cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kieveko erasoaldia
Ukrainar kontraerasoa (2022ko martxoak 16–apirilak 2)
Martxoaren 16an, Ukrainako Gobernuak iragarri zuen bere indarrek kontraeraso bat hasi zutela Kievera hurbiltzen ari ziren errusiar indarrei aurre egiteko. Era berean, Butxa, Hostomel eta Irpinen borrokak izan ziren. Errusiako indarrek eraso murritzak egin zituzten soilik, Kieveko ipar-mendebaldean.
Hurrengo egunean, martxoak 17, Ukrainako Defentsa Ministerioak iragarri zuenez, Ukrainako tropek Makariv hiria berreskuratu izan zuten, garrantzi estrategiko handikoa dena. Era berean, indar errusiarrek ez zutela "aurrerapen esanguratsurik egin Kieven inguruan azken 24-48 orduetan", eta bonbardaketa "kaotikoa" egin zutela adierazi zuen. Erresuma Batuko inteligentzia militarraren txosten batek gaineratu zuen Errusiako indarrek "galera handiak" izan zituztela "gutxieneko aurrerapenak" egiten zituzten bitartean.
Martxoaren 18an, Ukrainak Errusiaren Kiev erasotzeko bi ibilbide nagusiak blokeatu zituen; Brovary eta Boryspil-en inguruak, bertan "eraso-ekintzak" bertan behera uzten ari baitzen. Ukrainak hiriburuaren inguruan hirugarren defentsa-lerro bat indartzeko lan egin zuen, indar errusiarrek azpiegitura instalazioen aurka "zinikoki tiro egiten zuten bitartean".
Martxoaren 19rako, Errusiak okupatzen zuen eremuaren gaineko kontrola sendotu nahi zuen, unitateen posizio estatikoak berrhornitzeko eta indartzeko ahalegin gehiago egiten ziren bitartean. Maxaren irudiek Errusiako indarrak lubakiak eta estaldurak zulatzen erakutsi zituzten, Kiev Oblastean.
Martxoaren 20an, misil errusiarrak hiriburuko hainbat gunetara iritsi ziren, Errusiak "Ukrainako indar berezien entrenamendu zentro" gisa deskribatu zuena barne.
Martxoaren 21ean Ukrainak errusiarren eraso bat geldiarazi zuen Brovaryn, Errusiak Mykolaivkan ukrainar aginteko bunker bat harrapatu zuela baieztatu zuen bitartean. Hala ere, Errusiako indarrek Kieveko ipar-mendebaldean operazio garrantzitsuak egiteko behar zen laguntza logistiko nahikoa antolatzen jarraitzen zutela jakinarazi zen.
Martxoaren 22tik 24ra bitartean, Ukrainak Makariv hiri estrategikoki garrantzitsua berreskuratu zuen (martxoaren 22an), Mostxun herria (martxoaren 23an) eta Lukyanovka herri txikia (martxoaren 24an). Halaber, hiru tanke errusiar eta infanteriako bederatzi gudu-ibilgailu Lukyanovkan suntsituak izan zirela baieztatu zen. Halaber, zenbait ekipo lapurtu zituzten ere tropa ukrainarrek, dirudienez, inguruko herrietan unitate errusiarren setioan lanean ari ziren bitartean. Jakinarazi zenez, Irpin Ukrainako indarrek kontrolatzen zuten %80an, eta Errusiak, berriz, suziriekin erasotzen zuen hiriaren aurka. Martxoaren 24an ere, Energia Atomikoaren Nazioarteko Erakundeak (IAEA) adierazi zuen Errusiak Slavutytxen aurka egindako bonbardaketek eragotzi egiten zutela langileak Txernobylgo Zentral Nuklearrerantz joatea eta bertan lan egiten ari zirenak txandakatzea.
Martxoaren 25ean, Erresuma Batuko Defentsa Ministerioko inteligentzia-zerbitzuen ebaluazio batek jakinarazi zuen, indar errusiarrek gehiegizko neurria zuten hornikuntza-lerroetatik atzera egin ahala, Ukrainak hiri eta defentsa-posizioak birkonkistatzen zituela Kiev ingruuan, 35 kilometrora, ekialdean. Ebaluazioak ondorioztatu zuenez, litekeena zen Ukrainako indarren helburua "indar errusiarrak ipar-mendebaldeko ardatzean atzera eginarazten saiatzea" izatea, "Kievetik Hostomelgo aerodromorantz".
Martxoaren 26an, Ekialdeko Barruti Militarretik (EMD) Kiev-Txernihiv Ardatzera indar errusiarrak bidaltzen ari zirela jakinarazi zen. ISWk aztertu zuenez, Ukrainak "errusiar irteera" bat sortu zuen Hostomelen, "norabide askotatik eta, itxuraz, etengabeko presiopean" zegoena. Egun hartan, errusiar soldaduak buruzagien aurka matxinatzen hasiak zirela zioten informazioa agertu zen. Horien arabera, Juri Medvedev koronela borrokan ari zen Makariven, eta, ustez, Guardiako Fusil Motorizatuen 37. Brigadako soldadu batek nahita eraso ziola koronelari, bi hankak hautsi zizkiola eta, ustez, hilez. Dan Sabbagh-ek The Guardian egunkarian idatzi zuenez, nahiz eta litekeena izan erasoa gertatzea, froga gutxi zeuden Medvedev benetan hil zela baieztatzeko.
Martxoaren 27an, Errusiako Arma Konbinatuen 35. Armadak, ustez, Bielorrusiarantz hedatu zen, bertan kaltetutako unitateak txandakatzeko aire-erasoen eta bonbardaketen babespean; Errusiak, berriz, baieztatu zuen aginte-postu bat ezarri zuela Kieven inguruan jarduten zuten EMDko indar guztientzat, Txernobyl inguruan. ISWren ustez, EMDko komandantea, Aleksandr Txaiko koronel jenerala, "Bielorrusian, indar errusiarrak berriz elkartzeko eta Kiev mendebaldetik inguratzeko operazioei berrekiteko ahaleginak pertsonalki zuzentzen aritu liteke".
Martxoaren 28an, Ukrainak Irpin berreskuratu zuen, martxoaren 30ean berretsi zena. Martxoaren 29an, Errusiako Defentsa ministrordeak, Aleksandr Fomin-ek, Errusiako indarrak Kievetik eta Txernihiv ingurutik erretiratuko zirela iragarri zuen.
Martxoaren 30 eta 31 bitartean, indar errusiarrek Kieveko ekialdeko eta iparraldeko aldiriak bonbardatu zituzten, non Ukrainako indarrek lurraldea berreskuratu zuten azken egunetan, baita Irpin eta Makariv ere. Aldi berean, Hostomel inguruko borroken berri eman zen, Ukrainako kontraerasoen eta Brovaryren inguruko errusiar atzera-egite batzuen artean. Defentsa Ministerio britainiarraren arabera, "errusiar indarrek Kievetik ekialdera eta mendebaldera posizioak mantentzen jarraitzen dute unitate kopuru mugatua erretiratu arren. Litekeena da datozen egunetan borroka gogorrak izatea hiriko aldirietan"; hala, artilleria-eraso horiek Kiev Oblasteko errusiar erretiratzearen hasiera estali behar zutela iradoki zuen ISWk. Errusiar indarrek, halere, inguruko guneak txikitu zituzten erretiratzen ziren bitartean. Ukrainako indarrek kontraerasoa eginez erantzun zioten erretiratzeari; ondorioz, errusiarren erretiratzea desordenatua izan zen zenbait tokitan, zenbait tropa atzean geratuz.
Apirilaren 1ean, Ukrainak Kiev Oblasteko 13 herri birkonkistatu zituen, indar errusiarrek Brovary Barruti osoa, ia, "utzi" zuten bitartean. Ondoren, Ukrainako indarrek "garbiketa" lanak egin zituzten, errusiar barrikada, munizio eta ustezko tranpa leherkorrak kentzeko. Zelenskyk "zibilentzat hondamendia izan daitekeen egoera" ohartarazi zuen, indar errusiarrek "etxeen, ekipo abandonatuen eta baita hildakoen gorpuen" inguruan utzitako minak zirela eta. Egun horretan bertan, Maks Levin kazetari ukrainarra hilda aurkitu zuten Guta Mezhygirska herritik gertu, bi aste baino gehiago desagertuta egon ondoren. Ukrainako fiskaltzak baieztatu duenez, Errusiako militarren "bi tirok" hil zuten kazetaria.
Berdintza
Matematikan, berdintzak bi adierazpen matematikok balio bera izatea adierazten du. Berdintza adierazteko = ikurra erabiltzen da. Formalki, berdintza (edo berdintasun erlazioa) X multzo batean honela definitutako erlazio bitarra da:
Kieveko erasoaldia
Ukrainar kontraerasoa (2022ko martxoak 16–apirilak 2)
Apirilaren 2an, Ukrainako indarrek Kieveko eskualde osoaren kontrola berreskuratu zuten. Apirilaren 3rako jada ikusi zen Ukrainako indarrek Pripiat Barrutia eta Bielorrusiako mugaldea berreskuratu zituztela.
Gudu-ostea
Ukrainak Kiev Oblast osoa berreskuratu ondoren, ukrainar armada erretiradan geratutako tropa errusiar isolatuen fokuak "garbitzen" hasi zen. Gerra Azterketarako Institutuaren iritziz, talde-geldikin horiek ez zuten erresistentzia antolaturik eskaintzen. ISWk gainera, Bielorrusiara eta Errusiako mendebaldera erretiratu ziren unitate errusiar batzuk "epe luze batean borrokan eraginkorrak ez izaten jarraituko dutela" adierazi zuen.
Ukrainako agintariek esan zutenez, Butxa hiriko 300 biztanle zibil baino gehiago exekutatu zituzten indar errusiarrek. Gorpuak errusiarrak erretiratu ondoren aurkitu zituzten; hala, apirilaren 4ra arte 410 zibilen gorpuak berreskuratu zituzten Kiev inguruko hirietatik.
Triunfo kalea (Donostia)
Triunfo kalea Gipuzkoako Donostia hiriburuko kale bat da. Erdialdean dago, Zaragoza plaza hasi, eta San Martin kalea zeharkatu ondoren San Bartolome kalean amaitzen da.
Berdintza
Notazioaren jatorria
"is equalle to" idaztez nazkaturik, pare bat zuzen paralelo erabili zituen, ——, bere Whetstone of Witte lanean. Liburu hori publikatzean, Recorde-k aljebra barneratu zuen lehen aldiz Ingalaterran.
Matematika-identitatea
Kasu berezia da matematika-identitatea, beti egiazkoa den berdintza baita. Adibidez:
Bufo ailaoanus
Bufo ailaoanus Bufo generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Turin (Iowa)
Turin Iowako hiri bat da. Monona konderrian kokatua dago. 2010ean 68 biztanle zituen, 0.23 kilometro koadrotan banatuta.
Flavio Aviano
Flavio Aviano (Flavius Avianus) latinezko alegia idazle bat izan zen, ikerle batzuk Antoniotarren aroan kokatzen dutena, beste askok VI. mendean egiten dutelarik.
Bere izena daramaten 42 alegiek Teodosius izeneko bati eskainita daude, Saturnalia idatzi zuen Ambrosio Teodosio Makrobio izan daitekeena. Badirudi bere alegiek izen handia eduki zutela eskola liburu gisa.
Ekuazio diferentzial partzial
Deribatu partzialetako ekuazio (DPE) bat, aldagai bi edo gehiagoko funtzio ezezagun bat eta funtzio horren deribatu partzial batzuk erlazionatzen dituen ekuazio diferentziala da. Ekuzio hauek erabiltzen dira aldagai anitzeko funtzioak tartean sartzen dituzten problemak formulatzeko, eta eskuz ebazteko edo eredu konputazional bat sortzeko erabiltzen dira. Ekuazio diferentzial arruntak deribatu partzialetako ekuazioen kasu partikular bat dira, zeinetan funtzioak aldagai bakarrekoak baitira. Deribatu partzialetako ekuazioak fenomeno ugari deskribatzeko erabil daitezke, hala nola, soinua, beroa, difusioa, elektrostatika, fluido dinamikoak, elastizitatea edo mekanika kuantikoa.
Oro har, deribatu partzialetako ekuazioak analitikoki ebaztea ekuazio diferentzial arruntak ebaztea baino zailagoa izaten da. Deribatu partzialetako ekuazioak ebazteko karakteristiken metodoa, Greenen funtzioa, integralaren transformatua edo aldagaien banantze-metodoa erabil daitezke, besteak beste.
Iruñerria
Iruñerria (hegoaldeko goi-nafarreraz: Iruñerrie) Euskal Herriko eskualde bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko, Zangozako eta Lizarrako merindadeetan dago. Altuera 360 eta 1 260 metro artekoa da, eta 587,29 km²-ko azalera hartzen du. 2020. urtean 373 149 biztanle zituen. Eskualdea 28 udalerrik osatzen dute eta lurraldearen erdialdean dago, Ultzamaldea, Auñamendi, Agoitzaldea, Orbaibar, Garesaldea, Lizarraldea eta Sakana eskualdetarekin mugitzen.
Mendien artean txertatutako ordoki txiki bat da, eta, besteak beste, Ezkaba, Higa, Erreniega edo Etxauriko Haitza nabarmentzen dira, Eusko Mendien eta Pirinioen berdegunearen eta Erriberako zabaldiaren artean. Mendien tontorren eta ibarraren hondoaren arteko desnibela nahiko nabarmena da, Pirinioaurrekoaren berezkoa, batez beste 500 eta 800 metro artekoa. Mendien artean, ibaiek eskualdea zeharkatzea ahalbidetzen duten pasabide bana dago. Gehienak arroiletatik sartzen dira, Arga, Ultzama eta Arakil ibaien kasuan bezala. Beste gutxi batzuk sarbide naturaletatik sartzen dira: Sadar eta Elortz ibaiak dira.
Eskualdearen barruan argi eta garbi bereizitako hiru eremu daude. Lehena, menditsua da, jenderik gabea, 1 000 metrotik gorako mendilerroak dituena, Sarbil, Erreniega, Alaitz edo Taxoare kasu. Lur baxuan, landa-eremua eta hiri-eremua agertzen dira. Lehenengoak azaleraren gehiengoa hartzen du (% 90) eta biztanleria-dentsitate baxua du (24 biztanle/km²). Herri txikiak ditu, zendeetan elkartuak eta zelai zabalez inguratuak. Bere aldetik, hiri-eremuak biztanleriaren gehiengoa biltzen du (740 biztanle/km²) lurralde txikiago batean (% 10). Antzina, landa-eremuarekin parekatzen zen, baina, gaur egun, berdegunez edo industrialdeez tartekatutako hiri handiek osatzen dute. Nafarroa Garaiko 10 udalerri populatuenetatik 7 daude hemen, Tutera, Lizarra eta Tafalla izan ezik.
Bertako biztanleak iruñerritarrak dira. Bere hiriburua eta hiri handiena Iruñea da.
Izena
Iruñerria edo Iruñerrie beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Iruñerria toponimoa Iruña edo Iruñea (hiria) eta herria hitzen batasunetik dator, beraz, "Iruñearen herria" bezala itzuliko litzateke. Iruñerrie aldaera lokala prozedura berari jarraituz sortzen da, nahiz eta bertako euskalki hitzean "herria" hitza errie idazten den.
Geografia
Iruñerria ibar obalatua da, Arga ibaiak eta honen ibaiadar diren Ultzama, Elortz eta Arakil ibaiek sortua eta soslaitua. Bi gune desberdintzen dira, bata Iruñea eta inguruko dentsitate handiko gunea, eta bestea zereal eta gari zelaien kanpoaldeko nekazaritza gunea. Hiria "olio orban" moduan zabaldu da azken urteetan ekialde, hegoalde eta mendebalderantz. Iparraldean, San Kristobal mendia eta ekialderantz hedatzen diren gainek hazkundea mugatu egiten dute, eta hegoaldean, Erreniegak eta inguruko mendiek.
Klima
Klima eta landaredia trantsiziozko klima bati dagozkionak dira, mediterraneo eta atlantiar klimaren tartekoa. Urteroko batez besteko prezipitazioa 800mm ingurukoa izaten da. Tenperaturei dagokienez, batez bestekoa 12,6 °C da: 21,8 °C udan, eta 4,8 °C neguan. Erliebe laua dela eta, ipar-ekialdeko haizeek erraz astintzen dute gunea.
Euli-lotze
Euli-lotzea kirol arrantzarako beita gisa erabiltzen den euli artifizialak egiteko artea da. Bukatutako produktua arrantzarako eulia deritzo, eta beita mota horrekin eginten den arrantza euli-arrantza deritzo. Euli artifizial askok harrapatu nahi duten arrainek harrapatzen duten intsektu-espezie bat imitatzen dute, baina intsektuen inolako antzik ez duten ereduak ere badira. Material naturalak eta artifizialak erabiltzen dira. Ohikoena hegazti lumak, ilajea eta / edo material sintetiko mota ezberdinak lotzea da alanbrearekin. Euli-lotzea hobby gisa egiten da, baina euli-lotzaile profesionalak ere badaude.
Iruñerria
Klima
Udako eta neguko egun jakinetan, tenperaturak 35 °C-etatik gora eta 0 °C-etatik behera jaitsi daitezke. Horrela, urtero 39 izozte izaten dira, abenduan, urtarrilean eta otsailean.
Folletoi
Folletoia (feuilleton) idazlan literarioa da, egunkari batean atalka argitaratzen dena.
Iruñerria
Estazio meteorologikoak
Tenperatura eta prezipitazioak neurtzeko erakunde ofizialek ezarritako hiru estazio meteorologiko daude Iruñerrian: Nafarroako Gobernuak Iruñearen erdialdean eta Larrabiden dituen bi estazioak, eta Meteorologia Estatu Agentziak Noaingo aireportuan duena. Euri gutxien jasotzen duena aireportukoa da, hegoalderago dagoelako.
Udalerriak
Iruñerriak 28 udalerri ditu:
Eremuak
Iruñerriko hiri-eremuak eskualdeko zatirik urbanizatuenari dagozkio. Iruñeko hiriarekin hiri-jarraitutasuna osatzen du, bizitegi-auzo, parke edo industrialde gisa. Landa-eremuaren iragana dela eta, hiri-bilbearen barruan eremu isolatu batzuk daude oraindik, eta datozen urteetan desagertu egingo dira hiri-hedapenaren aurrean.
Egitura konplexua du; izan ere, antzinatik finkatutako udal-mugek ez dute bat egiten hirigintza-garapen berriekin, eta askotan udalerri bat baino gehiago hartzen dute. Eremu honetan Erripagaña nabarmentzen da, 4 udalerri desberdinetakoa: Iruñea, Burlata, Eguesibar eta Uharte. Gainera, beste eskualde batzuetatik gertu dagoenez, hiri-bilbearen garapen batzuk Ultzamaldea (Arre eta Orikain) eta Auñamendi (Olloki) inguruko eskualdeetan daude.
Lehen Iruñeko ingurubideetara mugatuta zegoen, eta XXI. mendearen hasieratik muga hori gainditzen du, Zizur Nagusia, Sarriguren, Noain edo Beriain bezalako kasuak nabarmenduz.
Hastapenak
XIX. mendean zehar, Iruñeaz gain, ezer gutxi zegoen honen inguruan, kanpoaldeko udalerriak bertan nekazaritza-gune txikiak zituztenak. Iruñea Alde Zaharrera baino ez zen, Nabarreria, San Nikolas eta San Zernin burgoetan. Hiriak bitartean, astiro baina etengabe, haziz joan zen, eta lur berrien beharra zeukan. Horrela, Iruñeko lehen zabalgunea eraiki zen XX. mendearen hasieran.
Hiritik kanpo zegoen Iruñeko auzo bakarra Arrotxapea zen, Alde Zaharrarekin batera, hiriko auzorik zaharrena zen.
XX. mendea
Iruñea udalerriak zabalgune berriak eta auzo berriak eraiki zituen. Iturrama, Mendebaldea, edota Donibane auzoak, besteak beste, 1970eko hamarkadatik aurrera eraiki ziren. Horrez gain, Arga ibaiaren iparraldean, eta antzinako hiriko Alde Zaharraz gaindi Arrotxapea eta Txantrea auzoak garatu ziren. Bi auzo hauek lehendik zeuden populazio guneak beren baitan hartu zituzten, hala nola Arrotxapeak Sanduzelai bitarteko auzuneak (Pasaje Lapoya, tren geltoki ingurukoa), eta Txantreak Madalena auzunea. Iruñearekin batera, Atarrabia, Noain eta beste hainbat gune garatu ziren. Noainen gainera, Iruñeko aireportua eraiki zen.
Lehen Zabalgunea
1888. urtean, Iruñeko lehen zabalgunerako proiektua aurkeztu zen. Egitasmo haren arabera, sei etxalde eraikiko ziren Gotorlekuaren eta Iruñeko Alde Zaharraren artean, biztanlerik gabeko gune batean. Zabalgunea gauzatu beharreko gunean, debekaturik zegoen inolako eraikuntzarik altxatzea, aspaldiko arrazoi militarrak zirela eta. Dena den, azkenik zabalguneko planoak prestatu eta lehen eraikuntzak altxatzen hasi ziren.
Eraikin gehienak modernismoaren ezaugarriak oinarri hartuta diseinatu ziren, Nafarroako parlamentua edo Justizia Jauregia esaterako. Erabilera militarrak XXI. mendearen hasierara arte iraun zuen, baina 2001. urtean koartelak bota eta Baluarte Batzar Jauregia eta Nafarroako Auditorioa izeneko eraikina eraiki zuten.
Bigarren Zabalgunea
Lehen zabalgunearekin nahikoa ez zelako eta harresiak hiriaren hazkunderako aukerak mugatzen zituelako, udalak bigarren zabalgune proiektua prestatu zuen. Nafarroatik etorritako biztanleriari harrera egiteko beharrezkoa zen hiria handitzea. Lehen ahaleginak 1901ean hasi ziren, eta Serapio Espartzak Ildefons Cerdak Bartzelonako zabalgunerako aurrera eramandako proiektuan oinarriturik, Iruñeko Lehen Zabalgunea baino eremu handiago baterako proiektua aurkeztu zuen.
Zabalgune berria Carlos III.a eta Behe Nafarroako etorbidearen inguruan antolatu zen eta 1920 eta 1960 urteen artean gauzatu zen.
1960ko hamarkada osteko auzoak
XX. mendearen bigarren erditik aurrera, Nafarroako hazkunde demografiko eta ekonomiko handiak txiki utzi zituen aurreko bi zabalguneak. Hazkunde hark Nafarroako nekazaritza-eremuetatik eta Espainiatik etorritako hainbat pertsona erakarri zituen Nafarroako hiriburura. 1957. urteko Plan Orokorrak hiriaren hazkundea hegoaldera eta mendebaldera zuzendu zuen. Donibane, Iturrama eta Ermitagaña auzoak eraikitzean, etxadi irekiak egin ziren, aurreragoko zabalguneetako etxadi itxiez bestera. 1964an Landabengo industrialdea eraiki zen, Volkswagen auto enpresaren inguruan oinarriturik. Donibaneko auzoa, beste garai batean garatu zen, 1960ko hamarkadan auzoaren mendebalderagoko atala eraiki zen, eta ondoren, ekialdeko atala, Iturramarekin mugan. Garai desberdinetan garatzeak arazoak sortu zituen plangintza ezak eraginda. Bereziki nahasia izan zen Arrotxapea edo Txantrea auzoen eraikuntza. Txantrean adibidez, bost-sei solairuko eraikinen ordez, solairu bakarreko etxeak eraiki zituzten. Kanpoaldeko auzoak garatzearekin batera, Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioa sortu zen, biztanleak Iruñea erdigunera ekartzeko.
XXI. mende hasiera
Euskal Herriko eta Espainiar estatuko hainbat hiritan gertatu ez bezala, Iruñeak ez zituen bere inguruko herriak anexionatu 1960ko hamarkada eta 1970ko hamarkadetan. Anexio bakarra 1998an burutu zen, Mendillorri Eguesibarretik Iruñera pasatu zutenean. Arrosadia-Lezkairu eta Etxabakoitz auzo berriak eraikitzean, Iruñeak bere udalerriko lur erabilgarri guztiak beterik izan zituen.
Gune-metropolitarreko herriak, bere kabuz garatu diren arren, hiriburuarekin menpekotasun handia dute eta askotan, hainbeste udalerri desberdin izateak arazoak sortu ditu garraio-publiko eta zabor-bilketa edo ur-horniketako azpiegiturak ezartzeko orduan.
Antsoain
1966. urtearen inguruan, auzo berriaren eraikuntza hasi zen Iruñetik gertu zegoen Antsoaingo udalerriaren hegoaldeko gune lau batean. Auzo berri hark Txantreako auzoarekin egiten zuen muga. Gaur egun auzo berrian kokatzen dira herriko zerbitzu eta azpiegitura gehienak, udaletxeaz gain.
Barañain
Barañaingo udalerria Zizurreko Zendeako hamazortzi kontzejuetako bat izan zen 1984. urterarte. Kontzeju hauek txikiegiak ziren udalak osatzeko, eta elkartu egiten ziren gai amankomunak elkarren artean defendatzeko. 1960ko hamarkadan hasita, Iruñeranzko emigrazioa masiboa hasi baitzen, udalerriaren itxura erabat aldatu zen. 100 biztanle baino ez zituen herrixka zena, 22.000 biztanletik gorako herri bilakatu zen.
Beriain
XX. mendeko industrializazio prozesuak aldaketa sakonak eragin zituen herrian. Potasa izeneko enpresa sortu zen, mineral hori Beriaingo gune batean aurkitu eta mehategi bat ustiatzen hasi zelarik. Horrekin batera, 1950eko hamarkadatik aurrera, hainbat industria txiki garatzen hasi ziren. Biztanleria haziz joan zen eta azkenik 1992. urtean Galar Zendeatik banandu eta udalerri independiente bilakatu zen.
Berriozar
XX. mendearen erdialdetik hasita, herrira ehundaka etorkin iritsi ziren Nafarroako herrietatik aurrena eta Espainiako hainbat probintzietatik ondoren. Biztanleri hazkunde handiarekin batera, herriaren hirigintza erabat aldatu zen, Auzo Berria eta Zortziko auzoa eraiki zirelarik. Auzo hauek Iruñerriko gune lauean kokatzen dira Iruñetik gertu. Hazkunde demografikoarekin batera, herriaren nortasuna aldatu egin zen, eta nekazarien herri bat izatetik, Iruñerriko gune erresidentziala bihurtu zen.
Burlata
XX. mendearen hasieran, Burlatako kontzejuak 297 biztanle zituen. Orduan, pixkanaka historikoki garrantzi handia izan zuen nekazaritza alde batera utzi eta Iruñearen hazkundeak irentsi zuen Burlata. Urteetan saiatu ondoren (lehen saiakera 1950ean burutu zen), 1970. urtean Eguesibargo kontzeju izateari utzi, eta udalerri independiente bilakatu zen. Burlatako lehen udala 1970ko irailaren 25ean eratu zen.
2960 Ohtaki
2960 Ohtaki asteroide baten izena da. otsailaren 18an aurkitu zuen H. Kosai, K. Hurukawa-ek Kiso Behatokitik.
Iruñerria
Orkoien
1970eko hamarkadatik aurrera, biztanleria izugarri hazi zen, Iruñerriaren industrializazio prozesuaren barnean. 1973. urtean Orkoienek 273 biztanle zituen, eta 1981. urtean 1091 biztanle. Ekonomiari dagokionez ere, aldaketa nabarmena izan zen, nekazaritzatik industria eta zerbitzuetara igarotzea. Industriaren alorrean eta Volkswagen automobilgintza enpresaren "Landaben" fabrikarekiko hurbiltasuna dela eta, autoen osagaiak ekoizten dituzten enpresak garatu dira.
Uharte
XIX. mendearen hasieran Uhartek 550 biztanle inguru zituen, gehienak euskaldunak. Herriak hiru auzo zituen: Plazaldea, Portalaldea eta Ugalaldea, plaza batean bat egiten zutenak. Hirigunearen mendebaldean, 90.000 metroko belardi bat kokatzen zen, negurako abelburuen larre moduan erabiltzen zena. Hegoaldean, mahastiak zeuden, txakolina ekoizteko erabiltzen zirenak. Uharteko zuhaitz guztiak Frantziaren aurkako eta Gerrate Karlistetan zehar desagertu ziren, ejerzitoen egur beharrak asetzeko erabili baitziren.
2960 Ohtaki
Orbitaren ezaugarriak
2960 Ohtaki asteroidearen orbitak batezbeste 2,221 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,97 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,472 distantziara. Eszentrikotasuna 0,113 da, eta makurdura orbitala 4,51ºkoa da.
Iruñerria
Uharte
XX. mendean zehar Minako lantegia eta Aretako industrialdearen lehen faseak, herriko ekonomia eraldatu zuten, nekazaritzatik, industria eta zerbitzuetara igaroz. 2000. urtetik aurrera ehundaka iruindarren bizitoki bilakatu da Uharte, hiriburuan baino etxebizitza merkeagoak eskaintzeagatik. Biztanleria 5.500 biztanle ingurura igo da horrela.
2960 Ohtaki
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 13.3 da.
Iruñerria
Zizur Nagusia
1970eko hamarkadatik hasita Zizur Urbanizazioaren eraikuntzarekin hasi zen, eta biztanleria asko hazi zen. Etxebizitza berriak eraiki ziren hego mendebalderantz eta hego ekialderantz. Geroztik demografikoki hazten jarraitu du, Ardoiko auzo berriaren eraikuntza eta hiritartzearekin.
Ekonomia
Industriagune garrantzitsua da, batez ere automobilen (Volkswagen-en lantokia), haize-erroten eta haragi-prestaketen industria handiak dituelako. Horrez gain, industrialde berriak eraiki dira Noain iparraldean eta Olloki eta Uharte bitartean.
Leporano
Mugakideak
Leporanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Iruñerria
Industrialdeak
Iruñerriko industrialdeak kokatzen diren udalerriaren arabera sailkaturik:
Nezumia investigatoris
Nezumia investigatoris Nezumia generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Iruñerria
Demografia
Iruñerriko biztanleria etengabe haziz doa, eta gaur egun 334.868 biztanle biltzen ditu, Nafarroako biztanleriaren erdia baino gehiago batuz. Historian zehar, biztanleria gero eta gehiago batu da Iruñea eta inguruko herrietan, eta joerak hurrengo urteetan jarraituko duela dirudi.
Iruñea, Iruñerriaren barne
XX. mendearen hasieran ez zen Iruñerririk existitzen. Nafarroako hiriburuak 30.000 biztanle inguru zituen eta inguruko herriak, txikiegiak ziren Iruñearekiko menpekotasun harremanik garatzeko. Horrez gain, Barañain, Sarriguren, Atarrabia eta Zizur Nagusia bezalako herriguneak ez ziren existitzen. XX. mendearen bigarren erditik aurrera, Nafarroa guztitik eta Espainiatik etorritako biztanleriaren etorrerak, hiriaren hazkundea eragin zuten, eta pixkanaka, etxebizitzen prezio altuek, hazkundea kanpoalderantz eraman zuten.
Horrela, 1960ko hamarkadatik hasita, Iruñerria kontzeptua finkatzen hasi zen, kanpoaldean eraikitako auzo berrien eraginez. 1950ean, Iruñeak metropolitar guneko biztanleen % 90 baino gehiago zeuzkan; baina, hamarkadek aurrera egin ahala, eta munduko hiri guztietan gertatu bezala, hiriburuak garrantzia galdu zuen, eta hiriaren kanpoaldea hazi egin zen.
Inmigrazioa
2000. urtetik aurrera Nafarroa osoan emandako inmigrazioak, eragina izan du Iruñerrian ere. Horrela, Nafarroako batez bestekoaren antzekoa da metropolitar gunean bizi diren etorkinen ehunekoa: %10, 2007ko datuen arabera. Dena den, etorkinen banaketa ezberdina da udalerriz udalerri, eta baita auzoz auzo.
Orokorrean, erdiguneko udalerrietan inmigrazioa altuagoa da, Iruñea, Berriozar edo Barañainen, batez bestekoaren gaineko emaitzak erakutsiz. Bestalde, hegoalde eta ekialdeko udalerrietan, etorkin gutxiago dago. Izan ere, udalerri hauetako proiektuetara Iruñeko gazte ugarik jo du babes-ofizialeko etxebizitza merkeagoen bila, hiriburuko prezio garaiengandik ihesi.
Garraioa eta Errepideak
300.000 biztanleren garraio beharrizak asetzeko, autobide eraztun bat eraiki da Iruñea inguratuz. Gainera, etorkizuneko auzo eta etxebizitza berriak kontutan hartuz, Nafarroako gobernuak bigarren eraztun bat eraikitzeko beharra aurrikusten du, baina oraindik ez da horretarako proiektu sendorik aurkeztu. 1980ko hamarkadatik aurrera eraikitako autobide berriek gainera, Iruñeak Nafarroako erdigunean duen posizioa indartu dute, A-15 autobidea, Lizarra eta Logroño batzen duten autobidea, eta oraindik eraikitze lanetan dagoen Jacaraino ailegatuko den autobidea.
Autobideez gain, autobus garraioa erabiltzen dute Iruñerriko biztanleek batetik bestera ibiltzeko. Horrela, Atarrabiarra (Iruñerriko Mankomunitateak kudeaturiko zerbitzua) autobus-zerbitzua dago, guztira 20 linea inguruk, Iruñeko eta gune metropolitarreko auzo eta udalerri guztiak elkartzen dituzte.
Errepide sarea
Autobidea tarte desberdinetan banatzen da:
Iruñeko tranbia edo metrobusa
2007. urtean Nafarroa Baik tranbia bat eraikitzeko proiektua aurkeztu zuen, eta gainontzeko alderdiek ere antzera egin zuten. UPNk azkenean proiektua bertan behera utzi zuen, eraikitze lanen kostu handia zela eta 2008an.
Guztira bi linea ziren eraikitzekoak, lehena mendebaldetik ekialderako norabidean Zizur Nagusia eta Uharte eta Sarriguren batuko lituzkeena, eta bigarren lineak iparraldetik hegoaldera Berriozar eta Morea dendagunea. Horrez gain, etorkizunari begira, hirugarren linea bat eraikiko litzateke, Iruñea kanpoaldeko auzo guztiak elkartuko lituzkeen ingurabide linea bat.
Iruñeko autobus geltoki berria
Geltokiak dituen baliabideen artean, aire girotudun itxaron gela, eta bidaitxartelak ateratzeko 18 leihatila, informazio bulegoa, autobusen joan-etorria adierazten duten pantaila elektronikoak, kontsigna automatikoa eta taxi eta autoentzako lurpeko aparkalekua dira aipagarri. Horrez gain, geltokiarekin batera, dendagune txiki bat eraiki da, guztira 18 denda eta bi jatetxerekin, dendagune honek sarbide zuzena dauka kanpoaldetik.
Geltokiak trafikoa kontrolatzeko zentrua dauka, segurtasun kamerak eta segurtasun arduradunak eguneko 24 orduetan, orain arte geltoki zaharrean gertatu ez bezala. Lurpeko aparkalekuak 17.000 metro karratuko azalera dauka, eta guztira 400 kotxerentzako edukiera dago. Kanpoaldea eta aparkalekua (-3 solairuan kokatua) zuzenean komunikatzen dituen igogailu bat eraiki da.
Abiadura Handiko Trena
Nafarroako Korridorea Iruñean amaituko da (Euskal Yarekiko lotura zehaztu bitartean behintzat), eta geltoki nagusia Iruñeako Etxabakoitzko auzoan eraikiko da. Geltoki berriarekin batera 6.500 etxebizitzako auzo berria eta Arostegi etorbide berria egingo dira. Eraikiko diren eraikinen artean, Iruñeko eraikinik altuena izango den Arostegi Dorrea altxatuko da.
Aireportua
1992an bidaiarientzako terminal berria eraiki zen, guztira 2.600 metro karraturekin. 1992ko azaroaren 11ean inauguratu zen ofizialki. Urtebete beranduago, 400 autorentzako aparkaleku bat eraiki zen terminaletik gertu.
2007. urtean, Espainiako AENA erakundeak, aireportua handitu eta terminal berria eraikitzeko proiektua aurkeztu zuen. Eraikuntza lanak 2007. urtearen amaieran hasi ziren.
Bizikleta
2021eko abenduan, Iruñeko Udalak bizikleta elektrikoak alokatzeko zerbitzu bat sartu zuen: Ride On. Mota honetako sistemarik garrantzitsuena da Euskal Herrian, 2,5 bizikleta baititu 1000 biztanleko. 42 base ditu, Iruñeko auzo guztietan banatuta, eta erabiltzaileei aukera ematen die gustukoen dituzten baseen artean ibiltzeko. Eguneko 24 orduetan erabil daiteke, urteko egun guztietan, San Fermin jaietan izan ezik. Bizikleta guztiak elektrikoak dira eta pedalei eragiteko laguntza dute. Energia % 100 berriztagarri ziurtatua erabiltzen dute bizikletak kargatzeko. Herritarren eskura 400 bizikleta daude guztira. Sistemak bizikletak erretiratzeko eta uzteko 42 base ditu, eta horietan, erabiltzen ez direnean, bateriak kargatzen dira. 42 base horiek 824 ainguraketa dituzte guztira bizikletak uzteko.
Azpiegiturak
Azken urteetan autobide berriak eta bestelako azpiegiturak eraiki dira. 2007ko azaroan, Iruñeko autobus geltoki berria inauguratu zen Ianguas Miranda kalean, zaharkituriko geltokia ordezkatuz.
Auzo berrien eraikuntzak autobus linea berriak ezartzea ekarri du eta Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren erabilpenaren hazkundea, 2006. urtean 36 milioi bidaiari izan zituelarik.
Nafarroa 2012 plagintza
2008ko apirilaren 21ean, Nafarroako gobernuak "Nafarroa 2012" izeneko plangintza onartu zuen PSNren laguntzarekin. Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik gogor gaitsetsi zuten PSN eta UPNk berriro ere erraztasun handiarekin ados jarri izana eta Nafarroa 2012 plangintzaren ezaugarriak.
Plangintzak Nafarroan eta Iruñerrian egin beharreko azpiegitura eta egitasmo estrategikoak zehazten ditu, besteak beste, Segurtasunaren Hiria, eta Aireportuaren inguruko azpiegiturak. Bestelako proiektu txikiagoen artean, Nafarroako Artxibo eta filmoteka nabarmentzen da. Erabilera anitzeko egitura hau, 2008an hasi zen eraikitzen Iruñeko Mendebaldea auzoan.
Segurtasunaren Hiria eta kartzela
Nafarroa 2012 plangintzaren arabera Nafarroako gobernuaren herrizaingo sailak 1,5 milioi metro karratuko eremua beharko du Iruñeko gune-metropolitarrean, kartzela berria eta Foruzaingoaren egoitza berria eraikitzeko. Horrez gain, Nafarroako larrialdien agentziaren egoitza, Segurtasun eskola eta bestelako erakundeak egongo dira bertan.
Azkenik 2008ko azaro bukaeran, Nafarroako gobernuak proiektua aurkeztu zuen. Kokalekua, Badoztain eta Iruñerriko ekialdeko ingurabide autobidearen arteko gunea izan zen, Eguesibar, Aranguren eta Iruñeko lurretan.
Ahate buruzuri
Ahate buruzuria (Oxyura leucocephala) Anatidae familiaren ahate ez-domestikoa da.
Iruñerria
Aireportuaren hiria
Iruñeko aireportua handitzeko proiektua 2007an aurkeztu zuen AENAk, eta lanak hilabete batzuk beranduago hasi ziren. Aireportua handitzeaz gain, ingurua berregituratu nahi da, gune metropolitarrean garapen gune berri bat eraikitzeko. Aireportuaren Hiria Nafarroa 2012 plagintzaren barneko egitasmoetako bat da.
Ahate buruzuri
Iberiar Penintsulan, tartean Euskal Herrian, iparraldeko Afrikan eta Asian bizi dira.
Iruñerria
Nafarroa Arena
Erabilera anitzeko pabilioi berria Sadar futbol estadioaren ondoan eraiki zuten, eta proiektu horretan 66 milioi inguru gastatu. Kirol alorrean pilota partidak, eskubaloi, saskibaloi zein areto futboleko partidak egiteko egokituta dago, eta kultur alorrean kontzertuak, erakusketak eta bestelakoak ere egiteko aproposa da, baina ez du erabilpenik izan, eraikina bukatuta egonda ere. UPNren gobernuak ez zuen abian jarri, kostu handiagatik batez ere, eta oraingo gobernua saiatzen ari da erabilera ematen, esate baterako kirol federazioen egoitzak bertara eramanez.
2017ko udazkenerako instalazioak doitu eta lehenbiziko jarduerak egiteko asmoa adierazi zuen gobernuak. Izan ere, egindako inbertsioari etekina atera ez baina gutxienez urtean mantenimenduan gastatzen diren 900.000 € probestu nahi dira.
Aranzadi Parkea
Iruñeko udalak nazioarteko lehiaketa antolatu zuen Aranzadiko gunean zer eraiki erabakitzeko. Bertan, udalak gune-metropolitarreko bigarren parkerik handiena eraiki nahi du, hiriko Gotorlekuaren parkearen atzetik. 2008ko ekainaren 16an sei proiektu aukeratu ziren eta proiektu irabazlea 2008ko urriaren 15ean jakinaraztea espero bazen ere azkenean 2008ko abenduaren 11ean aurkeztu zen.
Proiektu irabazlearen arabera, Aranzadiko meandroan lau lorategi ezberdin izango dira, Arga ibaiaren behealdeko gunean, zonalde bat mantenduko dute, ibaiaren uhaldiak sahiesteko, eta horrela, gaur egun dauden ortuan mantenduko dira. Horrez gain, kirol azpiegiturak, pasealekuak eta jatetxeak izango dira. Meandroaren alde batean, hondartza artifizial bat eraikiko da. Aranzadiko meandroko proiektuak 209.312 azalera dauka, eta 9,5 milioi euroko kostua izango du. Proiektua 2010. urtetik aurrera eraikitzea aurrikusten da, eta aldi desberdinetan amaitzea espero da.
Sarriguren
Sarriguren irizpide ekologikoak jarraituta eraikitako auzoa da. Eguesibarrean kokaturik dago Iruñerriaren hego-ekialdean. Guztira 6.000 etxebizitza berri eraiki dira, horietako asko babes-ofizialeko etxebizitzak. Orotara bi fasetan eraiki da auzoa, lehen fasea 2006an amaitu zen eta bigarrena 2008. urterako buruturik egotea aurrikusten da. Etxebizitzak Iruñerriaren inguruko autobidearen ekialdean daude Mendillorriko auzoaren ondoan. Auzoaren hiritartzea burutzean Sarrigurengo herri zaharraren etxe zaharrak mantendu dira, guztira lau etxe eliza zaharraren inguruan. Etxe horiek berreskuratuko direla aurrikusten da.
Garapen iraunkorra irizpide harturik, auzo berrian etorbide zabal eta luzeak nagusi dira, eta berdegune handiak. Iruñeko auzo berri askotan egin bezala, Mendillorri edo Barañainen esaterako, auzo berriak laku bat barne du. Etxebizitza eraikuntzen altuera 4-5 solairutakoa da, eta babes-ofizialeko etxebizitza eskaria handitzeko asmoarekin Nafarroako gobernuak 9 solairu arteko eraikinak altxatuko zituela esan zuen 2008ko maiatzean, auzoak duen zerbitzu eta denda gabezia ere agerian utziz.
Arrosadia-Lezkairu
Lezkairu Iruñeko zabalgunearen luzapen moduan planteaturiko auzo berria da. Proiektuak Arrosadia Iruñearekin hobeto integratzeko asmoarekin eta hiriaren hegoaldeko komunikabideak hobetzeko asmoarekin sortu zen. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6.000 etxebizitza inguru eraikiko dira.
Auzo berriaren ardatza Joan Paulo II.a etorbidea izango da. Eraikinak Iruñeko Bigarren Zabalgunearen hirigintza bera izango du, 6-7 solairuko eraikinekin. Guztira 250.000 metro karratu parke eta plaza izango dira, eta kultura eta irakaskuntza erabilera izango duten 95.000 metro karratu gehiago.
Erripagaina
Erripagaina, lau udalerri edo auzoren artean kokatzen den egitasmoa da. Zehazki, Burlata, Uharte, Sarriguren eta Mendillorri. Guztira 4.000 etxebizitza inguru eraikiko dira, horietatik 900 babes-ofizialekoak.
Mutiloa eta Mutiloabitarte
Egitasmoaren arabera 1.600 etxebizitza berri eraikiko dira Mutiloagoiti eta Mutiloabeitiko kontzejuak batzeko asmoarekin. Auzo berria dentsitate txikikoa izango da eta txaleta eta 2-3 solairuko etxebizitzak izango dira. Horrez gain, Arangurengo udalak, udaletxe berria eraikiko du bateraturiko gunearen udaletxe moduan erabiltzeko.
2008ko abenduan Nafarroako gobernuak Arangurengo Mugarteako gunean 1.000 etxebizitza gehiago eraikitzeko konbenioa sinatu zuen, auzune berri hau Mutiloagoiti eta Mendillorri bitartean kokatuko da. Lehen etxebizitzak 2012. urtean amaituko dira, eta eraikiko diren bizitokien %70a babes-ofizialekoak izango dira.dira.
Ugarrandia
Ugarrandia Uharteko zabalgunea da eta Arga ibaiaren zeharrunean eraikitzen hasi zen 2003. urtean. Auzo berrian 1.000 etxebizitzatik gora eraiki dira, eta hurrengo urtetan 889 eraikitzea aurrikusten da. Ugarrandia Uharteko udalerriaren erdigune historikotik hegoaldera dago.
Artika Berria
Artika Berria Berriobeitiko enklabea da, udalerritik banatuta Berriozarrek eta Iruñeak inguraturik. Guztira, 1.800 etxebizitza eraiki dira eta Iruñerriko beste egitasmoetan ez bezala, Artika Berrian etxebizitza libreak nagusi dira, babes-ofizialekoen ordez. Proiektuaren hegoaldera "Artiberri" izeneko auzo berria eraikitzea aurrikusten da, Artika Berria, Iruñeko Buztintxuri auzoarekin elkartuz.
Gendulain
Gendulain, Zizur Zendeako kontzeju hustua da gaur egun. Antzinako jauregiaren arrastoak baino ez dira geratzen bertan. 2005. urtean Nafarroako udalak bertan hiri berri bat eraikitzeko asmoa erakutsi zuen, 1960ko hamarkadan Barañain, Burlata eta Iruñea inguruko hainbat herriren eraikuntzarekin egindakoa errepikatu nahiean.
Hasierako plangintzaren arabera 15.000 etxebizitza ziren eraiki beharrekoak. 2006. urtean behin-behineko plangintza aurkeztu eta gero, etxebizitza kopurua 18.000ra igo zen. Ondoren, Iruñeko tranbiaren proiektua aurkeztu eta gero, tranbia Gendulainera eramango zela esan zen. Lehen etxebizitzak 2009. urtean eraikiko zirela uste zen, dena den, Iruñerrian dagoen etxebizitza eskaeraren arabera lehenago edo beranduago hasiko dira eraikuntza lanak.
Higiezinen eta mundu mailako krisialdi ekonomikoaren eraginak 2007. urtean zabaltzen hastean, Gendulaingo hirigintza egitasmoa bertan behera geratu zen. Etxebizitzen salmenta erdira murrizteak, Nafarroako hiriburutik hamar kilometrora zegoen lur haietan etxebizitza berriak eraikitzeko eskarian eragina izan zuen. Bertan lurrak erositako eraikuntza enpresei laguntzeko, PSN alderdiak diru-laguntza proposamena aurkeztu zuen Nafarroako legebiltzarrean, Nafarroa Bai eta Nafarroako Ezker Batuaren aurkako iritzia sortaraziz.
Etxabakoitz
Etxabakoitz, Barañain eta Iruñea artean dagoen gunea da. Abiadura Handiko Trenaren eraikuntzarekin batera, 8.000 etxebizitza inguru eraikiko dira bertan, horietatik hirurena babes-ofizialekoak izango direlarik. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira.
Iruñerriko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin garaiagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.
Cordobilla
Nafarroako etxebizitza sailak 4.000 etxebizitza eraiki nahi ditu Galar Zendeako Cordobillako kontzejuan. Etxebizitza gehienak babes-ofizialekoak edo prezio tasaturiko etxebizitzak izango lirateke proiektuaren arabera. Galar Zendeako udala, proiektuaren aurka azaldu zen, gehiegizko dentsitatea erakusten zuelako, horrela, udalak 2.500 etxebizitza eraikitzeko plana aurkeztu zuen, 6-8 solairuetako eraikinen ordez, dentsitate baxua aukeratuz.
Etxebizitza berriez gain, bulego eta industrialdeak eraikiko dira Iruñeko Zaragoza etorbidea ardatz harturik.
Burlatako morea
2008an Nafarroako gobernuak 1.116 etxebitza berri eraikitzeko proiektua onartu zuen. Burlata eta Iruñea bitartean egitekoa da, Txantreako udalaren mugan. Proiektuaren arabera, 6 eta 12 solairu bitarteko eraikinak altxatuko dira, eta eskualdeko biztanleentzako parke berri bat egingo.
Krisialdi ekonomikoaren eragina
2007. urtetik aurrera hedatzen hasitako Subprime maileguen krisialdia eta honen ondorioz sorturiko 2008ko krisialdi ekonomikoak eragina izan zuten Iruñerriko hainbat etxebitza proiektuetan. Bankuek maileguak ematerakoan jarritako murrizketek, tasaturiko etxebizitzak bertan behera uztera behartu zituen iruindar asko, hau nabaria izan zen Zizur Nagusiko Ardoi auzune berrian eta Arangurengo Mutiloabitarte auzoan.
Iruñeko zabalgune berria izan behar zuen Lezkairu auzoan, 2009. urteko urtarrilean, auzoaren hiritartzea ia erabat bukaturik zegoen arren, etxebizitzen eraikuntza hasi gabe zegoen oraindik.
Euskara
Nafarroan "Euskararen legea" onartu zenetik, Iruñerriko udalerrietako karteldegia, administrazioarekiko harremanak, eta umeen eskolaratzea arautzen dituen zonaldeetako banaketak, egoera desberdina sortu ditu gune-metropolitarrean. Horrela, udalerri euskaldunak, udalerri mistoak, eta udalerri ez-euskaldunak daude Iruñerrian, Nafarroako gobernuak eginiko sailkapenaren arabera.
Iparraldean, Esteribarko udalerria, Iruñerriaren inguruko udalerria izanik, "gune euskaldunaren" barneko herria da, sailkapen hau duen gune-metropolitarreko herri bakarra. Iparraldeko eta erdialdeko gainontzeko herri guztiek, sailkapen "mistoa" dute, Atarrabia, Uharte, Burlata, Iruñea, Berriozar, Eguesibar, Zizur Zendea eta Zizur Nagusia barne. Hegoaldeko herriak, Galar Zendea, Aranguren, Beriain eta Noain "gune ez-euskaldunean" daude, eta hortaz, bertako biztanleek ez daukate euren seme-alabak euskara irakasten den eskola publikoetara eramateko aukerarik, ezta euren udalekin euskaraz harremanetan jartzeko aukerarik.
2008an, Euskararen legea onartu eta 22 urtera, Nafarroa Baik gune mistoan udalerri gehiago sartzeko proposamena egin zuen Nafarroako legebiltzarrean, Beriain, Galar Zendea eta Arangurengo alkateek babestuta. Bozketa, 2008ko maiatzaren 7an burutu zen, eta proposamena ez zen aurrera atera, Nafarroa Baiko parlamentari bat, oporretan zegoelako. Horrez gain, Nafarroako Ezker Batuak proposamena berriz aurkeztuko zuela esan arren, PSNren jarrera aldaketak, ekimena atzera bota zuen, UPNren poza sortuz.
Hauteskundeak
Iruñerriko udaletako alkateak eta alderdirik bozkatuena zein izan zen 2007ko udal hauteskundetan:
Antsoain
Antsoaingo jaiak iraileko hirugarren astean ospatzen dira, ostegunean txupinazoa bota eta igandean jaiak amaitu arte. Herriko patroiak San Cosme eta San Damian dira. Urtean zehar, bestelako iharduera eta ospakizunak antolatzen dira:
Barañain
Barañainek ekaineko azken astean ospatzen ditu bere jaiak, herriko patroi den San Pabloren egunaren inguruan.
Berriobeitiko Zendea
Berriobeitiko herri bakoitzak bere jai propioak ospatzen ditu. Aitzoainek Santa Ageda eguna ospatzen du otsailean. Larragetako herriak urriaren 2an ospatzen ditu Errosarioko Ama Birjinaren omenez.
Aipatzekoa da bertako Lotza herrian dagoen more, putzu edo aintzira, naturgune baliosa non hegazti migrarien aterpe berezia baitagoen, Pirinio mendietara bidean sarritan azken pausaleku. 42 hegazti espezie desberdin ere ikuskatu izan dira.
Iruñea
Sanferminak Iruñeko jai ospetsuena da, uztailaren 6 eta 14 bitartean ospatzen dira San Ferminen omenez. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera Nafarroako patroia da. Tradizioaren arabera, Firmus III. mendeko senatariaren semea izan zen Fermin. San Saturninok berak batailatua, Tolosa Okzitaniakoan egin zen apaiz. Iruñera bueltatu zen hiriko apezpikua izatera. Amiensen hil zen burua moztuta 303ko irailaren 25ean.
Orkoien
Orkoiengo jaiak ekaineko azkenaurreko asteartean hasten dira, eta sei egun irauten dute. Horrez gain, urtean zehar bestelako jaiak ere antolatzen dira, besteak beste, Kupuetako auzoaren jaiak, maiatzaren 1ean San Josef langilearen jaia, eta irailaren 29an San Mikel, herriko zaindaria baita.
Uharte
Uharteko jaiak iraileko hirugarren astean ospatzen dira, Andre Maria Zuriaren omenez. Iraileko garai berdinean Uharteko Anaiarte jaia ere ospatzen da.
Zizur Zendea
http://www.cendeadecizur.es/es/
Udell (Iowa)
Udell Iowako hiri bat da. Appanoose konderrian kokatua dago. 2010ean 47 biztanle zituen, 0.83 kilometro koadrotan banatuta.
Cratogeomys goldmani
Cratogeomys goldmani Cratogeomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Geomyidae familian sailkatuta dago.
Golden Triangle (New Jersey)
Golden Triangle Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Camden konderrian dago, New Jersey estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Altubeko mendatea
Altubeko mendatea (620 metro) Bizkaia eta Araba artean dagoen mendate bat da, izena eman dion Arabako Altube herriaren ondoan kokatua. Handik igarotzen dira Bilbo eta Gasteiz hiriak lotzen dituzten errepide erabilienak, eta horrenbestez ibilgailuen trafiko handia du.
Ohiko abiapuntua da Gorbeiako mendilerroarantz egiten diren mendi ibilaldietan.
Femme Fatale (2002ko filma)
Femme Fatale 2002ko Brian De Palma estatubatuar zinema zuzendariaren thriller erotikoa bat da.
Murilloko zubia
Zubia
"Zubi Zaharra" ere esaten zaio. Zangozatik Iruñerako bide zaharrean arku zorrotza duen Erdi Aroko eraikuntza da. Oso gutxi altxatzen da ur gainean, eta bakarra da bere estiloan Nafarroa osoan.
Alluts
Alluts, Aillutz edo Allux Hernioko mazizoaren iparrekialdean kokaturiko haitza eta parajea, Alkizako udalerrian. Kareharrizko haitzaren altitudea 687 m-koa da. Haitzaren iparraldeko aldeak 50 m inguruko amildegi bertikala osatzen du; hegoaldekoak, aldiz, apenas du altitude-diferentziarik gertutik pasatzen den bidearekiko. Pagadi ederra dago parte horretan.
1811 arte Alluts udal jabegoko lurra izan zen, baina urte horretan udalak enkantean jarri zituen beste 176 herri-sailekin batera. Herriko udal artxiboan agertzen denez, hariztia zen orduko baso nagusia.
Erroibar
Erroibar (erroibarreraz: Erroiberra) Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioak eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 32,2 kilometrora. Altuera 575 eta 1458 metro artekoa da, eta 144,28 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.