cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mekanika klasiko
Indarra eta Newtonen bigarren legea
Indar izeneko magnitude mekanikoaren definizioa Newtonen bigarren legearekin dago erlazionatuta. Magnitude honek masadun partikula batean eragiten ari den elkarrekintza ren intentsitatea adierazten du, kontuan izanik elkarrekintzak partikularen abiaduraren modulua edota norabidea aldarazten duela. Bestela esanda, indar baten eragipean dagoen gorputzak azelerazioa jasaten du. Hain zuzen, horixe da Newtonen bigarren legea ren muina, m masadun partikula puntualaren kasuan honelaxe adierazten dena era matematikoan:
Indarra magnitude bektoriala da, sinboloaz adierazten da eta azelerazioaren norabide bera dauka. SI sistemako indar-unitatea da.
Beste modu batera ere adieraz daiteke indarra momentu linealaren funtzioan. Preseski azelerazioa abiaduraren deribatua dela kontuan izanik, masa konstantea duen objektuaren kasuan, honelaxe idatz daiteke indarraren balioa:
Kasu batzuetan, objektuaren masa aldatuz joaten da denboran zehar. Esate baterako, adibidez espazio-ontzi baten masa txikitu egiten da aireratzerakoan propultsagailuak askatzean. Horrelakoetan, era horretan erabili behar da Newtonen legea.
Mekanika klasikoan aztertzen diren indarrak
Newtonen bigarren legean aipatzen den indarra jatorri desberdinetakoa izan daiteke. Hiru multzo nagusietan bil daitezke indarrak: distantziarako indarrak, ukipen-indarrak eta inertzia-indarrak:
Distantziarako indarrak.
Eguneroko bizitzako makromunduan ezagutzen ditugun bi elkarrakzio nagusien ondorioz sortuak: elkarrekintza grabitatorioa eta elkarrekintza elektromagnetikoa.
Distantziarako indarrak direla eta, ohar bat egin behar da oinarrizko indar nuklearrei dagokienez. Indar nuklear bortitza k da atomoen nukleoa elkartuta mantentzen du, protoi ak eta neutroi ak elkarrekin bilduz, baina oso distantzia laburretara baino ez du eragiten; hain zuzen ere, nukleoen barrukoa da. Era berean, indar nuklear ahula ere atomoen nukleoaren barnekoa da desintegrazio erradioaktiboa ren arduraduna izanik. Ahul esaten zaio aurrekoa baino 10^{13} aldiz txikiagoa delako. Nolanahi ere, mekanika klasikoan indar hauek ez dira kontuan hartzen, nukleoen barnekoak direlako.
Ukipen-indarrak
Bi gorputz solidok elkar ukitzen daudenean, akzio-erreakzioaren printzipioa betetzen duten indarrak egiten dizkiote elkarri. Honela, A gorputzak B gorputzari indarra egiten badio, B gorputzak  indarra egiten dio A gorputzari. Oro har, ukipen-indarrak bi osagaitan banatu ohi dira: indar normala (ukipen-gainazalaren perpendikularra) eta indar tangentziala (ukipen-gainazalaren tangentziala). Indar normala sortzen da ukipen-gainazalean gorputz bakoitzak besteari egiten dion konpresioaren kausaz, eta indar tangentziala bi gainazalen arteko marruskaduraren kausaz.
Bestalde, solidoak fluido baten barnean higitzen ari direnean, kontuan hartu behar dira bestelako ukipen-indarrak ere: Arkimedesen indarra eta biskositatearen kausazko marruskadura-indarrak ere.
Inertzia-indarrak
Erreferentzia-sistema ez-inertzialeko behatzaileak gorputz baten dinamika aztertzean Newtonen legeak modu egokian aplikatzeko, sistema inertzialekiko duen azelerazioaren ondorioz, kontuan eduki behar dira sistema inertzialetan agertzen ez diren indar batzuk. Indar horiei inertzia-indarrak edo indar irudikariak deritze. Mota desberdinetako inertzia-indarrak daude: indar zentrifugoa, Coriolisen indarra eta azelerazio angeluarraren ondoriozkoa.
Indar batek eginiko lana
Partikularen ibilbideko bi punturen artean F indarrak eginiko lanaren definizioa honelaxe gauzatzen da. Lehenik, partikulak P puntutik aurrera eginiko desplazamendu infinitesimala,, kontsideratuko dugu. Honelaxe definituko dugu lan infinitesimala:
Alegia, A-tik B-ra guztira eginiko lana tarteko lan infinitesimal guztien batura da, hots, lan infinitesimal guztien integral kurbilineoa ibilbideko puntu guztietan zehar. Lana magnitude eskalarra da, dimentsioduna eta SI sisteman lan-unitatea joule deitzen da, \text {J} sinboloaz adierazten da eta balio hau du:.
Potentzia mekanikoa
Gorputz puntual batean indar batek \Delta t denbora-tartean egindako lana \Delta W bada, denbora-tarte horretan egindako batez besteko potentzia honelaxe definitzen da:Bestalde, aldiuneko potentzia definitzeko \Delta t denbora-tartea zerora hurbiltzean batez besteko potentziak duen balio limitea kalkulatuko da:hau da, aldiuneko potentzia batez besteko potentziaren denborarekiko deribatua da, t aldiunean. Bestalde, definizio horretan  dela kontuan izanik,Alegia, aldiuneko potentziaaldiune horretan partikulan egiten ari den indarraren eta partikularen abiaduraren artekobiderkadura eskalarra da.
Potentzia mekanikoa magnitude eskalarra da eta P sinboloaz adierazten da. Nazioarteko SI sisteman, potentzia-unitateari watt deritzo euskaraz eta \text {W} sinboloaz adierazten da. Izen hori James Watt ingeniariaren omenez eman zitzaion, lurrun-makina n hobekuntza nabariak egin zituelako. Dena den, watt unitatea joule segundoko unitatearen baliokidea da:.
Energia zinetikoa
Lan magnitudean oinarriturik, beste magnitude mekaniko interesgarri bat defini daiteke: energia zinetikoa. Horretarako, indarrak eginiko lanaren definizioan kalkulu matematiko sinpleak egingo ditugu, honelaxe:Emaitza horretan oinarriturik honelaxe definitzen da partikulak puntu bakoitzean duen energia zinetikoa:Definizio hori onarturik, honelaxe interpreta daiteke aurreko emaitza: «Indar batek partikula batean eragitean bi punturen artean eginiko lanak partikularen energia zinetikoaren gehikuntza sortzen du». Era honetan idatz daiteke:
Partikula askok osatutako gorputzen kasuan, energia zinetikoa partikula bakoitzaren energia zinetikoen batura da. Energia zinetikoa ere magnitude eskalarra da, E_\text {k} sinboloaz adierazten da, eta lanaren dimentsio eta unitate berberak ditu.
