cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
David Hume
Lehen urteak
16 urterekin idatzitako gutun batean, hain zuzen, kontserbatzen den bere lehenengo gutunean, jadanik «giza izpiritua ikertzeko» aukeraz hitz egiten du. Beraz, zuzenbide ikasketekin nekatuta, 1734an krisi garai bat igaro zuen. Abokatu izateari uko egin ondoren Bristolera joan zen merkataritzarekin bizimodua ateratzen saiatzera. Gero, Frantziara bidaitu eta han ia hiru urte eman zituen, 1735 eta 1737 artean. Lehenik, Reimsen eta gero La Flèchen (gaur egungo Sarthe). 26 urte zituela, Giza Naturari buruzko Tratatua idazten amaitu zuen. Garai hartan, John Locke eta George Berkeleyren irakurri zituen eta Berkeleyren arrazoiaren eta zentzumenen arteko bereizketa dela eta, Humek kausalitatearen kontzeptuarekiko kritika garatu zuen. Gainera, are urrunago eraman zituen haren printzipioak, arrazoimena sentsazio edo esperientzia desberdinen elkarketa hutsak direla frogatu nahian.
Trataruaren argitalpena
1737an Londresera itzuli eta 1739ko urtarrilean egile izenik gabe argitaratu zituen Tratatuaren lehenengo bi liburuak, inolako arretarik piztu ez zituztenak. Haren etsipena hain handia izan zen, Autobiografian lehenengo lan horri buruz esan zuela «prentsaren ondorioz hilda jaio zela». Egia esan, zenbait aipamen egin zizkioten, nahiz eta batek ere ez zituen Humeren tesiak ulertu, ezta bere asmoen zabaltasuna ere; beharbada hartu zuen estilo abstraktuagatik. Hala ere, horrek balio izan zuen filosofoak bere publikoak ongi ulertzearen garrantziaz ohartzeko; hala, estilo ez hain abstraktuan berridatzi zituen bere ideiak, argitasun eta hedadura handiagoz azaltzeko. Hori dela eta, tratatu sistematikoaren generoa alde batera utzi eta elkarrizketaren eta saiakeraren generoak, literarioagoak direnak, hartu zituen bere pentsamendua azaltzeko. Estilo eta genero horiek bere beste liburuetan ere erabili zituen. Hurrengo liburuek Tratatuan agertzen ziren ideiak argitzea izan zuten helburu nagusitzat. Horregatik, Humek uko egin zion Tratatua bere Lan Osoen parte izateari, nahiz eta uko egite horrek ez zuen eragotzi bere lehenengo liburua gaur egun mendebaldeko filosofiaren obrarik garrantzitsuenetako bat izatea.
Eskoziara itzulera
Tratatuaren porrotaren ostean, 1739an Hume bere familiarekin Eskoziara itzuli zen, bizitza neurritsu eta xume bat eramateko asmoz. Han, Henry Home (Lord Kames) Eskoziako Auzitegi Goreneko epaile ilustratu eta liberala ezagutu zuen, bere urruneko senidea zena. Humen hitzetan, bere lagunik onena izatera iritsi zen. Era berean, Francis Hutchesonekin harreman epistolarra hasi zuen. 1740an Giza naturari buruzko Tratatuaren laburpena argitaratu zuen eta gero, udazkenean, Tratatuaren III. liburua eta Eranskin bat ere argitaratu zituen. Urte horretan bertan Adam Smith ekonomialari ospetsua ere ezagutu zuen. 1741ean Saiakera moral eta politikoen lehenengo zatia (15 testuz osatua) Edinburgon argitaratu zuen, arrakasta handia izan zuena eta 1742an bigarren edizio bat argitaratu zuen 12 testu berrirekin.
1744an Edinburgoko Unibertsitateko moral eta filosofia pneumatikako katedra lortzeko hautagaitza baztertua izan zen, bere pentsamendu erradikalak eragindako etsaien ondorioz. Batez ere, Tratatuaren tesien ustezko izaera ateoagatik. Horren aurrean, erantzun bat eman nahian, filosofoak Zaldun batek Edinburgoko lagunari idatzitako gutuna idatzi zuen, non Jainkoaren ideiaren edozein gaitzespen ukatzen dion bere buruari.
1746an James Saint-Clair jeneralaren (1688-1762) idazkari bihurtu zen, bere senidea ere bazena. 1748an berarekin eta Harry Erskinerekin batera Vienara eta Turinera misio diplomatiko bat egitera joan zen. Bidaia horren ondorioz, Humerengan historiarekiko interesa piztu zen eta oraindik urte batzuk behar izan zituen loratzeko; hala ere, urte horretan Giza adimenari buruzko ikerketak argitaratu zituen, ia interesik piztu ez zuena. Hala ere, lan horretan, Malebrancheren okasionalismoan oinarrituta, epistemologia bat sortu zuen. Lan horretan adierazi zuen gure mundua arautzen dituzten legeen edukia ezin dela a priori ondorioztatu, dedukzio logiko baten bidez bezala; baizik eta, korrelazio jakin batzuen a posteriori (esperientziatik) egiaztapenaren bidez bakarrik aurkitzen dela. Korrelazio horien behaketa esperimentalak aukera ematen du jarraian lege horien edukia zehazteko.
1749an Eskoziara itzuli eta Hitzaldi politikoak eta Moralaren printzipioei buruzko ikerketak idatzi zituen. Azken horrek partzialki berregin eta birformulatu egiten zituen Giza Naturari buruzko Tratatuan landutako zenbait auzi. Orduan hasi zitzaion filosofoaren ospea hedatzen. 1751n Edinburgora itzuli eta 1752an bere Hitzaldi politikoak argitaratu zituen, ondo jasoak izan zirenak. Baina Londresen Moralaren printzipioei buruzko ikerketak axolagabekeriaz jaso ziren.
Azken urteak
1752an Edinburgoko Abokatuen Elkargoan liburuzain gisa jardun zuen eta Ingalaterrako Historia bat idazten hasi zen, sei liburukitan banatu zuena. Hasieran, arrakasta mugatua izan zuen; izan ere, Humek bere garaiko aurreiritziak alde batera utzi zituen. Baina, pixkanaka-pixkanaka izugarrizko arrakasta lortu zuen. Eskainitako inpartzialtasunaz gain, historiaren esparrua zabaldu egin zuen, garai bakoitzeko aurrerapen kultural, zientifiko eta artistikoak bertan sartuz. Hala ere, XVII. mendeko poetei, bere garaiko printzipio estetiko eta moralen arabera, "lotsagabekeriak eta gustu txarrak perbertitutako jeinuak" deitu zien. Era berean, Erlijioaren historia naturala (1757) argitaratu zuen Londresen. Bere obra guztia amaitu zuelakoan, landara erretiratu zen, erretiro baketsu bat izateko asmoz.
Baina Hertfordeko kondeak (1763) Frantziako enbaxadan idazkari lanpostua eskaini zion eta beraz, Parisera joan eta han, 1767an negozio-arduradun izatea lortu zuen zuen. Orduan Ilustrazioko philosopheak eta Madame d'Épinayko (1726-1783) aretoa bisitatzeko aprobetxatu zuen. Madame d'Épinayri pertsona bikaina iruditu zitzaion, baina txepela eta elkarrizketarik gabea, gutxienez emakumeekin. 1766an lan hori utzi zuen Londresen Estatu Idazkariorde izendatua izan zelako. Beraz, Ingalaterrara itzuli egin zen,Jean-Jacques Rousseaurekin batera, bera miresten baitzuen. Baina nekez bizi izan zen berarekin, Rousseauren bizitzaren amaieran jasan zuen paranoia dela eta. Europa ilustratu osoak desadostasun horiek interes morbosoz jarraitu zituen.
Heriotza
1775an hesteetako tumore bat jasan zuen eta urtebete geroago hirurogeita bost urte zituela hil zen. Hiltzear zegoela Adam Smith laguna gertu izan zuen. Hark kontatu zuen nola Humek txantxetan pentsatzen zuen Karonterekin topatzean ea zein aitzakia jarriko zion.
Denbora gutxi geratzen zitzaiola jakinda, Humek albiste autobiografiko labur bat idatzi zuen hil aurretik, My own life izena zuena. Bertan, tonu objektiboa erabiliz, bereziki bere ondarea pixkanaka nola handitu zen deskribatzen du eta nola pobreziatik oparotasunera igaro zuen. Obra bere izaeraren azterketa batekin amaitzen da: «Gozoa, bere buruaren jabe, umore alai eta soziala duena, adiskidetasunerako gai dena, baina gorrotorako joera gutxi duena eta nire grinei dagokionez, neurritsua.
Bera hil ondoren, 1777an, bere autobiografia argitaratu zen, baita Erlijio naturalari buruzko elkarrizketak ere (1779); izan ere, Humek 1750 inguruan idatzi bazituen ere, bere izaera eszeptikoagatik bere lana ezkutatu behar zuela pentsatzen zuen.
Filosofia
Humek bere lanak XVIII. mendean idatzi bazituen ere, bere ekarpena oraindik aipagarria da gaur egungo eztabaida filosofikoetan. Giza Naturari buruzko Tratatuan Humek azaltzen du gizakiaren zientzia "beste zientzietarako oinarri sendo bakarra" dela eta zientzia horren metodoak, esperientzia eta behaketa, alegia, argudio logiko baten oinarri gisa funtzionatzen dute. Franco Volpiren Filosofiako Obren Entziklopedian irakur daitekeenez, «Izpirituaren zientzia enpirikoek lege sinple eta unibertsalki baliozkoen multzoa formulatu behar dute [...] Humeren arabera, multzo hori gizakiaren izaera da». Horri dagokionez, Frederick Copleston historialari eta filosofoak iradokitzen du "Humeren helburua fisika newtondarraren muga metodologikoak filosofiara zabaltzea dela". Hona hemen gehien eragin duten bere lan filosofikoen laburpena:
Enpirismoa
Humek uste zuen giza ezagutza guztia zentzumenetatik datorrela baina, enpirismoa eszeptizismo maila berri batera eraman zuen. Ezagutza oro esperientzia sentsorialetik eratorria dela dioen ikuspegi enpirista aurkeztu zuen baina, era berean, onartu zuen horrek ondorioak dituela, normalean filosofoentzat onargarriak ez direnak. Adibidez, honela idatzi zuen: «''Lockek argudio guztiak frogagarri eta probabletan banatzen ditu. Ikuspuntu horretatik, esan behar dugu litekeena dela gizaki guztiek hil behar izatea edo eguzkia bihar irtetea, hauetako inor ezin baita frogatu''». Humek pentsatu zuen edozein esperientziatik haratago dagoenari buruzko sinesmenak sor ditzakegula, ohituraren eta irudimenaren ahalmenen funtzionamenduaren bidez. Baina oinarri horren gaineko baieztapenei dagokionez eszeptiko agertu zen.
Ideiak eta inpresioak
Giza Naturari buruzko Tratatuaren lehenengo lerroetan adierazten da Humeren filosofiaren doktrina nagusi bat, hain zuzen, gogoa pertzepzioez edo bertan dituen objektu mentalez osatuta dagoela dioena. Horiek, bi kategoriatan banatzen dira: "Giza gogoaren pertzepzio guztiak bi klase desberdinetan banatzen dira, eta horiei inpresioak eta ideiak deituko diet". Humek uste zuen "ez zela oso beharrezkoa hitz asko erabiltzea bereizketa hori azaltzeko". Pertzepzioak edo inpresioak “buruan egon daitekeen guztia dira, dela gure sentimenduak erabiltzea, dela pasioak mugitzea, dela gure pentsamendua eta gogoeta gauzatzea". Ideiak inpresio "ahulak" dira. Hori iruzkintze aldera, adibidez, zartagin bero baten kirtena ukitzearen sentsazio mingarria sentitzea, zartagin bero bat ukitzean pentsatzea baino sendoagoa da.
Humek gogoaren pertzepzioak bi taldetan sailkatzen ditu; alde batetik, norbaitek zerbait sentitzen duenean eta, bestetik, gogoan sentsazio hori gogoratzen duenean edo bere irudimenean irudikatzen duenean. Oso modu bizian irudika daiteke objektu bat gure buruan (ametsetan edo enpatia-sentimenduetan gertatzen den bezala, haren etikaren oinarria dena) baina, ezin izango da inoiz gure aurrean hasierako sentipenezko esperientziaren indar eta bizitasun berarekin aurkeztu; eta, beraz, pentsamendurik biziena sentipenik ahulena baino txikiagoa da beti. Horrela definitzen du Humek termino horiek Giza adimenari buruzko ikerketan: Aurrerago, ideien kontzeptua zehazten du, hurrengoa esatean:
Humek bere Tratatuan egiten duen beste bereizketa bat honako hau da:
Ideien elkarketak
Nahiz eta, itxuraz, gure pentsamenduak askatasun mugagabea izan, berez, gogoaren sormen guztia zentzumenek eta esperientziak ematen dizkiguten materialak nahasteko, handitzeko edo txikitzeko edo konbinatzeko ahalmenera mugatzen da. Imajinatzen ditugun gauza guztiak aurretiko esperientzia batetik eratortzen dira, barnekoa nahiz kanpokoa izan. Urrezko mendi bat irudika dezakegu, nahiz eta errealitatean ez egon. Izan ere, bere baitako gauza bizi izan ez dugun arren, mendia zer den eta urrea zer den badakigu. Esperientzia sentikorrari esker, aurretik ezagutzen genituen bi ideiak konbinatu ditugu. Ondorioz, pentsamendu edo ideien arteko lotura-printzipio bat dago; izan ere, oroimenean edo irudimenean aurkezten direnean, batzuek beste batzuei esker agertzen dira, ordena jakin bati jarraituz. Humek uste zuen ideien arteko hiru lotura-printzipio zeudela: antzekotasuna, espazioan eta denboran jarraitzea eta kausa edo efektuaren printzipioa.
Kausalitatea eta ohitura
Humek Giza ezagutzari buruzko ikerketan (§4.1.20-27, §4.2.28-33) bi giza arrazoibide bereizi zituen: ideien erlazioak eta egitatezko auziak (ikusi Kanten bereizketa analitiko-sintetikoa). Lehenengoek, matematikako kontzeptu abstraktuekin lotzen dira eta ziurtasun deduktiboek mugiarazten dituzte (adibidez, "hipotenusaren karratua bi aldeetako karratuaren baturaren berdina da"); bigarrenak, berriz, esperientzia enpirikoarekin daukate zerikusia, non arrazoibide guztiak induktiboak diren. (Adibidez, "eguzkia ekialdean ateratzen da"). Humek honela adierazi zuen: "Arrazoibide abstraktuek ezin dute izatezko edo existentziako inolako auzirik erabaki". Ideia horrekin jarraituz, Humek argudiatzen du "ideien, logikaren eta matematikaren erresuma puruetan bakarrik, errealitatearen zentzu zuzenaren kontzientziaren mende egon gabe, aplika daiteke kausalitatea segurtasunez [...] —gainerako zientzia guztiak probabilitatera murrizten dira".
Egitatezko auzien gaineko arrazoibide guztiak kausa eta efektuaren arteko erlazioan oinarritzen direla dirudi. Erlazio horren bidez bakarrik joan gaitezke gure oroimenaren eta zentzumenen ebidentziatik haratago. Humek hurrengo adibidea aurkezten digu: uharte bakarti batean pertsona bat erloju bat aurkituko balu, han norbait egon zela ondorioztatuko luke. Hortaz, Hume konturatu zen elementu bat bestearen atzetik dabilela sumatu arren, ez genuela inolako baldintza beharrezko eta nahikorik hauteman bion artean. Bi egitateen artean erlazio bat dagoela suposatzen da, egitate batetik beste bat ondorioztatzen duena, haien artean kausa eta efektu erlazio bat ezarriz: erloju bat dago (efektua), lehenago bere kide zen pertsona bat egon zelako (kausa). Behin konturatzen garenean "A-k B eragin behar duela" besterik gabe "bere konjuntzio konstantea dela eta, psikologikoki ziur gaude B-k A jarraituko duela, orduan beharrezkotasunaren nozio oso ahula geratuko litzaiguke. Beraz, ez dugu arrazoirik uste izateko lehenengoak bigarrena eragin zuelala, edo etorkizunean ere beti konjuntzio etengabean agertuko direla. Humek azaltzen du giza psikologiaren ondorioa dela norbaitek objektu edo gertaera batek objektu edo gertaera bera modu sendoan sortzen duela ikustea. Humen hitzetan: "Gertaera partikular bat (kausa bat) aurretik eta etengabe harekin lotuta dagoen beste gertaera batek (efektu bat) jarraituko duen itxaropena duelako" gertatzen da. Izan ere, objektu bakar batek ere ez ditu adierazten zentzumenek, kausek eta efektuek hautematen dituzten nolakotasunen bidez. Humek printzipio horri 'ohitura' edo 'aztura' deitzen dio.
Humeren arabera, esperimentazioaren aurretik naturari buruzko ezer ezagutu ezin dugunez, esperientziarik gabeko gizaki arrazional batek ere «uraren jariotasun eta gardenetik ezingo zuen atera hark ito zezakeenik, edo argitik edo suaren berotik hark erre egin zezakeenik». (Giza ezagutzari buruzko ikerketa, 4.1.6). Humek adierazi zuen kausalitatearen ideia itxaropen bat besterik ez dela; gertakari batzuk aurretik dauden beste batzuen atzetik datozenak. Hori Humeren eszeptizismoaren alderdi garrantzitsu bat da; izan ere, esaten digu ezin dugula ziur egon ikuspuntu metafisiko zein teologikoei buruz (substantzia eta Jainkoaz adibidez). Hala ere, Humek kausa-printzipioan sinesten zuen eta 1754an John Stewarti hurrengoa idatzi zion: «inoiz ez dut esan edozein gauza kausa gabe sor zitekeenik».
Malebranche eta Algazaelek kausalitateari kritika antzekoak garatu dituzte. Baina horrek zentzu komuna auzitan jartzen du eta kausazioaren arazoa sortzen du —zerk justifikatzen du gure konfiantza konexio kausal batean eta zein konexio-motatan?— eta arazo horrentzat ez da konponbiderik aurkitu. Humek zioenez, bai guk bai beste animaliok, gure nerbio-sistemaren ohiturak garatzearen ondorioz, kausazioan sinesteko senezko joera dugu; ezabatu ezin dugun sinesmen bat, baina ezin duguna frogatu inolako argudio deduktiboren edo induktiboren bidez.
Indukzioaren arazoa
Naturari buruz esan, pentsatu edo aurresan dezakegun guztia aldez aurreko esperientziatik etorri behar denez, gure ezagutza arrazoibide induktiboan datza, zeina beharrezkoa baita metodo zientifikoan. Hala ere, Humeren arabera arrazoibide induktiboaren inferentziek, aurresuposatzen dute iraganeko ekintzetan konfiantza izan daitekeela eta arau horretatik abiatuta etorkizuna iragar daitekeela. Adibidez, iraganean eguraldiaren %60 euria egin badu baldintza atmosferiko jakin batzuetan, etorkizunean eguraldiaren %60 euria egingo du segur aski baldintza berdinak ematen badira. Baina arazoa da nola justifikatu inferentzia hori. Humek, horren aurrean, bi justifikazio proposatu zituen, geroago baztertu egin zituenak:
Hori indukzioaren arazoa bezala ezagutzen da eta horrekin batera, Humek esan zuen ez dagoela ziurtasunik etorkizunak iraganaren antza duenik. Beraz, Humek proposaturiko adibide sinpletik abiatuta, ezin dugu ziur jakin arrazoiketa induktiboaren bidez eguzkiak ekialdetik irteten jarraituko duela, baizik iraganean behin eta berriz egin duelako espero dugula. Humek indukzioa kritikatu bazuen ere, pentsamendu enpirikoaren erresumako dedukzioa baino bikainagoa zela esan zuen. Bere hitzetan:
Humek ondorioztatu zuen kanpoko mundu batean sinestea eta niaren existentzian sinestea ezin zirela arrazoiaren bidez justifikatu. Hala ere, Humeren arabera sinesmen horiek onartu egin behar ziren, sena eta ohituretan oinarritzen zirelako. Edozein modutan, Humek utzi zuen ondarea bere argudio eszeptikoek arrazoibide induktiboaren zilegitasunaren gaineko zalantza aurkeztea izan zen eta horri esker, eszeptiko askok antzeko zalantzak izan zituzten.
Arrazoi praktikoa
Pertsona gehienek uste dute jokabide batzuk besteak baino arrazionalagoak direla. Adibidez, aluminio-papera jateak irrazionala dirudi. Baina Humek ukatu egin zuen arrazoiak zeregin garrantzitsua zuenik jokabideari dagokionez. Haren arabera arrazoia kontzeptuen eta esperientziaren kalkulagailua besterik ez da. Azken batean, garrantzitsuena da nola sentitzen garen jokabideari dagokionez. Arrazoi praktikoa lotzen da izaki arrazional guztientzat baimenduta dauden estandar edo printzipioekin, gizakien asmoak eta ekintzak diktatuz. Hume, batez ere, antirrazionalistatzat hartzen da, arrazoi praktikoa eta etikaren oinarri arrazionala ukatzen baititu; hala ere, beste filosofo batzuek, hala nola Christine Korsgaard-ek, Jean Hamptonek eta Elijah Millgram-ek, diote Hume ez dela antirrazionalista, baizik eta arrazoi praktikoaren eszeptiko bat baizik. Arrazoi praktikoa ekintzen balioaz ere arduratzen da, proposizioen egiaz baino gehiago; hori dela eta, Humek uste zuen moraltasunari eragiteko arrazoiaren urritasunak frogatzen zuela arrazoi praktikoak ezin zuela autoritaterik izan izaki arrazional guztientzat, morala funtsezkoa baitzen pertsonen asmoak eta ekintzak garatze aldera. Peter Singerek dioenez, moralak berez ezin duela oinarri arrazional bat izan dioen Humeren argudioa "nahikoa izango zatekeen etikaren historian leku bat hartzeko".
Bere lana instrumentalismoaren doktrinarekin lotzen da. Doktrina horren jarraitzaileek diote ekintza bat arrazoizkoa dela, baldin eta bere nahiak edo desioak lortzeko balio badu, horiek edozein izanda ere. Helburuak eta desioak lortzeko baliagarrienak izango diren ekintzen berri emanez soilik har dezake parte arrazoiak, baina ez du inoiz esango zer helburu eta desio eduki behar diren. Beraz, norbaitek aluminionozko papera irentsi nahi badu, arrazoiak esango dio non aurkitu eta ez dago ezer irrazionalik hura jan edo jan nahi izatean (baldin eta, osasuna mantentzeko desioa indartsuagoa ez bada). Hori jakinda ere, gaur egun esan ohi da Hume urrats bat harago joan zela nihilismoan barneratuz, esan baitzuen ez zela batere irrazionala bere desio eta helmugak zapuztea. Jokabide hori anormala izango litzateke, baina ez litzateke arrazoiaren aurkakoa izango.
Emotibismoa
Humeren sentimentalismo morala bere hurbileko lagun Adam Smithek ere jarraitu zuen eta biek Francis Hutcheson garaikide nagusiaren hausnarketa moralen eragina izan zuten. Era berean, Humek zorrotz agertu zen erlijio-arazoaren aurrean. Arrazoia alde batera uztean, ukatu egin zuen Jainkoaren eginkizuna moraltasun iturri gisa eta jainkozko aginteetan eta betiereko zigorretan oinarritutako morala kritikatu zuen.
Determinismoa eta aukeramen askea
Askok ohartarazi egin dute aukeramen askearen eta determinismoaren arteko itxurazko gatazkaren inguruan. Determinismoaren defendatzaileek dioten moduan, egiten ditugun ekintzak milaka milioi urte lehenagotik zehaztuta bazeuden, orduan, nola erabaki dezakegu? Horren aurrean, Humek beste gatazka bat sumatu zuen, arazoa kontrako ikuspegitik ikusita: aukeramena ez dela bateragarria indeterminismoarekin, alegia. Egindako ekintzak aurreko gertaerek zehazten ez badituzte, orduan, ekintzak erabat ausazkoak dira. Gainera, eta giza filosofiarentzat garrantzi handiagoa duena, izaerak edo nortasunak ez dituzte zehazten —desioak, lehentasunak, balioak, etab.—; baina, nola izan liteke norbait bere izaeraren ondorio ez den ekintza baten erantzule? Aukeramenak determinismoaren beharra duela dirudi, bestela ez lirateke agentearen eta ekintzaren arteko lotutarik egongo. Beraz, aukeramena determinismoaren aurkakoa dirudien arren, aldi berean determinismoa behar du. Humeren ustez, giza jokabideak kausak ditu eta, beraz, gizakiak bere ekintzen erantzuleak diren heinean, ekintza horiek saritzen edo zigortzen saiatu beharko litzateke, moralki desiragarria dena egiten saiatzeko eta moralki desiragarria dena ez egiten saiatzeko.
Thomas Hobbesekin batera, Hume konpatibilistatzat jo izan da. Konpatibilismoak aukeramen askea eta ikuspegi mekanizista (gizakiak lege fisikoek erabat gobernatzen duten unibertso determinista baten parte direla) elkartzea du helburu. Humek, honetan, iraultza zientifikoaren eragin handia izan zuen, Isaac Newtonena bereziki. Era berean, argudiatu zuen askatasunaren eta determinismoaren arteko liskarrak 2000 urtez jarraitu zuela, terminologia anbiguoa zelako. Humeren hitzetan: "Inguruabar hau dela eta, hau da, eztabaida luzaroan egon denez... adierazpenean anbiguotasunen bat dagoela pentsa dezakegu", eta pertsona desberdinek esanahi desberdinak erabiltzen dituztela termino berberetarako.
Humek honela definitzen du beharrezkotasunaren kontzeptua: "naturaren eragiketetan ikus daitekeen uniformetasuna, non antzeko objektuak etengabe elkartzen diren" eta askatasuna "nahimenaren determinazioen arabera ekiteko edo ez ekiteko botere gisa". Ondoren, definizio horien arabera, biak bateragarriak izateaz gain, askatasunak beharrezkotasuna eskatzen duela adierazten du. Izan ere, gure ekintzak aurreko zentzuan beharrezkoak ez balira "arrazoiekin, aiherekin eta zirkunstantziekin hain erlazio gutxi izango lukete, non batak ez lukeen bestearen uniformetasun maila jarraituko". Baina, gure ekintzak ez badaude nahimenari lotuta, orduan gure ekintzak ezin izango dira inoiz askeak izan: "ausazko" kontua izango lirateke. John Passmore filosofo australiarrak dio nahasmena sortu dela, "beharrazkotasunak” "beharrezko lotura" esan nahi duela interpretatu delako. Humek nahasmen hori bertan behera utzi ondoren, "askatasuna eta beharrezkotasuna bata bestearekin gatazkan ez daudela jakingo dela" dio.
Gainera, Humentzat, moralki arduratsu jokatu ahal izateko funtsezkoa da gure portaeraren eragina edo beharrezkotasuna:"Ekintzak, beren izaeragatik, aldi baterakoak eta galkorrak dira; eta egin dituen pertsonaren izaera eta disposizioaren kausaren batetik ez badatoz, ezin dute haren ohorerako balio, nahiz eta, gaiztakeria bada, zitalkeriarik ere ezin izan."Humek kausalitatearen eta gogoaren inferentzia horretatik abiatuta erabaki bat arrazionalki hartzeko dugun gaitasunaren arteko lotura deskribatzen du. Gizakiek egoera bat ebaluatzen dute aurretik zehaztutako gertaera batzuetan oinarrituta eta hortik aukera bat osatzen dute. Humek uste du aukeraketa hori berez egiten dela eta erabakiak hartzeko modu horri bat-batekotasunaren askatasuna deitzen dio.
Izatearen eta izan beharraren arazoa
Hume ohartu zen idazle askok izan beharko lukeenari buruz hitz egiten zutela, denaren oinarritik abiatuta; baina alde handia dago proposizio deskriptiboen (zer den) eta preskribiboen (zer izan behar duen) artean (ikusi Giza Naturari Buruzko Tratatuaren III. liburua, I. zatia, I. atala). Humek, horren aurrean, idazleei erne egon daitezela eskatzen die. Zer zehaztasunekin erator daitekeen 'izatetik' “behar izatea”, teoria etikoaren gai nagusietako bat izatera iritsi da. Batzuen iritziz, Humentzat deribazio hori ezinezkoa da. (beste batzuek, aldiz, interpretatzen dute Humek ez zuela esan baieztapen faktikoa ezin dela baieztapen etiko bihurtu, baizik eta ezin zela egin giza sentimenduei arreta jarri gabe). Hume, ziurrenik, arauemailea dena (izan beharko lukeena) eta positiboa dena (badena) bereizi zituen lehen idazleetako bat da. G. E. Moorek antzeko jarrera defendatu zuen galdera irekiaren bere argudioarekin. Izan ere, falazia naturalista agerian jarri zuen, hau da, propietate moral eta naturalen arteko edozein identifikazioa ezeztatzen ahalegindu zen.
Utilitarismoa
David Humek bi giza sentimendu natural identifikatzen ditu, etikaren oinarritzat hartzen dituenak: ontasuna eta errukia. Ekintza onak onartzen ditugu eta horiei "bertute" deitzen diegu, pertsonarentzat eta gainerakoentzat baliagarri edo atseginak direnak. Bestetik, errukia beste pertsona batzuen sentimendu eta sinesmenen inpresioa jasotzeko giza gaitasuna da. Horrez gain, bere filosofia morala naturalista da, erlijio-autoritatearen iturrietan oinarritzen ez duelako. Era berean, Humek kontuan hartu zuen filosofiak ezjakintasuna, sineskeria eta intolerantzia bezalako oztopoak ezabatzeko duen baliagarritasuna.
Eszeptizismo moralari erantzuteko, Humeren teoria moralak esplizituki "zentzu komun" eta “giza printzipio” batetaz baliatzen da. Humek ilustrazio eskoziarreko gainerako kideekin batera, printzipio moralak sortzen duten utilitatearen arabera neurtzea proposatu zuen lehena izan zen. Dena den, Hume ez da gehiegi estimatu behar; Francis Hutcheson izan baitzen utilitarismoaren leloa sortu zuena: «Zorionik handiena kopuru handienarentzat». Baina, Jeremy Benthamek Humeren Tratatua irakurri ondoren, sentitu zuen lehen aldiz utilitarismoaren indarra. Hala ere, Humeren proto-utilitarismoa berezia da. Ez du uste utilitate-unitateak gehitzeak egia moralera iristeko modua denik. Aitzitik, Hume sentimentalista morala zen eta, beraz, uste zuen printzipio moralak ezin zirela intelektualki justifikatu. Printzipio batzuk beste batzuk baino hobeagoak iruditzen zaizkigu, besterik gabe; eta printzipio utilitarioak hobegoak iruditzen zaizkigu, gure eta gure garaikideen interesen alde egiten dutelako. Era berean, gizakiak prest daude gizartearen onura publikoa sustatzen duten arauak onartzeko. Humek ideia hori erabili zuen azaltzeko nola ebaluatzen ditugun fenomeno ugari; gizarte-erakundeetatik eta gobernu-politiketatik hasita, pertsonalitatearen ezaugarriak barne.
Estetika
Humek estetikari eta artearen teoriari buruz dituen ideiak bere lanen bidez zabaldu dira, baina, bereziki, idazki etikoen eta Of the Standard of Taste eta Of Tragedy saiakeren bidez. Bere ikuspuntuak Joseph Addison eta Francis Hutchesonen lanean errotuta daude. Tratatuan edertasunaren eta deformazioaren eta bizioaren eta bertutearen arteko loturari buruz idatzi zuen. Gai horri buruz idatzitako ondorengo testuek artearen edertasuna eta deformazioa eta giza izaera eta portaeraren artean paralelismoak aurkitu zituen. Of the Standard of Taste lanean Humek argudiatzen du ezin dela araurik ezarri gustu oneko objektuari buruz. Hala ere, gustuaren kritikari fidagarri bat objektibotzat, sentikortzat eta aurreiritzirik gabekotzat har daiteke. Of Tragedy lanean gizakiek drama tragikoaz zergatik gozatzen duten galdetzen du. Hume kezkatuta zegoen ikusleek tragedia batean irudikatutako oinazean eta antsietatean plazera aurkitzen zutelako. Horren aurrean, ikusleak antzezpen dramatiko bat ikusten ari dela bazekiela zioen eta plazerra sentitzen dute erakusten diren gertaerak benetan fikziozkoak direlako. Horrez gain, Humek pertsonak gustu eta jokabide egokian hezteko arauak ezarri zituen eta arlo honetan idatzi dituenak eragin handia izan dute estetika ingelesean eta anglosaxoian. Haren iritziek eragina izan zuten ondorengo estetikan, batez ere Immanuel Kanten Judizioaren kritikan.
Erlijioa
Stanfordeko Filosofia Entziklopediak dioenez Humek "indarrez eta zorrotz idatzi zuen erlijioaren filosofiaren ia gai nagusi guztietaz". "Erlijio-arazoei buruzko idazkiak gai honetan eragin handiena izan duten ekarpenen artean aurkitzen dira". Arlo honetako bere idatziek pentsamendu erlijiosoaren filosofia, psikologia, historia eta antropologiaz dihardute. Erlijioaren filosofiari egindako ekarpenek eragin ihandia izan dute teologia natural eta errebelatuan eta horiek, oro har, erlijio-sinesmenaren justifikazioak ahultzeko ahalegina izan dute. Humek Jainkoaren existentziaren frogen asmoa gutxiesten zuen, munduan gaizkiaren zegoela esanez.
Teoria politikoa
Zaila da Humeren afiliazio politikoak sailkatzea. Bere idazkiek, termino modernoetan, kontserbadoreak eta liberalak diren elementuak dituzte, termino horiek anakronikoak diren arren. Humeren filosofia politikoaren kezka nagusietako bat zuzenbide-estatuaren garrantzia da. Halaber, bere saiakera politikoetan, politikan moderazioak duen garrantzia azpimarratzen du: izpiritu publikoa eta komunitatearekiko errespetua dira horren adibide. Monarkiaren eta errepublikazaletasunaren arteko gobernu mistoaren aldekoa zen, justizia ezartzeko eta prentsa bezalako askatasunak ziurtatzeko asmoz.
Kontserbadurismoa
Askok David Hume kontserbadore gisa ikusten dute eta batzuetan lehen filosofo kontserbadorea deitu izan zaio. Mesfidantza adierazi zuen ezarritako ohiturak eta gizartea erreformatzeko ahaleginen aurrean eta herriei aholkatu zien ez matxinatzeko beren agintarien aurka, tirania nabarmeneko kasuetan izan ezik. Hala ere, britainiar alderdi politiko bakar batean ere (Whigs eta Tories) ez zuen parte hartu nahi izan eta askatasun irrika autoritate boteretsu batekin orekatu behar zela uste zuen, bietako bat ere sakrifikatu gabe. Prentsa-askatasunaren eta demokraziaren alde agertu zen, beti ere murrizketekin. Esan izan da inspirazio handia izan zela James Madisonentzat. Halaber, baikor agertu zen aurrerapen sozialari dagokionez, uste baitzuen merkataritzaren hedapenaren ondoriozko garapen ekonomikoari esker gizarteek aurrera egiten zutela basakeriatik zibilizaziora. Haren arabera, gizarte zibilizatuak irekiak, baketsuak eta lagunkoiak dira eta bertako herritarrak askoz zoriontsuagoak dira.
Pentsamendu ekonomikoari egindako ekarpenak
Bere argudio politikoetan zehar eta bere ikerketa historikoen ondorio gisa, Humek ideia ekonomiko asko garatu zituen, batez ere jabetza intelektualari, inflazioari eta kanpo-merkataritzari buruz. Horiek Adam Smith ekonomialariarengan eragina izan zutenak.
Humerentzat jabetza pribatua ez da eskubide naturala, baina ondasun mugatuak daudelako justifikatzen da. Ondasun guztiak mugagabeak balira eta eskuragarri baleude, orduan jabetza pribatuak ez luke zentzurik izango. Humek jabetzaren banaketa desorekatuan sinesten zuen, berdintasun perfektuak industriaren eta aurrezkiaren ideiak suntsituko baitzituen, horrek hornidurarik eza eta pobrezia ekarriko zituelakoan.
Hume espezie-diru fluxu-mekanismoa izeneko teoria garatu zuten lehenenetarikoa izan zen, merkantilismoarekin bat ez datorren ideia izanik. Modu sinplifikatuan, urrezko patroi-sistema batean, herrialde batek merkataritza-balantza positiboa duenean (esportatzaile garbia da), bere urre-fluxuak areagotzen ditu. Hori prezioen maila orokorraren barne-inflazioan gertatzen da, azken finean herrialdearen lehiakortasun-abantaila higatu eta esportazioak murriztuko dituena. Horrela, urrezko ereduak herrialde bateko ordainketa-balantzaren oreka automatikoki berrezartzea ahalbidetuko luke.
Humek inflazio onuragarriaren teoria bat ere proposatu zuen. Uste zuen diru-hornidura handitzeak ekoizpena areagotuko zuela epe laburrean. Fenomeno hori diru-horniduraren hazkundearen eta prezioen arteko marjinak eragingo luke. Ondorioz, prezioak ez lirateke epe laburrean igoko eta baliteke inoiz ez igotzea. Teoria hau geroago garatu zuen John Maynard Keynesek.
Arrazakeria
David Humek (1711 – 1776) ohar eztabaidagarri hau idatzi zuen Nazio-karaktereen inguruko testuko oin-ohar batean: Humeren tesien aurka agertu ziren, besteak beste, James Ramsay eta James Beattie, bai Essay on the Nature and Immutability of Truth-en (Naturari eta egiaren aldaezintasunari buruzko saiakera, 1770), bai ondorengo Elements of Moral Science-n (1790-1793), non Dido Elizabeth Bellek beltzen ahalmen intelektuala aldarrikatzen zuen
Obrak
Humeren bizitza hiru alditan zatitu daiteke. Banaketa-mota hau arbitrarioa izan badaiteke ere, bitarteko mnemotekniko erabilgarria eta egokia da, bere literatur ekoizpenean eta bizitzan bertan oinarritzen den heinean.
Nahiz eta Humeren pentsamenduak nahiko homogeneo iraun zuen bere bizitza osoan zehar, pentsamendua garatzeko modua beti berbera izatetik urrun egon zen. Horrela, lehenengo aldia Giza naturari buruzko tratatua idaztea da, non bere pentsamendua ia erabat kontzentratuta dagoen; bigarrenean, saiakerak eta liburuak bata bestearen atzetik idatzi zituen, baina beti ere, Tratatuan gai ugaritan finkatutako ibilbide eta helburuetatik abiatuz; hirugarrenean, Hume aurreko idazkiak berrirakurri, hobetu eta hil osteko liburuak idaztzi zituen, hala nola Erlijio naturalari buruzko elkarrizketak.
Garra persica
Garra persica Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Lightburn (Glasgow)
Lightburn, Eskoziako Glasgow hiriko barruti bat da, Clyde ibaiaren iparraldean.
Botia pulchripinnis
Botia pulchripinnis Botia generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Rachid Mimouni
Rachid Mimouni (رشيد ميموني; Alma, 1945eko azaroaren 20a - Paris, 1995eko otsailaren 12a) aljeriar eleberrigilea. Aljerian goi-mailako ikasketak egin, eta kimika ikastera Montrealera joan zen. 1976tik 1979ra bitartean kimikako enpresa bateko garapen-sailaren zuzendaritza hartu zuen, eta Merkataritza Eskolako irakasle izan zen Aljeriako Unibertsitatean. Halaber, Kulturaren Batzorde Nazionaleko kide izan zen. 1968tik 1970ra bitartean, mugimendu berri bat sortua zen aljeriar literaturan, Mohamed Dib eta Rachid Boujedra idazleek sustatuta besteak beste. Moimuonik bere kasa eta bere aldetik heldu zion mugimenduari, 1980ko hamarraldiaren hasieratik. Bere lehenengo bi eleberriak ohiko diskurtso linealean idatziak dira, baina Fleuve detourné lanetik aurrera (1982) idazle original gisa azaldu zen, hizkuntza bizi zorrotzekoa. Estilo desberdinak landu zituen obra berri bakoitzean: beroa eta adierazkorra, batzuetan; hotza eta zorrotza, besteetan. Estereotipoak eta indarrean zegoen sistema inpertsonalak abaildutako herritarrak erretratatzeko orduan nabarmendu zen, batez ere. Lege zaharraren suntsipenagatik eta bere erkideen deserrotze erabatekoagatik kezkaturik, Rachid Mimouniken ustez modernotasunean bat-batean sartzeak suntsipena besterik ez du ekarri. Lan nagusiak: Tombeza (1984), L'Honneur de la tribu (1989), La ceinture de l'ogresse(1991); Une peine à vivre (1991).
2. linea (Nantesko tranbia)
'''Nantesko tranbiaren 2. linea''' (estilitzatua) sareko hiru tranbia lineetako bat da. Lineak 25 geltoki eta 12 kilometro ditu guztira eta Orvault–Grand Val geltokia, Orvault udalerrian dagoena, Pont-Rousseauko geltokiarekin lotzen ditu, Rezé udalerrian.
1992ko irailaren 7an inauguratu zen, Commerce eta Pont-Rousseau geltokien artean.
2015. urtean, 34 310 000 bidaiari eraman zituen, sareko 3tik 2.
Historia
1970eko hamarkadaren amaieran, Nantesen garraioa, batez ere, autoaren erabileran oinarritu zen. Auto-pilaketa murrizteko asmoz, Erdre ibaian zehar autobideak eraikitzea proposatu zen. Honek, hiri sarea suntsitzea ekarriko zuen, plana, azkenean, atzera botatzea eragin zuten protestak piztuz.
Hainbat aukera aztertu ziren, hala nola autobus- eta trolebus-zerbitzuak hobetzea (edukiera mugatua) edo metro-sarea (garestiegia). Azkenean, aukera guztiak baztertu zituzten eta tranbiak berreskuratzea proposatu zuten.
Puntu honetan, tranbia berriak eraikitzeko ideia iraultzailea zen. Mundu osoko joera tranbiak kentzea izan zen, linea berriak ireki beharrean. Frantzian hiru tranbia sistema txiki geratzen ziren (Lille, Marseilla eta Saint-Étienne).
Ipar Amerikan metro arinaren berpizkundea gertatzear zegoen, 1981ean Edmonton Light Rail Transit ireki zenean, urte horretan bertan Calgary C-Train eta San Diego Trolley izan zirelarik. Europan, ordea, urte askotan ez zen tranbia sare berririk eraiki.
Nantesko Udalak ingeniari talde bat bildu zuen tranbia sare berri bat garatzeko aukera aztertzeko. Proiektua eta bere xehetasun ekonomikoak 1981eko otsailaren 10ean zehaztu ziren. Gobernuak gastuen % 30 finantzatzea onartu zuen, eta Alstom enpresa hogei ibilgailu egiteko aukeratu zuten.
Tranbia, azkenik, 1985ean inauguratu zen, Place du Commerce eta Haluchère lotzen zituen linea bakar batekin, hiriaren ipar-ekialdean.
linearen arrakastaren ondorioz, bigarren linea bat eraiki zen, iparraldea eta hegoaldearen artean, Place du Commercen zegoenarekin lotua. linea 1982ko irailean inauguratu zen 50 Otages eta Trocardière artean. Bi urte beranduago Orvault–Grand Val geltokirantz hedatu zen, hiriaren iparraldean.
2005eko abuztuan, linea 2,2 kilometrotan handitu zen, Trocardière eta Neustrie artean hiru geltoki berri gehituz. 2007ko irailean, zati txiki bat ireki zen, lineatik Pont Rousseaura aldatzen zuena. Konpentsazio gisa, linea Hôtel Dieu geltokitik Neustrie geltokira hedatu zen.
Disuasio-aparkalekuak
Lineak 7 disuasio-aparkaleku ofizial ditu guztira, seinaleztatuta eta araututa.
Tarifak
Linearen tarifikazioa Nantesko beste garraiobideen berdina da, eta garraio-titulu berberekin dago eskuragarri.
Strang (Man uhartea)
Strang, Erresuma Batuko Man uhartean dagoen etxalde bat da, Douglas udalerriaren kanpoaldean.
Zorroaga
Zorroaga Donostiako auzune bat da, Miramon auzunearekin batera Miramon-Zorroaga auzo administratiboa osatzen du. Biztanle gutxien dituen auzoetako bat da, eta bertan, familia bakarreko etxebizitzak nagusi dira.
Auzoaren hirigintza, erliebearen malkartasunaren ondorio da. Malda handiegiak, hiriko beste guneetan eraikitako blokeak altxatzea ezinezko egiten du. Halere 2000ko hamarkadan goi maila ekonomikoa duten jendeen etxebizitza multzoak eraiki izan dira.
Lilybank
, Eskoziako Glasgow hiriaren ekialdean dagoen auzo bat da.
Zorroaga
Eraikinak
Auzoan, hiriko medikuntza azpiegitura garrantzitsuena dago, Donostia Ospitalea. Horrez gain, azken urteetan, zaharren egoitza bat eta klinika pribatu bat ezarri dira bertan.
Marbach am Neckar
Marbach am Neckar Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Zorroaga
Eraikinak
Gaur egun Zorroaga Fundazioa izenez ezaguna den elkartea 1903 urtean inauguratu zuten Viktoria Erregina egoitza izeneko eraikinean kokatua dago.
Bestalde, Zorroagako eliza dago.
Historia
1980tik 1993ra arte EHUko Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatea Zorroagan egon zen, eta fakultatearen izen arrunta 'Zorroaga ' zen orduan. 1993an fakultatea Ibaetako campusera eraman zutenean, Aranzadi zientzia -elkartearen egoitza bihurtu zen.
Pachycephala simplex
Pachycephala simplex Pachycephala generoko animalia da. Hegaztien barruko Pachycephalidae familian sailkatua dago.
Biebrza
Biebrza (Bebras, Бебжа) ipar-ekialdeko Poloniako ibaia da, Vistularen adarra. 164 kilometroko luzera eta 7.092 km²-ko arroa ditu.
Bere ibilbidean Lipsk, Sztabin, Goniądz, Osowiec-Twierdza, Radzilow eta Wizna zeharkatzen ditu. Bere haranean herrialdeko hezegunerik handiena dago, Biebrzako zingirak izenekoa.
Malterdingen
Malterdingen Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Ulstergo Alderdi Unionista
Ulstergo Alderdi Unionista (ingelesez Ulster Unionist Party edo UUP) Ipar Irlandako alderdi politiko unionista bat da. Gaur egungo buruzagia Mike Nesbitt politikaria da.
Ipar Irlandako bi alderdi unionista nagusietako bat da, bestea Alderdi Demokratiko Unionista.
Garra phillipsi
Garra phillipsi Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
St. George (Missouri)
St. George Missourieko hiri bat da. St. Louis konderrian kokatua dago. 2010ean 1,337 biztanle zituen, 0.48 kilometro koadrotan banatuta.
Juan José Eguiara Eguren
Juan José Eguiara Eguren (Mexiko Hiria, 1696ko otsailaren 2a - Mexiko Hiria, 1763ko urtarrilaren 29a) Mexikoko jakintsu eta gotzain katolikoa izan zen. Bibliotheca mexicana-ren (Mexikorako bibliografia lan aitzindaria) egilea da.
Biografia
Juan José Eguiara euskal jatorrikoa zen, aita merkatari etorkina eta ama euskal jatorriko lehen belaunaldikoa. Ikasle bikaina izan zen, azkenean teologian doktoregoa lortu zuen, eta Mexikoko Unibertsitateko irakasle izan zen. 1749an erretore hautatu zuten. Bere ikaskuntza zabala izan zen, teologia, zuzenbide kanonikoa, filosofia, matematika eta letrak hartzen zituena; eta hizlari trebea zen. Eguiara Yucatángo apezpiku hautatu zuten, baina ez zuen kargua hartu osasun txarra aldarrikatuz. Mexiko Hirian jarraitu zuen bere literatura lanarekin. «Mexikoko ideien historiaren abiarazlea» izendatu dute.
Obrak
Lehen liburukia argitaratu zuen, A, B eta C hizkiak biltzen zituena, eta eskuizkribuan biografia ugari utzi zituen J-raino. Hitzaurrean Martí Dekanoaren karguak gogo eta abertzaletasun handiz gezurtatzen ditu. Biblioteca Mexicana latinez idatzita dago eta, osatugabea izateaz gain, estilo ponpoxo batek kentzen dio. Hala ere, Mexikon eta beharbada Espainia-Amerika osoan argitaratutako mota honetako lehen lana izan zen. Izenburu osoa Biblioteca Mexicana sive eruditorum historia virorum qui in America Boreali nati, vel alibi geniti, in ipsam domicilio aut studiis asciti, quavis lingua scripto aliquid tradiderunt. Ferdinando VI Hispaniarum Regi Catholico, Nuncupata Mexici 1755 da.
"Panegiricos" ere argitaratu zuen, Mexikon bereizita inprimatua (1727–57); "Elogios fúnebres" (1755–66); "Praelectiones" (Mexiko, 1746); gai teologiko eta juridikoetan hamalau liburuki; hogei liburuki sermoiak eta argibideak; eta beste hainbat tratatu.
Botia rostrata
Botia rostrata Botia generoko animalia da. Arrainen barruko Cobitidae familian sailkatzen da.
Saccopharynx trilobatus
Saccopharynx trilobatus Saccopharynx generoko animalia da. Arrainen barruko Saccopharyngidae familian sailkatzen da.
Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola
Donostiako Irakasleen Unibertsitate Eskola Euskal Herriko Unibertsitatearen baitan dagoen irakasle eskola da, Donostiako Ibaetako campusean. Egungo eraikina 1988 urtean eraiki zen. Hori baino lehenago, Ategorrieta auzoko Villa Soroa etxean eta beste fakultateetako geletan ematen ziren eskolak.
2016 an campus bereko Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultatearekin batu zen, eta ordutik irakasle eskola hau Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultateko atala da.
Jose Maria Arizmendiarrieta
Jose Maria Arizmendiarrieta Madariaga (Markina-Xemein, Bizkaia, 1915eko apirilaren 22a- Arrasate, Gipuzkoa, 1976ko azaroaren 29a) euskal apaiz katolikoa izan zen, eta Mondragon Korporazio ko enpresa kooperatibo en ideologo a zein sustatzailea. Hasieran Euskal Herria n kokatuak zeuden, eta gaur egun mundu osora hedatu dira. Gizarte ekonomia ko bigarren enpresa taldea da estatuan. Guztira 98 kooperatibak, 8 fundazio k, mutua batek, 10 estaldura-erakundek eta nazioarteko 7 delegaziok osatzen dute, lau arlotan banatuta: finantza k, industria, banaketa eta ezagutza.
Arizmendiarrieta apaiz gai zen Gasteiz en Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, eta ondorioz Eusko Jaurlaritza k mobilizatu egin zuen. Euskara zekienez, Eguna egunkari berrian idaztera bidali zuten. Bertan, tropa frankista k Bilbo n sartu arte aritu zen. Hauek, atxilotu ondoren berriro mobilizatu zuten, Burgos ko artilleriaren erregimentura bidaliz gerra amaitu bitartean. Ikasketak amaitu ondoren eta apaiz bilakatu ondoren, 1941ean parrokiako laguntzailekide bezala Deba Goiena Haran gipuzkoarreko Arrasate herri industrialera bidali zuten, eta han jarraitu zuela hil arte. Apaiz pragmatiko eta langilea, justizia sozial aren eta giza duintasun aren zentzu handia zuena, erakunde eta enpresa ugari sustatu zituen langileen eta komunitatearen onerako, “Arrasateko esperientzia kooperatiboa” deitu zuen arlo horretan. Urtero milaka lagun joaten dira Arrasatera, enplegua sortu eta mantentzeko Arizmendiarrietak auto-kudeatutako kooperatiben eredu a aztertzera.
Haurtzaroa eta gaztaroa: 1915-1931
Seminarioan mundu berri bat aurkitu arren, jatorriarekiko eta hazi zen laborantza-lurrarekiko leiala izaten jarraitu zuen. Eta baita amarengandik han ikasi zuen lan praktikoaren balioa, baserri apal baten bizitzeko oinarri bezala. Gaztetako gizarte esparru guztietako ingurune euskaldun elebakarretik, gaztelaniaz eta latinez ikastera pasatu zen, hain zuzen seminarioan kultura orokorra ikasteko bi hizkuntza baimenduetan. Lau urte geroago, Gasteiz ko Elizbarrutiko Seminarioan sartu zen.
Gasteizko Seminarioa: 1931-1936
Arizmendiarrieta Seminarioan Espainiako Bigarren Errepublika ren garaian egon zen, hain zuzen gizarte-gaiak berpiztu zirenean. Apaizgaiak, Filosofia eta Teologia ikasteaz gain, Pio XI. Quadragessimo Anno entziklika soziala ere aztertzen zuen. Ondorioz, Gasteizko apaiz mugimenduaren espiritualtasunean sakondu zuen, tutore bereziki Joakin Goikoetxeandia eta Juan Thalamas izan zituela. Eta lehenaren lema hartu zuen: "Apaiz izatea, beti eta guztian apaiz". Gerora zintzoki jarraitu zituen garrantzi handia ematen zitzaien hainbat balioei, hala nola gorputzaren laztasunari, puntualtasunari, isiltasunari, lanerako gogoari, higieneari eta aurkezpenari, bai fisikoa zein material didaktikoena.
Seminarioan bi talde zeuden, bata gazteena eta buruarinena, futbolean eta pilotan jolasten zutena. Eta bestea helduena, serioak eta arduratsuak, munduko arazoetan pentsatuz paseatzen zutenak, bakea eta gerra, gosea eta misioak bezalako gizarte-kontuak erabiliz. Arizmendiarrita bigarren talde horretakoa zen. Braientzat apaiz garrantzitsuenetako bat Manuel Lekuona izan zen, hizkuntzen eta artearen irakaslea. Euskara lantzearen alde lan egitea elizbarruti ko apaizen eginbeharra zela defendatzen zuen, katixima herriko hizkuntzan irakasteko. Hain zuzen, 1933an Filosofiako 2. mailako zenbait ikaslek “Kardaberaz Elkartearen hirugarren maila” sortzea erabaki zuten, eta “Aurrera beti” leloa jarri zioten. Denek erabaki zuten bere estatutuak idazteko egokiena Arizmendiarrieta zela, eta sorrerako agiria ere berak egin zuen, non gizartearen lana ideario errenazentista rekin lotzen zuen. Halaber, elkartearen zuzendariorde izendatu zuten, hots, faktuz arduraduna, Lekuona zuzendariak gainbegiratze lana besterik ez baitzuen egiten. Hilean batez beste hiru bilera egiten zituzten, eta horiei batzar arruntak eta bereziak gehitzen zitzaizkien. Lekuonak eta Jose Migel Barandiaran ek behaketa kritikoaren balioa helarazi zieten apaizgaiei, uko eginez ikaste soilari. Izan ere, Seminarioko erromantizismo monastikoak apaiz-bokazioa goraipatzen zuen, eta Arizmendiarrietaren arabera, “munduaren tentazioez hainbeste hitz egitetik, ez ziren agertzen eta ez ziren ezagutzen benetako tentazioak: boterea eta erosotasuna”.