cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
K.a. 462
K.a. V. mendearen taula (K.a. VI. mende | K.a. V. mende | K.a. IV. mende)
Abiadura-patinajea 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan – Gizonezkoak 1000 metro
2022ko Neguko Olinpiar Jokoetako abiadura patinajeko 1.000 metroko gizonezkoen lehiaketa 2022ko otsailaren 18an egin zen, Pekineko Abiadura Patinajeko Obalo Nazionalean ("Izotzezko Zinta"). Thomas Krol herbeheretarrak irabazi zuen proba, eta urrezko bere lehen domina olinpikoa izan zen. Laurent Dubreuil kanadarrak zilarrezko domina irabazi zuen, bere lehen domina olinpikoa. Håvard Holmefjord Lorentzen norvegiarrak brontzea irabazi zuen.
Aurreko txapelduna Kjeld Nuis, Joko Olinpikoetarako sailkatu zen. 2018ko zilarrezko domina lortu zuen Hävard Holmefjord Lorentzen ere sailkatu zen. Kai Verbij 2021eko distantzia sinpleen munduko txapelduna da 1000 metroko distantzian. Zilarrezko domina eta munduko plusmarkista Pavel Kulizhnikov da. Thomas Krol zen lider 2021-22 ISU Abiadura Patinajeko Munduko Kopan, 1000 metroko distantzian, Joko Olinpikoen aurretik lau lasterketa burututa, Nuis eta Holmefjord Lorentzen atzetik zituela. Krolek denboraldiko denborarik onena egin zuen, 1:06.44 Salt Lake Cityn 2021eko abenduaren 5ean.
K.a. 462
K.a. 480ko hamarkada | K.a. 470ko hamarkada | K.a. 460ko hamarkada | K.a. 450ko hamarkada | K.a. 440ko hamarkada
K.a. 467 | K.a. 466 | K.a. 465 | K.a. 464 | K.a. 463 | K.a. 462 | K.a. 461 | K.a. 460 | K.a. 459 | K.a. 458 | K.a. 457
Odoakroren Erresuma
Odoakroren Inperioa edo Italiar Inperioa (Regnum Italicum) Odoakro germaniar buruzagiak sorturiko Erreinua izan zen, Romulus Augustus Mendebaldeko Erromatar Inperioko azken enperadoreak abdikatu ondoren. Teodoriko Handiak 493an hil zuen eta Inperio Ostrogotikoa sortu zen.
Luís Paulo da Silva
Luís Paulo da Silva, Paulão (1989ko abenduaren 4a - ) Brasilgo futbolaria da.
Islandiaren banaketa administratiboa
Islandiako banaketa administratiboak honako hauek dira:
23 konderri (pluralean: sýslur – singularrean: sýsla) eta 14 hiri independente (pluralean: kaupstaðir, singularrean: kaupstaður).
Luís Paulo da Silva
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Consadole Sapporo.
Islandiaren banaketa administratiboa
Konderriak (pluralean: syslur – singularrean: sýsla):
Hiri independienteak (pluralean:kaupstaðir, singularrean: kaupstaður):
Sulligent (Alabama)
Sulligent Alabamako hiri bat da. Lamar konderrian kokatua dago. 2010ean 1,927 biztanle zituen, 95 kilometro koadrotan banatuta.
Beat 'em up
Lehen beat 'em up arkade bideo-jokoa 1984an argitaratutako Kung-Fu Master izan zen, 1987an Double Dragon arkadea nagusi izan eta bi jokalariek batera eta bikotean borrokatu zezaketen bideo-jokoei hasiera eman zien, aldiz 1991an argitaratutako Street Fighter II bideo-jokoak jokalari bat bestearen aurka borrokatzeko aukera eskaintzen zuen.
Azpigenero honetako beste arkade klasikoak honakoak dira: Streets of Rage, Final Fight, Golden Axe eta Battletoads.
1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera 3-D bideo-jokoen agerpenarekin batera beat 'em up azpigeneroaren gainbehera hasi zen. Dena den, oraindik gaur egun ere 1980ko hamarkadaren erdialdetik 1990eko hamarkadaren erdialdera nerabe edo haurrak izan ziren helduen artean iraganeko nostalgiaren eraginez erakarpena izaten jarraitzen duen azpigeneroa da, eta batzuk ordenagailuentzako arkade makinen simulatzaileen bidez azpigenero honetako bideo-jokoetan jokatu ohi dute.
Los Arcosko Bostiriak
Los Arcosko Bostiriak edo Bostiriak Nafarroa Garaiko eskualde historiko bat dira, bost herrik osatua, Lizarrako merindadean dagoena. Los Arcos da herri nagusia, eta besteak dira Armañantzas, El Busto, Santsol eta Torres del Rio.
Historia
Bostiriak Gaztelaren parte izatera igaro ziren 1463. urtean, Nafarroako Erresumak independentzia galdu aurretik, eta ez ziren Nafarroara itzuli 1753. urtera arte. Itzulerarako baldintza izan zen mahastiak desegitea Bostirietan, ardo ekoizpen handia egiten zutelako esportaziorako. Nafarroako Gorteek galerazia izan zuten hainbat urtez Bostirietako ardoa Nafarroa Garaian sartzea, eta horregatik funtsezko puntua izan zen ardoa negoziazioetan.
Maish Vaya (Arizona)
Maish Vaya Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pima konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Leticia Gaspar
Biografia
Leticia Gaspar Bilbon jaio zen. UPV/EHUn egin  ditu ikasketak. Arte Ederretan lizentziatua eta doktorea da, eta hainbat ikastaro, tailer eta mintegietan parte hartu du. EHUko beka baten laguntzaz hamarkada bat aritu da ikerketa lanean, eta ondorioz, bere doktorego tesia osatu eta defendatu du 2020ko hasieran.
Bere tesia “Estereotipos sexualizados asociados a las mujeres en las representaciones pictóricas desde principios del siglo XX hasta principios del siglo XXI” deitzen da. Tesi horretan Leticia Gasparrek pinturan emakume biluziak edo sexu-jarrerak  nola irudikatzen diren aldi horretan aztertzen du. Tesia pinturetako eduki sexistei buruzko hausnarketa kritikoa da. Horretarako, lanen lagin zabala jaso du, eta analisi konparatibo bat ezarri du, emakumeak pinturan nola irudikatzen diren eta zer estereotipo lotzen zaizkien aztertzeko.
Leticia Gaspar diziplina anitzeko artista da, eta pintura, argazkigintza, ilustrazioa eta komikia erabiltzen ditu, nahiz eta azken aldian pinturan zentratu bere lana. Bere pintura lanak hondakinetan, eraikinetan edo dendetan oinarritzen dira. Ez du paisaia-zentzuan margotzen, baizik eta eraikin edo denda bakar batean zentratzen da. Gasparrek ez du kopia bat sortzeko interesik eta, oro har, bere arreta erakarri duten irudi edo ideia partikularretatik abiatzen da bere prozesu artistikoa. Hortik abiatuta, eszena osatzen du.
