cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dominika
Geografia
Dominika Karibeko uhartea da; mendebaldean Karibe itsasoa du, eta Ozeano Atlantikoa ekialdean. Guadalupe uhartedia du 48 kilometro iparraldera, eta Martinika 40 kilometro hegoaldera. Jatorri bolkanikokoa da, eta Morne Diablotin sumendia (1.447 metro) da gailurrik gorena. Uhartearen barnealdea oihan tropikalez estalirik dago; aintzat hartzekoa da Morne Trois Pitons Parke Nazionala, Gizateriaren ondare izendaturik dagoena. Bertan dago, besteak beste, Boiling Lake izeneko aintzira termal handia. Lore nazionala uhartean endemikoa den Bwa Kwaib edo Bois Carib (Sabinea carinalis) da. Hegazti nazionala Sisserou Amazona imperialis loroa da, bandera eta armarrian agertzen dena.
Historia
Uharteari ezagutzen zaion lehen izena karibear herriak ipini zion: Wai'tu kubuli, Waitukubuli edo Waitikubuli. Europarrek jarritako lehen izena Kristobal Kolonek 1493an ipinitakoa da; uhartea ikusi zuen eguna (azaroaren 3a) igandea zenez, Dominica izendatu zuen. frantsesen esku ere egon zenean, la Dominique izena haru zuen. Geroago, britainiarrek berenganatu zuten; geroztik, Dominica da ingelesezko izen ofiziala.
Triglops pingelii
Triglops pingelii Triglops generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Dominika
Historia
Dominikak 1967an lortu zuen barne arazoak kudeatzeko ahalmena ematen zion lehen autonomia, baina kanpo politikako gaiek Erresuma Batuaren eskumen izaten jarraitu zuten. 1978ko azaroaren 3an lortu zuen independentzia, errepublika gisa, Commonwealthen barruan, eta berehalaxe sartu zen Nazio Batuen Erakundean. Errepublikako lehen gobernuburua Patrick John laborista izan zen, eta hurrengoa, 1979an, Oliver Seraphine. 1980, 1985 eta 1990eko hauteskundeak irabazi ostean, Mary Eugenia Charles izan zen lehen ministro. Hamabost urtez agintean egon ondoren, Charles ez zen aurkeztu 1995eko legebiltzarrerako hauteskundeetara eta hala, Langileen Alderdi Batuko buruzagi den Edison James egin zuten lehen ministro.
1994 eta 1995eko hondamendi naturalen eraginez nahikoa jota geratu ondoren, Dominikako ekonomiaren egoera 1998aren erdialdera hasi zen berriro suspertzen, eraikuntza sektorearen, xaboi produkzioaren eta turismoaren gorakadari esker. 2000. urteko hauteskundeetan Dominikako Alderdi Laborista irten zen garaile, Roosevelt P. "Rosie" Douglas buru zela, baina agintaritza hartu eta gutxira hil zen eta Pierre Charlesek hartu zuen haren lekua.
Politika
Antzinako britainiar kolonia hau 1978ko azaroaren 3an egin zen burujabe, eta gaur egun Commonwealtheko kide da. Goian aipatutako datan onartutako konstituzioan oinarritzen da bertakoko politika sistema. Bost urtetik behin, 18 urtez gorakoen sufragio unibertsalez, hautatzen dira ganbera bakarreko legebiltzarra osatzen duten 30 kideetatik 21 diputatu (gainerako 9 senatariak lehendakariak izendatzen ditu). Legebiltzarreko gehiengoak hautatzen du lehendakaria, hau da, estatuburua. Honek, berriz, gobernuburu izango den lehen ministroa aukeratzen du, eta gobernu kabineteko ministroak izendatzen ditu, lehen ministroaren aholkuak kontuan hartu eta gero.
Ereserkian eta goiburu nazionalean uharteko hizkuntza nagusi biak tartekatzen dira. Lehena ingelesez dago eta bigarrena kwéyòl izeneko hizkuntzan; ofizialki adibidez armarrian agertzen den modua Après Bondie C'est La Ter, kreolera eta frantses estandarraren arteko erdibidean; Dominikako kreoleraren forma arautuan Apwe Bondye Se La Te idatzi behar da.
Banaketa administratiboa
Dominika 10 parrokiatan dago banatua:
Biztanleria
2016an 73.543 biztanle zituen guztira. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %21,7 dira, 15-24 urte bitartekoak %15,1, 25-54 urte bitartekoak %42,2, 55-64 urte bitartekoak %9,8 eta 65 urtetik gorakoak %11,1. Bizi itxaropena 77,2 urtekoa da, 74,2 urtekoa gizonezkoena eta 80,3 urtekoa emakumezkoena. Ugalkortasun-tasa osoa 2,03 haurrekoa da emakumeko (2017ko zenbatespenak).
Hizkuntzak
Ingelesa da hizkuntza ofizial bakarra eta egun denek ulertu eta hitz egiten dute. Egoera ez da beti halakoa izan. Europarren aurrekoen komunitate autoktono bat geratzen den Karibeko uharte bakanetakoa da; haren hizkuntza, ordea, desagertu egin zen.
Erresuma Batuak baino lehen, Frantziak kontrolatu zuen uhartea, Guadalupe eta Martinika auzokideak bezala. Garai hartan, frantziar kreolera bat sortu zen (kwéyòl izena ematen zaio), eta dominikar askok, batez ere zaharrek, hitz egiten dute. Gazteen artean galtzen ari dela-eta, ekimen batzuk bultzatzen dira hizkuntza gorde dadin. Cocoy edo Kockoy izeneko beste kreolera bat ere dago, ipar-ekialdeko Marigot eta Wesley herrietan hitz egiten dena; kwéyol (beraz, frantses oinarriko kreolera) eta inguruko Antilla Txikietako ingeles kreoleraren arteko nahasketa da.
Erlijioa
Katolikoak %61,4 dira, protestanteak %28,6, rastafariak %1,3, Jehovaren lekukoak %1,2, eta erlijio gabeak %6,1 (2001eko zenbatespena).
Ekonomia
Ia erabat oihan tropikalez estalitako uharte menditsua denez, zura da Dominikako baliabide natural garrantzizkoenetakoa, baina ez dute basorik ustiatzen. Aldiz, nekazaritzan oinarritzen da bertako ekonomia. BPGaren %14,7 sektore horri dagokio, eta biztanleria aktiboaren %40 enplegatzen du. Produktu nagusiak bananak (batez ere), zitrikoak, mangoa, kokoak, kakaoa, kanela, bainilla aleak eta barazkiak dira. Klima tropikalaren kariaz ekaitzak eta haizete beldurgarriak izaten dira. 1995eko irailean, esate baterako, Luis urakanak banana uzta guztia birrindurik utzi zuen eta, urtebete lehenago, ekaitz tropikalek uztaren laurden bat suntsitu zuten. Uhartea izan arren ez dute ia arrantzarik egiten.
Merkataritza-balantza defizitarioa dute. Esportatzen diren produktuen artean aipatzekoak dira bananak (%50), xaboia, ereinotz olioa, barazkiak, pomeloak eta laranjak. Inportatzen dituztenen artean, berriz, ondasun manufakturatuak, makineriak, jakiak, gai kimikoak… 288 milioi dolarreko kanpo zorra zuten 2016an. Uharteko itsas portu nagusia Roseau hiriburukoa da, eta aireportua Marigotetik 3 kilometrora dago.
Edward L. Atkinson
Edward Leicester Atkinson DSO AM RN (Saint Vincent, 1881eko azaroaren 23a - Mediterraneoa, 1929ko otsailaren 20a) britainiar itsas zirujaua eta Antartikako esploratzailea izan zen, Robert Falcon Scott-ek (1910-13) zuzendutako Terra Nova Espedizioaren kide zientifikoa. 1912ko espedizioan zehar, Evans lurmuturreko basea Atkinsonen agintepean zegoen, eta bere gidaritzapeko taldeak "Birdie" Bowersen eta Edward Wilsonen gorpuak aurkitu zituen. Atkinsonek bi eztabaida izan zituen: bat Scottek txakurrak erabiltzeari buruzko eskumenak; eta talde polarrean eskorbutoren existentziarekin zerikusia zuen beste bat. Bere izena Atkinson itsaslabarrari eman zitzaion, Victoria lurraldeko iparraldeko kostaldean (71 ° 18 'H 168 ° 55' E).
Atkinson 1881eko azaroaren 23an jaio zen Haizealdeko uhartetan, eta bere haurtzaroko zati handi bat han eman zuen. Forest eskolan egin zituen ikasketak, Snaresbrook-en, eta mediku-instrukzioa St. Thomas Ospitalean jaso zuen, Londresen. Bertan, boxeo txapelduna izan zen pisu erdiastun kategorian. 1906an graduatu zen eta, bi urte geroago, Royal Navy britainiarrean sartu zen mediku ofizial gisa, Royal Naval Hospital-en, Haslar-en, Gosport-en, Hampshire-en. Bere funtzio nagusia ikertzailearena zen, eta gonorrea erreumatikoari buruzko ikerketa bat argitaratu ondoren, Tierra Nova espedizioaren mediku eta parasitologo gisa hautatua izan zen.
Rosebank (Hegoaldeko Lanarkshire)
Rosebank, Eskoziako herri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.
Cololabis adocetus
Cololabis adocetus Cololabis generoko animalia da. Arrainen barruko Scomberesocidae familian sailkatzen da.
Quappi jertse arrosaz
Quappi jertse arrosaz Max Beckmann margolari alemaniarraren mihise gaineko olioa da. 1932-1934an egina, gaur egun Thyssen-Bornemisza Museoan, Madrilen dago.
Historia
1920ko hamarkadaren erdialdetik aurrera, Matilda von Kaulbachekin, "Quappi" izenez ere ezaguna, artistaren bigarren emaztearekin, ezagutu eta ezkontzarekin bat egin zuenean, Beckmannen estilo gogorra nabarmen leuntzen hasi zen.
Deskribapena
Tamainua 105x73 zm.koa da.
Eskema beltz bereizgarriak, aurreko lanetan gizarte modernoarekiko mespretxu mingotsak adierazten bazituen, une hartan bere emazte gaztearen ezaugarri ederrak nabarmentzen ditu, ordea. Quappi besaulki batean eserita ageri da, zapi arrosa soinean, jertse arrosaz eta gona marroi batekin jantzita, hankak gurutzatuta, zigarro bat eskuineko eskuan duela. Beckmannen eskuila azkarrak modan dagoen Quappi emakume moderno baten prototipo bihurtzen du, erabakia eta segurua. 1932an hasi zen, Beckmannek 1934an amaitu zuen erretratu hau, data aldatuz eta Quappi irribarre gutxiago eginez, bikoteak nazien boterera iristearen inguruko kezkak hobeto islatzeko.
Santa Ernestina
Santa Ernestina Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Teresa Hurtado de Ory
Teresa Hurtado de Ory (Sevilla, ) espainiar aktorea da, telebistan eta zineman aritutakoa.
Horné Naštice
Horné Naštice Eslovakiako udalerri bat da, Bánovce nad Bebravouko barrutian kokatuta. 8,59 km²ko azalera du eta 439 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1295. urtekoa da.
Concord (New Hampshire)
Concord Ameriketako Estatu Batuetako New Hampshire estatuko hiriburua da.
Cololabis saira
Cololabis saira Cololabis generoko animalia da. Arrainen barruko Scomberesocidae familian sailkatzen da.
Christiaan Barnard
Christiaan Neethling Barnard (Beaufort West, Lurmutur Mendebaldea, 1922ko azaroaren 8a – Zipre, 2001eko irailaren 2a) zirujau hegoafrikarra izan zen, bihotzeko kirurgian espezializatua eta historiako lehen bihotz-transplantea gizakien artean arrakastaz egiteagatik famatu bihurtu zena. 1967ko abenduan gertatu zen, Groote Schuur ospitalean, Lurmutur Hirian, hain zuzen ere. Pazientea Louis Washkansky zen eta 18 egunean bizirik iraun zuen.
Lurmutur Hirian bertan ikasi ondoren, AEBetan praktikak egin zituen 1956an bi urtez. Apartheiden aurkakoa izanagatik, ez zuen Medikuntzako Nobel Saria inoiz lortu bere herrialdearen egoera politikoagatik, haren hitzetan.
Oriol Solé Sugranyes
Oriol Solé Sugranyes (Bartzelona, 1948ko urtarrilaren 4a - Auritz, 1976ko apirilaren 6a) ekintzaile anarkista eta autonomoa izan zen. Segoviako ihesean parte hartu zuen, baino biharamunean Nafarroako basoetan Guardia Zibilak iheslari talde bat hauteman eta tiroz hil zuen. Lluís Solé i Sabarís geografoaren semea eta Felip Solé i Sabarís katalan politikariaren iloba zen.
Bizitza
PSUC eta PCE (i) alderdietan militatu ondoren, mugimendu autonomo eta anarkistara bildu zen. Azkenean MIL erakundea sartu zuen. 1971 urtean gerora Action Directe taldeko ekintzaile nabarmena izango zen Jean Marc Rouillanekin batera atxilotu zuten Frantzian, Espainiara sartzera zihoazela. 1972 urtean aske utzi zuten. 1973 urtean berriz ere atxilotua izan zen banku lapurreta burutu ondoren beste ekintzaile batekin batera. Kartzelaratua izan zen. Segoviako kartzelatik ihes egitea lortu zuen ETAko ekintzaile talde handi batekin batera. Ihesean hil zen Nafarroako basoetan Guardia Zibilaren tiroz.
Sandford (Hegoaldeko Lanarkshire)
Sandford, Eskoziako herri bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.
Diessbach bei Büren
Diessbach bei Büren Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Triglops scepticus
Triglops scepticus Triglops generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Separatista (generoa)
Separatista itsas barraskilo genero bat da, Capulidae familiako molusku gastropodoen barruan.
Hiroyuki Ishida
Hiroyuki Ishida (石田 博行, 1979ko abuztuaren 31 - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse, Tokyo Verdy, Ventforet Kofu eta Sagan Tosu.
Atlanta
Atlanta Ameriketako Estatu Batuetako Georgia estatuko hiriburua da. 2008an hiriak berak 537.958 biztanle zituen eta metropolitar barruti osoak 5.376.290.
Historia
Sezesioko Gerra Zibilean 15.000 biztanle izatera iritsi zen eta trenbide puntu logistiko garrantzitsu bihurtu zen. Atlanta tropa konfederatuen hornidura-gune nabarmena zen, eta, beraz, William Tecumseh Sherman jeneral unionistaren kanpainaren helburu bihurtu zen Chattanoogatik, mendebaldetik etorrita. 1864ko irailean hartu zuen hiria Shermanek, baina gero itsasorantz jarraitu zuen kanpaina eta enpeinu horretarako Atlantan indarrik ez uzteko, azaroaren 15ean Shermanen aginduetara ia hiri osoa kiskali zuten suteekin. Gone with the Wind eleberri eta film ezagunean agertzen da historiako pasarte hura.
Atlanta berehala suspertu zen Gerra Zibilaren ondoren, eta 1868an aukeratu zuten estatuko hiriburu. Erabaki hori 1877an egin zen bozketa herrikoiaren ondoren. 1900ean Georgiako estatuko hiririk handiena bihurtu zen.
Segregazioaren kontrako eta eskubide zibilen aldeko borroketan, 1962 eta 1969 bitartean, Atlantako eskoletan arraza-integrazioa modu baketsuan gauzatu zen beste toki batzuekin alderatuz. 1973an Atlanta izan zen alkate beltza hautatu zuen Estatu Batuetako hegoaldeko lehen hiri garrantzitsua.
Atlanta udalerriko biztanleriak behera egin du 1970eko hamarkadatik, baina metropoli-eremukoa modu esponentzialean hazi zen 1980 eta 1990 artean. 1994an Joko Olinpikoen egoitza bilakatu zen.
20. mende anmmaieran, beltzak nagusi ziren Atlantako banaketa demogragfikoan (%67 1990ean), baina 2010. urterako, %54era jaitsi ziren, eta izatez beltzen populazio jaitsi egin da 21. mendean, eta aldiz igo nabarmen zuriena, hispanikoena eta asiaerrena.
Kirola
Atlantan, 1996ko Olinpiar Jokoak ospatu ziren, Aro Modernoko Olinpiar Jokoen ehungarren urteurrenean.
Saskibaloia
NBAko ohiko talde bat, Atlanta Hawks da
Beisbola
Atlanta Braves taldea da Georgia AEBetako estatuko hiriburuko beisbol taldea.
Futbol Amerikarra
Atlanta Falcons, NFLko ohiko talde bat da.
Herri eta hiri senidetuak
Atlanta ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
Symington (Hegoaldeko Lanarkshire)
Symington, Eskoziako herri txiki bat da, Hegoaldeko Lanarkshire konderrian.
Dotzigen
Dotzigen Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fijiko emakumezkoen errugbi selekzioa
Fijiko emakumezkoen errugbi selekzioa Fijiren ordezkaria da errugbi partida ofizialetan. 2006an jokatu zuen bere lehenbiziko partida, eta 2022an egin zuen debuta Munduko Errugbi Kopan. Zazpiko errugbiari dagokionez, brontzezko domina eskuratu zuen Japoniako Olinpiar Jokoetan.
Olinpiar Jokoak
Zazpiko errugbia 2016an sartu zen Olinpiar Jokoetako egitarauan.
Mendebaldeko Australia
Mendebaldeko Australia (ingelesez: Western Australia) Australiako mendebaldeko estatua da. Hegoalde eta mendebaldean Indiako ozeanoa du eta iparraldean Timorko itsasoa. 2.645.615 km²ko azalera dauka eta 2011n 2.387.200 biztanle zituen. Hiriburua Perth da eta beste hiri garrantzitsu batzuk Fremantle eta Kalgoorlie dira.
Geografia
Mendebaldeko Australia gehienbat laua da. Iparraldean mendilerro batzuk (Kimberley) daude. Basamortuak hartzen du estatuko ekialdea (Gibson basamortua, Basamortu hareatsu handia eta Viktoria basamortu handia). Barnealdeko aintzira asko ahiturik daude.
Ekonomia
Abeltzaintzan oinarritua, euriteen mende dago. Kimberleyn behi azienda, azukre kanabera eta arroza lantzen dira. Erdialde guztiz idorrean, leku batzuetan baizik ez da ardi aziendarik. Benetako labore eta fruitu nekazaritza garatzen da, ordea, hego-mendebaldean, behi eta ardi hazkuntzarekin batera.
Meatzaritzan urrea, harrikatza, nikela eta uranioa nabarmentzen dira eta, iparraldean, zilarra, manganesoa, amiantoa eta eztainua. Industria biztanle gehienak bizi diren hego-mendebaldean ageri da.
Historia
Ingelesak 1826. urtean kokatu ziren lehenbizikoz mendebaldeko Australian, baina kolonizazioa askoz geroago gertatu zen. Kolonia autonomo bihurtua 1890ean, Australiako Commonwealth-eko partaide bilakatu zen 1901ean.
Sibon lamari
Sibon lamari Sibon generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Metakognizio
Metakognizioa gure prozesu kognitiboei buruz (memoria, arrazoiketa, etab.) hausnartzeko eta prozesu horietan nahita esku hartzeko gaitasuna da. Hezkuntzan, norberaren ikaskuntza aztertzeko eta arautzeko trebetasunari egiten dio erreferentzia, hauda, ikasitakoaz kontziente izatea, zer eta nola ikasi duen adierazteko gai izatea eta, ondorioz,  ikas-irakaste prozesuan auto-erregulatzen jakitea. Metakognizioa, ikasketari buruzko hausnarketa kontzientea, funtsezko elementutzat jotzen da ikaskuntza hobetzeko. Metakognizioak bi dimentsio ditu: kognizioari buruzko ezagutza eta kognizioaren erregulazioa.
Kontzeptuaren garapena
Meta-kognizioa bide bideragarria da ikasleen autonomiaren garapen osoagoa lortzeko, eta hori, besteak beste, eskola-eremua gainditzen duen ikaskuntza batean islatzen da, ikasleen bizitzan proiektatzeko, "Ikasten ikastea". Metakognizioaren garapena sustatzeko, beharrezkoa da ikasle kontzienteak eta autonomoak prestatzea ikaskuntzetan, alde motibazionala eta testuinguru egokia ahaztu gabe ikaskuntza-estrategien garapenean. Ikasle metakognitiboak prestatzeko, beharrezkoa da hezitzaile metakognitiboak izatea.
Garapena (70 hamarkadatik aurrera)
Aitzindarien bidea jarraiki, Flavel (1971) haurren metamemoria aztertzen hasi zen, hau da, haurrek beren memoriari buruz ezagutzen dutena. Horretarako, Flavelek haurrei beren memoria-prozesuei buruz hausnartzeko eskatzen zien. Hortik tira eginez, metakognizioaren dimentsioetako bat izango dena lan-ildo garatuko du: kognizioari buruzko ezagutza. Hurrengo ikerketek erakutsi zuten baliabide kognitiboen erabilera ez zela berez gertatzen; aitzitik, aktibatu egin behar zela zeregin edo arazo zehatzei aurre egin behar zaienean egoera bakoitzean egokiena den estrategia hautatze aldera. Ondorioz, ikasketetan autoerregulazio-metodoak esplizituki irakasten hasi ziren, subjektu esperimentalei beren baliabide kognitiboen erabilera monitorizatu eta ikuskatu ahal izateko. Ildo horretatik agertu zen metakognizioaren beste dimentsioa, kognizioaren kontrol gisa ulertzen duena.
Flavellen eta ikasitakoa orokortzeak eta transferitzeak eragindako arazoei heltzen zieten lanak baliagarriak izan ziren baieztatzeko gizakia bera gai dela arazoak ezagutzeko, ikasteko eta konpontzeko erabiltzen dituen prozesuak aztertzeko, hau da, bere ezagutza-prozesuei buruzko ezagutza izan dezakeela, eta, gainera, prozesu horien erabilera kontrolatu eta arautu dezakeela.
Geroztik, aurrekoen gainean aurrera egin du metakognizioaren kontzeptualizazioak. Antonijevick eta Chadwicken arabera (1981/1982) gure jarduera mentalei buruz, hau da, geure pentsamenduaz eta ikaskuntzaz daukagun kontzientzia maila da. Kostaren arabera (d/g), gaitasun metakognitiboa giza pentsamenduaren atributua da, eta pertsona batek dituen trebetasun hauekin lotzen da: ezagutzen duena ezagutzeko trebetasuna, informazioa prozesatzekoa, estrategiak planifikatzekoa, problemen ebazpenean bere pentsamenduen kontzientzia izatekoa eta bere funtzionamendu intelektualaren produktibitateari buruz hausnartzeko eta ebaluatzekoa. Chadwickek (1985) metakognizioa deitzen dio pertsona batek bere prozesu eta egoera kognitiboei buruz duen kontzientziari; egile horrentzat, metakognizioa azpi-prozesuetan banatzen da; adibidez, meta-arreta pertsonak informazioa jasotzeko erabiltzen dituen prozesuei buruz duen kontzientziari dagokio; metamemoria, subjektu batek berak prozesuotan dituen ezagutzei buruzkoa. Memorian gordeta daukan informazioari bezala (memoria-edukiak), hau da, ezagutzen duenaren eta ezagutzen ez duenaren kontzientzia.
Garciaren eta La Casaren ustez (1990), metakognizioak zerikusia du pertsona batek bere baliabide kognitiboen ezaugarri eta mugei buruz duen ezagutzarekin, bai eta pertsona horrek baliabide horien gainean izan dezakeen kontrolarekin eta arautzearekin ere.
Riosen ustez (1990) metakognizioaren konplexutasuna, estrategia kognitiboen ezagutza eta kontrola eskatzen duelako gertatzen da. Estrategia horiek, aldi berean, barneko ekintza kognitiboak besterik ez diren eragiketa intelektualen konbinazioak dira, eta horien bidez, subjektuak kanpoko munduak ematen dion informazioa antolatu, manipulatu eta eraldatzen du.
XXI. mendean
Adituen definizioek adostasun batzuk erakusten dituzte, besteak beste, metakognizioak hainbat eragiketa kognitibo aipatzen dituela, hain zuzen ere, informazioa biltzea, ekoiztea eta ebaluatzea ahalbidetzen duten mekanismo-multzo barneratu batek gauzatutakoak, baita norberaren funtzionamendu intelektuala kontrolatzea eta autorregulatzea ere. Gainera, metakognizioa hiru dimentsiotako konstruktu bat dela: kontzientzia; monitorizazioa (gainbegiratzea, kontrola eta erregulazioa); eta norberaren prozesu kognitiboen ebaluazioa.
Garunaren garapenari eta prozesu kognitiboei dagokienez, hasieran metakognizioa nerabezarotik aurrera baino ezin dela egin uste zen; izan ere, etapa horren aurretik garuna ez litzateke prest egongo bertan behar den jarduera kognitiboa erregulatzeko. Azken urteetako argitalpenek ideia hori baztertzen dute eta jokabide metakognitiboak eta autoerregulazioak hiru urtetik aurrera agerian geratu ahal direla ondorioztatzen dute,
Sapeaçu
Sapeaçu Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Notropis stilbius
Notropis stilbius Notropis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Bitcoin meatzaritza
Bitcoin sarerako sortzen diren blokeei meatzaritza edo bitcoin erauzketa esaten zaio. Urre meatzaritzatik datorkigu termino hau.
Bloke katearen eraikuntza ekintza honen bitartez egiten da, honek eragiten bait du blockchain teknologian oinarrituta, eguneratua eta seguroa den peer-to-peer sare bat mantentzea.
Prozesua
Honela, bloke bakoitzaren kokapen maiztasunak Poissonen banaketa bat jarraitzen du eta meatzari batek hura aurkitzeko probabilitatea sarean duen indar konptazionalaren eta nodo guztien indar komputazionalen erlazioaren mempean dago, honela sistemak era deszentralizatu batean egiten du lan. Meatzarien helburu zehatza da ustiatzen ari diren blokearentzako ez-baliozko balioa aurkitzea, bloke osoak baldintza jakin bat bete dezan (blokearen SHA-256 hash bikoitzak zero puntuen kopuru jakin bat izan dezan). Saiakuntza eta errore prozesu honek blokeak sortzea zailtzen du.
Meatzari batek bere blokearen arazo kriptografikoaren soluzioa aurkitzen duenean, konenktatuta dituen gainerako nodoetara transmititzen du. Bloke hori adostasun arauen arabera baliagarria bada (meatzariak emandako soluzioaren balioztapena prozesu hutsala da eta berehala egiten da), aipatutako nodoek katean gehitu eta berriro transmititzen dute. Prozesu hori etengabe errepikatzen da blokea sareko nodo guztietara iritsi arte.
Bloke bat onartua izan dadin, sortu zuen meatzariak erreferentzia gisa sartu behar du goiburuan ezagutzen duten kate luzeen azken blokearen hash edo laburpen kriptografikoa.
Errentagarritasuna
Meatzaritzaren errentagarritasuna blokearen sariaren araberakoa da gehienbat, protokoloak meatzari bakoitzari baliozko bloke bat eraikitzerakoan emititzen uzten dion eta gutxitzen den bitcoin kopuru bat. Protokoloak sortzea ahalbidetzen duen bitcoin kopuru hori 210 mila bloketik behin erdira murrizten da. Meatzarien beste errentagarritasun iturri bat transakzio kuotak dira, erabiltzaileek beren diru transferentziak baliozko bloke batean sartzen dituzten meatzariei esleitutako sariak. Protokoloak bloke bakoitzeko meatzariei ematen zaien saria denboran zehar jaitsi eta zerora joaten dela kontuan hartuta, epe luzera meatzaritzaren errentagarritasuna transakzio kuoten menpe egongo da.
Timburi
Timburi Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Bitcoin meatzaritza
Meatze zailtasuna
BitCoin sarearen protokoloaren diseinuaren helburua da meatzatutako blokeen artean gehienez 10 minutu irautea sarean landutako denbora kontuan eduki gabe.
Hori lortzeko, «zailtasuna» izeneko aldagaia eguneratu behar da, etorkizuneko blokeek helburu horren arabera baldintza gutxi-asko zorrotzak behar baitituzte. Zailtasunaren balio berria kalkulatzeko, 2016 azken blokeak aurkitzeko behar den denbora neurtzen da eta 20160 minutuko denborarekin alderatzen da. Modu honetan, denbora errealaren eta denbora tartearen arteko erlazioa kalkulatzen da eta dagokion doikuntza egiten da.
Bitcoin sarea nodo sare deszentralizatua denez, zailtasunaren birkokapena automatikoki gertatzen da. Zailtasunak berregokitzeko 2016 bloke guztietan gertatzen da.
Zailtasunean muturreko lurrunkortasuna ekiditeko, zailtasun gehieneko birkokapenaren ezarpena 2016 bloke ziklo bakoitzean lau faktore batez luza daiteke. Hori dela eta, ziklo batean behar den zailtasuna lauko faktorea baino handiagoa bada, maximora egokituko da, baina inoiz ez gehiago. Beste edozein doikuntza hurrengo zikloan egingo da. Horrek zailtasunen muturreko hegazkortasuna ekiditen du, baina, ondorioz, desberdintasun handiak eragiten ditu hashing boterearen eta zailtasunaren artean orekatzeko hainbat ziklo hartzeko.
Uneko zailtasunean, hash batek arrakasta izateko aukera bat baino txikiagoa da. Ordenagailu batek datuen hash edo laburpenak sortzeko duen gaitasuna neurtzeko, hash / segundu neurria erabiltzen da.
Notropis spectrunculus
Notropis spectrunculus Notropis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Santiago baseliza (Ispaster)
Santiago baseliza Ispaster ko Kortazar auzoan dagoen ermita da.
Historia
XV. mende amaieran estilo gotiko an eraikia, XVI. mende erdiko berpizkunde garaian zenbait berriztapen egin zitzaizkion (leihoak eta korua) baina bere ezaugarri nagusiak aldatu barik.
Ispasterko Santiago eta Santa Ana jaietan, ospakizun nagusietako bat ermita honetan egiten den meza izaten da.
Baseliza eta santutxo gehienak bezala herri lurretan egina bada ere, 2006an eliza katoliko ak bere izenean immatrikulatu zuen.
Ezaugarriak
Tamaina handikoa, oinplano errektangularra du eta isuri biko teilatua.
Garai gotikoko ate puntadun bi eta leiho bi ditu. Berpizkunde garaian irekitako bi bentanak dintel dunak dira.
Alboko hormetako bao batean, kanpai bat du.
Bestelako jakingarriak
Leku baketsua da, eta Ispasterko udalak atsedengune bat prestatua du baselizaren inguruan. Zelaiaren erdian haritz ikusgarri bat nabarmentzen da.
Yosuke Nozawa
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse, Albirex Niigata, Shonan Bellmare eta Matsumoto Yamaga FC.
Wilhelmshaven
Wilhelmshaven Alemaniako Saxonia Beherea estatu federaleko hiri askea da. Ipar Itsasoko kaia da eta Ekialdeko Frisiako hiria.
Historia
Bigarren Mundu Gerran hiriaren bi herenak erabat suntsitu zituzten aliatuen bonbaketek. Poloniar soldaduek eskuratu zuten hiria, baita 200 itsasontzi ere.
Parke Nazionala
UNESCOk Wadden itsasoa Gizateriaren Ondare izendatu zuen 2009an. Ingurunea babesteko Saxonia Behereak Parke Nazionala eratu zuen 1986an eta Parkearen egoitza nagusia Wilhelmshavenen dago.
Hiri senidetuak
Wilhelmshaven ondorengo hiriekin dago senidetua:
Saint-Moré
Saint-Moré Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Moré udalerrian erroldatutako biztanleak 184 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 157 etxebizitza zeuden, 83 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 73 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. 153 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 83 etxebizitza nagusietatik 69 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 63 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 100 ziren, horien artean 78 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 78 pertsona aktiboetatik 74 lanean zeuden (40 gizon eta 34 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Moré udalerrian 82 unitate fiskal zeuden, 170 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.089 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen, 1 argiketaria eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra drogeria bat zen.
2000. urtean Saint-Moré udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tour Landscape
Tour Landscape (euskaraz: "Landscape dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1983an eraiki zen eta 101 metro zituen.
Jatorriz 1983an eraikia, dorreko modernizazioa 2021eko martxoan ireki zen.
Sibon manzanaresi
Sibon manzanaresi Sibon generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Scomberesox simulans
Scomberesox simulans Scomberesox generoko animalia da. Arrainen barruko Scomberesocidae familian sailkatzen da.
Kohei Hiramatsu
Kohei Hiramatsu (平松 康平, 1980ko apirilaren 19a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shimizu S-Pulse.
Triglops xenostethus
Triglops xenostethus Triglops generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Şalom
Şalom (hebreeraz: שָׁלוֹם, euskaraz: bakea) Istanbulen (Turkia) argitaratzen den judutar astekaria da. Avram Leyonek sortu zuen, 1947ko urriaren 29an. Turkieraz argitaratzen da ia osorik, ladinozko orrialdea izan ezik. Gaur egun, Yakup Barokas da astekariaren zuzendaria. 2005eko datuen arabera, batez beste 5.000 aleko argitaraldia du.
Notropis stramineus
Notropis stramineus Notropis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Fausto Nekazaria
San Fausto Nekazaria santu kristau mitikoa da, Euskal Herrian eta Katalunian gurtza izan duena historikoki.
Kondaira
Kondairaren arabera, Fausto Alguairen (Katalunia) jaio zan. Gaztetatik egin omen zuen behartsuen alde. Sarrazeno edo musulmanek preso hartu zuren Mediterraneoan eta esklabo bihurtu zen jauntxo sarrazeno baten etxean. Baina otoitzaren bidez, nekazaritzako lanabesak lana bakarrik egiten jartzen zituelarik, nekeetatik libratu zen. Hortik nekazarien babesle izateko ospea.
Santuaren erlikiak, bere gorpu ustelgabea, gorde eta gurtzen dituzte Bujanda herrian, Kanpezuko udalerrian. Joaquín José de Landázuri eta Romarate XVIII. mendeko historialari arabarraren kronikan kontatzen da nola iritsi zen Bujandara. Esklabotzatik askatuta, Kataluniara itzuli zen Fausto eta han agindua emana zuen, hiltzen zenean igo zezatela asto baten gainera, eta eraman zezala astoak atseden hartu beharreko puntu batera. Hil zenean, igo zuten astora, eta Kataluniatik abiatu ziren astoa eta Faustoren gorpua, eta Bujandaraino iritsi. Herriko maldetan, hiru aldiz belaunikatu zen astoa (zurezko hiru gurutze daude puntu horietan 21. mendietan); eta hirugarren belaunikatzearekin, han utzi zuen gorpua astoak. Puntu horretantxe dago eliza eraikia (ez ordea San Faustoren izenarekin, Andre Mariaren Jasokundearena baita), eta barruan San Faustoren gorputz ustelgabea.
Urriaren 13an egiten da bere jai eguna. Basauri eta Durangon (non santuaren eguna den herriko jai nagusia) badira elizak bere izenarekin, Okeluriko baseliza dago Orozkoko bailaran, eta beste bat Elorrion.
Fratria
Fratriak (grezieraz: φρατρία, anaitasuna; hau da, «anaia» φρατήρ hitzetik eratorria) Antzinako Grezia ko gizatalde mota bat izan ziren. Antropologikoki, tribu edo herri bateko bi klan edo gehiago elkartzean datza.
Fratriak Antzinako Grezian
Grezia preklasikoan, tribu (filé) bakoitza fratria banatan banatuta zegoen. Fratria horien izaera, historialari baten hitzetan, "Gizarte-erakundeen [greziarren] arteko arazorik ilunena da." Gutxi dakigu Greziako gizarte-bizitzan izan zuten paperaz, baina Aro Ilun etik K. a. II. mendera arte existitu ziren. Antzinako Greziako joniar munduan, aro arkaikoa n zehar, tribu bakoitza (phylè) fratria banatan banatuta dago.
Homerok behin baino gehiagotan aipatzen ditu, bere garaiko gizarte-giroa deskribatzen dutela diruditen pasarteetan. Atenasen, fratria batean inskribatzea hiritarren oinarrizko baldintza izan dela dirudi, Atenaseko Klistenesen 508ko erreformen aurretik. C. Aro Ilunean izan zuten goreneko garaitik, Greziako gizarte-bizitzaren funtsezko indarra izan zirela diruditenean, fratriak pixkanaka murriztu egin ziren garai klasiko osoan zehar, beste talde batzuek (alderdi politikoek, esaterako) beren kontura eraginak irabazi zituztenean. Aro klasikoan, fratriak atenastar estatuaren lurralde-banaketa formaletara aldatu ziren.
Magistratu propioak dituen unitate autonomo hori, fratriarka buru duena, Greziako erlijiotasunaren eta soziabilitatearen esparrua da, banketeak eta jaiak antolatzeari esker, hala nola Apaturietakoa. Era berean, gizalegezko kultu batzuk prestatzeko eta horietan parte hartzeko esparru gisa balio dute.
Fratriak pertsonen edo familien elkarte informalak ziren, aldarrikatutako arbaso komunean oinarritzen zirenak, nahiz eta haien artean ez egon nahitaez odol-loturarik, genoak ez bezala.
Fratriek gene izeneko familia-talde txikiak zituzten; hauek fratriak baino beranduago agertu bide ziren, eta badirudi fratrietako kide guztiak ez zirela geno batenak; talde txikiago hauetan onarpena eliteetara mugatuta egon zitekeen. Maila txikiago batean, antzinako greziar gizarte zaharren oinarrizko ahaidetasun-taldea oikos (etxea) zen.
Fratria termino antropologiko moduan
Testu antropologiko askotan, bereziki antzinakoenetan, fratria terminoa erabiltzen da klanaren (leinuen elkartzea) eta herriaren arteko erdibideko banaketa batean klan batzuen elkarketa sozialki onartua izendatzeko. Mota horretako taldeak Ameriketako hainbat herri indigenatan daude dokumentatuta, hala nola tlingit, navajo eta lenape herrietan, eta taldeko kideen artean betebehar eta eskubide jakin batzuk zekartzaten, ezkontza-eskubide edo -murrizketak barne.
Lengnau (Berna)
Lengnau Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Costa Rica
Costa Rica, ofizialki Costa Ricako Errepublika (República de Costa Rica, ahoskatua), Erdialdeko Amerikako estatu burujabea da, Ozeano Barearen eta Karibe itsasoaren artean dagoena. Mugakide ditu Nikaragua, iparraldean, eta Panama, hegoaldean. 51.100 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 4,8 milioi biztanle zituen. Hiriburua eta hiri populatuena San Jose da. Alajuela, Cartago, Heredia, Limon eta Puntarenas dira beste hiri nagusiak.
Krásna Ves
Krásna Ves Eslovakiako udalerri bat da, Bánovce nad Bebravouko barrutian kokatuta. 10,22 km²ko azalera du eta 514 biztanle 2017ko datuen arabera.
Substratu baskonikoaren proposamena
Substratu baskonikoaren proposamena mendebaldeko Europako hainbat hizkuntzek hizkuntza baskonikoak izeneko antzinako hizkuntza familiaren hondarrak dituztela eusten duen proposamena da, familia horietatik euskara bizirik irauten duen bakarra izanik. Proposamena Theo Vennemann hizkuntzalari alemaniarrak egin eta beste hizkuntzalariek baztertu dute.
Costa Rica
Espainiaren kolonia izan zen, eta 1821. urtean egin zen independente. Independentziaren lehen urteetan istilu handiak izan ondoren, 1889. urtean demokrazia baketsuko aldia hasi zen, bi bider bakarrik eten dena: 1917-1919 urteetan diktadura bat egon zen agintean, eta 1948an altxamendu militar bat gertatu zen. Herrialdea aspaldidanik izan da neutrala nazioarteko politikan. Ez du armadarik (Guardia Nazionala arduratzen da barne segurtasunaz) eta Latinoamerikako politika sistema egonkorrena du.
Krásna Ves
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1208. urtekoa da.
Substratu baskonikoaren proposamena
Vennemannen esanetan, hizkuntza baskonikoak Europa osotik zabaldu ziren indoeuropar hizkuntzek ordezkatuak izan arte. Hala ere, Vennemann Erdialdeko eta Mendebaldeko Europako toponimoetan eta germaniar eta baltiko-eslaviar hizkuntzetako hiztegietan topaturiko zenbait hondarretan indoeuropar hizkuntzen arbaso hau topatzeko gai izan zela zioen.
Proposamena
Vennemannen esanetan, azken glaziazioan, hegoaldeko Frantzian eta Iberiar Penintsulan bizi ziren herri baskonikoek Europa birpopulatu zuten. Beren bizileku berrietako ibaiei eta haranei izenak eman zizkieten, gero Indoeuropar hizkuntzak zabaldu zirenean mantendu zirenak. Proposamen honek Hans Krahek aurkituriko europar hidronimoen paralelotasunetan eta Marija Gimbutasek europar kulturan aurkituriko antzekotasunetan oinarriak ditu, guztiak, Vennemannen ustetan, aurreindoeuropar substratuak direnak. Theo Vennemannek uste du hori substratu baskonikoa dela, aurreindoeuropar toponimoen berezko ezaugarriak euskararen bidez azaldu omen daitezkeelako. Adibidez, aran, euskara batuan haran idatzia, Katalunia eta Okzitaniako Val d'Aran, Ingalaterrako Arundel, Norvegiako Arendal edo Tirolgo Ahrntal toponimoetan agertzen da. Hala ere, hizkuntzalari gehienek uste dute litekeena dela hidronimo eta toponimo hauek euskararenak ez, bestelako aurreindoeuropar sustraiak izatea.
Costa Rica
Mugak
Costa Rica Erdialdeko Amerikako istmoan dago, ipar latitudeko 8° eta 12° artean, eta mendebaldeko longitudeko 82° eta 86° artean. Iparraldean Nikaraguarekin du muga, ekialdean Karibe itsasoarekin, hegoaldean Panamarekin eta mendebaldean Ozeano Barearekin. Karibeko itsasertza 212 kilometro luze da, eta Ozeano Barekoa 1.016 kilometro luze.
Substratu baskonikoaren proposamena
Proposamena
Substratu baskonikoaren beste froga bat zeltiar hizkuntzetan, frantsesean, georgieran, eslovenierazko resiar dialektoan eta danieran erabiltzen den sistema hogeitarraren iraunkortasuna litzateke. Vennemannek hizkuntza baskonikoek sistema hori erabiltzen zutela uste du.
Vennemannek bere proposamena sustatzeko dio Erdialdeko eta Mendebaldeko Europako leku askotan, batez ere, eskualde menditsu bakartuetan, topaturiko aztarna genetikoak eta odol taldeen ezaugarriak euskaldunekin partekatzen dituztela.
Costa Rica
Erliebea
Herrialde menditsua da, eta gehiena 900 eta 1800 metro arteko garaieran dago. Hiru mendikatek zeharkatzen dute herrialdea ipar-mendebaldetik hego-ekialdera: Guanacasteko mendilerroa, Erdialdeko Mendilerroa (Irazú sumendia, 3.432 metro) eta Talamancako mendilerroa (Chirripo Grande, 3.819 metro). Mendikate horien guztien artean dago Erdialdeko Harana izeneko goi-ordokia. Bertan bizi da jende gehiena.
Substratu baskonikoaren proposamena
Proposamena
Vennemannek txosten batzuetan garatu zituen bere ideiak, Europa Vasconica - Europa Semitica izeneko liburuan bildu zituenak. Geroago, Lingua 116 aldizkariak liburu horri buruzko ikerlan kritiko luzea egin zuen.
Kritikak
Hizkuntzalaritza historikoan diren adituek substratu baskonikoaren ideia baztertu egin dute. 1996an P. R. Kitson britainiar hizkuntzalaria toponimiako eta hidronimiko "euskal" substratuaren ideiaren kontra agertu zen. Dieter Steinbauer germaniar hizkuntzalariak argudiatu zuen euskara, hizkuntza isolatua izanik, ez dela egokia substratua den hizkuntza-familia osoa berreraikitzeko, euskararen historia ezezaguna delako eta euskarak indoeuropar hizkuntzen mailegu asko dituelako. Steinbauerrek, berriz,Venneman kritikatu zuen hasieran kontsonante taldeak dituzten euskal arroak onartzegatik (gehienak beste hizkuntzen mailegutzat hartzen dituztenak), antzinako etruriera mendebaldeko anatoliar hizkuntzekin lotura omen duen proposamena kontuan ez hartzeagatik, eta akats metodologiko larriak egiteagatik. Haren "hitzaldi zientifikoak oztopo gaindiezinei aurre egin behar die" esan zuen. .
Costa Rica
Hidrografia
Karibeko isurialdeko ibai nagusia San Juan da, Nikaraguarekin muga egiten duena; Sarapiquí, San Carlos eta Pocosol dira haren adarrak. Reventazón (145 kilometro) eta Sixaola (146 kilometro) ere Karibe itsasora isurtzen dira. Pazifikoko isurialdean Tempisque (144 kilometro), Tárcoles (111 kilometro) eta Térraba (160 kilometro) dira garrantzitsuenak.
Klima
Klima tropikal eta hezea da ekialdeko kostaldeko ordokietan, eta hotzagoa barnealdean, altuera dela-eta.
Natura erreserbak
Costa Ricak natur erreserba ugari ditu eta Ertamerikako biodibertsitate osoaren % 75%. 1970ean, Costa Ricakak bere parke nazionalen sistema sortu zuen. Costa Ricak bere lur-masaren proportzio handia mantendu du parke nazionaletan, beste edozein herrialdek baino askoz gehiago, Costa Ricako legeen arabera, parke nazional gisa babestutako eremuen %10,27 baitu. Beste %17, erreserba, basa-bizitzako babesleku eta eremu babestuetarako.
Hainbat ekositema eta biotopo gordetzen dira parkei eske: oihan tropikalak, baso lehorrak, mangladiak, baso hodeitsuak, itsas erreserbak eta askotariko hezeguneak.
Gaur egun, Costa Ricako 26 parke nazional daude, eta guztiak Costa Ricako Kontserbazio Eremuen Sistema Nazionalaren bidez administratzen dira, edo SINAC, Ingurumen eta Energia Ministerioaren saila, MINAE. Costa Ricako parke babestuek, babeslekuek eta erreserbek herrialdearen lurralde osoaren %25 baino gehiago hartzen dute. Parke horietako batzuk Costa Ricako parke nazionalen sistemen artean daude.
Erreserba esanguratsuenak hauek dira: Carete ondartza, Carara, Cabo Blanco, Arenal sumendia, Miguel Antonio, Monteverde, Tortuguero, Corcovado, Drake badia, Poas sumendia, Cahuita, Rincón de la Vieja, Río Ceste, Bahía Ballena, Caño Negro, Isla del Coco, Braulio Carrillo, Irazú, Palo Verde, Barra Honda, Gandoca Manzanillo, La Amistad, Cerro Chirripó, Santa Rosa, Turrialba sumendia, Tenorio sumendia.
Historia
Espainiarrak iritsi baino lehen, Antilletako herriak bizi ziren Costa Rican, huetar, chorotega, guatuso, bribri, miskito eta boruca etniakoak. Kristobal Kolon 1502. urtean iritsi zen, eta 1520an konkistatzaile espainiarrek menderatu zituzten bertako herriak. Urte horretan, 27.000 indiar bizi ziren herrialdean; 1567an 13.000 indiar zeuden espainiarren mendean. Konkistatzaileen nagusitasuna onartu ez zuten indiarrak borrokan segitu zuten XVII. mendera arte. XVII. mendearen hasieran, 7.000 lagun ziren, eta XVIII. mende bukaeran ehunka batzuk baizik ez Costa Rica osoan.
Guatemalako Kapitaintza Nagusiaren mendeko lurraldea izan zen Costa Rica, 1821. urtean Espainiatiko independentzia adierazi zuen arte (Mexikoren barnean), eta independentzia ofiziala 1839an eskuratu zuen. Hurrengo urteetan, Mexiko eta AEBetako interesen menpe ibili zen. XIX. mendean kafea bihurtu zen Costa Ricako diru iturri nagusia eta Estatu Batuetako United Fruit konpainiak banana sail handiak landatu zituen bertan. XIX. mendeko bigarren erdialdean aipatzekoak dira Santa Rosa eta Rivasko guduak, burujabetzaren alde egindakoak. XX. mendean, hiru aldiz gertatu ziren konstituzioaren aurkako mugimenduak, 1917, 1919 eta 1948an. Azken urte hartan, gerra zibila piztu zen, eta Jose Figueres Ferrer politikariaren aldekoak irten ziren garaile.
Azken urteak
1979tik aurrera, Nikaraguako Gerra Zibilak eta eskualde osoa ia hamar urtez astindu zuen krisi larriak eragin handia izan zuten Costa Rican, sandinisten kontrako oposizioko jende askok bertara jo baitzuen babes bila. Óscar Arias lehendakari sozial-demokrataren ekimenez hasi ziren Erdialdeko Amerikako herrialdeak negoziazioak egiten eskualde hartako gatazkak konpontzeko. Ariasen bake plangintza 1987an jarri zen abian, eta hori zela-eta Bakearen Nobel saria eskuratu zuen 1987. urtean.
1990. urtean PLN alderdiak hauteskundeak galdu zituen, eta Rafael Ángel Calderón Batasun Sozial Kristauaren alderdikoa (PUSC) izan zen garailea, legebiltzarrean gehiengo erosorik ez zuela. 1994ko hauteskunde orokorretan, berriz ere PLN alderdiak hartu zuen aurrea oso alde txikiarekin, eta José Maria Figueres hautatu zuten lehendakari. Bi alderdien txandakatze etengabe horretan, alderdi batek beste alderdiaren lana eragozten zuen; alderdi txikiek erabakitzen zuten legebiltzarreko oreka, eta gero eta ugariagoak ziren eskualde txikien interesen defentsan ziharduten higikundeak. Alabaina, Miguel Ángel Rodríguez lehendakariak (PUSC, 1998an hautatua), hasiera hobea izan zuen bere agintaldian, hain zuzen ere harreman onak zituelako oposizioarekin: izan ere, PLNko kideak jarri zituen gobernu berriaren postu garrantzitsuetan.
2002. urtean alderdibitasun horren gainbehera hasi zen, indar politiko berriek gero eta indar handiagoa baitzuten, Acción Ciudadana eta Movimiento Libertario alderdiek batez ere. Hainbaten ustez, bi alderdi tradizionalen lehendakari ohien eta goi mailako agintarien ustelkeriaren ondorio izan da egoera hori. Eskandalu politiko handienetako bat 2007. urtean sortu zen, jakin zenean gobernuko zenbait agintarik hainbat gomendio egiten zizkiotela lehendakariari, hala nola, Hauteskundeetako Auzitegi Gorenaren araudiak saihestea, Hugo Chávez, Fidel Castro eta Daniel Ortegaren esku-hartzeari buruzko beldurra eragitea, eta NAFTArekin bat egiteko erreferendumean kontrako jarrera adierazten zuten kantonamenduak zigortzea.
Politika
1949ko konstituzioaren arabera, Costa Rica errepublika presidentzialista da. Errepublikako presidentea da estatuburu eta gobernuburua; boto zuzenaz hautatzen da, lau urteko agintaldirako. Biltzar legegileak (Asamblea Legislativa de Costa Rica) 57 kide ditu, ororen bozkatzez aukeratzen direnak lau urtetik behin.
Biztanleria
2016an 4.857.274 biztanle zituen. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 22,6 dira; 15-24 urte bitartekoak % 16,3; 25-54 urte bitartekoak % 44; 55-64 urte bitartekoak, % 9; eta 65 urtetik gorakoak, % 7,8. Bizi itxaropena 78,7 urtekoa da, 76,1 urtekoa gizonezkoena eta 81,5 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak). Biztanle gehien-gehienek (% 97,8) irakurtzen eta idazten dakite.
Etniak eta hizkuntzak
Biztanle gehienak, % 83,6, zuri edo mestizoak dira; mulatoak % 6,7 dira, indigenak % 2,4, eta beltzak % 1,1 (2011ko zenbatespenak).