cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dammartin-sur-Tigeaux
Biztanleria
2007an Dammartin-sur-Tigeaux udalerrian erroldatutako biztanleak 825 ziren. Familiak 291 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 93 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 138 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 333 etxebizitza zeuden, 291 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 320 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 291 etxebizitza nagusietatik 264 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 47 etxek hiru zituzten, 69 etxek lau zituzten eta 167 etxek bost zituzten. 238 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 119 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 154 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 538 ziren, horien artean 410 aktiboak ziren eta 128 inaktiboak ziren. 410 pertsona aktiboetatik 389 lanean zeuden (208 gizon eta 181 emakume) eta 21 langabezian zeuden (8 gizon eta 13 emakume). 128 pertsona inaktiboetatik 32 erretiraturik zeuden, 49 ikasten zeuden eta 47 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Tropidurus etheridgei
Tropidurus etheridgei Tropidurus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Julio Ruiz de Alda
Julio Ruiz de Alda Mikeleitz (Lizarra, Nafarroa Garaia, 1897ko urriaren 7a - Madril, Espainia, 1936ko abuztuaren 23a) hegazkinlaria, militarra eta Espainiako Falangeren sortzaileetako bat izan zen.
Biografia
Silvio Ruiz de Alda eta Francisca Mikeleitz gurasoak zituen eta Lizarrako Zapatería kalean jaio zen. 15 urte besterik ez zituela, Espainiako Armadan sartu eta Segoviara, Gasteiza eta Tetuana destinatua izan zen.
Getafeko Aire Eskolan hegazkinlari bilakatu zen. Kapitaina zen pilotu titulua jaso zuenean. Horri esker hartu zuen parte, hegoaldeko ibilbidetik, Ozeano Atlantikoa airez zeharkatzeko hegaldian, Plus Ultra izeneko ur-hegazkinean, 1926. urtean, Ramón Francorekin, Juan Manuel Duránekin eta Pablo Rada mekanikariarekin batera. Palos de la Fronteratik irten ziren 1926. urteko urtarrilaren 22an, eta otsailaren 10ean iritsi ziren Buenos Airesa bere hiru lagunekin batera, 10.000 kilometroko bidea eginda. Bidaiaren gorabeherak De Palos al Plata liburuan jaso zituen Julio Ruiz de Aldak (1926).
1933. urtean politikan hasi zen, eta Falange Española alderdiaren aitzindaria izan zen José Antonio Primo de Riverarekin eta Antonio García Valdecasasekin batera. Madrilen zen Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, eta, atxilotu ondoren, fusilatu egin zuten.
Argazkiak
Julio Ruiz de Aldak hegazkinetik hartutako hainbat ortoargazki, 1.511 ortoargazki, ikus eta erabil daitezke Wikimedia Commonsen, (jabari publikoan).
Tauriers
Tauriers Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Tauriers udalerrian erroldatutako biztanleak 178 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 135 etxebizitza zeuden, 83 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 46 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 119 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 83 etxebizitza nagusietatik 60 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 59 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 43 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 33 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Sierra Madre
Sierra Madre, Mexikon Sierra Madre de Chiapas deitua, Erdialdeko Amerikako mendikatea da, 600 kilometroz Mexiko hego-mendebaldea, Guatemala, El Salvador eta Honduras zeharkatzen dituena.
Dammartin-sur-Tigeaux
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 28 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Sierra Madre
Geografia
Sierra Madre ipar-mendebalde hego-ekialde norabidean hedaturik dago, Mexikoko Chiapas estatutik Guatemala, El Salvador eta Honduraseraino. Mexikon Tehuantepec-eko kostaldeko zabaldia eta Chiapasko goi-ordokia bereizten ditu. 600 kilometro luze da eta, batez beste, 1.500 metroko garaiera du. Mendirik garaiena Tajumulco sumendia da, 4.220 metrokoa. Kostaldeko isurialdea hezea da eta, besteak beste, kakaoa eta kafea lantzen dira alderdi horretan.
Historia
300. urte inguruan, maiak finkatu ziren mendi horien ibarretan. 1400. urtean, aztekak jabetu ziren lurraldeaz.
Tauriers
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 114 ziren, horien artean 80 aktiboak ziren eta 34 inaktiboak ziren. 80 pertsona aktiboetatik 73 lanean zeuden (46 gizon eta 27 emakume) eta 7 langabezian zeuden (3 gizon eta 4 emakume). 34 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Dammartin-sur-Tigeaux
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 eraikuntza enpresa, 2 jatetxeak, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
Tauriers
Diru sarrerak
2009an Tauriers udalerrian 83 unitate fiskal zeuden, 170 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.758 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Dammartin-sur-Tigeaux
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Conchas de Haro
Conchas de Haro edo Conchas de Ebro Ebroren ubide naturala da. Kareharrizko haitzen artean eta 445 metroko altueran, Obarenes mendiak eta Toloñoko mendilerroa banatzen ditu.
Dammartin-sur-Tigeaux
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Dammartin-sur-Tigeaux udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Conchas de Haro
Briñas, Gatzaga Buradon, Haro eta Miranda Ebro ditu herri hurbilenak.
Ebro ibaiak bere bidea egin zuen mendilerroan, izan ere 1000. urte inguruan urmaela osatzen zuen eta egun baino 16 metro altuagoan zuen hustubidea. Urmaelak gainezka egin zuenean ur-jauzia sortuko zukeen.
Dammartin-sur-Tigeaux
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tauriers
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 argiketaria.
2000. urtean Tauriers udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jauziak 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – Emakumezkoak sinkronizatuta 3 metro tranpolina
Emakumezkoak 3 metro tranpolin sinkronizatua 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Tokioko Ur-kirolen zentroan egin zen 2021eko uztailaren 25ean. 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan lehen aldiz egin zenetik, 6. lehiaketa izan zen.
Mansempuy
Mansempuy Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 35 etxebizitza zeuden, 29 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 31 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 29 etxebizitza nagusietatik 24 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 1ek hiru zituen, 7 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 6 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 47 ziren, horien artean 33 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 33 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (20 gizon eta 12 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Mansempuy udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Aldaba Aldizkaria
Aldaba bi hilabeterik behin Gernikan argitaratzen den herri aldizkari elebiduna da. 1983. urtean sortu zen, lagun talde batek desagertutako Brisas Gernikesas aldizkaria berreskuratzeko asmoa erakutsi ondoren. Aldizkari berri horretarako hainbat izen hartu ziren kontuan: Brisas, Sirimiri, Gernika, Txinbo, etab. Baina azkenean guztien adostasunarekin Aldaba izena onartu zen. Aldabaren logotipoa Elorrioko moda denda batean aurkitu zuten, aldaba portadaren arrazoia bertan aurkitzen baitzen.
Hasiera batean 600 ale argitaratzen baziren ere, gaur egun 1.300 alera heltzen dira. Aldizkaria egiten den lana borondatezkoa da. 20 bat ohiko kolaboratzaile ditu eta beste batzuen artean herriko ezagun diren Manuel Leginetxe, Jose Antonio Arana eta Ricardo Arrienen laguntza dute. Horrez gain, Gernikazarra historia taldearen kolaborazioa oso garrantzitsua da, argazki zaharren iturri nagusi eta Gernikaren historiarekin lotutako dosier interesgarrien lanketaz arduratzen baita.
Aldizkariak hainbat atal finko ditu:
Akatz (Bermeoko aldizkaria)
"Akatz" hilero argitaratzen den Bermeoko herri aldizkaria da. Ikuspegi Kultur Taldea 1992. urtean sortu zen eta urte horretan hasi zen Akatz herri aldizkaria kaleratzen, batez ere, helburu zehatz birekin: euskaraz irakurtzeko (eta idazteko) zaletasuna herrian bultzatzea eta bermeotarrak (herrian bertan bizi direnak zein erbestean bizi diren bermeotarrak) Bermeon sortzen diren barriekin informatuta izatea.
Geu (Pirinio Garaiak)
Geu Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Geu udalerrian erroldatutako biztanleak 159 ziren. Familiak 54 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 19 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 88 etxebizitza zeuden, 61 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 27 bigarren erresidentzia ziren. 76 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 61 etxebizitza nagusietatik 51 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 44 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 102 ziren, horien artean 79 aktiboak ziren eta 23 inaktiboak ziren. 79 pertsona aktiboetatik 73 lanean zeuden (44 gizon eta 29 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 23 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Geu udalerrian 68 unitate fiskal zeuden, 169 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.797 euro zen.
Emagin
Emagina, amakidea, emagintsa, sortzaina edo bizkaiera zaharrean 'andra maestra' erditze naturalean amari laguntzen dion pertsona da. Prozesua ospitale edo klinika batean garatzen denean, erditzen diren emakumeek ginekologoen laguntza ere izaten dute.
Geu (Pirinio Garaiak)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Emirates
Emiratess (NAZE: EK, NAGE: UAE, eta Callsign: EMIRATES) Arabier Emirerri Batuetako airelinea internazionaletako bat da, egoitza nagusia Dubaiko nazioarteko aireportutik gertu dagoen Al Garhoud gunean duena.
Emagin
Antzinaroan, eginbide hau familiakoren batek egiten zuen, ia beti emakumezkoak: emakumearen amak, ahizpak edo bestelako senideek. Gaur egun, mendebaldeko herrialdeetan, normalean erizaintza ikasketak dituen emakumea izaten da emagina, lanbidea profesionalizatu egin baita.
Geu (Pirinio Garaiak)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren eta 1 jatetxe.
Barnesville (Ohio)
Barnesville Ohioko herri bat da. Belmont konderrian kokatua dago. 2010ean 4,193 biztanle zituen, 5.03 kilometro koadrotan banatuta.
Dorothy Crowfoot Hodgkin
Dorothy Crowfoot Hodgkin (Kairo, 1910eko maiatzaren 12a - Ilmington, Ingalaterra, 1994ko uztailaren 29a) britaniar kimikari eta unibertsitateko irakaslea izan zen. Kimikako Nobel saria eman zioten 1964. urtean, X izpien eta gai biokimiko nagusien egituren inguruan eginiko lanengatik. 2014an, Kristalografia ren Nazioarteko Urteak bere Nobel Sariaren 50. urteurrena ospatu zuen.
Biografia
Dorothyk kimikarekiko interesa Sudan en garatu zuen, baina ikasketak Erresuma Batuan egin zituen, Oxfordeko unibertsitatean (Somerville College). 1934an, doktoretza atera zuen Cambridgeko unibertsitatean, kristalografian espezializatuz. Espezializazio horretan murgilduta ibili zen irakasle Oxforden, 1977 urte arte. Izan zituen ikasleen artean aipagarria da Margaret Tatcher.
Bere izekok, Dorothy Hood, ikasketak ordaindu zizkion hasieran baina ondoren diru laguntzak jaso zituen Rockefeller eta Nuffield Fundazioen eskutik. 1937an Thomas Hodgkin-ekin ezkondu zen eta hiru seme alaba izan zituzten.
Ikerketa zientifikoak
Hodgkinek biokimika ikerketa ugari egin zituen X izpiei esker. Intsulina izan zen bere ikerketak egiteko lehentasun bezala erabili zuena, 1934an Robert Robinsonek intsulina kristalinoaren lagin bat eman zionean. 1930eko hamarkadan X izpiei buruzko teoriarik ez zegoenez garatuta, teknika kristalografikoa hobetzea erabaki zuen hurrengo biomolekulen estruktura tridimentsionala zehaztuz:
Iran-Irak Gerra
Iran-Irak Gerra Irak eta Iranen arteko gatazka armatua izan zen, 1980an hasi eta 1988an amaitu zena. Gerra sortzeko arrazoi nagusia bi herrialdeen arteko mugei buruzko desadostasunak izan ziren, 1971n Irakek Persiar golkoan zituen uharte pare bat bereganatu baitzituen Iranek. Horrezaz gainera, Irandik zetorkion propaganda islamiarraren eraginez hegoaldean xiiten iraultzaren beldur zen Irakeko gobernua. 1980an, bertan izandako iraultzaren ondoren Iran kontra egiteko ahuldurik egongo zelakoan, Irakek Irango lurrak okupatu zituen. Gerrak iraun zuen zortzi urteetan 600.000 irandar eta 400.000 irakiar hil ziren.
Gerraren arrazoiak
Gerra honen kausetako bat, Arabiarren eta Persen betidaniko etsaitasuna eta eskualdeetako lehiak izan ziren; zehazki, Irakek 1975ean sinatutako Arjeleko akorduetan erabakitako bi estatuen (Irak-Iran) arteko mugak aldatzen saiatu zen, Shatt al-Arabeko herrialdea eskuratzeko. Herrialde horretan Shatt al-Arab ibaia dago Tigris eta Eufratesen elkargunetik jaiotzen dena, eta bertako ezaugarria ibaiaren ingurua petrolio putzuez beterik dagoela da, eta arazoa nagusia putzuak bi herrialdeen mugan ezarririk daudela da. Hasieran aipatutako Arjeleko akordio horiek oso garrantzi handikoak ziren eta 1975ko martxoaren 6an sinatu zituzten. Hauek sinatzeko beharra 1969an Iraneko Sha (enperadore) Mohamet Reza Pahlevik ekarri zuen, bere nahia Irakeko iparraldeko separatista Kurdu erradikalei armak eta inteligentzia militarra ematea zen Iraken aurka independentzia lortzeko, eta horrela Iranek onurak lortuko lituzkeen.
Akordu horietan erabaki hauek hartu ziren:
Urte batzuk beranduago Mohamet Reza Pahlevi Iranetik erbesteratu egin zuten, izan ere, gerra hasi baino urte bat lehenago,1979an, erreboluzio iraniarra gertatu zen egoera politiko kaskarra zela eta. Horren ondorioz, hango politikoek herriaren oihuak baretzeko Reza Pahlevi botatzea erabaki zuten urte berean. Sha joandakoan Iranek ez zituen errespetatu Sah eginak zituen akordioak, eta ondorioz, Irakeko gobernua jadanik akordioa hautsita zegoela esan zuen eta berarenak zirela Shatt-al-Arabeko lurraldeak.
Notre-Dame basilika (Montreal)
Notre-Dame basilika (Basilique Notre-Dame de Montréal) Montrealgo barruti historikoan dagoen basilika bat da, Quebecen. Eliza 110 Notre-Dame kalean kokatua dago, Saint Sulpice kalearen kantoian. Saint-Sulpice seminarioaren ondoan kokatua dago eta Place d'Armesen aurrean.
Emirates
1985eko urriaren 25ean sortu zen.
Notre-Dame basilika (Montreal)
Eraikuntza neogotikoa da, dekorazio oso handiarekin. Sabaia urdin iluna da, urre koloreko izarrekin. Gainontzekoa urdin, turkesa, gorri, more, zilar eta urrez dekoratuta dago. Egurrezko ehunka eskultura ditu, eta hainbat estatua erlijioso. Eliza baterako ez-ohikoa bada ere, beirek ez dituzte Bibliako eszenak adierazten, baizik eta Montrealeko erlijioaren historiako uneak. Casvant Fréresen organoa du ere, 1891koa, lau teklatuduna eta 92 teklakoa.
Beecher (Illinois)
Beecher  Illinoiseko herri bat da. Will konderrian kokatua dago. 2010ean 4,359 biztanle zituen, 7.67 kilometro koadrotan banatuta.
Iran-Irak Gerra
Gerraren arrazoiak
Irak eta Iran lurralde musulmanak dira, hau da erlijio nagusi islama da. Eta horrek oso gatazka gogorrak ekarri zituen eta ekarri zituen, izan ere islamean bi talde bereizten dira, Xiitak eta Sunitak. Talde hauek Iraken eta Iranen zonalde desberdinetan barreiaturik bizi dira, eta haien arazoak etorri ziren 632. urtean Mahoma profeta hil zenean, izan ere ez zekiten nor izendatu Mahomaren ondorengoa izateko, eta bi aukera ezberdin zeudenez bi taldeak sortu ziren. Iraken eta Iranen arteko gerra honetan haien artean gatazka ugari egon ziren.
Iraken inbasioa (Gerra hasiera)
Guda 1980ko irailaren 22an hasi zen, Irakeko armada (190.000 gizon, 2.200 tanke eta 450 hegazkin) Juzestango herrialdea eraso zuen, petrolio ugari duen lurraldea. Lurralde hartan 3 milioi arabiar bizi ziren. Naiz eta Saddam Husseinek (orduko Irakeko buruzagia) hasiera batean irabazten hasi, berehala ekin zion Irango ejertzitoa kontraerasoa prestatzeari, horretarako Irango biztanle gazteei armadan sartzeko aukera eman zieten borondatezko gisa.Azkenik, Iranek 100.000 soldadu eta 200.000 miliziano bildu zituen borrokarako prest.
Gertaera hau Iraki kalte handia egin zion, izan ere bonba nuklearrak egiteko edo energia iturri berria izateko aukerarik gabe gelditu zen eta galera ekonomiko handitxoa izan zen.
Urrez aurreko gerra
Persiar golkoko estatu arabiarrek (bereziki Arabia Sauditak) Iraki eginiko diru dohaintza eta maileguei esker, eta beste herrialde batzuk (AEB, Frantzia, Sobietar Batasuna, etab.) eginiko armamentu horniketei esker, Irakek lurzoruko erasoak jasan zituen eta bere aireko hegazkin armada hiri irandarren eta petrolio instalazioen kontra borrokan aritu zen. Iranek Iraki laguntza ematen ari zitzaizkion herrialdeen berri jakin zuenean berehala hartu zituen errepresaliak. Bien bitartean, Saddam Husseinek herrialde gehiago sartu nahi zituen Iran eta Iraken arteko gudan. Irakek laguntza tekniko eta arma asko jaso zituen Ameriketako Estatu Batuengandik. Eta erabiltzen zituen arma kimikoak erabilera bikoitzeko materialez egin ziren, AEBek eta Alemaniako zenbait enpresek sortuak, besteak beste.
Esan dezakegu mundu osoko estatu gehienak izan zirela partaide guda honetan, izan ere, ikusiko duzuenez arma gehienak kanpotik lortzen zituzten, estatu aberatsen ekonomia bultzatuz eta beraiena suntsituz.
Buruhandi
Buruhandiak, Nafarroan kilikiak ere deituak, buru osoa estaltzen duen maskara handi batez mozorrotutako jaietako pertsonaiak dira, ohikoak Euskal Herrian, Espainian eta Latinoamerikako zenbait tokitan. Maskara handiz mozorrotuta, itxura izugarria hartu eta inguruko haurren atzetik ibiltzen dira korrika, eskutan daramaten puxika batez jotzeko azkenean.
Iran-Irak Gerra
Urrez aurreko gerra
Espainiak guda honetan izandako papera oso motza izan zen, baina hala ere arma horniketa ugari bidali zituen. Betez ere arma arinak, morteroak eta munizioa ugari saldu zuen bi herrialdeetara. Dena den, oso gutxi parte hartu zuen gerra honetan Europako beste estatu batzuekin alderatuta, adibidez Frantzia eta Alemania.
Buruhandi
Kilikiak
Nahiz eta sarritan buruhandiekin identifikatuak izan, kilikiak desberdinak dira. Haien jatorria XVI. mendean dago, Iruñean non hasiera betean "gigantillo"ak deitzen zieten. Geroago, XIX. mendean "buruhandiak" eta "bokaparterak" ere deitu zieten. Haien ezaugarriak hauek dira:
Iran-Irak Gerra
Urrez aurreko gerra
“Las armas de la democracia. Exportaciones españolas de armamento” deituriko liburu batean, Espainiak Iran eta Iraki saldutako armen informazio ugari agertzen da, eta gudarako material gehien sortu zuten enpresak Ibaigorri lehergailuak eta Arabako lehergailuak (Expal) izan zirela dio liburu honek.
Buruhandi
Kilikiak
Iruñeko kilikiak sei dira:
Iran-Irak Gerra
Urrez aurreko gerra
1984an Nazio Batuen erakundeak inspekzio bat egitea eskatu zuten Irakek arma kimikoak erabiltzen ari zituela egiaztatzeko. ONUko inspekzio taldea Espainiako militar baten agindupean zegoen, Manuel Dominguez Carmona koronela, berak aztertu zituen oraindik lehertu gabeko obus (bonba mota bat) irakiarrak eta gas mostazaz beterikoak. Azkenik Expal enpresak eginak zirela jakin zuten. Enpresa hori gaur egun desagerturik dago, baina bere garai honenetan Argentinan, Marokon eta Jordanian saldu zituen bere produktuak. Jakin izan da 1984an Expal enpresak 168 tona obus eta razimo bonba saldu zizkiotela Iraki.
Buruhandi
Kilikiak
1977an zazpigarren kiliki egin zen, Ribero. Tuterako Orden del Volantinek egindako oparia da baina bere estetika ez doa besteekin bat eta, horregatik ez da ateratzen.
Iran-Irak Gerra
Urrez aurreko gerra
Osotara arma kimikoen ondorioz 50.000 soldadu hil zirela kalkulatu da. 1984an Estatu Batuek Arabia Saudita, Jordania eta Kuwait armaz hornitu zituen, inteligentzia informazioa eman zion gobernu irakiarrari eta beranduago 1985ean ezkutuan saldu zizkion armak Irani, izan ere, urte horretan xiita terrorista talde batek TWAeko (Trans World Airlines) hegazkin bat bahitu zuten eta bahitu amerikarrak aska zitzaten armak saldu zizkioten Irani.
Ameriketako marinaren koronela Oliver North koronela jarri zen armen esku ematearen buruan eta Israel izan zen bi herrialdeen bitartekaria. Osotara, Iranek 128 tanke jaso zituen, 200.000 kohete Katysha, 10.000 tona obus edozein kalibrekoak, 3.000 misil aire-airea, 4.000 errifle, eta 50.000.000 munizio. Maramako (Arizona) aireportu militarretik 4.000 misil TOW baino gehiago eraman zituzten Guatemalara eta gero handik Tel Aviv-era. Polonia eta Bulgariatik 8.000 misil SAM-7 eta 1.000 AK-47 bidali zituzten zuzenean Iranera. Txinak ere ehunka misil “Gusanos de seda”, ibilgailu blindatu eta anfibio garraiatu zituen. Suediak 105 milimetroko jaurtigaiak bidali zituen, eta Belgikak aire-airea misilak. Arma gehienak Israelera bideraturik zeuden ziurtagiri batean bidali ziren.
Ikusi duzunez, Estatu Batuek, Ronald Reagan buru zutela, beraien onerako erabili zuten guda hau eta bi taldeak armaz hornituz lortu zuten gauza bakarra gerra luzatzea eta hildakoen kopurua igotzea izan zen.
1984tik 1988ra irakiarrak eta iraniarrak gerra irabazi ezinik, etsaiaren hiriak erasotzen hasi ziren eta gainera inolako jazarpenik gabe hiritarrak hiltzeko eta baita ospitaleak eta eskolak suntsitzeko. Gainera etsaiaren ahalmen ekonomikoa desagerraraztearren, petrolio-ontziei eraso zieten horrek gudaren ondorioak mundu osora zabaldu zituen, izan ere mundu osoko petrolio putzu handienetarikoak lurralde horietan daude eta behar beharrezkoak dira gaur egun, horregatik hasi zen petrolioen gerra deituriko gatazka.
Petrolioen gerra
Petrolioen gerra deitu zitzaion naiz ez zen izan guda bat, Iran eta Iraken arteko gerraren ondorioetako bat besterik ez zen izan, baina kasu honetan mundu osoko estatuei kalte egiten zien. 1981etik aurrera bai Iranek eta bai Irakek etsaiaren eta bere aliatuen petrolio-ontziei eta merkataritza-ontziei eraso zieten, merkataritza inportazioak eta esportazioak kaltetzeko eta ondorioz etsaia ahultzeko. 1984an egoera honi bukaera emateko bi estatuek NBEk egindako akordu bat sinatu zuten, bertan objektu zibilei ez zietela erasoko zin egin zuten. Hala ere beranduago Irakek akordua puskatu egin zuen, eta ondorioz Iranek ere erasoei ekin zion. 1986ko azaroaren 1ean Kuwaitek ofizialki laguntza eskatu, zeren bere itsasontziak eta Arabia Saudirenak etengabe erasoak jasaten zituzten. Sobietar Batasunak 1987an aitortu zuen petrolio-ontzi gehiago pleitatuko zituela. Martxoaren 7an Estatu Batuek Kuwaiten hamaika petrolio-ontzi Ameriketako Estatu Batuen banderapean ibiliko zirela eskaini zion Kuwaiti, horrela posible izan zen ipar-amerikarrentzat petrolio-ontzi eskoltatzea, izan ere norbaitek ontzi horiek erasoz gero Estatu Batuen aurka jardungo zuen. Kuwait eskaintza hau onartu zuen. Maiatzaren 17an hegazkin irakiar batek bi misil Exocet jaurti zituen Kuwaitarren ontzira amerikarren eskuetan zegoela jakin gabe. 37 pertsona hil ziren eta beste 21 zauritu egon ziren, baina amerikarren esku zeudela jakitean Irakek pilotuaren akatsa izan zela adierazi zuen, dena den gertaera horren ondorioz Estatu Batuek gerrarako eskoltak bidali zituen eta hango gerran eskua sartu zuen Earnest Will operazioa martxan jarriz. Eskoltak 1987ko uztailaren 22an iritsi ziren, gerrarako ibilgailuekin, Estatu Batuetako Aireko Armadaren hegazkinekin eta ejertzitoko helikopteroekin. Egin zuten lehenengo bidaian itsasotik ontzi batek Iraneko itas-mina baten gainetik igaro eta eztanda egin zuen, baina kalte handiak eduki arren lurrera iristea lortu zuten. Egun horietan Iranek eta Irakek petrolio-ontziei bakean utzi zieten eta horrek esan nahi zuena zen ez zutela nahi Estatu Batuekin gatazka zuzenik edukitzea. Istripu honen ondoren, Estatu Batuetako marinak hiru dragamina (itsasoko minak bilatzen eta eztandarazten dituen ontzia) bidali zituen golkora, eta beste hainbat helikoptero minak beste leku batera garraiatzeko. Gainera Estatu Batuen eskaeraz itsas armada britainiarraren, belgikarraren, holandarraren, frantziarraren eta italiarraren dragamina gehiago bidali ziren. Baina beste herrialde horietako dragaminak denbora asko behar ziten haraino iristeko ontzi normal bat erabili zen baina minak antzemateko sistemez hornitua. Bitartean helikopteroak eraso behar zituzten objektiboen informazioa jasotzen zuten geroago erasotzeko.
Hurrengo erasoak abuztuaren 15ean hasi ziren, misil iraniar bat super-petrolio-ontzia Sea Isle City izenekoa jo egin zuen, bi pertsona hil ziren eta 18 zauritu. Eraso honi aurka egiteko, lau itsasontzi bonbaketari prestatu ziren, USS John Young (DD-973), USS Hoel (DDG-13), USS Kidd (DDG-993) eta USS Leftwich (DD-984) luzera handiko irismen misilez horniturik. Horien eginkizuna bi petrolio plataforma suntsitzea zen. Arratsaldeko 13.40etan erasoaren abisu bat bidali zuten eta hogei minutu beranduago erasoa hasi zen. 14:00etan bi ontzi plataforma bakoitza misilez josi zuten. Lehenengo plataforma oso osorik desagertu zen eta bigarrena%90 batean suntsituta geratu zen, ez zen hildakorik izan oraingoan.
Beranduago 1988an, Estatu Batuen beste itsasontzi bat mina irandar baten ondorioz ere ondoratu zen, eta berriro ere eraso bat prestatu zuten, kasu honetan taktika horri Marisorgin Operazioa deitu zioten, eta ibilgailu iraniarrak eta armadaren gotorleku bezala erabiltzen zituzten petrolio plataformak erasotzea zuen helburua. Bi itsasontzi iraniar suntsitu zituzten eta gotorleku bat, bi pilotu amerikar hil ziren beren helikopteroa lurraren aurka talka egitean.
Tamalez, uztailaren 3an USS Vincennes itsasontzi amerikarrak Airbus A300B2 bat lurrera bota zuen, zibilez beterik zihoan eta 290 pertsona hil ziren Ormuzeko itsasartean. Eskolta osoaren azkeneko misioa 1988ko irailaren 26an egin zen eta hura bukatzean etxera bueltatu ziren soldaduak.
Earnest Will operazioa Estatu Batuetako marinaren lan handiena izan zen Bigarren Munduko Gerraren ostean. Bertan 259 ontzi eta 127 konboi parte hartu zuten. Operazio honi esker, petrolio horniketa ziurtatu zen munduko beste herrialdeentzako. Datuen arabera 546 barku zibil kalteturik atera ziren eta 430 marinel hil ziren. Baita ere Estatu Batuen lehenengo misioa izan zen golkoan bere interesak defendatzen herrialde horietatik.
Saddam Hussein Kurdistanen aurka
Lehenik eta behin, jakin beharra dago, Kurdistan Turkia, Irak, Iran, Siria eta Armeniaren artean banatutako estaturik gabeko nazioa da, eta Ekialde Ertaina izeneko eskualde asiarrean dagoela. Kurdistanen zati handi bat Iranen eremuan dagoenez eta Irakeko kurduak Saddam Husseinen aurka behin baino gehiagotan altxatu zirenez, Husseinek Iranen aurkako gerra erabili zuen herri kurduaren aurka jarduteko eta bere menpekoak bihurtzeko.
Kurdistan osoan urte askotan zehar errepresioa gogorrean egon ondoren, Saddam Husseinek 1988an Anfal operazioa prestatzea agindu zuen. Operazio hori Iraken boterearen aurka zegoen herri Kurdua akabatzeko erabili zuten. Egin zituzten eraso indartsuenak eta kalte gehien sortu zituztenak herri kurduan 1988ko otsailaren 23a eta irailaren 6aren artean gertatu ziren, Iraken eta Iranen arteko guda bukatu baino bi egun lehenago.
Dinosauro
Dinosauroak (grezieraz δεινόσαυρος, musker izugarriak) narrasti talde anitz bat da. Triasiko aroaren erdialdean agertu ziren, orain dela 243 eta 233,23 milioi urte artean, baina euren jatorriaren eta eboluzioaren denbora zehatza oraindik eztabaidan dago. Triasiko-Jurasiko iraungitze masiboaren ondoren lur lehorreko ornodun nagusi bilakatu ziren, orain dela 201 milioi urte; euren nagusitasunak Jurasikoan eta Kretazeoan zehar jarraitu zuen. Alderantzizko ingeniaritza genetikoa erabiliz eta erregistro fosila aztertuz ikus daiteke hegaztiak lumadun dinosauro modernoak direla : Jurasikoaren amaieran teropodoetatik eboluzionatu zuten. Hegaztiak dira, beraz, Kretazeo-Paleogeno iraungitze masiboari biziraun zioten dinosauro bakarrak, orain dela 66 milioi urte. Dinosauroak, beraz, bi taldetan sailka daitezke: hegazti-dinosauroak, edo hegaztiak eta dinosauro-ez-hegaztiak, hegazti ez diren beste guztiak taldekatzen dituena. Artikulu honetan dinosauro-ez-hegaztiei buruz hitz egiten da.
Iran-Irak Gerra
Saddam Hussein Kurdistanen aurka
Kurdistanen jasan zuten bonbardaketa kimikoak gerra osoko gogorrenak izan ziren, 1988ko martxoaren 16an hasi ziren arma kimiko horiek han erabiltzen. Halabja herria, 50.000 biztanlekoa, izan zen lehenengoa. Goizeko bederatzietan gertatu zen Bigarren Munduko Gerra gertatu zenetik egondako erasorik hilkorrena. “Ospitaleko paretak dardarka hasi ziren eztandan ondorioz”, esaten du Ali Farakek, biziraun zuen mediku batek. Baina berehala isiltasuna bueltatu zen, “Eztanda gehiagorik ez egoteak harritu gintuen. Ez genekien arma kimikoekin erasotzen ari zigutela”, kontatzen du Alik. Han zeuden soldadu irandarrak maskarak ipini zituzten bazekitelako zianuroz eta gas mostazaz beteriko bonben ondorioak zeintzuk ziren. Zorionez Ali Faraji eta bere familia herritik atera ziren eta haizea gasa beste norabiderantz eraman zuen milaka pertsona hiltzen. 2005ean, Iraken hegoaldean, fosa ugari aurkitu zituzten desagertutako 512 kurdurekin, bertan haur eta emakume askoren gorpuak aurkitu ziren Kurdistango arropa tradizionalekin jantzita. Hala ere, uste da oraindik fosa gehiago egon daitezkeela inguru horietan, izan ere milaka desagertu daude oraindik agertu gabe.
Tropidurus hispidus
Tropidurus hispidus Tropidurus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Dinosauro
Dinosauroen lehen arbasoak bidepoak ziren, baina talde asko gero kuadrupedo egin ziren, eta talde batzuek bi egoeren artean aldatzeko aukera zuten. Adarrak edo gandorrak ohikoak dira dinosauro talde guztietan, eta desagertutako talde batzuek gorputzeko babesak edo arantzak ere garatu zituzten. Biziraun duen hegaztien leinuko kideak txikiak dira, hegan egin ahal izateko, baina dinosauro prehistoriko asko (hegazti zein ez-hegazti) handiak ziren. Sauropodorik handienak 39,7 metroko luzera zuela estimatzen da, eta 18 metro arteko altuerak ere neurtu dira. Dinosauroak izan ziren lur lehorrean inoiz egondako animaliarik handienak. Gaur egun ere dinosauro ez-hegaztiak erraldoiak zirelako ustea hedatuta dago, baina hau fosil handiak eskuratzea txikiak baino errazagoa delako da. Dinosauro batzuk oso txikiak ziren, adibidez Xixianykusek 50 zentrimetroko luzera baino ez zuen.
Sviatoslav Palamar
Bizitza
Sviatoslav Palamar 1982ko urriaren 10ean jaio zen Mykolaiv hirian, Lviv hiritik gertu, eta bertan bizi izan zen ikasle izan zen arte; izan ere, Lviveko Merkataritza eta Ekonomia Unibertsitatean ikasi zuen. Bere burua galitziar gisa deskribatzen du. Gerra aurretik enpresa bateko zuzendari komertzial gisa lan egiten nuen.
2000. urtean, Palamar Ukrainako Patriot of Ukraine talde nazionalistara batu zen, zeina, garai hartan, eskuin muturreko iritziengatik zen ezaguna. Taldeko liderretako batek, Andrii Biletsky-k, geroago, Azov Batailoiaren sorreran parte hartu zuen. Hala ere, 2022an egindako elkarrizketa batean, Palamarrek ukatu egingo zuen erregimentuko kideek esbastikak edo nazien beste intsignia batzuk zeramatzatela, eta Azov unitate militar bat baino ez zela azpimarratu zuen.
Dinosauro
Etimologia
Dinosauro izena Richard Owenek proposatu zuen 1842an, Britainia Handian aurkitutako narrasti erraldoien fosilak deskribatzeko izena zen. Izena grezieratik dator: δεινός (deinos, "izugarria") eta σαύρα (saura, "musker" edo "narrasti"). Orokorrean, izen zientifikoaz ezagutzen ditugu eta jendeari arraro egiten zaizkio izen horiek. Owenen intentzioa ez zen beldurra sartzea, baizik eta animalia haien tamainaz ohartaraztea.
Sviatoslav Palamar
Bizitza
Ekialdeko Ukrainako Gerra hasi aurretik, Palamarrek Iraultza Laranjan zein Duintasunaren Iraultzan parte hartu zuen.
Dinosauro
Definizioa
Nomenklatura filogenetikoaren pean, dinosauroak, oro har, Triceratopsen eta hegazti modernoen (Neornithes) arbaso komun berriena eta horien ondorengo guztietan datzan talde gisa definitzen dira. Era berean, iradoki da Dinosauria Megalosaurus eta Iguanodonen arbaso komun berrienarekin definitzen dela, hauek izan baitziren Richard Owenek Dinosauria izendatu zuenean aipatutako hiru generoetako bi. Definizio biak dinosauro gisa definitzen diren animalien multzo berekoak dira: "Dinosauria = Ornithischia + Saurischia". Definizio horretan talde garrantzitsuak sartzen dira, hala nola ankilosauroak (lauoineko belarjale korazatuak), estegosaurioak (plakaz hornitutako lauoineko belarjaleak), Ceratopsia (belarjale bipedoak edo lauoinekoak, lepoan babesak zituztenak), pakizefalosauroak (belarjale biboro bipedanoak), ornitopodoak (ahate-muturra zuten belarjale bipedoak edo kuadrupedoak), teropodoak (batez ere bipedoak ziren haragijaleak eta hegaztiak) eta sauropodomorfoak (lepo eta isats luzedun lau-hankako belarjale handiak).
Gaur egun, dinosauro teropodoetatik bizirik dirauen leinu bakarra hegaztiak direla aitortzen da. Taxonomia tradizionalean, dinosauroetatik abiatuta eboluzionatu zuen klase bereizitzat jotzen ziren hegaztiak, superordena desberdin gisa. Hala ere, dinosauroez arduratzen diren paleontologo garaikide gehienek uko egiten diote taxonomia filogenetikoaren aldeko sailkapen-estilo tradizionalari; ikuspegi horrek eskatzen du, talde bat naturala izan dadin, taldekideen ondorengo guztiak ere taldean sartzea. Horrela, hegaztiak dinosaurotzat hartzen dira eta, beraz, dinosauroak ez daude iraungita. Hegaztiak Maniraptora azpitaldekoak dira, era berean koelurosauroak direnak, teropodoak, sauriskioak eta dinosauroak.
Sviatoslav Palamar
Bizitza
Emaztea eta semea ditu.
Dinosauro
Definizioa
Matthew G. Baron, David B. Norman eta Paul M. Barrettek 2017an egindako ikerketak dinosauroen sistematikaren erabateko berrikuspena iradoki zuen. Baron et al.-en analisi filogenetikoak Ornithischia berreskuratu zuen, Theropodatik gertuago jarrita Sauropodomorphatik baino, teropodoak eta sauropodomorfoak batzen dituen ikuspegi tradizionaletik urrunduz. Ornithoscelida kladoa berreskuratu zuen Ornithischia eta Theropoda batzen dituen kladoa aipatzeko. Dinosauroak, sailkapen horretan, Triceratops horridus, Passer domesticus eta Diplodocus carnegiiren azken arbaso komuna eta bere ondorengo guztiak barne hartzeko moduan definitu ziren, ziurtatzeko Sauropodoak eta bere antzekoak oraindik ere dinosauroak zirela.
Iran-Irak Gerra
Saddam Hussein Kurdistanen aurka
2006an, Saddam Hussein eta bere laguntzaile nagusiak tribunalaren aurrean eseri ziren Kurduen aurka eta beste pertsona batzuen aurka eginiko hilketengatik, eta jakin izan genuen arabera, kargu hauek jarri zizkioten: exekuzio masiboak, milaka zibilen desagerpena (batez ere umeena eta emakumeena), herri eta hiri kurdu ugari arma kimikoekin bonbardatzeagatik (ziape-gasa eta nerbio-gasa barne), 2.000 herri baino gehiago erretzea, botatzea eta suntsitzea, milaka herritar hiltzea eta fosetan botatzea, milaka haur, emakume eta agure kartzelan sartzea inolako justifikaziorik gabe, merkataritza ekonomiko kurdua deuseztatzea haren aurrerapena oztopatzeko, etab.
Dinosauro
Deskribapen orokorra
Dinosauroak izan ziren Mesozoiko Aroko lurreko ornodun nagusiak, batez ere Jurasiko eta Kretazeo garaietan. Beste animalia-talde batzuek tamaina eta nitxo mugatuak zituzten; ugaztunek, adibidez, oso gutxitan gainditzen zuten etxeko katu baten tamaina, eta, oro har, karraskari tamainako harrapakin txikien haragijaleak izaten ziren. Beti aitortu izan da animalia-talde oso anitza dela; 2018ra arte 900 dinosauro ez-hegazti genero baino gehiago identifikatu dira ziur, eta erregistro fosilean kontserbatutako generoen guztizko kopurua 1.850 ingurukoa dela kalkulatu da, horietatik ia % 75 aurkitzeke daude, eta 1.124 espezie ezagutzen ziren 2016an. 1995eko azterlan batek aurreikusi zuen 3.400 dinosauro genero inguru egon zirela, erregistro fosilean sartu ez zirenak.
2016an, Mesozoikoan 1.543-2.468 dinosauro-espezie zeudela zenbatetsi zen. 2021ean, egungo hegazti-kopurua (hegazti-dinosauroak) 10.806 espeziekoa zela kalkulatu zen. Batzuk belarjaleak dira, beste batzuk haragijaleak, haziak jaten dituztenak, arrainak jaten dituztenak, intsektujaleak eta orojaleak barne. Dinosauroak antzinako hankabikoak ziren arren (txori moderno guztiak bezala), espezie batzuk lauoinekoak ziren, eta beste batzuk, Anchisaurus eta Iguanodon kasu, erraz ibil zitezkeen bi edo lau hanken gainean. Garezurreko aldaketak, adarrak eta gandorrak kasu, dinosauroen ezaugarri komunak dira, eta desagertutako espezie batzuek hezur-armadurak zituzten. Tamainagatik ezagunak diren arren, Mesozoikoko dinosauro asko giza tamainakoak edo txikiagoak ziren, eta hegazti modernoak tamaina txikikoak izan ohi dira. Gaur egun, dinosauroak kontinente guztietan bizi dira, eta fosilek erakusten dute mundu osoan zehar banatuta zeudela Jurasiko Goiztiarraren garaian behintzat. Hegazti modernoak eskuragarri dauden habitat gehienetan bizi dira, lehorrekoetatik hasi eta itsasokoetaraino, eta froga batzuen arabera, hegaztiak ez diren dinosauro batzuek (Microraptor, adibidez) hegan egin zezaketen edo gutxienez planeatu zezaketen, eta beste batzuek, espinosauridoek adibidez, ohitura erdiurtarrak zituzten.
Egitura anatomikoak
Azken aurkikuntzek beren ezaugarri bereizgarrien zerrenda unibertsalki adostua aurkeztea zailagoa egin duten arren, orain arte aurkitutako dinosauro ia guztiek arkosauroen antzinako eskeletoaren zenbait aldaketa partekatzen dituzte, edo aldaketa horiek erakusten dituzten dinosauro zaharragoen ondorengoak dira argi eta garbi. Ondorengo dinosauro talde batzuek ezaugarri horien bertsio aldatuagoak zituzten arren, Dinosauria taldeko tipikotzat hartzen dira; lehen dinosauroek bazituzten eta ondorengoei transmititu zizkieten. Talde taxonomiko jakin baten arbaso komun berrienean sortutako aldaketa horiei talde horren sinapomorfiak esaten zaie.
Sterling Nesbittek egindako arkosauroen arteko erlazioen ebaluazio zehatz batek honako hamabi sinapomorfia hauek baieztatu edo aurkitu zituen, zalantzarik gabe, horietako batzuk lehenago ezagunak :
Nesbittek balizko sinapomorfia gehigarri batzuk aurkitu zituen eta aurretik iradokitako sinapomorfia batzuk baztertu zituen. Horietako batzuk silesauridoetan ere agertzen dira, Nesbittek Dinosauriaren ahizpa-talde gisa berreskuratu zituenak, aurreko trokanter handi bat, II eta IV metatartsoak ia luzera berdinekoan, iskion eta pubisaren arteko kontaktu txikia, eta astragaloan goranzko prozesu bat egotea, eta beste asko.
Dinosauroek hezurduraren beste ezaugarri batzuk dituzte. Hala ere, beste arkosauro talde batzuetan ohikoak direnez edo lehen dinosauro guztietan ez zeudenez, ezaugarri horiek ez dira sinapomorfiak. Adibidez, diapsidoak zirenez, dinosauroek bi loki hobi pare zituzten antzinatik (irekidurak garezurrean begien atzean), eta Archosauria diapsidoen taldeko kideak zirenez, irekidura gehigarriak zituzten muturrean eta beheko masailezurrean. Gainera, orain badakigu lehen sinapomorfiatzat jotzen ziren ezaugarri batzuk dinosauroak baino lehenago agertu zirela, edo lehen dinosauroetan ez zeudela, eta dinosauro talde ezberdinek eboluzionatu zutela. Horien artean daude eskapula luzanga ba; hiru ornok edo gehiagok bat egindako sakro bat (hiru daude beste arkosauro batzuetan, baina bi besterik ez Herrerasaurusean); eta azetabulu zulatu bat, edo aldakaren barrunbea, zulo bat duena barruko azaleraren erdian (Saturnalia tupiniquim itxian, adibidez ). Dinosauroen ezaugarri bereizgarriak zehazteko beste zailtasun bat da Triasiko Berantiar garaiko lehen dinosauroak eta beste arkosauro batzuk ez direla oso ezagunak askotan, eta antzekoak zirela alderdi askotan; animalia horiek batzuetan gaizki identifikatuak izan dira literaturan.
Dinosauroak zutik mantentzen dira atzeko gorputz-adarrak ugaztun moderno gehienen antzera tente dituztela, baina narrasti gehienak ez bezala, horien gorputz-adarrak bi aldeetara zabaltzen baitira. Jarrera hori pelbisean alboetara orientatutako zulo bat (normalean barrunbe ireki bat) eta femurrean barrurantz orientatutako buru bereizgarri bat garatzearen ondorio da. Haien jarrera tenteari esker, lehenengo dinosauroek erraz hartzen zuten arnasa mugitzen ziren bitartean, eta horrek, ziurrenik, beste narrastiek baino erresistentzia eta jarduera-maila handiagoak ahalbidetzen zituen. Gorputz-adar tenteek ere tamaina handiaren eboluzioa lagundu zuten, gorputz-adarretako flexio-tentsioak murriztuz. Dinosauroak ez ziren arkosauro batzuek ere, hala nola Rauisuchiak, gorputz-adar tenteak zituzten, baina aldakaren artikulazioaren "zutabe" konfigurazioari esker lortzen zuten, non aldakaren barrunbe batean txertatzen zen femurraren irtengune bat eduki beharrean, pelbisaren goiko hezurra biratu egiten zen erlaitz bat osatzeko.
Jatorria eta hasierako eboluzioa
Dinosauroak arbasoengandik banandu ziren Triasiko Ertain eta Berantiar garaian, Permo-Triasiar iraungipen masiboa suntsitzaileak itsas espezieen % 96rekin eta lehorreko espezieen % 70ekin duela 252 milioi urte inguru amaitu zuenetik 20 milioi urte beranduago. Argentinako Ischigualasto Formazioaren datazio erradiometrikoa 231,4 milioi urtekoa da. Bertan aurkitu zen Eoraptor jatorrizko dinosauro generoa. Eoraptor dinosauro guztien arbaso komunaren antzekoa dela uste da, eta hori egia bada, lehen dinosauroak hankabiko harrapari txikiak zirela iradokitzen dute. Dinosauroen antzeko ornitodirano primitiboak aurkitu izanak, hala nola Lagosuchus eta Lagerpeton, Argentinan, duela 233 milioi urte, Triasikoaren Karniar garaian, iritzi hori babesten du; berreskuratutako fosilen analisiak iradokitzen du animalia horiek benetan harrapari bipedo txikiak zirela. Dinosauroak Triasikoaren garai Anisiarrean ager daitezke, duela 245 milioi urte, garai horretako Nyasasaurus generoaren aztarnek erakusten duten bezala. Hala ere, bere fosil ezagunak zatikatuegiak dira jakiteko dinosauro bat edo ahaide hurbil bat besterik ez zen. Max C. Langer paleontologoak eta bere taldeak (2018) zehaztu zuen Santa Maria Formazioaren Staurikosaurusa duela 233,23 milioi urtekoa dela, eta horrek Eoraptor baino zaharragoa egiten duela adin geologikoan.
Dinosauroak agertu zirenean, ez ziren lehorreko animalia nagusiak. Lehorreko Karniar habitatetan arkosauromorfoak eta terapsidoak zeuden, Cynodontia eta Rhynchosauria kasu. Bere lehiakide nagusiak Pseudosuchia ziren, hala nola aetosauroak, ornithosuchioak eta rauisuchioak, dinosauroek baino arrakasta handiagoa izan zutenak. Beste animalia horietako gehienak Triasikoan iraungi ziren, bi gertaeretako batean. Lehenik eta behin, duela 215 milioi urte inguru, hainbat arkosauromorfo basal desagertu ziren, protorosauroak barne. Ondoren, Triasiko-Jurasikoaren desagerpena gertatu zen (duela 201 milioi urte inguru), gainerako arkosauro primitibo talde gehienen amaiera ekarri zuena, hala nola, aetosauroenak, ornithosuchidenak, fitosauroenak eta rauisuchianenak. Errinkosauridoak eta dizeodontoak Noriarra hasierara arte edo Rhaetiarraren hasierara arte iraun zuten, hurrenez hurren, eta haren iraungipenaren data zehatza zalantzazkoa da. Galera horiek krokodilomorfo, dinosauro, ugaztun, pterosauro eta dortoken lurreko fauna utzi zuten atzean. Dinosauro primitiboen lehen lerroak Triasikoaren aro karniar eta noriarrean zehar dibertsifikatu ziren, ziurrenik desagertu ziren taldeen nitxoak okupatuz. Nabarmentzekoa da, halaber, desagertze-tasa handiagoa izan zela Karniarreko euri-gertaeran.
Iran-Irak Gerra
Saddam Hussein Kurdistanen aurka
Datuen arabera, 200.000 kurdu hil zituen Husseinen armadak, eta 90.000 desagertutako egon zirela uste da, naiz eta kopuru hori bikoitza izan daitekeen. Gainera, 3.669 herri suntsitu zituzten, 1.780 eskola, 2.475 meskita eta 280 ospitale. Bizirik iraun zutenek Turkiara edo Iranen barnealdera ihes egin zuten.