cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Autodeterminazio
Kontzeptuak
Autodeterminazio eskubidean kontrara gertatzen da eta Nazioarteko Komunitateak aitortzen du, herri zapaldu guztiek dutela autodeterminaziorako eskubidea. Herri guztiek, zein gobernu mota nahi duten  aukeratu, garapen ekonomiko, sozial eta kultural propioa bilatzeko eta antolaketa propioa sortzeko eskubidea dute. Eta herriak definitzen ditu esanez direla: beren nortasunaren kontzientzia dutenak, berena uste duten lurralde bati atxikiak eta zuzenki edo zeharka kontrolatzen dituzten baliabide eta energiak erabiliz beren beharrak betetzen dituzten gizatalde antolatuak. Herriaren existentzia onartzen da eta askatasuna da aukera bakarra; askatasuna ez da eskatzen, gauzatu egiten da. Kasu horretan baina, indarrik eta estrategia argirik ez badago, etsaiak, autodeterminazio eskubidea, manipulatutako demosaren zati bati eginiko inposaketa bezala aurkeztuko du eta ondorioz, demokratikoa ez dela esango du.
Harold Alexander
Lehen mundu gerra eta gerra mundialen arteko urteak
1918ko martxoaren hogeita hiru eta hogeita hamar artean, Brigadako guardien 4. batailoia hartu zuen britainiarren erretiroan Alemaniarren Udaberriko erasoarengatik. Gerra 1918ko azaroaren 11ean amaitu zen.
Autodeterminazio
Historia
Autodeterminazio-kontzeptua 1860ko hamarkadan zehar agertu zen lehen aldiz, oso modu azkarrean hedatu zena. I. Mundu Gerran zehar eta hau amaitu ostean ere, Vladimir Lenin-ek zein Amerikako Estatu Batuetako presidente zen Woodrow Wilson-ek sustatu zuten. Wilsonek, bere Hamalau Puntuak deituriko proposamenean, "gutxiengo etnikoen autodeterminazio-eskubidea"ren inguruan promes eginez.
Harold Alexander
Lehen mundu gerra eta gerra mundialen arteko urteak
Uztailaren 1919tik aurrera, Baltikoko tropen burua izan zen hilabete batzuez Letonian. Letoniaren independentziagatik borrokatu zuen errusiar Boltsebikeen kontra. 1919ko urriaren 9an zauritua izan zen. 1920an Britainiara itzuli zen "Mayor" gisa. Gero, Kostantinoplan (Turkia) egon zen eta 1922ko urritik aurrera Gibraltarren egon zen. 1922an Irlandako lehenengo batailoaren buruzagi izan zen. 1923ko apiriletik 1926ko urtarrilera Londresen egon zen. Urte horretan bertan, Staff College-an egon zen, Camberley hirian. Gero, erregimenduko komandante nagusi izendatua izan zen, Irlandako guardian. Bertan, bi urte eman zituen. Hori eta gero, 1930ko urtarrilean Imperial Defence College-an sartu zen eta urte batez egon zen.
1931ko urriaren 14an, Lady Margaret Diana Bingham-ekin ezkondu zen. Honen ondoren, hiru urtez egon zen militar bizitzatik kanpo. 1934an, brigadako general izan zen denbora labur batez. Indiako (Britania Handiaren menpe zegoena) mendebaldean dagoen mugako probintzia batean izan zen hori. Bere zerbitzuengatik, bi aldiz saritua izan zen MID batez. 1936an, Indiako Izarreko Ordenean sarrera eman zioten.
1937an, George VI. erregearen kanpuko laguntzailetzat lan egin zuen. Erregeak koroa jazo zuenean, Harold berarekin egon zen, eta urte berean, general nagusi izendatu zuten. 1938ko urtearen lehenengo hilabeteetan Britaina Handira itzuli zen infanteriako lehenengo dibisioaren buruzagi izatera.
Autodeterminazio
Historia
Beraz, II. Mundu Gerraren ondoren, Nazio Batuen Erakundearen sorrerako gutunarekin. Autodeterminazioa eskatzeko zilegitasuna zein entitatek zuen zehazterakoan, gutun horretan adierazi zen herri kolonizatuek zutela horretarako eskubidea eta dagokion estatuaren erantzukizuna zela herri horien burujabetasuna onartzea. Horrela, 1960an erreferendum edo hauteskunde bidez burujabetasunari buruz erabakitzeko eskubidea onartu zitzaien herri kolonizatuei eta harrezkero lortu zuen Afrikako eta Asiako herri kolonizatu askok burujabetasuna.
Harold Alexander
Bigarren mundu gerra
Bere dibisioarekin, BEF (britainiar expedizio indarra (bigarrena)) atalean sartu zuten eta Frantziara bidali zuten.
1940ko uztalaren 1ean General bilakatu zen. Frantzia armistizioa sinatu ostean eta britainiarrak erretiratu ondoren, Mantxako kanalean zeuden britainiar militarren zuzendari bihurtu zen alemaniarrak ailegatzear baitziren (itsas lehoi operazioa).
1942ko urtarrilaren 17an general izendatu zuten eta Birmaniara bidali zuten. Han zegoela, Martxoan britainiarren erretirada antolatu zuen japoniarren gorakada zela eta. Tropak Indiara eraman zituen. Urte horretako abustuan Afrika Iparraldera bidali zuten. Eisenhowerrekin (gero EEBB-etako presidentea izango zena) egon zen fronte horretan. Azaroaren 11n beste kondekorazio bat jazo zuen; GCB.
1943ko otsailean 8. britainiar ejerzitoa eta EEBBetako lehen ejerzitoa bateratzen zuen taldea hartu zuen agintepean eta Italiako kanpainan egon zen.
1944ko ekainaren 4an Mariskal izendatu zuten. Urte horretako azaroan, Mediterraneoko militar guztien agindua hartu zuen. Barnean Europa egoaldeko frontea eta Mediterraneoko soldaduak zeuden. 1945ko apirilaren 29an, Italian zeuden alemaniar tropa guztien errendizioa jazo zuen.
Ingalaterrara bueltatu zenean, bere zerbitzuengatik teniente general eta hegoaldeko komandante izendatu zuten.
Kanadako Gobernadore Nagusia
William Lyon Mackenzie King, Kanadako lehen ministroak Kanadako Gobernadore izateko aurkeztu zuen. Horregatik bere karrera militarra utzi zuen baina utzi baino lehen 1946ko urtarrilaren 26an Knight Grand Cross of the Order of Saint Michael and Saint George jaso zuen, meritu handiko domina. Martxoaren batean, Viscount Alexander of Tunis eratu zuen, baita Errigal ere, Donegaleko kondadoan. Apirilaren 12an Senatuan sartzeko ospakizuna egin zen, bere postua ofizialki hartuz.
