cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Weimarko Errepublikako hiperinflazioa
Hiperinflazioaren garapena
Inflazioak euren dirua banku gordailuetan inbertitutako milaka aurreztaileren hondamena eragin zuen. Arrisku horretatik at biztanleriaren gutxiengoa egon zen, batik bat inflazioaren eraginaren menpe ez zueden ondansunen (metal preziatuko bitxiak, higiezinak edo antzekoak) jabeak zirenak. Hortaz, klase ertainaren zati handi batek bizi-mailaren gainbehera garrantzitsua bizi izan zuela ondorioztatu daiteke. Halaber, Berlin, Hanburgo, Munich eta beste hiri handi batzuetan, baita Ruhr ibaiaren arroan kokatutako industriaguneetan ere, elikagai-eskasia jasan zen (eta horren ondoriozko prezio-igoera), nekazaritza-ekoizleek eskaintzen zitzaien diru debaluatua baztertzen zutelarik. Ekonomia eusteko premia zela eta, hiri txikietako udalek, aurrezki-kutxek eta merkataritza- zein industria-enpresek Notgeld izeneko paperezko dokumentuak eman zituzten (alemanez, larrialdiko dirua). Hasiera baten, horien bitartez dirua ordezkatu nahi zen, eta ondoren, ekonomiaren narriadura handitzean, kontsumo-artikuluak irudikatzeko (hala nola egurra, haragia, garia edota zekalea) erabili ziren. Notgelda tokian tokiko diru gisa erabiltzeak trukearen erabilera ahalbidetu edota erraztu zuen, Alemaniakoaren moduko ekonomia industrializatu batean trukeak zuen praktikotasuna eztabaidagarria bazen ere. Hala ere, Notgeldek ez zuen konponbide handirik ematen, eta ez zuen konpontzen funtsezko arazoa: nazio-mailan moneta fiduziario indartsurik ez izatea eta markoaren balio-galera azkarra.
923ko urtarrilean, egoera are estuagoa bihurtu zen Frantziako eta Belgikako tropek Ruhr-a okupatu zutenean. Neurri hori bi herrialdeetako gobernuek zehaztu zuten, markoaren ordainbidea arbiuagarria izanik, ikatza, burdina, altzairua edo zura bezalako ondasunen bidezko gerrako konponketen ordainketa ziurtatu nahi baitzuten. Horren aurrean, Ruhrko langileek frantsesen aurkako greba orokorra deitu zuten, eta Berlingo gobernuak diru-paper gehiago jaulki zuen grebalariei soldatak ordaintzeko asmotan. Egoera horrek inflazioa larriagotu zuen, jaulki berri zen dirua Alemanian geratu baitzen.
Gerrako konponketak Alemaniako 1920tik 1923ra bitarteko aurrekontuaren defizitaren herena besterik ez baziren ere, gobernuak ekonomiaren narriadura justifikatzeko erabili zituen hauek. Honi guztiari bankari zein espekulatzaileen mozkin bilaketak eragindako inflazioaren areagotzea gehitu behar zaio.
Hiperinflazioaren amaiera
Hiperinflazioa 1923ko azaroan haren maximoa erdietsi zuen, baina moneta berri batekin deuseztatu zen: Rentenmark, 1923ko azaroaren 15ean zirkulazioan sartu zena. Gobernuak balio finkoa zuen moneta berri horren alde egin zuen, billeteen jaulkipena eten zen bitartean.
Banku Zentraleko presidentearen, Hjalmar Schacht ekonomialariaren, arabera, baliorik ez zuen diru-papera inprimatzen jarraitzea ez zen bideragarria. Izan ere, ekonomiaren gainbeherak hainbat herri behartu zituzten truke-mekanismoak ezartzera, diruak balioa galtzen jarraitzen baitzuen.
Irtenbide gisa Schachtek gobernuak herrialdeko industria-lurren eta industria-ondasunen gaineko lege-hipoteka baten ezarpena egitea proposatu zuen. Hipoteka hori moneta berriaren babes gisa arituko zen, Rentenmark-en 3,2 bilioi balio zituelarik. Konbertsio horrek babesik gabeko diru-paper gehiago jaulkitzea galarazi zuen, eta diruaren bihurgarritasaunari dagokionez, urre-gabeziaren arazoa konpontzen zuen, egoera hura 29ko Kraxaren aurretik mundu osoan ohikoa bazen ere.
Ondorioak
Inflazioa Rentenmark moneta sartu zenean amaitu eta Weimarko Errepublika hamarkada bat gehiago mantendu bazen ere, autore batzuen arabera, nazismoa igotzeko arrazoietako bat hiperinflazioa izan zen. [beharrezko. Hala ere, beste autore batzuen arabera, naziek hiperinflazio hori gertatu eta 10 urtera lortu zuten boterea (1933ko urtarrilean). Hiperinflazioaren ondorengo hauteskundeetan, hala nola 1928koetan, botoen %3 baino gutxiago lortu zuten. Hala ere, Adolf Hitlerrek, Mein Kampf liburuan, erreferentzia ugari egiten dizkio Alemaniako zorrari eta horrek ekarri zituen ondorio negatiboei.
Inflazioak erakunde liberalen eraginkortasunari buruzko zalantzak areagotu zituen, batez ere aberastasunaren zati handi bat galdu zuen klase ertainaren artean. Izan ere, biztanleriaren zati horrek banku gordailuetan eta gobernu-bonuetan inbertitu zuen haren aberastasuna, debaluazioaren biktima nagusiak izanik. Era berean, erresumin handia eragin zien bankari alemanei eta espekulatzaileei, horietako asko juduak zirelarik,  eta gobernuak eta prentsak haiei egotzi zieten inflazioa. Metal preziatu eta higiezinetako espekulatzaileen oparotasunak eta dirua esku-dirutan gordetzen zuten aurreztaileen finantza-hondamendiak eraginda, azken horietako asko demokraziarekiko eta kapitalismoarekiko fedea galtzen hasi ziren, ezin izan baitzituzten zorigaitz horretatik babestu.
Weimarko Errepublikako hiperinflazioak frogatzen duenez, truke-ekonomikorako ohiko bitartekoetan konfiantza galtzeak gizarte-ordenaren galera dakar. Modu hoetan, diru-sistemaren gainbeherak biztanleria germaniarraren denbora-muga aldatu zuen (orainaren inguruko kezka etorkizunaren ingurukoa baino handiagoa baitzen). Onrdorioz, ekonomiaren egonkortasunerako funtzionalak diren balioek, hala nola aurrezkiak, maileguak eta kredituak, zentzua galtzen dute. Horregatik, hiperinflazioak erasandako belaunaldia abenturazaletzat jo zen, Hirugarren Reicheko politika espantsionistekin batera ezarritako Indar Militarren erreklutamenduaren oinarria izango zirelakoan.
Tomasa Cuevas
Tomasa Cuevas Gutiérrez (Brihuega, Guadalajara, 1917ko martxoaren 7a - Bartzelona, 2007ko apirilaren 25a) Espainiako militante komunista eta antifrankista izan zen.
Biografia
1939ko maiatzean atxilotua eta kartzelaratua, hogeita hamar urteko kartzela-zigorra ezarri zioten, eta bost urte bete zituen hainbat emakume-kartzelatan: Guadalajara, Durango, Santander, Zornotza eta Segovia.
Aske zegoela, Bartzelonara erbesteratu zuten. Han, PCEren Kataluniako erreferentean sartu zen, Partit Sozialista Unificat de Catalunya (PSUC), harik eta 1945ean Antonio eta Vicente Juan Creix anaiek berriro atxilotu eta torturatu zuten arte Layetana Bideko polizia-egoitzan, Les Cortseko emakumeen kartzelan sartu zen arte. 1946an, baldintzapeko askatasuna eman zioten, eta Miguel Núñez González buruzagi komunista ezagunarekin ezkondu zen. Biek Andaluziako klandestinitatean lan egin zuten denbora batez. Bartzelonara itzultzean, atxilotzeko arriskuaren aurrean, PSUCk Tomasari Frantziarako irteera eman zion lehenik, eta Pragarakoa gero. 1969an Bartzelonara eta diktaduraren aurkako jarduera politikora itzuli zen PSUCeko propaganda-talde nagusian.
2007ko apirilaren 25ean hil zen Bartzelonan.
Memoria historikoa
Hauexek dira liburuen tituluak:
Cárcel de mujeres/ Emakumeen Kartzela (1939-1945)
Cárcel de mujeres: Ventas, Segovia, Les Corts/ Emakumeen Kartzela: Las Ventas, Segovia, Les Corts eta Mujeres de la resistencia/ Erresistentziako Emakumeak.
Lekukotasunak ugariak dira: Manolita del Arco, Josefina Amalia Villa, Maria Salbu, Petra Cuevas, Juana Doña, Adelaida Abarca, Paz Azzati, Flor Cernuda, besteak beste.
Ad impossibilia nemo tenetur
Ad impossibilia nemo tenetur latinezko esapide juridikoa da eta, hitzez hitz, “inor ez dago behartuta ezinezkoa egitera” esan nahi du. Justiniano ren Digestoan jasota dago (Digestum, 50,17,185).
Zuzenbide-printzipio honen arabera, inori ezin zaio ardurarik eskatu ezinbesteak bultzatuta ezin badu bete, derrigortasun bat betegarria izan behar da.
Hizketaldi arruntetan, onartutako konpromiso bat ez betetzea justifikatzeko erabiltzen da, ez betetze horretara ezinbesteak bultzatzen duenean. Antzeko esanahiarekin erabiltzen da euskaraz “ezinak ez du legerik” esamoldea.
Neolamprologus tretocephalus
Neolamprologus tretocephalus Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Arabako euskara
Arabako sartaldeko euskararen hainbat ezaugarri Arabaren mugetatik hegoalderago hedatu eta Burgosko nahiz Errioxako lurretara iristen zirela pentsarazten dute hango euskararen arrastoek.
Hilarriak
Antzinako sei hilarri arabar aurkitu dira euskal itxurako idatziak dituztenak: Helasse (Miñao), Luntbelsar eta Luntbelscottio (Durruma), eta Aituneo (Araia), Illuna (Iruña Oka) eta Atea (Olabarri) —azken hirurak galduta daude egun.
Filmak
Errementari filma, XIX. mendean Korresen eta inguruetan girotua (Arabako Mendialdean; Arabako sortaldeko azpieuskalkiari zegokion eremuan, alegia), Arabako euskalkiaren ezaugarriz hornitutako euskara batean grabatu zuten gehienbat, Koldo Zuazo hizkuntzalariaren laguntzaz. Hartara, komisarioa eta demonioak, instituzioak ordezkatzen dituztenez (Diputazioa eta Infernua), euskara formalean aritzen dira, euskara batuan (anakronikoa, baina fikzioaren lizentzia); narratzailea, Ataungo euskaran (filma Jose Migel Barandiaran ataundarrak Ataunen jasotako Patxi errementaria ipuinean oinarrituta baitago); herrian dabilen kinkilaria, beste euskara batean; eta herriko jendea, nolabaiteko Arabako euskaran: funtsean, deklinabide markak Arabako euskararenak dira, -a + a > ea eginda (gauza > gauzea; ama > amea); partizipioetako amaierako -i kendu zuten; ezan erroa, egin bihurtu (hartu egizu...); hitz batzuk moldatu; esamolderen bat... eta aditz-sistema osoa Urdiaingoa (Burunda, Nafarroa Garaia) erabili zuten, Arabako sortaldeko euskarak zuenaren antzekoa baita. Emaitza, garai bateko ekialdeko arabarraren oihartzun bat da. Helburu nagusia ulerterraza izatea zen, lehen kolpean ulertzeko modukoa.
Gaur egun
Bestalde, Burundako euskarak (Nafarroa Garaiko mendebaldean mintzatua) Araban egiten zen euskararen eragin handia gorde du.
Bothrophthalmus
Bothrophthalmus Lamprophiidae familiako narrasti genero bat da. Afrikan bizi dira.
Juan Gorostiaga
Espainiako Comillasen eta Erroman egin zituen teologia- eta filosofia-ikasketak. Euskaltzaina eta Parisko Hizkuntza Elkarteko kidea. Obra nagusiak: Epica y Lírica vizcaína antigua (1952, Bizkaiko antzinako epika eta lirika), Historia del Guecho antiguo (1952, Lehengo Getxoko historia), Antología de Literatura popular vasca (1955, Euskal herri literaturaren antologia). Argitaratu gabe utzi ditu Orígenes de la Lengua Vasca (Euskararen jatorria), Diccionario etimológico vasco (Euskal hiztegi etimologikoa) eta Los orígenes cristianos del País Vasco (Euskal Herriko kristautasunaren hastapenak) obrak.
Italia Handia
Italia Handia (italieraz Grande Italia), edo Italia Inperiala, Italiako faxismoaren proiektu bat izan zen. Proiektu horren arabera, Italiako aldarrikapen irredentistak (Korsika, Niza, Dalmazia, Malta) beteko ziren, eta Mediterranear itsaso inguruko beste lurralde batzuk batuko ziren Italiara, italiar biztanleria zutelako edo koloniak zirelako (Albania, Montenegro, Tunisia iparraldea eta Libia iparraldea). Proiektu honen bidez, faxistek uste zuten Italia Mediterraniar itsasoko potentzia bihurtuko zela, Erromatar Inperioko egoera "berreskuratuz".
Errusiako Idazleen Batasuna
Errusiako Idazleen Batasuna (Союз российских писателей Soyuz rossiyskikh pisateley) herrialdeko idazleak biltzen dituen erakunde publikoa da. 1991n sortu zen, SESB eta Sobietar Idazleen Batasuna desegin ondoren.
Historia
1991n Sobietar Idazleen Batasuna desegin ondoren, sail batzuk bildu ziren: Errusiako Idazleen Batasuna, Moskuko Idazleen Batasuna, Mosku Hiriko Idazleen Erakundea eta Idazleen Errusiar Batasuna. Talde horietan ideologia desberdinak biltzen ziren.
Partaideak
Gaur egun 3.500 genero guztietako idazleak biltzen ditu. Barruan 58 lurralde erakunde ditu. Aldizkariak, egunkariak eta antologiak argitaratzen ditu.
Sariak
Errusiako Idazleen Batasunak urte batzuetan Mikhail Xolokhov Saria eman zuen. Sarituen artean Radovan Karadzic (1994) eta Fidel Castro (1995) egon ziren.
Gordiichthys combibus
Gordiichthys combibus Gordiichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Ladignac-le-Long
Ladignac-le-Long Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ladignac-le-Long udalerrian erroldatutako biztanleak 1.119 ziren. Familiak 467 ziren, horien artean 140 pertsona bakarrekoak ziren (56 bakarrik bizi ziren gizonak eta 84 bakarrik bizi ziren emakumeak), 215 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 96 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 585 ziren, horien artean 359 aktiboak ziren eta 226 inaktiboak ziren. 359 pertsona aktiboetatik 335 lanean zeuden (184 gizon eta 151 emakume) eta 24 langabezian zeuden (11 gizon eta 13 emakume). 226 pertsona inaktiboetatik 121 erretiraturik zeuden, 46 ikasten zeuden eta 59 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
NGC 1590
NGC 1590 galaxia espiral bat da, Taurus konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Ladignac-le-Long
Diru sarrerak
2009an Ladignac-le-Long udalerrian 496 unitate fiskal zeuden, 1.056,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.758 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 44 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 17 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 20 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 4 igeltseroak, 5 margolariak, 3 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 3 eraikuntza enpresak eta 1 jatetxe.
Bucksport (Maine)
Bucksport Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hancock konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ladignac-le-Long
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 kirol-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ichthyscopus sannio
Ichthyscopus sannio Ichthyscopus generoko animalia da. Arrainen barruko Uranoscopidae familian sailkatzen da.
Bad Ischl
Bad Ischl (alemanez ahoskatua) Austriako bainuetxe-hiria da, Austria Garaian dagoena. Traun ibaiaren ertzean dago, Salzkammergut barrutian. Turismo-gune ospetsu honek 13.939 biztanle zituen 2011n.
Frantzisko Josef I.ak bertan Lehen Mundu Gerra eragin zuen ultimatum eta, ondoren, Serbiaren aurkako gerra deklarazioa sinatu zuen tokia izateagatik ospetsua da.
Lycodonomorphus
Lycodonomorphus Lamprophiidae familiako narrasti genero bat da. Saharaz hegoaldeko Afrikan bizi dira.
Idioterne
Idioterne 1998ko Lars von Trier daniar zinema zuzendariaren filma da, Dogma 95 mugimenduan oinarri duena. Mugimendu zinematografiko abangoardista hau, 1995.urtean sortu zen Parisen. eta film hau mugimenduaren menpe sortutako bigarren filma izan zen.
Los corazones de oro trilogiaren parte da; lehenik, Breaking the Waves (1996), ondotik Idioterne (1998) eta azkenik, Dancer in the Dark (2000). Arrakastatsua izan zen arren, Los idiotas, Lars Von Trier-ek Dogma 95-eko arauak jarraiki egindako film bakarra izan zen.
Neolamprologus variostigma
Neolamprologus variostigma Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Idioterne
Argumentua
Neska-mutilez osatutako gazte-talde bat ergelenarena egiten arituko da, gizarteak ezarritako arauekin hautsi nahian. Landako etxe bat bilgune dutela, beren aisialdia elkarrekin igaroko dute tentelkeriaren ezkutuko eta gutxi preziatutako balioak arakatuz.
Izan ere, guztiek adimen-urritasuna dutelaren itxurakeriak egiten dituzte, gizartearen loturetatik askatzeko asmoz. Karen, emakume bakartia, taldearen kide bihurtuko da nahigabe ekintzetako baten parte izaten delarik.
Ezaugarriak
Filme honen ezaugarriak Dogma 95 mugimenduak ezarritakoak dira.
The Cloverfield Paradox
The Cloverfield Paradox, Cloverfield Paradoxa, 2018ko Julius Onah nigeriar-estatubatuarrak zuzendutako zientzia-fikzio eta beldurrezko film bat da. Gugu Mbatha-Raw, Elizabeth Debicki, Aksel Hennie, Daniel Brühl, Chris O'Dowd, John Ortiz, David Oyelowo eta Zhang Ziyi aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Lur planeta gerra eta energia krisialdi betean dagoela, astronauta talde bat espazioan planetaren arazoak konpontzeko konponbide bat aurkitu nahian dabiltz. Baina maniobra oker baten ondoren nola gertatu den ongi jakin gabe noraezean eta jatorrizko lekura itzuli ezinik geldituko dira. Gainera, espaziontzian gauzek oraindik eta beldurgarriagoa den errealitate bat ezkutatzen dutela jabetuko dira.
Erik Dekker
Erik Dekker (1970eko abuztuaren 21a, Hoogeveen) herbeherear txirrindulari profesional ohi bat da. Bizkaiko Bira irabazi zuen profesionaletara pasa baino lehen. Bere ibilbidea profesionala 1992tik 2006ra doa, 1996tik 2006ra Rabobank taldean jardun zuen, bertan erretiratuz.
Bucoda (Washington)
Bucoda Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Thurston konderrian kokatuta dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Castrezzato
Castrezzato Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Castrezzatok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Veszprémgo artxidiozesia
Veszprémgo artxidiozesia (Veszprémi főegyházmegye, Archidioecesis Veszprimiensis) Erromatar Eliza Katolikoaren hungariar artxidiozesia da. 1009. urtean ezarri zen elizbarruti gisa eta 1993ko maiatzaren 31n artxidiozesi bihurtu zen. Artzapezpikuaren egoitza Veszprémen dago. Egun artzapezpikua György Udvardy da.
Genesis P-Orridge
Genesis Breyer P-Orridge (Manchester, 1950eko otsailaren 22a - New York, 2020ko martxoaren 14a) ingeles abeslaria, poeta eta artista izan zen. Throbbing Gristle eta Psychic TV musika taldeen sortzailea izan zen.
Bizitza
1975ean Throbbing Gristle musika taldea sortu zuen beste artista batzuekin. 1981ean Psychic TV musika taldearen sorreran parte hartu zuen.
2020ko martxoaren 14an hil zen 70 urte zituela.
Egiptoko XVIII. dinastia
'''Egiptoko XVIII. dinastia''' Egipto gutxi gora-behera K.a. 1550 eta K.a. 1295 bitartean gobernatu zuten faraoiek osatzen dute. Hau faraoien Egiptoren handitasun goreneko garaietako bat izan zen, bere lurraldea hedatzea ere lortuz. Historialariek Egiptoko Inperio Berria deitzen duten garaiaren hasiera da.
Historia
Jarraian agertzen diren izenak grezieraz ematen zitzaienak dira, arruntenak, ondoan, euren Tronu izena eta Sa-Ra izenaren tituluen itzulpenak agertzen direlarik, bi titulu horiek faraoi hauek idazkun eta monumentuetan gehien erabili zituztenak direlarik.
Amosis I.a, Nebpehtyra Ahmose
Ibana generalaren semea eta bateraketaren aitzindaria izan zen Kamoseren anaia, Egiptoren askatzailea izan zen, herrialde honek ia ehun urte inguru baitzeramatzan partzialki hiksoen mende, Asiako herri bat. 25 urtez gobernatu zuen, horietan zehar hiksoek Egipto konkistatu aurretik zegoen sistema berregin ahal izan zuelarik, baita mugak gotorleku ugarirekin babestu ere.
Amenofis I.a, Dyeserkara Amenhotep
Aurrekoaren semea. Bere erregealdiko 21 urteak bere aitarenen jarraipenezkoak izan ziren. Nubian zenbait kanpaina abiarazi zituen eta aktibitate arkitektoniko garrantzitsu bat izan zuen, honen ondorioz Deir el-Medinako hilobi eraikitzaileen herrixkaren sortzailetzat hartua izan zelarik.
Tutmosis I.a, Aakheperkara Thutmose.
Ez da ezagutzen aurreko erregearekin zuen senidetasun harremana zein zen (seme naturala, suhia, koinatua...) Errege printzesa batekin ezkondu behar izan zen bere tronuratzeari legitimotasuna emateko. 13 eta 15 urte bitarteko erregealdia izan zuen, horietan zehar herrialdea superpotentzia mundial bihurtu zuelarik, Siria-Palestina guztia konkistatuz eta Nilo ibaiaren laugarren urjauzira iritsiz, Nubiara. Erregeen Harana sortu zuen, eta, labur esateko, historiako faraoirik handienetako bat izan zen.
Tutmosis II.a Aakheperenra Thutmose
Aurrekoak bigarren mailako emazte batekin izan zuen semea. Bere tronuratzea bere arrebaordea zen Hatshepsut Errege Emazte Handi bezala adoptatuz legitimatu zen. Zenbat denboraz gobernatu zuen ez da zehatz ezagutzen, baina 3 eta 13 urte bitartean egon daiteke. Herrialdearen gobernua bere Errege Emazte Handiaren eta bere ministroen alde erabat utzi zuen, eta, dirudienez, ez zuen gauza askorik egin, ia ustekabean pasa zelarik.
Hatshepsut, Maatkara Hatshepsut
Aurrekoaren emaztea. Tutmosis I.ak bere errege emazte handiarekin izan zuen alaba zen, eta, beraz, legitimotasuna zuen bakarra. Egiptoko pertsonaiarik erakargarrienetako bat da, bere senarra hiltzean bere burua erregina-faraoi izendatu baitzuen, errege legitimoa zen Tutmosis III.arekin 20 urteko elkargobernaritza bat ezarriz. Eraikitzaile handia izan zen, gizon eraginkorrez inguratzen jakin zuena, baina Amon jainkoaren kleroari botere gehiegi eman zion.
Tutmosis III.a, Menkheperra Thutmose
Tutmosis II.aren eta honen maila txikiagoko errege emazte baten semea. Tronua bere izeba-amaordea zen Hatshepsutekin banatu behar izan zuen bere erregealdiko 54 urtetatik 20tan. Hatshepsut hil ondoren, honen oroitzapen oro ezabatu zuen eta honek eginiko monumentuak usurpatu zituen. Historiara "Napoleon egiptoarra" bezala pasa da, Asian eta Afrikan aurrera eraman zituen kanpaina arrakastatsuengatik, sekula jaio zen faraoirik garrantzitsuenean eta gainontzeko herrialdeen ameskaizto bihurtu zutena. Bere erregealdian zehar Egipto bere hedapenaren unerik gailenenera iritsi zen.
Amenofis II.a, Aakheperura Amenhotep
Aurrekoaren semea. Tutmosis II.aren loriaren bidea jarraitu zuen emaitza bikainekin, baina konkistetan aurrera egiteari uko egin zion, Nubia eta Siria guztiko boterearekin konformatuz. 26 urte inguruko erregealdia izan zuen, denbora horretan Egipto mundu ezagun guztiaren tontorrean eta erdian mantentzea lortu zuelarik.
Tutmosis IV.a, Menkheperura Thutmose
Aurrekoaren semea. Bere erregealdiak iraun zuen 10 urteetan gauzak zeuden bezala mantentzera mugatu zen, Mitanni eta Babiloniarekin bake hitzarmen oso onuratsuak sinatuz. Ez zen egiptoar konkista gehiagorik egongo, eta ereindakoa biltzeko garaia zen. Tutmosis IV.a izan zen Amon jainkoaren apaiz ahalguztidunengandik nabarmenki urruntzen hasi zen lehen erregea, alternatiba bezala eguzkiaren gurtza ezarriz.
Amenofis III.a, Nebmaatra Amenhotep
Akhenaton, Neferkheperura Amenhotep, Neferkheperura Akhenaton edo Amenhotep IV.a
Aurrekoaren semea. Amenofis IV.a izenarekin koroatu zen, baina bere erregealdiko laugarren urtean izena aldatu zuen. Bere erregealdiak ez dauka parekorik historia guztian, giza zibilizazioaren historia guztian Atonen inguruan erreforma erlijioso bat egin zuelako eta gainontzeko erlijioak neurri handi edo txikiagoan ezabatu zituelako, batez ere Amonena. Hiriburua Tebasetik Tell el-Amarnara aldatu zuen, garai hartan Akhetaton izenarekin ezagutzen zena, berak propio sortu zuena, eta ez zituen kanpo mehatxuak kontutan hartu. Bere erregealdiak iraun zuen 17 urteetan Egiptoren kanpo inperioa eta Siriako jabego guztiak biziki kaltetu ziren hititen konkisten ondorioz.
Neferneferuaton, Ankhetkheperura Neferneferuaton
Hau, Akhenatonen emaztea izan zen Nefertiti ospetsu eta ederrak hartu zuen izena izan zen, baita Akhenatonen lehen elkargobernariak jaso zuen izena ere. Batzuetan emakume baten izenarekin agertzen denez, Nefertiti elkargobernari mailara goratua izan zela uste izan da, Hatshepsut bezala, Neferneferuaton titulua mantenduz.
Semenekhkara, Ankhkheperura Semenekhkara
Akhenatonen azken elkargobernaria izan zen, honen erregealdiko azken urteetan. Ez da ezertxo ere ezagutzen errege misteriotsu honi buruz, eta Nefertiti erreginak hartu zuen beste izen bat baino ez dela pentsatu izan da. Gizona zein emakumea izan, edonola ere Akhenaton hil ondoren, dirudienez, berak bakarrik beste hilabete batzuz gobernatu zuen, denbora horretan berriz ere Amonen apaizekin kontaktuak hasi zirelarik. Akhenatonen ametsa honela amaitu zen.
Gordiichthys ergodes
Gordiichthys ergodes Gordiichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Egiptoko XVIII. dinastia
Historia
Tutankamon Nebkheperura Tutankamon
Baliteke Akhenatonen eta honen bigarren mailako emazte bat zen Kiyaren semea izatea. Gorteko pertsonaia handiek txotxongilo bat bezala erabili zuten errege-haur bat izan zen. Bere erregealdiko 10 urteak oso biziak izan ziren Akhenatonen garai heretikoan galdu zen guztia berreskuratzen saiatu izanaren zentzuan. Tebas berriz hiriburu bihurtu zen, Amon berriz ere panteoiko buru izan zen, monumentu guztiak zaharberritu ziren... Uste baino lehenago hil ondoren, behin betiko amaitu zen Amosis I.aren leinua.
Horemheb Dyeserkheperura Horemheb
Batzuk Egiptoko XIX. dinastiaren sortzailetzat hartua, jeneral hau Ay faraoiaren alaba eta Nefertitiren ahizpaordea zenarekin ezkondu zen bere tronuratzea legitimatzeko. Bere erregealdiak 27 urte iraun zuen, horietan Akhenaton, Semenekhkara, Tutankamon eta Ayren izenak ezabatzeaz arduratu zelarik, Amenofis III.aren oinordeko bezala azalduz. Gerra ugari izan zituen, eta Palestinaren hegoaldearen zati bat berreskuratu zuen, baina jada ez zen sekula berriz Tutmosis I.a eta III.aren erregealdietan lortutako hedadura berreskuratuko.
Horemheben oinordekoa Paramesu izeneko bere bisirra izan zen, Ramses I.a izena hartu eta Egiptoko XIX. dinastia sortu zuena.
XVIII. dinastiako faraoiak
Manetonen epigonoetatik eta hieroglifo garaikideetatik transkribatutako izenak
Broberg/Söderhamn Bandy
Broberg/Söderhamn Bandy Suediako bandy talde arrakastatsuenetakoa da, Munduko onenetakoa ere bai. Söderhamn udalerrian du egoitza.
Sutugius
Sutugius Akitania erromatarreko Jainko baten izena da. Berari eskainitako aldare bat konserbatzen da Saint-Plancard herrian, Garona Garaian. Saint-Jean-des-Vignesizeneko herriko elizan, hain zuzen. Aldarean, gerlari bat korazarekin azaltzen da zizelatuta, eta Marte jainko erromatarrari aipamena egiten zaio.
Beste hainbatetan bezala, Piriniar eta antzinako Euskal Herriaren bertako jainko-jainkoseen lotura jainko klasikoekin dibinitate hauen ezaugerriei buruzko zenbait argipen ematen digu. Are gehiago kasu honetan, aipatutako gerlariaren irudiarekin eta aldaera egiten duenaren lanbidearen aipamenarekin.
Sogdiano
Sogdiano (Persia, ? - K.a. 423) Persiako Errege Handia (Shah) izan zen.
Sutugius
Zalantzarik gabe, Sutugius hau gerlarekin zer ikusirik zuen bertako dibinitate bat da.
Etimologia
"Sutu" edo "sutsu" euskal hitzek zer ikusirik izan dezakete dibinitate honekin.
Inskripzioak
Suttunius jainkoari botoz egindako aldarea. "Suttunio deo sac(rum) / L(ucius) Aufidus Masculinus / sesq(ui)plicarius / p(ropia) p(ecunia) fac(iensum) cur(avit)."
Itzulpena.: Suttunius jainkoari kontsakratua. Lusius Aufidius Masculinus seskiplikarioak (hierarkia militarrean erdi mailako graduazioa zuenak, alegia) eraikiarazi zuen.
Esekibar Guyana
Esekibar Guyana (gaztelaniaz Guayana esequiba) Guyanako Errepublika Kooperatiboaren parte den eta Venezuelak aldarrikatzen duen lurraldea da. Esekibar Lurraldea eta, Venezuelan, Erreklamazio Aldea izenak ere hartzen ditu.
Cuyuni eta Esequibo ibaien arten kokaturiko 159.500 km²-ko lurraldeak osatzen du Esekibar Guyana; hau da, Guyanako lurraldearen %62. Venezuelak 1966ko Genevako Akordioaren bidez, lurralde hau nazioarte mailan aldarrikatu zuen.
Guyanako 1980ko Konstituzioaren arabera, Esekibar Guyana Guyanako estatuaren parte da:
Konstituzioaren aipatzen diren "beste zonalde" horiek Britainiako Guyanaren lurraldea osatzen zutenak dira. 1938an Britainia Handiak bere koloniaren mendebaldeko mugatzat Esequibo ibaia hartu zuen.
Venezuelak, bere aldetik, 1999ko Konstituzioko 10. artikuluan ondokoa dio:
Esekibar Guyanaren barnean ondoko eskualdeak daude: Barima-Waini, Cuyuni-Mazaruni, Pomeroon-Supenaam, Potaro-Siparuni, Takutu Garaia-Esequibo Garaia eta Esekibar Uharteak-Mendebaldeko Demerara eskualdearen mendebaldeko aldea. Hauek guztiak Guyanako estatuaren banaketa administratiboko lurraldeak dira, eta Venezuelak ez ditu aintzat hartzen.
Federico Basavilbaso
Federico Basavilbaso (Buenos Aires, 1974ko martxoaren 24a) Argentinako futbolari ohia da, eta erdilaria izan zen.
Ibilbidea
Bere herrialdean Deportivo Español-en (93/96) eta San Lorentzon (96/98) jokatu zuen. 1998an Argentinako lehiaketa utzi zuen espainiara joateko, CD Tenerifen jokatuz.
Kanariar Uharteetan, erdilariak 121 partidu jokatuko zituen bost denboralditan, Lehenengo eta Bigarren Mailen artean banatuta. Bere kanpainarik onena 00/01 izan zen, 39 partidarekin, eta goiko mailara igotzea lortu zuen. 2002tik aurrera, apenas hartu zuen aintzakotzat CD Tenerifeko talde teknikoak, 03/04 kanpaina hutsik geratuz.
Neolamprologus ventralis
Neolamprologus ventralis Neolamprologus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Naoko Takeuchi
Naoko Takeuchi (武内 直子; batzuetan Sumire Shirobara izengoitia erabiltzen du ; 1967ko martxoaren 15a) japoniako manga artista bat da. Sailor Moon, garai guztietako manga serierik ezagunenetako baten egilea izateagatik da ezaguna.
Bizitza pertsonala
Takeuchi Yoshihiro Togashirekin ezkonduta dago, YuYu Hakusho eta Hunter × Hunterren egilea.
Le Mas-d'Agenais
Le Mas-d'Agenais Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 721 etxebizitza zeuden, 598 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 50 bigarren erresidentzia ziren eta 72 hutsik zeuden. 611 etxeak ziren eta 110 apartamentuak ziren. 598 etxebizitza nagusietatik 389 bere jabearen bizilekua ziren, 191 alokairuan okupaturik zeuden eta 19 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 28 etxek bi zituzten, 98 etxek hiru zituzten, 190 etxek lau zituzten eta 282 etxek bost zituzten. 396 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 280 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 255 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 855 ziren, horien artean 620 aktiboak ziren eta 235 inaktiboak ziren. 620 pertsona aktiboetatik 551 lanean zeuden (292 gizon eta 259 emakume) eta 70 langabezian zeuden (33 gizon eta 37 emakume). 235 pertsona inaktiboetatik 87 erretiraturik zeuden, 72 ikasten zeuden eta 76 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Mas-d'Agenais udalerrian 573 unitate fiskal zeuden, 1.324,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.610 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 74 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 15 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 13 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 27 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 6 margolariak, 2 zurginak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 1 albaitaria eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 9 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 liburu denda zen, 1 elektrotresna denda zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Le Mas-d'Agenais udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 589 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gordiichthys irretitus
Gordiichthys irretitus Gordiichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Ichthyscopus spinosus
Ichthyscopus spinosus Ichthyscopus generoko animalia da. Arrainen barruko Uranoscopidae familian sailkatzen da.
Racalmuto
Racalmuto (Racalmutu) Siziliako udalerri bat da, Agrigentoko probintziakoa, 9.023 biztanle dituena (2008ko datua) Leonardo Sciascia idazle italiar ezagunaren jaioterria da.
Mugakideak
Racalmutok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Historia
Arabiarrak iritsi zirenean, kolono-bizigune txikitan banatu ziren, nekazaritzan jarduteko; izan ere, lekua lur emankorreko haran batean zegoen eta ura ere ugari zeukaten. Segur aski, gaztelu bat egon zen garai batean, herria babesteko. Bizantziarrek 1038an eta normandiarrek 1087an eraso eta azpiratu zuten gaztelua. Normandiarren agintaldia bukatu zenean, Racalmutoko lurrak Barresi izeneko familiaren eskura igaro ziren; hauek arabiarren garaiko gaztelu zaharra berreraiki omen zuten 1229an. XIII. mendearen ondoren, aragoitarrek lurrak Barresi familiari kendu eta Chiaramonte familiari eskaini zizkioten. Ezkontza baten bidez, 1307an Racalmuto Antonio Del Carretto markesaren familiaren eskumenera igaro zen. Izurrite larri bat egon zen 1355an, biztanle asko hil zituena, baina herria 1400an berpiztu zen, Matteo Del Carrettok hartutako neurriei esker. Gaztelua berritu egin zen eta bizitoki bihurtu zen berriro. 1576ra arte, Racalmuto baroi batzuen jabetza izan zen, baina ondoko urtea konde baten eskura igaro zen; XVI. mendearen amaieran, 4.000 biztanletik gora izatera iritsi zen, hainbat komentu, monasterio, eliza eta ospitale bat ere bazituelarik. 1700an, herriaren gainbehera nahiko nabarmena zen, gehiegizko zergen ondorioz; baina ondoko mendean, meatzaritza garapen handia izan zuen eta gatzaren industriaren hazkundea ere ezagutu zuen. Gaur egun, ordea, meatzaritza ere neurri batean gainbeheran dago eta nekazaritza, aldiz, handitu egin da.
Planck luzera
Planck luzera, ℓP, distantzia edo luzera eskala bat da, honen azpitik espazioak bere geometria klasikoa izatetik uzten du. Ustez, bataz besteko baxuago bat ezin daiteke gaur egungo fisika ereduekin egoki tratatu, grabitate kuantikoaren eraginen agerpena dela eta.
Planck luzera unitate natural sistemaren zati da, eta funtsezko hiru konstanteen bidez kalkulatzen da: argiaren abiadura, Planck konstantea eta grabitate konstantea. Fotoi batek, Planck denboran, argiaren abiaduran bidaiatzen duen distantziaren parekidea da.
Plancken luzera honela definitzen da:
Gasteizko geologia
Geologia
Arabako Lautada osoan bezala, Gasteizko beheko eskualdea Goi Kretazeoko material tuparridunez osaturik dago gehienbat. Tartean harri karbonatodunez eratutako atal gogorragoak daude, Lautadako muino lekukoak osatuz: Araka, Jundiz, Estibalitz, Eztarroa, etab. Haranaren hondoan Kuaternarioko metaketa berriak daude. Azken hauek ibai-jatorria daukate eta matrize hareatsu-buztintsu oparoaren barruan kokaturiko legar heterogeneoz eraturik daude.
Ipar-mendebaldeko mendilerroak (Badaia, Arrato) kareharrizkoak dira, Goi Kretazeokoak. Hegoaldean, Gasteiz mendiak hareharri campaniarrez eta konglomeratu tertziarioz eraturik dago.
Edafologia
Lurzoruei dagokienez, udalerriko gunerik euritsuenetan lurzoru arre kaltzimorfikoak eta lurzoru arre azidoak dira nagusi, lehenak harri ama kareatsua denean eta bigarrena hareatsua den lekuetan. Prezipitazioa hain altua ez den tokietan lurzoru arre kareatsuak eratu dira; ez dira lurzoru kaltzimorfikoak bezain deskaltzifikatuak udan lehorte nabarmena jasaten dutelako. Gune karstikoetan redzinak eta litosolak sortu dira.
Buffalo (Hego Dakota)
Buffalo Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Harding konderrian dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Irma Järvinen
Ibilbidea
Helsinkiko Unibertsitateko Botanika Sailean jarduera akademiko eta zientifikoak garatu zituen, Zientzia Biologikoen (sistematika molekularra, biodibertsitatea, bankisa, algak) eta Hezkuntza Zientzien (ikerketan oinarritutako irakaskuntza) ikerketa-ildoekin.
Emoia aneityumensis
Emoia aneityumensis Emoia generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Boaedon fuliginosus
Boaedon fuliginosus Boaedon generoko animalia da. Narrastien barruko Lamprophiidae familian sailkatuta dago.
Dario II.a
Dario II.a Sasikoa (?-K.a. 405) persiar erregea izan zen K.a. 423 eta K.a. 404 bitartean. Artaxerxesen semea zen. Bere anaia Sogdiano hil eta erregetzaz jabetu zen. Altxamendu ugariri aurre egin behar izan zion, eta Egipto galdu zuen K.a. 405. urtean.
Boer
Boer (nederlanderaz "baserritar" esan nahi du, euskarazko ahoskeraz "Buur") Hego Afrikako afrikaner etniako baserritarrak dira. 1652. urtetik aurrera Herbehereetako Ekialdeko Indietako Konpainiarekin batera etorritako herbeheretar, higanot, frisiar eta flandriarren ondorengoak dira. Afrikaansez hitz egiten dute eta erlijioz, kristau kalbindarrak dira.
XVIII. mendean britainiarren presioarengadik ihes egiteko asmoz, Lurmutur Hiriko Kolonia laga eta Afrikan barneratu ondoren, Orange Estatu Askea eta Transvaal estatuak sortu zituzten.
Cazzago San Martino
Cazzago San Martino Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Boer
Azkenik 1880 eta 1901 bitartean jazotako Boer Gerretan, britainiarren aurka defendatzeko gerrillak antolatu zituzten; hasiera batean hainbat gudu irabazi arren azkenik britainiarren armada profesionala nagusitu zitzaien, eta Britainiar Inperioaren barnean sarrarazi zituzten. 1902rako, 26.000 boer hil ziren gaixotasunak jota, edota zigor-itxituretan atxilotuta. Guztira 200.000 lagun baino gehiago sartu zituzten zigor-itxitura haietan.
Cazzago San Martino
Mugakideak
Cazzago San Martinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Torres Novas
Torres Novas, Santarém barrutiko hiri portugaldarra da, Erdiko lurraldean eta Médio Tejo eskualdean kokatua. Hiri honek 14.900 biztanle ditu (17.000 hiriaren inguruko eremuak kontuan hartuta). Duela urte batzuk, Ribatejo probintziaren barnean zegoen.
Emoia bogerti
Emoia bogerti Emoia generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Saumurko gaztelua
Saumurko gaztelua (Château de Saumur) Frantziako Loirerria eskualdeko Maine eta Loira departamentuko Saumur hiriko alde zaharrean dagoen gaztelua da. Loira eta Thouet ibaien elkargunean dago.
Jatorrizko eraikina X. mendean eraiki zen, eta 1026an Fulko III.a Anjoukoaren eskuetara igaro zen, Plantagenet etxeko jabeei kendu baitzien. 1067an suntsitua izan zen eta XII. mendean Henrike II.a Ingalaterrakoak berreraikia zuen.
1964ko azaroaren 2an Frantziako Monumentu Historiko izendatu zuten.
Alvar Aalto
Hugo Henrik Alvar Aalto (Kuortane, Finlandia, 1898ko otsailaren 3 - Helsinki, 1976ko maiatzaren 11) arkitekto eta altzari diseinatzaile finlandiarra izan zen.
Arkitektura ikasi zuen Helsinkiko eskola politeknikoan. 1921an arkitekto bihurtu eta Europan zehar bidaia luze bat egin zuen, 1923an arkitektura bulegoa herri txiki batean ireki zuen, nahiz eta gero Helsinkira aldatu. 1928an CIAM-eko (Congrès International d'Architecture Moderne) bazkide egin zen. Aurrerago Estatu Batuetara joan eta Bostongo MIT ezagunean arkitektura irakatsi zuen.
Aaltoren lanak izadi eta paisaiarekin harmonia osoz bateratzen dira, osotasun arkitektoniko bat sortuz. Zura eta adreilua haren ekai gustukoenak izan ziren, haien materialtasun eta ukitua izaditik gertuago daudelako. Funtzionalismoaren jarraitzaile sutsua izan zen, baina baita ere Arkitektura Organikoarena, Eskandinaviako Mugimendu Modernoko lehen arkitekto eta sustatzaileetakoa izanik.
Arkitekto izateaz gain, Aalto diseinatzailea ere izan zen, berak egindako eraikin gehienentzako altzariak deseinatuz. 1935 urtean Artek altzari enpresaren fundatzailea izan zen emaztearekin batera. Han deseinatu zuen zurezko egitura auto-sostengarriz eginiko aulkia. Bere beiralanik ezagunena Aalto Ontzia da.
Biografia
Aalto Kuortanen jaio zen, mendebaldeko kultura klasikoko familia batean. Haren aitak, Johan Henrik Aaltok, ingurumen-proiektuak egiten zituenak, finlandiar naturaren babesarekin harremanetan jarri zuen. Bere ama, Selma Mathilda Hackstedt, irakaslea zen.
Batxilergoa Jyväskylän ikasi zuen, eta, gaur egun Helsinkiko Unibertsitate Politeknikoa denean, arkitektura, non irakasle batzuk, eta, bereziki, Armas Eliel Lindgren, nazionalismo erromantikoaren partaide ziren, Finlandia goraipatzeko sustrai historiko eta identitarioak bilatzen zituen mugimendu artistikoa. 1917an, Finlandiako gerra zibilean (1918an amaituko zena) parte hartu zuen. 1921ean lizentziatu ondoren, ikasketa bidaia luze bat egin zuen Europa iparraldean zehar. 1923an, bere arkitektura estudioa ireki zuen Jyväskylän. 1925ean, Aino Marsiorekin ezkondu zen, bere hainbat proiektutan kolaboratu zuen arkitektoarekin. Biak elkarrekin, Erdialdeko Europan eta Italian zehar ibili ziren. Hamarkada horretan, hainbat abangoardiaren pentsamenduan parte hartu zuen, Bauhausenean batez ere, eta artista eta kritikariekin harremanak ezarri zituen; horien artean, Laszlo Moholy-Nagy nabarmendu zen. 1928an, CIAMeko kide izendatu zuten, arkitektura modernoko kongresu garrantzitsuenak, zeinetan Le Corbusier eta Sert kategoriako arkitektoek parte hartzen zuten. Erik Bryggman-ekin ere kolaboratu zuen denbora batez, eta hark modernitate puruago eta funtzionalistago bat hartzera bultzatu zuen, bere lehen lanetako klasizismo nordikoaren aurka jarriz. 1927an, Turku-ra joan zen lehenik, eta, 1933an, Helsinkira ; ordurako, arkitektoak nolabaiteko ospea zuen. Urte hartako Londresko altzarien erakusketa, P. Shandek antolatuta, bere lanaren nazioarteko erakusketa askotariko lehena izan zen, 1938an MOMAn egindakoa bezala. 1935ean, bere emazteak Aino Marsiok, Maire Gullichsenek eta Aaltonek Artek enpresa sortu zuten, arkitekto bikotearen diseinuak masiboki ekoizteko. Enpresarentzat diseinatu zuen lehen aulkia: berezko egurrezko egitura auto-sostengarri batean ezarria eta patentatua izan zena. Bere konpainiaren ekoizpen-pieza klasikoetako bat Aalto loreontzia da, Savoy ere deitua.
Urte batzuek atzerrian lan egin zuen, eta, 1940an, Finlandiara itzuli zen, Errusiar-Finlandiako Lehen Gerraren ostean. Bizi izan zen lekuetako bat Estatu Batuak izan ziren, eta, bertan, arkitektura irakasle izendatu zuten Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT).
1942an, Finlandiako Arkitektoen Elkarteko presidente hautatu zuten. 1944ko Bigarren Errusiar-Finlandiako Gerraren ostean, hainbat hiri-proiektu burutu zituen herrialdea berreraikitzeko ezarritako estatu bulegoko buru izendatu zutenean. Bigarren Mundu Gerran, nazien klasizismoarekin harremanetan jarri zen bere ordezkari nagusiaren, Albert Speerren, bitartez. 1946 eta 1948 artean, Estatu Batuetan bizi izan zen arkitekto eta irakasle gisa. Orduan, Frank Lloyd Wright ezagutu zuen.
Bere lehen emaztea, Aino Marsio, hil baino lehen, bulegoan argitaratutako lanak «Aino eta Alvar Aalto» izenpetu ohi ziren. Marsiok zuzenean kolaboratu zuen diseinatzaile gisa proiektuen etxeko aspektutan. Beraren izaera paziente eta lasaia oreka garrantzitsua izan zen Aaltoren bizitza oldarkorra eta ez ortodoxoan. 1949an, bere emaztea, Aino Marsio, zendu zen, eta, 1952an, Elissa Mäkiniemi-rekin ezkondu zen, Aino bezala arkitekto eta kolaboratzaile, zeinak hura hil zenean (1976ko maiatzaren 11n Helsinkin gertatu zena ) amaitu gabeko proiektuen eraikuntza zuzendu zituen.
Estiloaren garapena
Alvar Aaltoren ikasle urteetan Finlandian Nazionalismo Erromantiko deiturikoa zegoen indarrean. Mugimendu honek izaera finlandiarra goraipatzea zuen helburu, erdi aroko eraikin finlandiar tradizionaletan oinarrituriko arkitektura eginez. Aaltoren obra estilo honetan kokatzen ez den arren bere gain influentzia izan zuen, Mikaelinkkirko elizako ikasle zeneko proiektuan adibidez. Mugimendu hau Europan eragina izan zuen Art Nouveau-rekin lotzen da, eta honekin batera indarra galtzen joan zen XX. mendeko lehenengo hamarkadan.
Ondoren Iparraldeko Klasizismo deiturikoa garatu zen, Europa iparraldeko arkitektoak forma klasikoetan interesatzen joan ziren heinean. Iparraldeko Klasizismo honek Italiako Pizkundeko arkitektura eta arkitektura eskandinaviar tradizionaleko formak bateratzen zituen. Profesional moduan lan egin zuen lehenengo urteetan eragin klasiko hori nabaritzen da, batez ere Gunnar Asplund arkitekto suediarrak eraginda. 1920ko hamarkadan iritsi zen funtzionalismoa Europa iparraldera. Arkitektura funtzionalak erabilgarritasuna bilatzen zuen gauza guztien gainetik. Eraikuntza teknologiaren erabilera eta modu industrialean produzituriko arkitekturan oinarritzen zen, gainazal biluziak eta lerro horizontala azpimarratzen ziren, espazio zabal eta libreak bilatzen, egitura formarekiko independentea izatea. Azkenik interes soziokulturala dago: gizartearen beharrei erantzuten zien arkitektura egin nahi zen.
Hala ere, 1933 inguruan zegoeneko funtzionalismoari lehen kritikak egiten hasi ziren. Aaltok bere kide modernistek baino ikuspuntu humanistagoa zuen, eta arkitektura prozesu industrialera hurbiltzen eta humanismotik urruntzen ikusten zuen. Bere ustez funtzionalismo teknikoak ezin zuen “arkitektura definitu”, funtzionalismo humanistak baizik.
Horrela, modernismoa erabat utzi gabe estilo berri bat bilatzen du, berak nahi zuen humanismotik gertuago. Garai honetan garatuko ditu bere arkitekturaren karakteristika nagusiak, forma organikoekin edota zura bezalako materialen erabilerarekin. 1935 ingururako modernismoa alde batera utzi duela esan daiteke, eta bere lehenengo aldietako arkitekturaren eraginak jasango ditu: Grezia eta Italiako arkitektura klasikoa, eta Finlandia, bertako herri-arkitektura eta naturako forma organikoak.