cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uretra
Garapen enbriologikoa
3. aste inguruan, bitarteko mesodermoa soma dezakegu. Gune zerbikalean, mesodermo honek, somitekin elkartuz, segmentarioki ikusten diren kunulu zelularrak eratzen ditu: nefrotomoak. Hauek norabide lateralean hazten dira eta hau egin ahala, kanalizatu egiten dira. Horrela, tubo nefrikoak sortzen dira, enbrioi barneko zeloman jariatuko dutenak. Nefrotomoak norabide kaudalean agertu ahala, hodi nefriko guztiak batu egingo dira eta enbrioiaren bi aldeetan hodi bana sortuko dute. Ertz edo kordoi nefrogenoak liseri hodiaren bi aldeetan jarriko dira, zelomaren atzean, alde zefalikotik alde kaudalera eta giltzurrun sistema eta uretra sortuko dituzte. Ertz nefrogeno modelo desberdinak agertzen dira eta mailaz mailako segmentazioa hasiko da erakusten. Nefrotomoak beraz, sistemaren egitura basikoak izango dira. Iraitz aparatuko hodiak alantoidesaren zakuan bukatuko dira. Alantoidesa, liseri hodiarekin batera, kloaka-n bukatuko da. Kloaka bi hodien bukaeran dagoen zabalgune bat da, eta bere erdian uzki plaka egongo da. Kloakatik, mesodermikoa den tabike urorrektala sortuko da eta horrela bitan banatuko da: aurrekaldean seno urogenitala eta atzealdean liseri hodiaren bukaera (konduktu anorrektala). Seno urogenitalean hiru atal bereiz daitezke:
Kloaka bitan banatzen den bitartean, hodi mesonefrikoen zati kaudalak maskuriaren paretean sartuko dira. Hodi mesonefriko hauetako bakoitzetik ureter bana sortuko da (2 hodi mesonefriko → 2 ureter). Geroago ureterrak hodi mesonefrikotik banandu eta independienteki sartuko dira maskurian. Giltzurrunen igoeraren ondorioz, ureterrak norabide kranialean desplazatzen dira. Hodi mesonefrikoak berriz, jaitsi egingo dira eta elkarrengana gerturatuko dira uretra prostatikoan sartzeko. Hodi mesonefrikoak gonadatik irteten diren hodiak direnez, gizonezkoetan eiakulazio hodiak eratuko dituzte. Uretra eta gonadaren hodien artean prostata guruina sortuko da. Maskurian hodi mesonefrikoek eta ureterrek osatzen duten egiturari maskuriko trigonoa deritzo eta maskuriaren atal mesodermiko bakarra izango da.
Atal eta kokapen anatomikoak
Uretraren atalak ezberdinak izango dira gizon eta emakumeetan :
Gizonezkoen uretra
Gorputzetik "kanpo", zakilaren gorputz esponjotsuan kokatzen da. 20 cm inguruko luzeera eta bi kurbadura dauzka: lehenengo kurbadura, uretra perinetik irtetean sortzen da eta goranzko norabidea du. Bigarrena, bakarrik zakila erekzioan ez dagoenean agertuko da, uretra zakilaren errotik gorputzera pasatzen den gunean sortzen da, kurbatura honek beheranzko norabidea izango du.
Emakumezkoen uretra
Zuzena da eta 3-5cm-ko luzeera dauka. 3 zati ezberdintzen dira:
Egitura histologikoa
3 geruza izango ditu: mukosa geruza, muskulu geruza eta adbentizia geruza.
Gune proximala urotelioz eratua egongo da, distala aldiz epitelio lau estratifikatu ez keratinizatuz.
Funtzioa
Uretraren funtzioa, gizonezkoetan nahiz emakumezkoetan, gernua maskuritik jaso eta gorputzetik kanporatzea da. Txiza egiterakoan, uretraren muskulu leunezko geruza uzkurtu egiten da, gernu-zurrusta indartsu bat kanporatuz. Maskuria hustutzean muskulu geruza hau berriz ere erlaxatzen da.
Gizonezkoen kasuan, uretra hodia, iraitz aparatuaren eta ugal-aparatuaren artean partekatzen da. Izan ere, eiakulazioan kanporatzen diren espermatozoideak uretratik pasatzen dira. Eiakulatu aurretik, uretran aurkitzen da gernua kanporatua izaten da Cowper-en jariakinari esker.
Odoleztapena
Uretraren odoleztapena azaltzeko emakumeen uretraren eta gizonezkoen uretraren artean bereizpen bat egin behar da :
Itzultze benosoa
Zainak arteriekin batera joango dira eta haien antzeko izena hartuko dute: barruko zain pudendoa eta zain baginala. Bi zain hauek barruko zain iliakoan drainatuko dute. Ondoren barruko eta kanpoko zain iliakoak elkartu egingo dira zain iliako batua sortzeko. Azkenik, honek beheko kaba zainan drainatuko du.
Linfa drainatzea
Linfa hodi gehienak erraineko gongoil linfatiko eta barruko gongoil iliakoetara iristen dira. Hala ere, hodi batzuk (besteekin konparatuta gutxiago) iztai gongoiletan isurtzen dira.
Sistema arteriala
Uretraren bi zati proximalen irrigazioaz beheko maskuri arterien adar prostatikoak arduratzen dira. Arteria hauek barruko arteria iliakoaren adarrak dira.
Itzultze benosoa
Uretrako bi zati proximalen zainak aipatutako arteriekin batera joango dira eta izen antzekoa izango dute: beheko maskuri zainen adar prostatikoak.
Linfa drainatzea
Hodi linfatiko gehienak barruko gongoil iliakoetan bukatzen dira. Hala ere, badaude kanpoko gongoil iliakoetan bukatzen diren linfa hodiak ere.
Inerbazioa
Uretrak inerbazio begetatiboa eta somatikoa jasoko du.
Bosniako gerra
Bosniako Serbiar Errepublikaren ezartzea
Parlamentuko kide serbioak, gehien bat Alderdi Demokratiko Serbiarreko kideak, baina beste alderdi batzuetako ordezkariekin batera, Sarajevoko parlamentua utzi eta Bosnia eta Herzegovinako Jende Serbiarraren Batzarra eratu zuten 1991ko urriaren 24ean, 1990eko hauteskundeen ostean herrialdea gobernatu zuen koalizio etniko hirukoitzari amaiera emanez. Batzar honek Bosniako Serbiar Errepublika aldarrikatu zuen 1992ko urtarrilaren 9an, urte bereko abuztuan Republika Srpska izena hartuz.
Uretra
Sinpatikoa
Gizonezkoetan, zuntzak maila berdinetik aterako dira eta alboko kateko gongoiletara bideratuko dira. Bertan sinpasia ez egitekotan, goiko eta beheko plexu hipogastrikoetara bideratuko dira sinaptatzeko. Beheko plexu hipogastrikoan sinpasia burutzea ohikoagoa da. Hemendik ateratako sinpasi osteko zuntzak plexu prostatikora bideratuko dira.
Bosniako gerra
Herzeg-Bosnia Kroaziar Errepublikaren ezartzea
Kroaziako nazionalisten helburuak bat egiten zuten Bosnia eta Herzegovinan bizi ziren kroaziar nazionalistenekin. Kroaziako errepublikan agintean zegoen Kroaziako Batasun Demokratikoak (HDZ), Bosnia-Herzegovinako alderdiaren adarra antolatu eta kontrolatzen zuen. 1991 bukaera aldean, alderdiko elementu muturrenekoek, Mate Boban, Dario Kordić, Jadranko Prlić eta Ignac Koštromanen gidaritzapean, Anto Valenta moduko agintari lokalen laguntzarekin eta Franjo Tuđman eta Gojko Šušaken sostenguarekin, alderdiaren kontrola lortu zuten. Honek, Kroaziako independentzia gerrako puntu gorenarekin egiten zuen bat. 1991ko azaroaren 18an, Bosnia-Herzegovinan zegoen alderdiaren adarrak, Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublikaren existentzia aldarrikatu zuten Bosnia-Herzegovinako lurraldearen barruan, "osotasun politiko, kultural, ekonomiko eta territorial" desberdindu modura.
Carrington-Cutileiro plana
Lisboako akordioak, Carringon-Cutileiro plana izenarekin ere ezaguna, Lord Peter Carrington eta José Cutileiro enbaxadore portugaldarretik izena hartuta, Europako Ekonomia Erkidegoak antolaturiko jardunaldietatik atera zen, 1991ko irailean, Bosnia-Herzegovinan gerrarantz joatea ekiditeko. Maila administratibo guztietan botere banaketa etnikoa eta gobernu zentralaren behebeharrak tokiko komunitate etnikoen esku jartzea proposatzen zuen. Dena den, Bosnia-Herzegovinako barruti guztiak bosniako, kroaziar edo serbiar modura antolatuko ziren, baita nagusitasun etnikoa argi ez zegoen lekuetan ere.
1992ko martxoaren 18an, hiru aldeek akordioak sinatu zituzten: Alija Izetbegovićek bosniakoen izenean, Radovan Karadžićek serbiarrenean eta Mate Bobanek kroaziarren izenean.
Baina, hamar egun beranduago, 1992ko martxoaren 28an, Izetbegovićek, Jugoslaviarako Amerikako Estatu Batuetako enbaxadorea zen Warren Zimmermannekin batu ondoren, bere sinadura atzera bota eta bere aurkakotasuna adierazi zuen Bosnia barruan egingo zitekeen edozein banaketa etnikorik.
Armen salerosketaren debekua
1991ko irailaren 25ean, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 713 erresoluzioa onartu zuen, armen bahitura onartuz Jugoslavia ohi osoan. Enbargo honek bereziki kalte egin zion Bosnia eta Herzegovinako armadari, Serbiak lehengo armada jugoslaviarraren artsenala zuelako eskura eta armada kroaziarrak kostatik kontrabandoan sartu zitzakeelako armak. Yugoslavia ohieko barrakoi eta armategien %55-a Bosnian zeuden kokaturik bere izaera menditsua dela medio, gerrila gerra posible bati aurre egiteko, dena den, fabrika hauetatik asko serbiarren kontrolpean zeuden (Vogošćako UNIS PRETIS fabrika, esaterako) eta beste batzuk ez zeuden erabilgarri, zegoen elektrizitate eta lehengai falta dela-eta. Gobernu bosniarrak debekua altxatzeko presioa egin zuen, baina Erresuma Batua, Frantzia eta Errusiak ez zuten onartu. Amerikako Estatu Batuetako kongresuak bi adierazpen onartu zituen debekua bertan behera geratzeko, baina biak betatu zituen orduan presidentea zen Bill Clintonek, tentsiorik ez sortzeko Estatu Batuak eta Jugoslavia ohieko herrialdeen artean. Baina, kontrara, Estatu Batuek C-130 garraio beltzak eta talde islamistak moduko beste bide alternatibo batzuk erabili zituen Bosniara armak kontrabandoan sartzeko, Kroaziako kostaldetik.
Gerraren garapena
Jugoslaviako Herri Armadak (JNA) ofizialki Bosnia eta Herzegovina 1992ko maiatzaren 12an utzi zuen, 1992ko apirilean honek independentzia aldarrikatu ondoren. Dena dela, aginte-katea, arma eta maila altuko militarrak, Ratko Mladić jenerala barne, Bosnia-Herzegovinan geratu ziren, Bosniako Serbiar Errepublikako armadan (VRS, Vojska Republike Srpske), Bosniako Serbiar Errepublikako indar armatu modura. Kroaziarrek egitura militar propioa antolatu zuten, Defentsa Kontseilu Kroaziarra izenekoa (HVO, Hrvatsko Vijeće Obrane). Bosniako gehienak Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armadan (ARBiH, Armija Republike Bosne i Hercegovine) antolatu ziren, errepublikako indar armatu modura. Hasieran ARBiH barruan zenbait ez-bosniako zeuden (tropen %25a inguru), bereziki Sarajevoko Lehen gorputzean. Armija Republike Bosne i Hercegovine Bosniako lurralde-defentsarako batzordearen buruak adierazi zuen 1992ko ekainean bere indarrak %70ean musulmanez osaturik zeudela, %18a kroaziarrez eta %12 serbiarrez. Serbiar eta kroaziarren soldaduen ehunekoa nahiko altua zen Sarajevo, Mostar eta Tuzla moduko hirietan. Armada bosniarraren kuartel nagusiaren zuzendariordea Jovan Divjak jenerala zen, graduazio militar handiena zuen serbiar etniaduna Bosniako armadan. Stjepan Šiber kroaziarra zen bigarren komandanteordea. Izetbegović presidenteak ere Blaž Kraljević koronela, Herzegovinan zegoen Defentsarako Indar Kroaziarren burua, aukeratu zuen armada bosniarreko kuartel nagusiko kide izateko, Kraljević erahila izan baino zazpi egun arinago, Bosniaren aldeko defentsa fronte etnia-anitza eratze aldera. Dena dela, etnia aniztasun hau gutxituz joango zen gerra aurrera joan ahala.
Era berean, gerran zenbait talde paramilitarrek ere hartu zuten parte: "Arrano zuriak" (Beli Orlovi), "Boluntarioen Goardia Serbiarra" (Srpska Dobrovoljačka Garda) talde serbiarrak; "Aberriaren Liga" (Patriotska Liga) eta "Txapel berdeak" (Zelene Beretke) bosniarrak eta "Defentsarako Indar Kroaziarrak" (Hrvatske Obrambene Snage) kroaziarren aldetik, nagusiki. Serbiar eta kroaziar antolakunde paramilitarretan Serbia eta Kroaziatik etorritako boluntarioek hartu zuten parte eta herrialde horietako alderdi nazionalisten sostengua zuten. Bosnia-Herzegovinako Errepublikako indarrak bost gorputzetan zeuden banaturik. Lehen gorputzak Sarajevo eta Gorazde zonaldean eragiten zuen, indartsuagoa zen 5. gorputza mendebaldeko Bosanska Krajinan eragiten zuen bitartean, azken honek HVOko tropekin elkarlanean.
Serbiarrek zenbait herri eslaviar kristauetako borrokalariren laguntza jaso zuen, tartean Errusia. Greziako Greziako Boluntarioen Goardiako kide ziren zenbait boluntariok, Srbenicako sarraskian parte hartu zutela dokumentatu da, Greziako bandera jaso zelarik Srbenican herria serbiarrek hartu zutenean.