Agüera
Agüera edo Riomayor (Agüera) Iberiar Penintsulako iparraldeko ibaia da, Ordunteko mendilerroan jaioa eta mendebaldeko Bizkaia eta ekialdeko Kantabria zeharkatzen duena.
Leticia Gaspar
Biografia
Bere lan plastikoak hiri-ingurune garaikidea aztertzen du, pintura-baliabideen erabilera, argiaren erabilera, konposizioa eta kolorea bereziki azpimarratzen dituen figurazioa erabiliz.
Agüera
Bere iturria Ordunteko mendilerroan dagoen Burgüeno mendian, 600 metroko altuerara eta Villaverde Turtzioz eta Artzentales artean. Kantabrian sartuta, ahoa Oriñóngo itsasadarran du (Guriezo eta Castro Urdiales udalerrien artean). 2006an Kantabriako Gobernuak Batasunaren Garrantzizko Leku izendatu zituen bere ibilgune nagusiaren behe eta erdialdea Bizkaiko mugaraino. Eremu horretako espezie garrantzitsuenak kolaka (Alosa alosa), loina arrunta (Chondrostoma miegii) eta ibai-karramarro arrunta (Austropotamobius pallipes) dira.
Leticia Gaspar
Lanak
Bere lana hainbat museo eta udaletxetan dago ikusgai. Banakako eta taldeko hainbat erakusketetan parte hartu du.
Agüera
Agüeraren ibaiadar nagusiak Remendón, Andino eta Rioseco ibaiak dira. Urteko emaria 112 hm³koa da.
Leticia Gaspar
Taldeko erakusketak
100 baino gehiagotan parte hartu du  (Espainia, Portugal, Italia, Serbia, EEUU, Alemania), euren artean,
Sariak
2003 eta 2018 artean 100 lehiaketa baino gehiagotan lortu ditu sariak. Aipatzeko batzuk:
Coín
Coín Málagako udalerria da, Valle del Guadalhorce eskualdean dagoena. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 21.484 biztanle zituen.
2011. urtean, Europako Justizia Auzitegiak ebatzi zuen Coínek oraindik ez zuela bete hondakin urak arazteko betebeharra. Betebehar hori 2000. urterako bete beharrekoa zen.
Ferronigerita-2N1S
Ferronigerita-2N1S oxido motako minerala da eta nigerite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Ferronigerita-2N1S oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak.
Borgomasino
Borgomasino Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Borgomasinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Strážne
Strážne Eslovakiako udalerri bat da, Trebišoveko barrutian kokatuta. 16,71 km²ko azalera du eta 609 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1310. urtekoa da.
ASPEGI elkartea
ASPEGI - Gipuzkoako Emakume Profesional eta Entrepresari Elkartea (Donostia, Gipuzkoa, 1998) Gipuzkoako Emakume profesionalen, enpresaburuen eta zuzendarien elkartea da. Irabazi-asmorik gabeko elkartea da, eta ekonomia-, gizarte- eta lan-arloan aukera- eta eskubide-berdintasuna lortzen laguntzea du helburu.
Historia
Elkartea 1998an hasi zen lanean sei bazkiderekin, eta bi hamarkada geroago, 2019an 650 bazkide baino gehiago zituen. Emakumeen jabekuntza ekonomikoa lortzeko, genero-desberdintasunak murrizteko eta esparru ekonomikoan berdintasuna sustatzeko sortu zen, baita emakumeek etxetik enpresetara eta gobernuetara erabakiak hartzen parte har dezaten lortzeko ere.
2007. urteaz geroztik, EMEKIN Gipuzkoako Foru Aldundiaren ekimena da, eta EMEKIN emakumeen ekimena eta enpresak sortzeko programa gauzatzen ari da.
2009an, emakumezko enpresaburuen topaketa-ziklo bat jarri zuten martxan, Gipuzkoako Foru Aldundiak diruz lagundua.
2016. urtean Aspegi Elkarrizketak egiten hasi ziren, hainbat sektoretan (kirola, osasuna, zientzia eta teknologia, ekonomia eta finantzak, besteak beste) erakundeak zuzentzen eta kudeatzen dituzten emakume profesionalei aurpegia eta ahotsa jartzeko urteroko ekitaldia.
2016. urteaz geroztik, ASPEGI sariak ematen dituzte, emakumeek ekonomia- eta enpresa-arloan egiten duten lana aitortzeko.
2018az geroztik, garapenerako lankidetza-proiektuak egin dituzte Tanzaniako, Senegalgo eta Mozambikeko emakumeekin.
Aerosol
Aerosola (edo aerosol atmosferikoa) atmosferan une eta toki jakin batean agertzen diren gasen eta materia partikulatuaren multzoaren nahasketari deritzo.
Materia partikulatuari, partikulak, aerosolak edo partikula finak ere deitzen zaio, solido edo likido fasean aurki daitezke eta tamaina oso anitzekoak izan, hala nola, molekula txiki batzuetatik eta aireak garraiatzeko posiblea ez den tamaina handira, hau da, 6x10-4 eta 100µm artekoak.
Partikulen jatorria
Partikulen jatorriaren adibide batzuk hauek izan daitezke: errekuntza prozesuetako errautsen partikulak, jatorri fotokimikoaren partikulak, hauts eta polena edo porlan hautsa.
Partikulak zuzenean igor daitezke atmosferara -lehen mailako partikulak- edo kondentsazio edota erreakzio kimiko bidez osatuz –bigarren mailako partikulak.
Partikulen eragina
Aerosolen konposizio kimikoa eguzki-erradiazio eta atmosferaren arteko interakzioan eragin zuzena dauka. Aerosolen konposatu kimikoek atmosferaren errefrakzio indize globala aldatzen dute. Errefrakzio indizearen aldaketa honek dispertsatua eta absorbatua den argi kopurua zehazten du, hau da, lurrazalera heltzen den argi kopurua.
Gizakian partikulen eragina asko ikertu da. Partikulen tamainaren arabera, sortutako arazoak ezberdinak dira. Partikula handiak sudurretik sartzen dira eta eztarritik jaisten dira eta ez dute arazo larririk sortzen baina partikula oso txikiak biriketara doaz eta bronkioetan sartu. Honen ondorioz partikula kaltegarriak gorputzeko beste organoetara garraia daitezke eta hauek hondatu.
