cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Courchamp
Biztanleria
2007an Courchamp udalerrian erroldatutako biztanleak 153 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Vibrio cholerae
Vibrio cholerae Vibrio generoko bakterio Gram negatiboa da, bazilo kurbatuaren itxurakoa eta kolera gaitzaren eragilea. Kolera ur eta janari kutsatuen bidez transmititzen da.
Courchamp
Etxebizitza
2007an 76 etxebizitza zeuden, 57 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 76etxeak ziren. 57 etxebizitza nagusietatik 50 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 7 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 55 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 64 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 64 pertsona aktiboetatik 61 lanean zeuden (33 gizon eta 28 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Courchamp udalerrian 58 unitate fiskal zeuden, 149 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.869 euro zen.
Vibrio cholerae
Ezaugarri nagusiak
Vibrio choleraek Vibrio guztien ezaugarri biokimiko eta fisiologikoak ditu: katalasa eta oxidasa (+) da, anaerobio fakultatiboa eta glukosaren hartzidura burutzen du. Mugikorra da eta muturreko flagelo bakarra du.
Courchamp
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Vibrio cholerae
Ezaugarri nagusiak
Urtarra da, ur gezatan eta ur gazikaran biziz.
Courchamp
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra kirol-denda bat zen.
Vibrio cholerae
Ezaugarri nagusiak
Laborategian isolatzeko hazkuntza-inguru bereziak erabiltzen dira, sodioa eta pH alkalinoa dutenak. TCBS hazkuntza-ingurua (tiosulfato, zitrato, sakarosa eta behazun-gatzak dituena) oso erabilia da.
Courchamp
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Courchamp udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vibrio cholerae
Anduiak eta serotipoak
Vibrio choleraek bi andui patogeno ditu, kolera eragiten dutenak: cholerae anduia eta El Tor anduia. Lehena Koch-ek deskribatu zuen bakterio patogenoa da, eta bigarrena 1960ko hamarkadan agertu zen.
Bi andui horietaz gain, bakterioak 6 serotipo patogenoak ditu.
Patogenia
Kolera bakterioaz kutsatutako ur edo janariak hartzean harrapatzen da. Gaitza ohikoa da garapen bidean dauden herrialde askotan.
Goux-lès-Dambelin
Biztanleria
2007an Goux-lès-Dambelin udalerrian erroldatutako biztanleak 264 ziren. Familiak 86 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 37 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Vibrio cholerae
Patogenia
Ur kutsatua edan ondoren, mikrobioak urdailera iristen dira, eta urdaileko pH azidoak askok hiltzen ditu. Bizirik irauten dutenak heste meharrera heldu eta bertan finkatzen dira.
Hestean Vibrio choleraek enterotoxina indartsua ekoizten du, heste meharrari kalte izugarria egiten diona. Toxina hori exotoxina da, eta likido eta elektrolitoen galera eragiten du.
Goux-lès-Dambelin
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Vibrio cholerae
Patogenia
Exotoxina horrek bi azpi-unitate ditu, AMP ziklikoaren zelularen barneko kontzentrazioa areagotzen dutenak. Areagotze horrek beherako bortitzak eragiten ditu.
Vibrio cholerae janarien bidez sartzen bada organismoan (esaterako, molusku infektatuak jaterakoan), kolera sortzeko behar den bakterioen kopurua txikiagoa da uren bidez sartzen bada baino; izan ere, elikagaiek neutralizatzen dute patogenoa hilko lukeen urdaileko azidotasuna.
Goux-lès-Dambelin
Etxebizitza
2007an 99 etxebizitza zeuden, 89 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 91 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 89 etxebizitza nagusietatik 79 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 8 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 64 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Vibrio cholerae
Patogenia
Kolera endemikoa da Asian (Indian. Pakistanen...) eta Erdialdeko eta Hego Amerikako zenbait herrialdeetan. Gaitz larria da, tratatu ezean 3 edo 4 egunetan gaixoen %60 hiltzen duena.
Goux-lès-Dambelin
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Vibrio cholerae
Patogenia
Hondakin-urak eta edateko urak ondo tratatuz araztegietan koleraren epidemiak eragozten dira.
Goux-lès-Dambelin
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 173 ziren, horien artean 121 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 121 pertsona aktiboetatik 108 lanean zeuden (65 gizon eta 43 emakume) eta 12 langabezian zeuden (7 gizon eta 5 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Goux-lès-Dambelin udalerrian 99 unitate fiskal zeuden, 271 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.358 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen eta 2 eraikuntza enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Goux-lès-Dambelin udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ward (New York)
Ward Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Allegany konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Meho Kodro
Mehmed Meho Kodro (Mostar, Bosnia-Herzegovina, 1967ko urtarrilaren 12a-) futbol jokalari ohia da.
Bosniatik 1991ean atera zen, bertako gerra zela eta, eta Espainiako Ligan Euskal Herrian hasi (Erreala) eta amaitu zuen ibilbidea (Alaves). Orotan 263 partida jokatu zuen, 105 gol lortuz.
Izan ere, 1993-94ko denboraldian 23 gol sartu zuen eta 1994-95ekoan 25 gol, bigarren goleatzailerik onena izanda Lehen Mailan.
Yugoslavia eta Bosnia-Herzegovinako selekzioekin aritu izan da.
Solihull
Solihull Erresuma Batuko Ingalaterrako erdialdean dagoen Mendebaldeko Midlands konderriko herria da. Birminghamgo eremu metropolitarrean kokaturik, 2013an Erresuma Batuan bizitzeko lekurik onen izendatua izan zen.
Dead Calm
Filma Australiako Koral Hesi Handiaren inguruan filmatu zen.
Argumentua
John eta Rae Ingram (Sam Neill eta Nicole Kidman) itsas istripu batean hildako heuren semearen heriotza argitzeko asmoz kirolontzi batean itsasoratu dira. Baina jada itsasoan txalupatxo puzgarri bate topatzean bidaia etengo da, bertatik mutil izutu bat jasoko dute (Billy Zane), hark jaki intoxikazio baten ondorioz bera ez beste eskifai osoa hilik suertatu den itsasontzi batetik bizirik irten den lagun bakarra dela esango die, baina mutilaren jokaera bitxiak laisterrera senar-emazteei egia esaten ari ez dela susmaraziko die.
Sandpoint (Idaho)
Sandpoint Idahoko hiri bat da. Bonner konderrian kokatua dago. 2010ean 7,365 biztanle zituen, 103.13 kilometro koadrotan banatuta.
Maitemin
Maitemina pertsona batek beste pertsona batengana sentitzen duen zirrarazko sentimendu multzo bat da. Sentimendu hauen mendean dagoenean, pertsona maitemindurik dagoela esaten da. Maiteminak maitasuna, atxikimendua, miresmena eta sexu erakarpena bildu behar ditu, neurri ezberdinetan eta denboran zehar era aldakor batez izan daitekeen arren. Historian zehar eta kultura ezberdinetan, ezaugarri ezberdinak dituen kontzeptua da. Horrela, adibidez, matrimonio barneko senar-emazteen arteko lotura iraunkorra, alde batetik, eta bikote batek egun batzuetan zehar bizi dezakeen harreman laburra, bestetik, maiteminezko bizipenak ote diren aurkako iritziak daude.
Bernoulli prozesu
Probabilitate teorian, Bernoulli prozesua edo prozesu binomiala aldi bakoitzean bi emaitza soilik izan ditzakeen denbora diskretuzko prozesu estokastiko bat da, aldi batetik bestera erabateko independentzia dagoelarik. Bernoulli prozesu baten adibide garbiena txanpon baten jaurtiketa segida da, aldi bakoitzean bi emaitza izan baitaitezke eta gainera, emaitza horien artean erabateko independentzia dagoelako. Aldi bakoitzeko zorizko saiakuntza, txanponaren jaurtiketa bakoitza adibidez, Bernoulli saiakuntza dela esaten da. Bernoulli saiakuntza bakoitzaren bi emaitza posibleak arrakasta eta porrot dira, 0 eta 1 balioak esleitzen zaizkie, eta p eta q=1-p probabilitateaz gertatzen dira.
Bernoulli prozesu baterako hainbat zorizko aldagai defini daiteke:
NGC 4580
NGC 4580 galaxia espiral bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Gehyra barea
Gehyra barea Gehyra generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Lekanda
Lekanda (1302 m) Gorbeiako mendilerroan dagoen mendia eta Itxinako mendiguneko tontorrik altuena da. Halaber, Bizkaiko bosgarren puntarik garaiena da.
Aldamin (1376 m) da mendi altuagoetatik gertuena (3,38 Km-tara).
Petkeljärvi Parke Nazionala
Petkeljärvi Parke Nazionala (finlandieraz, Petkeljärven kansallispuisto) Finlandia ekialdeko Ipar Karelia eskualdean dagoen parke nazional txiki bat da. Guztira, sei aintzira, bost urmael eta badia bat daude bertan eta muino txikiek, Errusiatik bereizten dute. Perämeri eta Rokua parke nazionalen ostean, Finlandiako parke txikiena eta ur-eremu handiena duenetako bat da. Bertako baso eta aintziretan gainera, soldadu finlandiarrek sobietarren aurkako Jarraipenaren Gerrako Ilomantsiko gudua borrokatu zuten 1944. urtean.
Historia
Parke Nazional guztian zehar, II. Mundu Gerran erabiliak izan ziren eta gaur egun berriztatuak dauden guda eraikinak daude; izan ere, bertako baso eta aintziretan, soldadu finlandiarrek sobietarren aurkako Jarraipenaren Gerrako Ilomantsiko gudua borrokatu zuten 1944. urtean.
XIX. mende hasieran, inguru hau soberan zegoen Finlandiako Gobernuaren eremu bat zen. Hala ere, natura basatia babestu eta zaintzeko ekimenekin batera, inguru honek 200 urtetan Kareliako bitxia izatea lortu du. 1992tik gainera, UNESCOren Ipar Kareliako Biosfera Erreserba osatzen du Patvisuo Parke Nazionalarekin batera; Finlandian dauden bi Biosfera Erreserbetako bat da.
Wardensville (Mendebaldeko Virginia)
Wardensville Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hardy konderrian kokatuta dago, Mendebaldeko Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Frankfurter Allgemeine Zeitung
Frankfurter Allgemeine Zeitung (edo F.A.Z.) Alemaniako egunkaria da, Alemaniako bigarren aldizkari salduena Süddeutsche Zeitungen ondoren.
Petkeljärvi Parke Nazionala
Ibilbideak eta Irisgarritasuna
Kantatie 74 errepidearen bidez irits daiteke Ilomantsira; bertatik, seinaleak jarraituz gero erraza da parke nazionaleko sarreraraino iristea. Garraio publikoa erabili nahi bada, abuztutik ekainera Ilomantsitik egunero ateratzen den eta parke nazionalean geldialdi bat duen autobusa badago.
Fréchède
Biztanleria
2007an Fréchède udalerrian erroldatutako biztanleak 35 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 22 ziren, horien artean 16 aktiboak ziren eta 6 inaktiboak ziren. 16 pertsona aktiboetatik 15 lanean zeuden (9 gizon eta 6 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 6 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden2 saltokiak zerbitzu enpresenak ziren.
2000. urtean Fréchède udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 231 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dorre
Dorre bat zabala baino garaiagoa den egitura edo eraikina da, gehienetan alde handiarekin, itxura luze eta meharra ematen diona. Dorreek askotariko funtzioak izan ditzakete, betiere haien garaiera handiari lotuak, baina historikoki militarrak eta erlijiosoak izan dira, edo babesgarri edo talaia funtzioarekin, baina estetika jakin bat bilatzeko ere erabili izan dira. Gaur egun dorreek hainbat funtzio berri bereganatu dute, hala nola garaiera handiko etxebizitza edo bulego eraikinak (etxe-orratzak) edo telekomunikazio azpiegitura bezala.
Dorreen gaitasun gogorarazleei esker, artean sarritan erabiltzen dira, bai arte bisualetan nola literaturan (adibidez J. R. R. Tolkien-en Bi dorreak eleberria, Eraztunen Jauna sailean), non sinbolizatzen duen arketipoak ia beti isolamendua edo bakarraldia adierazten duen: bolizko dorrea positiboa bada, edo opresioa eta espetxea, batez ere historian zehar dorrek izan duten zapalkuntza betekizunagatik (Londresko dorrea, Bastilla eta abar).
Euskal Herriko dorre garaiena Iberdrola dorrea da (Bilbo, 165 metro ).
Hitza
Euskarazko dorre eta torre latinezko turris hitzaren jarraitzaileak dira, bokalismo erromanikoa erakutsiz. Badirudi, forma zaharragoa, latinezko u duena, toponimo batzuetan ageri dela, hala nola, Albiztur, Lastur eta Uzturre.
Hasierako d- eta t- erabili izan dira euskal idazkietan: mendebaldean t- bakarrik, gipuzkeraz t- eta d- aldizkatuz (batzuetan autore berak), lapurtera-nafarreran d- bakarrik eta zubereran t(h)-. Hiztegi Batuan dorre agertzen da, eta torre euskara batuan ez erabiltzea gomendatzen du.
