cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bouqueval
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 198 ziren, horien artean 151 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 151 pertsona aktiboetatik 142 lanean zeuden (77 gizon eta 65 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Bouqueval udalerrian 107 unitate fiskal zeuden, 320 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.021 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 5 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 eraikuntza enpresa.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Merkurioko geologia
Izotzaren jatorria
Meteoritoek izotza Merkuriora garraiatzeak ere bere bitxikeriak ditu, besteak beste, planeta honek dituen tenperatura altuak (420 °C) eta eguzki izpien gainditzea. Aipatzekoa da, eguzki izpiekin kontaktuan jarriz gero ura, arruntena, substantzia hau sublimatzea izango zela.
Zientzialariek uste dutenez, Merkurioko tenperaturak ez lirateke arazo handia izango izotzarentzat, goi latitudeetan tenperatura baxua egon ohi delako kraterren barnean, -171 °C-tik -106 °C-rainokoa.
MESSENGER zunda Merkurioara iritsi eta izotzaren inguruko hainbat  zantzu aurkitu zituen arte, ez zegoen onartuta substantzia honen existentzia planeta honetan. Zunda iritsi arte, radarraren bidez jasotako datuek sortu zituzten espekulazioak baino ez ziren egon gai honen inguruan. MESSENGER zundak zantzu hauek aurkitu izan ez balitu, esan beharra dago, radarrak erakusten dituen distirak sulfato metalikoei egotzi ahal izango zirela, beraz, ez zen izotzaren existentzia frogatu ahal izango. Izotz plakak estaltzen dituen hautsa jatorri organikokoa izan daitekeela uste da.
Merkurioko atmosfera
Planeta batean atmosfera bat egotea, gorputz honentzako geologiarentzat garrantzi handikoa da, batezere, haizeak eragindako higadura, hezetasuna, tenperatura aldaketak, eta beste hainbat eragileek, lurrazalaren eraldaketa gauzatzen dutelako, eta beraz, baita materialen hondatzea.
Tenperatura aldaketa bortitzen ondorioz, lurrzalean partikulek dituzten interakzio motak agitazio termikoarekin lotura dutela uste da.
Xabier Isasi
Xabier Isasi Balantzategi (Deustu, Bizkaia, ) Euskal Herriko Unibertsitatean psikologia eta estatistikako irakaslea da. 2000 eta 2004 artean Udako Euskal Unibertsitatearen zuzendaria izan zen. Gaindegia behategiko zuzendaria ere izan da. Eta 2013tik 2017ra legebiltzarkidea izan zen Gasteizen.
Irakaslea
UPV/EHUko irakaslea da Donostiako Psikologia Fakultatean; Gizarte Psikologia eta Portaera Zientzien Metodologia sailean egiten du lan 1988tik. Fakultate horretako eta sail horretako idazkaria izan da. Horrez gainera, Durangoko Abarrak Euskaltegiko (AEK) zuzendaria, UEUko zuzendaria. Besteak beste gai hauek irakatsi ditu: Analisi anitzaldagarriak, Arloanitzeko azterketa, Datuen azterketa, Gizarte zientziei aplikaturiko estatistika, Portaera zientziei aplikaturiko ikerketa-metodologia, eta Psikologiaren ereduen eraikuntza eta balioespena.
Ikertzailea. Euskararen soziometria
Euskararen kale erabileraren neurketak egiteko metodologia sortzeko lehen ahaleginetan ekarpen handia egin zuen Xabier Isasik erabilerari buruzko teorizazioan Jose Luis Alvarez Enparantzarekin batera, Siadeco-ko Iñaki Larrañagak metodologiari dagokionean, eta EKBk proiektuari maila orotako babes eta laguntza logistikoa eskainiz.
Ordurako doktorego-tesia 1991n aurkeztuta zuen EHUn izenburu honekin: ''Hizkuntzen arteko ukipena gizarte elebidunetan; gizartearen eta hiztunaren hizkuntz-erabilpena. Ikuspegi metodologikoa''. Maria Jose Azurmendirekin eta Joan Guardia Olmos irakasleen zuzendaritzapean landu zuen.
1993 an Ikerketa-proiektu batean Lore Erriondorekin hizkuntzen arteko harreman eta nagusitasun linguistikoak aztertu zituen, hezkuntza-eredu elebidunak eta/edo murgiltze-ereduak eta hizkuntzen arteko harremanak dituzten subjektuetan. Horren segidan Hizkuntz eredu elebidunetan eskolatutako nerabe elebidunen hizkuntza arautzailea aztertu zituen beste proiektu batean Iñaki Alegriarekin eta Lore Erriondorekin berriro. Geroago 2002an  "Communivative Development Inventory" testaren euskarazko egokitzapena landu zuen beste hainbat ikertzailerekin nazioarteko mailan.
Udako Euskal Unibertsitateko zuzendaria (2000-2004)
Krisi larria pairatzen zuen UEUk 2000. urte hartan, Xabier Isasik zuzendaritza hartu zuenean 25. urteurrena ospatu berria zen baina ekonomikoki txarto zebilen. Iruñeko udako ikastaroak izan ziren UEUren funtzionamenduaren bizkarrezurra ordura arte, baina formula hori nahikoa agortuta zegoen, garai hartan lortuta baitzegoen hainbat gradutan ikasleek ikasturte osoan euskaraz ikastea. Egoera horretan bi asteko udako ikastaro "klasiko" estrak ez ziren oso erakargarriak ikasle haientzat, gaindituta geratu ziren ikastaro mota haiek. Baina krisi hartatik eredu berria sortu zen, jardueran moldaketa ugari sortu ziren.
2000. urtean idazkari nagusiaren kargua Ane Sarasuak hartu zuen, Isasik eta ordura arte idazkari nagusia izan zen Mari Karmen Menikak proposatuta. Sarasua izan zen geroztik aldaketa horretako finantzak eta lan talde berriaren osaketa gidatu zituena.
2000an Inguma datu-basea sortu zuen UEUk, euskarazko komunitate zientifikoaren datuak biltzen aitzindaria izan zena.
Lanak
Xabier Isasik hainbat artikulu eta liburu argitaratu ditu, euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 90 lan baino gehiago dira. Hona hemen lan nagusiak:
Contz-les-Bains
Contz-les-Bains Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Contz-les-Bains udalerrian erroldatutako biztanleak 497 ziren. Familiak 194 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 59 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 67 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 209 etxebizitza zeuden, 197 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 181 etxeak ziren eta 28 apartamentuak ziren. 197 etxebizitza nagusietatik 153 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 154 etxek bost zituzten. 152 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 73 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 102 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 333 ziren, horien artean 235 aktiboak ziren eta 98 inaktiboak ziren. 235 pertsona aktiboetatik 207 lanean zeuden (117 gizon eta 90 emakume) eta 28 langabezian zeuden (11 gizon eta 17 emakume). 98 pertsona inaktiboetatik 39 erretiraturik zeuden, 25 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Contz-les-Bains udalerrian 181 unitate fiskal zeuden, 428,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.945 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Contz-les-Bains udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Enriqueta Basilio
Norma Enriqueta Basilio Sotelo (Mexicali, Kalifornia Beherea, Mexiko, 1948ko uztailaren 15a - Mexiko Hiria, Mexiko, 2019ko urriaren 26a), Queta Basilio izenez ere ezaguna, mexikar atleta izan zen. Sugar olinpikoa eraman eta pebetontzia piztu zuen historiako lehenengo emakumea bihurtu zen 1968ko urriaren 12an XIX. Udako Olinpiar Jokoetan.
Bizitza
80 metroko hesi-lasterketako Mexikoko txapelduna izan zen. 1968ko urriaren 12an, Mexikoko Udako Olinpiar Jokoetan, sugar olinpikoa eraman eta pebetontzia piztu zuen historiako lehenengo emakumea izan zen.
2000 eta 2003 bitartean Alderdi Iraultzaile Instituzionaleko diputatu federal izan zen.
2004an zuzi olinpikoa berriro eraman zuen Atenasko Udako Olinpiar Jokoen Mexikotik igaro zenean.
Iñurritza biotopo babestua
Iñurritza biotopo babestua Zarauzko (Gipuzkoa) ekialdean dagoen eremua da. Zarauzko hondartzaren zonalde bat, Iñurritza ibaia eta Talaimendi mendia osatzen dute. 1997ko otsailaren 25etik, biotopo babestuaren izendapena du.
Gerora egindako zabalpenean, Aiako kostaldeko beste zenbait lurrekin zabaldu zen biotopoa.
Ekosistema bat baino gehiago biltzen ditu, Padura, itsaslabarra eta duna, eta landare zein hegazti bereziak bizi dira bertan. Zarauzko Golfaren iparraldean, Hego Euskal Herriko duna bakanetako bat dago.
Inurritzako biotopo babestuak pairatzen duen eragin handienetako bat Zarauzko golf-kluba da, zeren hondarretako landaretza bere kabuz haztea galarazten baitu.
2014ko urtarril eta martxoko denboraleek kalte esanguratsuak laga zituzten zonaldean.
Ugaztunak
Ugaztun aldetik ez dago dibertsitate handirik, padura ingurune batez osatuta dagoelako. Halere, ugaztun txikiak aurki daitezke, hauen artean satitsua, zenbait espezieetako saguak eta arratoi arrunta eta beltza.
Hegaztiak
Hegazti aldetik dibertsitate handia dago Iñurritzan. Zerrenda handia lortu da egitea urteen zehar bertan geratutako espezie ugariekin. Zenbait espezie eskas ere ageri izan dira, horien artean marikoi isatsluzea, gailupa tronpetaria, antzara muturzuria, murgilari arrea, amiltxori txikia, basoilo txikia, etab.
Tracy (Missouri)
Tracy Missourieko hiri bat da. Platte konderrian kokatua dago. 2010ean 208 biztanle zituen, 1.06 kilometro koadrotan banatuta.
Gadget inspektorea
Gadget inspektorea (jatorrizko Inspector Gadget), AEB, Frantzia, Kanada eta Japoniako zientzia-fikziozko komedia marrazki bizidun telesail bat da. Bruno Bianchi, Andy Heyward eta Jean Chalopinek sortu eta DIC Entertainment konpainiak ekoitzi zuen. Ingelesezko jatorrizko bertsioa Don Adams, Gary Owens, Jesse White, Frank Welker, Cree Summer Francks, Holly Berger, Dan Hennessey eta Maurice LaMarche aktoreek beren ahotsak ipini zituzten.
1982ko abenduaren 4an atal pilotua aireratu zen, eta ondoren, 1983ko irailaren 12tik 1986ko otsailare 1era AEBetan Broadcast syndication eta Frantzian FR3 katean aireratu zen, denera 2 denboraldi eta 86 atal izan zituen. Atal bakoitzak 22 minutu inguru irauten zituen.
ETB 1 kateak euskaraz aireratu zuen.
Sinopsia
Gagdet inspektore xelebrea baldar bezain despistatua da, gainera bere gorputzean kontaezinezko gailuak dituen ziborg bat da. Quimby/Gontier buruzagiak ikertu beharreko kasuen ardura eman ohi dio, eta Gadgetek bere hiloba Penny/Sophie neskatoa eta Brain/Finot txakurraren laguntzaz argitzen ditu. Kasu hauen atzean beti M.A.D gaizkile taldea eta ezkutuko Claw/Ganf doktorea, bere katua eta morroiak daude.
Pertsonaiak
Pertsonaien izenak ingelesezko eta frantsesezko bertsioen arabera daude:
Cobitis rhodopensis
Cobitis rhodopensis Cobitis generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Ruslan Khasbulatov
Ruslan Imranovitx Khasbulatov, errusieraz Руслан Имранович Хасбулатов (Grozni, Txetxenia, 1942ko azaroaren 22a - Olgino, 2023ko urtarrilaren 3a) errusiar politikari eta ekonomialaria izan zen.
Biografia
1970ean Ekonomia zientzietako doktore titulua atera zuen. Irakaskuntzan aritu zen urte askoz. 1990eko martxoan Diputatuen Kongresurako diputatu aukeratua izan zen eta urte bereko ekainean, Sobiet Gorenaren lehendakariorde. 1991ko abuztuan ganberaren behin-behineko presidente eta hautagai erreformista hautatu zuten diputatuek. 1991ko estatu-kolpe saioaren ondoren Alderdi Komunista uztea erabaki zuen. 1991ko urrian, Diputatuen Kongresuak Errusiar Federakundeko Sobiet Gorenaren lehendakari aukeratu zuen. Behin eta berriz leporatu zitzaion Khasbulatovi diru publikoak xahutzea eta despota jarrerak izatea. Berak gogor kritikatu zituen Egor Gaidar liberalak abiarazitako erreforma ekonomikoak, Estatuaren monopolioak desegin baino lehen prezioak liberalizatu izana, batik bat, bere esanetan horren ondorioz jaitsi baitzen errusiarren bizi-maila modu jasanezinean. 1993ko urriko istiluak zirela-eta, Parlamentuaren lehendakari-kargutik kendu eta espetxeratua izan zen; istiluen eragileetako bat izana leporatu zitzaion. 1994an amnistiarekin espetxetik atera eta berehala, politika utziko zuela jakinarazi zuen.
Ekonomiari buruzko hogei bat liburu idatzi zituen, batzuk atzerrian ere argitaratu direnak, Austrian, Italian eta Indian esate baterako, eta baita artikuluak eta bestelako argitalpen zientifikoak ere.
Amietia
Amietia anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Pyxicephalidae familian sailkatua.
Coregonus ladogae
Coregonus ladogae Coregonus generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Tetsuya Tanaka
Tetsuya Tanaka (田中 哲也, 1971ko uztailaren 27a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Gnathopogon tsinanensis
Gnathopogon tsinanensis Gnathopogon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Reina Elisendako geltokia
Reina Elisenda Bartzelonako metroaren geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Sarrià-Sant Gervasi barrutian dago.
Tristin Mays
Tristin Mays (New Orleans, Louisiana, Ameriketako Estatu Batuak, 1990eko ekainaren 10a - ) aktore estatubatuarra da, The Vampire Diaries eta MacGyver (2016) telesailetan aritzeagatik ezaguna.
Biografia
New Orleansen jaio bazen ere New York hirian igaro zuen haurtzaroa. 2003an familia Moreno Valley (Kalifornia) hirira aldatu zen.
Sei urte zituela egin zuen debuta Harambee! izeneko telefilmean eta 7 urtereki nGullah Gullah Island teleailean ohiko aktorea izan zen. Gaztetxoentzako hainbat telesailetan aritu zen hasieran; Zeke and Luther, Big Time Rush, Victorious...
The Vampire Diaries telesailaren 6. denboraldian sartu zen eta urte hartan ohiko aktorea izan zen. 8. denboraldian ere 7 ataletan azaldu zen. MacGyver 2016ko telesailean protagonista taldean sartu zen Riley Davis pertsonaiaren rola betetzen.
Ennis
Ennis (irlanderaz Inis) Irlandako Errepublikaren seigarren hiririk handiena eta hego-mendebaldean dagoen Clareko konderriko hiriburu eta hiri nagusia da. Ennis udalerria Shannon aireportutik 19 kilometro eskasetara dago, baita Moherreko amildegiak, The Burren eremua, Dromoland gaztelua edota Bunratty gaztelua turismo gunetatik oso hurbil ere. 2005 urtean Irlandako hiri garbiena izendatu zuten. Ennisek 25.360 biztanle ditu (2011).
Etimologia
Irlanderazko Inis izenak "uhartea" esan nahi du, izan ere Fergus ibaiaren Clonroad uhartean altxaturiko frantziskotar monasterio baten inguruan sortu baitzen.
Historia
Thomond Erresumako agintari zen O'Brian familiak XII mendean Limerick utzi eta Clonroad uhartean beren egoitza eraiki zuten. 1240an lurrak eman zizkien frantziskotarrei bertan monasterioa altxa zezaten. Inguruko ikasleak monasteriora etortzen ziren Teologia ikasketak egitera eta inguruan herria eratzen hasi zen. Harresirik ez zeukanez merkatari katolikoak aske ziren bertara etortzeko, gainontzeko herri hesituetan ez bazuten bizitzeko baimenik lortzen. Honek herriari garapen handia eman zion, harik eta XVI mendeko Erreforma Protestantearen eraginek monasterioak itxi ziren arte.
Elisabet I.a Ingalaterrakoaren erregealdian Clare konderri izendatua izan zen eta Ennis aukeratu zuten hiriburu izateko. 1610tik aurrera feriak eta merkatua izateko eskubideak jaso zituen.
Reina Elisendako geltokia
Geltokia 1976n inauguratu zen.
Trenton (Missouri)
Trenton Missourieko hiri bat da. Grundy konderrian kokatua dago. 2010ean 6,001 biztanle zituen, 16.7 kilometro koadrotan banatuta.
Ennis
Kirola
Clare konderriko futbol gaeliko eta hurling kiroletako Clare GAA taldeak udalerri honetako Cusack Park estadioan egoitza eta jokalekua du.
Jaialdiak
Maiatza bukaeran urteko irlandar musika tradizionalaren Fleadh Nua jaialdia izaten da.
Igeldoko harria
Igeldoko harria 1992 urteaz geroztik izen bereko 134 kiloko oboide eiteko harri irregularrarekin Donostiako Trinitate enparantzan eta Aste Nagusiaren baitan ospatzen den harrijasotze proba da.
Lana
Bost minutuko txanda bakar batean altxaldi gehien egiten dituen harrijasotzaileak irabazten du.
Lanius excubitor
Lanius excubitor Lanius generoko animalia da. Hegaztien barruko Laniidae familian sailkatua dago.
Flora (mitologia)
Flora (Flōra), erromatar mitologian, loreen, lorategien eta udaberriaren jainkosa zen. Erromatar mitologian oso pertsonaia garrantzitsua ez zen arren, ugalkortasunaren beste zenbait jainkosen artean egonda, udaberriarekin zuen loturak, garrantzi berezia ematen zion aipaturiko urtaroa iristerakoan. Bere jaia, Floralia deiturikoa, apirilaren 28tik maiatzaren 3ra egiten zen, eta bizitzaren zikloaren berritzea sinbolizatzen zuen, dantza, edari eta loreekin adierazia. Ovidiok Kloris ninfa grekoaz bat egin zuen, eta Zefiroren emaztetzat jarri zuen bere obretan.
Igeldoko harria
Historia
1990 urtean Donostiako Aste Nagusian Igeldoko 174 kg-ko harri batekin lehiatu ziren Goenatxo I.a, Goenatxo II.a eta Gibitegi. Lehenengoak lau jasoaldi eman ziizkion, bigarrenak bi. Lehiaketa honek ez zuen ordea jarraipenik izan. Bi urte beranduago harri txikiago batekin egin zen froga, eta hau da jarraipena izan duen lehia.
1993-2003 urte bitartean Juan Jose Unanue "Goenatxo II" izan zen irabazle. 2004-2011 urte bitartean, berriz, Joxerramon Iruretagoiena "Izeta II" izan zen nagusi. Harria gordeta egoten da urtean zehar eta beraz harrijasotzaileek ez dute aukerarik aurrez harriarekin saioak egiteko.
Emakumezkoen Txapelketa: Uliako harria
Igeldoko harriarekin batera, emakumezkoek Uliako harria altxatzen dute 2022. urtetik aurrera.
Pic Palas
Pic Palas (aragoieraz: Pico de Pallás; bearneraz: Pic de Palas) Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Balaitus mendizerran eta Bearno eta Aragoi artean kokatutakoa. Tontorra 2.974 metrotan dago kokatuta, Akitania osoko mendirik altuena izanik. Lehenengo igoera erregistratua 1825ean izan zen, Pierre Peytier eta Hossard ingeniari-geografo frantziarrak tontorrera iritsi zirenean.
Triana (taldea)
Triana Andaluziako rock talde ezaguna izan zen. 1974an,Sevillan, Jesús de la Rosa Luque, Eduardo Rodríguez Rodway eta Juan José Palacios Tele izan ziren sortzaileak. Haren estiloan rock progresiboarekin batera, flamenkoaren eragin handia nahasten zen. Garaiko Espainiako rock talde garrantzitsuena izan zen. 1983ko uholdeak zirela eta, Donostian egin zen elkartasun jaialdi batean parte hartu ondoren, Jesús de la Rosa Luque auto-istripuz batean hil egin zen Villariezon (Burgos), taldearen amaiera markatuz. Dena dela, 1994an "Tele"k berriro ere taldea antolatu zuen eta plazaratu zuen.
Coregonus laurettae
Coregonus laurettae Coregonus generoko animalia da. Arrainen barruko Salmonidae familian sailkatzen da.
Neuweiler
Neuweiler Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Toshiaki Tsukioka
Toshiaki Tsukioka (月岡 利明, 1971ko azaroaren 14a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.
Amietophrynus
Amietophrynus anfibio genero bat da, Anura ordenaren barruko Bufonidae familian sailkatua.
Alvito (Portugal)
Alvito Portugalgo Bejako barrutian dagoen udalerria da. 2006ko erroldaren arabera, herriak 2.723 biztanle zituen.
El Camp de l'Arpa del Clot
El Camp de l'Arpa del Clot, Kataluniako Bartzelona hiriburuan dagoen auzo bat da, Sant Martí barrutian. Iraganean Camp de l'Arca deitzen zen. 2016ko erroldaren arabera 38.104 biztanle zituen.
Itaetê
Itaetê Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Turbina hidraulikoen errendimendua
Turbina baten errendimendua, edo eraginkortasuna, turbina horrek sortutako energiaren eta eskura dagoen energiaren arteko zatidura da. Makina guztietan gertatzen den bezala, turbinen funtzionamenduan energia-galerak eta ezegonkortasun fenomenoak gertatzen dira, eta horiek ekipo osoaren errendimendua baldintzatzen dute.
Turbinaren galerak
' zatitan bana ditzakegu turbinaren galerak, alde batetik kanpo galerak daude, turbinaren sarbide eta irteera hodietan gertatzen direnak. Bestalde, barne galerak badaude ere, turbinaren barruan gauzatzen direnak eta lehenak baino eragin handiagoa dutenak errendimenduan. Errendimendu totala hurrengo errendimenduen arteko biderketa da:
Kanpo galerak
Galera manometrikoak izan ohi dira, hau da, jariakinak hodiarekin kontaktuan egoteak sortzen duen marruskadura indarrak eta hodien pareten inperfekzioak jariakinaren energia potentziala txikiagotzen duena.
Barne galerak
Hiru talde nagusietan bana ditzakegu galerak
Non:
Sorgailuaren galerak
Makina elektriko birakariek eskaintzen duten irteerako potentzia hornitzen zaien elikadura-potentzia baino txikiagoa da, hornitutako potentzia deritzona. Irteerako potentziaren eta emandako potentziaren arteko aldea galerak dira. Hona hemen formula:
Sorgailu elektriko baten irteera-potentzia entregatzen duen potentzia elektrikoa da, hau da, potentzia erabilgarria. Hornitutako potentzia sarrera-potentzia mekanikoa da: makinak elektrizitatea sortu ahal izateko xurgatzen duen potentzia mekanikoa. Makina elektriko birakari baten barruan, hauek dira galerarik esanguratsuenak:
Irteerako potentziaren (potentzia erabilgarria ere esaten zaio) eta hornitutako potentziaren (potentzia osoa edo xurgatua ere esaten zaio) arteko zatidura efizientzia da.
Kabitazioa
Hutseko kabitazioa edo xurgapenak efektu hidrodinamikoak dira, uraren barruan lurrun-barrunbeak sortzen direnean edo egoera likidoan dagoen beste edozein fluido sortzen denean, non presio-diferentziei erantzuten dieten indarrek eragiten duten; adibidez, fluidoa ertz zorrotz batetik abiadura handian igarotzen denean, fluidoa deskonprimitzen da Bernoulliren konstantea kontserbatzearen ondorioz. Gerta daiteke likidoaren lurrun-presiora iristea, eta, horrela, likidoa osatzen duten molekulak berehala aldatzen dira lurrun-egoerara, burbuilak edo, hobeto esanda, barrunbeak sortuz. Sortutako burbuilek presio handiagoko guneetara bidaiatzen dute eta inplosionatu egiten dute (lurruna egoera likidora itzultzen da bat-batean, burbuilak bat-batean "zanpatuz"), talkan arrakala dezakeen gainazal solidoan energia handiko gas-hilarria sortuz.
Kabitazio efektu honek ezegonkortasunak sor ditzake alabeetan, eta horren ondorioz ardatzean, turbinaren eraginkortasuna murrizten
Higadura
Higadura material baten azaleraren masa galera da, atxikiduraz, urraketaz, partikula txikien erosioz, korrosioz eta materialaren nekeaz.
Turbina hidraulikoen gainazal bustiek eromenari kalte egiteko joera ere badute, zeta, harea eta korrosioa fluxu agresiboetatik eramanez. Kalteak problematikoak dira batez ere zetaren higadura, korrosioa eta kabitazioa batera gertatzen direnean (efektu sinergikoak). Zetazko edukiera muturrekoa duten aplikazioetan diseinu hidraulikoak eraginkortasuna sakrifika dezake zilar-erosioaren immunitate partzialaren alde (gainazalak birzirkulatzea eta lingote korrikalarien lodiera, adibidez).
Altzairu orbangabea, karbonozko altzairua baino askoz erresistentzia handiagoa duena kabitazio eta erosioari, eremu sentikorretan erabiltzen da.
Bibrazioak
Abiadura espezifikoa handitzeko, errendimendu ekonomiko handiago bat lortzeko, arazo operatiboetara eraman dezakete ihes-bibrazioak, ihes-balbulak eta banalerroak. Hauek bereziki problematikoak dira haien maiztasun behartua sistema mekaniko, hidrauliko edo elektrikoaren beste edozein lekuren berezko maiztasunarekin bat datorrenean. Gainera, neurri batean, operazio-erreakzio turbinek hodi bidezko presio-oszilazio proiektuak jasaten dituzte, eta horiek energia biraketa onartezinak eragin ditzakete. Presio baxuko eremuei edo konpresoreek elikatutako indarrei berez aitortu zaien airea eraginkorra izan daiteke karga zatien eragiketaren ondorioz oszilazioak sendatzeko.
Sailakuntzak modeloetan
Antzekotasun legeak hondorengo hauek dira:
Non:
Errendimentuaren garrantzia
Turbina hidrauliko baten errendimenduaren ezaguera oso garrantzitsua da bi arrazoi nagusiengatik.
Alde batetik, arlo ekonomikoa dago, turbina talde bat edo gehiago dituen zentral hidroelektriko baten errendimendua ezagutzeak hura hobeto ustiatzea dakar, eskura dagoen uraren aprobetxamendua optimizatuz.
Bestetik, turbinaren funtzionamendua egokia dela egiaztatzeko, adibidez ziurtatuz ekoizleak eskainitako kontratu-bermeak betetzen direla, eta bermatutako potentzia errendimendua zigortu gabe lortzen dela, hau da, zehaztutakoa baino handiagoa ez den emari turbinatu baten bidez. Handiagoa izatekotan instalazioaren optimizazioa baloratu dezakegu tamaina handiagoko turbina bat ipiniz. Hala ere, turbinaren piezaren bat aldatzen denean errendimenduan izandako aldaketak baloratzea. Aurretik adierazitako kabitazio, bibrazio eta erosioaren efektuak kontrolatzea. Hala nola turbinatutako jariakin bolumena, konprobatzeko sarrera eta irteerako emarien artean desberdintasunik dagoen.
Aurreko atalean izendatutako konprobaketaren bat emaitza ez egokia izatekotan hura zuzentzeko beharrezkoak diren lanak, mantenimendu prebentiboa, egitea problema okerrera jo baino lehen. Horrela diru kantitate gutxiagoak inbertitu izan beharko dugu etorkizunean.
Software arkitektura
Softwarearen arkitektura Softwarearen Sistemaren funtsezko egitura eta hauek sortzeko erabiltzen diren diziplinen multzoa da. Software elementuak, hauen arteko erlazioak eta bi hauen ezaugarriak, egitura bakoitzaren menpekoak dira. Software sistemen arkitektura metafora bat da, eraikinen arkitekturarekin duen antzekotasunarengatik. Garatutako proiektuentzat eta sistemarentzat plano moduko bat da, eginbeharrak, diseinatutako moduan egin daitezen.
Proiektuetan, behin eginik, aldatzeak kostu handia edukiko luketen erabakiak hartzean datza software arkitektura. Erabaki hauek, softwarearen diseinuaren hainbat egitura aukera barne ditzake. Adibidez, transbordadore espazial batean jaurtiketa kontrolatzeko sistemek, azkartasuna eta fidagarritasuna bermatu beharko dute. Beraz, denbora errealeko konputazio lengoaia egokia aukeratu beharko litzateke. Gainera, fidagarritasuna bermatu dezan, hartutako erabakiak hainbat kopia erredundante eta berain artean independenteki eginak izatea egin dezakegu. Gero, kopia hauek, hardware ezberdinetan exekutatzen jarri beraien emaitzak modu gurutzatuan kontrolatuz.
Software arkitektura dokumentatuz, interes-taldeen arteko komunikazioa errazteaz gain, goi-mailako egiturari buruzko hasierako erabakiak jasotzen dira. Gainera, hainbat proiekturen artean, diseinu atazen berrerabilera ere ahalbidetzen dute.
Irismena
Software-arkitekturari buruzko iritziak bere irismenaren arabera doaz:
Diseinua eta beharren ingeniaritzaren eta software arkitekturaren artean ez dago hainbesteko ezberdintasunik. Guztiak, “intentzioaren-katearen” barnekoak dira, goi-mailako intentzioetatik behe-mailako xehetasunetara doana.
Ezaugarriak
Software arkitekturak honako hauek erakusten ditu:
Hainbateko interes-taldeak: Software sistemek hainbat interes-talde ase behar dituzten, adibidez, negozio zuzendaria, jabeak, erabiltzaileak eta operatzaileak. Interes-talde hauek guztiek beraien ardurak dituzte sistemarekiko. Ardura hauek orekatzea eta kontuan harturik daudela frogatzea sistemaren diseinuan zati bat da. Honegatik, arkitekturak, ardura eta interes-talde askorekin tratatu beharko du.
Arduren bereiztea: Konplexutasuna murrizteko, ardurak banatzen dira. Arkitekturaren dokumentazioak erakutsiko du interes-talde guztien ardurak kontuan harturik daudela, honetarako, arkitektura hainbat ikuspuntutatik modelatuta eta deskribatuta egongo da. Deskripzio ezberdin hauei egiturazko ikuspuntu deritzo (adibidetzat, 4+1 egiturazko ikuspuntu).
Kalitateak gidatua: Software diseinu klasikoko irismenak, funtzionalitate betebeharrek eta sistemaren datuen fluxuak gidatua izango da. Baina esan beharra da gaur egungo zorroztasuna, software arkitektura bere kalitate atributuei erlazionatuta dagoela. Interes-taldeen ardurak askotan betebehar bilakatzen dira honako kalitate atributu hauetan, non honela deritze: funtzionalitate betebeharrak, funtzionalitate estrako betebeharrak, portaera betebeharrak edo kalitate atributuen betebeharrak.
Errepikatzen diren estiloak: Eraikinen arkitekturan bezala, software arkitektura diziplinak, errepikatzen diren estiloak sortzeko modu estandarrak eraiki ditu. Modu estandar hauek izen askorekin eta abstrakzio maila ezberdinekin deritzo. Normalean erabiltzen diren terminoak hauek dira: Arkitektura estiloa, taktika, arkitektura erreferentzia eta diseinu arkitektonikoa.
Integritate kontzeptuala: Termino hau Fred Brooksek sortu zuen “The Mythical Man-Month”-en, software sistemen arkitekturak, guztiak zer egin behar zuen eta nola egin behar zen adierazten zuen ikuspuntua adierazten zuena. Ikuspuntu hau, inplementaziotik banatu beharko litzateke. Arkitektoak “ikuspuntuaren zaindari” rola hartzen du, egiten diren gehiketa guztiak arkitekturaren lerroan doazela finkatuz.
Muga kognitiboa: Behaketa hau 1967. urtean egin zen lehen aldiz, Melvin Conway programatzailearen eskutik. Beraien sistema diseinua komunikazio estrukturen kopiak egitera mugatuta dauden organizazioak. Kontzeptu hau, publiko handiago bati ezagutzera eman zuen Freed Brooksek, artikulua eta ideiak bere “The Mythical Man-Month”-en adierazi zituenean “Conway´s Law” izenarekin.
Motibazioa
Software arkitektura, sistema konplexu baten abstrakzio “intelektualki ulergarria” da. Abstrakzio honek hainbat abantaila ditu:
Historia
Software diseinuaren eta arkitekturaren arteko konparazio 1960. hamarkadaren amaieran hasi zen erabiltzen, baina hitzaren gaur egungo zabalkuntza ez zen hasi 1990. hamarkada arte. Konputazio zientzia k arazoak izan zituen konplexutasunak erlazionatzen. Konplexutasunaren arazo gehienak garatzaileek konpondu zituzten datu-egitura egokiak aukeratuz, algoritmoak sortuz eta arduren bereiztea kontzeptua aplikatuz. “Software arkitektura” terminoa industriarako nahiko berria izan arren, funtsezko oinarriak esporadikoki aplikatuak izan dira software ingeniaritzan 1980. hamarkadaren erdialdetik aurrera. Hasieran software arkitekturari buruz eginiko azalpenak zehaztugabeak eta ordenarik gabekoak ziren, gehienetan, kutxa eta lerrorekin diagrametan bereiziz.
Ikerketa instituzioek paper nabaria izan zuten software arkitektura diziplinatzat hedatzen. “Carnegie Mellon”-eko Mary Shawk eta David Garlanek liburu bat idatzi zuten “Software Architecture: Perspectives on an Emerging Discipline” izenarekin 1996. urtean. Liburu honek, software arkitektura kontzeptu askorekin sustatu zuten, adibidez, osagaiekin, konektoreekin eta estiloekin. “University of California, Invine’s” intituko softwarearen ikerkuntzan lan egiten duen zatiak, arkitekturaren estiloan, arkitekturaren lengoaien deskripzioan eta arkitekturen dinamiketan sustapenak egin zituen.
Software arkitekturaren lehenengo estandarra IEEE 1471-2000 “Recommended Practice for Architecture Description of Software-Intensive Systems” izan zen. 2007. urtean ISO-k (ISO/IEC 42010:2007) hartua izan zen. 2011. urteko azaroan, IEEE 1471-2000, ISO/IEC/IEEE 42010:2011-taz ordeztua izan zen.
IEEE 1471 estandarrean arkitektura “software-trinkoko sistematzat” hartzen zen, “softwareak garrantzizko atalen bat betetzen zuen edozein sistema” bezala deritzola. Bestalde, 2011. urteko edizioak, ISO/IEC 15288 eta ISO/IEC 12207 definizioak gehitzen zituzten sistemara, non softwarea eta hardwarea kontuan hartzeaz gain, pertsonak, prozesuak, prozedurak, erraztasunak, material eta entitateak kontuan hartzen ziren. Honek, software-arkitekturaren, enpresen arkitekturaren eta soluzioen arkitekturaren arteko erlazioa islatzen zuen.
Puebla de Lillo
Puebla de Lillo Leongo Herriko udalerri bat da, Leongo probintzian kokatuta. eskualdean dago, itsas mailatik metrora, eta -ko azalera hartzen du.
Software arkitektura
Arkitektura jarduerak
Hainbat jarduera ezberdin daude software arkitekturak egin ditzazkenak. Software arkitekto batek, normalean proiektu zuzendari batekin egiten du lan, arkitekturaren betebehar garrantzitsuei buruz hitz egiten interes-taldeekin, softwarearen arkitektura diseinatzen, diseinua ebaluatzen, diseinatzaileekin hitz egiten, arkitektura diseinuak dokumentatzen eta gehiago. Lau jarduera garrantzitsu daude software arkitekturarekin diseinuan. Jarduera hauek, softwarearen sorkuntzaren bizi-zikoaren hasieran, iteratiboki eta fase ezberdinetan egiten dira.
Puebla de Lillo
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 691 biztanle zituen. biztanle zituen.
Software arkitektura
Arkitektura jarduerak
Sintesi arkitekturala edo diseinua, arkitekturaren prozesuen sorkuntza da. Analisiaren bidez zehaztuta eta diseinuaren momentuan testuingurua kontuan harturik, diseinua sortu eta hobetzen da.
Arkitekturaren ebaluazioa, momentuan diseinuak beharrak ongi asetzen dituen begiratzean eta hobetu ahal daitekeen begiratzean datza. Ebaluazio bat, arkitekto batek diseinu erabaki bat egin behar denean egiten da. Hau, diseinuaren zati bat amaituta dagoelarik ere gerta daiteke.
Arkitekturaren eboluzioa, sorturik dagoen software arkitektura baten mantenuan eta moldaketan zentratzen da. Software arkitekturak funtsezko egitura sortzen doan bezala, honen eboluzioak eta mantenuak funtsezko egitura bere eragina izango du.
Arkitekturan laguntzen duten jarduerak
Jakituriaren kudeaketa eta komunikazioa, ezinbestekoa da software arkitekturaren diseinuan. Software arkitekto batek ez du isolatuta egingo lanik. Ekarpenak, behar funtzional eta ez funtzionalak, diseinua testuinguruak jasotzen ditu hainbat interes-taldeen aldetik eta honek soluzioak emango ditu. Adibide bezala, jakituriaren kudeaketan eta komunikazioan egin ditzakegun jarduerak honako hauek izan daitezke: diseinu ereduen bilaketa, prototipoen sorkuntza, esperientzia gehiagoko garatzaileei eta arkitektoei galdetzea, berdintsuak izan daitezken sistemen diseinuen ebaluazioa, beste garatzaileekin eta interes-taldeekin informazio trukea eta wikietan esperientzia dokumentatzea.
Erabakiak hartzea eta diseinuen arrazoitzea. Jarduera hau ezinbestekoa da software arkitekturako funtsezko hiru jarduerentzat. Hau honi deritzo: erabakien testuinguruak erlazionatu, diseinuen erabakien arazoak formulatzea, soluzioen aukerak aurkitzea eta ordainen ebaluazioa egitea erabakiak hartu aurretik. Prozesu hauek hainbat maila ezberdinetan eman daitezke bere ebaluabidearen arabera. Adibideak hauek izan lirateke: Kalitate atributuen beharrek duten eraginak ulertzea, software arkitekturaren analisia, sintesia eta ebaluazioa, diseinuak izan ditzaken arazoak pentsatzea, soluzio posibleak neurtzea eta soluzioen arteko trukea ebaluatzea.
Dokumentatzea, softwarea arkitekturaren prozesuek sortzen dituzten diseinuen gordekinak sortzean datza. Sistemen diseinua, hainbat ikuspuntu kontuan harturik egiten dira. Honen adibideak honako hauek izango dira: Zehaztapenak idaztea, modeloen gordekinak lortzea, diseinuen logika dokumentatzea, ikuspuntuak sortzea eta ikuspuntu horiek dokumentatzea.
Topikoak
Software arkitekturaren deskripzioa
Arkitekturaren modelatzearen eta errepresentazioaren printzipioak eta praktikak dira. Arkitektura deskribatzeko lengoaiak, arkitektura ikuspuntuak eta arkitektura-frameworkak moduko mekanismoak erabiltzen dira honetarako.
Arkitektura deskribatzeko lengoaiak
Arkitektura ikuspuntuak
Arkitektura lan inguruneak (framework)
Arkitekturako lan ingurune batek, arau, printzipio eta praktiken deskripzio arkitekturak erabakitzen ditu. Lan ingurune hauek, normalean, ikuspuntu edo ADL baten edo gehiagoren gainean eginik egoten dira.
Arkitekturaren estiloak eta ereduak
Arkitekturan, arazo komun baten soluzio berrerabilgarriei ereduak deritzo. Eredu hauek, normalean, diseinu eredu moduan egongo dira dokumentaturik.
Arkitekturaren hainbat eredu eta estilo daude ezagunak direnak, adibidez:
Software arkitektura eta garapen bizkorra
Hainbat metodo sortu dira garapenaren diseinuaren eta bizkortasunaren arteko ordainak orekan egon daitezen.
Software arkitekturaren erosioa
Software-arkitekturaren erosioa edo erorketa, software arkitekturan, momentuan arkitekturaren eta planifikaturiko arkitekturaren arteko tarteari deritzo. Software arkitekturaren erosioa, inplementazio erabakiak ez dutenean guztiz hasierako plana betetzen gertatzen da.
Software arkitektura berreskuratzea
Software arkitekturaren berreskuratzea, berregitea edo alderantzizko ingeniaritza deritzona. Hainbat metodo teknika eta prozesuek, software sistema bat, eskura duen informaziotik urruntzen du.
Erlazionatutako eremuak
Arkitektura diseinua da baino diseinu guztiak ez dira arkitektura. Praktikan, arkitektura da lerroak marrazten dituena software arkitekturaren eta xehetasunen diseinutik. Ez dago gida araurik kasu guztiak ongi bat etorriko duten dioenik, baina ahalegin asko egon dira ezberdintasun hau formalizatzeko.
Beharren ingeniaritza
Software arkitektura eta beharren ingeniaritza osagarriak direla esan daiteke beraien artean. Software arkitekturak “nola” pentsatzen duen bitartean, beharren ingeniaritzak “zer” planteatzen du.
Beste arkitektura mota batzuk:
Que la fête commence
Que la fête commence 1975eko Bertrand Tavernier frantziar zinema zuzendariaren film historikoa da.
Argumentua
1719an Filipe II.a Orleanskoa Frantziako erregeordea da Luis XV.a adin txikiko dela. Sofistikatu, liberal eta libertinoa da baina badaki benetako potererik ez duela.
Marienaltar (Conrad von Soest)
Historia
Erretaulak historia nahasia izan du, eta bere existentzia mehatxatuta ere ikusi du sarritan. Hasieran, erretaulak triptiko itxura zuen, erdiko panelean ixteko bi alboko hegalekin. Egun kanpoko panelak oso degradatuta daude, barrukoak ez bezala.
Hasieran, erretaula aldare gotiko baten parte zen. 1720an, barroko estiloko 16 metro inguruko aldare-euskarri bat egin zioten. Oholak marko berri honetan sartzeko, zerratu egin ziren, baita mailukatu ere, eta aldare barrokoan era ezberdinean jarri ziren: beheko alboko bi hegalak, erdiko panela goian. Panelak ilargi-erdiz gainditzen zituzten, eta beheko ertza 20 zm2 inguruko testu-banda batek estali zuen.
1926an, Renaniako milurtekoaren harira antolatutako Koloniako erakusketa handi batean agertu zen erretaula. Orduan, Koloniako Wallraf-Richartz Museoko zuzendariak erretaula osoa zaharberritzea proposatu zion udalari, eta horren truke bi zatietako kanpoaldeko margolanak gordetzea. Proposamen hau lehenik eta behin onartua, azkenean ez zen burutu, zorionez.
Aldare barrokoa 1944ko azaroaren amaiera eta 1945eko martxoaren hasiera bitartean suntsitu zuten aire eraso batez. Erretaularen panelak Schloss Langenau Alemaniako museoko biltegira eraman zituzten garaiz eta ukitu gabe gelditu ziren. 1948an erretaula Cappenberg Museora eraman zuten Museums für Kunst- und Kulturgeschichte-ren lokaletan. 1957an panelak metalezko marko moderno batean jarri ziren jatorrizko antolamenduan, eta gaur egun Marienkirche-ko aldare-mahai batean daude.
Egilea
Erretaula Conrad von Soest-i egoztea, 1950ean, Dortmundeko Museum für Kunst und Kulturgeschichte erakundeko zuzendaria zen Rolf Fritz artistaren ezkutuko sinaduraren aurkikuntzaren ondorioz ezarri zen. Margolanean hilzorian dagoen Mariaren ohearen ondoan dagoen gau-mahaian liburu bat dago; haren itxitura orrien artean sartuta dago. Bertan, lau letrak irakur ditzakegu: "con..d", hau da Conrad-en (von Soest) laburdura. Hau da Ipar Alemaniako margolariek egindako lehen lanetako sinatuta da, haien egileei ziurtasunez egotzi dakiekeena.
Aurrealdekoak
Kanpoko bi panelek 1,40 metroko altuera dute, erdiko panela zertxobait baxuagoa da. Margolanek aurreko birpinketa eta zaharberritzeen arrastoak erakusten dituzte. Atzealdeko margolanak, itxitako erretaularen kanpoaldea osatzen zutenak, oso hondatuta daude, eta zati garrantzitsuak falta dira, Deikundean bereziki. Margolanek Mariaren bizitzako gaiak soilik erakusten dituzte; Alemania iparraldeko salbuespena da.
Atzealdekoak
Conrad von Soest artistaren Marienaltar 1420 (atzealdea)
Erretaularen atzeko paneletan Jesusek Mariaren Deikundea eta Koroatzea ageri dira. Erretaula itxi zutenean ikusgai zeuden margolanak dira. Zerratzearen ondorioz falta diren piezak erraz identifikatzen dira. Bi margolanek Kristoren ama den Mariaren zikloaren hasiera eta amaiera adierazten dute.
Uzbekistan
Uzbekistan, ofizialki Uzbekistango Errepublika (Oʻzbekiston Respublikasi/Ўзбекистон Респубикаси) Erdialdeko Asiako estatu itsasgabe bat da, estatu itsasgabez inguratua. Historikoki garrantzitsua izan da, Zetaren Bidean baitzegoen. Sei estatu turkiko burujabeetako bat da, eta Sobietar Batasuneko parte izan zen. Hiriburua Taxkent du.
Behiala persiar samanida dinastiakoa, eta gero Inperio Timuridokoa, XVI. mende hasieran nomada uzbekoek konkistatu zuten eskualdea: konkistatzaileak ekialdeko hizkuntza turkiko batean mintzatzen zirena Egungo Uzbekistango biztanleriaren gehiengoak jatorri uzbekoa du eta uzbekeraz mintzatzen da.
Uzbekistango ekonomia lehengaien ekoizpenean oinarritzen da, hala nola kotoia, urrea, uranioa, potasioa eta gas naturalaren ekoizpenean. Nahiz eta estatuaren helburuetako bat merkatu-ekonomia izan, Uzbekistanek kontrol ekonomiko zorrotzak ditu oraindik. Nazioarteko erakunde batzuek bertako giza-eskubideen politika kritikatu dute. Uzbekistanen, biztanleriaren % 45 eguneko 1,25 dolar baino gutxiagorekin bizi da.
Geografia
Herrialdeak 447.000 kilometro karratu ditu. Munduko 56. estatu handiena da eta 42. populatuena. EBEko estatuen artean 5. handiena eta 3. populatuena da.
Mendebaldetik ekialdera 1.425 km ditu eta iparraldetik hegoaldera, 930 km. Iparraldean eta ipar-mendebaldean Kazakhstan eta Aral itsasoa ditu, hego-mendebaldean Turkmenistan, hego-ekialdean Tadjikistan eta ipar-ekialdean Kirgizistan. Uzbekistan Asia Erdialdeko estatu handiena izateaz gain, beste lau estaturekin mugak dituen bakarra da. Gainera, Afganistanekin ere muga laburra du hegoaldean, 150 km.
Uzbekistan estatu lehor eta itsasgabea da. Liechtensteinekin batera munduko estatu itsasgabe bikoitz bakarra da, hots, estatu itsasgabez guztiz inguratua dagoena. Eremuaren % 10 baino gutxiago dira landa lurrak, batez ere ibai eta oasi ertzetan. Gainontzekoa basamortua (Kyzyl Kum) eta mendiak dira.
Gailurra Khazret Sultan mendia da, itsas mailatik 4643 metrora, Gissar mendilerroaren hegoaldean, Tadjikistango mugan. Sobietarren garaian, mendi honi ''Alderdi Komunistaren 22. biltzarraren tontorra'' izena eman zioten.
Bertako klima kontinentala da, euri urrirekin (100-200 mm urteko). Udako batez besteko tenperatura handiena 40 °C da, eta neguko batez besteko txikiena -23 °C.
Hiri nagusiak Bukhara, Samarkanda, Namangan eta Taxkent hiriburua dira.
Historia
Egungo Uzbekistango lurraldeak Akemenestar Inperioko Sogdiana eta Korasmia satrapien barnean zeuden, Alexandro Handiaren konkista arte. Urteak igaro ahala, eskualdea Partiar Inperioaren eta Sasandar Inperioaren zati izan zen. Erdi Aroan, turkiar kultura gailendu zen, qaraqanidarren eskutik (IX-XII. mendeak), indartuz joa zena pertsiaren erresumaren kaltetan. Mongoliarrek eskualdea XIII. mendean menperatu zuten, Asia Erdialdeko Chagatay sortuz, nahiz eta turkiar kultura berehala indarberritu, batez ere hizkuntza eta ohituren alorrean. Tamerlan buruzagia gailentzean, Gengis Khanen handitasuna eta konkistak berreskuratzeko asmoa zuena, Samarkanda Asiako musulman zibilizazioaren erdiguneetako bat bihurtu zen. Mongoliar jatorriko shaybanidarren boterea handitzean, XVI. mendetik aurrera herrialdeak Uzbekistan izena hartu zuen eta, mende erdialdetik aurrera, Bukhara bihurtu zen hiriburu. Horrela, XIX. mendea arte iraun zuen Bukharako khanerria eratu zen.
XIX. mendean, Errusiar Inperioa Asia Erdialdean hedatzen hasi zen. Kazakhstan eta Kirgizistan ez bezala, Uzbekistanek nolabaiteko burujabetza mantendu zuen, tsarren koroaren mendeko emirerri gisa. 1917 ko Boltxebikeen Iraultzaren ostean, Errusiarekiko harremana aldatuz joan zen, azkenean Bukharako Sobietar Errepublika sortu arte, boltxebike ideologiakoa. Berehala, boltxebikeen aurkako erresistentzia batzuen ostean, Sobietar Batasuneko kide bihurtu zen.
1991ko irailaren 1ean, Uzbekistanek independentzia aldarrikatu zuen, nahiz eta Baltikoko estatuek ez bezala, indar ahulez aldarrikatu.
Banaketa administratiboa
Uzbekistan hiru motatako unitateetan banatzen da: 12 probintziatan (viloyatlar, singularrean viloyat), autonomia errepublika batean (respublika) eta hiri independente batean (shahar). Probintziak barrutitan (tuman) banatzen dira.