cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lan (fisika)
Marruskadura-indarrak lan negatiboa egiten du
Objektuaren eta gainazalaren artean marruskadura dagoenean, kontuan hartu behar da marruskadura-indarra ren eragina. Alboko grafikoan ikus daitekeenez, marruskadura-indarraren norabidea higiduraren norabidearen aurkakoa da; bestela esanda, da, hots,. Horrek esan nahi du s desplazamenduan indarrak egingo duen lana izango dela; negatiboa, alegia. Eta lan hori oposatu egingo zaio indarraren osagai tangenteak eginiko  balioko lanari. Hortaz, marruskadurarekin objektuak guztira irabaziko duen energia hauxe izango da:
Bestalde, indarraren osagai normalaren modulua  da, eta beraren kasuan  izanik  denez, da. Alegia, osagai normalak ez du lanik egiten. Arrazoi berberagatik pisuak eta lurraren osagai normalak ere ez dute lanik egiten (bi indar horiek ez daude alboko grafikoan adierazita).
Higidura zirkular uniformean ez da lanik egiten
Higidura zirkular uniformea n partikularen gainean eragiten ari den indar bakarra indar zentripetua da,. Indar zentripetuaren norabidea etengabe aldatzen ari den arren, erradiala da denbora guztian; bestalde, abiaduraren norabidea ibilbidearen ukitzailea da etengabe, eta desplazamendu infinitesimala abiaduraren norabideko berekoa denez, indar zentripetua eta desplazamendu infinitesimala elkarren perpendikularrak dira aldiune guztietan:. Ondorioz, lan infinitesimala nulua da ibilbideko puntu guztietan. Bestela esanda, higidura zirkular uniformean indar zentripetuak ez du lanik egiten.
Lana eta energia mekanikoa
Lana indarrek objektuei transmitituriko energia izanik, erlazio zehatzak daude lanaren eta mota desberdinetako energien artean. Mekanikaren arloan oso garrantzitsuak dira indarrak eginiko lana partikularen energia zinetikoarekin eta energia potentzialarekin lotzen duten adierazpenak.
Lana eta energia zinetikoa
Demagun m masadun partikulak jasaten dituen indar guztien erresultantea dela. Goiko atalean emaniko lanaren definizio orokorretik abiaturik, ibilbideko A eta B puntuen artean eginiko W_{AB} lana kalkulatzeko, indar erresultanteak ibilbideko puntu bakoitzean duen osagai tangentziala soilik izan beharko dugu kontuan:
Azelerazio tangentzialaren modulua v abiaduraren moduluaren deribatua da:. Era berean, denbora-tarte infinitesimaleko desplazamendu infinitesimalak  balio duela kontuan izanik, modu honetan osa dezakegu aurreko integrala:
Emaitza horretan oinarriturik, ibilbideko puntu bakoitzean partikulari dagokion energia zinetikoa deritzon magnitude fisikoa defini dezakegu, E_\text {k} sinboloaz adieraziko duguna:
Agerikoa denez, energia zinetikoa magnitude eskalarra da, partikula bakoitzaren kasuan abiaduraren moduluaren karratuaren proportzionala dena. Gauzak horrela, indar erresultanteak partikulari transmitituriko energia partikulan energia zinetikoa pilatzeko erabili dela esan dezakegu. Indarrak partikulan A eta B puntuen artean egindako lanak handiagotu egin du partikularen energia zinetikoa:
Hau da, indarrak eginiko lana partikularen energia zinetiko bihurtu da; bestela esanda, A-tik B-ra indarrak eginiko lanak partikulak A puntuan zeukan energia zinetikoa handiagotu du B puntura iristean. Energiaren gehikuntza hori da.
Lana eta energia potentziala (indar-eremu kontserbakorra)
Indar-eremu berezi batzuetan, partikulan eragiten ari den indarra partikularen posizioaren funtzioa da soilik. Kasu horretan, edozein ibilbidetatik joanda ere, lan berbera egin behar da partikula 1 puntutik eta 2 puntura eramateko. Eta partikularen ibilbidea itxia denean —hasiera puntuan eta amaierako puntua berberak direnean— indarrak eginiko lana nulua da:
Energia mekaniko osoa
Bestalde, lanaren balioa energia zinetikoaren eta energia potentzialaren bidez daukaten aurreko bi adierazpenak batera harturik, energia mekanikoaren kontserbazioaren printzipioa agertuko zaigu:
Hain zuzen, indar-eremu kontserbakorretan partikularen energia mekanikoa,, energia zinetikoaren eta energia potentzialaren batura modura definitzen da. Horrela, indar-eremu kontserbakorretan energia mekanikoaren kontserbazioaren printzipioa betetzen da. Horregatik, deitzen dira “kontserbakorrak”.
Lana eta potentzia
Lanarekin zuzenki erlazionaturiko beste magnitude fisiko bat dago, potentzia izenekoa. Fisikan, potentzia deritzo sistema fisiko batetik bestera energia transmititzeko abiadurari; P sinboloarekin adierazi ohi da eta watt izeneko unitatetan neurtzen da (\text {W} sinboloa). Watt unitatea honelaxe erlazionatzen da joule unitatearekin:
Aldiuneko potentzia denbora-unitatean transmitituriko lanari dagokio; alegia, era matematikoan honetan definitzen da:
Mekanikan, partikula baten kasuan, \text {d}t denbora-tartean desplazamendu infinitesimala dela kontuan izanik,  indarrak tarte horretan eginiko lan infinitesimala  denez, eta aldiuneko potentzia honelaxe adieraziko da:
Hortaz, \text {d} t denbora-tarte infinitesimalean partikulari transmitituriko lana honelaxe adieraz daiteke aldiuneko potentziaren funtzioan:
Bestalde, denbora-tarte finitu batean —hasierako t_0 aldiunetik t aldiunera bitartean— indarrak eginiko lana aldiuneko potentziaren integral kurbilineoa izango da Ibilbidean zehar:
Presio-indarren lana
Presio-indarrek eginiko lana oso arrunta da termodinamika n, arlo hori asko garatu baitzen lurrun-makina ren erabileran oinarrituriko industria-iraultza ren garaian. Adibide gisa, motor termiko batean zilindro-pistoi multzoaren bidez lorturiko lan mekanikoa aztertuko da jarraian: zehazki esanda, zilindro aren barneko gas aren presioz pistoi an sorturiko indarrak kanpoko ingurunearen presioaren aurka egindako lana, baita pistoian eragindako higidura azeleratua ere.
