cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dicaeum quadricolor
Dicaeum quadricolor Dicaeum generoko animalia da. Hegaztien barruko Dicaeidae familian sailkatua dago.
Fikzio
Fikzioaren paradoxa
Paradoxa honekiko hipotesiak ondorengoak litezke:
Norops salvini
Norops salvini Norops generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Fikzio
Irrazionalismoa
Irrazionalismoa, filosofoarentzat, praktikoa zein doxastikoa da. Irrazionalismo doxastikoa kontrako bi sinesmen izatean datza. Kasu honetan, ondorengo bi usteak bateratuko genituzke: emozio fikzionalek emozio-objetuaren existentzia baieztatzen dutela eta objektu fikzionalak hutsalak direla. Ondorioz, Radfotdek, bi emozio mota bereizten ditu: emozio arrazionala, hala nola, hil den pertsonarekiko errukia, eta emozio irrazionala, fikziozko pertsonaia batekiko errukia. Azken hauek ez gaituzte ekintzara bideratzen.
Radforen teoriak kontrako iritzi eta desadostasunak jaso ditu. Lehenik, Radfordek, gezurra fikzioarekin alderatu egiten du, izaera desberdineko gertaerak nahastuz. Gezurretan ez bezala, fikzioaren sortzaileak ez dauka bere edukia uste oso bilakatzeko helbururik. Bigarrenik, objektu fikzionalekiko sentimenduak irrazionaltzat hartzeak, giza afektibitatearen zati bat irrazional kontsideratzea dakar. Hirugarrenik, teoriaren oinarritzat, emozioen modelo estu kognitibista dauka, zeinen arabera emozioek sinismenen beharra baitdaukate. Modelo honek sinesmenak ez diren emozio kognitiboak (irudimenak, oroitzapenak eta usteak) azaldu gabe uzten ditu, ondorioz, irrazional kontsideratu beharko genituzke.
Pentsamenduaren teoria
Teoria honek emozioen modelo kognitibista estua kolokan jartzen du emozioak eragiten dituzten pentsamenduetan ardaztuz (irudimenak, usteak, pertzeptzioak eta abar).
Radforden teoriari aurre egin zion lehenen autorea Michael Weston izan zen. Westonek dio emozio fikzionalek gertaera baten sinesmenarekin daukaten lotura aztertu beharrean, emozio hoien sortzaile diren objektuetan zentratu behar garela, objektu haien ideia orokorretan ardaztuz. Haren ustez, emozio fikzionalak fikzioetan bizitza errealari aipu egitean pizten dira.
Gaztelaniazko Wikipedia
Gaztelaniazko Wikipedia Wikipediaren gaztelaniazko edizioa da. 2001eko maiatzean jarri zen abian, eta 2007ko otsailaren 10ean 200.000 artikuluen muga gainditu zuen, edizio guztien artean hori lortzen 10.a izan zelarik. 2016ko martxoan, wikipedia guztien artean, artikuluak kontuan hartuta 10. zen eta 1.240.000 artikulu zituen.
Fikzio
Pentsamenduaren teoria
Proposamen honek kontraesanak eragin ditu. Lehenik, emozio-objektua ez da erreala, objektu fikzional konkretu bat baizik. Hau da, liburu baten pertsonaia baten heriotzak sorrarazten duen tristura ez dator heriotzak berak sortzen duen tristuratik, baizik eta pertsonaia konkretuaren heriotzak eragiten duen tristuratik. Bigarrenik, ezin dugu testuinguru guztietan paralelotasun bat finkatu gure bizitzan eta fikzioan irudikatutako gertaeraren artean. Azkenik, Westonek emozio-objektua bere kausarekin nahastu egiten du. Fikzio pertsonai batek sorrarazitako tristurak pentsamendu bat izan dezake oinarritzat. Beraz, pentsamentu hori izango litzateke tristuraren zergatia eta ez objektua, hau da, fikziozko pertsonaia. Bigarren proposamena Peter Lamarquek garatu zuen. Lamarquek zioen emozio fikzionalak sortzen dituzten objektu errealak pentsamenduak direla. Eduki mental kontsideratu daiteken oro pentsamendu kontsideratzen du: irudiak, fantasiak, usteak, eta abar. Pentsamendu bat geroz eta argiagoa izatean, geroz eta handiagoa da harekiko erantzun emozional bat garatzeko aukera. Hortaz, Lamarqueren proposamenak emozioen garapenerako sinesmenen beharra ukatzen du.
Hirugarrena Yanalek aurkeztutako proposamena litzateke. Autore honen arabera, fikzioak  bizitako pentsamendu zehatzetan murgiltzen gaitu eta ondorioz, barneratutakoa fikzioa izatearen sinismena desaktibatu egiten da (fikzioa dela ahazten zaigu) harekiko emozioak garatuz. Honi esker fikzioaren aurrean errealitatea izango balitz bezala emozionalki erantzuten dugu. Roger Scrutonek honen inguruko ondorengo teoria plazaratu zuen. Emozioak nahien eta sinesmenen konplexu dira. Adibidez, beldurra zerbait arriskutsua izatearen sinesmenean eta salbu jartzeko irrikan datza. Aitzitik, fikziozko testuinguruetan, emozioek ez dute ez sinesmenik ez desiorik. Ondorioz, fikziozko objektu batek beldurra eragin arren, ez dugu uste benetan arriskutsua denik, eta ez gara hartatik salbu jartzen. Scrutonen ustez, emozio horiek irudipenetan oinarritzen dira, eta ez objektuari buruzko sinesmenetan. Irudipen horiek intentsitate gutxiagoko beldur sintomak sorrarazten dizkigute. Hala ere, teoria honen hainbat kritika egon dira, besteak beste emozio fikzionalek errealek baino gehiago eragin gaitzakela baieztatuz.
Pedro Díaz (margolaria)
Pedro José Díaz (1770?-1810?) Peruko Erregeorderrian margolaria izan zen. Bere lan gehienak erlijioaren ingurukoak dira. Zehaztasunei garrantzi handia ematen zien, eta hori ikuspegietan oso garbi ikusten da. José Gil de Castro eta Pablo Rojasen garaikidea izan zen.
Fikzio
Pentsamenduaren teoria
Azkenik, Noel Carrollen proposamena daukagu. Carrollek kognitibismo estua baztertzen du. Haren ustez, emozioak kognizioetan oinarritzen diren arren, kognizio guztiak ez dira sinesmenak. Carrollen arabera, fikziozko pentsamenduak egia-baliorik gabeko proposizio-edukiak dira, alegia, fikzioaren edukia ulertu, hausnartu eta kontuan hartu arren, ezin ditugu egitzat hartu. Fikziozko testuinguretan, ez dugu edukien egian sinesten, soilik mentalki hartzen ditugu kontuan, haiekiko jarrera mental bat azalduz.
