cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saint-Nicolas-de-la-Balerme
Etxebizitza
2007an 177 etxebizitza zeuden, 163 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 168 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 163 etxebizitza nagusietatik 119 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 19 etxek hiru zituzten, 49 etxek lau zituzten eta 94 etxek bost zituzten. 130 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 61 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 92 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 276 ziren, horien artean 217 aktiboak ziren eta 59 inaktiboak ziren. 217 pertsona aktiboetatik 191 lanean zeuden (104 gizon eta 87 emakume) eta 26 langabezian zeuden (9 gizon eta 17 emakume). 59 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Nicolas-de-la-Balerme udalerrian 155 unitate fiskal zeuden, 378 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.281 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina, 3 iturginak eta 1 argiketaria.
2000. urtean Saint-Nicolas-de-la-Balerme udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 363 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Almonaster la Realgo meskita
Almonaster la Realgo meskita (mezquita de Almonaster la Real) Espainiako Andaluzia erkidegoko Huelvako probintziako herri horretan zegoen islamdar otoitz-gune bat izan zen. Kordobako kaliferriaren garaian eraiki zen, IX. eta X. mendearen artean, Almonastergo gazteluaren barnean, VI. mendeko basilika bisigodo baten hondakinen gainean, honen materialak berrerabili egin zirelarik. Kristau Errekonkistaren ondoren ermita bihurtua izan zen, Andre Maria Sortzez Garbiari eskainia, ordutik gurtza katolikoa zuelarik.
Balio handiko multzo historiko eta artistiko bat da, landa gune batean Espainian ia kalterik jasan gabe mantendu den andalustar meskita bakarra baita, egundaino eraikin hauen propioa den xalotasun eta baretasuna mantenduz. Erromatar, kalifar eta kristau elementuekin, 1931ko ekainak 3an Monumentu nazional izendatua izan zen, modu orokorrean 1949ko apirilak 22ko dekretua eta Espainiar Ondar Historikoari buruzko 16/85 Legeak modu orokorrean babestua. Gaur egun, bere funtzio erlijiosoa kulturgune funtzioarekin uztartzen du.
Deskribapena
Meskita Almonaster la Real herria domeinatzen duen muino baten eraikia dago. Otoitz-guneaz gain, zezen plaza baten ondoan dagoen gotorleku musulman bat ere hartzen duen multzo batean dago.
Trapezoide formako eraikin bat da, ziur asko lurrazalaren gainbeherak eragindako forma. Tenpluaren egituran islamdar gurtza tokien antolaketa klasiko bat ikus daiteke, bi gune ezberdin ikus daitezkeelarik: Abluzioen patioa edo sahna, eta otoitz aretoa edo harama, alboko hamaika metro inguruko area karratu bat osatuz. Otoitz aretoa zabalera ezberdineko bost nabez osatua dago. Bere arkudiak, Kordobako meskitakoak bezala, alkiblarekiko zeharka doaz. Erdiko nabea hurrengo biak baino zabalagoa da, hauek, era berean, kanpoaldeko biak baino zabalagoak direlarik. Hegoaldeko aldean dauden zatiak besteak baino zabalagoak dira, argi eta garbi T forma hartuz. Patioa mendebaldeko alboko bi nabeen luzapenean, zati batean harkaitzean zulatua dago.
Eraikina adreiluz, granitozko harlanduz eta harri-hormaz egina dago. Eraikitzeko, I. eta II. mendeetako erromatar jatorriko hil aldare, zutabe eta kapitelak bezalako eramateko gaiak erabili ziren, baita V. eta VI. mendeetako zati bisigodoak ere, epitafiodun hilarri bat, ikonostasi kantzel bat, zimazio bat eta ateburu bat. Arkuak adreiluz eginak daude, eta euskarri heteroklito batzuetan pausatuak daude. Batzuk zutabe fusteak dira, beste batzuk harrizko zutabeak.
Maleo
Mugakideak
Maleok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Saint-Privat-d'Allier
Biztanleria
2007an Saint-Privat-d'Allier udalerrian erroldatutako biztanleak 411 ziren. Familiak 176 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Río de la Platako gaztelania
Río de la Platako gaztelania edo platatar gaztelania (castellano rioplatense) gaztelaniaren dialektoa da, Argentinan eta Uruguain egiten dutena. Dialekto honen ezaugarri nagusienak voseoren erabilera eta napolieraren antzeko ahoskera dira. Beste herrialdeetako mugetatik gertu dauden eskualdeetan kitxua, guarani edo portugesaren eragina nabarmena da.
Saint-Privat-d'Allier
Etxebizitza
2007an 403 etxebizitza zeuden, 190 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 161 bigarren erresidentzia ziren eta 52 hutsik zeuden. 369 etxeak ziren eta 34 apartamentuak ziren. 190 etxebizitza nagusietatik 148 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 10 etxek bi gela zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 102 etxek bost zituzten. 117 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 93 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 235 ziren, horien artean 181 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 181 pertsona aktiboetatik 167 lanean zeuden (98 gizon eta 69 emakume) eta 14 langabezian zeuden (5 gizon eta 9 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Privat-d'Allier udalerrian 185 unitate fiskal zeuden, 394 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.571,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 29 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 6 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Saint-Privat-d'Allier udalerrian 36 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.696 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 2794
NGC 2794 galaxia espiral bat da, Cancer konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Sahaba
Sahaba edo aṣ-ṣaḥābah (الصحابة‎, "laguntzaileak", صَحِبَ aditzatik, "lagundu", "norbaitekin egon", "norbaitekin elkartu") Mahoma profetak izan zituen lagun, diszipulo, idazkari eta familiari buruz hitz egiteko erabiltzen da. Forma plural mugatua da; forma singular mugagabea maskulinoa sahabi (ṣaḥābī) da, eta femeninoa sahabia (ṣaḥābīyah).
Garrantzi berezia dute euren idazki eta hitzek musulmanentzat, Mahomaren hitzen lekuko izan zirelako, Koranaren errebelazioaren iturri direlako eta Islamaren historia eta praktiketan hainbat pasarte garrantzitsu eskaintzen dituztelako. Testigantza horiek konfidantzazko narratzaileen eskutik (isnads) igaro dira eta Islamaren tradizioaren garapena ekarri zuten. Mahomaren bizitzaren tradizioa (hadith) eta bere jarraitzaileek egindako kontakizunetik Musulanen bizi-eredua garatu zen (sunnah) hala nola lege eta bizimodu kodetzea (sharia), baita musulmanen komunikateak erregulatzeko jurisprudentzia (fiqh). Sunismo eta xiismoaren arteko alderik handiena sahaba hauen kontakizunaren balioaren pisuan datza, hadith ezberdinak biltzen baitituzte eta, beraz, Sahabahren inguruko eraikuntza ezberdinak dituzte.
Saint-Priest-sous-Aixe
Saint-Priest-sous-Aixe Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 720 etxebizitza zeuden, 619 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 54 bigarren erresidentzia ziren eta 47 hutsik zeuden. 707 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 619 etxebizitza nagusietatik 533 bere jabearen bizilekua ziren, 63 alokairuan okupaturik zeuden eta 23 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 16 etxek bi zituzten, 65 etxek hiru zituzten, 220 etxek lau zituzten eta 317 etxek bost zituzten. 532 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 186 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 393 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.056 ziren, horien artean 779 aktiboak ziren eta 277 inaktiboak ziren. 779 pertsona aktiboetatik 719 lanean zeuden (379 gizon eta 340 emakume) eta 60 langabezian zeuden (35 gizon eta 25 emakume). 277 pertsona inaktiboetatik 138 erretiraturik zeuden, 74 ikasten zeuden eta 65 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Priest-sous-Aixe udalerrian 638 unitate fiskal zeuden, 1.585 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.194 euro zen.
James Macpherson
James Macpherson (Seumas MacMhuirich edo Seumas Mac a' Phearsain; 1736ko urriaren 27a, Ruthven, Kingussie - 1796ko otsailaren 17a, Inverness-shire) eskoziar idazle, olerkari, literatur bildumatzailea eta politikari bat izan zen. Ossian izeneko olerki bildumen egilea da.
Saint-Priest-sous-Aixe
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 2 margolariak, 2 zurginak, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen eta 2 okindegiak ziren.
2000. urtean Saint-Priest-sous-Aixe udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 896 hektarea erabiltzen.
Kelottijärvi aintzira
Gelotjávri edo Kelottijärvi aintzira Finlandia eta, batez ere, Suedia herrialdeetan dagoen aintzira handi bat da. Alde finlandiarrean, aintzira Enontekiö udalerriko Kelottijärvi eta Luspa herrien artean dago, Käsivarsi Eremu Basatitik pare bat kilometrora. Alde suediar iparraldean aldiz, lakuaren uharte handi eta ospetsuena dago, Kenttäsaari uhartea. Lehen esan bezala, Lappi osoko hegazti-espezie ugarienak aurki daitezkeen eremu basatiaren mugan dago; aliota txikiak, antzara nanoak, belatz handiak, elur-hontzak, eskandinaviako lagopodoak, ipar-belatzak, ipar-kaskabeltzak, laponiako kaskabeltzak, marikoi isats-luzeak, negu txontak eta papourdinak dira, esaterako, aintzira inguruan aurki daitezkeen hegazti-espezie batzuk. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia ugari dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, eskandinaviako lagopodo eta lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak.
Saint-Priest-sous-Aixe
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Kelottijärvi aintzira
Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.
Saint-Priest-sous-Aixe
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Oliena
Oliena Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Kelottijärvi aintzira
Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den eta Jeytisjoki, Kutsurjoki eta batez ere, Könkämäeno ibaien bidez iristen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, ura Könkämäeno ibaitik ateratzen da, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.
Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako zazpi uharteek zuhaizti txikiak dirudite lurzoru izoztuaren gainean.
Walther Nernst
Walther Hermann Nernst (Briesen, 1864ko ekainaren 25a - Ober-Zibelle, 1941eko azaroaren 18a) alemaniar fisikaria izan zen.
Kimika-fisika modernoaren sortzaileetako bat da. Kimikako Nobel saria eman zioten 1920. urtean, termodinamikaren hirugarren printzipioa azaltzeagatik. Lanpara goria sortu zuen; Voltaren pilari buruzko teoria bat eman zuen; eta erreakzio-lastertasuna, gasen disoziazioa eta banaketa-legea aztertu zituen.
Tylochromis microdon
Tylochromis microdon Tylochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Goodrich (Wisconsin)
Goodrich Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Taylor konderrian dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lithurgus chrysurus
Lithurgus chrysurus erle espezie bat da, Lithurgus generoan eta Megachilidae familian.
Oligodon catenatus
Oligodon catenatus Oligodon generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Atheris squamigera
Atheris squamigera Atheris generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Teoria geozentriko
Teoria geozentrikoa edo geozentrismoa lurra unibertsoaren erdian kokatzen zuen antzinako teoria da. Antzinako grekoek proposatu zuten lehenbizi; haiek Lurra unibertsoaren erdigunean geldirik zegoela zioten, izarrak, Eguzkia, planetak eta Ilargia inguruan biraka zebiltzala.( Geo:Lurra ; centrismo: erdigunekoa).
Filosofia presokratikoa
Eredu geozentrikoa astronomian eta filosofia grekoan erabilia izan zen, filosofia presokratikoan hasieratik nagusi izan zelarik. K.a. VI. mendean Anaximandrok kosmologia bat proposatu zuen, non Lurrak -guztiaren erdigunean kokatuz- zilindro flotatzaile baten forma duen. Eguzkia, Ilargia eta planetak Lurra inguratzen zuten gurpiletako zuloak izango ziren, zeinaren bitartez gizakiak ezkutaturiko su bat ikus zezaketen. Era berean, Pitagorikoek, eklipseen behaketa dela eta, uste zuten Lurra borobila zela, baina ez zuten unibertsoaren erdigunean kokatzen; su ikustezin baten inguruan biraka zegoela mahai-gaineratzen zutelarik.
Denborarekin bi teoria hauek konbinatu egin ziren; ondorioz,heziketadun greziar askok uste zuten Lurra unibertsoaren erdigunean zegoen esfera bat zela. K.a IV. mendean bi filosofo esanguratsuk, Platon eta Aristotelesek, eredu geozentrikoan oinarritutako zenbait lan egin zituzten.
Filosofia platonikoa
Platonen ustez, Lurra unibertsoaren erdigunean kokatzen zen esfera bat zen. Izarrek eta gainontzeko planetek Lurraren inguruan biratzen zuten, honako ordenean: (erdigunetik kanpoaldera) Ilargia, Eguzkia, Venus, Merkurio, Marte, Jupiter, Saturno eta izar finkoak. Er-en Mitoan -Errepublikako pasarte bat- kosmosa «Beharraren ziri-gainazal» gisa aurkeztu zuen, sirenen eta hiru moiren zaintzapean.
Eudoxo Knidokoak mitikotik gutxiago eta matematikotik gehixeago zuen azalpen bat garatu zuen, zeruko fenomeno oro mugimendu zirkular uniformearen bidez azal zitekeela defendatuz.
Sistema aristotelikoa
Aristotelek “Eudoxo”ren sistema garatu zuen. Sistema aristotelikoan Lurra unibertsoaren erdigunean zegoen, eta gainontzeko zeru-gorputzak Lurra inguratzen zuten 47-55 esfera garden eta birakariei loturik zeuden. Esfera hauek (esfera kristalinoak) abiadura desberdinetan mugitzen ziren, Lurraren inguruko gorputzen mugimendua eraginez. Bestalde, “eter” izeneko sustantzia suntsiezinaz osaturik zeuden. Ilargia Lurretik gertueneko esferan zegoen, Luraren eremuarekin ukipenean, orban beltzak uzten zituelarik.
Aurrerago, bere seistema deskribatu zuen, lurreko elementuen joera azalduz: lurra, ura, sua eta airea, baita zeruko “eter”-a ere. Bere sistemak zioen lurra zela elementu pisutsuena, mugimendu indartsuena egiten zuena erdigunerantz; horrela, urak lurraren gainean geruza bat sortu zuen. Sua eta airearen joerari dagokionez, berriz, goruntz mugitzen ziren, erdigunetik urrun, sua airea baino arinagoa izanik. Suaren geruzatik haratago “eter” esferak zeuden.
Geozentrismoaren aldeko argumentuak
Venusen argitasunaren trinkotasunak esan nahi du Lurraren arteko distantzia berean egon ohi dela, zeinak geozentrismoarekin heliozentrismoarekin baino sendotasun gehiago duen. Hau eredu geozentrikoaren alde erabilitako beste froga bat izan zen. Benetan, honen arrazoia honakoa da: Venusen faseen ondorioz eragiten diren argi galerek, Lurrarekiko duen distantzia aldakorrak dakarren tamainaren handitzea konpentsatzen du. Heliozentrismoaren aurkakoek Lurreko gorpuak ahalik eta erdigunetik gertuen deskantsatzeko joera dutela diote. Honetaz gain, gorpu hauek normalean ez dira mugitzen ez baditu kanpoko objektu batek bultzatzen, edo beste elementu desberdin batean bihurtzen hezetasuna edo beroak eraginda.
1745 Ferguson
1745 Ferguson asteroide gerrikoan aurkitutako 1745. asteroidearen izena da. 1941eko irailak 17an aurkitu zuen Willis J.k Washingtondik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1941 SY1 zen. Bere izena James Fergusongatik jasotzen du.
Teoria geozentriko
Geozentrismoaren aldeko argumentuak
Azalpen atmosferiko asko eman ziren fenomeno askorentzat, eredu eudoxo-aristotelikoak ez zuelako asmorik distantzia aldaketak eragiten duen planeten dirdira aldaketa azaltzeko.
Sistema ptolemaikoa
Eudoxoren sistemaren akats nagusietako bat zen ezin zuela azaldu, distantzia aldakorraren ondorioz ematen den planeten argitasun aldaketa. Honi irtenbidea topatzen lehena izan zen sistema ptolemaikoa; sistema honen sortzailea Claudio Ptolomeo Alexandriakoa (astronomilari helenistikoa) izan zelarik. Bere “El Almagesto” liburua astronomilari grekoen mendeetako lanaren gailurra zen eta milurte batean zehar europar eta musulmanen artean kosmologia eredu zuzen moduan hartua izan zen. Bere eraginaren ondorioz, batzuetan eredu geozentrikoaren baliokide gisa kontsideratua izan da.
Honakoa ematen da sistema ptolemaikoan: planeta bakoitza bi esferek edota gehiagok mugitzen dute: esfera bat Lurrean zentratzen den deferentea da eta beste esfera deferentean sartzen den epizikloa. Planeta epizikloaren esferan txertatua dago. Deferenteak Lurraren inguruan biratzen du, eta epizikloak berriz deferentearen barruan; hots, planeta bere orbitaren eremu desberdinetan, Lurrera gerturatu eta urruntzea eragiten duena, bere abiadura motelduz eta kontrako zentzuan mugituz. Espera ptolemaikoen ordena Lurretik hasita honakoa litzateke: Ilargia, Merkurio, Venus, Eguzkia, Marte, Jupiter, Saturno eta izar finkoak.
Eredu deferente-epizikloa mendeetan astronomo grekoek erabili zuten. Ilustrazioaren garaian, deferentearen erdigunea ez zen Lurra baizik eta, “X”a, beraz eredu exzentrikoa zen.
Astronomia	islamikoa eta geozentrismoa
Geometren arabera, Lurra etengabeko mugimendu zirkularrean dago, eta 	zeruaren mugimendua dirudiena, benetan Lurraren mugimenduaren 	eragina da, eta ez izarrena.
XI. mende hasieran, Alhacén-ek eredu Ptolomeoari kritika zorrotz bat egin zion, “Dudas sobre Ptolomeo” (K.o. 1028) idatzian. Batzuek ulertu zuten Ptolomeoren geozentrismoa eztabaidan jartzen ari zela, baina benetan gehienak bat datoz eredu horretako xehetasunak bakarrik jartzen ari zela kolokan.
XII. mendean Az-Zarqalik atzean utzi zuen mugimendu zirkularren teoria grekoa, hipotesi bat planteatuz: Merkurio orbita eliptiko batean mugitzen zela. Bitartean, Alpetragiok beste eredu planetario bat proposatu zuen, epizikloak, ekuanteak eta deferenteak atzean uzten zituena, matematikoki hain zehatza ez zen arren. Bere sistema gehienbat Europan zehar zabaldu zen XIII. mendean zehar.
Fakhr al-Din al-Razi-k (1149-1209), bere Matalib-ean fisika eta mundu fisikoaren kontzepzioa lantzerakoan, unibertsoaren barruan Lurraren zentralitateren ideia aristotelikoa baztertu zuen, mundu hau baino haratago, milaka mundu daudela eta mundu bakoitza bestea baino handiagoa eta ikaragarriagoa izan daitekeela argudiatuz, edota mundu honek duen guztia eduki dezakeela. Bere argudio teologikoa bermatzeko, koraneko zati bat aipatzen du: “Gorespen oro Jainkoarena da, munduen jauna”, “munduak” hitzaren plural forma nabarmenduz.
Astronomia ptolemaikoaren aurka “Maraghe” eskola sortu zen, «Maraghe iraultza»ren eragile izan zena. Eskola hau Maraghe-ko Behatokia n sortu zen eta Damasco ko Mezkitan eta Samarcanda ko Behatokian jarraitu zuen. Maragheko astronomoak “ecuante”aren arazoa konpontzen saiatu ziren (zirkulua, zeinaren inguruko zirkunferentzian planeta bat edo epiziklo baten erdigunea sortu zen berdintasunez mugitzeko) eta beraz, eredu ptolemaikoaren alternatibak sortu zituzten betiere geozentrismoa alde batera utzi gabe. Haietako batzuk izan ziren Mo'ayyeduddin (d. 1266), Nasir al-Din al-Tusi (1201-1274), Qutb al-Din al-Shirazi (1236-1311) eta Ibn al-Shatir (1304–1375), planeten kokapenaren aurreikuspenean eta behaketa enpirikoekin zehatzagoak zirelarik. Batzuek azken horrengan Kopernikoren teoriaren germena ikusi zuten berak aipatu ez zituen arren (eta beraz espekulazioa besterik ez da), baina hala ere, ez zuten heliozentrismorantzko paradigma aldaketa suposatu.
Sistema Tycho Brache
Aristotelesen arabera, kometak mundu azpi-lunarraren parte ziren bere ibilbide eszentrikoa zela eta, fenomeno meteorologikoei ere lotu zitzaizkielarik. Ezin ziren mundu sobrenatural baten parte izan, non dena ordenatua zegoen, esfera kristalinoak kolpatzeko arriskua zutelako. Alabaina, Tycho Brahek erakutsi zuen 1577ko kometa ilargiak lurrarekiko duen distantzia baino lau aldiz handiagoan zegoela. Eta beraz, esferak, adimenaren ikuspegia besterik ez ziren.
Naturaz gaindiko munduaren inmutabilitate hau zalantzan jarri zen bost urte lehenago behaketen bidez. Hau 18 egun beranduago desagertu zen, non suposatzen zen objektuak inoiz ez zirela hilko.
Dargies
Dargies Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Teoria geozentriko
Kontrako zenbait teoria
Zenbait teoria daude geozentrismoaren aurka atera direnak; hala nola, heliozentrismoa (eguzkia erlatiboki geldirik dago eta unibertsoaren erdian kokatuta dago, lurra eta beste planeta guztiak bere inguruan biraka dabiltzan bitartean.), sistema kopernikanoa (Lurrak bere buruaren inguruan biratzen zuen egunean behin, eta urtean behien eguzkiaren inguruan bira oso bat ematen zuen), grabitazioa: Newton eta Kepler (Hannes Keplerrek Tycho Bracheren behaketak aztertu ondoren, bere hiru legeak eraiki zituen 1609-1619an, eredu heliozentriko batean oinarrituz, non planetak ibilbide eliptikoa egiten zuten. Lege hauek erabiliz, lehen astronomoa izan zen Venusen mugimendua aurresaten (1631 inguru). 1687.urtean, Isaac Newton ek grabitetate unibertsalaren legea atera zuen, honekin ondorioztatu zen grabitatea zela platenak orbitan mantentzen zituen indarra. Honi esker, zientzilariek eguzki sistemarentzat eredu heliozentriko laudagarri bat eratzeko aukera izan zuten. Grabitazioaren legearen bitartez planeta guztien orbitak kalkula daitezke, Merkuriorena izan ezik; izan ere, bere perihelioa ezin da azaldu grabitatearen legearen bitartez).
Dargies
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 115 etxebizitza zeuden, 99 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 112 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 99 etxebizitza nagusietatik 93 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 86 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 45 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 150 ziren, horien artean 112 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 112 pertsona aktiboetatik 101 lanean zeuden (56 gizon eta 45 emakume) eta 11 langabezian zeuden (5 gizon eta 6 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Dargies udalerrian 94 unitate fiskal zeuden, 238 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.702 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Dargies udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.035 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Satellite Beach (Florida)
Satellite Beach Floridako hiri bat da. Brevard konderrian kokatua dago. 2010ean 10,333 biztanle zituen, 8.8 kilometro koadrotan banatuta.
Châteaubourg (Ardèche)
Châteaubourg Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Borki udalerria
Borki Poloniako Lublingo voivoderriko landa-udalerri bat da, Radzyń Podlaski barrutian kokatuta. 111,82 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 6044 biztanle zituen.
Châteaubourg (Ardèche)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 110 etxebizitza zeuden, 87 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 101 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 87 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 142 ziren, horien artean 106 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 106 pertsona aktiboetatik 97 lanean zeuden (50 gizon eta 47 emakume) eta 9 langabezian zeuden (4 gizon eta 5 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Châteaubourg udalerrian 86 unitate fiskal zeuden, 229 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.277 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 zurgina, 2 iturginak eta 2 argiketariak.
2000. urtean Châteaubourg udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 130 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Love Parade
Love Parade Alemaniako Berlin hirian 1989an sortu zen dance eta musika elektroniko jaialdia da. Hasieran jende gutxik parte hartu arren, 1990eko hamarkadaren amaieran famatu egin zen eta 1999an milioi eta erdi pertsona inguru aritu ziren dantzan Berlinen.
Berlinez gain, Alemaniako beste hiritan ere antolatu da, Duisburg, Bochum eta Dortmund. Horrez gain, Zurich, Mexiko Hiria, Viena, Tel Aviv eta munduko hiri askotan ere antolatu izan ziren antzeko jaialdiak.
2010eko jende pilaketa
2010eko uztailaren 24an hemeretzi pertsona hil ziren Alemaniako Duisburg hirian Love Parade musika jaialdia ospatzen ari zela.
Kalkulu multibariable
Aldagai anitzeko kalkulua (kalkulu aldagaianiztuna edo kalkulu multibariablea ere deitzen zaio) aldagai bakar bateko kalkuluaren orokortze bat da, aldagai anitz dituen funtzioak azter ditzaken. Hau da, matematikaren adar hau aldagai anitzdunen funtzioen deribazioa eta integrazioa ahalbidetzen ditu.
Aldagai anitzeko kalkulua kalkulu aurreratuaren oinarrizko zatitzat har daiteke; halere, ez dira gauza berdinak, kalkulu aurreratua espazio euklideoetan aritzen baita, besteak beste.
Limiteak eta jarraitutasuna
Kalkulu aldagaianitzaren bidezko limite eta jarraitutasunaren azterketak emaitza kontraintuitibo asko ematen ditu, aldagai bakarreko funtzioak aztertzean agertzen ez diren arren. Adibidez, bi aldagaiko funtzio eskalar batzuetan, eremuan dauden puntu batzuek limite ezberdinak ematen dituzte bide ezberdinetatik heltzen bada haietara. Adibidez, funtzio hau
f(x, y) = (x²y)/(x4 + y2)
funtzioaren 3D grafikoa]] zerora hurbiltzen da (0,0) puntua jatorritik doazen lerroen (y=kx) bidez hurbiltzen denean. Hala ere, puntura parabola (y=\pm x^2) baten bidez heltzen denean, funtzioaren balioak \pm 1/2ko limitea du. Puntu berdinak bi emaitza ezberdin ematen dituenez erabilitzen den ibilbidearen arabera, ez da limite orokor bat existitzen puntu honetan-
Aldagaianitz jarraitutasuna betetzeko jarraitasun bakuna ez dela nahikoa abidide honez bidez ere ikus daiteke. Bereziki, bi parametro erreal dituen balio errealeko funtzio baten kasuan, f(x,y), f xn jarraia izateak y konstante mantentzean, baita f yn jarraia izateak x konstante mantentzen denean, ez du esan nahi f jarraia denik berez.
Imajinatu:
Erraz egiazta daiteke funtzio hori zero dela mugan, definizioz, eta laukitik kanpo. Gainera, hurrengo funtzioak definitzen baditugu x eta y konstanteekin, hala nola :
jarraiak direla ikusten dugu. Zehazki,
Hala ere, sekuentziak, n arruntentzat,  konbergentzia lortzen du, funtzioa etena bihurtuz (0,0) puntuan. Jatorrira x edo y ardatzekiko paraleloak ez diren norabideetatik hurbilduz, eten hori agerrarazten da.
Jarraitutasuna funtzio konposatuetan
f(x,y) (a,b)n jarraia izanda, eta g f(a,b)n jarraia den aldagai bakarreko funtziotzat hartuz, h=g\circ f funtzio konposatua, formularen bidez definituta, jarraia da (a,b)n.
Adibide nabariak \exp(x-y) eta dira.
Funtzio jarraituen ezaugarriak
f(x,y) eta g(x,y) biak jarraiak badira (a,b)n:
jarraiak dira (a,b)n.
cf(x,y) eta cg(x,y) jarraituak dira (a,b)n, edozein c konstanterako.
f(x,y). g(x,y) jarraia da (a,b)n.
v) edota  jarraiak dira (a,b)n.
Deribazio partziala
Deribatu partzialak deribatuarez esanahia dimentsio handiagoetara orokortzen du. Aldagai anitzeko funtzio baten deribatu partzial bat, azkar esanda, aldagai bakar batekiko deribatua da, hau da, beste aldagaiak konstante mantenduz aldagai bateko deribazioa egitea da.
Deribatu partzialak era interesgarrietan konbina daitezke deribatuaren adierazpen konplexuagoak sortzeko. Kalkulu bektorialan, \nabla ikurraren bidez gradientea edota dibergentzia definitzen dira, deribatu partzialetan oinarrituz. Deribatu partzialen matrize bat, matrize jakobiarra, edozein dimentsioko bi espazioren arteko funtzio baten deribatua irudikatzeko erabilgarria da. Hortaz, deribatua transformazio lineal baten gisa uler daiteke, funtzioaren eremuaren barruan puntu batetik bestera doana.
Deribatu partzialak dituzten ekuazio diferentzialei ekuazio diferentzial partzial edo EDP deritze. Ekuazio horiek, orokorrean, ekuazio diferentzial arruntak baino zailagoak dira ebazten, arruntak aldagai bakar batekiko deribatuak besterik ez baitituzte.
Integrazio aniztuna
Integral aniztunak edozein aldagai kopururen funtzioetara zabaltzen du integral kontzeptua. Integral bikoitzak eta hirukoitzak planoko eta espazioko eskualdeen azalerak eta bolumenak kalkulatzeko erabil daitezke. Fubiniren teoremak integral anizkoitzak integral errepikatutzat edo iteratutzat har daitekeela bermatzen du, baldin eta integratzailea integrazioaren eremu osoan jarraitua bada.
Gainazal-integrala eta lerro-integralak tolestura kurbatuak integratzeko erabiltzen dira, hala nola gainazalak tridimentsionalak eta kurbak.
Hainbat dimentsiotarako kalkuluaren oinarrizko teorema
Aldagai anitzeko kalkuluaren azterketa aurreratuago eta sakonagoa egiten bada, lau teorema horiek teorema orokorrago baten kasu bereziak direla, hain zuzen ere, Stokesen teorema orokorraren kasu bereziak. Teorema hau forma diferentzialen integrazioari buruzkoa da.
Aplikazioak eta erabilerak
Aldagai anitzeko kalkuluak ematen dizkigun teknikak mundu materialean interesgarriak diren objektu asko aztertzeko erabil daitezke. Bereziki, Aldagai anitzeko kalkulua askatasun-gradu anitz dituzten sistema deterministikoak aztertzeko erabil daiteke. Gehienetan, askatasun gradu bakoitzari dagozkion aldagai independenteak erabiltzen dituzten funtzioak aukeratzen dira sistema horiek modelatzeko. Horregatik, aldagai anitzeko kalkuluak sistemaren dinamika deskribatzeko tresnak eskaintzen ditu.
Aldagai anitzeko kalkulua denbora jarraitua duten sistema dinamikoen kontrol optimoa bermatzeko da. Erregresio-analisian erabili ohi da, datu-multzo enpirikoren arteko erlazioetatik zenbatesteko formulak deribatzeko.
Sistema ez-deterministak (estokastikoak) matematikaren beste adarrak erabiliz azter daitezke, hala nola kalkulu estokastikoa.
Banu Dahrma
Banu Dahrma Mahoma profetaren garaiko leinu bat zen. Waddanen inbasioaren garaian beraren aurka borrokatu zuten, Saudi Arabiako al-Abwa eskualdean.
Amazonas (Kolonbiako departamendua)
Amazonas Kolonbiako 32 departamenduetako bat da, herrialdearen hegoaldean dagoena, Amazonasko eskualdean. Gehiena ekuatorearen hegoaldean dago. Iparraldean Caquetá eta Vaupés departamenduekin du muga, ipar-mendebaldean Putumayorekin, ekialdean Brasilekin eta hegoalde eta hego-ekialdean Perurekin. 109.665 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 77.088 biztanle zituen. Hiriburua Leticia da (39.667 biztanle 2011an ).
1746 Brouwer
1746 Brouwer asteroide gerrikoan aurkitutako 1746. asteroidearen izena da. 1963ko irailak 14an aurkitu zuen Indiana Asteroide Programak Goetehe Link Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1963 RF zen.
Kate Higgins
Catherine Davis "Kate" Higgins (Charlottesville, 1969ko abuztuaren 16a), Estatu Batuetako ahots-aktorea, abeslari eta piano-jolea da.
1747 Wright
1747 Wright asteroide gerrikoan aurkitutako 1747. asteroidearen izena da. 1947ko uztailak 14an aurkitu zuen Carl Alvar Wirtanenek Mount Hamiltondik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1947 NH zen.
Saint-Vincent-Cramesnil
Saint-Vincent-Cramesnil Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Vincent-Cramesnil udalerrian erroldatutako biztanleak 591 ziren. Familiak 209 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 106 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 211 etxebizitza zeuden, 203 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 209 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 203 etxebizitza nagusietatik 184 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 139 etxek bost zituzten. 174 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 135 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Saint-Vincent-Cramesnil udalerrian 207 unitate fiskal zeuden, 603 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.912 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra etxerako tresna denda bat zen.
2000. urtean Saint-Vincent-Cramesnil udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ollastra
Ollastra Oristanoko (Sardinia, Italia) udalerria da.
Tetragonula hockingsi
Tetragonula hockingsi erle espezie bat da, Tetragonula generoan eta Apidae familian.
Pomona (New York)
Pomona  New York estatuko herri bat da. Rockland konderrian kokatua dago. 2010ean 3,103 biztanle zituen, 6.21 kilometro koadrotan banatuta.
Espainia
Espainia (España, ahoskatua), ofizialki Espainiako Erresuma (Reino de España), Europako hego-mendebaldeko estatu burujabe bat da, Iberiar penintsularen bost seiren hartzen dituena; horrezaz gainera, Balear uharteak ditu Mediterraneo itsasoan; Kanariak, Ozeano Atlantikoan; Ceuta eta Melilla autonomia hiriak Iparraldeko Afrikan; eta uharte txiki batzuk Alborango itsasoan, Marokoko kostaldearen aurrean. Mendebaldean Portugal eta Ozeano Atlantikoarekin du muga, iparraldean Frantzia, Andorra eta Bizkaiko golkoarekin (Ozeano Atlantikoa), ekialdean Mediterraneoarekin, eta hegoaldean Gibraltar (Erresuma Batua), Gibraltarko itsasartea eta Marokorekin (Ceuta eta Melillaren hegoaldean). 504.645 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 46.464.053 biztanle zituen. Hiriburua Madril da.
Espainiako 1978ko konstituzioaren arabera, Espainia estatu sozial eta demokratikoa da, gobernu-formatzat monarkia parlamentarioa duena. Munduko hamalaugarren ekonomia da, BPG nominalari dagokionez. Nazio Batuak, Europar Batasuna, Eurogunea, Europako Kontseilua eta NATO erakundeetako kidea da.
Etimologia
España izenaren jatorria latinezko Hispania da, Iberia izendatzeko erromatar izena. Hispaniaren jatorria, berriz, ez da argia: batzuek diote Ispanihad («untxien lurra» edo «izkina») hizkuntza punikotik datorrela, eta Espainiaren kokapen geografiaren ondorioz jarri zitzaiola izena; Hadrianoren garaiko Espainiako erromatar txanponetan ere, untxi bat ere agertzen zen.
Geografia
Espainiako hego-mendebaldeko Europan dago, eta Iberiar penintsula gehiena hartzen du; horrezaz gainera bi uhartedi (Kanariak eta Balear uharteak) eta iparraldeko Afrikako bi hiri, Ceuta eta Melilla, eta zenbait uhartetxo, Chafarinak, Peñón de Alhucemas, Peñón de Vélez de la Gomera eta Isla Perejil, ere hartzen ditu.
505.992 kilometro koadroko eremuarekin, munduko 51. estaturik zabalena da, Europako laugarrena, eta Europar Batasuneko bigarrena.
Mugak
Mendebaldean Portugal eta Ozeano Atlantikoarekin du muga, iparraldean Frantzia, Andorra eta Bizkaiko golkoarekin (Ozeano Atlantikoa), ekialdean Mediterraneoarekin, eta hegoaldean Gibraltar (Erresuma Batua), Gibraltarko itsasartea eta Marokorekin (Ceuta eta Melillaren hegoaldean). Lehorreko mugak 1.920 kilometro luze dira: 1.214 kilometro Portugalekin, 623 kilometro Frantziarekin, 63,7 kilometro Andorrarekin, 15,9 kilometro Marokorekin) eta 1,2 kilometro Gibraltarrekin.
Erliebea
Espainia herrialde menditsua da, goi-ordoki eta mendilerro ugarirekin. Batez besteko garaiera handia du, 660 metro, Europako bosgarren handiena Suitza, Austria, Liechtenstein eta Andorraren ondotik.
Iberiar goi-lautadak hartzen du Espainiaren erdialdea, Erdialdeko Sistemak bitan zatitua: Iparraldeko azpi goi-lautada (batez besteko garaiera 800 metro) eta Hegoaldeko azpi goi-lautada (600-700 metroko garaiera). Goi-lautadaren inguruan zenbait mendigune daude: Galizia-Leongo mendigunea (Pena Trevinca, 2.127 metro) ipar-mendebaldean; Kantauriar mendikatea (Torre Cerredo, 2.650 metro eta Peña Prieta, 2.538 metro) eta Euskal Mendiak (Aitxuri, 1.548 metro) iparraldean; Iberiar mendilerroa (Moncayo, 2.316 metro) ipar-ekialdean; eta Sierra Morena (Bañuelas, 1.324 metro) hegoaldean.
Hidrografia
Hiru isurialde daude Espainian:
Tajo (1.007 kilometro, 863 Espainian), Ebro (910 kilometro), Duero (897 kilometro, 684 Espainian), Guadiana (744 kilometro, 602 Espainian), eta Guadalquivir (657 kilometro) dira luzeenak.
Klima
Orografia eta kokapen geografikoaren eraginez, oso klima desberdinak daude Espainian. Hiru klima eremu nagusi daude, Köppen klima sailkapenaren arabera:
Mota nagusi hauez gain, klima kontinentalak eta borealak (Dfc, Dfb / Dsc, Dsb) agertzen dira Pirinioetan, eta baita Kantauriar mendikate, Erdialdeko Sistema, Sierra Nevada eta Iberiar mendilerroko alde batzuetan ere. Eta basamortuko klima (BWk, BWh) daukate Almería, Murtzia eta Kanarietako ekialdean. Klima tropikala dute, berriz, Kanaria uharteetako behealdeetan.
Historiaurrea
Lehenengo hominidoak duela 1,2 milioi urte agertu ziren Iberiar penintsulan, Burgosko Atapuerca aztarnategian aurkitu diren arrastoen arabera. Homo antecessor-en aztarna zaharrenak, berriz, orain dela 800.000 urte ingurukoak dira. Lehen Homo Sapiens gizakiak duela 40.000 urte agertu ziren, herri aurre-indoeuroparren arbasoak direnak, beste gizaki espezieak iraungi baitziren. Goi Paleolitoan, duela 16.000 urte, Magdaleniar kultura garatu zen Bizkaiko golkoaren inguruan, alegia, Euskal Herrian, Asturiasen eta Kantabrian, Dordoinarekin batera. Gizaki horiek bisonteak, zaldiak, eta beste animalia batzuk margotu zituzten haitzuloetan, duela 12.000-15.000 urte inguru; halakoak geratu dira, besteren artean, Altamirako leizean (Kantabria).
Neolitoan, K.a. 5.500 inguruan, Kanpai formako ontziaren kultura agertu zen. Mende horietan metalgintza eta nekazaritza garatu zen, eta monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren. El Algarko nekazari kultura K.a. 2.000. urtekoa da; metalen teknikak erabiltzen aitzindari izan ziren; brontzea, urrea eta zilarra landu zituzten. K.a. 1.000 urte inguruan, itsasoko kultura garatu zen Tartessosen; iberiarrak, berriz, penintsularen ekialdean kokaturik zeuden. Itsasoko merkataritzak garrantzi handia izan zuen; feniziarrek koloniak sortu zituzten hegoaldean, Gadir (Cádiz), Sexi (Almuñécar) eta Abdera (Adra), eta greziarrek ipar-ekialdean, Empúries eta Rhode. K.a. 900. eta 800. urteetan herri zeltikoak hasi ziren Europako erdialdetik, Pirino mendiak gurutzatuz, Iberiar penintsulan sartzen.
Erromatar Inperioa eta germaniar inbasioak
Bigarren Gerra Punikoarekin hasita, K.a. 218. urtean, Erroma pixkanaka nagusi egin zen Iberiar penintsulan; erresistentziarik handiena Goi-lautadan aurkitu zuen. Hispania izena eman zioten. Bi probintzia sortu zituzten Errepublika garaian, Hispania Ziterior eta Hispania Ulterior. Zesar Augustoren garaian, Hispania Ulterior bitan banandu zen, Betika eta Lusitania, eta Hispania Citeriorri Tarraconensis izena eman zioten. Geroago, probintzia honen mendebaldea bereizi zen, Gallaecia izenarekin. Dioklezianok Tarraconensis berriro zatitu zuen, Carthaginensis probintzia sortuz. Probintzia horiek guztiek, Mauretania Tingitanarekin batera, Hispania diozesia osatzen zuten, Galiako prefekturapean.
Erromatar aginteak iraun zuen sei mendeetan, bertako biztanleak erromatartuak izan ziren, eta tokiko buruak erromatar aristokraziaren parte bilakatu ziren. Hispaniak urre, artile, oliba olio, ardo eta laborez hornitu zuen Erromatar Inperioa. Hadriano, Trajano eta Teodosio enperadoreak eta Seneka filosofoa Hispanian jaio ziren. Kristautasuna I. mendean iritsi zen, eta II. mendean hartu zuen indarra hirietan.
V. mendean, germaniar herriak iritsi ziren; suebo, alano eta bandaloak 409an, eta bisigodoak 416an. Azkenak izan ziren garaile. Penintsula ia osorik hartzen zuen Bisigodoen Erresuma sortu zuten; hiriburua Toledon zegoen. VII. mendearen hasieran, Rekaredo, arrianismoa utzirik, katolizismora bihurtu zen, alegia hispanoerromatarren erlijiora. Isidoro Sibiliakoaren lana funtsezkoa izan zen bihurrera horretan.
Erdi Aroa: Al-Andalus eta erresuma kristauak
VIII. mendearen hasieran, Iparraldeko Afrikako mairu musulmanek penintsulan sartu ziren eta, bisigodoen arteko liskarrak baliatuz, ia osorik beretu zuten denbora gutxian. Ipar-mendebaldeko eskualde menditsuak besterik ez zion eutsi konkistari. Lege islamikoaren azpian, kristau eta juduei uzten zitzaien beren erlijioa praktikatzen, baina zerga berezi bat (jizya) ordaindu behar izaten zuten, eta musulmanek baino eskubide gutxiago zeukaten. Asko musulman bihurtu ziren, eta X. mende amaieran muladiak (iberiar jatorriko musulmanak) gehiengoa ziren Al-Andalusko biztanlerian. Guadalquivirren haranean, Valentziako itsasaldeko ordokian, Ebroren haranean eta, geroago, Granadan, Iparraldeko Afrikan jatorria zuten berbere komunitate handiak kokatu ziren.
Omeiatar Kalifa-herriko emirrek gobernatu zuten Al-Andalus 756 arte. Urte horretan Abd ar-Rahman I.ak Kordobako Emirerri independentea sortu zuen. 929an, Abd ar-Rahman III.ak Kordobako kalifa izendatu zuen bere burua; haren agintaldian Kordoba izan zen Mendebaldeko Europako hiririk handiena eta aberatsena. Jakintsu musulman eta juduen lanaren bidez, Antzinako Greziako kultura ezagutarazi zen. Aipagarriak dira Averroes, Ibn al-Arabi eta Maimonides filosofoak. XI. mendean, Kordobako Kalifa-herria taifa erresumetan zatitu zen. Iparraldeko Afrikatik iritsitako Almorabide eta Almohadeek taifak batu zituzten, eta Islamaren ikusmolde hertsiagoa ezarri zuten.