cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ballista
Erromatar imperioa
Erromatar inperioaren garaian funtsezko gerra arma zen, katapulta edo onagroaren ondoan. Legio bakoitzak, une historikoaren arabera, balista bat baino gehiago izan zezakeen ballistari gisa izendatutako kidego edo unitateetan. Karroballista ere egon ziren: zaldiek tiratutako gurdi batez osatutako unitateak, ballista bat gainean zutela. Garrantzi handikoa izan zen, garai berantiarrean onagroaren erabilerak lekuz aldatu zuen arte. Iturri latindarrek balista izugarriak aipatzen dituzte. Ez dago ziur propagandaren parte ote zen, baina ziur gaude gutxienez zortzi metroko altuera izan zuten ballistak existitu izan zirela.
Erregistroak
Erabili ziren Julio Zesarren inperioaren baino lehenago, eta non erabili ziren erregistratuta geratu zen De Bella Gallico liburuan: Galiako eta Britainia Handiaren konkistetan, Alesiako guduan, Bedriacumko guduan, Rodas eko asetioan eta Jerusalem ko asetioan.
Marko Vitruvio ingeniari erromatarrak bere De architectura lanean balista bezalako gerra-makinen erabilera eta erromatar armadan izandako esperientzia erregistratu zituen, baita bertsio greziarren egokitzapena ere. Bere lanean, makinei buruzko hamargarren liburuan, baleen eraikuntzari eskaintzen dio XVI. kapitulua, balezten proportzioei XVII. kapitulua eta katapultak eta baleztak tiroan armatzeko moduari XVIII. kapitulua. Ballistei dagokienez, bere ekarpen nagusia mozal mota berri bat gehitzea da, malgukiaren nerbioaren tamaina handitzea lortzen duena, bere potentzia handituz.
Erromatarren bertsioa
Erromatarren lehen baleztak egurrez eginak ziren, eta burdinazko plakekin eusten zioten elkarri markoen inguruan, eta burdinazko iltzeekin euskarrian. Euskarri nagusiak kontrol irristakorra zuen goialdean, harria bolañoen edo beste jaurtigai batzuen eran kargatzen zen lekuan. Horren ondoan, atzealdean, tornu pare bat eta atzapar bat zeuden, arkuaren soka hasierako posizioan berreskuratzeko erabiltzen zena, tiroa egiteko. Kontrol irristakor bat igarotzen zen armaren eremu-markoetatik, non bihurdura-malgukiak zeuden (normalean, animalia-tendoia), arkuaren besoen inguruan bihurritzen zirenak, zeinak, aldi berean, arkuaren sokari lotuta baitzeuden. Horrela, arkuaren soka atzeraka erretiratzean, malgukien tornuak tenkatuta zeudela, jaurtigaiak jaurtitzeko behar zen energia gordetzen zen. Luzlio idazle erromatarrak kilo batetik 30 kilora arteko harriak bota zitzaketen armak bezala deskribatu zituen, nahiz eta 70 kilogramotik gorako jaurtigaiak aurkitu diren.
Balista oso arma zehatza zen, baina diseinuak irismena arriskuan jartzen zuen zehaztasunagatik. Katapultek jaurtigaiaren irismenagatik eta pisuagatik sakrifikatzen zuten zehaztasun hori, eta 100 kilogramotik gora hartzen zuten.
Aipatu behar da hainbat bertsio ezberdin egin zituztela erromatarrek, adibidez manubalista.
Erdi aroa
Erromatarren desagerpenaren ondorioz, ballistak ekoizteko behar ziren dirua eta lehengaiak lortzeko zailtasunak sortzen hasi ziren. Horren ondorioz ballistak errentagarritasuna galtzen hasi ziren, eta ordezkatzen hasi ziren. Erabiltzen segi ziren ballistak baina oso kantitate txikian, azkarki beste armak ballistak ordezkatu zituzten efizienteagoak edo merkeagoak zirelako, adibidez, espingarda:
Ballista mota garrantzitsuenetako bati, Erdi Aroko setio-arma oso garrantzitsua zena, espingarda deitu zioten. Balezta handi baten antzekoa zen, eta beheko muturrean zurezko marko bati itsatsitako malguki bertikala zuen. Tranpolak palanka baten funtzioa betetzen zuen, eta gailuak ehunka metrotan zehar geziak edo arrokak jaurtitzeko adina indar zuen.
Rensselaer (Missouri)
Rensselaer Missourieko herrixka bat da. Ralls konderrian kokatua dago. 2010ean 228 biztanle zituen, 5.06 kilometro koadrotan banatuta.
NA-8704
NA-8704 edo Fustiñanako zeharbidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-126 nafar errepideko 10,56 kilometroan hasi eta NA-126 errepidearen 11,33 kilometrora arte doa. Errepidea 0,99 kilometro luze da.
Simpsonichthys santanae
Simpsonichthys santanae Simpsonichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Nepal
Nepal, ofizialki Nepalgo Errepublika Demokratiko Federala (संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) Erdialdeko Asiako estatu itsasgabea da, lurren gehiengoa Himalaian kokatua. Bertan dago Everest mendia, munduko garaiena (8.848 m). Mugakideok ditu: Txina (Tibet) iparraldean eta India hego, eki eta menbebaldean. 2008ko maiatzaren 28an Errepublika aldarrikatu zuen Legebiltzarrak. Data hori arte, Munduko erresuma hindu bakarra izan zen: biztanleen % 80 erlijio horretakoa baita.
Hiriburua eta hiri handiena Katmandu da.
Etimologia
Historian zehar Katmanduko ibarra gobernatu duen etnia Newaria izan da eta hauek eman diote izena herrialdeari, izan ere Newar eta Nepal hitz berdinaren aldaera fonetikoak dira, nahiz eta argi ez dagoen zein izan zen lehenengo hitza. Batzuen ustez Nepal izena Newar hitzaren sanskritizazioz sortu zen, beste batzuen ustez Nepal da aurrenekoa eta erabilerak Newar bihurtu zuen.
Mugak
Nepalek lauki zuzen baten itxura dauka, eta iparraldetik hegoaldera altueraz nabarmen jaisten da, izan ere Himalaiako zortzi mila metrotako mendietatik hasi eta hegoaldeko Terai lautadan 250 metrotako altueraraino iristen baita.
Erliebea
Himalaia mendikatea bete betean hartzen du Nepalek, eta bertan daude 14 zortzimilakoetatik erdia baino gehiago.
Hidrografia
Ibaiek ipar-hego norabidea dute eta Ganges ibaira isurtzen dituzte beren urak. Hiru ibai arro garrantzitsu daude Nepalen:
Parke Nazionalak
Hamar Parke Nazional eta basabizitzaren hiru erreserba ditu Nepalek. Chitwan Parke Nazionala (Terai lautadan) eta Sagarmatha Parke Nazionala (Himalaia mendikatean) dira ezagunenak eta bisitatuenak.
Klima
Nepalek bost urtaro ditu: uda, montzoi garaia, udazkena, negua eta udaberria. Terai lautadan montzoia bereziki gogorra izaten da, ibaiek uholde handiak izaten baitituzte.
Hasierako erresumak
Kiratiak k.a 563 urtean iritsi ziren inguru hauetara. Ashoka enperadoreak k.a. III mendean bere menpe izan zuen lurraldea eta ondoren hainbat dinastiaren aginteak etorri ziren, Kirat, Licchavi, Thakuri, Malla... gehienak hinduistak, Terai lautada baitzen beren bizilekua. Hala ere Buda hemen jaio zen eta budistentzako lau leku sakratuetatik bat Nepalen dago, Lumbini hain zuzen ere. Katmanduko ibarraren jabe ziren newariak izan ziren XVIII menderarte Nepalgo erresumaren muina. Hiriburua Bhaktapur zuten baina Katmandu zen hiri handiena eta jauregi ederrak zituzten Patanen ere.
Nepalen batasuna
1768 urtean gurkha leinuko Prithvi Narayan Shah erregeak Katmandu konkistatzerakoan Nepalgo lurralde guztia batu zuen, eta Xah dinastiari hasiera eman zion. Beraz, data hori hartzen da Nepal herrialdearen fundazio data. Honek bere lurrak zabaltzeari ekin zion baina hegoaldean Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiarekin egin zuen topo 1814ean gerra anglo-gurkhoari hasiera emanez. Nepaldarrek Sikkim eta Terai eskualdearen hegoaldea galdu zuten baina ingelesek ezin izan zituzten mendialdeko igarobideak eskuratu. 1857an Zipaioen errebolta gertatu zen Indian eta nepaldarrek ingelesei lagundu zieten Terai eskualdea itzultzearen trukean. Gaur egun oraindik britaniar armadako elite taldea da Gurkha Dibisioa, ia lau mila soldaduk osatzen dutena.
XX mendea
Agintari absolutupean egon zen herrialdea XX. mendean. Erregeak Shah dinastiakoak ziren baina Rana familia indartsua zen de facto Nepal kontrolatzen zuena, lehen ministroaren kargua herentziaz jasotzen baitzuen. Rana familiak Lehen Mundu Gerran parte hartu nahi izateak herritarren haserrea ekarri zuen eta hurrengo urteetan matxinada eta istiluak izan ziren Nepalen. Egoera aprobetxatu nahian Tribhuvan erregeak mugimendu horiek gidatzen zituen Praja Parishadekin lan egin zuen Rana familiaren erregimena eror zedin. 1950ean ordea errege familia osoak alde egin behar izan zuen Ranatarren beldurrez baina bi hile baino ez zituen egin Indian, herriak Rana familia erregearen itzulera negoziatzera behartu baitzuen. 1955ean Tribhuvan hiltzean bere seme Mahendra bihurtu zen errege. Honek ez zuen demokrazia onartu eta 1960an konstituzioa bertan behera utzi, parlamentua desegin, alderdi politikoak ilegalizatu eta Bishweshwar Prasad Koirala lehen ministroa kartzelan sartu zuen.
1972an Birendra bihurtu zen errege. Hasieran aitaren monarkia absolutuarekin jarraitu bazuen ere herriaren presioak sistema aldatzera behartu zuen. 1980an egin zuen gaiaren inguruko lehenengo erreferenduma eta alderdi gabeko sistemaren aldekoek irabazi zuten bozken %55a lortuz.
Egoera politikoaz gain, mendearen lehenengo erdialdean oso nabarmena da 1934an Nepalek jasandako lurrikara, bere historiako suntsigarrienetakoa izan zena eta Bihar (India) eskualdea ere harrapatu izan zuena. Hildakoak 10.000 baino gehiago izan zirela kalkulatzen da.
Nepalgo gerra zibila
Hala ere, egoerak okerrera egin zuen eta 1990ean Nepal monarkia konstituzionala bihurtu zen, erregeak botere garrantzitsuak eta lausoak gordetzen bazituen ere. Ezegonkortasun politikoa areagotu baino ez da egin, batik bat 1996tik, alderdi komunista eta maoista matxinatu zenetik hain zuzen ere. Monarkia eta sistemako alderdi nagusiak ditu jomugan, instituzio feudalak eraitsi eta errepublika eraikitzeko nahian. Horrek guztiak gerra zibila eragin du: 13.000 lagun hil dira bertan.
Giro honetan errege familia osoaren erailketa etorri zen. 2001ean Dipendra printzea Katmanduko Tribhuvan Sadan jauregian armaturik sartu eta bere aita eta anai arrebak hil zituen. Ondoren bere buruaz beste egin zuen, errege familia ondorengorik gabe gelditu zen orduan. Birendraren anaia gaztea zen Gyanendra bihurtu zen errege.
Matxinoak kontrolatzeko aitzakian (herrialdearen % 60 zuten menpe), errege berriak parlamentua itxi eta 2002an hautatu zen lehen ministroa kaleratu eta bere gustuko lehen ministroa jarri zuen. 2005ean, "larrialdi egoera" deituta, botere betearazle osoak eskuratu zituen. Nolanahi ere, 2006ko apirilaren 24an, herriari subiranotasuna itzuli zion eta Ordezkarien Etxea berriro indarrean jarri. Botere berri horri esker, parlamentuak erregearen eskumenak aho batez murriztu zituen eta Nepali «estatu laiko» deitu zion. Konstituzioa ere eraberritu zen.
2008ko apirilaren 11ako hauteskundeak Nepalgo Alderdi Komunista-Maoistak (CPN-M) irabazi zituen bozen %30,5a lortuz. Kongresuaren Alderdiak (NC) bozen %22,8a lortu zuen eta Nepalgo Alderdi Komunista Batua Marxista-Leninistak (CPN-UML), berriz, %21,6a. Horiek horrela, maoistek monarkia absolutua bertan behera uzteko asmoa adierazi zuten.
2008ko maiatzaren 28an Asanblada Konstituziogile berriak errepublika federal aldarrikatu zuen 564 bozetik aldeko 560 lortu ondoren. 240 urteko monarkiari amaiera eman zion. .
2014ko urriaren 17an, elurtearen ondorioz, 300 mendizale ingururen arrastoa topatu ezinik zebilen Nepalgo administrazioa. Tartean 60 atzerritar zeudela jakinarazi zuten. Ekaitzak, ordura arte, 27 lagun hil zituen.
2015eko lurrikara
2015eko apirilaren 25ean herrialdea astindu zuen bere historia osoko lurrikararik bortitzenak, edo behintzat 1934an gertatutakoaren ostean latzena. 6.000 hildako baino gehiago eragin zuen eta epizentroa Lamjung hirian kokatu zen, Mendebaldeko eskualdean. Katmandu hiria eta inguruneak ere kaltetu zituen.
Politika
Nepalek azken bi hamarkadetan aldaketa politiko nabarmenak izan ditu, errege absolutua izatetik bi ganberatako sistema presidentziala izatera pasa baita, Ordezkarien ganbera (Pratinidhi Sabha), herritarrek aukeraturiko 205 ordezkari dituena, eta Kontseilu Nazionala (Rastriya Sabha), 60 ordezkariduna, 10 erregeak aukeraturikoak, 35 ordezkarien ganberak aukeraturikoak eta gainerako 15ak udalek aukeraturikoak. Bost urtetako legealdiak izaten dira. Gobernua erregeak eta aukeraturiko ministroek osatzen dute eta honek Lehen Ministroa aukeratzen du Nepalen ordezkari nagusi izateko.
Nepal da Asia guztiak heriotza zigorra ezabatua duen herrialde bakanetakoa eta sexu-bereko gizakien ezkontza proposatu izan da, oraindik onartu ez den arren.
Gaur egungo Konstituzioa 2015eko irailaren 20an jarri zen indarrean. Nepal honela definitzen du: " Etnia anitzeko, hizkuntza anitzeko, erlijio anitzeko eta kultura anitzeko jendea eremu geografiko anitzetan bizi dena, estatu aske batean, Nepalgo lurralde osotasunaren alde eta nazioaren interes eta garapenaren lde lan egiten duena."
2016tik aurrera Pushpa Kamal Dahal da Lehen Ministroa eta 2015etik aurrera Bidhya Devi Bhandari da Nepalgo presidentea.
Banaketa etnikoa
Nepalen etnia ugarik egiten dute bat, nepaliak (khas edo pahariak), madhesiak, newariak, xerpak, gurungak, linbuak eta tamangak, besteak beste (ikus ondoko mapa).
Hizkuntzak
Aniztasun etniko honek hizkuntza kopuru handia edukitzea dakar, hiru multzo nagusitan banatzen direnak: Indoariar hizkuntzak, Tibeto-Burmaniar hizkuntzak eta isolaturiko hizkuntza indigeno ugari.
Nepalerak sanskritoan du bere jatorria eta lexikoaren gehiengoa hizkuntza honetatik datorkio, nahiz eta hitz dezente ere badituen arabiera eta persieratik, hindi eta urdu hitz egiten zuten merkatariek ekarrita. Azken urteotan ingelesetik mailegu asko hartu ditu. Alfabetoa Devanagaria du. Nepaleko toki askotan ez da beste idazkerarik ikusten.
Erlijioak
Nepalen erlijio ezberdinetako eraikinak elkarren ondoan ikusten dira. Dena den hinduismoa da nagusi, biztanleriaren %81'3ak jarraitzen baitu. Budistak %9a baino ez diren arren, Siddhartha Gautama "Buda" bertan jaio zen eta budismoaren hiri sakratuetako bat Lumbini hiria da. Azkenik musulmanek %4'4a osatzen dute.
Hiri nagusiak
Nepalgo hiri handienak hauek dira:
Garraioa
Herrialdeko hiri garrantzitsuenak elkar konektatzen dituzten hiru errepide nagusi daude:
Energia
Nepalgo energia iturri nagusia egurra da (%68). Honetaz gain nekazal hondarrak (%15a), animalien gorotzak (%8), eta inportaturiko erregai fosilak (%8a). Energiaren %1an baino ez du argi-indarrak betetzen. Argi-indar hau Himalaiatik jeisten diren ibaietan kokaturiko urtegietan lortzen da.
Hezkuntza
Herrialdearen alfabetizazioa gorantz doa, 2001ean %54,1a zen eta 2011an %65,9a. Gizonezkoak %75,1 eta emakumezkoak %57,4. Kathmandu hiriburuan dago alfabetizazio tasa altuena, %86,3.
Gastronomia
Nepalgo plater ezagunena dal bhat da. Dilista-zopa zopa bat da eta alboan arroz egosia (bhat), tarkari currydun barazkiak eta luzokerrak (achar) edo chutni kondimentu pikantea. Ziapea asko erabiltzen da sukaldean.
Nepalgo eskualde askotan momoak dira jaki azkar tipikoena, haragiz edo barazkiz beteriko masazko bolak egosi egiten direnak.
Dantza eta musika
Eguneroko bizitzan oinarrituriko maitasun historiak edo deabru eta mamuen aurkako borrokak kontatzen dira musika eta dantza tradizionaletan.
Musika tradizionala zabalduena izan arren, estilo anitzetako musika tldeak badira Nepalen, pop, rock, nephop (Nepalgo hip hop-a) eta rap taldeak besteak beste.
Zinema
Nepalek zinemaren industria txikia badu baina bertako aktore gehienek Indiara jotzen dute, Bollywoodera. Manisha Koirala da aktore ezagunena.
Kirolak
Nepalgo kirol arrakastatsuena futbola da. 1921an iritsi zen Nepalera. Azken hamarkadetan kriketa indar handia hartzen hasi da. Nazioarte mailan ez du ordea emaitza handirik izan, ez futbolean eta ezta kriketean ere.
Mendizaleei laguntzen dieten xerpak dira mundu mailan ezagunenak eta denen artean aipagarriena Tenzing Norgay da, Edmund Hillaryrekin batera, 1953ko espedizio britainiarrarekin Everestera iritsi zen lehen gizakia izan zen.
