cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa
Karlos V.aren abdikazioa eta oinordekotza
1558ko irailaren 21ean hil zuen paludismoak, hilabeteko agoniaren ondoren. Testamentuan, Joan Austriakoa errekonozitu zuen Barbara Blombergekin 1545ean izandako bere seme bezala. Yusteko monasterioaren ondoko jauregian ezagutu zuen lehenengoz.
Ezkontza eta seme-alabak
1526ko martxoan, Karlos V.a bere lehengusua zen Elisabet Portugalgoarekin ezkondu zen (Joan III.a Portugalgoaren arreba) Sevillan. Honako seme-alaba hauek izan zituen harekin:
Southwest Ranches (Florida)
Southwest Ranches Floridako herri bat da. Broward konderrian kokatua dago. 2010ean 7,345 biztanle zituen, 33.7 kilometro koadrotan banatuta.
Karlos V.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa
Ezkontza eta seme-alabak
Ezkontzaz kanpo izandako seme-alabak
E. H. Shepard
Ernest Howard Shepard (Londres, 1879ko abenduaren 10a - ibidem, 1976ko martxoaren 24a) ingeles artista eta liburuen ilustratzailea izan zen. Royal Academyn ikasi zuen eta 1906tik liburu ilustratzaile arrakastatsua zen. Punch aldizkarian ere lan egin zuen. Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen eta Sommeko guduan borrokatu zuen, besteak beste. A. A. Milnek bere hainbat libururen ilustrazioa eskatu zion. Bere irudirik ospetsuenak Winnie the Pooh-en liburuenak dira.
George Everest
Sir George Everest (1790eko uztailaren 4a, Crickhowell, Gales - 1866ko abenduaren 1a, Londres, Ingalaterra) galestar lur-neurtzaile eta geografo bat izan zen. 1830-1843 artean, Indiako topografia orokorraren arduraduna izan zen, hain zuzen ere, Indiaren hegoaldetik Nepalera doan arku meridiano luzearen sekzio trigonometrikoaren topografia ikerketa osatzeaz arduratu zen, alegia, 2.400 kilometroko distantzia. Lana, 1802an, William Lambtonek hasi zuen, eta ia XIX. mendearen amaieraldera amaitu zuten.
1865ean bere omenez Everest mendiari bere abizena daraman ingelesezko izena ipini zioten. Royal Society elkarteko kide izan zen.
Oligodon wagneri
Oligodon wagneri Oligodon generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Atractus major
Atractus major Atractus generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Megachile kununurrensis
Megachile kununurrensis erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Grant Town (Mendebaldeko Virginia)
Grant Town Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Marion konderrian kokatuta dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Luis Ruiz de Gopegui
Luis Ruiz de Gopegui Miguel (Madril, 1929ko otsailaren 16a - 2019ko abuztuaren 6a), espainiar fisikari eta idazle bat izan zen. Nagusiki, NASAk Espainiako Fresnedillasko estazioan burututako Apollo programaren jardueren arduraduna izateagatik ezaguna zen. Belén Gopegui idazlearen aita ere bazen.
Cristina Enea Fundazioa
Cristina Enea Fundazioa 2009an erregistratu zen Donostiako Udalak sustatua, hiriko ingurumen-politiketan erreferente izateko helburuarekin. Donostiako Udal-gobernuaren iniziatibaz sortua, Gipuzkoako Foru Aldundia dauka Patrono sortzaile iraunkor gisa, eta 2015etik Añarbeko Urak - Aguas del Añarbe SA ere fundazioaren babesle iraunkor da. 2009az geroztik, fundazioak bere gain hartu zuen Donostiako Ingurumen Baliabideen Etxearen kudeaketa, baita aurrerago Urgulleko Natur Txokoa, eta 2013az geroztik Ulia Interpretazio Zentroa ere. Gainera, Iraunkortasunaren Behatokia ere kudeatzen du, eta Donostiako Udaleko Mugikortasun Atalarekin sinatutako elkarlan-hitzarmenaren ondorioz, Donostiako Bizikletaren behatokia zuzentzen eta kudeatzen du.
Egoitza Mandasko dukearen jauregian dauka, Kristinaenea parkean
Cristina Eneako Ingurumen Baliabideen Etxeari ekipamendu berriak gehituz joan zaizkio urte hauetan, hala nola Urgulleko Natur Txokoa eta Ulia Interpretazio Zentroa. Honela, ekintza koordinaturako Donostiako udal liburutegien sarea eratu zen, bertan kultur etxeak, ikastetxeak, elkarteak eta eragileak bezalako bidelagunak ere batuz. Izena eman zion parkeko mugak gainditu zituen Cristina Enea Fundazioak, inguruko lurretara ere hedatuz.
Ghosts of Mississippi
Ghosts of Mississippi (euskaraz Mississippiko Mamuak) 1996ko Rob Reiner estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako drama film bat da. Nicholas Paleologos, Rob Reiner, Andrew Scheinman, Frederick M. Zollo, Charles Newirth eta Jeff Stott aktoreek antzeztu zuten.
1994ko Ku Klux Klaneko Byron De La Beckwith kidearen epaiketan oinarritua dago, honi 1963an giza eskubideen aldeko Medgar Evers ekintzailea erailtzea leporatu zitzaion.
Gizonezko bigarren aktore onenaren Oscar Sariaren (James Woods) eta Makillaje onenaren Oscar Sariaren (Matthew W. Mungle eta Deborah La Mia Denaver) izendapenak jaso zituen.
Argumentua
1963ko ekainaren 12ko gauerdian, bala batek giza eskubideen aldeko Medgar Evers (James Pickens Jr.) ekintzailea eta AEBtako Arraza Beltzeko Jendearen Aurrerapen elkarteko idazkaria zenari bizia kendu zion. Ustez bere hiltzailea den Ku Klux Klaneko Byron De La Beckwith (James Woods) kidea bi epaiketa nuluen ondoren errugabetua gelditu zen. Handik hogeitamar urtera ere ustezko hiltzaileak aske jarraitzen du, justizia egiteko jada beranduegi ote?
Biktimaren alarguna den Myrlie Eversek (Whoopi Goldberg) kasuaren berreirekitzea eskatuko du eta nahiz eta giroan dagoen arrazakeria oztopo izan, prokuradorearen laguntzailea den Bobby DeLaughterrek (Alec Baldwin) kasua ikertzeari ekingo dio.
NGC 2812
NGC 2812 galaxia bat da, Cancer konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Agilu
Agilu (izen ofiziala, gaztelaniaz, Aguillo) Trebiñuko udalerriko herri txikia da.
Garraio
Eskualdeko Garraioa sareak linea bat ditu herrian:
Sordio
Sordio Italiako udalerri bat da. Lodiko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Sordiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Plazagizon
Plazagizon esaten zaio jendaurrean edo jendartean askotan aritzen den eta trebeki moldatzen den gizonezkoari.
Brańsk landa-udalerria
Brańsk Poloniako Podlasiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Bielsk barrutian kokatuta. 227,43 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5916 biztanle zituen.
Tyrannochromis polyodon
Tyrannochromis polyodon Tyrannochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
NGC 2813
NGC 2813 galaxia bat da, Cancer konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Bergereteko ontziralekua
Bergeret Lapurdiko ontziraleku bat da, Baiona udalerriko Santizpirita auzoan kokatuta dagoena.
Ontziralekua 2017ko irailaren 22an ireki zen.
Historia
Ontziralekua 2017ko irailaren 22an ireki zen jendearentzat, Txaluparen linearen trazatuaren zati gisa.
2020ko irailean, linea kenduko zutela iragarri zuten, bidaiari faltagatik, Euskal Hirigune Elkargoaren arabera. Arduradunek azaldu dutenez, 2019ko irailean eta 2020ko otsailean Santizpirita zubia ireki ondoren, bidaiarien kopurua % 61 jaitsi zen. Gainera, Txik Txaken, eta lineek Santizpirita auzoari zerbitzu hobea ematea ahalbidetu zuten, eta, ondorioz, Baiona Ttipiarekin eta Baiona Handiarekin loturak izatea. Hala ere, Baionako Udala eta Euskal Hirigune Elkargoa Santizpiritako txalupa zati batean eta lurrez ordezkatzeko jinkaria berri bat sortzea aztertzen ari zirela iragarri zen. Aipatu zen, halaber, linearen maiztasuna puntako orduetan handitzea aztertzen ari zirela.
Erripaldako jauregia
Eraikina
Nafarroako Erresumako nomina ofizialean armagintza lurmutur gisa agertzen da, eta 1513an kuarteletatik bidalitako orube gisa. Salbuespena 1621ean berretsi zioten, eta garai hartan Luis Erripaldakoa eta bere semea eta izen bereko oinordekoa ziren. Nafarroako Kontuen Ganberak 1723an egindako zerrendan Erripaldako kondea agertzen da jabe gisa, garai hartan Esteban Joakin Erripaldakoak sortutako titulua. 1745ean Jokin Velaz Mendranokoak errebate bat eskatu zuen, bere aurrekoak gozatu zuen moduan. Armarria, Armagintzako Liburuaren arabera, urrezkoa zen, hiru zerrenda gulekin eta bi lisekin, lehen zerrendatik jaioa, eta beste bat bigarrenetik. Arma horiek ziren jauregiak XVI. mendean zekartzanak.
British Airways
British Airways (NAZE: BA, NAGE: BAW, eta Callsign: SPEEDBIRD) Erresuma Batuko airelinea internazionala da, bere izen ofizila British Airways plc da.
1974ko martxoaren 31an sortu zen. 2009an Iberiarekin bat egiteko akordioa sinatu zuten.
Springfield (Florida)
Springfield Floridako hiri bat da. Bay konderrian kokatua dago. 2010ean 9,052 biztanle zituen, 10.7 kilometro koadrotan banatuta.
Megachile bidentis
Megachile bidentis erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
John Cornforth
Esteroideen ezaugarri biologiko eta kimikoak zehazten saiatu da. Kimika Nobel saria jaso zuen 1975. urtean, Vladimir Prelog Bosniako kimikariarekin batera.
521 Brixia
521 Brixia, asteroide gerrikoan aurkitutako 521. asteroidearen izena da. 1904ko urtarrilak 10ean aurkitu zuen Raymond Smith Dugan astronomo estatubatuarrak Heidelbergeko behatokitik. Asteroide honen behin-behineko izendapen zientifikoa, 1904 NB zen. C motako asteroide bat da, ziuraski karbonoz osatua dagoena.
Argiloaingo Andre Mariaren baseliza
Argiloaingo Andre Mariaren baseliza Zaraitzu ibaxako Sartze udalerriko Sartze kontzejuan Erdi Aroko kristiau baseliza bat da.
Eraikina
Argiloaingo Ama Birjina babesten du, trantsizioko tailu erromanikoa, tipoaren berezko ezaugarriekin, eta geroagoko polikromia, ziur aski jatorrizkoak imitatzen duena. Oso interesgarria da ermitaren arkitektura. Ondo kokatuta dago, egurrezko oholtxoz egindako estalki bitxi bat du, teilatuan zizelkatuta, eta inguruko herri-tradizioan inspiratuta dago.
522 Helga
522 Helga, asteroide gerrikoan aurkitutako 522. asteroidearen izena da. 1904ko urtarrilak 10ean aurkitu zuen Max Wolf astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Asteroide honen behin-behineko izendapen zientifikoa, 1904 NC zen.
Jesus Arrizabalaga
Jesus Arrizabalaga Madariaga, ezizenez Txapela, hurbileneko lagunentzako Txulin (Usansolo, Bizkaia, 1930 - Bilbo, Bizkaia, 2020ko abuztuaren 26a), futbolzalea izan zen. Ezaguna egin zen nagusiki San Mames Zaharrean eta San Mameseko harmailetan pinez beteriko txapela erraldoi batekin hedabideetan agertzeagatik.
Aprosdoketophis andreonei
Aprosdoketophis andreonei Aprosdoketophis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Jesus Arrizabalaga
Izaera ireki eta apaleko gizasemea zen, beregana hurbiltzen zen edonorekin jator mintzatu ohi zena. Athleticen zale ospetsuenetakoa zen, telebistako zuzeneko partidu emanaldietan maiz harmailetan agertu ohi zen, bai partidu aurreko bai atsedenaldietako tarteetan. Haren oihu ezagunena «Garrote!» zen.
89 urterekin hil zen, 79 urtez athleticzale izanda eta 54 urtez klub horretako bazkide izanda.
2019ko azaroaren 19an, Cuencako probintziako Belmonte udalerriko athleticzaleek haren omenezko izena daraman Jesus Arrizabalaga Peña sortu zuten.
Ravena (New York)
Ravena  New York estatuko herri bat da. Albany konderrian kokatua dago. 2010ean 3,268 biztanle zituen, 3.8 kilometro koadrotan banatuta.
Tavazzano con Villavesco
Tavazzano con Villavesco Italiako udalerri bat da. Lodiko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Tavazzano con Villavescok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Grantham (New Hampshire)
Grantham Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Sullivan konderrian kokatuta dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Orroli
Orroli Cagliariko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Atractus nicefori
Atractus nicefori Atractus generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Gadong B
Gadong B Bruneiko Brunei eta Muara barrutiaren barnean dagoen mukim edo azpibarruti bat da. Barruti honetako erdialde inguruan dago, mendebalde inguruan, zehazki.
Bathyanthias mexicanus
Bathyanthias mexicanus Bathyanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Gadong B
Oharra
2007. urteko uztailean, Gadong mukim edo azpibarrutia, ofizialki bi zatitan banatua izan zen. Iparraldean geratu zen zatiari, Gadong A izena eman zitzaion, eta, hegoaldean geratu zenari, berriz, Gadong B izena.
Ortacesus
Ortacesus Cagliariko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Cate Campbell
Cate Natalie Campbell (Blantyre, 1992ko maiatzaren 20a) malawiar jatorriko igerilari australiarra da.
Olinpiar Jokoak
2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008 (Pekin), bi domina irabazi zituen: 50 m estilo librean, brontzezkoa lortu zuen 24,17ko denborarekin, Britta Steffen alemaniarraren (urrezkoa, 24,06koarekin) eta Dara Torres estatubatuarraren atzetik sailkatuz (zilarrezkoa, 24,07koarekin). 4x100 errelebo librean, berriro brontzezkoa lortu zuen 3.35,05 denboraz, Herbehereetako (urrezkoa, 3.33,76koaz) eta AEBko taldeen atzetik sailkatuz (zilarrezkoa, 3.34.33). Igerilari hauek ordezkatu zuten Australiako taldea: Cate Campbell, Alice Mills, Mel Schlanger, Libby Trickett eta Shayne Reese-k.
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012 (Londres), 4x100 errelebo librean, urrezko domina lortu zuen Australia ordezkatuz, 3.33,15 denborarekin, Herbehereetako (zilarrezkoa, 3:33.79) eta AEBko taldeen aurretik (brontzezkoa, 3:34.24). Hauek osatzen zuten taldea: Alicia Coutts, Cate Campbell, Brittany Elmslie, Mel Schlanger, Emily Seebohm, Yolane Kukla eta Libby Trickett-ek.
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016 (Rio de Janeiro), 4x100 m errelebo librean, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldeak 3.30,65 minutuko denborarekin, eta Munduko errekorra (ME) ezarri, AEBko taldearen (zilarrezkoa 3.31,89 denboraz) eta Kanadakoaren aurretik sailkatuz (brontzezkoa 3.32,89koaz). Honako hauek osatzen zuten Australiako taldea: Bronte Campbell, Cate Campbell, Emma McKeon eta Madi Wilson-ek. 4x100 lau-estiloko erreleboan, zilarrezkoa eskuratu zuen Australiako taldearekin, 3:55.00ko denboraz, AEBko taldearen atzetik (urrezkoa, 3:53.13koaz) eta Danimarkako taldeari aurrea hartuz (brontzezkoa, 3:55.01). Hauek izan ziren taldekideak: Cate Campbell, Emily Seebohm, Brittany Elmslie, Emma McKeon, Madeline Groves, Madi Wilson eta Taylor McKeown.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020 (Tokio), brontzezkoa lortu zuen 100 m estilo librean Emma McKeon herrikidearen eta Siobhán Haughey hongkongdarraren atzetik sailkatuz. 4x100 m errelebo librean, urrezko domina eskuratu zuen Australiako taldeak 3.29,69 minutuko denborarekin, eta Munduko errekorra (ME)) ezarri, Kanadako taldea (zilarrezkoa, 3.32,78koarekin) eta AEBkoa gaindituz (brontzezkoa, 3.32,81ekoarekin). Hauek osatzen zuten Australiako taldea: Bronte Campbell, Meg Harris, Emma McKeon eta Cate Campbell-ek. Mollie O'Callaghan eta Madison Wilson ere taldeko partaide ziren, baina ez zuten finaleko lasterketan parte hartu. 4x100 m lau-estiloko erreleboan, urrezkoa eskuratu, eta Olinpiar Jokoetako Errekorra (OE) ezarri zuen Australiako taldeak 3.51,60 denborarekin, AEBko (zilarrezkoa, 3.51,73ko denboarekin) eta Kanadako taldeak gaindituz (brontzezkoa, 3:52.60koarekin). Hauek osatu zuten taldea: Kaylee McKeown, Chelsea Hodges, Emma McKeon, Cate Campbell, Emily Seebohm, Brianna Throssell eta Mollie O'Callaghan-ek.
Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak
Bere ahizpa Bronte Campbell-ek ere hainbat domina irabazi ditu Olinpiar Jokoetan.
Ehiza-bonbaketari
Ehiza-bonbaketaria, ehiza-hegazkina izateaz gain, lurrean eta itsasazalean dauden jomugei eraso egin diezaieken bonbaketaria ere bada, aire-aire, aire-lur eta aire-itsaso armamentua baitu. Lur erasorako hegazkinek ez bezala, ehiza-bonbaketariek ehiza-hegazkin baten gaitasun guztiak dauzka. Ehiza-bonbaketariak nagusiki lur erasoan nabarmentzen dira, aireko borroketan paper apalagoa edukiz, aldiz, ehiza-hegazkin polibalenteak aireko borrokak nahiz lur erasoak maila berdinean burutu ditzake.
Ana Merino
Ana Merino Norverto (Madril, 1971ko ekainaren 25a) eleberrigile, poeta, antzerkigile eta komikigile a da, 2020an Nadal eleberri saria irabazi zuen El mapa de los afectos lanagatik. 2000ko Belaunaldi Poetikoko kidea da.
Biografia
José María Merino idazle eta akademikoaren alaba, Historia Modernoan eta Garaikidean lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Autonomoan, Columbusen (Ohio) masterra egin zuen eta Pittsburgheko Unibertsitatean doktoretza egin zuen, non Iberoamerikako munduko komikiari buruzko tesia egin zuen.Iowako Unibertsitatean gaztelaniaz idazteko MFAko katedraduna eta fundatzailea da, eta 2011 eta 2018 bitarteko lehen etapan zuzendu zuen. El País- en zutabegile gisa kolaboratzen du.
Paraselene
Paraselenea atmosferako fenomeno optiko bat da. Ilargiaren haloan agertzen diren orban zirkular distiratsuak dira. Ilargiaren argia zirru edo zirrostratu erako hodeietako hexagono-formako izotz partikula zapaletan errefraktatzean geratzen da.
Paraselenea 22°ko haloarekin batera agertzen da. Ilargiaren itxurazko posiziotik ia halako hamar bat diametroko distantziara agertzen da. Parelioen antzekoa bada ere, nahiko ezohikoa da. Izan ere, Ilargiak distiratsu egon behar du, hots, ilbetean edo ilbete inguruan.
Melipona quinquefasciata
Melipona quinquefasciata erle espezie bat da, Melipona generoan eta Apidae familian.
Terranova dei Passerini
Terranova dei Passerini Italiako udalerri bat da. Lodiko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Terranova dei Passerinik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Rhinolophus imaizumii
Rhinolophus imaizumii Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
Bamanophis dorri
Bamanophis dorri Bamanophis generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Uaru amphiacanthoides
Uaru amphiacanthoides Uaru generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Mendikate Banatzaile Handia
Mendikate Banatzaile Handia edo Australiako mendikatea (Great Dividing Range) ekialdeko Australian dagoen mendikatea da. 3.500 kilometro baino gehiago ditu eta munduko laugarren mendikaterik luzeena da. Kosciuszko mendia da gailurrik garaiena: 2.228 metro.
Alt (tekla)
Ordenagailu bateko giltzadian, Alt tekla ("alternatiba" hitzetik) beste tekla zenbaiten berezko funtzioa aldatzeko erabiltzen den tekla bat da, gehienetan laburbide moduan. Adibidez, Alt tekla "A" teklarekin batera sakatzen bada, programa informatiko zenbaitetako menuak zabaldu egiten dira, bestela saguaz burutu beharko litzatekeen ekintza saihestuz.
St. Augustine (Florida)
St. Augustine Floridako hiri bat da. St. Johns konderrian kokatua dago. 2010ean 13,679 biztanle zituen, 27.8 kilometro koadrotan banatuta.
Ortueri
Ortueri Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Lanty-sur-Aube
Lanty-sur-Aube Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lanty-sur-Aube udalerrian erroldatutako biztanleak 138 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 86 etxebizitza zeuden, 56 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 86etxeak ziren. 56 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 37 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 82 ziren, horien artean 67 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 67 pertsona aktiboetatik 63 lanean zeuden (40 gizon eta 23 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lanty-sur-Aube udalerrian 54 unitate fiskal zeuden, 137 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.856 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Lanty-sur-Aube udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Enriqueta Gastelumendi
Enriqueta Gastelumendi, India Varela, (1913 - 2004) Suaren Lurralde ko artisau-zizelkaria izan zen, Argentinan, eskualdeko kulturaren adierazlerik handienetakotzat hartua, eta selknam herriaren azken zuzeneko ondorengoetako bat, mestiza, ama selknam eta aita euskaldunaren alaba.
Grantsville (Maryland)
Grantsville Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Garrett konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Qafzeh leizea
Qafzeh, Kafzeh edo Qafzah leizea (arabieraz: قافزة كهف, Amildegi leizea hebreeraz:
Girard Desargues
Girard Desargues (Lyon, Frantzia, 1591ko otsailaren 21a - ib., 1661eko urria) ingeniaria eta matematikaria izan zen. Lan handia egin zuen matematika alorrean. Harena da Desarguesen teorema izenaz ezagutzen dena. Era berean, ikerketa sakonak egin zituen sekzio konikoei eta hirukiei buruz; azterketa horietan oinarrituta landu zuen Ponceletek bere teoria irudi homologikoei buruz.
Lan aipagarriak: Traité de la section perspective (1636). Brouillon projet d´une atteinte aux événements des rencontres d´une cône avec un plan (1639). Azken liburu horretan geometria proiektiboaren oinarriak idatzi zituen, eta lan horrek eragin handia izan zuen Pascalengan.
Qafzeh leizea
Gizaki anatomikoki modernoak kobazuloan, Erdi Paleolitotik Bizantiar inperioaren garaia arte bizi izan ziren. Azken garai honetan abandonatu ostean, artzainek artaldeen babeserako erabili zutelarik. Denborarekin leizearen sarrera menditik zetozen sedimentuek estali zuten, aztarnategi arkeologiko bezala interesa piztu eta leizea berrireki zen arte.
Girard Desargues
Izendapenak
Ilargian dagoen Desargues (kraterra) bere omenez izendatu zen.
Qafzeh leizea
Indusketa historia
René Neuville kontsular frantsesak eta Moshe Stekelis arkeologoak 1933ko uztailean Qafzeh leizeko lehen probazko indusketa arkeologikoa hasi zuten Pariseko Giza Paleontologia Institutuaren (L’Institut de paléontologie humaine, IPH) dirulaguntzarekin. Indusketa lanak 1934ko abuztu eta irailean geldiarazi ziren, metakin arkeologikoa presionatzen zuen harkoskorrez beteriko tximinia batek adierazten zuen arriskuagatik. Hurrengo lau urteetan (1934-1937), Neuvillek lehen indusketa ofiziala zuzendu zuten.
Bigarren indusketa denboraldia 1965eko uztailean hasi zen eta 1979ko udan amaitu.
Leizearen kokapena eta egitura
Qafzeh leizea Israeleko iparraldean aurkitzen da, Hego Galilea bezala definituriko gunearen barnean, Nazaretetik 2 Km hegoaldera.
Bertan, Jezreel (edo arabieraz, Marj Ibn Amir) haraneko Qafzeh mendiaren magalean aurkitu dezakegu leizea, harana zeharkatzen duen wait edo ibaiadarrarengandik metro gutxitara leizearen sarbidea aurkitu daitekeelarik.
Ganbera nagusiak 27 x 17 metroko tamiana eta Jezreelengo haranera begira dagoen terraza bat dauka.
Brąszewice udalerria
Brąszewice Poloniako Lodzeko voivoderriko landa-udalerri bat da, Sieradz barrutian kokatuta. 106,63 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4531 biztanle zituen.
Qafzeh leizea
Estratigrafia
Kobazulo barneko ganberan 13 geruza bereizi ziren ikerketa estratigrafikoan:
Beranduago egin ziren terrazako indusketetan, mousteriar garaiko metakinen 24 geruza bereizi ziren; bi jalkinetan banatuak:
RMS Lusitania
RMS Lusitania, Leonard Peskett ontzi arkitektoak diseinatu eta Eskoziako Clydebank hiriko John Brown & Company ontziolan eraikitako transatlantiko bat izan zen. 1907ko abuztuaren 26an Liverpool hiriko Cunard Line ontzi konpainiaren zerbitzuan jarri zen. Izena Antzinako Erromako Lusitania probintziaren omenez ipini zioten. 1907-1911 artean RMS Mauretania transatlantikoarekin batera munduko ontzi handienak izan ziren, White Star Line ontzi konpainia lehiakideak RMS Olympic (1911) eta RMS Titanic (1912) trasatlantikoak itsasoratu zituen arte.
Lehen Mundu Gerran, Alemaniak Erresuma Batuaren aurka itsaspeko gerra burutzen ari zenean, 1915eko maiatzaren 7an eta Irlandako Old Head of Kinsale lurmuturraren parean, SM U-20 U-Bootak Lusitania ontzia identifikatu eta torpedeatu zuen, ondorioz bertan zihoazen 1.959 bidariatietatik 1.198 hil ziren. Tragedia honek munduan ohiartzun handia izan eta jende asko Alemaniaren aurka jarriarazi zuen. Gainera, ordurarte neutral mantendu ziren AEBak gerran sartzera ere bultzarazi zuen, Entente Hirukoitzarentzat ere erreklutamentuaren ikur bilakatu zen.
Wilhelm Marx
Wilhelm Marx (Kolonia, 1863ko urtarrilaren 15a - Bonn, 1946ko abuztuaren 5a) alemaniar lege-gizon, politikari katoliko eta Zentroko Alderdiko kidea izan zen. Alemaniako kantzilerra izan zen 1923tik 1925era eta 1926til 1928ra.
Jurisprudentzia ikasi zuen Bonneko Unibertsitatea, funtzionarioaren oposizioa gainditu zuen eta epaile lanetan aritu zen. Zentroko Alderdiko kidea izan zen, eta Prusiako parlamenturako eta gero Reichstag-erako hautatu zuten.
Versaillesko itunaren alemaniar sinadura babestu zuen, Alemaniako Iraultzaren aurka agertu zen eta Weimarko Errepublika babestu zuen.
1923ko azaroan kantziler izendatu zuten eta gutxiengo gobernu bat zuzendu zuen, zentroko alderdiak lagunduta. Moneta egonkortzea, kontsolidazio fiskala eta Reich eta Bavariako gobernu eskuindarraren arteko gatazka konpontzea lortu zuen.
NGC 2814
NGC 2814 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Red Creek (New York)
Red Creek  New York estatuko herri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 532 biztanle zituen, 2.35 kilometro koadrotan banatuta.
Hidrogeno
Hidrogenoa elementu kimiko bat da, H ikurra eta 1 zenbaki atomikoa ditu. Nukleoan protoi bat duten atomoak hidrogeno-atomoak direla esaten da.
Giro-tenperaturan gas-egoeran dago eta diatomikoa, sukoia, usaingabea eta koloregabea da. Elementu arinena (masa atomikoa = 1,00794 u) eta unibertsoko ugariena da. Izarrak hidrogenoz, plasma egoeran, osatuak daude, gehienbat. Lurrean konposatu molekular askoren partaide da (ur eta konposatu organikoak, besteak beste) eta elementu kimiko gehienekin erreakzionatzeko gai da. Isotopo arruntena nukleoan protoi bat eta neutroirik ez duena da. Beste bi isotopo ere aurki daitezke naturan, itsasoko uretan bereziki: deuterioa, neutroi bat duena, eta tritioa, bi neutroi dituena.
Philip Tartaglia
Philip Tartaglia (Glasgow, 1951ko urtarrilaren 11 - Ibid ., 2021eko urtarrilaren 13a) Eskoziako apezpiku katolikoa izan zen. Glasgowko artzapezpiku metropolitarra (2012-2021). Aurretik Paisleyko apezpikua izan zen. Apezpiku izendatu aurretik, irakasle seminarista, parroko laguntzailea eta Glasgowko Artxidiozesian parrokoa izan zen.
Glasgowko zortzigarren artzapezpikua izan zen erreformaren ondoren hierarkia 1878an berrezarri zenetik. Gai erlijioso eta moraletan kontserbadore gisa deskribatzen zuten, kargu horretarako Benedikto XVI.a Aita Santuak izendatu zuen 2005eko irailaren 13an. 2013an Keith O'Brien kardinalak dimititu egin zuen sexu jokabide desegokiagatik eta harrapariagatik, Benedikto XVI.ak Saint Andrews eta Edinburgoko artxidiozesiaren administratzaile apostoliko izendatu zuen.
Hidrogeno
Laborategian azido eta metalen arteko erreakzioen bidez lortzen da eta industrialki gas naturaletik lortzen da gehienbat, nahiz eta uraren elektrolisitik ere hartzen den. Hidrogenoa amoniakoa ekoizteko, erretzeko edota pila elektrokimikoetan elektrizitatea sortzeko erabiltzen da, besteak beste.
Hidrogenoarekin Schrödingerren ekuazioa analitikoki ebatz daitekeenez, elementu honen orbital eta loturen azterketa eta analisiak garrantzi handia izan du mekanika kuantikoan.
Ezaugarri nabarmenak
Hidrogenoa elementu arinena da, bere isotopo ugariena protoi bat eta elektroi batez osatua dago, eta oro har egoera diatomikoan (H2) ageri da, hau da, beste hidrogeno atomo bati loturik. Bere urtze-puntua eta irakite-puntua −252,88 °C eta −259,13 °C dira, hurrenez hurren. Presio handian, izar erraldoien nukleoan bezala, hidrogeno molekulek bere izaera aldatzen dute eta hidrogenoa likido metalikoa bihurtzen da. Presio txikian hidrogenoa disoziaturik ageri ohi da, egoera monoatomikoan, konbinatzeko aukera gutxi dauzkate-eta. Hala ere, zenbaitetan hidrogeno molekularrezko hodeiak, izarren sorrerarekin erlazionatutak daudenak, sor ditzake.
Izarretan gertatzen den fusio nuklearraren bidez hidrogeno atomoak binaka konbinatzen dira helio atomo bat sortzeko, eta prozesuaren soberakin gisa izugarrizko energia-kantitatea sortzen da. Prozesu hau da, hain zuzen, gure existentzia ahalbidetzen duena.
Lehen agerpena
T. Von Hohenheim, Parazeltso izenpean ere ezaguna, izan zen H2 gasa lehen aldiz deskribatu eta artifizialki sortu zuena metalak azido indartsuekin nahastean. Gasa aurkitu bazuen ere, Parazelsusek ez zekien hura elementu kimiko berri baten atomoek osatzen zutenik. 1671. urtean Robert Boylek hidrogenoa bigarren aldiz deskribatu zuen, burdin hautsa eta azido ahulak nahasterakoan hidrogeno gasa sortzen zela antzeman baitzuen. Boyle eta Parazelsusen saiakerek lortu ez zutena, ordea, 1766. urtean lortu zen, urte hartan Henry Cavendish-ek lehen aldiz hidrogeno gasa substantzia bakar bat zela antzeman zuen, metal-azido erreakzio batean sortzen zen gasari aire erregaia izena eman eta errekuntzaren hondakin gisa ura sortzen zela ikusi baitzuen. Cavendish merkurio eta azidoekin lanean zebilen hidrogenoa aurkitu zuenean. Nahiz eta hidrogenoa azidoen osagai zela esan beharrean merkuriotik zetorrela esan, hidrogenoaren propietate nagusiak neurtzeko gai izan zen. Hori dela-eta, hidrogenoaren aurkikuntza berari egozten zaio.
Mekanika kuantikoari eginiko ekarpenak
Hidrogeno atomo arruntak badu beste elementuek ez duten ezaugarri bat: bere protoi bakarreko nukleoari esker, egitura atomikorik sinpleena duen elementua da. Atomo honek duen sinpletasuna dela-eta, hidrogenoaren egiturak eta argi espektroaren analisiak egitura atomikoaren teoria formulatzeko berebiziko garrantzia izan dute. 1920ko hamarkadan hidrogeno atomoa mekanika kuantikoaren ikuspuntutik aztertu zen; honen bidez, teoriak aurreikusten zituen hipotesi ugari egiaztatu ahal izan ziren. Handik gutxira, hidrogeno H2+ katioiaren analisia burutu zenean, lotura kimikoaren taxuzko teoria bat eraiki ahal izan zen.
Hidrogeno atomoa
Hidrogeno atomoaren energia mailak Bohrren eredu atomikoa erabiliz nahiko zehazki kalkulatu litezke. Bohrren ereduak elektroia nukleoko protoiaren inguruan biraka dabilela dio, lurra eguzkiaren inguran orbitatzen dabilen bezala. Hala ere, indar elektromagnetikoak dira protoi eta elektroiaren arteko erakarpena sortzen dutenak eta planeta eta izarren arteko indarra grabitateak sortzen du. Bohrrek mekanika kuantikoaren hastapenetan suposatu zuen momentu angeluarraren diskretizazioa dela-eta Bohrren ereduan elektroi eta protoiaren arteko zenbait distantzia dira soilik posible, orbita jakin batzuetan soilik aurki genezake elektroia eta honek elektroiaren energia maila konkretu batzuetara mugatzen du. Mekanika kuantikoaren aldetik tratamendu hobea emango bagenio Bohrrek bere garaian eskura ez zituen erreminten bidez Schrödingerren ekuazioa edota Feynmanen bide integralen formulazioarekin protoi inguruko elektroiaren okupazio dentsitate probabilistikoa kalkulatu genezake orbital sinple batzuetara mugatu gabe. Dentsitate probabilistiko horrek elektroia puntu jakin batean egotearen probabilitatea azaltzen digu, eta horrela protoi inguruko zonalde batzuetan errezagoa izanen da elektroia aurkitzea beste zonalde batzuetan baino. Dentsitate hau erakusten duten diagrametan elektroien orbitalak hodei moduko itxura hartzen dute, non zonalde ilunak probabilitate altuagoa adierazten baitu, eta zonalde argiak probabilidade baxuagoa. Elektroiei materia uhin tratamendua emanez, hidrogeno atomoaren kontzeptu errealago bat lortzen dugu Bohrren eredua erabiliz baino. Hala ere, Bohrren eredua lagungarria da oso hain sinple izanda elektroiaren energia eta espektroa nahiko ongi aurreikusten baititu. Hidrogenoaren modeloa guztiz modelizatuko bagenu, elektroien eta nukleoaren masa kontutan hartuz (mekanika orbitaleko bi gorputzen problemarekin egiten den bezala), elektroiaren energia eta espektroa are hobeto errepresenta litezke. Hidrogenoaren isotopo guztiekin egin liteke hau gainera. Schrödingerren ekuazio eta Feynmanen metodo integralaren bidez lorturiko emaitzak teoria kuantiko osatuarekin txukunduko bagenitu erlatibitate bereziaren efektuak kontutan hartuz (ikusi Dirac-en ekuazioa) eta hutsean gertatzen diren alegiazko partikulen sortzea bezalako beste hainbat efektu kontuan hartuz, hidrogeno atomoaren modelo bikain bat lortuko genuke.
Isotopoak
Hiru hidrogeno isotopo aurki ditzakegu naturan: protioa (1H), deuterioa (2H) eta tritioa (3H). Aurrekoez gain 4H, 5H, 6H eta 7H isotopo ezegonkorrak sintetizatu ahal izan dira; isotopo hauek ezin aurki daitezke naturan.
Hidrogenoaren isotopoek soilik jasotzen dute gaur egun izen propioa, analisi radioaktiboaren lehen garaian zenbait elementuren isotopoek ere izen propiala zuten, gaur egun esan bezala ordea hidrogenoak soilik mantentzen ditu izen horiek. 2H eta 3H zeinuen ordez zenbaitetan D eta T hizkiak ere erabiltzen dira deuterio eta tritioarentzat urrenez urren. 1H-k ez du inongo zeinurik P hizkia erabiliko balitz fosforoarekin nahastuko baikinateke, IUPAC elkarteak hala ere 1H, 2H eta 3H zeinuak erabiltzea gomendatzen du.
Protioa
1H isotopoa naturako hidrogeno isotopo arruntena dugu, eta hidrogeno natural guztiaren %99,98-a osatzen du. 1H isotopoaren nukleoa protoi bakar batek osatzen duenez gutxitan erabiltzen den protio izena egozten zaio.
Deuterioa
2H dugu hidrogenoak dituen bi isotopo egonkorretatik bigarrena. Deuterio deritzo, eta bi nukleoik, protoi batek eta neutroi batek osatzen dute deuterioaren nukleoa. Lurreko hidrogenoaren %0,0026 eta %0,0184 artean deuterioa dugu. Isotopo horrek ez du erradioaktibitaterik, eta ez du giza osasunean eragin nabarmenik. Deuterio atomo ugariz osaturiko urari ur astun esaten zaio, deuterioa protioa baino astunagoa baita. Deuterioa eta deuterioak osatzen dituen substantziak marka ez-erradioaktibo gisa erabili ohi dira saiakera kimikoetan, bai eta 1H-NMR espektroskopiako solbente gisa ere. Ur astuna neutroi moderatzaile eta hozgarri gisa erabili ohi da erreaktore nuklearretan. Deuterioa fusio nuklear komertzialerako erregai gisa erabili liteke.
Tritioa
3H isotopoari tritio izena egozten zaio eta hiru nukleoi biltzen ditu nukleo atomikoan, bi neutroi eta protoi bat urrenez urren. Isotopo hau aurreko biak ez bezala radioaktiboa da, eta 3He isotopoan desintegratzen da beta jario bidez (β partikulak). Tritioak 12,32 urteko semidesintegrazio-periodoa du. Tritio naturala errainu kosmiko eta atmosferako gasen arteko interakzioan sortzen da oso kopuru txikietan. Lurrean dagoen tritioaren beste iturri bat arma nuklearren entseguak dira. Fusio nuklearrean erabiltzen da, isotopoen geokimikan denbora neurtzeko eta argia bere kabuz ematen duten gailuetan. Aspaldi tritioa markazio kimiko eta biologikoarako erabiltzen zen marka erradioaktibo gisa, gaur egun ordea ez da hainbeste erabiltzen.
Hidrogenoa naturan
Hidrogenoa unibertsoko elementurik arruntena dugu, unibertsoaren masaren %75 osatzen du eta unibertsoko atomoen %90 hidrogeno atomoak dira. Hidrogeno kontzentrazio handienak izar eta planeta erraldoi gaseosoetan aurki litezke. Nebulosetan hidrogeno monoatomikoa aurki daiteke, eta izarren sortzearekin erlazionatua dago. Unibertsoko hidrogeno gehiena forma atomikoan edota plasma egoeran dago, eta gutxiengoa hidrogeno molekular gisa (hidrogeno diatomikoa). Plasma egoeran ez dago ohizko loturarik hidrogenoaren protoi eta elektroien artean hori dela eta konduktibitate elektriko izugarria du eta emisibitate edo argi jarioa ere oso handia da; plasmarengan hidrogenoa izarretako argiaren iturri da. Plasmak jariaten dituen kargadun partikulengan eragin handia dute kanpo magnetiko eta elektrikoek horregatik eguzkiak ixurtzen duen eguzki haizeak lurraren magnetosferara dakartzan partikulek osatzen dituzte aurora boreal eta austral fenomenoak, kanpoen eragin horrek ere sortzen ditu Birkelanden korronteak. Hidrogeno monoatomikoa izarrarteko materian aurki ditzakegun partikuletako bat da. Lurrean orohar hidrogenoa H2 dago, hala ere hidrogeno gasa lurraren atmosferan oso kopuru txikian aurki genezake (parte bat milioiko, hau da %0,0001) hain arina baita lurreko atmosferatik nahiko erraz ihes egiten duela. Hidrogeno monoatomiko eta diatomikoa unibertsoko osagai nagusiak izan harren ez da erraza lurrean hauek sortu, metatu eta purifikatzea, hala ere hidrogenoa lurrean errazen aurki dezakegun elementuetan hirugarrena dugu. Lurraren baitan hidrogeno iturri nagusiak hidrokarburo eta ura ditugu. Zenbait bakteria hidrogenoa metabolizatzeko gai dira ostera atmosferara isurtzeko; hidrogenoa digestio-aparatuko gasen osagai dugu ere, hau da, puzkarrek hidrogenoa daramate (metano forman besteak beste). Metanoa hain zuzen, gas naturalaren osagaietako bat, hidrogeno iturri garrantzitsua bihurtzen ari da prozesu industrialetan.
Hidrogeno molekularra
Hidrogeno diatomikoa bi taldetan bana dezakegu bi protoien spin-aren arabera. Bi spin-ak paraleloak badira ortohidrogeno esaten zaio eta espinak antiparaleloak badira parahidrogeno. Tenperatura eta presio estandarretan hidrogeno gasaren %25 molekula parahidrogeno motakoak dira eta gainontzeko %75 ortohidrogeno motakoak, gehiengoa orto klasekoa denez ortohidrogenoari "hidrogeno normal" ere esaten zaio. H2 gasean orto eta para formen arteko banaketa tenperaturaren araberakoa da. Orto forma energetikoagoa da egoera kitzikatuan dagoelarik. Hori dela eta ezegonkorra da eta ezin liteke purifikatu. Tenperaturak behera egin ahala para forma inposatzen da nahikoa jaitsi ezkero ia hidrogeno guztia parahidrogeno bihurtzen delarik. Parahidrogeno hutsaren propietateak "hidrogeno normal"-arenarengandik zertxobait ezberdinak dira. Orto eta para formak zenbait substantzietan ere aurki litezke, besteak beste uretan edota konposatu organiko askotan.
Para eta orto formen arteko aldaketa katalizadorerik gabe ematen da eta esan bezala tenperatura igo ahala orto forma energetikoagoa nagusitzen delarik. H2 azkar kondentsatzen bada hidrogeno molekulei ez die orto formatik para formara aldatzeko astirik ematen aldaketa honek denbora behar baitu. Oso garrantzitsua da hidrogeno kondentsatuak, hots hidrogeno likidoak, para eta orto formen arteko erlazio egokia izatea orto forma energetikoagotik para formara pasatzea prozesu exotermikoa baita eta prozesu horretan askatzen den energiak kondentsatzea asko kostatzen den hidrogenoa lurrun dezake. Horrelakoak gerta ez daitezen burdin konposatuzko katalizadoreak erabiltzen dira hidrogenoa hozten den bitartean. Protonaturiko hidrogeno molekular izena ematen zaio izarrarteko espazioan aurki litekeen hidrogeno molekula mota bati, H3+ zeinuaz identifikatzen da. Molekula hau errainu kosmikoek hidrogeno diatomiko molekulak ionizatzerakoan sortzen da. Jupiterren goi-atmosferan ere detektatu izan da. Izarrarteko espazioko egoeretan molekula hau nahiko egonkorra da tenperatura eta dentsitatea oso bajuak baitira. H3+ ioia unibertsoko ioik arruntenetakoa dugu eta izarrarteko inguruneko kimikan garrantzi handia du.
Ezaugarri fisiko eta kimikoak
Hidrogenoak metalekiko dituen disolbagarritasun eta asimilazio propietateak metalurgian (metal ugari erdoiltze prozesuak jasaten dituzte hidrogenoa dela eta) eta hidrogeno metatzean berebiziko garrantzia dute hidrogenoa erregai gisa erabiltzeko. Hidrogenoa lur arraroetako metal eta trantsizio metaletan disolba liteke bai metal kristalino bai metal amorfoetan. Disolbagarritasun hau metalen sare kristalinoan izaten diren distortsio eta makarrek eragiten dute.
Errekuntza
Hidrogeno gasa oso erraz erretzen da oxigenoarekin, eta atmosferan hidrogenoaren %4 baino kontzentrazio handiagoarekin errekuntza naturalki hasten da hidrogenoaren errekuntza, txinparta baten beharrik gabe (ΔHº = −286 kJ/mol). Hidrogenoaren eta oxigenoaren errekuntza erreakzioaren formula ondorengoa genuke:
2 H2 g) + O2 (g) → 2 H2O (l) + 572 kJ/mol
Proportzio askotan hidrogenoa oxigenoarekin leherketak sortzen ditu errekuntza hasiz. Hidrogeno errekuntza oso indartsua da eta sortzen den garra ia ezin liteke begi hutsez bereizi, hori dela eta oso zaila da hidrogenoa erretzen hasi denik nabaritzea. Espazio anezka estatubatuarren suziriek besteak beste errekuntza hau burutzen dute beren higidura ahalbidetzeko. Hindenburg zeppelin alemaniarrak hidrogenoa zerabilen hegan egiteko eta hidrogeno-aire erreakzio akzidental bat izan zen hain zuzen bere suntsipena ekarri zuena, Hindenburg-ak hidrogenoa erabiltzearen arrazoia alemaniarrek Helioa lor ez zezaketeela da. Alboko irudian su garra ikusi baliteke hori zeppelinaren estalkiko elementuek ahalbidetzen dute. Hidrogenoaren garra oso luzexka izaten da hidrogeno berarekin batera arina izaki gorantz ihes egiten baitu airetan. H2-ak beste zenbait oxidanterekin erreakzionatzen du baita ere. Klorina eta fuorina-k erreakzio bortitzak sor ditzakete hidrogeno klorido eta hidrogeno fluorido halidoak sortuz.
Molekula kobalente eta organikoak
H2ari erreakzionatzea asko kostatzen zaion arren hidrogenoa ia beste edozein elementurekin lotu liteke molekula berriak osatzeko. Milioika hidrokarburo existitzen da, hau da hidrogeno eta karbono egitura duten molekulak, nahiz eta ez diren oro har hidrogeno eta karbono molekulen arteko erreakziotik sortzen beste molekula komplexuagoetatik baizik. Hidrogenoa elektronegatiboagoak diren elementuei eslei liteke, adibidez F, Cl, Br, I, O, S, Se... Molekula konposatu hauetan hidrogenoak karga positibo partziala jasotzen du. Fluor, oxigeno edota nitrogenoarekin elkartzen denean hidrogenoa lotura ez kobalente oso indartsu bat osatzeko gai da hidrogeno zubi bidezko lotura esaten zaiolarik, hidrogeno zubi bidezko lotura honek garrantzi handia du molekula biologiko askoren egonkortasunean. Hidrogenoa hain elektronegatiboak ez diren elementuei ere esleitzen zaie metal eta metaloideekin bezala, kasu hauetan hidrogenoak karga negatibo partziala jasotzen du. Molekula hauei zenbaitetan hidrido deritze.
Kimika inorganikoan hidridoek koordinazio multzoetan bi gune metalikoen arteko lotura lana egiten dute. Aurrekoa oso arrunta izaten da 13. taldeko elementuetan, bereziki boroak osatzen dituen hidridoekin aluminio molekulen barnean eta karboranoetan.
Hidridoak
Hidrogenoa duten molekula guztiei zenbaitek hidrido esaten diete, definizio zabalegia da ordea. Kimikarientzat hidrido kontzeptuaren funtsa hidrogenoak karga partzial negatibo edo anionikoa hartzean datza, hau da hidrogenoa duen molekula batean hidrogenoak karga partzial negatiboa jasotzen badu molekula hori hidrido bat da, karga negatiboa duten hidrogenoak H− zeinuaz adierazten delarik.
Hidriodo anioia G.N. Lewisek aurriekusi zuen lehen aldiz 1916. urtean I eta II taldeetako gatz formako hidridoen egitura argitu nahian. Lewisen teoriaren demostrazioa Moers-ek egin zuen 1920. urtean molten litio hidridoaren elektrolisiaren bidez (LiH), elektrolisian anodoan hidrogenoa proportzio estekiometrikoetan sortzen baitzen. Litio-aluminio hidridoan AlH4− anioiak gune hidrikoak Al(III)ari atxikitzen dizkio. Naiz eta hidridoak edozein talde nagusiko elementuekin osa daitezkeen konbinazio kopuru asko dago, adibidez 100 borano hidrido binario dagoen artean aluminio hidrido binario bakarra ezagutzen da eta ez da oraindik indio hidrido binariorik aurkitu, nahiz eta indio hidrido konplexuagoak badiren.
Azido eta "protoiak"
Oxidatzerakoan H2-ak H+ protoi bat ematen duela suposatu ohi da. Protoi horrek garrantzia du azidoetan non "protoi" izenaz positiboki kargaturiko hidrogeno edo hidrogeno anioiez ari garen zeina H+ zeinuaz adierazten den. Ez da H+ atomo bakartirik existitzen hain deskonpentsatua baitago bere karga elektroiak dituzten atomoei itsasten zaiela. H+ protoiak disoluzioetan bere horretan existitzen ez direnez H3O+ forma hidratatua hartzen duela esaten da H3O+ak bere aldetik H9O4+ taldetxoak osatzen dituelarik. Uretan beste elementuak egon ezkero beste ioi zenbait aurki liteke ere.
Lurrean arraroa den arren unibertsoko H3O+a ioik arruntenetakoa dugu protonaturiko hidrogeno molekular izena jasotzen duelarik.
Laborategiko sintesia
Laborategietan hidrogeno gasa azido eta metalen arteko erreakzioaren ondorioz lortzen da gehienetan, adibidez zink eta azidoen "protoien" arteko erreakziotik:
Aluminioa azido zein baseekin tratatu ezkero H2a ere lortzen da, ondoren azaltzen da baseekin gertatzen dena:
Ur elektrolisia hidrogenoa sortzeko beste bide erraz bat dugu nahiz eta energia dexente galtzen den prozesuan. Elektrolisia korronte batek potentzial elektriko diferentzia duten bi elektrodoen artean dagoen ura iragatean gertatzen da, korronte honen ondorio anodoan oxigeno gasa sortzen da eta hidrogeno gasa katodoan. Orohar katodoa platino edo beste metal inerte batek osatzen du, hidrogenoa bertan erre nahi bada anodoak ere metal inerte batek osatu beharko luke, budina adibidez. Elektrolisiaren errendimendu energetiko maximoa %80-94 inguruan dabil.
2007 urtean aluminio eta galioak pilula moduan uretan hidrogenoa sor dezaketela antzeman zen. Prozesu hontan alumina sortzen da hidrogenoaz gain eta galioa nahiz eta oso garestia den (pilulan erdoil geruzik sor ez dadin erabiltzen da) berrerabiltzeko egoeran geratzen da. Aurkikuntza honek hidrogenoa erregai gisa erabiltzen lagun dezake hidrogenoa uretatik sortzea ahalbidetzen baitu hidrogeno gasa gorde behar gabe. Gehiago jakin nahi ezkero egin klik hemen
Gaztelako Gorteak
Gaztelako Gorteak (Cortes de Castilla) Gaztelako koroan Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean estamentuak ordezkatzen zituen erakunde politikoa izan zen. Erdi Aroko Europako beste parlamentuen moduan bere 'prokuradoreak' besoetan banatzen ziren: eklesiastiko, nobleziarena eta arrunta. Azkenak koroan zeuden hiriak ordezkatzen zituen.
Hidrogeno
Sintesi industriala
Hidrogenoa era ugaritan lor baliteke ere hidrogenoaren ekoizketa industrialean garrantzi handia du prozesuaren prezioak helburua hidrogeno kopuru handia ekoiztu eta metatzea baita. Hidrogeno iturri industrial nagusia hidrokarburoak dira, karbono eta hidrogeno egitura duten substantzia hauetatik lortzen da gasa beraz. Hidrogeno industrial gehiena gas naturaletik lortzen da. Tenperatura altuetan (700 °C eta 1100 °C inguru) ur lurrin eta metanoaren arteko erreakzioak izaten dira karbono monoxido (CO) eta H2 gasa sortzen delarik, erreakzio hori lurrun erreformatze katalitikoa da.
Gaztelako Gorteak
Hego Euskal Herriko lurraldeek ez zuten Gorte hauetan parte hartzen, Batzar Nagusietan parte hartzen zutelako. Gaztelako erregeak deitzen zituen, eta ez zuen Aragoiko Koroako bere baliokideek beste eginkizunik. Denboraren bitartez, zergakoak baino ez zitzaizkien geratzen eta estamentu pribilijiatuak zergetatik libre zeudenez ez ziren joaten.