cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Herri Batasuna
Herri Batasunaren antolaketa berria
Egoera horren aurrean, Herri Batasuna ere berrantolatu egin zen, eta 1979ko abenduan amaitu zen berregituratze prozesua, Mahai Nazionalaren hautaketarekin. Hainbat eztabaida izan ziren, baina azkenean honako osaketa izatea erabaki zen: lau alderdi fundatzaileetako hamasei ordezkarik eta Laguntza Batzordeetako beste hamabostek osatu zuten lehenengo Mahai Nazionala. Berregituraketa horren beste gai garrantzitsu bat erakundeen parte-hartzearen ingurukoa izan zen, aurkako jarrerak ikusi baitziren, batez ere, alderdien artean. Denborak aurrera egin ahala, bi alderdik HB utzi zuten. 1980ko otsailean, LAIAk alde egin zuen. Horrek hauteskundeetarako koalizioa baino ez zen HBren gehiegizko pisua salatu zuen, gainerako alderdien kalterako. Alderdi horrek KAS Koordinakundea ere utzi zuen, talde buruzagi bat sortzeko proposatutako ekimenak aurrera egin ez zuelako. Otsailean bertan, ESBk ere Herri Batasuna utzi zuen, bereziki, erakundeetan ez parte hartzeko gehiengoaren erabakiaren aurka zegoelako. EAE-ANVrekin ere gatazkaren bat edo beste izan zen, baina koalizioan jarraitzea erabaki zuen. EAE HBn integratzearen aurka zegoen talde bat bota egin zuten. Krisi giro horretan, 1980ko martxoan, Gasteizko Legebiltzarrerako lehen hauteskundeak egin zituzten, eta HBk emaitza uste baino hobeak izan zuen, bigarren indar politikoa izan baitzen, 151.636 botorekin.
Baina Ezker Abertzalearen zabalkuntza eta berrantolaketa beste gai sozial batzuetan ere nabaritu zen. Besteak beste, nabarmentzekoa da 1970eko hamarkadaren amaierako eta 1980ko hamarkadaren hasierako energia nuklearraren aurkako borroka. Horren arrazoia Euskal Herrian hainbat zentral nuklear eraikitzeko proiektua zen, 1970eko hamarkadaren hasieran. Kaltetutako eremuetan proiektu horiek izugarrizko oposizioarekin topo egin bazuten ere, ez zen aski izan Lemoizko zentral nuklearraren eraikuntza lanak hastea saihesteko. Euskal Herriaren luze zabalean batzorde antinuklearrak antolatu ziren, eta Euskal Herriko masa mugimenduaren historiarako garrantzi handia izango duen dinamika hasi zen. Lemoizen aurkako martxak, itzalaldiak, muralak, intsumisioa, eta zentral nuklearrei eta horien arriskuei buruzko informazio kanpainak antolatu zituzten. Gainera, ETAk gatazkan parte hartu izanak mundu osoko oihartzuna eman zion. Azkenean, zentralaren eraikuntzari buruzko luzamendua dekretatu zuten, eta lanak gelditu ziren.
Garrantzia handiko beste une bat HBk Espainiako erregearen bisitaren aurrean hartutako jarrera izan zen, 1981ean. Espainiako erregeak Euskal Herrira egindako lehen bisita zen, eta Ezker Abertzaleak probokaziotzat hartu zuen. Hainbat herritan protestak izan ziren, eta hainbat udaletan bisita errefusatzeko mozioak aurkeztu ziren. Juan Karlos I.a Espainiakoa Gernikan hitzaldia hasi zuenean, HBko eta LAIAko batzarkideak eta legebiltzarkideak «Eusko gudariak» abesten hasi ziren. Protestaren oihartzuna oso handia izan zen estatu mailan nahiz nazioartean.
1981. urtea bereziki gogorra izan zen; batez ere, otsaila. Lemoizko zentral nuklearraren aurkako gatazka puri-purian zegoen, Espainiako erregearen bisita eta horri guztiari gehitu behar zaio ETAko militante Joxe Arregiren erailketa: hil arte torturatu zuten. Hilketa hura salatzeko mobilizazio ugari izan ziren Euskal Herrian, eta nazioartean izugarrizko oihartzuna izan zuten. Egoera horren aurrean, alarma piztu zen Espainian eta, bereziki, armadan. Espainiako armadaren barnean, zenbait militarrek Espainia hondamendira zeraman bidea suntsitu behar zela uste zuten. Giro horretan, 1981eko otsailaren 23ko estatu kolpea antolatu zen. Guztien buru Antonio Tejero izan zen. Tejero Gipuzkoako zenbait eremutan nahiko ezaguna zen; izan ere, Tolosako komandantzia zuzendu zuen 1977ra arte. Logikoki, estatu kolpea kezkaz eta beldurrez bizi izan zen Euskal Herrian; izan ere, eta gero jakin bezala, kazetariak eta bestelako profesionalak ere barne hartzen zituen euskal politikako berrehun pertsonako zerrenda zuten prestatuta kolpistek.
Ezker Abertzalea segurtasun neurriak hartzeaz, artxiboak gordetzeaz eta beste gauza batzuez arduratu zen. Eta altxamenduaren porrota argi gelditu zenean, Hego Euskal Herriko ezkerreko beste indar batzuekin batera, estatu kolpearen aurkako manifestazioa deitu zuen. Are ageriagoa zen haustura demokratikoaren beharra berretsi zuten, eta 1981eko hasiera Herri Batasunarentzat oso mingarria izango zen albistearekin bukatu zen. Telesforo Monzón hil zen martxoaren 9an, HBren sortzaileetako bat, eta pertsona karismatikoena dudarik gabe.
Espainiako erreformaren bigarren fasea
Ezker Abertzalearen aurkako giroa areagotu egin zen 1981ean. Madrilen ETA eta HB gauza bera zirela teorizatu zuten eta, ondorioz, azken erakunde horretako karguak atxilotu zituzten. Hori behin eta berriro errepikatuko da gaur egunera arte. HBko 63 ordezkari komisariara eraman zituzten. Azkenean, Gobernuak HBko buruak askatu zituen. HB ez zen liberazio sozialeko eta nazionaleko ideietan atzera bota. Horren adibide gisa, egun horietan areagotu egin zen banderen gerra deitutakoa. Horren jatorria Espainiako Gobernuak 1981eko urrian ateratako Banderen Legean dago. Horren arabera, ikurrinak EAEko bandera ofiziala izaten jarraitzen zuen, baina ez Nafarroako bandera. HBk eta beste alderdi batzuek indarrez salatu zuten neurria, eta ikurrina sinbolo moduan erabiltzen jarraitu zuten. Beste adibidea gizarte arlokoa da, eta hura ere 1981ean izan zen. Industriaren krisia metalurgian eta ontzigintzan oinarritu zen eta, egoera delikatuaren aurrean, urte horretako azaroan, sektore horiek greba orokorra deitu zuten. HBk deialdia bermatu zuen, eta bere indar guztiak egunaren arrakastan kontzentratu zituen.