Jaiak
Munduan jaialdi publiko gehien dituen herrialdea da, 36 egun urte osoan. Egutegi hindua jarraitzen dute, apirila erdialdean hasi eta bukatzen dena eta 12 hilabete dituzte. Jai egun handienak honako hauek dira:
Indar ioniko
Indar ionikoa deritzo disoluzio batean dauden ioi guztien elkarrekintza ionikoen baturari. Hau da, disoluzioan dauden ioi guztien kontzentrazioa da, katioien, anioien eta atmosfera ionikoen kontzentrazioa.Katioiak atmosfera ioniko negatibo batez inguratuak daude eta anioiak berriz atmosfera ioniko positiboz. Hori hurrengo ekuazioaz adierazten da:
Non: Indar ionikoa molarretan(mol/L) adierazten da.
Disoluzio ez-idealentzako beste formula bat erabiltzen da, disoluzio ez-idealen bolumena batugarriak ez direlako, molaritatearen zehaztasuna makalduz.Kasu hauetan erabiltzen den formula honakoa da:
Non:
Horregatik, ekuazio hauetan ikus daitekeen moduan, disoluzioaren ioi kontzentrazioa handitu ahala indar ionikoa handituko da, eta alderantziz. Disolbaturik dauden ioien kargarekin berdina gertatzen da.
Historia
Indar ionikoaren kontzeptua Lewis eta Randall-ek asmatu zuten 1921.urtean elektrolito indartsuen aktibitate koefizientea aztertzen ari zirenean.
Debye eta Huckelek kontzeptu hau erabili zuten espezie baten aktibitate koefizientea teorikoki kalkulatzeko.
Espezie baten aktibitate koefizienteak espezie horrek portaera idealetik urruti edo hurbil dagoen adierazten du.Portaera ideala baldin badauka bere aktibitate koefizientea bat izango da.
Baina zerikusiren bat du indar ionikoarekin?Aktibitate koefizientea kalkulatzeko ezinbestekoa da,gainera,bere balioaren arabera bi ekuazio desberdin erabili daitezke(298,15Kelvin-etan):
10^0=1denez, ikusi dezakegu disoluzio batek egoera ideala izateko bere indar ionikoaren balioa zero izan behar duela.
Eraginak
Indar ionikoak aldaketak izatea disoluzio baten portaeran eraginak izan dezake:
Indar ionikoak eragin dezakeen ondorioak ulertzeko hasieran aipatutako atmosfera ionikoaren kontzeptua kontuan hartu behar da.
Erreaktibo bakoitza kontrako kargako atmosfera ioniko batez inguratuta dago,disoluzioaren ioi kontzentrazioa handitu egiten baldin bada(adibidez disoluzioari gatz bat gehituz)indar ionikoa handitu egingo da eta atmosfera ionikoaren karga ere sendotuko da,honen ondorioz karga netoa txikitu egiten da, hau da, hasieran disolbatutako katioi eta anioien arteko erakarpena txikitzen da indar ionikoa handitzen den bitartean, beraien arteko erakarkuntza ahulduz beraz,oreka lerratuko zen eta disolbagarritasuna handitu.
Rosario
Rosario Argentinako erdi-ekialdeko hiria eta ibai portua da. Rosario departamentuko hiriburua eta Santa Feko probintziako hiri garrantzitsu eta jendetsuena da, nahiz eta bertako hiriburua Santa Fe izan. Parana ibai handiaren mendebaldeko ertzean dago. 178 km²ko eremua du eta 2010ean 948.312 biztanle zituen. Argentinako hirugarren hiria da, jende kopuruari dagokionez.
Historia
1689. urtean soldadu kolono batek eraiki zuen leku horretan lehen etxea eta 1725ean Francisco Godoyk, bere familiarekin han finkatu ondoren, Ama Birjina Errosarioko eliza eraikiarazi zuen (1731). Eliza horren inguruan sortu zen pixkanaka-pixkanaka hiria. 1852an, hiri-gutuna jaso zuen eta, 1854. urtetik aurrera, ekonomia garapen handia izan zuen, barnealdeko 11 probintzietako portu nagusi hautatu zutenean.
Ekonomia
Industria (automobilgintza, nekazaritzarako makineria, janari industria, garagardogintza, metalurgia, eraikuntzarako gaiak, papergintza, larrugintza, armagintza, burdinbide gaiak, petrolio findegiak, kimika industria) eta merkataritza (nekazaritza produktuen garraioa, esportazioa, salerosketak) dira ekonomia jarduera nagusiak. Burdinbidegune garrantzitsua da. Aireportua eta unibertsitateak ditu.
Ondarea
Aipagarriak dira Ama Birjina Errosarioko eliza (1731), Pizkunde estiloko katedrala eta hainbat museo.
Durvillaea antarctica
Durvillaea antarctica, Cochayuyo, cachiyuyo, cochaguasca, cochahuasca edo colloy ere deitua,, iodo ugariko alga arre jangarria da, Antartika azpiko itsasoetan bizi dena, Txilen, Zeelanda Berrian eta Hego Ozeano Atlantikoan.
Deskribapena
Alga handi bat da, 15 metroko luzera izan dezakeena. Bere filoideak ("hostoak"), kolore arre berdexkakoak dira itsasoan daudenean eta arre gorrizta lehortu ondoren. Sendotasun haragitsua dute eta barrualdea abaraska-egitura (panal-egitura) bat da, olatuen erasoari eusteko erresistentzia handia ematen diena. Bere kauloidea ("zurtoina") zirkularra da eta ez du airez betetako espaziorik. Bere kolorea berde argia da eta metro bat luzekoa da lehen filoidea jaio arte. Disko basala edo errizoidea oso egitura indartsua da, eta harkaitzei atxikitzen zaie hausturaren eremuan; izan ere, olatuen etengabeko kolpeari eusteko gai izan behar du, substratutik askatu gabe.
Erabilerak
Alga hau komunitate indigena amerikarren elikadura-baliabideetako bat izan da mendeetan, eta gaur egun Txileko gastronomiaren parte da. Txilen kostaldetik atera eta pakete batzuetan lehortu dute. Pisu txikia zutenez, herrialdearen barruan trukatzen zituzten paketeak. Txileko plater askok erabiltzen dute alga hori; gisatuak (ohikoena cochayuyo charkicana da), entsaladak, pastelak eta zopak, eta "cochayuyo marmelada" egiteko erabiltzen dute. Hala ere, azken urtetan kontsumoa murriztu egin da.
Alga hori duten elikagaiei efektu antieskrofulosoak, digestiboak eta tonikoak esleiten zaizkie.
Lauf (Baden)
Lauf Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Durvillaea antarctica
Erabilerak
Gaur egun, bada cochayuyo gel bat, fase esperimentalean dagoena, landareen haziak lur txiroak kolonizatzeko substratu nutritibo gisa balio duena eta bideak eraiki ondoren agerian geratzen den lurpean larrea hazteko erabili dena.
Tentenublo
Tentenublo edo tente nublo, tradizioz, txingor-ekaitzak urruntzeko asmoz egiten zen kanpai-hotsa da. Batez ere Gaztela eta Leon, Gaztela-Mantxa eta Aragoiko eskualdeen bereizgarria zen. Kanpai-hotsarekin batera otoitzak egiten zizkioten Santa Barbarari, eta letaniak ere bai, hala nola: «Si lluvia traes ven para acá, si piedra, vete para allá» (Euria badator, zatoz hona, harria bada, zoaz harantz). Gaur egun kanpai-hotsa egiten duten parrokien kopurua asko jaitsi da.
Los Arcosko eta Puentedey-ko tente nublo
Kanpai-hots hau mantentzen den herrietako bat Nafarroako Los Arcos hiribildua da, non, maiatzaren 3tik irailaren 14ra, egunero, eguerdia iragarriz, Santa Maria elizako kanpaiak jotzeko ohitura zegoen. Gaur egun, meza nagusiaren ondorengo igandeetan egiten dute kanpai-hotsa. Ohitura horren arrazoia zera da, ekaitzei eutsi, desegin edo, behinik behin, leundu egiten zitzaiela, landari kalte beldurgarririk egin gabe. Kanpai-soinua entzutean, biztanleek honako letania hau errezitatzen dute: «Tente nublo, tente en ti, no te caigas, sobre mi, guarda el pan, guarda el vino, guarda los campos, que están floridos». Done Jakue bidean zihoazen erromesentzat ere orientazio gisa balio zuen, Los Arcosena ibilbide horren ia derrigorrezko etapa baita.
Burgosko Puentedeyko herrian Tentenublok aldaketa txiki dauka: han Tentenube izena dauka tradizioak.
Bridgerton
Bridgerton estatubatuar telesail dramatikoa da, Chris Van Dusenek Netflixentzat egina.
Sinopsia
Bridgerton familia erregealdi aroko Londresko aristokraziako zortzi anai-arrebak osatzen dute, eta haien harremanetan giltzarri dira sexua, amodioa, boterea eta traizioak.
Sainte-Preuve
Sainte-Preuve Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 88 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 45 etxebizitza zeuden, 41 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 4 bigarren erresidentzia ziren. 43 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 41 etxebizitza nagusietatik 33 bere jabearen bizilekua ziren eta 8 alokairuan okupaturik zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 24 etxek bost zituzten. 30 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 20 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 14 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 59 ziren, horien artean 40 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 40 pertsona aktiboetatik 38 lanean zeuden (24 gizon eta 14 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 gizon). 19 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2000. urtean Sainte-Preuve udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Etiopiar egutegia
Etiopiar egutegia (amhareraz: የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር '), edo Ge'ez egutegia''' Etiopiako egutegi nagusia da eta baita Eritreako kristauek erabiltzen dutena. Koptoen egutegian oinarritua, urtea abuztuaren 29an edo 30ean hasten dute.
Gregoriotar egutegia ez bezala, 30 eguneko hamabi hilabeteez gain sei egun tartekatuta ditu, hamahirugarren hilabetea osatzen dutenak.
Hilabeteak
Oharra: Kontuan izan data hauek 1900eko martxotik 2100eko otsailera arte baino ez dutela balio.
San Martiño de Ozón (Muxía)
San Martiño de Ozón, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Muxía udalerrian dagoen parrokia bat da, Costa da Morte eta Coruñako probintzian. 2017ko erroladaren arabera 837 biztanle zituen.
Chadurie
Chadurie Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chadurie udalerrian erroldatutako biztanleak 517 ziren. Familiak 190 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 83 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 230 etxebizitza zeuden, 196 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 225 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 196 etxebizitza nagusietatik 150 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 51 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 163 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 79 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 320 ziren, horien artean 247 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 247 pertsona aktiboetatik 230 lanean zeuden (114 gizon eta 116 emakume) eta 17 langabezian zeuden (7 gizon eta 10 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chadurie udalerrian 189 unitate fiskal zeuden, 494,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.989 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2000. urtean Chadurie udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.394 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Maialen Diaz
Maialen Diaz Urriza (Beltzuntze, Txulapain, Nafarroa, 1988) nafar antzerkigilea. 2020an Antzerkiko Donostia Hiria Kutxa Saria irabazi zuen.
Wilbur Wants to Kill Himself
Wilbur Wants to Kill Himself (euskaraz Wilburrek Bere Buruaz Beste Egin Nahi Du), 2002ko Lone Scherfig daniarrak zuzendutako drama eta komedia bat da. Jamie Sives, Adrian Rawlins, Shirley Henderson, Lisa McKinlay, Mads Mikkelsen eta Julia Davis aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Eskozia, Glasgow, Wilbur (Jamie Sives) bere buruaz beste egiten saiatu da, baina ez du lortu. Erakarpen ahalmen handia, bereziki emakumeen artean, grazia eta xarma izan arren, ez du bere izaera ezkorra alboratzea lortzen. Haren anaia txikia, Harbour (Adrian Rawlins), aldiz, Wilbur zoriontsu egin nahi duen izaera baikor amaigabeko gizasemea da. Biak hirian bizi dira eta elkarrekin batera beren aitarengandik heredatutako liburudenda baten jabe eta langileak dira. Harbourrek liburudendako bezeroa den Alice (Shirley Henderson) izeneko emakume gaztea eta Mary (Lisa McKinlay) neskatoaren ama ezagutu eta Alicekin ezkonduko da. Mary neskato idealistak Wilburren estimua bereganatu eta haren bizitza salbatzeaz gain bizitzan bakea topatzen lagunduko dio.
San Martin eliza (Gergetiain)
San Martin eliza Itzagaondoko Gergetiain herri hustuan XII. mendeko kristiau eliza bat da, erromaniko estiloan.
Historia
Eliza erromaniko estilokoa da eta "habearte bakarreko" estiloa du. XII. mendean edo XIII. mendearen hasieran eraiki zuten, probabilki XII. mendeko bigarren erdian.
1973 Colocolo
1973 Colocolo asteroide gerrikoan aurkitutako 1973. asteroidearen izena da. 1968ko uztailak 18an aurkitu zuen Carlos Torresek Txileko Unibertsitateko Cerro el Robleko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1968 OA zen. Bere izena Colo Colo toqui maputxeagatik jasotzen du, honen omenez, gainera, futbol talde bat ere sortu zelarik.
San Martin eliza (Gergetiain)
Zaharberritzea
Erromanikoaren Lagunen Elkarteak "Salba dezagun Guergetiaingo San Martin" kanpaina jarri zuen abian, ibarreko udaletxearen eta beste interesdun batzuen laguntzarekin, eta 2007an hasi zen pixkanaka eragina izaten. Elizan berehala jardutea eskatzen zen, narriadura handiagoa saihesteko eta Interes Kulturaleko Ondasun izendatzeko. Kanpainaren ondorioz, 2007ko urrian Erromanikoaren Lagunak elkarteak lehen Landa Erromanikoko Jardunaldiak antolatu zituen Itzagaondoa ibarran.
Esku-hartzearen aurrekari gisa, 2010ean, Nafarroako Gobernuko Vianako Printzearen Kultura Zuzendaritza Nagusiak eraikinaren planoak egitea eskatu zuen, "deformazioak eta kalteak zehaztasun handiagoz ebaluatzeko". 2011ko apirilaren 29an, Juan Ramón Corpas Mauleón Kultura eta Turismoko kontseilariak Gergetiaingo San Martin sendotzeko proiektua eman zion Alejandro Cortes Jimenez alkateari.
Gainera, 2010ean, Itzagaondoko Kultur Taldea sortu zen, eta 2012ko urtarrilaren 28an "Itzagaondoa Ibarreko Elkartea" sortu zen, ibarreko eta pareko udalerrietako kultura-ondarearen zabalkundean inplikatutako taldea.
2012ko uztailaren 25ean, Nafarroako Gobernuak Ongi Inbentariatu zuen eliza hori, Kulturako Intereseko Ondasunaren babes-mailaren oso antzekoa.
San Martin eliza zaharberritzen ari ziren bitartean, Itzagaondoa Ibarreko Elkartetik Simeon Hidalgo idazkariak "Gergetiaingo Petrus maisuaren ibilbidea" liburua argitaratu zuen. Liburu horrek XIII. mendeko hargin honek ziurrenik egingo zukeen ibilbidea du ardatz, Gergetiaingo kapiteletako batean sinadura utzi baitzuen.
Eliza 2012ko azaroaren 24an berrinauguratu zen, eta zaharberritzeak ekarri zuen hobekuntza argi eta garbi ikus daiteke. Ekitaldian izan ziren Yolanda Barcina Nafarroako Gobernuko lehendakaria, Juan Luis Sánchez de Muniain Kultura kontseilaria, Jose Luis Morras Iruñeko eta Tuterako Erakunde Harremanetarako Artzapezpikutzako ordezkaria eta Elsa Plano Itzagaondoko alkatea.
2014ko otsailaren erdialdean, Iruñeko eta Tuterako Artzapezpikutzak Itzagaondoko Udalari eman zion eliza horren jabetza, eta, Urbikaingo San Esteban elizaren ondoan, berriz ere ibarreko udal-ondarearen parte izan ziren.
Eraikina
Eliza honen berezitasunetako bat kapitel baten presentzia da, non "Petrus" maisu harginak bere sinadura utzi zuen: "Petrus me fecit" (Petrusek egin ninduen).
Henrike II.a Gaztelakoa
Henrike II.a Gaztelakoa Fratizida (Sevilla, 1333ko urtarrilaren 13a - † Santo Domingo de la Calzada, 1379ko maiatzaren 29a), Gaztelako erregea izan zen, Trastamara leinuko lehena.
Erregetzarako bidea
Alfontso XI.aren eta Leonor de Guzman maitalearen 4. seme-alaba izan zen. Aitak Trastamarako konderria eta Galiziako hainbat jaurerri eta hiribildu ere eman zizkion. Izan ere, Alfontso XI.a bizirik zegoela, Leonorrek seme-alabentzat pribilejio eta titulu andana lortu zituen. Honek noble askoren, Maria Portugalgo legezko erreginaren eta Petri oinordekoaren nahigabea eta haserrea eragin zuen. Horiek horrela, erregea 1350eko martxoan Gibraltarren setioan hil ondoren, Henrike eta anai-arrebak sakabanatu ziren, errege berriak hartuko zituen neurrien beldurrez.
Gortean era baketsuan sartzeko akordioa hitzartu arren, Henrikeren hainbat anaia (Fadrique, Tello edo Sancho) matxinatu ziren. Gainera, Henrike Don Juan Manuel noble boteretsuenaren alabarekin ezkondu zen, bere egoera indartzearren. Altxamendu horiek Leonorrek eraginak zirelakoan, Petrik (edo Juan Alfonso de Alburquerque kontseilariak) Leonor atxilotu eta exekutatu zuen 1351n.
Horren ostean, Henrikek Portugalera egin zuen ihes. Petriren barkamena lortutakoan, Gaztelara itzuli eta Asturiasen matxinatu zen 1352an. Honela, anaiordearen kontrako gerra latza eta luzea hasi zen. Hasieran, Trastamarako kondea Frantziara joan zen, Joanes II.aren zerbitzupean aritzeko. Geroago, Petri IV.a Aragoikoarekin Gaztelako erregearen kontra borrokatu zen Henrike. Gatazka honetan ia atxilotu zuten Naiaran (1360). Frantziara itzuli zen.
Gaztela eta Aragoiren arteko hurrengo borrokan, Henrikek Aragoiren alde egin zuen berriro, baina oraingo honetan Gaztelako tronuan anaiordea ordezteko laguntza eskatu zuen. Honela, Henrikeren gizon gaztelauek eta frantziarrek (Bertrand du Guesclin buru zutela), Aragoikoekin batera, Petri garaitu zuten. Henrike errege izendatu zuten (1366) eta Petri Baionan babestu zen.