Ammonoidea
Ammonoidea Cephalopoda klaseko molusku desagertuen talde zabal bat da. Amonite izena erabiltzen da normalean taldeko izakiak izendatzeko. Amoniteen ahaiderik gertukoena ez da Nautilus generoa, antz handia duten arren, baizik eta Coleoidea azpiklasea (txibiak eta olagarroak). Lehen amoniteak Devoniar garaian agertu ziren, eta azkenak Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboan desagertu ziren.
Fosil gidari ezin-hobeak dira eta askotan arroka baten adina bertan aurkitutako amoniteen generoarekin lotzea guztiz posible izaten da.
Izena
Ammonoideoen izena Plinio Zaharrak eman zien 79. urtean, ammonis cornua latinezko izenak Ammonen adarrak esan nahi baitu. Ammon jainko egiptiarra ahari adarrez irudikatu ohi zelako ezarri zion izen hori.
Ammonoidea taldeko genero gehienen izenak -ceras atzizkiarekin bukatzen dira, grezieratik, (κέρας), adarra.
Oskola
Amoniteek aragonitozko oskol fina zuten. Oskolak bi atal agertzen ditu, fragmokonoa ("zatikaturiko konoa" esan nahi du) eta aurreko ganbara.
Fragmokonoa septo bidez zatikaturik dago eta gelak txikienetik handienera kokatzen dira gorputz bizira hurbildu ahala. Animaliak gasa biltzen zuen gela horietan eta horrela flotagarritasuna kontrolatzen zuen. Sifunkulo bat zuen gelak urez bete eta hustutzeko. Aurreko ganbaran animalia biziaren zati biguna kokatzen zen.
Amonite taldeak fragmokonoa gelatan zatikatzen duten septoen bidez bereizten dira, septua eta oskolaren hormaren arteko joskura ezberdinak azaltzen dituztelako.
Joskurak
Hiru joskura mota aurkitu dira. Joskura horiek erabiltzen dira amoniteen ordenak antolatzeko.
Joskuraren konplexutasuna oskolaren erresistentzia gaitasunarekin zuzenki loturik dago. Honek hainbat abantaila eman zizkien amoniteei; alde batetik sakonera handiagoko urterara jeitsi zitezkeen elikagai bila. Bestetik oskolaren hormak finagoak izan zitezkeen eta pisua galtzearekin batera hobeto egin zezaketen igeri.
Sifunkuloa
Gaur egungo nautiloideetan sifunkuloa gelen erdialdetik igarotzen da, baina Kanbriar berantiarreko eta Ordoviziarreko nautiloideen sifunkuloa amoniteenaren antzekoa zen.
Apticus-a
Normalean ez dira amoniteen oskolen alboan aurkitzen, pentsatzen da animalia hiltzerakoan askatu egingo zirela eta oskola bere aldetik flotatzen jarraituko zuela gasak askatu arte. Parataxon gisa sailkatzen dira horregatik, ezin baita jakin zein amonite espezieri dagokien. Bibalboen oskolekin nahastea posible litzake, baina amoniteen apticusek hazkuntza-zerrendak alde ahurrean dituzte, bibalboen oskolek ez bezala.
Karena
Oskolaren alde bentralean agertzen den loditasun bat da, itsasontzien gila gisa funtzionatuko zukeena, igeri egiteko gaitasuna handituz. Ez da amonite guztietan aurkitu.
Atal bigunak
Amoniteen oskolen inguruan ikerketa ugari egin badira ere gutxi dakigu haien atal bigunei dagokienean, 2021 artean fosil erregistroan ez baita arrastorik apenas aurkitu. Pentsatzekoa da gaur egungo zefalopodoen antzekoak izango zirela, erraiak aurreko ganberan zituztela eta handik burua eta hamar garro aterako zirela, gaur egungo Nautilusen antzera. Tinta zorroa eta digestio aparatuaren zantzuak aurkitu izan dira hainbat fosiletan. Digestio aparatu honetan paparo bat izango zuten elikagaiak bildu eta gordetzeko egitura. Amonite garro baten fosilik ez da oraindik aurkitu.
Tamaina
Jurasiar aroko amoniteen artean gutxi dira 23 cm-ko diametroa baino handiagoa dutena, Kretazeoan ordea erraldoiak aurkitzen dira. Bildutako handienetako bat Parapuzosia seppenradensis espezieari dagokio; 2 metrotako diametroa du eta Alemanian aurkitu zen.
Estrato berean amonite handiak eta txikiak aurkitu izan dira, "makro-oskolak" eta "mikro-oskolak" esaten zaienak, eta honen zergatia sexu dimorfismoa izan daiteke. Emeek milaka arrautza erruten zituzten eta haiek edukitzeko gela handiagoak behar zituzten.
Itxura
Aurkitu diren oskol gehienak planiespiralak dira, hots, plano bakarrean espirala osatzen dutenak. Badaude gutxi batzuk helize itxurako espirala egiten dutenak eta baita espiralik osatzen ez dutenak ere. Denetan arraroenak Nipponites generokoak dira, begiratu batean forma irregularra dutenak baina oskola ikertuz gero elkar konektaturiko "U" formak agertzen dituztenak.
Sahietsak oso markaturik daude, batez ere ale helduetan. Sahiets zabalek kamuflatzeko balio zieten amoniteei eta sahiets finek urarekiko marruskadura gutxitzen zuten.
Sailkapena
Bactritida motako nautiloideetatik sortu ziren amoniteak. Lehenengo agerpena Siluriar Berantiarretik Devoniar Goiztiarrera doan epean izan zen, orain dela 400 milioi urte. Kretazeorarte iraun zuten eta K-T mugan desagertu ziren, orain dela 65 Ma. Ammonoidearen sailkapena batez ere kanpo ornamentazioaren eta septoen egituraren (joskuren) arabera egiten da. Ammonoidea, beraz, hiru ordenatan eta zortzi azpiordenatan sailkatu ahal ditugu.
Paleoekologia
Devoniar aroaren erdialdetik aurrera amoniteak oso ugariak bihurtu ziren ozeanoetan, Mesozoiko aroan bereziki. Dagoeneko 10.000 espezietik gora identifikatu dira. Animalia itsastarrak izan ziren, ur gezatan edo gazikaratan ez da ia alerik aurkitu.
Amoniteen fosilak itsaso hondoetan aurkitu badira ere orokorrean itsasoetako ur zabaletan bizi zirela pentsatzen da, igerilari onak baitziren. Ez dira ongi ezagutzen amoniteen elikadura ohiturak baina gaur egungo zefalopodoen antzera amonite handienek krustazeoak, bibalboak eta arrain txikiak harrapatuko zituztela pentsatzen da. Amonite txikiagoen fosil ugaritan isopodoen eta moluskuen larbak aurkitu dira aho inguruan eta horrek adierazten du planktonaz elikatzen zirela.
Hainbat oskoletan triangelu itxurako zuloak aurkitu dira. Hasiera batean pentsatu zen oskolei itsatsitako lapak izan zitezkeela baina badirusi mosasaurusen horzkadak direla. Harrapari batek mehatxatzen zituenean ordea, tinta zorrotada jaurtiko zuten, gaur egungo zefalopodoek egiten duten antzera.
Amonite batzuk ozeano sakonetako iturburu termaletan ere aurkitu izan dira eta pentsatzen da bertan bizi eta bertan ugalduko zirela.
Iraungipena
Amoniteak Kretazeo-Tertziarioko iraungipen masiboan desagertu ziren, duela 65 milioi urte. Dinosauroen aldiaren amaiera ere izan zen orduan. Ordurako gainbeheran sartuta ere bazeuden, Kretazeo erdialdean bizi ziren 19 familiatatik bi baino ez baitziren gelditzen, eta gehienez ere zortzi espezie.
Gaur egungo koleidoeek (olagarro eta txipiroiek, besteak beste) duten ugalketa estrategia bera zuten amoniteek, bizialdiaren amaieran arrautza ugari jartzen zituzten toki berean. Amonite gazteek planktona osatzen zuten eta hauek ur azalean egonik meteoritoaren talkaren ondoren denak hilko ziren. Nautiloideek ordea bizialdian zehar hainbat errunaldi egiten dituzte eta sarritan itsaso hondoan jartzen dituzte arrautzak, eta horregatik espezieek iraun zutela pentsatzen da.
Amonite ugari filtrazioz elikatzen ziren eta planktonaren desagertzeak eta aldaketa klimatikoak eragin handia izango zuen beraiengan.
Mutrikuko ammonite erraldoiak
Euskal Herrian ohikoak dira amoniteak. Euskal kostaldeko geoparkeko flyschean (Mutriku-Deba-Zumaia) K-T muga arteko estratoetan aurkitzen dira. Gehienek 4 cm inguruko diametroa dute baina Mutrikuko flysch beltzean 30-50 cm arteko amoniteak aurkitu dira. Mutriku bertako Nautilus Museoan 150 ale inguru bildu dira dagoeneko, gehienak Jose Maria Narvaez eta Esperanza Azkarraga senar-emazteek jasotakoak. Munduan dagoen amonite erraldoien bilduma handienetakoa da. Behe Kretazeoko fosilak dira (Albiar estaiekoak), duela 100-110 milioi urte ingurukoak.
Amoniteen fosilen balioa
Amoniteen hainbat generok azkar eboluzionatu zuten eta milioi urte gutxi batzutan iraungi ere bai. Eboluzio azkar honi esker geologo, paleontologo eta bioestratigrafoentzako fosil gidari egokiak bihurtu dira, arroka estratuak zehaztasun handiz identifika baititzakete.
Amoniteak ur azalean bizi zirenez hiltzerakoan oskola itsaso hondoan pilatzen zen. Ingurune hartan oxigeno gutxi zegoenez sarraskijalerik ez zen izango apenas eta oskolek bere hortan irauten zuten. Bakterioek atal bigunak deskonposatzen zituzten eta uretan disolbaturik zeuden fosfato eta karbonatoek oskola estaltzen zuten, hau kontserbatuz.
Buztinetan aurkitu diren fosilek oskolaren nakar geruza ere sarritan mantendu izan dute. Kretazeoko Pierre Shale aztarnategian (Estatu Batuak-Kanada) amonite espezie ugari aurkitu dira berezko oskola mantentzen dutenak, baita barneko gelak ere.
Madagaskarren eta Albertan (Kanada) aurkituriko hainbat fosilek iridiszentzia agertzen dute. Amonitea bizi zela ez zuen iridiszentziarik, hil ondoren gehitu zaizkion mineralek eman diote ezaugarri hori. Bitxigintzan ammolite izenaz ezagutzen dira ale hauek.
Dena dela, gehienetan amonitearen moldea baino ez da aurkitu, fosilizazio prozesuan osagai nagusia den aragonito minerala galdu egin baita.
Esanahi kulturala
Erdi Aroko Europan suge kiribildu petrifikatuak zirela uste zen eta Ingalaterran snakestone edo serpentstone izena eman zitzaien, "suge-harriak" esan nahi du. Hainbat santuren kondairatan azaltzen ziren, hala Hilda Whitbykoak (Walter Scotten Maarmion kondairan ) edo Patrizio Irlandakoak erabili omen zituzten erlijio ebidentziak irakasteko. Sendatzeko eta aurresanak erakusteko gaitasuna zutela pentsatzen zen. Merkatariek sugearen burua zizelkatzen zuten edo margotzen egiten zuten salgai jartzeko.
Nepalgo Gandaki ibaiaren ertzean aurkituriko amoniteak saligram izena dute eta Vishnu jainko nagusiaren agerpena direla uste dute hinduistek.
Gorka González
Gorka González Larrañaga (Zarautz, Gipuzkoa, 1977ko irailaren 28a-) txirrindulari profesional ohia da.
Palmaresa
1998 (amateurra)
2000
2003 (profesionala)
Oppach
Oppach Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Silesiako probintzia
Silesiako probintzia (Provinz Schlesien; Prowincja Śląska; Prowincyjŏ Ślōnskŏ) 1740tik 1918ra Prusiako Erresumako probintzietako bat izan zen. Bere hiriburua Wrocław zen. Weimarko Errepublikaren garaian, 1919an, Silesia bi probintziatan banatu zen: Silesia Garaia eta Silesia Behereko voivoderria.
Historia
1740an, Federiko II.a Handia Prusiakoa Silesia beretu zuen Austriako Ondorengotza Gerraren barruan (1740-1748). Gerra amaitu zenean, Prusiako Erresumak Silesia ia osoa konkistatu zuen, eta hego-ekialdeko muturreko Silesiako zati batzuk, hala nola Cieszyn eta Opavako Dukerriak, Habsburgoko Etxearen esku geratu ziren.
Prusiako probintzia izanik, Silesia Alemaniar Inperioaren zati bihurtu zen Alemaniako bateratzean 1871an. Silesian industrializazio handia zegoen eta garai hartan jende asko joan zen hara bizitzera. 1905eko erroldaren arabera, biztanleen hiru laurdenak alemanak ziren, eta Oderreko ekialdeko populazioaren masa poloniarra zen.
Gorputz geometriko
Gorputz geometrikoa espazioan bolumen bat betetzen duen irudi geometriko bat da:
Southcott (Kornualles)
Southcott, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Jacobstow herriaren hego-mendebaldean.
Cuevas de San Marcos
Cuevas de San Marcos Málagako udalerria da, Comarca de Antequera eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 520 biztanle zituen.
