cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Torne ibarra azpieskualdea
Geografia
Zirkulu Polar Artikoa, 66º 33' 38" paraleloa, bertatik igarotzen da eta bi udalerriak bi zatitan banatzen ditu, iparraldeko eremu artikoa eta hegoaldeko eremu epela. Gauerdiko eguzki, gau zuri eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Lehenengo bietan, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna azpieskualdeko zeruaren jabe izaten da ekain hasieratik uztailera; gau polarra aldiz, iluntasuna nagusitzen den garaia hain zuzen, egun batean baino ez da izatean, abenduaren 21ean. Gauerdiko eguzkia hegoaldeen ikus daitekeen lekutako bat dugu Aavasaksa muino ospetsua. Lehen esan bezala, azpieskualdeko klima nagusia subartikoa da eta, ondorioz, tenperatura leunak izaten dira udan, baina neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Hala ere, neguak ez dira Lappi erdialdean bezain hotzak, Ozeano Artikora iristen diren ur-korronte beroek neguak leuntzen dituztelako. Samiek antzinean, eta gaur egun oraindik egiten dituzten egutegietan, Lappiko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi urtaro bereizten zituzten: udaberri-negua, udaberria, aitzinuda, uda, aitzinudazkena, udazkena, aitzinegua eta negu iluna. Iparrargiak bestalde, oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irailetik martxora, lau gautatik hirutan ematen den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki.
Lehen esan bezala, Zirkulu Polar paraleloa azpieskualdetik igarotzen da. Honengatik, XVIII. mende erdialdean, 1736. urtean zehazki, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesa Lurraren tamaiaren inguruko ikerketak egiteko bertara etorri zen. Pelloko Kittisvaara eta Ylitornioko Huitaperi eta 242 metroko Aavasaksa muinoen gailurretatik esan bezala, Lurraren tamainaren inguruko ikerketak egiten saiatu zen. Hain zuzen, Aavasaksa muinotik ikusten den Torne ibarraren paisaia zabala, Finlandiako Paisaia Nazionaletako bat da. Azpieskualdea guztiz laua da, 300 metroak igarotzen dituen lekurik ez dagoelako; aipatutako Pierre Louis Maupertuisek haren ikerkuntzarako erabili zituen muino txikien artean daude Tornionjoki ibaiaren ertzetik gertu dauden Kittisvaara, Huitaperi eta Aavasaksa muinoak. Ur-azalera bestalde, %7,58koa baino ez da, 309,3 km²; dena den, hainbat aintzira eta ibai daude azpieskualdean zehar. Hala nola, aipatzekoak dira Torne ibarraren ikur nagusia eta ibai mugakidea den Tornionjoki eta Tengeliönjoki, eta bi udalerrien mugan dauden Alainen Alposjärvi, Iso Lohijärvi, Iso Vietonen, Miekojärvi, Raanujärvi eta Törmäsjärvi eta Väha Vietonen aintzirak. Bertako ur-korronte indartsu, emaritsu eta harroetan dauden izokina, amuarrain marroia eta laponiako amuarraina bezalako ur gezatako arrainek arrantzale ugari erakartzen dituzte. Arrantzale hauek, Konttaköngäs ur-jauzi txikitik hurbil jarri ohi dira arrain nahasiak harrapatzen errazagoak direlako. Dena den, ur-eremuetan ikus daitezkeen animalia handiena, herrialdeko igaraba ospetsuak dira. Babestutako eremurik ez dagoen arren, azpieskualdeko natura oso aberatsa da. Basoak ia muga gabe zabaltzen dira azalera guztian, izeidiak, urkidiak eta pinudiak, batez ere. Baso hauen muga bakarrak, nagusi diren eremu paduratsuak eta ibaiak dira. Oihan hauetan babesten diren hegazti ugari dago; hala nola, azpieskualdean, negu osoa hegoaldean pasa ostean iristen diren antzandobi handiak, antzara hankahori eta nanoak, arrano arrantzaleak, arrano beltzak, basoilarrak, belatz gorri, handi eta txikiak, bernagorri ilunak, birigarro arrunt eta txikiak, borrokalariak, elur-berdantzak, elur-hontzak, ipar belatzak, bele eta gailupak, istingor arrunt eta txikiak, kuliska gorri, pikart eta txikiak, kurlinta bekaindunak, larre buztanikarak, murgilari handi eta mottodunak, negu txirtak, negu txontak, txinbo artikoak, txio horiak, ur-zozoak, urre txirri arruntak, zapelatz galtzadunak, zerra ertainak, zingira berdantzak eta zozo paparzuriak. Izan ere, uda bitartean, 150 hegazti-espezie desberdin jasotzen ditu azpieskualdeak, baina negurako gutxi batzuk baino ez dira gelditzen; haien artean, eper zuriak, eskinosoak, mokokerrak eta kaskabeltz handiak. Ugaztun haragijaleen artean, hartz arreak, erbinude zuri eta arruntak, ipar-katamotzak eta jatunak dira nagusi; aspaldian ehizatzen ziren arren, azkeneko hauen kopurua haziz doa babes-legeei esker. Ipar otsoak aldiz, nahiko arraroak dira, baina noizbehinka azaldu ohi dira inguruetan. Altzeak eta elur-oreinak bestalde, animalia belarjale handi ospetsuenak dira.
Finlandia Inperio barneko Dukerri Handi bihurtu zenean eta Suedia eta honen arteko Muonionjoki eta Tornionjoki ibaietako muga berriak ezarri zirenean, bakarra izandako udalerria eta herriak bitan zatitu ziren. Hau da, ibaiaren bi ertzetan zegoen udalerria, bitan zatitu zuten eta Ylitornio, Pello, eta Övertorneå udalerriak sortu ziren. Dena den, bi herrialdeen artean dauden arrean, bi aldeak bereizten dituen ibaian mugarik ez dagoela dirudi gaur egun.
Historia
Torne ibarrera iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi zirenean iritsi zela uste da, k.a. 6000. urte inguruan. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoko kostaldean ezarri zirenez gehienbat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estuak izan zituzten. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samien jatorria ezezaguna den, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren ondorioa direla. Hasiera batean, euren lurraldea Ozeano Artikotik Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialderaino zihoan eta, gehienbat, ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren; hau da, ehizakiaren atzetik ibiltzen ziren, nomadak ziren. Azpieskualdean aurkitu diren lehenbiziko biztanle hauen aztarnak, k.a. 4500. urtekoak dira. Hain zuzen, guztira, garai honetako berrogeita hamar objektu aurkitu dira; hauen artean, ehiza-tresnak, harribitxizko apaingarriak, margolanak eta hainbat hilobi. Erdi Aro Klasikoan suediarren eragina nabarmentzen hasi zen eta lurraldea, Suediar Erresumako antzinako Vestrobotnia probintziaren barruan egokitu zuten hegoaldeko Torne ibar guztiarekin batera. Honela, kristautasuna suediarren eskutik hedatzen hasi zen XI. menderako eta lehen finlandiarrak Torne ibarrera iristen hasi ziren; finn hauek, lehen samien bizileku ziren Tornionjoki ibaiko urertz emankorrak bereganatzen hasi ziren.
Suediarren eragina bizitu egin zen XIV. mendetik aurrera eta 1531. urtean, orduan Suediar Erresumako errege zen Gustavo Vasak Torneå hiria sortzeko eta Tornionjokiren arroa merkataritza erdigune bilakatzeko lehen saiakera egin zuen. Hala ere, lurralde haietan bizi ziren birkarleek biztanleen eta merkataritzaren joan-etorrien kontrola zutenez, bai saiakera honek eta bai Joan III.ak 1585. urtean egin zuen saiakerak ere, ez zuten inolako arrakastarik izan. Nahiz eta, birkarle hauek hasiera batean suediarren aliatuak izan, ez zituzten euren pribilegioak alde batera utzi nahi eta Laponiaren eta Torne ibar osoaren garapena oztopatu zuten hein handi batean.
Birkarleek lurralde honetan zuten boterea gutxitzeko eta Suediar Erresumaren boterea indartzeko asmoz, 1606. urtean Torne ibarra bitan zatitu zuten suediarrek: Torne Beherea eta Torne Garaia (finlandieraz, Alatornio eta Ylitornio). Azkenean, 1620. urtean, birkarleak garaituak izan ziren eta Suediar Erresumak Umeå, Piteå, Luleå eta Torneå hiriak sortu zituen; merkataritza Botniako Golkoko iparraldera eta ibarrera iritsi zen. Torneå, Suediar Erresuma osoko iparren zegoen hiria bihurtu zen eta hiri honen garapenarekin batera, Torne Garaia izeneko eskualdea osatzen zuten herriak ere aberastuz hasi ziren. Hala nola, ibarrean ekoiztutako gurin, arrantzatutako izokin eta larruak, Erresuma osoan preziatuak ziren salgaiak ziren; ordainetan, Suedia eta Itsaso Baltiko osoko produktuak iristen ziren. Garai honetan, azpieskualdean gelditzen ziren sami bakanak iparraldera jo edo gutxinaka, finnen kultura bereganatu zuten. Erresumak iparraldeko lurraldeak kolonizatzeagatik eskainitako onura ekonomiko eta lursailen jabetzen eskutik Karelia, Savonia eta Tavastiako biztanleak bertara iristen hasi ziren. Torne ibarreko gaur egungo kultura eratzen hasi zen. XVIII. mende erdialdean bestalde, gainbehera iritsi zen. Iparraldeko Gerra Handiaren ondorioz merkataritza gelditu egin zen eta Tornioren inguruan eratu zen ontzigintza industriak erakarrita, tornetar asko hirira mugitu zen. Gainbehera, 1715. urtean izan zen, Errusiar Inperioak Tornio menperatu eta suntsitu zuenean.
Zirkulu Polar paraleloa azpieskualdetik igarotzen da; honengatik, XVIII. mende erdialdean, 1736. urtean zehazki, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesa Lurraren tamaiaren inguruko ikerketak egiteko bertara etorri zen. Aavasaksa muinoaren gailurretik, Lurraren tamainaren inguruko ikerketak egiten saiatu zen. Honi esker, Aavasaksa muinotik ikusten den Torne ibarraren ikuspegia, Finlandiako Paisaia Nazional izendatu zuten. XVIII. mendearen bukaeran ere, Giuseppe Acerbi italiar esploratzailea Tornionjoki ibaiaren inguruan izan zen eta bertan, ahozko tradiziozko hainbat melodia bildu zituen.
XIX. mendearen hasieran, Finlandiaren kontrola izateko Suediar eta Errusiar Inperioen arteko guduak izan ziren Finlandia eta Europa osoan; azkenean, Finlandiar Gerran, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen finlandiar nazionalismoaren laguntzaz. Finlandia Inperio barneko Dukerri Handi bihurtu zen eta Muonionjoki eta Tornionjoki ibaietako muga berriak ezarri ziren Suedia eta honen artean. Honela ibaiaren bi ertzetan zegoen udalerria, bitan zatitu zuten eta finlandiar edo errusiar aldean gelditu ziren herritar askok muga igaro zuten. Dena den, 1809. urteko bereizketarekin batera, Ylitorniok eta Övertorneåk, bakoitzak bere udalerri propioa sortu zuten. Pello aldiz, Errusiar Inperioak emandako erraztasunez baliatuta, 1867. urtean Ylitorniotiki bereizi eta Turtola izeneko udalerria sortu zuen. Muga berri honen ostean, Tornio hiriak ere bere garrantzia, nagusitasuna eta merkatalgoan lan egiten zuen biztanle-kopuru handia galdu zituen eta merkatal-hiriaren tituluari uko egin zion Kemiren mesedetan. Honekin, Tornioren itzal emankorra amaitu eta azpieskualdea krisi sakonean murgildu zen. Hala ere, 1862. urtean, industrializazioarekin batera, trenbide garraioa iritsi zen eta honek, ibarreko ekonomia berriz, goranzko bidean jarri zuen.
Finlandiak 1917ko Gerra Zibilean independentzia lortu ostean, eta prozesu hau oraindik egonkortu gabe zegoenean, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Alemania naziarekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak herrixketan egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten. Gerra hurbil zegoenez, Finlandiar Gobernu hasiberriak, herritarrak Suediara ebakuatzeko agindua eman zuen. Hainbat guden ondoren (Neguko Gerra, Jarraipenaren Gerra), Finlandiak SESBekin bake-akordio bat sinatu zuen, eta horrek, alemaniarrak Finlandiar lurretatik botatzea eskatzen zuen. Finlandiak orduan, naziak jazartzeari ekin zion. Hauek, bizilagun den Norvegiara, euren herrialde satelitera alde egitea pentsatu zuten, baina ihes egin baino lehen, hauen atzeraldia eragozteko, finlandiarrak, Pello, Ylitornio eta gainontzeko mugako herrietan kokatu ziren. Laponiako Gerra hasi zen. Tornion gerrako gudu garrantzitsuenetako bat bizi izan zen, Tornioko gudua hain zuzen; gudua 1944ko urriaren 1ean hasi zen eta astebete iraun zuen. Leku estratetiko portuduna zenez, finlandiarrek Tornion defentsa zorrotz bat atondu zuten eta alemaniarrak hiritik igarotzerakoan gerrak eztanda egin zuen. Indar eta efektibo gutxiago izan arren, finlandiarrek etsai guztiak hil zituzten eta gizon askoren erretirada eragoztea lortu zuten. Honela, Ylitorniok eta Torne ibar hegoaldeko gainontzeko udalerriek, Lappiko gainontzeko udalerriek lortutako amaiera beldurgarria eta etsia jasotzeaz libratu ziren. Pellok aldiz, ondorio garratzak pairatu zituen, alemaniarrek herrixka eta eraikin guztiak, Konttajärvi izan ezik, erre eta suntsitu baitzituzten -haien artean, Turtola, eliza zaharra eta Pello-. Finlandiarren garaipenak behintzat, hauen berreraikitzea arindu zuen.
Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hasiera batean, industriak Tornio eta ondoko herrietan sustraiak errotu zituenez, hazkunde guzti hau ona izan zen azpieskualdearentzat; honek ia 18.000 biztanleko muga igaro zuen. Dena den, Lappiko ekonomiaren zentralizazioaren eta Kemi-Tornio Ardatzaren nagusitasunaren ondorioz, azpieskualdea gaur egun dirauen krisi garai luze batean sartu zen. Gaur egun gero eta egitura garatuagoak iristen diren arren, azpieskualdeak Tornio eta ondoko hirien eraginpean jarraitzen du oraindik. Övertorneå eta Pajala udalerriekin batera sortutako turismo eskaintzak behintzat, langabeziaren ehunekoa jaitsi dute. Urtez urte biztanleria azkarren galtzen duan Lappiko azpieskualdetako bat da.
Azpiegiturak
Azpieskualdean zehar mugitzea ez da erraza autoz ez bada. Finlandiako Gobernuarena den VR-Yhtymä garraio-konpainiaren trenak Ylitorniotik eta Pellotik igarotzen dira Kolarirako bidean. Trenbide honek Torniotik iparrerako bidea egiten du eta azpieskualdean, bidaiarientzako hiru geltoki daude: Ylitorniokoa, Aavasaksakoa eta Pellokoa. Trenbidea azpieskualdera 1966ean iritsi zen lehenbizikoz, eta ordutik, trenbide honen bidez, beste linea batzuk hartu eta Finlandia guztitik bidaiatzeko aukera dago.
Lappiko gainontzeko udalerrietan zehar edo azpieskualdeko herrien artean bidaiatzeko bestalde, autoa edo autobusa hartu beharra dago. Iparretik hegora zeharkatzen duen autobidea Valtatie 21a da; autobide hau Tornion hasi eta Enontekiöko Kilpisjärvi herriraino doa, Finlandia ipar-mendebaldeko muturreraino. Pekanpää, Kainuunkylä, Armassaari, Nuotioranta, Ylitornio, Alkkula, Kuivakangas, Kaulinranta, Aavasaksa, Juoksenki, Orajärvi, Turtola eta Pello herriak zeharkatzen ditu autobideak; Botniako Golkotik iparreraino, autobideak 459 km-ko luzera dauka. Gainera, azpieskualdea Rovaniemi hiriburuarekin lotzen duen beste errepide bat ere badago, Kantatie 83 errepidea. Honek, guztira, 77 km dauzka, eta Rovaniemiko hirigunetik Valtatie 21 autobidearekin bat egiten duen eta Pello herritik pare bat km-tara dagoen Keskustaajama izeneko guneraino doa. Suediara igarotzeko errepidezko bi muga nagusi daude: Pellotik suediar Pellora eta Aavasaksa zubitik Övertorneåra doazenak.
Mugakide dituen udalerritako aireportuak, Kemi-Tornio, Pajala eta Rovaniemi aireportuak, azpieskualdearen sarrera eta irteteko ateak dira. Kemiko portua ere, Tornionjoki inguruko ekonomia suspertzeko balio izan duen azpiegitura garrantzitsua da.
Banaketa
Araba baino handiagoa den arren, Lappiko azpieskualde txikiena eta biztanle gutxien dituena da. Bi udalerritan banatua dago: iparraldean dagoen Pello eta Ylitornio. Bigarrena betidanik udalerri handi eta nagusiena izan den arren, azken urteotan bi udalerrien garrantzia parekatzen ari da; batik bat, Ylitornioren biztanleria jaitsieragatik. Mugakideak, Norrbottengo konderria mendebaldean, Tunturien Lappi iparraldean, Rovaniemi hiriburuaren azpieskualdea ekialdean eta Kemi-Tornio Ardatza hegoaldean dira. Bi udalerriak nahiko zabalak diren, herrixka askotan banatuak daude; aipatzekoak dira, hala nola, Tornionjoki ibaiaren bi aldetan dauden Pello, Juoksenki eta Turtola, eta Ylitornioko elizatea, Aavasaksa eta Raanujärvi.
Udalerriak Finlandiako Dukerri Handiaren garaian eraiki ziren eliza berrien ondorengo zuzenak dira. Eliza berri hauek, gaineko elizbarrutitik banandu eta udalerri berriak sortzeko balio izan zuten XIX. mendearen bukaeran. Sortu zen lehen udalerria Ylitornio izan zen, 1809. urtean Finlandiako Dukerri Handia Suediar Erresumatik bereizi zenean; Pello aldiz, Turtola herrian eraikitako elizaren bitartez banandu zen Ylitorniotik 1867. urtean.
Lappiko Kontseilua
Lappiko batzar nagusiko ordezkariak eskualdea osatzen duten 21 udalerrietako udalbatzek aukeratzen dituzte. Hala, biztanle kopuruaren arabera, udalerri bakoitzak hainbat batzarkide hautatzeko aukera du; kasu honetan, Pellok bi eta Ylitorniok bina ordezkari izendatzen dituzte.
Ondorengoa da Torne ibarreko udalerriek 2013-2016 aldirako Lappiko Kontseilura bidalitako ordezkaritza :
Biztanleria
Europar Batasuneko herrialdeekin eta Finlandiako gainontzeko azpieskualdeekin alderatuta, Torne ibarra azpieskualdean, 15 urte baino gutxiagoko biztanleriaren ehunekoa oso baxua da, %11,6koa, eta 65 urte baino gehiagokoa aldiz, oso altua, %26,3koa. Erlijioari dagokionez, gehienak sinesgabeak edo luteranoak dira, bereziki laestadianismo mugimendu kontserbadorekoak. Udalerriko hizkuntza ofizial bakarra finlandiera da; izan ere, biztanleria osoaren %99,4aren ama hizkuntza da. Zehazki, Torne ibarrean hitz egiten den finlandieraren aldaera bitxi batean hitz egiten dute herritarrek, meänkieli deritzoten dialektoan. Bigarren mailako hizkuntzak iparraldeko samiek hitz egiten duten ipar samiera eta suediera dira. Udalerri honetako jatorrizko biztanleak samiak dira; hala ere, XVI. mendetik aurrera, finlandiarren (gehienak, savoniarrak eta tavastiarrak) kopuruak izugarri egin zuen gora eta, apurka, samiek finlandiarren ohiturak bereganatu zituzten.
8.700 biztanle pasatxo dituen azpieskualde hau, biztanle gutxien duen Lappiko azpieskualdea da. 70eko hamarkadaz geroztik, urtez urte biztanleria jaisten doa, Finlandiako ekonomia krisialdiaren ondorioz batik bat; izan ere, industria hitza bertan ezezaguna denez eta ekonomia Tornio hiriaren esku dagoenez, krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko azpieskualdea eta hainbat herritarrek lan bila kanpora jo behar izan zuten -batez ere, Helsinki, Rovaniemi eta Tornio hirietara-. Gaur egun bi udalerriek biztanleak galtzen dituzte; Pelloren biztanleria hogeita hamar urtetan %36a jaitsi da eta Ylitorniorena aldiz, %42,5a. Nazioartean ospetsuenak diren azpieskualdeko herritarren artean, Eero Mäntyranta iraupen eskiatzailea dago; finlandiar eskiatzaile ospetsuenen artean dagoen honek, guztira, hiru urrezko, bi zilarrezko eta bi brontzezko domina olinpiko irabazi zituen 1960ko, 1964ko eta 1968ko neguko olinpiar jokoetan; gainera, 30 km-ko lasterketan munduko txapeldun izan zen zortzi urtez. Innsbrucken ospatu ziren 1964ko Olinpiar Jokoak eskiatzaile honen gailur profesionala izan ziren; bertan bilakatu zen finlandiar kirolari arrakastatsuenetako bat eta "Mister Seefeld" izengoitia irabazi zuen. Etorkizun handiko beste kirolari batzuk, Et-Po -72 izotz-hockey taldean hezitako jokalari gazteak dira; hala nola, gaur egun Frölunda HC izotz-hockey talde suediarrean jokatzen duen Toni Koivisto ospetsua, eta aurtengo denboraldian Raumako Lukko taldean jokatuko duen Jarkko Kauvosaari jokalaria. Olli-Markus Taivainen pellotarra ere aipatzekoa da, hogei urtekin, iaz eski orientazioko distantzia ertaineko munduko txapelduna bihurtu zena. Kirolariekin bukatzeko, Sami Jauhojärvi iraupen eskiatzailea aipatu beharra dago; ylitornioar honek, brontzezko bi domina irabazi zituen Liberecen ospatu zen 2009ko Iraupen Eskiko Munduko Txapelketan, zehazki, 4x10 km-ko lasterketa eta talde esprint probetan. Dena den, herrialdean ezagunenak diren udalerriko biztanleen artean, bi lehen ministroak aipatu behar dira; 1919. urtean Finlandiako lehen ministro izandako Kaarlo Castrén, eta 1995etik 2003ra izandako Paavo Lipponen sozial-demokrata. Azkenik, kirolarekin eta politikarekin zerikusi gutxi duen Rosa Liksom artista dugu. Iparraldetik iritsitako bere ipuin laburrek arrakasta handia izan dute herrialde guztian.
Tornetarrak
Tornetarrak Torne ibarreko biztanleak dira, bai finlandiarrak, bai suediarrak. Hauek, XVI. eta XVII. mendeetan iparraldera iritsitako finlandiarren ondorengo zuzenak dira, denboraren poderioz ibarrean egokitu zirenak. Moskuko Printzerri Handiaren erasoetatik ihesi eta Suediar Erresumak eskainitako onuren bila zetozen finlandiarrak ziren, batez ere, Karelia, Savonia eta Tavastia antzinako probintzietatik iritsiak. Hauek iristean, samiek iparralderantz jo zuten eta, horregatik, Torne ibar osoko sami bakarrak iparrerago aurki daitezke, Enontekiö udalerrian hain zuzen.
1809. urtean Torne ibarra, eta Övertorneå udalerria bitan zatituak izan ziren; nahiz eta Finlandiako Dukerri Handiak eta Errusiar Inperioak ibar osoa eskatu zuten, Suediako Erresumak ez zuen atzera egin eta bi herrialdeen arteko muga Muonionjoki eta Tornionjoki ibaietan ezarri zen. Gaur egun arte legez jarraitzen duen muga da hori. Modernizazioarekin bat, muga handitu egin zen eta suediar aldeak "suediartze" bat jasan zuen 1850 eta 1950 urte bitartean. Hala ere, gaur egun anaitasun handia dago bi aldeen artean eta egundaino tornetarren kultura eta hizkuntza, finlandieraren dialekto bat den meänkieli mantentzea lortu dute tornetarrek.
Hezkuntza eta Osasuna
Lehen Hezkuntzako hamar eskola daude guztira azpieskualdean, bosna udalerriko. Eskola hauek, Ylitornioko Ainiovaaran, Kaulirantan, Mellakoskin, Raanujärvin eta Nuotioranta auzoan, eta Pelloko Lankojärvin, Lempeän, elizatean, Ruuhijärvin eta Turtolan daude. Bigarren Hezkuntzako instutuak aldiz, Ylitornio eta Pello elizateetan baino ez daude, Ylitornion Lukio eta Pellon Lukio izenekoak.
Osasunak azpieskualdea bitan banatzen du. Ylitornio Länsi-Pohja Ospitale Barrutian dago eta bertako ospitale bakarra Kemiko Länsi-Pohjako Ospitalea da, Ylitornio herrigunetik 100 bat km-ra. Dena den, Tornion beste ospitale txiki bat dago eta Ylitornioudalerrian eritasun arinak sendatzeko bi eskualde-erietxe daude. Pello aldiz, Lappi Ospitale Barrutian dago eta bertako ospitale bakarra Rovaniemiko Lappiko Ospitalea da, Pello herrigunetik 100 bat km-ra. Dena den, eritasun arinak sendatzeko bi eskualde-erietxe daude Turtola eta Pello herrietan.
Armarriak
Azpieskualdeko bi armarriek Pierre Louis Maupertuis zientzialariak eginiko bidaiarekin zerikusia dute.
Pelloko armarrian gau polarretan zerua argitzen duten iparraldeko izarrak daude, atzealde urdin ilun baten aurrean. Honek, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesaren ikerkuntza irudikatzen du. Izan ere, Lurraren forma arakatzeko, udalerriko hiru muinoen gailurretara igo zen 1736 eta 37 urten artean; Horilankero, Kittisvaara eta Niemivaara muinoen gailurretara hain zuzen. Eta esan bezala, muino hauetan ikerlariak arakatzen zituen izarrak azaltzen dira armarrian, gau polarretan zerua argitzen duten ipar izarrak. Armarria Olof Eriksson margolari helsinkiarrak sortu zuen.
Ylitornioko armarrian aldiz, zilarrezko atzealdearen gainean, hiru tontorreko mendi eta eguzki gorri bana daude. Hiru tontor hauek Ylitornioko Aavasaksa mendixka ospetsua irudikatzen dute, eta eguzki honek aldiz, gauerdiko eguzkia. Izan ere, Zirkulu Polar Artikoa udalerritik igarotzen da eta hain zuzen, gauerdiko eguzkia hegoaldeen ikus daitekeen lekua dugu Aavasaksa. Jaakko Hänninen artistak armarria sortzerakoan, udalerriaren ikur nagusiak margotu nahi izan zituen eta hauen inguruan eginiko ikerketek bertan izan duten eragina.
Leku aipagarriak
Etnografiarekin eta artearekin zerikusia duten bi leku daude Pellon. Lehena, Etnografinen museo edo Etnografia museoa, Pello herrian dagoen zurezko eraikin bat da; bertan, udalerriaren historia eta Torne ibarreko biztanleen jatorria aztertzen dira. Museo honek, ibarreko puntako museo izatea lortu du azkeneko urtetan egin diren eraberritze lanei esker. Bigarrena, Lapin Keramiikka/ Lapin Savi izeneko gunea da; hemen aldiz, Lappi eskualdean bertan sortutako zeramika ospetsuaren erakusketa eta denda bat daude. Ylitornio udalerrian aldiz, historiarekin zerikusia duten zenbait museo daude, hala nola, Iikan Tupa eta Katajan Pirtti Museoa. Nuotioranta auzoan dagoen museo honetan, Lappi eskualdeko antzinako etxe eta egiturak daude erakusgai; esaterako, XIX. mendeko egongela eta logela bana ikus daitezke. Beste gune ezagun bat, Alkkulan dagoen Eskola Museoa da, finlandieraz Koulumuseo. Hemen, Ylitornio herriko aspaldiko eskolako material eta objektu ugari daude erakusgai, XX. mende hasierakoak denak. Bertako eraikinen aspaldiko egiturei eta balio historikoari esker, Ratasjärvi, Meltosjärvi eta Raanujärvi herrixkak eta Aavasaksa eta Kittisvaara muinoak monumentu izendatuak izan ziren 1993. urtean.
Denen artean, hauek dira azpieskualdeko eraikin eta oroitarri ezagunenak:
Kirola
Azpieskualdean bi kirol talde ospetsu daude. Lehena, Pellon Ponsi edo PePo taldea, Pelloko kirol talde ezagunena da. Taldeak parte hartzen duen kirolak iraupen eskia, orientazioa eta atletismoa dira. Taldekide ospetsuenen artean, Eero Mäntyranta, Olli-Markus Taivainen eta Sari Keskitalo daude. Lehena, finlandiar eskiatzaile ospetsuenen artean dago eta guztira, hiru urrezko, bi zilarrezko eta bi brontzezko domina olinpiko irabazi zituen 1960ko, 1964ko eta 1968ko neguko olinpiar jokoetan; gainera, 30 km-ko lasterketan munduko txapeldun izan zen zortzi urtez. Innsbrucken ospatu ziren 1964ko Olinpiar Jokoak eskiatzaile honen gailur profesionala izan ziren; bertan bilakatu zen finlandiar kirolari arrakastatsuenetako bat eta "Mister Seefeld" izengoitia irabazi zuen. Bigarrena, hogei urtekin eski orientazioko distantzia ertaineko munduko txapelduna da. Sari Keskitalo tornioarra berriz, finlandiar sprinter onena dugu, 2006tik herrialdeko sprint txapelketa gehien irabazi dituen emakumea Beste taldea, izotz-hockey talde ospetsua, Suomi-sarja Finlandiako hirugarren mailan jokatzen duen Et-Po -72 da; 2009-10eko denboraldian lehenengo taldeko laugarren postuan gelditu zen. Taldeak, Portimojärvi aintzirari zor dio izena eta 1972. urtean sortu zen. Seiehun bat pertsonentzako eserlekua duen Plussa-areena izotz-zelaian jokatzen ditu partiduak eta hauek, Ylitornioko ikuskizun jendetsuenak izan ohi dira. Taldean hazi eta hezi diren jokalari ospetsuenak, Konstantin Astrakhantsev errusiarra eta, Raumako Lukkon eta Frölundan jokatzen duten Jarkko Kauvosaari eta Toni Koivisto ylitornioarrak dira.
Ospakizun bereziak
Udako solstizio gauean, San Joan egunean, Finlandian oso ospetsua den festa bat antolatzen da Aavasaksan. Izan ere, Aavasaksa muinoaren gailurretik ekainaren 24ean baino ezin daiteke ikusi eta bertan, udalak eta Torne ibarreko erakunde turistikoak, ekitaldi eta kontzertuak antolatzen dituzte. Herrialdean egun honetan pizten dituzten su handienetako bat ere muino honetan egon ohi da.
Oranki herrixkan bestalde, ekainero, arte lehiaketa bat antolatzen da. Herrixkatik pare bat km-tara dagoen baso batean hain zuzen, artistek beren obrak erakusten dituzte eta 2001etik berrogeita hamar bat artelaneko baso-hilerri bat bilakatu da gune hori. Ospe handia lortu duen txapelketa da eta urtero, gutxi gorabehera hamar bat eskultura iristen dira herrixka txiki honetara.
Ekonomia
70eko hamarkadaz geroztik, eta batez ere 90eko hamarkadan, urtez urte biztanleria jaisten doa Finlandiako ekonomia krisialdiaren ondorioz batik bat. Lehen esan bezala industria hitza ezezaguna da bertan eta krisialdiak gogor astindu zuen lehen sektoreko azpieskualdea; ondorioz, herritar askok lan bila kanpora jo behar izan zuen -batez ere, Tornio eta Rovaniemi hirietara-. Hala ere, gaur egun Finlandiako ekonomia gailurrean dagoenez, biztanleek euren landa-munduan dihardute inongo arazorik gabe. Azkenik, aipatzekoa da azken urteotan basogintza industriak ere garrantzia hartu duela azpieskualdeko diru-sarreretan.
Dena den, zerbitzuak eta turismoa dira lanpostu gehien dituzten jarduerak. Hain zuzen, Torne ibarreko Övertorneå eta Pajala udalerriekin batera sortutako turismo eskaintzak behintzat, langabeziaren ehunekoa jaistea lortu du. Pierre Louis Maupertuis ikerlariaren ibilbideak, Zirkulu Polar Artikoak, Tornionjoki ibaiaren inguruko jarduerek, eta batez ere, Aavasaksa muino-turistikoak bisitari asko erakartzen dituzte; batik bat, naturazale eta arrantzaleak.
Carrión de Calatrava
Carrión de Calatrava Ciudad Realgo udalerria da, Campo de Calatrava eskualdean dagoena.
Usunbeltz
XX. mendean despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Nafarroako Gobernuko finka batara pasa ziren.
NGC 752
NGC 752 izar kumulu bat da, Andromeda konstelazioan. Giovan Battista Hodiernaek aurkitu zuen n.
Usunbeltz
Bertako biztanleak usunbelztarrak ziren.
Izena
Usunbeltz toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Usunbeltz Bizkaia ibarran dago, Ezporogi udal-barrutian, Oibar ibarrean, Zangozerria eskualdean, Nafarroa Garaia herrialdearen ekialdean.
Crataegus
Crataegus generoak, elorri xuri izenez ezagunak diren zuhaitz eta zuhaixkak biltzen ditu. Nahiko genero zabala da, Rosaceae familiakoa. Ipar Hemisferioan soilik, 140 espezie desberdin ezagutzen dira, beraien artean hibridoak sortzen direla eta haien identifikazioa zaila dela kontuan izanda. Europako Ipar Hemisferioko, Asiako eta Ipar Amerikako eskualde epeletan dute jatorria. Horietatik guztietatik, bi dira Euskal Herrian bizi direnak: Crataegus laevigata eta Crataegus monogyna.
Usunbeltz
Klima eta landaredia
Ezporogiko klima mediterraneo motakoa da, nahiz eta iparraldean klima kontinentalaren ezaugarriak izan. Iparraldeko gune menditsuenetan prezipitazioak ugariagoak dira, urtero 800mm inguru, baina zenbat eta hegoalderago urriagoak, herrigunean, esaterako, 500mm euri baino ez dira jausten urtero. Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da eta urteroko egun euritsuak 80 eta 100 bitartekoak.
Crataegus
Genero honetako espezieak zuhaitz edo zuhaixka txikiak dira, arantzadunak eta hosto bakun eta erorkorrak dituztenak. Sagarraren antzeko fruitu txikia garatzen dute.
Usunbeltz
Klima eta landaredia
Ezporogiko basoak asko gutxitu dira denboraz, gaur egun, jatorrizko haritzen eta arteen hedadura 223 hektareakoa baino ez dela. Arteei eta haritzei XIX. mendetik birlandatutako pinu lariziar austriarrak batu arren, basoak herriko azaleraren %7,1 baino ez ziren XX. mendearen amaieran.
Crataegus
Deskribapena
Elorriak, 5-15 m ingururarte hazten dira. Adarretan 1-3 cm arteko arantza zorrotzak izaten dituzte, herbiboroen aurrean babes mekanikoa emango dietenak, adar antzu zein loredunetan.
Usunbeltz
Estazio meteorologikoa
Ezporogin ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Oibar pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 556 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974n jarritako estazio meteorologikoa dago.
Crataegus
Deskribapena
Enborra grisa eta leuna da indibiduo gazteenetan, eta azalean pitzadurak edo arrakala txikiak izango dituzte zuhaitz zaharragoek.
Hostoaren formari erreparatuz, gingildunak edo lobulatuak eta pinatifidoak dira. Estipula iraunkorrak dituzte, hau da, azken hauek ez dituzte galduko hostoekin batera.
Loreak korinboetan bilduta egoten dira, guztiak altuera beretsuan, nahiz eta pedizeloak altuera desberdinetatik abiatu. Petaloak obobatuak dira, puntan bukatzen direlarik. Kolore zurikoak izaten dira, eta noizbehinka arrosa argiak.
Ugal egitura arrean (hots, androzeoan), 5-25 estamine aurki genitzazke, eta emean (hots ginezeoan), 1-5 karpelo zein estilo eta bi obulu (edo hazi-hasikin) karpelo bakoitzean. Obulutegia lore-errezeptakuluan txertatuta dago.
Fruituak, gorriak, beltzak edo horiak izan ohi dira, txikiak eta sagar itxurakoak (pomo ak). Mamitsuak diren arren, ez dira oso preziatuak gizakiarentzat. Barruan hainbat hazi izaten dituzte eta fruituaren beheko aldean, kalizaren hondarrek irauten dute.
Crataegus laevigata
Hegoaldeko elorri zuria, zuhaixka arantzaduna eta oso adartsua da, 4 m  hazten dena. Hostoak zertxobait larrukarak eta 3-5 gingildunak dira. Nahiko zabalak izan arren laburrak eta kamutsak dira, eta ertzetan serrulatuak. Estipula akuminatuak dituzte. Loreak 5-10 aleko korinboetan elkartuta egoten dira, pedunkulua dute eta sepaloak zabalki triangeluarrak dira, kolore zuri edo arrosadun petaloekin. Anterak gorriak dira,  2-3 estilorekin, eta fruitua ere gorria da, 2 edo 3 hezurtxo eduki ohi ditu eta irinkara eta zaporegabea da.
Banaketa eta habitata
C. laevigata, Europako zati handi batean hedatzen da, eta Euskal Herrian, erdialdeko mendi eta haranetara mugatzen da, pagadi eta hariztien ingurunean edo soiluneetan bizi da. Penintsularen Iparraldean nahiko hedatuta dago, Errioxatik Euskal Herriko mendietara eta Nafar Pirinioetara.
Eta C. monogyna-ren kasuan, Europan, Asian eta Afrika Iparraldean hedaduta dago. Euskal Herrian nonahi ageri da, mendietan 1600 m-ko altituderaino iritsiz.
Loraldia
Apirila eta maiatzean loratzen dira, eta fruituak abuztutik urrira heltzen dira.
Erabilerak
Sukaldaritzan, C.monogyna-ren fruitu jangarriak erabiltzen dira, sagar helduegien zaporearekin konparatzen dira, eta Erresuma Batuan, ardoa egiteko erabiltzen dira.
Hostoak ere jangarriak dira eta udaberrian bilduz gero, oraindik gazteak direnean, nahiko samurrak izaten dira entsaladak egiteko. Inglaterran hosto gazteak eta lore-begiak, “ogia eta gazta” moduan dira ezagunak eta Ameriketako Estatu Batuetako hegoaldean, hiru espezie autoktonoen fruituak “mahahawak” bezala ezagutzen dira eta gelatina bat eratzen dute, oso jaki gozoa eta estimatua dena bertako biztanleen artean.
Bestalde hainbat elorri espezie erabili izan dira medikuntza tradizionalean. Sendagaiak egiteko batez ere C. monogyna eta C. laevigata- ren produktuak erauzten ziren. C.monogyna-ren fruitu lehortuak bihotz toniko ona dira, eta ezaugarri lasaigarriak baitituzte. Bestalde Txinan Crataegus pinnatifida- ren fruitu lehorrak erabiltzen ziren digestioan laguntzeko.
Baina baditu gizakiarentzat onuragarriak ez diren erabilerak ere. Hauen artean gaindosi batek arritmia sortu dezake eta odol-presioa jaitsi dezake. Bigarren mailako arazoak berriz, goragalea eta sedazioa izango lirateke.
Bitxikeriak
Noizbehinka, hostoetan bi espezieen bitarteko ezaugarriak ageri dira eta oin berean estilo 1 eta 2ko loreak dituzten elorriak ere aurkitu daitezke. Horrelakoetan jatorri hibridoa dutela esaten da.
Bestalde, hainbat elorri espezie oso egokiak dira bonsaiak egiteko, hauen lore ikusgarriak direla eta, asko dira hauek landatu eta hazten dituztenak.
Usunbeltz
Historia
1858 (16 biztanle), 1887 (6), 1930 (10), 1940 (8), 1950 (5) eta 1960 (bat ere ez) biztanle-izendegietan bakarrik agertzen da. Sabaitza, Getadar, Julio, Arteta, Loia, Gardalain eta Irangoitirekin Ezporogiko finkak 3465 Ha ditu (larizio pinua, basoko pinua, haritza), Nafarroako Baso Ondarekoak.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Bioinspirazio
Bioinspirazioaren bidez, gizakiek natura aztertu, imitatu eta inspiratzen dute arazo teknikoak konpontzeko eta zientziaren eta ingeniaritzaren hainbat arlotan irtenbide berritzaileak diseinatzeko. Bioinspirazioa ideia honetan oinarritzen da: naturak, eboluzioaren bidez, irtenbide burutsu eta eraginkorrak garatu ditu hainbat erronka eta arazo konplexutarako, zelulen eta ehunen egituratik eta funtziotik hasi eta animalien portaera eta komunikazioraino.
Bioinspirazioa hainbat arlotan aplika daiteke, hala nola robotikan, materialen ingeniaritzan, medikuntzan, arkitekturan, energian eta garraioan. Adibidez, roboten diseinuek eta naturan inspiratutako materialek hobekuntzak eragin dituzte robotek lur zailetan mugitzeko duten gaitasunean eta materialen higadurarekiko eta korrosioarekiko erresistentzian.
Marshall konderria (Mississippi)
Marshall konderria (Marshall County) Mississippiko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Holly Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 37,144 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Marshall konderriak 183,828 kilometro koadro ditu. Horietatik 925 ura dira. Beste 182,903 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 20,21 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 37,144 pertsonetatik 19,353 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1,192 dira. 17,369 beltzak edo afroamerikarrak. 67 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 74 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 24 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 251 pertsonek kokatzen zuten.
David Duckham
David John Duckham (Coventry, 1946ko ekainaren 28a - Londres, 2023ko urtarrilaren 9a) ingeles errugbilaria izan zen, erdiko eta hegaleko postuetan aritzen zena.
Bere jaioterriko taldean jokatu zuen, Coventry RFCn, 1967 eta 1979 artean. Ingalaterrako errugbi selekzioan 36 aldiz jokatu zuen eta hamar entsegu sartu zituen. 1969an egin zuen debuta Irlandaren aurkako partida batean, John Spencer erdian zela. Harrezkero, normalean hegaleko postuan jokatu zuen.
British and Irish Lions taldeak 1971n Zeelanda Berrira egindako bira arrakastatsuan parte hartu zuen, eta Barbariansek 1973an Zeelanda Berriari irabazi zion partidan atzelari ingeles bakarra izan zen.
Ai Haruna
Ai Haruna (はるな 愛)(Osaka, Japonia, 1972ko uztailaren 21a) japoniar abeslari transgeneroa da, bertako telebistan maiz agertzen dena.
Pardina
Pardina Errumaniako udalerri bat da, Tulcea konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Floccularia luteovirens
Floccularia luteovirens Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Jangarritasuna ezezaguna da, baina oso urria denez; babestu egin behar da.
Sinonimoa: Armillaria luteovirens.
Deskribapena
Kapela: 5 eta 9 cm bitarteko diametrokoa. Lodia, mamitsua. Lehenbizi ia hemisferikoa, gero ganbila eta bukaeran laua, titirik gabea. Ertz erregularra eta biribilkatua. Hori-berde argi kolorekoa, gero biziagoa, hori-herdoil kolorea hartzen du igurztean. Azal lehorra, ezkatatsua eta ertzean errezel zurixkak utzitako hondakin oxkarratuekin.
Lyophyllum fumosum
Lycophyllum fumosum Lyophyllaceae familiako onddo espezie bat da.
Floccularia luteovirens
Deskribapena
Orriak: Nahiko estu, meheak, orritxo askorekin, itsatsiak edo ia libreak, oinaren inguruan eraztun formako eremu bat eratzen da, boli-hori kolorekoa.
Orri libreak: Oinera hurbiltzen diren orriak, baina ukitzen ez diotenak.
Hanka: 5 eta 8 cm bitarteko garaierakoa, eta 1 eta 2 cm bitarteko lodierakoa. Irmoa, betea, batzuetan oinarrian barnehutsa, zilindrikoa edo pixka bat loditua goialdean. Kolore zurikoa, haritsu-iletsua goialdean, hori-berdexka zikinez zikinduta beheko erdian. Eraztun errudimentarioa, errezel partzialak osatua, zati bat kapelaren ertzean geratzen da eta gainerakoa oinean, estaliaz eta ezkata txikiak eratuz.
Haragia: Oso lodia, zuri garbia erdian eta horia azalaren azpian. Usain leuna eta atsegina du.
Lyophyllum fumosum
Jateko nahiko ona, beste espezie batzuekin nahasteko oso egokia. Gordinik duen mikaztasun txiki hori desagertu egiten da prestatzean.
Floccularia luteovirens
Deskribapena
Etimologia: Armillaria terminoa latinetik dator, "arkulla" hitzetik, eskumuturrekoa esan nahi du. Eraztunagatik. Luteovirens epitetoa ere latinetik dator, horia esan nahi duen "luteus" hitzetik eta berdea esan nahi duen "virens" hitzetik. Bere kolore hori-berdeagatik.
Lyophyllum fumosum
Deskribapena
Kapela: 4 eta 10 cm bitarteko diametrokoa. Haragitsua, elastikoa, lehenbizi ganbila, gero laua, batzuetan irregularra, lobulatu-izurtua, zuntz txiki sortzetiko erradialez fin marratua, ilegabea, eguraldi lehorrean distiratsua.
Kartusiar baten erretratua
Kartusiar baten erretratua Petrus Christusek 1446an haritzezko ohol gainean egin olio-pintura bat da, izenik gabeko fraide kartusiar bat islatzen duena. Jules Bacheren bildumaren parte da, eta New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten dago ikusgai. Petrus Christusek sinatu eta datatu zuen testu batekin ("PETRVS·XPI·ME·FECIT·Ao·1446"), behealdean, simulatutako markoan.
Lyophyllum fumosum
Deskribapena
Orriak: Grisaxkak, meheak, estu, itsatsiak edo zahartzean pixka bat dekurrenteak.
Floccularia luteovirens
Jangarritasuna
Ezezaguna, Espezie urria baita.
Nahasketa arriskua
Hain ezaugarri bereziak dituelako nahastezina da.
Kartusiar baten erretratua
Primitibo flandestarren obra inportanteenetakoa da (perspektiba linealaz baliatzeagatik nabarmena), Jan van Eycken eragintza erakusten duena, eta, halaber, trompe-l'oeil-en erabilera goiztiarrenetakoa da, euli bat paratu baitzuen behealdeko markoaren gainean.
Florencio Alfaro
Florencio Alfaro Zabalegi (Tafalla, - Donostia, ) nafar politikaria izan zen.
Biografia
Iruñean bizi izan zen, eta han zapata enpresa baten jabe izan zen, eta ondoren Chocolates Elgorriaga eta Sidra el Gaitero enpresa ezagunen ordezkari.
Tommaso Landolfi
Biografia
Ama oso gazte zela hil zitzaion, eta Cicognini de Prato barnetegira bidali zuten. Oso irakurzalea zen, eta mirespen handia zien Dante, Giacomo Leopardi eta D´Annunziori, baina baita alemaniar, frantses eta errusiar idazleei ere. Besteak beste, idazle haien itzultzaile aritu zen.
Lyophyllum fumosum
Deskribapena
Hanka: Zurixka, betea, luzea, elastikoa, desorekatua, fibrilosoa, kurbatua, batzuetan oso trinkoa, lurperatuta eta eszentrikoa, oinarri batetik atera daitezke.
Floccularia luteovirens
Nahasketa arriskua
Oharra: Espezie honek sailkapenean arazo asko sortu ditu, batzuentzat Cystoderma da, beste batzuentzat Amanita eta beste batzuek Tricholoma generoan sartu dute, etab.
Sasoia eta lekua
Udaberrian eta udazkenean, hostozabalen basoetan eta sastrakadiak dituzten larreetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia.
Espeziearen egoera
Aranzadi Elkartearen arabera, Fomitopsis rosea desagertzeko arriskuan dauden onddoen eusko-kantauriar Zerrenda Gorrian dago. Azken urteotan mikologia adituek onddo batzuen beherakada kuantitatibo eta kualitatibo handia egon dela ohartarazi dute. Adituen esanetan, egoera honek hainbat eragile ditu, tartean klima aldaketa, pestiziden erabilera eta bilketa masiboak.
Tommaso Landolfi
Biografia
Lehenengo liburua idatzi zuenetik bertatik, nabarmena zen bere idazkeraren originaltasuna: Dialogo dei massimi sistemi (1937, "Sistema handiei buruzko elkarrizketa"). Lehenengo urteetan, abangoardiako aldizkariak irakurtzen zituztenen eskura besterik ez ziren iristen bere lanak. Lan horietako pertsonaiak bitxiak ziren, umore beltzaz baliatzen zen, eta animaliak sartzen zituen askotan protagonista gisa. Pietra lunare (1939) lanean, esate baterako, mutiko gazte baten eta ahuntz eme baten arteko ezkutuko harremana azaltzen du. 1942an La Spada ("Ezpata") lan sadikoa argitaratu zuen, eta ondoren, Cancroregina (1950) zientzia-fikzioko kontakizuna. Le Due Zittelle (1950, "Bi Neska Zaharrak") lanean, berriz, bi neskazaharrek hazitako tximino baten abenturak eta heriotza azaltzen ditu. 1953an La Bière du pécheur ("Arrantzalearen hilkutxa") argitaratu zuen, gogoeta autobiografikoak eta datarik gabeko egunkarietako orrialdeak nahasten dituena. Landolfik idatzi zuen guztia larritasunak eragina da, eta bere lanetan beti agertzen da erruaren ideia, pertsonaien beldurren eta fobien bidez adierazia. Intzestua ere gai arrunta da Landolfiren lanetan, Un Amore del nostro tempo (1965, "Gure garaiko amodioa") obrak erakusten duenez.
Lyophyllum fumosum
Deskribapena
Haragia: Elastikoa, zurixka eta usain atseginekoa, baina ez irinarena.
Florencio Alfaro
Biografia
Gerra Zibila hasi ondoren, atxilotu eta aske utzi zuten lagun baten gestioen ostean. Donostiara joan zen hiltzen ari zen bere ama bisitatzera. Abuztuaren 21ean desagertu zen eta, dirudienez, olatu-hormara bota zuten.
Lyophyllum fumosum
Deskribapena
Etimologia: Lyophyllum terminoa grekotik dator eta anastomosis gabe esan nahi du Fumosum epitetoa kea esan nahi duen "fumus" hitzetik dator. Karpoforoaren kolore grisagatik.
Longstone (Edinburgh)
Longstone, Eskoziako Edinburgh hiriburuko auzune bat da. Saughton, Wester Hailes, Slateford, Kingsknowe eta Parkhead auzoekin mugan egiten du.
Lyophyllum fumosum
Jangarritasuna
Nahiko jangarri ona.
Nahasketa arriskua
Lyophyllum decastes delakoarekin nahas daiteke.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, taldeetan estu eta batzuetan handiak, motzondoen inguruan eta lurperatutako sustraietan.
Barbus apleurogramma
Barbus apleurogramma Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Psychrolutes paradoxus
Psychrolutes paradoxus Psychrolutes generoko animalia da. Arrainen barruko Psychrolutidae familian sailkatzen da.
Petaurus gracilis
Petaurus gracilis Petaurus generoko animalia da. Martsupialen barruko Diprotodontia ordeneko animalia da. Petauridae familian sailkatuta dago.
Haltera
Haltera, eskuko pisua edo hegoaldean mankuerna, pisu librean eskuekin eutsi eta besoen indarraz altxatzen diren kirol ekipamendu mota bat da, pisu altxatze entrenamenduan erabiltzen den ekipamendu pieza. Bakarka edo binaka erabil daiteke, esku bakoitzean.
Motak
XVII. mendearen hasieran, halteraren forma ohikoa, helduleku bati lotuta zeuden bi pisu berdinak izaten ziren. Gaur egun hiru haltera mota nagusi daude:
Atocha (Madril)
Atocha, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Arganzuela barrutian. Hiriko 27. auzoa da.
Cros (Gard)
Biztanleria
2007an Cros udalerrian erroldatutako biztanleak 250 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 228 etxebizitza zeuden, 122 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 98 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 207 etxeak ziren eta 18 apartamentuak ziren. 122 etxebizitza nagusietatik 94 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 53 etxek bost zituzten. 85 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 54 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 166 ziren, horien artean 100 aktiboak ziren eta 66 inaktiboak ziren. 100 pertsona aktiboetatik 75 lanean zeuden (47 gizon eta 28 emakume) eta 25 langabezian zeuden (10 gizon eta 15 emakume). 66 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cros udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 222 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.993 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.