cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ijitoak Euskal Herrian
Harremanak mendean zehar
1876an Victor de Rochasek aurreiritziz beteriko liburua idatzi zuen Euskal Herriko ijitoei buruz. Bere esanetan, muga aldeko guneetan bizi ziren bi aldeetako polizia eta armadei uko egiteko eta mugaren bi aldeetan lapurtutako ganadua beste aldean saltzeko. Liburuan dio ijitoen eta bertako herritarren arteko tirabirak handiak zirela, eta honako esaldia jasotzen du: "Qu’abattre un bohémien d’un bon coup de carabine est chose aussi légitime que de tuer un loup ou un renard" (ijito bat tiroz hiltzea otso bat edo azeri bat hiltzea bezain zilegi da). Hala ere, garai horretan ijitoak beste euskal populazioarekin nahasten joan ziren, eta asko etxeetan ezarri ziren, aurretik ikusi dugun bezala. Bikote misto horiek nekazaritzan edo zapatagintzan lan egiten zuten, eta egilearen arabera (garai horretan modan zeuden argudio arrazistak erabilita) hiru belaunaldiz nahastutako ijitoak ezberdintzea posible bazen ere, ijitoak euskaraz aritzen ziren, ahoskera bereziarekin.
Hego Euskal Herrian jazarpenak jarraitu zuen, nahiz eta garai honetan espainiar pentsamenduan jarrera hori hain ohikoa ez izan. 1866an Gipuzkoa eta Nafarroak ijitoak berriro ere kaleratu zituzten, Echeverria, Larralde, Berrio eta Jiménez abizenak zituztenetatik hasita. 1884an Gipuzkoako Foru Aldundiak mezu guztiz iraingarria egin zuen ijitoen aurka, argudiatuz gaizkia baino ez zutela egiten; etxebizitza finkoa zuten ijitoek, ordea, ez zuten hain fama txarrik. 1899an Ramon Soraluzek Gipuzkoan bizi ziren ijitoen aldeko mezua idatzi zuen, ordea, La vida de los gitanos en Guipúzcoa lanean. Lan horretan aipatzen du ijitoak oso herri ezezaguna direla, eta galderak erantzuteko ohiturarik ez dutela, baina askotan biltzen direla leku batean, ondoren mendietara mugitu eta, handik denbora batera, beste herri batean agertzen zirela, berriro biltzeko. Bizkaiko eta Gipuzkoako ijitoen artean harremana zegoela esaten du, "ez bada forua eztabaidatzeko". Ijito horiek normalki euskaraz aritzen zirela ere esaten du lan horretan. Liburuan aipatzen du Bonifacio izeneko lider bat zutela Gipuzkoan, zeinaz ezer gutxi gehiago dakigun, baina agian Bonifacio Echeverria Larralde izan zitekeena, Miguel Echeverria Carriquiri eta Juana Bautista Larralde Giménez ijitoen semea. Ijitoek ezin zutenez erraz etxerik hartu, herriz herri eta, batez ere, feriaz feria mugitzen ziren garai honetan; otarrak saltzen zituztenek "zesto ederrak!" oihukatzen zuten. Herrietan erroldatutako ijitoak ez ziren zerbitzu militarrera joaten eta, hortik aurrera, etxetik alde egiten zuten, poliziarengandik ihesi.
XX. mendea
Ijitoen aurkako pertsekuzioak jarraitu zuen XX. mendean zehar. Espainiako Bigarren Errepublikak alfer eta gaizkileen legea onartu zuen, 1933an. Lege hau ijitoen aurka erabili zen, eta frankismoan ere jarraipena izan zuen. 1937an, Espainiako Gerra Zibilaren baitan, nazionalek "arraza gutxitu batekin ezkontzen zirenen" aurkako legea proposatu zuten. Frankoren diktadurarekin batera gaztelania ez ziren hizkuntzak debekatu ziren, eta ijitoen hizkuntza "gaizkileen hizkera" gisa tratatu zen. Espainiako ijitoen populazioa garai horretan 300.000-400.000 artean kalkulatzen da, gehienak Andaluzia, Madril eta Katalunian, eta soilik % 5 zen nomada. Euren aurkako beste lege batzuk ere onartu ziren, tartean 1970eko "Arrisku Sozialaren legea", argiki ijitoen aurka erabili zena. 1978tik aurrera ijitoen aurkako jarrera lasaitu zen, gutxienez lege-ikuspegi batetik. Hala ere, 1980ean Hernanin oraindik ere ijitoen kanporaketa bat agindu zen, kasu honetan auzo batzarrek hala eskatuta udaletxeko gehiengo abertzaleari.
Frantzian, bestalde, 1912ean nomaden aurkako lege bat sortu zen. Nomada guztiek karnet antropometriko bat izen behar zuten, eta mugimendu bakoitzean zigilatu behar zen. Lege hau 1969ra arte mantendu zen. Marcel Waline legelariaren arabera, kasu bakarra izan zen Frantziako ordenamendu juridikoan arraza baten aurkako neurri argia baitzen. Lehen Mundu Gerran Crest herrian nomaden aurkako kontzentrazio esparru bat egon zen. Bigarren Mundu Gerran, Vichyko gobernuaren pean zein okupatutako Frantzian, ijitoen aurkako errepresioa handia izan zen. Ez dakigu zenbat euskal ijito erail edo erbesteratu zituzten Porraimosaren ondorioz, baina badakigu 1940ko apirilaren 6an lege-dekretu bat ezarri zela gerrak iraun bitartean nomadak debekatuz eta ijitoak sedentarismora derrigortuz. Vichyko gobernuak, hegoaldeko nomadak Lennemezan eta Salierseko kontzentrazio esparruetara eraman zituen. Ez dago datu zehatzik euren jatorriaren inguruan.
XX. mendearen amaieran ijitoen inklusioa guztiz eman gabeko gertakaria zen. Ijito asko hirien kanpoko auzoetan ezarri ziren 1960ko hamarkadatik aurrera, adibidez Otxarkoaga bezalako auzo batean, baita Ezkerraldean (Sestao edo Barakaldo adibide). Gasteizen, kanpoaldean txabolatan bizi ziren ijito ugari zirela eta, elkarte batek Gao Lacho Drom herria sortu zuen. Gaztelatik edo Andaluziatik etorritako ijitoak zein Portugaletik etorritakoak bertakoekin nahastu ziren, lehen izandako identitate hori galduz. Gizarte-bazterketa eta estigmatizazioa oraindik ere nabarmena da, bereziki auzo horien inguruan eta prentsan.
XXI. mendea
XXI. mendearen hasieran aurreko mendearen amaieran emandako jarrerek jarraitu zuten. Alde batetik, gizartean barneratzeko saiakerek jarraitu zuten instituzioen aldetik eta Kale dor Kayiko edo Sim Rom bezalako elkarteak sortu dira, ijitoen eskubideen alde borrokatzeaz gain, zubi lanak egiteko helburua dutenak. Baina oraindik ijitoen aurkako jarrera ohikoa da gizartean. 2010ean Frantziar nazionalitatea ez zuten ijito guztiak euren herrialdetara kaleratuko zituela iragarri zuen Nicolas Sarkozyk. 2011n kanpotar gisa sailkaturiko ijitoen kanpalekuak desegin eta milaka lagun kanporatu zituzten
Eusko Jaurlaritzak estrategia bat du ijitoen bazterketa kasuei aurre egiteko.
3601 Velikhov
3601 Velikhov asteroide baten izena da. irailaren 22an aurkitu zuen N. S. Chernykh-ek Nauchnij Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1979 SP izena zeraman. Ondoren Velikhov omentzeko izena eman zitzaion.
Ijitoak Euskal Herrian
Emakume ijitoen memoria kolektiboa
2019ko azaroan, AMUGEk, Euskadiko Emakume Ijitoen Elkarteak, emakume ijitoen memoria kolektiboaren balioa azpimarratzen zuen liburu bat, ROMANI HADIN, Tras las huellas de las mujeres gitanas / Emakume ijitoen urratsen atzetik liburua, aurkezteko jardunaldiak antolatu zituen Bilbon.
3601 Velikhov
Orbitaren ezaugarriak
3601 Velikhov asteroidearen orbitak batezbeste 2,605 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,005 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,206 distantziara. Eszentrikotasuna 0,231 da, eta makurdura orbitala 12,4ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.2 da.
Bergerac
Bergerac (frantsesez ahoskatua; Brageirac,  ahoskatua) Frantziako barrualdeko hiria da, Dordoinako departamenduan eta Akitania Berria eskualdean kokatutakoa. Dordoina ibaiak udalerria zeharkatzen du. 27.601 biztanle zituen 2007an.
Ijitoak Euskal Herrian
Demografia
Historikoki, ijitoak landa eremuetan bizi izan dira Euskal Herrian. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan herri txikiak aukeratu zituzten bizitzeko, adibidez Aramaio, Urduña, Amezketa, Itsasondo, Orio, Lanestosa edo Abadiño. Lapurdin kostan (Ziburu edo Donibane Lohitzune) eta barnealdean bizi ziren (nabarmen Hazparne, Ahetze eta Ezpeletan). Nafarroa Garaian Erriberan (Faltzes, Funes, Fitero, Martzilla, Azkoien...) eta Iruñea inguruan, bereziki Arrotxapean.
Bergerac
Historia
Kalbinisten gotorlekua izan zen XVI. mendean (Bergerac-eko Bakea, 1577). Nantes-ko ediktua eman ondoren (1598), Bergerac Frantziako kalbinisten babesleku garrantzitsuenetakoa bihurtu zen. 1621ean eraitsi egin behar izan zituzten harresiak, Luis XIII.aren aginduz.
Ijitoak Euskal Herrian
Demografia
Eusko Jaurlaritzak egindako ikerketa baten arabera, EAEn dauden ijitoak 14.000 inguru dira, eta jada ez dira mugitzen behinola egiten zuten bezala. Horietatik 3.000 Gasteizen bizi dira, 8.000 Bizkaian (erdia Bilbon, besteak Bilbo Handian) eta 3.000 Gipuzkoan, nahiko sakabanatuta. Gizarte bazterketa, xenofobia, marjinalitatea eta ezagutza eza oraindik ere nagusi dira. Nafarroan 7.000 inguru dira, 2007an egindako estimazio baten arabera. Ipar Euskal Herriko daturik ez dago, baina komunitate garrantzitsuak daude gaur egun eta 1.000 baino gehiago izan daitezke.
Bergerac
Ekonomia
Nekazaritza merkatua, mahastiak, janari industria eta bolbora produkzioa nabarmentzen dira.
Ijitoak Euskal Herrian
Erromintxela
XX. mendea hasi arte, euskal ijitoen hizkuntza nagusia euskara zen, eta bakarra emakumeen kasuan. Gizonezkoek beste hizkuntzak ikasi ohi zituzten soldaduskan edo kartzelan. Hego Euskal Herrian Gaztelatik etorritako ijitoekin nahastu arte, euskara zen komunikazio hizkuntza. Badakigu romaniera ere erabiltzen zutela, eta bien arteko elkarketari erromintxela izena eman zaio.
FC Swift Hesperange
FC Swift Hesperange (izen osoa Football Club Swift Hesperange) Luxenburgoko futbol taldea da, Hesperange herrikoa.
Ijitoak Euskal Herrian
Erromintxela
Erromintxela (baita errumanzel eta erremaitzela ere ) ijito edo buhame euskaldunen eta haien hizkeraren izena da. Erromintxela ez da hizkuntza, ez eta dialektoa ere: pagadolektoa da, «hizkuntza apurtua», euskara eta romaniera batzen dituena. Romani linguistikaren baitan para-romani multzoan sailkatu ohi da, hiztegi arloan jatorrizko romani hizkuntzaren lexikoa hein handiz gordetzen duelako, baina aldiz gramatikaren arloan romanieraren ezaugarriak galdu eta beste hizkuntza batenak hartu dituelako, kasu honetan euskararenak. Hortaz erromintxelak romanieraren hiztegia eta euskararen gramatika uztartzen ditu.
Suido
Suidoen (Suidae) familia biologiko bat da non txerriak eta bere senideak sartzen diren. Gaur egun 16 espezie ezberdin ezagutzen dira, baserrietako txerria barne (Sus scrofa edo Sus domesticus). Autoreen arabera 4tik 8ra genero ezberdin daude, eta hemen aurkezten dena ohikoena da:
Ijitoak Euskal Herrian
Erromintxela
Egaxu da ijitoak ez direnei deitzeko darabilten izena. Kalo kulturako ijitoei aldiz, hankagorri deitzeko ohitura dute.
Musika
Ijito askok musikagile gisa lan egin dute historian zehar. Lehen aipatu dugu Balmaseda, Lekeitio edo Tuteran XVI. mendean ordaindu zitzaiela jai ezberdinetan kantatu eta dantzatzeko. Historian zehar izan dira ere herri honetako bertsolariak, adibidez Ijitu de Santxoenea. Jaietan danborra jotzen ere ibili dira askotan. Horren adibide da Francisco Javier Echeverría, Txuntxunero, Iruñeko Sanferminetan erraldoien aurrean 1848tik 1910era bitarte jo zuen ijitoa. Iruñeko Mañueta kalean jaioa, Sabicas flamenko musikako gitarrista oso ezaguna izan zen mundu osoan.
Azken urteotan flamenkoa euskaraz egin duten talde batzuk egon dira, adibidez Rumba Norte edo Sonakay.
Inauteriak
Ijitoetan oinarritutako inauterietako pertsonaiak ere sortu dira, Zuberoako maskaradako buhamea edo kaldereroak ijitoen parodian oinarritutako jaiak dira. Kaskarotak ere ijito eta agoten nahasketaz sortutako taldea zen.
Pastorala
Mixel Etxekopar rek Ederlezi pastorala idatzi zuen Nicole Lougarot en Bohémiens liburuan oinarrituta, eta 2013an taularatu zen. Ederlezi pastoralak, ijito familia bat ardatz hartuta, XVII. mendeaz geroztik ijitoen herri zaharrak Euskal Herrian izandako gorabeherak kontatzen ditu.
David J. Wineland
David Jeffrey Wineland (Milwaukee, Wisconsin, 1944ko otsailaren 24a) estatubatuar fisikaria da. 2012ko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Serge Harocherekin batera banako sistema kuantikoak neurtzeko eta manipulatzeko aukera ematen duten esperimentazio metodo iraultzaileengatik.
Fisika ikasi zuen Kaliforniako Unibertsitatean eta doktoretzako ondoko ikasketak egin zituen Washingtongo Unibertsitatean. 1975ean Neurrien Bulego Nazionalean hasi zen lanean. 2018tik fisikako irakaslea da Oregongo Unibertsitatean.
Eakly (Oklahoma)
Eakly Oklahomako herri bat da. Caddo konderrian kokatua dago. 2010ean 338 biztanle zituen, 0.67 kilometro koadrotan banatuta.
Laguna Heights (Texas)
Laguna Heights Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Cameron konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Artsenopirita
Artsenopirita burdinadun eta artsenikodun mineral sulfuroa da (FeAsS).
684 Hildburg
684 Hildburg asteroide gerrikoan aurkitutako 684. asteroidearen izena da. 1909ko abuztuak 8an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1909 HD zen.
NOHAB
NOHAB (Nydqvist & Holm AB), Trollhättan hiriko Suediako fabrikazio-enpresa bat izan zen.
Antenor Nydqvist-ek, Johan Magnus Lidström-ek eta Carl Olof Holm-ek sortu zuten konpainia 1847an Trollhättans Mekaniska Verkstad gisa, zentral hidroelektrikoetarako turbinak fabrikatzen zituena. 1865ean bere lehen lurrunezko tren-makina eraiki zuen eta 1912an 1.000. lokomotorra fabrikatik atera zen.
1916an sozietate mugatu gisa eratu zen, NOHAB bihurtuz. 1920an NOHABek Errusiatik mila lokomotorren eskaera jaso zuen. 500 baino ez ziren entregatu 1921 eta 1924 artean.
1924an NOHABek hiru lurrunezko lokomotor eraiki zituen, 4-6-0 motakoak zabalera estuko trenbiderako #1727, #1728 eta #1729 matrikulekin Estrada de Ferro Rio d'Ourorako Rio de Janeiro estatuan (Brasil). Rio d'Ouroren gordetako erregistroen arabera, lokomotorrak ez ziren Brasilera iritsi 1926 baino lehen.
1950eko hamarkadan, NOHAB diesel lokomotorrak ekoizten hasi zen General Motors-eko Electro-Motive Division-en lizentziapean.
Danimarkako estatuko trenbideak bezero nagusiak ziren, baita Norvegia ere, 35 Di 3 entregatu zitzaizkion.
NGC 5931
NGC 5931 galaxia bat da, Serpens konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Palmierita
Palmierita sulfato motako minerala da.
Keta (Ghana)
Keta Ghanako Volta eskualdeko herria da. Volta ibaitik ekialdera, Beningo mugatik gertu dago.
Historia
Keta Anlo Ewe etniako jendeak populatu zuen XVII. mendean, Ewe herriaren azpitalde batek.
Garai kolonialean, Danimarkaren Afrikako jabetzetako bat izan zen. 1784an, Fort Prinzenstein gotorlekua eraiki zuten bertan, esklaboen salerosketarako, 1804. urtera arte izan zuen funtzioa. 1850. urtean Ketako gotorleku hau eta herria bera britainiarrei saldu zioten daniarrek.
Ghana independentean Udal Barruti bateko hiriburua da Keta, eta herriak izendatzen du halaber Parlamentuko barruti bat, herrialdearen ekialdea hartzen duen eskualdea, oro har Ewe mintzairako eskualdea, Beninekin mugan.
Ramon Cabrera
Ramon Cabrera i Grinyó (Tortosa, Katalunia, 1806ko abenduaren 27a – Wentworth, Ingalaterra, 1877ko maiatzaren 24a) militarra eta politikaria izan zen, karlisten buruzagia.
Keta (Ghana)
Natura
Herriaren zati batzuk itsasoaren higadurak suntsitu zituen 1960 eta 1980 urteen artean.
Ramon Cabrera
Bizitza
Tortosan jaio zen 1806ko abenduaren 27an. Hirukoiztar fraideekin ikasi zuen, baina apaizgaitegia utzi eta Morellan aurkeztu zen Herbésko baroi eta koronelaren aurrean, Lehen Karlistadan boluntario aritzeko. 1833an baroia menderatu eta fusilatu zutenean, Cabrerak berehala erakutsi zituen bere dohain militarrak. 1835eko apirilean, Karlos V.ak Aragoiko eta Valentziako indar karlisten buruzagi izendatu zuen Manuel Carniceren ordez, eta bultzada handia eman zion gerrari, batetik bestera ibiltzeko zuen ahalmen bikainari esker. Eskualde hartako Zumalakarregi izan zen Cabrera, eta "Maestrazgoko tigrea" ezizena jarri zioten bere ankerkeriagatik.
1838ko urrian Maellan lortutako garaipenaren ondoren, teniente jeneral eta Morellako konde izendatu zuten. Karlisten jardueraren erdigunea izango zen estatutxo bat antolatu zuen Cabrerak, hiriburua Morellan jarrita.
1839an ez zuen Bergarako Hitzarmena onartu, eta Katalunia iparraldera jo zuen bere armadarekin. Bergan azken erresistentzia ekintza egin ondoren, Frantziara igaro zen 1840ko uztailean, Lehen Karlistadari amaiera emanez.
Handik sei urtera, "Matinerren" gerra hastean, Aragoiko, Kataluniako, Valentziako eta Murtziako indar karlisten buruzagi gorena izendatu zuen Karlos VI.ak. 1848an Katalunian sartu zen, tropa karlisten buruzagitzaz arduratzeko, eta 9.000 bat soldaduz osatutako armada antolatu zuen. 1849an Terko markes titulua eman zioten, Amerko eta El Pasteralgo guduetan egindako lanarengatik. Zauritu egin zuten han. Handik hiru hilabetera, Frantziara itzuli behar izan zuen, Kataluniatik kanpo gerra errotu ez zelako eta gobernuaren tropak askoz indartsuago zebiltzalako. Handik Ingalaterrara jo zuen bizitzera.
1850ean Marian Katherine Richards goi mailako dama ingeles anglikano aberatsarekin ezkondu zen. Karlista erbesteratuengandik aldendu ahala, ideia moderatu eta liberalagoak barneratzen joan zen.
Karlos VII.ak bigarren altxamendu karlista handiaren buruzagi militar gorena izatea eskaini zion, baina Cabrerak uko egin zion eskaintza hari, ez zuelako beste gerra zibil batean parte hartu nahi. 1875ean errege legitimotzat onartu zuen Alfontso XII.a. Hark armadako kapitain jeneral izendatu zuen Cabrera, eta gudu zelaian lortutako titulu eta ohore guztiak onartu zizkion.
Ramon Cabrera Ingalaterran hil zen 1877ko maiatzaren 24an.
Ka banda
Ka banda mikrouhinen espektro elektromagnetikoaren K banda tarteko zati bat da. Tarte horrek 26,5 eta 40 GHz bitarteko maiztasuna barne hartzen du. 30/20 GHz izeneko banda satelite bidezko komunikazioetan, sateliteekin komunikatzeko 27.5 GHz eta 31 GHz bandetan, eta bereizmen handikoak hegazkin militarren jomuga-radarretan. Ibilgailuen gehiegizko abiadura detektatzeko radarrek banda honetako maiztasun batzuetan egiten dute lan.
Errusia-Lituania Gerrak
Aurrekariak XIV. mendean
Errusiak eta Lituaniak gatazka ugari izan zituzten Gediminasen garaitik. Hark, Irpin ibaiko guduan, mendebaldeko errusiar (ruteniar) printzeen koalizioa garaitu, eta Kiev (Kieveko Rus hiriburu ohia) setiatu zuen. XIV. mendearen erdialderako, hedatzen ari zen Lituaniak Chernihiv eta Severia xurgatuak zituen. Algirdas, Gediminasen ondorengoa, Tverko Printzerriarekin aliatu zen, eta hiru espedizio zuzendu zituen Moskuko printze handi Dmitri Donskoi gaztearen aurka, zeinak zapuztea lortu baitzuen.
Lituaniako tropek Moskuko Printzerrian egindako lehen erasoak 1363koak dira. 1368an, Algirdasek Moskuren aurkako lehen espedizio handia egin zuen. Errusiako muga suntsitu ondoren, Lituaniako printzeak Starodubeko Semyon Dmitrievich Krapiva printzearen eta Konstantin Yurievich Obolensky printzearen tropak garaitu zituen. Azaroaren 21ean, Errusiako guardiak ihes eginarazi zituen Trosná ibaian. Hala ere, Algirdasek ezin izan zuen Moskuko Kremlina setiatu. Ondorioz, bere tropek hiriaren inguruak arpilatu eta moskutar biztanleriaren zati esanguratsu bat harrapatu zuten. 1370ean, Algirdasek beste espedizio bat antolatu zuen Moskuren aurka, Vólok Lamski eremua eraitsiz. Abenduaren 6an, Mosku setiatu zuen. Vladimir Andreevitx printzea laguntzera zetorrela jakinik, Algirdas inguratzea utzi, eta Lituaniara itzuli zen. 1372an, Algirdasek Mosku eraso egin zuen berriro, Liubutskeraino iritsiz. Hala ere, Dmitri Donskoi printzeak Algirdasen tropak garaitu zituen, eta lituaniarrek Liubutskeko Ituna sinatu zuten. 1375ean, lituaniarrek Smolenskeko Printzerria gainditu zuten.
Moskuko pertsonaia batzuek garai batean Kieveko Errusiaren parte ziren lurralde guztien kontrola lortu nahi zuten, eta horietako asko, orduan, Lituanian esku zeuden (gaur egungo Bielorrusia eta Ukrainako lurraldeak barne). Era berean, Moskuk Baltikorako sarbidea lortu nahi zuen, gero eta garrantzitsuagoa zen merkataritza-bide batek zeharkatzen baitzuen. Arrazoi horiengatik, Lituaniaren eta Errusiaren arteko gatazkak hazten jarraitu zuten.
Bibliografia
Artikulu honek 1906ko Brockhaus eta Efron Hiztegi Entziklopedikoaren informazioa jasotzen du, jabari publikoan.
Ilia Txavtxavadze
Ilia Txavtxavadze (Kvareli, Georgia, 1837ko azaroaren 8agreg./urriaren 27jul. - Tbilisi ondoan, Georgia, 1907ko irailaren 12agreg./abuztuaren 30ajul.) georgiar idazlea eta politikaria izan zen.
Biografia
XIX. mende-erdialdetik aurrera Georgiak izan zuen pizkunde-mugimenduaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen. Poema (1860, Kako bidelapurra; 1859, Agerpena; 1883, Eremutarra) eta eleberri (1859-1863, Gizona ote da?) ugari idatzi zuen.
Georgiako independentzia eta askatasunaren alde agertu zen beti. Iberia aldizkariaren zuzendaria izan zen. Atentatu batean hil zuten, Tbilisitik Saguramorako bidean.
Del Mar Heights (Texas)
Del Mar Heights Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Cameron konderrian dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
FC Differdange 03
FC Differdange 03 Luxenburgoko futbol taldea da, Differdange hirikoa. Bi talderen baturatik sortu zen 2003an eta dagoeneko hiru aldiz irabazi du Luxenburgoko kopa.
Erle
Antofiloak (grekeraz: "loreak maitatzen dituztenak") edo erleak intsektu himenopteroen talde bat dira, Apoidea superfamiliaren barruan kokatzen direnak, baina ez inolako kategoria taxonomikoan. Erleek 20.000 espezie inguruko talde monofiletikoa osatzen dute. Iñurriek bezala, liztorretatik eboluzionatu zuten. Erleen arbasoak Crabonidae familiako kideak dira, eta intsektuen harrapakariak dira. Baliteke lehen erleak harrapakinen gaineko polen-aleez elikatu izana, eta haien kumeek apurka-apurka intsektuak harrapatzeari utzi eta polen-aleez elikatzen hastea.
3600 Archimedes
3600 Archimedes asteroide baten izena da. irailaren 26an aurkitu zuen L. V. Zhuravleva-ek Nauchnij Behatokitik.
FC Differdange 03
FA Red Boys Differdange
Luxenburgon sorturiko bigarren taldea izan zen, 1907an hain zuzen ere. Hasieran maila apalean hasi zen, 1919an liga eratu zenean esate baterako bigarren mailan ezarri zuten, baina berehala iritsi zen bere urrzko aroa izan ere 1923 eta 1936 artean 5 liga eta 8 kopa eskuratu baitzituen. 50. hamarkadan kopa berri batzuk irabazi zituen eta 1979an denboraldi bikaina burutu zuen liga eta kopa irabaziz. Azken titulua 1985eko kopa du.
Erle
Erle-espezie asko oraindik ez dira identifikatu. Kontinente guztietan aurki daitezke, Antartikan izan ezik. Izan ere, magnoliofitoak edo angiospermoak diren loredun landareak hazten diren habitat guztietan aurkitzen dira. Polen eta nektarrez elikatzeko moldatuta daude. Gehienetan, polena larbak elikatzeko erabiltzen dute, eta nektarra, berriz, energia-material sekundario bezala. Espezierik ezagunena etxe-erlea edo erle arrunta da (Apis mellifera). Intsektu sozialak dira, hiru indibiduo klasek (erreginak, langileak eta erlamandoak) osatzen duten erlekume edo erladi deritzen kolonietan bizi direnak. Langileak arduratzen dira koloniako eginkizun guztiez: habia eraiki, mantendu eta egurastu, janari bila joan, eta erregina etengabe erruten dituen arrautzak zaintzeaz.
3600 Archimedes
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1978 SL izena zeraman. Ondoren Arkimedes (K.a. 287 - K.a. 212), greziar matematikari, fisikari eta ingeniaria omentzeko izena eman zitzaion.
FC Differdange 03
AS Differdange
Red Boys baino talde apalagoa izan da beti. 1990ean kopa finalera iritsi zen eta 3-3 berdindu ondoren bigarren partidan Swift Hesperange taldeak 7-1 emaitzaz garaitu zuen.
Erle
Hala ere, erle-espezie gehienak bakartiak dira, hau da, ez dute erlekumerik osatzen. Erle erdisozialen talde bat ere badago, koloniak eratzeko ahalmena duena, adibidez, erlastarren taldea. Hala ere, erle erdisozialek osatzen dituzten koloniak ez dira etxe-erlearenak bezain handiak eta iraunkorrak.
3600 Archimedes
Orbitaren ezaugarriak
3600 Archimedes asteroidearen orbitak batezbeste 2,6 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,296 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,904 distantziara. Eszentrikotasuna 0,117 da, eta makurdura orbitala 12,03ºkoa da.
FC Differdange 03
FC Differdange 03
FA Red Boys Differdange eta AS Differdange taldeek bat egitea erabaki zuten 2003an. Garai hartan Red Boys lehen mailako azken postuetan zegoen eta AS Differdenge hirugarren mailan. Red Boys talde handia izandakoa zen, oraindik ere Kopa garaipen gehien dituen taldea baita. Ordutik lau kopa lortu ditu eta hiru aldiz izan da Ligako bigarrena, 2017an txapeldunarekin puntutan berdinduta gainera..
3600 Archimedes
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.2 da.
Erle
Deskribapena
Portaerari dagokionez, aipatzekoa da polena eta nektarra biltzen dituztela larbak elikatzeko. Funtzio hori betetzeko moldaera anatomiko eta fisiologikoak dituzte. Liztor batzuek ere har ditzakete horrelako jokaerak, hala nola poleneko liztorrek, Brachygastra generokoek edo camoatí liztorrek. Badaude larbak sarratsez elikatzen dituzten erle-espezieak ere. Indonesiako Megachile pluto erretxina-erlea tamainarik handieneko espeziea da. Emeak 39 mm-ko luzera izatera irits daitezke. Meliponini tribuaren eztenarik gabeko erlea tamainarik txikienekoa da. Tribu horretako erle langileek 2 mm-ko luzera dute. Erleak bi begi konposatu dituzte, buruko zati handi bat hartzen dutenak. Begien artean hiru begi sinple dituzte, argiaren intentsitatea hautemateko funtzioa dutenak. Antenak hamahiru segmentuz osatuta daude arretan, eta hamabi segmentuz osatuta emeetan. Zentzumen-organo anitz dituzte, hala nola kimiorrezeptoreak, eta usaimen- eta dastamen-organoak. Haizearen mugimenduak ere hautematen dituzte, eta horri esker, maiztasun txikiko soinuak entzun ditzakete. Ahoan pieza xurgatzaileak eta murtxikatzaileak dituzte. Gainera, mingain luze bat dute nektarra xurgatzeko.
East Duke (Oklahoma)
East Duke Oklahomako herri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 424 biztanle zituen, 1.12 kilometro koadrotan banatuta.
Erle
Deskribapena
Toraxa 3 segmentuz osaturik dago, eta bakoitzean hanka pare bat dute. Gainera, bigarren eta hirugarren segmentuek hego pare bana dute. Erle korbikulatuen aurreko hankek orraziak dituzte antenak garbitu ahal izateko. Espezie askotako erle emeek orrazi edo saskiak dituzte polena garraiatzeko. Hegoak batera mugitzen dira hegaldian zehar. Aurreko eta atzeko hegoak hego-kako bidez lotuta daude.
Sabelaldea eraldatuta dago, beste himenoptero apokritoetan bezala; lehen segmentuak bigarrenarekin bat egin, eta propodeoa eratzen du. Emeetan azken segmentua eraldaturik dago, eta eztena eman du. Etxe-erlean sabelaldea zazpi segmentuz osaturik dago.
Bizi-zikloa
Erleen bizi-zikloa (erle sozialena zein bakartiena) hainbat etapak osatzen dute arrautzatik hasita. Larbak ez dauka hankarik, eta hainbat muda-alditatik pasatzen da. Azkeneko tamainara heldutakoan, pupa bihurtzen da. Pupa bihurtzeko, metamorfosia pairatzen du. Hegodun heldua pupatik sortzen da. Klima epeleko erle erdisozial eta bakarti gehienek negua pupa edo heldu estadioan igarotzen dute. Horiek udaberrian sortzen dira, landare asko loratzen hasten direnean, hain zuzen ere. Oro har, arrak emeak baino arinago sortzen dira, eta emeen bila jarduten dute, ugaltzeko. Erlastarren eta beste zenbait espezieren kasuan, ugaldutako emeek soilik gaindituko dute negua. Aurreko belaunaldiko ar guztiak hil egingo dira negua iritsi bezain laster.
Haplodiploidia sistemak erleen sexua determinatzen duelarik, ernaldutako arrautzak emeak dira eta, ernaldu gabeak, berriz, arrak. Estali ostean, erle emeak esperma gordetzen du, eta zein arrautza ernalduko duen eta zein ez kontrola dezake. Erle tropikalek, beste klimetako erleek ez bezala, belaunaldi bat baino gehiago eduki dezakete urtean diapausa egoeratik igaro gabe.
Arrautza, oro har, luzanga, pixka bat kurbatua, eta mutur zorroztuna da. Erle bakartien kasuan, arrautza bakoitza polen-nektar nahastearekin hornitutako gelaxka hexagonal bakoitzean uzten da. Habia lurzoruko edo egurreko zuloa izan daiteke. Erle sozialek, aldiz, mailakako elikadura egiten dute, hau da, larbak elikagaiak jasotzen ditu garapen osoan zehar. Erlastarren, eztenik gabeko erleen eta etxe-erleen habiek abaraskadun egitura konplexuak eduki ditzakete.
Oro har, larbek zizare zurixken antza daukate, pixka bat obalatuak dira eta 15 segmentu dituzte. Segmentu bakoitzean arnasketarako espirakuluak dituzte. Nahiz eta hankarik ez duten, ertzetako tuberkuluak erabiliz, gelaxka barrutik mugi daitezke. Buruan adar txikiak dituzte, garatuko direnean antena, janaria murtxikatzeko baraila eta ahoaren bi aldeetako apendize (zurda baten amaitzen direnak) bihurtuko direnak. Ahoaren atzean zeta gisa solidifikatzen den likido lirdingatsua jariatzen duen guruina dago. Zeta hori kapulu bat eratzeko erabiltzen dute. Pupa kapulu erdigardenean zehar ikus daiteke. Zenbait espezietan heldua egun gutxi batzuen ostean garatzen da, metamorfosia pairatu eta gero. Une horretan, estali egiten duen kutikula zabaltzen da, eta hegodun heldua sortzen da, exubia (muda) atzean utzita.
Beste espezie batzuetan erle heldua hibernatu osteko udaberrian bertan sortzen da, metamorfosia pairatu gabe. Adibidez, Megachilidae familian.
Mugimendua
Karl von Fristch etologoak etxe-erleen mugimendua ikertu, eta frogatu zuen erleak erleen dantzaren bidez komunikatzen direla. Izan ere, erle langile batek elikagai-iturri bat aurkitzen duenean, mugimendu horren bidez jakinarazten die beste erleei. Erleak hiru modutara orienta daitezkeela frogatu zuen: eguzkiaren, argi-izpien polarizazioaren eta Lurraren eremu magnetikoaren bidez. Aukera horietatik, eguzkiak emandako informazioa nahiago dutela frogatu zuen. Eguna lainotuta dagoenean, ordea, beste mekanismo batzuetara jotzen dute. Bi dantza-era erabiltzen dituzte: zirkularra, elikadura-iturria berrogeita hamar metrora baino gertuago badago, eta zortzi itxurako mugimendua, aldiz, elikagaia urrunago dagoenean.
Gizarte-antolaketa
Erlauntzan hiru erle mota bizi da: erlamandoak, erle langileak eta erregina.
Erleen garrantzia
Lurrean, gizarte-ongizatea sostengatzen eta hobetzen da naturak ahalbidetutako prozesu ekologikoei esker. Giza elikagai asko polinizazio entomofiloaren menpe daude hein handi batean: erleek eta beste polinizatzaile batzuek ekosistemari eskaintzen dioten zerbitzu gakoa da polinizazioa. Funtsezko prozesu hori egingo ez balute, kontsumitzen ditugun nekazaritza-produktuen laborantzetako herena gutxi gorabehera beste baliabide batzuen bidez polinizatu behar lukete.
Frutari, barazkiei eta haragi edo esne laborantzarako erabilitako kultiboei larriki eragingo lieke, zalantzarik gabe, intsektu polinizatzaileen jaitsierak. Etxe-erle espezieak, bereziki, Apis mellifera, polinizatzaile nagusietakoak dira zenbait eskualde geografikoetan ikuspuntu ekonomikotik. Hala ere, azken urteetan, hainbat gaixotasun, pestizida eta beste ingurumen-presioak eraginda ikusi dira.
Landareetako polen-transferentzia hazi- eta fruitu-ekoizpenerako behar duen landare-espezie askok inpaktu larria jasan lezakete populazioak aldatzen direnean. Ugalketarako funtsezko baldintza ez denean ere, erleek polena garraiatzen dutenean hazi gehiago eta fruitu handigoak ekoitz ditzatela. Izan ere, polinizazio hobe batek eragin zuzena dauka loraldiaren eta emankortasunaren arteko denboran.
Polinizazioa
Erleak loredun landareen edo magnoliofiten polinizatzailerik garrantzitsuenak dira. Intsektuek giza elikagaien herena polinizatzen dutela kalkulatzen da, eta intsektu polinizatzaile gehienak erleak dira.
Erle gehienek gorputz bilotsua eta ile lumaduna dute eta, horri esker, horrela karga elektrostatikoa eramaten dute. Ezaugarri horrek laguntzen du polena haien gorputzari atxikitzen. Haien hanken bitartez polena polen-saskietara transferitzen dute polen-eskuila edo sarotroaren bidez. Erle-espezie batzuk oso espezializatuak dira eta landare-espezie gutxi batzuen polena biltzen dute. Beste batzuek, aldiz, orotariko lore-landareetatik biltzen dute polena. Hala ere, erle horiek ere, denboraldi batez loredun landare-espezie bakarra bisitatzen dute. Jokaera hori onuragarria zaie landareei, ernalketa gertatzeko espezie bereko polena behar dute. Landarearen ernalketa gertatzeko, espezie bereko polena behar da eta, beraz, landareentzako onuragarria da intsektuen jokaera. Erleek usaimen-organo modura erabiltzen dituzten bi antena dituzte, loreak aurkitzeko baliagarriak zaizkienak. Horrez gain, hego pare oso meheak dituzte. Horiek, ahalbidetzen diete espezie batzuei hegaldi luzeak egitera, 12km-rainokoak.
Osasunean eragiten duten faktoreak
Azken urteotan, erleen populazioa nabarmen murriztu da. Gainera, erleen osasun globalak txarrera egin du. Izan ere, erle gaixoak, gose diren erleak eta erle pozoituak nagusitu egin dira.
Erleek berezko parasitoak eta gaixotasunak dituzte, ahuldu egiten dituztenak. Batzuetan erleen heriotza ere eragin dezakete. Gaixotasun eta parasito horietako asko inbaditzaileak dira, eta lekuko erleek ezin dute horien kontra egin.
Erleek elikatzeko erabiltzen dituzten loreak urriak direnean, ezin dira elikatu, ezta beren kumerik ere, adibidez, monolaborantzetan. Loreen urritasun hori areagotzen duten faktore asko nekazaritzarekin lotuta daude. Izan ere, herbizidek lore basatien hazkundea saihesten dute. Gainera, klima-aldaketak loratze-patroia alda dezake, baita loredun landareen banaketa ere.
Lore asko, eta baita ingurumena ere, substantzia kimikoekin kutsatzen dira maiz, batez ere pestizidekin. Erleei substantzia toxikoak horiek uraren, airearen, lurzoruaren, nektarraren edo polen-aleen bitartez iristen zaizkie.
Erleak babesteko moduak
Hasteko, polinizatzaileei eragindako kalteak saihestu behar dira, pestizida oso toxikoen erabilera desagerraraziz. Izan ere, horrelako pestizidek ez dute onurarik ekartzen nekazaritza-produktibitaterako. Pestizidarik gabeko laborantza, aldiz, guztiz bideragarria, errentagarria eta segurua da ingurumenerako. Bestetik, polinizatzaileen osasuna hobetu behar da, bai nekazaritza-ekosistemetan, bai habitat seminaturaletan. Landareen aniztasuna hainbat eskalatan handituz polinizatzaileek hainbat baliabide eduki ditzakete polena lortzeko. Azkenik, biodibertsitate handiko laborantza egin behar da. Hau da, lurra landu behar da pestizidarik eta ongarririk erabili gabe, polinizatzaileen ugaritasuna handitzeko.
Anna van der Breggen
Anna van der Breggen (Zwolle, Herbehereak, 1990eko apirilaren 18a) herbehereetar errepideko txirrindulari profesionala da.
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen emakumezkoen errepideko txirrindularitza proban. 2020an Munduko Errepideko Txirrindularitza Txapelketako erlojupeko proba irabazi zuen.
Pierre-Narcisse Guérin
Pierre-Narcisse Guérin (Paris, 1774ko martxoaren 13a - Erroma, 1833ko uztailaren 6a) frantziar margolaria izan zen.
Jean-Baptiste Regnaulten ikaslea izan zen eta 1796an margolaritza sari nagusia irabazi zuen. 1799an Erromara joan zen ikastera eta 1800ean Napolira. Bere lan melodramatikoak eta ponpoiak Frantziako Lehen Inperioaren gustura egokitzen ziren.
Berrezarkuntzan ohoreak jasotzen jarraitu zuen. Luis XVIII.ak 1815ean Arte Ederren Akademiako kide izendatu zuen. 1816tik 1822ra Erromako Frantziako Akademiako zuzendaria izan zen.
3602 Lazzaro
3602 Lazzaro asteroide baten izena da. otsailaren 28an aurkitu zuen S. J. Bus-ek Siding Spring Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 DQ izena zeraman. Ondoren Daniela Lazzaro omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3602 Lazzaro asteroidearen orbitak batezbeste 2,247 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,092 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,401 distantziara. Eszentrikotasuna 0,069 da, eta makurdura orbitala 2,84ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 14.0 da.
Mixinea
Mixineak 64 arrain espezie biltzen dituen Myxinidae familiako kideak dira. Barailarik gabeko craniaten bi familietako bat da, Petromyzontidaerekin (lanproiak) batera. Luzeak dira, zizare itxurakoak eta bere gainazalean likido likatsu bat dute. Kordatuen familien artean zaharrenetarikoak dira eta taxoi honetako kide izatea ere zalantzan dago, egiazko ornorik ez dutelako. Hala ere, interes handikoak dira kordatuen eboluzioari buruzko ikerketetan.
Mixineek barailak eduki beharrean horizontalki mugitzen diren bi estruktura dituzte eta beraiekin ehiza egiten dute. Tamaina handiagoko animalien erraiez elikatu ohi dira, batzuetan euren barnean sartzen direlarik bizirik daudenean barrutik jateko. Hala ere, orokorrean, nekrofagoak dira.
Kiribildu daitekeen mihi hortzdun bat dute, errezeptore sentsorialik gabeko. Zaporea bereizteko euren larruan dituzten papila batzuk erabiltzen dituzte. Zulo bakarra dute sudurrean (monorrinoak dira) eta begiak oso sinpleak dira. Hala ere, itsaso sakonean bizi direnez, zentzumen hau ez da hain beharrezkoa.
Bihotzak hiru barrunbe ditu. Oso informazio gutxi dago ugaltzeari buruz.
Sailkapena
Myxinidae familiako 64 espezieak honako generoetan banatzen dira:
Mary (elefantea, Berriz)
Mary elefantea Berrizen 1963an idi batzuen kontra dema batean protagonista izan zen zirkuko elefante eme bat izan zen, ia 5 tona eta 55 urte zituena Berrizko gertakariaren protagonista bilakatu zenean.
Dema
Bilbon Circo Milán izeneko zirkua ikuskizunak ematen ari zela, Eduardo Urzelai berriztarrak proposatu zuen ikuskizun gehigarri bat antolatzea Berrizko probalekuan: Deman harriari tiraka jartzea desafioan Mary elefantea eta Antzua baserriko bi idi. Berriztarrei esan zietenez, lehiatuko zen Mary elefantea The Greatest Show on Earth Cecil B. DeMilleren 1952ko filman agertutakoa zen.
Berrizko jaien testuinguruan, probalekua jendez bete zen eta Luigi Zoppe hezitzailearen aginduetara aritu zen Mary. Hala ere, elefantea ez zegoen probetan aritzera ohituta, eta, zortzi iltze egin ostean, gelditu egin zen, eta hezitzaileek behartuta, beste bi egin zituen eta hor amaitu zen harena. Berrizko idiek, berriz, 52 iltze egin zituzten. 1.900 kiloko harriarekin egin zen lana.
Zoppe hezitzaileari demetan aritzen ziren bi lagunek lagundu zioten, Atxuri eta Antxia izenez ezagunak zirenez. Antzua baserriko Benigno Azpitartek akuilatu zituen bere idiak, bere seme Ignazio Azpitarterekin eta Luis Alberdi “Txikia” Azkoitikoarekin.
Eragina kulturan
Gertaeari buruzko Apustua ipuin ilustratuak kaletti zuen Fernando Torrecilla diseinatzaileak 2014an. Halaber, horren gaineko izen bereko antzezlana egin zuen Berrizko Txintxaun antzerki taldeak 2017an.
Galdona jauregia
XVII. mendeko eraikuntza barroko ikusgarria da, burdin forjatuzko balkoiak, apaindutako egurrezko teilatu hegal eta leihoak, eta lehenengo solairuaren kantoian armarri dotorea dituena ezaugarri.
Ezaugarriak
Ustez, Juan Galdona Muñoz sebillarrak, Mutrikuko prokuradore batzarkide 1694an eta Santiagoko Ordenako zaldun zenak, agindu zuen jauregia eraikitzea. Jauregiak lau angeluko oina du eta harlangaitzez egina da, fatxada nagusia izan ezik; azken hau harlanduzkoa du. Hiru maila ditu eta lau isuriko teilatua. Ezkerreko albo fatxadak eraikinen arteko horma bitarteko egiten du. Fatxada nagusia harlanduzkoa da erabat, eta hiru maila dauzka, elkarrengandik platabandez bereiziak, eta hutsarteak hiru ardatzek bereizita daude. Behe solairuan lauki zuzen formako bi hutsarte daude, eta ate dintelduna, ingurune irtenarekin. Gainerako bi solairuetan apur bat irtenak dira balkoiak, forja burdinezkoak, ingurune irtenarekin. Eraikinari amaiera emanez erlaitz molduradun bat ageri da, eta hegal oso irtena, bikain zizelaturiko zurkoskekin, Olazarra etxekoak daukan antzera. Eskuin alboko fatxada erdi ezkutuan gelditzen da gaur egun, musika kioskoa eraiki zenetik. Agerian ditu hutsarteen hiru ardatzak. Erdikoan leihoak ditu maila guztietan eta albo ardatzetan balkoiak, fatxada nagusikoen tankera berekoak. Lehenengo solairuaren kantoi batean armarria dago.
Ontario (aintzira)
Aintziraren ertzean dauden hiri nagusiak Kanadako Toronto eta Estatu Batuetako Rochester dira.
Izena
Izena Skanadario hitzetik datorkio; irokeseraz «aintzira ederra» edo «ur dirdiratsua» esan nahi du izen horrek. Denborarekin, inguruko eskualdeak aintziraren izena hartu zuen.
Geografia
Ontariok 18.960 km²-ko eremua, 311 km-ko luzera, 85 km-ko zabalera eta, batez beste, 86 m-ko sakonera ditu. Betebide nagusia Erie aintziratik datorren Niagara ibaia da. Aintzirara isurtzen diren beste ibai garrantzitsu batzuk Humber, Trent, Cataraqui, Genesee, Oswego, Black eta Salmon dira. Hustubide nagusia, berriz, San Laurendi ibaia da.
Aintziran zenbait uharte daude, hala nola, Toronto uharteak eta Thousand Islands. Handiena Wolfer uhartea da, Kingstondik gertu eta San Laurendi ibaiaren sarreran kokatua.
Kanadako kostaldean, Toronto eta Hamilton barnean dituen Golden Horseshoe hirikidetza dago (ia 9 milioi biztanle ditu). Estatu Batuetako kosta landakoagoa da, hiri nagusia Rochester izaki. Syracuse hiria 30 kilometrora dago. Estatu Batuetako eskualdean ia 2 milioi biztanle daude.
Historia
Europarrak iritsi baino lehen, Ontario aintzira huron eta irokes herrien arteko muga zen. Nahiz eta eskandinaviar itxura duten tresnak aurkitu diren, historikoki eskualdea bisitatu zuen lehenengo europarra Étienne Brûlé izan zen, 1615ean.
Bai britainiarrek bai frantsesek gotorlekuak eraiki zituzten, hala nola, britainiarrek Osewokoa 1722an eta frantsesek Rouillékoa 1750ean, Toronton. Zazpi Urteko Gerraren ondoren, britainiar kontrolpean zeuden. Eskualdean militarrak baino ez ziren bizi Estatu Batuetako Independentzia Gerra bukatu arte.
Klima
Ontario aintzira oso sakona izanik, oso gutxitan izozten da; XX. mendean, 1934ko eta 1976ko neguetan baizik ez zen izoztu.
1957ko Frantziako Tourra
1957ko Frantziako Tourra Itzuli Handi honen 44. edizioa izan zen. 1957ko ekainak 27 eta uztailak 20 artean ospatu zen. 4665 kilometro egin ziren 22 etapatan banatuta, hirugarrenak eta hamabosgarrenak bi sektore izan zituztelarik.
120 txirrindularik parte hartu zuten 10 txirrindulariko 12 talderen artean banatuta. 120 txirrindulari horietatik 56 izan ziren proba amaitu zutenak, eta talde bakar batek ere ez zuen proba bere txirrindulari guztiekin amaitu.
Edizio honetan igo zen lehen aldiz Portillon mendatea.
Irabazleak, Jacques Anquetil frantziarra izan zena, proba batez beste 34,250 kilometro orduko abiaduran bete zuen.
Parte-hartzaileak
A : Etapan zehar abandonatu zuen ; HD : Abandonatu egin zuen.
Saint-Valery
Saint-Valery Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Valery udalerrian erroldatutako biztanleak 54 ziren. Familiak 17 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 9 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 22 etxebizitza zeuden, 19 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 22etxeak ziren. 19 etxebizitza nagusietatik 15 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek lau gela zituzten eta 14 etxek bost zituzten. 11 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 10 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 33 ziren, horien artean 31 aktiboak ziren eta 2 inaktiboak ziren. 31 pertsona aktiboetatik 29 lanean zeuden (16 gizon eta 13 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 2 Pertona inaktibo guztiak erretiraturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Saint-Valery udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 468 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ku banda
Ku banda mikrouhinen espektro elektromagnetikoaren K bandaren azpian dagoen tartea da. Tarte horrek 12 eta 18 GHz bitarteko maiztasuna barne hartzen du IEEE Standard 521-2002 arauak radarren maiztasun bandaren inguruan ezartzen duenaren arabera. Ku banda satelite bidezko komunikazioetan, NASAren arakatze eta datu igortze-sateliteetan eta Nazioarteko Espazio Estazioan erabiltzen den irrati-uhin banda da.
1983an, NBC izan zen igortzeko Ku banda erabili zuen lehen telebista katea.
Juan de la Cosaren mapa
Juan de la Cosaren mapa Amerika irudikatzen duen lehen mapamundia da. Inskripzio batek dio Juan de la Cosa itsasgizon kantabriarrak egin zuela 1500.urtean, Cadizko El Puerto de Santa Maria herrian. Errege Katoliko en Gorteko kide boteretsu baten aginduz egin zela esaten da, eta ziurrenik horrek zerikusia du maparen apaindura aberatsetan.
Mapak Amerikaren irudikapen zaharrena (kontserbatu den zaharrena) islatzen du. Bertan, XV.mendea ren amaiera arte, Espainia eta Portugal ek Ameriketara eginiko espedizioetan aurkitutako lurrak agertzen dira. Mundu Zaharra ren zati handi bat ere erakusten du, Erdi Aroko portularren estilo tipikoaren arabera, Vasco de Gama 1498an India ra iritsi berriaren albisteak barne.
Kristobal Kolon ek Indietara egindako lehen bidaien lekukoek egindako kartografia-lan bakarra da Juan de la Cosa-ren gutuna. Kuba, ordea, uharte bat bezala irudikatzen da, Kolonen iritziaren kontra, Asiako penintsula bat kontsideratzen baitzuen. Aldi berean, mapak, San Kristobalen irudia dakar aurkitzailea islatu nahian (Erdialdeko Amerika gainean kokatua dago).
Deskripzio fisikoa
Juan de la Cosaren gutuna (edo mapa) eskuz idatzitako obra bat da, 93 zentimetroko garaiera (iparralde-hegoaldea) eta 183ko zabalera (ekialde-mendebalde) dituena. Pergaminozko bi orri elkartuetan (oihal erresistente bati josiak daudenak) marraztua eta koloretan margotuta dago, eta maparen bi zatiak erdialdetik itsatsita (edo josiak) daude, Italia eta Afrika parean, eta haien forma ez da simetrikoa, mendebaldeko zatia animaliaren lepoari baitagokio. Tintaz eta akuarelaz ilustratua dago. Mundu Berria berdez irudikatua agertzen da, Mundu Zaharra koloreztatua ez dagoen bitartean. Mapan ibaiak, portuak eta herriguneak sinbolo konbentzionalen bidez adierazita daude. Gainera, oso apaindua dago Mallorcako eskolako portularren erara haizeetako arrosekin, banderekin, itsasontziekin, Afrikako erregeekin eta pertsonaia mitikoekin, Juan de las Indias Afrikan eta Errege Magoak Asian adibidez. Atlantikoan kokatutako haizeen arrosak, Birjina eta haurraren irudikapen bat du.
Diru-zorro
Diru-zorroa edo katanarrua billeteak, txartelak eta papaer txikiak eramateko zorro txiki bat da, sakela baten tamainakoa, sakelan edo poltsa batean eramaten dena. Irekita, atal batzuk izaten ditu gorde behar diren agiriak behar bezala sailkatzeko. Larruzkoak edo oihalezkoak izaten dira.