cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hidrograma-iragatea
Super Biltegiratzearen Bolumena
Kalkulu-prozesua NAMO kotaren gainetik dauden biltegiratze vs altuera kurbak eraikitzearekin hasten da, baita presaren gainezkabidearen arabera dagoen irteera-emariaren vs altueraren kurbarekin ere. Bi kurbak erlazionatuz eta bien altuera parametroa kenduz, irteerako emariaren vs biltegiratzearen kurba lortu eta grafika dezakegu.
Sceloporus chrysostictus
Sceloporus chrysostictus Sceloporus generoko animalia da. Narrastien barruko Phrynosomatidae familian sailkatuta dago.
Hidrograma-iragatea
Hidrograma-Iragatea Egiteko Prozedura
Biltegiratze – Irteerako emari funtzioa gainezkabidearen datu hidraulikoetatik lortuko den jasotze, biltegiratze metatu, altuera eta irteerako emariaren datuak erabiliz egingo da.
Paimpol
Paimpol (bretainieraz Pempoull) Bretainiako ipar-mendebaldean dagoen Bro Sant Brieg eskualde historikoan kokatzen den udalerria da. Frantziako Côtes-d'Armor departamenduan dago. Turismo gune oso ospetsua da, bertako portua eta hondartzak erakargune garrantzitsuak dira, bereziki udako hilabeteetan.
Hidrograma-iragatea
Hidrograma-Iragatea Egiteko Prozedura
Iragatea egiteko, sarrerako hidrogramaren denbora tartearen arabera lan egin beharko dugu; puntu honetan, aurretik deskribatutako ekuazioak erabili beharko dira, sortuko den emaria eta biltegiratzea kalkulatu ahal izateko.
Zulo beltz
Historia
Michellek unibertsoan ikusezinak ziren objektu hauek bazitezkeela ondorioztatu zuen, hori horrela izateko aukera gutxi zeudela uste izan arren. Pierre-Simon Laplace frantziar matematikariak bere liburuaren lehen eta bigarren edizioetan ideia berdina defendatu zuen, azken edizioetan ez bezala. Zulo beltzen ideiak indarra galdu zuen garai honetan, argia masarik gabeko elementua zela uste baitzen, eta beraz grabitazio indarrak ez zuela harengan eraginik.
Gustavo Bazterrica
2012ko iraileko zenbakian, Rolling Stone aldizkariak Bazterrica Argentinako rockeko ehun gitarrista onenen 19. postuan kokatu zuen.
Zulo beltz
Erlatibitate orokorra
1915ean, Albert Einsteinek erlatibitate orokorraren teoria garatu zuen, grabitateak argiaren mugimenduan eragina duela frogatu ondoren. Hilabete batzuk geroago, Karl Schwarzschildek soluzio bat aurkitu zuen Einsteinen eremu-ekuazioentzat, masa puntual baten eta masa esferiko baten eremu grabitatorioa deskribatzen duena. Schwarzschild baino hilabete batzuk geroago, Johannes Drostek, Hendrik Lorentzen ikasleak, soluzio bera eman zuen masa puntualarentzat eta bere propietateei buruz luzeago idatzi zuen. Soluzio horrek portaera berezia zuen orain Schwarzschilden erradioan, non singular bihurtzen baitzen, eta horrek esan nahi du Einsteinen ekuazioen termino batzuk infinitu bihurtzen zirela. Gainazal horren izaera ez zen erabat ulertzen une hartan. 1924an, Arthur Eddingtonek frogatu zuen singularitatea desagertu egiten zela koordenatu-aldaketa baten ondoren (Eddington-Finkelstein koordenatuak), nahiz eta 1933ra arte itxaron behar izan zen Georges Lemaître konturatzeko horrek esan nahi zuela Schwarzschilden erradioko koordenatu-singularitatea ez-fisikoen singularitatea zela. Hala ere, Arthur Eddingtonek masa konprimatuko izar baten aukera aipatu zuen Schwarzschilden erradioan 1926ko liburu batean, Einsteinen teoriak Betelgeuse bezalako izar ikusgarrientzako dentsitate handiegiak baztertzea ahalbidetzen duela adieraziz, "250 milioi kilometroko erradioko izar batek ezingo lukeelako Eguzkiarena bezain dentsitate altua izan". Lehenik eta behin, grabitazio-indarra hain izango litzateke handia, non argia ez bailitzateke gai izango bertatik ihes egiteko, izpiak izarrera eroriz harri bat lurrera bezala. Bigarrenik, espektro-lerroak gorrirantz lerratzea hain izango litzateke handia non espektroa desagertu egingo bailitzateke. Hirugarrenik, masak espazio-denboraren metrikaren hain kurbadura handia sortuko luke, non espazioa izarraren inguruan itxiko litzatekeen, kanpoan utziz (hau da, inon ez)".
Branka (politika)
Branka Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Hondarribian sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, eta Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi ez zuen plataformetako bat izan zen. Guztira 1.359 pertsonek bozkatu zuten (botoen %15,62) eta hiru zinegotzi lortu zituen, Miren Legorburu, Haritz Zubelzu eta Julen Goikoetxea. Dena den, alkatetza EAJ-EA koalizioak lortu zuen hamaika zinegotzi lortu eta gero.
Zulo beltz
Erlatibitate orokorra
1931n, Subrahmanyan Chandrasekharrek kalkulatu zuen, erlatibitate berezia erabiliz, materia elektronikoko gorputz ez-birakari bat, mugako masa jakin baten gainetik endekatua (orain Chandrasekharren muga deitzen zaio, 1,4 M☉) ez duela irtenbide egonkorrik. Bere garaiko askok, Eddingtonek eta Lev Landauk kasu, haren argudioei aurka egin zieten, oraindik ezagutzen ez zen mekanismoren batek kolapsoa geldiaraziko zuela uste baitzuten. Neurri batean arrazoi zuten: Chandrasekharren muga baino pixka bat masiboagoa den nano zuri bat kolapsatu egingo da neutroi-izar batean, eta izar hori egonkorra da. Baina 1939an, Robert Oppenheimerrek eta beste batzuek iragarri zuten neutroi-izarrek beste muga baten gainetik (Tolman-Oppenheimer-Volkoff muga) are gehiago kolapsatuko zutela Chandrasekharrek azaldutako arrazoiengatik, eta ondorioztatu zuten ez zela posible fisikaren legerik tartean sartzea eta gutxienez izar batzuk zulo beltz bihurtzea eragoztea. Pauliren esklusio-printzipioan oinarritutako bere jatorrizko kalkuluen emaitza 0,7 M☉zen; indar bortitzak eragindako neutroi-neutroi errepultsioa ondorengo kontsiderazioak estimazioa 1,5 M☉tik 3,0 M☉ ingurura igo zuen. GW170817 neutroi-izarren fusioaren behaketek, handik gutxira zulo beltz bat sortu zuela uste denak, TOV a ~ 2,17 3,0 M☉ mugaren estimazioa findu dute.
Oppenheimerrek eta bere egilekideek interpretatu zuten Schwarzschilden erradioaren mugako singularitateak adierazten zuela hori zela denbora gelditzen zen burbuila baten muga. Ikuspuntu hau baliagarria da kanpoko behatzaileentzat, baina ez erortzen ari diren behatzaileentzat. Propietate hori dela eta, izar kolapsatuei "izar izoztuak" deitu zitzaien, kanpoko behatzaile batek izarraren gainazala Schwarzschilden erradiora eramaten duen unean izoztuta ikusiko zuelako.
Erlatibitate orokorarren urrezko garaia
1958. urtean, David Finkelstein ek Schwarzschilden gainazala gertaeren horizonte gisa identifikatu zuen, "Norabide bakarreko mintz perfektu bat: kausazko eraginek norabide bakar batean gurutzatu dezakete". Hau ez zegoen Oppenheimerren emaitzekin kontraesanean, are gehiago, emaitzak zabaltzen zituen. Izan ere, barnealdean erortzen ziren behatzaileen ikuspuntua sartzen zuen. Zabalkuntza osoa Martin Kruskal-ek aurkitu zuen.
Aurreko emaitzak erlatibitate orokorraren urrezko aroaren hasieran jazo ziren; aro horretan, erlatibitate orokorraren eta zulo beltzen inguruko ikerketak nagusitu ziren. Prozesu horretan eragin handia izan zuen pulsar ren aurkikuntzak. 1967an aurkitu zituen Jocelyn Bell Burnell-ek eta 1969an errotazio azkarreko neutroi izarrak direla erakutsi zen. Ordura arte, neutroi izarrak, zulo beltzak bezala, kontzeptu teorikotzat baino ez ziren hartzen ; baina pulsarren aurkikuntzak euren garrantzi fisikoa frogatu zuen eta, ondorioz, kolapso grabitatorioaren eraginez sortutako objetu trinkoekiko interesa areagotu zen.
Aro honetan, zulo beltzentzako soluzio orokorragoak aurkitu ziren. 1963. urtean, Roy Kerr-ek errotazioan zegoen zulo beltz baten soluzio zehatza aurkitu zuen. Bi urte beranduago, Ezra Newman ek soluzio axisimetrikoa aurkitu zuen jira-biraka dabilen eta elektrikoki kargatuta dagoen zulo beltz batentzako. Werner Israel-en, Brandon Carter-en , eta David Robinson-en lanari esker , ile ezaren teorema sortu zen. Teorema honek zulo beltz geldikor baten soluzioa Kerr-Newmanen metrika ren hiru parametroek (masa, momentu angeluarra eta karga elektrikoa) guztiz deskribatzen dutela baieztatzen du.
Hasieran uste zen zulo beltzen soluzioetan agertzen ziren ezaugarri arraroak ezarritako simetria-baldintzen artefaktu patologikoak zirela, bai eta singularitateak egoera orokorretan agertuko ez zirela ere. Bereziki Vladimir Belinsky-k, Isaak Khalatnikov-ek eta Evgeny Lifshitz-ek babestu zuten ikuspuntu hau eta soluzio orokorretan berezitasunik agertzen ez dela frogatzen saiatu ziren. Hala ere, 1960ko hamarkadaren amaieran, Roger Penrose-k eta Stephen Hawking-ek teknika globalak erabili zituzten berezitasunak modu orokorrean agertzen direla frogatzeko. Lan honengatik, Penrose-k 2020ko Fisikako Nobel Saria ren erdia jaso zuen, Hawking 2018an hil baitzen. 1970eko hamarkadaren hasieran, Greenwich-en eta Toronto n egindako behakeetetatik abiatuta, Cygnus X-1, 1964an aurkitutako X-izpi en iturri galaktiko bat, zulo beltz bezala onartutako lehen objektu astronomikoa bihurtu zen.
1970eko hamarkadaren hasieran, James Bardeen-en, Jacob Bekenstein-en, Carter-en eta Hawking-en lanek zulo beltzen termodinamika ren formulazioa ekarri zuten. Lege horiek zulo beltzen portaera deskribatzen dute termodinamikaren legeekin analogian. Izan ere, ondorengo magnitudeak erlazionatzen ditu: masa energia rekin, azalera entropia rekin eta gainazaleko grabitatea tenperatura rekin. Analogia hori Hawking-ek osatu zuen 1974an, eremuen teoria kuantikoa k honako hau dakarrela frogatu zuenean: zulo beltz batek T tenperaturako gorputz beltz bat bezala erradiatu behar du, tenperatura hori zulo beltzaren gainazal-grabitatearekiko proportzionala izanik. Horrekin, gaur egun Hawking-en erradiazioa bezala ezagutzen den efektua aurreikusi zen.
Sorrera
Erlatibitate orokorrak aurreikusten du naturan masa kopuru jakin bat espazioko eremu mugatu batean elkartzen denean zulo beltz bat sortuko dela, grabitate-kolapso izeneko prozesuaren bidez. Adibidez: Eguzkia hiru kilometroko erradioraino konprimituz gero, bere egungo tamaina baino 4.000.000 aldiz txikiagora alegia, zulo beltz bilakatuko litzateke.
Espazioko eremu mugatu batean masa kopurua handitzen den heinean, bere grabitate indarra ere handituz doa. Horrek erlatibitatearen ikuspuntutik bere inguruko espazioaren deformazioa suposatzen du. Erdigunetik distantzia jakin batera ihes-abiadura argi-abiaduraren berdina denean, gertakari horizontea izenekoa sortzen da, eta honen barruko materia puntu bakar batean kolapsatuko da, puntu singular bat sortuz.
Ideia honen analisi kuantitatiboak, eguzkiaren masaren hirukoitza zuen izarrak, bere eboluzioaren bukaeran, neutroi-izar bat normalean, halabeharrez grabitate-kolapsoa jasateko tamaina kritikora murriztuko zela aurreikusi zen. Grabitate-kolapso prozesua abian jarri eta gero ez dago geldiaraziko duen indar fisikorik eta orduan zulo beltz bat sortuko da.
Izar-kolapsoak gutxienez eguzki-masaren hirukoitza duten zulo beltzak sorraraziko ditu. Masa hau baino txikiagoa duten zulo beltzak beraien kanpotik zerbaitek presio oso altuak jasanarazten badizkio bakarrik sor litezke. Zulo beltz mota hauek sortzeko behar den presio ikaragarria unibertsoaren lehen urratsetan izan zela suposatzen da, zulo beltz primarioak sortuz, hau da, aipatutako eguzki-masa baino hiru aldiz txikiagoak dutenak.
Kolapso grabitazionala
Objektu baten barne presioa grabitate indarrari aurka egiteko nahikoa ez denean, kolapso grabitazionala gertatzen da. Izar batean hau gertazten da izarrak ezin duenean bere tenperatura mantendu nukleosintesiaren bidez edo egonkorra den izar batek materia extra jasotzen duenean. Bi kasuetan, izarraren tenperatura ez da nahiko altua kolapsoa ekiditeko.
Izarra osatezen duen materia endakatuak kolapsoa gelditu dezake, izar konpaktu bat sortuz. Izar konpaktu honen masa jatorrizko izarrarena baino txikiagoa izango da eta 3-4M_\odot baino handiagoa bada, ezinezkoa da inplosioa gelditzea eta zulo beltz bat sortuko da. Beraz, izar pisutsuen kolapsoak zulo beltzak sortzen dituzte.
Kolapso grabitazionalean energia oso azkar askatzen da baina kanpo behatzaile batek ez du prosezu honen bukaera ikusten. Kolapsatzen ari den materiaren erreferentzia-sistematik prosezuak denbora finito bat irauten du baina kanpo behatzaile batentzat, denbora oso motel doa grabitazioak sorzen duen denboraren zabalkuntzaren ondorioz. Kolapsatzen ari den materiaren argiak gero eta denbora gehiago behar du behatzailearengana heltzeko. Beraz, kanpo behatzaile batek inoiz ez du ikusten gertaera horizonte baten sorrera.
Energia altuko talkak
Kolapso grabitazionalaz gain, energia altuko talkek ere zulo beltzak sor ditzakete. Badaude teoria batzuk esaten dutenak talka energetikoak erabiliz mikro zulo beltzak sortzea posiblea dela; adibidez, izpi koskimikoek lurraren atmosfera jotzean edo partikula-azeleragailuetan.
Eboluzioa
Zulo beltzak, sortu eta gero, bere tamaina handitu dezake materia xurgatuz (inguruko gasak eta hauts kosmikoa). Hazkunde prozesu honen bidez zulo beltz super masiboak sortzen direla uste da, baina oraindik zulo beltz mota hauen sorrera ez dago argi.
Arrosta
Historia
Iruñeko erregeek 850. urtetik aurrera ekialderantz zabaldu zituzten bere lurraldeak eta gaztelua eraiki zuten konkistaturiko eskualdea babesteko. Jada 905ean eta 925ean tenenteak zituen Esa eta Urriés babesteko.
Richard von Mises
Richard Edler von Mises (Lemberg, 1883ko apirilaren 19a – Boston, 1953ko uztailaren 14a Boston) austrohungariar jatorriko matematikaria izan zen. Orobat, ospetsua da probabilitate teoriaren arloan egin zituen ekarpenengatik, batez ere probabilitatea maiztasun gisa planteatuz. Bere lanik ezagunena alemanez argitaratu zuen Probabilitatea, Estatistika eta Egia idazlana izan zen, matematikaz eta estatistikaz deus ere ez dakitenek ere irakur dezaketena. Filosofian ere ekarpenak egin zituen, positibismoaren inguruan.
Arrosta
Historia
Almanzorrek 996an edo 999an eraitsi eta, 1016 eta 1018 artean, Antso III.a Nagusiak berreraiki zuen. 1056an Antso IV.ak Remiri I.a Aragoikoari Arrosta eman zion eta, harrezkero, aragoiarren eskuetan gelditu zen. 1294an juduak gaztelua eta labea administratzen zituzten. 1381ean Petri IV.a Aragoikoak Pedro Jordán de Urriési gaztelua saldu zion.
1960ko hamarkadan udal-barruti gehiena (Escó eta Tiermaskoekin batera) desjabetu zuten Esako urtegia eraikitzeko.
Zulo beltz
Eboluzioa
Zulo beltzak sortzean beste objektu batzuk ere sor daitezke, izarak edo beste zulo beltz sekundario bat.
Baporizazioa
Hasieran zulo beltzak bakarrik handiagotu ahal zitezkeela uste zen, Stephen Hawkingek Hawking erradiazioa delakoa teorizatu arte 1974ean. Erradiazio hau zulo beltzen gertakari horizonteetan gertatuko litzateke, eta mekanika kuantikoak dioen ziurgabetasun printzipioak balioesten dituen partikula-antipartikula sorkuntzari dagokie. Honetan partikula bat eta bere kontrakoa ezerezetik sortzen dira, normalean sortu bezain laster batak bestea deuseztatzen dutelarik. Baina gertakari horizontearen ertzean sortzen badira, bat zulo beltzean erori eta bestea kanpoan gera daitezke eta, kontserbazioaren printzipioaren arabera, zulo beltzak masa galtzen du, ihes egin duen partikularen energia kontserbatzeko.
Gertakaria honek denboran zehar zulo beltzaren «baporizazioa» ekar dezake, baina horretarako denbora kantitate ikaragarria beharko litzateke. Adibidez, zulo beltz txiki batek (3 eguzkiren masakoa) 1066 urte beharko lituzke baporizatzeko. Ohar bedi azken estimazioen arabera unibertsoak 15.000 milioi urte dituela (1,5 x 1010urte), konparazioan.
Orokorrean, zulo beltz handiek txikiek baino erradiazio gutxiago emititzen dute. Zulo beltz astrofisiko batean, erradiazioa oso ahula da eta hau Lurrean detektatzea oso zaila da.
Ezaugarriak eta egitura
Ile ezaren teoremak ondorengoa dio: sortu eta gero, behin egoera egonkorra lortzen duenean, zulo beltz batek hiru ezaugarri fisiko independente baino ez ditu: masa, karga elektrikoa eta momentu angeluarra; gainerakoan, zulo beltzak ez du ezaugarririk. Aurrekoa egia bada, parametro berdinak dituzten bi zulo beltz bereizezinak dira. Gainera, haren baliagarritasuna zulo beltz errealentzat ziurtatu gabe dago oraindik fisika modernoan.
Propietate horiek bereziak dira zulo beltzaren kanpotik ikus daitezkeelako. Adibidez, zulo beltz batek, bestelako objektu kargatu bat bezala, antzeko kargak alderatzen ditu. Modu berean, zulo beltz bat duen esfera baten barruko masa Gaussen legea ren analogo grabitatorioa erabiliz aurki daiteke (ADM masa ren bidez), zulo beltzetik urrun. Momentu angeluarra ere urrunetik neur daiteke, Lense-Thirring-en efektua ren bidez, adibidez.
Objektu bat zulo beltzera erortzen denean, haren formaren edo karga-banaketaren edozein informazioa uniformeki sakabanatzen da gertaera horizontearen zehar, eta ikusezina bihurtzen da kanpoko behatzaileentzat. Horrelako kasuetan, gertaera horizonteen portaera sistema disipatibo batena da, zeina marruskadura eta erresistentzia elektriko a dituen mintz elastiko eroale batekin analogoa den: mintzaren paradigma. Hau, elektromagnetismoa bezalako beste eremu-teoria kuantiko batzuetatik ezberdina da, maila mikroskopikoan inolako marruskadurarik edo erresistibitaterik ez dutenak, denboran itzulgarria k direlako. Zulo beltzak soilik 3 parametrorekin lortzen duenez egoera egonkorra, saihetsezina da hasierako baldintzei buruzko informazioa galtzea: eremu grabitatorioek eta elektrikoek oso informazio gutxi ematen dute eroritako objektuari buruz. Galtzen den informazioan zulo beltzaren horizontetik urrun neurtu ezin diren kantitate guztiak sartzen dira, kontserbatzen diren zenbaki kuantikoa k barne; zenbaki barionikoa eta zenbaki leptonikoa, adibidez. Portaera horri zulo beltzaren informazio galeraren paradoxa deritzo.
Ezaugarri fisikoak
Zulo beltz estatiko sinpleenek masa dute, baina ez dute ez karga elektrikorik eta ez momentu angeluarrik. Zulo beltz horiei Schwarzschild-en zulo beltzak deritze, Karl Schwarzschild-en omenez. Izan ere, berak aurkitu zuen soluzio hau 1916an. Birkhoff-en teorema ren arabera, soluzio hori simetria esferikoa duen hutsaren soluzio bakarra da. Horrek esan nahi du ez dagoela urrutitik ikus daitekeen alderik zulo beltz horren eremu grabitatorioaren eta masa bereko beste edozein objektu esferikoren artean. Zulo beltz batek bere inguruan dagoen guztia "xurgatzen" duela dioen ideia zabaldua, beraz, zuzena da zulo beltz baten horizontetik gertu soilik; urruti, kanpoko eremu grabitatorioa, masa bereko beste edozein gorputzen berdina da.
Zulo beltz orokorragoak deskribatzen dituzten soluzioak ere badaude. Biratzen ez duten zulo beltz kargatuak Reissner-Nordströmen metrikaren bidez deskribatzen dira. Kerren metrikak, aldiz, kargatu gabeko zulo beltz birakari bat deskribatzen ditu. Ezagutzen den zulo beltz egonkorreko soluziorik orokorrena Kerr-Newmanen metrika da, karga eta momentu angeluarra dituen zulo beltz bat deskribatzen duena.
Zulo beltz baten masak edozein balio positibo har dezakeen bitartean, karga eta momentu angeluarra masak mugatzen ditu. Planck unitateetan, Q karga elektrikoak eta J momentu angeluarrak ondorengoa betetzea espero da
M masako zulo beltz batentzat. Baldintza hori betetzen duten masa txikieneko zulo beltzei muturreko zulo beltz ak deritze. Badaude hori betetzen ez duten soluzioak, baina hauek ez dute gertaera horizonterik. Soluzio horiek singularitate biluzia k dituzte, kanpotik ikus daitezkeenak; horregatik ez-fisikotzat hartzen dira. Zentsura kosmikoaren hipotesiak baztertu egiten du berezitasun horien eraketa, materia errealista ren grabitazio-kolapsoaren bidez sortzen direnean, eta hori simulazio numerikoetan oinarritzen da.
Nahiko handia den indar elektromagnetiko a dela eta, izarren kolapsotik sortzen diren zulo beltzek izarraren karga ia neutroa mantentzea espero da. Hala ere, errotazioa objektu astrofisiko trinkoen ezaugarri unibertsala izatea espero da. Momentu angeluarrak ondorengoa betetzen du :
adimentsionala den biraketa parametro bat definitzea ahalbidetuz,
Normalean, zulo beltzak masaren arabera sailkatzen dira, momentu angeluarra alde batera utziz, J. zulo beltz baten tamaina, gertaeren horizontearen erradioak zehazten duena, edo Schwarzschild erradioak, m masarekiko proportzionala da honako moduan
Gertaeren muga
Zulo beltz bat definitzen duen ezaugarria gertaeren muga edo horizonte baten agerpena da: espazio-denboran muga bat, non materia eta argia zulo beltzaren masaren barnealdera soilik pasa daitezkeen. Ezerk, ezta argiak ere, ezin du ihes egin gertaeren horizontetik. Gertaeren muga honela deitzen da gertaera bat mugaren barruan gertatzen bada, gertaera horren informazioa ezin delako kanpoko behatzaile batengana iritsi. Ondorioz, ezinezkoa da gertaera hori gertatu zen zehaztea
Erlatibitate orokorrak iragartzen duen bezala, masa baten presentziak espazio-denbora deformatzen du eta, ondorioz, partikulen ibilbideak masarantz inklinatzen dira. Zulo beltz baten gertaeren horizontean, deformazio hori hain da indartsua, non ez baitago zulo beltzetik urrunduko den ibilbiderik
Grabitazio eremuan dauden objektuek denboraren moteltzea jasaten dute, denbora-moteltze bezala ezagutzen den fenomenoa. Gertakari hau Scout espazio ontziaren esperimentuan baieztatu zen eta GPS sisteman kontuan izaten da. Gertaera horizontetik gertu denbora-moteltzea handitu egiten da. Kanpo behatzaile batentzat objektu batek denbora infinitua behar luke gertakari horizontera iristeko, eta puntu horretan objetuak igorritako argia gorrirantz infinituki lerratuta legoke. Azkenik, erortzen den objektua desagertu egiten da ikusgai izateari uzten dion arte. Oro har, prozesu hori oso azkar gertatzen da, eta objektua segundo batean baino gutxiagoan desagertzen da bistatik.
Aldiz, zulo beltz batean erortzen diren behatzaile suntsiezinek ez dute efektu horietako bat bera ere nabaritzen gertaeren horizontea zeharkatzean. Euren erlojuen arabera, denak normal funtzionatzen duela iruditzen zaie, gertaeren horizontea igarotzen dute denbora mugatu baten ondoren, portaera berezirik sumatu gabe; erlatibitate orokor klasikoan, ezinezkoa da gertaeren horizontearen kokapena zehaztea tokiko behaketetatik abiatuta, Einsteinen baliokidetasun-printzipioaren ondorioz.
Orekan dagoen zulo beltz baten gertaeren horizontearen topologia beti da esferikoa. Zulo beltz ez birakarientzat (estatikoentzat) gertaeren horizontearen geometria esferikoa da, eta zulo beltz birakarientzat, berriz, gertaeren horizontea oblatua da.
Singularitatea
Erlatibitate orokorrak deskribatzen duen bezala, zulo beltz baten erdian singularitate grabitatorio bat aurki daiteke, espazio-denboraren kurbadura infinitu bihurtzen den eskualde bat. Zulo beltz ez birakari batentzako, gune honek puntu bakar baten forma hartzen du, eta zulo beltz birakari batentzako, errotazio planoan dagoen eraztun-singularitate bat eratzeko zabaltzen da. Bi kasuetan, singularitatearen eskualdearen bolumena nulua da. Eskualde singularrak zulo beltzaren soluzioaren masa osoa duela ere froga daiteke, eta, beraz, singularitatearen eskualdeak dentsitate infinitua duela esan daiteke.
Herritarren Zerrenda
Herritarren Zerrenda (HZ) 2004ko Europako Legebiltzarreko hauteskundeetara aurkeztutako Euskal Herriko hautesle-plataforma izan zen. Hauteskunde hauek Europa osoan batera egiten dira, eta Estatu bakoitza zirkunskripzio bakarra da. Honengatik HZk zerrenda bat aurkeztu zuen Hegoaldean eta bestea Iparraldean.
HZ ezker abertzalea bildu nahi zuen zerrenda izan zen, baina Estatu espainolean Auzitegi Gorenak legez kanpo utzi zuen (2003an AuBrekin egin bezala), legez kanpo utzitako Batasuna alderdiarekin ikusten zuten loturarengatik.
Zulo beltz
Singularitatea
Schwarzschilden zulo beltz batean erortzen diren behatzaileak (hau da, biratzen ez dutenak eta kargatuta ez daudenak) ezin dira atera behin gertakarien horizontea zeharkatzen dutenean. Esperientzia luzatu dezakete azeleratuz, erorketa moteltzeko, baina soilik limite bateraino. Singularitatera iristen direnean, dentsitate infinitu bateraino zapalduak dira, eta euren masa zulo beltzarenari gehitzen zaio. Hori gertatu baino lehen, gero eta indartsuagoak diren marea-indar ren ondorioz suntsituak izango lirateke, “espagetizazioa” deritzon prozesuan.
Herritarren Zerrenda
Iparraldean HZren zerrenda arazo barik aurkeztu zen, bertan Batasuna legala izanik legez kanpo uzteko arrazoirik ez zegoelako.
Hegoaldean HZk bazuen aukera legebiltzarkide bat bat lortzeko, aurreko hauteskundeetan HBk eta EHk lortua baitzuten. Iparraldean ez zirudien aukera hori zegoenik, bertan Ezker Abertzaleak ez duelako hainbesteko indarrik eta Iparraldeak Estatu frantsesean daukan garrantzi demografiko urriagatik.
Ilegalizazioaren ondorioz, HZk baliogabeko boza ematera deitu zuen, Iparraldeko zerrendak erabiliz. Hauteskundeak eta gero, HZ desegin zen.
Zulo beltz
Singularitatea
Zulo beltz kargatu (Reissner-Nordström) edo birakari (Kerr) baten kasuan, posible da singularitatea saihestea. Soluzio horiek ahalik eta gehien zabalduz gero, zulo beltzetik beste espazio-denbora batera irteteko aukera hipotetikoa dago, zulo beltzak zizare-zulo gisa jardunez. Beste unibertso batera bidaiatzeko aukera, ordea, teorikoa baino ez da, edozein perturbaziok aukera hori suntsituko bailuke. Era berean, Kerr-en singularitatearen inguruan denbora-kurba itxia k jarrai daitezke (iraganera itzuliz), eta horrek kausalitate arazoak eragiten ditu, hala nola, aitonaren paradoxa. Espero da efektu berezi horietako bakar batek ere ez duela iraungo zulo beltz birakari eta kargatuen tratamendu kuantiko egokian.
Fotoien esfera
Fotoi en esfera lodiera nuluko muga esferiko bat da, non esfera horrekiko tangente etan mugitzen diren fotoiak zulo beltzaren inguruko orbita biribil batean harrapatuta geratuko liratekeen. Zulo beltz ez birakarien kasuan, fotoien esferak Schwarzschild erradioa baino 1,5 aldiz handiagoa den erradioa du. Bere orbitak dinamikoki ezegonkor rak izango lirateke, eta, beraz, edozein perturbazio txikik, materia hutsezinazko partikula batek bezala, denborarekin haziko litzatekeen ezegonkortasun bat eragingo luke. Horrela, fotoia zulo beltzetik ihes eginaraziko liokeen kanporanzko ibilbide batean jarriz, edo amaieran gertaeren horizontea gurutzatuko lukeen barnealderanzko espiral batean.
Argiak fotoien esferatik ihes egiten jarrai dezakeen arren, sarrerako ibilbide batean fotoien esfera zeharkatzen duen edozein argi zulo beltzak harrapatuko du. Beraz, fotoien esferatik kanpoko behatzaile batengana iristen den edozein argi, fotoien esferaren eta gertakarien horizontearen artean dauden objektuek igorri behar izan dute. Kerren zulo beltz batentzako, fotoien esferaren erradioa espinaren parametroaren eta fotoiaren orbitaren xehetasunen araberakoa da, zeina “progradoa” (fotoiak zuloaren espinaren noranzko berean biratzen du) edo “erretrogradoa” izan daitekeen.
Ergosfera
Errotazioan dauden zulo beltzak geldirik geratzea ezinezkoa den espazio-denbora eremu batez daude inguratuta. Eremu horri ergosfera deritzo. Hau markoaren arrastatzea bezala ezagutzen den prozesu baten emaitza da; erlatibitate orokorrak iragartzen du errotazioan dagoen edozein masak hura inguratzen duen espazio-denbora arinki "arrastatzera" joko duela. Errotazioan dagoen masatik gertu dagoen edozein objektuk errotazioaren norabidean mugitzen hasteko joera izango du. Errotazioan dagoen zulo beltz baten kasuan, efektu hau hain da indartsua gertaeren horizontetik gertu, objektu bat kontrako norabidean argiaren abiadura baino azkarrago mugitu beharko litatekeela geldirik geratzeko.
Zulo beltz baten ergofera zulo beltzaren gertaeren horizonteak eta ergoazalerak mugatzen duten bolumen bat da, poloetako gertaeren horizontearekin bat datorrena, baina ekuatorearen inguruan distantzia askoz handiago batera dagoena.
Objektuak eta erradiazioa normalean ergosferatik atera daitezke. Penrose prozesua ren bidez, objektuak sartu ziren baino energia gehiagorekin atera daitezke ergosferatik. Energia gehigarria zulo beltzaren errotazio-energiatik hartzen da. Modu honetan, zulo beltzaren errotazioa moteldu egiten da. Penrose prozesuaren aldaketa bat eremu magnetiko indartsuen presentzian, Blandford-Znajeken prozesua, “quasar”-en eta beste nukleo galaktiko aktibo en argitasunaren eta “jet” erlatibisten mekanismo probabletzat hartzen da.
Barruko orbita zirkular egonkorrak (ISCO)
Grabitate newtondar rean, probazko partikulek modu egonkorrean orbitatu dezakete objektu zentral baten distantzia arbitrarioetan. Erlatibitate orokorrean, ordea, barruko orbita egonkor bat dago (sarritan ISCO deitua). Horren barnean, orbita biribil bati eragindako edozein perturbazio infinitesimalek zulo beltz baten inspirazioa ekarriko du. ISCO-aren kokapena zulo beltzaren espinaren araberakoa da. Schwarzschilden zulo beltz baten kasuan, (zero espina) honako hau da:
eta espinaren norabide berean orbitatzen duten partikulentzat gutxitu egiten da zulo beltzaren espina handitzean.
Izar-masadun zulo beltza
Izar arrunt baten masa duena da, 4 eta 15 eguzki-masa bitartean.
1939an, Robert Oppenheimerrek 3,3 eguzki-masa baino gehiago duen objektu bat baino handiagoa denak grabitate indarren eraginez zulo beltz bilakatuko dela frogatu zuen.
Vizcaínos
Vizcaínos Burgosko hego-ekialdean dagoen udalerria da, Sierra de la Demanda eskualdean kokatuta dagoena. 2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 49 biztanle zituen.
Zulo beltz
Masa ertaineko zulo beltza
100 eta 10.000 izar-masen parekoa duten zulo beltzak dira.
Vizcaínos
Zangoza aldetik joandako jende nafarrak sortu omen zuen herria.
Zulo beltz
Masa ertaineko zulo beltza
Duela gutxi aurkitu dira masa ertaineko zulo beltzak. 70. hamarkadan erdi mailako zulo beltzak izar multzoen bihotzean zeudela suposatzen zen baina ez zen hipotesi hori baieztatzen zuen frogarik aurkitu. Beranduago, 2000. urteko behaketek galaxien erdiguneei ez zegozkien X izpi ultra-argitsuen existentzia frogatu zuten.
Vizcaínos
San Martín de Tours
Herriko parrokia eliza erromaniko ikusgarria da, San Martín de Tours izenekoa eta Monumentu Nazional Artistikotzat izendatua.
Zulo beltz
Zulo beltz supermasiboa
Galaxia tipiko baten masaren % 1 inguru biltzen dutenak dira, milioika eguzki-masa beraz. Jatorri ezberdinak izan ditzakete:
Zulo beltz supermasiboentzako baldintza egokiak galaxia batzuen erdigunean topa litezkeela pentsatzen da. Posible da guztiz ohikoak izatea ere, eta galaxia gehienen erdigunean zulo beltz supermasiboren bat egotea, baita gu gauden Esne Bidean ere.
Zulo beltz primarioak
Zulo beltz primarioek, mikro zulo beltz edo zulo beltz kuantikoak ere deituak, oso tamaina txikia dute. Big Bangean dute sorburua, hortik datorkie izena.
Behaketa
Teoriaren arabera ez dago zulo beltz batetik ihes egiteko adina abiadura duen partikularik, ezta argia bera ere; hori dela eta zulo beltzek ez dute beraien existentzia frogatzen duen aztarnarik igortzen. Halere zulo beltzak beraien inguruan gertatutako fenomenoei esker dira iragarriak: gravitational lensing («grabitazio lenteak») eta materiarik ez dagoela dirudien espazioaren inguruan orbitatzen duten izarrek salatzen dute zulo beltzen presentzia.
Behaketarako efekturik ikuserrazena materia zulo beltzera amiltzen denekoa dela suposatzen da, ura kanilatik behera doanean bezala, eta ikaragarri beroa den eta oso azkar biraka dabilen akrezio disko batean biltzen da irentsia izan aurretik. Diskoak ondoko eremuekin duen marruskadurak gune hori oso bero bilakatzen du eta X izpi kopuru handiak igortzen ditu. Marruskadura hau oso eragingarria da eta objektu baten masaren % 50 bilaka dezake erradiazio energia. Fusio nuklearrak berak ere masaren energiaren ehuneko oso txiki bat bakarrik bihur dezake erradiazio. Aurreikusitako beste efektu batzuk ere badira, partikula zorrotada estuak diskoaren ardatzetik erlatibitate-abiaduran irtetea kasu.
Halere, akrezio-disko, zorrotada eta orbitatzen duten objektuak ez dira zulo beltzen inguruan bakarrik topatzen, baita neutroi-izar bezalako objektuen inguruan ere, eta hauen inguruan objektuen dinamika zulo beltzen ingurukoaren oso antzekoa da, ikerkuntza esparru aktibo eta konplexuaren iturri, eremu magnetiko eta plasma fisikarekin zerikusia dutenetan. Horregatik, akrezio-disko eta orbita mugimenduen behaketak erdigunean masa jakin bateko objektu trinko bat dagoela adierazten du soilik, baina objektu horren jatorriaz ezer gutxi esaten digu. Objektu bat zulo beltz kontsideratzeak beste edozein objektu ezin litekeela horren masibo eta trinkoa onartzea dakar. Astrofisikari gehienek hori horrela dela onartzen dute, erlatibitate orokorraren arabera, nahikoa dentsitate duen edozein materia zulo beltz batean kolapsatuko dela.
Zulo beltz eta aipatutako beste objektu masibo trinkoen arteko alde behagarri bat, X izpien igorpenen erregulartasunean datza. Erakarria den edozein materiak aurretik erakarritakoarekin talka egingo du erlatibitate-abiaduran, X izpi eta beste erradiazio gogor batzuk igorriz modu ez erregularrean. Ondorioz, masa kontzentrazio trinko baten inguruan erradiazio irregular hauek aurkitzen ez baditugu, objektu hori zulo beltz kontsideratzen da, materiaren talka eragingo duen azalera ez duen objektua beraz.
Aztarnak
Gaur egun, zeharkako behaketa astronomikoen bidez lortutako zulo beltzen aztarna ugari daude, bi masa multzotan: izar masadun zulo beltzak eta zulo beltz supermasiboak.
Gainera masa ertaineko zulo beltzen aztarna batzuk ere badira. Zulo beltz horiek zulo beltz supermasiboak eratzearen eragile izan litezke.
Zulo beltzak izateko probabilitatea zuten objektuak tamaina eta abiadura egokiak zituen akrezio-diskoaren presentziagatik ziren identifikatuak, beste objektu trinkoen inguruan espero litekeen erupzio irregularren presentziarik gabe. Izar masadun zulo beltzak gama izpien leherketarekin erlazionaturik egon litezke, gama izpien leherketak supernoba eta zulo beltzak ez diren beste objektu batzuekin erlazionaturiko behaketetan bien arteko erlazioaren aukera murriztu arren.
Zulo beltzak izateko lehen hautagaiak 1960eko hamarkadan irrati-astronomoek aurkitutako nukleo galaktiko aktiboak eta quasarrak izan ziren.
1970eko hamarkadan, teoria horren onarpenak quasarrak urruneko galaxiak zirelako uste zabaldua desegin zuen, hau da, bertan behera geratu zen inongo mekanismo fisikok hain energia kopuru izugarria ezin duela sortu zioen ustea.
Gaur egungo fisikaren legeak zuzenak direla jotzen badugu, Sagittarius A* objektu astronomikotik unitate astronomiko gutxi batzuen barruan dauden izarren orbitak adierazten digu Esne Bidearen erdigunean dagoen objektua zulo beltz bat besterik ezin litekeela izan Sagittarius A* hori.
Gaur egun galaxia guztiek erdigunean zulo beltz supermasibo bat dutela uste da, eta honek galaxiako erdigunean dagoen gas eta hauts guztia irensten duela, erradiazio ikaragarria sortuz prozesuan. Inguruko masa guztia irentsitakoan jada ez du materia zorrotadarik jaurtitzen.
Honek azaltzen du zergatik ez dagoen quasarrik gertu. Zergatiak argi ez dauden arren zulo beltzen hazkundea osagai esferikoa, galaxia eliptikoa edo espiral-galaxiaren bat-bateko hazkundearekin erlazionatzen da, bertan bizi baita. Interesgarria da nola ez dagoen zulo beltz supermasiboen existentziaren ziurtasunik globular cluster delakoen erdigunean, horiek galaxietatik arras ezberdinak direla adieraziz.
Zulo beltzak gaur egun
Zulo beltzak deskribatzeko bi teoria posible daude: kuantika eta erlatibitatea. Mekanika kuantikoak gauza txikien izaera azaltzen du eta erlatibitate orokorrak gauza pisutsuen izaera. Bi teoriak ez dira bateragarriak, beraz zulo beltzen izaera deskribatzean kuantika erabili daiteke txikia izateagatik edo erlatbitatea pisutsua izateagatik. Fisika aurretuagoa izan arte ezin da fenomeno hau guztiz azaldu.
Azken aurkikuntzak
1995 urtean UCLA-ko ikertzaile talde batek zulo beltz super masiboen existentzia frogatu zuen ordenagailuan egindako simulazioen bidez. Kalkulu hauek eta gero, teknika aureratuak erabiliz, baieztatu zen gure galaxiaren zentrutik igortzen diren argi izpiak zerbaitek deformatzen zituela. Deformazio hori zulo beltz super masibo baten ondorio da, Sagittarius A* izenekoa. 2007-2008 urteetan experimentu batzuk egin ziren galaxiako erdigunean dagoen zulo beltz honen tamaina zehazteko, kalkulatu dute bere masa eguzkiarena baino 4.5 milio handiagoa dela eta 26000 argi urtetara dagoela. Gaur egun, zulo beltz hau ez da aktiboa bere inguruko materiaren zati handi bat kontsumitu duelako eta erradiazio kantitate handia emititzen duelako.
2004ean zulo beltz talde bat aurkitu zen, zulo beltzak unibertsoan nola banatzen diren hobeto ulertaraziz. Honek ikerlariak unibertsoan zulo beltzen kopurua berrikustera bultzatu ditu. Uste zena baina bost aldiz zulo beltz gehiago daudela pentsatzen da gaur egun.
2004ko uztailean astronomoek zulo beltz erraldoi bat aurkitu zuten, Q0906+6930, Hartz Nagusia konstelazioan dagoen galaxia urrun baten erdigunean. Aurkitutako zulo beltzaren tamaina eta aurreikusitako adinak unibertsoaren adina aurkitzen lagun dezakeen ezaugarriak ditu.
2004ko azaroan astronomo talde batek Sagittarius A*tik hiru argi urteetara orbitatzen ari den gure galaxiako lehen masa ertaineko zulo beltzaren aurkikuntzari buruzko informazioa azaldu zuten. 1300 eguzki-masa dituen masa ertaineko zulo beltz hau, zazpi izarreko taldearekin batera, galaxiaren erdiguneak banatutako izar masibo multzo baten hondakinak dira ziurrenik. Aurkikuntza honek zulo beltz supermasiboak ondoko zulo beltz txikiagoak eta izarrak irentsiz hazten direnaren ideia babestuko luke.
2005eko otsailean, SDSS J090745.0+24507 izar erraldoi urdina Esne Bidetik ihes abiaduraren bikoitzean (argi-abiaduraren 0.0022) urruntzen aurkitu zen. Izarraren bideak galaxiaren erdigunera garamatza. Bere abiadura handiak galaxiaren erdigunean zulo beltz supermasibo bat dagoelako hipotesia babesten du.
Lurreko partikula azeleragailuetan mikro zulo beltzaren eraketaren berri eman da, baina baieztatzeke dago oraindik. Beraz ez dago zulo beltz primarioentzako izangairik.
2016ko otsailaren 11an, LIGO behatokiak uhin grabitazionalen lehenengo behaketaren berri eman zuen. Jasotako datuen arabera uhin horiek bi zulo beltzen arteko talkaren ondorioz sortu ziren. Zulo beltz bat zuzenean detektatzen den lehenbiziko aldia da izan zen, ordu artekoak soilik zeharkako frogetatik ondorioztatu baitira.
2019ko apirilaren 10ean, Event Horizon Telescope-k (EHT-k) zulo beltz baten argazki bat egin zuen lehengo aldiz, M87 galaxiaren zentruan dagoen zulo beltz super masiboaren argazkia hain zuzen.
Stavkirke
Stavkirke norvegierazko hitza da, Erdi Aroa n Iparraldeko Europa osoan ohikoak ziren baina gaur ia Norvegian bakarrik dauden zurez ko kristau tenplu edo elizak izendatzeko erabilia. Mota horretako eraikin zaharrenek 800 urte baino gehiago dituzte.
Egun, Norvegian 28 stavkirkek zutik diraute; beste batek, Suedian; eta beste batek, Polonian (azken horrek norvegiar jatorria du). Ezagunenen artean, honako hauek daude:
Loisia
Loisia Frantziako udalerria da, Jura departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Loisia udalerrian erroldatutako biztanleak 178 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 108 etxebizitza zeuden, 78 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 105 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 78 etxebizitza nagusietatik 68 bere jabearen bizilekua ziren eta 10 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 36 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 109 ziren, horien artean 77 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 77 pertsona aktiboetatik 74 lanean zeuden (47 gizon eta 27 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Loisia udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 172,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.751 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 finantziazio enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Organogintza Oñatin
Sarrera
XVII. mendeko bigarren erdialdetik hasi ta XIX. mendeko erdialderaino, Oñatin organogintzako tailer bat egon zen jardunean (eta behar bada bat baino gehiago izan ziren), eta tailer honek entzute handiko organogileak eman zituen. Bi mende horietan izan ziren organogile gehienen artean familia lotura bat ematen zen, ta horregatik esan daiteke organogile hauen lanbidea, kasu honetan behintzat, famili-lanbidea izan zela.
Oñatiar hauen maisuak, ziurrenik, Arantzazu eta bertan izan ziren organogile handiak izango ziren. Arantzazuko organogileak (frantziskotarrak), lanbide horrek eskatzen zuen materialak eta jende aditua beharko zuten (egurra, eta sutegiak tutuak egiteko) eta Oñatik horretatik asko eskaintzen zuen. Eta jakina, frantziskotarrak esku-eskura zuten oñatiarrengana joko zuten laguntza eske. Garai horietan egin ziren edo konpondu ziren organo askotan agertzen dira aipamenak non esaten zen materiala Oñatitik zetorrela. Ondoren agertuko ditugu Oñatik organo eta organogileekin zuen harremana erakusten duten zenbait aipamen.
Carlos V.aren dokumentuen artean 1560. urtean, Pedro Ximenez Oñatikoa agertzen da klabikordio baten eta beste organo txiki baten prezioa finkatzen. 1605. urtean Vicente Aleman Oñate izeneko organogileak (Urduñakoa) Artziniegako lekaime Agustindarrentzako organoa egiteko kontratuan aipatzen da Oñatiko eta Segurako lekaimeentzat egindako organoa bezalakoa nahi zutela beraientzat ere. Bestalde, 1513. urtean Oñatiko Parrokiak bazuen organo bat, eta organistaren izena ere ezagutzen dugu: Juan Abad Garagaltzakoa.
Arantzazuko organogileak
XVII. mendean Arantzazun baditugu organogile batzuk: Pedro Arkaute (Bermeokoa), 1621ean Bermeotik Arantzazura etorri zen musika-kapera sortzeko asmoz. 1626. urtean Bidaurretarako organo bat egin zuen bere ilobak lagunduta. Arantzazuko organoaren konponketa batzuetan ere bera agertzen da. 1647-1648 urteetan Arantzazun organo haundi bat egin zuen Jacinto del Rio izeneko organogile handiak.
Zeraingo Juan Bautista de Telleria organogilea Arantzazun jaio zen, ama erromes joan zenean, eta Pedro Arkauterekin ikasi zuen organogintza (beharbada Jacinto del Rio-rekin ere bai). Telleriak egin zuen 1656. urtean Oñatiko Santa Anako komentuko organoa, eta Bergarako klarisena ere. Bidaurretako organoan Logroñon erositako dultzaina bat jarri zuen.
Fr. Joseph Etxeberria (Eibartarra) (?-1691) bere garaiko organogile garrantzitsuena izan zen. Iberiar penintsulan organo ugari ta garrantzitsuak egin zituen, hala nola, Eibarkoa (San Andres), Lekeitio, Bilbo, Santiago, Sto Domingo de la Calzada, Calahorra, Otxandio, Tolosa, Bergara, Alcalá de Henares (Madril), Arrasate (kontratuan organoa bere ikasle Oñatiko Joseph Etxeberriak egingo duela aipatzen da), ta Ziortza. Palentziako organoa egiten ari zela hil zen 1691. urtean eta Fr. Domingo de Agirrek (Lazkaokoa, eta hau ere entzute handiko organogilea izan zen) bukatu zuen. Besteak beste, Plasencia (Extremaduran), Valladolid, Jaca, Ampudia, Salamanca, Sevilla ta Cordobako organoak egin zituen. 1725. urtean hil zen, Sevillako Katedraleko organoa egiten hasteko zenean.
Oñatiko organogileak
Hona hemen, laburtuta, organogile oñatiar garrantzitsuenen zerrenda bat.
Joseph de Etxebarria (1643 - hila 1708 urtea baino beranduago), zarauztarra jaiotzez, 1672an oñatiko Katalina de Iransuegirekin ezkondu zen. Beharbada tailerra Berezao auzoan zegoen kokatua. Bere maisuarekin egindako organoak: Arrasate, Tolosa, Otxandio, Ziortza. Gero bere aldetik egin zituen beste batzuk, eta konponketa asko ere bai. 1708.urtean Burgoseko Katedraleko organoa egiteko eskatu zioen baina "zaharregia zegoela" ta ez zuen lana onartu. Garai honetan (1675) ere Joseph de Garate agertzen da, Oñatiko orgaogilea, Urretxuko organoan konponketa garrantzitsu bat egiten.
Antonio eta Joseph Antonio Balzategi. Aita-semeak. Aitak Abadiñon eta Azpeitiko Soreasun egin zituen organo berriak, ta zenbait konponketa garrantzitsu ere, eta gainera peritu lanak ere egin zituen beste organogile batzuek egindako organoak aztertuz. 1734an hil zen. Jose Antonio semeak konponketa garrantzitsuak egin zituen, ta bereziki aipatzekoa Haroko organoan egin zuena. 1742an hil zen. Lorenzo Arrazola Ugartondo (1714 – 1788). Antonio Balzategirekin ikasi zuen. 1746an bere alabarekin ezkondu zen ("ahalordez"), Diman zegoenean organo berria jartzen. Galdakaoko ta  Mungiako organoak ere egin zituen. 1748.urtean erditzearen ondorioz, emaztea ta seme jaioberria hil ziren, eta Lorenzo berriro ezkondu zen Josepha Olalde Oruesagastirekin. Honekin 3 seme-alaba izan zituen, Angela (1749), Melchora (1752) eta Santiago Lorenzo (1754). Bere lehenengo emaztearekin auzia izan zuen, baina ondo konpondu ziren, eta horren ondorioz bere eskura pasatu zen organogintzako tailerra. Orduñarako organo txiki bat egin zuen ("realejo" deritzana) eta organo berriak Zeberio-Olabarrietan, Portugaleten, Itziarren, Ataunen (1761), Gautegiz-Arteagan (gaur egun Busturian dagoena), Santanderreko Katedralean, eta Navaridasen bere suhiarekin. 1782an Agustina Benituarekin ezkondu zen (bere suhiaren amarekin) ziurrenik oinordetza kontuak zirela eta.
Joseph Antonio Albisua (1751-1799). Bergaran jaioa. 1768an Elgoibarreko neska batek auzitara eroan zuen bien arteko semea zela-ta, baina, urte berean Angela Arrazolarekin ezkondu zen, Lorenzoren alabarekin, eta 3 seme-alaba izan zituzten, Pedro Pablo, Antonia Vicenta eta Joseph Santiago. Organo berriak egin zituen: Zornotzan, Muxikan, Abalosen, Markina-Etxebarrian, eta konponketa garrantzitsuak ere egin zituen Oñati eta Tolosako organoetan. 1785.urtean Madrileko egunkarietan organogile honi buruz erreferentzia garrantzitsu bat agertzen da. Egunkarian diote oñatiar honek organoan gauza garrantzitsu bat asmatu duela, mugimendu txiki batekin tonoerdi igotzeko edota jaisteko aukera. Asmakuntza garrantzitsua jotzen dute. Gasteizera joan zen bizitzera eta han hil zen. Pedro Pablo bere semeak jarraitu zuen organogile lanetan eta Gabirikoa egin zuen 1804an.