Stiphodon carisa
Stiphodon carisa Stiphodon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Eusko Legebiltzarra
Eusko Legebiltzarra Euskadiko legeak eratzen eta eztabaidatzen dituen erakundea da. Euskal Autonomia Erkidegoko biztanleak ordezkatzen ditu, eta gaur egun 75 eserleku ditu: 25 eserleku, autonomia erkidegoa osatzen duen herrialde bakoitzeko (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa). Lau urtean behin, Euskal Autonomia Erkidegoko herritarrek sufragio unibertsalaren bitartez hautatzen dituzte 75 legebiltzarkide horiek.
2016ko urriaren 21ean bere XI. legegintzaldiari ekin zion. 2020ko otsailaren 11n legebiltzarra desegin zen, 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen aurrerapena zela eta. Hauteskundeak egin arte diputazio iraunkorra egongo da indarrean (22 kideː 8 EAJ, 5 EH Bildu, 4 Elkarrekin Podemos, 3 PSE-EE eta 2 PP).
Historia
Eusko Legebiltzarraren sorrera 1979ko Gernikako Estatutuaren ondorioa da. 1980ko martxoren 31 egin zen Legebiltzarraren lehen bilkura, Batzar Nagusien egoitzan.
Behin-behineko lehen egoitza:
Hiru hilabete bitarteak, 1980ko martxoaren 30etik 1980ko ekainaren 30era, Eusko Legebiltzarrak Bizkaiko Foru Aldundiaren bulegoetan jardun zuen. 1980ko ekainaren 12an egin zen egoitza horretan azken osoko bilkura.
Behin-behineko bigarren egoitza:
1980ko uztailaren 1etik 1982ko urtarrilaren 31ra bitartean Arabako Foru Aldundian jardun zuen Eusko Legebiltzarrak bere jarduera administratiboa. 1982ko otsailaren 11n egin zen egoitza horretan azken osoko bilkura.
Behin betiko egoitza:
1982ko otsailaren 1etik Gasteizko Becerro de Bengoa kaleko eraikinean dago Eusko Legebiltzarraren behin betiko egoitza. 1982ko martxoaren 24an egin zen lehen osoko bilkura oraingo legebiltzar-etxean. Kalearen beste aldean administrazio-etxea ezarri zen 2000. urtean, legebiltzarraren instalazioak handituz.
Legebiltzar-etxea XIX. mendearen erdi aldera eraiki zen, Pantaleón Iradierrek irakaskuntza ertaineko institutu bat egiteko atondutako proiektu bati jarraituz. Institutuak 130 urtez jardun zuen eraikin honetan. Hirurogeiko urteetan institutua, Ramiro de Maeztu izena baitzuen ordurako, gaur egun kokatuta dagoen lekura ekarri zuten.
Ikastetxe honek berebiziko garrantzia izan zuen hiriaren historian. Institutuko lehen irakasleek jarduera zientifiko eta kultural oparoa eragin zuten, ikastetxearen irakas-lanaz harago joan eta hiritik kanpora hedatu zena. Euskaldun ospetsu askok ikasi zuten eta azterketak egin zituzten ikastetxe honetako ikasgeletan, hala nola Manuel Iradier, Ricardo Becerro de Bengoa, Federico Baraibar, Julián de Apraiz eta beste askok, zeinen deiturek Euskadiko erakunde komunen egoitza den hiriko beste hainbat kale bataiatu baitituzte. Geroago, ikasle haietako batzuk berriro itzuli ziren etxe honetara legebiltzarkide bihurtuta.
Funtzioak
Lau funtzio nagusia betetzen ditu erakunde honek: legeguntza-ahalmena, aurrekontuak onartzea, Jaurlaritzaren jarduera bultzatzea eta Jaurlaritzaren gaineko kontrola bideratzea.
1. Legegintza-ahalmena: Hiru jardunbide daude:
Presazko jardunbidea: Jaurlaritzaren, bi legebiltzar-talderen edo legebiltzarkideen 1/5en proposamenez abia daiteke presazko jardunbidea. Legebiltzarreko Mahaiari dagokio presazko jardunbidea erabil dadila erabakitzea. Presazko jardunbideaz baliatuz gero, jardunbide arruntaren faseak bete beharko dira, baina epe guztiak erdira laburturik.
Jardunbide deszentralizatua: Jardunbide deszentralizatua erabiltzen denean legeak, Osoko Bilkuran barik, batzordeetan onartzen dira. Beraz, Osoko Bilkurak ez ditu lege horiek eztabaidatzen. Garrantzi bereziko arloei buruzko legeak ezin dira jardunbide horren bitartez onartu (Ikus Eusko Legebiltzarreko Erregelamenduko 116. art.).
2. Aurrekontua onartu: Legebiltzarrak EAEko Aurrekontu Orokorrak onartu baino ez du egiten, proiektua lantzea Jaurlaritzari baitagokio (estatutuko 44. art.). EAEko Aurrekontu Orokorrak jarduera publiko orokorraren diru-sarrerak eta diru-irteerak jaso behar ditu. Aurrekontu Orokorrak lege bitartez onartzen dira, Legebiltzarreko Erregelamenduko 123.-126. artikuluetan ezarritako jardunbideari jarraiki. Aurrekontuei buruzko proiektuak lehentasuna du legebiltzarreko gainerako eginbeharren aldean.
Zuzenketek kredituaren igoerarik badakarte, zuzenketa horiek beste kontzepturen batean kredituaren jaitsiera jaso beharko dute, onartuak izan daitezen. Gastuak gutxitzea dakarten zuzenketak izapidetu daitezen, Jaurlaritzak horien alde agertu beharko du.
3. Jaurlaritzaren jarduera bultzatu: Legebiltzarrak honako baliabide hauek ditu Jaurlaritzaren eginkizuna bideratzeko:
- Politika orokorrari buruzko eztabaidak:
- Ohikoak: lehendakariak bideratzen dituenak urteko batzarraldien lehenbiziko Osoko Bilkuran.
- Legez besteko proposamenak: horien bitartez legebiltzarrak Jaurlaritzari eskatzen dio jarduera edo adierazpen bat egin dezala.
D)  Jaurlaritzaren gaineko kontrola bideratu: Jaurlaritzaren gaineko kontrola bideratzeko Legebiltzarrak honako baliabide hauek erabili ohi ditu:
- Zentsura-mozioa (edo gaitzespen-mozioa): legebiltzarkideen 1/6aren eskabidez izapidetu behar da, eta gehiengo osoz edo absolutuz onartu.
- Konfiantza-mozioa: Lehendakariaren proposamenez izapidetzen da, eta gehiengo soila aski da legebiltzarraren konfiantza eskuratzeko.
- Lehendakariorde lehenaren kontrako gaitzespen-mozioa.
- Legegintzako dekretuen gaineko kontrola.
- Galderak eta interpelazioak: Jaurlaritzari edo Jaurlaritzako kideren bati zuzenduak.
Organo parlamentarioak
Legebiltzarreko Lehendakaria: Legebiltzarraren ordezkotza du beste organoekiko harremanetan, eztabaidak eratzen eta zuzentzen ditu, araudia betearaziz. Zigortzeko eta Erakundearen barne-jaurbideko ahalmenak ere baditu.
Mahaia: Legebiltzarraren organo nagusia da. Legealdiaren hasieran Osoko Bilkurak hautatzen du eta lehendakariak, bi lehendakariordek eta bi idazkarik osatzen dute. Organo honek erakunde-izaerako egitekoak burutzen ditu, hona nola, tramitatzen diren dokumentuak kalifikatu eta onartu, eta Legebiltzarreko barne-administrazioaren zuzendaritza egin.
Bozeramaileen Batzordea Legebiltzar-talde ezberdinetako Bozeramaileek osatzen dute, eta organo hau izaeraz, Mahaiaren alderantziz, era zuzenagoan alderdi-aldekoa da, bertan indar politikoen jarrerak adierazten baitira legebiltzarreko lan eta eztabaidak prestatzeari buruzkoan.
Diputazio Iraunkorrean Legebiltzarra ohizko bilkuraldietatik (irailetik abendura eta otsailetik ekainera) kanpo aurkitzen eta presazko gaiei heldu behar zaienean aritzen da, Legebiltzarraren jarraitasuna honela segurtatuz. Kasu hauetan, Erregelamendua eta Gobernurako Batzordea da Diputazio Iraunkor gisa aritzen dena
Osoko Bilkura da Legebiltzarraren organo garrantzitsuena. Legebiltzarreko kide guztiek osatzen dute, eta garrantzirik handieneko gaiei buruzko eztabaidak egin eta erabakiak hartzen ditu. Horko bilkuretara (berak lehendakariaren esanetara egiten dira) Jaurlaritza eta Legebiltzarrak berak hautatutako Senadoreak joan daitezke
Egoitza
Euskal Autonomia Erkidegoko eta Arabako hiriburu Gasteizen du egoitza, hain zuzen ere Lovaina auzoko Florida parkean dagoen Eusko Legebiltzarraren eraikinean (antzinako Ramiro Maeztu institutua).
Batzordeak
Legebiltzarrean orain dauden batzordeak:
Legebiltzarkideak
Eusko Legebiltzarrak 75 legebiltzarkide ditu, Euskal Autonomia Erkidegoko lurralde historiko bakoitzak 25 aukeratzen ditu.
Mahaiburuak
Eusko Legebiltzarra mahaiburu edo lehendakari batek ordezkatzen eta zuzentzen du. Gaur egun Bakartxo Tejeria jeltzalea da mahaiburua.
Tsugaruko itsasartea
Tsugaruko itsasartea (津軽海峡) Japoniako itsasartea da Honshu eta Hokkaido uharteak banatzen dituena. Aldi berean Japoniako itsasoa eta Ozeano Barea lotzen ditu.
Etxarrengo jauregia
Etxarrengo Armagintzako Kaporalgo jauregia Mañeruibarreko Girgillao udalerrian Etxarren kontzejuan Erdi Aroko jauregi bat da.
Midori Honda
Midori Honda (本田 美登里) Japoniako futbolaria da.
Tsugaruko itsasartea
Geografia
Hegoaldeko Tsugaru penintsulak ematen dio izena, iparraldean Matsumae penintsula dago. 20 kilometro inguruko tartea dago eta bataz besteko 140 metrotako sakonera dauka.
Etxarrengo jauregia
Eraikina
XIV. mendean eraikitako eta XVI. mendean zaharberritutako eraikina da. Harlanduzko hormak ditu. Fatxada nagusiaren angeluetan, zilindro-formako bi dorre daude. Dorreetako bat guztiz itxita dago baina, bestean, XVI. mendean irekitako begiratoki bat ikusten da, zutabeen bidez banatuta dagoena. Eraikuntzaren hiru altuerako fatxadan, dobela handiez markoztatuta dagoen arku zorrotzeko atea nabarmentzen da. Goiko pisuetan leiho batzuk irekitzen dira. Bere artean burdin hesiekin itxita dauden bi ikus daitezke eta baita gezileiho batzuk ere. Fatxadatik irteten den eta modiloietan bermatuta dagoen harrizko gorputz txiki bat nabarmentzen da.
Tsugaruko itsasartea
Itsasartea zeharkatzeko bideak
Ferriak izan dira itsasartea zeharkatzeko bide bakarra harik eta 1954ean Tōya Maru ferria urperatu eta 1.172 pertsona hil ziren arte. Orduan ur-azpiko tunela eraikitzea erabaki zen eta 1988an Seikan tunela inauguratu zuten.
Oraindik ere ferri zerbitzuak jarraitzen du, erabiliena Hakodate eta Aomoriren artekoa da.
Uren jabetza
Itsasartean Japoniarrek hiru itsas miliako uren jabetza dauka, ez ohiko 12 miliak, Estatu Batuetako Armadaren gerra untzi nuklearrak pasa ahal izateko, Japoniako nuklearren debekuarekin topo egin gabe.
Sumiton (Alabama)
Sumiton Alabamako hiri bat da. Walker konderrian kokatua dago. 2010ean 2,520 biztanle zituen, 186.4 kilometro koadrotan banatuta.
Nixapur
Nixapur (persieraz: نیشابور‎) Irango hiria da, Razavi Khorasan probintzian kokatua. Omar Khayyamen jaioterria izan zen. Azken erroldaren arabera hiriak 500.000 biztanle inguru ditu.
Rio Tinto (Paraíba)
Rio Tinto Brasilgo udalerri bat da, Paraíba estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Basileuterus ignotus
Basileuterus ignotus Basileuterus generoko animalia da. Hegaztien barruko Parulidae familian sailkatua dago.
Kirol-instalazio
Kirol-instalazioa kirol bat edo gehiago ikasteko, praktikatzeko eta lehiatzeko behar diren baliabideak dituen esparru edo eraikin bat da. Kirol-jarduerak egiten diren eremuak, espazio osagarriak eta zerbitzu lagungarriak barne hartzen ditu. Kirol-instalazioek kirol-espazio espezifiko bat edo gehiago dituzte kirol-mota baterako.
Kirol-instalazioen adibideak estadioak, kiroldegiak, belodromoak, tenis-pistak, gimnasioak, igerilekuak, arraunketa eta piraguismo kanalak, kirol-portuak, eski-estazioak, bizikleta zirkuituak, tiro-eremuak, zalditokiak, golfa eta abar dira. .
Oschatz
Oschatz Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Gaucín
Gaucín Málagako udalerria da, Serranía de Ronda eskualdean dagoena.
K.a. 463
K.a. V. mendearen taula (K.a. VI. mende | K.a. V. mende | K.a. IV. mende)
K.a. 480ko hamarkada | K.a. 470ko hamarkada | K.a. 460ko hamarkada | K.a. 450ko hamarkada | K.a. 440ko hamarkada
K.a. 468 | K.a. 467 | K.a. 466 | K.a. 465 | K.a. 464 | K.a. 463 | K.a. 462 | K.a. 461 | K.a. 460 | K.a. 459 | K.a. 458
Arrisku (segurtasuna)
Arriskua edo perila istripuren bat sortzeko posibilitatea nahiz hori sorrarazten duen egoera da, pertsona nahiz ondasunen kaltetan. Arrisku-egoerak saihesteko, prebentzioz jokatu behar da, arriskua sor ez dadin neurriak hartuz. Arrisku-egoera batean, zuhurtasunez jokatu behar da, kaltea gertatzeko aukerak murriztu eta horren ondorioak arintzeko.
Syngnathus caribbaeus
Syngnathus caribbaeus Syngnathus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Christopher Creek (Arizona)
Christopher Creek Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Gila konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Borgone Susa
Borgone Susa Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Borgone Susak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Oilategia (irratsaioa)
Oilategia Euskadi Irratiko umore saioa da. 2010eko udazkenean hasi zen, Mikel Pagadizabal, Jon Iraola eta Anjel Alkainek aurkeztuta. Bigarren denboraldian, 2011ko udazkenetik aurrera, Anjel Alkainek programa utzi eta Ilaski Serranok hartu zuen bere lekua.
Astelehenetik ostiralera 12:30etatik 13:00etara izaten da, eta larunbatetan 15:00etatik 16:00etara asteko saiorik onenen errepikapena ematen dute.
Irratsaioan hainbat euskal pertsonaia ezagunen parodiak egiten dituzte, besteak beste, Manu Maritxalar, Iñigo Agirre, Begoña del Teso, Joxe Mari Iriondo, Mañukorta, Joxean Tolosa, Txirri, Mirri eta Txiribiton, Franck Dolosor etab.
Ferronigerita-6N6S
Ferronigerita-6N6S oxido motako minerala da eta nigerite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Ferronigerita-6N6S oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. trigonal*]]ren arabera sortzen ditu kristalak.
Onnaing
Biztanleria
2007an Onnaing udalerrian erroldatutako biztanleak 8.682 ziren. Familiak 3.254 ziren, horien artean 873 pertsona bakarrekoak ziren (268 bakarrik bizi ziren gizonak eta 605 bakarrik bizi ziren emakumeak), 813 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.187 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 381 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.613 etxebizitza zeuden, 3.352 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 252 hutsik zeuden. 3.328 etxeak ziren eta 277 apartamentuak ziren. 3.352 etxebizitza nagusietatik 1.727 bere jabearen bizilekua ziren, 1.450 alokairuan okupaturik zeuden eta 175 doan lagata zeuden; 32 etxek gela bat zuten, 242 etxek bi zituzten, 386 etxek hiru zituzten, 934 etxek lau zituzten eta 1.759 etxek bost zituzten. 2.024 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.548 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 940 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 5.641 ziren, horien artean 3.528 aktiboak ziren eta 2.113 inaktiboak ziren. 3.528 pertsona aktiboetatik 2.948 lanean zeuden (1.691 gizon eta 1.257 emakume) eta 581 langabezian zeuden (315 gizon eta 266 emakume). 2.113 pertsona inaktiboetatik 467 erretiraturik zeuden, 609 ikasten zeuden eta 1.037 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Onnaing udalerrian 3.365 unitate fiskal zeuden, 8.715,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.623 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 248 komertzioetatik, 5 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 4 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 23 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 22 eraikuntza enpresak ziren, 56 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 12 garraio enpresak ziren, 17 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 14 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 22 zerbitzu enpresak ziren, 39 administrazio publikoko enpresak ziren eta 16 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 60 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 2 funerariak, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 autoeskola, 3 igeltseroak, 6 margolariak, 1 zurgina, 5 iturginak, 1 argiketaria, 4 eraikuntza enpresak, 4 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 2 aldi baterako lan enpresak, 11 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 17 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 3 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 3 arropa dendak, 1 kirol-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Onnaing udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 540 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 osasun-zentro eta 3 botika zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Onnaing udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 480 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Summerdale (Alabama)
Summerdale Alabamako herri bat da. Baldwin konderrian kokatua dago. 2010ean 862 biztanle zituen, 34.3 kilometro koadrotan banatuta.
Pierre Narbaitz (argipena)
Pierre Narbaitz (izen eta deituraren beste aldaera batzuekin batera) Nafarroa Beherean jaiotako bi lagunen izena da.
Nafarroako Foru Hobekuntza
Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko Espainiako 13/1982 Lege Organikoa edo Nafarroako Foru Hobekuntza (gaztelania z, Ley Orgánica de Reintegración y Amejoramiento del Régimen Foral de Navarra edo LORAFNA) Espainiako 1978ko Konstituzioari jarraituz Nafarroa Garaiko foru erregimena gaurkotu zuen legea da. Nafarroa Garaiarentzako erregimen egitura politiko-administratibo berri hau Espainiako Erresumako beste autonomia erkidegoen estatutuen parekoa da, baina 1841eko erregimena du haren legitimazio iturritzat. Foru hobekuntza Nafarroako foru zuzenbideko kontzeptu historiko bat da, foruak aldatu ezin direla baieztatzen duena, salbu eta hobetuak izateko. 1982ko abuztuaren 16tik dago indarrean.
1982ko martxoaren 15ean Nafarroako Foru Parlamentuak aldeko 49 bozekin (UCD, PSOE, UPN eta Alderdi Karlista) eta aurkako 5 bozekin (EAJ eta Euskadiko Ezkerra) onartu zuen Foru Hobekuntza. Bozketara ez ziren agertu Herri Batasunako 16 parlamentariak. Ondoren, Gorte Nagusiek onartu zuten eta 1982ko abuztuaren 16ean jarri zen indarrean. Legea onartu zen Hegoaldeko nafarrrei erreferendum bidez galdetu gabe.
Historiakoak
1841eko Foruak Eraldatzeko Legea k Nafarroa legez ia parekatu egin zuen Espainiako probintziekin, salbu eta administrazio- eta zerga-arloko baldintza gutxi baina berezi batzuetan: kupoa, nagusiki. Hala ere, Nafarroako Probintziako Aldundia>k 'foru aldundi' izendapen eta izaera aldarrikatu zituen 1867tik aurrera, eta 1841eko statu quo horrek segida izan zuen frankismoaren garaian, denboraren poderioz hainbat aldaketa eta berrikuntza izan zituen arren.
