cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko historiaurrea
Kronologia, estetika eta esanahiari buruz­ko hausnar­tzeak
Arte historialariak, eta kristau artearenak are gehiago, froga dezala, arte sinboliko, eskematiko eta abstrakzio joerako batez ordez­ka­tzeko, zenbait alditan arte naturalistatik urrun­tze edo bertan behera uzte bat eman den guztietan, bizi­tzaren ikuspegi guztiz haraindiko batek behartuta sentitu diren per­tsona edo talde sozial batetik etorri dela halako indar berri­tzailea. Kristautasunaren kasuan, froga daiteke espiritualitatearen neurriz kanpoko heterodoxia eta Eliza paleokristau guztiz espiritual eta mistiko baten mirak, irudiak bazter­tzera eraman izan duela beti.
Bestalde, Metal Aroetako abstraktu joerako pintura horien atzean, errealitate espiritualei eta haraindikoei irekitako talde sen­tsibilitate bat taupaka ari zela suma­tzeak ez du ezer askorik esan nahi arte historialari baten­tzat. Jakin nahiko genuke, sen­tsibilitate hori zein ideologia edukitan gauza­tzen zen, historiaurreko gizakiaren biho­tza eta eskua dardararazten zuela dirudien haraindikoaren sentipenak zein sinesmen zeha­tzetan har­tzen zituen profil dogmatikoak. Eta horretaz, oraingoz guregana etorri diren marraz­ki eta pinturak zenbat eta ez-figuratikoagoak izan, orduan eta handiagoa da gure ezjakintasuna.
Apaingarriak eta tresna erabilgarriak
Izenburu honekin giza gorpu­tza apain­tzeko erabili ohi den gai sail handi batez aritu nahi dugu. Bi dimen­tsioetako marraz­ki, pintura eta grabatuen alorra utzi eta hiru dimen­tsioetako lan plastikoetan jarriko dugu gure arreta.
Ar­keologiak, erabilkortasunaz gainera, eginkizun estetiko eta arte balioak ezagu­tzen zaizkien gauza ugari atera­tzen ditu lurpetik, erasten zaien eginkizuna aren araberako multzotan sailkatuz: fibulak, gerriko-belarriak eta krisketak, botoiak, orra­tzak eta abar. Balio du, ba­tzuetan bi helburu –estetikoa eta erabilgarria– dituen gauza hauen erakusgai mul­tzo zabal honi kapitulu motz bat eskain­tzea, bi eginkizun hauen harmoniak, mende historikoetan, arte mota desberdinei ku­tsua emango baitie: ar­kitekturari –nola ez–; beste askotan, berriz, eskulturari eta bereziki lehen txikiagoak zeritzaten eta orain guk luxuz­koak izendatu nahiago ditugun beste horiei. Hauetako kasu askotan, apainduraz­ko eta estetikaz­ko helburua nagusitu egiten da, askotan beste helbururik gabea izanik, besokoekin, eraztun, koilare eta abarrekin gertatu ohi den moduan.
Gure ar­keologoak gauza hauetatik guztietatik eredu ugari ari dira atera­tzen trikuharri, kobazuloetako hilobietatik, eta Euskal Herriko gainerako aztarnategietatik, Neolitotik hasi eta historiaurreko aldiei dagoz­kienak.
K.a. IX. mendetik hasita, Baskonian sar­tzeko zenbait herrik erabili zituzten bideei buruz­ko ar­keologoen eztabaidetan ez gara hasiko sar­tzen, ezta Euskal Herrian kokatu eta kobazuloetan, haiz­peko babesetan, kastroetan eta herrixketan bizitu ziren jendeari dagoz­kion aztarnen araberako kultur berezitasunak eta sailkapenak egiten ere.
Aur­kikun­tza hauek gaur egun bildu eta museoetan erakusten dira, beren ingurune naturaletik urruti, alegia. Gauza hauen behaketan arituko gara, berauenganako arreta eta azter­ketan, arte ikuspuntutik sumatu daitekeenik baldin badute behin­tzat; ar­keologoek egin ohi duten moduan, haien kronologia zeha­tzaren arazoa zabalik utziz.
Apaingarritarako gauzak edozein motatako tokitan aur­ki­tzen dira: kobazuloetan, kobazulo­txoetan, zuloetan, hilerrietan, trikuharri eta edozein eratako lurpera­tzeetan, hilku­txen zelaietan, herrixketan eta abar. Araban soilik, 1986an, 70 lekutako gauzak atereak ziren. Materialak ere edozein eratakoak dira: harria, hezurra, kristala, marfila eta metalez­ko zenbait. Egiturak ere desberdinak dira, baita eginkizun bera duten sailekoen artean ere. Zin­tzilikarioak adibidez, badira biribilak, angeluzuzenak edo trapezioak; ba­tzuetan osorik eskuratu dira, zatiak gehienetan; badira tutu-formakoak, esferak, zilindro-formakoak eta abarretan segmentaturikoak.
Abaun­tzeko aztarnategia
Abauntz hai­tzuloko indusketetan kanporaturiko emarien artean daude an­tzinakoenak. Han aur­kitu dira harrizko eta bron­tzez­ko apaingarri ugari: hobi sakoneko lurpera­tzeari loturiko 20 hezurrez­ko espatula –horietako zor­tzi, osorik eta bikain gorde direnak–; hezurrez­ko 16 pun­tzoi eta apaingarritako zin­tzilikario modura erabilitako zenbait objektu, basurde-letagin landu ba­tzuk, suharriz­ko 17 gezi mutur; harri, hezur edo maskor gainean zulaturiko 28 objektu eta kontaezin ahalako haina disko-formako aleak.
Sail honen barruan lepoko baten an­tzeko koilarea nabarmen­tzen da, basurde letagin izugarri batean egina, kanpoaldeko diametroa ia 15 cm-koa duena.
Cortesko aztarnategia
Nafarroako mugetatik irten gabe, baina Abaun­tzetik oso urruti –eta denboran ere gureganantz salto handi bat eginez–, jada aipatua dugun Alto de la Cruz herrixkan, Nafarroako Cortes deri­tzanean, metalez­ko material ugari aur­kitu dugu: fibulak, gerriko-belarriak, ar­kuak, besokoak, lepokoak, botoiak eta abar. Mul­tzo hau K.a. VIII. mende az­kenaldi eta VI. erdialdean kokatu behar da.
Material horietatik gauzarik adieraz­korrenak direlako aipa di­tzagun euskal lurraldeetan oso arruntak ez diren malguki bikoi­tza duten fibulak.
