cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paray-le-Monial
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 131 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 12 banku bulegoak, 3 funerariak, 13 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 2 autoeskolak, 4 igeltseroak, 6 margolariak, 9 zurginak, 7 iturginak, 5 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 18 ile apaindegiak, 4 albaitariak, 1 aldi baterako lan enpresa, 19 jatetxeak, 12 higiezinen agentziak, 2 tintoreriak eta 5 apaindegiak.
Gildone
Mugakideak
Gildonek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Čejov
Čejov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 589 biztanle ditu eta 7,98 kilometro koadroko azalera. Pelhřimoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1360 urtean egin zen.
Paray-le-Monial
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 tratamendu laburretarako ospitale, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 2 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, osasun-zentro 1 bat, 5 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 3 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Paray-le-Monial udalerrian 2 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 2 hezkuntza orokorreko lizeo eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 830 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 895 eta lizeo teknologikoetan 184.
Paray-le-Monial udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beaver (Iowa)
Beaver Iowako hiri bat da. Boone konderrian kokatua dago. 2010ean 48 biztanle zituen, 0.65 kilometro koadrotan banatuta.
Serranillos
Serranillos Ávilako udalerria da, Alberche eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 297 biztanle zituen.
Marino Faliero
Marino Faliero (Venezia, 1274 - 1355eko apirilaren 17a) veneziar politikaria izan zen.
Biografia
Veneziako Hamarren Kontseiluko lehendakaria izan zen (1320-1327). 1354an, dux hautatu zuten. Patrizioen Gobernuaren kontra jo zuen herriaren laguntzarekin, baina preso hartu, eta hil egin zuten. Haren heroi-jokabidean oinarritu ziren Lord Byron (1820, Marino Faliero drama), Hoffmann (1821, Marino Faliero ipuina), Casimir Delavigne (1829, Marino Faliero tragedia) eta Swinburne (1885).
Isotornis
Isotornis Yponomeutidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Isotornis nephelobathra da.
May-Britt Moser
May-Britt Moser (Fosnavåg, ) psikologo eta neurozientzialari norvegiarra da, Norvegiako Zientzia eta Teknologia Unibertsitateko (NZTU) Psikologia eta Neurozientzia irakaslea da. Bere garaiko senarrarekin batera, Edvard Moser, 2014 Fisiologia edo Medikuntza Nobel Saria irabazi zuen, kortex entorrinaleko sare zelulekin erlazionaturiko lanagatik, zirkuitu berean garunaren posizio sistema osatzen duten zelula espazio adierazleez gain.
Ismael Fidalgo
Ismael Fidalgo Blanco (Alen, Sopuerta, 1928ko martxoaren 3a - Portugalete, 2010eko otsailaren 12a) bizkaitar margolaria izan zen.
Bizitza
Bilbon eta Madrilen egin zituen margolaritza ikasketak. Erakusketa askotan parte hartu du, eta sari ugari jaso du. Ikuspegiak eta horma-pinturak landu ditu batez ere.
Ostadar
Ostadarra, halaber Erromako zubia edo uztargia, gertaera optiko eta meteorologiko bat da, zeruan, jarraikako argi zerrenda bat eragiten duena, eguzkiaren izpiek Lurreko atmosferan aurkitzen diren hezetasun tanta txikiak zeharkatzen dituztenean. Forma, arku kolore anitz batena da, gorria kanpoalderantz duena eta morea barnealderantz. Ez da hain ohikoa ostadar bikoitza, bigarren arku bat duena, ilunagoa, koloreen ordena alderantziz duena, hau da, gorria barnealderantz eta morea kanpoalderantz.
Izenak
Sarreran emandako izenez gain, hauek dira Euskaltzaindiaren Hiztegian aurkitzen ditugun beste aldaera batzuk: ortzadar ( Ipar. eta GNaf. ) eta ostarku ( Bizk. ), batzuetan ostilika.
Ostadarren zientziaren historia
Duela hiru mende baino gehiago, Isaac Newtonek, prisma baten bidez, Eguzkiaren argi zuriak, gorritik abiatutako koloreak zituela frogatu ahal izan zuen. Gorritik abiatu eta laranja, horia, berdea, urdina eta aniletik pasatuz, morera iritsi arte. Argiaren banaketa honek, eratzen duten koloreetan, argi zuriaren deskonposaketa izena jasotzen du.
Newtonen esperimentua, errepikatzeko nahiko erraza da, ez baita tresna zientifiko berezirik behar aurrera eramateko. Gaur egun ere, lehen, bigarren eta goi hezkuntzako optika ikasleentzako esperimenturik eder eta hezitzaileenetako bat da.
Baina Newton jaio baino mende mordo bat lehenago, naturak jada deskonposatu zuen eguzkiaren argia behin eta berriz gure arbasoen begien aurrean. Batzuetan, zirimiri baten ondoren, beste batzuetan, ekaitz baten ondoren. Egia esan, ostadarra, denbora luzez, gertaera harrigarri zein beldurgarria izan zen. Batzuetan, iragarpenen ekarle bezala hartua, beste batzuetan elezaharren inspiratzaile bezala, eta beti arte lan bat bezala, beti izan da miragarria gizakiarentzat.
Ostadarraren oinarrizko Teoria, baina, Newtonen aurrekoa izan zen. Lehenik Antonius de Deminik garatua 1611n, ondoren, René Descartesek berriz hartu eta findua izan zen. Ondoren, Ostadarraren Teoria Osoa, hasiera bezala, Thomas Youngek proposatu zuen, eta beranduago, xehetasunez Potter eta Airyk landua.
Bibliako istorioa
Itun Zaharraren arabera, ostadarra, Jainkoak sortu zuen Uholde Handiaren ondoren. Istorioan, ostadarra, jainkoaren borondatearen adierazgarri bezala agertuko zen, gizakiei, Jainkoak berak Noeri eginiko promesa gogoratzeko, non Lurra, sekula gehiago eurite batekin ez zuela suntsituko zioen
"Nire arkua jarriko dut lainoetan, lurra eta nire arteko adostasunaren seinaleagatik izango dena. Eta lainoak lurrerantz etorraraziko ditudanean, orduan ikusi ahal izango da nire arkua lainoen artean. Eta gogoratu nire adostasunaz, ni, zuek eta bizidun ororen artekoa, eta ez dut berriz euriterik bidaliko bizitza suntsitzeko" (Hasiera 9:13,15 RVA).
Azalpen zientifikoa
Eguzki argiak euri tantak zeharkatzen dituenean, hauek, norabide guztietan zabaltzeaz arduratzen dira, baina batzuetan, besteetan baino gehiago. Ostadarren eraketarekin zerikusia duten eguzki izpiak, euri tantetatik, bertan sartu aurretik zeramaten norabidearekiko 138 graduko angelu batekin irteten dira. Hau da "ostadarraren angelua", René Descartesek 1637an aurkitua. Argia 180 graduko angeluarekin irtengo balitz, orduan, etorri den tokitik itzuliko litzateke. Irteera angelua 138 gradukoa bakarrik denez, argia, ez da zehatz-mehatz bere jatorrirantz islatzen. Honek, ostadarra guretzat ikusteko modukoa izatea eragiten du, ez baikara zehazki Eguzkia eta euriaren artean aurkitzen. Honela, beti, ostadarrari begira jartzen bagara, eguzkia gure atzean egongo da.
Zehatzago esateko, argi horia da bere jatorrizko ibilbidearekiko 138 gradutara zabaltzen dena.. Gainontzeko koloreen argia, pixka bat ezberdinak diren angeluetan zabaltzen da. Ostadarreko kolore gorria, 138 gradu baino zertxobait gutxiagoko norabide batean zabaltzen da, argi morea, tantetatik, angelu handixeago batean irteten den bitartean.
Eguzkiaren argia, euri tanta askotatik irteten da aldi berean. Eragin konbinatua, euri tanta askok zabaldutako argi distira txikien mosaiko bat da, zeruan arku bat bezala zabaldua. Tanten forma eta tamaina ezberdinek, ostadarren koloreen intentsitateagan eragina dute. Tanta txikiek, ostadar zurbil bat eta pastel tonalitateak dituzten kolorekoak egiten dituzte; tanta handiek, kolore oso biziak eragiten dituzte. Gainera, tanta handiak, airearen erresistentziagatik zanpatuak dira erortzen diren bitartean. Distortsio honek, ostadarraren "isatsa"k, tontorrak baino kolore biziagoak izatea eragiten duena. Beharbada, hau izango da, ostadarraren amaieran urrezko txanpon distiratsuz betetako pertz bat dagoela dioen elezaharraren jatorria.
Teorikoki, eguzki izpiak hiru, lau edo bost aldiz euri tanten barnean islatu ondoren, beste hainbeste ostadar sor daitezke. Hirugarren eta laugarren arkuak, ikuslea eta eguzkiaren artean daude, baina, eguzki argi zuzena, ostadar ahulekin alderatuz oso distiratsua denez, beharbada, gertaera hau ez da sekula ikusiko. Baina, bosgarren ostadarra, lehena eta bigarrena gertatzen diren zeru toki berean gertatzen da, eta ikusi beharko litzateke, bere argi ahulagatik ez balitz. Posible da, laborategiko esperimentu batean, 13 ostadar ikusgarri lor daitezkeela frogatzea, baina, logikoki, bere intentsitatea nabarmen jaisten da.
Batzuetan, lehen eta bigarren arkuak oso distiratsuak direnean, lehenaren barnean hirugarren bat eta bigarrenaren kanpoaldean laugarren bat ikus daitezke. Arku hauei, arku supernumerario deritze eta argi interferentziazko efektu bereziengatik gertatzen dira.
Ostadar bat ikusten duen norbaitek, egia esan, ez dabil toki finko batean dagoen zer edo zer ikusten. Ostadarra, mamu bat, irudi bat baino ez da. Esaten denez, hegazkin txiki bateko bidaiari batek, behin, pilotuari, ostadarraren erdialdea zeharkatzeko eskatu zion. Ostadarra sekula ez zen hazten hegazkina harengana zihoan heinean. Handik denbora batera, ostadarra desagertu egin zen, hegazkinak, euriak ostadarra eragiten zuen tokitik kanpo hegan egin baitzuen. Honela, bidaiari inuzente hau, ostadarraren artetik hegan egiteko gogoarekin geratu zen.
Pertsona batek ostadar bat ikusten duenean, benetan ikusten duena, euri tanta batzuek zabaldutako argia da. Lehen ikuslearen ondoan dagoen beste pertsona batek, beste tanta batzuek zabaldutako argia ikusiko du. Honela, eta xelebrea dirudien arren, bakoitzak bere ostadar propioa ikusten duela esan daiteke, beste batzuek ikusten dituztenekiko ezberdina (literalki ezberdina).
Baldintza atmosferikoak eta behaketa tokia bikainak badira, orduan, euriak eta Eguzkiak elkarrekin lan egiten dute argi eraztun oso bat eratzeko, ostadar biribila deitua, 2007ko abuztuak 6an Malasiako Langkawi uhartean ikusi zena bezala. Ohiko ostadarretan, gorria da kanpoaldeko kolorea, eta morea barnekoa, baina biribiletan, kontrako ordenan daude. Ostadar bat ikusteko baldintzei dagokionez, ikuslea, euria eta tanta esferikozko euri baten artean (euri uniformea) egotera mugatzen da. Posible da ikusleak, euria, bera dagoen tokian uniformea ez dela uste izatea, baina bai izan behar du ostadarra egongo litzatekeen tokian. Eta noiz dira tantak esferikoak? Tantak, esferikoak dira, abiada konstante edo uniforme batean erortzen direnean. Hau, posible da grabitate azelerazio baldintzetan, airearen oposizio indar likatsuak kontutan hartuz. Tanten abiadura uniformea dela betetzen denean, tantak, orduan, gutxiengo azaleran gehiengo bolumen bat hartzen du (esfera). Bakarrik baldintza hauetan da posible tanta barneko argi zabaltzea, eta, beraz, ostadarra, baina, esferaren aldaketa arinek, ostadar batean aldaketa ezberdinak eman ditzakete. Beraz, euria ez da bizia izan behar, ezta aireak eragindakoa ere. Horregatik ez da ikusten ostadarra euria eta eguzkia dagoen oro.
Garrantzitsua da Eguzkiaren altuera ikustea, batek ostadar bat ikusten duenean, batek, ostadar horretaz zenbat ikus dezakeen jakiten laguntzen baitu: eguzkia zenbat eta beherago egon, altuagoa izango da ostadarraren tontorra, eta alderantziz. Lurrazaletik pixka batt altxa daitekeen batek, ostadar batzuk ostertzetik behera jarraitzen dutela ikusiko luke. Mendi altuak eskalatzen dituztenak, batzuetan, ostadar biribil osoen zati handi bat ikusi ahal izan dute. Baina mendiak eurak ere ez dira ostadar biribil oso bat oso-osorik ikusteko haina altuak.
Hegazkin pilotuek, batzuetan, ostadar biribil osoak ikusi izana aipatu dute, baina bitxia baldin bada ere, gainerako bidaiarientzat oharkabean pasatu izan dira. Hau, hegazkineko leihoak oso estuak direlako izan daiteke, eta, beraz, ikuspen eremu txikia eskaintzen dute, pilotuak duen ikuspen eremu handia ez bezala.
Cotignac
Cotignac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Var departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cotignac udalerrian erroldatutako biztanleak 2.163 ziren. Familiak 965 ziren, horien artean 296 pertsona bakarrekoak ziren (112 bakarrik bizi ziren gizonak eta 184 bakarrik bizi ziren emakumeak), 413 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 188 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 68 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.846 etxebizitza zeuden, 979 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 720 bigarren erresidentzia ziren eta 147 hutsik zeuden. 1.504 etxeak ziren eta 333 apartamentuak ziren. 979 etxebizitza nagusietatik 682 bere jabearen bizilekua ziren, 253 alokairuan okupaturik zeuden eta 44 doan lagata zeuden; 19 etxek gela bat zuten, 76 etxek bi zituzten, 200 etxek hiru zituzten, 272 etxek lau zituzten eta 412 etxek bost zituzten. 669 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 509 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 371 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.268 ziren, horien artean 744 aktiboak ziren eta 524 inaktiboak ziren. 744 pertsona aktiboetatik 634 lanean zeuden (334 gizon eta 300 emakume) eta 110 langabezian zeuden (44 gizon eta 66 emakume). 524 pertsona inaktiboetatik 242 erretiraturik zeuden, 90 ikasten zeuden eta 192 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cotignac udalerrian 1.067 unitate fiskal zeuden, 2.241 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.298 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 215 komertzioetatik, 8 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 48 eraikuntza enpresak ziren, 42 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 19 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 12 higiezinen enpresak ziren, 37 zerbitzu enpresak ziren, 18 administrazio publikoko enpresak ziren eta 16 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 74 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 2 funerariak, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 16 igeltseroak, 10 margolariak, 1 zurgina, 5 iturginak, 10 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 6 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 7 jatetxeak, 9 higiezinen agentziak eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 24 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 4 okindegiak, 2 harategiak, 1 arraindegi zen, 1 liburu denda zen, 4 arropa dendak, 3 etxerako tresna dendak, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 altzari denda zen, 2 drogeria, 1 bitxi-denda zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Cotignac udalerrian 123 nekazaritza-ustiategi zeuden, 704 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 6990
NGC 6990 galaxia bat da, Indus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Świdwin
Świdwin Poloniako Mendebaldeko Pomeraniako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Świdwin barrutian kokatuta. 22,38 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 15521 biztanle zituen.
Andinophryne olallai
Andinophryne olallai Andinophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Guardialfiera
Guardialfiera Italiako udalerri bat da. Campobassoko probintzian kokatuta dago, Molise eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Guardialfierak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iodo
Iodoa (grezieraz: iodes, morea) elementu kimiko bat da, I ikurra eta 53 zenbaki atomikoa dituena. Kimikoki, iodoak halogenoen multzoko elementuen arteko erreaktibotasunik txikiena dauka, eta elektropositiboena da astatoaten ondoren. Iodoaren erabilera nagusiak medikuntzan, argazkigintzan eta tinduen ekoizpenean daude. Izaki bizidun gehienek beharrezkoa dute, kopuru txikietan bada ere. Beste halogenoek bezala, iodoak molekula diatomikoak eratzen ditu, I2 forma hartuz. Bernard Courtois frantses kimikariak aurkitu zuen 1811 urtean.
Ezaugarri nagusiak
Metala bada ere, duen jarduera txikia dela eta, ez-metalen sailean sartu ohi da. Trinkotasuna 4,9 gr/cm3 du. 114 °C-tan urtzen da eta 185 °C-tan irakiten du. Hala ere, solido izatetik zuzenean lurrun izatera pasa daiteke, sublimatu egiten da alegia. Iodoaren lurrunak more kolorekoak dira eta trinkotasun handikoak. Uretan urtzen denean iodo ura sortzen du; hala ere, ez da aise urtzen uretan. Oso ondo urtzen da berriz alkoholean (iodo tindagaia), eterrean, karbono sulfuroan, kloroformoan eta azido iodhidrikoa eta potasio ioduroa duten uretan. Nahiz eta disoluzio diluitu eran (% 3) antiseptiko gisa erabili, kontzentratua dagoenean nahiko pozoitsua da. Beroan metalekin erreakzionatzen du, eta ez da ia elkartzen ez-metalekin; hala ere, fosforoak su hartzen du iodoa ukitzean. Ez da konbinatzen oxigeno librearekin, baina oxidatzaile indartsuek (ozonoa, azido nitrikoa) azido iodiko (HIO3) bihurtzen dute. Txileko nitratoen uretatik, gatzun naturaletatik, eta neurri txikiagoan itsasoko uretatik ateratzen da. Antiseptiko gisa, ioduroen eta kolore-emaileen ekoizpenean, sintesi organikoetan, katalizatzaile gisa eta abar erabiltzen da. Iodoaren eratorri ezagunenetakoak hidrogeno ioduroa eta azido iodikoa dira. Hidrogeno ioduroa gas koloregabea da, eta uretan ondo urtzen da azido iodhidrikoa eratuz. Azken honek azido indartsuen ezaugarriak ditu.
Halogeno honek hainbat konposatu eratzen ditu, baina ez da bere taldeko gainerako elementuak bezain erreaktiboa eta metalaren antzeko zenbait propietate dauzka. Iodoa erraz disolbatzen da kloroformoan. Iodo elementalak uretan duen disolbagarritasuna asko handitzen da potasio ioduroa gehitzen bazaio. Iodo molekularrak ioi negatiboarekin erreakzionatzen du (erreakzio itzulgarria), uretan ondo disolbatzen den triioduro anioia, I3−, eratuz. Era berean, amoniakoarekin bat egitean (NH3) konposatu eztandagarria eratzen da, triiodo amina izenekoa.
''' Funtzio biologikoak. '''
Iodoak eginkizun garrantzitsua betetzen du izaki bizidunetan. Guruin tiroideoak, tiroxina hormona (transkripizio genetikoan lan egiten duen hormona nagusia) eta triiodotironina jariatzen ditu, non iodoa osagai nagusia den. Era berean, iodo gabeaziak izaki bizidunetan bozio, mixedema eta hipotiroidismo gaixotasunak eragiten ditu, besteak beste.
Caterina Vitale
Caterina Vitale (1566-1619) Maltako lehen emakumezko botikari eta kimikaria izan zen, baita Ospitaleko Zaldunen lehen emakumezko farmazialaria.
Starksia guadalupae
Starksia guadalupae Starksia generoko animalia da. Arrainen barruko Labrisomidae familian sailkatzen da.
Betagarri
Betagarri Gasteizko musika taldea da, 1993an sortutakoa. Hala ere, 1997ko otsailean Betagarri lehen diskoa grabatu zuten, Mil A Gritos Records diskoetxearekin.
Taldea
Gasteizko zortzikoteak erakutsi du badagoela ska-rockarentzat lekua bai Euskal Herrian eta bai gure mugetatik kanpo ere. Ez hori bakarrik: dagoeneko zortzi disko ditu kalean eta herri zapalduen alde eta gehiegikerien kontrako hitz zuzenak helarazita, gai da plazetan jendea dantzan jartzeko. Hizkuntza eta doinuen mestizajea aldarrikatzen du Betagarrik.
Araban eta Nafarroan, ikatza egiteko aitzinean erabiltzen ziren egur betak dira betagarriak. Eta, taldekideen esanetan, "kaña eman" ere esan nahi du. Horrekin lotuta, taldearen leloetako bat da "dantzan ere iraultza egitea". Hala, 1993an Miguel Angel Sanz (bateria), Pablo Rodríguez (baxua), Aitor Ruiz de Arbulo (gitarra), Gonzalo Zaldibar (gitarra), Iñaki Ortiz de Villalba (ahotsa), David Gabiña (saxofoia), Mikel Sanz (tronboia) eta Unai Lobo (tronpeta) Gasteizko La Nave Pirata entsegu lokalean L izeneko maketa prestatzen hasi ziren. Maketa horren 1.500 ale saldu zituzten gaztetxe eta tabernetan. Gerora, CDan berrargitaratu zuten. Bi urte eman zituzten kontzertuak egiten, eta 1997an Betagarri (Mil A Gritos) kaleratu zuten Soziedad Alkoholika taldeko kideek berriki sortutako diskoetxean. Euskaraz, galegoz, ingelesez eta italieraz abestuz mestizajea aldarrikatu eta ska, rock, rap, reggae, patxanga eta rantxerak nahastu zituzten. Korroskada eta Bizkar Hezurra taldeetan ibilitako Benjamin Villabella Triku izan zuten ekoizle, eta ordutik bederatzigarren taldekide bilakatu zen. Lan horri jarraitu zion Arren erro zaharra-k (Mil A Gritos, 1998), Eddy Rodríguez Quilley marrazkilariaren manga komiki batek ilustraturiko diskoa. Euskarazko kantuez gain, frantsesezko eta gaztelaniazko bina abesti grabatu zituzten, horietako bat, Marcos komandanteorde zapatistaren hitzetan oinarritutako "El periodiquerito". Ohiko rock-ska aberatsari hip hopa eta ahots distortsionatuak erantsi zizkioten, eta Maixa Lizarribar, Ixiar Oreja eta Luis Camino ren kolaborazioak izan zituzten, besteak beste. Disko horretako bateriak Hasier Oleagak grabatu zituen eta urtebetez aritu zen taldearekin.
Diskoetxez aldaturik, 80/00 (Esan Ozenki, 1999) lanarekin arrakasta itzela lortu zuten. 80ko hamarkadako hogei euskal talderen kantuen bertsioez osatutako lanak 15.000 aletik gora saldu zituen. Ordurako, Euskal Herritik kanpo, Katalunian ere, oso harrera beroa jasotzen zuten. Hasier Oleagak taldea utzi eta Iker Uriartek hartu zituen makilak. Jarraian, Freaky festa (Esan Ozenki, 2000) kaleratu zuten. Bertsioak egitearekin asko ikasi zutela aitortu, eta oinarri erritmikoa sendotu egin zuten, eta rockari protagonismo handiagoa eman zioten. Horren ostean, Remix (Metak, 2001) lanean, aurreko diskoko bost kantu aukeratu eta ska, dance, funk eta dub ukitua eman zieten; gainera, artean argitaratu gabe zeuden bi kantu jaso zituzten: Herriak du hitza eta Iraultzeko prest 01 Ikasle Abertzaleak gazte erakundearen 10. urteurreneko kantua. Esportatzeko modukoak ziren taldearen mezua, jarrera eta musika. Horregatik, atzerrian egiten zituzten kontzertuak biderkatzen joan ziren: Alemania eta Suitzara urtero joaten hasi ziren, esaterako.
Horren premian zeudelako, hurrengo lana Arnasa hartu (Metak, 2002) izan zen. Gitarrak eta aldarrikapen testuak areagotu egin zituzten, eta emaitza indartsuagoa eta rockeroagoa bilakatuz, ska eta reggaetik apur bat aldendu ziren. Luis Llachen "L'estaca" grabatu zuten, jatorrizko hizkuntzan. "Hasieran euskaraz egin genuen Gorka Knor en "Agure zaharra" AEKantuz bildumarako, baina Katalunian behartu gintuzten katalanez egitera" (1). Katalunian zuten eta duten harrera itzelaren erakusle, Zuzenena (Metak, 2004) grabatu zuten Gironako Salt herriko La Mirona aretoan. Zuzeneko diskoarekin batera taldearen gaineko dokumental bat kaleratu zuten DVD formatuan. Horren aurretik, Gonzalo Zaldibarrek taldea utzi eta Aitor Agirrek hartu zuen gitarra. Europa ia alderik alde zeharkatzeaz gain, AEBetara eta Japoniara ere jo zuten, eta 2005ean Alemania, Austria eta Herbehereetarako Basque Fire bilduma argitaratu zuen Jaro diskoetxe alemaniarrak, gasteiztarren ibilbidearen laburpena.
Stormtrooper
Stormtrooperrak edo Soldadu Inperialak Star Wars film sagan Inperio Galaktikoaren eraso tropak dira.
Betagarri
Taldea
2009an Korrika 16-ren kantua, "Ongi etorri lagun!", egin zuen Betagarrik, Jon Maia bertsolariak sortutako hitzak musikatuz, eta urte berean Bizitzari txistuka argitaratu zuen (Elkar). Dantza egiteko baino gehiago, kantatzeko diskoa dela azaldu du taldeak.
Stormtrooper
Deskribapena
Stormtrooperrak Star Warsen unibertsoan kolore zuriko armajantzi zuri batekin erakusten dira. Galaxian ordena mantentzeaz arduratzen dira.
Betagarri
Taldea
2012ko urriaren 24an "Zorion Argiak" izeneko diskoa kaleratu zuen, hamaikagarrena, Elkar argitaletxearen eskutik. Gasteiztarren lan berriak 23 abesti bildu zituen eta okasiorako musikari ezagunen laguntza jaso zuen: Tonino Carotone-k, Garik, Xavi Sarriàk, Iñigo Muguruzak eta El Drogas-ek, besteak beste, lagundu zieten. Diskoko 23 abestiak bi CDtan banatuta zeuden.
Stormtrooper
Deskribapena
Soldadu estandarrak dira, hauetatik abiatuta inperioak behar dituen aldaera ezberdinak irtetzen direlarik:
Betagarri
Taldea
2017ko uztailaren 12an euren webgunean argitaratutako ohar batean jakinarazi zuten uztailaren 28an eman behar dutela azken kontzertua. 2017ko Hatortxu Rock musika-jaialdian izan zen eta 24 urteko ibilaldiari amaiera eman zioten.
Stormtrooper
Deskribapena
Tropa inperialak dira Antzinako Errepublikaren ondarerik nabarmenena, behinola Kamino planetan sortutako klon soldaduzko armada bat izan zuena. Klon hauek denborarekin klonak ez ziren soldaduekin nahasten joan ziren eta tropa inperialak izaten amaitu zuten.
Betagarri
Maketa
1994an grabatu zuten Gasteizen. Betagarrik kaleratu eta ekoitzitakoa.
BBC Radio nan Gaidheal
BBC Radio nan Gàidheal Eskoziako irrati kate bat da. Eskoziako gaelera hutsean nagusiki Eskozia guztirako eta bereziki Gàidhealtachd eremurako emititu ohi du. BBC irrati telebista taldearen jabetzakoa da. Maiz BBC Alba telebista kateak saioak emititzen ez dituenean, haren seinale berberean ere irratsaioak aireratu ohi ditu.
1985. urtean sortu eta emititzen hasi zen.
Izaskun Lesaka
Izaskun Lesaka Argüelles (Burlata, 1975eko urtarrilaren 5a - ) Jarrai eta Segi erakundeetako ekintzailea eta Euskadi Ta Askatasunako kidea izan zen, 2012an frantziar poliziak Lyonetik gertu atxilotu zuena. Espainiar poliziak ETAren agiriak idatzi eta aparatu militarreko burua izatea leporatu zion.
Betagarri
Maketa
Disko honek 9 abesti ditu:
Stormtrooper
Deskribapena
Han Solo izan zen horietako bat garai batean.
Bitxikeriak
Stormtrooper efektuari izena ematen dio.
Betagarri
Betagarri
Disko honek 13 abesti ditu euskara, gaztelania, ingelesa eta portugesez:
Arren Erro Zaharra
Berrizen grabatu zuten, Lorentzo Recordsen. Mil A Gritos Recordsek editatu eta Triku eta Katarainek ekoitzi zuten. Diskoa 1999ko apirilan jarri zuten salgai.
Disko honek 11 abesti ditu:
80/00
Andoainen grabatu zuten, Garate Studiosen. Musika Metakek kaleratu eta Trikuk ekoitzi zuen. Diskoa 2000ko urrian jarri zuten salgai.
Disko honek 20 abesti ditu:
Freaky Festa
Andoainen grabatu zuten, Garate Studiosen. Musika Metakek kaleratu zuen 2000.urtean eta Trikuk ekoitzi zuen.
Remix
Andoainen grabatu zuten, Garate Studiosen. Musika Metakek kaleratu eta Trikuk ekoitzi zuen. Diskoa 2001eko urriaren 31n jarri zuten salgai.
Disko honek 7 abesti eta 30:07 minutuko iraupena ditu:
Arnasa Hartu
Andoainen grabatu zuten, Garate Studiosen. Musika Metakek kaleratu eta Trikuk ekoitzi zuen. Diskoa 2002ko azaroaren 21ean jarri zuten salgai.
Disko honek 12 abesti eta 47:12 minutuko iraupena ditu:
Zuzenena
Salten (Girona), hain zuzen ere Sala La Mironan eskainitako kontzertu batean grabatu zuten. Musika Metakek kaleratu zuen. Diskoa 2004ko azaroaren 18an jarri zuten salgai.
Hamaika Gara
Disko honek 14 abesti ditu:
Bizitzari Txistuka
Disko honek 14 abesti ditu:
Zorion Argiak
Disko honek 23 abesti ditu:
Bedford (Iowa)
Bedford Iowako hiri bat da. Taylor konderrian kokatua dago. 2010ean 1,440 biztanle zituen, 4.15 kilometro koadrotan banatuta.
2381 Landi
2381 Landi asteroide baten izena da. urtarrilaren 3an aurkitu zuen Felix Aguilar Behatokia-ek El Leoncito Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1976 AF izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2381 Landi asteroidearen orbitak batezbeste 2,609 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,168 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,05 distantziara. Eszentrikotasuna 0,169 da, eta makurdura orbitala 13,63ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.7 da.
Vesac
Biztanleria
2007an Bézac udalerrian erroldatutako biztanleak 270 ziren. Familiak 100 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 115 etxebizitza zeuden, 103 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 113 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 103 etxebizitza nagusietatik 84 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 17 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 56 etxek bost zituzten. 86 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 72 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 193 ziren, horien artean 150 aktiboak ziren eta 43 inaktiboak ziren. 150 pertsona aktiboetatik 128 lanean zeuden (70 gizon eta 58 emakume) eta 22 langabezian zeuden (10 gizon eta 12 emakume). 43 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 14 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Bézac udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 265 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jacqueline Hill
Grace Jacqueline Hill (Birmingham, 1929ko abenduaren 17a- Londres, 1993ko otsailaren 18a) Ingalaterrako aktorea da, Doctor Who telesailean Barbara Wrighten papera egiteagatik ezaguna dena, lehenengo doktorearen laguntzaileetako bat hain zuzen ere.
Biografia
Royal Academy of Dramatic Arten ikasi zuen eta Londresko West End antzokian egin zuen debuta The Shrike lanean. 1953an The Blue Parrot filmean eta The Rose and the Ring telesailean agertu zen.
Verity Lambert ekoizlearekin izandako elkarrizketa baten ondoren Doctor Who telesailerako paper bat eskeini zioten. Barbara Wright izan zen, Doktorearen iloba den Susan Foremanen historia irakaslea. Jacqueline Hill bera izan zen telesailean aurreneko elkarrizketako hitzak esan zituena. William Russell aktorearekin batera utzi zuen telesaila 1965ean. 1980an itzuli zen Lexa sazerdotisaren papera eginez atal bakarrean.
Bizitza pertsonala
1993an hil zen bularreko minbiziz.
Cekov
Cekov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 130 biztanle ditu eta 4,29 kilometro koadroko azalera. Rokycanyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1370 urtean egin zen.
RGB kolore-eredua
RGB kolore-eredua (GBU euskaraz) hiru kolore primariokin osaturik dago bere oinarrian: <font color="#FF0000">Gorria -<font color="#00FF00">Berdea -<font color="#0000FF">Urdina.
Web koloreak adierazteko HTML-an, kolore primario hauek hiru bikote hamaseitarrekin errepresentaturik daude ondorengo formatu honen arabera:
#RRGGBB (= #GGBBUU)
Bikote bakoitzak hartzen duen balioaren arabeera, 00-tik FF gehiengoraino, kolore guztiak eratu daitezke:
<br style="clear:both;">
Ezaugarriak
Argiak sortzen dituen koloreekin lan egiten du. Bere kolore nagusiak(primarioak) gorria, berdea eta urdina dira. Hiru kolore hauen baturarekin lortzen dira beste koloreak. Hala ere, kolore primarioen tonua, asetasuna eta argitasuna aldatzea beharrezkoa da kolore guztiak sortzeko. Beltza, argirik ez dagoenean lortzen da. Sistema hau argiarekin funtzionatzen duten gailuak erabiltzen dute( ordenagailu monitoreak, pantailak, proiektoreak...).
Kontuan hartu behar da RGB sistemak erabiltzen dituen kolore primarioak matematikan oinarritutako fikziozko kolore primarioak direla; bakarrik kolore primario hauetatik abiatuta lortu dezakegulako beste kolore guztiak. Beraz, kolore primario hauen errepresentazioa inperfektoa edo osatu gabea da.
R = Red, G = Green, B = Blue pantaila informatiko baten argi-konposizioko oinarrizko koloreei dagokienez, RGB oinarrizko hiru koloreetako bat edo bi (sailkapen hau R = Red, G = Green, B = Blue, zeinekin osatzen baita argi-gehikuntzaren bidez, pinturaren oinarrizko edo lehen mailako koloreen sailkapenaren desberdina dena, pigmentu material fisikoak gehituta nahasten baitira), kolore batean nagusitzen dira. RGB kantitateak berdindu ahala, koloreak asetasuna galtzen du, gris edo zuri bihurtu arte.
Ezpata txiki
Ezpata txikia, egun, ezpataren aurrekaria izateagatik ezagutzen da. Ezpata, esgriman erabiltzen den hiru armetako bat da.
Jatorrian, ezpata txikia arma gogorra, arina zen, 750 gramoko pisua zuen orri batekin. Honek, ezer gutxi adierazten duela dirudi, baina, orriaren formarekin, zeharkako sekzioan hiruki erakoa zena, eta 1,09 eta 1,14 metroko bere luzerarekin konbinatuz gero, ezpata txikia itxura izugarriko arma zen. Janzki bezala erabiltzen zen uniforme batzuetan.
Arma honek jatorri frantziarra du, eta arropa ezpatatik garatu zen. Ez da mozteko gai, baina oso arina da, oso zurruna bere hiruki formako sekzioagatik, estokadak emateko eta kolpeak saihesteko bikaina izaki. Mosketarien pelikuletan ikusten diren ezpatak dira. Bere funtzio garrantzitsuena, jantziaren zati izatea zen arren, ezpata txikia, dueluetan, arma hilgarria zen.
Ezpata txikia da, floretea eta sablearekin batera, esgrima klasikoaren hiru armetako bat. Kirol esgrimaren sorrerarekin batera, ezpata txikiak ezpatara eboluzionatzen du, egun, olinpiar kirol honetan erabiltzen dena. Ezpata txikia eta ezpataren arteko ezberdintasunik nabarmenena, bigarrenak, mutur kamutsa duela da, arerioa ez zauritzeko.
Ezpata kirol esgriman
Bere gehienezko luzera 110 zentimetrokoa da, eta, bere gehienezko pisua 770 gramokoa. Esgriman erabiltzen diren armetatik, astunena da. Bere orria altzairu tenplatu malguzkoa edo altzairu maraginezkoa da, hiruki formako sekzioduna eta ertz moztailerik gabekoa.
Florete
Floretea ezpata luzea da, malgua, altzairu herdoilgaitzezkoa, 500 gramoko pisua, 110 zentimetroko luzera eta laukizuzen sekzioa duena.
Floretearen historia
Floretea XVII. mendean agertu zen, lore formako botoi batean amaitzen den orri malgudun arrisku gabeko arma, arriskurik hartu gabe, duelu baten itxurak egitea ahalbidetzen duena.
Antzina, emakumeek floretearekin baino ezin zuten tiratu, eta, armaren pisu txikia dela eta, umeentzat oso erabilia zen. Egun, floretearen printzipio garrantzitsu batzuekin ikasten hastea aholkatzen den arren, tiratzaileek, hiru armetatik edozeinekin hasten dira.
Floretea kirol eskriman
Floretea eskrimako hiru armetako bat da, sablea eta ezpatarekin batera. 110 zentimetroko luzera du eta bere pisua ez da 500 gramo baino gehiagokoa. Bere orriak laukiluze sekzioa du.
Floretez aritzean, ukitze tokia mugatua dago. Hau, segurantza ekipamenduak toki honetara mugatuta zeuden garaiaren oinordeko da: buruko ukituak arriskutsuak ziren, eta, beraz, baztertuak izan ziren. Ondoren, ukitze tokia gorputz enborrera mugatu zen. Hortaz, baliozko tokitik kanpo egindako ukitzeak, aparatuan itu bezala erregistratzen dira, borroka geratuz, baina punturik jaso gabe. Floretean, sablean bezala, debekatuta dago baliozko itu bat baliozkoa ez den beste batekin ezkutatzea (adibidez, armatu gabeko eskuarekin, baliozkoa ez den ukitze tokia, enborra (baliozko ukitze tokia) babestea).
Floreteko asaltuek, sablekoek bezala, konbentzio batzuk errespetatu behar dituzte. Ez da ukitze bikoitza existitzen, ezpatan bezala, eta, beraz, bi argi pizten badira, ukitzea lehentasuna zuen tiratzailearentzat da. Lehentasun hau arma frasea eta floretearen konbentzioen araberakoa da, baina, erasotzen ari denak, geldiketa batek kentzen dion arte, lehentasuna duela laburtu daitezke. Egia esan, gauzak pixka bat gehiago zailtzen dira eta zaila izan daiteke florete asaltu baten zatiak ulertzea, norberak arauak ondo ezagutzen dituen arte.
Tesi
Tesia (grekeraz θέσις thésis, "ezarpen, proposizio", "proposatutakoa, baieztatzen dena"; bere jatorria tithenai hitzean, "artxibatu") argudio testu baten hasiera edo amaiera da, argudiatu eta arrazoitu den baieztapena hain zuzen. Bertan artikulua idazten duenak gai zehatz baten inguruan duen iritzia edo ikuspuntua azaltzen da, ondoren (edo batzutan lehenago) argudioen bidez defendatuko duena.
Terminoa metodo zientifikotik dator eta eremu horretan tesia era justifikatu eta oinarrituan aurkezten den baieztapen zehatza da. Gehienetan, ikerketa-lan eta proiektuetan erabiltzen den terminoa da, ikerketak mahai-gaineratzen duen funtsezko baieztapena adierazteko. Teoria zientifiko ere deitu izan zaio, ezagutzaren parte har daitekeenean proposizio teoriko edo egitate jakin bat.
Antzinako Grezian, medikuntzaren testuinguruan zientzilari batek aurkeztu eta azaltzen zuen adierazpena zen. Bere ideien inguruan galderak egiten zitzaizkion ideia horiek eztabaidaren edo dialektikaren galbahetik igaroz, eta publikoki ideia edo baieztapen horiek izan zitzaketen kontraesanak azaleratuz.
Tesia hipotesi baten egiaztapena da, lehen hau inongo ebidentziarik gabe egin daitekeelarik, edo egiazko bihurtzen duten egitateak oraindik aurkitzeke egon daitezkeelarik. Tesia, beraz, jadanik egiaztagarria den proposizioa da, zeinaren helburua zentzu pragmatiko batean baliagarria izatea den. Hipotesi bat egiaztatu edo ezeztatzeko, eta beraz, justifikaturiko tesi gisa ezartzeko pausuak, horretarako jarraitutako arauen araberakoak dira.
Tesia, halaber, azalpen dokumentu bat da, non ikerketa lana egin duenak emaitzak aurkezten dituen. Emaitzek era sistematiko, logiko eta objektiboan eraman behar dute planteaturiko auzi edo arazoari irtenbideak bilatzera.
Nolanahi ere, tesiaren inguruko definizio ugari daude. Hemen adibidez Claudia Gómez Haro akademikoarena :
''“Tesia ikerketa eta argudiaketa logikoaren bidez jorratzen den ezagutza arazo baten identifikazioan datzan elementu akademikoa da. Beste era batera esanda, tesia''
''informazio kontaketa hutsa edo iritzi multzo bat baino gehiago da. Izatekotan informazioaren analisi kritikoa da, fenomeno jakin bat era objektibo eta egiaztatuan''
''azaltzeko helburuz. Zentzu horretan, berrinterpretatzen, berritzen eta ezagutza handitzen duen lan originala da. Hortaz, diziplina zehatz bati egiten zaion ekarpena da.”''
Tesi zientifikoa
Tesi zientifiko batek arau sistema berezi bat bete behar du. Zientzia naturalen eremuan tesi baten onarpena oso zabala izan ez dadin, baldintza hauek bete beharko lituzke:
Doktoretza tesia
Egun doktoretza tesi izenez ezagutzen dira doktoretza titulua eskuratzeko asmoz, epai mahai baten aurrean aurkezten diren lan akademikoak. Bertan egileak marko teoriko baten baitako ideiak era ordenatuan aurkezten ditu, informazio berritzailea txertatu eta eusteko aukera emango dioten heinean.
Tesiaren aurkezpen eta defentsa epai mahai aztertzailearen erabakia errazteko elementu bat da, diziplina baten komunitate profesionalaren parte izango den horren gaitasuna zehazteko. Goi mailako hezkuntzako instituzio askotan karrera amaitu duen ikasleari gradu amaierako tesi bat aurkeztea eskatzen zaio, lanbidean aritzeko gaitasuna duen ebatziko duena.
Unibertsitate askok tesi baten egiturarako plantilla eta gomendaturiko formatuak dauzkate. Artikulu zientifikoak ez bezala, tesiak egituratzeko modu bakarra ez dagoen arren, elementu hauek barnebildu ohi ditu:
Archamia bleekeri
Archamia bleekeri Archamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Supernoba
Supernoba noba bat baino indar handiagoz lehertzen den izarra da, eta leherketari berari ere supernoba deritzo. Supernobek hainbat astez edota hilabetez irauten duten oso argi-izpi distiratsuak igortzen dituzte. Fenomeno hori oso masa handiko izarretan sortzen da, gehiago fusionatu ezin dutenean. Hori gertatzen denean, bat-batean uzkurtzen dira, eta ondoren energia handia igortzen dute.
Izarrak eztanda egiten duenean, ehun mila edo milioi bat aldiz handitzen da haren argitasuna; hala, izar hil berria egun batzuetan galaxia bat bezain argitsu izaten da, eta kanpoko geruzak segundoko milaka kilometroko abiaduraz jaurtitzen ditu espaziora. Supernoba noba baten antzekoa da: biek ala biek egun gutxi batzuk baino ez dute irauten; hasieran, argitasun bizia eta handia izaten dute, eta gerora jarraian galtzen dute argia. Supernoba-leherketa bat, ordea, izarrarentzat kataklismo-gertaera da, izarraren bizitza aktiboaren amaiera, alegia.
Behaketen historia
Erregistratutako lehenengo supernoba, SN 185, astronomo txinatarrek ikusi zuten k. a. 185. urtean. Behatutako supernobarik distiratsuena SN 1006 izan zen, k. a. 1006. urtean gertatu zena eta Txina, Japonia, Irak, Egipto eta Europako behatzaileek deskribatua. SN 1054 supernobak, leku askotan behatu zena, Karramarroaren nebulosa sortu zuen. SN 1572 eta SN 1604 supernobek, begi hutsez Esne Bidean behatu ziren azkenak, Europako astronomia garatzeko ondorio nabarmenak izan zituzten, planeta eta Ilargitik haratago unibertsoa estatiko eta aldaketarik gabekoa zelaren ideia aristotelikoa errefusatzen lagundu baitzuten. Johannes Kepler 1604 ko urriaren 17an hasi zen SN 1604 supernoba aztertzen, bere distiraren gorenean, eta bere distira kalkulatzen jarraitu zuen, begi hutsez ikustetik urtebete beranduago desagertu zen arte. Belaunaldi batean ikusi ahal izan zen bigarren supernoba izan zen (Tycho Brahek Kasiopean ikusitako SN 1572aren ondoren).
Zenbait ikerketen arabera, galaxian gertatutako azkeneko supernoba G1.9 + 0.3 izan zen. XIX. mendearen bukaeran gertatu zen, 1680. urte inguruan gertatu zen Cassiopeia A baino nabarmen beranduago. Bietako bat ere ez zen bere garaian behatu. G1.9 + 0.3 supernobaren kasuan, galaxiaren planoan dagoen desagertze handiak eragin ahal izan zuen oharkabean pasatzea. Cassiopeia Arekin gertatutako ez dago hain argi. Argi-infragorriaren oihartzunen bidez detektatu da IIb motako supernoba bat izan zela eta ez zegoen desagertze zonalde batean.
Hala ere, galaxiaz kanpoko supernoben behaketa eta aurkikuntza askoz arruntagoak dira orain. SN 1885A supernoba izan zen lehena, Andromedako galaxian. Gaur egun, astronomo amateur eta profesionalek urtero ehunaka aurkitzen dituzte, batzuk distira handieneko momentutik hurbil eta beste batzuk astronomia argazki zaharretan oharkabean pasatakoak. Rudolph Minkowski eta Fritz Zwicky astronomo estatubatuarrek supernoba modernoen sailkapen sistema garatu zuten 1941. urtean. 1960ko hamarkadan, astronomoek supernoben intentsitate maximoak kandela estandar gisa erabil zitezkeela aurkitu zuten, era horretan distantzi astronomikoen adierazle gisa erabili ahal dira. 2003an behatutako supernoba urrunenen arteko batzuk, espero zena baino distira gutxiago zuten. Honek unibertsoaren hedapena azeleratzen ari denaren ustea babesten du. Teknika ezberdinak garatu ziren behaketa erregistrorik ez zuten supernoben gertaerak berreraikitzeko. Cassiopea A supernobaren data nebulosaren oihartzun argiaren arabera zehaztu zen, RX J0852.0-4622 supernobaren hondarren adina tenperatura neurketetan eta titanioaren isotopo baten desintegrazio erradioaktiboaren gamma izpi emisioetan oinarritu zen.
Inoiz erregistratutako supernoba argitsuena ASASSN-15lh da. 2015eko ekainean detektatu zen lehen aldiz eta 570 mila milioi L\odotra iritsi zen, ezagutzen den beste edozein supernoba baino distira bolumetriko bikoitza. Hala ere, supernoba honen izaera eztabaidagai da oraindik, eta beste hainbat azalpen proposatu dira, adibidez, zulo beltz batek eragindako izar baten etenaldia.
Detonazio-denboratik hurbilen detektatu direnen artean, SN 2013fs II motako supernoba da lehena. Leherketa gertatu zenetik 6 ordutik aurrera dago espektroa erregistratua. Intermediate Palomar Transient Factory behategiak 2013ko urriaren 6ean erregistratu zuen supernoba gertatu eta 3 ordutara. Izarra NGC 7610 izeneko galaxia kiribilean dago kokatua, 160 milioi argi-urtera Pegasus konstelazioan. 2016ko irailaren 20an Rosarioko Victor Buso astronomo amateurra bere 16 hazbeteko teleskopio berria probatzen ari zen. NGC 613 galaxiaren hogei segundo esposizioak hartzen ari zelarik, Buso lurretik ikusgai egin berri zen supernoba bat behatu zuen. Argazkiak aztertu ondoren, La Platako Astrofisikako Institutuarekin harremanetan jarri zen. "Lehenengo aldia izan zen norbaitek supernoba optiko baten eztandaren hasierako momentuak behatzen zituela, gamma-izpien edo X izpien lehertzearekin lotu gabekoa. " Instituto de Astrófisicako Melina Bersten astronomoaren arabera, horrelako gertaera bat harrapatzeko oso baxuak dira, hamar miloi edo ehun miloi artean batekoa.
Busok behatutako supernoba IIb motako bat izan zen, Eguzkiaren masa 20 aldiz zuen izar batek eragindakoa. Kaliforniako Unibertsitateko Alex Filippenko astronomoak adierazi zuenez, astronomo profesionalak denbora luzez zebiltzan horrelako gertakari bat bilatzen: “izarrak lehertzen hasten diren lehen momentuan behatzeak beste era batera lortu ezin den informazioa ematen du ”.
Aurkikuntza
1930ko hamarkadan, Walter Baade eta Fritz Zwicky astronomoek noba kategoria berri soil bat zenaren inguruko lehen lanak egin zituzten, New Wilsoneko Behatokian. Super-novae izena lehen aldiz Baade eta Zwickyk 1931. urtean Caltechen emandako klaseetan erabili zen, eta 1933an publikoki erabili zuten Amerikako Fisika Elkartearen bilera batean. 1938. urterako, gidoia galdu egin zen eta izen modernoa erabiltzen zen. Supernobak galaxia baten barnean gertakari oso arraroak direla eta (Esne Bidean mende bakoitzean hiru gertatzen dira batezbeste ), ikerketak egiteko supernoba on bat lortzeko galaxia askoren jarraipen erregularra egin behar da.
Beste galaxia batean gertatzen diren supernobak ezin dira era zehatz batean aurreikusi. Normalean, aurkitu direnean, dagoeneko prozesua martxan dago. Supernoba batean interes zientifiko gehien duten datuak lortzeko, adibidez, distantzia neurtzeko kandela estandar gisa, argitasun maximoaren behaketa eskatzen dute. Horregatik, garrantzitsua da maximo horretara iritsi baino askoz lehenago aurkitzea. Astronomo amateurrek, astronomo profesionalak baino askoz gehiago direnak, paper garrantzitsua izan dute supernobak aurkitzean. Normalean teleskopio optiko baten bidez hurbilen dauden galaxia batzuk aztertuz eta lehenagoko argazkiak alderatuz aurkitu izan dituzte.