cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matrize
Notazioa eta definizioak
i-garren errenkada eta j-garren zutabeko A matrize bateko elementua (i,j) elementua da eta ai,j adierazten da.
Adibide gisa hartutako goiko matrizea honela adieraz daiteke, beraz:
Eta esate baterako, a_{21}=6\,
Horrela, A matrize bateko elementuen kokapen orokorra hau izango da:
Matrize-eragiketak
Matrizeen artean eragiketa anitz defini daitezke. Matrizeak elkarren artean batu eta biderkatu egin daiteke. Eskalar batez biderkatu ere egin daitezke. Matrize bat irauli egin daiteke. Matrize baten alderantzizko matrizea ere definitzen da.
Matrizeen biderketa
Bi matrizeen biderketa lehenengo biderkagai den matrizearen zutabe kopurua bigarren biderkagaia den matrizearen errenkada kopuruarekin bat badator bakarrik definitzen da. Horrela A m × n dimentsioko matrizea bada, eta B n × p matrizea bada, AB biderkadura-matrizea m × p dimentsiokoa da eta bere ab elementuak honela kalkulatzen dira, A eta B matrizeetako a eta b elementuak harturik:
Esate baterako, azpimaratutako 1 elementua honela kalkulatzen da:
Matrizeen biderketen propietateak
Izan bedi A,B,C matrizeak, \mathbb{K} gorputzean oinarrituak. Orduan, hurrengoko propietateak betetzen dira (matrizeen arteko biderketa existitzen bada)
Matrizeen determinantea
matrize karratuen gainean definitutako eragiketa berezi bat da, honela definitzen dena:
Bat ordenako matrize baten determinantea   da.
Bi ordenako matrize baten determinantea
Hiru ordenako matrize baten determinantea Sarrusen erregelaren bitartez kalkulatzen da:
Ordena altuagoko determinantea kalkulatzeko, Laplaceren teoremak metodo bat aurkezten du, eragiketa ordena txikiagoko determinanteen arteko batuketa eta kenketetara sinplifikatzen duena (goian ikusi dugu hauek nola kalkulatu). Prozesu hau behar bezain beste errepikatuz, nahi bezain beste ordena txikiko determinante askoren kalkulura murriztu dezakegu problema.
Matrize baten heina
Gainera, matrize baten heina bat dator matrize horren zutabe edo errenkadek sortzen dituzten espazio bektorialen dimentsioarekin. Beraz, A n zutabe eta m errenkadadun matrizearen heina zenbaki positibo bat izango da, m eta n-ren minimoaren txikiagoa edo berdina:
Matrize iraulia edo transposatua
Izan bedi orduan, matrize horren iraulia  izango litzateke.
matrizea aplikazio lineal baten errepresentazioa bada, orduan A^t matrizeak aplikazio lineal horren iraulia errepresentatzen du.
Antzeko matrizeak
Bi matrize antzekoak diran ikusteko, f\in End(V) eta izanik:
Banka (argipena)
Banka hitzak adiera zenbait ditu:
Kiln (Mississippi)
Kiln Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hancock konderrian dago, Mississippi estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Callulops wilhelmanus
Callulops wilhelmanus Callulops generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Surano
Surano Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lophodytes cucullatus
Lophodytes cucullatus Lophodytes generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Bayamo haizea
Bayamo Kubako lehorretik hegoaldeko itsasertzean sortzen den oso haize bortitza da. Bereziki Bayamo badian eragiten du eta hortik datorkio izena.
Shcherbinaita
Shcherbinaita oxido motako minerala da.
Noruz
Noruz edo Naw-Rúz (, egun berria) urte berri tradizionala da Iran, Azerbaijan, Uzbekistan, Tajikistan, Turkmenistan, Pakistan, Indiako tokiren batzuetan eta kurduen artean. Turkian eta Asia Erdialdeko herrialderen batzuetan ere ospatzen da. Mundu osoko bahá'í ek ere egun horretan ospatzen dute urtearen hasiera.
Noruz, Udaberriaren lehen eguneko jaialdia eta irandar urtearen hasiera da. Elkarteren batzuk, martxoak 21ean ospatzen dute, eta, beste batzuk, udaberriko ekinokzioan, martxoak 20, 21 edo 22an izan daitekeena.
Noruz hitza nava = berria eta rəzaŋh = eguna/eguneko argia avesteratik dator; "egun berria" esangurarekin, eta esangura berbera mantentzen du egungo persieran (nou = berria eta rouz = eguna).
Ohiko aldaerak
Noruz, gutxienez 3.000 urtez ospatu da, eta gogor errotuta dago zoroastrismoko erritu eta tradizioetan. Gaur egun, Noruz jaialdia, Persiar Inperioaren barnean egon ziren edo honen eragina jasan zuten herrialde askotan ospatzen da: Iran, Kurdistan, Irak, Afganistan, Ekialde Ertainaren zati batzuk eta Tajikistan, Uzbekistan, Azerbaijan, Turkmenistan, Kazakhstan eta Kirgizistan antzinako sobietar errepublikak. Zoroastroar parsiek eta Indian bizi diren irandarrek ere ospatzen dute, eta jai eguna da Turkian, non Nevruz edo Bayram turkieraz deitzen den eta Newroz kurdueraz.
Herrialde askotan, erabiltzen den agurra Ayd-e Norouz Mubarak da (Mubarak = zorionak), persieraz. Turkian, agurra, Bayraminiz Mubarek/ktulu olsun (turkieraz) eta Cejna wa pîroz be (kurdueraz) da.
Zoroastroar egutegiaren Fasli aldaeraren jarraitzaileentzat, Noruz, euren urteko lehen eguna da. Zoroastroar egutegiaren beste aldaera batzuk, Noruz bi aldiz ospatzen dute, bata Jamshedi Noruz bezala, martxoak 21ean, udaberriaren hasiera bezala, eta bigarren Noruz bat uztail edo abuztuan.
Bahá'í Fedearen jarraitzaileek, Iranen sortutako erlijio bat, Bahá'í egutegiari jarraituta, naw-rúz egunean ospatzen dute urte berria, Hemeretzi Egunen Baraualdiaren ostean. Persiar bahaiek, berarekin lotutako ohitura asko dituzte; baina, beste toki batzuetako bahá'íek tokiko ohituren arabera ospatzen dute jai eguna. Amerikar bahá'í elkarteek, adibidez, laudoriorik gabeko bazkari bat izaten dute, beren idazteunetako irakurketa eta otoitzekin batera. Euskal Herriko bahá'íek bilera handiak egiten dituzte naw rúz ondoko igandean, otoitzak, arte saioak, haurrentzako jolasak eta janaria partekatuta. Naw Ruz, bahá'í idazteunen arabera, udaberriko ekinokzioan hasten da, eta hala ospatzen dute mundu osoko bahá'íek 2015etik aurrera; ordura arte beti martxoaren 21ean ospatzen zuten. Egun horretan, ahal izanez gero, ez dute lan egiten, eta haurrak ez dira eskolara joaten.
