cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afrikako historia
Iparraldean
K. a. lehen mila urtetan burdinaren lana Ipar Afrikan zabaldua zen eta Sahararen bitartez hegoalderantz zabaldu zen. K.a. 500 urtearen inguruan Mendebaldeko Afrikan metalurgia ohikoa bihurtu zen, ziur aski kartagotarren eraginez; urte horren inguruan burdinaren lana Afrika ekialdeko eta mendebaldeko zenbait zonaldetan ezaguna zen nahiz eta beste zonaldetan Kristo ondorengo lehen mendeak arte zabaldu ez izan. Merkataritza sareak, bestetik, urte horretan ere, K.a. 500 inguruan alegia, zabalduak ziren edo behintzat horren aztarnentzat har daitezke Afrika mendebaldean topatutako Egiptoko, Nubiako eta Etiopiako kobrezko objektuak.
District 9
Argumentua
Hego Afrikako Johannesburgo hirira espazio-ontzi erraldoi bat iritsitakoan, bertan zihoazen estralurtarrak errefuxiatu moduan kontzentrazio-esparruetan sartu dituzte. Hogei urte aurretik, Lur planetarekin harremanetan jarri ziren unean, gizakiek haien eraso latza edota sekulako aurrerapen teknologikoak ikustea espero izan zuten. Baina ez zen halakorik jazo, izan ere estralurtarrak hilzorian eta helburu jakinik gabe iritsi baitziren.
Afrikako historia
Iparraldean
K.a. 631 urtean greziarrek Zirene hiria sortu zuten, Antzinako Libian. Hiria kolonia garrantzitsua bihurtu zen; basamortuz inguratuta egonez, ordea, haien eragina Afrikako barrualdean oso eskasa izan zen. Greziarren eragina, aldiz, Egipto aldean handia zen. Alexandria, Alexandro Handiak K.a. 332an urtean sortua, garrantzi handia lortu zuen garai helenistikoaren Ptolomeotar dinastiaren agindupean. Ptolomeotarrek hegoalderantz joateko saiakerak egin zituzten eta horrela nolabait Etiopia ezagutu zen.
Libiako basamortuan, bestetik, K.a. 500 urtetik K.o. 700 urtetara garamante zibilizazioa garatu zen. Dirudienez garamanteak tuareg herriaren arbasoak izan ziren. Zirenaika, Egipto eta Kartago antzinaroko benetako potentziak bihurtu ziren baina, azkenik, erromatarrak haien gainean inposatu ziren. Bereziki gogorra Erroma eta Kartago arteko lehia izan zen; Kartago K.a. 146 urtean erori zen. Mende bat baino zertxobait gehiago Egipto eta Zirenaika Inperio Erromatarraren menpe gelditu ziren, bestetik. Erromatarren garaian Ipar Afrikako herriak joritasuna ezagutu zuten baina beti Saharako basamortuak erromatarrentzat benetako harresi moduan funtzionatu zuen; Fezzan izan zen salbuespen bakarrenetakoa. Nubia eta Etiopiaraino ere heldu ziren erromatarrak Neronek Nilo ibaiaren iturburua ezagutzeko bidali zuen espedizioari esker; dena dela, espedizioak ez zuen bere helburua bete. Ziur aski erromatarrek lortu zuten Afrika gaineko ezagupenen lan adierazgarriena II. mendeko Klaudio Ptolomeo lanetan ikus daiteke. Ptolomeok Indiako ozeanoaren kostaldeari buruzko ezagupenak erakutsi zituen, Rhapta hiriraino, egungo Tanzanian, eta Niger ibaiaren existentzia ezagutzen zuen.
Erromatarren okupazioaren urteetan Asia, Europa eta Ipar Afrika arteko elkartrukea garrantzitsua izan zen. Horri esker kultura klasikoa Mediterraneoko kostalde guztietan zabaldu zen eta, kristautasuna sortu zenean, zonaldean osoan zabaldu zen, Tunisia, Egipto eta Etiopia barne. Aro klasikoaren amaiera Ipar Afrikan herri bandaloen inbasioarekin bat heldu zen: V. mendean bandaloek Afrikako probintzia erromatarrak konkistatu zituzten. Dena dela, Inperio Erromatarren boterea VI. mendean itzuli zen lurraldera, Bizantziar Inperioarekin orduan.
Historikoki fenomeno oso garrantzitsua gertatu zen VII. mendean zehar: arabiar musulmanen inbasioa. Egiptotik hasita, Itsaso Gorritik Iberiar penintsula eta Ozeano Atlantikoraino musulmanak nagusitu ziren. Ipar Afrikako kristautasuna ia desagertu egin zen Egipton salbu non Eliza Ortodoxo Koptoak bizirik iraun zuen neurri handi batean Etiopiaren eta bere posizio estrategikoaren eraginez. Musulmanen nagusitasuna Ipar Afrikako gizartea eta historia erabat aldatuko zituen.
Ekialdean
K. a. 4. milurtekoaren inguruan Etiopian nekazaritza sortu zen. Antza, gertaera hau era independentean eman zen eta produktu nagusiak hauek ziren: Kafe, teff, artatxiki, basarto, garagar eta ensete. Beste zonaldetik landare hauek heldu ziren: kotoi, porongo, angurri... Halaber animalia asko etxekotu ziren, batzuk hantxe bertan, Etiopian eta Somalian, esaterako astoak; baina animalia gehienak Sahel eta Nilotik heldu ziren.
Etiopiaren kultura desberdina zen, berezia, nahiz eta tarteka Eurasiako kulturekin kontaktuak izan. Hizkuntzak, kultura eta laborantza sistemak propioak ziren. Milaurtetan Etiopiak gobernu zentralizatua izan zuen. Garrantzi berezia Aksumgo Erresumak izan zuen, K. a. IV. mendetik I. mendera indartu zen estatua; Erromatar Inperioaren eta antzinako Indiaren arteko trukean paper garrantzitsua jokatu zuen. Ekialdean beste kultura garrantzitsua garatu zen, Swahili kultura. Urtetan, historialariek swahiliak kolono pertsiarren ondorengotzat hartu zituzten, baina gaur egun bantu herrien arabiar merkatariekin izandako harremanen ondorengoak direla segurtzat jotzen da. Harreman horiek VII. mendetik VIII. mende hasiera arte eman ziren. Swahiliak hegoalderantz jaitsi ziren, Muqdishora (Somalia) eta egungo Mozambikera, Komore uharteak eta Madagaskar.
Mendebaldean
Nekazaritzaren hastapena mendebaldeko Sahelen K. a. 5000 urte inguruan ematen da. Izan ere, zonalde tropikaletan gertaera hau beranduago ematen da, K. a. 3000 urtearen inguruan; zonalde horretan olioa ustiatzeko palmondoak hasi ziren landatzen, baita nyama afrikarrak. Abeltzaintza, bestetik, Saheletik eta Nilo ibaiatik zabaldu zen. Ondoren, beste zonaldetako landareak ere sartu ziren, besteak beste, kaupia, kotoia, artatxikia, angurria, edankuia...
Erdialdean
K. a. 1000 urte inguruan, bantu migratzaileak Aintzira Handietako zonaldera heldu eta kokatu ziren. Milurte erdira aldera ere gaur egungo Angolan eta Kongoko Errepublika Demokratikoan haien aztarnak aurkitzen dira. Urte horietan Afrika erdialdean emandako gertakizun nagusietariko bat egungo Txaden Kanem-Bornu Inperioaren sorrera dugu. Inperio hau hurrengo mendeetan loratu zen, Sahel lurraldeko etorkizuneko estatu handien oinarriak prestatuz.
Hegoaldea
Afrika hegoaldeko historia garai horietan benetako misterioa da. Antza, kontinentearen beste kulturekiko isolamendu egoera batean mantendu zen hegoaldea. K. a. 500. urtearen inguruan isolamendu horren amaiera eman zen, nolabait, egungo Zambian eman ziren bantu migratzaileen agerpenarekin. Hego-ekialdean, bestetik, khoisan edo boskimanoen etnia-taldeak abereen etxekotze prozesuari ekin zioten, halaber, ehiztarien eta biltzaileen bizi-modua baztertuz, nagusia lurraldean ordura arte. K. a. 300 urterako bantu etnia egungo Hegoafrikan zeuden eta horrek estatu zentralizatuak sortzeko bidea ireki zuen.
Protohistoria
K.a. I. milurtean erdialdeko Afrikan bantu herrien zabaltzeko prozesua hasi zen. Ziur aski, populazio horien hedatze hori kultibo batzuen zabaltzearekin bat zetorren. Prozesu horrek sakonki aldatu zuen Saharaz hegoaldeko Afrikaren banaketa genetiko eta linguistikoa. Horren ondorioz, kontinentearen alde horrek gaur egungo egoerarekin antz handia hartu zuen, hau da, Niger-Kongoko hizkuntzak erabiltzen dituzten herri ugari eta, tartean, gutxiengoetan, bantu ez diren beste motatako hizkuntzen erabiltzaileak: khoisan hizkuntzak, sandawe, hadza hizkuntzak... Zenbait kasutan ere bantuak ez diren markatzaile genetikoak dituztenak, esaterako, pigmeoak.
Bantuen zabaltze prozesuak mendetan jarraitu zuen. Europako lehenengo esploratzaileak heldu zirenean oraindik jarraitzen zuen. Horren puntako unean Hegoaldeko Afrikan Zulu Erresumaren sorrera izan zen. [[Fitxategi:Bantu Phillipson.png|150px|thumb|Bantu populazioen zabaltze prozesua:
1. = K. a. 3000 - 1500 urtetan. Jatorria.
2 = K. a. 1500 urtearen inguruan: lehenengo migrazioak.
2.a = Ekialdeko bantuak, 2.b = Mendebaldeko bantuak.
3. = K. a. 1000 - 500 urtetan; Ekialdeko Uruweko bantu guneak./> 4. - 7. Hegoalderuntz zabaltze prozesua.
9. = K. a. 500 urtetik - 0ra Kongoko bantu gunea.
10. = 0tik - 1000 urtera, azken fasea.]]
Springer (Oklahoma)
Springer Oklahomako herri bat da. Carter konderrian kokatua dago. 2010ean 700 biztanle zituen, 38.71 kilometro koadrotan banatuta.
Afrikako historia
VII. mendetik XVI. mendera
VII. mendean fenomeno garrantzitsu bat gertatzen da: arabiarren eta musulmanen immigrazio handi bat. Afrikako iparraldean aurretik bereber artean eragina hori ikusten zen, bai hizkuntzaz baita ere erlijioaz. Islamismoak ipar osoan zabaldu egin zen eta, ondoren, Sahararen bitartez, hegoalderantz zabaldu zen. Ekialdean ere, arabiarrak, persiarrekin eta indiarrekin batera, koloniei garrantzitsuei esker (Mombasa, Malindi, Sofala), tinko kokatu ziren. Dena dela, XIV. mende arte Europak eta Ipar Afrikako arabiarrek ekialdeko hiri eta estatu hauekin ez zituzten harremanak izan eta zirenik ere ez zekiten.
Santa Paula Barbada
Santa Paula Barbada Ávilan gurtu izan den santua.
Biografia
Mitoaren arabera, Paula izeneko neskatoa Cardeñosa bizi zen, baratzezaintzan aritzen zen eta San Segundo gurtzen zuen. Bere ortuan landatzen zituen barazkiak merkatuan saltzen zituen eta ondorioz luze ibili behar zen bakarrik. Zaldun baten jazarpena pairatu zuen eta eraso sexuala saiheste aldera San Lazaroren ermitan ezkutatu eta jainkoari eskatu zion "aurpegia itsusarazteko". Mirariz bizarra hazi zitzaion eta erasotzailea ermitan sartu zenean, ez zuen ezagutu, gizon batekin nahastu eta alde egin zuen. Ondoren, San Segundoren ermitara joan zen bizitzera. Handik gutxira hil egin zen. Bertan hilobiratu zuten hurrengo inskripzioarekin:"'Erretaula honek Isabel de Ribera ederrak egiteko agindu zuen, Valderrabanoko zaldunaren alabak, 1547. urtean Santa Paula Barbadaren omenez egina. 17 urte zituela hil omen zen, otsailaren 20an'."Juan Eusebio Nieremberg-en Cvriosa filosofia y tesoro de maravillas de la naturaleza (1630) liburuan aipatzen da. María Cátedraren arabera, San Segundo eta Santa Paula
Afrikako historia
VII. mendetik XVI. mendera
Orokorrean, arabiar kulturak zabalkunde handia ezagutu zuen eta, proselitismoari esker, erlijio musulmana ere kontinentean asko zabaldu zen. Prozesu horietan gameluen erabilerak garrantzi handia izan zuen. Persiarrek Egipto okupatu zutenean sartuta, berari esker arabiarrek basamortuan ibiltzeko aukera izan zuten. Ondorioz, Senegambia eta Niger erdialdea Saharaz haraindiko merkataritzarako ezinbesteko tokiak bihurtu ziren. Merkataritzarekin batera ideiak ere zabaldu ziren.
Santa Paula Barbada
Biografia
Barbada Ávilako botere harremanen erakusgarri dira.
Afrikako historia
Islamen hedapena
Arabiarren hegoalderantz zabaltze prozesua oihanarekin gelditu zen. Oihan trinkoa Iparraldeko 10°tik hegoaldera zabaltzen zen eta musulmanentzat benetako harresia izan zen. Oztopo hori zela eta, ez zuten Ginea ezagutu ezta haratago zeuden Afrikako lurraldeak ere. Musulmanek hartu zuten kontinenteko azken lurraldea Nubia izan zen, kristaua XIV. mende arte. Halaber, musulmanen konkistek Europan Mediterraneo ia itsas arabiarra bihurtu zuten baina egoera hori laster aldatu zen: XI. mendean Siziliatik eta Italiako hegoaldetik kanporatu zituzten; Iberiar Penintsulan erresuma kristauek ere musulmanak hegoalderantz bultzatzen zituzten eta XV. mendean erabat kanporatu zituzten; Portugal, bestetik, mende berean gerra Afrikara eraman zuten eta 1415ean Ceuta konkistatu zuten. Hau guztia gutxi izango balitz, Venezia, Pisa, Genova eta Italiako beste hiriek Egiptorekin eta, orokorrean, Ipar Afrikako hiriekin merkataritza handia bultzatu zuten, haien eragina zonaldean indartuz.
Panorama hau guztia XVI. mendean aldatu behar zuen. Portugalek Afrikan presentzia eta eragin handia bazuen ere, 1578an, Ksar el-Kebirren, Saadi leinuko Abu Marwan Abd al-Malik I.arekin porrot itzela jasan zuten. Halaber, Espainiako armadak Afrikan zituen jabetza gehienak utzi behar izan zituen. Azkenik, estatu berbererrek dekadentzia prozesu batean sartu ziren, pirata-komunitateak bihurtuz. Turkiak, aldiz, gora zihoan eta horrek arabiar kultura eta merkataritzaren dekadentzia ekarri zuen. Estatu horien historia XVI. mendetik XIX. mendera neurri handi batean piraten historiak dira.
Saheleko erresumak
Urrearen eta beste lehengaien merkataritzak Saheleko lurraldetan aristokrazien sortzea ekarri zuen; laster, erregeek Ipar Afrikako merkataritza kostaldearekin kontrolatu zuten. Sortu ziren inperio horien artean Ghanakoa, Malikoa, Songhaikoa, Kanem-Bornukoa edo Wadaikoa ditugu.
Aintzira Handien lurraldea
Afrikako Aintzira Handien lurraldean, XV. mendetik aurrera, ondo antolatutako erresumak sortu ziren: Bunyoro, Budanda, Ruanda eta Burundi adibide batzuk dira. Erresuma hauen sorrera burdinaren erabilerarekin eta banana bezalako kultibo berriekin lotuta dago. Berrikuntza hauei esker nekazaritza munduko ekoizpena hobetu zen eta, ondorioz, horrek populazio handitzea ekarri zuen.
Lehen esplorazio europarrak
Itsasontzi portugaldarrek 1434an Bojador lurmuturra igaro zuten, Cap-Vert Senegalgo penintsula 1445an eta 1480rako Gineako kostalde osoa ezagutzen zuten. 1482an Diogo Cão Kongo ibairaino heldu zen, 1488an Bartolomé Díazek Esperantza Oneko lurmuturra gainditu zuen eta 1498an Vasco da Gamak, lurmutur hori gainditu ondoren, Afrika ekialdeko kostaldea esploratu zuen, Sofalan eta Malindin lehorreratzen; handik India aldera joan zen. Portugalgo Erresumak haren subiranotasuna ezarri zuen horietako puntu askotan baina ez kontinentearen hegoaldean. Estrategikoki Gineako kostaldea Europatik gertuena zen eta, ondorioz, ustiatzen lehenbizikoa izan zen. Gotorleku eta gune komertzial asko ezarri ziren; São Jorge da Mina (Elmina) lehenengoa izan zen, 1482an. Orduan indartu zuen merkataritza esklabuo, boli urre eta espeziatan oinarritu zen.
1492an, espainiarrak Amerikara heldu zirenean, esklabu trafikoa indartu zen. Alubioiko urrea, bestetik, ugaria zen. Ondorioz, beste herrialde askotako itsasontziak hasi ziren Gineako kostaldean merkataritza indartzen. Nabigatzaile ingelesak 1553an heldu ziren eta haien atzetik, besteak beste, espainiarrak, holandarrak, frantsesaz eta danimarkarrak heldu ziren. Laster kostaldeko nagusitasuna portugaldarrengandik holandarren eskuetara igaro zen XVII. mendean. XVIII. mendean nagusitasun hori Frantziak lortu zuen eta XIXan Erresuma Batura. Senegaletik Lagosera kostaldea europar potentzien gotorlekuez eta merkatalgo guneez bete zen. Barrualdean, halaber, frantsesen eta britaniarren eskuetan joan ziren erortzen. Portugaldarren presentzia Afrikan, hala ere, mendetan mantendu zen. Kongo ibaiaren estuarioan, Damaraland aldean, egungo Namibian, 1491tik aurrera indigenen artean eragina handitu zuten. XVI. mendearen hasieran, kristautasuna Kongoko Erresuman zabaldu zuten. Barrualdeko tribuen erasoak baino mende berean erresuma horren boterearekin bukatu zuen. Ondorioz, portugaldarrek haien aktibitateak hegoalderantz eraman zituzten, São Paulo de Loanda sortuz, egungo Luanda, 1576an. Portugalen subiranotasuna XX. mende arte mantendu zen, Angola 1975ean independentzia lortu arte, alegia. mende horietan, nagusitasun hori 1640tik 1648ra arte bakarrik jarri zen zalantzan, holandarren erasoarekin batera; urte horietan Portugalek itsas portuen kontrola galdu zuen.
Esklaboen trafikoa
Esklaboen trafiko lehenengo zantzuak Nilo ibaiaren inguruan eta Saharaz hegoaldeko Afrikan eman ziren. Baina esklabo talde handien merkataritza Arabiatik X. mendean sartu ziren gameluen erabilerari esker sortu zen. Gameluekin posible bihurtu zen Saharaz Hegoaldean zehar merkataritza sarea sortzea esklaboak iparraldera eramateko. Esklabotza honek Amerikara zuzendu zen konparatuta desberdintasun handiak zituen; nagusia Ipar Afrikako esklaboak batez ere morroi lana egiteko erabiltzen zirela. Sexuen ikuspuntutik emakumeak gizonak baino gehiago ziren, harenetan beste emakumeen zerbitzari gisa lan egiteko helburuarekin. Ez zen ohikoa, bestetik, gizonezko esklaboak eunukoak bilakatzea. Beraz, esklabo hauek normalean ez ziren peoi moduan erabiltzeko, Amerikarekin gertatuko den bezala.
Atlantikoan zeharreko giza-trafikoa beranduago etorri zen, baina askoz handiago eta ankerrago izan zen. Horren eragina ikaragarria izango zen Afrikako historian. Portugaldarren, espainiarren ingelesen, frantsesen eta holandarren konkistak Amerikan lan-eskuko eskaerak ikaragarri handitu zuen. Eskaera hori batez ere Brasil, Guiena, Karibe eta Ipar Amerikan eman zen. Langileak behar ziren lan gogorrenak aurrera eramateko: nekazaritza, meatzaritza e.a. Eskari horiek asetzeko Atlantikoaz haraindiko trafikoa sortu zuten.
Europako potentziei aparteko onurak ekarri zizkien sistemaren barruan hiru fase bereiz daitezke:
Luzeak eta arrisku handiko bidaiak ziren arren, irabaziek ederto justifikatzen zuten enpresa-abentura hura, areago kontuan hartzen bazen nolako etekinak lor zitezkeen. Esklabo horiek jatorri desberdinak izaten zituzten. Batzuetan trafikatzaileek beraiek harrapatzen zituzten baina ohikoena etsaiak ziren Afrikako estatuen arteko borroken ondorioak ziren. Afrikar erregeek haien presoak saltzen zituzten ondare desberdinen truke: armak, ron, oihalak, haziak...
XIX. mendeko esploratzaile europarrak
Napoleondar Gerrek Europako atentzioa Afrikatik desbideratu bazuen ere, Egiptoko inbasioa (1798-1803) esan daiteke bertako antzinako kultura zabaldu zuela. Lehen inbasioaren protagonista Frantzia izan zen: Napoleon bera ere piramide aurrean liluratu egin zen. Frantsesen atzetik britainiarrak heldu ziren eta horrek guztiak Turkiaren gainean eragin handia izan zuen; azken herri horrek lurraldearen gainean izan zuen kontrola berreskuratzen saiatu zen. 1811an, ordea, Mehmet Aliren agindupean, ia estatu independentea sortu zen eta, 1820tik aurrera, Sudan ekialdean haien eragina zabaldu zen. Napeolonen aurkako borrokak, bestetik, britainiarrak Hegoafrikara eraman zituen eta han Herbehereen eskuetan zeuden zenbait kolonia hartu zuten, besteak beste, Lurmutur Ekialdean zeuden kokalekuak eta, 1814an, Lurmuturreko kolonia bera. Kolonia, berez, 1806tik britaniar ejertzitoak okupatuta bazuen, 1814an formalki Britainiar Koroaren eskuetara pasa zen. Napoleonen mugimenduek eta haien ondorioek, modu batez, Afrikan prentsan eta literatura agertzera eraman zituzten.
XIX. mendearen erdialdera, misiolari protestanteak Afrikan zabaltzeko ahaleginak hasi ziren egiten. Lehenengo helburuak Ginea ren kostaldea, Hegoafrika eta Zanzibar izan ziren. Misiolari horiek erabat arrotzak ziren Afrikako lurraldetan eta, sarritan, kolonialismoaren zerbitzurako esploratzaileak eta komertzio-agenteak bihurtu ziren. Misiolari horien arteko lehenetarako bat David Livingstone izan zen. Livingstone 1840tik Orange ibaiaren iparraldearen inguruan misiolari lanari ekin zion. 1849an Livingstonek Kalahari basamortua hegoaldetik iparraldera gurutzatu zuen eta Ngami lakura heldu zen. 1851 eta 1856 artean kontinentea mendebaldetik ekialdera gurutzatu zuen; horri esker Zambeze ibaiaren ibilbideak ezagutu zituen. 1855an Livingstone europarren hitzetan zeren eta bertako herriek ondo asko ezagutzen baitzituzten, Victoria ur-jauziak deskubritu zituen eta, Viktoria Erresuma Batukoaren erreginaren ohorez, izen hori eman zien (bertakoentzat Mosi-oa-Tunya zen toki hori, hau da, "trumoiatzen ari den kea")). 1858 eta 1864 artean, Livingstonek behe Zambeze, Shire ibaia eta Nyasa lakua esploratu zituen. Esploratzaile hauentzat erronka handiena Nilo ibaiaren iturburua ezagutzea zen eta hori Livingstonen urratsak jarraitu zituzten bi espedizioek lortu zuten: Burton eta Speke (1857-1858) bata eta Speke eta Grant (1863) bigarrena. Hauek Tanganyka eta Victoria aintzirak ezagutu zituzten. Gero jakin zen bigarren hori Niloren iturburua zela.
Henry Morton Stanley, 1871an, desagertuta zegoen Livingstone bila joan zen. Livingstone aurki zuen eta Zanzibarrera joan zen, 1874an. Bera izan zen Afrikako espedizio garrantzitsuenetariko baten protagonista: Tanganyka eta Victoria aintzirak inguratu zituen, Lualaba ibairaino heldu zen eta, haren ibilbideari jarraituz, 1877ko abuztuan, Ozeano Atlantikoraino heldu zen, horrela, Lualaba Kongo ibaia zela erakutsiz. Esploratzaileek ere kontinentearen beste lurraldeetan ibili ziren. 1860 eta 1875 artean, Friedrich Gerhard Rohlfs, Georg August Schweinfurth eta Gustav Nachtigal Marokoko hegoaldea, Sahara eta Sudan bisitatu zituzten. Bidaiaria hauek ez zuten bakarrik informazio geografikoa bilatzen; jendea, kulturak, hizkuntzak, natura ere haien helburuen artean zeuden. Beste aurkikuntzak artean, Schweinfurthek Aristotelesek jasotako Antzinako Greziako kondaira bat baieztatu zuen, pigmeo arrazarena alegia. Dena dela, Afrika erdiko pigmeo herriekin kontaktatu zuen lehen europarrak Paul du Chaillu izan zen. Chaillu bera ere 1855 eta 1859 artean Gabonen ibili zen eta Europan gorilen ospea zabaldu zuen. Espezie horren izaera ordura arte zalantzan egon zen, kondaira mitikoa izango balitz bezala.
Afrikaren banaketa eta konkista europarra
Europaren ekonomiarako lurralde horien konkistaren aukera oso une egokian agertu zen. Politika protekzionistak zabaltzen ari ziren Europan zehar eta horrek haien ekonomietarako arazo larriak planteatzen zituen. Erresuma Batuko merkataritza-balantzak defizit handia erakusten du eta, halaber, kontinenteko merkatuak ahultzen ari ziren, bereziki 1873 eta 1896 urteak artean. Afrikak Europako potentzientzat (Erresuma Batua, Alemaniar Inperioa, Frantzia e.a) abantailak besterik ez zien eskaintzen: metropoliei produktuak erosi zizkieten, prezio merkean lehengaiak salduko zizkieten..., azkenean, diru gutxiren truke, ezinbesteko lehengaiak jasoko zituen metropoliak eta manufakturatutako produktuak askoz garestiago salduko zituzten. Horrela, koloniei esker, metropoliek haien ekonomiak eta merkataritza-balantzak orekatu zituzten, Afrikako herrialdeen pobrezia zabalduz.
Saharaz hegoaldeko Afrika kolonizatu gabeko azkeneko lurrak ziren eta, gainera, arraza beltzekoak, hau da, garaiko ideia arrazisten arabera, bigarren mailako gizakiak. Asmo ekonomiko eta inperialistak zuritzeko europarrek erlijioaren eta kulturaren aldarrikapenak erabili zituzten, benetako asmoak nolabait ezkutatzeko.
=== Europar kolonialismoaren lurrak ===
Belgika
Frantzia
Alemania
Italia
Portugal
Espainia
Erresuma Batua
Estatu independenteak
Deskolonizazioa eta independentzia
1960 eta 1970 hamarkadetan beste guztiek independentzia lortu zuten. Zenbait kasutan metropoliek ez zuten independentzia prozesu horiek onartu eta, ondorioz, gerra latzak sortu ziren. Hori izan zen Portugalen kasua Angolan eta Mozambike]]n. Hauek izan ziren independentzia lortzen azken herrialdeak: Angolan 1975an, Seychelles 1976an eta Djibuti 1977an.
Beste aldetik zenbait estatu berrietan ere banantzeko prozesuak eman ziren, estatu berriak sortuz: Namibia 1990ean Hegoafrikatik bereizi zen, Eritrea Etiopiatik 1993an eta Hego Sudan Sudandik 2011an.
Independentziekin lurralde eta hiri askoren izenak aldatu ziren.
Hegoafrikan, apartheid politika zela, estatu autonomo berri batzuk sortu ziren (Venda, Bofuthatswana, Lozilandia, KwaZulu, e.a.) baina aldaketa politikoarekin berriro ere Hegoafrikara itzuli ziren. Ez ziren benetako estatu independenteak izan.
Kolonialismo ondorengoko Afrika
Egun, Afrikan 54 estatu daude. Gehienen mugak eta egiturak europar kolonialismo garaian antolatu ziren. Kolonialismotik Afrikako estatuetan antzeko gaitzak eman dira: ustelkeria, biolentzia, autoritarismoa eta, orokorrean, egongaiztasuna. Afrikako estatu gehienak errepublikak dira, presidente baten menpe. Horietako oso gutxik lortu dute benetako gobernu demokratiko iraunkorrak sortzea. Ohikoenak estatu kolpeek eta militarren diktadurek markatutako zikloak izatea izan da. Adibideak emateagatik Botswana eta Somalia ditugu bi muturretako kasuak. Botswanan, independentziatik, hau da, 1966tik, demokrazia egonkorra izan dute, hauteskundeekin eta Afrikako ustelkeria tasa txikienarekin. Somalian, ordea, 1991tik, gerra zibila pairatzen dute, estatuaren desintegrazioa elementu adierazgarriena izanik. Alde desberdinek haien zonaldeen autonomia aldarrikatu dute baina nazioartean ez dira onartuak izan. Askoren ustez Somalia porrot egin duen estatu baten proiektua izan da.
Kronologia
Kronologia (latinez chronologia, antzinako grezierazko χρόνος, chronos, "denbora" eta -λογία, -logia "ikerketa" hitzen lotunea) gertaera historikoen datak zehaztea helburu duen zientzia da. Kronologia periodizazioaren zati bat ere bada. Historiaren zientzia laguntzailea ere bada eta garai geologikoa zenbatzeko ere erabiltzen dute. Adiera arruntean, kronologia gertaeren zerrenda bat ere bada eta aroak eta egutegiak hori egiteko moduak.
Alto del Carmen
Alto del Carmen Txileko iparraldeko komuna eta hiri bat da, Atacama eskualdeko Huasco probintzian kokatuta. 2002ko erroldan, 4.840 biztanle zituen.
Kronologia
Aroak
Aroak une historiko edo gertaera nabarmen batetik aurrera kontatzen den denbora-tarteak dira. Kronologia zientifikoak gertaera guztiak gertatu ziren ordenan eta eskala finkoan zuzen proportzionatutako tarteetan kokatu nahi ditu. Giza gertaerak erregistratzeko erabiltzen diren eskala kronologikoak sistematikoak eta iraunkorrak dira. Haien irismena, zehaztasuna eta metodoa aldatu egiten dira, haiek erabiltzen dituzten herrien asmoaren, sofistikazio- eta trebetasun-mailaren arabera, baita horiek elkarrekin lotuta dauden egutegi-sistemen arabera ere. Hala ere, konplexua da kronologia historiko zaharrak kronologia zientifikoaren arabera finkatzea. Izan ere, antzinako herrien erreferentzia-terminoak alferrikakoak eta funtsik gabetzat har daitezke arau modernoen arabera, eta, gainera, haien inskripzio eta idazki asko desagertu egin dira ezinbestean.
Egutegiak
Giza historia erregistratzeko erabiltzen diren kronologia-sistemak egutegiaren sistemekin estuki lotuta daude, eta sistema horiek erabiltzen dituzten herrien asmoaren, sofistikazio-mailaren eta trebetasunen arabera aldatzen dira irismena, zehaztasuna eta metodoa.
3827 Zdeněkhorský
3827 Zdeněkhorský asteroide baten izena da. azaroaren 3an aurkitu zuen A. Mrkos-ek Kleť Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1986 VU izena zeraman. Ondoren Zdeněk Horský omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3827 Zdeněkhorský asteroidearen orbitak batezbeste 2,551 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,056 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,045 distantziara. Eszentrikotasuna 0,194 da, eta makurdura orbitala 14,07ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.5 da.
Navelli
Navelli Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Navellik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Roberto Martínez Ripodas
Roberto Martínez Ripodas edo Tiko (Iruñea, 1976ko irailaren 15a) euskal herritar futbolaria ohia da, erdilaria hain zuzen ere. Patxi Ripodas jokalariaren iloba da.
Biografia
Athleticen aritu bazuen ere, Osasunako harrobian hasi zen. Lehen taldearekin 1997ko maiatzaren 10ean jokatu zuen lehen partida, Bigarren Mailan, Badajozen aurka.
Athleticera 1999an iritsi zen, utzita, nahiz eta azkenean Bilboko klubak erosi zuen. Lehen Mailan 1999ko urriaren 12an jokatu zuen lehendabizikoz, Malagaren kontra. Guztira 150 baino partida gehiago egin du Lehen Mailan.
Athleticek Eibarri utzi zion 2008/09 denboraldia jokatzeko, baina abenduan Athleticera itzultzeko aukerarekin.
2009ko uztailaren 3an, lesio bat izan ondoren, futbola uztea erabaki zuen.
Estatistikak
''2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Lennox (Kalifornia)
Lennox Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Los Angeles konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Teec Nos Pos (Arizona)
Teec Nos Pos Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Apache konderrian kokatuta dago, Arizona estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Vendres
Biztanleria
2007an Vendres udalerrian erroldatutako biztanleak 2.047 ziren. Familiak 805 ziren, horien artean 191 pertsona bakarrekoak ziren (74 bakarrik bizi ziren gizonak eta 117 bakarrik bizi ziren emakumeak), 299 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 268 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 47 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 2.342 etxebizitza zeuden, 819 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1.466 bigarren erresidentzia ziren eta 56 hutsik zeuden. 2.266 etxeak ziren eta 61 apartamentuak ziren. 819 etxebizitza nagusietatik 565 bere jabearen bizilekua ziren, 193 alokairuan okupaturik zeuden eta 61 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 52 etxek bi zituzten, 190 etxek hiru zituzten, 256 etxek lau zituzten eta 314 etxek bost zituzten. 607 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 404 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 349 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.299 ziren, horien artean 899 aktiboak ziren eta 400 inaktiboak ziren. 899 pertsona aktiboetatik 792 lanean zeuden (418 gizon eta 374 emakume) eta 107 langabezian zeuden (39 gizon eta 68 emakume). 400 pertsona inaktiboetatik 164 erretiraturik zeuden, 108 ikasten zeuden eta 128 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vendres udalerrian 923 unitate fiskal zeuden, 2.258,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.510 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 202 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 5 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 10 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 33 eraikuntza enpresak ziren, 53 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 10 garraio enpresak ziren, 42 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 6 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 10 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Knights of Cydonia
Knights of Cydonia (euskaraz  Sidoniako Zaldunak) Muse ingeles pop rock musika taldearen abesti bat da. 2006ko Black Holes and Revelations diskoaren barnean argitaratu zuten.
Abestiaren bideoklipa Spaghetti western filmen nolabaiteko parodia bat da, zientzia fikziozko elementuez hornitua.
Vendres
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 58 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 7 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 7 igeltseroak, 6 margolariak, 2 zurginak, 4 iturginak, 5 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 20 jatetxeak eta 1 apaindegia.
Valerio Valente
Valerio Valente (Aurelius Valerius Valens; † 317), erromatar enperadorea izan zen 316tik hil zen arte. Liziniok izendatu zuen enperadore.
Vendres
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 18 establezimendu komertzialetatik, 8 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 3 arraindegiak, 2 kirol-dendak eta 1 lore-denda zen.
NGC 6279
NGC 6279 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Vendres
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Vendres udalerrian 72 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.598 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Vendres udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 607 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Valerio Valente
Konstantino eta Lizinioren arteko lehen gerra zibilean, tregoa bat egin zen 314ko urriaren 8an. Baina 316ko, Liziniok zekien ez su etenak ez zuen luze iraunen. Abenduan Valerio Valente izendatu zuen enperadore.
Valente Daziako dux limitis delakoa izan zen. Baina gutxi jakiten da horren gainean, batez ere epe laburrean enperadorea izan zelako. Izan ere, 317ko martxoaren 1ean, Konstantinok Lizinio menderatu zuen, eta Valente hiltzera behartu ahal izan zuen. Liziniok Konstantinoren kontrako bigarren gerra zibilean truko berbera erabili zuen, eta Martiniano izendatu zuen enperadore. Arrakasta berbera jaso zuten Martinianok zein Liziniok ordea.
Martiniano
Martiniano (Sextus Marcius(?) Martinianus; † 325), erromatar enperadorea izan zen 324ko uztailetik irailaren 18 arte. Liziniok izendatu zuen enperadore.
324an, Lizinio eta Konstantinoren arteko bigarren gerra zibilean, Liziniok Konstantino tituluan ordezkatzea erabaki zuen. Horretarako, mendebaldeko augusto titulua Martinianori eman zion Hadrianopolisko guduaren ostean.
Martiniano, garai hartan, Lizinioren gorteko magister officiorum delakoa zen. Truko berbera erabili zuen Liziniok 316an Valerio Valente enperadore izendatu zuenean.
Liziniok Martiniano Bosforora bidali zuen, Konstantino geldiarazteko. Hala ere, arrakasta gutxi izan zuten, zeren, irailaren 18an, Liziniok azken aldiz egin zuen porrot. Konstantinok, hasiera batean, bizitza gordetzea agindu zien enperadore galtzaileei, eta atxilotu baino ez zituen egin. Nolanahi ere, 6 hilabete ondoren, hitza janda, Lizinio eta Martiniano hilarazi zituen.
Fork
Softwarea garapenean, fork, adarkatze, edo (programa) eratorria deitzen zaio beste programa batean oinarritutako programa informatiko berriari. Aurreko programatik deribatutako programa berriari (baina ez aurreko programaren bertsioari).
Fork batek, programa eratorri batek, aurreko proiektu batetik hartzen du Iturburu kodearen zati handi bat, baina norabidea, nolabait, aldatzeko. Software garatzaileen arteko desadostasunak konpontzeko bidea izan daiteke garatzaile batek edo garatzaile talde batek bere proiektu propioa sortzea. Zein den proiektu "guraso" edo "enbor" eta zein den proiektu eratorria, adarra edo forka, ebazteko, batzuetan, auzitegietaraino iritsi izan dira. Izan ere, proiektu deribatu berri bat sortzen denean, proiektu batetik bi proiektu bereizten direnean, ebatzi behar da nork gordeko duen lehenago zegoen proiektuaren izena eta horrekin batera, agian inportanteagoa izango dena, nork gordeko dituen proiektuarekin ohituta dauden erabiltzaileak, bezeroak. Erabaki behar da, halaber, nortzuk egingo dituzten proiektu nagusiaren bertsio berriak, betiko izenari lotuta, eta nork egingo duen beste izen bat hartu beharko duen proiektu berria, fork berria.
Bi proiektuen adarkatzea gertatzen denean, inportantea izaten da bi proiektuen arteko komunikazioari eustea. Bi adarrei interesatzen zaie, esate baterako, adar batean detektatzen diren software-erroreak, informatikan "bug" deitzen diren akatsak, beste adarrean ere ezagutzea. Akatsen informazioa partekatuz gero, konponbideen informazioa ere parteka daiteke.
Etimologia
Ingeles hizkuntzak latinezko furca hitzetik, (sardea, sardexka), hartu zuen. Fork hitza ingelesetik zuzenean inportatu dute munduko hainbat hizkuntzek; nazioarteko hitza bihurtu da informatika munduan.
