cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekologia
Energia eta elikagaiak
Ekosistemek eguzki energiaren eta elikagaien bidez funtzionatzen dute. Landareek argiaren energia fotosintesi bidez energia kimikoa (karbono hidratoak eta beste osagai batzuk) bihurtu eta baliatzen dute. Energia hori ekosistema osora zabaltzen da jatean edo jana izatean oinarritzen den urrats sail batean zehar (sare trofikoa). Energia eskualdatzean, urrats bakoitzak zenbait maila trofiko (elikadura maila) ditu: landareak, belarjaleak, haragijaleak, eta organismo deskonposatzaileak. Landareetan finkatutako energiaren zati batek baizik ez du bide hori egiten, produkzioaren janari sarea deitua. Sarean erabiltzen ez den landare eta animalia materiak (eroritako hostoak, adarrak, sustraiak, enborrak eta animalia hilen gorputzak) usteltze prozesuaren elikadura sarea hornitzen du. Materia hilez elikatzen diren bakterioak, onddoak eta animaliak produkzioaren elikadura sareari lotutako maila trofiko gorenetarako energia iturri bihurtzen dira. Horrela, izadiak erabat baliatzen du landareetan hasieran finkatutako energia. Elikadura sare bietan maila trofikoen kopurua mugatua da, eskualdatze bakoitzean energia asko galtzen baita (beroa arnasketan). Beraz, maila trofiko bakoitzak hari eusten dionak baino energia gutxiago dauka. Hori dela eta, basahuntzak (belarjaleak), adibidez, otsoak (haragijaleak) baino ugariagoak dira. Energia jarioak ziklo biogeokimikoa (elikagaien zikloa) hornitzen du. Elikagaien zikloa materia organikoa landareek baliatzeko moduren batean askatzean hasten da. Landareek lurreko eta uretako elikagaiak beretzen dituzte eta beren ehunetan metatzen. Elikagaiak sare trofikoan zehar igarotzen dira maila trofiko batetik bestera. Landare eta animalia asko beste inork jan gabe geratzen direnez, azkenean, beren ehunetako elikagaiak, usteltze prozesuaren elikadura sarean ibili ondoren, bakterio eta onddoen ekintzen bidez askatzen dira; prozesu horretan gai elkartu organiko konplexuak gai elkartu inorganiko bakunak bihurtzen dira, eta landareak beretzeko moduan geratzen dira.
Desorekak
Elikagaiak ekosistemen barruan zirkulatzen dute. Hala ere, galerak eta irteerak izaten dira, eta horiek sarreraren bidez orekatu behar dira, ekosistemak funtzionatzeari utziko ez badio. Haitzen higaduraren ondorioz, aireak dakarren hautsez, eta prezipitazioen bidez sartzen dira elikagaiak sisteman. Lurreko ekosistemek elikagaiak galtzen dituzte urak eramanak eta urretako ekosistemetan eta horiei dagozkien lur beheretan utziak. Higadurak, zuhaitz mozketak eta uztak elikagai kopuru handia erauzten dute lurretik. Horien ordez beste batzuk sartzen ez badira, ekosistema pobretu egiten da. Horregatik simaurtzen dira lursailak. Elikagai sarrera irteera baino askoz handiagoa denean, ekosistemaren elikagai zikloak gainezka egiten du, eta kutsadura gertatzen da. Lursailetan higaduraz eta lixibazioz galtzen diren elikagaiak, hirietako ur zikinekin eta industria hondakinekin batera, ibaietara, aintziretara edo estuarioetara iristen dira. Gai kutsagarri horiek jasan ezin dituzten landareak eta animaliak hil egiten dira. Industrialde handietan, sufre dioxidoez eta nitrogeno oxidoez betetako hodeietan, gai horiek azido sulfuriko eta nitriko bihurtzen dira, uretan nahasturik, eta euri azido gisa erortzen dira lurrera, lur eta ur ekosistema zabaletan. Euri horrek azido-base proportzioak aldatzen ditu ekosistema batzuetan, arrainak eta uretako ornogabeak hiltzen ditu, eta lurraren azidotasuna handitzen du, iparreko ekosistemetan eta azidoa neutralizatzeko kareharririk ez dutenetan basoaren hazkuntza eragotziz.
Veľké Držkovce
Veľké Držkovce Eslovakiako udalerri bat da, Bánovce nad Bebravouko barrutian kokatuta. 12,52 km²ko azalera du eta 661 biztanle 2017ko datuen arabera.
Ekologia
Populazioak eta komunitateak
Ekosistema bateko unitate funtzionalak organismoen populazioak dira, energia eta elikagaien ibilbideak. Populazio bat mota bereko organismo talde bat da, espazio eta denbora elkarrekin dutenak. Ekosistema bateko populazio taldeek harreman mota desberdinak izaten dituzte. Elkarren mendeko populazio horiek ekosistemaren zati biotikoa hartzen duen komunitatea sortzen dute.
Veľké Držkovce
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1400. urtekoa da.
Ekologia
Aniztasuna
Komunitateak zenbait ezaugarri ditu: mota nagusitasuna eta aniztasuna, besteak beste. Mota bati elkartutako motetan eragiten duten ingurune baldintzak menderatzean gertatzen da nagusitasuna. Baso batean, adibidez, mota nagusia zuhaitz mota bat izan daiteke, edo bat baino gehiago: haritza eta izeia, adibidez. Itsas komunitate batean organismo nagusiak muskuiluak edo ostrak bezalako animaliak izaten dira. Nagusitasunak komunitate bateko mota aniztasunean eragin dezake, aniztasuna ez baitagokio soilik hura osatzen duten kideen kopuruari, baizik eta, baita ere, bakoitzak hartzen duen proportzioari. Egituratzeko moduak agerian uzten ditu komunitate baten ezaugarri fisikoak. Lurreko komunitateetan, egituratzea landareek haztean hartzen duten formaren araberakoa izaten da. Komunitate bakunetan, bi geruza izan ohi dira, larretan adibidez lurra eta belar geruza. Baso batek, berriz, zenbait geruza izan ditzake: lurra, belarra, zuhaixkak, zuhaitz txikiak, zuhaitz garaiak. Geruza horiek eragina dute faunaren ingurune fisikoan eta habitat aniztasunean. Uretako komunitateetako geruza mailaketa bertikalak, berriz, baldintza fisikoen eragina jasotzen du: sakonera, argitasuna, tenperatura, presioa, gazitasuna, oxigeno eta karbono dioxidoaren kopurua.
Habitata eta nitxoa
Landare edo animalia mota bat, edo multzo bat, bizi den inguruneari habitat esaten zaio. Habitat bakoitzaren barruan, organismoek gune edo nitxo desberdinak hartzen dituzte. Hosto erorkorreko basoan bizi diren hegazti batzuen nitxoa hosto artean bizi diren intsektuez elikatzea da. Zenbat eta geruza gehiagotan banatua egon komunitate bat, orduan eta nitxo osagarri gehiagotan banatua egongo da haren habitata.
Taxi a Gibraltar
Taxi a Gibraltar 2019ko Alejo Flah argentinar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Ekologia
Populazioaren hazkunde tasak
Populazioek jaiotza tasa bat dute (populazio eta denbora banako bakoitzeko sortutako kume kopurua), heriotza tasa bat (heriotza kopurua denbora banakoko), eta hazkunde tasa bat. Populazioaren hazkunde eragile nagusia jaiotzak dira, eta urritze eragile nagusia, heriotzak. Jaiotza kopurua heriotza kopurua baino handiagoa denean, populazioa ugaldu egiten da, eta alderantziz gertatzen denean, berriz, urritu. Jaiotza kopurua eta heriotza kopurua bat datozenean, populazioak ez du ez aurrera ez atzera egiten, eta orduan hazkunde tasa zero dela esaten da. Ingurune egokian sartuz gero, baliabide ugarirekin, populazio txiki batek hazkunde geometriko esponentziala izan dezake. Populazio askok hazkunde esponentziala izaten dute habitata kolonizatzeko lehen etapetan, gutxi ustiatutako nitxo batez jabetuz, edo beste populazio batzuk kanporatuz. Esponentzialki ugaltzen segitzen duten populazioek, baina, baliabideak agortzen dituzte, eta gainbehera azkarra izaten dute, hondamendia eragiten duen gosete, izurrite edo beste mota batzuekiko lehiaren ondorioz. Oro har, hazkunde ziklo esponentzialak dituzten landare edo animalia populazioek ondorengotasun zabala izaten dute. Bizialdi laburra izaten dute, azkar sakabanatzen dira, eta ingurune gogorrak edo eraldatuak kolonizatzeko ahalmena dute. Beste populazio batzuk, hasieran, esponentzialki ugaltzen dira, eta logistikoki gero; hau da, hazkundea urrituz doa populazioa handitu ahala, eta ingurunea iraunarazteko ahalmenaren mugara iristean egonkortu egiten da. Zenbait mekanismo erregulatzaileren bidez, populazioek nolabaiteko oreka lortzen dute tamainaren eta eskura dituzten baliabideen artean. Ugaltze mota hori duten animaliek ume gutxiago izaten dituzte, baina arretaz zaintzen dituzte; landareek hazi handiak sortzen dituzte, elikagai erreserba handiekin. Organismo horiek bizialdi luzea dute, sakabanatze tasa txikiak, eta nekez kolonizatzen dituzte eraldatutako habitatak. Populazio dentsitatea aldatzen denean jaiotza eta heriotza tasak aldatzen dituzte, sakabanatzen ibiltzearen beharrik gabe. Populazioa baliabideak agortzeko zorian dagoenean, jaiotza tasa murriztu egiten da, eta izaki gazte eta helduen heriotza tasa, berriz, handitu.
Gizakiaren ekologia
Gizakien eta beren ingurunearen arteko harremanen azterketa. Gizakiaren ekologistek gizakiek beren genetika, fisiologia, kultura eta portaera ingurune fisiko eta sozialera nola egokitzen duten aztertzen dute.
Taxi a Gibraltar
Sinopsia
Preso bakarti bat kartzelatik irtengo da, bere ziegakideak aipatu zion kondaira benetakoa den egiaztatzeko asmoz: Gibraltarko haitzeko galerietan urrea dagoela gordeta, eta lapurtzea. Bere helburua lortzeko, bera bezain etsita dauden beste pertsona batzuen laguntza bilatuko du.
Ekologia
Historia
Gizakien eta beren ingurunearen arteko harremanen azterketa ez da gauza berria. Greziarrek ingurune fisikoak kultura eta portaera zehazten zituela uste zuten. Haien ustean klima beroak jendea geldo bihurtzen zuen eta aldaketa ugariko klimak, berriz, osasun eta oreka iturri ziren. Ikuspegi hori ("ingurune determinismoa") indarrean egon da XX. mendea arte. Hala ere, XIX. mendean zehar arkeologia eta etnografia datuak ugaritzen hasi ziren ahala, argi geratu zen gizakia kulturaz baliatu zenetik inguruneko eragozpenak gainditzeko, ingurunearen eragina gizartean ez dela hain handia izan. Tarteko ikuspegi bat bada, aleman etnologo Franz Boasek "posibilismoa" deitu zuena; ikuspegi horren arabera, inguruneak kultura baldintzatzen du, aukera batzuk definitzen baititu; aitzitik, faktore historiko eta kulturalek aukera horietako bat egiteko orduan dute eragina. 1940ko hamarraldiaren bukaeran, estatubatuar antropologo Julian Stewardek gizakiak sistema ekologiko baten parte direlako ideia sartu zuen. "Ekologia kulturala" terminoa erabili zuen, eta bultzada handia eman zion ehiztari-biltzaile, artzain eta nekazari gizarteen ikerkuntzari. Hala ere, 1960ko hamarraldia arte "ekologia kulturala" eta "ekologia biologikoa" kontzeptuek ez zuten "gizakiaren ekologia" kontzeptu modernoan bat egin. Gaur egun, gizakiaren ekologia marko ekologiko eta ebolutibo zabal baten barruan sartzen da, eta besteak beste, gizakiak ingurunean duen eragina, elikadura, hondamendi ekologikoak eta demografia ditu aztergai.
Muturreko inguruneetara egokitzea
Gizakiek arrakastaz kolonizatu dituzte planetako ia alderdi guztiak, hala basamortu kiskalgarriak nola izotzezko eremu hotzenak. Beraz, gizakia oso ingurune desberdinetara egokitzeko gauza izan da. Klima hotzean hazitako gizabanakoak txikia eta sendoa beharko du izan, eta klima beroan hazitakoak, berriz, luzexkoa eta argalagoa. Hori horrela da bero galera erregulatzeko, eta prozesua atzeraezina da hazkundea behin bukatuz gero. Beste erantzun fisiologiko batzuk malguagoak dira. Gizakiak dardaraz egoten dira ingurune hotzetara egokitzeko, eta metabolismo basala handitzen dute gorputzaren tenperatura igotzeko. Aitzitik, gizakia klima beroetara bi asteren buruan egokitzeko gauza da bihotz taupadak gutxituz eta izerdia handituz. Hala ere, jantziak eta beste egokitzapen kulturalak ere garrantzi handikoak dira. Ande mendietan klima hotzetan bizi diren herrietan artilezko arropa kolore ilunekoak erabiltzen dituzte beroa mantentzeko; basamortuan, berriz, jantzi lasaiak erabiltzen dituzte, azala eguzki argiaren ondorio kaltegarrietatik babesteko, eta gorputza egurasteko, bide batez.
Demografia
Gizakiaren ekologistek faktore biologiko eta kulturalen, ugaltzeko ahalmenaren eta hilkortasunaren arteko erlazioa aztertzen dute. Basamortuan, adibidez, biztanle dentsitate txikiak baizik ezin dira mantendu, eta gizataldeak banako gutxikoak izan behar dute. Horretarako, herri batzuek emakumeen bular ematea luzatzen dute, obulazioa eragotzi eta emankortasun aldia atzeratzeko. Horrekin batera, sexu harremanei buruzko tabu kulturaletara jotzen dute jaiotza tasa kontrolatzeko. Mendebaldeko herrietan, egungo medikuntzak, osasungintzak eta hezkuntzak haurren hilkortasuna murriztu dute, eta seme-alaben kopurua mugatzeko neurriak hartu dira.
Hospital de Bellvitgeko geltokia
Hospital de Bellvitge Bartzelonako metroaren geltoki bat da, l'Hospitalet de Llobregat udalerrian dago.
Geltokia 1989n inauguratu zen.
Herriaren Kongresu Orokorra
Herriaren Kongresu Orokorraren idazkaritza eta gabineteko idazkariak HKOaren idazkari orokorrak izendatzen ditu eta HKOaren urteroko kongresuak konfirmatzen ditu. Idazkariak euren ministerioko eguneroko lanaren erantzuleak dira.
Spa (Belgika)
Historia
Erromatar Inperioaren garaian udalerri hau bere bainu, iturri eta ur termalengatik ezaguna zen. Bertsio batzuen arabera gaur egungo ur eta igerilekuetan oinarritzen den aisialdi eta erlaxazio tratamenduetan datzan spa (Spå) izena udalerri honen izenetik eratorria litzateke.
Scomberomorus sierra
Scomberomorus sierra Scomberomorus generoko animalia da. Arrainen barruko Scombridae familian sailkatzen da.
Spa (Belgika)
Historia
Lehen Mundu Gerran zehar alemaniar goi buruzagitzak bere egoitza udalerri honetan ezarri zuen, bertan gerra ekintzak antolatu eta Gilen II.a kaiserra ere bertan bizitu izan zelarik.
Kirola
Gaur egun Spa udalerria Circuit de Spa-Francorchamps zirkuituaren kokalekua izateagatik ospetsua da, hau 1 Formulako Belgikako Sari Nagusiaren egoitza delarik.
Ekuador
Iparraldeko Andeek iparraldetik hegoaldera zeharkatzen dute herrialdea. Sumendizko mendilerroa da: 70 sumendi daude, handienak Chimborazo (6.267 m) eta Cotopaxi (5.896). Andeen mendebaldean Guayaquilgo golkoa eta itsabazterreko zabaldia daude eta ekialdean Amazonia. Horrez gainera, Pazifikoan, kontinentetik 1.000 km-ra, Galapagos uharteak ere Ekuadorrenak dira.
Errepublika presidentzialista da. 1830ean lortu zuen independentzia, Espainiar Inperioaren eta Colombia Handiaren parte izan ondoren. Giza Garapen Indizea 0,695 da eta biztanleriaren % 33,1 txirotasun mailaren azpitik bizi da.
Mugak
Ekuador Hego Amerikako ipar-mendebaldean dago. Iparraldean Kolonbiarekin du muga, ekialde eta hegoaldean Perurekin eta mendebaldean Ozeano Barearekin. Ozeano honetan, kontinentetik 1.000 kmra dauden Galapagos uharteak ere Ekuadorkoak dira
Eskualde naturalak
Ekuadorrek hiru eskualde geografiko nagusi ditu, gehi uharte eskualde bat Ozeano Barean:
Erliebea
Cotopaxi, Quitoren hegoaldean bertan, munduko sumendi aktiboenetakoa da. Chimborazo mendia (6.310 m) Lurraren erdigunetik urrunen dagoen puntua omen da, munduaren oboide itxura dela-eta (zabalagoa ekuatorean).
Klima
Nahiz eta estatua handia ez den, hainbat klima oso desberdin ditu, gehien bat garaiera desberdinek eraginda. Kostaldeak klima tropikala du, oso urtaro euritsuarekin. Andeetako mendialdean klima epela da, eta nahiko lehorra. Amazonasen arroak, mendien ekialdean, klima ekuatoriala du. Ekuatorean kokatua dagoenez, eguneko argi orduen gora-behera txikia du urtean zehar.
Historia
Gaur Ekuador deritzon lurraldean, hainbat kultura bizi izan da K.a. 15.000 urtetik aurrera, agian K.a. 30.000 urtetik. Historiaurre garaia (espainiarrak iritsi baino lehenagokoa) lau aro nagusitan banatzen da: Paleoindioa (K.a. 3500 arte), Heziketa Aroa (K.a. 4500 eta K.a. 300 artean), Eskualde Garapenaren Aroa (K.a. 300 - K.o. 800) eta Integrazio Aroa (800 - 1534). Historiaurreko kultura nagusiak dira, besteak beste, Valdivia kultura (K.a. 3000 - K.a. 1500), Chorrera kultura (K.a. 900 - K.a. 300), La Tolita kultura (K.a. 600 - K.o. 400) eta Cañari kultura (400-1532).
Inken konkista baino lehen, zenbait herriren konfederazioak sortu ziren, hala nola, quitu edo caraqui (gero "Quitoko Erreinua" izen nahasgarriarekin ezaguna) edo cañari. 1450 inguruan, Tupaq Yupanki inkak lurralde hauen konkista hasi zuen, 30 urtetan burutua. Inken nagusitasunak ez zuen luze iraun, 1532 inguruan espainiarrek iritsi baitziren, urte batzuk lehenago Amerikaren Aurkikuntza gertatu baitzen. "Quitoko Erreinua" delakoan, Quitoko Entzutegia sortu zen. Hasiera batean Peruko Erregeordetzaren barnean zegoen, hiriburua Lima zela, baina Espainiako Inperioak garrantzia eta hedadura hartu ahala, Nueva Granada erregeordetza sortu eta bertakotu zen, hiriburua Santa Fe hirian zela.
Independentzia grina XVIII. mende amaieran piztu zen, Eugenio Espejo quitoarraren eta beste ilustratuen idatziekin. Lehen independentzia deiadarra Quiton izan zen, 1809ko abuztuaren 10ean, baina errepublika ez zen osatu 1822ko maiatzaren 24a arte, Pichinchako Guduaren ostean. Egun honetatik 1830 arte, Ekuador Kolonbia Handiako zati zen, banatzea erabaki zuten arte. Honen ostean, errepublikak garai zail eta ezegonkorra iragan zuen, Juan José Flores jeneralaren eta ondorengoen gobernuekin. XIX. mende amaieran, bi gizon antagoniko nagusitu ziren: Gabriel García Moreno, kontserbadorea, eta Eloy Alfaro, progresista.
XX. mendea nahiko ezegonkorra izan zen (57 presidente 1900dik) eta aldizkako gerrekin Peruren aurka (1941, 1981 eta 1995ean), muga gatazkak zirela-eta. 1998an Alberto Fujimori eta Jamil Mahuad presidenteek bake ituna sinatu zuten. 1970eko eta 1980ko hamarkadetan, halako gorakada ekonomikoa izan zuen, batez ere Amazoniako eskualdeetako petrolio ustiaketak zirela-eta. 1978tik aurrera, Guillermo Rodríguez Lara (El bombita) militarraren diktadura amaitutakoan, errepublikak demokrazia garai luzeena izan du, egun arte. Hala ere, 1990eko hamarkadako krisi ekonomikoak emigrazio handia eragin zuen (Espainia, Italia eta Estatu Batuetara batez ere).
Lehen urteak
Ekuadorreko lehen biztanleak, dirudienez, ozeanoko punoko arrazakoak izan ziren. Jatorrizko taldeen artean, aipatzekoak dira karibeak edo araguak, jatorriz Antilletakoak direnak; txibtxak, maiak eta kitxeak, Ameriketako erdialdetik etorriak; kolla-araguakoak eta kitxuak, Peruko eta Bolibiako goi-ordokietakoak. Antolakuntza politikoari dagokionez, elkarteak zituzten, ayllu deituak. Ayllu bakoitzak bere totem edo jainkoa zuen, bere usadioak eta bere hizkera. Tupak Yupanki inkak XV. mendean hasitako Quitoko erreinuaren konkista, Huayna-Kapakek, haren semeak, burutu zuen, Quitoko biztanleen eraso gogorra gainditu ondoren. Baina lurraldeak ez zuen bake osorik izan Huayna-Kapak, Quitoko Konfederazioko Toa buruzagiaren alabarekin ezkondu zen arte. Ezkontza horretatik jaiotako semea izan zen Atahualpa. Era horretan eratu zen Tahuantisuyo edo inken inperioa; Ekuador Chinchasuyo edo iparraldeko eskualdea zen. Huayna-Kapak hildakoan, bitan zatitu zen inperioa: Quito Atahualparen esku geratu zen, eta Peru, Huaskarren esku.
Kolonia garaia
Pizarro espainiar konkistatzailea lurralde haietara heldu zenean (1533), Huaskar menderatu berria zuen Atahualpa atxilotu zuen Cajamarcan. Buruzagia hil ondoren (1553ko abuztuaren 29an), inperioa berehala desegin zen. Inka herria eta gainerako indiarrak menderatu ondoren hasi zen kolonizazioa; hiriak sortu ziren, eta espedizio berriei ekin zieten espainiarrek. Francisco de Orellanak adibidez Amazonetara jo zuen (1542ko otsailaren 12an). Ekuador Peruko erregeorderriaren mendeko lurralde edo gobernazio bat zen, hiru hiri nagusi hartzen zituena: Quito, Portoviejo eta Guayaquil. Eremu zabalak hartzen zituen hiri bakoitzak. 1563ko abuztuaren 29an, Filipe II.aren aginduz, gobernazioa errege auzitegi bihurtu zen. Peruko erregeorderriaren mende egon zen beti, baina lege arazoetan burujabea zen. 1718ko azaroaren 3an, auzitegia kendu egin zuten, eta Santa Fe de Bogotari lotu zitzaion, baina lau urte geroago berriro lehengora bihurtu zuten. Azkenik, 1739ko abuztuaren 20ko errege agindu batez, Granada Berriko erregeorderriaren manupean geratu zen Quitoko auzitegia.
Askatasunaren garaia
Ekuador izan zen, Ameriketako kolonien artean, askatasun asmoa azaldu zuen lehena, 1809ko abuztuaren 10ean Espainiako agintariak kendu eta Gobernu Autonomoko Batzarra eratu baitzen. Baina azkenetakoa izan zen askatasun osoa eskuratzen, 1822ko maiatzaren 24an lortu baitzuen burujabetza, Sucre jenerala zela gidari (Pichinchako Gudua). Egun horretatik aurrera, Simón Bolívarrek sortu zuen Kolonbia Handiko parte izan zen Ekuador, baina Askatzailearekin batera hil zen Kolonbia handia, Venezuela 1829an eta Ekuador 1830ean bereizi egin baitziren hartatik. Orduan jaio zen Ekuadorko Errepublika. Juan José Flores izan zen lehenengo lehendakaria (1830-1835, 1839-1845).
Azken urteak
Ekuadorreko estatuak gorabehera asko izan ditu politikari dagokionez, eta diktadura ugari izan dira. 1942az geroztik, Perurekin izandako gerraren ondoren (1941-1942), militarrek Velasco Ibarra jarri zuten aginpidean (1944); baina 1972an militarren estatu kolpe batek agintetik bota zuen. Guillermo Rodríguez Lara jeneralak hartu zuen aginpidea. Gobernu berriak bost urteko ekonomia plan bat aurkeztu zuen, nekazaritza eta industriarako batez ere. Urte horretan bertan hasi ziren lehenengo petrolio esportazioak, eta Ekuador Latinoamerikako petrolio esportatzaile nagusietako bat bihurtu zen. Petrolioak diru sarrerak eta inbertsio funtsak ugaritzea ekarri zuen, baina aldi berean, nabarmendu egin zituen aberatsen eta pobreen arteko desberdintasunak. 1976an Rodríguez Lararen ordez Alfredo Poveda Burbano almirantea jarri zuten agintean. 1978an erreferendum bat ospatu zen konstituzio berria onartzeko, eta handik urtebetera lehendakaritzarako hauteskundeak ospatu ziren. Jaime Roldós Aguilera izan zen irabazle. Garai horretan beste gatazka bat izan zen Perurekin, mugak zirela-eta, 1981ean amaitua. Handik gutxira Roldós presidentea hegazkin istripu batean hil zen eta Osvaldo Hurtado Larrea jarri zen buru.
1984an León Febres Cordero negozio gizona jarri zen haren ondorengo. Gobernu hark militarren zenbait matxinadari egin behar izan zien aurre; horien artetik nagusia 1987an izan zen; militarrek zenbait orduz bahituta eduki zuten presidentea, León Febres Cordero. Rodrigo Borja, Ezker Demokratikoa alderdikoa, aginpidera iritsi zenean, krisi ekonomiko larria bizi zen Ekuadorren. 1990ean indigenek Quitoko eliza bat hartu zuten eta horrela hasi zen indar hartuko zuen matxinada. Indigenek bi eskakizun nagusi egiten zituzten: lurren jabe izateko aukera batetik, eta bestetik, giza eskubideen errespetua. 1991n mila indigenatik gora Biltzarreko areto nagusian sartu ziren, 1990ean atxilotutako mila indigenen askatasuna eskatuz.
1992ko hauteskundeetan Sixto Durán Ballén irten zen garaile. Gobernu berriak programa berri bat jarri zuen abian; gobernuaren mendeko enpresak pribatizatzea eta egitura mugatzea zen proiektu haren oinarria; hori horrela izan zedin, laguntzak gutxitu egiten ziren, eta oinarrizko zerbitzuen prezioak igo. Legebiltzarreko oposizioa, Ekuadorreko Nazionalitate Indigenen Konfederazioa eta Langileen Fronte Bateratuak osatua, politika haren kontra agertu zen, pobretasuna eta langabezia nabarmen emendatu baitziren. Gatazka nagusia gizarte segurantza, elektrizitatea, telekomunikazioak eta petrolioa pribatizatu zituztenean sortu zen.
1994 an, Galapagos uharteetako Isabel uhartean izan zen sute izugarri bat izan zen: 6.000 ha erre ziren eta dortoka erraldoien bizitza arriskuan egon zen. Gertaera horren ondoren lege bereziak ezarri ziren turismoa kontrolatzeko eta baita legez kanpoko arrantza kontrolatzeko ere. Ballén presidenteak, bestalde, 1964 eta 1973ko nekazari erreformak deuseztatu zituen 1994an (erreforma haien, bidez lursail handiak banatu ziren eta indigenei eta nekazari txikien artean). Deuseztatze hari erantzun nahian, Indigenen Konfederazioak hainbat herri eta hiritako bideak itxi zituen, eta gobernuak larrialdi egoera ezarri zuen; gudarostea bidali zuen gobernuak egoera kontrolatzera.
1995ean gatazka gehiago izan ziren Perurekin Cóndor mendilerroan. Durán Ballének larrialdi egoera ezarri zuen berriz, eta biktima asko izan zen. Urte horretan bertan, Kongresuak zenbait ministro eraman zuen auzitara diru publikoak bidegabe erabiltzeagatik.
1996ko hauteskundeak Abdala Bucaram populistak irabazi zituen. Haren lehenego lana enpresaburuak eta finantza gizonak lasaitzea izan zen, haiek larrituta baitzeuden Bucaram-ek hauteskunde kanpainan pobreei agindu zizkien erraztasunak zirela-eta. Baina gobernuak egin zituen zerga aldaketak egoera larritu besterik ez zuten egin. Sindikatuek greba orokorra antolatu zuten; bestalde, prezioen igoera izugarriak onartu zituen, besteak beste, telefono tarifak % 1000 igo ziren, elektrizitatea % 300, gasa % 240 eta hiriko garraioa % 60. Legebiltzarreko gutxiengoak ez zuen onartu Bucaramen aginpidea. Hiru eguneko larrialdi egoeraren ondoren hiru egun horietan hiru lehendakari izan ziren, Fabián Alarcónek legebiltzarraren eta gudarostearen babesa izan zuen. Plebiszitu batean lehendakari berriak babes handia izan zuen. Aldi berean, biltzar nazional bat osatu zen konstituzioa berri bat idazteko. Quitoko Gorte Gorenak Bucaram atxilotzeko agindua eman zuen —Panaman erbesteraturik zegoen—, ustelkeria salaketapean.
1998ko hauteskundeetan Jamil Mahuad kristau-demokrata atera zen garaile. Urte hartan bertan, Ekuador eta Peruko gobernuek hitzarmen bat izenpetu zuten bi herrialdeen arteko muga arazoak amaitzeko. Gobernuak hartutako neurri ekonomiko zorrotzak eta herrialdearen egoera larria zela eta,
2002ko hauteskundeak Lucio Gutiérrez koronel erretiratuak irabazi zituen Partido Sociedad Patriótica alderdiarekin (eskuineko alderdia). 2005. urtean, ordea, Kongresuak kargutik kendu zuen Gutiérrez, matxinada handien ondorioz. Alfredo Palacio lehendakariordea izan zen ondorengo. 2006an Rafael Correa hautatu zen, alde handiarekin, 2007-2011 bitarterako lehendakari. 2007an Biltzar Konstituziogilea hautatu zen eta Konstituzio berria jarri zen indarrean.
Opsaridium microcephalum
Opsaridium microcephalum Opsaridium generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Ekuador
Banaketa administratiboa
Ekuador probintziatan (provincia), kantoietan (cantón) eta parrokietan (parroquia) banatuta dago. Probintzia bakoitzak gobernadorea eta probintzia kontseilua (consejo provincial) ditu, demokratikoki aukeratuak. Kantoietan udal kontseiluak (concejo municipal) aukeratzen dira. Azken urteotan banaketa administratiboa aldatu da, Santa Elena eta Santo Domingo de los Tsáchilas probintziak sortu baitira. Denera, 24 probintzia daude.
Biztanleria
2016ko zenbatespenaren arabera, Ekuadorrek 16.080.778 biztanle zituen, 56,7 biztanle kilometro koadroko dentsitatearekin. 2015ean biztanleen %63,7 hirietan bizi zen, Quito, Guayaquil eta Cuencan batez ere. 2013an, biztanleen %25,6 pobreziaren mailatik behera zeuden. Bizi itxaropena 76,8 urtekoa da, 73,8 gizonezkoena eta 79,9 emakumezkoena (2016ko zenbatespena ), eta ugalkortasun-tasa 2,22 haur/emakumeko da (2016 ).
Banaketa etnikoa
Mestizoak (europarren eta indiarren nahasketa) %71,9 dira, montubioak %7,4, indiarrak %7, zuriak %6,1, beltzak %5,3 eta mulatoak 1,9%.
Hizkuntzak
Gaztelania da hizkuntza ofiziala; beste hainbat hizkuntza amerindiar ere hitz egiten dira, batez ere kitxua.
Erlijioa
2010eko datuen arabera, biztanleen %94,1 kristauak dira (gehienak katolikoak), eta %5,5 erlijiorik gabekoak.
Hiri nagusiak
Hiri nagusiak, Quito hiriburuaz gain, hauek dira: Cuenca, Guayaquil eta Machala.
Ekonomia
Urteetan kakao ekoizle nagusietako bat izan da Ekuador, baina 1970. urtean ekonomia erabat aldatu zen, petrolio hobiak aurkitu baitziren. LPEEko kide egin zen eta Latinoamerikako bigarren petrolio esportatzailea bihurtu zen. 1980. urtetik aurrera, petrolioaren prezioen jaitsiera zela-eta, Ekuador ekonomia krisi larrian sartu zen, eta, horrez gainera, atzerriko zorra ere hazi egin zen. 1990. urtean, aldiz, nekazari gaien esportazioari esker, ekonomiak nolabaiteko gorakada izan zuen. 1992an LPEE utzi, eta pribatizatu eta liberalizatu egin zituen bere merkataritza harremanak. Petrolioari esker herrialdea modernizatu egin bada ere, ez du lortu azpigarapen egoeratik irtetea. 1998. urtean, ekonomia eta finantza krisi larrian sartu zen Ekuador berriz ere.
Kirola
Ekuadorreko Itzulia, 1966tik egiten da baina urte batzuetan ez da ospatu.
Takuya Nozawa
Takuya Nozawa (野沢 拓也, 1981eko abuztuaren 12a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashima Antlers, Vissel Kobe eta Vegalta Sendai.
Mirafra collaris
Mirafra collaris Mirafra generoko animalia da. Hegaztien barruko Alaudidae familian sailkatua dago.
Sphaerodactylus scapularis
Sphaerodactylus scapularis Sphaerodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Sphaerodactylidae familian sailkatuta dago.
Iharnotzeko dorretxea
Iharnotzeko dorretxea Nafarroako Noain Elortzibar udalerriko Iharnotz kontzejuan dagoen dorretxe bat da. Herrigunean bertan dago, elizaren alboan.
Oinplano laukizuzeneko eraikin honek defentsa eta zaintza funtzioak betetzen zituen. XIV-XV. mendeetan eraiki zen, bertan, Karlos III.a Nafarroakoaren ezkutuzaina zen Lope Iharnotzekoa bizi izan zen.
Civrac-en-Médoc
Civrac-en-Médoc Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Civrac-en-Médoc udalerrian erroldatutako biztanleak 540 ziren. Familiak 214 ziren, horien artean 41 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 29 bakarrik bizi ziren emakumeak), 95 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 62 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 331 etxebizitza zeuden, 227 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 74 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 326 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 227 etxebizitza nagusietatik 180 bere jabearen bizilekua ziren, 37 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 19 etxek bi zituzten, 39 etxek hiru zituzten, 68 etxek lau zituzten eta 99 etxek bost zituzten. 157 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 112 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 97 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Civrac-en-Médoc udalerrian 232 unitate fiskal zeuden, 519 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.145 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 20 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 2 iturginak eta 2 argiketariak.
2000. urtean Civrac-en-Médoc udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 972 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Wallowa konderria (Oregon)
Wallowa konderria (Wallowa County) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Enterprise da. 2010eko zentsuaren arabera 7,008 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 7,008 pertsonetatik 6,781 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 156 dira. 26 beltzak edo afroamerikarrak. 38 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 24 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 7 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 126 pertsonek kokatzen zuten.
Ammocryptocharax vintonae
Ammocryptocharax vintonae Ammocryptocharax generoko animalia da. Arrainen barruko Crenuchidae familian sailkatzen da.
Nerea Irigoyen
Nerea Irigoyen Vergara (Zaragoza, 1981) birologoa da.
Biografia
Farmazian lizentziatua, Nafarroako Unibertsitatean, eta Madrilgo Unibertsitate Autonomoan doktoratua, Biologia Molekularrean, Birologia espezialitatean.
Luis Miguel Domínguez
Luis Miguel Domínguez Mencía (Madril, 1963ko otsailaren 16a) naturalista, telebistako zuzendaria eta Penintsulako Iberiar otsoen defentsan ezaguna egin den militantea.
West Cross
West Cross edo Tall Cross, Irlandako Loutheko konderrian dagoen Monasterboiceko barrutiaren barnean dagoen gurutze zelta handi bat da.
Hogeitamar metroko altuera duen dorre zirkularraren ondoan dagoen 6,5 metroko garaiera duen gurutze handi bat da.
Luis Miguel Domínguez
Biografia
Enpresa desberdinetan ere aritu da: 2009an sortua Avatar Wildlife Docs lantegi ekoizlearen presidentea izan da; 2010ean Tembo Films SL izena hartu zuen. Lantegi hauek arazo ekonomiko handiak izan zituzten eta, azkenik, enbargatuak izan ziren. 2015ean Gabinete de Historia Natural SL sortu zuen.
West Cross
Bere kontserbazio egoera, gertu duen Muiredacheko gurutzearena baino okerragoa da, eta eskenak dituzten hamabi panel baino ezin daitezke ikusi.
Luis Miguel Domínguez
Biografia
2015eko Espainiako hauteskundetan Podemos koaliziorako eskatu zuen botoa.
West Cross
Ekialdeko aurpegia
Ekialdeko aurpegian, David erregea, lehoi bat eta hartz bat hiltzen, David Goliaten buruarekin, Isaaken sakrifizioa eta David, Samuelen aurrean harrapatua ikus daitezke.
Mendebaldeko aurpegia
Mendebaldeko aurpegian, honako eskena hauek ikus daitezke: Jesusen berpiztea, Jesus arantzadun koroarekin koroatzea, gurutziltzatzea, Jesusen bataioa, Petri, soldadu bati, olibondoen ortuan belarria mozten eta Juda Iskarioteren traiziozko musua.
Enlli uhartea
Enlli uhartea (galeseraz Ynys Enlli eta ingelesez Bardsey Island) Galesko ipar-mendebaldean dagoen Gwynedd eskualdean kokatzen den uharte bat da, hain zuzen ere Llŷn penintsularen azken muturrean dago. Pwllheli eta Aberdaron udalerrietako portuetatik uharte honetara doazen ontziak atera ohi dira.
Historia
560. urtean San Cadfanek monasterio bat eraiki zuen ondorioz erromesaldien lekuko izan zen. Antzina 20.000 santuen uhartea izendapenaz ezaguna ere bazen.
Biztanleria
Nahiz eta 1925. urtean bertan 100 pertsona inguru bizi izan, piskana hustutzen joan eta gaur egun bertako biztanleria 10 biztanlekoa da.
Guinkirchen
Guinkirchen Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Guinkirchen udalerrian erroldatutako biztanleak 194 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 21 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 13 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 30 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 79 etxebizitza zeuden, 75 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 79etxeak ziren. 75 etxebizitza nagusietatik 70 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 3 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 61 etxek bost zituzten. 66 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 23 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Mont-Tramelan
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Guinkirchen
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 119 ziren, horien artean 95 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 95 pertsona aktiboetatik 89 lanean zeuden (52 gizon eta 37 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Guinkirchen udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 194 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.836 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Guinkirchen udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Liburu-denda
Liburu-denda liburuak saltzen dituen denda edo merkataritza gunea da.
Ezaugarriak
Liburu-dendak oso desberdinak izan daitezke: tamainua dela, saltzen diren liburuen edukia dela, antolatzen diren aktibitateak direla eta... Sarritan, liburudendak ez dira saltoki komertzial hutsak. Ohikoak dira, adibidez, ideologia batekin lotzen direnak edo aktibitate zein hobby batekin lotzen direnak. Halaber, kultura dinamizatzaileak izan daitezke. Asko dira horrelako aktibitateak antolatzen dituzten liburu-dendak: liburuen aurkezpenak, irakurketak, hitzaldiak, kontzertuak, tailerrak...
Sphaerodactylus shrevei
Sphaerodactylus shrevei Sphaerodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Sphaerodactylidae familian sailkatuta dago.
Ostiral Santuko Hitzarmena
Ostiral Santuko Hitzarmena edo Belfasteko Hitzarmena, bakanago Stormonteko Hitzarmena ere deitua, (Good Friday Agreement) Ipar Irlandako bake prozesuan mugarri garrantzitsua izan da, Belfasten 1998ko apirilaren 10ean (Ostiral Santuan) Erresuma Batuko zein Hego Irlandako gobernuek sinatua, eta Ipar Irlandako alderdi politiko nugusi gehienek (DUP kenduta) berretsia. Hego eta Ipar Irlandako hautesleek ere berretsi zuten 1998ko maiatzaren 23an egindako bi erreferendumetan.
Protagonista nagusiak
Bai akordioaren aurreko negoziazioetan eta baita sinatzeko orduan ere, hauek izan ziren protagonista nagusiak:
Liburu-denda
Ezaugarriak
Liburu-dendentan liburuekin batera beste motatako artikuluak aurki daitezke: paper-materialak, mapak, postalak, egunkariak, aldizkariak, jostailu didaktikoak.
Ostiral Santuko Hitzarmena
Onartzeko erreferendumak
1998ko maiatzean, Hitzarmenaren inguruan erreferendum ezberdinak egin ziren:
Hauek izan ziren emaitzak:
Ondorioak
Urteak aurrera, Hitzarmenak nolabaiteko arrakasta izan zuela esan daiteke, bakea eta egonkortasuna ekarri baitzuen.
2005eko uztailaren 28an, Behin-behineko Irlandako Armada Errepublikarrak su-etena iragarri zuen. 2008ko irailaren 3an, IRA ofizialki deseginda zegoela kontsideratu zen, Arma Kontseilua ez baitzebilen operatibo eta ez zegoen antolatzeko gaitasunik zuen lider talde bat.
Arrate Mardaras
Arrate Mardaras Lejarreta (Abadiño, Bizkaia, 1960ko azaroaren 21a) bizkaitar idazlea, irakaslea eta feminista da.
Bizitza
Abadiñoko Zelaietan jaio zen. Ogibidez euskara eta literatura irakaslea da. Jaioterrian, Markina-Xemeinen eta Durangon egin zituen lehen ikasketak eta batxilergoa. Ondoren, Euskal Filologia ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean. Txiki-txikitatik izan zuen idazteko zaletasuna eta 2013an argitaratu zuen bere lehen narrazio liburua. Hainbat olerki ere idatzi ditu. Izulpengintzan ere jardun du, baita toponimia ikerketan ere.
Bercy
Bercy (47), Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Reuilly (12) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 13.987 biztanle zituen.
Saint-Projet plaza (Bordele)
Saint-Projet plaza, Bordeleko alde zaharrean dagoen plaza bat da, Santa Katalina kaleak albo batetik zeharkatzen duena.
Bilbao World Trade Center
Bilbao World Trade Center Bilboko Abandoibarra gunearen iparraldean, Euskalduna ontziolaren gunean 1990eko hamarkadaren hasieran eraikitzeko proposaturiko egitasmoa izan zen.
Ezaugarriak
Egitasmoak, 38 solairu eta 210 metroko bi bulego dorre biki eraiki nahi zituen, egituraren erdialdean zubi batez bi egiturak elkartuz.
Diseinua Pei Cobb Freed & Partners arkitekto taldeak egin zuen. Azkenik, udalak proiektua onartu ez eta gunean Euskalduna jauregia eraiki zen.
Saint-Projet plaza (Bordele)
Erdi Aroan bazen plaza horretan Sainte-Projet izeneko putzuak. Plaza toki animatu zen, bertan eliza eta azoka baitzeuden. 1735ean, iturri bat zegoela aipatzen da, eta sorburua Arlac-en zuela, Mérignac aldean.
Gaur egun, iturria paretaren kontra paratu dago. Van der Woort artistak, Burtsaren plazako fatxadak egin zituen berak, diseinatu zuen 1735ean.
Hiruki formako frontoiaren gainean, erdi etzanak, gizon eta emakume bat daude. Gizonak Peugue eta emakumeak Devèze adierazten dute, antzinako Burdigalaren sorburu izan ziren bi ibaiak. Erdian, hiriko hiru ilgora elkargurutzatuak daude, alboetan fruituekin hornituak. Erlaitzaren azpian, marmol gorriko kartutxoa, maskor bat, landarez eginiko koro bat eta itsas altxor bat: sardeak, arpoiak, arraunak, timoia eta abar.
Quinze-Vingts
Quinze-Vingts (48), Frantziako Paris hiriburuan dagoen auzo bat da, Reuilly (12) barrutian. 1999ko erroldaren arabera 25.752 biztanle zituen.
Grenada
Grenada (Grenada, ahoskatua) Karibeko estatu burujabea da, Commonwealtheko kidea, Karibe itsasoaren hego-ekialdean kokaturik dagoena; Grenada uhartea eta Grenadinak artxipelagoko sei uharte txiki hartzen ditu. 1974 arte Erresuma Batuaren mende egon zen. 318,6 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 107.317 biztanle zituen. Hiriburua eta hiri handiena Saint George's da.
Kokapena
Grenada Haizealdeko uhartediko hegoaldeneko uhartea da. Venezuelaren iparraldetik 160 bat kilometrora dago, Karibe itsasoaren hego-ekialdean. Grenadinak uhartediko beste sei uhartek osatzen dute herrialdea: Carriacou (27,5 km²), Saline (0,3 km²), Frigate (0,4 km²), Ronde (3,2 km²), Large (0,5 km²) eta Martinika Txikia (3,7 km²).
Ingurune naturala
Bai Grenada uhartea, bai estatua osatzen duten beste uharte txikiak sumendi-jatorrikoak dira. Sumendi kate batek zeharkatzen du Grenada uhartea iparretik hegora, baso sarriz estalia. Mendi horietatik sortzen diren ibaiek oso lur emankorreko ibarrak eratzen dituzte. Sumendirik garaiena Saint Catherine da (840 metro) eta itzalita dago aspaldi. Sumendi horietako krater batzuetan aintzirak eratu dira: Grand Étang eta Antoine dira handienak.
Kostaldea oso hautsia da, eta sartu-irten asko ditu. Hegoaldean ugari dira badiak, hondartzak eta portu naturalak. Horietako batean, Grand Anse izenekoan, dago hiriburua.
Klima
Klima tropikala du, tenperatura epel eta beti beretsuekin itsas haizeen eraginarengatik, eta euritsua da udan. Aldian behin, urakanek hondamendi handiak eragiten dituzte etxebizitzetan eta lursailetan. Hezetasun handiko ingurunea izanik, oihan tropikal sarriak estaltzen du uharte osoa, nekazaritzarako luberritu diren sailetan izan ezik. Lurra oso aberatsa da, eta landaretza eta fauna oso oparoak. Haize erauntsiak izaten dira batzuetan, kalte handiak eragiten dituztenak.
Historia
1498an, Kristobal Kolonek uhartea ikusi zuen lehenbizikoz. ingelesak uhartean kokatzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu. 1650ean, frantsesak Karibeko amerindiarrei erosi egin zieten uhartea. 1783an, uhartea Britainia Handiari laga zioten. 1877an, Britainia Handiko koroaren kolonia bihurtu zen.
1974an, herrialdeak independentzia lortu zuen Commonwealthen baitan jarraituz, eta 1979an, ezegonkortasun politikoaren ondorioz, Maurice Bishop buruzagi ezkertiarrak lortu zuen boterea. Barbadosek, Dominikak eta Estatu Batuek ez zuten begi onez ikusi Bishopen sozialismoa eta Kubarekin zuen kooperazioa eta aldarrikaturiko Herri Gobernu Iraultzailea. New Jewel boterean zegoen alderdi politikoaren fakzio komunistak, Bernard Coardrekin leiala zenak, estatu kolpea eman zuen, eta Bishop hilarazi zuten 1983ko urriaren 19an. Sei egun geroago, Estatu Batuetako eta Karibe itsasoko beste sei herrialdeetako armadek Grenada inbaditu zuten, Premiazko amorru bizia zeritzon operazioan. Han, iraultzaren liderrak eta Kubako aholkulariak preso hartu zituzten. Hurrengo urtean, hauteskundeak egin zituzten.
1983-1985 urteetan, Estatu Batuetako armadak utzi zuen uhartea. 1984an hauteskundeak izan ziren eta, hala, gobernu demokratikoa ezarri zen berriz Grenadan. Hauteskunde haietan Alderdi Nazional Berriko burua, Herbert Blaize, atera zen lehen ministro. Blaizek ekonomiak gora egin zezan lortu zuen hurrengo urteetan, turismoan oinarrituta gehienbat. Urte haietan uharteko arazo nagusiak gazteen langabezia, gaizkiletza eta droga trafikoa ziren. Blaize 1989an hil zen, eta Ben Jonesek (Alderdi Nazionalekoa) hartu zuen haren lekua, enpresaburuen eta lurjabe handien babesarekin.
Politika
Commonwealth erakundeko kidea denez gero, Elisabet II.a erregina da estatuburua; gobernadore nagusia da haren ordezkaria. Lehen ministroa da gobernuburua; gobernadore nagusiak izendatzen badu ere, legebiltzarrean gehiengoa duen alderdiaren burua izan ohi da. Legebiltzarra ganbera bikoa da; Senatuak 13 kide ditu (10 gobernuak hautatuak, eta 3 oposizioak), eta Ordezkarien Ganberak 15 kide, ororen bozkatzez aukeratzen direnak bost urtetik behin.
Banaketa administratiboa
Grenada sei parrokia eta dependentzia batean (Carriacou eta Martinika Txikia) banaturik dago. Parrokiak hauek dira:
Biztanleria
2016an 107.317 biztanle zituen. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %24 dira, 15-24 urte bitartekoak %15, 25-54 urte bitartekoak %40,4, 55-64 urte bitartekoak %10,5 eta 65 urtetik gorakoak %10,1. Bizi itxaropena 74,5 urtekoa da, 71,9 urtekoa gizonezkoena eta 77,4 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak). Biztanle gehienak kostaldean eta hiriburuan bizi dira.
Banaketa etnikoa
Uharteko biztanle gehienak (%82,4 2011) beltzak dira, Afrikatik eraman zituzten esklaboen ondorengoak. %13 mulatoak edo mestizoak dira, eta %2,2 asiarrak.
Hizkuntzak
Hizkuntza ofiziala ingelesa da, baina frantses kreolera ere erabiltzen da.
Erlijioa
%49,2 protestanteak dira, %36 katolikoak, %1,2 Jehovaren lekukoak, %1,2 rastafariak, eta %5,7 erlijio gabeak (2011ko datuak).
Hiri nagusiak
Saint George's (4.315 biztanle) eta Grenville (2.400 biztanle) dira hiririk handienak.
Ekonomia
Ekonomiaren oinarri nagusiak nekazaritza eta turismoa dira. Batez ere, zitrikoak, banana, anana, azukre kanabera, kakaoa, kokoa, kopra eta kotoia lantzen dira, banilla, iltzea, intxaur muskatua eta beste bizigarri batzuez gainera.
Lehen sektorean, abeltzaintza, arrantza (soinberak eta oskoldunak) eta basogintza ez daude oso aurreratuta, eta nekazaritzak baino pisu gutxiago dute nazioaren ekonomian. Dagoen industria apurra nekazaritzako eta arrantzako gaiak eraldatzen dituen janari industria da. Ez dago mearik, ez energia sortzeko baliabiderik. Turismoak gero eta garrantzi handiagoa du nazio ekonomian. Baina langabetuen kopurua oso handia da (biztanleen heren bat), eta NPGa Karibeko apalenetako bat da.
Wasco konderria (Oregon)
Wasco konderria (Wasco County) Oregonko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua The Dalles da. 2010eko zentsuaren arabera 25,213 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 25,213 pertsonetatik 23,299 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 3,743 dira. 85 beltzak edo afroamerikarrak. 1,018 amerikar natiboak ziren eta 142 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 191 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 16 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 462 pertsonek kokatzen zuten.
Saint-Clair-sur-Epte
Saint-Clair-sur-Epte Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 338 etxebizitza zeuden, 283 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 32 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 287 etxeak ziren eta 49 apartamentuak ziren. 283 etxebizitza nagusietatik 174 bere jabearen bizilekua ziren, 100 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 25 etxek bi zituzten, 44 etxek hiru zituzten, 60 etxek lau zituzten eta 148 etxek bost zituzten. 199 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 125 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 110 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen: