaldia ezin hobeki amaitu zuen, Frantziako Liga irabazi baitzuen PSGrekin.
Era berean, 2020-2021 denboraldiari dagokionez, UEFAk Irene Paredes izendatu du Txapeldunen Ligako atzelaririk onena. Final-zortzirenak jokatu zituzten taldeetako entrenatzaileek aukeratu dute Legazpiko (Gipuzkoa) atzelaria txapelketako onena. Gainera, France Football aldizkariak jakinarazi du urrezko baloia eskuratzeko hautagaien artean dagoela.
Nazioarteko selekzio txapelketetan
2011ko azaroan, Espainiar selekzioarekin bere lehen minutuak jokatu zituen Errumaniako selekzioaren aurka. 2013an Espainiar selekzioarekin konbokatua izan zen Eurokopa jokatzeko. 2017an Algarbeko Futbol Kopa irabazi dzuen eta txapelketako jokalari onena izendatu zuten.
2015eko eta 2019ko Munduko Kopan parte hartu zuen.
Grabitazio uhin
Fisikan, uhin grabitatorio bat azeleraturiko masa handiko objektu batek sortutako Espazio-denboraren perturbazio bat da. Uhin hauen existentzia, non perturbazio grabitatorioa espazio denboran argiaren abiaduran transmititzen den, Einsteinen Erlatibitate orokorraren teorian aurresan zen.
Uhin hauek lehen aldiz ikusi ziren 2015eko irailaren 14an, eta hau ikusi zuten zientzialariek LIGO eta Virgo experimentuetan lanean ari ziren, eta 2016ko otsailaren 11an, emaitzen analisi sakonaren ondorioz eta Einsteinek lehen aldiz aurresan eta ehun urte geroago, publiko egin zuten aurkikuntza. Uhin hauek aurkitzeak Erlatibitate orokorraren baieztapena izan ziren.
Hauek aurkitu aurretik zeharkako probak besterik ez zeuden, haien artean pulsar bitar baten periodoan aztertutako beherakada. 2014ko martxoan BICEP2 experimentuak iragarri zuen mikrouhinen Hondo kosmikoaren polarizazioan aurkitutako B-moduak. Ikerkuntza hauek, PLANCK teleskopioarenarekin alderatuz, agerian utzi zuten  BICEP-2-ren emaitzak hauts kosmikoaren interferentziaren ondorioz izan litezkeela, beraz alde batera utzi izan ziren.
Uhin grabitazionalak espazio denboraren ondorioz sortutako fluktuazioak dira, non hauek uhin modura argiaren abiaduran barreiatzen diren. Erradiazio grabitatorioa beraien artean grabitatzen ari diren objetuen artean sortutako uhinen ondorioz sortzen da.
Aurrekari teorikoak
Erlatibitate orokorra grabitazioaren teorietako bat da, erlatibitate bereziarekin bateragarria dena alderdi askotan, besteak beste, ados dago Argiaren abiaduran baino azkarrago ezin dela bidaitu adierazpenarekin. Honek esan nahi du eremu grabitatorioko aldaketak ezin direla toki guztietan aldiberean gertatu: barreiatu behar dira. Erlatibitate orokorrean uhin elektromagnetikoetan bezala barreiatzen dira hutsean, hau da, argiaren abiaduran. Barreiatze diren aldaketa hauei uhin grabitatorio deritze.
Erradiazio grabitatorioa erlatibitate orokorraren aurresan printzipalenetariokoa da eta bere detekzioa teoriaren osotasunaren proba da. Hala ere, etorkizunean gehien bat behaketarako instrumentutzat erabili izan daiteke. Hulse-Taylor pulsar bitarraren behaketek Erlatibitate orokorreko erradiazio grabitatorioaren kuantizazio zuzenaren frogak eman zituen. Hala ere, astronomiak duen informazioa erradiazio iturrien gainean oso mugatua da.
Uhin elektromagnetikoen banda berri bat ikerkuntza astronomikora irekitzen zen bakoitzean fenomeno berri eta ustekabeko ugari aurkitu izan dira, eta badirudi hau gertatzen jarraituko dela behatoki berrien irekieraren ondorioz, bate ere uhin hauek erradiazio elektromagnetikoko uhinek ez daramaten informazioa barreiatzen baitutelako. Uhin grabitatorioak masen mugimenduaren ondorioz sortzen dira, beraz masen eta abiadruen distribuzioa kodifikatzen dute. Koherenteak dira eta haien frekuentzia baxuek iturrien denbora dinamikoak isaltzen dituzte.
Adituen aburuz, 2016an argira emandako uhinak bi zulo beltzen arteko talkaren ondorioa dira, bata 29 eguzki masakoa eta bestea 36 eguzki masakoa. Bien artean 62 eguzki masako zulo beltza eratu zuten. Gertakizun hau LIGO-ren bidez "entzun" ahal izan zen, eta hainbat hilabeteetako analisiaren ondorioz, ziurtasun handiarekin berretsi ahal izan zen uhin grabitatorioak zirela. Orain arte, espazioko objektuak uhin elektromagnetikoen bidez aztertu ahal izan dira, hau da, hauek igortzen zuten erradiazio elektromagnetikoaren bidez. Hala ere, objetku hauek ere detektatu diren perturbazioen ondorioz sortutako uhinak ere igortzen dituzte, beraz orain ikerlariek uhinak "ikusi" eta "entzun" ditzakete, bai uhin elektromagnetikoen bidez baita uhin grabitatorioen bidez ere. Aipatutako argitalpenenan, zientzialarien aburuz aurkikuntza honen ondorioz astronomiaren garai berri batean sartzen gara, izan ere, tresna honek unibertsoaren azterpenean ez da bakarrik espektroa handitzea izango, baizik eta espektro berri bat. Uhin elektromagnetikoekin unibertsoak jadanik 300 000 urte zitueneko informazioa lor dezakegu asko jota, baina uhin grabitatorioekin unibertsoak segundi bat besterik ez zueneko informaziora ailegatu gaitezke.
Uhin grabitatorioekin berdintasun eta desberdintasunak
Uhin elektromagnetikoak mugimendu konplexuak egiten dituzten elektroi indibidualen bidez sortzen dira. Inkoherenteak dira eta fotoi indibidualak emititzen diren fotoien multzo estatistikoaren lagintzat interpretatu behar dira. Hauen frekuentziak mikrofisikaren bidez neurtzen dira. Behaketa elektromagnetikoen bidez, iturrian modelazio bat eginez inferentziak eragin ditzakegu estruktura honetan. Izan ere, uhin grabitatorioak iturriaren estrukturarekin eta mugimenduarekin zuzenean konektaturiko informazioa daramate.
Prionotus rubio
Prionotus rubio Prionotus generoko animalia da. Arrainen barruko Triglidae familian sailkatzen da.
Grabitazio uhin
Uhin grabitatorioekin berdintasun eta desberdintasunak
Honen adibide esanguratsua nukleo galaktikoetako zulo beltz masiboak dira. Espektro elektromagnetiko osoan zehar egindako behaketen ondorioz, astrofisikariak mila milloiko eguzki masadun zulo beltzak quasarren emisioen arduradunak direla diote. Zulo beltz baten nabaritasuna zeharkakoa da: ez dago beste objekturik halako masa handi bat izan ahal duenik bolumen hain txiki batean. Uhin grabitatorioen behaketaren bidez zulo beltzen dinamika ezagutzea eta hauen masak eta frekuentzia bibrakorrak neurtzea posible izango litzake. Hori dela eta, agerikoa da uhin grabitatorioen eta uhin elektromagnetikoen behaketak astronomiara ekar ditzaken abantailak. Polarizazioari dagokionean, uhin elektromagnetikoak ez bezala, uhin grabitatorioak, Einsteinen Erlatibitate Orokorraren Teorian, bi polarizazio mota izan ditzakete soilik: plus polarizazioa eta polarizazio gurutzatua, eta bien arteko angelua \pi/4-koa izango da.
Grabitazio-uhinak igortzen dituzten objektuak
Era zuzenean detektagarriak izan daitezken uhinen iturriak azelerazio handira mugitzen diren objetu oso masiboak edota homogeneoak ez diren eta abiadura handian biratzen ari diren objektuak dira. Besteak beste hurrengo feomenoetan ematen dira:
Masa duen eta azelerazioan dagoen edozein objektuk igortzen ditu uhin grabitatorioak, gure makinen zehaztasunaren baitan egongo da hauek detektatzea eta kuantifikatzean. Oraingoz energia handiko gertakizunetan besterik ez ditugu antzeman.
