cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Villars-Saint-Georges
Etxebizitza
2007an 104 etxebizitza zeuden, 92 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 100 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 92 etxebizitza nagusietatik 81 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 76 etxek bost zituzten. 88 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 33 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 52 etxetan bat baino gehiago zituzten.
2522 Triglav
2522 Triglav asteroide baten izena da. abuztuaren 6an aurkitu zuen Z. Vávrová-ek Kleť Behatokitik.
Villars-Saint-Georges
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
2522 Triglav
Orbitaren ezaugarriak
2522 Triglav asteroidearen orbitak batezbeste 3,017 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,847 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,187 distantziara. Eszentrikotasuna 0,056 da, eta makurdura orbitala 8,76ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.3 da.
Villars-Saint-Georges
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 175 ziren, horien artean 133 aktiboak ziren eta 42 inaktiboak ziren. 133 pertsona aktiboetatik 129 lanean zeuden (70 gizon eta 59 emakume) eta 4 langabezian zeuden (3 gizon eta 1 emakume). 42 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Duncombe (Iowa)
Duncombe Iowako hiri bat da. Webster konderrian kokatua dago. 2010ean 410 biztanle zituen, 5.1 kilometro koadrotan banatuta.
Garezurreko deformazio artifizial
Garezurreko deformazio artifiziala edo Garezurraren aldaketa kulturala nahitaz egindako, era artifizalez eragindako giza-gorputzaren aldaketa da. Horretarako indarraren bitartez haurren buruak moldatzeko teknikak desberdinak erabili izan dira. Haurtzaroan egiten zen edo egiten da zeren eta, urte horietan, buruaren hezurrak oraindik bildu ez direnez, malguagoak baitira. Normalean, jaio ondoren lehenengo hilabetean burua zatar batzuekin bildu zitzaien, sei hilabete arte. Mundu osoko kultura ugarietan egin da praktika hau. Ezagutzen diren kasu zaharrenak orain 45.000 urtekoak dira. Euskal Herritik gertu ere bai, esaterako Tolosa Okzitanian, XX. mendearen hasieran. Gaur egun oraindik Vanuatun eta Kongoko Errepublikan egiten da.
Praktika honen zergatiak
Zergatia ez dago garbi eta, ziur aski, herrialdez herrialde, arrazoi desberdinak egon daitezke. Hipotesi zabalenaren arabera, taldeko identitatea lortzeko edo estatusa markatzeko erabiltzen zen. Maien zibilizazioan, adibidez, horrela omen zen. Deformazioaren bitartez ere estetikoki erakargarriak ziren ezaugarriak lor nahi zituzten. Herrialde batzutan, esaterako Malakula uhartean, garezur luzeko pertsonak inteligenteagoak eta espirituetatik gertuago dauden pertsonak direla pentsatzen da.
Banadio
Elementu hau Andrés Manuel del Río zientzialari eta naturalistak 1801. urtean aurkitu zuen baina 1805. urtean zientzialari frantses batzuek kromo aren forma ez-purua zela esanda aurkikuntza baztertua izan zen. Beranduago, 1830. urtean Nils Gabriel Sefstrom-ek gaur egun duen izena jarri zion zituen kolore biziengatik eta azkenean, 1867an Sir Henry Enfield Roscoe ingelesak elementu honen forma purua lortu zuen.
Arthroleptis loveridgei
Arthroleptis loveridgei Arthroleptis generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Banadio
Banadioaren sorrera naturala da eta horregatik lurraren azal guztian zehar banatuta dago (gutxi gora-behera 100 mg/kg lurretan). Formaren arabera metal txuria edo grisa izan daiteke, baita hauts txuri distiratsua ere. Egoera puruan biguna eta harikorra da.
Ezaugarri nagusiak
Banadioa trantsizio-metal bigun eta harikorra da, kolore gris zilarkarekoa. Alkalien, azido sulfurikoaren eta azido klorhidrikoaren bidezko korrosioa ondo jasaten du. Erraz oxidatzen da 660 °C-etan. Egiturazko sendotasun ona eta neutroi-harrapaketako sekzio baxua daukanez, aplikazio nuklearretan erabiltzen da.
Banadioaren oxidazio-egoera arruntenak +2, +3, +4 eta +5 dira. Arraroagoa da +1 oxidazio-egoera behatzea.
Erabilera nutritiboa
Banadioa bereziki banadato ioi  (VO4-3) moduan existitzen da eta fosforo anioiarekiko isoestrukturala eta isoelektronikoa da, horregatik entzima ugarik fosforotzat hartuz banadato ioia prozesu metabolikoetan sartu dezakete fosfato anioien garraio sistema erabiliz (Guil, 2010). Aipatutako prozesu bat hurrengoa da: ATP-sintasak ADP molekulari banadioa gehitzen dio ADP-V osatuz (Goodno, 1979).
Banadioa gorputzean garraiatzeko, plasmaren bidezko burdinaren garraioa erabiltzen da transferrina-banadikoa edo ferritina-banadikoa konplexuaren bidez.
Gorputzeko produktu metabolikoak, nitrogeno a eta sufrea daramatenak bereziki, E. Coli, Enterococcus spp eta Proteus Spp. bezalako bakterioek sortutako entzimek degradatzen dituzte usain desatseginak sortzen. Adibidez Proteus Spp-k ureasa sortzen du non gernuko urea amoniako bihurtzen duen eta honek usain desatsegina du. Banadioa (V) banadio-haloperoxidasen talde prostetikoa izanez, entzima hauek proposatu dira sufre, nitrogeno eta kate laburreko gantz-azidodun konposatu lurrunkorrak murrizteko eta eliminatzeko (Hansen, 2000).
Mikronutriente esentzial bezala kontsideratuta dago.
Beraz, nahiz eta banadioak efektu positiboak izan ditzakeen giza osasunean, ikerketa gehiago egin behar dira.
Iturriak
Mineral hau kantitate txikietan agertzen da honako elikagaietan: piperbeltza, arrautzak, olio begetalak, zerealak, behi-haragia, arraina, hegaztiak, itsaskiak, zizak eta perrexila. Elikagai horietan agertzeaz aparte, onddo eta itsaskietan ere agertzen da Uretan banadioa dago baina oso kontzentrazio txikitan, 0.001 mg/L.
Namangan
Namangan (errusieraz Наманган) Uzbekistango ipar-ekialdean dagoen hiria eta herrialdeko hirugarren handiena da, izen bereko probintzian kokatua. 2011ko datuen arabera, 449.200 biztanle ditu eta ehungintza, janari-industria, mekanika eta kimika dira Namanganeko ekonomia-jarduera nagusiak.
Banadio
Iturriak
Tunikadunak ere banadio iturri dira. Tunikadunek itsasoko uran dagoen banadioa bahitzen dute H2VO-4 moduan eta banadozitoetan (tunikadunen odol-zelulak) metatzen dute banadio (III) moduan.
Zenbait gehigarri dietetikoetan edo multibitaminikoetan ere banadioa aurki daiteke, eta gehigarri batzuen kontsumoak elikagai eta uretatik lortuko litzatekeen ingesta baino eduki handiagoan irenstea eragin dezakete.
Hondar-olio (industrian erabilitako olioen hondarrak) kontsumo altua duten zonaldetan banadioarekiko esposizioa normala baino handiagoa da (inhalazio bitartez) elikagai-uztagainean partikula metaketa dela eta.
Erretzaileek edo erretzaile inguruan bizi den jendea aipatutako elementuarekiko esposizio maila altua izan dezake, zigarreta baten keak 0,0004 mg banadio askatzen baitu.
Gomendioak
Nahiz eta ez den probatu dietako banadioak efektu negatiborik duen gizakietan, ez dago arrazoirik hau elikagaiei gehitzeko, eta banadioko suplementuak prekauzioz erabili behar dira. Helduentzako gomendioak laborategiko animalietan behatu diren efektu negatiboetan oinarrituz ezarri dira.
Banadioaren irensketa 6'5 µg 11 µg tartean egon behar da ume eta gazteetan, eta heldu eta pertsona nagusietan 6 µg 18 µg tartean.
Gehiegizko eguneroko irensketa maila helduetan 26 µg/kg mugan dago, hortik gora, hau da, 68'5 kg-ko pertsona batean 1'8 mg-tan egongo litzateke muga. Ezin izan da gehiegizko mailarik zehaztu talde berezientzako (haurdunak, gazteak, umeak...), beraz, banadio iturria soilik elikagaiak izan beharko lirateke.
Gabeziak
Honen gabeziak eragin negatiboak izango ditu organismoan. Alde batetik, xurgapenean eta karbohidrato zein lipidoen degradazioan asaldurak eragin ditzake. Bestalde, hezurraren degradazioa, ama-esnea ren ekoizpenaren murriztea, abortu espontaneoak eta arazo psikologikoak ere eragin ditzake.
Gehiegikeria
Ikerketa baten ondorioz behatu izan da, diabetesa tratatzeko banadioa zuen sendagai experimental bat hartu zuten pertsonek beherako arina eta urdail-karranpak pairatu zituztela.
Obesitate eta diabetesarekin erlazioa
Banadioa obesitate eta diabetesarekin erlazionatu da, izan ere, zenbait ikerketek banadioak duen konposatu batek, bis-(maltolato)oxovanadio(IV) (BMOV) [VO(maltol)2], gosea eta pisu korporala murrizten duela ondorioztatu dute, hipotalamoko neuropeptidoen espresioaren murrizketa eragiten duelako asetasun sentsazioa emanez. Honen ondorioz, obesitatearen kontrako sendagaietan erabiltzea planteatu egin da. Hala ere, elementu honen gaindosiak selenioa ren xurgapen maila jaisten duela behatu egin da. Elementu honen faltak zahartze goiztiarra, elastizitate falta, arazo kardiobaskularrak eta infekzioak pairatzeko errezatusuna eragin ditzake.
Murtin-et-Bogny
Murtin-et-Bogny Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 66 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 78 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 66 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 9 etxek hitu gela zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 55 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 103 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 74 lanean zeuden (41 gizon eta 33 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Murtin-et-Bogny udalerrian 69 unitate fiskal zeuden, 180 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.535 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ostalaritza eta jatetxe enpresa batena zen.
2000. urtean Murtin-et-Bogny udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 375 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 7202
NGC 7202 galaxia bat da, Piscis Austrinus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Rossville (Maryland)
Rossville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Baltimore konderrian kokatuta dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Pyrrhulina rachoviana
Pyrrhulina rachoviana Pyrrhulina generoko animalia da. Arrainen barruko Lebiasinidae familian sailkatzen da.
Aurela Gaçe
Aurela Gaçe (Vlorë, Albania, 1974ko urriaren 16a) albaniar abeslaria da. 2011ko Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartu zuen Albaniaren izenean eta Feel the Passion kanta abestu zuen.
Krimeako bandera
Krimeako bandera (Ukraineraz Прапор АР Крим) Krimeako Errepublika Autonomo eta Krimeako Errepublikako bandera ofiziala da. 1992tik erabiltzen da baina 1999ko apirilaren 21etik ofiziala da. Bandera horizontala da urdin-txuri-gorri koloreekin. Koloreen bandek 1/6 okupatzen dute bakoitzak eta erdian zuriak 2/3 okupatzen ditu.
Dundee (Iowa)
Dundee Iowako hiri bat da. Delaware konderrian kokatua dago. 2010ean 174 biztanle zituen, 0.94 kilometro koadrotan banatuta.
Seine-Port
Seine-Port Frantziako udalerria da, Sena eta Marne departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2007an 1.927 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Seine-Port udalerrian erroldatutako biztanleak 1.927 ziren. Familiak 671 ziren, horien artean 118 pertsona bakarrekoak ziren (61 bakarrik bizi ziren gizonak eta 57 bakarrik bizi ziren emakumeak), 217 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 266 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 70 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 812 etxebizitza zeuden, 681 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 78 bigarren erresidentzia ziren eta 53 hutsik zeuden. 688 etxeak ziren eta 119 apartamentuak ziren. 681 etxebizitza nagusietatik 572 bere jabearen bizilekua ziren, 90 alokairuan okupaturik zeuden eta 19 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 45 etxek bi zituzten, 91 etxek hiru zituzten, 135 etxek lau zituzten eta 404 etxek bost zituzten. 567 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 242 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 406 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.310 ziren, horien artean 998 aktiboak ziren eta 312 inaktiboak ziren. 998 pertsona aktiboetatik 933 lanean zeuden (505 gizon eta 428 emakume) eta 65 langabezian zeuden (32 gizon eta 33 emakume). 312 pertsona inaktiboetatik 88 erretiraturik zeuden, 140 ikasten zeuden eta 84 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Seine-Port udalerrian 690 unitate fiskal zeuden, 1.846,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 29.999 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 95 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 6 finantziazio enpresak ziren, 12 higiezinen enpresak ziren, 19 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Cuon alpinus
Kuoia (Cuon alpinus) edo asiar txakur basatia ere deitua, Cuon generoko eta Canidae familiako ugaztun haragijale bat da.
Seine-Port
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vendée Globe
Vendée Globe munduari bira ematen duen bakarkako itsasontzi-estropada da.
Ezaugarriak
VELUX 5 Oceans Race estropadak ez bezala, ez du etenaldirik. Estropada Philippe Jeantotek 1989an sortu zen eta 1992tik aurrera lau urtero egin da. International Monohull Open Classes Association erakundeko Open 60 klaseko itsasontzirako irekia da (2004 baino lehen, baita Open 50 ere). Hasiera eta bukaera Vendeeko Les Sables-d'Olonne portuan ditu. Lehiakideek ezin dute kanpoko laguntzarik jaso, ezta eguraldiaren iragarpena ere.
2008-2009
Hona hemen parte hartzaileak:
Maskara dantza operan (Manet)
Maskara dantza operan (Bal masqué à l'opéra) 1873ko udaberrian Édouard Manetek margotutako olio-pintura da. Egun Washingtongo Arte Galeria Nazionaleann erakusten da. Erabilitako teknika olio mihise gainean da.
Historia
Artistak prestaketa-zirriborro ugari egin zituen bertan, eta gero bere estudioan sortu zuen obra, rue d'Amsterdamen, aldatu berria zen lekuan. Mihisea Maneten lanen bildumagilea zen Jean-Baptiste Faure opera kantari ospetsuarena izan zen. Horace Havemeyerren alargunak eman zion Galeria Nazionalari 1982an. Naturalistegia zelakoan, margolan hau 1874ko Saloiko erakusketarako baztertua izan zen.
Opera-antzokia, zeinaren ataria mihisean irudikatuta dagoena, 12 rue Le Peletierren zegoen, Parisko 9. barrutian. Manetek koadro hau margotu zuen urtean eraikina erabat kizkali zen eta, ondorioz, eraitsi zuten. Urteko ekitaldia Opéra Garnier berrian egitera pasa zen.
Deskribapena
Margolanak koloreen arteko kontrasteekin jolasten du, gizon xisteradun batzuen eta beltzez erabat jantzitako antifazdun emakume batzuen eta "maskarak", arropa koloretsuekin modu bitxian jantzita dauden pertsonak. Pintzelkada arina da, xehetasunei garrantzirik eman gabe, nahiz eta asko izan, hala nola lore-sorta, abanikoak edo emakumezkoen janzkeretako parpailak; dantzarako sarrera bat ere erabiltzen du beheko solairuan, eskuinean, bere sinadura marrazteko. Alboetako ertzetako irudi batzuk moztuta daude, enkoadraketatik aterata, eta goiko barandan bertaratutakoen hankak baino ez dira agertzen, tradizioarekiko beste haustura bat izanik.
Obesitate
Obesitatea giza gorputzean gantz gehiegi metatzearen gaixotasuna da. Gehiegizko gantz hori adipozitoetan metatzen da triglizerido moduan, bi mekanismoren bidez: adipozitoen hipertrofia (adipozitoak tamainaz handitzen dira energia-soberakinak metatzeko) eta adipozitoen hiperplasia (adipozito-kopurua da handitzen dena). Oro har, adipozitoek hipertrofiarako duten gaitasuna helduaroan garatzen den obesitatearekin erlazionatzen da, eta hiperplasia, haurtzaro eta gaztaroko obesitatearen mekanismo eragiletzat jo da. Obesitateari euskaraz gizeneri izena ere eman izan zaio.
Gainpisuaren muturreko egoera da, eta Osasunerako Mundu Erakundearen arabera gorputz-masaren indizea 30etik gorakoa denean jotzen da pertsonak obesitatea pairatzen duela.
Gantza pilatzen denez, gorputz osoan bolumena handiagotu egiten da; zangoak eta besoak potolotu, sabela handiagotu eta aldakak zabaldu. Aurpegia biribildu egiten da, larruazalak itxura berezia hartzen du (distiratsua, teinkatua) eta kokotsaren azpian gantza pilatzen da (lepo lodia).
Gizentasuna gehiegizko pisuagatik definitzen da gehienetan, eta pisua sexua, adina eta gizakiaren neurriaren araberako arauen eredura zehazten da. Pertsona bat gizentasunak jota dagoela esaten da neurtutako pisua normaltzat hartzen dena baino % 20 gehiago denean. Jatorri hormonala duten gizentasunak (tiroide hormonak edo giltzurrun gainekoak) ohiz kanpokoak dira. Gorpuzkerazko gizentasunak, arruntenak, jatorri askotakoak izan daitezke: genetikoak, eta elikaduraren, faktore psikologikoen eta ingurumenari dagozkienen ondoriozkoak dira nagusiak.
Riardo
Riardo Italiako udalerri bat da. Casertako probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Obesitate
Gizentasuna energia desoreka baten ondoriotzat hartzen da, zeinetan parte hartzen duten elikaduraren gorabeherak eta metabolismoari dagozkionak. Aipagarria da pima indiarren kasua: Estatu Batuetan bizi diren leinu horretako kideak gizenak dira, aldiz, Mexikon gelditu direnak, gorpuzkera normalekoak dira. Gizentasuna familiako arazoa da (gazte gizenen % 50ek aita edo ama gizenak ditu). Elikadura ez da gehiegizkoa izaten beti gizenengan, aldiz, elikadura gabeziak antzematen dira askotan, esate baterako, zuntzetan aberatsak diren elikagai gutxi hartzea, gantz edo azukre gehiegitasuna. Energia gutxi gastatzeak ere larriagotu egiten du kaloria gehiegi hartu eta kaloria gutxiegi gastatzearen arteko desoreka. Gizentasuna, gehienetan, haurtzarotik bertatik adierazten da; eskola garaian diren haurren % 10 inguruk gehiegizko pisua du. Zenbait gizentasun mota beranduago sortzen dira, eta egoera psikiko bereziek eragindako elikadura arazoen (bulimia) ondorio izaten dira.
Riardo
Mugakideak
Riardok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Obesitate
Haurren obesitatea eta gehiegizko pisua
Haurren obesitatea XXI. mendeko osasun-erronkarik handienetako bat da. Adin pediatrikoan, obesitatea da jada gaixotasun kroniko ez transmitigarri eta nahasmendu nutrizional eta metaboliko ohikoena. Mundu osoko arazoa da eta pixkanaka herrialde askotan du eragina, azken urteotan nabarmen egin baitu gora obesitatea nahiz gehiegizko pisua duten neska-mutilen prebalentziak. Nazioartean gobernu eta erakunde guztiak daude kezkatuta arazo honekin, eta horrek ekarri du haurrek eta nerabeek, batez ere elikadura osasungarriaren eta jarduera fisikoaren bidez, bizi-ohitura osasungarriak hartzea lortzeko prebentzio planak eta estrategiak gauzatzea. Alde horretatik, azpimarratzekoa da Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) egindako lana, arazoaren garrantzia agerian jartzeko kopuruak eta txostenak argitaratu baititu prebentziorako gomendio zehatzez lagunduta.
Bizitzako lehenengo urteetan gehiegizko pisua izateak zerikusi estua du helduaroan obesitatea izateko probabilitatearekin. Era berean, gehiegizko pisua duten neska-mutilek adin goiztiarretan gaixotasun kronikoak izateko arrisku handiagoa dute, esate baterako, diabetesa edo gaixotasun kardiobaskularrak, eta horiek, aldi berean, heriotza goiztiarrerako eta desgaitasunerako probabilitatea areagotzearekin erlazionatuta daude. Gainera, obesitateak ondorio psikologikoak ere eragin ditzake adin horietan, hala nola, alterazioak garapen emozionalean, eta horietatik autoestimu-arazoak edo elikadura nahasmenduak eta ikasteko erritmoaren alterazioak sor daitezke. Eta eragina izan dezake pertsona arteko esparruan ere, euren gisakoekiko harremanetan arazoak sortuz.
Obesitatearen arrazoi nagusia energia-desoreka jarraitua da, guztira irentsitako energiak guztira egindako energia-gastua gainditzen duenean sortutako desoreka, alegia. Azken hamarkadotan orokorrean gora egin du desoreka horrek, batez ere gantz eta azukre kopuru handiak dituzten elikagaien kontsumoaren eta jarduera fisiko gutxiago egitearen ondorioz, eta hori, aldi berean, gero eta sedentarioagoa den bizimoduaren, garraio-moduen aldaketaren eta areagotzen ari den urbanizazioaren ondorio da. Berez, hainbat azterlanek mundu osoan erlazionatzen dituzte obesitatearen gorakada eta azken hamarkadotako aldaketa sozialak eta ekonomikoak, eta globalizazioa obesitatearen epidemiaren eta sedentarismoa areagotzearen faktore erabakigarria dela diote.
Epidemiologia
Arazo larria da mundu osoan, nolabait XXI. mendeko izurriteetako bat da. Ameriketako Estatu Batuak herrialde kaltetuenen artean dago, eta Europar Batasunean 15 milioi pertsona inguruk dute loditasuna, osasun publikoko gastuen gutxi gorabehera % 7 eskatzen duena.
Espainiako haur eta gazteengan (2-24 urte), enKid deritzon ikerketaren arabera, obesitatearen prebalentzia % 13,9 da eta gainpisuarena % 12,4. Beraz, gainpisuak eta obesitateak batera gutxi gorabehera taldearen laurdenari (% 26,3) eragiten diote. Obesitatearen prebalentzia mutilengan (% 15,6) neskengan (% 12) baino handiagoa da. Mutilen artean balio altuenak 6 eta 13 urte bitartean aurkitu dira eta nesken artean berriz, 6 eta 9 urte artean.
Datu horiek nahiko kezkagarriak dira. EnKid ikerketan oinarrituta obesitatearen prebalentzia eskola-adinean zaindu behar da, batez ere nerabezaroa agertu aurreko urteetan. Adin-talde horretan datozen arrisku-faktoreak deskribatu dira: opilgintza industrialeko produktuen eta gantzetan aberatsak diren beste elikagai batzuen kontsumo handia, fruta eta barazkien kontsumo murriztua eta egoneko bizimodua (telebista aurrean eguneko 3 ordu baino gehiago ematen dute).
Helduaroan, 25 eta 64 urte bitartean, DORICA (Dislipemia, Obesidad y Riesgo Cardiovascular) ikerketaren arabera, obesitatearen prebalentzia Espainian % 15,5 da, balioak emakumeengan (% 17,5) gizonengan (% 13,2) baino altuagoak izanik.
Oro har, Espainiako populazio helduan egin diren ikerketen arabera, emakumetaldean obesitatearen prebalentzia kezkagarriagoa da eta handituz doa adinak gora egiten duen heinean, heziketa-maila baxuena duten emakumeen kasuan batez ere. Obesitatearen prebalentzia altuekin erlazionatutako faktoreei dagokienez, alde batetik bizimoduarekin erlazionatutakoak daude, hala nola, egoneko bizimodua, fruta eta barazkien kontsumo urria eta gantzen edo alkoholaren kontsumoari lotutako energiahartzearen emendioa. Bestetik, kultura-maila eta maila sozioekonomiko baxuak dira aipagarriak. Hezkuntza-maila baxuagoko taldeetan obesitatearen prebalentzia altuagoa da; are gehiago, azken urteetako prebalentziaren igoera talde horretan ere handiagoa izan da.
65 urtetik gorakoen kasuan obesitatearen prebalentzia % 35 da, % 30,9 gizonezkoengan eta % 39,8 emakumeengan. Prebalentzia hori handiagoa da instituzionalizatu gabeko taldeetan (% 36) instituzionalizatutako edadetuetan (% 21) baino.
Amaitzeko, helduen obesitatearen prebalentziaren arabera, Espainia tarteko puntuan kokatzen dela aipatu beharra dago: obesitate proportzio baxuenak dituzten Ipar Europako Herrialdeak, Frantzia eta Australia eta prebalentzia altuenak dituzten Ekialdeko Europako Herrialde eta Ameriketako Estatu Batuen artean.
Gorputz-masaren indizea (GMI)
Gizaki baten loditasunaren zenbatekoa neurtzeko, gorputz-masaren indizea (GMI) erabilienetakoa da: Bada, indize horrek emandako zifraren arabera, honela sailkatzen da: Beraz, gorputz-masaren indizea 30etik gorakoa denean jotzen da obesitatea duela gizabanako horrek. Helduen kasuan, ez da aldatzen sexuaren edota adinaren arabera, baina haurren kasuan, garrantzitsua da adina kontuan izatea.
Gerri-aldaka indizea (G/A)
Azken urteetan ikusi da gantz-masaren (GM) jarduera metabolikoa ezberdina dela gorputz kokapen bakoitzean eta GMren metaketaren gorputz-distribuzioak zeregin garrantzitsua duela zenbait patologiaren arrisku mailan. Beraz, obesitatea hainbat motatan sailkatzen da GMren metaketaren lekuaren arabera:
Pikesville (Maryland)
Pikesville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Baltimore konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Obesitate
Gerri-aldaka indizea (G/A)
Sailkapena gerriaren eta aldakaren perimetroen arteko zatiketa kalkulatuz lortzen da eta gerri-aldaka indize deritzo (G/A):
Espainiako populazioarentzat, obesitatea zentraltzat jotzen da gizonezkoengan G/A indizea 1 baino handiagoa bada, eta, emakumezkoengan, 0,9 baino handiagoa bada. Beste nazio batzuetan, berriz, emakumeen indizeak 0,85ko balioa gainditzen duenean, zentraltzat hartzen da. Indize horrekin ezin da jakin errai ingurukoa edo larruazalpekoa den. Errai ingurukoa den jakiteko, TAC edo RMN teknikak erabili beharko dira.
Gorputz gantz-masa (GM)
Obesitatea ere gorputz-gantz masaren (GM) arabera sailka daiteke. Gantz ehun kopurua neurtzea zaila da, eta ikerketa baliabide konplexuak behar dira horretarako: hidrodentsitometria, erresonantzia magnetiko nuklearra, bioinpedantzia, larruazalpeko tolesturak neurtzea eta abar. Gantz-masaren ehunekoaren arabera, honako sailkapen hau dugu:
Eragileak
Gaixotasun honen eragileen artean, ondorengo hauek daude:
Dieta hiperkalorikoa
Egungo gizartean, gantz eta azukre askoko elikagaiak hartzen dira, elikagai prozesatuek nabarmen gora egin baitute eta elikagai freskoen (batez ere fruta eta barazkiak) kontsumoa murriztu egin baita.
Bizimodu sedentarioa
Gantza energia-balantze positiboaren ondorioz pilatzen da; hau da, hartutako kaloriak gastatzen ditugunak baino gehiago direnean. Azken urteetan, jarduera fisikoa gutxitu egin da honako hauek eraginda: egungo hiri-ereduek, lanaldi sedentarioek, garraio-moduek, aisialdia disfrutatzeko erek (teknologia berriak erabilita, esaterako) eta abarrek.
Genetika
Genomika nutrizionalaren arabera, gu gure geneen eta ingurunearen arteko interakzioaren ondorioa gara. Izan ere, dieta bera jarraitzen duten bi pertsonek gantz kantitate desberdina metatu dezakete bere genetikaren arabera. Hala eta guztiz ere, ezin diogu errua soilik genetikari leporatu. FTO geneak lotura handia erakutsi du obesitatearekin, gantzaren metaketaren arduradunetako bat da eta.
Gaixotasunak
Erretzeari uztean, 3 eta 10 kilo artean irabaz daiteke. Izan ere, nikotinak gose sentsazioa gutxitzen du eta adrenalina jariatzen du. Hortaz, erretzaileek gutxiago jaten dute. Horretaz gain, tabakoa uztean antsietate egoera sortzen denez, askok eta askok tabakoa janariarengatik ordezkatzen dute.
Faktore soziodemografiko kulturalak
Adinak, sexuak eta maila sozioekonomikoak garrantzi handia dute pisu desorekaren agerpenean. Hasteko, adina aurrera doan heinean, modu naturalean gorputzaren pisua ere handitzen doala aztertu da 50-60 urtera arte herrialde garatuetan, eta 40 urtera arte garapen bidean dauden herrialdeetan. Bestalde, sexuaren arabera, emakumezkoek gizonezkoek baino obesitate tasa altuagoa dutela frogatu da. Azkenik, faktore sozioekonomikoen inguruan, herrialde garatuetan, maila sozioekonomiko baxuko biztanleek obesitate maila altuenak dituzte eta garapen bidean dauden herrialdeetan alderantziz gertatzen da, hau da, maila sozioekonomiko altuko biztanleek dituzte obesitate maila altuenak.
Osasunarengan eragina eta gaixotasun eratorriak
Gorputz masa indizea altua izatea arrisku faktore garrantzitsua da hainbat gaixotasunen agerraldian. Indize hau handitzen doan heinean, gaixotasunak agertzeko probabilitatea ere handitzen doa.
Obesitatea hilkortasun-tasa gehitzearekin lotzen da. Pertsona obesoek, osasunerako ondorio kaltegarriak izan ditzakete, hala nola hipertentsioa, diabetesa, osteoartritisa, loaren apnearen sindromea, kardiopatia iskemikoa, isuriak, behazun-xixkuko gaitzak eta minbizi mota zenbait (endometriokoa, bularrekoa, prostatakoa, giltzurrunekoa, hestekoa, gibelekoa edota obulutegikoa). Bestalde, barizeak eta herniak arazo gehiago planteatzen dituzte obesoengan, pisu normala duten pertsonengan baino. Pertsona obesoek, liseriketako molestak izan ohi dituzte: urdaileko nekea edo astuntasuna, haizeak, idorreria eta gibeleko kolikoak. Emakumezkoengan, obesitateak hilekoen alterazioak ekar ditzake askotan eta antzutasuna ere bai.
Gizentasunak heriotza arriskuak ugaritzea dakar. Arteria hipertentsioaren, miokardio infartoaren, burmuinetako hodietako gorabeheren eragile nagusietako bat izaten da gizentasuna hain zuzen ere. Obesitatea duten pertsonek osasuntsuek baino arrisku handiagoa dute gaixotasun kardiobaskularrak izateko. Arazo kardiobaskularren eraginez hiltzen diren pertsonen %20-30a gehiegizko pisuaren ondorioz izaten da eta, horrez gain, obesitateak bizi esperantza gutxitzen duela frogatu da. Era berean, nabarmentzekoa da obesitate larria (GMI>40) duten pertsonen kasuan bizi esperantza 5 eta 10 urte bitartean murrizten dela.
Bestalde, askotan, azukreen eta gantzen metabolismoaren gorabeherak eragiten ditu. Horrez gainera, arazo mekanikoak (aldakako eta belaunetako artrosia) eta arnasketari dagozkionak (arnas gutxiegitasuna, bronkitis kronikoa) sortzen ditu.
Gaixotasun horiez gain, eragin psikologiko eta sozialak ere sor ditzake. Gehiegizko pisua izatea, aurreiritziekin, diskriminazio sozialarekin eta bizi kalitatearen beherakadarekin erlazionatzen da.
Sindrome metabolikoa obesitate abdominalari lotutako arrisku faktore-multzoa da. Gaixotasunaren eta haren osagaien patogenesia konplexua da; egun ez da guztiz ezaguna, baina obesitate zentrala eta glukosaren erabileraren zailtasunak eta intsulinarekiko erresistentzia, sindromearen ardatz direla uste da. Horiez gain, beste asaldu batzuk ere agertzen dira, arrisku kardiobaskularra handitzen dutenak: dislipemia aterogenikoa, hipertentsio arteriala, faktore protronbotikoak, faktore proinflamatorioak, mikroalbuminuria, hiperurizemia, hiperhomozistinemia, esteatohepatitis ez alkoholikoa eta abar.
Tratamendua
Obesitatea osasun publikoaren arazorik larrienetakoa da. Obesitatearen jatorria anitza denez, tratamenduak ere diziplina anitzekoa izan behar du. Obesitatearen tratamenduan elikadura-plana eta aktibitate fisikoa oinarrizkoak dira oreka energetiko negatiboa lotzeko. Oso zaila da protokolo bat estandarizatzea. Faktore ezberdinak hartu behar dira kontutan tratamendua aukeratzeko garaiean: GMIa, gorputz-gantzaren banaketa, sedentarismoa...
Dieta hipokalorikoa
Lehen gerturatze terapeutikoa izango da. Murriztapen energetikoak ezin du eguneko ekarpen kalorikoa maila konkretu batetik behera txikiagotu: 1.000-1.200 kcal/egun emakumeentzat eta 1.200-1.600 kcal/egun gizonentzat. Helburua pisu galera epe luzera mantentzea denez, tratamendu dietetikoa bizi osoan zehar jarraitu beharko da. Elikaduraren plangintza egiterakoan pertsonak ahalik eta jarraipen luzeena lor dezan bilatu behar da, horretarako plangintzak elikadura-hezkuntzarako denbora-tartea gorde behar du, gaixoak dietan egindako aldaketak onar ditzan eta plan dietetikoa ahalik eta ahalegin txikienarekin jarrai dezan. Horrela, dietaren makronutrienteen portzentajeak ere pertsonaren ezaugarrietara moldatu ahalko dira. Adibidez, sindrome metabolikoa edo diabetes mellitusa duten pertsonengan karbohidrato ekarpena apur bat murriztu eta gantz monoasegabearena handitu daiteke, arrisku kardiobaskularra hobetzeko eta dietaren jarraipena hobetzeko.
Jarduera fisikoa
Aktibitate fisikoa eta kirola ezinbestekoak dira gorputz pisuaren galera maneiatzeko. Hala ere, obesitatearen tratamendurako jarduera fisikoa elikadura-plan egituratu egokiarekin bateratu behar da; izan ere, jarduera fisikoaren osasunerako eta gaitz kardiobaskularren kontrako onurak ukaezinak badira ere, berarekin bakarrik ez da eraginkortasunik lortu gorputz pisuaren murrizketarako.
Elikadura-ohiturak eta jarduera fisikoa aldatzeko teknikak irakastea
Gainpisuaren eragile diren elikadura-patroiak eta aktibitate fisikoaren maila aldatzeko teknikak edo gaitasunak ezartzean datza. Hots, gaixoa bizimodu osasungarri bati jarraitzeak dituen onurez jabetzea.
Kirurgia
Obesitate morbidoan kirurgia bariatrikoa epe luzerako tratamendu eraginkorra da, obesitateari lotutako gaixotasunak ere esanguratsuki murrizten dituena. Bakarrik GMI ≥ 40 kg/m2 baino altuagoa duten gaixoei aholkatzen zaie, edo GMI = 35-40 kg/m2 izanik batera gaixotasun arrikutsuak dituzten gaixoei.
Obesitatearen prebentzioa
Obesitatearen prebentzioa ekonomikoki errentagarria da, haren ondorio sanitarioek, sozialek eta profesionalek osasun egoera hobea eta lanean adaptatze hobea ahalbidetzen baitute. Obesitatea prebenitzeko programek elikadura osasuntsuari buruzko aholkuak hedatu behar dituzte. Obesitatearen prebentzioan hurrengo atalak kontutan hartuko dira:
Aholku dietetikoa
Gantz eta azukre eduki handiko elikagai oso kalorikoen murrizketak eta barazki eta frutaren kontsumoaren handipenak obesitatearen garapena ekiditen dutela frogatua izan da. Gainera, azukredun edariek (freskagarriak, zumo ontziratuak) eta egungo anoen tamaina handiak pisua irabaztea errazten dute. Jokabide hauek, batez ere umeen artean, aldatu egin behar dira. Gainera, amagandiko edoskitzea sustatu behar da, izan ere obesitate garapen txikiagoarekin erlazionatu baita.
Jarduera fisikoaren sustapena
Jarduera fisikoak gainpisuari eta obesitateari lotutako gaixotze- eta heriotza-tasak modulatzen ditu, eta bizitza sedentarioa berriz, gaixo obesoarentzat arazo kardiobaskularretarako arrisku-faktorea da.Eskola eta komunitate giroan neurrizko jarduera fisikoa egitea sustatzea oso garrantzitsua da, horretarako, eskola eta komunitate esparruetan kirolerako gune ziur eta egokiak gaitu behar lirateke. Neurri hori haurtzaroan eta gaztaroan ezartzeaz gain, herritar elkarteetatik eta lan ingurutik ere bultzatu behar litzateke, jarduera fisikoa eta kirolaren praktika bultzatuz adin talde bakoitzerako moldatutako programen bidez.
Gizartearen ohitura-aldaketa
Mediterranear dietan oinarritutako etxeko elikadura sustatu behar da. Aldiz, etxetik kanpo egiten dena, neurrigabea eta energia eduki handiko eta nutrizio balio gutxiko elikagaietan aberatsa dena, baztertu egin behar da.
Orekaren bila
Jakina da 250 gramo gantzek 2.250 kaloria dituztela, hau da, gramo bakoitzeko 9 kcal. Gorputzean gehiegizko gantza badago, kalkulatu beharra dago zenbateko energia gordetzen duten (kaloriatan neurtua), eta saiatu janarietan kopuru hori bera kentzen, denboraldi egoki batean.
Oreka bilatzeko metodo baten oinarria da dietaren energia ekarpena (metabolizatze energia) kalkulatzea, makronutrienteen (eta etanolaren, edari alkoholdunak sartuz gero) edukitik abiatuta. Metabolizatze energia hori Atwater-en faktoreen bidez kalkulatzen da; faktore horiek, dena dela, dieta osorako bakarrik balio dute, eta ez elikagai partikularretarako. Taula honetan erakusten dira faktoreok: Hala, egunean 100,6 g proteina, 93,0 g gantz eta 215,5 g karbohidrato ematen dituen dieta batek 2.101 kcal inguruko energia emango du.
Janari dagokionez, taula honetan Atwater-en zenbait faktore jasotzen dira, metabolizatu ondoren ekarriko luketen energia zenbatesteko: Janarien energia ere jakin daiteke ponpa kalorimetriko izeneko gailu baten bidez. Sistema horren bidez kalkulatzen dira janarien konposizio taula gehienetan jaso ohi diren energia balioak. Hona hemen adibide batzuk:
Begoñazpi Ikastola
Begoñazpi Ikastola, Bilboko Txurdinaga auzoan kokatutako ikastola da. Elizbarrutiko Ikastetxeak eta Eusko Ikastola Batza erakundeen kide den itundutako ikastetxe bat da. Komunikazio hizkuntza, bizkaiera erabiltzen duen ikastola euskalduna da. 2005-2006 ikasturtean, 1193 ikasle zeuzkan, haur hezkuntzan, lehen hezkuntzan, bigarren hezkuntzan eta batxilergoan. Gaur egun 100dik gora langilek behar egiten dute han.
Historia
Begoñazpi kristau printzipioetan oinarritutako ikastola da, fede kristauan oinarritutako hezkuntza euskaraz izatea izan da baina beti bere helburua.
Katenaria
Geometrian, Katenaria kurba lau bat da, bi puntutatik zintzilika dagoen kate, soka edo kable batek (dentsitate uniformekoa, guztiz malgua eta luzaezina izango balitz), grabitazio-eremu uniformean ezarrita, irudikatzen duena. Hitza latineko catenarĭus hitzetik dator (katearena). Katenariaren eboluta traktrizea da.
Ekuazioa
Katenariaren ekuazio kartesiarra hau da:
Zelula nukleo
Zelula nukleoa (batzuetan nukleo zelularra) zelula eukariotoetan gaineztadura mintzakaraz inguraturiko organulua da. Fisiologikoki zelularen memoria genetikoa da, bertan kokatzen baita zelularen jarduera guztiak erregulatzen dituzten entzimak sintetizatzeko behar den informazioa duen molekula, hau da, DNA.
Zelula gehienek nukleo bakarra izaten dute, nahiz eta badiren zelula binukleatuak (hepatozitoak) eta multinukleatuak ere (zelula muskular ildaskatuak).
Nukleo/zitoplasma erlazioa konstantea da zelula mota guztietan. Nukleoaren tamaina aldakorra da zelula motaren arabera, baina beti ere zelula osoaren itxurara moldatzen da.
Nukleo zelularra egitura dinamikoa da, mitosiaren banaketa kromosomikoan desegiten dena. Mitosiaren aurretik eta ondoren ikusten den nukleoari, hau da, zatiketa zelularra gertatzen ari ez den momentuan, nukleo interfasikoa esaten zaio.
Egitura
Argi mikroskopioak nukleoaren konplexutasuna nabarian jartzen du. Tindakari basikoaekin (hematoxilina) tindatu ondoren, ondo definituriko organulu gisa beha daiteke. Hala ere, mikroskopio elektronikoa erabiliz gero, xehetasun handiagoz azter daiteke: gaineztadura nuklearra, poroak, nukleoplasma, kromatina eta nukleoloak nabaritzen baitira.
Gaineztadura nuklearra
Nukleoaren edukia mugatzen duen mintz bikoitza da. Eboluzioan garrantzi handia izan zuen, izan ere eukariotoen ezaugarririk bereizgarriena da. Ingurune zitoplasmatiko eta zelularraren artean dagoenez, nukleoaren homeostasia erregulatzen du, bera zeharkatzen duen garraioa zuzenduz eta kromatina zitoplasmako entzima litikoen aurrean babestuz.
Gaineztadura hau bi mintzez osatuta dago: barne mintza eta kanpo mintza. Bien artean gune perinuklearra dago. Kanpo mintzak erribosomak ditu atxikiturik eta erretikulu endoplasmatikoaren jarraipena da. Ziurtzat jotzen da gaineztadura nuklearra, erretikuluak komatina inguratzean sortu zela eta beraz, erretikuluaren desberdintzapen gisa har daiteke.
Barne mintzarekin asoziaturik xafla nuklearra izeneko egitura bat dago. Barne mintza eta kromatina periferikoaren artean dagoen geruza proteikoa da. Lamina izeneko proteinez eratuta dago. Lamina hauek barne mintzaren proteinekin estuki loturik daude eta halaber, DNAren fixatzaile indartsuak dira. Beraz, kromatina eta gaineztadura nuklearraren arteko elkarrekintzak zuzentzen dituzte. Bere funtzioak bi dira:
Gaineztadura nuklearra ez da jarraitua, kanpo eta barne mintzak interbaloka bat egiten dute poro nuklearrak eratuz. Poro hauen bidez komunikatzen dira zitoplasma eta nukleoa eta bertatik ematen dira garraioak.
Gaineztadura nuklearraren barnealdean nukleoplasma dago. Hau, kromatina eta nukleoloa inguratzen duen matrize amorfo eta erdilikidoa da. Erribonukleoproteinazko bikor txikiez eta disolbatutako substantziez osatuta dago.
Kromatina
Heterokromatina bikor dentsoetan dagoen kromatina da, periferian kokatzeko joera duena eta kondentsazioa maila handia duena. Eukromatinaren egoera aldiz dispertsoagoa da eta kondentsazio maila baxuagoa du. Kondentsazio maila egoera transkripzionalarekin erlazionatuta dago, eukromatina aktiboki transkribatzen den DNAri dagokion bitartean, heterokromatina transkribatzen ez den DNA da.
Kromatinak antolakuntza eta tolesdura maila desberdinak ditu:
Nukleoloa
Nukleoplasman murgilduriko mintz gabeko egitura dentso eta irregularra da. Bi osagai bereizten dira bertan: osagai fibrotsua eta osagai bikortsua.
Osagai fibrotsuaren osagaiak DNA, RNA eta proteinak dira eta osagai bikortsuarenak RNA eta proteinak.
Funtzioak
Aktibitate zelularra zuzentzen du. Horretarako, bikoizpena eta transkripzioaren ardura hartzen du.
Datil handi
Datil handia (Ensis siliqua) molusku kuskubiko bat da, Pharidae familiakoa. Mendebaldeko Europan eta Mediterraneon jatorria duen datil hau jateko ona da.
Zelula nukleo
Bikoizpena
Zelula batetik garatzen diren bi zelulek lehendabizikoaren informazio genetiko berbera izateko, lehenengo informazio hori daraman molekula, hau da, DNA bikoiztu egin behar da.
Transkripzioa
DNA molekula eredutzat hartuz RNA molekula baten sintesia da transkripzioa.
Chistauko ibarra
Chistauko ibarra (Bal de Chistau; Valle de Gistaín) Aragoiko harana da, Erdialdeko Piriniotan kokaturik Sobrarbeko eskualdearen barruan.
2523 Ryba
2523 Ryba asteroide baten izena da. abuztuaren 6an aurkitu zuen Z. Vávrová-ek Kleť Behatokitik.
Chistauko ibarra
Aragoiera
Ibarrean ekialdeko aragoierazko aldaera bat egiten dute, chistabín izenekoa.
2523 Ryba
Orbitaren ezaugarriak
2523 Ryba asteroidearen orbitak batezbeste 3,017 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,905 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,129 distantziara. Eszentrikotasuna 0,037 da, eta makurdura orbitala 8,89ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.2 da.
Castèurainard
Castèurainard Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Rodanoren Ahoak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2007an 14.495 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Châteaurenard udalerrian erroldatutako biztanleak 14.495 ziren. Familiak 5.933 ziren, horien artean 1.738 pertsona bakarrekoak ziren (630 bakarrik bizi ziren gizonak eta 1.108 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.806 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.823 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 566 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Châteaurenard udalerrian 6.235 unitate fiskal zeuden, 15.068 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.904,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 87 establezimendu komertzialetatik, 4 supermerkatuak, 4 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 5 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 11 okindegiak, 9 harategiak, 1 arraindegi zen, 3 liburu dendak, 19 arropa dendak, 4 etxerako tresna dendak, 2 zapata-dendak, 2 elektrotresna dendak, 3 altzari dendak, 4 kirol-dendak, 4 drogeria, 3 lurrin-dendak, 3 bitxi-dendak eta 5 lore-dendak ziren.
2000. urtean Châteaurenard udalerrian 232 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.351 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 5 botika eta 3 anbulantzia zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 4 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Châteaurenard udalerrian 2 Bigarren Hezkuntza ikastetxe zeuden 1.324 ikaslekin.
Châteaurenard udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko bestelako formakuntza zentro bat zuen.
Stefano Delle Chiaie
Stefano Delle Chiaie ""Alfredo", "ALFA", "Alfredo Di Stéfano" izengoitiekin ezaguna, (Caserta, Campania,1936ko irailaren 13a - Erroma, 2019ko irailaren 10a) eskuin muturreko militante neofaxista eta pistolaria, mundu osoan terrorismo ekintza desberdinak burutu zituen, besteak beste Italian, Espainian, Bolivian, Argentinan eta Txilen. Euskal Herrian 1976ko maiatzaren 9an, Jurramendin (Lizarra), mertzenario talde batekin batera, Ricardo Garcia Pellejero eta Aniano Jimenez Santos militante karlistak hil zituen eta beste batzuk zauritu zituen, erabateko inpunitatean. ETAren aurkako borroka zikinean ere hartu zuen parte.
Ibilbide terrorista
Estatu hauetan ezagutu dira haren erasoak eta aktibitateak: Italian (1959-1987), Espainian (1970-1977), Perun (1983) Argentinan 1970-1984), Paraguai (1985), Venezuelan (1987).
Biografia
Delle Chiaie eskuin-muturreko Movimento Sociale Italianon (MSI) alderdi neofaxistan hasi zen politikan. Alderdi hau 1946an sortu zen, Benito Mussoliniren jarraitzaileen eskutik. MSIk, Arturo Micheliniren eskutik, Democrazia Cristianaren aldeko jarrera hartu zuenean, Delle Chiaie erradikalizatu egin zen talde berri bat sortuz, Ordine Nuovo, alegia.
1970an Junio Valerio Borgheseri lagundu zion gero porrot egin zuen 1970eko estatu-kolpean. Halaber, 70. hamarkadan, Gerra Hotza zela eta, NATO eta CIA bultzatu zuten Gladio Operazioan lagundu zuen; horretan Italiako Inteligentzia zerbitzuen, Licio Gelliren eta Propaganda Due edo P2 logiaren laguntza izan zuen. Azkenik, Italiatik ihes egin zuen eta Espainian babesa aurkitu zuen; Carrero Blanco berarekin harremanak izan zituen eta Antonio González Pacheco eta Roberto Conesa polizia espainiarren laguntza zuzena. Espainian Léon Degrelle ezahutu zuen eta Avanguardia Nazionaleren antolakuntzan jarraitu zuen.
1975an, Madrilen, Franco diktadorearen hiletan, DINAko Michael Townleyrekin eta Virgilio Paz Romero kubatarrarekin topo egin zuen. Hirurek Bernardo Leightonen aurkako atentatua prestatu zuten; erasoa arrazoia Leigthon Txilen ezarritako diktaduraren aurkako kritika gogorrak izan zen. Izan ere, Leigthon bere emaztearekin batera bizirik atera zen.