Torrazako aztarnategia
Nafarroa erdialdeko aztarnategietatik atera ahal izan diren eta gaur egun Iruñean, Nafarroako Museoan, erakusgai diren apaingarriak ere ugari dira. Metal gaineko apainketak ez dira ugari izaten. Ziur asko zeltiberiar herriren batek fibula eta beste metalez­ko gauzen gainetan eginikoak, Nafarroako, Balterran eta Torraza deritzon beste leku batean aur­kitu direnen antzekoak, garran­tzi handikoak dira. Mul­tzo horretatik, aipa dezagun bereziki bron­tzez­ko diadema bat, Maluquer de Motesen ustez, Ebro sakaneko Burdin Aroko bi­txitegiko ale bakar­tzat hartzen dena. Irregular­ki mozturiko zinta bat da, gainaldea ponpatua eta er­tzetara mehetua. Hallstatiko aldian egin ohi zen moduan, mailukadaz sakaturiko biribil-sailez apaindurik. Zentrokide diren biribilez osaturiko zor­tzi botoi­ko hiru lerrokadek osa­tzen dute piezaren alderdi zabala eta diametro handiagoa duten beste ba­tzuk koka­tzen dira er­tzetan, konposa­tzeka bikain bat sortuz. Teknikari begiratuz K.a. 450 eta 400. urte aldeko data eman zaio.
La Custodiako aztarnategia
Neolitotik hasi eta erromanizaziora arteko ar­keologiako materialetan oso abera­tsa den Ebroren ibarreko protohistoriako herrixkarik aipagarriena den Nafarroako Vienako La Custodian aur­kituriko gerriko-belarriak garran­tzi handi­koak dira. Aztarnategi horretatik 16 gerriko-belarri atera ziren: bi zelta erakoak eta 14 iberiar erakoak, ia denak zatikiak. Filigranaz­ko lan fin eta abera­tsa duten bron­tzez­ko piezak dira, eta denak ere apaingarri guztiz geometrikoak dira, lerromakur eta kiribil ugariekin. Badira pieza lauak, baina beste ba­tzuk trazu bikaineko ebakiak dituzte –trokelatuak ala sakatuak– eta beren metala galdua duten urrez ala zilarrez damaskinatuak. Estetikoki edertasun handia izango zuten bai lerrozuzen eta lerromakurren konbinazioen erritmoagatik nahiz apaingarritarako osagai bertikal eta etzandakoen kontrasteagatik.
San Juan ante Portam Latinam
Ebro ibaian gora joanaz, arabar Errioxan sar­tzen bagara, denboran berriro ere urrutiratuz, Guardia inguruan aur­kituko dugu gune bat, La Hechicera, Los Husos, San Martin eta abarretako trikuharrietan eta haiz­peko babesetako aztarnategi ugarietan abera­tsa dena.
Eskuratu den ostilamenduari buruz, berriz, ehorz­ketetan azaldu ohi dena bezalakoa ez dela baieztatu da. Eskuratu den guztia Az­ken Neolito aldiari dagokiona dela esan daiteke. Ostilamenduen lautatik hiru osa­tzen duten zeramika apurrak, gezi muturrak eta suharriz­ko zenbait gauza alde batera utzita, esan dezagun norberaren apainketarako ez diren objektuen artean nahiko ugariak eta deigarriak diren 9 basurde letaginez­ko sail bat azal­tzen dela, horietariko asko oso handiak eta zor­tzi binaka daudenak, gargantila moduko apaingarri bat osatuz. Zulaturiko bi letagin zati eta beste espatula itxurako bat ere badaude.
Urrez­ko Hai­tzetako aztarnategia
Arabako Zuia ibarraren hegoaldean, Gorbeia eta Badaia mendilerroaren artean bada Urrez­ko Hai­tzak izeneko gain batean 1918. urtean aur­kituriko aztarnategi bat, gerora zenbait kanpainatan miatu zena. Lan horiek egin ostean, argi azaldu zen Az­ken Bron­tze aldiko, K.a. VIII. mendeko jendeen eta gero Burdin Aroko herrixka baten kokalekua izan zela. Hainbat sailetan eta I.go Budin aldiko maila desberdinetatik eta beren bizitokietatik hainbat materialez eginiko ehun baino apaingarri gehiago atera dira; nabarienak bron­tzez­koak dira, askoz gainera.
Bron­tzez­koak dira orra­tzak, fibulak eta bere malgukiak, fibulaz­ko orra­tzak, kasket erdiesferikoen zatiak, eskumuturreko osoak ala zatiak, eraztun itxurako fibulak, lepokoen aleak, xaflak, haga­txoak, botoi erdiesferikoak, eta abar.
Burdinaz­koak ere badira eraztun itxurako fibulak, eskumuturreko oso zahar­kitua, malguki zatiren bat eta abar. Badira, halaber, beira-pastaz­ko eraztun bat eta urrez­ko beste bat –kanpotik ekarria, zalan­tzarik gabe– kiribil salomonikoz okerturiko haga­txoaz osaturikoa, guru­tzaturik daudenak, bere bi muturretan izan ezik, eta bola zapalduz bukatuak.
Henaio Gazteluko aztarnategia
Arabako lautadan, Gasteiztik 14 km-ra, Dulan­tzi herrian ezaguna da aspalditik Henayoko Gaztelua deri­tzan eremua. Hemen bertan 1969tik hainbat indusketa-saio egin izan da. Kokaleku an­tzinakoenak, oinplano biribil edo lerromakurreko bizitokien aztarnak –Urrez­ko Hai­tzean bezala– badirudi K.a. 750 eta 670 urte bitartekoak direla.
Aztarnategi horretatik atera dira, halaber, bron­tzez­ko objektu ba­tzuk: eraztun itxurako fibula orra­tzak, fibula eta gerriko-krisketa baten zatiak, erdiesferiko grapak, eraztun itxurako piezak, haga­txo zatiak, gauza zulodun biribil txikiak. Burdinaz­koetan, aldiz, eskumuturrekoren bat bada.
Berbeia kastroko aztarnategia
Barrio herritik gertuko Berbeiako kastroan, Arabako alderik sartaldekoenean eginiko indusketak erromanizatu gabeko hainbat kokapen mailatako herrixka baten aztarnak eman zituen, eta zeramika ugariez gainera, bron­tzez­ko eta hezurrez­ko apaingarri ba­tzuk bildu ziren. Usteen arabera, iparreko goi-lautadako herrien kultura berekoak dira.
Lakozmonteko Solacuevako aztarnategia
Hai­tzetako pinturak direla eta aipa­tzen dugun Jokanoko Lakozmonteko Solacueva aztarnategiak material ugari eskaini du, erabilgarriak zein apaingarriako: maila sakonetatik, Erdi Bron­tze aldiari dagokionetik errekuperatu dira igitai-piezak, gezi-muturrak, lauki-ebaketako pun­tzoiak edo burdin ziriak eta apaindutako zeramikak.
Maila berriagoetakoak baina, beharbada Bron­tze Ertaineko aldi berekoak, hiru eskumuturreko –urrez­koa, zilarrez­koa eta zilarrez­ko aleazioz­koa–, apaindutako gezi-muturrak eta hezurrez­ko diskoak.
Zarateko Lazaldaiko kobazuloak
Zarateko Lazaldaiko kobazuloak ere, halakoxe garran­tzi bat baduapaingarritako gauzen ikuspuntutik.
Garran­tziz­ko beste aur­kikun­tza ba­tzuk, apaingarritako objektuetan Hoyosko zenbait gordelekutan eta arabar lurraldeetan barreiaturik dauden Bron­tze eta Burdin aroko aztarnategietan eman dira, besteak beste, Gasteiztik oso gertuko Ku­tzemendi-Olarizu herrixkaren kokalekuetan. Han, 1950az geroztik eginiko miaketen emaitzak dira bron­tze, burdin eta hezurrez­ko apaingarriak.
La Hoya eta Landatxo
Arabako lu­rretan zehar, Bron­tze eta Burdin aztarnategietan tresna apaingarrien bila ibiltzeak geldialdi luzeago bat eska­tzen digu bi tokitan: La Hoyan eta Landa­txon.
Landa­txoko aztarnategiak
Landa­txokoak, Gardelegi herritik gertuko hondarleku batean, ar­keologoek Los Hoyosko biltegia esaten diotenetik datozen objektuetan bi sail eskuratu dira, garran­tziz­ko ba­tzuk antikuario bati erosiz eta besteak indusketen bidez lortuz; gaur egun denak Arabako Ar­keologia Museoan ikus daitez­ke. Hilerri batekoak zirela uste izaten da eta zeramika eta metalen arteko halako desberdintasunak kronologiaz­ko alde izugarria erakusten dute eta horren ondorioz esan daiteke alor hau luzez erabilitakoa izan zela.
Erositako gauzen artean, biribilean mozturiko orratz bat, apaindutako burua eta etenak dituena, botoiena deritzon fibula oso bat, hau etenaz apaindutako xafla da; eraztun itxurako fibula hispaniarra, “erramu hosto” deritzon motatakoa, orra­tza galdu duena; eta etendako zenbait belarri.
Sail horretan az­pimarratu behar dira bi pieza nabarmen: oso dotore apaindutako biribil errematez bukatzen den oineko fibula bat, luzeran 8,5 cm eta altueran 4,6 cm dituena. Deigarria da oso fibula ba­tzen duen zenbait zatiren apaingarritako ebakien oparotasuna, eta erdigune bereko marra jokoen arte konposaketaren zen­tzu harrigarriak, inguruko marraz­kiekin kontraste direnak.
Miresmena sor­tzen duen beste objektu bat, hamabi hor­tzeko apain-orraze bat da, bat galdu baitu; ia 10 cm-ko luzera eta 6 cm-ko altura ditu eta zubi tankeran buka­tzen da, eskuan erraz erabil­tzeko, behealdearekin eder­ki lotzen delarik dena gorputz batean bilduta. Baina, diseinuagatik miresmena sor­tzen duen pieza hau beranduagoko aldi batean txertatu behar da, erromanizazioak eraginiko beste batean, hain justu.
La Hoyako aztarnategia
Lehen aipaturiko La Hoya herrixka horretako indusketetatik hainbat kultur alditako aztarnak atera dira, Bron­tze Ertainetik hasi eta Az­ken Burdin aldera artekoak, K.a. XIV. mendetik II.era bitartekoak, zeltiberiarren arrastoekin. Bata bestearen gainean hiru kulturen arrastoak aur­ki daitez­keen leku baten garran­tzia du, beraz: bertakoa, indoeuroparra eta zeltiberiarra.
Trikuharrietako aztarnategiak
Gure objektuen zerrendak osoagoa izan nahiko balu, luzeagoa izan behar­ko luke eta bere baitan hartu esaterako, Guardiako San Martinekoa, Katadianoko Ipar Gurpidekoa, arabar trikuharrien ekarpenak eta Letonako Kur­tzebideko tumulua; horiez gain, Urbasa, Aralar eta beste mendizerratako nafar trikuharri askotan aur­kituriko lepokoen aleak eta harri-kristalak, edo lan­tza bihurturiko metal muturrak eta Erronkariko Sakuloko trikuharriko basurde letagin handian eginiko zin­tzilikarioa, eta abar. Ezin ahaztuko dugu ezta Aralarko Abal­tzisketan Ausokoi trikuharriko kiribilean eginiko bi bueltako urrez­ko eraztun sonatua.
Edergarritako gaiak eta tipologia
Edergarritako tresnerien kapitulu honetan, Bron­tze Aroko eta Burdin Aroko gizonaren sormenaren zen­tzu estetikoa ageri den honetan, gogo bera senti­tzen dugu, delako gauza horiek zer adierazi nahi zuten jakitekoa. Benetako artelanik ez da berezko egituraren balioaz gain beste balio eran­tsi hori ez duenik, adieraz­pen gaitasuna erakusten duten eta, begiez osa­tzen den hiz­kera, egin eta 25 edo 30 mende beranduago gure­tzat zezel nahasi bat besterik ez bada ere, zalan­tzarik gabe, nekazari, abel­tzain eta ehiztari talde haien­tzat adieraz­pen modu joria dena. Bere erara, zer mezu idazten saia­tzen zen eskulangile hura zinka eta eztainuaren nahasketa haien gainean bere burdin ziria sartuz grekak, adarrak eta bihurguneak marraztean? Zertan zuen burua etzandako eseak fibula eta zin­tzilikarioen burdin beroaren gainean bere trokela zanpa­tzen zuenean?
Gai astralak eta emankortasun gaiak
Araban aldi horretako objektu apaingarriei buruz Patricia Caprilek buruturiko iker­keta bikainean nabaria da euskal-zelta deritzon artearen hainbat xafla gainetan azal­tzen diren gai edergarrien artean sinbologia astral eta emankorrari buruzko gaiak aur­ki­tzen direla. Gai hauek, egiaz beren urrutiko jatorria Ilgora Emankorrean dute eta Mediterraneoan zehar iri­tsi ziren Europara: zir­kulu zentrokideak, kiribila, lau alde berdineko guru­tzea, izarra eta gurpila. Orra­tzen erdian azal­tzen diren gaiak dira.
Emankortasun sinboloa jakina denez, ofidioen eta landareen sinboloetan aur­ki­tzen dugu ez­kutaturik. Badira kiribil edo biribilez apainduriko orra­tzak, baita ongi adierazitako benetako sugeak ere, bere buru, isats eta guzti. Badira, halaber, eguz­ki sinbologiarekin lotu daitez­keen beste ba­tzuk, biribil tantodunak, ebakiz­ko zir­kulu txikiak eta abar. Agian ezin aldera daitez­ke, berebiziko xumetasunagatik, era bereko beste hegoaldekoekin, baina ikusten da ideia bera adierazi nahi dela.
Sugearen gaia
Sugearen gaia beste objektuetan azalduko zaigu berriro. Eskumuturrekoen artean badira animalia horren adieraz­penaren zenbait adibide; objektu beraren egitura, sarritan “suge” forma esanez deskriba­tzen dugu horretarako egokia delako. Gehienetan, narrasti horren trazuak, buruarenak besterik ez dira izaten, La Hoyako eskumuturrekoaren mutur bat da eta beste muturra falta zaiolarik, orain ez duen isa­tsa irudikatuz osa dezakegu.
Doroñon, Trebiñuren sartaldeko lurraldeetan, beste ale bat ikus daiteke. Burdin kulturaren segidan, suge gorputz biribildu formako besoko bat aur­ki­tzen dugu, erliebez adierazia, ongi zehazturiko burua eta isa­tsarekin.
Bertakotasuna ala beregana­tzea
Bron­tze eta Burdin Aroetako Pirinio eskualdeko apaingarrien mul­tzo honetan, bertako kulturaren berez­ko ezaugarriak bereiz ote litez­ke? Suma ote daiteke halakoxe eraginen bat izan zuela Euskal Herrian gerora etorriko zen bertako arte tradizionalean? Ar­keologiako iker­keten eremua korapiloz ilun­tzen du, gure herrian behin eta berriz ­izandako immigrazioak erago­tziz, beregana­tze kulturala izan zena eta haserako jatorriz­ko sor­kun­tza ulertu behar­ko li­tzatekeena bereiztea.
Axtrokiko katiluak
Hain justu, inolako estratigrafiako testuingurutik kanpo eta ustekabean eginiko aur­kikun­tzak –Eskoria­tzan, Axtrokiko urrez­ko bi katilu bikainek–, alde batetik, beren tipologian data jakin bat adierazten badute, bestetik, bertako emai­tzetatik urrutikoak direla pentsatu behar da. Ziur asko, Germanian landuak, beren jatorri gertukoena, 26 km-tara dagoen eta alderdi hartako guztiko zelata-postu eta salerosketa-leku izango zen Urrez­ko Hai­tzetako Gotorlekua izan zela pentsatu izan da.
Aldenik aldeko zerrendaz apainduak eta Europa erdialdeko lehen Burdin Aroko edalontzietan aur­ki­tzen diren an­tzeko motibo zanpaturiko hauek, bistan da, handik ekarritakoak dira. Biak dituzte an­tzeko neurriak: 205 eta 210 mm-ko diametroa, urre nahi­ko garbiko xaflatan landutakoak dira, moldura lauak txandakatuz, gai nagusiak errosetak izanik, aldenik alderako zerrendaz apainduriko erliebeak dituzte, sasi-zanpaketa teknika bidez landuak. Erlijioz­ko eskain­tzak zirela eta Axtrokin dagoen hai­tzaren oinetan gorde zirela uste izaten da.
Zezelkako eskultura
Historiaurreko artearen kapitulu hau ezin itxiko dugu, Goi-Paleolitotik jada hasi eta Postpaleolitoan jarraitu zuen jarduera bat aipatu gabe. Edergarri izatearen helburuetatik aparte, berez­ko balioa duen eskultura baten lehen zezelka­tzeak direla esatera behartuak gaude.
Espatulak eta idoloak
Hiru dimen­tsioetako arte honek Paleolito osteko aldi horietan egitura xumeak har­tzen ditu, neurri txikikoak, hezurrez­koak –ardi edo ahuntz baten tibia, normalean– espatulak deri­tzatenak, eta sarritan horiexek izan dira modu bat berean antropomorfo irudiz landuak eta apainduak, Neolito aldiko kultur eskualde oso ugarietan.
Nahiz eta 60ko hamarkadan aur­kituak izan, Euskal Herriko isurialde mediterraneoko zenbait trikuharri eta igarobideetako hilobietan, espatula hauen zatien egoerak eta urritasunak ez zuten iker­keta arreta­tsu eta zehatz bat buru­tzen lagundu, harik eta urte ba­tzuk beranduago, zatiak ugariagoak izatera iri­tsi ziren arte.
Lehendabizi tibiaren goiko epifisis distal deri­tzanari dagokion gorpuz­kia ikus daiteke espatulan, normalean urradura bat eginaz edonolako gorputz zatia ezagu­tzeko arrastoa galarazi zaiona. Az­pitik, erdiko zatiari edo hezurraren diafisiari dagokionak jarrai­tzen du eta ia beti ildo horizontal zabal eta sakonez apainduak izaten dira; eta az­kenik, behealdeko hirugarren zatia, erdi biribileko sakonera landu zaiolako izan ohi da, eta tresnaren kirten mutur moduan bukatua. Plastikotasun aldaera hau, neurri txikiko hezurretan landu dena, ardi ala ahuntz hezurretan egina asko interesa­tzen zaio, zalan­tzarik gabe, historialariari, gizadiaren lehen urteetako eskultura gaitasuna aurreratuz eta garatuz joan zeneko lehen aztarnen bila dabilenari.
Husosko taldeko trikuharrietan. Bistan daramaten edo adierazten dituzten giza irudiengatik idolo-espatulak izena merezi izan duten objektu horien eredu ba­tzuk euskal herriko aztarnategi ba­tzuetan aur­kitu izan dira. Geldiune bat egin dezagun horietako ba­tzuk deskribatzeko.
Lehenengoa, Araban, Katadiano Ipar Gurpideko trikuharrian aur­kitu zen beste zeramika, gezi mutur eta abarren aztarnen ondoan. Jatorriz­ko tibiatik zati ba­tzuk geratu dira; hain zuzen ere, urraduraz oso leundutako epifisi bat eta gainerako beste espatulen apaingarritako ikur geometrikoen tailarik gabekoa.
Jose Migel Barandiaranek eta F. Fz. Medranok miaturiko Guardiako San Martingo hilobi korridoredunean eskuratu ahal izan dira zenbait idolo-espatula.
Haietako batean, oso leundua dagoen epifisi haietako baten az­pian, apaingarri bi­txi bat ikus daiteke erdialdean; erliebean bi biribil paralelo koskorrekin hasia da, emakume bularrak izan daitez­keenak agian, eta zehar­kako ildo zabal eta sakonez eginiko ildaska apaingarriez jarrai­tzen duena; az­kenean, erdi biribil egiturako hondoaz bukatuko duena.
Bigarren ale batek aurrekoaren ezaugarri bertsuak agertzen ditu; goiko bi zatiak bereizten dituen haustura bat du; erdialdeak, berriz, hainbat irudi geometrikoren ildaskaz­ko apainketak gorde­ ditu: zehar­kako ildoa, marra zatikia, marra zuzeneko ar­ku irudiak. An­tzeko egiturako beste bi espatula zati ere aur­kitu dira.
Los Llanoseko hilobi korridoredunean, J. L. Vegasen zuzendari­tzapean 1985-87 arteko urteetako miaketetan ostilamendu ugari azaldu zen Neolitoko emarietan, baina baita modernoagoetan ere. Aretoan azaldutako aur­kikun­tzen artean nabaria da ia osorik dagoen idolo-espatula bat, bi muturrak falta bazaiz­kio ere. Ildaskatako apainketak badu kirtenaren erdi distalean kokaturiko segmentaturiko irudi bat.
Chabola de la Hechicerako hilobi korridoredunean ar­keologiako material ugari aur­kitu zen; errausturiko eta ebakidura sakonez apaindutako hezur zati txiki honek soilik gogorarazi diezaguke idolo-espatula mota hori.
Santimamiñe taldeko Praalatako trikuharrian. Baina, J. M Barandiaranek 1917. urtean, Gipuz­koako Ataun-Idiazabalen aur­kituriko Praalatako trikuharri bakunean 1992an berriro indusketak eginiko Eneolitoko ingurune batean, oso gaiz­ki zainduan, errausturiko bi hezur zati azaldu ziren, biak dira hemen aipa­tzen ari garenen artean koka­tzeko modukoak. Ardi edo ahun­tzen baten tibiaren diafisi zatiak dira, eta ezagu­tzen ditugun idolo-espatulen oso an­tzekoak, apaingarri gisa zehar­kako ebakidurekin.
An­tzekotasunak
Euskal herriko idolo-espatulen iker­keta osatuago bat egin duen J. Antonio Mujika ar­keologoak hemen deskribaturiko ereduak Iberiar Penin­tsula sartaldeko beste paraleloekin eta ekialdeko Grezia eta Siriakoekin alderatu ditu, eta harrigarria gerta­tu da ia langai bera, lan­tze teknika bera dutela eta egituretan bat datozela ziurta­tzea, “apainduria xumeagoa duten idolo-espatulekin eta zehazki Gurpidekoekin duten an­tzekotasuna nabaria baita”.
Iker­tzaileak berak erabilkortasunaren galdera kanporatu du iradokitako zenbait uste azalduz: idolo­txoa, orratz-on­tzia, orra­tza, erritoz­ko koilara..., pieza hauetako ba­tzuk okrez zikinduak ageri direnez, pen­tsa­tzekoa da okrea barreia­tzeko edo sustan­tzi hori lan­tzeko erabil­tzen zituztela. Beraz, beharbada ehorz­ketekin zerikusia baduten espatula hauek litekeena da hildakoak okrez hau­tsezta­tzeko edo gan­tzu­tzeko praktikan ere erabil­tzea. Ondorioa da, pieza hauen biltegia lurpera­tze guztietan ematen dela, eta, batez ere herrixkako gizabanako jakinekin duela zerikusia. Bestalde, erritoz­ko izaera ere ziurtatu egiten dela dirudi, ale ba­tzuk trikuharrietako hileta munduari loturik azal­tzen baitira, “herio­tzaren jainkosaren” emetasun adieraz­penekin.
Dena dela, duela 20 urte Apellanizek egiten zuen aipamenak zutik dirau, eta Euskal Herriaren arte historia urra­tsez urrats jarraitu nahi duenaren­tzat garran­tzi berezia luke: “honen ondorioa da, Neolito garaiari buruz­ko arte iri­tziak bazterrera utzi behar ditugula datu gabeziagatik. Baina honek, aldi berean interpretapen erraza ez duen hu­tsunea uzten du”.
Hiru dimen­tsiotako zin­tzilikarioak
Eneolitokoa eta harriz­ko eta hezurrez­ko objektuen alorra alde batera utzi eta Metalen Aroan sartuz, arte balioa duten objektu plastikoen gure bilaketak, aurrez deskribaturiko apaingarriak, bi dimen­tsioen alorrekoak alegia, gaindi­tzen dituzten beste tresna ba­tzuetan geratu behar­ko luke. Apaingarritako arte piezen sorta hartatik askatu behar direla diruditen zenbait objektuk, esan daiteke, marra soileko trazu eta apaingarrietatik arte jarduera askatu, eta beste zen­tzu estetiko berri bat –hiru dimen­tsioetako plastikotasun argiarena– erakusten duen eskultura soltea sor­tzen edo birsor­tzen ari dela.
Adibidez, La Hoyaren antzeko aztarnategi bereziren batetik eskuraturiko ondasunen barruan hau nabarmentzen da. Arte historialariaren begiradak ezin du giza irudia duten zin­tzilikarioetan gelditu gabe pasa.
Harrespilak
Jorge Oteiza, euskal eskulturagile ospe­tsu eta garaikideak, euskal identitateari buruz egin dituen hausnar­ketetan euskal harrespilei eman dien garran­tzi handia dela eta, besterik gabe, geldialdi bat egin behar dugu, kristau aroaren aurreko milurtekoari dagokion egitura horretan.
Herri-espedizionarioen etorrerarekin, zeltak izango ziren ziur asko, kultur mota hau sartu zen Pirinioetako eskualde zati handi batean, iparraldeko zelaietan batez ere. Adieraz­penetako bat izan zen harlosaz­ eginiko biribila; euskal lurraldean sarritan harrespil edo bara­tza izenez ezagutzen bada ere, normalean cromlech izen zeltaz ezagu­tzen da.
Gure eskualdean zutik sarturiko harlosaz eraturiko zir­kulua da harrespila, diametroz 4 m-tik eta 10 m-ra neurtu ohi duen barruti bat mugatuz. Erdian, gorpuen arrau­tsak gorde­tzen diren harriz­ko ku­txa bat egon ohi da, ideia erlijioso berrien agerpena adieraziz. Euskal harrespila, ba­tzuetan tumulu edo trikuharri batez inguratua egon ohi da.
Gure Herrian Pirinioetatik hasi eta Lei­tzaran ibarrera arte heda­tzen da, salbuespen bezala, Biz­kaiko sartaldean berriro azal­tzeko. J.M Barandiaranek 1948an, Ariègetik hasi eta Gipuz­koako Berastegira arteko lurralde piriniotarrean 24 harrespila-leku zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen labur-labur. Luis Peña Basurtok, 1960an Gipuz­koan bertan 107 harrespila konta­tzen zituen. Vegas Aranburuk 1988an argitaraturiko azter­ketan 143 harrespila zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen (6 Araban, 3 Biz­kaian, 28 Gipuz­koan, 51 Nafarroan eta 55 Ipar Euskal Herrian). Gaur egun esan daiteke, Euskal herrian banatuta 400 harrespila baino gehiago ezagu­tzen ditugula. Ziur­tzat eman daiteke hilobi monumentu egitura hauek alderdi horietako ar­tzain-kulturaren ezaugarri direla eta Bron­tze Aroko zenbait gauza jaso­tzen badute ere, gure Herrian K.a. 1.000 eta 650 urteen artean kokatu litez­keela.
Oianlekuko harrespilak
Protohistoriako monumentu mota hauen azter­keta bikain bat Jesus Altunak Oiar­tzungo Oianlekuko harrespiletan eginikoa da. Diametro desberdinetako bi zir­kulu uki­tzaileen eraikun­tza bat da. Harrespilen aztarnategian ugari azaldu da: zeramikak, harraskagailuak, har­txabal puskak, bron­tzez­ko gauzaren bat, errausturiko hezurrak, eta abar. Horrek guztiak erakusten du errausketa ez zela harrespilean bertan gerta­tzen. Litekeena da “Oteizak nahi bezala, monumentuak ehorz­ketaz bestelako eta inolako zerikusirik ez zuen eginkizuna izatea, baina hau guztiz mer­kea da. Are gehiago, Oteizak bere hipotesirako, harrespilen barrutik ezer ez atera­tzea eska­tzen du. Hara, bada, hona hemen kontrakoaren froga nabariak”.
Iparraldeko harrespila
Harrespila eta tumuluak ugariak dira Pirinioez bestaldeko euskal lurraldeetan. Beraietan azaldutako materialen miaketa eta azter­keta-lanak, Jacques Blot eta beste zenbait ar­keologok zuzendurikoak, “Bulletin du Musée Basque”eko zenbait aletan eta “MUNIBE” aldiz­karian argitara­tzen dira eta horietan azal­tzen denez Iparraldeko harrespilak neurri txikikoak dira. Euskal herriko hegoaldekoetan bezala, miaturiko ia erdiak, diametroz bataz beste 5 eta 7 m-koak dira, eta harrien zenbatekoa berriz, 5 eta 12 bitartekoa. Datari dagokionez berriz, C 14ko azter­ketak K.a. 1.000 eta 600 artekoa eman du.
Aztarnategien azter­ketak baieztatu egiten du eta gu­txi gorabera, bat dator hegoaldeko Euskal Herriko harrespiletan nabarmen­tzen denarekin: harrespilen egitura ez da alda­tzen fun­tsean mendeetan zehar geografia-esparruz; herriaren sortalde aldera koka­tzen da; Burdin Aroko ar­tzainen kultura isla­tzen du, “hala ere, Bron­tze Aroko zenbait tradizio gorde­tzen duelarik; beste ondorio hau ere atera daiteke, burdinaren erabilera ekarri zuen, eta agian zelta zen sarraldi uholdearekin baduela zerikusia harrespiletan ager­tzen den errausketak”.
Harrespilaren kontu honetan oraindik ez da erabat argitu beroien sorburua eta jatorria. Bere sorburua non jarri behar da, Europa erdialdean, Bretainia fran­tziarrean ala Pirinioetako eskualdean bertan? Eskualde honetan, hain zuzen ere, azal­tzen da gehien­tsuena, non badirudien ar­tzainen larrez larreko ibilerarekin lotu behar dela, harrespilak hemen azal­tzen baititu ezaugarri berdin eta zeha­tzenak. Izan ere, ezaugarri hauek J. Bloti, euskal artearen historialarioi egoki dator­kigun ohar bat iradoki­ diote: “xehetasunaren bilaketaren bitartez, buru­tzerakoan izaniko arreta erakustean, kontzeptuak az­keneraino agor­tzean eta hildakoenganako erlijio eran­tzukizunarekiko arreta nabarmenaren bitartez erakusten digute errausketa erritoen konplexutasuna. Honek guztiak ez al du bada, pen­tsamendu “modernoa” osa­tzen eta Protohistoriako ar­tzaina, bi­txia bada ere, guregandik oso gertuan zegoela adierazten?”.
Harrespila eta trikuharri guneetan begira­tzea garran­tziz­koa da; izan ere, “Burdin Aro garaian gure Herriren sortaldeko mendialdetan bizi zirenek errausketa bidez lurpera­tzeko harrespila eta tumuluen eredua hartu bazuten, sartalde aldekoek berriz, trikuharrietan hobira­tzen jarraitu zuten eta Burdinaren kulturari sarbide guztiak erago­tzizale azaldu ziren”.
Euskal Herriko harrespilen gaiari orraz­keta egiterakoan Vegas Aranburuk aholku hau ematen du, alegia, geografia hedaduraren mugak, berak “arabar ekarpena” deri­tzon hegoaldekoak batez ere, ez zehazteko zorroztasun handiegiz.
Iruinarriak edo Menhirrak
Harrespila hauei loturik, eskualde berean badira beste harri bakar edo menhirrak, Iruinarri, Samsonarri eta abar deri­tzatenak eta garai berekoak direnak, ustez.
Lehendik beharbada, trikuharrien aroan eta berauen aro arteko aldia mar­katu zuten maila txikiko iruinarriak izan ziren, zeren eta, Guardian San Martingo trikuharriari buruz aur­kikun­tza egin zutenek beste hiru hilarriren berri atera zuten, altueraz 75 bat cm-koak eta an­tzina tente egonak zirenak, ia elkarren ondoan hegotik iparrera lerroan jarriak trikuharrian hobiraturiko an­tzinakoenen betiko loa zain­tzen zeudenak. Jose Migel Barandiarani bururatu zi­tzaion, han lurperaturiko hildakoen zain­tzarako jainkotasunak adierazi nahiko zituztela.
Esanahia
Iruinarria, Neolitoko kulturan oso monumentu arrunt motakoa izan zen. Agian, lurrean sartuta, alor irekia erakusteko jaso ziren, elkar bizi­tza zibilizatua gogorarazteko indarrarekin, zuhaitz artifizialak bailiran.
Erlijioz­ko esanahia ere ziurra da. Zerura aldera jasoak izaten ziren handik jainko­ahalmenak erakarri nahiez. Biblian irakur­tzen duguna da: “Jakob egunsentian jaiki zen, eta buruko­tzat jarria zuen harria hartu eta oroitarri bezala jaso zuen olioa gainean isuriz. Eta leku hari Betel...eman zion izen, gero promes hau egin zuen Jakobek: Jainkoa nirekin badut eta bide honetan babesten banau ... eta bizirik eta osasun­tsu itzul­tzen banaiz, orduan Jauna izango dut neure Jainko eta oroitarri gisa eraiki dudan harri hau Jainkoaren etxe izango da” (Has. 28, 18-22).
Deskriba­tzen aritu garen Az­ken Burdin Aroaren edo euskal-zeltiberiar lanak buru­tzen ari izan ziren jendeengan erromanizazioa deritzon gertakaria azalduko da orain, Euskal Herriko lurralde lau eta hegoaldekoetan sakona eta mendialdean arina izango dena.
Niuafo'ouko plaka
Niuafo'ouko plaka, mikroplaka tektoniko bat da, 0,00079 estereorradianeko hedadura duena. Oro har, Indoaustraliako plakari lotua dago. Niuafo'ou izeneko Tongako uhartetik hartu du izena.
Ozeano Barearen mendebaldean dago, eta izena eman dion Niuafo'ou uhartea barne hartzen du.
Niuafo'ouko plakak mugakide ditu Futunako plaka, Tongako plaka, Pazifikoko plaka eta Indoaustraliako plaka.
Niuafo'ouko plaka, milioi bat urteko, 3,255ºko errotazio abiaduran mugitzen da, 06º 87' ipar latitudean eta 168º 87' mendebal longitudean kokatutako polo baten arabera.
The Man Who Shot Liberty Valance
The Man Who Shot Liberty Valance (euskaraz Liberty Valance Tirokatu Zuen Gizona) 1962ko John Ford estatubatuar zinema zuzendariaren western filma bat da. Dorothy M. Johnson idazlearen eleberri batean oinarritua dago. Bertan, John Wayne, James Stewart, Vera Miles, Lee Marvin, Edmond O'Brien, Woody Strode, Andy Devine, John Carradine eta Lee Van Cleef aktoreek antzeztu zuten.
Eumecia anchietae
Eumecia anchietae Eumecia generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
The Man Who Shot Liberty Valance
filma hau 2007a ezkeroztik Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuaren Liburutegiko Zinemategi Nazionalean bere kultur, historia eta estetika baloreeengatik gordeta dago.
Argumentua
Ameriketako Estatu Batuetako Kongresuko Ransom Stoddard (James Stewart) senatari zaharrak kazetari bati Hallie (Vera Miles) emaztearekin batera bere aspaldiko adiskidemina zen Tom Doniphon-en (John Wayne) hiletara joan izanaren arrazoia eta istorioa kontatzen dio. Dena orain dela urte asko hasi zen, Ransom senataria Mendebalde Urruneko Shinbone herri txikira iritsitako abokatu gazte bat zenean, bertan abokatu izateaz gain legea ezartzeko asmoz. Bere helmugara ailegatu aurretik, Liberty Valance (Lee Marvin) bidelapurrak lapurtu eta jipoitua izan zen.
Veľké Revištia
Veľké Revištia Eslovakiako udalerri bat da, Sobranceko barrutian kokatuta. 10,19 km²ko azalera du eta 520 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1335. urtekoa da.
La Chapelle-Launay
La Chapelle-Launay bretainiako udalerria da. Administratiboki Frantziako Loira Atlantikoa departamenduan dago, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Chapelle-Launay udalerrian erroldatutako biztanleak 2.688 ziren. Familiak 953 ziren, horien artean 144 pertsona bakarrekoak ziren (68 bakarrik bizi ziren gizonak eta 76 bakarrik bizi ziren emakumeak), 312 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 449 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 48 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.028 etxebizitza zeuden, 978 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 23 bigarren erresidentzia ziren eta 27 hutsik zeuden. 986 etxeak ziren eta 37 apartamentuak ziren. 978 etxebizitza nagusietatik 857 bere jabearen bizilekua ziren, 115 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 34 etxek bi gela zituzten, 106 etxek hiru zituzten, 230 etxek lau zituzten eta 608 etxek bost zituzten. 802 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 325 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 608 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.807 ziren, horien artean 1.392 aktiboak ziren eta 415 inaktiboak ziren. 1.392 pertsona aktiboetatik 1.308 lanean zeuden (708 gizon eta 600 emakume) eta 84 langabezian zeuden (26 gizon eta 58 emakume). 415 pertsona inaktiboetatik 178 erretiraturik zeuden, 131 ikasten zeuden eta 106 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Chapelle-Launay udalerrian 1.017 unitate fiskal zeuden, 2.829 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.211 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 71 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 27 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 30 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 8 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 igeltseroak, 3 margolariak, 6 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak, 3 jatetxeak eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen eta 1 okindegia zen.
2000. urtean La Chapelle-Launay udalerrian 37 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.760 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Melgaço (Pará)
Melgaço Brasilgo udalerri bat da, Pará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Canville-les-Deux-Églises
Canville-les-Deux-Églises Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Canville-les-Deux-Églises udalerrian erroldatutako biztanleak 308 ziren. Familiak 119 ziren, horien artean 33 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 49 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 157 etxebizitza zeuden, 116 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 157etxeak ziren. 116 etxebizitza nagusietatik 90 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 34 etxek bost zituzten. 109 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 51 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 192 ziren, horien artean 118 aktiboak ziren eta 74 inaktiboak ziren. 118 pertsona aktiboetatik 104 lanean zeuden (61 gizon eta 43 emakume) eta 14 langabezian zeuden (5 gizon eta 9 emakume). 74 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Canville-les-Deux-Églises udalerrian 120 unitate fiskal zeuden, 323 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.029 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 ile apaindegia.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mugimendu antinuklear
Mugimendu anti-nuklearra  konpromiso anti-nuklear eta ekologista adierazteko antolatzen den erakunde-erantzuna da hainbat pertsona, erakunde, alderdi politiko batzen dituena. Teknologia nuklearraren erabilera, garapen eta hedapen zibil zein militarraren arriskuari erantzuteko sortu zen mugimendu hau
Mugimendu anti-nuklearraren jarduera
Mugimenduaren jarduera bi arlo nagusitan kokatzen da:
Manhay (Kornualles)
Manhay, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Pedro María Corral
Pedro María Corral Corral (Donostia, ) madrildar politikari eta eleberrigilea da. 2012tik aurrera Madrilgo zinegotzia da.
Lonchura teerinki
Lonchura teerinki Lonchura generoko animalia da. Hegaztien barruko Estrildidae familian sailkatua dago.
Lonchura monticola
Lonchura monticola Lonchura generoko animalia da. Hegaztien barruko Estrildidae familian sailkatua dago.
Helm
Helm J. R. R. Tolkienen legendariumeko pertsonaia bat da. Haren istorioa Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan kontatzen da. «Burdinazko Esku» edo «Mailu-esku» ezizenez ezaguna, Rohango bederatzigarren erregea izan zen, eta lehen oinordekotza leinuko azkena. Gramen semea da, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2741ean hil zena.
Historia
Bere erregealdian, Burdinazko Esku bere ezizena lortu zuen, Freka, Freawine erregearen ondorengoa zela esaten zuen rohirrim odoldun dunledinarra zena, ukabilkada batez hil zuenean. Frekak, bere seme Wulf Helmen alabarekin ezkontzeko asmoa zuen. Edorasera abiatu zen armada handi batekin, rohirrim errege zaharra beldurtu eta honek bere proposamena onartzeko asmoz. Baina Helmek ezezkoa eman zion, elkarren artean iraintzen aritu ziren eta Helmek ukabilkada bat jo zion Frekari, guztien sorpresarako, Freka berehala hilda geratuz.
Baina ekintza hau ez zen batere aztia izan, ezta baliogarria ere, lau urte beranduago, Wulfek Rohan konkistatu baitzuen, Edoras, Lurralde Nabarretako biztanleen laguntzarekin inbadituz, eta Rohango errege bezala aldarrikatu zen, Helm, Kuernabilan babestu zen bitartean (beranduago Helmen abismoa bezala ezagutuko zen haizpitarte batean zegoen gotorleku bat). Gondorrek ez zuen laguntzerik izan, euren lurraldeak hegoaldetik inbaditzen ari ziren Unbarreko Kortsarioen aurka borrokatzen ari baitziren.
Behin Kuernabilara heltzean, negu luze bat iritsi zen, eta dunledinarren setio gogorraren aurrean, baliabideak urriak ziren, eta herria desesperatzen hasi zen. Helm, arerioa, bera bakarrik erasotzen hasi zen. Zuriz jantzia eta ekaitzen babespean, bere esku propioekin dunledinar ugari hil zituen. Hain ziren basatiak dunledinarren kanpamentuei eginiko eraso hauek, armarik ez zeramala ikustean, hauek kalterik ezin ziezaioketela egin pentsatzen hasi zirela. Eraso bakoitzaren aurretik, Kuernabilako adarra jotzen zuen, eta, dunledinarrek, soinu honi beldur izaten ikasi zuten.
Gau batean, adarra jo zuen, Helm irten zen, baina ez zen sekula itzuli. Eguzkia irten zenean, erregea izozturik topatu zuten, zutik. Hil ondoren ere, bere izpiritua bere arerioen atzetik zebilela uste zen, hil arte izutuz. Edorasen lurperatua izan zen muinoa, simbelmynëz estalia zegoen, erregea hil zen elurra irudikatzen zuten loreak.
Helmen itzuleraren elezaharra, dunledinarrek eta orkoek oraindik gogoratzen zuten ia 300 urte beranduago, Eraztunaren Gerran gertaturiko Helmen abismoaren setioan. Esaten denez, Theoden eta Aragornen kontraerasoaren aurretik, gotorlekuko adarra jo zen, bertako kobazulo guztietan burrunba egin zuen eta bazirudien ez zela isiltzen. Soinu burrunbatsuak, Rohanen etsai guztiak izutzen zituen, nortzuk, askoz gehiago izan arren, gudua galdu zuten.
Bere oinordekoa, bere iloba Frealaf Hildeson izan zen, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2759an, Rohango hamargarren errege eta bigarren oinordekotza leinuko lehena bihurtu zena.
Sorrera
Eraztunaren Jauna eleberriaren A eranskina idazterakoan, Tolkienek, Rohango leinua zen Eorlen etxeari buruzko hiru testu idatzi zituen. Lehenean, azkar eta agudo idatzia, Helmen istorioaren zirriborr labur bat baino ez da agertzen, non, Tolkienek, Helm, Negu Luzean Kuernabilan nola babestu zen, bere semeen heriotza elurretan galtzean eta Wulfen porrota Frealafen esku kontatzen dituen. Hala ere, zirriborro honetan ez da Wulfek eginiko Rohanen inbasioa zehatz aipatzen, eta hau, Rohango errege, Helm hil ondoren bihurtzen da, Lurralde Ilunetako gizakien laguntzari esker. Bigarren eta hirugarren testuetan, Tolkienek ez zuen aldaketarik egin Helmen istorioan, eta, azkenik, ab initio idatzi zuen, Eorlen etxeari buruzko sekzioa idazmakinaz idaztera pasatzean.
Tapurah
Tapurah Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Maria Jesus Ibaseta
Maria Jesus Ibaseta Mendizabal (Lazkao, Gipuzkoa, 1885eko azaroaren 20a - Bilbo, Bizkaia, 1976ko abenduaren 31) maistra eta ekintzaile politikoa izan zen. Bilboko udal maistra ibili zen 1906tik aurrera, eta Emakume Abertzale Batzako kide izan zen.
Bizitza
1885ean Gipuzkoako Lazkao herrian jaioa, 1903an Bizkaiko hiriburu Bilbon ari zen irakasle ikasketak egiten. Hartara, Bilboko Irakasleen Goi Eskola Normalean Goi-mailako Irakasle ikasketetako titulua lortu zuen 1905 urtean.
Bilboko seigarren eta bosgarren barrutietako eskoletan ibili zen lanean, Zorrozako haurren eskolako zuzendaria izan arte; ondoren Iturribideko, Marzanako eta Larraskituko eskoletan ibili zen maistra.
Gainera, emakume helduentzako gau-eskolak ematen zituen; bai eta, igandeetan, nagusientzako eskoletan ere.