Mendebaldeko borrokalari erradikalek, mendebaldeko kristautasunaren zonalde kulturaleko norbanako askorekin batera, boluntario moduan borrokatu zuten kroaziarrekin, Alemania eta Austriako hainbat neonazirekin batera. Jackie Arklöv neonazi suediarrari hainbat gerra krimen egotzi zizkioten Suediara bueltatzean. Ondoren, berak onartu zuen gerra krimenak egin zituela Heliodrometa Dretelj esparru kroaziarretan zeuden Bosniako hiritar musulman presoekin.
Bosniarrei talde musulmanek eman zieten laguntza. Amerikako Estatu Batuetako gobernuz kanpoko erakunde batzuen txostenen arabera, Irango Iraultzaren Goardiako ehunaka kide egon ziren Bosniako gobernuari laguntza ematen gerran zehar.
Bosniako gerraren hasieran, tropa serbiarrek Bosnia ekialdeko biztanleria bosniako musulmanari egin zioten eraso. Behin herri eta herrixkak euren eskuetan zeudela, indar serbiarrek -serbiar militarrak, polizia, paramilitarrak eta batzuetan, baita tokiko biztanle serbiarrak ere- era berean jokatzen zuten: etxebizitzak arpilatu edo erre egiten zituzten eta herritarrak hartu egiten zituzten, prozesu horretan, zenbaitetan herritarrak erasotuak ziren, baita erailak ere. Gizon eta emakumeak banatu egiten zituzten, gizonezko asko hil edo kontzentrazio-esparruetan sartzen zituzten. Emakumezkoak hainbat kartzeletara eramaten zituzten, bertan baldintza higieniko oso txarretan bizitzera beharturik zeudelarik, jasotzen zituzten tratu txarrekin batera, baita behin eta berriz bortxatua izatea ere. Soldadu edo polizia serbiarrak bertara joan, emakume bat edo gehiago aukeratu eta eraman egiten zituzten, ondoren bortxatzeko. Hasieran, serbiarrek zuten nagusitasuna, Jugoslaviako Herri Armadak emandako armei esker eta kontrola irabazi zuen serbiarrak erlatiboki nagusigoa osatzen zuten guneetan, baita, serbiarrak gutxiengo garrantzitsua osatzen zuten hiri eta landa-lurraldeetan, Mostar eta Sarajevo hiri handiak alde batera utzita. Serbiar buruzagi militar eta politikoek jaso zituzten gerra krimenen akusazio gehienak, horietatik asko geroago Jugoslavia ohierako epaitegiak (bere ingelesezko izenagatik, ICTY, ezagunagoa) zigortu zituelarik gerra krimen horiengatik.
Sarajevo hiriburuaren gehiengoa bosniarrek kontrolpean zuten. Hiriak jasan zuen 44 hilabeteko setioan zehar, hiriko biztanleen kontra erabilitako ikara, indarrez aldatzen zioan, baina helburua bera zen: herritar zibilei sufrimendua eragin, agintari bosniarrak behartzeko eskari serbiarrak betetzera. Serbiarrak Sarajevo inguruko muinoetan kokatu ziren, tropak eta artilleriarekin batera, gerra modernoaren historiako setio luzeenari hasiera emanez, ia lau urtez luzatuko zena.
Su-eten asko sinatu ziren, baita gero apurtu ere, aldeetariko batek abantaila zuela pentsatu zutenean. Nazio Batuek, behin eta berriro, baina arrakasta askorik gabe saiatu zen gerra gelditzen eta bake plan desberdinek oso eragin txikia izan zuten.
1992
1991ko irailak 19an, Jugoslaviako Herri Armadak (JNA) tropa gehiago mugitu zituen Mostar inguruetara, ekintza hori lekuko gobernuak gaitzetsi zuelarik. 1991ko urriaren 13an, Republika Srpskako presidentea izango zenak, Radovan Karadžićek, Bosnia eta bosniar musulmanen etorkizunari zuen ikuspuntua adierazi zuen: Egun pare batean besterik ez, Sarajevo desagerturik egongo da eta bostehun mila hildako egongo dira, hilabete batean musulmanak deuseztatuak izango dira Bosnia eta Herzegovinan
1992ko urtarrilaren 7an, Prijedor-eko udalbatzako kide serbiarrak eta Alderdi Demokratiko Serbiarreko (SDS) herri-batzarren presidenteek, Prijedor Udalerriko Herri Serbiarraren Batzarra aldarrikatu zuten eta aurreko 1991ko abenduaren 19an bidalitako aginduak bete. "Bosnia eta Herzegovinako Ezohiko Egoeretako Herri Serbiarraren Organo Antolakunde eta Jarduerak" plan bat eman zion SDSari, Bosnia eta Herzegovinan udalerriak hartzeko, krisi batzordeak sortzeko planekin batera. Milomir Stakić gero ICTYk zigortuko zuena bosniar eta kroaziarren aurka eginiko gizateriaren aurkako krimen masiboengatik, batzar horretako presidente aukeratu zuten. Hamar egun beranduago, 1992ko Urtarrilaren 17an batzarrak onartu zuen Prijedor udalerriko zonalde serbiarrak Bosniako Krajina lurralde autonomoari lotzea, aparteko estatu serbiarra sortzeko etnikoki serbiarrak ziren lurraldeetan.
1992ko urtarrilak 9an, Bosniako Batzar Serbiarrak deklarazio bat onartu zuen, Bosnia eta Herzegovinako errepublika serbiarra aldarrikatzen zuena ("SR BiH") 1992ko otsailak 28an, SR BiHko konstituzioak deklaratzen zuen errepublikako lurrek "Lurralde Autonomo Serbiarretako, Distrituetako edo Bosnia eta Herzegovinako beste entitate etniko serbiarretako lurrak" hartzen zituztela "baita serbiar herria gutxiengoan dauden lurraldeak ere, bere aurka Bigarren Mundu Gerran eginiko genozidioaren erruz" eta Jugoslaviako zati zela aldarrikatzen zuen. 1992ko abuztuaren 12an, SR BiHko izena, Republika Srpskara (RS) aldatu zen. 1992ko martxo, apiril eta maiatzean, eraso bortitzek hartu zuten lekua Bosnia ekialdean eta herrialdeko ipar mendebaldean. Martxoan, SDSko buruzagiek eginiko erasoek, JNA ohiaren Bigarren Buruzagitzako ofizialekin batera, Bosnia ekialdera eraman zituzten estrategikoki garrantzitsuak ziren posizioak hartu eta komunikazio eta informazio blokeo bat gauzatzeko. Eraso horiek zibil askoren heriotza eta zauritzea ekarri zituzten.
Prijedor eskualdea
1992ko apirileko 23an, Alderdi Demokratiko Serbiarrak erabaki zuen inter allia unitate serbiar guztiak momentuan hasteko lanean Prijedor udalerria hartzeko, JNArekin koordinatuz. 1992ko apirila bukaeran, serbiar polizia etxe klandestino batzuk sortu ziren udalerrian eta 1,500 serbiar armatu baino gehiago zeuden prest erasoan parte hartzeko.
Uretra
Parasinpatikoa
Emakumeen kasuan, inerbazio parasinpatikoa bizkar muineko S2-S4 mailan jaioko da eta beheko plexu hipogastrikora bideratuko da. Zuntz batzuek beheko plexu hipogastrikoan sinapsia egingo dute eta beste batzuek, aldiz, errai aurreko plexuan. Nerbio hauek erekzio nerbio izenarekin ere ezagutzen dira erekzioaren arduradunak direlako.
NGC 5478
NGC 5478 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Uretra
Parasinpatikoa
Gizonenkoetan, zuntzak bizkar muineko maila berdinetik aterako dira. Hauek beheko plexu hipogastrikoan edo plexu prostatikoan egingo dute sinpasia. Plexu prostatikoa errai aurreko plexuaren antzeko da.
Sentikortasuna
Bi kasuetan inerbazio sentikorra nerbio pudendoaren bitartez iritsiko da. Nerbio pudendoa errain plexutik ateratzen da, eta azpilaren albotik bideratuko da ezten ziatikoa zeharkatuz. Uzkiaren gihar jasotzailearen azpitik igaroko da, perine aldera iritsiz. Modu honetan bertako hainbat egitura inerbatuko ditu.
Uretritisa
Uretraren infekzioa da, gehienetan bakterioek eragindakoa izan ohi dena. Dena den, jatorri birikoa ere izan dezake. Infekzio mota hau, batez ere, koito bidez transmititzen diren neisseria gonorrhoeae (gonorrearen eragilea) eta chlamydia trachomatis (klamidiaren eragilea) bakterioek eragin ohi dute. Kasu gehienetan, gonorrea eta klamidia aldi berean eman ohi dira eta hauen sintoma nagusienetariko bat, gernuan zornea aurkitzea eta txiza egiterakoan erretze sentsazioa izatea da. Bakterioek eragindako infekzioa denez, antibiotikoak erabiliko ditugu hau tratatzeko, bestalde, harreman sexualak saihestu behar dira tratamenduak irauten duen bitartean. Birusen kasuan berriz, uretritisa eragin dezakete, esate-baterako, herpes edo adenobirusek.
Jaiotzetiko akats anatomikoak
Emakumezkoetan fistula uretra-baginara eman daiteke, gizonezkoetan aldiz, hipospadia.
Bosniako gerra
Prijedor eskualdea
SDSko serbiar politikariek prestaturiko botere-hartzearen deklarazioa Prijedor irratian irakurri zen botere-hartzearen ondorengo egunean eta egunean zehar errepikatu zuten. Apirilak 29-30eko gauean, herria hartu zuten. Segurtasun publikoko langileek eta erreserbako polizia Cirkin Polje-n batu zen, Prijedor-eko udalerriko zati zena. Serbiarrak bakarrik zeuden bertan eta batzuk uniforme militarrak zituzten. Bertako herritarrek, udalerriaren kontrola hartzeko agindua zuten eta bost taldetan banatu ziren. 20 pertsona inguruz osaturiko talde bakoitzak buruzagi bat zuen eta eraikin jakin batzuetako kontrola irabazteko agindua zuten. Lehen taldea, udaletxea hartzearen arduraduna zen, bigarrena polizia etxe nagusiarena, hirugarrena epaitegiarena, laugarrena bankuarena eta azkena postetxearena.
Agintari serbiarrek kontzentrazio esparruak ezarri zituzten, baita erabaki nortzuk izan beharko zitezkeen horiek kudeatzeko arduradunak. Keraterm lantegia 1992ko maiatzak 23/24ean ezarri zen esparru modura. Omarska esparrua, meatze-gunea zena, Prijedor herritik 20 km-tara kokaturik zegoen eta agintari serbiarren arabera,bertan 3.334 pertsona egon ziren preso 1992ko maiatz bukaeran (maiatzak 26 eta 30 artean). Horietatik 3.197 bosniakoak ziren eta 125 kroaziarrak. Trnoplje esparrua izen bereko herrixkan eratu zen 1992ko maiatzak 24ean. Esparrua alde guztietatik armada serbiarrak zaintzen zuen eta metraileta-habiak eta postu oso ondo armatuak zeuden kokaturik perimetroan esparrurantz begira. Zenbait mila pertsona zeuden esparruan preso, horietatik gehiengo handia bosniar musulmanak eta beste batzuk, kroaziarrak.
ICTYk (Jugoslavia ohierako nazioarteko epaitegiak) ondorioztatu zuen politikari serbiarren botere-hartzea estatu-kolpe ilegala izan zela, askoz arinago prestatu eta koordinatu zena, serbiar purua zen udalerria sortzeko helburuarekin. Asmo hauek ez ziren inoiz ezkutukoak izan eta serbiar polizia, armada eta politikarien ekintza koordinatuarekin ekin zitzaion erasoari.
Jugoslaviako Herri Armadaren hedapena
Serbiaren kontrolpean zegoen Jugoslaviako Herri Armada (JNA) gutxienez herrialdearen %60a hartzeko gai izan zen maiatzaren 19an baino lehen, Bosniakoak ez ziren ofizial eta tropen erretreta ofizialaren data. Honen arrazoi nagusia, tropa bosniar eta kroaziarrak baino antolaketa eta armamendu hobea zutelako da. Konposizio etniko nahasia zuten guneak ere erasotu zituzten: Doboj, Foča, Rogatica, Vlasenica, Bratunac, Zvornik, Prijedor, Sanski Most, Kljuc, Brčko, Derventa, Modrica, Bosanska Krupa, Bosanski Brod, Bosanski Novi, Glamoc, Bosanski Petrovac, Cajnice, Bijeljina, Višegrad eta Sarajevoko zenbait gune serbiarrek kontrola hartu eta bosniako eta kroaziarrak bota zituzten guneak bihurtu ziren. Etnikoki homogeneoagoak eta borroka handietatik kanpo geratu ziren lurraldeetan ere, ez-serbiarrak kanporatu zituzten, adibidez, Banja Luka, Bosanska Dubica, Bosanska Gradiska, Bileca, Gacko, Han Pijesak, Kalinovik, Nevesinje, Trebinje eta Rudon. Era berean, Bosnia-Herzegovina erdialdeko guneetan (Sarajevo, Zenica, Maglaj, Zavidovici, Bugojno, Mostar, Konjic e.a.) serbiar biztanleriak egin zuen ihes, serbiarrek kontrolpean zituzten guneetara migratuz.
1992ko ekainean, UNPROFORek, Nazio Batuen babeserako indarra, jatorriz Kroazian hedaturik zegoena, bere agintaritza Bosnia eta Herzegovinara hedatu zuen, hasieran Sarajevoko nazioarteko aireportua babesteko. Irailean UNPROFORen rola laguntza humanitarioa eta honen banaketa Bosnia Herzegovina osoan babestera ere zabaldu zen, baita errefuxiatu zibilak babestea ere, Gurutze Gorriak hala eskatzen zuenean.
Defentsa Kontseilu Kroaziarraren botere-hartzea Bosnia erdialdean
1992ko ekainean, garrantzia-puntua Novi Travnik eta Gornji Vakufera mugitu zen, non kontrola lortzeko HVOren saiakerei aurre egin zieten.
1992ko abuztuan, HOSeko Blaž Kraljević burua hil zuten HVOko soldaduek, bosniar eta kroaziarren artean aliantza osatzea helburu zuen talde moderatuaren indarrak asko ahuldu zirelarik.
Egoera gogorragoa egin zen 1992ko urrian, indar kroaziarrek zibil bosniarrak eraso egin zituztenean Prozor-en, euren etxeak errez eta zibilak erailez. Jadranko Prlić salaketaren arabera, HVOko indarrek Prozor herriko eta inguruko herrixketako biztanleria musulmana garbitu zuten.
