cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suediako historia
XX. mendetik aurrera
1981ean emakume ezkonduen erdiak jarduera profesionala zuen etxetik kanpora. Abortua librea da hirugarren hilabetea arte. Bortxaketa sexualei buruzko legeari dagokionez, legeak ez dio gizonezkoari leungarririk onartzen eta oso zigor latzak daude ezkongaiaren bortxaketa dela-eta. Emakumeek lanbide guztietara dute sarbidea (gudarostean izan ezik), baina gizonezkoak baino % 20 gutxiago irabazten dute oro har.
Lehen Mundu Gerraz geroztik, bake garaian aliantza militarrik ez egiteko politika eraman du aurrera Suediak, gerra garaian neutraltasuna ziurtatzen baitu era horretan. Bigarren Mundu Gerran merkataritza bideak hautsi egin ziren eta elikagai falta handia izan zen.
Hori berriz gerta ez zedin, gobernuak neurri protekzionistak hartu zituen eta, oro har, elikagaien prezioak nazioarteko merkatukoak baino garaiagoak dira. Gerra hotzean ekialdearen eta mendebaldearen arteko tirabirak lasaitzearen aldeko agertu zen Suedia, eta armagabetzearen alde ere egin zuen. Suediaren eta SESBren arteko harremanek txarrera egin zuten 1980ko hamarraldian, besteak beste, Txernobileko istripuaren ondorioak zirela-eta; zentral nuklearraren irradiazio atomikoa Laponia hegoaldean barrena zabaldu zen.
Suedia izan zen Ipar Vietnam ezagutu zuen lehenengo herrialdea (1960), eta garrantzizko papera bete zuen, Olof Palme Lehen ministroaren bidez, Iranen eta Iraken arteko borrokan. Lau hamarralditan zehar sozialdemokraziak nagusitasun politikoa izan du Suedian, eta hazkunde ekonomiko eta industrial bizkorra bideratu zuen.
1970eko hamarraldia arte suediar kapitala zuten zenbait enpresak, ekoizpen maila garaikoak, munduko transnazional handienen artean zeuden (Volvo, Saab Scania, Ericson, Electrolux, Svenska, etab). Hala ere, 1970eko hamarraldian ekonomia hazkundea moteldu egin zen, petrolioaren inportazioaren garestitzeak eraginda gehienbat 1973. urtetik aurrera. Suediako energia hornikuntzaren erdia inportatzen den petrolioaren mende dago.
1986an Olof Palme sozialdemokrata hil zuten oraindik argitu ez den atentatu batean, eta Ingvar Carlsson izan zuen ondorengo Lehen ministro karguan. Ekialde Hurbilera eta Indiara armak saltzearekin zerikusia zuten zenbait ekintzatan gobernuaren eta Bosfors etxearen parte hartzea aztertu behar izan zuen legebiltzarrak.
Suediako legeek jarduera horiek debekatzen dituzte, eta baita borroka militarrak dituzten lurraldeekin edo gerraren batean parte hartzen duten herrialdeekin merkataritza harremanak izatea ere. Baina, biztanleak ekonomia eta ingurumenarekin kezkaturik zeuden oso, Sobietar Batasuneko industrien gas jarioek euri azidoa eta elur kutsatua ekarri baitzuten Eskandinavia ingurura.
1989an SESBk hitz eman zuen 1993. urtea baino lehen % 40 gutxituko zituela igorpen horiek. 1980ko hamarraldiaren bukaeran, Europar Batasunaren auzia hurbildu ahala, berpiztu egin zen Suediak bere merkataritza bazkide nagusiekin etorkizunean izan behar zituen harremanei buruzko auzia.
1990ean Carlssonen gobernuak Suedia Europako Ekonomia Erkidegoan sartzea eskatu zuen. 1991ko hauteskundeetan sozialdemokraziak legebiltzarrean zuen gehiengoa galdu zuen. Koalizio batek, alderdi moderatuak, liberalak, erdialdekoak eta demokratakristauak osatua, Carl Bildt buruzagi moderatua hautatu zuen Lehen ministro. Azken hauteskunde horietan hiru alderdi berri izan ziren legebiltzarrean: Alderdi Berdea, Alderdi Demokratakristaua, eta Demokrazia Berria (eskuineko alderdia). 1991. urtearen amaieran Suediako langabeziak bere tasarik gorena iritsi zuen.
1991. eta 1992. urteetan, ekonomia krisiaren ondorioz, xenofobia bolada gogorra izan zen, eta atzerritarren kontrako erasoak ugaritu egin ziren. 1993an eraikuntzaren sektoreko milaka langile kalera irten ziren lan eske; lehenengo aldia zen hogeita hamabost urtean halako zerbait gertatzen zela.
Azkenik, 1995eko urtarrilean, Europar Batasunako kide egin zen Suedia. Bien bitartean, sozialdemokratek defizit publikoa gutxitzeko lanean jarraitu zuten, eta horretarako zergak igo eta estatuaren gastuak gutxitu zituzten.
1996an Finantza ministro berria jarri zen gobernuan, Göran Persson. Ministro berriak ahalegin handiak egin zituen defizita arintzeko, eta zergak igo zituen, baina langabeziak % 13an jarraitzen zuen. Zenbait neurri jarri zuen abian lan merkatua malgutzeko, baina Sindikatuen Konfederazioa kontra jarri zen, eskuinerantz egitea leporatzen baitzion gobernuari.
XXI. mendea
2014ko irailaren 14an, zortzi urtean zentro-eskuineko gobernatu ondoren Suedia, sozialdemokratak faborito ziren legebiltzarrerako hauteskundeak irabazteko. Demokrata Suediarrak eskuin muturreko alderdia hirugarren indar bihur zitekeen, botoen %10 ingururekin.
Irailaren 15ean, agintera itzuli zen zentro-ezkerreko aliantza zortzi urteren ostean. Botoen %97 zenbatuta, Alderdi Sozialdemokratak, Ingurumenaren alderdiak eta Ezkerreko Alderdiak botoen %43,6 bildu zituzten. Sozialdemokratek, Stefan Lofven buru zutela, %31,1 boto eskuratu zituzten, eta haien aliatu izan ohi zen Ingurumenaren Alderdiak, berriz, %6,8. Horrela, Ezkerreko Alderdia (%5,7) ere koalizioan sartu beharko zuen Lofvenek gobernua osatu nahi bazuen. Fredrik Reinfeldt lehen ministroa buru zuen zentro-eskuinak, berriz, %39,4. Hamar puntu baino gehiago egin zuen behera gobernuan zen aliantzak. Suediako Demokratak eskuin muturreko alderdiak baliatu zuen zentro-eskuinaren beherakada. SD, 2010eko bozetan eskuratutako boto kopurua bikoiztuta, %13ra heldu zen, eta hirugarren indarra zen. Irailaren 15ean, Fredrik Reinfeldt Suediako lehen ministro eskuindarrak dimisioa eman zuen, bere alderdiak parlamenturako hauteskundeak lau punturengatik galdu eta gero sozialdemokraten aurka.
Urriaren 2an, Stefan Lofven sozialdemokrata hautatu zuten Suediako lehen ministro. Aldeko 132 boto, kontrako 49 eta 154 abstentzio jaso zituen.
Abenduaren 3an, DS Suediako Demokratak alderdi xenofoboak aurrekontuak ez onartzeagatik, Stefan Lofven lehen ministro sozialdemokratak hauteskundeak martxoaren 22rako deitu zituen.
Abenduaren 26an, Suediako Gobernuak hitzarmena egin zuen oposizioarekin, eta ez zituen hauteskundeak aurreratuko. Izan ere, Stefan Lofven lehen ministroak adierazi zuen Aliantzarekin egin zuela ituna aurrekontuak onartzeko. Sozialdemokratek eta berdeek koalizioari eustea lortu zuten baina kontserbadoreen politikak onartu behar izan zituzten. Eskuin muturra baztertuta geratu zen.
Aitor Blanco
Aitor Blanco Aldeano (Gasteiz, 1977ko otsailaren 21a - ) arabar futbolaria da. Atzelari postuan jokatzen du.
Estatistikak
''2015ko maiatzak 18an eguneratua. Datu ofizialak.''
Sláinte
Sláinte (orokorrea eta gutxi gorabehera euskaraz Slontxa ahoskatuta) hitzak literalki "osasuna" esan nahi du. Orokorrean Irlanda, Eskozia eta Man Uhartean edan aurretik topa egiteko erabiltzen den hitza da.
Benthophilus leobergius
Benthophilus leobergius Benthophilus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
En el monte Gorbea
"En el monte Gorbea", euskaraz "Gorbeia mendian", euskal gaztelaniazko abesti herrikoia da. Los Chimberos eta Los Xey moduko taldeek dezente zabaldu zuten. Berez, erlijio abestia da; frankismo garaian horrelako kantek zabaltzeko aukera gehiago zuten. Jatorrizko abestiak "Luciano y Clara" izenburua zuen eta egilea Ruperto Urkixo Maruri izan zen.
Hitzak
Jatorrizko hitzak hauek ziren:
En el monte Gorbea en lo más alto, hay una cruz de amor. Haciendo guardia en ella la bella Arratia dónde eres tú.
Leloa: Maritxu ven, escúchame. Óyeme esta canción de amor, que puede ser amanecer. Al toque de oración… Maritxu sube al monte y verás, a la cruz del Gorbea brillar, y cuando estés arriba dirás: GORA!!!! aurrera mutilak.
Tralalalá, tralalalá, tralalalalalalalalá. Tralalalá, tralalalá, tralalalalaláaaa.
Al son de los senserros del errebaño alegre suelo cantar, y así pensando en ella toda la vida quisiera estar. Leloa…
Hau da egungo aldaera zabalduena:
En el monte Gorbea, en lo más alto hay una cruz de amor, y haciendo guardia en ella la hermosa tierra, donde eres tú.
Mari, sube, escúchame, óyeme ésta canción de amor; que suele ser, amanecer, al toque de oración, de oración.
Maritxu sube al alto y verás, a la cruz de Gorbea brillar, y cuando estés arriba dirás: Gorbea, mu-ti-la.
Tran larará, tran laralá tran larará, lará, lará (bis)
Hirugarren estrofaren bariante politiko batek horrela dio:
Maritxu sube al alto y verás, la bandera de Euskadi ondear, y cuando estés arriba dirás: Gora Euskadi Askatuta!
Yosuke Kawamata
Yosuke Kawamata (川股 要佑, 1985eko abenduaren 14a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shonan Bellmare.
Dóra Bodonyi
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen K-2 500 m modalitatean, 1.36,867ko denboraz, Danuta Kozákrekin batera, Zeelanda Berriko (urrezkoa) eta Poloniako (brontzezkoa) bikoteen atzetik. Urrezkoa ere lortu zuen Hungariako taldearekin K-4 500 m modalitatean, 1.35,463ko denboraz, Bielorrusiako (zilarrezkoa) eta Poloniako taldeen (brontzezkoa) aurretik. Hauek osatzen zuten Hungariako taldea: Anna Kárász, Danuta Kozák, Tamara Csipes eta Dóra Bodonyi-ek.
Municipium
Municipium (pluralean municipia) hitz latinoa hiri mota bat izendatzeko erabili zen Antzinako Erroman. Etimologikoki, udalerriko municipes-en ("betebehardunak") edo hiritarren arteko gizarte-kontratua zen. Betebeharrak (munera) herritarrek bere gain hartzen zituzten modu komunitarioan, pribilegioen eta herritarren babesaren truke beren. Herritar bakoitza municeps bat zen.
Erromatar kolonia motako hiriekin alderatuta, muncipium batek, maila baxuagoa zuen baina autonomia handiagoa zuen. Aldi berean, oppida stimpendiaria bat baino maila politiko altuagoa zuen, eta hiri (civitas) izendapena ez zuen herri edo biztanle-aglomerazio baina altuagoa (herri federatua, praefecturae, fora, vici, conciliabula, castella, canabae...
Sarreguemines
Sarreguemines Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2007an 21.835 biztanle zituen.
Municipium
Historia
Erromak k.a. IV. mendean sortu zituen lehen municipia, Liga Latinoa desegin ostean. Hasieran udalerri horietako biztanleak erromatar hiritarrak ziren (Erromako hiritartasuna zuten), bozkatzeko eskubiderik gabeak. Italiako probintziak erromatar estatuaren barruan sartu ahala, municipia horietako biztanleak Erroma hirira joaten zirenean, boto-tribuetan erregistratzen ziren eta eskubide politiko guztiak lortzen zituzten. Zenbait hiriri boto-eskubideak eman zitzaien eta aldi berean autonomia pixka bat onartu zitzaien, beren gobernuak eta tokiko magistratuak kontserbatu baitzituzten, botere judizial eta finantzario mugatuak bazituzten ere. Hala ere, municipium-a Erromaren jurisdikziopean geratzen zen kanpo-politikako gaietan, tropak eman behar zizkioten Erromari, eta ez zitzaien txanponik egiten usten. Gerra Sozialaren ondoren (K. a. 90-89 ), latindar eta italiar komunitate guztiak hiritar erromatarren municipia bihurtu ziren.
Municipium-aren sistema, neurri handi batean, latin hiztunen probintzietan nagusitu zen, baina oso gutxitan gertatu zen gauza bera iparraldean edo greziera erabiltzen zuten ekialdeko probintzietan. Udalerri mota honetako diru-sarrera nagusiak hiritar aberatsen dohaintzak izan ziren, esportazio- eta inportazio-zergak eta hiriko lur publikoen diru-sarrerak. Inperioko probintzietan, tokiko aristokraziak kontseilu bat osatzen zuen, tokiko politika eta finantzak gainbegiratzen zituena, magistratuen eskumenen mende jarriz. Udal kontseiluko parte-hartzaileei decurioi esaten zitzaien, eta osatzen zuten talde, erromako senatarien imitazioz, ordo decurionum. Zure hiriko ordo decurionum-ean sartzea ohore handia zen, eta botere iturria. Municipium-aren sistemari esker, mendebaldeko Europa erromatartu egin zen. Erromatar hiritartasuna inperioko biztanle gehienei eman zitzaienean K.o. 212. urtean, Karakala enperadorearen garaian, sistema zaharkitu egin zen.
Sarreguemines
Biztanleria
2007an Sarreguemines udalerrian erroldatutako biztanleak 21.835 ziren. Familiak 9.738 ziren, horien artean 3.989 pertsona bakarrekoak ziren (1.809 bakarrik bizi ziren gizonak eta 2.180 bakarrik bizi ziren emakumeak), 2.400 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 2.304 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 1.045 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lissolepis
Lissolepis Scincidae familiako narrasti genero bat da. Australian bakarrik bizi dira.
Sarreguemines
Etxebizitza
2007an 11.210 etxebizitza zeuden, 9.955 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 257 bigarren erresidentzia ziren eta 998 hutsik zeuden. 3.972 etxeak ziren eta 6.968 apartamentuak ziren. 9.955 etxebizitza nagusietatik 4.283 bere jabearen bizilekua ziren, 5.377 alokairuan okupaturik zeuden eta 296 doan lagata zeuden; 601 etxek gela bat zuten, 1.031 etxek bi zituzten, 2.243 etxek hiru zituzten, 2.617 etxek lau zituzten eta 3.463 etxek bost zituzten. 6.065 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 5.123 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 2.637 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 14.631 ziren, horien artean 9.745 aktiboak ziren eta 4.886 inaktiboak ziren. 9.745 pertsona aktiboetatik 8.148 lanean zeuden (4.459 gizon eta 3.689 emakume) eta 1.597 langabezian zeuden (783 gizon eta 814 emakume). 4.886 pertsona inaktiboetatik 1.164 erretiraturik zeuden, 1.315 ikasten zeuden eta 2.407 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sarreguemines udalerrian 9.786 unitate fiskal zeuden, 21.486,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.878 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 1.621 komertzioetatik, 35 erauzte enpresak ziren, 30 janari enpresak ziren, 12 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 59 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 134 eraikuntza enpresak ziren, 533 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 50 garraio enpresak ziren, 102 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 23 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 89 finantziazio enpresak ziren, 70 higiezinen enpresak ziren, 207 zerbitzu enpresak ziren, 177 administrazio publikoko enpresak ziren eta 98 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 360 zerbitzu publikoetatik, 1 poliziaren kaserna zen, 4 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoak, 2 lan bilaketa bulegoak, 1 jendarmeria, 3 posta bulegoak, 17 banku bulegoak, 6 funerariak, 33 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 6 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 2 ibilgailuen alokairu bulegoak, 8 autoeskolak, 28 igeltseroak, 26 margolariak, 12 zurginak, 29 iturginak, 16 argiketariak, 8 eraikuntza enpresak, 35 ile apaindegiak, 5 albaitariak, 18 aldi baterako lan enpresak, 60 jatetxeak, 18 higiezinen agentziak, 5 tintoreriak eta 17 apaindegiak.
2009an zeuden 204 establezimendu komertzialetatik, 2 hipermerkatuak, 6 supermerkatuak, 3 brikolaje denda handika, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 25 okindegiak, 5 harategiak, 1 kongelatu-denda zen, 1 arraindegi zen, 7 liburu dendak, 66 arropa dendak, 17 etxerako tresna dendak, 12 zapata-dendak, 4 elektrotresna dendak, 8 altzari dendak, 10 kirol-dendak, 3 lur eta paretak apaintzeko dendak, 4 drogeria, 9 lurrin-dendak, 5 bitxi-dendak eta 12 lore-dendak ziren.
2000. urtean Sarreguemines udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 190 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 5 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 3 osasun-zentro, 8 botika eta 2 anbulantzia zegoen.
2009an 12 haur-eskola eta 12 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Sarreguemines udalerrian 4 Bigarren Hezkuntzako ikastetxe, 3 hezkuntza orokorreko lizeo eta 1lizeo teknologikoaBigarren Hezkuntzako ikastetxeetan 1.801 ikasle zeuden, Hezkuntza orokorreko lizeoetan ez zegoen 2.471 eta lizeo teknologikoetan 645.
Sarreguemines udalerriak goi-mailako hezkuntza ez unibertsitarioko osasun-formakuntzako zentro bat zuen.3 Unibertsitate zentroak zeuden, horietatik 1 Unibertsitate mailako formakuntza eta ikerketa unitate bat zen, eta 2 unibertsitate-insitutoak ziren.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Opticks
'Opticks: or, a treatise of the reflexions, refractions, inflexions and colours of light. Also two treatises of the species and magnitude of curvilinear figures'. — euskeraz: Optika: argiaren islapen, errefrakzio, inflexio eta koloreen tratatua. — Isaac Newtonek idatziko liburua da, optikarekin erlazionatua dagoena. Ingelesez argitaratu zen 1704an (1706an latinezko litzulpenaren lehen argitalpena). Opticks Newtonen zientzia fisikoari buruzko bigarren liburu nagusia izan zen eta Iraultza Zientifikoan optikari buruzko hiru lan nagusietako bat da (Keplerren Astronomiae Pars Optica eta Huygensen Traité de la Lumière -rekin batera). Opticks-en lehen edizioaren izenburu orrialdean ez zen Newtonen izena agertzen.
Inis Mór
Inis Mór irlanderaz eta ofizialki, Inishmore ingelesez (euskaraz "Uharte Handia" esan nahi du. Árainnmhór ere deitua bada, "Aran Handia"), Irlandako Errepublikako mendebaldeko Galwayko konderria dauden Aran uhartediko uharterik handiena da. Bertako herri handiena eta portu nagusia Cill Rónáin/Kilronan da. Galway konderriko Gaeltacht eremuaren barnean dago.
Opticks
Liburuak sarrera txiki batekin dauka hasiera, bertan, tratatuaren edukia azaltzen da eta argiaren propietateak frogatzen ditu metodo experimentalen bidez. Argiaren oinarrizko izaera aztertzen du; prismen eta lenteen bitartezko argiaren errefrakzio bidez, argiaren difrakzioa bata bestearen ondoan jarritako beirazko xaflen bidez, eta kolore-nahasketen portaera argi espektralekin edo pigmentu hautsekin.
Inis Mór
Ondasun nabarmenak
Uharte honetan dago Dún Aonghasa gotorleku ikusgarria.
Opticks
Ikuspegi orokorra
Liburu honetan, Newtonek bere esperimentu guztiak azaltzen ditu, argia bere kolore-espektroan sakabanatu edo banatzearen ingurukoak, eta Londreseko Royal Society-ri bidali zion lana lehendabizi 1672 urtean. Bertan frogatzen du, kolorearen itxura, argiaren intzidentzia osagaien xurgapen, islapen edo transmisio selektibotik eratzen dela
Newtonen lanaren alderdi esanguratsu bat da, dogma deuseztatzen zuela; argi "puruak" (eguzkiaren argia adibidez) zuriak edo koloregabeak zirela uste zen, eta koloreak sortzen zirela iluntasunarekin nahastean, materiarekin elkar eraginean. Aritotelesi eta Teofrastori esleitzen zaie hipotesi hori, eta Newtonen garaian akademiak onartzen zuen. Newtonek erakutsi zuen egia kontrakoa zela: argia tonalitate espektru ezberdinez osaturik dago (berak zazpi deskribatzen ditu — gorria, laranja, horia, berdea, urdina, anila eta morea), eta kolore guztiak, zuria barne, tonalitate horien zenbait nahasketaz osatzen dira. Frogatu zuen, kolorea argiaren propieta fisiko batetik sortzen dela — tonalitate bakoitza prisma edo lente batek errefraktatua da angelu jakin batetik — baina Newtonek argi utzi zuen kolorea gogamenaren sentsasioa dela eta ez objektu materialen edo argiaren berezko propietate bat. Adibidez, frogatu zuen gorri-more (magenta) kolorea nahasi ahal zela, bi espektruren bukaerak gainjarriz, kolore gorriduna eta kolore moredunarena; kolore hau esprektuan agertzen ez den arren eta beraz, "argiaren kolore" bat ez den arren. Espektruaren bukaera gorri eta moreak batuz, kolore guztiak zirkulu kromatikoan antolatzen ditu, non, biak kuantitatiboki kolore nahasketak eratzen dituzten eta kualitatiboki deskribatzen den tonalitateen artean hautematen den antzekotasuna.
Newton, matrize prismatiko anitzak delineatzen lehena izan zen, eta hau, dispertsio prismatikoan ekarpen esanguratsua izan zen. Prisma-anitzaren konfigurazioak, hala nola, izpi espantsoreak; laser sintonizagarriaren diseinuan zentralak bilakatu ziren 275 urte geroago, eta prisma anitzen dispertsio teoria garatzeko oinarriak ezarri zituzten.
Opticks eta Principia
Opticks, aspektu askotan da Pricipiaren ezberdina. Lehendabizi ingelesez izan zen argitaratua, latinez izan beharrean, gainontzeko filosofo europearrek egiten zuten bezala. Honela, zientzia filosofiko herrikoiago bat garatzea lagunduz. Liburu hau, zientzia popularraren erakusketa eredu bat da: nahiz eta Newtonen ingelesa zaharkitua dagoen — esaldi luzeak erabiltzen ditu kalifikazio asko txertatuz — liburua, hala ere, erraz uler dezake gaur egungo irakurle batek. Aitzitik, Newtonen garaiko irakurle gutxik aurkitu zuten Principia irisgarria edo ulergarria. Bere estilo formal baina malguak, kolokalismoak eta hitzen aukera metaforikoak erakusten ditu.
Principia ez bezala, Opticks ez da garatu hasierako proposizio, lema edo lehen printzipioetatik (edo axioma) egindako dedukzioz, hauek frogaturiko proposizioen kobentzio geometrikoa erabiliz. Opticks-en, axiomek; materiaren eta argiaren termino teknikoen edo funtsezko propietateen esanahia definitzen dute. Horrez gain, deklaratutako proposizioak, arreta handiz deskribatutako esperimentu espezifikoen bidez frogatzen ditu. Liburuaren lehen esaldiak adierazten du Nire Asmoa liburu honetan ez da argiaren propietateak hipotesien bidez azaltzea; hauek proposatu eta arrazoi eta esperimentu bidez frogatzea baizik. Experimentum crucis edo "esperimentu kritiko" batean (I.liburua, II.zatia, Teorema ii), Newtonek erakutsi zuen argiaren kolorea haren "errefrangigarritasun-graduari" dagokiola (errefrakzio-angelua), eta angelu hori ezin dela aldatu beste islapen edo errefrakzio baten bidez edo argia kolore-iragazki batetik igaroaraziz.
Lana esperimentatzailearen artearen vademecum bat da; adibide askotan erakutsiz, behaketa nola erabili mundu fisikoari buruzko orokortze faktikoak proposatzeko eta, ondoren, kontrako azalpenak proba esperimental espezifikoen bidez baztertzeko. Hala ere, Principian ez bezala, zeinetan adierazi zuen Non fingo hypotheses edo "Ez dut hipotesirik egiten" metodo deduktibotik kanpo, Opticksen, ebidentzia esperimentaletik haratago doazen argiari buruzko hipotesiak garatzen ditu: adibidez, argiaren portaera fisikoa bere partikula txikien izaera "korpuskularrari" esker ematen dela, edo hautemandako koloreak harmonikoki prortzionatuta daudela, eskala musikal bateko tonuak bezala.
Liburu Lehena
Liburu Lehenak definizio eta axioma segida batekin du hasiera. Definizioen atalak hasiera du; argi izpi, errefrangigarritasun eta erreflexibotasuna, intzidentzia- angelua, argi sinplea, intzidentzia sinua, islapena eta errefrakzioarekin. Axiomen atalean argi izpiak nola jokatzen duten aztertzen du eta aipatutako angeluen propietateak deskribatzen ditu. Adibide bat izan liteke «Islapen angelua, intzidentzia angeluaren berdina da». Snell-en legea moduan ezagutzen dena ere aurkezten du kasu ezberdinetan: ispilu laua, ispilu esferikoa, gainazal laua, gainazal esferikoa, lenteak eta prismak. Horrez gain, begiaren funtzionamenduaren azalpen samur bat aurki daiteke.
Liburu Lehenaren hurrengo atala proposizioena da, izenburuak adierazten duen bezala, teoremak proposatzen ditu eta demostrazio esperimentalak aurkezten ditu. Teorema hauen artean aurki daiteke «argia koloreetan eta errefrangigarritasun graduetan desberdintzen da» eta «Eguzkiaren argiak erreflangigarritasun ezberdineko izpiak ditu». Bi experimentuetan prismak erabiltzen ditu eta fenomeno horiek azaldu ditzaken hipotesi ezberdinak baztertzen ditu, honela bere hipotesia frogatzen duen ondoriora irits gaitezen. Liburu Bigarrenaren behaketak, gorputz meheekiko erlatiboak direla señalatzen du. Gaur egun, Newton-en eraztunak bezala ezagutzen den fenomenoarekin lan egiten du, non gainazal ahurra, gainazal lau batean jartzen den. Horren bidez ikusten dena, tamaina ezberdinetako eraztun serie bat da.
Liburu honen hirugarren atalean, lehengoko aldiz irakurri daiteke argiaren kontzepzio korpuskularrari buruz. Newtonek uste du, korpuskuluen tamainaren araberakoa dela kolorea. Gainera, bere iritziz, korpuskuloak gardenak dira, «hala eta guztiz ere, korpuskulo horiek mikroskopioarekin aurkitzea poztasun handikoa izango da».
Liburu Hirugarrena
Liburu Hirugarrena besteekiko oso desberdina da; zenbait galdera planteatzen ditu liburu honetan. Dagoeneko ez dira esperimentuetan oinarrituriko proposizioak, etorkizuneko zientzialarientzako berak uzten dituen intuizioak eta proposamenak dira. Lehendabiziko galderak, argia eta argiak; grabitatearekin, beroarekin eta materiarekin duen harremanari buruzkoak dira. 1 Galderak adierazten du: «Ez al dute gorputzek argiaren gaineko distantzian jarduten, eta jarduera honen bidez, izpiak okertu?». Newtonek begiaren mutur batean presionatzearen gainean duen interesa argia da; izan ere, momentu ezberdinetan «pauma baten izatzeko lumen bezalako koloreen» kausaz eta azalpenaz galde egiten du, zeinak kontrako aldetik begiratuta ikusi daitezkeen. Galde egiten du ea, begia presionatzeak, harri bat ur geldira botatzea bezalakoa ote den.
Beste galdera batzuetan, eterraren existentziak fenomeno ezberdinak azaltzeko balio al duen galde egingo du, hala nola; islapen, errefrakzio, argiaren portaera edo erakapen grabitatorioa moduko fenomenoak. Eterra izate inteligente eta omnipresente baten presentzia bezala identifikatzen du.
Fomalhaut
Fomalhaut, Alpha Piscis Austrini gisa izendatua (α Piscis Austrini, laburtuta Alpha PsA edo α PsA), Piscis Austrinus konstelazioan kokatuta dagoen izarra da eta zeruan ikus daitekeen izarrik distiratsuenetako bat ere bada. Sekuentzia nagusiko A motako izar bat da eta Eguzkitik 25 argi-urtera dago Hipparcos satelitearen neurketen arabera. 1943. urtetik aurrera, Pollux izarrarekin egin bezala, Fomalhauten espektroa beste izarrak sailkatzeko erreferentzia gisa baliatu da. Vega-motako izar gisa sailkatuta dago, erradiazio infragorrien gehiegizko igorpenak egiten ditu eta hortik ondoriozta daiteke disko zirkumestelar batek inguratzen duela. Fomalhautek, Tw Piscis Austrini K motako sekuentzia nagusiko izarrak eta LP 876-10 nano gorriak izar-sistema bat eratzen dute, nahiz eta gaitzat dugun izarra besteetatik 8 gradura kokatuta egon.
Opticks
Liburu Hirugarrena
Ondoren, alkimian erabiltzen den antzeko hizkera erabiltzen du, «Mercuris Dulces», «per Deliquium», «Aqua Fortis» eta «Pulvis fulminans» agertzen dira auzi luzeenean, 31.ean. Substantzia batzuen portaera kimikoa azaldu dezaketen  indarren existentziaren gainean eztabaidatzen du. Aipatzen du tantek, Lurraren bezala, forma borobila hartzen dutela grabitatearen ondorioz. Azkenik, filosofia naturala perfekzionatuko dela dio, aurretik proposatutako metodoak jarraitzen baldin badira eta bukatzen du esanez: «Ez dago zalantzarik, jainko faltsuak gurtzeak ez balitu pagakoak itsutu izango, haien filosofia eta morala, bertute kardenalak deiturikoetatik hurrunago heldu izango litzatezkeela, eta arimen transmigrazioa irakatsi beharrean, eta Eguzkia, Ilargia eta heroi hilak adoratu beharrean, Autore eta Ongi-egilearekiko benetako gurtua erakutzi izan baligute, haien arbasoek Noe eta bere semeen gobernupean egin zuten moduan, usteldu baino lehen».
Kontsultak
Opticks liburuak "Kontsulta" multzo batekin du amaiera. Lehen edizioan, hamasei Kontsulta agertzen ziren. Kopuru hori handitu egin zen, lehendabizi latinezko edizioan, 1706an argitaratua, eta ondoren, ingelesezko edizio berrituan, 1717/18an argitaratua. Lehenengo Kontsulten multzoa laburra zen, baina gero gehitutakoak saiakera laburrak ziren, orrialde asko betez. 1730eko laugarren edizioan, 31 Kontsulta zeuden. "31. Kontsulta" famatua bilakatu zen; eta hurrengo berrehun urteetan zehar, afinitate kimikoaren teorien inguruko espekulazio eta garapen handiak eragin zituena.
Kontsulta hauek, ondoren gehiturikoak batez ere, fenomeno fisiko ugari jorratzen dituzte, "optikaren" gaiaren edozein interpretazio hertsitik haratago joaten delarik. Hala nola; beroaren izaera eta transmisioa; grabitatearen kausa posiblea; fenomeno elektrikoak; ekintza kimikoaren izaera; Jainkoak genesian materia nola sortu zuen; zientzia egiteko modu egokia; eta baita gizakien jokaera etikoa ere. Kontsulta hauek ez dira benetan galderak zentzu arruntean. Gehienak negatiboki daude planteaturik, galdera erretoriko gisa. Hau da, Newtonek ez du galdetzen argia "gorputz" bat den ala "izan daitekeen". Aitzitik, hauxe dio: "Ez al da Argia Gorputz bat?" Forma honek adierazten digu Newtonek erantzun bat zeukala, baina erantzuna orrialde askotan zehar luzatu zitekeela. Bistan denez, Stephen Halesek (XVIII. mende hasierako newtondar irmo batek) deklaratu zuenez, horixe zen Newtonen "Kontsulta bidez" azaltzeko modua.
Chaim Herzog
Chaim Herzog (Belfast, Ipar Irlanda, 1918ko irailaren 17a - Tel Aviv, Israel, 1997ko apirilaren 17a) israeldar politikaria izan zen.
Opticks
Harrera
Opticks oso irakurria eta eztabaidatua izan zen Ingalaterran eta Europan. Lana Royal Society-ri aurkezteak Newton eta Robert Hookeren arteko eztabaida piztu zuen, argiaren teoria "korpuskular" edo partikularen teoriari buruz. Honek eragin zuen, Newtonek lanaren argitalpena Hookeren heriotz osterarte luzatzea, 1703 urterarte. Europan, eta Frantzian bereziki, bai Principia eta bai Opticks obrak, filosofo natural askok baztertuak izan ziren hasiera batean. Hauek, filosofia natural kartesiarra eta kolorearen bertsio aristotelikoa defendatzen zuten, eta Newtonen prismaren esperimentuak errepikatzen zailak zirela zioten. Izan ere, XIX. mendean, argi zuriaren oinarrizko izaeraren teoria aristotelikoa defendatzen zen; adibidez Johann Wolfgang von Goethe idazle alemaniarrak bere Farbenlehre teorian.
Chaim Herzog
Bizitza
1935ean, familiak Palestinara emigratu zuen. Zuzenbideko ikasketak egin zituen, Jerusalemen, eta Cambridgeko eta Londresko unibertsitateetan. Bigarren Mundu Gerran, britainiarren gerra-gurdi bateko buru izan zen, eta geroago, britainiar espioi-zerbitzuarena, Alemanian. Gerra bukatu zenean, Palestinan, juduen espioi-zerbitzuko kide izan zen. Haren aita, Isaac Halevy Herzog, Israelgo rabbi nagusi izendatu zuten 1948an, Israelgo estatu berria sortu zenean. 1954-1962 bitartean, militarren espioi-zerbitzuko buru izan zen. Gero, negozio pribatuetan lan egin zuen. Irrati-esatari gisa, arrakasta handia izan zuen bere azterketa militar eta politikoengatik, batez ere Israelgo Sei Eguneko Gerran (1967) eta Yom Kippur Gerran (1973). 1975ean, Israelgo enbaxadore izan zen Nazio Batuen Erakundean. 1981ean, Alderdi Laboristako kide gisa, Parlamenturako hautatu zuten. Israelgo lehendakari izendatu zuten 1983an eta 1988an.
Krásno (Partizánskeko barrutia)
Krásno  Eslovakiako udalerri bat da, Partizánskeko barrutian kokatuta. 3,61 km²ko azalera du eta 498 biztanle 2017ko datuen arabera.
Cynopterus minutus
Cynopterus minutus Cynopterus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Krásno (Partizánskeko barrutia)
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1271. urtekoa da.
Opticks
Harrera
Zientzia newtondarra auzi zentrala bilakatu zen, Ilustrazio Garaiko filosokoek bultzaturiko aurkaritzan. Filosofia naturalaren kontra azaldu ziren, anztinako greziar eta erromatarren autoritatean edo lehen prinztipioetatik abiatutako arrazoibide deduktiboan oinarrituz (René Descartes filosofo frantsesak defendatzen zuen metodoa), arrazoibide matematikoa esperientzian edo esperimentuan aplikatu beharrean. Voltaire-k Newtonen zientzia ezagutzera eman zuen, Principia eta Opticks obren edukia ere barne, bere Elements de la philosophie de Newton-en (1738). Eta 1750 urtearen ondoren, Opticksen azaldutako metodo esperimentalak eta Principian azaldutako metodo matematikoak, zientzia newtondarraren modelo bateratu eta integral bezala finkatu ziren. Filosofia berri honen jarraitzaile nagusietako batzuk Benjamin Franklin, Antoine-Laurent Lavoisier eta James Black bezalako pertsonaia nabarmenak izan ziren.
Apo
Apoa (Bufo) anuruen ordenako genero bat da. Hainbat espezie hartzen du bere barnean(Bufo bufo, apo arrunta; Bufo calamita).
Ornodun anfibioa da, igelaren antzekoa, baina gorputz lodiagoa eta azala garatxoz betea duena. Apoak, heldua denean, ez du isatsik, txikia izaten da, eta gorputzaren atzealdea aurrealdea baino zabalagoa izaten du. Aurreko hankak lau behatz ditu, eta atzekoak bost. Atzekoak, azazkal gabeak, mintz batez baturik daude, igeri egiteko. Azalean dituen guruinek era askotako pozoiak sortzen dituzte. Emeak erruten dituen arrautzen ernalkuntza gorputzez kanpoan egiten da. Gehienetan gauez ibiltzen dira habiatik kanpora; jauzkariak dira; lehorrean bizi dira, eta animalia biziak janez elikatzen dira.
Ukrainar
Ukrainarrak (українці, ukrayintsi, ahoskatua) ekialdeko eslaviarren etnia bat dira, batez ere Ukrainan eta inguruko herrialdeetan bizi direnak.
Ukrainako herritarra ere bada, nahiz eta bertan beste etnia asko ere bizi.
Myadestes coloratus
Myadestes coloratus Myadestes generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.
Guttet-Feschel
Guttet-Feschel Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Polemon I.a
Polemon I.a Pontokoa (Πολέμων Πυθόδωρος; K.a. 60-K.a. 8), Pontoko Erresumako erregea izan zen K.a. 38 eta K.a. 8 bitartean, Sofenekoa K.a. 33 eta K.a. 30 bitartean eta Bosforoko Erresumakoa K.a. 14 eta K.a. 8 bitartean.
Erromaren aliatua
Kariako Laodizea hiriko hizlari ospetsua zen Zenonen semea zen. Marko Antoniok Asia Txikian eraman zuen hedapen politikaren babes leial bat izan zen. Marko Antoniogandik, Polemonek berak eta bere aitak emandako zerbitzuengandik, Ziliziaren zati baten gobernua jaso zuen, errege titulurik gabe, K.a. 39an.
Handik gutxira, printzerri hau Pontogatik aldatu zuen, errege tituluarekin (jada bazen K.a. 36an), eta Marko Antoniorekin batera lan egin zuen partiarren aurkako kanpainan, Appius Statianusekin batera garaitua eta preso hartua izan zelarik. Erreskate baten truke askatua izan zen.
Triunbiroak, esker on bezala, Armenia Txikia izeneko erresuma eman zion (Ponto galdu gabe). Marko Antonio eta Kleopatrari lagundu zien K.a. 31n gertatu zen Aktiumeko guduan, baina Augustorekin bakea sinatzen jakin zuen, Pontoko eta Armeniako errege bezala berretsi zuena, eta, beranduago, erromatar herriaren aliatu eta lagun bezala izendatu zuen.
K.a. 16an, Marko Agripak Bosforoko Erresuma menperatzea agindu zion, Asandro hil zenetik Eskriboniok usurpatu zuena. Eskribonio usurpatzailea, Bosforoko Erresumako biztanleek hil zuten Polemon iritsi aurretik, bere burua errege izendatu zuena, bere aurka zeudenak hilez. Agripak tronuan berretsi zuen, eta, ondoren, Augustok berak.
Eskribonio hil ondoren, Farnazes II.aren alaba eta Asandroren alarguna zen Dinamisekin, tronu hau okupatuko zuen K.a. 14 eta K.a. 8 bitartean.
Bere erresumak, Ponto eta Kolkida osorik eta Bosforoko Erresuma Tanais ibairaino (Don) hartzen zuen. Tanais hiria, bere independentzia berreskuratzeko matxinatu zena, suntsitua izan zen.
K.a. 13 inguruan Pitodoris Pontokoarekin ezkondu zen, Marko Antonioren biloba zena, Pontoko Erresuma partzialki berreraiki zuena berarentzat, ondoren, Ponto Polemondar deitua izango zena eta bertako errege izango zena K.a. 38 eta K.a. 8 bitartean. K.a. 26rarte itxaron beharko zuen Augustogandik lurralde hauen gaineko bere autoritatearen berrestea jasotzeko.
Aspurgiarren aurkako espedizio bat abiarazi zuen, Fanagoriatik iparraldera zegoen tribu sarmaziar bat, eta garaitua, preso hartua eta exekutatua izan zen, data ezezagun batean, baina, edozein kasutan, K.a. 2 baino beranduago, urte honetan oraindik gobernatzen jarraitzen baitzuen.
Polemon hil ondoren, bere familia erresumatik kanporatua Tiberio Julio Aspurgosgatik, Asandro eta Dinamisen semea ezin izan zen Taurican mantendu, baina bere emazte Pitodorisek Pontoko Erresuman gobernatzen jarraitu zuen 27-31 arte.
Seme-alabak
Pitodorisekin, tronuan bere oinordekoa izan zena, hiru seme-alaba izan zituen: Polemon II.a, bere amarekin elkargobernaria izan zena, Artaxias III.a Zenon, nagusiki Armenia Txikiko lurraldeak jaso zituena, eta Antonia Trifena, Traziako errege Kotis VIII.arekin ezkondu zena. Dinamisekin ez zuen seme-alabarik izan.
NUTS:ES
NUTS (Nomenclature of Territorial Units for Statistics) kodeak Espainiarako (ES), ondorengo hiru mailetan banatzen dira::
NUTS kodeak
<br style="clear:both;" /> <br style="clear:both;" />
Udal unitate administratiboak
Espainiako LAU kodeak hemen dituzu: ''
Afroedura bogerti
Afroedura bogerti Afroedura generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Thyrsites atun
Thyrsites atun Thyrsites generoko animalia da. Arrainen barruko Gempylidae familian sailkatzen da.
Eskolar
Eskolarra, Ruvettus pretiosus, gempylidae familiako eta Ruvettus generoko arraina da ur epeleko itsaso eta ozeano guztietan bizi dena
Arrainez, moluskuz eta txipiroiez elikatzen den ehiztari bentonikoa da.
Deskribapena
Gehienez ere 300 cm eta 63,5 kg pisu har ditzake. Kolore marroi ilunekoa da, baina bular- eta pelbis-hegatsek mutur beltza dute. Bigarren bizkar-hegatsaren eta uzki-hegatsaren ertzak zuriak dira ale gazteetan. Kanpoko azala oso latza da, hezur eta arantzadun tuberkuluekin tartekatutako ezkatekin. 15 hezur eta 15-18 erradio ditu bizkar-hegatsean, eta hezur bat eta 15-18 erradio uzkian. 32 orno ditu.
Kontsumoa
Eskolarra bere kide den eskolar beltza bezala Asian eta Europako hainbat estatutan jaten da, Espainia barne; askotan gordinik sushi edo sashimi moduan
Eskolarra kontsumitzeak urdail-hesteetako nahasmendua eragin dezake zenbait pertsonen artean.
Esan bezala estatuan sal daiteke baldin eta honako baldintza hauek betetzen badira
Kontsumitzeko hainbat gomendio daude, besteak beste:
São Miguel de Taipu
São Miguel de Taipu Brasilgo udalerri bat da, Paraíba estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Daisuke Kikuchi
Daisuke Kikuchi (菊池 大介, 1991ko apirilaren 12a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Shonan Bellmare.
2012ko 1 Formulako denboraldia
2012ko 1 Formulako denboraldia txapelketaren 63. denboraldia izan zen. Sebastian Vettel alemaniarrak irabazi zuen.
The Little Shop of Horrors
The Little Shop of Horrors (euskaraz Izugarrikerien Dendatxoa) 1960ko Roger Corman estatubatuar zinema zuzendariaren umore beltzeko komedia film bat da.
Filma honen Little Shop of Horrors musikala egin zen, bai eta 1986ko Little Shop of Horrors berregokitzapen filma ere.
Argumentua
Seymour Krelboin (Jonathan Haze), Mushnick's loradendako langile gaztea bere lankidea den Audrie (Jackie Joseph) neskaz maitemindua dago, baina neska dentista sadiko baten bikotekidea da. Egun batez, eklipse bitxi baten ondoren, loradendako lore arraro bat erosi eta Audrie II.a izenez bataiatzen du. Landarea arin hazten da, Seymourrek behar duen elikagaia ematen baidio, eta ale ikusgarria bilakatzen da, hiritar askoren begirada erakarriz.
Bitxikeriak
Corman eta Charles B. Griffith gidoigileak filma honetako gidoia saiaketa bakar batean idatzi eta aurretik Cormanen beste filmetan antzeztu zuten aktoreak kontratatu ziren. Aktoreek hiru egun filmatzen hasi aurretik entsaiatu zuten. Filmaketa gehiena hiru egun eskasetan burutu zen, eta gau bakar batean, aldiz gainontzeko material guztia hurrengo bi asteetan filmatu zen. Cormanek filma honetako eszena bakoitza hiru kamarekin batera behin bakarrik filmatu zuen. Filmaren aurrekontua 28.00 dolarretakoa besterik ez zen izan. Gaur egun aski ospetsua den Jack Nicholson aktorearen lehenbiziko filmetako bat da, oso gazte agertzen delarik (22 urte inguru).
Borlänge udalerria
Borlänge Suediako udalerria da. n kokatua dago. 635,82 km² ditu eta 51,129 biztanle ditu, hauetatik 41.734 Borlänge herriburuan.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Errusia-NATO harremanak
Errusia-NATO harremanak NATO erakundearen eta Errusiaren arteko harremanak dira.
1997: Hitzarmena
NATOko eta Errusiako agintariek aro berri baten hasiera irudikatu zuten 1997ko maiatzaren 27an, Parisen. Boris Jeltsin Errusiako presidenteak, Bill Clinton AEBetakoak eta NATOkoak ziren beste hamabortz herrialdeetako buruzagiek sinatu zuten Harremanetarako, Elkarlanerako eta Segurtasunerako Sortze Agiria. SESB Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna desegin zenetik sei urte igaro ziren ordurako, eta Gerra Hotza bukatutzat eman zuten Mendebaldeak eta Errusiak.
2014: Ukrainako gatazka
Kosovoko Gerraren (1999), misilen aurkako ezkutuaren eta Georgiako Gerraren (2008) ondorioz tentsio aldiak sortu ziren bi aldeen artean, baina Ukrainako Donbasseko gerra (2014)k hartu zuen itxurarik larriena. NATOren arabera, Errusiak ez du Ukrainaren burujabetza errespetatzen, zuzenean esku hartzen ari zen gerran eta lurraldeak bereganatzeko asmoa zuen. Errusiaren arabera, NATOko zenbait herrialdek estatu kolpe bat babestu zuten Ukrainan, Mendebaldearen eraginpean gera dadin Moskuri bizkar emanda.
Gatazkaren erdian, NATO osatzen zuten herrialdeetako buruzagiek Galesko Newport hiriko bilkuran onartuko zuten Europaren ekialdean presentzia militarra areagotzeko plana. Ekintza Azkarrerako Plana deitutakoa eratuko zuen NATOk; hau zen, 48 orduan baino gutxiagoan hedatu ahalko zen 18.000 soldaduko indar bat. Erabaki hori hartu zuten Poloniak eta Baltikoko hiru errepublikek aliantzako beste kideei eskatutako laguntza militarraren ondoren.
Mongoliera
Mongoliera (Mongγol kele edo Mongol khel; alfabeto zirilikoaz: монгол хэл [mɔŋɢɔ̆ɮ xeɮ]) altaitar hizkuntza da, Mongoliako mintzaira ofiziala dena eta hango biztanleen % 90ek inguru hitz egiten dutena. Txinako probintzia batzuetan ere ofiziala da. Guztira, bospasei milioi hiztun baino gehiago ditu. Mongolian Khalkha dialektoa nagusi da, eta idazkera zirilikoan edo mongoliar idazkera tradizionalean idazten da (batzuetan idazkera latindarrean ere bai, batez ere interneti eta gizarte sareei begira), baina Barne Mongolian mongoliera askoz aberatsagoa da dialektologiari dagokionean eta bertan hizkuntza mongoliar idazkera tradizionalean idazten da.
Gramatikari dagokionez, mongoliera arautua khalkha mongoliera estandarra da. Aldaera hori eskoletan irakasten da eta horixe jarraitzen da idaztean. Batzuek mongoliar hizkuntza familiako kide diren buriatera eta oiratera mongolieraren dialektotzat hartzen dituzte (beste hainbat ere bai), baina hori ez dator bat nazioarteko estandarrarekin. Hau da, aurreko biak hizkuntzatzat hartzen dira, nahiz eta mongolieratik hurbil egon.
Sailkapena eta dialektoak
Mongoliera mongoliar hizkuntzen familiako kide da. Mongoliar hizkuntzak familia hartan duen tokia eztabaidaz betetako gaia da, izan ere, horren kideei buruzko informazioa zaila da erlazionatzen eta antolatzen; hortaz, ezin da ondorio argirik atera. Mongolieraren garapen soziolinguistiko eta historikoari buruzko datuak falta dira. Hizkuntza-familia haren kideen arteko fonologia eta lexiko-azterketa konparatiboak ondo garatuta dauden arren, oraindik ere ez dago oinarririk azterketa morfosintaktiko konparatibo bat egiteko, adibidez, khalkha eta khorchin bezalako aldaera zeharo desberdinen artean.
Mongoliar taldeko zenbait aldaeraren izaera —hau da, aldaera horiek mongolieraren dialektoak diren ala berezko hizkuntzak— eztabaidan dago. Mota horretako gutxienez hiru aldaera daude: oiratera (kalmyk aldaera, halaber) eta buriatera (Errusian, Mongolian eta Txinan mintzatzen dira), eta ordosera, Barne Mongoliako Ordos hiriaren inguruko lurretan mintzatua. Bestalde, khalkha dialektoa (Mongolian mintzatua) alde guztietatik mongolieraren dialektotzat hartzen da. Hori adostatsun bakarra da: hortik haratago, ikuspuntu ezberdinak daude, adibidez, Sanžeev-en (1953) sailkapenaren arabera, mongoliar hizkuntza hiru dialektok osatzen dute: khalkha, txakhar eta ordos aldaerek. Sailkapen horrek buriatera eta oiratera hizkuntza ezberdintzat ditu.
Charlie's Angels (2019ko filma)
Charlie's Angels 2019ko Elizabeth Banks estatubatuar zinema zuzendariaren film komikoa da.
Mongoliera
Sailkapena eta dialektoak
Luvsanvandan-en ikuspuntua (1959), mongoliar hizkuntza zabalago bat proposatzen du, haren iustetan, dialektook osatua: erdialdekoa (khalkha, txakhar, ordos), ekialdekoa (kharchin, khortxin), mendebaldekoa (oirat, kalmyk) eta iparraldekoa (buriateraren bi aldaerak). Bestalde, Language Policy in the People’s Republic of China: Theory and Practice Since 1949 (euskaraz, Hizkuntza-politika Txinatar Herri Errepublikan: Teoria eta praktika 1949tik) lanean, mongoliera lau dialektotan bana daitekeela adierazten da: khalkha dialektoa erdigunean, khortxin-haracin dialektoa ekialdean, oirat-hilimag mendebaldean eta bargu-buriad iparraldean.
Charlie's Angels (2019ko filma)
1970eko hamarkadan, telesail oso ospetsua izan zen Charlie's Angels. Elizabeth Banksen film honekin, hura berritu nahi izan dute, akzioa eta thrillerra uztartzen dituen istorio baten bitartez. Teknologia arriskutsu bati egin beharko dio aurre taldeak; gizartea babesteko euren burua arriskuan jarriko dute.
Mongoliera
Sailkapena eta dialektoak
Mendebaldeko zenbait adituren arabera, Ordosen hitz egiten den aldaera hizkuntza burujabetzat har daiteke, haren egitura silabiko gordezalea eta aniztasun fonetikoarengatik. Alabaina, alaxa aldaeraren gisakoen sailkapenak —Barne Mongoliaren eraginpe kulturalean dago, baina historikoki Oiratekin lotuta egon da—, eta Darkhad bezalako beste muga-aldaeren sailakpenak zalantzaz jar dezake edonor. Arazo nagusia txakhar, khalkha eta khortxin aldaeren sailkapenean dago: nola sailkatu horiek elkarrekiko eta buriatera eta oriaterarekiko? Fonemetan, [tʃ] fonemaren [tʃ]-rako zatiketa *i-ren aurretik eta [ts] gainerako berreraikitako bokalen aurretik, zeina Mongolian aurki daitekeen baina ez Barne Mongolian, askotan funtsezko bereizgarritzat hartzen da; adibidez, proto-mongolierako *tʃil, khalkhaeraz: /tʃiɮ/, txakhareraz: /tʃil/ «urtea», eta proto-mongolierako *tʃøhelen, khalkhaeraz: /tso:ɮəŋ/, txakhareraz: /tʃo:ləŋ/ «gutxi» ditugu. Alabaina, iraganeko aditz-aurrizkietako -sŋ-ren zatiketa (erdiguneko aldaeretan gertatzen dena) eta ekialdeko aldaeretan egiten den -dʒɛ zatiketa pisurik gabeko bereizgarritzat hartzen da.
Charlie's Angels (2019ko filma)
Aktoreak
Cameoak: