cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Che Guevara
Konfrontazioa Estatu Batuekin
1961eko azaroan, CIAk Mangosta Operazioa izeneko programa erraldoi bat ezarri zuen, sabotaje eta terrorismo ekintzak, Kubako buruzagien hilketa selektiboak, eraso militarrak eta infiltrazioak antolatzeko, Kubako gobernua ezegonkortu eta 1962ko urrirako kolapso ra eraman zezaten. Erantzun gisa, 1962ko ekainaren amaieran, Sobietar Batasunak eta Kubak misil atomikoak ezartzeko erabakia hartu zuten, Estatu Batuei Kuba inbaditzeko asmoa kentzeko era bakarra zelakoan.Sobietar-estatubatuar harremanentzat Gerra Hotza ren beste urrats bat izan zen (1961eko abuztuan Berlingo harresia eraiki zen, 1962ko otsailean U-2 hegazkin espioia ren kasuaren ondorioz presoen eleberri-itxurako trukaketa gertatu zen, eta Vietnamg o gerran AEBen nahasita jarraitzen zuen). Guevarak Kubako Errepublikaren eta Sobietar Batasunaren arteko itunaren prestakuntzan parte-hartze aktiboa izan zuen, abuztu amaieran bertara bidaiatuz berau ixteko. Egoerak “Kubako misilen krisia” izendatutakora eraman zuen, mundua gerra nuklearraren atarian jarriz. Kennedy eta Nikita Khrustxoven arteko akordio zail batekin amaitu zen, eta ondorioz, Estatu Batuek Kuba ez inbaditzeko eta Turkia n Sobietar Batasunari begira zituen misil ak erretiratzeko konpromisoa hartu zuten, eta azken horrek misilak kentzekoa.
Iraultzaren nazioartekotzea
Guevarak pentsamendu internazionalista handia izan zuen beti. Munduko beste leku batzuetan gerrilla esperientzia berriak irekitzearen aldekoa izateaz gain, Latinoamerika n, Asia n eta Afrikan borroka armatua orokortuz inperialismoa garaitzea posible izango zela uste zuen. Bera ez zetorren bat Sobietar Batasunak proposatzen zuen “bakezko elkarbizitza”rako estrategiarekin, eta bere burua beste iraultza batzuetan borrokatzen ikusten zuen.
Kubako Iraultzak boterea hartu zuen une beretik, Guevara Latinoamerikako gerrilla esperientziak antolatzen eta sustatzen hasi zen, Guatemala n, Nikaragua n, Perun, Kolonbia n, Venezuela n eta Argentina n ireki zirenak nabarmenduz. Guztiek porrot egin zuten, baina kasu batzuetan etorkizuneko mugimendu gerrillarien oinarriak ezarri zituzten, Nikaraguako Nazio Askapenerako Fronte Sandinista eta Uruguaiko Tupamaro ak kasu. Jarrera horrek Guevarak Latinoamerikako alderdi komunistekin liskar handia izatea ekarri zuen, alderdi horiek, oro har, ez baitzuten onartzen hark proposatzen zuen borroka armatu orokorraren estrategia.
Argentinako gerrillaren porrotak, beste lurralde batzuetan parte hartzeko aukera ebaluatzera eraman zuen, baita beste kontinente batzuetan ere. Zentzu horretan, Afrika aukera egoki bezala agertzen hasi zen. Guevarak honako esaldia esan ohi zien etorkizuneko gerrillariei Kuban foku iraultzaile berriak irekitzeko entrenatzen ari zirela, jasotzen zutenengan eragin handia izateaz gain, bizitzaren aurrean bere gain hartu zuen jarrera definitzen zuena: "Kontura zaitezte hilda zaudetela, eta hemendik aurrera biziko zaretena maileguan emana dela."
1964ko abenduan Che Guevara "mundu mailako estatu-politikari iraultzaile" bezala hartua zegoen, eta New York era joan zen Kubako ordezkaritzako buru bezala Nazio Batuen Erakundea n hitz egitera. Egindako ordu beteko hitzaldi sutsuan, Nazio Batuen ezintasuna kritikatu zuen Hegoafrikako "Apartheid politika bortitzari" aurre egiteko galdetuz "Nazio Batuek ezin al dute ezer egin hau gelditzeko?"
Kongo
1964ko amaieran, Guevarak gobernua uztea erabaki zuen, Kubako gerrillariak beste herrialde batzuetara bidaltzeko, martxan zeuden mugimendu iraultzaileak babestu asmoz. Afrika, eta bereziki Kongoko Errepublika Demokratikoa, non 1961ean Patrice Lumumba CIAren parte-hartzearekin eraila izan ondoren gerrilla talde bat borrokan ari zelako, esku hartzeko zergati egokia iruditu zitzaion. Kongoko Errepublika Demokratikoa, Afrikaren erdialdean kokatua eta bederatzi herrialderekin mugak zituena, Guevarari "gune" erraldoi bat bezala agertzen zitzaion, bertatik iraultza kontinente osora irradiatu ahal izango zelako.
1965aren hasieran, Castrori eskutitz ospetsu bat idatzi zion, bere kargu guztiei eta Kubako nazionalitateari uko eginez eta "gudu zelai berrietara" abiatuko zela iragarriz. Bertan sinaduran agertzen da "Beti garaipena lortu arte" esaldia, ordutik oso zabalduta dagoena. Gutuna, urrian Castrok telebistaz eman zen Kubako Alderdi Komunistaren Lehen Kongresuan irakurri zuen, oihartzun handia sortuz, Kuba barnean zein kanpoan. Ordurako, Guevara bizitza publikotik desagertua zen, non zegoen ezezaguna izanik.
Aljeria n, 1965eko otsailean, Guevarak nazioarteko agertokian bere azken agerraldi publikoa egin zuen, hitzaldi bat emanaz afro-asiar elkartasunari buruzko mintegi ekonomiko baten. Herrialde sozialisten betebehar morala zehaztu zuen, mendebaldeko herrialde ustiatzaileei isileko konplizitatea leporatuz.
Guevara Afrika ra joana zen gerrillari bezala zuen ezagutza eta eskarmentua eskaintzeko Kongo ko etengabeko gatazkan. Bella Aljeria ko presidentearen arabera, Guevarak pentsatzen zuen Afrika inperialismoaren lotura ahula zela, eta beraz, potentzial iraultzaile izugarria zuela. Nasser Egipto ko presidenteak berriz, Guevararekin anaiarteko harremanak zituena 1959ko bisitaren ondoren, Kongon borrokatzeko asmoa ausartegia zela ikusi zuen, eta "Tarzan" bezain famatua bihurtuko zela ohartarazi zion, porrotera kondenatuta. Abisua jaso arren, Guevarak Kongora bidaiatu zuen, Ramón Benítez ezizena erabiliz.
