cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neuroekonomia
Neuroekonomia giza erabakiak azaltzea bilatzen duen jakintzagaia da, hau da, hautabide anizkunak prozesatzeko eta hainbat ekintza edo ibilbide aukeratzeko trebetasuna da. Neuroekonomiak jokaera ekonomikoa ikasten du burmuinen eginkizuna ahalik eta ondoen ulertzeko, eta burmuina aztertzen du jokaera ekonomikoaren inguruko modelo teorikoak osatzeko.
Jakintzagaien arteko arlo honek neurozientziaren ikerketa-metodoak konbinatzen ditu, esaterako, jokabidearen ekonomia, psikologia kognitiboa eta psikologia soziala. Hurbiltze konputazionalek garrantzi handia hartu dutenez erabakiak hartzerako orduan, neuroekonomiak biologia teorikotik, adimen artifizialetik eta matematikaren aldaketatik datozen eraldaketa berriak gehitu ditu. Alor askotatik datozen tresna tekniko eta kontzeptualak erabiliz, neuroekonomia ikuspuntu bakar baten erabilerak ekarri ditzakeen zailtasunak ekiditen saiatzen da.
Ala-Askanjärvi
Ala-Askanjärvi aintzira Finlandiako Kemijärvi udalerrian dagoen aintzira bat da. Kemijärvi aintziraren bihotzetik ateratzen diren aintzira txikitxoetako bat dugu hau, bizilagun dituen Irnijärvi eta Saarijärvi aintzirekin batera. Arrainen oparotasunagatik eta ur gardenengatik da ezaguna; izan ere, arrantzaren paradisua da eta hala nola, izokin eta perka antzeko arrain-mota ugari aurkitu daiteke bertan.
Inguruko landaredia basoen Lappi lurraldean aurkitzen diren landare ohikoak da; hala nola, azaleak, azeri-mahatsak eta urki zilarkarak.
Faunari dagokionez, igarabak edo urtxakurrak dira nagusi bertako uretan eta lehen aipaturiko izokin eta perka antzeko arrainez elikatzen dira. Altzeak, elur-oreinak eta hartz arreak dira inguruetan agertu daitezkeen ugaztun handi eta esanguratsuenak. Hegaztiei dagokienez, eskinoso abeslariak eta zapelatzak dira nagusi.
Coccyzus pluvialis
Coccyzus pluvialis Coccyzus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.
Villafuerte de Esgueva
Villafuerte Valladolideko udalerria da, Páramos del Esgueva eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 126 biztanle zituen.
Litoria inermis
Litoria inermis Litoria generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Paint Rock (Texas)
Paint Rock Texasko herri bat da. Concho konderrian kokatua dago. 2010ean 273 biztanle zituen, 4.26 kilometro koadrotan banatuta.
Txatbot
Txatbot bat — Chatbot; talkbot, chatterbot, Bot, IM bot, agente interaktibo edo Elkarrizketako Entitate Artifizial izenez ere ezaguna— testu nahiz entzumen bidezko metodoen bitartez elkarrizketa bat jarraitzen duen programa informatikoa da. Gisa honetako programak giza solaskide baten portaerak modu sinesgarrian simula ditzaten diseinatzen dira, eta horretxengatik Turingen testa gainditu ohi dute. Txatboten erabilera arruntenak hainbat helburu praktikotarako elkarrizketa sistemetan aurki ditzakegu, hala nola, bezeroen arreta zerbitzu edota informazioaren eskuratzean. Txatbot batzuek hizkuntza naturala prozesatzeko sistema sofistikatuak erabili arren, hain konplexuak ez diren sistema askok sarrera testua eskaneatzen dute gako-hitzen bila, eta horren ostean datu-base batetik kointzidentzia gehien biltzen dituen erantzuna ala egitura antzekoena duena aukeratzen dute.
Elkarrizketa programa hauek deskribatzeko lehenbiziko terminoa, "ChatterBot", Michael Mauldinek (lehen Verbot-aren, Juliaren, sortzaileak) ezarri zuen 1994an. Gaur egun, txatbotak Google Assistant-en moduko laguntzaile birtualen zati dira, eta hamaika erakunderen aplikazio, webgune edota berehalako mezularitzarako plataformen bitartez atzi daitezke. Laguntzaile birtualak ez diren aplikazioen artean aurki ditzakegu entretenimendura bideraturiko bestelako txatbotak, ikerkuntza arlokoak nahiz bot sozialak, azken hauek produktu, hautagai edo gai zehatzen bat sustatzen dutelarik.
Aurrekariak
1950ean izan zen argitaratua Alan Turingen "Konputagailuen Makineria eta Adimena" liburua, eta bertan gaur egun Turingen test moduan ezagutzen duguna proposatu zuen adimena neurtzeko irizpidetzat. Irizpide honen oinarria honakoa da: programa informatiko batek giza epaile batekin denbora errealeko elkarrizketa bat mantentzeko duen gaitasuna, azken hau makinarekin ala beste gizaki batekin ari den konturatu gabe -elkarrizketaren edukia soilik hartuz kontuan, noski-. Turingen proposamenak izandako sona handiak interesa piztu zuen Joseph Weizenbaumen 1966an argitaratutako ELIZA programarekiko, zeinak gai baitzirudien bere erabiltzaileei benetako gizaki batekin ari zirela sinestarazteko. Hala eta guztiz ere, Weizenbawn berak sekula ez zuen aldarrikatu ELIZA izatez adimentsua zenik, eta bere txostenaren sarreran programaren barrenak argitara ateratzeko ariketa moduan azaldu zuen txostena bera. "Adimen artifizialari dagokionez ... makinak modu liluragarrian lan egiteko sortuak dira, maiz behatzaile eskarmentatuena ere lelotzeko adina. Baina behin programa baten funtzionamendua agerian dela ... bere magia desagertu egiten da; prozedura multzo soil bat besterik ez zaigu gelditzen ... Behatzaileak zera dio bere buruari: 'Nik neuk idatz izan nezakeen hau'. Eta pentsamendu horixe buruan duela, 'adimentsu' etiketaren ordez 'ikusbera' jarriko dio ... Txosten honen helburua azalduko dudan programaren inguruan modu horretako berrebaluaketa bat eragitea da. Programa gutxik izan dute honetarako hainbesteko premiarik."ELIZAren funtzionamendurako ezinbesteko eragiketak (ordudanik gainontzeko txatbot diseinatzaileek erruz kopiatuak) sarrerako testuan hitz eta esaldi bereziak bilatzean datza; gero, horien araberako aurrez prestatutako erantzunak emango ditu, itxuraz zentzuzkoa den modu batean jarraituz elkarrizketa (adibidez: "AMA" hitza duen edozein sarrerari "KONTADAZU GEHIAGO ZURE FAMILIAZ" erantzunez). Hori dela eta, uler gaitzakeen itxura ematen du programak, benetan oso azaleko prozesamendu bat besterik burutu ez duen arren. ELIZAK horrelako ilusio bat sortzea espero baino errazagoa dela erakutsi zuen, giza epaileok -"adimentsutzat" har daitekeen erantzun bat jasotzean- elkarrizketatzaileari zalantzaren onura emateko prest egoten baikara.
Interfaze diseinatzaileek zera ikasi dute, gizakiok ordenagailuen erantzunak zinez benetakotzat hartzeko dugun jarrera hori -nahiz eta benetan eredu bilaketa sinple batean oinarritutakoak izan- bestelako helburu erabilgarriak erdiesteko erabili dezaketela. Jende gehienak nahiago izaten du gizakien antza duten programekin jardun, eta honek abantaila mardula eskaintzen die txatbotetan erabiltzen diren moduko teknikei erabiltzailearengandik informazioa eskuratu behar duten sistema interaktiboetan. Hori bai, informazioa nahiko sinplea eta aurrez finkatutako sailetan sailka daitekeenean soilik. Adibide bat jartzearren, online laguntza sistemek txatboten erabilera arrakastatsua egin dezakete erabiltzaileak behar duen laguntzaren esparrua identifikatzeko, modu horretan menu sistema batek edo bilaketa formal batek eskaini dezakeena baino interfaze lagungarriagoa erakutsiz. Gisa honetako aplikazioek aukera ematen dute txatboten teknologia "ikusbera" moduan beharrean, "metodo konputazionaletarako zinez erabilgarritzat" ikusteko.
Garapena
Historiako lehen txatbot klasikoak ELIZA (1966) eta PARRY (1972) dira. Azkenaldiko programa nabarmenen artean, berriz, A. L. I. C. E., Jabberwacky eta D. U. D. E (Agence Nationale de la Recherche eta CNRS 2006) aurkitu ditzakegu. ELIZA eta PARRY idatzizko elkarrizketak simulatzeko soilik erabiltzen ziren arren, gaur egungo hamaika chatbotek joko edota web bilaketarako tresnak era barnebiltzen dituzte. 1984an "The Policeman's Beard is Half Constructed" liburua argitaratu zen, ustez Racter txatbotak idatzia (kaleratu zutenean horretarako gai ez izan arren).
Adimen Artifizialaren (AAren) ikerketa eremu garrantzitsu bat hizkuntzaren prozesamendua da (HP). Normalean, AAren baitako arlo ahulenek software berezia edota espresuki behar dituzten funtzioetarako sorturiko programazio lengoaiak erabiltzen dituzte, hala nola, A.L.I.C.E.k erabiltzen duen AIML markaketa hizkuntza. AIML esklusiboa zen A.L.I.C.E.n elkarrizketarako agente funtzioekiko, baina ordudanik Alicebot deituak izan diren beste hainbat txatboten garatzaileek ere erabili dute. Dena dela, A.L.I.C.E. soilik eredu bilaketan oinarritzen da, inolako arrazoinamendu gaitasunik gabe, 1966an ELIZAk egiten zuen bezalaxe. Hau ez da AA indartsutzat hartzen, horretarako jakinduria eta arrazoinamendu logikorako gai izan behar bailuke
Jabberwackyk erabiltzailearekin denbora errealean izandako elkarrekintzaren bitartez ikasten ditu erantzun berriak eta testuingurua, datu base estatiko batetik sortu ordez. Txatbot berriago batzuek denbora errealeko ikaskuntza eboluzio algoritmoekin nahasten dute, zeintzuk euren komunikatzeko gaitasuna optimizatzen baitute izandako elkarrizketa bakoitza kontuan hartuz. Dena den, gaurdaino ez da existitzen helburu orokorreko elkarrizketarako adimen artifizialik, eta software garatzaile batzuek nahiago izaten dute aspektu praktikoetan lan egin, hots, informazioaren eskuratzean.
Txatbot lehiaketek Turingen testak edo helburu zehatzagoak izaten dituzte ardatz. Urtero antolatzen diren lehiaketa horietako bi dira Loebner Saria eta Chatterbox Erronka.
Erabilera elkarrizketa sistemetan
Txatbotak, besteak beste laguntzaile birtualen elkarrizketa sistemetan txertatu ohi dira, solaserako edota euren sistema adituaren eremutik at dauden gaiez aritzeko gaitasuna emanez sistema horiei.
Mezularitza plataformak
Gaur egun txatbotek erabilera zabala dute Facebook Messenger, WeChat eta Kiken gisako berehalako mezularitza plataformetan -entretenimendura zuzendurik-, baina baita txikizkarien bezeroentzako arreta, salmenta eta marketin zerbitzuetan.
Txatbotak erabiltzaileen kontaktu edota taldeko txat bateko partaide moduan agertu ohi dira. Nordea Bank, Domino's, Pizza Hut, Disney eta Whole Foodsen moduko enpresek euren txatbot propioak sortu dituzte bezeroekin harremana hobetzeko, euren produktu eta zerbitzuak sustatzeko eta euren bezeroei produktuak eskatzeko erraztasunak emateko.
App eta webgunetan
Aurreko txatbot belaunaldiak enpresen webguneetan aurki zitezkeen, hala nola, Alaska Airlinesen Ask Jenn -2008an martxan jarria - edota 2011n Expediak jaurti zuen bezeroen arreta zerbitzurako agente birtuala. Belaunaldi berriagoetan aurkitu dezakegu, beste hainbesteren artean, IBMren "Rocky", New Yorkeko startupentzako eta e-merkataritzarako Rare Carat plataformak 2017an kaleratu zuen txatbota, diamante erosle hasiberriei diamante bat erostearen moduko prozesu eskergan zehar lagun ziezaien.
Enpresen barne plataformak
Beste enpresa batzuek txatbotak barne mailan erabiltzeko moduak aztertzen dituzte, besteak beste, bezeroen laguntzan, giza baliabideei dagokienez edota baita gauzen Internetaren inguruko proiektuetan ere. Diotenez, Overstock-ek -adibide bat jartzearren-, gaixotasunagatik baja bat eskatzeak dakartzan prozesu sinple baina denbora dezente eskatzen dutenak automatizatzeko Mila deituriko txatbota sortu omen du. Modu berean, SAP, Lloyds Banking Group, Eskoziako Banku Erreala, Renault, Citroën aurki ditzakegu txatboten maila ezberdinetako erabilera egiten duten enpresen artean.
Jostailuak
Nagusiki informatikara bideratutako gailuez haratago ere iritsi dira txatbotak, hala nola, jostailuetara..
Kaixo Barbie panpina famatuaren internetera konektaturiko bertsio bat da, zeinak ToyTalk konpainiak eginiko -eta aurrez smartphone aplikazioetan, haurrentzako pertsonaiak sortzeko erabilitako - txatbot bat baitarabil. Pertsonaia horien portaera izaera zehatz bat simulatzen duten arau multzoen bitartez mugatzen da, eta istorio bat ere sortzen dute.
IBMren Watson ordenagailua CogniToysen moduko enpresen txatbotetan oinarritutako, hezkuntzara bideratutako eta haurrekin elkar eragiteko prestatuko jostailuen oinarri gisa erabili izan da.
Txatboten sorkuntza
Txatbot baten sortze prozesuak web orri ala aplikazio mugikor baten antzeko bidea darrai. Diseinu, eraikuntza eta analisi faseetan bana daiteke.
Diseinua
Erabiltzailea eta txatbotaren arteko elkarrekintza zer nolakoa izango den zehazten duen prozesua da honakoa. Diseinatzaileak txatbotaren izaera, erabiltzaileari jaurtiko dizkion galderak eta elkarrekintza orokorra ere definituko ditu. Elkarrizketaren diseinuaren azpi-fase bat bezala ere ikus daiteke. Prozesu hau azkartzeko asmoz, diseinatzaileek dedikaturiko txatboten diseinu tresnak erabil ditzakete, berehalako aurrebista, talde lanerako erraztasunak eta bideora esportatzea ahalbidetzen dutenak. Txatboten diseinuaren atal garrantzitsua dira erabiltzaile probak ere; eta interfaze grafikoak probatzeko jarraitzen diren printzipio berberak jarraituz burutu daitezke.
Eraikuntza
Bi jarduera nagusitan bana dezakegu eraikuntza fasea: alde batetik, erabiltzailearen asmoa ulertzekoan, eta erantzun zuzena ematekoan. Lehendabizikoak erabiltzailearen sarrera ulertzea inplikatzen du, hots, inolako formaturik gabeko testua ulertzea, eta horretarako HNPrako motor bat erabiltzea aukera aproposa izan daiteke. Bigarren zatiak, berriz, hurbilketa anitz eska ditzake, txatbotak ematea nahi dugun emaitzaren arabera.
Analisia
Beste edozein softwarerekin egiten den modu berean, txatbotaren portaeraren jarraipena ere egin daiteke errore eta arazoak antzemateko. Azken erabiltzailearen esperientzia hobetzen lagun dezakeen bestelako informazioa ere eskura daiteke modu honetan.
Txatboten garapen plataformak
Txatboten eraikuntza, proba eta hedatzea hodeian oinarritutako txatboten garapen plataformetan egin daiteke, horretarako Oracle Hodeieko Plataforma ala IBM Watson moduko Zerbitzu gisako Hodeiko Plataformen hornitzaileetara joaz. Plataforma hauek Hizkuntza Naturalaren Prozesamendua, Adimen Artifiziala eta Zerbitzu gisako Backend Mugikorra eskaintzen dituzte txatboten garapenerako.
Vallorcine
Vallorcine Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Txatbot
Euskarazko txatbotak
Aipatu behar genuke ez direla proiektu independenteak; Ber2Tek sortu zuen partzuergo berbera BerbaTek izeneko beste proiektu batean aritu zen 2009-2011 urteetan, eta proiektu horretarako ere demo batzuk prestatu zituzten. Anhitz, hain justu, BerbaTeken aurretik etorri zen, eta bere aurretik Hizking XXI proiektua ere izan zuten eskuartean IXA taldeak eta Elhuyar Fundazioak 2002 eta 2004 urteen artean.
Erabilera maltzurra
Txatbot maltzurrak txat gelak spamez eta iragarkiz betetzeko, giza portaera eta elkarrizketak imitatzeko ala jendea euren datu pertsonalak ematera bultzatzeko -hala nola, banku kontuen zenbakiak- erabili ohi dira. Yahoo! Messenger, Windows Live Messenger, AOL Instant Messenger eta beste hainbeste berehalako mezularitzako protokolotan aurkitu daitezke normalki. Zitatako webgune batean profil pertsonal faltsuak sortzeko erabilitako txatbot baten inguruko txosten bat ere argitaratua izan da.
Vallorcine
Biztanleria
2007an Vallorcine udalerrian erroldatutako biztanleak 416 ziren. Familiak 180 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (48 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 64 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 461 etxebizitza zeuden, 188 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 213 bigarren erresidentzia ziren eta 60 hutsik zeuden. 325 etxeak ziren eta 132 apartamentuak ziren. 188 etxebizitza nagusietatik 124 bere jabearen bizilekua ziren, 49 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 56 etxek lau zituzten eta 70 etxek bost zituzten. 151 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 98 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 75 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 255 ziren, horien artean 204 aktiboak ziren eta 51 inaktiboak ziren. 204 pertsona aktiboetatik 197 lanean zeuden (112 gizon eta 85 emakume) eta 7 langabezian zeuden (5 gizon eta 2 emakume). 51 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 75 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 14 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 27 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 4 zurginak, 2 argiketariak, 5 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
Juan Jose Alkain
Juan Jose Alkain Iruretagoiena, Udarregi ezizenez ezagunagoa, (Aia, Gipuzkoa, 1829ko urriaren 1a - Usurbil, Gipuzkoa, 1895eko urriaren 2a), gipuzkoar bertsolaria izan zen. Aiako Uztaeta-buru baserrian jaio zen, baina bere bizitzako zatirik handienean Usurbilgo Artikula-aundi baserria izan zuen bizileku.
Errege-opil
Errege-opila tradizio kristauko herrialde zenbaitetan urtarrilaren 6an Epifania edo Errege Eguna ospatzeko prestatu eta jaten den opil gozoa da, eraztun edo koroa itxurakoa, brioxa- oreaz egina, fruitu melatuekin apaindua eta batzuetan esne-gain, krema edo trufaz barrubetea.
Vallorcine
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 harategi zen eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Vallorcine udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bokel (Rendsburg-Eckernförde)
Bokel Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Errege-opil
Ohikoa da barruan sartzea kutun moduko objektu txiki bat (zeramikazko edo plastikozko panpinak) eta baba bat, normalean. Garai batean baba aurkitzen zuena egun horretako errege izendatzen zen. Gaur egun, tradizio berriaren arabera, ohikoa da kutuna aurkitzen duena errege izendatzea eta baba aurkitzen duenari opila ordainaraztea.
