cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pomas
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Pomas udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 372 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Vidaillac
Vidaillac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Pomas
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vidaillac
Biztanleria
2007an Vidaillac udalerrian erroldatutako biztanleak 166 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Cortinarius xanthophyllus
Cortinarius xanthophyllus Cortinariaceae familiako onddo espezie bat da. Ez kontsumitzea gomendatzen da, Cortinarius splendens espeziea antzekoa da, eta honen intoxikazio orellanikoak, giltzurrun-gutxiegitasun larria eragiten du.
Sinonimoak: Phlegmacium xanthophyllum, Cortinarius dibaphus.
Vidaillac
Etxebizitza
2007an 111 etxebizitza zeuden, 76 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 34 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 107 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 76 etxebizitza nagusietatik 67 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 10 etxek hiru zituzten, 22 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 47 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 41 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 29 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Cortinarius xanthophyllus
Deskribapena
Kapela: 4 eta 8 (10) cm bitarteko diametrokoa, lodia, haragitsua, hemisferikoa, gero ganbiletik ganbil-laura. Ertz inkurbatua eta kobre kolorekoa esfumatura more-oliba antzeko kolorekoekin. Azal bereizgarria, likatsua eta distiratsua eguraldi hezearekin eta matea lehorrarekin, lila purpuratik kobre kolorera doana, erreflexu moreekin eta zuntzexka erradialez estalia, kolore okre-horixkara dekoloratzeko joera du erdialdean.
Orriak: Estu, adnatatik subdekurrenteetara eta tartekatutako lamelulekin; hori bizi koloretik hori zikinera doan kolorekoak edo kafesnearen kolorekoak zahartzean eta ertz zurbilagoekin.
Vidaillac
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 50 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (26 gizon eta 19 emakume) eta 5 langabezian zeuden (5 gizon). 50 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Cortinarius xanthophyllus
Deskribapena
Haragia: Lodia, trinkoa, zurixka kapelan, baina morexka azalaren azpian eta hori-berdexka oinean.
Vidaillac
Diru sarrerak
2009an Vidaillac udalerrian 73 unitate fiskal zeuden, 175 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.548 euro zen.
Elizabeth Warren
Elizabeth Ann Warren (Elizabeth Herring bezala jaioa; Oklahoma City, 1949 ko ekainaren 22a) politikari estatubatuarra da eta zuzenbidean eta politikan espezializatutako akademikoa da. 2013ko urtarrilaren 3tik Alderdi Demokrata ren senataria da Estatu Batuetako Senatuan, Massachusetts etik. 20 urte baino gehiagoz zuzenbide irakaslea izan da Harvard unibertsitatean. 2015ean analista politikoek Estatu Batuetako zentro-ezkerreko itzal handien duen lider politikoa kontsideratu zuten, Barack Obama eta Hillary Clinton ekin batera. 2008ko krisia ren hurrengo urteetan desberdintasun ekonomiko ari, Wall Street en gehiegikeriari eta klase ertainaren gainbeherari buruzko diskurtsoa eraikitzea lortu zuen. 2018ko abenduan Estatu Batuetako 2020ko hauteskunde presidentzialetarako hautagaitza aurkeztu zuen.
Cortinarius xanthophyllus
Deskribapena
Etimologia: Cortinarius hitza, gortinatik dator, gortina eta guzti, errezelaren hondakin bereizgarriak direla eta. Xanthophyllus epitetoa grezieratik dator, hori, esan nahi duen "xanthos" hitzetik eta orri, esan nahi duen "phyllon" hitzetik. Orrien koloreari erreferentzia eginez.
Jangarritasuna
Ez du interes gastronomikorik.
Passerina leclancherii
Passerina leclancherii Passerina generoko animalia da. Hegaztien barruko Cardinalidae familian sailkatua dago.
Vidaillac
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Cortinarius xanthophyllus
Nahasketa arriskua
Cortinarius rufoolivaceus delakoarekin nahas daiteke. Cortinarius splendens toxikoak ere antza du, baina honen kapelaren azalak hori-sufre kolorea izaten du, ez lila-oliba antzeko kolorea.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, hostozabalen basoetan, batez ere pagoetan eta haritzetan (Quercus).
Banaketa eremua
Europa, Japonia.
Druimarben
, 'Druim Earbainn', Eskoziako Highland eskualdean dagoen herrixka bat da, Lochaber barrutian. Loch Linnhe aintziraren ekialdeko ertzean dago.
Vidaillac
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 2 zurginak.
2000. urtean Vidaillac udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 355
NGC 355 galaxia bat da, Cetus konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Northeast Asia Trade Tower
Northeast Asia Trade Tower (koreeraz: 동북아무역타워), Hego Koreako Incheon hirian dagoen erabilera anitzeko etxeorratza da. 2011n amaitu zutenetik Hego Koreako eraikinik garaiena da.
305 metro eta 68 solairu ditu.
TOELF
TOEFL (Test of English as a Foreign Language) pertsona batek estatubatuar ingelesa zenbateraino dakien neurtzeko proba estandarizatu bat da, eta bereziki prestatua dago estatubatuar ingelesa lehen hizkuntza ez dutenentzat. Estandar gisa, proba hau onartuta dago ingeles hizkuntza erabiltzen duten munduko erakunde akademiko eta profesional askotan, eta IETS britainiarraren parekoa da. Lortutako emaitzek bi urteko indarraldia dute; epe hori bukatuta, berriro egiaztatu behar da maila, berriro proba eginez.
Palazzo del Capitano del Popolo (Siena)
Palazzo del Capitano del Popolo delakoa, XIII. mendeko estilo gotikoa duen palazzo edo jauregi zibikoa da, Siena hirian dagoena, adreilu eta harriz egina, via del Capitano kalean dago, Duomo aren plazaren ertz batean. Sasoi batez, Sienako Errepublikako agintari zibil publiko gorena izan zen Capitano della Guerra edo Capitano del Popolo delakoaren etxe eta egoitza izan zen (Gerraren edo Herriaren kapitaina)
Historia
Mendeetan zehar, jauregi zibila izatetik jabetza askoren artean eskualdatzera igaro zen, eta jabego horien marka dago hormetako armarrietan, non Piccolomini eta Bandinelli familien ezkutuak dauden, besteak beste. Jauregira lotutako beste izen batzuk Petroni eta Grottanelli-de' Santi izan dira. Plaka batek adierazten du Pietro Salimbeni Benassai kapitainak 1425ean berreraik zuela jauregia. 1854an, berreraikuntza bat egin zuten, eta, jauregiari itxura antzinakoa emateko eraldaketa batzuk egin ziren.
Parodi Ligure
Parodi Ligure Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Parodi Ligurek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Tadao Kobayashi
Tadao Kobayashi (japonieraz: 小林 忠生, 1930eko uztailaren 7a - ) Japoniako futbolaria da.
Borgoinako gurutzea
Habsburgo etxearen ikurra zen eta XV. mendean iritsi zen penintsulara Filipe I.a Gaztelakoaren (Filipe Ederra) eskutik. Borgoinako duke zen hau eta Errege-erregina Katolikoen alaba zen Joanarekin ezkontzera etorri zen.
Erabilerak historian zehar
Erabilera ezberdinak izan ditu historian zehar:
Abronia vasconcelosii
Abronia vasconcelosii Abronia generoko animalia da. Narrastien barruko Anguidae familian sailkatuta dago.
Nikaraguaren banaketa administratiboa
Nikaraguaren banaketa administratiboa 15 departamentu eta 2 eskualde autonomotan banatzen da. Hala ere errepublika bateratu bat da eta horregatik departamentuen balioa kudeaketa administratiborako baino ez da. 2 eskualde autonomoek Espainiaren ereduan dute oinarria.
Ceantar na nOileán
Ceantar na nOileán, Uhartearen Barrutia, Irlandako Galway konderriaren mendebaldean dagoen Gaeltacht eremuko irlandera hiztunen barruti bat da. Galway hiritik mendebaldera dago eta 2.000 biztanle inguruk osatzen dute.
2016an, 3 urtez gorako eta heziketa sistematik kanpo eguneroko irlandera hiztunak biztanlegoaren %71.7a (1,474) zen.
Druimindarroch
, 'Druim nan Darach', Eskoziako Highland eskualdean dagoen etxalde bat da, Lochaber barrutian. Loch nan Uamh aintziraren iparraldeko ertzean dago.
Ceantar na nOileán
Uharteak lur lehorrera zubi batez elkarlotuak daude. Uharte nagusiak Leitir Móir, Garmna eta Leitir Mealláin dira. Eremua irlandera eta kultura gaelikoaren usadioan oparoa da.
Ekonomia
Ogibide edo diru etekin gehienak nagusiki arrantza eta turismoari lotuak daude. Lursailak ez dir oso oparoak eta bertako biztanleak beti itsasoarekin lotura sendoa izan dute. Antzinatik uharte guztietan itsas belarren sektoreak garrantzia handia izan du, bereziki iodoaren ekoizpenak.
Kannur barrutia
Kannur barrutia Indiako barruti bat da, Kerala estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
NGC 356
NGC 356 galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Ukhrul barrutia
Ukhrul barrutia Indiako barruti bat da, Manipur estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Wolf Point (Montana)
Wolf Point Montanako hiri bat da. Roosevelt konderrian kokatua dago. 2010ean 2,621 biztanle zituen, 2.27 kilometro koadrotan banatuta.
Larraun (Urraulgoiti)
Larraun (eguesibarreraz: Larrañe) Urraulgoiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
1970n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Urraulgoitiko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak larraundarrak (eguesibarreraz: larrañetarrak) ziren.
Izena
Larraun edo Larrañe toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Larraun Urraulgoiti ibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Klima
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.
Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.
Estazio meteorologikoak
Urraulgoitin dagoen Eparotz, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Antso IV.a Gartzeitz erregeak Eneko Santxitzi bere monasterioa besterendu zion 1056n, San Martini eskainia. Haren familiak 1087an Leireko abadiari eman zion. 1858an 7 biztanle zituen, 1887an 10, 1930ean 9, 1940an 7, 1950ean 3 eta 1960an bakar bat ere ez. Ez zen agertzen 1970eko Biztanleriaren Izendegian eta bai, baina jenderik gabe, 1981ekoan.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Takashi Takabayashi
Takashi Takabayashi (japonieraz: 高林 隆, 1931ko abuztuaren 2a - 2009ko abenduaren 27a) Japoniako futbolaria izan zen.
Pasturana
Pasturana Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Pasturanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Attignat-Oncin
Attignat-Oncin Frantziako udalerria da, Savoia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Attignat-Oncin udalerrian erroldatutako biztanleak 541 ziren. Familiak 208 ziren, horien artean 47 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 67 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 82 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 319 etxebizitza zeuden, 218 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 82 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 295 etxeak ziren eta 19 apartamentuak ziren. 218 etxebizitza nagusietatik 183 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 147 etxek bost zituzten. 182 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 80 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 128 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 347 ziren, horien artean 268 aktiboak ziren eta 79 inaktiboak ziren. 268 pertsona aktiboetatik 253 lanean zeuden (139 gizon eta 114 emakume) eta 15 langabezian zeuden (8 gizon eta 7 emakume). 79 pertsona inaktiboetatik 40 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Attignat-Oncin udalerrian 220 unitate fiskal zeuden, 568,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.894 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 margolaria, 1 argiketaria eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 brikolaje denda handi zen eta 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen.
2000. urtean Attignat-Oncin udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 765 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bujurquina labiosa
Bujurquina labiosa Bujurquina generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Chail
Chail Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 212 etxebizitza zeuden, 185 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 204 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 185 etxebizitza nagusietatik 134 bere jabearen bizilekua ziren, 46 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 6 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 107 etxek bost zituzten. 138 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 73 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 107 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 306 ziren, horien artean 231 aktiboak ziren eta 75 inaktiboak ziren. 231 pertsona aktiboetatik 216 lanean zeuden (117 gizon eta 99 emakume) eta 15 langabezian zeuden (7 gizon eta 8 emakume). 75 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chail udalerrian 197 unitate fiskal zeuden, 522 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.800,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 3 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2000. urtean Chail udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 560 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hügelita
'''Hügelita]] =
fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Hügelita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.
Isao Iwabuchi
Isao Iwabuchi (japonieraz: 岩淵 功, 1933ko azaroaren 17a - 2003ko apirilaren 16a) Japoniako futbolaria izan zen.
Bitamina
Bitaminak organismo bizidunetan zenbait erreakzio metaboliko gerta daitezen behar-beharrezkoak diren sustantzia organikoak dira. Oso kopuru txikiak behar izaten diren arren, giza gorputzak sintetizatu ezin dituenez, ezinbesteko mantenugaiak dira, hau da, behar-beharrezkoa da elikagaien bidez sustantzia hauek jasotzea osasuntsu egoteko.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Saint-Maurice-sur-Vingeanne Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Bitamina
Gorputzean funtzio erregulatzailea betetzen dute bitaminek entzimen kofaktore lana eginez, koentzima gisa edo talde prostetiko gisa. Honela, bizidunen oinarrizko funtzioetan parte hartzen dute, metabolismoan, mineralen orekan, eta egitura eta ehunen kontserbazioan esaterako. Ez diote energiarik ematen organismoari eta egitura funtziorik ere ez dute betetzen.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Biztanleria
2007an Saint-Maurice-sur-Vingeanne udalerrian erroldatutako biztanleak 193 ziren. Familiak 78 ziren, horien artean 22 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 30 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 26 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Bitamina
1913an Casimir Funk poloniarrak bitaminak deskribatu zituen lehen aldiz.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Bitamina
Historia
Bitaminen aurkikuntza, eta metabolismoan duten funtzioaren ezagutza, XX. mendeko aurkikuntza handienetakoa izan dela esan ohi da, nahiz eta bitaminen historiak eskorbuto eta beriberi eritasunekin zerikusia duen, neurri handi batean. Eskorbutoa gurutzadako soldaduen bidailagun izan zen XIII. mendetik aurrera, baita itsasgizonena ere, itsas zabalean bidaia luzeak egiten hasi zirenetik beretik; Joan Sebastian Elkano esaterako, eskorbutoak jota hil zen Ozeano Barera egin zuen bigarren bidaian.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Etxebizitza
2007an 114 etxebizitza zeuden, 78 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 111 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 78 etxebizitza nagusietatik 74 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 57 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bitamina
Historia
Gizakiak fruiturik eta barazki freskorik jan gabe egonaldi luzeak egiten dituenean, arazo ugari sortzen dira C bitaminaren eskasia dela-eta, eta egoera horrek, azkenean, heriotza dakar.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Bitamina
Historia
Beriberia eritasun arrunta zen japoniar itsasgizonen artean. Haien dieta azalik gabeko arrozean oinarritzen zen, alegia, tiamina (B) bitaminarik gabekoa zen (bitamina 12 hori laborearen azalean izaten da). Arrozaren azalarekin egindako botikaz sendatzen zen, hain zuzen, eritasun hura. Beraz, antzina ere bazekiten zenbait eritasun elikagaiekin sendatzen zirela, baina ez zuten haren zergatiaren berri.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 104 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 24 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 72 lanean zeuden (39 gizon eta 33 emakume) eta 9 langabezian zeuden (5 gizon eta 4 emakume). 24 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Bitamina
Izena
Bitaminak alfabetoko lehen letren bidez adierazten dira, edo bitamina horren eskasiak sortzen duen eritasunaren aipamena egiten duen izenaren bidez bestela. Askotan letra bera dute bitamina batek baino gehiagok, baina azpi-indize desberdina. Bitamina horiek antzeko ezaugarriak eta antzeko osaera dute, eta gai bakar bezala hartu ziren hasieran (adibidez, B multzoko bitaminak), baina sustantzia bat baino gehiago zirela egiaztatu zen gero.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Diru sarrerak
2009an Saint-Maurice-sur-Vingeanne udalerrian 81 unitate fiskal zeuden, 199 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.708 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Bitamina
Ezaugarriak
Animalia guztiek ez dituzte bitamina berak behar, nahiz eta animalia eta landare gehienek bitamina berak behar dituzten metabolismoaren jardunerako. Bestalde, litekeena da animalia multzo guztiek behar izatea bitaminak, animalia zelulabakarretatik hasi eta zelulanitz konplexuetaraino. Tiamina, esaterako, garrantzizkoa da bai protozooentzat bai gizakientzat; C bitamina, adibidez, behar-beharrezkoa dute zenbait protozook, zenbait intsektuk eta zenbait hegaztik.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
Bitamina
Ezaugarriak
Baina organismo batentzat oinarrizkoa den bitamina bat ez da nahitaez oinarrizkoa beste batentzat ere, bi arrazoirengatik: edo bigarren organismo hori gauza da bitamina berez sintetizatzeko, edo ez du bitamina horren beharrik. Beraz, izaki bizidun guztiek ez dituzte bitaminak kanpotik hartu behar: landareak gauza dira behar dituzten bitaminak sintetizatzeko; arratoiak eta hegaztiak gauza dira C bitamina sintetizatzeko, eta hausnarkariek B multzoko bitaminak sintetizatzen dituzte. Bitaminen azken iturria landareak eta bakterioak dira, eta elikagaien bidez lortzen dira, edo bestela, hesteetako bakterio sinbiotikoek sortzen dituzte hondakin gai gisa (k bita- 3 mina).
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Maurice-sur-Vingeanne udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 880 hektarea erabiltzen.
Bitamina
Ezaugarriak
Bitaminaren egitura kimikoa askotarikoa da eta, oro har, oso konplexua. Bitamina liposolbagarri guztiak gai elkartu isoprenoideak dira; A bitamina esaterako, bi eratan azaltzen den diterpenoa da, A 1 eta A 2 ; K bitamina, berriz, K 1, K 2 , K 3 eta K 4 bitaminek osatzen duten multzo bat da, eta D bitaminak hainbat esterol biltzen ditu (D 2 , D 3 , D 4 , D 5 eta D 6 bitaminak). B 12 bitamina da ezagutzen den egiturarik konplexuena.
Saint-Maurice-sur-Vingeanne
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bitamina
Sailkapena
Disolbagarritasunaren arabera, bi mota bereizten dira: liposolugarriak eta hidrosolugarriak
Bitamina liposolugarriak
Terpenoak edo esteroideak dira, uretan ezin solba daitezke, baina bai lipidoen solbatzaileetan (gantzak); horregatik, gai horien ezaugarriak dituzte. Alegia, funtzio anitzekoak dira, ez dira koentzimak eta hainbat animaliaren funtzio fisiologiko berezietan eta hainbat jardunetan parte hartzen dute. Esate baterako, ornodunetan faktore koagulatzaile baten osakeran parte hartzen dute (K bitamina), edo kaltzioaren eta fosforoaren absortzioan (D bitamina), edo ikusmeneko pigmentu baten osaketan (A bitamina).
Elikagaien gantzetan daude, eta gorputzak era egokian xurga ditzan, beharrezkoa da pankreak eta behazun xixkuak beren lana ongi egitea. Gorputzean metatu daitezke.
Mota honetakoak dira:
Bitamina hidrosolugarriak
Uretan disolbagarriak dira eta tratamentu termiko arinekin deusezta daitezke. Ez dira orokorrean gorputzean metatzen eta iraitz aparatuaren bidez kanporatzen dira.
Koentzimak dira, edo horien aitzindari bestela; uretan urtzen dira. Mugikorrak dira, eta zabaltzeko ahalmen handia dute. Gehienek funtzio berberak betetzen dituzte edonon daudela ere. Faktore katalitikoak direnez gero, garrantzizko mailak osatzen dituzte edozein izaki bizidunen erreakzio biokimikoko kateetan. Horregatik, eta adibide gisa, energia sortzeko beharrezkoa da tiamina, azukreak aerobikoki oxidatzen diren guneetan.
Talde honetakoak dira:
Elikadura: gehigitasuna eta urritasuna
Bitaminak egunero hartu behar dira, guztiak eta dosi jakin batean; dosi horri eguneko gomendatutako kantitatea (EGK) esaten zaio.
Bitamina gutxi izateak (hipobitaminosia), edo batere ez izateak (abitaminosia), hainbat eritasun ekar ditzake. Baina, hala uste ez bada ere, bitamina gehiegi izateak edo hiperbitaminosiak, bereziki liposolbagarrien gehiegitasunak, kalteak sor ditzake osasunean. Soberan dauden bitamina hidrosolbagarriak, soberako C bitamina adibidez, gernuak kanporatzen ditu, baina A eta D bitamina liposolbagarri gehiegizkoak gorputzaren gantz biltegietan pilatzen dira, eta horren ondorioz, gorakoa, beherakoa, buruko mina, pisua gutxitzea, anorexia, etab. sortzen dira. Eta emakume haurdunek D bitamina gehiegi hartu izana eta umeak adimenez atzeratuak izatea lotura duten bi gertaera dira. Beraz, esan daiteke bai bitamina urritasunak, bai gehiegitasunak, osasunaren oreka galarazten dutela.
Kontuan hartu behar da, bestalde, antibiotikoak hartzen direnean hesteetako bakterioek sintetizatzen dituzten bitaminen urritasuna gerta daitekeela, izan ere, antibiotikoek bakterioak deusezten baitituzte.
Abdelmalik ibn Ahmad
Abdelmalik ibn Ahmad Imad al-Dawla ibn Yusuf ibn Ahmad ibn Sulayman ibn Hud al-Judhami (عماد الدولة بن هود ; 1130ean hila) Zaragozako taifako bederatzigarren eta azken errege independentea (1110) izan zen, Banu Hud leinukoa. Imad al-Dawla (leinuaren zutabea) titulua bereganatu zuen.
Al-Mustain II.aren semea, aita Valtierrako guduan hil zenean, bere oinordeko bilakatu zen. Valentziako wali almorabidea taifaren hiriburua bereganatzea saiatu arren, zaragozarrek huditarren alde egin zuten. Hala ere, urte hartako maiatzean Abdelmalikek kristauekin harremanak zituela zabaldu zenean, bertokoek Ibn al-Hayy Valentziako wali berriari hiria eskaini zioten.
Abdelmalikek ihes egin zuen eta Rueda de Jalóngo gotorlekuan babestu zen. Han jauregi txiki bat mantendu zuen, Borja eta Calatayud barnean zituena. 1130 hil zen arte, Aragoiko erregearen aliatua izan zen. Zafadola bere semea oinordeko bilakatu zen.
Pecetto di Valenza
Pecetto di Valenza Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Pecetto di Valenzak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Duisky
, 'Dùsgadh', Eskoziako Highland eskualdean dagoen udalerri bat da, Lochaber barrutian. Loch Eil aintziraren hegoaldeko ertzean dago.
Abie (Nebraska)
Abie Nebraskako herri bat da. Butler konderrian kokatua dago. 2010ean 69 biztanle zituen, 0.28 kilometro koadrotan banatuta.
Ylitornio
Ylitornio (ipar samieraz, Badje-Duortnus; suedieraz, Övertorneå) Finlandiako Lappi eskualdean dagoen udalerria da. Tornionjoki ibaiak bitan banatzen duen ibarreko alde finlandiarrean dago eta Pellorekin batera, Torne ibarra azpieskualdea osatzen du. Udalerriari izena ematen dion elizatea Ylitornio da eta Torne Garaia esan nahi du finlandieraz. Torne ibarra bitan zatitua dagoen arren, ibarreko bi aldeak batzen dituen kultura aberatsa politika eta ibaia baino sendoagoa da; hala nola, finlandieraren dialekto bat den meänkieliz hitz egiten dute tornetarrek. Gainera, udalerriak, Övertorneå, Pajala eta Pello udalerriekin batera, ibarra sustatzeko turismo-proiektu bat jarri du abian. Ylitorniok 2.212,64 km² dauzka, ia Bizkaia bezain handia, eta biztanle gutxien dituen Lappiko udalerritako bat ez den arren, 4.700 bat biztanle baino ez ditu.
Zirkulu Polar Artikoak udalerria bitan banatzen du eta honengatik, XVIII. mende erdialdean, 1736. urtean zehazki, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesa Lurraren tamaiaren inguruko ikerketak egiteko bertara eta Pello bizilagunera etorri zen. Pelloko Kittisvaara eta Ylitornioko Aavasaksa muinoen gailurretatik esan bezala, Lurraren tamainaren inguruko ikerketak egiten saiatu zen. Armarriak ikerketa guzti hauek irudikatzen ditu; izan ere, bertan, ikerlariak ospetsu egin zuen muinoaren itzala ikus daiteke, Aavasaksarena hain zuzen. Gainera, muino honetatik ikus daitekeen Torne ibarraren paisaia, Finlandiako Paisaia Nazionaletako bat izendatua izan zen.
Aipatzekoa da udalerriak izotz-hockey talde ospetsu bat daukala, Suomi-sarja hirugarren mailan jokatzen duen Et-Po -72.
Geografia
Zirkulu Polar Artikoaren, 66º 33' 38" paraleloa, bertatik igarotzen da eta udalerria bi zatitan banatzen du, iparraldeko eremu artikoa eta hegoaldeko eremu epela. Gauerdiko eguzki, gau zuri eta gau polar fenomenoak urtero izaten dira. Lehenengo bietan, eguzkia edo eguzkiaren argitasuna udalerriko zeruaren jabe izaten da ekain hasieratik uztailera; gau polarra aldiz, iluntasuna nagusitzen den garaia hain zuzen, egun batean baino ez da izatean, abenduaren 21ean. Gauerdiko eguzkia hegoaldeen ikus daitekeen lekutako bat dugu Aavasaksa ospetsua. Lehen esan bezala, udalerriko klima nagusia subartikoa da eta, ondorioz, tenperatura leunak izaten dira udan, baina neguak hotzak eta luzeak izan ohi dira. Hala ere, neguak ez dira Lappi erdialdean bezain hotzak, Ozeano Artikora iristen diren ur-korronte beroek neguak leuntzen dituztelako. Samiek antzinean, eta gaur egun oraindik egiten dituzten egutegietan, Lappiko klima ulertzeko lagungarri diren zortzi urtaro bereizten zituzten: udaberri-negua, udaberria, aitzinuda, uda, aitzinudazkena, udazkena, aitzinegua eta negu iluna. Iparrargiak bestalde, oso ohikoak izaten dira neguko gau ilun eta oskarbietan; irailetik martxora, lau gautatik hirutan ematen den fenomenoa da, urrian eta martxoan bereziki.
Lehen esan bezala, Zirkulu Polar paraleloa Ylitorniotik igarotzen da. Honengatik, XVIII. mende erdialdean, 1736. urtean zehazki, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesa Lurraren tamaiaren inguruko ikerketak egiteko bertara eta Pello bizilagunera etorri zen. Pelloko Kittisvaara eta Ylitornioko Huitaperi eta 242 metroko Aavasaksa muinoen gailurretatik esan bezala, Lurraren tamainaren inguruko ikerketak egiten saiatu zen. Hain zuzen, Aavasaksa muinotik ikusten den Torne ibarraren paisaia zabala, Finlandiako Paisaia Nazionaletako bat da. Udalerria guztiz laua da, 300 metroak igarotzen dituen lekurik ez dagoelako; aipatutako Pierre Louis Maupertuisek haren ikerkuntzarako erabili zituen muino txikien artean daude Tornionjoki ibaiaren ertzetik gertu dauden Huitaperi eta Aavasaksa muinoak. Ur-azalera bestalde, %8,3koa baino ez da, 183,61 km²; dena den, hainbat aintzira eta ibai daude udalerrian zehar. Hala nola, aipatzekoak dira Torne ibarraren ikur nagusia eta ibai mugakidea den Tornionjoki eta Tengeliönjoki, eta Pelloren mugan dagoen Iso Lohijärvi, Iso Vietonen, Miekojärvi, Raanujärvi eta Törmäsjärvi aintzirak. Bertako ur-korronte indartsu, emaritsu eta harroetan dauden izokina, amuarrain marroia eta laponiako amuarraina bezalako ur gezatako arrainek arrantzale ugari erakartzen dituzte. Arrantzale hauek, ur-jauzi txiki eta ur harrotatik hurbil jarri ohi dira arrain nahasiak harrapatzen errazagoak direlako. Dena den, ur-eremuetan ikus daitezkeen animalia handiena, herrialdeko igaraba ospetsuak dira. Babestutako eremurik ez dagoen arren, Ylitornioko natura oso aberatsa da. Basoak ia muga gabe zabaltzen dira azalera guztian, izeidiak, urkidiak eta pinudiak, batez ere. Baso hauen muga bakarrak, nagusi diren eremu paduratsuak eta ibaiak dira. Oihan hauetan babesten diren hegazti ugari dago; hala nola, udaberrian, negu osoa hegoaldean pasa ostean iristen diren antzandobi handiak, antzara hankahori eta nanoak, arrano arrantzaleak, arrano beltzak, basoilarrak, belatz gorri, handi eta txikiak, bernagorri ilunak, birigarro arrunt eta txikiak, borrokalariak, elur-berdantzak, elur-hontzak, ipar belatzak, bele eta gailupak, istingor arrunt eta txikiak, kuliska gorri, pikart eta txikiak, kurlinta bekaindunak, larre buztanikarak, murgilari handi eta mottodunak, negu txirtak, negu txontak, txinbo artikoak, txio horiak, ur-zozoak, urre txirri arruntak, zapelatz galtzadunak, zerra ertainak, zingira berdantzak eta zozo paparzuriak. Izan ere, uda bitartean, 150 hegazti-espezie desberdin jasotzen ditu udalerriak, baina negurako gutxi batzuk baino ez dira gelditzen; haien artean, eper zuriak, eskinosoak, mokokerrak eta kaskabeltz handiak. Ugaztun haragijaleen artean, hartz arreak, erbinude zuri eta arruntak, ipar-katamotzak eta jatunak dira nagusi; aspaldian ehizatzen ziren arren, azkeneko hauen kopurua haziz doa babes-legeei esker. Ipar otsoak aldiz, nahiko arraroak dira, baina noizbehinka azaldu ohi dira inguruetan. Altzeak eta elur-oreinak bestalde, animalia belarjale handi ospetsuenak dira.
Finlandia Inperio barneko Dukerri Handi bihurtu zenean eta Suedia eta honen arteko Muonionjoki eta Tornionjoki ibaietako muga berriak ezarri zirenean, bakarra izandako udalerria bitan zatitu zen. Hau da, ibaiaren bi ertzetan zegoen udalerria, bitan zatitu zuten eta Ylitornio eta Övertorneå udalerriak sortu ziren. Dena den, bi herrialdeen artean dauden arrean, bi aldeak bereizten dituen ibaian mugarik ez dagoela dirudi gaur egun.
Historia
Torne ibarrera iritsi zen lehen gizarte antolatua, Izotz Aroaren ondoren, iparraldeko klima leuntzen eta glaziarrak urtzen hasi zirenean iritsi zela uste da, k.a. 6000. urte inguruan. Mendeetan eratu zen kulturari Komsa edo Gorravárri izena ematen zaio eta Ozeano Artikoko kostaldean ezarri zirenez gehienbat, Ipar Itsasoko lehen Fonsa kulturako tribuekin harreman estuak izan zituzten. Nahiz eta oraindik lurralde honen jatorrizko biztanleen, samien jatorria ezezaguna den, badirudi tribu hauen eta beranduago (Harri Aroan) Eskandinaviara ekialdetik sartu ziren herri uraldarren nahasketaren ondorioa direla. Hasiera batean, euren lurraldea Ozeano Artikotik Finlandia, Norvegia eta Suedia erdialderaino zihoan eta, gehienbat, ehizatik, fruitu-bilketatik eta arrantzatik bizi ziren; hau da, ehizakiaren atzetik ibiltzen ziren, nomadak ziren. Ylitornion aurkitu diren lehenbiziko biztanle hauen aztarnak, k.a. 4500. urtekoak dira. Hain zuzen, guztira, garai honetako berrogeita hamar objektu aurkitu dira; hauen artean, ehiza-tresnak, harribitxizko apaingarriak, margolanak eta hainbat hilobi. Erdi Aro Klasikoan suediarren eragina nabarmentzen hasi zen eta lurraldea, Suediar Erresumako antzinako Vestrobotnia probintziaren barruan egokitu zuten hegoaldeko Torne ibar guztiarekin batera. Honela, kristautasuna suediarren eskutik hedatzen hasi zen XI. menderako eta lehen finlandiarrak Torne ibarrera iristen hasi ziren; honela, finn hauek, lehen samien bizileku ziren Tornionjoki ibaiko urertz emankorrak bereganatzen hasi ziren.
Suediarren eragina bizitu egin zen XIV. mendetik aurrera eta 1531. urtean, orduan Suediar Erresumako errege zen Gustavo Vasak Torneå hiria sortzeko eta Tornionjokiren arroa merkataritza erdigune bilakatzeko lehen saiakera egin zuen. Hala ere, lurralde haietan bizi ziren birkarleek biztanleen eta merkataritzaren joan-etorrien kontrola zutenez, bai saiakera honek eta bai Joan III.ak 1585. urtean egin zuen saiakerak ere, ez zuten inolako arrakastarik izan. Nahiz eta, birkarle hauek hasiera batean suediarren aliatuak izan, ez zituzten euren pribilegioak alde batera utzi nahi eta Laponiaren eta Torne ibar osoaren garapena oztopatu zuten hein handi batean.
Birkarleek lurralde honetan zuten boterea gutxitzeko eta Suediar Erresumaren boterea indartzeko asmoz, 1606. urtean Torne ibarra bitan zatitu zuten suediarrek: Torne Beherea eta Torne Garaia (finlandieraz, Alatornio eta Ylitornio). Hau dugu, Ylitornio izenaren lehen aipamena. Azkenean, 1620. urtean, birkarleak garaituak izan ziren eta Suediar Erresumak Umeå, Piteå, Luleå eta Torneå hiriak sortu zituen; merkataritza Botniako Golkoko iparraldera eta ibarrera iritsi zen. Torneå, Suediar Erresuma osoko iparren zegoen hiria bihurtu zen eta hiri honen garapenarekin batera, Torne Garaia izeneko eskualdea osatzen zuten herriak ere aberastuz hasi ziren. Hala nola, ibarrean ekoiztutako gurin, arrantzatutako izokin eta larruak, Erresuma osoan preziatuak ziren salgaiak ziren; ordainetan, Suedia eta Itsaso Baltiko osoko produktuak iristen ziren. Garai honetan, udalerrian gelditzen ziren sami bakanak iparraldera jo edo gutxinaka, finnen kultura bereganatu zuten. Erresumak iparraldeko lurraldeak kolonizatzeagatik eskainitako onura ekonomiko eta lursailen jabetzen eskutik Karelia, Savonia eta Tavastiako biztanleak bertara iristen hasi ziren. Torne ibarreko gaur egungo kultura eratzen hasi zen. XVIII. mende erdialdean bestalde, gainbehera iritsi zen. Iparraldeko Gerra Handiaren ondorioz merkataritza gelditu egin zen eta Tornioren inguruan eratu zen ontzigintza industriak erakarrita, ylitornioar asko hirira mugitu zen. Gainbehera, 1715. urtean izan zen, Errusiar Inperioak Tornio menperatu eta suntsitu zuenean.
Zirkulu Polar paraleloa Ylitorniotik igarotzen da; honengatik, XVIII. mende erdialdean, 1736. urtean zehazki, Pierre Louis Maupertuis astronomo, matematikari eta filosofo frantsesa Lurraren tamaiaren inguruko ikerketak egiteko bertara eta Pello bizilagunera etorri zen. Ylitornioko Aavasaksa muinoaren gailurretik, Lurraren tamainaren inguruko ikerketak egiten saiatu zen. Honi esker, Aavasaksa muinotik ikusten den Torne ibarraren ikuspegia, Finlandiako Paisaia Nazional izendatu zuten. XVIII. mendearen bukaeran ere, Giuseppe Acerbi italiar esploratzailea Tornionjoki ibaiaren inguruan izan zen eta bertan, ahozko tradiziozko hainbat melodia bildu zituen.
XIX. mendearen hasieran, Finlandiaren kontrola izateko Suediar eta Errusiar Inperioen arteko guduak izan ziren Finlandia eta Europa osoan; azkenean, Finlandiar Gerran, Errusiar Inperioak herrialdea bereganatu zuen finlandiar nazionalismoaren laguntzaz. Finlandia Inperio barneko Dukerri Handi bihurtu zen eta Muonionjoki eta Tornionjoki ibaietako muga berriak ezarri ziren Suedia eta honen artean. Honela ibaiaren bi ertzetan zegoen udalerria, bitan zatitu zuten eta finlandiar edo errusiar aldean gelditu ziren herritar askok muga igaro zuten. Dena den, 1809. urteko bereizketarekin batera, Ylitorniok eta Övertorneåk, bakoitzak bere udalerri propioa sortu zuten. Muga berri honen ostean, Tornio hiriak ere bere garrantzia, nagusitasuna eta merkatalgoan lan egiten zuen biztanle-kopuru handia galdu zituen eta merkatal-hiriaren tituluari uko egin zion Kemiren mesedetan. Honekin, Tornioren itzal emankorra amaitu eta Ylitornio krisi sakonean murgildu zen. Hala ere, 1862. urtean, industrializazioarekin batera, trenbide garraioa iritsi zen eta honek, ibarreko ekonomia berriz, goranzko bidean jarri zuen.
Finlandiak 1917ko Gerra Zibilean independentzia lortu ostean, eta prozesu hau oraindik egonkortu gabe zegoenean, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egin zuen kontinente zaharrean. Herrialdeak bere independiente estatusa mantendu nahian eta SESB bere lurraldetik urruntzeko helburuarekin, Alemania naziarekin bat egin zuen. Norvegiatik iritsitako tropa alemaniarrak herrixketan egokitu ziren eta Ozeano Artikoaren defentsa antolatzeari ekin zioten. Gerra hurbil zegoenez, Finlandiar Gobernu hasiberriak, herritarrak Suediara ebakuatzeko agindua eman zuen. Hainbat guden ondoren (Neguko Gerra, Jarraipenaren Gerra), Finlandiak SESBekin bake-akordio bat sinatu zuen, eta horrek, alemaniarrak Finlandiar lurretatik botatzea eskatzen zuen. Finlandiak orduan, naziak jazartzeari ekin zion. Hauek, bizilagun den Norvegiara, euren herrialde satelitera alde egitea pentsatu zuten, baina ihes egin baino lehen, hauen atzeraldia eragozteko, finlandiarrak, Ylitornio eta gainontzeko mugako herrietan kokatu ziren. Laponiako Gerra hasi zen. Tornion gerrako gudu garrantzitsuenetako bat bizi izan zen, Tornioko gudua hain zuzen.; gudua 1944ko urriaren 1ean hasi zen eta astebete iraun zuen. Leku estratetiko portudun bat zenez, finlandiarrek Tornion defentsa zorrotz bat atondu zuten eta alemaniarrak hiritik igarotzerakoan gerrak eztanda egin zuen. Indar eta efektibo gutxiago izan arren, finlandiarrek etsai guztiak hil zituzten eta gizon askoren erretirada eragoztea lortu zuten. Honela, Ylitornio eta Torne ibar hegoaldeko gainontzeko udalerriek, Lappiko gainontzeko udalerriek lortutako amaiera beldurgarria eta etsia jasotzeaz libratu ziren.
Bigarren Mundu Gerra osteko urteetan, Finlandiak ekonomikoki izugarrizko hazkuntza izan zuen eta gizarte eta politika egonkortasuna lortu zuen. Gerra osteko herrialde pobre bat izateari utzi, Gerra Hotzean neutral aldarrikatu, NBEk ezarritako isuna ordaindu eta 40 urtetan, teknologikoki munduko estatu garatu eta jakintsuena bihurtu zen, merkatuko izugarrizko botere ekonomikoarekin eta bizi maila altuarekin. Hasiera batean, industriak Tornio eta ondoko herrietan sustraiak errotu zituenez, hazkunde guzti hau ona izan zen Ylitorniorentzat; udalerriak 10.000 biztanleko muga igaro zuen. Dena den, Lappiko ekonomiaren zentralizazioaren eta Kemi-Tornio Ardatzaren nagusitasunaren ondorioz, udalerria gaur egun dirauen krisi garai luze batean sartu zen. Gaur egun gero eta egitura garatuagoak iristen diren arren, udalerriak Tornio eta ondoko hirien eraginpean jarraitzen du oraindik. Övertorneå, Pajala eta Pellorekin batera sortutako turismo eskaintzak behintzat, langabeziaren ehunekoa jaitsi dute. Urtez urte biztanleria azkarren galtzen duan Lappiko udalerritako bat da.
Azpiegiturak
Finlandiako Gobernuarena den VR-Yhtymä garraio-konpainiaren trenak udalerriraino iristen dira Kolariko trenbideari esker. Trenbide honek Torniotik iparrerako bidea egiten du eta udalerrian dauden geltokiak, bidaiarientzako hirugarren eta laugarren geltokia dira. Trenbidea Ylitorniora 1927an iritsi zen lehenbizikoz, eta ordutik, trenbide honen bidez, beste linea batzuk hartu eta Finlandia guztitik bidaiatzeko aukera dago. Guztira, udalerrian bi tren-geltoki daude: Kainuunkylän dagoen Ylitornioko geltokia, eta Aavasaksako geltokia.
Lappiko gainontzeko udalerrietan zehar edo herrien artean bidaiatzeko bestalde, autoa edo autobusa hartu beharra dago. Udalerritik igarotzen den autobidea Valtatie 21a da; autobide hau Tornion hasi eta Enontekiöko Kilpisjärvi herriraino doa, Finlandia ipar-mendebaldeko muturreraino. Pekanpää, Kainuunkylä, Armassaari, Nuotioranta, Ylitornio, Alkkula, Kuivakangas eta Kaulinranta herriak eta Aavasaksa zeharkatzen ditu autobideak; Botniako Golkotik iparreraino, guztira, autobideak 459 km-ko luzera dauka. Gainera, Ylitornio Rovaniemi eta Pellorekin lotzen dituen beste errepide bat ere badago, Kantatie 83 errepidea. Honek, guztira, 77 km dauzka, eta Rovaniemiko hirigunetik Valtatie 21 autobidearekin bat egiten duen eta Pello herritik pare bat km-tara dagoen Keskustaajama izeneko guneraino doa. Suediara igarotzeko errepidezko muga bakarra dago, Aavasaksatik zubia igaro eta Övertorneåraino doana.
Mugakide dituen udalerritako aireportuak, Kemi-Tornio, Pajala eta Rovaniemi aireportuak, Ylitornioko sarrera eta irteteko ateak dira. Kemiko portua ere, Tornionjoki inguruko ekonomia suspertzeko balio izan duen azpiegitura garrantzitsua da.
Banaketa
Errusiar Inperioaren garaian sortu zen udalerria, 1809. urtean; izan ere, Finlandiako Dukerri Handiak emandako erraztasunez baliatuta eta Tornionjoki ibaiaren muga berria ezarri ostean, Övertorneåtik bereizi eta udalerri propioa sortu zuten herritarrek. Udalerriak Torne ibarreko lurralde honen eta herrigunearen izena jaso zuen, Ylitornio edo Torne Garaia.
2.212,64 km²-ko azalera duen udalerri honetan, biztanleria, hainbat herrixketan banatua dago. Herrixka gehienak erdialdean eta Tornionjoki ibaiaren ertzean daude eta jendetsuena, zazpi auzoek osatzen duten Ylitornio elizatea da.
Hauek dira garrantzitsuenak:
Ylitornion kirkonkylä edo Ylitornio elizatea osatzen duten auzoak ondorengoak dira:
Hiri senidetuak
Dokumentu edota akordio ofizialik ez dagoen arren, 1809. urtera arte udalerri bera izandako Ylitorniok eta Övertorneåk harreman estu-estua dute. Dena den, Torne ibarreko udalerri guztiek erlazio adeitsua dute eta egitasmo eta ekitaldi ugari antolatu ohi dituzte batera. Taebla 1990. urtean.
Udala
Ylitornioko eta Finlandiako gainontzeko udalerrietako udalbatzak eratzeko, lau urtero udal hauteskundeak antolatzen dira herrialdean. Gaur egun dagoen udalbatza 2012ko urriaren 28an ospatu ziren udal hauteskundeetan eratu zen.
Udalbatza 27 ordezkarik osatzen dute eta, Lappiko udalbatza gehienen antzera, egungo talde politiko nagusia Zentroko Alderdia da. Nahiz eta aurreko hauteskundeetan baino emaitza kaskarragoak izan, alderdiak hamabost eserleku, botoen %51,3, eta gehiengo osoa lortu zuen. Bigarren alderdia Ezker Elkartasuna izan zen. Alderdi sozialistak zazpi batzarkideak mantendu zituen eta, guztira, botoa eman zuten herritarren %26,4ren babesa jaso zuen. Hurrengo taldea udalbatzan indartsu sartu zen Benetako Finlandiarrak alderdia izan zen; hala, alderdiak lehenbiziko hiru ordezkariak eta botoen %13,1 eskuratu zituen. Azkenik, bana eserleku lortu zituzten Alderdi Sozial-Demokrata eta Koalizio Nazionala alderdiak, hurrenez hurren, botoen %5 eta %4,2 lortu zutenak. Dena den, hauteskundeen irakurketa desberdina izan zen, sozial-demokratek batzarkide bat galdu baitzuen eta alderdi liberalak, aldiz, mantentzea lortu baitzuen, Benetako Finlandiarrak taldearen sarrera sendoa izan bazen ere. Ylitornioarren %71,2k hartu zuen parte udal hauteskundeetan.