cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neptuno
Uranoren atmosfera ia lauarekin alderatuta, Neptunoren atmosfera aktiboa da eta eguraldiari lotutako fenomenoak ditu. Adibidez, Voyager 2 bertatik 1989an pasa zenean, planetaren hego hemisferioan Orban Ilun Handia zegoen, Jupiterren dagoen Orban Gorri Handiaren parekoa. Eguraldi fenomeno hauek Eguzki-sistemako haizerik bortitzenek mantentzen dituzte, neurtutako 2.100 km/h-rekin. Eguzkitik hain urrun egonda, Neptunoren kanpo atmosfera Eguzki-sistema osoko lekurik hotzenetako bat da, 55 K (-218 ºC) tenperaturekin. Planetaren erdialdean dauden tenperaturak, ordea, 5.400 K ingurukoak dira. Neptunok eraztun sistema zatikatu bat du, "arku" izena ematen zaiona, 1984an aurkitua.
Aurkikuntza
Teleskopio baten bidez egindako lehen behaketa Galileo Galileik 1612ko abenduaren 28 eta 1613ko urtarrilaren 27an egindakoak dira. Bertan agertzen diren puntuetako bat momentu horretan Neptunok izango zuen posizioarekin bat egiten du. Bi kasuetan, Galileok Neptuno izar finkotzat hartu zuela ematen du, une hartan Jupiterretik gertu baitzegoen zeruan ; beraz, Galileok ikusi bazuen ere, ezin da esan berak aurkitu zuenik Neptuno. 1612ko abenduan, Neptuno ia geldi zegoen zeruan, egun hartan zehazki hasi zelako ibilbide erretrogradoarekin. Atzeranzko mugimendu erlatibo hau Lurraren orbitak Neptunorena gainditzen duenean ematen da. Neptuno bere urteroko ibilbide erretrogradoaren hasieran zegoenez, bere mugimendua oso txikia izango zen, eta Galileok ezingo luke bere teleskopioarekin nabaritu. 2009ko uztailean David Jamieson fisikariak esan zuen Galileok "izar" hori erlatiboki mugitu zenaren ebidentzia bazuela.
1821ean Alexis Bouvardek Uranoren orbitaren taula astronomikoak argitaratu zituen. Behaketek, ordea, taula horietan desbideraketa handiak zeudela erakutsi zuten; Bouvardek pentsatu zuen beste gorputz bat egongo zela orbita aldatzen bere grabitazioarekin. 1843an John Couch Adamsek Uranoren orbita berriro kalkulatu zuen, bere datuekin. Cambridgeko behatokiko James Challisen bidez George Airyri eskatu zizkion ahalik eta datu gehien, 1844an lortu zuena. Adamsek beste bi urtez lanean jarraitu zuen arazo horretan, eta planeta berri baten estimazio ezberdinak egin zituen.
Bitartean, Le Verrierek gutuna idatzi zion Berlingo behatokiko Johann Gottfried Galle astronomoari, bere behatokiko errefraktorea erabil zezan. Heinrich d'Arrestek, behatokiko ikasleak, Galleri esan zion behaketa egiteko erabili zitekeela marraztu berria zen zeruaren mapa bat, eta Le Verrierren aurre-esandako lekuan bila zitekeela ea planeta ikus zitekeen mugituta, izar finkoekin alderatuta. 1846ko irailaren 23an jaso zuen Gallek Le Verrieren gutuna, eta gau horretan bertan Neptuno aurkitu zuten aurre-esandako lekutik 1ºra eta Adamsen kalkulutik 12ºra. Challisek beranduago ikusi zuen planeta birritan ikusi zuela, abuztuaren 4 eta 12an, baina ez zuela planeta gisa hartu ez zuelako izar-mapa gaurkoturik eta, berez, kometak bilatzea nahiago zuelako.
Aurkikuntzaren ondorioz, Frantzia eta Erresuma Batuaren artean eztabaida sortu zen ea aurkitzailea nor zen ebazteko. Momenturen batean, Le Verrier eta Adams aurkitzailetzat eman zitezkeela ondorioztatu zen nazioartean. 1966tik aurrera Dennis Rawlinsek Adamsen aurkikuntza ezbaian jarri du, eta 1998an historialariek eztabaida berriro ireki zuten, Greenwicheko "Neptunoren Paperak" irakurtzen. Dokumentuek argi zuten dute Le Verrierek paper garrantzitsuena izan zuela planetaren aurkikuntzan, alde batetik kalkulu zuzenak egin zituelako eta, bestetik, astronomoak konbentzitu zituelako bilaketa egin zezaten.
Izendapena
Aurkikuntzaren ondoren, Neptuno "Uranoren kanpoko planeta" edo "Le Verrieren planeta" izenekin ezaguna zen. Gallek, ordea, planetari izena emateko Jano izena proposatu zuen. Ingalaterran, Challisek Ozeano proposatu zuen.
Munduko hizkuntza gehienetan, baita greziar-erromatar kulturarekin harreman zuzenik ez duten horietan, "Neptuno" hitzaren aldaeraren bat erabiltzen da planeta izendatzeko. Halaere, Txina, Vietnam, Japonia eta Korean planetaren itzulpen bat erabiltzen da, "itsasoko errege izar" (海王星), Neptuno itsasoetako jainkoa zelako. Mongolieraz Dalain Van (Далайн ван) erabiltzen da, hau ere itsasoarekin lotua. Greziera modernoan planeta Poseidon deitzen da (Ποσειδώνας, Poseidonas), beste planetetan gertatzen den bezala, euren mitologiako izakia hartuz. Hebreeraz ohikoa da "Neptun" erabiltzea (נפטון), baina 2009an bozketa ofizialak egin zuen hizkuntza akademiak eta "Rahab" (רהב) izena jarri zioten, Salmoen Liburuan agertzen den itsas-munstro baten omenez. Maoriek Tangaroa deitzen dute planeta, euren itsasoaren jainkoaren izena. Nahautlez Tlaloc euriaren jainkoa hartzen dute baliokidetzat eta Tlāloccītlalli izena erabiltzen dute. Tailandian Dao Nepjun (ดาวเนปจูน) zein Dao Ketu (ดาวเกตุ, "Keturen izarra") erabiltzen da, Ketu (केतु) hinduismoko astrologiako ilargi-nodoaren omenez.
Izaera
1846an aurkitu zenetik Pluton 1930ean aurkitu zen arte, Neptuno zen ezagutzen zen planetarik urrunena. Pluton aurkitu zenean planetatzat hartu zen, eta Neptuno azken-bigarren geratu zen urruntasunean, 1979 eta 1999 arteko tartean izan ezik, non Plutonen orbita eliptikoaren ondorioz Eguzkitik gertuago zegoen Neptuno baino. Kuiper gerrikoaren aurkikuntza egin zenean 1992an astronomo askok pentsatu zuten ez ote zen Pluton izango Kuiper gerrikoko objektu bat eta ez planeta bat bere horretan. 2006an Nazioarteko Elkarte Astronomikoak "planeta" hitza lehen aldiz definitu zuen, eta Pluton planeta nano bilakatu zen, berriro ere Neptuno ezagutzen den planetarik urrunen bihurtuz.