Ohiko osagaiak hauek dira: indar-irina, gurina, esnea, azukrea, legamia, arrautzak, gatza. Nahieran: laranja eta limoi azala, likoreren bat, kanela, laranja-lorea ren ura, mazapana. Apaintzeko: fruitu melatuak, almendrak, pinaziak, azukrea.
Noyack (New York)
Noyack Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Suffolk konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Juan Jose Alkain
Nekazaria zen bizibidez, eta plazarik plaza bat-bateko saioetan asko ibili zen. Haren bertso askorik ez zaigu heldu, alfabetatugabea baitzen. Bertso paperen bat argitaratu nahi zuenean, Usurbila jaisten zen; han, berak diktatutako lerroak idazten zizkion herriko organista Jose Txikik.
Aita Zabalak Udarregi bertsolaria (1966) liburuan bildu zituen Udarregiren bertso paperak. Ospetsuenak, britainiarrek Donostia erre zuteneko gertaerei jarritakoak, 1893an eginak.
José Otalora
José Otalora Carrillo de Albornoz (Gasteiz, 1870a - Gasteiz, 1948ko otsailaren 24a) gasteiztar abokatu eta politikari kontserbadorea izan zen. Gasteizko alkatea izan zen 1909an.
Errege-opil
Izena
Portugalen, Bolo Rei; Espainian, oro har, roscón de reyes eta rosco de reyes; Katalunian, tortell de reis; Galizian, Roscón de Reis. Frantzian, berriz, hegoaldean, Gâteau des rois, Couronne des rois, Royaume des rois eta Coque des rois (okzitanieraz: reialme, reiaume, corona, tortèl dels reis) izenekin ezaguna da eta errege-opilaren berdin-berdina, baina iparraldean eta Belgikan Galette des Rois izenekoa jaten da, itxura eta elaborazio desberdinekoa: hostorez ko opil bat da, frangipanez (almendra-kremaz), kremaz edo txokolatez betea. Amerikako herrialde batzuetan ere jaten da, batez ere Mexikon (rosca de reyes) eta Estatu Batuetako Luisianan (King’s cake).
José Otalora
Bizitza
José Otalora Gasteizen jaio zen 1870ean. Gurasoak José Gabriel Otalora Irizar eta Elvira Carrillo de Albornoz Encio zituen.
Errege-opil
Historia
Errege-opilaren jatorria erromatarren Saturnalia festekin lotuta dagoela dirudi, baina beste batzuen iritziz Abenduko koroarekin lotzen dute. Festa horiek Saturno jainkoaren omenez egiten ziren, erromatarrek ospa zezaten egunak luzatzen hastea, neguko solstizioa atzean utzita. Egun haietan opil biribil batzuk prestatzen zituzten, piku, datil eta eztiz hornituak. Jada III. mendean bazen barrenean baba lehor bat sartzeko ohitura, eta aurkitzen zuena errege izendatzen zuten aurrez ezarritako denbora epe baterako.
Caspar Friedrich Wolff
Caspar Friedrich Wolff (Berlin, 1734ko urtarrilak 18-San Petersburgo, 1793ko otsailak 22), enbriologiaren sortzaileetako bat izan zen.
Biografia akademikoa
1759an, Wolff Halleko Unibertsitatean graduatu zen Theoria Generationis izeneko tesi batekin.
Zazpi urteko gerran, Wolff armadara deitua izan zen prusiar armadako mediku bezala. Itzuli zenean, bizitza akademikoan berriz sartzeko arazo handiak izan zituen. Azkenik, 1767an eta Leonhard Euler matematikariaren laguntzarekin, anatomia katedra bat lortu zuen San Petersburgoko Zientzia Akademian.
Bere ikerketa eremuak, Enbriologia, Botanika eta Anatomia izan ziren.
Lana
Bere Theoria Generationis lanean, Wolffek, euren garaian Aristotelesek edo William Harveyk defendatu zuten epigenesiaren teoria berreskuratu zuen. Honela, bizidunak, jada hazian aurreeratuak zeudela zioen teoria tradizionalaren aurka egiten zuen (aurreformazionismoa). Lana, hiru zatitan banatuta zegoen, landareen garapenari buruzkoa bat, animalien garapenari buruzkoa bigarrena, eta kontsiderazio teorikoak azkenik:
1759ko Theoria Generationisen zein 1769-69ko De Formatione intestinorumen, Wolffek, enbrioia, "funtsezko indar" (vis essencialis) material bati esker forma hartzen joango zen fluido homogeneo batetatik abiatuta eratzen zela defendatu zuen, aurreformazionisten mekanizismoari aurre egiten zion azalpen bat.
Ondarea
Bere ikuspuntuak ez ziren ondo hartuak izan, bereziki Albrecht von Hallerren aldetik.
Bere lana, oso ezaguna izan zen XVIII. mendearen amaieran. Zientzialariek, Johann Friedrich Blumenbach kasu, zein filosofoek, Johann Gottfried Herder kasu, euren lanetan aipatzen dute.
Laburdura
C. F. Wolff laburdura, Caspar Friedrich Wolff aipatzeko erabiltzen da landareen deskribapen eta sailkapen zientifikoan autoritate bezala.
Yang Shuyu
Yang Shuyu, txineraz 杨 舒予, (Guangdong, Txina, 2002ko martxoaren 6a) saskibaloi jokalari txinatarra da.
Biografia
2017ko Asiako Emakumeen 16 urtez azpiko Saskibaloi Txapelketako brontzezko domina irabazi zuen Txinako selekzioarekin. Yang Liwei saskibaloi jokalariaren arreba da.
Txerri-tenia
Txerri-tenia edo zizare-nagusia (Taenia solium) Cestoda klaseko bizkarroi platelmintoa da.
2, 3 eta 8 m luze ere egin daitekeena eta kolorez zurixka da. Bi kako ilara eta lau bentosa ditu buruan. Tenia zizareak 900 segmentutaraino izan ditzake gorputzean. Ez du digestio aparaturik; zerrien hesteetan hazten da eta bere azaletik bideratzen du horietan hartzen duen hazkurria. Arrautzez ugaltzen da; horietatik sortzen diren larbak zerriaren giharretan kokatzen dira zorro itxurako puslak eratuz. Larba horiek dituen haragiak eragiten dio gizakiari teniasi gaitza.
Piamater
Piamaterra garuna eta bizkarrezur-muina biltzen dituen mintz baskular mehea da, meningeak osatzen dituzten hiru mintzen artean barnekoena. Piamaterrak koroideo-oihalak eratzen ditu, eta hortik sortzen dira plexo koroideoak.
Buteni
Buteni Errumaniako udalerri bat da, Arad konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
PEN
PEN ("Poets, Essayists and Novelists") edo International PEN literatura arloko nazioarteko erakundea da, idazleen arteko elkartasuna eta laguntasuna sustatzeko helburuarekin 1921ean Londonen (Ingalaterra) sortua. Arlo horretako erakunderik zaharrena da munduan, bai eta giza eskubideen aldeko betaranoena ere.
Izenak dioen bezala jatorriz poeten, saiakeragileen eta eleberrigileen elkartea bazen ere (garaian editore eta antzerkigileak ere barne hartuz), gaur egun bestelako idazleak ere kontuan hartzen dituzte, kazetariak, itzultzaileak eta historialariak nagusiki, eta beste helburu batzuen artean adierazpen-askatasuna bultzatzea eta jazarritako, kartzelaratutako, torturatutako edo eraildako idazleen aldeko lana egitea dituzte.
International PEN
Erakundea 1921ean sortu zuen C.A. Dawson idazleak. Londresen du erakundeak egoitza nagusia sorreratik, baina gaur egun 145 klub dituzte munduan zehar 104 herrialdetan zehar. Kide guztiek PEN manifestua sinatu behar dute, honako puntuetan laburbil daitekeena:
Idazle Presoak, Itzulpena eta Hizkuntza Eskubideak, Emakume Idazleak, Bakea eta Idazleak eta Idazleak Erbestean izeneko egitasmoak martxan ditu.
Kide ospetsuen artean Joseph Conrad, George Bernard Shaw, Arthur Miller, Mario Vargas Llosa eta Harold Pinter dugu, beste hainbaten artean. Eta nazioarteko klubei eta jazarpen politikoari dagokionez, Kurdistangoa da nabarmentzekoa, Kolonian (Alemania) egoitza baitauka Turkian bertan jarduerak oso mugatuta dituztenez.
Bestela, literatura sariak urtero banatzen dituzte, euren artean Faulkner, Malamud eta Henry Prize sariak.
Euskal PEN
Frankismoaren garaian sortu zuten Euskal Herriko kluba, 1950ean, "Idazkortz" euskal bilkura izenarekin. Ekimenak erbestean zegoen Eusko Jaurlaritzaren sostengua jaso zuen eta Andima Ibiñagabeitia, Jokin Zaitegi, Jon Mirande, Federico Krutwig eta Txomin Peillen izan ziren kideetako batzuk. Hala ere, urtebete eskaseko ibilaldia besterik ez zuten egin.
MTV
MTV (ingelesezko Music Television izendapenaren laburdura) kable bidezko estatubatuar telebista kate bat da. 1981eko abuztuaren 1ean emititzen hasi zen. 1985ean Viacom hedabide taldeak erosi zuen.
PEN
Euskal PEN
2005etik "Euskal PEN Idazluma" saria banatzen dute. 2008tik, bestalde, Basque Writing aldizkaria kaleratzen dute, euskaraz zein ingelesez.
Laveyssière
Laveyssière Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Laveyssière udalerrian erroldatutako biztanleak 113 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 62 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 59etxeak ziren. 46 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 30 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 76 ziren, horien artean 51 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 51 pertsona aktiboetatik 48 lanean zeuden (26 gizon eta 22 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2000. urtean Laveyssière udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Skakavac ur-jauzia (Sarajevo)
Skakavac ur-jauzia (bosnieraz:Vodopad Skakavac) Bosnia-Herzegovina europar estatuko Sarajevo hiritik hamabi kilometrotara dagoen ur-jauzia da, Nahorevo herrian. Bere garaiera 98 metrokoa da. Izadi monumentua izendatu zuten 2002an. Skakavac Natura Erreserbaren elementu erakargarriena da.
Ezaugarriak
Ur-jauzi hau Bosnia-Herzegovinako handiena eta erakargarriena da. Turismoentzako benetako interesgunea da. Ingurua ere ederra da: lurraldean mota askotako zuhaitzak ikus daitezke: pagoak, pinuak, izeiak...
Saint-Marcel (Ain)
Saint-Marcel (Ain) Ain departamenduko Frantziako udalerria da, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.
Nafarroako Brigadak
Nafarroako Brigadak estatu kolpearen aldeko eta Errepublikaren aurkako errekete eta falangista boluntarioez osatutako unitate militarrak izan ziren. Haiek burutu zuten Gipuzkoa eta Bizkaiaren aurkako erasoa. Espainiako Gerra Zibila aurretik antolatuta zeuden eta militar faxisten kontsignak jarraitzen zituzten.
Antolaketa
Nafarroako Brigadetan unitate hauek zeuden:
Gerra krimenak
Forentseen probeekin eta dokumentuekin Nafarroako VI. Brigadaren barruan zeuden Arapiles Mendia IV. Batailoiari, Valdediós Monasterioaren Ospitale Pskiatrikoaren hamazazpi erizainen eta haietako baten alabaren hilketa egozten zaio. Ospitalea Villaviciosan zegoen, Asturiasen. Gertaerak 1937ko urriaren 27 eta 28an izan ziren, goizaldean. Ahozko testigantzen arabera biktimak aurretik bortxatuak eta haien hilobia irekitzera behartuak izan ziren. Erizain baten alaba hamabost urte zituen.
Bitxikeriak
Gaur egungo Bilboko Unamuno plazari 1937an "Brigadas de Navarra" (Nafarroako Brigadak) izena jarri zioten. Lehenago "Plaza de los Auxiliares" izena zuen plaza honek izen frankista mantendu zuen diktadorea hil arte.
Bilboko Nafarroako kaleak brigada honen omenez aldatu zuen izena, lehenago "Calle de la Estación" ("Geltokiaren kalea") zuen izena. Baina karlista hauen aldeko izena begibistakoa ez zenez, izena mantendu zen.
Kontxa (argipena)
Kontxa izenak esanahi zenbait ditu:
Araknoide mintz
Araknoide mintza dura eta piamaterraren arteko mintz fina da. Garuna eta bizkarrezur-muina biltzen dituen mintz baskular mehea da, meningeak osatzen dituzten hiru mintzen artean bigarrena.
Hypsoblennius sordidus
Hypsoblennius sordidus Hypsoblennius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.
Vanneseko barrutia
Vanneseko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 248.015 biztanle ditu 2.935 kilometro koadrotan. Guztira 123 udalerri ditu. Bere hiriburua Vannes da.
Palacios (Texas)
Palacios Texasko hiri bat da. Matagorda konderrian kokatua dago. 2010ean 4,718 biztanle zituen, 12.79 kilometro koadrotan banatuta.
Villagarcía de Campos
Villagarcía de Campos Valladolideko udalerria da, Tierra de Campos eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 384 biztanle zituen.
Zientzien Errusiar Akademia
Zientzien Errusiar Akademia (errusieraz Российская академия наук, Rossískaya akadémiya naúk, edo, bere siglengatik, PAH), Errusiako akademia nazionala da. Erakunde honek, Errusia osoan ditu zientzia institutuak. Ohore bat da akademiako kide bezala aukeratua izatea, eta, egundaino, 860 berezko kide ditu akademiak. Sobietar garaian, SESBeko zientzien akademia bezala ezagutzen zen, eta bere buruzagitza Moskun ezarri zen. Akademiako lehendakaria Alexander Sergeev da (2017ko irailean hautatua).
Historia
Petri I.a Errusiakoak sortu zuen akademia San Petersburgon, eta 1724ko urtarrilak 22ko senatuaren dekretuaren bidez abian jarria. 1724 eta 1917 bitartean San Petersburgoko Zientzien Akademia deitua izan zen. Bertan lan egiteko gonbidatuak, matematikariak, Leonhard Euler, Christian Goldbach, Nicolas Bernoulli eta Daniel Bernoulli kasu, enbriologialariak, Caspar Friedrich Wolff kasu, astronomo eta geografoak, Joseph-Nicolas Delisle kasu, fisikariak, Georg Wolfgang Kraft kasu, eta historialariak, Gerhard Friedrich Müller kasu, ziren.
Yekaterina Dashkova printzesaren zuzendaritzapean, (1783 eta 1796 artean, alegia), akademia kontratatu zuten errusiar hizkuntzako hiztegi akademiko handia biltzeko. Herrialdeko urruneneko tokiak esploratzeko espedizioek, buru bezala, akademiako zientzialariak zituzten, edo bertako partehartzaile aktibo gehienak. Hauek ziren Vitus Beringek Kamtxatkara eginiko bere bigarren espedizioko partaideak, 1733 eta 1743 artean, eta Peter Simon Pallasek Siberiara eginikoetan. 1925ean, Zientzien Errusiar Akademia, "Batasun osoko gorengo instituzio zientifiko" bezala errekonozitu eta SESBeko zientzia akademia bezal berrizendatu zuen. SESBeko zientzia akademiak, Zientzien Akademia nazionala sobietar errepubliketan ezartzen lagundu zuen (Errusiako Sobietar Errepublika Sozialista Federatiboan izan ezik), kasu askotan, zientzialari garrantzitsuei, beste errepublika batzuetan lan egin eta bizitzea baimenduz.
1934an, akademiako buruzagitzak, San Petersburgotik, herrialdeko hiriburua zen Moskura eraman ziren, zenbait institutu akademikorekin batera.
Sobietar Batasunaren kolapsoaren ondoren, 1991ko abenduak 2an Errusiar Federazioko presidentearen dekretuz, Zientzien Errusiar Akademia berrezartzen dute, SESBeko zientzia akademiaren instalakuntza guztiak oinordetuz Errusiako lurraldean.
Islamiar arkitektura
Islamiar arkitektura edo arkitektura islamikoa Islamaren kultura duten edo izan dutenen arkitektura da, erlijio honen sorreratik gaur arte, batez ere Al-Andalus eta India arteko eskualdeetan garatu dena. Horrela, arkitektura mota honen eraikinak Espainian, Afrikaren iparraldean, Ekialde Hurbilean, Iranen, Indian eta Txinan aurkitzen dira.
Arkitektura-kultura honen elementu nagusiak zutabea, arkua eta kupula dira, hiru elementu hauen konbinaziotik lortzen baitu bere originaltasuna. Jatorria persiar arkitekturan, batez ere Partiakoan, duela esan ohi da, nahiz eta inguruko kulturetako eragin ugari izan, adibidez bizantziar arkitekturak eragindakoa.
Historia
Islamaren zabalkundearen garaiko arteak kristau eta bizantziar estiloak hartu zituen bere baitan -forma helenistikoen eta erromatarren isla-, eta baita Pertsiako tradizio artistikoak ere. Islamaren aurreko Arabiak ez zien ezer berezirik utzi hurrengo belaunaldiei, idazkera apaingarria izan ezik.
Arabiarrak herri nomadak zirenez gero, ez zuten monumenturik eraikitzen. Mahomet profeta hil eta hurrengo mendean, edozein leku izan zitekeen islamiarren otoitz gune, berdin zion eliza kristaua izan, musulmanek otoitzerako hartua, edo lauki formako soro bat, harresi batez mugatua. Baina VII. mende bukaeratik aurrera, islamiar buruzagiek, erabat erroturik zeudelarik beren mendean hartutako lurraldeetan ordurako, meskita eta jauregi handiak eraikitzen hasi ziren, beren boterearen adierazgarri, beren eraikuntza berriak islamaren aurreko eraikuntza guztien gainetik nabarmentzea nahi baitzuten, bai tamainaz bai distiraz.
Esan liteke arkitektura musulmana Sirian sortu zela omeiarren garaian eta joera elkarren oso desberdinak bildu zituen, bizantziarra, pertsiarra eta egiptoarra esaterako. Arkitektura horrek ez zuen simetriarik ia, aurretik proiektu bat egin gabe eraikitzen zirela lanak dirudi. Bestalde, musulmanen eraikuntzek ez zioten berrikuntzarik ekarri arkitekturari, eta eraikuntza horietan apaingarriak dira osagai nagusiak, eraikuntzen barrualdekoak batez ere. Eraikuntzetako beste osagai aipagarrietako bat kupulak dira, ekialdeko musulman arkitekturan erabiliak gehienbat. Ferra arkua, erdi puntuko arkua, arku zorrotza, etab. erabiltzen ziren, baina Al-Andalusen ferra arku bisigodoa erabili zen gehiena.
Meskitak
Arkitektura eraikin nagusiak erlijiozkoak ziren, meskitak, hilobiak eta madrasak, hain zuzen ere. Baina meskita zen eraikuntza guztien artean nagusia.
Seljuktarrak islamiar munduko herri nagusi bihurtu zirenean meskita eredu berri bat osatu zuten ; garai berri horren adibide da Ispahango meskita (XI. mendea). XV. mendean, ordea, Tabrizeko Meskita Urdinarekin, eredu berri bat sortu zen, zabalkunde handia izan zuena. Patiorik gabeko meskitak ziren, erdian areto zabal bat eta estalki gisa kupula handi bat zutenak. Garai hartan minareteak gero eta garaiagoak eraikitzen zituzten: oinarria oktogonala zuten, eta zilindro ikusgarri bat izaten zen dorrea. Otomandar turkiarrek, Konstantinopla mendean hartu ondoren, Hagia Sofia tenplu kristaua meskita bihurtu zuten eta harekin eredu berri bat sortu zuten, bizantziar tenpluaren tankerakoa. Eredu horren adibide dira Istanbuleko Suleiman Handiaren Meskita (XVI. mendea) eta Meskita Urdina (XVII. mende hasiera).
