cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kromo
Tintagaia eta pigmentua
Kromoan oinarrituta sortu diren beste hainbat pigmentu daude, adibidez, pigmentu gorri ilun gisa erabili daitekeen kromo gorria. Kromo gorria, berun(II) hidroxidoa da azken finean, (PbCrO4·Pb(OH)2). Metalen formazio garrantzitsuenetan erabilia izan den beste pigmentu bat zink kromatoa izan zen, gaur egun zink fosfatoaz ordezkatua izan dena. Aurrez tratatutako aluminiozko hegazkinen hezurduretan azido fosforikoaren disoluzioa ez erabiltzeko, margo-urdin bat sortu zuten. Margo hori, funtsean, zink tetroxikromatoa da, polibinil butiralezko disoluzio batean disolbatuta. Margo hori erabili ondoren, % 8a azido fosforikoa den disoluzio bat aplikatzen da. Margo horren osagai garrantzitsu bat azkar oxidatu daitekeen alkohol bat zela ondorioztatu zuten. 10-15 µm-ko geruza fin bat ipintzen zen, denborarekin horitik berde ilunera igarotzen zena. Mekanismo zuzenaren inguruko zalantzak daude oraindik. Kromo berdea, urdin prusiarra eta kromo horiaren arteko nahasketa bat da, kromo oxido berdea, kromo(III) oxidoa izanik. Kromo-oxidoak ere oso erabiliak dira pigmentu berde bezala, beiraren sorkuntzaren arloan eta zeramiken glasakuntzan. Kromo-oxido berdea, argiarekiko oso ahula da eta ondorioz estalduretan oso erabilia da. Gainera, margo islatzaile infragorrien osagai garrantzitsuena da. Margo hau armadek erabiltzen dute ibilgailuak margotzeko.
Errubi sintetikoa eta lehenengo laserra
Errubi naturalak korindoizko kristalak dira (aluminio-oxidoa), kromo(III) ioien ondorioz kolore gorria izaten dutena. Artifizialki sortutako kolore gorriko errubia, beraz, korindoizko kristalei kromo(III)-a dopatuz lortu beharko litzateke. Honek esan nahi du, kromoa ezinbesteko lehengaia dela harribitxi hauek sortzeko. Errubi sintetikoa izan zen 1960. urtean eraikitako laserraren oinarria. Errubiaren barruko kromo atomoei estimulatutako argiaren emisioan oinarritu zen laser hau. Errubizko laser bat 694.3 nanometrotan aurkitzen da, eta kolore gorri iluneko da.
Egurraren Kontserbazioa
Kromo (VI) gatzek duten toxikotasunagatik, egurraren kontserbazioan erabiltzen dira. Adibidez, kromatutako kobre arseniatoa, egurraren tratamenduan erabiltzen da, fungiek eragindako usteltzearen, egurra erasotzen duten intsektuen, edota termiten aurka. Konposatu honek % 35,3 eta % 65,5 arteko kromoa dauka (kromo oxidoa). Estatu Batuetan, 1996. urtean, disoluzio honen 65.300 tona metriko erabili ziren.
Zurratzea
Kromo (III) gatzak, kromo-aluminioa eta kromo (III) sulfatoa zehazki, larruaren zurratzean erabiltzen dira. Kromo (III)-ak larrua egonkortzen du, kolagenozko fibretan lotzaile bezala egiten duen lanaren ondorioz. Kromoz zurratutako larruak, % 4-5 arteko kromoa izan dezake, eta hau proteinetara zuzenki lotuta dago. Nahiz eta erabiltzen den kromoa ez den kromo hexabalentea bezain toxikoa, industria-prozesuetan birziklatzearen garrantziak, eta kromoaren erabilera gutxitzeko nahiak kromozko zurratze-prozesuetan ere eragina izan du.
Errefrakzio materiala
Kromita- eta kromo(III)- oxidoak duten urtze-tenperatura altuak, eta tenperatura altuekiko erresistentzia direla eta, tenperatura altuetan erabiltzeko material errefraktorioak dira; adibidez, labe garaietan, zementuzko Kiln-etan, adreiluak ekoizteko moldeetan edota metalen fundizioan. Hala ere, erabilera jaisten ari da, kromo(VI) konposatu toxikoa sortu daitekeelako prozesuan zehar.
Katalizatzaileak
Hainbat kromozko konposatu katalizatzaileak dira hidrokarburoak sortzeko prozesuan. Adibidez, kromo-oxidotik prestatzen den Phillips katalizatzailea, mundu erdiko polietilenoa ekoizteko erabiltzen da. Uraren errekuntza-erreakzioan ere, tenperatura altuetako katalizatzaile bezala burdin eta kromo-oxidoen nahaste bat erabiltzen da. Azkenik, kobre kromatoa, hidrogenaziorako oso katalizatzaile erabilgarria da.
Beste erabilera batzuk
Kromo(III)-oxidoa (Cr2O3) kolorete berdea den zaindutako metala da.
Azido kromikoa oso agente oxidatzaile sendoa da, eta laborategiko kristalezko edukiontzietan aurkitu daitezkeen aztarna organikoak kentzeko erabiltzen da. Potasio dikromatoa azido sulfuriko kontzentratuan disolbatuz prestatzen da. Batzuetan, sodio dikromatoa ere gehitzen da, duen disolbagarritasun handiagatik (200g/L, potasio dikromatoaren 50g/L-rekin konparatuta). Gaur egun, kromoaren toxikotasunaren ondorioz, erabilera hau geroz eta gutxiago aukeratzen da, eta kromo gabeko konposatuak erabiltzen dira.
Potasio dikromatoa, titulaziorako agente den erreaktibo kimikoa da.
Kromo aluminioa (kromo(III) potasio sulfatoa), finkatzailea da, tindategi-industriako lehortze-prozesuetan.
Funtzio biologikoa
1950. urte inguruan, kromoa (Cr3+) nutriente moduan esperimentalki identifikatu zen, eta ondoren, oligoelementu moduan onartu zen, bere funtzio biologikoak direla eta, bai intsulinan, bai metabolismoan eta bai karbohidrato, gantz eta proteinen gordailuan. . Aldiz, gorputzean gertatzen diren nahitaezko mekanismoak ez dira guztiz zehaztu eta horregatik, zalantzan geratzen da kromoa ezinbestekoa ote den pertsona osasuntsuentzat.
Kromo tribalentea janari, ardo eta uretan aurkitzen da proportzio txikitan. Kromo hexabalentea (Cr(VI) edo Cr6+), aldiz, oso toxikoa eta mutagenikoa da inhalatzean. Uretan dagoen kromo(VI)-a irensten edo edaten bada, tumoreak sor litezke urdailean eta, halaber, azalaren bidezko dermatitisa sor daiteke.
Kromoaren gutxitasuna, kromo(III)-aren edo agian konplexu baten falta dagoelako gorputzean, hau da, glukosaren tolerantzia faktorea eztabaidagarria da. Hainbat ikerlanek baieztatzen dute kromo(III)ren forma aktibo biologikoa gorputzean zehar garraiatzen dela, kromoari lotzen zaion pisu molekular txikiko substantzia (LMWCr) deituriko oligopeptido baten laguntzaz. Substantzia honek intsulinaren seinalean eragina izan dezake.
Kromoaren edukia oinarrizko elikagaietan oso txikia da (1-13 mikrogramoko proportzioan). Kromoaren edukia elikagaietan aldatzen doa hainbat faktoreengatik, hala nola, lurzoruaren eduki minerala, urtaro-aldaketa, landarearen kultibo eta prozesuan zehar sortutako kutsadura. Gainera, kromoa (eta nikela) altzairu herdoilgaitzean prestatutako elikagaietan sartzen dira, gehienetan sukaldeko materiala berria denean. Elikagai azidoek (tomate-saltsa), ordu askotan sukaldatzen direnak, efektu hau ere areagotzen dute.
Gomendio-dietetikoak
NAMek (National Academy of Medicine) kromoarentzat estimatutako bataz besteko baldintzak (EAR, Estimated Average Requirements) eta dieta gomendagarriak (RDA, Recommended Dietary Allowances) eguneratu zituen. EARak eta RDAk ezartzeko informazio nahikorik ez zegoen, beraz, bere beharrak desakibatzen dira estimazio gisa egokitze-janaldietan (Adequates Intakes). Kromoaren egokitze-janaldiak 14 eta 50 urte arteko emakumeetan 25 μg/eguneko da, eta 50 urte baino gehiagoko emakumeetan 20 μg/eguneko. Ahurdun dauden emakumeetan 30 μg/egueko da, eta esnealdian daudenetan 45 μg/eguneko. Gizonen kasuan, 14 eta 50 urte bitartekoetan 35 μg/eguneko da eta 50 urte baino gehiagokoetan 30 μg/eguneko. 1 eta 13 urte bitarteko umeetan, egokitze-janaldia igotzen da urteekin 0.2 μg/egun-etik 25 μg/egun-era. Segurtasunari dagokionez, NAM-ek bitaminetarako goiko irenste onargarriko mailak (UL) eta mineralak ezartzen ditu ziurtasuna nahikoa denean. Kromoaren kasuan, oraindik informazio nahikorik ez dago eta, beraz, UL ez da kokatu.
Oro har, EAR-ak, AEDa, AI eta UL parametroak dira erreferentzia dietetikoko Ingesta (DRI) bezala ezagututako elikadura-gomendio sistemarako. Australia k eta Zeelanda Berria k  pentsatzen dute kromoa funtsezko mantenugaia dela, gizonentzako 35 μg /eguneko IA batekin, emakumeentzako 25 μg /eguneko, emakume haurdunentzako 30 μg /eguneko eta bularra ematen ari diren emakumeentzako 45 μg /eguneko. India k pentsatzen du kromoa funtsezko mantenugaia dela, 33 μg/eguneko helduek gomendatutako irenste batekin. Japonia k kontuan hartzen du ere kromoa funtsezko mantenugaia dela, helduentzako 10 μg/eguneko IA batekin, emakume haurdunak sartuta edo edoskitze-aldian. Hala ere, Europar Batasun eko EFSA-k ez du pentsatzen kromoa funtsezko mantenugaia denik; kromoa mineral bakarra da, non Estatu Batuak eta Europar Batasuna ez dauden ados.
Elikagai-iturriak
Elikagaien konposizioko datubaseak, U.S. Department of Agriculture sailaren arabera, ez du elikagaietan dagoen kromo edukiari buruzko informaziorik ematen. Animalia eta landareetatik datozen elikagai askok kromoa dute. Horren jatorria lurzoruan dagoen kromo kantitatea da, bertan landareak hazten diren bitartean eta animaliek jaten duten pentsua dela eta; halaber, metodo prozesatuak direla eta, kromoa aurki dezakegu; izan ere, kromoa elikagaietan lixibatzen da prozesatzen edo sukaldatzen bada kromoa duten altzairu herdoilgaitz ekipoetan. Mexikon egindako dieta bidezko analisi buruzko ikerlan batek 30 mikrogramozko kromo ingesta egunero zeudela azaldu zuen. Estatu Batuetan helduen % 31k askotan 25-60 mikrogramo-kromo dituzten multibitaminiko/mineral osagarri dietetikoak kontsumitzen dituztela estimatzen da.
Onartutako eta onartu gabeko osasun erreklamazioak
2005. urtean, AEB ko Droga eta Elikagaien Administrazioak osasunaren inguruko deklarazio bat onetsi zuen kromo pikolinatoaren inguruan, etiketatzerako garaian hau kontuan hartzeko: “Ikerlan batean kromo pikolinatoak intsulinaren erresistentzia-arriskua gutxitu dezakeela esaten da, eta ondorioz, 2. mailako diabetesaren arriskua gutxitu dezakeela. FDAk, aldiz, kromo pikolinatoaren eta intsulina-erresistentzia edo 2. mailako diabetesaren arteko erlazioa zalantzan jartzen du.” Aldi berean, FDAk kromo pikolinatoa dela eta, eskaerako beste parte batzuei uko egin zien eta gaixotasun kardiobaskularrak, erretinopatiak edo giltzurrun-gaixotasunak anormalki altuak ziren azukre-mailak eragin zituzten odolean. 2010ean, Health Canada-k kromo(III) pikolinatoa onartu zuen osagarri dietetiko moduan erabiltzeko. Onartutako etiketatze-adierazpenek hau sartzen dute: osasun onerako mantenu-faktore batek glukosaren metabolismo osasungarrirako laguntza eskaintzen du, gorputzari karbohidratoak eta koipeak metabolizatzen laguntzen dio. EFSAk (European Food Safety Authority) 2010ean kexak onartu zituen, hau da, kromoak makromantenugaien metabolismo arruntari eta odolean dagoen glukosa-kontzentrazio arruntaren mantenuari lagundu ziela, baina gorputzaren pisu arruntaren edo nekearen edo itolarri-murrizketaren erreklamazioei uko egin zien.
Sapignicourt
Diru sarrerak
2009an Sapignicourt udalerrian 127 unitate fiskal zeuden, 337 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.800 euro zen.
Kromo
Diabetesa
Kromoaren gabeziak  kromorik gabe formulatutako eta glukosarekin maneiatutako nutrizio-produktuetan arazoak ematen dituela jakinda, ikerketak garrantzia eman zion 2.mailako diabetesa duten baina kromoaren gabezia ez duten pertsonei; izan ere, kromoaren gehiketak onurak ekarri ditzake. 4 metaanalisien emaitzak aztertzean, batek estatistikoki adierazgarria den glukosa-plasma maila (FPG) txikiagoa aztertu zuen eta adierazgarria ez den tendentzia bat, kasu honetan, A1C hemoglobina baxua. Bigarrenak berdina adierazi zuen eta hirugarrenak gutxipen adierazgarriak adierazi zituen. Laugarren batek ez zela inongo onurarik egon esan zuen. 2016an argitaratutako berrikusketa batek klinikoki egindako 53 saiakuntza zenbatu zituen. Bertan ondorioztatu zuen FPG eta/edo HbA1C gutxipen moderatuak egon daitezkeela, lortutako saiakuntza gutxik gutxiagotzen baitute klinikoki emaitzak nabarmenak izateko.
Pisuaren kudeaketa
Bi berrikusketa-sistematikok kromo osagarriak hartu zituzten baliabide moduan, pertsona gizen eta gehiegizko pisuarekin dauden gorputzak kontrolatzeko. Lehenengoak, kromo pikolinora mugatua, -1.1 kg-ko pisu-galera handia adierazten zuen 12 astetan egindako saiakerak eta gero. Bigarrenak, kromo konposatu guztiak kontuan hartzen zituen, eta estatistikoki -0.50 kg-ko pisu-aldaketa bat nabaritzen zela adierazi zuen. Bi berrikusketa hauen egileek pisu-galera honen garrantzi klinikoa ez zuten fidagarritzat hartu. European Food Safety Authority-k ondorioztatu zuen, literatura errebisatu eta baiezkoa emateko nahiko frogarik ez zeudela.
Errendimendu atletikoa
Kromoa osagarri dietetiko bezala erabiltzen da kirol errendimendua hobetzeko, intsulinaren aktibitatea potentziatuz, ondorio onak lortuz; adibidez, giharren masa handitzea eta kirola egin ostean, glukogenoaren biltegiratze azkarragoa lortzea. Klinikoki egindako saiakuntza batzuek ondorioztatu zuten kromoaren gehikuntzak gorputzean ez zuela errendimendua hobetu ez eta giharren indarra handitu. The International Olympic Committee-k ondorioztatu zuen osagarri dietetikoak 2018ko errendimendu handiko atletentzat eta  atletentzako kromo-ingesta handitzea ez zela beharrezkoa.
Neurriak
Uretan disolbagarriak ez diren kromo(III)-konposatuak eta kromo-metala ez dira osasun-arazotzat hartu, nahiz eta kromo(VI)-elementuaren toxikotasuna eta propietate kantzerigenoak jakinak izan diren aspalditik. Garraio-mekanismo espezifikoak direla eta, kromo(III)-elementuen kopuru  jakin batzuk zeluletan sartzen dira. Hainbat in vitro ikerketen arabera, kromo(III)-aren kontzentrazio altuak zelulan, DNAri kalte egin diezaioke. Ahozko toxikotasun akutuak 1.5 eta 3.3 mg/kg bitartekoak dira. 2008ko berrikuspen batek iradoki zuen dietaren bidez osagarri moduan hartzen diren kromo(III)-ren absortzio moderatuak ez du arrisku genetiko-toxikoak ematen. AEBetan Laneko Segurtasun eta Osasun Administrazioko (OSHA) arriskuen prebentziozko muga (PEL) izendatu du lanean 1 mg / m3-ko denbora tarteen batez bestekoaren (TWA) arabera. Laneko Segurtasun eta Osasunerako Institutu Nazionalak (NIOSH) gomendatutako esposizio-muga 0,5 mg / m3 ezarri du (batez besteko denbora-tartea). IDLH (berehala bizitza eta osasun arriskutsua) 250 mg / m3-ko balioa da.
Kromo(VI) elementuaren toxikotasuna
Kromo(VI)-aren ahozko toxikotasun akutua 50 eta 150 mg/kg artean dago. Gorputzeko odolean dagoen kromo(VI) kantitatea mekanismo batzuen ondorioz gutxitu daiteke zeluletara iritsi baino lehen. Kromo(III)-a gorputzetik iraitzi egiten da, kromato-ioia garraio-mekanismo baten bidez, aldiz,  garraiatzen da zelulara, non sulfato eta fosfato ioiak sartzen diren. Kromo(VI)-aren toxikotasun akutua bere oxidazio-propietateen ondorioz gertatzen da. Behin molekula hau odolera iristen denean, giltzurrunak, gibela eta odol-zelulak mintzen edo hondatzen ditu, oxidazio-erreakzioen ondorioz. Hemolisi, giltzurrun eta gibelean eragin dezake.
Kromato-hautsaren kantzerigenotasuna aspalditik ezaguna da, eta 1890ean lehen argitaratzeak, deskribatzen zuen enpresa bateko kromato tindaketak minbizia sortzen zuela lankideetan. Horren ondorioz, kromo(VI)-aren gene-toxikotasuna deskribatzeko hiru mekanismo proposatu dira:
Ingurumen-arazoak
2010ean, Environmental Working Group taldeak edateko urari buruzko ikerketa bat egin zuten Estatu Batuetako 35 hiri desberdinetan. Bertan kromo hexabalentea aurkitu zen iturriko uretatik hartutako 31 hirietako laginetan. Norman, Oklahoman kromoaren portzentaje handiena aurkitu zen, eta beste 25 hiriek Californiak proposatutako mugak gainditzen zituzten.
Banachen pospolo kaxaren ebazkizuna
Probabilitate teorian, Banachen pospolo kaxaren ebazkizuna ebazkizun klasiko bat da. Matematikari batek pospolo kaxa bana darama ezker eta eskuineko patriketan. Pospolo bat behar duen bakoitzean, edozein kaxa aukeratzen du probabilitate berdinez. Halako batean, edozein patrikatako kaxa hartu eta hutsik dagoela konturatzen da. Kaxa bakoitzak hasieran N pospolo zituelarik, zenbatekoa da beste kaxan k pospolo geratzeko probabilitatea?
Ebazpena
Bedi E: matematikariak ezkerreko patrikako kaxa aukeratu eta hutsik dagoela ikusita, eskuineko patrikako kaxan k pospolo geratzea. E gertatzeko, matematikariak N+1 aldiz hartu du kaxa ezkerreko patrikatik (hutsik geratu arte N aldiz gehi hutsik aurkitu duen aldi bakar batez, alegia). Eskuineko patrikatik, berriz, N-k aldiz hartu du kaxa, k pospolo geratzen badira. Beraz, guztira N+1-N-k=2N-k+1 aldiz atera du kaxa bat, eta horietatik N+1 alditan ezkerrekoa eta N-k alditan eskuinekoa aukeratu du, edozein ordenetan ezkerreko eta eskuineko aldi guztiak (azken hau kontuan hartzeko permutazioak erabili beharko dira, beraz), ezkerreko patrikatik kaxa hartu den azkeneko aldia ezik. Ezkerreko edo eskuineko kaxa aukeratzeko probabilitatea 1/2 denez:
Aipatu behar da eskuineko patrikan k pospolo geratzea (eta ezkerrekoan bat ere ez, azkenekoz ezkerrekoa aukeratzen dela), ezartzen duen zorizko aldagaiak BN(r=N+1, p=1/2) banaketa binomial negatibo bati jarraitzen diola.
Pospolo kaxa ezkerreko zein eskuineko patrikan aurki daitekeenez hutsik probabilitate berdinez, bilatzen den probabilitatea hau da:
Historia
Ebazkizuna erretzaile porrokatua zen Stefan Banach matematikariaren oroimenez egindako hitzaldi batean asmatu zuen Hugo Steinhaus matematikariak (1887-1972).
Sapignicourt
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 jatetxe zen eta 1 higiezinen agentzia.
Amietophrynus vittatus
Amietophrynus vittatus Amietophrynus generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Sapignicourt
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Frigyes Riesz
Frigyes Riesz (Riesz Frigyes, ahoskatua; Győr,  - Budapest, ) hungariar matematikaria izan zen. Funtzio-analisiaren aitzindaria izan zen, eta garrantzi handiko aplikazioak bideratu zituen fisika matematikoaren alorrean. Cluj-eko Unibertsitateko irakasle izan zen 1911tik aurrera. Ospe handia hartu zuen matematikarien munduan, 1922an Acta Scientiarum Mathematicarum aldizkaria argitaratzen hasi zenetik. Budapesteko Unibertsitatean aritu zen irakasle 1945etik aurrera.
2323 Zverev
2323 Zverev asteroide baten izena da. irailaren 24an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1976 SF izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2323 Zverev asteroidearen orbitak batezbeste 3,139 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,668 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,611 distantziara. Eszentrikotasuna 0,15 da, eta makurdura orbitala 4,64ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.1 da.
María León
María León Barrios (Sevilla, ) zineman eta antzerkian aritutako aktorea da. Paco León aktorearen arreba eta Carmina Barrios aktorearen alaba da.
Nora Roberts
Nora Roberts (Eleanor Marie Robertson jaioa; Silver Spring, Maryland, EEBB, 1950eko urriaren 10a) 209 eleberri erromantiko baino gehiago idatzi dituen idazle estatubatuar ospetsua da. “In Death” liburu seriean J.D.Robb ezizena hartzen du baina beste lan batzuetan Jill March edota Sarah Hardesty ezizenak ere hartzen ditu.
Roberts “Amerikako Idazle Erromantikoen Ospearen Aretoa”-n (Romance Writers of America Hall of Fame) sartu zen lehenengo idazlea izan zen. 2011 urterako, bere eleberriak 861 aste egon ziren New York Times aldizkariak duen bestseller zerrendan eta horietatik 176 aste eman ditu lehenengo postuan. Bere liburuen 400 milioi ale argitaratuak izan dira eta 2005ean 12 milioi kopia saldu zituen.
Biografia
Eleanor Marie Robertson 1950eko azaroaren 10ean jaio zen Silver Springen, Marylanden eta bost seme-alabetako neska bakarra eta gazteena zen. Bere gurasoen familiak irlandarrak ziren eta hori dela eta bere burua irlandar moduan definitzen du. Bere senideak irakurle sutsuak dira eta beraz, liburuek garrantzi handia izan dute bere bizitzan. Hala ere, gaztea zenean ez zuen testurik idazten baina istorioak asmatzeko gaitasuna zuen. Lehenengo eskola katoliko batean ikasi zuen eta ondoren Montgomery Blair institutura joan zen. Azken honetan bere senarra izango zen Ronald Aufdem-Brinke ezagutu zuen eta 1968an bere ikasketak bukatu bezain laster elkarrekin ezkondu ziren, bere gurasoen nahiari uko eginez. Bikotea Keedysvillera bizitzera joan zen. Ronaldek bere aitaren enpresan lan egiten zuen eta Roberts bere semeekin, Dan eta Jasonekin, gelditzen zen etxean. Denbora gehiena eskulanak egiten igarotzen zuen eta garai honi “Amalurra” Izena eman zion. 1983an bikotea banandu egin zen.
Orainaldia
Robertsek bere bigarren senarra, Bruce Wilder ezagutu zuen. Hau arotza zen eta Robertsek apal bat egiteko eskatu zionean ezagutu zuen. 1985ean ezkondu ziren eta orain bere senarrak Turn the Page Books (“Pasatu orrialdea”) izeneko liburu-denda bat dauka Boonsboron, Marylanden. Bikoteak Boone Hotela erosi zuen baita ere, sute baten ondorioz suntsitu ziren atalak berriztatzeko. Robertsek uste du idazle izateak diziplina eskatzen duela: “jesarrita egon eta musa bat etorriko zaizula pentsatzen baduzu, langabezian egongo zara”. Roberts eleberri bakarrean kontzentratzen da, egunero zortzi ordu idatziz, baita oporretan dagoenean ere. Bere eleberriak ez dira laburpen soil batekin hasten, berak gertakizun, pertsonai edo paisaia garrantzitsu baten deskribapena egiten du. Ondoren, lehenengo zirriborroa sortzen du oinarrizko elementuak azalduz. Gero, elementu berriak gehitzen dizkio: detaileak, pertsonaien lanketa, deskribapenak … Azkenik bere agenteari (Amy Berkowerri) egindako lana bidaltzen dio. Batzuetan trilogiak idazten ditu eta hiru liburuak jarraian idazten ditu pertsonaia berak erabiliz. Ahal duenean “In Death” liburuekin gauza bera egiten du eta hiru liburu idazten ditu berriro eleberri erromantikoak idatzi baino lehen. Bere liburuen azala eta kontraportada ez dira gogorrak,izan ere, Robertsen ustez hauek egiteko denbora luzea behar da eta hori gehiegizkoa da irakurlearentzako. Robertsek bere ikerketa gehienbat interneten bidez egiten du, beldurra dielako hegazkinei. Hala ere, etxe bat dauka Irlandan eta noizbehinka bisitatu egiten du. Hori dela eta, bere eleberrietako batzuk Ardmoren, Waterforden kokatzen dira.
Hasiera
1979ko otsailean idazten hasi zen. Etxean zegoen bere bi semeekin, elurra zegoen eta umeek ez zuten eskolarik. Bere ideiak idazten hasi zen eta idazketa prozesuaz maitemindu zen. Sei idazki sortu eta Harlequin argitaletxeari bidali zizkion baina ez zituzten onartu. Robertsek dio:
Nora Roberts
1980an argitaletxe berri batek, Silhouette books-ek, Harlequin argitaletxeak bertan behera utzitako idazkiak argitaratu zituen. Modu honetan, Robertsek bere lehenengo eleberria Irish Thoroughbred (“Arraza irlandar purua”) argitaratu zuen 1981ean. “Nora Roberts” ezizena aukeratu zuen, bere benetako izena laburtuz.
1982 eta 1984 urte bitartean Robertsek 23 eleberri idatzi zituen eta Silhouettek argitaratu zituen. Ez zuen ospe handirik izan 1985 urtera arte, Playing the Odds MacGregor serieko lehenengo liburua idatzi zuenenean. Liburua bestseller bat izan zen (gehien saldu zen liburua) eta ordutik aurrera bere izena ospetsua izan zen.
Eleberri erromantikoen ohiko ezaugarriak aldatu zituen eta pertsonaiak ez ziren jada 18 urteko neskatoak. Heroiaren deskribapen sakonagoa egiten zuen:
Horrela pertsonaia errealistagoak sortu zituen. 1987an argitaletxea aldatu eta honentzat eleberriak idatzi zituen. Bost urte beranduago Putnamera aldatu eta bere laugarren liburuarekin bestseller zerrendetan lehenengoa izan zen 1996ko Montana Sky (“Montanako Zerua”) liburuarekin. Robertsek liburuak argitaratzen jarraitu du, betiere eleberri erromantikoa bertan behera utzi gabe. Liburu laburren kategorian ere aritu zen, bi semerekin ez zuelako idazten zuena irakurtzeko astirik.
Roberts eta bere karrera profesionala Pamela Regisen A Natural History of the Romance Novel liburuan laburbiltzen da. Regisek dioenez, Roberts “eleberri erromantikoaren irakaslea da, eszena onak sortzen dituelako, erritmoa mantentzen duelako eta pertsonaien karakterizazio ezin hobea egiten duelako”. Publishers weekly argitaletxearen hitzetan, Robertsek narrazio modu berriak sortu zituen eta gutxi erabiltzen zirenak ospetsu bihurtu zituen.
Robertsen eleberri gehienak familiaren inguruan kokatzen dira. Bere ustez, familia bizitzako alderdi garrantzitsua da eta bere liburuetan hori adierazten digu:
J.D. Robb
Roberts-ek betidanik nahi izan zuen Mary Stewart-en ildo bereko suspenseko nobela erromantikoak idatzi, baina, bere agentearen nahietan, nobela erromantiko klasiko garaikidean zentratu zen, jarraitzaile zenbaki handi bat bildu zuen arte. Putnam-era mugitu ondoren 1992an, argitalpen enpresak azkar jakin zuen ezingo zuela betirako Roberts-en irteera emankorra eutsi. Hori dela eta, ezizen berri bat asmatzeko proposatu zioten, urtero berak idatzitako liburu eta lan gehiago argitaratu ahal izateko.
Amy Berkover, bere agenteak, argitaratzaileak konbentzitu zituen Roberts-ek ezizen berriaren azpian suspense eleberriak idatzi ahal izateko. Bere lehen suspense erromantikoko nobela 1995ean argitaratu zen JD Robb ezizenaren pean. “J.D.” inizialak bere bi seme zaharren izenen lehen letrak ziran, Jason eta Dan. “Robb” berriz, Roberts-en forma laburtua dugu. Lehenengotan D.J. MacGregor ezizena erabiltzea erabaki zuen, baina ezizen hau beste autore batek erabiltzen zuela konturatu zen.
JD Robb bezala, Robertsek polizien fikzio futurista bilduma bat argitaratu zuen. Liburu honek, guztiak In Death sailaren parte dira eta NYPDko Eve Dallas eta bere senarra Roarke dute ezaugarri. 21. mendeko New York hirian gertatzen da istorioa. Liburu bakoitzean krimen desberdin bat argiarazi arren, sailaren zati garrantzitsuena Eve eta Roarkeren arteko harremanaren garapena da. In Death saila hasi zenean, ez Roberts-ek ezta bere agenteak aitortu zuten bere zela sailaren benetako idazlea. Saila bere meritu propioz fama irabaztea espero zuten.
In Death sailaren parte ziren 18 liburu argitaratu ondoren, Putman argitaletxeak hemeretzigarren liburua argitaratu zuen, Divided in Death. Liburua 2004ko libururik salduenean bihurtu zan, hau Nora Roberts-en lehen Best-sellera izanik. 2009ko abendura arte Roberts-ek In Death sailean 36 liburu argitaratu ditu, eta gehiago egongo direla sin egin du.
Beste ezizen batzuk
Jill March ezizenarekin Melodies of Love izeneko istorioa idatzi zuen aldizkari baterako. Roberts Sara Hardesty bezala ere izan da ezaguna. Born In saila sortu zenean, Erresuma Batuan ezizen honekin argitaratu zen Nora Roberts izenaren ordez. Horren ostean argitaletxez aldatu zuen.
Arrakasta
Roberts emakume oso arrakastatsu batean bihurtu zen- 1996an bere 100. liburua idatzi zuen, Montana Sky izenekoa. 1999an eta 200. urteetan, USA Today-k eginiko urtean zehar gehien salduriko eleberri erromantikoen listatik bostetik lau Roberts-ek idatziak ziren. New York Times-eko gehien salduriko listan lehen agerpena 1991ean izan zuen, eta 1991. eta 2001. urteen artean 68 biderrez agertu da lista honetan. New York Times-ek ez zuen liburu horiei guztiei buruzko iritzi kritikorik idatzi. 2001ean, Roberts-en 10 poltsiko liburu best-seller izan ziren Publishers Weekly-ren esanetan, JD Robb ezizenaren azpian idatzitakoak kontuan hartu barik. 2001eko irailean, Roberts-ek Publisher Weekly-ren listan lehenengo eta bigarren postuak izan zituen lehen aldiz, Time and Again lehena izanik, eta JD Robbs ezizenaren pean idatzitako Seduction in Death bigarrena zelarik.
1999tik Roberts-ek idatzitako liburu guztiak New York Times-eko best-seller izan dira, eta berak idatzitako 124 liburu lista horretako gailurrean egon dira, 29 eleberri listako lehenak izanik. 2006. urtetik Roberts-en eleberriak 660 aste eman dute New York Times-eko listan, horien artean 100 aste lehenengo postuan egon zirelarik. Bere eleberriak 35 herrialde desberdinetan argitaratu dira. 2006. urtetik 19 RWA RITA sari irabazi ditu, sari hau genero erromantikoko saririk ospetsuena delarik.
Roberts-en bi eleberri telebistako pelikula bihurtu ziren, Sanctuary eta Magic Moments. 2007 urtean, Lifetime telebista kateak Noraren beste lau istorio pelikula bihurtu zituen: “Angels Fall” Heather Locklear pertsonai nagusia izanik, Montana Glory Ashley Williamsekin, Blue Smoke Alicia Witt pertsonai nagusiaren paperean eta Carolina Moon Claire Fontanirekin. Hau izan zen Lifetime telebistak autore berdinaren eleberri desberdinak film bihurtu zituen lehen aldia. Beste lau pelikula emititu ziren 2009ko martxoko eta apirileko lau larunbat jarraituetan. Horien artean, Northern Lights LeAnn Rimes eta Eddie Cibrian aktoreekin, Midnight Bayou Jerry O’Conellekin, High Noon Emilie de Ravin pertsonai nagusiaren paperean eta Tribute Brittany Murphyrekin.
Time aldizkariak Nora Roberts 2007 koinfluentzi gehien duten 100 pertsonen listan izendatu zuten, “giza bihotzaren pasioak esploratu” zituela esanik. Roberts, David Mitchellekin batera, zerrenda horretako idazle bakarrak izan ziren.
Plagioaren biktima
1997an, Janet Dailey, genero erromantikoko beste idazle garrantzitsu batek Roberts-en lana hainbat aldiz kopiatu zuela onartu zuen. Plagioaz irakurle bat konturatu zen. Irakurle hau Roberts-en Sweet Revenge eta Dailey-ren Notorious aldi berean irakurri zituen eta bi liburuen artean berdintasun nabarmenak aurkitu eta interneten eskuragarri jarri zituen. Roberts Dailey auzitara eraman zuen.
Dailey-k plagioa azaltzeko arazo psikologikoak zituela esan zuen, eta Aspen Gold eta Notorious bere liburuen hainbat aspektu Nora Roberts-en lanetatik hartu zituela onartu zuen. Bi liburu horiek inprentatik kendu ziren Dailey-ren onarpenaren ostean. 1998an epaiketa gertatu zen eta Roberts-ek epaiketa horretatik lorturiko ondasun guztiak Literacy Volunteers of America boluntarioen elkartera joango zirela sin egin zuen.
2008ko urtarrilean Roberts-ek egindako salaketak Cassie Edwards idazketa mundutik bota zuen, honek Roberts-en lanen hainbat atal kopiatu zituelako bere lanetan.
Bizitzako pelikularen kanala
Roberts-en liburu batzuk made-for-tv pelikuletan izan dira egokituak, eta ezaguna izan zen Lifetime-en 2007an gailendutako bilduma: 2009an gailendutako bilduma :
Peter Guberren Mandalay telebista eta Stephanie Germain Prod.-ek zortzi adaptazioak sortu zituzten
Urrezko Medailoi sariak
Urrezko Medailoi zariak Amerikako Idazle Erromantikoen partez izan ziren sarituak :
RITA sariak
RITA sariak Amerikako Idazle Erromantikoen partez izan ziren sarituak :
Quill Sariak
Quill sariak Quill fundazioaren partez izan ziren sarituak :
Bibliografia
Roberts-en liburu asko izan dira, edo izango dira, berriz argitaratuak. Nahastea saihesteko Roberts-en ohar berriek logo beri bat ekartzen dute, "NR" haste letra daukan zirkulu bat, liburua ez dela lehendabiziz argitaratu adieraziz.
Antoigny
Antoigny Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Antoigny udalerrian erroldatutako biztanleak 113 ziren. Familiak 52 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 89 etxebizitza zeuden, 52 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 88etxeak ziren. 52 etxebizitza nagusietatik 40 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 27 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 18 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 67 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 49 lanean zeuden (26 gizon eta 23 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Antoigny udalerrian 51 unitate fiskal zeuden, 115 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.898 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Antoigny udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 510 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mélisey (Saona Garaia)
Mélisey Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mélisey udalerrian erroldatutako biztanleak 1.730 ziren. Familiak 764 ziren, horien artean 236 pertsona bakarrekoak ziren (84 bakarrik bizi ziren gizonak eta 152 bakarrik bizi ziren emakumeak), 268 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 176 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 84 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 900 etxebizitza zeuden, 781 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 52 bigarren erresidentzia ziren eta 67 hutsik zeuden. 670 etxeak ziren eta 220 apartamentuak ziren. 781 etxebizitza nagusietatik 515 bere jabearen bizilekua ziren, 251 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 19 etxek gela bat zuten, 60 etxek bi zituzten, 135 etxek hiru zituzten, 171 etxek lau zituzten eta 396 etxek bost zituzten. 550 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 366 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 299 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.079 ziren, horien artean 766 aktiboak ziren eta 313 inaktiboak ziren. 766 pertsona aktiboetatik 686 lanean zeuden (399 gizon eta 287 emakume) eta 80 langabezian zeuden (32 gizon eta 48 emakume). 313 pertsona inaktiboetatik 124 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 120 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Mélisey udalerrian 768 unitate fiskal zeuden, 1.723 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.331 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 86 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 24 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 10 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 11 administrazio publikoko enpresak ziren eta 6 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 28 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 2 margolariak, 2 zurginak, 3 iturginak, 3 ile apaindegiak, 5 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 10 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 2 okindegiak, 2 harategiak, 1 arropa denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 1 lur eta paretak apaintzeko denda zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Mélisey udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 360 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an osasun-zentro 1, 2 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Mélisey udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 371 ikaslekin.
Tell al-Amarna
Tell al-Amarna (العمارنة al-‘amārnah), Egipton, Nilo ibaiaren mendebaldeko ibarrean dagoen lurralde baten izen arabiarra da, K.a. XIV. mendean, Akhetaton hiria eraiki zen tokia delako ezaguna.
Akenaton faraoiak, bere erregealdiaren bosgarren urtean, toki hau aukeratu zuen bere hiriburu berria eraikitzeko, Akhetaton (Atonen Ostertza), Antzinako Egipton eragin gehien zuten hiriak ziren Tebas eta Menfisen arteko erdi bidean.
Hiriburua, plano hipodamiko batekin diseinatua izan zen, mugak zehazteko mugarri handiak zizelkatu zirelarik. Bertan, Atonen gurtza monoteista berriaren errituak egingo ziren.
Akenaton faraoiak, eraikin handiak eraikitzea agindu zuen. Adibidez:
Hiriak, urte batzuk baino ez zituen iraun, erregea hil ondoren, eraikin gutxi eraiki zirelarik. Sortu eta hamabost urtera utzia izan zen, Tutankamonen erregealdiaren hirugarren urte inguruan.
Horemheben garaitik hasten da Aketatonen suntsipen sistematikoa, bere harriak eta adobezko adreiluak, beste eraikin batzuk eraikitzeko probestuz.
Carmen Castilla Polo
Ibilbidea
Cesáreo Castilla Moleda enpresariaren eta Rosa Polo Ortigosa errioxarraren arteko ezkontzaren hamaika seme-alabetako lehena izan zen. Emilio Álvarez Cot izan zuen senarra, gerra zibilean hil zena.
Maistra-titulua lortu ondoren, Madrilgo Goi Mailako Irakasle Eskolan 1919an, Bigarren Hezkuntzako Institutu Eskolako irakasle gisa jardun zuen 1918-1919 eta 1919-1920 ikasturteetan. 1920ko udan Lehen Hezkuntzako ikuskatzaileen kidegoan sartu zen, eta Teruel probintziara joan zen lanera.
1922-23 bitartean, Natur Zientzien Museo Nazionalean aritu zen lanean, Zoologiako Laborategian. Bertan, azterketa konparatibo bat egin zuen, Estatu Batuetan Drosophila Melanogaster aztertzeko erabilitako metodoen eta Espainian antzeko espezieetarako erabilitako metodoen artean. Lana ezin izan zuen amaitu denbora faltagatik, baina Carmen Castilla Poloren eta Museoko arduradunen eskaerak gorabehera, Instrukzio Publikoaren Kontseiluak 1923ko azaroan diktaminatu zuen ezin zela handitzerik eman, azaldutako arrazoia ez baitzen hura emateko arrazoietan sartzen.
Hala, Carmen Castilla Polo Lehen Hezkuntzako ikuskatzaile-lanera itzuli zen, eta, Espainiako hainbat probintziatan lanean aritu ondoren, 1932an Madrilgo Lehen Hezkuntzako ikuskatzaile-postua lortu zuen. Kargu horretan, 1939ko udaberrira arte aritu zen lanean, gerra zibila amaitu baino lehentxeago arte. Gerra zibilean, Valentziako Erkidegorako haurrentzako espedizioak antolatzeaz arduratu zen, Castelló probintziako Haurren Laguntzarako Patronatuko kidea baitzen. Gerra Zibila amaitu ondoren, arazketa-espedientea ireki zitzaion, eta 1940an ebatzi zen, Ikuskatzaileen Kidegotik behin betiko aldenduz. 1940ko neguan, Gerra Kontseiluaren mende jarri zuten, Irakaskuntzako Langileen Sindikatuko kide zelako (UGTko Espainiako Langileen Federazioko kide izan zen, eta 1931tik Madrilgo ASean afiliatuta egon zen) eta Alderdi Sozialistako kide zelako, baina kasua artxibatu eta absolbitu egin zuten. Hala ere, 1940 eta 1947 artean igaro behar izan zuen frankismoaren nahitaezko arazketa. 1947an, 1940ko uztailaren 26ko Ministerio Agindua bertan behera utzi zen, ikuskatzaileen kidegotik kanporatu zutena eta Lugoko probintziako ikuskatzaile izendatu zuten.
Carmen Castilla Polok ikasten jarraitu zuen, eta gor-mutuen irakasle bereziaren diploma lortu zuen 1955 eta 1956 urteen artean, eta logopedia eta foniatria elkartearen bazkide sortzailea izan zen. Lehen Hezkuntzako ikuskatzaile gisa aritu zen erretiroa hartu zuen arte, 70 urterekin, 1965ean Guadalajara eta Cuenca probintzietan, Lugorekin batera.
Rachid Sfar
Rachid Sfar (Mahdia, Tunisiako Protektoratu Frantsesa, 1933ko irailaren 11 - 2023ko uztailaren 20a) tunisiar politikaria izan zen. Tunisiako lehen ministroa izan zen 1986tik 1987ra.
Jatorri urruneko turkiarra zuen, Habib Bourguibaren hiri berean jaio zen. Zuzenbidea eta ekonomia ikasi zituen Tunisian eta Parisen.
Independentziaren ondoren, karguak izan zituen Finantza Ministerioan. 1977an Bourguibak Industria, Meatze eta Energia ministro izendatu zuen. 1982an Osasun Publikoko ministro izendatu zuten eta 1984tik 1986ra Ekonomia ministro izan zen. 1986ko uztailean lehen ministro izendatu zuten doikuntza makroekonomikoko plan bat aurrera eramateko. 1987ko urrian Zine El Abidine Ben Alik ordezkatu zuen.
Pablo Sarasate
Pablo Sarasate (Iruñea, 1844ko martxoaren 10a - Biarritz, Lapurdi, 1908ko irailaren 20a), izen osoa Martin Meliton Sarasate Navascues, nafar biolin jotzailea eta musikagilea izan zen, Francisca Sarasate idazlearen neba. Ibilbide profesional arrakastatsua izan zuen bai Europan, bai Amerikan. Biolinari soinu goxo eta garbia ateratzen zion, eta berebiziko teknika zuen; guztiz berritu zuen biolina jotzeko modua.
Biolinerako zenbait lan ondu zituen, hala nola, Jota aragonesa, Romanza andaluza, Caprice Basque, Zapateado, Zigeunerweisen, Habanera eta Aires navarros.
Haren omenezkoak dira Iruñeko Sarasate pasealekua, Pablo Sarasateren monumentua eta Pablo Sarasate Musika Kontserbatorio Profesionala. Kondestablearen jauregian Pablo Sarasate museoa dago.
Bizitza
Zazpi urte zituelarik eman zuen lehenbiziko biolin kontzertua, Coruñan. 1853an, Juana de Vega Espoz Minako kondesak emandako dirulaguntza bati esker, Madrilera joan zen amarekin. Bertan, Manuel Rodriguez biolinista handia izan zuen irakasle. 1854ko martxoaren 23an jo zuen lehenbiziko aldiz Errege Antzokian, eta 1855eko maiatzean, Elisabet II.a erreginaren aitzinean.
Endozitosi
Endozitosi (grekotik: ἐνδο barruan; κύτος zelula eta -ō-sis prozesua), zelulak kanpoko substantziak (makromolekulak, kanpo partikulak edo zelulak) barneratzeko duen mekanismo multzoari deritzo. Prozesuan barneratutako substantziak mintz plasmatiko zati batez inguratua geratzen dira eta hau inbaginatuz, besikula moduan garraiatzen dira zelulan zehar. Bi prozesu nagusi barnebiltzen ditu endozitosiak: Pinozitosia, likidoak, disolbaturiko substantziak eta makromolekulak barneratzeko prozesua eta fagozitosia, substantzia solidoak: partikula arrotzak edo zelula hilak barneratzeko prozesua (organismo zelulanitzetan). Organismo zelulanitzetan, fagozitosia, zenbait zelula espezializatuk soilik burutu dezake. Hortaz, endozitosiaren bidez, zelulak ingurunetik behar dituen substantzien barneraketa burutzen du, zuzenean erabiltzeko edo prozesatzeko. Horrez gain, endozitosiak mintzaren berriztapenean laguntzen du, exozitosian sortutako mintzaren soberakina orekatuz.
Pablo Sarasate
Bizitza
Umearen maisutasunak liluraturik, Elisabet II.ak pentsio bat ematea erabaki zuen Parisen ikas zezan. 1856ko uztailean abiatu zen harantz, amarekin, eta zenbait kontzertu eman zituen bidean, Iruñean eta Donostian besteak beste. Abuztuan, ordea, Baionara iritsitakoan, ama koleraz eritu eta hil egin zen. Ignacio Garcia Etxeberriak, Espainiako kontsulak, haren ardura hartu eta Frantziako hiribururaino eraman zuen. Horrez gain, gestioak egin zituen Nafarroako Diputazioak beste dirulaguntza bat eman ziezaion.
Endozitosi
Endozitosi terminoa Chrisitian deDuve-k erabili zuen lehenengo aldiz 1963an bi prozesuak deskribatzeko.
Pablo Sarasate
Bizitza
Parisen Lassabathie senar-emazteek hartu zuten etxean. Pariskoa maila handiko kontserbatorioa bazen ere, gogor lan eginez, bertan ere nabarmentzea erdietsi zuen; biolin irakasle zuen Jean-Delphin Alardek hauxe idatzi zuen 1857ko ekaineko azterketa txostenean: “erraztasun harrigarria, akatsik gabeko zehaztasuna, itxaropen handia". Abuztuan, ahobatez eman zioten biolineko lehen saria. Horren ondoren, beste bi urtez segitu zuen harmonia ikasten, 1859 arte.
Endozitosi
Fagozitosia
Fagozitosia, zelulak kanpoko substantzia solidoak barneratzeko darabilen prozesuari deritzo. Substantzia solido hauek, bakterioak, zelula hilak edo funtzionamendu desegokia duten zelulak izan daitezke. Fagozitosia, zenbait protozook (elikatzeko) eta ugaztunetan, makrofagoek, neutrofiloek eta zelula dentritikoek burutzen dute (defentsarako batez ere). Fagozitatu beharreko partikula zelularen mintzean dauden hartzaile espezifikoekin lotzean, aktinazko piruen berrantolaketa eragiten du, zelularen zitoplasmaren luzapena eraginez zenbait puntutan. Horrela, bi luzakin edo pseudopodok partikula inguratzen dute, pseudopodoek bat egin arte; tamaina oso aldakorra (0,25μm-tik zelula beraren tamainararte) izan dezakeen besikula bat sortzen da, fagosoma. Fagosomak lisosomekin fusionatzen dira fagolisosoma bihurtzeko; bertan hidrolasa azidoen eraginez fagozitatutako materiala digerituko da. Besikula batzuk zelularen mintzera bueltatuko dira proteina hartzaileen berrerabilpenerako. Zelula apoptotikoen mintzean metatzen den fosfatidilserinak eta antigenoen aurka lotutako antigorputzek induzitzen dute fagozitosia, besteak beste.
Pablo Sarasate
Bizitza
Ikasketak amaitu ondoren, Madrilen edo Parisen biolin katedra hartzen saiatzea aholkatu zioten arren, munduko entzunleku nagusietan agertu nahi izan zuen bere antzea. 1860ko hamarkadan, Parisko musika aretoetan maiz jotzeaz gain, Europan barrena ibili zen bere burua ezagutzera ematen: Bartzelona eta Madril (1860), Londres (1861), Bordele eta Frantziako beste hiri batzuk (1863), Saint-Malo (1864), Bukarest (1869)... Eta, 1870etik 1872ra, kontzertu bira handia egin zuen Ameriketan zehar, arrakasta gaitza bilduz.
Endozitosi
Pinozitosia
Pinozitosia, fagozitosia ez bezala, zelula eukariotiko mota guztietan ematen den prozesua da. Nagusiki ingurunean dauden likidoak eta makromolekulak barneratzen dira 100 nm-ko besikuletan. Pinozitosia etengabe gertatzen ari den prozesua da, horrela makrofago batek ordu batean bere bolumen totalaren %25a barneratzen du eta minuturo mintzaren %3a galtzen du, ordu batean %100era iritsiz (exozitosiak mintz-galera hauek orekatzen ditu).
Klatrinaz inguratutako besikulen bidezkoa
Prozesu hau klatrinaz estalitako sakonguneetan gertatzen da (mintzaren %2a osatzen dute gutxi gorabehera). Sakongune hauetan hartzaile espezifikoak daude, molekula espezifikoak ezagutuko dituztenak. Molekula zehatz bati loturiko hartzaileen kontzentrazioa nahikoa denean, transmintz proteina hartzaileen alde zitosolikoan txertatu den adaptina molekulak, klatrinaren mihiztapena eragingo du eta besikularen eraketa hots, mintzaren estutzea edo inbaginazioa gertatuko da. Inguruko likidoa barneratu duen besikula, mintzetik banatuko da dinamina proteinaren laguntzaz.Horrela, klatrinarekin gaineztatutako besikula bat sortuko da. Zitosolean, klatrinazko sarea desantolatu egingo da eta besikula endosoma goiztiarrekin fusionatuko da ondoren. Hartzaile bidezko endozitosi ere deitzen zaio bide honi.
Pablo Sarasate
Bizitza
Ameriketatik itzulitakoan, Parisen kokatu, eta kontzertuak emateari ekin zion berriz ere. Haren bakarlari ospea sendotzeko, ordea, urrats erabakigarria eman zuen 1876an: Alemanian jotzea. Berlinen ez zuen harrera onik jaso, baina Leipzigeko kritikariak erabat irabazi zituen Gewandhaus aretoan eman zuen kontzertuarekin, eta gauza bera gertatu zen apur bat geroago Vienan, Austria-Hungariako Inperioaren hiriburuan. Harrezkero, harreman estua izan zuen bizi osoan alemaniar entzuleekin, eta baita musikagile batzuekin ere (Otto Goldschmidt, Max Bruch, Joachim Raff, Leopold Auer). 1879an, aurreneko aldiz jo zuen Errusian. Bestalde, urte horretatik aurrera, urtero Iruñeko Sanferminetan aritu zen, 1884an eta 1889an izan ezik.