Sozialismo
Komunismoaren garapena eta gainbehera
Sozialismo eta komunismo hitzak sinonimo antzera erabili izan ziren arren, XX. mendearen hasieran esanahi desberdinak hartu zituzten. Vladimir Lenin errusiar pentsalari eta lider sozialistak demokrazia parlamentarioak eta hortik eratorritako politika eta legeak esplotazio kapitalistari itxura hobea emateko erakundeak besterik ez zirela baieztatu eta sozialismo iraultzailearen tesiak aldeztu zituen. Teoria politiko horren baitan, alderdi sozialista politiko zentralizatu baten beharra aldarrikatzen zuen iraultza gauzatzeko. Eztabaida horretan Errusiako sozialismoa bi joera nagusitan bereizi zen: Leninen aldeko boltxebikeak alde batetik; eta mentxebikeak, Errusian iraultza baterako kondiziorik ez zegoela baieztatzen zutenak. Izan ere, marxismo ortodoxoaren arabera Errusia ez zen iraultza sozialistarako ereduzko eremua, industrializaziorik gabe, burgesia eta proletargoa garatzeke baitzeuden. Azkenik, ordea, Errusiako Iraultzan boltxebikeek boterea hartu eta tsarren Errusia desegin zuten, Leninek iraultzarako aurrebaldintzarik gabe ere boterea aukera sortzen zenean hartu behar zela aldezten zuelako, gerora aurrebaldintzak horiek gauzatuko zirelako ustean. Ondorioz, hasiera batean Sobietar Errusia eta 1922tik aurrera Sobietar Batasuna sortu zen, Leninen agintaritzapean. Honek demokrazia burgesa eta parlamentarismoa gaitzetsi eta demokrazioa proletarioa, proletargoaren diktaduraren bitartez, aldarrikatu zuen, Alderdi Komunistaren aginte bakarrarekin. Indarrez ezarri zituen bere irizpideak (desjabetzeak, kolektibizazioak, ...), disidentzia ororen errepresio gogorrarekin eta ekonomia plangintza zentral batekin. Bigarren Internazionaletik bereizi eta Internazional Komunista abiarazi zuen 1919an, sozialismo demokratikotik bereizita. 1924 urtean hil zenean, Leninen pentsamendua ideologia politiko gisa eratu zen, marxismo-leninismo izenarekin. Komunismoaren agintea Sobietar Batasunera mugatu zen 1945era arte, Leninen ondoren boterea hartu zuen Josef Stalinen gidaritzapean. Stalinen agintaldian, disidentzia ororen aurkako errepresioa areagotu egin zen, baita komunismoaren baitan ikuspuntu bereziak zituztenen aurka ere; Stalinen aurkako joera komunisten artean trotskismoa aipatu behar da, iraultza etengabea eta nazioarteko iraultza aldezten zituena. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Sobietar Batasunak erregimen komunistak ezarri zituen Europa Ekialdeko herrialdeetan, Ekialdeko Blokea sortzeko; Txinan ere erregimen sozialista berezia ezarri zen 1949tik, Mao agintaritzapean, maoismo deitu den berariazko ideologiaz. Beste zenbait herrialdetara ere zabaldu zen estatu sozialismoaren eredua 1950–1970eko hamarkada bitartean, hala nola Kuba, Vietnam eta Angolara. Alderdi komunista ofizialek diktaduraz agindu zuten herrialde horietan Ekialdeko Blokea 1991an kolapsatu zen arte. Sozialismo erreala deitu izan den estatu sozialista horietako ereduaren kritikak eta lorpenak baloratu eta amaierako porrota azaltzeko iritzi kontrajarriak daude. Arlo ekonomikoan, hainbat hamarkadetan zehar herrialde horietako herritarrek ez zuten eskuratu aurrez teoria sozialistek agintzen zuten ongizatea, hainbat kasutan horien egoera nabarmen hobetu bazen ere; giza eskubideei buruz ere, herrialde horietako batzuetan disidentzia ororen errepresioa masiboa eta gogorra izan zen, hala nola Stalinen Sobietar Batasuneko errepresioak eragindako milioka hildakoak.