Apirilaren 19an Tanzania ko Dar es Salaam hirira iritsi zen, garai hartan Julius Nyerere buruzagi anti-kolonialista buru zelarik, bertatik Kubako kongoar matxinoen babesa antolatzeko asmoz. Kubak Kongoko Askapenerako Batzorde Nazionalaren (CNL) borroka babestea erabaki zuen. Guevarak, bigarren mailako buruzagi militar bat zen Laurent-Désiré Kabilarekin harreman zuzena izan zuen. Baina borrokatzera aurkeztu zen Kongoko matxinoen buruzagi ei aldez aurretik abisatu gabe. Beste alde batetik, bere gerrillariekin borroka eremuan kokatuko zen, bertako buruzagi militarrak gerraren frontera ia joaten ez ziren bitartean, denbora gehiena Dar es Salaamen ematen baitzuten.
Swahili hizkuntza eta ohituren ezagutza faltak, talde iraultzaileen barne eta kanpo frakzio ugariek, tropen diziplina ezak, eta azkenik Tanzaniarrek laguntza eteteak, porrotak ekarri zituzten bata bestearen atzetik. Honela, Guevara, 120 kubatarren buru zenak, horien artean bere zirkulu estuko batzuk, larrialdiko erretiratzea agintzera behartua izan zen, Kongo Askatzeko Armada gerrilla taldeak borroka uztea erabaki zuenean. Gobernuaren alde zeuden mertzenario zurien tropek "eremu askatuaren" zatirik handiena okupatua zuten, eta kanpamendua hartu ondoren kubatarrak atxilotzera zihoazen.
Bederatzi hilabete iraun zuen kanpainan zehar, sei gerrillari kubatar hil ziren, eta Guevara 1965eko azaroaren 20an erretiratu zen, lotsagarritzat jo zuen egoera batean. Kubak Kongoko matxinadan parte hartzea zorigaiztoko esperientzia izan zen. Guevarak honako hau adierazi zuen egunkari pertsonalean: "Porrot baten istorioa da hau. Ez zen handitasun-ezaugarri bakar bat ere izan erretiratze horretan."
Guevarak Kongo utzi eta hiru egunera, Joseph Mobutu k boterea hartu zuen estatu kolpe baten bidez, hogeita hamar urte iraungo zuen diktadura bat ezarriz. Bestalde 1996an, Laurent-Désiré Kabila k, Guevarak aholkatuko zuen Kongoko gerrillariak, matxinada armatu bat zuzendu zuen, Mobutu boteretik kentzera eramango zuena.
Afrika eta Bolivia artean
Kongotik erretiratu ondoren, Guevara aste batzuetan ezkutatu egin zen Tanzaniako Kubako enbaxadan. Bertan, porrot egin zuen esperientziari buruzko bere memoria idazteko aprobetxatu zuen, 1999an argitaratuko zena honako izenburuarekin: “Gerra iraultzailearen pasarteak: Kongo.”
Ondoren Praga ra joan zen, eta bost hilabetez egon zen Kubako zerbitzu sekretuaren segurtasun-etxe batean. Bere bizitzako garai ez hain ezagunetako bat izan zen, eta Bolivian gerrilla ekintza hastera eramango zuten bere hurrengo urratsak aztertu zituen. Hainbat aukera aztertu ondoren, Guevarak, Castroren laguntzarekin, Bolivian foku gerrillari bat ezartzea erabaki zuen. Hego Amerikaren bihotzean egonik, Argentina, Txile, Peru, Brasil eta Paraguai rekin muga eginez, gerrilla gerra azpi-kontinente osora, batez ere bere jaioterrira, erraz zabaltzeko aukera ematen zuen herrialdea zen.
1966ko uztailaren 21ean, Guevara isilpean itzuli zen Kubara. Bertan Fidel Castrorekin, bere emaztearekin, Orlando Borregorekin, eta Boliviara lagunduko zion gerrillari taldearekin bildu zen. Azaroaren 2an, bere nortasunaren berri eman gabe, azken aldiz ikusi zituen bere seme-alabak, Hildita zaharrena izan ezik, ezagutu ahal izango zuelako.
Handik gutxira, 1966ko iraila eta urria bitartean, Guevara Argentinako presidente ohi Peron ekin bildu zen berriro Madrilen, Bolivian zuen gerrilla proiektuari peronismoaren babesa eskatzeko. Peronek konpromisoa hartu zuen Guevarari lagundu nahi zioten peronistei ez eragozteko, baina ez zuen onartu mugimendu peronista Boliviako gerrilla ekintza batean sartzea. Hala ere, peronismoaren babesa izango zuen Guevararen gerrillak bere ekintza Argentinako lurraldera eramango zuenean.
Bolivia
1966an Bolivia René Barrientos jeneralak gidatzen zuen diktadura militarrak zuzentzen zuen. Víctor Paz Estensoro presidentea bota, eta MNR- Mugimendu Nazionalista Iraultzaileak bultzatutako ekimenari amaiera eman zion. Urte horretako abenduan, Guevararen kokapena ez zen oraindik publikoki ezagutzen. Nahiz eta Mozambike ko independentzia mugimenduko ordezkariek, FRELIMO k, jakinarazi zuten Guevararekin 1966ko amaieran Dar es Salaam en elkartu zirela, eta beraien proiektu iraultzailean laguntzeko eskaintza jaso arren, baztertu egin ziotela azkenean. 1967ko Langileen Nazioarteko Egunaren harira egindako agerraldian Habana n, indar armatuen ministro Juan Almeidak jakinarazi zuen Guevara "iraultza zerbitzatzen ari zela nonbait Latinoamerika n."
Iritsi eta hiru egunera, 1966ko azaroaren 7an, Guevarak bere Boliviako egunkari pertsonala hasi zuen, eta Ñancahuazú ibaiaren ondoan kokatutako eremu menditsuan kokatu zen, herrialdearen hego-ekialdean, Andeetako Mendilerroaren azken magalak Gran Chaco eskualdearekin bat egiten duen tokian.
1967ko martxoaren 11n gobernuak taldeko bi desertore atxilotu zituen, eta ondorioz egun hartan bertan Estatu Batu en lankidetza eskatu zuen. Halaber, Argentina, Brasil, Txile, Peru eta Paragua irekin koordinatutako inteligentzia sistema antolatu zuen.
Martxoaren 23an hasi ziren borroka armatuak. ELNk unitate militar bati eraso egin zion, eta zazpi soldadu hil zituen batailan. Handik gutxira, kanpalekutik ihes egin beharrean aurkitu ziren, Boliviako armada setiatzen hasi zelako. Apirilaren 3an, Guevarak bere indarrak bi taldetan banatu zituen, Juan Acuña bigarren zutabearen agintean jarriz. Bi taldeak galdu egin ziren elkarrengandik, eta ez ziren berriro elkartuko. Ondorengo borroketan, hainbat gerrillari hil ziren eta horien artean Eliseo Reyes, Sierra Maestra tik bidelagun izan zuena. Apirilaren 20an ELNk kolpe latza jasan zuen, laguntza sareko bi kide, Régis Debray eta Ciro Bustos, armadak atxilotu zituenean eremua uzten saiatzen ziren unean. Torturatu egin zituzten, eta funtsezko informazioa ematen amaitu zuten. Torturapean zeuden Debray eta Bustosen jarduerak, zein laguntza logistikoa eskaini behar zien Mario Monje Boliviako Alderdi Komunistako idazkari orokorraren moteltasunak, oso eztabaidatuak izan ziren.