Indar kontserbakorrak eta energia potentziala
Matematikaren ikuspuntutik hitz eginez, esan behar da lanaren definizioan integral kurbilineoa egin behar dela; hau da, integrala partikularen ibilbidea jarraituz kalkulatu behar dela. Horregatik, oro har, ibilbide bat hartu edo beste bat hartu, emaitza desberdina izan daiteke. Hala ere, naturan badira ezaugarri berezia duten indar batzuk: indar kontserbakorrak. Horien kasuan, ibilbidea edozein izanik, baina hasierako eta amaierako puntuak berdinak izanez gero, beti lortzen da emaitza berbera. Horrelakoak dira indar-eremu kontserbakorrak, eta kasu horretan, indarrak egiten duen lana funtzio eskalar batek hasierako Apuntuan eta bukaerako B puntuan dituen balioen arteko kenduraFuntzio eskalar horri energia potentziala deritzo. Energia potentziala ere magnitude eskalarra da, E_\text {p} sinboloaz adierazten da eta lanaren eta energia zinetikoaren dimentsio eta unitate berberak ditu.
Eremu grabitatorioa kontserbakorra da, eta horregatik partikulak eremu grabitatorioan higitzen ari direnean grabitazio-indarrak eginiko lana puntu bakoitzeko energia potentzialaren bidez kalkula daiteke. Lurreko eremu grabitatorioan partikulari dagokion energia potentziala fomula honen bidez kalkula daiteke, lehenego hurbilketa batean:
non g grabitazioaren azelerazioa den eta h puntuaren posizioari dagokion altuera diren.
Energia mekanikoa
Indar-eremu kontserbakorren kasuan, energia mekanikoa osoa deritzo energia zinetikoaren eta energia potentzialaren baturari:
Hain zuzen, aurreko bi ataletan indarrak A eta B puntuen artean eginiko W_{AB} lanaren bi adierazpenak berdinduz, Emaitza honek adierazten duenez, indar eremu-kontsebakorren kasuan energia mekaniko osoak balio berbera du puntu guztietan. Emaitza horri energia mekanikoaren kontserbazioaren printzipioa deritzo.
Newtonen legeetatik harago
Mekanika klasikoa Newtonen legeetatik harago ere badoa, puntu partikulak ez diren gorputzen higidura konplexuak azalduz. Momentu angeluarraren kalkulua orain arte erabilitako ideia berriak erabiltzen da.
Lehen aipatu bezala, mekanika klasikoan Newtonen legeez aparte badira beste bi formulaketa garrantzitsu: Lagrangen mekanika eta Hamiltonen mekanika. Newtonen mekanikaren baliokideak dira, baina batzuetan buruketak ebazteko lagungarriagoak izan daitezke. Lagrange eta Hamiltonen mekanikak bai eta beste aro berriko formulazioak indar kontzeptua erabili ordez, energia bezalako beste adierazpen fisikoak erabiltzen dituzte sistema mekanikoak deskribatzeko.
Baliozkotasun mugak
Mekanika klasikoaren atal asko zehatzagoak diren teorien sinplifikaketak dira, teoria zehatzenak erlatibitate orokorra eta erlatibo mekanika estatistikoa. Optika geometrikoa argiaren teoria kuantikoaren hurbilketa bat da eta ez du forma "klasiko" nagusirik.
Erlatibitate bereziaren Newtonen hurbilketa
Gorago esan bezala, mekanika klasiko eta newtonianoa momentu erlatibista
m0v bezala hartzen du eta beraz bakarrik balio du partikularen abiadura argiaren abiadura baino askoz txikiago denean (zatiketaren beheko parteak bat balolerantza doanean).
Adibidez, ziklotroi baten frekuentzia
Mekanika kuantikoaren hurbilketa mekanika klasikoa erabiliz
Mekanika klasikoaren izpi hurbilketak ez du balio de Broglie uhin-luzera sistemako beste dimentsioak baino askoz txikiagoa ez denean. Partikula ez-erlatibistentzat uhin-luzera hau:
da, \hbar 2\piz zatitutako Plank-en konstantea eta p momentua direlarik.
Gertaera hauek elektroiekin partikula astunagoekin baino lehen gertatzen dira. Clinton Davisson eta Lester Germer 1927an egindako saikuntzen elektroiak 54 boiltioko azelerazioa zuten eta 0.167nm uhinluzeera eta 0.215nm atomoen arteko tartea zuen nikel kristalaren kontra isladatzerakoan, difrakzio bakarra erakuzten zuten, beraz uhinluzeerea hau difraktatzeko luzeaina zen.
Huts kamara haundiagoekin ordenagailuen memoriako zirkuito integratuen kuantum difrakzioa ikustea posiblea da, erresoluzio angularra radianetatik miliradianetara haunditzeko gai izan ezkero. Mekanika klasikoak partikulen jokaera deskribitzeko balio ez duten beste saikuntzak ere badaude.
Aita Donostia abesbatza
Aita Donostia Abesbatza Donostiako Gaztedi elkarteak 1985ean sortu zuen.
Aita Kaputxinoekin zeukan lotura zela eta, Aita Donostia musikologo, folklorista eta musikagile ezagunaren izena hartu zuen. Abesbatzaren lehenengo zuzendaria Aita Patxi Balenciaga izan zen.
Sortu zenetik aurrera Aita Donostia abesbatzaren lana gero eta handiagoa izan zen liturgietan parte hartzeaz eta elizkizunetan laguntzeaz aparte, kontzertuak eskaintzen zituen bai Donostian, eta bai Gipuzkoako hainbat herritan ere.
Emanaldiak
Beste abesbatza batzuekin ere harremanetan egon da eta elkartrukeak egin ditu, horri ezker beste komunitate batzuetan ere kontzertuak eskaini ditu: Errioxa, Kantabria, Madril, Asturias, Nafarroa, Huesca, Toledo, Aragoi, Leon, Bartzelona, Soria eta abar. Atzerrira ere egin ditu bidaiak, eta horietan aipagarriak dira Castres-en (Frantzia) eskainitako kontzertua eta 2006an Argentinan zehar egindako bira.
