cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Baillaud (kraterra)
Krater sateliteak
Krater sateliteak krater nagusitik hurbil dauden krater txikiak dira, eta krater horren izen bera hartzen dute letra larri osagarri batekin (baita horien eraketa krater nagusiaren eraketatik independentea bada ere). Konbentzioz, egitura horiek ilargi-mapetan identifikatzen dira, eta dagokien letra krater nagusitik hurbilen dagoen ertzaren erdian kokatzen da.
Saint-Judoce
Saint-Judoce (bretainieraz Sant-Yuzeg) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Maien arkitektura
Maien arkitektura Mundu Berriko arkitektura garrantzitsuenetarikoa da, bere konplexutasun eta barietate handiaren ondorioz. Maien eraikin ikusgarrienak bi motatakoak ziren: piramide formako tenpluak batetik, eta jauregiak bestetik. Baina bestelako eraikinak ere sortu zituzten, hala nola behatoki astronomikoak, plaza zeremonial handiak eta pilota jokorako jokalekuak.
Maiek ez zuten metalezko tresnarik ezagutzen, ezta zamak eramateko abererik edo gurpilik ere, baina halere hirigune handiak eta dotoreak eraiki zituzten oihan eta mendi artean. Gehienetan hirigune bakoitza bertako topografiara egokitzen zen, eta modu organikoan hazten zen. Piramide, jauregi eta gisako eraikinak kareharriz egiten zituzten eta ondoren iztukuz estali. Iztukua apaingarri gisa erabiltzen zen, eta baita harrizko eraikinek izan zitzaketen diseinu akatsak estaltzeko ere. Eraikin maietan gaur egun ikusten dena eraikuntzaren azken fasea izaten da; baina errealitatean, ez da arraroa bost eraikuntza-fase baino gehiago izatea.
Iztukuaren lehengaiak eta kareharria ugariak ziren maiak bizi ziren Yucatango penintsulan, bereziki Petén aldean. Maiek, beren eraikinen hormak egiteko, bi zutabe-bloke erabiltzen zituzten, gero harri txikiz eta beste materialez betetzen zituztenak. Tikal-en, El Naranjo-n, Wala-n, eta beste toki askotan aurkitu dira halakoak. Iztukua egiteko, kareharria egosi eta kola organiko batekin nahasten zuten. Kola hori Petén-en dagoen holol izeneko zuhaitz endemiko batetik ateratzen zen, eta hari sascab izenekoa mineral natural bat nahasten zitzaion.
Maien eraikinik ospetsuenetariko bat Tikalgo Jaguar Handiaren tenplua da (I Tenplua). Bertan ehortzi zuten Hasaw Chan K'awil izeneko buruzagi maia K.o. 734. urtean.
Maien garai preklasikoan hasita, "konprexu triadikoak" garatu ziren beren hiriguneetan: piramide nagusi baten aurrean, ezker eta eskuin, beste bi eraikin txikiago kokatu ohi ziren, eta hiru eraikin horien artean plaza moduko bat sortzen zen.
Indusketa arkeologikoetan dokumentatu denez, tenpluak eta beste eraikin zeremonialak etengabe bilakatu ziren, eta egitura bakoitzaren baitan lau eraikuntza-fase edo gehiago aurkitu izan dira, haien kalitateak behera eginez garai klasikoaren amaieran.
Maien hirietako beste ezaugarri bat "Chultunes" delakoa da, bertan ezkutaleku gisa erabiltzen ziren objektu garrantzitsuak edo janaria gordetzeko.
Arkitektura maiak Mesoamerikako kulturen ezaugarri orokorrak partekatzen zituen, baina araubide bereziak ere izan zituen, bere estilo propioari zegozkionak: "arku faltsuak", maien ganga, armarriak, hilarriak eta aldareak.
Maien zibilizazioan hainbat estilo arkitektoniko garatu ziren, hala nola, "Petén estiloa" Uxmalen, eta "Usumacinta estiloa" Palenque aldean, Uxmalen ere Puuc estiloko grabatuak zeuden, besteak beste.
Maien zibilizazioa gainbehera erori zenean bere arkitektura monumentalak hondakin handiak sorrarazi zituen. Hondakin horietako asko, espainiar konkistaren ostean, oihanak estali eta erdi ahaztuta geratu ziren. Baina XIX-XX. mendeetan zehar, hainbat abenturazalek eta ikertzailek jo zuten maien hiri galduen bila. Hala aurkitu eta azaleratu ziren oihan artean ezkutuan zeuden maien aztarnak. Haietako asko arkeologoek aztertu dituzte eta behin garbitutakoan turismo gune garrantzitsu ere bihurtu dira, hala nola, Palenque, Uxmal, Tikal, El Tajín eta Copán.
Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan
Hirugarren Reichak euskal herritar ugari deportatu zituen Frantziatik kontzentrazio esparruetara, 1940-1945 bitartean.
Hegoaldeko euskal herritarrei dagokienez, gehienak frankista matxinatuek eragindako gerran haien aurka borrokatu ondoren ihes egindakoak ziren. Gizonezkoak, gehienetan, Mauthausen-Guseneko esparrura eraman zituzten; emakumeak, berriz, Ravensbrück-eko kontzentrazio esparrura. Euskal deportatu haietako asko bizirik irten baziren ere, Bigarren Mundu Gerra amaituta, haien bizipen lazgarriak ez ziren ezagutuak izan euskal gizartean, ez ikertuak ere, askoz geroago arte.
Artikulu honetan batez ere lehenengoez, Hego Euskal Herriko herritar deportatuez, alegia, ematen dira azalpenak eta datuak; Iparraldekoez, soilik ongi dokumentatuta dauden kasuetan.
«Iparraldeko frontearen» galera
Espainiako Bigarren Errepublikaren aurka frankisten matxinadak eragindako gerrak Euskal Herrian bilakaera azkar bat izan zuen: kontuan izanik estatu kolpea 1936ko uztailaren 18an hasi zela, urtebete baino lehenago, 1937ko ekainaren 19an hartu zuten Bilbo mendean Francoren agindupeko tropa matxinatuek. Bilbo eskuratuta, Nafarroa Garaia, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia osorik gelditu ziren frankisten mende.
Hor hasi zen Errepublikaren aldeko borrokan aritutako miliziano askoren erbesteratze prozesua, azken funtsean nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izateko lehen urratsa hura izan baitzen.
Gipuzkoa
Matxinoen kolpea berehala gailendu zen Nafarroan, Emilio Mola jeneral kolpista buru zutela, oligarkiaren, karlisten, Eliza katolikoaren eta hedabide nagusien laguntzaz. Nafarroa osoan erailketak, errepresio bortitza eta izua zabaltzearekin batera, altxamenduaren lehen asteetan zortzi zutabe antolatu zituzten, erreketez, falangistez eta soldadu erregularrez osaturik.
Gipuzkoa jo zuten lehen erasoan: alde batetik, Goierrin barrena, Donostia mendean hartzeko asmoz; eta, bestetik, Bortzirietatik, Irun eta muga eskuratu nahirik. Bidean gipuzkoar karlista eta tradizionalista ugari batu zitzaizkielarik, kolpistek 1936ko irailaren 5ean azpiratu zuten Irun, eta irailaren 13an sartu ziren Donostian.
Bizirik irtendako miliziano gehienek mendebaldera ihes egiteko modua aurkitu zuten; horietako asko Eibarren defentsan borrokatu ziren, 1937ko apirilaren 26an militar kolpistek mendean hartu zuten arte. Orduan, Errepublikaren aldeko miliziano gehienak Bilbo defendatzera joan ziren.
Bizkaia
Lehen Eusko Jaurlaritza eratua zelarik 1936ko urriaren 8an, Jose Antonio Agirreren gobernuaren lehentasuna izan zen Bizkaia eta Bilbo babestea. Gogoan izan behar da Gasteiz eta Araba ia osorik faxisten esku gelditu zirela estatu kolpea izan zen une beretik, borrokarik gabe.
Militar kolpistek hiru erasotan antolatu zuten Bizkaiaren aurkako ofentsiba, 1937ko udaberrian. Lehenik, martxoaren 31n, Durango bonbardatu zuten italiar hegazkinek. Apirilaren erdi aldean, Elgeta inguruan, Intxortetan, faxistek eraso zabal bat antolatu zuten Eusko Gudarostearen posizioen aurka. Azkenik, apirilaren 26an Gernika bonbardatu zuten Luftwafferen Kondor Legioak eta italiar faxisten Aviazione Legionariako hegazkinek. Hiru eraso haien ondorioz, Bizkaia mendean hartzeko urratsari ekin zioten faxistek.
Bilbo
1937ko maiatzaren 5etik aurrera Errepublikaren aldeko milizia eta armada osoaren agintea Eusko Jaurlaritzaren esku gelditu zen arren, maiatzaren amaierarako, faxistak hurbil ziren Bilboko Burdin Hesitik. Bizkaia eta Bilbo babesteko Errepublikako gobernuak eta, batez ere, Eusko Jaurlaritzak egindako ahaleginak hutsalak gertatu ziren, alde batetik, hegazkinetarako azpiegitura eskasagatik, eta, bestetik, agintarien koordinazio arazoengatik. Horrez gainera, Burdin Hesiaren eraginkortasuna ezerezean gelditu zen, eraikuntza akatsengatik eta, batez ere, hesiaren planoak frankisten esku utzi zituzten Pablo Murga eta Alejandro Goikoetxea ingeniarien traizio ekintzagatik. Bilboko defentsen aurkako hegazkin faxisten bonbardaketa etengabearen laguntzaz, ekainaren 19an hartu zuten mendean Bilbo faxistek. Ordurako, ekainaren 13ko gauean, Eusko Jaurlaritzak herritar gehienak hiritik atera zituen. Bizkaiko hiriburua babesten borrokatutako miliziano eta gudari errepublikanoak bezperan, ekainaren 18an, irten ziren hiritik.
Santander
Errepublikaren aldeko gudari eta miliziano gehienentzat, ihesbide bakarra izan zen lurrez Santander aldera jotzea. Han, Errepublikako gobernuak eratutako Iparraldeko Batzorde Delegatuaren aginduetara ―Euskadiko, Asturiaseko eta Kantabriako agintariz osaturik―, Santander defendatzeko borrokan sartu ziren, 1937ko abuztuaren hasieran.
Matxinatuek, ordea, indar fisiko eta moral handiagoa zeukaten, italiar faxisten laguntzaz gainera, eta herriz herri joan ziren Errepublikaren aldeko tropen defentsak gainditzen. Euskal batailoiei zegokionez, borrokalarien morala lur jota zegoen, galera handiak eduki baitzituzten borrokan eta, hori gutxi balitz bezala, esamesa gero eta indartsuagoak baitziren agintari abertzaleak italiarrekin errendizioa negoziatzen ari ote ziren, ekainaz geroztik.
Abuztuaren 26an, tropa frankistek eta italiar faxistek Santander hiriburua menderatu zuten, eta irailaren 17rako, Kantabria osorik hartua zuten.
Asturias lehenbizi...
Miliziano eta gudari talde batzuek, ordea, italiarren esku erori aurretik, Asturiasera jotzea erabaki zuten, matxinatu faxisten aurkako borrokan jarraitzera, Asturiaseko frontea tropa frankisten esku erori zen arte eta «Iparraldeko frontea» guztiz galdu zen arte, 1937ko urriaren 27an. Bilbo eta Santander matxinatuen esku gelditu ostean, Kantauri itsasoko ertz osoan Asturias soilik gelditzen zen Errepublikaren esku; ez osorik, gainera: Oviedo eta hiri horretatik Galiziaraino iristen zen lur korridorea frankistek hartuak zituzten, 1936ko urriaz geroztik. Posizio horietatik, faxistek gero eta presio handiagoa ari ziren egiten, Errepublikako Herri Armada mendebaldera baztertzeko eta Errepublikaren mendeko gainerako lurretatik isolatzeko. Egoera horretan, egunez egun zailagoa gertatzen zitzaion Errepublikako gobernuari komunikazioak bermatzea eta era guztietako laguntza indargarriak bidaltzea.
Faxisten erasoa hasi zenetik, 1937ko irailaren 5ean, Kondor Legioko 50 bat hegazkin aritu ziren, etengabe, Gijóngo eta Aviléseko portuak bonbardatzen, Errepublikaren aldeko indarrek laguntza jasotzerik izan ez zezaten.
Errepublikaren esku zegoen Asturiaseko azken hiria, Gijón, urriaren 21ean Francoren aldeko matxinatuen esku erori aurretik, miliziano askok aukera izan zuen itsasoz ihes egiteko.
Aragoi eta Katalunia gero
Iparraldeko frontea galdu zutelarik, miliziano askoren asmoa izen zen Frantziako itsasalde atlantikora iristea, herrialdea zeharkatu eta Aragoira edo Kataluniara iritsi ahal izateko, fronte haietan ari baitzen defendatzen Errepublika une hartan.
Horrela, Bizkaitik Asturiasera borrokara joandako euskal gudari eta miliziano askok Teruelgo guduan eta Ebroko guduan parte hartu zuten, 1937ko amaieran eta 1938ko urte osoan. Aragoiko frontea frankisten mendean erori zenean, Katalunia bakartuta eta tropa matxinatuek inguratuta gelditu zen. Gainera, inguruko herrialdeetatik milaka herritar babestu ziren Kataluniako hirietan, tropa frankisten errepresalien beldur. Nahasmendu egoera itogarri hartan, Errepublikaren aldeko borrokalarien adorea lur jota zegoela, tropa faxistek ez zuten oztopo handirik izan aurrera egiteko: lehenik Tarragona mendean hartuta, 1939ko urtarrilaren 14an; Bartzelona, urtarrilaren 25ean; Girona, otsailaren 5ean; azkenik, otsailaren 10ean Frantziarekiko muga ixtea lortu zuten arte.
Kataluniaren eta, batez ere, Bartzelonaren ―milaka iheslari zibil baitzeuden bertan babestuta― galeraren ondorioz jende olde ikaragarri bat abiatu zen erbestera, zibilak gehienak, baina militar asko ere bai, tartean. Honela azaltzen dute Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak exodo larri hura:
Frantzia, arrotz etxe
Frankisten mehatxutik ihes egindako jende oldeak ―batez ere, demokraziaren eta askatasunaren alde Errepublikako Herri Armadan borrokatu zirenek― bazuen itxaropen apur bat, Frantziako Errepublikak harrera duin bat egingo ziola.
Alabaina, egoera politikoa ez zen, inola ere, iheslari errepublikanoen aldekoa Frantziako Hirugarren Errepublikaren amaieran. 1936an Fronte Popularrak hauteskundeak irabazi ostean, arazo ekonomiko larriek higaturik, 1938ko martxoan dimisioa eman behar izan zuen Léon Blum ezker gobernuko buruak. Édouard Daladier erradikala egin zen gobernuaren kargu, irailaren 29an Municheko Akordioa sinatzeko, Frantziaren izenean, Hitlerren Alemaniarekin eta Mussoliniren Italiarekin.
1939ko lehen asteetan, Kataluniako ipar mugatik iheslari errepublikanoak milaka iristen hasi zirenean, Daladierren gobernua ez zegoen prest, inola ere, babesik emateko; aitzitik, faxisten mendekuaren beldurrak eragindako iheslariek egoera ezin gordinagoari aurre egin behar izan zioten, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren hitzetan:
Daladierren gobernuak helburu argi bat lortu nahi zuen, «barneratze» esparru gogor haietan hesituta, Kataluniako muga zeharkatzea lortu zuten errefuxiatu guztiak: ez zitezela inola ere Frantziako lurraldean finkatu. Izan ere, enplegua frantses langileentzat gordetzeko aitzakiatan, Daladierren gobernuak arau gero eta irmoagoak eman zituen, 1938ko maiatzetik 1939ko azarora bitarte, «atzerritar zitalen» aurka. Ez zegoen ezkutatzerik kontrolpean eduki nahi ziren «atzerritar» haien artean, batez ere, juduak zeudela; baina, 1939tik aurrera, begien bistakoa izan zen, baita ere, frankisten matxinadak sortutako gerraren amaierarekin iritsitako iheslariak jarri zituztela errepresioaren jomugan.
Barneratze esparruetatik armadara
Espainiatik iritsitako iheslarien barneratze esparruen arazo larri hori deuseztatu edo ahal bezainbatean arindu nahirik, Frantziako agintariak hiru bidetan ahalegindu ziren, 1939an emandako lege-arauen laguntzaz:
Etxera itzuli zirenak eta beste herrialdeetara ihes egin zutenak ugari izanda ere, iheslari errepublikano asko eta asko gelditu ziren Frantzian, beraz.
Mundu gerra
Egoera guztiz aldatu zen 1939ko irailaren 1ean, Alemaniak Polonia inbaditu zuenean eta, horren ondorioz, Frantziak gerra deklarazioa egin zionean Alemaniari. Une horretatik aurrera, Espainiatik iritsitako iheslari errepublikanoak ―gizonezkoak, noski, bereziki Errepublikako Herri Armadan aritutakoak― Frantziako armadan sartzeko presio ikaragarri bat zabaldu zen. Estimazioen arabera, 65.000-70.000 bat gelditu ziren Frantziako armadaren egituren barruan: 60.000 inguru Atzerritar Langileen Konpainietan; 3.000 inguru Atzerriko Legioan; eta 3.000 Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetan (RMVE). Ez dago jakiterik horietatik zenbat ziren euskal herritarrak. Gerraren lehen hilabeteetan ―Frantzian Drôle de guerre deitu zen garaian―, babes-azpiegiturak sortzeko lanetan aritu ziren: Maginot lerroa gotortzen, Alemaniarekiko muga lerroan; hortik Loira bitarteko lurraldeak babesten; eta, oro har, Frantziako lurralde osoan banatuta.
Txantxa-gerra bat-batean amaitu zen, 1940ko maiatzaren 10ean, Luxenburgo, Belgika, Herbehereak eta Frantzia inbaditzeko operazioari ekin zionean Alemaniak. Berrogei bat egunen buruan, Wehrmachteko tropek aise hartu zituzten mendean lau herrialdeak. Frantzian, bereziki, okupazioak guztiz ezustean harrapatu zuen armada: aste gutxitan, hiru bat milioi kide hartu zituzten preso alemanek; horien artean euskal herritarrak zenbat ote ziren jakitea zaila da.
Esparruetarako bideak
Frantziaren lurralde gehiena alemanen esku zegoela, eta armada ia guztiz deseginda, Hirugarren Reicharen kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren euskal herritar Errepublikaren alde borrokatutakoak eremu hauetatik heldu ziren nazien mende egotera: 1940-1941 bitartean, Atzerritar Langileen Konpainietatik, Atzerriko Boluntarioen Martxako Errejimenduetatik eta Legiotik; 1942-1945 bitartean, zibilen deportazio operazioetatik Frantziako Erresistentziatik.
Deportatuak izatera iristeko, baina, espainiar nazionalitatea zuten presoei estatus berezi bat ematen hasi ziren alemanak, 1940ko abuztutik aurrera: gerra preso izatetik deportatu politiko izatera. Estatus berri hori gauzatua gelditu zen 1940ko irailaren 25ean, Francoren gobernazio ministro Ramon Serrano Suñerrek Berlinera egin zuen bisitarekin bat, Reicheko Segurtasun Departamentu Zentralak emandako agindu batean. Handik aitzina, rotspanier edo «espainiar gorriak» ez ziren armada arerio baten kide soilak, baizik deuseztatu beharreko etsai politikoak.
Lehen geldialdia: stalag atxilotze guneak
Wehrmachtek 1940an egindako ofentsiba handiaren eraginez Frantziako lurraldean preso hartutakoak, hasiera batean, borroka frontetik hurbil eraikitako frontstalag deitutako behin-behineko atxilotze esparruetara eraman zituzten; hurrengo asteetan, handik stalag jurisdikzio militarreko esparruetara, Alemaniako lurralde osoan banatuta.
Lekukotasunen arabera, ukatu ezinezkoa da Wehrmachten gerra presondegi haietan presoak tratu guztiz gordina jasotzen zutela eta lan egitera behartzen zituztela; alabaina, esan daiteke, oro har, Genevako Konbentzioaren baldintzak aintzat hartzen zirela, eta zentro haietako bizi baldintzak ez zirela, inola ere, kontzentrazio esparruetakoak bezain makurrak.
Rotspanierrak bereizten
Gauzak zeharo aldatzen hasi ziren, ordea, Gestapoko polizia sekretuko kideak preso erbesteratuen gaineko informazio zehatzagoa biltzen hasi zirenean. 1940ko abuztutik aurrera, espainiar nazionalitateko presoak ―rotspanierrak― Schutzstaffel edo SSren esku uzten hasi ziren. Hortik aitzina, ez ziren gehiago gerrako presotzat hartuak izango, baizik deportatu politikotzat.
Francoren gobernuak deportazio haietan ardurarik eduki ote zuen esateko frogarik ez dago, baina ziur da, ikertzaile askoren aburuz, xehetasun handiz zekiela espainiar deportatuen patuaren berri, eta ez zuela deus ere egin haien zorigaiztoa saihestu edo, besterik ezean, arintzeko.
Deportazio aroak
Lehen euskal herritarren deportazioa, nazien mendeko kontzentrazio esparruetara, 1940ko abuztuaren 6an hasi zen, eta 1945eko maiatzaren 6ra arte luzatuko zen, modu batera zein bestera.
Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren iritziz, ongi berezitako bi aro izan zituen euskal herritarren deportazioak:
Lehen deportazio aldia, 1940-1942
Kontzentrazio esparruetara deportatutako lehen euskal herritarrak 1940ko abuztuan hasi ziren iristen Mauthausen-Gusen izeneko gunera. Gaur egungo Austriako Mauthausen eta Gusen herrien inguruan zegoen esparrua, Linz hiritik 20 bat kilometro hego-ekialdera.
Mauthausen
Hirugarren Reichak une hartan zeukan kontzentrazio esparru gogorrena zen, atxilotutakoak ihesbiderik gabe hiltzeko diseinatua baitzegoen. Artean, naziek ez ziren hilketa masiboak eragiteko sistemak aplikatzen hasi, gas ganberak 1941eko udazkenetik aurrera hasi baitziren ezartzen modu sistematikoan kontzentrazio esparruetan. Mauthausen-Gusen kontzentrazio esparruan hilketa metodoa presoen higadura edo ahitze faktoreetan oinarritzen zen, Etxahun Galparsororen eta Josu Chuecaren ustez: desnutrizio programatua, lan behartu akigarriak, klima alpetar gordina pairatzeko janzkera guztiz desegokia, eta presoen pilaketak nahiz higiene baldintza negargarriek eragindako eritasunak.
Ehun bat euskal herritar
Lehen deportazio aldi hartan, Hegoaldeko 100 bat euskal herritar izan ziren deportatuak, guztiak gizonezkoak; haietatik, soilik % 28 atera ziren bizirik. Eraildako 66 euskal herritar gehienak, lau izan ezik, kontzentrazio esparruak Gusen herrian zeukan eremu eranskinean hil ziren edo, handik igaro ondoren, Hartheim-eko gazteluan.
Bigarren deportazio aldia, 1942-1945
Hirugarren Reicharen deportazio politika sakonki aldatu zen Frantzian, 1942tik aurrera: zibilak eta erresistentziako kideak jarri zituen jomugan. Bi faktore ulertu behar dira, aldaketa horren oinarrian:
Ikuspegi aldaketa hori kontuan hartuta, aise ulertzen ahal da bigarren aro honetan bereizkuntzarik gabe izan zirela deportatuak Hego Euskal Herriko iheslari errepublikano Frantzian ezarritakoak eta Iparraldeko herritarrak.
Hipodamia (argipena)
Hipodamia izan daiteke:
Euskal herritarrak nazien kontzentrazio esparruetan
Ipar Euskal Herriko herritarrak
Bigarren deportazio aro honetan, era guztietako zibilen eta, batez ere, Erresistentziarekin zerikusirik zuen ororen aurka jo zuten okupatzaileek. Erresistentzian hiru eratan engaiatu izan ziren Iparraldeko euskal herritarrak:
Nazien aurkako jarduera haietan inplikatutako herritar asko atxilotu, torturatu, hil edo deportatu zituzten. Estimazioen arabera, Pirinio Apaletako Departamendutik behartutako lanetara Alemaniara eramandako 13.500 langileetatik, 5.000 inguru Iparraldeko herritarrak ziren. Alabaina, esan bezala, ez dago datu edo azterketarik, zehazki jakiteko zenbat izan ote ziren kontzentrazio esparruetara deportatuak, eta horietatik zenbat atera ote ziren bizirik gerraren amaieran.
Kontzentrazio esparruetara
Bigarren aro honetako deportatuak Frantziako lurraldean zeudelarik atxilotu zituzten Gestapo polizia sekretuak edo Vichyko gobernuaren mendeko poliziak, askotan kolaborazionisten salaketak zirela medio.
Lehen deportazio aldian ez bezala, 1942tik aurrera atxilotutakoak ez zituzten soilik Mauthausenera eraman; esparru horrez gain, Buchenwald, Dachau, Neuengamme, Ravensbrück edo Sachsenhausen izan ziren deportatuen helmuga. Olde honetan deportatutako Hegoaldeko euskal herritar gehienak frankisten matxinadak eragindako gerraren erbesteratuak ziren arren, baziren batzuk gerra aurretik Frantziako lurretan bizi zirenak.
Emakumeak, Ravensbrückera
Ezaugarri nabarmen batek bereizten du bigarren deportazio aldia: emakumeak hasi ziren deportatzen; Ravensbrückeko kontzentrazio esparrua izan zen emakume deportatu gehienen amaiera.
Euskal herritarrei dagokienez, kontzentrazio esparruetan bukatu zuten 10 emakumeetatik zortzi Ravensbrückera eraman zituzten; soilik bi bidali zituzten Auschwitzera, Higinia Luz Goñi Aiestaran eta Simonne Lebouch.
Holokaustoaren eragina Euskal Herrian
Holokausto terminoak adierazten du genozidio sistematikoa, naziek eta haien laguntzaileek Bigarren Mundu Gerra bitartean gauzatu zutena, bereziki juduen aurka, baita beste zenbait gizatalderen aurka ere. Euskal Herrian holokaustoak ez zuen hedadura zabalik izan, baina beste kasu guztietan bezala eragin hilgarria izan zuen. Lapurdiko itsasaldean, bereziki Biarritzen eta Baionan, aspaldidanik bizi ziren komunitate juduak. Horren lekuko da Biarritzek sinagoga bat duela 1904az geroztik. XX. mendeko urte eroetan, Biarritz eta Lapurdiko itsasaldea Europako aberats, artista, idazle eta jende ezagun askoren modako biltoki bihurtu zen. Haietako asko Europa ekialdeko herrialdeetan gertatzen ari ziren pogrometatik ihesi erbesteratutako juduak ziren; batzuk bertan bizi izaten gelditu ziren, bereziki udako garaian.
Naziek Frantzia osorik okupatu zutenean, Lapurdiko itsasaldetik 120 bat judu deportatuak izan ziren, gehienak, esan bezala, Europa ekialdeko poloniarrak, errusiarrak, alemaniarrak edo austriarrak, baita letoniarrak ere.
Bertakoak ere bai, ordea: Baionako eta Biarritzeko komunitate juduen aurka gogor jo zuten agintari naziek. Baionan bakarrik, 60 bat herritar ―Carmen Silva jatorriz bilbotarra eta haren familia tarteko― atxilotu eta deportatu zituzten, haien artean Ernest Ginsburger errabino nagusia. Baionako sinagoga agintari naziek okupatu zuten 1942ko uztailaren 22tik 1944ko abuztuaren 24ra bitarte.
Mauthausen, azkena
Mauthausen-Guseneko kontzentrazio esparrua izan zen indar aliatuek askatu zuten azken esparru handia, 1945eko maiatzaren 5ean. Hurrengo egunean, maiatzaren 6an, Estatu Batuetako tropak ustez esparru nagusiaren Ebensee-ko osagarri edo eranskinera iritsi zirenean, 18.000 bat preso aurkitu zituzten han, espero baino askoz gehiago.
Ebensee-ko atxilotze eremu hartan askatu zituzten azken euskal herritarrak. Horrela amaitu zen naziek Europa osoan Hirugarren Reicheko indar armatuek antolatutako deportazio sistema.
Askatasun osteko arazoak
Askapenak poztasun itzela sortu zuen, noski, presoen artean, baina esparruaren bizi baldintza ezin tamalgarriagoetara behartuta egon zirenentzat pairamena ez zen egun hartan amaitu, inolaz ere. Gehienak, albo ondorio fisiko eta psikiko larriz atera ziren atxiloalditik, edo eritasun kronikoekin.
Ipar Euskal Herriko herritar deportatuetatik, ez dago jakiterik zenbat itzuli ziren bizirik etxera, baina jakina da Frantziako Errepublikaren aitorpena jaso zutela, eta nolabaiteko ordain moral bat ere bai.
Hego Euskal Herriko deportatuen kasuan, ordea, kontzentrazio eremuen ondorioak gutxi balira bezala, Espainiako errepublikanoak talde deseroso bat ziren Frantzian, mundu gerra irabazi zuten aliatuek Franco boteretik kentzeko zeukaten zor morala gogorarazten zutelako. Pixkanaka, gehienak Frantziako armadan borrokatu zirenez, Errepublikak aintzat hartu zituen, baina eraginkortasun handirik gabe: askok ez zuten inolako frantses loturarik, bakarrik zeuden gerra amaitu berriko Frantzian; frantses askok mesfidantzaz beterik ikusten zituzten; eta gerra aurreko Euskal Herriko bizitzarekiko estekak erabat apurtuak ziren. Baldintza haietan, gehienek bizimolde berri bati ekin behar izan zioten Frantziako lurraldean, hutsetik hasita.
Isiltasunaren arrazoiak
Nazien kontzentrazio esparruetara deportatuak izan ziren Hego Euskal Herriko herritarren bizipenak ezkutuan gorde izan ziren urte askotan; gehienez ere deportatuen familiaren barruan hitz egingo zen zorigaiztoko urte haietaz, baina ez inola ere jendartean. Faktore batzuk egon ziren isiltasun edo ezkutatze horretarako:
Oroimena berreskuratzen
Hainbeste urtetako isiltasuna ikerkuntzaren esparruak puskatu zuen, 2020an, Etxahun Galparsoro ikerlariak bere osaba Marcelino Bilbao zenaren oroimenen kronika argitaratu zuenean.
Urte berean, Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak 2020ko maiatzean argitaratu zuen Etxahun Galparsorok eta Josu Chuecak idatzitako txosten bat.
Gipuzkoako Foru Aldundiak ekitaldi instituzional bat egin zuen, 2021eko ekainaren 12an, foru jauregian, gipuzkoar deportatuen oroimenez. Ekitaldian parte hartu zuten, erakundearen ordezkariekin batera, La Ilusión elkarte memorialistikoaren kide Florentino Mariñelarenak eta Etxahun Galparsoro historialariak. Entzuleen artean, deportatuen oinordeko eta familiarteko ugari izan ziren.
ERANSKINAK: Hego Euskal Herriko deportatuen zerrendak
Atal honetan 1940tik 1945era bitarte nazien kontzentrazio eremuetara deportatutako Hego Euskal Herriko herritarren identifikazio zerrendak ematen dira, zehazki datu hauekin: abizenak, izena, jaiotze data, sorterria, lurraldea, deportazio data, zein kontzentrazio esparrutara eramana izan zen, azken data (esparrutik ateratako edo bertan hildako data) eta oharrak, beharrezkoak diren kasuetan.
Deportazio aldi bakoitzerako, taula banatan ageri dira kontzentrazio esparruetatik bizirik irtendakoak, bertan hildakoak, desagertuak eta deportazio bidean ihes egindakoak. Zerrenda bereizitan agertu arren, hurrenkerazko zenbakitzea ematen da lehen zutabean.
Hipodamia (Peloperen emaztea)
Hipodamia (Ἱπποδάμεια, Hippodámeia), greziar mitologian, Enomao Pisako erregearen eta Asteroperen alaba zen. Edertasun handiko emakumea zen. Orakuluak Enomaori iragarri zion bere suhiak hilko zuela. Hori eragozteko, erregeak, sekula galtzen ez zuen gurdi lasterketa baterako erronka botatzen zien Hipodamiaren ezkongai guztiei. Hamahiru partaide menderatu zituen Enomaok eta, haiek onartu zuten bezala, heriotza zigorra izan zuten. Baina Pelopek, Tantaloren semeak, jainkoen laguntzarekin eta tranpa bidez, irabazi zion erregeari eta Hipodamiarekin ezkondu zen.
Aethalops alecto
Aethalops alecto Aethalops generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Rosalía Arteaga
Rosalía Arteaga Serrano (Cuenca, Ekuador, 1956ko abenduaren 5a) ekuadortar politikaria da. 1996ko abuztuaren 10a eta 1997ko otsailaren 6a bitartean Ekuadorko Errepublikako presidenteordea izan zen, Kongresuak Abdalá Bucaram presidentea kargutik kendu zuen arte. Kargugabetzearen ondoren, Rosalía Arteagaren eta Fabián Alarcón kongresuburuaren arteko eztabaida hasi zen, presidentetza nork hartuko zuen erabakitzeko. 1997ko otsailaren 9an Arteagak presidente kargua zin egin zuen, eta Ekuadorko Errepublikako historiako lehen emakume presidentea izan zen. Bi egun geroago, ordea, Fabián Alarcónek Kongresuaren eta armadaren babesarekin presidente-kargua hartu zuen, Arteaga kargutik kenduz. Arteagak Ekuadorko presidenteorde karguan jarraitu zuen 1997ko otsailaren 11tik 1998eko martxoaren 30era.
Rui Komatsu
Rui Komatsu (小松 塁, 1983ko abuztuaren 29a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Cerezo Osaka eta V-Varen Nagasaki.
Kanpezu Bai
Kanpezu Bai Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Kanpezun sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 84 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %11,73.
Hirurehun eta laurogeita zazpi
Hirurehun eta laurogeita zazpi (387) hirurehun eta laurogeita seiaren ondoren eta hirurehun eta laurogeita zortziaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Acentrogobius multifasciatus
Acentrogobius multifasciatus Acentrogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Mino dumontii
Mino dumontii Mino generoko animalia da. Hegaztien barruko Sturnidae familian sailkatua dago.
Lukáčovce
Lukáčovce Eslovakiako udalerri bat da, Nitrako barrutian kokatuta. 16,84 km²ko azalera du eta 1148 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1309. urtekoa da.
Saint-Julien-Beychevelle
Saint-Julien-Beychevelle Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Julien-Beychevelle udalerrian erroldatutako biztanleak 719 ziren. Familiak 307 ziren, horien artean 93 pertsona bakarrekoak ziren (42 bakarrik bizi ziren gizonak eta 51 bakarrik bizi ziren emakumeak), 101 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 84 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 29 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 413 etxebizitza zeuden, 316 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 83 hutsik zeuden. 387 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 316 etxebizitza nagusietatik 159 bere jabearen bizilekua ziren, 108 alokairuan okupaturik zeuden eta 48 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 59 etxek hiru zituzten, 117 etxek lau zituzten eta 119 etxek bost zituzten. 238 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 139 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 145 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 478 ziren, horien artean 376 aktiboak ziren eta 102 inaktiboak ziren. 376 pertsona aktiboetatik 334 lanean zeuden (180 gizon eta 154 emakume) eta 42 langabezian zeuden (15 gizon eta 27 emakume). 102 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 40 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Julien-Beychevelle udalerrian 287 unitate fiskal zeuden, 646,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.053 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Loli Anaut
Loli Anaut de Gracia (Irun, Gipuzkoa, 1939ko irailaren 20a) Amara Berri irakaskuntzako proiektuaren sortzailea da. Durangoko Jesuiten ikastetxean hasi zen proiektu berritzaile bat gidatzen 1972an. Izan zitekeen eskola liburuan islaturik gelditu zen esperientzia hura. Ondoren, Donostiako Amara Berri ikastetxera joan zen, eta han esperientzia hari jarraipena eman zion. 20 urte geroago ikastetxe asko dira proiektu bera lantzen dutenak.
Bizitza
1959tik 1979ra andereño moduan aritu zen ikastetxe pribatuetan. 1970ean pedagogi berrikuntzako mugimenduetan parte hartu zuen. 1972an bere pedagogia printzipioak Durangoko Jesuiten ikastetxean ezarri zituen. 1979tik 2000ra ikastetxe publikoan lan egin zuen, Amara Berri sistema garatzen. Proiektua Haur Hezkuntzatik hasi eta Lehen Hezkuntzara zabaldu zen, La globalización como proceso vital dentro de un sistema abierto. Bere azkeneko laneko urteetan lan-taldeak koordinatzera eta irakasleak formatzera dedikatu zen, 2000. urtean jubilatu zen arte. Gaur egun 20 ikastetxe inguru Amara Berri sistema jarraitzen dute. 1990. urtean Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak Hezkuntza Berrikuntzarako ikastetxea izendatu zuen Amara Berri eta 1995ean Ikerketa eta Saiakuntza Ikastetxea.
Saint-Julien-Beychevelle
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arropa denda bat zen.
2000. urtean Saint-Julien-Beychevelle udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.095 hektarea erabiltzen.
Saint-Julien (Côtes-d'Armor)
Saint-Julien (bretainieraz Sant-Juluan-Pentevr) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Saint-Julien-Beychevelle
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Porrot (erakundea)
Porrota kaudimengabezian dagoen merkatari zordunaren ondare osoa nahitaez exekutatzeko prozedura judiziala da. Kaudimengabezia balantzearen pasiboa (zorrak) aktiboa baino handiagoa delako obligazioei erantzun ezin dieten pertsona fisiko edo pertsona juridikoen egoera da.
Porrota kaudimengabezia-egoera orokorra da, eta horrek ordainketen etenalditik bereizten du. Iruzurrak erabiliz egiten bada (iruzurrezko porrota) delitu bat izan daiteke.
Eutropis chapaensis
Eutropis chapaensis Eutropis generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Hirurehun eta laurogeita zortzi
Hirurehun eta laurogeita zortzi (388) hirurehun eta laurogeita zazpiaren ondoren eta hirurehun eta laurogeita bederatziaren aurretik doan zenbaki osoa da.
Iberolacerta galani
Iberolacerta galani Iberolacerta generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago.
Heby udalerria
Heby Suediako udalerria da. n kokatua dago. 1225,58 km² ditu eta 13,603 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ryuichi Dogaki
Ryuichi Dogaki (堂柿 龍一, 1988ko urtarrilaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Cerezo Osaka.
Ibrillos
Ibrillos Burgosko udalerria da, Montes de Oca eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 82 biztanle zituen.
Ibeas de Juarros
Ibeas de Juarros Burgosko udalerria da, Alfoz de Burgos eskualdean dagoena. Ziurtasun osoa ez duen etimologia batek dio izena antzinako euskal toponimoa dela, Ibeas Ibaiak baten ordaina dateke; Juarros, aldiz, zugarrorekin erlazionaturik dagoke. Izan ere, Ibeas de Juarros Atapuercaren ondoan dagoen herria da, eta ezaguna da Atapuercari ematen zaion ata-porta interpretazioa.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.323 biztanle zituen.
Ekonomia
Bertoko biztanleria nekazaritzan aritzen da gehienbat, eta lehorreko zerealak eta babarrun gorriak lantzen ditu, eskuz landatuak, inolako makinarik erabili gabe, lurra prestatzeko izan ezik.
Los Ausines parke eolikoa, 48 MW-ko potentzia instalatua eta 30 kV-ko energia biltzeko lurpeko sarea dituena, Ibeas de Juarros eta Los Ausines udalerrien artean dago.
Vitrac-sur-Montane
Biztanleria
2007an Vitrac-sur-Montane udalerrian erroldatutako biztanleak 252 ziren. Familiak 100 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 132 ziren, horien artean 99 aktiboak ziren eta 33 inaktiboak ziren. 99 pertsona aktiboetatik 93 lanean zeuden (53 gizon eta 40 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 33 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vitrac-sur-Montane udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 261 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.109 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen eta 5 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 margolaria eta 2 jatetxeak.
2000. urtean Vitrac-sur-Montane udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mino kreffti
Mino kreffti Mino generoko animalia da. Hegaztien barruko Sturnidae familian sailkatua dago.
Fistularia tabacaria
Fistularia tabacaria Fistularia generoko animalia da. Arrainen barruko Fistulariidae familian sailkatzen da.
Santa Efigênia de Minas
Santa Efigênia de Minas Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Santa Rosa da Serra
Santa Rosa da Serra Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Dorrita
Dorrita silikato motako minerala da eta rhönite taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Dorrita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 da.
Adinia xenica
Adinia xenica Adinia generoko animalia da. Arrainen barruko Fundulidae familian sailkatzen da.
Haranako Argintza
Haranako Argintza Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Haranan sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Saint-Launeuc
Saint-Launeuc (bretainieraz Sant-Laoueneg) Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Haranako Argintza
Plataformak zenbat boto lortu zituen jakitea ezinezkoa da, baliogabetu zirelako. Dena den, baliogabeko botoak zenbatuta gutxi gora-beherako kalkulua egin liteke; horrela, 2003ko hauteskundeetan 20 izan ziren boto nuluak, emandako botoen %8,89.
Fontaine-Notre-Dame (Nord)
Fontaine-Notre-Dame Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fontaine-Notre-Dame udalerrian erroldatutako biztanleak 1.676 ziren. Familiak 620 ziren, horien artean 150 pertsona bakarrekoak ziren (45 bakarrik bizi ziren gizonak eta 105 bakarrik bizi ziren emakumeak), 201 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 229 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 40 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.115 ziren, horien artean 783 aktiboak ziren eta 332 inaktiboak ziren. 783 pertsona aktiboetatik 689 lanean zeuden (376 gizon eta 313 emakume) eta 94 langabezian zeuden (48 gizon eta 46 emakume). 332 pertsona inaktiboetatik 84 erretiraturik zeuden, 98 ikasten zeuden eta 150 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fontaine-Notre-Dame udalerrian 634 unitate fiskal zeuden, 1.649 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.965 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 87 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 4 janari enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 22 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 12 garraio enpresak ziren, 9 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 autoeskolak, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 3 zurginak, 3 iturginak, 1 argiketaria eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak eta 1 kongelatu-denda zen.
2000. urtean Fontaine-Notre-Dame udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Shanshan Feng
Shanshan Feng (, ahoskatua; Guangzhou, Txina, 1989ko abuztuaren 5a) txinatar golfaria da. Emakumezkoen Munduko Golf Sailkapeneko lehen postuan sailkatuta dago 2017ko azaroaren 13az geroztik.
Acentrogobius nebulosus
Acentrogobius nebulosus Acentrogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Mabuya guaporicola
Mabuya guaporicola Mabuya generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Iglesiarrubia
Iglesiarrubia Burgosko udalerria da, Arlanza eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 56 biztanle zituen.
Échebrune
Échebrune Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Échebrune udalerrian erroldatutako biztanleak 497 ziren. Familiak 192 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 68 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 224 etxebizitza zeuden, 199 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 223etxeak ziren. 199 etxebizitza nagusietatik 169 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 11 etxek bi zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 40 etxek lau zituzten eta 131 etxek bost zituzten. 193 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 78 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 296 ziren, horien artean 224 aktiboak ziren eta 72 inaktiboak ziren. 224 pertsona aktiboetatik 211 lanean zeuden (105 gizon eta 106 emakume) eta 13 langabezian zeuden (7 gizon eta 6 emakume). 72 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.