cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Birika
Garrantzi klinikoa
Birikako enbolismo bat odolbildu bat da birikako arteriatan. Enbolia behienak sortzen dira hankako zain sakonetako tronbosiak direla eta. Birikako enbolismoak ikertu daitezke bentilazio/perfusio eskaner bat erabilita, CT eskaner bat erabilita edo D-dimer moduko odol analisiak eginez. Birikako hipertentsioak odol-presioaren gorakada bat deskribatzen du biriketako arteriaren hasieran; jatorri ezberdinak izan ditzake. Beste kondizio arraroago batzuek ere biriketako odol jarioan eragina izan dezakete, adibidez granulomatosia poliangiitisarekin, birika eta giltzurruneko kapilaren hantura eragiten duena.
Birikako kontusio bat toraxeko trauma batek sortutako zauria da. Odol-galtzea ematen da albeolotan, eta likidoak arnasketa zaildu dezake. Pleuran dauden fluidoen konpresioak ere biriken gaitasuna murriztu dezake. Pneumotoraxean aireak zailtzen du biriken funtzionamendua eta hemotorax batean odolak. X-izpiak erabiliz ikertu daitezke, eta drainatzea eska dezake sendatzen den bitartean.
Asma, bronkitis kronikoa, bronkiektasia eta biriken obstrukzio kronikoaren gaixotasuna (COPD) arnasbideen buxaduraz sortzen diren gaixotasunak dira. Espirometriaren bidez aztertu eta diagnostikatu daitezke. Gaixotasun hauetako askoren agerpena murriztu daiteke erretzeari utziz edo hautsaren akaroak ekidinez; bronkodilatadoreak erabiliz, adibidez kortikoesteroideak, egoera hobetu daiteke. COPD eta enfisemaren arrazoietako bat erretzea da, eta bronkiektasiarenak kristal fibrosia. Asmaren arrazoi nagusia ezezaguna da.
Biriketako gaixotasun kronikoetako batzuek har daitekeen aire kopuruan eragina dute. Horietako batzuk dira biriketako fibrosia, birikaren hanturak denbora luzez irauten duenean. Fibrosiak ehunak eraldatzen ditu, ehun-konektibo fibrotsua sortuz. Ikazkinaren pneumokoniosia, gaixotasun autoimmunea edo sendagai bati erreakzioak sor dezake egoera hau.
Birikako minbiziak birikako ehunari eragin diezaioke, edo gorputzeko beste minbizi baten metastasiaren ondorioz. Bi tumore mota deskribatu dira, zelula-txikiei eragiten dioten edo ez dioten eragiten arabera. Minbizia izateko arrisku praktikarik handiena erretzea da. Minbizia CT eskanerra edo biopsia baten bidez detekta daiteke. Tumorea kentzeko aukera egon daiteke, edo bestela erradioterapia edo kimioterapia erabili.
Bi gaitzen elkarketa ematen da gaixotasun honetan; enfisema eta bronkitis kronikoa batera agertu ohi dira, hain zuzen.
Bi arazo horien larritasun maila desberdina izan daiteke, baita horrekin lotutako sintomak eta zailtasunak ere.
Arnasgorarekin batera albeoloetan gas elkartrukea eman ostean, ezinbestekoa da arnasbehera gertatzea eta barnean dagoen airea kanporatzea. Kanporaketa hori burutu ahal izateko bereziki garrantzitsua da bronkioek zein albeoloek izan ohi duten elastikotasuna. EPOC gaixotasunaren kasuan, berriz, arnas aparatuaren egitura horien hondaketaren ondorioz, albeoloetako zuntz elastikoak kaltetzen dira eta elastikotasuna galtzen dute. Beraz, airearekin asko zabaltzen dira, baina gero ezin dute hasierako forma berreskuratu, eta arnasbeheran ohikoa dena baino aire kantitate handiagoa geratzen da barnean pilatuta. Modu honetan, gero eta aire gehiago pilatzen da albeoloetan, eta, hortaz, anasgoran ez da aire berria sartzeko espazio nahikoa geratzen. Ondorioz, aire berriztapena ez da modu egokian ematen, azkenean arnasketaren funtzio okerra eraginda.
Beste animalia batzuk
Animalien birikak, inguru lurtarrera eta arnasketa aerobiora moldatutako organoak dira. Hauen funtzioa, airea biltegiratzea da, bertako oxigenoa iragazi eta xurgatu ahal izateko. Zakatz-arnasketa duten arrainek, energiaren % 20 gastatzen dute arnasketan; hegaztiek eta ugaztunek aldiz, % 2 bakarrik. Izan ere, hegazti eta ugaztunen metabolismoa askoz handiagoa da eta, beraz, maiz elikatzeko beharra dute.
Hegaztiak
Hegaztiek, birikak erabiltzen dituzte airea hartzeko eta aire-zakuei airea emateko. Aire-zakuak, birikei konektatuta dauden airez betetako poltsa handiak dira eta hegaztien erraietatik edota hezurren barnealdetik zabaltzen dira. Aire-zakuek, gorputzeko gehiegizko beroa gutxitzen dute hozgarri moduan jokatuz. Gainera, ez dute odol-hodirik eta, beraz, odolarekin gas-trukea ez da bertan gertatzen, biriketan baizik.
Hegaztien birikek, albeoloak izan beharrean, parabronkio izeneko paraleloki kokatutako hodiak dituzte. Parabronkioek, hematosia burutzeko kapilarrak dituzte eta bertan, arnasgoran eta arnasbeheran gas-trukea ematen da.
Bestalde, hegaztien biriken efizientzia, beste animalia batzuekin alderatuta, askoz handiagoa da; izan ere, aire-fluxua norabide bakarrekoa da eta ez da aire-hondakinik geratzen. Arnastutako airea, trakeatik bronkioetara garraiatzen da eta, gero, bronkioetatik biriketan dauden parabronkioetara. Aipatzekoa da bronkioetan, hegaztien kantua ahalbidetzen duen siringe izeneko organoa dagoela.
Narrastiak
Narrasti guztiek birikak erabiltzen dituzte arnasketarako. Biriketan, trenkadak dituzte, gas-trukerako azalera handiagoa, eta eraginkortasun handiagoa ematen dizkiotenak. Tuatara, suge eta hainbat sugandiletan, birikek egitura sinpleagoa dute, ohiko anfibioek duten egituraren antzekoa.
Sugeek eta gorputz-adarrik gabeko sugandilek eskuineko birika baino ez dute izaten, ezkerrekoa murriztuta edo desagertua egoten baita. Beste zenbait anfibiok, aldiz, ezkerreko birika izaten dute garatuta eta eskuinekoa murriztuta.
Krokodiloek eta zenbait sugandilek hegaztien antzeko birikak garatu dituzte, aire-zakuak eta aire-fluxu aldebakarrekoa dituztenak. Dortokek, adibidez, arnasketarako birikak erabiltzeaz gain, kloakaren bidez, uretan disolbatuta dagoen oxigenoa har dezakete.
Anfibioak
Anfibioek, larruazal edota biriken bidez egiten dute gas-trukea. Bi birika dituzte, baina oso txikiak dira eta ez dira oso eraginkorrak. Anfibioek duten eskaera metabolikoa txikia da eta larruazalaren bidez erraztasunez eskura dezakete karbono dioxidoa nahiz oxigenoa. Anfibioek positiboa den presio sistema erabiltzen dute airea biriketara bideratzeko. Hau beste ornodun batzuekiko bereizgarria da; izan ere, goiko mailetan dauden ornodunek negatiboa den presio sistema erabiltzen dute arnasketa burutzeko. Anfibioek burutzen duten aho-ponpaketan, ahoaren beheko atala beheratu egiten da eta aho-barrunbea airez betetzen da. Ondoren, eztarriko muskuluek presioa egiten dute burezurraren beheko aldearen aurka eta horri esker, airea biriketara bideratzen da.
Arrabio gehienak birika gabekoak dira eta beraien larruazalaren bidez arnasten dute. Honek beraien tamaina mugatzen du, tamaina txikia dute eta filiformeak dira; hau da, hari itxurakoak. Bi ezaugarri horiei esker, larruazalaren azalera maximizatzea lortzen da.
Anfibioen birikek septu edo trenkada izeneko hainbat barne-pareta estu izaten dituzte, ehun leunez inguratuta daudenak. Horiei esker ,arnas azalera emendatzea lortzen da eta birikei abaraska edo ezti-orraze itxura ematen diete.
Arrain pulmonatuak
Arrain pulmonatuek, anfibioek bezala, larruazal edota biriken bidez egiten dute gas-trukea. Zenbait arrain pulmonatuk birika bakarra izaten dute, baina beste batzuek bi birika izaten dituzte. Birika horiek gorputzaren goiko aldean kokatzen dira, baina uste da birikak jatorriz gorputzaren alde bentralean garatu zirela beste ornodun batzuetan bezala.
Ornogabeak
Zenbait ornogabek arnasketarako biriken antzeko egiturak dituzte, baina egitura horiek eboluzio aldetik, ez dute ornodunen birikekin harremanik. Armiarma eta eskorpioi bezalako zenbait araknidok, gas-trukaketarako liburu-birika izeneko egiturak dituzte. Zenbait armiarma espeziek lau liburu-birika pare izaten dituzten, baina gehienek bi pare izaten dituzte. Eskorpioiek espirakuluak izaten dituzte gorputzaren inguruan, aire sarrera ahalbidetzeko.
Koko frutako karramarroak birika brankiostegalak erabiltzen ditu arnasketarako. Aipatutako karramarroak, lehortarrak dira eta ezin dute igeri egin. Hala ere, lurrean arnastu dezakete eta ur azpian arnasarik hartu gabe egon daitezke. Birika brankiostegalak bizimodu akuatikotik bizimodu lehortarrerako aldaketari aurre egiteko garatu dira.
Pulmonatuak, lur barraskiloak eta bareak dira, eta birika sinpleak izateaz gain, pneumostoma izeneko zuloa daukate eta honi esker, atmosferako airea eskuratzen dute birika barrunbera bideratzeko.
Jatorri ebolutiboa
Gaur egungo lehorreko ornodunen birikak eta arrainen aire puxikak, zaku sinpleetatik abiatuta sortu zirela uste da. Egitura horiek, lehenik eta behin, arrain hezurdunetan garatu ziren. Hegal erradialak dituzten arrainetan, zakuak aire puxika itxietatik abiatuta eboluzionatu ziren, beste zenbait arrain espezietan (amuarraina, karpa, aingira), berriz, egitura ireki gisa mantendu dira. Bestetik, hegats lobulatuak zituzten arrainetatik abiatuta tetrapodo lehortarrak sortu ziren. Hortaz, ornodunen birikak arrainen gas puxiken homologoak dira, baina ez arrainen brankien homologoak.
Draguignan
Draguignan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2007an 37.117 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Draguignan udalerrian erroldatutako biztanleak 37.117 ziren. Familiak 15.544 ziren, horien artean 5.338 pertsona bakarrekoak ziren (2.026 bakarrik bizi ziren gizonak eta 3.312 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4.177 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4.350 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 1.679 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 17.588 etxebizitza zeuden, 15.954 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 449 bigarren erresidentzia ziren eta 1.185 hutsik zeuden. 7.193 etxeak ziren eta 10.307 apartamentuak ziren. 15.954 etxebizitza nagusietatik 8.073 bere jabearen bizilekua ziren, 7.369 alokairuan okupaturik zeuden eta 511 doan lagata zeuden; 928 etxek gela bat zuten, 2.164 etxek bi zituzten, 3.878 etxek hiru zituzten, 4.757 etxek lau zituzten eta 4.226 etxek bost zituzten. 9.707 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 7.914 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 5.404 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 24.018 ziren, horien artean 16.937 aktiboak ziren eta 7.081 inaktiboak ziren. 16.937 pertsona aktiboetatik 14.563 lanean zeuden (7.666 gizon eta 6.897 emakume) eta 2.375 langabezian zeuden (971 gizon eta 1.404 emakume). 7.081 pertsona inaktiboetatik 1.845 erretiraturik zeuden, 2.211 ikasten zeuden eta 3.025 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2.584 komertzioetatik, 24 erauzte enpresak ziren, 40 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 83 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 378 eraikuntza enpresak ziren, 647 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 35 garraio enpresak ziren, 131 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 43 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 117 finantziazio enpresak ziren, 161 higiezinen enpresak ziren, 344 zerbitzu enpresak ziren, 404 administrazio publikoko enpresak ziren eta 175 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 284 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 9 supermerkatuak, 3 brikolaje denda handika, 4 120 m2 baino gehiagoko dendak, 7 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 30 okindegiak, 20 harategiak, 1 arraindegi zen, 19 liburu dendak, 92 arropa dendak, 13 etxerako tresna dendak, 9 zapata-dendak, 13 elektrotresna dendak, 14 altzari dendak, 12 kirol-dendak, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 8 drogeria, 9 lurrin-dendak, 4 bitxi-dendak eta 15 lore-dendak ziren.
2000. urtean Draguignan udalerrian 124 nekazaritza-ustiategi zeuden, 175 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 tratamendu laburretarako ospitale, 2 iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, psikiatriko 1 bat, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 11 botika eta 5 anbulantzia zegoen.
2009an 10 haur-eskola eta 15 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Draguignan udalerrian 4 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 2 hezkuntza orokorreko lizeo eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 2.344 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 1.548 eta lizeo teknologikoetan 852.
Draguignan udalerrian 2 goi-mailako hezkuntza ez-unibertsitarioko zentroak zeuden, horietatik1 osasun-formakuntzako zentroa eta 1 bestelako formakuntzazentroa.3 Unibertsitate zentroak zeuden, horietatik 1 Unibertsitate mailako formakuntza eta ikerketa unitate bat zen, eta 2 unibertsitate-insitutoak ziren.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Giltza zabalgarri
Giltza zabalgarria edo giltza ingelesa azkoin eta torlojuak laxatu edo estutzeko erabiltzen den lanabes edo tresna da. Giltza zabalgarriaren irekiera doigarria da (buru mugikor bat du), honek neurri ezberdinetako torlojuentzat egoki bilakatzen du, ezaugarri honek gainontzeko giltzetatik ezberdintzen du, azken horiek neurri finkoa baitute.
Giltza zabalgarri edo "giltza ingeles" mota ugari daude, falkadun giltzetatik hasita (hauen burua mailu baten bidez doitzen da), hari bidez doitzen diren giltza modernoetaraino daudelarik.
Inork ez daki zehazki tresna hau nork asmatu zuen, baina lehenengo giltza doigarriak Edwin Beard Budding (1795-1846) ingelesak garatu zituen; torlojuaren falka doigarrirako akoplamendua Enköping hiriko errementaria zen Johan Petter Johansson suediarrari egotzi izan zaio, honek bere asmakuntza 1892an patentatu zuen. Sarritan bere lanbidean jardunean ari zela giltza finko, astun eta handi ugari bereganatzeko beharrean aurkitzen zen. Honela doigarria izango zen giltza baten beharra gaur egun munduan erabilienetakoa den tresnan zehaztu zen.
Suediar giltza ere deitu ohi da, edota Bahco soilik, hau baitzen Johanssonek sortutako lantegiaren izena, gaur egun Europako garrantzitsuenetakoa dena.
Rotello
Rotello Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rotellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chavagnes-en-Paillers
Chavagnes-en-Paillers Frantziako udalerri bat da, Vendée departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.294 etxebizitza zeuden, 1.218 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 52 hutsik zeuden. 1.185 etxeak ziren eta 105 apartamentuak ziren. 1.218 etxebizitza nagusietatik 943 bere jabearen bizilekua ziren, 257 alokairuan okupaturik zeuden eta 19 doan lagata zeuden; 19 etxek gela bat zuten, 61 etxek bi zituzten, 175 etxek hiru zituzten, 325 etxek lau zituzten eta 639 etxek bost zituzten. 1.006 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 498 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 631 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.959 ziren, horien artean 1.530 aktiboak ziren eta 429 inaktiboak ziren. 1.530 pertsona aktiboetatik 1.476 lanean zeuden (833 gizon eta 643 emakume) eta 55 langabezian zeuden (21 gizon eta 34 emakume). 429 pertsona inaktiboetatik 190 erretiraturik zeuden, 133 ikasten zeuden eta 106 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chavagnes-en-Paillers udalerrian 1.259 unitate fiskal zeuden, 3.220,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.616 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 111 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 10 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 21 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 12 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 40 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 banku bulegoak, 2 funerariak, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 5 igeltseroak, 5 margolariak, 4 zurginak, 2 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 4 ile apaindegiak, 3 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Chavagnes-en-Paillers udalerrian 98 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.264 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Chavagnes-en-Paillers udalerrian1 Bigarren Hezkuntzako ikastetxea eta 1hezkuntza orokorreko lizeoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 343 ikasle zeuden eta hezkuntza orokorreko lizeoetan 23.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Carmen Boza
Carmen Boza Tomillero (La Línea de la Concepción, Cádiz, 1987ko uztailaren 24a) cadiztar abeslari eta konpositorea da.
Hasierak
Harrezkeroztik, bere musika kantautoreen lokal txikietan hasi zen entzuten, hala nola La botica aretoan, PayPay aretoan, Galileo Galilei aretoan, eta Fnac aretoetan kontzertuak ematen.
Diskoak
2011n, "Lapislázuli" izeneko lehen diskoa argitaratu zuen, hamaika gaiz osatua, Román Méndezen laguntzarekin, Miss Cafeinaren bateriarekin.
Musikatik bizi zitekeela ikusita, Gibraltarreko lana utzi zuen Alcantarillara bizitzera joateko.
2012an, bere etxean grabatutako album batean bildu zituen ordura arte Youtube @rollitosdeudaberriko kanalean igo zituen abesti guztiak, eta sarean doan argitaratu zituen.
2015ean, "Ispiluen Etxea" izeneko bigarren albuma argitaratu zuen. Horretarako, abeslari berak crowfunding-kanpaina bati ekin zion, eta arrakasta handia izan zuen jarraitzaileen artean; izan ere, hasieran eskatzen zuen 10.000 euroak baino hiru aldiz gehiago lortu zuen.
Zuketa eta xuketa
Zuketa eta xuketa euskararen hizkera alokutiboetako bat dira: hor, eztabadan ez bezala, hiztunak bere hizketan solaskidea sartzen du. Zukako eta xukako adizki alokutiboak ekialdeko euskalkietan erabiltzen dira. Hona hemen adibide batzuk:
Zuketa eta xuketa, euskalkietan egun
Xabier Alberdik eta beste batzuek 2000. urtearen inguruan egindako inkesten arabera, zukako tratamendu alokutiboari ondo eusten zaio zaharren artean; ez da gauza bera gertatzen, ordea, gazteen artean eta are gutxiago euskaraz alfabetatutako gazteen artean. Zukako hizkera atzeraka dabil Nafarroa Beherean, eta badirudi apurka-apurka eztabada nagusituz joango dela, zukako alokutiboa ordezkatzeraino. Izan ere, Luis Luziano Bonaparteri sinetsiz gero, XIX. mendearen hondarrean zukako tratamendua guztiz orokorra zen ekialdeko behe-nafarrera osoan, hain orokorra non eztabada ez baitzen erabiltzen bakanka baizik. Inkesten emaitzen arabera, eztabadak zuka ordezkatu bide du Donibane Garazi inguruan —ez Garazi osoan!— eta badirudi gainerako herri zukazaleetan ordezkatze-prozesu berbera hasita dagoela. Nahiko adierazgarria da herri guztietan (Gamarte, Amorotze, Gamue, Bardoze, Beskoitze, Mugerre, Urketa eta Donaixti-Ibarre) zuka aritzen ez den lekukoren bat —nor, eta denetarik gazteena, gehienetan— aurkitu izana.
Carmen Boza
Diskoak
2018an, La Caja Negra izeneko hirugarren diskoa argitaratu zuen. Bederatzi kanta konposatu, ekoitzi eta moldatu zituen, Román Méndez baterian eta Estefanía Gómez bajoan zituela. Formatu fisikoaren diseinua Anabel Perujo artistak egin zuen. Fisikoki eta digitalki argitaratu eta lehen astean, Espainian gehien saltzen zen bigarren diskoa izan zen, Arctic Monkeys-en atzetik.
Zirkuko funanbulisten taldeko kide izan zen.
Zuketa eta xuketa
Zuketa eta xuketa, euskalkietan egun
Halaber, zuka alokutiboa erronkarierara ere hedaturik zegoen, hainbeste, non ikertzaile batzuek lan neketsua izan baitzuten eztabadakako aditz-jokoa biltzeko. Aski da Erizkizundi Irukoitzako Uztarroze eta Urzainkiko emaitzak arakatzea, zailtasun horretaz ohartzeko.
Mario Mendoza (idazlea)
Biografia
Mario Mendoza Bogotan jaio zen 1964ko urtarrilaren 10ean. Simon Tebcheranny libanoarraren (libanoar kristaua) aitaldeko ondorengoa da. Libanoarra Kolonbiara iritsi zen Libanoko jazarpenetik ihes egiteko. Iritsi zenean, indarkeria bipartita herrialdean gertatzen ari zela ikusi zuen. Jazarriko ote zuten beldur, Simon Tebcherannyk Mendozako abizena aldatu zuen. Izen horretatik hartuko zuen oinordetzan idazleak. Refous Ikastetxea amaitu ondoren, Bogotako Pontificia Universidad Javerianan sartu zen. Han goi-mailako ikasketak egin zituen eta gero Latinoamerikako literaturako lizentziatura lortu zuen.
Baina beti izan du lotura estua bere jaioterriarekin, Mario Mendozak behin baino gehiagotan gurutzatu zuen Atlantikoa, adibidez Toledora joan zenean, Ortega eta Gasset Fundazioaren literatura hispanoamerikarreko ikastaroetara joateko eta Israelera joateko. Han bizi izan zen Hof Ashkelon, planetako eremu arriskutsuenetako batean. Bidaia horren ondoren, artikuluak argitaratzen hasi zen Kolonbiako egunkari eta aldizkarietan. 1997ko udazkenean James Madison Unibertsitatean lan egin zuen (Harrisonburg, Virginia, Estatu Batuak).
Literatura ikasi eta pedagogo lanetan aritu ondoren, Mendozak bere lehen eleberria argitaratu zuen 1992an: "La ciudad de los umbrales". Bere karrera literarioa irakaskuntzarekin eta hainbat kultura-komunikabidetako lankidetzarekin konbinatu zuen, hala nola egunkariak eta aldizkariak, besteak beste, Bacánika aldizkaria eta El Tiempo.
Satanás (Satanás) eleberriari esker, Seix Barral argitaletxearen Liburutegi Laburraren Saria jaso zuen 2002an.
Angelo Sodano
1950an apaiztu zen. Ondoren, teologia ikasi zuen Gegroriotar Pontifize-Unibertsitatean, eta zuzenbide kanonikoa Lateraneko Pontifize-Unibertsitatean.
2005etik 2019ra Kolegio Kardenalizioko dekanoa izan zen.
Nemesio Zúñiga Cazorla
Nemesio Zúñiga Cazorla (San Salvador, Calca Probintzia, Cusco departamendua, Peru, abenduaren 19, 1895 - Urubamba, Peru, urtarrilaren 13, 1964 ) Peruko apaiz katoliko eta antzerkigile bat izan zen, inken denboran girotutako berrogei kitxua drama kitxuaz idatzi zituena.
Biografia
Nemesio Zúñiga Cazorla bere aita Mariano Zúñigaren ganadutegian hazi zen Lares haranean. Calcako oinarrizko eskolara joan zen eta geroago San Francisco del Cuzco ikastetxera. 1910ean anaia postulantea izan zen unibertsitate berean. Cuzco-ko San Antonio Abad- eko seminarioan sartu zen.
Cuzcon idatzi zituen, besteak beste, Pitusira dramak eta, 1915ean, Ccore Chchuspe (Urrezko eulia, Qurich'uspi kitxua modernoan, protagonistaren izena dena), Inocencio Mamani antzerkigileak ere irudikatutako pieza Punon.
Zúñigak Compañía Nacional Dramática Incaica konpainia sortu eta zuzendu zuen, Compañía Dramática Incaica Cuzco ere deitua, Limako eta Peruko beste zenbait hiritan eta Bolivian (1917), Txilen eta Argentinan antzerki lanak antzezten zituena, besteak beste, Luis Ochoaren Chuqui-illa. 1920ko ekainaren 16an, José Félix Silva Ayalaren Yahuar Huaccac (Yawarwaqaq) edo indiar espektroa drama antzeztu zuten Callao Udal Antzokian (Vadell antzokia). 1930ean Urubambako parroko izendatu zuten, alkate ere bera izan zen eta klase ertaineko jendez osatutako antzerki konpainia sortu zuen. Kitxuaz idatzi zituen drama berriak, hala nola Catacha (1930) eta Ttica hina (1934).
1935-1937 bitartean Canchis probintziako San Pabloko apaiza izan zen eta geroago Urubamba herrira itzuli zen, eta han egon zen 1964an hil zen arte.
Zúñigak irudikatutako drametako gaiak eduki katoliko eta incak zituzten, horien artean Gabonak, Aste Santua eta Ollantay drama kitxua klasikoa. César Itier-en arabera, Nemesio Zúñiga Cazorla bere garaiko Cuzco-ko antzerkigile gehienengandik bereizi zen eta kitxuaz idatzi zuen, jende xumeari zuzendu zitzaiolako, horregatik bere kide batzuek baztertu zuten. Bestalde, bere garaiko kitxuaren antzerkigile arrakastatsuena izan zen, publiko zabalagatik.
Darwin (sistema eragilea)
Lizentzia
2003ko uztailean, Applek Darwin kaleratu zuen Apple Public Source License (APSL) 2.0 bertsioaren azpian, Software Librearen Fundazioak (FSF) GNU Lizentzia Publiko Orokorrarekin bateragarria ez den software librearen lizentzia gisa sailkatzen du. Aurreko bertsioak APSL lizentziaren aurreko bertsio baten azpian argitaratu ziren, eta horrek ez zuen software librearen FSFren definizioa betetzen, nahiz eta Iturburu Irekiaren definizioaren baldintzak betetzen zituen.
Eratorritako proiektuak
Darwinen software librearen hasierako izaera dela eta, sistema eragilea aldatu edo hobetzea helburu duten proiektuak egon dira.
Montboillon
Montboillon Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 114 etxebizitza zeuden, 100 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 98 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 100 etxebizitza nagusietatik 78 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 10 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 68 etxek bost zituzten. 90 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 171 ziren, horien artean 129 aktiboak ziren eta 42 inaktiboak ziren. 129 pertsona aktiboetatik 117 lanean zeuden (64 gizon eta 53 emakume) eta 12 langabezian zeuden (3 gizon eta 9 emakume). 42 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montboillon udalerrian 98 unitate fiskal zeuden, 256,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.794 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 3 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Černiv
Černiv Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 156 biztanle ditu eta 3,17 kilometro koadroko azalera. Litoměřiceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1404 urtean egin zen.
Piramide karratu
Geometrian, piramide karratua poliedro bat da, oinarrian karratu bat eta beste aurpegiak triangeluarrak dituena. Alde triangeluarrek erpin bat partekatzen dute, goierpin deiturikoa; erpin hori ez dago oinarriaren plano berean.
Johnson-en solidoak (J1)
Piramidearen alboko aurpegi guztiak triangelu aldeberdinak badira, piramidea Johnsonen solidoetako bat da (J1). Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.
Beste piramide karratu batzuk
Beste piramide karratu batzuetan, alboko aurpegiak triangelu isoszeleak dira.
Orokorrean, l oinarriko aldearen luzera eta h garaiera badira, piramidearen gainazalaren azalera eta bolumena honela kalkula daitezke:
Poliedro duala
Piramide karratua, topologikoki, poliedro autoduala da.
Avoine (Orne)
Avoine Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Avoine udalerrian erroldatutako biztanleak 245 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 119 etxebizitza zeuden, 101 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 112 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 101 etxebizitza nagusietatik 79 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 76 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 50 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 162 ziren, horien artean 133 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 133 pertsona aktiboetatik 126 lanean zeuden (69 gizon eta 57 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Villanueva de Ávila
Villanueva de Ávila Ávilako udalerria da.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 259 biztanle zituen.
Brandon (Iowa)
Brandon Iowako hiri bat da. Buchanan konderrian kokatua dago. 2010ean 309 biztanle zituen, 0.82 kilometro koadrotan banatuta.
Hongshan Barrutia
Hongshan Barrutia (txinera sinplifikatuz: 洪山区; pinyineraz: Hóngshān Qū), Wuhan osatzen duten barrutietako bat da. 2005eko erroldaren arabera, 720.000 biztanle bizi ziren 509,0 kilometro koadroko azaleran.
Szczerców udalerria
Szczerców Poloniako Lodzeko voivoderriko landa-udalerri bat da, Bełchatów barrutian kokatuta. 128,95 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8134 biztanle zituen.
Bella Vista (Itapúa)
Bella Vista Paraguaiko udalerri bat da, Itapúako departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 13873 biztanle zituen.
Violetaren martxa
Violetaren martxa euskal abesti herrikoia da. Doinua herrikoia da, Violeta Parrak konposatua. Hitzak eta moldaketak Oskorri taldeko Natxo de Felipek Violeta parraren omenez egindakoak.
Bertsioak
Oskorriren lehenengo bertsioa 1980. urtean Elkar diskoetxean Xoxoa zigiluarekin argitaratutako Plazarik plaza diskoan kaleratu zuten. Aingeru Bergizes (baxua) eta Jose Manuel Cacho (biolina) sartu ziren Oskorri taldean Plazarik plaza disko hori grabatzeko. Oskorriren arrakasta masiboaren diskoa izan zen. Taldearen sonoritatearen hainbat ezaugarri nagusi agertu ziren disko horretan: Balada gozoak zein dantzarako kantu arinak egiteko gaitasuna, ironia eta umorearen erabilera kritikoa, folklorearen irakurketa berritzailea eta tresna elektrikoek jantzitako sonoritate gehienbat akustikoa. Disko berean agertu ziren beste zazpi kantak ere oso ezagun bihurtu ziren: Gaztelugatxe, Tirauki, Violetaren martxa, Basa andere, Zortziko berri bat, Etxahun, eta Kaio luma zikina.
1984an bigarren bertsio bat argitaratu zuen Oskorrik Alemania euskaraz diskoan.
1996an Oskorriren 25. urteurrenean Patrick Vaillant okzitaniar musikariarekin beste bertsio bat grabatu.
Hitzak
Bertsoek Violetaren omenez eginda daude. Alaiak dira "Gure Violeta maitea dantzan egizu martxea, lehen eskuineko hankea, bai eta gero bestea.... Violeta Parra laguna kantari oso ezaguna, gaurtik erdi euskalduna, da soinu hau egin duna".
1996an Oskorriren 25. urteurrenean Patrick Vaillant okzitaniar musikariak bigarren bertsoa okzitanieraz kantatu zuen berak egokitutako hitzen bertsioa, honela:
Anomaloglossus lacrimosus
Anomaloglossus lacrimosus Anomaloglossus generoko animalia da. Anfibioen barruko Aromobatidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Heilwood (Pennsylvania)
Heilwood Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Indiana konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Szczucin udalerria
Szczucin Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Dąbrowa barrutian kokatuta. 119,48 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 13189 biztanle zituen.
Sivry-Ante
Sivry-Ante Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sivry-Ante udalerrian erroldatutako biztanleak 180 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 15 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 34 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 23 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Černolice
Černolice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 450 biztanle ditu eta 3.18 kilometro koadroko azalera. Prague-West barrutian dago.
Sivry-Ante
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 93 etxebizitza zeuden, 77 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 91 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 77 etxebizitza nagusietatik 62 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 6 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 56 etxek bost zituzten. 56 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 32 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Černolice
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1307 urtean egin zen.
Sivry-Ante
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 115 ziren, horien artean 92 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 92 pertsona aktiboetatik 86 lanean zeuden (48 gizon eta 38 emakume) eta 6 langabezian zeuden (1 gizon eta 5 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sivry-Ante udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 178 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.466 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 2 argiketariak.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Starksia y-lineata
Starksia y-lineata Starksia generoko animalia da. Arrainen barruko Labrisomidae familian sailkatzen da.
Rufaida Al-Aslamia
Rufaida Al-Aslamia, Rufaida Al-Aslamiya edo Rufaydah bint Saad (رفيدة الأسلمية‎; ca. 620 edo 2 HA) mediku eta langile soziala zen, lehen emakumezko erizain musulmana eta lehen emakumezko zirujau bezala ezaguna Islamean.
Cambyretá
Cambyretá Paraguaiko udalerri bat da, Itapúako departamenduan kokatua. 2017ko estimazioen arabera 54038 biztanle zituen.
Sodio
Sodioa Na (Latinetik natrium) sinboloa duen elementu kimikoa da. Haren zenbaki atomikoa 11 da eta metal alkalinoa da, taula periodiko aren 1. taldean eta 3. periodoan kokatuta. Elementu bigun, zuri zilarkara eta oso erreaktiboa da; izan ere, bere azken geruzan elektroi bakar bat dauka eta oso erraz askatu dezake Na+ katioi a eratzeko. Isotopo egonkor bakarra dauka, 23Na. Lurrean aurkitu daitekeen 6. elementu ugariena da, eta aipatu bezala oso erreaktiboa da (potasio a baino gutxiago baina litio a baino gehiago): airearekin kontaktuan berehala oxidatzen da eta uretan oso erreaktiboa da. Ondorioz, naturan ezin daiteke bere egoera metalikoan aurkitu, batez ere konposatu ioniko moduan aurkezten delarik (feldespato ak, sodalita k, gatzetan…).
Ezaugarri nagusiak
Sodioa tenperatura eta presio estandarretan airetan oxigenoa rekin konbinatzen da, sodio oxido grisa-zurixka eratuz. Sodio metala mozteko erraza da, eta elektrizitatearen beroaren eroale ona da; haren balentzia geruzan elektroi bakarra du, lotura metaliko ahulak sortuz, elektroien mugimendu askea posiblea izanik.
Isotopoak
Sodioaren hogei isotopo ezagutzen dira, 23Na isotopo egonkor bakarra izanik. 23Na bi karbono atomoen fusioaren ondorioz sortzen da, izarretan gertatzen den karbonoa ren errekuntzan. Prozesu honek, 600 megakelvin baino tenperatura altuagoak behar ditu, eta izarrak gutxienez gure eguzkia baino 3 bider masa handiagoa izan behar du. Honez gain beste bi isotopo garrantzitsu daude, 22Na- a, zein 2.6 urteko erdi-bizitza duen eta 24Na, zeinak 15 orduko erdi bizitza dauka. Ezagutzen diren beste isotopo guztiak minutu bat baino gutxiagoko erdi-bizitza daukate.
Askotan istripu nuklear kritikoetan askatutako neutroi en erradiazioa odolean dauden 23Na atomo egonkorrak 24Na isotopo ez-egonkor bihurtu ditzake. Hau jakinda erradiazioa jasan duen biktima batean neutroien erradiazio kantitatea kalkula daiteke 24Na isotopoen kontzentrazioa erlatiboa 23Na-rekin konparatuz.
Brayton (Iowa)
Brayton Iowako hiri bat da. Audubon konderrian kokatua dago. 2010ean 128 biztanle zituen, 1.6 kilometro koadrotan banatuta.
Sodio
Propietate kimikoak
Sodio atomoak [Ne] 3s1 konfigurazio elektronikoa du, neon gas idealaren konfigurazio egonkorrenak baino elektroi bat gehiago. Halaber, lehen ionizazio energia ren balioa baxua da, 495,8 kJ/mol. Horregatik, sodioak balentzia-geruzan duen azken elektroia galtzeko joera handia dauka, Na+ karga positibodun katioia eratuz. Prozesu honek oso energia gutxi behar du gertatzeko, Na+ oso konfigurazio egonkorra lortzen duelako. Aldiz, bigarren elektroi bat galtzea askoz zailagoa da, bigarren ionizazio energiaren balioa oso altua baita, 4562 kJ/mol. Ondorioz, sodioak normalean Na+ katioiaz konposatu ionikoak eratzen ditu.
Andrzej Frycz Modrzewski
Andrzej Frycz Modrzewski (Andreas Fricius Modrevius; Wolbórz, Polonia, 1503ko irailaren 20a - 1572ko udazkena) poloniar teologoa eta idazlea izan zen.
Sodio
Propietate kimikoak
Beraz, sodioaren oxidazio egoera arruntena +1 da. Sodio metala erreduzitzaile sendoa da, Na+/Na bikotearen erredukzio-potentzial estandarraren balioa -2,71 V izanik. Hala ere, potasioak eta litioak potentzial negatiboagoak dituzte, sodioa baino erreduzitzaile sendoagoak izanik.
Andrzej Frycz Modrzewski
Biografia
Humanista eta katolikoa zen. Katolikoek eta protestanteek elkarren artean harremanak izan behar zituztela uste zuen. 1543an, Lascius, sive de poena homicidii ("Laszio edo giza hilketaren zigorra") idatzi zuen, epaitegietan gertatzen ziren gorabeheren kontra. Commentariorum de Republica emendanda (1551, "Estatua zuzendu beharraz") ere idatzi zuen.
Somewhere Boy
Sinopsia
Haurra zela, ama auto istripu batean galdu zuen mutil gaztearen istorioa kontatzen du telesailak. Aitak etxean giltzapetu zuen, esanda kanpoko mundua bere ama euren albotik aldendu zuten tankerako munstroz beteta dagoela.
Sodio
Gatz eta oxidoak
Sodioak hamaika gatz eta oxido mota eratzen ditu, elementu honek eratzen dituen konposatu garrantzitsuenak izanik. Izan ere, beiragintza, papergintza eta ehungintza bezalako industrietan garrantzi komertzial izugarria daukate. Sodioak eratzen dituen gatz garrantzitsuenak sodio kloruroa (NaCl), sodio karbonatoa (Na2CO3), sodio hidrogenokarbonatoa (NaHCO3), sodio hidroxidoa (NaOH), sodio nitratoa (NaNO3), sodio tiosulfatoa (Na2S2O3*5H2O) eta boraxa (Na2B4O7*10H2O) dira. Konposatuetan, sodioa normalean lotura ionikoen bidez lotzen da urarekin eta anioi ekin, eta Lewis azido gogorra da.
Disoluzio akuosoak
Sodioaren gatzak solugarriak izaten dira; hala nola, halogenuro ak, sulfato ak, nitrato ak, kaboxilato ak eta karbonato ak. Hala ere, uretan ematen diren espezieak konplexu akuosoak izan ohi dira; hala nola, [Na(H2O)n]+. Ez da ohikoa hauspeatze zuzena ematea sodio gatzekin; izan ere, urarekiko afinitate handia izan ohi dute. Horregatik, sodio gatzak solido moduan isolatu ohi dira disolbatzaile organikoen bidez, etanol a adibidez. Sodio kontzentrazio baxuenak absortzio atomikoko espektrometriaren (AA) bitartez edota ioi elektrodo selektiboaren potentziometria tekniken bidez determina daitezke.
Koordinazio konposatuak
Beste metal alkalinoak bezala, sodioa amoniako eta zenbait amin etan disolbatzen da disoluzio koloretsuak emateko; ondoren baporizazioa ematean sodioaren kristal disdiratsuak emanez. Disoluzioak koordinazio konplexu bitxiak eratzen dituzte, hala nola, [Na(NH3)6]+. Horrez gain, beste konposatu batzuekin ere era ditzake beste zenbait konplexu berezi; hala nola, eter rekin, kriptano ekin eta beste ligando batzuekin ere.
Konposatu organometalikoak
Sodio eta karbonoren arteko lotura polartasun handiko lotura izanik, karbanioi en (gatzak + anioi organikoak) iturritzat erabili ahal dira. Sodioak duen tamainu handiagatik baita polartasun txikiarengatik, anioi erradikal handiak, aromatikoa k eta polarizagarritasunak egonkortu ditzake; adibidez sodio naftalenuro aren kasuan, erreduzitzaile ona dena.
Konposatu intermetalikoak
Sodioak metal askorekin sor ditzake aleazio desberdinak; hala nola, potasio, kaltzio, berun eta 11. eta 12. taldeko elementuekin. Potasioarekin sortutako aleazioa likidoa da ingurune tenperaturan eta eroale termiko ona da. KNa2 eta NaK era ditzake. Kaltzioa ez da oso solugarria sodioan, soilik egoera likidoan daudenean.
Berunarekin aleazio ugari sor daitezke, eta metodo desberdinak daude horretarako; hala nola; biak batera urtzea edota sodioa elektrilitikoki berun katodo batean   jartzea. Hauez gain, urrea rekin (NaAu2) eta zilar rarekin (NaAg2) ere aleazioak posible dira.
Historia
Giza metabolismo rako duen garrantziagatik, sodio gatzak urte askotan merkatal produktu ugarienetarikoak izan dira, eta Erdi Aroa n zehar sodanum izeneko gatz bat buruko minerako sendagai moduan erabili zen. Bere izena aplikazio horretatik datorkio, Arabiako suda (buruko mina esan nahi duena) hitzetik.
Sodioa beti konposatu desberdinetan aurkitu izan da, eta ez zen 1807. urterarte noiz Sir Humphry Davy zientzialariak isolatzea lortu zuen, sodio hidroxidoaren elektrolisiaren bitartez. 1809an, Ludwig Wilhem Gilbert fisikari eta kimikari alemaniarrak Natronium eta Kalium izenak proposatu zituen sodio eta potasioarentzat, hurrenez hurren. Sodioaren laburdura kimikoa 1814.urtean argitaratu zen, Jöns Jakob Berzelius-en eskutik. Na laburdura latineko natrium hitzetik dator, egiptoko hizkeraren natron mineral ari erreferentzia egiten diona, sodio karbonato hidratatuaz osatuta dagoen gatz mineral naturala dena. 1860.urtean, Kirchhoff eta Bunsen sodioaren su garraren azterketa egin zuten, sodioaren garra hori kolorekoa zela ikasiz.
Produkzio komertziala
Sodio komertzializatu zen lehenengo aldia XIX.mendearen amaieran izan zen, 1100 °C-tan karbonato sodikoaren erredukzio karbotermikoaren ondorioz, aluminio a ekoizteko Deville prozesua ren lehenego pausuan:
Aluminioaren demanda handia zela bide, sodioa produzitzea beharrezkoa zen. Gaur egun komertzialki sintetizatzen da kloruro sodikoaren elektrolisitik, non NaCl kaltzio kloruroarerin nahasten den fusio tenperatura jaisteko asmoz.
Sodioa biltegiratzea eta garraiatzea ez da lan erreza, horregatik gas inerte z betetako atmosfera itxi batean gorde behar da oxidatu ez dadin.
Aplikazioak
Sodio metalikoak aplikazio ugari dituen arren, sodio konposatuenak garrantzi handienekoak dira. Izan ere, sodioaren oxidoak eta gatzak hainbat industrietan oso erabiliak dira, sodio hidroxidoa, sodio karbonatoa eta hidruro sodikoa, adibidez. Sodio metalikoa sodio borohidruro a sortzeko erabiltzen da, baita sodio azida (NaN3) eta trifenilfosfina sortzeko ere. Askotan aleazioetan aurkitzen da, eta metalak erreduzitzeko (titanio aren eta zirkoni oaren ekoizpenean) agente gisa erabiltzen da beste material batzuk eraginkorrak ez direnean. Honez gain, tetraetilberuna, beste gai organiko eta inorganiko ugari ekoizteko, eta polimerizazio en katalizatzaile moduan erabiltzen da.
Sodioa bere katioi eran dagoenean ioi-trukatzaile moduan erabiltzen da, gehienetan industriaren hondakin-uretan dauden metal astun ak erauzteko. Hauek, sodio katioiekin ordezkatzen dira, hauek ez baitira toxikoak.
Segurtasuna eta neurriak
Sodioak urarekin kontaktuan hidrogenoa (erregarria) sortzen du, eta sodio hidroxido kaustikoak eratzen ditu. Hauek jatean edo azalarekin kontaktuan egotean erredura larriak sortu daitezke. Sodioak airearekin kontaktuan egotean sua hartzen du. Hau ezin daiteke uretan oinarritutako su-itzalgailuekin itzali, soilik sutea areagotzen delako. Horrelako suteak itzaltzeko Met-L-X agenteak, edo Lith-X duten beste agente batzuk erabiltzen dira, grafito a, organofosfato gar moteltzaileak eta harea dutenak. Erreaktore nuklear retan suteak ez gertatzeko sodioa isolatu egiten da oxigenoaren presentziatik, gas inerteak erabiliz.
Mascarpone
Mascarpone, Italiako iparraldeko gazta-krema mota bat da. Behi esnez ekoizten da, zenbait substantzia azido gehituz, tartean limoi zukua, ozpina edo azido zitrikoa.
Jatorriz, Milan hiritik hegoaldera, Lodi eta Abbiategrasso udalerrien arteko eremuan ekoizten da.
Sandra Myers
Sandra Myers Brown (Little River, Kansas, 1961eko urtarrilaren 9a) estatubatuar jatorriko espainiar atleta ohia da. Musikologo eta politikari modura ere ibilitakoa, PP Espainiako alderdi politikoan, Madrilgo biltzarkide izanik.
Brontzezko domina lortu zuen 1991ko Munduko Atletismo Txapelketako 400 metroetan.
Espainiako atletismoko emakumezko lasterkari onena eta atleta onenetakotzat hartzen da. Espainiar nazionalitatea lortu aurretik Ameriketako Estatu Batuetako txapelduna izan zen 400 metroetan 1981an. Momentu berdinean 100m, 200m, 400m eta luzera jauzi ko errekorrak eduki zituen. Gaur egun, 2021eko otsailaren 9an, 100m, 200m eta 400m*ko errekorrak jarraitzen dute.
Villanueva del Aceral
Villanueva del Aceral Ávilako udalerria da, La Moraña eskualdean dagoena.
Caidian Barrutia
Caidian Barrutia (txinera sinplifikatuz: 蔡甸区; pinyineraz: Càidiàn Qū), Wuhan osatzen duten barrutietako bat da. 2005eko erroldaren arabera, 480.000 biztanle bizi ziren 1.094,0 kilometro koadroko azaleran.
Salcito
Salcito Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Callanthiidae
Callanthiidae arrain pertziformeen familia da, ekialdeko Atlantikoko, Indiako eta Ozeano Bareko itsasoetan bizi dena. .
Genero eta espezieak
FishBaseren arabera, familiak egun 14 espezie ditu, 2 generotan banaturik: