cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gina Gogean
1996
Handik gutxira, urte horretan bertan, Atlantan (Estatu Batuetan) Olimpiar Jokoetan, zilarra norbanakoen jeneralean —Lilia Podkopayeva ukrainarraren ondoren eta Simona Amanar eta Lavinia Miloúovici errumaniarren aurretik, brontzean berdinduak, brontzea oreka-habean, Shannon Miller estatubatuarraren eta Lilia Podkopayevaren ondoren— eta brontzea taldekakoan, Estatu Batuak (urrea) eta Errusiaren (Zilarra) ondoren.
Hektor Ortega
Hektor Ortega Lahera (Bilbo, 1966) Geografia eta Historian lizentziatua, kazetari, editore eta idazlea da. Hedabide desberdinetan idazten du.
Meng Fei
Meng Fei (Pekin, Txina, 1981eko martxoaren 22a) Txinako gimnasta artistikoa; bi aldiz txapeldunorde izan zen 1995ean taldekako lehiaketan eta 1997an asimetrikoen proban.
1995
1995eko Sabaeko Munduko txapelketan, zilarra eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren atzetik eta Estatu Batuen aurretik. Taldekideak Mo Huilan, Mao Yanling, Qiao Ya, Liu Xuan, Ye Linlin eta Ji Liya izan ziren.
David Brewster
Sir David Brewster KH PRSE FRS FSAScot FRSSA MICE (Canongate, 1781eko abenduaren 11 – Allerly, 1868ko otsailaren 10a) zientzialari, asmatzaile, idazle eta akademia administatibo eskoziarra izan zen. Ezaguna da argiaren polarizazioaren inguruan egin zituen azterketengatik. Zehazki esateko, islapen bidezko polarizazioaren legea deskubritu zuen. Lege horri bere izena eman zaio.
Raymond Cattell
Raymond Bernard Cattell (Hilltop, Ingalaterra, 1905eko martxoaren 20a - Honolulu, AEB, 1998ko otsailaren 2a ) psikologo britainiarra izan zen, geroago Estatu Batuetan finkatu zena. Cattell-ek adimenari eta nortasunari buruz teorizatu zuen, adimen jariakorraren eta adimen kristalizatuaren existentzia proposatuz. XX. mendeko psikologo ospetsuenetako bat da, eta horri bere literatur produktibitate handia gehitu behar zaio, ospea eman ziona. 55 libururen eta 500 artikulu baino gehiagoren egilea edo egilekidea da aldizkari espezializatuetan eta dibulgaziokoetan, eta psikologoen artean erabilera komuneko 300 proba estandarizatu egin ditu edo horietan parte hartu du. Horrek guztiak eragin handiko autore bihurtu du.
David Brewster
Familia
Brewster bi aldiz ezkondu zen. Lehen emaztea Juliet Macpherson (ca. 1776 – 1850) izan zen, James Macpherson- en (1736 – 1796) alaba eta bere Ossian olerki bildumaren itzultzailea. 1810ko uztailaren 31an ezkondu ziren Edinburgon, eta lau seme eta alaba bat izan zituzten:
Raymond Cattell
Psikologo gisa, Cattell psikologiari aplikatutako metodo zientifikoaren jarraitzaile eta defendatzailea izan zen, Faktoreak aztertzeko metodoa proposatzen lehenetarikoa izanik, «Verbal theorizing» (hitzezko teorizazioa) deitzen zuenaren aurka. Cattell-en analisi faktorialaren aplikazio garrantzitsuenetako bat psikologian giza nortasunaren oinarrian dauden oinarrizko 16 faktore edo ezaugarriren definizioa izan zen. Faktore horiei iturburu-faktore deitu zien, nortasun indibiduala haietatik sortu zela uste baitzuen. 16 faktoreko teoria hori eta hura neurtzeko erabiltzen diren tresna estandarizatuak 16PF edo 16 Nortasun Faktore (16 Personality Factors) bezala ezagutzen dira.
David Brewster
Familia
Bigarren emaztea Jane Kirk Purnell (1827an jaioa) zen, Scarborough-ko Thomas Purnell-ren bigarren alaba. 1857ko martxoaren 26 edo 27an ezkondu ziren Nizan.
Amy Chow
Amy Chow (San Jose, Kalifornia, 1978ko maiatzaren 15a) AEBetako gimnasta artistikoa da, eta 1996an txapeldun olinpikoa izan zen taldekako lehiaketan.
1994
Dortmundeko 1994ko Munduko Txapelketan zilarra lortu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik. Taldekideak hauek izan ziren: Dominique Dawes, Kerri Strug, Amanda Borden, Jaycie Phelps, Larissa Fontaine eta Shannon Miller.
2000
Sidney 2000ko Olinpiar Jokoetan, brontzezko domina eskuratu zuen taldekako lehiaketan, Errumaniaren (urrea) eta Errusiaren (zilarra) atzetik, eta taldekideak Jamie Dantzscher, Dominique Dawes, Kristen Maloney, Elise Ray eta Tasha Schwikert izan ziren.
Courtney Kupets
Courtney Kupets (Bedford, Texas, 1986ko ekainaren 27a) AEBetako gimnasta artistikoa da, 2004ko txapeldunorde olinpikoa taldekako proban, eta bi aldiz munduko txapelduna 2002an eta 2003an asimetrikoetan eta taldekakoetan.
Kirol ibilbidea
Debrecengo 2002ko Munduko Txapelketan, urrea lortu zuen asimetrikoetan, Oana Petrovschi errumanieraren eta Ludmila Ezhova errusiarraren aurretik.
2003an Anaheim-en (Estatu Batuak) egindako Munduko Txapelketan, taldekako urrea lortu zuen, Errumaniaren eta Australiaren aurretik; hauek izan ziren haren lagunak: Chellsie Memmel, Carly Patterson, Tasha Schwikert, Hollie Vise eta Terin Humphrey.
Atenasko 2004ko Olinpiar Jokoetan barra asimetrikoetan zilarra lortu zuen, Émilie Lepennec (urrea) frantziarraren ondoren eta Terin Humphrey herrikidearen aurrean (brontzea). Taldeengatik ere irabazten du zilarra —Errumaniaren atzetik eta Errusiaren aurretik—, eta lankide izan zituen: Mohini Bhardwaj, Annia Hatch, Terin Humphrey, Courtney McCool eta Carly Patterson.
Terror by Night
Terror by Night (euskaraz Izua gauez) Ameriketako Estatu Batuetako luzemetraia da. Pertsonaia nagusiak Sherlock Holmes eta Watson doktorea dira. Nahiz eta Sherlock protagonista izan, argumentua ez dago zuzenean Arthur Conan Doyleren narrazioetan oinarrituta; dena dela, zenbait narrazioekin badu bere lotura. Filmaren zuzendaria Roy William Neill izan zen. Protagonista nagusiak Basil Rathbone Sherlock gisa, eta Nigel Bruce Watsonen paperean: Filma 1946an plazaratu zen.
Robert Metcalfe
Robert "Bob" Metcalfe (Brooklyn, New York, 1946ko apirilaren 7a) AEBko ingeniari elektrikoa da. Ethernet-en asmatzailetako bat, 3Com-en sortzailea, Metcalferen Legea adierazi zuen. 2006tik Polaris Venture Partners arrisku-kapitaleko konpainiako kide nagusia da.
Biografia
Gaztetatik interes handia izan zuen teknologiarekiko, eta hazi zenean munduko sare estandar ezagunena garatzera eraman zuen, Ethernet, eta Wi-Fi asmatzera. 3Com enpresa ere sortu zuen eta Metcalferen legea formulatu zuen.
Metcalfe Massachusetts Institute of Technology (MIT) graduko ikasketak egin zituen, 1969an Ingeniaritza Elektrikoan eta Enpresa Administrazioan lizentziatu zen (azken hori MITko Sloan School of Management- en). Urtebete beranduago, Matematika Aplikatuan masterra lortu zuen Harvardeko Unibertsitate ospetsuan, eta 1973an bere ikasketak amaitu zituen Informatikan doktoretza batekin, Fardelen konmutazioari buruzko tesi batekin, MITko MAC proiektuan lan egiten zuen bitartean.
Doktoregoa amaitzen ari zen bitartean, 1972an, Metcalfe Xeroxen lanean hasi zen Palo Alto Development Center-en (Xerox PARC), non David R. Boggs ezagutu zuen. Metcalfe eta Boggsek Ethernet izenez ezagutzen zena asmatu zuten, mundu osoko milioika ordenagailu konektatzeko gaur egun erabiltzen den sare lokaleko teknologia.
1979an, Metcalfek Xerox utzi zuen 3Com fundatzeko Santa Claran, Kalifornian. 3Cometik, Metcalfe-k Ethernet teknologia erabiliz ordenagailuen arteko konektibitatea sustatzeko lan egin zuen. IBM barneratu ez arren, Metcalfe-k DEC, Xerox eta Intel-en laguntza irabazi zuen, eta Ethernet LAN sareen konektibitaterako estandar ezagunena ezartzea lortu zuen.
1980an Grace Murray Hopper Award saria jaso zuen Association for Computing Machinery-ren eskutik, sare lokalen garapenean, zehazki Ethernet-en, egindako lanagatik.
1990ean, 3Com utzi zuen administrazio kontseiluarekin gatazka baten ostean. Garai hartan, bere enpresa Fortune 500 zerrendan agertu ziren enpresetako bat izan zen eta konektibitatearen arloan erreferente izatea lortu zuen.
Gaur egun, Metcalfe oraindik presente dago ordenagailuen merkatuan, bai bere idazlanekin, bai hitzaldiekin, bereziki Pop!Tech-erako, 1997an berak sortu zuen teknologia exekutiboen konferentziarako.
Esan daiteke, halaber, 1993an finantza-abentura berri bat hasi zuela Polaris Venture Partners konpainiako kide nagusi gisa.
2010eko azaroan, Metcalfe hautatu zuten Austineko Texasko Unibertsitateko Cockrell Ingeniaritza Eskolako berrikuntza ekimenak zuzentzeko. 2011ko urtarrilean hasi zuen izendapena.
Katamotz-belarri
Katamotz-belarria (Lentinus tigrinus; sinonimoa: Panus tigrinus) Polyporaceae familiako onddo espezie bat da, Sukaldaritzarako baliorik gabea. Ez da ohikoa Euskal Herrian. Genero honen ezaugarri nagusietako bat da, ale helduen orriek zerra itxurako ertza dutela, begi hutzez ikus daitezkeenak.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 9 cm arteko diametrokoa, lehenik ganbila, erdi guea hondoratua, inbutu itxurakoa; hasieran kolore grisaxka du, eta gero hondo zuriaren gainean ezkatatxo arreetan hausten da, ertzerantz zabalduago daudenak. Ertz mehea, kiribildua eta bihurritua.
Orriak: Dekurrenteak, estuak, estu, ertza koska fin-finekin; hasieran zurixkak, gero okre argiak edo krema kolorekoak.
Orri Dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Hanka: Argala, zaila, okertua, zurixka, ezkatatxo arre-grisaxkekin. Gazte-gaztetan, gortina bat ikus daiteke oinaren goialdean.
Haragia: Mehea, elastikoa, trinkoa, zaila, zuria, gurin usainarekin eta zapore fungiko sendoarekin.
Etimologia: Lentinus terminoa latinetik dator, “lentus” hitzetik, eta zaila esan nahi du, elastikoa, kapelaren haragiari erreferentzia eginez, zuntzuna, eta larrukara.Tigrinus epitetoa ere, latinetik dator, "tigrinus" hitzetik, eta tigrearen moduko orbanekin, esan nahi du. Bere kapelaren dekorazioagatik.
Jangarritasuna
Ez da jangarria, larrukara delako.
Nahasketa arriskua
Dituen ezaugarriak direla eta, zaila da beste espezie batekin nahastea. Lentinus lepideus delakoarekin nahas daiteke, baina honek ezkata zakarragoak ditu, eraztun iraunkorra eta mintzezkoa, eta koniferetan ateratzen da.
Sasoia eta lekua
Udaberritik udazkenera arte, motzondoetan edo zuhaitz bizietan, deskonposizio egoeran dauden zaurietan. Bide ertzetan lurperatuta dauden adar eta enborretan, batez ere sahatsen, Makalen eta pagoen enborretan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Afrika, Mendebaldeko Asia.
Mukesh Ambani
Mukesh Ambani (Aden, 1957ko apirilaren 19a) Indiako ingeniari eta enpresaburua da. Reliance Industries, Fortune 500 zerrendako eta Indiako sektore pribatuko enpresa handienaren presidentea, zuzendari nagusia eta akziodun handiena da.
Bere aberastasuna 84.500 milioi dolarretan balioesten du Forbes aldizkariak (2021), Indiako pertsonarik aberatsena da, munduko 10. pertsona aberatsena ere bada.
IIM-B unibertsitateko enpresa-erakundeko presidente izan zen eta 2007an Indiako Ekintzaile aukeratu zuten.
Biografia
1981ean bere aita Dhirubhai Ambani laguntzen hasi zen bere familia-enpresa zuzentzen, Reliance Industries Limited. Garai hartan jada zabalduta zegoen, beraz, finketaz eta petrokimikaz ere arduratzen zen. Negozioak txikizkako eta telekomunikazioen industriako produktuak eta zerbitzuak ere barne hartzen zituen. Reliance Retail Ltd., beste filial bat, Indiako txikizkako dendarik handiena ere bada. Reliance's Jio-k 2016ko irailaren 5ean abian jarri zenetik herrialdeko telekomunikazio zerbitzuetako bost onenen artean tokia lortu du.
2016tik aurrera, Ambani 36. postuan zegoen eta Forbes aldizkariaren zerrendako Indiako pertsona aberatsenaren titulua izan du azken hamar urteotan. Munduko pertsona boteretsuenen Forbes zerrendako indiar enpresaburu bakarra da. 2020ko urrian, Forbesek Mukesh Ambani munduko seigarren pertsona aberatsen gisa sailkatu zuen. 2018ko uztailean 44.300 milioi dolarreko ondarearekin Asiako pertsona aberatsena bihurtu zen Jack Ma-ren aurretik, Alibaba Group-eko zuzendari nagusia. Ipar Amerikatik eta Europatik kanpo munduko pertsonarik aberatsena ere bada. 2015etik aurrera, Ambani Indiako filantropoen artean bosgarren sailkatu zen, Txinako Hurun Ikerketa Institutuaren arabera. Bank of America-ko zuzendari izendatu zuten eta bere kontseiluan parte hartu zuen lehen ez estatubatuarra izan zen.
Reliance-ren bidez, Indiako Premier League Mumbai Indians frankiziaren jabea da eta Indian Super League-ren sortzailea da, Indiako futbol liga. 2012an, Forbesek munduko kirol jaberik aberatsenetako bat izendatu zuen. Antilia eraikinean bizi da, munduko egoitza pribaturik garestienetako batean, mila milioi dolarreko balioa duena.
Bizitza pertsonala
Nita Ambanirekin ezkonduta dago eta 3 seme-alaba ditu. Bere egoitza Ambani (Antilia) munduko etxerik aberatsenetako bat da. 37 mila metro karratuko lurrekin 1.000 milioi dolar baino gehiago balio dezake, prentsaren arabera. Bombay-n dago, Altamount kalean, 27 solairu ditu, nahiz eta solairu bikoitzak eta hirukoitzak dituenez bere itxura gutxi gorabehera 40 solairukoa izan. Ambanis-en jabetzak solairu anitzeko aparkalekua, heliportuak, dantzalekua, antzokia, hainbat lorategi, liburutegi handi bat, jangela handiak, elur gela eta otoitzerako beste gela bat ditu. Indiako artisauek eraiki dute egur arraroa, ama perla, marmola eta beira bezalako materialekin.
Ripolin Bondex
Ripolin Bondex, bizkaiko txirrindulari talde amateurra izan zen. Bertan, Óscar Freire, David Seco eta Iñaki Barrenetxea txirrindulari profesionalak egon ziren. Gainera, zuzendaria Joxean Fernández Matxin izan zen. 1997ean izena aldatu zuen eta Banaka bezala ezaguna egin zen.
1995
Bizkaiko txapelketa
Gazteizko Sari Nagusia
Bedra Galiziako Sari Nagusia
1996
Bizkaiko Txapelketa
Euskal Herriko Ziklo-Kros Txapelketa
Artxanda
Leioa
Ipar Euskal Herriko blokeo eguna
Ipar Euskal Herriko blokeo eguna Bakegileek deitu zuten 2022ko uztailak 24an "salbuespen-egoerari salbuespenezko erantzuna emateko" haien hitzetan. Parisek bake prozesua blokeatuta zeukala salatu eta aitzinamenduak behartzeko, Ipar Euskal Herria geldiaraziko zutela iragarri zuten. Bakegileen iritziz, ezarritako helburua zinez erdietsi zuten. Aireportuak, trenbideak eta errepideak blokeatu zituzten 2.000 ekintzaile inguruk, eta hankaz gora jarri zuten lurraldeko egunerokotasuna. Atxilotuak ere izan ziren; 26, guztira. Iluntzean Bakegileek jakinarazi zuten guztiak aske utzi zituztela.
Debekua
Prefekturak deialdia debekatu zuen baina, hala ere, bakezaleek aurrera egin zuten. Eric Spitz Pirinio Atlantikoetako prefetak jakinarazi zuen deekua agiri batean. Are, erran zuen Ipar Euskal Herrian manifestazio oro debekatua izanen zela. «Segurtasun dispositibo handia» iragarri zuen hori errespetarazteko.
Bakegileak ez zituen kikildu. Aurreikusitako protesta eginen zutela berretsi zuten. Baionako suprefetura aitzinean egin zuten agerraldi jendetsuan horrela azaldu zuten: «Masiboki» mobilizatzera deitu zuten.
Ekintza batzuk
Hona hemen oiartzun handiena izan zutenak:
Balorazioa
Egunaren balorazio positiboa egin zuen Anaiz Funosas Bake Bideko bozeramaileak: «Gure determinazioa erakutsi dugu. Gaur, harro izaten ahal gara, finkatutako planak eman duelako erran genuena: bai, Euskal Herria paralizatu da; bai, blokeoa egon da; eta bai, denen artean segurtasuna eman diegu herritar guztiei».
Konponbide prozesuan Ipar Euskal Herriko hautetsiek duten inplikazioa ere goratu zuen Funosasek. Hain justu, hautetsien ordezkaritza bat, hamalau lagunekoa, Eric Spitz Pirinio Atlantikoetako prefetarekin bildu zen, hala nola Jean Rene Etxegarai Euskal Elkargoko lehendakaria, Frederic Espagnac senataria, Emilie Dutoya Akitania Berria eskualdeko hautetsia.
Esmeraldako Budaren tenplua
Esmeraldako Budaren tenplua (วัดพระแก้ว, Wat Phra Kaew) Bangkoken, Tailandian, dagoen budisten tenplua da. Tailandiako tenplu budista garrantzitsuena da; hiriaren gune historikoan dago, Phra Nakhon barrutian, Bangkokeko Jauregi Handiaren lurretan. Tenpluaren izen osoa hau da: Wat Phra Sri Rattana Satsadaram, (วัดพระศรีรัตนศาสดาราม).
Historia
Tenpluaren eraikuntza Buddha Yodfa Chulaloke erregeak hiriburua Thonburitik Bangkokera eraman zuenean hasi zen, 1785ean. Beste tenplu batzuek ez bezala, ez du lekurik monjeek bertan bizitzeko, baizik eta eraikin sakratuak, estatuak eta pagodak baino ez ditu, dekorazio aberatsarekin.
Kanbodiar askok uste dute Wat Prah Keo, Phnom Penhen, Esmeraldako Budak egon beharko lukeen leku legitimoa izango litzatekeela, eta Laosko biztanle askok uste dute leku legitimoa Vientianen dagoen Haw Phra Kaew dela.
Buda, tamainaz txikia den arren, Thailandiako herriaren ikono erlijioso nagusia da. Kondairak dio estatua Indian sortu zela, baina ibilbide luzea izan zuela Bangkokera iritsi aurretik. Hainbat mendetako kokapen aldaketen ondoren, Chakri jeneralak (geroago Rama I.a errege bilakatuko zena) Vientianetik harrapatu eta Thonburira eraman zuen gaur egungo kokapenera eramateko.
Ezaugarriak
Eraikin nagusia ubosoth zentrala da, eta bertan Esmeraldako Buda dago. Tenplua inguratzen duen harresia, Ramayana mitologiaren elementuekin apaiduta dago barrualderantz; berez, Ramayanaren bertsioa Thailandian Ramakian izenburua du.
Kanpoaldera, harresiak zuriz margotuta daude. Irudi asko daude tenpluaren eremuan, Ramakiango irudiekin, eta horien artean bost metroko altuera duten erraldoiak (yak) nabarmentzen dira. Indiako mitologiatik sortzen dira tximino erregeak eta urrezko pagoda inguratzen duten erraldoiak ere.
Tenpluak Angkor Waten eredu bat ere badu, Nangklao erregeak gehitua (Rama III.a), Kanputxeako Khmer Inperioak eta thailandiarrek sustrai kultural eta erlijioso berberak baitituzte.
Ohitura
Arrazoi kulturalak direla eta, galtza luzeak eraman behar dira tenplura sartu ahal izateko.
Tomas Lindahl
Tomas Robert Lindahl (Stockholm, 1938ko urtarrilaren 28a) suediar-britaniar minbiziari buruzko ikerketan espezializatutako zientzialaria da. 2015eko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Paul Modrich eta Aziz Sancarrekin batera DNAren konpontzeari buruzko ikerketengatik.
Medikuntza ikasi zuen Karolinska Institutuan. Gero, doktoretza ondoko ikerketa egin zuen Princetongo Unibertsitatean eta Rockefeller Unibertsitatean. 1978tik 1982ra Göteborgeko Unibertsitatean kimika medikoko irakasle izan zen. 1981ean Erresuma Batura iritsi zen minbiziari buruz ikertzeko eta britainiar nazionalitatea jaso zuen.
John George Kemeny
John George Kemeny (Kemény János György jaioa; 1926ko maiatzaren 31 – 1992ko abenduaren 26a) Hungarian jaiotako matematikari, zientifiko informatikari eta hezitzaile estatubatuarra izan zen, 1964an, Thomas E. Kurtzekin batera, BASIC programazio-lengoaia garatzeagatik ezagunagoa Kemeny, 1970etik 1981era, Dartmouth College-ko 13. lehendakaria, eta, konputagailuen erabileran, aitzindaria izan zen unibertsitate-hezkuntzan. 1979an, Three Mile Islandeko istripua ikertu zuen batzordeburu izan zen Kemeny. György Marxen arabera, martetarretako bat zen.
Hastapenak
Budapesten (Hungaria), jaio zen familia judu batean. Budapesteko Rácz eskola pribatuan ikasi zuen lehen, eta Nándor Balázs-en ikaskide izan zen. 1938an, bere aita Estatu Batuetara joan zen, bakarrik, eta, 1940an, familia osoa eraman zuen Estatu Batuetara, Hungarian juduen kontrako bigarren legea onartu eta berehala. Bere aitonak, ordea, uko egin zion alde egiteari, eta, Holokaustoan, hil egin zuten, izeba eta osaba batekin batera. Kemenyren familia New York hirian kokatu, eta George Washington Batxilergo Eskolan ikasi zuen. Hiru urte geroago, bere klaseko emaitzarik onenekin graduatu zen. 1943an, Princetongo Unibertsitatean sartu, eta Matematika eta Filosofia ikasi zituen, baina urtebeteko atsedenaldia hartu zuen ikasketetan Los Alamos Laboratorio Nazionalean, Manhattan proiektuan lan egiteko, non Richard Feynman izan zuen zuzendari. Han, John von Neumannekin ere lan egin zuen. Princetonera itzuliz, 1946an, Matematikako AB batekin lizentziatu zen, «Sistema logiko baliokideak» izeneko goi mailako tesi bat egin ondoren, Alonzo Church-en zuzendaritzapean. Ondoren, Princetonen geratu zen graduondoko ikasketak egiteko, eta doktoretza lortu zuen Matematiketan, 1949an «Moten teoria vs multzoen teoria» doktorego-tesia egin ondoren, hori ere Alonzo Church-en zuzendaritzapean. Albert Einsteinen Matematikako laguntzaile gisa lan egin zuen graduondoko eskolan.
Ibilbidea
Kemeny Dartmoutheko Matematika Saileko irakasle titular izendatu zuten 1953an, 27 urte zituela. Bi urte beranduago, departamenduko presidente bihurtu zen, eta kargu hori 1967ra arte izan zuen. Kemeny curriculumaren garapenean ausartu zen Matematika Finatuko ikastaroak aurkeztu zituenean. Gerald L. Thompson eta J. Laurie Snell-ekin bat egin zuen Introduction to Finite Mathematics (1957) idazteko Biologia eta Gizarte Zientzietako ikasleentzat. Dartmoutheko Matematika saileko irakasleek Finite Mathematical Structures (1959) eta Finite Mathematics with Business Applications (1962) ere idatzi zituzten. Beste institutu eta unibertsitate batzuek bide horri jarraitu zioten, eta Matematika Finatuei buruzko beste hainbat testu liburu idatzi ziren beste leku batzuetan. Markov kateen gaia bereziki ezaguna egin zen, eta Kemenyk J. Laurie Snell-ekin bat egin zuen Finite Markov Chains (1960) argitaratu eta unibertsitateko sarrerako testuliburu bat emateko. Teoria potentziala erabiliz eta G.A. Hunt-ek lortutako aurrerapenak kontuan hartuta, Denumerable Markov Chains idatzi zuten 1966an. Mintegi aurreratuetarako egokia zen testuliburu horri, bigarren edizio batek jarraitu zion 1976an, David Griffeath-en ausazko eremuei buruzko kapitulu gehigarri bat sartu zitzaionean.
1983an, Kemenyk eta Kurtzek True BASIC, Inc. izeneko enpresa bat sortu zuten True BASIC merkaturatzeko, hizkuntzaren bertsio eguneratua.
Ivano Balić
Biografia
Eskubaloian jokatu aurretik, Balićek KK Split saskibaloi taldearekin entrenatu zuen. RK Split taldearekin hasi zuen eskubaloi ibilbidea. Balić 2003ko Portugalgo Gizonezkoen Munduko Eskubaloi Txapelketa irabazi zuen Kroaziako eskubaloi selekzioko kidea izan zen. 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen eta 2005eko Tunisiako Gizonezkoen Munduko Eskubaloi Txapelketan zilarrezko domina, non txapelketako MVPtzat hartu zuten.
John George Kemeny
Heriotza
John Kemeny 66 urte zituela hil zen, Lebanon (New Hampshire) bihotz-gutxiegitasunaren ondorioz, 1992ko abenduaren 26an. Etnan bizi izan zen, Dartmouth Campusetik gertu.
Ivano Balić
Biografia
Balic urteko jokalaria (IHF Urteko Jokalaria) izendatu zuen IHFk, 2003an. 2006an Suitzako Gizonezkoen Europako Eskubaloi Txapelketan txapelketako MVPtzat hartu zuten. 2007ko Alemaniako Gizonezkoen Munduko Eskubaloi Txapelketan, txapelketako MVP ere izan zen. 2006an bigarren aldiz aukeratu zuten IHFko Urteko Jokalari gisa. Balić, Talant Dujshebaev, Nikola Karabatic eta Mikkel Hansen dira sari hau bi aldiz irabazi duten jokalari bakarrak.
RK Metkovic taldean jokatu ondoren, Portland San Antonio taldean sinatu zuen, eta harekin Liga eta Superkopa bat irabazi zituen (2004–05). 2008an RK Zagrebek fitxatu zuen, non lau liga eta lau kopa jarraian irabazi zituen. 2015ean erretiratu zen, HSG Wetzlar taldean jokatu ostean.
Pedro Matxon
Pedro María Matxon Franco (Portugalete, 1969ko urtarrilaren 23a) bizkaitar futbolari ohia da. erdiko atzelari lanetan aritzen zen.
Ibilbidea
''2015ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Gorka Badiola
Gorka Badiola Uranga (Ondarroa, Bizkaia, 1975eko apirilaren 7a) bizkaitar futbolari ohia da, eskuin hegaleko edo atzelari postuan jokatzen zuena.
Kirol Ibilbidea
''2020ko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Émilie Lepennec
Émilie Lepennec (Paris, Frantzia, 1987ko abenduaren 31) gimnasta artistiko frantziarra da, 2004ko txapeldun olinpikoa barra asimetrikoen proban.
2004
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, urrea eskuratu zuen barra asimetrikoetan, Terin Humphrey (zilarra) eta Courtney Kupets (brontzea) estatubatuarren aurretik.
2005
2005ean Debrecenen (Errumania) egindako Europako Txapelketan, urrea eskuratu zuen asimetrikoetan eta brontzea lurzoruko proban.
Paul Modrich
Paul Lawrence Modrich (Raton, Mexiko Berria, 1946ko ekainaren 13a) estatubatuar biokimikaria da. 2015eko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Tomas Lindahl eta Aziz Sancarrekin batera DNAren konpontzeari buruzko ikerketengatik.
Massachusetts Institute of Technologyn eta Stanfordeko Unibertsitatean ikasi zuen. Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn kimika irakasle izan zen eta Duke Unibertsitatean gero.
Zenbait minbizi mota sendatzeko metodo gisa DNAn egindako akatsen konponketari buruz egindako ikerketek Nobel Saria eman zioten.
Pendleko sorginkeria prozesua
Pendleko sorginen epaiketak, 1612an, Ingalaterrako historiako sorgin-prozesu ezagunenak dira, eta XVII. mendeko dokumentatutako onenen artean daude. Hamabi errudunak Pendle Hillen inguruan bizi ziren, Lancashiren, eta sorginkeria erabiltzeagatik hamar pertsona hiltzea leporatu zieten. Horietako bi izan ezik, Lancasterreko Assize (Assize ingelesezko ahots bat da, eta Curia regisetik sortutako dokumentu legegilea irudikatzen zuen; 1179. urtean, bere prerrogatiba gehienen justizia feudala kendu zuen. Ingalaterran, idatzi gabeko zuzenbidearen arauen arrakastaren berri eman zuen, ohituraz eta auzitegien jurisprudentziaz zigortuak). delakoan epaitu zituzten 1612ko abuztuaren 18an eta 19an, Samlesburyko sorginekin eta beste batzuekin batera, Lancashireko sorgin-epaiketak deitu izan diren epaiketa batzuetan. Beste akusatu bat Assize de Yorken prozesatu zuten 1612ko uztailaren 27an, eta beste bat espetxean hil zen. Prozesatu ziren hamaika gizabanakoetatik —bederatzi emakume eta bi gizon—, hamar errudun eta urkatu egin zituzten, eta bat errugabe jo zuten.
Epaiketak ez ziren ohikoak garaiko Ingalaterran, bi arrazoirengatik: Thomas Potts idazkari judizialak epaiketaren jarduketak ofizialki The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancaster lanean argitaratzea, eta elkarrekin urkatutako sorginen kopurua: hamar Lancasterren eta bat Yorken. Kalkulatu denez, XV. mendearen hasieratik XVIII. mendearen hasierara bitartean Ingalaterran izandako sorgin-epaiketa guztiak 500 exekuzio baino gutxiago izan ziren, eta, beraz, 1612ko udan egindako epaiketa horiek kopuru horren %2 baino gehiago dira.
Pendleko sei sorgin bi familiatakoak ziren, eta horietako bakoitza laurogei bat urteko emakume batek zuzentzen zuen epaiketa-unean: Elizabeth Southerns (Demdike ezizenduna), haren alaba Elizabeth Device eta haren bilobak James eta Redalizon Device; Anne Whittle (Chattox ezizenduna) eta haren alaba. Beste salatuak Janes Bulcock eta haren seme John Bulcock, Alice Nutter, Katherine Hewitt, Alice Gray eta Jennet Preston izan ziren. Pendleren ingurukoak eta sorginkeria-agerraldiek frogatu lezakete zenbateraino atera zezakeen aurrera bizimodua jendeak sorgin-itxurak eginez. Demdike eta Chattox familietako kideek elkarren aurka egin zituzten akusazioetatik etorri ziren alegatu asko, agian, sendatze, eskale eta estortsioaren bidez bizimodua ateratzeko lehian zeudelako.
Aurrekari erlijioso eta politikoak
Isabel 1603an hil ondoren, Jacobo I.ak ordeztu zuen. Eskozia eta Erromatar Eliza katolikoaren arteko bereizketak eragin handia izan zuen Eskoziako Erreforman, eta Jacobok interes handia izan zuen teologia protestantean, eta haren jakin-minaren zati handi bat sorginkeriaren teologian kontzentratu zuen. 1590eko hamarkadaren hasierarako, sinetsita zegoen sorgin eskoziarrak bere aurka ari zirela. Danimarkara bisita egin ondoren, 1590ean North Berwickeko sorginkeria prozesuan egon zen. Prozesu horretan Jakobo eta haren emaztea, Ana Danimarkakoa, Eskoziara itzultzean zeraman ontziaren kontra ekaitz bat bidaltzeagatik zigortu zituzten. Jacobo erregeak 1597an, Daemonologie izeneko liburua idatzi zuen, bere jarraitzaileei sorginkeriaren edozein jarraitzaile salatzeko eta prozesatzeko erakusteko. Jacobo 1603an iritsi zen Ingalaterrako tronura, eta, urtebete geroago, lege bat aldarrikatu zen. Lege horren arabera, zigorra ezartzea eskatzen zuen, egiaztatzen zenean kaltea eragin zuela magia erabiliz edo gorpuak helburu magikoekin atera zituztenean; hala ere, Jacobo sorgin-epaiketetan aurkeztutako ebidentziaren eszeptikoa zen, eta erabilitako zenbait testigantzatan ezadostasunak agertu ziren.
1612. urtearen hasieran, epaiketen urtean, Lancashireko bake-epaile guztiek jaso zuten beren arloan errefusatutakoen zerrenda bat osatzeko agindua, hau da, Ingalaterrako elizara joan eta Eukaristia hartu nahi ez zutenen zerrenda, garai hartan irain kriminala. Read Halleko Roger Nowell, Pendle basoaren muturrean, Pendleko bake epailea zen. Disidente erlijiosoen bilaketa-testuinguru horretan, 1612ko martxoan, Nowell-ek John Law-ren familiak aurkeztutako demanda bat ikertu zuen, sorginkeriarekin eraso egin ziola zioen iturginarena. Ikerketa aurrera joan bitartean tartean sartu ziren asko sorgintzat hartu ziren, hain zuzen ere, magia egiten zuten petrikilo pueblerinotzat, segur aski ordainketa baten truke; baina pertsonaia horiek komunak ziren XVI. mendeko Ingalaterra landatarrean, eta herriaren bizitzaren parte gisa onartzen ziren.
Agian, probak entzuteaz arduratu ziren epaileentzat —Sir James Altham eta Sir Edward Bromley— zaila izan zen Jacobo erregeak sorginkeriarekiko zuen jarrera ulertzea. Erregea botere judizialaren burua zen, eta Bromleyk Londrestik hurbilago zegoen jurisdikzio batera igotzea espero zuen. Altham bere karrera judizialaren amaierara hurbiltzen ari zen, baina lehenxeago Yorkeko Assize delakoan praktika txarra leporatu zioten. Baliteke epaileak seguru ez egotea erregearen alde egiteko modurik onena karguen aurkezpena bultzatzea edo "lekukoak eszeptizismoz probatzea" zen.
Epaiketetarako gertaerak
Berrogeita hamar urtez, salatutako bat —Demdike— sorgin gisa hartu zuten inguru hartan, eta sorginek eragindako ustezko heriotzak, Roger Nowell interesatzen hasi baino urte asko lehenago jazotakoak ziren. 1612ko martxoaren 21ean du hasiera Nowellen ikerketa, gero Pendleko sorginen epaiketan amaitu zena.
Trawden basora bidean, Alizon Devicek Halifaxeko John Law-ekin egin zuen topo, eta orratz batzuk eskatu zizkion. Ez dago argi Devicek erosi nahi zituen (adierazi zuen moduan) eta Lawk ez zuen bere karga desarmatu nahi izan transakzio txiki baterako, edo Devicek ez zuen dirurik eta eskean ari zen (Abrahamek, Lawren semeak, esan zuen bezala); hala ere, Law-ek applexia bat izan zuen, eta horren errua Deviceri egotzi zion. Dirudienez, Alizon sinetsita zegoen bere botereez; izan ere, Abraham Lawk aita bisitatzera eraman zuenean, Devicek aitortu eta barkamena eskatu zion.
Alizon Device, bere ama Elizabeth eta bere neba James Nowellen aurrean agertzeko deitu zituzten 1612ko martxoaren 30ean. Alizonek aitortu egin zuen bere arima Deabruari saldu ziola eta esan ziola John Law limurtzeko hark lapur deitu eta gero. Haren nebak, Jamesek, adierazi zuen arrebak ere aitortu zuela bertako haur bat sorgindu zuela. Elizabeth mesfidati ibili zen, eta bere amak, Demdikek, gorputzean marka bat zuela bakarrik onartu zuen. Askok, Noweelek barne, uste zuten marka hori deabruak utzi zuela bere odola zurrupatu ondoren. Anne Whittle (Chattox), sorginkerian eta Pendleren inguruan ustez nahasita zegoen beste familiako matriarkari buruz itaundu zutenean, Alizonek, agian, mendeku hartzeko aukera ikusi zuen. Baliteke bi familien artean borondate txarra egon izana, 1601etik zuten eztabaida baten ondorioz ziur aski; izan ere, Chattox familiako kide bat Malkin Tower Deviceen etxean sartu zen, eta ondasunak lapurtu zituen, £1 baliokoak, hau da, 2008ko £100 inguru. Chattoxi lau gizon sorginkeriarekin hiltzea eta 1601ean hil zen John Device aita hiltzea leporatu zion Alizonek. Zera esan zuen, aitak Chattoxengandiko hain izu handia zuela, ezen urtero 8 libera (3,6 kilogramo) olo-irin ematen ziela familiari kalterik ez egiteko promesaren truke. Johnek hil aurreko urtera arte eman zien urtero irina, eta, haren heriotza-ohantzean, hark esan zuen Chattoxek eragin zuela haren gaixotasuna, ez zuelako babesa ordaindu.
1612ko apirilaren 2an, Demdike, Chattox eta azken horren alaba —Anne Redferne— Nowell-en aurrean agertzeko deitu zituzten. Bai Demdike bai Chattox itsu zeuden ordurako (laurogei urte baino gehiago zituzten), eta biek aitorpen kaltegarriak egin zituzten. Demdikek esan zuen hogei urte lehenago eman ziola arima deabruari, eta Chattoxek, berriz, adierazi zuen arima eman ziola "kristau moduko zerbaiti", "ez zitzaiola ezer falta eta nahi zuen mendekua lortuko zuela" esanez. Anne Redfernek ez zuen aitorpenik egin, baina Demdikek esan zuen buztinezko irudiak egiten ikusi zuela. Margaret Crookek, egun horretan Nowell-ek entzundako beste lekuko batek, esan zuen neba gaixotu eta hil egin zela Redfernerekin desadostasunen bat izan ondoren, eta Redfernek maiz errua bota ziola gaixotasunagatik. Ebidentzian eta lortutako aitorpenetan oinarrituta, Nowellek Lancasterreko kartzelara bidali zituen Demdike, Chattox, Anne Redferne eta Alizon Device, malefizum bidez —sorginkeriaren bidez mina eragitea— prozesa zitzaten zegokion Assize-an.
Malkin Tower-en bilera
Familiako lagun eta jarraitzaileak etorri ziren bilerara, eta Roger Nowellek bileraren berri izan zuenean, ikertzea erabaki zuen. 1612ko apirilaren 27an, Nowell eta beste magistratu baten (Nicholas Bannister) aurrean ikerketa bat egin zen, Malkin Towerren bilera egiteko asmoa argitzeko, nor joan zen eta zer gertatu zen zehazteko. Ikerketaren ondorioz, beste zortzi pertsonari sorginkeria leporatu eta auzitara eraman zituzten: Elizabeth Device, James Device, Alice Nutter, Katherine Hewitt, John Bulcock, Jane Bulcock, Alice Gray eta Jennet Preston. Preston Yorkshireko mugaren beste aldean bizi zenez, Yorkeko Assizera bidali zuten; besteak, berriz, Lancasterreko kartzelara bidali zituzten, han kartzelaratuta zeuden laurekin elkartzeko.
Uste da Malkin Tower Newchurch herritik gertu egon zela, Pendlen, eta eraitsi egin zutela epaiketen ondoren.
Epaiketak
Pendleko sorginak Samlesburyko sorginak barne hartzen zituen talde batean epaitu zituzten —Jane Southworth, Jennet Brierley eta Ellen Brierley—. Talde horretako karguak infantizidioa eta kanibalismoa ziren; Margaret Pearson, Padihameko sorgina deiturikoa, sorginkeriagatik hirugarren aldiz epaitzen ari zena, aldi horretan zaldi bat hiltzeagatik; eta Windleko Isobel Robey, gaixotasuna sortzeko sorginkeria erabili izana egotzi zioten.
Pendleko sorgin akusatu batzuk, hala nola Alizon Device, errudun zelakoan zeuden. Beste batzuek errugabea zela aldarrikatu zuten azkenean. Jennet Preston izan zen 1612ko uztailaren 27an Assize de Yorken epaitu zuten lehena. Hantxe aurkitu zuten errudun eta, ondoren, urkatu egin zuten. Beste bederatzi —Alizon Device, Elizabeth Device, James Device, Anne Whittle, Anne Redferne, Alice Nutter, Katherine Hewitt, John Bulcock eta Jane Bulcock— errudun aurkitu eta Lancasterren jarri ziren 1612ko abuztuaren 12an. Elizabeth Southerns epaiketaren zain zegoela hil zen. Alice Grey akusatuetako bat bakarrik aurkitu zuten errugabe.
Assize de York, 1612ko uztailaren 27a
Jennet Preston Gisburnen bizi zen, Yorkshiren, eta, beraz, Yorkeko Assizera bidali zuten epaitu zezaten. Bere epaileak Sir James Altham eta Sir Edward Bromley izan ziren. Prestoni Thomas Lister sorginkeriarekin hiltzea leporatu zioten, eta kargu horretan erruduna ez zela adierazi zuen. Bromleyren aurrean agertua zen 1611n, ume bat sorginkeriarekin hiltzea leporatuta, baina ordukoan errugabe aurkitu zuten. Haren kontra aurkitutako frogarik kondenagarriena hauxe zen: Listerren gorpua ikustera eraman zutenean, gorpuak «odol freskoa jariatu zuen han zeuden guztien aurrean», hark ukitu ondoren. James Devicek Nowelli apirilaren 27an emandako adierazpen baten arabera, Jennet Malkin Tower-en bilerara joan zen Listerren hilketarekin laguntza bila. Azkenik, erruduna aurkitu zuten eta urkan hiltzeko epaia eman zuten.
Assize de Lancaster, 1612ko abuztuaren 18tik 19ra
Gainerako akusatuak Lancashiren bizi ziren eta, beraz, Lancasterreko Assize delakora bidali zituzten epaitu zitzaten. Epaileak berriz ere Altham eta Bromley izan ziren; fiskala, berriz, Roger Nowell tokiko magistratua izan zen, akusatuen adierazpenak eta aitorpenak jasotzearen arduraduna. Jennet Device, bederatzi urtekoa, funtsezko lekukoa izan zen alderdi akusatzailearentzat, eta egoera hori ez zen onartzen XVII. mendeko beste prozesu kriminal askotan; hala ere, Jacobo erregeak aldeztu zuen Daemonologie liburuan sorginen epaiketetarako ebidentzia aurkezteko arau normalak etetea. Malkin Tower-en bilerara joan zirenak identifikatzeaz gain, Jennet-ek bere ama, anaia eta arrebaren kontrako ebidentzia ere aurkeztu zuen.
Anne Whittleri (Chattox) Robert Nutterren hilketa leporatu zioten. Errugabea zela esan zuen, baina Roger Nowelli buruz eman zuen aitortza ozenki irakurri zuten gortean, eta James Robinsonek, Chattox familiarekin hogei urte lehenago bizi izan zenak ere, haren aurkako ebidentzia aurkeztu zuen. Robinsonek esan zuen Nutterrek Chattoxi egotzi ziola garagardoa garraztea gogoratzen zuela, eta normalean sorgintzat jotzen zutela. Chattoxek bere errua onartu zuen, eta, aldi berean, barkamena eskatu zien Jainkoari eta epaileei, Anne Redferne alabarekin errukitu baitziren.
James Devicek errugabetzat jo zituen Anne Townley eta John Duckworth-en sorginkeria bidezko hilketak; hala ere, berak eta Chattoxek aldez aurretik aitortu zioten Nowelli, gortean irakurri baitzuten. Bai adierazpen hori, bai haren aurka Jennet ahizpak aurkeztutako ebidentzia, nahikoa izan zen epaimahaia bere erruduntasunaz konbentzitzeko, Townley hiltzen laguntzeko eskatu zion txakur beltz bati ikusia baitzion.
Samlesburyko hiru sorginen epaiketa Anne Redferne gortean agertu baino lehen izan zen, arratsaldean, Robert Nutterren hilketa leporatuta. Kontrako ebidentzia gutxiegitzat jo zen eta absolbitu egin zen. Hurrengo egunean, Anne Redfernek ez zuen zorterik izan, Robert Nutter-en aita (Christopher) hiltzearen bigarren epaiketari aurre egin zionean. Demdikek Nowellen aurrean egindako adierazpena, Anneri Nutter familiako buztin-irudiak egin izana leporatzen ziona, gortean irakurri zuten. Lekukoei esan zitzaien Anne sorgina zela «bere ama baino arriskutsuagoa»; hala ere, Annek ez zuen onartu errua azkenean, eta ez zuen beste akusatuen kontrako ebidentziarik aurkeztu. Azkenik, Anne Redferne errudun aurkitu zuten.
Jane Bulcock eta haren seme John Bulcock Newchurchek Pendlen eginak akusatu eta aurkitu zituzten Jennet Deaneren sorginkeriaren bidez hilketaren errudunak. Biek uko egin zioten Malkin Tower-en bilerara joateari, baina Jennet Devicek Jane parte-hartzailetzat jo zuen, eta John, lapurtutako ardia, Demdikeren etxean Ostiral Santuaren bilerako pieza nagusia, prestatzeko erretegia iraultzeaz arduratu zela.
Alice Nutter lur-jabe yeoman baten alarguna zen, eta desberdina zirudien gainerako akusatuekin, aberatsagoa baitzen. Ez zuen deklaraziorik egin, ez epaiketa baino lehen ez epaiketan zehar, Henry Mitton sorginkeriaren bidez hiltzeko karguan errugabea zela deklaratzeko izan ezik. Fiskaltzak alegatu zuen, Demdike eta Elizabeth Devicerekin batera, Nutterrek Mittonen heriotza eragin zuela, hark eskatu zion 'centavo' bat emateari uko egin ondoren. Dirudienez, Alicen aurkako froga bakarra izan da James Devicek esan ziola Demdikek hilketa kontatu ziola, eta Jennet Devicek, berriz, Malkin Towerren bileran egon zela adierazi zuela. Alicek barkamena eskatu zion Malkin Towerren egindako bilerara, Ostiral Santuan meza katoliko sekretu (legez kanpokoa) batera, zihoala, eta ez zuen hitz egin nahi izan, bere lagun katolikoei kalte egiteko beldur zelako. Nutter familiako kide asko katolikoak ziren, eta bi jesuita apaizak izateagatik exekutatu zituzten: bata 1584an eta bestea 1600ean. Alice Nutter errudun aurkitu zuten.
Alice Gray Katherine Hewittekin batera akusatu zuten Anne Foulds-en hilketagatik. Pottsek ez zuen eman Alice Grayren epaiketaren berririk, eta, besterik gabe, Samlesburyko sorgin gisa aipatu zuen —nahiz eta ez izan, Malkin Towerren bilerako parte-hartzaile gisa identifikatutako sorginetako bat izan baitzen—, eta errugabeen zerrendan kontatzen du.
Alizon Devicek, John Lawrekin topo egin zuenean, epaiketetara eraman zituzten gertaerak eragin zituen, eta sorginkeriaren bidez min egitea leporatu zioten, errudun aurkitu zutelarik. Gainerako akusatuek ez bezala, John Law ustezko biktimak Alizonen aurrez aurre jarri zuten epaiketan. Dirudienez, Devicek errudun zela uste zuen, zeren eta Law gortera eraman zutenean, Alizon belaunikatu eta negarrez aitortu egin baitzuen.
Carlos Pizarro Leongómez
Carlos Pizarro Leongomez (Cartagena de Indias, 1951ko ekainaren 6a - Bogota, 1990eko apirilaren 26a) gerrilari eta politikari kolonbiarra izan zen.
Movimiento 19 de abril (M-19) gerrillari-taldeko komandante nagusia, 1986tik 1990era. Armak utzi, gobernuarekin bakea sinatu eta bizitza zibilera itzuli ondoren, M-19 Aliantza Demokratikoaren lehendakaritzarako hautagaia zela, 1990eko apirilaren 26an hil zuten. M-19 gerrillari-taldetik sortu zen mugimendu hori, desmobilizatu ondoren.
Biografia
1951ko ekainaren 6an jaio zen Cartagena de Indiasen, Juan Antonio Pizarro almirantearen eta Margoth Leongomezen semea, etxe aberats eta kontserbadore batean.
Zenbait ikastetxetan ikasi zuen, laikoetan zein erlijiosoetan, eta gero La Salleko ikastetxera sartu zen, Bogotan, eta han batxiler-titulua lortu zuen.
1969an Zuzenbide ikasketak hasi zituen Pontifizia Unibertsitate Xabiertarrean (Pontificia Universidad Javeriana). Bertan, Ernesto Samper, Noemí Sanín, Carlos Vicente de Roux, Gustavo Gallón, Camilo Arciniegas, Mario Alario, Guillermo Bueno, Gilberto Alzate Ronga eta beste pertsonaia garrantzitsu batzuekin batera ikasi zuen.
Ikasle-mugimenduetan parte hartu ondoren, Pontifizia Unibertsitate Xabiertarretik bota zuten Pizarro, greba bat egiteagatik (erakunde horren historian bakarra). Orduan, Unibertsitate Nazionalean sartu zen, baina, azkenean, ikasketak utzi eta, azkenik, matxinadan sartu zen.
Matxinadan egindako ibilbidea
Pizarro Kolonbiako Gazteria Komunistako kidea zen (JUCO), eta 1972an Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen (FARC-EP) taldean sartu zen. Hala ere, taldeko goi-agintariekin desadostasunak zirela eta, 1973ko irailaren 11n desertatzea erabaki zuen, eta, Jaime Bateman, Álvaro Fayad, Luis Otero Cifuentes, Vera Grabe, Iván Marino Ospina eta beste batzuekin batera, apirilaren 19ko Mugimendua sortu zuten (M-19).
M-19ak honela definitzen zuen bere burua: hiri-gerrilla, nazionalista, bolivartarra eta sozialdemokrata. Ekintza klandestino batean, 1974ko urtarrilaren 17an, M-19k Bogotako La Quinta de Bolivar etxean "askatzailearen ezpata" lapurtu zuen, eta "Bolibar, zure ezpata borrokara itzuli da" kontsignaren pean borrokaren sinbolo bihurtu zen.
Beste ekintza bat Bogotako iparraldeko armada nazionalaren 5.000 armaren lapurreta izan zen: asalto al Cantón Norte. Baina Julio César Turbay presidentearen agintaldian izandako jazarpenak ia buruzagi guztiak kartzelaratu zituen.
Atxilotzea eta amnistia
Julio César Turbay Kolonbiako presidentearen gobernuaren garaian, 1979ko irailaren 14an harrapatu zuten Nogalesen, Santander ren, bere lehen neska-lagunarekin batera. Cimitarrara (Santander) eraman zuten. Han, auziak jarri zizkioten (torturaren bidez), eta gero La Picota de Bogotá kartzelara eraman zuten, han baitzeuden bere kideak. Hiru urtez egon zen atxilotuta, eta Hitzezko Gerra Kontseiluak (Consejo Verbal de guerra) epaitu zuen, 150 lagun baino gehiagorekin batera. Hala ere, 1982an aske atera ziren Belisario Betancurren gobernuaren hasieran, mila eta berrehun preso baino gehiago libre utzi zituen amnistia-legea onartu ondoren, gehienak matxinadagatik kondenatuak.
1983an, Belisario Betancurrek agindutako amnistiari heldu ondoren, Kubara joan zen, familiarekin denboraldi bat pasatzera. Amnistiaren ondoren, Pizarrok gobernuari insistitu zion, bake-elkarrizketa ezarri behar zela adieraziz. M-19ko burkide eta komandantea, Jaime Bateman Cayón, Panaman hegazkin-istripu batean hil ondoren, taldearen agintea hartu zuen, Fayad eta Ospinaren ondoren, eta taldeko bozeramale izendatu zuten Betancurrekin izandako bake-elkarrizketetan.
Kolonbia zutik kanpaina
Apirilean, hiriak militarizatu ziren M-19ren urteurrenean, eta urte guztian zehar ekintza ugari egin zituzten Kolonbiako hiri askotan. .
Justizia Jauregiaren asaltoa
1985aren hasieran, bigarren komandante gisa, Pizarrok su-etena apurtu zela iragarri zuen eta operazio militarrak berriz hasi zirela. Urte horretako azaroaren 6an, Álvaro Fayad-ek, 19-Mko komandante gorenak, Bogotako Justizia Jauregia hartzea eta goi auzitegietako magistratuak bahitzea agindu zuen. 19-Mk beti adierazi zuen Korintoko Akordioak ez betetzeagatik presidenteari epaiketa politikoa egitea zela asaltoaren helburua, eta gobernua bakea negoziatzera behartzea.
Indar Militarrak sartu eta bersartu ondoren ondoren, gutxienez 53 zibil hil ziren, Kolonbiako Justizia Gorte Goreneko magistratu batzuk barne, eta zenbait gerrillari, gainera, Indar Militarrek beste batzuk desagerrarazi zituzten. Giza Eskubideen Gorte Interamerikarrak (CIDH) holokausto eta sarraskitzat jo zuen asaltoa.
Bake- prozesua eta desmobilizazioa
M-19 ahuldu ondoren, Álvaro Gómez Hurtado lider kontserbadorea bahitzeko agindu zuen Pizarrok. Askatzeko, Pizarrok 11 proposameneko orria aurkeztu zuen, besteak beste, su-etena, Salbazio Nazionaleko gailur bat egitea eta Batzar Nazional Eratzailea sortzea. Horrela hasi zen sortzen M-19a armak uztera eraman zuen prozesua. Gomezen gatibualdian, komandantearen eta buruzagiaren artean karta-truke handia egon zen, eta azkenean Gómez askatu egin zuten bi aste geroago. Salbatze Nazionalaren gailurra Gómezek parte hartu gabe egin zen, eta gailur horretan biltdu ziren Eliza Katolikoa, politikariak, giza eskubideen aldeko sektoreak, gremio ekonomikoak eta sindikalistak. Pizarrok zuzendu zituen negoziazioak Rafael Pardo gobernuaren bakerako mandatariarekin.
1988ko irailaren 1ean, Virgilio Barco presidenteak Bakerako Ekimena iragarri zuen, eta armatan altxatuei bizitza zibilera itzultzeko deia egin zien. Hori bake-prozesura hurbiltzen hasi zirenean gertatu zen, 1990eko martxoaren 9ko bake-akordioak sinatu ondoren. M-19k publiko agur esan zien armei Santo Domingo baserrian, Tacueóren (Cauca) inguruan.