cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Proteinen katabolismo
Desaminazioaren ondorioz agertzen den amoniakoa toxikoa da animalientzat, eta desagertu egin behar da: arrainek zuzenean kanporatzen dute, intsektuek, hegaztiek eta narrastiek amoniakoa azido uriko bihurtu eta modu horretan kanporatzen dute, eta ugaztunek amoniakoa urea bihurtzen dute gibelean (urearen zikloaren bidez), eta gernuaren bidez kanporatu.
Obogenesi
Obogenesi, obulutegietan obuluak sortzeko prozesuari deitzen zaio. Obozitoa zelula mota bat da, eta garatu ondoren eta obulutegietatik irtetzean, obulu deitzen diogu.
Dasburg
Dasburg Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Datzeroth
Datzeroth Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
The Nightmare Before Christmas
The Nightmare Before Christmas edota Tim Burton's The Nightmare Before Christmas (euskaraz Amesgaiztoa Eguberri Aurretik edota Tim Burtonen Eguberri Aurreko Amesgaiztoa) 1993ko Henry Selick estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko animazio filma da.
Efektu berezi onenen Oscar Sariaren izendapena jaso zuen, nahiz eta irabazi ez izan. Soinua banda onenaren Urrezko Globo Sariaren izendapena ere jaso zuen.
Daubach (Westerwaldkreis)
Daubach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
The Nightmare Before Christmas
Argumentua
Halloweengo jaun Jack Skellingtonek (Chris Sarandon) Eguberriaren berri izatean, txundituta geratu eta hura hobetzeko erabakia hartu du. Halere, jai horri buruz duen ikuspegia Eguberrietako izpirituaren guztiz aurkakoa da. Bere asmoa Bizarzuri bahitu eta Eguberrietan aldaketa nahiko makabroak egitea da. Jacken neska-lagun Sally (Catherine O'Hara) bere mutil-laguna guztiz erratuta dagoela jabetu da.
Kofia
Kofia emakumeek erabiltzen duten burugainekoa, gehienetan burugain osoa estaltzen ez duena, batzuetan brodatua eta parpailaz hornitua, lanbide batzuetako uniformean erabiltzen dena, hala nola erizainek eta neskameek. Europako emakumezko jantzi tradizional batzuetako osagarria ere bada.
Dausenau
Dausenau Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Txatxarro (ibaia)
Txatxarro Gorliztik igaro eta bertako hondartzan itsasoratzen den erreka bat da. Arrantza-ibaia izan arren, ondoan kontrolatu gabeko zabortegia du.
Dauwelshausen
Dauwelshausen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Deesen
Deesen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Daubach (Hunsrück)
Daubach (Hunsrück) Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dennweiler-Frohnbach
Dennweiler-Frohnbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Deimberg
Deimberg Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Kranpoi
Kranpoia alpinismoan eta bereziki izotz-eskaladan erabili ohi den metalezko segurtasun elementu bat da. Alpinismo edo mendiko boten zoletara egoikitzen diren punta anitzetako elementua da, elurretan eta izotz hormetan itsaspena eta egonkortasuna lortzeko helburuz.
Densborn
Densborn Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Panasonic
Panasonic konpainia multinazional bat da, egoitza nagusia Kadoman duena (Osaka, Japonia). Industria elektronikoa, industria erdi-eroalea eta elektroaltzari-industria dira bere jarduerak.
Lumix izeneko argaki-kamera digital ekoizle sail bat du.
Historia
Panasonic enpresa 1918 urtean sortu zuen Konosuke Matsushitak. Hasieran enpresak National izena zeukan baina urte batzuk geroago Panasonic izena jarri zitzaion.
Demerath
Demerath Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dellfeld
Dellfeld Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dernbach (Südliche Weinstraße)
Dernbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dernbach (Westerwaldkreis)
Dernbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Alice in Wonderland (2010eko filma)
Alice in Wonderland (euskaraz Alice Lurralde Miresgarrian) Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko filma bat da. Lewis Carroll idazlearen Aliceren abenturak Lurralde Miresgarrian eta Ispiluan barrena eta Alicek han aurkitu zuena eleberrietan oinarritua dago. Bertan, Johnny Depp, Mia Wasikowska, Helena Bonham Carter, Anne Hathaway, Crispin Glover, Stephen Fry, Alan Rickman, Michael Sheen eta Timothy Spall aktoreek antzeztu zuten.
Filma honek 3 Oscar Sarietarako izendapenak jaso eta 2 irabazi zituen: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Robert Stromberg eta Karen O'Hara) eta Jantzi-diseinu onenaren Oscar Saria (Colleen Atwood).
2016an Alice Through the Looking Glass (Alizia Ispiluan Zehar) jarraipena izan zuen.
Argumentua
Alicia (Mia Wasikowska) 19 urtetako neska Victoriar Aroko etxalde batean ospatzen den jende aspergarriaz beteriko goi mailako festa batera joan da. Jendaurrean ezkontza proposamen bat jasotzera doala ohartzean, untxi txuri baten atzetik ihesi atera zuela 10 urte egona zen Lurralde Miresgarrian amaituko du. Lurralde hau Erregina Gorriak (Helena Bonham Carter) bere ahizpa den Erregina Txuria (Anne Hathaway) erregetzatik kendu arte herrialde baketsua zen, baina bertako biztanleak matxinatzeko zain daude, horretrako Aliceren laguntzaren zain daudelarik.
Arroila-jaitsiera
Arroila-jaitsiera (canyoning) abentura-kirol mota bat da, eskaladan erabiltzen diren jaitsierako teknikak baliatuz mendiko ibaien ibilguetan eta uharretan behera jaistean datzana. Lekuaren arabera, ibiltzea, rapelean egindako jaitsierak eta igeriketa konbinatzen dira.
Arrisku kirola da, eta ekipamendu espezifikoa beharrezkoa da segurtasunarekin praktikatu ahal izateko, hala nola, kaskoa, neoprenozko jantzia, eta uretarako edo mendirako oinetakoak. Horretaz gain, iragarpen meteorologiko fidagarria eskuratzea ezinbertzekoa da.
Deudesfeld
Deudesfeld Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Izotz-eskalada
Izotz-eskalada izotz edo elur hormetan burutu ohi den eskaladaren modalitate bat da. Jarduera edo kirol hau burutzeak zailtasun fisikoa eta mentala eta arriskua duenez, ezinbesteko segurtasun elementuak derrigorrezkoak dira, tartean kranpoiak, pioleta, kaskoa, uhala eta soka.
Jardueraren zailtasun eta arriskua maiz izotz edo elurraren gogortasuna eta hormaren maldaren araberakoa izan ohi da.
Hilotz paregabe
Hilotz paregabea (jatorrizko frantsesez cadavre exquis) XX.mendeko hasieran abangoardiek, bereziki surrealistek, modan jarri zuten hitz-jokoa da. Horren bidez irudi literario batetik beste asko atera daitezke. Antza, jokoa garaiko mahai-jolas ezagun batean oinarritu zen. Hitz-jokoa taldeka egiten da: partaide bakoitzak paper batean gustuko zerbait idazten du eta aldamenekoari pasa baino lehen, idatzitako gehiena ezkutatzen du; amaieran horrelako sortutako konposizioa hilotz paregabea zen. Jokuak bariante asko ditu: norberak utz dezake esaldi amaiera bistan hurrengoak jarraitzeko; edota gauza bera marrazkien bidez egin daiteke.
Izenaren jatorria frantsesetik dator, lehen aldiz jokatu zenetik, 1925an; orduan sortutako lehenego testua horrela zion: «Le cadavre - exquis - boira - le vin - nouveau», hau da, "Hilotz paregabeak ardo berria edango du".
Robert Desnos, Paul Éluard, André Breton eta Tristan Tzara hitz-jokoaren hasierako parte-hartzaileak izan ziren.
Xal
Xala ( eta hau, ziurrenik hinditik: दुशाला, duśālā; शाटी) oihal luze eta zabala da, lepoaren inguruan eta sorbalden gainean janzten dena. Bereziki emakumeek erabiltzen dute, apaingarri moduan.
Normalki oihal zati karratu edo laukizuzen bat da, erditik tolesten dena hiruki bat osatzeko, baina jatorrian ere hiruki formaduna izan daiteke.
Jatorria
Xal zein paxmina hitzak Kaxmiren sortu ziren, baina Hamadanen dute jatorria. Iturrien arabera kaxmirreko oihalgintza Sayeed Ali Hamadanik sartu zuen XIV. mendean, Ladakhera egindako bidaia batean aurkitu zuenean bertako ahuntzek sortzen zuten artilea oso leuna zela. Galtzerdi batzuk egin ostean Sultan Qutabdini proposatu zion oihalgintza industria bat hasteko.
Detzem
Detzem Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Espainiako futbol ligako hirugarren mailako IV taldearen historiala
Espainiako futbol ligako hirugarren mailako IV taldearen historiala artikuluan Euskal Autonomi Erkidegoko taldeek Espainiako futbol ligako hirugarren mailan izan duten bilakaera agertzen da. IV taldea 1986-87an eratu zen EAEko taldeekin, aurrez euskal taldeak beste probintzia batzutakoekin nahasturik egon ziren III taldean.
2020-21 denboraldian antolaketa berezia egin zen COVID-19 pandemiak eraginda eta hirugarren mailaren azken denboraldia izan zen. Bi multzo egin ziren eta bakoitzeko hiru onenen artean igoera fase bat antolatu zen.
Garaipenak
2020-21ko datuak barne.
Denboraldiak
1987tik aurrera, 2020-21eko datuak barne.
Deuselbach
Deuselbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Quad
Quadak edota quadrizikloak motozikleten antzeko lau gurpildin ibilgailuak dira.
Dessighofen
Dessighofen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Quad
Atzealdean bi gurpil eta aurrealdean gurpil bakarra zuten lehenbiziko trizikloetatik eratorria da, huek egonkortasun, segurtasun eta propultsio arazoak zituzten, ondorioz laugarren ngurpil bat gehitu zitzaien. Aisialdian erabili ohi diren ibilgailuak dira, baina lur orotako ibilgailua direnez, hedadura handiko hainbat herrialdeetan lanean ere erabiltzen dira, adibidez, abeltzaintzan.
Dedenbach
Dedenbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Desloch
Desloch Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dichtelbach
Dichtelbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dhronecken
Dhronecken Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dickenschied
Dickenschied Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dickesbach
Dickesbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Soka (alpinismoa)
Soka alpinismoa, eskalada, espeleologia, rapel, puenting edota arroila-jaitsieran soka berezia eta ezinbesteko segurtasun elementua da. Ehundutako estalduraz babestutako gune batez osatua dago. Erresistentzia, iraunkortasun eta malgutasun egokiena izan ditzan bereziki diseinatua dago, eskalatzailearen segurtasun osoa bere gain baidago. Zainketa, mentenimendu eta erabilera egokiak izan behar ditu, gainera soka inoiz ez zapaltzen saiatu behar da, inongo akats edo apurketarik izan ez dezan.
Diefenbach
Diefenbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Elur-erraketa
Elur-erraketak elur eta izotz zoruetan eroso eta arinago mugitzeko helburuz alpinismo edo mendi botei egokitzen zaien gailu bereziak dira. Bereziki negualdean burututako xendazaletasun, mendizaletasun, alpinismo eta alpinismo jardueretan erabili ohi dira. "Flotazioa" deritzon efektuari esker, jantziak dauzkan pertsonaren gorputzaren pisua bere oina baino azalera handiago batean uniformeki banatzen denez, haren hanka elurretan guztiz sartu eta estropezuka ibil dadin eragozten du.
Errotazio sinkrono
Astronomian, gorputz baten traslazio eta errotazio periodoen balioak bat egiten dutenean, errotazio sinkronoa gertatzen dela esaten da. Honen eraginez, gorputz horrek beti aurpegi berdina erakusten dio orbitatzen duen gorputzari.
Efektu honen adibiderik esanguratsuena Ilargiarena da; izan ere, Lurretik beti aurpegi berdina ikusten da, ez da Ilargiaren aurpegi ezkutua inoiz ikusten. Sinkronia hau modu naturalean jazotzen da, marea giltzadura deritzon prozesuaren eraginez. Izan ere, Ilargiak ez ezik, gainerako planeten satelite askok ere errotazio sinkronoa dute euren planetekiko.
Ilargia
Ilargiaren kasuan, bai traslazio bai errotazio periodoek 4 aste baino zerbait gutxiagoko iraupen bera dute. Hori dela eta, berdin dio Ilargira Lurretik noiz begiratzen dugun, beti aurpegi bera ikusiko dugu. Lurretik ikus ezin dezakegun Ilargiaren zatiari Ilargiaren aurpegi ezkutua deritzo. Lehendabiziz 1959. urtean Luna 3 sonda sobietarrak aurpegi ezkutua behatu zuen.
Dickendorf
Dickendorf Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dielkirchen
Dielkirchen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dienheim
Dienheim Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dienethal
Dienethal Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Karlos Hugo Borboi-Parmakoa
Biografia
1950eko hamarkadan Espainian zehar bidaiak egin zituen eta karlismoaren alderdi aurrerakoiekin bat egin zuen. 1964an Irene Herbehereetakoa ezkondu zuenenean, Herbehereetan krisialdi konstituzional bat eragin zuen.
1975ean bere aitak eskubideei bere mesedetan uko egitea erabaki zuen eta Alderdi Karlistaren buru bilakatu zen. Espainian sartzea saiatu arren ezin eta ezkutaturik lortu zuenean Jurramendiko hilketak eragin zituzten.
1977an itzuli eta 1979ko hauteskunde orokorretan emaitza txarrak lortu eta gero, Alderdia utzi zuen.
Dienstweiler
Dienstweiler Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Amona basoan galdu zenekoa
Amona basoan galdu zenekoa Arantxa Iturbe idazleak 2005ean idatzitako narrazio liburu bat da, non ipuin nagusi bat azaltzen den barnean beste hiru ipuin dituela. ==Liburuaren argumentua ==
Ipuin horiek Txanogorritxo ipuinaren bertsio ezberdinak dira. Amona basoan galdu zenekoa izenburupean ezagutzera eman den liburuan bi dira protagonista nagusiak: amona Eleni eta bere biloba Maddi. Ipuin nagusia bilobaren ikuspuntutik, ume baten ikuspuntutik kontatzen da, eta ipuin horren barnean datoz txertaturik amona Elenak kontatzen dituenak, alegia, Txanogorritxoren bertsio diferenteak zeinetan lehendabizikoan, amona ipuinaren barneko pertsonaia bihurtzen den.
Zortzi urtetik aurrerako haur zein gaztetxoentzat zuzendutako liburu honetan, amona eta biloben arteko afektuzko harremana begi bistan geratzen da hasieratik. Bilobek amonarekiko duten admirazioak, "inork ez ditu kontatzen ipuinak amona Elenik bezain ondo. Oraindik onena da horretan", ematen dio hasiera ipuinari. Amonak ipuinak kontatzeko unean sortzen den giro goxoa da oinarria ipuin honetan.
Amona memoria kulturalaren gordailua eta transmisorea da, berak ipuinak kontatzean bilobei transmititzen die, ahoz, baina amaiera berezia emanez. Amaiera berriak emanez, ipuinen, ipuin klasikoen berrirakurketa eginez, nahigabean. Jatorrizko ipuin horietako genero rolak aldatzen ditu, gizonezkoak edota genero maskulinoa bigarren mailan utziz, kontatu ahala egiten dituen kritiken bidez, eta kontuan hartuta maskulinoak diren bi protagonista bakarrik azaltzen dituela amonak ipuinetan, otsoa eta Errauskineren printzea. Gainera, ipuin honetako pertsonaiak emakumezkoak dira: amona, Irati, Maddi eta hauen ama.
Jesse W. Fell
Jesse W. Fell (Chester County, Pennsylvania, AEB, 1808ko azaroaren 10a – Normal, Illinois, AEB, 1887ko otsailaren 25a) Illinoisko enpresari eta lur-jabea izan zen, Illinois Erdialdeko herri sorreretan erabakigarria, baita Illinoiseko Estatu Unibertsitatearenean ere. Abraham Lincolnen lagun mina izanik, berak bultzatu zuen Lincoln bere aurkari zen Stephen A. Douglasi erronka egitera geroago ospetsu egingo ziren eztabaidetan.
Amona basoan galdu zenekoa
Izenburuaren jatorria
Amona, Txanogorritxu moduan, basoan galduta dagoen pasarteak ematen dio izenburua obra honi. Egoera horretan emakumeak amaiera hurbil dagoela sumatzen du nonbait eta negar malkoak ezin eutsi agertzen da bilobaren aurrean. Pasartearen hunkigarritasunagatik eta gaiaren esentzia duelako jarri dio Iturbek izenburua.
Gaia eta trataera
Haur eta Gazte Literaturan berria izan zen gaia erabili du Iturbek. Alzheimerra haurrentzako narrazioetan lantzen duen obra berrienetakoa da. Horretarako Txanogorritxo ipuinaren oihartzunak erabili ditu. Alzheimerraren gaia, gure gizartean tabua den gaia da, heriotzaren antzera. Baina liburu honen bidez tabuekin hautsi eta modu egoki batean islatzen ditu idazleak amonaren beldurrak eta Maddiren sentimendu nahasiak, amona ondoezik ikusi eta gaixotu ote den beldur baita istorio honetako protagonista gaztea. Modu honetan, gaia modu leun baten bidez tratatzen dela nabari da. Irakurlea protagonistaren azalean edota gertu kokatzera bultzatzen dute hitz zein ilustrazioek. Narrazio berria sortzeko, Txanogorritxo ipuina berridatzi ordez, haren oihartzunak erabiltzen ditu.
Ilustrazioak
Elena Odriozolaren ilustrazioak osagarri dira liburu honetan. Momentu askotan hunkitu egiten gaituzte, amamaren irudiak oso ondo islatzen baitute ipuinaren esanahia eta amonak daukan etsipena gaixotasunaren aurrean. Odriozolak arkatza, akuarelak eta kolore apalak dituen paleta erabili ditu. Bere ilustrazioak narratiboak dira eta kontatzen duen guztiak du ilustratzailearen interpretazioa eta ikuspuntua.
Charlie and the Chocolate Factory (filma)
Aurrez, 1971ean eleberri horren Willy Wonka & the Chocolate Factory ("Willy Tonka eta txokolate-lantegia") izeneko berregokitzapen filma ere pantailaratu zen, orduko hartan Gene Wilder aktoreak Willy Wonka protagonista antzeztu zuelarik.
Jantzi-diseinu onenaren Oscar Sarirako (Gabriella Pescucci) izendapena jaso zuen, baita Aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikalaren (Johnny Depp) izendapena eta bost BAFTA Sarien izendapenak ere.
Filma hau Londres inguruko Pinewood Studios ezagunean filmatu zen.
Argumentua
Charlie Bucket (Freddie Highmore) bere aita (Noah Taylor), ama (Helena Bonham Carter) eta lau atautxi-amatxiekin (David Kelly, Eileen Essell, David Morris eta Liz Smith) batera etxola batean bizi den mutikoa da. Dirurik gabe, familia guztia etxolatik metro batzuetara dagoen Willy Wonka eta bere txokolate-lantegia mirestuz bizi da. Charlie gaztea bere familia batuaren maitasunean bizi da, nahiz eta euren txirotasuna modu latzean pairatu izan. Halere, Charliek urtero urtebetetzetan Wonka txokolate zatia jaso ohi du. Urte batez, munduko gozogile ospetsuena den Willy Tonkak ustekabean berak ekoiztutako txokolate sortetan urrezko saria topatzen duten 5 haurrei bere txokolate-lantegiko ateak irekiko dizkiela iragartzen du.
Bost sarietako lau Augustus Gloup alemaniar mutiko gozozale eta lodikotea, gurasoek ondoegi hezitutako Veruca Salt britainiar neskato gutizizalea, Violet Beauregarde estatubatuar neskato txiklezale, kirolari eta harroa, eta Mike Teavee estatubatuar mutiko hiperaktibo, harrosko, eta telebista eta bideo-jokozaleak topatuko dituzte. Charliek ezustean banku txartel bat topatu eta Wonka txokolate goxo bat erosteko xahutuko du, txokolate zati hark azken urrezko saria duelarik. Honela bada, Charlie bere aitonarekin batera eta gainontzeko lau haur eta haien gurasoak Willy Wonkaren txokolate-lantegira joango dira.
Letra xehe
Letra xehea edo minuskula grafema mota bat da, letra larria baino txikiagoa eta horrenbestez, forma ezberdinekoa.
Sorrera
781ean, Akisgranen, Yorkeko Ealhwine idazlea Karlomagnoren gortera iritsi zen. Erregeak eskola bat irekitzeko asmotan ekarri zuen Ealhwine eta, azkenean, hamabost urte eman zituen bertan, karolingiarren berpizkunde kulturalaren bultzatzaile nagusietako bilakatuta. Tarte horretan, besteak beste, letra xehe karolingiarra garatu zuen, ordura arte erabiltzen zena baino txikiagoa eta biribilagoa, gaur egun letra xehe etzantzat jo daitekeena.
Erromatarrek letra larriz idazten zuten. Letren diseinua simetrikoa zen, geometria euklidearrean oinarritua. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren amaierara arte ez ziren hasi kurtsiba erromatar modura ezagutzen den hizki moldea erabiltzen. Idazkera hori ez zen zabaldu, baina mende batzuk beranduago eragina izango zuen Eanwhilek letra xehe karolingiarra asmatu zuenean.
Hala ere, horretarako oinarrizko faktorea teknologia izan zen. Karlomagnoren gortean, aurretik kargatzen ziren arkatzak eta garai hartako paperik fin eta leunena (animalia jaioberrien larruz egindako Vitela papera), erabiltzeko aukera izan zuen Eanwhilek. Idazteko modu errazago hura berehala zabaldu zen kultur maila altuenekoen artean. Baina XI. mendean baztertu egin zuten letra minuskula.
Veneziako Errepublika
XV. mendean veneziar errenazentistek tipografia berri bat nahi zuten euren errepublikarako, eta Aro Klasikoa berpizteko. Horregatik ipini zioten lettera antica izena, eta horregatik aukeratu zuten kurtsiba erromatarra eredu moduan. Baina izkribu erromatarrak eta karolingiarrak nahastu zituzten, eta azkenean Ealhwinek asmatutako minuskula zabaldu zuten.
Hortik aurrera Europa osoan letra larriak paragrafoaren hasiera markatzeko erabiltzen hasi ziren eta testua letra xehez idazten zuten. Eredua aukeratzeko izandako akatsa deskubritu zuten halako batean, baina tipografia horrek zabaltzen jarraitu zuen. Idazteko materiala garestia zen eta letra horrek espazio gutxiago behar zuen; gainera eskuz idazteko askoz azkarragoa zen.
Inprenta iritsi zenean ere abantaila handia eskaintzen zuen lettera anticak, izan ere, tinta asko aurrezten zen soilik karril erdia erabilita.
Azken mendeak
XVIII. mendearen hasieran lehen estilo liburuak sortu ziren. Europako herrialde bakoitzak modu batera erabiltzen zituen letra xeheak eta larriak, eta arauak bateratzeko beharra zegoen. Mende horretan bertan, Giambattista Bodonik letra xehea garatu zuen, Gracia tipografia sortu arte. Horixe izango zen gaur egun erabiltzen diren tipografia askoren oinarria, besteak beste, Times eta Garamond.
Parmako Dukerria
Parmako Dukerria (Ducato di Parma) 1545 eta 1859 artean, 1802 eta 1814 artean izan ezik, iraun zuen iparraldeko Italiako estatu burujabea izan zen. Germaniako Erromatar Inperio Santuaren zati bat izan zen. Paulo III.ak sortu zuen, Petri Luis Farnesio bere sasikumearentzat. 1556an Oktavio Farnese bigarren dukeak Piacenza hiria lortu zuenean, dukerria Parma de Piacenzakoa (Ducato di Parma e Piacenza) bilakatu zen.
1731n Farnesio leinua desagertu zuenean, Elisabet Farnesio bere amari esker, Karlos III.a Espainiakoa bertoko duke bilakatu zen.
Ras yr Iaith
Ras yr Iaith (euskaraz Hizkuntzaren Lasterketa) Galesen gauzatu den galeseraren aldeko lasterketa da. Lehenbiziko ekitaldia 2014ko ekainaren 20an 22 kilometroko luze izan dituen ibilbidean ospatu da eta 9 udalerri zeharkatu ditu.
Brasilgo historia
Brasilgo historia gaur egungo Brasilgo Errepublikaren lurraldean izan diren gertaera historiko nagusien kondaira da.
Cabral aurreko garaia
Brasilgo lehen giza aztarnak duela 11.000 urtekoak dira. Amazoniako herriak nekazaritza, ehiza eta arrantzan aritzen ziren, eta goi-ordokikoak ehiztari-biltzaileak ziren. Orain dela 3.000 urte inguru, herri batzuk nekazaritza ibiltaria erabiltzen hasi ziren: oihan zati bat moztu eta erre ondoren, lurra errautsekin ongarritu eta ereiten zuten. Artoa, batata, manioka eta, leku batzuetan, kotoia eta tabakoa lantzen zuten era horretan. Egurrezko etxoletan bizi ziren, hamaketan etzanik egiten zuten lo, eta saskiak eta zeramikazko ontziak egiten zituzten, uzta biltzeko eta janaria prestatzeko. Europarrak iritsi baino lehenxeago, 2-5 milioi indigena zeuden, hainbat talde etnikotan banatuak; garrantzitsuenak tupi-guarani, macro-jê eta arawakak ziren.
Kolonizazioa
Pedro Álvares Cabral portugaldarra izan zen Brasilgo kostaldera iritsi zen lehen europarra, 1500ean. Hasieran portugaldarrak itsasaldean baizik ez ziren kokatu. Beti ere, pau-brasil zuhaitzak portugaldar merkatarien interesa piztu zuen, estimu handiko koloregai gorria lortzeko erabiltzen zelako. Beraz, trukean hasi ziren indigenekin eta, aizkora eta labanen ordez, pau-brasil enborrak, hegazti exotikoak eta lumak eskuratzen zituzten. 1532an, Joanes III.a erregeak São Vicente eraikiarazi zuen, lehenbiziko portugaldar kokalekua. 1534an, 12 kapitaintzatan banatu zuen lurraldea, bakoitza kapitain baten agintepean. 1549an aurrerapauso handia eman zen gobernuaren zentralizazioaren alde: gobernadore bat izendatu zen lehenengo aldiz. Gobernadorea erregearen ordezkaria zen, eta aginpide politikoa zuen arren, lurjabeen esku utzi zuen ekonomia, nolabaiteko askatasunaz aritzeko moduan. Kolonizazioak zorigaiztoko eragina izan zuen indigenengan: batzuk animaliak bezala ehizatuak izan ziren, beste batzuk esklabo eginak, eta asko hil ziren europarrek ekarritako gaitzek jota.
XVI. mendean azukre kanaberaren ustiakuntzan oinarritu zen hango ekonomia. Kolonoak hasi ziren azukre kanabera lantzen, haiek eraman zituzten kanabera xehetzeko tresnak eta hasiera-hasieratik bultzatu zuten esportazioa. Portugalen kolonia izateak baldintza egokiak eskaintzen zituen horretarako: Mendebaldeko Afrikako kostaldean nagusi ziren –esklaboak eskulangile gisa erabiltzeko aukera ematen zion horrek– eta merkataritza harremanak zituen Europa iparraldeko herriekin, herri horiek XV. mendean merkataritzarako azpiegitura antolatu zutenez gero. Merkataritza triangeluarra deitutakoa bideratu zen horrela: Europatik salgaiak eramaten ziren Afrikara eta esklaboen truke aldatzen ziren han; ondoren esklaboak azukre truke saltzen ziren Brasilen eta, azkenik, Europara esportatzen zen Brasilgo azukrea. Ihes egindako esklabo batzuek Quilombo izeneko bizilekuak antolatu zituzten oihanean, zuriak iristen ez ziren bazterretan. Handiena Quilombo dos Palmares izan zen, non 20.000 lagun (esklabo iheslari, indigena eta mestizo) bizi baitziren XVI. mendearen erdialdean.
Arazo handiak izan ziren Portugalen mendeko Ameriketako lurrak ebanjelizatzeko, ez baitzegoen lan hura egiteko misiolaririk. Izan ere, kolonia askoren arteko bat baino ez zen Portugalentzat, eta portugaldar misiolariek joera handiagoa izan zuten Ekialde Urrunerako Mundu Berrirako baino. Alor horretan aipagarria izan zen jesuiten lana; espainiarren kolonietan egin zutena baino askoz ere eraginkorragoa eta indar handiagokoa izan zen; izan ere, espainiarren mendeko lurretan beste ordena batzuek bete zuten zeregin hori, adibidez, frantziskotarrek, domingotarrek edo mesedetako ordenak. Portugalgo kolonietan ospe handia izan zuen Jose de Anchieta misiolariak, espainiarren mendeko Amerikako lurretan Bartolomé de las Casasen antzera, indigenak babesteko egin zuen lanagatik.
Koloniaren hedakuntza
Tordesillasko Itunaren xedapenak haintzat hartu gabe, portugaldarrek mendebalderantz eraman zituzten koloniaren mugak, bandeira izeneko taldeen bitartez. Bandeiranteak indigenak harrapatu eta esklabo egiteko barneratzen ziren oihanean; baina, bide batez, lurraldea esploratuz eta konkistatuz joan ziren Portugalgo erregearentzat. Jesuitek misioak sortu zituzten indigenak babestu eta kristatutzeko. Hori dela eta, gatazka latzak izan zituzten bandeiranteekin, eta hauek misio asko suntsitu zituzten. Azkenik, 1759an Pombalgo markesak jesuitak kanporatu zituen Portugaldik eta kolonietatik. Bestalde, frantziarrak eta herbeheretarrak Brasilgo itsasaldea kolonizatzen saiatu ziren. 1555ean frantziarrek Guanabarako badia beretu zuten. Badia berreskuratu ondoren, portugaldarrek Rio de Janeiro fundatu zuten bertan 1567an. 1630-1654 bitartean, berriz, herbeheretarren aurka borrokatu behar izan zuten, Pernambuco, Sergipe eta Maranhãotik egozteko.
Independentzia
1808an Napoleonen gudarosteak Iberiar penintsula okupatu zuen. Haiengandik ihesi, Portugalgo gorte osoa, Joan VI.a buru zuela, Brasilera aldatu zen. Herrialde hura erresuma autonomo gisa eratu zen, metropolikoaren berdin eta pare. Joan erregea 1821ean itzuli zen Portugalera eta han Petri semea utzi zuen erregeorde. Handik urtebera, erabaki guztiak baliogabetu eta, gizarte kreolearen babesarekin, Petrik Brasilen guztizko burujabetasuna adierazi zuen Ipiranga ibaiaren ertzean, Ipiringako Oihua izenez ezagutzen den ekitaldian. Batzar nazional batek baliotasuna eman zion erabakiari, eta Brasilgo lehen enperadore izendatu zuen printzea, Petri I.a izenarekin. Brasilgo Independentzia Gerra hasi zen horren ostean baina, azken portugaldar soldaduak 1824ko martxoaren 8an errenditurik, 1825eko abuztuaren 29an Portugalek Brasil ezagutu zuen.
Petri I.a gaitasun urriko agintaria izan zen. Haren agintaldian Cisplatina probintzia (gaur egungo Uruguai) galdu zuen Brasilek, Argentinaren aurkako gerran (1825-1828). Enperadoarearen ospea itzaliz joan zen, eta 1831ko apirilaren 7an uko egin behar izan zion koroari bere seme Petriren faboretan. Enperadore berria bost urteko umea zenez gero, erregeordetza ezarri zen. Probintzien nahigabeak eta gizarte-tirabirek matxinada ugari piztarazi zuten garai nahasi hartan: Cabanagem (1835-1840), Revolta dos Malês (1835), Balaiada (1838-1841), Sabinada (1837-1838), Farrapoen Gerra (1835-1845). Horiek horrela, 1840ean Brasilgo Legebiltzarrak Petri adin nagusikoa zela erabaki zuen, 14 urte besterik ez zuen arren.
Petri II.a 50 urtez izan zen Brasilgo enperadore, 1840tik 1890era. Egonkortasun politikoa berreskuraturik, nazio nortasuna finkatu zen. Ziklo ekonomikoa aldatuz joan zen: azukre ekoizpenak pisua galdu ahala, kafeak ordezkatu zuen. Kanpo-politikari dagokionez, Brasil garaile atera zen Hego Konoko hiru gerratan: Platako Gerran (1851-1852), Uruguaiko Gerran (1864-1865) eta Aliantza Hirukoitzaren Gerran (1864–1870). Esklabotasunaren ezeztapena oso afera garrantzitsua izan zen urte horietan. Izan ere, esklabotasunaren aurkakoa bazen ere, Petri ez zen etsaitu nahi esklabo-jabeekin. 1871ean eman zitzaien askatasuna esklaboen seme-alabei, eta 1888an ezeztatu zen erabat; era horretan, herrialdeko 700.000 esklabuak askatuak izan ziren.
Errepublika
1889ko azaroaren 15ean, lurjabe handiek eta errepublikaren aldeko mugimendu popularrak bultzatutako estatu kolpe batek Petri II.a eraitsi zuen; Brasilgo Errepublika Federalaren hasiera izan zen. Lehenbiziko lau urteetan diktadura militarra izan zen, 1894an hauteskundeak egin ziren arte. Beti ere, gizon lurjabe alfabetizatuek bakarrik izan zuten boto eskubidea, helduen %2ak besterik ez. 1890eko hamarkadatik aurrera, Brasilek etorkin olde gaitza jaso zuen: portugaldarrak, italiarrak, alemaniarrak, espainiarrak, ukraniarrak, poloniarrak, errusiarrak, japoniarrak... 1888-1926 urte-tartean, 13,7 milioi biztanle izatetik 36,9 milioi izatera pasatu zen. Kautxu sukarraren urteetan (1879-1912) Amazoniako eskualde zabalak kolonizatu ziren, Amazonas, Rondônia eta Pará estatuetan. Oihanaren erdian hiri oparoak sortu ziren, hala nola Belém eta Manaus, baina indigenak sarraskituak izan ziren.
1930eko hamarkada hasieran, herrialdea krisi larrian murgildurik zegoen, Depresio Handiaren ondorioz. Estatu Batuek, bezero nagusiak, utzi egin zioten lehengaiak erosteari eta hori zen, hain zuzen ere, Brasilen diru iturri nagusia. 1930ean, estatu kolpe militar batek amaiera eman zion Brasilgo erregimen politiko konstituzionalari. Getúlio Vargas, abokatu entzutetsua eta Rio Grande do Sul estatuko gobernadorea, izendatu zuten presidente. Vargas boterera heldu zenean egoera oso nahasia zen: matxinadak txitean-pitean gertatzen ziren, alderdi komunista buru zela, Sao Pauloko estatua Brasildik aldendu nahian zebilen, eta Integralistak izeneko alderdi faxista goraka zihoan. Gizon autoritario eta kontraesanez beteriko horrek erregimen populista ezarri zuen laster, diktadura faxisten ezaugarri asko zituena: Estado Novo. Nekazariak eta langileak zituen alde, baita negozio gizonak ere, irabazi handiak lortzeko modua izan baitzuten. Brasilgo komunismo sortu berriaren aurka egin zuen, emaitza onekin, eta nazioarteko politika bitxia egin zuen: Benito Mussolini faxistaren aurka borrokatu zen, Estatu Batuekin elkar harturik, eta batailoi bat bidali zuen Italiara.
1945ean, estatu kolpe batek erorarazi zuen Getúlio Vargas. 1946an deitutako hauteskunde libreetan Eurico Gaspar Dutra hautatu zuten presidente. Baina kargutik kendutako diktadoreak aldeko asko zituenez, 1950eko hauteskundeak irabazi zituen. Langileen botoei esker agintera itzulirik, Vargasek soldatak igotzeari eta estatuaren enpresak bultzatzeari ekin zion. 1953an, petrolio konpainia handiak nazionalizatu eta Petrobras sortu zuen, petrolioaren arloko estatuaren monopolioa. 1954ko abuztuaren 5ean, ezezagun batzuk Carlos Lacerda, oposizioko politikaria, hiltzen saiatu ziren. Horrek krisi politiko sakona eragin zuen; militar talde batek dimititzera behartu zuen Vargas eta, handik gutxira, bere buruaz beste egin zuen.
Erregimen militarra
1955ean Juscelino Kubitschekek irabazi zituen presidentetzarako hauteskundeak. Aski agintaldi oparoa izan zuen, atzerriko inbertsioak erakarriz eta auto-industriari hasiera emanez. 1960an Brasiliara eraman zuen zuen Brasilgo hiriburua. 1961ean hautatutako Jânio Quadrosek zazpi hilabete baino ez zuen iraun karguan. João Goulart izan zen haren ordezkoa, 1964an militarrek eraitsi zuten arte.
Kolpe militarraren ostean, alderdi politikoak debekatuak izan ziren, eta sindikatuak gogorki zapalduak. Hurrengo hogei urteetan errepresioa latza izan zen, hildako, desagertu, torturatu eta erbesteratu ugarirekin. Aurkari politikoez gain, gizarte sektore guztietako pertsonek pairatu zuten zapalkuntza: artistek, ikasleek, kazetariek, erlijiosoek, sindikalistek, intelektualek, erregimenaren aldekoak ez ziren polizia eta militarrek, eta preso politikoen senideek. 1964-1974 bitartean herrialdeak hazkunde ekonomiko handia izan bazuen ere (Brasilgo mirari ekonomikoa), kanpo zorra asko hazi zen. Bestalde, lurrik gabeko milioika nekazari hirietara emigratu eta favela auzoetan kokatu ziren. 1970eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, inflazioak gora egin zuen eta langabezia emendatzen hasi zen. Protesten beldur, militarrek gutxitu zuten errepresioa, sindikatuak baimendu ziren, Amnistia Legea onartu zen eta, 1980ko hamarkada hasieran, alderdi politikoak legeztatu ziren.
Datu ofialen arabera, 1980ko hamarkadaren erdialdean Brasilgo biztanle guztien (130 milioitik gora) erdia baino gehiago pobrezian bizi zen, eta ekonomia formaletik kanpo. Hirietan bakarrik sei milioi langabe baino gehiago zegoen, eta 13 milioi baino gehiago lan baldintza eskasetan lan egiten. 1983ko hauteskundeetan agerian geratu zen gizartearen haserrea eta oposizioa izan zen garaile, ekonomian indar gehiena duten estatuetan (Sao Paulo, Rio de Janeiro eta Minas Gerais besteak beste) irabazirik.
XX. mende amaiera
1984ko hasieran brasildarrek lehendakaritzarako hauteskunde zuzenak eskatu zituzten, aginpide militarra behin betiko desagerrarazi nahirik. 1985ean Minas Geraisko gobernadore Tancredo Neves hautatu zuten lehendakari, baina handik hilabete gutxira hil zen, eta Jose Sarney lehendakariordeak hartu zuen kargua. Sarneyk alderdi komunista eta ezkerreko beste erakunde batzuk legeztatu zituen 20, eta are 40 urte ere, legez kanpo egon ondoren. 1988ko udal hauteskundeetan ezkerreko eta erdiko alderdiek gora egin zuten, eta urte hartan bertan konstituzio berri bat onartu zen. Urtearen bukaeran, Acre eskualdeko jauntxoek Chico Mendes hil zuten, seringueiroen (kautxua ateratzen duten langileak) eta indiarren aldeko mugimenduko buruzagia.
1990ean egin ziren lehenengo aldiz lehendakaritzarako hauteskunde guztiz libreak. Kontserbadoreen buru Fernando Collor de Mello izan zen garaile. Collorrek, ekonomia eredu neoliberala erabiliz, enpresa estatalak pribatizatu zituen, eta muga zergak murriztu zituen, baina ez zuen inflazioa eta langabezia gutxitzerik lortu. Ekonomia arazo handiei ez ezik, gizarte egoera larriari eta indarkeriaren gorakadari ere aurre egin behar izan zien gobernuak. 1991n Rio de Janeiron 350 haur baino gehiago hil zituzten. Gertaera horiek aztertzeko Legebiltzarrak izendatu zuen batzordearen kalkuluaren arabera, Brasil osoan 5.000 haur baino gehiago hil zituzten hiru urteko epean. Batzorde horrek berak dendariek finantzatutako talde parapolizialei leporatu zien etxerik gabeko haurrek (zazpi milioi) pairatzen zuten jazarpena. Bestalde, Amazoniako indiarrak ere aurrerabidearen ondorioak jasaten ari ziren. Eritasunek, ingurunearen hondamenak, metal bilatzaileen eta polizien erasoek eta hilketek, beldurrez seme-alabarik ez izateak eta suizido tasa handiak, deuseztatzen ari ziren Brasilgo indiar herriak eta kultura.
1991ko irailean Lurrik Gabeko Mugimenduko milaka pertsonek protesta handia antolatu zuten Rio Grande do Sul estatuan, nekazaritzaren erreforma eskatuz. Estatu hartan bakarrik, bederatzi milioi hektarea lur landu gabe bazegoen ere, non lan eginik ez zuten 150.000 baserritar familia bizi ziren. Horrezaz gainera, inflazioak eta interes tipoen igoerak eraginda, industria sektoreko langile asko kaleratu zituzten; Sao Paulon bakarrik, milioi bat pertsona baino gehiago geratu zen lanik gabe.
1992n lehendakariak dimisioa eman behar izan zuen ustelkeriaz akusatuta, eta Itamar Francok hartu zuen lehendakaritza. Urte amaieran, Carandiruko espetxean presoen arteko borroka zapaltzera sartu zen polizia, eta 111 preso hil zituen. Ikerketaren arabera, errenditu ondoren hil zituzten 85 preso. 1993an poliziak 8 haur hil zituen tiroka kalean lo zeudela. Hurrengo hilean 50 gizon sartu ziren Vigario Geral favelan eta 21 pertsona hil zituzten, droga trafikatzaileekin borrokan hil ziren lau polizia mendekatzeko. Herbert de Souza soziologoaren gidaritzapean, gosearen aurkako eta biziaren aldeko elkarte bat sortu zen 1993ko apirilean, herritarren artean janaria bildu eta banatzeko, eta lana bilatzeko.
Ogasun ministro Fernando Henrique Cardosok ekonomia egonkortzeko eta inflazioari aurre egiteko prestatu zuen plangintzaren arrakastaren ondoren, bera izan zen garaile lehendakaritzarako hurrengo hauteskundeetan, 1994ko urriaren 3an. Hala ere, handik gutxira ekonomiak atzera egin zuen berriro ere, langabezia eta indarkeria handitu ziren eta gero eta nekazari pobre gehiago lurrak hartzen hasi ziren. Estatistiken arabera, Brasilgo lurren ia erdia lur jabeen %0,83 eskuetan zegoen. Hala, Brasil zen munduan aberastasunaren banaketan desoreka handienak dituen herrialdeetako bat. 1997ko irailean Cardosok 8,4 milioi hektarea lur mugatu zituen indiarrek bakarrik erabil zitzaten. 1998ko urtarrilean Amazonian inoiz izandako suterik handienak milaka nekazari eta indiar behartu zituen beren lurrak uztera. 1998ko urriko hauteskundeetan Cardosok botoen %53 eskuratu zuen, Langileen Alderdiko hautagaiLula da Silvak baino 20 puntu gehiago.
Azken urteak
Lula da Silvak, Langileen Alderdiko hautagaiak, irabazi zituen 2002ko presidentetzarako hauteskundeak; 2006koetan berriz nagusitu zen, botoen %60,8 lortuz. 2010ean Lularen alderdikide Dilma Rousseff hautatu zuten presidente. 2013ko ekainean, milaka lagun manifestatu ziren herrialde osoko hirietan, garraio publikoko prezio garestien eta ustelkeriaren aurka. 2014ko hauteskundeak ere Dilma Rousseffek irabazi zituen, baina 2015ean Brasilgo Senatuak kargutik kendu zuen ustelkeria kasu batengatik bere kontra izandako prozesuan.
Danimarkako inbasioa
Alemaniar okupazioan elkarren arteko arerio bilakatu ziren 1942ko udan, daniarrek sabotaje ekintzetan hasi zirenean. 1945eko maiatzaren 5a arte iraun zuen, Alemania aliatuen aurrean errenditu zen arte, hain zuzen.
Aurrekariak
Danimarkak I. Mundu Gerran erabili zuen neutraltasun politika ondo atera zitzaion eta gobernuak II. Mundu Gerran ere aurera hori mantentzea erabaki zuen. Ez zioten Alemaniari probokaziorik egin nahi eta, horregatik, 30.000 soldaduz osatuta zegoen daniar armada erdira jaitsi zuten.
Alemania Danimarka inbaditzeko beharra, Norvegia inbaditzeko beharretik etorri zen. Leku aproposa zen Erresuma Batuaren aurkako erasoak egiteko eta Suediako burdinaz jabetzeko. Danimarkak kokapen estrategiko bikaina zuen Norvegiako bidean. Britainiar bonbardaketei oztopo sendoa jarri nahian, alemaniarren interes handiena Aalborgeko aerodromoak kontrolatzea zen, Jutlandian. Gainera, ingelesek alemaniar ontzi bat harrapatu zuten norvegiar uretan eta Hitlerrek, Erresuma Batuak Norvegiaren neutraltasuna errespetatzeko asmorik ez zuela ikusita, okupatzeko erabakia hartu zuen eta horrek Danimarka ere okupatzera eramango zituen.
Armadak elkarren aurka
Inbasioaren egunean, daniarrek 14.500 bat soldadu zituzten, haietako 8.000 erreklutak. Zeeland eta Jutland dibisioak osatzen zituzten eta infanteriako 8 erregimentu, zalditeriako 2 eta artilleriako beste 3 zituzten. Jutlandia hegoaldean, 2.000 gizon besterik ez zegoen koarteleratuta. Zeeland dibisioak, berriz, Suediari erositako Landsverk tanketa pare bat zuen, baina hori ez zen ezer asko alemaniarren panzerren aurka.
Nikolaus von Falkenhorst jeneral alemaniarra zegoen Wehrmachteko infanteriaren 170. eta 198. dibisioen agintari. 198. dibisioak Sjælland eta hegoaldeko uharteak okupatuko zituen, Kopenhage barne, paraxutistek Masnesø gotorlekua eta inguruko zubi bat hartzen zuten bitartean. 170.ak, berriz, 2 panzer konpainiekin batera, 36 karro guztira, Jutlandia ekialdea hegoaldetik iparralderantz zeharkatuko zuten. Beste gorputz batzuk ere aurreratuko ziren, Jutlandia iparraldean, aerodromoak hartzen ari ziren paraxutistei laguntzeko xedean. 70 panzer joango ziren aurrerantz, metrailadore batailoi batzuk, artilleria astuna eta, tren blindatuez gain, hegazkinen aurkako bateriak ere bai. Luftwaffek 10 ehiz-eskuadroi eta beste 10 bonbaketari eskaini zituen horretarako, 527 gailu guztira.
Alemaniarren erasoa
Goizeko 04:00ak ziren Danimarkako alemaniar enbaxadore zen von Renthe-Finkek daniar kanpo harremanetako ministroa zen Munchi elkarrizketa bat egiteko premia adierazi zionean. 20 minutuko bilera baten ondoren, Munchek bazekien, jada, alemaniar tropak bere herrian sartzen ari zirela. Danimarka babesteko egiten ari zirela hori esan zioten, inbasio anglo-frantses bati ekidin ahal izateko, eta erresistentziarik ez jartzeko eskatu zitzaion eta alemaniarrekin bat etortzeko, bestela Kopenhage bonbardatuko zutelarik.
Eta horrela izan zen: goizeko 04:15ean, alemaniarren inbasioa hasita zegoen, jada. Paraxutistek arrakasta izan zuten haien xedean, Masnesø gotorlekua hartzeko aukera izan zutelarik. Aldi berean, herrialdearen uharteetan, lehorreratzeak burutzen ari ziren.
Bitartean, 05:25ean, alemaniar Messerschmitt Bf 110ak Værløseko aerodromora iritsita zeuden, daniar indar guztiak zeuden tokira, alegia. Indar eskasak ziren eta berotzen ari ziren une hartan bertan; erraza izan zen haiek neutralizatzea.
Errenditzeko agindua eman zutenean, Roskilden zegoen Infanteriako 4. erregimentuaren komandante zen Bennike daniarra bere tropekin Helsingorrerantz abiatu zen, ferrya hartu eta harantz alde egiteko xedean, han borrokan jarraitzeko aukera izango zuelakoan. Ordubetera, Suedian ziren, baina alemaniarrek trata ona eskaintzen ziela ikusi zutenean, askok Danimarkara itzuli ziren berriz. III. Reichak arraza purua ikusten zuten herri hauetan, beraien parekoa, eta horregatik nahi zituzten modu baketsuan atxiki eta ez indarra erabiliz.
Ondorioak
Aurrez esan bezala, Alemaniak hasieran eskainitako tratua ona izan zen eta Hitlerrek babesletza eredu kontsideratu zuen Danimarka. Legebiltzarrari utzi zion bere ekinarekin jarraitzen eta Kristian X.a erregea aske utzi zuen, hori bai, naziek prentsa-zentsura gogorra mantendu zuten eta herrialdeko politika eta ekonomia zorrotz kontrolatu zuten.
1943tik aurrera, alemaniarrek errepresio gehiago erabili zuten, haiek erresistentzia klandestinoari ekin zioten-eta.
Dietrichingen
Dietrichingen Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dierbach
Dierbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Diethardt
Diethardt Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Dierfeld
Dierfeld Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street
Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (euskaraz Sweeney Todd: Fleet Kaleko Deabruzko Bizargina) 2007ko Tim Burton estatubatuar zinema zuzendariaren fantasiazko musikal film bat da. Stephen Sondheim konposatzailea eta Hugh Wheeler musikagilearen Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street musikalean oinarritua dago. Bertan, Johnny Depp, Helena Bonham Carter, Alan Rickman, Timothy Spall, Jayne Wisener, Sacha Baron Cohen, Jamie Campbell Bower, Laura Michelle Kelly eta Ed Sanders aktoreek antzeztu zuten.
Hiru Oscar Sarietarako izendapena jaso zuen, azkenean bat irabaziz: Zuzendaritza artistiko onenaren Oscar Saria (Dante Ferretti eta Francesca Lo Schiavo). Film onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala eta Gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia eta musikala (Jonny Depp) sariak ere irabazi zituen.