cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolintxu
Fauna eta flora
Bolintxu erreka, betidanik aisiadirako eta bainu-lekua izan da Bilbo inguruko jendearentzat; batez ere, bere urtegia. Zoritxarrez, urmaela 1983. urteko uholdeen ondorioz desagertu zen harriz eta lokatzez bete zelako; manposteriazko harresia eta ur-jauzia, berriz, mantendu egin dira eta jende asko joaten da bertara paseoan edo Pagasarri mendirantz.
Landareak
Erreka ondoan ugariak dira haltza, lizarra, hurritza eta astigarra, baita ereinotza ere. Goroldio eta iratze mota asko dago; horien artean iratze tropikalak (Wodwardia radicans). Espezie bakan hori duela 50 milioi urte inguru sortu zen, Europako klima beroagoa zenean, eta gaur arte bizirik iraun du amildegi epel eta heze gutxi batzuetan. Horregatik da espezie babestua Euskal Herrian eta Europa osoan.
Maldetan hariztia, artadi kantauriarra eta pinuak ere badira, txilardi, otadi eta mendiko larreekin batera.
Animaliak
Ugaztunak ugariak dira (ipurtats urria, basakatua, lepahoria, orkatza, azeria...), hegaztiak ere bai (aztorea, gabiraia, lepitxulia, okila...). 9 narrasti espezie identifikatu dira Bolintxun (eskulapioren sugea, suge biperakara...) eta 6, anfibioen kasuan (txantxikua, arrabioa, uhandre marmolairea...). Horietako bat iberiar baso-igela da, erreketako kutsaduragatik Euskal Herrian arrisku bizian dagoena.
Supersur autobidea
Orain baina, Bilboko Supersur autobidea handitzeko lanek txoko hori ukituko dute eta eztabaida sortu da. Batetik, Bizkaiko Foru Aldundiak ezinbesteko lana dela azpimarratzen du; bestetik, hainbat gizarte-taldek gelditu beharreko proiektua dela diote.
Horren aurka aurkeztu dira Supersur Handitzeari Ez! plataformako kideak (talde ekologistak eta auzo-elkarteak). Diotenez, Supersur ez da beharrezkoa eta, gainera, oso garestia da. Lehen faseak 800 milioi euro balio izan zuen eta 2018. urtean, adibidez, Aldundiak aurrikusi zuena baino askoz ere gutxiago erabili da (automobil kopurua %50etik beherakoa da eta kamioiena, herena). Bigarren fasearen kostua 180 milioi eurokoa da.
Avenida 9 de Julio
Avenida 9 de Julio (euskaraz Uztailaren 9ko etorbidea) Argentinako Buenos Aires hiriburuko etorbide garrantzitsuenetako bat da. Bere ezaugarri nagusia zabaleraz 140 metro izatean datza, honek mundu osoko etorbide zabalenetako bat bilakatzen duelarik.
Peñascosa
Peñascosa Albaceteko udalerria da, Sierra de Alcaraz y Campo de Montiel eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 399 biztanle zituen.
Breivig
, 'Brèibhig', Eskoziako Lewis uhartean dagoen ekialdeko kostaldeko udalerri bat da, Kanpoko Hebridetan.
Phaetusa simplex
Phaetusa simplex Phaetusa generoko animalia da. Hegaztien barruko Laridae familian sailkatua dago.
Cortez (Florida)
Cortez Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Manatee konderrian kokatuta dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Epe (argipena)
Epe hitzak esanahi zenbait ditu:
Mokré
Mokré Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 150 biztanle ditu eta 5,88 kilometro koadroko azalera. Rychnov nad Kněžnouko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1234 urtean egin zen.
Familia Santuaren Katedral Basilika (Nairobi)
Familia Santuaren Katedral Basilika (Cathedral Basilica of the Holy Family) Kenyako Nairobin dagoen katedral katoliko modernoa da. Nairobiko artxibarrutiaren egoitza da. Basilikaren adierazpena 1982ko otsailaren 15ean jaso zuen.
Dibisio militar
Dibisioa, armada arloan, brigada edo erregimentu talde batzuk osatzen duten unitate militar bat da. Orotara, 10.000 eta 20.000 soldadu artean izaten ditu, eta, kopuru honi, gainera, artileria eta unitate bereziak gehitzen zaizkio. Infanteria eta zalditeria dibisioak ere badaude.
Trumoitxoriak
Trumoitxoriak (Thunderbirds) Erresuma Batuko zientzia-fikziozko telesail bat da. Gerry Anderson eta Sylvia Andersonek sortu zuten. Telesaileko pertsonaiak gizaki itxurako txontxongiloak dira, haiei aktoreek ahotsa ipintzen diete.
Dibisio militar
Dibisioaren ezaugarriak
Dibisioa, armadako unitate nagusitzat hartzen da eta, dibisioaren agintea, dibisioko jeneral batek izaten du, gorengo kargua duena armada bakoitzeko (Lurra, Ura eta Aira) komandante nagusiaren salbuespenarekin.
Askotan, eta garrantzi handiko armadetan, dibisioak, armada gorputz izeneko unitate batean batzen dira, gutxienez bi dibisiok eratutakoak eta gorputz bat armada talde baten barnean, alemaniarrek, Bizargorri Operaziorako eratutakoak bezalakoak. Hala ere, beste armada batzuetan, unitate hauek, teoria hutsean baino ez dira geratu, eta, gainera, brigadaren aurrean oso toki txarrean dago, brigada, malguagoa baita eta egokiako prestatuta baitago gerra asimetrikorako.
Trumoitxoriak
2004ean izen berdineko zinemarako Thunderbirds film egokitzapena estreinatu zen, eta 2015ean konputagailu bidezko animaziozko Thunderbirds Are Go telesaila.
Argumentua
2026ean eraikuntza munduko enpresaburu aberatsa eta astronauta ohia den Jeff Tracyk bost seme ditu: Scott, Virgil, Alan, Gordon eta John, bakoitza trumoitxoriak izeneko hegazkin edo espazio-ontzi banaren jabe da. Jeffen amona, Brains zientzialari buruargia eta ingeniaria, Kyrano familiako malaysiar morroia eta haren alaba Tin-Tinekin batera, Tracy familia Ozeano Bareko uharte urrun eta ezezagun batean bizi da. Sekretuan, Nazioarteko Erreskatea izeneko erakunde bateko kideak dira, larrialdiei erantzuteko erakunde pribatu eta oso aurreratua, Lur planetan nahiz espazioan, euren Trumoitxori etorkizuneko ibilgailuekin larrialdietan dauden pertsonak erreskatatu ohi dituzte.
1921eko Belgikako Itzulia
1921eko Belgikako Itzulia txirrindularitza lasterketa honen 10. edizioa izan zen. 1921eko maiatzak 1 eta 8 artean ospatu zen. 1.402 kilometroko ibilbidea egin zen 5 etapatan banatuta. Garailea René Vermandel belgikarra izan zen.
Meuschenia venusta
Meuschenia venusta Meuschenia generoko animalia da. Arrainen barruko Monacanthidae familian sailkatzen da.
Plaza de Mayo
Plaza de Mayo (euskaraz Maiatzeko enparantza) Argentinako Buenos Aires hirian dagoen enparantza bat da, jatorriz hiria bera sortu zen lekua bertan kokatzen da. 1884 Victoria eta del Fuerte enparantzen bateratzearen ondorioz sortu zen, hain zuzen ere, bien artean zegoen Recova Vieja eraikina erautsi zutenean. Bertan Casa Rosada edo Argentinako Presidentearen Egoitza nagusia kokatzen da. Aipagarria ere bada hemen Maiatzaren Plazako Amak bildu ohi direla.
Sizilia
Sizilia (italiera z: Sicilia eta siziliera z: Sicìlia, ; ) Mediterraneo itsasoko uharterik handiena da eta Europako zazpigarrena tamainaz; inguruan dituen uharteekin batera, Italiaren barruko autonomia bat da, Regione Autonoma Siciliana izenekoa.
Hiriburua Palermo da eta 25.000 km²-ko azalera du. Bost milioi biztanle inguru bizi dira Sizilian.
Siziliako biztanle gehienak elebidunak dira eta italiera z zein siziliera z hitz egiten dute.
Etimologia
Latinez Italiako hegoaldean hiruki forma duen uharte horrek Trinacria izena hartzen zuen, hau da, «hirukia». Hala ere, izena grezieratik dator, Sikelia deitzen baitzuten. Izena uhartean bizi ziren sikuloetatik dator (Σικελοί /sikeloi/).
Club Deportivo Lourdes
Club Deportivo Lourdes (euskaraz: Lourdes Kirol Elkartea) Tuterako futbol taldea da. 1978an sortua, egun Nafarroako Erregional Preferentean dabil.
Fukui (prefektura)
Fukui prefektura (福井県) Japoniako Honshu uharteko prefektura bat da. Hiriburua Fukui hiria da.
Club Deportivo Lourdes
Datuak
2023-24 denboraldia barne.
Sizilia
Geografia
Siziliaren barnealdeko lurraldea menditsua da eta ahal diren leku guztietan ereiten da lurra. Iparraldeko kostan Madoniako mendiak daude, 2.000 metroko altuerarekin, Nebrodi, 1.800ekin eta Peloritani, 1.300 metrorekin, Apeninoen jarraipen gisa uler daitezkeenak. Etna mendiko konoak ekialdeko kosta osoa harzten du. Hego-ekialdean Iblei mendiak daude, 1.000 metroko altuerarekin. Enna eta Caltanissettako meatze barrutiak sulfuro produkzio gune garrantzitsuak ziren XIX. mendean, baina 1950eko hamarkadatik aurrera gainbeheran daude.
Fukui (prefektura)
Historia
Fukui prefektura 1871n sortu zen, Wakasa eta Echizen antzinako probintzien baturatik.
Sizilia
Geografia
Siziliak eta inguruko uharteek sumendi altuak dituzte. Ekialdean, Etna mendiak 3.320 metroko garaiera du eta Europako sumendi aktibo altuena izateaz gain, mundu sumendi aktiboenen artean dago. Eoliar uharteak eta Tirreno itsasoan daude, ipar-ekialdean. Bertan Stromboli bezalako sumendiak daude. Gaur egun, Vulcano, Vulcanelli eta Lipari sumendiak ere aktibo daude. Siziliaren hegoaldeko kostaldean, Ferdinandea ur-azpiko sumendia da aipagarria, 1831an azkenekoz eztanda egin zuen Enpedokles sumendiaren zatietako bat. Agrigento eta Pantelleriaren artean kokatua dago, Siziliako itsasarteko Flegrear Eremuetan.
Fukui (prefektura)
Geografia
Fukui prefektura Honshū uhartearen erdialdean dago, Japoniako itsasoari begira, Wakasa Badian. Itsasoaz gainera, hauek dira mugakideak: Ishikawa, Gifu, Shiga eta Kyoto. Mendebaldea mendiaren eta itsasoaren arteko lautada estu bat da. Iparraldea lautada eta haran zabalez osatuta dago, eta han bizi da populazioaren gehiengoa.
Sizilia
Geografia
Lurralde autonomo horrek beste uharte batzuk ditu gertu: Egada uharteak, Eoliar uharteak, Pantelleria eta Lampedusa.
Fukui (prefektura)
Geografia
Lurraldearen % 15 natura-parke gisa babestuta dago. Aipatzekoa da, besteak beste, Hakusan Parke Nazionala.
Mus fernandoni
Mus fernandoni Mus generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Fukui (prefektura)
Ekonomia
Sabae hirian betaurrekoak ekoizten dira. Prekfeturan 14 erreaktore nuklear daude.
Sizilia
Hidrografia
Uhartea, zenbait ibaik drainatzen dute, gehienak, erdigunetik isurtzen direlarik, eta uhartearen hegoaldean sartzen dira itsasora. Salso ibaia, Enna eta Caltanissetta artean hedatzen da Mediterraneo itsasora Licatan isuri arte. Ekialdean, Alcantara ibaia dago, Messinan, Giardini-Naxosen itsasoratzen dena; Simeto ibaiak urak itsaso Jonikora isurtzen ditu, Catania hegoaldean. Beste ibai garrantzitsu batzuk Belice eta Platani dira.
Historia
Siziliak, historian zehar, konkistatzaileentzat erakarpen handia izan du (Erroma, bandaloak, Bizantziar inperioa, sarrazenoak, Hohenstaufenak, Aragoi, espainiarrak...), baina independentzia garaiak ere ezagutu zituen (greziarrekin, emiratoarekin eta Siziliako Erresumarekin). Gaur egun, Italiako Errepublikako zati bada ere, bere kulturari eusten dio. Sizilia, beraz, Italiako eskualderik handiena da eta baita Mediterraneo itsasoko uharterik handiena ere.
Haren posizio zentrala eta baliabide naturalak funtsezkoak izan ziren Mediterraneoko merkataritza-bideetarako. Sizilia Magna Graeciaren parte izan zen. Zizeronen ustez, Siziliako Sirakusa zen Antzinako Greziako hiririk handiena eta politena.
Fukui (prefektura)
Hiriak
Fukui hiriburua ezik beste hiriak ez dira 100.000 biztanletara iristen.
Sizilia
Historia
Sizilia landatarra latifundioko ekonomian oinarritu da. Sistema honen funtsa lursail handiak ziren, feudalak jatorriz, zerealetarako eta abeltzaintzarako erabiltzen zirenak. XIV. mendean garatu ziren eta II. Mundu Gerraraino iraun zuten.
Povedilla
Povedilla Albaceteko udalerria da, Sierra de Alcaraz y Campo de Montiel eskualdean dagoena.
Sizilia
Historia
Zenbaitetan, uhartea zibilizazio handien bihotza izan da; baina bestetan, kolonia hutsa baino ez, berezko garapenik gabe. Gaur egun, Sizilia Mezzogiornoko atala da, eskualde honen ekonomia nekazaritzan oinarritu da. Lursailen jabegoak, feudala askotan, gizarte-klaseen arteko aldea nabaritu du. Honi mafiaren jarduera gehitu behar zaio non vendettak (mendekuak) usuak baitira.
Povedilla
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 571 biztanle zituen.
Sizilia
Siziliako tribuak
Antzinako Greziaren idazleen arabera, Siziliako jatorrizko biztanleak elimoak, sikanoak eta sikuloak ziren (azken herri honetatik datorkio izena uharteari). Hauek guztietatik, sikuloak izan ziren azkenak Siziliara heltzen (antzinako iturrietan beste italiar herrien artean aipatzen dira). Litekeena da sikanoak iberiar tribu bat izatea. Elimoei dagokionez, uste da Egeo itsasoko kostaldean zutela jatorria. Berriki, aurkituriko trikuharrien data K.a. III. milurtekoaren azken erdian finkatu da.
Uharteko historiaurrea oso konplexua denez zaila da ikertzea, herri asko elkarren ostean ibili zirelako. Hala ere, bi eragin nabariak dira: Brontze Aroan, ipar-mendebaldetik zetozen herriena (trikuharri kultura ekarri zuten), eta beranduago, Mediterraneoko ekialdetik zetozenena. Urbanizatutako hiriak K.a. 1300tik aurrera agertu ziren.
Greziar garaia
Greziarrek Sizilia K.a. VIII. mendean kolonizatu zuten. Hasieran, uharteko ekialde eta hegoaldeko eskualdeetan ezarri ziren. Koloniarik garrantzitsuena Sirakusan ezarri zuten K.a. 734an. Beste greziar kolonia batzuk honako hauek izan ziren: Gela, Akragas, Selinonte, Himera, Camarina eta Zankle edo Messene. Hiri-estatu horiek greziar zibilizazioaren atal garrantzitsua ziren, Sizilia Magna Greziako parte bat zelako. Enpedokles eta Arkimedes, adibidez, siziliarrak ziren. Aipatutako hiriek gobernu demokratikoaren garai luzeak izan zituzten, baina zenbait momentutan, tiranoek boterea eskuratu zuten, bereziki Kartagoren kontrako gerra garaietan. Famatuenen artean Gelon, Hieron I.a, Dioniso Zaharra eta Dioniso Gaztea zeuden.
Greziar eta feniziar komunitateak gero eta boteretsuago bilakatu zirenean, sikuloak eta sikanoak uhartearen erdira bultzatuak izan ziren. K.a. III. menderako Sirakusa greziar munduko hiririk jendeztatuena zen. Siziliar politikariek Greziako arloetan parte hartu zuten, adibidez Peloponesoko gerran, atenastarren espedizioa K.a. 413an, Atenasko armada hondamendiratu zenean.
Greziar mitologian, Atenea jaikosa Etna mendia jaurti zien Enzelado edo Tifon erraldoiei eta lurperatu zituen, Gigantomakian, hau da, jainkoen kontrako erraldoien gerran. Greziarrek talka egin zuten komunitate punikoekin, harrezkero Kartagoko protektoratu zirenak. Kartagoko hiriburua Ipar Afrikan zegoen, ez oso urrun Siziliaren hego-mendebaldeko izkinatik. Palermo kartagotar hiria zen, K.a. VIII. mendean sortua Zis edo Sis izenekoa (Panornos greziarrentzat). Ehundaka feniziar eta kartagotar hilobi aurkitu dira Palermoko nekropoli batean; izan ere, Normandiarren jauregiaren azpian kokaturik.
Lilibaeum (gaur egungo Marsala) ez zen inoiz guztiz helenizatu. I. eta II. Siziliar gerretan, Kartagok ia Sizilia osoa kontrolatu zuen, ekialdea izan ezik, Sirakusak menperatzen zuelako. Hala ere, hurrengo mendeetan kartagotarren eta greziarren arteko muga behin eta berriz aldatu zen.
Gerra Punikoak
Etengabeko gerrak kartagotarren eta greziar hiri-estatuen artean ateak zabaldu zizkion hirugarren botere bati. K.a. III. mendean, Messinako krisia zela eta, Erromatar Errepublikak erabaki zuen Siziliako arazoetan parte hartzea, Erroma eta Kartagoren arteko I. Gerra Punikora eraman zuelarik. Gerraren amaieran (K.a. 242), eta Hieron II.a hil ondoren, Sizilia osoa, Sirakusa salbu erromatarren eskuetan zegoen. Horren ondorioz, Sizilia Italiar penintsulatik kanpoko Erromako lehenengo probintzia izan zen.
Bigarren Gerra Punikoan kartagotarren arrakastak adore eman zien Siziliako anitz hiriri erromatarren kontra matxinatzeko. Erromak tropak bidali zituen egoera kontrolatzeko (Sirakusako setioan Arkimedes hil zen). Kartagok, tarte batez, Siziliako zonalde batzuk kontrolatu zituen, baina gerraren bukaeran uhartetik egotziak izan ziren.
Erromatarrek kartagozale asko hil zuten (K.a. 210ean, M. Valeriano erromatar kontsulak esan zuen: «Jadanik, Sizilian ez daude kartagotarrik»).
Erromatar garaia
600. urtearen inguruan, Sizilia Erromatar errepublikako probintzia bat izan zen eta geroago inperioarena. Tokia lasaia eta garrantzi handikoa zen eta zerealez Erromaren lehenengo hornitzailea ere. Aktiumgo guduaren eta ondoriozko konkistaren ostean, postu hori Egiptok bete zuen. Inperioak ahalegin eskasa egin zuen eskualdea erromanizatzeko, nahiz eta Augustoren garaian saiatu zen latina sartzen, Siziliak, gehienbat, greziar kulturari eutsi zion. Nabaria izan zen Verresen gobernu txarra, Zizeronek gogoratzen zuen moduan K.a. 70 urtean In Verren hitzaldian. Beste gertaera bat Sexto Ponpeiorekin Siziliako matxinada zela eta, Sizilia Erromatik epe labur batez libre izan zen.
Erromatar okupazioaren ondarea, ekonomian eta nekazaritzan, Siziliatik kanpoko erromatar nobleen jabego handiak ziren, latifundioak. Siziliako erromanizazio eskasa bazen ere, zenbait egileren ekarpenak gailendu ziren latindar kulturan, hala nola, Diodoro Sikulo historialaria eta Calpurnio Sikulo poeta.
Garai horretako hondakin arkeologikorik onenak Villa del Casalen agertu dira, Piazza Armerinan. Hadrianoren garaikoa da Siziliako zaharberritzailearen inskripzioa, baina ez dago argi enperadore honek zer egin zuen. Lehenengo komunitate kristauak uhartean K.o. 200. urtearen inguruan agertu ziren. 313ean, Konstantino Handiak kristautasuna praktikatzeko debekua indargabetu zuen baina harrezkero Siziliak martiri asko emanda zituen; hala nola, Cataniako Agata, Sirakusako Santa Luzia, Kristina, Euplio, e. a.
Bizantziar garaia
Erromatar inperioa desagertzen hasi zenean, Genserikok zuzendutako, bandaloak tribu germaniarra, Siziliaz jabetu zen, K.o. 440 urtean. Bandaloek, jadanik Galiak eta Hispania inbaditu zituzten, mendebaldeko Europan botere indartsua zela adieraziz. Hala ere, berriki lortutako lurrak beste germaniar herriaren eskuetan (godoak) utzi behar zituzten. Italia eta Siziliako ostrogodoen konkista Teodoriko Handiarekin, 488an, hasi zen. Ostrogodoak germaniarrak baziren ere, Teodoriko saiatu zen Erromako kultura eta gobernua berpizten eta baimendu zuen modu askean erlijioak praktikatzea.
Gerra godotarra ostrogodoen eta Ekialdeko Erromatar Inperioaren artean gertatu zen, hau da, Bizantziar inperioa. Sizilia izan zen Belisario jeneralak Italiako lehenengo zatia hartzean, Justiniano I.a enperadorearen esanetara. Sizilia, bizantziar base giza erabili zen Italia konkistatzeko. Bost urtetan Napoli, Erroma, Milan eta ostrogodoen hiriburua, Ravena konkistatu zituzten. Hala ere, ostrogodoen errege berria, Totila, Italiako hegoaldera joan zen eta Sizilia 550. urtean konkistatu zuen, baina Narses jeneralak Totila garaitu eta hil zuen Taginako guduan 552an.
Arabiarrek, Uthman kalifarekin, Sizilia inbaditu zuten 652an; baina uhartea kontrolatzeko gai ez zirenez, Siriara itzuli ziren arpilatutakoarekin. Ravena, lonbardoen mendean erori zenean VI. mendearen erdian, Sirakusa Bizantzioko mendebaldeko hiririk garrantzitsuena bilakatu zen. Grezierak poliki-poliki ordezkatu zuen latina, eta eliza ortodoxoaren erritoak onartu ziren. Konstante II.a enperadoreak gortea aldatu zen Konstantinoplatik Sirakusara 663an. Hurrengo urtean, lonbardoen Benevento dukerriaren kontrako erasoa prestatu zuen, Italiako hegoaldeko zatirik handiena okupatzen zuena. Inperioaren hiria Sirakusara mugituko zelako zurrumurruak zirela eta, Konstantinok bizia galdu zuen 668an. Haren semearen garaian, Konstantino IV.ak Mezeziok boterea usurpatu zuen, baina enperadore berriak azkar kanporatu zuen. VII. mendean Sizilia Calabriarekin bildu zen, Siziliako bizantziar administrazioa izateko.
Edgars Krūmiņš
Letoniako saskibaloi ligako hainbat klubetan jokatu du, hala nola Jelgavako BK edo Zemgaleko BKn.
Sizilia
Bizantziar garaia
Ipar Afrikako sarrazenoen Siziliaren aurkako erasoak, VIII. mendetik aurrera, gero eta usuagoak izan ziren. Azkenean, uhartea konkistatu eta 827tik 902 arte Siziliako emirerria fundatu zuten. 826an, Eufemiok, bizantziarren komandanteak, emaztea hil eta gero lekaime batekin ezkondu zen. Mikel II.ak Konstantino jeneralari agindu zion matrimonioa hori ezabatzea eta Eufemiori burua moztea. Eufemiok, horretaz jabetuta, Konstantino hil eta Sirakusa okupatu zuen. Azkenean, garaitua izan zen eta Ipar Afrikara egotzita.
Ziyadat Allahri (Tuniziako emir aglabtarrari) Siziliako gobernua eskaini zion, segurtasuna eta armadan islamiarrean jeneral postu baten truke. Armada musulman bat bidali zen, arabiarrez, berbereez, Al-Andaluseko gerlariez, kretarrez eta pertsiarrez osaturik. Konkistak gorabehera asko izan zituen erresistentzia handia aurkitu zuelako, mende bat baino gehiago iraun zuelarik. Sirakusari luzaroan eutsi zion, Taormina 902an erori zen eta 965rako arabiarrek Sizilia osoa konkistatuta zuten.
Sizilia arabiarra (965–1072)
Arabiarrek lur-erreformak egin zituzten ekoizpena eta minifundioak handituz latifundioen kalterako. Arabiarrek ureztatze sistema hobetu zuten. Ibn Hawqalek, 950ean Sizilia bisitatu zuen arabiar merkatariak, Palermoko azalpena utzi zuen: harresiz inguratutako aldiri bat, Al-Kasr izenekoa (jauregia), meskita handi batekin (gaur egun katedral erromanikoa dagoen tokian). Al-Kalisa aldiriak (Kalsa) sultanaren jauregiak bazituen; bainuak, meskita bat, gobernuko bulegoak eta presondegi pribatu bat. Ibn Hawqalen ustez, Plermon bazeuden 7.000 harakin 150 dendatan lan eginez.
Edgars Krūmiņš
2010ean 3×3 saskibaloira jo zuen, eta, 2012an, lehen munduko txapelketa jokatu zuen. Letoniako Selekzioarekin Europako (urrea, 2017an, zilarra, 2018an) eta Munduko (zilarra, 2019an) txapelketetako lorpenetan parte hartu du.
Sizilia
Sizilia arabiarra (965–1072)
Arabiarren agindupean, siziliar bizantziarren matxinadak sarritan gertatzen ziren, ekialdean gehienbat, baina arrakastarik gabe.
Edgars Krūmiņš
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, 3×3 Olinpiar Txapelketako lehen txapelketa izango du, Kārlis Lasmanis, Nauris Miezis eta Agnis Čavarsekin osatuko du taldea; sailkapen fasean, hirugarren amaituko dute, eta final-laurdena igaroko dute azken faserako, non japoniarrei, belgikarrei eta ROC taldeari irabaziko dieten (21-18 finalean). Tokion, urrezko domina irabaziko du Letoniako taldearekin. ROC taldearen (zilarrezkoa) eta Serbiakoaren (brontzezkoa) aurretik sailkatuko dira. Hauek osatuko dute Letoniako taldea: Agnis Čavars, Edgars Krūmiņš, Kārlis Lasmanis eta Nauris Miezis-ek.
Sizilia
Sizilia arabiarra (965–1072)
Arabiarrek produktu berriak eraman zituzten uhartera, hala nola laranjak, limoiak, pistatxoak eta azukre-kanabera.
Garai honetan, Sizilia hiru Val edo administrazio-eskualdetan banatu zen: Val di Mazara, mendebaldean, Val Demone, ipar-ekialdean eta Val di Noto, hego-ekialdean.
Dhimmiak ziren aldetik, jatorrizko kristauek askatasun erlijiosoa izan zuten, baina zerga berezi bat ordaindu behar zuten (yizia) eta jarduerak murritzak zituzten janztean eta arlo publikoetan aritzeko. Anitz eliza meskita bilakatu ziren eta agerian kristautasuna aitortzeko oztopoak jarri zituzten. Emirerri apurtzen hasi zen barneko errieta dinastikoengatik. Garai horretan, gainera, bazegoen juduen presentzia. .
XI. mendean, Italiar penintsulako gobernuek mertzenario normandiarrak kontratatu zituzten, bikingoen kristau ondorengoak zirenak. Roger I.ak arabiarrak menperatu zituen. Apulia eta Calabria hartu ondoren, 700 zaldunekin Messinaz jabetu zen. Roger I.ak Misilmerin irabazi zuen, baina batailarik erabakigarriena Palermoko setioa izan zen. Horren ondoren, 1091n, Sizilia osoa normandoen esku zegoen.
Hainbat historialariren arabera, Siziliako normandiarren konkista Gurutzaden hasiera izan zen.
Normandiar aldia
Normandiarren garaian, Palermo Siziliako hiriburua izan zen. Roger II.ak (Roger I.aren semeak) Simon anaiarengandik Siziliako kondearen titulua oinordetzan hartu zuen. 1130ean, gai izan zen Sizilia, Malta eta Italiako hegoaldeko (Apulia Calabria) jabegoekin konderritik erresumako kategoriara igotzea. Denboraldi honetan zehar, Siziliako erresuma oparoa eta politikoki boteretsua zen. Europako aberatsenetakoa bilakatu zen, baita Ingalaterra baino gehiago ere.
Garai honetan, Italiako iparraldetik eta Campaniatik inmigrante asko heldu ziren. Hizkuntzari dagokionez, uhartea latinizatu zen eta eliza-gaietan, katoliko bihurtu zen, bizantziarren menpe ortodoxoa zelako.
Normandoek aldaketa esanguratsuak ekarri zituzten Siziliara erlijioan, hizkuntzan eta populazioan. Roger I.ak uharteko zatirik handiena kontrolatu zuenetik, inmigrazioa bultzatu zuen, bereziki Italiako iparraldekoa eta Canpaniakoa. Gehienak lonbardiarrak ziren, latin-hiztunak eta Eliza katolikoaren aldekoak.
Gilen oinordekorik gabe hil zenean 1189an, Hautevilleren dinastia bukatu zen. Zenbait urte lehenago, Konstanza, Roger II.aren alaba eta Gilen II.aren izekoa, Henrike VI.a Hohenstaufenekin ezkondu zen, horrekin dinastia berrira igaro zen tronuaren legitimitatea. Tokiko baroiek ez zuten egoera hori onartu eta Tankredo Siziliakoaren alde bozkatu zuten, Roger II.aren sasiko semea.
Hohenstaufendarren erresuma (1194–1266)
Tankredo 1194an hil zen. Haren azken oinordekoa, Konstanza, Henrike VI.arekin ezkondu zen eta Italian zehar joan zen koroa eskatuz. Henrike Palermon sartu zen armada handi baten aurrean eta hori izan zen Siziliako Hauteville dinastiaren amaiera eta hego Alemaniako suabiar baten hasiera; alegia, Hohenstaufenena. Henrike VI.a errege gisa koroatuta zegoenean haren semea, Frederiko II.a (Siziliako Frederiko I.a) jaio zen Palermon.
Frederikok, aitonak bezala, gustuko zuen zientziak eta literatura ikastea. Berak Napolin Europako lehenengo unibertsitateren bat sortu zuen eta falkoneriari buruzko liburu bat (De arte venandi cum avibus) idatzi zuen, behaketa zientifikoetan oinarriturik, ez Erdi Aroko mitologian, ohikoa zen moduan. Hark erreformatu zuen legea eliza eta estatua aldentzeko eta justizia bera gizarteko klase guztientzat ezarri zuen. Henrike Siziliako poesia-eskolaren patroia izan zen. Hor lehenbiziz latinezko italierazko forma arrunt bat erabili zen literaturarako, penintsula osoan zehar irakur eta idatz zitekeen lehen eredua.
Frederiko II.ak hainbat lege zapaltzaile ezarri zituen Aita santuen gogokoak izateko. Haiek ez zuten onartzen kristautasunaren erdian islamismoa praktikatzea. Neurri horiek musulmanen matxinadak sortu zituzten eta ondorengo errepresioak ere bai. Hau Siziliako islamismoaren azken atala izan zen. Bukatzeko arazo musulmanekin, matxinatuak penintsulara bidali zituen, Lucerera. 1224an, Frederiko II.ak Sizilian geratzen ziren musulmanak egotzi zituen.
Frederikoren semeak Konradok jarraitu zion tronuan eta gero sasiko semea Manfredok. Egia esan, azken honek koroa usurpatu zuen (tokiko baroien laguntzarekin) Konradoren semea, Konradin, adin txikikoa zelarik.
Angevinarrak eta Siziliar bezperak
Siziliako suabiar erregeen berezitasun bat zen segurtasun pertsonalarako sarrazenoen konfiantzazko erregimendu bat edukitzea. Praktika hau ez zen aita santuen gogokoa.
Frederikoren erregealdian, aita santuaren eta erregearen arteko aurkakotasuna nabaria zen, guelfoen eta gibelinoen gatazkaren parte bat zelako.
1266an, Karlos I.ak, Anjouko dukeak, Elizaren babesarekin, armada bat zuzendu zuen Siziliako erresumaren kontra. Beneventon borrokatu zuten, iparraldeko mugan, hain zuzen. Manfredo guduan hil zen eta Klemente IV.a aita santuak, Karlos Siziliako errege koroatu zuen.
Siziliar bezperen ondoko gerrek Caltabellottako Bakea arte iraun zuten (1302), hala ere, 90 urteren zehar aldizkako gatazkak agertu ziren.
Aragoitar aldia
Petri 1285ean hiltzean, Alfontso semeak hartu zuen oinordekotza, baina 1291n ondorengorik gabe hil zenez, Jakue anaiak hurrengo erregea izan zen, Aragoi eta Sizilia lotuz. Hala ere, Agnani Itunaren arabera, Sizilia angevinarrei itzuli behar zien Sardiniaren truke. Siziliarrek ez zuten ikuspuntu hori onartu eta Petriren seme gazteena, Frederiko, erresumaren erregeorde zena, Siziliako errege izendatu zuten (1298-1337). Caltabellotta Itunaren arabera, Frederiko Trinacriako (Sizilia izena ez zen erabiltzen) erregea izango zen. Horrela, Aragoiko errege-familiaren bigarren mailako adar batek Sizilia hasi zen kontrolatzen. Bitartean, Bonifazio VIII.a aita santuak Karlos II.a Napoliko errege aitortu zuen.
1347ko urrian, izurri beltza Messinara iritsi zen, Europako lehen lekura.
Frederiko III.aren alaba, Maria, Martin Gaztearekin, Martin I.a Aragoikoaren semearekin, ezkondu zen. Martin Gaztea ondorengorik gabe hil zenez, Martin I.ak bere burua koroatu zuen Siziliako errege 1409an; horrela, berriro bildu ziren Aragoiko eta Siziliako koroak. 1442an, Alfontso V.a Bihotz Zabalak Napoli konkistatu zuen. Erregearen heriotzean (1458), Napoli independizatu zen, baina Siziliak Aragoirekin loturik jarraitu zuen.
Garai horretan, siziliar idiosinkrasia agertu zen. Populazioa homogeneizatu zen, jadanik ez zegoen greziar, arabiar eta latindar herrien arteko bereizketarik. Katalana zen gortean hitz egiten zen hizkuntza; siziliera, berriz, parlamentuan eta kalean.
Uhartean fundatutako lehenengo unbertsitatea Catanian izan zen 1434an. Antonello da Messina zen garai horretako artistarik handiena.
Espainiar aldia
Gaztela eta Aragoiko koroen batasunarekin 1479an, Espainiako errege-erreginak Sizilia gobernatu zuten gobernadore edo erregeordeen bitartez. Hurrengo urteetan, uharteko agintaritza kontzentratu zen baroi gutxien eskuetan. 1492tik aurrera, Fernando II.a Aragoikoa saiatu zen Aragoiko koroa ekialderantz hedatzen. Italian aurre egin zion Frantziari, Napoli eta Siziliako erresuma menperatu nahi zuelako. Horretarako Liga Santua (1511) antolatu zuen, Fernandoren lehenengo nazioarteko arrakasta diplomatikoa. Napolin eta Sizilian gobernatzen zuen dinastia egotzi zuen eta 1504an, frantziarrak ere. Honela, erresuma horiek koroan sartu zituen, bi erregeordetzetan antolaturik; Sizilia eta Napoli.
Suizidio lagundu
Europako herrialde batzuetan, Belgikan edo Herbehereetan esaterako, erregulatu egin da lagundutako suizidioa, medikuntzaren eta erizaintzaren profesionalei atribuzioak emanez. Beste herrialde batzuetan, Suitzan adibidez, medikoki lagundutako suizidioaz gain, suizidiorako laguntza ere jasotzen da: edozein pertsonak lagun diezaioke beste bati suizidioan ondorio juridikorik gabe, legez jasotako baldintzetan egiten bada. Beraz, azken kasu horretan ez da ezinbestez ingurune medikuan egin behar.
Sizilia
Espainiar aldia
Erregeordeen helburua zen gortearekin zeuden distantzia luzeak eta komunikazio eskasak konpontzea. Oso zaia zen erregeordearentzat koroaren eskaerak eta siziliarren gogoak bateratzea (antzekoren bat gertatzen zen espainiarren Amerikako kolonietan). Erregeordeak nahi zuen lurraldea kontrolatu eta basailuen leialtasuna ziurtatu, horretarako erregearen izenean ofizioak eta opariak ematen zituen. Erregeak, berriz, agintzen zuen errege kontseilu eta erakunde independenteen bidez, hala nola, Inkisizioaren agenteak, bisitariak eta ikuskatzaileak. Egia esan, erregearen boterearen eremua ez zen inoiz ondo zehaztu. Hori dela eta, erregeordetzan tokiko erakundeek beraien artean borrokatzen zuten, Sizilia gobernaezina bilakatuz.
XVI. mendea Siziliarako urrezko garaia izan zen gariaren esportazioekin. Inflazioak, populazioaren hazkundeak eta nazioarteko merkatuek aldaketa sozio-ekonomikoak ekarri zituzten.
XVII. mendean, Siziliako zetaren esportazioak gariarenak baino handiagoak izan ziren. 1590tik 1650era, barneko kolonizazioa eta nobleen eraginez establezimendu berriak sortu ziren. Horrek ekarri zuen populazioaren mugimendua hiri handienetatik landa eremuetara.
Nobleak populazioaren hazkundeaz eta beharraz baliatu ziren eremu berriak lantzeko, nagusiki garian oinarriturik. Herri berrietan landarik gabeko langileak bizi ziren. Finken fundazioei esker, hainbat familia politikoki gailendu ziren, landa-esparruetako gero eta kontrol gehiago izanik.
Siziliak izurri beltzaren beste agerraldi bat 1656an izan zuen. Horretaz gain, 1542ko eta 1693ko lurrikarek gogor kaltetu zuten uharteko ekialdea. Zenbait iturriren arabera, 1693koak 60.000 lagun hil zituen.
Ondoriozko berreraikuntzak estilo arkitektoniko berri bat sortu zuen, siziliar barroko izenekoa. XVII. mendeko matxinadak erruki gabe zapaldu ziren, bereziki Palermo eta Messinakoak.
Ipar Afrikako piraten etengabeko erasoak zirela eta, kostaldeko bizilekuak XIX. mendera arte ez ziren kokatu.
Siziliako espainiar erregeordetzak 1713 arte iraun zuen.
Ondorengotza gerraren kausaz eta Utrechteko Itunean adostutakoaren arabera, Filipe V.ak Saboiako dukeari (Viktor Amadeo II.ari) uhartea eman behar zion hango erregea izateko. Hala ere, 1720an Sizilia Sardiniarekin trukatu zuen, eta uhartearen jabe berria Austriako enperadorea Karlos VI.a izan zen.
Austriarrak Poloniako Ondorengotza Gerran arduratuta zeudenean, Karlosek, Filipe V.aren semeak, Sizilia eta Napoli konkistatu zituen. Karlos III.ak Espainiako tituloa eskuratu zuenean, bi erresumak bere seme Fernando I.ari Bi Sizilietako tronua utzi zizkion. Hasieran, Sizilia erresuma independentetsua zen, erregearekin bakarrik lotura pertsonala zuelako eta Borboiek Napolitik gobernatzen zutelako.
Borboien aldia
Borboiak ofizialki Napolin bizi ziren, tarte labur batez izan ezik, Napoleongo gerretan (1806-1815) errege familia, Campo Teneseko Gudua galdu ondoren, Palermora exiliatu zenean. Denboraldi honetan Borboiek Sizilian gobernatu zuten, Bonaparte familiako erregeek, berriz, Napolin; Josef I.ak (1806-1808) eta Joakim I.a (1808-1815).
Siziliar nobleek begi onez ikusi zuten ingelesen interbentzio militarra konstituzio berri bat garatu zutelako, Westminster gobernuaren ereduan oinarrituta. Britainar itsas armadak Siziliako erresuma bermatu zuen frantziarren kontrako gerran; hortaz, Messinaren ondoko, 1806 eta 1815 bitartean, eraiki zituzten gotorleku sendoak.
Gerra Napoleonikoen ostean, Fernando I.ak Sizilia eta Napoliko erresumak lotu zituen Bi Sizilietako Erresuma eratzeko.
Siziliarrek txalotu zuten Fernando II.aren etorrera autonomia etorriko zelakoan. Era berean, pentsatu zuten pobreziaren eta justizia-administrazio txarraren arazoak Sirakusako konteak, erregearen anaiak, konponduko zituela. Hala ere, Napoliko errege-gobernuak Siziliako arazoak modu administratiboan baino ez zituen kontuan hartu. Napoliar ministroek ez zuten interes askorik erreformak egiteko. Fernandok aukera galdu zuen erdi klaseak bereganatzeko eta baroien boterea murrizteko. Azkenean, ezegonkortasunak 1837ko matxinada eragin zuen.
Ezkututako atsekabeak, independetziaren gogoak eta borboien ezetzak gobernu konstituzionalari, hainbat iraultz eragin zituen, 1820 eta 1848 bitartean. 1848an, 16 hilabetez Sizilia borboien libre egon zen, baina 1849ko maiatzaren 15ean, uhartea berreskuratu zuten. Messina XIX. mendean zehar, independentziaren aldekoa zen. Risorgimentoko liderrak gizarte-klase ezberdinetatik zetozen.
1847-1848ko Messinako altxamenduan guztiz antolatutako egitura bat sortu zen, iraultzaileek baitzekiten loturik borrokatu behar zutela Sizilia osoan. Matxinatuek azkar kontrolatu zuten hiria, baina borboien armadak garaile izan ondoren, erraz amaitu zuen matxinada. Ondoriozko errepresioak iraultzaileen diaspora eragin zuen, Sizilian gobernu atzerakoia ezartzen zen bitartean.
Messina eta Palermoko borbardaketengatik, Fernando II.ari errege-bonba ezizena jarri zioten.
Italiar batasuna
1860ean, Risorgimentoan, Garibaldik zuzendutako Mila Gizonen edo Alkandora Gorrien Espedizioa Sizilian lehorreratu zen eta Pianto romano mendixkan, Calatafimiren ondoan, maiatzaren 15ean Borboien tropak garaitu zituen. Siliziarrek Garibaldirekin bat egin zuten italiar errepublikan eta siziliar guztientzat berdintasunezko promesetan sinetsi zutelako. Horregatik lagundu zuten Italiako hegoaldea konkistatzen. Gaetan Borboien azken erresistentziarekin bukatu zuten eta Garibaldi diktadura pertsonala iragarri zuen Viktor Emanuel II.aren izenean, Sizilia Italiaren erresumaren parte bat bihurtu zen (1861). Ordutik, Siziliaren historiak eta Italiarenak lotura zuzena izan dute.
Hylophorbus wondiwoi
Hylophorbus wondiwoi Hylophorbus generoko animalia da. Anfibioen barruko Microhylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Sizilia
Italiar batasuna
Monarkia ezartzean, siziliarrek ez zuten agindutako errepublika izan ezta berdinatasuna ere, erabaki politikoak justizian, administrazioan eta polizian iparraldeko Italiatik onartzen zirelako. Matxinada bat sortu zen 1866an, Palermo Saboiako monarkiaren kontra. Italiako itsas armadak hiria bonbardatu zuen eta irailaren 22an tropak lehorreratu ziren, Raffaele Cardonaren esanetara. Italiar soldaduek epaiketarik gabe matxinatuak fusilatu orduko uhartea kontrolpean izan zuten.
Siziliako hegoaldean, unionisten kontrako gerrilla bat antolatu zen 1861 eta 1871 bitartean. Italiako gobernuak militarki gogor erantzun zuen. Matxinadak antolatu gabekoak ziren, bidelapurrak gobernuaren ustean. Sizilia eta Italiako hegoaldean gerra-legea ezarri zen hainbat urtez, italiar armadak gogor erreprimitu zuen, prozesu sumarisimoan milaka lagun fusilatuz, milaka preso hartuz, herriak suntsituz eta jendea deportatuz.
XX. mendea
Giuseppe Tomasi di Lampedusak idatzi zuen Ozelote bere liburuan siziliarren ustez, Italiaren batasuna iparraldekoen hegoaldekoen gaineko konkista bat izan zela. Egiaz, Siziliako eta Mezzogiornoko ekonomia erori zen. Horrek izugarrizko emigraziora eraman zuen, ordu arte ezezaguna.
1908ko Messinako lurrikarak 85.000 lagun hil zituen.
Naziek II. Mundu Gerran Sizilia okupatu zuten eta 1943an, aliatuek uhartea aukeratu zuten Europa erasotzeko, Siziliako lehorreratzearen operazioan. Inbasioa errazteko, aliatuek mafia suspertu zuten lagun ziezaien. Horretarako Cosa Nostra ren buruzagiak Italiako presondegietatik askatu zituzten preso politikoak zirela argudiatuz. 1943ko Siziliako inbasioari (Husky operazioa) dagokionez, populazioak aliatuak txalotu eta besarkatu zituen.
Gerra osteko aldia
Italia errepublika bilakatu zen 1946an eta Siziliak, beste bost eskualdek moduan, berezko estatutua izan zuen, parlamentu eta presidente batekin. Nekazari erreforma partzialak egin ziren latifundioak abolituz. Beste aldetik, propio sortutako Cassa per il Mezzogiorno bankuaren funtsek (1954–1984) siziliar ekonomia suspertu zuten, nahiz eta iparraldekoek neurri administratiboak ezarri.
Giovanni Falcone eta Paolo Brosellino mafien kontrako magistratuen hilketa zela eta, Sizilia titularretan agertu zen berriro 1992an. Horrek ezegonkartasun politikoa sortu zuen.
XXI. mendean, Sizilia eta inguruko uharteak legez kanpoko immigrazioaren helburu bilakatu dira, eta giza kontrabandorako ere erabiltzen dira.
Mafia
Mafia, krimen antolatuaren sareen konfederazioa, XIX. mendearen erdian sortu zen. Hasieran, alokatutako indar pribatuak ziren, lur-jabe handien eta merkatarien ondasunak bidelapurren taldeetatik (briganti) babesteko, horiek sarritan landak eta hiriak arpilatzen baizituzten. Erregimen faxistak organizazioa arrakastaz ezabatu zuen 1920ko hamarkadan; horren ondorioz, hainbat mafiaburu atzerriratu ziren, gehienbat Estatu Batuetara.
Mokré Lazce
Mokré Lazce Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.143 biztanle ditu eta 10,57 kilometro koadroko azalera. Opava barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1315 urtean egin zen.
Busti (platera)
Busti Nafarroako Baztan haraneko usadiozko plater bat da, bere izena euskarazko busti aditzetik dator.
San Andreas (Kalifornia)
San Andreas Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Calaveras konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Larosterna inca
Larosterna inca Larosterna generoko animalia da. Hegaztien barruko Laridae familian sailkatua dago.
Balitora ludongensis
Balitora ludongensis Balitora generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Balitoridae familian.
Aldiri. Arkitektura eta abar
'Aldiri. Arkitektura eta abar' arkitektura eta inguruko gaiei buruzko euskarazko aldizkaria da, 2009an sortua eta 2021era bitarte arkitekturari buruz 46 ale argitaratu zituena. Udako Euskal Unibertsitateak argitaratzen zuen. Hiruhilabetekari monografikoa zen, arkitekturaz gain beste hainbat diziplina ere ukitzen dituena ("eta abar"), besteak beste, hirigintza, artea, ekologia, paisaia, eraikuntza, geografia eta soziologia. Urtean 4 zenbaki argitaratu zituen eta jatorrizko eta argitaragabeko ikerketak zabaltzea zuen helburu, arkitekturaren kritika eta didaktika lantzea ere bai. Dialnet eta Latindex indexazio-zerbitzuetan sartuta dago. Testu guztiak CC-BY-SA lizentziarekin erabil daitezke eta irudiak egile-eskubideen pean, kontrakoa adierazi ezean. Aldizkariak diseinu zaindua du, eta arkitekturako eremu batzuetan aintzakotzat hartzen da aldizkaria.
Izenaren jatorria
Aldizkariaren izena bizi garen "aldiri" izeneko espazio mota zehaztugabe eta mugagabetik dator. Literaturak sarri erakutsi du baserriaren eta kalearen arteko aldea, landako eta hiriko munduen arteko kontrastea. Azken hamarkadotan, berriz, lausotzen eta desagertzen ari da dikotomia hori. Landagunea hirigunearen antza hartzen ari da, eta alderantziz. Aldiri izeneko espazio mota zehaztugabe eta mugagabean bizi gara jada.
Sorrera (2009)
Aldizkariko sortzaileak Unai Fernandez de Betoño, Ibai Gandiaga, Ula Iruretagoiena eta Agurtzane Elguren izan ziren. 2009an argitaratu zuten 0 zenbakia, "Hasiberriak. Arkitekto gazteon komeriak" izenburupean, eta lehendabiziko zenbaki hartako parte-hartzaileen artean, besteak beste, baziren Kepa Iturralde, Maider Uriarte eta Ander Gortazar ere, handik gutxira erredakzio-kontseiluko parte izango zirenak. Aldiri talde-lanaren emaitza izan da hasieratik, garai hartan baziren arkitekturazko oinarrizko liburu batzuk euskarara itzuliak (Müller-ren Arkitektura Atlasa, Paricioren Arkitekturaren eraikuntza, edo Solà-Moralesen Hiri-hazkunde motak ), baina taldeak euskarazko berezko sorkuntza bultzatu nahi zuen. Eta gainera, ez zuten soilik arkitekturaz modu ortodoxoan aritu nahi, beste hainbat aldizkariren moduan; bestelako gaiei ere tartea eskaini nahi zieten: hirigintza, lurralde-antolamendua, artea, soziologia, ekologia, ekonomia... Zenbaki bakoitzean Joseba Larratxe Josevisky arkitektoren komiki bat ere sartzen zuten.
Arkitekturari buruzko euskarazko ikerkuntzaren sustatzailea
Aldizkariak aukera ematen du euskaraz egiten ari diren ikerketak ezagutzeko, zabaltzeko; inguruko eta kanpoko proiektu interesgarriak ezagutzeko... adituekin egindako elkarrizketak irakurtzeko.
Unibertsitate mailako arkitektura-ikasketak ia osorik euskaraz ikasi ahal izatea lortu zen Euskal Herriko Unibertsitatean XX. mendeko hasieran 30 urteko ahaleginari esker, baina artean euskarazko arkitektura-ikerketa hutsaren hurrengoa zen aldizkaria sortu zenean, euskarazko tesi bakarra zegoen eginda garai hartan. Aldizkaria nolabaiteko hazia izan zen alor horretan eta aldizkariaren 10 urteurrenerako euskarazko tesiak hamar ziren, honako hauek:
Ekarpena Inguma datu-baseko datuen arabera
Euskarazko berezko liburugintzan, arkitekturakoak UEUren magaletik sortu dira gehien-gehienak. Aldiri jaio zenean arkitekturari buruzko liburuak hiru baino ez ziren, baina aldizkariaren 10. urteurrenean 16 izatera heldu ziren.
Inguma datu-basean arkitekturaz eta euskaraz argitaratu dena aztertuta ikus daiteke ekarpenen ia erdia (% 48) Aldiri aldizkarian argitaratu direla. Alegia, 2020. urtera bitarte egin ziren 519 ekarpenetatik 248 aldizkari horretan argitaratutako artikuluak ziren.
Egile nabarmenak
Aldizkarian ekarpen oparo egin duten egileen artean, besteak beste, hauek azpimarratu daitezke: Ibai Gandiaga (19), Maider Uriarte (16), Unai Fernandez de Betoño (13), Ula Iruretagoiena (13), Kepa Iturralde (10), Leire Milikua (9), Anartz Ormaza (8), Lauren Etxepare (7), Gaizka Altuna (7), Ander Gortazar (7), Zigor Iturbe (7), Mikel Azkona, (6), Inhar Agirrezabal (5), Daniel Carballo (5), Ianire de Andres (4)...
Schönwalde am Bungsberg
Schönwalde am Bungsberg Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mokrosuky
Mokrosuky Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 124 biztanle ditu eta 6,97 kilometro koadroko azalera. Klatovyko barrutian dago.
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Aniz)
Jasokundeko Andre Mariaren eliza Nafarroako Baztan udalerriko Aniz herrian dagoen eliza bat da.
Kokalekua
Herrigunean dago.
Historia
Nahiko eraikuntza berriko eliza da,Jasokundearen Ama Birjinaren ohoretan eraiki zen.
Pozo Cañada
Pozo Cañada Albaceteko udalerria da, Mancha de Montearagón eskualdean dagoena.
Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Aniz)
Eraikina
Bere harrizko eskailerak nabarmentzen dira, haien bidez disko itxurako hilarri batzuetara iris daiteke. Hareharrizko harrietan landutako hilobi-monumentuak dira, oro har behe-erliebe teknikaz landuak. Bi dira gehien errepikatzen diren gaiak: gurutzeak, arrasto paraleloz eratuak, eta besoetan eguzki-formako kiribildunak, eta Salomonen zigilua. Harri horiek lurrean sartzen zituzten zutik, hildakoen hilobien buru, eta, gehienetan, sortaldera begira. Erran beharra dago gaur egun bakar bat ere ez dagoela bere jatorrizko lekuan. Batzuk herritik kanpokoak dira, beharbada bat-bateko heriotzaren bat edo muga adierazteko. Bertze guziak elizen inguruan egiten ziren ehorzketetan zeuden. Vidal Perez de Villarealek erraten du bizipen sakonak adierazteko modu plastikoa direl
Pozo Cañada
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.895 biztanle zituen.
Rail Road Flat (Kalifornia)
Rail Road Flat Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Calaveras konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Dizy-le-Gros
Dizy-le-Gros Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 773 ziren. Familiak 309 ziren, horien artean 82 pertsona bakarrekoak ziren (35 bakarrik bizi ziren gizonak eta 47 bakarrik bizi ziren emakumeak), 94 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 113 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 355 etxebizitza zeuden, 309 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 340 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 309 etxebizitza nagusietatik 250 bere jabearen bizilekua ziren, 52 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 15 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 73 etxek lau zituzten eta 184 etxek bost zituzten. 195 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 148 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 106 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 478 ziren, horien artean 323 aktiboak ziren eta 155 inaktiboak ziren. 323 pertsona aktiboetatik 279 lanean zeuden (168 gizon eta 111 emakume) eta 44 langabezian zeuden (20 gizon eta 24 emakume). 155 pertsona inaktiboetatik 56 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 61 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Brenish
edota Breanish, 'Brèinis', Eskoziako Lewis uhartean dagoen herri bat da, Kanpoko Hebridetan.