cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hartz arre
Hartz arrea munduko hainbat tokitan desagertzeko zorian dago. Gaur egun, Europako, Asia hotzeko eta Ipar Amerikako baso trinkoak ugaztun handi honen azken gordeleku bilakatu dira. Eremu zabal horretan, tamaina eta kolorearen arabera hamasei azpiespezie bereizi ohi dira, baina hartz arrearen taxonomia zalantzazkoa da. Azpiespezieen artean, euren tamaina handiagatik ezagunak dira grizzly hartzak (Ursus arctos horribilis) eta Kodiak hartzak (Ursus arctos middendorffi). Iberiar penintsulan, Kantauriar mendikatean bi azpipopulazio bereiz daitezke, mendebaldekoa eta ekialdekoa. Oraintsu arte Pirinioetan ere bizi zen hartz arrea, baina gaur egun ale bakan batzuk baizik ez dira gelditzen; gehienak, hartz populazio hori indartzeko asmoz Esloveniatik ekarriak.
Deskribapena
Askatasunean, 25-30 urte inguru bizi ohi dira, eta gatibutasunean 47 urtera ere irits daitezke. 1,7-2 m-ko luzera eta 0,9-1 m-ko garaiera (gurutzean) izan ohi dute. Ilajearen kolorea, krema-koloretik marroi iluneraino doa, baina hankak gehienetan beltzak ditu eta ile-muturrak ia-ia horiak. Kumeek, lepoaldean izan ohi duten eraztun zurixka lehenengo muda aldiaren ostean galtzen dute. Ilea 2-15 cm-ko luzerakoa da, buru eta sabelaldean motza eta gorputzean zehar luzeagoa. Ilajea urtean behin aldatzen dute. Ekainetik aurrera, 30-40 eguneko muda aldia hasten dute.
Orojale a da, baina haragiak elikaduraren gutxiengoa osatzen du. Elikaduraren hiru laurden belar, fruitu eta sustraietatik lortzen du. Haragiari dagokionez, intsektuak, ugaztun txikiak eta noizbehinka ugaztun handiak ere jaten ditu. Ikerketen arabera, etxabereek elikaduraren % 8 osatzen dute, gehienez ere.
Roswell (Mexiko Berria)
Roswell Mexiko Berriko hiri bat da. Chaves konderrian kokatua dago. 2010ean 48,366 biztanle zituen, 77.33 kilometro koadrotan banatuta.
Hartz arre
Deskribapena
Ikusmena oso garatua ez duten arren, gauez koloretan ikus dezakete. Gainontzeko zentzumenei dagokienez, aldiz, belarri fina eta usaimen zorrotza dute; distantzia luzetara dauden elikagai iturriak eta araldian zehar gainontzeko indibiduoen egoera sexuala antzemateko funtsezkoak.
Barailetan 4 letagin zorrotz eta sendo dituzte, haragia jaten duten seinale. Hala ere, hagin zabal eta zapalek erakusten dutenez, orojalea dugu, eta neurri handi batean landarejalea.
Munduan
Baso trinkoetan dago hedatuen munduan, hala ere, oso banaketa desorekatu eta barreiatua du. Asian, Erdialdeko Asian, ipar-ekialdeko eta mendebaldeko Txinan eta Hokkaidon (Japonia).
Ipar Amerikan, Kanadan populaziorik handienak Ipar-mendebaldeko Lurraldeak, Columbia Britainiarra eta Albertako mendebaldean daude. AEBetan, bereziki Alaskan, baina baita Wyomingeko ipar-mendebaldean, Montanako ipar-mendebaldean, Idahoko ipar-ekialdean eta Washingtongo ipar-ekialdean.
Europan, Errusian dago populaziorik handiena. Errumanian (Karpatoak), Kaukason, Eslovakian, Bulgarian, Eslovenian eta Grezian ere ugariak dira. Eskandinavian, Suedian eta Finlandian. Penintsula Iberikoan, Asturiasen daude azken hartzak, Somiedo eta Narceako natur parkeetan, baita Pirinio aldean ere.
Euskal Herrian
Historikoki Pirinioetan animalia hauek bizi izan baziren ere, gaur egun oso gutxi gelditzen dira. Erronkariko ibarrean geratzen da jatorrizko azkeneko euskal hartza, Camille izenekoa. Camille hartza oso ospetsua bilakatu zen bere ibilerengatik, eta bertako artzainen ardietan egindako harrapaketengatik. Haurrentzako panpina bat ere sortu zuten, "Kamiltxo" izenekoa. Hala ere, Camille hartza hiltzat jo zuten 2010ean, haren aztarnak desagertu zirenean.
1996, 1997 eta 2006an, Esloveniatik ekarritako zenbait hartz arre ekarri eta askatu zituzten Okzitaniako Pirinioetan, espeziea Pirinioetan berreskuratzeko. Esloveniako hartzak dira Pirinioetako hartzetatik hurbilen daudenak eta Euskal Herriraino ere iritsi dira horien edo horiek kumeak. 2010eko otsailean, Frantziako agintariek esan zuten zehaztu gabeko kopuru eta lekuetan, berriro ere hartzak askatuko zituztela Pirinioetan. Neurri horrek ezbaia, kezka, sortu zuen bertako jendearen artean, besteak beste, Zuberoako zein Nafarroako zenbait auzapezen aldetik.
Bizkaiko azken hartza Eskuagatxeko mendilerroan, Urkiola inguruan harrapatu zuten 1871ko abenduan.
Kantauriar mendikatean
XX. mendearen lehen urteetan populazio kantauriarra bi azpipopulaziotan banandu zen fluxu genetiko faltaren ondorioz. Mendebaldeko azpipopulazioan, Asturias, Leon eta Lugoko probintzietan, 300 ale inguru daude. Ekialdeko azpipopulazioan, berriz, 50 ale inguru zenbatu dira, Leon, Palentzia eta Kantabria ko probintzietan.
Gaur egun, bi azpipopulazioak elkar komunikatuta daude, indibiduo arrak mendebaldeko azpipopulaziotik ekialdekora mugitu dira.
Habitata
Hartz arreek bizi eremu zabala behar dute bizirauteko, elikagaia eta babeslekua topatzeko txoko ezberdin askoren premia baitute. Gehienbat hariztiak, pagadiak edo urkidiak bezalako baso misto hostogalkorrak aukeratzen dituzte hibernaziorako, hauek eskaintzen dieten erreserba iturri garaiagatik. Ezkur eta pagotxak urriak diren urteetan, gaztainadiak bilatzen dituzte bazkarako. Gertaera honek, euren ohiko bizi-eremutik dezente urruntzea ekartzen die.
Aske bizi diren hartz bakanak nekez ikusten badira ere, udaberri-uda partean goi-mendietako larreetan dauden erlategiak, belazeak edo baiaz josiriko sastrakadietara hurbildu ohi dira. Negua heltzean aldiz, harkaitz arteko zulo eta kobak bilatzen dituzte hibernatu ahal izateko. Oro har, hartzak uzten dituen aztarna eta oin-markak topatzea izaten da ohikoena.
Elikadura
Elikaduraren % 75-80a belarrez, fruituez eta bestelako landarez osatzen da; beste % 25-20a animalia-jatorrikoa da. Honen barruan, ugaztun handiek % 12-15a osatzen dute, intsektuek – % 7-9a, eta mikrougaztunek – %1a (ugaztun handien sarraskietatik inurrietaraino). Aziendek dietaren % 6-8a osatzen dutenez, argi dago hartza ez dela azienda-hiltzaile porrokatua, hainbat jendek hori badio ere. Inoiz edo behin oihaneko piztiaren bat harrapa dezake, dena alde duela, eskuarki, orkatz eta orein kumeren bat, edo, bestela, ahitu edo gaixoturiko ugaztun helduren bat.
Ugalketa eta ontogenia
Hibernazioak lauzpabost hilabetez irauten du: azarotik apirilera bitartean. Negu gorriko pausaldi horretan hartzak jateari, edateari eta, kaka eta pixa egiteari utzi egiten dio baina, konstante funtzionalak mantendu egiten ditu udazkenean metaturiko gantzei esker. Dena den, garai horretan aktibitaterako gaitasuna badu eta estimulazioa dela eta esnatzea gerta daiteke. Are gehiago, epealdi horretan erditzen dira emeak eta, udaberrira arte hartz kumeak elikatu eta berotu egiten dituzte, lotan segitzen duten bitartean.
Hartzek 3–5 urte izan arte ez dute heldutasun sexualik eskuratzen, eta emeak 4 urterekin erditu ohi dira lehenengo aldiz. Ugaztun handi hauek poligamoak dira. Araldia udaberri bukaeran edo uda hasieran izaten da (maiatza eta uztaila artean). Hain ale gutxi geratzen denez, ar eta emeen arteko topaketak zailak izaten dira eta, hauei ahalik eta etekin handiena ateratzearren, eragindako obulazioa garatu dute; hau da, arrak behin eta berriro estaltzen du emea honen obulazioa eraginez ernalketa gerta dadin. Haurdunaldiak bi hilabete irauten du. Hartz kumeak (bat edo bi) ama hibernazio zuloan dagoela munduratuko dira eta, handik urte eta erdira amarekin bizitzeari utziko diote. Erditze batetik bestera bi urtetako tartea izan ohi da.
Bizimodua
Elikagaiaren bilaketak baldintzatzen ditu hartzaren bizimodua eta mugimenduak; animaliak azalera handia behar du gustura ibiltzeko, atseden hartzeko, babesa bilatzeko eta neguan hibernatzeko. Gehienez 20–30 km karratuko azalerak hartzen ditu beregain. Noizbehinka ibilaldi luze samarrak egiten ditu. Hara eta hona ibili ohi den ugaztun bakarti hau plantigradoa da, ibileran gorpuz karga osoa oin-zoletan banatzen duelako. Bi hankaren gainean zutitzeko gauza den izaki bakarretako bat dugu hartza; dena den, horrela gutxi-gutxitan altxatzen da: emeengatiko borroketan edo bere burua arriskuan ikusten duenean soilik. Hartzari leporatu zaion oldarkortasun ospe hori debaldekoa da, erasoari nekez ekiten diote amaieran arerioa erailez.
Hibernazio-garaia heltzean, hartzak koba naturalak edo berarentzat propio induskatutako gordelekuak egokitzen ditu. Horretarako harkaitz artean, leku maldatsu eta bertara iristeko zailak direnak aukeratzen ditu. Gordelekuan ohea egiteko, goroldio, belar, hosto eta makilatxoez baliatzen da.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Hartz arreak basoko ekosisteman ez du inongo etsai naturalik, are gehiago ekosistemaren dominatzaileetako bat dela esan daiteke. Gaur egun, hartzak ezagutzen duen etsai nagusia edo bakarra gizakia da.
Edonola, elkarbizitza horretan hartza da galtzaile argia.
Kontserbazioa
Orain dela mende batzuk hartz arrea Europa osoan zehar zebilen arren, egun egoera erabat aldatuta dago, azken urteotako gertakarien erruz batik bat. Espainian, Italian eta Frantzian dira arrisku bizieneko hartz-populazioak. Espainiar hartzen egoera are larriagoa da, hartz arreak Europan dituen hiru eboluzio-lineetako baten eta mundu osoan diren bostetako baten ordezkari bakarrak baitira.
Egun, hiru populazio bizi dira; bata Kantauriar mendikatean eta beste bi Pirinioetan: bata Erdialdeko Pirinioetan, Aran eta Pallars haranetan eta Frantziako eskualde mugakideetan, eta, bestea Ekialdeko Pirinioetan, Aragoi, Nafarroa eta Biarnon. Erdialdeko Pirinioetako populazioa Esloveniatik 1996an eta 1997an ekarri eta Frantzian inolako arazorik izateke sartutako hiru hartzetatik ugaldu da. Egokitzapen hori Europako beste hainbat lekutan ere gertatzen ari da, hala nola, oraindik orain Trentinon (Italia). Horrek garbi asko frogatzen du hartz asko dagoen toki batetik buru batzuk atera eta beste toki batera eramatea posible dela eta lekualdaketa hori maiz arrakastaz egiten dela.
Azpiespezieak
Wilsonek eta Readerrek hamasei azpiespezie daudela dioten arren, hartz arrearen taxonomia zalantzazkoa da:
Gimnastika 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan - Gizonezkoak banaka aparatu guztiak
Daiki Hashimoto japoniarra, 19 urterekin, bilakatu zen historiako aparatu guztien txapelketako urrezko dominadunik gazteena. Era berean, urrezko domina lortu zuen gimnasta maskulinoen artean bigarren gazteena izan zen, Kōhei Uchimura baino bost egun zaharragoa baitzen lortzerakoan. Xiao Ruotengek zilarra lortu zuen, bere lehen domina olinpiko indibiduala. Nikita Nagornyy errusiarrak brontzea eskuratu zuen. Alexei Nemovek lortutako urretik, 2000ko Udako Olinpiar Jokoetan, lehen domina izan zen errusiar gimnasta batentzat gizonezkoen banakako aparatu guztien txapelketan.
Txapelketa
Gizonezkoen sailkapen fasean notarik onena izan zuten 24 gimnastek parte hartu zuten finalean. Finalera pasa ziren gimnastek berriro ere ariketa bana egin zuten aparatu bakoitzean, eta aurreko puntuazioa ez zen kontuan hartu.
Sailkapena
Herrialde bakoitzeko bi gimnastarik onenek baino ezin zuten finalera pasa. Hori dela eta, gimnasta hauek kanpoan geratu ziren, nota ona lortu arren:
Michel Morvan
Michel Morvan (Paris, Frantzia, 1948ko ekainaren 20a -) frantziar hizkuntzalaria da. Komunitate zientifikoaren adostasun zabalari aurka eginez euskararen jatorritzat Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilia bat proposatzen duelako da ezaguna.
San Nikolas katedrala (Novo Mesto)
San Nikolas katedrala (Stolnica sv. Nikolaja) Novo Mestoko eliza nagusia da.
Michel Morvan
Biografia
Germanista, Parisko Unibertsitatean, Nanterre eta Sorbonan hain zuzen ere, hizkuntzalaritza eta fonetikan doktoretza lortu ondoren, euskararen jatorria ikasteari ekin zion.
San Nikolas katedrala (Novo Mesto)
Historia
Jatorrizko eliza 1428an jadanik aipatzen da. 1493an kapera eraiki zuten. 1576an suak kalte handiak eragin zituen eta berreraikuntza 1623an bukatu zuten. 1621ean arku barrokoak ezarri zizkioten eta hiru kapera barroko ere bai.
Kanpandorrea 1860an eraiki zuten, 1868an aldare nagusia berriztu zen eta 1901ean Matija Koželj-k presbiterioa apaindu zuen.
Michel Morvan
Biografia
1992an Bordeleko Unibertsitatean euskal gaiak ikasi ondoren, 1996an Les origines linguistiques du basque argitaratu zuen. CNRS erakundearen UMR 5478 taldeko kidea, Fontes Linguae Vasconum, Euskera, Bulletin du Musée Basque, Lapurdum eta hainbat aldizkaritan artikuluak idatzi ditu. 2008an bere hiztegi etimologikoa idaztean, euskara kaukasoar hizkuntzen familiakoa zela esan zuen, aitzineuskara Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilian kokatuta. Horrela, euskararen antzinako historiari buruzko aditurik handienen artean (Koldo Mitxelena, Joseba Lakarra, Larry Trask, Ricardo Gómez...) onarpenik handiena duen hizkuntza bakartuaren teoriaren aurka egiten du; bai eta onarpen handirik ez duen John Bengtsonen dene-kaukasoar teoriaren aurka ere.
Morvanen ustetan, gainerako hizkuntzak ez bezala, euskara bere historian, egonkorra izan da oso, eta Eurasiako beste lekuetan topatutako hainbat erro mantendu ditu. Hala, Eurasiako aitzinindoeuropar makrofamilia proposatzen du, kaukasoar hizkuntzak eta hizkuntza drabidikoak ere makrofamilia horretan bilduta. Hona hemen berak proposaturiko adibide batzuk:
Clifford Dupont
Clifford Walter Dupont (Londres, 1905eko abuztuaren 6a - Salisbury, 1978ko ekainaren 28a) rhodesiar politikaria izan zen. Rhodesiako lehendabiziko presidentea izan zen 1970etik 1976ra.
Londresen jaio zen eta zuzenbidea ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean. Bigarren Mundu Gerran Afrikako iparraldeko artilleriako ofizial gisa parte hartu zuen. Hego Rhodesia 1947an bisitatu zuen lehen aldiz, eta gero hara joan zen, baserri bat martxan jarri zuen lekura.
Politikan 1958an sartu zen eta Rhodesiako Fronteko kide izan zen. 1964an, Ian Smithi boterera iristen lagundu zion eta Smithek lehen ministrorde izendatu zuen. Dupont Rhodesiaren aldebakarreko independentzia aldarrikapenaren sinatzaileetako bat izan zen 1965eko azaroaren 11n, nahiz eta aldarrikapenak ez zuen nazioarteko aitorpenik jaso. 1970ean errepublika aldarrikatu zen eta parlamentuak Dupont presidente aukeratu zuen. 1976an dimisioa eman zuen osasun arrazoiengatik.
1511ko elurrezko miraria
Mirakuluaren aurretik, sei aste egon ziren eguraldi hotzarekin. Populazioaren hazkundearekin eta nekazarien eta Habsburgeko Etxearen arteko desoreka handi batekin batera, bertako biztanleek elurrezko gizonak erabiltzea erabaki zuten protesta egiteko. Klase sozioekonomiko ezberdinek elurrezko gizon mota ezberdinak eraiki zituzten. Ondorioz, behartsuek klase nagusiek eraikitako elurrezko gizonak suntsitu zituzten. Azkenean, Miraria bukatutzat eman zuen hurrengo udaberri beroan elurrak jo zuenean, eta horrek uholdeak eragin zituen Bruselan. Handik hilabete batera, ur guztia desagertu zenean, Frantziako erregeak 1.000 urrezko txanpon eman zizkion hiriari.
Jan Smeken poeta holandarrak "Dwonder van claren ijse en scnee" (izotz eta elur garbiaren miraria) olerkian idatzi zuen Mirariari buruz.
Cuphophyllus colemannianus
Cuphophyllus colemannianus Hygrophoraceae familiako onddo espezie bat da.
Aizkora
Aizkora bat zurezko heldulekudun eta metalezko ahodun tresna bat da, egurra edo zenbait lekuetan ere harri leunak mozteko erabiltzen dena. Garai batean, ehizarako eta borrokarako ere erabili izan zen.
Cuphophyllus colemannianus
Sinonimoak: Camarophyllus colemannianus, Hygrophorus colemannianus
Arazorik gabe kontsumi daiteke.
Aizkora
Ohiko lanabesa izan da euskaldunon artean, harrizkoa garai zaharretan, brontzezkoa gero eta burdinazkoa egun. Herri kiroletan ere ohikoa da aizkora proba edo apustua.
Cuphophyllus colemannianus
Deskribapena
Kapela: 3 eta 8 cm bitarteko diametrokoa, ganbila, ondoren zabaldu egiten da titi apur batekin, higrofanoa; marroi-gorrixka edo gris-marroi kolorekoa, lila antzekora edo hurraren kolorera aldatuz. Ertza ildaskatua izaten du.
Aizkora
Etimologia
Egungo teoria funtsezkoenaren arabera, aizkora hitza esanahi berbera duen latineko asciola hitzetik datorke.
XX. mendean (aitzineuskarari buruzko azterlanak hasi baino lehenago), euskalariek uste izan zuten aizkora hitza eta beste batzuk (aizto, aitzur...) haitz errotik zetozela, eta antzina tresna horiek harriaz egiten zirela erakusten zigutela hitz horiek.
Cuphophyllus colemannianus
Deskribapena
Orri Dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Aizkora
Sinesmen eta elezaharrak
Hori dela eta, artzainek eta baserritarrek uste zuten harrizko aizkora zahar horiek indar berezia zutela tximisten aurka babesteko, eta horregatik estimatuak ziren.
Cuphophyllus colemannianus
Deskribapena
Hanka: Lehenengo betea, gero barnehutsa, zilindrikoa, leuna, lehorra, zuria edo marroi-gorrixka tonuekin.
Haragia: Kapelaren kolore berekoa, usaingabea eta zapore meleka samarrekoa.
Etimologia: Cuphophyllus terminoa grekotik dator, kurbatura, konkor, esan nahi duen "kûpulos" hitzetik eta orritxoa, esan nahi duen "pyllon" hitzetik. Orritxo okertuekin. Colemannianus epitetoa pertsona izenetik dator.
Jangarritasuna
Jangarri ona.
Nahasketa arriskua
Camarophyllus hau erraz ezagutzen da, orriak zabal eta zeharkako zainez lotuta dituelako. Hygrocybe nitrata delakoak badu antz pixka bat, hau gris-marroi kolorekoa da eta lixiba usaina du.
Sasoia eta lekua
Udazkenean. Leku belartsuetan, zelaietan, larreetan eta basoen ertzetan.
Banaketa eremua
Ipar Amerika, Europa, Txina.
Dermogenys montana
Dermogenys montana Dermogenys generoko animalia da. Arrainen barruko Zenarchopteridae familian sailkatzen da.
Novo Mesto
Novo Mesto ( ahoskatua, Neustadtl), Esloveniako zazpigarren hiria da, Hego-ekialdeko Esloveniako hiri handiena. 2014ko erroldaren arabera 55.527 biztanle ditu.
Geografia
Kroaziako mugatik gertu dago eta Krka ibaiak zeharkatzen du hiria.
Etimologia
Novo Mesto izenak "herri berria" esan nahi du.
Historia
Hallstatt kulturaren garaiko aztarnak aurkitu dira lurraldean.
1170 urteko agiri batean Graben gaztelua aipatzen da, baina hiria bera Rudolf IV.a Austriakoak fundatu zuen 1365ean Rudolfswerth izenarekin, Karniolako duke izendatua izan eta urtebetera. XV mendean Naustadt ("hiri berria") zena hartu zuen. Hurrengo mendeetan Austria-Hungariako Inperioan egon zen.
Lehen Mundu Gerraren ondoren Jugoslaviako Erresuman gelditu zen eta izena eslovenierara aldatu zuen, Novo Mesto bihurtuz. Bigarren Mundu Gerran nazien eta italiarren esku ere egon zen. Ondoren Jugoslavian gelditu zen, Esloveniako Errepublika Sozialistaren barnean.
1958an Ljubljana eta Zagreben arteko autopista eraiki zen eta Novo Mestotik pasatzen zenez Novo Mestok garapen handia izan du ordutik.
Kirolak
Novo Mestokoa den KK Krka saskibaloi taldea Esloveniako bigarrena da palmaresari dagokionez. 2010 eta 2014 artean herrialdeko ia txapelketa guztiak irabazi ditu.
Monroe (Connecticut)
Monroe Connecticuteko herri bat da. Fairfield konderrian kokatua dago. 2010ean 19,479 biztanle zituen, 67.68 kilometro koadrotan banatuta.
Konstantinoplako I. kontzilioa
Konstantinoplako I. kontzilioa (Bigarren kontzilio ekumenikoa) 381ean egin zen Konstantinoplan (gaur egungo Istanbul, Turkia), Teodosio I.a Handiak deituta. Kontzilio hau Eliza Katolikoak, Eliza Ortodoxoak, Eliza Luteranoak eta Eliza Anglikanoak onartzen dute.
Aurrekariak
Nizeako I. kontzilioak ez zuen Arrioren teologia guztiz baztertzerik lortu. Teologia horrek Jesukristoren jainko izaera ukatzen zuen eta Nizean gaitzetsi eta debekatu zen arren, Konstantinoplako gotzain Eusebio Nikomediakoaren bitartez indarra hartzen hasi zen berriz ere. Beste alde batetik, mazedoniarrak deituriko beste talde batek Espiritu Santuaren jainko izaera ukatzen zuen, nahiz eta Jesukristo jainkotzat aitortu.
Teodosio I.a Handia agintera heldu zenean eztabaida horiek Elizaren batasuna arriskuan jartzen zuten. Horregatik kontzilioa deitu zuen 383ko maiatza eta uztailerako.
Kontzilioa
Antiokiako Melezio patriarkaren gidaritzapean egin zen kontzilioa. Bertan Ekialdeko Elizetako 150 ordezkari bildu ziren (Mendebaldeko elizetako inor ez zen joan). Konstantinoplako kontzilio honek Nizeako I. kontzilioko erabakiak berretsi zituen, baina bertako sinesmen aitorpenari honako esaldi hau gehituz: Credo in Spiritum Sanctum qui ex Patre per Filium procedit (Sinesten dut Espiritu Santua, Aitarengandik, Semearen bitartez, datorrena). Honela bai arrianismoa, baita mazedoniarren ideiak ere, gaitzetsi zituzten aldi berean.
A-21
Pirinioetako autobia Nafarroako eta Espainiako autobia bat da, Iruñea eta Jaka lotzen dituena eta, eskala txikiagoan, Euskal Herria eta Katalunia eta  bidez.
Nafarroako Gobernuak eraiki zuen 2005 eta 2012 urteen artean errepidearen trazadura zaharraren gainean, Iruña eta Esa arteko eta gaur egun  errepidea. Bestalde, Espainiako Gobernuak ia ez du bere zatia gauzatu gaur arte, zatiaren erdia baino gehiago eraiki gabe baitago.
Historia
errepideak Tarragona eta Bilbo lotzen zituen Lleida, Uesca, Iruña eta Gasteiztik. autobidea eraiki ondoren, Nafarroako Gobernuak beste bi autobide eraikitzea planifikatu zuen: eta.
Horrela, pixkanaka-pixkanaka, azpiegituraren etorkizuneko ibilbidea zehaztu zen, Iruñetik abiatu eta Espainiako mugaraino iritsiko zena, Zangozatik gertu. Hortik Espainiako Gobernua arduratuko litzateke azpiegitura Uescaraino jarraitzeaz. Horretarako bi formula zeuden: Jakara arte eta gero Uescara tik, kostuak aurreztuz, edo zuzenean Uescara errepidea, alternatiba garestia baina laburra. Azkenean, kosturik txikieneko aukeraren alde egin zuen.
Autobiaren Nafarroako zatia eraikitzeko eta ondoren ustiatzeko kontratua administrazio-emakida bidez esleitu zen, gehienez ere 30 urterako (iraungitze-data 2039), itzalpeko bidesariaren modalitatearen bidez. Erabiltzaileek ez dute ordaindu beharrik izango, eta Nafarroako Gobernuak aldian-aldian ordainduko dizkio tarifak emakidaren sozietate titularrari, trafikoaren eta azpiegituraren erabilgarritasunaren arabera.
Sozietate emakidadunak Autovía del Pirineo, S.A. du izena, eta honako hauek osatzen dute: Construcciones Mariezcurrena S.L., Construcciones Luciano Elcarte S.L. eta Iridium Concesiones de Infraestructuras S.A., Grupo ACS eraikuntza-enpresaren emakidaduna.
2008an kateatu zuen azpiegitura Izkoraino luzatuko zuen zatia eta bi urte gehiago itxaron behar izan zen, 2010era arte, Irunberriko lurretatik autobia ikusteko. Azkenik, 2012an, Ledeako eta Esako tunelak eraiki ziren, eta horiei esker iritsi zen autobia Euskal Herriko mugaraino.
Hala ere, Espainiako zatia ez zegoen batere garatuta. Denbora horretan guztian, 8 kilometro baino ez zituzten ireki, Nafarroako zati osoaren aurka 2012an. Gainera, zati horiek, Artieda eta Villa-reyal d'a Canal artekoak, uharte bat ziren, ez baitzuten beste zatirik lotzen.
Egia da tartean, azpiegitura hori Berdungo kanalean sartzen da. Pirinio aurreko mendilerroen eta Pirinioen artean dago, ekialdetik mendebaldera. Inguru honetako material nagusia margak dira, itsas jatorri sedimentario oso deleznabagarria duen materiala, non amildegi sakonak sortzen diren, eraikuntza garestitzen dutenak. Gainera, nukleo txikiak eta gurdi-ardatzak sakabanatuta daudenez, lotune ugari egin behar dira, azken kostua ere igoko dutenak.
Era berean, neguko izozteak eta elurteak ahalik eta txikienak izan daitezen, Berdungo kanalaren iparraldetik joan behar du autobiak, eguzki-argi gehien izateko, eta, aldi berean, Esako urtegiaren zatiak mendi-hegaletatik gora egin behar du, ur-lamina gainditzeko.
Hala ere, erritmo espainiarrak oso motel jarraitu zuen, hiru urte geroago 2 kilometro ireki zituelarik. Orduan, lan eta kontratu guztiak geldiarazi ziren, baina 2018ra arte ez ziren lanean hasi. Horrela, 2019an Puent d'a Reina de Chaca eta Jaka artean beste bi tarte ireki ahal izan ziren.
2020. urtearen hasieran, hiru zati zeuden lehiatzeke: Tiermas Zigoze (gutxienez 2008tik lanetan), Villa-reyal d'a Canal  Puent d'a Reina de Chaca eta Mendebaldeko Jaka  Iparraldeko Jaka (azken biak lanak hasi ere egin gabe).
Zirkulazioa
Autobia honek ez du saturazio-zantzurik. Izan ere, zirkulazioa arina izaten da beti, noizean behin ezusteko txikiren bat izan ezik.
Trukagailuak
Autobia trukagailu battik igarotzen da:
Tarte sentikorrak
Ez dago tarte sentikorrak autobian.
Eva Kotchever
Eva Kotchever – baita ere Eve Adams edo Eve Addams izenez ezaguna; Chawa Zloczower jaiotza-izenaz – (Mława, Polonia, 1891ko ekainaren 16a - Auschwitz, Polonia, 1943ko abenduaren 17a) poloniar emakume feminista izan zen. Emakumeen tabernak gobernatu zituen Chicagon, New Yorken eta Parisen.
A-21
Zerbitzuguneak
Autobiak zerbitzugune hauek ditu:
Eva Kotchever
Espainiako Gerra Zibilan zehar Bigarren Errepublikaren aldeko kanpaina egin zuen. Gerra amaitu ondoren Frantziara itzuli zen. 1943an atxilotu zuten Nizatik gertu eta Auschwitzera bidali zuten, non erail zuten.
A-21
Zerbitzuguneak
Autobiak atsedengune hauek ditu:
Kamerak
Autobiak kamera bat ditu puntu hauetan:
Radar finkoak
Gaur egun, ez dago radar finkorik instalatuta autobian.
Ex professo
Ex professo, latinezko esamolde bat da. Euskaraz apropos, nahita, bereziki litzateke. Literatura idazlanetan, polizia txostenetan, eta zuzenbide testuetan agertzea ohikoa da.
NGC 1841
NGC 1841 kumulu globular bat da, Mensa konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Asindeton
Asindeton hitza grezieratik dator (ἀσύνδετον "lokailu gabea"). Errekurtso sintaktiko hau juntagailuen ezaz baliatzen da, hau da, juntagailu edo lokailu bat jarri beharrean, proposizioak ondo-ondoan jartzen dira. Esaterako "etxera joan nahi du; (baina) ezin du". Figura hau elipsi mota bat da eta, Xabier Altzibarren ustez, "juntagailuak kentzeak zalutasuna eta bizkortasuna ematen dio esaldiari". Metaketetan eta enumerazioetan, bestetik, "esanahia indartzen laguntzen du".
Errekurtso hau estilo kontzeptistaren gustukoa da, hitz gutxitan esanahi ugari adierazteko. Zentzu honetan klasikoa da Julio Zesarren esaldia: "Veni, vidi, vici". Atsotitzetan ere ohikoa da asindetona: "Etxean otso, kalean uso".
Poesian asko erabili da. Hona hemen Gabriel Arestiren adibide bat:
Chester (Massachusetts)
Chester Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hampden konderrian dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Asindeton
Badago erabat aurkako den errekurtsoa: polisindeton alegia. Hau juntagailuak gehitzean datza.
Saint-Symphorien (Deux-Sèvres)
Biztanleria
2007an Saint-Symphorien udalerrian erroldatutako biztanleak 1.752 ziren. Familiak 684 ziren, horien artean 134 pertsona bakarrekoak ziren (51 bakarrik bizi ziren gizonak eta 83 bakarrik bizi ziren emakumeak), 291 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 228 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 31 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 738 etxebizitza zeuden, 706 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 721 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 706 etxebizitza nagusietatik 577 bere jabearen bizilekua ziren, 119 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 62 etxek hiru zituzten, 167 etxek lau zituzten eta 456 etxek bost zituzten. 579 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 240 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 440 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.163 ziren, horien artean 906 aktiboak ziren eta 257 inaktiboak ziren. 906 pertsona aktiboetatik 870 lanean zeuden (462 gizon eta 408 emakume) eta 36 langabezian zeuden (14 gizon eta 22 emakume). 257 pertsona inaktiboetatik 152 erretiraturik zeuden, 63 ikasten zeuden eta 42 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Symphorien udalerrian 724 unitate fiskal zeuden, 1.832,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.594 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 54 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 8 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 etxerako tresna denda zen.
2000. urtean Saint-Symphorien udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.299 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Otxabu
Otxabua metalgintzan erabilitako ebaketa tresna bat da. Aurretik mekanizatutako zuloak zabaltzeko erabiltzen da, marruskadura bidez materiala apurka kenduz, zuloari prezisiozko akabera emateko.
Ezaugarriak
Otxabu mota asko daude:
Haien gogortasunarengatik eta lanaren ezaugarriengatik, otxabuak aldi batean material gutxi kentzeko pentsatuak daude.
Ebaketa ertzen norabidea erlojuaren norabidean edo kontrakoan izan daiteke, egin beharreko zuloaren ezaugarrien arabera.
Erabilpen eta mantenu egokiarekin, otxabu batek 30.000 bat zulo doitzeko erabil daiteke.
Materiala
Beste ebaketa erremintak bezala, otxabuak multzo handi bitan bereiz daitezke:
Bien arteko aldea, batez ere, beroaren aurrean duten portaeran datza. Material gogorrezkoei mekanizatuan sortutako beroak ez die asko eragiten, baina hauskorrak dira. Tratamendu termikoa izan dutenak, berriz, askoz ere baldintza gogorragoetan erabil daitezke.
Atalak
Otxabuen atal nagusiak:
Makina-erremintetan, otxabuek normalean enkaje mota hauetako bat izaten dute: konoa, borobila, edo borobila erretenarekin.
Eskuzko otxabuak karratu batean amaitzen dira, eta horrek deflektore batekin erabiltzeko aukera ematen du.
Prozesua
Prezisiozko emaitza lortzeko, otxabaginak hainbat faktore kontuan hartu behar ditu: otxabuaren materiala eta diseinua, otxabatu beharreko piezaren materiala, tenperatura, iraultza-abiadura, makinaren edo erabiltzailearen mugimendua...
Otxabua norabide bakarrean irauli behar izaten da, ertzak kamustu ez daitezen.
Likido freskagarria erabiltzeak (taladrina) prozesua hobetzen du, berotzea ekiditean eta ebaketa-abiadura handituz.
Eskuarki, otxabutzeko taratulu euskarri bat erabiltzen da; halere, tornuak edo mekanizatu-sistemak ere erabil daitezke. Pieza immobilizaturik egon ohi da, otxabua mugitzen den bitartean.
Aluminiozko eta letoizko piezetan otxabatuak oso ondo mekaniza daitezke. Burdinurtua, altzairu biguna eta plastikoan ere emaitza ona izaten da. Altzairu herdoilgaitzak, berriz, zailtasun handia du eta mekanizatzean gogortzeko joera du.
Roman Karmen
Roman Karmen (Odesa, 1906ko azaroaren 29a - Mosku, 1978ko apirilaren 28a) sobietar zinemagilea izan zen. Zinemagintzaren historian izan den dokumentalgile handienetakoa. Bere garaiko gatazka garrantzitsu guztiak filmatu zituen, eta berak harturiko irudi asko eta asko egilearen izenperik gabe zabaldu ohi dira maiz. Espainiako errepublikazaleen borroka antifaxista ezagutarazi zuen gai ugari filmatu zuen, eta badirudi, zehazki frogatua ez dagoen arren, Bilbon jardun zuela bere kamerarekin. Txinan egon zen gero, japoniarren erasoa filmean salatzeko. Gorkiren ideia zahar bat hartuz, 1940ko abuztuaren 23an Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuneko egun oso bat filmatu zuen 160 kameralarirekin.
Montville (Connecticut)
Montville Connecticuteko herri bat da. New London konderrian kokatua dago. 2010ean 19,571 biztanle zituen, 108.83 kilometro koadrotan banatuta.
Hauteskundeak Baionan
Baionako udal hauteskundeetan Frantziako hauteskunde sistema erabiltzen da: hauteskundeen lehen itzuli bat egin ondoren, hautagai batek ere ez badu lortu botoen %50 bereganatzea, %10 edo gehiago lortu duten hautagai zerrendak bigarren itzulira aurkeztu ahal dira, eta %5 edo gehiago lortu duten zerrendak bigarren itzulira aurkeztu daitekeen zerrenda batekin batu daitezke. Bigarren itzuliko irabazleak udal kontseiluko eserlekuen erdia lortzen du, eta beste erdia aurkeztu diren alderdi guztien artean era proportzionalean banatzen da.
Ondorengo grafikoan Baionako herri bozen lehen itzuliko emaitzak ikus daitezke 1995etik 2020ra.
1995
Lehen itzulian hautagai batek ere ez zuenez botoen %50 lortu, bigarren itzulia egin behar izan zen. Inork gehinego osorik ez lortzeko arrazoi nagusietako bat eskuinaren banaketa izan zen, aurreko hauteskundeetan ez bezala bi zerrendetan banatuta aurkeztu baitzen: Jean Grenet orduko auzapeza, eta Jean Luis Domergue. Lehen itzuliaren ondoren, hurrengo auzapeza nor izango zen Domergueren esku zegoela ikusi zen. Izan ere, Domergue bigarren itzulian bakarrik aurkezten bazen, Grenetek aize irabazi ahal izango zuela zirudien; eta Pery sozialistarekin batzea erabakitzen bazuen, emaitza oso estua aurreikusi zitekeen. Hauteskunde kanpainan, Domerguek hautagai guztiekin hitz egiteko prest agertu zen, eta haren zerrendako Argitxu Nobilak sozialistekin batzearen alde egin zuen. Hala ere, sozialistek ez zuten begi onez ikusten hautagai eskuindar batekin batzea, eta azkenean Domergue bere kabuz aurkeztu zen.
Abertzale-ekologistek eta komunistek, berriz, ez zuten bigarren itzulira aurkezteko boto nahiko bereganatu. Ondorioz, bi zerrendek sozialistekin bat egitea erabaki zuten, udal gobernura heltzeko aukera zutela ikusita. Hala ere, zerrenda abertzale-ekologistan desadostasun handiak eman ziren batura horren inguruan. Martin Bisautaren taldeak udal gobernua aldatzearen eta PSren iragana alde batera uztearen alde egin zuen bitartean, Baionako abertzaleen aldizkariak gogor jo zuen erabakiaren aurka, sozialistek GAL talde terroristarekin zituzten loturak azpimarratuz.
2001
2001eko udal hauteskundeetan Jean Grenet ordura arteko auzapeza nagusitu zen botoen %57,35ekin, eta ondorioz ez zen bigarren itzulirik izan Baionan. Urte horretan Grenetek ez zuen lehiakiderik izan eskuinetik, eta Euzko Alderdi Jeltzalearen laguntza ere izan zuen. Colette Capdevielle ezkerreko hautagai nagusiak, berriz, 1995. urtean baino gutxiago eskuratu zuen; baina Liga Komunista Iraultzailea alderdi trotskistak eserleku bat lortu zuen herri kontseiluan. Bestalde, abertzaleek nabarmen egin zuten gora hautetsi kopuruan, eta guztira lau eserleku eskuratu zituzten: Abertzaleen Batasunak 2 hautetsi lortu zituen bere kasa, eta EAJk beste bi Greneten zerrendaren barne. Gainera, ABk aurreko bozetan Berdeekin batera aurkeztutako zerrendak baino sostengu handiagoa eskuratu zuen.
2008
2008ko hauteskundeetan Jean Grenet auzapeza berriz nagusitu bazen ere, ez zituen 2001eko emaitzak errepikatu, eta botoen erdia lortu ez zuenez, bigarren itzulira aurkeztu behar izan zen. Izan ere, aurreko legegintzaldian Greneten gobernuan zegoen Yves Ugaldek auzapezaren taldea utzi eta zerrenda propioa aurkeztea erabaki zuen, eta kanpaina nahiko liskartsua izan zen auzapezaren eta "disidentearen" artean. Horrek boto ugari kendu zizkion Jean Greneti. Bestalde, Alderdi Sozialistaren zerrendak puntu bat egin zuen behera, eta Liga Komunista Iraultzaileak beste puntu bat gora egin zuen arren, ez zen %10eko langara heldu, eta ondorioz ezin izan zuen bigarren itzulian parte hartu. Euskal Herria Bai koalizio abertzale berriaren zerrendak ez zuen Abertzaleen Batasunaren 2001eko sostengua berdindu, eta %10era ailegatu ez zenez, bigarren itzulitik kanpo geratu zen hura ere.
2014
2013an Jean Grenet aurreko auzapezak 2014ko bozetara aurkeztuko ez zela jakinarazi zuen, eta hauteskundeetan Jean Rene Etxegaraik ordezkatu zuen eskuineko zerrendaren (UDI-UMP) hautagai gisa. Bozen lehenengo itzulian eskuina bitan zatituta zegoen, eta Henri Etxeto sozialistak eskuratu zituen boto gehien, Etxegarairi ia 1000 botoko aldea ateraz. Hala ere, lehenengo itzulira aurkeztu zen Herritarren Mugimenduaren Aldeko Batasuna alderdiaren disidenteak Etxegarairen alde egin zuen, eta bigarren itzulian Etxegarai gailendu zen, soilik 26 botorekin. Etxetoren zerrendak EH Baik eta Ezkerreko Fronteak osatutako zerrendari ezkerreko hautesleak sakabanatzea eta Etxegarairen garaipena ahalbidetzea leporatu zion. Izan ere, 2008an ez bezala, EH Bai koalizio abertzaleak %10eko langa gainditu eta bigarren itzulian parte hartu ahal izan zuen, Ezkerreko Frontea alderdi ezkertiarrarekin bat eginda. Horrela, ezker abertzalea Baionako herriko etxera itzuli zen bi eserlekurekin.
2020
2020ko herri bozak COVID-19 gaitzaren pandemiak jota izan ziren, eta birusarekiko beldurrak parte-hartzea nabari baldintzatu zuen: lehen itzulian inoizko abstentzio mailarik altuena neurtu zen, %61,21. Hau da, 10 hautesletatik seik ez zuen botorik eman. Izan ere, pandemiaren larritasunak bozen bigarren itzulia hiru hilabete atzeratzera behartu zuen. Bigarren itzulian, birusaren lehen oldarraldia igarota, parte-hartzeak gora egin zuen, baina hala ere ez zen erdira heldu ere.
Bi itzulien ondoren, Jean Rene Etxegaraik auzapez kargua errepikatzea lortu zuen. Bigarren itzulirako aliantzak adosteko orduan, Mathieu Bergeren zerrenda ezkertiarrak Henri Etxeto sozialistaren zerrendarekin bat egitea erabaki zuen, baina Baiona Berde eta Elkarkidea (BBE) zerrenda abertzale ekologistak sozialistekin ez batzea erabaki zuen, Etxeto frantziar nazionalismo jakobinoaren figuratzat hartzen baitzuten eta Ipar Euskal Herriaren autonomiaren eta Elkargoaren kontra baitzegoen. Beraz, 2014ko emaitzak hobetu bazituzten ere, abertzaleek bigarren itzulira ez aurkeztea erabaki zuten. BBEren barne zegoen Baionako EELV alderdiak Etxetorekin ez batzea «desastre totala» izan zela adierazi zuen, Etxegarairen alde egitea leporatu zien BBEko kide batzuei, eta Etxetoren alde bozkatzera deitu zuen agiri batean. Orduan, bi zerrenda bakarrik aurkeztu ziren: Etxegarairena eta Etxetorena. 2014an bezala Etxegarai eta Etxetoren arteko lehia estua espero bazen ere, 1.027ko aldearekin gailendu zen Etxegarai.
Amphiglossus mandady
Amphiglossus mandady Amphiglossus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Connacht
Connacht, Connaught edo Connachta (Connachta) Irlandako mendebaldean dagoen probintzia da, biztanle gutxien daukana herrialde osoan (500.000 inguru).
Bost konderritan banatuta dago: Galway/Contae na Gaillimhe, Leitrim/Liatroim, Mayo/Contae Mhaigh Eo, Roscommon/Contae Ros Comáin eta Sligo/Contae Shligigh.
Konderriak
Lehenetsiko dugu ingelesezko izena, baina gaelikozkoa ere alboan adieraziko dugu. Parentesi artean, erakutsiko dugu konderri bakoitzeko hiriburua:
2. Mayo/Contae Mhaigh Eo (Castlebar/Caisleán an Bharraigh): 123.648.
4. Roscommon/Contae Ros Comáin (Roscommon/Ros Comáin): 58.700.
5. Leitrim/Liatroim (Carrick-on-Shannon/Cora Droma Rúisc): 28.837.
Hiri nagusiak
Galway/Gaillimh (ia 72.000 biztanle 2006an) hegoaldean eta Sligo/Sligeach (ia 18.000) iparraldean hiri nagusiak dira.
Connemara/Conamara da Gaeltachteko barruti nagusia Connachten, Galwayko mendebaldean dagoena.
Inguru naturala
Mweelrea mendia Connachteko altuena da (814 m.), Mayoko konderrian dagoena.
Acill island (Oileán Acla) probintziako eta Irlanda osoko uharterik handiena da (146 km2).
NGC 1843
NGC 1843 galaxia espiral bat da, Orion konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.
Dermogenys orientalis
Dermogenys orientalis Dermogenys generoko animalia da. Arrainen barruko Zenarchopteridae familian sailkatzen da.
Alexandre Baudrimont
Alexandre Edouard Baudrimont (Compiègne, 1806ko maiatzaren 7a - Bordele, 1880ko urtarrilaren 24a) kimikari, hizkuntzalari eta etnografo frantziarra izan zen.
Hizkuntzalaritza eta etnografia arloan euskara eta euskaldunak ikasi zituen, erromintxelan aditua izanik. Kimika arloan XIX. mendearen erdialdean Na3P prestatu zuen sodio urtua eta kloruro fosforikoa batuz.
Biol
Biol Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Biol udalerrian erroldatutako biztanleak 1.311 ziren. Familiak 495 ziren, horien artean 109 pertsona bakarrekoak ziren (62 bakarrik bizi ziren gizonak eta 47 bakarrik bizi ziren emakumeak), 172 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 191 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 557 etxebizitza zeuden, 503 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 27 hutsik zeuden. 506 etxeak ziren eta 51 apartamentuak ziren. 503 etxebizitza nagusietatik 385 bere jabearen bizilekua ziren, 106 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 14 etxek bi zituzten, 38 etxek hiru zituzten, 128 etxek lau zituzten eta 323 etxek bost zituzten. 441 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 171 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 302 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 869 ziren, horien artean 663 aktiboak ziren eta 206 inaktiboak ziren. 663 pertsona aktiboetatik 609 lanean zeuden (337 gizon eta 272 emakume) eta 54 langabezian zeuden (17 gizon eta 37 emakume). 206 pertsona inaktiboetatik 77 erretiraturik zeuden, 67 ikasten zeuden eta 62 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Biol udalerrian 515 unitate fiskal zeuden, 1.344,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.917 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 72 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 janari enpresak ziren, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 20 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 18 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 margolariak, 1 zurgina, 1 iturgina, 4 argiketariak, 4 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 drogeria zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Biol udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 611 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
John Hawkins
John Hawkins (Plymouth, Ingalaterra, 1532 - Puerto Rico, 1595) esklabo-trafikatzailea, pirata eta Erresuma Batuko Itsas Armadako diruzain eta kontrolatzailea izan zen. Kanariar uharteetan, izena gaztelautu eta Aquines izenez ezagutzen zuten. Esklabo salerosketan ibilitako lehen ingelesa izan zen (1562). Ameriketarako bidaia egiten zuten Espainiako itsasontziei zein kostaldeko hiriei erasotzen zien. Drakerekin batera, Erresuma Batuaren aginpidea ezarri zuen mundu zabaleko itsasoetan.
Biografia
John Hawkins Plymouthen, Ingalaterran, jaio zen 1532an. Bere aita William Hawkins izan zen, Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren konfiantzazko gizona.
1555ean, Hawkins gazteak eta Londresko hiritar nagusien artean konpainia bat osatu zuten. Bidaietako batean, 1560an, Tenerifen geratu zen, oihal eta ardo merkatari xumearen paperean. Hurrengo urtean, itzuli egin zen eta Santa Cruzeko bizilaguna zen Juan Martín eraman zuen berarekin piloto, Ginean sartzeko haren beharra baitzuen derrigorrez. Han, portugaldarren ontziak sakeatu eta Santo Domingon saldu zuen merkantzia. Espainiar gobernuak protesta formala jarri zuen Londresen eta kontrolatuko zuten hitza eman zuten han, baina hori ez zen sekula gauzatu.
Afrikako mendebaldeko kostarantz joan eta esklabo beltzen lehen ingeles merkatari bilakatu zen. Afrikatik ateratzean, garai hartan ohikoak ziren sakrifizio paganoen arriskuetatik babestuko zituela esaten zuen. Arerioen aurka magia erabiltzen zuen edo etorkizuna irakurtzen zien bere heriotza ordua asmatuz eta nolabaiteko ospea eman zion jokabide horrek.
Elisabet I.a Ingalaterrakoaren kortso patente bat medio, 1564an, bigarren espedizio bat egin zuen Jesus of Lubeck ontzian; beste 3 ontzi ere joan ziren eta Venezuelako kostaldean zegoen Borburatan, Curaçaon, Hacha ibaian eta Cartagena de Indiasen afrikar esklaboak saltzeko helburua zuten. Ingalaterrara itzuli zirenean, mozkin izugarriak banatu zituzten eta, horregatik, Elisabet I.ak zaldun egin zuen.
1567ko abenduaren hasieran hirugarren espedizio bat egin zuen Afrikako mendebaldeko kostaldera. eta, espedizio horretan, bere lehengusu Francis Drakek ere hartu zuen parte. Ontziteria Cabo Verde, Ginea eta San Jorge de Elminatik pasatu eta arraza beltzeko 400 bat pertsona harrapatu zituzten. Atlantikoa zeharkatu eta Dominika, Margarita uhartea eta Borburatara iritsi ziren, gizon haiek esklabo bezala salduz. Cartagena de Indiasera iristeko asmoz, ekaitz batek Mexikoko golkorantz bultzatu zituen, eta espainiar flota baten erasoari aurre egin beharrean izan ziren, San Joan Uluako guduan, porrotera joan zirelarik. Borrokaldian, ingelesek pare bat barku galdu eta erretiratu beharrean izan ziren. 1569ko urtarrila bukaeran iritsi ziren Ingalaterrara, elikagairik gabe geratu ziren bidaia luze eta penagarri baten ondoren. Afrikako esklaboak Karibeko espainiar portuetara garraiatzen Hawkinsek mozkin ugariak atera zituen.
1571n, Hawkinsek Elisabet I.a Ingalaterrakoari traizioa egiten ari zen itxurak egin zituen, Espainiari bere zerbitzuak eskainiz. Presoak askatu nahian zebilen eta Espainiak Ingalaterra inbaditzeko asmoen berri izan nahi zuen.
1588an, ontzi bat bere agindupean zuela, Espainiako Itsas Armada Garaiezinaren hondamendia eragiten esku hartu zuen.
1590ean Portugalerako espedizioaren buru izan zen, Martin Frobisherrekin batera.