1973an, Franco diktadorea bere azkenetan zela eta aldaketa haizeak ikusita, Madrilgo agintariek eta erregimeneko Nafarroa Garaiko eliteek, Aizpún eta Del Burgo semea tartean, ordu arteko Nafarroako kode zibila eguneratu eta finkatu zuten 1973ko martxoan Foru Zuzenbide Zibilaren Bildumaren bidez (Nafarroako Foru Berria). Horretarako, Carrero Blanco eta Francoren babesa izan zuten (Estatuko Buruzagitzaren 1/1973 Legea), "batasun nazionala zatikatzen duten joerei" aurre egiteko.
Sorburua
Espainiako trantsizioan, Madrilera Foru Hobekuntza negoziatzera joan behar ziren bost nafar diputatuetatik bi baztertuak izan ziren, euskal abertzaleak zirelako, eta negoziaziotik kanpora geratu ziren Nafarroan frankismoaren kontra borrokatutako indar aktiboenak. Azkenean, Madrilera joandako zazpiko negoziazio batzordean, bost ordezkari eskuinekoak ziren; beste biak, berriz, Jesus Malon eta Gabriel Urralburu, PSOEkoak. Espainiako ordezkaritzan, Javier Ansuategi gobernadore zibila zegoen, bere burua faxistatzat zeukana. Negoziatutako egitura politikoa ez zen, gero, erreferendumean berretsi, estatuko gainerako autonomia estatutuak ez bezala.
Edukia
Foru Hobekuntzaren edukia bestelako autonomia estatutu baten edukiaren antzekoa da: erkidegoko herri erakundeen antolaketa, eskumenak, etab. Kontzertu edo ekonomia hitzarmena 1978an hitzartu zutenez, ez zen oztopo hori egon Foru Hobekuntza aurrera ateratzeko. Hitzaurrean, 1512an Nafarroa Espainiari "lotu" (incorporada) zitzaiola adierazten da, inbasio militarrari erreferentziarik egin gabe, kutsu nazionalista handiko testuan: "'Navarra se incorporó al proceso histórico de formación de la unidad nacional manteniendo su condición de Reino, con la que vivió, junto con otros pueblos, la gran empresa de España'."Lehen artikuluan, "espainiar nazioan sartuta" dagoela baieztatzen du eta, are, laugarrenean, ez die aipamenik egiten historian Nafarroa izandako beste eskualde batzuei, hala nola Frantziako aldean Nafarroa ere existitzen dela. 70. artikuluan, azkenean, era lausoan adierazten du beste euskal herritarrekin harreman bereziak izan behar dituela, "Euskal Autonomia Erkidegoarekin eta gainerako autonomia erkidegoekin" lankidetza hitzarmenak eratzeko aukera aipatuz, eta mendetako euskal-nafar batasunari ezikusia eginez.
Euskarari dagokionez, Foru Hobekuntzako hizkerari kutsu baztertzailea dario. "El castellano es la lengua oficial de Navarra", halaxe hasten da 9. artikulua. Nafarroa hiru hizkuntza-eremuetan banatu zuen, eremu euskaldunean euskara hizkuntza ofizialtzat ezarriz 9. artikulu horretan. Ez da bertan euskararen balorazio baikorrik egiten, ezta nafar identitatearekin duen erlazioa, edo jasandako jazarpena. Horretan desberdina da beste autonomia erkidegoetako hizkeraren aldean, ez baitu adierazten Nafarroak berea duela hizkuntza hori, Gernikako Estatutuak ez bezala, adibidez.
Bilakaera
2020 aldera, Pedro Sánchez Espainiako presidenteak azaldu zuen Nafarroako Foru Berriko araudian gainditu egiten zirela Nafarroaren eskumenak eskubide zibilari buruz; haren irudiko, izan ere, estatuari zegozkion eskumen horiek esklusiban. Ondorioz, helegitea jarri zuen Espainiako Konstituzio Auzitegian Nafarroako funtsezko araudiaren kontra.
Konstituzio Auzitegiak, berriz, errefusatu egin zuen Sanchezen helegitearen gehiena 2021eko irailaren 24an. Aldiz, onartu egin zuen helegitea hiru legeren kontra, baita beste hiruri ñabardurak ezarri ere, hala nola zuzenbide pribatuari buruzko auzietan estatuari azken ebazpen ahalmena aitortuz.
Maitasun Onaren liburua
Maitasun Onaren liburua (Libro de buen amor, 1330 eta 1343) XIV. mendeko poema-liburua da. Hari gidaria egilearen (Juan Ruiz, Hitako artziprestea) alegiazko biografia da. Gaztelaniazko literaturaren maisulanetako bat da.
Liburuaren egitura
Liburuaren funtsera jotzen badugu, bi protagonisten auzia alde batera utzirik, hiru partetan bana daiteke istorioa. Lehenengoan, protagonistak huts egiten dituen maitasunezko abenturak kontatzen dira, esperientzia faltagatik eta kortesiazko maitasunaren arauak ezagutzen ez dituelako: dama batek uko egiten dio aurrena; gero Doña Cruzen maitasuna lortu nahi du, baina harengana bidaltzen dion mezulariak kentzen dio; azkenik, beste dama batengana jotzen du eta hark ere, ez baitu kondenatu nahi, ezezkoa ematen dio.
Hutsegite horien guztien ondoren, bigarren partean, ametsetan, Amodio agertzen zaio, eta eskola luze-luze bat ematen dio, maitasunaren teknikaren legeak agertuz, gizalegearen eta jendetasunaren arauak erakutsiz eta, ororen gainetik, bitartekari leial eta trebe baten beharra azpimarratuz. Prestaturik beraz, Doña Endrina izeneko dontzeila baten konkistari heltzen dio protagonistak; bitartekari lanak egiten dituen Trotaconventos atsoari esker, zorionez bukatzen da konkista, eta ezkontzarekin amaitzen da abentura hau.
Liburuaren hirugarren partean ezkontzaz kanpoko abenturak kontatzen dira (sakrilegoak, protagonista artzipreste gisa ageri denetan) eta nolabait ere, anekdotikoak, dagoeneko ondo menderatzen baitu protagonistak maitasunaren teknika. Hemen konkista daitezkeen emakume moten panorama zabal bat eskaintzen du liburuaren egileak; eta, hala ikusten dugu galaiak nola gorteiatzen dituen andre dotore bat, alargun bat, moja bat eta emakume mairu bat; mendiko emakumeek, bestalde, sekulako erasoak egiten dizkiote. Trotaconventos hiltzen denean amaitzen da irakaspen hau, irakurlea maitale eta gorte gizon bihurtua dagoenean.
Juan Ruizek dioenez -Aristoteles aipatuz- bi helburu bakarrik omen ditu gizonak mundu honetan. Ez da batere ideia berria, ezta batere fina ere, baina berak grazia handiaz adierazten du: