cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rexingen
Etxebizitza
2007an 84 etxebizitza zeuden, 73 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 83etxeak ziren. 73 etxebizitza nagusietatik 63 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek hitu gela zituzten, 4 etxek lau zituzten eta 64 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 130 ziren, horien artean 94 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 94 pertsona aktiboetatik 87 lanean zeuden (43 gizon eta 44 emakume) eta 7 langabezian zeuden (5 gizon eta 2 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rexingen udalerrian 72 unitate fiskal zeuden, 194 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.284 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
2000. urtean Rexingen udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 363 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ian Anderson
Ian Scott Anderson (1947eko abuztuaren 10a, Dunfermline, Fife) eskoziar abeslari, kantautore eta musikari bat da. Nagusiki, Jethro Tull musika taldeko burua eta txirulajolea izateagatik ezaguna da. Musika tresna ugari jotzeko gai da, tartean txirula, baxu elektrikoa, bouzoukia, balalaika, saxofoia, harmonika eta beste hainbat.
Bussières (Côte-d'Or)
Bussières Frantziako udalerria da, Côte-d'Or departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Bussières udalerrian erroldatutako biztanleak 40 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 19 etxebizitza zeuden, 16 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 19etxeak ziren. 16 Etxebizitza nagusi guztiak euren jabeen bizileku ziren;2 etxek lau gela zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 11 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 8 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 6 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 26 ziren, horien artean 15 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 15 pertsona aktiboetatik 14 lanean zeuden (9 gizon eta 5 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 11 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
Mesoclemmys gibba
Mesoclemmys gibba Mesoclemmys generoko animalia da. Narrastien barruko Chelidae familian sailkatuta dago.
Bussières (Côte-d'Or)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Bussières udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden, 468 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Árpád Göncz
Árpád Göncz (Göncz Árpád, ahoskatua; Budapest, Hungaria, 1922ko otsailaren 10a – 2015eko urriaren 6a) politikari liberala, hungarierazko idazlea eta itzultzailea izan zen, Hungariako lehendakaria 1990eko maiatzaren 2tik 2000ko abuztuaren 4raino.
Bizitza
Bigarren Mundu Gerraren garaian, faxismoaren kontrako mugimenduan parte hartu zuen sorterrian, eta, gerra amaitu zenean, Nekazarien Alderdia sortu zuen 1945eko hauteskundeetarako. Lurjabe txikien interesen ordezkari izatea zuen helburu alderdi horrek.
Hungarian erregimen komunista ezarri zelarik, hainbat lanbidetan jardun zuen. Komunismoaren kontrako 1956ko matxinadaren garaian, atxilotu eta espetxe zigorra ezarri zioten. 1963an, ordea, amnistia eman zuen János Kádár agintariak, eta libre gelditu zen Göncz.
Komunismoaren gainbeheraren ondoren, demokrazia finkatzen hasi zenean, 1988an, Demokrata Askeen Batasuna izeneko mugimendua sortzen parte hartu zuen. 1990eko hauteskundeen ondoren, Hungariako Errepublikako lehendakari izendatu zuten, eta berriro atera zen irabazle 1995ekoetan. Gönczek liberalismoari heldu zion bere agintaldian, eta enpresa txikien sorrera sustatu zuen. 1992an, Hungaria Europar Batasunean sartzeko eskaria egin zuen.
Nézel
Nézel Frantziako udalerria da, Yvelines departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nézel udalerrian erroldatutako biztanleak 944 ziren. Familiak 336 ziren, horien artean 56 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 104 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 160 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 386 etxebizitza zeuden, 343 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 37 hutsik zeuden. 359 etxeak ziren eta 20 apartamentuak ziren. 343 etxebizitza nagusietatik 295 bere jabearen bizilekua ziren, 43 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 17 etxek bi zituzten, 59 etxek hiru zituzten, 81 etxek lau zituzten eta 180 etxek bost zituzten. 291 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 128 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 195 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 31 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 15 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 16 zerbitzu publikoetatik, 5 igeltseroak ziren, 3 margolariak, 2 zurginak, 3 iturginak, 2 argiketariak eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean Nézel udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bürglen (Turgovia)
Bürglen Suitzako udalerria da. Turgovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Rhabdosargus sarba
Rhabdosargus sarba Rhabdosargus generoko animalia da. Arrainen barruko Sparidae familian sailkatzen da.
St Issey
, 'Egloskrug', Ingalaterrako Kornualles konderriko parrokia zibil eta herri bat da.
Almirantegoaren uharteak
Almirantegoaren uharteak, Manus uharteak ere deituak (Manus Islands), Papua Ginea Berriko uharte multzoa da, Bismarck uhartediaren zati. 18 uharte dira, garrantzitsuenak Manus eta Los Negros. 2.100 kilometro koadroko eremua dute (horietako 1.600 Manus uharte nagusiari dagozkio), eta Manus probintziaren barnean daude. Izena Philip Carteret esploratzaileak eman zien 1767an.
Historia
Herbeheretarrek 1616an hartu zituzten mendean uharte hauek. 1884tik aurrera, Alemaniaren eskuetan egon ziren, eta 1914an Australiak okupatu zituen. Bigarren Mundu Gerran, Japoniak bereganatu zituen, eta 1942an base bat ezarri zuen Manus uhartean.
1944ko otsailaren 29an, AEBetako indarrek hartu zituzten, Douglas MacArthur jeneralak zuzendutako Brewer Operazioaren bitartez. Estatubatuarrek berehala eraiki zuten base bat, oso garrantzitsua izan zena Ginea Berrian eta Filipinetan egin ziren ondorengo operazioetarako. Ondoren, Australiaren kontrolpean geratu ziren, eta egun Papua Ginea Berriko lurraldeak dira.
Ekonomia
Koko-plantazioak eta perla-bilketa dira jarduera ekonomiko nagusiak.
Zelula
Zelula (latinetik cellulae, "gela txikia" ) izaki bizidun guztien egitura-unitate eta funtzional garrantzitsuena da. Gaur egungo biologia Teoria zelularrean oinarritzen da, besteak beste.
Zelulak zelula-mintz batean bildutako zitoplasmaz osatuta daude. Zitoplasma honek hainbat biomolekula ditu, adibidez proteinak eta azido nukleikoak. Zelulak biziaren oinarrizko elementuak dira: izaki bizidun guztiak zelulez osatuta daude. Izaki bizidunen aniztasuna ikaragarria da, zelula bakar batez (organismo zelulabakarrak, bakterioak barne) zelula askoz (organismo zelulaniztunak, animalia eta landareak barne) egon daitezke osatuta. Animalia eta landaretan dauden zelula kopuruak oso aldakorrak badira ere, gizaki batek 10 bilioi zelula (10^{13}) inguru ditu. Landare eta animalien zelula gehienak mikroskopio baten bidez baino ezin dira ikusi, eta mikrometro batetik ehun arte neurtzen dute.
Zelulak Robert Hookek aurkitu zituen 1665an. Izena kristau monjeek monasterioetan bizitzeko dituzten gelen omenez eman zion. Teoria zelularra lehenengoz 1839an sortu zuten Matthias Jakob Schleidenek eta Theodor Schwannek. Teoria honen arabera izaki bizidun guztiak gutxienez zelula batez osaturik daude, eta zelulak dira izaki bizidun guztien egitura eta funtzio unitate oinarrizkoa. Era berean, zelula guztiak aurreko zelula batetik eratortzen dira. Lehen zelulak orain dela 3.500 milioi urte agertu ziren Lurrean.
Zelula motak
Bi zelula mota nagusi daude: zelula prokariotoa eta zelula eukariotoa. Azken talde honetan, bere aldetik, bi kategoria: animalia zelulak eta landare zelulak.
Zelula prokariotoa
Prokariotoak (grezieratik πρό-, pro-, "lehen, aurre" + καρυόν, karyon "intxaur" edo "hazi", zelula nukleoa adierazteko) nukleo gabeko zelulabakarrez eratutako izakiak dira, eukariotoak bezain konplexuak ez direnak. Prokariotoak arkeobakterio eta bakterioetan banatzen dira.
Arkeobakterioa
Arkeobakterioek 0,1 eta 15 μm arteko diametro zelularra daukate, nahiz eta harizpiak eratzen dituztenak handiagoak izan daitezkeen. Hainbat forma desberdinetan aurki ditzakegu, batzuek flageloak ere badituzte eta mugikorrak dira.
Bakterioen antzera, arkeobakterioek ez dute organuluak banatzeko barne-mintzik. Organismo guztiek bezala, erribosomak dituzte, baina bakterioetan aurkitzen ditugunak ez bezalakoak, ez baitira sentikorrak agente antimikrobianoen aurrean.
Martin Opitz
Martin Opitz von Boberfeld (Bunzlau, 1597ko abenduaren 23a - Danzig, 1639ko abuztuaren 20a) alemaniar olerkaria izan zen.
Frankfurt, Heidelberg eta Leidengo unibertsitateetan egin zituen ikasketak. 1625ean Fernando II.ak erramu-koroa ezarri zion Austriako Karlos Josef erregea hil zenean idatzi zuen requiemarengatik. 1629an alemanaren eraberritzea bultzatu zuen Fruchtbringende Gesellschafft literatura-elkarteko buru hautatu zuten. 1630ean Parisa joan zen eta handik Danzigera. Lehen Silesiar Eskolako poeten taldeko buruetako bat izan zen, eta Alemaniako poeta handienetakoa. Opitz poesiaren formaz arduratu zen batez ere, eta 1624an Buch von der deutschen Poeterey (1624, Alemaniar poesiaren liburua) lanean, hizkuntzaren garbitasunaren, eta erritmoaren eta bertsoen arauak eman zituen. Alexandriar bertsoa proposatu zuen alemaniar olerkigintzaren eredu izateko. XVIII. mendearen erdialdera arte iraun zuten Opitzen arauek. Estetika-irakasle izateaz gainera, itzultzaile ere izan zen: Heinsius, Grotius, Seneka eta Sofoklesen lanak itzuli zituen. O. Rinucciniren Dafne operaren libretoa itzuli zuen alemanera.
Zelula
Arkeobakterioa
Prokarioto gehienetan bezala, arkeoen zelulak ez dute nukleorik eta kromosoma biribil bakarra daukate. Bere genomak tamaina txikikoak dira, 2-4 milioi bikote base inguru. RNA polimerasa egotea ere ezaugarri azpimarragarria da. Beste alde batetik, bere DNA nukleosoma forman kokatzen da, eukariotoetan bezala, histona bezalako proteinei esker. Fisio binario edo anitza, fragmentazioa eta gemazio bidez ugal daitezke.
Bakterioa
Bakterioak erlatiboki sinpleak diren organismoak dira, dimentsio oso txikikoak, mikra batzuk kasu gehienetan. Beste prokarioto batzuen antzera, ez dute mintzez inguratutako nukleorik, baina badute DNA biltzen duen molekula handi bat, normalean biribila. Zitoplasman plasmido txikiak ikus daitezke batzuetan, DNA duten molekula txiki zirkularrak, geneak dituztenak. Zitoplasmak ere erribosomak ditu, eukariotoen aldean txikiagoak direnak. Bakterio batek 20.000 erribosoma izan ditzake. Kasu batzuetan, mintzez konposatutako egiturak daude, fotosintesiarekin erlazionatzen direnak.
Lipidoz osatutako zelula mintza daukate; honen gainetik, zelula horma berezia ere, landareen zelula hormaren aldean zelulosa ez duena, mureina izeneko molekula baizik. Zelula mintza eta zelula hormaren arteko espazioari espazio periplasmiko deitzen zaio. Bakterio batzuk kapsula daukate eta beste batzuk endosporak sortzeko gai dira beraien bizi-zikloko momenturen batean. Kanpo egituren artean, flageloak (flagelo eukariotoen antzik ez dutenak) eta piliak (parasexualitatearekin lotuta) nabarmentzen dira.
Plagiogeneion geminatum
Plagiogeneion geminatum Plagiogeneion generoko animalia da. Arrainen barruko Emmelichthyidae familian sailkatzen da.
Zelula
Bakterioa
Bakterio gehienek ugalketa oso eraginkor eta azkarra dute, erdibiditze prozesuaren bidez gertatzen dena. Escherichia coli bakterio ezaguna 20 minuturo erdibitzen da.
Zelula eukariotoak
Eukariotoen artean, bi zelula mota nagusi daude: animalia eta landareena. Bi zelula mota horiek, egiturazko desberdintasunak izan arren, funtsean antzekotasun handiak dituzte, eta eredu berari jarraitzen diote. Zelula prokariotoetatik nabarmen bereizten dira.
Animalia eta landare zelulen arteko aldeak oso lotuta daude bi zelula horiek duten fisiologia ezberdinarekin. Landareek, adibidez, fotosintesia egiten dute, eta hori burutzeko animalia zeluletan ez dauden kloroplastoak dituzte. Bestalde, landare zelulek berezko zelula horma dute, zelulosaz osatutakoa, zelula mintzaren kanpoaldean dagoena. Animalia zelulek ez dute halakorik.
Neurria eta itxura
Zelula gehienak mikroskopikoak dira, hots, mikroskopioarekin soilik dira ikusgai. Mikra gutxi batzuk besterik ez dute neurtzen. Zelula txikienen artean Mycoplasma bakterioarenak daude (bakterio txikienetako bat), 0,2 μm-koak. Bakterio gehienak 0,5 eta 5 mikrako luzeren artean kokatzen dira. Animali zelulak 1 eta 100 mikren artean neurtu ohi dira (eritrozitoak, adibidez, 7 mikra, eta hepatozitoak 20), eta landare zelulak 1 eta 50 artean. Zelula gutxi batzuk askoz handiagoak dira eta begi hutsez ikusgai: azetabularia alga zelulabakarrak 10 cm-ko luzeraraino irits daiteke; gihar-zelula batzuek eta hainbat neuronek ere 20 cm. baino gehiagoko luzera dute; eta hegaztien arrautzek (obuluak) ere hainbat cm-ko diametroa daukate (ostrukarenak, 7 cm. inguru ).
Itxurari dagokionez, hau oso aldakorra da zelulen arabera. Zelula asko, batez ere aske bizi direnak, esferikoak dira (eritrozitoak, alga zelulabakarrak...). Bizitza askeko protozoo batzuek (amebek, adibidez) kanpoko mintza oso malgua dute, eta itxuraz aldatzen dute etengabe pseudopodoen bidez.
Bussnang
Bussnang Suitzako udalerria da. Turgovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Zelula
Zelula eukariotoaren organuluak
thumb|350px|Animalia zelula tipikoaren eskema, osagai azpizelularrak erakusten. [[Organuluak:
San José de Colinas
San José de Colinas Hondurasko Santa Bárbara departamenduko udalerri bat da. 242.6 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 18185 biztanle zituen.
Zelula
Zelula eukariotoaren organuluak
(1) nukleoloa
(2) nukleoa
(3) erribosoma (puntu txikiak)
Bussnang
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
2019ko Bigarren Mailako Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa
2019ko Bigarren Mailako Esku Huskako Buruz Buruko Pilota Txapelketa urte hartako esku huskako pilota txapelketa izan zen. Eskuzko Pilota Enpresen Ligak antolatu zuen eta ASPE eta Baiko Pilota enpresetako pilotariek hartu zuten parte.
Gernu-ihes
Gernu-ihesa edo gernu-inkontinentzia gernuaren kanporatzea borondatez kontrolatzeko ezintasuna da. Kasu batzuetan (adinaz gain), gernu-inkontinentzia gure gorputzak alkohol edo droga gehiegi edo depresio edo nahaste psikologiko baten berri emateko erabiltzen duen lehen sintometako bat izan daiteke. Pediatrian, enuresi terminoa haurren gaueko inkontinentziara izendatzeko erabiltzen dute.
Oso ohikoa da haurdun dauden emakumeetan, umetokiak maskuriaren gainean egiten duen presioagatik, eta erditzearen ostean, berriz, erdiberrien perineoko muskuluen ahuldadeagatik.
Zelula
Zelula eukariotoaren organuluak
(4) besikula
Oyala-Thumotang Parke Nazionala
Oyala-Thumotang, ofizialki Mungkan Kandju Parke Nazionala eta lehen Archer Bend Parke Nazionala, Australiako Queenslanden dagoen parke nazionala da. Brisbaneren ipar-mendealdean dago, 1.914 kilometrotan. 1994an eman zitzaion Parke Nazionalaren kalifikazioa.
Ezaugarriak
Oso parke handia da, 4.570 km². McIlwraitheko larreak eta Archer ibaia artean dago. Ekosistema desberdinak ikus daitezke: baso irekiak, hezeak zein lehorrak, eta ibaien inguruetan oihanak. Krokodiloentzako habitat oso egokia da. Garai lehorrean bakarrik bisitatu daiteke.
Begetazioa
Parkeak eukalipto baso zabalak, melaleucaren padurak eta oihaneko eremuak ditu.
Zelula
Zelula eukariotoaren organuluak
(5) erretikulu endoplasmatiko latza
(6) Golgiren aparatua
(7) zitoeskeletoa
(8) erretikulu endoplasmatiko leuna
(9) mitokondrioak
(10) bakuoloa
(11) zitoplasma
(12) lisosoma
(13) zentrioloak zentrosoman]]
Animalia zelula baten barneko anatomia aztertzerakoan, hiru zati nagusi bereiziko ditugu: zelularen kanpo geruza, zitoplasma eta nukleoa.
Animalia zelula baten kanpo geruza edo gainazala zelula mintz deritzonak osatzen du. Mintz honek zelula bere ingurunetik banantzen du, baina ez isolatu, zelula eta ingurunearen arteko substantzien trukea ahalbidetzen duelako. Mintza oso mehea da eta lipido geruza bikoitz iragazkorra da, proteinez estalia. Lipido horien artean fosfolipidoak dira nagusi.
Mintzak funtzio selektiboa du, substantzia batzuk zelula barrura igarotzen uzten duelako, eta beste batzuk ez. Era berean, metabolismoaren hondakinen irteera errazten du. Molekulak eta ioiak zelula barnera sartzen dira lau mekanismo hauen bidez: difusioa, osmosia, garraio aktiboa eta besikulen bidez.
Zelularen zitoplasman organulu izeneko egitura desberdin ugari daude. Zitoplasma zelula mintza eta nukleoaren arteko eremua da. Substantzia likatsu eta koloidalak betetzen du zitoplasma, zitosol edo hialoplasma, eta organuluek zitosol horretan flotatzen dute.
Zitoplasman dauden organulu garrantzitsuenak honako hauek dira:
Zelula nukleoa da zelula eukariotoak zelula prokariotoetatik bereizten dituena. Eukariotoen material genetikoa (DNA) zelula nukleo barruan dago, kromatina izeneko substantzia batean (zelula nukleoaz gain, DNA ere badago mitokondrioetan eta kloroplastoetan). Zelula nukleoa inguratzen duen mintzak poro ugari ditu, nukleoa eta zitoplasmaren arteko substantzia batzuen sarrera-irteera errazten dutenak. Nukleo zelularraren barruan transkripzio izeneko prozesua burutzen da, RNA sortzen duena (DNAtik abiatuta). Bertan ere erribosomak eratzen dira.
Landare zeluletan goian aipatutako organuluak ere badaude, lisosomak izan ezik. Bestalde, animalia zelulen aldean, landare zelulek berezko bi egitura dituzte: zelula horma eta kloroplastoak.
Gaur egun onarpen handia duen teoria endosinbiotikoaren arabera, mitokondrio eta kloroplastoen jatorria zelula eukariotoetatik kanpo dago. Biak ala biak, hasieran, mikrobio prokariotoak izango ziren, eboluzioaren une jakin batean sinbiosi bat eratuko zutenak landare zelulekin, beren autonomia zelularra galduz eta zelula eukariotoetan integratuz
Ezaugarriak
Zelulak molekula espezifikoz osatutako sistema kimikoak dira, baina, oso gaitasun bereziak dituztenak. Gaur egun existitzen diren zelula guztiak oso antzekoak dira. Zelula-mota asko egon arren, guztiak patroi bereko aldaerak dira: molekula garrantzitsuenak eta zelularen barruan burutzen diren oinarrizko prozesuak berdinak dira zelula guztietan. Zelulak ulertzeko beraz, ikus dezagun zein diren zelula guztien gaitasunak eta ezaugarriak.
Zosterops ugiensis
Zosterops ugiensis Zosterops generoko animalia da. Hegaztien barruko Zosteropidae familian sailkatua dago.
Zelula
Ugaltzeko gaitasuna
Biziaren ezaugarririk nabariena agian ugaltzeko gaitasuna da. Izaki bizidunek ugaltzeko gai dira eta prozesu honen ondorioz organismo berriak eta berdinak sortzen dituzte. Horretarako gurasoen ezaugarrien transmisioa gertatu behar da, edo hobeto esanda, ezaugarri horiek eragiteko informazioaren transmisioa. Informazio honi, hau da, organismoa eraikitzeko arau-multzoari gene informazioa deritzo. Gene-informazioa beraz, biziaren elementurik garrantzitsuentzat har dezakegu; hala ere, gene-informazioa bakarrik ez da nahikoa izaki bizidun bar sortzeko: gene-informazioa isolatzen badugu ezin dugu eraiki ezta organismorik sinpleena ere.
Gene-informazioak, erabilgarria izateko, gordeleku bat eskatzen du; gordeleku horiek zelulak dira hain zuzen. Organismoak ugaltzen direnean gene-informazioa transmititzen dute baina beti zelula batean sartuta. Era berean izaki bizidunak beti zelula batetik sortzen dira; baina zelula osoa behar dugu, ezin dugu eraiki organismoa zelularen atal batetik abiatuta. Zelulak beraz, horrelako moduan defini daitezke: zelulak izaki bizidunak sortzeko gutxieneko sistemak dira.
Gene-informazioa transmititzea eta gordetzea
Zelula guztiek, salbuespenik gabe, molekula berean gordetzen dute gene informazioa; molekula hori azido desoxirribonukleikoa (DNA) da, oso luzea den polimero lineala. DNA lau monomero (nukleotidoz) ezberdinez osatuta dago:
Hauek bata bestearen ondoan lerrotzen dira sekuentzia espezifiko bat jarraituz. Sekuentzia honetan hain zuzen, gene-informazioa kodetuta dago. DNA zati konkretuak informazio-unitateak edo geneak dira: zelularen (edo organismoren) ezaugarri bat kodetzen duen molekularen zatia.
DNAtik proteinara: RNA mezularia
Proteinak ere polimero linealak dira baina kasu honetan monomeroak aminoazidoak (aa) dira (20 aa desberdin). RNAren nukleotidoen sekuentziak aminoazidoen sekuentzia eragiten du hori dela eta prozesu honi itzulpena deritzo (bi alfabeto desberdin). RNA, azken finean, informazioaren mezularia delako (mRNA) erabiltzen du zelulak. Mezulari baten erabilerak abantaila handia dauka: kopia asko egin daitezke gene beretik eta hondatzen bada ez dauka garrantzirik, ordezkatua izango baita. RNAri esker beraz geneak babestuta mantentzen dira.
Itzulpena RNAz eta proteinez osatutako konplexu handi batean burutzen da: erribosoman. Erribosoman RNAm eta aminoazidoak biltzen dira, eta aminoazidoen arteko loturak eraikitzen dira. Baina, nola pasatzen da RNAren 4 letrako alfabeto batetik proteinen 20 letrako alfabeto batetara?
Mekanismo eta kode berbera erabiltzen dira edozein zelulatan: hiru nukleotidoko sekuentzia espezifiko batek (kodonak) aminoazido espezifiko baten polimerizazioa eragiten du. Kodonaren eta aminoazidoaren arteko ezagutzea ez da zuzena: aminoazidoa erribosoman sartzen da beti RNA molekula txiki bati lotuta (RNA garraiatzailea edo transferentziazkoa, tRNA) eta kodoiak tRNA honetan dagoen hiru nukleotidoko sekuentzia espezifiko bat, antikodoia hain zuzen, ezagutzen du. Azken finean beraz, itzulpena ere nukleotidoen arteko osagarritasunean datza.
Proteinak, zelularen eragile nagusiak
Zelularen bizitzarako makromolekula garrantzitsuenak proteinak dira (azido nukleikoekin batera); izan ere zelularen masa gehiena proteinez osatuta dago. Proteinak polimero linealak dira baina tolesten dira hiru dimentsiozko egiturak sortzeko; ondorioz proteina mota asko sortzen dira, oso funtzio desberdinak betetzen dituztenak:
Entzimak ezinbestekoak dira zelularen bizitzerako: entzimarik gabe erreakzio zelularrak ez lirateke gertatuko edo astiroegi burutuko lirateke. Izan ere entzimek azaltzen duten jarduera katalizatzailea ikaragarria da: erreakzio baten abiadura milioika aldiz altuago eragin dezakete. DNA bikoizteko ere entzimak beharrezkoak dira, hori dela eta, gaurko zeluletan, gai genetiko eta proteinen artean mendetasuna dago: DNA beharrezkoa da proteinak sintetizatzeko eta proteinak DNA erreplikatzeko.
Egitura zelularrak
Zelulak bere baitan ordena sortzeko gai dira, zelularen osagaiak –proteinak eta azido nukleikoak– makromolekulak dira. Makromolekula zelularrak oso egitura ordenatuak dira, polimeroak dira, non monomeroak lotura kobalenteen bidez elkartuta dauden. Are gehiago, makromolekulak askotan elkartzen dira konplexu handiak sortzeko. Elkarte makromolekular hauetariko batzuk makina molekular moduan ikus ditzakegu: benetako makina batean bezala, konplexu hauetan hainbat osagai biltzen dira, bakoitza bere eginkizunarekin eta guztiek modu koordinatuan lan egiten dutenak, energiaren gastuarekin.
Osvaldo Moles
Osvaldo Moles (Santos, Brasil, 1913ko martxoaren 14a - São Paulo, Brasil, 1967ko maiatzaren 14a) brasildar kazetari eta irrati-esataria izan zen. ;
Ekarpen garrantzitsuak egin ditu kazetaritzan eta musika idazketan, Adoniran Barbosarekin batera "duo", "Tiro ao Álvaro" eta "Joga a chave" bezalako abesti ugariren letrak.
1967an hil zen bere buruaz beste eginda eta prentsak, diktaduran ohikoa zen bezala, isilarazi zuen gertaera. Prentsaren isiltasun horrek bere lana baztertua izaten lagundu zuen gaur egun.
Zelula
Egitura zelularrak
Erribosoma, esate baterako, horietako bat izaten da. Zeluletan beraz, maila molekularrean oso konplexuak diren egiturak sortzen dira. Izatez, hau da, hain zuzen ere, zelulen eta orokorrean izaki bizidunen ezaugarri nagusienetariko bat: ordena edo konplexutasuna sortzeko duten gaitasuna. Printzipioz egoera hau termodinamikaren bigarren legearen kontra dago: lege honek dioenez unibertsoan beti desordena-kopurua igo behar da, edo beste moduan esanda, sistema kimiko guztiek ordena gutxieneko egoeran egoteko joera azaltzen dute. Orduan, ¿nola azaltzen da zelularen gaitasuna hau? Erantzuna honako hau da: zelulak sistema irekiak dira.
Zelulek beren konplexutasuna mantentzeko etengabe energia hartzen dute ingurunetik eta beren jardueraren ondorioz etengabe energia askatzen dute bero moduan; beraz, azken finean, unibertsoan desordena igotzen da.
Mikel Salegi Urbieta
Mikel Salegi Urbieta (Donostia, 1953-1974ko abenduaren 18a) gaztea Guardia Zibilak kontrol batean Errekalde auzoan tirokatu eta hil zuten. Gaztea beste lagun batzukin Tolosatik bere etxera zihoan. 18 tiro jaso zituen gorputzean eta odoleztua hil zen ospitalera heldu baino lehen. Tiroaldi ondoren guardia zibilek zaurituaren trasladoa oztopatu zuten eta, ondorioz, gaztea salbatzeko denbora asko galdu zen.
Zelula
Energetika eta ATPa
Egitura ordenatuak sortzeko zelulak energi iturri bat behar du. Energiaren kontsumoa biziaren oinarrizko ezaugarria da: eteten bada zelula hilko da. Baina, nondik ateratzen dute energia zelulek? Zelulek estrategia desberdinak garatu dituzte. Zelula askok eguzkitiko energia erabiltzen dute; hauek argi-erradiazioa osatzen duten fotoiak harrapatzeko gai dira eta energia hau erabiliz molekula organikoen sintesia burutzen dute, hauek fototrofoak dira; landare-zelulak esate baterako.
Mikel Salegi Urbieta
Gertaerak
Afari ospatu ondoren, lagunak hiru autotan bueltatzen ari ziren. Gau ilun eta euritsua zen. Guardia Zibilak bazterbidean atxikita zituen bost autoek kontrolaren seinaleak ezkutatzen zituzten. Lehendabiziko bi automobil geldi arazi zituzten; Mikel Salegi hirugarrenean zihoan. Lagunek guaridei esan zieten: "errepidetik datorren auto hori taldeko hirugarrena dela". Guardia batek alto eman zion hirugarrenari baina ez zitzaion ikusten. Kontrola osatzen zuten bost guardia zibilek tiro egin zituzten. Mikelek 18 inpaktu jaso zituen, kontroleko azken ibilgailua ere ez zuen gainditu. Tiro egin ondoren, Guardia Zibilaren okupazio bakarra gidaria atxilotzea eta bahitzea izan zen. Hiru egunez ezkutatu zuten, inork ez zekien non zegoen. Halaber, autoa eraman zuten frogak ezkutatzeko. Zauritua bitartean errepidean botata zegoen. Lagunek beste auto batera igo zuten eta Ospitalera abiatu ziren. Bidean kontrol berri batek geldiarazi zituen, Polizia Nazionalaren hau. Ospitalera iritsi zirenean hilda zegoen. Familiak gorputza ikusi nahi zuen baina poliziak ez zien utzi; poliziek gorpua lapurtu eta Polloeko hilerrira eraman zuten. Hurrengo egunean, gestio ugari egin ondoren, ikusteko baimena lortu zuten.
Hileta
Hurrengo egunak oso gogorrak izan ziren Salegi familiarentzat. Horrela azaldu zioten Mikeli idatzitako gutun batean hiletetan gertatutakoa: "Hileta Santa Marian izan zen. Elizaren irteera izugarria izan zen. Polizia nazionala genuen inguruan, eta eskuin muturreko zibilen lehen lerro armatu bat. Jipoitu egin gintuzten. Ama jotzen hasi ziren. Zure lankide batek esan zuen: "Ez ezazue jo, ama da eta". Eta hala egin zuten, bera jo zuten. Haurdun zegoen eta semea galdu zuen. 10 zauritu baino gehiago izan ziren (horietako batek begi bat galdu zuen) eta 200 atxilotu. Emakume bat bihotzekoak jota hil zen sarraski haren aurrean jasotako inpresioagatik".
Zelula
Energetika eta ATPa
Beste zelula askok (horien artean animali zelula guztiek) zuzenean molekula organikoen degradazioz lortzen dute prozesu zelularrak burutzeko behar duten energia; hauek organotrofoak dira. Azkenik zenbait zelulak molekula ez-organikoen oxidazioz lortzen dute energia, hauek litotrofoak deitzen dira eta guztiak bakterioak dira. Zelulak erabiltzen duen energia kanpotik dator beti. Baina energia hori erabilgarri izan behar da prozesu zelular biosintetikoetan erabili ahal izateko. Horretarako zelulak energiaren garraiatzaileak erabiltzen ditu.
Nukleotido batzuk energiaren gordeleku iragankorrak dira. Funtzio honi dagokionez nukleotidorik garrantzitsuena adenosina trifosfato (ATP) molekula da. ATP molekulak hiru fosfato talde lotuta dauzka lotura kobalenteren bidez eta lotura hauek apurtzen direnean energia asko askatzen da. ATP ekoizten da elikagaiak apurtzen direnean askatzen den energia erabiliz. Esan dezakegu elikagaietan dagoen energia kimikoa ATP loturetan metatzen dela. ATP molekulak oso kontzentrazio altuan daude edozein zelulatan (izan ere kontzentrazioa asko jaisten bada zelularen heriotza gertatuko da); hau da, beti dago eskura edozein prozesu zelular erabili ahal izateko: ATParen hidrolisia burutzean ADP gehi energiaren askapena gertatzen da.
Mintz plasmatikoa
Gai genetikoa eta gene-espresiorako beharrezkoak diren elementuak fisikoki gertu egon behar dira eta gune estrazelularretik banatuta. Hori dela eta zelulak konpartimentu itxiak dira. Zelula guztiak egitura berberaz mugatuta daude, mintz plasmatikoaz hain zuzen. Mintzari esker zelularen integritatea mantentzen da. Mintza desagertu ezkero espezifikotasun hori galduko litzateke barne eta kanpoko osagaiak nahastuko baitirateke.
Mintz plasmatikoa funtsean berdina da zelula guztietan: molekula anfipatikoz osatuta dago. Molekula hauetan bi eremu molekular daude, hidrofoboa eta hidrofiloa. Ezaugarri honi esker molekula hauek, uretan daudenean, berez elkartzen dira egitura itxiak edo xixkuak sortuz. Mintz plasmatikoak zelula isolatzen du baina baita ere kanpokoarekiko elkartrukeak baimentzen ditu: elkartrukeak ezinbestekoak dira zelularen bizitzerako, hala nola, elikagaiak eskuratzeko edo seinaleak transmititzeko.
Zelularen funtzioak
Oinarrizko bizi unitateak izanik, zelulak bizidunek burutzen dituzten funtzio nagusiak ere burutzen ditu: nutrizioa, ugalketa eta estimuluen aurreko erantzuna.
Organismo zelulaniztunetan zelulak espezializatzen dira eta funtzio bereziak egiten dituzte. Horrenbestez, mota honetako bizidunen zelulak oso ezberdinak dira (odol zelulen eta digestio aparatuaren zelulen anatomiak, esaterako, alde handiak ditu). Zelulek lan espezifikoa egiterakoan, eraginkortasuna irabazten du organismoak.
Lan espezifikoa egiten duten zelulek gaineko antolaketa mota bat osatzen dute, ehuna. Landareek eta animaliek hainbat ehun mota dituzte, anatomia eta funtzio bereko zelulez osatuta.
Karbonoaren kimika
Elementu kimiko hauek konbinatuz molekula asko sortzen dira baina ia guztiak karbonoan oinarritzen dira; hori dela eta karbonoa izaten duten molekulei molekula organikoak deitzen diegu. Zelula guztietan hainbat molekula organiko txiki (30 C inguru) egon daitezke (1.000 molekula desberdin), baina funtsean lau motatakoak dira:
Zelulak erabiltzen ditu molekula hauek bai energia ateratzeko, bai makromolekulak (polinukleotidoak, polipeptidoak edo polisakaridoak) eta egitura zelularrak (mintzak) sortzeko. Makromolekulak molekula organiko txikiak baino askoz ugariak dira edozein zelulatan baina molekula zelular guztietatik ugariena ura izaten da: zelularen % 70 urez osatuta dago. Bizia beraz, uretan oinarritzen da eta uraren ezaugarrien menpean dago.
Konplexutasuna
Zelulen konplexutasunaz ohartzeko gaur egun existitzen diren zelularik sinpleenak azter ditzakegu: mykoplasmak. Mykoplasmak bakterio-talde bat osatzen dute. Oso txikiak dira, jarduera biosintetikoa oso mugatua daukate, eta beren genoma ere oso txikia da. Izan ere hau existitzen den genoma zelular txikienak: giza zelulek 30.000 gene dituzte, zenbait mykoplasmek ordea 500 gene baino gutxiago besterik ez daukate. Mykoplasmen genomaren analisiak beraz, agerian jar dezake zein den gutxienekoa zelula bat antolatzeko.
Behaketaren historia
Zelulak egitura mikroskopikoak dira, begi hutsez gehienak ez dira ikusten, beraz, zelulen aurkikuntza mikroskopioaren agerpenari lotuta dago. Mikroskopioak XVII. mendean hasi ziren erabiltzen eta garai horretan lehenengo aldiz zelulak deskribatu ziren; horien artean, odol-zelulak, espermatozoideak, eta mikroorganismoak. Mende horretan ere “zelula” hitza lehenengo aldiz erabili zuen Robert Hookek (1665ean) kortxoan bereizten zituen gelaxkak izendatzeko
Zelulak bizidun guztien oinarrizko unitateak direla agerian jartzen duten bi ebidentzia nagusiak hauek dira:
Behaketa mikroskopiko hauek garrantzi handia bazuten ere, XIX. mendera arte gai biziaren izaera azaltzeko nagusitu egin diren bi hipotesik ez zuten zerikusirik zelulekin:
Bi hipotesi hauetaz gain, garai berean ere, beste bi teoria agertu ziren: Teoria Fibrilarra eta Teoria Globularra.
Teoria zelularra
Teoria zelularrak zelularen kontzeptua ekarri zuen XIX. mendearen hasieran; bi aldaketa garrantzitsu gertatu ziren eragin handia izan zutenak zelularen kontzeptuaren agerpenean. Alde batetik pentsaera eboluzionista indartu zen: izaki bizidun guztiek jatorri berbera badute gai biziaren oinarrizko elementua berdina izan behar da derrigorrez. Pentsaera eboluzionistak beraz, izaki bizidunen oinarrizko elementuen bilaketa bultzatu zuen. Beste aldetik mikroskopioaren hobekuntza: lenteen akatsak zuzentzea lortu zen eta ondorioz ikusten ziren irudiak askoz garbi eta zehatzago bihurtu ziren. Behaketa mikroskopikoak biderkatu ziren eta organismoen izaera zelularra argi eta garbi agertzen hasi zen: hasieran landare-ehunetan (landare zelulak handiagoak dira eta lodia den horma zelular batez inguratuta daude) eta gero animalia ehunetan.
Jatorri ezberdinetako ehun eta organo-mota anitz aztertu ondoren 1839an Scheleiden eta Schwann ikerlariek Teoria Zelularra aldarrikatu zuten :
Tamalez, azken puntu honetan ikertzaile hauek guztiz oker zeuden. Hala ere, urte gutxi geroago, zatiketa zelularra deskribatu ondoren, azken adierazpen hau zuzendu zen: edozein zelula aurreko zelula batetik sortzen da. Proposamen honekin Teoria Zelularra osatzen da, arrakasta handia izan zuena izan zuen eta gainera urte gutxi pasa ondoren agertu zen Charles Darwin en Eboluzioaren Teoriaren batera biologia modernoaren oinarriak jarriz.
Hala ere ia XX. mende arte salbuespen bat mantendu zen: ikerlari askoren ustez nerbioak zuntz ez-zelularrak ziren. Santiago Ramon y Cajal ek frogatu zuen nerbioak neuronen luzakinak besterik ez zirela nerbio zuntzak. Teoria Zelularra funtsean gaur egun ere baliagarria den arren, XIX. mendeko Teoria Zelularrak zelula eukariotoa deskribatzen zuen, prokariotoak, nukleorik gabeko zelulak, definizio horretatik kanpo geratzen baitziren.
Biziaren muga
Birusak biziaren mugan dauden egitura biologikoak dira. Zelulez osatuta ez dauden egitura biologiko bakarrak dira, gainontzeko bizidun guzti-guztiak egitura zelularrak dituztelako. Birusen osagaiak funtsean bi dira: genoma eta estalki proteiko bat. Genoma birikoa oso txikia da (GIB birusa: 9 gene), DNA ala RNA molekula batez osatua. Gainera DNA zein RNA genoma harizpi sinple ala bikoitza izan daiteke, zirkularra ala lineala. Estalki proteikoa askotan unitate berdinez osatuta dago (ehun batzuk) eta egitura poliedriko hutsik osatzen dute. Zenbait kasutan bi elementu hauetaz gain, birusa lipidozko gaineztadura batez inguratuta dago; gripearen birusaren kasu.
Birusak zelularen barruan sartu ondoren desantolatzen dira eta zelularen makinaria entzimatikoa erabiliz alde batetik genoma birikoa erreplikatzen dute, eta beste aldetik gene-informazio birikotik abiatuta proteina birikoak ekoizten dira. Gero proteina eta azido nukleiko sintetizatu berriak elkartzen dira partikula biriko berriak sortzeko. Prozesu hau osatzeko birusak kodetutako zenbait proteinak ere erabiltzen dira. Birus bakar batetik milaka birus ekoitz daitezke zelula ostalarian eta honek askotan zelularen heriotza eragiten du. Batzuetan genoma birikoa zelularen genoman sartzen da eta luzaroan egon daiteke horrela, ugaldu gabe (profago edo probirus moduan).
Argi dago beraz, birusek zelulen zenbait ezaugarri aurkezten dutela, ugaltzeko gaitasuna esate baterako, edo informazioaren transmisioa; baina ez daukate metabolismo propiorik eta beti zelula bat behar dute ugaltzeko ; hori dela eta birusak elementu genetiko mugikor moduan defini daitezke. Bestalde, zelulak baino sinpleagoak badira ere, gaur egun birusak ez dira ikusten zelulen aitzindariak bezala; aitzitik onartzen da birusak ebolutiboki beranduago agertu zirela; ziur aski zelulen jardueraren ondorioz.
Zelulen jatorria
Miller eta Urey-ren esperimentuak agerian jartzen zuen molekula organiko batzuk (gluzidoak, lipidoak, aminoazidoak...) sor zitezkeela antzinako Lurraren bezalako atmosfera batean. Molekula organiko hauek pilatu omen ziren geroago egitura konplexuagoak sortzeko, Oparinek deitutako koazerbatuak edo Fox-en mikroesferak, egitura aurre-biologikoak zirenak. Burdin sulfuroaren hipotesiaren arabera, aldiz, lehenengo molekula organikoak urpeko tximinietan edo fumaroletan agertu ziren, burdin sulfurotik abiatuta eta tenperatura altuetan.
Protobiontoen eboluzioak lehenengo benetako zelulak ekarri zituen. Zelula horiek prokariotoak ziren, heterotrofoak eta anaerobioak, eta duela 3.500 milioi urte agertu ziren, gutxi gorabehera. Prokariotoak ziren eukariotoak askoz konplexuagoak direlako ikuspuntu biologiko batetik. Heterotrofoak, zelula autotrofoek tresneria biologiko garatuago ere behar dutelako, eta antzinako Lurreko salda primitiboan molekula organikoak oso ugariak zirelako, eta beraz ez ziren fabrikatu behar. Eta anaerobioak, Lurreko antzinako atmosferak oxigenorik ez zuelako. Burdin sulfuroaren hipotesia defendatzen dutenen ustez, aldiz, lehenengo bizidunak oso bestelakoak izan ziren: urpeko iturrietako piriten inguruan agertutako proto-mikrobioak ziren, kimiolitotrofoak eta anaerobioak, energia burdin ferrosoak oxidatuz lortuko zutenak:
Zelula eukariotoak geroago agertu ziren (duela 1.500 milioi urte) ziur aski bi zelula prokariotoen harreman sinbiotiko batetik abiatuta
Zenbaki handien lege
Probabilitate teorian, zenbaki handien lege termino generikoaren pean, ausazko aldagaien segida baten batez bestekoaren portaera deskribatzen duten teorema batzuk biltzen dira, saiakuntza-kopurua handitu ahala.
Teorema horiek baldintza nahikoak agintzen dituzte batez besteko hori (behean azaldutako zentzumenetan) tartean dauden ausazko aldagaien itxaropenen batez bestekoa dela bermatzeko. Zenbaki handien legearen formulazioek (eta horiei lotutako baldintzek) forma desberdinen konbergentzia zehazten dute.
Zenbaki handien legeek azaltzen dute zergatik tamaina handiko populazio baten ausazko lagin baten batez bestekoak populazio osoaren batez bestekotik hurbil egoteko joera izango duen.
Adibidez, txanpon orekatu batean gurutzeko suertatzeko probabilitatea 0.5 da; epe luzera, txanpon bat aldi askotan jaurtitzen bada, aldi guztietan suertatutako gurutzekoen proportzioa edo batez bestekoa 0.5era hurbilduko da.
"Zenbaki handien legea" esaldia ere erabiltzen da noizbehinka edozein gertaera posiblea (baita gertagaitza ere) gutxienez serie batean behin gertatzeko probabilitatea serieko gertaera kopuruarekin handitzen den printzipioari erreferentzia egiteko. Adibidez, pertsona batek loteria irabazteko probabilitatea nahiko txikia da; hala ere, norbaitek loteria irabazteko probabilitatea nahiko handia da, pertsona nahikok loteria-txartelak erosten zituztela suposatuz.
Lege ahula
Zenbaki handien lege ahulak ezartzen du  ausazko aldagai independenteen segida amaigabea bada, espero den balio bera dute,\mu, eta bariantza, \sigma^2, orduan, batez bestekoa.
Probabilitatean konbergentzen du a \mu, beste era batera esanda, edozein zenbaki positiborako, \varepsilon, daukagu:
Ižipovce
Ižipovce Eslovakiako udalerri bat da, Liptovský Mikuláško barrutian kokatuta. 2,64 km²ko azalera du eta 89 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1286. urtekoa da.
Mesoscincus altamirani
Mesoscincus altamirani Mesoscincus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Aaron Wolf (judoka)
Aaron Phillip Wolf (ウルフ・アロン) judo borrokalari japoniarra da. Estatubatuar jatorrikoa, jatorri horretako lehen txapeldun nazional bilakatu zen.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), urrezko domina lortu zuen ≤100 kg-ko gizonezkoen kategorian, Jo Gu-Ham hegokorearra (zilarrezkoa) eta Jorge Fonseca portugaldarra eta Niyaz Ilyasov errusiarra garaituz (elkarbanatutako brontzezkoa). Japoniako taldearekin, berriz, zilarrezkoa lortu zuen talde mistoko kategorian, Frantziako taldearen atzetik (urrezkoa) eta Alemania eta Israelgo taldeen (elkarbanatutako brontzezkoa) aurretik. Honako hauek osatzen zuten Japoniako taldea: Uta Abe, Shohei Ono, Chizuru Arai, Shoichiro Mukai, Akira Sone, Aaron Wolf, Tsukasa Yoshida, Miku Tashiro, Shori Hamada, Hifumi Abe, Hisayoshi Harasawa eta Takanori Nagase-k.
Willem Schouten
Willem Cornelisz Schouten (1567-1625), Hoorn hirian jaiotako herbeheretar nabigari bat zen. Jacob Le Mairekin batera, Ozeano Barearen esplorazio bidaia bat egin zuen, Hornos lurmuturra aurkituz. Schouten uharteek, Papua Ginea Berriko Irlanda Berria uhartearen iparraldean, euren izena, Willemen omenez daramate.
Willem Schouten, jada Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainiarekin hiru bidaia egin zituen nabigari aditu bat zen. Hoornen antolatutako Konpainia Australiarrera, Eendrachten kapitain bezala elkartu zen, Jacob Le Mairen espedizioan. Bere anaia Jan, Hornos lurmuturra igaro baino pixkat lehenago erre zen Hoorn itsasontziaren kapitaina zen, eta, handik gutxira, Jan, eskorbutoaren ondorioz hil zen.
Ozeano Barea, beste uharte batzuen artean, Hoorn uharteak, bere jaioterriaren omenezko izena zena, deskubrituz (Futuna eta Alofi Wallis eta Futunan) zeharkatu zuen. Le Maire konbentzitu zuen Ginea Berriaren iparraldetik jarraitzeko ibilbidea, bestela, Australia iparraldeko Koral itsaso arriskutsura joango baitziren.
Itsasontzia, Javan konfiskatua izan zen, Ekialdeko Indien Konpainiaren monopolioa hausteagatik, eta Schouten Amsterdamera bidali zuten. Berehala, bidaiaren istorioa argitaratu zuen 1618an, jendearen artean ospe handia izan zuena eta askotan berrargitaratu eta hizkuntza askotara itzuli zena.
Bere bosgarren bidaian, 1625ean hil zen, Madagaskarreko Antongilen.
D'Entrecasteaux uharteak
D'Entrecasteaux uharteak Papua Ginea Berriko uhartedia da, Milne badia probintzian, Ozeano Bareko Salomon itsasoan, Ginea Berria uhartearen ekialdean. 3.100 kilometro koadroko eremua du, eta 2000. urtean 63.307 biztanle zituen.
Fergusson eta Goodenough dira uharte nagusiak. Antoine Bruni d'Entrecasteaux aurkitu zituen uharte hauek 1793an.
San Luis (Santa Bárbara)
San Luis Hondurasko Santa Bárbara departamenduko udalerri bat da. 381,3 km²ko azalera du eta 2013ko datuen arabera 23.491 biztanle zituen.
Rhabdosargus thorpei
Rhabdosargus thorpei Rhabdosargus generoko animalia da. Arrainen barruko Sparidae familian sailkatzen da.
Poales
Poales landare loredun monokotiledoneoen ordena bat da. Talde honetan belarrak, bromeliazeoak eta and ezpata-belarrak daude.
Berriki egindako ikerketek erakusten dutenez, Poales ordenak Hego Amerikan dauka jatorria, eta duela 115 milioi urte inguru sortu zen. Fosil ezagunik zaharrenak Kretazeoko polena eta fruituak dira. Landare hauen lorea txikia izaten da, brakteatan bildutakoa, eta infloreszentzia batean antolatuta ageri dira (Mayaca generoan salbu). Espezie askotako loreak haizearen bidez polinizatzen dira; haziek almidoia eduki ohi dute.
APG II sistemak (2003) eskuineko taulan ageri diren familiak onartzen ditu ordena honen baitan. Talde hau komelinidoen kladoan sartzen du, monokotiledoneoen multzoan.
Hori baino lehen, APG sistemak (1998) "komelinoide" hitza erabiltzen zuen, eta ez zuen Abolbodaceae, Bromeliaceae eta Mayacaceae familiak ordena honetan sartzen.
Erabilerak
Ordena honetako familiaren garrantzitsuena, ikuspuntu ekonomikotik, belarrena da (Poaceae, Gramineae izenaz ere ezagutzen dena). Mutzo honetan garagarra, artoa, artatxikia, arroza eta garia daude. Ordenako familiarik handiena ere bada:
Espainiako futbol ligako lehen mailako 1965/1966ko denboraldia
Espainiako futbol ligako lehen mailako 1965/1966ko denboraldiko sailkapena eta goleatzaile nagusien informazioa.