Latinezko turris eta grezierazko τύρσις badirudi aurreindoeuropar hizkuntza batetik datozela biak, Βου-δοργίς iliriar toponimoarekin zerikusia duena.
Historia
Dorreak historiaurretik erabili izan ditu gizakiak. Ezagutzen den zaharrena agian Jerikoko harresietako harrizko dorre biribila da (K.a. 8000). Zaharrenetako batzuk ziguratak ziren, sumeriar arkitekturan erabiliak K.a. 4. milurtekotik. Zigurat ezagunen artean daude Urko zigurata, K.a. 3. milurtekoan eraikia, eta Etemenanki zelakoa, Babiloniako eraikin ezaguna K.a. 2. milurtekoan eraikia. Hau jotzen da Antzinaroko dorre garaientzat eta askorentzat Babelgo dorrearen mitoaren jatorritzat.
Zutik dirauten dorre zaharrenen artean daude broch delakoak: Burdin Aroan (duela 2500-3000 urte) eraikitako gotorleku biribilak Eskozia eta Orkadetan. Hauek eta beste adibide batzuk, bereziki feniziar eta erromatar kulturetakoak, dorreen babes eta zaintza funtzioak azpimarratu zituen. Adibidez, Marokoko Mogador hiriaren izena, fenizierazko 'migdol' hitzetik dator, talaia edo zaintza-dorrea esan nahi duena. Erromatarrek dorre laukiak erabili zituzten Serviar Harresietan (K.a. IV. mendea) eta oktogonalak Dioklezianoren jauregia babesteko (K.o. 300). Txinatarrek dorreak erabili zituzten Harresi Handia osatzeko K.a. 210ean Qin dinastian.
Bicchulita
Bicchulita silikato motako minerala da.
Dorre
Historia
Dorreen ikusgarritasunak arkitektura erlijiosoan eragin handia izan zuen mundu guztian, eliza kristauetako kanpandorreekin esaterako. Mundu islamikoan, meskitak ere minaretea izaten du alboan, forma askotakoak, Samarrako minarete kiribila esaterako. Indian estupak eraiki ziren, fraideen erlikiak gordetzeko dorre budistak. Estupen ondoren garatu ziren pagodak, oin karratu edo oktogonalekoak, solairu askotako dorreak non bakoitzak teilatu bat duen. Dorre mota hau Asia osora hedatu zen jatorrizko hilobi funtzioa utziz, eta hainbat itxura hartuz.
Bicchulita
Ezaugarriak
Bicchulita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Dorre
Ezaugarriak
Dorreek duten garaiera handia dela-eta, abantaila ugari dituzte: estrategikoa, energiaren erabilera, komunikazioa erraztearena eta abar.
Abantaila estrategikoa
Historian zehar, dorreek ikuspuntu goratua eskaini diete erabiltzaileei, abantaila emanez inguruak zaintzeko eta ikuspegi hobea babeserako. Horrela, askotan harresi eta gotorleku gainean eraiki ziren, edo jomugatik hurbilera eraman (setioan erabilitako dorre mugikorretan esaterako). Egun ere, erabilera estrategikoko dorreak erabiltzen dira espetxe, eremu militar eta babes perimetroetan (muga lerroetan eta abarretan).
Energia potentziala
Grabitatea eta honek eragindako energia potentziala erabiliz, dorreak ondasunak edo likidoak gordetzeko erabiltzen dira, hala nola silo eta ur-dorreetan, edo lurra zulatzeko. Eski-jauzi dorreek ere ideia bera darabilte eta, mendi malda naturala ez badago, gizakiak egindakoa izan daitezke.
Garraiobideen euskarria
Dorreak zubien euskarri ere izan daitezke, eta eraikuntza garaienen lehian sar daitezke. Gehien bat zubi esekietan eta antzekoetan erabiltzen dira. Adibidez, Millauko biaduktua munduko garaiena da eta bertako dorre batek 343 m ditu, Eiffel dorreak baino 19 m gehiago.
Dorre militarrak
Dorreak funtsezko elementuak dira arkitektura militarrerako, bai zirkuitu gotortu baten zati gisa, bai isolatu gisa.
Dorre-jagoleak
Dorre zelataria, zaintza-dorrea edo talaia lehen erabilera militarra duen gotorleku mota da. Oro har, egitura isolatuak dira. Bere helburu nagusia toki altu eta segurua eskaintzea da bertatik zaintza eta behaketa militarrak egin ahal izateko. Kasu batzuetan, erabilera militarrekoak ez diren beste dorre batzuk, erlijiosoak adibidez, talaia gisa erabili izan dira. Kartzelako esparruek, kontzentrazio-esparruek eta beste instalazio batzuek ere zaintza-dorreak erabiltzen dituzte, barrualdea eta kanpoaldea behatzeko.
Kostaldea zaintzeko dorreak
Kostaldea zaintzeko dorreak XVI. mendean eraiki ziren Espainiako Mediterraneoko kostaldean pirata berbereen erasoetatik babesteko. Alacanteko probintzian, Murtziako Eskualdean, Almerian, Granadan eta Malagan daude batez ere, eta Andaluziako isurialde atlantikoan, Cadizen eta Huelvan. Dorre horietako gehienak XIX. mendera arte erabili ziren.
Gazteluen eta harresien dorreak
Gazteluen eta harresien dorreek (oro har, mota guztietako gotorlekuetakoak) forma eta funtzio desberdinak dituzte. Zirkularrak direnean, kuboak deitzen zaie. Tamaina handikoak direnean, berriz, dorreak. Zaintzaile bat gordetzeko egokiak diren eraikin txikiei zaintzale-etxola edo garita esaten zaie.
Harresi-dorrerik zaharrena, aztarna arkeologikoak dituena, Jerikoko dorrea izango da seguruenik, metro eta erdiko altuera duena, Jerikoko harresien egituretako bat, K.a. VIII. milurtekoa.
Dorre albarranoa
Dorre albarranoa, komunikatuta dagoen barruti gotortu baten parte da, baina, normalean, harresitik salbuetsita dago, eta arku edo zubi txiki baten bidez lotzen da harresira. Dorrea etsaiaren eskuetan eroriz gero, erraz suntsi daiteke. Gotorleku handi gisa ere atxiki daiteke, baina, kasu horretan, besteak baino handiagoa da.
Talaia edo zaintza-dorre gisa balio du, baina baita harresia inguratzen edo gainditzen saiatzen den etsaiari erasotzeko ere.
Dorre albarranoen adibideak izan daitezke Sevillako Urrearen Dorrea, Kordobako Malmuertakoa edo Badajozeko Espantaperroseko Dorrea (honen altzoak dorre horien hainbat adibide ditu), guztiak Espainian, nahiz eta Yorkshireko (Erresuma Batua) Pontefract gazteluko Swillington dorrea eraikuntza mota horren adibide dela uste den.
Setio-dorrea
Setio-dorreak zurezko armazoi garraiagarri bat ziren, prisma edo piramide-enbor altu baten itxurakoa, eta Antzinaroan eta Erdi Aroan erabiltzen ziren etsaien harresiei aurre egiteko eta haiek erasotzeko garaierara iritsiz. Haien hurbilketak arrakasta izanez gero, eskalak baino errazago sartzen uzten zieten zenbait gizon armaturi haiek har zitzaten. Erdi Aroko setio-arma guztiak bezala, dorrea ere zaharkituta geratu zen XV. mendetik aurrera kanoia orokortu zenean.
Dorre garaienak
Dorre garaienen hurrengo zerrenda garaiera absolutuaren arabera ordenatuta dago. Dorre sailkapenaren barnean sartzen dira eraikin diren guztiak (adibidez etxe-orratzak eta telekomunikazio dorreak), baina ez antena egitura bakarrik direnak (adibidez telebista antena tenkatuak). Izan ofizialak dorre hitza badu, zerrenda honetan ageri da. Dorre garaienak zeintzuk diren erabakitzeko, Munduko Dorre Handien Federazioak (WFGT) urtean behin erakunde horretako ordezkariek bilera bat egiten dute.
The Bourne Legacy (filma)
The Bourne Legacy (euskaraz Bournen Ondorengotza) 2012ko Tony Gilroy estatubatuar zinema zuzendariaren ekintza filma bat da. Jeremy Renner, Rachel Weisz, Edward Norton, Albert Finney, Joan Allen, Stacy Keach, Oscar Isaac eta Scott Glenn aktoreek antzeztu zuten.
Robert Ludlum estatubatuar idazlearen eleberrietan oinarritutako Bourne film multzoko filma da, gainontzekoak The Bourne Identity (2002), The Bourne Supremacy (2004), The Bourne Ultimatum (2007) eta Jason Bourne (2016) dira.
Nostos
Nostos (antzinako greziera z: νόστος, nostos, "Itzulera", "familiaren etxera itzultzeko bidaia", "aberrira itzultzea"; plurala νόστοι) Antzinako Greziako literatura n asmatutako genero eta kontzeptu bat da, bere bilbean greziar heroia k Troia suntsitu ondoren euren aberrira itsasoz itzultzea ardatz duena.
Bengala
Bengala Indiako azpikontinentearen ipar-ekialdeko eskualde bat da. Gaur egun, independenteak diren bi herrialdetan banatuta dago: India eta Bangladesh. Indian, antzinako Bengala, Mendebaldeko Bengala estatuari dagokio, Britainiar Inperioaren garaian antzinako eskualdearen zatiak, gaur egun, Bihar, Tripura eta Orissa estatuetan dauden arren.
Bengalaren historia, neurri handi batean, bere gobernariek praktikatu zuten erlijioaren arabera bana daiteke.
Magadha
K.a. VI. mendetik, Bengala gehiena, Magadhako erresumaren zati zen, erresuma hau, antzinako Indiako erresuma indoario bat zelarik, Vanga bezala, Ramaiana eta Mahabarathan aipatua.
Siddhartha Gautamaren garaian, Indiako lau erresuma nagusietako bat ere bazen, Binbisara (K.a. 544-K.a. 491) eta bere seme Ajatashatruren (K.a. 491-K.a. 460) "erregealdi"etan garatu zirenak. Magadhako erresuma, gaur egungo Bihar eta Bengalaren zatiak barnean izan arte hedatu zen.
Tradizioaren arabera, Magadha garai honetan 16 mahā jana pada deritzenetako (sanskritoz mahā: handia, jana: jendea, herria, pada: sekzioa, erakundea, erkidegoa) bat zen, gizarte errepublikarrak, Rajakumara bezala. Janapada hitza (herri erkidegoa) rājyaren aurka doa, 'erresuma' (heredentziazkoa, absolutista, demokraziaz kontrakoa), eta, beharbada, hitz gutxiesgarri bezala erabili zuten sistema honen etsaiek. Herrixka (grāmaka) bakoitzak, bere biltzar propioa zuen. Administrazioa, funtzio betearazle, judizial eta militarretan banatuta zegoen.
Binbisarak harreman onak zituen jainistekin zein budistekin, brahmanismoaren mendebaldeko ideia berrik bere erresumatik kanpo mantentzen saiatu zen arren, (beste bi erlijioetakoak baino xenofobo eta misoginoagoa), eta, ibai gurutzatzeetan kobratzea suspenditu zuen aszeta guztientzat (baita hinduistentzat ere), Budak, Ganges ibaia gurutzatu ezin izan zuen aldi batetatik, txalupazainari ordaintzeko dirurik ez zuelako.
Alexandro Handia
K.a. 326an, Alexandro Handiaren armada Magadharen mendebaldeko mugaraino iritsi zen. Armada -ahitua eta Ganges ibaian beste armada indiar handi bat topatuko zuela pentsatuz- Hyphasis ibaian matxinatu zen (gaur egungo Beas ibaia) eta ez zuten ekialderago joan nahi izan. Alexandrok, bere ofizial Koenusekin hitz egin ondoren, hoberena Mazedoniara itzultzea zela erabaki zuen.
Magadha, Maurya Inperioaren egoitza izan zen -Chandragupta Mauryak sortua- Ashoka Handiaren erregealdian, Asia hegoalde osotik eta Iran eta Afganistango zatietatik hedatzen zelarik. Beranduago Gupta Inperio boteretsua sortu zen, toki bera okupatu zuena.
Bengalaren lehen atzerriko erreferentzia historikoetako bat K.a. 100ean agertzen da, eskualdea, greziarrek, Gangaridai bezala aipatzen dutenean. Uste denez, hitz hau Ganga-hridai hitzetik dator (literalki bengaleraz "Ganges ibaiaren bihotza" edo "Ganges erdian duen lurra") eta, uste denez, Bengala inguruari erreferentzia egiten dio.
Adibidez, Diodoro Sikulok (K.a. 90-K.a. 30) honako hau dio: "...Gandaridai, elefante kopuru handiena duen nazioa eta handiena tamainaz".
Budistak
Bengala entitate politiko batean bihurtu zen VII. mendean, garai honetan, Shashankak, Bengalako lehen errege independenteak gobernatu zuelarik. Honen erregealdia 606an hasi zen.
Pala dinastia budistaren lehen erregea, Gopala I.a, 750ean iritsi zen boterera, Gaurren, hauteskunde batzuen ondoren. Gertaera hau, Asia hegoaldeko lehen gertaera demokratiko bezala onartua dago maha jana padaren garaitik. Dinastia honetako erregerik boteretsuenak, Dharmapala (775etik 810 arte errege izan zena) eta Devapala (810etik 850 arte), Bengala batu eta Pala familia Indiako dinastiarik garrantzitsuenetako bat bihurrarazi zuten. Bengalako hizkuntza eta literaturaren garapen garai bat izan zen, nekazaritza indarra hartzen hasi zen eta merkataritzak gora egin zuen. Dinastia gainbehera joaten hasi zen Naraianpalaren erregealdian (854-908), administrazio gehiegikeria eta barne borrokaz betea.
Mahipala I.aren erregealdian (977-1027) dinastiak pizkunde txiki bat izan zuen, Txolatarren erresuma ahaltsuaren aurkako gerrarekin amaitu zena. Chandra dinastiaren igoerak Pala dinastiaren gainbehera bizkortu zuen. Dinastia honetako azken erregea, Madanpala, 1161ean hil zen.
Hinduak
Malla dinastia Bengalan agertu zen VII. mendean. Pala eta Chandra dinastiak budistak ez bezala, Malla dinastiakoak hinduistak ziren. Bengalan errege izan ziren garaian tenplu eta monumentu erlijioso ikusgarriak eraiki zituzten.
Sena dinastiapean, 1095etik 1260 arte iraun zuena, bengalera hizkuntza garrantzitsua izaten hasi zen India iparraldean, eta hinduismoa, budismoaren lekukoa hartzen hasi zen erlijio nagusi bezala.
Musulmanak
Musulmandar garaiaren hasiera aldean, antzinako erresuma "Bangala"ko sultanerri bihurtu zen, aldika gobernatua Delhiko sultanerritik. Garai honetan bizi izan zen Txaitania santu bengalarra (1486-1534), Nabadwip herrian jaioa, vishnuismoaren adar bat bultzatu zuena (jada India osotik zabalduta zegoena), gaudiya adarra (Gaudatik: azukre kanabera(ren lurra): Bengala). Sultan afganiar eta turkiarren arteko aldaketa nahaspilatsuak, XVI. mendean Mogoldar Inperioa Bengalan ezarri zenean amaitu ziren.
1534an, Sher Shah Suri buruzagi afganiarrak (Farid Khan bezala ere ezaguna, talentu militar eta politiko sinestezinduna), askoz gehiago ziren Humaiunek gidatutako mogoldarrak garaitu zituen Txausan (1539) eta Kannaujen (1540). Sher Shahk aurrera egin zuen Agra eta Delhi hartu arte, eta sekula existitu den bengalar erresumarik boteretsu eta zabalena ezarri zuen, Paniaberaino hedatzen zena. Bere abilezia administratiboek lan publikoak erraztu zituzten, inguru osoko lehen errepide handia barne, Bengalako Sonargaon herria eta gaur egungo Pakistango Peshawar herria lotzen zituena. Sher Shahk, 1545ean hil zen arte gobernatu zuen, erregealdiko bost urte horiek, Indiako gizarte, politika, ekonomia eta irudietan eragin handia izan duten arren.
Sher Shahren ondorengoak ez zuen halako abilezia administratiborik eta bere inperioak indarra galdu zuen. Humaiunek, bere inperioa berrezartzeko aukera ikusi zuen, eta 1554an Lahore eta Delhi konkistatu zituen. Humaiun hil ondoren, mogoldar tronura Akbar igo zen, mogoldar erregerik handiena, Bengalako Karaniar gobernariak garaitu zituena 1576an eta gobernarien bidez errege izan zena. Akbarren erregealdia, oparotasun handiko garaia izan zen Bengalan eta India iparralde osoan.
Bengalaren oparotasunak hain harrituak utzi zituen mogoldarrak, "nazioen paradisua" bezala deitzera heldu zirela. Mogoldar gorte inperialak zenbait gobernari ezarri zituen eskualdea administratzeko, eskualdea, erdi independentziazko berrogei urtera eraman zuena Nawaben gobernupean. Nawabek, Ekialdeko Indietako Frantziar Konpainiari baimena eman zion Txandernagoren merkataritza gune bat ezartzeko, 1673an, eta beste hainbeste egin zuen Ekialdeko Indietako Britainiar Konpainiarekin Kalkutaren kasuan 1690ean.
Britainiar Inperioa
Britainiar konpainia bere defentsak Fort Williamen (Kalkutan) gogortzen hasi zenean, Siraj ud Daulah nawabak, frantziarrek animatua, eraso egin zuen. Britainiar tropek eta tokiko bere aliatuek Txandernagore hartu zuten 1757ko martxoan eta nawabak garaitu zituzten 1757ko ekainak 23an.
Britainiarrek euren nawab propioa ezarri zuten Bengalan, eta euren kontrola hegoalderantz hedatu zuten. Txandernagore frantziarrei itzuli zieten 1763an. Bengalarrak, euren lurraldea berreskuratzen saiatu ziren urte horretan, Sha Alam II.a mogoldar enperadorearekin aliantza bat ezarriz, baina berriz garaituak izan ziren 1765ean. India iparraldeko gune kulturala Delhitik Kalkutara pasa zen mogoldar inperioa erori zenean.
Bengala, 1850etik aurrera, indiar merkataritza eta industriaren gune nagusietako bat bihurtu zen, nagusiki Kalkutan bildua. Biztanleria gehienak, baina, nekazaritzaren mende jarraitu zuen, eskualdeak Indiako aktibitate politiko eta intelektualean zuen lidertzari arrotz.
1905ean britainiarrek, Bengala bi probintziatan banatu zuten: mendebaldekoa, gehiengo hindua zuena (gaur egungo Bihar eta Orissa estatuak hartzen zituena), eta ekialdekoa (gaur egungo Assam estatua hartzen zuena) gehiengo musulmanduna. Prozesu politiko hau Bengalaren lehen zatiketa bezala ezagutzen da. Indiar nazionalistek, ekintza honetan, historiak eta hizkuntzak elkartutako lurralde baten batasunaren zatiketa ikusi zuten. Bortizkeriaz betetako liskar batzuen ondoren, britainiarrek Bengala berriz batu zuten 1912an eta Bihar eta Orissa probintzia banandu batean bihurtu zituzten.
Independentzia
1947an India britainiarra domeinu hindu eta musulmanetan zatitu ondoren, Bengala, berriz ere, beste bi zatitan banatu zen: Mendebaldeko Bengala estatua, gehiengo hindua zuena eta Ekialdeko Bengala, gehiengo musulmana, Pakistanen mende zegoena. Prozesu hau Bengalaren bigarren zatiketa bezala ezagutzen da. 1958an tokia, Ekialdeko Pakistan bezala berrizendatua izan zen. Ekialdeko Pakistan, beranduago, pakistandar gobernu militarraren aurka altxatu zen eta, 1971n izandako independentzia gerra baten ondoren, Bangladesheko errepublika independentean bihurtu zen "Bengalako herrialdea" esan nahi duena (Bangla: Bengala, desa: herrialdea, lurraldea). Bengalako mendebaldeko zatiak Indian jarraitu zuen. Hala eta guztiz ere, kultural eta soziologikoki, Bengalako bi zatiek, amankomuneko hizkuntza bat baino gehiago dute.
Nostos
Greziar gizarte zaharrean heroismo edo handitasun maila handitzat zuten itzulera lortzea. Bidaia honetako etapak askotarikoak izan ohi dira, eta barnean hartzen du leku ezezagun batean hondoratua izatea eta heroia probatzen duten zenbait proba egitea, besteak beste. Itzulera ez da bakarrik etxera fisikoki itzultzea, baizik eta baita status jakin batzuk gordetzea eta iristean norberaren nortasuna gordetzea ere.
Nostos Odisean
Homero ren Odisea da lehen nostosa, ezagunena eta beste guztien jatorria. Nostosen gaia Homero ren Odisea tik ekarria da, non Odiseo heroi nagusia etxera itzultzen saiatzen den, Troian borrokatu ondoren. Odiseo tentazio askok desafiatzen dute, hala nola Sirenek eta Lotofago ek. Odiseok tentazio horietan erori izan balitz, heriotza segurua izango zen eta, beraz, etxera ez zen itzuliko. Nostos kontzeptua, gaur egun, literatura eta film askotan erabiltzen da.
Gehyra butleri
Gehyra butleri Gehyra generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Kíla
Kíla irlandar folk musika taldea da. Talde honen ezaugarri nabarmenena bere abesti guztiak irlanderaz abestuak izatean datza.
Taldea
Kíla taldea 1987an Dublin konderriko irlanderazko bigarren hezkuntza mailako Coláiste Eoin ikastetxean sortu zen. 1988an Kíla taldeak Alemaniako Bonn hirian ospatzen zen European Youth Music Festival musika jaialdian agertu zen unean Colm Ó Snodaigh kidea elkartu zitzaien.
Taldearen jatorrizko kideak hauek izan ziren: Rossa Ó Snodaigh, tin whistle eta hezurrak; Rónán Ó Snodaigh, bodhrán eta ahotsa; Eoin Dillon, Uileann pipes gaita; Karl Odlum, baxua; David Odlum, gitarra. Aldiz, gaur egun taldeki hauek ere gehitu zaizkio: Dee Armstrong, biolina; Lance Hogan, hainbat musika-tresna; Lance Hogan, hainbat musika-tresna.
Noonan (Ipar Dakota)
Noonan Ipar Dakotako hiri bat da. Divide konderrian kokatua dago. 2010ean 121 biztanle zituen, 0.77 kilometro koadrotan banatuta.
Ware (Massachusetts)
Ware Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hampshire konderrian dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mariano Arrate
Mariano Arrate Esnaola (Donostia, 1892ko abuztuaren 12a - Donostia, 1963ko abenduaren 24a), futbolari gipuzkoarra izan zen. Gurasoak bainuzainak ziren, eta Marianok Donostiako portuan lan egin zuen, zamaketari moduan eta garabia gidatzen. Profesionalki hori izan zen bere ordaindutako lana, eta ez futbola.
Real Sociedadeko kapitaina eta jokalaririk garrantzitsuenetarikoa izan zen 1910eko hamarkadan eta 1920koan. 65 partidatan aritu zen, defentsa lanetan, 11 gol sartuz bestela. Atotxako futbol zelaiaren inaugurazioan jokatu zuen 1913ko urriaren 5ean, Bilboko Athletic Cluben aurka.
Shelley (Idaho)
Shelley Idahoko hiri bat da. Bingham konderrian kokatua dago. 2010ean 4,409 biztanle zituen, 46.88 kilometro koadrotan banatuta.
Mariano Arrate
Espainiako selekzioarekin 6 aldiz jokatu zuen.
Klubetan
Real Sociedad klubean aritu zen 13 urtez, 1911tik 1924ra. Adineko 19 urterekin hasi zen taldean, bi urte lehenago sortutakoa. Aurreko bi denboraldietan, "Athletic de San Sebastián" taldean jokatu zuen, eta debuta Lutxanan egin zuen 1908an, Barakaldon.
Atzelari moduan, indarra zen haren ezagugarri nagusia. 32 urtez erretiroa hartu zuen. 1913an iritsi zen taldearekin Espainiako Kopara, FC Barcelonak irabazi zuena hirugarren partidan, aurreko bietan berdinduta gelditu ostean. Bestela, Atotxako futbol zelaia inauguratzeko partidan ere jokatu zuen, urte hartako urriaren 5ean Athletic Cluben aurka (3-3).
Errealarekin, Gipuzkoako Txapelketa irabazi zuen birritan, 1919 eta 1923an. XX. mendearen hasierako atzelari hoberenetarikoa izan zen espainiar ligan, eta historiako lehenengo izar handia izan zen Errealean, Agustin Eizagirre atezainarekin batera. Berarekin batera, bi anai jokatu zuten taldean, Amador eta Miguel Arratek.
Klubeko urre eta intsignia jaso zuen.
Selekzioetan
Espainiar selekzioarekin egin zuen debutak bat egin zuen, kapitain lanetan, Espainiako selekzioaren historiako lehenengo partidarekin, 1920an Danimarkaren aurka (1-0, espainiarren alde). Olinpiar Jokoen barruan izan zen partida, Belgikan. Txapelketa hartan 4 partidatan aritu zen Arrate. Zilarrezko domina lortu zuten.
Kanguru
Kangurua Macropodidae familiako ugaztun martsupiala da, Australian eta Ginea Berrian bizi dena. Duela 15 milioi urte agertu ziren Australian. Kanguru gehienak belarjaleak dira. Baina batzuk, txikienek, zomorroak jan ahal dituzte.
Mariano Arrate
Selekzioetan
1922an, bestela, Euskal futbol selekzioarekin bira bat egin zuen Hego Amerikan.
Kanguru
65 kanguru espezie inguru daude, esate baterako kanguru gorria, kanguru grisa eta walabia. Kanguruen 10 espezie mota galzorian daude ehiza dela-eta. Tamaina handienekoak kanguru gorria eta kanguru grisa dira. 2 m luze izatera iritsi daitezke eta 85 kilo pisatzen dute. Kanguru txikienek 30 cm neurtzen dute eta sagu itxura dute. Koalarekin batera, Australiako animalia ezagunenetakoa da.
Mariano Arrate
Omenaldiak
Mariano Arratek omenaldia jaso zuen Atotxan 1924an, Gipuzkoa eta Bizkaiko selekzioen arteko partidan. Hortik gutxira Madrilen ere omendu zuten. Ia 40 urte pasa eta gero, beste omenaldi bat egin zioten Atotxako zelaian.
Kanguru
Ezaugarriak
Ezaugarri nagusia martsupio izeneko poltsa antzekoa da, sabelaldean kokatua eta aurrerantz irekia, non kume jaio berriak sartu eta leku batetik bestera garraiatzen dituzten. Barruan lau titi daude eta hortik kumeak elikatzen dira. Kumeak jaiotzean 3 cm luze dira. 12 edo 18 hilabete irauten du, amaren esnea edoskitzen.
Orokorrean, Macropolido familiako kide handienak bakarrik ezagutzen dira kanguru gisa, baina berez talde taxonomiko horretako guztiak lirateke. Gizakia baino garaiagoak dira, atzeko hankak oso indartsu eta luzeak dira eta aurrekoak baino garatuagoak daude. Honek, 9 m baino gehiagoko jauziak egiten laguntzen dio. Buztana, luzea eta nahiko gihartsua, kanguru handi batean 1,5 m luze da eta orekatzeko erabiltzen dute jauzi egitean. Burua txikia dute, ardi baten itxurakoa eta belarriak handiak. Erdiko ebakortzak, goikoak zein behekoak, oso handiak dituzte. Atzeko hankako bigarren eta hirugarren behatzak larru berdinarekin lotuta daude baina azkazal bananduekin. Honek, ilearen garbiketarako “orrazi” erabilgarri bat eratzen du. Larrua gogorra da eta ilez estalita dago, normalki marroia da baina batzuetan zuria, grisa edo horixka izan daiteke.
Estepa, baso-soilgune eta lautada irekietan bizi dira, Dendrolagus generokoak izan ezik, hauek zuhaiztarrak baitira.
Historia
Australia kanguruen mundua da. Kanguruak armarri nazionalaren zati dira, tribu indigena gehienen animalia totemikoak dira eta gainera, koalarekin batera Australiak sinbolo gisa esportatzen duen irudia da.
Australian soilik aurkitzen direnez, zibilizazio europarrean berandu ezagutu ziren kanguruak. 1629an Francisco Pelsaert holandarra, "Batavia" itsasontziarekin Wallaby (Mendebaldeko Australia) uhartera heldu zen. Holandar honen bidaia historiara hiru arrazoirengatik pasa zen:
XVII. mendean zehar katu, txakur, erbi edo arkume arraroei buruzko esamesak zabaldu ziren, baina 140 urte igaro ziren beste nabigazio istripu bat gertatu eta ondorioz europarrek kanguruak behin betiko aurkitu aurretik.
Jejudo
Jejudo edo Jeju uhartea ( ahoskatua) Hego Koreako uhartedia da, Koreako penintsularen hegoaldean dagoena. 1.848 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 678.772 biztanle zituen. Hiriburua, Jeju Hiria, uhartearen iparraldeko kostaldean dago.
Kanguru
Historia
James Cook kapitainaren agindupean zegoen "Endeavour" itsasontzia 1770. urtean iritsi zen Australiara eta bere tripulazioak hiru hilabetez bertan egon behar izan zuen. Denbora horretan zehar idatzi zuen Cookek animalia batzuei buruz. Bere esanetan, atzeko hanken gainean korrika eta saltoka mugitzen ziren eta gainera, ez zuten animalia europarren antzik. Animalia hauen tamaina handia ere azpimarratzen zuen. Cook izan zen Kangaroo izenez deitu zien lehena indigenen izendatze ez oso argian oinarrituz. Urte gutxi batzuk beranduago, lehen aldiz Ingalaterrara eraman ziren animalia honen hainbat espezie George III.a erregeari oparitu asmoz. 1794an ugaldu ziren Australiatik kanpo lehenengo aldiz.
Jejudo
Geografia
Jejudo Koreako itsasartean dago. Sumendi-jatorriko uharte menditsua da, eta bertan dago herrialdeko mendirik garaiena: Hallasan (1.950 metro). 26 uharte txikik osatzen dute; 1.848 kilometro koadroko eremua hartzen du guztira.
Ekonomia
Arrantza eta nekazaritza (arroza, kotoia, soia) dira ekonomia-jarduera nagusiak. Industria gutxi garatua dago (janari-industria, ehungintza, industria kimikoa), eta hiri garrantzitsuenetan baizik ez dago.
Kanguru
Kanguruen sailkapena
Kanguruen familiaren barnean hiru azpifamilia bereiz daitezke beraien ezaugarriak direla eta.
Baryancistrus chrysolomus
Baryancistrus chrysolomus Baryancistrus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Kanguru
Kanguruen sailkapena
Arratoi kanguruek bere itxurarekin familiako handiek jarraituko zuten bide ebolutiboa erakusten dute. Antzina oso ugariak ziren, gizakiak eramandako azeri eta katuen presentzia jasan behar izan dute, espezie batzuk desagertzeraino. Oihan tropikala izan ezik Australiako biotopo guztiak populatzen dituzte eta belarrezko kabi eta beraiek eraikitako lurrazpiko gordelekuetan gordeta denbora asko pasatzen dute. 5 generotan taldekatutako 8 espezie daude:
Walabiak, kanguru handiak eta kanguru zuhaiztarrak Grzimekek 11 generotan taldekatzen ditu eta Frith eta Calabyk 13 generotan. Azken autore hauen sailkapena ondorengoa da:
BTT Euskadiko Open - XCO
Euskadiko Opena EAEko mendi bizikleta ko txapelketarik nagusiena izan da, Euskadiko Txirrindularitza Elkarteak antolatzen duena. Gainera, txapelketa zaharrena da, 1992. urtean egin baitzen lehenengo ekitaldia. Denborarekin, izena pixka bat aldatu du.
Historia
Sortu bezain laster gurera zabaldu zen kirol modalitate hau, eta 1990ko hamarkadan txapelketa hau sortu zen. Hain zuzen ere, 1992. urtean egin zen lehenengo ekitaldia. Urte haietan eta mende honetako lehen urteetan, txapelketak 10 lasterketa inguru izaten zituen eta Bakio, Lemoiz, Berriz, Obanos, Boveda eta Bastidako lasterketak urte gehienetan egiten ziren. Urte haietan, Iñaki Lejarreta k parte hartu zuen lehiaketan. 2001. urtean, lehenengo 4 lasterketatik hiru irabazi zituen eta bestean bigarren egin zuen. Gero, uko egin zion bere Junior mailari eta Elite mailan lasterketa egin zuen.
2001. urtean, Hego Euskal Herriko Kopa sortu zen, eta gerora, bi txapelketa hauek bateratu egin ziren. Oraindik ere, mendi bizikleta ko txapelketa garrantzitsuena da, gurean.
XXI. mendeko bigarren hamarkadan, Erandio eta Aramaioko lasterketak urtero egin dira txapelketa honetan.
Kanguru
Kanguru gorriaren mundua
Kontinente australiarraren mapa arretaz begiratuko bagenu kanguru handien barreiadura ondo definitutako hiru taldetan banatzen dela ikusiko genuke. Kanguru gorriak kontinentearen bihotzean daude, grisak hegoaldeko eta ekialdeko zonalde hezeetan eta walaru edo euroak leku guztietan pixka bat. Autore batzuek hiru espezietan banatzen dituzte (Megaleia rufa edo Macropus rufus, Macropus giganteus eta Macropus robustus), baina beste batzuk superespezieak direla baieztatzen dute eta espezie gehiago bereizten dituzte. Honela egiten dute Frith eta Calaby-k:
Kanguru grisak landaredi askoko zonaldeetan eta euroak zonalde harkaiztsu eta menditsuetan aurkitzen diren bezala, kanguru gorriak lautada irekietan egoten dira.
Europarren etorreratik kanguru gorriaren mundua handiagoa da, basoen ebakitze, landareen erretze sistematiko eta untxien ugalketaren ondoriozko estepa eta bazkalekuen basamortuetarako eraldaketa izan dira honen arrazoia. Hau kanguru gris eta walabi espezie anitzen kalterako izan da.
Hala ere, ezin pentsa genezake ganadu eta gizon zuriaren ohitura suntsitzaileak onuragarriak izan direnik kanguru gorrientzat. Abeltzain gehienak eskopeta bat eramaten dute kotxean, urak untxiak hiltzeko pozoituak egoten dira, animalia basatien lekualdaketa ohiturak eragozteko harresi eta alanbradak daude, zonalde asko betirako degradatu edo suntsituak izan dira eta kanguruek behar duten belarra mantentzeko ere ez dira gai, etxaldeetako txakurrak harrapari beldurgarriak dira…
Belar motza, babespea eta ura kanguru gorriaren munduaren ezinbesteko osagaiak dira. Hori dela eta, bere barreiadura zonaldea oso handia bada ere (etenik gabeko bi milioi km² baino gehiago) bere dentsitatea leku batetik bestera aldakorra da. Oro har, zonalde hezeetan lehorretan baino ugariagoa da, basamortu hutsean aldiz ez dira hain ohikoak.
Kanguru gorrien dentsitatea aldakorra da leku berean urte sasoi batetik bestera, hala ere, ezin aipa genezake migraziorik. Norako zehatzik gabeko nomadak dira, bazkaleku onen bila ibiltzen dira eta leku batetik bestera kilometro asko egiteko gai dira belar berriaren bila. Ehunka eta milaka kanguru biltzen dira puntu berde hauetan eta honek bi okerreko sinesmen sortu ditu: kanguruak suntsitu beharreko izurri bat direla eta talde oso handietan bizi direla.
Bazkaleku berde eta freskoak bilatzen badituzte ere eta egun bero eta lehorrenetan ureztatutako baratzetan sartzen badira ere, kanguru gorriek ur gutxi behar izaten dute. Ez da bere beharrei buruzko ikerketa sakonik egin, baina bere gernu kontzentrazioa euroena baino handiagoa da eta basamortuko ugaztunenen antzekoa. Honek, muturreko lehorteko giroetara eboluzionatu duela adieraz lezake.
Eguneroko bizitza
Gaueko animaliatzat jotzen den arren, kanguruari eguneko argiak baino gehiago eragiten dio tenperaturak. Australiaren bihotzean bero sargoriari aurre egiteko, iluntzen duenean irteten dira ura edan eta gau osoa bazkatzen igarotzeko berriro bere eguneko babeslekura itzuli aurretik. Baldintza klimatikoak hain gogorrak ez diren garaietan, egunez zein gauez ikus daitezke kanguru aktiboak.
Klima lehor eta beroetara egokituta dauden animaliez sarritan aurkakoa pentsatzen den arren, kanguruek itzala bilatzen dute eguneko ordu beroenak igarotzeko. Sastraka baten babesean, hondarra zulatzen dute ohe moduko bat egin arte eta ondoren, bertan etzaten dira atseden hartzera.
Lozorro garaietan ere taldeko kide bat beti zainketa lanetan gelditzen da. Bestalde, lozorroa ez da jarraian izaten. Noizbehinka kanguru bat altxa, bere ingurua miatu eta burua altxatzen du haizea arnasteko berriro etzan aurretik. Beste batzuetan, jauzi txikien bidez gertuen duen itzalera hurbiltzen da, bertan ohe berri bat eraikiz eta ordura arte ohe izandakoa ahaztuz.
Zainketan dagoen kanguruak edo taldeko beste kideren batek atseden orduetan edo elikatzen ari direnean ustezko etsairen bat atzematen badu, besteei jakinarazten die segituan. Entzumenak ikusmenak baino garrantzi handiagoa du zainketa lanetan eta badirudi arrak emeak baino izutiagoak direla orokorrean. Alarma kasuetan, ar zein emeek eztul ozen bat botatzen dute, arrek borroka egiten dutenean entzuten denaren oso antzekoa. Orduan taldearen barreiatze desordenatua gertatzen da.
Kanguruek jauzika egiten dute ihes. Bere ezohiko anatomiak bere lokomozioa ere nahiko berezia izango dela adierazten du. Bere atzeko gorputz-adarrak eta buztana erabiliz, kanguru handi batek 9 metro luzerako eta 3 metro altuerako jauzia egin dezake. Ihesaldi etsitu hauetan lortzen den abiadura 50 km/h-ko izatera iritsi daiteke. Hala ere, abiadura hau minutu bakar batzuetan bakarra mantendu dezakete.