Bien bitartean, Petri I.ak Gaztelaren inbasioa prestatu zuen, ingelesen laguntzarekin. Printze Beltzak arkulari eta zaldun askoz osaturiko armada utzi zuen Petriren esku. Petri Naiaran (1367ko apirilaren 3an) gailendu zen, eta Henrike Frantziara itzuli zen, Karlos V.aren babesera. Hor, armadak berrantolatu eta, Gaztelako hiri frankotako matxinoek zein Du Guesclinen armada frantziarrak lagunduta, Petri gainditu zuen Montielgo guduan (1369ko martxoaren 14an). Petri exekutatuta, Gaztelako koroa Henrikeren esku geratu zen.
Erregealdia
Garaipenak garaipen, Henrikek beste bi erregegairi aurre egin behar izan zien: Portugalgo Fernando I.a (Gaztela eta Leongo Antso IV.aren biloba) eta Joanes Gantekoa (Petriren alaba zen Constanza infantarekin ezkonduta). Ingelesen aurkako gatazkan, Frantzia izan zuen lagun. Karlos V.aren esku Gaztelako itsas-armada jarri zuen, Arroxelako setioan parte hartze garrantzitsua izan zuena.
Cocherelgo guduan jasandako porrotaren ostean, Karlos II.a Nafarroakoaren irrika Frantziako koroarekiko izugarri murriztu zen. Soa Iberiar penintsulan kokatuta, ingelesarekin hitzarmena bilatu zen Gaztelako erregearen aurka Frantziarrek Karlos II.ak Logroño hiribildua lortzearren egindako prestaketak Henrike II.ari jakinarazi zioten eta honek Nafarroa inbaditu zuen. Henrike Trastamarakoak, frantziarren aliantzan zuzendutako eraso honen ondorioz, nafar erregea Brionesko ituna sinatzera behartu zuten. Karlosek hogei bat gotorleku utzi behar izan zizkion bakea lortzearren.
Aragoiri dagokionez, kinka larrietan egindako lur eskaintza bat ere ez zuen burutu. Barne politikan erresumaren ekonomia suspertzeari ekin zion. Juduak babestu zituen, nahiz eta gerra zibilean jazarri. Administrazioaren aldaketa bizkortu zuen eta Bizkaiko jaurerria Gaztelarekin batu zuen, Tello anaiaren heriotzaren ostean.
Colección Olé
Colección Olé Editorial Brugueraren bilduma sail bat izan zen, ondoren Ediciones Bk berrartua, komiki komikoaren Bruguera eskolara dedikatua. 1990eko hamarkadaren erdialderarte, aurretik aldizkarietan saildutako komikiak bildu zituzten.
Ibilbidea
Bildumak izan dituen albumen zerrenda 3 alditan aldatu da, eta, beraz, lau bilduma bereiz daitezke:
Lehen bilduma: 1971-1986
Artikulu nagusia: Colección Oléren albumak (lehen edizioa)
Brugueraren jatorrizkoa 1971n hasi zen etxeko pertsonaien erakustoki zabal bezala, eta argitaletxeak 1970eko hamarkadan izan zuen arrakastetako bat izan zen Gran Pulgarcito eta Joyas Literarias Juvenilesekin batera.
San Petri eliza (Tutera)
San Petri eliza Tuteran zegoen eliza izan zen, San Petriren omenez sagaratua. San Petri hiriko antzinako zaindaria izan zen, Alfontso Borrokalariak abuztuaren 1ean (san Petriad vincula edo kateaturaren egunean) Tutera konkistatu baitzuen.
1135ean lehendabizikoz aipatua, 1567an sute bat izan zuen eta 1702an zaharberritu zuten. 1805ean itxi eta erortzeko zorian zegoenez 1813an bota zuten.
Colección Olé
Bigarren bilduma: 1987-1992
Ediciones Bren lehen bilduma jada behin betiko Mortadelo eta Filemonengan (Francisco Ibáñezen beste pertsonaia batzuekin osatuz) eta Josep Escobarren Zipi eta Zapengan zentratu zen.
Laugarren bilduma: 1993-egundaino
Artikulu nagusia: Colección Oléren albumak (laugarren edizioa)
Ediciones Bren hirugarrenak Mortadelo eta Filemon, Superlópez, Zipi eta Zape eta, noiz behinka, beste pertsonaia batzuen komikiak ditu.
Conselheiro Lafaiete
Conselheiro Lafaiete Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Pandora Papers
Pandora Papers (euskaraz «Pandoraren Paperak») mundu mailan egin den kazetaritza ikerketa erraldoi baten ondorioz filtratu diren 11,9 milioi dokumentu dira. Herrialde desberdinetako kazetariekin batera International Consortium of Investigative Journalists erakundeak koordinatu du ikerketa. Informazioak 2021eko urriaren 2an iragarri ziren eta hurrengo egunean hasi ziren plazaratzen. ICIJ erakundearen arabera hau izan da finantzia munduko dokumentuen filtrazio handiena. Txosten honen aurrekaria Panama Papers izenekoak izan ziren. Hurrenez hurren, Pandora Papersen bidez 11,9 milioi dokumentu filtratu dira (2,94 terabytes) eta Panama Papersen 11,5 milioi izan ziren (2,6 terabytes).
Ikerketaren datuak
Jakinarazi dutenez, agirietan azaltzen dira, besteak beste, 330 politikari eta kargudun publiko baino gehiago eta munduko aberatsenen Forbes zerrendako 133 pertsona. 1971 eta 2018 artean sortutako 27.000 konpainia baino gehiago dira auzian inplikatuak. Ia 30.000 onuradun dira horietan. Zerga iruzurraren gaineko ikerketak ia bi urte iraun du, eta 11,9 milioi artxibo baino gehiago aztertu dituzte: dokumentu idatziak, kalkulu orriak, posta elektronikoak eta irudiak. ICIJ kazetari elkarteak koordinaturik, munduko 117 herrialdetako 600 kazetarik baino gehiago hartu dute parte ikerketan. Besteak beste, ikerketan hedabide hauek izan dira, Le Monde, The Guardian, The Washington Post, L'Espresso, La Nación eta El País. Auzian inplikatuak diren dirudunen izenak jakinarazteko garaian, ikerketan parte hartu duen hedabide bakoitzari bere herrialdekoak diren pertsonen datuak ematen zaizkio.
Inplikatutako zerbitzu-emaileak
Zabaldutako artxiboak 14 Offshore konpainietatik filtratu dira. Enpresa hauek paradisu fiskalek zerga gutxiago ordaintzeko eskaintzen duten aukera aprobetxatu egiten dute, jabetza norena den ezkutatzeko aukera. Horretarako ezkutuko gezurrezko konpainiak sortzen laguntzen diete iruzugileei.
Inplikatutako ospetsu batzuk
Arlo guztietako izenak pilatzen dira paperetan:
Republic (Missouri)
Republic Missourieko hiri bat da. Christian konderrian kokatua dago. 2010ean 14,751 biztanle zituen, 34.43 kilometro koadrotan banatuta.
Garra kempi
Garra kempi Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Simpsonichthys semiocellatus
Simpsonichthys semiocellatus Simpsonichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Richard Pryor
Richard Franklin Lennox Thomas Pryor III (1940eko abenduaren 1a, Peoria, Illinois - 2005eko abenduaren 10a, Encino, Kalifornia) estatubatuar aktore, idazle eta MC bat izan zen.
Blue Collar (1978), Superman III (1983) eta Harlem Nights (1989) filmetan antzeztu zuen, halere Euskal Herrian ezaguna bada, Gene Wilder aktorearekin batera hainbat umorezko filma antzezteagatik izan da: Silver Streak (1976), Stir Crazy (1980), Brewster's Millions (1985), See No Evil, Hear No Evil (1989) edota Another You (1991).
Niagara konderria (New York)
Niagara konderria (Niagara County) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lockport da. 2010eko zentsuaren arabera 216,469 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Niagara konderriak 295,173 kilometro koadro ditu. Horietatik 159,883 ura dira. Beste 13,529 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 73,34 da.
Østfold
Østfold, Norvegia hegoekialdeko konderri bat da, 4182 kilometro karratuko hedadura eta 258.542 biztanleko biztanleria duena. Akershus konderriarekin eta Suediarekin muga egiten du iparrekialdean. Hiriburua, Sarpsborg da.
Osloko fiordoaren bazterrean dago. Muinoek izurtutako eskualde bat da (240 eta 300 metro arteko muinoak. Iparraldean eta ekialdean, baso trinkoz estalia dago. Ontziolak, industria kimikoak, galletenak, zurarenak eta paperarenak ditu. Eskualde turistiko bat da.
Udalerriak
18 udalerritan (norvegieraz Kommuner) banatua dago:
NA-8705
NA-8705 edo Arguedaserako sarbide errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-134 nafar errepideko 17,18 kilometroan hasi eta NA-134 errepidearen 16,14 kilometrora arte doa. Errepidea 1,10 kilometro luze da.
Beaumont-sur-Oise
Beaumont-sur-Oise Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Garra laichowensis
Garra laichowensis Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Beaumont-sur-Oise
Biztanleria
2007an Beaumont-sur-Oise udalerrian erroldatutako biztanleak 8.825 ziren. Familiak 3.577 ziren, horien artean 1.290 pertsona bakarrekoak ziren (516 bakarrik bizi ziren gizonak eta 774 bakarrik bizi ziren emakumeak), 719 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.147 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 421 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.951 etxebizitza zeuden, 3.643 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 286 hutsik zeuden. 1.778 etxeak ziren eta 2.070 apartamentuak ziren. 3.643 etxebizitza nagusietatik 1.846 bere jabearen bizilekua ziren, 1.709 alokairuan okupaturik zeuden eta 87 doan lagata zeuden; 309 etxek gela bat zuten, 684 etxek bi zituzten, 811 etxek hiru zituzten, 842 etxek lau zituzten eta 998 etxek bost zituzten. 2.001 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 1.883 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 986 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 5.819 ziren, horien artean 4.451 aktiboak ziren eta 1.368 inaktiboak ziren. 4.451 pertsona aktiboetatik 4.014 lanean zeuden (2.033 gizon eta 1.981 emakume) eta 437 langabezian zeuden (231 gizon eta 206 emakume). 1.368 pertsona inaktiboetatik 389 erretiraturik zeuden, 522 ikasten zeuden eta 457 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Beaumont-sur-Oise udalerrian 3.685 unitate fiskal zeuden, 8.985 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.567 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 426 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 9 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 60 eraikuntza enpresak ziren, 73 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 20 garraio enpresak ziren, 35 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 10 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 22 finantziazio enpresak ziren, 29 higiezinen enpresak ziren, 49 zerbitzu enpresak ziren, 71 administrazio publikoko enpresak ziren eta 35 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 134 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 9 banku bulegoak, 1 funeraria, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 4 autoeskolak, 7 igeltseroak, 13 margolariak, 3 zurginak, 13 iturginak, 8 argiketariak, 8 eraikuntza enpresak, 13 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 26 jatetxeak, 13 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 5 apaindegiak.
2009an zeuden 34 establezimendu komertzialetatik, 4 supermerkatuak, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 8 okindegiak, 4 harategiak, 2 liburu dendak, 3 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 1 altzari denda zen, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 1 bitxi-denda zen eta 3 lore-dendak ziren.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 3 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 3 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta 5 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Beaumont-sur-Oise udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 572 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 875.
Beaumont-sur-Oise udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Revere (Missouri)
Revere Missourieko herri bat da. Clark konderrian kokatua dago. 2010ean 79 biztanle zituen, 0.48 kilometro koadrotan banatuta.
Hebrear egutegia
Hebrear egutegia juduek erabiltzen duten eguzki-ilargi egutegia da. Egungoa 359an Hilel II.a matematikariak egin zuen eta nahiko algoritmo konplexua erabiltzen du datak finkatzeko. Munduaren hasieran hasten da, juduen tradizioaren arabera K.a. 3760ko urriaren 7an, igandean, gertatu zena, hebrear egutegian 1. urteko Tishrei-ren 1a dena.
Kokaina
Kokaina nerbio sistema zentraleko droga estimulatzaile bat da. Bere formula kimikoa C17H21NO4 da.
Koka orritik ateratzen da, Hego Ameriketako landare bat bertako indigenek gosea, tripako minak eta beste gaitz batzuen aurka erabiltzen dutena.