Oso serio hartu zuen postua eta badirudi bost urtetan 300.000 km inguru ibili zela Kanada ezagutzen. Kanadako Scout nagusia izan zen.
1947an, Albertara joan zen eta Blackfoot tribuak agila buru nagusi bezala hartu zuen.
Atzerrira joan zen bidai ofizialetan- 1947an, EEBBko presidentea, Harry S. Truman ikusi zuen eta 1948ko ekainean Brasilgo presidentea, Eurico Gaspar Dutra ikusi zuen, baita beste hainbat pertsona garrantzitsu ere. Irlandako Taoiseach-ak, John A. Costello, 1948an bisitatu zuen Alexander Kanadan. Momentu horretan, Costellok Irlandako gehiengoak (Irlanda Iparraldea Erresuma Batuan jarraituko zuen) Commonwealth utzi egingo zuela jakinarazi zuen eta Alexanderri momentu txarrak pasarazi zizkion. Erabakia hartuta zegien lehenagotik, eta bat-bateko berriak ekaitz diplomatiko bat eratu zuen. Polemikaren artean Costellok Alexanderrek probokatu zuela esan zuen baina bere memorietan hori gezurra zela eta Alexanderrren jokaera zuzena izan zela idatzi zuen. Polemiken artean, Irlandako Errepublika eratu zen. 1949ko Commonwealth Prime Ministers Conference-ean, bere agindupean zegoen Kanada eta Commonwealth barnean zeuden beste lur guztiak Dominion hitza zeukatenak, member of the Commonwealth, bezela berrizendatu zituzten.
Nahiz eta gerra ondoko hazkundea bizi zuen Kanada 1950ean gerra murgilduta geratu zen berriz ere. Eta Kanadarekin batera, Komandante Nagusia, Alenxander. Koreako gerrara bidali baino lehen berak, tropak bisitatu zituen.
Britania Handiko Defentsa Ministroa
1952an, Churhill Defentsako ministroa izendatu zuen eta bere postua utzi zuen Kanadan Londonera itzultzeko. Egun gutxi geroago, George VI.a hil egin zen otsailaren 5etik 6rako gauean. Martxoaren 14an, Earl Alexander of Tunis, Baron Rideau of Ottawa and Castle Derg.[80] bihurtu zen. Alexander Erregina berriaren koronazioko organizazioko komitean egon zen, eta Soberanoaren Orb-ea eraman zuen 1953an egin zen estatuko prozesioan.
Erretiroa
1954. urtera arte Defentsa Ministroa izan zen, eta orduan, politikatik erretiratu egin zen. 1959ean erreginak Order of Merit.[83] eman zion. 1960tik 1965ra, Constable of the Tower of London.[84] izan zen. Kanadara askotan bueltatu zen familia eta lagunak bisitatzera eta 1969an aorta zulatuta hil zen.
Hileta, 1969ko ekainaren 24ean egin zen, St. George's elizan, Windsorreko gazteluan. Bere gorpua Tyttenhangeretik urbil dagoen Ridge herriko hilerrian dago.
Autodeterminazio
Historia
20. mendearen amaieran, Autodeterminazio prozesu aipagarriak izan dira orobat Sobietar Batasun ohiko herrietan eta Jugoslavia osatu zuten estatuetan, eta gorabeherak gertatu dira beste hainbat kasutan, adibidez Sahararen kasuan, zeinetan 1998an ospatu behar baitzen Marokoren mendeko izan ordez burujabe izan nahi zuen erabakitzeko erreferenduma, artean ezin ospatu izan dena.
Nazio Batuen Erakundearen rol eta ikuspegia
Autodeterminazio-eskubiderako eskubidea Nazio Batuen Erakundearen Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean (1966koa) ageri da, nahiz eta ez den ageri, berez, Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean (GEAU). Bestalde, Nazio Batuen Batzar Nagusiaren zenbait ebazpenek eskubide honi erreferentzia egiten diote, bai eta eskubidearen inguruko aferak garatu ere. Ebazpen hauetatik, aipagarria da 1514 (XVI) edo 1541 (XVI) ebazpena, koloniak diren herrien autodeterminazio-eskubidearen inguruan aritzen dena.
Egia bada ere NBEren ebazpen batzuek autodeterminazio eskubidea koloniei soilik aitortzen dietela (1960ko 1514 eta 1541 ebazpenek, esaterako), beste ebazpen batzuetan NBEk ez ditu koloniak aipatzen (1966ko Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean, esaterako). Horretaz gain, 1990etik aurrera Europako ekialdean independizatu diren lurralde asko ez ziren "koloniak", hitzaren zentzu hertsian. Berdin esan liteke Quebecez edo Eskoziaz, 1980an, 1995ean eta 2014an autodeterminazio-erreferendumak antolatu zituztenak.
NBEren Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna
NBEk 1966an onartutako Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunak aipamen zuzena egiten dio autodeterminazio eskubideari, bere lehenengo artikuluan. Hala dio, hitzez hitz :
''Nazioarteko zuzenbidean eta elkarren mesedetan oinarritutako nazioarteko lankidetza ekonomikotik ondorioztatzen diren betebeharrei iskin egin gabe, herri guztiek libreki erabili ahal dituzte dauzkaten ondare eta baliabide naturalak beren helburuetarako. Inolako kasutan ere ezin zaizkio herri bati kendu biziraupenerako funtsezkoak dituen baliabideak''.
Autodeterminazio eskubidea Estatuen legedietan
Badaude beren barnean hainbat herri edota eta hainbat nazio egon daitezkeela aitortzen duten Estatuak. Baina horrelakorik badaudela aitortuta ere, gutxi dira Estatu barneko herri edo nazioei beren kabuz antolatzeko eskubidea aitortzen dieten Estatuetako konstituzio edo legediak.
Txileko Estatuak 1989an Herri Indigenen eskubide ekonomiko, sozial eta kulturalei aitorpen konstituzionala emango lieke, eta batzorde berezi bat eratuko litzateke erakunde indigenekin, indigenen lege-proiektu bat egiteko. Horren truke, erakunde indigenek beren eskariak bideratzeko bide instituzionala erabiltzeko konpromisoa hartu zuten.
Portugaleko konstituzioak herrien autodeterminazio eskubideaz, 7.3 artikuluan, "Herriek autodeterminaziorako, independentziarako eta garapenerako duten eskubidea aitortzen du, bai eta zapalkuntza mota guztien aurkako matxinadarako eskubidea ere".
