cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cathy Newman
Hastapenak
Unibertsitatearen ondoren, Newmanek denbora laburrean egon zen The Guardian-en lanean, gero Media Week (ikastun) eta The Independent (komunikabideen negozioetako korrespontsal), 23 urte zituela Financial Times (FT) izenekoan sartu aurretik. Alice Rawsthorn lankidea FTko aholkularia izan zen; han, Newmanek kazetari lan egin zuen, eta, gero, hiru urtez, korrespontsal politiko. Newmanek FTn lan egiten zuen bitartean, David Yellandek, The Sun editoreak, "Better than Lex" izeneko lanpostua eskaini zion (Lex-ek horrela deitzen dio, Financial Times-eko zutabe bat). Berak serioski aztertu zuen eskaintza, baina gero baztertu egin zuen; esperientziak aukera berriak sortu zizkion kazetaritza politikoan. Newmanek 2000. urtean ekin zion telebista ibilbideari. Laurence Stern beka bat lortu zuen lau hilabetez The Washington Post-en lan egiteko. Estatu Batuetan, Ralph Nader Alderdi Berdeko hautagaiaren 2000ko lehendakaritza-kanpaina jarraitu zuen.
Channel 4 News
Newman Channel 4 News-ekin elkartu zen 2006ko urtarrilean, korrespontsal politiko eta Gary Gibbon editore politikoaren alboko gisa. Paper horretan zenbait primizia aurkeztu zituen, besteak beste, Tesorok Gordon Brown kantzilerraren lagun hurbila izendatzea bultzatu zuela, Ronald Cohen Lorren Ganberarako, eta Peter Mandelsoni desafio egin ziola Brightoneko Alderdi Laboristak 2009an egin zuen hitzaldian, New Internationaleko Rebekah Brooksekin izandako elkarrizketa batean iraindua, noski. Aldi berean, taldea zuzendu du FactCheck blogaren atzean.*
2013tik 2015era, Lord Rennard-en aurkako jokabide desegokiaren salaketei buruzko istorio baten bila jardun zuen Newmanek. Lord Rennard demokrata liberalen figura nabarmena zen, eta Londresko LBC irratiko telefono-dei batean parte hartu zuen, 2013ko otsailaren 27an, Nick Clegg lehen ministroari gai horri buruz galdetzeko. Newmanek esan zuen sexismoa endemikoa zela Westminsterren korrespontsal izan zen bitartean, baina egunkarien industria are okerragoa zela ere esan zuen. Berak Natasha Lunni esan zion Red aldizkarirako elkarrizketa batean, 2016. urtean: "Emakume gisa komunikabideetan, arazo horien berri emateko betebeharra sentitzen dut. Beti zuzendu nahi izan ditut bidegabekeriak; pentsatzen dut aldatu dena orain ideia zorrotzagoa dudala: nola eman kontuak botereari". Bere lanagatik lineako sexismoaren biktima izanik, Newmanek trolen "irain publikoari" babesa eman zion 2013an: "pertsona horiengana heltzeko modurik onena publikoki makurraraztea da".
Beste komunikabide batzuetako politikari buruzko ohiko iruzkingile gisa, Newman panelista gonbidatu gisa agertu da Have I Got News for You-n eta The Daily Telegraph eta Economia aldizkarirako blogetan.
2015eko otsailean, Newmanek txundituta utzi zuen emakumea izateagatik "kalera atera zutela", Londresko Hegoaldeko Islamiar Zentrora "Visit My Mosque" saiora joan zenean. Meskita jendearen mehatxu bortitzak jasotzen hasi zen, istorioa zabaldu ahala. Hyderi Zentro Islamiarreko bozeramaile batek esan zuen Newmanek helbide okerra besterik ez zuela bisitatu, eta CCTVren irudiek erakutsi zuten Newmanek eraikina bere borondatez utzi zuela. Newmanek eta Channel 4 Newsen editoreak, Ben de Pearrek, barkamena eskatu zuten geroago, eta onartu zuten Newmanek okerreko eraikina bisitatu zuela akats baten ondorioz.
2018ko urtarrilean, Newmanek elkarrizketa egin zion Jordan Peterson psikologo kanadarrari, zuzentasun politikoari egindako kritikengatik ezaguna baita. Elkarrizketa bizian genero berdintasuna, generoaren soldata-aldea, adierazpen-askatasuna eta transgeneroen eskubideak bezalako gaiak jorratu zituen. Elkarrizketa fenomeno birala bihurtu zen YouTuben, eta iruzkingile askok kritikatu zuten Newman. Batzuek esan zuten aurrez pentsatutako 'ulermena' zuela, eta Petersonen iritzien lekutik kanpo. David Brooksek, New York Times egunkariko zutabegileak, esan zuen Newmanek "Petersonen ikuspuntuak distortsionatu, sinplifikatu eta birplanteatu zituela, iraingarriak eta karikatureskoak irudituz". The Guardian-en aburuz, Nosheen Iqbal-ek adierazi zuen Petersonek "gizonezkoen eta emakumezkoen portaerari buruzko orokortze zabalak" egin zituela, eta ukatu egin zuela "gertaera kualitatibo gisa" generoko soldata-aldea. Ben de Pear Channel 4 Newseko editoreak esan zuen estazioak segurtasuneko espezialistei deitu ziela, haren aurkako sare sozialen abusu eta mehatxuei erantzuteko. Petersonek bere jarraitzaileei Newmanengandik "aldentzeko" esan zien, baina gero ukatu egin zuen mehatxuen ebidentziarik ote zegoen, eta misoginiak eragin zuen abusua "barregarria" zela adierazi zuen. Elkarrizketaren ondoren, Newmanek esan zuen Wikipediako artikulua "azkar editatu eta argitaratu zela aurka", eta emakumeak, oro har, desitxuratu egiten direla Wikipediako biografietan, "Internet gizonek agenda batekin idazten dutelako".
Bloody Brilliant Women liburua, XX. mendeko emakume esanguratsu, baina ezezagunen bizitzari buruzkoa, 2018an argitaratu zen. Britainiar historian zehar emakume ezagun eta ezezagunen kasuak aztertzen ditu liburuak, eta haien esperientzien eta emakume garaikideen arteko antzekotasunak aurkitzen ditu.
Times Radio
2020. urtearen hasieran, Times Radio etorkizuneko irrati-estazioak ostiraletako programaren aurkezle gisa iragarri zuen Newman. Newman Channel 4 News aurkezten jarraitu zuen, Times Radion lan egiten zuen bitartean.
Bizitza pertsonala
Newman John O'Connell idazlearekin ezkondu zen, eta 2001ean unibertsitatean ezagutu zuen. Bikoteak bi alaba ditu eta Londresen bizi da. Newmanek idatzi du abortu espontaneo bat izan zuela eta beste haur bat abortatzeko erabakia hartu zuela, haurdunaldiko 13 asteetan haurrak oso gaixotasun arraroa zuela jakin ondoren, hiltzeko aukera handia baitzuen.
