cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itzulpengintza
Itzulpengintzaren rola informazioaren gizartean
Hizkuntza batetik bestera itzulitako informazioaren kantitate eta kalitateak, neurri handi batean, baldintzatu egiten du hizkuntzen arteko trukea eta kultura arteko komunikazioaren intentsitatea. Horren gain, historiak erakutsi digu ideien zirkulazioak eta hedadurak ez duela lotura kuantitatibo zuzenik hiztun gehien duten hizkuntzekin. Zehatzago esanda, hizkuntza baten hiztun kopurua ez da iragarle ona hizkuntza horretan sortutako (edo hizkuntza horretan zirkulatzen duen) mezu batek gero mundu osora zabaltzeko duen gaitasuna zenbaterainokoa izango den jakiteko. Horren haritik, David Crystal hizkuntzalariaren arabera, «hizkuntza bat hizkuntza global bilakatzeko arrazoiak zerikusi txikia du hizkuntza hori hitz egiten duen pertsona kopuruarekin; aitzitik, askoz ere lotura handiagoa du hiztun horien identitatearekin». Ikuspegi horretatik, beraz, elebidunen eta itzultzaileen sareak berebiziko garrantzia hartzen du informazioaren gizartean.
Luzaroan ezin izan da munduko hizkuntzen egoera erlatiboa aztertu horretarako daturik ez zegoelako eta, gaur egun ere, ez da batere erraza horrelako datuak lortzea. Hala ere, Mark Davisek berak (Unicode Partzuergoko presidentea eta sortzailea, hau da, idazketa erabiltzen duten konputagailu eta interfaze mugikor guztietarako karaktereak kodetzeko estandarrak sortzen dituen erakundearen burua) behin eta berriz adierazi du itzultzaile sarea ehuntzearen garrantzia. Duela gutxi arte ezin izan da, halaber, hizkuntzen arteko elkartrukeen sare globalaren egitura kuantitatiboki aztertu, baina hori errazagoa da gaur egun, bai Wikipedia edo Twitter bezalako elkartruke globalerako «espazioek» datu-base ireki handiak eratu dituztelako, baita Interneten hitz egindako hizkuntzen proportzioa hobeto ezagutu dezakegulako ere.
Egile batzuen ustez larrialdi egoerari aurre egiteko moduetako bat informazio sare berriak eratzea eta hizkuntza trukerako nazioarteko sistemak sortzea da, ingelesa are nagusi eta zentralago bihurtu ez dadin. Ingelesaren hegemonia kultural-linguistikoa poliki-poliki gainditzeko proposamenetako batzuk dira Interneten itzulpen automatikorako (IA) softwarea hobetu eta orokortzea edo editore sare kolektiboak sustatzea, adibidez Wikimediaren ikuspegi berritzaileak erakutsi baitu Wikipedian itzulpenak errazten dituela.
2014an, Estatu Batuetako eta Frantziako talde batek Sareen Zientzia erabilita mapak sortu zituen munduan informazioak eta ideiek nola zirkulatzen zuten behatzeko. Jatorrizko mezuaren hizkuntzaren arabera, hizkuntza hori hitz egiten den herrialdeetako batez besteko BPGaren arabera, lehen itzulpenen hizkuntzaren arabera eta informazioa transmititzeko erabilitako medio edo hedabideen arabera (liburuak, Wikipedia, Twitter...) egin zen azterketa. «Mapa» hori sortzeko ikertzaileek, alde batetik, literatura-itzulpenari buruzko datuak aztertu zituzten (mila hizkuntzatan baino gehiagotan argitaratutako liburuen 2,2 milioi itzulpen oinarri hartuta) eta, bestetik, hizkuntzak trukatzeko munduko sare nagusiak aztertu zituzten, hots:
Horna azterketaren ondorio nagusiak:
Ezin da alde batera utzi aztelan honetan landutako idatzizko komunikazioaz gain kultura-transmisioak ahozko hizkuntza ere barne hartzen duela, bai tokian-tokian egindakoa bai urrutikoa (telefonoz edo Skype, Jitsi, Zoom edo dena delako medioaren bidez), eta horrek ideia eta informazio jakin batzuen hedapena bizkortu lezakeela.
Tresnak
Ikus EIZIE Elkarteak euskal itzultzaile, zuzentzaile eta interpreteentzako zuzeneko estekekin egindako lan-tresna erabilgarrienen bilduma eta hizkuntza-baliabideen bilduma.
Ordenagailuz lagundutako itzulpena (OLI)
Ordenagailuz lagundutako itzulpena (OLI euskarazko sigletan) edo CAT (computer-assisted translation, ingelesez) gizaki batek helburu testu bat ordenagailu programa baten laguntzaz sortzen dueneko itzultzeko modua da. Modu horretan, makinak gizakiari laguntza baino ez dio ematen. Horrek itzultzaileari lagungarri zaizkion programak barneratzen ditu.
Itzulpen automatikoa (IA)
Itzulpen automatikoa edo MT (Machine translation, ingelesez) hizkuntza teknologiaren garapenean zinez lagundu duen diziplina da. Martin Kay-ren esanetan: "Itzultzeko makinak lortzeko desioak hizkuntzalaritzako, filosogiako, matematikako nahiz informatikako zenbait aditu nagusiren arreta piztu du. Itzulpen automatikoak, gainera, anitz zaletu porrokatu modu liluragarrian erakartzen ditu".
Itzulpengintza automatikoa lehen hizkuntza batean idatzitako testu bat aztertu (iturri testua) eta beste hizkuntza batean idatzitako testu berbera (helburu testua) ordenagailuz sortzen duen itzultzeko modua da.
Hala ere, egia da itzulpen automatikoak giza laguntza behar duela, esaldiak aurrez eta ondoren editatzea behar baitu.
Ayumu Kawai
Ayumu Kawai (川井 歩, 1999ko abuztuaren 12a - ) Japoniako futbolaria da.
Itzulpengintza
Itzulpengintza automatikoa vs. ordenagailuz lagundutako itzulpengintza
Biak funtsean ia berdinak izan arren, itzulpengintza automatikoa ezin da ordenagailu bidezko itzulpengintzarekin erratu. Automatikoan, makinak garrantzia du; bestean, ordea, itzultzaileak, berak hartzen baititu itzulpenari dagozkion erabaki guztiak.
Ayumu Kawai
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Hotaru Yamaguchi
(japonieraz: 山口 蛍, 1990eko urriaren 6a - ) Japoniako futbolaria da.
Itzulpengintza
Itzulpengintza automatikoa vs. ordenagailuz lagundutako itzulpengintza
Horren itzultzeko prozesua itzulpengintza arruntaren berbera da eta itzultzerakoan, arazo berak izaten ditu.
Itzulpen prozesua
Itzulpengintzaren pausoak —hala idazkiak itzultzean nola hizketa interpretatzean— bi izaten dira, ordena honetan:
Harvey Cedars (New Jersey)
Harvey Cedars New Jerseyko borough bat da. Ocean konderrian kokatua dago. 2010ean 337 biztanle zituen, 1.44 kilometro koadrotan banatuta.
Steve Wozniak
Stephan Gary «Woz» Wozniak (San Jose, Kalifornia, AEB, ) estatubatuar ingeniari, asmatzaile, enpresaburu eta filantropoa da, 1970eko hamarkadan ordenagailu pertsonalaren iraultzan parte hartu zuen aitzindaria. Steve Jobsekin batera Apple enpresaren sortzailea.
Itzulpengintza
Itzulpen prozesua
Itzultzaileak, lehenik, «itzulpen unitateak» identifikatu behar ditu (testuaren segmentuak). Itzulgaia hitz bat izan daiteke, esaldi bat edo gehiago. Ondoren, iturri testuaren esanahi osoa ulertzen du; itzultzaileak testuaren edo mintzaldiaren osagai guztiak interpretatu eta aztertu behar ditu. Gero, esanahi hori bera xede hizkuntzan eman behar du. Prozesu horretarako, nahitaezkoa da iturri eta xede hizkuntzen gramatika, semantika, sintaxia eta esaerak jakitea, bai eta hizkuntza bi horien erabiltzaileen kultura ere.
Gatazkak itzulpengintzan
Itzulpengintza, berez, oso prozesu zaila da, eta horretaz gain, itzultzaileak are arazo gehiago aurki ditzake.
Arazo "itzulgaitzak"
Hizkuntza batzuetan sarri agertzen dira beste hizkuntza batean baliokiderik ez duten hitzak, batzuetan bere horretan itzulezinak. Arazo horrek hitzak asmatzea dakar. Itzultzaile batek badaki ama bezalako hitzak zelan diren beste hizkuntzetan eta kasu horretan, hitz batetik bestera itzultzen du. Hala ere, sarri gertatzen da aurkakoa: hizkuntza bateko terminoak ez du baliokiderik eta beste hizkuntzakoa hartzen da, ingelesezko rafting edo jogging hitzekin gertatzen den moduan. Horren eragina hizkuntzak kutsatzea da. Adibidez, jatetxe frantses bateko ingelesezko menuan pâté de foie gras platera fat liver paste itzultzea ez da itzulpena, azalpen argia baino. Benetan, foie gras pâté jarri beharko litzateke.
Datu estatistikoak
Ez daukagu munduan itzulitako testu kopuruari buruzko estatistika zehatzik, bereziki literatura grisean egindako edo sare tradizionaletatik igaro gabe Internet bidez banatutako itzulpen geroz eta ugariagoei buruzko daturik. Hala ere, itzulpengitzari buruzko zenbait datu estatistiko lortzeko ondoko iturriak kontsultatu daitezke:
Tetum
Tetum (Lia-Tetun) Timor uhartean mintzatzen den hizkuntza da. Ekialdeko Timorren hizkuntza ofiziala eta Mendebaldeko Timorren gutxitua da. Portuges etiko mailegu asko ditu.
Steve Wozniak
Berkeley Unibertsitateko ikaslea, 1971n erabilera pertsonalerako ordenagailua asmatu asmo zuela adierazi zion Jobsi. 1976an Apple I mikroprozesagailua, teklatua eta pantaila lehenbizikoz uztartzen zituen ordenagailu pertsonal berritzailea asmatu zuen. Hewlett-Packard enpresarako lan egiten zuenez, enpresari aurkeztu zion ideia. Ez zuten onartzen. Steve Jobsek Berkeley Unibertsitateari aurkeztu zion asmakizuna, eta izugarrizko arrakasta izan zuen. Ordenagailuak garaje batean eskuz egiteari eta saltzeari ekin zioten, eta Apple enpresa sortu zuten. Ordenagailu berriek pantaila zuten, eta maneiagarriagoak ziren. Applek hedapen eta hazkunde azkarra izan zuen, eta 1990. urtean Wozniakek Apple utzi zuen.
Casbas de Huesca-Casbas de Uesca
Casbas de Huesca, Casbas de Uesca edo Casbas d'as Monchas (izen ofiziala Casbas de Huesca/Casbas de Uesca, aragoierazkoa Casbas de Uesca, gaztelaniazkoa Casbas de Huesca) Huescako udalerria da.
Itzulpengintza
Datu estatistikoak
Kontinente eta herrialde bakoitzean itzulpen gehien dituen liburuen mapa osatu zuen Preplyk 2021 ean.
Castejón de Monegros
Castejón de Monegros Huescako udalerria da.
Kalmar FF
Kalmar FF (izen osoa Kalmar Fotbollsförening), Kalmar hiriko futbol talde historikoa da. Liga bat eta 3 Kopa eskuratu ditu.
Itzulpengintza
Datu estatistikoak
Frantzian, 2000-2010 urteetan, urteko 70.000 titulu ingurutik, % 10etik 13ra itzulpenak dira. Beraz, frankofonoek gutxi gorabehera 7.000 eta 9.100 atzerriko izenburu artean dituzte eskura, frantsesera itzulita eta urtero argitaratuta.
Kalmar FF
Historia
Taldea 1910an sortu zen IF Göta izenarekin eta lehenengo hamarkadetan bigarren eta hirugarren mailatan aritu zen. 1948an egin zuen debuta goren mailan baina urrezko aroa 1980 hamarkadan izan zuen bi kopa eskuratuz.
Itzulpengintza
Erreferenteak itzulpengintzaren alorrean
Ikus Wikipediako Itzultzaileak kategoria.
Kalmar FF
Historia
Azken urteetan ere maila bikaina erakutsi du eta 2007an Kopa, 2008an Liga eta 2009an Superkopa eskuratu zituen.
Neilson Powless
Neilson Powless (Roseville (Kalifornia), 1996ko irailaren 3a), txirrindulari estatubatuarra da, oneida leinukoa (amerindiarra).
Biografia
2016an hasi zen profesional mailan korritzen Estatu Batuetako Hagens Berman Axeon taldean. Urte hartan hiru etapa irabazi zituen, tartean Etorkizuneko Tourreko bat. 2018an Jumbo taldeak fitxatu zuen eta harekin Espainiako Vuelta eta Munduko errepideko txapelketa jokatu zituen 2019an. 2020an Education First taldeak hartu eta Frantziako Tourrean aritu zen.
2021. urtean ere Frantziako Tourra egin du eta garaipenik handiena Donostia Klasikoan lortu zuen.
Palmaresa
2016
2017
2019
2021
2022
Esne-gain gordin
Esne-gain gordina edo esne-gain freskoa krema zuri, gantzatsu (% 30-40 gantz, % 15 laktosa) eta, dituen hazitako bakterioen ondorioz, arinki garratza da. Alabaina, haren antzeko esne-gain garratza baino gantzatsuagoa da, eta ez hain garratza. Jatorrian, esne-gain gordina frantziar espezialitate bat zen, baina gaur egun Europa osoan zehar hedatuta dago eta bertako sukaldaritzetan oso erabilia da: adibidez, supermerkatu gehienetan potoetan salgai dago. Laktosari intolerantzia dioten pertsonentzat laktosa kopuru txikiagoak dituzten barietate komertzial bereziak daude.
Hasbrouck Heights (New Jersey)
Hasbrouck Heights New Jerseyko borough bat da. Bergen konderrian kokatua dago. 2010ean 11,842 biztanle zituen, 3.9 kilometro koadrotan banatuta.
Esne-gain gordin
Elaborazioa
Esne-gain gordina pasteurizatu gabeko esne-gainan lactobacillus kultiboak gehituz lortzen da, bakterio horiek esne-gain garratza eta gantzatsua izan arte garatzen utziz. 18 eta 40 ordu bitartean 20 eta 40 °C arteko tenperatura behar dute bakterioek esnearen azukrea azido bihurtzeko. Jarraian, eta prozesua amaitzeko, esne-gaina pasteurizatu egiten da. Horregatik, ezin da pasteurizatutako krema batetik abiatuta egin: esne-gain horretan, bakterio faltak usteltzea eragingo luke, ozpinarekin garraztu beharrean.
Erabilerak
Orokorrean, esne-gain gordina, esne-gain garratza bezala, plater gehienetan erabiltzen da, baina lehenak bi abantaila ditu, ordea: esne-gain garratz bihur daiteke eta ez da irakitean mintzen. Esne-gain gordina barietate likidoago batean ere badago, esne-gain mehe deritzona. Merkatuan badaude aldaerak zenbait osagairekin, baratxuria eta usain belarrak horien artean. Gehienetan, zopak eta pureak egiteko erabiltzen da.
Aholkuak
Esne-gain gordina izan ezean, nahikoa da ozpin koilarakada bat jartzea gutxi gorabehera bi katilu esne-gainetan, eta guztia ondo nahastu. Esne-gain gordinaren ordezko gisan erabat balio dezake. Esne-gaina harrotuz eta ondoren limoi ura gehituz eta ondo nahastuz ere egin daiteke.
Neilson Powless
Palmaresa
2023
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
-: ez zuen parte hartu
Elaphe helena
Elaphe helena Elaphe generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Odile de Coral
Odile de Coral (Urruña, Lapurdi, 1962ko urtarrilaren 11) Lapurdiko politikaria da. Urruñako alkatea da 2008tik. Urruñako emakumezko lehen auzapeza izan zen orduan. 2014-2020 agintaldian guztira 158 auzapez ziren Ipar Euskal Herrian, eta horietarik 17 bakarrik ziren emakume.
Eskuin anitzako (divers droite, DVD) zerrendetan aurkezten da, Frantziako politikan, alderdi politiko nagusi baten kideak ez diren eskuindar hautagaiak bere barnean hartzen dituen deitura da.
Neilson Powless
Sailkapen orokorra Itzuli Handietan
UT: utzi, ez zuen amaitu
Yann Tiersen
Yann Tiersen (1970eko ekainaren 23a, Brest) bretainiar musikagile bat da. Beharbada mundu mailan bere musikalanen artean ospetsuena Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain (2001) filmako soinu banda izango da.
Jacques Pinet
Jacques Pinet (Saint-Nexans, - Bergerac ) frantziar politikaria izan zen.
1791n diputatu hautatu zuten Dordoina ordezkatuz. Konbentzioan berriro hautatua, Luis XVI.a Frantziakoaren heriotzaren alde bozkatu zuen. Mendebaldera hasieran eta gero Akizera bidali zuten.
Audeloncourt
Biztanleria
2007an Audeloncourt udalerrian erroldatutako biztanleak 100 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 60 ziren, horien artean 45 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 45 pertsona aktiboetatik 41 lanean zeuden (25 gizon eta 16 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Audeloncourt udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Blaki
Francisco Javier Martin, ezagunago Blaki edo Blaky, (Donostia, 1934) euskal aktorea da. Maiz bere antzekotasun fisikoa zela eta, Marty Feldman ingeles aktorearekin parekatu izan da.
Kobaltkoritnigita
{{mineral infotaula }} Kobaltkoritnigita fosfato motako minerala da eta koritnigite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Kobaltkoritnigita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.
Crotalus simus
Crotalus simus Crotalus generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Cambiago
Cambiago Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cambiagok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sargocentron cornutum
Sargocentron cornutum Sargocentron generoko animalia da. Arrainen barruko Holocentridae familian sailkatzen da.
Trichonotus nikii
Trichonotus nikii Trichonotus generoko animalia da. Arrainen barruko Trichonotidae familian sailkatzen da.
Takumu Kawamura
Takumu Kawamura (川村 拓夢, 1999ko abuztuaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Iraitz Arrospide
Iraitz Arrospide Garro (Villabona-Amasa, Gipuzkoa, 1988ko abuztuaren 5a) atleta da, distantzia luzeko lasterketetan espezializatua.
Real Sociedad taldearen kidea, 2018an Europako Atletismo Txapelketan izan zen
Ibilbidea
Hona hemen bere emaitzak txapelketa ofizialetan:
NGC 1086
NGC 1086 galaxia espiral bat da, Perseus (konstelazioa) konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Jean-Baptiste Cavaignac
Jean-Baptiste Cavaignac (Gourdon, - Brusela ) frantziar politikaria izan zen.
Tolosako parlamentuan abokatua, Konbentzioan diputatu hautatu zuten eta Luis XVI.a Frantziakoaren heriotzaren alde bozkatu zuen.
1793an, Konbentzio Gerra piztearekin batera, Errepublikaren Hegoaldeko Armada sortu berria heldu zen Euskal Herrira; Konbentzioaren ideologia eta armadaren ordezkari lanetan heldu ziren Pinet eta Cavaignac Baionara. Armadara nahitaez deitu zituzten Lapurdi hegoaldeko gazteak; horiek, baina, ihes egin zuten mugaz bestaldera. Konbentzioak setio egoera, Izua ezarri zuen, milaka (3.000, edo 10.000, beste iturri batzuek) lapurtar Landetara deportatuz, eta bizitza publikoan euskara debekatu, le fanatisme parle basque adieraziz.
Baionan bortxaketa bat egin ondoren, barkamena eskatu eta Rhin eta Moselako Armadara bidali zuten.
Maitane Melero
Maitane Melero Lacasia (Iruñea, 1983ko otsailaren 20a - ) nafar atleta da, distantzia luzetan aditua.
Grupompleo Pamplona At taldearen kidea, 2018an Europako Atletismo Txapelketan izan zen.
Denbora lerro
Historiaren garai ezberdinetan gertatutakoa irudikatzeko era egokia da ardatz kronologikoa. Ardatz kronologiko bat egiteko jarraitu beharreko pausoak hauek dira:
NGC 1087
NGC 1087 galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Haplochromis perrieri
Haplochromis perrieri Haplochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Vic-des-Prés
Vic-des-Prés Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Vic-des-Prés udalerrian erroldatutako biztanleak 96 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 58 ziren, horien artean 46 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 46 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (23 gizon eta 22 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 12 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Vic-des-Prés udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 744 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zamenis hohenackeri
Elaphe hohenackeri Zamenis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Tsitsi Dangarembga
Tsitsi Dangarembga (Bulawayo, Zimbabue, 1959ko otsailaren 4a) idazle eta zine zuzendaria da. Afrikako feminismoaren erreferentea eta bere herrialdeko errealitate soziala mundu guztian zabaltzeagatik da ezaguna.
Biografia
Nahiz eta Zinbabuen jaio, haurtzaroaren zati bat Ingalaterran eman zuen. Zinbauen jaio zen arren, Ingalaterran pasa zuen haurtzaroa eta gaztaroa. Ikasketak ere han burutu zituen Cambridgeko Unibertsitatean, baina arrazakeriaren ondorioz Afrikara bueltatu zen.
Psikologia ikasi zuen Zimbabweko Unibertsitatea n, bi urtez marketin agentzia batean erredaktore lanetan aritu zen bitartean. Esperientzia horri esker, oinarri oso ona lortu zuen idazketan eta erredakzioan. The lost of the soil bezalako lan ugari idatzi zituen eta Zambuko antzerki taldean ere parte hartu zuen, non Katshaa eta Mavambo antzezlanen ekoizpenean parte hartu zuen.
1985ean Suitzan The Letter izeneko istorio txiki bat argitaratu zuen, baita She does not weep in Harare ere, baina 1987an jaso zuen Nervous Conditions eleberriagatik, Commonwealtheko Idazleen Sariaren Afrikako atala irabazi zuena.1989an Afrikako 12 idazlerik onenetakotzat hartzen zuten. Dangarembgak Berlinen jarraitu zituen ikasketak, Deutsche Film- und Fernsehakademie zine eskolan, non zinema zuzendari gisa trebatu zen eta film ugari ekoitzi zituen, baita Alemaniako telebistarako dokumental bat ere.
2002an, edertasun-lehiaketen ugaritzearen ondorioz, Filmen Irudien Jaialdia sortu zuen, emakumeen eta emakumeei buruzko aniztasun narratiboa sustatzeko. 2016ko maiatzean Rockefeller Fundazioaren Bellagio Zentroak hautatu zuen 2015eko Egoitzetako Artisten programagatik.
2021eko urrian, Tsitsi Dangarembgak Frankfurteko Liburu Azokako Bakearen Saria jaso zuen.
Kontzientzia sozial eta politikoa
Feminista eta bere herrialdeko emakumeen eskubideen borrokalari aktiboa da, Tsitsik argudiatzen du emakumeak ahaldundu behar direla sistema zapaltzailea ahuldu dadin. Beti azpimarratzen du Afrikako feminismoa mendebaldekoaren oso bestelakoa dela, etnia eta arraza ezberdinen kontzeptua eta zapalkuntza zapalkuntza zapalkuntza matxistarekin nahasten baitira.
Bere herrialdeko politikaz galdetzen zaionean, Tsitsik afrikarraren kontzientzia faltaz hitz egiten du. Horren ondorioz, identitate afrikarraren zapalkuntza-sistemek kultura bereganatzen dute. Bere argudioen arabera, Tsitsik uste du kontzientzia falta hori sistema zapaltzaileek gizabanakoaren autokontzientzia gaitasun oro ezabatzera eramaten duena dela, aldi berean borroka aktiborako gaitasun posible bat desagerraraziz.
C-5 (itsaspekoa)
C-5 Espainiako Itsas Armadaren C motako itsaspekoa izan zen. Cartagenako SECN ontziolan egina, Espainiako Bigarren Errepublikaren alde hartu zuen parte Gerra Zibilean, eta Bizkaiko golkoan desagertu zen 1936ko abenduaren 31an. Oraindik ez da argitu desagertze hori.
Hizkuntza isolatzaile
Hizkuntza-tipologiari dagokionez, hizkuntza isolatzaileak hitz monoformatikoak erabiltzen dituen eta prozedura deribatibo edo flexibo bat edo oso gutxi dituen hizkuntzak dira; beraz, hitz konplexuak, ia beti, hitz-elkarketaren emaitza dira.
C-5 (itsaspekoa)
Historia
Cartagenako SECN ontziolan 1929ko urriaren 28an uretaratua, 1935eko udan C motako beste bost itsaspekoekin batera, bidaia egin eta Espainia, Frantzia, Ingalaterra eta Italiako zenbait portu bisitatu zituen bai Europan bai Afrikan.
Blancafort (Cher)
Blancafort Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
1936ko uztailaren 17 eta 18an Gerra Zibila hasi eta berehala, Cartagenako Itsaspekoen Baseko ur gaineko dikean zegoen motor elektrikoren bat aldatzeko.
Cartagenako Dibisioan zegoen eta agintea Antonio Amusategi Rodríguez korbeta kapitaina zuen, Espainia 3. erregimentuan altxamendua eta gero fusilatua. Bigarren komandantea Antonio Ruiz González tenientea zen, ezkerrekoa eta Errepublikari fidela izanda, Cartagenako Itsaspekoen Baseko bihurtu zen. Ferrando ontzi-alfereza, berriz, "C-6" itsaspekora aldatua izan zen. Alboan ofizialik ez zegoenez, laguntzaile bat, kabo bat eta marinel batek osatutako Kontrol eta Zaingoa Batzordea sortu zen aginte berria izateko. Ofiziala aurkitzea ezinezkoa bilakatu zen, Ruiz González tenienteak proposaturikoak faxistentzat zituen batzordeak. Hori zela eta, Jacinto Núñez kontramaisuak bere burua aurkeztu eta batzordeak bultzatuta Ruiz González tenienteak izendapena onartu zuen. Eskifaiak zuhurtasunez hartu baina, kontramaisua begi onekoa zutela, aginte berri bihurtu zen.
Hizkuntza isolatzaile
Txinera moderno estandarra, kra-dai hizkuntzak eta austronesiar hizkuntzak hizkuntza isolatzaileen adibide adierazgarriak dira. Amerikako hizkuntzen artean, makro-jê hizkuntzak oso isolatzaileak dira. Hizkuntza isolatzaileetako hitz guztiek ez dute morfema bakar bat, eta, adibidez, txineraz eta thaieraz konposizioz osatutako hitz polisilabikoen adibide ugari daude).
Blancafort (Cher)
Biztanleria
2007an Blancafort udalerrian erroldatutako biztanleak 1.127 ziren. Familiak 492 ziren, horien artean 140 pertsona bakarrekoak ziren (70 bakarrik bizi ziren gizonak eta 70 bakarrik bizi ziren emakumeak), 186 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 145 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 21 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Hizkuntza isolatzaile
Hizkuntza isolatzaile hizkuntza sintetikoen (eranskariak edo malgukariak) mota osagarria adierazten dute. Konparazio tipologikorako baliagarriak diren datu-baseen arabera, munduko hizkuntzen % 14 baino gutxiago isolatzaileak dira.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
Cartagenatik irten eta berehala eginiko urperatze ondoren, batzordea eta eskifaiak erabaki zuten komandante eskarmentuduna behar zutela borrokan aukerak izateko. Flotaren aginte nagusiak 1936ko abuztuaren 25an Lara korbeta kapitaina komandante izendatu zuen. Hau ez zen batzordearen gustukoa, baina gainontzeko komandante eta ofizialak jadanik destinoa zuten edo fusilatuak izan zirenez, proposamena onartu egin behar zuen.
Ohaidetza
Ohaidetza ezkontza-loturarik gabeko bi pertsonaren arteko ezkondu-harremana da. Ezkontzan bion eskubideak bereak badira, ohaidetzan ohaideak gizarte-maila baxuagoa du. Antzinako Txinan eta Antzinako Erroman estatus legala izan arren, egun monogamia da nagusi Mendebaldeko kulturan, eta ohaidea maitale bat besterik ez da.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
Bigarren komandantea merkantzia-ontziteriaren ofiziala zen Avelino Bernadal eta makina nagusia Eusebio Fernández hirugarren klaseko makinariak osatu zuten aginte militarrak. Hala ere, benetako agintea batzordearen presidentea zen José Porto radio-laguntzaileak zuen, Espainiako Itsas Armadaren Aginte Nagusiaren aginduak jasotzen dituena.
Epicauta pensylvanica
Epicauta pensylvanica Meloidae familiako kakalardo espeziea da. Amerikako Estatu Batuetako intsektua da.
Le Buis
Le Buis Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Buis udalerrian erroldatutako biztanleak 195 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 115 etxebizitza zeuden, 78 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 114etxeak ziren. 78 etxebizitza nagusietatik 66 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 64 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
Abuztuaren 25ean gauez Tanger aldera jo zuten. Komandanteak Gibraltarko itsasartea azaletik zeharkatzea agindu zuen, gaua eta eguraldi txarrak babestuta. Batzordeak, ostera, urpean egin nahi eta Jacinto Núñez kontramaisuak eta José Porto presidenteak norabidea aukeratu zuten, itsasoaren egoera kontuan hartuta. Abuztuaren 26ko goizeko bitan Afrikako kostaldean Tarifa parean hondoa jo zuen. Saiatu bazuten ezin zuten berriz flotarazi eta marearen igoerari esker itsaspekoa askatu eta goizean heldu ziren Tangerrera, non "C-1" eta "C-2" zeuden.
Abuztuaren 26an Bizkaiko golkora joateko agindua izan eta amarra askatzean, "C-1" abordatu eta brankan Cartagenan konpondu behar zuten matxura bat egin zion. 1936ko abuztuaren 30ean Bilbora heldu ziren.
Le Buis
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 130 ziren, horien artean 92 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 92 pertsona aktiboetatik 87 lanean zeuden (50 gizon eta 37 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
Irailaren 3an azalean nabigatzen ari zela, urpekontziak "Tritonia" eta "Virgen del Carmen" bou frankistak topatu zituen. Batzordearen presidenteak kanoiz erasotzea agindu eta laster "Brage" izeneko ur-hegazkin matxinoa azaldu zen. Egoera zela eta, batzordearen presidenteak Lara kapitainari agintea berrartzea eskatu zion. Honek munizioa bizkarrean utzi eta urperatze egitea agindu eta 50 metroko sakonera zeudela, bertaratutako "Velasco destruktoreak" sakonera-karga botatzeari lotu zion. Kargen bat itsaspekotik hurbil ustiatu eta iluntasunean eta motorrik gabe utzi zuen. Kontrolik gabe hondoratu eta kostaldetik hurbil zegoenari esker, 85 metroko sakonean behea jo zuen. 44 ordu lanean eman ondoren, azalera ateratzea lortu zuten eta Bilboko portura jo zuten. Espainiako Itsas Armadaren Aginte Nagusiari konponketak egiteko dikera joan behar zutela esan eta honek ez zuen garrantzirik eman Cartagena itzultzeko aitzakia baino ez zela pentsatuz.
Blancafort (Cher)
Etxebizitza
2007an 606 etxebizitza zeuden, 493 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 82 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 591 etxeak ziren eta 14 apartamentuak ziren. 493 etxebizitza nagusietatik 327 bere jabearen bizilekua ziren, 149 alokairuan okupaturik zeuden eta 17 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 39 etxek bi zituzten, 145 etxek hiru zituzten, 190 etxek lau zituzten eta 113 etxek bost zituzten. 424 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 220 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 204 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Le Buis
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Blancafort (Cher)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 680 ziren, horien artean 509 aktiboak ziren eta 171 inaktiboak ziren. 509 pertsona aktiboetatik 477 lanean zeuden (267 gizon eta 210 emakume) eta 32 langabezian zeuden (12 gizon eta 20 emakume). 171 pertsona inaktiboetatik 60 erretiraturik zeuden, 41 ikasten zeuden eta 70 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Blancafort udalerrian 492 unitate fiskal zeuden, 1.106 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.429 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 4 jatetxeak.
2000. urtean Blancafort udalerrian 38 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.762 hektarea erabiltzen.
Castejón de Sos-Castilló de Sos
Castejón de Sos-Castilló de Sos (izen ofiziala Castejón de Sos/Castilló de Sos, gaztelaniaz Castejón de Sos, katalanez eta aragoieraz Castilló de Sos; batzuetan aragoieraz Castillón de Sos) Huescako udalerria da.
C-5 (itsaspekoa)
Gerra Zibila
1936ko irailean Asturiasko Peñas lurmuturra aldean nabigatzen ari zela, "Almirante Cervera gurutzaontzia" harrapatzeko agindua jaso zuten. Gurutze-ontzia ikusi bezain pronto, batzordearen presidenteak agindua hartu, komandante alboan utziz. Hala ere komandanteari periskopio hartzeko agindua eman zion, bera zen ituarekin zuten distantzia neurtzeko gaitasuna zuena. Presidenteak tiro egiteko agindua eman eta komandanteak ezinezkoa zela esan zuen tartean "Königsberg" gurutze-ontzi alemaniarra zegoelako. Ezetza entzun eta gero presidenteak aldean zeraman pistola atera eta komandantea hiltzea saiatu zuen. Kontramaisua eta makina-nagusiei esker salbatua, Lara komandantea bere gelan bertan atxilotu eta saltzailetzat hartua bigarren komandanteak hartu zuen agintea.
Urriaren bukaeran, gaueko goardia itsaspekoa hartu zuten dozena bat lagun armadunek ustekabean harrapatua izan zen, guardia itsaspekotik egotzia izan zen azalpenik hartu gabe. Batzordea eta komandanteak berriaz jabetu zutenean, "C-5"an agertu, Euzko Jaurlaritzaren agenteak zirela ikusi eta Espainiako Itsas Armadaren Aginte Nagusiarekin gestioak egin ondoren urpekontzia berreskuratu zuten. Ekintza hau zela eta, zentinela zen Cayuelas Robles marinel espezialistari gerra-kontseilua egin zioten. Urpekontzian bertan osatutako herri-epaitegiak heriotz zigorra ezarri nahi baina marinelak presidentearen jarrera lotsagarri eta ezgaia kanpoan zabaltzearekin mehatxatu eta guztia isiltzea erabaki zuten, ordezkoa etorri eta berehala lehorreratuz. Abenduaren 31an, marinela "C-5" utzi zuen bere tresna guztiak eramanez.
Hondoratzea
1936ko abenduaren 31ko 19:00tan urpekontzia Bilboko portua utzi eta azkenezkoz izan zen ikusia. Hurrengo egunean portura ailegatutako arrantza-ontzi batzuk Ribeseyatik 11 itsas miliatik iparralderantz gasolio eta oilozko orbana handia zegoela esan zuten. Era berean, "C-5" itsaspekoarekin izandako lotunea galdu egin zen.
Cayuelas marinela ez ezik, beste lagun bi salbatu ziren, ospitalean egoteari esker: radio operadorea zen José Tafalla kaboa eta makina-laguntzailea zen José Antonio Vilar marinela.
Hondoratzeari buruzko teoria anitzak daude. Teoria nagusia komandanteak eragindako autohondoratzearena da. Hala ere, hau ez da guztiz fidagarria hiru hilabete aurrerago salbatu zuelako eta batzordeak bere gelan atxilotua zuelako. Ramón Cayuelas Robles marinelak esan zuen José Lara Dorda kapitainaren jarrerak matxinoen zalea izan ez balitz, itsas-gerraren egoera erabat aldatuko zukeela, matxinoen ontzidiaren itsasontzi nagusiak, "España korazatua" eta "Almirante Cervera gurutze-ontzia", hondatu litzakelako.
Aginteak
Hona hemen C-5ren komandanteen zerrenda :
Blancafort (Cher)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Keisuke Osako
Keisuke Osako (大迫 敬介, 1999ko uztailaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Camille Cabral
Camille Cabral (Cabaceiras, Brasil, 1944ko maiatzaren 31) franko-brasildar politikari eta dermatologoa da. PASTT – Prévention, Action, Santé, Travail pour les Transgenres (Prebentzioa, Ekintza, Osasuna eta Lana Transgeneroentzat) gobernuz kanpoko erakundearen sortzailea da.
Canegrate
Mugakideak
Canegratek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Camille Cabral
Recifeko unibertsitate pribatu batean ikasi zuen medikuntza zientziak. Ondoren, São Pauloko Hospital das Clínicas ospitalera joan zen mediku egoiliar praktikak egitera. Bertan hasi zen bere burua emakumetzat aurkezten.
1980ean Frantziara joan zen eta dermatologian espezialitu zen Parisko Saint-Louis ospitalean lan eginez. Frantziar eta brasildar herritartasun bikoitza lortu zuen.
Frantziako Errepublikaren historian ordezkari politiko hautatutako lehenengo emakumezko transexuala izan zen. Izan ere, 2001etik 2007ra Parisko 17. barrutiko zinegotzi egon zen Berdeak alderdiaren ordezkaritzan.
Blancafort (Cher)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Yuya Osako
Yuya Osako (japonieraz: 大迫 勇也, 1990eko maiatzaren 18a - ) Japoniako futbolaria da.
Haworth (New Jersey)
Haworth New Jerseyko borough bat da. Bergen konderrian kokatua dago. 2010ean 3,382 biztanle zituen, 5.04 kilometro koadrotan banatuta.
Juan Irizar
Juan Irizar Eizagirre (Bilbo, ? - ?) bizkaitar futbolaria izan zen, atzelari moduan aritu zena.
Sargocentron coruscum
Sargocentron coruscum Sargocentron generoko animalia da. Arrainen barruko Holocentridae familian sailkatzen da.
Boa (jantzia)
Boa esaten zaio lepoaren inguruan jartzen den lumazko bufanda apaingarriari. Ohikoan luzea izanik, boa sugearen izena hartzen du hainbat hizkuntzatan.
Historia
Boa batez ere emakumeek historiako garai ezberdinetan erabili duten apaingarri edo beroki bat da. Viktoriar aroan, XIX. mendearen zatirik handienean, baita XX. mendeko zenbait urtetan ere, oso ezaguna zen osagarria Mendebaldeko aberatsen artean.
XXI. mendean vedetteek erabiltzen dute eta osagarri erotiko gisa ohikoa da ingurune intimoetan, erreibindikazioetan eta kabaret erako erakustaldietan. Mozorrotzeko orduan ere asko erabiltzen da eta New Orleanseko Mardi Grasen eroateko jantzi klasikoa da, urre, berde eta more kolore tipikoekin.
Osagaiak
Boa erdiko nukleo baten inguruan jositako txori luma zerrenda luze batez osatuta dago, eta horrela koherentzia uniformea ematen dio. Luma sintetikoak ohikoak dira XXI. mendean, baina XIX. mendeko lehen boetan hegaztien benetako lumak erabiltzen ziren, hauek zirelarik ohikoak:
Normalean, boa osatzen duten lumak kolore ezberdin eta biziz tindatzen dira, era guztietako jantziekin konbinatzeko. Ez da arraroa bi kolore ezberdinetan etortzea.
Castejón del Puente
Castejón del Puente gaztelaniaz edo Castillón d'o Puen aragoieraz Huescako udalerria da.
Lurraldetasun (argipena)
Lurraldetasun terminoak adiera zenbait ditu:
Garneddwen
Garneddwen Galesko Gwynedd konderriaren hegoaldean dagoen herri bat da. Corris eta Aberllefenni udalerrien artean kokatzen da.
Artelatz
Artelatza (Quercus suber) quercus generoaren zuhaitz-espezie baten izen arrunta da.
Mendebaldeko Mediterraneo itsasoan jatorria duen zuhaitz hori oso zabalduta dago, bere azaletik artelazki ateratzen dutelako. Haren ezkurrak ere txerriak elikatzeko erabiltzen dituzte. Euskal Herrian populazio bakan batzuk aurkitu daitezke, bereziki iparraldean, Baiona eta Biarritz inguruan, eta Getaria eta Zarautz arteko lurretan. Bitxia da artelatza Kantauri isurialdean egotea, berez klima mediterraneokoa baita. Bizitzeko klima lehorra eta silizio askoko lurra behar ditu artelatzak, baina Getaria eta Zarautz arteko itsasertzean, ordea, mikroklima berezi bat sortzen da, tenperatura epel samarrekin, eta, gainera, eremu batzuetan lurra aberatsa da silizioan. Hortaz, artelatzak eremu horietan bere lekua topatu du, eta ezin hobeto egokitu da. Inguru horretan, arkamurka deitzen zaio.
NGC 1088
NGC 1088 galaxia bat da, Aries konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Artelatz
Ezaugarriak
Artelatzak artearen antza handia du, baina azalean erraz bereizten dira: artelatzaren azala harroa eta pitzatua da, artelazkia. Azala hauts kolorekoa da (iluna azala gabeko enbor eta adarretan, baina gorrixka azala kendutakoetan). Zuhaitz hori tamaina ertainekoa da, 20 metrorainokoa eta adakera zabalekoa. Adar bihurriak dituzte.
Hostoak
Artelatzaren hostoak 2,5-10 x 1,2-6,5 cm-koak dira, koriazeoak, iraunkorrak eta obatu-lantzeolatuak. Oin asimetrikoa dute. Gainaldetik berde ilunak eta glabroak izaten dira baina zurixkak eta tomentotsuak azpialdean. Ertz horzduna izaten dute, baina hortzak ez dira oso nabariak. Nerbio nagusia bihurgunetsua izaten da eta nerbio sekundarioak zuzenak. 6-20 mm-ko peziolo tomentotsua dute.
Loreak
Artelatzaren loreak sexu bakarrekoak dira, eta ez oso deigarriak. Quercus generoaren lore tipikoak udaberri hasieran agertzen dira, lehenengo hostoak ateratzen hasi aurretik. Loreak hori edo berde argi kolorekoak dira. Lore arrak gerba motako infloreszentziatan hazten dira eta emeak, txorten luzeko multzo txikitan.
Lore ar mota hauek airearen bidezko polinizaziora moldaturik daude, 4-8 cm-ko luzera dute, forma zilindrikoa eta adarretatik zintzilik agertzen dira (bakarka zein taldeka), polena askatuz. Lore ar bakoitzak ezkata trilobulatu bat du eta honen barruko aldean txertatzen da 5-7 gingil obatu eta iletsuko perigonioa, lazinia ilegabe eta 6 estamine luzerekin (4-10 estamine izan ditzake baina arruntena sei izatea da). Estaminek antera bilotsuak dituzte eta filamentuen tamainakoak izaten dira.
Lore emeak buruxkatan antolatzen dira (bakarka edo binaka), hiru estigma dituztelarik eta adar lateralen puntetan agertzen dira. Estiloak laburrak dituzte eta oinetik dibergenteak. 4-6 lobulu bilotsuko periantoa dute. Ginezeoak estilo linear-klabiformeak ditu, oinarritik dibergenteak.
Euskara eta generoa
Beharrezkoa da hausnartzea euskararen erabilpenaren inguruan generoari dagokionez: erabiltzen da edo erabil daiteke euskara desegoki generoari dagokionez? Batzuen ustez ez, euskara ez delako genero hizkuntza eta ez omen dagoelako aukerarik erabilpen sexistarik egiteko. Alegia, batzuen ustez euskara ez da hizkuntza sexista.
Artelatz
Loreak
Artelatzaren loreek errakis bilotsua dute.
Euskara eta generoa
Ideia horiek auzo-erdaren konparaziotik abiatzen dira: bai gaztelania bai frantsesa -beste hizkuntza erromanikoak bezala eta beste hainbat hizkuntza bezala Europan eta mundu osoan - genero hizkuntzak dira; genero kategoria daukate. Alegia, gaztelaniak eta frantsesak femeninoa eta maskulinoa dauzkate (garai bateko neutroaren aztarna batzuez gain): “niña / niño”; “actrice / acteur”. Hizkuntza horien sisteman, gainera, maskulinoa generiko gisa erabiltzen da, hau da, izendatutako errealitatea gizonek eta emakumeek osatzen dutenean edo errealitate horren konposizio generikoa ez dakigunean: “los  niños de la escuela”, “les acteurs”.
Hainbat ahotsek arbuiatu dute maskulino generikoaren erabilpena hizkuntza horietan, emakumeak ezkutatzen dituela argudiatuta eta emakumeak momentu oro izendatu behar direla defendatuta. Horren ondorioz beste alternatiba batzuk proposatu dira, eta arrakasta gehiagoz edo gutxiagoz erabiltzen ari dira: @ ikurra, femenino eta maskulinoren alternantzia, izen orokorrak kolektibo mistoei erreferentzia egiteko… Alternatiba horiek hainbat gidatan jaso dira azkeneko urteetan. Haien benetako erabilpena, baina, nahiko urria da. Erdaretan dagoen maskulino generikoa euskaran ez egoteak nabarmen errazten du hiztunon adierazpena eta hainbat buruhauste aldentzen dira, baina alderdi horrek bakarrik ez du arreta erakarri behar. Euskaran ere badaude hainbat aspektu “generoz” tindatuta daudenak, eta horiek hausnartzea beharrezkoa da. Bestalde, hizkuntza batek generoa edukitzeak ala ez loturarik ez daukala, berez, gizartea parekoagoa edo ez-parekoagoa izatearekin. Munduan badaude generoa daukaten hizkuntzak (bi genero frantsesean eta gaztelanian, hiru genero alemaneran, sei genero swahilian…) eta badaude generorik gabeko hizkuntzak, euskara eta mongoliera bezala. Ezin da sailkapen sinplerik planteatu aipatu parametroen arabera; ez da zuzena esatea generoa daukatenak sexistagoak direla besteak baino. Izan ere, esparru pribatua eta publikoaren banaketa generoen artean eta esparru publikoarekin lotutako prestigioa gizarte guzti-guztietan -euskal gizartean ere- hautematen dira, ikerketek kontrakoa frogatu arte; hori bai, era desberdinetan eta gizarte eta garai bakoitzari egokituak. Euskaldunak elebidunak dira eta paradoxikoa izango litzateke pertsona berberak hizkuntza batean adieraztea modu sexista batean eta beste hizkuntzan modu egokian. Ziur aski generoei buruzko ikuspegia eta jarrerak antzekoak izango dira erabiltzen diren bi hizkuntzetan eta bi hizkuntzetan islatuko dira.
Artelatz
Fruituak
Fruituak 1-2 ezkurreko taldetan edo banaka hazi daitezke baina beti ere pedunkulu bakarretik eratortzen direlarik. Pedunkulu hau 12 cm-raino irits daiteke. Ezkurrak elikagai-iturri garrantzitsua dira zenbait animaliarentzat.
Euskara eta generoa
== Hitanoa == Hitanoa erabiltzeak eskatzen du hiztunak solaskidearen generoa kontuan izatea; aditzean marka desberdina utziko du generoaren arabera: “erretzeari utzi iezaion!” (emakume bati, noka) eta “erretzeari utzi iezaiok!” (gizon bati, toka).
Artelatz
Banaketa
Eskualde mediterranearreko mendebaldean hazten da modu naturalean baina eskualde honetan ere artelatz kultibo garrantzitsuak daude. Espainia, Portugal, Algeria, Maroko, Frantzia, Italia eta Tunisiako azalerak batuta 2,5 milioi hektarea betetzen dituzte artelatz landaketek. Portugalek mundu mailako produkzioaren % 50 asetzen du.
Euskara eta generoa
Zein da erabilpen desegoki horren alternatiba? Alde batetik, “zu” tratamendua erabiltzea dago. Baina beste estrategiak ere erabili daitezke: inperatiboan, kasu, ez da ezinbestekoa aditz laguntzailea jartzea.
Artelatz
Ekologia
Eskualde mediterraneoan hazten da, barne haranetan, ondo drainatutako lurzoru sakonetan, substratu silizioetan bereziki. Hezetasunari dagokionean, lurzoru lehorrak nahiago ditu, azidoak (pH 3,5-5,5) eta nitrogenoan txiroak. Argitasun gutxi behar du eta tenperatura beroak. Hala ere, nahiko zuhaitz kontinentala da eta ondo jasaten ditu tenperatura aldaketak.
Erabilera
Batik bat artelazkia erauzteko erabili izan da artelatza. Euskal Herrian, eguberrietan jendeak artelazkia hartu ohi du, jaiotza apaintzeko. Ohitura horrek kalte handia egin dio artelatzari, behin azala zaurituta arrisku handia baitago zauri horretatik onddoak edo bizkarroiak sartzeko eta, ondorioz, zuhaitza gaixotzeko.
Horrez gain, artelatzaren zura ikatzerako ustiatzen zen, artea baino kalitate txarragokoa zen arren.
Ezkurrak txerriak elikatzeko erabili izan dira tradizionalki.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Artelatzekin elkarrekintzan onddo ugari aurki daitezke baina garrantzitsuenak hauexek dira: Auricularia auricula-judae, Cantharellus cibarius, Boletus aereus, Paxillus involutus, Xerocomus subtomentosus, Lactarius rugatus, Lactarius zonatus, Russula olivacea, Amanita caesarea, Amanita curtipes, Amanita ponderosa, Gymnopilus suberis, Pluteus petasatus eta Tricholoma myomyce.
Armancourt (Oise)
Armancourt Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Landskronako zitadela
Landskronako gaztelua (Citadellet or Landskrona slott) Suediako Landskrona hirian dagoen zitadela da.
Euskara eta generoa
Hitanoaren erabilpen desegokia saiheste aldera, aukera aitzindari bat aipatu ahal da: femeninoa era maskulinoaren atzizkiak elkartzea, adibidez, ez "dun" eta ez "duk" baizik eta "dunk". Antton Olariaga marrazkilariak estrategia hori erabiltzen du “Zakilixut” izeneko komiki-tiran (Berria egunkarian argitaratzen da). Telebista programa baten izenburuan estrategia berbera erabili da: “Wazemank” (“goazen” aditzaren baliokidea hitanoan, telefonoen sms-n estiloa erabilita).
Armancourt (Oise)
Biztanleria
2007an Armancourt udalerrian erroldatutako biztanleak 536 ziren. Familiak 201 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 97 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.