cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
David Gilmour
Bizitza pertsonala
David Gilmour 1975an ezkondu zen lehen aldiz, Virginia "Ginger" Hasenbein modeloarekin. Lau seme-alaba izan zituzten, Alice (1976an jaioa), Clare (1979an jaioa), Sara (1983an jaioa) eta Mateo (1986an jaioa). Umeak hasi ziren joaten Waldorf Eskolara, baina Gilmourek esan zuenez bertako heziketa “izutzeko modukoa” zen. 1994an Polly Samson idazle eta kazetariarekin ezkondu zen. Bikoteak lau seme-alaba ditu, Charlie (Samsonek Heathcote Williamsekin izan zuena eta Gilmourek adoptatu zuena), Joe, Gabriel eta Romaní.
Davidek hainbat GKErekin egin du lan, hala nola Oxfam, Crisis, Buruko Osasun eta Gaixotasunen Europako Elkartea, Greenpeace eta Amnesty International.
Karina Minaeva
Karina Minaeva (Каріна Мінаєва) edo Karina Minaieva (Карина Минаева) (Eupatoria, Krimea, Ukraina, 1990eko irailaren 21a) ukrainar aktorea eta modeloa da. 2014an Supermodel po-ukrainsky modeloentzako telerrealitate-lehiaketan lehiatzeagatik ezaguna egin zen.
Kurt Lewin
Kurt Tsadek Lewin (Mogilno, Kujavia-Pomerania, Polonia, 1890eko irailaren 9a - Newtonville, Massachusetts, AEB, 1947ko otsailaren 12a) alemaniar psikologo eta filosofoa izan zen (1933an estatubatuar naziotasuna eskuratu zuen). Taldeen psikologia, bizi-espazioa eta pertsonen arteko harremanak ikertzeko interesa agertu zuen. Psikologia sozialaren sortzailetzat jo ohi da saritan.
Berlingo Gestalt Psikologia Eskolako lau handienetako bat da, Max Wertheimer, Wolfgang Köhler eta Kurt Koffkarekin batera. Gizarte zientzietan "eremuaren teoria" proposatu zuen, eta psikologia sozialean oinarrizkoak diren beste autore batzuk trebatu zituen. Nortasunaren teoria dinamiko bat (1935) eta Gatazka sozialen konponbidea (1948) lanak nabarmentzen dira.
Haggbloom eta cols. (2012) 18. lekuan kokatzen dute, psikologian autore handien berrikuspen orokorrean. Bizitza osoan zehar psikologiaren ikasketa zientziaren filosofiako berezko proposamenekin konbinatu zuen, garapen teorikoa ikerketa enpirikoarekin lotzen saiatuz motibazioaren, haurren garapenaren eta portaera sozialaren azterketan, ikasteko edo lan egiteko lekuak zientziaren laguntzarekin gizatiartuz.
Alun Wyn Jones
Alun Wyn Jones (Swansea, 1985eko irailaren 19a) galestar errugbi jokalaria da, bigarren lerroan aritzen dena. United Rugby Championshipeko Ospreys taldean jokatzen du 2005etik. 2006ko ekainaren 11n egin zuen debuta Galesko selekzioarekin, Puerto Madrynen, Argentinaren aurka. 158 partida jokatu ditu talde nazionalarekin, horietako 52 kapitain. Lau Munduko Kopatan parte hartu du, eta hiru aldiz irabazi Sei Nazioen Txapelketako Grand Slama. Selekzioen arteko partida gehien jokatu dituen errugbilaria da. 2019ko Sei Nazioen Txapelketako jokalaririk onena izendatu zuten. British and Irish Lionsen hiru biratan parte hartu du: 2009an, 2013an eta 2017an.
Santa Cruz de Nogueras
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 31 biztanle zituen.
Rock Against Communism
Rock Against Communism (edo RAC) 1970eko hamarkada bukaeran eta 1980ko hamarkada hasieran Erresuma Batuan supremazismo zuriari loturiko kontzertu sorta baten izena izan zen. Eskuin muturreko elkarteek bultzatu zituzten kontzertuok 1978tik aurrera, Rock Against Racism (RAR) mugimenduaren erreakzio gisa.
Geroztik, eskuin muturreko edukia duten rock eta punk taldeak izendatzeko erabiltzen den terminoa da, batez ere eduki arrazista dutenak.
AT&T Center
AT&T Center AEBtako Texas estatuko San Antonio hirian dagoen kirol pabilioi bat da. 2000an inauguratua izan zen eta San Antonio Rampage, San Antonio Spurs eta San Antonio Spurs taldeen jokalekua da.
Estalaktita
Estalaktita (Σταλακτίτης, tanta) karbonato kaltzikoz eta beste mineral batzuez osatutako espeleotema da, leize baten sabaitik eskegita dagoena. Estalaktitak tantaz tanta sortzen dira, zentimetro bakoitzeko urteak hartuz.
Hauen atzekoak dira ere estalagmitak, zeinak estalaktitak ez bezala lurretik hasita goraka sortzen dira. Estalaktiten ur tantak lurrera erortzerakoan estalagmitak eratu egiten dira, tanta horiek mineral batzuk kontserbatzen dituztelako.
Eraketa
Estalaktiten sorrera kareharrizko haitzaren, gehienbat kaltzio karbonatoz eratua, gainean euri uretan deseginda dagoen karbono dioxidoaren erasoaren eraginezkoa da. Erreakzio kimiko honen produktu bezala kaltzio bikarbonatoa eratzen da, uretan oso disolbagarria dena. Haitzuloko sabaian ur honetako tantak azaleratzean alderantzizko erreakzioa gertatzen da: karbono dioxidoak ihes egiten du eta karbono kaltzikoa prezipitatzen da lurzoruranzko tantaren jaitsiera puntuaren inguruan estalaktita sortuz. Oso hazkunde motela dute, 2,5cm hazteko 4000-5000 urte inguru behar izanez. Estalaktita baten kolorea eta forma filtratutako uraren kantitatea eta norabidea,disoluzioan dagoen azidoaren kantitatea, kobazuloaren tenperatura eta hezetasunaren menpekoak dira.
Estalaktita baten eraketa karbonazio erreakzio bat da, non solbagarria den bikarbonato kaltzikoa disolbaezina den eta karbono azidoa bihurtzen den, eta hau honako erreakzioak adierazten du:
Oreka hau ezkerrerantz lerratuko da CO2-aren presio partziala jaitsi eta tenperatura igotzen bada, izan ere, horrek eragingo du kaltzio karbonatoa prezipitatzea estalaktitak eta estalagmitak eratuz.
Estalaktita kaltziko motak
Estalaktita mota asko dauden arren ezagunenak honakoak dira:
Estalaktita bolkanikoak
Estalaktita hauek labaz osatutako kobazuloetan sortzen dira, non bertan laba tantak erori eta hozten diren formazio hauek eratuz. Prozesu honetan besteetan ez bezala, ez dago uraren presentziarik. Tantaka isurtzen den laba bobedako fusiogatik etor daiteke edo kobazuloak sortzen duen labaren fluxu-tantengatik.
Izotz estalaktitak
Estalaktita mota hau izotz pusketa bat da, normalean kono itsurakoa, objektu batetik erortzen diren ur tantak izozten direnean sortzen dena. Elurra edo izotza eguzki-izpiengatik urtzen denean, sortzen den ur hori 0º azpitik dagoen zona batekin kontaktuan jarri eta berriro ere izozten da estalaktitak sortuz.
Izozte eta urtze prozesua jarraitzen badu, izotz estalaktitaren luzera eta zabalera handitzen joango da.
Lokatzezko estalaktitak
Kobazuloetako barrunbeetan izandako uholdeen ondorioz sortzen dira, uraren presioa airearena baino txikiagoa denean korronte handien ondorioz. Bizitza laburra dute, gehienez egun batzuetan, eta forma bihurriak hartzen dituzte, kiribilak, sinusoidalak eta sigmoideak.
Hormigoizko estalaktitak
Batzuetan kanpotik eguraldiaren eraginpean dauden sotoetan ura filtratzearen ondorioz estalaktitak sor daitezke sabaian eta gune hori zapaltzen ez bada baita estalagmitak ere. Forma hauen sorrera zehazteko bi erreakzio kimiko desberdindu behar ditugu: Kaltzio hidroidoa gutxi disolbatzen da eta zati bat hormigoiaren azalera garraiatzen du urak eta bertan atmosferako CO2-arekin erreakzionatzen du, aparkamendu batean
gertatzen bada ihes-hodiek askatutakoarekin ere erreakzionazten du, honako erreakzioa emanik: CO2 + Ca(OH)2 → CaCO3 + H2O
Hau da, kaltzio karbonatoa sortzen da (CaCO3) estalaktita sortzen duen materia dena, eta honela estalaktitak eta noiz behinka estalagmitak sortzen dra. Bein azalera eramanda kontrako erreakzioa ematen da: Ca(HCO3)2→ CaCO3 + H2O +CO2
Beste mineral batzuetako estalaktitak
Estalaktitak kobazulo naturaletan sortu ez ezik, kobazulo natural edo artifizialetan ere sor daitezke, prezipitatu daitezken mineralen ur aportazioak dituztela. Horrela ikus ditzakegu estalaktita txikiak mina zaharretan, edo bolkan hodietan.
Garrantzi zientifikoa
Estalaktiten mineralek zientifikoki ikertu daitezke noiz sortu ziren jakiteko. Hau da, estalaktita bat mozten badugu, linea edo eraztunak ikusi ahal izango dira. Estalaktiten eraztun ezberdinetan dauden elementuen analisi bat egin ezkero, estalaktitaren kapa bakoitzaren adina jakitea ahalbidetzen du.
Bestetik, munduko kobazuloetan dauden estalaktita eta estalagmiten ondorioz, aldaketa klimatikoa jakin daiteke. Formazio hauek oso baliagarriak dira duela milaka urteko baldintza klimatologikoak zeintzuk diren jakiteko. Espeleotema eratzen duten ur tantan disolbatuta uranioa dago. Denborarekin elementu honek erradiaktibitatea galtzen du  eta Torion bihurtzen da. Espeleotema batean dauden  torion eta uranioen kontzentrazioak aztertzen baditugu, kaparen urteak jakin ditzakegu eta kapa honen bitartez gure planetan egon diren klima aldaketak jakin ditzakegu. Era sinpleagoan esanda, kapa bateko torio kantitatea zenbat eta handiagoa izan orduan eta zaharragoa da, horregatik berrietan aipatutako azken elementua ez da agertzen.
Markak
Batzuen ustez munduko estalaktitarik luzeena "Gruta Rei do Mato" leizean dago (Sete Lagoas, Minas Gerais, Brasil) 20 metrokoa. Bestela, "Doolin Cave" kobazuloan (Clareko konderria, Irlanda) eta "Jeita Grotto"-n (Libano) adibide ederrak ere topa ditzakegu.Euskal Herrian, adibiderik hoberenetarikoak Pozalaguako leizean (Karrantza) ditugu.
António Nobre
António Pereira Nobre (Porto, Portugal, 1867ko abuztuaren 16a - Porto, 1900eko martxoaren 18a) portugaldar olerkaria izan zen.
Biografia
Coimbran eta Parisko Sorbonan egin zituen ikasketak. Denbora luzean bizi izan zen Parisen. Portugalgo sinbolismoak izan duen idazle nagusia da. Haren eragina nabarmena izan zen neoerromantizismoan.
Obra nagusiak: Primeiros versos, Só (1892) eta Despedidas (1902an argitaratua, Nobre hil ondoren).
Vansant (Virginia)
Vansant Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Buchanan konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
François-Xavier Demaison
François-Xavier Demaison (Asnières-sur-Seine, -) frantziar umorista eta aktorea da, telebistan eta zineman aritutakoa.
Křižanov (Písekeko barrutia)
Křižanov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 103 biztanle ditu eta 3,35 kilometro koadroko azalera. Písekeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1397 urtean egin zen.
All Quiet on the Western Front
All Quiet on the Western Front 1930an Lewis Milestonek zuzendutako filma da, Erich Maria Remarqueren izen bereko eleberrian oinarrituta.
Argumentua
Filmak alemaniar ikasle talde baten istorioa azaltzen du. Hauek, hitzaldi abertzaleek burua berotuta, Lehenengo Mundu Gerraren frontera joan ziren. Hala ere, pixkanaka-pixkanaka, gudaren mamia ezagutuko dute.
Filma Alemanian
1930eko abenduan, All Quiet on the Western Front film estatubatuarra estreinatu zen Alemanian. Naziek eta eskuin muturrak gogor egin zion kontra, gerraren alferkeria eta izugarrikeria erakusten zuelako. Joseph Goebbelsek bere jarraitzaileak bidali zituen proiekzioa boikotatzera eta ikustera zihoazen juduei erasotzera. Hurrengo egunetan, protesta-manifestazioak hasi zituzten, eta poliziarekin kale-borroketan hasi ziren. Azkenean, filma debekatu egin zuten «alemaniar ospea arriskuan jartzeagatik», eta debekua Goebbelsek arrakasta handitzat jo zuen.
Exerodonta catracha
Exerodonta catracha Exerodonta generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Caipirinha
Caipirinha (portugesez ahoskatua) Brasilgo koktel tradizionala da. Cachaça, lima eta azukrea ditu osagai nagusiak. Brasiletik mundu osora zabaldu eta beste alkoholak erabili dituzte.
Bere jatorria ezezaguna da, kondairarik ezagunenak dio 1918 inguruan São Pauloko estatuan orduko gripe pandemia sendatzeko asmatu zutela.
Interregno
Agintaritza eta gobernu batean, interregnoa agintaldi batetik bestera egon daitekeen trantsizio denbora da, agintaritza behin-behinekoa edo hutsean uzten duena. Izena latinezko inter (euskaraz, artean) eta rex (euskaraz, errege) hitzetatik dator, erregeladi batetik bestera psazten den denborari erreferentzia eginez.
Earthshaker Fest
Earthshaker Fest Alemaniako Bavaria estatuko Kreuth udalerrian urtero udan ospatu ohi zen heavy metal jaialdi bat izan zen. 2003-2007 bitartean ospatu zen. Azken ekitaldia 2007ko uztailaren 19a eta uztailaren 21a artean ospatu zen.
2003
Testament, Doro, Pretty Maids, Annihilator, Justice, Powergod, Evidence One, Freedom Call, End of Green, Stryker, Cronos Titan, Hatred, Born Wild, Desperate Cry, Detox, N.O.T, DJ Andre.
2004
Fear Factory, In Flames, Sodom, Primal Fear, Destruction, Helloween, U.D.O., Leaves’ Eyes, Mnemic, Disbelief, Rose Tattoo, Mantas, 16 Hell Ventiler, The Traceelords, Dew-Scented, Psychopunch, Justice, Dream Evil.
2006
Hammerfall, Venom, Saxon, Edguy, Testament, Lordi, Opeth, Satyricon, Sodom, Jon Oliva's Pain, Soilwork, Arch Enemy, Rage, Deathstars, Kataklysm, Caliban, Ektomorf, Wintersun, Brainstorm, Knorkator, Communic, One Man Army and the Undead Quartet, Die Apokalyptischen Reiter, Ensiferum, Evergrey, Scar Symmetry, Threat Signal, Equilibrium, Justice.
2007
Motörhead, Within Temptation, Cradle Of Filth, Testament, Kreator, Sepultura, J.B.O., Gamma Ray, Grave Digger, U.D.O., Unleashed, Masterplan, After Forever, Korpiklaani, Legion of the Damned, Vader, God Dethroned, Freedom Call, Norther, Dew-Scented, Keep of Kalessin, Hatesphere, Graveworm, Threshold, Mystic Prophecy, Eluveitie, Sabaton, Dezperadoz, Melechesh, Beatallica, Justice, Mors Principium Est, Deadlock, Runamok
Bisonte
Bisontea animalia ugaztun eta hausnarkari handia da. Gaur egun, bi espeziek baino ez dute irauten, Amerikako bisontea (Bison bison), bi azpiespezierekin eta Europako bisontea (Bison bonasus). Bison bonasus montanus izeneko azpiespeziea Europako bisontearen eta antzinako Kaukasoko bisonte europarraren arteko nahasketa bat da.
Bisontearengatik gertuen dagoen generoa "Bos", da, eta harekin nahastu eta ugalkorrak diren hibridoak sortu daitezke, esate baterako beefaloa, hau da, bisonte eta behiaren arteko hibridoa, (Europan zubrona deitzen da). Yakaloa bere aldetik Yaka eta bisontearen arteko nahasketa dugu. Bisonte espezie eta azpiespezieak ere beraien artean arazorik gabe gurutzatu daitezke eta ondorioz animali orokorki ugalkorrak sortzen dira.
Europako bisontea:
Azpiespezieak:
Amerikako bisontea:
Azpiespezieak:
Bisonteak Euskal Herrian
Euskal Herrian ere orain dela milaka urte bisonteak bizi ziren, eta honen lekukotasuna gizaki paleolitikoak utzi zuen labar-pinturetan, Altxerrin Santimamiñe, Venta Laperra edo Etxeberriko leizeetan esate baterako.
Labar-pintura hauetan agertzen ohi den bisonte espeziea Bison priscus da gehienetan, adar handiko bisontea. Hala ere Bison bonasus eta Bison uriformisen marrazkiak ere agertzen dira.
Bisonteari buruzko zenbait artikulutan, Euskal Herriko azken bisontea XII.en mendean Nafarroako Erresumako basoetan ehizatu zutela aipatzen da, baina informazio horren iturria zehaztu gabe.
Acomys mullah
Acomys mullah Acomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Deomyinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Santa Eulalia del Campo
Santa Eulalia del Campo Teruelgo udalerria da, Comunidad de Teruel eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.185 biztanle zituen.
Aizkurgi
Aizkurgi Urraulgoiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
Bertako biztanleak aizkurgitarrak ziren.
Izena
Aizkurgi toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Aizkurgi Urraulgoiti ibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Klima
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.
Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.
Estazio meteorologikoak
Urraulgoitin dagoen Eparotz, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Erregeen jaurerria izan zen, 1280an urtean 7 kahitzeko gari eta 6 kahitzeko petxa bat garagar eta oloaren lapurreta eta erdi zor zituena. 1366an, 3 su laborari zeuden, eta 1427an, beste 3 kapare ere bazeuden; 5 ziren 1553an eta 1646an. XIX. mendearen lehen erdiko erreforma administratibora arte, Urraulgoiti ibarrak izendatutako diputatuak eta herriko erregidore bat zeuden bertan, etxeen artean txandaka izendatua. 36 biztanle zituen 1786an, 28 1858an, 25 1887an, 29 1920an, 22 1930ean eta 14 1940an.
Europa (jatetxea)
Europa jatetxeaNafarroako hiriburuaren erdigunean dagoen jatetxea da, 1995etik, beraz hogei urte, Michelin izar bat duena. Bertoko sukaldariburua gaur egun Pilar Idoate da. Jatetxearekin batera, hotela dute. Pilar Idoate 1970ean hasi zen lanean hostaleko jatetxean. Gestio hiru anai-arreben artean daramate: Pilar, Juan Mari eta Mari Karmen. 1985ean beste jatetxea erosi zuten, Alhambra jatetxea, eta, geroago, El Merca´o jatetxea.
Aizkurgi
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Gallirallus philippensis
Gallirallus philippensis Gallirallus generoko animalia da. Hegaztien barruko Rallidae familian sailkatua dago.
Ferrum (Virginia)
Ferrum Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Franklin konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Emakumeak mugimendu zapatistan
Zapatismoaren aurrekariak
Zapatismoa Emilio Zapata ren ideiak segitzen dituen Mexikoko gizarte mugimendua da. Gai hau ondo ulertzeko, Mexikoko Iraultza aipatzea ezinbestekoa da. Gertakizun hau Mexikon eman zen 1910. urteko azaroaren 20ean. Historikoki XX. mendeko gertakizun garrantzitsuenetarikotzat dute herrialde honetan.
Aurrekariei erreparatzen badiegu, Porfirio Diaz-ek 1876. urtean Mexikon inposatu zuen diktadurari erreferentzia egin behar zaio. Egoera honek 34 urte iraun zituen, urte guzti hauetan Mexikok hazkunde ekonomiko nabaria izan zuen eta egoera politiko egonkorra. Urte batzuk beranduago, honek bere burua berriz ere agintean jarriko zuela ziurtatu zuen. Hau jakinaraztean Francisco I. ak Madero oposizioan mantenduz, partidu politiko bat eratuko zuela esan zuen. Honenbestez, Madero atxilotu zuten eta kartzelan zegoen bitartean Diazek bere “hauteskundeak” aurrera eraman zituen. Maderok kartzelatik ihes egitea lortu zuenean gobernuaren aurkako altxamendu armatu bat proposatu zuen 1910eko Azaroaren 20an San Luiseko Planean. Altxamendu armatu honen aurrean Profirio Diaz  Frantziara joan zen exiliatuta.
1911an berriz ere hauteskundeak eman ziren eta Maderok irabazi zituen, honek beste hainbat politikoekin desberdintasun ideologikoak izan zituen, hauen artean zegoen  Emilio Zapata, Maderoren gobernuaren kontra altxatu bait zen Pascual Orozco rekin batera. Maderoren ustez Mexikok jada bazituen instituzio demokratikoak, nekazarien interesak asetzen zituztenak. Zapataren ustez berriz, ezinezkoa zen nekazarien laborantza berritze bat ematea armen erabilpenik gabe.
1913ko Otsailaren 9an Maderoren gobernuaren kontra altxatu ziren Bernardo Reyes eta Felix Diaz. Altxamendu honek emaitza onak izan zituelarik, beranduago Madero atxilotua izan zen eta ondoren hil egin zuten. Hala eta guztiz ere, askok ez zuten gobernu berri hau ulertuko ezta onartuko. Gobernu honen eraketarako, Felix Diaz generala, Victoriano Huertarekin akordio batera iritsi zen. Buruan Huerta jarri zen eta Felix Diazengandik desegin egin zen. Baina, esan bezala, askok ez dute gobernu hau onartuko eta Huertaren aurka altxamendu bat antolatuko dute, barnean Zapata ere egongo delarik. Altxamendu honek, Victoriano Huerta postutik joatea eragingo du.
Carranzak Victoriano Huertaren postua hartuko du eta postuan dagoenean, Zapataren eta Pancho Villaren ahurka azalduko da. Carranzak orduan bere talde militar konstituzionalista berrantolatuko duelarik, eta Zapataren eta Villaren talde militarran suntsituko ditu. Azkenik bi hauek hil egingo dituztelarik.
Zapatismoa
Aurretik azaldutako Emilio Zapataren ideietan oinarriturik, 1994ko urtarrilaren 1ean armatutako indigena talde batek San Kristobal de las Casas-eko, Chiapas, udal jauregia hartzen du, eta gerra deklaratzen dio mexikoko ejertzitoari. Indigena talde hori EZLN ko partaideak dira. “Ejercito Zapatista de Liberación Nacional” (Askapen Nazionalerako Ejertzito Zapatista).
Momentuan Mexikon dagoen gobernuak dimititzea eskatzen dute, hauteskunde orokor batzuk deitzeko. Hau horrela da, alde batetik, hauteskunde orokorretarako urtea zelako, este bestetik, Merkatu Libreen aldeko (Tratado de Libre Comercio) akordio bat sinatu zutelako Estatu Batuekin.
Chiapase ko bost hiri garrantzitsuenak hartu zituzten Zapatistek: Ocosingo, San Kristobal, Chanal, Altamirano eta Las Margaritas. San Kristobal en EZLN k lehenengo deklarazioa egin zuen, iraultza bat egiteko asmoa erakutsiz. Iraultza horretan osasunaren, hezkuntzaren, euren lurraldearen, independentziaren, aberriaren eta demokraziaren alde borrokatuko zutela adierazi zuten.
Hurrengo egunean, urtarrilaren 2an EZLN k San Kristobal hiria utzi zuen, eta Zapatistak kilometro gutxira zegoen kuartel militarrari erasotzera joan ziren. Euren borroka beste 14 herriatra zabaltzea lortu zuten oso denbora gutxian, eta 200 preso inguru askatu zituzten.
Indigenek eurekiko errepresioaren sinbolotzat zuten Absalón Castellanos Dominguez gobernadore ohia preso hartu zuten Las Margaritaseko Rancho Nuevo etxean zegoela. Horrela, ejertzitoaren eta EZLN ren arteko gerra hasi zen. Bitartean, San Kristobal de las Casasen ejertzito mexikarra egun bat lehenago indigena armatuek okupatutako udal jauregian sartu zen. Honen aurrean, errebeldeak, indigenak, bertara sartu ziren ejertzitoarekin liskar handirik sortu gabe.
Ejertzito eta EZLN ren arteko enfrentamendu odoltsuenak Ocosingon eman ziren urtarrilaren 3an. Udal merkatuan, bai zapatista eta baita zibil asko ere, erailak izan ziren ejertzitoaren eskuetan. Handik hiru egunera, Mexikoko gobernuak emandako prentsaurreko batean altsamendua atzerriko jendearengandik gerra entrenamendua jasotako 200 indigena ingurukoa zela adierazi zuen. Eta errebelde kopuru honek ezin izango ziola Mexikoko ejertzito federalari aurre egin ziurtatu zuen.
Hamar egunean zehar emandako enfrentamenduen ondoren, ejertzitoak 17.000 soldadu mobilizatu zituen, eta kargu altuko militarren egoera hori konpontzeko 6 hilabete inguruko epea aurreikusi zuten.
Nazioarteko Eskubide Zibilen erakunde askok desagertutako jende mordoa egon zela salatu zuten, baita Gurutze Gorri ko boluntario batzuen eta kazetari askoren hilketa ere.
Altxamendu indigenak Mexikon erdi baztertuta zegoen estatu bat jarri zen denen aurrean ikusgai: Chiapas. Herrialdeko estatu aberetsenetariko bat zen arren, Chiapaseko biztanleriaren erdiak ez zuen ur edangarria edateko aukerarik. Hori gutxi balitz, landa eremuan bizi zirenen %90ak oso diru sarrera urriak edo nuloak zituen. Hezkuntza herrialde osoko okerrena zen, eta ehundaka ume sendatu zitezkeen gaixotasunek eraginda hiltzen ari ziren. Altxamendu zapatistak indigenen egoera lehenengo planoan jarri zuen. Urtarrilaren 12an manifestazio erraldoi bat egon zen su etena exijitzeko.Momentu hartan presidente zen Carlos Salinas de Gortarik urtarrilaren 1etik 16ra bitartean emandako altxamendu biolento ezberdinetan atxilotutakoentzat aministia egoera emango zuen lege bat proposatuko zuela esan zuen.
Zapatistek San Kristobal de las Casaseko artzapezpikua, Samuel Ruiz, bitartekari bezala izendatu zuten. Aldi berean, Manuel Camacho bakerako eta errekonziliaziorako pertsona izan zen. Absalón Castellanos, gobernadore ohia, bere gatibutasunetik mintzatu zen bere egoeraren inguruan. Urtarrilaren 12an bere “ratxoan” lanean zebilela preso hartu zutela, eta uneoro ondo tratatua izan zela adierazi zuen. EZLN k, bere borondate ona erakusteko, Castellanos publikoki kondenatu ondoren, askatzea erabaki zuen. Hau izan zen jendaurrean egindako salaketa: ''“Durante su gobierno, Absalón Castellanos Dominguez se supo que se robó todo el dinero del magisterio y se fué a Brasil. Además asesinó al licenciado Andulio Gálvez Velázquez en las oficinas de Juncapaesaen Comitán, Chiapas y al señor Gregorio López Aguilar asesinado en Las Margaritas, Chiapas herido de bala...”'' Gertakari honetan paper garrantzitsu bat bete zuena Samuel Ruiz artzapezpikua izan zen.
Otsailaren 20an San Kristobaleko katedralean EZLN eta gobernu mexikarraren arteko elkarrizketak hasi ziren. Eta hona hemen zapatisten ordezkarietako batek bota zituen hitzak. ''“Ustedes nos han dicho que le demos una oportunidad a la paz, y nosotros hemos recibido su mensaje y hemos venido aquí con ánimo verdadero y honesto. Si hay otro camino al mismo sitio, al lugar donde estab bandera ondee con democracia, libertad y justicia muéstrenlo. Si es posible que ya no sean necesarias las guerras, ni los ejércitos..., pero y si no?¿Si se nos vuelven a cerrar otra vez todas las puertas? ¿Y si las palabras no logran superar los muros de la soberbia y la incomprensión?...¿Quién? Preguntamos ¿Quién nos negará el sagrado derecho de vivir y morir como hombres y mujeres dignos y verdaderos?”'' Esplotazio eta injustizia asko zela eta, lurrak lantzen zituztenentzat zirelako, urtarrilaren 1ean armak hartzea beste erremediorik ez zuten ikusi indigenek. Euren altxamendua Chiapasekoentzat gainera, Mexikon euren egoera berdinean daudenak esklabutza egoera horretatik ateratzeko egin zuten, indigenei ez zietelako entzuten ez kasurik egiten. Merkataritza Librearen Ituna errebisatzea ezinbestekotzat jotzen zuten.
Urte bereko martxoan, indigenak euren lurretara itzuli ziren San Kristobaleko katedralean hitz egindakoaren inguruan eztabaidatzera. Baina bake iraunkor horren egoera hori apurtuz, martxoaren 23an gertaera bat eman zen: Luis Donaldo Colosio PRI (Partido Revolucionario Institucional) alderdiko presidentegai zena hil zuten tiro batez, eta Ernesto Cedillok ordezkatu zuen. Colosioren heriotzaren ondoren, ejertzito zapatistak alerta egoera aldarrikatu zuen kontsulta egoera baztertuz. Horrela, EZLN k gobernuarekin eraikitako bakerako egoera horrekin apurtu zuen.
Abuztuaren 8an “Convención Nacional Democrática” delakoa deitu zuten zapatistek. Bertan, EZLN aren oinarriak zeintzuk ziren erakusteaz gainera, euren fusilen muturretan jarritako zinta zuriek sinbolizatzen zuen paradojaren inguruko azalpena eman zen, oso bitxia dena: inutilak izatera iritsi nahi zuten armak.
1994ko abenduaren 1ean Ernesto Zedillok boterea lortu zuen, eta Chiapaseko gatazkari irtenbide baketsu bat eskaintzeko asmoa erakutsi zuen, gobernuaren aldetik biolentzia eza ziurtatuz. Honen aurrean, abenduaren 3an Chiapasen EZLN bildu egin zen Guadalupe Tepeyac izeneko herrian eta prentsaurreko bat egin zuen presidente berriak egindako bakerako eskaerari erantzuteko. Hau da, bere hitzen sinesgarritasuna zalantzan jarri zuten, ordura arte postu horretan egondako presidenteek traizioa eta gezurra bakarrik ordezkatu baitute.
Ejertzito zapatistak abenduaren 19an bake egoerarekin apurtu zuen eta ejertzito federalak indigenei ezarritako muga territoriala gainditzeari ekin zioten, estatuko zenbait herri okupatuz. Bat-batean, 1995eko otsailaren 9an, Ernesto Zedillo presidenteak diskurtso aldaketa drastiko bat egin zuen: zapatistak terrorista moduan izendatu eta ofentsiba militar bat jarri zuen martxan.
Komandatzia zapatistak ejertzito federalaren erasotik ihes egitea lortu zuen, eta oihanetik EZLN k biztanleriari mezu bat bidali zioten Ramona komandantearen bitartez. Mezu horrek erantzun sozial nabarmena izan zuen, eta manifestazio masibo bat egin zen “Todos somos Marcos” lelopean. Hala, gobernua atzera egitera behartua sentitu zen.
1995eko martxoaren 11n “Ley Concordia y Participación” legea onartu zen Mexikoko parlamentuan. Egoera gatazkatsua konpontzea izan zuen helburu. Distentsioa emaitza positiboa izaten hasi zen, bilera informal ugari egin baitziren zapatisten eta gobernu mexikarreko ordezkarien artean. Baina bertaratu ziren ministro eta senadore guztiek ez zuten interes berdina agertu arazoa konpontzeko.
Handik egun batzuetara San Andresen bilera formal bat egin zen, baina Marcos komandante ordea ez zen bertan egon. Bertan, COCOPA (botere legegilearen ikurra zirenak), CONAI (Comisión Nacional de la Intervención) eta EZLN ren arteko elkarrizketak mantendu ziren. Momentu honetatik aurrera, desmilitarizazioaren inguruko neurriak hartzeko sei bilera gehiago egin ziren. Akordio hauek Agenda Nazionaleko lehenengo postua hartu zuten, indigenak erdigunean jarriz.
Baina bakezkoa zirudien egoera berri horren aurrean, ejertzito federalak intentsitate baxuko gerra estrategia bat garatu zuen. Honek gatazka guneetan presentzia militarra areagotzea zekarren. Komunitate indigenen egunerokotasuna zeharo aldatu zen eta euren komunitateetatik kanporatu zituzten. Ejertzito federalak aurrera egiten jarraitu zuen eta zerrenda beltzak sortzen hasi zen. Guzti honen atzean CONAI eta Samuel Ruiz artzapezpikua zeuden, eta herritarrek horren berri izan zutenean, mobilizatzen hasi ziren. Berriro ere ejertzito mexikarra lur zapatistetan sartu zen, eta horrek haserrea zabaldu zuen indigenen artean.
Kyoto (prefektura)
Kyoto prefektura (京都府) Japoniako Honshu uharteko prefektura bat da. Hiriburua Kyoto hiria da.
Historia
Meiji berrezarkuntza arte, Kyoto eremuaren izena Yamashiro zen. Kyoto hiria Japoniako hiriburua izan zen 11 mendez.
1192an botere politikoa Kamakurara aldatu zen, han samurai-klan batek Kamakurako shogunerria ezarri baitzuen. Hala ere, Kyotok jarraitu zuen inperioko hiriburua izaten, enperadoreek eta gorteak hirian iraun baitzuten.
Ondorengo mendeek jaun feudalen goraldia ekarri zuten. Azkenik, Meiji berrezarkuntzak Japonia inperiala berrezarri zuen 1867an. Meiji enperadorea Tokiora joan zen bizitzera hurrengo urtean, eta, geroztik, enperadore-gortea ez da itzuli Kyotora.
1871n Japoniako probintzia-sistema berrantolatu zenean, Tango eta Yamashiro probintziek eta Tanba probintziako ekialdeak Kyotoko prefektura osatu zuten.
Geografia
Kyoto prefektura Honshuko eta Japoniako erdialdean dago. Iparraldean, Japoniako itsasoa eta Fukui prefektura ditu; hegoaldean, Osaka eta Nara prefekturak; ekialdean, Mie eta Shiga prefekturak; eta mendebaldean, Hyōgo prefektura. Prefekturaren erdialdean, Tanba mendiek erdibitzen dute lurraldea. Hori dela eta, klima nabarmen aldatzen da iparraldetik hegoaldera. Iparraldea (Ayabetik Fukuchiyamara) Japoniako itsasoko klima-eremuan dago, elurte luze ugariekin: Japoniako yukiguni (lurralde elurtua) eremuari dagokio. Hegoaldeak, berriz, Nantan-etik Kyōtanbara, klima kontinentala du, Japoniako itsasoaren, Seto itsasoaren eta Ozeano Barearen eragin konbinatuaren ondorioz.
Lurraldearen % 6 natura-parke gisa babestuta dago. Bertan dago Sanin Kaigan Parke Nazionala, besteak beste.
Emakumeak mugimendu zapatistan
Zapatismoa
1996ko otsailerako San Andreseko itunen bitartez Chiapasen emandako gatazken kapitulu bat itxi zela esan daiteke. Baina, gobernuak bakearen inguruan hitz egiten zuen bitartean, ejertzito mexikarra gerrarako prestatzen hasi zen eta euren prestaketa horren berri izateko irakarki bidio asko filmatu zituzten oihanean. Horietan indigenen aurkako esaldiak oihukatzen zituzten. Hauek dira batzuk: ''“Ha muerto el enemigo, sus hojos se comieron. Se criaron en la selva bajo la tempestad, para que resistieran fatiga sin cesar.''”
1996ko irailaren 1ean Ernesto Zedillo presidenteak emandako hitzaldi batean San Andreseko akordioen inguruko aipamenik ez egitean, bakerako prozesu hori bertan behera geratu zen. Hau horrela, EZLN koak engainatuak sentitu ziren, eta negoziaziorako zuten borondatea baztertu zuten. Chiapasen tentsioa areagotuz joan zen, ejertzito federalak komunitate zapatistak inguratzen joan zen heinean. Chiapas ejertzitoak okupatutako estatu bilakatu zen.
Gatazkaren hasieratik, ejertzitoko nagusiak Javier Lopez, Roberto Robledo eta Julio Cesar Ruiz Ferro izan zirenek boterea komandante militar Mario Renan Castillo Fernandezekin partekatu zuten. Azkeneko honek 1995 eta 1997 bitartean Chiapaseko zazpigarren eremu militarra izan zuen bere kontrolpean. Psikologia militarrean aditua zen, eta egoera honetan nagusi moduan izateko hautagai egokia izan zen zapatisten aurka egiteko. Aipatutako 7.esparru hori bere kontrolpean egon zen denbora tartean, talde paramilitarren sorreraren berri izan zen. Horien artean daude: Máscara Roja, MIRA (Movimiento Indígena Revolucionario Antizapatista ), Alianza San Bartolome de los Llanos, Paz y Justicia eta Chinculines. Jasota dauden testigantza batzuen arabera, talde paramilitar horien atzean ejertzito mexikarraz gain, gobernua bera ere bazegoen.
1997an Akteal herrixkan jazotako gertakaria azpimagarria da, goizean, herritarrak elizan zeuden bitartean, talde paramilitarrek, hau inguratu zuten, ihes egiten utzi gabe. Talde paramilitarrek, egundoko hilketa egin zuten, hauetatik gehienak, umeak eta emakumeak zirelarik. Herrixkako bizilagun batzuk bizirik atera baziren ere, euren familiako kide ugari hil zituzten. Amorrua nagusitu zen komunitate honetan, gainera, hau gertatzen zen bitartean, polizia eta militarrak soilik 300metrotara zeuden ezer ez egin gabe.
Honen ondoren, 1998an, emakume eta umeak ez dituzte inondik inola ere armarik ikusi nahi, ikusi dutelako paramilitarrak, militarren lagunak direla.Emilio Chuaifet, Chiapaseko gobernuaren estrategiaren burua zena, ordeztu  eta Francisco La Bastida jarri zuten. Honen ondorioz, taktikaz aldatzen dute. Roberto Albores Guillen Chiapaseko gobernadore berria izan zen eta errefuxiatuen kanpamendu batera egindako bisitaren ondoren, hauen ukapena jaso zuen.
1998tik aurrera, beste etapa bat hasten da mugimendu honetan. Armadak, kanpamenduak jarri zituen eremu zapatistetan eta martxan jartzen ditu eraso polizial eta militarrak komunitatearen kontran, kartzelaratze eta mehatxuez baliatuz.
2000ko uztailaren 2an, oposizioaren alderdi batek lehenengo aldiz irabazten ditu hauteskundeak. Vicente Fox presidente eta Pablo Salazar Mendigutxia gobernadore izanik.
Vicente Foxek indigenei dei egiten die: ''“Nunca más un Méjico sin ustedes, en Méjico y en Chiapas, habrá un nuevo amanecer. En Chiapas serán las acciones, no las palabras huecas, el eje vertebral que conduzca a la paz.”''
Diskurtso honen ondoren, EZLN k Mexiko hirira mobilizatuko zirela esan zuten, baina hitzarmenak hasteko, hiru baldintza ezartzen ditu:
a)   “Cumplimiento de los acuerdos de San Andres, en concreto, la transformación en ley de la iniciativa elaborada por la comisión de concordia y participación.
b)   La liberación de todos los zapatistas presos en cárceles de Chiapas y en otros estados.
c)    Desmilitarizacion.”
Gobernuak, proposamen hauek betetzea onartzen du, baina ejerzitoa, distantzia gutxira mantentzen da. Base militarrak kentzea eskatzen dute herritarrek eta kexa hauen lehengo lerrotan dagoen emakumeen presentzia aipagarria da. Ondoren, armada erretiratu egiten da eta zapatistak, Mexikoko hirira mobilizatzen hasten dira. Hauek dei egiten diete erritarrei, euren karabanara gehitzeko eta herritarren izugarrizko babesa jasotzen dute. Argi da zapatistek duten eragina Mexikoko biztanleengan.
Zapatistek, kongresuaren ateak jotzen ditu baina alderdi batzuek ez dute hauen presentzia onartzen. Honen adibide dugu Felipe Kalderon (PAN)-eko kidea, hau argudiatu zuelarik:
''“No hay estado democrático sin congreso y no hay congreso que no sea protegido de cualquier elemento de fuerza externa que legitimo o no, pretenda imponer sobre su autonomía de liberación sus decisiones. Este recinto, el recinto parlamentario, es el recinto de la democracia, es el estado, es el espacio de los ciudadanos que no puede avasallarse, que no puede ser sometido, que no puede ser forzado ni humillado.”''
Debate baten ondoren, zapatistek, emakume bat buru zutelarik, kongresuan sartzen dira, hauek direlarik bere hitzak:
''“Nadie tendrá que sentirse agredido, ni humillado o rebajado, porque yo, hoy, ocupe este puesto en la tribuna y hable. Quienes no están ahora y saben que se negaron a escuchar a una mujer indígena, venía a decirles y se negaron a hablar para que y oles escuchara. Es ese el país que queremos los zapatistas, un país donde se reconozca la diferencia y se respete, donde ser y pensar diferente, no sea motivo para ir a la cárcel, para ser perseguido o para morir.”''
Agerraldi honen ondoren, zapatistak, Chiapasera bueltatzen direnean, gobernuak bere esanak bete ez dutenarekin topatzen dira. Gune zapatistan 7 kanpamendu militar kendu ziren arren, ez dago desmilitarizazioaren arrastorik. Beste behin ere, EZLN isiltasunean mantentzen da, gobernuak esandakoak beteko dituela itxaroten.
2001ean Senatuen kamaran, “Ley Indigena” bozkatu eta onartu egiten dute. Honen emaitza, konstituzioan erreforma bat da non ez dira onartuko indigenen antolatzeko moduak eta erabakitzeko eskubidea euren komunitateetako baliabideen gain.
“Los tres principales partidos políticos de Méjico que son el PAN el PRI y el PRD, se burlaron de todos los pueblos indios de Méjico, de todo el pueblo que apoyo el reconocimiento de nuestros derechos y de la gente de todo el mundo que también nos apoyo”
Honen aurrean, gobernuaren indarkeriak gora egingo du, honekin herri indioen autonomia gelditzea bilatuko du. Talde paramilitarrak berriro agertuko dira, zeintzuk EZLNko komandantziaren ekintza bilatzen dute, euren laguntza baseei erasotuz.
2003an EZLNko komandantzia isiltasunetik atera zen eta zapatistek biztanleria zibila batzen zen puntuak desagertarazten ditu. Alderdien sistema krisiaren aurrean eta Vicente Foxen ahultasunaren aurrean, ekimen politiko berri bat hasteari ekiten diote.
Autogobernu indigenarako “barraskiloak” sortzen dituzte. Zapatistek, 5 “barraskilo” sortzen dituzte 30 udalerri biltzen dituztelarik. Autonomiak sortzen dituzte eta justiziaz jarduten dute euren barne arazoak konpontzeko. ''“A partir de hoy, se levantan todos los retenes zapatistas instalados en caminos y puentes federales, estatales y locales. Y se eliminan todos los cobros a particulares en caminos y carreteras, dentro de los territorios rebeldes.”''
Ekimen hauek egin ondoren, Marcos komandanteak komunikatu oso garrantzitsu bat bidaltzen du:
''“creemos que ya hemos cumplido la parte que nos tocaba en estos cambios, hemos levantado los caracoles, hemos construido las casas de las juntas de buen gobierno y hemos tratado de explicar un poco los cambios, asique ahora les devuelvo el oído, la voz y la mirada. A partir de ahora todos los referentes de los municipios autónomos rebeldes zapatistas, se hablaran por sus autoridades y por las juntas del Buen Gobierno, con ellos habrá que tratar también los asuntos de los municipios autónomos tales como proyectan proyectos, visitas, cooperativas, conflictos etc. Sí sigue siendo nuestro trabajo y nuestro deber proteger a las comunidades de los agresores del mal gobierno de los paramilitares y de todos aquellos que quieran hacer mal. Para eso nacimos, para eso vivimos y por eso estamos dispuestos a morir.”''
Ondoren, komunitatearen bizikidetzarako autogobernuak sortzen dituzte nahiz eta zailtasunak izan hezkuntza eta beren kultura sustatzeko. 2005an, presidentziarako kanpaina hasten da, beldurra eta mehatxuak nagusi direlarik. Horregatik, EZLN k beste hauteskunde kanpaina alternatibo bat sortzen du herri ezberdinetara bisita egitea delarik. Beste kanpaina honek, errepresio eta eraso ugari jasotzen ditu polizia federalaren eskutik, mugimendu sozial hauek, bortizki zapalduz 2006an ere.
Hauteskundeetan, eskuin muturreko “Accion Nacional” alderdiaren kide zen Felipe Kalderon izango da garaile. Jendeak hauteskundeak moldatuak izan zirela uste zuek eta Mexikon, izugarrizko gizarte bereizketa sortu zen.
Honen harira, krisi politiko bat sortzen da eta Kalderon eta Fox-en benetako aurpegia azalarazten da. Mugimendu sozialaren kontrako errepresioa izugarrizkoa da, Mexiko militarizatuz eta eskuin muturra indartuz.
Emakumeen papera zapatismoan
Hasteko EZLN zapatisten nazio askapenerako ejerzitoa nola antolatzen den azaldu dugu eta orain emakumeen parte hartzea eta rolak nolakoak diren ere aztertuko dugu ikuspegi feminista batetik ,izandako garrantzia aditzera emanez. Orokorrean aintzin-aintzinetik kultura ezberdinetako sinismenek emakumearen tokia gizonezkoen menpe jarri izan dute jainkoek hala nahi izango balute bezala, gauza naturala eta araua bihurtuz: tratu txar onartuak, ezkontza behartuak, senarraren baimena eduki behar gauza asko egiteko, bere posesioa izatea… Zibilizazio guztietan historian zehar emakumeak ahaztuak izan dira, zientzia eta kulturatik baztertuak. Alde batetik haien gaitasunak eta interesak aurrera eramateko oztopo itzelak izan dituztelako. Amerikan konkretuki, emakumea familiako ardatza eta zutabe nagusia izan da. Hala eta guztiz ere, milaka emakumek bortizkeria mota asko jasotzen dituzte, eta eskubideak lortu badira ere, bazterkeria handia dago. Hego Amerikako emakumea borrokalari handia izan da eta bere eskubide eta gizartearen eskubideen alde lan handia egin du.
Historian begirada jarrita, EZLN en altxamenduaren garaian emakumeek bete zuten papera azaldu baino lehen ,aipatu beharra dago mugimendu hau aitzindaria izan zela emakumeen eskubideak exijitzerako orduan, lehenengo aldia izan zen mugimendu sozial iraultzaile edo gerrilla batean.
EZLN k bere jarduera publiko egin baino hilabete batzuk lehenago ,"Emakume Lege Iraultzailea" bozkatua izan zen. Susana eta Ramona komandantea (María Díaz da bere jatorrizko izena), 1959an San Andres komunitatean jaioa, Tzotzil indigena, EZLN ko ordezkari eta gidari garrantzitsua izan zen urte luzez. Batez ere mugimenduak bizitza publikoari ekin zionean izan ziren ugariak haren agerpenak. Armada Zapatistaren fundatzaileetako bat izaki, gerora ere mugimenduaren garapenean giltzarri izan diren hainbat eta hainbat unetan tartean izan da Ramona. Hala ere, azken urteetan, giltzurruneko minbiziak baldintzatu eta mugatu zuen bere jarduna. “ komandanteek lau hilabete pasatu zituzten komunitate zapatistetan zehar ,asanbladetan eztabaidatzen,komunitate bakoitzean onartua izan arte legea. Emakumeek jarri zuten erresistentzian lehen pausoa eta gaur egunera arte erresistentziaren ibilbidean ezinbestekoak izan dira emakume zapatistak. Ordutik, emakume zapatistak borroka bikoitza izan dute bere eskubideen aldarrikapena Mexikoko gobernu federalari eta Zapatistari exijituz.
Borroka zapatistaren barruan, emakumen lorpenak hainbat izan dira eta aurrerapauso horiei esker beraien egoera hobetzea lortu dute. Aurretik aipatu dugun bezala ,1993an "Emakumeen Lege Iraultzailea" sortu zuten eta bertan hamar lege edo eskubide ageri dira.Hasiera-hasieratik emakumeen eskubideak hartu zituen Ramonak banderatzat. 1994ko altxamendua baino lehen, Chiapaseko indigenak esklabotza egoeran bizi ziren lur-jabeen eskuetan. Umiliatuak eta zanpatuak, animalien gisara bizirautea besterik ez zuten.
Irati Idiakez
Irati Idiakez Lopez (Getaria, Gipuzkoa, 1996ko urriaren 22a) kirolaria da, snowboarderra.
2021ean Snowboard egokituko Munduko Kopako probetan nagusi, Finlandiako Pyhan-en.
Cerisy-Buleux
Cerisy-Buleux Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Irati Idiakez
Biografia
Iratik Gaztetan futbolean jardun zuen, ordoren herriko kiroldegiko ikastaroetan parte hartu zuen. Eskia ez zen hurbileko kirola izan, harik eta 2017an Txilen izandako autobus istripu batek bizitza aldatu zion arte. Zoritxarreko istripu hartan eskuin besoa galdu zuen. Ebakuntza ondoren eta oraindik ere errehabilitazioan zebilela, informazio bila hasi zen. Gorputzean desorekak ez izateko, kirola egitea oso garrantzitsua zela esan baitzioten, eta Euskadiko Federaziora jo zuen. Handik gutxira, Espainiako Eski Federaziotik deitu zioten esanez jakin zutela istripua izan zuela, eta ea haiekin probatu nahi zuen. Vaqueira-Bereten (Lleida, Herrialde Katalanak) egonaldi bat antolatu zuten. Ordura arte ez zekien egokitutako snowboarda existitzen zenik ere!
Egun bertan du bizitokia denboraldi osoan zehar. Sierra Nevadan [Andaluzia, Espainia] lehiatu da Espainiako Txapelketan.
Emakumeak mugimendu zapatistan
Emakumeen papera zapatismoan
Baina, andrazkoentzat, arrotzak ez ziren mehatxu bakarra, kasu askotan etxe barruan ere izaten zutelako sufrimendua. Ezkontza eta haurdunaldi behartuak, hezkuntzarako debekua, etxetik irteteko baimenik eza… oso maiz neskatilen aitak edota nebak izaten ziren etsairik maltzurrenak. 1994ko altxamendu armatuarekin lur-jabeak botatzea lortu zuten eta, haiekin, urtetako oinazea.
Baina beste arazoa, La Realidad komunitateko emakume zapatistak Mugimendu zapatista, 1993an Ramona eta Ana Maria komandanteek hainbat komunitatetan jasotako testigantza, behar eta aldarrikapenetan oinarrituta, Emakumeen Lege Iraultzailea (Ley Revolucionaria de Mujeres) idatzi zuten 1994an eta urte bereko martxoan onartu zuten zapatistek.
Lege honetan EZLN k emakumeak borroka iraultzailera batzeko beharra adierazten du, edozein delarik haien arraza, sinesmena, kolorea edota ideologia politikoa. Herri zanpatuaren aldarrikapenak bere egitea da baldintza bakarra, eta iraultzaren lege nahiz arauak betetzeko eta betearazteko konpromisoa hartzea. Hortaz, hasiera-hasieratik, emakumeen eskubideen defentsa oinarri eta printzipiotzat izan du mugimendu zapatistak.