Burgo gobernua
FASA afera
Jaime Ignacio del Burgok, 1979ko ekainean, 81 milioi pezetako (499 000 €) aurrerakina eman zion FASA (Fundiciones Alsasua, S.A.) enpresari. Del Burgo enpresa horretako akzioduna zen, bai eta kontseiluko kontseilari-idazkaria ere, eta itzuli egingo zitzaion, behin Nafarroako Aurrezki Kutxak, Aldundiaren beraren mendekoak, Kutxari emateko prest zegoen kreditu batzuk formalizatu ondoren. Enpresa egoera ekonomiko larrian zegoen. Astebete geroago, Nafarroako Aurrezki Kutxak 81 milioiko hipoteka-kreditua eman zion FASAri. FASAk mugaeguneratutako kredituak kutxarekin kitatzeko erabili zuen kopuru hori, 62 milioi euro guztira. Gainerako 19 milioiak langileen soldata atzeratuak ordaintzeko erabili zituen. Hala ere, irailean, enpresak ordainketa-etendura deklaratu zuen, kreditua formalizatu gabe, eta, beraz, aurrerakina ez zen inoiz berreskuratu.
Bosniako gerra
1993
1993ko urtarrilaren 8an serbiarrek Bosnia-Herzegovinako errepublikako lehen ministrordea hil zuten, bera aireportutik zekarren NBEko konboia gelditu ondoren.
Burgo gobernua
FASA afera
Bertan behera utzitako kredituetako bat, 40 milioi pezetakoa, 1978an FASAko Administrazio Kontseiluko kideek bermatu zuten, Del Burgok tartean. Kontseilariek akordio bat sinatu zuten, eta, horren arabera, bakoitzak bere kapital sozialaren proportzioan erantzungo zuen. 1976an, Foru Aldundiko lehendakari hautatu aurretik, Del Burgok 500 000 pezetako (kapital sozialaren ehuneko 0,3) akzioak jaso zituen bere lan profesionalen ordainetan, eta Administrazio Kontseiluko kontseilari-idazkari izendatu zuten, sozietatearen aholkulari juridikoa zelako. Del Burgok dimisioa eman zuen presidente aukeratua izan zenean. Del Burgok Ikerketa Batzordearen aurrean alegatu zuen kreditu hori hitzartzeko unean Del Burgoren benetako erantzukizuna 120 000 pezetakoa (700 euro) zela, eta horrek zerora murriztu zuela bere akzioak Ignacio Irazoqui kontseilari ordezkariari 1979ko maiatzean prezio sinbolikoan lagatzean (eskualdaketa ez zen uztailera arte formalizatu). Del Burgo bilkura-aretotik kanpo zegoen aurrerakina emateko erabakia hartu zen egunean.
Bosniako gerra
1993
1993ko gertakari gehienak bosniar eta kroaziarren arteko gerran jazotakoak izan ziren. 1993ko urtarrilean indar kroaziarrek Gornji Vakuf erasotu zuten berriro, Herzegovina Bosnia Erdialdearekin lotzeko asmoarekin.
Burgo gobernua
FASA afera
1980ko apirilaren 14an, Nafarroako Foru Parlamentuak erabaki zuen, Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerraren, Herri Batasunaren, Euzko Alderdi Jeltzalearen eta bere alderdiko zenbait parlamentariren botoekin, Zentro Demokratikoaren Batasunaren parlamentu-taldeak erabakitako boto-diziplina urratu zutela, aldundiko diputatu eta lehendakari gisa dimisioa eskatzea, baina Del Burgok ez zuen dimititu, eta, beraz, apirilaren 28an, Aldundia kargugabetzea erabaki zuen, eta berehala gauzatu zen. 1980ko azaroaren 28an, Aldundiak berak erabaki zuen Del Burgo auzitegietara eramatea, diru publikoa bidegabe erabiltzea egotzita. Hala ere, Fiskaltza Nagusiak, Fiskalen Batzordeak aho batez txostena egin ondoren, salaketa atzera bota zuen.
Bosniako gerra
1993
Maiatzaren 15-16an serbiarren % 96k Vance-Owen bake planaren aurka bozkatu zuen. Vance-Owen bake planaren porrotaren ondoren, zeinaren helburu nagusia herrialdea hiru zonalde etniko desberdinetan banatzea zen, gatazka armatu batek egin zuen eztanda bosniar eta kroaziarren artean, kontrolpean zuten Bosnia osoko lurraldearen %30ean. Bake plan hau izan zen gatazkaren hedapena bultzatu zuen faktoreetariko bat, bake planaren prestatzailetariko batek, Lord Owen, ez zuelako agintari kroaziar moderatuekin negoziatu (bosniarrekin batzearen aldekoak) baizik eta elementu muturrekoagoekin (banatzearen aldekoak zirenak).
1993ko maiatzaren 25ean Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Auzitegi Kriminala (ICTY ingelesezko izenetik) eratu zen Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluko 827 ebazpenari jarraituz.
Burgo gobernua
FASA afera
Del Burgok errekurritu egin zituen Foru Parlamentuaren erabakia eta kargutik kentzeko administrazio-egintza. Iruñeko Lurralde Auzitegiko Auzietarako Salak bi epai eman zituen 1981eko ekainaren 26an. Lehenengoan Parlamentuaren erabakia baliogabetzat jo zuen, baina bigarrenean Aldundiaren erabakia berretsi zuen. Del Burgok helegitea aurkeztu zuen Auzitegi Gorenean bigarren epai horren aurka.
Bosniako gerra
1993
1993ko apirilean, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 816 ebazpena onartu zuen, kideak ziren estatuei Bosnia-Herzegovinaren aire-eremua itxiera betearaztea eskatzeko. 1993ko apirilaren 12an NATOk Deny Flight Operazioa jarri zuen martxan aire-eremuaren itxiera hau betearazteko.
Burgo gobernua
FASA afera
Auzitegi Goreneko hirugarren salak, 1983ko urrian emandako epaian, bertan behera utzi zuen Aldundiaren erabakia, presidentea kargutik kentzen zuena, eta, 1984ko urtarrilean, Lurralde Auzitegiko Administrazioarekiko Auzien Salak, Jaime Ignacio Del Burgo erkidego honetako Aldundiko lehendakari gisa berrezartzea agindu zuen, eta, beraz, kargua hartu zuen berriz ere, labur-labur, 1984an.
Upton (Cork konderria)
Upton  (irlanderaz Garraí Thancaird, formalki Garryhancard gisa ingeleseratua) Irlandako Cork konderriaren hegoaldean dagoen udalerria da. Cork hiria eta Bandon udalerriaren artean dago.
Bosniako gerra
Gornji Vakufeko bonbardaketa
Gornji Vakuf Lašva haranaren hegoaldean dagoen herria da, garrantzia estrategiko handiena duena, Bosnia erdialderako bidean baitago. Novi Travniketik 48 kilometrotara dago eta Vitez-etik ordubetera, armaturiko ibilgailu bat gidatuz gero. Kroaziarrentzat oso lotura-puntu garrantzitsua zen Lašva harana eta Herzegovina artean, biak Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitateak bere lurralde modura aldarrikatzen zituenak. Indar kroaziarren bonbardaketek Gornji Vakuf-eko gune historiko ekialdetarraren gehiengoa desegin zuten.
Burgo gobernua
FASA afera
Denbora horretan, Juan Manuel Arza Muñuzuri, Toki Administrazioko kontseilaria, izan zen bere ordezkoa.