Chusé Lera Alsina
Chusé Lera Alsina (Huesca) aragoiar musikari bat da, Grupo Val d'Echo taldeko zuzendaria, Juan José Lagrabarekin batera Gramática de lo Cheso (fabla altoaragonesa) (1990) idazlanaren egilea ere bada, baita cheso aragoieraren 10.000 hitz inguru dituen ''Aplego. Diccionario de Resistencia y Gramática sobre lo cheso'' (2004) izeneko hiztegiarena ere.
Besteen artean, "S'ha feito de nuei" (euskaraz "Gaua egin da", 1980) abesti ospetsuaren egilea da. Academia de l'Aragonés erakundeko koordinazio batzordekidea ere bada.
Atopochilus vogti
Atopochilus vogti Atopochilus generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Sommerance
Sommerance Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sommerance udalerrian erroldatutako biztanleak 47 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 22 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 35etxeak ziren. 22 etxebizitza nagusietatik 18 bere jabearen bizilekua ziren eta 4 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek hiru gela zituen, 5 etxek lau zituzten eta 16 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 5 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 34 ziren, horien artean 26 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 26 pertsona aktiboetatik 22 lanean zeuden (14 gizon eta 8 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 8 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren eta 1 eraikuntza enpresa zen.
Ben Avon Heights (Pennsylvania)
Ben Avon Heights Pennsylvaniako borough bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 371 biztanle zituen, 0.45 kilometro koadrotan banatuta.
Sommerance
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
2000. urtean Sommerance udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Encyclopedia of Life
Encyclopedia of life edo EOL (Biziaren Entziklopedia) Interneten bidez elkarlanean egindako bio-entziklopedia da. Helburua Lurrean dagoen bizidunen espezie bakoitzarentzako artikulu bat egitea da. Artikulu horietan testuarekin batera, irudiak soinuak, bideoak eta grafikoak bildu nahi dituzte. Ideia 2007an sortu zen eta 2008an martxan jarri zen. Hasiera batean bost erakunde zientifiko handiek 50 milioi dolar jarri zuten proiektua martxan jartzeko.
Lehenengo zuzendaritza batzordea
2007an zuzendaritza batzordea antolatu zen erakunde hauekin:
Historia
2007ko martxoan E. O. Wilson biologoak bere ametsa azaldu zuen, hau da, horrelako proiektua egiteko finanziazioa. Ideia TED konferentzian azaldu zuen. Urte bereko maiatzaren 9an ametsa egia egin zen: bost fundazio zientifikoek proiektuari lehenengo laguntza iragarri zuten. Nolabait wikipedia entziklopediaren eredua izan zen baina egiten artikuluak espezialisten eskuetan daude.
2011an EOLek zazpirehun mila espezie zituen jasota eta haiekin milaka argazkiak eta informazioak. Urteen poderioz ekimenaren batzordebetearazlearen konposizioa aldatzen joan zen. Horrela, 2012an erakunde hauek zeuden: Atlas of Living Australia, Biodiversity Heritage Library, Chinese Academy of Sciences, CONABIO, Field Museum, Harvard University, Bibliotheca Alexandrina, MacArthur Foundation, Marine Biological Laboratory, Missouri Botanical Garden, Sloan Foundation eta Smithsonian Institution.
2018an 1.961 433 espezie eta goi taxoiak jasota zeuden.
Helburuak
Hasierako ikuspegia animaliekin eta landareekin hastea zen. Ondoren onddoak eta mikrobioak hartuko ziren. Azkenik, desagertutako espezieak ere jaso nahi dituzte. Datu-basea urtero joango da handitzen zeren eta espezie berriak urtero aurkitzen baitira.
Proiektuaren misioa, bestetik, balizko kontsultak egiteko tresna bat haurren, ikasleen, irakasleen, zientzialarien eta publikoaren eskuetan jartzea da. Entziklopedia hizkuntza desberdinetan bertsioak izatea nahi dute, gainera.
Sicista tianshanica
Sicista tianshanica Sicista generoko animalia da. Karraskarien barruko Sicistinae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Neffs (Ohio)
Neffs Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Belmont konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Arius microcephalus
Arius microcephalus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
San Bartolome kaleska (Donostia)
San Bartolome kaleska Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdean dago, Aldapetako igoeraren azpian dagoen eta San Bartolome kalearen adar bat den irtenbiderik gabeko kaleska bat da.
Arrese etxea
Arrese etxea hau izan daiteke:
Inozentzio XI.a
Jatorria eta prestakuntza
Benedetto Giulio Odescalchi izenarekin jaioa, Livio Odescalchi, Como hiriko patrizioa eta honen emazte Paola Castelliren semea zen, azken hau Bergamoko merkatari familia batekoa. Bere aita laster hil zen, baina bere hiru osaba eta anaia batek Milan, Venezia, Erroma, Napoli, Cracovia eta Nurembergen sukurtsalak zituen banku bat sortu zuten Genovan. Negozio honek oparotasun handia eman zion familiari. Bere beste anaia bat, Giulio Maria, monje benitoarra izan zen eta beranduago Novarako gotzaina (1656-1667).
Bere lehen ikasketak Comoko jesuitekin egin zituen. Hamabost urterekin bere familiaren bankuaren Genovako egoitzan bankari profesioa ikasi zuen. Erromako La Sapienza unibertsitatean eta Napolikoan ikasi zuen, azken honetan zuzenbide zibil eta zuzenbide kanonikoan doktoretza lortuz.
Eliz karrera
Bere apaiz ordenakuntzaren baldintzak ez dira ageri. 1640an, Urbano VIII.a aita santuak protonotario apostoliko participantium izendatu zuen, eta bi urte beranduago Grazia eta Justiziako Signatura Apostolikoko auzitegietako erreferendarioa. Inozentzio X.a aita santuak Ganbera Apostolikoko klerigo izendatu zuen, eta ondoren honetako presidente, Anconako komisarioa, Maceratako gobernaria, Erromako Markako eskualdeko komisario finantzieroa eta Picenoko gobernaria.
Kardenaltza eta gotzaintza
1645ean, Inozentzio X.a aita santuak S. Cosma e Damianoko kardenal diakono izendatu zuen. Bi urte beranduago Graziako Signatura Apostolikoko prefektu izendatua izan zen, eta 1658an Ferrarako hiri eta lurraldeko legatu, toki hauetan gosete latz bat jasaten ari zenean. Aita Santuak "behartsuen aita" bezala aurkeztu zuen.
1650ean Odescalchi Novarako gotzain izendatua izan zen, kargu honetan, bere egoitzako irabazi guztiak diozesian behartsuei eta gaixoei laguntzeko gastatu zituelarik. Aita Santuaren baimenarekin kargua uztea erabaki zuen 1656an. Jada Erroman, zenbait kongregaziotako kontsultorea izan zen, eta 1659an bere kardenal diakono kargua S. Onofrio tituluagatik aldatu zuen. Hurrengo urtean Kolegio Kardenalizioko kamarlengo izendatua izan zen.
1655, 1667 eta 1669-1670eko konklabeetan parte hartu zuen, azken honetan Luis XIV.a Frantziakoa erregearen izenean S. Maria sopra Minerva tituluarekin Retzeko kardenala zen Jean-François Paul de Gondik Odescalchiren hautagaitza betatu zuelarik. 1676koan ere parte hartu zuen, non aita santu izendatua izan zen.
Aukeraketa
Luis XIV.a Frantziako erregeak, bere oposizioa gogorra bazen ere, azken honetan kardenalen eta erromatar herriaren borondatearen aurrean amore eman behar izan zuen. Kardenal frantziarrei oso betebehar garbia eman zien erregeak. Berriz ere bere errege eragina erabili nahi zuen Odescalchiren hautaketaren aurrean. Baina honen ordez, kardenalek eta erromatar herriak Odescalchi euren aita santu bezala nahi zutela ikusirik, zehazki frantziar kardenalei aginduak eman behar izan zizkien (aipaturiko Gondi Retzekoa, Emmanuel Théodose de la Tour d'Auvergne Bouillongoa, S. Lorenzo in Panisperma titulua zuena, Cesar d'Estrées, SS. Trinitá al Monte Pincio tituluduna eta Laongo gotzaina zena, eta Pierre de Bonzi, S. Onofrio tituluduna eta Toulouseko artzapezpikua zena) Odecalchiren hautaketaren aurka boto ez zezaten. 1676ko irailak 21ean, konklabean 21 egun eman ondoren, Odescalchi aita santu aukeratua izan zen. Hurrengo urriak 4an Vatikanoko Basilika Patriarkalean koroatu zuen Francesco Maidalchini kardinalak, S. Maria in Via Latako protodiakonoa zena.
Ni, Robota
Ni, Robota (ingelesez I, Robot) Isaac Asimov estatubatuar idazleak idatzitako zientzia-fikziozko eleberri bat da. 1940-1950 artean Super Science Stories eta Astounding Science Fiction aldizkarietan argitaratutako kontakizunen bilduma da. 1950eko abenduaren 2an bilduma edo liburu honetan argitaratu ziren.
Idazle honek idatzitako Fundazioaren sailaren barneko liburua da.
Argumentua
Ni, Robota Robotikaren Hiru Legeen sorrarazten dituzten moral arazoei buruzko kontakizun bilduma bat da. Kontakizunek robotika adituek aurre egin beharko dieten hainbat egoera agertzen dituzte, hauetan gizakiaren adimenak paradoxa eta ariketa intelektual korapilatsuei konponbide bat eman beharko die, gainera gaur egungo gizakiek teknologia unibertsoan bizi duen egoerari buruzko hausnarketa ere egiten da. Kontakizun hauetako hainbaten protagonista robopsikologian aditua den Susan Calvin da.
Elikatze-iturri kapazitibo
Elikatze-iturri kapazitiboa elikatze-iturri mota bat da, non, sareko tentsioa tentsio baxuago batera murrizteko kondentsadore baten erreaktantzia kapazitiboa erabiltzen duen. Elikatze-iturri hauek bi muga garrantzitsu dituzte: lehenengoa, kondentsadorearen ezaugarriak direla-eta, potentzia baxuko aplikazioetarako soilik erabil daitezke. Eta bigarrena, isolamendu elektrikorik ez dutenez, zirkuitua kapsulatua egon behar da pertsonekin zuzeneko kontaktua saihesteko.
Elikatze-iturri kapazitiboek normalean potentzia-faktore baxua izaten dute.
Kapazitantziaren egoera-ekuazioaren arabera, non, korrontea mugatuta dago: 1 A-ra farad bakoitzeko, volt-rms bakoitzeko, radian bakoitzeko (faseko). Edo A-ra, farad bakoitzeko, volt-rms eta hertz bakoitzeko.
Egitura
Potentzia-iturri kapazitibo batek artezgailua eta iragazkia izan ohi ditu tentsio alterno murriztutik korronte zuzena lortzeko.
Elikatze-iturri kapazitibo batek C1 kondentsadore bat du, zeinak bere erreaktantziarengatik D1 zubi arteztzailetik igarotzen den korrontea mugatzen duen. R1 erresistentzia ere seriean konektatuta du, horren helburua kommutazio-eragiketetan dauden puntako tentsioetatik babestea izango da. Beste kondentsadore bat (C2) ere badu; kasu honetan elektrolitikoa izango da, horren betebeharra kommutazio eragiketetan DC tentsioa eta gailur-korronteak leuntzea izango da. Azkenik, tentsio-erorketa baxuko erregulatzaile bat dago, R3 korrontea mugatzeko erresistentzia batez eta IC1 erregulatzaile lineal batez osatuta. Tentsioaren egonkortasuna oso garrantzitsua ez den kasuetan Zener diodoa erabil daiteke erregulatzaile gisa. Horrek, aurreko eskeman tentsio-zatitzaile erresistente gisa erabiltzen diren R4 eta R5-a ezabatuko lituzke.
Adibidea
Diagramako adibidean dagoen kondentsadorea, 330 nF-ko kondentsadore bategatik aldatuz, 20 mA-ko korrontea eman dezakegu. Korronte horrek 48 LED zuri (adibidez, 3,1 V / 20 mA / 20.000 mcd) elikatzeko aukera ematen du, seriean konektatuta hornitzen direnak. 50 Hz-tan, 1,2 μF-ko kondentsadoreak 2,653 kOhm-eko erreaktantzia du. Ohm-en legearen arabera, korrontea 240 V/2653 Ω = 90 mA-ra mugatzen da, tentsioa eta maiztasuna konstante mantentzen direla suposatuz. LEDak paraleloan daude 10 μF iragazte elektrolitikoko kondentsadorearekin. 12 LED dituzten lau adarrek, hogeina miliampere inguru kontsumitzen dute bakoitzak. Diodoek tentsioa 40 V ingurura mugatzen dute adar bakoitzeko. Zirkuitua isolamendu galbanikorik gabe sarera zuzenean konektatuta dagoenez, etengailu diferentzial bat dago, LED lanpara mota hori erabiltzen duen edozein zirkuitu babesteko.
Dieta
Dieta edo jan-neurri gorputzaren beharrak asetzeko egunero hartu behar diren elikagaien multzoa da. Orekatua izan behar da osasuntsu mantentzeko, biomolekula mota ezberdinez osatuta eta elikagai hauen portzentajea konstante mantenduta. Orokorrean gure dietan hartu behar ditugun elikagaien portzentajea honako hau da:
Kaloria kopuruaren araberakoak
Dietan hartzen diren elikagaien kaloria kopuruaren arabera eta pertsona bakoitzari dagozkienaren arabera orokorki dieta hiru motetan sailka daitezke:
Oinarrizko metabolismoa
Oinarrizko metabolismoa, edo metabolismo basala, bizi funtzioak mantentzeko gorputzak behar duen gutxienezko energia da. Atseden egoeran bizitza mantentzeko erabiltzen dugun energia hain zuzen ere. Gizonezkoetan oinarrizko metabolismoa altuagoa izango da, honetan eragiten duten faktoreak:
Aktibitate fisikoa
Muskulu eskeletikoaren uzkurdurako behar den energia. Hau ariketa fisikoaren iraupen, intentsitate eta motaren araberakoa izango da.
Ekintza dinamiko espezifikoa
Elikagaien metabolismorako behar den energia ezberdina izango da kasu bakoitzean. Elikagaiak digeritzeko, xurgatzeko eta erabiltzeko energia hain zuzen ere eta hau dietan hartutakoaren menpe egongo da. Adibidez proteinak digeritzeko energia asko behar da, euren energiaren % 15.
Calotriton arnoldi
Calotriton arnoldi Calotriton generoko animalia da. Anfibioen barruko Salamandridae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Mergus australis
Mergus australis Mergus generoko animalia zen, jada iraungia. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatzen zen.
Mingarry gaztelua
Mingarry gaztelua (Eskoziako gaeleraz Caisteal Mhìogharraidh eta ingelesez Mingarry Castle edota Mingary Castle) Eskoziako Highland eskualdean dagoen gaztelu bat da, Lochaber barrutiaren kostaldeko Kilchoan udalerri txikian.
MacDougall edota MacDonald Ardnamurchango klanetako senideek eraiki izana litekeena da. XV. mendearen amaieraldera, Jakue IV.a Eskoziakoak Donald klanaren aurka borrokatzeko gotorleku gisa erabili zuen.
1515ean MacDonald Ardnamurchangoek setiatu zuten, eta handik bi urtera bigarrengo aldiz, azken saialdi honetan bereganatzea lortuz.
Abel Muniategi
Abel Muniategi Elorza (Ereño, 1942ko irailaren 30a), Bengetxe izengoitiz ezaguna, bizkaitar bertsolari, politikari eta idazlea da. Legegizona da bizibidez. Euskaltzain urgazlea da 1981. urteaz geroztik. Bizkaiko Bertsolari Txapelketak irabazi zituen 1964an eta 1966an, eta Euskadikoa 1982an. Olerti, Karmel, Goiz Argi, Aranzazu, Anaitasuna, Jakin eta Zeruko Argia agerkarietan eman ditu argitara lan aipagarrienak. Bermeoko Udaleko idazkaria da gaur egun.
Assaria (Kansas)
Assaria Kansasko hiri bat da. Saline konderrian kokatua dago. 2010ean 413 biztanle zituen, 0.5 kilometro koadrotan banatuta.
Nek
Nek (Sassuolo, Modenako probintzia, 1972ko urtarrilaren 6a - ) abeslari italiarra da. Bere benetako izenez Filippo Neviani da eta italieraz gain, gaztelaniaz ere abesten du.
Osasun-hesi
Osasun-hesia epidemiak edo gaixotasunak inguruko herrietara barreiatzea ekiditeko erabiltzen den metodoa da. Terminoa lehen aldiz cordon sanitaire bezala erabili zen 1821ean, Armand-Emmanuel du Plessis de Richelieuk Frantziako tropak Espainia eta Frantzia arteko mugan jarri zituenean sukar horia Frantziara iris zedin ekiditeko. Hala ere, baditu beste adibide historiko batzuk lehenago. Adibidez 1523an Maltan izurri beltza Birgu herritik ateratzeko osasun-hesi bat antolatu zuten. 1666an Eyam herri ingelesak bere buruaren gaineko osasun-hesia ezarri zuen izurria hedatzea ekiditeko. Hurrengo hamalau hilabeteetan populazioaren %80 hil zen. Inguruko herriek janaria ematen zieten puntu zehatzetan eta ordainketa ozpinarekin garbitutako txanponekin egiten zuten.
1793ko Filadelmiako sukar horiaren epidemian errepideak eta zubiak blokeatu ziren gaixotasunaren hedatzea gelditzeko. Garai horretan ez zen ezagutzen oraindik nola hedatzen zen gaixotasun hori. 1869an Adrien Proustek (Marcel Prousten aita) proposatu zuen kolera Indiatik Europa eta Afrikara heltzea ekiditeko nazioarteko osasun-hesi bat egitea. Bere proposamenean India eta Hegoaldeko Asiatik zetozen itsasontzi guztiek berrogeialdia pasa beharko zuten Suezen, baina ideia ez zuen inork hartu.
XX. mendean ere adibideak asko izan dira. Adibidez, 1995ean osasun-hesi bat erabili zen Kikwiten (Zaire) ebola birusaren gaixotasunaren agerraldi bat kontrolatzeko. Mobutu Sese Seko presidenteak tropekin inguratu zuen hiria, eta komunitaterako hegaldi guztiak eten zituen. Kikwiten barruan, Osasunaren Mundu Erakundeko eta Zaireko mediku taldeek kordoi sanitario gehiago eraiki zituzten, lurperatze eta tratamendu guneak populazio orokorretik isolatuz eta infekzioa arrakastaz mantenduz.
Eozapus setchuanus
Eozapus setchuanus Eozapus generoko animalia da. Karraskarien barruko Zapodinae azpifamilia eta Dipodidae familian sailkatuta dago.
Galia
Galia (latinez Gallia, grekoz Galatia) antzinatean Europako mendebaldeko eskualde batek zeukan izena da, non gaur egun Frantzia, Belgika, mendebaldeko Suitza, eta Herbehereetako zein Alemaniako zatiak dauden.
Izenak
Aitzitik, Gallia latindar hitzak, erromatarren garaiko iturrietan, kontzeptu geografiko bat dakar berekin, lehenik Italiako iparralderako eta gero Galia izenaz ezagutu ohi dugunari buruz hitz egiteko balio duena, baina inoiz ez kontzeptu politiko bat; Galia delakoan bizi diren galiarrak K.a. 360. urtean agertzen dira lehen aldiz Fasti triumphales-etan, eta Zisalpinako zeltak izendatzen dituzte orduan. Alpeen mendebaldean galiarrek izendatu nahi dituenean, Zizeronek zehaztasun geografiko bat ematearen beharra sentitzen du, Italiako iparraldeko probintzian bizi ziren galiarrengandik bereizteko. Beraz, Gallia Transalpina bezalako esamoldeak erabiltzen ditu Frantziako hegoaldeaz hitz egiteko, Gallia ulterior, alera Gallia, Gallia ultima (Galia iparraldea). Iparra Galiarekoa, Zerrarek Gallia ultima izendapena erabili zuen. Horren legatua, L. Munatius Plancusek, Zizeroni gutun bat bidali zionean, Gallia Narbonensis erabiltzen du lehenengoz hitz egin zuen (Zizeron, Fam. X, 9), aldi berean Gallia Transalpina (Zizeron, Fam. X, 4), Gallia Comata-gandik bereizteko.
Comata, iletsua esan nahi du, eta Césarrek menderatuz zuen (Zizeron, Fam. X, 7 eta 8). Gallia Togata izena (togaz janzten zuen Galia) adierazpena Hirtius-en idazkietan agertzen da Zisalpina adierazteko (César, BG VIII, 52), Gallia Braccata izena (galtzak eramaten dituen Galia) Pomponio Melak erabiltzen du K.a. I. mendearen erdialdean, baina Narbonensearen izen zaharra zela jakinarazteko (Mela V, 74). Tres Galliae (Hiru Galiak) adiera inskripzioetan baino ez da agertzen; Klaudio enperadoreak, Senatuko hitzaldian, Ipar Galia multzo homogeneo gisa tratatzen jarraituko du, Gallia Coma izenarekin. Adierazpen hori bera Bracciano eskualdeko Augustoren garaiko inskripzio batean agertzen da (ILS 916).
Probintzia administratiboak
Italia iparraldean galiarrak zeuden eskualdeari Galia zisalpinoa (Alpeetatik honantz dagoen Galia, esan nahi duena) izena eman zioten Erromako Errepublikaren garaian, eta k.a. III. eta II. mendeetan konkistatu zituzten erromatarrek. Alpeetatik mendebaldera geratzen zen eskualdeari Galia Transalpinoa (Alpeetarik haratago dagoen Galia esan nahi duena) izena eman zioten.
Julio Zesarrek (K.a. 100- K.a. 44) hiru zatitan banandu zuen Galia: akitaniarrak (Gallia Aquitanian zeudenak), galiarrak (Gallia Celtican) eta belgiarrak (Gallia Belgican). Ordurako Galia Transalpinoa (geroago Galia Narbonensea izango zena) konkistatuta zegoen. Gaur egun, hizkuntzaren arabera sailkatzen dira Galiako herri horiek. Akitaniarrak euskararen era bat hitz eginen zuten, eta galiarrak eta belgiarrak, ordea, galieraren dialekto bat.
Baina erromatarren konkistaren garaian, Galian iberiarrak eta ligureak zeuden ere bai.
Imuntzo eta Beloki
Imuntzo eta Beloki Kepa Junkerak eta Joseba Tapiak irekitako bide berritzailetik, Juan Ramon Azpitarte Imuntzo (soinu txikia) eta Eleuterio Jauregi Belokik (panderoa, ahotsa) erritmo berriak erantsi dizkiote trikiti tradizionalari 1991n elkarrekin jotzeari ekin ziotenetik: tex-mex, cajun, country... Ibilbide oparoa garatu dute ia hogei urtean, sei disko kaleratu baitituzte eta ehunka plaza eta erromerietan aritu, betiere umorea, giro ona eta dantzarako gogoa ekarriz.
Taldea
Belokirekin aritu aurretik, Xabier Errasti Epelarre pandero jotzailearekin (Azkoitia, Gipuzkoa, 1969) osatu zuen bikotea Juan Ramon Azpitarte Imuntzo-k (Azkoitia, 1969), besteak beste. 1986ko Euskadiko Trikiti Txapelketan hirugarren egin zuten, Tapia eta Leturia eta Kepa eta Mutriku bikoteen atzetik, eta 1988an disko bat argitaratu zuten, Imuntzo-Epelarre (IZ), bikoteak berak sortutako doinuekin eta Xabier Euzkitze bertsolariak idatzitako koplekin. Trikitia erritmo eta musika instrumentu berrietara zabaltzen hasia bazen ere, Imuntzo eta Epelarrek bide klasikotik jotzea erabaki zuten.
Bestelakoa da Imuntzok Eleuterio Jauregi Beloki-rekin (Zaldibia, Gipuzkoa, 1956) egin duen hautua. 1989an elkartu ziren Imuntzo eta Beloki, eta 1991n Euskadiko Trikiti Txapelketan bigarren sailkatu ziren, kanporaketetan puntu gehien lortutako bikotea izanda txapela janzteko faboritoak baziren ere. Urte hartan bertan kaleratu zuten lehen lana, Jo ezak! (Elkar, 1991), trikitiaren ohiko estiloko piezak (fandangoa, Bizkaiko jota, kalejira, zortzikoa, balsa...) eta kanpoko eraginetara jotzen zutenak bilduz (Mexikoko corrido-a, pop musika, Linda Ronstadt country abeslariaren moldaketa bat...). Bikoteak garbi zuen trikitiak hartu behar zuen bidea zein zen: "Jendearen gustuak aldatu egin dira eta musika jendearentzat egin behar da, eta aldatu egin behar da jendeari atsegin emateko. Horrek ez du esan nahi trikiti zahar edo klasikoarekin moztu behar denik, ez ezta gutxiago ere" (1). Biolina, saxofoia eta sintetizadoreak erabili zituzten hainbat kantu Aitor Amezagak (Akelarre) egindako moldaketez janzteko. Hala ere, lehen diskoko pieza gehienak Imuntzok eta Epelarrek sortutakoak dira.
Bere burua erdi trikitilari, erdi plaza talde jo zuen bikoteak bigarren diskoa aurkeztu zuenean, Trikrisia (Elkar, 1993). Izan ere, diskoan bilduak zituzten soinu txikia, panderoa eta ahotsa besterik ez duten trikiti pieza klasikoak -Imuntzok sortutakoak-, batetik, eta rock&roll, cumbia, cajun, folk eta tex mex doinuak, bestetik. Urrats handia eman zuten aurrekoan herabeti hasitako bidean. Instrumentazio oparoagoa ekarri zuen Trikrisia-k (tin whistle, bateria, biolina, gitarra akustikoa eta elektrikoa, perkusioak...), baita atzerriko musikarien moldaketak (Flaco Jimenez, Texas Tornados -"Hey, baby, qué pasó"-...) eta, hitzetan, puntako bertsolarien ekarpenak ere (Jon Maia, Jon Sarasua, Andoni Egaña, Mikel Mendizabal, Jokin Sorozabal).
Berriz ere trikitiaren inguruko hitz joko batez izendatu zuten hurrengo diskoa, Saturnotrik (Elkar, 1996). Umorea da bikotearen ezaugarrietako bat, eta alaitasun hori gizartean pil-pilean dauden hainbat gairi buruzko kantuetan ere azaltzen asmatu du -dela abiadura handiko trenari buruz, dela euskal presoen sakabanaketaz, dela hiesari buruzko kantuetan-. Aurrekoaren eskema errepikatu zuten lan berrian: musikari talde handia, trikiti tradizionalaren eta kanpoko doinuen arteko oreka (rancherak, boleroak, cajun musika...) eta bertsolarien hitzak.
Kaukasoko ipar-mendebaldeko hizkuntzak
Kaukasoko ipar-mendebaldeko hizkuntzak edo abkhaziera-adigera hizkuntzak Kaukasiako Ipar-mendebaldeko jatorrizko hizkuntza familia da. Lehen, gehiago hedatua zegoen famili hau, baina XIX mendeko Errusia aurkako gudetan, jende asko Turkiara joan zen.
Imuntzo eta Beloki
Taldea
Kanpoko eragin guztietatik cajun musika bereziki gustuko zuen bikoteak, eta hurrengo diskoan gehiago nabarmentzea erabaki zuen. Hortik datorkio izenburua: Louisianara noa (Elkar, 1999). Arkaitz Miner gitarrista eta biolin jotzaileak (Tapia eta Leturia) ekoitzi zuen, eta parte hartu zuen zenbait kanturekin sorreran. Pieza tradizionalak beste diskoetan baino gutxiago dira lan honetan.
Kaukasoko ipar-mendebaldeko hizkuntzak
Beste hizkuntza familietan erlazioa ez da argia. Lexikoan, ipar-ekialdeko hizkuntzekin zerbait erlazio dago, baina hizkuntzen tipologia ikuspuntutik ez da argia.
Sailkapena
Bi sail ditu:
Bendersville (Pennsylvania)
Bendersville Pennsylvaniako borough bat da. Adams konderrian kokatua dago. 2010ean 641 biztanle zituen, 1.17 kilometro koadrotan banatuta.
Bentzilo talde
Nomenklatura
Bentzilo erradikalak C6H5CH2• formula du. Bentzilo katioia C6H5CH2+ formulako karbokatioia da eta bentzilo anioia C6H5CH2- formulako karbanioia da.
Imuntzo eta Beloki
Taldea
2000. urtean, Azpeitiko Kilometroak ikastolen festarako kantua sortu zuten. Hau da! leloaren gainean Sebastian Lizaso bertsolariak asmatutako hitzei reggae erritmoa ipini zieten.
Gauaren helduan (Elkar, 2007) da Imuntzo eta Belokiren orain arteko azken lana. Aurreko diskoa dantza askatuko piezekin osatu ondoren, helduta dantza egiteko herri doinu batzuk bildu zituzten, baina beren ohiko ezaugarriak gordeta: alaitasuna, festa eta dantza. Gainontzean, Maider Ansa abeslari nafarraren ahotsa da lanaren berritasun nagusia.
Erromerien zirkuituan guztiz egonkorturiko bikotea da Imuntzo eta Beloki. Leku txikietan jo ohi dute. "Ezagutzen gaituzte eta badakite zer eman dezakegun, eta guk ere bai beraiek zer nahi duten".
Hispania
Hispania antzinako erromatarrek Iberiar penintsulari eman zioten izena da. Denborarekin kontzeptuan sartzen ziren lurrak zabaldu ziren; Inperio amaieran Balearica eta Mauretania Tingitana ere Hispania barruan sartu ziren.
Errepublika eta Goi Inperioa
Erromatarrak, Italiatik kanpoko lurraldeak konkistatu ahala, administrazioa itxuratuz zihoazen haietan. Hala, Iberiako penintsulan, Bigarren Gerra Punikoak ekarri zuen lehen konkista bultzadaren ondoren, lurralde aniztasuna zela eta, K.a. 197.ean bi probintzia berri sortu zuten Erromako Estatuan (ordura arte bi bakarrik ziren, Sardinia eta Sizilia): Hispania Citerior (konkistatua zuten Ebroko haranaren ingurukoa) eta Hispania Ulterior (Guadalquivirreko harana). Gehienbat, orduan Hispanian ziharduten erromatar gudarosteko bi buruzagiei lurralde bana izendatzea zen kontua.
Ia bi mende geroago, erromatar estatuaren egitura bera aldaturik zegoen, eta Hispaniaren konkista hain aurreratua zegoen, non Augustok beste probintzia zatiketa bat egin baitzuen. Une hartan (K.a. 27. urtean seguruenik), inperioaren probintziak bi sailetan banatu zituen Augustok: Senatuaren mendekoak edo senatorialak (gudari talderik gabe eta Senatuak zuzenean gobernatzen zituenak) eta enperadoreari zegozkionak, hark izendatutako gobernarien mende zeudenak. Hiru probintzia sortu ziren horrela Hispanian: Hispania Ulterior Baetica (senatoriala eta Corduba hiriburu zuena) eta enperadorearen mende zeudenak, Lusitania (ipar-mendebalean Gallaecia hartzen zuena), eta Hispania Citerior Tarraconensis (beste lurralde askorekin batera, autrigoiak, karistiarrak, barduliarrak, beroiak eta baskoiak barne hartzen zituena). Kantabriar gerren ondoren, Augustok banaketa hori berrantolatu zuen, modu arinez bada ere, Citerior zelako hartan Gallaecia eta hego-ekialdeko mea eremuak sartuz.
Probintzien araberako banaketa horren izaera guztiz politiko eta administratiboa (zibila) zela eta, lehengo probintzien premia militarrei erantzun beharra ez zutelarik, probintziek Goi Inperio guztian zehar iraun zuten.
Conventusen araberako banaketa
Alabaina, probintzia horiek hartzen zuten eremu handia eta lurralde haietako hiri garapen desberdina zirela eta, probintziaren eta hiri komunitateen arteko beste administrazio egitura bat sortu zen, conventus izenekoa, izatez jatorriko gizataldeetatik hurbilago zena. Batez ere izaera juridikoa (inperioko ordezkariak bertako komunitateen artean justizia egiten zuen lekua zen), eta erlijiosoa (hirien gainean zegoen inperio mailako gurtza egituratzen zuen) zuen, baina funtzio politikoak, administratiboak eta ekonomikoak ere bazituen.
Administrazioaren sail osagarri hori Augustoren aldian gertatu zen batzuentzat, beste batzuentzat Klaudioren obra da eta, beste zenbaitentzat, Vespasianok egin zuen 70eko hamarkadan, inperioko gurtza maila guztietan (tokia, conventus eta probintzia) egituratzearekin batera.
Hispania horrela banatu zen :
Behe Inperioa
K. o. III. mendearen hasieran (214-215 inguruan), Karakala enperadoreak beste probintzia bat sortu zuen Hispaniako ipar-mendebalean (Gallaecia), baina K. o. 238 arte besterik ez zuen iraun.
Surbo
Surbo Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Hispania
Behe Inperioa
Goi Inperioko Hispania Citerior probintziatik hiru probintzia eratu ziren: Gallaecia, ipar-mendebaldeko lurraldea hartzen zuena (asturiarrak eta galaikoak), Tarraconensis (Ebroko harana funtsean, Pirinioetatik Iberiar sistemaraimo, kantauriarrak, karistiarrak, barduliarrak, beroiak, baskoiak eta beste zenbait herriren lurraldeak izan zirenak barne), eta Carthaginensis (lehengo Citerior hartako gainerako lurraldeak).
Surbo
Mugakideak
Surbok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iñaki Beobide
Iñaki Beobide Agirrezabalaga (Zumaia, Gipuzkoa, 1934ko abenduaren 8a) Herri Gogoa diskoetxearen sortzaileetako bat izan zen, eta Euskal Kantagintza Berriaren hainbat disko grabatu zituen Donostiako estudioan. Jarrai antzerki taldean atzerriko antzerkigileen obrak euskaratu eta taularatu zituen, eta Ikuska liburu saila sortu zuen. ETBren sorreran ere parte hartu zuen. "Egin, betetzear zeuden esparruak jorratu, bultzatu, lagundu, bideak jarri", horrela definitu du bere jarduna Beobidek.
Biografia
Diskogintzan aritu aurretik, euskara eta kultura sustatzen lan handia egina zen Iñaki Beobide, batez ere antzerkiaren arloan. Jarrai taldean hasi zen euskal kulturgintzan eragiten, 50eko hamarkadaren hondarrean. Talde hartan zeuden, besteak beste, Ramon Saizarbitoria, Xabier Lete, Arantxa Gurmendi, Juan Antonio Arozena... Euskarazko antzerkia berritzeko eta zabaltzeko kudeaketa lanean buru-belarri aritu zen hainbat urtez, eta, besteak beste, Antzez Taldeen Elkartea eta Antzerti aldizkaria sortzen lagundu zuen Beobidek.
Saizarbitoriarekin Gazte naiz atala sortu zuen geroago Zeruko Argia astekarian -Joseba Agirre ezizenez sinatzen zituen artikuluak-, eta, Ez Dok Amairuko kideekin zuen harremanaren ondorioz, Herri Gogoa diskoetxea sortu zuen, 1967an. "Gure denon arteko lotura euskaraz sortu nahia izaten zen. Kultura eta hizkuntza mailan ezin zen gehiago itxaron baldintza hobeagoen zain" (1). Geroago, Pako Miangolarraren laguntzarekin, grabazio estudio bat sortu zuen Donostian, eta han grabatu zituen Euskal Kantagintza Berriaren hainbat disko esanguratsu.
70eko hamarkadaren hastapenetan, Ikuska saila sortu zuen Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegi" eta Benito del Vallerekin batera, euskarazko liburugintzan eta hezkuntzan ere eragiteko.
Hamarkadaren amaieran, Gipuzkoako Diputazioko Dantza, Antzerki eta Ahozko Literaturako arduradun izendatu zuten, eta Euskal Dantzarien Biltzarreko idazkaria izan zen. 80ko hamarkadan, ETB sortzeko proiektuan aholkulari gisa sartu zen, eta geroago ekoizle lanak egin zituen. Euskaltzain urgazlea da.
Haren alaba Olatz Beobide aktoreak jarraitu du antzerki tradizioa familian.
Atchison (Kansas)
Atchison Kansasko hiri bat da. Atchison konderrian kokatua dago. 2010ean 11,021 biztanle zituen, 20.27 kilometro koadrotan banatuta.
Mount Repose (Ohio)
Mount Repose Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Clermont konderrian dago, Ohio estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Johny Schleck
Johny Schleck (Assel, 1942ko azaroak 22) txirrindulari ohi luxenburgotar bat da, profesionala 1965 eta 1974 artean.
Bere kirol ibilbideko lorpenik handiena Espainiako Vueltan lortu zuen, non etapa garaipen bat lortu zuen 1970eko edizioan.
Fränk Schleck eta Andy Schleck txirrindularien aita ere bada.
Kontrol lausoko sistema
Kontrol lausoko sistema bat denbora errealeko sistema aditu bat da, eta giza operadore baten trebetasuna inplementatzen saiatzen da, trebetasun hori egoera/ekintza arau batzuk ezarriz, PID parametrotan edota ekuazio diferentzialetan kontrol arauak definituz baino errazago lortzen delako. Logika Lausoan oinarritzen da eta helburu nagusia kontrolatu beharreko sistemaren sarrera espazioa irteera espazioarekin erlazionatzea da.
Logika Lausoa
Logika lausoa, egiazkoaren eta faltsuaren arteko egia-balioak onartzen dituen logika ez-klasikoa da. Logika lausoak Multzo Lausoen teoria erabiltzen du ziurgabetasunak eta zalantzazkoak diren kontzeptuak modelatzeko. Logika mota honen helburua, zehatza eta finkoa izatea baino arrazoitzeko era azkar eta sinple bat bilatzea da.
Logika lausoak logika boolearraren arauak malgutzen ditu, erdizkako egiak onartuz, beraz multzoek ez dute muga zehatzik. Horrela elementu bat aldi berean multzo batean baino gehiagotan egon eta multzoko partaidetza maila ezberdinetan defini daiteke.
Gainera elementu bat multzo batekoa zenbateraino den adierazteko, hizkuntza-aldagaiak erabiltzen dira eta errealitatearen edo bilatzen den sistemaren eredu zehatzago bat egin daiteke. Uraren tenperatura adibidetzat hartuz, logika lausoak tenperatura beroa, hotza edo epela moduko hizkuntza-aldagaiekin definituko luke tenperatura hori, balio zehatzak onartzen dituen zenbaki-aldagai bat erabili beharrean (adibidez tenperatura = 15 °C). Logika lausoak honako arrazonamendu prozesuak erabiltzen ditu: (Tenperatura ALTUA) ETA (presioa BAXUA) badira ORDUAN (ur beroaren txorrota PIXKA BAT itxi) Adibide horretan ALTUA eta BAXUA adjektiboek multzo ezberdinak osatzen dituzte eta PIXKA BAT hizkuntza aldagaia izango litzateke, ekintzaren magnitudea neurtzen duena.
Logika Lausoa kontrol aplikazioetan
Logika lausoaren kontzeptuak Kaliforniako Berkeley Unibetsitateko Lotfi A. Zadeh irakasleak garatu zituen aurrenekoz 1965 urtean. Ordutik aplikazio ezberdinetan erabili izan da logika lausoa, hala nola Sistemen Kontrola, Seinaleen tratamendua eta Erabakien azterketa. Hala ere logika mota honen lehenengo aplikazioek datuen tratamenduarekin zuten zerikusia.
Gaurdaino, kontrol sistemen diseinuan teknika ugari garatu dira. 1940 eta 1950 urteen artean Kontrolaren Teoria Klasikoa garatu zen eta maiztasun eremuan zuen oinarria. Kontrol Optimoarekin berriz kontrola optimizazio problema baten moduan planteatu zen, erabili beharreko baliabideak minimizatu nahian. 1960an eta 1970ean hurrenez hurren Kontrol Moldatzaileak eta Kontrol Prediktiboak azaldu ziren hasierakoak baino konplexuagoak ziren sistemak kontrolatu ahal izateko. Azkenik 1980ko hamarkadan Kontrol Sendoa agertu zen kontrol sisteman egon litezkeen ziurgabetasunak eta aldaketak kontuan hartzeko helburuarekin. Aipatutako kontrol metodo guztiak erabiltzeko beharrezkoa da kontrolatu nahi den sistemaren eredua ezagutzea.
Gero eta sistema konplexuagoak garatzen joan diren heinean, Kontrolaren Teoria Modernoak zailtasunak aurkitu ditu analitikoki sistema horien ereduak aurkitzeko eta kontrolatu nahi diren sistemak eta baita kontrol elementuak ere etengabe ikuskatuko dituzten kanpo-eragile adituen beharra agertu da. Eragile hauek sistemari buruz jasotako jakintzan eta esperientzian oinarritutako erabakiak hartzen dituzte, kontrol prozesua aldatzen joateko. Zenbakizko jatorria ez zuen informazioa erabiliz kontrol ekintzak erabakitzeko behar horretatik lotu zen logika lausoa eta Multzo Lausoen Teoria kontrol estrategien mundura. Horrela 1970eko hamarkadan era sistematiko batean kontrol prozesuak aztertu eta gizakiaren jokabidea logika lausoa erabiliz kontrolatzaileen eremura itzultzeko saiakerak hasi ziren.
Gaur egun, Kontrol Lausoak eta Multzo Lausoen Teoriak honako sistemak kontrolatzeko abantaila ugari eskaintzen ditu:
Kontrol Lausoaren abantailak eta mugak
Kontrol Lausoak nahiko ideia errazak aurkezten ditu. Gizakiaren arrazoitzeko prozesua era automatizatu batean garatzea da helburua, eta hori kontzeptualki ulertzeko erraza da. Erabiltzen diren kontzeptuak matematikarekin baino gizakiaren senarekin zer ikusi zuzenagoa dute.
Honez gain metodo malgua da eta zehaztasunik gabeko datuekin lan egitea ahalbidetzen du. Kontrol Lausoak kontrola bera prozesuaren ulermenean eta ezagutzan oinarritzen du, honen irteera erabat aztertu beharrean. Helburu nagusia beraz, operadore aditu baten jakinduria automatizazio maila altuago batera eramatea da. Industriako prozesu askotan, prozesua bera oinarrizko kontrol begiztekin kontrolatzen da, baina operadore baten beharra izaten da, kontrol begizta horien hasieraketa, itzaltzea edota trukea egiteko. Lan hau operadorean esperientzian oinarriturikoa da, gehienetan “egoera hau bada, beste hau egin beharko nuke” motako arrazoitzeetan oinarritutakoa alegia.
Azkenik aipatu beharra dago Kontrol Lausoak ez duela zertan beste kontrol metodo bat ordezkatu. Askotan dagoeneko sistema bat kontrolatzeko garatuta dauden kontrolatzaileen sinplifikazioa egin daiteke Kontrol Lausoarekin batera erabiltzen badira.
Hala ere Kontrol Lausoak mugak ere baditu. Prozesuaren bilakaeran oinarritzen denez, prozesu honen inguruan informazio erabilgarria eta garrantzitsua jakin beharra dago eta honek logika lauso bidez deskribatzeko modukoa izan behar du.
Kontrol Lausoa
Jarraian Kontrol Lauso bat diseinatzeko jakin beharreko kontzeptu nagusiak laburbiltzen dira.
Multzo Lausoak
Logika Lausoaren oinarrizko kontzeptuetako bat multzo lausoak dira. Multzo lauso bat muga zehatzik ez duen multzo bat da. Ondorioz aldagai bat bi kategoria edo multzotan egon liteke eta aldagai horren ezaugarriak aldatzen badira ez da bat-batean batetik bestera pasako. Multzo klasikoetan berriz aldagaik multzo horren parte dira edo ez dira, baina ez dago erdizkako erantzunik. Adibidez, asteko egunen multzoa hartzen bada argi dago asteartea, ostirala eta larunbata multzo horretan daudela. Asteburuko egunak kontuan hartzen badira berriz, ez dago zalantzarik larunbata eta igandea multzo horretan daudela baina ostirala sailkatzeko arazoak sortzen dira, batzuentzat asteburuko eguna ez den bitartean, besteek erdizka asteburua dela uste baitute. Multzo Klasikoen Teoriak hau ez du onartzen baina Multzo lausoek zerbait egia izatea mailakatu daitekeela planteatzen dute. Hurrengo irudiak adibide hau era grafikoan azaltzen du: Gainera multzo batetik bestera pasatze hori pixkanaka gertatzen da. Prozesu hau islatzeko hurrengo atalean azaltzen diren barnekotasun-erlazioak erabiltzen dira.
Barnekotasun-erlazioak
Barnekotasun-erlazioa sarrera espazioko puntu bakoitza multzo lauso batekin nola erlazionatzen den definitzen duen funtzioa edo kurba da. Funtzio honek 0 eta 1 arteko balioak hartzen ditu. 0 balioak kategoriarekin bat ez datorrela esan nahi du eta 1 balioak erabat bat datorrela. Hona hemen barnekotasun-funtzioen adibide bat. Pertsona bat altua den edo ez erabaki nahi da. Horretarako sarrerako espazio bat definitzen da, 1 m-etik 2.4 m -ra eta altua adjektiboaren barnekotasun-erlazioak esango du pertsona bat altua den edo ez. Barnekotasun-erlazioa (μ(x)) Multzo Klasikoen Teoria erabiliz definitzen bada altua izatea 1.8 m-ko muga zorrotzak definituko du. Baina gizakiak ez du horrela pentsatzen ezta logika lausoan oinarritutako kontrol batek ere. Kasu berdinarentzat Multzo Lausoetan oinarritutako barnekotasun-erlazioa definitzen bada, bertan 1 m-tik 2.4 m-ra dauden zenbaki errealak kontuan hartzen dira, eta horrela inolako zentzurik ez duten muga zorrotzak ezabatzen dira. Barnekotasun-erlazioak definitzeko funtzio ezberdin asko erabil daitezke. Sarrerako aldagai bat barnekotasun-erlazioa baten bidez multzo lauso batean kokatzeari lausotze prozesua deritzo, eta kontrol lausoaren lehenengo pausoa da.
Eragiketa Logikoak
Kontrol prozesu batean, aldagai ugari egon litezke kontrolatzeko eta aldagai bakoitza multzo lauso askoren parte izaten da, honen egoeraren arabera. Ondorioz aldagai batentzat barnekotasun-erlazio bat baino gehiago defini daiteke eta logika lausoa erabiltzen denez, baliteke aldagai hori multzo batean baino gehiagotan batera egotea. Horregatik beharrezkoa da sarrerako aldagai bat barnekotasun-funtzio batean baino gehiagotan batera definiturik dagoenean sistemak hartuko dituen erabakiak arautzea.