cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leucocoprinus cretaceus
Sinonimoak: Leucocoprinus cretatus, Lepiota cretata.
Askorriagako Gotortokia
Askorriagako Gotortokia Gorlizen leku oso ezaguna da. Askotan, Askorriagako gotortokiari Gorlizko gaztelua deitzen zaio. Gaztelu honetatik oso ondo ikus daiteke itsasoa.
Leucocoprinus cretaceus
Deskribapena
Kapela: 3 eta 10 cm bitarteko diametrokoa, hasieran esferikoa, gero ganbila, ondoren zabaldu egiten da; gaztetan, erraz bereiz daitekeen irinezko errezel zuri batez estalia, zahartzean krema-horixka samarrekoak bihurtzen dira, errezelaren azpian, oso nabarmenak ez diren ildaska marjinalekin.
Askorriagako Gotortokia
Historia
Askorriagako gotortokia XVIII. mendean eraiki zen, Gaminiz (gaur egun Plentzia eta Gorliz) zaintzeko. Ingelesengandik herri hori babestea zen xedea, pentsatzen baitzuten ingelesek eraso egin zezaketela eta Uztrikotzet itsasoa behatzeko leku aproposa da, bertatik oso ondo ikus baitaiteke itsasosa. Azkoz geroago, Askorriagako gotortokia kontrabandistek erabili zuten kontrabandua egiteko.
Leucocoprinus cretaceus
Deskribapena
Orriak: Estu eta zuriak hasieran.
Ipueira
Ipueira Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Norte estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
I Wanna Be Your Dog
Egiletza
John Cale ekoizleak (The Velvet Underground ekoa) ekoitzi zuen, eta pianoa jo ere bai grabaketan. Gainerakoan, The Stooges-eko orduko lau partaideek sinatu zuten kantuaren egiletza, bai musika eta bai hitzak: Iggy Pop (Ahotsa), Ron Asheton (Gitarra), Dave Alexander (Gitarra), Scott Asheton (Bateria).
Leucocoprinus cretaceus
Deskribapena
Haragia: Zuria, gutxi, usain leunekoa.
I Wanna Be Your Dog
Bertsioak
Abestiak hainbat bertsio izan ditu rockaren historian. Besteak beste bertsioak egin dituzte diskoetan Billy Idol, David Bowie, Joan Jett and the Blackhearts, Sonic Youth, Slayer eta Parálisis Permanente (gaztelaniaz kantatua: "Quiero ser tu perro"). Zuzenekoetan ere erreportarioan sartu izan dute hainbatek, besteak beste Nirvana taldeak edo Sid Vicious ek Sex Pistols ekin.
Leucocoprinus cretaceus
Deskribapena
Etimologia: Cretaceus epitetoa latinetik dator, klarionarendako kreta, eta karetsu, esan nahi du.
Leyden ontzi
Leyden ontzia edo leyden botila beirazko ontzi edo botila batekin egindako gailu elektriko bat da, karga elektrikoak metatu eta gordetzea ahalbidetzen duena. Historiako lehenengo kondentsadore elektrikoa izan zen.
I Wanna Be Your Dog
Euskal bertsioak
Euskal Herriko Las Vulpes taldeak pixkat eraldatutako bertsioa grabatu zuen gaztelaniaz, 1983an: "Me gusta ser una zorra". Beraien single bakarra eta kantu ezagunena izan zen, eta zentsuraren poderioz, ezagunena ere bai.
Leucocoprinus cretaceus
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
I Wanna Be Your Dog
Euskal bertsioak
Gernikako Fosa Comun taldeak euskarazko bertsioa egin zuen 1991an ("Zure txakurra izan nahi dut"). Gernika Rock 91 izeneko talde askoren bilduman grabatua agertu zen.
Leyden ontzi
Historia
Leyden ontziaren ideia bi aldetatik deskubritua izan zen independenteki: Batetik, 1744an Ewald Georg von Kleist zientzialari eta legelari alemaniarrak beirazko ontzi bat aluminiozko paperez bildu zuen eta igurzteko makina batez aluminioa elektrikoki kargatu zuen. Saiakuntza hartan Kleistek deskarga nabarmena jaso zuen. Bestetik, 1746an eta Kleisten saiakuntzaren berri izan gabe, Pieter van Musschenbroek fisikari herbeheretarrak, Leidengo Unibertsitatean lanean zebilelarik, saiakuntza bat burutu zuen urez betetako ontzi batek karga elektrikoak pilatu zitzakeen jakiteko asmoz. Ontzia tapoi edo buxon batez itxita zegoen, zeina metalezko hagaxka batek zeharkatzen baitzuen, uretan murgilduz. Ontzitik kanpo geratzen den hagaxkaren zatira elektrikoki kargatutako eroale bat hurbildu zuen. Saiakeran zehar, Musschenbroeken laguntzaile batek eroalea ontzitik banatu ondoren deskarga elektriko bortitza jaso zuen eskua hagaxkara hurbiltzean.
Urtebete beranduago, William Watson britainiarrak, ontzia eztainuzko xafla batekin bilduz gero deskarga handiagoa ematen zuela ikusi zuen. Aurkikuntza berrien harira, Jean Antoine Nolleti ura eztainuzko xaflengatik ordezkatzea bururatu zitzaion, Layden ontziari behin betiko diseinua emanez.
Leucocoprinus cretaceus
Nahasketa arriskua
Espezie honen ezaugarriak dira: irin maluta zuriz estalitako kapela, ertza ia ildaskatu gabea, eta sortakatua hazten dela.
Leyden ontzi
Historia
Leyden ontziak erakustaldi publikoetan erabiltzen hasi ziren elektrizitatearen ahalmena agertzeko. Erakustaldi horietan animalia txikiak (xaguak eta txoriak, besteak beste) hiltzeko gai ziren deskargak sortzen zituzten.
Leucocoprinus cretaceus
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, leku babestuetan, simaurretan edo egur-hondakin oso degradatuetan, baita berotegi eta lorategietan ere
Banaketa eremua
Mundu osoa.
Leyden ontzi
Historia
Daniel Gralath fisikari poloniarra lehendabizikoa izan zen karga gordetze ahalmena handitzeko asmoz zenbait hontzi paraleloan konektatzen.
Hiroyuki Sugimoto
Hiroyuki Sugimoto (杉本 裕之, 1986ko urriaren 6a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Thespa Kusatsu eta FC Gifu.
Koš
Koš Eslovakiako udalerri bat da, Prievidzako barrutian kokatuta. 13,59 km²ko azalera du eta 1105 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1367. urtekoa da.
Letheobia obtusa
Letheobia obtusa Letheobia generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Municheko Euskal Etxea
Municheko Euskal Etxea, ofizialki Munitxeko Euskal Elkartea e.V., Alemaniako Munich hirian dagoen euskal etxe bat da, Bavaria estatuan. Orffstraße kalearen 13. zenbakian dago. 2013an sortu zen.
Vefsn
Vefsn Norvegiako udalerria da. Nordland konderrian kokatua dago. 1928.50 km² ditu eta 13,424 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Suziriz higiarazitako granada
Munizio egokiarekin armatutako RPGak oso eraginkorrak dira blindajerik gabeko edo blindaje arina duten ibilgailuen aurka, hala nola pertsonarako garraio blindatuak (APC), eraikinak eta bunkerrak. Era berean, beste mota batzuetako munizioak karga ditzakete, hala nola zatikatzeko ojibak edo lehergai termobarikoak, infanteriaren aurkako erasorako edo beste rol batzuetarako egokiagoak direnak.
Masato Fujita
Masato Fujita (藤田 優人, 1986ko maiatzaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashiwa Reysol eta Sagan Tosu.
Sigmops ebelingi
Sigmops ebelingi Sigmops generoko animalia da. Arrainen barruko Gonostomatidae familian sailkatzen da.
Eviota dorsimaculata
Eviota dorsimaculata Eviota generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Dobsonia praedatrix
Dobsonia praedatrix Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Grane
Grane Norvegiako udalerria da. Nordland konderrian kokatua dago. 2008.52 km² ditu eta 1,537 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Pinhais
Pinhais Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
San Antonio Abad Ospitale Zibila
San Antonio Abad Ospitale Zibila (jendartean Manteo Ospitalea bezala ezagutu ohi zena) Gipuzkoako ospitale nagusia izan zen. Ulia mendiaren magalean inauguratu zuten 1888an, eta 1960. urtera arte egon zen irekita. Gaixo infekziosoak hartzea zuen helburu. Donostia Ospitaleak ordezkatu zuen. Jose Goikoa udal arkitektoak eraiki zuen eta Donostiako Udalak eta Benefizentzia Batzarrak ordaindu zuten. Mantentzeko 25 karitate-ahizpa, 3 erizain, 3 erizain laiko eta kapilau bat izan zituzten.
Erreginaordearen jauregia
Erreginaordearen jauregia (katalanez Palau de la Virreina) Kataluniako Bartzelona hiriburuko jauregi bat da. La Rambla hiribidean dago, El Raval auzoan, hain zuzen ere La Boqueria merkatuaren alboan. 1772-1778 bitartean, Manuel de Amat i Juniet, aurretik Peruko erregeordea eta une hartan Castellbellgo Markesa zenaren aginduz eraiki zen, halere bera hil bezain azkar bere alarguna zen Maria Francesca de Fiveller i de Bru bizitzen jarri zen, hortik datorkio Erreginaordearen Jauregia izena.
Amsterdam
Amsterdam (nederlanderaz ahoskatua; eusk. «Amstel gaineko dikea») Herbehereetako hiriburua eta hiri populatuena da, gobernuaren egoitza Hagan kokatuta dagoen arren. Randstad izeneko — Haga, Roterdam eta Utrechekin batera — metropoli eremuaren parte da, guztira 6,5 milioi biztanle dituena.
XII. mendean arrantzale herrixka bat zena XVII. mendean munduko hiri aberetatsenetakoa bihurtu zen. Gaur egun herrialdeko hiri handiena eta finantza eta kultur gune garrantzitsuena da. Turismogune handia ere bada, eta mundu mailan ezagunak dira Amsterdamgo kanalak, museoak, auzo gorria eta coffee-shopak. Nazioarteko 5 milioi turista hartzen ditu urtero. 1987an Europako kultura-hiriburua izan zen eta 2010an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Amsterdamgo kanalak.
Neve Campbell
Neve Adrianne Campbell (Guelph, Ontario, Kanada, 1973ko urriaren 3a) aktorea da. Eszenatokietan antzezten hasi zen, eta 1990eko hamarkadako Party of Five telesailean Julia Salinger nerabearen papera antzeztuz famatu zen. Ondoren, Hollywooden grabatutako Scream sagako, The Craft eta Wild Things filmetako pertsonai nagusia izan da.
Amsterdam
Kokapena
Herbeheren mendebaldean kokaturik dago hiria, Ipar Holanda probintzian. Herrialdearen hiriburua da baina ez probintziakoa, Haarlem baizik. Amstel ibaia hirian bukatzen da eta hainbat kanalen bidez IJ badiarekin elkartzen da. Ipar itsasoko kanalaren bidez Ipar itsasoarekin lotzen da.
Amsterdam itsasoaren mailaren azpian kokaturik dago, bi metrotako sakoneran. Polder handien bidez eskuratu izan da inguruko lurraldea eta beraz hiri gutzia oso laua da. Hego-mendebaldean Amsterdamse Bos basoa dago, gizakiak landaturikoa.
Amsterdam hiria eta bere metropoli eremua oso urbanizaturik daude. 219,4 km2-ko azaleran hedatzen dira eta 4.457 biztanle eta 2.275 etxe daude km2 bakoitzeko. Parkeak eta natur erreserbak ere badira, azalera guztiaren %12a estaltzen dutenak.
Amsterdamen 100 kilometro ubide baino gehiago daude eta gehienak nabigatzeko modukoak dira. Erdi Aroan Singel izeneko putzuak inguratzen zuen hiria eta gaur egun hiriko barreneko eraztuna da. Honek perra itxura eman dio hiriari. Hiriko hiru kanal handienak Herengracht, Keizersgracht eta Prinsengracht dira. Kanal hauek 90 uharte sortarazi dituzte eta 1.200 zubik elkartzen dituzte.
Sorrera eta Erdi Aroa
Amsterdam Herbehereetako beste hiri handiak baino berriagoa da. Chris de Bont geografo eta historialariak 2008an esan zuenez Amsterdam inguruko lurrak X. mendean irabazi zitzaizkion itsasoari. Honek ordea ez du esan nahi lurrak landatu eta asentamendua orduan gertatuko zenik, dirudienez eremu guztia zohikatza eskuratzeko erabili zen hasiera hartan.
Arrantzale herria zen XII. mendean eta 1275eko urriaren 27an biztanleei zubia erabiltzeko bidesaria ordaintzearen betebeharra kendu zitzaien. Ondorioz une hau bihurtu da Amsterdamen fundazio data. 1300 edo 1306 urtean hiri titulua eskuratu zuen. XIV. mendean merkatalgune garrantzitsu gisa garatzen joan zen eta Hansa ligan sartzearekin batera Europa iparraldeko hiri garrantzitsua bihurtu zen beste hainbat hiri holandar eta alemaniarrekin batera. 1345. urtean Kalverstraaten mirari bat gertatu zen eta hiria erromes protestanteetzako erreferentziazko gunea bihurtu zen.
Espainiarrekiko independentzia
XVI. mendean herbeheretarrak Filipe IIa Espainiakoaren aurka altxatu ziren. Hainbat izan ziren arrazoiak, baina nagusiak espainiar agintariek ezarri zituzten zerga berriak eta batez ere Espainiar Inkisizioak protestantismoa jazartu izana. 1568an hasi zen matxinada eta Laurogei Urteko Gerra sortu zen. Amaieran Herbehereek beren independentzia lortu zuten.
Matxinadaren buruzagia Gilen I.a Orange-Nassaukoa "Isila" esaten ziotena izan zen eta hark bultzatuta Herbehereetako Errepublikak erlijio tolerantzia sustatu zuen. Honi esker Amsterdam hiriaren babesera Iberiar penintsulako juduak, Frantziako higanotak, Flandriako merkatari eta inprimatzaileak eta Espainiarrek oraindik kontrolatzen zuten Herbehereetako erlijio errefuxiatu ugari etorri ziren. Inprimatzaile horien bidez eta tolerantzia guztia medio, Europako prentsa-askatasunaren erdigunea bihurtu zen Amsterdam.
Urrezko Aroa
XVII. mendean, Amsterdamgo kaitik itsasontziak Baltikora, Ipar Amerikara, Afrikara, Asia hego-ekialdera (Indonesia, India, Sri Lanka...) eta Brasilera joaten ziren. Amsterdamek kudeatzen zituen merkatalbideak hain zabalak izanik Ekialdeko Indietako Konpainia (1602) eta Mendebaldeko Indietako Konpainia (1621) eratu behar izan zituzten. Konpainia biek eskuraturiko jabetzak Herbehereetako kolonia bihurtu ziren. Amsterdameko Bankua (1609) sortu ondoren mendebaldeko Finantza erdigunea bihurtu zen.
Jaime Delclaux
Jaime Delclaux Ortiz de Bustamante (Bilbo, 1912ko otsailaren 17a - Albacete, 1937) gaztelaniazko idazlea eta poeta izan zen. Oso gazte hil zen.
Santa Margarida (Minas Gerais)
Santa Margarida Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Amsterdam
Urrezko Aroa
Ekialdeko Indietako Konpainia munduko burtsa handiena bihurtu zen eta Mendebaldeko Indietako Konpainiak bultzatu eta eraiki zuen Nieuw Amsterdam Ipar Ameriketako hiria (1621), gerora New York izango zena hain zuzen ere.
Gainbehera eta modernizazioa
XVIII eta XIX. mendeetan Amsterdamen gainbehera etorri zen. Herbehereetako Errepublikak Ingalaterra eta Frantziarekin izan zituen gerrek nabarmen kaltetu zuten hiriaren ekonomia. Napoleondar Gerretan behea jo zuen baina 1815ean Herbehereetako Erresuma Batua eratu zen eta Amsterdam hiriburua bihurtzeak errekuperaziorako oinarria ezarri zuen.
XIX. mendearen amaieran museoak, trenbidea eta Concertgebouw kontzetu aretoa erakitzearekin batera Industria Iraultza iritsi zen eta bigarren Urrezko Aro antzekoa bizi izan zuen hiriak. Amsterdam–Rhin ubidea eraiki zen eta honek Rhin ibaiarekin eta Ipar itsasoarekin lotu zuen hiria. Honi esker Europako hiri askorekin merkatal harremanak berreskuratu zituen.
XX. mendea
XX. mendearen hasieran hiriaren zabalkundea hasi zen, hiri historikoaren inguruan suburbio berriak eratuz kanaletatik haratago. Lehen Mundu Gerran herrialde neutrala izan bazen ere elikagai eta erregai eskasia sufritu zituen. Elikagai eskasia honek Aardappeloproer matxinada (patataren matxinada) ekarri zuen. Jendeak denda eta biltegiak harpilatu zituen.
1916an uholeak jasan ondoren hiriaren iparraldean zeuden Durgerdam, Holysloot, Zunderdorp eta Schellingwoude herriek Amsterdamen barneratzeko eskaria egin zuten 1921ean. Hurrengo hamarkada bietan hiriak hedatzen jarraitu zuen. Garai hartakoa da hiriaren mendebaldean dagoen Jordaan barrutia.
Bálint Kopasz
Bálint Kopasz (Szeged, Csongrad (Hungaria), 1997ko ekainaren 20a) piraguismoan lehiatzen den kirolari hungariarra da.
Amsterdam
XX. mendea
Bigarren Mundu Gerran, 1940ko maiatzaren 10ean naziek Amsterdam okupatu zuten eta hainbat hiritarrek juduak jazarri zituzten. 100.000 herbeheretar judu eraman zituzten nazien kontzentrazio-esparrutara, horietako 60.000 amsterdamdarrak zirela esimatzen da. Jazarritako judu ezagunena Anne Frank izan zen. Honi erantzunez komunistek 1941eko otsailean greba antolatu zuten eta 300.000 biztanlek hartu zuten parte nazien jazarpen hauen kontrako protestan. Gerra amaitzerakoan Amsterdam inguruko hirietatik isolatua gelditu zen eta berriz ere elikagai eta erregai eskasia sufritu zuen. Jende ugarik hiritik alde egin zuen eta txakurrak, katuak eta tulipan bulboak jan zituzten bizirauteko. Amsterdameko zuhaitz gehienak moztu ziren eta judu deportatuen etxeetako egur guztia erabili zen negua pasatzeko erregai gisa.
Bálint Kopasz
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina eskuratu zuen, K-1 1000 m modalitatean, 3.24,995ko denboraz, Ádám Varga herrikidearen (zilarrezkoa) eta Fernando Pimenta portugaldarraren (brontzezkoa) aurretik sailkatuz.
Amsterdam
Amsterdamgo Ituna (1997)
Europar Batasuneko gobernu arteko bilkuraren ondoren (1996ko martxoa-1997ko ekaina) izenpetu zen ituna, estatu kideek berretsia izan ondoren 1999ko maiatzaren 1ean indarrean jarri zena. Itun honek Maastrichtekoa zuzentzen eta osatzen du: zenbait zuzenketa tekniko egin dizkio Europar Batasunaren jardunbideari, epailetza eta polizia espazio komun bat abian jarri du, eta atzerri eta segurtasun politika bateratu baten egitasmoa zehaztu.
XXI. mendea
XXI. mendearen hasieran Amsterdam oso turistikoa bihurtu zen. 2010 urtean UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Amsterdamgo hiru kanal kontzentrikoak eta "Iparraldeko Venezia" ezizena hartu zuen hiriak. 2012. urtean 10 milioi turista jaso zituen eta 2015ean 17 milioi. Honen ondorioz etxebizitzak garestitu egin dira eta saltoki eta jatetxeak ere bai. Hiritarrak alde turistikotik ateratzen hasi dira, ezin baitute bizi maila horrekin jarraitu eta horrek Veneziarekin konparazio berriak egitea ekarri du.
Populazioaren bilakaera
1300 urtean Amsterdamek 1000 biztanle zituen. XV. eta XVI. mendeetan Herbehereetako gainerako hirien populazioak behera egin bazuen ere Amsterdamgoa igo egin zen Frantziatik higanotak, Iberiar penintsulatik juduak eta Alemania eta Eskandinaviatik beste hainbat etorkin ere jaso zituelako. Espainiarrek Anberes hartu zutenean bertako biztanle askok Amsterdamera egin zuten ihes. 1600. urtean 50.000 biztanle zituen eta 1660. hamarkadarako 200.000 ziren. XVIII. mendean populazioa egonkortu egin zen. 1750. urtean Europako laugarren hiri handiena zen, Londres (676.000), Paris (560.000) eta Napoliren (324.000) ondoren. Horretaz gain hiri handiak zituen gertuan, Leiden (67.000), Rotterdam (45.000), Haarlem (38.000) eta Utrecht (30.000) besteak beste.
Industrializazioak gorakada berria ekarri zuen eta 1959. urtean 872.000 biztanle zituen Amsterdamek. Hurrengo hamarkadetan berriz behera egin zuen eta 1985ean 675.570ko populazioa izan zuen. 2019an 873.000 biztanletara iritsi zen berriz.
Jatorri etnikoa
XV. eta XVI. mendeetan izan zuen juduen inmigrazioa dela eta Bigarren Mundu Gerra izan aurretik hiriaren populazioaren %10a osatzen zuten juduek.
XX. mendeari dagokionez Herbehereen kolonietatik iritsi zen jendea. 1940 eta 1950. hamarkadan indonesiarrak eta 1975eetik aurrera Surinamgo etorkinak jaso zituen. Bitartean, 1960. hamarkadan Turkia, Maroko, Italia eta Espainiatik ere jende asko etorri zen Amsterdamera. Gaur egun herbeheretar jatorriko biztanleak gutxiengo bat dira, gutxiengo handiena, hori bai. Estimazioen arabera populazioaren herena ez da europar jatorrikoa eta haurrei dagokienez %50era iristen da.
Guztira 180 nazionalitate ezberdineko jendea aurkitzen da Amsterdamen. Honako hau da gaur egungo talde etnikoen kopurua eta portzentaia, 2018ko datuen arabera:
Erlijioa
2015eko datuen arabera populazioaren %62ak ez du erlijio batekiko atxikipenik adierazten. Erlijiorik zabalduenak islama (%12,1), Katolizismoa (%11,2) eta Herbehereetako protestantismoa (%5,9) dira.
Egitura orokorra
Amsterdam hiriaren erdigunea Amsterdam Centraal tren geltokiaren eta Damrak etorbidearen hegoaldera zabaltzen da. Damrak kalearen ekialdean De Wallen auzoa dago, Amsterdamgo auzo gorria hain zuzen ere. Honen hegoaldean juduen auzoa zena aurkitzen da, Waterlooplein. Auzo hauek inguratuz Amsterdamgo kanalak aurkitzen dira, grachten izena hartzen dutenak. Kanal hauek osatzen duten auzoa beraz Grachtengordel deitzen da. Kanal hauetatik haratago Jordaan eta Pijp langile auzoak, Museumplein (museoen eremua), Vondelpark (XIX. mendeko parkea) eta Plantage auzoa daude.
Hiriaren erdigunearen inguruan polderrez osaturiko auzoak aurkitzen dira, -meer (aintzira) atzizkiarekin izendatzen direnak, Aalsmeer, Bijlmermeer, Haarlemmermeer eta Watergraafsmeer.
Kanalak
Hiriko kanal zaharrena Singel da, Erdi Aroko hiribildua inguratzen zuen putzua zen hain zuzen ere. XVII. mendean inmigrazioa maila gorenean zegoenean hiriaren egituraketa zentzuduna egitea erabaki zen eta IJ badiatik ateratzen ziren lau kanal kontzentriko eraiki ziren. Kanal hauetako hiru erresidentzialak bihurtu ziren eta Grachtengordel auzoa osatu zuten. Barnetik kanporako ordenean Herengracht (jauntxo agintarien kanala), Keizersgracht (Enperadorearen kanala) eta Prinsengracht (printzearen kanala). Laugarren kanala Singelgracht da, baina hiriguneko mapa askotan ez da agertu ere egiten.
Kanalek ura kudeatzeko aukera ematen zuten, babes egiturak ziren eta garraiorako ere erabiltzen ziren. Dike eta hesiak eraiki ziren, baina ere azpiegitura handia eskatzen zuten elementurik.
2010an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zituen Amsterdamgo kanalak.
Zabalkundea
XIX. mendean Samuel Sarphatik Londres edo Parisen handitasuna bilatu nahian hiriaren zabalkundea diseinatu zuen. Grachtengordel eremutik haratago kale berriak, aisialdirako eremuak eta auzo erresidentzial berriak eraiki ziren. Jacobus van Niftrik eta Jan Kalff ingeniariek XIX. mendeko auzoen eraztun bat altxatu zuten, langile klasea kokatzeko. XX. mendean Berlage arkitektoak hegoaldean eta mendebaldean auzo berriak diseinatu zituen. Etxe blokeak eraiki ziren orduan.
Bigarren Mundu Gerraren ondoren hiri barneko espazio eskasia zela eta kanpoaldean ongi konektaturiko auzo zabalak eraiki ziren. Eraikin modernoak eta zabalak altxatu ziren, espazio berdeez inguratuak eta etorbide zabalak zituztenak, mendebaldean Westelijke Tuinsteden eta hegoaldean Bijlmer.
Ekonomia
Administrazio eta banka gune garrantzitsua da Amsterdam. Europa mailako bosgarren hiri egokiena kontsideratzen da nazioarteko negozio bat ezartzeko, Londres, Paris, Frankfurt eta Bartzelonaren ondoren. Bulego txiki asko hiriaren erdigunean badaude ere, konpainia handienen egoitzak Zuidas eremuan daude.
Euronext Amsterdam (AEX) munduko burtsarik zaharrena da eta Europako handienetakoa. Dam plazatik gertu kokaturik dago.
Amsterdamgo portua Herbehereetako bigarren portua da, Rotterdamgoaren ondoren, Europako laugarrena eta munduko 38.a. 2014an 97,4 milioi tona kargatu ziren bertan. Gurutzaontziei dagokienez Herbehereetako garrantzitsuena da, urtero 150 inguru hartzen baititu.
Amsterdam garrantzi handiko industrigunea da: itsasontzigintza, garagardogintza, kimika, mekanika eta elektronika industria, ehungintza; diamante lantzea.
Garraioa
Hirian bertan 16 tranbia lerro eta bost metro lerro daude. Metroa 1977an jarri zen martxan eta 39 geltoki eta 42,7 kilometrotako luzera hartzen du.
Flash-granada
Flash-granada edo granada itsutzailea argitasun handiko distira eta zarata handia sortzen dituen granada da; ikusmena hainbat segundoz eragotz dezake, behin betiko zauririk eragin gabe. Gorputza altzairuzko hodi hexagonal bat da, alboetan zuloak dituena, eta, horri esker, argi eta soinu bolada oso azkar bat igortzen da barrutik. Eztandarazten duenean, granadaren gorputzaren mihiztadura ukitu gabe geratzen da eta ez du inolako zatiketarik eragiten.
Kľačno
Kľačno Eslovakiako udalerri bat da, Prievidzako barrutian kokatuta. 48,70 km²ko azalera du eta 1110 biztanle 2017ko datuen arabera.
Letheobia pauwelsi
Letheobia pauwelsi Letheobia generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Amsterdam
Garraioa
Amsterdam Centraal da hiriko tren geltoki nagusia. Autobus eta metro geltokia ere baditu barnean. Eraikina 1889an inauguratu zen. Amsterdam Centraaletik Europako herrialde askotarako trenak ateratzen dira, Alemania, Austria, Belgika, Bielorrusia, Danimarka, Erresuma Batua, Errusia, Frantzia, Hungaria, Polonia, Txekia eta Suitza, esate baterako. Tren lerro aipagarrienak Nederlandse Spoorwegen (Berlinera), Eurostar (Bruselara eta Londresera), Thalys (Bruselara eta Parisera) eta Intercity-Express (Koloniara eta Frankfurtera) dira.
Amsterdam-Schiphol aireportua herrialde osoko nagusia da eta Europako hirugarren handiena. Mundu mailan 14.a da eta 68 milioi bidaiari hartzen ditu urtero. Aipatzekoa da aireportua itsasoaren mailaren azpitik kokaturik dagoela, lau metrotako sakoneran. Amsterdametik 15 kilometro hego-mendebaldera kokaturik dago eta trenak eta autobusek lotzen dute hiriaren erdigunearekin.
Kľačno
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1413. urtekoa da.
Amsterdam
Garraioa
Amsterdam bizikletaren hiria da eta bidegorri ugari ditu, 400 kilometro inguru. 2015ean 847.000 bizikleta kontatu ziren, etxebizitza bakoitzeko 1,91 batazbeste.
Kultura
1638an ireki zen lehenengo antzokia, Schouwburg baina XVIII. mendea izan zen antzerki frantsesa modako jarri zen garaia. XIX. mendean aldiz Alemaniako musikaren bultzadaren eraginpean opera lanak ekoizten hasi ziren eta 1888an ireki zen Hollandse Opera of Amsterdam. Herri xeheak Nes eremuan vaudeville eta music hall-ak nahiago zituen.
Rhinomyias additus
Rhinomyias additus Rhinomyias generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.
Amsterdam
Kultura
XIX. mende amaieran Amsterdamgo museo nagusiak eraiki ziren Museumplein enparantzan. 1883an Nazioarteko erakusketa antolatu zen bertan eta ondoren Rijksmuseum 1885ean eta Stedelijk Museoa 1895en ireki ziren. Concertgebouw kontzertu aretoa ere (1888) eremu berean kokaturik dago. Van Gogh Museoa 1973an eraiki zen. museumpleinetik kanpora Amsterdamen museo garrantzitsu ugari daude, Anne Franken etxea, Rembrandten etxe-museoa, Verzetsmuseum (Erresistentziaren museoa) eta Amsterdamgo historiaren museoa adibidez.
Sollube
Sollube Bizkaiko mendia da, Bizkaiko deiadar mendietako bat. 686 metroko altuera du. Sollubera igotzeko hainbat bide daude, baina hauek dira erabilienak: Bermeotik, Busturiatik, Meñakatik, Arrietatik eta Sollubeganatik. Gailurra Arrietako herrian dago.
Amsterdam
Kultura
Hiriko kalegiroa eta gaugiroa ere oso ezagunak dira. 2008an esate baterako 140 jaialdi antolatu ziren Amsterdamen. Egun aipagarrienak Koningsdag (Erregearen koroazioaren eguna, apirilaren 27a), Holandako jaialdia, Amsterdamgo Gay harrotasun eguna (abuztuko lehen larunbata), Cannabis Kopa eta Uitmarkt dira.
Masahiro Nasukawa
Masahiro Nasukawa (那須川 将大, 1986ko abenduaren 29a - ) Japoniako futbolaria da.
Sollube
Historia
Euskal Herriko guda zibilean, Sollubeko bataila deituriko borrokaldia gertatu zen. Errepublikarren eta nazionalen bandoen artean. Nazionalen bandokoan italiarrak (flechas negras) eta espainiarrak ziren gehien bat.
Masahiro Nasukawa
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Tokushima Vortis eta Matsumoto Yamaga FC.
Amsterdam
Arkitektura
Hiriko eraikin zaharrena Oude Kerk (Eliza zaharra) da, 1306an sagaratu zena, eta egurrezko eraikin zaharrena Het Houten Huys, 1425 urtekoa. Biak ala biak gotiko estilokoak dira. XVII. mendean egurrezko eraikin guztiak eraitsi eta harrizkoak altxatu zituzten pizkundeko estiloan. Hendrick de Keyser arkitektoak diseinatu zituen gehienak, hiriaren "urrezko aro" bete betean. Horren adibide dira: J. van Campen errege jauregia, Westerkerk eta Zuiderkerk (XVII. m.).
Hiriko jauregi garrantzitsuena Dam plazan dagoen Amsterdamgo errege-erreginen jauregia da. 1648 eta 1665 artean eraiki zen udaletxea izateko eta frantziar kulturaren estilo nabarmena du.
1815etik aurrera arkitektoen barrokoa utzi eta estilo berriak garatu zituzten, neogotikoa, Jungendstil eta Art Nouveau. Museumpleineko eraikinak dira Jungendstil erara diseinaturikoak.
Kirola
Amsterdamgo Ajax hiriko futbol talde nagusia eta Herbehereetako garrantzitsuenetarikoa da. Lau aldiz izan da Europako txapelduna eta bi aldiz kontinente artekoa. Taldeak izan duen jokalari onenaren omenez jarri zioten izena jokatzen duen zelaiari, Johan Cruyff Arena hain zuzen ere. 1996 arte ordea De Meer estadio historikoan jokatu zituen partidak.
Amsterdam, gainera, 1928ko Udako Olinpiar Jokoak antolatu zituen hiria izan zen. Egungo Udako Olinpiar jokoen IX. edizioa izan zen.
1975etik aurrera urtero Amsterdamgo maratoia jokatzen da.
Hezkuntza
Bi unibertsitate aurkitzen dira hirian: Amsterdamgo Unibertsitatea (Universiteit van Amsterdam, UvA), eta Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Giza Historiaren Nazioarteko Institutua giza zientzietan munduko ikerketa zentro handienetakoa da, bereziki langile historiari dsagokionean, eta Hortus Botanicus, XVII. mendekoa, munduko lorategi botaniko zaharrenetakoa da. Bertan aurkitzen den kafe-landarea Ameriketako kafe kulturaren jatorrizko landarea da.
Turismoa
Hiriaren lelo turistikoa I amsterdam da eta letra handietan idatzita agertzen da hiriko hainbat tokitan, ezagunena Rijksmuseumen aurrean. Amsterdamek ondasun nabarmen ugari ditu mundu mailan ezagunak direnak.
Museoak
Museo ezagunenak Museumplein eremuan daude kokaturik:
Sollube
Historia
Sollube gailurrera iritzi orduko, antzinako arrizko hilerri bat dago, triku harri deitzen dena.
Sollube 707
Bermeoko mendizale taldea sollube707 deitzen da. Bere webgunean (sollube707-ren webgunea) haren ekintzak eta egutegia dago.
Amsterdam
Museoak
Museumpleinetik kanpo daudenak:
Caviahue Aintzira
Agrio edo Caviahue aintzira formazio naturaleko munduko aintzira azido bakanetako bat da.
Amsterdam
Monumentuak
Jauregiak, elizak eta bestelako eraikin ederrak daude Amsterdamen.
Caviahue Aintzira
Bere jatorria glaziarra da, eta Argentinako Neuquéngo probintziako Ñorquín departamenduan dago. 9,22 km²-ko azalera du, eta Copahue-Las Mellizas sumendi multzoko kaldera bolkaniko zahar batean dagoen sakonune bat hartzen du, estepa eta pehuene basoez inguratuta.
Carmen García de Castro
Carmen García de Castro (Sorbas, Almeria 1886- 1969) espainiar maistra ospetsua izan zen, Primo de Riveraren diktaduran katedratik kendu egin zuten François Rabelaisen Gargantúa eta Pantagruel lan klasikoa klase batean komentatzeagatik. Lan handia egin zuen Espainiako Bigarren Errepublikan.
San Andres eliza (Atarrabia)
San Andres eliza Nafarroako Atarrabia udalerrian dagoen eliza bat da.
Amsterdam
Auzoak
Amsterdamgo auzorik ezagunenak honako hauek dira:
Carmen García de Castro
Ibilbidea
Gaztea zela, Malagara joan zen, bere ahizpa Adelaidarekin batera, Eskola Normal femeninoan Irakasle-ikasketak egitera. Irakasle izan zituen Concha Suacto Luengo eta Aurora Larrea, bi maistra feminista, birsortzaile eta instituzionalista. Bien eraginari esker, feminista eta bakezale bihurtu zen Carmen, eta, maistra izan zenean, printzipio horiek transmititu zizkien ikasleei.
Jalesches
Jalesches Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Creuse departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Jalesches udalerrian erroldatutako biztanleak 81 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
COPE
COPE (Cadena de Ondas Populares Españolasen akronimoa) Espainiako irrati katerik nagusienetariko bat da. Radio Popular SA jabea du, Espainiako apezpiku-batzarra (%50a), elizbarrutiak (%20a) eta jesuitak eta domingotarrak akziodunak dituena. 2012an, Punto Radioren jabea den Vocento taldearekin elkartu zen.
Carmen García de Castro
Ibilbidea
1910ean, Madrilera joan zen, eta han jarraitu zuen ikasten Irakasleen Goi Mailako Ikasketen Eskolan, Institución Libre de Enseñanzatik («Irakaskuntza Erakunde Askea») oso gertu zeuden ideiak baitzituen.
Ikasketak egin ondoren, Cádizko Eskola Arruntean hartu zuen lanpostua jabetzan, eta gero Albacetera aldatu zen. Albaceten ezkondu eta Andaluziara joan zen bizitzera.'
San Andres eliza (Atarrabia)
Kokalekua
Udal plazan dago, Atarrabiako udaletxearen alboan.
Jalesches
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Carmen García de Castro
Ibilbidea
Valentziako Eskola Normaleko katedraduna izanik, 1929an espedientatu eta bere katedratik bota egin zuten Rabelaisen Gargantua eta Pantagruelen lanaren alderdi pedagogikoei buruzko iruzkinak ikusi zituen aita baten salaketagatik, “bere ikasleen artean doktrina kaltegarriak zabaltzea” zela argudiatuz.
Jalesches
Etxebizitza
2007an 95 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 95etxeak ziren. 44 etxebizitza nagusietatik 42 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 20 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
San Andres eliza (Atarrabia)
Eraikina
Aipatu eraikin haren arrastoak, kokapenean eta 1780. urtetik aurrera eraikitako oin biribileko “Bakardadearen Kapera” izenekoan ikus ditzakegu.
Carmen García de Castro
Ibilbidea
1930ean, Dámaso Berenguer-ek katedra berreskuratu zion, eta, beraz, Errepublikano-Sozialista Batzarrean, oso etapa profesional emankorra garatu ahal izan zuen, FUE ko kolonietan eta Normaleko liburutegian parte hartzen zuena. Aldi horretan Guillermina Medrano izan zuen ikasle. Gainera, FETEn afiliatu zen.
Amsterdam
Hiri eta herri senidetuak
Amsterdam ondorengo hiriekin senidetuta dago:
Caviahue Aintzira
Bere kostaldeak leunak dira, muino baxuez inguratuta egon arren.
Carmen García de Castro
Ibilbidea
Gerra Zibila amaitu ondoren, 1939an, atxilotu eta zigortu egin zuten, irakasle izatetik behin betiko baztertuz.
Lacertaspis
Lacertaspis Scincidae familiako narrasti genero bat da. Afrikako erdialdean bizi dira.
Caviahue Aintzira
Inguruan Copahue sumendia eta Cerro Caviahue mendia daude, non oso ezaguna den neguko kirol gune bat dagoen. Bere hirigunerik garrantzitsuena Caviahue herria da, aintziraren ertzean, eta turisten bisita ugari jasotzen ditu urteko garai guztietan.
Eremua Copahue-Caviahue Probintzia Parkearen sorrerak babestuta dago, eta Neuquén probintziako erdi-iparraldeko zirkuitu turistikoan dago, Ruta del Pehuén izenez ezagutzen dena. Bertara sartzeko errepide oso onetatik egiten da, Loncopué eta Chos Malal hirietatik.
Jalesches
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 44 ziren, horien artean 23 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 23 pertsona aktiboetatik 22 lanean zeuden (17 gizon eta 5 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Carmen García de Castro
Legatua
Pilar Pérez Solanoren “Errepublikako maistrak” dokumentalean jaso dira haren ideia batzuk eta berrikuntza pedagogikoarekin duen konpromisoa.
San Andres eliza (Atarrabia)
Eraikina
Atarrabiako Erdi Aroko eliza hiribarrutik landa zegoen. Seguruenik erromanikoa zen eliza hau gaur egungo San Andres zubiaren ondoan kokatua egongo zen, izen bereko kalea eta Ultzama kalea gurutzatzen diren tokian, Burlata eta Atarrabiako Etxea lotzen zituen antzinako bidexkaren ondoan.
Garai bateko kokapen honen lekuko, toponimiak jaso dituen “Donapea” eta “Andreszar” bezalako hitzetan ikus daiteke.
Garraioa
Eskualdeko Hiri Garraioak 2 linea ditu:
Jalesches
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Jalesches udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Eviota dorsogilva
Eviota dorsogilva Eviota generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Jalesches
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Caviahue Aintzira
Bere ibaiadar nagusia Agrio ibaia da. Aintzirara isuri baino pixka bat lehenago, ibai honek ur-jauzi bolkaniko batzuk ditu. Hauek kolore laranja bat ematen diete ibaiko urei, hein batean aintzirara transmititzen dena; honen urak eremu bolkanikoetako ibai eta aintziren uhertasun tipikoa aurkezten du. Bere irteera Agrio ibaia ere bada, Neuquén ibaiaren ibaiadar nagusia.
Caviahue aintzira eta herria dauden sakonunea Caviahueko galdara izeneko Sumendi-galdara da.
Kontsonante leherkari
Fonetikan, kontsonante leherkaria —edo, labur, leherkaria— artikulazio moduari dagokionez ahoan, faringean edo glotisean aire-emaria erabat blokeatuz (gelditzen den arte) eta ondoren blokeo hori bat-batean irekiz gauzatzen den kontsonantea da. Askotan kontsonante herskaria edo kontsonante oklusiboa izenaz ere deitu ohi da, baina kategoria horiek maiz beste zenbait hersketa mota ere barne hartzen dituzte: adibidez, herskari sudurkariak, afrikatuak, inplosiboak, eiektiboak edo klikak.
Leherkari edo herskari ahokarietan, aire-emaria erabat galarazten da (hersketa fasea), eta presio ezberdintasun bat eragiten du ahoskunearen aurreko eta osteko guneen artean; blokeoa askatzean (askatze fasea) ekoizten da, funtsean, soinua. Horrek herskari sudurkarien ekoizpenarekin kontrastatzen du, non sudur-bidean ez den aire-emaria eteten; eta igurzkariekin, non ahots-bideko hersketa partzialak aire-emaria galarazten duen guztiz blokeatu gabe. Azken bi kasuetan, soinua etenik gabe sortzen da blokeo fasean, leherkarien kasuan ez bezala.
D linea (Bordeleko tranbia)
2019ko abenduaren 14an inauguratu zen Carle Vernet eta Mairie du Bouscat geltokien artean, linea Bordelen eraikitzen laugarrena izan zen.
Kontsonante leherkari
Terminologia
Ingelesezko stop (euskaraz herskari), occlusive (oklusibo) eta plosive (leherkari) terminoak modu inkonsistentean erabiliak dira literaturan. Sinonimotzat hartu izan dira, eta kategoria ezberdintzat erabiltzen dituzten hizkuntzalarien artean ere ez dago adostasunik haien definizio zehatzari dagokionean. Terminook definitzen dituzten kontsonanteen ezaugarri desberdinei dagozkie: stop, aire-emaria gelditzen edo ixten delako; occlusive, artikulatzaileek ahots bidea blokeatzen dutelako; eta plosive, kontsonantea askatzean eztanda bat dagoelako (leherketa). Hizkuntzalari zenbaitek ez dute plosive askatze entzungarririk gabeko leherkarietarako, eta applosive izena proposatzen dute. Nazioarteko Fonetika Elkarteak eta Nazioarteko Fonetika eta Hizkuntzalaritza Kliniko Elkarteak plosive izena erabiltzen dute.
"Herskari" edo "oklusibo" sudurkariak eta afrikatuak ere barne hartzen dituen termino orokortzat erabil daitezke. Horrela, 'herskari' herskari ahokari (leherkari eta afrikatu) gehi herskari sudurkari ([m] eta [n] moduko sudurkariak) dira, edo 'oklusibo', oklusibo ahokari (leherkariak) gehi oklusibo sudurkari.
D linea (Bordeleko tranbia)
Aurreikuspenen arabera, lau geltoki sortuko dira 2022an Sent Medard de Jalasera iritsi arte.
Kontsonante leherkari
Terminologia euskaraz
Euskaraz, "herskari" stop eta occlusive terminoen ordain argiena da, hitz horrek airea blokeatzen duen hersketari erreferentzia egiten diolako. "Oklusibo" hitzak ez du tradizio handirik, baina hiru terminoen artean bereizketa egin nahi balitz, horretarako balia daiteke, occlusive hitzaren mailegatzearen ondorio den heinean. Azkenik, leherkari terminoak leherketari buruzkoa da: horren ondorioz, plosive hitzaren ordain zuzena da.
Artikulazioa
Leherkari baten artikulazioa hiru fasetan banatu ohi da:
Mantentze fasea ezinbesteko bakarra da. Leherkari bat hurbiltzerik gabe ahoska daiteke, aurreko kontsonanteak hersketa bat duenean ahoskune berean, esate baterako sudurkari gehi leherkari sekuentzietan (kanpo [kampo], handi [(h)an̪d̪i] edo anker [aŋker] kasu) edo alde [al̪d̪e] bezalako kontsonante bilkura homorganikoetan. Hizkuntza askotan, hara non malayeraz edo vietmaneraz, hitz amaierako leherkariek ez dute askatze leherketarik, ez eta bokal baten aurrean ere, edo askatze sudurkaria izan dezakete (askatze entzungarri eza).
Sudurkariek antzekotasun zenbait dute leherkariekiko. Hurbiltze eta mantentze faseetan aire-emariak sudurretik jarraitzen du; askatzean ez dago leherketarik, eta hitz amaierako sudurkariek ez dute askatzerik izaten hizkuntza gehienetan.
Afrikatuek leherkarien hurbiltze eta mantentzea dute, baina askatzea igurzkariena da. Hau da, afrikatuak leherkari-igurzkari konposaketa dira.
Euskaraz
Euskaraz, leherkariak /p, b/ biezpainkariak, /t, d/ horzkariak, /k, g/ belarrak eta /c, ɟ/ sabaikariak dira (ahoskabe-ahostun bikotetan). Leherkari ahostun eta ahoskabe soilak euskalki guztietan aurki daitezke. Hala ere, ⟨tt⟩ [c] eta ⟨dd⟩ [ɟ] leherkari sabaikariak ez dira hizkera guztietan berdin agertzen. Gainera, [c] hizkera batzuetan galdu egin da, eta ⟨tx⟩ [t͡ʃ] afrikatuak ordezkatu du: aitxa, ditxut.
Leherkari ahoskabe hasperendunak
Ipar Euskal Herriko euskalkietan (funtsean zubereraz eta behe-nafarrezko hizkera zenbaitetan) /ph, th, kh, ch/ leherkari ahoskabe hasperendunak ere agertzen dira. Itxura guztien arabera, leherkari ahoskabe soilekin oposaketan daude eta, horren ondorioz, fonema balioa dute. Bi hots horien arteko oposizioa erakusten duten pare minimo gutxi daude, baina zubererako merkatü "merke bihurtu" (merke-tik) eta merkhatü "saltoki" (latinezko mercātu(m)-tik) bikotea aipa daiteke, bederen. Pare minimoak aurkitzen zail izateak ez die fonema baliorik kentzen, hizkera horietako hiztunek erraz hauteman eta nahita bereizten baitituzte.
Banaketa
Euskaraz, leherkari ahoskabeak kokapen nagusi guztietan ager daitezke: hitz hasieran, hitz erdian eta hitz amaieran (esaterako, potoloak). Hitz erdiko koda kokapenean soilik mailegu berriagoetan agertzen dira (konparatu doktore mailegu berria dotore mailegu zaharragoarekin). Bestalde, leherkari ahostunak bakarrik hitz hasieran eta hitz erdian ager daitezke gaur egun (esaterako, gogo). Garai zaharragoetan hitz amaieran ere ager zitezkeela ematen du, Oihenartek erabiltzen duen dud (egun dut dena, hitz amaierako ahoskabetzearen ondorioz) adizkian kasu. Leherkari ahostunen kasuan bezala, ahostunak ere hitz erdiko koda kokapenean soilik mailegu berriagoetan agertzen dira (esaterako, abdikatu).
Leherkari ahoskabe hasperendunek oso banaketa mugatua dute egun gordetzen dituzten hikeretan. Leherkari ahoskabe hasperendun bakarra ager daiteke hitz jakin batean, eta hau hitzaren lehen bi silabetan agertzen da ia sistematikoki, betiere silaba ekinean, eta soilik aurretik txistukari bat ez duenean eta [h] hitz berean agertzen ez denean.
Adibideak: ekharri, jokhatu, khatiña.
Historia
Autore guztien arabera, euskarak berreraiki daitezkeen garai guztietan bi leherkari serie izan ditu, nahiz eta hauen gauzatze fonetikoari dagokionean eztabaida handia egon den.
Leherkari ahoskabe hasperendunak iparraldeko euskalkietan hedaturik zeuden duela ez horrenbeste. Hala ere, gero eta hizkera gutxiagotan mantentzen dira. Ikerketa fonetikoei esker, leherkari ahoskabe soil eta leherkari ahoskabe hasperendunen arteko oposaketa gaur egun gutxienez zubereran eta amikuzeran gordetzen dela dakigu.
Ama Arrosariokoaren eliza (Atarrabia)
Ama Arrosariokoaren eliza Nafarroako Atarrabia udalerrian dagoen eliza bat da.
Kokalekua
Burlatatik etorri ezkero udalerriaren sarreran dago, Serapio Huitzi etorbidea, Bidaburua kalea eta Andreszar kalearen arteko biribilgunean, eta Domingotar fraideen apaiztegiaren alboan.
Eliza honen alboan, Burlata udalerriruntz, Nekazaritza-Perituen Eskola dago.
Eraikina
1911an "Besta Jira" izeneko kasinoa bezala inauguratu zen. 1915ean domingotar fraideek eraikina erosi eta bertan Berriotxoa ikastetxea, eliza eta Domingotarren apaiztegia ezarri zituzten.
Domingotarren ekimenez Ama Arrosariokoaren eliza edo kapera jendeari ireki zioten, bertan Domingo Iturgaiz atarrabiar artistaren beirateak eta Ama Arrosariokoaren taila nabarmentzen dira.
Garraioa
Eskualdeko Hiri Garraioak 3 linea ditu:
Burt Lancaster
Burton Stephen "Burt" Lancaster (New York, New York, 1913ko azaroaren 2 - Los Angeles, Kalifornia, 1994ko urriaren 20), Ameriketako Estatu Batuetako aktorea zen, Oscar sariaren irabazlea.
Léon Daudet
León Daudet (Paris, 1867ko azaroaren 16a - Saint-Rémy-de-Provence, 1942ko ekainaren 30a) kazetari eta idazle frantsesa izan zen, Alphonse Daudet idazlearen semea.
La Libre Parole eta, batez ere, L'Action française aldizkarietako lankidea izan zen. Diputatua izan zen 1919-1924 bitarteko urteetan. Bere eleberri pornografikoek arrakasta txikia izan bazuten ere, Daudet oso ospetsu bihurtu zen aipaturiko aldizkarietan idazten zituen politikari buruzko artikuluengatik.
D linea
D linea terminoa hainbat garraio-linea izendatzeko erabiltzen da:
Fraisoro Haur Abandonatuentzako Etxea
Fraisoro Haur Abandonatuentzako Etxea Gipuzkoako Foru Aldundiak babestutako ongintzazko erakundea izan zen, abandonatutako haurrei harrera egiten ziena. Umezurztegia 1903an sortu eta 1994an amaitu zen. Bere historian 12.000 haur inguru igaro ziren zentrotik.
Aukeratutako kokalekua Zizurkilgo Fraisoro izan zen, bertako higiene-baldintzak onak izateaz gain esnea eta hura esterilizatzeko eta maternizatzeko tresnak ugariak baitziren bertan.
Lehen sendagile arduraduna Jose Joaquin Albea izan zen, Villabonako sendagilea, eta eskuzabaltasun handiz egin zuen lan haur abandonatuentzako etxean.
Gregorio Barrios
Gregorio Barrios (Bilbo, Bizkaia, 1911ko urtarrilaren 31-São Paulo, Brasil, 1978ko abenduaren 17) boleroen abeslaria eta aktore ezaguna Latinoamerikan izan zen.
Biografia
1911an Bilbon jaioa, 1921an gurasoekin eta hiru anaiekin Argentinara emigratu zuten. Familia pobrea zen eta gaztea eraikuntza hasi zen lanean. Lanean zebilanean opera eta tangoak abesten zituen. Entzun zutenean abestera animatu egin zuten. Barrios batez ere baritono gisa gailendu zen. Bere arrakastaren lehenengo urratsak Madrilen eta Lisboako Estorial Kasinoan eman zituen, batez ere bi abesti erromantikoekin: Dos cruces eta Abril en Portugal. Bere ospeak Argentinara eta Brasilera eraman zuen. Argentinan urte asko bizi izan zen; han irrati saio bat egin zuen, Hoy canto para ti, alegia. Urte horiek boleroren arrakastarenak ziren eta estilo horretan oso ezaguna egin zen. Halaber, abesti klasikoak eta opera zatiak interpretatu zituen. Tangoak ere abestu zituen. 1940 inguruan abesti melodikoan arrakasta izan zuen ere bai.
Musika disko ugari grabatu zituen, asko Dan Roger eta Víctor S. Listerren orkestekin. Américo Bellotoren bitartez Odeón diskoetxearekin lotu zen eta boleroak grabatu zituen. Garbazio horiek bere ospea Amerikan zabaldu zuten. Ondoren Kuba, Mexiko, Venezuela eta Kolonbia ezagutu zituen. Bere abestien artean Mario Clavelen Somos bolero ospetsuaren lehenengo bertsioa egin zuen. Halaber, Roberto Cantoral abeslari mexikarraren abestiak interpretatu zituen.
Argentinako zineman ere lan batzuk egin zituen XX. mendeko 40. hamarkadan. Besteak beste, aktore hauekin lan egin zuen: Raimundo Pastore, Pola Alonso, Domingo Mania, Olga Zubarry, Amelita Vargas, Juan Carlos Thorry, Marcos Zucker, Patricia Castell eta Juan Carlos Mareco. Antzerkian ere espektakulu desberdinak egin zituen, esaterako 'Arráncame la vida''
Abesti ezagunenak
Gregorio Barriosek 500 abesti baino gehiago abestu zituen eta 78 rpm-ko musika diskoak plazaratu zituen. Beste abesti askoren artean hona hemen ezagunenak:
Sigmops gracilis
Sigmops gracilis Sigmops generoko animalia da. Arrainen barruko Gonostomatidae familian sailkatzen da.
The Exploited
The Exploited Eskozia aldeko punk musika taldea da.
Sardoá
Sardoá Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Eviota dorsopurpurea
Eviota dorsopurpurea Eviota generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.