cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sálvame
Historia
Espazio honen errentagarritasuna zela eta (izan ere, audientzia izugarria zuen eta aurrekontua urria zen), kateak formatua arratsaldetan kokatzea erabaki zuen 2009ko apirilaren 27tik aurrera, Sálvame diario izenarekin. Bertan, Supervivientes 2009 eta Operación Triunfo 2009 lehiaketen laburpenak igortzen ziren, ondoren kolaboratzaileen arteko eztabaidarekin. Pixkanaka, bihotzeko prentsako berriak txertatzen hasi ziren, ironiatik satirara zihoan ikuspegi batekin, eta publikoaren artean emaitza arrakastatsuarekin.
2022an, 13 urteko emisioaren ondoren, Salvamek audientzia-krisi larria bizi izan zuen. Ondorioz, saioko jabeek Paz Padilla eta Carlota Corredera aurkezleak baztertzea erabaki zuten. Eduki nahiz aurpegi aldetik aldaketa nabarmenak egin ziren galdutako ikusleak berreskuratzeko asmoz, eta berrikuntza handienetako bat Adela González, Terelu Campos eta María Patiño kazetariak aurkezleen plantillan sartzea izan zen. Hala ere, 2023an, Mediaset España enpresak saioa amaitutzat ematea erabaki zuen, eta azken programa urte bereko apirilaren 23an igorri zen.
Aurkezleak
Saioaren aurkezle titularra Jorge Javier Vázquez zen. Hala ere, joaten ez zen egunetan, Paz Padillak edo Carlota Correderak aurkezten zuten telebista-programa. 2022an, Terelu Campos eta María Patiño bihurtu ziren Vázquezen ordezko. Era berean, urte horretatik aurrera, Adela González kazetari euskaldunak saioko atal bakoitzean parte hartu zuen, aurkezle-laguntzaile gisa.
Kolaboratzaileak
Hainbat kolaboratzaile edo tertuliakidek osatzen zuten programa. Hauek gai ezberdinak komentatzen zituzten, eta batzuetan saioko albisteen protagonistak ere bihurtzen ziren. Azken etapan, 20 lagunez zegoen osatuta kolaboratzaile taldea, baina elkarren artean txandakatu egiten ziren. Izan ere, programa bakoitzean 6-8 tertuliakidek hartzen zuten parte. Aurpegien artean, bihotzeko prentsako pertsonaia ezagunak (Belén Esteban, Kiko Hernández edo Kiko Matamoros) eta kazetariak (Lydia Lozano, Gema López edo María Patiño) zeuden, besteak beste.
Telebista-programaren historian zehar esanguratsuenak izan diren kolaboratzaileen zerrenda azaltzen da ondorengo taulan.
Kastellorizo
Kastellorizo (Καστελλόριζο, ofizialki Μεγίστη, Megísti) Mediterraneo itsasoaren hego-ekialdeko uharte txiki bat da. Greziako lurraldearen parte bada ere, Turkiako kostaldetik 1.300 metrora dago, eta Greziako beste lurralde hurbilenetik (Rodas uhartea) 110 km-ra.
Izena
Uharteak hainbat izen izan ditu historian zehar, han izan diren herrien erakusgarri. Italieraz Castellorizo edo Castelrosso deitu izan zaio uharteari, eta turkieraz Meis. Egungo izen ofiziala Megisti (Μεγίστη) da, «Handiena» grezieraz; izan ere, nahiz eta hedaduraz 11.987 km2 besterik ez izan (Dodekanesoko uharterik txikiena), bere uhartedi txikiko uharterik handiena da.
NGC 3764
NGC 3764 galaxia bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Plestiodon kishinouyei
Plestiodon kishinouyei Plestiodon generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Omro (Wisconsin)
Omro Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Winnebago konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Procellariiformes
Procellariiformes Aves klaseko ordena da. Itsaso aldeko hegazti ordena honek lehen Tubinares zuen izena. Ordena honetako kiderik ezagunena albatros da.
Taxonomia
Guztira munduan 125 Procellariiformes ordenako espezie daude, lau familietan banatzen direnak. Bazegoen orain galduta dagoen beste familia. Hona hemen familiak:
Batzuen ustez, Hydrobatidaek barnean dituen bi azpifamiliek, Oceanitinae eta Hydrobatinae izenekoak, bi familia ezberdinak osatzen dituzte.
Loughgilly
(irlanderaz  Loch Gile edota Loch Goil) Ipar Irlandako udalerria da, Armagh konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 84 biztanle zituen.
Loughgall
(irlanderaz Loch gCál) Ipar Irlandako udalerria da, Armagh konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 84 biztanle zituen.
Días de otoño
Días de otoño Roberto Gavaldónek 1962an zuzenduriko film dramatikoa da.
Sinopsia
Luisa probintziako gaztea Mexiko Hirira iritsiko da, pastel-denda batean lan egitera. Han, pastelak apaintzeko talentu handia duela ikusiko du dendaren jabeak, On Albino alargunak. Bi haur adingaberen aita da, eta Luisak maitasuna hartuko die haurrei, baina uko egingo die On Albinok hurbiltzeko egingo dituen saioei, senargaia duelako. Baina, ezkontzaren eguna iristen denean, senargaia ez da agertuko. Atsekabetuta, pastel-dendara itzuli, eta guztiei ezkonduta eta haurdun dagoela sinetsaraziko die Luisak.
Alumoåkermanita
Alumoåkermanita silikato motako minerala da eta melilite taldearen kidea da.
Envalira mendatea
Envalira mendatea (katalanez eta Port d'Envalira; Puerto de Envalira) Pirinioetan errepidea duen mendaterik garaiena da. Itsas mailatik 2.409 metroko garaieran dago. Andorrako Soldeu eta Pas de la Casa herrien artean kokatzen da, gainera Andorratik Frantziara joateko pasabide bakarra ere bada.
Alumoåkermanita
Ezaugarriak
Alumoåkermanita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 - 5 da.
Envalira mendatea
Envalira mendatea urte osoz irekia egon ohi da, betiere elurte handirik ez baldin badago, eta jadanik 2002ko irailaren 29tik aurrera bidesaridun 2.000 metroko garaieran eta 2.860 metro luze duen tunel bat ere badago, honek mendatean dauden biragune arriskutsuak saihesten dituelarik.
Piazza Armerina
Piazza Armerina (Chiazza; galo-sikulo dialektoan: Ciazza) Siziliako erdialdeko Ennako probintzian dagoen Italiako udalerria da. 2013an 22.077 biztanle zituen. Lehenago, Ennako probintzia ezarria ez zegoenean, Caltanissettako komuna bat zen. Ospetsua da Villa del Casaleko mosaikoengatik. 1997an UNESCO k Villa del Casale Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Historiaurrea
Giza aurkikuntzarik antzinakoena Goi Paleolito tik dator, ziuraski azken epigravettiar lurraldera, Ramatako barrutian aurkitua Pergusa herrixkatik gertu, baina oraindik Piazza Armerina lurraldean. Noizbehinka, presentzia neolitiko bat aurkitu da lurraldean, baina, benetan, Navone mendiaren tontorrean frogatua dago, non indusketak egin zituztenek, Stentinelloko faziese inprimatutako zeramika zati ugari aurkitu zituzten.
Antzinaroa
Navone mendiko aurkikuntza numismatikoetatik, hiritik ez oso urrun, hemen greziar asentamendu bat egon zela uste izan daiteke, beharbada Gelako kolonia bat, Hybla Geleatis izenekoa, Tuzididesek aipatzen du Stiela izenarekin.
Erdi Aroa
Piazzaren historia eta kokapena bakarrik normandiar menpekotasunaren ondoren ezagutzen dugu, Gilen II.a k 1163an agindu zuenean hiria berreraikitzea. Hiria sortu baino lehenagoko aldiari buruz badaude hipotesi batzuk. XVII. mendeko zenbait egilek hitz egiten zuten Plutia erromatar jatorrizko hiri batez, baina inongo iturri klasikoetan ez da izen hau agertu. Beranduago, Michele Amarik iturri musulman bat aipatzen zuen bere liburuan ''Storia dei Musulmani di Sicilia. Honen arabera, bazegoen hiri bat arabieraz Iblâtasa edo Iblâtana ''ahozkatzen zena. Komunitate islamikoa hau aurreko beste herrixka baten gainean fundatu zen, beranduago Casalis Saracenum izenarekin ezagutu zena. Herri hori izan zitekeen Idrisik aipatutako Ibla Elatson edo Ibla Elatton, Tuzididesek deitutako Ibla Geleateri (ibla Gelese) zegokiona. Islamiar hiria birbataiatu zen Normadoen plaza izenarekin. Gilen I.a Siziliako erregeak sutan jarri zuen hiria 1161ean esklabuen altxamenduan parte hartu zuelako. Harrez gero, azken honek aurreko populazio arabiarra hil zuen. Gilen II.ak berreraiki zuen hiria Armerino muinoan eta birpopulatu iparraldeko zonalde Lombardiako jendearekin. Berriki, La Sapienza di Roma unibertsitateko indusketek agerian utzi dituzte Villa Romana del Casale ondarrak, Erdi aroko herri baten azpean zeudenak, agian hiri hau Gilen Gaiztoak suntsituta.
1396an, Piazza Armerina Aragoiko gaztelua (Platea, Plutia edo Plaza gaztelaniaz) Martin I.a Trinakriakoak eta honen ezkontideak, Maria Siziliako erreginak eta Atenas eta Neopatriako dukesak, siziliar baroien kontra disuasio-armada ikaragarri bat eraiki zuen. Horregatik, Siziliako erresuma berria. Gaztelua, Giovanni Soriano Ospitaleko Zaldunen Prior Handiaren esku utzi zen, 1392an, Aragoiko errege etxeko senide bat, Angelo Antonio Achille I.a, Sorianoren ordez kokatu zen.
Columbia (superkontinentea)
Columbia, baita ere Nuna, Hudsonia edo Hudsonlandia izenekoa, ezagutzen den munduko bigarren superkontinentearen izena da. Orain dela 1.800 milioi urtetik 1.500 milioi urtera izan zen, Paleoproterozoikoan. Laurentia, Baltika, Ukraina, Amazonia, Australia eta Siberia, Txinako iparraldea eta Kalahari ere har zitzakeen. Datu paleomagnetikoen bitartez teorizatu da beraren inguruan.
Piazza Armerina
Erdi Aroa
Angelo Antonio Achille Aragoiko Foruen Handia izan zen, eta Petri IV.a Aragoikoaren izenean gobernatu zuen, eta, ondoren, Juan Aragoikoaren izenean, Gela, Dittaino eta Caltagirone haran osoa, eta, honen aurretik, bere aita, don Raimundo Siziliara iritsi zen Palermoko kostaldetik gertu, Siziliar bezperen ondoren, bere milizia propioak ekarriz, Aragoiko Petri III.ak Siziliako tronurako zuen asmoaren legitimitatea eta anjoutarren errepresalien populazioa defendatzeko.
Prior Handiaren izendapenari esker, Piazza hiriak koroarekiko leialtasuna sendotu zen, bai gaztelako jabeak erregetzarekin zuen ahaidetasunagatik, bai jakituriagatik eta Prior Handiaren lider izateko gaitasun aitortuagatik. Honen aitak, Pasquasiok (Pasquale), Barrafranca eta Pibarazza artean zegoen Ramursura lurralde zabala zuen feudo moduan, Barrafranca eta Pibarazzaren zati izan zena. Raimondo Manganelli baroiarena izan zela, hauek Don Angelo Antonio Achilleren tropek galdu ondoren. Manganelli baroia, bere aliatua zen Don Scaloro degli Ubertirekin batera garaitua izan zen, Assoroko kondea eta koroaren errebeldea zena, Assoroko gazteluaren harresien azpian ezkutatu zirenak.
Prior Handia hil eta Martinitarren aroa amaitu ondoren, eta hauen ondorengo Trastamara etxekoen aldia bukatu eta gero, Piazzak Universitatae libre titulua lortu zuen, Martin I.aren bigarren emaztea zen Zuria Nafarroakoa erreginak agindu zuen bezala. Hiriak senatu propio zuen eta autonomoa zen, Cabrera tiranoak (Erresumako Almirante Handiak) ezarritako gaztelautzaren erabakiez, zeinak, erregearen eta herriaren borondatearen aurka, Prior Handia hil ondoren (ziur asko berak prestatua), gaztelautzaren jabea izendatzeko xedatu baitzuen. Horretarako, Alfonso De Cardines, Gaetako gotorlekuko kapitain ohia, izan zuen aliatu leiala, baina hau eragotzi zuten Piazzak eta Don Giovanni Suriano Prior Handiaren lehengusuak (Angelo Antonio), herria Cabreraren aurka altxatu zuena, gaztelua setio luze batekin isolatuz. Hala, De Cardinesen etxea ez zen ausartu gazteluaren benetako jabetza hartzera, eta are gutxiago horretan bizi izatera. Gotorlekua, Borboiko gobernupean, espetxe bihurtu zen. Piazza hiria, Univertsitate askea bihurtu zen, Senatuaren eta auzitegien egoitzekin, Frederikoren garaian izan zen bezala. Piazza Frederiko II.a Suabiakoaren aldian (1459) tribunalen egoitza bilakatu zen.
Aro Modernoa
Karlos V.ak hiriko titulua eman zion, Opulentissima kategoria gehituz. Lurraldearen aberastasunari mesede egin zion Kataluniako talde ospetsuaren oroimenez, Piazza hirian ate katalan bat dago oraindik. Garai honetan, Piazza, lonbardiar herrialde batzuk biltzen dituen eskualde baten hiriburua zen, hizkuntza eta historia komun batez elkartuak.
1689tik 1817ra arte Erresumaren Laugarren Unibertsitatearen egoitza izan zen. Artxidiozesi izendatu 1817an eta Armerina titulua 1863.ean lortu zuen. Hasieran, Vallo di Caltanissettari zegokion, baina 1926tik Enna probintzian sartu zen.
Aro Garaikidea
Lurraldearekiko zuen nagusitasuna galduta, Caltanissetta haranarekin bat egin zuen eta 1926tik Enna probintziara pasa zen. 2015ean, Piazza Armerinak, erreferendum herrikoiarekin eta udal kontseiluaren bi botorekin, Cataniako Hiri Metropolitarrari atxikitzea onartu zuen, baina eskualde-gobernuak egindako lege-proiektua, horren ondoriozko lurralde-aldaketarako (ex art. 44 della L.R. n. 15/2015) ARSk ez zuen onartu.
Villa del Casale
Casale erromatar villa antzinate berantiarreko bizitegi-eraikin bat da, villa gisa definitzen dena, nahiz eta ez izan erromatar villa baten ezaugarriak, baizik eta hiri-jauregi noble edo inperialarenak, honen hondakinak herritik lau kilometro ingurura daudelarik. 1997tik, UNESCO ren Munduko Ondarearen parte da, bere mosaiko ospetsuekin.
Villaren mosaiko ederrak egiteko Afrikako artisauek lan egin zuten (eta agian erromatarrak ere bai), 3500 m² inguruko eremu batean.
Montagna di Marzo
Piazza Armerinatik ipar-mendebaldera, Montagna di Marzo arkeologia-gunea dago. Antzinako hiri baten hondakinak, gutxi gora-behera, 15 hektareatan daude. Finkapena, greziar-indigena garaikoa (K.a. VII. mendea) bere bizitza propioa izan zuen, baita erromatar garaian ere, Erdi Arora arte. Hiri trazatua, erromatar jatorrikoa da, antzoki baten hondakinekin, heleniar hiribildua suntsitu ondoren eraikia. Montagna di Marzoko eremuak nekropoli handi bat badu ere.
Sofiana (Filosofiana)
Tokia, Nociara/Gela ibaitik gertu, Piazza Armerina eta Mazzarino udalerrien artean, Catania eta Agrigento lotzen zituen errepidearen ibilbidean zeharreko geltoki bat izan zen, eta eraldaketa handiak jasan zituen ondorengo garaietan, XIII. mendean desagertu zen arte. Izan ere, indusketek arkitektura la domus gentilizia, termak eta, nekropolian, basilika) eta bere etengabeko existentzia berresten duten materialak itzuli dituzte Aro Arkaikotik (K.a. VI. mendea). Bi mila urte inguru.
Ikus, gainera
ARS (Assemblea regionale siciliana)
Patuaren pasadizoak
Patuaren pasadizoak (Anecdotes of Destiny) Karen Blixen idazleak 1958ean argitaratu zuen istorio-bilduma da. 1992. urtean Juan Mari Mendizabalek euskaratu zuen.
Patuaren pasadizoak izan zen Karen Blixenen azkenengo obretako bat, eta esan liteke bertan bildu zuela bere jakituria guztia, bai narrazioa moldatzeko bai giza arimaren sakonean murgiltzeko.
Prosper-Michel-Arnaud Hiraburu
Prosper-Michel-Arnaud Hiraburu (Baiona, 1805eko urriaren 7a - ?, 1859ko ekainaren 6a), Euskal Herrian jaiotako apezpikua izan zen. .
Larresoroko apaiztegiaren irakaslea, 1829an apaiz bilakatu zen. Baionan bikario nagusi eta Pauen artzipreste, 1857an Aireko apezpiku izendatu zuten.
Plestiodon marginatus
Plestiodon marginatus Plestiodon generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
William Watson
1745an Copley Domina eman zioten eta 1772an Royal Societyko lehendakariorde aukeratu zuten.
Robinson zerrenda
Robinsonen zerrendak hainbat pertsonek, bereziki telefono operadoreek praktikatzen dituzten telefono deien, SMSen, posta elektronikoaren bidez, posta bidez edo faxaren bidez publizitate jazarpena kentzen laguntzeko helburuarekin sortutako hainbat direktorio dira. Kategoria bakoitzerako atal bat dago. Hainbat Robinson zerrenda daude, publizitatea jasotzeari utzi nahi diotela borondatez adierazi duten pertsonen datuak bildu eta gordetzen dituztenak. Kasu bakoitzean harremanetarako datuak zerrenda beltz batean gordetzen dira.
Espainian hedatuena FECEMD Merkataritza Elektronikoaren eta Zuzeneko Marketinaren Federazioak sortu zuen 1993an.
Izenaren jatorria
Izena " Robinson Crusoe" eleberriko protagonistari inspiratu zitzaion, Daniel Defoek idatzia, uharte huts batean naufragatu ondoren zibilizazio tik isolatuta. Era sinboliko batean, publizitate bazterketa zerrendan izena ematen duen edonork kanpotik datorren guztia baztertzen du.
Prozesua
Izena emateko webgunean sartu eta erabiltzaile gisa erregistratu behar duzu. Ondoren, publizitatea mugatu nahi duzun zerbitzu horien datuak eman behar dira: telefonoa, posta helbidea edo helbide elektronikoa.
Polemika
Robinson zerrenden xedea nahi ez den publizitatea jasotzea saihestea bada ere, iritzi desberdinak daude haien erabilgarritasunaren neurrian. Enpresek erregistratutako pertsonen datuak ezagutzea derrigorrezkoa denez, bide erraz horren bidez sar daitezke, eta ez dago bermerik edo bitartekorik erregistratutako pertsonen eskakizunak betetzera behartzeko.
Altamira (Beasain)
Altamira, Beasain udalerriaren hegoaldean dagoen baserri giroko auzo bat da. Beasain eta Olaberria arteko mendi kaskoan dago, bertaratzeko INDAR enpresaren lantegitik aldapa gora abiatzen den bide bat hartzen da.
Auzo honen bidez, Beasain eta Olaberria herriak mendi-pista eta oinezko bidezidor baten bidez elkarlotzen dira.
Auzoa
Lau baserri eta etxe bat daude bertan:
Demografia eta biztanleria
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 15 biztanle ditu.
Marta Meyer de Landó
Marta Meyer de Landó (Concepción, Paraguai, 1940ko apirilaren 25a - Asuncion, Paraguai, 2005eko azaroaren 10a) paraguaitar arkitektoa eta idazlea izan zen. Asuncion hiriko alaba kutun izendatu zuten Paraguaiko kulturari egindako ekarpenengatik. Lau liburu argitaratu zituen.
Bizitza
Concepciónen jaio zen 1940ko apirilaren 25ean. Maribel Canillasen eta Pedro Meyerren alaba.
Saxonia auzoko República de Perú eskolan egin zuen lehen hezkuntzako ikasketak, eta bigarren mailakoak San Carlos lizeoan egin zituen, bietan urrezko domina lortuz. Bigarren hezkuntza, eskolarteko literatura, matematika eta latin lehieketatan saritua izan zen.
Asunciongo Unibertsitate Nazionalean (UNA) ikasitako arkitektoa izan zen, lanbide horretan arituz hil zen arte, tarteka kultura kudeaketarekin aldizkatuz.
1960ko irailaren 15ean Enrique Raúl Landó ingeniari eta arkitektoarekin ezkondu zen, eta harekin lau seme-alaba izan zituen: Bibi, Enrique, Jorge eta Claudia. Bere seme-alabetako bi ezagun bihurtu ziren telebistaren eta entretenimenduaren esparruan, Bibi eta Enrique, baita bere bilobetako bat ere, Paul kazetari eta youtuber ezaguna.
Paraguaiko Arkitektoen Elkarteko (APAR), Arkitektoen Foroko, Paraguaiko Idazleen Elkarteko (SEP), Paraguaiko Idazle Elkartuetako (EPA) eta Cabildo Fundazioko kidea izan zen. Mendeurreneko Klubeko Kultura Batzordeko kidea izan zen.
Mutiny on the Bounty (1962ko filma)
Mutiny on the Bounty (euskaraz Bountyko Matxinada) 1962ko Lewis Milestone errusiar-estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako abentura filma da. Charles Nordhoff eta James Norman Hall idazleen Mutiny on the Bounty eleberrian oinarrituta dago. 1789an HMS Bounty britainiar ontziaren matxinadan zehar jazotakoak deskribatzen dira. Marlon Brando, Trevor Howard eta Richard Harris aktoreek antzeztu zuten.
1935 eko izenburu bereko Mutiny on the Bounty filmaren berregokitzapena da (hartan, Charles Laughton eta Clark Gable aktoreek antzeztu zuten). 1984ean The Bounty izeneko beste berregokitzapena ere izan zuen, Mel Gibson, Anthony Hopkins, Laurence Olivier, Daniel Day-Lewis eta Liam Neeson aktoreekin.
Argumentua
1787an HMS Bounty ontzia Ingalaterrako Portsmouth hiriko portutik itsasoratu da. Helburua Tahitira iritsi eta ogiaren fruitua Jamaikara garraitzea da, bertako esklaboentzako elikagai izan dadin. Bligh kapitainak (Trevor Howard) Tahitira lehenbailehen lehorreratu nahi duenez, eskifaia eta bereziki itsasgizonei disziplina zorrotza ezarri die. Uhartera iritsitakoan, eskifaiak sekulako paradisua topatu du, bidean pairatu duten infernuarekin batere zerikusirik ez duena, baina bertako parranda eta emakumeen konpainiaz ohitzen hasi direnerako, uhartea uzteko unea iritsi da. Asko gogoz kontra itsasoratu dira: berriz ere kapitainaren disziplina zorrotza itsasgizonen sumina pizten hasi da, azkenean Fletcher Christianen (Marlon Brando) gidaritzapean matxinatu arte.
Sariak
Zazpi Oscar Sarietarako izendapenak jaso zituen, baina bat bera ere ez zuen irabazi.
Lyell domina
Natura Zientzietan egindako lanagatik ikerlariei ematen zaien domina da.Charles Lyell zientzilariaren izena darama.
Sozialismo
Sozialismoa ekoizpen-bitartekoen jabetza kolektiboa eta baliabideen eta aberastasunaren banaketa aldezten dituen doktrina politiko eta ekonomikoa da, elkartasun eta berdintasunezko gizarte baten alde. Oro har, kapitalismoaren aurkako sistema moduan eratu da, pertsonen bizimodua hobetzeko sistema kapitalista erreformatu (merkatuko sozialismoaren eta sozialdemokraziaren aldetik) edo gainditu edo suntsitu behar dela (sozialismo iraultzailearen aldetik) baieztatuz. Printzipio orokor horietan oinarrituta, sozialismoan ideia eta proposamen politiko eta ekonomikoen multzo zabal eta heterogeneoa biltzen da, sozialismo iraultzailetik sozialdemokraziara, sindikalismoarekin, sozialismo libertarioarekin, beste joera batzuekin batera, ezker politikoaren baitan kokatuak. Komunismoa ere sozialismotik eratorritako teoria eta praktika politiko eta ekonomikoa da. Sozialismoa XIX. mendean sortu zen, Industria Iraultzako langileen bizimodu latzaren haritik, eta bereziki Karl Marxek osaturiko doktrinaren inguruan, marxismotik alegia, gorpuztu zen. Doktrina horretan, adiera hertsiago batean, sozialismoa aro historiko gisa kapitalismoa guztiz deuseztatu baino lehen, gizarte komunistarako aurreko trantsiziozko aldia litzateke. Bertsio erradikal edo gogor horretan, sozialistek ekoizpen bitartekoen erabateko jabetza edo kontrol kolektiboa aldarrikatzen dute, estatuaren edo beste erakunde baten eskutik, liberalismoak defendatzen duen jabego eta ekimen pribatuaren aurka. Ildo horretatik, bloke komunista izeneko erregimen politikoak sortu ziren munduko hainbat herrialdetan XX. mendean zehar. Erregimen politiko horietatik kanpo, herrialde kapitalista demokratikoetan hain zuzen ere, joera sozialista deszentralizatuago eta malguagoak garatu ziren, kapitalismoa erreformatuz programa politiko eta ekonomiko sozialista sendoa eratu daitekeela baieztatzen dutenak, ongizate-estatu bat gauzatuz kasu, bereziki sozialdemokrazia joeraren inguruan.
Aurrekari historikoak
Aro Modernoan, XVI. mendeko alemaniar nekazarien gerran, nekazariak egitura feudalen deuseztapenaren alde borrokatu ziren. Nekazarien matxinada horren porrot hori sakonki aztertu zuen Friedrich Engelsek, langileen borrokari buruzko ondorioak ateratzeko. 1516. urtean Tomas Morok Utopia lana idatzi zuen, berdintasunezko gizarte bat idealizatuz. Gauza bera egin zuen Tomas Campanellak 1623. urtean bere Eguzkiaren Hiria lanean. XVIII. mendean, jesuitek Paraguaiko guaraniak erredukzio edo misioetan antolatu zituzten, non lurrak eta beste ondasunak kolektibizaturik zeuden.
Sozialismoaren sorreraren testuinguru historikoa
Industria Iraultza eta Frantziako Iraultza, azken hau Argien Garaiko pentsamenduaren idealetan oinarrituta, aipatzen dira bereziki sozialismoaren faktore sortzaile gisa.
Industria Iraultzan sortutako langileen klasearen bizimodu latza izan zen sozialismoaren abiarazlea. Industria Iraultza garatu zuen lehen herrialdea Inglaterra izan zen, XVIII. mendean. Nekazaritzan hobekuntza handiak izan ziren mende horretan, horri esker produktibitatea eta lurjabeen irabaziak nabarmen handitu ziren, nekazaritza produktuen eskaintza handiak ekarritako prezio-beherakada izan arren. Lurjabe handiek lurrak metatu eta nekazari asko geratu ziren soberan. Nekazari langabetuek hirietara jo zuten lantegietan lan egiteko. Aldi berean, trantsizio demografikoaren lehen faseak ere, hikortasun-tasen jaitsierarekin, populazioaren hazkunde handia ekarri zuen XVIII. mendetik. Beste arloetan ere, berrikuntza teknologikoak izan ziren eta horien zabalkuntzak industria indartu zuen. Horretan lagundu zuten garraioen garapenak eta kolonietatik ekarritako lehengaiek. Makineria eta lanaren zatiketa sartzen hasiak ziren eta horien ondorioz ordurarteko artisautza-tailerrak langile askoko fabrika bilakatu ziren. Horrek eragindako ondorio sozial larrien aurka luditen matxinadak izan ziren, han eta hemen, baina arrakastarik gabe. Industria Iraultza abian zen, beraz. Langile industrialen kopurua asko igo arren, presio demografikoak soldatak txikiak izatea ekarri zuen, maiz biziraupenaren mugan. Emakumeek eta haurrek ere lan egiten zuten, goizetik iluntzera gelditu gabe eta kondizio penagarrietan.
Pentsamendu aurresozialista
Garai horretako pentsalarien artean, baziren batzuk ideia aurresozialistak izateagatik nabarmendu zirenak. Frantzian, Jean-Jacques Rousseauk (1712–1778) jabego pribatua sufrimendu, krimen eta gerren jatorri moduan definitu zuen; bere aldarrikapenak sans-culotte izenekoen liderrek maiz aipatzen zituzten; Gabriel Bonnot de Mablyk (1709–1785) eta Étienne-Gabriel Morellyk (1717–1778) berekoikeria gaitzetsi eta altruismoa eta berdintasuna aldarrikatu zituzten; aurrekoen ekarpenak gutxietsi gabe, Gracchus Babeuf (1760–1797) izango zen, berriz, sozialismoaren historian aitzindari gisa eta Karl Marx eta Friedrich Engelsen erreferentzia nagusi moduan agertzen den pentsalari eta ekintzailea, Frantziako Iraultzaren testuinguruan ondasunen jabetza kolektiboa, banaketa eta berdintasuna aldarrikatuz. Inglaterran ere izan ziren kritika soziala egin eta berdintasunezko eta birbanaketarako ordena sozial berria aldarrikatu zutenak, hala nola Thomas Paine (1737–1809) eta William Cobbett (1763–1835) demokrata erradikalak; horien jarraitzaileak sozialimoaren ideietatik aldendu bazien ere, haien ekarpenek ideia sozialistak elikatu zituzten.
Sozialismo utopikoa
XIX. mendearen hasieran, langileek jasaten zituzten bizitza eta lan baldintzek kezkaturik, gizartea harmonia egoerara ekarriko lukeen aldaketa orokor baterako ideia eta proposamenak egin zituzten pentsalari eta ekintzaile zenbaitek. Engelsek sozialista utopiko kategorian bildu zituen hamarkada batzuk geroago, era gaitzesgarrian, kondizio historikoak ez baitzituzten aintzat hartu haien proposamenak zehazteko, baina izendapen hori izango zen gerora nagusituko zena. Gehienetan inozoak izan arren, haien ekarpenak sozialismo zientifikoa eta marxismoa garatzeko abiapuntua izan ziren ordea. Hain zuzen, guztien arteko harmoniazko gizarte bat eratu zitekeela uste zuten, eta helburu horrekin elkarrekin bizi eta lan egiteko komunitate-ereduak garatu eta batzuetan praktikan jarri ere egin zituzten. Frantziako Iraultzak ekarritako idealen haritik eta maiz kristautasunean oinarrituta garatu zituzten haien ideiak, berdintasunezko ordena sozial baten alde. Charles Fourier, Robert Owen eta Saint-Simon izan ziren horietan nabarmenenak. Henri Saint-Simongoak (1760–1825) gizarte printzipio objektibo eta zientifikoetan antolatu behar zela irizten zuen. Feudalismotik gizartea klase produktibo (langileak) eta ez-produktiboetan (noblezia, kleroa) banatzen zela ikusirik, gizartearen aurrerapena klase produktiboei eta zegokiela aldarrikatu zuen, sortu berria zen klase industrial-zientifikoarekin laguntzarekin. Industriaren aldekoa eta erlijioaren aurkakoa, zientzian oinarritutako Newtonen eliza berria eratu behar zela aldarrikatu zuen, pobreziaren aurka eta hezkuntzaren alde. Haren ideiek zabalkuntza handia izan zuten, Frantzian bereziki, non eliza sain-simoniar izeneko zale talde zabala osatu zen. Auguste Comte filosofoa haren dizipulua izan zen eta bere teorietatik abiatu zuen bere pentsamendua.
Charles Fourierek (1772–1837), berriz, txirotasuna eta gizarteko beste arazoak gizakiaren grinak (giza sexualitatea, esaterako) erreprimitzean zetzaten. Hala ere, desberdintasun ekonomikoak ez ziren beretzat gatazkaren sorburu eta beraz, ez zituen parekatzen berdintasuna eta harmonia. Gizarte berri baten alde falansterio izeneko nekazaritza-komunitate idealak diseinatu zituen, hirietako azpiegitura zenbait barnehartzen zituztenak.
Robert Owenek ere arazo sozialak gizartearen antolakuntzaren ondorioa zirela uste zuen, Fourierek bezala; baina Saint-Simonen kritika soziala gizarte-klaseei lotu eta Fourieren kasuan grinen errepresioari atxikitzen bazitzaion bitartean, Robert Owenen iritziz (1771–1858) gizartearen irrazionalismoa eta ezjakintasuna zen gizarte arazoen sorburua. Gizakiak bi zuzenetik eramateko, gizartearen antolakuntza arrazionala behar zen, eta hortik aldatuko zen gizakiaren jokabidea. Kudeatzen zuen kotoi-enpresa batean arrakasta lortu zuen langileen kondizioak hobetuz eta haien ongizatea bermatuz. Eredu horri jarraiki, baina jabetza kolektiboan eta lan kooperatiboan oinarriturik, komunitate txiki batzuk sortu zituen, Ameriketako Estatu Batuetan bereziki, baina laster porrot egin zuten.
Sozialismo hitzaren sorrera
Sozialismo hitza 1832. urtean hasi zen erabiltzen, Le Globe aldizkari saint-simondarrean. Berehala, Pierre Leroux saint-simondar filosofoak, Le Globe-ko editorea ere izan zenak, maiz erabili zuen; baita Marie-Roch-Louis Reybaud ekonomialariak ere, sozialista utopikoei buruzko liburu famatu bat idatzi zuenak. 1827an owendar aldizkari batean ere agertu zen hitza.
Joera sozialistak eta komunistak 1848 arte
1830 eta 1840ko hamarkadetan zehar aldaketa soziala iraultzaz burutu behar zelako ideia zabaldu zen zenbait pentsalari eta klase xumeen artean. Sozialismo utopikotik aldenduta, ideia hori Gracchus Babeuf frantses iraultzailearen babouvismo edo pentsamendu komunistatik jaso zuten jatorrian eta horregatik urte horietan iraultzaren alde eta agintea hartu beharraz jardun zutenak, komunista deitu izan ziren. Hala ere, elitistak ziren, sozialista utopikoak bezala, eta klase xumeek boterea hartzeko ezintasuna argudiatuz, talde zuzentzaile txiki baten ekimena aldezten zuten. Horien artean ere joera desberdinak ziren: Frantzian, esaterako, Louis Auguste Blanqui komunista iraultzailea nabarmentzen zen, agintea indarrez hartzearen aldekoa; eta Alemanian, Wilhelm Weitling alemaniar komunista kristau ebangelikoa zegoen, besteak beste. Komunisten ondoan, pentsalari eta ekintzaile moderatuagoen joera bat gorpuztu zen, aldaketa mailakatua, legezkoa eta baketsua izan behar zela aldezten zuena; joera horren inguruan bildu zirenei sozialista deitu zitzaien; horietatik, Louis Blanc aipa daiteke. Hala eta guztiz ere, sozialisten eta komunisten proposamenak komunak eta antzekoak izan ziren hainbat arlotan. Ildo horretatik, Liga Komunista sortu zen 1847 urtean, joera komunista iraultzaileak eta Marx eta Engelsen ideia demokratiko sozial eta ekonomikoak bateratuz.
Sozialismo marxistaren sorrera
Besteak beste, demokrazia eta eraldaketa soziala helburutzat zituzten Europako 1848ko iraultzen giroan, Manifestu Komunista plazaratu zen Marx eta Engelsen eskutik Liga Komunistaren programa gisa, hastapenean hau baieztatzen duena: «Orain arteko gizartearen historia klase-borroken historia da». Horrela, sozialismo utopikoaren idealismoa ukatu eta gerora sozialismo zientifiko deituko zena zabaldu zuten. Hala eta guztiz ere, manifestuak ez zuen eragin nabarmenik izan urte hartako iraultzan. 1848ko iraultzek porrot egin zuten, bestalde. Marxek eta Engelsek parte hartze aktiboa izan zuten, demokrata gehienak komunistak zirela pentsatu baitzuten, baina sektore burgesak azkenean iraultzaren aurka azaldu eta sektore erreakzionarioak nagusitu ziren. Hori dela eta, 1848–1850 bitartean Marxek bere posizioak erradikalizatu egin zituen eta gerora sozialismoaren diskurtsoan maiz aipatzen ziren proletargoaren diktadura eta iraultza etengabe kontzeptuak bereganatu zituen, komunista iraultzaileekin bat eginez, langile-klasearen independentzia eta langileen alderdi baten beharra aldeztearekin batera. Iraultzen porrotaren ondorioz izandako errepresioaren ondorioz eta etsirik, Marxek Londresera erbesteratu behar izan zuen 1849. urtean, eta Engelsekin batera lan intelektualari ekin zion. Urte horietan marxismoaren teoria eratuko zuten lanak idatzi zituzten biek, bereziki ekonomia kapitalistaren funtsa eta horren ezegonkortasuna azaltzen dituen Marxen Das Kapital lanaren lehen liburukia, 1867. urtean plazaratu zena.
Bigarren Internazionaletik Lehen Mundu Gerrara
1880ko hamarkadan Engelsek ahalegin handiak egin zituen ideia marxistak sozialismoaren baitan zabaltzeko. 1889 urtean, eta neurri handi batean berak gidatuta, Bigarren Internazionala nazioarteko erakundea sortu zen. Lehen Internazionalean bezalaxe, anarkistekin gorabeherak izan ziren, baina ikuspuntu anarkistak kanporatu egin ziren 1896 urtean izandako kongresuan eta marxismoa bilakatu zen sozialismoaren gidaritza zuen erakunde horretako doktrina nagusia. Hala eta guztiz ere, garai hartan marxismo ortodoxoa kritikatzen zuten pentsalari sozialista zenbait nabarmendu ziren. Alemanian, Eduard Bernstein sozialdemokrata zegoen horien artean. Iraultza sozialista eta kapitalismoaren suntsitzea zalantzan jarri zituen eta ideia sozialistak gauzatzeko kapitalismoaren erreformak aldeztu zituen. Bere ekarpenak errebisionismo izendapenean bildu ziren, marxismoaren ideia zenbait bereganatu bazituen ere, horiek garaiko errealitatera errebisatu edo moldatu behar zirela aldezten baitzuen. Aldi berean, XIX. mendearen bukaeran, Britainia Handian fabianismo izeneko joera garatu zen, errebisionismoa bezala aldaketa sozial mailakatu eta demokratikoa aldezten zituena, eta britainiar pentsalari batzuengan oinarrituta marxismoa guztiz baztertzen zuena, bereziki klase borrokari buruzko teoria. Alemanian betiere, errebisionismoaren aurkako joera marxista ortodoxoaren ordezkari nagusia Karl Kautsky izan zen, Engels hil ondoren.
Alemanian izandako zatiketen antzekoak izan ziren Frantzian ere. Jules Guesde marxismo ortodoxoa ordezkatzen zuen bitartean, instituzioetako lan politikoa gutxietsiz eta kapitalismoa berezko dinamikak sorraraziko zuen iraultza batez suntsituko zela baieztatuz, Jean Jaurès sistema kapitalista barrutik alda zitekeela aldeztu zuen. 1880ko hamarkadan, sozialismo ortodoxoa izan zen joera nagusia, besteak beste marxismoak kapitalismoaren suntsipenari buruz egiten zituen aurresanak 1870-80 hamarkadetako krisialdi ekonomikoaren giroan betetzen ari zirelako, langileen txirotzeak lagunduta. 1890eko hamarkadan, ordea, berpizte ekonomikoa izan zen Europan; langileen bizimodua hobetu egin zen eta alderdi politiko sozialistak herrialde askotako politikan rol nabarmena hartzen joan ziren heinean, sozialismo marxista eta iraultzailearen tesiak kolokan jarri ziren. Horretan ere eragina izan zuen XIX. mendearen bukaerako eta XX. mendearen hasierako globalizazio-prozesuak, gizarte haustura nabarmena eta, erreakzio gisa, herritarren sentimendu komunitarista eta nazionalistaren indartzea ekarri zituena. Sozialismo marxista ortodoxotik, kapitalismoaren bilakaerari buruzko determinismoarekin eta nekazari eta klase ertainei buruz zuen jarrera ezkorrarekin, ezin izan zitzaion eskakizun berriei erantzun. Ildo horretan, aurretik Bigarren Internazionala gerra kontinental batean parte hartzearen aurka azaldu bazen ere, Europako instituzio politikoetan ziharduten alderdi sozialistak norberaren nazioaren defentsaren alde jarri ziren Lehen Mundu Gerraren atarian, ordurako nabarmentzen ari ziren Rosa Luxemburg eta Vladimir Lenin sozialista iraultzaileen erabateko gaitzespenez, zeinentzat inperialismoaren eta gerran langileek aberririk ez zuten. Sozialismo iraultzailearen korrontea indarra hartzen ari zen XX. mendearen hasieraz geroztik, bereziki 1905eko Errusiako Iraultzaren ondoren. Azkenik, 1917ko Errusiako Iraultzan gailendu eta komunismorako bidea zabalduko zuen joera izan zen.
Joera anarkistak sozialismoaren baitan
Sozialismoaren baitan garatutako anarkismoa, sozialismo libertarioa ere deitu izan dena, XIX. mendearen bukaeran garatu zen, sozialismo marxistari kritika eginez, bereziki estatuak jokatu beharreko rolaren inguruan. Marxistentzat estatua beharrezko erakundea zen, komunismoa ezarri arte; anarkisten iritziz, berriz, langileek botere politikoaren borrokari uko egin eta euren erakundeak eratuz suntsituko zuten kapitalismoa, helburu sozialisten alde. Sozialista marxistekin zituzten desadostasunak Lehen eta Bigarren Internazionalean geratu ziren agerian, bi korronteen arteko eztabaida teoriko, zatiketa eta anarkisten kanporaketekin. Anarkisten estrategia iraultzailea zen eta ekintza zuzena (sabotaiak, manifestazioka, grebak) erabili zuten XIX. mendeko azken hamarkadetan. Anarkista sozialisten baitan ere, joera batzuk izan ziren garai haietan, haien artean bateraezinak ez baziren ere: anarkomunismoa, jabetza pribatuaren eta estatuaren deuseztapena nabarmentzen zituena eta Piotr Kropotkin teoriko nagusitzat izan zuena, eta anarkosindikalismoa, langileen ekimenari, sindikatuetan bildurik, lehenesten zituena helburuak erdiesteko, bereziki Espainian zabalkuntza handia izan zuena Espainiako Gerra Zibilera arte.
Sozialdemokraziaren bilakaera
XIX. mendean bukaeran eta XX. mendearen hasieran, sozialismo erreformista eta iraultzailearen arteko eztabaidak nagusitu ziren bitartean, Errusiako Iraultzaren ondoren komunismoaren eta sozialismo demokratiko edo sozialdemokraziaren arteko erabateko zatiketa da sozialismoaren ezaugarri nabarmenena. Bi mundu gerra arteko denboran, sozialismo demokratikoa gobernuko alderdi izatera heldu Europako zenbait herrialdeetan, politika ortodoxo eta kontserbadore bati jarraiki kasu gehienetan. Eskandinaviako herrialdeetan ezik, ordea, sozialdemokraziaren gobernuek porrot egin zuten, eta horren ondorioz faxismorako bidea zabaldu zen kasu batzuetan, hala nola Italian eta Alemanian. 1945etik ordea, sozialdemokrazia indarra hartu zuen berriz ere Mendebaldeko Europako gehienetan, Sobietar Batasunaren mendeko Ekialdeko Europako herrialdeetan komunismoa nagusitzen zen bitartean. 1960eko hamarkadara bitartean, sozialdemokraziak marxismoaren postulatuak baztertu zituen bere programatik. Hain zuzen, 1951 urtean alderdi sozialdemokratak biltzen zituen Internazional Sozialista sortu zen eta horren programan sozialismora heltzeko hainbat filosofia daudela baieztatu zen. Kapitalismoak aldezten duen etekin pribatu soilaren nahiz sozialismo errealaren erabateko planifikazioa eta zentralizazioaren aurka, sozialdemokraziak herritar guztien beharrak asetuko lituzkeen deszentralizazio ekonomiko baten alde, finean merkatu-ekonomiaren baitan soilik bideratu daitekeena. Sozialdemokraziaren arrakasta eta zabalkunde handiena Europa iparraldeko eta zentraleko herrialdeetan gertatu zen, 1980ko hamarkara bitartean; ongizate-estatuaren sustatzaile nagusia dela ere esaten da. Geroztik, ordea, Europa astindu duten krisialdi ekonomikoek eta langabezia- eta pobrezia-tasa altu iraunkorrek, ongizate-estatuaren murrizketekin batera, sozialdemokraziaren programa ekonomikoaren porrota eta ezintasuna azaleratu dituzte, sozialismoarekin nahitaez identifikatzen herrialde komunisten desegiteak areagotuta.
Ekonomia sozialista
Sozialismo modernoaren aitzindari den Marxek kapitalismoaren suntsitzea eta gizarte sozialistaren etorrera aurreikusi zituen, baina ez zuen zehaztu nolakoa izango zen ekonomia sozialista, kapitalismoaren ezaugarri nagusiak irauli egiten dituen sistema izateaz gainera. Bereziki, ekoizpen-bitartekoak langileen edo klase proletargoaren esku izatea. Gizarte sozialista bat gizarte klaserik gabeko gizartea litzateke eta soldata eta dirurik gabekoa. Irudikapen horiek hainbat alderdi argitu gabe uzten dituzte, ordea, hala nola enpresa edo lantegi barruko harremanak, langileen eta zuzendaritzaren artean, nolakoak izan behar diren, kudeaketaren arazoa alegia; ekoizpen-unitateen arteko harremanak edo merkatuaren eraketa; eta estatuaren rola eta horren kontrola ekonomia zuzentzean.
Sozialismoa eta nazio auzia
Sozialismoan nazionalismo eta abertzaletasunarekiko lotura eta hurbilketa ezberdinak izan dira historian zehar. Borroka iraultzaile sozialistak zabaldu zituzten 1848ko iraultzetako internazionalismoa ez zen abertzaletasunaren aurkakoa, eta nazionalismo erromantikoan zuen oinarri. XIX. mendearen bigarren erdian, nazionalismoaren aurkako jarrera nagusitu zen sozialismoan. Marxek eta Engelsek borroka nazionalen existentzia onartzen bazuten ere, nazio bakoitzean langileak boterera heltzeko borrokatzat hartu zituzten; proletargoa boterera heltzean, nazioaren existentziak eluke inongo zentzurik, langileek ez baitute aberririk. Horrela mamitu zen internazionalismoa sozialismoaren printzipio nagusietakotzat, gaurdaino gorabehera zenbaitekin nagusitu dena.
Sozialismoa eta berdinzaletasuna
Berdinzaletasuna da sozialismoaren printzipio nagusia eta horretatik eratortzen dira hainbat politika, ekoizpen-bitartekoak langile edo estatuaren esku izatea eta internazionalismoa. Hala ere, XX mendean zehar eta sozialdemokraziaren eskutik bereziki, berdinzaletasuna ekoizpenetik baino baliabideen birbanaketaz garatzea proposatu da; aldi berean, baliabideen birbanaketarako baliabide transferentzia hutsak baztertu eta aukera berdintasuna eta meritokrazia sustatzea aldeztu dute, liberalismoaren printzipioetatik hurbilago.
Sozialismoen tipologia
Sozialismoaren baitan izandako XIX. mendetik izandako eztabaida, kritika eta krisiek joera, korronte eta modalitate anitzetan zatitu dituzte. Horiek bi sailetan banatu daitezke: alde batetik, sozialismoa praktika ekonomiko eta politiko gisa taxutu duten korronteak; eta bestetik, sozialismoari buruzko korronte eta proposamen teorikoak. Praktika politiko gisa, estatu sozialismoa, autogestiozko sozialismoa, merkatu-sozialismoa eta sozialdemokrazia bereizten dira. Modalitate horietako oinarri teorikoak hainbat korrontetan daude; horietan marxismoa izan da erreferentzia nagusia XX. mendean, horren baitan beste hainbat joera bereizi badira ere, hala nola marxismo leninismoa (estatu-sozialismoaren erreferentzia, bereziki), trotskismoa eta maoismoa; marxismotik gutxi gorabehera urrunduz, sozialismo libertarioa eta kristau sozialismoa (askapenaren teologia horren baitan, besteak beste) ere garatu dira. XX. mendearen amaieratik Hirugarren Bidea, kapitalismoa eta sozialismoa uztartzen dituen joera sozialdemokraziaren baitna, eta XXI. mendeko sozialismoa, Latinamerikako Hugo Chávez, Evo Morales eta Rafael Correa liderrek zabaldua.
Estatu sozialismoa
XX. mendearen hainbat hamarkadetan, estatu sozialismoa nagusi izan zen Ekialdeko Blokea deitu zen herrialdeetan. Herrialde horietan indarrean zegoen sistema politik ekonomikoari sozialismo erreala edo komunismoa ere deitu izan zaio. Herrialde komunistetan agintea alderdi komunista baten esku dago eta beste alderdi politikoen parte hartze aktiborako bidea itxi egiten da. Arlo ekonomikoan, ekoizpen-bitarteko guztiak kolektibizitatu egiten dira, jabetza eta ekimen ekonomiko pribatua deuseztatuz, estatuaren kontrol zorrotzaren pean. Inbertsio eta produkzio erabakiak modu zentralizatu eta planifikatu batean hartzen dira. Egun, Ipar Korea, Kuba, Laos, Txina eta Vietnam dira herrialde komunistak, azken biek azken hamarkadetan merkatu-sozialismoa bereganatu badute ere.
Autogestiozko sozialismoa
Autogestiozko sozialismoan ekoizpen-bitartekoa jabetza soziala, hain zuzen lantegiko langileen eskuetan, sustatzen da, eta langileek beraiek helburu ekonomiko eta sozialak ezarri eta horretarako kudeaketa egiten dute. Halatan, estatu sozialismoaren zentralismo eta burokraziaren aurkakoa da. Autogestiozko sozialismoaren esperientzia historiko zabalena Yugoslaviako Errepublika Sozialistan izan zen, 1948-1990 bitartean, urte batzuetan zehar arrakastatsua izan zena baina azkenean porrot egin zuena. Egun, Euskal Herrian eta beste herrialde askotan zabaldurik dauden kooperatibak dira autogestiozko sozialismoaren adibide garbiena.
Merkatu-sozialismoa
Merkatu-sozialismoa ekonomia planifikatu zentralak sortzen dituen akatsak zuzentzeko garatu izan da herrialde sozialista zenbaitetan. Sistema ekonomiko horretan, jabetza eta ekimen pribaturako jarduera ekonomiko batzuk ireki egiten dira, maiz enpresa txiki eta ertainen bitartez garatu daitezkeenak, baina ekoizpen bitarteko estrategikoak estatuaren esku izanik betiere. Kontrol politikoa alderdi komunista bakarraren esku izaten da betiere, ordea. Merkatu-sozialismoaren esperientziak Sobietar Batasunean, 1920ko hamarkadako Politika Ekonomiko Berriarekin, aldi labur batez, eta bereziki egungo Txina sozialistan garatu dira.
Sozialdemokrazia
Mendebaldean, eta beraz, ingurune kapitalistan, sozialdemokrazia izan da sozialismoaren joera nagusia. Arlo ekonomikoan, sozialistak pribatizazioaren aurka eta nazionalizazioen alde agertu dira zerbitzu publikoa ematen duten sektore ekonomikoetan; ezberdintasun ekonomikoak gutxitzeko, zerga-sistema progresiboa proposatu ohi dute, gehiago irabazi edo ondasun gehiago dituztenek gehiago ordain dezaten; ekonomia sekotre guztietan estatuaren esku hartzearen aldekoak dira, konpetentzia murriztu eta prezioak kontrolatuz bereziki. Arlo sozialean, sozialistak ongizate-estatuaren defendatzaileak dira, bereziki osasun unibertsala, hezkuntza publikoa eta pentsio-sistema emankorrak sustatuz. Horrekin guztiarekin batera, kooperatiba eta langileek beraiek kudeatutako enpresen aldekoak dira, langileen parte hartzea sustatzearekin batera.
Sozialismoa Euskal Herrian
Euskal Herrian antzinakoak dira auzolan eta beste esperientzia protosozialistak. Sozialismo modernoaren lehen adierazpenak, ordea, Euskal Herriko industrializazioarekin batera hasi ziren, bereziki Enkartazioko Meatzaldean bildutako langile-oldearekin eta bereziki UGT sindikatuaren eta PSOE alderdiaren eskutik. Euskal sozialismoaren aitzindari eta buru nabarmena Facundo Perezagua izan zen, PSOEtik 1914an kanporatu zutenera arte, PSOE moderatuak egindako aliantzekin ados ez egoteagatik. 1886 urtean lehen elkarte sozialista sortu zuen Bilbon eta 1890 urtean Euskal Herrian izandako lehen greba handiaren liderra izan zen.
1936ra arte, Bizkaia izan zen euskal sozialismoaren gune nagusia. Gipuzkoan, berriz, askoz ere murritzagoa izan zen sozialismoaren zabalkundea, industriaren garapena eskasagoa, lantegi txikiekin eta lurraldean zehar sakabanatuagoa, izan zelako; dena den, Eibar PSOEk indar handia izan zuen gune garrantzitsu bilakatu zen garai horretan. Araban, berriz, sozialismoa presentzia eskasa izan zuen Bigarren Errepublikara arte.
1914 urtean PSOE eta UGT erakundeen inguruan mamitutako sozialismoaren buruzagitza Indalecio Prietok hartu zuen, Gerra Zibila piztu zen 1936 urtera arte, proiektu erreformista eta ez-iraultzaile batekin. Horrekin batera, borroka sindikalak indarra galdu eta sozialisten politika instituzionala indartu zen, hauteskundeetan parte hartzearekin. Primo de Riveraren diktaduran zehar PSOEren inguruko sozialistetan desadostasun nabarmenak izan ziren jokatu beharreko rol instituzionalari buruz; bere alderdiko buru batzuk ez bezala Prietok monarkiaren aurkako jarrera irmoa hartu zuen urte horietan eta Bigarren Errepublika ekarriko zuen Donostiako Itunean parte hartu zuen. Bigarren Errepublikaren biurtekoan sozialismo moderatua nagusi izan bazen ere, 1933 urtean Espainia mailan eskuin politikoak izandako arrakastak Errepublikan aldaketa sozialerako jarrita zeuden itxaropenak galtzen joan ziren eta jarrera marxista erradikalagoak lekua hartzen joan ziren Largo Caballeroren inguruan, Euskadin eta Nafarroan jarrera moderatuek nagusi izaten jarraitu bazuten ere. Hala ere, Euskadi izan zen, Asturias eta Kataluniaren atzetik, 1934ko Iraultzaren gune nagusietako bat: sozialista, komunista, anarkista eta talde abertzale batzuek matxinadari ekin zioten eskuina agintetik egozteko; ondorioz, 42 hildako izan ziren, matxinatuak gehienak.