cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tapia eta Leturia
Hastapenak
Bikoteak bi aldiz irabazi zuen Euskal Herriko Trikiti Txapelketa, 1986. eta 1988. urteetan. Txapelketa horietan argi gelditu zen trikitia jotzeko molde berritzaile bat zutela, eta aurreko belaunaldiarekin etena egin nahi zutela. Bi txapel horien artean Tapia eta Leturiak lehenengo diskoa argitaratu zuen, Jo ta hautsi (Elkar, 1987). Joseba Tapiak egindako musikaren gainean, pieza instrumentalak eta abestutakoak uztartzen ziren lan horretan. Hitzak egin zituztenen artean, bi bertsolari ezagun: Anjel Mari Peñagarikano eta Xabier Amuriza. Eta kolaboratzaileen artean, artean ezezaguna zen Kepa Junkera, akordeoia jotzen, baita Juan Mari Beltran ere.
Bigarren diskoa "Juergasmoan"
Ordurako erromerietan oso ezagunak ziren, baina bikotearen sendotzea 1989. urtean etorriko zen, bigarren diskoarekin: Juergasmoan (Elkar, 1989). Lan horretan, laguntzaile talde zabala izan zuten ondoan: Mikel Artieda, Aitor Amezaga, Mixel Ducau, Jose Alberto Batiz, Anjel Valdes... Eta horiekin guztiekin taldearen soinua askoz elektrikoagoa bihurtu zen, trikitiaren ohiko doinuetatik aldenduta. Disko horretako hainbat abesti euskal kantutegiaren klasiko bihurtu dira dagoeneko: "Maitatzen zaitudalako" (Joxan Ormazabalek idatzia), "Anbototik Gorbeara" eta "Hik lan eta nik jai" (Xabier Amurizak idatzia), baita Flaco Jimenez mexikarraren bi bertsio ere: "Maddalen" eta "Festarik festa".
Trikitiaren ohiko mugak apurtuta, Tapia eta Leturiak entzule berriengana eraman zituzten beren doinu dantzagarriak. "Nik oso gaztetatik izan nuen eskusoinua rock-era hurbiltzeko gogoa, baina orduan ezinezkoa iruditzen zitzaidan. Garai hartan trikitiaren mundua oso lotuta zegoen nekazal girora eta erromerietara, eta bazirudien ezinezkoa zela bi mundu horiek elkar hurbiltzea. 80ko hamarkada hasierako urte haietan, trikitia oso gustuko nuen bezala, Hertzainak eta Kortatu asko entzuten nituen, baita AC/DC edo Ramones ere; baina ez zegoen bi mundu horien arteko loturarik. 1987an Anje Duhalderekin jotzen hasi nintzenean, lehenengo harremana izan nuen bateria, baxu eta abarrekin, eta ni ere animatu nintzen antzeko zerbait egitera. Gero gu ere hasi ginen erromeria elektrikoak egiten. Horrek guztiak ekarri zituen berrikuntza batzuk", azaldu du Tapiak.
Hirugarren diskoa "Dultzemeneoa"
Hirugarren diskoak, Dultzemeneoa (Elkar, 1992), aurrekoaren ildo beretik segitu zuen. Trikitia eta panderoa zituen oinarri, baina beste musika tresna asko ere agertzen ziren: saxofoia, perkusioa, mandolina, gitarrak, biolina... Lan horretan Joseba Tapiaren trikitiaren ondoan, beste bi trikitilari berritzaile ere agertzen ziren: Iker Goenaga eta Kepa Junkera. Aurreko diskoko kolaboratzaile gehienek errepikatu zuten, baita beste berri batzuk gehitu ere: Bixente Martinez (Izukaitz, Oskorri, Hiru Truku), Luis Camino, Ibon Koteron, Pascal Gaigne, Anton Latxa (Oskorri)...
Ordurako taldea rock eta pop moldeetatik hurbilago zegoen, herri musikatik baino. Horrexegatik, hurrengo urratsa nahiko logikoa izan zen: Tapia eta Leturia Tapia eta Leturia Band bihurtu zen. Mikel Artieda (baxua eta ahotsak), Jose Alberto Batiz (gitarra eta ahosoinua) eta Fernando Leiza (bateria) musikarien ekarpenarekin osatu zen boskotea. Rocka, popa, heavy, baita hip-hopa ere izan ziren taldeak landutako estiloetako batzuk, rock talde berezi baten itxura hartuta. Tapiaren estetika ere dezente aldatu zen urte horietan, bisera eta gisakoak jantzita agertzen baitzen agertokira.
Laugarren diska "Tapia eta Leturia Band"
Tapia eta Leturia Band (Elkar, 1995) izan zen talde berriaren lehen lan diskografikoa, eta arrakasta, sekulakoa. Taldekideek egindako musikaren gainean idazle eta bertsolari garrantzitsuen hitzak zituzten kantuok: Andoni Egaña, Jon Sarasua, Jexuxmari Irazu, Xabier Montoia, Patziku Perurena, Unai Iturriaga... Kantuen artean, bi nabarmendu ziren bereziki, urteko kanturik entzutetsuenetakoak bihurtzeraino: Galdurikan nago eta Ez mesedez, ez.
Plazak utzita, taldeak rock taldeekin egin zituen zuzeneko emanaldiak. Formula berritzailea izan zen, eta garai horietan sortuko zen triki-pop estiloaren aitzindaria. "Askok diote ni izan nintzela aitzindari, ni naizela jarrera horren aita; ez nau horrek harrotzen. Ez dut horrelako tituluen beharrik. Modako erritmoetan trikitia sartuta arrakasta lortzen genuen: lehendabizi trikirocka egin genuen, ondoren trikirapa, gero trikipopa. Baina azaleko arrakasta horrek gero iraupen txikia izaten zuen, barrenetik hutsa zegoelako seguruenik. Hala ere, nik ez ditut esperimentu hauek kondenatzen; trebatzeko balio dute. Beste musikariekin inprobisazioa lantzea, formula jazzistikoan edo blues estrukturetan, interesgarria izan da niretzat. Beste musikariekin ondo pasatzeko balio izan dit teknika horrek, eta gozatu ere egiten da" (2).
Ondorengo diskak
Boskotearen bigarren lana bi urte geroago etorri zen, Ero (Elkar, 1997), baina ez zuen lehenak izan zuen oihartzunik izan.
Hurrengo urtean bikote formatura itzuli eta, horrekin batera, trikitia molde tradizionaletara. 1998 lan bikoitzean (Elkar, 1999) Xabier Amurizaren laguntzaz bildutako 51 herri kantu eman zituzten, trikiti eta panderoarekin. Xabier Amurizarekin izandako elkarlanak beste fruitu bat eman zuen Bizkaiko kopla zaharrak diskoan (Elkar, 1999). Horretan, Bixente Martinez eta Mixel Ducau izan zituzten trikitia eta panderoa laguntzen, eta, ahotsetan, oso gonbidatu bereziak: Amuriza bera, Natxo de Felipe, Amaia Zubiria, Igor Elortza, Mentxu Alkorta, Leire Bilbao eta Mikel Markez.
Tapia eta Leturia Band deseginda, azken urteotan Tapia eta Leturia bikotea Arkaitz Miner (biolina, gitarra eta mandolina) eta Jexux Aranbururekin (pianoa) aritu da. Musikari horiekin eman zuten argitara Hain zuzen (Gaztelupeko Hotsak, 2002), Ruper Ordorikak ekoitzitako zuzeneko diskoa.
Ordurako, baina, Joseba Tapiak bide propioa zuen hasia. 1998. urtean, Koldo Izagirre idazlearekin elkarlanean, Apoaren edertasuna proiektua (Gaztelupeko Hotsak, 1998) jarri zuen martxan. Izagirreren narrazio baten gainean osatu zuten diskoa, eta ondorengo ikuskizuna, trikitiaren eta literaturaren arteko uztarketa berezia eginez. Bakarkako hurrengo proiektua ere ezohikoa izan zen. Québec, hamalau kantu independentziarako diskoan (Gaztelupeko Hotsak, 1999) Tapiak herrialde horretako idazle eta poeten kantuak abestu zituen, Itxaro Bordak eta Koldo Izagirrek euskaratuak. Alderdi musikalean Arkaitz Miner (biolina), Ritxi Salaberria (kontrabaxua) eta Pascal Gaigneren (gitarra eta moldaketak) izan zituen alboan.
"Ni Quebecera hurbildu banaiz izan da beraiek dituzten kezkak nireen parekoak direlako; eta bide horretan proiektuak ugari dira, toki guztietan daudelako arazoak eta toki guztietan dagoelako lanean diharduen jendea. Nire izenean bakarka hasitako lana hortik doa. Musika tradizionaletik aldentzen ari naiz, nahiz eta bere eragina oraindik handia den, eta kezka batzuk jasotzen dituen musika egin nahi dut. Mundu aldrebes honetan hamaika kezka ditugu, ez bakarrik politikoak, eta horiei musika jarri nahi diet. Bai Quebec eta bai Apoaren edertasuna bide horretan kokatzen dira, eta nire musika-sena horren alde jarriko dut. Gainera, kanpoko herrialdeekiko harremana asko interesatzen zait. Egiten dudanak karga ideologiko handia izatea garrantzitsua da" (1).
Trilogia berezi horri amaiera emango zion lanak ere Joseba Tapiaren alderik konprometituena erakusten zuen: Agur Intxorta maite. 1936-1937 guda kantuak (Gaztelupeko Hotsak, 2001). Disko horretan 36ko gerran euskaldunek abesten zituzten kantu antifaxistak berreskuratu zituen Tapiak, Koldo Izagirreren ezinbesteko laguntzaz. Ordu arte egin gabe zegoen lan historiko eta kultural handia dago disko horretan.
Horrez gain, beste bi proiektu garrantzitsutan hartu du parte Joseba Tapiak. Zaldibobo da bat, dantzarako eta erritmo afrikarrak uztartzen zituen talde interesgarria. Mixel Ducauk sortuta, beste lau musikari aritu ziren taldean: Joseba Tapia (trikitia), Mikel Artieda (baxua), Beñat Amorena (bateria) eta Frederic Gaillardet (teklatuak). Bi disko argitaratu ostean, taldea 1996. urtean desegin zen.
Ruper Ordorika eta Bixente Martinezekin batera, Hiru Truku taldean ere aritu zen Joseba Tapia. Bizkaiko eta Nafarroako kantu zaharrak gaur egungo folk doinuetara eman zituen taldeak argitaratutako hiru diskoetan.
Horrez gain, Euskal Herriko zein atzerriko musikari askorekin kolaboratu izan du Tapiak: Negu Gorriak, Mikel Laboa, Fermin Muguruza, Ñaco Goñi eta Albert Pla besteak beste.
Slanská Huta
Slanská Huta Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 14,16 km²ko azalera du eta 249 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1772. urtekoa da.
Tour Michelet
Tour Michelet (euskaraz: "Michelet dorrea"), Frantziako Puteaux hiriko La Défense finantza barrutian dagoen bulego eraikin bat da. Jatorrizko etxeorratza 1985an eraiki zen eta 127 metro zituen.
Bereziki Total enpresa hartzen du.
1985ean amaitu zenean, 127 metroko altuera zuen bulego dorrea La Défense negozio barrutiko bederatzigarren altuena zen. Eraikinak 34 solairu ditu eta gutxi gorabehera 75.750 metro koadro ditu.
Letheobia gracilis
Letheobia gracilis Letheobia generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Partikulen fisika
Partikulen fisika materia eta erradiazioa eratzen duten partikulez arduratzen den fisikaren arloa da. Partikula hauek zeintzuk diren, ze ezaugarri dituzten, bata bestearekin nola elkartzen diren eta nondik datozten aztertzen du, esaterako. Partikula azeleratzaileak erabiltzen dituzten saiakuntzetan, askotan, egoera naturalean gertatzen ez diren partikula berriak sortzen dituzte eta makina hauek erabiltzen dituzten energia handiak direla eta, energia handiko fisika gisa ere ezagutzen da fisikaren atal hau.
Atomoa historian zehar
Inguratzen gaituen materia guztia, baita gu geu ere, funtsezko hainbat elementuz osatuta egotearen ideia antzinako Greziatik dator, nahiz eta garaiko zientzialariek elementu haiek (Leukipo, Demokrito, eta Epikuro) sua, ura, lurra eta haizea zirela sinetsi. XIX. mendean John Daltonek estekiometrian egindako aurkikuntzak eta gero, materia guztiak funtsezko partikula berdinez osatuta egon behar zuela adierazi zuen, "atomo" izeneko partikulez, hain zuzen (grekeraz "zatiezina" esan nahi duena). Mendearen bukaeran, J.J.Thomsonek elektroia aurkitu zuen, atomoak ere zatiz osatuak direla eta banatu daitezkeela erakutsiz. XX. mendean zehar atomoan protoiak eta neutroiak ere badaudela aurkitu zen, baita azken hauek quarkez eratuta daudela ere.
XX. mendearekin hasitako fisika nuklear eta fisika kuantiko arloetan egindako saikuntzak jarraituta, 1939an Lise Meitnerek fisio nuklearra aurkitu zuen, Otto Hahnek aurretik egindako frogaketetan oinarrituta, eta urte berean, pixka bat geroago, Hans Bethenek fusio nuklearraren kausitu zuen. Bi aurkikuntza hauek atomo batetik beste bat sortzen zuten industria bat hasi zuten, historian zehar hainbat alkimistek amestutako berun-urre transformazioa posible eginez (nahiz eta oso garesti atera). Industria hauek XX. mendean zehar hain ezagunak izan diren arma nuklearrak ere sortzeko bidea sortu zuen.
50eko eta 60ko hamarkadetan zehar hainbat partikula ezberdin aurkitu ziren sakabanaketa saiakuntzetan, hainbeste ezen partikula subatomikoen sorta "partikulen zoologiko" ere deitua izan baitzen. 70eko hamarkadan zehar, eredu estandarraren azalpenarekin, aurkitutako partikula gehienak funtsezko ziren partikula multzo txikiago baten bateratzeak zirela argi gelditu zen.
Partikula azpiatomikoak
Gaur egun partikulen fisika atomoak baino egitura gutxiago duten partikula subatomiko hauetaz arduratzen da batez ere, esaterako elektroiak, quarkak (funtsezko partikulen artean), protoiak eta neutroiak (partikula elkartuak azken bi hauek). Beste partikula batzuk sakabanaketa prozesuetan sorturiko fotoiak, neutrinoak eta muoiak dira, baina badaude beste hainbat partikula exotiko ere.
Funtsezko partikulak bi eratakoak izan daitezke, bosoiak (Satyendra Nath Bose fisikari indiarraren ohorez izendaturikoak) eta fermioiak (Enrico Fermi zientzialari italiarraren izenagatik). Bosoiak (fotoiak ea.) spin osoa dute, hau da, 0, 1, 2 eta abar, fermioien (elektroiak ea.) spina zatiki bat delarik, 1/2 edo 3/2. Spin diferentzia hau dela eta, fermioiak eta bosoiak ezaugarri eta jokaera guztiz ezberdinak dituzte. Bosoiak funtsezko indarren transmititzaile dira eta bi partikulen artean gertatzen den edozein elkarrekintzak bosoi birtual baten elkartrukatzea dakar. Bosoi birtuala benetako edo erreala den fermioiekin bateratzean, funtsezko lau indarrak sortzen dituzte:
Materia osatzen duten partikulak fermioiak dira, esaterako atomoak eratzen dituzten elektroiak, protoiak eta neutroiak. Gorago esan bezala, elektroia bakarrik da funtsezko partikula, beste biak indar nuklear indartsuaz loturiko quarkez eratuta daudelarik. Funtsezko fermioiak lau mota ezberdinetan existitzen dira, bakoitzak masa ezberdineko hiru belaunalditan sailkatzen direlarik:
Gaur egun arte behatutako partikula guztiak, bai eta beraien arteko elkartrukatzeak eremuen teoria kuantikoaren barruan dagoen eredu estandarra erabiliz deskriba daitezke. Eredu honen barruan funtsezko 40 partikula ezberdin dira, (24 fermioi, 12 bosoi bektore eta 4 bosoi eskalar), 60ko hamarkadan zehar behatutako ehunka partikula edo beste edozein partikula berri sortzeko elkar daitezkeenak. Hala ere, partikula fisikari dagokionez, askoren ustez eredu estandarra naturaren azalpen bukatu gabea da, eta funtsezko beste teoria baten zain daude. Azken urteetan neutrinoaren masaren neurketak ere eredu estandarrarekiko desbideratzeak egiaztatu ditu.
Partikulen fisikak zientziaren filosofian eragin handia du; hainbat partikula zientzialari erredukzionismoari atxikitzen zaizkio, fisika eta filosofia nahasten hasten diren eremuari.
Eredu estandarra
Gaur egun partikula subatomikoak eredu estandarra jarraituz sailkatzen dira. Eredu honek funtsezkoak diren indar nuklear bortitza, indar nuklear ahula eta elektromagnetismoa deskribatzen ditu, horretarako bosoien elkarrekintzak erabiliz. Bosoi neurgailu hauek gluoiak dira, W- and W+ eta Z bosoiak, bai eta fotoiak ere. Ereduak beste 24 funtsezko partikula ditu, materia osatzen dutenak.
Ripley trebea
Ripley trebea (The Talented Mr. Ripley) 1955ean argitara emandako Patricia Highsmithen eleberria da. Asun Garikanok 1999an euskaratu zuen.
Hainbat pelikuletan azaltzen den pertsonaia da:
1960an Rene Clement-ek Plein soleil izenburupean zinemaratu zuen, Alain Delon, Maurice Ronet eta Marie Laforet-ek antzeztua.
Sinopsia
Tom Ripleyk arazoak ditu New Yorken, bizitzeko edozer egiteko gaitasun berezia duen arren. Herbert Greenleaf handikiak Italiara joatea proposatu dio, Dickie semea Estatu Batuetara itzuli eta familiaren negozioa zuzentzera konbentzitzeko. Ripley aukera bat ikusten hasi da, zimenduetatik bizitza berri bat eraikitzeko. Italiara iritsi eta Dickie eta haren andregai Marge ezagutu dituenean, lagun arteko harremana hasi du, gezurrak eta trikimailuak erabiliz. Hala ere, Dickie bere konpainiaz eta bere menpekotasunaz nekatzen hasten denean, Ripleyren sentimenduak hankaz gora jartzen dira ohitu den bizimodu berria nola desager daitekeen ikustean. Hori dela eta, bizirik irauteko duen talentua atera beharko du berriro.
Devoniar
Devoniarra Paleozoikoko laugarren garaia da. Bere hedapena gutxi gorabehera orain dela 416 Ma eta 359 Ma artean hedatzen da. Ingalaterrako Devon hiritik hartzen du izena, bertakoak baitira garai honetatik ikertutako lehenengo harriak.
Hankak garatu zituzten lehenengo arrainak agertu ziren garai honetan eta orain dela 365 Ma inguru tetrapodo moduan lurretik ibiltzen hasi ziren. Intsektu eta araknidoek ere lurrazala konkistatu zuten.
Hazia zuten lehenengo landareak ere lehorrean agertu ziren, baso handiak sortuz. Marrazoak ugaritu egin ziren eta hezurdun arrainak agertu ziren. Lehenengo ammoniteak agertu ziren eta trilobiteak eta koral arrezifek oso ugariak ziren. Devoniarraren bukaerako suntsipenak oso gogor kolpatu zuen itsasoetako bizitza.
Teresa Catalán
Teresa Catalán Sánchez (Iruñea, 1951ko apirilaren 12a) nafar musikagilea da.
Devoniar
Paleogeografian Gondwana kontinentea hegoaldean eta Siberia iparraldean ziren nagusi. Euramerika kontinentearen sorrera ere eman zen.
Teresa Catalán
2021ean Kulturaren Vianako Printzea saria jaso zuen, eta 2022an Eusko Ikaskuntza-Laboral Kutxaren Humanitate, Kultura, Arteak eta Gizarte Zientzien Saria eman zioten.
Biografia
Piano eta konposizio ikasketak egin zituen Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan, Fernando Remacha, Juan Eraso eta Luis Morondo irakasleekin, besteak beste. Hainbat trebakuntza-saio egin ditu Ramón Barce edota Agustín González Acilu irakasleekin. Sienako (Italia) Chigiana Akademian ere egin zuen Konposizio ikastaroa, eta Europako hainbat hiritan osatu du bere prestakuntza.
1985ean sortutako Iruñeko Taldea-Grupo de Pamplona taldearen sortzaileetako bat izan zen. Bertako nahiz nazioarteko hainbat konposizio-ikastaro eta nazioarteko jaialdi zenbaiten zuzendari izan da. Oposizio bidez lortu zuen 1990. urtean Konposizio eta Instrumentazioan katedradun izatea, eta horretan dihardu Madrilgo Goi Musika Kontserbatorioan. Irakaskuntza eta konposizioa uztartuz, sari ugari lortu ditu musika-sorkuntzan eta interpretazioan. Besteak beste, Iruñeko Udalaren, Nafarroako Gobernuaren, Frankfurteko Europako Musikaren Foroaren, Erromako Festival de Nuovi Spazi Musicaliren edo Heidelbergeko (Alemania) Jaialdiaren eskariz egin ditu hainbat konposizio.
Ambon (Indonesia)
Ambon (Kota Ambon; Amboyna; Nossa Senhora de Anunicada; Ciudad de Amboina) Indonesiako hiria da, Ambon uharteko handiena eta Molukak probintziako hiriburua. 377 kilometro koadroko eremua du, eta 2010ean 331.254 biztanle zituen.
Klima
Ambonek klima ekuatoriala du (Af), Köppen klima sailkapenaren arabera.
Barrutiak
Ambon hiria bost barrutitan (kecamatan) banaturik dago.
Guaratuba
Guaratuba Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Santa Maria in Calanca
Santa Maria in Calanca Suitzako udalerria da. Grisonia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
San Lorenzoko katedrala
San Lorenzoko katedrala Paraguaiko Errepublikako San Lorenzo hirian dagoen estilo neogotikoko katedral katolikoa da. Eraikitze-lanak 1919an hasi eta 1968an amaitu ziren.
Hiriko erdigunean dago, hainbat plazaz, plazatxoz eta oinezkoentzako kale batez inguratuta. Katedralak eta plazatxoek etxadi bat hartzen dute, Gaspar Rodriguez de Francia, San Lorenzo eta Coronel Romero kaleek eta Defensores del Chaco hiribideak inguratuta.
Hypodoras forficulatus
Hypodoras forficulatus Hypodoras generoko animalia da. Arrainen barruko Doradidae familian sailkatzen da.
Turdoides caudata
Turdoides caudata Turdoides generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.
Jaiotza
Jaiotza izaki baten bizitzaren hasiera da. Oro har, gizaki eta beste ugaztunen kasuan, umea amaren sabeletik ateratzen denean gertatzen da. Narrasti, txori, intsektu eta arrain gehienen kasuan, animalia arrautzetik ateratzen denean gertatzen da.
Chiquetete
Antonio José Cortés Pantoja, ezizen artistikoz Chiquetete (Algeciras, Cádizko probintzia, 1948ko uztailaren 26a - Sevilla, 2018ko abenduaren 16a) espainiar flamenko abeslari bat izan zen. Isabel Pantoja eta Sylvia Pantoja abeslari folklorikoen lehengusua zen.
Letheobia unitaeniata
Letheobia unitaeniata Letheobia generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Michael Stone
Michael Stone (Belfast, 1955eko apirilaren 2a) Ipar Irlandako paramilitar leialista da, 1988an IRAko hiru lagunen hiletan jendetza granada eta pistolarekin erasotzeagatik ezaguna.
Tartans izeneko talde leialistan 13 urte zituelarik sartu zen. Hamasei urterekin armak izateagatik espetxean egona zen. Haren esanetan, 1987an Enniskillen hirian egiten ari zen meza batean IRAk bonba baten bidez 11 lagun hiltzean erabaki zuen mendekua hartzea.
Komunikabideek jarritako Rambo gisako irudia arbuiatu zuen Stonek, baina, aldi berean, 1984 eta 1987 bitartean beste hiru katoliko (haren aburuz IRArekin loturikoak) erailtzea aldarrikatu zuen. Sei hilketaren errundutzat jota, 684 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten, prisioan gutxienez 30 urte emateko gomendioarekin.
Gartzelan ari zelarik, UFF talde paramilitarraren buru bihurtu zen. Mo Mowlam Ipar Irlandarako ministroak Michael Stone ere bisitatu zuen 1990eko hamarkadaren erdiko bake-negoziazioetan, leialistak hitzarmenaren alde erakarri nahian.
Stonek 2000ko uztailaren 24an presondegia utzi zuen, 1998ko Ostiral Santuko Hitzarmenen jarraibideek zioten bezala. 2006ko azaroaren 24an Stormonteko Parlamentuan armatuta sartzen saiatzeagatik atxilotu zuten berriro.
Ma
Ma (latinez Mega-annum) geologian, paleontologian eta astronomian erabiltzen den denbora unitatea da, milioi bat urteren baliokidea (106 urte). Erabilitako urtea juliotar egutegikoa da, hau da, zehazki 365,25 egunekoa. Erabiltzerakoan, ez da zertan duela edo orain dela erabiltzen, oso denbora luzeak izaten baitira eta, hortaz, denbora akatsa baztergarria baita.
Bere multiploak eta zatitzaileak kilourtea edo mila urte (Ka) eta gigaurtea edo mila milioi urte (Ga) dira, azken hau ere ohiko erabilpena duena.
Systomus pulcher
Systomus pulcher Systomus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Rutland konderria (Vermont)
Rutland konderria (Rutland County) Vermontko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rutland da. 2010eko zentsuaren arabera 61,642 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Justine Dufour-Lapointe
Justine Dufour-Lapointe (Montreal, 1994ko martxoaren 25a) Kanadako estilo libreko eskiatzailea da. Neguko Olinpiar Jokoetan bi domina irabazi zituen Sochin urrezkoa (2014) eta Pyeongchangen zilarrezkoa (2018). Estilo libreko eskian txapeldun olinpiko gazteena izan zen.
Rutland konderria (Vermont)
Geografia
Rutland konderriak 244,697 kilometro koadro ditu. Horietatik 3,874 ura dira. Beste 240,822 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 25,19 da.
Justine Dufour-Lapointe
Ibilbidea
Hamasei urte zituela Munduko Kopa hjokatu zuen eta kosketako eskian proba bat irabazi zuen historiako eskiatzaile gazteena izan zen. Quebecen izan zen Mont Gabrieleko proban hain zuzen ere.
Rutland konderria (Vermont)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 61,642 pertsonetatik 60,050 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 681 dira. 315 beltzak edo afroamerikarrak. 135 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 370 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 29 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 734 pertsonek kokatzen zuten.
Justine Dufour-Lapointe
Ibilbidea
2013ko munduko txapelketan hirugarren egin zuen eta 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetan txapeldun olinpikoa izan zen, inoizko gazteena. Chloé Dufour-Lapointe ahizpa zaharrak zilarra eskuratu zuen proba berean. 2015ean Munduko txapelketa irabazi zuen.
2018ko Neguko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen. Segundu hamarren batek utzi zuen urrezko dominarik gabe. 2022ko Neguko Olinpiar Jokoetan ere hartu zuen parte baina erori egin zen eta ez zuen dominarik lortu.
Encarnacióngo katedrala
Gizakundearen katedrala (Catedral de la Encarnación) edo Encarnacióngo katedrala (Catedral de Encarnación) Paraguaiko Errepublikako Encarnación hiriko erdigunean dagoen katedral katolikoa da.
Katedrala Encarnacióngo elizbarrutiaren (Dioecesis Sanctissimae Incarnationis) egoitza da.
Mairu (Filipinak)
Mairuak Filipinetako musulmanek osatzen duten etnia da. Filipinetako kristauak ez diren talderik handienetakoa da eta biztanleen %5-%10 dira.
Gehienak Mindanao uhartean bizi dira eta irla hori euren ama herria (tanah/lupah) dela uste dute. XVI. mendetiko biztanleen mugimenduak direla eta, hiririk handienetara ere (Manila, Cebu, Davao) hedatu dira. XX. mendeko gehiengo kristauaren eta musulmaneen arteko liskarrak direla kausa, mairuek Malasiara, Indonesia eta Bruneira alde egin dute. Moroar komunitate berriak sortu dituzte Kota Kinabalun, Sandakanen eta Sempornan, Sabahn (behiala Sulu Sultanerriaren parte) eta baita Brunein ere.
Luz (Minas Gerais)
Luz Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Mo Mowlam
Marjorie "Mo" Mowlam (Watford, 1949ko irailaren 18a – 2005eko abuztuaren 19a) Ingalaterrako Alderdi Laboristaren kidea izan zen.
Tony Blairen kabinetean Ipar Irlandarako idazkaria izan zen. Leialista eta errepublikanoen arteko bakea lor zedin jo eta ke jardun zuen, 1998an Ostiral Santuko Hitzarmena sinatu zen arte. Argi mintzatzeak eman zion xarmak zein garuna-minbiziaren kontrako borrokak ospe handia eraman zioten. Hala ere, unionistek errepublikarren alde egiteko joera zuela salatu zuten.
Buruko minbiziak jota hil zen 56 urterekin.
Politikan
1997an Tony Blairrek Ipar Irlandarako Estatu idazkaria izendatu zuen, eta bilakatu zen lanpostu horretan aritzen zen lehendabiziko emakumea. Mowlamen agintaldian lortu zen IRAk su-etena berriro deklara zezan, eta Sinn Féin ere gehitu zuten alderdi politiko guztien arteko elkarrizketetan. Halaber, leialistek bake akordioarekin bat egin zezaten, Maze espetxera joan zen preso leialistekin bertatik bertara eta bakarrik hitz egitera.
Mowlam lekukoa izan zen Ostiral Santuko Hitzarmenaren sinaduran, 1998an. Nolanahi ere, alderdi unionistekin gero eta tirabira gehiago zituenez, Tony Blair eta bere laguntzaileak joan ziren emeki-emeki Mowlamen eginkizunak bereganatzen. Horren ondorioz, 1999ko urrian Peter Mandelsonek ordeztu zuen Mowlam. Handik aurrera, maila baxuagoko postuetan aritu zen Mowlam.
Metzing
Metzing Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Montussan
Montussan Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montussan udalerrian erroldatutako biztanleak 2.598 ziren. Familiak 907 ziren, horien artean 149 pertsona bakarrekoak ziren (59 bakarrik bizi ziren gizonak eta 90 bakarrik bizi ziren emakumeak), 259 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 401 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 98 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Metzing
Etxebizitza
2007an 249 etxebizitza zeuden, 234 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 14 hutsik zeuden. 194 etxeak ziren eta 55 apartamentuak ziren. 234 etxebizitza nagusietatik 179 bere jabearen bizilekua ziren, 48 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 11 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 40 etxek lau zituzten eta 149 etxek bost zituzten. 223 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 94 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 127 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 420 ziren, horien artean 295 aktiboak ziren eta 125 inaktiboak ziren. 295 pertsona aktiboetatik 262 lanean zeuden (145 gizon eta 117 emakume) eta 33 langabezian zeuden (13 gizon eta 20 emakume). 125 pertsona inaktiboetatik 46 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 43 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Aralarko estazio megalitikoa
Bereiziki trikuharriei dagokienez mendigunerik garrantzitsuena da Aralar, nahiz eta azken hamarkadetako indusketa lanek beste zenbait megalito aditzera eraman.
Metzing
Diru sarrerak
2009an Metzing udalerrian 241 unitate fiskal zeuden, 630 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.906,5 euro zen.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Udalerri hauetan hedatuta dago eremu hau: Gipuzkoan, Abaltzisketa, Ataun, Amezketa, Enirio-Aralarko Mankomunitatea, Lazkao eta Zaldibian, eta Nafarroan, Araitz, Arbizu, Etxarri Aranatz, Lakuntza, Larraun eta Uharte Arakilen.
Metzing
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Aralar Iberiar Penintsularen Iparraldean kokatzen den mendilerro aldapatsua da, bere baitan 208 km2 hartzen ditu zeinak Gipuzkoa eta Nafarroaren artean kokatzen den. Mendilerro karstiko (kareharria) malkartsua da, Gipuzkoa hartzen du bere ipar mendebaldeko zonaldean eta Nafarroa berriz, hego ekialdean. EM norabidean 30 km luze eta 12 km zabalean lekutzen da. Gipuzkoako zonaldeak Aralar osoaren herena besterik ez du hartzen eta 1994 urtetik Natura-parke izendatu zuten.
Arte Ederren Goi Eskola Nazionala (Paris)
Parisko Arte Ederren Goi Eskola Nazionala (frantsesez École nationale supérieure des beaux-arts edo ENSBA), baita ere "Beaux Arts de París" izenarekin ezaguna, nazioarteko mailan prestigioa duen arte-eskola unibertsitarioa da. Parisen kokaturik dago, 6. barrutian.
Turdoides huttoni
Turdoides huttoni Turdoides generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.
Alūksne udalerria
Alūksne udalerria (Alūksnes novads) Letoniako udalerri bat da. 1698 km²ko azalera du eta 2018ko datuen arabera 14472 biztanle zituen. Udalerriko hiriburua Alūksne da.
Arte Ederren Goi Eskola Nazionala (Paris)
Unibertsitate publikoa da. Jatorrian Parisko École des Beaux-Arts zen. Lehen lau arte eder erakusten ziren: margolaritza, eskultura, grabatu eta arkitektura. 1968an, André Malraux Kultura Ministroa izanik, zortzi UPA edo "unités pédagogiques d'architecture" sortu zituen Frantzia osoan eta horrekin arte-disziplinen batasuna puskatu zuen. Geroztik, zortzi UPA horiek Arkitektura Goi Mailako Eskola Nazionalak edo ENSA bihurtu dira.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
1412an Enirio-Aralar mankomunitatea sortu zen inguruko larreak eta mendien gestioa bilatu nahian. Egungo Goierri eta Tolosaldeko herriez osatuta, Gipuzkoako mendien administrazioaren ardura eramatea zuen helburu. Ordutik mankomunitateak lanean jarraitzen du, gizarteak bertako baliabideez goza dezan. Natura 2000 Sarearen barruan Kontserbazio Bereziko Eremu gisa identifikatu zuten Aralar, zeina Batasunaren Garrantzizko leku gisa ere identifikatua zegoen aurretik. Natura-habitat motak eta fauna-flora basa espezieak babesa bermatua dago. Horretaz gain, bertan aurki daitezkeen egitura arkeologikoak ere Euskadiko Ondarearen legeaz babestuta daude zuzenean.
Orokorrean Aralarrek lerro antiklinal bikoitza erakusten du eta zamalkadura nagusi bat bere iparraldeko zatian. Orogenesi Pirenaikoak iparraldean zeuden mendi gogorrekin kolpatzean, egitura bikoitz hau sortu zuen Keuperra azaleratzen duen zamalkatze batekin (Ugarte, 1985). Jurasiko eta Kretazikoko masa sedimentarioak erakusten digute egun daukagun Aralar hau, nahiz eta uraren zein haizearen higadurak paisaia guztiz moldatu duten. Bere osotasunean konplexu gisa azaleratzen zaigu, hala ere, urak egin duen lana kontuan hartuta, lurrazpiko urek Aralarreko sustraitik azaletik baina lan handiagoa egin du. Iturburu nagusiak 400-500 metroko koten artean kokatzen dira, eta beraz urengatik egindako malda kontuan hartzeko modukoa da (Ugarte, 1985). Horrek erakusten du, lurrazpiko konduktu asko nagusi direla karstean ura iragazteko aukerak handiak baitira, are gehiago harriak berak duen iragazkortasuna kontuan hartzen bada.
Metzing
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 3 zurginak, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
Montussan
Etxebizitza
2007an 979 etxebizitza zeuden, 946 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 942 etxeak ziren eta 34 apartamentuak ziren. 946 etxebizitza nagusietatik 752 bere jabearen bizilekua ziren, 177 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 31 etxek bi zituzten, 84 etxek hiru zituzten, 336 etxek lau zituzten eta 494 etxek bost zituzten. 788 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 328 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 577 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Estrukturalki Txindoki ko antiklinalak Jurasikoko kareharriez osatutako ganga bat erakusten du, desoreka nabariak erakutsiz, zeinak zamalkatze batekin amaituko duten Iparraldean. Antiklinaleko bobeda oso zabala da, honek 3,5 km neurtzen ditu I-H norabidean eta E-Man, 7 km. Jurasiko erdiko zonaldeak unitate hidrogeologiko bat azaleratzen du, Mendebaldean Arritzaga ko saltoarekin topo eginez. 15 km-ko zabalera hartzen du eta Osinberde eta Bonbatxulo n ditu bere surjentziak. .
Geografikoki Ganboa ko blokea homogeneoa izateaz gainera, erdialdea apur bat erorita du. Bere ertzak E-Man Errekabeltz eta Arritzagak mugatzen dute; iparraldean zamalkatzeak eta hegoaldean berriz Wealdiar-Aptiarar formazioak banatzen dute hegoaldeko eraikuntza urgondarretatik. Azken honek duela 250 milioi urteko aztarna mantentzen ditu. 5 km-ko luzera eta 70-100 m-ko lodiera zuen glaziar batek estaltzen zuten bailararen arrastoak diraute egun paisaian, hala nola, zirku glaziarrak, morrena bat, higatutako arrokak eta bailara zintzilikatuak beste batzuen artean.
Eremu Jurasikoak depresio itxi bat erakusten du, Alotza-Arrubi, zeina tontorrez inguratua dagoen; eta hauen lerrokatzeak “U” forma ireki bat sortzen dute hurrenez hurren. Hauek, Kilixketa (1188 m), Gañeta (1321 m), Uarrain (1351 m), Ganboa (1415 m), eta amaieran gandor luze bat, Uzkuiti (1334 m). Antiklinal a nahiko laua da zonalde honetan, baina faila anitzek zeharkatzen dute paraleloki HM-IE norabidean bertikalki mozten dutenak. Aipatzearren, faila hauek Liasen jaiotzen dira eta beheko estratuetan eraginik ez dute; gainera HM norabidean periklinal eko itxidurarekin egiten dute topo. Gehienak Malm inguruan amaitzen dira, Pikoeta salbu, zeina Aptiarreraino iristen den. Modu berean faila bakoitzak periklinal txikietan banatzen ditu egiturak eta Ondarre horrelako batean kokatzen delarik.
Montussan
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.720 ziren, horien artean 1.295 aktiboak ziren eta 425 inaktiboak ziren. 1.295 pertsona aktiboetatik 1.211 lanean zeuden (632 gizon eta 579 emakume) eta 84 langabezian zeuden (35 gizon eta 49 emakume). 425 pertsona inaktiboetatik 156 erretiraturik zeuden, 156 ikasten zeuden eta 113 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montussan udalerrian 964 unitate fiskal zeuden, 2.740 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.121 euro zen.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Begirada makroestruktural bati jarraiki Aunouin eta Rat-ek 1968an Cantabro-Pirineo–Probentza kate gisara izendatu ohi izan dute; zeinetan Aralarrek Pirineoen ertza osatzen duen Mendebaldetik. Rat eta Floquet-etek 1975an berriz, orokorrean euskal arku plegatu baten inguruan dihardute; honekin Euskal-Kantabriako egitura sedimentatuei egiten direlarik erreferentzia, zeinak IM-HE-E norabidea hartzen duen.
Montussan
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 128 komertzioetatik, 4 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 34 eraikuntza enpresak ziren, 25 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 4 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 13 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 34 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 funerariak, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 6 igeltseroak, 5 margolariak, 1 zurgina, 3 iturginak, 4 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 2 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 3 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 3 okindegiak eta 1 lore-denda zen.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Aralarreko egiturek zerratze pilaketa bat erakusten dute bere baitan Iparralderantz abiatzen dena, zeina mesozoikoko egituraketa bati zor zaion. Hasieran behintzat zokalo nabarmenik ez du erakusten, ertzetako blokeo bat adierazten du eta kareharrien azaleratze bat egituraren nukleoan, harearri eta lutitez osatuta dagoena ehuneko handi batean.
Montussan
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Montussan udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 234 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Metzing
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Metzing udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Aralarko estazio megalitikoa
Aralarko mendilerroaren geomorfologia: luzapena eta hedapena
Orokorki, Aralarreko materialak nahiko gogorrak dira eta masa konpaktuak osatzen dituzte; Floquetek zioen bezala, Aralar egitura pisutsua da, egitura antiklinalak dezimetriko bati zor zaio Iparralderantz zamalkatuta dagoena. Egitura zurrun honetan 3 zatiketaz hitz egin dezakegu:
Ikerketen historia
Orokorrean, Aralarreko Parke Naturalean egin diren lanak askotarikoak izan dira oro har, bai geologikoki, geografikoki, landaretza eta artzaintzari bideratutako ikerketen aldetik nola arkeologikoki. Inguruan jazo diren indusketa arkeologikoak ere kontuan hartu behar dira horiek baitira ikerketaren sustraiak.
Lehen aurkikuntzak
Gipuzkoan aurkitutako lehenengo trikuharria Jentilarrikoa izan zen 1879 an. Horren ostean, Nafarroa aldean Baraibarko Guardetxe zahar inguruan beste multzo handi bat topatu zuten. Geroago, Joxe Migel Barandiaranen lan handia etorri zen 1917tik aurrera, hainbat aurkikuntzarekin.
Historian zehar eta batez ere lehen trikuharriak aurkitu zirenetik, eraikuntza bitxi hauekiko interes handia piztu izan da gure inguruan, James Fergussonek eraikuntza guzti hauek bateratzen zituen kontzeptua fenomeno gisara identifikatu zuenetik, hots, megalitismoa. Hilobiak diren heinean, erakusten duten monumentaltasuna eta hauen barnean aurkitu diren hatuak kontuan hartuta, fenomeno horeen inguruko lanak garatuak izatea ahalbidetu du. Are gehiago gure lurraldean, fenomeno horren aztarnak oparoak baitira eta Euskal Herriko zein Pirinioetako megalitismoaren ikerkuntza sakon landu baita. Gipuzkoan aurkitu zen lehen trikuharria Aralarko Jentillarrikoa izan zen hain zuzen, 1879. urtean
Pasatako mendearen hasieran monumentu handien erantzun izan ziren aurkikuntzak gauzatu ziren. Hauen arkitektura eta kokapenak, Frantzian edota Ingalaterran aurkitzen ziren megalitoen antzeko eskema jarraitzen zuten. Gipuzkoan batez ere Telesforo Aranzadi, Jose Migel Barandiaran eta Enrique Eguren izan ziren megalitismoaren gaineko azterketa zientifiko eta sistematikoari egiten hasi zirenak, 1916 urte aldera ekin zioten euren talde lanari. Aranzadi antropologia fisikako irakaslea zen, Barandiaran Gasteizko seminarioko irakaslea eta Eguren, berriz, antropologoa. Urte hauetan Aralarren sekulako aurkikuntza pila egin zituzten, baina aipatu beharra dago taldea nahiko diziplinartekoa zela jada ordurako. 1916 eta 1936 urtera arte lanak ikaragarriak izan ziren Aralarreko mendizerran, hiru izanik inguruan egindako lanen arduradunak eta horrela; Ausokoi I-II, Laredo, Uidui I-II, Larrondo, Urirtza, Argarbi, Jentillarri, Igaratza I-II, Aranzadi, Baiarrarte, Arraztarangaina edota Uelagoena I-H bezalako megalitoak aurkitu zituzten.
XX. mendearen bigarren erdialdea
70. hamarkadan berriz Jesus Altuna eta Juan Mari Apellaniz ibiliko dira lur hauetan. Xabier Peñalver izango da 80. hamarkadan ibiliko dena eta 90. hamarkadaz geroztik eta egun arte, Jose Antonio Mujika izango da lur hauen inguruan lanean. Katalogazio anitz eta mardul batek sustraitzen du bere lana, noski historiaurrearen zertzeladak ukaezin izanik eremu guzti honetan. Aipatu noski, Mujikaren lanak, arkeologo gehienenak bezala, UPV-EHU unibertsitateko ikasle, kolaboratzaile zein beste ikerlarien lanekin bat egiten dutela, ikerkuntza horiek, gestioa eta kontserbaziora bideratu aldera.
Azken urteak eta harrespilak
Aralarren ezagutzen ez ziren harrespilak aztertuta, Ondarreko zistaren ondoan, zeina 2011-2013 urte artean induskatu zen, Ondarre I harrespila ikertzen hasi zen, egituraren izaera bermatzeko asmotan (2011). Ikerketak hasi bezain pronto E-M norabidean kokatzen ziren harearri lerrokatze bat azaleratu zen, hasierako haustarri baten aurrean. 2012 urtean lanak behartu ziren eta hasiera bateko lerrokatzeak, kurbatura antzeko bat markatzen zuela ondorioztatu zen, horrek egun ezagutzen den harrespilera eraman zituen. 2013 urtean berriz, harrespilaren barrunbea eta erdigunean zentratu ziren, bere izaera ezagutzeko asmoz. Behin hau zehaztuta, bigarren harrespil batekin aurkitu ziren, hauek ez baitira normalean bakarka lekutzen -harrespil multzoak osatzen baitituzte-, hala ere, honetan lekuko gutxiren presentziarekin egin zuten topo. Horrek analisi anitz sortu zituen eta inguruko paisaia interpretatzeko datuen aurrean kokatzen gaitu. Aipatu ere, indusketa lanak amaitzean, in situ berreraikuntza gauzatu zela, eta egun osoki ikusteko aukera dago, zenbait harearriek konponketa lanak behar izan zituzten, eta kontserbazio egoera egokia bermatzeko gauzatu ziren.
Megalitoak
Gipuzkoako Aralarren 20 trikuharri, 6 tumulu, beste 6 zutarri eta 5 harrespil daude:
Nafarroan, aldiz, 50 megalito baino gehiago ditugu, besteak beste Ansareta zaparra. Artabakar, Obioneta, Zeontza, Maantsa, Garraztita, Albi, Erbillerri, Soltxiki, Debata, Zinekogurutze eta Urdenas.
Kronologikoki Neolitoko, Kalkolitoko, Brontze Aroko, Burdin aroko ak dira.
Eusko jaurlaritzak, Gipuzkoako zatiari dagokionez, 2003ko uztailaren 8ko 133. zenbakidun EHAAn Monumentu Multzoa izendatu zuen, eta "sailkatu" babes maila eman zion.
Mitxel Likona
Mitxel Likona (Orio) Erdi Aroko euskal pirata izan zen,
Biografia
1476an Gaztela eta Leongo errege eta Ingalaterrako erregeen arteko harremanen testuinguran, Londrestik Gipuzkoara balio handiko gauzak zeramatzan itsasontsi batean bost euskaldun agertu ziren eraman zitzatela eskatuz, haiek ziren Mitxel Likona oriotarra, Iñigo Larrea asteasuarra, Mutrikuko beste bat eta Bizkaiko Jaurerriko beste bi lagun. Bidaiaren erdian ekaitz handi batek harrapatu zituen eta bi egunez aritu ziren marinelak lanean, barkua hondoratu ez zezan. Leher eginda lotara joan ziren eta orduan, bost lagunek tripulazio osoari burua moztu eta itsasontzitik bota zituzten. Zehazki, hogeita hamairu pertsona erail zituzten. Orduan, itsasontzia Galizira bidean jarri eta Pero Álvarez de Sotomayorren laguntzarekin itsasontziaz desegin eta haien herrietara itzuli ziren.
Arrecheako alkatea Oriora joan zen Likonaren burua eskatzera baina agintari eta auzokieak aurka agertu ziren. Auzokideak udal espetxeko arduraduna zen Martin Irigoyenen eskutan jarri zuten Likona eta honek bere kabuz askatu zuen. Ondorioz, bera ere zigortu zuten heriotza zigorrera. Likona eta Larrea ihes egin zutenez ezin izan zituzten topatu eta Irigoyen izan zen zigorraren erantzule bakarra.
Luo Xi (igerilari sinkronizatua)
Luo Xi, txineraz 罗 茜, (Wuhan, Hubei (Txina), 1987ko abenduaren 15a) igeriketa sinkronizatuan aritzen den kirolari txinatarra da.
Olinpiar Jokoak
2008ko Udako Olinpiar Jokoetan, Pekin 2008an (Pekin), brontzezko domina eskuratu zuen Txinako taldearekin, Errusiako taldearen (urrezkoa) eta Espainiakoaren atzetik (zilarrezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Gu Beibei, Jiang Tingting, Jiang Wenwen, Liu Ou, Luo Xi, Sun Qiuting, Wang Na, Zhang Xiaohuan eta Huang Xuechen-ek.
2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an (Londres), zilarrezko domina bat eskuratu zuen Txinako taldearekin, Errusiako taldearen atzetik (urrezkoa) eta Espainiakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuta. Hauek osatzen zuten taldea: Chang Si, Chen Xiaojun, Huang Xuechen, Jiang Tingting, Jiang Wenwen, Liu Ou, Luo Xi, Wu Yiwen eta Sun Wenyan-ek.
Euskal Herriko musika garaikidea
Euskal Herriko musika garaikidea XIX. mende erdialdetik aurrera Euskal Herrian egindako euskarazko nahiz erdarazko musika da. Askotariko estiloek bilakaera desberdinak izan dituzte, baina guztiek ere lotura dute garai horretatik aurrera izandako industrializazio eta aldaketa demografikoekin. XX. mende bukaerako eta XXI. mendeko gizarte mediatikoak sofistikazio handia eta elkarreragin bereziak sortu ditu jatorrizko euskal musika, musika jaso klasikoen eta nazioarteko pop musika berrien artean. Euskal Herriko musika sorkuntza eta emanaldiak norbanakoen eta gizataldeen identitaterako ezin besteko elementu bilakatu dira. XIX. mendean, euskal foruen galera eta identitatearen krisia gertatzearekin batera, euskal kulturaren berpizkunde bat izan zen, eta hainbat abesbatza talde sortu. Burdinbidearen Euskal Herriko etorrerak (1863) eskusoinu txikia ekarri zuen, harrezkero herri musikan sendo errotua, ordu arteko txistu eta txirulaz gain. Herri ohitura eta musikari buruzko interes etnografikoa ere agertu zen, ikertzaile dirudunek eta erlijio gizonek bultzatuta. Mugaz bi aldeetara euskal jaiak ugaldu egin ziren eta, bitartean, turismoaren eta kanpoko eliteen eraginpean, musika klasikoko genero batzuk lantzen hasi ziren hiriburuetan oinarrituta. Turismoaren hegalpean, 1914 arte, Jose Maria Usandizaga donostiarra garatu zen, operagile eta zarzuelagilea. Gero loratu ziren beste zuzendari eta musikagile batzuk ere orkestrarako musikaren inguruan.