cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sarah Wildes
Aurretiazko gatazkak eta irainak
1674an, John eta Joseph Andrews anaiak Wildesen etxera iritsi ziren, sega bat uzteko eskatzera, berea apurtu egin baitzen. John Wildes, jauna, kanpoan zen, eta Sarah-k erantzun zien ez zuela bat emateko, baina bizilagun batek John Wildes, Jr.-ena adierazi zien, eta Sarah-k ezetz esan arren, hartu egin zuten, John gazteari baimena eskatuko ziola hitz emanez. Ephraim, orduan mutiko gazte bat, ustez atzetik ibili zen, itzultzen ez bazuten, haientzat "heriotzaren segada" izango zela esanez. Belarra moztu ondoren, hainbat ezbehar izan zituzten gurdiarekin eta idiekin, eta Sarah-ren sorginkeriari egotzi zioten. Geroago, Elizabeth Simmons ahizpa eta haren ama Reddington familia bisitatzera joan ziren, eta Sarah-rekin gurutzatu ziren bidean. Amak seme-alaben arazoen historiarekin alderatu zuen, eta Sarahk esan zuen ez zuela zerikusirik horrekin. Amak behin eta berriz gauza bera esan zuenean, Sarahk behin eta berriz esan zuen froga zezala berak zerikusia zuela. Elizabethek, orduan, esan zuen berehala jasan zituela dardarak artikulazioetan Sarahk begiratu zionean, eta katu baten antzeko izaki batek gau hartan bisitatu zuela, mutu geratu zelarik. Sarah elizarako igaro zenean, bizkarreko mina jasan zuela ere esan zuen.
Ephrainek adierazi zuen Elizabeth Simmonsen alabarekin konprometituta egon zela, eta, ondoren, Simmons andreari aurre egin ziola bere amari buruzko zabaldu zituen zurrumurruak (berak ukatu zituenak), eta Simmons andrea haserretu egin zela ordutik.
Thomas Dormanek esan zuen Sarahk erlauntza bat erosi ziola, eta, ondoren, azienda asko galdu zuela, antzarak barne. 1692ko gertaeretan, Ann Putnam Jr.ek, haren emazteari esan zion Sarah Wildesek bere azienda izoztu eta hil zuela, 1686ko urtarrilean.
Beste istilu iturri bat John Topsfield-en topografo izatea izan zen, Salem eta Topsfield-en arteko mugako borroketan Topsfield-en alde atera baitzen.
Atzipenaldia
1692ko apirilaren 21ean, John Hathorne eta Jonathan Corwin-ek zera agindu zuten Sarah, Sarah Wildes Bishop alabaordearekin, eta Sarah Bishop, Edward Bishop eta senarrarekin batera beste sei (William eta Deliverance Hobbs, Nemiah-Abbot, Mary Eastey, Mary Black eta Mary English) fueran arrestados por "alta sospecha" de brujería realizada en Ann Putnam, Jr., Mercy Lewis, Mary Walcott,eta beste batzuk atxilotuak izatea sorginkeria zantzuengatik. Salatzaileak Thomas Putnam eta John Buxton izan ziren.
Sarah, George Herrick-ek alguazilak atxilotu zuen, eta gero Ephraim Wildes agenteari Deliverance Hobbs atxilotzeko agindu zion. Hobbs-ek, bortxaz edo ez, aitorpen bat egin zuen kartzelan eta Sarah Wildes sorgin gisa inplikatu zuen. Ephraim berak adierazi zuen uste zuela Hobbsen akusazioa haren aurkako mendekua zela hura atxilotzeagatik.
1997ko Valoniako Tourra
1997ko Valoniako Tourra lasterketa honen XXIV. ekitaldia izan zen. Guztira, 7 etapa izan zituen 1997ko abustuaren batetik seira. Ekitaldia honetan zenbait txirrindulari ospetsu hartu zuten parte. Horietariko ezagunenak Mapei taldeko Tom Steels eta Nico Mattan, Lotto taldeko Rik Verbrugghe, Vlaanderen taldeko Mario Aerts, Cedico taldeko Thierry Marichal besteak beste. Gainera, Alemania, Suitza eta Herbehereetako selekzioak parte hartu zuten. Verbrugghe eta Tom Steels bi etapa irabazi zituzten. Thierry Marichal azken etapa eta sailkapen nagusia irabazi zituen.
Sarah Wildes
Azterketa
Bere azterketan, Deliverance Hobbs-ek esan zuen Sarah eta Mercy Lewis agertu zirenean "urratuta" zegoela, Sarah ohean zegoela. Meza beltz batera joateko errekrutatu zuela esan zuen Sarahk, eta atsekabeturik uztea eta arropekin saritzea eskaini zion, deabruaren liburuan sinatzearen truke.
Kartzelaratzea
1692ko maiatzaren 13an, Sarah Boston Gaolera transferitu zuten. Ondoren, Salemera eraman zuten berriro ekainaren 18an, George Burroughs, George Jacobs Jauna, Giles eta Martha Corey, Ann Pudeator, Sarah Cloyse, Sarah Root eta Dorcas Hoar lagun zituela. Ondoren, Ephraim jaunak esan zuen aitak astean behin edo bitan bisita egiteko bidaiak egin zituela, gastu pertsonal handiarekin.
An Unseen Enemy
Argumentua
Lillian eta Dorothy Gish arriskuan dauden bi ahizpak bezala aritzen dira "erreskate lasterketa" film labur honetan. Beren ahizpatasuna nabarmentzeko, arropa berdinak daramatzate, orraztuta, eta antzeko keinuak egiten dituzte. Beste bi filmak egin zituzten Gishesek ahizpa gisa jokatuz: The Lady and the Mouse (1913) eta Orphans of the Storm (1922).
Sarah Wildes
Kartzelaratzea
Sarah Good, Rebecca Nurse, Susannah Martin eta Elizabeth Howerekin batera, Sarah Wildes 1692ko ekainaren 30ean epaitu zuten. Akusazioa espektro-ebidentzian oinarritu zen neurri handi batean.
María Gould Reddington probaren unean hil zen, baina haren neba John eta John Halek abadea Sarahren eta haren alabaordeen aurka sorginkeria egiteko asmoa berretsi zuten. Elizabeth Simmonsek, John eta Joseph Andrews anaiekin batera, biktima izan zirela argitu zuten. Humphrey Clarkek esan zuen Sarah behin agertu zela bere logelan gauerdian. Thomas Dormanek bere antzara eta abereen historia eman zuen.
Ann Putnamen testigantza: ''Proba hasi zenetik, Wilds izena zuen eta Topsfeildetik etorri zen emakume batek lagundu zidan, baina 1692ko apirilaren 22an Sarah Wilds atsekabetuta egon zen azterketa egin bitartean. Orduan ikusi nuen Sarah bera zela Wilds izena eman zidan emakumea, eta azterketa-egunean ere ikusi nuen Sarah, 'lotzen' Mary Walcott, Mercy Lewis eta Abigail Williams eta, behin baino gehiagotan, Sarah-k edo haren agerpenak torturatu egin nau, eta torturatu egin naute, hala nola ziztadek eta lizunek. Mary Walcottek honelaxe eskatu zuen: 1692ko apirilaren hasieran, nik ezagutzen ez nuen emakume bat etorri zitzaidan, eta berak larritasun handiagoz sumatzen ninduen, zulatzen eta lizunkatzen, eta berak esan zidan Wilds zela bere izena, bera Topsfeilen bizi zela eta min handiagoa egiten zidala. 1692ko apirilaren 22an, eta gero Sarah Wildes izeneko emakumea zela ikusi nuen, eta Sarah Wildesek min handiagoa egiten zidala azterketa egin bitartean. Begiratu eta jo egin ninduen, edo ia heriotzara eraman ninduen: azterketa-egunean ere ikusi nuen Sarah, lotzen edo atsekabetzen ari zela Mercy Lewis, Abigail Williams eta Ann Putnam, Jr. eta nik uste dut sorgin izugarria dela.'' Nathaniel Ingersollek eta Thomas Putnamek testigantza horien alde egin zuten, erasoak ikusi zituztela neska aflijitu guztietan.
John eta Ephraimek defendatu egin zuten Sarah Hobbs, Gould eta Simmons familien ezkutuko arrazoiak azalduta. Ephraimek esan zuen bere ama ez zuela inoiz ikusi ez hitzezko ez ekintzazko minik egiten inori, eta beti ondo irakatsi ziola erlijio kristauan. ''Amari dagokionez, inoiz ez dut ikusi kalte kaltegarririk egiten ezer ez esateagatik, ez hitzez, ez ekintzaz, bera akusatuta baitago, baina berak beti ondo irakatsi dit erlijio kristauan, eta Jainkoaren irakaskuntzetan beti izan ditut jarraibideak. Eta horrela uzten diot dena epaimahai zintzo honi kontuan hartzeko.''
An Unseen Enemy
Argumentua
Mediku baten heriotzak umezurtz uzten ditu bere bi alaba nerabeak. Beren anaia nagusiak doktorearen jabetza txikiaren zati bat eskudiru bihur dezake. Berandu da egunean, eta bankuak itxita, aitaren etxeko segurtasun-kutxan gordetzen du dirua. Etxekoandre bihozgabeak, diruaren jakitun, kriminal ezagun bat bilatzen du kutxa irekitzen lagun diezaion. Alabak ondoko gela batean giltzapetzen dituzte, eta etxekoandre mozkortiak mehatxu egiten die arma batekin horma zuloan zehar astinduz. Neska argiek telefonoa erabiltzen dute anaiari deitzeko nor itzuli den hirira. Anaiak mezua jasotzen du eta erreskate talde bat antolatzen du.
Sarah Wildes
Kartzelaratzea
Ephraim Wildes
Exekuzioa
Sarah urkamendu bidez exekutatu zuten (segur aski zuhaitz batean, ez baitago urkaren ebidentziarik) Danversen (orduan, Salem Village), Gallows Hillen Massachusetts-en Elizabeth Howe, Susannah Martin, Sarah Good eta Rebecca Nurserekin batera, 1692ko uztailaren 19an. Nicholas Noyes apaizak parte hartu zuen, eta Sarah Goodek bere heriotza iragarri zuen hura exekutatu behar bazen. Exekuzioen aurretik, Noyesek konfesatzeko eskatu zien. Good-en azken hitzak hauexek izan ziren: "Gezurtia zara! Azti bat baino sorgin handiagoa ez naiz, eta bizia kentzen badidazu, Jainkoak odola emango dizu edateko."
Exekuzioaren tokia Virginiako Unibertsitateko Gallows Hill Proiektuanberretsi zenean, 2016ko urtarrilean, ez zen giza aztarnarik aurkitu, biktimen familiak gauez itzuli eta gorpuak berreskuratu eta beste leku batean lurperatzeko ustea indartuz.
Ondorioak
Phoebe Wildes Day alabaordea 1692ko irailean atxilotu zuten, baina ez dakigu epaiketara joan zen. Sarah Wildes Bishop alabaordea eta Edward senarra, Bostongo kartzelara eraman ondoren, 1692ko urrian ihes egin eta ezkutatu egin ziren.
Mundu ikusezinaren mirariak liburuan, Cotton Matherrek epaiketetan bere parte hartzea justifikatzen saiatu zen, berak sorginkeriaren kasu indartsuenak azalduta. Sarah ez zuen sartu.
1693ko ekainaren 26an, John Wildes Maryrekin ezkondu zen, George Jacobs jaunaren alargunarekin (George ere hil zuten sorginkeria zela-eta). 1705eko maiatzaren 14an hil zen, Topsfielden.
Salbuespena
Sarah Massachusettseko Gorte Nagusiak libratu zuen 1710ean, beste kondenatu askorekin batera. Ephraimi 14 libera eman zitzaizkion, konpentsazio gisa.
Sarahren ondorengoetako baten senarra, Paul Tirone Estatuko ordezkaria, azken bost biktimen ohorea garbitzeko tresna izan zen 2001eko urriaren 31n legegintzaldian egindako ekitaldi batean (Halloween).
Amienseko Gutuna
CGT ren 9. Kongresuan 1906ko urrian onartutako akordioa (gutuna), 1912tik aurrera Amienseko Gutuna izenarekin ezaguna dena, Frantziako sindikalismo aren erreferentzia teorikoa da oraindik ere, bereziki sindikalismo iraultzailearena eta borroka-sindikalismoarena.
Klase-borroka aitortuz, gutunak bi helburu eta eskakizun ezartzen dizkio sindikalismoari: langileen berehalako eta eguneroko aldarrikapenak defendatzea, eta gizartea "desjabetze kapitalistaren" bidez eraldatzeko borroka, alderdi politikoen eta Estatuaren independentzia orotan; sindikalismoa nahikoa da beretzat. Gainera, "jarduteko bitarteko gisa greba orokorra gomendatzen du, eta [...] sindikatuak, gaur egun erresistentzia-taldea dena, etorkizunean ekoizpen- eta banaketa-taldea izango dela uste du, gizartea berrantolatzeko oinarria".
Mercedes Hurtado de Álvarez
Biografia
1840. urtean jaio zen Kolonbiako Popayán hirian, Cauca departamenduan, eta, ondoren, Bogota hirira joan zen. Soledad Acostak bere garaian arrakastaz idatzi zuten idazle kolonbiarren artean aipatzen du. Era berean, hainbat aldizkarirekin kolaboratu zuen.
''Alfonso. Cuadros de costumbres'' izenburuko eleberri bat idatzi eta argitaratu zuen 1870ean. Alfonso lanean, garaiko tentsio sozialak erretratatzen dira. Cristina Valckeren arabera, hau izan zen emakume kolonbiar batek inprimategi batean argitaratutako lehen eleberria; aurretik Soledad Acostak bakarrik argitaratu zituen bere lanak egunkariekin batera zetozen liburuxken bidez.
Obra José María Torres Caicedo doktoreari eskainita dago. Han emakume gisa agertzen zen, garaiko gizarte patriarkalaren printzipio moraletan kontserbadore izateko asmoarekin. Hala ere, bere garaikideak ez bezala, bere izenarekin argitaratu zuen liburua, eta ez izengoiti batekin. Bogotan hil zen, 1890ean.
1. FC Slovácko
1. FC Slovácko (izen osoa 1. Football Club Slovácko) Txekiar Errepublikako futbol taldea da, Uherské Hradiště hirikoa. 2022an Txekiako Kopa irabazi zuen.
Historia
1927an sortu zen SK Staré Město izenarekin. 200. urtean hiriko bereko FC Slovácká Slavia Uherské Hradiště taldearekin b at egin eta ''1. FC Synot'' bihurtu zen. 2004an hartu zuen gaur egungo izena.
1993-94 denboraldian Txekiar Errepublikako Liga abiatzerakoan Slovácko 3. mailan hasi zen jokatzen. Lau denboraldiren ostean lortu zuen 2. mailara igotzea eta 2000-01ean egin zuen debuta maila gorenean. 2022an Txekiako Kopa irabazi zuen, bere aurreneko titulua.
Amienseko Gutuna
Sindikalismoaren ikuskera jakin baten garaipena
Mozioaren aldeko botoak, Victor Griffuelhes eta Émile Pougetek idatziak, Frantziako langile-mugimenduan korronte sindikalista iraultzailearen garaipena zehazten du. Korronte horrek hainbat ikuspegi ideologikotatik zetozen militanteak biltzen zituen (alemaniar sozialistak, valantistak, anarkistak, etab.). Biltzarraren amaieran hartutako konpromiso-testuak 839 aldeko boto lortu zituen. Onartzen da, oro har, Amienseko Gutunak tesi sindikalista iraultzaileak goresten dituela CGTren lehen garaian.
Gutunak bi helburu eta eskakizun ezartzen dizkio sindikalismoari: batetik, berehalako eta eguneroko aldarrikapenak defendatzea, eta, bestetik, gizartea alderdi politikoen eta Estatuaren independentzia osora aldatzeko borroka
Amienseko Gutuna aldarrikatzen duten erakundeak
Testu hau mugimendu iraultzailerako ilusio hilgarritzat salatzen duenean, CNTk aipatzen duen aurkakotasun hori da: haren aburuz, sindikatua langile-mugimenduaren konstante eta kontserbadore bihurtzea, neutraltasun politikoa gainjartzen duen aldi berean, langileak uztea da, hain zuzen ere.
CGTren Kongresuak 1906an bozkatutako testua, aldiz, sindikalismo iraultzailearen logikan, sindikatuaren berezko rol "politikoa" baieztatzea zen, eta hori borroka sindikalaren politizazioari uko egiteko erabili beharko litzateke, aldarrikapen profesionalez baizik. Hala, bada, independentzia sindikalaren baieztapena zen, aurreko urtean Frantziako bi alderdi sozialista nagusiek SFIOren barruan bat egitearen aurrean, eta alderdiaren eta sindikatuaren arteko loturak baztertzea, SPDren eta Alemaniako Generalkommission der Gewerkschaften Deutschlands konfederazio sindikalaren artean garai berean Alemanian egon zitezkeen bezala.
CFTCk Amiensen gutunaren ekarpena onartzen du, baina erreklamatu gabe. CFDT sindikatuak uste du "Frantziako sindikatu guztiak Amienseko Gutunaren espirituan deklara daitezela"
Haurrak sexu-esplotazio eta indarkeria sexualatik babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena
Haurrak sexu-esplotazioaren eta -abusuaren aurka babesteko Europako Kontseiluaren Hitzarmena edo Lanzaroteko Hitzarmena, Europako Kontseiluaren alde anitzeko ituna da, eta, horren bidez, estatuek haurren aurkako sexu-abusuko modu batzuk kriminalizatzea adosten dute. Europako Kontseiluaren 201. Hitzarmena da.
Hitzarmena 2007ko urriaren 25ean sinatu zen Lanzaroten (Espainia) eta 2010eko uztailaren 1ean sartu zen indarrean, Europako Kontseiluko hiru kidek sinatzean. Europako Kontseiluko kide diren estatu guztiek sinatu dute Hitzarmena.
Edukia
Testua bi hizkuntza ofizialetara baino ez da itzuli, hauek dira ingelera eta frantzesa. Espainiako kasuan, Hitzarmena Espainiako Buletin Ofizialaren bitartez indarrean sartutako testua da onargarria.
Haurren kontrako sexu-abusuak kriminalizatzen ditu, besteak beste, etxean edo famila testuiguruan emandakoak, indarrez zen koertzio edo mehatxuz egindakoak.
Hitzarmenak haurren sexu-esplotazioa eta sexu-abusua aurreikusteko hainbat neurri zehazten ditu, besteak beste: haurrekin harremana duten helduak trebatzea, haurrei arriskuaren gaineko informazioa ematea eta burua defendatzeko erremintak ematea, eta erasotzaileak edo erasotzaile posibleak gainbegiratzeko tresnak.
Biktimei babesa emateko programak, jendartean jakinaren gainean egonez gero salaketa jartzearen erantzukizuna zabaltzea eta internet edo telefono bidezko salaketak jartzeko erremintak sustatzen ditu.
Sinadura eta indarrean sartzea
Hitzarmena sinatzeko aukera dute bai Europako Kontseiluko kideak direnak zein kide ez diren Estatu eta Nazioarteko Erakundeak, zeinek modu bereizian egiten dute sinadura. Egun, hitzarmenak 48 berrespen eta atxikipen (a) ditu, (eguneraketa 2022ko uztailean egin da). Espainiaren kasuan, 2009ko martxoaren 12an sinatu zuen, 2010eko abuztuaren 5ean berretsi eta 2010eko abenduaren 1ean sartu zen indarrean. (a) = atxikipena
Lanzaroteko Komitea
Hitzarmenaren jarraipena egiteko Lanzaroteko Komitea sortu zen, berezko arauak dituena, Espainiaren kasuan Isaac Merino Muñoz da aholkulari. Komiteak hainbat dokumentu argitaratu ditu Estatuek Hitzarmena ahalik eta modu eraginkorrean erabil dezaten, haien artean:
FK Velež Mostar
FK Velež Mostar (bosnieraz Fudbalski klub Velež Mostar) Bosnia-Herzegovinako futbol taldea da, 1970. eta 1980. hamarkadetan Jugoslaviako onenetakoa izandakoa. 2022an Bosnia-Herzegovinako kopa irabazi du.
Historia
1922ko ekainaren 26an sortu zen RŠD (Radnički Športski Klub) izenarekin, "Langileen Kirol Kluba". Talde pobrea zenez kolore elastiko zuria eta praka beltzak zituen. Berehala Velež izena hartu zuen, Mostarren dagoen mendi baten izena da. Vaso Pucarić taldekideak Zagrebetik elastiko gorriak ekarri zituen, izar gorri bat zeramatenak.
1952an igo zen Jugoslaviako lehen mailara baina urtebete soilik egin zuen bertan. 1955ean berriz igo zen eta 1958an Kopako finala jokatu zuen, hau lortzen zuen aurreneko talde bosniarra izan zen. Belgradeko Izar Gorria 4-0 emaitzaz garaitu zuen Velež Mostar.
Salbatoreko baseliza
Salbatoreko baseliza Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako Erdi Aroko kristiau basilika bat da.
FK Velež Mostar
Historia
Aurrez taldeko jokalaria izandako Sulejman Sula Rebac entrenatzaile zela hirutan izan zen bigarrena Jugoslaviako Ligan eta Mitropa Kopako finalista ere izan zen. FC Wacker Innsbruck talde austriarra bi partidatan 3-1 emaitzarekin nagusitu zitzaion. 1981ean berriz iritsi zen Jugoslaviako Kopako finalera. Final bosniarra izan zen gainera, aurkaria Željezničar baitzen. Željezničar 0-1 irabazten hasi zen baina mostartarrak 3-2 emaitzaz txapeldun izan ziren. Urte berean Balkandarren Kopa irabazi zuen PFC Botev Plovdiv bulgariarraren aurka bi partidu aipagarri jokatuz, Bulgarian 5-6 emaitzaz nagusitu zen eta Mostarren 6-2 emaitzaz. 1986an Jugoslaviako Kopa irabazi zuen bigarren aldiz Dinamo Zagreb 3-1 garaituz. 1989an berriz jokatu zuen Kopako finala baina FK Partizanek erraz irabazi zuen, 6-1.
Salbatoreko baseliza
Eraikina
Haitzaren goialdean altxatzen da. Bere antzinatasuna Erdi Arokoa da, nahiz eta gaur egungoa 1880an eraiki zen, 1614ko bat ordezkatuz. Barrualdea XVII. mendearen lehen erdiko erretaula manierista baten buruan dago, eta, bertan, Juan Frías de Salazar margolariarenak izan daitezkeen taula gaineko pinturak daude.
FK Velež Mostar
Historia
1985ean Meho Kodrok debuta egin zuen taldean eta 1991 artean jokalari onenetakoa izan zen, Jugoslaviako selekzioarekin ere jokatu zuelarik. 1991ean Errealak fitxatu zuen.
Bosnia-Herzegovinako txapelketak sortu zirenetik talde apala izan da eta lehen eta bigarren mailaren artean ibili da. Mostarreko beste taldearen itzalean egon beharra izan du, Zrinjski nagusi izan baita Bosnian. 2019an lehen mailara itzuli zen Velež eta igoera nabarmena izan du. 2020-21 denboraldian hirugarren egin zuen Ligan eta 2022an Bosnia-Herzegovinako lehen titulua eskuratu zuen, Kopa.
Hemimycena cucullata
Hemimycena cucullata Mycenaceae familiako onddo espezie bat da.
Sinonimoa: Mycena gypsea
Ez da ohikoa Euskal Herrian. Ez da jangarria, sukalderako trinkotasun gutxikoa eta urria delako.
Deskribapena
Kapela: 1 eta 3 cm arteko diametrokoa, zuri matea, hasieran konikoa, gero kanpai itxurakoa eta azkenik zabaldua, baina titi kamuts bat mantenduz.
Orriak: Zuriak, estu, hasieran goranzkoak, gero horizontalak.
Hanka: 3 - 7 x 0,1 - 0,2 cm-koa, zuri matea, oinarria iletxo zuriz josia.
Haragia: Mehea, zuria eta usaingabea.
Etimologia: Mycena terminoa latinetik dator, "vitis" hitzetik, xirmendu, esan nahi du. Oin oso luze, mehe eta malguari egiten dio erreferentzia.
Jangarritasuna
Ez da jangarria, trinkotasun gutxi duelako.
Nahasketa arriskua
Mycena oso antzeko bat dago, Mycena luteus da, baina hau konifera luma hondarretan jaiotzen da.
Sasoia eta lekua
Udan eta udazkenean, hostoerorkorretan, batez ere pagadietan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Errusia, Australia eta Himalaia.
Jose Juan Albistur Iturria
Jose Juan Albistur Iturria (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1870 - Arantza, Nafarroa Garaia, 1930) nafar musikaria eta organo-jolea izan zen.
Musika-tradizio handiko familia batetan sortua, musikaren oinarriak sorterriko musika akademian egin zituen Francisco Vielaren eskutik honengandik ere organoa jotzen ikasiz. Lesakako Udal Musika Bandako kide izan zen gaztetan. Bere bizitzaren zatirik handiena Arantzan eman zuen, bertan izan zen parrokiako organista urte luzetan eta gozo eta txokolategile ogibidez. Musika ere erakutsi zuen Arantzan.
Candido Albisturren anaia zen.
Edurne Biritxinaga
Edurne Biritxinaga Gaztelurrutia (Durango) zientzialari eta matematikaria da.
Matematika euskaraz landu zuen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen Euskararen entropia buruz. 1978an argitaratu zuen Espazio topologikoak liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Begoña Carrascal Platas, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, Arantza Laborda Otadui, eta Mari Jose Zarate Azkuna). Hurrengo urtean Dibisibilitatearen teoria liburua argitaratu zuen. UEUrekin argitaratu zituen liburu horiek mugarrietako bat izan ziren unibertsitate mailako euskarazko matematikan.
UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako Matematika hiztegia osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 14 lan baino gehiago jaso dira.
GP Thimister Kermesse
GP Thimister Kermesse, belgikako egun bakarreko txirrindularitza lasterketa da. 7 km-tako zirkuituari 20 bira ematen dira eta bira bakoitzak hiru aldapa ditu. Lasterketa uztailean ospatzen da.
1998
Koen Beeckman
Luis Taberna Tompes
Luis Taberna Tompes (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1909ko apirilaren 29a - Altsasu, Nafarroa Garaia, 1994ko otsailaren 6a) nafar musikari, organojole eta irakaslea izan zen.
Haurra zelarik hasi zen parrokiako koruan abesten eta bertan piztu zitzaion musikarako zaletasuna. Hasieran pianoa bere kabuz jotzen ikasi zuen herriko dirudun batek etxean zeukan pianoan. Herriko organista eta bandako zuzendaria zen Francisco Vielak mutilaren gaitasunak ikusita ondoan hartu eta lehenengo musika jakintzak erakutsi zizkion, baita organoaren oinarriak ere. Aipatutako Viela hil zelarik, Tabernak hartu behar izan zuen haren lekua Migel Etxebeste herrikidearekin ikasketetan sakontzen zuen bitartean.
Mateo Muxika apezpikuak Lesakara egindako bisita batetan, meza lagundu zuen organojolea ezagutu nahi izan zuen eta harrituta gelditu zen musikaria hain gaztea zela ikustean. Gotzainari esker, Tabernak 17 urterekin Irunberri ko organista eta Musika Bandako zuzendari postua lortu zuen 1926ean.
1930ean, oposaketa bidez Altsasu ko Bandako zuzendari eta organista postua lortu zituen Irunberritik Sakana aldera salto eginez. Laster hasi zen organo-jole apartaren fama hartzen eta euskal musikari famatuekin harreman estua izan zuen (Guridi, Zubizarreta, Urteaga…)
1956ean eman zuen bere lehen bira Katalunia, Mallorca eta Menorcan zehar eta jarraian Estatu Batuetan, Kuban eta Mexikon barrena arrakasta handia lortuz.
Burgosen, Antonio de Cabezon en heriotzaren laugarren mendeurrenean honen omenezko emanaldietan parte hartu zuen kritika apartak jasoaz, baita Musika Sakratuaren Nazioarteko Astean ere.
Iruñeako «Pablo Sarasate» kontserbatorioko organo katedraduna izan zen eta bertako kide Aurelio Sagaseta rekin batera Organos de Navarra (Iruñea, 1985) liburua eman zuten argitara. Liburu honetan Nafarroako organo guztiak aztertu zituzten, herriz-herriz, elizaz-eliza ikerketa eta katalogazio lan aparta eginez.
Helena Taberna Aierra zinema zuzendariaren aita zen.
Nur Levi
Nur Al Levi Rota (Madril, Espainia, 1979ko otsailaren 1a) zinema, antzerki eta telebistako aktorea da. Cristina Rotaren alaba da, eta María Botto eta Juan Diego Botto neba-arrebak dira. Horiek guztiak aktoreak dira.
Biografia
Nur Al Levi Rota 1979ko otsailaren 1ean jaio zen Madrilen, Espainian. Cristina Rota aktore, antzerki-zuzendari, ekoizle eta arte-dramatikoko irakasle ezagunaren alaba da, eta 1978an Argentinatik erbesteratu zen, haurdun zegoela. Bere bi neba-arrebak María Botto (1974) eta Juan Diego Botto (1975) aktoreak dira.
Zineman, Sin vergüenza (2001), El refugio del mal (2002) eta El siguiente oriente (2006) bezalako film espainiarretan parte hartu du, nazioarteko ekoizpen zinematografikoetan, Pasos de baile (2002) lanean, John Malkovich estatubatuarrak zuzendua. Halaber, Hospital central eta Punta Escarlata bezalako Espainiako telesail entzutetsuetan parte hartu du. Antzerki-lan ugaritan aritu da, eta horietako batzuk bere amaren zuzendaritzapean, Cristina Rota.
Cristina Rota
María Cristina Rota Fernández (La Plata, Argentina, 1945eko urtarrilaren 30a) argentinar- espainiar aktore, ekoizle eta arte dramatikoko irakaslea da. Arte Ederren Urrezko Domina jaso zuen 2010ean. María Botto, Juan Diego Botto eta Nur Levi aktoreen ama da.
Biografia
María Cristina Rota 1945eko urtarrilaren 30ean jaio zen La Platan, Argentinan. Espainiar jatorria du, bere aitona nafarra zen eta bere amona kanariarra. Diego Fernando Botto aktorearekin hiru seme-alaba izan zituen: María Bottoren (1974) eta Juan Diego Bottoren (1975). Hirurak aktoreak dira. Diego Fernando 1977ko martxoaren 21ean desagertu zen Argentinako Videla diktadurako beldurrezko kanpainan, eta desagertu ziren 30.000 lagunen zerrendako bat izan zen.
1978an, beste bikote batekin haurdun eta Espainiara etortzea erabaki zuen. Bertan, Nur Levi aktorea (1979ko otsailaren 1ean) jaio zen. Espainian aktoreak prestatzeko lan handia egin du 1978tik, Mirador aretoari lotutako eskolan, gero horren barruan, 1979an Sortzaile Berrien Zentroa sortu zuen, zuzentzen duen eta bere izena duen antzerki-eskola.
Aktore gisa, Agustín Alezzo, Carlos Gandolfo, José Luis Gómez eta Lluis Pasqual zuzendariekin lan egin du.
1979tik Cristina Rota Interpretazio Eskola zuzentzen du Madrilen.
El Pais egunkarian 2015ean egindako elkarrizketa batean hauxe esan zuen:"Perbertsioa, ustelkeria, beti dator goitik behera. Gobernuetatik dator, Estatutik... Dena beherantz doa, nahasketa sortzen du, hizkuntza galtzen du... Gangrena bat bezalakoa da."
Maria Montferratokoa
Maria Montferratokoa (Tiro, 1192 - Akre, 1212) Jerusalemgo erregina izan zen 1205eko apiriletik hil zen arte.
1212an hil zen Elisabet alabaz erditu zenean.
Camille Chautemps
Camille Chautemps (Paris, 1885eko otsailaren 1a - Washington, 1963ko uztailaren 1a) frantziar politikaria izan zen. Hiru aldiz izan zen Frantziako lehen ministro.
Alderdi Erradikaleko kidea izan zen, baita bere familia ere. Abokatua eta errugbi jokalaria izan zen Stade Français Paris taldean. 1906an sartu zen Frantziako Ekialde Handian eta 1940an utzi zuen masoneria.
Diputatua, senataria eta Édouard Herriot, Paul Painlevé eta Aristide Brianden gobernuetako kidea izan zen. Ezkerreko zentroko bi koalizio-gobernu zuzendu zituen, 1930eko otsailetik martxora eta 1933ko azarotik 1934ko urtarrilera. Bigarren gobernua Stavisky aferraren ondorioz erori zen.
Léon Blum Fronte Popularraren gobernuan Estatu ministro izan zen 1937an. 1937ko ekainean Blum ordezkatu zuen lehen ministro karguan. Franko debaluatu eta trenbideak nazionalizatu zituen.
1938ko martxoan amaitu zuen agintaldia, eta geroago lehen ministrorde izan zen Édouard Herriot, Paul Reynaud eta Philippe Pétainekin. Alemaniaren inbasioaren aurrean, armistizioa onartzeko presioa egin zuen.
Estatu Batuetara bidali zuten misio ofizialean, eta han Pétainen gobernutik urrundu zen. Frantzian kondenatu zuten etsaiarekin kolaboratzeagatik eta 1954an amnistiatu zuten.
1997ko Paris-Camembert
1997ko Paris-Camembert, txirrindularitza lasterketa honen LVIII. ekitaldia izan zen eta urte hartako apirilaren 1ean ospatu zen. Parisetik kanpora hasi zen, Magnanville herritik. Aurretik 205 km zituzten lasterkariek. Azken kilometroetan 5 laguneko ihesaldia izan zen eta geroago besote batzuk ihesi atera ziren. Garailea Mauro Gianetti izan zen.
Taldeak
La Francaise des Jeux
Festina
Big Mat
Cofidis
US Postal
Mutuelle
Disilino
Disilinoa konposatu silizikoa da HSi≡SiH formula duena eta azetilenoaren (HC≡CH) antzeko egitura duena. Ez da egonkorra eta ez du balio praktikorik. Kimikari batzuek disilino esaten diete Si≡C lotura duten konposatuei.
Metalol
Metalolak ziklopentadienoren deribatuak dira non 5. posizioan dagoen karbono-atomoa heteroatomo batez ordezkatu den. Ziklopentadienoaren kasuan ez bezala, metalolen atomoen zenbakuntza heteroatomoan hasten da.
Disilino
Hidrogeno-atomoaren ordezkatzaile gisa erraldikal organikoak dituzten disilinoak, ordea, egonkorrak izaten dira. Disilino ordezkatuen lehena 2004an sintetizatu zen eta X-izpiko kromatografiaz ezaugarritu zen. Solido kristalino berdea da, hezetasunarekiko sentibera eta 128 ºC bitartean egonkorra. Molekulak formula hau du: R'2R"S—Si≡Si—SiR"R'2 non R ' = HC(Si(CH3)3)2 eta R" = –CH(CH3)2 diren.
Metalol
Metalolak jo daitezke, halaber, pirrolaren egitura-analogotzat.
Metalol asko fluoreszenteak izaten dira eta aplikazio optikoak izaten dituzte. Pirrolaren eta tiofenoaren deribatu polimeriko batzuk ezaugarri interesgarriak dituzte elektronika molekularrean usatuak izateko.
Drogaren kartel
Drogaren kartel bat erakunde kriminal handi bat edo erakunde kriminal multzo bat da; nork bere burua babesteko, lankidetzan aritzeko eta lurraldeak (plazak) banatzeko akordioak ezartzen ditu bere jarduera kriminalak gauzatzeko, batez ere narkotrafikokoak. Izen horrekin mundu osoko taldeak ezagutzen dira, bereziki Amerikan.
Kartelen egitura
Droga-kartel baten oinarrizko egitura hau da:
Droga kartelen barruan beste talde eragile batzuk daude. Esaterako, droga-ekoizle eta hornitzaileak, oinarrizko egituran kontuan hartu ez arren, edozein droga-kartelaren eragile kritikoak dira, finantzatzaile eta dirua zuritzaileekin batera. Gainera, arma-hornitzaileek zirkulu guztiz ezberdin batean jarduten dute, eta teknikoki ez dira kartelaren logistikaren parte hartzen.
Ray Kroc
Raymond Albert Kroc (Oak Park, 1902ko urriaren 5a - San Diego, 1984ko urtarrilaren 14a), Ray Kroc izenez ezagunagoa, estatubatuar enpresaburua izan zen. 1954an Richard eta Maurice McDonald anaiekin elkartu zen McDonald's hanburgesa jatetxearen hedapen nazionala gainbegiratzeko, eta 1961ean enpresaren kontrol osoa hartu zuen azkenean. McDonald's-en sortzailea ez den arren, bere hazkuntzaren arduraduna da jatetxe kopuruko janari lasterreko lehen katea izan arte.
Biografia
Ray Kroc 1902ko urriaren 5ean jaio zen Oak Park-en, Illinois-en (Estatu Batuak), langile klaseko txekiar etorkinen familia batean. Lehen Mundu Gerran bere adina faltsutu zuen Gurutze Gorrian anbulantziak gidatzeko ikastaro bat egiteko, eta bertan orduan ezezaguna zen Walt Disney batekin bat egingo zuen, baina ez zuten inoiz frontera bidali. Batxilergotik haratago prestakuntza akademikorik gabe, negozio ezberdinetara dedikatu behar izan zuen eta 1930eko hamarkadan paperezko edalontzien handizkako salmentan espezializatu zen. Geroago, bere salmenta-enpresa sortu zuen, Prince Castle Sales, eta jatetxeetarako esne-irabiaki-makinak merkaturatzen hasi zen. Ez zuen negozio arrakastarik izan 52 urte zituen arte, McDonald's frankiziatua martxan jarri zuenean.
Maila pertsonalean, Ethel Fleming-ekin (1922-1961) eta Jane Dobbins-ekin (1963-1968) ezkondu zen, biengandik dibortziatuz. 1969an bere hirugarren emazte Joan Kroc-ekin ezkondu zen, berarekin ez zen inoiz banandu eta hari bere dirutza osoa emango zion. Biak Beverly Hillseko jauregi batean bizi ziren eta geroago La Jollan, San Diegon.
Politikoki, Alderdi Errepublikanoaren alde egin zuen beti. 1972an, 255.000 dolar eman zizkion Richard Nixonen berriro hautatzeko kanpainari. Harrison A. Williams senatariak salatu zuen dohaintza horrekin gutxieneko soldatari buruzko lege proposamen bat ekiditeko asmoa zuela. Bere filantropismoagatik ere nabarmendu zen: gaixotasunen ikerketarako dirua eman zuen, eta 1974an Ronald McDonald Children's Foundation-aren sorrera bultzatu zuen. Bere emaztea Joan Kroc-ek 200 milioi dolar baino gehiago utzi zizkion ondaretik NPR irrati publikoari.
Ray Kroc-en azken urteak bihotzeko batek eta alkoholismoaren errehabilitazioak markatuak izan ziren Enpresaburua San Diegoko ospitale batean hil zen 1984ko urtarrilaren 14an, 81 urte zituela, bihotz-gutxiegitasunaren biktima, eta Sorrento Haraneko El Camino hilerrian lurperatu zuten. Bere ondasuna 500 milioi dolar baino gehiagokoa da.
2016an, The Founder film biografikoa estreinatu zen, John Lee Hancock-ek zuzendua eta Michael Keaton-ek Kroc antzezten duena. Istorioa enpresaburuak McDonald's zabaltzeko eta bere sortzaileei negozioaren kontrol osoa kentzeko egindako mugimenduetan oinarritzen da.
Edward R. Murrow
Edward Roscoe Murrow, Egbert Roscoe Murrow jaioa (Guilford, 1908ko apirilaren 25a – Pawling, 1965eko apirilaren 27a), irrati-difusioko kazetari eta gerra-korrespontsal estatubatuarra izan zen. Ezaguna bilakatu zen Bigarren Mundu Gerran Europatik eginiko emankizunagatik CBS katearentzat. Garai hartan eginiko emankizunak egin zituen korrespontsal taldea, Murrow Boys bezala ezagutu zen.
Aubrey Plaza
Aubrey Christina Plaza (Wilmington, Ameriketako Estatu Batuak, 1984ko ekainaren 26a) estatubatuar aktorea da. Ezaguna da April Ludgate izeneko pertsonaiaren egiteagatik Parks and Recreation telesailean.
Pedro Jose Zarandia Endara
Pedro Jose Zarandia Endara (Lesaka, Nafarroa Garaia, 1783ko martxoaren 25a - Huesca, Aragoi, 1861eko martxoaren 21a) Nafar legegizon eta elizgizona, Ourense eta Huescako gotzaina izan zen.
Lesakako herrigunean kokatutako Joanamenea dorretxean jaioa, Madrilen jaso zuen formakuntza humanistikoa eta Iruñeako Apaiztegia n eman zien jarraipena. Huescako Unibertsitatea n Filosofiako eta Zuzenbideko tituluak atera zituen, beranduago Alcalá eta Zaragoza n Zuzenbide Kanonikoa ikasi eta bertan doktore titulua ateratzeko. 1808an apaiztu zen.
Bere iritzi eta ekintzengatik gogor jazartu zuten frantsesek bere sortetxea harpilatu eta erreaz, bai eta frantzian espetxeratuz. Wellington dukeak Joanamenea kuartel moduan erabili zuen beranduago.
Faltzesko jauregia
Faltzesko jauregia Argako Erriberako Faltzes udalerrian kokatutako Erdi Aroko jauregi bat da.
Pedro Jose Zarandia Endara
Ingelesei esker espetxetik irten ondotik, 1815ean Jacako katedral eko kanonigo postua lortu zuen bertan hainbat kargu eskuratuz. Garai hartan sona dezenteko argitalpen bat egin zuen 1829an Pio IX.ren erakutsiak latinetik gaztelerara itzuliz.
Faltzesko jauregia
Historia
Faltzestarrek behin baino gehiagotan utzi nahi izan zuten jaurerria, markes jaunak zituen tituluak auzitegietan eztabaidatuz. 1624an, Kontseiluak atzera bota zituen ildo horretan zituen asmoak. XVII. mendearen amaieran, markesatuak oinordetzan hartu zuen Rosa de Peralta Agaramonteko kondesa, José Martín de Peralta markesa hil baitzen oinordetzarik gabe. Faltzesotarrek aukera baliatu zuten beren aldarrikapenekin itzultzeko, harik eta 1704. urteko epai batek gaiari buruzko isiltasun iraunkorra ezarri zien arte.
Pedro Jose Zarandia Endara
1833an Calahorrako-Galtzadako elizbarrutira aldatu zen, bertan ere kargu garrantzitsuak eskuratuz. Bertako Apezpikua arrazoi politikoengatik deserrira kondenatuta zegoela eta berak hartu zuen elizbarrutiaren kudeaketaren ardura Bikario nagusi moduan. 1842a biarte aritu zen lan hauetan Esparteroren gobernuari kritika gogorrak egiteagatik espetxeratua eta erbesteratua izan arte. Ez zen 1844.urterarte itzuli.
Faltzesko jauregia
Historia
1525 inguruan, Antonio Ezpeleta zaldunak ere bazuen etxea Faltzesen, erregea aitoren seme gisa zerbitzatu zuena. Bere oinordeko Pedro Ezpeletak 1563an herriko errejidoreen aurkako auzia eraman zuen, bere etxeko prerrogatibak defendatuz, Gorteetarako deia baitzuen, kuartelak, beste jauregiei bezala, aurka egitea eskatuz.
Pedro Jose Zarandia Endara
1847an, eta pasatakoaren ordain moduan seguruenik, Ourense ko gotzain izendatu zuen zuen PioIX. Aita Santuak. 1848ko martxoaren 19an, Iruñeko Katedralean, sagaratu zuen gotzain Severo Adriani Iruñako apezpikuak Zaragoza eta Valentziako Artzapezpikuak laguntzaile zituela. Azken hau Zarandiak ordezkatu zuen Calahorra-Galtzadako gotzain deserriratua zen.
Jerry Rice
Jerry Lee Rice (Starkville, 1962ko urriaren 13a) futbol amerikar jokalari estatubatuarra da, Futbol Amerikarreko Liga Nazionalean edo Football League (NFL) 20 epealdiz jokatu duena.
Mari Jose Zarate
Mari Jose Zarate Azkuna zientzialari eta matematikaria da.
Pedro Jose Zarandia Endara
Ouresen denbora gutxi eman bazuen ere elizbarrutia eguneratzen saiatu zen neurri berritzaileen bidez, inprenta eta Elizbarrutiko Buletina esaterako. Elizbarrutian zehar bisita pastorala ere egin zuen eta bere kleroarekin oso harreman ona eduki zuen.
Mari Jose Zarate
Matematika euskaraz landu zuen lehenengo zientzialarietako bat izan zen. Esate baterako, 1978an Udako Euskal Unibertsitatean hitzaldi bat eman zuen Suzesioak espazio topologikoetan izenburuarekin. Urte berean argitaratu zuen Espazio topologikoak liburua beste bost emakume matematikarirekin batera (Edurne Biritxinaga, Begoña Carrascal Platas, Mari Carmen Castillo Aranburu, Maria Jesus Esteban, eta Arantza Laborda Otadui). Bi urte geroago Matematika orokorra I liburuaren lehen partea argitaratu zuen. 1983an liburuaren bigarren partea argitaratu zuen eta lehen partearen 2. bertsioa. UEUrekin argitaratu zituen liburu horiek mugarrietako bat izan ziren unibertsitate mailako euskarazko matematikan.
Pedro Jose Zarandia Endara
Ourenseko klimak onik egiten ez ziola argudiatuz, Huescako gotzaintza eskatu zuen eta bertako katedra hartu zuen 1851.urtean. Bertan, kolera izurriteetan modu eredugarrian jokatu zuen jendearen miresmena lortuz, eta apaiztegia liburutegi aberatsez eta hainbat aurrerapen pedagogikoz hornitu zuen. Maisu-maistren Eskola Normalaren sorrera izan zen bere lanaren gauzarik nabarmenena. Huescako hirian hil zen birikaminez 1861eko martxoaren 21ean, eta katedraleko presbiterioan lurperatu zuten.
Bill Tilden
William Tatem Tilden II.a (Big Bill deitua, 1893ko otsailaren 10a - 1953ko ekainaren 5a) tenislari estatubatuarra zen. Tilden, amateurretan, munduko lehena izan zen sei urtez jarraian, 1920tik 1925era, eta munduko lehen profesional gisa sailkatu zuten Ray Bowersek 1931 eta 1932an eta Ellsworth Vinesek 1933an. Bakarkako 14 titulu nagusi irabazi zituen, besteak beste, 10 Grand Slam, munduko kantxa gogorreko txapelketa bat eta profesional nagusiko hiru. Bera izan zen Wimbledonen irabazten zuen lehen estatubatuarra, 1920an. Gainera, AEBko zazpi txapelketetako errekor bateratuak irabazi zituen, Richard Sears eta Bill Larned-erekin partekatuta.
Mari Jose Zarate
UZEIk 1982an bi liburukitan argitaratutako Matematika hiztegia osatu zuten 11 egile aitzindarietako bat izan zen.
Pedro Jose Zarandia Endara
Kale bat dauka bere izenean Huescan, katedraletik gertu, bai eta Lesakan ere.
Bill Tilden
Bizitza pertsonala
William Tatem Tilden Jr }} 1893ko otsailaren 10ean jaio zen, Germantown-en (Filadelfia), hiru anai-arreba nagusiren heriotzez jotako familia aberats batean. Bere aita William Tatem Tilden zen, artile-merkataria eta tokiko politikaria; bere ama, Selina Hey, piano-jotzailea zen Bere ama, erdi baliogabea, Bright-en gaixotasuna baitzuen, Tildenek 18 urte zituela hil zen; eta, bere aitak (nahiz oraindik bizirik egon eta zerbitzariez hornitutako etxe handi bat mantentzen zuen) distantzia gutxira zegoen izeba ezkongabe batekin bizitzera bidali zuen Bill. 22 urterekin, bere aitaren eta Herbert anaia nagusi baten galerak oso markatu zuen. Hainbat hilabeteren depresio sakonaren ostean eta izebaren bultzadaz, sei edo zazpi urterekin Catskill mendietako familiaren udako etxean ikasitako tenisa izan zen bere suspertze-baliabide nagusia. Frank Deford bere biografoaren arabera, bere familiaren hasierako galerengatik, Tildenek bere helduko bizitza osoa eman zuen aita-seme arteko harremana sortu nahian pilota-jasotzaile eta babestutako teniseko gazte segida luze batekin; haietatik, Vinnie Richards izan zen aipagarriena. Munduan zehar bidaiatu arren, Tilden izebaren etxean bizi izan zen 1941era arte, 48 urte zituen arte.
Tilden, hasiera batean, bere ama hiperbabesleak eta tutore pribatu talde batek hezi zuten etxean; baina, 1908an, Germantown Academyra joan zen. 1910eko urrian, Pennsylvaniako Unibertsitatean sartu zen; Delta Kappa Epsilon-en sartu, eta Peirce Collegen matrikulatu zen, baina ez zen lizentziadun izan.
Mari Jose Zarate
Nikolai Piskunov matematikari errusiarrak idatzi eta analisi matematikoan mundu osoan klasikoa den Kalkulu diferentziala eta integrala liburu mardula 1992an euskaratu zuen taldean parte hartu zuen honako hauekin: Jose Ramon Aizpurua Sarasola, Patxi Angulo Martin, Victoria Fernandez Gonzalez, Adela Moyua Pinillos, Juanjo Otxoa de Alda Etxebarria, Cecilia Sarasola Iurrita, eta Enrike Zuazua Iriondo.
Bill Tilden
Tenisaren hasiera eta amateurreko ibilbidea
1914tik 1917ra, Tildenek Filadelfiako txapelketa irabazi zuen. 1920a baino lehen, Kanadako binakako titulu batzuk irabazi zituen, baina, 1918 eta 1919ko AEBko Txapelketa Nazionalean, bakarkako finala galdu zuen Robert Lindley Murray eta "Little Bill" Johnston-en aurka, hurrenez hurren, joko zuzenetan. AEBko bakarkako sei txapelketa jarraian irabazi zituen 1920tik 1925era, eta zazpi, guztira, errekordun bihurtuz Richard Sears eta Bill Larnedekin batera. 1919-1920ko neguan, Rhode Islandera joan zen bizitzera, eta, han, kantxa estali batean, bere errebeskako kolpea eraginkorragoa bihurtzen aritu zen. Aldaketa horrekin, munduko tenis-jokalaririk behinena, eta Wimbledoneko bakarkako txapelketa irabazi zuen lehen gizonezko estatubatuarra izan zen. 1920ko hamarkadaren erdialdean, Tildenek USLTArekin gatazkak izan zituen amateurren arauaren ustezko urraketen inguruan, zehazki, teniseko artikuluak idazteagatik jasotzen zuen diru-ordaina zela eta.
Mari Jose Zarate
Euskal komunitate zientifikoaren Inguma datu-basean, berak idatzitako 20 lan baino gehiago jaso dira.
Bill Tilden
Tenisaren ibilbide profesionala
Tildenek, 1934an, 41 urte zituela, bere ibilbide osoaren apogeora iritsia zela uste zuen; hala ere, urte hartan, Ellsworth Vines nagusitu zitzaion profesionaletan. American Lawn Tennis-ek jakinarazi zuen Vines-ek 11-9ko aldea izan zuela bere biraren lehen fasean (urtarrilaren 10etik otsailaren 16ra arte) eta Vinesek 19 partidatik gainditzen zuela Tilden martxoaren 21etik maiatzaren 17ra jokatutako bigarren fasearen ostean. Tildenek 17 aldiz irabazi zuen urte osoan, Associated Press-en txosten baten arabera ; beraz, biraren amaieran, irabazi-galeren emaitza 36-17 izan zen Vinesen alde. Ondoren, bi jokalariak, gutxienez, 6 aldiz elkartu ziren urtean zehar (Ray Bowersek 5 txapelketako partida eta gau bateko programa bat zerrendatu ditu), denak Tildenek galduta.
1931n, Tildenek bere lehen AEBko Pro titulua irabazi zuen, eta Vincent Richards-i irabazi zion finalean, joko zuzenetan, New Yorkeko Forest Hill estadioan. 1935ean, bere bigarren AEBko Pro titulua lortu zuen, finalean Kozeluh-ri irabazita. Tildenek Frantziako Pro titulua ere irabazi zuen 1934an. 1930eko hamarkadaren amaieran, Tildenek 40 urte inguru zituen, eta bere garairik onena gaindituta zuen, baina, noizean behin, tenis bikaina jokatzeko gai zen. Tildenek erraz galdu zuen Don Budgeren aurka 1941eko Munduko Serieetan. Budge-k esan zuen Tildeni buruz: «Bill-ek beti lor lezake gauzak denbora batez kontrolpean mantentzea. Gutxitan, ordea, amaieraraino luza ninduen, eta, bira osoan zehar, ito egin nuen».
1945ean, 52 urteko Tildenek eta bere aspaldiko binakako bikote Vinnie Richardsek irabazi zuten binakako txapelketa profesionala —27 urte lehenago, 1918an, AEBko amateurren titulua zuten irabazia.
1946an txapelketa profesionalen zirkuitua jokatu ondoren, 53 urteko Tildenek kartzela zigorra bete zuen. 1948an, tenis profesionalera itzuli zen denbora labur batez, Wayne Sabin-en aurkako partida-serie labur bat jokatuz. Tildenen azken agurra 1951n iritsi zen. George Lyttleton Rogers-i aurre egin zion apirilean eta maiatzean egindako biran. Tildenek final laurdenetan galdu zuen Frank Kovacsen aurka, Cleveland-eko txapelketan, 1951ko ekainean. Tildenek 58 urte zituen. 35 urte lehenago, 1916an, AEBko (amateurren) txapelketetan bakarkako debuta egina zuen.
Davis Kopako entrenatzailea
Tildenek Alemaniako tenis taldea entrenatu zuen 1937ko Davis Kopan. Zona-arteko finaletan, Gottfried von Cramm eta Don Budge-ren arteko bakarkako partidaren ostean, AEBko selekzioak irabazi zuen. Partida horri "inoiz jokatutako tenis partidarik handiena" deitu izan zaio.
Lekua kirolaren historian
Tilden, sarritan, garai guztietako tenislari handienetzat hartu izan da. Allison Danzig-ek, 1923tik 1968ra bitartean The New York Times-eko tenis-idazle nagusia eta The Fireside Book of Tennis-eko editoreak, inoiz ikusi zuen tenislaririk handienatzat jo zuen Tilden. «Oreinak bezala egin zezakeen korrika», esan zion behin Danzigek CBS Sports-i. 1946ko uztailaren 11ko The Times aldizkarian, Danzig-en goraipamen luzea agertzen da; aipamen horretan, Tildenek 53 urte zituela, 1920ko hamarkadako emanaldi batean Wayne Sabin-en aurka bost jokoetan galdutako partidako lehenengo bi jokoak dakarzkigu gogora, 1946ko Forest Hillseko Txapelketa Profesionalean.
1975ean, Don Budge-k bere garai guztietako bost jokalari onenak sailkatu zituen, eta Tilden laugarren postuan jarri zuen Vines, Kramer eta Perryren atzetik.
1979ko bere autobiografian, Jack Kramer-ek, aspaldiko tenisaren sustatzaile eta jokalari bikainak, Tilden sartu zuen garai guztietako sei jokalari handienen zerrendan. Kramer tenisean jokatzen hasi zen Tildenekin 15 urterekin, Los Angeles Tennis Club-en (LATC).
1983an, Fred Perryk garai guztietako gizonezko jokalaririk handienak sailkatu zituen, eta bi kategoriatan sailkatu zituen: Bigarren Mundu Gerraren aurrekoak eta ondorengoak. Perryk lehen postuan sailkatu zuen Tilden Bigarren Mundu Gerra aurreko zerrendan.