cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pleumartin
Biztanleria
2007an Pleumartin udalerrian erroldatutako biztanleak 1.164 ziren. Familiak 477 ziren, horien artean 144 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 92 bakarrik bizi ziren emakumeak), 165 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 140 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 28 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Wade (Mississippi)
Wade Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Jackson konderrian kokatuta dago, Mississippi estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Pleumartin
Etxebizitza
2007an 616 etxebizitza zeuden, 494 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 60 bigarren erresidentzia ziren eta 61 hutsik zeuden. 575 etxeak ziren eta 38 apartamentuak ziren. 494 etxebizitza nagusietatik 346 bere jabearen bizilekua ziren, 120 alokairuan okupaturik zeuden eta 27 doan lagata zeuden; 7 etxek gela bat zuten, 39 etxek bi zituzten, 105 etxek hiru zituzten, 156 etxek lau zituzten eta 187 etxek bost zituzten. 402 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 235 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 195 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Moussey (Aube)
Biztanleria
2007an Moussey udalerrian erroldatutako biztanleak 496 ziren. Familiak 172 ziren, horien artean 26 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 66 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 73 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Pleumartin
Diru sarrerak
2009an Pleumartin udalerrian 496 unitate fiskal zeuden, 1.118 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.541 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 62 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 25 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 igeltseroa, 3 margolariak, 2 zurginak, 2 iturginak, 2 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 2 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 7 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 arropa denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Pleumartin udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 721 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Moussey (Aube)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 193 etxebizitza zeuden, 178 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 13 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 193etxeak ziren. 178 etxebizitza nagusietatik 138 bere jabearen bizilekua ziren, 39 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 99 etxek bost zituzten. 131 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 57 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 117 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Rhodotoxotis
Rhodotoxotis Tortricidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Rhodotoxotis phylochrysa da.
Moussey (Aube)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 308 ziren, horien artean 231 aktiboak ziren eta 77 inaktiboak ziren. 231 pertsona aktiboetatik 217 lanean zeuden (116 gizon eta 101 emakume) eta 14 langabezian zeuden (8 gizon eta 6 emakume). 77 pertsona inaktiboetatik 33 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Surcos
Surcos 1951ko José Antonio Nieves Conde espainiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.
El Once
El Once Abanto-Zierbena udalerri bizkaitarreko auzoa da. Yusoko Abanto antzinako kontzejuan dago.
Trianoko mendietan barrena dago.
Moussey (Aube)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 8 eraikuntza enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren eta 5 zerbitzu enpresak ziren.
Surcos
Zenbait sortzaile falangista zirenez bere kutsu ideologikoa izan arren, inoiz egindako espainiar film onenen artean dago.
Argumentua
1950eko hamarkadan probintzietan bizi den familia bat Madrilera emigratuko du. Lana eta etxe duin bat lortzeko zailtasunak zenbait kide legez kontrako lanak egitera bultzatuko ditu, familiaren egitura deseginez.
Moussey (Aube)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 2 zurginak, 3 iturginak eta 1 jatetxe.
2000. urtean Moussey udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 405 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gamue
Gamue Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerriko herri bat da, Nafarroa Behereko Amikuze eskualdean. 1842 arte aparteko udalerria osatu zuen.
Park View (Iowa)
Park View Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Scott konderrian kokatuta dago, Iowa estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Gamue
Herritarrei "gamuar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 36 km daude.
Izenaz
Bi horiez gain Bearnon ere Berrauta-Camun izeneko udalerria dago; etimologikoki, balizko jatorri desberdin batzuk aipatzen badira ere, badirudi hauek eta Kanbo bezalakoek esanahi bera izan dezaketela: "ibai baten ertzeko lur emankorra". Camou abizen gisa ere erabilia da eta okzitaniera normalizatuaz Camon da; horren lekuko, herri honen iparraldean (Gabadiko lurretan) dagoen basoari IGN frantsesaren 1444O mapak (Salies-de-Béarn) Camonco Oyhena deitzen dio, euskaraz "Kamonko oihana" idaztekoa.
Kokapena
Amiküze eskualdea historikoki zatituta zegoen hiru eremuetatik Biduze-haraindi izenekoan kokatuta dago; izenak adierazten duen gisan Biduze ibaiaren ekialdean dagoen zonaldeari deitzen zitzaion horrela. Hauexek dira beste herri amikuztar mugakideak: mendebaldean Gabadi, ibaiaz beste aldera. iparraldean ere udalerri bera topatzen da, Biduzeren ibarreskuinean dituen lur bakanak hain zuzen; ipar/ipar-ekialdean Arboti dago (herriak oso hurbil daude) eta hegoaldean udalerrikide den Zohazti.
Orografia
Altuera apaleko lurrak dira: herritik ipar-ekialdera, Arbotiko mugetatik hurbil, 110 mko muino bat dago. Punturik baxuenak Biduzeren ertzean dago (32 m). Herria bera 46 mtan dago.
Errepideak
D 29 departamendu mailako errepideak herria zeharkatzen du, hego-ipar zentzuan Donapaleu eta Aiziritzetik Bastidaxarrera eta hortik Bearnoko hainbeste lekutara heltzeko. Errepide lokal batzuek lotzen dute Arboti eta Zohaztirekin.
Historia
Dokumentatutako lehen izena Sanctus Petrus de Camono da, 1160an.
Udalerri-aldaketak
1842 arte herri honek udalerri propioa izan zuen; urte horretan auzo-herri batekin fusionatu eta Gamue-Zohazti izenekoa osatu zuen. 1972an Aiziritzekoarekin batu zuten; 1984 arte udalerri berriak "Aiziritze" izena baino ez zuen izan baina harrezkero, berriro hiru herrien ikusgarritasuna agerian uztearren, "Aiziritze-Gamue-Zohazti" du izena.
Egungo udalerriko armarrian herriari dagokiona goiko aldeko eskuinekoa da.
Ekonomia
Garai batean nekazaritza eta abeltzaintza tradizionalera ia erabat dedikatuta, azken hamarkadetan dibertsifikazio bat bizi izan du, gehienbat eskualdean (Lur Berri kooperatiba eta beste) sortu diren enpresen bidez.
Lanniongo barrutia
Lannioneko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 93.105 biztanle ditu 904 kilometro koadrotan. Guztira 60 udalerri ditu. Bere hiriburua Lannion da.
Boromys torrei
Boromys torrei Boromys generoko animalia da. Karraskarien barruko Heteropsomyinae azpifamilia eta Echimyidae familian sailkatuta dago.
Iguazú (departamendua)
Iguazú Argentinako Misiones probintziako ipar-mendebaldean dagoen departamendua da. Eldorado, Manuel Belgrano jenerala departamenduekin eta Muga Hirukoitza osatzen duten Brasil eta Paraguaiko herrialdeekin egiten du muga. Departamenduak 2.736 km²-ko azalera du, probintziako guztizkoaren % 9,21aren baliokidea. 82.227 biztanle ditu (2010eko INDEC erroldaren arabera).
Huntington (Texas)
Huntington Texasko hiri bat da. Angelina konderrian kokatua dago. 2010ean 2,118 biztanle zituen, 7.11 kilometro koadrotan banatuta.
Dobreni
Dobreni Errumaniako udalerri bat da, Neamț konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Candler-McAfee (Georgia)
Candler-McAfee Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. DeKalb konderrian kokatuta dago, Georgia (AEB) estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bembradium roseum
Bembradium roseum Bembradium generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bembridae familian.
Leptodactylus poecilochilus
Leptodactylus poecilochilus Leptodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Leptodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Windsor (Ontario)
Hamilton Kanadako erdi-hegoaldeko hiria eta ibai portua da, Essex konderriko hiriburua, Ontarioko probintziaren hegoaldean, Detroit ibaiaren ertzean, Detroiteko hiriaren (Estatu Batuak) parez pare. 193.111 biztanle (248.000 biztanle ditu hirialdeak). Unibertsitatea. Tunel batek eta Ambassador zubiak lotzen ditu Windsor eta Detroiteko hiriak.
Ekonomia
Nekazaritza gaien merkataritza (fruitu arbolak, barazkiak, artoa, laboreak, patata, tabakoa) eta industria (automobilgintza, janari industria, kimika industria, tresneria mekanikoa eta elektrikoa, metalurgia, altzairugintza) dira ekonomia jarduera nagusiak.
Huntsville (Texas)
Huntsville Texasko hiri bat da. Walker konderrian kokatua dago. 2010ean 38,548 biztanle zituen, 92.87 kilometro koadrotan banatuta.
Ifrikija
Ifrikija (ⵉⴼⵔⵉⵇⵢⴰ; إفريقية), Erdi Aroko islamaren historian, Iparraldeko Afrikan zegoen eskualdea, egungo Tunisia, basamortua izan ezik, eta Aljeriako ipar-ekialdeko zati batek osatuta.
Historia
Arabiarrek Ifriqiya konkistatzeko gorriak ikusi zituztenez, beti autonomia administratiboa edo independentzia mantendu zuen. Hiriburua Kairuan (Al-Qayrawān) zuen. 800. urtean bertan aglabtar leinua sortu zen, Ibrahim I.a ibn Aglab pertsiarra bertako gobernadore edo vali izendatu zutenean. IX. mendeko bukaeran ismaeldarrek ordezkatuak izan ziren. Hauek boterea lortu eta, xiismoaz baliatuz, Fatimatar kaliferria aldarrikatu zuten. Hala ere, fatimatarrek Kairora joan eta X. mendean bertoko berbereek matxinatu ziren. Ifriqiya mantentzeko, fatimatarrek ziriar izeneko leinu berberea izendatu zuten. Hauek 1046an fatimatarrak utzi eta Bagdadeko abbastar kalifa onartu zuten. Fatimatarrek kontraeraso eta bere aliatuak ziren hilaliar berberek eskualdea konkistatu zuten. 1230tik aurrera hafsi leinua eta 1574an Otomandar Inperioak konkistatua izan zen.
Dundalk
Dundalk (irlanderaz Dún Dealgan) Irlandako Errepublikako Loutheko konderriaren hiriburua eta hiri nagusia da, bigarren hiria den Droghedaren parean ia. 31.149 biztanle ditu (2011) eta Irlandako seigarren hiri handiena da.
Etimologia
Bere izendapena Dún Dealgan izenetik eratorria da, hau da, "Dalgaren Gotorlekua", Cúchulainn irlandar heroi mitikoaren sorlekua. Hiriaren irlanderazko goiburua honako hau da: "Mé do rug Cú Chulainn Cróga" ("Cúchulainn ausartari sorlekua eman nion").
Geografia
Irlandako itsasoaren ertzean kokatzen da eta Ipar Irlandako mugatik oso hurbil dago.
Historia
K.a. 3500 urtean jadanik Neolitoko nekazariak bazeuden Dundalk inguruan. K.a. 500 urtearen bueltan zeltak iritsi ziren Dundalk iparraldera, Conaille Muirtheimhne izenaz ezagutzen den eremura. Mendeetan zehar harresi gabeko herria izan zen.
Izvoarele
Izvoarele honakoa izan daiteke:
Dundalk
Historia
1169an anglo-normandiarrak iritsi ziren eta Bertram de Verdun noble normandiarrak jauregi bat eraiki zuen 1185ean. Honi esker Dundalkek hiri eskubideak eskuratu zituen 1189an. The Pale eremuaren iparraldeko muga izanik berehala gotortu zen harresi handi batzuekin.
XVII mendean Lord Limerickek hiria berrantolatu zuen. Europan bidaian ibilia zen eta handik ekarri zituen ideia berriak. Harresi eta gaztelu zaharrak bota eta hiriaren erdigunetik ateratzen ziren kaleak eraiki zituen. Garapen handiena XIX mendean etorri zen, bere kaia zela eta trenbidea bertaraino iritsi zenean.
Moskuko Kremlina
Moskuko Kremlina (Московский Кремль, Moskovski Kreml) Moskuko tsarren jauregi ohia eta egun Errusiako presidentearen egoitza da. Kremlin, errusieraz, gaztelua edo gotorlekua da; beraz, kremlin bat baino gehiago dago Errusian. Hala ere, eskuarki, errusiera ez beste hizkuntzetan, Moskukoaz ari gara Kremlina aipatzen denean.
Dundalk
Historia
Irlandako Gerra Zibilean borroka ugari izan ziren Dundalken, banaketaren muga oso gertu baitzegoen. Merkatal herria izaten jarraitu zuen baina 70. hamarkadan Irlanda Europar Batasunean sartzerakoan krisi ekonomiko handia izan zuen, atzerritik zetozen produktuen aurrean lehiakorra ez zelako. Lantegi asko itxi ziren eta istilu ugari izan ziren herrian. 90. hamarkadan hazkunde ekonomikoa ezagutu zuen Irlandak (Zelta Tigrea) eta Dundalk ere errekuperatu zen.
Kirolak
Dundalkeko kirol nagusia futbola da. Dundalk F.C. taldeak 11 aldiz irabazi du Irlandako futbol liga. Dublindik kanporako taldeen artean nagusi da. Kopa ere beste hamar aldiz lortu du. 2015ean txapelketa biak irabazi ditu.
Bestetik zaldi lasterketen tradizio handia ere badu Dundalkek.
Moskuko Kremlina
Moskuko Kremlinak eraikin berean lau jauregi, lau katedral, harresia eta haren dorreak hartzen ditu bere baitan. Aldameneko Plaza Gorriarekin batera UNESCOko Gizateriaren Ondarea da.
Historia
Antzina Kreml izenak "hiri baten barneko erdigune harresitua" esan nahi zuen. XI eta XII mendeetan Kuchka izeneko hiri eslaviarraren eremu gotortua izan zen, 1147koa baita Mosku izenaren lehen aipamena. Garai hartan Mosku guztia gaur egungo Kremlinaren heren bat inguru zen eta egurrezko hesi batek inguratzen zuen. 1238 urtean mongolei aurre egin zien, eta hauek gainerako Errusian sarraski ugari egin zituztenez Mosku hiri garrantzitsuena bilakatzen hasi zen, XIV mendean herrialdeko hiriburu bihurtu arte.
Mosku hiriburu bihurtzearekin batera Kremlinak ere aldaketa handiak jasan zituen:
XV mendean Kremlina errusiako kulturaren erdigunea zen dagoeneko. Moskuko Printzerria Moskovia estatua bihurtu zen eta Errusia guztia bateratzea lortu zen. XV eta XVII mendeen artean berriz ere aldaketa handiak izan zituen Kremlinak:
1710 urtean sute handi batek Kremlinaren ipar-ekialdeko egurrezko eraikinak suntsitu zituen et 1713an San Petersburgo hiriburu bihurtzean Errege familia hara aldatu zen. 1776 eta 1788 artean Senatuaren jauregia eraiki zen eta 1812an Napoleonen tropek Kremlina okupatu zuten. 1815 eta 1835 artean berrite lan handiak egin ziren eta 1838 eta 1850 artean Kremlingo Jauregi Handia eraiki zen.
1917ko Errusiako Iraultzaren ondoren Mosku herrialdeko hiriburu bihurtu zen berriz. 1946 eta 1958 artean Kremlineko katedral, jauregi eta monumentu ugari berriztu ziren. 1961 urtean Kongresoaren Jauregia eraiki zen. 1955 urtean publikoarentzako ateak ireki zituen.
Jurilovca
Jurilovca Errumaniako udalerri bat da, Tulcea konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Primolius maracana
Primolius maracana Primolius generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.
Natura-parke
Natura-parkea edo parke naturala giza jarduerak nabarmenki eraldatu ez duen eta paisaien edertasunagatik, ekosistemen adierazgarritasunagatik edo flora, fauna eta formazio geomorfologikoen berezitasunagatik legez eratzen den natur gune babestua da.
Europan, Pieninyko parke nazionala 1932an Poloniak eta Eslovakiak eratu zuten eta lehenengo nazioarteko parke naturala izan zen.
Hurst (Texas)
Hurst Texasko hiri bat da. Tarrant konderrian kokatua dago. 2010ean 37,337 biztanle zituen, 25.68 kilometro koadrotan banatuta.
Brotomys contractus
Brotomys contractus Brotomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Heteropsomyinae azpifamilia eta Echimyidae familian sailkatuta dago.
Moldoveni
Moldoveni honakoa izan daiteke:
Saint-Brieuceko barrutia
Saint-Brieuceko barrutia departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 252.604 biztanle ditu 2.252 kilometro koadrotan. Guztira 122 udalerri ditu. Bere hiriburua Saint-Brieuc da.
Olabarrieta (Abanto)
Olabarrieta (gaztelaniaz: Los Castaños) Bizkaiko Abanto udalerriko auzoa da. Yusoko Abanto antzinako kontzejuan dago.
Campillo auzoaren gainean dago, Trianoko mendietan.
Pternozyga
Pternozyga Tortricidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Pternozyga haeretica da.
Civitas
Antzinako Erroman, civitas (civitate pluralean) erromatar herritarrak biltzen zituen lege komuna zen, haiei eskubideak eta betebeharrak ezartzen zizkiena. Adiera zabalagoan, civitas herritarren gizatalde hori bera zein herritar horiek bizi ziren herria edo hiria izendatzeko erabili izan da. Civitas ez da bakarrik hirigunea, hirigune hori dagoen lurralde oso bat baizik.
Civitateen sailkapen juridikoa
Hiriek hainbat maila juridiko desberdinak zituzten ezaugarri jakin batzuen arabera: biztanleen izaera - erromatar hiritartasuna izan edo indigenak-, Inperioan sartzeko modua -akordioa edo konkista-, Erromari zerbitzu bereziak ematea edo ez, e.a. Gainera, estatus hori denborarekin aldatu egin zitekeen. Historialariek asko eztabaidatzen duten arren, Plinio Zaharrak Inperioaren hasieran egin zuen sailkapena onartzen da orokorrean:
Lau kategoria juridiko zeuden hirien artean:
Ordaintzaileak (civitates stipendariae): bizilagunek -zergak (stipendium) ordaindu behar zituzten, ez zuten eskubide politikorik, eta soldaduak eman behar zizkioten Erromari. Lurzorua ez zen berea, eta bertako biztanleek possessio gisa zeukaten. Txanponak egitea zentralizatu zen arte, dirua sor zezaketen eta autonomia zuten barne-gobernuan, baina beti ere probintziako gobernadorearen mende, herritarren gaietan esku hartzeko ahalmena baitzuen.
Askeak (civitates liberae), hainbat pribilegio zituzten eta gobernu autonomoagoa zuten. Askotan ez zuten zergarik ordaintzen.
Federatuak (civitates foederatae), Inperioari akordio baten bidez lotuta zeuden eta euren funtzionamendua eta Erromarekiko harremanak foedus baten bidez erregulatzen ziren. Baskoien artean, adibidez, antzinako Tarraga hiriak civitate foederata izendapena lortu zuen.
Koloniak (coloniae) eraikitzen hasi zirenean, erromatar jatorriko taldeak bizi ziren bertan, estatuarengandik lur sailak jasotzen zituzten soldadu ohientzat sortzen baitziren gehienetan, eta eurek gobernatzen zuten. Oso erromatartutako hiriak ziren eta hiritarrek eskubide zabalak zituzten. Geroago, konkistatutako probintzietan beste hiri batzuek kolonia izendapena lortu zuten hiri handiak bilakatu zirenean eta eta sakon erromatartu zirenean. Kolonia izaera juridikoa kategoria altuena zen, eta abantaila gehien ematen zuena.
Denek jaso zezaketen udal erregimena enperadorearengandik. Horren bidez, biztanleek hiritartasun eskubideak lortzen zituzten.
Erromatarren "civitas" kontzeptua
"Hiria" artisau lanetan, merkataritzan eta beste zerbitzu batzuetan aritzen den jende multzo egonkorrari esan ohi diogu. Hiriak ekonomia eta gizarte garatuena zuten guneetan ezartzen ziren. Hispaniako probintzietan, adibidez, Levanteko itsasertzean eta hegoaldean. Galiako probintzietako Mediterraneo aldean egon ziren batez ere. Erromako iturriek, ordea, civitas terminoa zentzu politikoan erabiltzen zuten ia beti -aginpide baten mendeko herritar multzoa- eta horrek agian batzuetan kontzeptua nahasgarria bihurtzen du.
Estrabonek hau idatzi zuen Iberiar penintsulako hiriei buruz:
"Nire ustez, batzuek Iberian mila hiri baino gehiago zenbatzea herri handiei hiri izena eman zaielako gertatu da. Izan ere, herrialdea bera ez da oso egokia hiri asko eraikitzeko, oso atzerakoia, xelebrea eta ikasi gabea baita; bestalde, Mare Nostrumeko bazterretik kanpo bizi direnen bizimoduak ere oso zail egiten du hiriak eraikitzea. Herrixketako biztanleak basatiak dira (...) hiriek ere ezin dituzte zibilizatu, asko eta asko basoan bizi direlako eta auzokoen lasaitasuna arriskuan ipintzen dutelako."
Ikus, gainera
Beste erromatar hiri, herri eta herrixka mota administrazioaren ikuspuntutik:
Russograptis
Russograptis Tortricidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Russograptis solaris da.
Jean-Pierre Arraing
Jean-Pierre Arraing (Mitikile-Larrori-Mendibile, - Maule, ) zuberotar abokatu eta politikaria izan zen.
1788an Mauleko alkate bilakatu zen aita ordezkatuz. Baina 1789ko Estatu Orokorretan Zuberoako Tiers-Etat ordezkari bilakatu zenez, kargua utzi zuen. Batzar Nazional Konstituziogilean ere parte hartu zuen. Iraultzaren aldekoa, Brumaireko estatu-kolpearen ondoren, departamenduko kontseilaria izan zen.
Leptodactylus pustulatus
Leptodactylus pustulatus Leptodactylus generoko animalia da. Anfibioen barruko Leptodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Kandelario
Kandelario edo Garbikunde eguna Jesusen Tenpluko Aurkezpena ospatzen duen jai kristaua da, otsailaren 2an. Hala ere jatorria latindarra eta paganoa du, Lupercales jaiekin zerikusia duena. Antzina, inauteriei hasiera emateko data zen.
Kristauek Ama Birjinaren Garbikundea ere ospatzen dute eta Kanariar uharteetan eta haien eraginez Latin Amerikan Kandelarioko Andre Maria.
Ipar Euskal Herrian, Ganderailu du izena egun honek.
Ohitura eta sinesmenak
Herri tradizioaren arabera, neguaren luzea edo laburra neurtzen da egun horretako eguraldiaren arabera: «Kandelario bero, negua dator gero; Kandelario hotz, negua joan da motz» dio atsotitzak. Eguneko ezaugarrien arabera negua luzatuko den ala ez iragartze hori, izatez, AEBetan ospetsu bihurtu den Marmotaren egunari lotuta dago. Izan ere, Kandelario eta Marmotaren Eguna Europako tradizio beretik sortzen diren bi aurpegi dira. Hibernatzen duten ugaztunek lozorroari uztea ala ez uzteko aukera batekin dagoen lotua tradizio hori, eta Euskal Herrian hartz baten esnatzearekin lotu izan ohi da, normalean Inauterien zikloarekin lotuta.
Euskal Herrian kandelak eta argizariak bedeinkatzeko eguna ere bada, urtean zehar eguraldiak ekarritako ezbehar eta gaixotasunetatik babesteko. Bedeinkapena era askotan egin izan da, hala nola atzamarra urtutako argizaritan jarri eta hiru aldiz aitaren eginez eta buruko ile zenbait errez.
Jai kristaua X. mendean abiarazi bazen ere, Quadragesima Epiphania izenez ezagutzen zen eta IV. mendetik ospatzen zen jaian du jatorri.
Esaerak
Hainbat esaera daude egun honekin zerikusia duena, horien artean :
Azeri-buztan
Azeri-buztana edo eztainu-belarra (Equisetum) Equisetaceae familiako bizirik irauten duen genero bakarra da.
Ani Kuni
Ani Kuni Kaunani (Irokes -ez : Ani'qu ne'chawu'nani') amerindiar abesti tradizionala da.
Musika
Abestia honela dago transkribatuta Fourteenth annual report of the Bureau of ethnology to the secretary of the Smithsonian institution (1896) liburuan:
Waimalu (Hawaii)
Waimalu Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Honolulu konderrian dago, Hawaii estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Electrona risso
Electrona risso Electrona generoko animalia da. Arrainen barruko Myctophidae familian sailkatzen da.
Philip Carlo
Philip Carlo (1949ko apirilaren 18a - 2010eko azaroaren 8a) estatubatuar idazlea izan zen, bertan ezaguna hainbat hiltzaile ospetsuren biografiak, tartean Richard Kuklinskirena, idazteagatik.
Liburuak
Ez fikzioa:
Eleberriak:
Iruñarri
Iruñarri edo Iruinarri (antzinako izena Elazmuino) Nafarroako Malerreka eskualdeko Eratsun udalerriaren lursailetan kokatzen den mendia da. 1.051 metroko garaiera du. Bere gailurrean telebista eta irrati seinalea ematen duen hainbat antena daude, hauetara ailegatzeko NA-170 errepidetik desbideratu eta goruntz gailurreraino doan mendi-bide bat dago.
Esanahia
Mikel Belasco hizkuntzalariak adierazten duen bezala, izendapena euskarazko harri eta Iruñea hitzetatik dator. Honela bada, literalki itzuli ezkero "Iruñeko harria" esan nahiko luke.
Primolius auricollis
Primolius auricollis Primolius generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.
Estekiometria
Kimikan, estekiometria (Grekotik στοιυειου, stoikheion, "elementua" eta μετρος, metroia, "neurria") erreakzio kimikoetan erreaktiboen eta produktuen arteko erlazio kuantitatiboen kalkulua da. Erlazio hauek, teoria atomikotik ondoriozta daitezke, nahiz eta historikoki materiaren konposizioari erreferentzia egin gabe adierazi ziren, lege eta printzipio ezberdinen arabera.
Estekiometriaren lehenengo printzipioak adierazi zituen pertsona Jeremias Benjamin Richter (1762-1807) izan zen, 1792. urtean. Estekiometria modu honetan adierazi zuen:
Konposatu kimiko baten elementu ezberdinen proportzioak eta nahasketa kimikoen konposizioa ere aztertzen ditu.
Oinarrizko kontzeptuak
Erreakzio kimiko batek parte hartzen duten substantzien identitate kimikoa aldatzen duenean gertatzen da; horrek esan nahi du ez dela posible substantzia berak identifikatu erreakzio kimikoaren aurretik eta ondoren, erreaktiboak kontsumitzen ditu produktuak sortzeko.
Bembras adenensis
Bembras adenensis Bembras generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bembridae familian.
Estekiometria
Oinarrizko kontzeptuak
Eskala mikroskopikoan, erreakzio kimiko bat parte hartzen duten molekulen talkaren ondoren sortzen da, molekulak, atomoak edo ioiak izanda, baina molekulen edo atomoen eta beste partikula mota batzuen arteko talkarekin ere gertatu ahal da, hala nola elektroiak edo fotoiak. Horrelako talkek atomoen artean lehendik zeuden loturak apurtzea eragiten dute eta lotura berriak eratzea errazten du. Hau da, eskala atomikoan, parte hartzen duten atomoen loturen berrantolaketa da. Berrantolaketa honek elektroien desplazamendua sortzen du: lotura batzuk apurtzen dira eta beste batzuk sortzen dira, baina parte hartzen duten atomoak ez dira desagertzen, atomo berriak ere ez dira sortzen. Hau da materiaren kontserbazioaren legea, eta bi printzipio hauek dauzka:
Erreakzio kimikoetan zehar partikula azpiatomikoak ez dira desagertzen, protoien, neutroien eta elektroien kopuru osoa konstante mantentzen da. Protoiek karga positiboa dutenez eta elektroiek karga negatiboa, kargen guztizko zenbatekoa ez da aldatzen. Hau bereziki garrantzitsua da elektroien kasuan kontuan hartzea, posible baita erreakzio kimiko baten zehar igarotzean atomo batetik bestera edo molekula batetik bestera salto egitea, baina elektroi kopuru osoa konstante mantentzen da. Honek, masaren kontserbazioaren legearen ondorio naturala da eta kargaren kontserbazioaren legea deritzo; ondorioz:
Kontsumitutako erreaktiboen eta eratutako produktuen kopuruen arteko erlazioak kontserbazio legeen menpe daude, eta, horregatik, ekuazioen bitartez (berdintasun matematikoak) zehaztu ahal dira. Berdintasun hauei ekuazio estekiometriko deritze.
Ekuazio Kimikoak
Artikulu nagusia:  Ekuazio kimikoa
Ekuazio kimikoa erreakzio kimikoaren irudikapen idatzia da. Parte hartzen duten atomoak identifikatzeko erabiltzen diren sinbolo kimikoetan eta erreakzioaren aurretik eta ondoren antolatuta dauden moduan oinarritzen da. Atomo talde bakoitza sinboloekin (+) bereizten da eta parte hartzen duten molekulak adierazten ditu, era berean, mota bakoitzeko atomo kopurua eta parte hartzen duten molekulen kopurua adierazten duten zenbaki segidak ere baditu, eta erreakzioaren hasierako eta azken egoera gezi batekin adierazten da. Beraz, adibidez erreakzio honetan:
Honako atomo (molekula) talde hauek ditugu:
Azpiindizeak
Azpiindizeek atomikotasuna adierazten dute, hau da, atomoen (molekula) multzo bakoitzaren atomo kopurua. Horrela, goian irudikatutako lehen taldeak, 2 oxigeno atomoek osatutako molekula adierazten du, bigarrenak 2 hidrogeno atomoek osatutako bi molekula, eta hirugarrenak 2 hidrogeno atomo eta oxigeno atomo batek osatzen duten bi molekula multzo adierazten dituzte, hau da, bi ur molekula osatzen dute.
Koefiziente estekiometrikoak
Ekuazio kimiko batean parte hartzen duen molekula mota jakin baten kopurua da, idatzita dagoen ordenan. Hurrengo adibidean:
Metanoaren koefizientea 1 da, oxigenoarena 2, karbono dioxidoarena 1 eta urarena 2. Koefiziente estekiometrikoak hasiera batean zenbaki osoak dira, baina erreakzio batzuk doitzeko batzuetan zatikiak erabiltzen dira.
Koefiziente estekiometrikoa 1 denean, ez da idazten. Horregatik, CH4a eta CO2a adibideetan ez dute koefizienterik aurrean.
Beraz, adibidez:
1 (O2) moduan irakurri behar da, hau da, oxigeno molekula talde bakarra. Eta ondorengo adierazpena:
2 (H2O) moduan irakurri behar da, hau da, bi molekula edo talde, horietako bakoitza bi hidrogeno atomoz eta oxigeno atomo batez osatua.
Ekuazio kimiko baten irakurketa
Ekuazio kimiko bat erreakzio kimiko baten irudikapen erraztua edo minimoa denez, garrantzitsua da irudikatuta dauden datu guztiak kontuan hartzea; zeren eta daturen bat galtzeak irudikatuta dagoen egoera guztiz ez ulertzea adierazten du. Sinboloak eta azpiindizeak parte hartzen duten espezie kimikoak adierazten dituzte, eta koefizienteek erreakzioan parte hartzen duten molekula mota bakoitzaren kopurua adierazten dute.
Azkenik, geziak erreakzioa nagusiki mugitzen den zentzua adierazten du. Beraz, aurreko adibidean CH4 eta O2 "aurreko" egoeran daude, hau da, erreaktiboen aldean eta H2O eta CO2 "ondorengo" egoeran, hau da, produktuen aldean. Ekuazio osoa honela irakurri beharko litzateke:
Materia balantzea
Ekuazio kimiko bat doituta dagoela esan ohi da materiaren kontserbazio-legea betetzen duenean. Legeak dioena da: elementu bakoitzaren atomo kantitateak erreaktiboen aldean (geziaren ezkerrean) eta produktuen aldean (geziaren eskuinean) berdina izan behar duela.
Ekuazio bat doitzeko koefizienteak aldatu behar dira, ez azpiindizeak. Molekulek beti konposizio bera dutelako egiten da horrela, hau da, beti atomo kantitate beraz osatuta daudelako. Azpiindizeak aldatuz, bestalde, substantzia berri bat izendatuko litzateke:
H2O ura da. H2O2, ordea, hidrogeno peroxidoa, substantzia kimiko ezberdin bat da. Koefizienteak aldatzean, ordea, substantzia batetik edo bestetik gehiago edo gutxiago jartzen dela adierazten da.
Esate baterako, metanoaren (CH4) errekuntza-erreakzioan, metanoa aireko oxigeno molekularrarekin (O2) elkartzen da, karbono dioxidoa (CO2) eta ura (H2O) eratuz. Doitu gabeko erreakzioa honako hau da:
Ekuazio horretan, a, b, c eta d koefiziente estekiometrikoak dira. Horien kalkulua materiaren kontserbazio-legea kontuan hartuta egin behar da. Ondorioz, elementu bakoitzak atomo kantitate bera izan behar du erreaktibo eta produktuen aldeetan. Ekuazio estekiometrikoak doitzeko hiru metodo daude: saiakeren metodoa, metodo algebraikoa eta, erredox motako erreakzioentzat, ioi-elektroi metodoa.
Saiakeren metodoa
Metodo honetan, koefizienteak banan-banan aldatzen dira ekuazioaren bi aldeetan, masa-balantzearen baldintzak betetzen diren arte. Ondorengo pausoak jarraitzen dira prozesua errazteko:
Metanoaren doitu gabeko errekuntza-erreakzioan ikus daitekeenez, oxidazio-egoera altueneko elementua karbonoa da, (+4) egoerarekin. Horrez gain, oxigenoa (-2) egoeran dago, eta hidrogenoa (+1) egoeran.
Karbonotik hasiz, modurik sinpleenean berdintzen da bi aldeetan, hau da, 1 zenbakia emanez. Beharra izanez gero, beranduago alda daiteke.
Ondoren, oxigenoa berdintzen da. Ikus daitekeenez, erreakzioaren eskuinean hiru oxigeno atomo daude, eta eskuinean bi. Azpiindizeak alda ezin daitezkeenez, oxigeno molekula erdi bat gehitzen zaio ekuazioari:
Beste era batera idatzita:
Gero hidrogenoa berdintzen da. Erreakzioaren ezkerraldean bi hidrogeno atomo daude, eta ezkerrean bi. Beraz, ezkerreko ur molekulari 2 koefizientea ematen zaio:
Hidrogenoa bi aldeetan berdindua geratzen da, baina orain eskuinean ezkerrean baino oxigeno atomo bat gehiago dago. Hori orekatzeko, ezkerrean oxigeno molekula erdi bat gehitzen da:
Horrela, ekuazioa doituta dago. Metodo hau ekuazio errazak doitzeko erabilgarria da, baina ekuazio berean oxidazio-egoera aldatzen duten elementu ugari daudenean, prozesua zaila bilakatzen da. Halako kasuetan, hobe da beste metodoak erabiltzea.
Metodo algebraikoa
Metodo algebraikoa ekuazioz osaturiko sistema baten planteamenduan oinarritzen da. Koefiziente estekiometrikoak ekuazio hauetako balio ezezagunak dira, eta ekuazioak askatuz haien baloreak lortzen dira. Ekuazioak baino balore ezezagun gehiago dituzten sistemak planteatzea posible da. Kasu horietan, koefiziente ezezagunetako bati 1 balorea ematen zaio, eta beste guztiak horretan oinarrituz askatzen dira. Azkenik, koefiziente guztiak zenbaki osoak izanik, ahal den balore txikienak bilatzen dira.
Adibidez:
4·a hidrogeno atomo daude erreaktiboetan, eta 2·d produktuetan. Bi horien berdinketa planteatuz hidrogenoaren ekuazio lortzen da: Erreakzioko beste elementuekin gauza bera eginez, ondorengo ekuazio-sistema lortzen da:
Ondorioz, hiru ekuazioko eta lau ezezaguneko sistema lineal homogeneoa sortzen da:
Torreorgaz
Torreorgaz Cáceresko probintziako udalerria da. Cácerestik 15 kilometrora dago. 2008ko erroldaren arabera 1.759 biztanle zituen 29,64 km²-ko azaleran.
Estekiometria
Metodo algebraikoa
Sistema homogeneoa denez, garrantzirik gabeko ondorengo emaitza dago:
Erantzun horrek balio ez duenez, sistema askatu beharra dago. Lehenik sinplifikatu egiten da:
Hirugarren ekuazioari zeinua aldatu, bi zenbakiaz biderkatu eta lehen ekuazioa gehitzen bazaio:
d koefizientea berdinketaren eskuinera pasatzen da:
Horrela, d koefizientearen funtzioan dagoen sistema lortzen da:
Azkenik, koefiziente guztiak zenbaki osoak izango direla ziurtatuko duen balorea ematen zaio d koefizienteari. Kasu honetan, d=2 izango da:
Koefiziente estekiometrikoak erreakzioaren ekuazioan ordezkatuz, honako ekuazio doitua lortzen da:
Koefiziente bati ausazko balore bat eman eta besteak honekiko erlazioaren bitartez askatuz, posible da zenbaki osoak ez diren emaitza arrazionalak lortzea. Kasu horietan, koefiziente guztiak izendatzailearen multiplo komun txikienaz biderkatzen dira. Erreakzio konplexuagoetan, erredox erreakzioetan esaterako, ioi-elektroi metodoa erabiltzen da.
Ioi-elektroi metodoa
Erreakzio elektrokimikoak metodo honen bitartez doitzen dira. Erreakzioa bitan banatzen da, oxidazio- eta erredukzio-erreakzioak. Karga eta elementuen doikuntza H+, OH−, H2O eta/edo elektroiak gehituz egiten da. Ingurune batetik bestera prozedura aldatu egiten denez, doikuntza egin aurretik erreakzioa zein ingurunetan ematen den zehaztu behar da.
Ingurune azidoa
Manganeso (II) katioiak sodio bismutatoarekin ematen duen erreakzioaren bitartez azalduko da.
Lehenik eta behin, doitu gabeko erreakzioa idazten da:
Bi erdi-erreakziotan banatzen da:
Erdi-erreakzio bakoitza atomo eta karga mota eta kantitateen arabera doitzen da. Ingurunea azidoa denez, H+ ioiak gehitzen dira hidrogeno atomoak berdintzeko, eta ur molekulak, berriz, oxigeno atomoak berdintzeko:
Amaitzeko, erdi-erreakzio bakoitza elektroien koefizienteen multiplo komun txikienaz biderkatzen da, bi erdi-erreakzioak batzen direnean elektroiak baliogabetu daitezen:
Erreakzio doitua:
Kasu batzuetan, doikuntza amaitzeko kontraioiak gehitzea beharrezkoa da. Kasu honetan, manganeso (II) katioiaren kontraioia ezaguna balitz, hori erabiliko litzateke. Doiketa amaitzeko, bi aldeetan kontraioi kantitate bera jartzen da.
Ingurune basikoa
Potasio permanganatoak sodio sulfitoarekin ematen duen erreakzioaren bitartez azalduko da:
Lehenik eta behin, doitu gabeko erreakzioa idazten da:
Bi erdi-erreakziotan banatzen da:
Erdi-erreakzio bakoitza atomo eta karga mota eta kantitateen arabera doitzen da. Ingurunea basikoa denez, OH- ioiak gehitzen dira hidrogeno atomoak berdintzeko, eta ur molekulak, berriz, oxigeno atomoak berdintzeko:
Amaitzeko, erdi-erreakzio bakoitza elektroien koefizienteen multiplo komun txikienaz biderkatzen da, bi erdi-erreakzioak batzen direnean elektroiak baliogabetu daitezen:
Erreakzio doitua:
Kasu honetan, kontraioiak (K+ eta Na+) gehitu dira erreakzioaren doikuntza amaitzeko.
Nahastea, proportzioak eta baldintza estekiometrikoak
Erreakzio baten erreaktiboak koefiziente estekiometrikoekin kantitate proportzionalean daudenean, honako hau esaten da:
Hiru adierazpenek esanahi berbera dute.
Baldintza horietan, erreakzioa erabatekoa bada, erreaktibo guztiak kontsumituko dira eta produktuak kantitate estekiometrikoan sortuko dira.
Erreaktiboak proportzio ezberdinetan badaude, erreaktibo mugatzaile bat egongo da, hau da, proportzio txikiagoan dagoena. Erreaktibo mugatzailearen baitan landuko dira kalkulu guztiak.
Adibidea: Zenbat oxigeno kantitate behar da 100 g karbono rek i n erreakzionatzeko, karbono dioxidoa sortuz?
Erreakzio kimikoaren ekuazioa honako hau da:
Esandako masa atomikotik eta erreakzio kimikotik honako baliokidetasunak lortzen dira:
Hutchins (Texas)
Hutchins Texasko hiri bat da. Dallas konderrian kokatua dago. 2010ean 5,338 biztanle zituen, 23.55 kilometro koadrotan banatuta.
Estekiometria
Nahastea, proportzioak eta baldintza estekiometrikoak
Azken baliokidetasun hori oxigeno molekularraren (O2) formularen ondorioz da
Beraz, oxigenoaren masa ateratzeko urrats hauek jarraituko ditugu: karbono molak zehaztu (lehen faktorea), mol hauekin oxigeno molekula molak zehaztu (bigarren faktorea, ekuazio kimikoaren koefizientetik abiatuta), oxigenoaren masa atera (hirugarren faktorea).
Kalkulu estekiometrikoak
Kalkulu estekiometrikoak orekan dauden erreakzio kimikoetako substantzien arteko konbinaketa erlazio finkoetan oinarritzen dira. Erlazio horiek formuletan agertzen diren zenbakizko azpiindizeekin eta koefizienteekin adierazita daude. Kalkulu horiek oso garrantzitsuak dira, analisi kimikoetan eta industrian substantzia kimikoen produkzioan maiz erabiltzen dira. Kalkulu estekiometrikoek erreaktiboen masak produktuen masekin erlazionatzen duten unitate kimiko bat behar dute. Unitate kimiko hau mol a da.
Egunerokotasuneko adibide bat. Estekiometria erabil dezakegu adibidez, medikuarengana joaten garenean infekzio batek sortutako minarengatik. Medikuak gure pisuaren arabera zenbat gramo medikamentu behar dugun kalkulatu behar du eta, horren baitan, kalkulatu behar du hartu behar dugun pilula miligramo edo mililitro kantitate zehatza.
El Rey (abestia)
El Rey (erregea) rantxera estiloko Mexikoko abesti ezaguna da. José Alfredo Jiménezek idatzi zuen.
Bertsioak
José Alfredo Jiménezek lehenengoz interpretatu zuen, gero Pedro Vargasek, gero Vicente Fernández charro kantariak eta gero María Dolores Praderak, Luis Miguel abeslari erromantikoak, Mateo Blancok eta Charlie 3 punk talde argentinarrak.
Maná talde mexikarrak eta Andrés Calamaro abeslari argentinarrak abesti honen zuzeneko bertsioak egin zituzten eta Plácido Domingo tenorrak 100 años de mariachi bere 1999ko albumean sartu zuen.
Mario Moreno "Cantinflas" aktoreak El barrendero bere azken filmerako ere bertsionatu zuen.
Jean-Baptiste-Auguste de Villoutreix de Faye
Jean-Baptiste-Auguste de Villoutreix de Faye (Flavignac, - Paris, ) frantziar elizgizona izan zen, 1783 eta 1790 artean Oloroeko apezpiku izandakoa.
Limousingo Faye gazteluan jaioa, 1789ko Estatu Orokorretan Zuberoako klerikoak ordezkatu zituen. 1790ean Barthélemy-Jean-Baptiste Sanadon apezpiku konstituzionalak ordezkatu zuen eta Ingalaterran erbesteratu zen. Okzitaneraz eta frantsesez ez ezik, euskaraz ere idatzi zuen (Catechisma oloroeco diocesaren cerbutchuco)
1280 arima
1.280 arima (ingelesez Pop. 1280) Jim Thompsonek (1906-1977) idatzitako eleberria da, 1964an lehendabiziz argitaratuta. Frantzian, Marcel Duhamelek, Série Noire de Gallimard nobela beltzen bildumaren zuzendariak, nobela hau aukeratu zuen bildumako 1000. liburua izan zedin. Bertrand Tavernier zuzendari frantziarrak zinemarako egokitu zuen Coup de Torchon izenpean 1981ean. Euskaraz Igela argitaletxeak kaleratu du.
Eleberri honen protagonista eta narratzailea Nick Corey da, Pottsville konderri atzeratuko sheriffa. Asmatutakoa bada ere, inondik inora AEBetako hegoaldean edo hego-ekialdean kokatuko litzateke, giroa eta jende portaera direla eta. Izan ere, nobela beltz edo lagun gogorren nobela gehienak hiriek sortutako miseriarekin lotzen diren arren, eleberri honek erakusten digu landak ere miserable samar izan daitekeela. Denborari dagokionez, iradokitzen da istorioa Errusiar Iraultzako inguruan (1917) garatzen dela.
Argumentua
Sheriffaren narrazio fidagaitzaren azpian, herriko giroa eta pertsonaiak ikustarazten zaizkigu. Sheriffak berak, hastapenean, gibel handiko memelo hutsa ematen du, eta, lehenengo atal horietan, istorioak nobela beltza baino komedia dirudi. Orriek aurrera egin ahala, ordea, sheriffa oso bestelakoa, maltzurra baino maltzurragoa hain zuzen ere, izan daitekeela jakinaraziko zaigu.
Bilbearen hasiera sheriff izateko hauteskunde kanpainak pizten du. Daraman bizitza lasaia eta erosoa bukatu ez dadin, sheriffak mota guztietako amarru zikinak egingo ditu, baita hiltzea ere. Beti ere, oso arduratsu arituko da errua beste norbaiten gainean eror dadin. Azken finean, moralik gabeko ingurunean moralik gabeko pertsonaia bezala agertuko zaigu Nick Corey.
Smithsonian Institution
Smithsonian Institution (Smithsonian institutua) hezkuntza eta ikerketan jarduten duen erakundea da, gainera elkarlanean dauden museo multzo batek ere osatzen du. Ameriketako Estatu Batuetako Gobernuak kudeatu eta finantzatzen du, diru-laguntzatik at dohaintza eta laguntzak ere lortu ohi ditu. Bere saltoki, aldizkari eta argitalpenen bidez ere diru sarrerak ere lortzen ditu. Bere instalazio gehienak Washington Hirian kokaturik daude, baina bere 19 museo, 9 ikergune eta zoologiko artan batzuk New York, Virginia Panama eta beste zenbait lekuetan sakabanaturik daude. Smithsonian erakundeak bere bildumetan 136 milioi artikulu inguru ditu, bi aldizkari argitaratzen ditu (Smithsonian eta Air&Space). Bisitariak, langileak eta bere museoetako jabetzak babesteko berezko segurtasun indarra du. Bere ikurra eguzki estilizatua da.
Erakundeak bere izena James Smithson (1765-1829) mineralogialari eta kimika estatubatuarraren omenez darama.
Brotomys voratus
Brotomys voratus Brotomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Heteropsomyinae azpifamilia eta Echimyidae familian sailkatuta dago.
Andoni Ortuzar
Andoni Mirena Ortuzar Arruabarrena (Abanto-Zierbena, 1962ko uztailaren 13a) bizkaitar politikari jeltzalea eta Euzko Alderdi Jeltzaleko lehendakaria da. Informazio Zientzietako lizentziaduna Euskal Herriko Unibertsitatean. EAJko Bizkai Buru Batzarreko kidea da eta Euskadi Buru Batzarreko lehendakaria da. EITBko zuzendari nagusia izan zen 1999-2008 bitartean.
Sargazo itsaso zabala
Sargazo itsaso zabala (Wide Sargasso Sea, ingelesez) Jean Rhys dominikar idazlearen eleberri bat da. 1966an argitaratu zen ingelesez, jatorrizko hizkuntzan. Euskaraz 2005ean argitaratu zuten Alberdania eta Elkar argitaletxeek, eta itzultzailea Txomin Arratibel izan zen.
Andoni Ortuzar
Eusko legebiltzarkidea izan da IX. eta X. legegintzaldietan.
Sargazo itsaso zabala
Eleberri hau Charlotte Brontë idazle ingelesaren Jane Eyre eleberriaren lehen zati gisakoa da.
Andoni Ortuzar
2013ko urtarrilaren 12an Euskadi Buru Batzarreko presidentea aukeratua izan zen, Iñigo Urkullu lehendakaria ordezkatu zuen.
Sargazo itsaso zabala
Argumentua
Liburuak Rochester andrea —Antoinette (Bertha) Cosway (Mason)— emakume kreole zuriaren bizitzako lehen urteak kontatzen ditu, bere Karibeko haurtzarotik ezkondu eta gero Ingalaterrara eramaten duten arte. Bera gizarte-patriarkal batean harrapatuta dago, non ez europar zuriek ez karibetar beltzek ez zuten euretartzat hartzen. Jean Rhysek Charlotte Brontëren teilatupeko emakume zoroaren bizitza berrasmatzen du. Kolonia-garai osteko eleberri asko bezala, eleberri hau arraza-desberdintasunaz, lekualdatzeaz eta asimilazioaz aritzen da.
Liburua Britainiar Inperioko esklabotza deuseztatzearen ondoren (1834an gertatutakoa) hasten da eta hiru zatitan dago banatuta. Lehenengo zatian Antoinette protagonistak Jamaikako Coulibrin iragandako haurtzaroa eta gaztaroa azaltzen ditu, baita amaren buru-ezegonkortasuna eta adimen urriko nebaren heriotza tragikoa ere.
Bigarren zatian, Dominikako Granboisen kokatuta dago istorioa eta senarraren —izenik gabe, eleberri honetan; Rochester jauna, Jane Eyren—ikuspuntutik azaltzen zaigu. Antoinetteren gainbeheraren eragile nagusia elkarrenganako susmoa da, Antoinetteren neba-orde batek puztuta. Bion arteko egoera larritu egiten da Christophine neskame zaharrak duen senarrarenganako mesfidantzagatik. Gainera, senarrak izena aldatzen dio Antoinetteri, Bertha deitzen hasten delako.