cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nostradamus
Aristokraziarekiko lotura
Argitalpen profetikoen sortaren arrakastaren ostean, frantses eskualde askotako jendea Nostradamusekin harremanetan jartzen hasi zen, horoskopoak erabiliz euren etorkizuneko bizitzan gertatuko zena jakitea helburu. Gero eta bezero gehiago zituela ikusirik, beste proiektu bati hasiera ematea pentsatu zuen: 1.000 lauko txiki edo zenturiaz osatutako liburua idaztea, alegia. Horietako, aurreko hiru almanaketako informazioa zabaltzen zuten profezia bertsoak ziren. Dena den, eta Inkisizioarekin sor zitezkeen liskarrak saihesteko, profeziak iluntzeko metodo bat asmatu zuen, hitz jokoak erabiliz eta hizkuntzak nahastuz (proventzera, greziera, latina, italiera, hebreera eta arabiera, esaterako).
Profeziak izeneko lan nagusia argitaratu zenean, jende askok haren edukia gaitzetsi zuen, deabruarengandik lorturiko informazioaz osaturik zegoela argudiatuz, eta Nostradamusi heretikoa izatea leporatuz. Hala ere, gizarteko zenbait sektorek argitalpenaren alde egin zuten, garrantzi espiritualaren ezaugarri batzuk emanez eta lana Bibliaren osteko obra egiazkotzat hartuz.
Bitartean, Katalina Medici —Henrike II.a Frantziakoaren emaztea— Nostradamusek argitaraturiko almanaka guztiak irakurri ostean, haren jarraitzaile nagusi gisan azaldu zen. Horren ondorioz, Parisera gonbidatu zuen, horoskopoen bitartez bere seme-alaben etorkizunari buruz galdetzeko.
Azken urteak eta heriotza
1566. urte aldera, hezueriak Nostradamus jo zuen eta edema bilakatu zitzaion. Uztailaren 1ean, bere idazkari Jean de Chavignyri adierazi zion hurrengo goizean, jada, ez zutela bizirik aurkituko.
Honela dio Nostradamusen epitafioak, zeinaren lehen profeziek jada ospe nabarmena eman zioten:
Haren lanaren interpretazioa
Zenbait testu bibliografikoren arabera, Nostradamus heretiko izatea leporatu eta Inkisizioak jazarria izatearen beldurrez bizi zen. Izan ere, garai hartan ideia polemikoak zabaldu zituzten beste zenbait autore torturatuak edo sutan erreak izan ziren.
Nostradamusen zenbait interpretatzaileren arabera (izan ere, eszeptikoen arabera, haren hitzak guztiz askeak dira, eta ez dago zer interpretatu) arrazoi hori zela eta, eta inork etorkizuna bere profeziak erabiliz alda ez zezan, Nostradamusek guztiz kriptikoak bilakatu zituen, beharbada poesiaren metrika errespetatzeko balio zuten hitz kalifikatzaileak ezabatuz, profeziako beste zatien aipamenak eginez, eta esaldi enigmatikoak eraikiz, apokope, metatesi eta anagrama laburren bitartez. Lauko txikiak metaforaz eta Nostradamusek modu oso berezi batean erabilitako hitz greziar eta latindarrez beteta daude, Jorge Luis Borges eta Mateo Blancoren metodoaren antzera.
Lauko txiki horien iluntasunari esker, ziurrenik, lan haiek mende ugari irautea lortu dute: nolanahi ere, mendeetan zehar, aditu bakoitzaren araberako interpretazioak izan dira. Liburu asko idatzi izan dira haietan oinarrituta, argitalpen batzuetatik besteetara zenbaitetan edukiaren irakurketa aldatu bada ere.
Iragarpenetarako prestakuntza eta metodoak
Haren ikerketa medikoek Alberto Magnusek, Paracelso k eta Kornelio Agrippak eginiko idazkiak jasotzen zituzten, besteak beste. Nostradamusek Salomonen kodeei buruzko liburu bat zuen eta juduen kabala aztertu zuen, zeinak bizitzaren zuhaitza (hamar kontzientzia-mailadun bide mistikoa) aztertuz Jainkoarekin elkartzea posiblea dela baieztatzen duen. Sizilian mistiko sufiekin harremanetan izan zen eta beraien maisu Al-Ghazzalik idatzitako Muturreko Zorionaren Elixirra irakurri zuen. Horrez gain, De Mysteriis Aegyptorum (Egiptoar misterioak) lana ere aztertu zuen, IV. mendeko Iamblichus neoplatonikoak kaldear eta asiriar magiari buruz idatzitako liburua.
Nostradamusek teknika ugari erabili zituen etorkizuneko probabilitateak ezagutzera heltzeko behar zuen meditazio-egoerara heltzeko. Trantze egoerara heltzeko antzinako sugarraren kontenplazioan eta uraren kontenplazioan oinarrituriko teknikak erabili zituen (zenbaitetan, baita biak batera ere). Teknika horiek adimena gerarazi eta norberaren barnea ikustea lortzeko sortuak izan ziren. Horiez gain, Branchus Greziako profeta delfostarraren teknika ere erabili zuen, hots, brontzezko tripode batean eseri eta brontzezko ontzi baten barrenean kokaturiko urari, olioari eta espeziei begiratzea. Henrike II.ari idatzitako gutun batean honela dio Nostradamusek:
Gaur egun, Nostradamusen garaian zegoen muturreko zentsura egoeran ez bezala, egoera meditatiboan edo garun frekuentzia thetan sartzeko teknikak azaltzen dituzten liburu ugari daude.
Eszeptizismoa
Eszeptikoen arabera, Nostradamusen neurri gabeko ospea gaur egungo interpreteek eraiki dute, haren hitzak gaur egungo gertakarietara lotuz (nola gertatuko direla ziurtaturik daudenetara, hala nahitaezko kontsideratzen ditugun horietara), atzera-eraginezko aurrezagutza deritzon prozesu baten bitartez. Zenbaiten ustez, ez dago gertakari jakin bat gertatu aurretik modu egokian aurreinterpretatu den Nostradamusen lauko txikirik, eta hala direnak orokorregiak dira ezer frogatzeko (mendebaldean sute bat egongo da eta ekialdean guda izugarri bat hasiko da bezalako esaldiak, adibidez).
Interpretazio aldakor horiek demostratzeko bide eraginkor bat gaur egungo poeta edo konposatzaileren baten estrofak hartu (Bob Dylan abeslariarenak, esaterako) eta itxura profetikoa izan dezaketela egiaztatzea da. Gainera, badira iragarpenak egiteko erabil daitezkeen zenbait trikimailu (Nostradamusez gain Bibliak ere erabiliak, esaterako), iragarpen anbiguoak egitea, askotan gertatzen diren gertaerak iragartzea, etab.
Zenbait adituren ustez, Nostradamusek ez zuen profeta gisa idatzi, bere garaiko gertakarien inguruko iritzia emateko baizik: teoria horren arabera, idazkera kriptiko eta metaforikoa jarraitua izatea saihesteko tresna omen da. Horren adibidetzat har daiteke, esaterako, San Joanen Apokalipsiaren interpretazioa: autoreak beharbada bere garaiko gertakariak besterik ez zuen deskribatu nahi, baina denbora igaro ahala, haren idatziak profetikoak kontsideratuak izatera heldu ziren.
Lauko txikien zati handi batek askotariko hondamendiak deskribatzen ditu, izurriteak, lurrikarak, gerrak, uholdeak, hilketak, lurraren antzutasuna eta guduak, besteak beste.
Zenbait iragarpen orokorrak dira oso, lekurik edo garairik azaldu gabe; beste batzuek, aldiz, pertsonaia bati buruz edo talde txiki baten inguruan hitz egiten dutela dirudi. Batzuek herri edo hiri bakunei egiten diete erreferentzia, eta beste batzuek, aldiz, herri ugari aipatzen dituzte.
Akuareladun eskuizkribua
1982an, Enza Massa italiar kazetariak Italiako Liburutegi Nazionalean, Erroman, zegoen antzinako zenbait testuren azterketa bideratzen, dokumentu multzo batean 80 akuarelaz osaturiko 1629ko eskuizkribu misteriotsu bat aurkitu zuenean. Azken orrialdean irakur daitekeenez, Cinus Beroaldus anaia kartusiarrak jaso zuen liburua Cèzar de Nostredamerengandik, frantziar nuntzioarentzat, Maffeo Barberini kardinalarentzat, opari gisa (kardinal hura Urbano VIII.a Aita Santua izan zen gerora). Testu berean, aurrerago, norbaitek akuarelak Miguel de Nostradamusek eginak izan zirela iradokitzen du.
Zuzena ez dela uste bada ere, Javier Ruzok bere liburuan Cèzar de Nostredamere miniatura-margolari trebea zela aipatzen du, eta badirudi akuarelak antzinako Aita Santuen irudikapena direla. Gainera, ez dago Nostradamus margolari iaioa zenik frogatzen duen erreferentziarik. Liburua Joaquin de Forieren Aita Santuen irudikapenen liburuaren beste bertsio bat dela uste da.
Egun, lana Erromako Crisostomi Institutuak hainbat metodo erabiliz aztertu du (karbono 12aren frogaz eta tinta, mina eta koloreen analisia kimikoaz, besteak beste). Horri esker, koadernoko orriak, marrazkiak eta koloreak 1450. urte ingurukoak direla zehaztu da. San Malakiasen Aita Santuen sekuentzia osagabean oinarrituriko iradokizunak XVII. mende erdialdekoak dira. Azken orrialdeetako kaligrafia-idatziak (lumaz idatziak), aldiz, 1870. urte ingurukoak dira. Aurkikuntza horiek Vincent Bridgesek AEBn emaniko hitzaldi publiko batean aurkeztu ziren.
Lamar (Nebraska)
Lamar Nebraskako herri bat da. Chase konderrian kokatua dago. 2010ean 23 biztanle zituen, 0.18 kilometro koadrotan banatuta.
Abdi Nageeye
Abdi Nageeye (1989ko martxoaren 2a) Herbehereetako distantzia luzeko korrikalari somaliar-holandar bat da, 2020ko Olinpiar Jokoen maratoian zilarra irabazi zuena.
Valparaíso eskualdea
Valparaíso eskualdea (gaztelaniaz Región de Valparaíso) Txileko hamabost eskualdeetako bat da. Iparraldean Coquimbo, hegoaldean Santiago, ekialdean Mendozako probintzia (Argentina) eta mendebaldean Ozeano Barea mugakide ditu.
Villeneuve
Villeneuve izan daiteke:
Francisco Martínez de la Rosa
Francisco de Paula Martínez de la Rosa Berdejo Gómez y Arroyo (Granada, 1787ko martxoaren 10a - Madril, 1862ko otsailaren 7a) espainiar politikari eta idazlea izan zen. Liberala zenez gero, Errestaurazioaren garaian Frantziara egin behar izan zuen ihes, eta han Europako literaturako mugimendu berriak ezagutu zituen. Espainiara itzuli zen amnistia bati eske Fernando VII.aren erregealdiaren amaieran.
Espainiako enbaxadore izan zen Erroman eta Parisen, eta Estatuko Kontseiluko ministro eta lehendakari eta gobernuburu. Literaturari dagokionez, olerkiak eta antzerki-lanak idatzi zituen, estilo neoklasikokoak gaztetan. Parisen izan zen garaian berriz (1823-1834) erromantizismoaren bidea hartu zuen. Hauek dira lan nagusiak: Poética (1827), Poesías, Elegía a la muerte de la duquesa de Frías, La conjuración de Venecia (1834), Abén Humeya.
NGC 671
NGC 671 galaxia espiral bat da, Aries konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Familia zabal
Familia zabala familia bateko bi belaunaldi edo gehiagoko kideek eta haien ezkontideek eta seme-alabek osatzen duten familia-unitatea.
Familia zabala edo familia konplexua esanahi ezberdinak dituen kontzeptua da. Lehenik eta behin, odol-ahaidetasunezko familiaren sinonimo gisa erabiltzen da. Bigarrenik, senar-emazteen familia nagusi den gizarteetan, ahaidetasuna aipatzen da — senidetasun-sare egozentrikoa, etxeko taldeaz haraindi hedatzen dena —, senar-emazteen familiatik kanpo dagoen sare bera. Hirugarren adiera familia hedatua honela definitzen duena da: familia-unitate (edo etxe) berean bizi den eta belaunaldi desberdinetako ahaideek osatzen duten ahaidetasun-egitura.
Familia zabaletan, antzekoen sareak komunitate itxi gisa jokatzen du. Horrelako guraso-egituretan sar daitezke gurasoak seme-alabekin, gurasoen anai-arrebak seme-alabekin, aurreko belaunaldietako kideak, osaba-izebak, aitona-amonak, birraitona-amonak... edo EGOren belaunaldi berekoak. Gainera, odolekoak ez diren ahaideak har ditzake, hala nola anai-arrebak, adopziozko seme-alabak edo seme-alaba putatiboak. Aurreko guztiak kontrastea ezartzen du familia nuklear txikiarekin.
Familia zabala familia-unitatearen oinarrizko forma den kulturetan, gizabanako bat helduarorako trantsizioak ez du esan nahi, nahitaez, ahaideak edo gurasoak banandu behar direnik. Haur bat hazten denean, helduen eremu zabal eta errealera lekualdatzen da, nahiz eta egoera normaletan gainerako komunitatetik bereizitako identitatea ezarri.
Étusson
Étusson Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Étusson udalerrian erroldatutako biztanleak 294 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 147 etxebizitza zeuden, 125 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 146 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 125 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren eta 30 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 76 etxek bost zituzten. 99 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 60 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 53 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 174 ziren, horien artean 131 aktiboak ziren eta 43 inaktiboak ziren. 131 pertsona aktiboetatik 112 lanean zeuden (66 gizon eta 46 emakume) eta 20 langabezian zeuden (8 gizon eta 12 emakume). 43 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Étusson udalerrian 133 unitate fiskal zeuden, 325 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.472 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
2000. urtean Étusson udalerrian 30 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.364 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NK Lokomotiva
NK Lokomotiva Zagreb (izen osoa Nogometni klub Lokomotiva Zagreb) Kroaziako futbol talde bat da, Zagreb hirikoa.
Historia
1914an sortu zen ŽŠK Victoria (Željezničarski športski klub "Victoria") izenarekin. 1945ean hartu zuen gaur egungo izena eta Jugslaviako lehen mailan jokatu zuen 1947 eta 1955 artean.
Kroaziako liga abiatu zenean beheko mailetan hasi zen jokatzen 2009an lehen mailara igo zen eta titulurik irabazi ez duen arren 2013an eta 2020an bigarren egin zuen Ligan eta Kopan.
Mesnières-en-Bray
Mesnières-en-Bray Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mesnières-en-Bray udalerrian erroldatutako biztanleak 884 ziren. Familiak 304 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 100 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 132 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Diru sarrerak
2009an Mesnières-en-Bray udalerrian 314 unitate fiskal zeuden, 828,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.182 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 8 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Mesnières-en-Bray udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 780 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Mesnières-en-Bray udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 126 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kriptografiaren historia
Kriptografiaren historia duela milaka urte hasi zen. Orain dela hamarkada gutxi arte kriptografia klasikoaren historia izan da — paper eta arkatz bidezko zifratze-metodoak, edota mekanika sinplezkoak. XX. mende hasieran, makina mekaniko eta elektromagnetiko konplexuen asmakuntzak nahiz Enigma errotore makinak, zifratze-metodo eraginkorragoak ekarri zituzten. Geroago elektronikak eta konputazioak sistema konplexuagoak eraikitzeko aukera eman zuten.
Kriptografiaren bilakaera zuzenki lotuta egon da kriptoanalisiarenarekin (mezu zifratuak "hausteko" artea). Maiztasunen analisiak gertakari historikoetan eragina izan du. Horrela Zimmermannen telegramak Estatu Batuak Lehen Mundu Gerran sartzea ekarri zuen; eta Aliatuek Alemania naziaren mezu zifratuak irakurtzeak, Bigarren Mundu Gerra bi urtez laburtu zuela esaten da.
1970eko hamarkada arte, kriptografia segurua gobernuen esku zegoen ia erabat. Baina domeinu publikokoa bihurtu zen bi gertakariren ondorioz: zifratze publiko estandar baten sorrera (DES, Data Encryption Standard) eta kriptografia asimetrikoaren asmakuntza.
Kriptografia klasikoa
Kriptografiaren erabilera zaharrena Antzinako Egiptoko monumentuetako hieroglifikoetan aurki dezakegu (duela 4500 urte baino gehiago). Hala ere, ez dira komunikazio sekretuko saiakera gisa hartzen, misterioa, intriga eta baita entretenimendua ere lortzeko modutzat baizik. Kriptografiaren beste erabilera baten edo antzeko zerbaiten adibide dira. Beranduago hebreeraren jakintsu batzuek ordenatze mono-alfabetikoaren bidezko zifratzeak erabili zituzten (Atbash, esate baterako), agian K. a. 600etik 500era. Erlijio idazketetan ere kriptografia oso erabilia izan da urte askotan, kultura gainartzailea edota autoritate politikoak ez iraintzearren. Horren kasu famatuenetakoa ‘666’ zenbakiarena da; erreferentzia arriskutsu bat kriptografiaren bidez ezkutatzeko modua izan daiteke; hainbat adituren ustetan, Erromatar Inperioa edo seguruenik Neron enperadorea (eta horrela garai hartako Erroman zeuden politikak) adierazten ditu. Idatzi kristauen kasuan, kriptografiaren behar hori kristautasuna Inperioko erlijio ofizial bihurtu zenean amaitu zen, Constantino enperadorearekin. Grezia klasikoan ere kriptografiari buruzko ezagutzak bazituztela esaten da. Herodotok zenbait adibide aipatzen ditu: mezu sekretuak egurrezko taulen argizariaren atzean ezkutatuak, edo esklaboen ile azpian gordetako tatuaiak. Baina horiek esteganografiako kasuak dira, mezua behin ezagututa zuzenean irakurri baitaiteke. Erromatarrek ere bazuten kriptografiaren berri (Zesar zifratua, adibidez).
Indian ere kriptografia erabiltzen zen. Kama Sutran, maitaleen artean komunikatzeko erabiltzea gomendatzen zen, horrela inork ezer jakin ez zezan.
Erdi Aroko kriptografia
1000. urtearen inguruan maiztasunen analisiaren teknika garatu zen, ordezkapenezko zifratzeak hautsi ahal izateko; hori seguruenik Koranaren testu analisiaren ondorio izan zen, arrazoi erlijiosoengatik. Kriptoanalisiaren aurrerapen garrantzitsuena izan zen Bigarren Mundu Gerra arte.
Babingtonen konspirazioan, Elisabet I.a Ingalaterrakoaren erreinaldian hain zuzen ere, kriptografia, kriptoanalisia eta agente eta mezulariek egindako traizioak, eskoziarren erregina Mariaren exekuzioa ekarri zuen. Kriptografia eta haren erabilera okerrak Mata Hariren exekuzioa ere ekarri zuten, eta baita Dreyfusen kondena eta espetxeratzea ere.
Ekialde Hurbil eta Europatik kanpo kriptografia atzeratuagoa egon zen. Japonian ez zen 1510. urtera arte erabili, eta teknika aurreratuagoak ez ziren 1860. urte ingurura arte erabili, herrialdea mendebaldera ireki zen arte.
Kriptografia 1800etik Bigarren Mundu Gerrara
Nahiz eta kriptografiak historia luze eta konplexua izan, XX. mendera arte zifratzerako ad hoc soluzioak eta kriptoanalisia bakarrik garatu ziren. Azken horren eredu da Charles Babbagek Krimeako Gerraren garaian egindako lana, zifratu polialfabetikoen kriptoanalisi matematikoari buruz. Garai hartan kriptografiari buruzko jakintza arau orokorretan zetzan, hala nola, XIX. mendearen amaieran Auguste Kerckhoffsek kriptografiari buruz egindako idatziak. 1840ko hamarkadan Edgar Allan Poek mezu zifratuak hausteko metodo sistematikoak garatu zituen, eta erabilgarriak izan ziren Lehen Mundu Gerran.
Metodo matematikoak Bigarren Mundu Gerra aurreko garaian ugaritu ziren, eta harrez geroztik ere kriptografia eta kriptoanalisia matematikoagoak bihurtu ziren. Hala ere, kriptografiaren erabilera ez zen arrunta bilakatu ordenagailuen erabilera eta Interneten hedapena iritsi ziren arte.
Bigarren Mundu Gerrako kriptografia
Bigarren Mundu Gerran zifratze-makina mekanikoen eta elektromekanikoen erabilera hedatu zen, nahiz eta eskuzko makinak erabiltzen jarraitu. Aurrerapen handiak egiten hasi ziren zifratze-sistemak hausten, beti sekretuan gordez.
Alemaniarrek Enigma zifratze errotatibozko makinaren aldaera ugari erabili zituzten. Marian Rejewskik, Poloniako Zifratze Bulegokoak, 1932. urtean armada alemaniarraren Enigma makina berreraiki zuen, matematika eta dokumentazio mugatua erabiliz. Hori kriptoanalisiaren aurrerapen handienetakoa izan zen azkeneko mila urtetan.
1945eko apirilean ofizial britainiarrei Enigma deszifratu izana sekretu mantentzea agindu zitzaien, garaipen justua kolokan ez jartzearren.
Tír gan teanga, tír gan anam
Tír gan teanga, tír gan anam Patrick Pearse irlandar nazionalistak irlanderaz aipatu ohi zuen esaldi bat da. Euskaraz bere esanahia: Berezko hizkuntza ez duen herria, arimarik gabeko herria da.
Kriptografiaren historia
Bigarren Mundu Gerrako kriptografia
Militar alemaniarrek erabilera bakarreko koadernoa mekanikoki inplementatzeko saiakerak egin zituzten. Bletchley Parkek "Fish zifratuak" izenez izendatu zituen eta Maz Newman eta bere lankideek lehen konputagailu elektroniko digital programagarria sortu zuten, Colossus, kriptoanalisiarekin lagundu ahal izateko.
Shannon
Kriptografia modernoaren aroa Claude Shannonekin hasi zen, eta esan daiteke bera dela kriptografia matematikoaren aita. 1949. urtean Communication Theory of Secrecy Systems artikulua argitaratu zuen Bell System Technical Journalen, eta hortik gutxira, Mathematical Theory of Communication Warren Weaverrekin batera. Lan hauek, Informazio eta komunikazioaren teoriari buruzkoekin batera, kriptografiaren eta kriptoanalisiaren oinarri sendoa ezarri zuten.
Kriptosekretismoa
Horren guztiaren eraginez, ikertzaile asko izan ziren NSArekin kolaboratu zutenak. Izan ere, erakundearekin lan egiten ez bazuten, benetan merezi zuen zerbait aurkituko ez zutela ondorioztatu zuten. Gainera, erakundeari esker karrera profesional on bat izateko aukera ikusi zuten.
Estandar zifratu bat
1970eko hamarkadaren erdi aldean, bi aurrerapen publiko (hau da, ez sekretu) garrantzitsu gertatu ziren. Lehenengoa, Data Encryption Standard (DES) zirriborroa izan zen, Estatu Batuetako erregistro federalean 1975eko martxoaren 17an ateratakoa. IBMk bidali zuen proposamen hori. NSAk aldaketa batzuk egin ondoren, 1977an Federal Information Processing Standard bezala argitaratua izan zen (FIPS 46-3, gaur egun).
DES izan zen NSAk onartutako lehen zifratze algoritmoa, publikoki eskuragarria zena. Gainera, kriptografiarekiko interes publiko eta akademiko handia sortu zen NBSk (National Bureau of Standards) argitaratutako espezifikazioak zirela eta. DES Advanced Encryption Standard (AES) izendatu zuten 2011.urtean. Hautaketa baten ondoren, NISTek, bi kriptografo belgikarrek bidalitako Rijndael algoritmoa aukeratu zuen, AES bihurtzeko.
Gaur egun, DES edo beste aldaera seguruagoak ere erabiltzen dira (DES hirukoitza bezalakoak; ikus FIPS 46-3). Hala ere, horien gakoen tamaina (56 bit) eraso batzuen aurrean eskasa dela egiaztatu da. Electronic Frontier Foundationek 1997an egindako eraso batek 56 ordutan arrakasta izan zuen (ikus O'Reilly Associates-ek argitaratutako Cracking DES lana).
Ondorioz, esan daiteke gaur egun DES zifratze-algoritmoa ez dela guztiz segurua. Gainera, DES zifratze-algoritmoko 56 biteko gakoa txikiegitzat hartzen da. Halaxe adierazi zuen Whitfield Diffi-k. Gobernuko zenbait erakundek DES moduko mezuak hausteko boterea zutela ondorioztatu zuen; gaur egun, argi dago botere hori edozeinen eskuetan dagoela.
Gako publikoa
Bada are garrantzitsuagoa izan zen beste aurrerapen bat, kriptosistemen funtzionamendua guztiz aldatu zuena. Aldaketa hori, Whitfield Diffie eta Martin Hellmanek New Directions in Cryptography artikulua argitaratu zutenean eman zen. Kriptografiaren inguruko arazo handienetako bat gakoen trukea zenez, hori konpontzeko metodo berri bat asmatu zuten, Diffie-Hellman gako trukea izenekoa. Artikulu horrek ere, zifratze-algoritmo zifratze berri baten garapena ekarri zuen: kriptografia asimetrikoko algoritmoa. Kriptografia asimetrikoko algoritmoa sortu baina lehen, zifratze-algoritmo baliagarri bakarrak kriptografia simetrikoko algoritmoak ziren. Horietan, igorleak eta hartzaileak isilpean gorde beharreko gako kriptografiko bera erabiltzen zuten. II.mundu gerran erabilitako makina elektromagnetiko guztiek, metodo hori erabiltzen zuten.
Kriptografia simetrikoko algoritmoetan beharrezkoa da igorleak eta hartzaileak gakoak trukatzea, bai konfidantzazko mezulari baten bidez, bai aurrez aurreko kontaktuaren bidez. Mezu-trukea seguruagoa izatea nahi bada, erabiltzaile bikote bakoitzak gako desberdin bat erabili behar du. Mota horretako sistemei, gako sekretuko edo gako simetrikoko kriptosistema deritze.
Gako asimetrikoko zifratze-sistemak aldiz, matematikoki erlazionatutako bi gako erabiltzen ditu; batak zifratzen duen mezua besteak deszifratzen du. Algoritmo mota horrekin, erabiltzaile bakoitzak bi gako behar ditu: pribatua (ezkutuan gorde beharrekoa) eta publikoa (edozeinek ikus dezakeena). Beraz, gakoen trukerako ez dago kanal seguru baten beharrik, gako pribatua ongi ezkutatzen den bitartean. Gako asimetrikoko algoritmoa erabiltzen duten bi erabiltzaileentzako nahikoa da bakoitzak bere bi gakoak eta beste erabiltzailearen gako publikoa ezagutzea.
Algoritmo asimetrikoak, noranzko bakarreko funtzioetan oinarritzen dira; exekutatzeko kalkulu potentzia txikia behar dute, baina oso handia alderantzizko funtzioa kalkulatzeko. Noranzko bakarreko funtzioen adibide gisa, zenbaki lehenak hartuko ditugu: zenbaki lehenen arteko biderketa azkar egiten da, baina biderkadura hori faktorizatzeko kalkulu potentzia handia behar da, zenbakiak handiak direnean.
Algoritmo asimetrikoetan, gako oso luzeak erabili behar dira gako simetrikoko algorimoetan lortzen den segurtasun maila bera lortzeko. Gainera, gako asimetrikoko algoritmoen bidez zifratzeak eta deszifratzeak konputazionalki denbora gehiago eskatzen du. Kasu askotan, gako asimetriko luze bat erabili ohi da motzagoa den gako simetriko bat trukatzeko. Horrela, gako simetrikoa modu seguruan bidaltzea lortzen da eta ondoren algoritmo simetriko baten bidez mezua azkarrago zifratzen da.
Gako asimetrikoko kriptografia, Diffie-Hellman gakoen trukaketa, eta gako pribatu/publikoko algoritmoak (RSA algoritmoak deitzen direnak) modu independentean garatu dira, agentzia britaniko batean.
Politika eta kriptografia
Horrekin guztiarekin, kriptografiaren monopolioa amaitu zen mundu osoko gobernuetako erakundeetan (ikus Steven Levyren Cripto ). Gobernutik kanpo zeudenek kriptografiaren munduan sartzeko aukera izan zuten historian lehen aldiz. Horrek, eztabaida handia sortu zuen: alde batetik, gobernuko erakunde batzuk kriptografiarekiko kontrola mantendu nahi zuten. Beste alde batetik, teknologia berrietara lotuta zeuden enpresa pribatuek, sektore akademikoak eta aurrerapen publikoak defendatzen zituzten erakundeek, kriptografia denon eskuetan utzi nahi zuten.
Hori dela eta, legedian zenbait aldaketa egin ziren teknologia kriptografikoen erabilera, esportazioa edo kontrola finkatzeko. Horren adibide argia dira 1982 eta 1992 artean Estatu Batuetako legedian gertatu ziren aldaketak, momentu bakoitzean boterea zuen taldearen arabera, NSAk kriptografiaren gaineko botere handiagoa edo txikiagoa hartzen baitzuen.
Erabilera publikoko kriptografiaren defendatzaile garrantzitsuenetako bat Phil Zimmermann izan zen, bere argitalpen PGPrekin (Pretty Good Privacy) 1991.urtean.
Kriptoanalisi modernoa
AES bezalako zifratze-sistema modernoak hautsi ezintzat hartzen diren arren, oraindik diseinu txarrak ikus daitezke. Azken hamarkadetan haustura kriptoanalitiko garrantzitsuak ezagutu dira, hala nola, DES zifratua, Wi-Fiaren lehenengo eskema zifratua, WEP, DVDen erabilpena kontrolatzeko Content Scramble System, eta GSM mugikorretan erabilitako A5/1 eta A5/2 zifratuak.
Gainera, ez da ziurra kriptografiako metodo horiek hautsi ezinak direnik, ondorioz litekeena da etorkizuneko aurkikuntza batek sistema guztiak ezegonkortzea. Horregatik, gomendatutako gakoaren tamaina geroz eta handiagoa bihurtzen ari da.
Ueberstrass
Ueberstrass Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ueberstrass udalerrian erroldatutako biztanleak 348 ziren. Familiak 120 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 147 etxebizitza zeuden, 128 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 133 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 128 etxebizitza nagusietatik 112 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 6 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 94 etxek bost zituzten. 120 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 47 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 75 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 225 ziren, horien artean 177 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 177 pertsona aktiboetatik 162 lanean zeuden (95 gizon eta 67 emakume) eta 15 langabezian zeuden (4 gizon eta 11 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ueberstrass udalerrian 131 unitate fiskal zeuden, 354 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.591 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Ueberstrass udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Epiteto
Epitetoa entitate baten izenari, bereziki objektu edo pertsona bati, maiz atxikitzen zaion hitz multzo kalifikatzaile bat da (askotan adjektiboa), entitatearen berezko ezaugarri bat nabarmentzeko (elur zuria, adibidez) edota kalifikatzaileak adierazten duen balorazio subjektiboa entitateari atxikitzeko, modu laudagarrian edo gutxiesgarrian (adibidez, Alexandro Handia, erakunde terrorista).
Elizabeth Short
Elizabeth Short, batez ere Dalia Beltza ezizenaz ezaguna, (Hyde Park, Massachusetts (AEB), 1924ko uztailaren 29a - Los Angeles, Kalifornia (AEB), 1947ko urtarrilaren 15a) hilketa ikaragarri eta zabaldu baten biktima izandako emakume estatubatuar bat izan zen. 1947ko urtarrilaren 15ean, Short bortizki mutilatua eta gorputza zatikatua zuela aurkitu zuten Leimert Parken (Los Angeles, Kalifornia). Hilketa, oraindik argitu gabe badago ere, espekulazio orokorraren iturri izan da eta hainbat liburu eta filmen moldaketen sorburu ere bai.
Biografia
Elizabeth Short Hyde Parken jaio zen, Massachusettsen, 1924ko uztailaren 29an. Cleo Short izan zuen aita eta Phoebe Mae, berriz, ama. 1930eko urrian aitak etxetik alde egin zuenean, ama Phoebe arduratu zen Medforden Elizabethen eta bere 4 ahizpen heziketaz.
Asmaz gaixo, haurtzaroko udak Medforden igaro behar izan zituen Elizabeth gazteak, eta neguak, aldiz, Floridako lurraldean.
19 urte bete zituenean, Vallejora joan zen, Kaliforniara, aitarekin bizitzera. 1943an, biak finkatu ziren Los Angeles hirian, baina euren arteko liskar baten ondorioz, neska gazteak bertatik alde egitera beharturik ikusi zuen bere burua eta Lompocetik gertu dagoen Cooke kanpamentuan (gaur egungo Aire Armadaren Vandenberg basea) lanpostu bat lortu zuen.
Santa Barbarara joan zen eta, 1943ko irailaren 23an, atxilotu egin zuten, adin txikikoa izan eta alkohola edateagatik; arrazoi horregatik autoritateek Medfordera bueltan eraman zuten. Ondorengo urteetan, Floridako hainbat hiritan bizi izan zen, batzuetan Massachusettsera bidaiatzen zuela. Bertan dirua lortzen zuen, gehienetan zerbitzari lanetan jardunez.
Floridan bizi izan zen bitartean, Matthew M. Gordon Jr. burua ezagutu zuen, bigarren airetiko komandantziako eta TBIko (Txina-Birmania-India) lur hartzeko trebakuntza-taldeko kidea. Elizabethek lagunei esandakoari jarraituz, Gordonek ezkontza proposamena egin zion Indiatik idatzi zion gutun batean; eraitsitako pilotu baten erreskatean zebilen aire istripua izan zuenean eta errekuperatzen ari zen unean idatzi zion neskari. Baiezkoa erantzun zion neskak, baina, AEBetara itzul aurretik, 1945eko abuztuaren 10ean, senargaia hil egin zen istripu batean. Zenbaitek ezkontza gauzatu zela esan zuen eta seme bat ere izan zutela, hil egin bazen ere. Lagunek Gordon eta Shorten arteko harremana baieztu zuten, baina sendiak ez zuen onartu hori.
1946ko uztailean, Kaliforniako hegoaldera itzuli zen, gerra garaian Floridan ezagutu zuen aspaldiko mutil lagun batekin, Gordon Fickling tenientearekin, elkartzeko, hau Long Beachen bizi zen-eta. Heriotza aurreko 6 hilabeteetan, Kaliforniako hegoaldean bizitzen egon zen, Los Angeles inguruan batez ere. Denbora horretan, hainbat hotel, apartamentu eta etxe pribatutan bizi izan zen, aste pare bat baino gehiago inon geratzen ez zelarik.
Heriotza
1947ko urtarrilaren 15ean, Elizabeth Shorten hilotza aurkitu zuten Los Angeleseko Leimert Parkeko barrutian. Emakumearen gorpuzkiak lur alfer batean utzita zeuden, Norton Avenueko hego-mendebaldean, Coliseum kalea eta West 39th kalearen artean. Betty Bersingerrek aurkitu zuen Shorten gorpua 3 urteko alabarekin paseatzen zebilen bitartean. Ikusi zutena ez zen nolanahi ahazteko modukoa. Elizabeth gaixoa erabat mutilatuta zegoen, gerrian moztua eta odolhustua. Aurpegian Glasgowko irria deritzona zuen, ezpain ertzetik belarrietarainoko ikaragarrizko ebakiaz. Gorputza kontuz-kontuz garbituta zegoen, eskuak buru gainean, ukondoak angelu zuzen batean tolestuta... Irudi beldurgarri horren osagarri, barea, bihotza eta hesteak falta zitzaizkion.
Shorten autopsiak 1,65 metroko neska zela esan zuen, 52 kilogramokoa eta begi urdinak, ile marroia eta hortzak txantxartuta zituela. Soka batek eragindako markak zituen orkatiletan eta eskumuturretan. Gorotza jatera behartu zuten nabaritasuna zegoen. Burezurra hautsi gabe zegoen, baina Shortek ubeldura ugari zuen aurrealdean eta eskuinean, kolpe gogorren seinale. Elizabeth Short aurpegiko zaurietako odol galdera eta kolpe haiek eragindako kalte zerebralaren ondorioz hil zen.
1947ko urtarrilaren 23an, hiltzaileak Los Angeles Examiner egunkariko argitaratzaileari deitu zion hilketaren albisteari gertuko jarraipenik egiten ez ziotelako kexan. Shortenak ziren elementuak bidaltzea eskaini zion argitaratzaileari. Hurrengo egunean iritsi zen paketea Los Angelesko egunkarira eta Shorten jaiotza-ziurtagiria, txartelak, argazkiak, paper zatietan idatzitako izenak eta Mark Hansen izena azalean zuen helbide libreta zituen barnean. Hansen, Short bizirik ikusi zuen azken pertsona ezaguna (urtarrilaren 9a), susmagarri nagusi bihurtu zen.
Hiltzaileak gutun gehiago idatzi zituen egunkarira eta Black Dahliaren Mendekatzailea erabiltzen zuen sinatzeko. Kasuak garrantzia hartu zuen eta, horrelakoetan gerta ohi den bezala, 50 gizon eta emakume baino gehiagok aitortu zuten erailketa; polizia informazioz gainezka zegoen. St. John sarjentuak, jubilatu arte kasu honetan lan egin zuen detektibeak, zera esan zuen: .
.
Egunak pasatu ziren poliziak ikerketaren kontrol osoa hartu arte. Kazetariak lasai-lasai zebiltzan bulegoetan, esertzen ziren mahaietan edo telefonoari erantzuten zioten. Informazio asko galdu zen, kazetari berrizale amorratu haien belarrietan galtzen baitzen.
William Randolph Hearsten egunkariek, Los Angeles Hearld-Express eta Los Angeles Hearld-Examinerek, kasua sentsazionalizatu egin zuten; Shortek soinean zeraman neurrira egindako janzki beltza, gona estu eta blusa sentsual bihurtu ziren eta Elizabeth Black Dahlia bilakatu zen, Hollywood Boulevard inguruan ibili ohi zen emakume abenturazalea.
Elizabeth Short Mountain View hilerrian lurperatu zuten, Oaklanden (Kalifornia). Bere ahizpak hazi eta ezkondu ondoren, Shorten ama Oaklandera joan zen bizitzera alabaren hilobiaren gertu egoteko. Azkenean, Phoebe Short ekialdeko kostara itzuli zen 1970eko hamarkadan eta hantxe bizi izan zen 90eko hamarkadan.
Zurrumurruak
Hilketa geroko prentsa-txostenen arabera, Shortek Black Dahlia edo Dalia Beltza ezizena jaso zuen Long Beachen 1946ko udan une hartako The Blue Dahlia filmaren erreferentzian. Hala ere, Los Angeleseko ikertzaileek ezizena hilketaren inguruan zebiltzan kazetariek asmatu zutela esan zuten. Edonola ere, inork ez zuen bizirik zegoenean Dalia Beltza bezala ezagutu.
Askok emakumea desagertu zen lehen astean ikusi egin zutela baieztatu zuten, hau da urtarrilaren 9 eta 15 artean. Baztertu egin behar izan ziren balizko testigantza hauek.
Masakuni Yamamoto
Masakuni Yamamoto (japonieraz: 山本 昌邦, 1958ko apirilaren 4a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Sainte-Camelle
Sainte-Camelle Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aude departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sainte-Camelle udalerrian erroldatutako biztanleak 112 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 64 etxebizitza zeuden, 41 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 64etxeak ziren. 41 etxebizitza nagusietatik 31 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 9 etxek hitu gela zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 26 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 13 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lurrin-denda bat zen.
2000. urtean Sainte-Camelle udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Valaire
Valaire Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Valaire udalerrian erroldatutako biztanleak 88 ziren. Familiak 31 ziren, horien artean 9 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 9 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 40 etxebizitza zeuden, 35 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 5 bigarren erresidentzia ziren. 38 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 35 etxebizitza nagusietatik 26 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 25 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
Rampur barrutia
Rampur barrutia Indiako barruti bat da, Moradabad dibisioan, Uttar Pradesh estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Valaire
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Valaire udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Rampur barrutia
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Laurel (Nebraska)
Laurel Nebraskako hiri bat da. Cedar konderrian kokatua dago. 2010ean 964 biztanle zituen, 2.55 kilometro koadrotan banatuta.
Martini
Martini gin eta bermutarekin eginiko koktela da, oliba edo limoi azal biratuarekin apaindua.
East Saltoun eta West Saltoun
, Eskoziako Ekialdeko Lothian eremuan dagoen udalerri bat da. Haddington 8 kilometro hego-mendebaldera eta Edinburgh hiriburutik 32 kilometro ekialdera dago.
Garapen Jasangarrirako 13. helburua: klimaren aldeko ekintza
'''Garapen Jasangarriko 13. Helburua, Garapen Jasangarrirako 13. Helburua edo GJH 13''' klimaren aldeko ekintza da, eta Nazio Batuek 2015ean ezarritako Garapen Jasangarriaren 17 Helburuetako bat da. Helburuaren izen ofiziala hurrengoa da: "Klima-aldaketari eta haren ondorioei aurre egiteko premiazko neurriak hartzea". 2030erako lortu beharreko jomugak ditu eta adierazleek neurtzen dute jomugetarako aurrerapena.
Guztira bost jomuga daude:
Klima Aldaketari buruzko Nazio Batuen Esparru Konbentzioa (NBKAEH) da klima-aldaketari buruzko erantzun globala negoziatzeko gobernuen arteko nazioarteko foro nagusia. Klima-aldaketari aurre egiteko, erakunde honen eskutik, herrialdeek Parisko Hitzarmena hartu zuten munduko batez besteko tenperaturaren igoera 2 °C-tik behera mugatzeko.
Kontzeptuari dagokionez, klima-aldaketak planetan modu naturalean gertatzen diren klima-aldaketa erregularrei zein giza-jarduerak eragindakoei egiten die erreferentzia. Hainbat ikuspegitatik azter daiteke gaiaren sakontasuna. Kasu honetan, azterketa 3 ataletan banatuko da: azterketa historikoa, hau da, jatorritik gaur egunera arte izan dituen eraginen azalpena; azterketa ekonomikoa, eragin hauen froga numerikoak; eta azkenik, irudien azterketa, klima-aldaketaren eragina artean nola errepresentatu den historian zehar.
Historia
Klima-aldaketaren gaurkotasuna ikusita, aditu askok beren ekarpena egin dute hainbat artikulutan. Izan ere, historikoki, industrializazioak gizakiaren eskuhartzearekin batera, ingurumenean aldaketa ugari eragin ditu, egungo klima-aldaketaren arazoari hasiera eman diotenak. Honen jatorrizko faktoreak, orokorrean, berotze globala eta CO2 isurketak dira eta azpimarratzekoa da gizakiaren lanarekin lotura zuzena dutela. Horretaz gain, bat-bateko gertakizunek ere eragin handia dute, adibidez, COVID-19 osasun krisiak edo Filomena elur denboraldiak.
Ozeanoak, munduko CO2aren biltegi
Atmosferan CO2 emisioak handitzen joan dira industriaurreko garaitik, erregai fosilen errekuntza hasi zenetik, orain arte. Nahiz eta berotze globala geroz eta handiagoa izan, eta era azkarrago batean hedatu, tenperaturen igoerak oraindik ez du gailurra ukitu; muga onargarrien barruan mugitzen baita, ozeanoei eta karbono hustutegiei esker. SInpleago esanda, lurreko ur masa handiek, gizakiek aspalditik kontrolik gabe isurtzen duten CO2aren zati handi bat xurgatzen dute.
Klima-aldaketaren etorkizuneko bilakaera ozeanoen jokabidearen araberakoa izango da hein handi batean. Giza jarduerek azken 200 urteetan sortutako CO2aren ia erdia ozeanoetan sartu da. Horrenbestez, bertako ura azidotu eta berotu egin da, ur beroko guneen presentzia handiagotuz.
Kaliforniako ikertzaile batzuen ustez, atmosferako CO2 kantitate altua da ozeanoak gero eta azidoago bihurtzen dituena. Etorkizunean atmosferara CO2 kantitate bera isurtzen jarraituz gero, ozeanoen azidotasun maila igotzen joango da.
Badira hamarkada batzuk non atmosferaren beroketa nabarmen ikusten den. Baina azken urteotan, oso era argian nabaritu da ozeanoen azaleko tenperaturen aldaketa. Ozeanoen berotzea eredu klimatikoek aspalditik iragartzen duten zerbait da. Hauen tenperatura uste baino azkarrago ari da hazten eta honek epe luze zein laburrera eragin negatiboak ekarriko ditu. Ozeanoen CO2aren isurpen masibo honek hainbat eragin azaleratu ditu dagoeneko, esaterako: itsas mailaren igoera, uren azidotzea eta itsas faunan izandako inpaktua.
Epe ertain eta luzerako aurreikuspenen arabera, ozeanoek geroz eta erantzukizun handiagoa izango dute klima sisteman. Etorkizuneko klimak bero handiagoa adierazten duen arren, ozeanoetako CO2aren pilaketak ustekabeko aldaketak eragin ditzake. Epe laburrean, ozeanoak berotzen jarraituko dira, eta tenperatura igoera eta herritarren jokabidea erlazionaturik egongo dira.