Pedro Díaz (margolaria)
Lana
Ezagutzen diren lanen artean hauek dira aipagarrienak:
Bestetik ere, Erregeorderriaren pertsonaia garrantzitsuak margotu zituen:
Fikzio
Pentsamenduaren teoria
Teoria hauek fikzioarekiko erantzun emozionalak paradoxaren bigarren hipotesiaren beharrik gabe azaltzen dituzte -Emoziak sentitu ahal izateko objektuaren existentzian sinetsi behar dugu-. Sinismenak ez dira beharrezkoak emozioak garatzeko orduan.
Fikzionalismoa
Teoria fikzionalistek emozioak sinismenetara mugatuta daudela defendatzen dute. Beraz, fikzioaren paradoxari irtenbidea aurkitzeko,  sinismen nozioa birformulatzen saiatzen dira.
Eva Schaper-en teoria izan zen aitzindarietako bat. Bere teoria bi tesi nagusitan oinarritzen da:
Lehenengoaren arabera, adimen mota guztiek ez daukate existentziaren beharrik, hau da, usteak eta iritziak sortu ditzakegu existitzen ez diren gauzen inguruan, adibidez gertaera hipotetikoen inguruan.
Ondorioz bi adimen mota bereiz ditzakegu: lehenengo ordenako adimena, errealitatearen ingurukoa eta bigarren ordenekoak, fikzioaren ingurukoa. Era berean, bigarren hauek emozio fikzionalak sorrarazten dituzte. Bi adimen mota hauek bateragarriak dira.
Talde honen barne dagoen hausnarketa ospetsuena Kendall Waltonen quasi-emozioen teoria da. Waltonek bereizketa egiten du: alde batetik, sinismenetan oinarritzen diren eta ekintzara eramaten gaituzten emozio errealak daude; bestetik, irudimen-joku batean oinarrituta dauden eta ekintzara motibatzen ez gaituzten emozio fikzionalak ditugu (quasi-emozioak). Azken hauek sinismenetik at daudenez eta ekintzara motibatzen ez gaituztenez, Waltonek ez ditu eskubide osoko emoziotzat hartzen.
Waltonek, geroago idatzitako testu batean, bere tesia zehaztu egingo du. Haren ustez, emozio fikzionalak errealak eta egiazkoak litezke. Ordea, emozio fikzionalak "off-line” gertatzen dira, eta ondorioz ez gaituzte ekintzara bultzatzen. Irudimen ahalmenari esker, quasi-emozioak, objektu errealekiko garatzen ditugun emozioen antzera ematen dira.
Bestealde, Gregory Currie k emozio fikzionalak simulazioa batean oinarrituz sortzen direla defendatu zuen. Emozio fikzionalak off-line egoeran gertatzen dira, hau da, mundu errealarekiko interakzioetatik aldenduak. Curriek dio besteen adimena ulertzeko ahalmena, testuinguru artistikoetan zein bizitza errealean egia simulatzeko gaitasunean oinarritzen dela.
Azkenik, Susan Feaginek defendatutako teoria daukagu. Honen arabera, emozio errealen eta emozio fikzionalen arteko aldea hau da: fikziozkoak simulazio-prozesu batean oinarrituak daude.
Errealismoa
Suits izan zen errealismoaren bultzatzailea. Egile honen ustez, fikzioaren edukia era erreal batean barneratzean,  emozio fikzionalak sentitu ditzakegu. Testuingurua da fikzioaren aurrean desberdin jokatzera eramaten gaituena.
Errealismoak bi argudio nagusi ditu. Alde batetik, fikzioaren hartzailearen testuinguruan garrantzia jartzen du. Suitsen arabera, ez ditugu errealitatea eta fikzioa desberdintzen, beraz, testuinguruak gure jokaera eta jarrera determinatzen du. Bigarren argudioa sinesmenaren kontzeptuan ardazten da: Suitsen ustean, sinesmenak ekintzarako joerak dira eta beraz gradu desberdinak izan ditzakete. Zentzu horretan, posible da fikzioan sinestea eta, aldi berean, errealitatearekiko lotura ez galtzea. Bi sinesmenEk kontrajarriak diruditen arren, sinesmen-mailan desberdinak direnez bateragarriak dira.
Uzeste
Uzeste Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Fikzio
Paradoxa fikzioa ote da?
XX. mendean, emozioei buruzko hausnarketetan, kognitibismo estua nagusi zen. Ordea, 2000. urtetik aurrera, emozioen eta kognizioaren arteko lotura ulertzeko modua eraldatu egin zen, kognitibismo zabalaren garapena sustatu zuena. Kognitibismo mota honek ez du uste sinesmena arrazoimenaren nahitaezko ezaugarria denik. Aldi berean, teoria honek emozioaren osagai afektiboaren garrantzia aitortzen du.
Uzeste
Biztanleria
2007an Uzeste udalerrian erroldatutako biztanleak 443 ziren. Familiak 192 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 48 bakarrik bizi ziren emakumeak), 56 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Fikzio
Paradoxa fikzioa ote da?
Aipatu berri dugun eboluzioak eragin handia izan zuen fikzioaren paradoxaren teorian. Kognitibismo zabalaren esparruan, bigarren hipotesia aztertzean -emozioak sentitu ahal izateko objektuaren existentzian sinetsi behar dugu-,  paradoxa desegiten da. Zentzu horretan, emozio fikzionalek ez dute doxastikaren arrazionaltasunari dagokionez arazorik ekartzen; sinesmenetan oinarritzen ez diren arren, arrazionalak baitira.
Uzeste
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Fikzio
Paradoxa fikzioa ote da?
Jenefer Robinsonen ustean, paradoxaren gatazka kognitibismo estuaren esparruan eman daiteke. Bere ustean, guretzat esanahia daukan zerbaiten aurrean afektiboki erreakzionatzean pizten dira emozioak. Emozioak sentitu ostean, erantzun fisiologikoak eta ekintzarako joerak gertatzen dira.
Uzeste
Etxebizitza
2007an 252 etxebizitza zeuden, 204 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 234 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 204 etxebizitza nagusietatik 135 bere jabearen bizilekua ziren, 62 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 107 etxek bost zituzten. 132 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 96 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 81 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Byhleguhre-Byhlen
Byhleguhre-Byhlen Alemaniako udalerria da. Brandenburgo estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Fikzio
Paradoxa fikzioa ote da?
Halaber, motibazioan ardaztuz, esan beharra dago gaur egungo emozioaren filosofian nagusiki onartuta dagoela paradoxaren bigarren hipotesiaren faltsutasuna: emozio erreal guztiek ez daukate ekintzara bultzatzeko ahalemenik eta aldi berean, badaude ekintzara eramaten gaituzten emozio fikzionalak.
Uzeste
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Fikzio
Paradoxa fikzioa ote da?
Kognitibismo zabalaren esparruan, hipotesien egiazkotasunarekiko zalantza dela eta, jarrera eszeptikoa garatu ohi da paradoxaren inguruan. Askok, modu ironiko batean, fikzioaren paradoxaren inguruan hitz egin beharrean, paradoxaren fikziozko izaeraren inguruan hausnartu egin beharko zela defendatzen dute.