Jerusalemgo Arrokaren Kupularen meskita handia (692an amaitua) izan zen musulmanen lehenengo eraikuntza handia. Deanbulatorioaren gainean du kupula. Hormak eta arkuak mosaikoz apaindurik daude goitik-behera, landare gaiez eta ordu arte ohikoak ez ziren beste zenbait osagaiez ere: bitxiak eta koroak, iraniar jatorrizko teilatu hegalak, zuhaitz handiak.
Damaskoko Meskita Handia 706-715 urteetan eraiki zen gutxi gora-behera, omeiarren garaian alegia. Meskita hori ereduzko meskita gisa har daiteke. Antzinako erromatar santutegi baten gainean eraiki zen. Hauek dira meskita horren atal nagusiak : arkupez inguratutako patioa (sala), erdian iturri bat duena, otoitz aretora (harani) sartu aurretik fededunak garbi daitezen ; santutegia (mihrab) otoitz aretoan dago, kanpoko harresira erantsia ; eta dorrea edo minaretea, patioko harresian, Mekarantz begira. Hormak Bizantzioko mosaiko beiratu ederrez daude apainduak. Gaur egun arte iritsi diren mosaiko horietako zatiak paisaia eta arkitektura ikuspegiak dira, inguruan apaindura ugariak dituztenak urrearen gainean eginak.
Samarrako Meskita Handia da lehenengo kalifen arkitektura lan aipagarrietako bat (848-852), munduko meskita handienetako bat tamainaz ; 38.000 m²-ko eremua du. Eremu horren ia erdia 464 zutabek eutsitako zurezko teilatu batek estaltzen zuen. Teilatua eta antzina hormak apaintzen zituzten mosaikoak desagertu egin dira ia erabat. Minaretea da eraikuntza horren ezaugarri nagusia. Eskailera kiribil batek inguratzen du minarete, eta horretatik igotzen da tontorreko plataformara ; egitura horrek antzinako Mesopotamiako ziguratak ekartzen ditu gogora.
Kordobako Meskita hartu behar da eredutzat Samarrako Meskita Handia nolakoa zen irudikatzeko (786an eraikitzen hasia). Kordobako meskitak, 1236an hiria konkistatu ondoren gurtza kristaura egokitu bazen ere, egitura islamiarra du oinarri-oinarrian. Jatorrizko oina Samarrakoaren antzekoa zuen. Eraiki eta berrogeita hamar urtera handitu egin zuten meskita, eta arkuak erantsi zitzaizkion ; 961-965 bitartean arkupea zabaldu zen berriz ere, eta zortzi habearte erantsi zitzaizkion handik hogei urtera. Eranskin ugari horien bidez, ikus daiteke argi eta garbi antzinako meskitak zenbateraino ziren malguak, eraikuntza laukoiztu baitzitekeen oinarrizko eredutik baztertu gabe. Sarreran zutabe sail bat ikusten da ; arku behereenak ferra arkuak dira, zutabe apal eta mehetatik sortuak. Zutabe horiek arkuez gainera harrizko habeak eusten dituzte, eta horiek bigarren arku ilara bati eusten diote.
Madrasak
Madrasak ikasteko guneak ziren (Korana ikasteko guneak, batez ere) eta meskitari erantsita egoten ziren ; liburutegiak, irakurketa aretoak, gelak eta zenbaitetan ikasleentzat logelak ere izaten zituzten. Lehenengo madrasak XI. mendean eraiki ziren, eta meskitako patioaren ondo-ondoan egoten ziren. Madrasa nagusietako bat Hasan sultanaren Kairokoa da, seljuktarren garaikoa.
Jauregiak
Jauregiak kalifen edo emirren bizilekua ziren, eta ez zegoen jauregi eredu jakinik.
Oro har, lorategi eta iturri ugari izaten zituzten. Aipatzekoa da Granadako Alhambra Jauregia, estilo guztiz moriskoan eraikia. Hura izan zen Behe Erdi Aroan Iberiar Penintsulan eraiki zen azken gotorleku musulmana. Jauregiko alderdi aberatsena, Lehoien Patioa eta haren inguruko pabiloiak, 1354-1391 bitartean eraiki ziren. Zutabeak fin-finak dira eta oso forma berezietako arku goratuak eusten dituzte ; hain dira bereziak arkuetako formak, eta hain daude era berezian elkarri loturik, ezen amaraun bat osatzen dutela esan daitekeen. Jauregiaren barrualdeko geletan ere apaindura edenak eta landuak daude igeltsuaren gainean, simetria eta erritmo handikoak.
Hilobiak, bainutegiak eta beste
Hilobiak Ekialdean eraiki ziren batez ere. Askotan, meskitekin batera eraikitzen ziren ; lauki formakoak izaten ziren, kupula batez amaituak. Era horretakoa da Samarkandako Tamerlanen Hilobia (XV. mende hasiera).
Bestalde, bainutegiak eraikuntza publikoak ziren ; Bagdaden esate baterako, bi nola bat bainutegi zeuden, eta Kordoban bostehun inguru.
Coccyzus rufigularis
Coccyzus rufigularis Coccyzus generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.
Arkale
Eskaladarako gune aproposa da. Inguruetan 1939-40 urteetan eraikitako Vallespín izeneko gotorlekua dago.
Esan izan dute Arkaleko harkaitzetan zegoen gaztelu hau Txingudi badia zelatatzeko talaia bat zela. Beste batzuek erromatarren garaian Arditurri meategien eta Oiassoko kaien arteko bidea zaintzeko zerbait gotortua eraiki zutela. Erdi Aroan, Nafarroako erregeek zeukaten Beloaga gaztelua Gaztelako Alfontso VIII.ak 1200ean eskuratu zuen arte, Semenez Arradakoak idatzitako kronikan jasota.
Ezaugarriak
Arkaleko harkaitzek mendi-gandor moduko bat osatzen dute –hego-ekialdetik ipar-mendebaldera doan arku bat marraztuko balu bezala– Irundik Oiartzunera joateko irispidea itxiz. Beraz, Gipuzkoako gune estrategiko bat da. Goialdea 266 metroko kotan dago; hortik pendizean jaisten da iparraldera eta hegoaldera, aldapa gutxiagoko eremuak aurkitu arte, 230 metroko kotaren inguruan; hortik bailarara bide leunagoa dago. Haustura sakonak eta koskak dituzten harkaitzek osatzen dute katearen ardatza, eta hori, noski, defentsa natural nabarmena da.
Nereida (satelitea)
Nereida (grezieraz: Νηρηΐδα) Neptunoren satelite bat da. 340 Km diametroa du. Gerard Kuiperrek aurkitu zuenean, Neptunoren azken satelitea zela uste zuten baina gero Psamata aurkitu eta postua kendu zion. Azalean metano du.
Arkale
Ezaugarriak
Gainaldean, lau angeluko bi esparru ikus daitezke, zeinek, altuera desberdinetan, osatzen baitituzte gailurraren defentsa-egiturak. Bertan dauden haitz naturalez baliatzen dira zati batean, eta gera daitezkeen hutsuneak harlanduzko horma sendoz itxita daude. Horma horiek nabarmenagoak eta handiagoak dira hegoaldean, non azaleratzen diren haitzek plataformak agerian uzten baitituzte.
XIX. mendean liberalek okupatu zuten Arkaleko gotorlekua kokatu zeneko Erdi Aroko gazteluaren hondakinak dira; gotorleku horren hondakinak dira ikusten diren hondakin gehienak. Urrutitik ikus daitezke horma sendo horiek. Goiko plataformak turuta formako irteera bat dauka mendebal aldera; badirudi irteera horrek gaur egun desagertuta dagoen eremu hori ixten zuen tiratzaile-gune batera eramaten zuela, bai eta munizio-biltegi batera ere; azken hori erraz ezagut daiteke, oso itxia eta hermetikoa delako. Ipar-hegoalderantz zeharkatuz mendia, behealdean, non aldapa txikiagoa den, bi sarrera daude, harkaitzean irekita dauden bi aho, mendia gurutzatzen dutenak eta bi behategi-postutara eramaten dutenak: bat amaituta dago, bestea induskatuta baina amaitu gabe. Barruko korridoreek arrapalak, eskailerak eta gelatxoak dituzte. Zati batzuetan, hormak hormigoiz gaineztuta daude. Galerietako batean, sarrerako arkuan armadako ingeniari-kidegoko armarri bat dago. Behatokiko iparraldeko irteeran, behategi-postuetako bat hormigoiz egina dago –bunker bat dirudi– eta landarez itxita zati handi batean; beste irteerak leize-zulo bat dirudi, indusketa ondoren ez baitzaio azken ukiturik eman eta ez baitu beharrezko egitura militarrik.
Eptatretus polytrema
Eptatretus polytrema Eptatretus generoko animalia da. Arrainen barruko Myxinidae familian sailkatzen da.
Kapital-merkatu
Kapital-merkatua finantza merkatu mota bat da, non tituluen salerosketa egiten den (akzioen salerosketa batez ere), burtsan kotizatzen diren aktibo finantzarioen adierazgarriak. Aurrezki eta inbertsio mekanismo batez osatuta dagoela esan daiteke, inbertitzaileei zuzendurik. Kapitalen merkatuaren ezaugarri garrantzitsuenak honakoak dira:
Nicasio Landa
Nicasio Landa Álvarez de Carvallo (Iruñea, 1830eko urriaren 11 - ib., 1891ko apirilaren 11) nafar mediku bat izan zen. XIX. mendean jazotako Espainiako kolera izurriteetan nabarmendu zen. Zirujau eta osasun militarreko estratega bat izan zen. Nazioarteko Gurutze Gorriaren espainiar ordezkaritzaren sortzaileetako bat izan zen, Joaquín Agulló, Ripaldako markesarekin batera, eta ondorean Espainiako Gurutze Gorriarena.
Zor-agiri
Zor-agiria kontabilitate dokumentu bat da, non pertsona baten baldintzarik gabeko hitza gordetzen duen (zorduna), bigarrengo pertsona bati ordainduko diona (onuraduna), diru kantitate zehatz bat, denbora epe zehatz batean. Letra eta zor-agiriaren arteko desberdintasuna da zor-agiria igorria izaten dela mailegua hartzen duen pertsona berdinagatik.
Nicasio Landa
Nafarroako Euskal Elkargoko kidea, elkartearen agerkaria zen Revista Euskararen lehen zuzendaria izan zen.
Zor-agiri
Ezaugarriak
Ordainketa formaleko tresna izanik, zor-agiriak hainbat baldintza bete behar ditu.
Nicasio Landa
1962an, Iruñea, bere omenezko izena daraman lehen hekuntzako ikastetxe bat izendatu zen.
Zor-agiri
Zor-Agiria izateko aipamena
Tresna zor-agiria dela adierazi beharko da edo dokumentuan honako hitza barneratuta izan beharko da, ordainketa hitzarmenaren hizkuntza berdinean adierazirik egongo dena. Dokumentua inprimatua izaten denean, zor-agiriaren titulua herrialdearen hizkuntza berdinean idatzirik egon beharko da. Honako baldintza nahitaezkoa da.
Baldintzarik gabeko ordainketaren hitza
Zor-agiriak, kanbio letrarekin[1] alderatuta, diru kantitate bat ordaintzeko eta bere interesak moneta nazionalean zein moneta baliokide internazionalean baldintzarik gabeko hitza barneratzen du. Kantitatea letretan zein zenbakietan adierazirik izan beharko da, ordainketa moneta motarekin batera. Atzerriko monetarekin ordainduz gero, monetaren arteko aldaketa edo baliokidetasuna adireazi beharko da, kontuan hartuko dena bere epemugan. Honako baldintza da beste kreditu tituluetatik desberdintzen duena.
Esan beharra dago, ez legeak ez jurisprudentziak ere ez dute exigitzen ordainketaren baldintzarik gabeko hitza adierazita egotea, nahikoa da ordainketaren promezua inongo baldintzarik ez izatea. Adibideak:
Era berean, harpidedunak nahiko balu, baldintzarik gabeko ordainketaren promesa barneratu daiteke, adibidez:
Mugaeguna
Titulua ordaindua izan behar den eguna izango da mugaeguna. Muga data, zor-agiria sinatu zen data baino beranduago izango da. Zor-agiriak barneratu beharko du non aurkeztu behar den dokumentua bere ordainketarako.
Zor-agiria sinatu den data eta tokia
Zor-agiriak adierazita izan beharko du zein datatan sortu edo sinatu den. Ezinbestekoa da mugaeguna kontuan hartu ahal izateko. Hainbat mugaegun mota: