cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abiadura
Aristoteles
Grezia zaharreko naturaren filosofoak K.a. VII. mendearen inguruan hasi ziren Natura n gertatzen ziren higiduren izaerari buruzko ideiak lantzen.enbait mende geroago, haien lanen sintesia egin zuen Aristoteles-ek (K.a. 384-322). Berak idatzitako Fisika izeneko lanean adierazi zuenez, Naturako materia orok du higidura-printzipio bat —ohar gisa diogun ezen «physis» (φύσις, grezieraz idatzita) hitzak  “natura” esan nahi zuela greziera zaharrean—, eta printzipio horren arabera sorturiko higidura naturalak aztertu zituen. Beraren iritziz, berez erortzen ari zen gorputz orok abiadura jakin bat lortzen zuen, eta gorputzaren pisuak zerikusi funtsezkoa zuen abiaduraren balioan, honelakoa hain zuzen: pisu desberdineko bi gorputz kontsideraturik, batak bestearen pisu bikoitza bazuen, abiadura ere bikoitza izango zuen. Bistan denez, ez zuen ondo ulertu abiadura kontzeptua, eta ez zuen neurketa zehatzik egin gorputzen abiaduren balioa zenbatesteko; aitzitik, Aristotelesek deskribatu egin zituen higiduraren inguruko fenomenoak, baina matematika erabili gabe; eta zehaztasunik gabe.
Erdi Aroko aurrerapausoak
Aristotelesengandik poliki-poliki aldenduz, Erdi Aroan asko aurreratu zen abiadura kontzeptua ulertzeko ahaleginean, denbora neurtzeko erlojuetan eginiko aurrerapenak baliatuz, besteak beste. Horrela, abiaduraren balioen estimazioak egiten hasi ziren, eta horregatik, gaur egungo zenbait ikertzailek Galileo-ren lanen ikusi dituzte Oxford-eko eta Paris ko unibertsitateetan garai haietan eginiko lanetan.
Galileo
Galileo Galilei (1564-1642) izan zen abiadura kontzeptua zehazki eta sistematikoki aztertu zuen lehena. Horretarako, esperimentu egokiak diseinatu zituen abiadura neurtu ahal izateko. Funtsezkoak izan ziren plano inklinatu an erortzen ziren gorputzekin eginiko saiakuntzak. Haietan, Galileo gai izan zen denbora zehazki neurtzeko pendulua ren bidez, baita denbora-tarte zehatz batean solidoek ibilitako bidea edo distantzia neurtzeko ere. Era horretan zehaztu eta definitu zuen abiadura kontzeptua, esanez ezen abiadura «gorputzek denbora-unitatean ibilitako distantzia» dela.
Definizio horrek aurrerapen handia ekarri zuen, baina mugaturik egon zen hasieran, garai hartako matematikaren gaitasun mugatuagatik. Kasurako, posible —eta erraz— zen abiadura konstanteaz higitzen ari zen higikari baten abiadura kalkulatzea. Halaber posible zen azelerazio konstanteaz ari zen higikariaren abiadura kalkulatzea, hala nola Galileok berak aztertu zituen erorketa aske ko kasuetako abiadurak lortzea. Nolanahi ere, higikariaren abiadura modu korapilatsuagoan aldatzen zenean, garai hartan ez zegoen tresna matematiko egokirik kalkuluak egiteko.
Newton eta Leibnitz
Horretarako, XVII. mendearen bukaera aldera itxaron behar izan zen, Newton eta Leibinitzen lanen emaitzak ezagutu arte. Biek ala biek, ia aldi berean eta modu independentean garatu zuten kalkulu infinitesimala, eta horrela ebatzita geratu zen higikari batean aldiuneko abiadura kalkulatzeko problema. Labur esanda, kalkulu infinitesimalean bi arlo bereizten dira kalkulu diferentziala, deribatuak aztertzen dituena, eta kalkulu integrala, integralen izaeraz ari dena, biak elkarrekin koherenteak izanik. Hain zuzen, Newtonen irakasle izandako Isaac Barrow-ek (1630-1677) frogatu zuenez, deribazioa eta integrazioa alderantzizko eragiketak dira.
Ordutik aurrera esan dezakegu «abiadura higikariaren posizioaren denborarekiko deribatua» dela. Eta bide beretik aurrera eginez, XVIII. mendearen hasierakin, 1700ean, Pierre Varignon-ek (1654-1722) formalizatu egin zuen azelerazioaren definizioa hain zuzen ere «azelerazioa abiaduraren denborarekiko deribatua» zela zehaztuz.
Partikula puntualaren higidura
Alboko irudian marrazturik ageri dira partikula puntual baten higidura definitzen duten elementuak: erreferentzia-sistema (Oxyz), behatzailea (B), ibilbidea (A_0AA' kurba), hasierako posizioa (A_0, t=0 aldiuneari dagokiona), t aldiuneko posizioa (A puntua), t'aldiuneko posizioa (A' puntua), A puntuaren posizio-bektorea, A' puntuaren posizio-bektorea , AA' ibilbide-tartearen arku-luzera (\Delta s), \vec {AA'} bektorea , (t'-t) denbora tartea (\Delta t).
Batez besteko abiadurak
Lehenik, bi eratan definituko ditugu batez besteko abiadurak:
Aldiuneko abiadurak
Honetan ere bi modutara definituko ditugu:
Ezkerraldeko irudian ikus daitekeenez, aldiuneko abiadura bektorialaren norabidea ibilbidearen zuzen ukitzailearena da. Hauxe da abiadura bektorea.
Ondorioz, era honetan adieraz daiteke aldiuneko abiadura bektorea, ibilbideko puntu bakoitzeko lerro ukitzailearen norabideko bektore unitarioaren bidez:Bestetik, aldiuneko abiadura bektorea posizio-bektorearen osagaien bidez ere adieraz daiteke, honelaxe:Adierazpen horretan, v_x,v_yeta v_z abiadura bektorearen hiru osagai kartesiarrak dira. Osagaiok kontuan izanik, hauxe da aldiuneko abiadura bektorearen modulua:
Posizioaren adierazpena abiadura eta denboraren funtzioan
Aldiuneko abiaduraren definiziotik abiaturik, eta hasierako posizioa eta abiadurak denboraren funtzioa daukan  balioa zein diren jakinik, modu errazean kalkula daiteke zein izango den partikularen posizioa,, edozein t aldiunetan. Era honetan egin daitezke kalkuluak:Integral hori kalkulatzeko, abiadura nola aldatzen den jakin behar da aldez aurretik, alegia, funtzioa nolakoa den jakin behar da. Abiadura konstantea den kasuan, oso erraz lortzen da emaitza:
Abiadura kontzeptu erlatiboa da
Zer gertatzen da erreferentzia-sistema aldatzen denean? Elkarrekiko higitzen ari diren behatzaile guztiek modu berean neurtzen ote dute puntu material jakin baten abiadura? Galdera hohriei erantzuteko, bi kasu sinpletan aztertuko dugu arazoa: elkarrekiko translazioko higidura zuzen uniformea duten bi erreferentzia-sistemaren kasuan, eta elkarrekiko biraketa-higidura konstantea duten sistemen kasuan.
Elkarrekiko translazio-higidura zuzen eta uniformea duten bi erreferentzia-sistemaren kasua
Kontsidera dezagun bi erreferentzia-sistema paralelo ditugula, Oxyz eta O'x'y'z' sistemak, bakoitza bere behatzailearekin, B eta B', alboko irudian ageri den bezala. Bigarren sistema  abiadura konstantez higitzen ari da lehenarekiko, eta t=0 aldiunean bi sistemak kointzidenteak izan direla onartuko dugu, hots, aldiune horretan O=O'izan dela.
Beraz, edozein t aldiunetan, bigarren sistemaren jatorriak lehenengo sisteman duen posizio-bektoreaizango da. Hortaz, A puntuaren posizioa neurtzean, bi behatzaileek bektore desberdinak neurtuko dituzte,  eta, bi bektore horien artean erlazio hau izanik:
Abiaduren batuketa mekanika klasikoan
Eta mekanika klasikoan denbora bi behatzaileentzat modu berean pasatzen denez, berdintza horren alde biak denborarekiko deribatuz, bi behatzaileek neurtzen dituzten abiaduren arteko erlazioa lortuko dugu:Ikus dezakegunez, bi behatzaileek neurtzen dituzten abiadurak desberdinak dira; hain zuzen, lehenengo behatzaileak neurturiko  abiaduraren balioa beste bi abiaduren batura da, hots, Agerikoa denez, abiaduraren balioa kontzeptu erlatiboa da, neurketako erreferentzia-sistemaren araberakoa.
Elkarrekiko biraketa-higidura duten bi erreferentzia-sistemaren kasua
Oraingoan, alboko irudian ageri den moduko higidura erlatiboa duten bi erreferentzia-sistemaren kasua aztertuko dugu. Kontsideratuko dugu Oxyz sistema geldi dagoela eta Ox'y'z' sistema biraka ari dela O puntutik pasatzen den ardatz baten inguruan  abiadura angeluar konstanteaz.
Boris Becker
Boris Franz Becker alemaniar tenislari profesional ohia da. Alemaniako Leimen herrian 1967ko azaroaren 22an jaioa.
2002ko urriaren 24an zerga iruzurra egiteaz akusatua izan zen, 1991 eta 1993 urte artean Monte-Carlo paradisu fiskalean bizi zela adierazi zuelako baina baina aldiz Alemanian bizi zela zela aitortu zuenean. Bi urtez behin behineko askatasunean egon ostean, 500.000 estatubatuar dolarreko isuna jarri eta epaiketaren gastu guztiak ordaintzera kondenatu zuten arte.
Gaur egun Senior ATP Tourean jokatzen du Beckerrek. 2003. urtean bere autobiografia osoa argitaratu egin zen. Beste alde batetik, Rhode Islandeko Newport herrian dagoen International Tennis Hall of Fameko kidea da.
ATP Masters Series txapelketak
Kontutan hartu behar da Masters Series txapelketak 1990. urtean hasi zirela, beraz, nahiz eta lehenagotik txapelketa hauek jokatu, 90etik aurrerako tituluak baino ez dira kontutan hartzen Masters Series txapelketen irabazi kopurua zenbatzerakoan.
Abiadura
Abiadura neurtzeko unitateak
Abiadura hainbat arlotan erabiltzen denez, ohitura dago unitate espezifikoak erabiltzeko bizimodu arrunteko arloan arloko praktikan.
Nazioarteko SI unitate-sistema
Oro har, zientziaren arlo gehienetan unitate estandarrak erabiltzen dira, alegia, SI sistema ko zazpi oinarrizko unitateetatik eratorritakoak. Hortaz, abiaduraren dimentsio-ekuazioa,, kontuan izanik,
Nolanahi ere, SI sistemakoak izan gabe, unitate hauek ere erabiltzen dira askotan:
CGS sistema (sistema zegesimala)
Zientziaren zenbait arlotan ohitura dago, antzina arrunta zen CGS sistemako abiadura-unitatea erabiltzeko, alegia:
Unitate-sistema anglosaxoia
Lurralde anglosaxoietan beren tradiziozko unitate-sistema erabiltzen segitzen dute bizimodu arruntean, nahiz eta zientziaren arloan SI sistema nagusitzen ari den gero eta gehiago. Hona hemen sistema anglosaxoizko abiadura-unitateak:
Itsas nabigazioko unitatea
Itsasoko nabigazioan «korapiloa» deritzon unitate berezia erabiltzen da; beraren sinboloa \text {kn} da (ingelesezko «knot» hitzetik sortua)
Mondarraingo lamina
Kondaira
Esan ohi denez, Ezpeleta udalerriko lursailetan dagoen Mondarraingo leizean laminak bizi omen ziren.
Abiadura
Aeronautikako unitate berezia
Aeronautika n, abiadura handiko hegazkin en kasuan, soinua k atmosferan baldintza berezietan duen abiadura hartzen da erreferentziatzat. Hain zuzen, itsas mailan airearen hezetasuna -eko izanik eta -eko tenperaturan neurturik, soinuaren abiadura k m/s balio du (hots, ).
Mondarraingo lamina
Kondaira
Goiz batez, artzain zahar batek bere ileak urrezko orraziz orrazten ari zen lamina batekin topo egin zuen. Artzainak ustekabe batean orrazia lapurtu zion. Lamina, orduan, haren atzetik joan zen.
Abiadura
Aeronautikako unitate berezia
Soinuaren abiadura hori oinarri hartuta, «Mach zenbakia» izeneko abiadura erlatibo bat definitzen da, hegazkinaren abiaduraren, v, eta soinuaren abiaduraren, v_\text{s}, zatidura modura.
Mondarraingo lamina
Kondaira
Artzaina Xastiko-harria deritzon harkaitzera hurbildu zenean, eguzkiaren izpiek indar handiz gune hori argitzen hasi ziren. Orduan laminak artzainari zuzen-zuzenean begiratuz eta eguzkia seinalatuz hau oihukatu zion:
Abiadura
Aeronautikako unitate berezia
Mach zenbakiaren osagai dimentsionalak kalkulatzean, emaitza hau lortzen da:
Agerikoa denez, zenbaki adimentsionala da, logikoa dena bestalde, hegazkina soinuaren abiadura baino zenbat aldiz bizkorrago dabilen adierazten baitu soilik. Adibidez, M = 2 abiaduraz doan hegazkina soinua baino bi aldiz bizkorragoan dabil, hots, abiaduran. Normalean, gerra-hegazkinak baino ez dabiltza tarte labur batzuetan soinua baino bizkorrago. Orain arte bi hegazkin komertzial supertsoniko baino ez dira fabrikatu eta erabili. Lehena Tupolev Tu-144a hegazkin sobietarra izan zen, 1968-1978 bitartean erabili zena. Bigarrena Frantzia k eta Erresuma Batua k fabrikaturiko Concorde izenekoa, 1969 eraikia, 1976an komertzialki erabiltzen hasia, eta 2000. urtean istripu bat izan ondoren, bere hegaldiak 2003an amaitu zituena.
Argiaren abiadura
Erlatibitatearen teoria ren ondorioak kontuan izanik, argiaren abiadurak ezaugarri berezia du: argiak hutsean duen abiadura konstante unibertsala da. Pisu eta Neurrien Nazioarteko Batzordearen (frantsesez, Comité international des poids et mesures, CIPM) azpibatzorde baten proposamena kontuan harturik, oinarrizko zazpi unitateen definizioa zazpi konstante unibertsalen bidez ematea erabaki zen 2018ko 26. Batzar Orokorrean. Aukeratutako zazpi konstante horietako bat argiaren abiadura da. Hain, zuzen argiak hutsean duen abiadurak balio du.
Abiadura mekanika erlatibistan
Mekanika erlatibistan, aldatu egin behar dira mekanika ez-erlatibistaren atalean esandako zenbait kontzeptu, bereziki goragoko atal batean elkarrekiko translazio-higidura zuzen eta uniformea duten bi erreferentzia-sistemaren kasuan azaldutako transformazioei buruzkoak. Izan ere, jadanik denbora eta espazioa ez dira kontzeptu absolutuak, eta bi sistemetako behatzaileek (B eta B') neurtzen dituzten abiaduren arteko transformazio-ekuazioak desberdinak baitira.
Ondorioz, abiaduren batuketa egitean, jadanik ez da betetzen mekanika klasikoaren ekuazio sinplea —alegia, batuketa—. Aitzitik, mekanika erlatibistan transformazio ekuazio hau hartu beharko dugu kontuan:
Horrek mekanika ez-erlatibitaren arloan ulertu ezin diren ondorioak dauzka.
Adibidez, ikus dezagun zer gertatzen den S' sistematik argia bera behatzean. Kasu horretan, B' behatzaileak v' =c abiadura neurtuko du. Abiaduren batuketa erlatibistari dagokion formula aplikatuz gero, B behatzaileak abiadura hau neurtuko du:
Alegia, argiaren abiadura v= c izango da baita S sisteman ere. Emaitza hori guztiz ados dago erlatibitatearen teoriaren postulatuarekin: argiaren abiadura konstante unibertsala da.
Abiadura-modulua
Abiadura- edo lastertasun-modulua egindako bitartearen eta bitartea osatzeko erabilitako denboraren arteko harremana da. Bere izaria v izendatzen da. Abiadura-modulua [ L]/ [ t] dimentsioko izari eskalar bat da.
Abiaduraren bidez definituriko bi magnitude fisiko
Mekanika ez-erlatibistan, abiaduraren bidez definitzen dira bi magnitude hauek:
Gainera, partikularen masa konstantetzat hartzen da; hau da, beraren balioa ez da aldatzen abiadura handiagotzean, eta balio bera du erreferentzia-sisteman geldi egon zein v abiaduraz ibili.
Mekanika erlatibista n, ordea, masa aldatu egiten da abiadurarekin, era honetan, hain zuzen:
non m_0 pausaguneko masa den, eta \gamma Lorentzen faktorea. Horrek momentu linealaren eta energiaren definizioen aldaketa dakar:
Azkenik, energia osoaren adierazpena eta momentuaren definizioa konbinatzen baditugu,  faktore gabeko energia osoaren adierazpena lortuko dugu:
Masaren terminoa askatuta, honela geratzen da adierazpena:
Eskuineko aldea konstantea denez, ezkerreko aldeak ere konstantea izan behar du, eta beraz, erreferentzia-sistema guztietan balio berbera izan behar du. Hau da, azken adierazpen hori aldaezin erlatibista da.
Platuxa latz
Platuxa latza (Platichthys flesus; Linnaeus, 1758) hondarreko itsas-hondotan bizi den arrain zapala da. ]
Euskal izendegia
Platuxa latza izendatzeko modu ezberdinak daude Euskal Herriko herri ezberdinetan :
Ezaugarri fisikoak
Platuxa helduek 50 zm inguru izaten dute.
Gorputz obalatua dute, ronboidala. Azal leunekoak dira, eta begiak gorputzaren eskuinaldean dituzte ia-beti, salbuespenen bat ere eman daitekeen arren. Burua erlatiboki handia da, gorputzaren laurden bat hartzen duena. Ahoa txikia izan ohi da, eskuin begia ia ikutzera arte iristen dena. Edozein kasutan, ahoa sendoa izaten da, krustazeo txiki nahiz molusko bibalboen moduko harrapakinak aise apurtzeko gai dena. Lerro laterala zuzena da, tuberkuluak dituena, eta aleta pektoralaren alturan okertu egiten da.
Kolorea gris xamarra izaten dute, marroi iluna goikaldean, orban laranjak ere agertzen dituztelarik. Alde bentral itsua zuria da, batzuetan orban marroiak ere agertzen dituena. Nahastu daitezken espezieak :
Nutrizio-ezaugarriak
Platuxen haragia ez da erreboilo arrunt nahiz erreboilo ezkatadunarena bezain preziatua gastronomian. Hala ere, kalitate handiko arrain zuria da, duen gantz kantitate baxuagatik. Omega-3 eta proteina kantitateari dagokionez beste arrain askoren azpitik kokatzen bada ere, ano bakar batek populazioarentzat gomendatutako eguneko kopuruaren %10 suposatzen du. Mineralei dagokienez, aipatzekoak dira bere haragiaren ano batek dituen selenio eta fosforo kantitateak, eguneko beharrizanen %48 eta %40 osatzen dutenak, hurrenez hurren. Bitaminei erreparatuz gero, B12 bitamina, D bitamina eta niazina dira aipagarrienak.
Kontsumo-garaia
Urte osoan zehar harrapatu daitekeen arren, udan erruten dutenez, Ekaina eta Uztailan espezie honen kontsumoa mugatzen saiatu behar genuke.
Ekologia
Europa mailan itsaso gehienetan bizi da. Ipar-ekialdeko Atlantikoan zehar, Marokotik Norvegiar kostalderaino hedatzen da. Mediterraneoan eta Itsaso Beltzean ere badago.
Arrain zapal gehienak bezala, itsas-hondo hondartsu nahiz lohitsuetan bizi ohi da, baina platuxen kasuan hauek itsas-hondo harrokatsuetan ere zabaldu daitezke, beti ere tarteka hondarra badago. Platuxak itsasadarretan barrena ere sartu daitezke, gazitasun aldakorrak ongi jasaten baitituzte.
Platuxa latzaren arrantza Euskal Herrian
Eguneko arrainaz ari bagara, artisau-arrantzaleek sareak (hala nola, mallabakarra edo tresmaila) erabiltzen dituzte platuxak arrantzatzeko, eta kasu bakan batzuetan, eskuzko amuekin eta hondoko tretzarekin ere bai. Hala ere, arraindegietan ohiko arraina izanik, platuxa asko arraste-arrantzarekin harrapatutakoa ere izan daiteke, sarritan atzerriko uretan arrantzatutakoa.
Laket-arrantzan ere espezie preziatua izaten bada ere, platuxen harrapaketak ez dira hain ohikoak; eta izatekotan, laket-ontzietatik harrapatzen dira normalean.
Begien migrazioa
Larbak pelagikoak dira eta simetria bilaterala mantentzen dute. 90 bat egunetan ordea,10 mm hartzen dituztenean, gorputza zapaldu eta begien migrazioa ematen da, albo bakarrera, simetria bilaterala galtzen dutelarik; une honetatik aurrera bizitza bentonikoa mantenduko dute.
Argitaratu gabeko erreferentziak
<references group="ArgitaratuGabe" />
Euskal Herriko Arrainen Gida
<references group="Euskal Herriko Arrainen Gida" />
NGC 1387
NGC 1387 galaxia bat da, Fornax konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Maylandia benetos
Maylandia benetos Maylandia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Artafernes
Artafernes (Ἀρταφρένης) Lidiako persiar satrapa bat izan zen K.a. 513tik K.a. 493 arte
Testuinguru historikoa
Artafernes (elameraz Irdapirna), Histaspesen semea eta Pertsiako printzea eta Dario I.a erregearen anaia zen. Ziur asko Dario baino gazteagoa zen, ez baitzuen K.a. 522 eta K.a. 521 bitartean gertatu zen gerra zibilean parte hartu.
Artafernesen karrera ezagutzeko dugun garai hartatik hurbileneko iturria Herodoto Halikarnasokoa da. Herodotok printzea zenbait aldiz aipatzen du Lidiako satrapa bezala, bereziki joniar matxinada gertatu zenean, K.a. 499 eta K.a. 494 bitartean, Asia Txikiko kostaldeko zenbait greziar hiri persiar domeinuaren aurka matxinatu zirenean.
Artafernes Otanesen oinordekoa izan zen satrapa bezala K.a. 513an. Sei urte lehenago Atenasek bidalitakoak hartu zituen, nortzuk lurra eta ura eskaini zizkioten, mendekotza adierazteko ohiko elementuak.
K.a. 499an, Miletoko Aristagoras tiranoak Naxos uhartea konkistatzeko laguntza eskatu zion. Artafernesek laguntza hori eskaini zion, baina espedizioa Megabates izeneko persiar batek zuzendua izateko baldintzarekin. Beste arrazoi batzuen artean Megabates eta Aristagorasen artean egon ziren diferentzien ondorioz, espedizioak huts egin zuen. Okerrena, greziar joniarrek persiarrak garaiezinak ez zirela ikusi ahal izan zutela izan zen.
Joniar matxinada
Beharbada Artafernesek zigortua izateko beldurraren ondorioz Naxos oso erraz garaitua izango zela esan izanagatik, edo agian gerra harrapakin bidez Naxosen setioan galdu zuen guztia berreskuratzeko, Aristagorasek Mileto Persiaren aurka matxinatzea eragin zuen. Greziar joniar hiri batzuk matxinadara batu ziren. Horietako bakoitzak bere arrazoi propioa izango zuen horretarako. Dena dela, argi dagoena, beste greziar joniar hiri batzuk matxinadatik at geratu izanak nortasun baterakor sentimendu batek eragindako altxamendu bateratua ez zela da, baizik eta baldintzak aprobetxatzea persiar domeinua gainetik kentzeko. Ziur asko, zerikusi handia izango zuen derrigorrez eman behar zuten zerga handiak. Aristagorasek hasieran Espartari laguntza eskatu zion, kontu horretatik at geratzea erabaki zuena. Atenasekin eta gaur egungo Eubea uharteko hiriburua den Eretriarekin arrakasta gehiago izan zuen, 20 eta 5 itsasontzi bidali zituztenak hurrenez hurren euren tripulazioekin, Aristagorasek espero zuena baino gutxiago.
Hasieran, matxinadak nahiko arrakasta izan zuen, greziarrak, Lidiako hiriburua zen Sardesera hiriaren zati bat suntsituz iritsi baitziren. Artafernesek arrakastarekin defendatu zuen zitadela, eta greziarrak erretiratzen ari zirenean, euren aurrera agertu zen, garaituz. Hurrengo urteetan, zenbait persiar matxinadaren zanpaketan zerikusia izan zuten. Artafernesek berak ere bai, Sardes berreraiki ondoren. Matxinada K.a. 494an amaitu zen, Mileto hartua eta suntsitua izan zenean.
K.a. 493an Artafernesek eskualdeko errolda berrantolatu nahi izan zuen. Hekateo geografo miletoarrak gupidabera izatea aholkatu zion, gorrotorik ez sortzeko. Satrapak kasu egin zion jarrera oso abegikor eta gupidatsua erakutsiz errebeldeak izan zirenekin. Hau izan zen satrapa bezala egin zuen azkena. Bere seme Artafernes izan zen bere ondorengoa.
Gilen IV.a Erresuma Batukoa
Gilen IV.a Erresuma Batukoa (William IV of the United Kingdom) 1830eko ekainaren 26tik bere heriotzara arte Erresuma Batua eta Britainiar Jabegoen errege izan zen.
Royal Navyn karrera egin zuenez, "Errege Marinela" ezizena izan zuen. Ipar Amerikan eta Karibean aritu arren, ez zuen inoiz gudu handitan parte hartu. Bere anaia hil zenean eta 64 urte zituela, tronua jarauntsi eta erreformak ezartzeari ekin zion. Hil zenean ez zuen bidezko ondorengorik eta Viktoria bere ilobak tronua lortu zuen.
Enneapterygius leucopunctatus
Enneapterygius leucopunctatus Enneapterygius generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Monsignor (filma)
Monsignor (euskaraz Monsinore), 1982ko Frank Perry estatubatuarrak zuzendutako drama film bat da. Jack-Alain Léger idazlearen izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Christopher Reeve, Geneviève Bujold, Fernando Rey, Jason Miller, Joe Cortese, Adolfo Celi eta Tomas Milian aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Bigarren Mundu Gerra, Aita John Flaherty (Christopher Reeve) AEBetako Armadako kapilau gazteak Italiako lehorreratze aliatuan parte hartuko du. Gudulekua Vatikano Hirira lekualdatzean, Aita Flahertyren izaera nabarmentzen hasiko da, bertako gerraren ondorioz oso kaltetuak dauden erreserba ekonomikoak berrosatzeko betekizun zailaren ardura jasoko duelarik. Bere fedearen betebeharrak Vatikanoaren etorkizun ekonomikoarekin batuz Santoni kardinalaren (Fernando Rey) konfidantza bereganatuko du, honela Aita Flaherty apaiza Mafiarekin harremanak dituen Lodo Varese (Joseph Cortese) adiskidearen laguntzaz italiar merkatu beltzarekin kontaktuan jarriko da, hain zuzen ere, On Appolini (Jason Miller) mafiaburuarekin.
Petrocephalus pellegrini
Petrocephalus pellegrini Petrocephalus generoko animalia da. Arrainen barruko Mormyridae familian sailkatzen da.
Barclay (Maryland)
Barclay Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Queen Anne's konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dan Flavin
Daniel Nicholas "Dan" Flavin Jr. (New York, 1933ko apirilaren 1a - Riverhead, New York, 1996ko azaroaren 29a) estatubatuar artista minimalista izan zen.
Jatorri irlandar eta katolikoko familia batean jaio zen eta apaiztegi batean ikasi zuen 1947 eta 1952 artean. 1952an apaiztegia utzi eta bere anaia bikiarekin Estatu Batuetako Aireko Armadan izena eman zuen.
1956an New Yorkera itzuli ondoren, artearen historia, margolaritza eta marrazketa ikasi zituen. Bere lehen margolan eta marrazkiek espresionismo abstraktuaren eragina zuten. Ondoren, eskultura minimalistak eta instalazioak sortu zituen, askotan argi fluoreszenteak erabiliz.
Arroz
Arroza edo irrisa Poaceae familiako landare bat da, zekale mota bat hain zuzen ere. Gaur egun bi espezie arroz jaten dira: Oryza sativa (arroz asiarra) eta Oryza glaberrima (arroz afrikarra).
Asian batez ere oinarrizko elikagaia da, eta oso kontsumitua munduko beste hainbat tokitan, Hego Amerikan adibidez. Hori dela eta munduan gehien ekoizten den hirugarren nekazaritza produktua da, azukre-kanaberaren eta artoaren ondoren. Dena dela bi hauen ekoizpenaren zati handi bat animaliak elikatzeko erabiltzen denez, giza kontsumorako zekale garrantzitsuena kontsideratzen da, gizateriak kontsumitzen dituen kaloria guztien bosten bat arrozak osatzen baitu.
Etimologia
Euskarak mailegaturiko izena da. Iparraldean irris erabiltzen da, eta hegoaldean, arroz. Antzeko hitzak diren arren, bide ezberdinak jarraitu dituzte.
Europako hizkuntza guztien izeraren jatorria grezierazko ὄρυζα (oruza) hitzean dago. Latinez orȳza izanik, italieraz riso bihurtu zen eta hortik iritsi zen Europako hizkuntza guztietara. Ingelesez: rice, alemanez: Reis, frantsesez: riz, errusieraz: рис (ris)... Azkenik, frantsesetik mailegua hartu eta sortu zen irris hitza.
Arabiarrek grezierazko hitza hartu eta āl-’áruz (الأرز) deitu zioten, hortik dator gaztelaniazko arroz hitza, eta gaztelaniatik hartu zen arroz euskal hitza.
Landarearen ezaugarriak
Landare monokotiledoneoa da, gramineoen taldekoa (Poaceae familia). 1 edo 1'80 metrotako garaiera har dezake, barietatearen eta lurzoruaren emankortasunaren arabera. Zurtoina zilindrikoa du, hainbat korapiloz osaturikoa, eta txandakako hosto luze, lau eta zorrotzak. Sustraiak zuntzezkoak dira, faszikulatuak eta meheak, uretako landareen antzekoak, baina ile xurgatzaile asko dituzte.
Abuztua eta urria artean izaten du loraldia. Infloreszentziak ageri ditu espikula itxuran eta kolore berde zurixka dute. Lore bakoitzak sei estamine ditu eta erdian pistiloa. Haizearen bidez polinizatzen da.
Haziak 5-12 mm luze eta 2-3 mm zabal dira. Perikarpio batek babesten ditu eta honen azpian zahia dago. Zahiak endospermoa eta germena inguratzen ditu. Germen hori izango da landare berria sortuko duena eta endospermoa hasierako faseetan elikatuko duena.
Urteroko landarea da, baina eskualde tropikaletan bizikorra bihurtzen da eta 30 urtetan zehar eman ditzake uztak.
Motak
10.000 arroz barietatetik gora ezagutzen dira, baina ia guztiak bi azpiespezietan sartzen dira:
Arroz afrikarra ere kontsumitzen da, baina oso gutxi. Erabilera medizinala ematen zaio gehienbat. Oryza generoari ez dagozkion basa arrozak ere badaude, Zizania eta Echinochloa generoetakoak hain zuzen ere.
Kontsumitzen den arrozari azala kentzen zaio, zahia bihur dadin, eta horrela olioak eta entzimak kentzen zaizkio. Horri esker, hilabete askotan zehar kontserbatzen da.
Nutrizioa
Munduko oinarrizko elikagaietako bat da arroza. Asiako 17 herrialdetan, Amerikako 9 herrialdetan eta Afrikako 8 herrialdetan dietaren oinarria osatzen du. Alderatzeko eran gizateria osoaren dieta kalorien % 20a arrozak osatzen du, gariak – % 19a, eta artoak – % 5a.
Urtean mundu mailan 741,5 milioi tona arroz ekoizten dira eta nekazal produktuen artean hirugarrena da azukre-kanaberaren (1.900 milioi tona) eta artoaren (1.000 milioi tona) atzetik.
Arrozaren osagaiak:
Gastronomia
Arroz mota bakoitzak sukaldatzeko era ezberdina du eta, beraz, jaki ezberdinak egiten dira. Ale luzeko arrozek amilosa portzentai handia izaten dute eta honen ondorioz sukaldatu ondoren alea osorik eta suelto gelditzen da. Tamaina ertaineko aleek, aldiz, amilopektina gehiago izaten dute eta arroz aleak itsaskorragoak bihurtzen direnez arroz aleak multzokatuta gelditzen dira, esate baterako risottorako egokia. Japonian ale motzeko arroz mota zerbitzatzen da lurrunetan sukaldatua, zuri, gainerako elikagaien guarnizio gisa.
Ondorengo taulan munduko arroz plater ezagun batzuk aurkitzen dira:
Arrozaren etxekotzea
Ebidentzia arkeologik o eta hizkuntzalaritzakoek Txinan kokatzen dute arrozaren etxekotzea, Ibai Urdinaren haranean hain zuzen ere. Vaughan et al. (2008) azpiespezie biek etxekotze aldi berean dutela jatorria esan dute. Duela 13.500-8.200 urteen artean gertatu omen zen Oryza rufipogon arroz basatia lantzean. Populazioen genomaren ikerketa berri batek dio japonica barietatea etxekotu zela aurrena eta duela 4.500 urte inguru Indiara iristean bertako Oryza nivara espeziearekin hibridatu eta indica barietatea agertu zela.
Zabalkundea Asia eta Afrikan
Neolitoaren amaiera aldera (K.a. 3500-2000) arrozaren landaketa asko zabaldu zen hasierako Ibai Urdinaren haranetik Txinan zehar Tibet alderaino, bai eta Asia hegoekialdera ere.
Iparralderago Txinatik Korear penintsulara pasa zen eta handik Japoniara. K. a.1500 baino lehenago sartu zeneko ebidentziarik ez dago ordea.
Indian dagoeneko K. a. 5000 urtean baziren arrozaren familiako landareak, Oryza nivara espeziea bereziki, eta Belan eta Ganges haranean hasi zen hauen etxekotzea. Beranduago japonica barietatearekin hibridatu eta indica barietatea eman zuen.
Afrikan bazen Oryza glaberrima espeziea. Niger ibaiaren deltan sortu zen eta Senegal alderaino zabaldu zen. Asiatik arroza iristean bertakoa ordezkatu zuen eremu handietan, baina arroz afrikarrak 1203ko gosete handia gainditzen lagundu zien bertako populazioei.
Europan
Mundu klasikoak jadanik ezagutzen zuen arroza. Alexando Handiaren soldaduek ekarri zutela uste da. Greziarrek Egiptotik eta Ekialde Hurbiletik inportatzen zuten eta Alemanian egindako indusketa arkeologikoek erakutsi dute K.o. I mendean erromatarren kanpalekuetan arroz biltegi handiak zeudela.
Iberiar penintsulara musulmanek ekarri omen zuten X. mendean. Badirudi Valentzian eta Mallorcan asko landatzen zela, baina kristauen konkistak arrozaren ekoizpena eten egin zuela.
XV. mendean Italiatik Frantziara etorri zen eta handik Europa guztira zabaldu zen.
Amerikan
Europear kolonizatzaileek eraman zuten arroza Ameriketara. Hasieran Karibe eta Latinoamerikan zabaldu zen eta bertan jatorrizkoak ziren espezieak ordezkatu zituen. Espainiar kolonizatzaileek 1520. hamarkadan Veracruzera (Mexiko) eraman zuten Asiako arroza eta portugesek Brasilen sartu zuten. Afrikako esklaboek aspalditik ezagutzen zuten arrozaren landaketa Afrikan eta paper garrantzitsua izan zuten arrozaren hedaduraren arrakastan.
Estatu Batuetara 1694an iritsi zen, Hego Karolinara hain zuzen ere. John Thurber piratak ekarri omen zuen Madagaskarretik, bertan esklabu salerosketan aritzen baitzen. Aurrez Latinoamerikan gertatu zen bezala Ipar Amerikan ere esklaboen plantazioetan izan zuen arrakasta handiena, ingelesek eta amerikar natiboek ez baitzuten trebeziarik arroz landaketetan. Hego Carolinako arroza nabarmendu zen hasieran eta Georgiakoa ondoren. Charlestongo itsas-portura iristen zen esklaboen % 40a eta preziorik altuena Afrikako Senegambia eremuko esklabuek izaten zuten, arroz landaketaren inguruan zuten jakinduria zela eta. Hegoaldeak Gerra Zibila galdu zuenean arrozaren landaketa nabarmen jaitsi zen eremu horretan.
Kaliza (botanika)
Kaliza (latinez calyx) lorearen korolaren behealdea inguratzen duen estalkia, sepaloz osatuta dagoena eta gehienetan hostoen kolore berekoa dena.
Arroz
Amerikan
Kaliforniako arroz ekoizpena nagusitzen hasi zen orduan, 40.000 txinatar inmigrante iritsi baitziren urre bila.
Bar Nunn (Wyoming)
Bar Nunn Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Natrona konderrian kokatuta dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Arroz
Australian
Ingelesek Australiara eraman zuten aurreneko zekaleetako bat izan zen arroza, Amerikan eta Indian izandako arrakasta ikusita. Hasierako saiakerek ordea hainbat arazo izan zituzten, Australiako uraren burdin eta magnesio kontzentrazio handiagatik eta bertan aurkitu zituzten izurrien erruz. Riverina eskualdean (Australia hegoaldean) Kaliforniako aldaera oso egokia zela ikusi zen eta aurreneko errota 1951. urtean eraiki zen Leeton hirian. Ordutik aurrera arroz ugari ekoiztu zen, Australiak behar zuena baino gehiago, eta Japoniara esportatzen hasi zen.
Ekoizpena
Asia hego-ekialdeko herrialdeak dira arroz ekoizpen handiena dutenak eta denen buru Txina eta India. Bi herrialde hauen artean munduko arroz ekoizpenaren % 49a osatu zuten.
Arroz ekoizle handienek ordea ez dute azpiegitura egokirik eta uzta batu ondoren ale kopuru handiak galtzen dira. FAO-ren arabera (Nazio Batuen Elikadura eta Nekazaritza Erakundea) urtero % 8 eta % 26 artean galtzen da garapen bidean dauden nazioetan.
Arroz aleei oskola kentzen zaie errotatan eta produktuari arroz marroia esaten zaio. Arroz marroiak beriberi gaixotasuna prebenitzen du. Bigarren aldiz errotan pasa ondoren aleari zahia kentzen zaio eta arroz zuria lortzen da. Honek nutrizio balio eskasagoa du baina luzaroan kontserbatzen da. Ondoren nutrienteak gehitu dakizkioke ordea, hautsak gehituz (merkeena), alearen barnean sartuz edo uretan disolbagarria izango ez den sustantzia batez estaliz.
Arrozaren nazioarteko merkatu handirik ez dago, ekoizten den tokietan kontsumitzen baita nagusiki. Guztira ekoizturiko arroz guztiaren % 8a baino ez da mugitzen nazioarteko merkatuetan.
Inpakto ekologikoa
Hezegunetan egindako arroz landaketek gizakiak eragindako metano isurketen %11 eragiten dute.
Ur kopuru handia ere eskatzen du eta Lurreko ur gezaren heren bat erabiltzen da horretan. Horretaz gain urez estalita egonik lurzorua oxigenatzen ez du uzten eta hartzidura anaerobikoa gertatzen da metanoa sortuz. Metanoa berotegi efektua sortarazten duen gasa da, karbono dioxidoa baino 20 aldiz kaltegarriagoa.
Izurriak eta gaixotasunak
Hainbat bakterio patogenok, onddok eta animalia motak arrozaren uzta nabarmen gutxiagotzen dute. Izurri hauen jatorrian faktore klimatikoak, ureztatze desegokia, intsektiziden gehiegizko erabilera edo ongarri nitrogenodunen erabilera desegokia izan daiteke.
Animaliak
Intsektuen artean aipagarrienak Nilaparvata lugens fulgomorfoa, Cecidomyiidae dipteroa , Scirpophaga eta Chilo generoetako koleopteroak , Oxya generoko matxinsaltoa , Leptocorisa...
Nematodo endoparasitoak ere baditu, Ditylenchus dipsaci, Aphelenchoide bessei, Meloidogyne graminicola edo Hirschmanniella oryzae adibidez.
Beste animalia batzuk Pomacea canaliculata barraskiloa, Steneotarsonemus spinki akaroa eta sagu eta arratoiak dira.
Onddoak
Magnaporthe grisea onddo patogenoak kalte itzela eragiten dio arroz landareari. 85 herrialdetan aurktitzen da eta 60 milioi pertsona elikatzeko besteko uzta galarazten du urtero. Rhizoctonia solani ere arroza kaltetzen duen onddo patogenoa da.
Birusak
Hainbat birusek ere erasotzen dute landarea, hala nola RRSV erretrobirusak eta tungrovirusak. Azken honek hosto berdeak horitzen dizkio arrozari.
Landareak
Arrozaren inguruan hazten diren belar txarrak Echinochloa crusgali eta Striga hermonthica dira, azken hau arrozaren parasitoa da.
Erlijioa
Arrozak munduko hainbat kultura eta erlijiotan presentzia handia du. Gurean ere ezkonberriei arroz aleak jaurtitzen zaizkie elizatik ateratzerakoan.
Nepalen kolpaturiko arrozaren errituala egiten da ezkontzatan. Senargaiak eskatuta andregaiak arroz kolpatua ematen dio hosto batean. Filipinetako ezkontzatan arrozez egindago ardoa edaten da, tapuy izenekoa.
Japonian arrozez egindako likorea dute, sake izena duena. Sintoismoaren purifikazio erritualetan erabiltzen da. Tenploetan ohikoak dira sake upel koloretsuak, ospakizun handietan irekitzen direnak. Sake honi iwai-zake ("ospakizunetako sakea") esaten zaio. Urte berri egunean toso izeneko sakea edaten dute. Iwai-zakearen antzekoa da baina sendabelarren hauts txinatar bat gehitzen zaio. Hainbat eskualdetan aurreneko tragoak gazteenek hartzen dituzte eta adinaren arabera igoaz zaharrenek azkenean.
Asia hego-ekialdeko erlijio askotan arrozaren jainkosa existitzen da. Indonesiako Bali eta Java uharteetan Dewi Sri jainkosa goresten dute. Thailandian antzeko ezaugarriak dituen jainkosa Phosop da, Kanbodian Po Ino Nogar eta Laosen Nang Khosop. Arrozaren zikloan zehar eskaintzak egiten dizkiete uzta oparoaa izan dezaten. Hainbat herrialdetan Zeremonia handiak egiten dira arroz denboraldiaren hasieran.
Armarriak
Arroza elikagai garrantzitsua den herrialdetako armarrietan agertzen da. Honako herrialde hauetan hain zuzen ere:
Hontz Gris
1906an Kanadara ailegatu zen. 1931n Riding Mountain Parke Nazionalan bizitzen jarri zen, Kanadako naturguneak eta amerindiarri buruzko artikulu eta liburuak idatziz, haiekiko miresmen handia baitzuen. Ondoren, bertako bere bikotearekin batera isolatuagoa zela iruditzen zitzaien Prince Albert Parke Nazionalera lekualdatu ziren.
Riva di Solto
Riva di Solto Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Riva di Soltok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Rogno
Rogno Italiako udalerri bat da. Bergamoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Rognok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Monica Niculescu
Monica Nicolescu (Bukarest, Errumania, 1987ko irailaren 25a) errumaniar tenislari profesionala da. WTA zirkuituko bakarkako hiru txapelketa eta binakako bederatzi txapelketa irabazi ditu.
Anolis ruizi
Anolis ruizi Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Qajar dinastia
Qajar dinastia ( Selsele-ye Qājār) Azerbaijan dar jatorriko leinu turkiar musulmana k Persia gobernatu zuen XVIII. mendearen amaieratik XX. mendearen hasiera arte. 1789an ez ofizialki eta 1796an ofizialki koroatua izan zen Aqa Muhammad Khan, Qajar dinastiako lehen xah, Afxarid dinastia ko azken monarkari tronua kendu ondoren. Halaber, 1925an Irango parlamentuak eraginda, Pahlavi dinastiak ordezkatu zuen agintean.
Enneapterygius melanospilus
Enneapterygius melanospilus Enneapterygius generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Bilbo-Loiu aireportua
Bilbo-Loiu aireportua — ofizialki Bilboko aireportua / Aeropuerto de Bilbao — (IATA: BIO, NAZE: LEBB) Aenak kudeatzen duen Bilboko nazioarteko aireportua da, Bilbotik 12 kilometrora kokatua. Loiu, Sondika eta Derio udalerrietako lurretan dago, baina bidaiarien terminala (La Paloma ezizenez ezaguna) eta 12/30 pistaren zati gehiena Loiu udalerrian daude; aldiz, Sondikan daude karga terminala, bidaiarien terminal zaharra (gaur egun zerbitzuz kanpo), aireportuko zerbitzu gehienak zein 10/28 pista; bestetik, 12/30 pistaren zati bat Derion dago.
Euskal Herriko eta Kantauri itsasoko ertzeko aireporturik garrantzitsuena da, bidaiari zein hegaldi kopuruari dagokionez. 2018an 5.469.453 bidaiari garraiatu zituen, aurreko urtearekin alderatuta % 10,0 gehiago, Aenaren sareko aireportuen artean 14.a izanik. Era berean, espainiar aireportu sistemak dituen 14 aireportu errentagarrienen artean dago.​ Gaur egun, aireportua Vueling Airlines, Volotea eta Air Nostrum airelineen aire-baseetariko bat da.
Historia
Eraikitze lanak Espainiako Gerra Zibila gauzatu zen bitartean hasi ziren, eta hortik 1937ko ekainera arte aireportua ekintza militarrentzako aire-base gisa erabili zen. 1938an aireportuaren garapenaren bigarren aldia hasi zen, Bilboko Udalak Espainiako Gobernuarekin izapideak hasi baitzituen 1936ko hasierako proiektua aldatzeko, eta proiektu berria idazteko baimena eman zen, Herri Lanen Zuzendaritza Orokorrak onartutakoa.
1940an Sondika udalerrian aireportu zibila eraikitzeko akordioa lortu zen, udal eta estatu mailako erakundeen artean. Lanek luze iraun zuten eta 1948ko irailaren 19an aireportuak eguneko aktibitateak hasi zituen, Aviación y Comercio S.A. (Aviaco) airelineak Bilbo-Madril eta Bilbo-Bartzelona aire-bide erregularrak hastearekin batera. Bi urte geroago, 1950eko ekainaren 20an bidaiarien terminalaren eraikuntza amaitu zen eta aireportua ofizialki inauguratu zen, Carlos Haya izenarekin, bilbotar pilotu ezagunaren omenez. Garai horretan, aireportuak 29/11 orientabideko asfaltozko pista zuen, 1.440 × 45 metrokoa (4.724 × 148 oin); eta lurrezko beste pista bat, 1.500 × 150 metrokoa (4.921 × 492 oin). Gainera, errodadura kalea, bidaiarien terminala, kontrol dorrea, irrati-baliza, goniometroa eta polizia, posta, mediku, meteorologia estazio, telefono eta depositua betetzeko zerbitzuz hornituta zegoen. Ondoren, 1955an, pista orokorra eta bidaiarien terminalaren aurrean kokatutako aireontzien aparkalekua lotzeko errodadura eraiki zen, 124 × 60 metrokoa (407 × 197 oin). Garai honetan CAMPSA enpresaren behin-betiko instalazioak eraiki ziren, hala nola erregaientzako andelak, aireportua erabiltzen zuten hegazkinei zein Bizkaiko Aeroklub Errealak erabiltzen zuen hangarrari zerbitzu emateko. Gaur egun instalazioek oraindik ere zutik diraute.
1964 eta 1965 artean aireportuaren eraginkortasuna hobetu zen, hurbiltze eta lurreratzeko sistema instrumentala (ILS) eta ekaitzak detektatzeko irrati meteorologikoa instalatuz, eta pista 2.000 metro (6.562 oin) luze izatera handituz, eta hegazkinentzako aparkalekua 12.000 m² (130.000 oin²) azalerara handituz. 1975an pistak bere jatorrizko zenbakipena aldatu zuen gaur egungo 10/28ra, deklinazio magnetikoaren aldaketaren ondorioz. Ondoren, 1977an, aparkalekua berriro ere handitu zen, operazioen igoeraren ondorioz momentu berean lau aireontzi aparkatzeko beharrari erantzunez. Urte berean inauguratu ziren 12/30 orientaziodun pista orokor berria, 2.600 × 45 metrokoa (8.530 × 148 oin), plataformatik bi pistetara sarbide ematen dituzten errodadura pistak, eta lotura errepidea, eta horiei eta pista orokor berrian instalatutako ILS sistemari esker Bilboko aireportuak I. Kategoria lortu zuen hurrengo urtean. Pista berriak lehenengoaren orientabidea aldarazi zuen eraginkortasun hobea lortzeko eta eta inguruko udalerriei eragozpenak saihesteko, inguruaren hazkunde demografikoaren ondorioz aireportuko instalazioetatik gero eta hurbilago zeudenak. Orientabide berri horren ondorioz, 12/30 pistara hurreratzerakoan (normalean erabilitakoa, inguruko haize nagusiaren norabidea dela eta) hegazkinek Derioko hilerriaren gainetik hegan egin behar dute, honen ondoan pistaren burua baitago.
80ko hamarkadan zehar ILS sistema berria jarri zen martxan, 10/28 pistaren osoko eraginkortasunerako, 12/30 pista orokorra ezgaitzekotan alternatiba izateko; hala, aireportua martxan jarraitu daiteke. Baldintza hau 2001eko otsailaren 7an gertatu zen, Bartzelona-El Prat aireportua jatorri zuen Iberia enpresako EC-HKJ matrikuladun Airbus A320-214 hegazkin batek aurreko lurreratze-trena apurtu zuenean, hurreratze eta lurreratze eragiketak egiten zituela zizailadura bat gertatu ondoren. 12/30 pista blokeatuta gelditu zen hainbat orduz, tokitik kentzea lortu zen arte; zorionez, ez zen aintzat hartu beharreko biktimarik. Garai berean kontrol-dorrearen instalazioak eguneratu ziren, eta komunikazio-zentro eta bidaiarientzako terminal berria (gaur egun zerbitzuz kanpo) eraiki ziren, bidaiarien igoera garrantzitsuari erantzunez. Gainera, hegazkinak aparkatzeko plataforma eta bidaiarien autoentzako aparkalekuak ere handitu ziren, eta aireportuko suhiltzaileen parkearen instalazioak ere hobetu ziren, eta gaur egun oraindik ere martxan dagoen karga terminala eraiki zen.
1996an hegazkinak aparkatzeko plataforma berria eta dagozkien errodadura pistak eraiki ziren. Lan horiek lur mugimendu handiak suposatu zituzten, eta lindanoz kutsatutako lurrak biltzeko zelula berezia sortu behar izan zen. 1999ko maiatzean gaur egun martxan dagoen kontrol-dorrea zerbitzuan jarri zen, Santiago Calatrava arkitektoak diseinatutako El Halcón (Belatza) ezizenez ezaguna, erabilitako linea lirainengatik eta arkitekto berak ere diseinatutako La Paloma (Usoa) bidaiarien terminal berriaren aurrean kokatuta egoteagatik. Dorrearen kokapen berriari esker kontrolatzaileek ikuspegi hobea dute, eta bai airean zein lurrean ere aireontzien operazioen kudeaketa optimizatu da.
Bidaiarien eskaeraren igoera handiagatik eta Sondikako terminala handitzeko arazoengatik, Aenak Santiago Calatravari esleitu zion bidaiarientzako terminal berri baten diseinua, urtean 5 milioi inguru bidaiari jasotzeko gai izan beharko lukeena. Daukan formagatik, terminal berriak La Paloma (Usoa) ezizena jasotzen du, hegan egitera doan uso baten antza omen duelako. Porlanez eta beiraz egina dago, kolore zuria nagusi delarik. Terminal berria aireportuko instalazioen iparraldean kokatzen da, zaharraren aurrean eta Loiu udalerrian, eta 2000ko azaroaren 19an inauguratu zen. 32.000 m² (340.000 oin²) azalera eraikia du, hiru solairutan banatuta (0 Solairua = Helduerak • 1 Solairua = Irteerak • 2 Solairua = Bulegoak) eta bidaiarientzako zerbitzu guztiak jasotzen ditu, diseinu argiarekin, eta munduko 10 aireportu terminalik ikusgarrienen artean dago. Terminalak aireontziak aparkatzeko 21 plaza ditu, eta sei finger izeneko pasabide ditu, terminala eta hegazkinaren arteko ontziratze zuzenerako. Terminal berriaren ondoan autoentzako aparkalekua eraiki zen (P1), 2.974 plazaduna eta 95.000 m² (1.020.000 oin²) azaleraduna; eta 2006an egonaldi luzeetarako aparkalekua (P2) zerbitzuan jarri zen, 672 plazaduna. 2018ko apirilaren 18an lehen aldiz aireportuko aparkalekuak kolapsatu ziren, eta aparkaleku plaza guztiak bete ondoren Aireportuak behin-behineko soluzioa hartu behar izan zuen, beste erabilpenetarako zein erabilpenik gabeko espazioak gaituta, hala nola P1 aparkalekuaren gaineko estalkia edo P2 aparkaleku ondoko industrialdea. Momentuz, ordea, Aireportuak ez du aparkaleku kopurua handitzeko asmorik.
2009ko otsailean Aena eta Espainiako Sustapen Ministerioak terminala eta inguruko instalazioen handipena iragarri zuten, urteko edukiera 8 milioi bidaiarientzat handituz, eta 2014an martxan jarri beharrekoa. Gaur egun, ordea, handipen lanak ez dira hasi.
Ezaugarri teknikoak
Aireportuak bi asfaltoko pista ditu: 12/30 pista, 2.600 metro luze eta 45 metro zabal dena; eta 10/28 pista, 2.000 metro luze (28 pista buru denean 1.450 metro luze erabilgarri) eta 45 metro zabal dena.
Bidaiarien terminalak sei finger motatako pasabide ditu, terminala eta hegazkinaren arteko ontziratze zuzenerako. Aireontziak aparkatzeko 21 plaza ditu.
Terminal berriaren ondoan autoentzako aparkalekua eraiki zen (P1), 2.974 plazaduna eta 95.000 m² (1.020.000 oin²) azaleraduna; eta 2006an egonaldi luzeetarako aparkalekua (P2) zerbitzuan jarri zen, 672 plazaduna.
Aire nabigaziorako irrati laguntza ezberdinak ditu: I-Kategoriadun 2 ILS (hurbiltze eta lurreratzeko sistema instrumentala) 12/30 pistan (pista orokorraren buru bakoitzerako bana) loturiko DMEarekin. 10/28 bigarren mailako pistak ez du ILSrik. VOR Doppler Irrati Argi 1, loturiko DMEarekin. NDB "B" Irrati Argi 1, Galea lurmuturran kokatutakoa, ia erabilpenik gabekoa. ATIS (Aireportuko Informazioaren Transmisio Sistema) 118.825 Mhz 1.