Liechtensteineko legediak, Suitzakoak bezala, erreferendumak egiteko aukera handiak ematen ditu, eta nahikoak dira 1.500 sinadura erreferendum bat bideratzeko. Liechtensteineko udalek badute autodeterminazio erreferenduma antolatzeko eskubidea.
Espainiako Estatuak honako testu hau eman zuen argitara 1977an: "Herri guztiek dute libre erabakitzeko eskubidea. Eskubide horren arabera, herriek askatasunez ezartzen dute haien izaera politikoa, eta garapen ekonomiko, sozial eta kulturala ere sustatzen dute". Baina gero, Espainiako 1978ko Konstituzioan, Espainia nazio eta herri burujabe bat eta bakarra dela zioen alde batetik, eta bestetik Espainiaren baitan nazionalitateak bazeudela ere aipatzen zen. Nazionalitate horien autodeterminazio eskubidea ez zen aipatu.
Kanada eta Quebeceko kasua
1998an ebazpen inportante bat hartu zuen Kanadako Auzitegi Gorenak, Quebecen balizko sezesioaz, mugarri inportantea Kanada eta Quebec-entzat, eta baita nazioarteko legediaren baitan, balizko sezesio baten auzia zedarritzen baitu. Konstituzioan Quebecek autodeterminatu edo independizatzeko eskubiderik ez zegoela ebatzi zuten epaileek, baina horren gainetik printzipio demokratikoa nagusitzen zela. Quebecen nagusitasun demokratiko bat bozka bidez gauzatzen bada (baldintza batzuk betez), Kanadako Gobernuak fede onez negoziatu behar du independentzia (fede onaren definizioetan ere ez zen sartu Auzitegia, dena dela).
Erreferentziak
"
Judoa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak 52 kg
Emakumezkoen 52 kg-ko judoko txapelketa 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan egin zen Nippon Budokanen, 2021eko uztailaren 25ean.
Houeillès
Houeillès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Houeillès udalerrian erroldatutako biztanleak 639 ziren. Familiak 300 ziren, horien artean 104 pertsona bakarrekoak ziren (56 bakarrik bizi ziren gizonak eta 48 bakarrik bizi ziren emakumeak), 104 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 421 etxebizitza zeuden, 309 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 93 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 396 etxeak ziren eta 22 apartamentuak ziren. 309 etxebizitza nagusietatik 200 bere jabearen bizilekua ziren, 88 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 12 etxek bi zituzten, 55 etxek hiru zituzten, 120 etxek lau zituzten eta 120 etxek bost zituzten. 255 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 146 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 119 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 335 ziren, horien artean 242 aktiboak ziren eta 93 inaktiboak ziren. 242 pertsona aktiboetatik 217 lanean zeuden (114 gizon eta 103 emakume) eta 25 langabezian zeuden (10 gizon eta 15 emakume). 93 pertsona inaktiboetatik 42 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 29 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Houeillès udalerrian 299 unitate fiskal zeuden, 621 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.529,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 zurginak, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gdańskeko artxidiozesia
Gdańskeko artxidiozesia (Archidiecezja gdańska, Archidioecesis Gedanensis) Erromatar Eliza Katolikoaren poloniar artxidiozesia da. 1925eko abenduaren 30ean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1992ko martxoaren 25ean artxidiozesi egin zen. Artzapezpikuaren egoitza Gdańsken dago. Egun artzapezpikua Tadeusz Wojda da.
Paula Malia
Paula Malia (Bartzelona, Katalunia, 1990eko irailaren 26a) bartzelonar aktore eta abeslari ezaguna da, Benvinguts a la família (2018) telesailean Teresa Díaz interpretatzen baitu. Halaber, Carmen interpretatu zuen Netflix (2020-2021) Valeria seriean Elisabet Benavent idazlearen izen bereko eleberri sagaren egokitzapenean.
Biografia
Arte dramatikoa ikasi zuen Bartzelonako Eòlia eskolan eta gero Bartzelonako Antzerki Institutuan.
Abeslari ibilbidea, The Mamzelles musika taldea
The Mamzelles musika taldearen parte da, Paula Ribó eta Bàrbara Mestanzarekin batera. Taldea ospetsu egin zen Kataluniako Generalitatearen birziklapenari buruzko iragarki bat egin zuenean. 2012an, taldeak lehen diskoa kaleratu zuen: Que se desnude otra Discmedi diskoetxearekin. 2014. urtean taldeak Totem izeneko bigarren diskoa kaleratu zuen Discmediarekin, Fluren&Santosek ekoitzia
Allport (Arkansas)
Allport Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Lonoke konderrian kokatuta dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Paula Malia
Aktore ibilbidea
Crakòvia kirol-sketchen programan hasi zuen telebistan bere ibilbidea, eta hainbat pertsonaia imitatu zituen, besteak beste, Pilar Rubio.
2014. urtean, Joel Joanek idatzi, zuzendu eta protagonizatutako TV3 El crac telesailaren banaketan parte hartu zuen. Hurrengo urtean, TV3 La Riera telesaileko kapitulu-sortan, Vanessa izan zen.
2016. urtean, tv3ko Cites serieko bigarren denboraldiko protagonistetako bat izan zen, eta Elena interpretatu zuen, maitasunean zorte handirik ez duen gazte alaia eta ameslaria. Paula Malia serieko 6 kapitulutan agertu zen, bai Dídac (Alain Hernández) pisukidearen hitzorduetarako laguntza-pertsona gisa, bai bereak Berto (Artur Busquets), Quim (David Marcé) eta Gerardekin (Àlex Maruny).
Losing My Religion
Losing My Religion (euskaraz Nire Erlijioa Galtzen) R.E.M. musika taldearen abesti bat da. 1991an Out of Time diskoaren barnean argitaratu zuten.
Bizigarritasun planetario
Bizigarritasun planetarioa gorputz astronomiko batek biziari eusteko daukan ahalmenaren neurria da. Planeta nahiz planeta horien satelite naturaletan aplika daiteke kontzeptua.
Bizia existitzeko betebehar bakarra da energia iturri bat egotea. Horregatik interesgarria da izar bakoitzaren zona zirkunestelar bizigarria zehaztea, baina bizigarritasun planetarioaren nozioak beste irizpide geofisiko, geokimiko eta astrofisiko batzuen burutzapena suposatzen du gorputz astronomiko bat biziari eusteko gai izateko. Bizia estralurtarra existitzen den ala ez ez dakigunez, bizigarritasun planetarioa Lurreko egoeren eta Eguzkiaren eta Eguzki sistemaren ezaugarrien estrapolazioa da neurri handian, bizia garatzeko kondizio onak dituztelako. Aparteko interesa dauka Lurrean zelula anitzeko eta ez bakarrik zelulabakarreko animaliak sortzea ahalbidetu duen faktore multzoa. Gai honen inguruko teoriak eta ikerketak planeta zientziaren osagai dira, baita garatzen ari den astrobiologiarenak.
Beste planetek bizia ostatatzea antzinako ideia da, historikoki filosofiaren barnean fisika zientziaren barnean bezala egon den arren. XX. mendearen bukaeran bi aurrerapauso garrantzitsu eman ziren arlo honetan. Hasteko, esplorazio robotikoak eta Eguzki Sistemako beste planeten eta sateliteen behaketak funtsezkoa izan den informazioa eskaini dute bizigarritasun irizpideak definitzeko eta Lurra eta beste gorputz askoren artean konparazio geofisiko garrantzitsuak ezartzeko. Eguzki sistemaz kanpoko planeten aurkikuntza (1992an hasia eta handik aurrera izugarrizko hazkundea izan duena) bigarren pauso garrantzitsua izan zen. Eguzkia planetak ostatatzen dituen izar bakarra ez dela konfirmatu zuen eta bizigarritasunaren inguruko ikerkuntzaren ikusmuga Eguzki Sistematik kanpo zabaldu zuen.
Izar sistema egokiak
Oro har Eguzkiaren antza duten gorputzak ugariak izan daitezken arren, orobat garrantzitsua da kokatzen diren sistema biziarekin bateragarria izatea. 2002an SETI-ren Phoenix Proiektuaren babesarekin Margaret Turnbull eta Jill Tarter zientzialariek “HabCat”-a (“Izar Sistema Bizigarrien Katalogoa”) garatu zuten. Katalogoa Hipparcos Katalogoaren 120.000 izarrak galbahetzen prestatu zen 17.000 “HabStars”-ez osatutako taldearekin geratu arte, eta erabili zituzten hautaketa kriterioak abiapuntu ona osatzen dute planeta bat bizigarria izateko faktore astrofisikoen beharraren zergatia ulertzeko.
Mota espektrala
Izar baten mota espektralak sekuentzia nagusiko izarren kasuan bere erabateko masarekin koerlazionatua dagoen fotosferaren tenperatura adierazten du. Gaur egun “HabStars”-entzako lerrun espektral egokia “F baxu”-tik edo “G”-tik “K ertain”-eraino doala kontsideratzen da. Hau 7000 K-tik 4000 K-ra doazen tenperaturei dagokie; Eguzkia (ez da kointzidentzia) muga hauen arteko puntu erdian dago, eta G2 izarra bezala sailkatuta dago. Hau bezalako "ertain klaseko" izarrek bizigarritasun planetarioarentzako garrantzitsuak kontsideratzen diren ezaugarri batzuk dituzte:
Izar hauek ez dira ez “oso beroak” ez “oso hotzak”, eta bizia agertu ahal izateko denbora nahikoa bizi izaten dira. Lerrun espektral honek Esne Bideko izarren % 5-10 inguru suposatzen du. “K baxu” eta “M”-ko motatako izarrak (“nano gorriak”) planeta bizigarriak izateko egokiak diren ala ez bizigarritasun planetarioaren eremuan erantzunik gabe dagoen koskarik garrantzitsuena da, izar gehienak lerrun horretan sartzen direlako.
Zona bizigarri egonkor bat
GB “egonkor” batek bi faktore inplikatzen ditu. Lehenengo, GB baten lerruna ez da asko aldatu behar denboran zehar. Zahartzean izar guztiek argitasuna irabazten dute eta haien zona bizigarriak kanporantz desplazatzen dira, baina prozesu honen abiadura gehiegizkoa baldin bada (izar supermasibo batekin, adibidez), planetek leiho labur bat bakarrik izango zona bizigarriaren barruan, eta ondorioz bizia garatzeko probabilitate txikiagoa. GB baten lerruna eta bere mugimendua kalkulatzea inoiz ez da erraza, karbonoaren zikloa bezalako atzeraelikadura ziklo negatiboek argitasun gehikuntzak desplazatzeko joera dutelako. Egoera atmosferikoei buruz egiten diren suposizioek eta geologiak zona bizigarriaren lerrunean eguzki eboluzioak adina eragina dute; Eguzkiaren zona bizigarrirako proposaturiko parametroek, adibidez, asko fluktuatu dute. .
Bigarren, ezin da existitu erraldoi gaseoso bat bezalako gorputz masiborik zona bizigarriaren barnean edota gune honetatik hurbil, Lurra bezalako gorputzen eraketan interferitzen. Asteroide-gerrikoaren masa, adibidez, dirudienez ez zen materiaren gehitze prozesuaren bidez planeta bat sortzeko gai izan Jupiterrekin erresonantzia orbitalak zeudelako; planeta erraldoi hau orain Artizarra eta Marte planeten orbiten artean dagoen espazioan agertu izan balitz, seguraski Lurrak ezin izan zitekeen orain daukan forma garatu. Erraldoi gaseoso batek GBaren barnean eta kondizio zehatz batzuetan ilargi bizigarriak izan litzakeela dioten seinaleek lehenago esandakoa orekatu dezakete. Lehen Eguzki sistemaren patroia, hau da, barnean planeta harritsuak eta kanpoan planeta erraldoi geseosoak, leku guztietan errepikatzen zela suposatzen zen, baina eguzkitik kanpoko planeten aurkikuntzek ideia hau baztertu dute. Jupiterren tamainako gorputz asko aurkitu dira euren orbita bere izar primarioetatik hurbil deskribatzen, GB potentzialak zapuztuz. Posible da gaur egun eguzkitik kanpoko planetei buruz ditugun datuak bakarrik orbita txikiak eta eszentrikoak dituzten planeta handien kasuan baliagarriak izatea, askoz errazago identifikatzen direlako; ezezaguna da oraindik zein eguzki sistema mota den eredua.
Izar aldakuntza baxua
Argitasun aldaketak izar guztietan gertatzen dira, baina fluktuazio hauen tamainak lerrun handi bat hartzen du. Izar gehienak nahiko egonkorrak dira, baina izar aldakorren gutxiengo esanguratsu batek bat-bateko argitasun gehitze handiak jasaten ditu, eta ondorioz orbitan dauden beste gorputzetara erradiatzen den energia ere handitzen da. Izar hauek planeta bizigarriak izateko hautagai txarrak kontsideratzen dira, bere portaera aldez aurretik jakin ezin izateak eta bere energia emisioetan gertatzen diren aldaketek eragin negatiboa izango luketelako organismoetan. Tenperatura zehatz batetara ohituta dauden izaki bizidunak gehiegizko tenperatura aldaketara moldatzeko izan ditzaketen zailtasunak dira ondoriorik garbiena. Are gehiago, argitasun gehikuntzak bizia arriskuan jarri ditzaketen sekulako gamma izpi eta X izpi dosiekin batera gertatu ohi dira. Atmosferek ondorio hauek arintzen dituzte (Eguzkiaren argitasunaren % 100eko gehikuntza absolutuak ez luke beharrez Lurraren tenperatura absolutuaren % 100eko gehikuntza suposatuko), baina baliteke izar aldakorren inguruan euren orbita deskribatzen dituzten planetek atmosferen babesa ez izatea gorputz hauek zunpatzen duen maiztasun altuko energiaren eraginez.
Eguzkiak arrisku hau saihesten du: eguzki maximoaren eta minimoaren arteko aldakuntza % 0,1ekoa da, bere 11 urteko eguzki zikloan zehar. Nabariki (ukaezina ez den arren) Eguzkiaren argitasunean gertatu diren aldaketek eragin nabaria izan dute Lurraren klimarengan historian zehar; posible da, adibidez, bigarren milurteko Izotz Aro Txikia eguzkiaren argitasunaren epe luzerako urripenak eragitea. Beraz, ez da beharrezkoa izar bat benetako izar aldakorra izatea argitasunaren aldaketek bizigarritasunean eraginak izateko. Ezagutzen diren Eguzkiaren “bikien” artean Eguzkiaren antza handiena duen izarra 18 Scorpii dela kontsideratzen da; interesgarria da (eta, aldi berean, zoritxarrekoa handik hurbil bizia existitzeko aukerentzat) bi gorputzen arteko desberdintasun esanguratsu bakarra eguzki zikloaren zabaltasuna izatea, 18 Scorpiiren kasuan askoz handiagoa, dirudienez.
Metalikotasun altua
Edozein izarraren funtsezko elementuak hidrogenoa eta helioa diren arren, pisuko elementu kantitateari dagokionez aldakuntza handia dago. Izar bateko metal proportzio handi bat disko protoplanetarioan dagoen material astun erabilgarriarekin koerlazionatua dago. Metal kantitate txiki batek izar baten inguruan planetak sortzeko probabilitateak neurri handi batean gutxitzen ditu, sistema planetarioen eraketari buruzko eguzki nebulosaren teoriaren arabera. Metal gutxi duen izar baten inguruan sortutako edozein planetak oso masa gutxi izango du, seguraski, eta ondorioz ez da bizia garatzeko aproposa izango. Orain arte, exoplaneta bat aurkitu den sistemen ikerketa espektroskopikoek edukiera metaliko altua eta planeten eraketaren arteko erlazioa baieztatzen dute: “planetak dituzten izarrak, edo, behintzat, gaur egun aurkitzen ditugun antzeko planetak dituztenak, planetak ez dituzten izarrak baino askoz metal kantitate handiagoa dute, garbiki”. Metalikotasun altuak gaztetasun betekizun bat ere ezartzen die ‘’habstars’’-ei: unibertsoaren historiaren hasieran sortutako izarrek metal edukiera baxua dute, eta ondorioz, planetak izateko probalitate handiago.
Ezaugarri planetarioak
Planeta bizigarriei buruzko suposaketa nagusiak harritsuak direla dio. Planeta hauek, Lurraren masaren magnitude ordena baten barruan daudenak, gutxi gorabehera, silikato harriez osaturik daude batez ere, eta ez dira erraldoi gaseosoetan aurkitzen diren kanpo hidrogeno eta helio geruzetatik sortu. Posible da bizia garatzea planeta erraldoien goi hodeietan, baina ez du ematen gerta daitekeenik ez dutelako azalarik eta bere grabitatea oso handia delako. Beste aldetik, planeta erraldoien satelite naturalak guztiz baliozko hautagaiak dira bizia garatzeko.
Bizia baimentzeko probabilitate handiena zein giro duen aztertzean, bakterioak edota arkeak bezalako organismo zelulabakarraren eta metozooak (animaliak) bezalako organismo konplexuen artean bereizketa egiten da. Zelulabakartasunak zelulaniztasunean du jatorria beharrez, eta organismo zelulabakarrak agertzen diren lekuetan ez dago konplexutasun hori baino handiagoa garatuko dela dioen elementurik. Behean zerrendatutako ezaugarri planetarioak normalean bizia sortzeko erabakigarriak kontsideratzen dira, baina kasu guztietan bizigarritasunari agertzen zaizkion oztopoak zorrotzagoak kontsideratu behar dira landareak bezalako organismo zelulanitzen eta animalien kasuetan bizia zelulabakarraren kasuan baino.
Masa
Masa gutxiko planetak hautagai txarrak dira bizia garatzeko bi arrazoirengatik. Lehenengo, bere grabitate baxuak zaila egiten du atmosfera mantentzea. Molekula osatzaileek ihes-abiadurara heltzeko eta espazioan galtzeko probabilitate gehiago dute eguzki haizeak bonbardatzen dituenean edota talka batek astintzen dituenean. Atmosfera lodia ez duten planetek ez dute biokimika primario batentzako beharrezkoa den materiala, isolamendu gutxi dute eta bero transferentzia gutxi bere azalaren artean (adibidez, Martek, atmosfera mehea duenez, Lurrak antzeko distantzian izango lukeen tenperatura baino hotzagoa du) eta maiztasun altuko erradiazioaren eta meteoroideen kontrako babes gutxiago. Gainera, atmosfera 0,006 lur atmosfera baino txikiagoa baldin bada, ezin da ur likidoa existitu beharrezkoa den presio atmosferikora ez heltzeagatik, 4,56 Torr edo mmHg (608 paskal). Ura likidoa den tenperaturen lerruna txikiagoa da presio baxuetan, orokorrean.
Bigarren, planeta txikiek diametro txikiak dituzte eta, ondorioz, planeta handiak baino gainazal/bolumen proportzio handiagoa. Gorputz hauek osatu eta gero soberan geratu zen energia azkar galtzeko joera dute eta geologikoki hilda geratzen dira, bizia garatzeko gainazalak behar dituen materialak eta atmosferarako karbono dioxidoa bezalako tenperatura moderatzaileak hornitzen dituzten sumendi, lurrikara eta aktibitate tektonikorik gabe. Plaken tektonika bereziki erabakitzaile dela dirudi, Lurrean behintzat: ez du bakarrik mineralak eta konposatu kimiko garrantzitsuak birziklatzeko balio, biodibertsitatea ere sustatzen du kontinenteak sortuz eta giro konplexutasuna handituz eta lurraren eremu magnetikoa sortarazteko beharrezkoak diren zelula konektiboak sortzen laguntzen du. .
“Masa gutxi” etiketa erlatiboa da, nolabait; Lurrak masa gutxi duela kontsideratzen da Eguzki Sistemako erraldoi gaseosoekin konparatzen denean, baina, gorputz harritsuen artean, handiena da diametroari eta masari dagokionez, eta baita dentsitate handienekoa ere. Bere grabitatearekin atmosfera bat eusteko moduko tamaina dauka eta bere nukleo likidoa bero iturri izaten jarraitzeko, azalaren geologia anitza bultzatuz (planeta baten nukleoan elementu erradioaktiboen deskonposizioa berotasun planetarioaren beste osagai garrantzitsu bat da). Marte, aldiz, ia (edo agian guztiz) hilda dago geologikoki, eta bere atmosferaren parte handi bat galdu du. Beraz, bizigarritasunerako masa minimoaren muga Marte eta Lurra edo Artizarraren arteko puntu batean dagoela ondorioztatzea zuzena izango litzateke. Aparteko inguruabarrek aparteko kasuak eskaintzen dituzte: Jupiterren Io sateliteak (planeta harritsuak baino txikiagoa) sumendi aktibitatea dauka bere orbitak induzitutako tentsio grabitatorioak direla eta; bere bizilaguna den Europak azal izoztu baten pean ozeano likido bat izan dezake, erraldoi gaseoso baten inguruko orbitan sortutako energiaren eraginez ere; Saturnoren Titan ilargia, bestalde, bizia izateko posibilitate txiki bat dauka, atmosfera lodi bat mantentzen duelako eta bere azaleko metano likidoan erreakzio kimikoak posibleak direlako. Satelite horiek oso bereziak dira, baina frogatu dute masa ezin dela bizigarritasuna erabakitzeko irizpidetzat jo.
Azkenik, planeta handi batek burdin nukleo handi bat izatea normala da. Honek planeta eguzki haizetik babesten duen eremu magnetiko baten existentzia ahalbidetzen du. Masa ez da ezinbesteko irizpide bakarra eremu magnetiko bat sortzeko (planetak bere nukleoaren barruan dinamo efektua sortzeko beharrezkoa den azkartasunez biratu behar du ere ) baina prozesuaren osagai esanguratsu bat da.
Orbita eta errotazioa
Beste bi irizpideetan bezala, ezaugarri orbitalek eta errotazionalek bizigarritasun planetarioarengan dituzten efektuak finkatzeko kontsiderazio kritikoa da egonkortasuna. Eszentrikotasun orbitala objektu primarioarekiko distantzia handien eta txikien arteko diferentzia da. Gero eta eszentrikotasun handiagoa, gero eta handiagoa da planeta baten azalaren tenperatura fluktuazioa. Adaptagarriak diren arren, izaki bizidunek bakarrik neurri baten jasan ditzakete aldakuntzak, batez ere fluktuazioek planetaren disolbatzaile biotiko nagusiaren (adibidez, Lurreko ura) bai urtze-puntua bai irakite-puntua gainditzen badituzte. Gero eta konplexutasun handiagoa, gero eta sentsibilitate handiagoa dauka organismo batek tenperaturekiko. Lurraren orbita ia zircularra da, 0,02 baino eszentrikotasun txikiagoarekin; geure sistemako beste planeta batzuek (Pluton planeta nanoa eta Merkurio izan ezik) bizia sortzeko kaltegarriak ez diren eszentrikotasunak dituzte ere.
Eguzkitik kanpoko planeten eszentrikotasunari buruz jasotako datuek zientzialariak harritu dituzte: % 90ak eguzki sistemako planetena baino eszentrikotasun handiagoa dauka., eta batez besteko datua 0,25 da. Hau laginaren alborapen baten emaitza izan daiteke. Askotan planetak ez dira zuzenean ikusten, eta euren izarrean eragiten duten kulunkaren bitartez ondorioztatzen dira. Gero eta eszentrikotasun handiagoa, gero eta handiagoa da izarrarenganako perturbazioa, eta, ondorioz, planeta antzemateko posibilitateak handiagoak dira.
Biziak eboluzionatzeko aukera izateko planeta baten mugimenduak bere errotazio ardatzaren inguruan hainbat irizpide bete behar ditu. Lehen suposaketa bat planetak urtaro moderatuak izan behar dituela da. Ekliptikoaren perpendikularrarekiko inklinazio axial gutxi edo eza baldin badago, ez da urtarorik egongo eta, ondorioz, biosferaren dinamikaren funtsezko eragingarri bat desagertu egingo da. Planeta, inklinazio esanguratsu bat izango balu baino askoz hotzagoa izango litzateke ere: erradiazio handiena beti ekuadorraren gradu gutxi batzuen barruan erortzen denean, klima beroak ezin du polarra gainditu eta azkenean hotzagoak diren sistema klimatiko polarrek menperatzen dute planetaren klima.
Bestalde, planeta bat erradikalki inklinatua baldin badago, urtaroak muturrekoak izango dira eta hauek biosferak homeostasia lortzea zaildu egingo dute. Kuaternarioan Lurrak poloetako izotzaren murrizketarekin, tenperatura beroagoekin eta urtaro aldakuntza gutxiagoarekin batera heldutako inklinazio axial handiagoa zuen arren, zientzialariek ez dakite joera hau amaierarik gabe jarraitu izango balitz ardatzaren inklinazio handiagoarekin.
Orbitari buruz kontuan hartzeko beste puntu batzuk hauek dira:
Lurraren ilargiak paper erabakiorra jokatzen duela dirudi lurreko klimaren moderazioan inklinazio axiala tinkotzen duelako. Inklinazio kaotiko bat bizigarritasunerako zoritxarrekoa izan daitekela iradoki da; hau da, Ilargiaren tamainako satelite bat ez da bakarrik lagungarria, betebeharra baizik tinkotasuna emateko. . Puntu honen inguruan desadostasuna dago.
Geokimika
Orokorrean, existitu daitekeen edozein bizia estralurtarra bizia lurtarra oinarrituta dagoen oinarrizko kimika berean oinarrituta egongo dela onartzen da, bizirako ezinbestekoak diren elementuak, karbonoa, hidrogenoa, oxigenoa eta nitrogenoa badirelako ere elementu kimiko erreaktibo arruntenak unibertsoan. Egitez, aminoazidoak bezalako konposatu biogeniko sinpleak aurkitu dira meteorito eta izarrarteko espazioan. Lau elementu hauek Lurreko biomasa totalaren % 96a suposatzen dute. Karbonoak paregabeko gaitasuna dauka beste karbono atomoekin lotzeko eta estruktura anitzak eta nahasiak osatzeko, zelula biziek eratzen dituzten mekanismo konplexuak osatzeko material ezin hobea izanez. Hidrogenoak eta oxigenoak, ur egoeran, prozesu biologikoak gertatzen diren disolbatzailea osatzen dute, baita biziaren sorrera ahalbidetu zuten lehen erreakzioak gertatu ziren disolbatzailea ere. Karbonoa eta oxigenoaren arteko lotura kobalente indartsuak osatzean askatutako energia, konposatu organikoak oxidatzean erabilgarri, izaki bizidun konplexu guztien erregaia da. Lau elementu hauek aminoazidoak sortzeko balio dute. Aminoazidoak proteinak osatzen dituzten blokeak dira, ehun biziaren sustantzia.
Espazioan ugaritasun erlatiboak ez dauka beti islapena planetetan ugaritasun batean; bizirako ezinbestekoak diren lau elementuetatik, bakarrik oxigenoa da ugaria lurrazalean, adibidez. Elementu hauetako asko, hidrogenoa eta nitrogenoa bezalakoak, karbono dioxidoa, karbono monoxidoa, metanoa, amoniakoa eta ura bezalako bere konposatu oinarrizkoenekin batera, tenperatura epeletan gaseosoak izateak esplikatu dezake hau. Eguzkitik hurbil dagoen eremu beroan, konposatu lurrunkor hauek ezin izan zuten paper esanguratsurik jokatu planeten eraketa geologikoan. Aldiz, era gaseosoan harrapatuak izan ziren azala gazteen pean, silizio dioxidoa (silizio eta oxigenoaren konposatu bat, oxigenoaren ugaritasun erlatiboaren berri ematen duena) bezalako konposatu harritsu ez lurrunkorrez osatuak zeudenak, gehienbat. Konposatu lurrunkorren askapena lehen sumendien bidez atmosferaren eraketan lagungarria izan zen, seguruenik. Miller-Urey esperimentuak aminoazidoak hasierako atmosfera batean konposatu sinpleen sintesiaz eratu zitezkeela frogatu zuen.
Dena den, sumendi gas askapenak ezin du Lurreko ozeanoetan dagoen ur kantitatea esplikatu. Bizirako beharrezkoa den uraren (eta karbonoaren) gehiengoa kanpo eguzki sistematik iritsi behar izan zen, eguzki berotik urrun non egoera solidoan iraun ahal izan zuen. Baliteke Eguzki Sistemako lehen urteetan Lurra jo zuten kometek ur kantitate handiak uztea Lur gaztearen gainean, bizirako beharrezkoak diren beste konposatu lurrunkorrez gain (aminoazidoak barne), bizia garatzeko ignizio inarra proportzionatuz.
Izar sistema alternatiboak
Bizia estralurtarraren bideragarritasuna finkatzeko, denbora askoan zehar astronomoek Eguzkia antzeko izarretan jarri dute arreta. Hala ere, Eguzki Sistemaren antza gutxi duten sistemetan bizia garatu ahal izateko posibilitatea ikertzen hasi dira.
Sistema bitarrak
Estimazio tipikoek izar sistemen % 50-a edo gehiago sistema bitarrak direla diote. Honen arrazoi bat laginaren alborapena izan daiteke, izar masiboak eta argitsuak sistema bitarretan agertu ohi direlako eta ikusteko eta katalogatzeko errazenak direlako; beste analisi zehatzago batek izar arruntenek, argi gutxiago dutenak, normalean lagunkiderik ez dutela iradoki du, eta ondorioz izar sistema guztien bi heren bakartiak direla.
Sistema bitar batean izarren arteko distantzia unitate astronomiko (UA, Lurraren eta Eguzkiaren arteko distantzia) bat baino gutxiagotik zenbait ehunetara doa. Azken kasu honetan, izarretako bat orbitatzen duen planeta batengan eragin grabitatorioak mespretxagarriak izango dira, eta bere bizigarritasun planetarioa ez da trabatua ikusiko, behintzat orbita oso eszentrikoa ez baldin bada. Hala ere, distantzia nabarmen txikiagoa denean, orbita egonkor bat ezinezkoa izan daiteke. Planeta eta bere izar primarioaren arteko distantzia beste izarrera hurbiltzen den distantzia minimoaren bosten bat baino handiagoa baldin bada, egonkortasun orbitala ez dago bermatua. Sistema bitarretan planetak eratzeko posibilitatea bera denbora asko daramatza garbi egon gabe, indar grabitatorioek planeten eraketan interferitu litzatekeelako. Alan Bossen lan teorikoak Carnegie Institutuan sistema bitarren inguruan erraldoi gaseosoak eratu daitezkeela frogatu du izar bakartiekin egiten duten era berean. Alpha Centauriren (Eguzkitik hurbilen dagoen izar sistema) ikerketa batek planeta bizigarrien bilakuntzan sistema bitarrak ez direla baztertu behar iradokitzen du. Centauri A eta B-ren artean 11 UA-ko distantzia dago bere hurbilketa handienean (23 UA batez beste), eta biek zona bizigarri egonkorrak izan ditzakete. Sistema honetan simulatutako planeten egonkortasun orbitalaren epe luzeko ikerketa batek edozein izarretik 3 bat UA-tara kokatuta dauden planetak egonkorrak iraun daitezkeela frogatzen du (hau da, ardatz erdi handiena % 5 baino gutxiago desbideratzen da). Centauri A-ren zona bizigarriaren zenbatespen kontsebadore batek 1,2 edo 1,3 UA-tara kokatzen du eta Centauri B-rena 0,73 edo 0,74-ra — bi kasuetan eremu egonkorrean ongi barneratuak.
Nano gorria duten sistemak
Nano gorri baten bizigarritasuna finkatzea unibertsoan biziaren arruntasun gradua finkatzeko lagungarria izan daiteke, nano gorriek galaxia osoko izarren % 70- 90 suposatzen dutelako. Seguraski nano marroiak nano gorriak baino ugariagoak dira. Hala ere, ez dira izar bezala klasifikatzen, eta ezin izango lukete inoiz bizia sustatu ezagutzen dugun bezala, askatzen duten bero gutxia azkar desagertzen delako.
