cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ob
Hidrometria
'''Ob ibaiaren batezbesteko emariak (m³/s), Salekharden neurtuak Datuak: 1930 eta 1999 artean '''
Lyme gaitz
Lyme gaitza edo Lyme borreliosia gaixotasun infekzioso multisistemikoa da, Borrelia burgdorferi bakterioak eragindakoa, akainen bitartez transmititzen dena. Larruazalari, nerbio-sistemari, bihotzari eta artikulazioei eraso egiten die. Garaiz tratatzen ez bada, infekzioa kroniko bihur daiteke, eta ondorio larriak eragin ditzake osasunean.
Gaixotasunaren lehenengo kasuak 1975ean agertu ziren AEBetako Old Lyme herrian, eskola batean, artritis izurrite bat umeen artean zabaldu zenean, eta bakterio eragilea 1982. urtean isolatu zen. Geroztik, Ameriketan ez ezik, Europan eta Asian ere azaldu da gaitza, eta gaur egun AEBetan bektoreen bidez transmititzen den eritasunik garrantzitsuena bihurtu da (10.000 gaixo inguru urtean).
Ixodes generoko lakastak dira gaitzaren bektoreak (Europan Ixodes ricinus batez ere), Borrelia patogenoa eramaten baitute, eta ausiki egiterakoan gizakia infektatzen. Maiatza eta iraila bitarteko hilabeteetan sarriago hartzen da infekzioa, batez ere nekazaritza-arloan eta mendiko txangoetan. Beraz, naturarekin loturiko hobbiak (mendiko txangoak, ehiza, etab.) eta lanbideak (abeltzaintza, basozaintza, erlezaintza, etab.) gaixotasunaren arrisku-faktoreak dira.
Historia
Lyme gaitzak AEBetan lehen aldiz deskribatu zeneko herriari zor dio izena. Izan ere, 1975ean AEBetako ekialdeko Connecticut estatuko Old Lyme herriko umeen artean artritis-epidemia gertatu zen. Zenbait umeren amek arazoa osasun agintariei jakinarazi zieten. Horren ostean egindako ikerketak Ixodes generoko kaparrek eragindako infekzioa izan zitekeela ondorioztatu zuen, gaixotasunaren hedapena kaparrenarekin bat zetorrelako. Ikerketek aurrera egin zuten eta 1982an kaparrotan mikroorganismo bat aurkitu zuten; Borrelia burgdorferi izenez bataiatu zen bakterioa, aurkikuntzan parte hartu zuen Willy Burgdorfer doktorearen omenez. Gero, gaixotasunak jotako gaixoek mikroorganismo honen aurkako antigorputzak zituztela frogatu zen eta hauek gaixo batzuen odol eta likido zefalorrakideotik isolatu ahal izan ziren.
Hala ere, Europan XX. mendearen hasieratik ezagunak ziren gaixotasun honen agerpen klinikoak, bere kausak ezagutu baino urte asko lehenago. 1909an, Afzelius suediar dermatologoak “eritema migrans” deituriko azaleko lesioa deskribatu zuen. Frantzian, 1922an Garin eta Bujadoux-ek “eritema migrans”-i loturiko arazo neurologikoak deskribatu zituzten. Gero, 1941-1944 urteen artean, Bannwarth alemanak larruazal-lesio eta kaparraren ausiki osteko aldaketa neurologiko gehiago ikusi zuen. Kaparraren ausikiaren ostean agertutako anomalia neurologikoak gero eta sarriagoak eta ezagunagoak izan ziren erdialdeko eta iparraldeko Europan. Honela, arazo-mota hau Alemania, Suitza, Austria, Suedia, Finlandia eta Frantzian, besteak beste, arrunta bilakatu zen. AEBetan agente kausala aurkitzean, Europan arazo hauek sortzen zituen berbera zela frogatu ahal izan zen.
Espainian “eritema migrans”-a 1977an deskribatu zuten Uruñuela eta Diaz dermatologoek. Agente kausala ezagutu ostean, 1987az geroztik, Euskal Herriko zenbait lekutan gaixotasun honen pazienteak deskribatzen hasi ziren. García-Moncó doktorearen ikerketa-taldeak isolatu zuen bakterio hau lehenbizikoz Kantabrian hartutako kaparretik. Gaixotasun honekiko interesak gora egin du azken urteotan eta gaur egun kaparrek kutsaturiko gaixotasunik sarriena da. Hain zuzen ere, Euskal Herrian zenbait kasu kliniko diagnostikatu dira jadanik.
Sintoma klinikoak
Infekzioa kaparraren ausikiaren ostean hasten da. Egun batzuk geroago gaixotasun honen ezaugarria den larruazal-lesioa (“eritema migrans”) ager daiteke, eta gripearen antzeko sintoma orokorrekin elkartu (sukarra, nekea, min osteomuskularra, etab.). Eritema handituz eta argituz doan eraztun itxurako lesio gorriska da. Haren neurria 2 eta 50 cm bitartekoa da. Ez da mingarria eta desagertu egin ohi da, baita tratamendurik gabe ere, hilabete bat edo biren buruan.
Ausikitik 3-4 astetara, konplikazioak ager daitezke nerbio-sisteman edo bihotzean. Azken hauek dira, hain zuzen, Europan XX. mendearen hasieratik deskribatu zirenak. Meningitis linfozitarioa ager daiteke, sukarra, buruko mina, garondoko gogordura eta okadak izanik sintoma nagusiak. Likido zefalorrakideoa (bizkarrezur-muina eta burmuina bustitzen duena) ateratzeko ziztada lunbarra egiten denean, hanturazko zelulak (linfozitoak) ikus daitezke proteina-gorakada bati loturik, hau guztia meninge-hantura gertatu deneko seinale izanik. Meningitis hau aurpegiko paralisiari loturik joan daiteke, eta gorputz-adarreko minari ere bai, gorputz-adar hauen nerbio-erroen hanturagatik (erradikulitis). Agerpen kliniko hauek Garin-Bujadoux-Bannwarth sindromea izena dute, bere aurkitzaileen omenez. Bihotzari erasotzen dionean nerbio kinadaren transmisioan arazo bat agertzen da, behin-behineko taupada-markagailua behar duen blokeo aurikulobentrikularraz ezagutzen den berbera.
Kaparraren ausikiaren osteko hilabete edo urte batzuetan, artikulazio handiei (belauna, orkatila) erasotzen dien artikulazio-hantura (artritis), kasu batzuetan kronikoa, ager daiteke. Gainera arazo neurologiko kronikoak izan daitezke, esaterako nerbio periferikoen lesioa (polineuropatia) eta burmuineko lesioa (ibilera eta portaeraren aldaketak, etab.).
Diagnostikoa
Lyme gaizaren sintomak beste gaixotasun askoren antzekoak dira. Akainaren ausikia edota “eritema migrans”-a hauteman badira diagnostikoa errazagoa da. Proba serologikoen bitartez egiaztatu ohi da: proba horietan bakterioen aurkako antigorputzak bilatzen dira gaixoaren odolean (ELISA eta Western Blot proben bidez). Proba serologiko hauek ez dira fidagarriak izaten gaixotasunaren hasieran, une horietan antigorputzak gutxi eta atzematen zailak direlako. Bakterioaren kultiboa ez da oso baliagarria, gaixo askoren laginetan ez baita lortzen patogenoaren hazkuntza laborategian. Beti ere, tratamendu zailagoa duten fase berantiarretara iritsi beharrik ez izateko, garrantzitsua da ahal den lasterren neurriko diagnostikoa egitea eta tratamendu egokia ezartzea.
Tratamendua
Hasierako faseetan (“eritema migrans”) doxiziklina, amoxizilina edo azitromizina antibiotikoak erabiltzen dira, eta fase berantiarretan bena barneko antibiotikoak (penizilina edo zeftriaxona).
Prebentzioa
Ausikiaren arriskua handiagoa da, beren lanbide edo zaletasunengatik, naturarekin lotura duten pertsonengan. Horrela, artzain, nekazari, basozain, perretxiko-biltzaile, mendizale eta mendietako jolasguneetan eguna igarotzen duten familiek kaparren ausikiaren biktima izateko arriskua dute eta. Hezetasun erlatibo altua atxikitzen duen landaredi zerratuak maite dituzte akainek. Baso eta sastrakadietan izan daitezke ugariak, beti ere mikroklima egokia sortzen duen zuhaixka-formako landaredia baldin bada (iratze arrunta, txilarrak eta ote zuria). Urte osoan indarrean irauten dute, baina bereziki udaberri eta udako hilabeteetako egun eguzkitsuetan. Ausikia saihesteko, praka luze edo galtzerdi altuak janztea komeni da; hala ere, akainak arropetatik igo ahal dira eta larruazalean itsatsi. Horregatik, mendirako txango baten ondoren, ibili garen tokiak lehen aipaturiko ezaugarriak baditu, neurririk zuzenena larruazala eta jantziak arakatzea da kaparren bila. Argitaratutako ikerlanen arabera, kaparrak gaixotasuna kutsatzeko 24 eta 48 ordu bitartean egon behar du larruazalari loturik, horregatik lehenbailehen kentzeko garrantzia. Lakasta zenbat eta denbora gehiago egon den elikatzen orduan eta gaixotzeko arrisku gehiago dago.
Kapar bat kentzeko modurik onena, matxarda batzuekin larruazaletik ahalik eta hurbilen eutsi eta modu iraunkorrean norabide berean kanporantz erakartzea da, osorik ateratzen saiatuz, hau da, larruazalean sartzen duen bere ahoaldea (hipostoma) barruan utzi gabe. Lakastak kentzeko, alkohola, olioa, gasolina edo bestelako substantziaz busti edo zigarroaz erretzeko herri-ohiturak ez dira gomendagarriak, zeren eta erantzun gisa, kaparrak bakterioak dauden hesteko edukia injekta diezaioke bere biktimari, gaixotasunaren kutsadura erraztuz.
Lyme gaitza etxabereetan
Txakurretan, esaterako, anorexia, sukarra, indargabetzea, gihar eta artikulazioetako minak, herrentasuna, artikulazioetako beroa eta hantura, eta aurreragoko estadioetan, artritis, miocarditis, giltzurrunetako asaldura eta portaeraren aldaketak azaltzen dira. Zaldietan, gogoaren beheraldia, anorexia eta argaltzea, sukarra, artikulazioetako mina eta hantura eta herrentasunak. Behietan, kasu batzuetan abortuak eta esne-ekoizpena gutxitzeaz gainera, sintomatologia bera deskribatu da. Ardietan, artritisarekin baino ez da lotu.
12 Stones
12 Stones (euskaraz Hamabi Harri) Ameriketako Estatu Batuko post-grunge musika talde kristaua da. 2000. urtean Louisiana estatuko Mandeville udalerrian sortu zen.
Charax notulatus
Charax notulatus Charax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
NGC 3313
NGC 3313 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Ormond Stoneek aurkitu zuen n.
Eskubaloi Kluben Munduko Txapelketa
Eskubaloi Kluben Munduko Txapelketa (ingelesez IHF Super Globe) Eskubaloi Federazio guztietako taldeek parte hartzen duten txapelketa da.
Historia
Lehenengo ekitaldia 1997an izan bazuen ere, 2011koa bosgarren aldia baino ez da izan.
Vienan izan zuen estreinaldia eta zortzi klubek hartu zuten parte. Hurrengo bi ekitaldiak Asian (Qatarren) eta Afrikan (Egipton) izan ziren, lau kontinentetako talde banak eta etxeko taldeak jokatu zituelarik. Ligaxka formatuan jokatu zen txapelketa.
Tropidurus semitaeniatus
Tropidurus semitaeniatus Tropidurus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Sainte-Solange
Sainte-Solange Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sainte-Solange udalerrian erroldatutako biztanleak 1.204 ziren. Familiak 453 ziren, horien artean 86 pertsona bakarrekoak ziren (43 bakarrik bizi ziren gizonak eta 43 bakarrik bizi ziren emakumeak), 150 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 193 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 502 etxebizitza zeuden, 456 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 18 bigarren erresidentzia ziren eta 27 hutsik zeuden. 497 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 456 etxebizitza nagusietatik 342 bere jabearen bizilekua ziren, 108 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 56 etxek hiru zituzten, 136 etxek lau zituzten eta 252 etxek bost zituzten. 382 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 160 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 275 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Bohuslän
Bohuslän (suedieraz ahoskatua; norvegieraz eta Båhuslen) Suediako hego-mendebaldeko kostaldean dagoen probintzia historikoa (landskap) da. Ipar-ekialdean Dalsland, hego-ekialdeanVästergötland, mendebaldean Skagerrak eta iparraldean Norvegiako Østfold konderria mugakideak ditu.
Sainte-Solange
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 794 ziren, horien artean 578 aktiboak ziren eta 216 inaktiboak ziren. 578 pertsona aktiboetatik 526 lanean zeuden (275 gizon eta 251 emakume) eta 53 langabezian zeuden (23 gizon eta 30 emakume). 216 pertsona inaktiboetatik 80 erretiraturik zeuden, 76 ikasten zeuden eta 60 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sainte-Solange udalerrian 471 unitate fiskal zeuden, 1.214,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.559 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 35 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Sainte-Solange udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.212 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Bretagne Classic
Bretagne Classic edota Bretagne Classic Ouest–France (euskaraz Bretainia Klasikoa edota Bretainia Klasikoa Mendebaldeko Frantzia) Bretainian urtero abuztuaren amaiera aldera egiten den egun bakarreko txirrindularitza lasterketa klasiko bat da. Ibilbidea Plouay udalerrian hasi eta amaitzen da, hortik iraganean Grand–Prix de Plouay izena jasotzea. 1989-2015 artean GP Ouest–France deitu zen.
Oldehove
De Oldehove amaitu gabeko dorrea da Ljouwert hirian (Herbehereak). Okerturik dagoen dorrea da, Pisako dorrearen gisan.
Šarengradeko uhartea
Šarengradeko uhartea (Šarengradska ada) Danubio ibaian dagoen uharte kroaziarra da. Serbiako iparraldeko Voivodina probintziarekin bat egiten duen tokian dago kokatua. Bere izenak adierazten duen moduan, Šarengrad hiritik gertu dago (Šaren: koloretsua, grad: hiri). Jugoslaviako errepublika federatuaren garaian uharte hau Kroaziako zati bat izan zen. 1992an Kroaziak bere independentzia lortu zuen, baina Jugoslaviak uharte okupatuta mantendu zuen orduan, eta ordutik hona okupaturik dirau.
Bretagne Classic
1931an sortu zen, lehenbiziko edizioa François Favé frantziarrak irabaziz. Garaipen gehien lortu dituen txirrindularia Amand Audaire (2 garaipen: 1949 eta 1950) bretainiarra izan da.
Oldehove
1529an hasi ziren eraikitzen, Ljouwerteko herritarrek Groningengo Martini dorrea baino dorre altuago bat nahi baitzuten. Eraikitzen ari ziren bitartean, dorrea okertzen hasi zen. Akats hori orekatzen saiatu ziren, baina proiektua gelditu behar izan zuten 1532an. Eliza eraitsia 1595. urtean eraitsia izan zen, baina dorreak iraun zuen.
Aneras
Aneras Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Šarengradeko uhartea
Badinterreko arbitraje batzordeko ordezkariek oinarrizko hitzarmen bat jarri zuten abian, zeinaren arabera, Sarengradeko uhartea Serbiak okupatutako uharte kroaziarra dela onartzen den ofizialki. Hitzarmen baketsu horren ondorioz, 1998an Serbiak Kroaziari Baranja eta Ekialdeko Eslavonia itzuli zizkion, ez Sarengrad ordea. Danubioko ezker ertzeko beste uharte batzuek ere okupazio serbiarraren menpean jarraitzen dute.
Karnasurtita-(Ce)
Karnasurtita-(Ce) silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Karnasurtita-(Ce) silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Isola Rizza
Isola Rizza Italiako udalerri bat da. Veronako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Šarengradeko uhartea
Uharteko serbiar gudarosteko kideek, Nikola Safer Vukovar-Srijemgo gobernadore kroaziarra tirokatu zuten Serbiako bere kidearekin biltzera zihoanean. Bere segizioa ere tirokatua izan zen, tartean lau haur.
Isola Rizza
Mugakideak
Isola Rizzak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aneras
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Canal Sur 2
Canal Sur 2 Andaluziako Radio y Televisión de Andalucía korporazio publikoaren bigarren kate nagusia da. Katea Canal 2 Andalucía bezala izan zen bataiatua, baina 2002ko ekainaren 8an hamargarren urteurrena ospazeko izena aldatu zioten eta itxura berria eman zioten kateari.
Aneras
Etxebizitza
2007an 93 etxebizitza zeuden, 70 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 16 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 88 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 70 etxebizitza nagusietatik 59 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 48 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Canal Sur 2
Kate honen sorrerarekin Canal Suren programazioa desdoblatu egin zen, lehenengo katea eduki orokorrekin hornituz eta bigarrena, ume eta gazteentzako programazioan zentratuz.
Iwaniska udalerria
Iwaniska Poloniako Gurutze Santuko voivoderriko landa-udalerri bat da, Opatów barrutian kokatuta. 104,89 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 6789 biztanle zituen.
Aneras
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 81 ziren, horien artean 62 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 62 pertsona aktiboetatik 59 lanean zeuden (32 gizon eta 27 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Bretagne Classic
Palmaresa
Oharra: 2005ean, George Hincapie irabazlea izan zen, baina, dopina zela eta, 2004-5-31 eta 2006-7-31 arteko emaitzak bertan behera utzi zituzten.
Jean-Bédel Bokassa
Jean-Bédel Bokassa (Bobangui, Afrika Erdiko Errepublika, 1921eko otsailaren 22a - Bangui, 1996ko azaroaren 3a) Erdialdeko Afrikako Errepublikako politikari eta mariskala izan zen.
Biografia
Frantses armadako kapitaina zen, eta Erdialdeko Afrikako armada antolatu zuen 1961. urtetik aurrera. 1966. urtean errepublikako lehendakari izendatu zuen bere burua, mariskal 1974an eta enperadore 1976an. Gobernu autoritarioa ezarririk, sekulako torturak eta sarraskiak egin zituen. Antropofagian aritu zela uste da, harrapatu zutenean giza-haragia omen zena baitzuen bere hozkailuan gordeta. 1979. urtean David Dackok agintetik bota zuen, eta berak hartu zuen errepublikako lehendakaritza.
Aneras
Diru sarrerak
2009an Anères udalerrian 63 unitate fiskal zeuden, 135 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.136 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 margolaria.
2000. urtean Anères udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 168 hektarea erabiltzen.
Liofilizazio
Liofilizazioa intentsitate handiko hutsa aplikatuz aldez aurretik izozturik dagoen disolbatzailea sublimazio bidez lehortzea posible egiten duen prozesua da. Liofilizazioa elikadura eta farmazia industrian erabiltzen da batez ere.
Prozesua nahiko garestia eta luzea da lehorketa metodo tradizionalekin konparatuz gero, baina bukaerako produktuaren kalitatea hobea da.
XX. mendeko 50. hamarkadan garatu zen prozesu industrial gisa, nahiz eta antzinatik erabili izan den. Inkek esaterako, gauez elikagaiak izozten uzten zituzten Andeetan eta goizeko lehen eguzki printzei eta presio atmosferiko baxuari esker, izoztutako uraren sublimazioa ematen zen. Prozesu hau liofilizazio naturala bezala ezagutzen da.
Indigete
Indigete (indigetae edo indiketes) Hispanian, egungo Gironako probintzian, bizi zen herria izan zen. Litekeena da iberiar jatorria izatea. Mendebaldean ausetano kideak zituzten. K.a. 218an erromatarrek konkistatuak, K.a. 195ean matxinatu eta Marko Portzio Katonek menderatuak izan ziren.
Baracchi Saria
Baracchi Saria (Trofeo Baracchi) Italian jokatzen zen binakako erlojupeko txirrindularitza lasterketa bat zen.
1941 eta 1946 artean, zaletuentzako lineako lasterketa bat zen, ondoren profesionalentzako 1947 eta 1948an, eta, azkenik, erlojupeko lasterketa bat.
Stalker (1979ko filma)
Stalker, errusieraz Сталкер (ingelesez Jazartzaile) 1979ko Andrei Tarkovsky errusiar zinema zuzendariak zuzendutako zientzia-fikziozko film bat da. 1972ko Arkady eta Boris Strugatsky errusiar anai idazleen Piknik na obochine ("Estralurtar piknika") eleberrian arinki oinarritua dago. Alexander Kaidanovsky, Anatoli Solonitsyn, Nikolai Grinko eta Alisa Freindlich aktoreek antzeztu zuten.
Film honek zientzia-fikzioaz gain filosofia eta psikologiaren alorrak ere jorratzen ditu.
Argumentua
Zehaztu gabeko etorkizun eta lurralde batean, Stalkerrek (Alexander Kaidanovsky) "Eremua" deritzon leku batean zehar jendea gidatzen lan egiten du, duela urte batzuk "Eremuan" meteorito bat erori zen, bertan errealitatearen legeak indarrean ez egoteaz gain, arrisku ugari daude. Gainera, "Eremuaren" barnean "Gela" deritzona dago, diotenez, hartara sartzen den edonorren desioak egi bilakatzen diren tokia.
Etxean, Stalkerren emazteak (Alisa Freindlich) eta alabak (Natasha Abramova) "Eremuan" gehiago sar ez dadin erregutzen diote, baina hark ez die beren eskakizunei jaramonik egingo.
Tabernan dagoela, Stalkerrek "Eremura" joan nahi duten bi bezero berri topatuko ditu, "Idazlea" (Anatoly Solonitsyn) eta "Irakaslea" (Nikolai Grinko).
Ad Marciam de consolatione
Ad Marciam de consolatione (latinezko 'Marziari kontsolazioa') Seneka filosofoarengandik egun kontserbatzen den lehenengo liburua da, 40. urtearen inguruan idatzitakoa. Gutun erako entsegu moduan idatzirik dago. Cremutius Cordus historialariaren alaba den Marzia andere aristokratikoaren semearen heriotza dela eta idatzi zuen. Marziaren semeak Zesaren hiltzaileen apologia hil zuten Tiberioren aginduz. Ez da erromatar kulturan gai horrekin idazten den lehenengo liburua: Zizeronek Tulia bere alabaren heriotza dela-eta bere burua kontsolatzeko idazki bat ere ezagutzen da, Consolatio izen berberaz.
Plectranthias sheni
Plectranthias sheni Plectranthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Conophis lineatus
Conophis lineatus Conophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Vítězslav Veselý
Vítězslav Veselý (1983ko otsailaren 27a) txekiar xabalina jaurtitzailea da. Brontzezko bi domina irabazi zituen Olinpiar Jokoetan, 2012an eta 2020an. Munduko Txapelketei dagokienez, urrezko domina lortu zuen 2013ko ekitaldian Moskun. Europako txapelketetan ere hainbat domin lortutakoa da. 2012an Helsiinkin urrezko domina lortu zuen, 2014an, Zurich-en zilarrezkoa eta 2016an ere zilarrezko domina lortu zuen Amsterdam-en.
NGC 3314
NGC 3314 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Dalsland
Dalsland Suediako hegoaldean dagoen probintzia historikoa (landskap) da. Vänern aintziraren mendebaldean kokaturik, iparraldean Värmland, hego-ekialdean Västergötland, mendebaldean Bohuslän eta ipar-mendebaldean Norvegia ditu mugakideak.
Loudon (New Hampshire)
Loudon Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Merrimack konderrian dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Shell
Shell (ingelesezko maskor) honakoa izan daiteke:
Paolo Ruffini
Paolo Ruffini (Valentano, Aita Santuen Lurraldea, 1765eko irailaren 22a - Modena, Modena eta Reggioko dukerria, 1822ko maiatzaren 10a), matematikaria, filosofoa eta medikua izan zen. Bere izena daraman erregela asmatu zuen, polinomioak zatitzeko; eta frogatu zuen lau (normalean 3) baino maila handiagoko ekuazioak ezin direla errotzaileen bidez ebatzi.
Bizitza
Paolo Ruffini 1765eko irailaren 22an jaio zen, Valentanon.
Aita, Basilio Ruffini, medikua zen Valentanon. Umetan erlijio karrerara zuzenduta zegoela zirudien. Bere familia Reggiora joan zen bizitzera, Modenako dukerrian, egungo Italia iparraldean, eta Paolo Modenako Unibertsitatean sartu zen 1783an matematika, medikuntza, filosofia eta literatura ikastera.
Bere irakasleen artean Luigi Fantini geometria irakatsi zion eta Paolo Cassiano kalkulua irakatsi zion. 1787an, Cassiano kontseilari hautatu zuten, unibertsitatea utzi behar izan zuen. Horrela eman zuen Cassianok analisiaren oinarriei buruzko ikastaroa Ruffinik 1787-88 ikasturtean oraindik ikasle zela. Azkenean, 1788ko ekainaren 9an, Ruffini filosofian, medikuntzan eta kirurgian lizentziatu zen. Handik gutxira matematiketan lizentziatu zen.
1788ko urriaren 15ean, analisiaren oinarrien irakasle izendatu zuten. Geroago, Fantinik, geometria irakatsi zionak, pixkanaka ikusmena galdu zuen eta kargua utzi behar izan zuen. Ruffini 1791. urtean aukeratu zuten Matematikako Elementuen irakasle. Hala ere, Ruffini ez zen matematikaria soilik. Halaber, 1791. urtean Modenan medikuntza praktikatzeko lizentzia lortu zuen.
Frantziako Iraultzaren ondoren, gerra garaia zen. 1795 hasieran Frantziak garaipen guztiak lortzen zituen fronte guztietan. Italia iparraldean frantziar tropek austro-sardiniar posizioak mehatxatu zituzten. 1796ko martxoan Napoleon Bonapartek hartu zuen kanpainaren agintea. Soldadu horiek garaitu eta Turinera abiatu zen. Sardiniako erregeak armistizioa eskatu zuen eta ondorioz Niza eta Savoia Frantziara atxiki zituzten. Bonapartek austriarren aurkako gerra jarraitu zuen eta Milan okupatu zuen baina Mantuan eduki zuten. Parmako eta Modenako dukeekin armistizioak sinatu zituen. Orduan Modena okupatu zuen eta, nahi zuen aurka, Ruffini aurkitu zen gorabehera politiko horren guztiaren erdian.
Paolo Ruffini Ruffini metodo deritzonaren aurkitzaile gisa ezagutzen da, edozein polinomio x-a binomioaren bidez banatzetik ateratzen den polinomioaren koefizienteak aurkitzeko aukera ematen duena. Hala ere, hori ez zen matematikaren garapenean egin zuen ekarpenik handiena. 1805 inguruan bosgarren eta goi mailako ekuazio aljebraikoen ebazpen orokorraren ezintasunaren froga egin zuen, nahiz eta Niels Henrik Abel matematikari norvegiarrak zuzenduko zituen zenbait zehaztasun ez egin.
Matematikari egindako ekarpenak
1809an, Ruffiniren erregela asmatu zuen. Matematikan, Ruffiniren erregela polinomio bat x-r erako binomio batez zatitzea egiten duen algoritmo bat da. Polinomio baten erroak kalkulatzeko erabil daiteke.
Crash (12 Stones)
Crash (euskaraz Talka) 12 Stones estatubatuar post-grunge musika taldearen abesti bat da. 2002an izen bereko 12 Stones'' diskoaren barnean kaleratu zuten.
Paolo Ruffini
Matematikari egindako ekarpenak
Lagrange eta beste garaiko matematikari batzuekin liskar ugari izan zituen eta Niels Henrik Abel matematikari norvegiarrak zuzendu zuen berak hasitako lan hura, baina gaurko matematikak ezin du bere izena ahaztu: Permutazio-finituaren sistematika ikertu zuen, gero Galoisek garaturako taldeen teoriari aurre hartu zion, elementu baten ordenaren, konjugazioaren, taldeen permutazioaren deskonposizio ziklikoaren eta primitiboen ideiak barneratu zituen; pentagono baten ertzen mugaketa, 234 zirkunferentziaren bitartez (1823), ekuazioen oinarriaren kalkulu hurbilduaren erregela aurkitu eta formulatu zuen (1814), Abel-Ruffiniren Teorema, Caín-Ruffiniren Teorema...
Iwanowice udalerria
Iwanowice Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Krakovia barrutian kokatuta. 71,09 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9014 biztanle zituen.
Frantses akadiera
Akadiera edo Frantsesa akadiera (Acadien) probintzia atlantikoetako Akadiarrek hitz egiten duten eskualdeko frantsesaren barietate-multzoa da, baita Quebeceko eskualde mugakide batzuetan (Chaleur Badia, Madeleine uharteak, Côte-Nord) eta Maineko Estatu Batuetan (Saint-Jean ibaiaren harana) ere.
Amerikako frantziar kolonizaziotik etorritako beste frantses hizkuntzaren eskualdeko aldaera batek bezala, bere bilakaerari jarraitu zion lehen kolonoek hitz egiten zuten frantsesarekin alderatuta, eta orain badira alde batzuk diaspora akadiaren bidez. Ezaugarri batzuk arkaikoak dira, baina beste batzuk berritzaileagoak dira. Arkaismoen artean, akadieraren ezaugarria Rabelais eta Molière-ren hiztegi eta ezaugarri nabarmen batzuk dira.
Kolono gehienak jatorriz Anjou, antzinako Poitou (Deux-Sèvres eta Vendée), Aunis, Touraine, Saintonge edo ipar Euskal Herrikoak dira, eta Mendebalde Handiko oil hizkunten eragina dago. XVII. mendeko Parisko frantsesaren desberdina da. Besteak beste, r kontsonante albokarria eta azken silabaren ebakera aditzaren forma pluralean hirugarren pertsonan.
Lavagno
Lavagno Italiako udalerri bat da. Veronako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Baga (erregea)
Baga edo Bagas (ⵀⴳⴰ) Mauritania ko errege berbere a zen eta Mauritaniako erresumako errege dinastiaren sortzailea K.a. III. mendean.
Masinisa errege numidiar ra militarki babestu zuen Hispania tik itzultzean, armak eta 4.000 gerlari mairu eman zizkion eskolta emateko eta tronurako aurkari zuen Syphax en aurka borrokatzeko. Kartago ren aurka ere lagundu zuen bigarren gerra punikoa n. Buccar erregea izan zen haren ondorengoa.
Izena
Baga Tito Livio k besterik ez du aipatzen, baina izena ez da ezezaguna libiar onomastikan, BGY bezala ezagutzen baita. Abeggi (txakal) izena tuaregen artean erabiltzen da oraindik.
Biografia
K.a. 206. urtean, Bagak Masinisa ri babesa eman zion, masiliar printzea Hispania tik bueltan zetorrela, Capussa hil ondoren, Numidia ra joatekotan zegoenean Gaia bere aitaren erreinua aurkitzeko. Masinisak 4.000 soldadu lortu zituen mairu erregearengandik, zaldizko batzuk, eta Syphaxek kontrolatzen zuen lurraldea oztoporik gabe zeharkatzeko aukera eman zioten. Bere aldekoen kopurua handia ez zen arren, 500 numidar, Masinisak berehala bidali zizkion bere gizonak Bagari.
Bilboko Eusko Etxea
Bilboko Eusko Etxea, Bilboko Erronda kale ko 32. zenbakian zegoen. Eusko Abertzale Ekintza alderdi politikoaren egoitza izan zen eta baita ere Tierra Vasca aldizkaria ren Bilboko erredakzioa ere.
Baga (erregea)
Erreinua eta agintea
Baga, antza denez, buruzagi trebea izan zen, kanpotarra zen Masinisari Tito Livio k aipatzen duena bezain eskolta garrantzitsua eman ziolako. Benetako subiranoa zen, eta haren aginpidea lurralde zabal batera hedatzen zen.
Masinisak, Numidiara iritsi aurretik Bagaren lurraldea zeharkatzen duelako, Mauritaniako erresumaren egoera berresten du, Iberiar penintsular en eta masesiliar eta masiliar ren lurraldeen artean; horrez gain, testuinguruak frogatzen du erresuma horrek gutxienez itsasertzaren zati bat kontrolatzen zuela, eta horrek behin betiko arbuiatzen du Mauritaniako erresuma Aures en ezartzeko ahalegin bitxia.
Bagaren erreinua eragozpenik gabe koka badaiteke gerora Mauretania Tingitana izango denean, eta, zehatzago, mendebalean, ezin da zehaztu haren hedadura. Numidian gertatzen ari zenaren irudiko, onartzen da erregeak nolabaiteko kontrola egiten zuela, egiatan menderatze bat ez bazen, ibaiertzeko hirietan, feniziar kulturakoak guztiak, bai Lixus eta Tingis hiri zaharrak, bai eta oraintsuagokoak ere, Emsa eta Sidi Abdeslam kokalekuak hartzen zituztenak, baina baita Volubilis eta seguru asko Tamuda bezalako barnealdeko hiriak ere. Hegoalderantz, pentsa daiteke getuliar leinu handiek behar adinako presioa egiten zutela, Bagaren aginpidea mugatzen zuena. Plinio Zaharra k Sahara raino hedatzen ziren getuliar autoletes (= Autololes) aipatzen ditu; pentsa daiteke Bagaren garaian ere okupatzen zutela lurraldea.
Baga gehiago agertzen zaigu protohistoriako garai ilunetan moldatu zen botere baten oinordeko bezala, Historiaren apeta batek erakutsiko ligukeen abenturazale soil gisa baino.
Bilboko Eusko Etxea
Bilboko Eusko Etxea 600 bazkide inguru izatera iritsi zen.
1933 urtean ondorengoek osatzen zuten zuzendaritza batzordea:
Tropidurus torquatus
Tropidurus torquatus Tropidurus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
537 Pauly
537 Pauly, asteroide gerrikoan aurkitutako 537. asteroidearen izena da. 1904ko uztailak 7an aurkitu zuen Auguste Charlois astronomo frantziarrak Nizako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa, 1904 OG zen.
Euskara Nafarroako Erriberan
Nafarroako Erriberako berezko hizkuntzetako bat euskara da. Euskal hizkuntza Nafarroako Erriberako hizkuntza nagusia izan zen hainbat eta hainbat mendez, Goi Erdi Aroan poliki-poliki atzera egiten hasi zen arte, azkenean Aro Modernoaren hasieran lurralde osoan presentzia nabarmen galdu zuen arte. Euskarak mende horietan guztietan beste hizkuntza batzuekin partekatu zuen tokia, eta ez zen idatzia izan, ahozkotasunera mugatutako hizkuntza bat baizik. Euskararen eragina nabaria da ingurune horretako toponimian eta testu zaharretako izenetan. Euskarak lur horietan izan zuen presentzia eztabaidaezina den arren, espainiar nazionalismoak eta hari lotutako beste pentsamendu politiko batzuek ukatu egin dute Erriberako euskararen izatea azken hamarkadetan.
Louisa (Virginia)
Louisa Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Louisa konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Euskara Nafarroako Erriberan
Erriberako eskualdea Tuterako merindadeak, Erriberriko merindadearen zati batek eta Lizarraldeko Erriberak osatzen dute. Nafarroa Garaiko hegoaldean dago lehena, eta hego-mendebaldean beste biak. Herri handiena Tutera da, eta gaur egun hizkuntza mintzatuena eta nagusia gaztelania da. Euskararen Foru Legeak Erribera osoa zonalde erdaldunean kokatzen du, eta beraz hor euskara ez da ofiziala eta ez du diru laguntzarik jasotzen. Alabaina, zenbait haurrek euskara ikasten dute ikastoletan, eta hainbat helduk AEKren Erriberako euskaltegietan.
Antzinaroa
Antzinaroan, erromatarren aurretik, bi tribu nagusi ezarri ziren gaur egungo Nafarroako Erriberan: Baskoiak eta Beroiak. Baskoiak gaur egungo Nafarroa osoan, Gipuzkoaren eta Errioxaren zati batean eta Zaragozaren mendebaldean bizi izan ziren; haien hizkuntza aitzineuskara zen eta egungo euskaldunon arbasotzat jotzen dira. Beroiek aldiz, presentzia txikiagoa izan zuten Nafarroako Erriberan, soilik mendebaldeko guneetan bizi izan zirelako, baskoiekin batera. Klaudio Ptolomeok hiru hiri baskoi kokatu zituen gaur egungo Nafarroako Erriberan: Cascantum (Cascante), Grakouris eta Calagorina.
Historian zehar gai honen inguruan historialariek sortu dituzten hipotesiak ez dira gutxi, izan ere, antzinaroko euskararen arrasto esanguratsuena edo gutxienez, ezagunena, hilarrietako idatziak eta beste euskarri epigrafikoak dira. XVII. mendean, Allande Oihenart zuberotar historialariak aipatutako lorratzak aztertu zituen eta akitaniar idatziak ezagunak ez zituenez, baskoiak euskal jatorriko leinu bakarra zirela ondorioztatu zuen, gerora beste leinuen lurrak konkistatuko zituena. XX. mendeko beste historialari batzuk, Adolf Schulten adibidez, tesi horren alde egin eta zabaltzen saiatu ziren. Tesi horrek baina arazo sakon bat dauka, izan ere, baskoi haiek ondoko herriak menperatu eta gainera, haien kultura gainjartzeko indar nahikoa zutela pentsatzea zaila da, are gehiago arrastorik ez bada aurkitu. Aipatzekoa da baskoien herri izen gehienak ezin direla euskararen bidez interpretatu: horrek Francisco Villarren hipotesira garamatza, oso eztabaidatua bada ere. Villarren arabera, jatorrizko herri euskalduna akitaniarra izan zen eta aurrerago, gaur egungo Hego Euskal Herrian konkistatu eta beren hizkuntza eta kultura ezarri zituzten. Ustezko konkista kultural hori K. o. I. mendetik VII. mendera bitartean gertatu zen, Villarren arabera: tesi hori zuzena izango balitz, Antzinaroan, ziur asko, ez zen euskara mintzatu Nafarroako Erriberan. Haatik, hipotesi horrek aurrekoaren ahulezia bera izateaz gain (ez da ustezko konkista azaltzeko gai), ez dago balizko froga enpirikoetan oinarrituta, usteetan eta zalantzazko argudioetan baizik.
Euskarak 0. urte inguruan zituen mugei dagokienez, Nafarroako Erribera haien barnean kokatzen da, izan ere, Tarazona, Calahorra eta Ejearaino iritsi baitzen. Hiru herri horiek Nafarroako Erriberatik haratago ditugu: lehena, hegoalderago; bigarrena, mendebalderago; eta hirugarrena, ekialderago. Funtsean, euskara Nafarroako Erribera guztian hitz egiteaz gain, haratago ere hitz egin zen, historiako garai hura arte, behintzat. Arras aipagarria da Soriako probintzian aurkitu diren euskal idatzi zaharrak idatzi zeltak edo bestelako hizkuntzetakoak baino zaharragoak direla eta hortaz, euskara lehenago iritsi zen Soriara beste hizkuntza horiek baino. Hori hala izanik, ez litzateke arraroa izango Erriberako jatorrizko hizkuntza ere euskara izatea.
Erdi Aroa
Nafarroako Erriberako Behe Erdi Aroko euskararen egoera linguistikoa konplexua izan zen, izan ere, lurralde hauek sarritan konkistatuak izan ziren eta beste kulturen eragin nabarmena izan zuten, bereziki musulmanena. Behe Erdi Aroan Erriberan hizkuntza ugari mintzatu ziren, arabiera, nafar erromantzea, okzitaniera eta aragoiera adibidez, merkataritzak indar handia zuen gunea izateaz gain, Nafarroako Erresumako nobleziak hizkuntza ugaritan mintzatu zelako garai haietan zehar. Euskarazko idatzirik ez da aurkitu gaur arte eremu horretan, horrek zenbait historialari gune horretan euskara mintzatu ez zela pentsatzera eraman izan ditu, herriaren gehiengoak idazten eta irakurtzen ez jakiteaz gain, herritarren eta herrialdearen hizkuntza desberdina izan zitekeela kontuan hartu gabe.
Argi esan beharra dago, tradizionalki, Erdi Aroko Nafarroako Erriberaren lurralde osoa erabat erdalduntzat hartu dela adituen aldetik. Han, musulmanek indar handia izan zuten; eta, zer esanik ez, erromantzeak ere bai, gune haietan sortu baitzen nafar erromantzea. Beraz, esan daiteke euskarak bertako lur guztiak beste erdarekin partekatu behar izan zituela, gutxienez, erromatarrak iritsi zirenetik. Erdi Aroko garai jakin batzuetan zehar, Nafarroa iparraldeko talde euskaldun handiek Erribera aldera lur emankorragoen bila migratu zuten; hori dela eta, bereziki Behe Erdi Aroaren amaieran, baliteke lurralde honetan mintzatzen zen hizkuntza, hein handi batean, atzerritarrek ekarritakoa izatea.
Alabaina, Tuterako Erriberan Erdi Aroko toponimo euskaldunak, onomastika euskalduna eta beste hainbat euskal aztarna aurkitu dira, jarraian azalduko den moduan. Horrek galdera saihestezin batera garamatza: Erriberako jatorrizko euskarak Erdi Aroaren amaieraraino iraun al zuen? Kontuan hartu behar da XI. mendetik aurrera Nafarroa iparraldeko lur euskaldunetatik biztanle ugari bertaratu zela Erriberara, lur emankorragoen bila; beraz, baliteke haien euskara izatea bertan mintzatu zena urte horietan zehar. Hau da, iparraldeko euskal komunitateek mintzatuko zuten euskara X. mendetik aurrera Erriberan. Hala ere, Sainzen iritziz, euskararen erabilera altua izango zen, gutxienez, % 20koa. Monteanoren ikerketek, besteak beste, ez dute tesi hori babesten.
Tutera inguruko toponimia
Nafarroan hegoalderen kokaturiko merindadea Tuterakoa da, Ebro ibaiak zeharkatzen duen merindadea. Historialari eta hizkuntzalarien artean, tradizionalki gune hau erromantzeak indar gehien lortu zuen gunea bezala ezagutu da. Hori gutxi balitz bezala, Tutera inguruko lurrak izan dira Nafarroa osoan kanpoko kulturen eragin handiena jaso dutenak, Antzinaroan hasita (lurralde hau berehala eta era bortitz batean erromanizatu zela pentsatzen da) eta garai modernoetara iritsi arte.
Javier Velaza historialariak eginiko ikerketaren arabera, Tuterako eta haren inguruko herrietako toponimia hein handi batean erdaretakoa da. Toponimia handiari dagokionean, Ricardo Zierbidek lehenago esan bezala, hegoaldeko Erriberako herrien izen gehienak erromatarren garaikoak dira, hala nola, Tutela (Tutera) edo Caurella (Corella). Badira ordea erromatarrek latinizatutako herri-izenak ere, adibidez, Arguedas, Ablitas edo Cascante. Hori hala izanik, argi dago toponimia nagusia ez dela inola ere euskalduna. Haatik, toponimia txikiari begiratuz gero, Velazak kontrako ondorioa ateratzen du, euskal jatorria izan dezaketen edo duten izenak aurkitu zituelako: Pisquerra (Bardeako toponimoa, ziurrenik euskarazko "bizkar" hitzetik eratorria), Andarriaga (Bardeako toponimoa, euskal jatorrikoa, "andi" eta "arri" izenez osatua eta "-aga" atzizki hilak lagundua), Chirimendia (Bardeakoa; hasierako zatia "zuri" edo "ziri"-tik etor daiteke eta bigarrena, argi, "mendia" izena da), Basaon (Tuterako barruti judizial zaharrean kokatua, gaur egun hutsa; "on" izenondoak eta "basa" izenak osatua, izen honek lohia edo amildegia esan dezake), Veraiz (Tutera inguruko xukadera baten izena; "-iz" atzizkiaren esanahia eztabaidatua bada ere, euskal jatorrikoa da eta gainera, euskal leku-izenik hegoaldetarrena da), etab. Velazaren hitzetan, toponimia txikiak garaiko egoera linguistikoaren berri eman dezake, batzuetan toponimia handiak baino zehatzago, azken hori erakundeek eta eragile politikoek eraldatu izan dituztelako. Hala, Velazaren ustez, euskal toponimiaren mugak berrikusi behar dira, Tutera aldean toponimia euskalduna aurkitzeak hegoalderago eraman baitezake muga. Azkenik, historialariak ekialdeko Erriberak eragin euskaldun handiagoa izan zuela uste du, bertakoak baitira atzeman dituen leku-izenetako asko.
Murillo el Frutoko zergen liburua
Peio Monteano historialariaren arabera, euskarak ahozkotasunean biziraun zuen Nafarroako Erriberan, ez baita idatzi adierazgarririk aurkitu euskaraz lurralde horietan, baina toponimoen azterketa xehe bat eginez gero, Erdi Aroaren amaieran nafar erromantzez idatzi ziren testuetan euskal toponimoen grafia zehatza da, hau da, euskal fonetikarekin bat dator, garaiko jendeak euskal hizkuntza ulertzen zuelako seinale.
Peio Monteanok, bere tesia defendatzeko Murillo el Frutoko zergen liburua baliatzen du. Liburua XV. mendean idatzi zen, herriko nekazari eta lur jabe guztiak bildu zirenean, haien lur eta jabetzak eskribauaren aurrean aitortzeko asmoarekin. Liburukiak ia bi mila lurren berri ematen digu eta bakoitzaren jabegoa zeini zegokion esan; lur guztiak batuta, laurogei hektarea inguru edukiko genituzke. Historialaria Murillo el Fruto herrian euskaraz hitz egin zela frogatzeaz arduratzen da, horretarako onomastikara eta toponimiara jotzen du, liburu hartan xehe idatzita dauden izenetara, alegia.
Onomastikari dagokionez, Monteanok garai hartako jendeak elkarri deitzeko erabiltzen zituen ezizenak aurkitu zituen: adibidez (ezizenak letra etzanez daude), Semeno Gorria, Pascual Gariza, María Gariçu, Semeno Lasterr, García Çalduna, María Landatu eta Johan Biperr. Liburuan euskal atzizkiak ageri direla ere jakinarazi zuen Monteanok, adibidez, "-iz" atzizkia (norbaiten semea dela adierazteko), hots, Iñiguiz eta Périz, Iñigoren semean, eta Pedrorena, hurrenez hurren. Hipokoristikoei dagokienez, zergen liburuan ageri diren pertsona batzuek badituztela dio historialariak, bereziki emakumeek: haien izenei atzizki bat gehitu zaie, izena hurbilagoa izan dadin: adibidez, Gracico, Grachico eta Grachi ageri dira Garciaren izen eratorri gisa eta Lorencha, Marico, Chancha, Miguelcha eta Catelin ere ageri dira, besteak beste. Lorratz horiek euskara bizi eta sendo batenak direla babesten du Monteanok.
Toponimiari dagokionez, gaur egun Murillo el Frutoko leku-izen gehienak gaztelaniazkoa dira, nahiz eta euskarazko bakar batzuk egon (La Chorrota kasu), itxuragabetuta eta erdal kutsuarekin izanik ere. Behe Erdi Aroan, ordea, kontrakoa izan zen: euskarazko leku-izenak gehienak ziren eta herriko zergen liburua horren lekuko da. Monteanok aztertutako liburuan ondorengo toponimoak daude: Legazpea, Trankazarra, Baratzezarreta, Txorrota, Eutzea, Uharteko odia, Baratzebideta, Garipenzuko zaldua, etab. (denak ere egungo grafian idatzita daude). Liburuan euskarazko fonetika errespetatuz ageri dira; hortaz, garaiko biztanleek euskara ulertu eta erabiltzen zuten.
Ondorio gisa, Monteanok, duela gutxi arte uste zenaren kontrara, euskarak Murillo el Fruton XV. mendera arte indar handiz iraun zuela aldarrikatzen du, betiere biztanleen zati handi bat elebiduna zela baieztatuta. Gainera, hurrengo mendeetan zehar, euskara Erriberan, hizkuntza oso gutxitu gisa, mintzatzen segitu zela dio. Aragoiko Hernandok XVI. mendean idatzi zuen lekukotasunaren arabera, Euskal Herrian mintzatzen ziren hizkuntzei tartetxo bat eskaini zien eta bertan, euskara zazpi probintzietan hitz egiten zela baieztatu zuen eta Nafarroan zein muga zuen ere esan zuen: Aragoi ibaia. Monteanok, hala ere, argi esaten du hori guztia ez dela nahikoa mende horretan zehar ibai hartaraino euskaraz egiten zela ziurtatzeko. Bestalde, historialariek XV. mendetik aurrera aztertutako herrian euskal toponimia desitxuratzen hasi zela dio, ziur asko, euskararen galeraren edo jaitsiera nabarmenaren seinale.
Mintzameneko euskal lexikoa
Jabier Sainz Pezonaga corellar ikerlari eta idazleak Nafarroako Erriberako mintzamenean ageri den euskal lexikoa aztertu zuen eta zenbait ondorio esanguratsu atera. Nafarroako Erriberako herri-hizkeran geratu diren euskal arrastoak aztertu zituen, nahiz eta gaur egun, hizkuntzen homogeneizazioa, eskolaren presentzia nabarmena eta bizimodu modernoa berezitasun horien etsai porrokatu izan. Ikerketa egiteko antzinako dokumentuak eta idatziak baliatu zituen, horietatik asko Erdi Aroan idatziak. Herri-hizkera kontuan hartzen duten idatzi gutxi daudela adierazi zuen ikerlariak eta horrek, euskararen inguruko ikerketa askorekin bezala, zaildu egiten du ondorio argi batera iristea.
Erdi Aroko antroponimia aztertzen zegoela, ikerlariak euskal arrastoak topatu zituen, adibidez, Zatiquero (Ablitas, 1208), Caparra (Tuterako izengoiti judua, 1300), Ama uxore (Tutera, 1148), Ama Semena (Fitero), Pero Ossaba (Allo, 1269), etab. Mitxelenak eta Ciérvidek gai beraren inguruan eginiko ikerketak oinarritzat hartuz, Sainzen ustez Erdi Aroko euskal antroponimia badago.
Jabier Sainzek mintzameneko euskal lexikoa aztertzean, besteak beste, Erdi Aroan idatzitako dokumentuak eta literatura ohiturazalea begiratzean, ondorengo izenak aurkitu zituen, beste hainbaten artean:
"Nafar" jentilizioaren esanahia
Gaur egun, "nafar" jentilizioak esanahi garbia du: Nafarroako herritarra edo Nafarroari dagokiona. Haatik, beste batzuen artean, Jabier Sainz ikerlariak jentilizioak beti esanahi hori izan duen galdegiten du. XIII. mendeko Nafarroako Foru Orokorrean garai horietan idatzi ziren euskarazko hitz apurretako batzuk aurki ditzakegu, ondorengo testuinguruan kokatuta: ...et por tal ferme dize el navarro gayces berme (...) don dize el navarro ones berme. Hor, euskaraz mintzatzen dakien edonor aipatzeko, «nafar» jentilizioa baliatzen du nafar erromantzeak. Jimeno Jurío eta beste hainbat adituren esanetan, testuinguru horretan agertzen den jentilizioak egungo "euskaldun" hitzaren baliokidetasuna bide du. Kontuan hartu behar da Lizarrako merindadean eta Nafarroa erdialdean era horretan erabili ohi zela. Sainzen ikerketan, "nafar" jentilizioa Tuterako pertsona judu batzuekin erabili zen, adibidez, Jento Navarro eta Salomon Nafarro tuterarrei. Libro del Monedage de Tudela liburuan (XIV. mendea), euskal jatorriko antroponimia ageri da, ez maiz, baina bai kopuru esanguratsuan. Gainera, liburu hartan, zenbait mairuri «nafar» jentilizioa ipini zitzaien eta, Sainzen ustez, baliteke hori euskaraz bazekitelako arrastoa izatea.