Orduan idatzi zuen bere Mezua Munduko Herriei, Hiruko-kontinental bileran (Asia, Afrika eta Latinoamerika) irakurria izan zena. Bere adierazpen erradikal eta indartsuenak biltzen ditu, Estatu Batuen aurkako mundu gerra irekia proposatuz. Kontraesana zen, Sobietar Batasuna k eta Latinoamerikako alderdi komuniste k garai hartan Gerra Hotza ren esparru kontzeptualean "elkarbizitza baketsuarekin" onartzen zutelako. Guevarak dokumentuari jarri zion izenburua bere esaldi gogoangarrienetako bat zen:
"Kontsigna bi, hiru [...] Vietnam asko sortzea da".
Dokumentuaren testuak Bigarren Mundu Gerra amaitu zenetik kontinente guztietan sortu ziren gerra mugatuak aipatzen ditu, Estatu Batuak Vietnamen aplikatzen ari ziren muturreko krudelkeria azpimarratuz, eta nola, vietnamdarrak borrokan bakarrik ari ziren arren, superpotentzia amerikarra "zokoratuta" zegoela. Guevarak ondorioztatzen zuen inperialismoak gerra xantaia bezala erabiltzen zuela, eta jendearen erantzuna gerrari beldurrik ez izatea izan behar zela. Chek dokumentuan jarraitzen zuen esanaz "ez dugu onartuko beste Kubarik" lelopean, Estatu Batuek adierazten zutela hori saihesteko esku hartze odoltsu orokor bat egiteko prest zeudela."
Atxiloketa
1967ko ekainean eta uztailean ELNk beste zazpi gizon galdu zituen. Eta abuztuaren 1ean, CIA k bi agente kubatar-estatubatuar bidali zituen Che Guevararen ehizan sartzeko: Gustavo Villoldo eta Félix Rodríguez Mendigutia. Azken hau Jarduera Berezien Dibisioko (ezkutuko eta paramilitarren operazioekin arduratzen zen Inteligentzia Agentzia Zentralaren dibisioa) kide operatiboa zen, eta Boliviako tropen aholkulari izan zen Guevara bilatzeko garaian. 1967ko abuztuaren 31n, armadak bigarren zutabea Vado del Yeson zelatatu zuen, ibaia zeharkatzen ari zenean, eta ondorioz guztiak hil zituzten, bat izan ezik. Haien gorpuak lehenik garaikur bezala jarri zituzten ikusgai, ondoren ezkutuan lurperatzeko. Lehen zutabea berriz, desbideratze luzea egin eta Samaipata herria ordu batzuk menperatu ondoren, isolatuta geratu zen, Rio Grande aldera irteera blokeatuta zuelako. Horrek mendira igotzea behartu zuen, La Higuera norabidean. Irailaren 26an La Higuera herrixka txikian sartu ziren, eta alde egiterakoan abangoardia jazarria izan zen, taldeko hiru hilez.
Bizirik jarraitzen zuten 17ak gorago igo zuten, urriaren 7an ibaira jaisten hasteko. Baina informatzaile batek Boliviako Indar Bereziei ohartarazi zien Guevararen gerrillaren kanpamendua Churoko sakan malkartsuan zegoela. Hurrengo goizean, eremua inguratu zuten 1.800 soldadu zituzten bi batailoiekin, eta sakanean sartuta borrokaldia piztu zuten.
Gau hartan Ernesto Guevarak bere egunkari pertsonalean azken sarrera egin zuen: "URRIA 7. Gure gerrillaren inaugurazioaren 11. hilabetea arazorik gabe amaitu ziren, bukolikoki. Harik eta arratsaldeko 12:30etan emakume zahar bat, ahuntzak bazkatzen kanpatu genuen arroilan sartu zen eta atxilotu beharrean aurkitu ginen. Emakumeak ez du soldaduei buruzko albiste fidagarririk eman, guztiari ez dakiela erantzunez, aspaldian delako hara joan. Soilik errepideei buruzko informazioa eman zuen. Atsoaren datuen emaitzetatik, badirudi Higuerasetik legoa batera gaudela, eta Jagüeytik beste batera, eta Pucarátik bira gutxi gora behera. Arratsaldeko 17:30etan, Inti, Aniceto eta Pablito, alaba bat ohean eta nano erdi bat atsoaren etxera joan ziren. 50 peso eman zizkioten hitzik ez esateko aginduta, baina itxaropen gutxirekin beteko zuela agindu arren.”
''17 lagunek oso ilargi txikiarekin irten ginen, eta martxa oso nekagarria izan zen eta arrasto asko utzi genituen bertan zegoen arroilan, etxeak ez baititu gertu, baina bai patata ereindako lurrak erreka bereko hobiak ureztatuta. 2etan gelditu geratu ginen atseden hartzeko, jadanik alferrikakoa zelako aurrera jarraitzea. Txinoa benetako zama bihurtzen da gauez ibili behar denean.''
''Armadak Serrano 250 gizonen presentziari buruzko informazio arraroa eman zuen, 37. zenbakian hesiak igarotzea saihesteko, Acero eta Oro ibaien artean gure aterpearen eremua emanez.''
''Mezu desbideragarria dirudi. h-2.000 ms.''
Urriaren 8an ustekabean harrapatu zituzten Quebrada del Churon. Che Guevarak taldea bitan banatzeko agindua eman zuen, gaixoak bidaliz aurretik eta gainerakoekin gobernuko tropei kontra egiteko. Harry Villegasek, bizirik atera zen bostetako batek, une kritiko hori horrela kontatu zuen: “Ihes egiteko gai zela uste dut. Baina bere abiaduran mugitu ezin zen gaixoen taldea zetorren. Armadak jazarpena hasi zuenean, geratzea erabaki zuen eta gaixoei jarraitzeko esan zien. Bien bitartean hesia ixten ari zen. Hala ere, gaixoek ateratzea lortu zuten. Beste era batera esanda, etsaia gaixoak baino motelagoa zen. Zuzeneko jazarpenean etorri ziren soldaduek, Guevara geratzea lortu zuen. Baina jarraitu zuenean, hesia itxi egin zelako borroka zuzena eman zen. Gaixoekin irten izan balitz ordea, salbatu egingo zen.”
Hiru orduko borrokaren ondoren, Guevara zauritua izan zen arinki zango baten eta Simeón Kubarekin batera antzeman zuten, bere beste hiru gizonek bizia galdu zuten bitartean. Alberto Fernández Montes de Oca larri zaurituta geratu zen, biharamunean hiltzeko. Hurrengo egunean Juan Pablo Chang ere harrapatuko egin zuten. Beste lau gerrillari jazarriak izan ziren, eta Cajoneseko borrokaldian hil ziren, lau egun geroago. Aurretik joan ziren sei gerrillariek ihes egitea lortu zuten. Armadak jazarri egin zituzten, bat hiltzeraino, baina gainerako bostek Boliviatik Txile ra alde egitea lortu zuten.
Heriotza
Txuroko sakaneko borrokan, Guevara ezker hankan tirokatu ondoren preso eraman zuten Simeon Cuba Sanabriarekin batera La Higuera herrira, bertako eskolako ikasgela desberdinetan giltzapetuz. Eskolan sartu zituzten baita, hildako gerrillarien gorpuak, eta militarrek konfiskatutako ondasunen artean, Bolivian gordetzen zuen egunkari pertsonala zegoen.
Arratsalde horretan, Ugartetxe kontralmiranteari eta beste ofizial boliviarren galderei erantzuteari uko egin zion, eta soilik soldaduekin hitz egin zuen ahapeka. Soldadu boliviar horietako batek, Jaime de Guzman izeneko helikoptero pilotu batek, Guevara "zatar zegoela" deskribatu zuen: tiro bat jasoa zuen eskuineko zangoan, bere ilean lurra zuen, arropak jira-biraka apurtuta, eta oinak larru latzezko zorroz estalita. "Hala ere Che jaunak burua gora mantenduz begietara begiratzen zuen, eta erretzeko zerbait baino ez zuen eskatu". De Guzmanek zioenez, "Errukitu egin zenez" piparako tabako poltsatxo bat eman zion, eta Guevarak irribarre egin eta eskerrak eman zion.
Urriaren 9ko goizean, Bolivia ko gobernuak jakinarazi zuen Guevara hil egin zela bezperako borrokan. Aldi berean, Joaquín Zenteno koronela eta CIA ko Félix Rodríguez Mendigutia agentea iritsi ziren. Eguerdi ostean, Barrientos presidenteak Guevara exekutatzeko agindua eman zuen. Erabakian Estatu Batu ek izan zuten babes mailari buruzko zalantzak eta bertsio kontraesankorrak daude, baina egia da Félix Rodríguezek egindako txosten sekretuan grabatu zen moduan, CIA tokian bertan zegoela. Hain zuzen, Rodríguez agentea izan zen fusilatzeko agindua jaso zuena, eta Boliviako ofizialei helarazi ondoren, bera izan zen Guevarari fusilatua izango zela esan ziona. Fusilamendu aurretik, CIAko agente ezkutua zen Félix Rodríguezek galdekatu eta ikasgelatik atera zuen, hainbat argazki egiteko, bizirik agertzen ziren azkenak. Claudio Gatti kazetariak egindako elkarrizketa baten, Rodriguezek berak horrela kontatzen du une hori:
"Gelatik irten nintzenean, kanpoa soldaduz beteta ikusi nuen. Teran sarjentua zegoen agintean eta berari zuzendu nintzaion, esanaz: "Sarjentu, zure Gobernuaren aginduak daude atxilotua eliminatzeko". Eskua kokotsa ren parean jarri nuen: "Ez bota hemendik gora, hemendik behera tirokatu, gizon hau borrokan hil dela uste baita". "Bai nire kapitaina, bai nire kapitaina", esan zuen. Boliviako arratsaldeko ordu bata inguru zen. Handik egunkariari argazkiak atera nizkion leku atzeratura joan nintzen, eta ordu bata eta hamarretan gutxi gorabehera, tiro-segida txiki bat entzun nuen." Lehentxeago, Simeon Cubak eta Juan Pablo Changek zorte bera izan zuten.
1977an Paris Match aldizkariak Mario Teran elkarrizketatu zuen, eta honela kontatu zituen Gebararen azken uneak: “40 minutuz zalantzan egon nintzen, agindua bete baino lehen. Perez koronelarengana joan nintzen, bertan behera utziko zuelakoan. Baina koronela sutan jarri zen. Beraz, alde egin nuen. Hori izan zen nire bizitzako unerik txarrena. Iritsi nintzenean, Guevara banku batean eserita zegoen. Ni ikustean zera esan zidan: "Zu ni hiltzera etorri zara". Ni kikilduta nengoen, eta burua makurtu nuen erantzunik eman gabe. Orduan galdetu zidan: "Zer esan dute besteek?". Ez zutela ezer esan erantzun nion, eta berak orduan: "Kementsuak ziren!". Ni ez nintzen tiro egitera ausartu. Guevara handi ikusi nuen, oso handi, itzela. Begiak distiratsu zituen. Gainera zetorrela sentitzen nuen, eta tinko begiratu zidanean, zorabio bat eman zidan. Uste nuen mugimendu azkar batekin Guevarak arma kendu ahal izango zidala. "Zaude lasai - esan zidan - eta apuntatu ondo! Gizon bat hiltzera zoaz!" Orduan urrats bat atzera egin nuen, atearen parera, begiak itxi eta lehen tiro-segida bota nuen. Guevara, hankak hautsita, lurrera erorita bihurrikatuz, odol asko galtzen hasi zen. Nik adorea berreskuratu eta bigarren tiro-segida bota nuen, eta besoan, sorbaldan eta bihotzean harrapatu nuen. Jadanik hilda zegoen.”
Bitxia bada ere, sendagile kubatarrak izango ziren 2007an Terani bista itzuliko ziotenak, Evo Morales en Boliviako gobernuarekiko elkartasun kanpainetako baten. Albistea Granma egunkari ofizialak eman zuen, Guevararen heriotzaren urteurrenean: "Mario Teran bere krimenarekin amets bat eta ideia bat suntsitzen saiatu zen. Chek beste borroka bat irabazi du. Eta kanpainan jarraitzen du." Teranen semeak Santa Cruz de la Sierra hiriko egunkariari mediku kubatarrei egindako lanagatik eskerrak emateko ohar bat argitaratzeko eskatu zion.
Gorpua
1967ko urriaren 9ko arratsaldean, Guevararen gorpua helikopteroz eraman zuten Vallegrande aldera, eta Nuestro Señor de Malta ospitaleko garbitegian jarri zuten. Egun osoan eta hurrengo egunean egon zen ikusgai, deskonposizioa ekiditeko formaldehido kantitate handia sartuz.
Gorpuaren bilaketa eta aurkipena
Heriotzaren urtetik aurrera, Kubako gobernuak Guevararen eta haren laguntzaileen aztarnak aurkitzera zuzendutako ikerketa hasi zuen, emaitzarik lortu gabe. 1995. urtean Kubako Medikuntza Juridikoaren Institutuko zuzendaria zen Jorge González Pérez doktoreak Boliviara bidaiatu zuen, 1997an topatuko ziren gorpuzkien bilaketa prozesua hastera. 1997ko ekainaren 28an, Mario Vargas Salinas jeneral erretiratuaren adierazpenei eta nazioarteko presioei esker, Boliviako gobernua ikerketak hasteko baimena ematera eraman zuten. Kubako zientzialari talde batek zazpi gorpu aurkitu zituen Valle Granden, hobi komun bakar batean ezkutuan lurperatuta, eta haien artean identifikatu zituzten, Argentinako Auzitegiko Antropologiako Taldearen laguntzarekin, Guevara eta beste sei gerrillari.
1997ko uztailaren 12an, gorpuzkiak Kubara eraman zituzten, eta han jendetza batek jaso zituen, Santa Klarako "Ernesto Guevararen Memorialean" lurperatuak izateko. Gaur egun, bere espedizioan lagundu zioten gerrillari gehienen gorpuzkiak bertan daude.
Ikerlarien ondorioak
Ikerlariek uste dute Guevararen planak Bolivian iraultza sustatzeko, hainbat arrazoirengatik huts egin zutela, hala nola,
- Tokiko disidente en laguntza eta lankidetza espero zuen, baina ez zioten eman. Ez eta Mario Monjeren gidaritzapean zegoen Boliviako Alderdi Komunistak, Mosku ra begira zegoelako Habana ra baino. Hil ondoren harrapatutako Guevararen egunkari pertsonalean ageri da Boliviako Alderdi Komunistari buruz ere idatzi zuela, "mesfidati, desleial eta ergel" bezala definituz.
- Gaizki prestatuta eta ekipatuta zeuden Boliviako militarrekin soilik borrokatuko zela uste zuen. Aurreikusi gabe zuen ordea Estatu Batu etako gobernuak CIA ko Jarduera Berezien Dibisioko komando etako talde bat eta beste eragile batzuk bidaliko zituela Boliviara, matxinadaren aurkako ahaleginean laguntzeko. Horrela, Boliviako Armada, AEBetako Indar Bereziek trebatu, aholkatu eta hornitu zuten. Tartean, La Esperanzako eremu txikian, oihaneko gerran zaildutako AEBetako Rangers elite ko batailoi bat ezarri zen, Guevararen gerrillarien kokapenetik gertu.
- Bestalde, Habanarekin irrati bidezko harremanetan jarraitzea espero zuen, baina Kubak eskainitako uhin laburreko bi irrati igorleek akatsak zituzten, eta ondorioz gerrillariek ezin izan ziren komunikatu hornituak izateko, isolatu ta geratuz.
- Horrez gain, Guevararen joeran ezaguna zen lehentasuna ematen ziola konfrontazioari, konprometitzeari baino. Jokamolde hori aurretik Kuban bere gerrillaren kanpainan azaleratutakoa zen. Eta matxino boliviarren buruzagiekin harreman arrakastatsuak garatzeko ezintasuna eragin zuen, Kongo n bezala. Kuban ere antzera suertatua zen, baina Fidel Castro ren esku-hartzeek eta orientazioek kontrolpean mantendu zuten.
Azken emaitza izan zen Guevarak ez zuela erakarri bertako biztanlerik bere milizia n sartzeko, han igarotako hamaika hilabeteetan saiakera batzuk egin arren. Biztanle askok, ordea, nahiago izan zuten Boliviako agintariei eta militarrei gerrillarien eta inguruko mugimenduen berri eman. Boliviako proiektuaren amaiera aldera, bere egunkarian honela idatzi zuen "nekazariek ez digute inolako laguntzarik ematen, eta informatzaile bihurtzen ari dira."
San Ernesto de La Higuera
Gaur egun, La Higueran Guevararen irudia bertako biztanleek erreberentziaz gogoratzen jarraitzen dute, santutua izan zen heinean, Ande etako eskualde horretako kredoen zati izatera pasatuz "San Ernesto de La Higuera" izenarekin. Vallegrande probintziako Maltako Jauna ospitaleko aska, non Cheren gorpua ikusgai egon zen, gurtza toki bihurtu da beti lorez eta beste ofrenda batzuekin dagoela. Eta eskualdeko etxeetan Guevararen argazkiak ikus daitezke lore eta kandelekin, eskaera eta otoitzak eginez.
La Higuera eta Vallegrande arteko 60 kilometroko bidea "Cheren Ibilbidea" bezala ezagutzen da, eta helmuga turistiko eta erromesaldi bihurtu da. Bolivian jazotako gertakari historikoek, urteen poderioz pertsonaia mitiko, eta mistikaz inguratutako baten tonua eman zioten. La Higuerako nekazariek gertaera miraritsuen lekuko direla adierazi izan dute, Cheren espiritu aren esku utzi baitute beren burua. Bestalde, Félix Rodriguez Mendigutia, Guevara harrapatu zuen operazioaz arduratzen zen CIAko agentea, asma-erasoak jasaten hasi zen hura hil ondoren. Julia Constela kazetari argentinarrak honako hau esan zuen hildako gorpuari buruz: "Oharkabean zuen Kristo ren irudiak, bere nahiak izan zitezkeenak gainditzen ditu."
Ezkontzak eta seme-alabak
Guevara bi aldiz ezkondu zen eta sei seme-alaba izan zituen. Bere lehen emaztea Hilda Gadea rekin 1955an ezkondu zen Mexiko n. Gadea Peru ko ekonomialaria eta APRAko liderra zen. Guatemala n ezagutu ziren, eta 1956an Hilda Beatriz alaba izan zuten. 1959. urtean dibortziatu ziren. Kubako Iraultzaren ondoren, Hilda bertan kokatu zen, goi mailako karguak betez, eta senar ohiari buruzko liburu bat idatzi zuen Che Guevara: urte erabakigarriak izenburuarekin (Mexiko: Aguilar Editorea, 1972).
Bere bigarren ezkontza Aleida March Torresekin izan zen, 1959ko ekainaren 9an Habana n. March Las Villas probintziako Uztailaren 26ko Mugimenduko militante kubatarra zen. Santa Klara batailaren aurretik, 1958an Batistaren erregimenaren aurka bere azken erasoaldia garatzen ari zirela ezagutu zuen Guevarak. Elkarrekin lau seme-alaba izan zituzten: Aleida 1960an, Camilo 1962an, Celia 1963an eta Ernesto 1965ean. Aleida March, Habanan partekatu zuten etxean kokatuta dagoen Che Guevara Ikasketa Zentroaren presidentea da.
Jorge Castañeda irakaslearen arabera, beste seme bat ere izan zuen 1964an Lidia Rosa Lopezekin, ezkontzatik kanpoko harreman baten ondorioz. Aitortu ez zuen arren, Guevarak aukeratu omen zuen Omar Pérez izena.
Pentsamendua
Guevarak «guevarismo» bezala ezagutzen diren hainbat ideia eta kontzeptu garatu zituen. Bere pentsamenduak anti-inperialismo a, marxismo a eta komunismo a oinarrizko elementutzat hartu zituen, baina iraultza nola gauzatu eta gizarte sozialista bat sortzeko hausnarketak eginaz, berezko nortasuna eman arte. Guevarak berebiziko garrantzia eman zion borroka armatua ri. Bere esperientziatik abiatuta, gerrillari buruzko teoria oso bat garatu zuen. Beretzat, herrialde batean iraultza baterako "baldintza objektiboak" zeudenean, gerrillari "foku" txiki batek "baldintza subjektiboak" sor zitzakeen, eta herritarren altxamendu orokor bat eragin. Postulatu hauek Régis Debray filosofoak hartu eta interpretatu zituen, fokismoa sortuz, Guevarari oker egozten zaiona.
Etika indibidualari funtsezko rola ematen zion, bai iraultzaren garaian gerrillariena, bai gizarte sozialistako herritarrena. Alderdi hori "gizon berri sozialista" kontzeptuaren pean garatu zuen, eta gizabanako hori elkartasunera eta guztion onurara bultzatzen duen etika pertsonal batek mugiarazten zuela ikusten zuen, horretarako pizgarri materialik behar izan gabe. Ildo horretan, Guevarak funtsezko balioa ematen zion borondatezko lanari, "Gizon berria" prestatzeko funtsezko jardueratzat jotzen baitzuen.
Atxikimenduak
Sektore zabalak, munduko herrialde desberdinetan, Che Guevararen ekintzekin, nortasunarekin eta idealekin atxikimendu a adierazi dute.
Kritikak
Guevararen ekintzen eta figuraren aurka doazen sektoreak ere badaude, batez ere erbesteko talde kubatarren komunitatean. Berari egotzitako ekintza gaitzesgarrien artean ehunka aurkariren fusilamenduak daude, batez ere La Cabaña gotorlekuko agintea zuenean. Leporatzen diote, baita, gerrillak kontrolatutako eskualdeetako nekazarien hainbat erailketa.
Horrez gain, Guevarak Kubako auzolandegi sistema sortu zuela adierazi dute, lehenengoa Guanahacabibesen ezarri zuenean, "etika iraultzailearen" aurkako urraketen erruduntzat jotzen ziren estatu enpresetako zuzendariak berriz hezteko. Jorge Castañedak bere biografian adierazi duenez, Kubatik atera ostean, "eremu horiek disidente ak, homosexual ak eta, Guevara hil eta bi hamarkada geroago, hiesa zuten gaixoak bidaltzeko erabili ziren".
Guevararen aurka daudenek, bere ideia komunista totalitarioak ere azpimarratzen dituzte. Eta baita Kuba komunismoari atxikitzeko eta, Gerra Hotzean, Sobietar Batasunak gidatutako bloke komunistan sartzeko izan zuen eragina ere. 2005ean, Carlos Santana gitarra joleak Che Guevararen kamiseta bat Oscar zeremoniara eraman ondoren, Paquito d'Rivera kubatarrak eskutitz ireki bat idatzi zuen Santana zentsuratzeko, "La Cabañako harakina"ren alde egiteagatik. Bere gutunean, Guevara La Cabañako buru izan zen garaiari buruz hitz egiten du, "epaiketa iraultzaileak" eta kondenatutako disidenteen exekuzioa gainbegiratuz, horien artean, bere lehengusu propioa, kristau izaeragatik La Cabañan espetxeratua izan zena. Eta kristau sinesmenak izateagatik hainbat pertsonen exekuzioaren lekuko izan zela baieztatzen duena.
Guevararen kontrakoek diote halaber, bere atxikitzaileek propaganda handia egin dutela gerlari bikain bezala aurkezteko, baina benetan estratega pobre bat izan zela. Funtsean, emaitzak kontuan hartuta, Kubako ekonomiaren zuzendaritzan porrot egin zuela diote, azukre ekoizpenaren ia kolapsoa, industrializazioaren porrota eta errazionamenduaren ezarpena kontuan hartuz. Hau guztia, diote, Batistaren diktaduraren aurretik latinoamerikar nazio arrakastatsuenetako bat izan zenean.
Paul Berman kazetari estatubatuarrak Motozikletaren egunkariak filma kritikatu zuen, "Che Guevararen gurtza moderno" honek Kuban gertatzen ari den "gatazka sozial izugarria" iluntzen zuelakoan. Artikuluan disidenteen espetxeratzea aipatzen da, Raul Rivero poeta eta kazetaria kasu. Azkenean, Kubako Demokraziaren Aldeko Nazioarteko Batzordeak zuzendutako elkartasun kanpaina bati esker, nazioarteko presioaren ondorioz askatua izan zen, bloke sobietarreko disidente ohien eta beste pertsona ospetsu batzuen babesa izan zuelako, hala nola Václav Havel, Lech Walesa, Arpád Göncz edo Elena Bonner.
Guevararen figura, sektore erradikalek ere kritikatu izan dute, batez ere anarkiste k eta libertario zibilek. Pertsona autoritariotzat jo dute, Estatu-erregimen estalinista eta burokratiko a sortzea helburu zuena.
Ondarea
Guevara lan artistiko ugariren gaia izan da Argentinan, Kuban, eta bai munduko gainerako herrialdeetan. Inolako zalantzarik gabe, ezagunena Carlos Pueblak egindako "Beti arte komandante" abestia da, Latinoamerika ko abesti klasiko bihurtu dena.
Zinema
Hainbat film eskaini zaizkio Che Guevarari osorik edo partzialki, horien artean Walter Sallesen Motozikletako egunkariak (2004), Alan Parkerren Evita (1996) eta Steven Soderbergh zuzendariaren Argentinarra eta Gerrilla.
Musika
Ehunka abesti eta musika lan inspiratu dira Che Guevaran, erritmo, estilo eta hizkuntza ezberdinetan. Honakoak daude ospetsuenen artean:
Gainera, badira zenbait tributu album, hala nola 1997ko Che bizi da!, hainbat artistek interpretatua.
Olerkiak
Aipagarrienen artean daude:
Eleberria
“Heriotzak aurkitzen zaituen lekuan” (Fernando Otero, 2012), Sevillako Ateneo Gazteen Saria irabazi zuen Guevararen hilketaren inguruko eleberria.
Berak idatzitako lanak
Ernesto Guevarak idatzitako liburuak, koadernoak eta artikuluak
Bestalde, Ernesto Guevararen idatzi, olerki eta material argitaragabe ugari dago, gehiena bere alargun Aleida Marchen eskuetan, Che Guevara Ikasketa Zentroko lehendakaria dena. Aldian-aldian eta modu egokian, Marchek dokumentu horietako batzuk askatu eta argitaratu ditu, 1999an Kongoko Egunkaria-rekin egin zuen bezala. Azken argitalpena 2012an Guevarak bere gaztaroaren eta Boliviako egonaldiaren artean idatzitako testuen bilduma bat izan zen, Ohar filosofikoak izenburupean.
Ablis
Ablis Frantziako udalerria da, Yvelines departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ablis udalerrian erroldatutako biztanleak 3.201 ziren. Familiak 1.045 ziren, horien artean 169 pertsona bakarrekoak ziren (90 bakarrik bizi ziren gizonak eta 79 bakarrik bizi ziren emakumeak), 263 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 542 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 71 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 1.122 etxebizitza zeuden, 1.063 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 49 hutsik zeuden. 968 etxeak ziren eta 153 apartamentuak ziren. 1.063 etxebizitza nagusietatik 875 bere jabearen bizilekua ziren, 173 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 15 etxek gela bat zuten, 67 etxek bi zituzten, 107 etxek hiru zituzten, 210 etxek lau zituzten eta 664 etxek bost zituzten. 891 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 410 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 583 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Errentak eta okupazioa
2007an batez besteko errenta 13,6€/h zen. Goi karguen kasuan 22,9€/h zen (23,9€/h gizonen artean eta 19,3€/h emakumeen kasuan), erdi-mailakoak 14€/h (14,5€/ h gizonentzat 13,3 emakumeentzat), enpleatuentzat 10,1€/h (10,6€/h gizonen kasuan eta 10,1€/h emakumeen kasuan) eta langileentzat 10,5€/h (10,8€/h gizonek eta 9,5€/h emakumeek).
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.120 ziren, horien artean 1.643 aktiboak ziren eta 477 inaktiboak ziren. 1.643 pertsona aktiboetatik 1.546 lanean zeuden (818 gizon eta 728 emakume) eta 96 langabezian zeuden (50 gizon eta 46 emakume). 477 pertsona inaktiboetatik 143 erretiraturik zeuden, 213 ikasten zeuden eta 121 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ablis udalerrian 1.081 unitate fiskal zeuden, 3.225 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.202 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 150 komertzioetatik, 8 erauzte enpresak ziren, 5 janari enpresak ziren, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 9 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 24 eraikuntza enpresak ziren, 31 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 8 garraio enpresak ziren, 10 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 10 higiezinen enpresak ziren, 20 zerbitzu enpresak ziren, 11 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 43 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 2 banku bulegoak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 6 igeltseroak, 4 margolariak, 2 zurginak, 6 iturginak, 3 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 7 jatetxeak eta 4 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 8 establezimendu komertzialetatik, 3 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 2 okindegiak, 1 harategi zen eta 1 lore-denda zen.
2000. urtean Ablis udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.240 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Craignure
, 'Creag an Iubhair', Eskoziako Mull uharteko udalerria eta ferryentzako portu bat da, Barruko Hebridetan eta Argyll eta Bute eremuan. Torosay parrokian dago.
Rossell
Rossell Valentziako Erkidegoko udalerria da, Baix Maestrat eskualdean eta Castellóko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.187 biztanle zituen.
Bering (argipena)
Bering izan daiteke:
Cyrtodactylus grismeri
Cyrtodactylus grismeri Cyrtodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Ikus, gainera
Gekkonidae
Bilbo-Leon burdinbidea
La Robla trenbidea Europako trenbide esturik luzeena da, Lutxana eta La Robla (Leon) arteko 330 km dituena. Bere garairik onena Bizkaiko burdingintzaren unerik gorenarekin batera izan zen.
Gaur egun, Leon eta Lutxana bitarteko ibilbidea baino ez da erabiltzen bidaiariak garraiatzeko, La Robla - Matallana ibilbidea merkantzia garraiatzeko baino erabiltzen ez den bitartean. Trenbide nagusiaz gain, badago Guardotik ateratzen den trenbide bigarrenkari bat, Velilla del Río Carrióneko zentral termikora ikatza daramana. Trenbide hau ustiatzen duen enpresa Renfe Feve da.
Bere ibilbideak Bizkaia, Burgos, Kantabria, Palentzia eta Leon probintziak zeharkatzen ditu.
2006an sute batek La Roblako geltokia suntsitu zuen.
Vascanthogona vicenteae
Vascanthogona vicenteae Anthogonidae espezie bat da, Iberiar Penintsularen iparraldeko endemismoa; orain arte Hego Euskal Herrian aurkitu da. Hizkuntz arruntaz milazango espezie bat da. Jean-Paul Maurièsek eta Pilar Barraqueta Egeak lehen aldiz 1985ean deskribatu zuten.
Hypsipetes madagascariensis
Hypsipetes madagascariensis Hypsipetes generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
Inkwil
Inkwil Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Stuľany
Stuľany Eslovakiako udalerri bat da, Bardejoveko barrutian kokatuta. 8,12 km²ko azalera du eta 563 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1420. urtekoa da.
Ume jolas (eskultura)
Ume jolas Agustin Ibarrola eskultoreak 1991an sortutako egurrezko eskultura bat da. Donostia hiriko Intxaurrondo auzoan dago Beñat Etxepare plazan. 1991eko azaroaren 29an inauguratu zen, Eusko Jaurlaritzak enkargatuta. Trenbideko trabesez egindako hainbat karratuz osatuta dago. Karratu horiek, bata bestearen atzetik eta apur bat jiratuta, tunel berezi bat eratzen dute.
Objektu Bereziki Arriskutsu
Objektu Bereziki Arriskutsu (OBA) bat Lurretik gertuko objektu bat – kometa edo asteroidea – da, bere orbitaren aldi batean Lurrera era nabarmenean hurbiltzen dena eta talka eginez gero, eskualde edo mundu mailako kalte nabariak eragin ditzakeena. Hitzarmenez, gorputz batek halako izendapena jasotzeko bere orbitaren zati batean Lurrarekiko 0.05 unitate astronomikoko intersekzio-distantzia eduki behar du, hau da, uneren batean gure planetatik 19.5 ilargi-distantziara baino gertuago igaro behar da. Gainera, 22ko magnitude absolutua edo distiratsuagoa eduki behar du. Egun ezagutzen ditugun OBAen %98ak ez du Lurraren aurka talka egingo hurrengo ehun urteetan, hurbilketa guztien arabera, ziurtasun osoz.
OBAk bi motatakoak izan daitezke, kometak edo asteroideak, baina gehienak asteroideak dira eta Asteroide Bereziki Arriskutsu (ABA) izena jasotzen dute; badira ordea OBA motako kometa gutxi batzuk, Kometa Bereziki Arriskutsu (KBA) izenez ezagunak. 2020ko urtarrilean 2.044 OBA ezagutzen ziren (Lurretik gertuko populazioaren %9 inguru ordezkatzen dute); horien artetik 157k kilometro bateko diametroa gainditzen dutela uste da. ABA gehienak Apolo motako asteroideak dira (1.730), badira ordea Aton motako asteroideak ere (171).
OBA baten orbita behar bezala zehazten bada, erraz jakin daiteke hurrengo mendean kalterik sor dezakeen. Sarritan gertatu izan da gorputz baten orbitaren inguruko jakintza nahikoa izan ez, eta aurreikuspenek gorputz horrek Lurraren aurka talka egingo zuela iragartzea, nahiz eta berrikuspenek beranduago aukera horiek ezeztatu. Gaur egun, hurrengo ehun urteetan Lurraren aurka talka egiteko aukeraren bat duten gorputz guztiak Arrisku Taula Zaintzailean zerrendatuta daude. 2020ko urtarrilean taula horrek 43 gorputz baino ez zituen zerrendaturik. Zenbait OBAri aurreikuspen zehatzak egin zaizkie eta halako aurreikuspenek ez dute talka arriskurik iragartzen hurrengo mendeetarako; beste OBA ugari ezin izan dira behar bezala behatu eta hortaz, haien orbitei buruzko datuek hutsuneak dituzte, horregatik, ezin dira zehaztasun handiko aurreikuspenak egin, honek ziurtasun txikiko ondorioak ateratzen uzten du, soilik. Azken urteetan sustatutako ikertalde eta proiektuek OBA ugari aurkitu dituzte, egun 1990eko hamarkadan ezagutzen zirenak halako hamar ezagutzen dira. Planeta Txikien Zentroaren OBAei buruzko webguneak ere gorputz hauei buruzko informazio ugari plazaratzen du.
Romano Mussolini
Biografia
Benito Mussoliniren eta Rachele Guidiren laugarren semea, txikitatik musikarako grina sentitu zuen, Vittorio bere anaiak kutsatu zion grin hori, anaiak zinema maitale handia zuen.
1940ko hamarkadaren amaieran, faxismoa erori eta Bigarren Mundu Gerra amaituta, bere lehen diskoak grabatu zituen. Urte haietan laukote baten parte izan zen Carlo Loffredorekin batera, eta harekin grabatu zuen How high the moon.
Bere momentu musikal onena 1950eko eta 1960ko hamarkadetan bizi izan zen, Romano Full ezizenarekin Nunzio Rotondo tronpeta musikariarekin batera lan egin zuenean. 1957an ere jo zuen, hirukote bat osatuz, Carlo Loffredorekin (kontrabaxua) eta Pepito Pignatellirekin (bateria). Piano jotzaile gisa ospetsua zenez, Oscar Peterson pianista estatubatuarraren musika, jazzaren birtuosoetako bat, bere herrialdean ezagutzera eman zuen. Bere ibilbidean zehar, Italiako jazzaren izen ospetsuekin jo zuen, hala nola, Dino Piana, Enzo Scoppa, Gil Cuppini eta Franco Tonani. Estatu Batuetan eta Europako herrialdeetan ere jo zuen.
Mussoliniren seme gazteenak ez zuen inoiz aitak egindako politika publikoki gaitzetsi. Hala ere, Italian batez ere musikari gisa ezagutzen zen eta ez bere abizenarekin. Il Duce, mio padre (RCS MediaGroup, 2004) argitaratu zuen eta hurrengo urtean lan berria egin zuen, Ultimo atto. The verità nascoste sulla fine del Duce.
Anna Maria Scicolonerekin ezkondu zen, Sophia Lorenen ahizpa, eta harekin bi alaba izan zituen: Alessandra (Aliantza Nazionaleko eta Askatasuneko Herriaren diputatua) eta Elisabetta (Perugia-ko notarioa). Scicolonerekin banandu ondoren, Carla Maria Puccini aktorearekin ezkondu zen, harekin bere bizitzako hogeita hamar urte igaro zituen. Bigarren ezkontza horretatik bere hirugarren alaba, Rachele jaio zen.
Kodre
Kodre edo Kodrus, Vergiliusen garaiko olerkari erromatar bat izan zen, bere harrokeriagatik barregarri utzi zuena. Theseus tragedia idatzi zuen Kodrus izeneko olerkari bat, ziuraski pertsona bera zen.
Apristurus ampliceps
Apristurus ampliceps Apristurus generoko animalia da. Arrainen barruko Scyliorhinidae familian sailkatzen da.
Ainara Epelde
Ainara Epelde (Azpeitia, Gipuzkoa, 1991) gipuzkoar abeslaria da.
Bizitza
Betizu Taldeko kidea izan zen hiru urte luzez. Betizu BT- 1.0 (2003) diska grabatu zuen Leire Merino, Mikel Zubimendi eta Uxue Rodriguez taldearen beste kideekin.
2003 urtean Azpeitiko txupinazoa bota zuen, Betizu Taldearen ordezkaritzan.
Typhlops veddae
Typhlops veddae Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
Cyrtodactylus gubaot
Cyrtodactylus gubaot Cyrtodactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Ikus, gainera
Gekkonidae
Croggan
, 'An Crògan', Eskoziako Mull uharteko udalerri bat da, Barruko Hebridetan eta Argyll eta Bute eremuan. Firth of Lorn fiordoaren mendebaldeko ertzean dago.
Deustuko geltokia (Bilboko metroa)
Geltokiko Lehendakari Aguirre irteeraren parean Bidarte merkataritza zentroa dago, eta aurrerago Bilboko Hizkuntz Eskola Ofiziala. Sarbide guztien inguruan Bilbobus zerbitzua hornitzen duten hainbat autobus geraleku dago.
Poropuntius hampaloides
Poropuntius hampaloides Poropuntius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Gurutzaontzi
Gurutzaontzia izan daiteke:
Sacañet
Sacañet (valentzieraz Sacanyet) Valentziako Erkidegoko udalerria da, Alto Palancia eskualdean eta Castellóko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 85 biztanle zituen.
NGC 171
NGC 171 galaxia bat da, Cetus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n. NGC 175 bezala ere ezagutzen da.
Urrekara
Urre-kolorea edo urrekara hori-laranjakara edo saturazio handiko anbar kolore bat da, jatorrizko urrearen itxura kromatikoa gogorarazten duena, hau da, urre guztiz puruarena. Estandarizatuta dagoen kolorazio bat da, batez ere web koloreetan. Urre-kolorearen barnean ñabardura ugari dago.
Pink Floyd
Pink Floyd britainiar rock talde bat izan zen, 1965ean Londresen sortua. XX. mendeko ikono kulturaltzat hartua eta herri musikaren historian eragin, arrakasta eta txalorik handiena izan zuten taldeetako bat. Ospe handia lortu zuen bere musika psikodelikoari esker: denboraren poderioz, rock progresibo eta rock sinfonikora eboluzionatu zuen. Eduki filosofiko handiko abestiengatik, soinu esperimentazioagatik, diskoetako azal berritzaileengatik eta zuzeneko ikuskizun landuengatik ezaguna da. Mundu osoan 280 milioi albumetik gorako salmentak dituzte, horietatik 97,5 milioi soilik Estatu Batuetan. Haien The Dark Side of the Moon albuma (1973) urte askotan salduenetariko bat izan zen, eta bere ibilbide musikalean zehar, taldeak 300 milioi album baino gehiago saldu ditu egun arte.
Historia
Taldea Londresen sortu zen 1965ean: lehen partaideak Syd Barrett (gitarra), Richard Wright (teklatuak), Roger Waters (baxua) eta Nick Mason (bateria) ziren. 1966 eta 1968ren artean lehen bi diskoak plazaratu zituzten: The Piper at the Gates of Dawn eta A Saucerful of Secrets, estilo psikodelikoa eta underground nagusi dutenak. Zuzeneko emanaldietan oso giro berezia sortzen zuten jadanik, ikus-efektu liluragarriak eta baliabide tekniko txundigarriak (light-show) erabiliz, denboraren poderioz sofistikatuak. Syd Barrett taldearen liderra da hasierako urteetan, musika eta hitzen egilea lan gehienetan.