Alboko irudiko grafikoan ageri den sisteman ikus daitekeenez, atmosfera ko airearen presioaz S gainazaleko pistoiari eginiko kanpo-indarrak balio hau izango du:
Zilindroaren barneko gasak p_\text {g} presioa duela suposatuko dugu, kasu honetan izanik. Gasaren presioak pistoiari une oro egingo dion indarraren moduluak, F_\text {g}, balio hau izango du,
eta aurkako noranzkoa du. Bi indar horien erresultanteak balio hau du:
eta eskuineranzkoa da. Ondorioz, pistoia azeleratu egingo da eskuinerantz, pistoiaren energia zinetikoa handiagotuz. Kasurako, presioaren eraginez pistoia \text {d}l distantzia desplazatzean, indar erresultanteak lan infinitesimal hau egingo du pistoian:
non \text {d}V hori motorreko gasaren bolumenaren aldaketa diferentziala den. Beraz, pistoiari eginiko lan diferentzialaren balioa pistoiaren bi aldeetan dauden presioen kenduraren eta zilindro barruko bolumenaren gehikuntzaren arteko biderkadura da. Zer esanik ez, A eta B puntuen artean desplazatzean presio-indarrek guztira eginiko lana lan diferentzial horien guztien integrala izango da:
Lana termodinamikan
Energiak ez du beti izaera mekanikoa, zeren elkarrekintza batean trukatutako energia forma desberdinetan ager baitaiteke, adibidez, bero-energia, energia elektriko, energia magnetiko edota energia kimiko modura. Horrelakoak barne-energia izenean biltzen dira testuinguru batzuetan.
Termodinamika ren arloan, halere, arreta berezia jartzen zaio beroaren eta lanaren arteko erlazioari. Izan ere, termodinamikaren lehenengo printzipioa k beroaren trukeari buruz dioen moduan, sistema termodinamiko batek lana egiten badu eta aldi berean beste sistema batekin beroa trukatzen badu, sistemaren barne-energia aldatu egingo da. Hain zuzen, prozesuan zehar gertaturiko sistemaren barne-energiaren gehikuntza da, zehazki, sistemari emandako beroaren eta sistemak egindako lanaren arteko kendura:
Adierazpen horretan, \Delta U sistemaren barne-energia da; Q, sistemari emandako beroa eta W, sistemak egindako lana. Beste era batera esanda, beroa sistemak lanaren eta barne-energiaren arteko diferentzia konpentsatzeko sistemak trukatu behar duen energia modura jokatzen du.
Marlinton (Mendebaldeko Virginia)
Marlinton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Pocahontas konderrian dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Pinullango geltokia
Pinullan Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Pravia udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Felipe Guamán Poma de Ayala
Felipe Guamán Poma de Ayala edo Felipe Huamán Poma de Ayala (Cusco, 1534 - Lima, 1615), Peruko erregeordetza garaiko kronista eta kitxuazko itzultzailea izan zen, inka jatorrikoa. Primer nueva corónica y buen gobierno (1615) idatzi eta ilustratu zuen, munduko historiografian aurkitu den libururik originalenetako bat. Egun, Danimarkako Errege Liburutegian dago, eta on line kontsulta daiteke.
Biografia
1590eko hamarkadaren bukaeran Chupasko haranean zuen titulua berreskuratzen saiatu zen, oinordetzagatik. Epaiketen ondorioz titulua galdu eta gainera zituen ondasun guztiak kendu zizkioten 1600ean. Taki Unguy mugimendu erlijioso eta politikoa baretzen aritu zen Cristobal de Albornoz apaizaren ondoan, seguru asko jarrera antiindigenista batean, Espainiaren aldetik onuraren bat irabazteko.
Kronika
Primer nueva corónica y buen gobierno (1615) idatzi eta ilustratu zuen, munduko historiografian aurkitu den libururik originalenetako bat. Andeetako indigenen ikuspegia, konkistaren ondorengo Peruko gizartea eta Inken historia eta genealogia erakusten du XVI. mendeko gaztelania eta kitxua klasiko erabiliz. Lanara Espainiara bidali zuen Felipe III.ak irakur zezan baina bidean "galdu´ egin zen. Egun, Danimarkako Errege Liburutegian dago, eta on line kontsulta daiteke.
«Koronikaren» eskuizkribua Danimarkako Errege Liburutegian mantendu zen gutxienez 1660. hamarkadaren hasieratik baina 1907an bakarrik argitaratu zen, Richard Pietschmann jakintsu alemanak aurkitu zuenean. 1936an, Paul Rivetek edizio moldatu bat argitaratu zuen. 1980an, liburuaren transkripzio kritiko bat argitaratu zuten John Murrak eta Rolena Adornok (Jorge Uriosteren lankidetzarekin), Felipe Guamán Poma de Ayala, Nueva Crónica y Buen gobierno izenpean. 2011an eskuiztribu originala digitalizatu Danimarkako Errege Liburutegian on line kontsulta daiteke.
Outremécourt
Outremécourt Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Outremécourt udalerrian erroldatutako biztanleak 91 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 52 etxebizitza zeuden, 42 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 52etxeak ziren. 42 etxebizitza nagusietatik 39 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 9 etxek lau zituzten eta 18 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 23 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2000. urtean Outremécourt udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kaczory udalerria
Kaczory Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Piła barrutian kokatuta. 150,64 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7886 biztanle zituen.
Vicenta Llorente del Moral
Vicenta Llorente del Moral (Algorta, Bizkaia, 1930eko irailaren 17a) XX. mendeko entomologiaren historiaren parte den zientzialaria da. Ortopteroetan aditua da, eta intsektu mota desberdinen azterketan zentratu da profesionalki.
Bizitza etxetik urrun
Vicenta Llorente del Moral Algortan (Bizkaia) jaio zen 1930eko irailaren 17an. Bere aita, errepublikar armadan izena emana, Elorrion hil zen 1936ko irailean. Bere amak, alarguna, bi semerekin eta haurdun, Vicenta eta bere neba nagusia, Miguel, Sobietar Batasunera ebakuatzea onartu zuen. Bidaia luze baten ondoren, bi neba-arrebak ustekabean banandu zituzten: bi urte behar izan zituzten berriro elkartzeko, hamar urte amaren eta ahizpa txikiaren berri jasotzeko, eta hemeretzi urte Espainiara itzultzeko.
Alderdi errepublikarreko gainerako seme-alabak bezala, Sobietar Batasunean Miguel eta Vicenta besoak zabalik hartu zituzten. Han, hasieran, bizimodu lasaia, ikasi eta gozatu ahal izan zuten. 1941eko ekainean armada naziak Sobietar Batasuna inbaditu zuenean, haien bizitzak korapilatu egin ziren, eta elikagaiak urritzen hasi ziren ere.
Migelek tornulari lanbidea ikasi zuen. Vicentak bigarren hezkuntzako ikasketak amaitu zituen eta 1948an Moskuko Estatu Unibertsitateko Edafologia eta Biologia Fakultatean matrikulatu zen.
Bizitza aurrera zihoan bitartean, Migelek eta Vicentak ez zuten amaren eta ahizpa txikiaren zortea ezagutzen.
Chaffois
Chaffois Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Vicenta Llorente del Moral
Bizitza etxetik urrun
Vicenta Llorente entomologian espezializatu zen, eta, lizentziatu ondoren, Asjabadeko Epidemiologia Institutura (gaur egun Turkmenistan) joan zen lanera, Elvira Mingo Pérez (1930) lagunarekin batera. Vicenta eta Elvira hiru urtez egon ziren erakunde hartan, eta gaixotasunak transmititzeko dipteroetan espezializatu ziren.
Chaffois
Biztanleria
2007an Chaffois udalerrian erroldatutako biztanleak 845 ziren. Familiak 304 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 104 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 116 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Vicenta Llorente del Moral
Itzulera eta entomologo lana
1956an, azkenean, Vicenta Espainiara itzuli ahal izan zen, ama eta arreba bizirik atera zirela jakin ondoren, eta zegokion dokumentazioa kudeatu ondoren. Vicentak unibertsitateko ikasketak baliozkotu ahal izan zituen, eta Elvira Mingorekin batera Edafologiako Institutuan (CSIC, Madril) hasi zen lanean – José María Albareda Herrerak zuzendua (1902-1966) –, Salvador V. Peris Torres entomologoak gainbegiratuta (1922-2007).
Vicenta Jorge Prado Fernandezekin ezkondu zen, gerrako beste haur batekin, eta seme bat izan zuen. Sobietar Batasuneko ingeniari energetiko doktorea izan arren, Vicentak ez bezala, Jorgek ezin izan zituen baliozkotu eginda zituen ikasketak, Industria Ingeniarien Elkargoa aurka baitzegoen.
Chaffois
Etxebizitza
2007an 343 etxebizitza zeuden, 316 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 286 etxeak ziren eta 57 apartamentuak ziren. 316 etxebizitza nagusietatik 259 bere jabearen bizilekua ziren, 51 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 15 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 53 etxek lau zituzten eta 217 etxek bost zituzten. 293 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 109 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 194 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Vicenta Llorente del Moral
Itzulera eta entomologo lana
Espainian, Vicentak dipteroen azterketa utzi eta ortopteroen azterketan jarri zuen arreta, denborarekin aditu ezaguna bilakatuz. Ikasketak zabaltzeko beka bati esker, Vicentak urtebetez ikertu zuen Londresko Natur Zientzien Museo Britainiarrean, eta han bere espezialitateko aditu handiak ezagutu zituen, hala nola Boris Pavlovich Uvarov (1888-1970), Vitali Mijailovich Dirsh (1904-1982) edo David R. Ragge.
Typhlops platyrhynchus
Typhlops platyrhynchus Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Chaffois
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 566 ziren, horien artean 430 aktiboak ziren eta 136 inaktiboak ziren. 430 pertsona aktiboetatik 417 lanean zeuden (220 gizon eta 197 emakume) eta 13 langabezian zeuden (4 gizon eta 9 emakume). 136 pertsona inaktiboetatik 55 erretiraturik zeuden, 48 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Vicenta Llorente del Moral
Itzulera eta entomologo lana
Vicenta Llorentek Zientzia Biologikoetako doktoretza lortu zuen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean, Espainiara itzuli eta urte batzuetara. Ibilbide zientifiko luzean, hamazazpi espezie berri, lau azpiespezie eta bi azpigenero aurkitu ditu entomologiaren esparruan. Liburu eta artikulu zientifiko ugari idatzi ditu
Chaffois
Diru sarrerak
2009an Chaffois udalerrian 331 unitate fiskal zeuden, 920 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.623 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 26 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 2 margolariak, 1 zurgina, 5 iturginak, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
Creagrutus meridionalis
Creagrutus meridionalis Creagrutus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Chaffois
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Chaffois udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 804 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Martxelo Rubio
Biografia
Kasualitatez sartu zen zinema munduan Javier Agirresaroberen eskutik. Argazki zuzendariak, 27 ordu filmaren castingera aurkezteko gomendatu zion eta paper protagonista bat lortu zuen. Harez geroztik, Madrilera joan eta Cristina Rotarekin Interpretazio Ikasketak burutzea erabaki zuen.
NGC 3396
NGC 3396 galaxia bat da, Leo Minor konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Brendola
Brendola Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Brendolak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Pseudanthias manadensis
Pseudanthias manadensis Pseudanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Joram Judakoa
Joram (יוֹרָם; Ιωραμ; Joram), Judako laugarren erregea izan zen, K.a. 850 eta K.a. 843 bitartean gobernatu zuena, gutxi gora-behera.
Bere amaren eraginari esker, Israelekin harreman ona izan zuen, hau gorabehera, bere posizioa ziurtasun gabea zelarik, Edomek Judako autoritatearen aurka eginiko matxinaden ondorioz, independente bihurtu eta errege bat tronuratu zuena, Joramek, Sair gainditu zuen bere gerra gurdiekin Judaren domeinua berrezartzen saiatzeko. Idumearrek inguratu egin zuten, baina, Joramek, haiek garaitu eta inguraketa apurtzea lortu zuen arren, ezin izan zuen lurralde errebeldea berreskuratu. Libna ere, Judako Erresumaren aurka altxatu zen.
Joram, K.a. 843an hil zen, berrogei urterekin. Bere oinordekoa, bere seme Okozias Judakoa izan zen. Urte batzuk beranduago, bere beste berrogeita bi semeak, Bet-Equeden atxilotu zituen Israelgo Jehu erregeak, eta toki honetako zisternan lepoa moztu zieten.
Suzanne Pleshette
Suzanne Pleshette (New York, 1937ko urtarrilaren 31 - Los Angeles, Kalifornia, 2008ko urtarrilaren 19a) estatubatuar aktorea izan zen. Antzerkian hasi zen eta 1950eko hamarkadaren amaieran zineman, Alfred Hitchcocken The Birds filmean parte hartzen. Ondoren, telebistarako lan egin zuen.
Bakoitzak berea. I
'''Bakoitzak berea. I' Fernando Artola "Bordari"''-k 1982an idatzitako narrazio-liburua da, hitz-lauzko lanez ornituta dagoena. Ondorengo sailetan banatua dago: Urratsak, Kukuxo, Ipui eskutada, Kontu Ondarak, Itzaldiak, Odolaren mintzoa, Chalbador hil da, Bertsolarien inguruan, Ezpel xumeak eta Bakarrizketa.
Ezker politiko
Ezker politiko kontzeptua espektro politikoan aurrerakoitasunari eta gizarte berdintasunaren lorpenari lehentasuna ematen dion posizio politikoa da. Gizarte berdintasunaren lorpena eskubide kolektiboen bidez, egoeraren arabera eskubide zibilak deitutakoak, guztiz banakako (pribatuko) xedeen eta usadiozko ikuspegi baten edo gizarte ikuspegi kontserbadore baten parean, eskuin politikotik irudikatuta. Oro har, ezkertiarrek laizismoaren, aurrerakoitasunaren, berdintasunaren eta kulturartekotasunaren aldeko jarrerak defendatzeko joera dute. Faktore guzti hauen arteko orekaren arabera, ezker politikoa adar ideologiko oparoetan banatuta dago.
Mendebaldeko herrialdeetan eta, bereziki, haien sistema politikoa demokrazia liberal bezala har daiteken herrialdeetan, normalean ezker eta eskuinetako alderdiek ez dute sistema alternatiborik aldarrikatzen, baizik eta jatorriz aldarrikatzen zuten bertsio liberala.
Lygophis lineatus
Lygophis lineatus Lygophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Ezker politiko
Terminoaren jatorria
Ezker politiko terminoak, eskuin politikoak bezala, 1789 ko uztailaren 14an, Frantziar Iraultzako Biltzar Nazional Konstituziogilean eman zen bozketan du jatorria historikoa. Bertan, Konstituzio berrirako erregeari buruzko artikulu bat eztabaidatzen ari zirenean, erregearen botere osoaren alde zeudenak, presidentearen eskuinaldean eseri ziren; kontran zeudenak berriz, ezkerrean.
Ezker iraultzailea
Ezker Iraultzailea, (edo ezker radikala edo muturreko ezkerra) deitzen zaio, sistema-kapitalistaren barnean aldaketa politiko bat emateko demokrazia liberala kuestionatzen duten adarrei. Korronte hauek neoliberalismoak sortutako desberdintasun eta desoreketatik sortu zen.
Ezker mota hau XIX. mendean hasiko litzateke, non paper garrantzitsua izan zuen 1848 ko Europako garai iraultzaileetan. 1917ko errusiar Iraultzak edota 1918 ko alemaniar Iraultzak ezker iraultzaileko mugimendu askorekin kontatu zuten. 1960-70eko periodoan, ezker radikaleko gerrilla eta talde armatu asko egon ziren. Talde hauek, beraien ideologiaren kontra zeuden erregimenak irauli eta berdintasuna defendatu nahi zuten, ohikoa zen marxista-leninistak izate. Gerrilla eta talde mota hauek oso ohikoak izan ziren Latinoamerika, Afrika eta Asian, non etengabeko pobrezia eta gizarteko desberdintasunek klase baxuenekoak altxatzera eraman zituen. Ezker Iraultzailekoak diren eta hauteskundeetara aurkeztu diren alderdi politikoak ere badaude.
Generalean, ezkerreko talde hauek extremista bezala ezagututa daude, komunismoaren kontrakoek (pro-kapitalista, liberalak...) gutxiesgarri bezala erabiltzen dutelako sistema kapitalista, jabetza pribatua eta merkatu ekonomia kritikatzen duen edozeinentzako.
Bere aldetik, ezker iraultzaileak ez du bere burua termino hoiekin gutxiesten. Izan ere, haien ideologiak pentsatzaile sozialista eta marxisten printzipioetan oinarritzen direlako; hau da, ezker-mugiendu originalak.
Honako korronteak dira nagusienak:
Ezker demokratiko-erreformista
Ezker demokratiko-erreformista ekintza-markoaren oinarriak hauteskunde askeak, ekintza parlamentarioak eta sektore sozialen kontsentsu zabala izan behar dituena diona da. Ezker mota hau da, XXI. mendeko sistema demokratikoetan daudenen ezker alderdien gehiengoa. Ideologikoki, sistema diktatorialak errefusatzen ditu. Gaur egungo ezker-politiko mota honetako korrontean hauek dira:
Ezkerraldeko adar hau, beste ezkerraldeko aukeretatik desbinkulatuta dago, ezker iraultzaileagandik, adibidez.
Anarkismoa
Anarkismoak gobernu eta estatu oron desagertzea defendatzen du, banakoaren eta gizarte-kolektiboaren askatasunaren alde. Nahiz eta historikoki anarkismoa ezker edo ezker radikalera binkulatu den, anarkista askok ez dute beren burua alde horretan sartzen. Honako korronteak aurkitu ditzakegu:
Gizarte mugimenduak
Ezker politikora lotu ohi diren gizarte mugimenduak:
Aurrekariak
Errenazimenduan zehar, Francis Bacon, Tomas Moro edo Tommaso Campanella bezalako autorek humanismo utopikoaren oinarriak ezarri zituzten, aurrerago sozialismo utopikoa izena hartuko zuena. Horretaz gain, erromatarren garaiko posizionamenduek gaur egungo ezker eta eskuinarekin paralelismo asko dituzte.
Frantziar Iraultzatik (1789-1867)
XVIII. mendearen amaiera eta XIX. mendearen hasieran bizi izan ziren eta ezker politikoa jaiotzea ahalbidetu zuten aldaera sozialak ugariak izan ziren:
Egoera honek, langileak beraien lan-baldintza txarrak salatzen hastea eragin zuen, greba edo firma-bilketak erabiliz. Kartismoaren hasiera ere garrantzitsua izan zen, sufragio unibertsala eta langile klasea gehiago babestea exijitzen zituena.
Gertaera hauek langile mugimendua sortu zuten, Europan zabaltzen joan zena, 1864 an Lehen Internazionala sortu arte.
Kontextu honetan, XIX. mendearen lehen erdian, Robert Owen, Henri de Saint-Simon edo Charles Fourier bezalako autoreak agertu ziren, desberdintasun sozialak ezabatzeko erreformak proposatzen zituztenak. Ez ziren jabetza pribatuaren edo industrializazioaren aurka posizionatzen; banako bakoitzaren aberastasunak bere lanetik atera behar direla eta ez pribilegioetatik zioten. Patriarkatua eta erlijioarekin kritikoak ziren, gizakiari askatasuna murrizten diotela esanez; emakumearen emantzipazioa planteatzen ere hasi ziren.
Das Kapital-etik (1867-1989)
Karl Marx eta Friedrich Engelsek sozialismo utopikoaren ideia batzuk jaso zituzten sozialismo zientifikoa planteatzeko. Bertan, klaseen arteko adiskitzeari uko egin eta hauen arteko borroka sustatzen zuten, horrela proletargoak boterea hartu eta sistema-politiko berri bat osatu zezan. Bi gizon hauen ideiak Manifestu Komunista (1848) eta Kapitala (1867) liburuetan azaldu ziren.
Ezker politikoko lau korronte nagusiak
Lehen Internazionala 1864 an sortu zenean, ezkertiarren artean korronte desberdinak sortu ziren:
Ezker-politikoa eta erlijioa
Marxismoaren oinarri filosofikoetako bat, erlijio guztien aurka posizionatzea da, "erlijioa herriaren opioa da" (Die Religion... Sie ist das Opium des Volkes) esaldiak laburbilduko lukeena. Hala ere, ezkertiar asko balore erlijiosoei lotu eta sozialismo kristaua bezalako korronteak sortu zituzten, James Connolly kasurako. Anarkismoaren barruan, Bakunin eta Faure bezalako autoreak ateoak ziren, baina horrek ez zien eragotzi Lev Tolstoi bezalako intelektualei anarkismo kristaua sustatzea.
Marxen tesien ezaugarri ateoek, bere alderdiko kideen eta elizen arteko liskarrak soru zituen XX. mendearen lehen herenean. Bereziki Estatua eta Elizaren arteko banaketaren kontra zeuden sektore kontserbadoreenen artean. Hau Errusiako kasua da, izan ere, Eliza Estatuaren parte zen 1917ko Iraultzaren aurretik; baita Espainiarena, non 30eko hamarkadara arte Elizak hezkuntzan garrantzi handia zuen.
Gaur egungo posizioak (1989-gaur egun)
Berlingo Harresia eta bloke sobietarra erori ondoren, ezaugarri marxistak zituzten mugimenduek indar handia galtzen dute, "ezker-politiko berria" planteatzen hastea ekartzen dutenak. Hauek mendebaldeko herrialdeetan sortzen hasi ziren eta gaur egun gehiengoak dira mundu-mailan.
Europa
Europaren kasun, alderdi handi gehienak sozioliberalak edo sozialdemokratikoak dira. Aipagarrienak:
Asia
Asian, Estatu sozialistaren antzekotasun gehiago dituzten sistemak dituzte, ezaugarri komunistekin, baina era independientean. Hala ere, merkatu kapitalistara eraman dituzten erreforma asko dituzte.
Ekonomia
Ezker politikoko alderdi gehienak ongizatearen aldeko politikak sortzearen aldekoak dira, non Estatuak herritar guztiak heldu daitezken osasun, hezkuntza, pentsio eta abar izatera.
Gizartea
Ezkerraren balore asko, humanismoaren gertukoak dira, behartsuenekin elkartasuna adieraztearen aldekoak: langile, migrante, elbarri, etab. Berdintasuna, presoen birgaitze eta birgizarteratzea eta gutxiengoen eskubideak defendatzea sustatzen dute. Ezkerrak mestizajea eta migrazioa faktore positibo bezala jotzen ditu, beste kultura eta tradizio desberdinak errespetatuz. Ezker berri hau, heriotza-zigorrarekin oso kritikoa da. Ekologismoa eta energia nuklearra abolizioagatik apostatzen du, naturarekin errespetutsuagoak diren beste energia iturri batzuk bultzatuz.
Ezkerraldeko gutxiengo posizio batzuk droga bigunen legalizazioaren alde egiten dute. Hauen arabera, legalizazioarekin mafiak amaituko lirateke, beste droga legal batzuekin bezala.
Sexualitatea eta familia
Ezkerrak sexualitatea era irekian enfokatzen du, banakoaren askatasuntzat hartuz. Honen ondorioz, antisorgailuen erabilera, familia planifikazioa eta STG een zabaltzea ekiditea bultzatzen ditu.
LGTBI+ komunitatearen eskubideak defendatzen ditu.
Prostituzioari dagokionez, batzuk diote erregulatu egin behar dela, lanbide hau dutenak babesteko eta beste batzuk diote esplotazio modu bat besterik ez dela eta abolitu egin beharko litzatekeela.
Abortuari dagokionez, batzuk librea izan beharko litzatekeela diote eta beste batzuk arrisku egoeretan bakarrik izan beharko litzatekeela onartua.
Eutanasia ezkertiar gehienek defenditzen dute.
Erlijioa
Ezker politikoak Estatu laiko eta akonfesional baten beharra bultzatzen du; hau da, Estatua eta Eliza banatzea, pertsona bakoitzaren sinismenak errespetatuz. Helburua, gizarte errespetutsu eta tolerante bat eraikitzea da.
Politika internazionala
Ezkerraren gehiengo zatia, pazifismoarekin identifikatzen da, gerra eta esku-hartze militarrei uko eginez. Hirugarren Munduko herrialdekin kooperazioa bultzatzen du, beraien egoera hobetzeko. Gainera, Nazio Batuak eta Giza Eskubideen legitimotasuna babesten du.
Eskoziako Gobernua
Eskoziako Gobernua (Scottish Government; Riaghaltas na h-Alba; Scots Govrenment) Eskoziako gobernua da eta Eskoziako Legebiltzarrari estuki loturik dago. 1999. urtean, Galesko Gobernuarekin batera eratu zen.
Gaur egungo Eskoziako Gobernuko Lehen Ministroa Nicola Sturgeon (SNP) da. Eskoziako Gobernuaren egoitza Edinburgh hiriko St Andrew's House eraikinean dago.
Langanes
Geografia
Hego-mendenbaletik ipar-ekialdera 40 kilometro ditu eta Fontur izeneko lur-zerrenda batez bukatzen da. Ipar-ekialdean Þistilfjörðurrekin egiten du muga; azken leku horrek Melrakkaslétta penintsulatik bereizi egiten du, eta Bakkaflói penintsulatik hegoe-ekialdean.
Barrualdean 200 metrotik 400 metrotara igotzen da. Leku garaiena Gunnólfsvíkurfjall da, penintsularen hego-ekialdean.
Administrazioa
Langanesbyggð herrian dago, Norður-Þingeyjarsýsla lurralde historikoan. Populazio gehiena Þórshöfn herrixkan bizi da, ipar-mendebaleko itsasertzean. Bertan aireportu txiki bat dago. Sauðanes, bestetik, Þórshöfn herriko iparraldean, eliza zahar bat gordetzen du, gaur egun museo gisa erabilita.
Orokorrean populazioa behera egin du: hego-ekialdean Skalar arrantzale herriak XX. mendean ehun pertsona inguru zuen baina 1946an utzi zuten. Badira beste herrixka utziak: Heiðarhöfn, Læknistaðir, Skoruvík, Fagranes eta Saurbær.
Garrantzi militarra
Gerra Hotzaren bitartez, 1954tik 1968ra, penintsulan NATOren radar-estazio bat egon zen.
Mira (ibaia)
Mira Hego Amerikako ibaia da, Ekuadorko ipar-mendebaldea eta Kolonbiako hego-mendebaldea zeharkatzen duena. Chota eta Lita ibaien elkargunean sortzen da, Ekuadorko Imbabura probintzian. San Juan ibaiarekin baturik, Kolonbian sartu eta, azkenik, Ozeano Barera isurtzen da Manglares lurmuturrean. 400 kilometro luze da.
Asheboro (Ipar Carolina)
Asheboro Ipar Carolinako hiri bat da. Randolph konderrian kokatua dago. 2010ean 25,012 biztanle zituen, 48 kilometro koadrotan banatuta.
Kadzidło udalerria
Kadzidło Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Ostrołęka barrutian kokatuta. 258,88 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11448 biztanle zituen.
Salazar jauregia (Erriberabeitia)
Salazar jauregia Erriberabeitiako Manzanos herrian dagoen jauregia da.
2002ko ekainaren 25ean, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Deskribapena
Baserri-jauregi barroko hau XVII. mendekoa da. Entokatu gabeko harrizko hormak ditu tamaina handiko junturekin; apaindura gutxi ditu eta harlanduzko lana baoen inguruan, ertzeetan eta inpostetan. Sarrera nagusia erdiko zutabe baten gainean dagoen bi arkutako atari edo portalea da, lehen harrera egiteko gunea. Oin angeluzuzeneko eraikina da, hiru isurialdeko estalkia du, teila arabiarrezkoa. Bi solairu ditu: behekoa eta lehena.
Fatxada nagusia ekialdeari begira, Narros Markesaren parkearen aurrean dago, San Joan Bataiatzailearen elizaren ondoan; horregatik azpimarragarria da, alde horretatik nabarmenagoa baita. Beheko solairuan, eskuinaldera zertxobait mugituta, bi arku eskartzano beheratutako portale bat dago; erdian hareharrizko zutabe sendo bat du eta muturretan bi pilastra. Horiek idulki molduradunak dituzte. Bi arkuen dobelek beheko aldea dute fatxadaren hormataletik irtenda. Hareharrizko inposta horizontalak daude eta forjaketaren lerroak markatzen dituzte, bai beheko eta lehen solairuaren artean zein erlaitzaren parean. Inposta bi arku eskartzanoetara iristen denean bukatzen da. Portalearen ezkerraldean jatorrizkoak ez diren bi leiho daude eta eskuinaldean jatorrizko leiho bakarra; azken hori txikiagoa da beste biak baino, eta irtengunea du inguruaren harlanduzko lanean. Lehen solairuan, ardatz bana eratzen, hiru bao dinteldu daude, balkoi beherekoak. Erdiko ardatzaren balkoia atariaren zutabeari dagokio bertikalean, eta albokoak beheko solairuko leihoei; gaur egun, ezkerreko leihoaren ordez bi leiho daude, kolore desberdineko harriz inguratuta. Belarri-itxurako plakek markoetako inguruak nabarmentzen dituzte. Atariaren ezkerreko pilastraren bertikalaren gainean, lehen solairuan, armarri eder bat dago; eta behetik hori eta goitik molduradun erlaitzez bukatuta dago. Armarria kuarteldua da eta lehen eta hirugarren kuarteletan Salazartarren eta Montoiatarren armak agertzen dira, hurrenez hurren. Bigarren kuartelean lis lore-formako gurutze huts bat dago, apezpikuen dignitate-kapeluaz eta kordoiez inguratuta. Laugarren kuartelean bi pertz gringoldu daude, bertikalean jarrita, San Andresen zortzi gurutzez orlatuta. Armak kasket batez eta lanbrekinez tinbratuta daude.
Hegoaldeko fatxadak gainjarritako egurrezko bi atari ditu ezaugarri. Atariek fatxadaren bi heren betetzen dituen etxe-egutera osatzen dute. Egitura egurrezkoa da, eta solairu bakoitzeko sei bao dinteldu ditu: bost aurrealdean eta seigarrena alboan, fatxada nagusiaren maila berean. Lehen solairuaren euskarriak altuagoak dira eta sabaiaren habeak eta estalkiaren zuburuak hartzen dituzte. Hiru dira arkupearen azpian dagoen horman irekitako hutsarteak: bi leiho eta ukuiluen sarbide den atea. Bi balkoi-hutsartetatik sar daiteke eguterara etxe-barrutik. Fatxadaren hirugarren tartea, ezkerrekoa, hormatal harresitua da eta leiho bakarra du lehen solairuan. Leiho horrek markoa nabarmendua du leihozangoetan eta leihoburuan, eta leiho-hegiak moldurak ditu. Beheko solairuan, ukuilua argitzeko, bi hutsarte txarenbeldu txiki daude. Hutsarte horiek inposta horizontala dute leihoburu gisa, eta ezkerrekoak bere itxura etzana galdu du, tamaina handitzeko obraren ondorioz.
Atzeko fatxada mendebaldeari begira eta bide sekundario baten gainean dago, eta harresitua da gehienbat. Jatorrizko beheko solairuak ez zuen hutsarterik, baina gaur egun bi leiho ditu: egurra kargatzeko tokiak. Lehen solairuak bost bao ditu. Txikiena hormatuta dago. Alboko leihoek inguruak nabarmenduta dituzte euren lau alboetan, guztiz erdikoak ez diren baoak, berriz, balkoi behereak dira. Iparraldeko fatxada harrizko horma da, eta ezin da kanpotik bereizi aurrealde osoan zehar eraikinak dituen eranskinengatik. Hormak hainbat hutsarte ditu jauregi-etxea eranskinekin elkartzeko.
Portaleak oin angeluzuzena du, eta sabaia, egurrezko habexkez egina, altuera txikiko pilastra baten gainean dagoen gatzariak eta portaleko zutabeak osatutako bi tarteen artean dago. Aurrealdean etxearen sarbide nagusia dago; sarbidea dinteldua da. Horren markoak irtengune laua du eta ateko albateak burdinazko iltze-multzo bat. Neurri txikiagoko ate bat portaleko eskuinaldeko horman dagoen gelaren sarbidea da.
Beheko solairua oin angeluzuzeneko erdiko atondo edo ezkaratz zabal baten inguruan antolatzen da. Bertara, portaletik sartzen da. Ezkaratzean eskailera-gune nagusia dago. Eskailera bi tartekoa da eta eskailburua du, exentua da eta eskuairan antolatuta dago. Mailak eta baranda harrizkoak dira. Portalearenaren luzapena den gatzariak atondoa korritzen du. Gatzaria toskanar zutabe baten gainean dago eskaileren ondoan, eta zutabe-erdi baten gainean atondoaren eta portalearen arteko horman. Bi euskarri horiek armarria dute: Salazartarren izarrak. Ataria zenbait gelatarako da: ezkerraldean, sukaldea eta egongela; eskuinaldean, bainu-gelak eta biltegia; eta mendebalde osoa betetzen, ukuilua. Lehen solairuak gela nobleak eta egongela ditu fatxada nagusiari begira. Sukalde zaharra hegoaldeko alboan dago, eta irteera du etxe-eguterara. Zeramika zaharreko zoladurak marrazki desberdinak egiten dituzte gelen arabera. Hormak adreiluzko uztaiak dira eta egurrezko gapirioen arteko tarteak kare-mortairuz beteta daude.
Newcastle United Football Club
Newcastle United Football Club Ingalaterrako futbol taldea da, Newcastle upon Tyne hirian egoitza eta zelaia (St James' Park) dituena. Ingalaterrako 4 Liga eta 6 Kopa irabazi ditu, bai eta Ferietako Kopa eta UEFA Intertoto Kopa bana ere.
Sorrera eta hasierako urte bikainak
Taldearen sorrera 1881eko azaroan kokatzen da Stanley Cricket Club of Byker izenarekin. 1882an Newcastle East End Football Club izena hartu zuen. 1882an bertan Newcastle West End F.C. sortu zen eta talde bien artean lehia gogorra sortu zen. 1889an East End profesionala bihurtu zen. Aldi berean West End taldeak diru arazo larriak zituenez desagertu egin zen eta bertako jokalariak East End-en sartu ziren eta St James' Park zelaia ere East End-en eskutan gelditu zen.
1892an Liga hasi zenean taldea bigarren mailan kokatua izan zen. 1899an igo zen lehen mailara eta berehala iritsi ziren emaitza onak, 1905, 1907 eta 1909ko Ligak irabazi baitzituen. 1905 eta 1906ko Kopatan ere finalera iritsi zen baina ezin izan zuen titulurik lortu. Lehenengo Kopa 1910 urtean irabazi zuen Barnsley FC garaitzean. 1911 urtean berriz ere finalean galtzaile atera ziren.
20. hamarkada
Titulu berria eskuratzeko hamarkada bat pasa itxaron behar izan zuen. 1924ean bere bosgarren Kopako finala jokatu zuen Aston Villaren aurka eta bigarren Kopa eskuratu zuen. Taldea maila onean zebilen eta 1926-27an laugarren Liga eskuratu zuen, orain arteko azkena. Talde honetako kapitaina eta goleatzaile nagusia Hughie Gallacher zen. Belaunaldi honen azken garaipena 1932ko Kopa izan zen.
50.etik 70. hamarkadara
Bigarren Mundu Gerraren garaian taldea apal ibili zen, lehen eta bigarren mailen artean. Jackie Milburn, Tommy Walker eta Bobby Cowell jokalariak ekarri zituzten eta 1948an Lehen mailara igo eta loraldi berria ezagutu zuen, hamarkada berrian 3 Kopa irabaziz.
1961 urtean berriz ere bigarren mailara jeitsi zen. Joe Harvey entrenatzailea fitxatu zuten eta honek taldea berriz ere goren mailara igo zuen 1965 urtean. Hurrengo urteetan Ligako goiko postuetan ibili zen eta 1968-69an Ferietako Kopa jokatzera iritsi zen, bai eta irabazi ere Hungariako Újpest taldea garaituz. 70. hamarkadan talde britainiarren artean jokatu izan zen Texaco Cup txapelketa irabazi zuen 1974 eta 1975ean.
90. hamarkada
Hainbat urte bigarren mailan egin ondoren, 1992an taldeko jokalari ohia zen Kevin Keegan entrenatzaile lanetarako fitxatu zuen Sir John Hall presidente berriak. Lehenengo urtean Premier Leaguera itzuli zen eta 1995-96 eta 1996-97 urteetan Ingalaterrako Ligako bigarren postua eskuratu zuen, bietan Manchester Uniteden atzetik. David Ginola, Les Ferdinand eta Alan Shearer izan ziren taldeko izarrak. Alan Shearer bera hiru aldiz jarraian izan zen Ligako goleatzaile nagusia. Keeganek 1997an taldea utzi eta Kenny Dalglishek ordezkatu zuen. Emaitzak ez ziren esperotakoak izan eta hurrego urteetan entrenatzaile aldaketa ugari izan zituen, baina sailkapenaren erdi ingurutik ez zen igo. 1999an Kopako finala jokatu eta galdu egin zuen.
XX mendea
Bobby Robson iritsi zen 1999-2000 sasoian. Taldeak gora egin zuen eta 2002ko laugarren postuak aukera eman zion Txapeldunen Ligan aritzeko. 2004 urtean Robsonek taldea utzi beharra izan zuen eta ordutik aurrera Newcastlek ez du beharrezko egonkortasuna aurkitu. Honen erakusle 2008-09 denboraldia bigarren mailan egin izana.
2012-13 denboralditik aurrera sailkapenaren behekaldean ibili izan zen eta 2016an maila galdu zuen. Hurrengo urtean ordea 2. mailako txapelketa irabazi eta Premier Leaguera itzuli zen.
2022-23 denboraldia bikaina egin zuen, Ligan laugarren eginez eta Ligako Kopako finala jokatuz.
Bressanvido
Bressanvido Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Bressanvidok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Typhlops reuteri
Typhlops reuteri Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Maddalen Iriarte
Maddalen Iriarte Okiñena (Donostia, Gipuzkoa, 1963ko urtarrilaren 23a) euskal herritar kazetaria, telebista aurkezlea eta politikaria da. 1981ean Herri Irratian hasi zen lanean, 18 urte zituela, eta 1986an Euskal Telebistako albiste-zerbitzuetan sartu. 30 urteko ibilbidea egin zuen etxe horretan, aktualitateari lotutako hainbat saio gidatuz 2016ra arte. Haren lan nabarienak Gaur egun albistegia (Argia Saria 1990), Ados? (Emakunde Saria 1993) eta Azpimarra (Argia Saria 2013) izan ziren. 2016an politikan hasi zen, EH Bilduren hautagai gisa 2016ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Ordutik, koalizioaren bozeramailea izan da Legebiltzarrean. 2020ko hauteskundeetan EH Bilduren lehendakarigaia izan zen eta. 2023ko foru hauteskundeetan, Gipuzkoako ahaldun nagusi izateko hautagaia.
Lehen urteak
Familia abertzale batean jaio zen. Ama gipuzkoarra eta aita nafarra ditu. Ama, Mari Kruz Okiñena andoaindarra, eskolako maistra zen. Aita, Ildefonso "Pontxo" Iriarte Otermin arribetarra, Ikastoletako presidentea izan zen diktadura garaian. Aitak ETAren hastapenetan jardun zuen 1950eko hamarkadaren amaieran eta 1960ko hamarkadaren hasieran. Diktadura frankistaren errepresioa bizi izan zuen etxean, haren bizitzako lehen urteetan aita (Melitón Manzanasen torturak jasandakoa) kartzelan preso egon baitzen, polizia frankistak ETAren aurka egindako lehen sarekadan atxilotua izan ondoren. Donostiako Arrasate kalean eta Bergara kalean igaro zuen haurtzaroa.
Gaztetan atletismoan aritu zen. Haur mailan lortu zuen lehen aldiz Gipuzkoako errekorra haustea. Gerora 100 eta 200 metroko Gipuzkoako marka ere hautsi zuen, eta Euskadi zein Espainia mailako lasterketetan aritu zen, Club Atlético San Sebastián taldearekin.
Santo Tomas Lizeoan Haur hezkuntzatik UBIra arteko ikasketa guztiak egin zituen. Hamazazpi urterekin, UBI amaitzen ari zela, gerora Euskal Telebista izan zenerako eskolak jasotzeko azterketara aurkeztu zen, kasualitatez. Izan ere, Santo Tomas Lizeoan antolatu zen proba hori bertako ikaslea zela, eta probaren egunean ikasleak klasetik kanpora bidali zituztenean, bertan geratzea erabaki zuen.
Azterketa gainditu zuen, eta 1980an, telebistarako eskolak jasotzen hasi, Eusko Jaurlaritzak Donostian ezarritako Irrati eta Telebista Eskolan. Hurrengo urtean, UBI amaitu eta Zuzenbide ikasketak hasi zituen Euskal Herriko Unibertsitatean.
Euskal Telebista (1986-2016)
1986an, Euskal Telebistan lanean hasi zen, albistegietan aritzeko oposaketak igaro ondoren. 1986ko azaroaren 1ean agertu zen lehen aldiz telebistan Gaur egun albistegirako zuzeneko konexio bat egiten. Haren lehen lana 1986ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen harira elkarrizketak gauzatzea izan zen, eta horren ondoren Gaur egun aurkezten hasi zen.
Hogei urtean albistegietako gidaria izan zen, baina tarte horretan zehar beste hainbat saio ere gidatu zituen EITBren albiste-zerbitzuetan, hala nola Ados? eztabaida saioa (1993an Emakunde Saria irabazitakoa), Euskadi zuzenean, Harira elkarrizketa saioa eta GauːON iluntzeko saioa. Era berean, albistegi bereziak, erreportajeak, eztabaida saioak, dokumentalak eta hauteskunde saioak ere aurkeztu zituen. 2009an utzi zion Gaur egun aurkezteari, 2009ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeen ondoren eratutako EITBren zuzendaritza berriaren erabakiz.
2009an Azpimarra saioa aurkezten hasi zen. Hasieran hogei minutuko albistegi saioa zen, baina denboraldiz denboraldi haziz joan zen eta azkenerako bi ordutik gorako magazin saioa bilakatu zen. 2012tik aurrera Azpimarra + gehiago elkarrizketa tartea ere aurkeztu zuen. Iriartek saioko zuzendari lanak ere egin zituen, eta 2013an Telebistako Argia Saria irabazi zuen.
Politikan sartu aurretik
Kazetaritzan lanean aritu zen urteetan, hainbat ekimen politiko zein sozialen alde agertu zen. Euskaldunon Egunkariaren proiektuaren alde egin zuen hasieratik, eta haren itxieraren aurka agertu zen. 2006an Ahotsak taldearekin —ildo politiko ugaritako emakumeek bakearen alde martxan jarritako ekimena— kolaboratu zuen. 2013an herriko tabernen auziaren epaiketaren aurka azaldu zen.
2014an, Gure Esku Dago erabakitzeko eskubidearen aldeko plataformari eta horrek antolatutako giza kateari babesa eman zion lehen pertsonaia publikoetakoa izan zen. 2015ean, Lokarri gizarte mugimenduaren agur ekitaldia aurkezteaz arduratu zen. ETAko presoen eskubideen aldeko Sare mugimenduarekin ere kolaboratu izan du. Gainera, bere ibilbide osoan zehar, sexu berdintasunaren alde egin du, eta arlo horretan egindako lanagatik Emakunde Saria irabazi zuen.