Sterling (Oklahoma)
Sterling Oklahomako herri bat da. Comanche konderrian kokatua dago. 2010ean 793 biztanle zituen, 2.08 kilometro koadrotan banatuta.
Paul Heyse
Paul Johann Ludwig von Heyse (Berlin, - Munich, ) alemaniar idazlea izan zen. Berlingo Tunnel über der Spree eta Municheko Die Krokodile literatura-elkarteko kidea, 1910ean Literaturako Nobel Saria eman zioten.
Hainbat eleberri idatzi zituen, ezagunena Kinder der Welt (1873) izanik.
3828 Hoshino
3828 Hoshino asteroide baten izena da. azaroaren 22an aurkitu zuen K. Suzuki, T. Urata-ek Toyota Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1986 WC izena zeraman. Ondoren Jiro Hoshino omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3828 Hoshino asteroidearen orbitak batezbeste 2,671 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,251 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,092 distantziara. Eszentrikotasuna 0,157 da, eta makurdura orbitala 12,61ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.3 da.
Lakeville (Indiana)
Lakeville Indianako herri bat da. St. Joseph konderrian kokatua dago. 2010ean 786 biztanle zituen, 1.57 kilometro koadrotan banatuta.
NGC 6282
NGC 6282 galaxia bat da, Hercules konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Sorry We Missed You
Sorry We Missed You Ken Loachek 2019an zuzenduriko film dramatikoa da.
Sinopsia
Ricky, Abby eta haien bi haurrak Newcastlen bizi dira. Familiak oso harreman estu du. Ricky lan batetik bestera dabil; Abbyk adinekoak zaintzen ditu, eta gogoko du bere lana. Gero eta gehiago egiten dute lan, baina badakite ez dutela inoiz lortuko nahi duten segurtasun ekonomikoa eta ez direla inoiz etxejabe izango. Rickyk aukera bat ikusiko du orduan, aplikazioen iraultzari esker. Bikoteak den-dena jarriko du apustu horretan. Abbyk bere autoa salduko du Rickyk furgoneta erosi eta bere kontura lan egin dezan: azkenean bera izango da bere buruaren nagusi. Mundu modernoa familiako sukaldean sartuko da, eta bestelako etorkizun bat eskainiko die.
3829 Gunma
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1988 EM izena zeraman. Ondoren Gunma, Japoniako Honshu uharteko prefetura omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3829 Gunma asteroidearen orbitak batezbeste 2,238 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,911 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,565 distantziara. Eszentrikotasuna 0,146 da, eta makurdura orbitala 2,04ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.6 da.
Philrothita
Philrothita mineral bat da eta sartorita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Philrothita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 3,5 da.
Pseudanos trimaculatus
Pseudanos trimaculatus Pseudanos generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Brañuelasko geltokia
Brañuelas Espainiako Leongo probintziako tren geltoki bat da, Villagatón udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Joseph Henry
Joseph Henry (Albany, 1797 - Washington, 1878) Estatu Batuetako fisikaria izan zen.
Biografia
Gaztetan, erlojugile izateko ikasketak hasi zituen, baina berehala ekin zion zientziak ikasteari. Irakasle izan zen Albanyko eta Princetongo Unibertsitateetan. Elektromagnetismoari buruz oso lan garrantzitsuak egin zituen, elektroimana hobetu zuen, eta milia bateko luzera zuen telegrafo-linea bat eraiki zuen. Hala ere, autoindukzioa aurkitu zuelako du fama eta ospea. Nazioarteko sisteman, induktantzia-unitateak haren izena du: henry (H). Gasak isurkaritan disolbatzeari buruzko legea aurkitu zuen: Henryren legea.
Konstantino I.a Handia
Konstantino I.a Handia (latinez Gaius Flavius Valerius Aurelius Constantinus; Naissus, Mesia, 272ko otsailaren 27a - Nikomedia, 337ko maiatzaren 22a), erromatar enperadorea izan zen 306ko uztailaren 25etik hil zen arte.
Konstantino bi motiborengatik da gogoratua. Alde batetik Bizantzio, gaur egungo Istanbul, birfundatu zuen eta Konstantinopla («Konstantinoren hiria») izena eman zion. Beste aldetik, Milango Ediktua plazaratu zuen 313an. Honi esker kristautasuna zilegi bihurtu zen, eta handik aurrera ez zen jazarria izan. Nizeako I. kontzilioa ere ahalbidetu zen Konstantinoren politikarengatik. Izan ere, Konstantino lehenengo enperadore kristaua izan zen, bataioa hil baino lehentxeago hartu bazuen ere.
Bizitza
272ko edo 273ko otsailaren 27an jaio zen Konstantino Naissusen, gaur egungo Serbian. Gurasoak Konstantzio Kloro, greziar jenerala, eta Helena izan zituen. Aita Helenaz dibortziatu zen Teodorarekin ezkontzeko. Teodora Maximiano enperadorearen alaba edo alabaordea zen.
Kristologia
Kristologia Kristoren nortasuna eta izaera aztertzen dituen teologia kristauaren alorra. Itun Zaharreko Mesias eta Salbatzaileari buruz egin ziren iragarpenak, haren jainkozko haragitzea eta bizitza, eta berak egin zituen iragarpenak aztertzen ditu alde batetik; sinesmenaren alorrean, berriz, Kristoren orobateko jainkotasuna eta gizatasuna, eta sinesgai horri buruz Eliza Katolikoaren batzarretan hartu izan diren akordioak eta teoriak ditu aztergai.
Konstantino I.a Handia
Bizitza
293an, Dioklezianok zesar titulua eman zion Konstantzio Klorori, eta Konstantino Nikomedia hirian aritu zen. 305ean, augusto titulua zutenek, Maximianok eta Dioklezianok berak, erretiroa hartu zuten. Konstantzio Klorok titulu hori jaso zuen orduan. Nolanahi ere, 306ko uztailaren 25ean, Yorken zegoela, sukar batek hil zuen. Kroko jeneralak, aitari leial jarraituz, Konstantino augusto aldarrikatu zuen. Hurrengo 18 urteetan Konstantinok etengabe borrokatu behar izan zuen titulu hori defenditzearren.
Enperadoretzarako guduetan, Maximianorekin aliatu zen hasieran. Haren alabarekin ezkondu zen eta, azkenean, bere buruaz beste egitera behartu zuen 310. urtean. Galerio hil ondoren, Liziniorekin elkartu zen Maxentzioren aurka eta 312. urtean menderatu zuten Milvio zubiko guduan (tradizioak dioenez, kristauen jainkoak lagundu zien gudu hura irabazten). Erromako benetako enperadore bihurtu zen urte hartan, 324. urtera arte Liziniori loturik izan bazen ere.
313. urtean kristautasuna jarri zuen Erromako erlijio ofiziala (Milango Ediktua, 313). Elizako nolabaiteko ortodoxiaren aldeko sutsua izan zen eta Arrioren heresiaren aurka azaldu zen (Nizeako I. kontzilioa, 325). Baina heresia kontuetan gauzak ez zituen oso garbi, eta 331. urtean Nizeako kontzilioko zuzendaria izan zen Atanasio Alexandriakoa elizako doktorea erbesteratu egin zuen. Konstantinok inperioko erlijio batasuna ezarri zuen, eta beretzat hartu zituen senatuak eta armadak zituzten ahal guztiak.
Frankoen eta godoen aurkako eraso gogorrak antolatu zituen eta, 330. urtean, Konstantinopla hiria sortu eta Erromatar Inperioko hiriburu izendatu zuen. Inperioko ondorengotza Konstantinok zesar izendatu zituen Konstantino II.a, Konstantzio II.a eta Konstante bere semeena izan zen. Konstantino I.aren erreinaldian eraiki ziren Erromatar Inperioko lehen monumentu kristauak: Hilobi Santuaren eliza, Jerusalemen; Laterango eta Vatikanoko basilikak, Erroman; Apostoleion eta Santa Sofia, Konstantinoplan.
Urdintzuko zubia
Urdintzuko zubia —Kuarteletako zubia izenaz ere ezaguna— Gipuzkoako Donostia hiriburuko Loiola auzoan dagoen zubi bat da. Urumea ibaia zeharkatzen du, Loiolako koartela eta Loiola auzoa bera lotzen dituela.
1926. urtean inguruan harriz eta burdinez eraiki zen. Zubi honek hiru arku ditu, aldamenekoak 16 metro luze dira eta erdikoa 18 metro. Zubiak 56 metro luze eta 10 metro zabal ditu.
Freirina
Freirina Txileko iparraldeko komuna eta hiri bat da, Atacama eskualdeko Huasco probintzian kokatuta. 2002ko erroldan, 5.666 biztanle zituen.
Glen Ellen (Kalifornia)
Glen Ellen Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Sonoma konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
William Kelly
William Kelly (Buffalo, AEB, 1943 -) artista, humanista eta giza eskubideen defendatzaile estatubatuarra da. 1974tik Australian bizi da.
Urteetan harremana izan du Gernikarekin eta Euskal Herriko egoerari buruzko Bruselako Adierazpenaren sinatzaileetakoa da.
Ocre
Ocre Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
William Kelly
Biografia
Yale Unibertsitateko Arte eta Zientzietako Eskolan, New Yorkeko Studio School eskolan eta Europa, Hegoafrika, Ipar Amerika eta Ozeaniako beste batzuetan eskolak eman ditu. Bere lanak mundu osoan ateratako argitalpenetan agertu dira eta berrogei bat bildumatan erakutsi da.
Sorkuntza lanaz (marrazkiak, margolanak...) gain arte publiko eta antzerki erakustaldiak antolatu eta haietan esku hartu du. Arte munduan ideia humanistak bultzatzen ditu; adibidez 1987an Melbournen gertatu zen hilketa bati erantzunez bost urte eman zuen The Peace Project deitu zuen instalazioa egiten. Lan hau 1993an erakutsi zen lehen aldiz, bai Melbournen bertan bai Bostonen.
Ocre
Mugakideak
Ocrek honako udalerri hauekin egiten du muga:
William Kelly
Biografia
2000n Archive of Humanist Art ("Arte Humanistaren artxibategia") sortu zuen, kezka humanista duten mundu osoko artisten lanak bultzatzen dituena. Bere lanek giza eskubideen, justizia sozialaren eta berradiskidetzearen eremuetan egin dituzten ekarpenengatik nazioarteko begirunea jaso du; Euskal Herriaz, Irlandaz, Robben Uharteaz eta Georgiaz proiektuak egin ditu.
Egun bere lantegiak Melbournen eta Bethlehemen (Pennsylvania) ditu eta Nathalian (Victoria, Australia) bizi da.
Euskal Herriaz
Kellyren lana hogei bat herrialdetan erakutsi dute eta erakusketa mugikor batzuk Europa eta Hegoafrika bisitatzen ari dira; bien bitartean gaur egun lan honen erakusketa bat Gernikan instalatuta dago. Bizkaiko hiritik 1990eko hamarkadaren erdialdetik konbidatu dute; urtero Gernika bisitatzen du bonbardaketaren urteurrenaren harira. 2001ean Gernikako udalak hiriko gazteak urteurren honetan gehiago inplikatzeko proiektua eskatu zion; egitasmoak ''The Plaza of Fire and Light. Place of the Peacemakers'' (edo "Sua Eta Argia Plazan. Bakezaleen lekua") izena hartu zuen. Behin-behineko instalazio honetako erdialdean Gernikako ehunka biztanlek su bat piztu behar zuten kandelak erabilita. Alex Carrascosa artistaren arabera "memoriaren sua" berpizten zuelako sinbolismoa zuen.
Inaugurazioan Kellyk testu bat irakurri zuen euskaraz, alemanez, espainieraz, frantsesez eta ingelesez. Picassoren Gernika margolanaren ostean bonbardaketa oroitzeko egin den artelan inportanteena dela uste dute batzuek. Kellyren ekarpenen artean Gernikako Arte eta Bakeari buruzko lehen konferentzia bultzatzea eta "Arte eta Bakeari buruzko Gernikako Adierazpenaren" zirriborroaren egilea izatea daude.
Proiektu seriearen lehen lana Gernika Lekukotasuna margolan erraldoia 1998 izan zen; Gernikako Bakearen museoan dago. Hamar urte pasatuta, 2007an bere jarraipena egin zuen: bi piezako Dialogue with Guernica, Gernikako Foru Plazan bandera handien gisan ezarri zirenak. Horrez gain 2006an Guernica for the Survivors lana egin zuen.
Euskal Herriak bizi duen gatazka politikoari irtenbidea eman nahian idatzitako 2010eko Bruselako Adierazpenaren sinatzaileetakoa da.
Orcutt (Kalifornia)
Orcutt Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Santa Barbara konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bi aurkari, ia-ia berdinak
Bi aurkari, ia-ia berdinak (Dos rivales casi iguales) 2007ko Miguel Ángel Calvo Buttini nafar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Argumentua
Herrixka bateko biztanleen artean, bi anaia biki nabarmentzen dira: Nacho eta Jaime, familia ugari eta garrantzitsu bateko kideak. Nacho Gobernuko ministroa da eta Jaime Estatuko kirurgialari garrantzitsuenetakoa.