Abesbatza lehiaketetan ere parte hartu du, kasurako: Ejea de los Caballeros, Autol, San Vicente de la Barquera, Aviles, Zumarraga, Benasque eta Arrigorriaga. Emaitza bikainak lortu ditu horietan, adibidez, 1993an Autol-en (Errioxa) lortu zuen lehenengo saria.
2013an Javier Alberdi zen abesbatza hau osatzen zuten 74 ahots mistoen zuzendaria Talavera de la Reinan Musika Sakroaren XX. Zikloan parte hartu zuenean, Abesbatza Polifonikoen Topaketa Nazionalean. Karl Jenkins musikagilearen Gizon armaduna-Pakearen aldeko Meza lana plazaratu zuen 2014an Kantaka abesbatzarekin batera. Lazkaoko Areria kulturgunean kantatu zuten lehen aldiz apirilaren 25an, Hain zuzen, obraren estreinaldiaren 14. urteurrenean. 2015an Gipuzkoa Kirola sariak banatzeko ekitaldian parte hartu zuen, 2016an Andosillako aste santuan, eta 70 ahots mistoekin Bartzelonako Cantate-an.
Aita Donostia Musika Astea
Bere zuzendaria den Javier Alberdik sustatutako Aita Donostia Musika Astean parte hartu izan du urtero 1998tik. Aste horretan Euskal Herriko, penintsulako eta atzerriko beste abesbatza batzuekin batera eskaintzen ditu bere kontzertua. Hona hemen eskainitako pieza batzuk: XVIII. mendeko Misa Ferialis (anonimoa), Réquiem (G. Faure), Felipe Gorritiren Meza, Rossiniren Meza Txikia, Mozarten Koroatze-Meza eta Karl Jenkins musikagilearen The armed man lana.
Shandi (abestia)
Paul Stanley abeslari/gitarjoleak eta Vini Poncia ekoizleak idatzia, abestia Hollies taldeak eginiko Bruce Springsteenen "4th of July, Asbury Park (Sandy)" abestiaren bertsio batek insipiratu zuen.
Margaret H. Wright
Margaret H. Wright (Hanford, Kalifornia, Estatu Batuak, 1944ko otsailaren 18a) informatikako zientzialari eta matematikari estatubatuarra da. Matematika Industrial eta Aplikaturako Elkarteko (SIAM) presidente izan zen lehen emakumea izan zen (1995-1996). Jon von Neumann saria jaso zuen 2019an, optimizazio problemen zenbakizko soluzioan eta gaiaren azalpenean egindako ekarpenengatik.
Shandi (abestia)
Musika bideo bat grabatu zuten abestiarentzat, non Peter Criss taldearekin agertzen den azken aldia izango da, 1980an bere bakarlari karrera hasi baino lehen.
Margaret H. Wright
Biografia eta ibilbide profesionala
Wrightek Hanforden eta Tucsonen igaro zuen haurtzaroa, eta han hezi zen. Matematikan interesa garatu zuen adin goiztiarrrean, eta gaia Stanfordeko Unibertsitatean ikasi zuen. Bertan, Matematikako gradua eta Informatikako Masterra jaso zituen. Hainbat urtez GTE Sylvanian lan egin zuen, eta gero Stanfordera itzuli zen informatika ikasketekin jarraitzeko. 1976an doktoretza lortu zuen.
Shandi (abestia)
Nahiz eta bideoan lau taldekideak agertzen diren, Stanley abestian jotzen duen taldeko kide bakarra da. Anton Fig sesioko bateriajoleak bateria jotzen du, Kissen Tom Harper roadieak baxua jotzen du eta Holly Knight idazle profesionalak teklatuak jotzen ditu, Stanleyk abestu eta gitarra guztiak jotzen dituen bitartean. Vini Ponciak koruak egin zituen.
Taldea Australiatik eta Zeelanda Berritik biran dagoenean, Paul Stanleyk berak bakarrik jotzen du abestia. Kissek abestia jo zuen Melbourne Symphony Ensemble orkestrarekin Kiss Symphony: Alive IV kontzertuan eta 2003ko izen bereko diskan agertzen da.
Margaret H. Wright
Biografia eta ibilbide profesionala
Konputazio zientzietako irakaslea izan zen eta New Yorkeko Unibertsitateko Matematika Zientzien Courant Institutuko Konputazio Zientzien saileko presidentea izan zen. Bertan optimizazioa, aljebra lineala eta informatika zientifikoa ikertu zituen.
Margaret H. Wright izan zen 1995etik 1996ra bitartean Matematika Industrial eta Aplikaturako Elkarteko (SIAM) buru izan zen lehen emakumea, eta SIAM Revisión aldizkariaren editore seniorra.
2019an, John von Neumann saria jaso zuen, optimizazio problemen zenbakizko soluzioan eta gaiaren azalpenean egindako ekarpen aitzindariengatik.
Daming lakua
Lakuak 46 hektareako azalera baino ez dauka, eta batez besteko sakonera hiru metrokoa da.
Kokapena
Jinan hiriaren erdigune historikotik iparraldera kokatua, lakua inguruko erliebe karstikoaren ondorio da eta ur korrontea urte osoan zehar mantentzen da. Lakuaren lehen aipamen historikoa Marco Polok egin zuen.
Kanpo estekak
36.67485°N, 117.01755°W
Filmófono
Filmófono S.A. 1935ean Ricardo Urgoiti bizkaitar soinu-teknikariak eta Luis Buñuel aragoitar zinema zuzendariak sorturiko zinema estudioa da.
Tassenières
Tassenières Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Tassenières udalerrian erroldatutako biztanleak 360 ziren. Familiak 150 ziren, horien artean 42 pertsona bakarrekoak ziren (25 bakarrik bizi ziren gizonak eta 17 bakarrik bizi ziren emakumeak), 46 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 54 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 183 etxebizitza zeuden, 151 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 159 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 151 etxebizitza nagusietatik 98 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 69 etxek bost zituzten. 124 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 61 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 230 ziren, horien artean 165 aktiboak ziren eta 65 inaktiboak ziren. 165 pertsona aktiboetatik 151 lanean zeuden (85 gizon eta 66 emakume) eta 14 langabezian zeuden (8 gizon eta 6 emakume). 65 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tassenières udalerrian 154 unitate fiskal zeuden, 374 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.859 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 9 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Tassenières udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Rutherforden eredu atomikoa
Rutherforden eredu atomikoa Ernest Rutherfordek 1911n formulaturiko teoria atomikoa da. Zazpi urte lehenago proposaturiko Thomsonen eredu atomikoa ordezkatu zuen.
Aurrekariak
1897an Joseph John Thomsonek (Rutherforden irakasleak) elektroia aurkitu zuen. Beronen ereduaren arabera negatiboki kargaturiko elektroiak positiboki kargaturiko atomo batean sakabanaturik zeuden, "mahaspasak pastel batean" ezizena eman zitzaion ereduari.
Saiakuntza
Atomoaren benetako egitura finkatu nahian, 1909an Ernest Rutherfordek bere lankide ziren Hans Geiger eta Ernest Mardsenekin batera urrezko xaflaren saiakuntza burutu zuen. Urrezko xafla oso fina alfa izpiez bonbardatu zuen eta pantaila fluoreszente baten bidez izpi hauen desbideraketa aztertu zuen. Esperotako desbideraketa 2º ingurukoa bazen ere hainbat kasutan desbiazioa handiagoa zen, baita ia 180ºkoa ere.
Ereduaren arazoak
Rutherforden ereduak Thomsonena nabarmen gainditzen bazuen ere, oraindik azalpenik ez zuten hainbat galdera berri sortarazten zituen.
Justizia sozial
Gizarte injustiziaren kontzeptuari aurre egiteko sortu zen “gizarte justizia” edo “justizia soziala”. Autore batzuek, Aristotelesen Justizia Banatzailearekin lotzen dute Justizia Soziala. Horrexegaitik, Estagiritaren “justizia konmutatiboa”, gizarte modernoaren justiziaren ideia klasikoarekin lotzen dute. Gizarte berdintasuna, aukera-berdintasuna, Ongizate-estatua, pobrezia, errentaren banaketa, lan eskubidea eta sindikatuetan biltzeko eskubidea, etab. dira Gizarte Justiziaren arloan garrantzi handiena hartzen duten gaiak. 2007an, Nazio Batuen Erakundeak otsailaren 20a finkatu zuen Gizarte Justiziaren Nazioarteko egun gisa.
Kontzeptuaren jatorria eta eboluzioa
Historiara bagoaz Gizarte Justiziaren kontzeptua, XIX. mendean aldarrikatu zen, “arazo sozial” deituriko gaztarekin erlazionatuta, kapitalismoak eragindako lan-baldintza txarrak eta langileen ondoeza salatzeko asmoz. Luigi Taparelli apaizak, 1843an, Livorno, Italian, argitaratutako Saggio teoretico di dritto naturale, appoggiato sul fatto lanean laburbildu zuen Gizarte Justiziaren kontzeptua.
Taparellik, Elizaren Gizarte doktrinaren sortzailen arteko bat izanik, gizarte industrializazioaren eta makinismoaren ondorioz sortutako langileen gatazkari aurre egiteko sortu zuen terminoa. Bere ideiekin, ordura zegoen pentsamendu Aristoteliko-Tomista gainditu nahi izan zuen. Hamarkada batzuk beranduako Ingalaterrako Fabianoa sozialistak berriro aldarrikatu zuen“Gizarte Justiziaren” kontzeptua, XIX. Mendearen amaieran.Espresio hau, hain ospetsuak diren Fabian Essays in Socialism-en (Sozialista Fabianoen ensaiotan) aurkitu daiteke (1889). Fabianoak Gizarte Justiziaren terminoa asmo etiko bati atxikitzen dio, eboluzio soziala aldaketa ez-iraultzaile baten bidez, sistema sozial demokratiko batera bideratzeko.
Gizarte justizia eta zuzenbidearen filosofia
Zuzenbidearen filosofiaren arabera, justiziaren defentsa argudio arrazional baten bitartez egikaritzen da. Horretarako, lau argumentu mota erabiltzen dira: praktikoa, analogikoa, etikoa eta identitatezkoa. Justizia Sozialaren garapena, R.L Cohen-en azaltzen da. Hau Oxforden “Diccionary of Sociology” justice social-etik hartzen da. Filosofiaren zein teologiaren esparruetan termino berria da oraindik; hala ere, lan asko aurki ditzakegu gai honi buruz eremu horietan. Horrela, lan berri hauei guztiei erreparatuz, Gizarte Justiziaren ideia post-moderno edo garaikide bat sortu zela esan genezake.
Ideia honen beste iturri bat Joaquin ruiz Gimenezen pentsamendua dugu. Bereziki Doktrina sozial katolikoan zabaldua. Erreferente gisa, giza duintasuna hartuz, Gizarte justiziaren kontzepntua katolizismoan hain garrantzitsua den lagun hurkoaren maitasunarekin lotzen da. Honez gain, alderdi demokratikoak, mugimendu sindikalak eta giza eskubideen aldarrikapenak iturri kontsideratuko dira.
Bestalde, Gizarte Justizia ideia ezin daiteke ulertu Rawls gabe, justizia, zuzentasunez ulertuz eta horrela aukera berdintasuna bultzatuz. Bidezkoa den gizarte sistema bat oinarritzen duten osagaiak, ondasunen banaketa, desberdintasunaren aurkako iraultza, ondasun erkidearen eskaera eta justizia bakearen parekoa denaren ideia eta gizabanakoen honekiko duten kontzientzia dira. Gizartearen egoera berria deskribatzen du gutxien dutenen aldeko mugimendu sozialak. Kezka sozialak, arreta jarri nahi du berdintasunean oinarritutako gizartean. Arazoak eragiten ditzuten egoerek ateak azabaltzen dizkiete gizartearen garapenerako bidegabeak diren ekintzen aurkako indarkeria mugimenduei.
Teologia moralaren definizioa gizarte kontratuaren ideia baino haratago doa. Munduan dauden ondasunak, izatez, guztiontzat direla adierazten du. Pentsamendu honek, Gizarte Zibilaren filosofia moralaren eredua definitu du Gizarte Zientziei esker. Honek ekarpenak egin ditu, diziplina anitzekoak diren tekniketan bere ikuspegia finkatuz.
Gizarte justiziaren nazioarteko eguna
2007. urtean, Nazio Batuen biltzar nagusiak, otsailaren 20a nazioarteko gizarte justiziaren egun gisa aldarrikatu zuten. Erabaki hori hartzerakoan, Gizarte Justizia, bizikidetza baketsu eta oparoa, eta gizabanakoaren garapena nahiz duintasuna garatzeko beharrezko printzipiotzat aldarrikatu zuen. Nazio Batuen erakundeak erabaki zuen egun horretan ospatuko diren ekintzen jomugan izan beharko lituzketela ezinbestean honako helburuak: pobrezia ezabatzea, enplegua duina sustatzea, lan arloan berdintasuna bultzatzea eta guztientzako gizarte justizia eta ongi izate estatua zabaltzea.
Kingman (Arizona)
Kingman Arizonako hiri bat da. Mohave konderrian kokatua dago. 2010ean 28,068 biztanle zituen, 90.2 kilometro koadrotan banatuta.
Dobloug Saria
Dobloug Saria (Doblougska priset) Suediako Akademiak urtero ematen duen sari literarioa da. Sari honekin Suediako eta Norvegiako idazleak saritzen dira. Saria maiatzaren 17an ematen da, Norvegiako Literatura Jaialdian.
Ezaugarriak
Sariaren jatorria 1938an Birger Dobloug Norvegiako aberatsak utzi zuen ondarean dago. Lehen aldiz 1951n eman zen. Saria 2011an 150.000 suediar koroak dira; 1985tik lau sari ematen dira urtero.
Hazkunde ekonomiko
Hazkunde ekonomikoa aldi jakin batean ekonomia batek (normalean herrialde edo eskualde batekoak) sortutako azken ondasun eta zerbitzuen errentaren edo balioaren gehikuntza da.
Oro har, hazkunde ekonomikoa zenbait adierazleren hazkundeari dagokio; hala nola, ondasunen eta zerbitzuen ekoizpena, energia-kontsumo handiagoa, aurrezkia, inbertsioa, aldeko merkataritza-balantza, "per capita" kontsumoaren igoera, etab. Adierazle horien hobekuntzak, teorian, biztanleriaren bizimoduaren hobekuntza ekarri beharko luke.
Hazkunde ekonomikoaren neurria
Normalean, hazkunde ekonomikoa Barne Produktu Gordinaren igoeraren ehunekoan neurtzen da ("erreala" hitzak "inflazioaren arabera doitua" esan nahi du), eta bost osagaitan bana daiteke:
Hazkunde partzialen aritmetika
Zenbait aldi partzialez osatutako aldi baten guztizko hazkundea, aldi partzialen arteko batura baino handiagoa da.
Adibideak:
Ekonomia batek % 2,0ko hazkundea badu urtebeteko lau hiruhilekoetako bakoitzean, ekonomia horren urteko hazkundea % 8,24 ingurukoa izango da (ikus 1.02* 1.02* 1.02* 1.02 = 1.08243216).
Hiruhilekoko hazkundeak % 1,0, % 2,0, % 3,0 eta % 4,0 badira, ekonomia horren urteko hazkundea % 10,36 ingurukoa izango da (ikus 1.01* 1.02* 1.03* 1.04 = 1.10355024).
Hazkunde ekonomikoaren faktore nagusiak
Ekonomiaren hainbat aldaketek eragiten dute hazkunde ekonomikoa. Denbora-tarte batean, faktoreetako batzuk beste batzuk baino garrantzitsuagoak izan daitezke. Hazkunde ekonomikoaren faktore nagusiak honako hauek dira: baliabide naturalak, giza baliabideak, kapital-metaketa, aldaketa teknologikoa, berrikuntza eta egonkortasun sozio-politikoa.
Baliabide naturalek iraganeko hazkunde ekonomikoan eragin handia izan bazuten ere, gaur egun produktuaren aldaketan duten eragina mugatua da. Gaur egungo ekonomian, faktore garrantzitsuena berrikuntzara bideratua dagoen giza kapitala da, aurrerapen berriak eragin eta produktibitatea handituko duen aldaketa teknologikoa eragin dezan.
Hazkundea eta ongizatea
Herrialde baten hazkunde ekonomikoa garrantzitsutzat jotzen da "per capita" BPG arekin lotuta dagoelako; izan ere, adierazle hori estatistikoki lotuta dago herrialde baten ongizate sozio-ekonomikoarekin, herrialde bateko herritarrek kontsumorako dituzten ondasun ekonomiko materialen ugaritasun erlatiboagatik.
Hala ere, ekoitzitako edo kontsumitutako ondasunen balioa ez dago nahitaez ongizatearekin zuzenean lotuta; adibidez, gizarte bat imajina dezakegu, non tabakoa edo osasunerako ondorio negatiboak dituen beste droga bat ekoizten den eta BPGri N kantitate batekin laguntzen dioten, eta aldi berean ondorioak P kantitate batekin konpentsatzen dituzten tratamendu medikoak gertatzen diren. Aurrekoaren antzeko ekonomia batekin alderatuz gero, baina ondorio kaltegarriak dituen produkturik eta tratamendu mediko konpentsatzailerik gabe, bigarrenak BPG handiagoa izango luke. Bi gizarteetan ongizate orokorra berdina izango litzateke, bigarrenean, tratamendu medikoek ondorio kaltegarriak konpentsatu dituzten arren.
Garapen ekonomikoa ongizatearen osagai gisa hobeto ulertzeko, Giza Garapenaren Indizea eta Gizarte Aurrerapenaren Indizea berrikustea gomendatzen da.
Hazkundea epe laburrera eta epe luzera
Hazkunde ekonomikoaren epe laburreko aldakuntzari ziklo ekonomikoa esaten zaio, eta ia ekonomia guztiek atzeraldi-aldiak bizi dituzte aldizka. Zikloa nahastu egin daiteke, gorabeherak ez baitira beti erregularrak. Gorabehera horien azaltzea makroekonomiaren zeregin nagusietako bat da. Atzeraldien arrazoiak eta atzeraldietatik irteteko beharrezko politikak aztertzen dituzten pentsamendu-eskola desberdinak daude (ikus keynesianismoa, monetarismoa, ekonomia neoklasikoa eta neokeynestarra). Hazkunde ekonomikoaren epe laburreko aldakuntza minimizatu egin da diru-sarrera handieneko herrialdeetan 90eko hamarkadaren hasieratik, eta hori, neurri batean, kudeaketa makroekonomiko hobeari egozten zaio.
Epe luzeko hazkunde ekonomikoaren azterketa funtsezko gaia da ekonomiaren azterketan. Aurretik aipatutako ohartarazpenak gorabehera, herrialde bateko BPGaren igoera bertako biztanleen bizi-mailaren igoeratzat hartu ohi da. Epe luzeetan, urteko hazkunde-tasa txikiek ere eragin esanguratsua izan dezakete, beste faktore batzuekin batera jokatzen dutelako. Urteko % 2,5eko hazkunde-tasak BPGa bikoiztera eramango luke 30 urteko epean, eta urteko % 8ko hazkunde-tasatik (Asiako lau herensugeak bezalako herrialde batzuek jasoa) fenomeno berera eramango luke 10 urteko epean soilik. Biztanleria handitzen denean, bizi-mailan hobekuntzak ikusteko, BPG biztanleria hori baino azkarrago hazi behar da. Azterketa honekin ulertu nahi da munduko eskualde batzuetan hazkunde ekonomikoaren tasa oso desberdinak daudela.
Hazkunde historikoa XIX.mendetik
XIX. mendearen amaierara arte ez zen egon hazkunde ekonomikoa kalkulatzeko behar bezain estatistika zehatzik. Iraganerako, A. Maddisonek (2001) kalkulu zenbatesleak aurkeztu zituen, beste iturri batzuekin bat etorriz Erdi Aroan eta XIX. mendera arte hazkunde ekonomikoa motela izan zela erakusten dutenak. Lehen Mundu Gerran, gerren arteko Depresio Handian eta Bigarren Mundu Gerran hazkundea zertxobait moteldu zen, nahiz eta XIX. mendea baino lehen ikusitako tasekiko altua izaten jarraitu zuen. Azken Mundu Gerraren amaieraren ondoren, hazkunde ekonomikoaren urrezko garaia iritsi zen 1945 eta 1970 artean, parekorik gabeko hedapen historikoarekin. 1970etik 2007ra motelagoa izan zen, baina hala ere handia; hori bai, herrialde aberatsen eta herrialde pobreen arteko hazkunde-aldea handitu egin zen. Historikoki, XIX. mendea baino lehen, herrialde aberatsen eta pobreen arteko hazkundea orekatuagoa izan zen.
Hazkunde ekonomiko iraunkorra
Kontzeptu berri samarra da giza historiaren barruan. BPGaren hazkundea oso txikia izan zen urteen arabera, eta, beraz, ez zen aintzat hartu garai hartako pentsalariengan. 1800. urtera arte, “per capita” BPGk belaunaldi bakar batean edo bitan alda zezakeen bizi-maila. Hazkunde-tasak desberdinak dira nazioen artean, eta urtebeteko aldian izandako aldaketa batek eragin handia du “per capita” diru-sarreren mailan, epe luze batean.
Diru-sarreren hazkundea bi kategoria nagusitan bana daiteke: errenten gehikuntzaren ondoriozko hazkundea (adibidez, kapitala, lana) eta produktibitatearen hazkundea (adibidez, teknologia berriak). Epe luzera, aurrerapen teknologikoa beharrezkoa da bizi-mailak hobetzeko, ezinezkoa baita lanaren bidez errentak mugarik gabe handitzea, eta produkzio-prozesuari kapitala gehitzeko saiakerak etengabe egingo du topo gutxitzen ari diren amortizazio marjinalekin (ikus ekoizpenaren teoriaren oinarriak).
“70eko erregela ": herrialde batek bere BPGren hazkunde-tasa % X-koa duenean, 70/X urte hartzen ditu errenta bikoizteko.
Gutxi gorabeherako araua da, baina zenbakiz oso zehatza; izan ere, diru-sarrera bikoizteko behar den urte kopurua honelakoa da:
Eredu exogenoak eta endogenoak
Hazkunde ekonomiko exogenoaren teorian, Solow (1956), Ramsey (1928), Harrod-Domar (1939) (1946) eta Kaldor ereduak nabarmentzen dira. Exogenoak esaten zaie, hazkunde ekonomikoa azaltzen duen aldagaia “exogenotzat” hartzen delako, hau da, ereduak azaltzen ez duen aldagaitzat.
Hazkunde ekonomiko endogenoaren teorian, eredu hauek nabarmentzen dira: Romer (1986) (1990), Barro (1990), Learning-by-doing (1962), Uzawa-Lucas (1965), (1988), Shumpeter. Hazkunde ekonomikoa azaltzen duen aldagaia ereduak azaltzen duelako deitzen dira endogenoak. Eta horrela, politika publikoko elementu argiagoak eskaintzen dituzte.
Acemoglu eta Robinson
"Acemoglu eta Robinson (2012) ¿Por qué fracasan los países?" diotenez, herrialde oso baten aurretik egonkortasun politikoa behar du ekonomikoki garatzeko. Gainera, Acemogluk eta Robinsonek diote iraultza industriala Britainia Handian hasi zela, teknologiaren mugetan ekonomikoki hazteko beharrezko suntsiketa sortzailea ahalbidetu zuen lehen herrialdea izan zelako. Acemoglu eta Robinsonen arabera, 1689ko Eskubideen Deklarazioak bermatu zuen hori.
Adibidez, Denis Papinek lurrun-ontzi bat eraiki zuen 1705ean. Fulda ibaitik Alemaniako Münden hiriraino nabigatu zuen, non ontzi-gremio batek bere ontzia eta lurrun-makina suntsitu zituen. Ez zuten lehiarik nahi.
Pepin Ingalaterrara joan zen eta Royal Societyk bere lana deskribatuz idatzi zituen zenbait artikulu zientifiko argitaratu zituen. Zoritxarrez, ez zuen inolako ordainik jaso agiri horiengatik. Londresen hil zen, behartsu, eta izenik gabeko hilobi batean lurperatu zuten.
Hazkunde-eredu neoklasikoak
Solowren hazkunde-eredua (1956) epe luzerako hazkundea modu analitikoan gidatzeko lehen saiakera izan zen. Eredu horrek, beste hazkunde-eredu tradizional batzuek bezala (Cass (1965), Koopmans (1965)), “per capita” errentan kapital-metaketari (fisikoa) dagokionez dauden aldeak azaltzen ditu. Bi eredu horietan, metatutako faktorearen aldeak aurrezki-tasen desberdintasunen ondorio dira: Solowrentzat exogenoki zehazten dira, Ramseyrentzat aldiz endogenoki zehazten da denbora arteko erabilgarritasunaren maximizazioaren bidez.
Solowren ereduak egoera egonkorrarekiko konbergentzia iragartzen du; egoera geldikor horretan, aurrerapen teknologikotik sortzen da per capita hazkunde oro. Instituzioei (gobernua eta banku zentralak), ekoizpen-funtzio gehigarriei eta aurrezki-neurriei buruzko faktore berdinetatik abiatuta, herrialde guztiek egoera egonkor bererantz jotzeko joera izango lukete. Herrialde guztiek ezaugarri berdinak ez dituztela kontuan hartuta, litekeena da munduko herrialde guztiak ez elkartzea, egoera egonkorraren maila desberdinak daudelako. Izan ere, datu enpirikoak aztertuta, konbergentzia modu mugatuan soilik ikus daiteke.
Hazkunde exogenoko ereduetan ez da azaltzen ekonomiak zergatik hazten diren eta zergatik egiten duten tasa desberdinetan adierazten duen aldagai gakoa. Hazkunde endogenoaren teoriak aurrerapen teknikoaren aldagaia "endogeneizatu" nahi du. Horretarako, giza kapitala (adibidez, hezkuntza), aldaketa teknologikoa (adibidez, berrikuntza), kanpokotasunak eta abar erabiltzen ditu. North eta Thomasek (1973) diote hazkunde ekonomikoaren funtsezko azalpena erakundeak direla.
Washingtonen adostasuna eta teoria osatzeko inplikazioa
Mundu Garapenari buruzko Txostenaren (1991) arabera, hazkunde-funtzioak – Kapitalaren metaketa, baliabideen erabilera eraginkorra, aurrerapen teknologikoa eta diru-sarreren banaketa sozialki onargarria – Hobeto lortzen ziren egonkortasun makroekonomikoa zuten herrialdeetan, baliabideen banaketa merkatuan zehar, eta nazioarteko merkataritzara irekitzea. Hazkunde iraunkorreko politikak arriskua murriztea eskatzen du, finantza-krisi larririk gerta ez dadin zainduz. Azkenik, jakina, gobernuek hazkunde-murrizketak ezabatu edo, gutxienez, murriztuko dituzten erreformak babestu behar dituzte.
Hala ere, herrialde askotan (latinoamerikarrak kasu) egiturazko erreformak egin ziren arren, ez ziren espero ziren emaitzak lortu.
Beste azalpen batzuk
Jevonsek XIX. mendean ziurtatu zuen gorabehera ekonomikoak eguzki-orbanekin lotzen zirela. Gaur egun, hazkunde ekonomikoaren teoriak askotarikoak dira, eta erakundeetan azalpena bilatzen dutenak nabarmentzen dira. Ezberdintasun instituzionalak ezaugarri kultural, geografia, latitude, ideologia eta/edo istripu historikoengatik azalduko lirateke besteak beste. Horrela, adibidez, gaur egun batzuek nabarmentzen dute Suediak bezalako herrialde hotzek arrakasta ekonomiko handiagoa dutela Nigeria bezalako herrialde beroek baino. Gizateriaren historiaren hasierako etapetan, garapen ekonomiko eta kulturala Lurreko toki beroetan kontzentratzen zen, Egipton, esaterako. Hala ere, gaur egun, Iparraldeko estatu hotzek tropikoko egoera beroek baino “per capita” BPG indize handiagoak dituzte. Ekonomiaren alderdi hori (geografia ekonomikoa) -- giza migrazioetan eta egitura politikoetan izan zuen eragina-- Ellsworth Huntingtonek, XX. mendearen hasieran Yaleko Unibertsitatean Ekonomia katedradunak, kontzienteki aztertu zuen.
Kritika hazkunde ekonomikoari
Pertzepzio komunean, gure gizartean, hazkunde ekonomikoa bedeinkazioa da, nolabait esateko. Esan nahi duguna da non dagoen hazkunde ekonomikoa, non dagoen kohesio soziala, zerbitzu publiko kaudimendunak, langabeziak ez duela lekurik hartzen, eta desberdintasuna ere ez dela handia. Uste dut behartuta gaudela horiek guztiak hiperkritikoki eztabaidatzera. Zergatik? Lehenik eta behin, hazkunde ekonomikoak ez du gizarte-kohesiorik sortzen – Edo ez du nahitaez sortzen –. Azken finean, hori da globalizazio kapitalistaren kritikoek erabilitako argudio nagusietako bat. Inork uste al du Txinan duela 15 urte baino kohesio sozial handiagoa dagoela gaur egun? fA Hazkunde ekonomikoak, hirugarrenik, datozen belaunaldien eskura egongo ez diren baliabideak agortzea eragiten du. Laugarrenik eta azkenik, hazkunde ekonomikoak erraztu egiten du batek baino gehiagok "esklabo bizimodua" deitu duena finkatzea; horrek pentsarazten digu zoriontsuagoak izango garela zenbat eta ordu gehiago lan egin, orduan eta diru gehiago irabazi eta, batez ere, ondasun gehiago kontsumitzen.
Aberrazio horien guztien atzetik, uste dut 3 joko-arau daudela, gure gizarteetan ia dena bustitzen dutenak. Lehenengoa publizitatearen nagusitasuna da, behar ez duguna erostera behartzen gaituena, eta askotan objektiboki nazka ematen diguna ere bai. Bigarrena kreditua da, behar ez dugunerako baliabideak lortzeko aukera ematen diguna. Eta hirugarrena eta azkena, produktuen iraungitzea, zeinak programatuta baitaude denbora oso labur baten buruan zerbitzuari utz diezaioten, eta, beraz, beste batzuk erosteko obligazioa izan dezagun.
Hazkunde ekonomikoa beste edozein gogoeta neurgarriren gainetik sustatzeko ahalegina produktibismo deritzonaren sintoma da, mespretxuzko tonuan erabili ohi den terminoa.
Hazkundearen mugak
Hazkundearen mugei buruzko eztabaida hazkundearen eragin ekologikoari aberastasuna eta aurrerapena sortzeari buruzkoa da. Hazkunde ekonomikorako beharrezkoak diren jarduera askok berriztagarriak ez diren energia-iturriak erabiltzen dituzte. Ikertzaile askok uste dute ingurumen-efektu jarraitu horiek eragina izan dezaketela munduko ekosistemetan.
Ingurumenaren gaineko inpaktu hori da aztarna ekologikoa kuantifikatzen saiatzen dena. Hala, 2005. urterako pertsona bakoitzeko hektarea globalen kopurua (hektarea bioproduktiboak) 2,1ekoa izan zela kalkulatu zen. Hala ere, mundu osorako kontsumoa 2,7koa izan zen. Beraz, urte honetarako behintzat (eta joera goranzkoa da, 2003. urtean munduko aztarna ekologikoa 2.23koa izan baitzen), planetaren ahalmenaren gainetik egon ginen kontsumitzen; edo, bestela esanda, birsorkuntza naturalaren abiadura baino handiagoa da.
Ekosistemetan metatutako ondorioek hazkundeari muga teorikoa ezartzen diotela diote. Batzuek arkeologiara jotzen dute desagertu egin direla diruditen kulturen adibideak aipatzeko, ekosistemek ekosistema horiek hartzeko duten gaitasunetik haratago hazi zirelako, Duncanek dioenez, adibidez, gure zibilizazioarekin ere gertatuko da (Olduvaiko Teoria). Aurreikuspenen arabera, hazkundearen mugek energia-iturrien kontsumoan oinarritutako hazkundea eragotziko lukete azkenean. Proposatzen duten irtenbidea Dekrezioaren printzipioak aplikatzea da: hau da, kontsumoa eta ekoizpena murriztea baliabideak modu naturalean birsor daitezkeen mailetaraino, herrialde aberatsen aberastasuna munduko gainerako herrialdeetara banatzearekin batera. Kontzeptu hori ez da garapen iraunkorraren kontzeptuarekin nahastu behar, azken horrek uste baitu posible izango litzatekeela hazkundea handitzen jarraitzea, ingurumena babestearekin batera. Beste batzuk baikorragoak dira, eta uste dute tokiko ingurumen-ondorioak hauteman daitezkeen arren, eskala handiko efektu ekologikoak txikiagoak direla. Mundu mailako aldaketa ekologiko horiek existitzen badira, giza adimenak horietara egokitzeko modua aurkituko duela diote baikorrek.
Hazkunde ekonomikoaren erritmoak edo motak ondorio garrantzitsuak izan ditzake ingurumenean (klima eta ekosistemen kapital naturala). Hazkundeak ingurumenean eta gizartean izan ditzakeen eragin negatiboengatik kezkatuta, zenbait sektore zientifikok hazkunde-maila txikiagoak defendatu dituzte, eta hortik dator beherapen ekonomikoaren eta alderdi berdeen ideia; izan ere, ekonomia nazionalak munduko gizarte baten eta sistema ekologiko global baten parte direla uste dute, eta, beraz, ezin dute hazkunde naturalerako gaitasuna ustiatu kaltetu gabe.
David Suzuki zientzialari kanadarrak 90eko hamarkadan adierazi zuen ekosistemek urtean % 1,5 eta % 3 arteko hazkundea baino ezin dutela jasan, eta, beraz, nekazaritzaren edo basoen aldetik errendimendu handiagoa lortzeko edozein saiakerak lurzoruaren edo basoen kapital naturala bideratu beharko duela. Batzuek uste dute argudio hori ekonomia garatuenei ere aplika dakiekeela. Ekonomialari konbentzionalen iritziz, aurrerapen teknologikoei esker egiten dute aurrera ekonomiek, adibidez: orain urtebete baino ordenagailu azkarragoak ditugu, baina ez da beharrezkoa ordenagailu gehiago izatea. Agian muga fisikoetatik libratu gara ezagutzaren aldeko apustua eginez, ekoizpen fisikoaren aldekoa baino gehiago.
Bestalde, gertaera historikoa da azken bi mendeetan hazkunde ekonomikoak gorabeherak eta krisi ziklikoak izan dituela herrialde guztietan eta nazioartean. Goraldi ekonomiko orok, azkenean, atzeraldia eta krisia dakartza, eta horrek suspertzeko baldintzak irekitzen ditu, eta horrek, aldi berean, goraldi berri baterako bidea argitzen du. Clemente Juglar, Karl Marx, Wesley Mitchell, Joseph Schumpeter, Nikolai Kondratieff eta beste ekonomialari garrantzitsu batzuek aztertutako ziklo ekonomikoa kontuan hartzeko moduko errealitatea da, eta hori gabe ezinezkoa da hazkunde ekonomikoari buruzko edozein estimazio serio egitea.
Trimma lantana
Trimma lantana Trimma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
El Deseo
El Deseo S.A. 1985ean Agustín eta Pedro Almodóvarek sorturiko zinema estudioa da.
Enpresa 1985ean sortu zuten Miró legeari esker. Horrela anaiek La ley del deseo ekoiztu zuten eta harrezkero hainbat filmetan hartu dute parte.
Pescadoires
Pescadoires Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Junki Kanayama
Junki Kanayama (金山 隼樹, 1988ko ekainaren 12a - ) Japoniako futbolaria da.
Pescadoires
Biztanleria
2007an Pescadoires udalerrian erroldatutako biztanleak 134 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 94 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 85 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 63 etxebizitza nagusietatik 37 bere jabearen bizilekua ziren, 21 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 8 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Legarreako leizea
Legarreako leizea kobazulo bat da, Malerrekako Donamaria herriko Gaztelu auzoan dagoena. Bertan Espainiako Gerra Zibilean zenbait gorpu bota zituztela eta, gerra krimen haiengatik aztertutako Nafarroako hobi komuntzat hartzen den puntuetako bat da leize hau.
Sagardia-Goñi familiaren hilketa
1936ko abuztuaren 30ean, Gazteluko Juana Josefa Goñi Sagardia, 38 urteko emakumea bere seme-alabekin batera desagertu zen. Hamabost egun lehenago etxetik eta herritik kanporatuak izan ziren lapurreta txikiak egitea egotzita. Tarteko egun horietan mendian bizi izan ziren adarrez egindako txabola batean, Pedro Sagardia aitaren zain. Aita eta seme nagusiena gerrako frontera derrigorrez bidalita zeuden eta ezin izan zuten lagundu. Gau horretan norbaitek txabola erre eta familia leizera bota zuen, ziurrenez aurrez erahilda.
Pescadoires
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 85 ziren, horien artean 58 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 58 pertsona aktiboetatik 56 lanean zeuden (27 gizon eta 29 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Legarreako leizea
Sagardia-Goñi familiaren hilketa
2014an gerrako fusilatuen gorpuen bilako azterketa batean Legasako Iñaki Indart gaztearen gorpua agertu zen eta honek Sagardia-Goñi familiaren auzia berriz piztu zuen.
Pescadoires
Diru sarrerak
2009an Pescadoires udalerrian 70 unitate fiskal zeuden, 145 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.450 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Legarreako leizea
Sagardia-Goñi familiaren hilketa
Aranzadi Zientzia Elkartearen indusketa lanei esker, 2016ko irailean Juana Josefa eta bere sei seme-alaben gorpuzkiak berreskuratu ziren: Joaquin (16), Antonio (12), Pedro Juan (9), Martina (6), Jose (3) eta Asunción (urte eta erdikoa). Juana Josefa haurdun zegoela aipatu izan den arren, Aranzadiko teknikariek gorpuzkien azterketaren ondoren ezin izan zuten konfirmatu hipotesi hau.
Pescadoires
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoak zurgina ziren.
2000. urtean Pescadoires udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden.