cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nurenbergeko Kodea
Zehazki, Kodeak nazien hierarkia eta mediku batzuk epaitu zituzten eztabaidei eta argudioei erantzuten die, kontzentrazio-esparruetako presoei eman zieten tratamendu ankerragatik, hala nola Josef Mengele doktorearen esperimentu medikoengatik.
Nurenbergeko Kodea 1947ko abuztuaren 20an argitaratu zen, Nurenbergeko Epaiketak ospatu ondoren (1945eko abuztua eta 1946ko urria bitartean). Bertan, gizakiengan egindako esperimentazio medikoaren printzipio orientagarriak jasotzen dira, izan ere, epaiketan zehar akusatuetako batzuek argudiatu zuten esperimentuak eta gerra aurretik egindakoak oso desberdinak zirela, ez baitzegoen esperimentuak legezko edo legez kanpoko gisa sailkatzen zituen legerik.
Dolores García-Negrete Ruiz Zarco
Dolores García-Negrete Ruiz Zarco (Alcalá la Real, Jaén, 1886ko apirilaren 8a - Jaén, 1940ko martxoaren 1a), Dolores la Bella bezala ere ezaguna, espainiar politikaria izan zen, Espainiako Alderdi Komunistako kidea, ideal errepublikarraren defendatzailea, diktadura frankistan preso politikoa izandakoa eta Espainiako Gerra Zibilaren ondoren eraila.
Biografia
1886an jaio zen Alcalá la Realen, Carlos Garcia-Negrete Parera politikari liberalaren alaba. Castillo de Locubingo alkate izan zen Seiurteko Iraultzailearen garaian.
Doloresek konpromiso sendoa erakutsi zuen kausa errepublikanoarekin, askatasunaren, demokraziaren eta pobreen defentsaren defendatzailea. Federico Castillo Extremera medikuarekin ezkondu zen, eta 23 seme-alabaren ama izan zen; horietatik 14 aldi berean izan zituen bizirik. Senarraren eta Federico eta Manuel seme nagusien teoria komunisten eragin politikoak borroka politikorantz bultzatu zuen Dolores.
Jaengo etxean ikasleak, politikariak, komunistak, intelektualak eta artistak ibiltzen ziren, eta pobreak ere bai, laguntza medikoa ordaintzeko baliabiderik gabe zeudenak. Familiaren maila, soziala zein kulturala, eta haren ideal errepublikanoak, arazo izan ziren frankismoarentzat. Alderdi hori Falangek gerra amaitu ondoren epaileari igorriko zizkion txostenetan jaso zen.
1936ko azaroan bere senarra minbiziak jota hil ondoren, bere bizitzak aldaketa garrantzitsu bat jasan zuen, jarduera politiko garrantzitsu bat garatuz, 1937an Alderdi Komunistan afiliatzera eta errepublikaren legitimitatearen defentsara eraman zuena. Doloresek Jaengo Emakume Antifaxisten Elkartea sortu eta zuzendu zuen, eta UGTko Emakumeen Sindikatuan afiliatu zen inplikazio handia izanik. Jaengo Diputazio Probintzialeko kontseilari ere izan zen.
1939ko abuztuaren 26an atxilotu zuten, gerra zibila amaituta, presazko prozedura sumarisimoz, eta heriotzara kondenatu zuten bere filiazio komunista eta kargu politikoengatik, bere ekintzak lan humanitarioetan oinarritzen baitziren. 1940ko martxoaren 1ean Jaengo San Eufrasio hilerrian fusilatu zuten.
2006an Jaengo Udalak kale bat eskaini zion Santa Isabel auzoan.
Argiñarizibar
Argiñarizibar (nafar erromantzez: Val d'Arguinariz) Nafarroako Erresumako banaketa administratibo bat izan zen eta gaur egun Euskal Herriko Mañeruibar eta Izarbeibar ibarren artean kokatuta da, Nafarroa Garaia lurraldean. Lizarrako merindadean dago, Iruñea hiriburutik 25,4 kilometrora.
Ez da lortu zehatz-mehatz zehaztea banaketa administratibo horren independentzia-maila. Jakina da 1268ko Rediezmoaren Liburuan agertzen dela, baina orain arte ezagutzen den aipamen bakarra da.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Henipabirus
2009an, hiru birus berriren RNAren sekuentziak atzeman ziren, henipabirusekin duten erlazio filogenetikoari dagokionez. Eidolon helvum saguzarrean ezagutzen dira Ghanan. Henipabirus berri horiek Australiatik eta Asiatik kanpo aurkitzeak adierazten du henipabirusen endemikotasun-potentzialaren eskualdea mundukoa izan daitekeela. Afrikako henipabirus horien ezaugarriak pixkanaka aldatzen ari dira.
Nipah eta Hendra henipabirusak C kategoriako agente selektibotzat hartzen dira (USDA-HHS).
Egitura
Heniphurrak pleomorfoak dira (forma aldakorrekoak), 40-600 nm-ko diametrokoak. Matrize biraleko proteina-geruza baten gainean mintz lipidiko bat dute. Nukleoan, RNA genomikoaren harizpi helikoidal bakarra dago, N (nukleokapsidoa) proteinari estuki lotua eta L (handia) eta P (fosfoproteina) proteinei lotua. Proteina horiek erreplikazioan RNA polimerasaren jarduera ematen dute.
Mintz lipidikoan txertatuta, F proteinen (fusioa) gailurrak eta G proteinen tetramadoreak (erantsia) daude. G proteinaren funtzioa (MojV-G proteinaren kasuan izan ezik) birusa zelula ostalariaren azalarekin elkartzea da, Ephrin B1, B2 edo B3 izeneko ugaztunen proteina-familiaren bidez. Lotura-glikoproteinaren egitura X izpien bidezko kristalografiaren bidez zehaztu da. F proteinak mintz birala ostalariaren mintz zelularrarekin urtzen du, eta zelulan birioi-edukia askatzen du. Era berean, infektatutako zelulak inguruko zelulekin fusionatzen dira, sintzio multinukleatu handiak eratzeko.
Genoma
Genoma mononegabiral guztiak bezala, Hendra birusa eta Nipah birusaren genomak ARN ez-segmentatuak dira, harilkatu gabeko RNA zentzu negatibokoak. Bi genomek 18.2 kb-ko luzera dute eta sei gene dituzte, sei egitura-proteinari dagozkienak.
Paramyxoviridae familiako beste kide batzuek bezala, henipabirusaren genomako nukleotido-kopurua seiren multiploa da, 'seiren erregela' deritzonaren modukoa. Seiko erregela mutazio bidez edo genomaren sintesi osatugabe bidez desbideratzeak erreplikazio biral ez-eraginkorra eragiten du, seguruenik RNAren eta N proteinaren arteko loturak ezarritako egitura-murrizketen ondorioz.
Henipabirusek RNAren edizioa izeneko ezohiko prozesua erabiltzen dute, gene bakar batetik abiatuta hainbat proteina sortzeko. Henipabirusetako prozesu espezifikoak berekin dakar guanosina-hondakinak P mRNA genean sartzea itzulpena egin aurretik. Gehitutako hondakinen kopuruak zehazten du P, V C edo W proteinak sintetizatzen diren. V eta W proteinen funtzioak ezezagunak dira, baina ostalariaren mekanismo antibiralen aldaketan nahasita egon daitezke.
Agertzeko arrazoiak
Henipabirusak agertzearekin batera, azken hamarkadetan beste birus zoonotiko batzuk agertu dira. SARSren koronabirusa, saguzar australiarraren lisabirusa, Menangle birusa, Marburg birusa eta, agian, ebolaren birusak saguzarrek ere erasotzen dituzte, eta beste espezie batzuk kutsatzeko gai dira. Birus horietako bakoitza agertzeak lotura izan du saguzarren eta gizakien arteko kontaktua handitzearekin, eta, batzuetan, beste ostalari bat ere tartean dela. Kontaktua areagotu egin da, bai saguzarren lurraldean giza inbasioaren ondorioz (Nipah-ren kasuan, bereziki lurralde horretako zerriak), bai saguzarrek giza populazioetarantz egindako mugimenduaren ondorioz, elikagaien banaketan izandako aldaketen eta habitataren galeraren ondorioz.
Frogatuta dago azeri hegalarien habitat-galerak, bai Asiako hegoaldean, bai Australian (batez ere ekialdeko kostaldean), giza etxebizitzen inbasioak eta nekazaritza gainerako habitatetan, gizakien eta azeri hegalarien banaketen gainjartze handiagoa eragiten ari direla.
Alexandra Georgiana Eremia
Alexandra Georgiana Eremia (Bucarest, Errumania, 1987ko otsailaren 19a) Errumaniako gimnasta artistikoa da, 2004ko txapeldun olinpikoa taldekako lehiaketan.
Loredana Boboc
Loredana Boboc (Bucarest, Errumania, 1984ko maiatzaren 12a) Errumaniako gimnasta artistikoa da, 2000. urtean taldekako lehiaketan txapeldun olinpikoa, eta bi aldiz munduko txapelduna, taldekakoan, 1999. eta 2001. urteetan.
1999
Tianjingo 1999ko Munduko Txapelketan, urrea eskuragtu zuen taldekakoan, Errusia eta Ukrainaren aurretik. Taldekideak: Maria Olaru, Andreea Raducan, Simona Amanar, Andreea Isarescu eta Corina Ungureanu izan ziren.
Alexandra Georgiana Eremia
2004
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, urrea eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Estatu Batuen (zilarra) eta Errusiaren (brontzea) aurretik. Taldekideak: Oana Ban, Cătălina Ponor, Monica Roșu, Nicoleta Daniela Șofronie eta Silvia Stroescu izan ziren.
Nurenbergeko printzipioak
Nurenbergeko printzipioak gerra-krimena zer den zehazteko balio duten gidalerro multzo bat dira. Nazio Batuen Nazioarteko Zuzenbidearen Batzordeak egin zuen dokumentua, Nurenbergeko epaiketen ondoren, gerra-delituen, gizateriaren eta bakearen aurkako lege-printzipioak ezartzeko.
Loredana Boboc
2000
Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen taldekakoan, Errusiaren eta Estatu Batuen aurretik. Taldekideak: Simona Amânar, Andreea Isãrescu, Maria Olaru, Claudia Presacan eta Andreea Rüducan izan ziren.
2001
2001ean Ganten (Belgika) egin zen Munduko Txapelketan, urrezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan, Errusiaren (zilarra) eta Estatu Batuen (brontzea) aurretik. Taldekideak: Andreea Raducan, Andreea Ulmeanu, Silvia Stroescu, Carmen Ionescu eta Sabina Cojocar izan ziren.
Florica Leonida
Florica Leonida (Bucarest, Errumania, 1987ko urtarrilaren 13a) Errumaniako gimnasta artistikoa da, 2003ko munduko txapeldunorde taldekako lehiaketan.
2003
2003ko Anaheimeko Munduko Txapelketan, taldekako zilarra irabazi zuen, Estatu Batuen ondoren eta Australiaren aurretik. Taldekideak: Catalina Ponor, Oana Ban, Alexandra Eremia, Monica Rosu eta Andreea Munteanu izan ziren
Oana Ban
Oana Ban (Cluj-Napoca, Errumania, 1986ko urtarrilaren 11) Errumaniako gimnasta artistikos da, 2004ko txapeldun olinpikoa taldekako lehiaketan.
2002
2002an Debrecenen (Hungaria) zilarra eskuratu zuen Munduko Txapelketan, oreka-habeko proban. Ashley Postell estatubatuarraren (urrea) atzetik eta Irina Yarotska ukrainarraren (brontzea) aurrean geratu zen.
2003
2003ko Anaheimeko Munduko Txapelketan, taldekako zilarra lortu zuen, Estatu Batuen ondoren eta Australiaren aurretik; Taldekideak: Catalina Ponor, Alexandra Eremia, Andreea Munteanu, Monica Rosu eta Florica Leonida izan ziren.
2004
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, urrea eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Estatu Batuen (zilarra) eta Errusiaren (brontzea) aurretik. Taldekideak: Alexandra Eremia, Cătălina Ponor, Monica Roșu, Nicoleta Daniela Șofronie eta Silvia Stroescu izan ziren.
Al-Nawawi
Abū Zakariyyā Yaḥyā ibn Sharaf al-Nawawī (أبو زكريا يحيى بن شرف النووي;‎ (1233ko urria–1277ko abenduaren 21a), normalean al-Nawawī edo Imam Nawawī deitua, XIII. mendeko eruditu musulmana izan zen. Nawan, Damaskotik hurbil, jaioa, hadith-bildumak, teologia-lanak eta biografiak idatzi zituen.
Jafar al-Sadiq
Jaʿfar ibn Muḥammad ibn ʿAlī al-Ṣādiq (جعفر بن محمد الصادق; c. 702 – 765), normalean Jaʿfar al-Ṣādiq (Jafar Zintzoa) deitua, VIII. mendeko teologo eta legelari xiita izan zen. Muhammad al-Baqir bere aita ordezkatu zuenean, xiita duodezimanoen seigarren eta ismailien bostgarren imam bilakatu zen.
Muslim ibn al-Hajjaj
Abū al-Ḥusayn ‘Asākir ad-Dīn Muslim ibn al-Ḥajjāj ibn Muslim ibn Ward ibn Kawshādh al-Qushayrī an-Naysābūrī (أبو الحسين عساكر الدين مسلم بن الحجاج بن مسلم بن وَرْد بن كوشاذ القشيري النيسابوري; c. 815 – c. 875eko maiatza) edo Muslim Nayshāpūrī, normalean Imam Muslim deitua, IX. mendeko eruditu musulmana izan zen. Nixapurrekoa jatorriz, bere hadith-bilduma sunien gustukoenetariko bat da.
San Martin eliza (Argiñaritz)
San Martin eliza Mañeruibarreko Girgillao udalerriko Argiñaritz lekuan kokatutako XIII. mendeko kristiau eliza bat da.
Eraikina
Herriaren mutur batean parrokia dago, XIII. mende hasierako Erdi Aroko fabrika zaharra, XVI. mendean handitu eta eraberritua. Garai hartakoa da habearte bakarra, oinplano angeluzuzenekoa, jatorrizko estalki protogotikoak mantentzen dituena, kanoi erdi zorrotzeko hiru ganga-zatitan oinarritua, biribilkizko mentsuletan finkatutako arku fajoi sendoekin. Habearte horren atzean, XVI. mendeko burualde gotiko-pizkundear bat dago. Oinplano karratua du, eta gurutze-ganga soil bat, ebakidura lerronahasiko nerbioekin, eskema poligonaleko mentsula platereskoetan bilduak. Bere garaikidea da arku beheratuaren gainean oinetara altxatzen den goi-korua. Kanpoaldean, harlanduxkako hormak ikus daitezke, kontrahorma sendoekin, XVI. mendeko obran ohikoa den diagonala eskaintzen dutenak. Mende berekoa da Epistolaren albo batean irekitzen den arku zorrotzeko portada. Erdi Arokoa da, ordea, habeartearen oinaldearen gainetik irteten den dorre prismatikoa.
Parrokiaren burualdean 1580 inguruko erretaula nagusi bat dago. Erretaula hori Uharte Arakilgo zizelkatzaileak, Migel Martzalek, egin zuen. Platereskotik Erromanismorako trantsizioko Nafarroako multzo ederrenen artean dago. Bankuak, bi gorputzek eta teilatupeak osatzen dute, eta hiru kale ditu, zutabe jonikoz osatuta eta beheko herenean apaindutako fustez osatuta. Mazoneria honetan, Kristoren Pasioaren eta San Martin tenpluaren santu titularraren bizitzaren erliebeak daude, baina, bereziki, Ama Birjinaren, Haurraren eta San Juanitoren eta santu martiri baten tailuak nabarmentzen dira. Hark Italiako madona ederrak gogorarazten ditu, eta Donateloren jarraitzaileen eskultura florentziarrarekin erlaziona daiteke; bigarrenak, berriz, Erromanismorantz egiten du gehiago. Erretaula bere eskulturarekin Juan de Landa margolariak egindako polikromia nabarmentzen du.
Kapera nagusian, Sortzez Garbiaren eta Arrosarioko Ama Birjinaren erretaulak daude, XVII. eta XVIII. mendeetakoak, hurrenez hurren. Azken erretaula honek XV. mendeko bigarren hereneko tailu gaineko bi margolan ditu, dohaintza-emaile batek eta San Joan Bataiatzaileak lagunduta San Migel irudikatzen dutenak. 1570 inguruan, nabearen horma bat apaintzen duen Kalbario errenazentista dago.
Pinudietako behi-onddo
Pinudietako behi-onddoa (Suillus bovinus) Suillus generoko onddo gorria da Suillaceae familian. Europako eta Asiako onddo arrunta izanda, Ipar Amerikan eta Australian sartu da. Hasieran, Lineok Boletus bovinus gisa deskribatu zuen 1753an, eta, gaur egun, Henri François Anne de Roussel-ek eman zion izena erabiltzen da, 1806an. Onddo jangarria da, baina ez da gehiegitan agertzen gastronomian.
Onddoa koniferoen basoetan hazten da bere jatorrizko guneetan, eta pinu-landaketetan naturalizatu den herrialdeetan. Elkarketa ektomikorriziko sinbiotikoak eratzen ditu zuhaitz biziekin, zuhaitzaren lurpeko sustraiak ehun fungikoko lekekin inguratuz, eta batzuetan Gomphidius roseus onddoak parasitatzen du. Suillus bovinus-ek fruta-gorputzak sortzen ditu esporekin, askotan kantitate handitan, lurzoruaren gainean. Onddoak tapa konbexu-horia edo okre-kolorekoa du, 10 cm ingurukoak, adinarekin zapaltzen dena. Beste Boletus batzuek bezala, hodiak ere baditu, tapoiaren behealdetik beherantz zabaltzen direnak, brankien ordez; esporek helduarora ihes egiten dute hodiaren irekiduren edo poroen bidez. Poroaren azalera horia da. Ez du eraztunik.
Konrado Montferratokoa
Konrado Montferratokoa (Monferraton jaioa - Tiro, 1192ko apirilaren 28a) Jerusalemgo erregea izan zen 1190etik 1192ra. Montferratoko markesa ere izan zen 1191etik 1192ra.
Gilen V.a Montferratokoa eta Judith Babenbergokoaren semea izan zen. Frederiko Bizargorria enperadorearen, Luis VII.a Frantziakoaren eta Leopoldo V.a Austriakoaren lehengusua ere bazen.
1179an Bizantziar Inperioarekin aliatu zen. Frederiko Bizargorriaren armada garaitu zuen eta 1187an Teodora Isaak II.a Angelo enperadorearen arrebarekin ezkondu zen. Alexios Branas jeneralaren matxinada berehala garaitu zuen.
Hirugarren Gurutzadan parte hartu zuen eta arrakastaz defendatu zuen Tiro Saladinoren setioaren aurrean. Ez zituen onartu Guy Lusignangoak Jerusalemgo erresumari egindako nahiak eta ez zion Tiron sartzen utzi. 1190ko azaroaren 24an Elisabet I.a Jerusalemgoarekin ezkondu zen eta Jerusalemgo errege titulua jaso zuen. Gainera, 1192ko apirilean, erresumako baroiek Jerusalemgo errege aukeratu zuten. Apirilaren 28an hil zuten.
San Roman eliza (Etxarren)
San Roman eliza Mañeruibarreko Girgillao udalerriko Etxarren kontzejuan kokatutako XII. mendeko kristiau eliza bat da. Gotiko estiloa ditu.
Eraikina
Herriaren muturrean eta goian, XII. mendearen amaieran aurregotiko estiloan eraikitako parrokia dago. 1603an, Joan Urbieta harginak burualde trapezoidal batekin handitu zuenean, goitik behera aldatu zen. Erdi Aroko eraikinari dagokionez, barrualdean nabe angeluzuzena dago, eta bi kapera atxikitzen zaizkio, Ebanjelioaren aldekoa, burualde erdizirkularra duena; halaber, koruaren atalaren gainean kanoi zorrotzeko ganga bat dago, dagokion fajoiarekin eta biribilkizko modiloiekin apaindutako mentsulekin. Elizaren gainerakoa ganga gotiko-errenazentistak estaltzen du. Ganga horren nerbioak errege-erregina katolikoen estiloko bolak dituzten mentsula zilindrikoetan bermatuta daude, eta hori guztia XVII. mendearen hasierako eraberritzean egin zen. Aldi berean, jauregiko jaun Etxarrengo patronatu-kapera eraiki zen, Ebanjelioaren aldetik buru aldera irekia eta tertzeletezko ganga batez estalia. Kanpoaldean ere ikusten dira bi eraikuntza-faseak, eta Erdi Arokoak dira alboetako hormak eta kontrahormak, baina XVII. mendean handitu egin ziren berria eraiki zenean.
Pieza garrantzitsua da erretaula nagusia, Joan III.a Inbertok egina. 1618an egin zuen, estilo erromanistaren barruan, eta arkitektura-trazan zein erliebe eta fardelen indarrean ikus daiteke. Hala ere, zenbait ezaugarri errealistak, bereziki San Roman titularraren aurpegian islatuak, barrokoa iragartzen dute. Imbertotarren tailer berarekin lotzen da XVII. mende hasierako Gurutziltzatu bat, buru ederrekoa eta gorputz erromatarraren tratamendukoa.
Gaudapada
Gauḍapāda (Sanskrito: गौडपाद) edo Gauḍapādācārya, (India, VI. mendea) Erdi Aro goiztiar Hindua, filosofoa, Advaita Vedanta eskolakoa. Bere biografiaren xehetasunak zalantzazkoak diren arren, bere ideiek beste batzuk inspiratu zituzten, hala nola Adi Shankara, Paramaguru (maisu altuena) deitu baitzion.
Gaudapada Karika artelanaren egile edo konpiladorea. Testuak lau kapitulu ditu (lau liburu ere baderitzo eta laugarren kapituluak terminologia budista erabiltzen du, budismoak eragina izan zuela frogatuz.
Mandukya Karika
Gaudapadak liburua idatzi edo konpilatu zuen. Mandukya Karika Advaita Vedantari buruzko lehen tratatu sistematikoa da, baina ez da Advaitaren ikuspegiak aurkezteko obrarik zaharrena,, ez eta mota bereko irakaskuntzekin Shankara aurreko lan bakarra ere.
Edukia
Gaudapadiya Karikak 215 bertso ditu, lau kapitulutan banatuta:
Kronologikoki, Hajime Nakamuraren arabera, Gaudapada Karikasengandik aipatzen diren testu budistek adierazten dute lehen hiru kapituluetako ideia vedanikoak zaharragoak direla.
Hodei Iruretagoiena
Hodei Iruretagoiena, ezizenez Izeta IV.a (Zarautz, Gipuzkoa, 1985) gipuzkoar harri-jasotzaile bat da, Joxerramon Iruretagoiena "Izeta II.a"-ren semea.
Zarauzko Bi Harri
Zarauzko Bi Harri edo Zarauzko Bi Harri Baldarrak txapelketa Zarautzen jokatzen den txapelketa berezia da. Bi harri baldar txandakatuta altxatu behar dira 7 minutuko tartean. Harri bat altxatu arte ezin da beste harria jasotzera igaro.
Historia
Lehenengo txapelketa 2016an jokatu zen eta Izeta II.a izan zen irabazlea 25 altxaldi eginez. 2021. urtean emakumezkoen txapelketa abiatu zen.
Mugan (musika taldea)
Mugan 2017an Donostian sortutako pop-rock eta folk taldea da.
Taldea
Pablo Zurutuza abeslari eta gitarristak sortu zuen proiektua. Abesti batzuk egin eta Joseba Pastorri erakutsi ondoren taldea eratzea erabaki zuten. 2018an gainerako taldekideak sartu ziren. 2022an atera zuten aurreneko diskoa.
Memphis (musika taldea)
Memphis 2016. urtean Gasteizen sortutako country-rock taldea da. Ingelesez abesten dute.
Hezkuntza Lege Orokorra (Espainia)
Hezkuntza eta Hezkuntza-Erreformaren Finantzaketari buruzko abuztuaren 4ko 14/1970 Lege Orokorra izan zen hezkuntza-sistema frankistaren azken legea. Aldaketa handiak egin baziren ere indarrean egon zen Espainiako trantsizioan (1975-1982) eta PSOEren gobernuen zortzi urteetan (1982-1990), LOGSE onartu arte. 14 urte bitarteko derrigorrezko hezkuntza ezarri zuen, OHOn, Oinarrizko Hezkuntza Orokorrean, bi etapatan egituratuta. Zortzi ikasturteko lehen fase horren ondoren, Eskola Graduatuaren titulua lortuta, ikaslea BBB, Batxilergo Bateratu Balioaniztuna egiten zuen, edo, tituluaren beharrik gabe, Eskolatze Ziurtagiriarekin bakarrik (zortzi maila horietan eskolatuta egonez gero), Lanbide Heziketan. BBBk bakarrik (hiru urte) ematen zuen unibertsitatera sartzeko aukera, Unibertsitatera Bideratzeko Ikastaroa Orientazioko Ikastaroa (UBI) eta selektibitatea gainditu ondoren. José Luis Villar Palasí Hezkuntza eta Zientzia ministro frankistak sustatu zuen 1969az geroztik. Eta LHko 5 urteen ondoren, unibertsitatera ere sar zitekeen ikaslea horrela nahi bazuen eta bere nota-maila nahikoa bazen.
Oinarrizko Hezkuntza Orokorra
Oinarrizko Hezkuntza Orokorra (OHO) derrigorrezko eskolatze 8 ikasturtez osatuta zegoen. Legeak bi etapatan banatzen zuen (lehena, 1. mailatik 5.era eta bigarrena, 6. mailatik 8.era). Egitura hori hiru ziklokotan banatua izatera igaro zen 1981etik aurrera:
Hamalau urterekin amaitzen zen OHOko goi-mailako zikloko irakasgaiak hauek ziren:
1979tik aurrera, ikastetxe askotan erlijio irakasgaiaren ordez Etika ikasteko aukera eskaini zen, baina eskolatze-liburu ofizialak "Erlijioa" kalifikazioa mantendu zuen.
Balioaniztun Batxilergo Bateratua
Balioaniztun Batxilergo Bateratuak (BBB) hiru urteko iraupena zuen, eta OHOren ondorengo bigarren mailako ikasketak hartzen zituen. Ondoren, Unibertsitate Orientazioko Ikastaroa (UBI) egiten zen, ikasketa unibertsitarioak hasi aurreko azken urrats gisa.
BBBko 1. mailako irakasgaiak hauek ziren:
BBBko 2. mailako irakasgaiak hauek ziren:
Mariolein Sabarte Belacortu
Mariolein Sabarte Belacortu (Herbehereak, 1944) Herbehereetako idazlea da, gaztelaniazko literatura nederlanderara egindako itzulpenengatik ezaguna. Hainbat sari jaso ditu, euren artean 2022ko Etxepare-Laboral Kutxa Itzulpen saria.
Hezkuntza Lege Orokorra (Espainia)
Balioaniztun Batxilergo Bateratua
BBBko 3. mailako derrigorrezko irakasgaiak hauek ziren:
Mariolein Sabarte Belacortu
Biografia
Mariolein Sabarte Wageningenen hazi zen, Herbehereetan. Ama herbeheretarra eta aita euskalduna izanik, Espainiako Hizkuntza eta Literatura ikasi zituen Amsterdamgo Unibertsitatean. Liburuak gaztelaniatik nederlanderara itzultzen hasi zen 1969an, bere lehen itzulpena "Mrs. Cadwell habla con su hijo" Camilo José Cela-rena izan zelarik. Harrezkero, hainbat idazle espainiarren eleberriak itzuli ditu: Gabriel García Márquez, Julio Cortázar, Mario Vargas Llosa, Álvaro Mutis, José Donoso, José María Arguedas, Juan Carlos Onetti, Jorge Luis Borges, Roberto Arlt eta Carlos Fuentes. Erreferentea da gaztelaniatik nederlanderarako itzulpenean, 70 eleberri baino gehiagorekin.
Gaztelaniazko poesia-idazle askoren lanak ere itzuli ditu Sabartek Rotterdamgo Nazioarteko Poesia Jaialdirako, eta Amsterdamgo itzultzaile-eskolan aritu da urteetan.
Hezkuntza Lege Orokorra (Espainia)
Balioaniztun Batxilergo Bateratua
Gainera, ikasleek bi aukeren artean hautatu behar zuten: Zientziak eta Letrak. Aukera bakoitzean eskaintzen ziren lau irakasgaietatik hiru aukeratu behar zituzten, bi adarretan komunak ziren derrigorrezko irakasgaiak osatzeko.
Adar bakoitzean irakasgai hauek eskaintzen ziren:
Unibertsitatera Bideratzeko Ikasturtean (UBI) 1987tik aurrera, ikasleak Zientzia arloko bi adar (Biosanitario eta Teknikoa aukera) eta Letra arloko beste bi adar (Gizarte Zientziak eta Giza Zientziak) zituzten aukeran.
Hizkuntza autonomia erkidegoetan
Autonomia-estatutuak onartu ondoren, maila guztietan, bai OHOn bai BBBn, hizkuntza ofizial bat baino gehiago duten autonomia-erkidegoetan, hautazko irakasgai gisa bertako hizkuntza ere ikasten zen, eta, BBBko hirugarren mailako letren artean aukeratu beharreko beste irakasgai batean, hizkuntza horretako literatura.
Euskadi Autonomia Elkartean
Eusko Jaurlaritzaren 138/1983 Dekretuak euskararen erabilera hezkuntza sisteman arautzen zuen, aurreko hamarkadetan euskara hezkuntza sistema ofizialetik bazterturik egon eta gero. Dekretuak, Gernikako Estatutuari jarraiki gaztelania eta euskara, hizkuntza ofizial biak ikasi behar zirela arautzen zuen.
Batxilergo an eta lanbide heziketa n A/X eredua eta D eredua eskainiko dira. Ez da B eredua eskainiko.
! width="65" | ! width="65" |A eredua ! width="65" |B eredua ! width="65" |D eredua ! width="65" |X eredua !Araba !Bizkaia !Gipuzkoa !EAE !%17,3 !%18,1 !%64,1 !%0,5
Lanbide heziketan 2016-2017 ikasturtean A eredua zen nagusi EAEn, ikasleriaren % 68 A ereduan eta %23 D ereduan.
Nafarroa
1986an Nafarroako Legebiltzarrak Euskararen Foru Legea onartu zuen lehen aldiz. (Geroztik legeak aldaketak izan zituen). Euskarari ofizialtasuna eta hezkuntza sisteman txertatzeko bidea irekitzen zion lege honek baina ez Nafarroa Garaia osoan. Lurraldea eskualdeka banatu eta hiru eremu berezi ziren. Iparraldean eremu euskalduna, non euskara, EAEn bezala, ofizialtasun estatusa zuen. Hegoaldean aldiz, euskara ez zen ofiziala izango. Erdialdeko lurralde batzuei "eremu mistoa" deitu zioten honelako testuarekin:
Nafarroako euskararen egoera, orain arte, EAEkoarekin konparatuz, apalagoa izan da :
! width="65" | ! width="65" |1986 ! width="65" |1991 ! width="65" |1996 ! width="65" |2001 !Euskaldunak !Ia euskaldunak !Erdaldunak !Guztira !%100 !%100 !%100 !%100
Euskaldun kopuruaren eta hezkuntza sisteman hizkuntza-ereduen artean, nolabaiteko korrelazioa ikus daiteke. Horra lehen hezkuntzako datu batzuk :
! width="65" | ! width="65" |1996/1997 ! width="65" |2000/2001 ! width="65" |2004/2005 !A eredua !B eredua !D eredua !G eredua !Guztira !%100 !%100 !%100
Espainiako Hezkuntza-lege berriak
Hezkuntza-sistema hori indargabetu eta ordezkatu zuen 1990eko LOGSEk. Lege honek 16 urtera arte luzatu zuen derrigorrezko eskolatze garaia, lan-munduan sartzeko gutxieneko adinarekin bat etor zedin. OHOko lehen sei ikasturteak Lehen Hezkuntzari dagozkio, eta OHOko azken biak gehi BBBko lehenengo biak Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzari.
Lege honen eta LOGSE leren arteko antolaketa-desberdintasun nagusia. (Hezkuntza Sistemaren Antolamendu Orokorrari buruzko Legea) honako hau da: ikasleak 12 urte betetzen dituztenean igarotzen dira eskolatik Institutura, aurreko sisteman baino bi urte lehenago.
Mariolein Sabarte Belacortu
Biografia
Itzultzaile lanaz gain, Txileko Kultura Zentroko poesia lantaldean, Poesiaren Gauean eta Nazioarteko Poesian lan egin zuen. 1990etik 1994ra Literatura Funtsaren batzordeko kide izan zen. Hainbat saritako epaimahaikide ere izan zen: Dirk Hartog Literatur Saria (1988), Charlotte Köhler Stipendium (1992) eta Meulenhoff Vertalersprijs (1999), Holandako Poesia Berriko C. Buddingh Saria (2000 eta 2010). Gaztelaniazko idazleei buruzko artikulu batzuk ere idatzi zituen.
Trinidad Taracena del Piñal
Trinidad Taracena del Piñal (Santander, 1926ko urriaren 26a - Ceuta, 2017ko uztailaren 24a) arkeologoa, museoen kontserbadorea, izan zen.
Biografia
Trinidad Taracena del Piñal, bere neba-arreben artean aitaren, Blas Taracena Aguirre arkeologoaren urratsak jarraitu zituen bakarra izan zen. Lehen ikasketak Sorian egin zituen, non adibidez Leopoldo Torres Balbásen ikasle izan zen. Baina bere aita Museo Arkeologiko Nazionalaren zuzendari izendatu zutenean, Madrilera joan zen, eta hantxe amaitu behar izan zituen ikasketak.
Mariolein Sabarte Belacortu
Biografia
Bere ibilbidean zehar hainbat sari jaso ditu. 2022an Etxepare-Laboral Kutxa Itzulpen Saria irabazi du Sabartek Katixa Agirreren "Amek ez dute" eleberriaren nederlanderako itzulpena egiteagatik. Lehiaketa hau jatorriz euskaraz idatzi eta argitaratutako literatura-lan baten itzulpena saritzeko sortu zen, eta obraren itzulpena eta haren sustapen-lana baloratzen ditu. Sabartek Zirimiri Press argitaletxearekin partekatu du sari hori, eta horrela itzultzailearen ibilbide sendoa aitortu da, bizitza osoan egindako lana, eta baita argitaletxeak egindako sustapen eta hedapen lana ere.
Lanak
=== Itzulpenak ===
Trinidad Taracena del Piñal
Ibilbide profesionala
1951n Museo Arkeologiko Nazionalean sartu zen liburutegiaren arduradun gisa, eta 1953an Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Teknikarien Multzoan sartu zen. Museoan, materialei buruzko barne-txostenak egiteaz eta 1954ko Museoko Gida idazten laguntzeaz arduratu zen. Museoko sotoetan gordetako materialen lehen plano eta balantzeak egiten lehena izan zen. Bere zeregin nagusia Siret bilduma antolatzea izan zen, Cerralbo bildumaren funtsez eta Juan Cabréren indusketez arduratzeaz gain.
1954ko urriaren 15ean, Toledoko Museo Arkeologikoaren zuzendaritza hartu zuen, harik eta, urtebete geroago, 1955eko urrian, eszedentzia eskatu eta bere postua utzi zuen arte, senarra, Jaime Antón-Pacheco García arkitektoa, Ceutara aldatu zutelako. 1973an, akats baten ondorioz, ez zen agertzen Artxibozain, Liburuzain eta Arkeologoen Kidegoko funtzionarioen zerrendan, baina 1976an berriz sartu zuten borondatezko eszedentzia egoeran.
Heriotza
Ceutan hil zen 2017an, 90 urte zituela.
Hezkuntza Lege Orokorra (Espainia)
Espainiako Hezkuntza-lege berriak
2002an, Hezkuntzaren Kalitateari buruzko Lege Organikoak ordeztu zuen LOGSE, eta ez zen inoiz ezarri. 2006an LOE onartu zen. (Hezkuntzari buruzko Lege Organikoa). 2013an beste hezkuntza-erreforma bat jarri zen indarrean, LOMCE. Geroago, 2020an, LOMLOE onartzea, 21-22 ikasturtean indarrean jarri zena.
Klaudia Rapp
Klaudia Rapp (Alemania, XX. mendea) gimnasta artistiko alemaniarra da. Ekialdeko Alemaniarekin lehiatuz, 1987an munduko brontzezko domina lortu zuen taldekako lehiaketan.
1987
Rotterdameko 1987ko Munduko Txapelketan, taldekako brontzea eskuratu zuen, Errumaniaren (urrea) eta Sobietar Batasunaren (zilarra) atzetik. Taldekideak Dörte Thümmler, Ulrike Klotz, Gabriele Faehnrich, Martina Jentsch eta Astrid Heese izan ziren.
Garagardoaren Nazioarteko Eguna
Garagardoaren Nazioarteko Eguna 2008az geroztik urtero egiten den nazioarteko ospakizuna da. Gaur egun, 2012az geroztik, abuztuko lehen ostiralean egiten da.
Historia
Jesse Avshalomov, Evan Hamilton, Aaron Araki eta Richard Hernandez lagunek sortu zuten 2008an Santa Cruzen. Hasieran abuztuaren 5a hautatu zuten ospakizunerako, baina 2012an abuztuko lehen ostiralera aldatu zuten.
Ospakizunak hiru helburu nagusi ditu:
Ugatz-ziza arrunt
Ugatz-ziza arrunta edo Ugatz-ziza iluna (Melanoleuca melaleuca) Tricholomataceae familiako onddo espezie bat da.
Testura zakarra, haragi ez oso fina, aroma ahula eta zapore meleka du. Gaztelan patata gisatuen ongailu gisa, haragi gorrien hornigai gisa eta kalitate handiagoko beste espezie batzuekin nahastuta erabili izan da.
Raymond Briggs
Raymond Redvers Briggs (Wimbledon, Surrey, 1934ko urtarrilaren 18a - Brighton, 2022ko abuztuaren 9a) britainiar haur literaturako idazle eta ilustratzailea izan zen.
Ugatz-ziza arrunt
Deskribapena
Kapela: 4 eta 8 (10) cm arteko diametrokoa, hemisferikoa, gero ganbila, azkenean lau samarra eta beti titi batekin disko-eremuan. Ertza kurbatutik laura eta txapela baino argiagoa. Azala zertxobait higrofanoa, leuna eta ilegabea; marroi-grisaxka kolorekoa eta marroi-beltzaxka hezetasunean, eta eguraldi lehorrarekin zurbiltzeko eta distiratzeko joerarekin.
Raymond Briggs
Ilustratzaile hasi zen eta berehala hasi zen haurrentzako liburuetan lanean. 1961etik 1986ra, Brightongo Arte Eskolako ilustrazio irakaslea izan zen. Bere hiru lan garrantzitsuenak, idazle eta ilustratzaile gisa, komiki formatuan egin zituen. 1966an eta 1973an Ingalaterrako liburu-saltzaileek emandako Kate Greenaway Domina irabazi zuen eta 1984an Hans Christian Andersen sariko finalista izan zen.
Ugatz-ziza arrunt
Deskribapena
Orriak: Sinuatuak, estu eta orritxoekin noizean behin; kolore zurixkakoak eta batzuetan zahartzean krema kolorekoak,
Hanka: 6 - 8 (10) x 0,5 - 1 cm, fistulosoa, zilindrikoa, oinarri subbulbosoarekin eta goi furfurazeoarekin; zurixka eta luzetara okre koloreko zuntzekin, oinarrirantz estuago eta itxura ilunagoa ematen diote,
Raymond Briggs
Bere lanik ospetsuena The Snowman testurik gabeko liburua da. Marrazki bizidunetako bertsioa eta musika-egokitzapena Erresuma Batuan ematen dira Gabonetan.
Ugatz-ziza arrunt
Deskribapena
Haragia: Lodia, haritsua oinean, zurixka, baina krema kolorekoa helduaroan, Usaina eta zaporea hautemanezinak edo fungikoak.
Raymond Briggs
Lan hautatuak
The Snowman]]'' (1978)
Ugatz-ziza arrunt
Deskribapena
Etimologia: Melanoleuca terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik.
Jangarritasuna
Erdipurdiko jangarria.
Nahasketa arriskua
Antzeko beste Melanoleuca espezie batzuekin nahas daiteke, horiek guztiek bereizteko mikroskopioa hartu beharra dago.
Sasoia eta lekua
Udaberrian eta udazkenean. Hostozabal eta koniferoen basoen soilguneetan edo ertzetan hazten da.
Banaketa eremua
Asia, Afrika, Europa, Ipar Amerika, Ozeania.
Andreea Munteanu
Andreea Eugenia Munteanu (Bustuchin, Errumania, 1998ko maiatzaren 29a) gimnasia artistikoan lehiatu zen kirolaria da. Urrezko bi domina irabazi zituen Gimnasia Artistikoko Europako Txapelketan, 2014. eta 2015. urteetan.
2012
2012ko apirilean, Munteanu Errumaniako gazte-talde izendatu zuten Bruselako Gimnasia Artistikoko Emakumezkoen 2012ko Europako Txapelketarako. Hirugarren lekuan amaitzen lagundu zion Errumaniako taldeari, eta hiru domina eraman zituen etxera: brontzezko domina, alderantziz, 54.857 puntu lortuta; zilarrezko saria, (14.433); eta brontzezko domina, lurzorua erabiliz (13.900, Gabrielle Jupp de Gran Bretañarekin lotuta).
Isabelle Severino
Isabelle Severino (Paris, Frantzia, 1980ko apirilaren 9a) gimnasta artistikoa da, barra asimetrikoen proban espezialista. 1996an munduko brontzezko domina lortu zuen.
Andreea Munteanu
2013
2013ko maiatzean, Munteanuk Luganoko (Suitza) 10. Luganoko Txapelketa irabazi zuen, 55,60 puntu guztira.
2014
Munteanuren debuta Munduko Cottbus Kopara iritsi zen 2014ko martxoan. Lehenik oreka- eta lurzoru-sortan aritzeko kalifikatu bazen ere, ekitaldiaren bi amaieretan erori zen. Habean brontzezko domina bat irabazi zuen 13.750 punturekin, baina bosgarren postua lortu zuen (13.150). Bera talde misto batean lehiatuko da Stefania Stanila eta Silvia Zarzu lagun errumaniarrekin eta Italia eta Estatu Batuetako gimnastekin, Jesolo Trophy hirian. Talde mistoak ez zuen taldea amaitu, baina Munteanuk habean urrea irabazi zuen 14.833 puntuazioarekin, brontzea lurrean, 13.967,puntuazioarekin eta hamahirugarren lekuan (54.500). Apirilean, Belgikako eta Frantziako gimnasten aurkako lagunarteko bilera batean lehiatuko da, taldeko urrea irabazi eta seigarren postua lortuz.
Errumaniako taldearentzat hautatu zuten, Sofiako (Bulgaria) Gimnasia Artistikoaren Europako Txapelketarako (2014). Errumaniari taldearen amaiera bigarren postuan kalifikatzen lagundu zion, eta taldearen amaieran, 14.933 puntu eman zituen oreka-sortan eta 14.133 Errumaniako lehen posturako etxebizitzan.
Isabelle Severino
2006
Missy Peregrym aktorearen bikoitza izan zen 2006ko Pisando Fuerte filmean.
Ugatz-ziza handi
Ugatz-ziza handia (Melanoleuca grammopodia) Melanoleuca generoko onddo espezie bat da.
Melanoleuca exscissa  delakoak baino kalitate handixeagoa du, baina testura hutsala du. Beste Melanoleuca batzuekin nahas daiteke, denak jangarriak.
Deskribapena
Kapela: 6 eta 20 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbil-konikoa, gero ia laua, erdian oso nabarmena den titi batekin. Itxura hezekoa, higrofanoa, Ile gabea, gris-arre kolorekoa, ilunagoa edo argiagoa, zurbilduaz eguraldi lehorrarekin, gaztetan ertza bilduta egoten da.
Orriak: Lehenbizi zurixkak, gero ilunagoak, estu, itsatsiak, dekurrente samarrak, batzuetan zahartzean.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain behera jarraitzen duten orriak.
Hanka: Lehenengo betea, gero barnehutsa, luzea, liraina, haritsua, biguna, askotan goian mehetua, luzetara ildaskatua, zuntz txiki arreekin.
Haragia: Zurixka edo zertxobait arreska, harroa, usain sendokoa eta zapore leunekoa.
Etimologia: Melanoleuca terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. Grammopodia epitetoa ere grekotik dator, "gramma" esan nahi duen hitzetik eta oin esan nahi duen "podos" hitzetik. Oin ildaskatua duelako.
Jangarritasuna
Nahiko ona. Oina kendu egin behar zaio, gogorra eta larrukara da.
Nahasketa arriskua
Melanoleuca subbrevipes delakoarekin, kapelaren tamaina antzekoa du, baina hanka askoz motzagoa du. Melanoleuca decembris espeziearekin ere bai, honek txapel marroi iluna du eta orri horixkak.
Sasoia eta lekua
Nahiko ohikoa udaberrian, udan eta udazkenean, belardietan, larreetan eta basoetako soilguneetan, ez da oso ugaria izaten.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Errusia, Japonia eta Turkia.
Ugatz-ziza argi
Batzuek jateko modukoa dela uste dute, naiz eta adituak ez diren perretxiko biltzaile gutxik jaso. Beste batzuentzat zalantzazkoa. Nolanahi ere, kapela bakarrik kontsumitu.
Deskribapena
Orriak: Estu, zabalak, adnatatik sinuadoetara edo filamentu batez subdekurrenteak; kolore zurixkatik krema argira, ertzak zertxobait izurtuak eta orrien kolorekoak.
Hanka: 5 - 8 (9) x 0,7 - 1 (1,5) cm-koa, zilindrikoa, kapelaren kolorekoa, luzetara zuntzez estalia, oinarria subbulbosa eta flokosoa goian.
Haragia: Zurixka, trinkoa kapelaren erdian eta haritsua oinean; irin-espermatiko usain arin batekin eta zaporea gozotik apur bat mikatzera.
Etimologia: Melanoleuca terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik.
Jangarritasuna
Erdipurdiko jangarria.
Bitigar erraldoi
Bitigar, bitigar erraldoi edo Arabako bitigarrra (Clitocybe candida edo Leucopaxillus candidus) Tricholomataceae familiako onddo espezie bat da.
Ugatz-ziza argi
Sasoi eta lekua
Udaberrian eta udazkenean hazten da, mendiko larreetako belarren artean.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika eta Errusia.
Bitigar erraldoi
Jateko ona, baina bakarrik gaztetan, eta ondo egin behar da. Klitozibina antibiotikoa ekoizteko erabiltzen da.
Deskribapena
Kapela: 10 eta 25 cm arteko diametrokoa. Gaztetan oso zuria, gero zurixka kolorekoa erreflexu okreekin. Hasiera laua, gero hondoratua edo inbutu formakoa, baina inoiz ez titiduna. Ertza oso mehea eta biribildua gaztetan. Azala pruinaduna, mehea, bereizten erraza eta ukitzean leuna.
Orriak: Oso estu, banangarriak, dekurrenteak, zuriak edo zurixkak, zahartzean okre zurbilez tindatuak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Zuria, pruinaduna, irmoa, betea, oinarrian lodixeagoa, 5 - 8 x 2 - 3 cm-koa.
Haragia: Zurixka, lodia erdian, trinkoa eta sendoa. Zapore leuna du eta irin edo zianhidriko azidoaren usain sendoa.
Etimologia: Clitocybe hitza grekotik dator, burua esan nahi du, kapelaren formagatik. Candida epitetoa latinetik dator, zuri esan nahi duen "candídus" hitzetik. Bere koloreagatik.
Jangarritasuna
Kalitate oneko jangarria. Zuria eta mamitsua da eta itxura atsegina du.
Nahasketa arriskua
Leucopaxillus lepistoides delakoarekin, hau jangarria da. Baita pozoitsuak diren Clitocybe zuriekin ere, baina hauek askoz txikiagoak dira eta ez dira hain mamitsuak. Leucopaxillus giganteus espeziarekin ere bai, honen orriak kolore arrosa hartzen dute zahartzean, autore batzuk uste dute Leucopaxillus candidus heldua dela.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, larreetan eta txilardietan hazten dira maitagarrien eraztunak osatuz, oso "erreak". Ez da ugariegia, baina 10 kg baino gehiago bil daitezke perretxiko leku batzuetan.
Banaketa eremua
Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Kuba, Europa eta Japonia.
Melanoleuca cognata
Melanoleuca cognata Melanoleuca generoko onddo espezie bat da.
Ez da kontsumitzen, baina gomendagarria da hornigai gisa. Lur hezearen aromak, beste Melanoleucak (gramopodia) baino kalitate txikiagoa ematen zaio..
Deskribapena
Kapela: 4 eta 10 cm arteko diametrokoa, hasieran ganbila, gero zabaldua erdian titi batekin. Kolore uniformekoa, marroi-okre kolorekoa, hori-okrea edo okre-grisaxka. Azal lehorra, leuna eta distiratsua.
Orriak: Meheak eta estu, eskotatuak, krema kolorekoak edo okre-krema kolorekoak.
Orri eskotatuak: Oinera iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: 6 - 12 x 0,8 - 1,5 cm-koa, zilindrikoa, zuzena, fibrilosoa, oinarrian lodituta, krema-okre kolorekoa edo gris-okre kolorekoa.
Haragia: Mehea ertzean, zertxobait haritsua, zuri-krema kolorekoa, irin zaharraren usainarekin eta zapore ahularekin.
Etimologia: Melanoleuca terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. Cognata epitetoak kapelaren koloreari egiten dio erreferentzia.
Jangarritasuna
Jangarria
Nahasketa arriskua
Udaberriko Melanoleuca da, krema-okre kolorekoa. Ezaugarri hauek direla eta, erraz identifika daiteke.
Sasoia eta lekua
Udaberriko espeziea da, udazkenean ere ateratzen den arren, koniferoen basoetako soilguneetan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Txile eta Errusia.
Bitigar mingots
Bitigar mingotsa (Leucopaxillus gentianeus) Tricholomataceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Leucopaxillus amarus
Usain mikatz desatsegina izateaz gain, hesteetako intoxikazioren baten susmagarria da.
Deskribapena
Kapela: 4 eta 12 cm bitarteko diametrokoa, haragitsua, hasieran ganbila, ezkatatsua, tomentosoa, ondoren laua eta batzuetan hondoratua, leuna. Marroi-gorrixka zurbil kolorekoa, azkenean kanela kolorekoa edo arre-iluna. Ertza inbolutua edo kurbatua, batzuetan ildaskatu-tontorduna.
Hanka: Zilindrikoa, batzuetan klabiformea, 4 - 7 x 1 - 2 cm-koak, betea, elastikoa, apur bat ildaskatua; zuria, nahiz eta ukitzean marroiz koloreztatu.
Haragia: Zuria, lodia, irmoa eta elastikoa. Zapore oso mingotsa du eta irin usain arina.
Etimologia: Leucopaxillus terminoa grekozko "leucos" hitzetik dator eta zuria esan nahi du. Bere koloreagatik. Amarus epitetoa bere haragiaren zaporetik dator.
Jangarritasuna
Ezin da jan, mingostasun handia duelako.
Ugatz-ziza hankalabur
Ugatz-ziza hankalaburra (Melanoleuca brevipes) Melanoleuca generoko onddo espezie bat da.
Kalitate gastronomiko kaskarreko jangarria. Generoa ezagutzea nahiko erraza da, oso itxura bereizgarria dutelako, baina Melanoleuca generoaren barruan sailkapen zuzena egitea zailagoa da.
Deskribapena
Kapela: 8 eta 10 (14) cm arteko diametrokoa, ganbila, gero lau samarra, batzuetan erdia hondoratua, eta beti titi baxuarekin disko-eremuan. Ertz kurbatua, uhindua eta flexuosoa. Azala higrofano samarra, leuna, matea eta zetaduna; beix-arrexka kolorekoa, erdialdean ilunagoa eta eguraldi lehorrarekin zurbiltzeko joerarekin.
Bitigar mingots
Sasoia eta lekua
Udazkeneko espeziea da, koniferoen basoetan ateratzen da (Pinus, Picea, Abies, Cedrus), Taldeka txilar artean. Baita arteen (Quercus) azpian ere eta pagoen (Fagus) azpian.
Ugatz-ziza hankalabur
Deskribapena
Hanka: 3 - 5 (6,5) x 0,8 - 2 (2,5) cm-koa, zilindrikoa, motza, fistulosoa, oinarri subbulbosoa duena eta sarritan eszentrikoa; txapelaren kolorekoa, eta luzetarako fibrila okre-antzeko kolorekoekin estalia eta batzuetan goian gris-biolazeo kolorekoa,
Haragia: Trinkoa, haritsua oinarena eta zurixka; perretxiko usainekoa eta zapore garratz-astrigentekoa.
Etimologia: Melanoleuca terminoa grekotik dator, beltza esan nahi duen "mélas" hitzetik eta zuria esan nahi duen "leuko" hitzetik. Brevipes epitetoa berriz latinetik dator, laburra esan nahi duen "brevis" hitzetik eta oin esan nahi duen "pes" hitzetik. Bere oinaren tamaina adierazten du.
Jangarritasuna
Erdipurdiko jangarria
Nahasketa arriskua
Txapelaren diametroaren erdia ozta-ozta neurtzen duen oinagatik erraz antzematen da. Nahiz eta Malanoleuca grammopodia, Melanoleuca Melanoleuca, Melanoleuca exscissa , Melanoleuca luscina era Melanoleuca turrita espeziekin nahas litekeen; denak antzekoak, baina hanka luzeagokoak.
Mitra marroi
Mitra marroia (Gyromitra infula) Gyromitra generoko onddo espezie bat da.
Ugatz-ziza hankalabur
Sasoia eta lekua
Udaberritik udazkenera hazten da, larreetan eta bide bazterretan, lorategietan, parkeetan eta mendiko pistetan.
Banaketa eremua
Europa, Ipar Amerika, Errusia, Japonia, Txile, Uzbekistan eta Zeelanda Berria.
Mitra marroi
Gordinik espezie toxikoa da, naiz eta autore batzuek lehortu ondoren jangarritzat jo. Ez da gomendatzen kontsumitzea.
Deskribapena
Kapela: Mitra itxurakoa, oso irregularra, 5 cm-tik 12 cm-rako altuerakoa, arre-gorrixka edo arre-marroia, ilunagoa edo argiagoa hezetasunaren arabera, karpoforoa barnehutsa da, gainazala ez da likatsua, ia belusatua eguraldi lehorrean eta barrua zurbilagoa du.
Hanka: Leuna, ez ildaskatua, oro har, barnehutsa da eta luzetarako tolestura du, kapelaren kolorea baino gorrixkagoa du, batzuetan, pruina zurixka batez estalia, horrek itxura argiagoa ematen dio.
Haragia: Oso hauskorra. Barruko aldea kanpokoa baino askoz argiagoa da, gamuza kolorekoa eta oso zimurra.
Etimologia: Gyromitra terminoa grekotik dator, biribila esan nahi duen "gyros" hitzetik eta diadema esan nahi duen "mitra" hitzetik. Infula epitetoa berriz latinetik dator, eta apezpikuen mitra esan nahi du.
Jangarritasuna
Autore batzuek jangarritzat jotzen badute ere, ez ditu merezi sukaldaritzaren ohoreak. Kontsumitzea pentsatzen bada lehortuta baino ez da jan behar.
Sasoia eta lekua
Udazkenean agertzen da, koniferoen baso fresko eta hezeetan, hala ere, hostoerorkorren basoetan ere aurki daitezke.
Banaketa eremua
Ipar hemisferioan.
María Soledad Corchón Rodríguez
María Soledad Corchón Rodríguez (Santander, Kantabria,1947ko apirilaren 11) Historiaurrean aitzindaria den arkeologo espainiarra da.