cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oximoron
Oximoron hitza grezieratik dator, ὀξύμωρον, "contradictio in terminis" latinez, euskaraz “eromena”. Berez, jatorrizko hitza oximoron bat da: οξύς (oxýs: ‘zorrotza) eta μωρός (moró: kamutsa’). Figura erretorikoen artean pentsamendu figura bezala sailkatu egiten da. Definizioz zera da: “bi osagai edo zati antitetiko, ustez bateraezinak, edo elkarren kontrako zentzua dutenak elkartzen dituen figura da”. Oximoron baten lehenengo ondorioa absurdoa da eta figura horrek ulertzeko irakurleari lan berezi bat eskatzen zaio. Esaterako “une eternoa” aipatzen badugu, hasieran kontzeptuak absurdoa ematen du baina laster bere zentzu metaforikoa uler daiteke, hau da, une hori, auskalo zergatik intentsitate bereziaz bizi izan dugula. Beraz, oximoron antitesi mota da.
Corcu Duibne
Corcu Duibne edo Corca Dhuibhne Irlandako Munster eskualdeko Kerry konderriaren mendebaldean kokatzen zen historiaurre eta erdi aroko erresuma bat izan zen, hain zuzen ere, gaur egungo Dingle penintsula eta Iveragh penintsulan zehar hedatzen zen. Iverni edo Érainn tribuaren ondorengoak ziren eta kondairazko Conaire Mór erregearen ondorengoak zirela ere aldarrikatu ohi zuten. Eskozia eta Ulsterren ezarrita zegoen Dál Riata erresumaren urrutiko ahaidea izatea ere ahal liteke, Munsterren kokatuta zeuden Múscraige jendea eta Corcu Baiscind erresumarekin estuki loturik zegoen. Guzti hauek Síl Conairi errege dinastiakoak ziren, hauek ere berean Deda mac Sin edo Clanna Dedad erresumaren ondorengoak zirelarik.
Oximoron
Oso errekurtso zaharra da eta, adibidez, Heraklitok sarritan erabiltzen zuen. Oso ohikoa da poesia mistikoan zein maitasunezkoan. Oximoron ere baliabide ironikoa edo umoretsua izan daiteke. Xabier Altzibarrek George Orwellen adibide bat jaso du: “Abere guztiak berdinak dira, baina batzuk beste batzuk baino berdinagoak”. Hona hemen Joan Mari Irigoienen adibide bat:
Corcu Duibne
Corcu Duibne erresuman erregetzan egon ziren familia edo klanen izenak O'Shea eta O'Falvey-tarrak izan ziren, baliteke O'Connell-tarrak ere bertan izatea.
Saint-Hilaire-de-Brens
Biztanleria
2007an Saint-Hilaire-de-Brens udalerrian erroldatutako biztanleak 505 ziren. Familiak 182 ziren, horien artean 33 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 66 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 79 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 223 etxebizitza zeuden, 188 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 220 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 188 etxebizitza nagusietatik 161 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 113 etxek bost zituzten. 162 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 63 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 113 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 314 ziren, horien artean 243 aktiboak ziren eta 71 inaktiboak ziren. 243 pertsona aktiboetatik 223 lanean zeuden (121 gizon eta 102 emakume) eta 19 langabezian zeuden (9 gizon eta 10 emakume). 71 pertsona inaktiboetatik 25 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Hilaire-de-Brens udalerrian 197 unitate fiskal zeuden, 534 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.642 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 17 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 1 iturgina, 1 albaitaria eta 2 jatetxeak.
2000. urtean Saint-Hilaire-de-Brens udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
El Capitán Trueno
El Capitán Trueno 1956an Víctor Mora Pujadas gidoilariak eta Ambrós bezala ezaguna den Miguel Ambrosio Zaragoza marrazkilariak sortutako abenturazko komiki sail bat da. Espainiako komikiaren historiako arrakastatsuena da.
Protagonista Capitán Trueno da, Hirugarren Gurutzadaren garaiko (XII. mendearen amaiera) Erdi Aroko espainiar zaldun bat. Bere lagunak ziren Goliath eta Crispínekin batera, eta, batzuetan, baita bere neskalaguna eta Thule uharteko erregina zen Sigridekin, bere justiziaren defendatzaile eta zanpatuen askatzaile izaera erakustea ahalbidetuko dioten abenturen bila zeharkatzen du mundua.
Sorrera eta argitalpen ibilbidea
Erdi Aroaren generoa zein XVI eta XVII. mendeetako nabigariena aurretik ere esploratu zituzten espainiar marrazkilariek. Manuel Gago Garcíak (Gago bezala ezaguna) El Guerrero del Antifaz sortu zuen, Taifen erresumen garaian girotua dagoena, Iranzok El Cachorroren abenturak sortu zituen bitartean, Filipe III.a Espainiakoaren floten marinel ausarta. Lan hauek ez bezala, Capitán Truenok balore unibertsalagoak eta "mairua"ren edo amerikar kanibal basatien aurkako borroka sinplistatik urrunduak defendatzen ditu.
Chapaize
Chapaize Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Besnans
Besnans Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
El Capitán Trueno
Sorrera eta argitalpen ibilbidea
Capitán Trueno 1950eko hamarkadan jaiotzen da, garai horretan AEBetan eta Espainian Erdi Aroan girotutako abentura filmeak estreinatzen direlarik (Prince Valiant, Ivanhoe eta The Talisman kasu). Hauetan, ondoren Capitán Truenoren istorioetan oso antzeko moduan erreproduzituko diren elementuak agertzen dira. Esate baterako, Ivanhoen protagonista torneo batean armajantzi beltz batekin jantzia eta aurpegia ezkutuan duela agertzen da, bilduma ofizialaren lehen zenbakian (A sangre y fuego) gertatzen den bezala, non Capitán Trueno modu berean agertzen den Rikardo Lehoi Bihotzek antolatutako torneo batean.
Hasierako garaia (1959-68)
Bere lehen garaian, 1959 eta 1968 artean, Espainiako komikirik ezagun eta hedatuena izan zen, astero, gehienez ere 350.000 ale merkaturatuz. Garai hartan komikiarentzat hedatuen zeuden formatu barietateak erabiliz argitaratu zen, 1956tik ohikoak ziren komiki liburuak kasu, eta bestetik gazteentzako aldizkaria (El Capitán Trueno EXTRA, hau ere asterokoa, bi edo hiru zenbakitik behin abentura oso bat argitaratuz, frantziar-belgiar komikiaren antzera).
Besnans
Biztanleria
2007an Besnans udalerrian erroldatutako biztanleak 78 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Chapaize
Biztanleria
2007an Chapaize udalerrian erroldatutako biztanleak 148 ziren. Familiak 73 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (14 bakarrik bizi ziren gizonak eta 18 bakarrik bizi ziren emakumeak), 27 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 14 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Besnans
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Chapaize
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Besnans
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Chapaize
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
El Capitán Trueno
Hasierako garaia (1959-68)
Era berean, pertsonaiaren arrakasta handiak lagunduta, bere abenturak hau ere Bruguera argitaletxeak argitaratua zen Pulgarcitoren erdialdeko orrialdeetan argitaratu ziren. Udako eta gabonetako oporretan urtero "Almanakeak" ere argitaratzen ziren, abentura oso autoamaitzaileak biltzen zituena, komiki liburuekiko eta gehigarriekiko independenteak zirenak. Inprimaketa (azal guztiak izan ezik, jada kolorean izan zirenak) zuri-beltzean edo bikoloretan izan zen lehen garai honetan. Kuadernotxoetako abenturak Bilduma Erraldoi formatuan lehen aldiz 1960ko hamarkadan bildu ondoren (zuri-beltzean), 1969tik aurrera hasi zen guztia, koadernoetako, Extretako, Pulgarcitoko orrialdeetako eta Almanakeetako lan guztia, koloretan berreditatzen (TRUENO COLOR). Argitalpen honek zenbait garai izan zituen eta oso arrakasta ezberdina 1970eko hamarkadan.
Besnans
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Chapaize
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 85 ziren, horien artean 68 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 68 pertsona aktiboetatik 64 lanean zeuden (31 gizon eta 33 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chapaize udalerrian 65 unitate fiskal zeuden, 125 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.455 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Chapaize udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 880 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lumoko dorretxea
Lumoko dorretxea (Lumotorre, Torrekua, Mezeta edo Allendesalazar dorretxea izenekin ere ezaguna) Lumo elizatean (Gernika-Lumo udalerria) kokatutako eraikin historikoa da.
Historia
XIX. mende an Mezeta eta Allendesalazar familien jabetzakoa izan zen, elizateko patronatua izan zutenak.
Egitura
Aurrealdean burdin azko balkoi txikia dago (atxiki berria). Iparraldeko fatxadan beste balkoi txiki bat dago, kuku-leiho an, gingil itxurako harrizko hiru haberen gainean. Puntu erdiko arku dun leiho txiki luze bik argia barnera sartzea baimentzen dute. Estalki legez jarritako harlauza k leiho biak, babesten ditu euritik. Bestalde, etxeak jatorrian zuen balkoi korritua ere (helburu militar rarekin) errekuperatu egin da lehengo zuloak erabiliz.
Armarria
Lumoko dorretxeko armarri aren xehetasuna herri-arkitektura mota honetako dekorazioaren pieza gakoa da; zatikatutako kartelaren gainean kasko bat, lumak eta apaingarria daude irudikatuta; kartelean bueltatutako ilargia, otso bat eta hiru giltza bertikal daude marraztuta; erdiko giltza da hiruretan handiena.
Besnans
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 49 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboetatik 35 lanean zeuden (18 gizon eta 17 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 garraio enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Idiothauma
Idiothauma Tortricidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Idiothauma africanum da.
Mascaras (Gers)
Mascaras Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mascaras udalerrian erroldatutako biztanleak 59 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Sinagoga Berria (Berlin)
Sinagoga Berria (Neue Synagoge) Alemaniako Berlin hiriburuan kokatzen den sinagoga bat da. Mitte barrutiko Oranienburger Straße kalean kokatzen da eta Berlingo judutar komunitatearen sinagoga nagusia da.
Jatorrizko eraikinaren diseinua Eduard Knoblauchena da, baina hau gaixorik jartzean, Friedrich August Stüler bere diseinua nahiz barnealdeko apainketaren arduradun egin zen. 1866an orduan kondea zen Otto von Bismarcken presentzian inauguratua izan zen, azken hau gerora Prusiako Ministro-Presidentea bilakatu zen. Gaur egungo eraikina jatorrizkoaren berreraiketa bat da, aurrekoak Bigarren Mundu Gerran kalte ugari izan ondoren eraitsia izan baitzen.
Emakumeen Mundu Martxa
Emakumeen Mundu Martxa (Marche mondiale des Femmes edo World March of Women) ekintza feministak burutzeko mundu mailako mugimendua da. Bertan, 2000. urtetik, mundu osoko taldeak biltzen dira. Haien helburuen artean justizia ekonomikoa, gizerte aldaketa, politika aldaketa, emakumeen eskubideen defentsa, abortoaren despenalizazioa, e.a., daude.
Sinagoga Berria (Berlin)
Historia
Sinagoga Berria Berlingo juduen komunitateari zerbitzua emateko eraiki zen, hau hazten baitzihoan, batez ere ekialdetik etorritako emigranteei esker. Bere garaian Alemania osoko sinagogarik handiena izan zen, 3000 pertsona izateko gaitasuna zuelarik. Eraikinak jendaurreko musika kontzertuen lekuko izan zen, baita 1930ko Albert Einsteinen biolin emanaldi batena ere. Organo nahiz abesbatzez lagunduriko erlijio zerbitzuek garai hartako hiriko judutar komunitatearen joera liberala ederki asko islatzen dute.
Mascaras (Gers)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Emakumeen Mundu Martxa
Aurrekariak
1995an Quebeceko Emakumeen Federazioak emakumeen lehenengo martxa antolatu zuen, Women's March Against Poverty-a alegia. Hamar egunetan, 850 emakumek ekonomia-justiziaren aldeko martxa bat egin zuten. Azken etapan 1.500 emakumeen harrera izan zuten. Arrakasta ikusita, 2000.urterako ekimena mundu mailan egiteko ideia zabaldu zen.
Sinagoga Berria (Berlin)
Historia
Neue Synagoge eraikina Kristal hautsien gauan zehar erre zen. Halere, barruti hartako poliziaren tenientea zen Otto Bellgardt azaroaren 10eko egunsenti hartan bertaratu eta nazi jendetza taldeei handik alde egin zezaten agindu zien. Honela suhiltzaileak barnera sartu eta sutea itzaltzea lortu zuen, eraikina salbatuz.
Mascaras (Gers)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 30 ziren, horien artean 21 aktiboak ziren eta 9 inaktiboak ziren. 21 pertsona aktiboetatik 20 lanean zeuden (10 gizon eta 10 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 9 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Mascaras udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Emakumeen Mundu Martxa
Emakumeen autonomia ekonomikoa
Emakumeen autonomia ekonomikoa defenditzen dute, hau da, haien burua eta haien menpe dauden pertsonen bizitza mantentzeko bizigaiak lortzeko ahalmena izatea. Autonomia hori bere bizitza hobetzeko antolatzeko erabakitzeko eskubidearekin osatzen da. Autonomia ez da bakarrik finatzieroa: zerbitzu publikoak eskuratzeko, osasuna, bizimodu duina izateko baliabideak ere autonomiaren atalak dira.
Zerbitzu publikoak eta ondare publikoak izateko eskubidea
Ondare publikoak komunitateen pertsona guztientzako diren ondareak dira. Horiei esker komunitate baten partaideek bizimodu duina eraman dezakete. Emakumeek janaria, ura, lurra, etxebizitza, ezagutza eta zerbitzu publikoak izateko eskudide osoa izan behar dute.
Bakea eta desmilitarizazioa
Gerra garaietan ohikoak dira emakumeei eragiten zaizkien erasoak eta gehiegikeriak. Askotan, bortxaketa gerra-tresna bat bihurtzen da. Horregatik Martxak bakearen eta desmilitazioaren gainean eraikitako gizarteen alde egiten du.
Helburuak
2006ko uztailaren 2 eta 9 artean Emakumeen Mundu Martxaren Seigarren Elkartzea egin zen eta bertan ekintza-lerro batzuek adostu ziren. Hona hemen batzuk:
Argien Garaia
Argien Garaia edo Ilustrazioa Europa osoan zehar hedatu zen XVII. eta XVIII. mendeetako mugimendu kultural, intelektual eta filosofikoa izan zen, mundu osoan eragina izan zuena. Ilustrazioak giza zoriontasunaren balioan, arrazoiaren bidez lortutako ezagutzaren bilaketan eta zentzumenen ebidentzian oinarritutako ideia batzuk biltzen zituen, eta idealak, hala nola lege naturala, askatasuna, aurrerapena, tolerantzia, anaitasuna, gobernu konstituzionala eta Elizaren eta Estatuaren banaketa. Ingalaterran hasi zen eta Frantzia n, Alemania n eta Espainia n ere mamitu zen. Eragin politikoa, zientifikoa, ekonomikoa eta soziala izan zuen. Euskal Herrian, Euskalerriaren Adiskideen Elkartea da garai hartako emaitzarik nabarmenena.
Ilustrazioaren aurretik Iraultza Zientifikoa eta Francis Bacon, John Locke eta beste batzuen lana egon ziren. Batzuek René Descartesen 1637ko Metodoaren diskurtsoaren argitalpenari egozten diote Ilustrazioaren hasiera, non bere Cogito, ergo sum ("Pentsatzen dut, beraz banaiz") epai ospetsua agertzen den. Beste batzuek Isaac Newtonen Principia Mathematica (1687) argitalpena aipatzen dute, Iraultza Zientifikoaren amaiera eta Ilustrazioaren hasiera bezala. Historialari europarrak, tradizioz, Luis XIV.a Frantziakoa 1715ean hil zenean ezarri ohi dute eta 1789an Frantziako Iraultza piztu zenean bere amaiera. Gaur egun, historialari askok XIX. mendearen hasieran kokatzen dute Ilustrazioaren amaiera, eta Immanuel Kanten heriotza proposatu da azken urte gisa, 1804an.
Garaiko filosofo eta zientzialariek beren ideiak zabal zabaldu zituzten akademia zientifikoetan, logia masonikoetan, areto literarioetan, kafetegietan eta liburu inprimatuetan, aldizkarietan eta panfletoetan. Argien Garaian sortu eta egin ziren Europako lehen entziklopediak, adibidez Diderotek eta D’Alembertek garatutako Encyclopédie ospetsua. Ilustrazioaren ideiek monarkiaren eta Eliza Katolikoaren autoritatea ahuldu zuten eta XVIII. eta XIX. mendeetako iraultza politikoetarako bidea erraztu zuten. XIX. mendeko hainbat mugimenduk, hala nola liberalismoak, komunismoak eta neoklasizismoak, Ilustrazioaren oinordetza intelektuala ekarri zuten.
Intelektual garrantzitsuak
Argien Mendea Iraultza Zientifikoaren ondotik etorri zen garaia da, eta lotura estua izan zuen harekin. Ilustrazioan eragina izan zuten filosofoen artean Francis Bacon eta René Descartes daude. Ilustrazioko pertsona garrantzitsuenetako batzuk Cesare Beccaria, Denis Diderot, David Hume, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz, John Locke, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau, Adam Smith, Hugo Grotius, Baruch Spinoza eta Voltaire izan ziren.
Ilustrazioan eragin handia izan zuen argitalpen bat Encyclopédie (Entziklopedia) izan zen. 1751 eta 1772 artean argitaratu zen hogeita hamabost liburukitan, eta Denis Diderot, Jean le Rond d'Alembert eta beste 150 intelektualek osatu zuten. Encyclopédiek Ilustrazioaren ideiak Europa osoan eta bere mugetatik haratago zabaltzen lagundu zuen.
Ilustrazioko beste argitalpen aipagarri batzuk izan ziren Voltaireren Lettres philosophiques (1733) eta Dictionnaire philosophique (1764); Humeren Giza ezagutzari buruzko ikerketa (1740); Montesquieueren, Legeen espirituaz (1748); Rousseauren, Gizakien arteko desberdintasunaren jatorri eta oinarriei buruzko mintzaldia (1754) eta Gizarte-Hitzarmena (1762); Adam Smithen, Sentimendu moralen diskurtsoa (1759) eta Nazioen aberastasuna (1776); eta Kanten,Arrazoimen hutsaren kritika (1781).
Testuingurua: XVIII. mendea
XVIII. mendean zehar Argien Garaiaren ideietako batzuek Frantziako, Amerikako eta Haitiko Iraultzetan garatu ziren. Esklabotza bortitzaren eta giza-trafiko globalaren aroa izan zen. Pobrezia eta aberastasunaren arteko aldea handitzen joan zen mende osoan zehar. Monarkia eta aristokraziaren boterearen aurkako erreakzioak hainbat erantzun iraultzaile eta matxinada sortu zituen mende osoan zehar. Antzinako Erregimenaren eta sortzen ari zen burgesia berriaren arteko talka areagotu zen urte hauetan. Mendearen hasieran 600 milioi pertsona inguru bizi ziren Lurrean, eta amaitzerakoan 970 edo 980 milioi.
Europa kontinentalean filosofoek mundu berri bat amesten zuten, eta batzuen ametsa Frantziako Iraultzan egia bilakatu zen 1789an, nahiz eta beranduago Maximilien Robespierrek Izu Garaia piztu zuen 1793-1794 tartean. Hasiera batean, Europako monarkia ugarik Argien Garaiko idealak bereganatu zituzten, baina Frantziako Iraultzaren garaipenarekin euren boterea galtzeko arriskua ikusi zuten eta koalizio kontrairaultzaileak sortu zituzten. Otomandar Inperioak inoiz ez bezalako bake eta hedapen ekonomiko garaia bizi zuen, eta ez zuen Europan gerra batean ere parte hartu 1740 eta 1768 artean. Ondorioz, inperioak ez zituen bizi izan Zazpi Urteko Gerran (1756-1763) emandako garapen militar guztiak, eta Errusiar Inperioaren aurka galdu zituzten hainbat gudu mendearen bigarren erdian. Mende honetan ere Polonia eta Lituaniaren arteko Bi Nazioen Errepublika amaitu zen; behinola erresuma handi eta boteretsua izan zena, Mosku eta otomandarrak garaitu zituena, inbasioen ondorioz erori zen. Bere gobernu erdi-demokratikoa ez zen nahikoa izan inguruan zituen monarkiekin lehiatzeko, izan ere Prusiako Erresumak, Errusiar Inperioak eta Habsburgotar monarkiak lurraldea zatitu eta bereganatu zuten, hurrengo ehun urteetako Europa erdialdeko mapa eraldatuz.
Ameriketako europar kolonizazioak eta munduko beste hainbat lekuetakoak aurrera jarraitu zuen, migrazio masiboak ugaritu eta tamainaz handitu ziren eta Nabigazioaren Aroak jarraitu zuen. Erresuma Batua mundu mailako potentzia bilakatu zen, Frantsesen eta Indiarren Gerraren ostean 1760eko hamarkadan, eta Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiaren agintearekin Indiaren gaineko agintea eskuratu zuen. Hala ere, laster galdu zituen kolonietako batzuk Ameriketako Iraultzaren ondorioz: Ameriketako Estatu Batuak sortu ziren. Industria Iraultza ere hasi zen Britainia Handian 1770eko hamarkadan, lurrun-makinaren asmakuntzaren ondorioz. XVIII. mendean oraindik industria txikia bazen ere, mundua eta ingurumena erradikalki eraldatuko zen prozesua hasi zen. Txinak hedatzen jarraitu zuen, 1759an bere hedadurarik handiena lortu zuen arte. Inperio erraldoi honek egoera ekonomiko ona izan zuen eta demografia hazkuntza oso handia. Japoniak isolamendua praktikatzen jarraitu zuen mende osoan zehar, eta Asiako hego-ekialdeko estatuek independentzia defendatu zuten Europaren kolonialismoaren eta Txinaren hazkuntzaren aurrean.
XVIII. mendeak aldaketa izan zuen ere artean. Musikan barrokoa, Johann Sebastian Bach eta Georg Friedrich Händelekin, eta musika klasikoa garatu ziren, Joseph Haydn eta Wolfgang Amadeus Mozartekin. Margolaritzan rokoko estiloa egon zen modan mende hasieran, eta neoklasizismoa amaieran. Erretratua izan zen margolaritzan gehien garatu zen estiloa, patrono aberatsen enkarguz sortutako artelanak.
Filosofia
Francis Baconen enpirismoak eta René Descartesen filosofia arrazionalistak pentsamendu ilustratuaren oinarriak ezarri zituzten. Descartesek zientziak oinarri metafisiko seguruan eraikitzeko egin zuen saiakerak ez zuen hainbesteko arrakastarik izan; izan ere, eremu filosofikoetan aplikatutako zalantzaren metodoak adimenaren eta materiaren doktrina dualista ekarri zuen. Bere eszeptizismoa, John Lockeren Giza adimenari buruzko saiakerak (1690) eta David Humeren idazkiek findu zuten 1740ko hamarkadan. Bere dualismoa, Spinozaren Tractatus (1670) eta bere Etika (1677) lanetan materiaren batasunaren baieztapen zurrunak zalantzan jarri zuen.
Jonathan Israelen arabera, lan horiek pentsamendu ilustratuaren bi ildo desberdin ezarri zituzten: lehenik eta behin, barietate moderatua, Descartes, Locke eta Christian Wolffen ondoren, erreformaren eta botere eta fede sistema tradizionalen arteko egokitzapena bilatzen zuena, eta, bigarrenik, Ilustrazio erradikala, Spinozaren filosofian inspiratua, demokraziaren, askatasun indibidualaren, adierazpen askatasunaren eta erlijio autoritatea desagerraraztearen alde egiten zuena. Barietate moderatuak deista izateko joera zuen, joera erradikalak moralaren eta teologiaren funtsa erabat bereizten zituen bitartean. Bi pentsamendu-lerroek, azkenean, Kontrailustrazio kontserbadore bati egin behar izan zioten aurre, sinesmenera itzultzea bilatzen zuena.
XVIII. mendearen erdialdean, Paris doktrina eta dogma tradizionalei aurre egiten zien jarduera filosofiko eta zientifikoaren erdigune bihurtu zen. Voltairek eta Jean-Jacques Rousseauk gidatu zuten mugimendu filosofikoa, arrazoian oinarritutako gizarte baten alde egiten zutenak, Antzinako Grezian bezala, fedearen eta doktrina katolikoaren ordez, lege naturalean oinarritutako ordena zibil berri baten alde eta esperimentuetan eta behaketan oinarritutako zientzia baten alde. Montesquieu filosofo politikoak botere-banaketaren ideia sartu zuen gobernu batean, eta kontzeptu hori gogo biziz hartu zuten Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioaren egileek. Ilustrazio frantseseko filosofoak iraultzaileak ez izan arren eta asko nobleziakoak izan arren, haien ideiek zeregin garrantzitsua izan zuten Antzinako Erregimenaren zilegitasuna ahultzeko eta Frantziako Iraultzari forma emateko.
Francis Hutchesonek, filosofo moralak eta Eskoziako Ilustrazioaren fundazio-figurak, printzipio utilitarista eta kontsekuentzialista deskribatu zuen, zeinaren arabera bertutea baita, bere hitzetan, "zorionik handiena" ematen duena. Metodo zientifikoaren zati handi bat (ezagutzaren izaera, ebidentzia, esperientzia eta kausalitatea) eta zientziaren eta erlijioaren arteko harremanarekiko jarrera moderno batzuk Hutchesonen babesleek garatu zituzten Edinburgon, Eskozian, David Humen eta Adam Smithen. Hume filosofiaren tradizio filosofiko eszeptiko eta enpiristen figura garrantzitsu bihurtu zen.
Sapere Aude
Immanuel Kant (1724-1804) arrazionalismoa eta sinesmen erlijiosoak, askatasun indibiduala eta autoritate politikoa uztartzen saiatu zen, baita esfera publikoaren ikuspegi bat marrazten ere, arrazoi pribatu eta publikoaren bidez. Kanten lanak alemaniar pentsamendua eta, izatez, europar filosofia osatzen jarraitu zuen, XX. mendea ondo sartu arte. Bere Sapere aude latindar esamoldea mendearen laburpen gisa hartu da.
Sapere aude latindar esamoldea era honetan itzul daiteke: ausartu zaitez pentsatzera. Honela ere interpreta daiteke: izan adore zure kabuz arrazoia erabiltzeko. Horretarako ezinbestekoa zaigu askatasuna eta autonomia (eta, jakina, arrazoiaren erabilera). Autonomiak bereizten ditu gizakiak. Era autonomoan jarduteak heteronomia atzean uzten dela esan nahi du. Heteronomia zera litzateke, besteen iritziei jarraituz jardutea, norberak iritzi horiek barneratu barik (iritzi horiek ideologia, erlijio, boteretik... etor litezke). Horren arabera, jende gehienak koldarkeria edota erosotasunagatik adingabetasunean jarraitzen du, tutoretza politiko zein erlijiosoaren mende. Kant filosofo ilustratuarentzat, adingabetasuna atzean uzteko garaia da, gizakia bere kabuz pentsatzeko garaia heldu delako.
Zientzia
Zientziak zeregin garrantzitsua izan zuen Ilustrazioaren diskurtsoan eta pentsamenduan. Ilustrazioko idazle eta pentsalari askok zientziei buruzko prestakuntza zuten, eta aurrerapen zientifikoa erlijioa eta autoritate tradizionala boteretik kentzearekin lotzen zuten, adierazpen- eta pentsamendu-askatasuna garatzearen alde. Ilustrazioaren garaiko aurrerapen zientifikoak Joseph Black kimikariak karbono dioxidoa (aire finkoa) aurkitu izana, James Hutton geologoaren denbora sakonaren argumentua eta James Wattek kondentsazio lurrunezko makina asmatu izana barne hartu zituen. Antoine Lavoisierren esperimentuek Parisen lehen planta kimiko modernoak sortzeko balio izan zuten, eta Montgolfier anaien esperimentuek ahalbidetu zieten globo aerostatikoan tripulatutako lehen hegaldia jaurtitzea 1783ko azaroaren 21ean Muette gaztelutik, Bois de Boulognetik gertu.
Oro har, Ilustrazioaren zientziak enpirismoa eta pentsamendu arrazionala asko balioesten zituen, eta aurrerapenaren eta aurrerapenaren ideal ilustratuan sartuta zegoen. Zientziaren azterketa, filosofia naturala izenburupean, fisikan eta kimika eta historia naturaleko multzo batean banatzen zen, anatomia, biologia, geologia, mineralogia eta zoologia barne. Ilustrazioaren ikuspuntu gehienekin gertatzen den bezala, zientziaren onurak ez ziren unibertsalki hautematen: Rousseauk zientziak kritikatu zituen gizakia naturatik aldentzeagatik eta pertsonen zorionean ez laguntzeagatik.
Beste gertakari garrantzitsu bat zientzia gero eta alfabetatuagoa dagoen populazioaren artean zabaltzea izan zen. Filosofoek teoria zientifiko asko eman zituzten ezagutzera, batez ere Encyclopédieren bidez eta newtonianismoa Voltaire eta Émilie du Châteleten bidez ezagutaraziz. Historialari batzuek XVIII. mendea garai monotonotzat jo dute zientziaren historian. Hezkuntza-erreformek, Prusian eta Austrian adibidez, gazteei eskola-hezkuntza emateko eskatu zieten udalerriei Estatuak gero eta gehiago hartu zuen eskola-hezkuntzaren ardura, eta atzera egin zuten elizako hezkuntza-erakunde independenteek. Askotan, hezkuntza hau orden erlijiosoen menpe egon zen. Europako hezkuntza-ahaleginek alfabetatzearen gorakada handia ekarri zuten. 1750ean, Britainia Handiko gizonen ehuneko 60k eta emakumeen ehuneko 40k zituzten trebetasun horiek. Hala ere, Europako herrialde askotan analfetismoa oraindik nagusi zen.
Mende horretan aurrerapen garrantzitsuak egin ziren medikuntzan, matematikan eta fisikan; taxonomia biologikoa garatu zen; magnetismoaren eta elektrizitatearen ulermen berria lortu zen; eta kimika diziplina gisa heldu zen, kimika modernoaren oinarriak ezarri zituena.
Zientziaren eragina ere maizago agertzen hasi zen poesian eta literaturan Ilustrazioan. Poema batzuk metaforaz eta irudi zientifikoz busti ziren, eta beste batzuk, berriz, zuzenean gai zientifikoei buruz idatzi ziren. Sir Richard Blackmorek Newtonen sistema bertsotan islatu zuen Creation, Philosophical Poem in Seven Booksen (1712). 1727an Newton hil ondoren, hainbat hamarkadatan haren omenezko poemak konposatu ziren. James Thomsonek (1700-1748) bere "Poem to the memory of Newton" idatzi zuen, non Newtonen galera deitoratzen zuen, baina bere zientzia eta ondarea ere goraipatzen zituen.
Soziologia, ekonomia eta zuzenbidea
Humek eta Ilustrazioko beste pentsalari eskoziar batzuek "gizakiaren zientzia" garatu zuten, historikoki James Burnett, Adam Ferguson, John Millar eta William Robertson bezalako idazleen lanetan azaldu zena. Horiek guztiek ikerketa zientifiko bat egin zuten gizakiek antzinako eta jatorrizko kulturetan nola jokatzen zuten jakiteko, modernitatearen indar erabakigarrien kontzientzia sendoarekin. Soziologia modernoa, neurri handi batean, mugimendu honetan eta Humeren kontzeptu filosofikoetan sortu zen, James Madisonengan (eta, beraz, Estatu Batuetako Konstituzioan) eragin zuzena izan zutenak eta, Dugald Stewartek ezagututa, liberalismo klasikoaren oinarria izango zirenak.
Cesare Beccaria, legelari, kriminologo, filosofo eta politikaria eta Ilustrazioaren idazle handienetako bat, Of Crimes and Punishments (1764) maisulanagatik egin zen ezagun. Gerora, 22 hizkuntzatara itzuli zen, tortura eta heriotza-zigorra gaitzesten zituen, eta penologiaren eta kriminologia-eskola klasikoaren arloko fundazio-lana izan zen, zigor-arloko justizia sustatuz. Beste intelektual aipagarri bat Francesco Mario Pagano izan zen, Napoliko Ilustrazioaren lan nagusietako bat den Saggi politici (1783) eta Considerazioni sul processo criminale (1787) bezalako ikerketa garrantzitsuen egilea, zuzenbide penalean nazioarteko autoritate izendatu zutena.
Hipogeo
Hipogeoa (grezieratik ὑπόγαιον, "hypógeion"; "hypo" = "azpian" eta "gaia" = "lurra") hilobi gisa erabiltzen den lurrazpiko galeriari edo magal harritsuetan zulatutako pasabideei deritze.
Argien Garaia
Pentsamendu politiko ilustratua
Ilustrazioa Mendebalde modernoaren kultura politiko eta intelektualaren oinarri izan da luzaroan. Ilustrazioak modernizazio politikoa ekarri zuen Mendebaldera, balio eta erakunde demokratikoak sartzeari eta demokrazia moderno eta liberalak sortzeari dagokionez. Tesi hau bereziki hedatua dago aditu anglofonoen artean, adibidez Robert Darnton, Roy Porter eta, oraintsuago, Jonathan Israelen lan marduletan.
Hipogeo
Nabarmentzekoak dira Antzinako Egiptokoak. Antolaketa egun argitan eginiko eraikuntzen oso antzekoa zen, baxuerliebe polikromatuekin modu aberatsean apaindutako gelak ere badituela.
Argien Garaia
Pentsamendu politiko ilustratua
Ilustrazioaren pentsamenduak eragin handia izan zuen politikaren eremuan. Europako agintariak, hala nola Errusiako Katalina II.a, Austriako Josef II.a eta Prusiako Frederiko II.a, pentsamendu ilustratua tolerantzia erlijioso eta politikoan aplikatzen saiatu ziren, absolutismo ilustratu bezala ezagutu zena. Estatu Batuetako Iraultza bultzatu zuten figura politiko eta intelektual nagusietako asko Ilustrazioarekin estu lotu ziren: Benjamin Franklinek behin eta berriz bisitatu zuen Europa, bertan egiten ziren eztabaida zientifiko eta politikoetan aktiboki lagundu zuen, eta ideiarik berritzaileenak ekarri zituen Filadelfiara; Thomas Jeffersonek Europako ideiak gertutik jarraitu zituen eta, geroago, Ilustrazioaren idealetako batzuk Independentzia Adierazpenean txertatu zituen; eta James Madisonek ideal horiek Ameriketako Estatu Batuetako Konstituzioan txertatu zituen 1787an idatzi zenean.
Hipogeo
Hipogeoak, Egiptoko Antzinako Inperiotik ezagutzen dira jada, eta garapen handia izan zuten Egiptoko Inperio Berrian, lurrazpiko etxalde aberatsen eran errege hilobiak eraiki zirenean, Tebaseko mendilerroa zulatuz, gaur egun Erregeen Harana bezala ezagutzen den tokian.
Argien Garaia
Gobernu-teoriak
John Lockek, Ilustrazioko pentsalari garrantzitsuenetako batek, kontratu sozialaren teorian oinarritu zuen bere gobernu-filosofia, Ilustrazioaren pentsamendu politikoa busti zuen gaia. Thomas Hobbes filosofo ingelesak Leviathan lanarekin inauguratu zuen eztabaida berri hau 1651n. Hobbesek Europako pentsamendu liberalaren oinarrietako batzuk ere garatu zituen: gizabanakoaren eskubidea, gizon guztien berdintasun naturala, ordena politikoaren izaera artifiziala (gerora gizarte zibilaren eta Estatuaren arteko bereizketa eragin zuena), botere politiko legitimo orok "ordezkatzailea" izan behar duela eta herriaren adostasunean oinarritu behar duela dioen iritzia, eta legearen interpretazio liberala, legeak esplizituki debekatzen ez duen guztia egiteko aske uzten dituena pertsonak.
Lockek eta Rousseauk kontratu sozialaren teoriak garatu zituzten Two Treatises of Government eta Discourse on Inequality, hurrenez hurren. Obra nahiko desberdinak diren arren, Locke, Hobbes eta Rousseau bat etorri ziren kontratu sozial bat, non gobernuaren autoritatea gobernatuen baimenean datzan, beharrezkoa dela gizakia gizarte zibilean bizi dadin. Lockek naturazko egoera definitzen du gizakiak arrazoizkoak diren eta lege naturalari jarraitzen dioten baldintza gisa, non gizaki guztiak berdinak eta bizitzeko, askatasunerako eta jabetzarako eskubidearekin jaiotzen diren. Hala ere, herritar batek Lege Naturala hausten duenean, urratzailea eta biktima gerra egoeran sartzen dira, eta ia ezinezkoa da hortik askatzea. Horregatik, Lockek baieztatzen zuen gizabanakoak gizarte zibilean sartzen direla beren eskubide naturalak babesteko, "epaile inpartzial" baten bidez edo apelatu beharreko agintaritza komun baten bidez, auzitegiak bezala. Rousseauren kontzepzioa, aldiz, "gizaki zibila" ustelduta dagoen kasuan oinarritzen da, eta "gizaki naturalak" ez du bere kabuz ase ezin duen premiarik. Gizaki naturala jabetza pribatuari lotutako desberdintasuna ezartzen denean bakarrik ateratzen da naturazko egoeratik. Rousseauren arabera, gizakiak gizarte zibilarekin bat egiten du kontratu sozialaren bidez, norbanakoaren askatasuna zainduz batasuna lortzeko. Hori borondate orokorraren subiranotasunean gauzatzen da, herritarrek osatutako organo legegile moral eta kolektiboan.
Locke ezaguna da gizabanakoek "bizitza, askatasuna eta jabetza" izateko eskubidea dutela baieztatzeagatik eta jabetzarako eskubide naturala lanetik datorrela uste izateagatik. Locke, Anthony Ashley Cooper (Shaftesburyko III. kondea) tutoretzapean, 1706an idatzi zuen: "Argi boteretsu bat dago munduan zehar hedatzen dena, bereziki Ingalaterrako eta Holandako bi Nazio aske horietan; eta horien inguruan ari dira orain Europako Gaiak". Lockeren eskubide naturalen teoriak eragina izan du dokumentu politiko askotan, hala nola Estatu Batuetako Independentzia Adierazpenean eta Frantziako Asanblea Nazional Konstituziogilearen Gizakiaren eta Herritarren Eskubideen Deklarazioan.
Hipogeo
Hauetaz gain, askoz gehiago ere zulatu ziren, ez hain solemneak ordea, hauen euren betiereko etxea bilatzen zuten egiptoar aberatsentzat. Hala ere, Egiptoko gobernari batzuk, oraindik beste eraikin batzuetan lurperatuak izan ziren, Nubiako Meroe edo Napatako piramide txikietan bezala.
Argien Garaia
Gobernu-teoriak
Frantziar philosophesen arabera, eskubideen kontratu-oinarria ezartzeak merkatu-mekanismora eta kapitalismora, metodo zientifikora, erlijio-tolerantziara eta estatuak errepublika autonomoetan bitarteko demokratikoen bidez antolatzera eramango zituen. Ikuspegi honetatik, filosofoek bereziki arazo guztiei arrazionaltasuna aplikatzeko duten joera funtsezko aldaketatzat jotzen da.
Hipogeo
Sortaldea eta sartaldea
Errege hipogeoen hil tenplutzat, Nilo ibaiaren tebastar mendebaldeko ertzean aurkitzen ziren zenotafioak hartzen ziren. Ekialdeko ertzean eraikitakoak Karnakeko tenplu handia edo Luxorreko tenplu ederra, Amon jainkoari eta beste jainko batzuei eskainiak zeuden. Antzinako egiptoarrentzat. Niloren ekialdeko zatia, egokia zen bizidunen aktibitateentzako, eguzki jainkoa jaiotzen zen tokia, mendebaldeko zatia, sartaldea, beste bizitzako kontuentzako zen bitartean, nekropoli eta hil tenpluen tokia zen.
Argien Garaia
Gobernu-teoriak
Ilustrazioaren pentsamendu politikoaren zati handi batean kontratu sozialeko teorikoak nagusi izan baziren ere, David Humek eta Adam Fergusonek bando hori kritikatu zuten. Humeren Of the Original Contract saiakerak dio oso gutxitan ikusten direla onespenetik eratorritako gobernuak, eta gobernu zibila gobernariaren ohiko autoritatean eta indarrean oinarritzen dela. Hain zuzen ere, gobernariak menekoaren gainean eta haren aurka duen aginpideagatik onartzen du menekoak isilbidez, eta Humek dio menekoek "ez zutela inoiz pentsatuko bere adostasunak subirano egiten zuenik", baizik eta autoritateak. Era berean, Fergusonek ez zuen uste herritarrek Estatua eraikitzen zutenik, politikak garapen sozialetik sortzen zirela baizik. 1767ko bere An Essay on the History of Civil Society (Gizarte zibilaren historiari buruzko saiakera) lanean, Fergusonek aurrerapenaren lau etapak erabiltzen ditu, garai hartan Eskozian oso ezaguna zen teoria bat, gizakiak gizarte ehiztari eta biltzaile batetik gizarte komertzial eta zibil bateraino nola aurrera egiten duten azaltzeko, kontratu sozialik adostu gabe.
Hipogeo
Sortaldea eta sartaldea
Hipogeo ezagun bat, Ħal-Saflieniko hipogeoa da, Maltan dagoena.
Argien Garaia
Gobernu-teoriak
Rousseauren eta Lockeren kontratu sozialaren teoriak eskubide naturalen aurrekontuan oinarritzen dira, eta horiek ez dira legearen eta ohituraren emaitza, baizik eta gizaki guztiek dituzten gauzak dira gizarte aurrepolitikoetan, eta, beraz, unibertsalak eta besterenezinak. Zuzenbide naturalaren formulaziorik ospetsuena John Lockek egin zuen bere Bigarren Tratatuan, naturazko egoera sartu zuenean. Lockeren ustez, lege naturala elkarrekiko segurtasunean oinarritzen da, edo batek beste baten eskubide naturalak hautsi ezin dituelako ideian, gizaki guztiak berdinak direlako eta eskubide berberak dituztelako besterenezinak. Eskubide natural horiek berdintasun eta askatasun perfektua barne hartzen dute, baita bizitza eta jabetza zaintzeko eskubidea ere. Locke ere esklabotzaren aurka dago, esklabotza lege naturalaren aurka doalako, norberak ezin dielako uko egin bere eskubideei: askatasuna erabatekoa da eta inork ezin dio kendu. Gainera, Lockek dio pertsona batek ezin duela beste bat esklabo bihurtu moralki gaitzesgarria delako, nahiz eta salbuespen bat sartzen duen preso legitimo baten esklabizazioa gerra garaian ez litzatekeela eskubide naturalen aurka joango esatean.
Ilustrazioaren ondorioz, sekularrak ez ziren sinismenak sortu ziren, lehenik kuakeroek adierazitakoak eta, ondoren, Britainia Handiko eta Estatu Batuetako ebanjeliko protestanteek adierazitakoak. Talde hauentzat esklabotza "nazkagarria zen [euren] erlijioarentzat" eta "krimen bat Jainkoaren begietara". Ideia horiek Ilustrazioko pentsalariek adierazitakoekin bat egin zuten, eta Britainia Handian askok uste izan zuten esklabotza "moralki okerra eta ekonomikoki eraginkorra ez izateaz gain, politikoki zentzugabea ere bazela". Ideal hauek, azkenik, esklabotza abolitzera eraman zuten Britainia Handian eta Estatu Batuetan.
Hipogeo
Euskal Herrian
Aguilar Kodesen, Alto de los Bojesen kokaturik, Longarreko hipogeoa monumentu megalitikoa da eta buztin hutsean zulatutako lurrazpiko ganbara luze bat dauka, lehorrean jarritako harriz eginda. Ezaugarri hauek guztiek monumentu bitxia eta bakarra bilakatzen dute, ez soilik Euskal Herrian, Longarrekoa, Kantabriar erlaitz osoko hipogeo bakarra baita.
Argien Garaia
Despotismo ilustratua
Ilustrazioko liderrak ez ziren bereziki demokratikoak, errege absolutuetan bilatzen baitzuten intelektualek diseinatutako erreformak inposatzeko gakoa. Voltairek demokrazia arbuiatzen zuen eta errege absolutuak ilustratua izan behar zuela eta arrazoimenak eta justiziak agindutakoaren arabera jokatu behar zuela esaten zuen, hau da, "errege filosofoa" izan behar zuela.
Zenbait naziotan, gobernariek gorteko Ilustrazioko buruzagiak hartu zituzten eta sistema erreformatzeko legeak eta programak diseinatzen laguntzeko eskatu zieten, normalean estatu indartsuagoak eraikitzeko. Historialariek "despota ilustratuak" deitzen diete agintari hauei. Haien artean, Prusiako Frederiko Handia, Errusiako Katalina Handia, Toskanako Leopoldo II.a eta Austriako Jose II.a zeuden. Josef sutsuegi agertu zen, laguntza gutxi zuten erreforma asko iragarriz, eta, ondorioz, matxinadak piztu ziren eta bere erregimena akatsen komedia bihurtu zen, ia programa guztiak zuzenduz; matxinaden logika Europa osoan zehar barreiatu zen, logika ilustratuz hartutako neurri batzuek usadioekin talka egiten baitzuten. Euskal Herrian, adibidez, 1766ko matxinadak fisiokraziaren ereduari erantzun zion, besteak beste. Pombal Portugalen eta Johann Friedrich Struensee Danimarkan ministroek ere Ilustrazioaren idealen arabera gobernatu zuten. Polonian, 1791ko konstituzio ereduak Ilustrazioaren idealak adierazten zituen, baina nazioa bere bizilagunen artean banatu baino urtebete lehenago baino ez zen indarrean egon. Lorpen kulturalak iraunkorragoak izan ziren, Polonian espiritu nazionalista sortu zutenak.
Frederiko Handiak, 1740tik 1786ra Prusiako erregeak, bere burua Ilustrazioaren buruzagitzat ikusten zuen, eta filosofo eta zientzialariak babesten zituen Berlingo gortean. Voltairek, frantses gobernuak espetxeratu eta gaizki tratatu baitzuen, pozarren onartu zuen Frederikoren gonbidapena bere jauregian bizitzeko. Frederikok azaldu zion: "Nire zeregin nagusia ezjakintasunari eta aurreiritziei aurre egitea da... gogoak argitzea, moraltasuna lantzea eta jendea giza izaerari komeni zaion bezain zoriontsu bihurtzea, eta eskura ditudan bitartekoek ahalbidetzea".
Iraultzen garaia
Ilustrazioa 1776ko Amerikar Iraultzarekin eta 1789ko Frantziako Iraultzarekin lotu izan da askotan ; biek izan zuten Thomas Jeffersonen nolabaiteko eragin intelektuala. Ilustrazioan zehar gertatu ziren aldaketa politikoen ikuspegi bat da "gobernatuen adostasunaren" filosofia, Lockek Two Treatises of Government (1689) lanean definitu zuen bezala, paradigma aldaketa bat izan zela antzinako erregimenaren paradigmarekiko, "erregeen eskubide jainkotiarra" bezala ezagutzen zen feudalismoaren pean. Ikuspuntu horretatik, XVIII. mendearen amaierako eta XIX. mendearen hasierako iraultzen arrazoia izan zen gobernu-paradigmaren aldaketa hori askotan ezin zela modu baketsuan konpondu, eta, beraz, emaitza indarkeriazko iraultza izan zela. Erregeak inoiz huts egingo ez lukeen gobernu-filosofia bat zuzeneko gatazkan sartuko litzateke beste batekin, non hiritarrek, lege naturalez, gobernuaren egintzak eta irizpenak onartu beharko lituzketen.
Ilustrazioaren ideiek ere paper garrantzitsua izan zuten 1789an hasi zen Frantziako Iraultzaren inspirazioan. Alexis de Tocquevillek Frantziako Iraultza planteatu zuen monarkiaren eta Ilustrazioko letra-gizonen artean XVIII. mendean sortutako oposizio erradikalaren emaitza saihestezin gisa. Letretako gizon hauek "ordezkatutako aristokrazia" moduko bat osatzen zuten, aldi berean ahalguztiduna eta botere errealik gabea zena. Ilusio-botere hori "iritzi publikoaren" gorakadatik zetorren, zentralizazio absolutistak noblezia eta burgesia esparru politikotik aldendu zituenean sortua. Ondoriozko "literatura-politikak" berdintasun-diskurtsoa sustatzen zuen, eta, beraz, funtsean erregimen monarkikoaren aurka zegoen.
Haitiko Iraultza 1791n hasi eta 1894an amaitu zen, eta Ilustrazioaren ideiak "fluxu transkultural konplexuen parte" izan zirela erakusten du. Pariseko ideia erradikalak Frantziako Iraultzaren garaian eta ondoren Haitin mobilizatu ziren, adibidez Toussaint L'Ouverture. Toussaintek europar kolonialismoaren kritika irakurria zuen Guillaume Thomas Raynalen Histoire des deux Indes liburuan, eta "bereziki hunkitu zuen Raynalek 'Espartako beltz' baten etorrera iragarri izanak".Iraultzak Ilustrazioaren ideiak Haitiko esklaboen esperientziekin konbinatu zituen, hauen bi herenak Afrikan jaioak zirelarik eta "mendebaldeko eta erdialdeko Afrikako erreinu eta gobernu justuaren nozio espezifikoetan inspiratu zitezkeelarik, komunitate iraultzaileak eratzeko voodooa bezalako praktika erlijiosoak erabiliz." Iraultzak Frantziari ere eragin zion eta "Frantziako Konbentzio Nazionala esklabotza abolitzera behartu zuen 1794an".
Ilustrazioa Euskal Herrian
Europako XVIII. mendeari Argien mendea edo Ilustrazioaren mendea deitu diote askotan; baina Zientziaren mendea ere dei diezaiokegu, zientzia esperimentalak eta teknikoak asko garatu baitziren mundu hobea lortzeko asmoz. Honek Euskal Herrian ere izan zuen eragina.