cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lea Niako
Biografia
Lea Niakok artista exotiko moduan arrakasta handia izan zuen bai Europan baita ere Amerikan. Jerzy Sosnowski espioi poloniarra ezagutu zuen eta elkarrekin abentura bat izan zuten. 1935eko otsailaren 24an Gestapok atxilotu zituen. Sicherheitsdiensteneko, SSren inteligentzia zerbitzuko Walter Schellenberg-ek ideologikoki berreskuratzeko eta Alemaniarako espioi gisa lan egiteko konpromezua hartu omen zuen. Reinhard Heydrichek proposamena onartu zuen. Ondoren artistaren biografiaz ez da ezer ezagutzen.
Dirudienez 1945ean Berlinen hil zuten.
Chelostoma campanularum
Chelostoma campanularum erle espezie bat da, Chelostoma generoan eta Megachilidae familian.
Thoracochromis bakongo
Thoracochromis bakongo Thoracochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Mariquina
Mariquina Txileko hegoaldeko komuna da. Los Ríos eskualdeko Valdivia probintzian kokatuta dago. 2002ko erroldan, 18.223 biztanle zituen. Komunaren hiriburua San José de la Mariquina da.
Farmington (Washington)
Farmington Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Whitman konderrian kokatuta dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Stenocercus chota
Stenocercus chota Stenocercus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Bubblegum pop
Historia
Bubblegumaren aldi klasikoa 1967tik 1972era izan zen. Bigarren bubblegum oldea bi urte geroago hasi zen, eta 1977ra arte iraun zuen; nolabait, disco musikak eta punk rockak fenomenoarekin bukatu zuten.
Generoa, batez ere, albumen ordez disko singleen fenomenoa izan zen, nerabeek eta aurre-nerabeek albumetan gastatzeko diru gutxiago zutela eta, beraz, albumak baino gehiago singleak erosteko joera zutela uste baitzuten. Gainera, talde asko estudioko musikariekin prestatu izan ziren. Bubblegum kantu ugari arrakasta bakarreko fenomenoak izan ziren.
Lake Alfred (Florida)
Lake Alfred Floridako hiri bat da. Polk konderrian kokatua dago. 2010ean 5,183 biztanle zituen, 22.2 kilometro koadrotan banatuta.
Bubblegum pop
Ezaugarriak
Bubblegum generoaren ezaugarri nagusiak hauek dira:
XX. mende amaieran
Musica dance estiloaren agerpenarekin bubblegum dance garatu zen ere bai; azken estilo honek Aqua taldearen «Barbie Girl» abestiarekin mundu mailako arrakasta lortu zuen. Bubblegum pop, bestetik, teen pop generoarekin lotuta dago. Teen popen arrakasta handiko abeslariak ezagunak egin dira: Justin Bieber eta Marina Diamandis bakarlariak edo One Direction gisako taldeak. Esparu berean Disney faktoriak bultzatutako artista gazteak daude.
Porto Mantovano
Porto Mantovano Italiako udalerri bat da. Mantuako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Porto Mantovanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Pachycara goni
Pachycara goni Pachycara generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Aglientu
Aglientu Olbia-Tempioko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Solanina
Solanina zapore mikatzeko glukoalkaloide toxikoa da, kimikoki alkaloide solanidinoak eta karbohidrato kate batek osatua. Alfa-solanina da toxikotasun handiena duen forma kimikoa.
Modu naturalean aurkitzen da solanazeoen hostoetan, fruitu eta tuberkuluetan, bereziki Solanum generoko espezie guztietan, hortik datorkio izena. 1820an isolatu zuten lehen aldiz, Mairu-belar ren baietatik abiatuta. Patata, tomate heldugabea, belladona eta berenjena ere badaude.
Toxikotasuna
Dosi toxikoa 2-5 mg-koa da gorputz-pisuaren kg bakoitzeko. Sintomak 8 orduetatik 12 orduetara agertzen dira, baina 30 minutura ere ager daitezke, solanina-kontzentrazioa oso handia bada. Haurren kasuan, intoxikazioa heriotza eragiten du maiz, helduen kasuan zaila da heriotza eragitea.
Solanina kontsumitzeagatik intoxikazioak ez dira ohikoak, eta nagusitasun handiagoa dute Hego Amerikan eta Indian. Gizakietan eta animalietan ikusten dira, baina animalietan ohikoagoak dira, zuzenean naturatik hartzen baitute alkaloidea, tratatu gabe eta edozein egoeratan. Animaliak landare osoa irenstean intoxikatzen dira, eta gizakia, berriz, fruitua irenstean intoxikatzen da.
Tratamendua
Alkaloidearen frakzio toxikoa xurgatu ondoren, fase kronikoaren tratamendua ematen da. Kasu honetan, ez dago inolako tratamendurik edo antidotorik. Ondorio toxikoak egun batzuk barru desagertzen dira eta kaltetutako pertsonak osasuna berreskuratzen du; soilik sostengu neurriak behar dira, hau da, bizi baldintza on batzuk okerrera egin ez dezan. Intoxikazio honek eragindako heriotza arraroa da.
Solaninaren erabilgarritasuna gizakientzat
Medikuntzaren alorrean, historian zehar, solanina krisi epileptikoak tratatzeko konbultsioaren aurkako gisa erabili izan da. Baita ere lasaigarri gisa erabiltzen da, hotzeriak eta gripeak tratatzeko gripearen aurkako gisa, baina, gaur egun bere eraginkortasuna frogatzen duen ia ikerketarik ez dago. Hala ere, helburu homeopatikoekin erabiltzen jarraitzen da.
Solaninak propietate fungizidak eta pestizidak ditu, eta toxina duten landareek, kasu askotan, gaixotasunetatik, intsektuetatik eta beste harrapari batzuetatik babesteko baliatzen dituzte. Solaninaren presentziak landareei defentsa naturalerako mekanismo bat ematen dienez, nekazaritzan solanina laboreen gaixotasunei aurre egiteko modu alternatibo eta natural gisa erabili da.
Aidomaggiore
Aidomaggiore Oristanoko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Intxisua
Kokapena
Jenderik bizi ez den tokietan edo leizeetan bizi den jeinua da. Tokiaren araberako sinesmenak daude Intxisuen gainean, hala nola, Ataunen (Gipuzkoa) edo Oiartzunen (Gipuzkoa).
Bertsioak
Ataun (Gipuzkoa) herrian, pertsonaia hau gizonezko sorgin bat zela diote. Intxixua, sorgina bezalakoa zen baina gizonezkoa. Hau dela eta, gure pertsonaiak sorginen antzera, zenbait kultura tan iragarpena k egin, espiritu ak aldarrikatu eta sendatzeko praktikak egiten zituena zen, ezkutuko ahalmenak eta produktu naturalak erabiliz; eta gainera, kontsultatzera joaten zitzaizkion pertsonak aholkatu eta gidatzen zituena. Gogoratu behar da gehienetan sorginak emakume generokoak zirela. Izan ere, sorginkeria rekin erlazionatutako lanbideak zegozkien, belagileak esate baterako. Haiek ziren jendea sendatzeko basa belarrak eta fruituak biltzearen arduradunak. Sorginek akelarreak egiten zituzten gauez.
Oiartzun (Gipuzkoa) herrian berriz, Arditurriko kobazulo etan erraz ezkutatu edo ihes egiten zuen iratxoa omen zen. Oso zaila ikustea, ez bakarrik lotsatia delako, baita bere izakera basatia rengatik ere.
Sinesmenak
Sinesmene k dioten moduan, Intxisuak oso txikiak ziren, metro bat baino gutxiagokoak (1,20 m), argalak, azal ilunekoak, bizardunak eta gorputza ile ugariz  betetakoak. Mundu basatikoa izatea egotzita, zibilizaziotik at, mendiko kobazulo etan bizi omen ziren. Batzuek diote iratxo modukoak zirela eta indar handia zutela, baina badirudi indar hori gauetan bakarrik izaten zutela. Beste batzuek diote, emakumea sorgina zela eta bere senarra Intxisua. "Parte gaiztoko emakumezkoari sorgiña esaten zaion bezela, gizonezkoari intzizu edo intxizu esaten zaio Oiartzun aldean ere”.
Herri-sinesmenen arabera, bertako mendietan dauden harrespil etan hilobi ratuak izan ziren Intxisuak, sorginak... Esan beharrekoa dago, harrespil ei mairubaratzak (mairuen hilerriak) esaten dietela, Arano n jentilbaratzak (jentilen hilerriak) esaten dietela eta, Ainhoa n, berriz, mairularriak (mairuen hilerriak).
Etimologia
Batzuen ustetan, Intxisu hitza gaztelerako “hechizo” hitzetik dator. Zer intxixo edo enkantu da gurea? Beste batzuen ustez, Intxixu izenak Leltxu edo Iratxo hitzen beste antroponimo batzuen antza du. Hortaz, euskal jatorria izan lezake eta  mitologia ko fantasia zko iratxo mota hauekin erlazionatuta egon liteke. Modu askotan idatzita agertu da: intxisu, intxiso, intxixu, intxitxu, intxusi, itxiso …
Kultura herrikoa
Gaur egun ere, gauean zehar inongo esplikaziorik gabe txakur bat zaunkaka hasten denean soinuak entzuten direnean, zera esateko ohitura dago; Intxisu hortik dabilela bereak egiten.
Haur batek barrabaskeria edo bihurrikeriaren bat egin badu, “Intxisua baino bihurriagoa zara” espresioa ere ezagutzen da.
Kondairak
Kontatzen da behin, Oiartzungo basozain batek, iratxo hauetako bat aurkitu zuela kobazulo batean. Bertatik, korrika batean eta gelditu gabe abiatu zen udaletxe rantz ikusi zuena kontatzera. Bere hitzetan, koban aurkitu zuen izaki aren deskribapena, erdi gizakia eta erdi betizua (Pirineo tako behi espezie a) omen zen.
Baita ere esaten da, pertsonaia misteriotsu bat topatu zutela Arditurri n; gehienetan gizona zela esaten zen baina emakume zkoa zela ere entzuna da. Meatzari batzuk topatu omen zuten, zeharo motelduta: "ahaleginak egin genituen berarekin hitz egiteko, euskara z, gaztelania z eta baita frantses ez ere, baina ez genuen lortu". Denborarekin argalduz joan omen eta azkenean hil egin zen.
Folklorea
Inguruko monumentu megalitiko en eraikuntzaren erantzule da (beste pertsonaia mitologiko askoren kasuan bezala).
Euskal Herriko folklorea era guztietako jeinu txikiz josita dago, asko Intxixu bezala bertakoak dira eta Barandiaranek jaso zituen ahaztuta egon aurretik. Gure jeinuaren izaera harrespil en eta inguruko beste elementu megalitiko batzuen eraikuntzarekin nahasten da (tradizionalki Jentilei egotzitakoak). Eta intxixu da Oiartzungo eskualdean cromlechs-ak eraikitzearen ardura egozten zaion jeinua.
Gainera, oiartzuar batzuen ustez, mairu-baratzeak intxixuen hilerriak ziren eta Arditurri ko meategi ak ere haiek eginak ziren. Hona Lekuona k eginiko deskribapena:
"Ezkutatzen dira baina haien abestiak entzun daitezke. Harkaitz zuloetan bizi dira, aberastasunez inguratuak eta ez dituzte herritarrekin harremanak kultura desberdinekoak direlako."
Historia
Intxixuaren jatorria, izaera eta itxura zein den ez dago batere argi eta behin baino gehiagotan eztabaidatu izan den gaia da.
Oso aspalditik Oiartzungo iratxo misteriotsu hauek euskal kultura ko pertsonaia handien arreta erakarri dute, hala nola: Pio Baroja, Manuel Lekuona, Florencio Portu, Joxe Migel Barandiaran, Luis de Uranzu, Santiago Aizarna, Carlos Claveria edo Pello Añorga, esaterako. Burututako ikerlanek agerian uzten dute izaki mitiko hauek gure mitologian duten balioa; alabaina, garrantzia hori ez da behar bezainbat islatzen zoritxarrez mitologiari buruz egun zertzen diren lanetan, ezta gai honen inguruko literatura n ere, eta nolabaiteko misterioa mantentzen dute intxixuen inguruan, baina badirudi ezjakintasunagatik dela neurri batean, eta haiei buruzko informazioa oso sakabanatua dagoelako beste neurri batean.
Jose Migel Barandiaran ek esate baterako, Euskal Herri ko ohiko mito, pertsonaia eta kondaira k ikertu zituen:
Barandiaranek, esate baterako, Intxisu eta Jentilen arteko antzekotasuna azpimarratu zuen.
Dakigunez, Intxixuaren jatorria aztertzeko ahaleginak 1916an egin zituen orduko apaiza zen Florencio Portu k. Argitaratu gabeko eskuizkribua n dioenez, sorgina emakumea zen eta intxixua haren gizona, azti moduko bat.
Luis de Uranzu historiagilea izan zen Intxisuaren jatorriaz arduratu zena. Horretarako Arditurri inguruan baserriz baserri intxixuari buruzko informazioa jasotzen ibili zen, baina zoritxarrez hizketaldi haiek ia ez zuten deus argitaratu.
Literatura
Intxixu pertsonaiaren formarik ezagunena gizonezko sorgin edo sorginena dela baieztatzen du Juan Ignazio Uranga (1863-1934) gipuzkoar idazle eta antzerkigileak “Bakarrizketak” (1908-1917) obran, zehazki. Euskal Herrian 1915ean argitaratutako Sorgiñak kapituluak honako hauek bildu zituen:
"Oraiñ ere emen datoz intxisuak, sorgiñ zitalen aurrelariyak, pake maitiaren ondatzalle petralak, nere odolak irakiñaz zorne pikortuaz arri biurtzera, ta osasunaren zañariyak uztelduaz maxutatzera."
Erreferentzia literario honi esker ondoriozta dezakegu Oiartzunen bertsio zoomorfikoa izan arren, Gipuzkoako mitologian nagusi dena sorginkeria rena dela.
Crotaphopeltis
Crotaphopeltis Colubridae familiako narrasti genero bat da. Saharaz hegoaldeko Afrikan bizi dira.
Andre Mariaren eliza (Sainte-Marie-de-Gosse)
Andre Mariaren eliza (église Notre-Dame) Sainte-Marie-de-Gosse herriko eliza gotortua da, XII. mendean beneditarrek estilo erromanikoan eraikia. XVI. mendean zaharberritu zuten estilo gotikoan. Napoleon III.ak emandako Natibitateari buruzko erretaula bat du.
1999an Frantziako gobernuak monumentu historiko izendatu zuen.
Terminal (aireportua)
Terminala edo aire-geltokia, aireportuetan, bidaiariei irten aurretik edo heldu ondoren harrera egiteko egoten den eraikin nagusia. Terminalaren barruan, bidaiariek txartelak erosi, bagajeak fakturatu eta segurtasun kontrolak pasatzen dituzte. Hegazkinera zuzenean sartzen diren eraikinei (ateen bidez), normalean, ontziratze-areto diogu. Hala ere, terminal eta ontziratze-areto terminoak batzuetan berdin erabiltzen dira, aireportuaren konfigurazioaren arabera.
Stenocercus chrysopygus
Stenocercus chrysopygus Stenocercus generoko animalia da. Narrastien barruko Tropiduridae familian sailkatuta dago.
Germaine Tailleferre
Germaine Tailleferre (Parc-Saint-Maur, 1892ko apirilaren 19a - Paris, 1983ko azaroaren 7a) Frantziako musikagile eta pianista bat izan zen. Seien Taldeko kide izan zen. Parisko Kontserbatorioan egin zituen ikasketak. Geroago, Ch. Koechlinen eta M. Ravelen ikasle izan zen. Lan aipagarriak dira: Les Mariés de la tour Eiffel (1921), Jean Cocteaurena, eta Marchand d´oiseaux (1923) balletak; 6 Chanson françaises (1930); bi kontzertu ahots eta orkestrarako; harizko tresnetarako kuarteto bat; bi sonata piano eta biolinerako (1924-1952); Il était un petit navire (1951) opera komikoa; La Petite Sirène (1957) opera; pianorako lan ugari, antzerkirako musika eta filmetarako musika.
Quingentole
Quingentole Italiako udalerri bat da. Mantuako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Quingentolek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ega Master enpresa
EGA Master erabilera profesionaleko eta industrialeko erreminten fabrikatzailea da. Iñaki Garmendia Ajuriak sortu zuen 1990. urtean Gasteizen.
Bere garaian tubo erremintetan espezializatu zen arren, dibertsifikazio prozesu bat igaro ondoren, gaur egun produktu sorta zabalagoa izatea lortu du. Hala nola 1000v-tako erreminta isolatuak, leherketak ekidetzeko txispa-gabeko erremintak, titaniozko erreminta ez-magnetikoak edo urpeko erreminta hidrauliko eta neumatikoak ere ekoizten ditu. Berrikuntzaren aldeko apustu irmoari esker, beste hainbat patentetaz gain “ Eusko giltza"ere patentatu du mundu osoan. Gaur egun, bere salmenten %ko85 esportatzen du 150 herrialde baino gehiagotara.
Bombus trinominatus
Bombus trinominatus erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Lola Sanjuán
Lola Sanjuán Jurado (Sevilla, 1971ko abenduaren 18a) Espainiako enpresaburu eta lider feminista da, eta Andaluziako ekonomia sozialaren eta kooperatibismoaren mugimenduan parte hartzen du. Ordezkaritza-karguak izan ditu Andaluziako gizarte-ekonomiako eta kooperatibismoko elkarteetan eta aukera-berdintasuneko emakumeen eskubideen defentsan. 2009 eta 2018 bitartean, AMECOOP Andaluziako Kooperatibisten Enpresa Elkarteko lehendakaria izan da. CEPESeko (CEPESeko enpresa-erakundea) lehendakariorde, FAECTAko kontseilari eta FEMPESeko idazkari izan da. Europako Batasuneko Hirugarren Sektoreko Mahaian parte hartu du, Ekonomia Sozialeko Andaluziako Eskola Fundazioko kide izan da, Emakumeen Partaidetzako Andaluziako Kontseiluko Kontseilu Iraunkorreko kide eta Ekonomia Sozialeko Erakundeen Andaluziako Kontseiluko kide. Solasaldia, hizlaria, hainbat forotako hizlaria eta unibertsitateetako irakasle gonbidatua da.
Ibilbidea
Zuzenbidea ikasi zuen, Zuzenbide Publikoan espezializatuta, Sevillako Unibertsitatean eta Zientzia Politikoetan UNEDen. Komunikazio Politiko eta Sozialean, Komunikazio eta Generoan eta Enpresa Kudeaketan aditua ekonomia sozialetik. Marka korporatiboetako prestakuntza, agenda publikoen kudeaketa, eta genero-arloko prestakuntza egin zuen; besteak beste, emakumeenganako indarkeriaren aurkako esku-hartze politikak, hizkuntzaren erabilera, enpresako eta administrazio publikoko berdintasun-planak, emakumeen irudiaren azterketa, emakumeen ahalduntzea eta 2.0 genero-aldea.
Hamarkada batean, erakundeen kabineteei aholkularitza ematen aritu zen: Turismoa, Merkataritza eta Kirola, Andaluziako Parlamentua, Ingurumena eta Berdintasuna hainbat administraziotan, marka korporatiboak sortzen eta agenda publikoak kudeatzen.
2005ean, CKL Comunicaciones-eko lan elkartuko kooperatibaren sortzaileetako bat izan zen. Kooperatiba horren zuzendari exekutiboa da, eta Andaluzian eta Madrilen ezarri ziren komunikazioan eta estrategian espezializatuta dago. Ildo espezifikoak ditu Europako proiektuetan, ingurune digitaletako komunikazioan, turismoan, ingurumenean eta generoan.
2009an Andaluziako Emakume Enpresari Kooperatibisten Elkarteko (AMECOOP) lehendakari hautatu zuten. Andaluziako lan elkartuko kooperatibetako emakumeak biltzen dituen enpresa-erakundea da. Gainera, gizarte-ekonomiako enpresa-erakundeetan hainbat kargu bete zituen: FAECTAko kontseilaria, CEPESeko lehendakariordea (Andaluzia), FEMPESeko idazkaria eta Europar Batasuneko Hirugarren Sektoreko Mahaiko kontseilaria. Komunikabideen, erakunde publikoen eta gizartearen aurrean, gizarte-ekonomiaren garrantzia, kooperatibismoa eredu ekonomiko bideragarri gisa eta emakumeek garapen ekonomiko jasangarrirako duten zeregina agerian jartzean jarri du arreta.
2011n, AMECOOP Andaluziako Parlamentura gonbidatu zuten lehen aldiz, Andaluziako emakume kooperatibista andaluziarrek beren lana eta ordezkaritza aitortzeko duten jarrera azaltzeko. Ondoren, beste batzuetan AMECOOPek Andaluziako hainbat lege hobetzeko egindako ekarpenekin lagundu du.
Epaimahaiko izan da hainbat saritan, hala nola Berdintasunaren aldeko Meridiana Sarietan, Kooperatibismoko Arco Iris Sarietan edo Andaluziako Boluntarioen Sarietan.
2012tik, Canal Sur Radioko hainbat programatan parte hartzen du, hala nola La Hora de Andalucía, Hora Sur Noche, eta idatzizko komunikabideentzako iritzi-artikuluak idazten ditu. 2019tik, Andaluziako 7tv kateko Azentu Andaluz programaren iritzi-mahaian laguntzen du.
2008an sortutako Sevillako Emakume Kazetarien Batzarreko (AMPS) zuzendaritza eta Sevillako Kazetarien Elkarteko (APS) arlo bat hartu zituen.
Hainbat foro eta ekitalditan hitzaldiak ematen ditu. Gizarte Ekonomiako Eskolarekin lankidetzan aritzen da hainbat unibertsitaterekin, eta irakasle gonbidatua da Pablo de Olavide Unibertsitateko Generoa eta Berdintasuna Unibertsitate Masterrean. Komunikazioari, gizarte-ekonomiari, emakumeen lidergoari eta genero-arrailari buruzko gogoeta egin du eta bere eta taldeko argitalpenetan jaso du.
2015ean "Influencer Klout/ Klour eragilea" izan zen Espainiako enpresaburuen kategorian, eta sailkapen horretako lehen emakumea izan zen. Andaluziako emakumeen elkarte-mugimenduak aukeratu zuen 2016. urtean Emakumeen Partaidetzarako Andaluziako Kontseiluaren Kontseilu Iraunkorreko kide izateko, eta 2018an Gizarte Ekonomiako Erakundeen Andaluziako lehen Kontseiluko kide izan zen.
Kip (argipena)
Kip izenak hainbat adiera du:
Lola Sanjuán
Ibilbidea
2020ko irailean, Gisela Wildekin batera, She-Coops Munduko Kontseilu Aholku-emailean sartu zen. Mugimendu feminista, ekonomikoa eta soziala da, eta emakumeek kooperatibetan parte hartzea aktiboki sustatzen du. Halaber, Mollie Moisan, Serife Korucan eta Chris Herries (2020an hil arte) aholkularitza-enpresak dira.
Kip (argipena)
Toki izenak:
Lola Sanjuán
Ibilbidea
COVIDen 19 pandemiaren ondorioz, beste aditu batzuekin batera, ekonomia feministan jarri zuen arreta, ekoizpen-eredua aldatzeko eta mundu mailako osasun- eta ekonomia-krisiaren ondoren berreskuratzeko.
Kooperatibismoa eta gizarte-ekonomia
Kooperatibismoari eta gizarte-ekonomiari buruzko proposamenean, taldeak enpresan duen balioa azaltzen du, eta enpresaren arrakastaren ekuazioa produktibitate sozial bati lotu behar zaiola defendatzen du, helburua enpresa-mozkinaren eta osatzen duen plantillaren zoriontasunaren arteko oreka izan dadin, kooperatibismoaren balioak eta printzipioak batzen dituen filosofia.
Glokalizazioa defendatzen du, hau da, aberastasuna eta enplegua sortzea lurraldean eta hurbileko garapen-zirkuituen jasangarritasuna mundu globalean, eta ezinbestekotzat jotzen du emakumeen eskubideen defentsak jarduera-eremu guztietan duen balioa, giza eskubide funtsezkoenetatik hasita, botere-guneetan eta erabakiak hartzeko guneetan emakumeek duten presentzia eta ahotsa onartzen dutenetaraino. Emakumeak ekonomian eta enpresetan giltzarri dira gizarte-ekonomiaren garapenean, pertsonak kapitalaren aurretik jartzen dituen eredu bat garatuz, berdintasuna beren funtsezko balioetako bat izanik.
Marcel Ciolacu
Marcel Ciolacu (Buzău, 1967ko azaroaren 28a) errumaniar politikaria da. Errumaniako lehen ministroa karguaren zina 2023ko ekainaren 15ean egin zuen.
1989ko Errumaniako Iraultzan parte hartu zuen bere jaioterrian. Alderdi Sozialdemokratako kidea da eta 2012an diputatu aukeratu zuten. 2017an, Mihai Tudose lehen ministroak lehen ministrorde izendatu zuen. 2019ko azaroan Alderdi Sozialdemokrataren buru bihurtu zen eta 2021etik 2023ra Diputatuen Ganberako presidente izan zen.
Euskal mitologia
Euskal mitologia Euskal Herriko lurraldeetako mitoen multzoa da. Bertan nahasturik antzematen dira eragin kristauak zein paganoak. Zentzu paganoak "Europa zaharraren" elementuak ditu, Indoeuropar erlijio eta pentsamendua iritsi aurretikoak. Erromatartzeak lehenengo, eta kristautzeak ondoren, zail egiten du baskoien garaitik etorritako mitologia bat denik ziurtatzea, nahiz eta iritsitako mito multzoak argi uzten duen ez direla indoeuroparren ereduarekin alderagarriak.
Antzinako euskaldunen erlijioak, neurri handi batean, ez zuen osorik iraun kristautasuna Euskal Herrira IV-XII. mendeetan iritsi ondoren, nahiz eta egungo sinesmen batzuk Paleolitotik etorri ahal diren. Jatorrizko sinesmen-sistema horri buruz dakigunaren gehiengoa kondairen eta toponimoen azterketan eta praktikatutako erritu paganoen erreferentzia historikoetan oinarritzen da. Sinesmen-sistema edo erlijio honen pertsonaia nagusia Mari da, leizeetako jainkozko, zerutik hegalari, ezaren eramaile, gainerako jeinuen agintaritzat hartzen dena. Bere ezaugarriei adituta, Lurraren sinbolotzat hartzera jotzen da, hala honen pertsonifikazioa, beharbada. Gainera, beste izaki eta leku mitologikoen ezaugarrietatik abiatuta, erlijio ktonikotzat joko litzateke, izaki gehiengoa lurrean edo haren azpian bizi direnez, zerua (ortzia) gehienetan jainkozkoak igarotzen diren korridore huts gisa ikusten baita. Lurra (Ama Lurra), izaki eta gizaki ororen bizilekua, Ilargi Amandrearen eta Eguzkiaren ama da halaber.
Marcel Ciolacu
2023ko ekainean Nicolae Ciucăren lekua hartu zuen lehen ministro karguan.
Euskal mitologia
Ezaugarriak
Gainerako herri eta kulturen antzera, euskal mitologia alegiazko kontakizunetan, antzinako balizko jainko edo heroien egintzetan edo egiazko gertaeretan oinarritzen da; gehienetan, izadiaren indarren edo giza izaeraren alderdien oihartzuna dakar. Kondaira sinbolikoak edo denbora historikotik kanpoko gertakari harrigarriren baten berri ematen du askotan, herri baten tradiziozko pentsamendu kolektiboaren osagai direnak.
Euskal mitologiak deskribatutako kosmologiaren irudikapen kontrajarria du; lurreko gainazalak, zeruak eta lurpeak osatzen dute, ikertzaile batzuek mitologia matrial deitu dutena. Izaki mitologikoak ez dira bizi zeruan, baizik eta lurpean (Mariren kobazuloak, adibidez). Adibidez, tximista bezalako fenomeno meteorologikoak tradizio indoeuroparrean jainkoen eskutik datozen bitartean, Euskal Mitologian lurraren baitan sortzen dira; ama lurra den Marik eraginda. Zerua/Lurra bikotean gutxitan gertatzen dira gizakien eta jainkoen arteko hartu emanak; maizago gertatuko dira, ordea, leizeetan edo lurrean bizi diren izaki mitologikoak daudenean. Lurra partekatzen dutenez, euskal mitologiako izakiek maiz lana egin behar dute, eta oso ohikoa da lanean laguntzea, arropa garbitzen egotea edo etxean egiten diren lanak oztopatzea. Lan horiek, maiz, trukearen ondorio dira. Adibidez, Basajaunen kasuan, artzainek janaria eta sua uzten zizkioten eta honek ordainetan ardiak zaintzen zizkien. Horrez gain, edozein arriskuren edota ekaitzen aurrean artzainak abisatzen zituen .Kristautasunaren sarrerak nabarmen eragin zuen euskal mitologiaren ahoz ahoko transmisioan. Oinarrizko kontzepzio metafisikoa bere horretan mantendu duten alegia askotan ere Bibliako pertsonaien izen-ordezkatzea izaten da: neguko solstizioa Eguberri izatera para zen, udako solstizioa Donibane jaia, jentilarriak Sansonarri, Salomon eta abar. Barandiaranen arabera, antzinako euskal erlijioaren iraupenaren arrazoia Euskal Herriko zenbait eskualdeen kristautze berantiarra izan zitekeen, Europako gainerako lurraldeekin alderatuta, batez ere erromatar harbideetatik urrun zeuden alderdietan, baina Barandiaranek berak aipatu zuen nola mito batzuek antz handia zuten germaniar herrietako kondairekin. Horren erakusgarri izan daitezke Aralar magalean aurkitutako kokaleku paganoen aztarnak, XIII. mendekoak. Ez litzateke harritzekoa izango, Mari jainkozkoaren arketipoa, esaterako, gaur egun arte bizirik iraun izana, nahiz eta kasu askotan Eliza katolikoak sinesmen hauek sinkretizatzea lortu ez duenean demonizatzen saiatu den. Era berean, hainbat mito beste kulturetatik batuak izan daitezke, adibidez Polifemok eta Tartalok kontakizun partekatuak dituzte.
Bestetik, badirudi euskal mitologian gauzen jatorria baino, gizakiaren jokabidea azaltzen dela. Erlijio sistema bat baino etika sistema bat dirudi eta hor datza bere garrantzia; zeren, gauzen zergatia garrantzitsua bada gizakientzat, gizabidea garrantzitsuagoa da gizartearentzat, hots taldearentzat. Hau da elezaharrek ageri duten mezu nagusia, funtzioa eta zentzua. Euskal aitzinako erlijioaren aztarnen aginduak eta betebeharrak Jainkoek gizakien eskuetan uzten dutela etorkizuna legea mantentzen duten bitartean..
Iturriak
Hauek dira euskal sinesmen ez-kristauen informazio iturri nagusiak
Lurra ardatz
Euskal mitologiak, kultura tradizional gehienekin, kosmosaren ikuspegi geozentrikoa partekatzen du, non Lurra azpian dagoen, eusten digularik, eta zerua, berriz, gainean dago, mugitzen, biratzen eta inguruan (eta gure inguruan, kosmosaren erdian gaudenez) mugitzen diren gorputz zerutarrez beteta, planeten orbita guztiz zirkularretan.
Antzinako esperientziaren ebidentziatik hurbil mantentzen den pentsamolde tradizionalerako, Eguzkia naturaltasunez, zentzumenez eta sinbolikoki ateratzen da goizero Lurraren barnetik, edo orientazio geografikoaren arabera, itsasotik, itzali ez dadin arduratzen dena. Denok dakigu itxura bat besterik ez dela, baina mundu guztiak, fisikariak barne, eguzkia egunsentian irten eta ilunabarrean sartu edo ezkutatu egiten dela esaten jarraitzen du. Euskal kasuan, gainera, uste da Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrea -biak femeninoan eta elkarren artean ahaidetuak, ahizpa gisa- lurretik irten eta bertara itzultzen diren alabak direla, beren barnetasunetik pasatuz birsortzeko, hurrengo egunean birsortzeko. Lurra, beraz, Ama (Amalur) bezala ulertzen da, eta, beraz, bere irudiaren inguruan kultu bat eratzen da eta eskaintzak egiten dira. Izaera kosmikoa ere badu, behetik, besarkada mugagabe moduko batean, dena hartzen baitu: minerala, landarea, animalia, gizakia, izarrak, baita zerua bera ere (Urtzi), bere muturreko muga bezala. Ondorioz, esan liteke euskal mitologiak kosmobisio telurikoa edo lehorrekoa duela, non lurrak unibertsoaren gorputza, ama eta izaki guztiak, gizakia barne, osatzen duten materia irudikatzen dituen. Amalurren espiritua, bere manifestazioak egiten dituena, Mari izenarekin ezagutzen da.
Manikeisten dualismoaren aztarna
Ikuspegi manikeistaren eredua ikusgai daukagu egun eta gauean, baita Mikelats eta Atarrabin ere. Eguna eguzkiaren menpe, gizakientzat zen; gaua, aldiz, ilun eta izugarri, gauekoentzat. Egunez lur barnetan, ilunpetan, bizi zirenak gauez ateratzen ziren lurra menperatuz. Eguna egunekoarentzat eta gaua gauekoarentzat esaerak ongi adierazten duen pentsaera erabat zabalduta zegoen, eta euskal mitologiaren giltzarrietako bat da. Istorio askok erakusten duten bezala debeku hau ez zen hautsi behar, hausleak ez bazuen fin gaiztorik eraman nahi.
Mundu magikoan eragiten
Magikoa den mundu honetan gizaki berezi batzuek magiaren bitartez naturaren gertakarietan eragiteko ahalmena dute. Honetarako bereziak diren eginkizun zehatz batzuk aurrera eraman edo bera baino boteretsuagoa den gizaki baten bitartez (apaiz, azti edo sorginen eskutik) lor dezake bere nahiak betetzea. Modu honetan bakarrik ulertu zitzaketen zoritxarreko gertaerak edo gaixotasun ezezagunen jatorria.
Eginkizun magikoen botereak egindako eskaintzaren pareko erantzuna jasotzen du eta eskalearen botere magikoaren arabera handiagoa edo txikiagoa izango da eragina. Objektuek ere botere honen indarra aurkezten dute, mundu osoa indar magiko honen partaide baita, eta nahiaren boterearen bitartez edozer gauza irudikatzeko ahalmena baitute. Honela adibidez, kandela mukiak, magiaren eraginez, pertsona baten bizi ariaren iraupena irudika dezake eta gaiztakeri-sorginkeria buruan izanik pizten denean bere erretzearekin, argizaria bezala, irudikatutako pertsonaren osasuna galdu eta kandela mukia bezala bizia murriztuko da.
Hitza sakratutzat zeukaten, eliza-erreguak, sorgin-biraoak eta gizakien arteko hitz-emanak baieztatzen duten bezala, baina hitzaren gainetik irudia boteretsuagotzat zuten, irudiek hitzik gabe esanahia aurkezteko ahalmena bait dute. Bestetan berezko mundu honetaz gain dauden izaki boteretsuei eskakizunak egin eta jakiak edo txanponak eskaintzen zizkieten horren ordainaren truke.
Esamoldeek ezkutatzen dutena
Batzuen ustetan aitzinako Euskal erlijiorik ez zela egon diote, gehienez nekazari profanoen sineskeriak besterik ez, baina badira ideia honen aurkariak ere. Indoeuroparren kultu eta eratorriak aurreindoeuroparrekin nahastu zirelako ustean jatorrizko sinesmen bila dabiltzanak.
Artxuagak jasota du euskarak gordetzen duen aitzinako sinesmenaren testigu den altxor bat. Esamolde jator hauek dira honen lekuko:
"...ari du" eta "...atera du" esamoldeak gramatikalki gaizki esanak badaude ere zentzu sakonago bat ezkutatzen dute antzaz. Norbaiten eskua dagoela gertakizun hauen atzetik, hortaz, Euskaldunon artean sinesmenak gramatika baino pisu handiago daukala baieztatzen du. Esamolde hauen atzean dagoen jainkoa gehienentzat ezezaguna bada ere, batzuentzat, zerutiar Jaungoikoa da eta beste askorentzat ezaguna dugun jainkosa izango litzateke, Mari edota Amalur izan behar da esamolde honen atzean ezkutatzen dan Jainkosa botereduna, bera baita gertakari klimatikoen sortzailea.
Monoteismoa baino lehenagoko Henoteismoa
Aurkerenak dioen monoteismoa baino Euskal Herriko aitzindarien sinesmen sistema henoteista zela sinets genezake. Hau da, jainkotzat zuten beste askoren gainetik osotasunaren sortzaile den Jaungoiko guztiz ahaldun eta boteretsu bat zegoela. Erromatar garaian jasotako euskal irelu jainkoen aztarnak eta hasierako kristautasunaren hedakuntzarekin batera santuekiko gurtzak henoteismo honen izatea baieztatzen dute aitzinako euskal erlijioak ondorengo erlijio katolikoaren monoteismoaren barne bukatu zuela ikusirik.
Izaki mitologikoak
Mundu hau izakiz beterik dago, mota guztietakoak eta garrantzi desberdinekoak, jainkozkoak edo lurtarrak. Izakirik ezagunenen artean Mari dugu. Mari, zenbait herritan, izaki guztien buru edo amatzat dute, eta gehienetan Dama edo Andrea deitzen dute. Batzuetan Sugaar (Sugoi, Maju) jainkozko arrarekin elkartzen da, ekaitz eta tximista-trumoiak sortuz. Hauen seme dira Mikelats (gaizkia) eta Atarrabi (ongia).
Beste izaki ugari ere badira, taldeak osatzen dituztenak, hala nola laminak, mairuak, iratxoak, jentilak, intxixuak, galtzagorriak eta sorginak, edo banakakoak, hala nola Basajaun, Basandere, Gaueko, Tartalo, Herensugea eta Zezengorria.
Jentilak
Jentilak euskal mitologiako izakiak dira, kristautasunaren aurreko euskal herritar paganoak sinbolizatzen dituena. Erraldoiak eta indartsuak dira, eta etsaiei harri handiak botatzeko ohitura dute. Haiek eraiki dituzte zutarriak (jentilarriak) eta harrespilak (jentil baratzeak). Hainbat kondaira daude jentilen inguruan, tartean Olentzerori eta kristautasunaren etorrerari buruzko Kixmiren jaiotza eta Olentzeroren jatorria. Jentilen artean daude ere Mairuak, harrespilen (mairu baratzak) sorreran parte hartu zutenak. Hala ere, mairuak kristautu gabekoak izanda, sinonimoa ere izan liteke. Erraldoiak, Errolan eta Sanson ere agertu ohi dira kontakizunetan, maiz Jentilen ordezko gisa.
Olentzerori eta eguberriei lotutako beste pertsonaia bat Ujanko da. Ujankok egun haina begi ditu, 366 begi omen zituen Olentzerok ahozko kontakizun zahar batzuetan, baina egunero bat galtzen omen zuen. Urte zahar egunean begi bakarra du, Tartalok bezala. Tartalo ere erraldoia da, eta Basajaun edo Basandere bezala basoetan bizi dira. Tartalo greziar mitologiako Polifemorekin nahasten da kondaira batzuetan. Pertsonaia hauek guztiak harreman antzekoa dute kondairetan, maiz ona, beste batzuetan gaiztoa. Jentilek, maiz, gizakiek ez dituzten sekretuak ezagutzen dituzte. Basajaunek, adibidez, nekazaritza edo metalurgia irakatsi die gizakiei kondaira batzuetan. Beste kondaira batean Martin Txikik garia lapurtu zien jentilei. Eta badago han-hemenka agertzen den pertsonaia bat, Hamalau izenekoa, akaso jentilen eta gizakien arteko harramanean sar daitekeena.
1970eko hamarkadatik Olentzeroren inguruko ohiturek berrinterpretazio sakona izan dute. Jesusen jaiotzaren mezulari gisa kristautasunarekin zuen lotura ezabatu (batzuen ustez, Olentzero kristautasunak usurpatutako pertsonaia izan da), neguko solstizioa eta eguzkiaren itzulera iragartzen dituen pertsonaia berreskuratu eta euskal identitatearen pertsonaia moduan berreraiki da. 1980ko hamarkadatik, ordea, Bizarzuri eta Errege Magoen ezaugarriak eta zereginak hartu ditu bere gain, bereziki haurrei opariak ematearena. Hori dela eta, maiz zaku bat bizkarrean irudikatzen da, haurrentzako opariez beteta, Bizarzuri bezala. XXI. mendean kopla batean jasotako Maridomingi pertsonaia gehitu da herri askotan, Olentzeroren emazte gisa, maiz Erdi Aroko emakumeen janzkerarekin.
Sorginak eta laminak
Euskal mitologian ohikoak dira sorgin eta laminen inguruko kondairak. Euren artean kontrako jarrera izan ohi dute: sorginek gaizkia egiten dute, eta gertakari txarren erantzuleak dira eta laminek laguntzen dute laguntza eskatzen duenari.
Sorginak izaki ezberdinak dira, kondairaren jatorriaren arabera. Alde batetik Mariren borondatearen gauzatzaileak diren sorginak, izaki miragarri bezain mitikoak. Bestalde sorgintzat jo zituzten emakumeak gauetan akelarre izeneko bileretara hurbiltzeaz salatuak izan zirenak. Maiz, sorginen inguruko kontakizunak Euskal Herrian izandako sorgin ehizan eraikitako kontakizunetan oinarritzen dira, baina abesti tradizionalek kutsu onagoa ematen diete. Sorgin-ehiza horretan Malleus Maleficarum liburuan agertzen diren kondairak erabiltzen ziren. Badaude ere bestelako izena duten sorginak. Sorsain, adibidez, jaioberriak lapurtzeko zain egoten den sorgin bat da; Belagileak Deabruaren aginduz edo pertsonen enkarguz besteen janaria usteldu eta animaliak hiltzen zituzten sorginak ziren. Sorginen pareko botereak dituzten beste pertsona batzuk aztiak dira. Bargotako aztia edo Errezabalgo aztia tradizio honetako bi izan dira, pertsonaia historikoen gainean eraikitako izaki magikoak.
Laminak, kontrara izaki on bezala agertzen dira. Anuntxi Arana antropologoak "lamina eraikitzaileak" eta "ur bazterretako laminak" bereizten ditu. Mitologiako beste jeinu askok legez, batzuetan gizakiei laguntzen diete eta bestetan kalte egiten. Edonola ere jendearekin harremanak dituzte, jendea bisitatzen edo haien aurrean agertu omen baitira, eta maiz gauez egiten dituzte gizakiek egunean zehar eskatutakoa. Ur bazterreko laminen adibide bat Amilamia izango litzateke. Bizkaiko kontakizun batzuetan laminek begi bakarra dute, Tartalok bezala. Euskal tradizioan itsas laminak ere agertzen dira, beste kultura batzuetako sirenaren antza duten izakiak.
Jeinuak eta ireluak
Han-hemenka, jeinu edo irelu ugari agertzen dira euskal mitologiako kontakizunetan. Horietako gehienak kontakizunen osagarri dira, eta gizakiak laguntzeko edo gogaitzeko egon daitezke. Batzuek ez dute forma berezirik, adibidez Ireltxua izan daiteke ahotik sua botatzen duen txoria, edo katua, edo txerria. Intxisuak batzuetan gizaki txikiak dira, fruituak mendian hartzen dituztenak beste izaki batzuei laguntzeko, baina beste ipuin batzuetan jentilak izan daitezke. Ingumek etxeetan laino bat bezala sartzen dira gauez eta amesgaiztoak sortzen dituzte; etxea babesten duten ireluak etxejaunak izan daitezke. Laino bat ere bada Aideko, ekintzak erraztu edo zaildu ditzakeenak. Mamarroak edo Galtzagorriak kontakizun askotan agertzen diren intsektu edo izaki txikiak dira, praka goriekin, fabore bat eskatuz gero gauez egiten dutenak. Mikolasak aipatzen dira modu berean, gauez eraikitzen duten izakiak, maiz Etxajaunekin nahastuta. Gaizkina edo Gaizkiñe buruki azpian ezkutatu daitekeen oilar gaiztoa da. Eta beste ume-izutzaile batzuk ere badaude, hamalau-zaku bezala, beste kultura batzuetako izakiekin erraz pareka daitekeena.
Kondairetan ere badaude, munduko beste hainbat lekutan bezala, mamuak edo itzal jendea, Gerixeti moduko arima ibiltariak. Gerixeti hildakoen arima herrari bat da, maiz Ehiztari beltzaren kontakizunari lotuta agertzen dena.
Toru Takemitsu
Toru Takemitsu (武満 徹) japoniar musikagile bat izan zen. Bere kasa ikasi zuen gehienbat, 1948-1950 urteetan Yasuji Kiyose musikagilearengandik ikasitakoa alde batera utzita. 1951n, margolari, poeta eta musikagileek saioak elkarrekin egiteko mintegi bereziak antolatu zituen Tokion. Takemitsuren musikak Schönberg, Messiaen eta Schaefferren musika konkretuaren eragina izan zuen hasieran. Gero, japoniar musika-tresnekin, elektronikarekin eta serieko musikarekin lan egin zuen. Aipagarriak ditu orkestrarako Requiem (1957); Zuhaitzen Musika (1961); Azaroko urratsak (1967); Asterismo (1968). Halaber, ganbera-musika eta pianorako lanak ere egin zituen.
1985eko Akira Kurosawak zuzendutako Ran filma ospetsuaren soinu banda ere konposatu zuen.
Euskal mitologia
Naturako elementuak
Euskal mitologian ohikoa da naturako elementu batzuk pertsonifikatzea edo borondatea ematea. Iluntasunaren eta gauaren errepresentazioa Gaueko da. Bere erregealdia gauerdian hasi eta argitu arte irauten zuen, denboraldi horretan berak bakarrik agintzen zuen lur gainean bere legearekin. Lege horrek gizakiei debekatu egiten zien gauean lan egitea, lehiatzea edo baserriaren babesetik irtetea. Herriko istorioetan, Gaueko arima bahitzaile moduan jarduten zuen, hau egitean otso handi bat bezala edo irudi ikusezin baten moduan agertzen zen. Batzuetan haren ordez sorginak, jentilak edo Basajaun bera ere bidaltzen zituen eta haien biktimak normalean neska ederrak ziren.
Animalia mitologikoak eta animalien pertsonifikazioak
Animaliek edo euren pertsonifikazioa garrantzi berezia dute euskal mitologiako kondairetan. Marik animalien forma har dezake (saiak, beleak...). Behigorri edo Zezengorri, lur azpian, leizeetan bizi omen den irelu erasokorra da, maiz Mari bizi den lekuak zaintzen. Kolore gorriko behi, idi, txahal, txekor edo zezenaren itxura hartzen omen du. Handik ateratzen da batzuetan bere santutegiak defendatzeko bertara sartu nahian diren edota, besterik gabe, hurbiltzen diren pertsonen kontra. Akerbeltz sorginen mitologiarekin lotua dago, bereziki akelarreekin, eta erromatarren garaian ikusi den Aherbelste jainkoaren ondorengoa ere izan liteke, zalantzekin bada ere. Ihizi ere, Behigorri bezala, zezenarekin lotua dago, Mariren Oxabiko eta Austokietako haitzuloen zaindaria zen, horregatik zezen gorri honi askotan Austoki edo Oxabi deitu izan zaio. Ikerlari batzuen hipotesiaren arabera, Paleolitoko margoetatik letorke gurtza. Olanoiko zakurra kontakizun lokalizatu bat da, baina kobazulo baten sarrera zaintzen duen zakur bat da, Behigorri edo Ihizi bezala. Zuzidun Txakurra heriotzarekin lotutako txakur bat da, norbait hil eta egun batzuetara agertzen zena.
Europa osoan zehar hedatutako mitologietan bezala, hainbat animalia mitiko ere agertzen dira euskal mitologian. Gizotsoa euskal mitologian ez da oso ezaguna, baina badaude berari buruzko kondairak. Basilisko euskalduna katuaren tamainakoa da, oilarraren burua, hegal arantzatsuak eta isats luzea eta zorrotza dauka, lantza bezalakoa. Herensugea ere agertzen da euskal mitologian, munduko leku gehienetan bezala, eta ezaguna da kristautasunean hain ohikoa den herensugea hiltzearen tropoa, adibidez Baltzolan edo Done Mikel Aralarkoaren santutegian, Teodosio Goñikoaren kondairan zein Mikel goiaingeruarenean, Euskal Herriko zaindaria dena. Itsasoan ere, itsasontziak erasotzen dituen Lehen suge erraldoien kondairak daude.
Bestetik, kondaira eta ipuinetan animalia batek izaera antropomorfikoa hartzen duenean, eta hitz egiten duenean, bere pertsonifikazio bat egiten da. Hori izango litzateke Axarko, Otsoko edo Belekoren kasua.
Tom Gehrels
Tom Gehrels (Haarlemmermeer, Herbehereak, 1925eko otsailaren 21a - Tucson, Arizona, AEB, 2011ko uztailaren 11) estatubatuar astronomo bat izan zen, Planeta Zientzien irakaslea eta astronomoa Arizonako Unibertsitatean. Lau mila asteroide baino gehiago aurkitu zituen, horien artean 1979 Sajarov, 2247 Hiroshima, 4065 Meinel eta 11184 Postma.
Euskal mitologia
Kristautasunarekin hainbat lotura
Euskal mitologian eta kondairetan badaude kristautasunarekin lo t ura duten hainbat ezaugarri. Mikel goiaingerua Euskal Herriaren zaindaria da, herensugea (antzinako sinismena) hiltzen duelako. Herensugea hiltzea ohiko kontakizuna da Paleolitotik. Noeren uholde unibertsala ere hedatutako kondaira bat da, eta baliteke euskaldunen artean hedatua egotea antzinarotik. Aretxabaleta eta Eskoriatzako armarrietan Noeren ontzia agertzen da, eta Aretxabaletakoan Mikel goiaingerua dago bere gainean.
Herio Erdi Aroan, Donejakuen bidearekin, hedatu zen pertsonaia da, kristautasunari lotua. Euskal mitologiak jasoak ditun elezaharren arabera Herioren papera hildakoak beste mundura eramatea da. Baina ez du inor hiltzen, hil zorian dagoenaren ondoan agertzen da besterik ez. Ikus dezaketenek gaixoak sendatu edo hilko diren igarri dezakete Herio gaixotik gertu dagoen edo ez ikusita. Txakurren zaunkak eta uluak Herioren gertutasuna adierazi dezake, hori sinesten dutenok "Herioa hurbil da" diote.
Tom Gehrels
Biografia
Nerabea zenean, Bigarren Mundu Gerraren garaian, Gehrels herbeheretar erresistentziaren kide aktibo bat izan zen. Ondoren Ingalaterrara ihes egin zuen, baina berriz itzularazi zuten Specials Operations Executive delakoa antolatzeko.
Euskal mitologia
Kristautasunarekin hainbat lotura
Deabrua edo Txerrena pertsonaia klasikoa da ere, kristautasunari lotua, eta hainbat euskal mitotan agertzen dena. Batzuetan akordioak egiten ditu, Patxi Errementariarekin bezala, indoeuropar kultura osoan zehar zabaldutako kondaira. Deabrua akelarretan agertzen da, Akerbeltzekin lotura eginez. Eta Mikelats eta Atarrabiren irakaslea da, kasu honetan Etsai izenarekin.
Euskaldunen artean oso zabaldua izan da tubalismoaren ideia. Tubalismoak proposatzen duena da Babelgo dorrearen hizkuntzen banaketaren ondoren Tubal, Noeren iloba zen Jafeten semea, Iberiar penintsulara joan zela eta euskaldunen zein Gaztelako monarkiaren arbasoa zela. Tubalismoaren ideia Ximenez Arradakoak hedatu zuen lehenengo, eta ondoren Esteban Garibaik anplifikatu zuen, euskal apologisten aitzindaria. Euskaldunen jatorri bibliko zein mitiko honek eragina izan du, ondoren, politikan.
Tom Gehrels
Karrera
Gehrels aitzindari bat izan zen asteroideen sistema fotometrikoaren garapenean 1950eko hamarkadan, eta izar eta planeten polarizazioaren dependentzia ikertu zuen hamarkada berean. Beranduago, bere oharren segida luze bat argitaratu zuen Astronomical Journalen.
Cornelis Johannes van Houten eta honen emazte zen Ingrid van Houten-Groeneveldekin taldea osatuz lau mila asteroide baino gehiago aurkitu zituen, horien artean Apolo familiako asteroideak, Amor familiakoak eta dozenaka troiar asteroide, Palomar Behatokian 48 hatzbeteko Schmidt teleskopioarekin ikuspen berezi bat eginez eta Leidengo Behatokiko bi herbeheretar astronomoekin emaitzak alderatuz lortu zuten, hauek emaitza horiek asteroide berrika aurkitzeko aztertu zituztelarik. Hirukoteak 4000 asteroide baino gehiago akreditatuak ditu. Gehrelsek zenbait kometa ere aurkitu ditu, horien artean 64P/Swift-Gehrels, 78P/Gehrels 2, 82P/Gehrels 3 eta 90P/Gehrels 1 aldikako kometak daudelarik.
Gehrelsek espazio zientziako testu liburu sail bat hasi zuen, mailarik aurreratuenean dagoena. University Arizona Pressen lehen 30 liburukien editore nagusia izan zen, eta argitalpenen estiloa ezarri zuen bere partehartzearekin, eta horietako seiren editorea ere izan zen. Spacewatch espazio ikuspen programa ere abiarazi zuen eta, horien artean Lurretik gertuko asteroideak zeuden asteroide eta kometen estatistikak lortzeko inkesta elektronikoaren Ikertzaile Nagusia izan zen. Bob McMillan elkarrikertzaile eta managerra zen, eta Ikertzaile Nagusi izatera pasa zen 1997an.
Gehrelsek zientzietan graduatu gabeko ikasleentzat kurtso bat eman zuen Tucsonen ipar hemisferioko udazkenean, eta bere klaseen bertsio labur baten konferentziak eman zituen udaberrian Indiako Ahmedabad hiriko Fisika Ikerkuntzako Laborategian, nongo biziarteko kide izan zen. 2007an Harold Masursky saria jaso zuen astronomia zientzietan emandako zerbitzu bikainagatik.
Euskal mitologia
Eusko-akitanierazko jainko-jainkosak
Erromatartzearekin batera, inskripzioak idazteko ohitura zabaldu zen euskal hizkuntzaren aurrekaria (edo hizkuntza-familia berekoa den) eusko-akitanierazko hiztunen artean. Harrizko aldareak ere egiteko joera kopiatu zioten Inperioari eta horri esker, Antzinaroko zenbait jainko eta jainkosen izenak iritsi zaizkigu, nahiz eta apenas beste ezer ez dakigun haiei buruz. Joakin Gorrotxategik teonimoren bat zuten 105 idazkun jaso zituen XX. 1984. urtean.