cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lamiinae
Genero batzuk
Urgleptes
Callimation
Callimation Lamiinae koleopteroak dira, Cerambycidae familiakoak.
Espezieak
Hauek dira genero honen espezieak:
DART (espazioko misioa)
Double Asteroid Redirection Test misioa (asteroide bikoitzen berbideratze testa), DART laburduraz ezaguna (dart ingelesez dardoa ere badelarik), NASAk 2021 eta 2022 urteen artean espazioko misio bat da. Bere helburua izan zen ikertzea ea gizakiak zuzendutako zunda batek asteroide bat desbideratu zezakeen.
Zundak programatu bezala jo zion Dimorfos asteroideari, eta aste batzuen buruan konprobatu zen orbita aldaketa bat gertatu zela, misioaren arrakasta baieztatuz.
Misioaren zehaztapenak
2021eko azaroan jaurti zuen NASAk DART zunda espaziora, eta bere helburura iritsi zen 2022ko irailaren 27an. Helburu hori zen Didimos eta Dimorfos asteroideek osatutako sistema bitarra, elkarren ondoan orbitatzen doazen espazioko objektu parea. Dimorfos asteroide txikia da bikote horretan, talka batez desbideratzeko aukera gehienak ematen zituena, baina sistema bitarra izanik, bien norabidea alda zitekeela zen zientzialarien pentsakera. Talka gertatu aurretik DART-etik modulo bat askatu zen, LiciaCube izenekoa. DART talkan suntsitu zen. LiciaCube ez zen suntsitu talkan, eta bi asteroideetatik gertu geratu zen; egun batzuen buruan neurketak egin eta desbideraketarik gertatu ote zen jakiteko helburuz. DART 6 kilometro segunduko abiaduran hurbildu zen Dimorfosera, eta irudi ikusgarriak bidaliz azken unean.
Misioaren emaitza
NASAk 2022ko urriaren 11n jakinarazi zuenez, Dimorfosen orbita aldatzea lortu zuen DARTen talkak. Lehenago, Dimorfosek 11 ordu eta 55 minutuko orbita bat zeukan Didimosen inguruan, baina talka gertatu ondoren 11 ordu eta 23 minutatara laburtu zen, bi minutuko errore aldearekin. NASAk espero zuen 73 segundu gaindi zezakeen orbita aldaketa arrakasta izango zela, baina hori hainbat bider gainditu zuen emaitzak.
Garuneko hipoxia
Garuneko hipoxia, baita garuneko kalte anoxikoa ere, garunera doan oxigenoa murriztea da. Garuneko hipoxiaren lau kategoria daude; larritasun-ordenan: garuneko hipoxia lausoa, garuneko iskemia fokala, garuneko infartua eta garuneko iskemia globala. Epe luzeko hipoxiak neuronen heriotza zelularra eragin dezake apoptosiaren bidez.
Cleonaria
Cleonaria Lamiinae koleopteroak dira, Cerambycidae familiakoak.
Espezieak
Hauek dira genero honen espezieak:
Dante eta Virgilio infernuan
Dante eta Virgilio infernuan (Dante et Virgile), baita Dante eta Virgilio gisa ezatutua ere, William-Adolphe Bouguereau margolari frantsesak 1850ean egin zuen margolan ospetsua da. Olioaz egina, 281 × 225 zm. ditu. Gaur egun Parisko Orsay museoan erakusten da. Estilo aldetik akademizismoan kokatu daiteke.
Gaia
Margolariak Danteren Jainkotiar Komediaren pasarte bat erabiltzen du, Virgilioren eta Danteren sarrera infernuko zortzigarren zirkuluan deskribatzen duena, alegia; han faltsifikatzaileak dauden. Poetek bi arima kondenatu ikusten dituzte: Capocchio, alkimista heretikoa, eta Gianni Schicchi; azken honek Capocchiori lepoan hozka egin zion. Schicchi XIII. mendean Florentzian bizi izan zen pertsonalitate historikoa izan zen, beste pertsonak ordezkatzeko zuen gaitasunagatik ospetsua, eta, horregatik, infernura bidalia. Bouguereauk Danteren idazkietan oinarritu zen ere bai beste lanak burutzeko, besteak beste, Aingeruek Paradisura eramandako arima margolana.
Jean-Léon Gérôme
Jean-Léon Gérôme izenburu bereko margolana egin zuen nahiz eta oso desberdina izan.
Astaputz belzkor
Astaputz belzkorra (Bovista nigrescens) Agaricaceae familiako onddo espezie bat da. Ez du balio gastronomikorik, batez ere heltzen denean, gleba zuria izateari uzten dionean. Ez da ohikoa Euskal Herrian.
Deskribapena
Karpoforoa: 3 eta 6 cm arteko diametrokoa. Globo itxura apur batekin. Hasieran ilegabea eta zuria da, ondoren soildu eta pitzatu egiten da, azkenik, kolore arre-purpura distiratsua hartzen du, oinarri ilunarekin eta paperaren itxurarekin zahartzean. Fase honetan, kanpoko geruza ireki egiten da, goiko aldetik zirrikitu bat zabaltzen zaio, masa beltzaxka eta hauts itxurakoa ikusten utziz.
Jangarritasuna
Sukaldaritzarako baliorik gabea.
Nahasketa arriskua
Bovista plumbea delakoarekin, hau txikiagoa da eta zahartzean berunaren kolorea hartzen du.
The Return of a Man Called Horse
The Return of a Man Called Horse (euskaraz Zaldi Izeneko Gizonaren Itzulera), 1976ko Irvin Kershner estatubatuarrak zuzendutako western film bat da. Richard Harris, Gale Sondergaard, Geoffrey Lewis eta William Lucking aktoreek antzeztu zuten.
Astaputz belzkor
Sasoia eta lekua
Udazkenean, nahiko ohikoa larreetako belarretan.
The Return of a Man Called Horse
A Man Called Horse (1970) film ezagunaren jarraipena da eta era berean Triumphs of a Man Called Horse (1983) jarraipena izan zuen.
Argumentua
Mendebalde Urruna, behin sioux herria ezagutu eta urte betera, Lord John Morgan (Richard Harris) ingeles gizasemea Ingalaterrako bizimoduarekin atsekabetua eta aspertua dagoela AEBetako gobernuak ipar-mendebaldeko bere amerindiar lagunen lurralde sakratuak kendu nahi dizkiela jakingo du. Haiei lagundu asmoz, John Morganek, siouxtarrek "Zaldi" izenez ezagutuak, Ipar Amerikara itzuli eta Esku Hori tribuaren urruneko lurraldera joatea erabakiko du.
Kontzientzia (psikiatria)
Kontzientzia pertsona batek bere existentziaz, izaeraz, sentsazioez, gogoetez eta ekintzez duen ezagutza berehalakoa eta zuzena da. Kontzientzia-egoerak esperientzia-egoerekin ere lotzen dira, halako moldez non kontzientzian irudikatutako egitura esperientziaren egituran islatzen baita.
Alice Archenhold
Alice Archenhold (Wiesbaden, Alemaniar Inperioa,1874ko abuztuaren 27a - 1943ko otsailaren 9a) jaiotzez Markus, astronomo alemaniarra izan zen.
Kontzientzia (psikiatria)
Zientzialari batzuek kontzientziak lotura estua duela eta, nolabait, arretaren sinonimoa dela proposatu dute, eta beste batzuek, berriz, ezberdinak direla. Kontzientziak eta arretak korrelazio neuronal ezberdinak dituztela frogatzeko ebidentziak daude, nahiz eta ikerketa gehienek ikusmen-estimuluen arreta, kontzientzia eta pertzepzioa bakarrik aztertzen duten.
Alice Archenhold
Biografia
Alice Markus Friedrich Simon Archenholdekin, hau ere astronomoa, ezkondu zen 1897ko uztailean eta Berlinen bizi izan ziren. 5 seme-alaba izan zituzten elkarrekin. Bere semeak, Günter, astronomo bihurtu zena, eta Horst, biek Ingalaterrara ihes egin zuten, baina Alice atxilotu eta deportatu zuten (bere alaba Hilderekin batera) Theresienstadteko kontzentrazio-esparrura, Txekoslovakian, eta bertan hil zen 1943ko otsailaren 9an. Bere senarraren hilobian gogoratzen da Berlingo Zentralfriedhof Friedrichsfelde-n.
Estevanico
Estevanico ("Esteban Txikia"; Estebanico ortografia modernoan; c. 1500 -1539), Esteban de Dorantes edo Mustafa Azemmouri (مصطفى الزموري) izenez ere ezaguna, Ipar Amerika esploratu zuen lehen afrikarra izan zen.
Estevanico esklabo gisa agertzen da lehen aldiz Marokon portugaldarren erregistroetan, eta 1521ean saldu zuten noble espainiar bati. 1527an Narváezen espainiar espedizioan sartu zen "La Florida", egungo Mexiko iparraldea eta Estatu Batuetako hegoaldea esploratzeko. "Amerikako lehen afrikar handia" izendatu dute. Herri-heroi bihurtu zen Espainiako folklorean eta Espainia Berriko kondairan, Mexikoko Golkoaren, eta gaur egungo Florida eta Texas denaren esplorazioak, hari buruzko kondaira ugari sortu zituen. Mexiko Berriko, eta Estatu Batuetako hego-mendebaldea izango zenaren azken esplorazioan eta desagertzean, mitifikatu egin zen Santa Fe de Nuevo Méxicoko Cibolaren istorioen parte gisa. Irudi historikoetan zein modernoetan esploratzaile, gidari fisiko eta moral eta konkistatzaile gisa agertzen da.
Dom Mintoff
Dominic Mintoff (Duminku Mintoff; Bormla, 1916ko abuztuaren 6a - Tarxien, 2012ko abuztuaren 20a) maltar, politikari sozialista, arkitekto eta ingeniaria izan zen.
Alderdi Laboristako buruzagia izan zen 1949tik 1984ra, eta Maltako lehen ministroa 1955 eta 1958 artean, uhartea oraindik kolonia britainiarra zenean.
Independentzia lortu ondoren, lehen ministro izan zen 1o71 eta 1984 artean. Ongizate-estatua ezartzea, enpresa handien nazionalizazioa, bizi-maila handitzea eta errepublika aldarrikatzea lortu zituen. Bere gobernuaren azken etapan ekonomia gelditu egin zen eta autoritarismoa eta indarkeria politikoa areagotu egin ziren.
Justizia klimatiko
Justizia klimatikoaren nozioak adierazten ditu klima-aldaketari buruzko berdintasunari dagozkion ikuspegi etiko, moral, legal eta politikoa, ez soilik ikuspegi fisiko edo ingurumenekoak. Era berean, erabiltzen da aipatzeko klima-aldaketaren aurka edo hartara egokitzeko hartzen diren neurri urriagatik aurkeztutako salaketa eta ekintza legalak.
Ruth Murray-Clay
Ruth Murray-Clay (AEB, XX. mendea) estatubatuar irakaslea da Kaliforniako Unibertsitatean (Santa Cruz), eta astronomian planeta-sistemen prestakuntza aztertzen ari da.
Justizia klimatiko
2006 eta 2019 artean, klimari buruzko 1.300 salaketa baino gehiago aurkeztu ziren hogeita hamar bat herrialdetan; batzuetan haurrek aurkeztu zituzten. Akusatuak gobernuak ziren batez ere, baina lege-ekintza horiek gero eta gehiago nabarmentzen dituzte berotegi-efektuko gas asko isurtzen dituzten enpresak.
Ruth Murray-Clay
Ikasketak eta lana
2001ean, magna cum laude graduatu zen Harvardeko Unibertsitatean; orduan, Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn-era aldatu zen, eta bertan masterra lortu zuen 2004an eta doktoretza 2008an, Eugene Chiang-en zuzendaritzapean. Harvard Unibertsitateko Teoria eta Konputaziorako Institutuan doktoratu ondoko bekaduna izan zen 2010era arte, Harvardeko Unibertsitatean hizlari bihurtu zen arte. 2014ko irailean, Santa Barbarako Kaliforniako Unibertsitatera joan zen, eta han Fisikako irakasle laguntzailea izan zen. 2017an, E. K. Gunderson Familia Katedraren lehen titularra izan zen astrofisika teorikoan.
Justizia klimatiko
Justizia klimatikoa klima-aldaketaren onura eta kargen banaketa justua eta klima-aldaketari aurre egiteko erantzukizunen bidezko banaketa jorratzen dituen kontzeptua da. «Justizia», «inpartzialtasuna» eta «ekitatea» ez dira guztiz berdinak, baina lotura duten terminoen familia berekoak dira, eta berdin erabili ohi dira negoziazioetan eta politikan. Termino horiek erabiltzen dituzten etika aplikatuak, ikerketak eta aktibismoak gai etiko, juridiko eta politiko gisa jorratzen dute klima-aldaketa antropogenikoa, eta ez soilik gai fisiko edo natural gisa. Horretarako, klima-aldaketaren kausak eta ondorioak justiziaren kontzeptuekin erlazionatzen dira, bereziki ingurumen-justiziarekin eta gizarte-justiziarekin.
Ruth Murray-Clay
Bizitza publikoa
Murray-Clay 2015. urtean izan zen ezaguna, Buzzfeed-ek Geoffrey Marcy astronomoak emakumeei egiten zien sexu-jazarpenari eta unibertsitatearen ustezko gelditasunari buruz argitaratu ondoren. Azkenean, Marcyren dimisioa eragin zuen. Murray-Clay, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitatean ikasle izandakoa, jazarpena geldiarazteko eta unibertsitatearen ekintzarik eza geldiarazteko saiakerak deskribatzeko eskaini zen. Astronomiaren esparruan sexu-jazarpenari arreta jartzen laguntzen du.
Justizia klimatiko
Justizia klimatikoak hainbat kontzeptu aztertzen ditu, hala nola berdintasuna, giza eskubideak, eskubide kolektiboak eta klima-aldaketaren erantzukizun historikoak. Justizia klimatikoko ekintzek mundu mailan klima-aldaketari buruzko gero eta lege-ekintza gehiago barne har ditzakete. Zer esanik ez, justizia klimatikoa funtsezko alderdia da NBEren Garapen Jasangarrirako 2030ko helburuetan.
Zeharkako ikuspegia
Justizia klimatikoak lotura bat ezartzen du, alde batetik, klima-aldaketaren ondorioen eta, bestetik, justizia kontzeptuaren artean —batez ere ingurumen-justizia eta justizia sozial gisa ulertuta—. Kontzeptuaren barruan sartzen dira, besteak beste, berdintasun soziala, giza eskubideak, oinarrizko eskubide norbanakoenak eta kolektiboak, etorkizuneko belaunaldien eskubidea eta klima-aldaketaren erantzukizun historikoak aztertzea. Justizia klimatikoaren funtsezko proposamen bat da klima-aldaketaren erantzukizun apalena dutenek jasaten dituztela ondorio larrienak.
Auzia beste aldarrikapen batzuetan integratzen da maiz. Hala ageri da, esate baterako, Frantziako jaka horien mugimenduaren aldarrikapenetan; izan ere, salatzen dute ez dagoela erregai fosilen gaineko zergarik (kerosenoa, fuel-olio astuna), aireko edo itsasoko garraioan. Nicolas Hulot Trantsizio Ekologiko eta Solidarioko ministroak, Emmanuel Macron-en lehen agintaldiaren hasieran, hau adierazi zuen 2018ko azaroaren 22an: «Mundu guztiak daki hegazkinen kerosenoa ez dela zergapetzen, zamaontzien erregai astuna ez dela zergapetzen. Ez da jaka hori bat izan behar horregatik sumintzeko». .
Zabalkundea eta erabilera
Justizia klimatikoarekin lotutako hizkuntzaren erabilera eta ospea izugarri handitu da azken urteotan, baina justizia klimatikoa modu askotan ulertzen da, eta esanahi desberdinak eztabaidatuak izaten dira batzuetan. Azalpenik errazenean, justizia klimatikoaren ikusmoldeak prozedura-justiziaren inguruan bil daitezke. Justizia horrek azpimarratu egiten du erabaki bidezkoak, gardenak eta inklusiboak hartzea, eta justizia banatzailea, zeinak azpimarratzen baitu nork jasaten dituen klima-aldaketaren kostuak eta hari aurre egiteko hartutako neurriak. IPCCren II. Lantaldeak, orain, justizia klimatikoaren hirugarren printzipio-mota gisa, honako hau gehitu du: «Errekonozimendua, oinarrizko errespetua eta kultura eta ikuspegi desberdinekiko konpromiso sendoa eskatzen dituena, eta hura behar bezala aintzat hartzea».
Hortz-mami
Hortz-mamia hortzetako organo baten barruan eta dentinaz inguratuta dagoen ehun konektibo laxoa da.
Susan McKenna-Lawlor
Susan McKenna-Lawlor (Dublin, Irlanda, 1935eko martxoaren 3a) astrofisikari irlandarra da. Fisika esperimentaleko irakasle emeritua da Maynooth-eko Unibertsitatean.
Justizia klimatiko
Zabalkundea eta erabilera
Mugimendu aktibisten gorakada izan da ospe honen arrazoietako bat, besteak beste, Fridays for Future, Ende Gelände eta Extinction Rebellion mugimenduena. Bereziki azpimarratzen da Kaltetuenak Diren Pertsonen eta Eremuen (MAPA siglekin ezaguna, ingelesez) rola, hau da, oro har, klima-aldaketaren ondorioz neurriz kanpo kalteberak edo kaltetuak diren taldeak, hala nola emakumeak, arraza-gutxiengoak, gazteak, adinekoak eta pobreenak. Historikoki baztertuta egon diren komunitateek, hala nola diru-sarrera txikiko komunitateek, komunitate indigenek eta kolorezko komunitateek jasan ohi dituzte klima-aldaketaren ondoriorik okerrenak:  izan ere, klima-aldaketaren ardura gutxien dutenek jasaten dituzte, oro har, haren ondoriorik larrienak. Gainera, are ahulagoak izan daitezke klima-aldaketari emandako erantzunak, dauden desberdintasunak erreproduzitu edo areagotu baititzakete, eta horri klima-aldaketaren «bidegabekeria hirukoitza» deitu zaio.
Susan McKenna-Lawlor
Hezkuntza
Fisika esperimentala ikasi zuen University College Dublinen. Dublingo Ikasketa Aurreratuen Institutuan ikerketa-laguntzailea izan zen 1957tik 1966ra.
Justizia klimatiko
Ikuskera desberdinak
Justizia klimatikoaren zenbait ikuspegik justizia eraldatzailea sustatzen dute, non defendatzaileek arreta jartzen duten klima-aldaketarekiko urrakortasunak gizartean egiturazko hainbat bidegabekeria nola islatzen dituen, hala nola talde baztertuak klimarekiko erresistenteak diren bizibideetatik baztertzea, eta ekintza klimatikoak esplizituki landu behar dituela boterearen egiturazko desoreka horiek. Honakoa defendatzen dutenenentzat, gutxienez, lehentasunezkoa da bermatzea klima-aldaketari emandako erantzunek ez dituztela egun dauden bidegabekeriak errepikatuko edo indartuko, eta horrek justizia banatzailearen zein justizia prozesalaren dimentsioak ditu.
Hortz-mami
Hortz-mamiari, haren biologiari, enbriogenesiari, biokimikari, ernaldiari eta zahartzeari buruzko ikerketarik handiena endodontzia-testuetan eta ahozko patologian parte hartzen duten egileen testuetan aurki daiteke.
Edurne Azpitarte
Edurne Azpitarte Agirregomezkorta (Garai, Bizkaia, 1978ko abuztuaren 28a) bizkaitar areto-futbol jokalari ohia da. Betigol areto futbol taldearen sortzailea eta presidentea.
Justizia klimatiko
Historia
«Ingurumena eta Garapena» izenak adierazten zuen bezala, helburu nagusia klima-aldaketari buruzko ekintza eta garapen iraunkorrari buruzko ekintza koordinatzea zen. Ezinezkoa zen FCCCaren testua idaztea, klima-aldaketa modu justuan geldiarazteko erantzukizunak nazio garatuen eta garapen-bidean dauden nazioen artean partekatzeko moduari buruzko justizia klimatikoaren gai nagusiei aurre egin gabe.
Erantzukizuna partekatzeko modu zuzenen auzia INCren bileran indarrez sartu zen, garapen bidean dauden herrialdeek justizia klimatikoari buruz egindako adierazpenengatik, hain zuzen ere. Erantzun gisa, Ekonomia eta Kontrol Zentroak dagoeneko ospetsuak (eta oraindik polemikoak) diren zuzentasun klimatikoko printzipioak onartu zituen, 3.1 artikuluan jasotakoak: «''Aldeek klima-sistema babestu beharko lukete egungo eta etorkizuneko belaunaldien mesedetan, ekitatean oinarrituta, eta bakoitzak dituen erantzukizun komunen arabera, baina bereizita. Ondorioz, herrialde garatuak diren Alderdiek ekimena hartu beharko lukete klima-aldaketaren eta haren ondorio kaltegarrien aurkako borrokan»''.
3.1 artikuluan jasotako justizia klimatikoaren lehen printzipioa da onuren kalkuluek (eta kargek) gaur egungo belaunaldiarenak ez ezik, etorkizuneko belaunaldienak ere jaso behar dituztela. Bigarrena da erantzukizunak «komunak baina bereiziak» direla, hau da, herrialde bakoitzak erantzukizun batzuk dituela, baina ekitatez ezin dituztela herrialde guztiek erantzukizun berdinak izan. Zein den bien arteko aldea oraindik ere eztabaida politikoaren parte da.
Woman Walks Ahead
Argumentua
1890eko hamarkada, Mendebalde Urruna, Catherine Weldon (Jessica Chastain) New York hiriko Brooklyn barrutitik Dakota Lurralde basatira lekualdatu eta siux herriko Zezen Eseri (Michael Greyeyes) buruzagiari laguntzen deion emakume zuria da, hark bertako lurraldeak bere herriaren jabetzan mantendu nahi baiditu. Weldonek AEBetako Gobernu Federalari Zezen Eseriren izenean gutunak itdazi eta hainbat urtez haren semearekin bizi izan zen.
Edurne Azpitarte
Biografia
Kirola umetan deskubritu zuen, baina sekula ere ez zuen izan talde batean serio jokatzeko aukerarik. Alaba biak Andra Mariko ikastolan zebiltzala, eskolako patioan baloi bat ikusi eta jokatzeko gogoa piztu zitzaion. Beste ama batek esan zion atezain izandakoa zela eta batu eta jokalari berriak bilatzen hasi ziren. Betigol Kluba 2016an sortu zuten ofizialki. Bitxia bada ere, Klubeko presidente-jokalaria izan da, baita kapitaina ere. Azpitartek lan handia egin du taldean animoak ematen, jendea motibatzen… alderdi mentala lantzen ahalegindu da.
Justizia klimatiko
Historia
2000. urtean, Nazio Batuen Klima Aldaketari buruzko Esparru Hitzarmena (COP 6) egiten ari zen une berean, Justizia Klimatikoari buruzko lehen Goi-bilera egin zen Hagan. Goi-bilera horren helburua zen «klima-aldaketa eskubide-kontua dela baieztatzea» eta «estatuen eta mugez gaindiko aliantzak eraikitzea» klima-aldaketaren aurka eta garapen iraunkorraren alde. Ondoren, 2002ko abuztu-irailean, nazioarteko talde ekologistak Johannesburgon bildu ziren Lurraren Goi Bilera ospatzeko. Goi-bilera horretan, Río+10 izenaz ere ezaguna, 1992ko Lurraren Goi Bilera baino hamar urte geroago egin baitzen, Justizia Klimatikorako Baliko Printzipioak onartu ziren.
Edurne Azpitarte
Biografia
38 urterekin hasi zen, urterik onenak joanda zeudenean. Hala ere gozatu egin du. Pandemian erretiroa hartzekotan egon zen, baina taldekideek kantxan agurtu nahi zutela esan eta konbentzitu egin zuten jarraitzeko. 2021eko abenduan, bere azken denboraldian, lesionatu eta meniskoa apurtu zuenez, ezinezkoa izan zen jokatzen ari zela, agur esatea.
Justizia klimatiko
Belaunaldien arteko ekitatea
Gaur egungo estatu-nazioek eta munduko biztanleriak gaur egungo belaunaldiei justizia klimatikoa ahalbidetzeko aldaketak egin behar dituzte, sakrifizioak barne (bizimodu deserosoa, gastu publikoaren aldaketak eta lana aukeratzeko aldaketak, adibidez).
Edurne Azpitarte
Biografia
2022ko irailean bizi den herrian, Zornotzan, ohiko torneoa jokatzen zutela aprobetxatuta, sorpresa handia izan zuen, omenaldia egin baitzioten. Jokalari erretiroa hartu zuen, hala ere hurbiletik laguntzen jarraituta.
Justizia klimatiko
Belaunaldien arteko ekitatea
Aurreikus daitezkeen ondorio larriak egungo biztanleria helduaren bizitzan zehar gerta daitezkeela aurreikusten dute. Egungo politika klimatikoaren arabera, 2020an jaiotako haurrek (alfa belaunaldikoek) 1960an jaiotakoekin alderatuta 2-7 aldiz bero-bolada gehiago jasango dituzte beren bizitzetan (baita muturreko beste fenomeno meteorologiko gehiago ere). Horrek, beste proiekzio batzuekin batera, belaunaldien arteko ekitate-arazoak planteatzen ditu, belaunaldi horiek (talde espezifikoak eta gizabanakoak eta haien gobernantza kolektiboa eta ekonomia betikotua) klima-aldaketaren zamaren erantzule nagusiak izan baitira. Horrek erakusten du, oro har, belaunaldi jakin batek sortutako emisioek etorkizuneko belaunaldi bati edo gehiagori kalte egin diezaioketela, eta klima-aldaketa mehatxupean dauden belaunaldientzat mehatxagarriagoa dela mehatxuen erantzule den belaunaldiarentzat baino. Modu gurutzatuan, klimaren sistemak inflexio-puntuak ditu, hala nola Amazonasen baso-soiltze kopurua, basoaren gainbehera atzeraezina eragingo duena. Emisio etengabeek sistema klimatikoa halako inflexio-puntu esanguratsuen gainetik bultzatzen duten belaunaldiak etorkizuneko belaunaldi anitzi bidegabekeria latza eragiten die.
Susan McKenna-Lawlor
Space Technology Ireland Ltd
1986an, Space Technology Ireland Ltd (STIL) espazio-instrumentazioko enpresa sortu eta zuzendu zuen, euskaraz, Irlandako teknologia-konpainia (Dermot Desmond). STILek espazio-misioetarako tresnak egiten ditu.
Justizia klimatiko
Migratzaile klimatikoak
Arabiar Udaberriaren garaian antzeko egoerak gertatu ziren: janari eskasia eta, ondorengo, bultzada politikoa. Mundu mailako krisiek, klima-aldaketarekin batera, laguntza militar eta humanitarioaren beharra handituko dute. Gai konplexu horien arteko loturak ebaluatzeko ikerketa gehiago egin behar da, gobernuek eta nazioarteko erregimenek modu eraginkorrean hitz egin dezaten elkarrekin, isolamenduan ez bezala.
Edurne Azpitarte
Legatua
2022ko irailean oso lehiakorra den talde bat utzi zuen. Horren proba daohikoa duten iraileko, denboraldi hasierako torneoa lau aldiren ondoren, irabazi egin zutela. Eta aurkariak ez ziren edozelangoak, liga goian amaitu zuten taldeak baitziren. 2022-2023 denboraldian askoz hobeto ibiliko direlakoan dago Azpitarte. Presidente lanak Irati Lejerragak egingo ditu aurrerantzean eta ondo moldatuko dela uste du.
Justizia klimatiko
Klima defendatzeko xedez aurkeztutako auziak
Fenomeno hori 2000. urtearen hasieran sortu zen. Christel Cournil akademikoak justizia klimatikoko hiru auzi-kategoria bereizten ditu:
Susan McKenna-Lawlor
Ikerketa eta karrera
EPA (energia-partikulak) esperimentuaren ikertzaile nagusia izan zen Europako Espazio Agentziaren (ESA) Giotto misioan.
Edurne Azpitarte
Emakumeen areto futbolaren egoera
Alde batetik, gaur egun badaude erreferentzia batzuk, futbolean bada ere: Athletic, Reala… Eta gero eta ikusgaitasun handiagoa dute, aurrerapausoak eman baitira. Areto-futbolean zailagoa da. Edurne Azpitarteren iritziz:"Emakumezko talderik gehienak aurretik existitzen ziren gizonen klubetako adarrak dira. Hau da, gizonen kluba zegoen lehenengo, eta emakumeena gero sortutakoa da. Hasieratik emakumeen taldea sortu dutenak Bizkaian bi baino ez dira eta Betigol kluba da bietariko bat. Lehen mutiletan gertatzen zena gertatzen ari da nesketan: futboleko etapa amaitzean hasten dira areto futbolean. Beste kirol batzuetan umetan hasten diren legez hasi beharko lirateke umeak areto futbolean. Arlo horrek butzada behar du."
Susan McKenna-Lawlor
Ikerketa eta karrera
Nazioarteko zientzialari-talde bat zuzendu zuen, 1988an Sobietar Batasuneko Phobos espazio-ontzirako 30 kiloelektronvoltetik zenbait megaelektronvoltera bitarteko energiak detektatzeko gai zen partikula-detektagailu bat eraikitzeko. Detektagailuaren arrakastak 1994ko Martera joateko antzeko gailu batekin laguntzeko eskatu zien sobietar zientzialariei.
RAPID esperimentuko ikertzaile laguna izan zen Europako Espazio Agentziaren (ESA) Cluster misioan.
Marten eguzki-haizea monitorizatzeko tresnak garatu zituen, ESAren Mars Express misiorako.
STILek Rosetta espazio-ontzirako euskarri elektrikoko sistema prozesatzeko unitatea diseinatu zuen. 67P / Churyumov – Gerasimenko kometan lurreratu zen Rosettako Philae lurreratze-moduluaren Zuzendaritza Batzordean Irlanda ordezkatu zuen.
Lanak
Susan McKenna-Lawlorrek argitaratu du, eta 250 artikulu zientifiko baino gehiago idatzi ditu.
Ibilita ikasten da erortzen
Ibilita ikasten da erortzen Ze Esatek! musika taldearen seigarren diskoa da, estudioko bosgarrena. 2017ean argitaratu zuten.
Hortz-errestaurazio
Odontologian, hortz-errestaurazio terminoa erabiltzen dute, normalean «enpastatu» esaten zaiona definitzeko; prozesua txantxar baten ondoriozko barrunbea garbitzean datza, gero material batekin betetzeko. Prozesu horrek hortz-anatomia errehabilitatzen du hortzen estetika, funtzio, murtxikatze eta oklusio egokia egiteko, eta itxiera on bat lortzen du, hortz-lesio bat berriz gertatzea eragozten duena.
Ibilita ikasten da erortzen
Grabaketa eta abestiak
Haritz Harreguy soinu teknikariarekin Higain estudioan (Usurbil) grabatu zen diskoa
Hortz-errestaurazio
Errestaurazioak bi motatakoak dira: zuzenak eta zeharkakoak, eta kokapenaren eta tamainaren arabera sailkatzen dira. Hodi erradikularreko betetzea, adibidez, errestaurazio-teknika bat da, normalean hortz-mamia dagoen lekua betetzeko erabiltzen dutena.
Justizia klimatiko
Klima defendatzeko xedez aurkeztutako auziak
Erreklamatzaileek zabarkeriaren edo erantzukizun penalaren printzipioak aipatzen dituzte (hau da, besteri bidegabe kalte egitea). Herrialde batzuetan zuhurtzia-printzipioa ere erabil daiteke.
2000tik 2008ra, halako salaketen kopurua dozena batzuk izatetik (legelari askoren arabera halako salaketak demandatzaileen alde bideratzeko aukerak oraindik oso ahulak baitziren ) ehunka eta milaka izatera iritsi ziren mundu osoan zehar, auzitegietarako guztiz berria zen gai batean.
Zenbait legelarik, hala nola T.D Lyttonek (2007), konparatu izan dituzte auzibide horiek tabakoaren industriaren aurkako neurriak hartzera behartzeko izandakoekin, edo eskola-eremuan hilketak eta tiroketa masiboak ahalbidetzen dituzten su-armen aurkako erabakiak hartzera behartzeko izandakoekin, edo kleroko partaideek egindako sexu erasoen aurka ezarritakoekin. Aditu askok oraindik ere uste dute halako ekintzek emaitza oso urriak ekarriko dituztela, batez ere AEBetan, herrialde horretan asko baitira klima aldaketa bera zalantzan jartzen dutenak; beste batzuek, ordea, uste dute auzibide mota horrek emaitza irudikaezinak ukan ditzakeela; egia izan arren epaileak ez daudela estatuko agentziak bezain ongi hornituak klimari buruzko esperientziari dagokionez, egia da, baita ere, Klima-aldaketari buruzko Gobernuarteko Taldearen gero eta txosten gehiago dituztela, klimaren zientzietan oinarrituta, eta txosten bakoitzak gero eta argiago azaltzen duela gizakiaren erantzukizuna aldaketa klimatikoan, eta agerian jartzen etorkizun hurbileko arrisku larrien hedadura. H.M. Osofsky legelariak elkarrizketa berri bat ikusten du aniztasun juridikoaren barruan.
2010eko hamarkadan, gero eta prozesu judizial gehiago egoteak zuzeneko ondorioak izan zituen lege-araudian, eta zeharka, zenbait enpresaren portaeran eta iritzi publikoan, bai eta energiaren nazioarteko erregulazioen eta berotegi-efektuko gasen emisioen gobernantzan ere.
2019an, ikerketa batek 1328 dokumentu bildu zituen 28 herrialdetan, 1990etik 2019ra bitartean (Lurraren Goi-bilera prestatu zenean), herritarrek, GKEek eta, batzuetan, haurrek. Kexa horien 2/3 baino gehiago aurkeztu ziren AEBetako justiziaren aurrean. eta Australia, baina, duela gutxi, gero eta kexa gehiago aurkeztu dira Pakistan eta Uganda bezalako herrialdeetan. Legezko ekintza gehienak 2006tik aurrera aurkeztu ziren. 2015etik aurrera (PAT21 dela eta), herritarren manifestazio ugari agertu dira klima presaz eta eraginkortasunez babestearen alde, eta 2018an hasi da gazteen mugimendua klimaren alde.
Periodontitis periapikal
Periodontitis periapikala edo periodontitis apikala ehun periapikalei erasaten dien eta ehun horien hantura eragiten duen hortz-gaixotasuna da. Eremu periapikala hortz-sustraiaren erpinaren edo muturraren ondoan dago. Oro har, etiologia bakterianoa du, eta hortz-mamia infektatzea eragin duten txantxarren edo traumatismoen ondorioa da (pulpitisa).
Justizia klimatiko
Klima defendatzeko xedez aurkeztutako auziak
Zientzia ekonomiko eta politikoetan ikertzaile ingeles batzuek fenomenoa kuantifikatu nahi izan zuten ikerketa batean —Nature aldizkariak argitaratua—. Ikerlarien arabera, 2006az geroztik, kexak gero eta gehiago oinarritu ziren giza jardueren eta klima-aldaketaren (eta, bereziki, muturreko fenomeno meteorologiko batzuen) arteko kausaltasun-loturak bilatzen dituzten «egozpen-zientzietan», eta desarautze klimatikoak gizakiari, ekosistemari eta biodibertsitateari sortzen dizkien kalteetan. Autoreek diotenez, gutxi batzuek ez dute klima babestu nahi, baizik eta «klima-aldaketaren aurka borrokatzeko egindako ahaleginak zapuztu nahi dituzte». Kexa horiek guztiak auzitegi nazionaletan eta, batzuetan, nazioz gaindikoetan aurkeztu izan dira.
2020ko uztailaren 1ean, Nazio Batuen Ingurumen Programak gutxienez 1.550 auzi klimatiko zenbatu zituen 38 herrialdetan, horietatik 1.200 AEBetan; kopuru hori ia bikoiztu egin zen hiru urtean.
Alemania
2015ean, Peruko nekazari batek kalte-galerak eskatu zizkion RWE talde energetiko alemanari, klima-aldaketaren mehatxuak direla eta. Lehen aldia izan zen pertsona batek krisi klimatikoarekin lotutako kalte-galerak eskatzen zituena. Hurrengo urtean, 2016an, Esseneko auzitegiak baztertu zuen auzia, kausalitate konplexuegia zela iritzita. 2017an, Hammeko auzitegiak, ordea, epaitu zuen erantzukizuna ezin zela besterik gabe baztertu, arazoa igorle ugariren artean sortzen den aitzakiatan, denek baitute erantzukizun-zati bat.
2021eko apirilean, Karlsruheko Konstituzio Auzitegi Federalak, lau ingurumen-elkarteren auziari erantzunez, Alemaniako gobernua behartu zuen 2019ko abenduan hartutako helburu klimatikoak handitzera. Izan ere, auzitegiak irizten zuen legeria ez zetorrela bat belaunaldi gazteen «oinarrizko eskubideekin», eta ez zeudela «2031tik aurrera emisioak murrizteko behar diren baldintzak» aurreikusita. Hartara behartuta, gobernuak aurreratu egin behar izan zuen karbono-neutraltasunaren xedea betetzeko epea, 2050etik 2045era.
Alemaniako Greenpeacek, Deutsche Umwelthilfe elkarteak eta Fridays for Future mugimenduak auzitara eraman zituzten BMW, Mercedes eta Volkswagen enpresa autogileak eta Wintersahll Dea energia multinazionala, 2021eko irailean, barne-errekuntzako motordun autoen ekoizpena 2030erako uztera behartzeko asmoz. Argudiatu zuten «klima krisia elikatzen ari direla eta hori ez dela legala», Parisko Hitzarmenaren aurka zelakoan.
Pulpitis
Pulpitisa mota askotako estimulu kaltegarriek eragiten duten hortz-mamiren hantura da. Estimulu horien artean daude: agente bakteriodunak, sarbide koronarioa izan dezaketenak (txantxarra, hortzetako anomaliak...), eta errotik iristeko bide bat (lesio endoperiodontalak...), traumatikoak, kimikoak, eta abar.
Justizia klimatiko
Estatu federalaren aurkako epaiketa
Juliana v. United States (edo «Gazteak AEBen aurka») izenaz ezagutzen den mugimenduak AEBetako gobernua auzitara eraman zuen 2015ean, beroketa globalaren aurrean ezer egiten ez zuelakoan. 2016ko azaroan, Ann Aiken epaileak ebatzi zuen:
Auzia 2018ko urriaren 29an hasi behar zen, baina Gorte Gorenak bertan behera utzi zuen prozedura, eta bederatzigarren zirkuiturako Apelazio Gorteari eskatu zion erabaki bat eman zezala, Gobernuak ezarritako eskaeraz, kasu onartezina deklaratzeko. Eskaera horrek aitortzen zuen badagoela giza jarduerekin lotutako berotze global bat, baina ukatzen zuen gobernuaren erantzukizuna. Adierazten zuen ez dagoela giza bizitza babesteko gai den klima-sistemarako eskubiderik.
2020ko urtarrilean, atzera bota zuen auzia. Nahiz eta gazte demandatzaileek «ekintza bat beharrezkoa dela modu sinesgarrian argudiatu duten, klima-aldaketa ez da arazoa epaitegientzat… Gogoz kontra bada ere, ondorioztatzen dugu errekurtso hori gure botere konstituzionaletik haratago dagoela», zioten epaileek. Abokatuak iragarri zuen erabakiaren aurkako helegitea aurkeztuko zuela, eta horrek bederatzigarren zirkuitura itzuliko zuela kasua, berrikuspenera, eta gorteko epaile guztiek entzunaldia egin beharko zutela.
AEBetako estatuen edo haien aurkako auzibideak
2021eko urtarrilean, bost estatuk auzitara jo zuten gasaren eta petrolioaren enpresa erraldoien aurka.
New Yorkeko Estatuak auzitara eraman zuen ExxonMobil enpresa, inbertitzaileak engainatu egin zituelakoan, esanez inbertsioetan kontuan hartzen ari zela klima-arriskua, eta, bitartean, barne-kalkuluak egiterakoan karbono-prezio apalagoa (40 dolar) erabiltzen ari zela enpresaren adierazpen publikoetan erabilitako prezioaren aldean (80 dolar),...  InsidClimate erakundeak eta Los Angeles Times egunkariak egindako bi ikerketen arabera,  ExxonMobileko adituek, 1970. eta 1980. urteen amaieran, ohartarazi zituzten enpresako agintariak zer-nolako mehatxua zekarren klima-aldaketak petrolio-konpainiaren jardueren gainean. Baina enpresak, orduan, nahiago izan zuen zalantzan jartzea giza-erantzukizuna klima-aldaketaren bizkortzean. 2019ko abenduaren 10ean, New Yorkeko Gorte Goreneko epaile Barry Ostrager-ek erruduntzat jo zuen ExxonMobil. Epailearen esanetan, «epai honen bidez, ExxonMobil ez da klima-aldaketaren eragile gisa duen erantzukizunetik salbuetsi nahi, bere erregai fosilen ekoizpenean berotegi-efektuko gasak isurtzen baititu».
Massachusettseko estatuak ExxonMobil-en aurkako auzibideak iragarri zituen 2019an, klimaren zientzia zalantzan jartzeko ahaleginetan ekintza edo praktika bidegabe edo engainagarrietan parte hartzeagatik.
Hiriek sustatutako auzibideak
2021eko urtarrilean, gutxienez 21 hirik hartu jo zuten auzitara.
Baltimorek petrolio-konpainien talde bat eraman zuen auzitara, besteak beste, BP, Chevron, ExxonMobil eta Royal Dutch Shell enpresak, argudiatuz enpresa horiek erantzule direla klima-aldaketari egiten dioten ekarpenagatik, eta hiria bereziki zaurgarria izan daitekeela ondoriozko itsas mailaren igoeraren aurrean.
Charleston, Hego Carolinako hiria, penintsula batean dago eraikia, hiru ibairen bidegurutzean eta Ozeano Atlantikoaren ertzean; beraz, itsas mailaren gorakadaren eraginpean egon daiteke, bete-betean. 2020ko irailean, AEBko hegoaldeko lehen hiria izan zen klima-aldaketak eragindako kalteengatik salaketa aurkeztutakoa: 24 enpresa eraman zituen auzitara, horien artean, ExxonMobil, Chevron, BP eta Royal Dutch Shell; salatzen zuen hamarkada batzuk lehenagotik bazekitela aldaketa klimatikoa eragiten ari zirela, baina informazio hori ezkutatu edo, arte eta gehiago, ukatu egin zutela. Charlestonek kalte-ordaina eskatu zien, neurri handi batean egoeraren erantzuletzat jotzen zituen enpresei, eta, hala, aldaketa klimatikora egokitzeko kostuak finantzatu nahi zituen, kopuru zehatzik eskatu gabe.
Australia
2019ko otsailean, auzitegi batek Parisko Hitzarmena eta Nazio Batuen Klima Aldaketari buruzko Esparru Hitzarmena hartu zituen aintzat meatzaritza-proiektu bat bazter uzteko.
Urte bat geroago, 2020ko uztailean, neska ikasle batek auzitara eraman zuen gobernua. Aurpegiratzen zion inbertitzaileei ez jakinaraztea, argi eta garbi, herrialdeak zeuzkan betebehar nahitaezkoak beroketa globalari aurre egiteko, Australia bete-betean baitago beroketa globalaren arriskuen eraginpean, gehiago oraindik 2020ko hasieran lau bat hilabetez izandako baso-sute bizien ostean, herrialdearen zati handi batean, 33 pertsona eta milioika animalia hil ondoren.
Belgika
ASBL Klimaatzaak (Klimaren auzia) elkarteak errekurtso bat ezarri zuen 2014. urtean, Belgikako estatuaren eta hiru eskualdeen aurka, politika klimatikoaren arloan hartutako konpromisoak betetzera behartzeko. 50.000 herritarrek baino gehiagok sinatu zuten eskaera bat elkartearen webgunean. 2021eko ekainaren 17an, Bruselako lehen auzialdiko auzitegiak «akats baten» erruduntzat jo zuen Belgikako estatua, Kode Zibila eta Giza Eskubideen Europako Hitzarmena hausten zituelako, bere politika klimatikoan zuhurtziaz jokatu gabe.
Britainia Handia
Apelazio Auzitegiak legez kanpokotzat jo zuen Heathroweko aireportuarenn hirugarren pista egiteko proiektua, ez baitzen aintzat hartu Parisko Hitzarmena, eta «ministroek ez dituzte kontuan hartu gobernuak krisi klimatikoaren aurka borrokatzeko hartutako konpromisoak».
Remy de Gourmont
Remy de Gourmont (Bazoches-au-Houlme, 1858ko apirilaren 4a - Paris, 1915eko irailaren 27a) frantziar olerkari sinbolista, eleberrigile eta literatur kritikaria izan zen.
Justizia klimatiko
Frantzia
2018an, Fondation pour la nature et l'homme, Greenpeace France, Notre affaire à tous eta Oxfam Frantzia elkarteek kanpaina bat jarri zuten abian Frantziako estatua auzitara eramateko, klima-aldaketaren aurkako borrokan ustez ezer egin ez duelako. Kanpaina abian jarri eta hogeita lau ordura, 600.000 sinadura baino gehiago jaso zituen eskaerak. 2019ko urtarrilaren 10ean, 2 milioi baino gehiago izango direla kalkulatzen zen. Elkarteen helburua da estatuak klimaren arloan duen «gabezia erruduna» aitortzea eta administrazio-epaileak behartu dezan klimaren berotzea 1,5 °C-tik behera geldiarazteko neurri erabilgarri guztiak hartzera. Halaber, euro sinboliko baten kalte-galerak eskatu zituzten, Frantziak klima berotzearen eta haren ondorioen eragile izateagatik sortutako kalte moral eta ekologikoagatik.
Grande-Synthe udalerriak, itsas mailaren gorakadak mehatxatuta, estatuari auzitara eraman zuen 2019ko urtarrilean, l'Affaire du siècle. hasi zuten lau GKEen laguntzarekin, baita Parisko eta Grenobleko hirien laguntzaz ere. 2020ko azaroaren 9an, kontalari publikoak eskatu zuen egiaztatzeko berotegi-efektua eragiten duten gasen emisioak murrizteko gobernuak hartutako ibilbideari esker bete ahal izango ote ziren Frantziarako ezarritako murrizketa-helburuak, bai herrialdean bai Europan. Estatu Kontseiluak hiru hilabete eman zizkion gobernuari 2020ko azaroaren 19an, klimari buruzko konpromisoak betetzen dituela frogatzeko, eta hori lehen aldiz gertatu zen Frantzian.
2019ko ekainaren 19an, hamalau udalerri edo lurraldek (Arcueil, Baiona, Begla, Bisa, Champneuville, Correns, Grande-Synthe, Paris Handiko Ekialdea, Grenoble, La Possession, Mouans-Sartoux, Nanterre, Sevan eta Vitry-le-François), Notre affaire à tous, ZEA, Sherpa eta Les Eco Maires elkarteen laguntzaz, auzitara eraman zuten Total energia enpresa, Parisko Hitzarmena betetzen ez zuelakoan. Frantziako enpresa handienen (5.000 langile baino gehiago lurraldean) zaintza-betebeharrari buruzko legean oinarritzen ziren. Izan ere, halako enpresek beren jardueren osasun, ingurumen edo giza eskubideen arriskuak identifikatu behar dituzte, eta neurri egokiak hartu. 2019ko urrian, Lurraren Adiskideen Sareak eta Survie elkarteak, Ugandako lau elkarterekin batera, salaketa bat aurkeztu zuten Total eta haren Total Uganda filialaren aurka; Tilenga petrolio-ustiapenerako proiektu erraldoiak eragindako gizarte- eta ingurumen-arriskuak saihesteko eskatu zieten. Nekazariei debekatu egin zitzaien beren lurretara sartzea Total Ugandak agindutako finantza-konpentsazioak jaso aurretik. Epaileek ebatzi zuten, 2020ko urtarrilaren 30ean, espedientea ez dela beren eskumenekoa, baizik eta Merkataritzako Auzitegiaren eskumenekoa. Elkarteek, aldiz, giza eskubideak eta ingurumena larriki urratzeagatik nahi dituzte eraman auzitara, uste baitute merkataritza-auzitegi batek ezin duela halakorik epaitu.
Remy de Gourmont
Familia noble normandiarra zuen, zuzenbidea Caenen ikasi zuen, 1889an Parisera joan zen eta 1881ean Liburutegi Nazionalean hasi zen lanean.
Justizia klimatiko
Frantzia
2021eko otsailaren 3an, l'Affaire du siècle. auziaren esparruan, Administrazio Auzitegiak onartu zuen estatuak ez zituela bete berotegi-efektua eragiten duten gasak murrizteari buruzko konpromisoak, eta, beraz, «hutsegite bat» egin zuela. Lau elkarteek euro sinboliko bat jaso zuten kalte moralengatik. Epaileek, halaber, auzia bideratzeko beste bi hilabete gehigarri agindu zituzten, eskatutako ekintza-aginduari buruz iritzia eman baino lehenago.
Remy de Gourmont
Egunkarietarako idazten hasi zen, antzinako literaturarekiko interesa agertu zuen eta Berthe Courrière modeloarekin bikotea osatu zuen. Joris-Karl Huysmansekin aliantza literarioa izan zuen eta Le Mercure aldizkariaren sortzaileetako bat izan zen. Alfred Jarryrekin batera L' Ymagier aldizkari sinbolista argitaratu zuen.
Justizia klimatiko
Frantzia
Estatu Kontseiluak bederatzi hilabete eman zizkion Frantziari (2022ko martxoaren 31 arte) «neurri eragingarri guztiak hartzeko», 2030erako berotegi-efektua eragiten duten gasen emisioak % 40 murrizteko helburua lortzeko.
Remy de Gourmont
Frantziako abertzaleak kritikatu eta Alemaniarekin elkar ulertzearen alde egin ondoren, Liburutegi Nazionaletik bota zuten.
Justizia klimatiko
Hegoafrika
2019ko ekainean, Hego Afrikako GroundWork eta Vukani-Ubuntu erakundeek gobernuaren aurka jo zuten herritarrek aire osasuntsua arnasteko duten «eskubidea urratzeagatik», ikatz-meategiak dauden ipar-ekialdeko barrutietan. Ikatz-meategiak eta ikatz-zentralak dauden eskualde honetan airea oso kutsatuta dago. GKEek gobernuari leporatu zioten ez zuela kutsadura hori murrizteko ezer egin, nahiz eta 2012. urteaz geroztik airea kudeatzeko plan bat onartuta egon.
Angiologia
Angiologia zirkulazio-sistemako hodiak (zainak eta arteriak) eta sistema linfatikoa aztertzeaz arduratzen den espezialitate medikoa da, odol-hodien anatomia (arteriak, zainak, kapilarrak) eta linfatikoena barne, gaixotasunez gain.
Osteitis albeolar
Osteitis albeolarra hezur albeolarreko hantura da. Normalean, hortzen erauzketa baten ondorioz agertzen da.
Osteitis albeolarra odolaren koagulua sortzen ez denean edo zokalotik galtzen denean (hau da, hortz bat ateratzean hobian geratzen den akatsa) gertatzen da. Honek zokalo huts bat uzten du, non hezurra aho-barrunbearen eraginpean geratzen den, eta honek lamina durara (hau da, zokaloa lerrokatzen duen hezurrera) mugatutako tokiko osteitis albeolarra eragiten du.
Angiologia
Esparru honetan dabilen sendagileak angiologoa izena dauka.
Justizia klimatiko
Herbehereak
2012an, Roger Cox abokatu herbeheretarrak prozedura judiziala proposatu zuen, klima-aldaketaren aurkako ekintza behartzeko tresna gisa. Hurrengo urtean, 2013an, Urgenda Fundazioak 900 demandatzaile bilduta, Herbehereetako gobernuaren aurkako auzibide bat aurkeztu zuen, «klima-aldaketa arriskutsuak eragiten dituzten berotegi-efektuko gasen isurketak murrizteko behar beste neurri ez hartzeagatik». Herbehereetako gobernua Europar Batasuneko lehenetarikoa izan zen 2050erako karbonoaren neutraltasuna lortzeko konpromisoa hartzen.
Luigi Pelloux
Luigi Gerolamo Pelloux (La Roche-sur-Foron, 1839ko martxoaren 1a - Bordighera, 1924ko urriaren 26a) italiar militar eta politikaria izan zen. Italiako lehen ministroa izan zen 1898tik 1900era.
Justizia klimatiko
Herbehereak
2015eko ekainaren 24an, Hagako barrutiko epaitegiak erabaki zuen Herbehereetako gobernuak gehiago egin behar zuela berotegi-efektuko gasen isurketak gutxitzeko, herritarrak klima-aldaketaren eraginetatik babestearren. Epaiak aurrekari judizial bat bat ezartzeaz gain, munduan erantzukizun klimatikoagatik emandako lehen auzitzat jotzen da.
Coptops aedificator
Coptops aedificator Cerambycidae kakalardo familiako intsektua da, Coptops generokoa. Johan Christian Fabricius ikerlariak 1792an identifikatu zuen, Lamia generoan.
Luigi Pelloux
Artilleriako teniente mailarekin parte hartu zuen Italiako Independentziako Hirugarren Gerran eta 1870ean Erromako harresia eraitsi zuen artilleriako brigadaren komandoan. Horrela, italiarrak Erroman sartu ziren eta Italiaren bateratzea amaitu zen.
1881etik 1895era Ezkerreko alderdiko diputatua izan zen. Estatu Nagusiko burua, senatari eta Gerra ministroa ere izan zen.
1898ko ekainean lehen ministro izendatu zuten eta gobernu militar eta kontserbadorea zuzendu zuen. Saiakera iraultzaileak zapaldu zituen eta bere neurriek sozialisten oposizioa jaso zuten. Bere neurrien aurkakotasun gero eta handiagoak 1900eko ekainean dimisioa ematera behartu zuen, maiatzeko hauteskundeen ondoren.
Triumphs of a Man Called Horse
Triumphs of a Man Called Horse (euskaraz Zaldi Izeneko Gizonaren Garaipena), 1983ko John Hough britainiarrak zuzendutako western film bat da. Richard Harris, Michael Beck, Ana De Sade, Vaughn Armstrong, Anne Seymour eta Buck Taylor aktoreek antzeztu zuten.
A Man Called Horse (1970) eta The Return of a Man Called Horse (1976) filmeen jarraipena da.
Coptops aedificator
Habitat
Herrialde askotan ezagutzen da: Djibuti, Tanzania, la Kongoko Errepublika Demokratikoa, Etiopia, Oman, Gabon, India, Madagaskar, Malaui, Namibia, Nigeria, Saudi Arabia, Costa de Marfil, Kamerun, Senegal, Hegoafrika, Seychelles, Maurizio, Sri Lanka eta Zambia. Beste herrialdetan ere sartua izan zen, gainera, Cabo Verde, Hawai, eta Taiwan.
Triumphs of a Man Called Horse
Argumentua
Mendebalde Urruna, John Morgan (Richard Harris) ingeles jauntxoa siux herriko kideekin 30 urtez bizi eta haiengandik "Zaldi" (Shunkawakan) izena jasoko du. 1874an, 1868ko Laramieko Itunaren arabera siux lurraldean dauden Black Hills mendietan urrea topatua izango da. Orduan, albiste horrek kolono zuriak bertara erakarri eta siux herriarekin sinatutako ituna hautsiko dute, kolono zuri horiek erailketak burutu eta siux herriko kideei eragotziko dizkiete. Hasieran, "Zaldik" bi aldeen arteko bakea mantentzen saiatuko da, baina tragedia jazotzean siux herriko lurralde sakratuak defendatzeko egitasmo bati ekingo dio.
Coptops aedificator
Elikadura
Coffea generoko hainbat landare-espezie jaten ditu, besteak beste, CCoffea arabica, Coffea canephora eta Coffea liberica. Theobroma kakaoaren zuhaitza beste herrialde batzuetara sartu zutenean, kakalardoak ere ostalaritza-landare gisa hartu zuen.
Justizia klimatiko
Herbehereak
2018ko urriaren 9an, Hagako apelazioen epaitegiak berretsi egin zuen 2015eko epaia. Le Monde egunkariak, orduan, «justizia klimatikoaren arloan aurrekaririk ez duen erabakitzat» jo zuen. James Thornton Client Earth-eko zuzendariaren arabera, «erabaki hori ongi finkatutako zientzian oinarritzen da, eta gobernu baten erantzukizunaren printzipio zaharra hartzen du aintzat. funtsean. Arrazoibide hori edozein sistema juridikotan aplika daiteke, eta, zalantzarik gabe, beste herrialde batzuetako auzitegiek erabiliko dute». 2018an, Herbehereetako isurketak % 15 apalagoak ziren 1990ekoekin alderatuta, Herbehereetako Ingurumen Agentziaren txosten baten arabera. Epaia jakitera eman zen Klima-aldaketari buruzko Gobernuarteko Taldeak klimaren arloan berehala jardun beharrari buruzko txosten berezi bat argitaratu eta hurrengo egunean.