Ezaugarri fisikoak
Neptunoren masa kilogramokoa da, Lurraren eta gasezko erraldoien artean: Lurra baino 17 aldiz masiboagoa da baina Jupiterren 1/19rena da. Bere grabitatea bar 1ean 11,15 m/s2 da, Lurreko gainazalean dagoena baino 1,14 aldiz handiagoa. Jupiterrek baino ez du hori baino grabitate indar handiagoa. Neptunoren ekuatoreko erradioa 24.767 kilometro da, Lurra baino lau aldiz handiagoa. Urano baino pixka bat handiagoa da (Uranok Lurrak baino 15 aldiz masa handiagoa du, eta Neptuno baino pixka bat handiagoa da. Neptuno, Urano bezala, izotzezko erraldoi bat da, planeta erraldoien barruko klase bat. Gasezko erraldoiak baino txikiagoak dira eta Jupiter eta Saturnok baino gas hegazkorren kontzentrazio handiagoa dute . Exoplanetak bilatzen direnean, Neptunoren ezaugarriak dituztenak aurkitzen direnean "Neptunoak" izena ematen zaie, beste planeta handiei "Jupiterrak" izena ematen zaien bezala.
Barne egitura
Neptunoren nukleoa burdin, nikel eta silikatoz osatua dagoela pentsatzen da, eta nukleo horrek Lurraren masa baino 1,2 aldiz gehiago izango litzateke. Bere barruan dagoen presioa 7 Mbar (700 GPa) izango litzateke, Lurraren erdigunean dagoena baino bi aldiz gehiago, eta tenperatura 5.400 K izango litzateke.
Atmosfera
Goiko geruzatan, Neptunoren atmosfera % 80 hidrogeno eta % 19 helio da. Gainerakoan, batez ere, metanoa da. Metanoak eguzki-argiaren xurgapena egiten du 600 nmko frekuentzian, espektroaren portzio gorri eta infragorrian. Uranon bezala, atmosferako metanoak xurgatzen duen argi gorri honek ematen dio Neptunori bere kolore urdina, nahiz eta Neptunoren urdin bizia Uranoren zian kolorearen ezberdina izan. Neptunok eta Uranok metano kopuru antzekoa dutenez, uste da beste atmosferako osagai ezezagunen batek ematen diola kolore hori.
Neptunoren atmosfera bi eskualdetan dago banatuta: beheko troposfera, non tenperaturak jaisten doazen altueran irabazi ahala, eta estratosfera, non tenperaturak igotzen diren altueran irabazi ahala. Bien arteko muga tropopausa da, 0,1 barreko presiopean dagoena. Estratosferaren gainean termosfera dago, 10-5 eta 10-4 bar arteko presioa duen eremua. Termosferak, gradualki, paso ematen dio exosferari.
Neptunoren troposferan dauden hodei banden konposizioa altueraren arabera aldatzen dela uste da. Goiko geruzako hodeiak bar bateko presioaren azpitik daude, non tenperatura onargarria den metanoa kondentsatzeko. Bat bat eta bosten artean, amoniakozko eta azido sulfhidrikozko hodeiak daudela uste da. Bost barreko presioa gaindituta, hodeiak amoniako, amonio hidrosulfuroa, azido sulfhidrikoa eta urezkoak izango lirateke. Hodei sakonagoetan ur izotza egongo litzateke, 50 bareko presioena, eta tenperaturak 273 K inguru izango lirateke. Azpian, amonioa eta azido sulfhidrikoa legoke berriro ere.
Neptunoko hodei altuek itzalak sortzen dituzte azpiak dituzten hodei opakoetan. Atuera handiko hodei zerrendak ere badaude, latitude zehatzetan planeta inguratzen dutenak. Zerrenda zirkunferentzial hauek 50 eta 150 kilometro arteko zabalera dute eta hodeien gainean 50 eta 110 kilometro inguru egoten dira. Altuera horietan eguraldia ematen da, troposferan. Ez dago meteorologiarik estratosfera eta termosferan.
Neptunoren espektroak esaten digu behe atmosferan langarra dagoela metanoaren fotolisi ultramorearen produktuen kondentsazioaren ondorioz, besteak beste etano eta azetilenoa. Estratosferan badaude karbono monoxidoa eta azido zianhidrikoaren aztarnak ere. Neptunoren estratosfera Uranorena baino beroagoa da, dituen hidrokarburoen kontzentrazioa dela eta.
Ezagunak ez diren arrazoien ondorioz, planetaren termosfera oso beroa da, 750 K ingurukoa tenperatura baitu. Planeta Eguzkitik urrunegi dago horrelako beroa jasotzeko erradiazio ultramorearen ondorioz. Aukeretako bat izango litzateke atmosferan elkarrekintzak egotea planetaren eremu magnetikoaren eta ioien artean. Baliteke grabitazio uhinak barnealdetik atera eta atmosferan zehar barreiatzea ere. Termosferak karbono dioxidoa eta ura ditu, baliteke meteorito edo hautsak utzita.
Magnetosfera
Neptunok Uranoren antza du magnetosferari dagokionez, bere 47ºko biraketa ardatzarekin oso lotuta dagoen eremu magnetikoari lotuta, eta planetaren zentro fisikoarekiko 13.500 kilometroko aldearekin. Voyager 2 iritsi aurretik, hipotesi nagusiak zioen Uranoren magnetosfera okertua bere albozko errotazioaren ondorioa zela. Baina bi planeten eremu magnetikoak aztertuz, zientzialariek gaur egun uste dute planetaren barnealdean dauden fluxuen orientazioarekin lotuta egon daitekeela. Eremu hau sortu daiteke fluido eroale baten mugimenduaren ondorioz, argindarra eroan dezaketen likidoen esfera mehe baten barruan, dinamo efektua eskuratuz.
Neptunoren magnetosferaren amaiera, eguzki-haizearekin batzen den gunea, planetaren erradioa baino 34,9 aldiz handiagoa da. Magnetopausa, non magnetosferaren presioak eguzki-haizearena berdintzen duen, 23-26,5 aldiz planetaren erradioan ematen da. Magnetosferaren isatsa Neptunoren tamaina baino 72 aldiz luzeagoa da, eta baliteke askoz ere luzeago izatea.
Ekaitzak
Neptuno ekaitz-sistema dinamikoak edukitzeak egiten du berezi, hauek, ia 600 m/s-ko (2200 km/h) abiadura lor dezakete. Hau da, ia soinuaren abiadura gainditzeko ahalmena dute. Planeta honetan egon ohi diren ekaitzak baina, txikiagoak eta ahulagoak izaten dira, laino iraunkorren mugimendua aztertuz eta jarraituz, ekuatorean dauden ekaitz arruntek ekialderanzko norabidean 20 m/s abiadura dutela eta mendebalderanzko norabidean 325 m/s abiadura dutela frogatu da. Bestalde, laino hauen gainaldean, haizeteen abiadura 400 m/s ingurukoa izaten da ekuatorean zehar eta poloetan, 250 m/s-a. Neptunon sortzen diren haizete gehienak planetaren errotazio mugimenduaren aurka mugitzen dira. Honen inguruan hainbat teoria sortu diren arren, gaur egun pentsatzen da "pelikula-efektu" baten ondorioz mugitzen direla planetaren errotazio-mugimenduaren aurka eta ez beste arrazoi atmosferiko konplexuago batengatik. Latitudeari dagokionean, 70º Hegoan, haize-zurrusta bat abiadura handiz mugitzen da, zehazki, 300 m/s-tan.
Neptuno eta Uranoren arteko desberdintasunik nabarmenena zortzigarren planetak duen meteorologia-aktibitate maila altua da. Voyager 2 zunda 1989an Neptunoren albotik igaro zenean halako fenomeno meteorologiko indartsu ugari behatu ahal izan zituen, Uranon ordea ez zuen antzekorik ikustea lortu 1986an.
Barne-beroa
2007an burutu ziren aurkikuntzen arabera, Neptunoren hego poloko goi-troposferaren tenperatura planetaren gainerako eremu guztiena baino 10 K altuagoa da, gutxi gorabehera. Planetak, batez bestean 73 K-eko tenperatura du, hau da, -200 °C-koa. Tenperatura tarte txiki horrek inolako garrantzirik ez duela ematen du, baina ez da hala, tarte horri esker metanoak troposferatik ihes egin dezake (beste lekuetan troposferan izozten da), estratosferara iristeko. Aparteko beroketa hau planetaren ardatz makurtuaren ondorioa da, izan ere, Eguzkiaren aldera begira jarri da azkeneko neptunoar urte laurdenean, edo bestela esanda, 40 urte lurtarretan. Neptuno poliki-poliki Eguzkiaren aurkako aldera mugitzen ari denez, hego poloa etorkizunean ilundu egingo da, ipar poloa Eguzkiaren aldera begira jarriz. Beraz, poloetan metanoa izozten da ziklikoki, hau da, aldi batean hego poloan berotzen da gehiago eta bestean ipar poloa.
Urtaro-aldaketen ondorioz, Neptunoren hego hemisferikoko laino-zerrendak tamainaz handitzen ari dira eta baita albedoz ere. Joera hau lehen aldiz 1980an ikusi zen eta gaur egun uste da 2020ra arte iraungo duela. Planeta urrunaren orbita-periodo luzeak bertako urtaroak ere halakoak izatea eragiten du, berrogei urte ingurukoak.
Orbita eta errotazioa
Neptuno eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia 4.500 milioi kilometro da (30,1 unitate astronomiko). Bira oso bat emateko Lurreko 164,79 urte behar ditu, ±0,1 urteko aldearekin. Perihelioan duen distantzia 29,81 UA da, eta afelioan duena 30,33 UA.
2011ko uztailaren 11n Neptunok 1846an aurkitu zenetik orbita barizentriko oso bat egin zuen, baina ez zegoen zehazki zeruko leku berberean, Lurrak bere 365,26 eguneko biraketan beste posizio bat zuelako. Eguzkiak Eguzki-sistemaren barizentroaren inguruan duen mugimendua dela eta, Neptuno ere ez zegoen Eguzkiarekiko posizio zehazki berdinean; posizio hori 2011ko uztailaren 12an lortu zuen.
Neptunoren orbita eliptikoa Lurrarekikoarekin alderatuta 1,77º makurturik dago.
Neptunoren makurdura axiala 28,32º da, Lurrak dituen 23º eta Martek dituen 25ºen antzekoa. Ondorioz, Neptunok Lurrak dituen urtaroen antzeko prozesua jasaten du. Periodo orbitala hain luzea izanda, urtaro bakoitzak Lurreko 40 urte irauten ditu. Neptunoren egun batek 16,11 ordu irauten ditu. Bere makurdura axiala ez denez oso handia ere, egunaren luzeraren aldaketa ez da handia urtean zehar.
Neptuno ez denez gorputz solido bat, bere atmosferak biraketa diferentziala du. Ekuatore inguruko eskualdeak bira bat ematen du 18 orduan behin, eremu magnetikoak biratzeko behar dituen 16,1 orduak baino nabarmen geldoago. Alderantziz, polo geografikoetako biraketa 12 ordutan egiten da. Biraketa diferentzial hau planeta guztien artean handiena da, eta ondorioz haize oso bortitzak dabiltza.
Erresonantzia orbitalak
Neptunoren orbitak eragin zuzena du bera baino urrunago dauden objektuen orbitetan, Kuiper gerrikoa deitzen den eremuan. Kuiper gerrikoa izotzezko mundu txikien eraztun bat da, asteroide gerrikoaren antzekoa, baina askoz handiagoa; Neptunoren orbitatik (30 UA) Eguzkitik 55 UA arte hedatzen da. Jupiterren grabitateak asteroide gerrikoa dominatzen duen bezala, bere egituraren gainean aginduz, Neptunoren grabitazioak Kuiper gerrikoaren gainean agintzen du. Eguzki-sistemaren historian, Kuiper gerrikoan zeuden hainbat eremu Neptunoren grabitazioaren ondorioz ezegonkortu ziren, hutsuneak sortuz bere egituran. 40 eta 42 UA artean dagoen eremua adibide bat da.
Porúbka (Sobranceko barrutia)
Porúbka  Eslovakiako udalerri bat da, Sobranceko barrutian kokatuta. 10,76 km²ko azalera du eta 422 biztanle 2017ko datuen arabera.
Neptuno
Erresonantzia orbitalak
Eskualde huts hauen barruan dauden orbitetako batzuetan, objektuek Eguzki-sistemaren adina biziraun dezakete. Erresonantzia hauek gertatzen dira Neptunoren periodo orbitala beste objektu baten frakzio zehatz bat denean, adibidez 1:2 edo 3:4. Adibidez, objektu batek Eguzkiaren inguruan orbita egiten badu Neptunoren orbitaren denbora bikoitzean, orbita erdia baino ez du egingo Neptuno bere hasierako posiziora iristen denean. Kuiper gerrikoaren erresonantzia eskualderik populatuena, 200 objektu ezagunekin, 2:3 erresonantziakoa da. Objektu horiek 2 orbita egiten dituzte Neptunok egiten dituen 3 orbitako, eta plutino izena hartzen dute, Kuiper gerrikoko objekturik handienaren omenez, Pluton. Plutonek Neptunoren orbita erregularki gurutzatzen duen arren, euren 2:3 erresonantziak ziurtatzen du ezin dutela talkarik egin. 3:4, 3:5, 4:7 eta 2:5 erresonantziak ez daude hain populatuak.
Porúbka (Sobranceko barrutia)
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1411. urtekoa da.
Neptuno
Erresonantzia orbitalak
Neptunok hainbat troiar ditu bere orbitan, L4 eta L5 Lagrangeren puntuak okupatzen, Neptunoren orbitaren aurretik eta atzetik. Neptunoren troiarrak 1:1 erresonantzian dauden Neptunorekin. Horietako batzuk oso egonkorrak dira euren orbitatan, eta baliteke Neptunorekin batera sortu izana, kapturatuak izan baino. Neptunoren L5 Lagrangeren puntuan aurkitutako lehen objektua 2008 LC18 izan zen. Neptunok ia-satelite bat ere badu, (309239) 2007 RW10. Objektu hau Neptunoren ia-satelite izan da azken 12.500 urteetan eta beste hainbeste iraungo du egoera dinamiko horretan.
Sorrera eta migrazioa
Neptuno eta Urano gasezko erraldoien formazioa ereduen bitartez sortzea zaila izan da orain arte. Gaur egungo ereduen arabera, Eguzki-sistemaren kanpo eskualde horretan ez zegoen materia nahikorik horrelako gorputz handiak sortzeko, gutxienez onartzen den akrezio sistemaren bidez, eta beraz beste hipotesi batzuk egin behar izan dira sorrera azaltzeko. Horietako bat da izotzezko erraldoiak ez zirela sortu nukleoen akrezio bidez, baizik eta disko protoplanetarioaren ezegonkortasunen ondorioz eta, beranduago, euren atmosferak deuseztatu zituela gertu egongo litzatekeen OB izar baten erradiazioak.
Beste erdu baten arabera, Eguzkitik askoz gertuago sortu ziren, non materiaren dentsitatea askoz handiagoa zen, eta ondoren gaur egungo orbitara migratu zutela disko protoplanetarioaren gasa kendu ostean. Migrazio hipotesi honen aldeko argudio gehiago daude, Neptunoz haraindiko objektu txikien populazioak azaltzeko aukera ematen duelako. Hipotesi honen bertsio zehaztuari Nizako eredua izena ematen zaio, eta Neptunoren migrazioak Kuiperren gerrikoan izan zuen eragina ere azaltzen du. Hipotesi honen arabera, Neptuno Urano baino gertuago sortu zen Eguzkitik, eta ondoren kanpora migratu zuen.
Sateliteak eta eraztunak
Neptunok 14 satelite ezagun ditu. Triton da ilargirik handiena, Neptunoren inguruan dagoen masaren % 99,5arekin, eta hura da bakarra nahikoa masiboa esferoide bat osatzeko. William Lasellek aurkitu zuen, Neptuno aurkitu eta 17 egunera. Eguzki-sistemako beste satelite natural handi guztiek ez-bezala, Tritonek orbita erretrogradoa du, bertan sortua baino harrapatutako ilargi bat dela pentsarazten duena. Baliteke, lehenago, Kuiperren gerrikoan zegoen planeta nano bat izatea. Neptunorekin errotazio sinkronikoa du, eta espiral batean mugitzen ari da planetarantz, itsasaldien azelerazioa dela eta. Hemendik 3.600 milioi urtera suntsituko da, Rocheren mugara iristen denean. 1989an egin zen neurketaren arabera, Triton zen Eguzki-sistemako objekturik hotzena : 38 K (-235 °C).
Neptunoren bigarren satelitea, aurkikuntza dataren arabera, Nereida da. Eguzki-sistema osoko satelite guztien artean eszentrikotasunik handiena duena da. 0,7512ko eszentrikotasunarekin, bere apoapsia periapsia baino zazpi aldiz handiagoa da. 1989ko uztailetik irailera Voyager 2k Neptunoren sei ilargi aurkitu zituen. Hauen artean nabarmena da Proteo, bere gorputza grabitazioak esferiko bilakatzeko zorian dagoen satelite irregularra. Bigarren sateliterik handiena izanda ere, Tritonen % 0,25 bakarrik da. Neptunoren barneko lau ilargiak Naiad, Talasa, Despina eta Galatea dira, Neptunoren eraztunen orbitaren barruan mugitzen direnak. Kanporago dago Larisa, 1981an aurkitu zena izar bat ezkutatu zuenean. Beste bost izar irregular aurkitu dira 2002 eta 2003 artean, eta Neptuno XIV ilargia 2013an aurkitu zen. Neptuno itsasoaren jainko erromatarra izanda, harekin harremana duten izakiekin izendatu dira ilargiak.
Neptunoren eraztunak
Neptunok eraztun-sistema bat du, baina Saturnoren eraztunak baino askoz txikiagoa. Eraztuna izotzezko partikulez osatuta egon daiteke, siilikato eta karbonoan oinarritutako materialez estalia, eta horregatik izan lezake kolore gorrixka. Hiru eraztun fin daude, Adams eraztuna, Neptunoren zentrotik 63.000 kilometrora, Le Verrier eraztuna, 53.000 kilometrora eta Galle eraztuna, askoz zabalagoa baina finagoa, 42.000 kilometrora. Le Verrier eraztunaren kanpo hedapen bati Lassell eraztuna izena eman zaio, kanporago egongo litzatekeen Arago eraztunaren (57.000 kilometro) mugan.
Lehen eraztuna 1968an aurkitu zuen Edward Guinanek. 1980an, analisi sakona egin zen, eta ikusi zen balitekeela eraztuna ez izatea jarraia. Eraztunek tarteak izan ditzaketela erakusten zuen lehen froga 1984ko okultazioan lortu zen, izar bat sartu zenean eraztunaren atzean. Voyager 2ek hartutako irudiek, 1989an, eraztun bat baino gehiago zeudela erakutsi zuten.
Adams eraztuna, kanpoan dagoena, arku eran dago zatituta: Courage, Liberté, Egalité 1, Egalité 2 eta Fraternité. Arku hauen sorrera azaltzea zaila da mugimendu normalarekin, eraztun uniforme bat sortzea askoz errazagoa baita, denbora tarte txikietan. Uste denez, Galatea satelitearen eraginez sortzen dira arku horiek.
2005ean egindako behaketek erakutsi zuten arkuak eta eraztunak uste baino askoz ezegonkorragoak direla. Keck behatokiko irudiek erakutsi zuten Voyager 2ek hartutako irudietatik asko murriztu zirela eraztunak. Liberté arkua guztiz desagertu ez bada, mende honetan egingo duela ikusi zen.
Behaketa
Neptunoren distira nabarmen handitu zen 1980 eta 2000 urteen artean. Itxurazko magnitudea 7,67 eta 7,89 artekoa da, 7,78ko batez bestekoarekin. 1980a baino lehen magnitudea 8.0 zen. Neptuno oso ahula da begi hutsez ikusi ahal izateko, eta Jupiterren galilear ilargiak, Zeres, 4 Vesta, 2 Palas, 7 Iris, 3 Juno eta 6 Hebek baino gutxiago distiratzen du. Teleskopio batekin edo prismatiko oso indartsuekin Neptuno disko urdin bat bezala ikus daiteke, Uranoren oso antzekoa.
Neptuno eta Lurraren arteko distantzia dela eta, bere diametro angeluarra 2,2 eta 2,4 arkosegundokoa da, Eguzki-sistemako planeten artean txikiena. Bere itxura txiki honek oso zaila egiten du begi hutsez ikertzeko. Teleskopioen bidezko datu gehienak oso urriak ziren Hubble espazio teleskopioa eta beste Lurreko teleskopio erraldoi batzuk eraiki arte. Neptunoren lehen behaketa zientifiko baliagarria Lurreko teleskopio batetik optika adaptatiboa erabilita 1997an egin zen Hawaiitik. Neptuno, orain, udaberri eta udan sartzen ari da, eta ematen duenez berotzen ari da, jarduera atmosferikoa handitzen ari da eta distiratsuagoa da.
Lurretik ikusia, Neptunok orbita erretrogradoa hartzen du 367 egunean behin, oposizio bakoitzean atzean dituen izar-finkoen inguruan bira bat emanez. Bira honek aurkikuntzako koordenatuetan jarri zuen 1846an, 2010eko apirila eta uztaila bitartean, eta berriro ere 2011ko urrian eta azaroan.
Irrati bidezko behaketak erakutsi du emisio luze eta irregularrak dituela. Bi iturri horiek bere eremu magnetikoaren biraketaren ondorio direla uste da. Espektroaren eremu infragorrietan, Neptunoren ekaitzak hotzagoak diren inguruak baino distiratsuagoak direla dirudi, eta egitura hauek beren itxura eta tamaina jarraitzea baimentzen dute.
Esplorazioa
Voyager 2 zunda, bere bikia baino 16 egun lehenago jaurti zuten, Voyager 1 izenekoa. Ibilbidea bere lagunarena baino mantsoagoa izan zen, hala, Jupiter eta Saturno aztertzeaz gain, Urano eta Neptuno ere aztertu ahal izateko. Lau planetetara iritsi ahal izateko, Voyager 2 zundaren jaurtiketa berezia izan zen, izan ere, hau atmosferatik at eramateko ardura zuen Titan III suziriaren indar osoa baliatu zuten. Voyager 1 zundaren jaurtiketa bideratu zuen suziriak ez zuen behar bezala burutu bere lana, aitzitik, Voyager 2 zundaren jaurtiketa bikaina izan zen, ia akatsgabea. Voyager 2-arekin bere bikia espaziora eraman zuen suziria erabili izan bazen, zundak ez zuen sekula Uranora eta Neptunora iristeko beharrezko indarra eskuratuko. Guretzako zorionez, Voyager 2 suziri egokian jaurti zen.
Neptuno kulturan
Astrologian, Neptuno planeta Pisces zeinuaren planeta agintaria da.
Musika
Gustav Holst musikagileak 1914 eta 1916 artean Planetak izeneko suitea sortu zuen. Astrologiari lotutako kontzeptuekin, planetek psikean duten eraginari buruz pentsatu zuen idazterakoan. Suite horren zazpigarrena Neptunori eskaini zion, Mistikoa izenburupean.
Fikzioa
Zientzia fikzioan Neptuno ez da agertu beste planeta batzuk bezain beste, batez ere beranduago aurkitu zelako. Hala ere, literaturan izan du bere txokoa. H. G. Wellsen The Star eleberrian Neptunok talka egiten du beste objektu batekin, eta guztiz suntsitzen da, Eguzkiraino iritsiz. Olaf Stapledonen Last and First Men lanean Neptuno giza arraza oso eboluzionatu baten egoitza da, eta Hugh Waltersen Nearly Neptunen gizakiak misioa egiten du Neptunora iristeko eta istripu larria dute. Star Trek, Futurama, Doctor Who edo Sailor Moon telesailetan ere agertu izan da Neptuno.
Balizko neptuniar bizia ere agertu da fikzioan. H. P. Lovecraften Cthurlhuren mitoetan Neptuno Yaksh izenarekin agertzen da eta onddo itxurako izaki batzuen baten bizilekua da. DC One Million komikietan Aquamanek Neptuno zaintzen du. Marvel Family edo All-Star Comics komiki serieetan ere neptuniarrak agertu izan dira.
Ego (ibaia)
Ibilbidea
Arrangizgana mendatearen inguruan du iturria, Oiz mendiaren hegalean, Mallabian (Bizkaia). Ahoa, berriz, Deba ibaian, Eibarko Maltzaga auzoan (Gipuzkoa).
Udalerri hauek zeharkatzen ditu: Bizkaian Mallabia, Ermua (non bideratuta eta estalita dagoen) eta Zaldibar; eta Gipuzkoan Eibar (non berriro estalia duten, ahora heltzeko azken zatian).
Ingurumena
Ermuan sartu ondoren ibaia zeharo kutsatua dago. XX. mendean eskualdean eraikitako industriak ibaia erabili du ekoizpenean. Era berean, Eibar bizitako garapenak harana etxez bete ditu.
Kutsadura dela eta, oraintsu arte ia ez du faunarik izan, iturburutik hurbileko zatian ez bada. Hala ere, 2007ko martxoan Elgoibarko Apraiz auzoan eraikitako ur araztegiak zerbait hobetu du egoera: 2008az geroztik, Debarekin duen lotunean ahateak ere ikusi izan dira.
Ibaiadarrak
Hona hemen Egoren ibaiadar nagusiak:
K.a. 99
K.a. I. mendearen taula (K.a. II. mende | K.a. I. mende | I. mende)
K.a. 110ko hamarkada | K.a. 100ko hamarkada | K.a. 90ko hamarkada | K.a. 80ko hamarkada | K.a. 70ko hamarkada
K.a. 104 | K.a. 103 | K.a. 102 | K.a. 101 | K.a. 100 | K.a. 99 | K.a. 98 | K.a. 97 | K.a. 96 | K.a. 95 | K.a. 94
Jean-Baptiste Pigalle
Jean-Baptiste Pigalle (Rueil-Malmaison, Frantzia, 1714 - 1785) eskultorea izan zen.
Bizitza
Hemezortzi urte zituenean hasi zen eskulturako ikasketak egiten Robert Le Lorrain eta Jean-Baptiste Lemoyne maisuekin. 1735. urtean Erromara jo zuen ikasketak sakontzera, eta garai hartan moldatu zuen bere lehen lana, Merkurioa. Parisa itzuli zenean, 1750-1758 urte-bitartean Madame Pompadourrek babestu zuen; Pigallek L'Amour et l'Amitié eta beste zenbait obra eskaini zizkion. Oso ezagun egin zen rokoko estiloko beste hainbat obra txikirekin. Edme Bouchardon eskultorearen obra amaitu zuen Errege plazan, eta Luis XV.a Frantziakoaren omenezko eskultura zizelatu zuen Reims hirian.
Saxoniako mariskalaren eta Harcout dukearen hilobiak egin zituen. Harenak dira, halaber, Diderot (1777) eta Voltaire biluzik (1776) erretratuak; Voltaire zahartuaren irudi errealistak haserre bizia sortu zuen jendaurrean erakutsi zenean.
Villabrázaro
Villabrázaro Zamorako probintziako udalerria da, Benavente y Los Valles eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 315 biztanle zituen.
Nenos da revolta
Nen@s da revolta Galiziako musika taldea da, 1993an sortutakoa eta hizkuntza galaikoportugesa erabiltzen duena.
Oneirodidae
Oneirodidae arrain lofiformeen familia da, ur sakonetan bizi dena.
Philadelphia Eagles
Philadelphia Eagles AEBtako Pennsylvania estatuko Filadelfia hirian egoitza duen amerikar futbol talde profesional bat da. NFL liga profesionalean jokatzen du. 1933an sortu zen eta etxeko partiduak Lincoln Financial Field estadioan jokatzen ditu.
Palmaresa
- Super Bowl: 1
- Liga Txapelketa: 4
- Konferentziako Txapeldunak: 4
- Dibisioko Txapeldunak: 13
Risto Mejide
Ricardo Mejide Roldán, ezagunagoa Risto Mejide izenaz, (Bartzelona, Katalunia, 1974ko azaroaren 29a) kataluniar telebista aurkezle, publizista eta idazlea da. 2006an egin zen ezaguna Operación Triunfo telebista saioko epaimahaikide zenean.
Betânia do Piauí
Betânia do Piauí Brasilgo udalerri bat da, Piauí estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Niedernhausen
Niedernhausen Alemaniako udalerria da. Hessen estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Ian Dury
Ian Robins Dury (Harrow, Londres, 1942ko maiatzaren 12a - Upminster, Londres, 2000ko martxoaren 27a) ingeles abeslaria izan zen. 1970eko hamarkadaren amaieran lortu zuen ospea, New Wave eta Punk estiloek arrakasta izan zutenean. Kilburn and the High Roads eta Ian Dury and the Blockheads taldeetan abesti nagusia izan zen. 1977ko "Sex & Drugs & Rock & Roll" Blockheads taldearen abestia izan zen bere lehen arrakasta handia. Ondoren, beste askok jarraitu zuten 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran ("What a Waste", "Hit Me With Your Rhythm Stick"...).
Musikaz gain, aktore gisa ere lan egin zuen zen eta hainbat film eta telesailetan parte hartu zuen.
Kaiwá
Kaiwá tupi-guarani familiako hizkuntza bat da, Brasilgo Hegoaldeko Mato Grosso estatuan 18.000 mila hiztun eta Argentinako ipar-ekialdean 510 hiztun dituena. Alfabetizazioa %5-10- ekoa da kaiwá hizkuntzan eta %15-25-ekoa portugesean. Kaiwá hizkuntzak %70eko antzekotasuna du Pai Tavytera hizkuntzarekin, eta baita guaraniarekin ere.
Monoterpenoide
Monoterpenoideak edo Monoterpenoak bi isoprenoz osaturiko terpenoak dira. Lipido saponifikaezinak dira eta 10 karbonotako katea dute. Landareen olio usaintsuetan ugariak dira.
Kaiwá
Adibidea
Pasarte bat kaiwa hizkuntzan:"Eregwata-ramo ka'agwy-rupi erehexa gwa'a. Hagwe pytã porã. Oveve áry-rupi gwa'a. Oveve-ramo, 'Kaa! Kaa!' he'i. Heta oĩ gwa'a ka'agwy-rupi."Euskarazko itzulpena:"Basoan paseatzen zabiltzanean, guakamaioa ikusten duzu. Haren lumadiak kolore gorri polita du. Guakamaioak zeruan hegan egiten du. Hegan egitean, 'Kaa! Kaa!' oihu egiten du. Basoan guakamaio asko daude."
Palatogobius paradoxus
Palatogobius paradoxus Palatogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Villabuena del Puente
Villabuena del Puente Zamorako probintziako udalerria da, La Guareña eskualdean dagoena.
Micrurus tamaulipensis
Micrurus tamaulipensis Micrurus generoko animalia da. Narrastien barruko Elapidae familian sailkatuta dago.
Þingvallavatn
Þingvallavatn Islandiako aintzirarik handiena da, Þingvellir parke nazionalean.
Aintziraren inguruko faila eta arrakala sakonak, elkarrengandik urruntzen ari diren Eurasia eta Ipar Amerikako plaken mugimenduek eragin dituzte.
Þingvallavatn aintzira bi plaka hauen banatze puntuaren gainean dago.
Garmisch-Partenkirchen
Hedadura eta biztanleria
Bere hedadura, 205,66 kilometro karratukoa da, eta, 2.005eko azken erroldaren arabera, bere biztanleria 26.249 pertsonakoa da.
Kirolak
Eski estazio bat du, eta urtero, Urteberri egunean, eski jauziak ospatzen dira bertan. Gainera, 1936ko Neguko Joko Olinpikoak hartu zituen.
Pertsonaia ezagunak
Richard Strauss konposatzaile alemaniarra. Herri honetan bertan hil zen, 1949. urtean.
Toki ikusgarriak
Eski estazioa bera, esan bezala, bertan ospatzen baitira, urtero, urte berri egunean, eski jauziak.
Zugspitze mendia ere herri honetan dago.
Priekopa
Priekopa Eslovakiako udalerri bat da, Sobranceko barrutian kokatuta. 12,66 km²ko azalera du eta 292 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1418. urtekoa da.
Oihulari Klown
Oihulari Klown 1984 urtean sortutako antzerki taldea da, Antzuolan egoitza duena.
Konpainia
Virginia Imaz eta Jose Carmelo Muñozek sortu zuten eta clown antzerki eta ahozko narraziozko ikuskizunetan espezializatu izan dira. Nazioarteko maila duten 40 pedagogorengandik jaso zuten formazioa baina Frantziako Bataclown taldearen jarraitzaile bihurtu ziren gehienbat.
Bere ibilbidean praktika orijinala garatu dute, clownclusiones izena duena, clown inprobisazioa eta analisi instituzionala uztartzen dituena.
Antzezlanak
Antzezlan ezagunenak honako hauek dira:
K.a. 100
K.a. I. mendearen taula (K.a. II. mende | K.a. I. mende | I. mende)
K.a. 120ko hamarkada | K.a. 110ko hamarkada | K.a. 100ko hamarkada | K.a. 90ko hamarkada | K.a. 80ko hamarkada
K.a. 105 | K.a. 104 | K.a. 103 | K.a. 102 | K.a. 101 | K.a. 100 | K.a. 99 | K.a. 98 | K.a. 97 | K.a. 96 | K.a. 95
Piezoelektrizitate
Piezoelektrizitatea material solido batzuetan (kristala, zenbait zeramika, DNA, hezur eta zenbait proteina moduko materia biologikoa) metatzen den karga elektrikoa da aplikatutako esfortzu mekaniko bati erantzuteko. Piezoelektrizitate hitzak bero latentearen eta presioaren ondoriozko elektrizitatea esan nahi du. Πιέζειν hitz greziarrean jatorria du; piezein, zeina presionatzea eta estutzea esan nahi duena, eta ἤλεκτρον ēlektron, anbarra esan nahi duena, karga elektrikoaren iturri zaharra dena. Jacques eta Pierre Curie fisikari frantziarrak piezoelektrizitatea aurkitu zuten 1880an.
Efektu piezoelektrikoa inbertsio-simetriarik ez duen material kristalinoen egoera mekaniko eta elektrikoen interakzio elektromekaniko linealetik ateratzen da. Prozesu itzulgarria da: efektu piezoelektrikoa erakusten duten materialak (aplikatutako indar mekanikoaren ondoriozko karga elektrikoaren barneko sorkuntza) ere alderantzizko efektu piezoelektrikoa dute, hots, aplikatutako eremu elektrikoaren ondoriozko deformazio mekanikoaren barne sorkuntza. Adibidez, berun titanato zirkonato kristalek piezoelektrizitate neurgarria sortuko dute, hauen egitura estatikoa jatorrizko dimentsioen %0’1 inguru deformatzen denean. Aitzitik, kristal horiek berak, dimentsio estatikoen %0’1a aldatuko dute kanpo eremu elektriko bat aplikatzen denean. Efektu piezoelektriko inbertsioa, soinu-uhin ultrasonikoen ekoizpenean erabiltzen da.
Piezoelektrizitatea erabilgarriak diren aplikazio askotan gehiegi erabiltzen da, hala nola soinuaren detekzio eta produkzioan, tinta injekziozko inprimatze piezoelektrikoan, boltaje altuko sorkuntzan, maiztasun elektronikoen sorkuntzan, mikrobalantzetan, injektore ultrasonikoa eta multzo optikoko fokatze ultramehea bultzatzeko. Erresoluzio atomikoa, esplorazio zunda mikroskopiak STM, AFM MTA eta SNOM moduko teknika zientifiko instrumentaleko sailaren oinarria osatzen du. Eguneroko erabileran aurkitzen dira, sutze iturri bezala zigarroen pizgailuetarako, abiatze azkarreko propano barbakoetarako, kuartzozko erlojuetan denbora erreferentziaren iturri bezala, gitarra batzuen anplifikazio-pastilletan eta gehiengo bateria elektroniko berrien kliskagailuetan.
Aurkikuntza eta lehenengo ikerketak
XVIII. mendearen erdialdean, efektu piroelektrikoa deskribatu zuten Carl Linnaeus-ek eta Franz Aepinus-ek. Euren aurkikuntzean oinarrituz, René Just Haüy-k eta Antoine César Becquerel-ek esfortzu mekanikoaren eta karga elektrikoaren arteko erlazioa proposatu zuten, baina hori frogatzeko esperimentuetatik ez zen ondorio argirik atera.
1880. urtean, efektu piezoelektrikoaren lehen frogapen zuzena burutu zen, Pierre eta Jacques Curie anaien eskutik. Horretan, efektu piroelektrikoa eta hura sortzeko gai diren kristal-egituren buruzko informazioa konbinatu zituzten, kristalek izan zezaketen portaera aurresateko asmoz. Efektu piezoelektrikoa turmalinan, topazioan, azukre-kanabera kristaletan, kuartzoan eta Rochelle gatzean behatu zuten, azken bi hauetan batez ere.
Hala ere, Curie anaiek ez zuten alderantzizko efektu piezoelektrikoa aurresan. Alderantzizko efektua matematikoki ondorioztatu zen Gabriel Lippmann-en funtsezko termodinamika printzipioetatik 1881ean. Curie anaiek, alderantzizko efektuaren existentzia egiaztatu zuten berehala eta kristal piezoelektrikoen deformazio elektroelastiko mekanikoen proba kuantitatiboak lortu zituzten. Hurrengo hamarkadetan, piezoelektrizitatea laborategiko kuriositate espezie bat izaten jarraitu zuen, nahiz eta radio eta polonioarentzako ezinbesteko aurkikuntza izan zen 1898an Pierre eta Marie Curie-gatik. Piezoelektrizitatea erakusten zuten egitura kristalinoak definitzeko eta aztertzeko lan gehiago egin zen. Hau 1910ean gailendu zen Woldemar Voigt idatzitako Lehrbuch der Kristallphysik (Kristalen fisikari buruzko liburua) liburuaren argitalpenari esker, non piezoelektrizitatea izateko gai duten kristal naturalen 20 klase deskribatu zuen eta tentsio analisia erabiliz konstante piezoelektrikoak definitu zituen zorrozki.
Lehen Mundu Guda eta gudaostea
Gailu piezoelektrikoen lehenengo aplikazio praktikoa sonarra izan zen, Lehen Mundu Gudan zehar lehen aldiz garatuta. Frantzian 1917an, Paul Langevin eta bere lankideak itsaspeko detektagailu ultrasonikoa garatu zuten. Detektagailua transduktore batez osatuta zegoen, altzairuzko bi plaken artean arretaz itsatsitako kuartzozko kristal mehez eginda eta hidrofono bat itzulitako oihartzuna detektatzeko. Maiztasun altuko pultsu bat transduktoretik emititzean eta objektu batean errebotatzen duten soinu uhinen oihartzuna entzutea eramaten duen denbora neurtuz, objektuaren distantzia kalkulatu daiteke.
Piezoelektrizitatea sonarrean erabiltzeak eta proiektu horren arrakastak, garapen interes bizia sortu zuten gailu piezoelektrikoen garapenean. Hurrengo hamarkadetan, material piezoelektriko berriak eta material horietarako aplikazio berriak aztertu eta garatu zituzten.
Gailu piezoelektrikoak etxebizitzak aurkitu zituzten hainbat eremutan. Zeramikazko fonografo kartutxoek, erreproduzitzailearen diseinua sinplifikatu zuten, merkeagoak eta zehatzagoak ziren eta disko-jogailua merkeagoak izan zitezela eta baita errazagoak eraikitzeko egiten zuten. Transduktore ultrasonikoaren garapenak, baimendu zuen fluido eta solidoen biskositatearen eta elastizitatea neurtzea erraza izatea, materialen ikerketan aurrerapen itzela izanik. Denboraren domeinuaren erreflektometro ultrasonikoak (material batean zehar pultsu ultrasonikoa bidaltzen duena eta etenaldiak dituztenak islak neurtzeko) metal urtu eta harrien objektuen barruan akatsak aurki lezakete, egituren segurtasuna hobetuz.
Bigarren Mundu Guda eta gudaostea
Bigarren Mundu Gudan, Ipar Amerikar, Errusiar eta Japoniarrak ziren ikerketa talde burujabeek material sintetiko mota berri bat aurkitu zuten, material ferroelektrikoak, alegia. Hauen berezitasuna material naturalek baino konstante piezoelektriko askoz handiagoak erakusten zituztela zen. Honegatik, oso ikerketa sakonak eraman ziren aurrera bario titanatoz eta zirkonato titanatoz egindako material ezberdinen produkziorako.
Kristal piezoelektrikoen adibide aipagarrienetariko bat Bell Telephone Laborategiek produzitutakoa da. Lehenengo Mundu Gerra ostean, Frederick R. Lack-ek, erradiotelefonikan lan egiten zuenak, “AT cut” kristala ekoiztu zuen, tenperatura oso ezberdinetan funtzionamendu aproposa erakusten zuelarik. Kristal honek ez zuen material pisutsuz egindako material osagarririk, eta beraz, hegazkinetarako oso erabilgarria izan zen. Abantaila honi esker, aliatuen aireko indarrek eraso masibo asko eraman zituzten aurrera, abiazio irratia erabili baitzuten hauen koordinaziorako.
Dispositibo piezoelektrikoen ekoizpena AEBetan sekretuan mantendu zen hasieran, guda garaia zela eta, baita patenteen lorpena bermatzeko. Nahiz eta ekoiztutako lehenengo materialak kuartzozko kristalak izan, ikerlari iparramerikarrek eraginkorragoak ziren produktuak bilatzen jarraitu zuten. Bi arrazoi hauek direla medio, Ipar Amerikan industria piezoelektrikoa ez zen asko garatu, sekretuan egindako ikerketei buruz ezer jakinik, material piezoelektrikoak merkaturatzeko zailak baitziren.
Bestalde, Japonian industria piezoelektrikoa oso azkar garatu zen. Japoniar ekoizleek lortutako informazioa partekatzen zutenez, helmuga eta merkatu berriak agertu ziren material hauen inguruan. Isaac Kogak tenperatura ezberdinetan egonkorra zen kristala ekoitzi zuen. Honetaz gain, patenteek eratutako zailtasunik gabe, oso modu merkean garatu zen Japoniako industria piezoelektrikoa. Bertan ekoiztutako material garrantzitsuenen artean irratientzako eta telebistentzako iragazki piezozeramikoak, zirkuitu elektronikoetara elkartu daitezkeen txirrinak eta soinu transduktoreak eta pizgailu piezoelektrikoa, motore txikientzako txinpartak eratu ditzakeena, disko zeramiko baten konpresioaren ondorioz. Hauekin batera, soinu-uhinak airetik transmititu zitzaketen transduktore ultrasonikoen garapena aipatzea dago, nahiz eta aurretik funtzio hau betetzen zuten materialak nahiko denbora luzez merkatuan egon. Garapen honen arrazoi nagusiena lehenengo telebisten urrutiko kontroletan oinarritu zen. Gaur egun, batez ere auto berrietan ekolokaziorako dispositiboak eratzeko erabiltzen dira. Hauek gidaria laguntzen dute bere autoa eta beste objektuen arteko distantzia determinatzen.
Mekanismoa
Efektu piezoelektrikoen natura solidoen momentu dipolar elektrikoen agerpenarekin estuki erlazionatuta dago. Azken hau ioien bitartez induzitu daiteke sare kristalinoa duten lekuetan karga asimetrikoko inguruekin (BaTiO3 eta PZT bezala) edo talde molekularren bitartez garraia daiteke (kanabera-azukrea bezala). Dentsitatea edo polarizazio dipolarra (dimentsionaltasuna [ C·m / m3]) kristaletarako kalkulatu daiteke modu erraz batean batuz bolumen gela unitario kristalografikoaren momentu dipolarrak kalkulatzen dira. Dipolo bakoitza bektore bat denez, P dipoloaren dentsitatea, eremu bektoriala da. Haien artean hurbil dauden dipoloak lerrokatzeko joera dute Weiss domeinuak izeneko eskualdeetan. Domeinuak normalean ausaz orientaturik daude, baina poling prozesua erabiliz (poling magnetikoaren ezberdina dena) lerrokatu daiteke, zeina eremu elektriko sendo bat material batean zehar ezartzen den, normalean tenperatura altuak erabiliz. Material piezoelektriko guztiak ezin dira polarizatu.
Garrantzi erabakigarriko efektu piezoelektrikoa P polarizazioaren aldaketa du esfortzu mekanikoa aplikatzen denean. Hau gertatu litzakete dipoloaren ingurune eragilearen birkonfigurazioarengatik edo dipolo molekularren momentuen birbideratzeagatik kanpoko esfortzuaren eraginez. Piezoelektrizitatea bere norabideko edo bietako polarizazio indarraren aldaketa moduan azaldu daiteke eta ezaugarriak hauen mende daude:  1. kristal barruko P orientazioa; 2. simetria kristalinoa; eta 3. ezarritako esfortzu mekanikoa. P-ren aldaketa kristalaren aurpegietan dauden gainazaleko kargaren dentsitatearen aldaketa moduan agertzen da, hau da, kanpo elektrikoaren aldaketa bat zeina aurpegietan zehar zabaltzen den, masan dentsitate dipolarraren aldaketa baten eraginez. Adibidez 1cm3-ko kuartzo kubo bat zuzenki emandako 2kN (500lbf) indarrarekin 12500V-ko tentsioa produzi dezake.
Material piezoelektrikoak aurkako efektua erakusten dute ere, alderantzizko efektu piezoelektrikoa deiturikoa, non eremu elektrikoaren eragina, kristalean deformazio mekanikoa eratzen duen.
Kristal motak
32 kristal klaseetatik, 21 ez dute simetria zentrorik, eta hauetako 20k zuzeneko piezoelektrizitatea erakusten dute (21a, 432 klase kubikoa da). Hauetako 10 kristal polarren klasea azaltzen dute, zeina esfortzu mekaniko gabeko berezko polarizazioa duten, gela unitarioarekin erlazionatuta dagoen eta piroelektrizitatea erakusten duen deuseztatzen ez den momentu dipolar elektriko baten ondorioz. Momentu dipolarra inbertitu badaiteke kanpo eremu elektriko bat aplikatuz, materiala ferroelektrikoa dela esaten da.
Kristal polarretan, zeinetan P ≠ 0 mantentzen bada karga mekanikoa aplikatu gabe, efektu piezoelektrikoa P-ren magnitudea, norabidea edo biak aldatzean agertzen da.
Beste alde batetik, apolarrak baina piezoelektrikoak diren kristaletan, P polarizazio bat eratzen da zeroren ezberdina dena, karga mekaniko bat aplikatuz. Horretarako, imajina daiteke ez polarra den kristal klase bat, polarra den kristal batera transformatzeko erabiltzen den esfortzua.
Materialak
Sintetikoak edo naturalak diren material askok, piezoelektrizitatea erakusten dute:
Kristal naturalak
Topazioaren piroelektrizitatearen eragina beharbada bere sarean dagoen (F, OH) ordenari erantz dakioke, beste modu batean, zentro simetrikoa dena: mmm bipiramide ortorronbikoa (mmm). Topazioak propietate optiko anomaloak ditu ordena horri eransten zaizkiona.
Hezurra
Hezur lehorrak zenbait propietate piezoelektriko erakusten ditu. Fukadaren ikerketak frogatu zuen ez direla apatita kristalen ondoriozkoa, ez dutelako zentro simetrikorik, beraz piezoelektrikoak ez dira, baizik eta kolagenoak direla.
Kolagenoak dipolo molekularren orientazio polar uniaxiala erakusten du bere egituran eta biolektratzat har daiteke, espezie dielektriko moduko material bat dena karga espazial kuasipermanentea eta karga dipolarra duena. Potentzialak gertatzen direla uste da, kolagenozko zenbait molekula estresatzen diren modu berdinean karga-eramaileen kantitate adierazgarriak desplazatuz laginaren barnetik azalerarantz. Kolageno-zuntz indibidualen piezoelektrizitatea neurtu zen piezo-erantzun indarreko mikroskopia erabiliz, eta kolageno-zuntzak nagusiki mozketarako material piezoelektriko moduan jokatzen dutela frogatu zen.
Gehienetan pentsatzen da efektu fotoelektrikoa indar biologikoko sentsore moduan jokatzen duela. Efektu hau, Pennsylvaniako Unibertsitatean egin zen ikerketa batean 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran, eta horrek ezarri zuen potentzial elektrikoari sostenitutako aplikazioak in vivo hezurraren berrezartzea eta hazkundea (polaritatearen arabera) estimula ditzakeela. 1990ko hamarkadan egindako azterlanek kristal hexagonalentzako (6. klasekoa) hezur uhin luzeko hedapena baieztatzen zuten ekuazio matematikoen eman zituzten.
Beste material natural batzuk
Propietate piezoelektrikoak erakusten duten material biologikoen artean hauek daude:
Zeramika sintetikoak
Piezoelektrikoak izan daitezen, zoriz orientatutako pikordun zeramikek ferroelektriko izan behar dute. Bestalde, piezoelektrizitate makroskopikoa posiblea da erliebedun material polikristalinoetan, nahiz eta ferroelektrikoak ez izan, AIN eta ZnO, adibidez. Azkenik, perovskitaren antzeko egiturak ere piezoelektrikoak dira:
Berunik gabeko piezozeramikoak
Duela gutxi, kezka hazkor bat existitzen hasi da substantzia arriskutsuen zuzendaritza-arauen murrizketaren ondorioz bultzatutako beruna duten gailuetako toxikotasunari dagokionez. Kezka horri aurre egiteko, berunik gabeko material piezoelektrikoen konposizioaren garapenean susperraldi bat egon da.
Orain arte, ez dira neurtu ez ingurumen-efektua ezta substantzia hauen hornikuntzaren egonkortasuna.