Froga esperimentalak
Uhin grabitatorioen detekzioaren ikerketa 1960-ko hamarkadan hasi zen, Marylandeko Unibertsitatean. Bertan lehen barra detektagailua eraiki zen: giro tenperaturan (300 K) aluminiozko zilindro masibo bat, 1600 Hz-ko erresonantzia frekuentzia zuena. Lehen prototipo honek 10^{-13} edo 10^{-14}-ko sentsibilitate moderatua zuen.
Sentsibilitate baxu honez gain, 1960-ko hamarkadaren bukaeran, J. Webber zientzialariak bi antzeko barren artean detektatutako gertakizun multzoaren berri eman zuen. Berri honen ondorioz, munduko beste lekutako hainbat taldek (Glasgow, Munich, Paris, Erroma, Bell Laborategiak, Stanford, Rochester, LSU, MIT, Beijin eta Tokio) barra detektagailuak eraiki eta garatu zituzten, Webberen emaitzak egiaztatzeko. Zoritxarrez, Webberrek egindako neurketak ez ziren inoiz berriz lortu. Izan ere, egiaztatze falta ez zuen frogatzen uhin grabitatorioak existitzen ez zirenik, kalkulu teorikoek seinaleak detektagailu hauekin neurtzeko ahulegiak izango zirela adierazten baitzuten.
1980 urtetik 1994 urterarte detektagailuen garapena bi bide hartu zituen nagusiki:
Azken hau, uhin grabitatorioen existentziaren frogapena kontsideratzen da. Arrazoi honengatik, eta Taylorrek Fisikako Nobel Saria irabazi zuten, 1993. urtean. Beranduago 2005. urtean, bigarren pulsar bitar bat (PSR J0737-3039) aurkitu zen. Pulsar honen portaerak erlatibitate orokorreko uhin grabitatorioetan energia emititzeko era egiaztatu zuen.
2004ko martxoan, Harvard-Smithsoniano Astrofisika Zentruko astronomoek  unibertsoaren inflazioan zehar uhin grabitatorioen lehen detekzioaren berri eman zuten. Aurkikuntzak Hego Poloan dagoen BICEP2 izeneko teleskopio baten bidez eman ziren, 2006. urtean mikrouhinen hondo kosmikoaren polarizazioaren ikerketa batean. Izan ere, zenbait taldek hainbat aparatu esperimentalen presentziak behaketei eragin ziezaketela adierazi zuten.
2016ko urtarrilaren 11an, uhin grabitazionalak modu zuzenean detektatu zirelaren zurrumurrua zabaldu zen, LIGO-k egindakoa. Hilabete baten ondoren, otsailak 11, LIGO-ko ikerlariek zurrumurru horiek berretsi zituzten. Uhin grabitazional hauekn lehen aldiz 2015eko irailaren 14an ikusi ziren, LIGO-ren bi detektatzaileen bidez, hurrengo izena emanez: GW150914. Uhin honen iturria bi zulo beltzek osatutako sistema bitarraren kolapsoaren ondorioz sortu zen, duela 1300 milioiko gertaketa bat. Beste detekzioekin alderatu, hau era zuzenean lortutako lehena izan zen.
Uhin-grabitatorioen behatokiak
Gaur egun uhin grabitazionalen behaketarako hainbat behatoki daude, besteak beste: LIGO (Estatu Batuak), TAMA300 (Japonia), GEO 600 (Alemania eta Erresuma Batua) edota Virgo (Frantzia eta Italia).
LISA espazioko misioa da, oraindik azterketa fasean dago. Helburua espazioan uhin grabitazionalak detektatzeko sortuko den lehen behatokia izatea da, eta aurten operatiboa egotea espero da. Antzeko behatoki bat sortzea Japoniaren ideietako bat da, DECIGO, 2027. urterako egina egon litekeena.
Martirieta
Martirieta, Gipuzkoako Azkoitia udalerriko auzo bat da, Urola Erdia eskualdean.
Euskara
Martirietan Urolaldeko euskaraz egiten da, erdialdeko euskalkiaren aldaera. Azkoitiko euskarak ez dituen zenbait ezaugarri biltzen dira Martirietako euskaran.
N-629
N-629 Colindrestik (Kantabria) N-232ra doan Espainiako errepide nazionala da. Bi noranzko eta bide bat dituen errepide honek 90 kilometro ditu.
Ibilbidea
Errepideak Kantabria, Bizkaia eta Burgos zeharkatzen ditu.
Kantabrian, Colindresen A-8rekin lotunean hasten da. Limpias, Ampuero, Rasines eta Ramales de la Victoria zeharkatu ondoren, Bizkaian sartu eta Lanestosatik igaro eta kilometro gutxira berriro Kantabriara itzultzen da. Los Tornos mendatean (918 m.) Burgosen sartzen da.
Behin Gaztelan, Bercedo de Montija, Villasante, Quintanilla de Pienza, Medina de Pomar, Nofuentes eta Trespaderne zeharkatzen ditu, N-232ra, Cereceda eta Oña artean bukatzeko.
NGC 1228
NGC 1228 galaxia bat da, Eridanus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
Secaucus (New Jersey)
Secaucus New Jerseyko herri bat da. Hudson konderrian kokatua dago. 2010ean 16,264 biztanle zituen, 15.08 kilometro koadrotan banatuta.
Norimasa Atsukawa
Norimasa Atsukawa (熱川 徳政, 1995eko maiatzaren 31 - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Azul Claro Numazu.
Web erabilgarritasun
Web erabilgarritasun kontzeptua ingelesezko Usability terminotik dator.
Bere izenak adierazten duen moduan, webgune edo web orrialde baten erabilgarritasuna neurtzeko erabiltzen da. Orrialde bat erabilgarri kontsideratzeko, helburu nagusiena bete behar da: Erabiltzaileak bilatzen duena modu azkar eta erraz batean aurkitzea. Hau da, orrialdearen erabilera intuitiboa izan behar da, edozeinek orrialdean zehar erraz nabigatzeko modukoa.
Erabiltzaileak aurkitu nahi duen informazioa aurkitzeko denbora gehiegi edo orrialdean zehar esteka edo atal askotatik igaro behar badu, orrialde horren erabilgarritasuna txarra izango da eta seguruenik erabiltzaile hori ez da berriz webgune horretara itzuliko.
Irizpide nagusiak
Lehen aipatutako helburu nagusia betetzeko hainbat irizpide nagusi jarraitzen dira:
Erabilgarritasuna ziurtatzea
Aurreko irizpideak betetzeaz gain, beharrezkoa da erabiltzaileek gure orrialdearen erabilgarritasunaren balorazio bat egin ahal izatea. Horretarako, maiz erabiltzaile-inkestak erabiltzen dira, edo enpresa handiek erabiltzen dituzten azterketa sakonak.
Modu honetan balora daiteke zenbat denbora behar duten ataza ezberdinak egiteko, eta horren arabera orrialdearen erabilgarritasuna garatu.
Anadia blakei
Anadia blakei Anadia generoko animalia da. Narrastien barruko Gymnophthalmidae familian sailkatuta dago.
Yilong lakua
Yilong lakua (txineraz: 异龙湖), Txinako Herri Errepublikako Yunnan probintziako Honghe Hani eta Yi Prefektura autonomoan dagoen lakua da.
Messier sistema
Messier sistema, Messier katalogoa edo M sistema izar kumulu, galaxia eta nebulosak izendatzeko erabiltzen diren sistemetariko bat da.
Yilong lakua
Ezaugarriak
Lakuak 32 kilometro koadro dauzka eta konderriaren erdigunetik 2 kilometrora dago. Prefekturan bezala, lakuaren inguruan bizi den biztanleri gehiena Yi etniakoa da.
2013n lehorte batek lakuaren maila asko jaistea eragin zuen.
Bonate Sopra
Bonate Sopra Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Akenio
Akenio bat fruitu lehor bat da, hazi bakarrekoa eta indehiszentea, non perikarpoa ez dagoen haziarekin bateratua.
Hitza grezieratikoa da: ἀ, a ukatze aurrizkia + χαίνειν, khainein zabaldu, fruituaren indehiszentzia dela-eta.
Akenioa eratzen da karpelo bakarretik edo anizkoitzetik (poliakenioa).
Akenioak hegaxkak baditu, samara deritzo, astigarra esaterako.
Arthur Miller
Arthur Asher Miller (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1915eko urriaren 17a - † Roxbury, Connecticut, Ameriketako Estatu Batuak, 2005eko otsailaren 10a) antzerkigilea eta gidoilaria izan zen.
Akenio
Adibideak
Akenioak dira esaterako landare hauen fruituak: urrebotoia, artobeltza, txarpoila eta cannabisa.
Arthur Miller
Bere lehen lanetatik nabarmentzen da bere obra guztiko elementu nagusia: Estatu Batuetan finkatzen hasia zen balore kontserbadoreak salatzen zituen kritika soziala. Bere lanaren gailurra 1949an lortzen du, amerikar ametsaren izate hutsala salatzen zuen Bidaiari baten heriotzarekin. Lanak Pulitzer saria jasotzen du, hiru Tony eta New Yorkeko Kritika saria.