Urte askotan zehar, astronomoek nano gorriak bizia garatzeko leku posible bezala baztertu dituzte. Euren tamaina txikiak (0,1-0,6 eguzki masa) euren erreakzio nuklearrak erritmo mantso itzelaz gertatzen direla esan nahi du, eta oso argi gutxi emititzen dute (Eguzkiak ekoizten duenaren % 3-0,01). Nano gorri baten inguruan orbitatu lezakeen planeta batek asko hurbildu beharko litzateke izarrera bere azalean Lurreko antzeko tenperatura lortzeko; 0,3 UA-tik (Merkurioren orbitaren barruan) Lacaille 8760 bezalako izar baterako 0,032 UA-ra Proxima Centauri bezalako izar baterako (horrelako mundu batek 6,3 eguneko urtea izango luke). Distantzia horietan, izarraren grabitateak marea akoplamendu bat eragingo luke. Planetaren eguneko aurpegia beti izarrari begira egongo litzaioke, eta gaueko aurpegia, aldiz, beti aurkako norabidean. Bizia potentzialak infernua edo izozketa saihesteko modu bakarra planetak izarraren beroa egun aurpegitik gau aurpegira transferitzeko moduko atmosfera lodia izatea izango litzateke. Denbora askoan zehar horrelako atmosfera lodiak eguzki argia azalera ailegatzea saihestuko lukeela onartu zen, fotosintesia ezinduz.
Dena den, tamaina ez da nano gorri bat biziarekin bateraezina egin dezakeen faktore bakarra. Nano gorri bat orbitatzen duen planeta batean fotosintesia ezinezkoa izango litzateke gaueko aurpegian, inoiz ez litzatekeelako eguzkia ikusi. Eguneko aurpegian, eguzkia inoiz ez litzatekeenez ez atera ez gorde, mendi baten itzalpean dauden guneak horrela betirako egongo lirateke. Ezagutzen dugun fotosintesia konplikatua izango litzateke nano gorri batek bere erradiazio gehiena infragorrian ekoizten duelako, eta Lurrean prozesu hau argi ikusgarriaren menpe dago. Badago hainbat alderdi positibo eszenatoki honetan. Ekosistema lurtar askok kimiosintesiaren beharra dute fotosintesiaren ordez, nano gorria duen sistema batean posible izango litzatekeena. Eguzkiaren posizio estatikoak landareek hostoak eguzkira zuzentzeko beharra ezabatzen du, baita eguzkia/itzala patroiaz okupatzeko edo gauez fotosintesitik energia metatura aldatzeko beharra ez izatea ere. Eguna-gaua ziklorik gabe, goizeko eta arratsaldeko argi ahula barne, askoz energia gehiago egongo da eskuragarri erradiazio maila zehatz batean.
Nano marroiak bere lehengusu handiak baino askoz aldakorragoak eta bortitzagoak dira. Askotan euren argia hilabete batzuetarako gehienez % 40a gutxitu ditzaketen eguzki orbanez estalita daude, eta beste batzuetan, aldiz, hainbat minututan argitasuna bikoiztu ditzaketen sugar erraldoiak askatzen dituzte. Aldakuntza hau oso kaltegarria izango litzateke biziarentzat, baina eboluzioa estimulatu lezake ere mutazio erritmoak handituz eta egoera klimatikoak bizkor aldatuz.
Hala ere, nano gorriek badute beste izarrek ez duten abantaila bat, bizigarritasunari dagokionez: denbora asko bizi dira. Gizadiak 4.500 milioi urte tardatu zuen Lurrean agertzeko, eta biziak, ezagutzen dugun bezala, beste 500 milioi urte gehiago bitartean izango ditu egoera aproposak. Nano gorriek, aldiz, bilioika urtetan bizitzeko gaitasuna dute, euren erreakzio nuklearrak izar handiagoenak baino askoz mantsoagoak direlako, biziak eboluzionatzeko eta existitzeko denbora gehiago izan lezakeela esan nahi duena. Are gehiago, nano gorri zehatz baten zona bizigarrian planeta bat aurkitzeko probabilitatea txikia den arren, nano gorri guztiak elkartuta inguruko zona bizigarri kantitate totala Eguzkia antzeko izarren inguruan dagoen kantitate totalaren parekoa da, euren ubikuotasuna dela eta.
Biokimika alternatiboa
Bizia estralurtarrari buruzko ikerketa gehienek bizi era eboluzionatuek existitzeko Lurrean ematen diren antzeko egoeren beharra dutela dioten bitartean, biokimika alternatiboaren hipotesiak Lurrean ezagutzen dugun metabolismoa erabiltzen ez duten izaki bizidunak existitu daitezkeela dio. Posible da Lurrean ezinbestekoak diren elementuez gain beste leku batean bizi oinarria errazten duten elementuak beste elementu desberdinak izatea. Karbonoan oinarrituta ez edo uraren beharra behar ez duten ziklo biokimikoei buruzko ideia fikzioan aztertu da, batez ere. Evolving the Alien-en, Jack Cohen biologoak eta Ian Stewart matematikariak Rare Earth (lur arraroa) hipotesian oinarritutako astrobiologia murritzailea eta irudimen gabea dela diote. Haien ustez posible da Lurra bezalako planetak oso gutxi izatea, baina karbonoan oinarritutako bizi konplexua beste ingurugirotan sortu daitekela diote.
"Jupiter onak"
"Jupiter onak" Jupiter bezalako planeta erraldoi gaseosoak dira, eta Jupiter bezala zona zirkunestelar bizigarria ez aztoratzeko aski distantziara orbitatzen dute orbita zirkularretan baina hurbiltasun nahikora orbita hurbilagoak dituzten planeta harritsuak bi eratara “babesteko”. Lehenengo, barne planeten orbitak eta, ondorioz, klimak egonkortzen laguntzen dute. Bigarren, barne eguzki sistema talka suntsitzaileak eragin litzaketen kometa eta asteroiderik gabe mantentzen dute. Jupiterrek bost aldiz Lurra eta Eguzkia artean dagoen distantziara orbitatzen du Eguzkia. Hori da, gutxi gorabehera, beste lekutan Jupiter onak aurkitzea espero behar dugun distantzia. Jupiterrek daukan “atezain” rola 1994an era ikusgarrian azaldu zen, Shoemaker-Levy 9 kometak erraldoiaren kontra talka egin zuenean; Jupiterren grabitateak kometa harrapatu izan ez balu, barne eguzki sisteman sartu ahal zitekeen.
Eguzki Sistemaren historiaren hasieran, Jupiterrek kontrako papera jokatu zuen: asteroide gerrikoaren orbitaren eszentrikotasuna handitu zuen eta planetan konposatu garrantzitsuak utzi zituzten objektu askok Lurraren orbita gurutzatzea ahalbidetu zuen. Lurra orain daukan masaren erdira heldu baino lehen, Jupiter eta Saturnoko eremuko gorputz izoztuek eta lehenbiziko asteroide gerrikoaren gorputz txikiek Lurrari ura eman zioten Jupiterren dispertsio grabitatorioa eta, neurri txikiagoan, Saturnorena zirela eta. Horrela, gaur erraldoi gaseosoak eskerroneko babesleak diren bitartean, lehen bizigarritasunerako funtsezkoa den materialaren hornitzaileak izan ziren.