Aurkako egoera horiek guztiak Espainiako zentroak eta eskuinak kudeatu zituen eta, ondorioz, PSOEk 1982ko hauteskunde orokorretan izandako garaipenak aldaketarako itxaropen handiak eragin zituen. Nolanahi ere, laster frogatuko zen, Euskal Herriko gatazkari zegokionez, ez zela berritasunik aurreikusten. Ordurako, Espainian, Ezker Abertzalearen aurkako borrokarako politika iraunkorra hasi zen: adierazpenengatik ezarritako isun etengabeak, boikot ekonomikoa, manifestazioak, etab. Gainera, LOAPA martxan zegoen. Hala ere, PSOEren aldaketarik handiena Plan ZEN deitutakoan gauzatu zen eta, ondoren, GAL sortuta. ZEN Planak (Zona Especial Norte, Euskal Herriaren ingurukoa, hain zuzen ere) euskal erresistentziaren aurka arituko ziren agente zapaltzaileen zigorgabetasuna bermatuko zuten zenbait neurri proposatzen zituen, egindakoa kontuan izan gabe. Tortura babesten zuen, abertzaletasunaren aurkako propaganda sustatzen zen, eta Euskal Herriaren independentismoaren aurkako borrokako gehiegikeriak justifikatzen zituen, Espainiaren onerako. Botazioan EAJ abstenitu egin zen; neurri horiek hilketa ugari eragin eta GAL sortzea eragin zuen.
Herri Batasunak esku-hartze horiek salatzen jarraitu zuen baina, aldi berean, beste hausnarketa batzuetara irekia jarraitzen zuen, ideiekin koherentea izango zen ildoa gorde nahian. Eztabaida klasikoetako bat erakundeetan parte hartzearen egokitasuna eta horietako zeinetan parte hartu izan da. Zehazki, Nafarroako Foru Parlamentuko parte-hartzeak eztabaida sakonak jasan zituen urte horietan. 1981eko abenduan, eta EAErako hartutako erabakiarekiko koherentziagatik, Nafarroako Parlamentuan ez parte hartzea erabaki zen. Nolanahi ere, eztabaida aldizka berrartuko zuten.
Hauteskunde goraldiko ziklo berria, 1984-1987
1984ko Gasteizko hauteskunde autonomikoetatik aurrera, HBk goranzko aldia hasi zuen berriz ere 1987ra arte. Hala ere, egoera politikoa eta soziala ez ziren pozgarriak, eta HBk egoera horren aurkako mobilizaziora deitzen jarraitzen zuen Euskal Herriko gizartea. Kontatu beharreko aurkako baldintzen artean, zalantzarik gabe, nabarmentzekoak dira Espainiako kartzeletan euskal presoek bizitzen ari ziren egoera eta bederatzi hilabete iraun zuen Herrera de la Manchako txapeo ospetsua. Halaber, nabarmentzekoa da Frantziako Gobernuak hasitako ETAko militanteen estradizio politika. Bere aldetik, HBk 300.000 pertsonak sinatutako eta estradizio politika salatzen zuen Munduko Herrialdeen eta Nazioen Kartaren aldeko sinadura bilketan lagundu zuen.
Ezker Abertzalearen aurkako jazarpen politikaren barnean, 1984ko azaroan, HBren une mingarrienetako bat gertatu zen: GALekin lotuta egongo ziren mertzenarioek Santi Brouard hil zuen, Mahai Nazionaleko kidea eta une horretako pertsona nabarmenena, hain zuzen ere. Ezker abertzalearen erantzuna oso azkarra izan zen: greba orokorra deitu zuen azaroaren 22rako, eta Hego Euskal Herria erabat gelditu zen.
Hauteskunde goraldiaren fase horretan, oso garrantzitsua izan zen HBk uneko forma kulturalarekin izandako sintonia. 1985eko hasieran, ere nabarmentzekoa da alaitsu eta kementsu kanpaina, FSLNk Nikaraguan erabilitako goiburuarekin. Mahai inguruak, antzerki lanak, zinema, haurrentzako jarduerak, musika eta abar antolatu ziren. Eragin aberasgarrienetakoa Ezker Abertzalearen eta «Euskal Rock Erradikalaren» arteko zubia izan zen. Era berean, solidaritate garaia izan zen. Krisian zeuden sektore industrialekiko elkartasun sozialaz gain, HBk borrokan zeuden beste herrialde batzuekiko solidaritate ekintzak bultzatu zituen: Irlanda, Nikaragua, etab. Eta, aldi berean, beste herrialde batzuetako ekintza solidarioak jaso zituen. Gizarte eta nazioarteko dinamika horren barnean, 1986an, Espainiak NATOn parte hartuko zuen edo ez erabakitzeko erreferenduma deitu zen. Bere kanpainan, PSOEk erakunde horretatik aterako zela agindu zuen, baina, ondoren, aurkakoa esan eta bermatu egin zuen. Hego Euskal Herrian, eta HBren laguntzarekin, egonaldiaren aurka ko mugimendu handia sortu zen eta, EAJk, PSOEk eta Espainiako eskuinak aldeko botoa eman bazuten ere, Hego Euskal Herrian (bai eta Katalunian eta Kanarietan) ezetzak irabazi zuen, baietzaren botoak bikoiztuz.
Beraz, alderdi horietako ohiko hautesleek euren botoa aldatu zuten erreferendum horretan. 1986an, HBk aurrerapausoa eman zuen, hainbat oztoporen ondoren, alderdi gisa, HB legal bihurtu zenean. Espainiako Konstituzioa obeditzeko beharraren aurrean, HBk aurrerago erabiltzen jarraituko zuen konpromisoko formula erabili zuen. Horrela, HBko ordezkariek juro por imperativo legal formula erabiltzen zuten. Formula bera erabili zuten urte horretan deitutako hauteskundeetan. Espainiako Parlamenturako eta Senaturako hauteskundeetan, HBk emaitza oraindik hobeak izan zituen, eta bost parlamentario eta senatari bat lortu zituen. Urte bereko azaroan, hauteskunde autonomikoak egin zituzten EAEn, eta lurralde horretan bakarrik, HBk 200.000 mila boto eskuratu zituen. Lehendakaria hautatzeko eztabaidan, HBk hautatutako bere kide bat proposatu zuen, une horretan Herrera de la Manchan preso zegoen Juan Carlos Yoldi, hain zuzen ere. Gasteizko legebiltzarrean izandako presentziak eta hitzaldiak nazioartean izugarrizko oihartzuna izan zuten. Hauteskunde goraldiko fase hori Hego Euskal Herrian deitutako Europako Parlamenturako lehen hauteskundeetan amaitu zen. HBn, hauteskunde haietan parte hartzeko egokitasunari buruzko eztabaida izan zen, urte batzuk lehenago ezarritako udal erakundeetan parte hartzeko araua alde batera utzita. Parte hartzeko tesiak irabazi zuen, eta asmo horrekin aurkeztu zen hauteskundeetara. Espainiako Estatu osorako barruti bakarra erabaki zenez, HBk Espainiako beste herrialde eta nazio batzuetako laguntza bilatu eta aurkitu zuen. Lortutako emaitzak ezuste handia izan ziren: 363.000 boto, horietatik 112.000 Euskal Herritik kanpo, EAJrenak gaindituta. Emaitza horiek egun berean egindako udal hauteskundeetan, Batzordeetarako hauteskundeetan eta Nafarroako Foru Parlamenturako hauteskundeetan errepikatu ziren.
HBren etengabeko goraldiak eta Ezker Abertzaleak zabaldutako jarduera handiak Espainiako Gobernua eta Euskal Herriko eskuina kezkatzen jarraitzen zuen. Kezka horren ondorioz, 1987ko amaieran, Madrilen ETA eta HBren inguruko ituna sinatu zuten EAJren eta Euskadiko Ezkerraren laguntzarekin. 1988ko urtarrilean, ildo horri jarraitu zioten, eta Ajuriaeneko Ituna deitutakoa sinatu zuten, geroago, Nafarroan, antzekoa sinatuta. Itun horien helburua Ezker Abertzalearen jarduera boikotatzea eta Espainiaren eta Euskal Herriaren arteko gatazkaren existentziaren tesi abertzalea desbideratzea zen; izan ere, euskal herritarren arteko arazotzat ematen zuten.
Estrategia horren barnean, bakearen aldeko eta ETAren aurkako hitzaldiak gehitu ziren, eta teoria bakezaleak zituzten taldeak sortzeko urratsak eman ziren. Horien helburu bakarra ETAren jarduera eta ideiak salatzea zen. HBren eta Ezker Abertzalearen erantzuna mantsoa izan zen hasieran; izan ere, gizartean eraginik ez zuela izango pentsatu zuten. Nolanahi ere, itun horiek izandako berme instituzional eta sozial handiak, bai eta komunikabideek eta talde bakezaleek egindako lan handiak ere, gizartean eragina izan zuen.
Aljerko garaiak
1988an, Ezker Abertzaleak bere egiturak berrantolatzeko prozesua hasi zuen, negoziaketa prozesuarekin aurreikusten zen fase berriari aurre egiteko. Akordio politiko berria lortzeko aukeraren aurrean, eremuka lan egiten hasi zen, arazo bakoitzaren aurrean hautabide zehatzak prestatzeko. Espainiako Gobernuak gatazka elkarrizketaren bidez konpontzeko keinua egin zuen, aurretik, Ajuriaeneko eta Iruñeko itunekin eta euskal presoen sakabanatzearekin egoera tenkatuz.
Herri Batasunak Aljerko prozesuaren porrota Espainiako Gobernuaren borondate politiko faltari egotzi zion. Nolanahi ere, Ezker Abertzalean sortutako itxaropenak negoziaketa horren aldeko ekimen politikoa bultzatu zuen, bakerako bide gisa. Horrela, Herri Batasunak bere egitura osoa jarri zuen martxan, elkarrizketen aldeko kanpaina egiteko, eta Bilboko 1989ko urtarrilaren 21eko manifestazio jendetsuan amaitu zen. Era berean, abertzaletasunaren aurkako indarrak ere kalera irten ziren bi hilabete geroago, baina aurkako jarrerarekin; izan ere, arrazoi alderdikoiak zirela medio, eta hauteskunde kalkuluak egin ondoren, zenbait indar politikok prozesua oztopatzea erabaki zuten. Aldiz, manifestazio horren bezperan, Ezker Abertzaleak martxa nazionala aurkeztu zuen «Bidez Bide» goiburuarekin. Autodeterminazio eskubidea bandera gisa hartuta, horrek agerian jarri zuen Herri Batasunaren erreferentzia izaera eta irekitako prozesua gako hori aitortuko zuen hitzarmen politikoarekin amaitzeko beharra.
Gobernuaren eta ETAren artean erabakitako hitzarmenak betearazteko, negoziaketak birbideratzeko zenbait saiakera egin ondoren, ETAk amaitutzat eman zituen Aljerko Elkarrizketak, apirilaren 4an. Hausturaren ondoren, Felipe Gonzálezen gobernuak lehen aldiz aitortu zuen ofizialki bide poliziala ez zela «nahikoa», eta Euskal Herriarekin zuen gatazka konpontzeko, Espainiako Gobernua mahaiaren inguruan eseri beharko zela.
Zenbait hilabete geroago, HBk eurodiputatua lortu zuen Europako hauteskundeetan eta, ondorioz, prozesuaren hausturaren eraginaren oztopoa arrakastaz gainditu zuen. Gainera, historian lehen aldiz, esparru juridiko-politiko ezberdinetan izan bazen ere, mugako bi aldeetako euskal herritarrek batera eman zuten botoa. Europako hauteskundeetatik, Espainiako hauteskunde legegileetara. Boto gutxigatik, HBk 1986an Nafarroan lortutako diputatua galdu zuen eta, ondorioz, baita Madrilen bere talde parlamentarioa eratzeko aukera ere. Baina gogorrena ez zen hori izan. Diputatu akten bilketaren bezperan, Santi Brouarden heriotzaren urteurrenean, bi pistoladunek tiro egin zuten HBko hautatuen aurka, Madrilgo Alcala hotelean. Josu Muguruza hil zuten, eta Iñaki Esnaola oso larri zauritu zuten. Aljerko prozesuaren hausturaren ondoren, Ezker Abertzaleak negoziaketaren bidearen aldeko apustua mantendu zuen. Alde horretatik, Diputatuen Kongresura zeramaten mezua «negoziaketa politikoa bideratzeko elkarrizketa giroa sortzea eta Aljerko prozesua utzitako lekuan berrartzea» zen. Josu Muguruzaren erailketarekin mezu hori zapuztu zen.
1989ko abenduan, Auzitegi Gorenak bere atxiloketa agindu ondoren, Angel Alkaldek berriro proposatu zuen, ETAren izenean, bi aldeko tregua, Aljerko elkarrizketak berrartzeko asmoarekin. Autodeterminazio eskubidea gatazka konpontzeko funtsezko gakoa zela barneratzen hasi zen Euskal Herriko gizartea, ezker abertzaleak mezu horren lanketan eginiko lanari zela eta. Ordurako, helburua independentzia eta sozialismoa ezarrita, eta Espainiako Estatuarekin lortu beharreko hitzarmena zehazteko, 1990ean «Autonomia Estatutu Nazionala» deitutako proiektuaren oinarriak ezarri ziren. Ordezko proposamenak aurkezteko HBren gaitasuna Hego Euskal Herria banatzen duten esparru autonomikoen agortzearekin batera gertatu zen. Hala, prestaketa-prozesu luzearen eta parte-hartzailearen ondoren, ENAk Euskal Herriaren subiranotasunean eta lurraldetasunean oinarrituta eraikitako autonomia-estatutuaren beharraren inguruan eragindako eztabaida sozial handiaren emaitzak jaso zituen.
Betidanik, HBk bere proiektu politikoaren izaera independentista argi utzi izan badu ere, 1991n erabaki zen helburu estrategikoen inguruan lan egitea, helburu taktikoen inguruan baino gehiago, ordura arte autodeterminazio eskubidearen aldeko kanpainarekin egin bezala. Horrela, Europako independentzia prozesuen babesean, urte horretako Aberri Egunak goiburu hori hartu zuen. Gainera, independentziaren aldeko mozioak aurkeztu ziren hainbat udalerritan eta, besteak beste, horiek bermatzeagatik Eusko Alkartasunak Jose Antonio Ardanzaren gobernutik botatzea eragin zuen benetako lurrikara politikoa sortu zuen. Independentziaren defentsa ere Europar Legebiltzarrera iritsi zen, ERCko eta HBko europarlamentarien eskutik. Aldarrikapen independentista gero eta errotuagoa zegoen, eta horren adibide izan zen Hispanitatearen egunean Bilboko kaleetan egindako manifestazioa; askoren iritziz, azken urteetako jendetsuena.
Aljertik Lizarra-Garazira
Ezker Abertzalea isolatzeko Itunen estrategiak nahi izandako emaitza izan ez bazuen ere, bere ondorioak dimentsio nazionalak hartu arte handitutako gatazka zehatzetan nabaritu ziren, adibidez, Leitzarango autobidean. HBk hitzartutako konponbidea bultzatzean kontzentratu zen, eta, horretarako, diseinu ofizialaren ordezkoa proposatzen zuen. Koordinakundearekin elkarrizketa prozesua irekitzeko, talde politikoekin eta enpresa eraikitzaileekin elkarrizketak mantendu zituen. Nolanahi ere, erakundeen ezezkoaren aurreko erantzuna bide ofiziala eraikitzea izan zen, lanen hasierarekin.
HBk bizitako desorientazio eta isolamendu egoeraren aurrean, herriaren batasunaren funtzionamendua berriro planteatuko zuen barne prozesuaren beharra ikusi zen, bai eta estrategia eta taktika politikoen baliotasunari eta indarrari buruzko hausnarketa ere. HBko egiturek aldaketak izan zituzten; hala nola, Mahaiko eremu teknikoetako eta eraketako berrikuntzak, eta Batzar Nazionala eta Biltzarreko erakunde berriak sortu ziren. Eztabaidak Urrats Berri izena hartu zuen, eta sei hilabete luzeetan garatu zen (1991ko azarotik, 1992ko apirilera), hainbat gai landu zituen sakonki; hala nola, Ipar Euskal Herriaren izaera estrategikoa, nazioarteko solidaritatea, ekologia eta garapena, antimilitarismoa, etab. Eta gai zailak saihestu gabe, gatazka armatua hausnartu zuten jarrera orokorra lortu arte; barneko iritzi aniztasuna onartuta. Alderdi politikoen erantzukizuna herrialde eta sektore zabalduak gatazka armatura eramaten dituzten arrazoi politikoak aztertzea eta horietarako konponbide errealak bilatzea da. Aldi berean, gaitzespen antzuen dinamika baztertu zen; izan ere, Espainiako Estatuak Euskal Herrian eragiten duen egiturazko indarkeria legitimatzea esan nahi zuen. Gainera, emakumezkoaren zein euskararen egoeren problematikak landu zituen, arrazoibidea koherente bihurtzeko barne neurriak sartuta.
Urrats Berri prozesua pauso garrantzitsua izan zen Herri Batasunaren proiektuaren teorizazioan. Herriaren batasuna abertzaleen eta ezkertiarren antolakuntza taktiko-estrategiko bezala definitu zen eta, ondorioz, alderdi politiko bihurtzea ukatzen zuen.
Barne prozesua amaituta eta, oraindik, EAJk HBk 1991ko azaroan egindako elkarrizketak hasteko proposamenarekiko interesa azaldu zuen, normalizazio politikorako eta bakerako bidea erraztuko zuen hitzarmen politikora iristeko. Baina EAJren helburua HBren osasun politikoa ikustea zen, eta, gainera, Espainiako Gobernuko ordezkari moduan egin zuen, horrentzako balio handia baitzuen informazio horrek. Kontaktu horietatik abiatuta, ETAk bi hilabeteko su-etena proposatu zion Espainiako Gobernuari, bi aldeen arteko harreman zuzenak ezartzeko baldintzapean. EAJren eta HBren arteko elkarrizketak garatu ziren giro politikoak horien garapena kaltetu zuen eta, azkenean, ETAren iragarpenak eragindako erreakzioek, Gobernuaren itxikeriak, EAJren kontraesanek eta komunikabideetako filtrazio interesatuek parte-hartzaileen arteko akusazio gurutzaketa eragin zuten. HBrentzat, agerian gelditu zen EAJren elkarrizketak politikoki erabiltzeko asmoa eta, aldi berean, PSOErekin zuten akordioa.
1986koa bezala, 1992ko elkarrizketa-txanda ofiziala eta jendaurrekoa izan zen, eta, bi indarren arteko harremana ezartzeaz eta gatazkaren diagnostiko orokorra egiteaz gain, konponbide-proposamen gisa, elkarrizketa- eta negoziaketa-eredua hitzartzea zen helburua. Hitzartutako gaien zerrenda landu bazen ere, ez zen sakonki landu, konponbide ereduari zegokionez eta, udazkenean, bigarren fasean egin beharreko elkarrizketak ez ziren 1997ra arte berrartu.
Europarako ere garrantzitsua izan zen 1992; izan ere, Europar Batasunaren eraikuntzarako funtsezkoak izango ziren Europako Agiri Bakuna eta Maastrichteko Ituna sinatu ziren. Europa horrek gero eta eragin handiagoa zuen Euskal Herriko gizarteko bizitzan, gizarte eta politika-baldintzetan. HBk 1989ko Europako hauteskundeetan lortutako eurodiputatua erabili zuen, aberastasunaren bidezko banaketan, giza eskubideekiko errespetuan, eta gainontzeko herrialdeekiko eta hori osatzen dutenekiko elkartasunean oinarrituta, bere biztanleen berdintasuna eta ongizatea bermatzeko gai zen Europa eskatzeko, nazio guztiak, euren subiranotasuna, bertako sinboloak, kulturak eta Autodeterminazio eskubidea onartuta. Europako esparru geografikoak eta politikoak lehentasuna hartu zuen HBko nazioarteko zereginean eta, urte horretan, Herri Enbaxada jarri zen abian, Bruselako ordezkaritza hain zuzen.
Sinaduraren ondoren, itunaren berrespena Estatu kide bakoitzaren eskuetan gelditu zen eta, Frantziako herritarrek ituna berretsi zuten bitartean, Espainian, parlamentarien botoek guztiengatik erabaki zuten. Diputatuen Kongresuko tribunan, Jon Idigorasek honakoa defendatu zuen:
Ipar Euskal Herrian mugimenduak
Euskal Herriko lurralde banaketak ez zuen nazioaren banaketa bakarrik eragin. 1994ra arte, mugako bi aldeetako Ezker Abertzalea banatuta zegoen, askatasun nazionalaren borrokarako antolatuta, baina era independentean lan eginda. Gainera, horiek eragindako zapalkuntzak era nabarmenean handitu zituen iparraldearen eta hegoaldearen arteko erritmo, bizimodu eta kultura-ezberdintasunak. Hausnarketa horretatik abiatuta eta Telesforo Monzonek argitutako bidea jarraituta, 1994ko apirilean, HBk, Euskal Batasunak (EB), Ezkerreko Mugimendu Abertzaleak (EMA) eta Herriaren Aldek (HA), erakunde bakarra osatu gabe, Ezker Abertzalearen helburu estrategikoa partekatzen zutela adierazi zen publikoki. Guztien arteko Aberri Eguna izan zen hurrengo pausoa.
Baina lurraldearen batasunaren aldeko ekimen instituzionalez gain, HBk etorkizuneko batasunerako oinarriak jarri zituen; izan ere, «puskatutako pitxerra konpontzeko», kontzientzia nazionala, nortasun sinboloak, hizkuntza, barne harremanak, ekonomia, kultura, kirola, eta abar bultzatu behar ziren. Eta guztia eraikuntza nazionala eta soziala ekartzen zituen; horiek hurrengo garaietarako lehentasuneko jarduera-ildoak ziren.
Oldartzen
Eragin sozialaren ahultasun mailakatutik eta Ezker Abertzalearen desorientazio politikoaren antzematetik abiatuta, HBk barne hausnarketa prozesua hastea erabaki zuen. Ez zen batere erraza izan prozesu hori martxan jartzea, eztabaidak erabat baldintzatzen baitzuen eguneroko dinamika eta, kasualitatez, EAEko hauteskunde autonomikoak oso hurbil zeuden. Hauteskundeak urrian egin ziren, eta HBk ekaineko Europako hauteskundeetan lortutako emaitza txarretatik suspertzea lortu zuen. Hala ere, azken urteetako beheranzko hauteskunde joera agerikoa zen, eta erakunde abertzalea egoera politikoaren irakurketa sakonagoa egitera derrigortua zegoen.
Horrela, Oldartzen prozesua hasi zen hauteskunde autonomikoen ondoren eta, lehen fasean, ekintza politikoaren ildoan sakondu zen. Horren eztabaidarako dokumentuak Mahai Nazionalak idatzitakoa eta Iratzar deitutako osoko zuzenketa izan ziren. Azkenaren defendatzaileen ustez, distentsioa bilatu beharra zegoen, eta lan instituzionala eta politikoa sakontzea nahi zuten. Eztabaidaren erdian, beste elementu bat gehitu zen Iratzarren eta Oldartzenen gatazka ideologikora. ETAren estrategia armatuaren aldaketa kualitatiboak: PPren lehen kargu hautatua hil zuen, Gregorio Ordoñez. Oihartzun handiena kanpora begira izan bazen ere, abertzaletasunaren aurkako itunekin ados zeuden komunikabideek zenbait ahots kritikok publikoki egindako desadostasunaren balorazioa handitzeko balio izan zuten. Ekintza horren ondorioz, Ajuriaeneko Mahaia berriro bildu zen zapalkuntzaren eta baztertze politikoaren bidea berriro martxan jartzeko, aldi berean, sortu berria zen ¡Basta ya! Plataforma HBren aurkako presio lanera gehitzen zen bitartean.
Eztabaiden ondoren, biltzarrek Oldartzenen arrazoibidea bermatu zuten, gehienbat. Militantziak teoriatik praktikara pasatu nahi zuen eta, batez ere, eraikuntza nazionalaren eta sozialaren prozesua azkartu eta Espainiako Estatuari aurre egin nahi zion tinko. Une horretatik aurrera azaldu zuen HBk eraikuntza nazionalean eta eraldaketa sozialean oinarritutako estrategia berria, erresistentziara mugatzen zen ildoa baztertuta. Lan ildo ezberdinen bidez, indarren pilaketa aurkezten zen bi elementuren konbinazioaren ondorioz: irekitasuna eta sendotasuna. HBren proiektu independentista eta sozialista indarreko sistemaren hautabide zen heinean, errealitatearen eraldaketak borroka politikoa ekarriko zuen, zalantzarik gabe. Nolanahi ere, prozesuan erabakitakoaren arabera, HBk beste oinarri sendo bat ere landuko zuen: elkarrizketaren aldeko lana jarraitzeko beharra eta negoziaketa politikoa. Aldatu zena ulertzeko era izan zen, ez helburu gisa, baizik eta esparru politiko berria lortzeko tresna gisa.
Dunckerocampus multiannulatus
Dunckerocampus multiannulatus Dunckerocampus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
Herri Batasuna
Alternatiba Demokratikoa
Bitartean, giro politikoa irakiten zuen udaberri horretan, 1995eko apirilaren 26an, ETAk Alternatiba Demokratikoa izenez ezagututako bake proposamena iragarri zuen, KASen zimenduetan oinarritutako proposamena eguneratua eta berritua, hain zuzen ere. Lehen aldiz, erakunde armatuak bi maila ezberdindu zituen; Estatuari eta ETAri zegokiena, eta Euskal Herriko gizarteak eztabaidatu eta erabaki beharrekoa. HB proposamena gizarteratzen hasi zen eta, horretarako, hasieran, ohiko bideak erabili zituen inoiz baino indartsuago; hedapen masiboa eta kontaktuak. Azken horretarako, HBk lehen aldiz hitz egin zien Espainiako alderdiei, PSOEri, PPri eta EBri bidalitako gutunekin. Batzuk erantzunik izan ez bazuten ere, antzeko batzuk ELA, CCOO edo LAB bezalako sindikatuekin eta EAJ eta EA bezalako alderdiekin egindako bileren jatorria izan ziren. Geroago, 1996ko otsailetik aurrera, herri batzar irekien dinamika hasi zen.
Hedapen lana ez zen hor gelditu; izan ere, HBren asmoa Espainiako hauteskundeen kanpainari zegokion publizitate espazioaz baliatzea zen, jadanik, jendeak ezagutzen zuen proposamenak garrantzi handiagoa izan zezan. Baina Espainiako Fiskal Nagusiak ekimena galarazi zuen. Guztiz jakina da Alternatiba Demokratikoaren hedapena ez zitzaiola doan irten HBri; izan ere, Baltasar Garzón epaileak eginbideak hasi eta Jon Idigoras deklaratzera deitu ondoren, aurkeztu ez zenean, espetxeratu egin zuten. Horiek izan ziren HBren kriminalizazioaren lehen urratsak. Idigorasen ondoren, hilabete batzuk geroago, Mahai Nazional osoa espetxeratu zuten (eta, azkenean, zazpi urteko espetxe zigorra jarri zieten irregulartasunez betetako epaiketan).
Ezker Abertzalearen zuzendaritza politikoaren espetxeratzeaz gain, 1997ko otsailaren 15ean, Bilbon Demokrazia Euskal Herriarentzat goiburuarekin egindako manifestazioa Ertzaintzak bi pertsona zauritu zituen balaz. Horri zapalkuntza ekonomikoa gehitu behar zaio; izan ere, martxoaren 7rako deitutako grebaren ondorioz, HBri hamazazpi milioi pezetako isunak ezarri zitzaizkion.
HBko militanteek Alternatiba Demokratikoaren edukiak zabaltzen jarraitzen zuten; bien bitartean, gauza bera egin zuten jarduera diplomatiko biziaren bidez mezu bera hedatzen arduratutako lau mahaikideek Europa osoan. Horren ondoren, Euskal Herrira itzuli ziren eta atxilotu zituzten. Lau «enbaxadoreek» muga gurutzatu, eta gainontzeko mahaikideekin espetxeratu eta gutxira, Mahai Nazionalak 500.000 pezetako fidantza ordaintzea eta kalera irtetea erabaki zuen, epaiketaren zain.
Hilabete batzuk geroago, hogei urte lehenago egindako Askatasunaren Martxaren arrazoiak oraindik indarrean zeudela kontsideratuta, hori berriro egitea erabaki zuten Abialdian izenarekin. Egun batzuk geroago, ETAk Miguel Angel Blanco PPko zinegotzia bahitu zuen Ermuan, Gobernua euskal presoen dispertsio politika amaitzearen truke. Ajuriaeneko Itunak manifestazio jendetsua egin zuen Bilbon bere askatasuna eskatzeko eta, aldi berean, HB hainbat udalerritan eta auzotan bildu zen «Euskal presoak, Euskal Herrira» goiburuarekin. Epea amaituta ETAk Miguel Angel Blanco erail zuen eta sorgin-ehiza izugarria hasi zen «¡a por ellos!» goiburupean.
Liskar giro horretan, Juan Carlos Hernando Peli presoa hilda agertu zen bere gelan, bertsio ofizialaren arabera bere buruaz beste eginda, 700 kilometroko dispertsioaren ondorioak jasan ondoren. Heriotza mingarri hori gertatu berriak ziren Katxuerenari, Txorenari eta Unai Salanueva gazte intsumisoarenari gehitu zitzaion. Gertaera horrek euskal presoen egoera larritasun handiko mugetara iritsi zela utzi zuen agerian. Dispertsio politika Arrigorriagako Udaleko talde guztiek (EAJ, PSOE, HB, EB, eta PP) salatu zuten, Peliren jaioterrian, Itunaren hauskortasuna nabarmenduta. Horregatik, euren alderdien zuzendaritzek harridura azaldu zuten zinegotzien jarreraren aurrean. Hala ere, HBren aurka martxan jarritako apartheid instituzionalak bere ondorioak izan zituen, eta erakunde abertzalea bota zuten zenbait Udaletako gobernu batzordeetatik, bai eta Arrasateko alkatetza kendu ere. Uda horretan, era berean, Jose Luis Salegi errefuxiatuaren albistea ere ezagutu zen, eta irregulartasunez betetako autopsiak gerra zikineko kasu berria igartzen zuen. Gainera, Santo Domingoko deportatu Iñaki Arakamaren, Pello Gantxegiren eta Eugenio Etxebesteren estradizioek Jose María Aznarren Gobernuaren borondatea azaldu zuten, elkarrizketaren bidea sustraitik moztuta.
Bitartean, Alternatiba Demokratikoaren hedapen lanak aurrera jarraitzen zuen, erruztapen dinamika hasitako Alternatibaren aldeko Herri Ekimenarekin. Atxikimendu ugariek agerian utzi zuten Espainiako Estatuaren aurkako zigorra herriaren borondatearen aurkakoa zela. Erantzun horren aurrean, Gobernua erreakzionatzera behartuta sentitu zen, eta mugaz beste aldera zabaltzeko «ETAren jardueraren ondorio krudelei» buruzko bideoa prestatu zuen Espainiako Barne Ministerioan. Udazken horretan, ETAko bi militante hil zituzten Guardia Zibilaren enboskadan, Bilbon.
Bake proposamena zabaltzeagatik Mahai Nazionala aulkian eseritako epaiketa 1997ko urrian hasi zen. Hasieratik, epaiketa horrek itxura txarra zuen, eta akusatuak babesgabetasun egoera argian zeuden. CESIDak abokatuek defentsa estrategia diseinatutako Gasteizko egoitzan egindako espioitzak hiru hilabete geroagoko epaiketako gertaera harrigarriak arrazoitu zituen. Epaiketara joandako nazioarteko behatzaileek irregulartasunak salatu zituzten, eta epaia «akats historikoa» zela esan zuten, Auzitegiak presio onartezinak jasan zituela, adierazpen askatasuna urratu zela, eta prozesuaren gaiaren eta epaiaren arteko alde nabarmena zegoela adierazita. «Epaia guztiz politikoa» izan zela ondorioztatu zuten.
Mahaikide bakoitza zazpi urteko kartzela zigorra eta 500.000 pezetako isuna ordaintzera kondenatu zituen abenduaren 1eko epaiari erantzuteko, HBk greba orokorra deitu zuen, bake proposamenaren alde eta Ezker Abertzalearen aurkako erasoa salatzeko. ELAk eta LABek abenduaren 13rako manifestazioko eta 15erako bi orduko geldialdiko ordezko proposamena egin zuen. HBko biltzarrek proposamena onartu zuten eta beste sindikatu batzuen eta mugimendu sozialen atxikimendua erraztu zuten; hala nola, EHNE, ESK, Hiru, STEE-EILAS eta Elkarri. Baina manifestazioaren bezperan, ETAk Oreretako Jose Luis Caso PPko zinegotziaren aurka egin zuen, eta sindikatuek mobilizazioak bertan behera uztea erabaki zuten. Egoera horretan, HBk 13rako manifestazioa deitzea erabaki zuen, baina Eusko Jaurlaritzako Herrizaingo Sailak debekatu egin zuen. Une horretan Ezker Abertzaleari eskatzen zitzaizkion eta sindikatuei eta mugimendu sozialei falta izandako lasaitasunarekin eta erantzukizunarekin, deialdia bi aste atzeratu zen eta, abenduaren 27an, milaka pertsonek erantzun zioten eraso horri.
Hortik aurrera, Behin Behineko Batzordeak Mahai berriaren hautaketarekin Oldartzen prozesua amaitzeko lan egin zuen. Mahai berriak zigortutako Mahaia ordezkatuko zuen ilusioz beteta. Horrela, 1998ko otsailean, Biltzar Orokorra egin zuten eta, bertan, urte politiko berrirako jarduera-ildoa onartu zen, eta Mahai berriaren eraketaren inguruan tokiko biltzarrek hartutako erabakia berretsi zen.
1998ko apirilaren 10ean, Irlandako alderdien arteko Stormont hitzarmena eta bertako prozesua aztertzeko Irlandako Foroa martxan jarri zen. Jadanik, urrian, Mahaiak egokitzat eman zuen ekimena, eta indar abertzaleen arteko kontaktuak bultzatu zituen. Gonbidatutako hogeita hamahiru alderdien, sindikatuen eta mugimendu sozialen artean, hemeretzi erakunde bildu ziren ekainaren 20an, Lizarran. Lehen fasean, Irlandako prozesuari buruzko analisiak azaldu ziren eta, ondoren, HBko ordezkariek bi aldeko kontaktuak egin zituzten alderdiekin (EAJ, EA, AB, Zutik eta Batzarre), sindikatuekin (ELA, LAB, ESK, EHNE, EILAS eta CNT) eta mugimendu sozialekin (Senideak, Gestorak, Elkarri, Bakea Orain, Gernika Batzordea, Herria 2000 Eliza, Autodeterminazioaren Biltzarra), Euskal Herrian Irlandakoaren antzeko hitzarmena lortzeko faktoreak zeuden aztertzeko eta faktore horiek aktibatzeko zein konpromiso hartzeko prest zeuden jakiteko asmoarekin.
Bestalde, eta Oldartzen prozesuak eraikuntza nazionalerako onartutako jarduera-ildoa jarraituz, Mahai Nazionala espetxeratu aurretik, harremanak berreraiki ziren EAJrekin. Jeltzaleekin egindako bilerei, EArekin eta EBrekin egindakoak gehitu zitzaizkien eta, gutxinaka, gero eta indar politiko gehiago hasi ziren HBrekin biltzen; Zutik, Batzarre... Une oro, elkarrizketa horien helburua euskara, sozio-ekonomia, hezkuntza, kultura eta bestelako eremuetan zer hitzarmen mota lor zitezkeen ezartzea zen, eraikuntza nazionalaren estrategiaren barnean.
EAJ, EA, EB, Zutik, Batzarre, CDN eta EPK alderdiez, LAB, ELA, EHNE, Hiru eta STEE-EILAS sindikatuez eta hainbat ekintza-eremuko mugimendu sozialez gain, argiago inplikatzen hasten ari ziren Elizako zenbait sektorerekin ere bildu zen. 1998ko lehen seihilekoan, zenbait hitzarmen lortu ziren; hala nola, Kirolaren Legea, Trebiñu eta Argantzun Araban sartzeko prozesuaren irekiera, presoak Euskal Herrira ekartzearen aldeko hitzarmena, edo parlamentari postua hartzeko Espainiako Konstituzioa zin egiteko derrigortasunaren errefusa. Ildo horretan, ekainaren 29an, HBk Euskal Herriko Eraikuntzarako Hitzarmen Nazionalaren oinarriak, eragile politikoei, sozialei, ekonomikoei, kulturalei eta herritarrei zuzendutako proposamena, jakinarazi zituen. Hiru ziren funtsezko puntuak: Azken puntu horrek proposamen zehatza ekarri zuen: Euskal Herriko Udalerrien Biltzarrak sortzea.
Lizarra-Garazi
Mugimendu independentistak eta, oro har, abertzaleak, momentu horretan zuen indarrari aurre emateko askoz Jose María Aznarrek Gasteizko mitinaren historiarako utzitako «denak gartzelara» kontsigna jarraituz, Egin eta, ondoren, Egin Irratia ixtea ekarri zuen operazio poliziala eta mediatikoa jarri zuten martxan. Mugimendu independentistari hitza ere kendu nahi zioten, baina ez zuten lortu. Hurrengo egunean, Euskadi Información zegoen kalean «Egin, egingo dugu» goiburuarekin. Gobernuak bere eragin politikoa kendu nahi zion Ezker Abertzaleari, ito eta klandestinitatera zigortu nahi zuen.
Gerta zitekeen alderdi abertzalea legez kanpo uztea, eta, horren aurrean aurrean, HBk eraikuntza nazionaleko estrategia eta lankidetza politikoa bizkortzea erabaki zuen, erantzun dinamikan sartu ordez. Egoera horretan, Euskal Herritarrok hautesle taldea sortu zen. Horrek Hitzarmen Nazionala berea egin zuen, eta 46.000 sinadura lortu zituen urriaren 25eko hauteskundeetara aurkeztu ahal izateko.
K.a. 293
K.a. III. mendearen taula (K.a. IV. mende | K.a. III. mende | K.a. II. mende)
K.a. 310ko hamarkada | K.a. 300ko hamarkada | K.a. 290ko hamarkada | K.a. 280ko hamarkada | K.a. 270ko hamarkada
K.a. 298 | K.a. 297 | K.a. 296 | K.a. 295 | K.a. 294 | K.a. 293 | K.a. 292 | K.a. 291 | K.a. 290 | K.a. 289 | K.a. 288
Herri Batasuna
Lizarra-Garazi
1998ko irailaren 13an, hasierako Irlandako Foroa Lizarrako Foroa bihurtu zen, hogeita hiru alderdik, sindikatuk eta herri erakundek Euskal Herriaren erabakitzeko eskubidea aitortzen zuen dokumentua sinatu zutenean. Urrian, Nafarroa Behereko Donibane Garazin egindako bigarren bileran, atxikipen berriak izan ziren, eta hitzarmenak Lizarra-Garaziko Hitzarmena izena hartu zuen. Hitzarmenak lurrikara politikoa eragin zuen; aldi berean, ETAk irailaren 17an iragarritako behin betiko tregua osoa ekarri zuen. Bere aldetik, Gobernuak tregoa iruzurra zenaz konbentzitu nahi izan zuen iritzi publikoa baina, aldi berean, birkokatu egin zen eta hauteskundeen aurretik ez zuela ezer egingo ziurtatu zuen. Nolanahi ere, ETAren iniziatibaren arrazoia indar politiko abertzaleei aukera eskaintzea zen, eta horiek Euskal Herriaren eraikuntzaren konpromisoa hartu behar zuten.
Bestela esanda, iniziatibak sortutako ilusioa eta itxaropena agerikoa bazen ere, egin beharreko lana ere izugarria zen. Zurrunbilo politikoaren erdian, EAEko hauteskunde autonomikoak iritsi ziren eta, zalantzarik gabe, Lizarra-Garaziko Hitzarmena hauteskunde kanpainaren ardatzetako bat izan zen. Lortutako emaitzek EHk jasotzen zuen berme handia islatu zuten. Hauteskunde horietako parte hartzea oso garrantzitsua izan zen eta, azkenik, Espainiako indarrek «Ermuaren edo Lizarraren artean» ezarritako erreferendumean Lizarrako aukera izan zen babestuena.
Euskal Herritarroken jarduna
Aurreko urteko irailetik ETAren su etena zegoen, eta otsaila bukaeran, erakunde armatuak erabakia berretsi zuen. Egun gutxi batzuk geroago, HBk hamar mila pertsona bildu zituen Euskal Herriarentzat demokrazia eskatzeko. Geroxeago, Espainiako epaile batek Jose Luis Morcillo espetxeratzeko autoa kaleratu zuen, eta bertan, Espainiako Gobernuko Segurtasun Zuzendaritzak, 1984an, Santi Brouarden hilketa 50 milioi pezetaz finantzatu zuela adierazi zuen. Martxoaren erdialdean, 22.000 lagunek parte hartu zuten atxilotze boladari erantzuteko HBk antolatutako mobilizazioetan. Era berean, Mahai Nazionala gose greban hasi zen errepresioa salatzeko. Biharamunean, ordea, mahaikideek Arantzazu utzi eta Gipuzkoako egoitzara jo behar izan zuten; Guardia Zibila egoitzan zen, eta ordenagailu baten bila omen zebilen, nahiz eta azkenean hemezortzi ordenagailu, dirua eta agiriak ere eraman zituzten. Handik bi astera, Garzonek baliogabetzat jo behar izan zuen miaketa hura. Ondorengo astean, HBk manifestazioa egin zuen Bilbon, «Utzi bakean Euskal Herria» goiburuarekin, eta 60.000tik gora lagun bildu ziren. Bezperan, Joselu Geresta etakidearen gorpua agertu zen Errenterian. Gerestak bere buruaz beste egin zuela zioten lehen «bertsio ofizialak» kolokan geratu ziren berehala, beste norabide batera jotzen zuten frogak agertu zirelako.
Aihotzen konspirazioa
Izena
Izenak matxinatuek armamentu eskasiari egiten dio aipamen: bakarrik berrogeita hamar aihotz eta bi pistola. Halaber, 1000 peso bildu zuten.
Jatorria
Pedro de la Portilla, jatorri kreoleko eta ondare gutxiko familia baten partaidea, 1799an beste hogei gaztekin bilera bat antolatu zuen. Portillak Mexiko Hirian lan egiten zuen, Espainia Berriko Erregeorderriaren zergen biltzaileen bulegoan. Bilerako partaide gehienak familiarrak eta lagunak ziren eta soziologikoki jatorri antzekoko pertsonak ziren. Bilera hiriko Gachupines kalearen 7an egin zen. Lanbideen ikuspuntutik, gazteak hiriko guardiak eta zilarraren eta erlojuen industriako langileak ziren. Esan behar da «gachupín» hitzak Amerikan jaiotako pertsona zuriak izendatzen zituen; bileran, alegia, hauek pairatzen bazterketa Espainian jaiotakoen aurrean salatu zen. Bilerakideek, armetan altxatuta, matxinada bat sortzea erabaki zuten. Helburua kolonialismoaren eta penintsulatik joandakoen aurka herria askatzea zen. Lehen unetik matxinada Guadalupeko Andra Mariaren zaintzapean jarri zuten.
Plana
Matxinatuek lehendabizi hiriko presoak askatu nahi zituzten eta, ondoren, haiekin batera, erregeordearen jauregiaren aurka joan. Dena ondo ateratzen bazen gobernuko goi funtzionarioak harrapatuko zituzten eta haien dirua. Hurrengo urratsak Mexikoko independentzia aldarrikatzea eta Espainiari gerra deklaratzea ziren. Aldi berean, penintsular guztiak hil edo kanporatu egingo zituzten. Matxinadaren arrakasta lortuta konspiratzaileek deaialdi bat egin nahi zuten gobernu-sistema berri bat aukeratzeko; dena dela, haiek Ameriketako Estatu Batuetan aukeratutako batzar antzekoa sortzea nahi zuten
Porrota
Salatari baten salaketaz plana erabat hondatu zen. Bigarren bileran Portillaren lehengusua zen Isidoro Francisco de Aguirre k hartu zuen parte eta, prestaketak ikusita, beldurtu zen. 1799ko azaroaren 10ean konspirazioa salatu zuen. Miguel José de Azanza erregeordeak konspiratzaile guztiak atxilotzeko agindua eman zuen. Altxamendu bat sahiesteko atxiloketak isilpean egiteko agindu zuen. Kontsiparatzaileak espetxeratuak izan ziren eta preso urte asko igaro zuten; batzuk ere espetxean hil ziren. Epaiketa luzea izan zen baina, azkenik, ez zen epairik eman. Portillak Mexikoko independentzia ezagutu zuen.
Vern-sur-Seiche
Vern-sur-Seiche Bretainiako udalerri bat da. Administraiboki Frantziako Ille eta Vilaine departamenduan dago Bretainia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 7.877 ziren. Familiak 2.892 ziren, horien artean 680 pertsona bakarrekoak ziren (248 bakarrik bizi ziren gizonak eta 432 bakarrik bizi ziren emakumeak), 740 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.297 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 175 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denborak, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 3.047 etxebizitza zeuden, 2.952 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 68 hutsik zeuden. 2.209 etxeak ziren eta 722 apartamentuak ziren. 2.952 etxebizitza nagusietatik 2.071 bere jabearen bizilekua ziren, 848 alokairuan okupaturik zeuden eta 33 doan lagata zeuden; 133 etxek gela bat zuten, 337 etxek bi zituzten, 352 etxek hiru zituzten, 467 etxek lau zituzten eta 1.663 etxek bost zituzten. 2.481 etxebizitzek parking plaza bat zuten azpialdean. 1.098 etxetan auto bat zegoen eta 1.566 bi edo gehiago zeuden
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 5.504 ziren, horien artean 4.186 aktiboak ziren eta 1.318 inaktiboak ziren. 4.186 pertsona aktiboetatik 3.921 lanean zeuden (2.052 gizon eta 1.869 emakume) eta 265 langabezian zeuden (129 gizon eta 136 emakume). 1.318 pertsona inaktiboetatik 398 erretiraturik zeuden, 686 ikasten zeuden eta 234 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Vern-sur-Seiche udalerrian 3.109 unitate fiskal zeuden, 8.255,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana 21.047€ zen.
Activitats ecomòmiques
2007an zeuden 502 komertzioetatik, 11 erauzte enpresak ziren, 6 janari enpresak ziren, 5 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 3 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 33 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 68 eraikuntza enpresak ziren, 97 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 30 garraio enpresak ziren, 19 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 25 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 29 finantziazio enpresak ziren, 24 higiezinen enpresak ziren, 72 zerbitzu enpresak ziren, 45 administrazio publikoko enpresak ziren eta 35 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 112 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 5 banku bulegoak, 18 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 4 autoeskolak, 5 igeltseroak, 8 margolariak, 11 zurginak, 7 iturginak, 10 argiketariak, 5 eraikuntza enpresak, 8 ile apaindegiak, 1 albaitaria, 1 aldi baterako lan enpresa, 14 jatetxeak, 6 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 3 apaindegiak.
2009an zeuden 18 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 3 liburu dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 6 altzari dendak eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Vern-sur-Seiche udalerrian 31 nekazaritza-ustiategi zeuden, 840 hektarea erabiltzen.
Equipaments sanitaris i escolars
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1, 3 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an 2 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Vern-sur-Seiche udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 481 ikaslekin.
Vern-sur-Seiche udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.