Akenio
Adibideak
Marrubien akenioak hazitzat jotzen dira batzuetan, baina berez akenio-multzo bat da, eta jaten den mamia ehun osagarria.
Arthur Miller
50. hamarkadan McCarthyismoaren biktima izan zen. Pentsamolde komunista izateaz akusatuta, Alderdi Komunistarekin ustezko loturak zituen talde literarioko kideen izenak emateari uko egin zion, presio latza jasan zuen arren. 1957an agintaritzari men ez egiteaz erridun jo zuten, nahiz eta ez zen espetxeratua izan. Garaiko atmosfera Salemeko sorginak (The crucible, 1953) lanean itxuratu zuen.
Akenio
Adibideak
Arrosak ere akenioak ekoizten ditu. Fruitu bakoitzak akenio batzuk eratzen ditu.
Luc Montagnier
1983an HIESaren eragilea den GIB erretrobirusa aurkitu zuen. Honek 2008ko Medikuntzako Nobel Saria ekarri zion. Ondoren zenbait arazo izan zituen, Robert Gallo estatubatuar irakasleak erretrobirus hura berak aurkitu zuela baitzioen. Azkenik, frantses medikuaren alde egin zuen auziak. Aurkikuntzaren berri eman zuen urtean bertan lan bat argitaratu zuen Chermann eta Barré-Sinoussirekin batera; lan horretan zehatz-mehatz erakusten zuen birusa. Horrez gainera, hainbat hitzaldi eman ditu mundu osoan zehar eta hainbat sari irabazi ditu, besteak beste, Ohorezko legioa, Merituaren Ordena Nazionala, Frantziako ikerketa zentro nazionalak ematen duen saria (bi alditan), eta Japoniako Fundazio Zientifikoaren eta Teknologikoaren saria 1988an.
Montagnierren ustez GIB birusak HIESa eragiten du, baina prozesu horretan birusak ez du bakarrik jarduten. Nobel saridun frantziarraren iritziz, birusak beste faktore batzuk behar ditu gaitza garatzeko. Montagnierren lan taldea faktore hauen bila dabil, eta horien atzean Mycoplasma generoko bakterioak egon litezkeela aurreratu dute.
Arthur Miller
Hiru aldiz ezkondu zen, Mary Slatteryrekin (1949-1956), Marilyn Monroerekin (1956-1961) eta Inge Morathekin (1962-2002). Lau seme izan zituen, bi lehen emaztearekin eta bi azkenarekin.
Miller bere kontzientzia politiko eta sozialagatik ere ezaguna da. Estatu Batuetako gizarteko gizatasun ezaren aurka jo zuen; marxismora hurbildu zen, geroago berau kritikatuz; McCarthyren sorgin heizaren eta Korea eta Vietnameko gerren aurka zegoen.
Otranto
Otranto ( ahoskatua; latinez: Hydruntum) Italiako Apulia eskualdeko Lecceko probintzian dagoen hiria da.
Villeneuve-sous-Charigny
Villeneuve-sous-Charigny Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villeneuve-sous-Charigny udalerrian erroldatutako biztanleak 95 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 46 etxebizitza zeuden, 37 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 45 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 37 etxebizitza nagusietatik 34 bere jabearen bizilekua ziren eta 3 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 36 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 22 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Viola Davis
Viola Davis (St. Matthews, Hego Carolina, 1965eko abuztuaren 11) estatubatuar antzerki, telebista eta zinemako aktore eta ekoizlea da, Tony, Emmy zein Oscar sariak irabazi dituen lehen aktore afro-amerikarra.
Karramarroaren nebulosa
Karramarroaren nebulosa (katalogo izendapenak: M1, NGC 1952, Tauro A) supernoba hondar bat eta plerioi bat da. Izen arrunta William Parsonsengandik dator, Rosseko hirugarren kondea, 1840an objektua 36 hazbeteko (91 cm) teleskopio batekin behatu zuena eta karramarro baten antza zuen marrazki bat egin zuena. Nebulosa hau John Bevis astronomo ingelesak aurkitu zuen 1731n, eta 1054an txinatar astronomoek erregistratutako supernoba distiratsu batekin bat dator. Nebulosa, supernoba historiko baten leherketarekin bat datorren lehen objektu astronomikoa izan zen.
8,4ko itxurazko magnitudearekin ez da begi hutsez ikusten, baina prismatikoekin bereiz daiteke baldintza egokietan. Nebulosa Perseoren besoan dago, Lurretik 2,0 kiloparsecs (6.500 ly) ingurura. 3,4 parseceko diametroa du (11 ly), hau da, 7 minutuko minutu arkua, eta segundoko 1.500 kilometroko abiaduran hedatzen da (930 mi/s), edo argiaren abiaduraren % 0,5.
Nebulosaren erdian Karramarroaren Pulsarra dago, 28-30 kilometroko diametroko neutroi izar bat, 30,2 aldiz segundoko bira abiadura duena, erradiazio pultsuak igortzen dituena gamma izpietatik irrati uhinetaraino. 30 keV baino gehiagoko x eta gamma izpien energietan, karramarroaren nebulosa, orokorrean, zeruko gamma izpi iraunkorrik dizdiratsuena da, 10 TeV baino gehiagoraino hedatzen den fluxu neurtu batekin. Nebulosaren erradiazioak, nebulosa ezkutatzen duten zeruko gorputzen azterketa zehatza ahalbidetzen du. 1950 eta 1960ko hamarkadetan, eguzki koroaren mapa bat egin zen karramarroaren nebulosaren irrati uhinen behaketetatik abiatuta, eta, 2003an, Saturnoren ilargiaren atmosferaren lodiera neurtu zen, Titan, nebulosaren x izpiak blokeatzean.
Behaketaren historia
Karramarroaren nebulosa supernoba batek sortu zuelako ideia modernoa 1921ean hasi zen, Carl Otto Lamplandek nebulosaren egituran aldaketak ikusi zituela iragarri zuenean. Honek, azkenean, karramarroaren nebulosaren sorrera, antzinako astronomoek 1054an erregistratutako SN 1054 supernoba distiratsuari dagokiola ondorioztatzera eraman zuen.
SN 1054-rekin konexioa
Karramarroaren nebulosa supernoba baten leherketarekin erlazionatu zen lehen objektu astronomikoa izan zen. XX. mendearen hasieran, nebulosaren lehen argazkien analisiak hedatzen ari zela erakutsi zuen. Hedapenaren miaketak, Nebulosa, Lurrean, 900 urte lehenago ikusi behar izan zela adierazi zuen. Erregistro historikoek, 1054ko uztailak 4an, Txinako astronomoek, eta, ziuraski, japoniar behatzaileek, egunean zehar, zeruaren gune berean ikusteko bezain distiratsua zen izar berri bat erregistratu zutela erakutsi zuten.
1913an, Vesto Slipherrek bere zeruaren azterketa espektroskopikoa erregistratu zuenean, karramarroaren nebulosa, berriz aztertu zen lehen objektuetako bat izan zen. 1921ean, Carl Lamplandek, bere hedadura txikia iradokitzen zuten hodeiaren aldaketak aurkitu zituen. Urte berean, John Charles Duncanek gerakina hedatzen ari dela frogatu zuen, Knut Lundmarkek, 1054ko izar gonbidatuarengandik gertu zegoela adierazi zuen bitartean.
1928an, Edwin Hubblek hodeia 1054ko izarrarekin lotzea proposatu zuen, ideia hau, eztabaidagarria izaten jarraitu zuelarik supernoben izaera ulertu zen arte, eta Nicholas Mayallek, 1054ko izarra, zalantzarik gabe, karramarroaren nebulosa eragin zuen supernoba zela adierazi zuen. Supernoba historikoen bilaketa une horretan hasi zen: beste zazpi behaketa historiko aurkitu dira, supernoben aztarnen behaketa modernoak iragan mendeetako dokumentu astronomikoekin alderatuz.
Jatorrizko Txinako behaketekin lotura izan ondoren, 1934an, japoniar erreferentzia batekin, Meigetsukin "gonbidatutako izar" batekin loturak ezarri ziren, Txinako erreferentzia baino aste batzuk lehenago. Denbora luzez, gertaera hau, islamiar astronomian erregistratua ez zegoela uste izan zen, baina, 1978an, erreferentzia bat aurkitu zen Ibn Abi Usaibiak eginiko XIII. mendeko kopia batean, Ibn Butlan, supernoba garaian Bagdaden aktibo zegoen mediku kristau nestoriano batenak.
Karramarroaren Pulsarra
1960ko hamarkadan, pulsarren iragarpen eta aurkikuntzaren ondorioz, karramarroaren nebulosa, berriz ere, interesgune garrantzitsu bihurtu zen. Orduan iragarri zuen lehen aldiz Franco Pacinik Karramarroaren Pulsarraren existentzia, hodeiaren distira azalduko zuena. Izarra, handik gutxira behatua izan zen, 1968an. Karramarroaren pulsarraren aurkikuntzak eta bere adin zehatza (ia egunean) ezagutzeak objektu hauen oinarrizko propietate fisikoak egiaztatzea ahalbidetzen du, hala nola adin bereizgarria eta biraketaren argitasuna, inplikatutako magnitude ordenak (bereziki eremu magnetikoaren indarra) eta gerakinaren dinamikarekin lotutako hainbat alderdi. Supernoba honek supernoba geldikinen ulermen zientifikorako izan zuen papera erabakigarria izan zen, izan ere, beste ezein supernoba historikok ez zuen pulsarrik sortu, bere adina zehatz ezagutzen delarik. Erregela honen salbuespen posible bakarra SN 1181 izango litzateke, honen ustezko gerakinak, 3C 58, pulsar bat duelarik, baina bere identifikazioa, 1181eko txinatar behaketen bidez eztabaidatua da.
Karramarroaren nebulosaren barnealdea pultsarra inguratzen duen plerioi batek menderatzen du. Iturri batzuen arabera, karramarroaren nebulosa, plerioi zein supernoba hondarraren adibide bat da, beste batzuek, bi fenomenoak banatzen dituzten bitartean, energia ekoizpen iturri ezberdinetan eta bere portaera kontutan hartuz.
Energia ultra altuko gamma izpien iturria
2019an, Karramarroaren nebulosak 100 TeV baino gehiagoko gamma izpiak igortzen dituela ikusi zen, 100 TeV baino haratago identifikatutako lehen iturri bihurtzen duena.
Parametro fisikoak
Argi ikusgarrian, karramarroaren nebulosa forma obalatuko harizpiz osatutako masa bat da, 6 minutu arkuko luzera eta 4 minutu arkuko zabalera duena (konparazio batera, ilargi beteak 30 minutu arkuko diametroa du), erdiko eskualde urdin lauso bat inguratzen duena. Hiru dimentsiotan, nebulosak esferoide oblato baten (1.380 pc/4.500 ly zenbatetsia) edo esferoide prolato baten (2.020 pc/6.600 ly zenbatetsia) forma duela uste da. Filamentuak, izar gurasoaren atmosferaren hondarrak dira, eta, nagusiki, helioz eta hidrogeno ionizatuz osatuta daude, karbonoa, oxigenoa, nitrogenoa, burdina, neoia eta sufrearekin batera. Filamentuen tenperatura 11.000 eta 18.000 K artekoa izaten da, eta bere dentsitatea 1.300 partikula cm3-ko da.
1953an, Iosif Shklovskyk proposatu zuen eskualde urdin lausoa nagusiki sinkrotroi erradiazioak sortzen duela, eremu magnetiko batean elektroien mugimendu kurbatuak igorritako erradiazioa. Erradiazioa argiaren abiaduraren erdira arteko abiaduran mugitzen ziren elektroiei zegokien. Hiru urte beranduago, teoria, behaketek berretsi zuten. 1960ko hamarkadan, elektroien ibilbide kurben iturria nebulosaren erdian neutroi izar batek sortutako eremu magnetiko indartsua zela aurkitu zen.
Distantzia
Karramarroaren nebulosak astronomoen arreta handia jasotzen duen arren, bere distantzia ezezaguna da oraindik, bere distantzia estimatzeko erabiltzen diren metodo guztien ziurgabetasunengatik. 2008an, Lurrerako distantzia 2,0 ± 0,5 kpc (6.500 ± 1.600 ly) zela adostu zuten. Beraz, bere dimentsio ikusgarri luzeenean 4,1 ± 1 pc (13 ± 3 ly) neurtzen du.
Gaur egun, Karramarroaren nebulosa kanporantz hedatzen da, 1.500 km/s inguruan (930 mi/s). Zenbait urteko diferentziarekin hartutako irudiek nebulosaren hedapen motela adierazten dute, eta hedapen angeluar hau espektroskopikoki zehaztutako bere hedapen abiadurarekin alderatzean, nebulosaren distantzia estimatu daiteke. 1973an, nebulosarekiko distantzia kalkulatzeko erabilitako metodo askoren azterketa batek 1,9 kpc (6.300 ly) inguruko ondorio batera iritsi zen, gaur egun aipatutako balioarekin bat datorrena.
Karramarroaren pulsarra 1968an aurkitu zen. Bere hedapenaren miaketak (nebulosaren masaren ondorioz hedapen abiaduraren etengabeko murrizketa bat onartuz) nebulosa sortzeko data bat eman zuen 1054 baino zenbait hamarkada beranduago, honek, kanporanzko bere abiadura, supernobaren leherketatik uste zena baino gutxiago moteldu dela esan nahi duena. Uste denez, dezelerazio murriztu hau, nebulosaren eremu magnetikoa elikatzen duen pulsarraren energiak eragiten du, nebulosaren harizpiak kanporantz zabaltzen eta indartzen dituena.
Masa
Nebulosaren masa osoaren estimazioa garrantzitsua da supernobaren guraso-izarraren masa kalkulatzeko. Karramarroaren nebulosaren harizpietan dagoen materia-kantitatea (gas ionizatu eta neutroa eiektatzeko masa, batez ere helioa ) 4,6 ± 1,8 M☉ da.
Helioan aberatsa den torua
Karramarroaren nebulosaren osagai nebular (edo anomalia) ugarietako bat helioan aberatsa den toru bat da, pulsarraren eskualdea zeharkatzen duen ekialde-mendebaldeko banda bat bezala ikus daitekeena. Toruak eiekta ikusgarrien % 25 inguru osatzen du. Hala ere, toruaren %95 helioa dela kalkulatu da. Orain arte ez da toruaren egiturari buruzko azalpen onargarririk eman.
Erdiko izarra
Pulsarraren energia ekoizpen muturrekoak, ezohiko dinamika den eskualde bat sortzen du karramarroaren nebulosaren erdian. Objektu astronomiko gehienek hain astiro eboluzionatzen duten bitartean, aldaketak urte askotako denbora-eskaletan bakarrik ikus daitezkeen bitartean, karramarroaren nebulosaren barneko zatiak, egun batzuetako denbora-eskaletan aldaketak erakusten dituzte. Nebulosaren barnealdeko ezaugarririk dinamikoena, pulsarreko ekuatoreko haizeak nebulosaren lodierarekin talka egiten duen puntua da, talka fronte bat eratuz. Ezaugarri honen forma eta posizioa azkar aldatzen da, ekuatoreko haizea, metxa baten antzeko ezaugarri sail bat bezala agertuz, busti, distiratu eta, ondoren, desagertu egiten dira pulsarretik aldendu eta nebulosaren gorputz nagusian barneratu ahala.
Guraso-izarra
Supernoba bezala lehertu zen izarra supernobaren ama izar deitzen da. Supernoba bezala lehertzen diren bi izar mota daude: nano zuriak eta izar masiboak. Ia motako supernoba deiturikoetan, hildako nano zuri baten gainera erortzen diren gasek bere masa handitzen dute maila kritiko batera hurbildu arte, Chandrasekharren mugara, honek, izarra suntsitzen duen fusio nuklearreko leherketa bat eragiten duelarik, Ib/c eta II motako supernobetan, izar gurasoa izar masibo bat da, bere nukleoa, fusio nuklearreko bere erreakzioak elikatzeko erregairik gabe geratzen dena, energia potentzial grabitatorioa askatuz, izarraren kanpoko geruzak hegan eginarazten dituen forma batean. Ia motako supernobek ez dute pulsarrik sortzen, eta, beraz, karramarroaren nebulosaren pulsarrak, nukleoaren kolapso supernoba batean eratu behar zela frogatzen du.
Supernoba leherketen eredu teorikoek, karramarroaren nebulosa sortzeko lehertu zen izarrak, 9 eta 11 M ☉ arteko masa izan behar zuela iradokitzen dute. Uste denez, 8 M ☉-tik beherako masa duten izarrak, txikiegiak dira supernoba leherketak sortzeko, eta euren bizitza, euren tokian nebulosa planetario bat sortuz amaitzen dute, 12 M ☉-tako izar astunago batek, karramarroaren nebulosan ikusitakoaz bestelako konposizio kimiko bat duen nebulosa bat sortuko zukeen bitartean. Hala ere, duela gutxiko ikerketen arabera, gurasoa 8 eta 10 M ☉ arteko izar erraldoi superasintotiko bat izan zitekeen, elektroiak harrapatzeko supernoba batean lehertu zena.