cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Steinhudeko aintzira
Steinhudeko aintzira (Steinhuder Meer) Alemaniako aintzira handia da, Saxonia Beherean dagoena. 29,12 km²-ko azalera du eta herrialdeko bederatzigarren aintzarik handiena da.
Rétonval
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Pottoka
Pottoka Euskal Herriko berezko eta bertako poni motako zaldia da .Haren tamaina zein hainbat ezaugarriengatik, Europako gertuko beste hainbat zaldi txiki arrazaren kasuan bezala, ponien sailkapen taldean dago.
Landa eremu latzenetara ondo egokitutako abere indartsua izaki, milurtekoetan zehar Euskal Herriko mendi zein basoetara moldatutako zaldia da. Oso aspaldiko jatorria du: azken Izotz Aroa eta gero, Mendebaldeko Europan eta zehazki gure inguruan iraun zuten basa ponietan, hain zuzen.
Rétonval
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Rétonval udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 462 hektarea erabiltzen.
Pottoka
Ponia antzinatik euskal ohitura, kondaira eta mitoetan nabaria izan da. Bestalde, Euskal Herriko mendietan libre bizi izan den aberea dau, negu gorrian ukuilua zapaldu gabe eta gizakiak emandako zaintza eta bazkarik gabe irauteko gai dena. Garai batean hainbat pottoka jabek euren animaliak harrapatzeko benetako uxaldiak antolatu behar izaten zituzten, abere zeharo basatiak zirelako.
Rétonval
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pottoka
Ez dakigu noiz desagertu ziren azken euskal poni benetan basatiak, baina badakigu erromatarren garaietan basazaldi talde ugari libre zebilela Iberiar penintsulako iparralde guztian barrena, halaxe aipatzen baitira erromatar testuetan.
Bay Viewko tragedia
Bay Viewko sarraskia (Bay Viewko tragedia ere deitua) greba baten ondorio latza izan zen 1886ko maiatzaren 4an antolatu zena, eta eraikuntzako 7.000 langilek eta 5.000 langile poloniarrek Milwaukee-ko (Wisconsin) St. Stanislaus Catholic Church elizan bildu ziren haien ugazaben aurka, zortzi orduko lanaldia errespetatu zezaten. Egun batzuk lehenago, maiatzaren 1an, Chicagoko inguruneetan manifestazio baketsu bat antolatu zen, antzeko eskaerekin.
Pottoka
Euskal esaera zahar batek pottoken basatasuna azpimarratzen du: Pottokak mendian ez dira heziak. Jose Migel Barandiaranek garrantzi handia eman zion zaldiari eta Euskal Herrian berezko arraza den pottokari euskal kultura, mitologia eta folkloreari buruzko bere ikerketan.
Zaldi horren ezaugarri orokorrei dagokienez, ondo osatutako aberea da, neurri ertain eta proportzionatuak ditu eta gorputz gihartsu eta sendoa. Izakeraz, azkarrak, gogorrak eta bezatuz gero, jabearekiko oso leialak dira. Baron zooteknistaren araberako sailkapenean, pottokak soslai zapalaren ezaugarriak ditu, baina soslai artezagoaren eta ganbilaren hainbat eraginekin.
Bay Viewko tragedia
Astelehenerako, maiatzaren 3a, parte-hartzaileen kopurua 14.000 langilera hazi zen, eta Milwaukee Iron Company-ko ijezketa trenbide batean bildu ziren, Bay View-en. 250 guardia nazional bertaratu ziren, Jeremiah M. Rusk gobernadore errepublikanoaren agindupean. Grebalariek hiriaren komertzio guztiak itxi zituzten, North Chicago Rolling Mils-ekoak izan ezin, Bay View-en. Guardiek manifestariak tirokatzeko agindua zuten, hauek Mils-era sartzen ausartzen baziren. Baina kapitain batek aginduak jaso zituenean, beste esanahi desberdin bat ailegatu zitzaion: haren gozinei agindu zien gizon bat aukeratzeko, eta agindua ematean, bera tirokatzeko hil egin arte. Langileek zelai batzuetan kanpatu zuten, eta Kosciuszko Milizia maiatzaren 4an ailegatu zen. Hurrengo eguneko goizean, manifestariak, momentu horretan umeak zituztelarik, errotara hurbildu ziren, eta tirokatuak izan ziren. Zazpi pertsona galdu zuten bizitza, tartean hamahiru urteko ume bat. Protesta bitartean askok zaurituak izan ziren. Egunkariek kaleratutako kontaketa ezberdinek beste biktima posibleak aipatzen dituzte, baina hil ziren zazpiek izen eta abizena zuten (Frank Kunkel, Frank Nowarczyk, John Marsh, Robert Erdman, Johann Zazka, Martin Jankowiak eta Michael Ruchalski).
1986. urteaz geroztik, Bay Viewko Elkarte Historikoaren kideek, Wisconsingo Historia Laboralaren Elkarteak eta beste komunitate elkartek protestetan bizitza galdu zutenak omentzeko ekitaldiak antolatu izan dituzte. Ekitaldia maiatzaren lehenengo igandean izaten da, 15:00etan.
Pottoka
Samaldek mendian egoera basatian dauden zaldien ohitura berberak dituzte. Taldean behor nagusi bat dago, Alfa delakoa, samaldako zaldiarekin batera hierarkian aurrenekoa dena eta beste behorrak gobernatzen dituena. Ezozein modutan basazaldien eta zehazki pottoken etologiari eta hierarkiari buruz ikerketa eta iritzi berriak zabaldu dira azken urteetan, behor eta garaino alfen ikuspegi zurrun hori zalantzan jartzen dituztenak.
Adituek pottoka zelta poniak delako taldean sailkatzen dute. Bertan, besteak beste, Asturiasko asturkoi zaldia dago, Ingalaterrako hegoaldeko Dartmoor poniak, Exmoor poni eta New Forest poni arrazak, faco galegoa edo Galiziako zaldia, Portugalgo garrano zaldia, Irlandako Connemarako ponia zein Eskoziako Shetland ponia. Europako beste zenbait poni arraza ere zelta ponien multzo horretakoak dira.
Euskal Herrian bertako beste hainbat zaldi arraza egon arren, gehienek neurri batean edo bestean pottoka arbasotzat dute, eta bertako pottokak kanpoko arrazekin nahastearen ondorioz sortuak dira. Salbuespenak Ordunteko behorra, Lausako zaldia ere deitua, eta zaldi montxinoa bide dira. Azken biak ere antzinako arrazak direlako, genetikoki eta morfologikoki pottokarengandik nahiko hurbil daude. Zenbait adituk nafar behoka arraza ere nahastu gabeko antzinako arrazatzat jotzen dute, nahiz eta azterketa genetikoek kontrakoa ondorioztatu. Dena den, pottoka, Euskal Herriko mendiko zaldia, nafar behoka eta Aurizko zaldiarekin egindako azterketa genetiko batean, hiru markatzaile genetiko erabiliz, frogaturik geratu zen pottoka kanpokoen eragin txikien jaso duen bertako zaldi arraza dela, losino eta montxino zaldiak kontuan hartu gabe. Auritzeko zaldiak kanpoko arrazekiko nahasketa handiena jaso du; gero, Euskal Herriko mendiko zaldiak; eta, ondoren, nafar behokak. Azkena pottoka da.
Ordunteko behorren kasuan, pottokaren oso antzekoak dira —zelta poni ere deritzo—, euskal ponia baino handiaxegoak. Gainera bi arrazen banaketa eremua Ordunteko mendilerroan bertan gainezartzen da. Kontuan hartu behar da abereen elikadurak ere eragina duela tamainan eta, oro har, Ordunteko behorrak, lautzako zaldiak deituak halaber, baina larre hobeetan bazkatzen direla. Egun Lausako edo losino arrazak Burgosko iparraldean bakarrik irauten badu ere, duela gutxi arte Arabako Gaubea haranera zein Aiara aldera ere zabaltzen omen zen. Baliteke oraindik aleren bat geratzea euskal eskualde haietan. Arraza horren ipar-ekialdeko gunean, bi arraza historikoki lotu diren gunean hain zuzen, pottokaren eragin nabaria jaso du.
Pottoka arrazak gutxitze eta nahasketa prozesu etengabea nozitu du aspalditik, ia galtzeraino. Azken urteetan, ordea, Euskal Herriko zenbait tokitan arraza babesteko eta jatorrizko ezaugarriekin mantentzeko ekimenak abiatu dira, bai herritarren zein erakunde publikoen aldetik. Hala ere, Euskal Herriko poni erdi-basati hauek oraindik ez daude erabat galtzeko arriskutik salbu. Are gehiago, Espainiar Nekazaritzako Ministeritzaren arabera, pottoka desagertzeko arrisku egoeran dagoen abere arraza da.
Kontuak kontu, arrazaren egoera kaskartu egin da azken urteetan Ipar Euskal Herrian, bertan mendiko pottoken nahasketa egin baita kanpoko beste zaldi edo poni arrazekin (zaldi arabiarra, galestar ponia...) hipikarako "produktu hobeak" lortzeko.
Jatorri urruna
Pottokak Equidae familian sailkatzen dira. Bertan zaldiak, astoak, zebrak, onagroak, kiangak eta antzeko abereak biltzen dira. Denak ugaztun perisodaktilo eta solipedoak dira, eta horren baitan Equus generoa dago; hor, espezieok sailkatzen dira, besteak beste: Familia horretan genero bakarra dago, Equus izenekoa. Gorputz-adarren muturretako behatzetarik bakar baten gainean dabiltza, hirugarrenaren gainean hain zuzen. Espezie guztiek antzeko hortz kopurua daukate: gutxienez 34 hortz, gehienez 42.
Equidae familiako espezie fosil asko ezagutzen dira, hainbat genero eta azpifamilia tan sailkaturik. Ekido terminoa ere familia horri dagokio, nahiz eta gaur egun bizirik dauden Equinae azpifamiliako animalien inguruan hitz egiteko erabiltzen den. Antzinean eta garai historikoetan galdutako espezie fosil haien artean daude egungo pottoken arbaso urrutienak.
Zaldiaren sorrera duela 50 milioi urte izan zen. Eozenoan bazegoen jada erbiaren tamainako hyracotherium izeneko animalia bat. Basoetan bizi omen zen, hostoak janez. Lau behatz zituen aurreko hanketan eta hiru atzekoetan. Hagin eta haginaurreko tuberkulatuak zituen. Oligozenoan, migratzen hasi zen eta Bering itsasartea zeharkatuz, Ameriketara heldu.
Bitartean, Eurasian geratutako hyracotheriumak Paleoterioen (lophiortherium a eta phaleotherium a) espezien aurrekariak izan ziren. Phaleotherium haien laugarren behatza jada oso xumea zen. Animaliok Oligozenoan galduziren, duela 36 milioi urte.
Ameriketako beraien kidea, eohippus ak (Ameriketako hyracotheriuma), Eozenoaren bigarren erdialde osoan zehar bizirik iraun zuen. Horretarako basoetatik larretara irten behar izan zuen.
Oligozenoan, eohippusa mesohipuus bilakatu zen: txakurraren tamainakoa zen, hiru behatz zituen eta belardietako bizimodura moldatu zen. Abere txiki hori merychippus bilakatu zen Miozenoan: koskorragoa zen, 120 cm-tik gorako altuerakoa, eta zementudun haginak zituen, belarra jaten zuelako adierazle. Belarra jateari moldatzeak ezarri zituen etorkizuneko equidoen morfolofia garatzeko.
Miozeno ertainean, haren ondorengo anchiteriumak Eurasiara migratu zuen. Horrek hirugarren behatzarekin bakarrik zapaltzen zuen lurra: beste biek, ordea, beren gaitasuna nahiko galdua zuten.
Equus generoko aurreneko espezie haren bilakaerarekin gainontzeko guztiak sortu ziren Pleistozenoan: zebra mota guztiak Afrikan, astoak Ekialde Hurbilean zein Europan, onagroak Eurasian eta zaldia, hasiera batean, Eurasiako erdialdeko ordokietan.
Egun dauden munduko etxeko zaldi arraza guztiak Equus caballus motakoak dira. Oraindik geratzen dira, dena den, Equus ferus przewalskii edo Przewalski zaldia arrazako zaldi basatiak libre Mongoliako hainbat Natura parketan zein munduko parke zoologiko eta babes-lekuetan barrena sakabanaturik. Zaldi arraza basatietan Equus ferus + izena erabiltzen da, eta etxekotutako arrazaetan Equus caballus + izena, nahiz eta egun gizakiaren kontroletik kanpo egon eta basatiak izan. Batzuetan hainbat espezierekin edo desagertutako arrazekin desadostasunak daude caballus eta ferus terminoekin.
Laugarren aroan Equus ferus generoa sendotu ondoren, Eurasian antzinako hiru basazaldi mota geratu ziren. Hiru haiengandik sortuak dira egungo zaldi arraza guztiak. Aspaldiko arraza horiek hauek ziren:
Etxeko zaldiaren edo Equus caballus aren jatorriaren inguruko datu gutxi dago. bada, gauza berbera gertatzen da pottokarekin. Zenbait adituk, Gómez Tabernak adibidez, jatorri askotarikoa edo polifiletikoa aipatzen dute: haien arabera, zaldia eta euskal pottoka dagoeneko desagertutako zenbait basazaldi arrazaren arteko nahasketatik bide dator. Hala eta guztiz ere, argi dago etxeko zaldien arbasorik urrunekoenak Asiatik etorri zirela edo, behintzat, arraza gehienen arbasoak, zeren eta Staffe, August, Kronacher, Adametz eta Ferreras ikertzaileak bat baitatoz pottokaren jatorria Paleolitotik Neolitora arte beraien artean nahastu ziren hainbat zaldi motatan kokatzean.
Appomattox (Virginia)
Appomattox Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Appomattox konderrian kokatuta dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
1 Wall Street Court
1 Wall Street Court (Beaver Building eta Cocoa Exchange izenez ere ezaguna) New Yorkeko Manhattango Finantza Barrutiko bizitegi-eraikina da. 15 solairuko eraikina, Clinton eta Russellek neopizkundeko estiloan diseinatua, 1904an osatu zen Wall, Pearl eta Beaver Streeteko elkargunean.
Eraikinak lisaburdin baten antzeko forma du, Pearl eta Beaver kaleen arteko loturak eratzen duen angelu zorrotz batean kokatuta dagoelako. 1 Wall Street Court-en artikulazioak hiru sekzio horizontal ditu, zutabe baten osagaien antzekoak, hau da, oinarri, ardatz eta kapitel bat. Oinarria harriaren aurrean dago, ardatzak topezko txandakako zerrendak eta adreilu beltzarandua ditu, eta kapitelak kolore anitzeko terrakotazko apaindura du, forma geometrikoak adierazten dituena. Kastoreen eskulturak daude sarrera nagusiaren gainean, Pearl eta Beaver kaleen aurrean (Beaver kastore da ingelesez), eraikinaren jatorrizko izena adierazten dutenak. Gainegitura altzairuzko markoaren eraikuntzakoa da.
Beaver eraikina 1903 eta 1904 artean eraiki zen espekulaziozko garapen gisa. Eraikina Munson Steamship linearen egoitza izan zen 1904tik 1921era bitartean, eta enpresak 1 Wall Street Courten jabetza izan zuen 1919tik 1937ra. Eraikina 1937an itxi zuten, eta jabetza geroago beste entitate batzuetara pasatu zen, Bowery Savings Bank barne. New Yorkeko kakao-burtsa beste maizter ezagun bat izan zen, 1931 eta 1972 bitartean eraikina okupatuz. Lurzoruaren mailako merkataritza-guneak eta barne-bulegoak asko aldatu ziren jatorrizko diseinuan, eta asko berritu ziren 1937an eta 1980ko erdialdean. 1 Wall Street Court etxebizitzetarako eraikin bihurtu zen 2006an.
Pottoka
Jatorri polifiletikoaren teoria
Iberiar penintsulako iparraldeko zaldien jatorriaz, Gómez Tabernak Equus ferus gmeneliaren hainbat motaren eta Equus ferus przewalskiaren tipoko zaldien arteko hibridazioa aipatzen du. Laugarren aroko zaldi horien nahasketak argitzen bide du, esate baterako, zergatik dauzkaten pottokek zenbait ezaugarri soslai ganbilekoak (begi orbita irtenak, soin gurutze nabarmena, dortsolunbarra zeladuna, zutasunak ezkerrekoak, eta ile joria) eta soslai artazeko beste hainbat (musu ertaina eta lepo piramidala). Hala ere, pottokek badaukate lerro zeltako ponien soslai zapalekoen ezaugarri gehiago, hala nola, muturra zabalduta, gibelaldea ojibala, buztanaren kokapena baxua, eta geruza beltza edo gaztainkara. Ezin daiteke baztertu Europako hainbat poni arrazen jatorrian bertako zaldien eta Asiatik etorritako etxekotutako ponien nahasketa egotea ere.
Borgoina ko Solutreko leize ko arkeologia aztarnategian, garai paleolitikoan ehizatutako ehunka zaldiren hondakinak agertu dira. Antza, garai batean gizakiek zaldi samaldak ehizatzeko bertako amildegitik behera amiltzen zituzten. Dirudienez zaldi hauek egungo bertako hainbat poni arrazen ezaugarriak zituzten jada, tarpan eta equus ferus przewalskiren nahasketa esate baterako.
Equus ferus solutrensis zaldi txikia zen, gorputz laburra eta bildua, soslai zapalekoa zen eta hanka meheak zituen. Cro-Magnon gizakiek erretratatu zituzten beraien labar-artean eta Europako mendebaldean bizi izan zen Goi Paleolitotik (duela 42.000 urte) Mesolitikoa arte (duela 11.000 urte).
Teoria horren kontra, etxeko zaldia hezten zen garaietan Europako hainbat lekutan eta baita Euskal Herrian ere, bazeuden beste zenbait basazaldiren arrazak, Laugarren aroaren behe aldetik bertan garatuak.
Bestalde, azken ikerketek, nahiz eta egungo ikuspegitik bitxia izan, zera adierazten dute: zaldien etxekotzearen lehendabiziko arrazoia ez zela zamalkatzeko abere bat bilakatzea, zaldien esne eta haragia erabiltzea baizik.
Azken ikerketa genetikoen arabera, zera ematen du, Iberiar Penintsulara ekarritako etxekotutako zaldiak bertako zaldi basatiekin nahastu zirela. Haren ondorioz bertako zaldi arrazek bertako antzinako zaldi basatien ondare genetikoa gorde dute. Honek ezbaian jartzen du "zelta poni" guztiak aspaldiko zeltek ekarri zutela eta jatorri berbera daukatenaren teoria.
Zaldia Euskal Herriko eta inguruko arkeologia aztarnategietan
Jesus Altuna paleontologoak dioenez, zaldi basatia (Equus ferus), sekula ez da ugari izan historiaurreko garaietan Hego Euskal Herrian; ez eta Kantauri itsasoko ertzaren gainerako eskualdetan ere. Goi Paleolitoan ere, nahiz eta zaldiak Ekaingo leizearen bezalako labar-margoetan ugari eta bikainki marraztuta azaldu, ez dira zaldien hondakin asko agertzen bertako aztarnategietan. Antza, Pirinioez beste aldetik, Akitaniako ordokietan, espezierako askoz biotopo aproposagoak zeuden, Pirinioez hegoaldeko Euskal Herriko paisaia menditsu eta oihantsuetan baino.
Altunak ikertutako Hego Euskal Herriko aztarnategietan, betadunen hondakin guztien artean, zaldia % 5era ozta-ozta heltzen da. Ehuneko hori, gainera, askoz gehiago murrizten da hasierako Mesolitikoan (Aziliar). Geroztik aipatuko denez, Mesolitikoaren amaieran eta Neolitikoan, duela gutxi arte, espeziea ez zen azaltzen arkeologia aztarnategietan. Horregatik, Jesus Altuna berak eta Jose Migel Barandiaranek urte askotan zehar uste izan zuten aldi batean zaldia Euskal Herritik desagertu omen zela.
Nafarroako Zatoiako arkeologia aztarnategian egindako lehendabiziko aurkikuntza funtsezkoa izan zen teoria hori deuseztatzeko eta ziurtatzeko zaldia etengabe bizi izan dela Euskal Herrian Paleolitiko Aurignac aldiaz geroztik, hau da, gaur egunetik duela 42.000 urte arteko denboraldia arte. Eneolitoan, aztarnen % 0,21ek hartzen du zaldiak. Brontze Aroan ere zaldi aztarnak oso urri izaten dira, (% 0,07). Aztarna urri horiekin, gutxi zehaztu daiteke Eneolitoan Euskal Herrian bizi ziren zaldi motei buruz, bai Kantauriko isurialdean, bai Mediterraneoko isurialdean. Ezin zehaztu, orobat, ea zaldi horiek etxekotuak edo basatiak ziren.
Esate baterako, eta Iberiar Penintsulari dagokionez, 1976 an, Portugalgo Torres Vedraseko Zambujalgo kastroan 348 zaldiren hondakinak topatu zirenez gero, A. v. d. Drieschek eta J. Boessneckek segitzen dute zehaztu ezinik ea hango zaldiak etxekotuak edo basatiak ziren.
Zaldi etxekotuen aurreneko hondakin seguruak, Iberiar Penintsulan, Granadako Cerro de la Encinaren Argarren azaldu ziren, eta Brontze Aroaren erdi aldekoak dira.
Jakina, orain arte Euskal Herrian aurkitutako Eneolito eta Brontze Aroko zaldien zortzi hondakinek argi gutxi ematen digute zaldiaren zelatzeari buruzko gai horretaz.
Apurka-apurka, mendetako prozesu batean, basazaldia desagertzen joan zen, eta etxekotutako zaldia, nagusitzen. Batzuen iritziz, duela 2.800 urte, basazaldia desagertuta omen zegoen jada Euskal Herrian. Hainbat iturrik, ordea, enzebra izeneko ekido basatia aipatzen dute Iberiar Penintsulan, mende asko geroago. Ez dago argi ea enzebra hura basazaldia edo basastoa zen, nahiz eta gero eta gehiago basazaldiaren teoria nagusitzen ari den. Enzebra izeneko abere haiek Erdi Aroko agiri askotan aipatzen dituzte. Izena ere toponimian ugari da, Espainia zein Portugal aldeko hegoaldean eta mendebaldean. Euskal Herrian ere bada halako hainbat toponimo.
Burdin Aroko hainbat aztarnek argi uzten dute garai haietako zaldien itxura egungo pottoken antzekoa zela. Edonola ere, Euskal Herriko etxekotu zaldiak genetikoki Europako gainontzeko zaldi populazioetatik isolatuak mantendu dira mendetan. Iberiar penintsulako beste zaldi motengan hainbat eragina izan duten, esate baterako, Afrikatik berberiar zaldi engandik batez ere, edo sorraia zaldiarengandik, bestela. Dena den, odol trukaketa egon da inguruko hainbat zaldi arrazarekin: haietako asko pottoken oso gertuko arrazak dira, Ordunteko behorra, asturkoia edo Landetako ponia, kasu. Antza, eragin horrek pottokaren itxura aldatu omen zuen: lehen, profil ganbila zuen eta harreman horren ondoren, profil azpiganbila bilakatu zen. Eragin haiez guztiez gain, Euskal Herriko lurraldearen orografiak eta landaretzak animalia horren egungo ezaugarriak eta fenotipoa moldatu zituen.
Nahiz eta arraro izan, oraindik ere zaldiaren aztarnak urriak dira Euskal Herriko eta zonalde kantabriarraren Burdin Aro zein Erromatarren aroko aztarnategietan. Arrazoia azaltzea zaila da. Esate baterako, Guardiako La Hoya herrixkaren zeltiberiar mailan, 60 zaldiren hondakin baizik ez dira agertu, aurkitutako 4.924 ugaztunen artean; % 1,21, beraz.
Urritasun hori are zentzugabeagoa da, kontuan hartuta erromatarren garaiko idazle eta kronikagile klasikoek —Diodoro eta Estrabon greziarrek eta Polibio, Varron, Plinio eta Marcial latindarrek— penintsulan zaldien ugaritasuna aipatzen zutela, eta Galiziako zeltiberiar gunean zein Kantabria eta Asturias aldean zaldien bikaintasuna nabarmentzen zutela. Egile horiek sarri aipatzen dituzte ordurako zelatuak zeuden zaldi arrazen gain, Euskal Herrian eta bere inguruko baso eta mendietan bizi ziren zaldi basatien samalda handiak.
Azkenean, Altuna argi eta garbi mintzo da zaldia neolitikoan Gune Kantabriarraren ustezko desagerketaren kontra:
Oscar Arribasek, aldiz, zera dio ( 2004):
Julio Caro Barojak teoria bat proposatu zuen garai haietan giza finlakekuetan azaltzen den zaldien hondakinen urritasuna azaltzeko: abere sakratua izanik, garai hartako jendeak ez zuen hiltzen, ez jaten. Bere teoria sostengatzeko, Barojak zaldiaren mitologiari buruzko Jose Migel Barandiaranen lanak aipatzen ditu.
Proposamen horren aurrean, Jesus Altunak dio Barandiaranen lanetan behigorria ere (hau da, betizua) abere sakratutzat agertzen dela. Hala ere, uroen hezur ugari azaldu da garai haietako aztarnategietan, abere horiek janak izan zirelako arrastoekin. Topatutako zaldien zenbait hezurrek ere abere horiek jakitzat erabili zituztelako seinaleak dauzkate.
Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean
Antzineko zaldien ezaugarrien buruzko beste iturri nagusia gune piriniotar-akitaniarreanrean aurkitutako labar-artea da. Hala ere, lehen esan bezala, Jesus Altuna euskal paleontologoak dio aztarnategi arkeologikoen hondakinak labar-margoak baina seguruagoak bide direla zaldi horien arraza eta motak zehazteko eta sailkatzeko orduan. . Zaldien hezur gehiagoren agerpenak, argitasun gehiago ekar lezake gai horren inguruan.
Labar-arte ari dagokionez, euskal-akitaniar-kantauriar gunean gehien marraztutako animalia zaldia da. Eztabaida asko piztu dira adituen artean bertan marraztutako zaldien arraza eta morfotipoen inguruan.
Jakina, gutxi dakigu garai haietako artisten motibazioaz animalien irudiak marrazteko orduan, eta ezin dugu baieztatu nolabaiteko motibazio "zientifiko" zutenik abereak zehaztasun guztiekin islatzeko. Hau ez da hain arroroa, kontutan hartzen baldin badugu esate baterako XVII. mendeko Velaáquez edo Rubens bezalako artistek antzeko jarrera izan baitzuten beraien margolanetan zaldiak marrazteko orduan.
Ezaugarri aloidikoak kontuan hartuz, hiru zaldi mota nagusi bereiz daitezke labar-margo haietan:
Zaldiokin, eta beste hainbat zaldi "modernoagorekin", paisaiaren zein eguraldiaren aldaketen goraberek eragindako abereen populazioen zabaltze eta murriztetez gain, Euskal Herriko zein Iberiar penintsulako ipar aldeko zaldien jatorria osatzen da. Euskal Herriko historiaurreko leizeetan pottoka gogora ekartzen dizkiguten irudiak marraztatuta daude, Ekaingo leizean batez ere (Deba). Zaldien lehen adierazpenak dira. Ekain Europako labar-margo ko zaldi errepresentaziorik bikainenenak dauzkan aztarnategia da. Hango 33 zaldi irudiak oso errealistatzat jotzen dute adituek.
Zaldien marrazkiak gordetzen dituzten Euskal Herriko beste leizeak hauek dira: Altxerri, Atxeta, Santimamiñe, Torrea, Aldekerdi, Urkiaga eta Izturitze.
Kontuan hartu behar da labar-margoetan azaldutako zaldien irudiak garai haietako artista ezberdinen estilo edota trebeziaren araberakoak direla. Batzuetan nabari da abereen zenbait ezaugarrir nahita handitu edo txikiu direla, agian esanahi erlijioso edo magikoarengatik. Halaber, baliteke harpe berberean garai ezberdinetako zaldi arraza ezberdinen margoak egotea nahasita, aldaketa klimatikoek eragindako zaldi arrazen aldaketaren ondorioa. Kasu haietan, guretzako margo-serie haiek interpretatzea zaila da.
Hala ere, zenbait kasutan labar-pinturetan azaltzen diren zaldien irudiak oso fidagarriak dira, eta tarpan zein przewalski motetako zaldiak fidagarritasun handiz islatzen dituztela.
E.Bourdellek, euskal-akitaniar labar-margo zein arkeologi aztarnetan oinarrituz, tarpanarengandik etorritako bi zaldi azpi-mota bereizten ditu: Bata zelta poniak izeneko zaldi mota bide da, zentzu zabalean, edo haren arbasorik hurbilena, hots, pottokaren zein antzeko Europako poni arrazen ahaidea agian; bestea, astunagoa, egungo Europako iparraldeko zaldi arraza astunen ahaidea izan liteke.
Beharbada, labar-margoetan bereizten den hirugarren zaldi mota egungo przewalskii zaldien ahaidea da, Equus vemagensis izenekoa. Espezie haren beste izendapena Equus ferus przewalskii da. Przewalski zaldiaren arbaso hori Iberiar penintsulan epipaleolitoan ageri da, eta Gómez-Tabernaren esanetan, baliteke zaldiok beste zaldi mota batzuekin nahasitakoan egun Penintsulako gune kantabiar-pireniarrean kontserbatzen diren asturkon, Galiziako poni, Lautzako zaldia, zaldi montxino eta pottoka arrazak sortzea.
Domeyrat
Domeyrat Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Pottoka
Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean
Zaldi horiek ere oso antzekoak izan litezke Solutreko zaldiarekin konparatuz. Leku hori Paleolitikoan zaldien ehizarako erabiltzen zen amildegia izanik, zaldi horien milaka hezur aurkitu dira.
Jakina, egungo przewalski zaldia ez da Europako poni arraza zaharren arbaso zuzena, baina ez dago gauza bera esaterik haren arbasoa izan zen zaldiaz.
Domeyrat
Biztanleria
2007an Domeyrat udalerrian erroldatutako biztanleak 164 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Pottoka
Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean
Goi Paleolito eta gero, Kristo aurreko 35.000 urtean, zaldi basatiek Asiatik Europa zein Afrikako iparraldera migratu zuten. Aldaketa klimatikoaren arabera, glaziazio ak eta landaretzaren gorabeherak zirela eta, zaldien motak garatu ziren, bakoitza bere nitxo ekologikoari lotuta. Mongoliako Gobi basamortuan, klima kontinentalak estepako landaretza mantendu duen tokia izanik, egungo hango Przewalski zaldia bere aitzindaria den Pliohippus zaldia bezala mantendu da.
Domeyrat
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Pottoka
Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean
Tibet eko haran isolatu batean, Riwoche ponia izeneko zaldi txiki eta antzinakoa topatu zen 1995 ean. Kolore arre-grisaxka du eta oso gutxi etxekotua da. Baliteke hura ere antzinako przewalski zaldiekin zerikusirik izatea.
Domeyrat
Etxebizitza
2007an 139 etxebizitza zeuden, 81 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 25 hutsik zeuden. 136 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 81 etxebizitza nagusietatik 62 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 57 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 70 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 70 pertsona aktiboetatik 65 lanean zeuden (37 gizon eta 28 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Domeyrat udalerrian 79 unitate fiskal zeuden, 168 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.732 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Domeyrat udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Pottoka
Zaldia Euskal Herriko eta bere inguruneko labar-artean
Zenbait urtetan zehar uste izan zen zaldiok arrastorik uzteke galdu zirela Euskal Herritik. Horregatik hainbat urtetan indartu zen egungo pottokak kanpotik ekarritako abereak zirelaren teoria, hau da, zelta ponien teoria, hau da, zelta herriek ekarri omen zituztela egungo bertako zaldi arrazak Kantauriar Erlaitzera.
Hala ere, Nafarroako Zatoia eta Mendabiako aztarnategian topatu zuten Equus ferus solutrensis zaldiaren zenbait hezur zera baieztatuz; arrazak Euskal Herrian Mesolitikoan zehar iraun zuela(Kristo Aurreko 9000-7000 urte). . Geroztik ere, zaldien hondakinak azaldu dira Zatoia eta Mendabiako aztarnategien mail neolitikoan (Kristo aurreko 7.000-5.000 urte), baina baita Mendabia, Fuente Hoz, Kobaederra, Peña Larga, La Renke eta Los Cascajos ere, aztarnategien maila neolitikoetan.
Beraz, hankaz gora geratu da gurean, zaldiak Mesolitikoan eta Neolitikoan desagertuta zegoelako teoria. Beraz, Euskal Herrian eta gure inguruetan zaldiak izan dira Paleolitoren Aurignac garaiaz geroztik, hau da, K. a. 40.000 urte.
Zaldia kanpotik etxekotua ekarri zutenaren teoriaren aurrean beraz, argi geratu da zaldi basatien etengabeko presentzia Euskal Herrian. Baliteke orduan kanpoko zaldi zelatu horiek bertako zaldi basatiekin nahastea, edota, beste zenbait adituek aipatzen dutenez garai haietako hemengo jendeak ez zaldiak baizik eta basa zaldiak zelatzeko teknikak eskuratzea kanpotik, eta haiekin bertako zaldi basatiak etxekotu. Hainbat adituek beste teoria bat mantentzen dute; Iberiar penintsularen gune Kantabriar-piriniarrean zaldia etxokotzeko gune bat sortu zen Asiako gunekin batera eta aldi berean independientea.
Azken Izotzaroa eta gero, eguraldiaren epeltzeak eta basoak zabaltzeak zaldiaren habitat soilen eta larre-eremuen aldaketa ekarri zuten, epe motzean suertatu zen aldaketa hura gainera, 2.000 urte inguru. Antza, aldaketa horri egokitzeko, poniek kolore beltz eta arrera trukatu zuten beraien ilajea, animalia harraparien aurrean paisai ilun berrian hobeto ezkutatzeko alde batetik. Bestetik ilaia ilunarekin epelago gordetzeko(eguzkiren argia gehiago xurgatuz) eta baita azkarrago lehortzeko, euriarekin busti eta gero. Pottoka moxalek ordea tarpanaren kolore urdinxka mantentzen dute oraindik 3 hilabete arte.
Beste aldetik, zenbait albaiteroek aipatzen dute joan den mendearen erdi aldean, bazeudela oraindik zurda tentea eta ile gutxiagorekin zuten pottokak. Hau da, tarpanen antzekoa. Egun ezaugarri hauek zuten zaldiek ia erabat desagertu edo oso arraroak dira.
Momentuz eskuartean dauden datu urriekin, Jesus Altuna eta beste zenbait adituren arabera, egungo pottoka eta azken glaziazioan Euskal Herrian geratutako basa zaldien arteko harremanari buruzko teoria irekita dago oraindik. . Seguru aski, etorkizunean egin litezkeen ADN probek argituko dute pottoken eta inguruko "zelta poniak" taldeko arrazen jatorriari buruzkoa.
Ekaingo leizea
Euskal Herrian "zaldia labar-artean" gaiaz hitz egiterakoan, ezinbestekoa da Itziar eta Zestoa arteko Ekaingo leizea aipatzea. Goi Paleolitoko marrazkiak dira bertakoak, Madeleine aldikoak. Marrazkiak 1969ko ekainean topatu zituzten Rafael Rezabal eta Andoni Albizurik, Azpeitiako Antxieta kultura taldekide zirenak.
Milaka urtetan zehar ezkutuan egon ziren labar margo horiek, harpearen mikroklima berezi eta hauskorrean babestuta eta kontserbaziorako baldintza egokietan.
Mikroklima babesle hori ez kaltetzeko, benetako leizea ez dago bisitarientzat zabalik, baina Zestoan Ekainberri izeneko erreplika dago: hor, marrazkien kopiak ikusgai daude. 2008an UNESCOk kobazuloak Gizateriaren Ondaretzat izendatu zituzten, Santimamiñe eta Altxerrirekin batera.
Antza, Ekainberri zaldiei eskainitako santutegi bat izan zen. Ekainen 34 zaldi marraziak topatu dira danera. Zaldi errepresentazioek bertan dauden animalien errepresentazio erdia osatzen dute. Kolore zein beste hainbat ezaugarri dagokienez itxura ezberdinetakoak. Hainbat Przewalski zaldi motara hurbiltzen dira, eta beste hainbat tarpanera. Tarteko itxura duten zaldiak badira ere. André Leroi-Gourhan arkeologoak, “Kuaternario artearen zaldi multzorik perfektuena” esanez definitu zituen Ekaingo labar pinturak.
Ekaingo harpeko gelarik zabalenean, forma berezia duen harkaitz bat dago. “Santutegira” sartu orduko ikusten den lehen forma da harkaitz hori eta zaldi baten buruaren itxura duela esan daiteke. Hori izan daiteke arrazoia garai bateko gizakiek Ekain zaldiari eskeinitako santutegitzat aukeratzeko.
Ekinetik gertu 2016.en urtean Zestoan bertan Astuigañeko leizean zaldi baten garbatua aurkitu zuten duela 12.000 edo 13.000 mila urteko beste hainbat animalien irudiekin batera.
Barandiaran berak bere lanetan, labar-artea eta Euskal Mitologiaren zaldiaren inguruko zenbait sinesmenekin lotzen zituen.
Arte paleolotikoa. Irudigintza
Azpimagarria da beste aldetik Euskal Herrian eta bere inguruan agertu diren garai haietako zaldi irudi ezberdinak.
Erromatarren garaia. Pottokoei buruzko lehendabiziko testu idatziak
Erromatarren garaian pottokak estimu handikoak izan ziren gerrarako zaldiak bezala. Pottokak Asturiasko asturkon izeneneko zaldi arrazaren barnean agertzen da erromatarren testuetan. Antza garai haietan zaldi asturkoiak eta pottokak arraza berberakoak ziren, eta Pirinioetatik Galiziaraino heltzen ziren. Denak "zelta poniak" izeneko poni mota europarrean sailkatuta. Estrabon izan zen zaldi hauetaz testu idatzi bat utzi digun lehendabiziko berri emailea.
Dokumentaturik dago hainbat tribu euskaldunen zalditeriaren garrantzia. Hala nola autrigoiena. Erromatar garaiko agiri zaharrek aipatzen duten basazaldien eta erdi basatiak ziren abereen ugaritasuna ez datoz bat garai hauetako eta aurrenetako arkeologia aztarnategietan abere hauen hainbeste aztarna gutxi agertzearekin.
Pottokaren irudigintza zaharra (azken Metal Aroak eta erromanizazioa)
Esan bezala, erromatarren garaian eta erromanizazioaren aurreneko mendetan pottokaren arbaso zuzenak izan ziren zaldiak Kantabriar Erlaitzeko lur guztietan barrena zabaltzen ziren. Batzuk etxekotuak, beste batzuk samalda basatietan. Garai haietako zenbait zaldien irudi ailegatu zaigu, harrietan zizelaturik, txanponetan zein metalezko grabatuetan.
Euskal Herria
Belteso zaldiei lotutako jainkosa izanez gero, Europa guztian barrena garai haietan agertzen den Epona zaldien jainkosaren antzekoa litzateke.
Pottoka gerrarako zaldia erromatarren garaian
Estrabon bera izan zen Erromatarrek Kantaurialdeko lurraldeak menperatzeko buruturiko gerraren kronika egilerik nagusia. Berak ematen du herri kantabriar, baskoi, eta asturra zaldiz borrokatzeko era ezberdinen berri. Baita bertan zeuden zaldi arraza ezberdinena ere. Gogoratu, beste aldetik, Zalditeria akitaniarra oso ospetsua egin zela ere erromatarren garaian. Autrigoiak ere zaldun ospetsuak ziren.
Ia egun arte, Landetan, Landetako ponia izeneko arraza bat mantendu da, pottokaren oso antzekoa eta lehen aipatu dugun "zelta poniak" taldean sailkaturik. Landetako poniaren azken ale nahastu gabea, 1946an hil zen. Egun Landetako ponia deitzen dituzten guztiak hibridatutako animaliak dira.
Garai haietako Kantauri aldeko herriek hiru taktika nagusi erabiltzen zituzten gerra zaldiz egiteko. Cantabricus impetus, circulus cantabricus eta bi gudari zaldiko.
Aro modernoa
Esan ohi da XVIII. mendera arte gizakiak nekez burutu zuela inolako aukeraketarik pottoken kanpo itxura moldatzeko. Gauza ezaguna da hori baino lehen ere hainbat arabiar zaldi gurutzatu zituztela bertako poniekin "arraza hobetzeko" asmoz eta haren ondorioz abelburu orbaindunak edo pikartak sortu ziren.
Dena den pentsa daiteke pottoka aspaldidanik estimatua arraza izanik, nolabaiteko aukeraketa ere emango zela arrazan historian zehar. Duten sendotasuna dela eta, nekazaritza lanetan ere erabili izan dira, baita meatzetan bagonetetatik tiratzeko. Horregatik mantendu ziren esate baterako hainbeste pottoka Enkarterrietan, bertako meazuloetan lan egiteko.
Bausèla-Aeroscopia (Tolosa Okzitaniako tranbia)
Bausèla-Aeroscopia (Beauzelle-Aeroscopia, frantsesez) Tolosa Okzitaniako tranbiaren geltokia da, Bausèla udalerrian kokatuta dagoena, rue du Midi eta boulevard de l'Europe artean hain zuzen.
Geltokia 2010ko abenduaren 11an ireki zen, Tolosa Okzitaniako tranbiaren linea Arenas eta Aeroconstellacion arteko luzapenarekin.
Historia
2010ko abenduaren 11an ireki zen Bausèla-Aeroscopia geltokia.
Konexioak
Ez dago beste konexioak geltokian.
Pottoka
Aro modernoa
XIXen. mendean, Iraultza Industrialaren ikatz eskari handia zegoenean, Iparraldeko pottokak erabiliak izan ziren meategietan Frantziako ipar zein ekialdean.
Hori baino lehen, ongi dokumentaturik dago ere erdi arotik eta errenazimendu urtetan ere, pottoka ugari esportatu zirela Bretainia Handiko uhartetara zein hainbat atlantiar uharte zein herrietara. Pottoka merkataritzako gaia zen. Antza euskal baleontzietan ere pottokak garraiatzeko soto bereziak zituzten.
Euskal balezalee ere pottokak erabiltzen zituzten traturako merkantzia gisa Ternuako bidean. Hau dela eta, teoria baten arabera, pottoka islandiar poni arrazaren odolan egon daiteke, beste hainbat poni arrazekin batera.
Pottoka ere zirkurako animalia bezala erabilia izan da.
Egun, zenbait elkarte pribatuek zein partikularrek ere ere lan egiten dute pottokaren iraupenaren alde. Orokorki erdi-basati aurki daitezke pottokak, nahiz eta azken urtetan zenbait zalditokietan erabiltzen hasiak dira.
Azken urtetan, hainbat gorabehera egon dira arrazan gorde beharreko ezaugarriak direla eta, eta pottoken elkarte eta jatorrizko-liburu ezberdinak daude.
Gerra zaldia aro modernoan
Aro modernoagoetan ere, pottoka estimatua izan da gerlarako. Esate baterako, XIX. mendean, Britaniar armadak ehunka pottoka erosi zuen honako helburuarekin; Indiako Iparreko gune menditsuetan mendiko gerlarako beharrezkoak zituen mandoak sortzea. Euskal poniek mendietan eta leku malkartsuetan aritzeko daukaten abilezia eta gogortasuna jasoko zituzten mandoak, jakina.
Joan den mendeko bigarren hamarkadaren aurretik pottokak haragitarako erabiltzeko kanpoko zaldi arrazekin gurutzatuak izan ziren. Bretainiar zaldiekin esate baterako. Haren ondorio dira, esate baterako, Euskal Herriko mendiko zaldi arraza. Pottoka zela-zaldia bezala hobetzeko, Galesdar poni zein anglo-arabiar zaldiekin gurutzatuak izan dira baita ere. Gaur egun normalak dira pottoka eta arabiar zaldien gurutzaketak.
36ko gerran hainbat gudarien batailoiek pottokak erabili zituzten gerra tresneriaren zamaberetzat zein "mezularien" zela-zaldiak bezala. Abere hauen argazkiak badaude horren afroga.
Pottoka eta kontrabandoa
Pottoka oso lotuta agertu da ere Euskal Herria Frantzia eta Espainiaren artean banatzen duen muga inguruan urtetan burutu den kontrabandoarekin.
Zenbait kasuetan, pottoka kontrabando gaiak garraiatzeko erabilia izan da, eta beste zenbaitetan pottoka bera zen kontrabando gaia, beste zenbait abere bezala. Abere txikiak eta kolore ilunekoak izateak, "gaulana" errazten zien kontrabandistei. Bereziki Sara aldean, Larrun mendiaren itzalpean geratzen da pottoka kontrabando mota honen gogorapen bizienak.
Pierres Larzabalen "Oraitzapenak" liburuan honako pasadizoa agertzen da.
Hitzaren etimologia eta pottokaren beste zenbait izen
Oro har baserri aldeko euskaraz behi aziendari abelgorriak esaten zaie (bertako arraza gorriei behintzat, betizuak eta piriniar behiak ), ardiei abelxuriak esaten zaien moduan eta zaldi-behorrei berriz abelbeltzak. Baliteke, eta seguruen halaxe izango da, "abere beltz" horiek pottokak izan jatorrian.
Pottoka abereak egiten duen hotsak egiten jardutea litzateke, "pott-ka" edota "pott-pott-pott" esaka aritzea alegia. Beste zenbaitzuentzat ordea pottoka izen onomatopeikoa da. Apatxek trostan edo galapan ateratzen duten antzekoa.
Egun pottoka izena da zabalduen eta jende guztiak gehien erabiltzen duena, hala ere jatorrian badaude beste zenbait izen:
Ez dira bakarrak. Europako beste zenbait arrazek ere "Tarpan" marka daramate, aspaldiko zaldi basatiekiko beraien harremana azpimarratu nahian. Izen gehienek beraz, pottokaren izaera menditar eta basatiari egiten diote aipua, baita bertako arraza izateari ere.
Arabako zaldi-sasiak
Arabako zenbait lekuetan toki izen berezi mantendu zen, Gerardo Lopez de Gereñuk jasota. Zaldi-sasia. Zalantzarik gabe zaldi hauek zaldi basatiak izango ziren. Pottoka motakoak eta beste leku batzuetan agertzen diren enzebroen parekoak. Baliteke ere basatiak bilakatutako etxeko zaldiak izatea ere, baina harrigarria da toponimoaren zalbalpena Arabako lautadatik mendialdera.
-Saldeisaci, 1699. Jungitu.
-Salsiisasi, 1558. Amarita.
-Saldisasi, 1713. Deredia.
-Zaldiisasia, 1716. Ilarratza.
Kultura, mitologia eta sinesmenak
Pottoken inguruko aipamen ugari aurkitu daiteke euskal mitologian, haietako batzuk leizei lotuta. Harpeetan bizi diren edota zaintzen dituzten irelu edo jenioen multzoan sartzen da zaldia. Pottoka beraz Mariri eta bere senar Sugaarri lotuta dago.
Zaldiaren ingurko beste sinesmen multzo handia dago euskal mitologian. Suzko zaldiak, bururik gabeko zaldia, zerealeen izpiritua...
Poni beltzak
Erromatarren konkista baino lehen, pottokek, edo pottoken antzeko zaldi arraza batek, hartuko zuten ia Pirinio osoa, Landetako zenbait eremu eta Kantauriar mendikatearen zati handi bat Galiziaraino. Egun badaude zenbait poni arraza gune geografiko honetan pottokarekin oso antza handia daukatenak, eta behe paloelitotik zetorren antzinako zaldi haien ondorengo zuzenak izango liratekenak. Denak gainera, antzinako zaldi arrazen ezaugarri ugariez gain, zerbait ezanguratsu eta komuna dute beste poni arraza gehienekin konparatuz; kolore iluneko poniak dira, beltzak edo ia beltzak. Hau nabarmentzeko moduko ezaugarria da, zeren antzinako beste zenbait poni arrazen ezaugarri nabarmena "sagu kolore" urdinzka da. Esate baterako sorraia eta Konick zaldien kasuan. Dena den Konik zaldietan abere beltzak edo oso ilunak ez dira arraroak.
Poni beltz edo ilun hauek Asturiasko asturkoia, Lautzako zaldia edo ponia Burgoseko iparrean eta Euskal Herriko mendebaldeko zenbait haranetan, Kantabriako zaldi montxinoa eta Okzitaniar ekialdeko zein Kataluniako Pirineotako Merensgo zaldia. Batzuentzat azken hau ez da berez ponia, baina bai sartzen da "zaldi txikien" kategorian. Antza, Ordunteko behorren kasuan bezala, urtetako hautaketen bidez zein larre hobeagoen lortu zuten mendiko ponien altuera igotzea, baina bere senideen antzinako ezaugarriak mantendu ditu hala ere. Egun, larre hobeagotan larratuz gero, nabarmena da hainbat pottok beraien guraso baino tamaina handiagoa dutela. Hau dela eta, pottoka elkarteek pottoken tamaina handiago onartzen dute erregistro ofizialetan, baldin eta gurasok arraza garbiko pottokak baziren.
Landetako ponia garai batean lotuta egongo zen pottokekin baita ere, baina egun arraza hau oso nahastuta dago arabiar zaldiarekin zein beste arrazekin. Zenbait landetako poniek kolore iluna mantendu dute. Galizia eta Portugaleko garrano zaldiek ere nahasketa ugari jasan dute eta egun kolore zein beste ezaugarrietan oso eraldatuta daude.
Balkanetako hainbat ponik, Bosniako ponia esate baterako, hainbat ezaugarri komun daukate pottokekin, kolore iluna barne.
Aro modernoa
Duela gutxi arte, Euskal Herriaz gain, pottokak Goi Aragoiko zein Bearnoko Pirinioetan mantendu dira.
Mendiko larra eskasenak, txilardi eta otadiak aprobetxatuz, gero eta baztertu eta nahastuagoak kanpoko beste zaldi arrazekin, kopuru txikian ailegatu dira gaur egun arte.
Euskal Poni hauen kopurua azken hamarkadetan etengabe beheratuz joan zen beste arraza produktioagoen bultzadaz eta haiekiko nahasketagatik. Aralarren adibidez, orain dela 30 urte desagertu ziren azkenekoak, geroztik ZAPE elkartearen bidez berreskuratu badira ere.
Euskal Herrian
1990eko hamarkadan Bizkaiko eta Gipuzkoako Aldundiek arraza honen hazkuntza eta ugaltzerako bi gune abiatu zituzten, Gipuzkoako kasuan Pagoetako natura parkean.
Egun Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan herrialde mailako elkarteak daude, eta Iparraldean aipagarria da Bidarraiko Pottoka Etxearen lana jatorrizko pottoka arraza babesteko. Azken hamarkadetan arrazaren kopurua askoz gehiago emendatu da, Hegoaldean Iparraldean baino gehiago. Hala ere Hegoaldean pottokaren kopurua 2007. urtean 700 aberetik beherakoa zen (hiru urtetik gorako behor amak).
Beraz arraza ez dago arriskutik libre, kontrakoa baizik. Gainera, azken urteotako krisiak eta diru laguntza publikoen murrizketak kopuru horretan eragin ezkorra izan du. Arraza apurka atzeraka doa kopuruz.
Equus Survival Trust elkartearen kriterioak jarraituz, arraza egoera ahulean dago bere iraupenerako, hazkunderako 500 behorretik gora baina 2.000 baino gutxiago daudelako. Ez da lortu ezta "kaltebera" egoeran egoteko beharrezkoak ziren humatzeko moduko 900 behorren kopurua.