cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
O motako izar
O/OB elkarteak
Izar elkarteak, euren eraketaren hasieratik grabitatez lotuta ez dauden izar taldeak dira. Izar elkarteetako izarrak elkarrengandik hain azkar urruntzen dira, grabitate indarrek ezin dituztela elkartuta mantendu. Izar gazteen elkarteetan, argiaren zatirik handiena O eta B motako izarretatik dator, eta, beraz, elkarte horiei OB elkarteak deitzen zaie.
Molekula lainoak
O motako izar bat hodei molekular batean sortzeak eragin suntsitzailea du hodeian, baina izar berrien sorrera ere eragin dezake. O motako izarrek erradiazio ultramore kopuru handiak igortzen dituzte, hodeiko gasa ionizatu eta kanporatzen duena. O motako izarrek ere izar haize indartsuak dituzte, segundoko milaka kilometroko abiadurekin, izarraren inguruko hodei molekularrean burbuila bat leherraraz dezaketenak. O motako izarrak supernoba bezala lehertzen dira hiltzen direnean, energia kopuru handiak askatuz, molekular hodeia barreiatzen laguntzen duena. Efektu hauek, gainontzeko material molekularra, izar eraketa eskualde batean sakabanatzen dute, azken batean, izar berrien jaiotza geldituz, eta, ziuraski, kumulu gazte ireki bat atzean utziz.
Hala ere, hodeia eten aurretik, hedatzen ari den burbuila batek (Bilketa eta Kolapsoa deitua) materiala ekortzeak edo dauden hodeien konpresioak (Erradiazioak bultzatutako Inplosioa deitua) izar berriak sortzea ekar dezake. Izar eraketako zenbait eskualdetan sortutako izar eraketaren zantzuak ikusi dira, Zefeo B eta Elefanteko tronparen nebulosa kasu (non eratutako izarren %14-25 izan daitekeen).
Juan Manuel Alonso-Allende
Juan Manuel Alonso-Allende Allende (Bilbo, 1918ko abenduaren 8a - Madril, 1984ko martxoaren 10a) euskal kirolaria izan zen, belaren Snipe eta Star klasetan aditua.
Biografia
Olinpiar Jokoetan hirutan hartu zuen parte: Londres, Erroma eta Mexiko hain zuzen ere. Espainiako txapelduna izan zen hainbat aldiz.
Lanbidez itsas-ingeniaria izan zen eta kirola utzi ondoren teknikoa izan zen.
Lee ibaia
Lee ibaia (ingelesez River Lee eta irlanderaz An Laoi) Irlandako Errepublikako ibai bat da. Shehy mendietan jaio eta Cork konderria eta Cork hiria bera zeharkatuz Zelta itsasoan dagoen Cork badian itsasoratzen da, hain zuzen ere Ozeano Atlantikoan. 90 kilometroko luzera du.
Machias (Washington)
Machias Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Snohomish konderrian dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lantana
Lantana Verbenaceae familiako landare lorenduna da, Amerika eta Afrikako eskualde tropikaletan jatorria duena.
Heavener (Oklahoma)
Heavener Oklahomako hiri bat da. Le Flore konderrian kokatua dago. 2010ean 3,414 biztanle zituen, 12.89 kilometro koadrotan banatuta.
Iparraldeko Gune Berria
Iparraldeko Gune Berria (txinera sinplifikatuz: 北部新区), Txinako Herri Errepublikako Chongqing udaltasunaren iparraldean ekonomia garatzeko dagoen 130 kilometro koadroko gunea da.
Ezaugarriak
Gunea 2002an sortu zen, "Chongqingeko ekonomia eta teknologia garatzeko gunea", "Chongqingeko teknologia berrien industria garatzeko gunea" eta "Chongqingeko esportazioak bdieratzeko merkataritza guneak" batuz.
Ekonomia eta teknologia garatzeko gunea 1993an sortu zen eta mota horretako azpiegituretan aitzindaria izan zen. Hasieran 9,6 kilometro koadroko azalera hartzen zuen, baina azken urteetan hedatuz joan da.
Enpresak
Iparraldeko Gune Berrian honako enpresak ezarri dira:
San Polo
San Polo (venezieraz San Poło) Veneziako sei sestiereetako txikiena da.
Izena Campo San Polo plazatik datorkio, Veneziako zabalena San Marco plazaren ostean. Bertan San Polo eliza (San Paulo) ezaguna dago.
Historia
Hiriaren jatorrian, San Polo eta Santa Croce sestiereak eremu bakarra osatzen zuten, Luprio izenekoa. Bertan Txit Lasaiaren gatzagak zeuden.
Eremu garrantzitsuena Rialto zubiaren inguruetan dago, auzo hau hiriaren erdigunea den San Marco sestierearekin lotzen baitu. Erdi Arotik merkataritza-gune garrantzitsua da, bertan merkatua, arrain merkatua eta saltoki ugari baitaude.
Ikustekoak
Auzo honetan daude Rialto zubia, San Giacomo di Rialto eliza (hiriko zaharren kondairaren arabera), Campo San Polo, Santa Maria Gloriosa dei Frari eliza, San Rocco eliza eta Scuola Grande di San Rocco.
Meteora
Meteora, (Grezieraz: Μετέωρα Μοναστήρια, euskaraz Airean esekita), Greziaren erdialdean dago, Tesaliako zabaldian, Kalambaka hiriaren hurbil, Pinios ibaiaren haranean. Meteora hitzak adierazten duen moduan, esan daiteke halaxe daudela harkaitz horien puntan eraikitako monasterioak. Arkitektura bizantziarrak eta naturaren edertasunak bat egiten dute Meteoran, eta monasterioek harkaitzen jarraipena dirudite.
Unescok 1988. urtean Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Monasterio Kristau Ortodoxo hauek oso garrantzitsuak dira greziar lekaidetza ortodoxoan.
Historia
IX. mendetik aurrera, fraide aszetak Meteorako haitzetan bizitzen hasi ziren. Lurretik 500 m-ra egon zitezkeen zuloetan bizi ziren hasieran. XIV. mendean, berriz, turkiarren eta albaniarren erasoei ihes egiteko haitzetan gora egin zuten fraideek, eta orduan hasi ziren harkaitzen puntan monasterioak eraikitzen. Hogeitik gora eraiki zituzten, eta seik irauten dute, gaur egun.
3652 Soros
3652 Soros asteroide baten izena da. urriaren 6an aurkitu zuen T. M. Smirnova-ek Nauchnij Behatokitik.
Meteora
Gaur egun
Gaur egun sei monasterio baino ez daude (bost gizonezkoak eta bat emakumezkoa):
3652 Soros
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 TC izena zeraman. Ondoren George Soros omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3652 Soros asteroidearen orbitak batezbeste 2,314 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,009 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,618 distantziara. Eszentrikotasuna 0,132 da, eta makurdura orbitala 5,79ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.7 da.
Meteora
Anekdotak
Hirutasun Santua monasterioan, 1981. urtean, James Bond saileko John Glenen For Your Eyes Only filmaren zati bat filmatu zuten.
Linkin Park musika taldekoek 2003ko bere diskoari Meteora izena jarri zioten greziar monasterioak ikusi ondoren.
Anacanthobatis ori
Anacanthobatis ori Anacanthobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anacanthobatidae familian.
Claessens etxea
Claessens etxea edo Torrea etxea Gipuzkoako Orio udalerrian dagoen etxe bat da. Orioko Alde Zaharran dago, Antxiola kaleko 1-3. zenbakietan, eta Makazaga etxearen alboan.
Historia
Garai bateko Orioko harresia goikoaldetik itxitzen zuen. Agiri zaharrenen arabera, jada 1555erako bertan jendea bizi zen. Orduan Torrea etxea gisa ezaguna zen. Geroxeago, Antxiola almirantea bizi izan zen. XIX. mendean Santiago de Claessensen bizilekua izan zen, hortik datorkio izena.
Eraikina
Eraikinaren gainerakoak fatxada luzituak ditu. Bigarren solairuan, zorudun balkoiak ditu, forja ederreko bular-babesak eta tornuz punteatutako babesak. Fatxadaren errematea eta sabaipea kaina erdikoa da, mandioa argitzen duten zulo triangularrekin.
Tearen japoniar zeremonia
Tearen japoniar zeremonia edota Tearen bidea (japonieraz chanoyu, 茶の湯, edota sadō, chadō 茶道) Japoniako kulturan Matcha te berdearen inguruan burutzen den ohikunea da, zen budismoaren eragina du eta Asiako zenbait herrialdeetan oikoa den tearen zeremoniaren japoniar eratorria da.
Gonbidatu talde txiki batean eta giro lasaian burutzen da. Tearen zeremonia burutzeak abegikortasuna esan nahi du.
Japoniar unibertsitateetan tearen zeremoniaren irakaspena helburu hauekin eskaintzen da:
NGC 5995
NGC 5995 galaxia bat da, Libra konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Costasiella kuroshimae
Costasiella kuroshimae Limapontiidae familiako molusku gastropodoa da, hosto barea , hosto ardia eta itsasoko beldarra ezizenez ere ezagutzen dena. 1993. urtean aurkitu zen aurrenekoz Japonia hegoaldeko Kuroshima uhartean, baina ordutik Filipinetan eta Indonesian ere aurkitu da.
Deskribapena
Oskolik ez duen gastropodo txikia da, 5 mm eta 1 cm arteko luzera duena. Bi begi ilun ditu eta burutik bi errinoforo ateratzen zaizkio, ardiaren belarriak edo intsektuen antenak balira bezala. Errinoforo hauek iletxo ugari dituzte uretako sustantzia kimikoak antzematen dituztenak eta horrela aurkitzen dute elikagaia.
Bitxikeria
Costasiella kuroshimae itsas bareak kleptoplastiarako joera du. Elikatzen den algetako kloroplastoak barneratzen ditu. Gaitasun honi esker fotosintesia egin dezake kloroplastoek egoera onean dirauten artean.
Amboy (Indiana)
Amboy Indianako herri bat da. Miami konderrian kokatua dago. 2010ean 384 biztanle zituen, 0.91 kilometro koadrotan banatuta.
Font-y-Gary
, Fontygary, Fontegary edo Fontygari 'Ffont-y-gari', Galesko udalerri bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Rhoose udalerriaren alboan dago, eta Barry hiritik 3 milia hego-mendebaldera.
Rennes-sur-Loue
Rennes-sur-Loue Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rennes-sur-Loue udalerrian erroldatutako biztanleak 94 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 55 etxebizitza zeuden, 38 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 47 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 38 etxebizitza nagusietatik 30 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 1ek hiru zituen, 12 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 31 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 56 ziren, horien artean 44 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 44 pertsona aktiboetatik 40 lanean zeuden (22 gizon eta 18 emakume) eta 4 langabezian zeuden (4 gizon). 12 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Bakteriostatiko
Bakteriostatikoa bakterioen hazkuntza inhibitzen duen substantzia orori deritzo. Eragile bakteriostatikoek ez dituzte bakterioak zuzenean hiltzen, baina haien ugalketa galarazten dute.
Antibiotiko gehienak bakteriostatikoak dira. Bakterioen ugalketa inhibitzen dute zelula hormaren sintesia eragotziz (penizilina, bazitrazina, zefalosporinak...) edo erribosomen gainetik jardunez (proteinen itzulpena inhibituz: estreptomizina, kloranfenikola, tetraziklinak...).
= Ikus, gainera =
Sarcos
Sarcos Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sarcos udalerrian erroldatutako biztanleak 72 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 44 etxebizitza zeuden, 30 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 43etxeak ziren. 30 etxebizitza nagusietatik 24 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 18 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 18 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 44 ziren, horien artean 30 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 30 pertsona aktiboetatik 25 lanean zeuden (16 gizon eta 9 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Sarcos udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 205 hektarea erabiltzen.
Wells Branch (Texas)
Wells Branch Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Travis konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Helena (Oklahoma)
Helena Oklahomako herri bat da. Alfalfa konderrian kokatua dago. 2010ean 1,403 biztanle zituen, 0.95 kilometro koadrotan banatuta.
Erroibarrera
Erroibarrera (Erroiberrara) hegoaldeko goi nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Erroibar (Erroiberra) ibarreko berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.
2015ean, 3 erroibarrerazko euskaldun behintzat baziren Zilbetin eta Lintzoainen, baina horietako bat besterik ez zen 50 urtetik beherakoa.
Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Erroibarko toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.
Historia
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Erroibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Erroibarrera-Esteribarrera azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 2 200 euskaldun inguru egongo ziren Erroiberran, guztiak erroibarrera hiztunak.
1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, Erroibarrera hitz egiten zen Erroibarko herri guztietan, Aurizperritik Urutsara.
Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan Erroibarko 1 200 euskaldun izango zirela, guztiak ere erroibarrera hiztunak.
1930eko hamarkadan, Erroibarko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.
Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Erroibarko 120 euskaldun erroibarrera mintzo ziren.
1977an Nere Oroimenak liburua argitaratu zuen Perpetua Saragueta (Mezkiritz, 1905) erroibartarrak. Oso datu etnografiko garrantzitsuak eskaini zituen. Azken urteotan, Orreaga Ibarra hizkuntzalariak euskalkia jasotzen duen hainbat lan plazaratu du.
250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta Erroibarren erroibarrera eta euskararen kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. 2007an apenas gelditzen zen Erroibarko euskara garbia eman zezakeen euskaldun zaharrik: Lintzoaingo Gabriel Soto, Uretako Santiago Agorreta eta Zilbitiko Luis eta Agustin Iribarren aita-semeak baino ez, segur aski.
Aldaerak
Erroibarrerak lau aldaera ditu.
Aurizperriko aldaera
Aurizperriko aldaera izen honetako herriak bakarrik osatzen du, bertan erabiltzen diren formak Erroibarko gainontzeko herrietan erabiltzen direnen oso ezberdinak direlako. Forma hauetako batzuek antz handiagoa dute beste azpieuskalkiekin, batez ere Auritz edo Garraldarekin, beste erroibarrera aldaera batzuekin baino.
Kalkuluen arabera, 1870ean 380 hiztun zituen Aurizperriko erroibarrerak, 1935ean 210 eta 1970ean 7. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Iparerroibatar aldaera
Aldaera honek ondorengo herriak hartzen ditu: Mezkiritz, Ureta, Gerein, Astigerta eta Zilbiti. Azpimarratzekoa da Zilbitin hitz egiten den aldaerak iparesteribartar esteribarrera aldaeraren antz handia duela, horregatik autore batzuek azken erroibarrera hau baztertzen dute. Lintzoain, aldaera honen jarraipen geografikoaren zati den arren, ez da barne hartzen, bere aditz-formak gainontzeko herrietakoetatik arrazoiz aldentzen dituelako, baina ez Aurizperrirenekin bezainbeste.
Kalkuluen arabera, 1935ean 360 hiztun zituen Iparerroibartar erroibarrerak eta 1970ean 60. XXI. mendean, aldaera hauek 3 hiztun ditu: bat Uretan eta bi Zilbitin.
Lintzoaingo aldaera
Aldaera hori Lintzoain herriarena bakarrik da, eta, gainera, Erroibarko hiriburua da. Izan ere, erabilitako aditz-formak eta inguruko herrietakoak (Gerein edo Mezkiritz, adibidez) oso bestelakoak dira, eta, beraz, aldaera berezi batean sartu behar dira. Hala ere, alde hori ez da Aurizperriren kasuan bezain handia.
Kalkuluen arabera, 1935ean 150 hiztun zituen Lintzoaingo erroibarrerak (lintzoaindarren %90) eta 1970ean 22. XXI. mendean, aldaera hauek hiztun bakarra ditu.
Hegoerroibartar aldaera
Aldaera honek ondorengo herriak hartzen ditu: Erro, Esnotz, Olondiritz, Gurbizar, Urniza, Loitzu, Antxua, Oiaide, Ardaitz, Urutza eta Urutzurdi. Herri hauek, gutxi gora-behera, euren aditz formak partekatzen dituzte, honela, aldaketa gutxiko hizkuntza jarraipen bat osatuz, iparerroibartar aldaerako mailan.
Kalkuluen arabera, 1870ean 700 hiztun zituen Aurizperriko erroibarrerak, 1935ean 360 eta 1970ean 20. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Hiztunak
Hizkera hori desagertze-egoera aurreratuan dago, 2007an bertako 4 hiztun baino ez baitziren geratzen. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:
Azken hiztunak
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira erroibarrerako azken euskaldun zaharrak:
Konparaketa
Intza Aitak, XX. mendearen hasieran, Erroibarko herri batzuetako euskararen aditz forma batzuk bildu zituen. Horiek bat datoz, alderdi fonetiko txikiren bat izan ezik, Koldo Artolak urte batzuk geroago bildutakoekin. Hemen Esteribarrera eta Aurizko hizkera pareko euskalkietarekin batera aurkezten dira, bertan auritzera sartu baitzen hasiera batean.
Euilly-et-Lombut
Euilly-et-Lombut Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Euilly-et-Lombut udalerrian erroldatutako biztanleak 109 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 55 etxebizitza zeuden, 48 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 53 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 48 etxebizitza nagusietatik 39 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek hitu gela zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 42 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 23 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 70 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 45 lanean zeuden (31 gizon eta 14 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Saint-Vincent-d'Olargues
Saint-Vincent-d'Olargues Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Vincent-d'Olargues udalerrian erroldatutako biztanleak 325 ziren. Familiak 156 ziren, horien artean 62 pertsona bakarrekoak ziren (37 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 41 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 37 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Euilly-et-Lombut
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Euilly-et-Lombut udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Saint-Vincent-d'Olargues
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Euilly-et-Lombut
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saint-Vincent-d'Olargues
Etxebizitza
2007an 254 etxebizitza zeuden, 158 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 91 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 250 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 158 etxebizitza nagusietatik 129 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 49 etxek lau zituzten eta 70 etxek bost zituzten. 76 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 79 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 57 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 176 ziren, horien artean 127 aktiboak ziren eta 49 inaktiboak ziren. 127 pertsona aktiboetatik 108 lanean zeuden (52 gizon eta 56 emakume) eta 19 langabezian zeuden (10 gizon eta 9 emakume). 49 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Vincent-d'Olargues udalerrian 159 unitate fiskal zeuden, 314 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.412 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 5 igeltseroak eta 1 eraikuntza enpresa.
2000. urtean Saint-Vincent-d'Olargues udalerrian 57 nekazaritza-ustiategi zeuden, 63 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Azurzaenea etxea
Historia
XVIII. mendean eraiki zen. Eraikineko jabeak Azurzatarrak ziren, hauk etxea Gizarte Zerbitzuetarako erabil zedin Orioko Udalari laga zioten.
Eraikina
Mehelinen arteko eraikina da, jauretxe itxurakoa.
Beheko solairua eta beste lau ditu. Beheko solairua silarrizkoa da eta gainerakoa hormarri luzitua.
Rhoose
, 'Y Rhws', Galesko udalerri eta komunitate bat da, Vale of Glamorgan konderrian.
3653 Klimishin
3653 Klimishin asteroide baten izena da. apirilaren 25ean aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1979 HF izena zeraman. Ondoren Klimishin omentzeko izena eman zitzaion.
Senots
Senots Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
3653 Klimishin
Orbitaren ezaugarriak
3653 Klimishin asteroidearen orbitak batezbeste 2,186 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,046 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,326 distantziara. Eszentrikotasuna 0,064 da, eta makurdura orbitala 4,01ºkoa da.
Senots
Biztanleria
2007an Senots udalerrian erroldatutako biztanleak 308 ziren. Familiak 114 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 42 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 49 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
3653 Klimishin
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.4 da.
Senots
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 201 ziren, horien artean 150 aktiboak ziren eta 51 inaktiboak ziren. 150 pertsona aktiboetatik 134 lanean zeuden (72 gizon eta 62 emakume) eta 16 langabezian zeuden (10 gizon eta 6 emakume). 51 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Senots udalerrian 109 unitate fiskal zeuden, 323 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.786 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Amo (Indiana)
Amo Indianako herri bat da. Hendricks konderrian kokatua dago. 2010ean 401 biztanle zituen, 1.64 kilometro koadrotan banatuta.
Endaia etxea
Endaia etxea Gipuzkoako Orio udalerrian dagoen etxe bat da. Orioko Alde Zaharran dago, Endaia plazako 3. zenbakian, Oriako itsasadarraren ertzean eta Orioko zubia eta Orioko udaletxearen artean.
Hans Hartung
Hans Hartung (Leipzig, 1904ko irailaren 21a - Antibes, 1989ko abuztuaren 7a) germano-frantziar margolaria izan zen.
Filosofia eta artearen historia ikasi zituen Leipzigeko Unibertsitatean eta Arte Ederrak Dresdengo Unibertsitatean. Parisera joan zen eta han maisu zahar eta modernoen lanak kopiatu zituen. Cézanneren obran inspiratu zen eta Munichen Max Doernerrekin ikasi zuen teknika. Leucatera eta Menorcara joan zen bizitzera eta 1931n egin zuen lehen erakusketa Dresdenen.
Alemania naziak endekatutzat jo zuen Hartungeko artea. Frantzian kokatu zen behin betiko eta 1939ko abenduan Frantziako Atzerritar Legioan sartu zen. Afrikako iparraldean borrokatu zuen eta Belfort inguruko gudu batean hanka bat galdu zuen. 1945ean frantziar herritartasuna jaso zuen.
1947an bakarkako lehen erakusketa egin zuen Parisen. 1950eko hamarkadaren amaieran, bere margolan abstraktuekin, ia monokromatikoak, pintzelkada erritmiko luzeen errekonozimendua lortu zuen.
Bere margolanek 1960ko hamarkadako margolari estatubatuarrengan izan zuten eragina. 1960ko eta 1970eko hamarkadetako abstrakzio lirikoaren aitzindari bihurtu zen.
NGC 5996
NGC 5996 galaxia bat da, Serpens konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Triaenops rufus
Triaenops rufus Triaenops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Hipposideridae familian sailkatuta dago.
Earl Grey
Earl Grey (ingelesez literalki Grey dukea) bergamota olioz nahasturiko te usaingozatu bat da. Batzuetan, laranja edo limoi azal zatitxoak ere nahasten zaizkio. Nagusiki eta usadioz te beltzaz egina egon arren, te berdez edo oolong teaz ere egin ohi da.
Izena Charles Grey, 2. Grey dukearen omenez darama. Ziur aski te mota honen ekoizle ezagunena Twinings britainiar te-etxea da.
Erresuma Batuan ospe eta kontsumo handia duen te mota da, batez ere usadiozko ingeles gosarian ala arratsaldeko te orduan, bai bakarrik nahiz esneaz nahasturik.
Loma Linda East (Texas)
Loma Linda East Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Jim Wells konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Idazkera kuneiforme
Idazkera kuneiformea arrasto arkeologikoak dituen idazkera motarik zaharrena dela onartuta dago (hala ere, berriki eginiko indusketetan, ustez idazkera zaharragoan idatzita dauden Antzinako Egiptoko taulatxo batzuk aurkitu dira; hala ere, datu hori baieztatzeke dago). Sumertarrek K.a. IV. milurtekoaren amaieran sortu zuten, piktograma sistematzat. Denbora aurrera joan ahala, irudikapen piktorikoak sinpleagoak eta abstraktuagoak bihurtu ziren, idazkera kuneiformea eratzeraino.
Sumeriera, akadiera, elamitera, hititera eta lubitera idazteko egokitu zen eta antzinako persiera eta ugariteraren alfabetoen abiapuntua izan zen.
Garapena
Taulak kilnetan egosten ziren, idatzitakoa iraunkorra izatea nahi bazen, baita berrerabili ere, kontrako kasuan. Arkeologoek aurkitutako taulatxoetako asko nahigabe "egosiak" izan ziren, armada erasotzaileek taula horiek gordetzen ziren eraikinari su eman ziotenean.
Sumertarrek sortu zuten sumeriera idazteko; ondoren, akadiarrek, babiloniarrek, elamitarrek, hititek eta asiriarrek erabili zuten, euren hizkuntzak idazteko. Mesopotamian oso erabilia izan zen 3.000 urtez; hain zuen ere, alfabeto horren izaera silabikoa, sumertarrek findu ostean, ez zitzaien oso intuitiboa iruditzen semitar hizkuntzen hiztunei. Horren ondorioz, sumertar zibilizazioa berraurkitua izan aurretik, zenbait filologok Babiloniaren aurretik beste zibilizazioren bat egon zela pentsatu zuten.
Aramaikoaren erabilerak hedapen handia izan zuen asiriar inperioan: pixkanaka-pixkana, kuneiformea ordezkatu zuen. Ezagutzen den azken inskripzio kuneiformea K.a. 75ekoa da.
Txibia
Txibiak edo txokoak Sepiida ordena osatzen duten itsas-zefalopodoak dira. Txipiroien senide hurbilak dira eta hauen antzera sukaldaritzan aintzat hartuak. Euskal Herrian espezierik ohikoena txibia arrunta (edo txibia soilik) da (Sepia officinalis).
Idazkera kuneiforme
Deszifratzea
Idazkera kuneiformearen ezagutza galduta zegoen 1835ean, armada britainiarreko ofizial Henry Rawlinsonek Behistungo inskripzioan aurkitu zuen arte, Behistungo amildegi batean, Persian, gaur egungo Iranen. Dario I.aren erregealdian (K.a. 522-K.a. 486) zizelkatuta zeuden, inperioko hiru hizkuntza ofizialetan idatzitako hainbat testutan: elamiteraz, antzinako persieraz eta babilonieraz. Hiru testuotan gauza bera esaten zenez, Rosetta harria k Egiptoko hieroglifo ak ulertzeko giltza izan zen modu berean, Behistungo inskripzioak idazkera kuneiformea argitzea ahalbidetu zuen.
Txibia
Txibiek barne maskorra dute (txibia-hezurra izenekoa), W itxurako begi-nini handiak, zortzi beso eta bi garro. Ohiko tamaina 15 eta 25 cm luze da, baina espezie handiagoak, Sepia apama esaterako, 50 cm luze izan daitezke, eta 10,5 kg pisatu.
Txibiak haragijaleak dira, eta hainbat animalia jateko gai dira: moluskuak, karramarroak, izkirak, arrain txikiak, olagarroak, zizareak eta beste txibiak. Txibien harraparien artean daude izurdeak, marrazoak, arrain batzuk, itsas txakurrak eta beste txibia batzuk. Urte bat edo bi bizi dira.
Pobleteko monasterioa
Eliza nagusiaren aldarearen inguruan, Aragoiko errege-erreginen panteoi bat dago, non, besteak beste, hilobiratuta dauden Maria Nafarroakoa erregina kontsortea (Nafarroako kateen ezkutua erakusten duen hilobi eder batean), eta Jakue I.a ere bai.
Idazkera kuneiforme
Deszifratzea
Rawlinsonek antzinako persiera alfabeto silabiko bat zela zuzen pentsatu zuen, eta baita zuzen deszifratu ere. Bere kabuz lan eginez, Edward Hincks asiriologo irlandarrak ere lagundu zuen deszifratzen. Persiera itzuli ondoren, Rawlinson eta Hincks besteak itzultzen hasi ziren. Neurri handi batean, Paul Émile Bottak 1842an Ninive aurkitu izanak lagundu zien. Bottak aurkitutako altxorren artean, Asurbanipalen liburutegi handiaren hondarrak zeuden, bertan inskripzio kuneiformeak idatzita zituzten egositako milaka buztinezko taulatxo zituen errege artxibategi bat.
Txibia
Txibia hezurra
Txibiek barne egitura gogorra dute, txibia hezur izenekoa, porotsua eta aragonitaz egina. Honek flotabilitatea ematen dio. Flotabilitatea erregulatzeko txibia hezurraren hustasunetan gas-likido erlazioa aldatzen du, hezur barneko hodi bati esker. Espezie bakoitzak itxura, tamaina eta uki desberdineko hezurra du. Txibia hezurra da bere senide hurbil txipiroietatik bereizten dituen ezaugarri nagusia. Bitxigile eta zilargileek txibia hezurrak erabili izan dituzte gauzaki txikien moldeak egiteko, baina agian txibia hezurrak ezagunagoak dira perikito eta beste kaiola txoriei kaltzio iturritzat ematen zaielako.
Idazkera kuneiforme
Deszifratzea
1851 inguruan, Hincks eta Rawlinsonek, jada, 200 zeinu babiloniar irakur zitzaketen. Laster batu zitzaizkien beste bi kriptologo: Julius Oppert, jatorri alemaneko ikasle gazte bat, eta William Fox Talbot, orientalista britainiar apetatsua. 1857an, laurek Londresen elkar ezagutu zuten eta euren ikerketen zehaztasuna frogatzeko, esperimentu ospetsuan parte hartu zuten: Asiako Errege Elkarteko idazkari Edwin Norrisek bakoitzari Tiglath-Pileser I.a asiriar enperadorearen erresumako berriki aurkitutako inskripzio baten kopia eman zion. Adituen epaimahai bat deitu zuten, beren itzulpenak aztertu eta horien zehaztasuna ziurtatzeko.
Anacanthobatis stenosoma
Anacanthobatis stenosoma Anacanthobatis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anacanthobatidae familian.
Txibia
Azala
Kolore aldaketaren funtzioa kromatoforoek sortzen dute, pigmentu gorri, hori, arre eta beltzak dituztenak. Kromatoforo hauek leukoforo eta iridoforo islatzaileko geruza baten gainean daude, berrehunetik gora milimetro karratuko. Kromatoforo hauek pigmentu zakutxo bat dute eta mintz handi bat, biltzean tolestu egiten dena. 6-20 gihar zelula daude pigmentu zakutxoen aldeetan, uzkurtzean zakutxoa azalaren aurka estutzen dutenak. Kromatoforo horiak (xantoforoak) azalaren kanpoaldetik hurbilago daude, gorriak (eritoforoak) azpian eta arre eta beltzak (melanoforoak) doi-doi iridoforo geruzaren gainean. Iridoforoek argi urdina eta berdea islatzen dute. Iridoforoak kitinazko edo proteinazko plakak dira, txibiaren inguruak islatzeko gai direnak. Zelula mota guzti hauek batera erabili ditzakete. Adibidez, laranja lortzeko kromatoforo hori eta gorriak erabiltzen dituzte, eta morea lortzeko kromatoforo gorriak eta iridoforoak erabiliz.
Begiak
Txibien begiak animalien artean garatuenetakoak dira. Berez, zefalopodoen begien organogenesia oso bestelakoa da ornodunenen aldean, gizakienak barne. Txibien begi-niniek W leun itxura dute. Nahiz eta kolorerik ikusteko gai ez izan, argiaren polarizazioa ikus dezakete, kontrastearen pertzepzioa handituz. Erretinan bi puntu dituzte (foveak), sentsore zelulaz beteak, bata aurrerantz eta bestea atzerantz begiratzeko. Leiarrak, itxuraz aldatu ordez gizakiongan bezala, lekuz aldatzen dira begi osoaren itxura aldatuz.
Idazkera kuneiforme
Deszifratzea
Funtsezko puntu guztietan, lau adituen itzulpen guztiak bat zetozela ikusi zen. Jakina, ezadostasun txiki batzuk ere egon ziren. Talbotek —eskarmentu txikiagoa zuen— zenbait akats egin zituen, eta Opperten itzulpenak zalantzazko zenbait pasarte zituen, ingelesa ez baitzen haren ama hizkuntza; baina Hincks eta Rawlinsonen itzulpenak funtsean berdin-berdinak ziren. Epaimahaiak pozik zegoela adierazi zuen, eta idazkera kuneiforme akadiarraren deszifratua fait accompli izatera pasa zen.
Mundu islamikoko zientzia Erdi Aroan
Erdi Aroko mundu islamikoko zientzia Islamiar Urrezko Aroan garatutako zientzia izan zen, VII. eta XV. mendeen artean, omeiatarren, abbastarren, samandarren, ziyaridtarren, buyidtarren eta abbastarren agintaldietan.
Idazkera kuneiforme
Erabilera
Eskribek zirien bidez zeinu kuneiformeak idazten zituzten, ia beti buztinezko taulatxoetan (metalean, bakan); liburutegi primitibo antzeko toki batzuetan gordetzen ziren, zorrotz antolatuta, ondorengo eskribek ikasi ahal izan zezaten. Liburutegi horiek hiri bakoitzeko eskolarenak ziren edo, batzuetan, bilduma pribatuetakoak. Taulatxoak zutabetan idatzita zeuden (kopuru aldagarrian) eta honako hau adierazten zuten:
Jakina, idazkera hura ez zen bakarrik taulatxoetan idazten. Adibidez, idazkiak aurki daitezke lehen milurteko Babiloniako adreiluetan.
Txibia
Tinta
Txibiek tinta jariatzen dute, txipiroi eta olagarroen antzera, harraparietatik ihes egiten laguntzeko.
Mundu islamikoko zientzia Erdi Aroan
Islamaren sustraiak
Mundu musulmanak arraza, hizkuntza eta kultura desberdinetako herriak besarkatu zituen, baina herri hauen guztien artean oinarri komun bat bazegoen: Arabiar penintsula, hain zuzen. Penintsula hau, garai hartan ere, basamortu izateko bidean oso aurreratua zegoen, eta beraz, gizakiek bizimodu normala izateko zailtasunak baino ez zituzten aurkitzen. Horregatik, tribu batzuk Persiar golkotik abiatu ziren, eta beste batzuk Siria eta Transjordaniako oasietan kokatu ziren. Hala ere, Arabiar penintsulako biztanleen eta penintsulatik at zeuden arabiarren artean ez dago bereizketa egiterik; bien arteko mugagabeko basamortu zabalek eta bizimodu nomadak eutsi baitzioten jatorrizko loturari.
Txibia
Taxonomia
Zefalopodo dekapodo ordena hau bi familiatan banatzen da: Lehen Belosaepiidae familia ere bazuen, baina iraungi egin zen.
Mundu islamikoko zientzia Erdi Aroan
Islamaren sustraiak
Baina, basamortu horiek mundu islamikoaren kultura baldintzatzen zuten. Hasteko, basamortuek bizimodu tribala iraunarazi zuten, eta baita bizimodu mota horrek berekin duen guztia ere: elkarbizitzaren oinarria hurbiltasuna da eta hurbilekoa edo lagun hurkoa tribukidea da, hots, odol berekoa eta ez besterik. Hasierako kontzeptu fisiko hau, ahaidetasun espiritualera hedatu zen geroago. Bestalde, basamortuek gosearen mamutzarra plazaratzen zieten behin eta berriro. Beraz, uraren, bazkaren eta abereen urritasuna zela-eta, ondasun hauen guztien jabegoaren eztabaida oso garrantzitsua zen. Aldi berean, eguraldiaren zakartasun eta zailtasunak (hondar ekaitz batek biziaren azkeneko aztarna ere garbi zezaken) pentsamolde fatalista, ia arduragabetasuna sortzerainokoa, eta menturarako espiritua bultzatzen zituen. Mundu honek VII. mendera arte geldirik iraun zuen. Baina, Mahomaren bultzada espirituala dela eta, mundua konkistatzera abiatu zen mende horretan.
Hendrix (Oklahoma)
Hendrix Oklahomako herri bat da. Bryan konderrian kokatua dago. 2010ean 79 biztanle zituen, 0.31 kilometro koadrotan banatuta.
Mundu islamikoko zientzia Erdi Aroan
Islamaren sustraiak
Esandako testuinguru gogor honetan sortu zen Islama. Islamaren erlijio-ikuspegiaren funtsa, hauxe da: Munduaren jaun eta sortzaile den Jainko bakar batean eta haren azkeneko profeta den Mahomarengan sinestea. Baina, erlijio-helburuarekin batera, helburu soziala ere zekarren Islamaren jaiotzak, hau da, arabiar guztien batasuna lortzearena. Helburu hau erdiesteko, Islamak zenbait lotura-elementu desberdin bereganatu zuen: judu jatorriko sineskera batzuk (Testamentu Zaharreko aipamenak, bereziki), kristautasunaren beste batzuk (Jesus eta Ama Birjina) eta arabiar paganismoaren hondarrak (Kaabaren gurtzea).
Islamaren hedapena
Fedea, otoitzak, baraua, limosna eta bizitzan zehar gutxienez behin Mekara erromes joatea zeuden Islamaren erlijio-biziaren oinarrian. Oso laster, Gerra Santua gehitu zitzaien horiei. Hasieran, tribu nomaden harrapaketa-espedizioen ondorengoa baino ez zen azkeneko hau, nahiz eta geroago beste esangura berezi bat hartu.
Ondorioak guztiz onak eta bat-batekoak izan ziren haientzat. Hori ulertzeko, kontuan hartu behar dugu bereganatu zituzten herrien egoera kaskarra; baina, hala ere, mende eskasean egindako hedapena ikusirik, harridura sortzen da: 636an Siria, Mesopotamia 637 eta 641 bitartean, Palestina 640an eta Egipto 642an. Aldi berean, Persiar golkoa eta Indiako ozeanoa inguratuz, Persian sartu ziren 637an, eta 656an menderatu zuten. 670ean Afrikako iparraldea eta Tunisia hartu zituzten, eta Maroko 698an. Iberiar penintsulan 711n sartu ziren, eta 721ean, Pirinioak gainditurik, Rodano ibaiaren ertzeraino iritsi ziren.
Baina, 732an Poitiersko guduan jasan zuten hondamena zela-eta, Europako hedapena gelditu egin zen. Dena dela, ekialderantz jarraitu zuten, eta XI. mendearen hasieran Sizilia, ekialdeko Afrika eta Madagaskar berenganatu ondoren, Indiaraino heldu ziren. Hala ere, dinastien arteko borrokak eta sortutako sekta desberdinen arteko gorabeherak medio, mende horretan hasi zen Islamaren deseraketa politikoa nahiz erlijiosoa.
Lehenbiziko urratsak
Beren hedapena hasi baino lehen arabiarrak ez ziren erabat isolaturik. Izan ere, mugetako zenbait tribu harremanetan zegoen erromatarrekin eta bizantziar grekoekin, eta zenbait ikaskizun jaso zuten haiengandik. Horregatik, arabiar batzuk Bizantziar Inperioaren zerbitzu zibilean lan egiten zuten, Sirian bereziki. Beraz, islamaren leherketa izan aurretik, arabiarren artean zenbait pertsona jakitun egon bazegoen, eta horrek erraztu zuen zientzia grekoaren ekarpen batzuk bereganatzea.
Tribu hauetako batek, Omeia izenekoak, erromatarren aliatu izan ondoren Siria osoa hartu zuen eta, 661. urtean, Damaskon hasiera eman lehenengo kalifaldiari. Omeiatarrak hasieratik zeuden helenizaturik eta, Damaskon zientzialari batzuk elkartu ondoren, 700. urtean behatoki astronomiko bat eraiki zuten.
Abbastar agintea
Omeiatar helenizatu haiek, ordea, ez zeukaten erlijioaren fanatismoak sorrarazten zuen bultzada eta indarra, eta 747an abbastarren mendera erori ziren. Hauek Bagdaden ipini zuten beren hiriburua. Abbastarrak, helenizatu baino gehiago, persiartu egin ziren, menderatu zuten lurraldearen kultura bereganatu baitzuten. Horregatik, persiarren bideari jarraituz, medikuntza eta astronomiako eskola bat eraiki zuten Gundixapur hirian.
Bigarren abbastar kalifak, al-Mansurek, kanpoko zientzialari batzuk ekarri zituen Bagdadera. Hauen arteko Kankah indiar astronomoak, bere herrialdeko jakintza liburu batzuk (Siddhantak, Txaraka Samhita eta Sushruta Samhita) itzuli zituen arabierara. Hirugarren kalifak, Harun al-Rashidek hain zuzen, lan grekoen originalak biltzea agindu zuen eta laugarrenak, al-Mamunek, Jakintzaren Etxea sortu zuen 828 inguruan lan horiek itzultzeko; behatoki astronomiko bat ere fundatu zuen. Garai hartan, al-Khwarizmik indiar zenbakiak eta kalkulu bideak mundu musulmanera sartu zituen.
Jakintzaren Etxeko itzultzaile nagusia Hunayn ibn Ishaq (809-877) nestoriotarra zen. Hark Galenoren medikuntzari buruzko idazlan gehienak itzuli zituen, eta baita Ptolomeoren Almagesto ere. Bera hil ondoren, laurogeita hamar bat ikaslek eraman zuten aurrera lan hori; haren seme Ishaq ibn Hunayn da aipagarriena. Honek Ptolomeo eta Euklidesen lanak itzuli zituen. Haren iloba Hubaysek, berriz, Hipokrates eta Dioskoridesen lanak.
Seljuktar agintea
X. mendetik aurrera, seljuktarrak kalifa-herriaren kontrola hartuz joan ziren; lortu zutenean izugarrizko gainbehera kulturala gertatu zen Bagdaden. Zenbait jakintsuk turkoekin segitu zuen; 1123an hil zen Omar Khayam olerkari eta matematikariak adibidez. Honek al-Khwarizmien matematika garatu zuen eta, azkeneko honek ekuazio koadratikoak baino estudiatu ez zituen bitartean, berak kubikoak garatu zituen. Beste batzuk, aldiz, ekialdera abiatu ziren; India musulmanera, hain zuzen. Al-Biruni persiarra, esate baterako, Gaznin, Afganistanen, gelditu zen eta Indiako historia idatzi zuen bertan. Hala ere, gehiengoak mendebalderantz jo zuen, Kairo aldera bereziki. Al-Masudik (896-956) historia natural entziklopedikoa idatzi zuen; munduan egindako haize-erroten lehenengo adierazpena irakur daiteke bertan. Errota haiek ardatz bertikala zeukaten, eta ontzi baten antzerako belak. Aipagarriak dira Alhazen fisikaria eta Ibn Yunus astronomoa ere. Egiptoko garapen zientifikoak aurrera egin zuen aiubtar sultanekin. Dinastia honen fundatzailea Saladin izan zen, mediku gisa Maimonides filosofo judua hartu zuena.
Al-Andalus
Damaskoko lehenengo Omeiatar Kalifa-herriaren ondorengo batek fundatu zuen Al-Andalus izeneko erresuma independentea 755ean. 970ean, liburutegi bat eta akademia zientifiko bat ireki zituztenen Kordoban. Geroago, beste hirietan ere antzerako fundazioak egin ziren, Toledon bereziki. Garai hartan, Abulkasisek, Kordobako gorteko medikuak, hogeita hamar ataleko medikuntzari buruzko lan ikaragarria idatzi zuen. Azkeneko atalean kirurgia aztertzen da. Astronomian Az-Zarqali, Ibn Bajja, Ibn Tufail eta al-Bitruji nabarmendu ziren, eta Averroes filosofian. Kristauek menderatu ondoren ere, musulmanen zientziak segitu zuen zenbait hiritan, Toledon bereziki (hau 1085ean izan zen hartua). Bide horretatik zabaldu zen gero Mendebaldera, eta horrela iritsi zen papergintzaren txinatar teknika ere.
Alkimia eta kimika
Nahiz eta Alkimiaren aztarnak oso antzinatik etorri, arabiarren artean berebiziko garrantzia lortu zuen, IX. mendean bereziki. Jabir ibn Hayyan izan zen aitzindaria. Garbitasunaren Anaiak izeneko sekta mistikoak X. mendean egindako bilduman iritsi dira gureganaino haren lanak.
Alkimiak, nahiz alde batetik erlijio mistikoarekin eta bestetik kimikarekin erlazionatuta egon, betidanik nolabaiteko alderdi ez-ofizial bat izan du. Islamean erlazio horiek beste inon baino argiago agertzen ziren. Erlijio musulman ortodoxo ofiziala suni izeneko sektarena zen, baina jendearen artean sufien mistika oso zabaldurik zegoen. Sufien arteko sekta erradikalenetako bat qarmata izenekoa zen; haien ustez, gizaki guztiak berdinak dira, eta berdintasun hori lortzeko hezkuntza da beharrezkoa. Horregatik eskolak eraikitzeari ekin zioten eta baita entziklopediak prestatzeari ere.
Oso interesaturik zeuden eskulangintzan, eta eskulangile elkarteak garatu eta antolatu zituzten. Beren ideiak zabaltzeko, eskolak ireki zituzten zenbait hiritan. Horietako batean, Basorakoan hain zuzen, alkimiaren oinarrizko gorputza idatzi zuten. Gorputz hau, idazten ari ziren entziklopediaren atal bat baino ez zen. Entziklopedia hartan berrogeita hamabi ataletik hamazazpi gai zientifikoak ziren. Bagdadeko suni ortodoxoek heretikotzat hartu zuten lan hori, eta erre egin zuten. Azkenik, XI. mendean Garbitasunaren Anaiak ezabatuak izan ziren. Musulman ortodoxoek grekoengandik jaso zuten arrazoibide deduktiboaren aurka zeuden Garbitasunaren Anaiak. Misterioak ipintzen zituzten arrazoimenaren aurrean, eta haiek aztertzeko bide enpiriko bat erabil zitekeela onartzen zuten. Beren iritziz, unibertso osoaren mikrokosmos bat baino ez da gizakia. Ideia hau oso gustagarria izan da beti mundu osoko alkimista eta mistikoentzat. Ideia horren arabera, arabiar alkimistek plazaratu zuten lehenbiziko aldiz mundu ezagunaren egituraren eta gizakiarenaren arteko analogia.