cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pizkundea Euskal Herrian
Gipuz­koa eta Biz­kaia
- Busturiako Axpen ere, Ebanjelarien irudiak dituena, ar­kitek­turaz­ko osagaiak eta apaingarri plateresko ugari dituenez;
- Mundakakoa, bere irudietako ba­tzuetan aurrekoaren an­tza duena, baina apainketaz xumeagoa dena;
- Urduliz­koa, berriz, kontrako al­dean Tetramorfoa grabaturik duena;
- Mar­kina‑Xemeingo Jasokundeko eki‑santua, Castillo izeneko zilargile sevillar batek landua eta parrokiari erregalatu zi­tzaiona.
Bilboko Arte Ederretako Museoan 1986an, Biz­kaiko an­tzinako zilarrez­koen erakusketa bat zela-eta, erakusgai zen guztiaren argaz­kiak zituen katalogo eder bat argitaratu zen, eta erantsirik zuen berrehun bat zilarginen izenak zituen Hiztegia.
Erreforma Katolikoa eta Urrez­ko Aroa
Historialariak ohartu dira Europan eta Espainian, bereziki, XVI. mendearen erdial­dean bai politikan eta bai erlijioan gertatu zen giro-al­daketaz. Karlos enperadoreak aitortu zuen heresia protestantea desegiteko eta enperadore katoliko baten agintepeaz Inperioa batzeko ahaleginak porrot egin zuela eta bertan behera utzi zuela, eta tur­koen meha­txuetatik Europa kristaua aska­tze saioak huts eginda. Erlijio-gerrek XVII. mende ongi aurreratura arte iraun zuten eta Espainia barruan sartuta zegoen. Toleran­tziaren haizeak ufaka hasiak zirela ere egia da eta Wesfaliako Bakean oinarriz­ko puntua zein izango den suma­tzen hasia zenik ere bazen: “cuius regio, eius religio”. Baina, iberiar penin­tsulan artean ezinez­koa zen halako amaiera sumatzea.
Europako estatuetan, politikan monarkia absolutista joerakoek aurrera egin zuten sendo­tze bidean. Espainiak bere baitan ixtera egin zuen eta erregearen aginpidean Felipe II.aren erregeal­diak mar­katu zuen gailurra eta baita nobleziaren al­detik botere politikoaren sakabana­tzeko xedeen amaiera ere.
Mende horretan erlijioan ar­nasten zen giroaz era berezian arduratu behar dugu, katolikotasuna beroa baitzen eta, Baskonian bezala, gainerako Espainia osoan ere erlijio katolikotik jaio baitzen sormen artistikoari dagokion guztia.
Kontrarreforma esan izan zaion horren lehen fasea, az­ken batean, erreforma katolikoaren al­di luze baten bukaera izan zen (beste ba­tzuek katolikotasunaren zaharberri­tzea diote), eta horretan Kon­tzilioa izan zen garran­tzi handiko erdigunea, zeren eta, beranduegi iri­tsi zenez, ezin izan bai­tzuen galarazi Elizaren zatiketa, erreforma protestantea izeneko mugimendu bereiz­lea.
Aro baten argi-ilunak
Gezurra badirudi ere, Espainiako historialariarentzat iberiar penin­tsulako letra eta arteen “Urrez­ko Aroa” inkubatu zeneko garaia zen eta guretzat euskal ikonografiaren “urrez­ko mendea” izendatzera ausar­tzen garen aldi hori akats handi bat zen eta hispaniar erresumekin etena egin zen al­dien. Felipe II.aren erregeal­dia garaipen ain­tza­tsuengatik nabarmendu zen, baina, baita porrot eta huts egite ugarirengatik ere. Nagusi­tza politikoa ez zen Gaztela pobretuz baizik lortu eta fede katolikoaren segurtasuna, kalbindar eta islamdarren aurrean ez zen bermatu Inkisizioaren bitartez baino, honek guztiak indarren eta pozbideen xahu­tze izugarri bat ekarri zuelarik. Zuzentasunez hitz egin da “gu­txi-asko arrazionalismo filosofikoak eta burgesia kapitalistak mol­datutako” Europako herrial­deetan sor­tzen ziren joeren aur­ka Felipe II.ak ezarri zuen norabide al­daketaz. Hispaniako gizarteko maila gorenetan, bederen, Errege Zuhurraren herio­tza, arin­dualdi moduan hartu zen. Felipe II.ak, bere botere eta guzti, ez zuen asmatu bere erresuma gerraren, zorren eta gainbeheraren zurrunbiloan harrapaturik gelditzea eragozten.
Monar­kia eta eliza
Artean ere, XVI. mendearen hirurogeiko hamar­kadan, erlijioan eta gizartean giroa itxaropentsua eta baikorra zen, bizigarria arte ekimenetarako. Besteak beste, Trentoko Kontzilioaren eta Pio V.a eta Gregorio XIII.a aita santuen politikaren ondorioz­koa izan zen, elizaren eskubide eta askatasuna onartua izatearen eskakizuna, kristau-zerbi­tzuan, kudeaketan eta bizi­tza zibilean hierar­kia katolikoaren aginpideari zegokion guztian, nahiz eta horren ordez, Felipe II.a “pase regio” delakoari eusten saiatu zen, Elizaren kargu nagusiak errege aul­kiari leialtasuna frogatu zioten per­tsonei emanak izan zitezela eskatu eta lortuz. Herriaren eta eliz jendearen al­derdi askotan, benetako bizimodu ebanjeliokoak beti lagungarri izan ez zuen erlijio-suhartasuna nabarian azal­du zen eta santutasun goreneko per­tsonaiengan forma bizigarria hartu zuen, eta horren ondorioak kulturan eta arte munduan ere agertu ziren.
Lehen Errenazimentua –platereskoa–, Errenazimentu klasikoa
Georg Weise historialari alemanak adi­tzera ematen duenez, Felipe II.a etorri eta gu­txira, 1560 al­dera, Trentoko Kon­tzilioaren az­ken etapan “bat‑bateko” etena eman zen: Errenazimentu betea gerora barroko al­dia izenez ezagutzen denarekin bereizten duena. Italian eten hau ageriagoa da Espainian baino.
Euskal Herrian Errenazimentuak gehiago iraun zuen eta, aurreko atalean esan bezala, ez da erraz Lehen Errenazimendua eta Errenazimendu klasikoa bereizten dituen mugak zehazten, zeren eta lehenbizikoa platereskoarekin lo­tzea normala dela kontuan hartuz, gruteskoak eta min­tzaera horren beste apaingarriak aur­ki­tzen ditugu, Errenazimendu hel­du baten ordez­ko gisa izendatu behar ditugun artelanak eta lan-mul­tzoak uztai­tzen eta osa­tzen.
Tran­tsizioko pintura
Artelanak eta ertilariak. ''Gotikotasunaren mugak gaindi­tzeko ahaleginak suma­tzen zaiz­kien margolanak mia­tzetik hasiko gara, kronologia orientazio modura hartuz.
Italiako Errenazimentu manieristan, 1550ean zeha­tzago esanda, argitaratu zen Italiako Arte Historiaren lehen lana –Giorgio Vasari‑ren Bizi­tzak– nolabait ere, artelan eta estiloen historia baino gehiago ertilariena izango dena. Adibide bera jarraituko dugu hemen eta, batez ere, ertilarien izenez baliatuko gara XVI.go data aurreratu horretatik gure historia kronologikoki muga­tzeko eta bidera­tzeko.
Lurral­dea. Beste al­de batetik, gremioen antolaketak eta bertako ertilarien lantegiek mende honetara bitartean izan duten eta oraindik ere duten garran­tzia kontuan izanda, gure ikerlana Baskoniako hainbat lurral­deetara heda dezakegu, haietan ardura berezia jarririk, nahiz eta jakinaren gainean gauden zenbait ertilariren­tzat, garran­tzi­tsuenen­tzat batez ere, Euskal Herriko hainbat probin­tzietan lan tratua egitea erago­tziko zien mugarik ez zutela izan.
Pintura eta eskultura. Historialari ba­tzuk aipatu dute, margolanen ondoan, XVI. mendean, euskal eskulturek garran­tzi eta kalitate hobea duela dirudiela. Iriz­pide hau bat dator errealitatearekin, Kantabria al­deko probin­tziei buruz­koa bal­din bada, batez ere, baina ez da hain zeha­tza gerta­tzen Nafarroako erresuman pen­tsa­tuz, non margolariak gu­txiestea badirudien, bertako ikerlarien merezimenduz­ko lanari es­ker, orain­tsu agertuz joan diren dokumentuak ez ezagu­tzeak ekarri duen ondorioa. Nafarroa izango da, beraz, Goiz Errenazimentuko margolariei buruz­ko aipamena egiten hautatu dugun eskual­dea.
Ororbia maisua
Ororbiako San Julian parrokiak du Nafarroan XVI. mendearen lehen erdial­dean margotu ziren ohol mul­tzo estimagarrienetako bat. Eliza XV. mendekoa da, baina inola ere ez zen bukaturik izango hurrengo mendearen lehen hamar­kadak baino lehen.
Dataz 1530ekoa izan daitekeen erretaula hiru gorputz eta bost kalez osatua da, eskulturak eta margolanak nahasturik dituelarik. Lehen gorpu­tzeko ohol margotuek Urrez­ko Legendatik ateratako San Julianen bizi­tzako eszenak azal­tzen dituzte: oreina santuari bere gurasoak hil­tzera doala berri emanaz, San Julianen emazte berari giza hil­ketaren berri ematen, eta abar.
Bigarren solairuak Kristoren Haur­tzaroko pasadizoak azal­tzen ditu; goiko solairuan, Gizakundea, Birjinaren Ikustal­dia, Abdon eta Senen santuen artean Haurrarekin Birjina, Jaio­tza eta Ager­kundea. Atikoan Guru­tzil­tza­tzearen irudiak.
Ororbiako Maisu ezezagun honek konpromisoz­ko estilo bat ager­tzen du, germaniar‑flamenko eta errenazimentuaren italiartasun joerako eraginen artean. Badaki konposaketa simetriaren bidez oreka­tzen; kontaketa maite du; paisaietan ardura azal­tzen du eta beroien gainean nabarmen­tzen ditu irudiak; hauetan berriz keinuen dotoreziak nahiago ditu; eta gozatu egiten du bere ar­kitek­turan, perspek­tibaren iker­ketan; horrek guztiak adierazten du Italiatik iri­tsitako joera berrien ezagu­tza izan zuela margolariak.
Luísa Rogério
Luísa Rogério, jaiotzaz Maria Luísa de Carvalho Rogério (Luanda, Angola, 1967) Jornal de Angola egunkariko angolar kazetaria da, Angolako Etikako komisioko eta Angola Batzordeko presidentea, Angolako kazetaritza-jarduera kontrolatzeko organoa eta Kazetarien Federazioko kidea (IP) ere bada.
Ibilbide profesionala
2004ko azarotik 2015eko urrira Angoleños izeneko kazetarien sindikatuko idazkari nagusia izan zen.
Kazetari gisa, hainbat hauteskunde egin zituen, Kongoko Errepublika Demokratikoko 2018ko hauteskunde orokorra barne.
2013. urtean, Afrikako Kazetarien Federazioko presidenteorde hautatu zuten Casablancako (Maroko) erakundearen kongresuan.
2017. urteko apirilaren 6an, 60 urte lehenago sinatutako Erromako Tratatuaren legatuari eta Europako Batasunaren etorkizunari buruzko Biltzar-eztabaidaren moderatzailea izan zen. Luandan izan zen, Camνes Institutuan (Portugalgo Kultur Etxea).
2019ko ekainaren 13an, Tunisian, Kazetarien Nazioarteko Federazioko (FIP) Batzorde Betearazleko kide hautatu zuten, 141 herrialdetako 187 sindikatu bildu zituen munduko kazetari-elkarte handienaren 30. Kongresuan. Ordukoan hautatutako beste hamabost kiderekin batera, sei mila kazetari bildu zituen Nazioarteko Kazetarien Federazioaren (FIP) ekintza betearazle nagusiak aurkeztu zituzten. Aukera horrek zorion-agur ugari ekarri zizkion, Angolako João Lourenço presidentearena barne. Angolako kazetari bat FIPeko Batzorde Betearazleko kide zen lehen aldia izan zen.
2019ko urrian, Kartera eta Etika Batzordeko lehendakari hautatu zuten, Angolako kazetaritza-jarduera kontrolatzeko organoa.
Pizkundea Euskal Herrian
Ororbia maisua
Baina, al­di berean, eta mendearen lehen urte hauetan ohikoa zen, zan­tzu hauek Flandes eta Alemaniatik iri­tsitako beste ba­tzuekin nahasten dira: xehetasunetarako isuria, konposaketaren osagai guztiak lan­tzen ditueneko zehaztasuna, per­tsonaien jan­tzien tolesdura urratuek eta paisaien hondoek eragin bat iradoki­tzen dute, Durero eta Flandesko rafael­dar margolarien estanpetakoa.
Joan Bustamante
Beharbada, nafar margolarien artean Joan Bustamante hartu behar­ko da, bere belaunal­diko iaioena delako. Honen lanik onenetako bat Uharteko San Joan Bataia­tzaileren errenazimentuko erretaularen margolan-mul­tzoa da. Ertilari honek, 1553ko testamentuan, erretaula hau ordain­tzeko falta ziren 120 dukatez hitz egiten du; eta Iturmendiko Katalina, margolariaren alarguna 1555ean parrokiarekin tratu bat egitera iri­tsi zen, eta, esa­ten duenaren arabera, lan hori 20 bat urte lehenago bukatu zen (c. 1535 edo 1536).
Zizur Nagusikoaren garaikidea izan behar duen Uharteko erretaulak bere bigarren solairuan lau ohol ditu margoturik: Gizakundea, Mariaren Jaio­tza, Ager­kundea eta Elizan Sar­tzea; erdiko horma-hobian dagoen taila Birjinaren Koroa­tze da. Atikoan berriz, Nekez­ko Bidearen eta Guru­tzetik Jaisteari buruz­ko margolanak, Maria eta San Joanen artean Guru­tzil­tzaturiko Kristo baten tailaren saihe­tsean.
Joan Bustamanterengan ezaugarri az­pimarragarriak dira: marraz­kigin­tza mendera­tzea eta margo hunkigarrien konposaketa. Konposaketek garai horretan hispaniar lantegietan bana­tzen ziren grabatuetan oinarriturikoak dirudite. Guru­tzetik Jai­stea mul­tzoaren­tzat, adibidez, eredu bat Marcantonio Raimon­di‑ren estanpan aur­kitu zuen. Guru­tzea sorbal­dan eramatearen eszena Zizur­ko erretaularen berdin‑berdina da. Bestal­de, Gizakundearen eta Jaio­tzaren efek­tu berezietan azal­tzen den maisuaren italiartasunez­ko estiloan ez dira oihar­tzun flamenkoak falta.
Zizur Nagusiko Erretaula. Benetako monumentu mul­tzoa den Zizur Nagusiko erretaula bestea bezain garran­tziz­ko eta balio­tsua da. Lau gorpu­tzeko eta bost kaletako erretaula da, eta hamabost ohol margotu erakusten ditu, izan ere, erdiko kalean erdiko hiru ni­txoetan eskulturak ditu. Aul­kian, Juan Bustamantek Nekal­diko bost eszena margotu zituen. Lehenbiziko gorpu­tzean, elizaren zaindari den San Andresen bizi­tza eta martiri­tza konta­tzen da; bigarrenean, Birjinaren bizi­tza; atikoko bi oholek al­de batean Santiago eta San Roke ager­tzen dituzte eta San Migel eta San Julian bestean.
Zizurren Joan Bustamanteren estiloan areagotu egiten da ''ukitu espresibista. Italiar eta Eskandinaviar ezaugarrien'' nahastea, konposaketa korapila­tsuenganako nolabaiteko zaletasunari eta per­tsonaien mugimenduari lotuta dago. Larritasun hau argi asko gel­di­tzen da aul­kian gara­tzen diren eszenetan. Beste bereizgarri ba­tzuk ere baditu Joan Bustamantek, margoen bizitasuna, eta gizonez­koen irudietan, zer­txobait behartutako jarreren al­derako zaletasuna, ba­tzuetan biz­karrez ikusten direlarik; gorputz indar­tsuak eta sakonuneak dituzten aurpegiak, eta baita Errenazimentu ondorengo al­dietan desagertuz joango den nolabaiteko “horror vacuia” ere.
Galar­ko erretaula. Agirietan ez azal­du arren, Galar­ko (Espar­tza) erretaulako margolanak Joan Bustamanterenak direla esan daiteke. Banku baten gainean (eskulturadunak) bi gorputz zuti­tzen dira, bost kale (eskulturak dituen erdikoa bar­ne delarik) eta hiru gorputz dituen atikoa. Denetara hamar dira margoturiko xaflak, Jesusen Haur­tzaroa, San Estebanen bizi­tza eta Nekal­diari buruz­ko gaiak dituztenak; margolan hauek 1945ean izan ziren zaharberrituak.
Estiloari dagokionez badira, perspek­tibaz­ko efek­tu interesgarrietan eta per­tsonaien aurpegi eta jarreretako larritasun biziekin nahasten diren hondo-ar­kitek­tura handietan isla­tzen diren italiar kerak.
Hau dena, oinarriz­ko margoen bizitasun-al­derako joerari loturik, Rogelio Buendiak gaineratu zuen Joan Bustamanteren ingurumarian koka­tzen dela obra, eta oso litekeena dela bere lantegian, izan ere irudiek ez baitute Uharte eta Zizur Nagusiko erretauletan maisuaren ezaugarriak dituzten manierista aurreko luzamendurik. Angulo Iñiguezek, aldiz, Joan Bosque margolariaren lana den (Nafarroako Museoan) Burlatako San Joan Bataia­tzailearen erretaulako margolanekin zerikusirik baduela dio.
Izendapenak. Gu­txienez Joan Bustamanteren ingurukoak direla esaten den margolan ba­tzuk dituena da Zabal­tzako Jasokunde parrokiako erretaula.
Gauza bera esan daiteke, gaur egun Nafarroako Museoan den Setoaingo erretaulaz ere.
Joan Bosque
Oriz jauregiko (gaur egun Museoan) “Batailetako aretoa” apain­tzen zuten margolanei ere loturik ager­tzen da Joan Bosqueren izena, han baitzeuden Mühlberg‑en Karlos V.aren garaipenaz bukatu zen Saxoniako Guduko pasarteak irudiztaturik. Garai hartako grabatuetan inspiraturik daude zalan­tzarik gabe eszenak eta grisailaz eginak dira. Ematen zaien data 1550 al­dekoa da.
Burlatako erretaula. Burlatako San Joan Bataia­tzailea parrokiako erretaulako margolanak ere Joan Bosquerenak dira, eta Foru Al­dundiak 1956an erosi eta (garai bateko Iruñeko Erruki‑ospitalean) Museoko kaperara eraman eta bertan kokatu ziren.
Bankua, bi gorputz eta bost kale dituen erretaula San Joan Bataia­tzaileari eskainia dago; eta bankua eta Esteban Obray‑ren eskultura-lanak bar­nean dituen erdiko kalea izan ezik, ikonografiaz­ko mul­tzoa hainbat margolan-oholek osa­tzen dute.
Erretaularen lehenengo tal­deak Bataia­tzailearen eszena ba­tzuk ager­tzen ditu: Kristoren Bataioa, santuak Herodes eta Herodiasi eginiko ohartaraz­penak, Bataia­tzailearen burua ematea –Lucas de Leyden‑en eredu bat errepika­tzen duen eszena, berau– eta Bide-erakusle Santuaren zin­tzur ebaketa.
Bigarren gorpu­tzean binaka jarritako santuen konposaketak aur­ki­tzen dira. Atikoko behereneko sortan, Deikundea, Jaio­tza, Birjina Haurra duela eta San Joan Txiki, Ikustal­dia eta Epifania; erretaularen koroa­tzea berriz, aingeruz inguraturiko (Dueroren grabatu bati jarraiki) Hirutasun Santuaren­tzat jasoa dena San Lukas eta San Mateo ebanjelarien artean.
Estiloagatik, Joan Bustamanterenean dela esan daiteke, Joan Bosquerenean ere suma­tzen dira italiar kerak eta flamenko inspirazioen nahasteak, Aragoi al­deko eskolako margolarien nolabaiteko eraginez osatuak. Zoladuretan eta ar­kitek­turetan perspek­tibak bistara­tze joerak eta enperadorearen modaren arabera jan­tzitako irudien dotoreziarekiko zaletasunak Italiar jatorrikoak dirudite. Hala ere, al­diz­ka egitura luzeko aurpegietako adieraz­kortasunetan, janz­keren zehaztasunetan, ada­tsen forma eta, oro har, irudien itxura eta paisaien hondoetan pintura flamenkoaren korrontearekin nolabaiteko lotura nabarmen­tzen zaie.
Erramun Oskariz eta bere lantegia
Iruñeko Oskariztarren lantegitik irtendakoa da XVI. mende honetako lehen erdiko margolanen emai­tza oparoa.
Hiru belaunal­ditan izan zituen familia honek ertilariak. Familia edo leinu honetako burua Menaut Oskariz izan zen; baina bere emai­tzen kantitate eta kalitateagatik gailendu zena honen seme eta oinordeko Erramun Oskariz izan zen. Bere garaikoen al­detik oso estimatua zen ertilari honi “Arma Errege” karguaren ohorea eman zi­tzaion, beraren aurretik kargu horretan Joan Bosque izana zelarik. Egiarretako erretaula. Bere lehenengo lan estimatuenetako bat Egiarretako Santa Maria parrokiako erretaularako margotu zuen ohol-mul­tzoa da.
Joan Landaren (1540) eskultura-lanak erakusten diren erretaula platereskoa da. Pintura lanak urte ba­tzuk beranduago eginak izan behar dute, 1551 eta 1553 artean.
Margolanak. Erretaularen hirugarren gorpu­tzean kokaturik dauden pintura hauek San Pedroren bizi­tza eta martiri­tza konta­tzen dute, santu ba­tzuen irudiak ere eran­tsi zaiz­kiolarik: Fran­tzisko eta Domingo Santuak, Brixida eta Marina emakume santuak, eta abar. Dokumentua duen lehen lan honetan Erramun Oskarizek ager­tzen du berea duen estilo berezi bat, batez ere, zenbait eszenei ematen dakien larritasunean, eta per­tsonaien keinu adieraz­penak gogor­tzeko joeran kanpora­tzen den flamenko eraginak bereganatuak dituen ertilaria dela erakutsiz. Gainerakoan, italiartasun zale neurri­tsuagoa da eta irudien estilizazioan eta sakonerako ar­kitek­turekiko zale azal­tzen da. Bere‑berea duen ezaugarrietako bat da paisaien gainean nabarmen­tzen diren santuak binaka jar­tzea, oihalez, brokatuz eta harribi­txiz bere per­tsonaiak janztea eta oinarriz­ko margoak, gorri, hori eta berdeak erabil­tzearen zale da. Aginagako oholak. Aginagako San Pedro parrokiatik Elizbarrutiko Museora eramanak izan ziren Erramun Oskari­tzek 1550a baino aurreagoko urteetan margoturiko zor­tzi ohol.
Maisuaren eskuek egin zuela sumatzen den Nekal­diaren eszena adierazten da hauetako lau aletan; San Pedroren bizi­tzari eskainitako gainerako lauetan, estiloz lerroz­koagoak direlarik, bere lantegiko langileek eginak direla ematen du.
Akerretako erretaula. Egiarretako lanen estilistikaz duten an­tzagatik, Erramun Okarizenak direla irizten da, Esteribarko Akerretan erretaulako errenazimentuko margolanak ertilariaren erdiko etapakoak izan daitez­keelarik.
Idul­ki txiki baten gainean lehen gorputz bat al­txa­tzen da, Nekal­diaren eszenak adierazten dituzten oholak ager­tzen direlarik; bigarren solairuan gizon santuen irudiak ikusten dira; hirugarrenean, emakume santuen irudiak eta Mendekoste.
Hueytown (Alabama)
Hueytown Alabamako hiri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 16,105 biztanle zituen, 319.7 kilometro koadrotan banatuta.
Pizkundea Euskal Herrian
Erramun Oskariz eta bere lantegia
Margolan hauetan Erramun Oskarizek flamenkoaren eta italiarraren erdi bidean iraunez jarrai­tzen du.
'''Berriogoitiko al­darea. Berriogoitiko (An­tsoain) Santa Eulalia parrokiako al­dare nagusian Erramun Oskariz aritua izango zen bere iloba Pedro Al­tzo eta Oskarizekin''' batera, mukulu eskulturak eta ohol margotuak nahastuzko egitarau misto bat osa­tzen.
Bigarren gorpu­tzean bata bestearen atzetik azal­tzen dira Santa Eulalia epailearen aurrean, emakume zaindari santuaren irudia mukuluduna eta beronen martiri­tzako irudia. Hauts‑ba­besetan, Ebanjelioaren al­detik Santa Luzia eta San Ferminen margolanak gainjar­tzen dira eta kontrako al­dean Santa Barbara eta San Martin.
Okariztarren lantegiko estiloari dagoz­kien margolanak dira: kanon luzeko irudiak, konposaketa osoa estal­tzen dutenak –hauts‑babeseko santuen kasuan–, edo trazu sendoko ar­kitek­turez uztaituriko eszenak.
'''Arreko erretaula. Arreko San Erromanen erretaulako' margolanak, Erramun Oskarizen lanik adieraz­korren eta onenekoak'' gisan har­tzen dira.
Mazoneria platereskoz uztaiturik dauden lehenengo gorpu­tzeko pinturek San Erromanen bizi­tzako gertakariak adierazten dituzte: guru­tzil­tza­tzea, sutearen prestaketa, santua erregeren aurrean eta atxilo­tzea. Santuaren estatua-irudia erdieneko horma-hobian dago kokaturik. Bigarren gorpu­tzeko pinturek Birjinaren bizi­tza konta­tzen dute, Jesus Haurrarekin eseritako Mariaren eta San Joan Txiki aingerudunaren eskultura, tal­dearen al­de banatan kokaturiko oholetan. Atikoa berriz, Kalbarioaren saihe­tsetan Nekal­diaren eszenak dituela.
Armetako Erregearen emai­tza zabalaren barruan, Arreko erretaula bere al­di hel­duan koka­tzen da, 1570.a baino lehenago... Hondoak paisaiarekin bana­tzen diren errenazimentuko ar­kitek­tura handien aurrean mugi­tzen dira per­tsonaiak. Oskarizek bere ezaugarri duen giza eredua errepika­tzen du, masail-albo irtenak eta begi gorriak, gogortasun apur bat falta ez zaion keinu berezia ematen diotelarik, karikaturarako joeran.
Beste lan ba­tzuk. Leteko (Itza) Donemiliagako parrokian, San Blasi eskainian, 1554ko data duen erretaulako margolanak ertilari berari zor zaiz­kiola dirudi. Baditu San Blasen zigor­ka­tze eta martiri­tzaren eszenak eta beste santuen irudiak adierazten dituzten oholak.
Esan beharrik ez da, Nafarroako erresuman banaturik ez dela erretauletako beste margolanik falta honako toki hauetan (Sarriguren, Irotz, Al­datz, Zia, eta abar.) non, badirudien Erramun Oskarizen edo bere lantegiko lagun­tzaileen eskua ikus daitekeela.
Migel Bakedano
Itsasoko erretaula. Adituek Migel Bakedano margolaria Joan Bustamanterekin batera, Nafarroan Rafaelen formen sar­tzailetzat har­tzen badute ere, eta nahiz eta Itsason (Basaburua, Nafarroa) bere lanen dokumentuetako data goiztiarra izan (1546), Iruñeko biztanle izandako ertilari hau, kronologikoki mendearen bigarren erdiko manieristen artean kokatu nahiago dugu. San Pedro zaindariaren bizi­tza ospe­tsuari buruz margotu zituen Itsasoko erretaulako hamalau oholak, nafar artea az­ken italiar Errenazimentuko sor­kun­tzetara egiaz eta behin betirako ireki zeneko frogak dira.
Joan Bustamanteren eta Erramun Oskarizen estiloan aztoramendu eta margo ani­tzetatik urrutiratuz, Bakedanorengan nagusi dira lerroz­ko perspek­tiba ia guztiz mendera­tzea, konposaketan Rafaelen argitasuna, paisaiaren esparruari emaniko zabalera handiagoa eta irudien plastikotasun bilaketan, argi-ilunen arteko kontraste joko iaioa. Koadro erdia ilunpean hondoratuarekin, San Pedroren askapeneko eszenak Caravaggioren aurrerapen bat dirudi. Tamalgarria da ertilari honen dokumentuetako lanetatik Itsasoko elizako hau besterik ez gel­ditu izana.
Pertustarrak
manierismo erromanistaren eraginpekotzat hartu behar da, XVI. mendearen az­ken herenean, nahiko dokumentaturiko nafar margolari ba­tzuen jarduera, besteak beste, Pertustarrak, Joan Landa eta Joan Lumbier nabarmendu daitez­keelarik.
Pertustarrek, al­di horretako euskal historian hain sarritan eman ohi den margolarien beste leinu bat osa­tzen dute.
Pedro Pertus. Tuterako Martin Mez­kita, Tarazonako katedraleko diruzaina zena eta Tuterako katedralean zegoen San Martinen kaperaren nagusiak, 1578an Zaragozan bizi zen Pedro Pertusekin tratua egin zuen, San Martinen erretaula Tourseko go­tzainaren bizi­tzari eta izen bereko Apaiz Nagusi Santuari eskainitako erretaulako margolanak egitekoa. “Ohol guztiak estilo bat bera dute, kalitate apalekoa, veneziar manierista al­derako jarrera eta margoekin eta argi‑ilun efek­tu biziekin”.
Migel Pertus. Cascanteko Garaipenaren parrokian, Paulako San Fran­tziskoren kaperan oihal handi bat gorde da zaindaria adierazten duena eta 1587an Migel Pertusek margotua.
Pertusen ingurukoa ere izan liteke (Joan Lumbierrekoa al­de batera ez badaiteke utzi ere) San Korellako San Migel parrokian erretaula­txoko bankua apain­tzen duen San Bartolomeren martiri­tzari buruz­ko koadroa eta delako nafar herri horretan Arte Sakroko Museoak duen beste margolanen bat ere.
Joan Landa
Iruñean eta bere eskual­dean jardun zuen Joan Landak (ez da nahastu behar belaunal­di bat lehenagoko batekin, izen bereko eskulturagilearekin) XVI. mendeko az­ken hamar­kadan eta hurrengoaren hasierakoan hartu zuen ospea. Ospe hau, hein handi batean, margolanak egiteaz gainera, eskultura-lanen eta erretaulen apain­tzaile, estofari eta margolaritzan tratuak egiten zituelako ere lortu zuen. Margolaritzan, bere estiloaren berezitasunak dira, aurreko al­dietakoak baino konposaketa argiagoak eta askatuagoak izatea, bere eskor­tzoak, gizonez­koetan nabarmen­tzen duen muskulatura eta kera indar­tsuen kontrastean emakumez­koen irudiei ematen dien dotorezia eta edertasuna.
Margolanak Tafallan. Dokumentuetako bere lanen artean, 1596an eta 1599an egindako tratuengatik Tafallako Santa Marian daude bere margolanak.
Sagrarioko margolanak Landarenak dira, baita Joan An­txietaren erretaula osa­tzen dutenak ere, Landa bera arduratu zelarik polikromiaz eta estofatuaz. Aipatutako lan hauek, 1976an eginiko zaharberri­tzearen ondoren eder distira­tzen dute, marradurak, puntea­tzeak eta arreta handiko eskemen bitartez burututako lan fina nabarmenduz. Bereziki aipatu behar dira aingeruekin, txarteletako paisaiekin eta bi­txien an­tzera perladun zerrendekin xehetasun handiz margoturiko bankuetako frisoak. Era berean, sagrarioko margolana ere fina da, zutabeartetako laukietan ager­tzen diren soin‑enbor txikietan bereziki. Landa berari zor zaio “del Miserere” izeneko Guru­tze an­txietarraren haragi­tzea ere.
'''Kasedako erretaula. Kaseda parrokian''', XVII. mendearen hasieran jada, An­txietaren erretaula margo anizten eta urrezta­tzen zuen bitartean, Landak Santa Katalinaren erretaula margotu zuen.
Bankuan emakume santuaren zigor­ka­tzearen eszena, eliz gurasoekin izandako eztabaida eta gurpilaren miraria daude adieraziak. Erretaularen gorputz bakarra emakume santuaren martiri­tza eta gorespenaren oihal handiak estal­tzen du eta atikoan bere gorpuaren lekual­da­tzea. Atikoaren al­de bakoi­tzean, nahiz bere zeharkako simetrian, erromanista erako apostolu bat ikusten da. Zaindariaren oihal handian emakume santuaren zin­tzurra ebaki­tzea konta­tzen da eta manierismo aurreratuak berea duen handitasun eta dotoreziaz osatua da, ukitu ilun ba­tzuekin.
Balterrako Santa Maria parrokiako Santa Katalina eta Santa Luziaren erretaulako margolanaz ere gauza bera esan ldaiteke. '''Oholak eta Erretaulak. Eran­tsuseko (c. 1600) erretaula nagusiko''' lau oholak Joan Landaren estilokoak dira, eta 1611kobalioa eman zaie. Kristoren Haur­tzaro eta Nekal­diaren ebanjelioetako pasarteei eskainiak daude, baina zori­txarrez, oso egoera txarrean gordeak. Sagasetako oholak ere harenak direla esaten da, baina beste margolari batzuen partaide­tza ere ikusten da. Bi mul­tzoetan lehen aipaturiko ezaugarriak ikusten dira, ilun al­derako joera apur batez bada ere.
Dokumentatuak ez dauden An­tsoaingo erretaula nagusiko pinturak ere, Landaren margolanen bide berean topa­tzen dira. Une hartako ohituraren arabera, bankuan eta alboetako kale muturretan banatuak daude (eskultura-lanak erdirako utzita). Predelan lau irudi daude: Birjina Haurrarekin, Santa Ana Birjinarekin, San Jeronimo eta San Agustin. Kaleetako oholetan, San Pedroren bizi­tzako pasarteak; atikoan berriz, Kalbarioa; dena ere, mendearen az­ken al­deko manierista estiloan.
Ertilari beraren eskua suma daitekeen beste margolan ba­tzuk Ari­tzaleta eta Ilundainen aur­ki di­tzakegu. Baina ez da gure asmoa hemen Joan Landaren margolanen katalogo osoa agor­tzea, eta zenbatu eta estimatu ere ezin izango ditugu Nafarroan, besteak beste, Tafalla, Irunberri, Obanos, Añorbe eta abarretan urrezta­tzaile eta estofari gisa egindako lanak.
Joan Lumbier eta bere lagunartea
Badugu beste margolari bat ere, Joan Lumbier, Joan Landaren garaikidea dena, mendearen az­ken al­dian berez­koak diren manierismoaren ezaugarri bertsuak dituena.
Luísa Rogério
Ibilbide profesionala
2020ko uztailean, Emakume Afrikarraren Eguna zela eta (1962an eratu zen), Emakume Afrikarren Konferentzian (Dar-Es-Salaam, Tanzania), sei emakumeri eman zien ahotsa El Jornal de Angola egunkariak; besteak beste, Rogériori, zeinak kazetari izateko erronkari buruzko hausnarketa egin zuen.
Beti egon da lotuta kazetaritzaren munduarekin eta, bere ibilbidean, kazetaritza-klasearen eskubideak defendatu ditu Angolan.
Pizkundea Euskal Herrian
Joan Lumbier eta bere lagunartea
Erretaula beraren beste ohol ba­tzuk guru­tzaduraren aurreal­deko hormetan gordeak dira oraindik. Litekeena da beronenak ala bestela, bere lantegikoak izatea, eliza bereko Jasokundearen erretaulako ohol gainekoak, dokumentuetan Blas Arbizukoa erretaula‑mihizta­tzailearena dela azal­tzen da.
Beste zenbait lan. Joan Lumbierrenak dira Nafarroako Cortesko San Joan Bataia­tzailearen erretaulan margotu ziren Bertuteen alegiak. Beronek 1608an tratua egindakoak dira.
Baita Cascanteko Garaipenaren elizako San Joanen erretaula eta sakristian aur­ki­tzen diren Santa Ageda eta Santa Garaziri eskainitako oholak ere.
Argetasko San Esteban parrokiako Arrosarioko Amaren erretaulako margolanak Iñiguez Angulok mendearen az­ken urte horietan koka­tzen ditu, italiar al­deko estiloan. Aragoi al­deko eskolan ikasitako maisuenak direla esan daite­ke, hauetako batek Joan Lumbierren estiloa ekar­tzen badu ere gogora. Rafael­dar estiloa lehen gorpu­tzeko laukietan suma­tzen da batez ere, Birjinaren bibliografia egiteari eskainitakoetan. Lehen mailako per­tsonaiak, hondo ilunen gainean egoki argiztatuak nabarmen­tzen dira. Efek­tu hau Jaio­tza eta Haurra Aur­keztearen eszenetan bereziki bikaina eta asmatua da. Bigarren gorpu­tzean, Arrosarioko Ama Letanien sinboloak dituela, bere oinetan Santo Domingo eta Ikustal­dia irudizta­tzen diren horretan esku ezberdinez eginiko margolanak daude eta kalitatez apalagoak.
Ablitasko Santa Madalenaren parrokian italiar manierista estilo berekoak dira Kristoren Haur­tzaroko eszenak, Guztiz Garbiaren erretaulako margolanak. Juan Lumbier eta Pedro Fuentesek 1625ean tratua egindako erretaula da. Hemen, Egiptorako Ihesa nabarmen­tzen da, bere konposaketa eta argi kontrasteengatik, gainerako eszenak eta konposaketaren orekak rafael­dar eragina apur bat sala­tzen dute.
Tuterako merindadean, zenbait elizetan sakabanaturik, erromanista ukitu argia duten margolanak aur­ki­tzen dira, XVII. mendearen hasierakotzat har daitezkeenak (Joan Lumbierren ingurumariakoak ba­tzuen ba­tzuk):
- Cintruénigoko San Joan Bataia­tzailea parrokiako Santa Anaren erretaulan;
- Corellako San Migel parrokiako San Bartolome eta San Joakin erretauletan;
- Alesbeseko parrokiako San Isidororen erretaulan;
- eta Fiteroko parrokiako beste erretaula batean.
Joan Lumbierren ingurumaria ekar­tzen dute gogor, halaber:
- Tuterako katedraleko koru atzeko horma-irudiak, hil­dakoen piztuera eta Az­ken Epaiari buruz­ko gaiak dituztenak;
Arabako margolari manieristak
Ez dira kalitate handikoak Arabako erretauletan aur­ki daitez­keen Lehen Errenazimentuko margolanak. Hauetan, margolan herrikoi batek bereak dituen bereizgarriak gailen­tzen dira eta arte gu­txiespen horrexegatik agian, denboraren gorabeherei ihes egin dieten zati ba­tzuk besterik ez dira gel­ditzen.
Aipa­tzea merezi duten bi margolan mul­tzo Morillaskoak dira:
- Martin Oñatikoaren pin­tzelari zor zaiz­kion San Pedroren bizi­tzari buruz­ko margolanak dituena,
- eta Morillasko Subillako erretaula mistoa, 1563an enkantean emana; margolana eginda, hurrengo urtean Joan Salazarrekin egin zen tratua, 1967an delako tratua Tomas Oñate eta Andres Miñanoren eskuetara al­datu bazen ere. Gure Amari eta Kalbarioari eskainitako erdiko bi eskultura-mul­tzoak salbuetsita, gainerako erretaula, Kristoren Haur­tzaro eta Nekal­diaren misterioari, Ebanjelariei, emakume santuei eta Bertuteen alegiei buruz­ko margolan oholez osaturikoa da. Guztietan ere garaikidea den Valen­tziako eskolako ereduen imita­tzeak oso nabariak dira, hala nola, Massip‑tarrenak, eta Joan de Joanesenak. Hemen aipa­tzea agian merezi duten margolan ba­tzuk egoera zatikatuan iri­tsi zaiz­kigu:
- Muniaingo San Joanen erretaulako Kristoren Bataioko adieraz­pen bat,
- Eginoko Sor­tzez Garbia,
- Gereñako Astegietako erretaulako bi Joan Santuekin Birjina,
- gaur egun Gasteiz­ko Museoan diren Añesko Jaio­tzaren eta Epifaniaren oholak, grabatuetatik Martin Vosen lanetan inspiraturikoa.
Horma‑pintura. Margolan figuratibo eta jaieraz­koa baino gehiago ugaritu zen mendearen az­ken al­di honetan halakoxe margolan-mota bat, apainketa osagarria dena eta horma pin­tzelada deritzona. Apainketa mota honen arrastoak gorde dituzten Araba al­deko elizak 39ren bat dira; ia erabat apaingarriak diren trazuetako margolanen gainjar­tze modukoak dira, margo bel­tz ala grisak, lehorrean emandako tenpera teknikaz eginak. Apaingarri berezi moduan aipa daitez­ke:
- Oteoko San Mames parrokian (1541) Martin Oñatek buruturikoak,
- Joan Elexal­derenak (Arta­tza 1569),
- Tomas Oñaterenak (Ariñiz 1578),
- Eskolunbeko koruko grisallak Joan Armonak (1541) sinaturikoak.
Mendearen az­keneko margolanetan, ba­tzuetan nolabaiteko gurari figuratiboz eginiko margo berezitasun hau, garai hartan bereziki estimatua eta preziatua zen eskulturen estofatu eta margo ani­tzen artearekin lotu behar­ko li­tzateke.
Margolan Manieristak Biz­kaian
'''Ziortzako erretaula. Ziortzako''' (Mar­kina‑Xemein) an­tzinako Santa Maria kolegio-elizako erretaulak bibliografia ugaria du; izan ere, historialariei arreta sortu zien bere konplexutasunak, ar­kitek­tura osagaien, eskulturen, erliebeen eta margolanen nahasketa bat delako. Orain berriki, P. L. Etxeverria Goñiren zuzendari­tzapean eta Eusko Jaurlari­tzak babesturik, Euskal Herriko erretaula nagusiak azter­tzen dituen lan bikainean sar­tzeko hautatu dute.
Ziortzako erretaulak baditu bankua, predela, bi gorputz eta atikoa; Hiru kale ere baditu, erdikoa eskulturaz­koa eta alboetakoak margolanez­koak.
Lehen gorpu­tzeko erdiko horma-hobian dagoen XIV. mendeko Andra Mari eta goieneko mailetan XV. mendeko Mariaren Koroa­tzea eta Kalbarioa bazter utziz, Birjinaren ohiko lau gertakariak azal­tzen dituzten alboetako lau margolan-oihalen arte kalitatea jakinarazi nahi dugu. Fran­tzisko Vazquezenak direla uste da.
Mazoneria lana, Joan Aialarena dela uste dena ere, konplexua da, zutabeak eta harroinak dituena, tinpanoak atikoan, plateresko apaingarritako zerrenda, banda eta barroko osagai zenbait.
Ibarruriko erretaula. Hemen aipatu beharrez­ko beste erretaula­txoa Aiuriako parrokiatik (Ibarruri) ekarri eta gaur egun Elizbarrutiko Museoan jasorik dena da, Guru­tzil­tza­tzearen gaia adierazten duelarik; guztiz flamenkotzat har daiteke.
Portugaleteko erretaula. Ardura eta estimua merezi dituen beste bat, Santiago (ala “Gorostizarena”) izeneko kaperan buru izan ondoren, Portugaleteko Santa Mariako sakristian jasorik den erretaula txikia da.
Hiru ohol dituen triptiko flamenko eder bat da, eta erdikoan Birjinaren Koroa­tzea eta alboetan Jaunaren Igokundea eta Birjinaren Jasokundea adierazten ditu.
Bertako irudietan nolabait ere fintasun manierista azal­tzen da; egilea berriz, ba­tzuen ustez Guiot de Beaugrant izan zitekeen; Mem­ling‑en margolanekin lotu izan bada ere, italiar­tze ku­tsua baztertu gabe.
Mende erdiko isiltasuna. Jaurerrian sortu den hu­tsuneaz hitz egiten du Sesmerok, mendearen erdiko urteetako bertako bi margolan-mul­tzoen artean, gorde direnetan bederen (Ziortza eta Ibarruri), esaterako, Elorrion jaiotako ertilari eta eliza-apainketari zen Fran­tzisko Mendieta margolari batengana iri­tsi arte; honek mendea gainbehera doan garaian, besteak beste, “Eskumuinak Fer­nando Katolikoaren aurrean” lana egin zuen, eta ikaragarri deskriba­tzailea den koadroa izanik, bere esanahi historikoagatik gehiago estima­tzen da sor­kun­tza-lana izateagatik baino.
Gipuz­kora inportaturiko margolanak
Probin­tzia honetan, eskulturak urrezta­tze eta koloreanizta­tze lanetan jakitun egin ziren ertilari familiez kanpo (Araotz, Olazaran, Breheville, Elexal­de), ez dugu aur­ki­tzen XVI. mende bigarren erdi horretan, benetan artez­koa den bere lanagatik gogoangarria izan litekeen inolako ertilaririk.
Balioz­korik gorde izan bada, dena ere kanpotik ekarritakoa da; zeha­tzago esanda, triptikoak ziren gehienetan ale hauek, kapitain eta almiranteek beren kapera eta elizetako al­dareak eder­tzeko asmoz Flandesko lantegietan erosi ala eginarazten zituzten aleak. Triptiko flamenko hauek, Flandesko maisu onak italiar errenazimentuko artearen eraginpe osoan zeuden garaikoak dira, XVI. mendean jada oso aurreratua zen garaikoak, alegia. Inportazio horiek, mendearen bukaera al­dera espainiar margolarien lanekin egin ziren: Luis de Morales, Grekoa eta abarrekin.
Az­pimarra di­tzagun duten balioarengatik nabarmen­tzen diren aleak.
Zumaiako triptikoak. Zumaiako parrokian San Ber­naberen kaperan, Elorriaga almiranteak eginarazi zuen triptiko bat gorde da. Erdiko oholean Guru­tzil­tza­tzea adierazten da, emailea behekoan eta bien artean San Pedro.
Zumaiako eliza berean, erdiko etxean eskultura-mul­tzoa duen triptiko txiki batean (1,75 m x 1 m) Ikuz­ketaren eta Madalenari eginiko Ager­tzea ditu ateak gai margotuak; al­deran­tzian, aldiz, paisaian eta ar­kitek­turan duten estiloa dela eta, Van Connixloo‑renak bezala hartu diren ebanjelioko beste pasarte ba­tzuk daude margoturik.
Bergarako poliptikoa. Gipuz­koara ekarritako errenazimentuko margolanen atal honetan lanik garran­tziz­koena, inolako zalan­tzarik gabe Bergarako San Pedro parrokian jaso den poliptikoa da (sakristian gorderik dena); hala ere, ezer ere ez dakigu jatorriaz, egileaz eta bere funtzioaz.
Baditu hiru kaleetan bedera­tzi ohol; erdiko ohola desagertua da. Ohol bakoi­tzak 0,66 m x 0,61 m neur­tzen du. Emaileak eta beren familia handia ikusten direnak dute arte baliorik handiena, eta erditik gertuen daudenak dira. Besteak, San Gregorioren Meza izan ezik, uler­tzen zailak diren gaiak dituztenak, kalitatez apalagoak dira.
Orain­tsu ezagutu dira oholetako gaiak: San Migelen Gargamo Mendiko elezaharra. Gauza jakina da erretaulako zaindaria Goiaingeru Santua zela, gaur egun XVII. mendeko San Pedroren taila batez ordez­katurik, erdiko horma-hobian. Apostoluen irudiak dituzten predelako ohol­txoak bereziki balio­tsuak dira. Poliptiko honek enkoadratze gotikoa du; XVI. mendeko laugarren hamar­kadan datatua da eta ziurtasun osoz ez bada ere, Van Orley‑rena dela uste izaten da.
* * *
Bertako ertilariengan delako lanak sortu dezaketen eraginagatik bederen, kanpotarren eskua duten eta aipa litez­keen lanak dira:
- Elgetako triptikoa. Nahikoa zahar­kitua;
- Loiolako Deikundearen ohola. Berri gehiago badugu Loiolako Dorre­txeko An­tzinako Otoiztegiko Deikundearen ohol txikiaz, jakin, bai baitakigu Erregina Katolikoak bere dama zen Araoz­ko Madalena andereari Loiolako lehensemearekin ez­kontzera zihoala egin zion ez­kon­tza-oparia zela. Joan Prevost margolari flamenkoarena dela esan izan da.
- Aizar­nako triptikoa. Aizar­nako parrokian gorde den triptikoa interes eta kalitate berezikoa irudi­tzen zaigu. Kristoren haur­tzaroko gaiari hel­tzen diolarik, erdian ohol handian Ar­tzainen Gur­tzari buruz­ko lana erakusten du eta saihe­tsetako ateetan, berriz, al­de bakoi­tzean Jesusen Haur­tzaroko bi irudi.
Marraz­ki eta kolorezta­tzeek sentiberatasun manierista bat erakusten dute (c. 1540) eta ertilariak (Anberesko Aer­tsen‑en ingurumariaz pen­tsatu izan da) oso konplexuak eta per­tsonaietan abera­tsak diren eszenak iaiotasun berezi batez osa­tzen asmatu zuen. Oholen kontrako al­dean (beste eskuren batek margotuak), emaile bikotea ikusten da, gizona zal­diz­ko Santiagok babestua eta anderea Alexandriako Santa Katalinak.
- '''Donostiako San Telmo museoan. Donostiako San Telmo Museoak''' gaur egun dituen inportaturiko margolanen artetik flamenko jatorriko ohol ba­tzuk ere az­pimarra daitez­ke, hala nola:
- XVI. mendearen hasierakoa den Veronika
- Susana Garbia izenekoak XVI. mende betekoa dirudi;izan ere, italiar arte klasikoan zaletua den flamenko bat suma­tzen da (Jan de Me­tsys, agian).
Platereskoaren lorra­tza
Pierres Picart. Oñatin lan egiten zuenean Gaspar Tordesillasen eragina nolakoa izango zen lehen ere hitz egina dugu. Pierres Picart‑ek hiribil­du honetan egin zituen eskultura-lan garran­tzitsuen aurrean ere gel­ditu izan gara. Dokumentuetatik dakiguna da ertilari hau Nafarroan eta Araban lan egina zela eta az­kenik Uhar­te Ara­kilera etorria zela bizi­tzera.
Uharte Arakileko erretaulak. Han urte ba­tzuetan bizitua izango zen, 1574an, gorde ez diren hiru erretaulen tratua egin bai­tzuen, eta lagun­tzaile tal­de batekin erretaulako eskultura-lanak zizelka­tzen hasi. Erretaula hau beranduago askatu eta beste rococo batez ordez­katu zen; baina, hala ere, an­tzinakoaren eskultura-lanak jaso egin ziren. Nekal­diaren erliebeak Picart eta bere lagun­tzaile Pedro Fran­tziskoren eskuz eginak direla jo­tzen dira eta Haurra duen Birjinaren eskultura, Salomeren erliebea eta emakume santu ba­tzuen irudiak berriz “Fraidearenak”.
Agurainen ere lan egin zuen Picartek, Uharte Arakil­dik ez oso urruti; hemen herritartu eta bere alaba, berehala hitz egingo dugun Lope Larrea eskulturagilearekin ez­kondu zuen. Hemen aipa dezagun, Picarti urte luzez bizi izanak estilistiko mailan gara­tzeko aukera eman ziola Erromanismorako trantsizioari hel­duz. Prestaketa­txoren bat ere bazuen horretarako, zeren eta, irudien mugimenduan, oihalen tolesturetan eta ilajeak trata­tzeko eran Berrugeteren eragina suma daiteke.
Domingo Segura. Mendearen bigarren herenean lehen Errenazimentuari leialtasuna gorde dion eskulturagile da eta izena gogoan jaso behar zaio.
Tuterako Santa Maria Madalenaren erretaula nagusiko enkantean eskain­tzak egin zituzten maisuak beste ba­tzuk izanik ere, egiaz 1552.etik aurrera hura egin zuena Domingo Segura izan zen.
Aurreko atalean aipatua dugu mazoneria-lana platereskoa duen erretaula honek badituela bankua, lau gorputz, eta atikoa, bost kale eta lau kalearte. Angeluzuzenak diren etxeak garai hartako al­dareetan ohikoak ziren santuen irudiz beteak daude: Apostoluak, sartal­deko Eliz Guraso Santuak eta beste gizon eta emakume santuak, erdiko kalean berriz, Guru­tzil­tzatuaren irudiak, Ecce‑Homo bikain eta berezi bat eta az­kenik, Madalenaren Jasokundea aingeruz inguraturik.