cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Potasio
Historia
Davyk berak, hau esan zuen 1807ko azaroaren 19an Royal Society of Londonen: "Potasa zati txiki bat jarri nuen platinozko disko isolatu baten gainean, 250 kobre- eta zink-plakadun bateria elektriko baten alde negatiboarekin aktibitate bizian komunikatzen zena. Alde positiboarekin kontaktuan zegoen platino-hari batek potasaren aurpegiaren goialdearekin kontaktuan jarri zen. Tresna osoak aire librean funtzionatzen zuen. Egoera horretan aktibitate bizi bat agertu zen: potasa bere bi elektrizazio-puntuetan urtzen hasi zen. Goiko aurpegian (positiboan), eferbeszentzia gertatu zen, askatu zen jariakin elastiko baten eraginez; beheko aurpegian (negatiboan), ez zen jariakin elastikorik askatu, baina bai merkurio-globuluen antzekoa zen metal-distiradun globuluak. Horietako globulu batzuk, eztanda eta gar distiratsuekin erretzen ziren eratzen ziren heinean; beste batzuek, aldiz, distira galtzen zuten gutxinaka-gutxinaka, eta zuri koloreko zarakar batez estaltzen ziren. Globulu horiek bilatzen ari nintzen substantzia eratzen zuten; erregai berezi bat zen, potasaren oinarria: potasioa.”
Aurkikuntzak Antoine Lavoisierren hipotesia baieztatzen zuen, eta hortik dator horren garrantzia. Lavoisierrek zioen sosak eta potasak berun eta zilar oxidoek bezala azidoekin erreakzionatzen zutenez, metalaz eta oxigenoaz osatuta egon behar zutela, eta hori frogatua izan zen potasioa isolatzean eta aste baten ondoren sodioa, sosaren elektrolisitik. Gainera, potasioa lortzeak beste elementu batzuk aurkitzen lagundu zuen, oso erraktiboa denez oxidoak deskonposatzeko eta oxigenoa atzitzeko gaitasun handia baitu. Horrela isolatu ziren silizioa, boroa eta aluminioa..
Ugaritasuna
Potasioak lurrazaleko % 2,4 osatzen du, zazpigarren ugariena izanik. Haren  disolbagarritasuna dela eta, oso zaila da metal purua eskuratzea mineraletatik. Horrez gain, itsas hondo eta lakuetan, potasio-mineralen  gordailu handiak daude, karnalita, langbeinita, polihalita eta silvina, besteak beste. Bertan, metalaren eta horren gatzen erauzketa ekonomikoki bideragarria da.
Ezaugarri kimikoak
Potasioa airetik babesturik egon behar da metalaren korrosioa ekiditeko, alegia, oxido eta hidroxido bihurtzea ekiditeko. Askotan, laginak, kerosenoa bezalako ingurune erreduzitzaileetan mantentzen dira. Beste metal alkalinoek bezala, potasioak bortizki erreakzionatzen du urarekin, eta hidrogenoa sortzen du. Erreakzioa bortitzagoa da litioaren edo sodioaren urarekiko erreakzioa baino, eta isuritako hidrogeno gasa pizteko bezain exotemikoa da. Potasioak ur-aztarnekin ere azkar erreakziona dezakeenez, eta eratzen diren produktuak iraunkorrak direnez, maiz, bakarrik edo NaK erara (ingurune-tenperaturan likidoa den sodio-aleazioa) bezala erabiltzen da destilazioaren aurretik disolbatzaileak lehortzeko. Izan ere, potasioa lehorgailu sendoa da. Potasio hidroxidoak bortizki erreakzionatzen du karbono dioxidoarekin, K+ ioiaren energia altua dela eta. K+ ioia koloregabea da uretan. Potasioaren banaketa-metodoen artean hauspeatzea dago, zenbaitetan analisi grabimetriko bidez egiten dena.
Isotopoak
Potasioaren 17 isotopo ezagutzen dira, horietatik hiru naturalak: 39K (% 93,3), 40K (% 0,01) eta 41K (% 6,7). 40K isotopoa 1,278x109 urtekoa den semidesintegrazio periodo batean, bihurtzen da 40Ar (% 11,2) egonkor, elektroi-harrapaketa eta positroi-igorpenaren bidez, eta soberako %88,8 β desintegrazio bidez bihurtzen da 40Ca.
Arroken dataziorako ez ezik, potasioaren isotopoak klimaren ikerketan erabilitzen dira. Gainera, potasioa bizitzarako beharrezkoa den makronutrientea denez, nutrienteen zikloaren ikerketan ere erabiltzen da.
40K isotopoa potasio naturalean nahiko kantitatean dago, eta, beraz, potasio komertziala iturri erradioaktibo modura erabil daiteke eskoletako praktika eta erakustaldietan.
Potasioa Gorputzean
Potasioa giza organismoko zelula arteko likidoko katioi nagusia da. Hainbat prozesutan hartzen du parte: uraren oreka normalean, zelulen eta likido inserstizaialaren arteko oreka osmotikoan, eta organismoaren pH-ak eragindako azido-base oreka n. Potasioa garrantzitsua da baita gihar-uzkurdurarako eta aktibitate neuromuskularrerako ere. Izan ere, giza organismoaren akzio-potentzialen bidez gertatzen den nerbio-bulkaden transmisioan hartzen du parte. Haien ezaugarri kimiko eta elektrostatikoengatik, potasio ioiak sodio ioiak baino txikiagoak dira eta, beraz, ioi-kanalek eta zelula-mintzen ponpek bi ioi mota horiek bereiz ditzakete: aktiboki edo pasiboki ponpatu, eta ioietako bat pasatzen utzi eta bestearen pasabidea oztopa dezakete. Potasioak zelula-garapena sustatzen du eta horren zati bat muskuluetan gihar mailan gordetzen da; hortaz, giharra eratzen denean (hazkunde eta garapen prozesuak),ezinbestekoa da potasio-hornidura egokia. Potasio serikoaren mailaren jaitsierak (3,5 meq/L azpitik), hipokalemia deritzen baldintzak eragiten ditu, kaltegarriak izan daitezkeenak: beherakoa, diuresi areagotua, gonbitoak eta deshidratazioa. Gabeziaren sintomen artean aipatzekoak dira gihar ahultasuna, nekea, astenia, urdail-hesteetako kalanbreak, idorreria, elektrokardiogramaren anormaltasunak eta bihotzeko arritmiak. Kasu larrienetan, arnas-paralisia eta alkalosia ere eragin ditzake.
Hiperkalemia, edo 5,5meq/L-ko potasioaren igoera, arazo elektrolitiko larrienetakoa da, hainbat faktorek eragin dezakete: gehiegizko ekarpena (aho bidezkoa edo odol-bidearen bidezkoa), birbanaketa (zelula barruko likidotik zelulatik kanpokora) edo ondesteko iraizketaren murrizketagatik. Oro har, agerpen klinikoak 6,5meq/L-tik gorako kontzentrazioarekin agertzen dira, eta hauek dira garrantzitsuenak: arazo kardiobaskularrak, aldaketak egonik elektrokardiogrametan, elektrogramaren aldaketetak, arritmia bentrikularra eta asistolea (bihotz-gelditzea) eragiten dituztenak maila neuromuskularrean, aldiz, parestesiak, ahultasuna eta arnas falta gertatzen dira eta maila gastrointestinalean, goragaleak eta gonbitoak.
Xurgapena, iragazketa eta iraizketa
Potasioa azkar xurgatzen da heste meharrean. Digeritutako potasioaren % 80 eta % 90 artean iraizten da gernuan, eta gainerakoa gorotzetan galtzen da. Giltzurrunek potasio-balioak normal mantentzen dituzte aldosterona hormonaren eraginpean iraizteko, birxurgatzeko eta jariatzeko duten gaitasunari esker. Potasioak sodioarekin batera erregulatzen du fluido eta elektrolitoen balantzea organismoan, bi horiek nagusiak baitira organismoaren gorputzeko fluido guztietan, bai zelula barrukoetan (potasioa), bai zelulatik kanpokoetan (sodioa). Plasmako sodio-kontzentrazioa 145 meq/L ingurukoa da, eta, potasioarena, aldiz, 3,5-4,5 meq/L-koa. Plasma giltzurrunen glomeruluen bidez iragazten da oso kantitate altuetan, 180L/eguneko gutxi gorabehera.
Egunero dietan irentsitako sodioa eta potasioa birxurgatu egin behar dira; sodioa plasmaren bolumena eta presio osmotikoa zuzen mantentzeko behar den adina birxurgatu behar da; potasioa, berriz, katioaren kontzentrazio serikoak 4,8 meq/L-tan (190 miligramo inguru) mantentzeko birxurgatu behar da. Sodio-ponpa operatibo mantendu behar da beti sodioa kontserbatzeko. Potasioa ere kontserbatu behar da batzuetan baina, plasmako potasio kantitateak hain txikiak direnez, eta zelula mailako sodio-kontzentrazioa ia hiru aldiz handiagoa denez, potasioaren egoera ez da hain kritikoa. Potasioa modu pasiboan garraiatzen da sodioaren kontrako fluxu bati erantzunez eta, beraz,  gernuak ezin ditu inoiz serumeko potasio-kontzentrazioak murriztu, ur-iraizketa aktiboa gertatzen den kasu bakanetan izan ezik. Potasioa birritan jariatzen da, eta hiru aldiz birxurgatzen da gernua giltzurrunaren tubulu biltzaileetara heldu aurretik. Puntu horretara plasmako kontzentrazio berean egoten da potasioa normalean. Potasioa dietatik ezabatuko balitz, giltzurrunaren gutxieneko potasio-iraizketa 200mg/egun ingurukoa izan beharko litzateke, astebetean serumeko potasioa gutxi gorabehera  3,0 meq/L-tara jaisten denean. Sodio/potasio ponpari esker, zelula barruan eta zelulatik kanpo behar diren  K+ eta Na+ ioien kontzentrazioak lortzen dira. Nerbio-bulkadaren trasnmisioa ahalbidetzeko, K+ ioien kontzentrazioak altuagoak izan behar dira zelula barruan zelulatik kanpo baino.
Arriskuak
Potasio solidoak bortizki erreakzionatzen du urarekin, sodioa baino errezago. Horregatik, likido egoki batean gorde behar da, oliotan edo kerosenotan, adibidez.
FC Lausanne-Sport
FC Lausanne-Sport (izen osoa Football Club Lausanne-Sport) Suitzako Lausana hiriko futbol taldea da. Kirol elkartea 1860an sortu bazen ere futbolaren atala 1896koa da. Suitzako 7 Liga eta 9 Kopa lortu ditu bere historian zehar.
Montouliers
Montouliers Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montouliers udalerrian erroldatutako biztanleak 222 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 212 etxebizitza zeuden, 108 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 78 bigarren erresidentzia ziren eta 26 hutsik zeuden. 183 etxeak ziren eta 27 apartamentuak ziren. 108 etxebizitza nagusietatik 80 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 29 etxek lau zituzten eta 58 etxek bost zituzten. 78 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 53 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 124 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 68 lanean zeuden (37 gizon eta 31 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montouliers udalerrian 99 unitate fiskal zeuden, 205 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.638 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra banku bulegoa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.
2000. urtean Montouliers udalerrian 42 nekazaritza-ustiategi zeuden, 272 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kornelio Nepote
Bizitza
Biografiak idatzi zituen idazlearen bizitzari buruzko datu gutxi daude. Adopzioz idazle erromatar bat da, bera Galia Cisalpinan jaio baitzen K. a. 100. edo K. a. 99. urtearen inguruan. Ustez, Erroman bertan hil zen K a. 30. eta K. a. 24. bitartean. Nepoteri buruzko hainbat datu beste idazle batzuk emandakoen datuetatik ondorioztatzen dira. Adibidez, gaur egungo Pavia hirian jaio zela (Ticinunt), Plinio Zaharrak Po ibaia ren ertzean jaio zela esan baitzuen edo bere iloba batek Vibio Severori idatzitako gutun batean Tito Cacioren municipium berekoa zela jakinarazi baitzuen.
Estiloa
Nepote historiografiaren barnean genero biografikoaren gutxiagotasunaz kontziente zen eta bere idazkien helburu nagusia didaktiko-moralizatzailea izan zen. Orduko modako gaiak landu zituen eta nahasi zituen anekdotak ugari erabiltzen dituen alexandriar genero biografikoa obrari egitura artistikoagoa eman nahi dion plutarkoarrarekin. Bien artean, kutsu anekdotikoa nagusitu zen bere estiloan. Izan ere, protagonisten bizitza pribatu eta publikoko pasarteak nahasten ditu, Zizeronek genus tenue deitu zuen diskurtso mota atizista definituz. Gainera, pertsonaien artean paralelismoak erabili zituen. Plinio Zaharrak kritikatu egin zuen bere informazioen sinesgarritasuna: izan ere, bere kroniketan inkoherentzia akatsak antzeman daitezke.
Titikaka
Titikaka (Titicaca; kitxua z eta aimara z: Titiqaqa) Andeetako Altiplanoan, Peru eta Boliviaren arteko aintzira da. Itsas mailatik 3.812 m-ko garaieran dago eta 8.372 km²-ko eremua du. Ontziz zeharka daitekeen munduko aintzira garaiena da eta, hedadurari dagokionez, Hego Amerikako bigarren aintzira da eta munduko 19.a.
Geografia
Titikaka aintzirak 8.372 km²-ko eremua du; 4.772 km²-ko azalera Perukoa da, eta gainerakoa (3.790 km²) Boliviakoa. Sakonera handiena 281 m-koa da eta kostaldeetan sakonera txikiko badiak zabaltzen dira.
Aintzira ia banandurik dauden bi ur-eremuz osaturik dago, Tiquinako tartean lotzen direnak. Tarte honek 800 metroko zabalera du tokirik estuenean. Ur-eremu zabalena, Lago Grande edo Lago Chucuito, batez beste 135 metro sakon da (gehienezko sakonera 281 m). Ur-eremu txikiena, Lago Pequeño edo Lago Huiñaimarca (kitxuaz, Wiñay Marka) deitua, batez beste 9 metro sakon da (gehienezko sakonera 40 m).
Titikakaren betebide nagusia bost ibai dira: Ramis, Coata, Ilave, Huancané eta Suchez ibaiak. Haiei ura euritatik eta Andeetako glaziarrak urtzetik datorkie. Beste 20 ibaik edo ura isurtzen diote. Aintziran biltzen den ur gehiena (% 90 inguru), ordea, lurrundu egiten da eguzki irradatzearen indarragatik eta goi-ordokiko haize lehorrengatik. Aintziraren hegoaldetik Desaguadero ibaia irteten da eta Boliviako Poopo aintziraraino eramaten du ura.
Uharteak
Titikakan 41 uharte daude, batzuk biztanle kopuru handikoak. Hauek dira nagusiak:
Fauna eta flora
Titikakako landare bereizgarrenetako bat totora (Schoenoplectus californicus) da, uru etniakoek txalupak egiteko baliatzen dutena. Myriophyllum elatinioides (hinojo llacho), Zannichelia palustris (siji llacho) eta Elodea potamogeton (yana llacho) murgildutako landareek llacho deitutako formazioa osatzen dute. Beste ur-landare batzuk Azolla filiculoides, Lemna gibba eta puruña (Chara sp.) alga dira.
Altiplanoko iktiofaunak taxonomia-aniztasun txikia du. Bertako espezie autoktonoak hiru generotakoak dira: Orestias, Astroblepus eta Trichomycterus. Orestias generoa Peru, Bolivia eta Txileko garaiera handiko aintziretan eta haietara isurtzen diren ibaietan endemikoa da. Genero horretako 23 espezie (tartean beharbada galdurik dagoen Orestias cuvieri ) Titikakaren arroan baino ez dira aurkitu. Arrantza komertzialean karachia (Orestias luteus) eta ispia (Orestias ispi) garrantzitsuenak dira. Haiez gain, populazio handiak dituzten espezie sartu batzuk, hala nola ortzadar-amuarraina (Oncorhynchus mykiss) eta pejerreya (Odontesthes argentinensis) ere ustiatzen dira.
Arriskuan dauden beste espezie endemiko batzuk Telmatobius culeus igela eta Rollandia microptera txilinporta dira. Lophonetta specularioides, Anas puna, Anas flavirostris, Anas cyanoptera, Anas platalea, Oxiura ferruginea eta Fulica ardesiaca ehiza-hegaztiak dira. Aintzira flamenkoentzako (Phoenicopterus chilensis) eremu garrantzitsua da.
Historia
Bertan Amerikako kulturarik zaharrenetakoak sortu ziren. Hegoaldeko kostaldetik hurbil Tiahuanaco hiriaren hondakinak daude. Tradizioaren arabera, Sol edo Titikaka uhartean (aintzirako uharterik handienean) sortu zen inka herria.
Demografia
Aintziraren bazterretan aimara, kitxua eta uru etnietako kideak bizi dira. Puno (Peru aldean) eta Guaqui (Bolivia aldean) aintziraren ertzeko hiri nagusiak dira. Beti ere, landa inguruko biztanleria hirietakoa baino ugariagoa da.
Titikakaren arroak osotara 2.054.622 biztanle ditu: 1.132.378 peruar aldean eta 922.244 boliviar aldean, era honetan banatuak:
Luis Ortiz Alfau
Luis Ortiz Alfau (Bilbo, Bizkaia, – ib., ) Errepublikaren aldeko eta frankismoaren kontrako milizianoa izan zen 1936ko gerran. Ahanzturaren kontrako eta memoriaren aldeko borrokalaria, 2000ko eta 2010eko hamarkadetan.
Gerra ostea
Preso hartu eta Gurseko kontzentrazio esparruan sartu zuten, Okzitanian; Luis zen XXI. mendean oraindik bizirik zirauen preso ohi bakanetakoa. Hendaiatik muga pasatzen ari zela atxilotua, Deustuko kontzentrazio esparrura eraman zuten. Gero, Miranda Ebrora (Burgos, Espainia). Frankismoaren langile batailoietako esklabo izan zen Pirinioetan: hala ere, «pribilegiatu bat» izan zela zioen, pikotxarekin eta palarekin jardun beharrean bulego lanetan aritu zelako. Hori guztia pasatuta ere, Ferrolen (Galizia) soldadutza egitera behartu zuten.
XXI. Mendea eta memoria historikoa
Urte askoan bizipen haiek isilean gorde zituen, frankismoaren errepresio gogorraren eraginez. XXI. mendearen hasieran, ordea, Eusko Jaurlaritzak 1936ko gerrako biktimentzako konpentsazioak onartu zituen, eta Ortizi ukatu egin zioten, ez zeuzkalako preso egon zela frogatzen zuten agiriak. Epaitegietara jo zuen, eta irabazi, beste batzuekin batera. Eta jendaurrean hitz egiten hasi zen. Memoria historikoaren aldeko mugimenduak, omenaldiek, hitzaldiek eta komunikabideetako elkarrizketek berpiztu zuten. Frankismoan bizi izandako izugarrikerien berri ere eman zion Maria Servini epaile argentinarrari, frankismoaren kontrako kereilaren barruan.
«Nik banuen obsesio bat: ezin izango nuela ezer esan», esan zuen 2016an. «Orain, hitz egiten hasi naizela, ez nau inork isilduko».
Memoria bizia eta kementsua zen Ortiz Alfau: adinaren ajeei aurre egiteko zuen bizitasunagatik eta eskatzen zioten leku guztietan uzten zuelako hark bizi izandakoaren lekukotza gordina, memoriaren argitasuna eta bere izaera adeitsuaren eta kementsuaren arrastoa.
Frantziako futbol kopa
Frantziako Futbol Kopa Txapelketa (Coupe de France) kanporaketa sistemaren araberako lehiaketa nagusia da herrialde horretan.
1917-18 denboraldian antolatu zuten lehenengo aldiz.
Badghis probintzia
Badghis (Dariz/Paxtueraz: بادغیس ), Afganistango 34 probintzietako bat da. Herrialdearen ipar-mendebaldean dago, Murgab eta Hari ibaien artean, eta iparralderantz Sarakhs basamorturaino hedatzen da. 20.591 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 448.800 biztanle zituen Hiriburua Qala i Naw da.
Greenville (Illinois)
Greenville  Illinoiseko hiri bat da. Bond konderrian kokatua dago. 2010ean 7,000 biztanle zituen, 16.03 kilometro koadrotan banatuta.
Guardea
Guardea Italiako udalerri bat da. Terniko probintzian kokatuta dago, Umbria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Guardeak honako udalerri hauekin egiten du muga:
NGC 5130
NGC 5130 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. Ormond Stoneek aurkitu zuen n.
Namansilita
Namansilita silikato motako minerala da eta clinopyroxene subtaldearen kidea da.
Zazpi bekatu nagusiak
Zazpi bekatu nagusiak edota zazpi bekatu kapitalak kristautasun eta katolizismoaren lehenbiziko irakaspenetan aipatzen diren bizio edo grina txarren sailkapena da, hauen bidez erlijio horretako jarraitzaileak kristau moralan hezteko asmoz. Zazpi bekatu nagusiak honakoak dira:
Namansilita
Ezaugarriak
Namansilita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 7 da.
Zazpi bekatu nagusiak
Eliza Katoliko Erromatarrak bekatuak bi ataletan banatzen ditu:
XIV. mendearen hastapenetan, garaiko europar artisten artean zazpi bekatu nagusien gaiak zuen ospeari esker, munduan zehar kultura eta kontzientzia kristauaren atal ugarietan sartzeko aukera aparta izan zuten.
Leesville (Ohio)
Leesville Ohioko herri bat da. Carroll konderrian kokatua dago. 2010ean 158 biztanle zituen, 0.66 kilometro koadrotan banatuta.
Greenwood (Illinois)
Greenwood  Illinoiseko herri bat da. McHenry konderrian kokatua dago. 2010ean 255 biztanle zituen, 4.81 kilometro koadrotan banatuta.
Lithoxus bovallii
Lithoxus bovallii Lithoxus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Txondar-betiledun hori
Txondar-betiledun horia (Anthracobia melaloma) Pyronemataceae familiako onddo espezie bat da. Ez du sukalderako balio. Askomizete oso txiki bat da, eta batzuetan ia ez da ikusten lurrean.
Deskribapena
Karpoforoa: 1 eta 5 mm bitarteko diametrokoa, ganbiletik disko formakora,
Himenioa: Hasieran laranja kolorekoa, gero hori-laranja kolorekoa; kanpoko aldeak ile arrexka argi koloreko oso laburrak izaten ditu.
Etimologia: Melaloma epitetoa grekotik dator, beltza, esan nahi duen "mela" hitzetik eta ertza, esan nahi duen "loma" hitzetik. Ziliatura beltzak dituelako karpoforoaren ertzean.
Jangarritasuna
Ez du sukaldaritzarako balio.
Sasoia eta lekua
Ohikoa udaberritik aurrera, sua egondako lekuetan.
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Argentina, Txile, Europa, Errusia, Japonia, Australia, Hegoafrika.
Letra (argipena)
Letra hitzak esanahi zenbait ditu:
Cerre-lès-Noroy
Cerre-lès-Noroy Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 82 etxebizitza zeuden, 74 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 74 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 74 etxebizitza nagusietatik 57 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 42 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 136 ziren, horien artean 101 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 101 pertsona aktiboetatik 93 lanean zeuden (56 gizon eta 37 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cerre-lès-Noroy udalerrian 76 unitate fiskal zeuden, 206 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.412 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Giarab
Giarab Sardiniako bertako zaldi arraza modernoa da. Bere tamaina zein hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean kokatzen da.
Giaraba ponia hainbat zaldi eta poni arraza elkarrekin gurutzatuz garatu omen zuten. Bereziki bertakoa den eta antzineko poni arraza den Giara zaldiak oinarritzat harturik, sardiniar arrazako behorrak arabiar zaldiekin gurutzatu zituzten. Geroztik hainbat odol angloarabiarra eta alemaniar zela poniarena sartua izan da arrazan, baina kopuru txikiagotan. Zela zaldiak dira, eta kirol poniak bezala erabiliak izateko ezaugarri nabarmenekin.
Etimologia
Giarab hitzak arrazaren jatorria laburbiltzen du. Bertako Giara zaldia eta arabiar zaldia esan nahi du. Giara-arabiarra hain zuzen.
Leetonia (Ohio)
Leetonia Ohioko herri bat da. Columbiana konderrian kokatua dago. 2010ean 1,959 biztanle zituen, 5.86 kilometro koadrotan banatuta.
Siziliar sugandila
Siziliar sugandila (Podarcis waglerianus) Podarcis generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago. Sizilian eta Egadi uharteetan bizi den sugandila honek hiru azpiespezie ditu:
NGC 5131
NGC 5131 galaxia bat da, Canes Venatici konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Artikutzako mendilerroa
Artikutzako mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Izu mendia da, 829 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Artikutza Goizuetako auzoak ematen dio izena mendilerroari.
Espazio-anezka
Espazio-anezka  espazio edo kosmoseko bi punturen arteko aldizkako garraioa helburu duen espazio-ontzia da; oro har, bi espazio-estazioen edo planeta baten eta bere orbitan dagoen espazio-egoitzaren arteko joan-etorriak egiteko. AEBek eraiki zituen lehen aldiz, 1980ko hamarkadan lanean hasi ziren, nahiz eta lehen orbitaratzea 1981eko apirilaren 12an burutu zen Columbia anezkekin. Berrerabilgarriak direnez, oro har, misio anitz bete ahal izateko deseinatzen dira; beraz, garraio-misioez gain, beste zenbait ere egiten dituzte, hala nola aldi baterako espazio-egoitza lana egin, astronauta edo gauzakien berreskuratzea, matxuraturik dauden sateliteak konpontzea...
Orain arte eraiki diren anezka guztiak planeta eta egoitza-arteko garraio lanetarako eraiki dira, eta, horretarako, ahokatze-sistema bat dute, baita hegazkin baten antzeko lur hartzeko hegalak ere.
Anezken osagaiak ziren: Orbita-Ibilgailua (ingelesezko siglak: OV), Suziri Azeleragailu Solido Berreskuragarri (ingelesez SRB) pare bat eta Kanpo Tanga Galkorra (ET) hidrogeno likidoa eta oxigenoa biltegiratzeko. Anezkak bertikalki jaurtitzen ziren, ohiko suziri baten antzera eta OV hiru motor nagusiekin paraleloan funtzionatzen zuten bi SRBrekin, eta erregaia ET-tik ateratzen zuten. SRBak ibilgailua orbitan sartu baino lehen kanporatzen ziren. Kanpo-tanga orbita- eta txertatze-unearen aurretik kanporatzen zen, eta, orduan, Espazio Maniobra Sistemaren (ingelesez OMS) bi motorrak erabiltzen zituen. Misioaren amaieran, anezkak bere OMSa jaurtitzen zuen orbitatik ateratzeko eta, berriro, atmosferara sartzeko. Anezka Kaliforniako Edwards Air Force Baseko Rogers Dry Lake-n kokatutako lurreratzeko pista batera edo KSCko Shuttle Landing Facility-n zegoen pistara jaisten zen. Edwardsen lurreratu ondoren, Anezka Eramaile Hegazkinak KSCra eramaten zuen anezka. Hegazkin hori Boeing 747 aldatu bat zen.
Lehenengo anezka, Enterprise, hurbilketa eta lurreratzea probak egiteko eraiki zen, eta ez zuen orbita-gaitasunik. Anezka horren izena Star Trek (Trip to the Stars) zientzia-fikziozko serieko izen bereko espazio-ontzitik dator. Lau orbitatzaile operatibo eraiki ziren hasieran: Columbia, Challenger, Discovery eta Atlantis. Horietatik, Challenger eta Columbia istriputan suntsitu ziren, 1986an eta 2003an, hurrenez hurren. Guztira, 14 astronauta hil ziren. Bosgarren anezka operatiboa, Endeavour, 1991n eraiki zen Challenger ordezkatzeko. 2011ko uztailaren 21ean, Atlantis-en azken misioaren amaieran kendu zuten espazio-anezka.
SESBek ere izan zuen anezka-programa bat, baina espazioratze bakarra burutu ahal izan zuten, Buran anezkarekin, Sobietar Batasuna desagertu eta dirurik gabe geratu ziren artean.
Aurrekariak
Suziriaren jatorria, ziurrenik, ekialdekoa da. Haren erabilerari buruzko lehen berria 1232. urtekoa da, Txinan, bertan asmatu baitzuten bolbora.
XIII. mendean, Txinako Henan probintziako hiriburua defendatzeko suzko gezi hegalariak izeneko suzirien erabileraren kontakizun batzuk daude.
Aro garaikidea
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, suziria tripulatutako ibilgailu espazialak bultzatzeko sistema bihurtu zuten lehen zientzialariak agertu ziren. Pedro Paulet perutarra, Konstantin Tsiolkovski errusiarra, Hermann Oberth alemaniarra eta Robert Hutchings Goddard estatubatuarra nabarmentzen dira, eta, geroago, Sergei Koroliov eta Valentin Grutxensko errusiarrak eta Wernher von Braun alemaniarra.
Robert Hutchings Goddard izan zen, 1926ko martxoaren 16an, Auburnen (Massachusetts, Estatu Batuak), erregai likidoz (gasolina eta oxigenoa) propultsatutako suziri baten lehen hegaldiaren arduraduna. Goddardek egindako suziriek, txikiak izan arren, bazituzten suziri modernoen printzipio guztiak, adibidez, giroskopio bidezko orientazioa. Alemaniarrek, Wernher von Braun buru zutela, Bigarren Mundu Gerran V-1 eta V-2 suziriak garatu zituzten (A-4 alemaniar terminologian), zeinak, gerraostean, SESB eta AEBren suziriei buruzko ikerketen oinarri izan ziren. Bi bonba naziak, gerraren amaieran Londres bonbardatzeko erabiliak, misil bezala defini daitezke. Egia esan, V-1a ez da suziria, misila baizik, propultsio hegazkin batek bezala egiten baitu hegan. Hasieran, berariaz, erabilera militarrerako bideratutako suziriak garatu ziren, normalean misil balistiko gisa ezagutzen direnak. Estatubatuarrek eta errusiarrek martxan jarri zituzten programa espazialak astronautikarako helburu propioekin proiektatutako suzirietan oinarritu ziren, erabilera militarreko suziri haietatik eratorriak. Bereziki Sobietar Batasuneko espazio programan erabilitako suziriak R-7 (Sputnik misioak jaurtitzeko erabili zena) misil balistikotik eratorriak ziren.
Estatu Batuen aldetik nabarmentzen dira: Astrobee, Vanguard, Redstone, Atlas, Agena, Thor-Agena, Atlas-Centauro, Delta seriea, Titanak eta Saturno (horien artean Saturn V, Apollo programa ahalbidetu zuen suzirik handiena), eta, sobietarren aldetik, A, B, C, D eta G letrekik izendatutako suziriak (azken bi horiek Estatu Batuetako Saturnoren antzeko papera izan zuten), Protoi izenekoak.
Programa espazial propio baten baitan suziriak eraiki dituzten beste herrialde batzuk dira: Frantzia, Britainia Handia (bertan behera utzi zuena), Japonia, Txina, Mexiko, Argentina, Brasil eta India, baita Ariane suziri-jaurtitzailea eraiki eta ustiatu zuen Europako Espazio Agentziak (ESA) eratu zuen Europako partzuergoak ere.
Funtzionamendua
Imajina dezagun ganbera itxi bat, non gas bat dagoen errekuntzan. Gasa erretzeak presioa eragingo du norabide guztietara. Ganbera ez da inolako norabidean mugituko, ganberaren kontrako hormetako indarrak deuseztatuko baitira.
Ganberan zirrikitu bat irekiko bagenu, non gasek ihes egin dezaketen, desoreka bat egongo litzateke. Albo-kontrako paretetan egindako presioak ez du indarrik sortuko, alde bateko presioak bestekoa deuseztatuko baitu. Ganberaren goiko aldean egindako presioak bultzada eragingo du, ez baitago presiorik beheko aldean (irekidura dagoen tokian). Horrela, suziria gorantz egingo du motorraren errekuntza-ganberan errekuntza-gasek eragindako presioaren erreakzioagatik. Horregatik, motor mota horri erreakzio-propultsiokoa deitzen zaio.
Kanpoko espazioan erregaia erretzeko oxigenorik ez dagoenez, suziriak erregai-ontzitan biltegiratuta eraman behar du erregaia (motor-erregaia) ez ezik oxidatzailea (erregarria) ere.
Sortutako bultzadaren magnitudea (suziri-motorrak sortutako indarra adierazten duen adierazpena) irekiduratik jaurtitako gasen masaren eta abiaduraren araberakoa da. Gero, botatako gasen tenperatura zenbat eta handiagoa izan, orduan eta handiagoa izango da bultzada. Horrela, errekuntza-ganbera eta errekuntzak eragindako tenperatura altuen irekidura babesteko, arazoa sortzen da. Hori egiteko modu burutsu bat da motorraren paretak estaltzea motorra hozteko suziriak erabiltzen duen propulsatzaile beraren zurrusta fin batekin, isolatzaile termiko bat osatzeko.
Motak
Erabilitako erregai motari dagokionez, bi suziri mota daude:
Fase-kopuruari dagokionez, suziria izan daiteke:
Berrerabilgarritasunari dagokionez, suziria izan daiteke:
Ibilgailuak orbitan jartzeko gai diren karga erabilgarrien kopuruari dagokionez, honako mota hauek aurki ditzakegu, besteak beste:
Etorkizuna
Suziri konbentzionalak aurrerapen batzuk egin beharko ditu datozen urteetan, baina, oraindik ere, astronautak eta satelite artifizialak espaziora bidaltzearen arduradun nagusia izango da denbora luzez.
NASAren transbordadore espaziala bezalako ibilgailu berrerabilgarrien adopzioa handitu egin behar da. Espazio-transbordadoreak suziri arrunt bat bezala aireratzen dira, baina hegazkinak bezala lurreratzen dira aerodinamika bereziari esker.
Motor iraultzaile bat, teknologia astronautikoa aurrerarazi dezakeena, Scramjet motorra da, soinuaren abiaduraren halako 15 arteko abiadura hipersonikoak lortzeko gai dena. Scramjet motorrak ez du zati mugikorrik, eta behar den konpresioa aurrez aurre sartzen zaion airetik lortzen du ibilgailuak airean duen abiadurak berak bultzatuta. NASAk, emaitza onekin, era honetako motor bat probatu zuen 2004an. Suziria, X-43A izenekoa, 12.000 metroko altuerara eraman zuen B-52 hegazkin batek, eta Pegasus suziri batek 33 000 metroko altuerara jaurti zuen. 11 000 km/h-ko abiadura errekorra lortu zuen.
Suziri-motorren teknologian aurreratzeko beste aukera bat, propultsio nuklearra erabiltzea da, non erreaktore nuklear batek gas bat berotzen duen bultzatzeko erabiltzen den zurrusta bat sortuz. Eguzki-erradiazioaren presioak bultzatutako bela itxurako suziri bat eraikitzeko ideia ere kontuan hartu da, eta horrek distantzia luzeko planeten arteko bidaiak ahalbidetuko lituzke.
Ezaugarriak
Espazio-anezkek marruskadura eta bero handia jasan behar izaten dute espaziotik jaitsi eta eguratsean sartzen diren aldi oro. Hamar bat minutuz edo, 1.650 °C-ko tenperatura jasaten dute. Beraz, bertan desegin ez daitezen, ondo babestuta egoten dira.
Anezkek bi motako materiala izaten dute. Marruskadura gehien jasaten duten guneak, ontziaren eta hegoen muturrak, ikazkaiarekin sendotutako erretxinaz babestuak egoten dira. Material hori silizio karburozko geruza batek estaltzen du, eta gai da desegin gabe 1.650 °C jasateko.
Itxura oso bestelakoa izan arren, anezkak ez dira batere asmakari berria. NASAk 1980an egin zituen behin eta berriz erabil zitezkeen ontziak, eta, orduan, iraultza handia izan baziren ere, asmoa harago joatea zen.
Gainontzeko zatiek hori baino tenperatura txikiagoak jasaten dituzte eta silizio-zuntzez egindako plakekin estaltzen dira. Plakak material zeramikoen gisan sintetizatzen dira eta beroa barreiatzeko gaitasun ikaragarria dute; pentsa, labetik gori-gori atera eta segundo batera eskuetan har daitezke. Baina, aldi berean, oso porotsuak dira eta ez dute pisu handirik izaten. Beraz, espazioan erabiltzeko oso egokiak dira.
Azkeneko urteetan boroa gehituta material hobeak sintetizatu dira, eta anezken gune jakin batzuetan siliziozko plaken ordez horiek erabili dira, baina, oro har, oraindik siliziozko plakak erabiltzen dira ontzien gorputza babesteko.
Plakak sendoenetakoak dira, ikazkaiarekin sendotutako erretxinazkoak, alegia.
Onurak
Espazio ontzi hauek gestio egokiarekin berrerabilgarriak dira eta hori da euren dohain nagusia. Misio anitzetan erabili ahal izateko ahalmenak paregabeko egiten ditu bereziki kapsula espazial mugatuekin alderatzen baditugu.
Alde txarrak
Mantentze zail eta garestia izan ohi dute aparatu hauek bereziki atmosferan sartu eta irtete maniobrak direla eta hauek mekanikoki eta termikoki lazgarriak baitira oso. Mantentze egokirik gabe eta osagaien biziraupena gehiegi luzatu nahi izan ezkero Challenger eta Columbia estatubatuar anezken kasuan bezala, istripu larriak gerta litezke.
Historian izan diren espazio anezkak
Ondoren historian eraiki diren espazio-anezken zerrenda kronologikoki antolatua:
Horietaz gain izan dira zenbait egitasmo:
Saint-Nazaire-les-Eymes
Saint-Nazaire-les-Eymes Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Marruskadura koefiziente
Marruskadura koefizienteak (μ) indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioak zehazten ditu. Gainazal horizontalean dagoen gorputz bati gainazalari buruz elkarzuta den R indar normal batek eragiten dio; gorputza mugitzeko B indar horizontal batek eragiten badio, eskuin aldera adibidez, balio berdinekoa eta mugimenduaren kontrakoa den F marruskadura indar horizontalak eragingo dio ezkerraldera. B indar horren balioa gorputza higitzen den unea arte handitzen bada, F indarraren balioa ere handituko da. Fl indar hori msR da, ms marruskadura estatikoaren koefizientea delarik, indar higiarazlearen eta marruskaduraren arteko erlazioa alegia (ms=Fl/R); koefiziente horren balioa gainazal mota bakoitzaren araberakoa da. Gorputza lastertasun konstanteaz mugitzen hasten denean berri, F indarra ahulagoa bilakatzen da, mkR adierazpenaren balioa duen Fk izan arte; adierazpen horretan mk marruskadura zinetikoaren koefizientea da..
Saint-Nazaire-les-Eymes
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.731 ziren, horien artean 1.212 aktiboak ziren eta 519 inaktiboak ziren. 1.212 pertsona aktiboetatik 1.139 lanean zeuden (632 gizon eta 507 emakume) eta 73 langabezian zeuden (34 gizon eta 39 emakume). 519 pertsona inaktiboetatik 169 erretiraturik zeuden, 212 ikasten zeuden eta 138 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Nazaire-les-Eymes udalerrian 1.094 unitate fiskal zeuden, 3.011 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 29.089 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 100 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 22 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 9 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 23 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 igeltseroak, 3 margolariak, 2 zurginak, 5 iturginak, 3 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 3 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen, 1 okindegi zen, 1 liburu denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lurrin-denda zen.
2000. urtean Saint-Nazaire-les-Eymes udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ione Gorostarzu
Ione Gorostarzu Etxebeste (Berastegi, Gipuzkoa, 1984ko abuztuaren 24a) irakaslea eta euskal idazlea da.
Historian lizentziaduna eta Irakasletzan diplomaduna, irakasle egiten du lan.
Gridley (Illinois)
Gridley  Illinoiseko herri bat da. McLean konderrian kokatua dago. 2010ean 1,432 biztanle zituen, 3.2 kilometro koadrotan banatuta.
Lanamesa
Lanamesa (Lanamesa; ) Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lannemezan udalerrian erroldatutako biztanleak 5.762 ziren. Familiak 2.505 ziren, horien artean 1.037 pertsona bakarrekoak ziren (385 bakarrik bizi ziren gizonak eta 652 bakarrik bizi ziren emakumeak), 732 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 524 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 212 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.924 etxebizitza zeuden, 2.571 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 90 bigarren erresidentzia ziren eta 263 hutsik zeuden. 1.714 etxeak ziren eta 1.194 apartamentuak ziren. 2.571 etxebizitza nagusietatik 1.429 bere jabearen bizilekua ziren, 1.062 alokairuan okupaturik zeuden eta 80 doan lagata zeuden; 44 etxek gela bat zuten, 200 etxek bi zituzten, 498 etxek hiru zituzten, 886 etxek lau zituzten eta 943 etxek bost zituzten. 1.728 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.342 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 801 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Arrainki
Arrainkia, edo gehienetan arraina soilik , gizakiek jaten duten arraina da. Arrain espezie asko gizakiek harrapatu eta elikagai gisa kontsumitzen dira munduko ia eskualde guztietan. Arraina proteina eta beste mantenugai batzuen iturri dietetiko garrantzitsua izan da gizakiaren historian. Ingurune naturalean (ozeanoak, itsasoak, ibaiak, lakuak) harrapatzen dira, baina baita ere akuikultura-tekniken bidez hazten.
Lanamesa
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.504 ziren, horien artean 2.190 aktiboak ziren eta 1.314 inaktiboak ziren. 2.190 pertsona aktiboetatik 1.942 lanean zeuden (989 gizon eta 953 emakume) eta 248 langabezian zeuden (125 gizon eta 123 emakume). 1.314 pertsona inaktiboetatik 367 erretiraturik zeuden, 256 ikasten zeuden eta 691 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lannemezan udalerrian 2.634 unitate fiskal zeuden, 5.206 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.820 euro zen.
Arrainki
Antzina, arraina kosta inguruko herrietan jan izan da bakarrik; gaur egun berriz, arraina kontserbatzeko eta garraiatzeko dauden aukerekin mundu guzian azkar zabal daiteke. Hala ere zabaltze honek berarekin ekarri du itsasoen gain esplotazio bat, eta arrain kantitatearen murrizketa nabaria, espezie batzuk ia desagerraraziz. Japoniar sukaldaritzan arraina jateko kultura oso garatua dute, arrain asko gordinik jateraino. Hala ere arraina prestatzeko garaian, bi kontu bereziki zaindu behar dira. Ezinbestean kalitatezko arrain bat jan nahi badugu, arraina zenbat eta freskoagoa hobeto. Arrainak azkar galtzen ditu bere ezaugarri organoleptikoak; beraz, ahalik eta freskoen eta ahalik eta gutxien manipulatzea komeni da. Arrainak prestatzeko teknika guztiak aplika ditzakegu: labean, plantxan eta parrilan errea, frijitua, egosia, saltsan erregosia, konfitatua, gatzetan, gisatua.....
Lanamesa
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 504 komertzioetatik, 11 erauzte enpresak ziren, 10 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 25 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 44 eraikuntza enpresak ziren, 159 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 15 garraio enpresak ziren, 26 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 9 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 29 finantziazio enpresak ziren, 22 higiezinen enpresak ziren, 47 zerbitzu enpresak ziren, 69 administrazio publikoko enpresak ziren eta 36 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 115 zerbitzu publikoetatik, 2 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoak ziren, 2 lan bilaketa bulegoak, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 7 banku bulegoak, 2 funerariak, 11 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 5 autoeskolak, 4 igeltseroak, 8 margolariak, 9 zurginak, 3 iturginak, 5 argiketariak, 3 eraikuntza enpresak, 20 ile apaindegiak, 5 albaitariak, 3 aldi baterako lan enpresak, 11 jatetxeak, 5 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
Arrainki
Ezaugarriak
Arrainak eta itsaskiak dituzten lurrin eta zaporeak, itsasoari oso lotuak daude, freskoak diren bitartean. Arrainen haragia biguna izaten da eta gehienek kolore zuria izaten dute nahiz eta arrosa eta kasu batzuetan gorria (hegalabur gorria) izatea ere balitekeen. Ezinbestean lurrin eta zapore hauek arrain oso freskoari lotutakoak dira, arrainak freskotasuna erraz galtzen du, eta horren ondorio da ezaugarri organoleptikoak azkar aldatzea.
Lanamesa
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 75 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 7 okindegiak, 3 harategiak, 2 kongelatu-dendak, 2 arraindegiak, 4 liburu dendak, 24 arropa dendak, 4 zapata-dendak, 4 elektrotresna dendak, 4 kirol-dendak, 5 drogeria, 4 lurrin-dendak, 2 bitxi-dendak eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Lannemezan udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 168 hektarea erabiltzen.
Arrainki
Ezaugarriak
Arraina elikagai osoa da, mantenugai bikainak ditu eta osasuntsuak. Proteina ugari eta onak ditu. %20-%22 inguru. Mineral desberdinetan aberatsa da arraina. Fosforo, magnesio, potasio, sodio, kaltzio, eta burdina izango dira nagusiak. Arrainen koipe kopurua aldakorra izan daiteke, arrain motaren eta arrainak harrapatzen diren urtaroaren arabera. %2 inguruko koipe kopurutik %28raino irits daiteke. Arrainaren koipea omega3 motakoa izaten da, osasunarentzat ona den koipea alegia. A,B,C eta D bitaminetan ere aberatsa da arrain haragia.
Lanamesa
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu luzeetarako ospitale 1, 7 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, osasun-zentro 1 bat, 4 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Lannemezan udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 554 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 449.
Arrainki
Saltzeko moduak
Hainbat modutan eros daiteke arraina arraindegietan:
Freskoa: Gure arrandegietan aurkitzen dugun arraina. Gaur egun gehienak tripak, zakatzak eta ezkatak kenduta saltzen dira. Arrandegi gehienetan zatitu ere egiten dute. 1 eta 2 ºC eta izotzarekin mantentzen dira.
Lanamesa
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Arrainki
Saltzeko moduak
Izoztua: Alturako itsasontzi ugarik arraina harrapatu eta garbitu orduko izoztu egiten dute. Beraz, oso kalitate oneko arrain izoztua topa dezakegu merkatuan.
Gazitua Gatza arraina kontserbatzeko erabili izan da, bakailaoa eta bere familiakoak bereziki, abadira eta berruenda gazituta saltzen dira. Kozinatu aurretik gezatu egin behar izaten dira, gatz guztia ondo kenduz. Arrainaren loditasunaren arabera, 12 ordutik 48 ordu bitartean izan daiteke gezatzea, betiere ura 6 orduz behin aldatuz. Prozesu hau hozkailu barruan burutu behar da. Antxuak ere gazitzen dira eta ondoren oliotan jarri.
Ketua:Ketzea kontserbatzeko tratamendu bat izan da. Gaur egun arrainari ematen zaion beste tratamendu bat da, egur, espezia eta belar usaintsu desberdinak erabiltzen dira zapore bereziak emateko.
Kontserban:Ontziraturik kontserba tratamendu bat eman ondoren saltzen den arraina. Hegaluzea oliotan, eskabetxean, saltsetan, ozpinetan...
Arrainetatik eratorritako produktuak:B ereziki surimia eta onen aldaera guztiak. Freskoan saltzeko balio ez duten arrain txikiak xehatu eta ongi garbitu ondoren pasta bat egiten da. Bestelako ongailuekin nahasita, surimia prestatzen da. Hemendik eratorriko dira gulak, surimi makilatxoak, otarrainxka ordezkoak...
Jatorriaren arabera
Hiru dira arrainaren jatorri posibleak