Bosniako gerra
Gornji Vakufeko bonbardaketa
1993ko urtarrilaren 10ean, Gornji Vakuf-eko gertakariak hasi baino lehen, Defentsa Kontseilu Kroaziarreko (HVO) buru zen Luka Šekerijak, sekretupeko eskaera militarra bidali zien Tihomir Blaškić koronela eta Dario Kordići mortero jaurtigaiak eskatuz, Vitezeko arma-fabrikan eskuragarri zeudenak. Gornji Vakuf-eko borrokak 1993ko urtarrilaren 11an hasi ziren, kroaziarrek bonba bat bidalita bosniarrek kuartel nagusi modura erabiltzen zuten hotelera. Borrokak eztanda egin zuen eta gau horretan bertan artilleria kroaziarrak gogor erasotu zuen herria.
Su-eten negoziazioetan HVOren eleduna zen Andrić koronelak, Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armadako (ARBiH) indarrek armak utzi eta HVOren kontrola onartzeko eskatu zuen, kasu egiten ez bazuten Gornji Vakuf osoa suntsituko zuenaren mehatxua eginez. ARBiH-k ez zituen HVOren eskaerak onartu eta erasoak bere horretan jarraitu zuen, honen ondoren, indar kroaziarrek bosniar musulmanak sarraskitzen jarraitu zuelarik Bistrica, Uzričje, Duša, Ždrimci eta Hrasnica inguruko herrietan. Lašva haraneko garbiketa etnikoak iraun bitartean, armada kroaziarrak HVOrekin batera, herria zazpi hilabetez inguratu zuen eta artilleria astunarekin erasotu zuen, baita beste arma batzuekin ere (tanke eta frankotiratzaileekin). Nahiz eta kroaziarrek aipatu Gornji Vakuf-eko erasorako arrazoi modura, Britbat konpainia britainiarraren buruak esan zuen ez zegoela inolako gerlari santu musulmanik (edo Mujahidinak) Gornji Vakufen. Bonbardaketen ondorio modura, ehunka pertsona hil eta zauritu ziren, gehien bat zibil bosniar musulmanak.
Lašva haraneko garbiketa etnikoa
Zibil bosniarren aurkako Lašva haraneko garbiketa etnikoa Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitateko agintaritza politiko eta militarrak prestatu zuen 1992ko maiatza eta 1993ko martxoa artean. HVOk borrokari hurrengo apirilean ekin zion, 1991ko azaroan kroaziar nazionalistek ezarritako helburuak lortzeko asmoarekin. Lašva haraneko bosniakoek jazarpen politiko, erlijioso eta arrazagatikoa pairatu zuten, nahita diskriminatuak zirelarik lurraldeko biztanleria zibilaren aurkako eraso orokor baten testuinguru orokorrean, jazarpenaz gain, erailketa masiboak, bortxaketak, kontzentrazio esparruetan kartzelatzeak eta jabetza pribatu eta leku kulturalen suntsitzea ere pairatu zituzten. Ondoren, bosniarren aurkako propagandak hartu zuen txanda, bereziki Vitez, Busovača, Novi Travnik eta Kiseljak herrietan. 1993ko apirilean jazotako Ahmićiko sarraskia izan zen Lašva haraneko garbiketa etnikoaren gailurra, zibil bosniar musulmanak masan erailez ordu gutxi batzuetan. Biktima gazteena hiru hilabete zituen umea zen, sehaskan zegoela tiroz hilda eta zaharrena, 81 urteko emakumea. Bosniar gobernua eta kroaziarren arteko gatazkan egon zen sarraski handiena izan zen.
Jugoslavia Ohierako Nazioarteko Epaitegi Kriminalak (ICTY) kroaziar agintari politiko eta militarren aurka emandako epai askotan arautu zuen krimen hauek gizateriaren aurkako krimenak izan zirela, bereziki Dario Kordić-enean. HVOren eraso anitzen frogak zeudenez, ICTYk ondorioztatu zuen Kordić eta Čerkez kasuan 1993ko apiril inguruan agintaritza kroaziarrak bazuela plangintza edo diseinu komun bat adosturik bosniakoak Lašva haranetik etnikoki garbitzeko. Dario Kordić, tokiko agintari politiko gisa, plangintza honen planifikatzaile eta akuilatzaile izan zen. Sarajevon egoitza duen Ikerketa eta Dokumentazio Zentroaren (IDC) arabera, Lašva haraneko 2.000 bosniar desagertu edo erailak izan ziren epe horretan.
Gerra Herzegovina
Herzeg-Bosniako Kroaziar Komunitateak Herzegovinako hainbat udal-gobernu eta zerbitzuren kontrola hartu zuen, tokiko agintari bosniarrak alde batera utziz. Herzeg-Bosniak komunikabideen kontrola hartu zuen eta ideia eta propaganda kroaziarra ezarri zituen. Sinbologia eta txanpon kroaziarra ere jarri zuten eta curriculum eta hizkuntza kroaziarrak sartu zituzten eskoletan. Bosniar eta serbiarrak gobernu postuetatik eta negozio pribatuetatik egotzi zituzten; laguntza humanitarioa ere bosniar eta serbiarren desabantailerako banatzen zen; bosniarrak bereziki jazarriak ziren. Haietako asko kontzentrazio esparruetara deportatu zituzten.
1993ra arte, Defentsa Kontseilu Kroaziarra (HVO) eta Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armada (ARBiH) elkarren ondoan egon ziren indartsuagoa zen Republika Srpskako Armadaren (VRS) aurka egiten Bosnia-Herzegovinako zenbait gunetan. Nahiz eta gatazka armatua egon eta Totic-en bahiketa moduko jazoerek HVO eta ARBiH arteko erlazioak tenkatu, kroaziar eta bosniarren arteko aliantzak iraun zuen Bihać (Bosnia ipar-mendebaldea) eta Bosanska Posavina-n (iparraldea), non bien indarrak serbiarrenak baino askoz urriagoak ziren.
ICTYren Naletilić-Martinović kasuko epaiaren arabera, HVOko indarrek Sovici eta Doljani herriak erasotu zituzten 1993ko apirilaren 17an, Mostarretik iparralderantz, 50 kilometrotara kokaturik zeudenak. Erasoa, HVOren ofentsiba zabalago baten parte zen, Jablanica hartzeko helburua zuena, bosniar musulmanek zonaldean kontrolaturiko herri nagusia. HVOko komandanteek Jablanica hartzeko bi egun beharko zituztela aurreikusi zuten. Soviciren kokalekuak garrantzia estrategiko handia zuen HVOrentzat, Jablanicako bidean baitzegoen. ARBiH-entzat, aldiz, Risovac-eko ordokirako sarrera zen, Adriatikorantz joateko baldintza egokiak sor zitzakeena. HVOren eraso handiagoa, Jablanica helburu zuena 1993ko apirilaren 15ean hasi zen. Artilleriak Soviciko goiko aldea suntsitu zuen. Armada bosniarrak aurre egin zuen, baina egun horretako arratsaldeko bostak inguruan, Soviciko ARBiH-ko komandantea errenditu egin zen, gelditzen ziren 70-75 soldadu ingururekin batera. Guztira, 400 bosniar musulman zibil atxilotu zituzten. Dena dela HVOren Jablanicaranzko bidea gelditu egin zen su-eten bat negoziatu zenean.
Mostarreko setioa
Mostar ekialdea inguratu zuten HVOko indarrek bederatzi hilabetez eta egindako bonbardaketen ondorioz hiri historikoaren gune zabalak larriki zuten, baita hiriko sinbolo zen Stari Most ospetsua suntsitu ere.
Mostar, mendebaldeko gunea, zeina HVOko indarrek zuten kontrolpean eta ekialdekoan, ARBiH-k kontrolpean zuena. Dena dela, armada bosniarraren kuartelak mendebaldeko Mostarren zituen, Vranica izena zuen eraikinean. 1993ko maiatzaren 9ko lehen orduetan, HVOk Mostar erasotu zuen artilleria, mortero, arma astunak eta arinak erabiliz. Kroaziar Defentsa Kontseiluak Mostarrera zihoazen errepide guztiak zituen kontrolpean eta sarrera galarazten zien nazioarteko erakundeei. Mostar irratiak, aditzera eman zuen bosniar guztiek eskegi beharko zuketela leihoetatik bandera zuri bat. HVOren erasoa oso ongi planifikatu eta prestaturikoa izan zen.
HVOk hiriaren mendebaldeko zatia hartu zuen eta milaka bosniar kanporatu zituen ekialdeko aldera. HVOren bonbardaketek Mostar ekialdearen gehiengoa suntsitu zuten. JNAk Carinski, Titov eta Lucki zubiak eraitsi zituen, Stari Most alde batera utzita. HVOko indarrek, inguruko indar txikiagoekin batera, bosniakoen exekuzio, garbiketa etniko eta bortxaketa masiboak egiteari ekin zioten, kontrolpean zuten mendebaldeko Mostar eta inguruetan. Era berean, gobernuaren kontrolpean zegoen, Mostar ekialdea bonbardaketa gogorrekin erasotu zuten. Kanpaina hauen ondorioz, milaka pertsona zauritu eta hil ziren.
ARBiH-k Neretva 93 izeneko operazioa abiarazi zuen 1993ko irailean HVO eta Kroaziako armadaren aurka, Mostarreko setioari amaiera eman eta Herzegovinako lurraldeak berriro hartzeko, Herzeg-Bosniako Kroaziar Errepublikaren eskuetan zeudenak. Bosniar agintariek operazioa geldiarazi zuten, Grabovica eta Uzdol herrietan zibil eta gerra-preso kroaziarren aurkako erasoen berri izan zutenean.
HVO-ren agintariek (Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Milivoj Petković, Valentin Ćorić eta Berislav Pušić) eta Kroaziako armadako ofiziala zen Slobodan Praljak ICTYk epaituak izaten ari dira, gizateriaren aurkako krimenak, Genevako konbentzioaren urraketa larriak eta gerrako usadio edo arauen haustu izanaren akusaziopean. Dario Kordić, Bosnia erdialdeko kroaziarren buru politikoa, Bosnia erdialdean gizateriaren aurkako krimenak (garbiketa etnikoak, bereziki) egin izanagatik kartzelatu zuten, 25 urteko zigorrarekin. ARBiH-ko buruzagia zen Sefer Halilovići gerrako arau eta usadioen urraketak egitea egotzi zioten, Neretva 93 operazioan jazotako gertakarien erantzule nagusi modura, baina epaiketan errugabe irten zen.
Zibilak babesteko asmoarekin, UNPROFORen papera oraindik eta gehiago hedatu zen 1993ko maiatzean, Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak Sarajevo, Goražde, Srebrenica, Tuzla, Žepa eta Bihać inguruan maiatzak 6an 824 ebazpenean izendatu zituen babeslekuak babesteko. 1993ko ekainak 4ean Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak 836 ebazpena onartu zuen UNPROFORek bortxa erabili ahal izatea babesleku horiek defendatzeko lanean. 1993ko ekainaren 15ean, Sharp Guard operazioa izenarekin, Adriatikoaren itsas-blokeoa ezarri zuten NATOk eta Europar Batasunak. Ondoren, blokeo hau 1996ko ekainaren18an amaitu zen, Nazio Batuen Erakundeak ezarritako armen bahitura amaitzearekin batera.
Markaleko sarraskia
1994ko otsailaren 5ean, Sarajevok bere setio osoko eraso hilgarriena jasan zuen, Markaleko lehen sarraskia deritzona. 120 mm-tako mortero jaurtigai batek jendez lepo zegoen Markale merkatuaren erdian jo zuen, 68 pertsona hilaz eta beste 144 zaurituz.
Washingtongo akordioa
Bosniar eta kroaziarren arteko gerra ofizialki 1994ko otsailaren 23an amaitu zen, HVOko komandantea zen Ante Roso eta ARBiHeko burua zen Rasim Delić jeneralek su-etenerako akordioa sinatu zutenean Zagreben. 1994ko martxoaren 18an, bi aldeek, Kroazia eta Bosnia-Herzegovinako errepublikek ordezkaturik, bake-akordioa sinatu zuten Washington DC eta Vienan, Ameriketako Estatu Batuek bultzaturik. Washingtongo akordioak bosniar eta kroaziarren arteko gerrari amaiera eman zion eta bosniar eta kroaziar indarrek kontrolpean zuten lurraldea batu eta hamar kantonamendu autonomotan banatu zuten, Bosnia-Herzegovinako Federazioari hasiera emanez.
Honen ondorioz, gerran parte hartzen zuten aldeak hirutik bi izatera pasa ziren, Bosnia-Herzegovinako Federazioko Armada (HVO, Kroaziar Defentsa Kontseilua eta ARBiH, Bosnia-Herzegovinako Errepublikako Armadak osaturik) alde batetik eta Republika Srpskako armada (VRS), bestetik.
Obradovicita-NaCu
Obradovicita-NaCu mineral bat da eta obradovicita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Obradovicita-NaCu elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Bosniako gerra
UNPROFOR eta NATO
1994ko apirilaren 10 eta 11an UNPROFORek aire erasoak eskatu zituen Goraždeko babes eremua babesteko. Honen ondorioz Goraždetik hurbil zegoen aginte postu serbiar bat bonbardatu zuten bi F-16 hegazkinek.. NATOk hala egiten zuen lehen aldia izan zen historian. Honen ondorioz, NBEko 150 langile bahitu ziren apirilaren 14ean. Apirilaren 16an, Sea Harrier britainiar bat bota zuten indar serbiarrek, Goražden. Hurrengo egunean, apirilaren 15ean, Goražde inguruko gobernu bosniarraren lerroak hautsi ziren.
Apirilaren 29 inguruan, indar serbiarrek soldadu atal daniar bat (Nordbat 2, Bosnia eta Herzegovinan baketze lanetan zebilela Tuzlan finkaturiko UNPROFOReko batailoi nordikoko zati modura) erasotu zuten, daniarrak suediarrek zuten zaintza postu bat (Tango 2) askatzera joan zirenean, postua serbiarren Šekovići brigadaren (Kalesija herrixkakoa) artilleria suaren pean baitzegoen. Dena den, segada barreiatu zuten daniarrek atzera su eginez, ondoren Bøllebank operazioa izenarekin ezagutuko zen ekintzan.
Maiatzaren 12an, Ameriketako Estatu Batuetako Senatuak, bosniarren aurkako arma bahitura altxatzea erabaki zuen, baina Bill Clinton presidenteak atzera bota zuen eskaera. Aldiz presidenteak hurrengoa onartu zuen: 1994ko urriaren 5erako serbiarrek ez bazuten Kontaktu Taldearen proposamena onartzen, orduan Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluan eskatuko zuela bahituraren amaiera.
Abuztuaren 5ean, UNPROFORRek eginiko eskaerari jarraituz, NATOko hegazkinek Sarajevoko baztertze gune barruan zegoen itu bat erasotu zuten, Sarajevotik hurbil zegoen armak biltzeko gune batetik armak hartu ondoren. 1994ko irailaren 22an, NATOko hegazkinek airez erasotu zioten tanke serbiar bati, UNPROFORek hala eskatuta. Azaroaren 12-13an AEBk alde batetik altxatu zuen Bosniaren gobernuaren aurka zuen arma bahitura.
Operation Amanda, daniarren agindupeko UNPROFOR misioa izan zen, Gradačac-etik hurbil zegoen zaintza postu bat hartzeko helburua zuena, 1994ko urriaren 25ean.
Azaroaren 19an, NATOk Kroazian zuen aire-babes sistema Bosnia Herzegovinara ere zabaldu zuen, NBEko indarrak babesteko asmoarekin. Azaroaren 21ean, NATOko hegazkinen Udbinako aerodromoa erasotu zuten, serbiarrek kontrolpean zuten Kroaziako lurretan kokatua, aerodromo horietatik Bihac ingurura egin ziren erasoei erantzunez. Azaroaren 23an, NATOko bi hegazkinen aurka lurretik airerako misilen jaurtiketari aurre eginez, Otoka inguruko (Bosnia-Herzegovinako ipar mendebaldean) radarrak airez erasotu ziren.
1995
thumb|220px|eskuinera|Frontearen egoera 1995eko abuztuan. Kolore biziagoz, aurretik eginiko [[95eko Uda operazioa|95eko Uda eta Ekaitza operazioen ondoren bosniar eta kroaziarrek eginiko aurrerapenak.
]]
Gerrak 1995 gehienean jarraitu zuen.
1995eko uztailean, Bosniako Serbiar Errepublikako armadaren (VRS) indarrak, Ratko Mladić generalaren agindupean zeudenak, Srebrenicako NBEren "zonalde segurua" okupatu zuten eta ondoren Srebrenicako sarraskia izenarekin ezagutuko zen gertakarian 8.000 gizonezko hil zituzten (emakume gehienak bosniarren kontrolpean zegoen lurretara egotzi zituzten eta batzuk bortxatu eta hil zituzten). NBEko babeserako indarrek (UNPROFOR), bertan 400 soldadu nederlandarrek ordezkaturik, ezin izan zuten saihestu VRSko indarrek herria hartu izana eta osteko sarraskia. ICTYk gertakaria "genozidio" gisa definitu zuen Krstić kasuan.
VRSko indarrek, Srebrenicakoaz gain, beste zenbait sarraski nagusi egin zituzten 1995ean zehar: Tuzlako sarrasia, Srebrenicako sarraskia eta Markaleko bigarren sarraskia.
Azken sarraski horren ondoren, NATOk aire erasoak baimendu zituen serbiar azpiegitura eta unitateen aurka, Deliberate Force operazioa izena eramango zuen ekintza sortari ekinez.
Bestalde, akordio kroaziar-bosniarrari jarraituz, indar kroaziarrek mendebaldeko Bosnian eragina izan zuten 95eko Uda operazioa eta, abuztu hasierako Ekaitza operazioarekin Krajina serbiarraren kontrola hartu zuten, VRSren kontrolpean zeuden Bosnia mendebaldeko zenbait lurrekin batera. Tartean, Bosnia Mendebaldea onartu gabeko estatua okupatu eta Bihaćeko setioari amaiera eman zioten, hiria indar bosniarren kontrolpean zegoen arren, indar serbiarrek inguratuta baitzegoen.
Honekin batera, kroaziar eta bosniarren arteko aliantzak gerran aurrea hartu zuen lehenengoz, Bosnia mendebaldeko zonalde handiak hartuz operazio desberdinetan, garrantzitsuenak Mistral operazioa eta Sana operazioa izan zirelarik. Horrela, indar horiek, Bosniako Serbiar Errepublikako hiriburua, Banja Luka lur-erasoz mehatxatzeko gai izan ziren.
Gerraren izaera
Bosniako gerra, eremu zabalago bateko ezegonkortasun politikoaren ondorio izanik (Jugoslaviaren desegitea) eta inguruko herrialde ziren Kroazia eta Serbiaren parte-hartzea kontuan hartuta, eztabaidagai izan zen gerraren izaera, hau da, gerra zibila edota erasotze-gerra izan zen, inguruko herrialdeek Bosnia erasotuz sorturikoa. Steven Burg eta Paul Shoup akademikoen iritziz:
Litiasi
Litiasia giza gorputzean kalkulu edo harriek sortutako gaixotasuna da, normalean gernu-aparatuan eta digestiokoan agertzen direnak.
Giltzurrunetan harriak osatzen dituen materialik ohikoena kaltzio oxalatoa da, eta bigarrena azido urikoa edo uratoak.
Urolitiasia
Gernu-aparatuan eragiten duena da, nefrolitiasia (kalkuluak giltzurrunetan) edo ureterolitisia (ureteretan) barne hartzen dituena.
Kolelitiasia
Behazun xixkuan edo inguruko hodietan metatzen den litiasia da. Behazun-bideetako asaldurarik sarriena da, eta bi motatako harriak egon daitezke, alde batetik kolesterolarenak eta bestetik pigmentarioak edo bilirrubinak tindatutakoak.
Bosniako gerra
Gerraren izaera
Alde batetik, Bosniako gerra ikus zitekeen "gerra zibilen adibide argi eta garbi modura - hau da, boterea partekatzeko orduan ados jartzeko ezintasuna duten taldeen arteko barne-gerra gisa".
David Campbell akademikoa, aldiz, oso kritikoa da "gerra zibila" terminoa erabiltzen dutenekin, termino horrekin askotan berak "berdintze morala" deritzona gertatzen delako, hots, alde guztiek "basakerien erru bera izatea" eta "serbiar beldur sinesgarriak azpimarratzen dituzte euren ekintzen oinarrizko arrazoi modura".
Bosniako serbiar eta kroaziarrek hurrenez hurren Serbia eta Kroaziaren babes politiko eta militar zabala izan zuten aldetik eta, Bosniak izandako onarpen diplomatikoak eragina izan du gatazka nazioarteko modura adierazteko orduan. Burg eta Shoup-ek adierazi moduan:
Litiasi
Sialolitiasia
Ttu guruinetan ikusten dena da, batik bat guruin submaxilarrean agertzen dena eta Whartonen hodian buxadura sor dezakeena.
Sarritan guruinen infekzio kronikoekin lotuta dator (Staphylococcus aureus eta Streptococcus viridans bakteriek eragindakoak), deshidratazioarekin edota kaltzioaren maila altuarekin, baina kasu akso idiopatikoak dira, eragile argirik gabekoak alegia.
Diagnostikoa
Urolitiasien kasuetan harriak sarritan erradiografia arruntean ikus daitezke, tamaina txikikoak ez direnak bereziki. Bestela, ekografia modurik hoberena da konplikazioak deskartatzeko eta buxadura gernu bideetan ondo kokatzeko.