cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kurtzegango zutarria
Ezaugarriak
Azken lanak, 2011. urteko maiatzean, Juan Carlos López Quintanak zuzendu zituen. Kontserbazio egoera ona da monolitoa zahar-berritu eta gero eta porlanezko oinarri baten gainean berriro zutik jarri eta gero.
Monolitoa izandakoa, erortzerakoan bi zatitan apurtu zen nonbait, eta zatietako bat iraulita zegoen. Ez zen begien bistakoa bi zatiak lehenago elkartuta egon zirela Felix Mugurutzak 1987an aurkitzean garaiko Euskal Museorako paraturiko txostenean eta egindako maketan azaldu zuen arte. Geroago, zahar-berritze lanei ekin baino lehenago, baten batek makina batekin mugitu zituen harritzarrak eta bat apurtu. 2011. urtean zutarria hiru zatitan bereizita topatu zuten zahar-berritu eta berriro zutik jarri zutenek.
Sahms
Sahms Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Alanya
Alanya (Alanya, ahoskatua) Antalya probintziako hiria da, hegoaldeko Turkian dagoena. Leku estrategikoa, Rûmgo Sultanerriaren garaian bere urrezko aroa bizi zen, noiz Kayqubad I.a sultanak Kızıl Kule dorrea edo bere gaztelua eraiki zituen.
Ametseko lapurra
Ametseko lapurra marrazki bizidunetako euskal film bat da, Ángel Alonsok 2000ean egina.
Sinopsia
Groomo zientifiko gaiztoak mundua kontrolpean nahi du; hartara, jendearen ametsak amesgaizto bilakatzen ditu, pertsonek desiorik izan ez dezaten. Nina, zazpi urteko neskatxa, berehala ohartzen da amets eta fantasiazko mundua arriskuan dagoela.
Castor (Louisiana)
Castor Louisianaeko herri bat da. Bienville parrokian kokatua dago. 2010ean 258 biztanle zituen, 3.08 kilometro koadrotan banatuta.
IMVIC
IMVIC-a mikrobiologian bakterioak identifikatzeko erabilitako testa da, lau probek osatutakoa: indola (I), metilo gorria (M), Voges-Proskauer (V) eta zitratoa (C). Test honen emaitza batuketa ala kenketaren lau sinboloen bitartez adierazten da (+ ala -), proba bakoitzari dagokion sinboloa jarriz eta test honen inizialak jarraituz. Esaterako, (++--) formulak indol (+), metilo gorria (+), Voges-Proskauer (-) eta zitrato (-) adierazten du, eta Escherichia bakterioei dagokien IMVIC-a da.
Test hau oso erabilia da laborategian Enterobacteriaceae familiaren generoak (Salmonella, Shigella, Escherichia, Proteus, Yersinia...) desberdintzeko.
Peltohyas australis
Peltohyas australis Peltohyas generoko animalia da. Hegaztien barruko Charadriidae familian sailkatua dago.
IMVIC
Indolaren probak proteinen metabolismoaren jardueran datza, eta metilo gorriarenak, Voges-Proskauer-enak eta zitratoarenak gluzidoen metabolismoa ikertzen dute.
Líšná (Rokycanyko barrutia)
Líšná Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 193 biztanle ditu eta 18,83 kilometro koadroko azalera. Rokycanyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1295 urtean egin zen.
Heleophryne orientalis
Heleophryne orientalis Heleophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Heleophrynidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Courboin
Courboin Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 280 ziren. Familiak 103 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 34 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 42 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 133 etxebizitza zeuden, 109 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 133etxeak ziren. 109 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 37 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 61 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 186 ziren, horien artean 146 aktiboak ziren eta 40 inaktiboak ziren. 146 pertsona aktiboetatik 138 lanean zeuden (76 gizon eta 62 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 40 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Courboin udalerrian 113 unitate fiskal zeuden, 310 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.899 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 zurginak eta 1 iturgina.
2000. urtean Courboin udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.176 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Beuzeville
Beuzeville Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Beuzeville udalerrian erroldatutako biztanleak 3.568 ziren. Familiak 1.472 ziren, horien artean 476 pertsona bakarrekoak ziren (188 bakarrik bizi ziren gizonak eta 288 bakarrik bizi ziren emakumeak), 496 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 408 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 92 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.855 etxebizitza zeuden, 1.508 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 153 bigarren erresidentzia ziren eta 194 hutsik zeuden. 1.426 etxeak ziren eta 420 apartamentuak ziren. 1.508 etxebizitza nagusietatik 847 bere jabearen bizilekua ziren, 627 alokairuan okupaturik zeuden eta 34 doan lagata zeuden; 32 etxek gela bat zuten, 176 etxek bi zituzten, 315 etxek hiru zituzten, 477 etxek lau zituzten eta 508 etxek bost zituzten. 1.102 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 713 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 540 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.089 ziren, horien artean 1.547 aktiboak ziren eta 542 inaktiboak ziren. 1.547 pertsona aktiboetatik 1.392 lanean zeuden (755 gizon eta 637 emakume) eta 155 langabezian zeuden (64 gizon eta 91 emakume). 542 pertsona inaktiboetatik 215 erretiraturik zeuden, 129 ikasten zeuden eta 198 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Beuzeville udalerrian 1.693 unitate fiskal zeuden, 3.878 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.715 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 233 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 9 janari enpresak ziren, 13 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 27 eraikuntza enpresak ziren, 68 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 7 garraio enpresak ziren, 16 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 7 finantziazio enpresak ziren, 17 higiezinen enpresak ziren, 23 zerbitzu enpresak ziren, 27 administrazio publikoko enpresak ziren eta 15 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 30 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 7 okindegiak, 4 harategiak, 1 arraindegi zen, 1 liburu denda zen, 3 arropa dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 2 elektrotresna dendak, 1 altzari denda zen, 1 kirol-denda zen, 1 lurrin-denda zen eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Beuzeville udalerrian 85 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.309 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen. Beuzeville udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 468 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Zenica
Zenica Bosnia-Herzegovinako industria-hiri bat da, Sarajevo hiriburutik 70 km inguru iparraldera dagoena. 2004. urteko datuen arabera, biztanleriaren jatorriari dagokionez, %83 bosniar musulmanak ziren, %10 kroatak eta %6 serbiarrak.
Zenicako Stara Čaršija alde zaharrean hainbat ikusgai daude, hala nola 1906. urtean eraikitako sinagoga, gaur egun Hiriko Museo eta Arte Galeria bihurtuta. Čaršijska Džamija meskita, austriarrek eraikitako iturria eta Hadžimazića Kuća landetxea ere aipagarriak dira.
Historia
Zenica hiriaren jatorria Neolitoan dago. Harrezkero, iliriarren hiria izan zen, hiri zaharraren aztarnek adierazten dutenez; eta erromatarren sasoian Municipium Bistua Nova izena izan zuen. Aipatzekoa da II-IV. mende inguruko basilika bikoitz kristau berezia, Europan halako bi aurkitu direnez bakarrik. Beste asentamendu zahar batzuen aztarnak ere badaude hirian, hala nola hiriaren hegoaldean dagoen Bilimišće auzoaren ingurukoak, Putovići eta Tišina herrien ondoan, Villa Rustica deritzona, bainuetxeak, tenpluak eta bestelako eraikinak.
Hainbat herrialde eta agintariren esku egon ostean, Bosniako gerraren inguruan Zenicak zeregin estrategikoak bete zituen. Besteak beste, 1991. urtean Ekialdeko Europako lehenengo irrati-etxe libre eta pribatuaren egoitza bertan kokatu zuten, CD-CEMP Irratia. Hain zuzen ere, 1993an Belgikako Kazetaritza Independentearen saria eman zioten bertako kazetari bati, Zoran Misetic-i, "Bakearen Luma" saria.
Gerra ostean biztanleriak gorabehera handiak jasan zituen: bosniar musulmanen etorrera eta serbiarren irteera izan zen gertaera aipagarriena. Gaur egun, gerratea baino lehen zeukan ekonomia-indarra berreskuratzekotan dihardute; Erdialdeko Europako hegoaldeko altzairu-fabrikarik handienetarikoa, Mittal Steel Corp. hirian dago, eta pribatizatuta dago.
Kanamara Matsuri
Kanamara Matsuri (かなまら祭り) Kawasaki hirian urtero izaten den jaialdi ezaguna da. Apirileko lehen igandean izaten da eta Zakil erraldoi bat gurtzen da bertan.
Historia
Sorrera bitxia dauka jaialdiak izan ere emagalduek sexu bidezko gaixotasunen aurrean babesa eskatzean omen baitu jatorria.
Kondairak dio emakumearen aluan bizi den deabru hortz-zorrotz batek bi mutil ezkonberri zikiratu zituela bakoitzaren ezkon gauean. Emazte batek errementariari burdinazko zakil bat egiteko eskatu zion eta deabruak hozka egitean hortzak hautsi zituen.
Desfilea
Ekintza nagusia desfilea izaten da. Bertan zakila da gai nagusia eta ilustrazioak, gozokiak, barazkiak eta dekorazioak hori islatzen dute.
Artxiduke
Artxidukea (erzherzog; emakumezkoa artxidukesa, erzherzogin) europar noblezia-titulua da, Austriako eta Bavariako etxeetako printzeen titulua zena. Estatusean, artxiduke handi bat enperadore edo errege baten azpian eta printze subirano edo duke subirano baten gainetik kokatzen da lehentasun-ordenan. Berez, Germaniako Erromatar Inperio Santuan baino ez zuten erabiltzen.
Otto Heinrich Warburg
Otto Heinrich Warburg (Friburgo Breisgau, 1883ko urriaren 8a - Berlin, 1970eko abuztuaren 1a) alemaniar biokimikaria izan zen. Fisiologiako ikasketak egin ondoren, Berlingo Gilen Kaiserraren Fisiologia Institutuko kide izan zen. Zelulen arnasketako gertaera entzimatikoak aztertu zituen, eta bere izena daraman hartzigarri horia deskribatu zuen. 1931. urtean Medikuntzako Nobel Saria irabazi zuen.
Toyonaka (Osaka)
Historia
Aintzinatik populaturik egon den arren hiria bera 1936an eratu zen. Gaur egun Osakako auzo erresidentziala da.
Eneko Jauregi
Eneko Jauregi Escobar (Muxika, 1996ko uztailaren 13a-) futbolari bizkaitarra da, Sansen aurrelari lanetan jokatzen zuena. Gernika Klubaren gazte mailetan hasi zen eta 2014ean Berioko jokalaria bilakatu zen. 2015-16 denboraldian Beriotik Sansera pasa zen.
Kirol Ibilbidea
''2023ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Direct3D
Direct3D DirectX-en zati da, eta Microsoft-en APIa da. 3D-ko oinarrizko irudiak (bitmap) erabiltzen duen edozein aplikaziarentzako bideozko efektuak konbinatzeko, zein transformazio geometrikoak egiteko erraztasun oso aurreratuak eskaintzen dituen software multzoa da. Microsoftek asmatuta, Windows 95en erabiltzeko sortu zen, baina Windows 2000, Windows XP, Xbox eta Xbox 360 plataformentzako ere balio du.
Goi mailako APIak 3Dkofuntzioak ditu egileak bere aplikazio grafikoetan erabiltzeko ( motore geometrikoak,...etb ). Beheko mailako APIak joko egileei bakoitzaren kodea erabiltzeko aukera ematen die, eta baita ere programaren abiadura hobetzeko hardware funtzioetara deitzeko.
Lišnice
Lišnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 202 biztanle ditu eta 8,53 kilometro koadroko azalera. Most barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1616 urtean egin zen.
Heleophryne natalensis
Heleophryne natalensis Heleophryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Heleophrynidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Funabashi (Chiba)
Funabashi (船橋市) Japoniako hiria da, Chiba prefeturako bigarrena populazioari dagokionez. 2012ko erroldaren arabera 610.572 biztanle ditu.
Geografia
Funabashi Chiba prefeturako ipar-mendebaldean kokaturik dago, Tokioko prefeturatik oso gertu. Honek Chibaren eta Tokioren lo-hiri bihurtu du. Tokioko Badiaren ertzean dago, Shimōsa lautadan, 20-30 mettrotako altueran. Tone ibaiak gurutzatzen du hiria.
Aintzina hondartza zabalak izan ohi zituen baina gaur egun kostaldea oso industrializatuta dago eta badiari kendutako lurrak ere baditu.
Historia
Paleolito garaian jadanik populatua izan zen eremua eta Jōmon Aroko oskol pilaketak aurkitu dira. Funabasi izena Kamakura Aroan aipatzen da lehenengo aldiz, baina askoz zaharragoa dela dirudi, izan ere VIII eta X mendeen artean hainbat tenplu budista eta santutegi xintoista eraiki ziren.
Chiba leinuaren eskutan egon zen herria eta inguruko leinuekin hainbat borroka ezagutu zituen. XVII mendean Tokugawa Ieyasuk konkistatu zuen eta Tokugawa shogunerrian sartu zuen. Shogunerriaren barnean garapen handia izan zuen izan ere Tone ibaia gurutzatzeko posta hiri bihurtu baitzuten.
Funabashi herria 1889an sortu zen eta 1937an hiri bihurtu zen. Instalazio militar ugari zituenez Bigarren Mundu Gerran oso bonbakatua izan zen.
Barfly
Barfly 1987ko Barbet Schroeder frantziar zinema zuzendariaren filma da.
Sinopsia
Alkohola eta poesia dira Henry Chinaskiren bizi-eragileak, edale izateaz harro dago eta gau eta egun Los Angelesko tabernatan zurrutean eta bat-bateko borrokalditan sartuta dabil.
Lawrence of Arabia
Lawrence of Arabia 1962ko David Leanek zuzendutako film historiko epikoa da, T. E. Lawrencen bizitzan oinarritua.
Jordanian, Marokon eta Espainiako Almerian eta Doñanako Parke Naturalean filmatu zen.
Argumentua
Filmak Thomas Edward Lawrencen bizitza azaltzen du, Ekialde Hurbilera joandako ofizial britainiarra bertoko tribuak batzea lortu eta Otomandar Inperioaren aurka borrokatu zena.
Cusy
Cusy Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cusy udalerrian erroldatutako biztanleak 1.634 ziren. Familiak 578 ziren, horien artean 107 pertsona bakarrekoak ziren (66 bakarrik bizi ziren gizonak eta 41 bakarrik bizi ziren emakumeak), 164 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 258 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 49 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 711 etxebizitza zeuden, 590 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 63 bigarren erresidentzia ziren eta 58 hutsik zeuden. 647 etxeak ziren eta 65 apartamentuak ziren. 590 etxebizitza nagusietatik 490 bere jabearen bizilekua ziren, 81 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 26 etxek bi zituzten, 81 etxek hiru zituzten, 149 etxek lau zituzten eta 332 etxek bost zituzten. 548 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 204 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 347 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.035 ziren, horien artean 798 aktiboak ziren eta 237 inaktiboak ziren. 798 pertsona aktiboetatik 750 lanean zeuden (416 gizon eta 334 emakume) eta 47 langabezian zeuden (15 gizon eta 32 emakume). 237 pertsona inaktiboetatik 66 erretiraturik zeuden, 104 ikasten zeuden eta 67 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Melanotaenia australis
Melanotaenia australis Melanotaenia generoko animalia da. Arrainen barruko Melanotaeniidae familian sailkatzen da.
Cusy
Diru sarrerak
2009an Cusy udalerrian 621 unitate fiskal zeuden, 1.699 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.274 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 93 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 4 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 13 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 26 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 igeltseroak, 3 margolariak, 6 zurginak, 3 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 2 okindegiak, 2 harategiak eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Cusy udalerrian 27 nekazaritza-ustiategi zeuden, 343 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hemibagrus microphthalmus
Hemibagrus microphthalmus Hemibagrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Eseniar
Eseniar (hebreeraz: אִסִּיִים, Isiyim; antzinako grezieraz: Εσσήνοι, Εσσαίοι edo Οσσαίοι, Essēnoi, Essaioi, Ossaioi) sekta judu bateko kidea izan zen (K.a. II. mendea - K.o. I. mendea). Aszetismoa, garbitasuna, zelibatoa, ondasunen jabego komuna eta jantzi zuria ziren eseniarren ezaugarriak. Qumrâmgo elkarteak Justizia maisu bat zuen, mesias bat iragartzen zuena. Kristautasunaren sorrerarekin lotu izan da, baina ez dago hori ziurtatzerik.
Haakon VII.a Norvegiakoa
Haakon VII.a Norvegiakoa, jaiotze izenez Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel (1872ko abuztuaren 3a, Charlottenlund jauregia, Kopenhagetik hurbil - 1957ko irailaren 21a, Osloko Errege Jauregia, Oslo) 1905eko azaroaren 18tik 1957ko irailaren 21ra Norvegiako errege izan zen. Horretaz gain, jaiotzez Danimarka eta Islandiako printzea ere bazen.
500 urte igaro eta Norvegiak bere independentzia berreskuratu arte ezin izan zen erregerik hautatu ahal izan, independentzia lortu ondoren norvegiarrek ordurarte Danimarka eta Islandiako printzea zen Carl hautatu eta Haakon VII.a Norvegiakoa izenez izendatu zuten. Hortaz, Haakon VII.a Norvegiako aro modernoko lehenbiziko erregea izan zen.
Bigarren Mundu Gerran alemaniarrek Norvegia okupatzean, Haakon VII.a Norvegiaren burujabetasuna eta demokraziaren alde egiteagatik nabarmendu zen. Hortaz, Norvegia okupatuan naziek ezarritako gobernuarekiko pareleloa zen beste norvegiar gobernu bat eratu zuen, lehenbiziko Norvegiaren iparraldean eta ondoren Ingalaterran. Honela erresistentziaren ikur bilakatuz.
Central (Louisiana)
Central Louisianaeko hiri bat da. East Baton Rouge parrokian kokatua dago. 2010ean 26,864 biztanle zituen, 161.2 kilometro koadrotan banatuta.
Biraketa periodo
Astronomian, biraketa periodoa objektu astronomiko batek bere biraketa ardatzarekiko bira oso bat emateko behar duen denbora da. Objektu solidoetarako (planeta eta asteroideak, kasu), biraketa periodoa balio soil bat da. Gasezko edo jariakinezko gorputzetan (izarrak edo gasezko erraldoiak, kasu), periodo horrek aldeak ditu ekuatorearen eta poloen artean. Hori dela eta, fenomenoa neurtzean ematen den zenbaki estandarra eremu magnetikoaren biraketarena da.
Lurraren biraketa periodoa 23,9344 ordu da (ordu kopuru hori behar du bira bat emateko).
Líšnice (Prague-West barrutia)
Líšnice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 715 biztanle ditu eta 7.39 kilometro koadroko azalera. Prague-West barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1500 urtean egin zen.
Isabel Aguirre
Isabel Aguirre de Úrcola (Vilagarcía de Arousa, Pontevedra, 1937ko martxoaren 9a), arkitekto eta paisajista galiziarra da.
Biografia
Isabel Aguirre de Úrcola arkitektoa da Coruñako Unibertsitateko Arkitekturako Goi Eskola Teknikoan, eta Juana de Vega Fundazioaren "Paisaiaren Galiziako Eskola" zuzentzen du 2008an sortu zenetik.
European Council of Landscape Architecture Schools Eskolako Zuzendarien Batzordeko kidea da, eta bere lana AEBetako Harvard Unibertsitatean erakutsi zuen 2000. urtean "Europako 15 paisajista onenak" erakusketan. Gainera, Lisboako Vale/Grande Mendebaldeko Parkearen eta Hegoaldeko Parkearen proiektuez eta Pontevedrako Illa do Cobo edo A Illa das Esculturas birgaitze-proiektuaz arduratu zen.
Irmandade de la Ribeira Sacra delakoaren presidente izendatu zuten, eta haren helburua Ribeira Sacrako balio kulturalak, historikoak eta paisajistikoak sustatzea, berreskuratzea eta babestea da.
Artikulu asko argitaratu ditu aldizkari espezializatuetan eta hainbat lan kolektiboetan ere parte hartu du.
Jon Zelaia
Jon Zelaia Mendizabal (Oñati, Gipuzkoa, 1954) irakasle erretiratua eta musikaria da.
Izar
Izarra argizagi bat da, bere grabitazioak loturik mantentzen duen plasmazko gorputz esferiko handia. Gasez (batez ere hidrogeno eta helioz) osatua da, eta bere barnean gertatzen diren erreakzio termonuklearretatik ateratako energiaz egiten du distira. Eguzkia da Lurretik hurbilen dagoen izarra eta Lurraren energia iturri nagusia, argi energiarena barne. Beste izar asko begi hutsez ikus daitezke Lurretik gaua denean; Lurretik oso-oso urrun daudenez, puntu finko txiki gisa ageri dira zeruan. Historikoki, izarrik nabarmenenak konstelazio eta asterismotan taldekatu dira, eta izarrik distiratsuenek berezko izena jaso dute. Astronomoek izar-katalogoak egin dituzte ezagutzen diren izarrak identifikatu eta izarren nomenklatura estandarra emateko. Hala ere, Unibertsoan dauden izar ia guztiak, gure galaxia den Esne Bidetik kanpo dauden guztiak barne, Lurretik ezin dira ikusi teleskopiorik erabili gabe; are gehiago, teleskopio oso indartsuak erabilita ere, izar gehienak ezin ditugu ikusi ere egin.
Euren bizitzaren zati handi batean zehar izarrek distiratzen dute euren erdigune beroan fusio nuklearra gertatzen delako. Fusioa da izarrek beren kanpo geruzetatik etengabe kanporatzen duten energiaren iturburu. Hidrogenoa eta helioa baino astunago diren ia gai guztiak izarretako erdigunean sortzen dira, izar-nukleosintesi deitzen den prozesuan, edo euren bizitza amaitu ostean supernoben bidez izarrek eztanda egiten dutenean. Bere bizitzaren amaiera aldera izar batek materia degeneratua izan dezake. Astronomoek izar baten masa, adina, metaltasuna (osaketa kimikoa) eta beste hainbat ezaugarri jakin ditzakete izarrak espazioan zehar duen mugimendua, argitasuna eta espektroa aztertuta. Izar baten masa da bere eboluzioa eta amaiera aurresateko ezaugarririk garrantzitsuena. Izarren ezaugarri batzuk, hala nola diametroa eta tenperatura, denborarekin aldatzen dira, eta izarrak inguruan duenak bere errotazio eta mugimenduari eragiten dio.
Izar taldeek galaxiak sortzen dituzte eta unibertsoko argizagi nagusiak dira.
Izarren behaketaren historia
Antzinatik izan dira izarrak garrantzitsuak kultura gehienetan, denetan ez esatearren; bai arrazoi erlijioso edo/eta kulturalengatik, orientazio lanabes gisa, egutegiak zehazteko... Antzinaroko astronomo askok uste zuten izarrak finko zeudela esfera zeleste batean eta ez zirela aldatzen. Konbentzioz, astronomoek izarrak konstelaziotan taldekatu izan dituzte, eta planeta eta Eguzkiaren posizioa konstelazio horiekiko kalkulatu izan dute. Eguzkiak hondoko izarrekiko eta horizontearekiko zuen mugimendua egutegiak osatzeko erabili da, eta honek garrantzia berezia zuen nekazaritzan. Adibidez, gaur egun munduan oso zabaldua den Gregoriotar egutegia, lurrak eguzkiarekiko duen posizio erlatiboan oinarritzen da.
Agence nationale pour l'emploi
Agence nationale pour l'emploi edo ANPE (euskaraz "Enplegurako Nazio Agentzia") Frantziako enplegu-agentzia nazionala izan zen, 1967ko uztailean sortua.
Izar
Izarren behaketaren historia
Ezagutzen den izar-kartarik zaharrena Antzinako Egiptoko astronomoek egindakoa da, K.a. 1534. urtean. Ezagutzen den izar-katalogorik zaharrena berriz, Babiloniako astronomian osatutakoa da, Mesopotamian, K.a. 2. milurtekoan, Kasita garaian (c. K.a. 1531–1155). Mesopotamiarrek ezarritako lau konstelazio gaurdaino iritsi dira: Hydra, Corvus, Aquila eta Piscis Austrinus.
Agence nationale pour l'emploi
Langabeei informazioa eskaintzeaz, lanbide heziketara bideratzeaz, laguntza publikoak banatzeaz, leudekeen lan-eskaintzen berri emateaz eta langabeziaren inguruko estatistikak egiteaz arduratzen zen. Patronalaren eta soldatapeko langileen kotizazioen bidez finantzatzen zen. 2008. urtean Assédic-ekin bat egin zuen, eta organismo berriaren izena "Pôle emploi" da.
Izar
Izarren behaketaren historia
Ezagutzen den Antzinako Greziako astronomiaren lehen izar-katalogoa Aristilok sortu zuen K.a. 300. urtea inguru, Timokares Alexandriakoaren laguntzarekin. Hiparko Nizeakoak K.a. II. mendean egindako katalogoak 1020 izar zituen, eta Ptolomeoren izar-katalogoa osatzeko erabili zen. Demokrito eta Epikuro greziar filosofoek izarrak beste eguzki batzuk zirela eta haien inguruan beste lur batzuk izan zitzaketela argudiatu zuten. Hiparko Nizeakoa izan zen lehen nobaren aurkitzailea. Greziako astronomiatik jaso ditugu konstelazio askoren gaur egungo izenak. Hala ere, Greziako mitologiarekin konstelazioen izenak azaltzeko egin diren saiakerak auto-erreferentziak izan ohi dira, eta antzinako beste jakintza batetik datozela proposatu dute hainbat ikerlarik. Horrela, baliteke Europan zehar egondako hainbat kondairen arabera eraiki izana jakintza hau, eta Grezian egindakoa berrinterpretazio bat baino ez izatea. Zehazki, konstelazio nagusietako batzuek greziar mitologiarekin harreman zuzenik ez izateak, eta hartz baten figura zeruan jarri izanak ohitura aurreindoeuroparrekin izango luke harremana, adibidez Euskal mitologian hartzak duen paperarekin.
Orokorrean zeruak aldakorrak ez zirela pentsatzen bazen ere, Txinako astronomoek bazekiten izar berriak ager zitezkeela. 185. urtean supernoba bat erregistratu zuten lehenak izan ziren, gaur egun SN 185 gisa ezagutzen duguna. Historian erregistratutako izar eztandarik distiratsuena SN 1006 supernoba izan zen, Ali ibn Ridwan astronomo egiptoarrak eta hainbat txinatar astronomok ikusi zutena 1006an. SN 1054 supernoba, Karramarroaren nebulosa sortuko zuena, Txinako eta mundu islamiarreko astronomoek ikusi zuten.
Erdi Aroko Islamiar astronomoek arabierazko izenak eman zizkieten izar askori, gaurdaino iritsi direnak; izarren posizioa kalkulatu ahal izateko hainbat instrumentu astronomiko asmatu zituzten. Lehen behatoki handiak eraiki zituzten, batez ere Zij izar-katalogoak sortu ahal izateko. Egindako katalogo horien artean Izar Finkoen Liburua dago, Abd al-Rahman al-Sufi persiar astronomoak 964an idatzia. Liburu horretan lehen aldiz aipatzen dira izar-kumuluak (hala nola Omicron Velorum eta Collinder 399) eta galaxiak (Andromeda galaxia, adibidez).
Tycho Brahe astronomoak izar berriak identifikatu zituen zeruan, beranduago novae izena izango zutenak, zerua aldakorra zela ondorioztatuz. 1584an Giordano Brunok proposatu zuen beste izarrak Eguzkia bezalakoak zirela, eta aukera bat zela beste planeta batzuk egotea izar horien orbitan, zeintzuen artean egon zitezkeen Lurraren antza zutenak. Ideia hori lehenago Demokrito eta Epikuro Greziako filosofoek ere proposatu zuten, bai eta Fakhr al-Din al-Razi islamiar kosmologoak ere. XVII. mendean Eguzkia izar bat zelako adostasun zabala zen jada. Hala ere, ez zen ulertzen zergatik izar horiek ez zuten Eguzki-sistema erakartzen, beste gorputzek bezala. Isaac Newtonek proposatu zuen izarrak modu berean zeudela sakabanatuak norabide guztietan, Richard Bentley teologoak ere bultzaturiko idea.
Geminiano Montanari italiar astronomoak Algol izarraren argitasun aldaketak behatu zituen 1667an. Edmond Halleyk bi izarren arteko mugimenduaren lehen neurketak argitaratu zituen, eta frogatu zuen Ptolomeo eta Hiparko greziar astronomoen garaitik izar haien posizioak aldatu egin zirela. William Herschel izan zen lehen astronomoa zeruan izarrek duten banaketa zehazteko saiakera egiten. 1780ko hamarkadan hainbat lerro zehaztu zituen 600 norabidetan, eta bakoitzean ikus zitezkeen izarrak kontatu zituen. Izar kopurua norabide batean handiagoa zela ondorioztatu zuen, Esne Bidearen zentro galaktikoaren norabidean, hain zuzen ere.Bere seme John Herschelek ikerketa berriro egin zuen hego hemisferioan eta norabide berdinean hazten zela ikusi zuen. Ikerketa honetan William Herschelek ikusi zuen izar batzuk ez daudela bakarrik norabide berean, baizik eta sistema bitarrak osatzen dituztela.
XIX. mendean Joseph von Fraunhofer eta Angelo Secchik espektroskopiaren zientzia abiatu zuten. Sirius eta Eguzkiaren arteko izarren espektroaren diferentziak aztertuta absortzio lerroen kopuru eta indarraren arteko diferentziak aurkitu zituzten.1865an Secchi izarrak euren mota espektralaren arabera sailkatzen hasi zen. Hala ere, gaur egun erabiltzen den izarren sailkapena Annie J. Cannonek garatu zuen 1900eko hamarkadan.
Izar bateraino (61 Cygni 11,4 argi-urtera) dagoen distantziaren lehen neurketa zuzena 1838an egin zuen Friedrich Besselek, paralaxi teknika erabiliz. Paralaxiak demostratu zuen izarren arteko distantzia zein handia den. Izar sistema-bitarren behaketek garrantzia irabazi zuten XIX. mendean zehar. 1834an Besselek Sirius izarraren berezko mugimenduan aldaketak ikusi zituen eta ezkutuko kide bat zuela ondorioztatu zuen. Edward Pickeringek lehenengo bitar espektroskopikoa aurkitu zuen 1899an, Mizar izarra 104 egunetan zehar aztertuz eta espektroak periodikoki banatzen zirela ikusiz. Friedrich Georg Wilhelm von Struve eta Sherburne Wesley Burnham astronomoek egindako behaketa zehatzei esker izarren masa kalkulatu ahal izan zen, orbitaren elementuak konputatuz. Izar sistema-bitarren orbitak deribatzeko buruketaren lehen soluzioak Felix Savaryk eman zituen 1827an.
XX. mendeak izarren ikerketak aurrerapen handiak izan zituen. Argazkigintza tresna garrantzitsua izan zen astronomian. Karl Schwarzschildek aurkitu zuen izar baten kolorea eta, beraz, tenperatura, kalkula zitekeela itxurazko magnitudea eta argazki-magnitudea alderatuz. Fotometro fotoelektrikoaren asmakuntzak izarren magnitudeak hainbat uhin-luzera ezberdinetan neurtzeko aukera eman zuen. 1921ean Albert A. Michelsonek izarren diametroaren lehen neurketak egin zituen interferometro bat erabiliz.
Izarren egitura fisikoari buruzko lan teoriko garrantzitsuak egin ziren XX. mendearen lehen hamarkadetan. 1913an Hertzsprung-Russell diagrama garatu zen, izarren ikerketa astrofisikoa abiatuz. Izarren barnealdean gertatzen dena eta izarren eboluzioa ulertzeko ereduak garatu ziren. Cecilia Payne-Gaposchkinek 1925an aurkeztutako doktoretza-tesian izarrak batez ere hidrogeno eta helioz osaturik zeudela proposatu zuen. Fisika kuantikoaren garapenarekin izarren espektroak ulertzeko aukera berriak lortu ziren. Horrela, izarren atmosferaren konposizio kimikoari buruzko ezagutza lortu zen.
Supernobak kenduta, izar indibidual ia gehienak Talde Lokalaren parte dira, eta bereziki Esne Bidearen alderdi ikusgarrian daudenak. Hala ere Virgo Kumuluan dagoen M100 galaxiako izar batzuk ere indibidualki ikusi dira, Lurretik 100 milioi argi urtera Virgo Superkumuluan hainbat izar-multzo ikus daitezke, eta gaur egungo teleskopioek aukera dute Talde Lokaleko hainbat izar ikusteko.
Izarren izendapena
Zeruko izarrik distiratsuenek, planeta batzuk tartean, hainbat kulturatako mitologia izenak dituzte, greziarrak, latinak eta arabiarrak asko. Askok izen desberdinak dituzte munduan barrena, tokian tokiko izen propioak.
Azken 2000 urteetan 300 izar ingururi eman zaie izena, gehienak mitologiarekin zerikusia dutenak. Begi hutsez 4000 izar inguru ikus litezke lurreko hemisferio bakoitzean. Astronomia katalogoetan miloi batzuk badira. Gure Esne Bidean bilioi batzuk badaude eta unibertsoan dagoen izar kopurua zenbaezina da. Beraz astronomoak aurkitzen diren izar guztiak behar bezala sailkatzen saiatzen dira.
Jean Nesprias
Jean Nesprias (Biarritz, Lapurdi, 1927ko ekainaren 18a - Baiona, 2018ko otsailaren 5a) dantza irakaslea izan zen.
Bizitza
Biarritzeko baserri batean sortu zen Jean Nesprias, eta 12 urte zituenean hasi zen euskal dantzak ikasten, Segundo Olaeta koreografoarekin. Dantza irakasteari, berriz, 1941ean ekin zion, Orok Bat eliz elkartean, Angeluko Blancpignon parrokian. Bassaisteguy erretoreak eskatu zion. Gazteei futbolaz aparte beste zerbait proposatzeko, Orok Bat dantza taldea sortu zuen 1943an. 16 urte zituen orduan Nespriasek. 1963an, Orai Bat izena hartu zuen Orok Batek, eta Baionan kokatu zuten. Erretreta hartutakoan, 1993an, Erro Bat sortu zuen.
Izar
Izarren izendapena
Johann Bayer alemaniar astronomoak konstelazio bakoitzean izarrei izena emateko greziar hizkiak erabiltzen zituen izendapena sortu zuen. Geroago, John Flamsteedek zenbakiak zerabiltzan sistema sortu zuen. Ordudanik sistema desberdin ugari erabili izan dira, izar katalogoak azaldu ziren arte. Gaur egun Nazioarteko Astronomia Elkartea da izar berriak izendatzeko gaitasuna duen erakunde bakarra.
Jean Nesprias
Bizitza
Adinean aurrera egin arte jarraitu zuen dantza irakasten, baita txistua ere. Hain zuzen, Jean Hillau baigorriarrarekin ikasi zuen tresna hori jotzen.
Euskal Kultur Erakundeak 2012an egindako elkarrizketa batean, euskal dantzak eboluzionatu egin behar zuela zioen, hala ere, zehaztapen batekin: "Ez da sekula ahantzi behar euskal dantzaz mintzo garela eta ez dantzaz orokorki".
Izar
Izarren izendapena
Izar aldakorrei RR Lyrae edo TT Arietis izena ematen zaie; Lyrae eta Arietis konstelazio horietan daudela esan nahi du, eta hasierako hizki bikoiztuak aurkitzen diren eran sailkatzeko balio du; AA konstelazio batean aurkitutako lehen izar aldakorra da. ZZ hizkira iritsitakoan, zenbakiak erabiliko lirateke.
Neurketa-unitateak
Izarren ezaugarri gehienak Nazioarteko Unitate Sistemak adostutako unitateetan ematen dira, CGS unitateak ere erabiliak izan arren. Masa, argitasuna eta erradioa adierazteko ohikoa da eguzki unitateak erabiltzea. 2015ean NAEk hainbat eguzki-balio nominal definitu zituen, NUS konstanteetan neurtuak, zehazgabetasuna murrizteko asmoz:
Eguzkiaren masa M_\bigodotez zen esplizituki definitu, ez dagoelako zehaztasun osorik Newtonen konstante-grabitazionalaren (G) balioaren inguruan. Hala ere, Newtonen grabitazio konstantearen eta eguzkiaren masaren biderketaren balioa ezaguna denez (GM_\bigodot) zehaztasun handiagoarekin, NAEk eguzkiaren masa nominala honela definitu zuen:
Amparo Barayón
Amparo Barayón Miguel (Zamora, 1904ko maiatzaren 8a - Zamora, 1936ko urriaren 11) pianista eta ekintzaile anarkista, errepublikanoa, sozialista eta feminista izan zen. Matxinatuek fusilatu egin zuten Espainiako Gerra Zibilaren lehen hilabeteetan.
Biografia
Amparo Barayón klase ertaineko familia batean hazi zen, tradizio politiko eta aurrerakoi sendodun giroan. Gurasoak Antonio Barayón Azcona eta Isabel Miguel Vaquero izan ziren. Pianoko ikasketa aurreratuak egin zituen eta eskola partikularrak ematen hasi zen. Kafe Iberian ere lan egin zuen —aitak fundatua eta, hil zenean, nebak zuzendu zuena—, Zamorako hiriburuko artisten eta intelektualen topalekua. Piano-jole gisa 1922an Zamorako Antzoki Berrian eta 1927an Salamancako Unión Radion errezitaldi batzuk eman zituen. Zamorako Musika Elkartearen antolaketa-batzordeko kide izan zen José Arregui eta Dámasorekin (1922), eta Elkarte Filarmonikoaren sortzaileetakoa ere izan zen (1930). 1923an argitaratzeari utzi zion Juventud aldizkarian lagundu zuen. César Fernández Díazekin batera Zamorako Ateneoaren sorrera sustatu zuen batzordean parte hartu zuen. Antonio Arias Gago zamorar biolin-jolearekin piano-errezitaldiak eman zituen garai hartan. El Mercantil eta El Heraldo de Zamoran antzerkirako artikuluak eta kritikak ere idatzi zituen (Miguelina Ascona gisa sinatuz).
Izar
Neurketa-unitateak
Argitsun, erradio eta masaren parametroak alda badaitezke ere etorkizunean, behaketak direla eta, 2015eko NAEren balio nominalak konstante mantenduko dira beste izarren parametroak neurtu ahal izateko.
Amparo Barayón
Madrilen
Telefonicako oposizioetara aurkeztu eta gainditu egin zituen, Zamoran salmenta-saltzaile gisa lan egin zuen bitartean. Telefónican egindako lanari esker, Madrilera joan zen bizitzera (1930). Ordutik aurrera, sindikatuan gero eta gehiago parte hartu zuten, CNTn afiliatu zen eta lana galdu zuen 1931ko Telefonicaren Greban parte hartzeagatik. Bizirik irauteko, mekanografo lanak eta piano eskolak eman zituen. Gero Nekazaritza Ministerioan lan egin zuen mekanografia-kalkulatzaile gisa.
Jean Nesprias
Bizitza
2011n agertu zen azkenekoz oholtza gainean, Mizel Theret koreografoaren Oroitzen naiz lanean, euskal dantzaren ikur izan diren Philippe Oianburu eta Koldo Zabalarekin batera.
Amparo Barayón
Madrilen
Madrilen Ateneoko kontzertu eta hitzaldietara eta kafetegietako literatur solasaldietara joaten zen. Horietako batean senarra izango zena ezagutu zuen, Ramón J. Sender (beste iturri batzuen arabera, ordea, lanean ari zela elkartu ziren, eta biak erakunde anarkistetan aritu ziren). Ezkontza zibil batean ezkondu ziren, eta Ramón (1934an jaioa) eta Andreaz (1936an) erditu zen Amparo. Elkarrekin bizi zirenean, Sender kazetari eta eleberrigile ospetsu bihurtu zen, eta Míster Witt en el cantón lanarekin 1935ean Literaturaren Sari Nazionala jaso zuen.
Errepublikaren aurkako estatu-kolpeak Segoviako San Rafaelen, Guadarrama mendilerroan, harrapatu zituen bi seme-alabekin eta umezainarekin. Segurtasunagatik, erabaki zuten Amparo umeekin Zamorara joatea. Ramón Sender Madrilera joan zen eta Errepublikako defentsa-indarretan sartu zen.
Izar
Neurketa-unitateak
Luzera handietarako, erraldoi baten erradioa adierazteko adibidez, Unitate astronomikoak ere erabiltzen dira, hau da, Eguzkia eta Lurraren arteko distantzia. Normalki 150 milioi kilometro aipatzen badira ere neurri honetarako, neurketa zehatza honakoa da: 149.597.870.700 m.
Amparo Barayón
Atxiloketa eta hilketa
Zamorara iritsi zenean, Amparok Toroko kartzelara eraman zituzten neben atxiloketen berri izan zuen. Egun haietan, Portugalera joan eta senarrarekin elkartzeko pasaportea lortzen ahalegindu zen eta berarekin telefonoz komunikatzen saiatu zen. Horrek guztiak, antza, kolpisten susmoak piztu zituen eta abuztuaren 3an atxilotu zuten, nahiz eta hurrengo egunean aske utzi zuten. Aste batzuk geroago, Gobernu Zibilean gestio batzuk egiten ari zela, Raimundo Hernández Comes gobernadoreari agirika egin zion Antonio neba Toroko kartzelatik Zamorako kartzelara eramateagatik, exekuzio estrajudizialeko aginduekin. Gertaera horren ondoren, egun horretan bertan Amparo atxilotu egin zuten (abuztuaren 28an) eta Andrea alabarekin batera kartzelan sartu zuten 1936ko abuztuaren 29an.
Errefau min
Errefau mina (Armoracia rusticana) Brassicaceae familiako landare bizikor bat da. Gaur egun, mundu osora hedatu da, baina baliteke berez Europako ekialdekoa eta Asiako mendebaldekoa izatea. Metro eta erdiko altuera hartzen du, eta hostoak berde ilunak dira.
Sendabelar gisa eta lurringintzarako erabili da XIII. mendeaz geroztik. Horretarako, erroa baliatzen da. Ebakitzen denean, esentzia lurrunkor eta sarkorrak askatzen ditu, eta narritagarria da, amoniakoa bezala, eta negar-eragilea. Hosto berriak aroma emateko erabiltzen dira.
Amparo Barayón
Atxiloketa eta hilketa
Zamorako espetxeko bizitza Pilar Fidalgo Carasak, espetxeko kideak, Francoren espetxeetako Una joven madre en las prisiones de Franco (ama gazte bat Frankoren espetxeetan) liburuan kontatu zuen. Salaketa egin ondoren, ez zuen familiaren, ez bisitarik, ez arretarik jaso kartzelan. Miguel Sevilla Cabrero, Casimira ahizparen senarra, jo zuen erruduntzat. Elizgizonen sastre eta militante tradizionalista zen, eta eskuin katolikoaren hautagaia izan zen 1931ko udal-hauteskundeetan (ez zuten hautatu, bai ordea Saturnino Barayón, Amparoren neba ). Nolanahi ere Miguel Sevilla Barayón familiaren buru bihurtu zen, Saturnino eta Antonio kartzelaratu eta fusilatu ondoren.
1936ko urriaren 10ean, Andrea Sender Barayón txikia amarengandik banandu eta hospiziora eraman zuten. Hiriko hilerriko tapietan fusilatu aurretik, Zamorako espetxean egin zituen azken orduetan, Amparok hau idatzi zion senarrari agur esateko gutun batean: Ez barkatu Andreina lapurtu didaten nire hiltzaileei, ez narkatu ni salatzeaz errudun den Miguel Sevillari. Ez dut nigatik sentitzen, zuregatik hiltzen bainaiz. Baina zer gertatuko zaie gure haurrei? Orain zureak dira. Beti maiteko zaitut.
Amparo Barayón Hurrengo egunean, 1936ko urriaren 11n, Amparo falangista-talde bati eman zioten, Martín Mariscalen zuzendaritzapean, eta 32 urte zituela hil zuten Zamorako hilerrian, beste bi emakumerekin batera: Juliana Luis García eta Antonia Blanco Luis, Zamorako bizilagunak. Era berean, Amparore nebak hilak zituzten, Antonio abuztuaren 28an eta Saturnino 1936ko irailaren 18an. Barayon nebak, hil ondoren, Ondasunak Konfiskatzeko Batzorde Probintzialak irekitako espedienteen mende jarri ziren, eta erantzukizun politikoen jurisdikziora pasatu ziren. Golpistek ematen zioten garrantzia frogatzeko, Amparo probintziako 1. espedientean sartu zen. Agintariek haren heriotza justifikatu zuten, eta 1937an jakinarazi zuten Amparo “espioitzat hartuta” zegoela.
Ziklo-kroseko Belgikako Txapelketak
Belgikako Ziklo-kross Txapelketak 1910 urteaz geroztik egiten dituzte. Irabazle aipagarrienak honako hauek dira, Erik De Vlaeminck eta Roger De Vlaeminck anaiak, Roland Liboton edo Sven Nys besteak beste.
Errefau min
Erroa, arraspatu edo eho ondoren, ongailu bat egiteko erabiltzen da, eta ziapearen ordezko gisa baliatzen da. Erresuma Batuan, horseradish deritzote, eta Frantzian, raifort.
Landare diuretikoa da, eskorbutuaren aurkakoa, eta digestioaren lagungarria. Bestalde, errotik peroxidasa entzima lortzen da, test kimikoetan oxidatzaile gisa erabilia. Erroaren zukua kosmetikan erabiltzen da.
Izar
Sorrera eta bilakaera
Izarrak espazioak materia-dentsitate handiagoa duten eskualdetan sortzen dira. Eskualde hauek laino molekular gisa ezagutzen dira, eta batez ere hidrogenoz osaturik daude, %23 edo %28 artean helioa delarik eta, kopuru txikietan, elementu astunagoak. Gaur egun horrelako izarren sorrera guneak badaude, adibidez Oriongo Nebulosa. Izar gehienak dozenaka edo ehunka milakako taldeetan sortzen dira Talde horietako izar masiboek indar nahikoa izan dezakete lainoari berari argia emateko, hidrogenoa ionizatuz eta H II eskualdeak sortuz. Efektu horrek lainoa bera eraldatzen du, eta izar gehiago sortzea ekidin dezake.
Izar gehienek euren existentziaren denbora gehiena sekuentzia nagusian ematen dute, hidrogenoa helioan bilakatuz, fusio nukleararen bidez. Hala ere, izarren masak propietate ezberdinak ematen dizkie euren garapenaren une ezberdinetan. Izar baten azken unea ezberdina da izarrak duen masaren arabera, eta euren inguruan duten eragina edo duten argitasuna ere faktore honek mugatzen du. Horregatik, astronomoek izarrak euren masaren arabera sailkatu ohi dituzte:
Amparo Barayón
Atxiloketa eta hilketa
Zona frankistan geratu ziren Amparoren eta Ramonen seme-alabak (Ramón eta Andrea) aitak berreskuratu zituen, Nazioarteko Gurutze Gorriaren laguntzarekin, 1938ko udaberrian.
Izar
Sorrera
Molekula-hodei batean du jatorria izarrak eta grabitate ezegonkortasunak bultzatzen du bere sorrera. Ezegonkortasunaren jatorria supernoben leherketa edo bi galaxien arteko talkak eragiten du sarri. Gune horretan dentsitatea behar adina handia denean, Jeansen ezegonkortasuna, bere grabitate indarraren ondorioz kolapsatu egingo da.
Lainoa kolapsatzen den heinean, Bok globuloak izeneko hauts eta gasezko gorputz trinkoak eratzen dira. Hauek 50 eguzki-masatik gora izan ditzakete. Globulua kolapsatu eta dentsitatea handitzen doan eran grabitate indarra bero bilakatzen da eta tenperaturak gora egingo du. Proto-izarraren lainoak oreka hidrostatikoa lortzen duenean, proto-izarra sortzen da erdigunean. Sekuentzia nagusi aurreko izar hauek proto-planeta disko batek inguratzen ditu sarri. Grabitazio-kontrakzioak 10-15 milioi urte inguru irauten ditu.
2 eguzki masa baino txikiagoak direnei T Tauri izarrak deritzate eta handiagoei Herbig Ae/Be izarrak. Izar jaioberriek bere errotazio ardatzetik gas zorrotadak isurtzen dituzte, Herbig-Haro izenez ezagunak diren nebulosa txikiak sortuz.
Sekuentzia nagusia
Izarrek beren bizitzako denboraren % 90 inguru fusio bidez hidrogenoa helio transformatzen iragaten dute, prozesu horretan bero eta presio altuko erreakzioak sortuz. Fase honetan dauden izarrak sekuentzia nagusian daudela esaten da eta nano deitzen zaie. Izarraren sekuentzia nagusiak irauten duen denbora bere masa eta «argitasuna»k baldintzatzen dute. Eguzkiaren kasuan 10.000.000.000 urte duela aurreikusten da. Izar handiek erregaia oso azkar erretzen dute eta bizitza oso laburra dute. Izar txikiek ordea, nano gorri deituak, erregaia oso poliki erretzen dute eta biziraupen oso luzea dute, ehunka bilioi urte. Beraien bizitzaren bukaeran argitasuna galtzen doaz poliki, nano beltz bilakatuz. Halere, nano beltzen biziraupena egun unibertsoari estimatzen zaion adina baino handiagoa denez, 13,7 bilioi urte, oraindik ez da halako izarrik dagoenik aurreikusten.
Amparo Barayón
Aintzatespenak
Amparo Barayónen figura aztertu eta kokatu da historian, bizitza kultural, sozial eta politikoan bete-betean parte hartu zuen emakume profesional eta independente gisa. Gaur egun:
Izar
Sekuentzia nagusia
Izar guztiek sortzen dute izar-haizea, espaziorantzako gas isurketa etengabearen iturburu. Izar gehienetan galdutako masa kopurua arbuiagarritzat har daiteke. Eguzkiak urtero 10-14 eguzki masa galtzen ditu, hau da, bere bizitza osoan zehar masa guztiaren % 0,01 galduko luke. Izar oso handiek nabarmenagoa dute masa galera, 10-7 edo 10-5 masa inguru galtzen baitute urtero, beraien eboluzioaren ondorio den jarioa. Beraien bizia 50 eguzki-masa baino gehiagorekin hasten duten izarrek masaren erdia ere galdu dezakete sekuentzia nagusian dauden bitartean.
Masa ez ezik, helioa ez den beste elementu pisutsuen kontzentrazioak ere, metalikotasunak alegia, garrantzi handia du izarraren bilakaeran.