Uzeste
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 273 ziren, horien artean 205 aktiboak ziren eta 68 inaktiboak ziren. 205 pertsona aktiboetatik 183 lanean zeuden (103 gizon eta 80 emakume) eta 22 langabezian zeuden (14 gizon eta 8 emakume). 68 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Fikzio
Paradoxaren etorkizuna
Hasieran esan bezala, fikzioaren paradoxa emozioen kontzepzio kognitibo estuaren nagusitasunean formulatu zen. Hala ere, gaur egungo kognitibismo zabalaren esparruan, emozio fikzionalak ez dira paradoxikotzat hartzen. Beraz, paradoxaren auzia sortu zuen emozioen ikuskera gaindituta dagoela esan dezakegu. Hortaz, paradoxaren inguruko eztabaida alferrikakoa izan dela ondoriozta dezakegu? Ala sakontzen jarraitu beharko genuke?
Uzeste
Diru sarrerak
2009an Uzeste udalerrian 189 unitate fiskal zeuden, 404 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.549,5 euro zen.
Fikzio
Paradoxaren etorkizuna
Ondorioz, esan dezakegu fikzioaren paradoxa desegin den arren, sortutako hausnarketen bidez bide filosofiko berriak zabaldu ditugula. Halaber, erreakzio emozionalen izateari buruzko galdera asko ebatzi gabe geratu dira eta horrek ikerketa esparru berriak eskaintzen dizkigu emozio-filosofiaren inguruan sakontzeko.
Uzeste
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Historian zehar pentsalari askok kolokan jarri izan dute fikzioa eta ez-fikzioaren arteko bereizketa. Pentsamendu postmodernistak eragin handia izan zuen desberdintasun honekiko eszeptizismoa garatzerako orduan. Helburua Mendebaldeko zietziaren goraipamena gutxiestea zen.
Uzeste
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 margolariak eta 1 albaitaria.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Hala ere, badirudi gizakiok intuitiboki bereizi ohi ditugula fikzioa eta ez-fikzioa. Honen arrazoia, gizakiok sailkatzeko daukagun joera litzateke. Obra bat sailkatua agertzean, harekiko aurresuposizioak garatzen ditugu, obraren aurrean ikuspuntu itsua sahiestuz.
Uzeste
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Sailkapen mota anitz eta desberdin daude eta ikertutako objektuan geroz eta gehiago sakontzean, sailkapena zehazagoa eta zorrotzagoa bilakatzen da.
Uzeste
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Uzeste udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Teoria honekiko kritika, sailkatzeko jardueran ardaztu ohi da, baina kritika bera inkoherentea suertatu ohi da. Horrek garbi uzten du arazoa ez dagoela sailkatzeko jardueran, proposatzen den sailkapenean baizik.
Uzeste
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Bestealde, sailkapenak suposatzen duen sinplifikazioari baita kritika egiten zaio. Hala ere, oso zaila suertatzen da sailkapenak sahiestea, beraz, haiekin ongi jokatzen jakitea beharrezkoa da.
Uzeste
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fikzio
Fikzioaren eta ez-fikzioaren arteko bereizketa
Zertan datza orduan fikzioa eta ez-fikzioaren arteko bereizketa?
Zabalduen dagoen teoriaren arabera, irudimenak dauka erantzunkizun handiena fikziozko lanen baitan. Berriz, ez-fikzioa aztertzean, usteak dira nagusi. Baino nola bereizten dira ustea eta irudimena? Zenbait irizpiden arabera, irudimena, hautemateari eta ekintzari dagozkien prozesuetatik aparte dago eta aldiz, ustea haiekin lotua dago. Ordea, irizpide hori egoera guztietara zabaltzean hainbat kontraesan sor daitezke; antzina gertatutako gertakizun erreal batek, hau da uste batek, ekintzatik aparte mantendu gaitzake. Ondorioz, esan dezakegu fikzioa eta ez-fikzioa ez liratekela zenbait kasutan hain aparte egongo.
Deza
Deza hitzak esanahi asko ditu:
Gobiodon erythrospilus
Gobiodon erythrospilus Gobiodon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Olo-malutak
Olo-malutak, hasieran, gosaltzeko zerealak bezala sortu zituzten, eta, gaur egun, gizakiek oloa kontsumitzeko erarik ohikoena da.
Ekoizpena
Oloak, beste zerealek bezala, kanpoko oskol gogorra du, gluma izenekoa, kendu behar dena, alea elikagai bezala erabil ahal izateko. Behin gluma kenduz gero, alea oraindik zahiak babestuta dago.
Zereal honek bi eta bost aldiz arteko koipe gehiago dauka gariak baino, batez ere zahian eta endosperman. Horrez gain, koipe horiek digeritzeko gai den entzima kopuru handiak ditu, eta horrek olo-alea zaharmindu egiten du. Horregatik, olo aleen tratamenduak tenperatura baxuko txigorketa arina eskatzen du. Tratamendu termiko honek entzimak inaktibatzen ditu produktuaren hondatze azkarra saihestuz eta zapore bereizgarria ematen dio. Gainera, urrats horrek proteinak desnaturalizatzen ditu eta gutxiago disolbatzen dira, egosketan aleei osotasun gehiago emanez.
Hurrengoan, ale txigortua lurrunetan, berotu eta malgutu egiten da eta, ondoren, arrabolen artean zapaldu behar da lautzeko, eta, horrela, ura azkar birxurgatzen du egosketan edo beratze hutsean. Zenbat eta meheagoak aleak zapaltzen dugun, orduan eta azkarrago birhidratatzen dira: olo maluta arruntek 0,8 mm-ko lodiera dute; "egosketa azkarreko" oloek 0,4 mm-koa gutxi gorabehera, eta "berehalakoak" oraindik meheagoak dira.
Halaber, olo-irina gisa ezagutzen den hauts finera txikiagotu daitezke.
Bertópolis
Bertópolis Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Esplorazioen Aroa
Esplorazioen Aroa XV. mendetik XVII. mendera bitarte eman zen garai historikoa da. Denbora horretan zehar, europarrek, batez ere, portugaldarrek, espainiarrek eta britainiarrek, ia mundu osoa zeharkatu zuten, berori kartografiatzen eta konkistatzen. Europako lurralde horien zabalkundearen kausa, batik bat, Asiako aberastasunaren nahia izan zen, horrela, merkatu berrien bila abiatuz. Egindako bidaietan europarrek eurentzako ezezagunak ziren zenbait lurralde aurkitu zituzten, nahiz eta leku horietako gehienetan ordurako jendea bizi zen. Europarrak ez ziren askorentzako, bestalde, esplorazio eta aurkikuntzen garaia ezagutzen ez zituzten kontinenteetako inbaditzaileen iritsiera ekarri zuen.
Esplorazio globala portugaldarren honako aurkikuntzekin hasi zen: Madeira eta Azoreetako atlantiar artxipelagoetakoa, Afrikako kostaldekoa eta 1498an Indiako itsas-ibilbidekoa. Horrez gain, hasiera hartan, Gaztelako Koroa, Kristobal Kolonek (1492-1502) Ameriketara egin zituen bidaia transatlantikoak eta munduko lehen zirkumnabigazioa (1519-1522) garrantzitsuak izan ziren. Aurkikuntza horiek zenbait espedizio behar izan zituzten; bai itsaso bidezkoak (Ozeano Atlantikoa, Indiakoa eta Pazifikoa zeharkatuz) zein lurrekoak (Amerika, Asia, Afrika eta Australia zeharkatuz), XIX. mendera arte luzatu zirenak, Poloetako herrialdeen esplorazioekin bukatuz XX. mendean.
Esplorazio zein aurkikuntzek munduko mapen eraketak ahalbidetu zituzten, munduaren ikuskera berria txertatuz eta bata bestearengandik urruti kokaturiko zibilizazioak harremanetan jarriz. Haatik, Esplorazioen Aroak ekarritako ondorio oro ez zen positiboa izan: esklabutza, esplotazioa, konkista militarra, gaixotasunen barreiaketa eta Europa eta bere kolonien nagusitasun ekonomikoa konkistatutako lurraldeekiko izan ziren, besteak beste, ekarri zituen ondorio bortitzak. Kristautasunaren hedapena ere har daiteke garaiaren efektutzat, islamarekin batera erlijio zabalduena bilakatuz.
Garai hartako esploratzaileen artean, zerrenda luzeago baten artean, besteak beste, honako hauek nabarmen daitezke: Kristobal Kolon, Juan Sebastian Elkano, Vasco da Gama, Pedro Álvarez Cabral, Juan de la Cosa, Bartolomé Díaz, Juan Caboto, Diego García de Moguer, Fernando Magallanes, Andres Urdaneta, Diego de Almagro, Katalina Erauso, García Jofre de Loaísa, Mencía Calderón, Miguel López de Legazpi, Ines Suarez, Francisco Pizarro, Francisco de Orellana, Isabel Barreto, Willen Barents eta Jacques Cartier.
Garai hartan oso bitarteko prekarioekin burutu zituzten esplorazioak, izan ere, itsasontziak oso ahulak ziren ekaitzen aurrean, kapitainek zein gidariek zailtasunez zehatz zezaketen longitudea, teredoek (edo zur zizareek) ontzietako zur puskak erasotzen zituzten, elikadura ezegokia zen bidaia luzeetarako, higienea eta bizi-baldintzak ontzietan eskasak ziren eta espedizioek zekartzaten arriskuak eta har zitezkeen gaixotasunak nabarmenak ziren. Hala ere, baldintzak baldintza, esploratzaileek aberastasun pertsonala lortzeko, balio handiko lehengaiak eskuratzeko edota beraien lurraldeak hedatzeko itxaropenez burutu zituzten bidaiak.
Aurrekariak
Lur planetatik egindako esplorazio kulturalen lehen aurrekariek lehen idatziak agertu ziren unean dute jatorria. Baina, nabarmentzekoa da, Antzinarotik Aro Garaikidera europarrek Asian jarri zutela arreta, klima eta merkatu arrazoiak zirela eta. Merkataritza, batez ere, arrazoi erabakigarria izan zen esplorazioei hasiera emateko, Asiaraino itsasbide bat aurkitu behar izan zutelako Europara ekialdeko espezieak eramateko.
Ibilbide komertzialak: itsasbidea eta lurreko bidea
Antzinarotik bi ibilbide komertzial ezarri ziren ekialdera: bata itsasbidezkoa, Egipto eta Iraketik abiatzen zena; eta bestea lur bidezkoa, Zetaren Bidea.
Mahmood
Alessandro Mahmoud (Milan, 1992ko irailaren 12an), Mahmood izen artistikoaz ezagunagoa, italiar abeslari eta musikagilea da. 2012an Italiako X Factor telebista saioaren seigarren denboraldian parte hartu zuen. 2019an Sanremoko kantu jaialdia irabazi zuen "Soldi" abestiarekin, eta ondorioz Italia ordezkatu zuen 2019ko Eurovision Abesti Lehiaketan, Tel Aviven, bigarren postua lortuz. 2022an bigarrenez irabazi zuen Sanremoko kantu jaialdia Blancorekin duoa osatuz, "Brividi" abestiarekin. Turinen egin zen 2022ko Eurovision Abesti Lehiaketan etxeko partaideak izan ziren, eta seigarren postua lortu zuten.
Esplorazioen Aroa
Ibilbide komertzialak: itsasbidea eta lurreko bidea
Indiara eta Txinara iristeko itsas ibilbideak haize montzonikoak baliatzen zituen: apiriletik ekainera bitartean, Asiako ekialdera abiatzen ziren ontziak, Suezetik edo Basoratik, Itsaso Gorrian edo Persiako Golkoan nabigatuz, hurrenez hurren; Arabiar itsasoraino, non hego-mendebaldeko montzoiak —lurrerantz jotzen baitu— Indiako Ozeanora eta Txinako itsasora bultzatzen zituen. Sei hilabete geroago, urria eta abendua bitartean, ipar-ekialdeko montzoiak —itsasorantz jotzen baitu— jatorrizko portuetara itzultzea errazten zuen.
Marco Mengoni
Marco Mengoni (Ronciglione, 1988ko abenduaren 25ean) italiar egile abeslaria da.
Esplorazioen Aroa
Ibilbide komertzialak: itsasbidea eta lurreko bidea
Lurreko ibilbidea edo Zetaren Bidea,  bi adar eta helmugako puntu desberdinekin osatzen zen, bata ekialdeko Mediterraneoko portu batzuetan amaitzen zen, batez ere Alexandrian, Damaskon eta Alepon, eta bestea Itsaso Beltzeko zenbait lekutan. Pekin eta Shanghaitik abiatzen ziren biak, Txinako Xian hirira iristeko. Hiri hori, tradizioz, europarrek ibilbide horren ekialdeko muturtzat hartu izan dute. Xianetik Asia zeharkatzen zuten; lehengoa Kaspiar itsasoaren hegoaldea eta Bagdad inguratzen zuten, eta ibilbide horrek Aral itsasotik zetozen adarrak jasotzen zituen. Bigarrena Bukhararaino zihoan, Asiako erdialdean, Indiako Delhi eta Agratik desbiderazio bat jasoz. Bukharatik harantzago, Samarkandan, Pamiren iparraldean, Zetaren Ibilbidea bitan banatzen zen berriro: iparraldetik, Almatyrantz eta ekialdetik Himalaia inguratuz.
Marco Mengoni
2009an egin zen ospetsu, Italiako X Factor telebista saioaren hirugarren denboraldia irabaziz. Hurrengo urtean hirugarren sailkatu zen Sanremoko kantu jaialdian, "Credimi ancora" abestiarekin.
Esplorazioen Aroa
Ozeano Bareko espedizioak
Gaur egun Ozeano Barea ezagutzen dugun horretara iristeko europarrek zuten interesa Alexandro Handiaren agintaldian jada bazegoen (336 k.a.). Baina Alexandro Handiaren espediziotik eta ondoren haren inperioaren desegitetik, europar gutxi iritsi ziren espeziak eta zeta eskuratu zitezkeen lurraldera. Ekialdearekin komunikatzeko bide hori arabiarrek monopolizatua egon ohi zen. Alexandria, Alepo eta Damasco zeharkatzeko zailak ziren; erromatarrak behin baino gehiagotan saiatu ziren haiek zeharkatzen eta zituzten merkantzien jatorria jakiten, baina ez zuten informazio hori lortu. Erdi Aroaz geroztik, Europa egonkortu ondoren, abenturazale batzuek Mongolia, Txina eta Indiari buruzko lehen eskuko albisteak lortu zituzten. Hala, XIII. eta XIV. mendeen artean, europarrek Catay zeharkatu ahal izan zuten, Marko Polok ezagutzen zituen txinatar lurraldeei berak eman zien izena, Kublai Khanen inperioaren goraldian.
Marco Mengoni
2013an irabazi zuen Sanremoko kantu jaialdia, "L'essenziale" abestiarekin. Ekitaldi berean, RAIk Italia ordezkatzeko aukeratu zuen 2013ko Eurovision Abesti Lehiaketan. Eurovisionen zazpigarren sailkatu zen.
Esplorazioen Aroa
Eurasiako espedizioa
Erdi Aroaren amaieran Eurasia lehorretik zeharkatu zuten Europako espedizio batzuk Aurkikuntzen Aroaren aurrekariak izan ziren. Mongolek Europa arpilatzeko mehatxua egin zuten arren, Eurasiako zati handi bat ere bateratu zuten, Txinaren eta Ekialde Ertainaren artean komunikazio-bideak eta ibilbide komertzialak ezarriz. Zenbait europarrek ekialdeko eskualdeak esploratzeko aprobetxatu zituzten komunikazio-bideak; gehienak genovarrak, florentziarrak eta veneziarrak izan ziren, Europa eta Ekialde Hurbilaren arteko merkataritza Italiako hiri-estatuetako merkatarien kontrolpean egotera iritsi baitzen.
Marco Mengoni
2023an bigarrenez izan zen garaile Sanremon, "Due vite" abestiarekin, eta ondorioz 2023ko Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartzeko aukera irabazi zuen. Eurovisionen laugarren sailkatu zen.
Esplorazioen Aroa
Eurasiako espedizioa
Bidaiari horietako lehena Giovanni da Pian del Carpine izan zen, Mongoliara iritsi eta Europara itzuli zena 1244 eta 1247 bitartean. Hala ere, bidaiarik ospetsuena Marko Polorena da, ekialde osoa zeharkatu baitzuen 1271tik 1295era. Bidaiaren zerrenda Marko Poloren Bidaiak liburuan kontatzen da; lan horrek hedapen handia izan zuen Europa osoan.
Bidaia horiek ez zuten berehalako eraginik izan, baina ibilbideak edo bidaien zati ona ezagutzeko aukera eman zuten (Love, 2006, 11. orr. ). Hala ere, Mongoliako Inperioa sortu bezain laster erori zen. Hala, ekialderako ibilbideak arriskutsuagoak eta ibiltzeko zailagoak bihurtu ziren. XIV. mendeko izurri beltzak ere oztopatu zuen merkataritza-fluxua. Lurretik ekialderako ibilbidea luzeegia eta zailegia zen salgai handien merkataritza bati eusteko, eta, gainera, mendeetan zehar europarrek aurre egin zieten Inperio Islamiarren eskuetan egon zen. Otomandar Inperio oldarkor eta hedakorraren igoerak are gehiago mugatu zituen europarren itxaropenak.
Txinak burututako esplorazio-bidaiak
Txinak baita ere esplorazio-bidaiak burutu zituen. Zheng He (1371-1435) esploratzaile eta marinel txinatarra izan zen; eta Yong enperadorearen agindupean egindako espedizio gehienak zuzendu zituen, Ming dinastiaren baitan. Nabigatzaileak egunkari bat idatzi zuen,  munduko lehen iparrorratzetako bat zuen, eta lehen karta nautiko batzuk ere egin zituen. Zheng Hek Asiako hego-ekialdea aztertu zuen —Kotxintxina, Malaka, Siam, Java, Kalkuta, Sri Lanka—, baita Persiar Golkoa, Ekialdeko Afrika eta Egipto ere. Horrez gain, Zheng Hek marfila, tindagaiak eta harribitxiak salerosi zituen; eta 1405etik 1433ra burutu zituen espedizioak zazpi bidaitan. Gainera, zalantzak zalantza, ikertzaile batzuek diote aipaturiko esploratzaile txinatarra Kristobal Kolon baino lehenago iritsi zela Amerikara.
Asiaren baliabideak
Merkataritza-bideek espezia preziatuak ekartzen zituzten; hazi eta zurtoinek abantaila ugari ematen zituztelarik. Alde batetik, garai hartako kontserbazio-metodo eskasak sendotzen zituzten, hala nola gazia eta ketua, eta elikagaiez denbora luzeagoan gozatzeko aukera ematen zuten. Bestetik, plater askok zituzten zaporearen eta usain ustelaren zati batzuk kentzeko aukera ematen zieten. Eta, hirugarrenik, farmakopea iturri ziren, zenbait propietate antiseptiko, eta digestiorako eta arnas aparaturako estimulatzaile zituzten (Gheerbrant,1990,15. orr. ). Horregatik guztiagatik, kanela-zuhaitzen basoa, besteak beste, estimuan zuten europarrek.
Labore horien garrantzia kontuan hartuta, akatsa litzateke pentsatzea Afrikaren kolonizazioa piperbeltzagatik edo kanelagatik bakarrik egin zela, edo, oro har, espeziengatik; nahiz eta agian baloratuenak izan. Konstantinopla hartu zenean, turkiarrek Itsaso Gorrian eta Persiar Golkoan hazten ziren ostra eta perlen iritsiera moztu zuten Europara. Horretaz gain, Txinatik zetozen zeta, portzelana, lurrin, ehunak koloreztatzeko tindagai eta alfonbren salerosketa oztopatu zen; baita Indiatik ekartzen hasi ziren diamanteen hedapena mugatu (Campbell, 2003,128. orr. ).
XV eta XVI. mendeko gizartea
XV. mendeko gizartea zenbait aldaketen lekuko izan zen. Kontzientzia kolektiboagotik, gizarte indibidualagora pasa zen; esate baterako, landa-eremuko bizitzaren ordez hirietako bizitza etorri zen, non pertsonen arteko loturak ez ziren hain estuak. Herrialdeen eta kulturen arteko merkataritza ere aldatu egin zen, balio handiko salgai txikietatik askoz ere merkantzia handi eta ugariagoetara pasatuz; eta horrek, itsas garraio hobea eskatzen zuen.
Esplorazioen Aroaren hasieran, XV. mendean, Johannes Gutenberg-ek historiaren bilakaera gehien aldatu duen objektuetako bat asmatu zuen: karaktere mugikorren inprenta; ekarpen garrantzitsua ezagutzaren zabalkunderako.
XV. mendetik XVI. mendeko bigarren erdira arte Italiar Gerrak deiturikoak gertatu ziren, alegia, Frantzia, Espainia, Germaniako Erromatar Inperio Santua, Ingalaterra, Eskozia, Veneziako Errepublika, Aita Santuaren Lurraldea eta Italiako beste hiri-estatu batzuen artean gertaturiko zenbait gatazka.
XVI. mendean zehar, hainbat erlijioso, filosofo eta politikari Mendebaldeko Europan Eliza Katolikoaren erabilera eta ohituretan aldaketa sakona eragiten saiatu ziren. Horrela hasi zen Erreforma Protestantea, Martin Lutero apaiz katoliko agustindarraren predikuaren bitartez. Horri erantzuteko sortu zen Kontrarreforma, Eliza berritzeko eta doktrina protestanteen aurrerapena saihesteko. Horrez gain, XVI. mendeko bigarren erdian Frantziako erlijio gerrak eman ziren: hugonote eta katolikoen arteko gatazkak.
1347an, izurri beltzaren lehen agerraldia eman zen Europan, eta, ondorioz, populazioaren herena gutxienez hil zen. Beldurra eta nahasmena izan ziren nagusi herri xehearen, agintarien eta medikuen artean, eta denek behar izan zituzten konponbide eta azalpenak. Hala, alferrikakotzat jotzen hasi zen greko eta latindar idazkietan oinarritutako medikuntza klasikoa, eta medikuntza esperimentalarekin ordezkatu zuten. XVI. mendean eskolastikaren –kristautasunaren  agerkunde erlijiosoa ulertzeko arrazoia erabili zuen korrontea– gainbeherarekin humanismoa izeneko korronte filosofiko, filologiko, intelektual, artistiko eta hezitzailea zabaldu zen, berpizkundearekin estu lotuta zegoena. Hain zuzen ere, horrexek markatuko zuen Europako kulturaren mundu-hedapenaren hasiera, eta horrek hautsi egin zuen Erdi Aroko mundu-ikuskerarekin (adibidez, geozentrismotik heliozentrismora igaroz). Hauxek izan ziren, besteak beste, berpizkunde garaiko –XV eta XVI. mende bitarte–  izen entzutetsu batzuk: Martin Lutero, Antonio Moro, Johannes Kepler, Giordano Bruno, Hugo Grotius, Leonardo da Vinci, Miguel de Cervantes eta Artemisa Gentileschi.
1453an, Otomandar turkiarrek Konstantinopla hartu eta Bosforo itsasartea kate baten bidez itxi zuten; horrela Europarekiko merkataritza asko zailduz eta Asiatik zetozen produktu guztiak garestitu ziren.
Europarren espantsioaren zergatik
Garai horretan, Europako potentziek munduaren zatirik handiena menderatu zuten. Europako zibilizazio klasikoko eskualde garatuenak munduko beste edozein eskualde baino urbanizatuago zeuden arren, Europako zibilizazioak gainbehera eta kolapso mailakatuko aldi luzea jasan zuen. Aro moderno goiztiarrean, Europak bere nagusitasuna berreskuratu ahal izan zuen; historialariek kausak eztabaidatzen dituzte oraindik.
Europak garai honetan izan duen arrakasta ez dator bat beste eskualde batzuetakoarekin. Adibidez, Erdi Aroko zibilizazio aurreratuenetako bat Txina izan zen. Kristau aroko 1000. urtean ekonomia monetario aurreratua garatu zuen. Txinak nekazaritza libre bat zuen, jada bizirik irauteko nekazaria ez zena eta bere produktuak saldu eta merkatuan aktiboki parte har zezakeena. Adam Smithen arabera (XVIII. mendean idazten zuen), Txina aspalditik zen munduko herrialderik aberatsenetako, emankorrenetako, hobekien landuenetako, industriazaleena, urbanizatuenetako eta oparoenetako bat. Abantaila teknologikoa zuen eta burdin urtuaren, pistoi-hauspoen, zubi esekien eraikuntzaren, inprentaren eta iparrorratzaren ekoizpenaren monopolioa zuen. Hala ere, bazirudien aspaldi utzi ziola aurrera egiteari. Marko Polok, XIII. mendean Txina bisitatu zuenak, XVIII. mendeko bidaiariek bezala deskribatzen ditu bere laborantza, industria eta gizarte-antolaketa.
Europaren gorakadari buruzko teorietako batek dio Europako geografiak zeregin garrantzitsua izan zuela bere arrakastan. Ekialde Ertaina, India eta Txina mendiz eta ozeanoz inguratuta daude, baina behin kanpoko hesi horiek gaindituta, ia lauak dira. Aldiz, Pirinioek, Alpeek, Apeninoek, Karpatoek eta beste mendikate batzuek Europa zeharkatzen dute, eta kontinentea ere hainbat itsasok banatzen dute. Horrek nolabaiteko babesa eman zion Europari Erdialdeko Asiako inbaditzaileen arriskuaren aurka. Suzko armen aroaren aurretik, nomada horiek euroasiar kontinentearen periferiako nekazaritza-estatuak baino militarki handiagoak ziren, eta Indiako iparraldeko lautadetan edo Txinako haranetan sartzen zirenean, ia geldiezinak ziren. Inbasio hauek sarritan suntsitzaileak izan ziren. Islamaren Urrezko Aroa Bagdadeko mongoliar arpilatzearekin amaitu zen 1258an. Indiak eta Txinak aldian behingo inbasioak jasan zituzten, eta Errusiak mende pare bat igaro zituen uztarri mongol-tatariarraren azpian. Erdialdeko eta mendebaldeko Europa, logistikoki Asia Erdialdeko bihotzetik urrunago zegoena, ez zen hain kaltebera mehatxu horien aurrean. Geografiak desberdintasun geopolitiko garrantzitsuei lagundu zien. Bere historiaren zatirik handienean, Txina, India eta Ekialde Ertaina potentzia nagusi bakar baten pean bateratuta egon ziren, inguruko mendi eta basamortuetara iritsi arte hedatu zena. 1600. urtean, Otomandar Inperioak Ekialde Ertain ia osoa kontrolatzen zuen, Ming dinastiak Txina gobernatzen zuen eta Mogol Inperioak India menderatzen zuen. Europa, aldiz, gerran zeuden hainbat estatutan banatuta zegoen ia beti. Inperio paneuroparrek, Germaniako Erromatar Inperioaren salbuespen nabarmenarekin, erortzeko joera izan zuten agertu eta gutxira. Europaren sorreran beste faktore geografiko garrantzitsu bat Mediterraneo itsasoa izan zen, milaka urtetan zehar ondasun, pertsona, ideia eta asmakizunen trukea sustatzen zuen itsas superautobide gisa funtzionatu zuena.
Ia nekazaritza-zibilizazio guztiak oso mugatuta geratu ziren beren inguruneagatik. Produktibitateak txikia izaten jarraitzen zuen, eta aldaketa klimatikoek erraz bultzatzen zituzten goranzko eta gainbeherako zikloak, zibilizazioen gorakada eta beherakada eragiten zutenak. Hala ere, 1500. urtearen inguruan aldaketa kualitatibo bat gertatu zen munduaren historian. Aurrerapen teknologikoak eta merkataritzak sortutako aberastasunak aukerak zabaldu zituzten.
Askok argudiatu dute, halaber, Europako erakundeek hedatzeko aukera eman ziotela, jabetza-eskubideak eta merkatu libreko ekonomia beste leku batzuetan baino indartsuagoak zirela, Europak berezko duen askatasun-idealaren ondorioz. Azken urteetan, ordea, Kenneth Pomeranz bezalako ikertzaileek zalantzan jarri dute iritzi hori. Europaren itsas hedapena, kontinentearen geografia kontuan hartuta, bere estatu atlantikoen lana izan zen neurri handi batean: Portugal, Espainia, Ingalaterra, Frantzia eta Herbehereak. Hasiera batean, portugaldar eta espainiar inperioak izan ziren konkistatzaile eta eragin-iturri nagusiak, eta haien batasunak Iberiar Batasuna ekarri zuen, "Inoiz eguzkia sartzen ez zen" munduko lehen inperioa. Laster hasi ziren ingelesak, frantsesak eta holandarrak, iparraldekoagoak, Atlantikoa menderatzen. XVII. eta XVIII. mendeetan izandako gerra batzuetan, Napoleonen Gerrekin amaitu zirenak, Britainia Handia munduko potentzia berri gisa agertu zen.
Esplorazioen hastapena: Portugal
Portugalek merkataritza eta trukerako bide berriak hedatu eta ireki behar izan zituen, batez ere erresuma bakarrarekin muga eginez. Henrike nabigatzailearen lanak ekarpena egin zuen horretan, flotaren kartografian eta eraketan diharduen erakunde bat sortu baitzuen; Gaztelak, berriz, lan hori ekimen pribatuari utzi zion. Portugalek bidali zituen lehen espedizio handiak Henrike nabigatzailearen agindupean izan ziren. Ozeano Atlantikoan sartu ziren, 1419an Madeira uharteetara eta 1427an Azoreetara iritsiz, horren ostean 1439an, bi uharteak kolonizatuta geratuz (Love, 2006, 10. orr. ).
Proiektua Afrikako mendebaldeko kostaldea esploratzea zen. Mendeetan zehar, Mendebaldeko Afrikaren eta Mediterraneoaren arteko ibilbide komertzialek Saharako Basamortua zeharkatzen zuten. Ibilbide horiek Afrikako iparraldeko estatu islamikoek kontrolatzen zituzten, Portugalen aspaldiko arerioek; beraz, portugaldarrek Mendebaldeko Afrikarekin zuzenean itsas bidetik merkaturatzea espero zuten, lurralde islamikoak saihestuz.
Afrikaren zirkumnabigazioa
Afrikatik egindako espedizioek kontinentearen aberastasuna ageriko egin zuten; bertan zura, ehiza eta arrantzaren oparotasuna aurkitu zuten, baita esklabutzaren botere-formaren berri izan zuten. Gil Eanesek 1434an, Sahara hegoaldeko Afrikara egindako bidaietan Bojador lurmuturrak sortzen zuen oztopoa behin betiko ekiditea lortu zuen. Horri esker, Portugalera baliabideak eramateko aukera zabaldu zen, baina kolonia autosufizienteak behar zituzten, Afrikatik haratagoko ibilbidean nabigatzaileei hornigaiak emateko behar bestesko gaitasuna zutenak. Hala, portugaldarrek zenbait kokaleku hartzen hasi ziren: Cabo Verde 1460an, Santo Tomé 1470ean eta Angola 1478an.
Bi hamarkadatan Saharako muga gaindituta egon zen eta gaur egun Senegal deritzogun lurraldean urrearen eta esklaboen merkataritza hasi zen. La Minan eta Sao Tomé eta Principen gotorlekuak eraikitzen hasi ziren, azukrea ekoizten zuen lehen kolonia bihurtuz, eta gainera, Europan eskari handia izanik.
Mugarri erabakigarria izan zen 1487. urtea,  Bartolomé Díazek Esperantza Oneko lurmuturra zeharkatu eta bataiatu baitzuen; Indiako Ozeanora iritsiz. Indiako Ozeanoak, ozeano tropikala izateagatik, berezko korronte-erregimena izan arren, Vasco da Gamak (Indiara iritsi zen lehen europarrak), 1497an, Mozambike begiztatu zuen, eta haren atzetik Afrikako ekialdeko kostaldeko hainbat lurralde.
Indiako kostaldean, zehazki Kalkuta eta Goan, porturatzea garrantzitsua izan zen; baita ibilbide berriak zabaltzea, besteak beste, Zetaren Ibilbideari uko egin ahal izateko; beste kokaleku batzuen jabetza hartzea xede zutelarik. Hala, portugaldarrak esploratzen eta jabetzak bereganatzen hasi ziren, modu mugatuan bada ere: Mozambike 1505ean, Goa 1510ean, Indiarekin muga eta portua izateko, gaur egungo Ekialdeko Timor 1514an eta Macao 1557an, Txinarekin muga eta portua izateko, Sánchez i Cervellók (1995) laburtzen duenez. Hala ere, aipaturiko baliabide horiek izan arren, Portugalek portu gehiago behar zituen Afrikako eta Arabiako kostalde osoan zehar Lusitaniako merkataritza-flotei euskarria emateko; horrela, Portugaldar inperioaren sorrerari hasiera eman zitzaion, XV. mendetik XX. medera iraun zuelarik.
Brasilen aurkikuntza
Pedro Alvarez Cabralen agindupean ustezko nabigazio-akats baten ondorioz (baina, halere, Tordesillasko Itunaren ondorioz Portugali zegokion lurraldera desbideratuz ), Portugalek ofizialki aurkitu zuen ondoren bere inperioaren kolonia aberatsena eta hiriburu izango zena: Brasil. Beraz, Brasilgo aurkikuntza ausazkoa izan zen, jomuga ez baitzuten bertan jarri, ezpada Afrikan.
Sare-neutraltasun
Sare-neutraltasuna da erabiltzaileek Interneten dituzten eskubideak bermatzea bilatzen duen printzipioa. Zentzu horretan, erabiltzaileek edozein eduki, aplikazio edota zerbitzurako atzipena izatea bilatzen du, beti ere gobernu, enpresa edo administrazioen zentsurarik gabe, baita hornitzaileen filtratze, blokeatze, birbidaltze edo faboratzerik gabe ere.
Esplorazioen Aroa
Brasilen aurkikuntza
XV. mendean Brasilgo aurkikuntzak eta XVI. mendean ekarri zituen aberastasun handiek lusoen –Lusitaniako biztanleak– nahi-kolonialak martxan jarri zituzten. Ez zuten Asiarekiko interesa eten, baina Iberiar Penintsulak ez zuen Asian eta Afrikan sakontzeko populazio nahikorik Amerikako aberastasunak esploratzen eta ustiatzen jarraitu bitartean. Amerikak diamanteak eskaintzen zituen, banilla bezalako espezia berriak zituen, eta XVIII. mendean kautxutik latexa ateratzen hasi ziren ontziak egiteko eta ehunak iragazgaizteko (Gheerbrant, 1990, 79. or. ). Brasilek eskaini zitzakeen baliabideetan arreta jartzeak Asiako zenbait lurralde galtzera eraman zuen Portugal, ez baitzuen izan nahikoa baliabide dena mantentzeko. Aitzitik, Hego Amerikak arreta gehien jaso izan zuen arren, Portugalek ez zuen Afrikarekiko kolonizazio-harremana eten.
Sare-neutraltasun
Printzipio honen arabera, nabigatzaile edota operadore batek ezin dizkio sekula sareko eduki zehatz bati trabak jarri, ezta zerbitzu bati fabore-traturik eskaini beste batzuen kalterako. Neutraltasuna babestea ezinbestekoa da Internet aske eta ireki bat lortzeko; izan ere, horren aurka joateak zerbitzu eta webgune berrien hazkuntza oztopa lezake eta aldi berean, monopolioa indartuko luke.
Esplorazioen Aroa
Monopolio portugaldarren gainbehera
Portugaldarren esplorazioak eta kolonizazioak aurrera egin zuten. Japonian salerosketak burutu zituzten lehen europarrak izan ziren. Portugaldarren estrategia ekialderako bide komertzialak kontrolatzen zituzten gotorlekuen eraikuntzan zetzan. Horrela, gotorlekuak eta koloniak Afrikako eta Asiako kostaldean kokatu zituzten: Luanda, Mozambike, Zanzibar, Mombassa, Sokotra, Ormuz, Kalkuta, Goa, Mumbai, Malaka, Macao eta Timorren. Gainera, Portugalek aurreko atalean aipaturiko Brasil ere mendean zeukan, Tordesillasko Hitzarmenak (1494) arautzen zuen bezala.
Sare-neutraltasun
Era berean, sare-neutraltasuna aurkako norabidean ere errespetatu behar da. Webgune batean informazioa jartzen duen edonork ezin dio inoiz informazio horretarako sarbidea inori oztopatu, nabigatzaile, Internet-hornitzaile, sistema eragile… bat edo beste erabiltzeagatik.
Esplorazioen Aroa
Monopolio portugaldarren gainbehera
Gaztelako Filipe II.a, 1580an, Portugalgo errege ere bihurtu zen, dinastiaren kontuak tarteko. Bi inperioak batuta, kanpoko arerioei aiseago aurre egin zieten. Macao, Timor, Goa, Angola, Mozambike eta Brasil portugaldarren esku geratu ziren, euren presentzia eraginkorra suertatu baitzen. Herbeheretarrak Brasil bereganatzen saiatu ziren, eta une batean lurraldearen erdia ere mendean hartu arren, azkenean atzera egin zuten.
Amerikaren baliabideak
Interesgune nagusia espezien merkataritza izan zen, Amerikak ekoizpenerako lurra eskaini baitzuen, esaterako Europatik demanda handia zuten azukrea bezalako produktuak lortzeko. Baina baita beste aberastasun batzuk ustiatzeko aukera eman zuen, hala nola metal preziatuak, batez ere urrea eta zilarra; gainera hauen metaketek XVIII. mendetik aurrera emango zen industria-gizartea ekarriko zuten.
Fernando Chivite
Fernando Luis Chivite del Pozo (Iruñea, 1959 - ) idazle eta poeta nafarra da.
Biografia
Fernando Luis Chivitek Nafarroako Unibertsitatean filosofia ikasi zuen eta, egun Burlatan bizi da. Diario de Noticias eta El Correo egunkarientzako ere lan egiten du. Beatriz Chivite poeta gaztearen aita da.
Esplorazioen Aroa
Amerikaren baliabideak
Amerikan nagusiki garatu eta ustiatu ziren produktuak hauek izan ziren: artoa, manioka, kakahuetea, pipermorroa (piperrak, oro har, mota askotakoak, preziatuak izan ziren), anana, ahuakatea, banilla, tomatea, patata, kakaoa (eta berarengandik eratorritako txokolatea), tabakoa eta kotoia. Aurretik Europako zenbait lurraldeetan ezagunak ziren zenbait produktu ere heldu ziren Amerikara: azukrea, kafea eta latexetik eratorritako kautxua.
Sare-neutraltasun
Sare-neutraltasunaren historia
Sarearen neutraltasunaren alde egin zuen lehenengo herrialdea Txile izan zen, 2010ean hain zuzen. Txileko telekomunikazioen idazkariordeak dekretu bat atera zuen esanez aplikazio zehatz batzuei sarbidea dohain eskaintzea sarearen neutraltasunaren legediaren aurka zihoala; hortaz, praktika hura debekatu zuen. Horrekin batera, lege hartan, erabiltzaileen Interneterako sarbidearekin lotutako beste hainbat eskubide ere babestu ziren.
Esplorazioen Aroa
Amerikaren baliabideak
Bestalde, tinte emaile ziren landare edo espezieak Aurkikuntzen Aroan preziatuak izan ziren Europan. Paubrasilia echinata landareak ez zuen Amerika jatorri izan, Sri Lankan (Indiako ozeanoko uharte eta estatua) baizik; hala ere, Hego Amerikan antzeko landare bat aurkitu zen, jatorrizkoaren antzekoa bertatik eratorritako tintea kalitate txarragokoa izan arren. Kanpetxe makila, esaterako, tinta ekoizleengandik eskaera asko jaso izan zituen zuhaixka zen; izan ere, kolore asko eman zitzakeen. Haatik, ia mende bat behar izan zuen ekoizpen erregular bat izatera iristeko. Ekua makila eta anila ere baliagarriak suertatu ziren tinta ekoizpenerako, bata bere kolore beltzarengatik bestea kolore urdinarengatik, hurrenez hurren.
Sare-neutraltasun
Sare-neutraltasunaren historia
Herbehereak izan ziren sarearen neutraltasuna babesteko ahaleginak egin zituzten hurrengoak. Arau bat sinatu zuten non debekatzen baitzieten telefonia mugikorren operadoreei zerbitzu zehatz batzuen gaineko tarifa gehigarririk kobratzea.
Esplorazioen Aroa
Espainiar esplorazioak
Gaztelako erresuma, Atlantikora esplorazioak beranduago hasi zituen arren, Portugalekin lehian aritu zen; XV. mendean lehia hori are zuzenagoa bilakatuz. Bi lurraldeen arteko lehen konfrontazioa Kanariar Uharteen jabetza nahia zela eta eman zen; ondoren, Alcazobaseko Itunak, uharteak Gaztelaren esku utziko zituelarik. Bestalde, Gaztelaren baliabideak Granadako erresumaren aurkako gerra-ahaleginari eskainiak zeuden penintsula barruan.
Sare-neutraltasun
Sare-neutraltasunaren historia
Bestetik, 2012an, Telekomunikazio Komisio Nazionalak araudi bat aurkeztu zuen Ekuadorren, edukiak ausaz faboratzearen aurka, eta handik gutxira, Brasilek berdin egin zuen. Orduz geroztik, azken urte hauetan eztabaida zabalduz joan zen hainbat herrialdetara, eta azkenean Europar Batasunak ere erabaki zuen nolabait erregulatu behar zuela sarearen neutraltasuna.