Jerzy Kuryłowicz
Analogia-legeak
Antoine Meilleten aurretiko lanean oinarrituta, Kuryσowicz's ere ezaguna da "Sei analogia lege" direlakoengatik, asko erabili baitira hizkuntzalaritza historikoan aldaketa gramatikal analogikoek nola funtzionatzen duten ulertzeko. Legeak sei enuntziatu prediktibo dira, antzeko aldaketen norabideari buruzkoak:
Larru-atzapar lurtar
Larru-atzapar lurtarra (Thelephora terrestris) Thelephoraceae familiako onddo espezie bat da. Ezin da erabili sukaldean haragi larrukara duelako.
Sinonimoak: Thelephora laciniata, Thelepora minor, Thelephora rhipidium.
Deskribapena
Kapela: 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, larrukara, harroa, maiz inbutu forma irregular bat izaten du, uher edo more-arre kolorekoa. Gainazala tomentudun-fibrilosoa da.
Himenioa: Erradiatua, zimurtsua edo sigi-saga egiten papila txikiengatik; pruinaduna, arre iluna.
Hanka: Ez du hankarik edo ia hanka gabea.
Haragia: Arroa, larrukara, biguna, haritsua. Txokolate kolorekoa edo marroi-morea.
Etimologia: Terrestris epitetoa latinetik dator, lurretik esan nahi duen "terrester" hitzetik. Lurrean basten delako.
Jangarritasuna
Ez da jangarria.
Nahasketa arriskua
Thelephora palmata dekakorekin nahas daiteke, honek kirasdun usaina du eta arre-more koloreko adar antzeko zapal batzuk, mutur zurixkekin; pinudietan hazten da. Thelephora caryophyllea espeziearekin ere bai, hau 2 eta 3 cm arteko espezie txiki bat da, usaingabea inbutu formako errezeptakulu bat du, zatitua, marroi-purpura kolorekoa; hostogalkorretan hazten da.
Sasoia eta lekua
Udazkenean eta neguan, lur hareatsuetan. Koniferoen eta hostogalkorren sustrai, adar eta zurean sartu eta itsatsi egiten da. Koniferoen basoetan arruntagoa da, talde txikietan estu hazten da.
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Japonia, Zeelanda Berria.
Mutiko baserritar baten oroitzapenak
Mutiko baserritar baten oroitzapenak (Memorias dun neno labrego) 1961eko urtarrilaren 5ean Argentinan Xosé Neira Vilas galiziar idazleak argitaratutako idazlan bat da, 1961ean argitaratua. Galiziar baserri giroa mutiko baten ikuspuntutik burututako kontakizuna da, baserri giroko mundu mugatu eta mugatzailearen esparruan bizi den mutiko baten pasadizu eta gertaldiak, umearen ikuspegiaren galbahetik igarota. Galizierazko literaturako idazlan irakurrienetako bat da, 2015ean jada 600.000 aletik gora salduak zituen. Galizieraz mintzatzen diren neska-mutil guztiei eskeinia dago.
Eleberria honela hasten da:
Kerogeno
Kerogenoa materia organiko solido eta disolbaezina da, arroka sedimentarioetan topatzen dena. Prozesu geologikoen bidez konprimatu eta berotu diren material organikoak dira; hala nola, landare hilak, algak eta beste mikroorganismo batzuk. Kalkuluen arabera, kerogeno-kopuru totalak 1016 tona karbonoz osaturik dago; hori dela eta, konposatu organikoaren iturri ugariena da Lurrean, eta materia biziaren eduki organiko totala 10,000 aldiz gainditzen du.
Mutiko baserritar baten oroitzapenak
Itzulpenak
Liburua hizkuntz hauetara osoki itzulia eta argitaratua dago: alemanez (Tagebuch einer Kindheit in Galicien, 1984; Gudrun Hohl), asturieraz (Memories d'un nenu llabriegu, 1996; Xandru Fernández), katalanez (Memòries d'un nen de pagès, 1985; Marc Ferrer i Cuixart), euskaraz (Mutiko baserritar baten oroitzapenak, 1988; Andres Urrutia Badiola), portugesez (Memórias de un pequeno camponés, 1977; José Viale Moutinho), gaztelaniaz (Memorias de un niño campesino, 1963; idazle berberak itzulia), ingelesez (Memoirs Of A Peasant Boy, 2007; Camilo Ogando) eta esperantoz (Memoraĵoj de kampara knabo, 2017; Suso Moinhos).
Irene Kaminka Fischer
Irene Kaminka Fischer (Viena, 1907ko uztailaren 27a - Boston, 2009ko urriaren 22) matematikari, geodesista eta Ingenieritzaren Akademia Nazionaleko kidea. Geodesiaren eremuan lanean egon ziren bi emakume famatuenen artean egon zen bere garaian, Mercury eta Apollo programan egindako lana zela eta. Bere Mercury Datum edo Fischer Elipsoidea 1960 eta 1968an eta ilargiaren paralaxian egindako ikerketa ezinbestekoa izan zen misioak egin ahal izateko. Bernard Chovitzen arabera XX. mendeko hirugarren laurdeneko geodesista garrantzitsuenen artean sartu zuen, baina garai hori eskualdeko geodesiatik geodesia globalera iragateko trantsizioa izan zenez, historiako geodesista garrantzitsuenen artean dago.
Diego Porcelos
Diego Rodriguez, Diego Rodriguez Porcelos edo Diego Porcelos bezala ezagunagoa, Rodrigo bere aita hil ondoren, Gaztelako kondea izan zen, 873. urtetik 885era arte.
Ubierna eta Burgosen birpopulatzailea izan zen, Alfontso III.a erregearen aginduz.
Arabiar armada handi bati aurre egin zion, Ebro haraneko muga indartuz, Pancorboko bere egoitza nagusitik, eta babes lerro bat sortu zuen Arlanzon ibaian. Gainera, bere agintaldian, itxuraz, Okako gotzaindegiaren egoitza berritu zen, edo, behintzat, aktibitatea agertzen da.
Bere aitak ez bezala, ez zuen Arabako konderria gobernatzen, konderri honen gobernua Bela Ximenezen eskuetan aurkitzen baitzen
Kronika historikoak, ez dira ados jartzen Diego Porcelosen heriotza data eta tokiari dagokienez. Aukerarik gehiena dituen data, 885. urtea da. Kronika batzuek, hil zen tokia, Burgosko Cornudilla herrian kokatzen dute, beste batzuek, bere gorpua, San Felices de Ocako ermitaren hondakinetan lurperatua dagoela esaten duten bitartean, oraingo Villafranca Montes de Oca herrian.
Bere omenezko zaldigaineiko monumentu bat dago Burgosko San Joango Enparantzan, Juan de Avalosek egina. Baita beste estatua bat ere, Burgosko Santa Mariaren Arkuan.
Diego hil ondoren, Gaztelako konderria hainbat konderritan banatzen da 885 eta 931 urteen artean. Hemendik aurrera, konderri guzti hauek, Fernan Gonzalez kondeak batzen ditu berriz ere bakar batean.
Neandertal
Neandertalak (halaber, Neandertalgo gizakia, Homo neanderthalensis edo Homo sapiens neandertalensis ) Eurasian orain dela 40.000 urte arte bizi izan zen giza espezie edo azpiespezie arkaiko bat izan zen. Ziurrenik aldaketa klimatikoaren ondorioz, gaixotasunen ondorioz  edo bi horien arteko konbinazio baten ondorioz desagertu ziren.
Ez dago argi neandertalak gizaki modernoengandik noiz banandu ziren; ikerketek duela 315.000 eta 800.000 urte bitarteko tarteak proposatu dituzte. H. heidelbergensis arbasoaren eta neanderthalen arteko dibergentziaren garaia ere ez da argia. Neanderthal hezurrik zaharrenak duela 430.000 urte datatuak daude, baina sailkapena zalantzazkoa da. Neandertalak fosil ugariengatik ezagutzen dira, batez ere duela 130.000 urtetik aurrera. Espeziaren tipoa, Neanderthal 1, 1856an aurkitu zen Alemaniako Neander haranean. Fosil horren baliagarritasunaz eztabaida asko izan ondoren, XX. mendearen hasieran primitiboak, inozoak eta basatiak zirela pentsatzen zen. Nahiz eta horien ezagutza eta pertzepzioa aldatu egin den, geroztik komunitate zientifikoan, eboluziorik gabeko kobazuloetako gizaki arketipoaren irudiak lehentasuna izaten jarraitzen du herri-kulturan.
Neandertal teknologia nahiko sofistikatua izan zela uste da. Mousteriar harrizko lanabes industria zuten, eta litekeena da sua sortzeko  eta haitzuloetako sutondoak eraikitzeko trebetasunak ere , urki azalezko bikea , gutxienez burusien eta pontxoen antzeko arropa sinpleak , ehungintza , Mediterraneoan zehar nabigatzea , sendabelarrak erabiltzea  , baita lesio larriak artatzeko ere , janaria biltegiratzea eta sukaldaritzako teknika ezberdinak erabiltzea ere, hala nola, erretzea, irakitea eta ketzea. Neandertalek janari asko erabiltzen zuten, batez ere apatxak dituzten animaliak, baina baita beste megafauna , landare  , ugaztun txiki, txori eta uretako eta itsasoko baliabideak ere. Nahiz eta puntako harrapariak izan, hartza, lehoiak, kobazuloko hiena eta beste harrapari handi batzuekin lehiatzen ziren. Pentsaera sinboliko eta Paleolitikoko labar artearen hainbat adibide egotzi zaizkie Neandertalei, baina ez da ziurra. Adibideetako batzuk hegazti hezurretatik edo oskoletatik egindako apaingarri posibleak, objektu ezohikoen bildumak, hala nola kristalak eta fosilak, grabatuak, musika ekoizpena , Divje Babe flautak adierazten duen bezala , eta duela 65.000 urte baino lehen eztabaidarekin dataturiko Espainiako kobazuloko pinturak. Sinesmen erlijiosoen proposamen batzuk ere egin dira. Neandertalak mintzatzeko gai bide ziren, agian hizkuntza artikulatuekin, nahiz eta haien hizkuntzaren konplexutasuna ez den ezagutzen.
Gizaki modernoen aldean, neandertalek gorpuzkera sendoagoa eta gorputz-adar laburragoak zituzten. Ezaugarriok klima hotzean beroa mantentzeko egokitzapen gisa azaltzen dira sarri, baina neandertalak sarri bizi izan ziren paisaia epel eta egokitzapenak ere izan litezke. Hala ere, hoztasun espezifikoko egokitzapenak zituzten, hala nola, gorputz gantz-biltegi espezializatua eta sudur handia, aireaz berotzeko (nahiz eta sudurra isuri genetikoek eragin izan ). Gizon neandertalen batezbestekoa 165 cm ingurukoa zen eta emakumezkoena, 153 cm, industrializazioaren aurreko gizaki modernoen antzekoa. Neandertal gizonen eta emakumeen burmuinek 1.600 cm3 eta 1.300 cm3 inguru zituzten hurrenez hurren, gizaki modernoentzako balioen eremuan dagoena.
Biztanleria oso txikia zen, gene ahul kaltegarriak nabarmen hedatu ziren eta distantzia luzeko sare eraginkorrak ez-ohikoak ziren. Dena den, eskualdeko kulturen eta komunitateen arteko komunikazio erregularraren frogak daude. Kobazuloetan bizi ziren, eta leize artean mugitzen ziren urtaroen arabera. Neandertalak tentsio handiko giro batean bizi ziren, traumatismo tasa altuekin, eta % 80 inguru 40 urte baino lehen hiltzen ziren. Neanderthalen eta gizaki anatomikoki modernoen arteko hibridazioaren frogak 2010eko Neanderthal Genoma Proiektuaren zirriborroan aurkeztu ziren. Baliteke duela 316-219 mila urte gertatu izana, baina litekeena da duela 100.000 urte gertatu izan eta, berriro ere, duela 65.000 urte. Badirudi, halaber, Siberiako gizaki arkaikoa zen Denisovarrekin ere hibridatu izana. Eurasiar, australo-melanesiar, natibo amerikar eta iparrafrikar genomen % 4 inguru gene neandertalak dira, Afrikako Saharaz azpiko eremuan azpialdeko biztanleek, aldiz, ez dute bat bera ere edo agian % 0,3ko gehienez ere. Guztira, neandertalren genomaren % 20 bizirik dirau gaur egun. Neandertalengandik heredaturiko gene asko kaltegarriak edo hautespen naturalaren eragina izan lezaketen arren, neanderthal genetikak giza immunitate sistema modernoan eragina duela dirudi, eta beste hainbat funtzio biologikotan eta egituratan ere inplikatuta dagoela , baina zati handi batek DNA ez-kodetzailea dela dirudi.
Etimologia
Gaur egun neanderthal idazteko bi modu ezberdin daude nazioartean, izan ere Thal alemanezko hitzaren grafia XX. mendearen hasieran aldatu zen, eta gaur egun Tal erabiltzen da. Esanahia «harana» da. Neander izena Joachim Neander poetaren ondorioz dauka bailarak, askotan bisitatzen zuen eremua zelako. Izen binomiala finkoa denez Neanderthalensis erabiltzen da, baina hizkera arruntean erdiko h hori erdara askotan kentzen da. Euskaraz, ohikoa izan da neanderthal hitza aurkitzea, baina azken urteotan h hori ere kendu da eta neandertal erabili ohi da. Ahoskera arrunta /t/ da, baina nazioarteko esparru batzuetan th hori /θ/ gisa (ingelesezko think, edo Espainiako gaztelania estandarreko Zamora hitzetako lehen soinuaz, alegia) ahoskatzen dute.
Neanderthal 1, espezie tipoa, Neanderthal burezurra izenaz ezagutzen zen antropologiako literaturan, eta burezur horren ondorioz berreraikitako gizakiari "Neandertalgo gizakia" deitu ohi zitzaion. Homo neanderthalensis izen binomialaz, izaki zehatz batetik espezie osora hedatu zena, William King irlandarrak proposatu zuen 1863an. Hala ere, 1864an, gomendatu zuen neandertalak eta gizakiak genero banatan sailkatzea, neandertalen burezurra txinpantzeen antzekoa zela iradoki zuen eta argudiatu zuenez, "ez ziren gai inongo kontzepzio moral edo teistiko" izateko.
Ikerketaren historia
Lehen neandertal hondarrak —Engis 2 (burezur bat)— 1829an aurkitu zituen Philippe-Charles Schmerling naturalista holandarrak Grottes d'Engisen, Belgikan, baina gizaki anatomikoki moderno baten antzinako burezurra zela uste zuen. 1848an Edmund Henry Réné Flintek Forbes harrobiko Gibraltar 1 arrastoak aurkeztu zituen Gibraltargo Zientzia Elkartean; hala ere, horrek ere gizaki moderno baten burezurra zela pentsatu zuen. 1856an, Johann Carl Fuhlrott irakasleak, Neander Bailarako Kleine Feldhofer Grotteko (Neanderthal 1) hezurrak ikui zituen, gizaki modernoengandik bereiziak, Hermann Schaaffhausen antropologo alemaniarrari eman zizkion 1857an. Kranioa, izterreko hezurrak, eskuineko besoa, ezkerreko humeroa eta ulna, ezkerreko iliuma (aldakako hezurra), eskuineko sorbaldako xafla eta saihetseko zatiak biltzen zituen. Charles Darwinen Espezieen Jatorria jarraituz, Fuhlrottek eta Schaaffhausenek argudiatu zuten hezurrek antzinako giza forma moderno bat irudikatzen zutela ; Schaaffhausenek, gizarte-darwinista bera, uste zuen gizakiak basatiengandik zibilizaziora gradualki aldatu zirela eta, beraz, neandertalak haitzuloko barbaroak zirela. Fuhlrott eta Schaaffhausenek aurkakotasuna aurkitu zuten Rudolf Virchow patologo emankorraren eskutik, honek espezie berriak aurkikuntza bakar batean oinarrituta definitzearen aurka argudiatuz. 1872an, Virchowek ezaugarri neandertalak oker interpretatu zituen senilitatean, gaixotasunaren eta malformazioaren ebidentzia gisa, arkaikotasunaren ordez, Neandertalen ikerketa kolokan jarri zuena mendearen amaiera arte.
XX. mendearen hasieran jada, hainbat Neandertal aurkitu ziren, eta H. neanderthalensis espezie legitimo gisa ezarri zen. Espezimenik ezagunena La Chapelle-aux-Saints 1 zen, La Chapelle-aux-Saintsen aurkitua, Frantzia. Marcellin Boule paleontologo frantsesak zenbait argitalpen egin zituen, Paleontologia zientzia gisa ezarri zuen lehenengoen artean, laginak zehaztasunez ikertuz, baina gizaki modernoekin urrun kokatu zituen, nolabaiteko tximino-formako izaki alfer bat bezala. 1912ko Piltdowneko Gizakiaren aurkikuntza (iruzurra izan zena), gizaki modernoekiko Neandertalek baino askoz antz handiagoa zuena, gizaki primitiboen adar ezberdin eta ahaiderik gabekoak existitzen zirela frogatzeko erabili zen, eta Boulek H. neanderthalensis berreraikitzeari eutsi zion, ahaide urrun eta adarrik gabeko bide ebolutibo gisa. Neandertalen herri irudian primitibo, barbaro, geldo eta astakirtena ezarri zen; irudi horrek hainbat hamarkadatan birsortu eta zientzia-fikzioko lanetan iraun zuen, hala nola 1911ko J.H. Rosny aînéren Suaren bilan eta 1927ko H. G. Wellsen The Grisly Folk eleberrietan, munstro gisa agertzen baitziren. 1911n, Arthur Keith antropologo eskoziarrak La Chapelle-aux-Saints 1 berreraiki zuen gizaki modernoen berehalako aitzindari gisa, su baten ondoan eserita, erremintak ekoizten, lepokoa jantzita eta giza jarrera handiagoa zuela, baina horrek ez zuen arrakasta zientifiko handirik egin, eta Keithek gerora bertan behera utzi zuen bere tesia 1915ean.
Mendearen erdialderako, Piltdowngo Gizonaren engainua ezagututa, La Chapelle-aux-Saints 1 fosilaren berrazterketan oinarriturik (zeinak osteoartritisa baitzuen, gorputzaren forman aldaketa eragin zuena) eta aurkikuntza berrietan oinarriturik, komunitate zientifikoa neandertalen ulermena berritzen hasi zen. Neandertalen portaera, adimena eta kultura bezalako ideiak eztabaidatzen ari ziren, eta haien irudi gizatiarrago bat agertu zen. 1939an, Carleton Coon antropologo estatubatuarrak neandertal bat berreraiki zuen negozio jantzi eta kapela moderno batekin, azpimarratzeko gizaki modernoen bereizezinak izango zirela, gutxi gorabehera, orainaldira bizirik iritsi izan balira. William Goldingen The Inheritors eleberriak (1955) neandertal emozionalagoak eta zibilizatuagoak irudikatzen ditu. Hala ere, Bouleren irudiak eragina izan zuen 1960ko hamarkadara arte. Gaur egun marrazten diren neandertalak oso gizatiarrak dira.
Neandertalen eta gizaki modernoen arteko hibridazioa goiz iradoki zen, hala nola Thomas Huxley ingeles antropologoak 1890ean , Hans Peder Steensby daniar etnografoak 1907an eta Coonek 1962an. 2000ko hamarkadaren hasieran, ustezko ale hibridoak aurkitu ziren: Lagar Velho 1 eta Muierii 1. Hala ere, antzeko anatomia ere sor zitekeen, ugaltzea baino gehiago antzeko ingurune batera egokituz. 2010ean neandertalen nahasketa populazio modernoetan aurkitu zen, Neandertal lehen genoma sekuentziaren mapping-arekin. Hori Vindija kobazuloan, Kroazian, zeuden 3 laginetan oinarritu zen, ia % 4eko DNA arkaikoa zuena (genomaren sekuentziazio ia osoa egiteko aukera ematen zuena). Hala ere, gutxi gorabehera % 1 akats egon ziren 200 letrako (base pare) mutazio tasa altuan oinarrituta, ziurrenik laginaren kontserbazioaren ondorioz. 2012an, Graham Coop genetikari britaniarrak hipotetizatu zuen gizaki modernoekin hibridatu zen giza espezie arkaiko beste bat zela, 2013an, Denisova kobazuloko (Siberia) behatz-hezur batean kontserbatutako neandertal genomaren ondorioz faltsutu zen hipotesia.
Sailkapena
Neandertalak Homo generoko hominidoak dira, gizakiak bezala. Sailkapen batzuetan Homo neanderthalensis espezie gisa agertzen dira eta, beste batzuetan, Homo sapiens neanderthalensis azpiespezie gisa. Kasua hori denean, gaur egungo gizakiak Homo sapiens sapiens gisa sailkatzen dira.
Eztabaida honen gakoetako bat "espezie" kontzeptuaren zailtasuna da, gaur egun isolatutako bi populazio izendatzeko erabiltzen delako, baina badakigulako gizaki modernoen eta neandertalen arteko hibridazioa gertatu zela. Hala ere, neandertalen Y kromosoma patrilinealik edo DNA mitokondrial matrilinealik ez dago gaur egungo gizakietan, eta X kromosoma azpi-ordezkatua dago; horrek iradokitzen du agian hibridoen emankortasuna txikiagoa izan zela edo, kasu askotan, antzutasuna egon zela , bi taldeen arteko muga erreproduktibo bat sortuz eta, beraz, espezieen arteko diferentziazio beharra.
2014an Svante Päabo genetistak esan zuen "gerra taxonomiko" hauek konponezinak direla, "ez dagoelako kasua zehazki deskriba dezakeen espeziearen definiziorik".
Neandertalak gaur egungo gizakiengandik baino denisovarrengandik gertuago daudela pentsatzen da. Era berean, neandertalek eta denisovarrek azken arbaso komun gertuago bat dute gizakiekin dutena baino, DNA nuklearrean oinarrituta. Hala ere, neandertalek eta gizaki modernoek azken arbaso komun gertuago bat dute DNA mitokondriala ikertuz gero. Hori azaltzeko modua hau izan liteke: neandertal/denisovar bereizketa gertatu ostean, beste gizaki talde batekin hibridazioa gertatzea, beharbada. Hori agian bi eratara gertatu zen: edo neandertalak hibridatu ziren gizaki moderno arkaiko batekin edo, bestela, denisovarrak beste espezie/gizaki are arkaikoagoa eta ezezagun batekin hibridatu ziren.
Eboluzioa
Uste da H. heidelbergensis izan zela Neandertalen, Denisovarren eta gizaki modernoen azken arbaso komuna Europan, Asian eta Afrikan populazioak isolatu baino lehen. H. heidelbergensisen eta Neandertalen arteko tarte taxonomikoa batez ere orain dela 300.000 eta 243.000 urte artean 8. itsas isotopo estaian dagoen fosilen arteko tartean oinarritzen da. "Neandertalak", konbentzioz, tarte honen ostean aurkitutako fosilak dira. Hala ere, Sima de los Huesosen orain dela 430.000 urteko fosilak Neandertal goiztiarrak izan litezke, edo oso gertuko talde bat, eta orain dela 400.000 urteko Aroeira 3 fosila trantsizio-fase batekoa izan liteke. Morfologia deribatu eta anzestralak aldi berean eman litezke, tarte batean gainjarriz. Baliteke ere Mendebaldeko Europatik eta Afrikatik isuri genetikoa egotea Pleistozeno Ertainean, Cepranoko eta Sićevoko espezimenetan Neandertal ezaugarriak lausotuz. Erregistro fosila askoz ere osoagoa da orain dela 130.000 urtetik aurrera, eta garai horietako fosilen artean Neandertal hezurdura osoak ere aurkitu dira. Italiako Visogliano eta Fontana Ranuccio gune-arkeologikoetan aurkitu diren hezurrek diote Neandertalen hortzeria orain dela 450-430.000 urte garatu zela, Pleistozeno Estrainean.
Bi hipotesi nagusi daude Neandertalen eboluzioaren inguruan Neandertal/gizaki bereizketa eman ondoren: bi fasekoa edo akreziozkoa. Bi faseen hipotesiak proposatzen du ingurumen-gertakari garrantzitsu batek, adibidez Saale glaziazioak H. heidelbergensisen eragin zuela gorpuzkera sendotzea eta handitzea, eta, aldi berean, buruaren zabaltzea, beste aldaketa batzuk ekarri zituena burezurraren anatomian 2. fase batean. Hala ere, Neandertalaren anatomiako ezaugarri guztiak ez dira zertan lotuta egon behar klima hotzarekin. Akrezio ereduak proposatzen du Neandertalek pixkanaka eboluzionatu zutela denborarekin H. heidelbergensis anzestraletik, lau estaietan: aurre-Neandertal goiztiarra (MIS 12, Elster glaziazioa), aurre-Neandertala sensu lato (MIS 11-9, Holstein interglaziarra), Neandertal goiztiarrak (MIS 7-5, Saale glaziazioa-Eemiarra), eta Neandertal klasikoa sensu stricto (MIS 4-3, Wür glaziazioa).
Neandertal/gizaki modernoen arteko bereizketa noiz izan den ikergai dago oraindik. 250.000 urte inguruko data proposatzen dutenek Homo helmei ustezko espeziea aipatzen dute Azken Arbaso Komun gisa, eta bereizketa Levallois teknikarekin lotzen dute. 400.000 urte proposatzen dutenek H. heidelbergensis dute arbaso komun gisa. 600.000 urte proposatzen dutenek Homo rhodesiensis aipatu dute arbaso komun gisa, gaur egungo gizakiak, alde batetik eta Neandertal/heidelbergensis leinuak sortuko zituenak. Orain dela 800.000 urte ere proposatu dute Homo antecessorren defendatzaileek, baina interpretazio honek milioi bat urteraino eramango luke bereizketa. Hala ere, 2020ean egindako H. antecessorren hortzen proteomaren analisi batek proposatzen du H. antecessor ez zela gure arbaso zuzena. DNA ikerketek oso proposamen ezberdinak eman dituzte, tartean 538–315, 553–321 , 565–503 , 654–475 , 690–550 , 765–550 , 741–317 , eta 800–520 mila urte ; eta hortzeria analisi batek proposatu zuen orain dela 800.000 urte eman zela ezberdintzea.
Eremua
Eemiar interglaziarraren aurretik bizi ziren aurre-neanderthal eta Neandertal goiztiarrak ez dira oso ondo ezagutzen oraindik. Gehienak Mendebaldeko Europako guneetatik datozen hondarrak dira. 130.000 urtetik hona, erregistro fosilaren kalitatea dramatikoki handitzen da, Neandertal klasiko deitzen den egiturarekin. Europako Mendebalde, Erdialde, Ekialde eta Mediterraneoan aurkitu dira, baita Asiako hego-mendebalde, erdialde eta Iparraldean, Siberiako hegoalderaino eta Altai mendietaraino. Aurre-neanderthal eta Neandertal goiztiarrak Frantzia, Espainia eta Italian baino ez zirela bizi ematen du, nahiz eta talderen bat gune honetatik atera zen eta Europako beste eremu batzuetan noizbehinka hedatu. Hala ere, Frantziako hego-mendebaldeak du garai guztietako Neandertalen dentsitaterik handiena.
Ez dakigu zein abiadurarekin azken glaziazioko klimaren fluktuazioek (Dansgaard-Oeschger ebentoak) nola eragin zuten Neandertalen bizitzan, klima epelagoek tenperatura hobeak sortzen dituztelako baina, aldi berean, basoa hazi eta megafauna gutxitzen delako, garai hotzek kontrako efektua duten bitartean. Hala ere, Neandertalek baso-guneak nahiago zituztela uste da. Populazioa handiagoa izan liteke garai hotz baina ez estremoetan, adibidez orain dela 300 eta 191 mila urte arteko Saale glaziazioan. Baliteke ere euren eremua handitzea eta txikitzea izotzaren masa gutxitu eta hedatzen zen bitartean, eta maximo glazialetan esparru zehatzetan gordetzea populazioak.
Populazioa
Gizaki modernoak bezala, Neandertalak biztanleria eraginkorreko —seme-alabak izan edo guraso izan ditzaketen pertsona kopurua— oso biztanleria txikitik datoz, 3.000 eta 12.000 artean. Hala ere, Neandertalek populazio oso baxuari eutsi zioten, hautespen naturalaren efikazia gutxituaren ondorioz gene ahul kaltegarriak sortuz. Hainbat ikerketek, mtDNA analisiak erabiliz, populazio eraginkor ezberdinak ematen dituzte, hala nola, 1.000 eta 5.000 inguru ; 5.000 eta 9.000 artean , iraunkorki; edo 3.000 eta 25.000 artean etengabe handituz duela 52.000 urte arte, iraungi arte. Hala ere, guztiak bat datoz populazio baxuarekin, izan ere, baliteke Mendebaldeko Europako giza populazio garaikideen %10a baino gutxiago izatea Neandertalek ugalkortasun-tasak askoz baxuagoak zituztelako. Milaka biztanletik gorako populazioa ematen duten aurreikuspenak zalantzan jartzen dira. "Boserupiako tranparen" ondorioz, populazio baxu bat honela azaldu daiteke: biztanleria horrek duen janari kopurua mugatua da, eta hori, bere teknologiaren arabera, mugatua da. Populazioarekin berrikuntza areagotu egiten da, baina populazioa baxuegia bada, ez da berrikuntza azkar gertatuko eta populazioa baxu geratuko da. Hau koherentea da Neandertalen teknologia litikoaren 150.000 urteko egonkortasunarekin.
206ko Neandertalen lagin batean oinarrituta, kalkulatu da 20 urtetik gora populazioaren % 80 inguru 40 urte bete aurretik hiltzen zela. Hilkortasun tasa hori, ziurrenik, estres altuko giroaren ondorio izango zen. Hala ere, Neandertalen garaiko biztanleria-piramideak eta gizaki moderno garaikideak berdinak zirela ere kalkulatu da. Haurren hilkortasuna oso altua izan zen Neandertalentzat, Eurasia iparraldean % 43koa gutxi gorabehera.
Neanderthalak Euskal Herrian
Euskal Herrian gune arkeologiko ugari daude neandertalen presentziarekin. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki, sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin. Beste batzuetan tarteka bizi izan direla ematen du, adibidez Amalda (Zestoa) eta badira, azkenik, leizerik gabeko lekuak, adibidez Baiona ingurukoak, Barrikan, Urbasan edo Trebiñun. Gaur egungo kostaldea baino nabarmen baxuago zegoen garai hartan kosta, eta badirudi Neandertalek itsasotik gertu elikagaiak ustiatzeko ohitura zutela; honela, baliteke kostako lehen kilometroen azpian arrasto ugari egotea.
Orain dela 60.000 eta 40.000 urte artekoak dira arrastorik gehienak. Garai honetan teknologiak aurrera egiten du. Axlorren, adibidez, oreinak ehizatzeko Llevallois motako tresnak ikusten dira hasiera batean, baina, gerora, mikro-laskak ikusten dira. Arrillorren sutondoak eraikitzen zituztela ikusi da, baita musteriar motako tresnak. Neandertalen azken arrastoak Chatelperroniar garaiko Le Basté (Baiona), Gatzarria (Ozaze-Zühara), Labeko Koba (Arrasate), Ekain (Zestoa) edo Aranbaltza dira. Chatelperroniarreko tresneriak ez du jarraipenik, eta horregatik pentsatzen da Euskal Herritik lehenago desagertu zirela eta, gerora, beste talde bat jada Neandertalik gabeko lurraldera iritsi zela.
Hezurrei dagokionez, hiru aztarnategitan baino ez dira aurkitu: Lezetxiki, Axlor eta Arrillor. Lezetxikin humero oso bat aurkitu da, orain dela 164 mila urte ingurukoa eta orain dela 50.000 urte inguruko hortzeria bat. Axlorren eta Arrillorren ere garai bereko hortzak aurkitu dira, azken kasuan esne-hagin bat.
Morfologia
Haren garaiera Homo sapiensaren antzekoa zen, baina hala besoak nola zangoak laburragoak zituen. Gihar sendoak zituzten, eta ondorioz pisu handiagoa. Ondorioz, neanderthalen hezurren bolumena ere handiagoa zen. Gizaki indartsuak ziren. Era berean, haien garezurrak Homo sapiensarenak baino bolumen handiagoa zuen: 1500 - 1600 cm3 bitarte. Horretaz gainera, gaur egungo gizakiekin alderatuta, hauek ziren neanderthalen bereizgarri nagusiak.
Manuel Maria Gortazar
Manuel Maria Gortazar Munibe (Bilbo, Bizkaia, 1824ko uztailaren 13a - Bedia, Bizkaia, 1896ko urriaren 12a) bizkaitar politikaria izan zen.
Bizitza
Liberala eta foruzalea zen. Bizkaiko foru ahalduna izan zen 1872tik 1875ra, eta Ahaldun Nagusi Bigarren Karlistaldiaren amaieran. Alfontso XII.aren kontra azaldu zen, Espainiako erregeak Somorrostron euskal foruen aurka hitz egin ondoren, eta laguntza eman zion euskal diputazioek Madrilgo Gorteetan foruen deuseztatzearen aurka jaso zuten azalpen-erreguari. Bilboko 1874ko setioari buruzko Egunoroko liburu bat eman zuen argitara. Bizkaiko liberal foruzaleen arteko politikari garrantzitsuenetako bat izan zen.
Neandertal
Gorpuzkera
Neandertalek itxura sendoagoa zuten gizaki modernoek baino. Toraxa zabalagoa eta kupela itxurakoa zen, aldakak zabalagoak eta, proportzioz, beso eta hanka motzagoak.
14 gizonezko eta 7 emakumezkoren hezur luzeetan oinarrituta, batezbesteko altuera 164 eta 168 zentimetro artekoa zen arrentzat eta 152 eta 156 cm. artekoa emeentzat. Alderatuz, Goi Paleolitoko 28 gizon eta 10 emakume modernoren hezurrekin egindako ikerketak 176 cm eta 163 cm eskaini zituen urrenez urren, baina 10 cm. gehiago ziren Paleolito amaierako 21 gizonezko eta 15 emeentzako ; eta, 1900ean, gizonezkoen batezbesteko altuera 163 zentimetro zen eta emakumezkoena 152,7 cm. Erregistro fosilak erakusten du helduen altuera 147,5 eta 177 zentimetro artekoa zela, baina baliteke batzuk askoz altuago ere izatea. 26 espezimenekin egindako pisuaren estimazioak esaten du gizonezkoek 77,6 kg. pisatzen zituztela bataz beste eta emakumeek 66,4 kg. 76 kg. erabilita, neandertalen gorputz-masaren indizea 26,9 eta 28,2 artean kalkulatu da, gaur egungo gizakientzat gainpisua izango litzatekeena. Honek esan nahi du euren gorpuzkera sendoagoa zela. Neandertalen LEPR genea, gorputzean gantza metatu eta beroa sortzeko ardura duenetako bat, mamut iletsuaren antzekoa zen, klima hotzerako adaptazio bat izango litzatekeena.
Lepoko ornoak luzeagoak eta lodiagoak ziren gizaki modernoenak baino, buruaren forma eta tamaina ezberdina izanda egonkortasuna emango ziena. Neandertalen toraxa gizaki modernoen antzekoa bazen ere tamainan, saihetsak luzeagoak ziren eta horrek torax zabalagoa eskainiko luke, arnasketarako gaitasun handiagoarekin, ziurrenik diafragma eta birika handiagoekin. Kebara 2 fosilaren biriken bolumena 9,04 litro dela kalkulatu da. Neandertalen bularra ere nabarmenagoa zen, aurretik atzera zabalagoa. Hezur sakroa bertikalagoa zen, eta pelbisarekiko beherago kokatuta zegoen; honela, bizkarrezurraren kurba ez zen hain handia, lordosi gutxiago zuten. Bizkarrezurreko aldaketa horiek alderdik aldeko mugimendua erraztuko zuten, torax zabal horretara hobeto egokituz. Ezaugarri hau ohikoena da Homo generoan, gure bularralde estuagoa bakarra delako giza eboluzioan.
Gorputzaren proportzioak, maiz, "hiperrartiko" direla esan ohi da, hotzera moldatutako animalia batenak, gaur egun klima hotzetara moldatuta dauden giza populazioen antzekoak direlako; Neandertalen gorpuzkera inuitena edo Siberiako yupikenaren antzekoa da. Gainera, gorputz adar erlatiboki laburragoak izatea beroa mantentzeko estrategia egokia dira. Hala ere, klima epelagoetan bizi ziren neandertalek, adibidez Iberiar penintsulakoak, oraindik hiperrartikoak ziren itxuraz. 2019an, John Stewart antropologo ingelesak eta bere kideek proposatu zuten moldaera horiek ez zirela lotuta egongo klima hotzagoarekin, baizik eta korrika asko egiteko ohiturarekin. Euren alde argudiatu zuten neandertal gehiago zeudela basoetako eremu epeletan estepa hotzetan baino, eta DNAren analisiak erakutsi duela muskulu-ehun azkarren proportzioa handiagoa zela neandertalengan gizaki modernoengan baino. Gizaki modernoek denbora luzeagoan ibiltzeko gaitasuna izango lukete baina neandertalak azkarragoak izango lirateke lasterketa motzean. Azken finean, ehiza luzea soilik da eraginkorra ehizatu nahi den animalia hipertermia bidez nekatu nahi bada, eta ez da eraginkorra klima hotzagoak direnean. Beso laburragoek erresistentzia txikiagoa eskaintzen dute azkar korrika egiterakoan, eta euren belaunek azkarrago erreakzionatuko lukete hanka laburragoa izaterakoan, azelerazioa handituz. Erik Trinkaus paleoantropologo estatubatuarrak teoria berbera aipatu zuen 1981an, baina ez zuen pentsatzen hori zenik azalpenik onena.
Ilearen eta larruazalaren kolorea
Eguzki argi gutxiago jasota, neandertalen azala argiagoa izango litzateke, baina Europan azal argiak ez ziren ohikoak izan Brontze Aroa iritsi arte. Genetikoki, BNC2 agertzen da neandertalengan, azal argiagoekin lotuta egon ohi dena; hala ere, BNC2ren bigarren bariazio bat ere bazegoen, UK Biobank erregistroan azal ilunagoarekin lotzen dena. Baliteke neandertalen azalaren kolorea aldakorra izatea eskualdearen arabera. Kroaziako neandertalen DNAk erakusten du gaur egungo europarrak baino azal, begi eta ile ilunagoa zutela.
Gizaki modernoengan, azalaren eta ilearen kolorea melanozitoa kitzikatzen duen hormonak erregulatzen du, MC1R geneak kodetzen duena. Honek, eumelanina (pigmentu beltza) feomelaninan (pigmentu gorria) eraldatzen du. Funtzioaren galera dakarren bost bariante ezagutzen dira gizaki modernoetan, guztiak azal eta ile argiagoarekin lotzen direnak, eta badago ere beste aldaera bat neandertalengan (R307G aldaera) azal argiagoarekin eta ile gorriarekin lotura izan dezakeena. Aldaera hau Monti Lessiniko neandertalengan ikusi da, Italian, eta baliteke ere Cueva del Sidrónen egotea, Espainian. Hala ere, gizaki modernoengan gertatzen den bezala, ilegorriak ez ziren oso ohikoak izango, sekuentzia hau ez delako aurkitu ikertutako beste neandertal askorengan.
Burua
Fosa suprainiakoa toru okzipitalaren gainean dagoen sakonune eliptiko bat da. 20 eta 45 milimetro arteko zabalera du eta 10 bat mm. altueran. Ia beti inguruan duen hezur altxatuak hiruki itxura du. Hiruki honen goiko erpina erdigunean dago eta oinarria toru okzipitalaren gainean. Hobi hau Neandertalgo gizaki gehienetan deskribatzen da. Ezaugarri hau Europako antzinako Homo sapiens batzuetan ere agertzen da, baina itxura ezberdina du. Neanderthalengan egitura zulatua du, agian birxurgatzen bat dela eta. Gainera hobia askoz markatuagoa da, Homo sapiensengan erdialdean eta biribilagoa da. Gainera hirukiaren erpina beherantz zuzendua dago.
Toru okzipitala kaskezurraren atzealdean neanderthalek duten ezaugarrietako bat da. Toru hau horizontala da eta bere zabalera bertikala konstantea da hedadura osoan zehar. Ez du jarraipenik alboetan. Ezaugarri hau Europako antzinako Homo sapiens batzuetan ere agertzen da, baina ez gaur egun.
Prozesu mastoidea burezurraren behealdean dagoen muinotxo bat da. Neandertalek entzunbidearen atzealdean zuten muinotxo hau, baina ez da jaisten alboetarantz, baizik eta atzerantz eta gorantz hedatzen dela, inzisura parietalerantz, gandor supramastoidearekiko paralelo. Batzuetan gandor okzipitomastoidea handiagoa da prozesu mastoidea baino. Beste batzuetan luzera bera dute. Neandertalengan gandorraren eta hezurraren arteko bereizketa hobi handi batekin egiten da. Bai Homo erectus bai Homo sapiensengan hobi hau gandorraren albo batean agertzen da eta inzisura digastrikoa deritzo.
Hortzerian hiru dira ezberdintasun nagusiak: Gaur egungo gizaki populazio batzuek ere antzeko egiturak dituzte, hala ere.
Homo sapiensek kokotsa dute, baina beste hominidoen artean egitura hau ez da agertzen. Beraz fosil batek kokotsa badu automatikoki Homo sapiens giza sailkatzen da. Toru supraorbitarioa begien gainean agertzen den toru bat da. Ikusten erraza da, begien gainean, arku itxura baitu, sekzioa biribildua da eta bi begien arteko tartean jarraikortasuna du. Toru hau oso argi agertzen da begien zentroaren gainean baina alboetarantz desagertzen doa. Orokorrean hutsik agertzen da eta oso garatua. Toru hau Homo generoan garatzen joan da eta neanderthalen garaikideak ziren gizaki modernoengan ere agertu ahal zen. Neandertalengan ezberdina da, ordea: bi begien artean jarraikortasuna du eta bere atzean bekokia berehala doa atzerantz.
Hioide hezurra
Hioide hezurra ez da erraz fosilizatzen eta gainera ez dago fisikoki beste hezurrekin lotuta. Horregatik hezur honen kokapen zehatza jakitea oso zaila izaten da. Baina hezur honek buru-hezurra, baraila, mihia, laringea, faringea, bularrezurra eta lepauztaia batzen dituzten gihar eta lotailuak ditu eta horregatik beste gauza askoren artean hitz egiteko gaitasunaren arduradunetako bat da. Bere posizioa eztabaidagai dago eta autore batzuen arabera ez ziren gai izango a, i eta u soinuak egiteko, beste batzuen arabera posible litzateke mihia beste modu batez mugituko balute. Bestetik hezurra gizakiarenaren nahiko antzekoa da.
Belarriaren barnealdea
Belarriaren barnealdea ez da berdina neanderthalengan eta Homo sapiensengan. Ezaugarri hau askotan espezieak definitzeko erabiltzen denez, nahiko eztabaidatua da hori ere. Labirintoak itxura ezberdina du eta baliteke hau harremanetan egotea gizakiaren mugimendu ezberdinekin. Bestetik mailua handiagoa da gaur egungo gizakiek dutena baino eta angelua ere irekiagoa da. ingudea ere ezberdina da, prozesu zuzena luzeagoa baita, artikulazioa altuagoa da eta angelua zorrotzagoa baita. Estribua ezberdina bada ere gaur egungo gizakien aldakortasunaren barruan kokatu daiteke.
Fosa kaninoa
Fosa kaninoa letaginen gainean agertzen den fosa bat da. Depresio hau Homo sapiens gehienetan agertzen da, baina ez da hala gertatzen Neandertalgo gizakiengan. Hauetan itxura puztua izango luke. Hala ere baliteke itxura hau ez izatea bi espezie identifikatzeko ezaugarri bat, baizik eta aurpegiaren formaren arabera agertu daitekeen zerbait bezala.
Sudurraren barnealdeko egiturak
Sudurraren barnealdeko egitura ezberdina zuten neanderthalek. Are eta gehiago, dirudienez zuten itxura ezberdina zen beste ugaztun guztiekin alderatuta. Sudurraren barne marjinan proiekzio bat dute erdialdean bertikalki ondo garatua. Ez zeukaten lakrimalaren gainean hezurrezko sabairik. Beste autore batzuen arabera hezur hauek apurturik daude eta horregatik gertatzen da autapomorfia hau.
Hala ere dudarik ez dagoena da sudurraren itxura berezia dena: aurpegiaren tamainarekin alderatuta oso handia da. Aurpegiaren planoarekiko asko ateratzen zen sudurra eta horregatik euren itxura aurpegi oso luzea izatearena zen, aurrerantz botata egongo balitz bezala.
Aldakaren forma
Aldaken forma ezberdina da gaur egungo gizakiekin alderatuta. Diferentziarik nagusiena emeek eta arrek forma bera dutela da, nahiko biribildua. Gaur egungo gizakiek, gainera, aldaka estuagoak dituzte, bai ar zein emeen artean. Aldakak hala ere zabalagoak dira latitude altuetan eta hori izan zitekeen arrazoietako bat. Iskion hezurra ere ezberdina da, primitiboagoa zelarik Neandertalen artean. Tamalez ez da ezagutzen Homo erectus en iskion hezurraren forma eta, beraz, ezin da jakin zein izan den bakoitzaren arbaso zuzena ikuspegi hau erabilita.
Talde dinamikak
Neandertalak gizaki moderno garaikideak baino talde txikiagoetan bizi ziren, baina talde-tamainak 10 edo 30 kide ingurukoak zirela uste da, gaur egungo ehiztari-biltzaile taldeen antzera. Neandertal taldearen konposizioaren froga fidagarriak Cueva del Sidróndik, Espainian, eta Le Rozel, Frantzian, agertzen dira : lehenengoak 7 heldu, 3 nerabe, 2 gaztetxo eta haur bat; bigarrenak, berriz, oinatz tamainan oinarrituta, 10 eta 13 kide arteko talde bat erakusten du, non gaztetxo eta nerabeek % 90 osatzen duten.
2018an analizatutako haur neandertal baten hortzek erakutsi zuten 2,5 urteren ondoren titia kendu ziotela, ehiztari-biltzaile modernoen antzera, eta udaberrian jaio zela, hau bat dator gizaki modernoekin eta beste ugaztun batzuekin, hauen jaiotza-zikloak ingurumen-zikloekin bat baitatoz. Txikia zenean estresak eragindako hainbat gaixotasunengatik adierazia, hala nola hazkuntza motela, Paul Pettitt arkeologo britainiarrak bi sexuetako haurrei titia kendu bezain pronto zuzenean lanean jartzen zituztela hipotetizatu zuen. Trinkausek esan zuen, nerabezarora iritsitakoan, norbanakoak ehiza handi eta arriskutsuan parte hartzea espero zitekeela. Hala ere, hezur-traumatismoa Inuit modernoarekin alderatzen da, antzeko haurtzaro bat iradoki dezakeena Neandertalen eta gizaki moderno garaikideen artean. Gainera, negu gogorretatik eta janari baliabide urrietatik ere ondorio berberera iritsi gintezke.
Hiru norbanako baino gehiagoren ebidentziarik erakusten ez duten guneek familia nuklearrak edo aldi baterako kanpalekuak adieraz ditzakete zeregin bereziko taldeentzat (hala nola, ehiza-talde batentzat). Taldeak ziurrenik kobazuloen artean mugitzen ziren urtaroen arabera, urtaroko zenbait elikagai eta materialek adierazten duten bezala, eta belaunaldi bat geroago leku berberera itzul zitezkeen. Leku batzuetan 100 urte baino gehiago eman zituzten jarraian. Baliteke leize-hartzek Neandertalekin norgehiagoka handia izatea kobazuloaren espaziorako, eta hartz populazioetan beherakada gertatzen da duela 50.000 urte hasita (nahiz eta haien desagerpena Neandertalak itzali ondoren gertatu zen). Nahiz eta Neandertalak kobazuloko egoitzatzat jo ohi diren, "etxeko basea" kobazuloa izanik, Ekialde Hurbilean kobazulo sistema hurbil zeuden aire zabaleko egoitza garaikideek inguru horretako kobazulo eta aire zabaleko baseen arteko mugikortasuna adieraz zezaketen. Epe luzeko aire zabaleko egoitzak ezagutzen dira 'Ein Qashish kokalekuan, Israelen, eta Moldova Ia, Ukraina. Nahiz eta badirudi Neandertalek gaitasuna izan zutela inguru askotan bizitzeko —lautadak eta ordokiak barne—, aire zabaleko Neanderthal guneak, espazio biziak baino, hiltegitzat eta ehiza zatitzeko gunetzat erabili izan direla interpretatu ohi da.
Taldeen arteko harremanak
Brian Hayden etnoarkeologo kanadarraren kalkuluen arabera, endogamia saihestuko lukeen populazio buruaskia 450-500 banakok osatuko lukete, eta horrek talde hauek 8-53 bandarekin elkarreraginean egotea eskatuko luke, baina litekeena da estimazio kontserbadoreena izatea, populazio dentsitate baxua dela eta. Espainian, Sidron leizeko neandertalen ADNmt-aren azterketak, hiru gizon helduak, ama leinu berekoak zirela erakutsi zuen, hiru emakume helduak, leinu ezberdinetakoak ziren bitartean. Horrek egoitza patrilokal bat iradokitzen du (emakume bat bere taldetik kanpo joan zen bere senarrarekin bizitzeko). Hala ere, Errusiako Denisova leize-zuloko neandertal baten DNAk erakusten du 1/8ko endogamia koefizientea zuela (bere gurasoak erdi neba-arrebak ziren, ama komuna, lehengusu bikoitzak, osaba eta iloba bat edo izeba bat eta iloba bat, edo aitona bat eta biloba bat edo amona bat eta biloba bat), eta Sidronen leizeko biztanleek zenbait akats izan ditzaketela, endogamiaren ondorio izan daitekeena.