cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal gatazka
Kalean nagusitzeko borroka
1993ko uztailean, berriz, exijitzen zion dirua ez ordaintzearren, ETAk Julio Iglesias Zamora ingeniari eta enpresaburua bahitu zuen, 117 egunetik gora igaro ondoren askatu zuen arte. Bahiketaren kontra, Bakearen Aldeko Koordinakundeak kale mobilizazioak deitu eta xingola urdina zabaldu zuen hura salatzeko, ia bi hamarkadaz ETAren indarkeriaren kontrako ikur bihurtutakoa. Une honetako beste gertaera erabakigarri bat ETAk Gregorio Ordoñez PPko zinegotzia hiltzea izan zen, 1995eko urtarrilaren 23an. Une horretan, PP zen Espainiako oposizioko alderdi nagusia; bada, ETAk bonba auto bat zartarazi zuen Jose Maria Aznarren autoaren aldamenean Madrilen apirilaren 19an, blindajeak salbatu bazuen ere.
ETAk, beraz, alde batera utzi zuen politikariei eraso ez egiteko zeraman politika, erakunde armatu horren kontrako gaitzespena eta barne desadostasunak piztuz. 1995eko maiatzean, ETAk bahiketa ekonomikoekin jarraitu zuen, Jose Maria Aldaia enpresaburua bahitu zuenean: 1996ko apirilaren 16an utzi zuen aske. Ezker abertzalean, "Oldartzen" ponentziak kalean tentsioa areagotzeko apustua egin zuen, Espainiako gobernuek presoak estutzeko zerabilten espetxe politika eta sakabanaketaren kontra. Horrekin guztiarekin batera, kale borroka deituko zitzaionak indarra hartu zuen Hego Euskal Herriko kaleetan. 1997ko apirilean, ETAk Martuteneko espetxe funtzionario bat hil zuen Errenterian. Artean Jose Maria Aldaia bahitua zela, ETAk Jose Antonio Ortega Lara bahitu zuen 1996ko urtarrilaren 17an, espetxe funtzionarioa ere, ETAren inoizko bahiketa luzeena: 532 egun; oraingoan, ordea, Guardia Zibilak ETAren plana zapuztu zuen, hura askatu baitzuen. ETAk Francisco Tomas y Valiente legelaria hil zuen ere, estatu erakundeen kontrako erasotzat hartua.
Martxoaren 3an, Jose Maria Aznar atera zen garaile Felipe Gonzalezen gainetik Espainiako Gobernurako lehian, PSOEko buruzagiaren ospea gaiztotu ondoren, tartean zela ere GAL sortu eta antolatzen izan bide zuen rola. Aznarrek zentro-eskuin politikorako bidea hartu zuen. Euskal presoen inguruko tentsioa areagotuz joan zen. Mugarria Miguel Angel Blanco Ermuko PPko zinegotziaren bahiketa eta hilketak ezarri zuten 1997ko uztailean: ETAk 48 orduko epea eman zion Espainiako Gobernuari euskal presoak Euskal Herrira hurbiltzen hasteko; halakorik, baina, ez zen gertatu, eta ETAk Blanco hil zuen tiro batez. Tentsio mediatiko handi baten erdian, inoizko jendetza handienetako bat atera zen kalera Ermuan eta Hego Euskal Herriko zein Espainiako hainbat herri eta hiritan, ETAren kontra.
Lizarra-Garaziko Hitzarmenetik "Dena da ETA"ra
Horrek euskal abertzaletasunaren kontrako giroa xaxatu zuen, eta Ezker Abertzaleak estutu egin zituen EAJ, EA, EB eta Euskal Herriko hainbat sindikaturekin zituen harremanak, ETAren su-etena lortu eta burujabetzaren bidea irekitzeko: Lizarra-Garaziko Hitzarmena (1997). ETAk su-etena eman zuen, eta Aznarren gobernuak ETArekiko harremanak hasi zituen; horiek, ordea, ez zuten luzaro iraun: ETAk su-etena hautsi zuen. Espainiako Gobernuak estutu egin zuen euskal abertzaletasunaren kontrako ahalegina; horretarako, Baltasar Garzonek zuzenduta, Egin itxi zuen 1998ko uztailaren 15ean, "Dena da ETA" printzipio politiko-judizial berri bati helduz. Gobernuak, Aznarren zuzendaritzapean, eta Espainiako Justiziak Ezker Abertzalearen eta ingurukotzat jotako erakundeen kontrako neurri gehiago erabaki zituzten, pertsonen eta ondasunen kontrakoa, era horretan makrosumario bat sortuz: 18/98+.
Las Garzas jauregia
Historia
Jauregia presidente gehienen egoitza eta bulego nagusi gisa erabili da, batzuk izan ezik, hala nola Laurentino Cortizo, Juan Carlos Varela, Ricardo Martinelli, Martín Torrijos, Mireya Moscoso eta Ernesto Pérez Balladares. Horiek beren egoitzak mantendu eta egunero bertara bidaiatzea erabaki zuten.
Candace Wheeler
Candace Wheeler (jaiotza abizena, Thurber; 1827ko martxoaren 24a – 1923ko abuztuaren 5a), askotan barne-diseinuaren amatzat hartua, Ameriketako Estatu Batuetako barne- eta ehun-diseinatzaile nagusietako bat izan zen. Barneko diseinuaren eremua emakumeei irekitzen lagundu zuen, artisauei lagundu zien, eta Estatu Batuetako diseinu-estilo berria sustatu zuen. Arte Apaingarrien Elkartea sortu zuen New Yorken (1877) eta New York Exchange for Women's Work (1878).
Wheeler Errenazimentu Kolonialarekin, Mugimendu Estetikoarekin eta Arteen eta Lanbideen Mugimenduarekin elkartuta egon zen bere ibilbide luzean, eta Wheeler autoritate nazionaltzat hartu zuten etxeko dekorazioan.
Euskal gatazka
Lizarra-Garaziko Hitzarmenetik "Dena da ETA"ra
2000. urtean Jarrai eta Gazteriak gazte erakundeek bat egin eta Haika sortu zen, Euskal Herri osoko gazte erakunde euskal abertzalea. ETAk etsaitzat zituen hedabide eta kazetarien kontra jotzen hasi zen: Jose Luis Lopez de Lacalle kazetaria hil zuen 2000ko maiatzaren 7an, Gorka Landabururen kontrako bonba jarri 2001eko maiatzaren 15ean, eta Santiago Oleaga El Diario Vasco egunkariko finantza arduraduna hil, bederatzi egun geroago. 2000n, eragin handiko beste bi gertaera bortitzek astindu zuten Euskal Herria abuztuaren 8an: Boluetako leherketa, ETAkide oso gazteak hilik ateraz, eta Joxe Mari Korta enpresaburuaren hilketa. Urte bereko abenduan, Espainiako indar politikoek Itun Antiterrorista sinatu zuten (ikus eskuinean Wikiteka), mami politiko handiko hitzarmena, ondorioz Batasuna legez kanporatuz, besteak beste. ETAk Froilan Elespe Lasarte-Oriako alkateorde eta PSOEko kidea hil zuen tiroz 2001eko martxoan; ordurako, baina, ETAren behin betiko su-etena denbora kontua zirudien, ETAren gaitzespen giro eta gatazkari buruzko akidura gero eta handiagoaren erdian.
Sortu eta urtebete ingurura, Baltasar Garzonek Haikako kideen atxiloketak agindu zituen, eta erakunde hori ETAko partaide zela adierazi 2001eko martxotik ekainera. EAEko alderdi espainolistek, Redondo Terreros eta Mayor Oreja buru zituztela, hauteskunde fronte bat osatu zuten euskal abertzaleen kontra, euskal abertzaletasunaren kontrako giroa baliatuz; aldiz, Juan Jose Ibarretxe atera zen irabazle 2001eko ekainaren 12an. 2001ean, Garzonen aginduz, Pepe Reik zuzendutako Ardi Beltza aldizkari kritikoa itxi zuten; 2003ko otsailaren 20an, berriz, Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaile Juan del Olmoren aginduz, Egunkaria itxi zen, Euskal Herriko gizartean (eta, are, kanpoan ere) askoren haserrea piztuz eta protesta handiak eraginez.
Pixka bat geroago, ekainean, legez kanpo geratu zen Batasuna alderdia Espainian, ETA finantzatzen zuelakoan. 2003ko maiatzeko udal hauteskundeetan ez zuen parte hartzerik izan. Honek paradoxaz beteriko egoera ekarri zuen, herri askotan boto baliogabeak izugarri izan baitziren, baita gehiengoa lortu ere batzuetan (Oiartzun, Hernani, etab). Ezker Abertzalea autonomia hauteskundeetara ezin joateko arriskuan zela, EHAK-k bete zuen espazio hori. Urte hauetan, ETAk ez zuen pertsonarik hil, baina zenbait eraso egin zituen enpresaburu eta administrazioaren kontra. Guardia Zibilaren zaintzapean zegoela, Unai Romano gazteari ospitalean ateratako argazkiak plazaratu ziren, burua desitxuratuta zuela; torturak salatu zituen. 2004ko martxoan, tentsio politikoak berriz gaina jo zuen: Espainiako hauteskunde orokorren ia bezperan, martxoaren 11n, komando jihadista batek hainbat lehergailu zartarazi zituen Madrilen, 192 pertsona hilez eta 2.000 inguru zaurituz. PPko gobernuak, ordea, ETAri egotzi zion leherketon egiletza. Euskal Herrian eragindako tentsioaren ondorioz, bi pertsona hilik gertatu ziren Iruñean eta Hernanin.
Elkarrizketa erasopean, ETAren azkenetan
PSOEko Zapatero presidentetzara heldu ondoren, 2004 eta 2005ean, ETAk askotariko su-eten partzialak adierazi zituen: Katalunian ez zuela joko, PP/PSOEko hautetsien kontra ezta ere. 2006ko martxoaren 22an, ETAk iragarri zuen martxoaren 24tik aurrera ekintza armatuen etenaldi iraunkor bat egingo zuela, «Euskal Herrian burutu beharreko prozesu demokratikoa bultzatzeko xedearekin». Espainiako parlamentua ETArekin hitz egitearen alde mintzatu zen, eta ETArekin harremanak izan ziren. Oposizioko PPk, UPyDk eta espainiar eskuineko elkarte batzuek "Nafarroa saltzea" eta ETAren mende egotea leporatu zioten gobernuari. Tentsioaren kontrako aldean, Elkarritik Lokarri sortu zen 2006an elkarrizketaren alde. Arnaldo Otegik eta PSEko Egigurenek elkarrizketak hasi zituzten bakearen bidea zelaitzeko; presoen eta sakabanaketaren gaia konpontzea ziren eztabaiden erdigunea. Hargatik, Espainiako Gobernuak ez zuen ageriko mugimendurik egin alde horretan. ETAk, orduan, lehergailu auto bat zartarazi zuen Madrilgo Barajas aireportuko T-4n abenduaren 30ean: bi pertsona hilik atera ziren. 2007ko ekainaren 5ean, ETAk iragarri zuen T-4ko leherketaren ondoren emandako su-etena hautsi zuela. 2008ko abuztuaren ondoren, Arnaldo Otegik eta LABeko Rafa Diezek estrategia politiko-militarretatik alde egiteko deia egin zuten, politikari bakarrik helduz. Urte horretan bertan, Auzitegi Konstituzionalak Jose Ibarretxeren plan subiranista eragotzi zuen. Gainera, Espainiako Justiziak Ibarretxe eta López epaitu zituen ETAren su-eten aldian Batasunako kideekin biltzearren, akusazioen atzean indar eginez ETAren kontrako protestan harrotutako elkarteen itzala zegoela (Ermuko Foroa, etab.).
Aldiz, 2009ko urrian, Otegi eta Batasunako hainbat kide atxilotu zituzten, leporatuz etakide izatea eta ETAren su-eten mugagabea zelaitzen ari zirela; Bateragune auziaren hasiera izan zen. 2008an, PP heldu zen Espainiako Gobernura, eta EAEn, berriz, 2009an PSEko Patxi Lopez hautatu zuten lehendakari, Alderdien Legearen bidez Ezker Abertzaleko aukerak legez kanpora geratu izanari esker eta PSE, PP eta UPyDren bozen babesaz. Artean, 2010eko martxoaren 16an, ETAk beste pertsona bat hil zuen Parisetik hurbil: Frantziako polizia bat, ezusteko tiroketa batean.
Sei hilabete geroago, irailean, ETAk iragarri zuen su-eten mugagabea eman zuela. Aldiz, Espainiako eragile politiko eta mediatiko ugarik ez zuten hori nahikoetsi, ez zuten sinesgarritzat. 2011ko urtarrilaren 10ean, su-eten iraunkor, orokor eta egiaztagarria eman zuen. ETAren behin betiko su-etenerako bidea nazioarteko partaidetzaz zelaitzeko, Aieteko Bake Konferentzia antolatu zen 2011ko urrian, Espainiako Gobernua eta Kongresuaren kontrako posizioaz: hilabete lehenago, terrorismoaren biktimen umiliazioaren araudia estutzen zuen lege bat onartu zen Espainian irailaren 22an. Aieteko Konferentzia eta lau egun geroago, urriaren 21ean, ETAk behin betiko su-etena eman zuen. Espainiako Gobernuak hotz hartu zuen erakunde armatuaren erabaki historikoa, eta ohiko adierazpen batzuen bidez erantzun zuen: "terrorismoren aurkako borrokari eutsiko diogu" eta "legedia eta zuzenbide estatua errespetatu behar dira", baita Alderdien Legearen balioa nabarmendu ere. Espainiako PPk mugimendurik ez egitera ere deitu zuen, baita ETA desegin beharraz hitz egin ere, ezer egin baino lehen.
ETAren behin betiko su-etenaren lorratzean
Espainiako Kongresuak Espainiako Gobernuko Mariano Rajoy presidenteak eta arduradunek erakunde armatuaren mezuari muzin egin zioten. Valls barne ministro frantsesak irmo baieztatu zuen ezer ez zela aldatu behar. Kontrako aldean, Euskal Herriko hainbat politika eta gizarte eragilek bake prozesu bati ekin nahi zioten, herri ekimenean oinarriturik. Bitartean, Espainiako Auzitegi Gorenak, Fiskaltza eta Estatuaren Abokatuak hala eskaturik, Ezker Abertzaleko Sortu alderdi eratu berria legez kanpo utzi zuen 2011ko martxoaren 23an, alderdiak indarkeriaren kontrako jarrera esplizitu bat harturik ere. 2012ko ekainaren 20an, berriz (botoen tarte oso txikiaz), Auzitegi Konstituzionalak baimendu egin zuen alderdia.
Sortu, Eusko Alkartasuna eta Alternatiba elkartuz Bildu koalizioa sortu zen 2011ko maiatzeko hauteskundeetarako. Arnaldo Otegi buruzagi independentistak bake eta ulermenaren aldeko mezua zabaldu zuen. Espainiako Auzitegi Nazionalak, berriz, besterik ikusi zuen, eta 10 urteko espetxe zigorra ezarri zion irailaren 16an, partziala eta bidegabea izan zen epaiketan. Espainiako estatuko askotariko eragileek, epaileek eta exekutiboak bereziki, terrorismoaren biktimen umiliazioaren (Kode Penaleko 578. art.) interpretazioa larritu zuten, 2011tik 2015era biktima horien ustezko "umiliazio" eta "terrorismoaren goratze" kasuak bost halako handituz. 2013ko urriaren 21ean, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak Parot doktrina bidegabea zela erabaki zuen; aldiz, Espainiako Gobernuak erabaki hori ez betetzeko amarru juridikoak bilatzeaz hitz egin zuen. Aldi berean, irailean, hurrengo urteetan 11/13 Makrosumarioa puztu zuten polizia operazioak, sarekadak eta kartzelaldiak hasi ziren euskal presoen eta iheslarien laguntza taldeen kontra. Polizia operazioen mugimendu berean, 13/13 Sumarioa ri eman zitzaion hasiera.
Madrilen manifestazio handi bat antolatu zuen hurrengo egunetan AVT ETAko biktimen elkarteak, PPk babestuta, "garaileak eta garaituak" dituen bake baten alde. Kontrako aldean, Sare eta Herrira mugimenduek deiturik, 2013tik aurrera Bilbon manifestazio jendetsuak egin ziren urtero urtarril hasieran euskal presoen eskubideen alde. EAEn Patxi Lopezen PSOE-PP gobernu uztartuak pot egin zuen (2012ko abenduan), eta EAJko Iñigo Urkulluk hartu zion errelebua, egoera berrian terrorismoaren biktimen aldeko mezuak zabalduz eta presoen sakabanaketa salatuz. Nafarroan, gehiengo progresista euskal herrizale bat igo zen gobernura 2015ean. Madrilgo Rajoyren gobernuak ezarritako blokeoaren aurrean, ETA desarmatzeko bidea zelaituko zuen herri mugimendu bat sortu zen, babes zabalaz Ipar Euskal Herrian: Bakegileak.
Biktimak
Indarkeriaren eta terrorismoaren biktimatzat hartzen da horien erasana hurbiletik edo zuzenean jasan duten pertsonen multzoa. Eztabaida handiak izan dira horien sailkapenerako. Oro har, polizia elkarteek eta ETAren biktima elkarteek ukatu egiten diete "terrorismoaren biktima" deitura euskal talde armatuek eragin ez dituzten indarkeria politikoaren biktimei. Giza Eskubideen Europako Auzitegiak ere ukatu egin zien kategoria hori eta kalte-ordainak jasotzea GALek hildakoen senitartekoei 2019ko uztailaren 18an. Espainiako Gobernuaren zenbaketa ofizialak 6.045 pertsona identifikatu ditu "terrorismoaren biktima" kategorian, horiek jasotzen dituzte diru laguntza ofizialak; gainera, beste 8.000 biktima aitortu ditu zeharka kalteren bat jaso dutenen artean. GALen edo beste talde batzuen 46 biktima kanpoan utzi ditu (2015), «ETAren inguruarekin» lotura zutela argudiatuta.
Eztabaida eta ekintza publikoaren ikuspegi murriztaile eta baztertzaile batez zenbait biktimak hartu duten protagonismo politiko gero eta handiagoak polemika piztu du. 2020ko urtarrilean, giro garratzaren erdian, PPko Pablo Casadok ETAren biktimak hartu zituen ahotan gobernuaren kontra; urte bereko urriaren 21ean, Pedro Sanchez en kontrako Voxen zentsura mozioan, alderdi horrek bere kongresuko txanda osoa baliatu zuen ETAk hildako "850 pertsona eta gehiago" banan-banan aipatzeko. 2020an ere AVT ETAren biktimen elkarteak biktima horiek ekarri zituen gogora gobernuko PSOE eta Unidos Podemosi EH Bildurekin ("EH Bildu zuritzeko") ezin zirela elkartu ohartarazteko.
2021eko urtarril hasieran, Jose Ignacio Iruretagoienaren hilketaren Zarauzko urteurren ekitaldi baten harira, haren semeak eta COVITE elkarteko Consuelo Ordoñezek gogor kritikatu zuten PP alderdia biktimak haien irabazi politikorako erabiltzearren. Memoria gaietako hainbat eragilek biktimen diskriminaziorik gabeko tratamendu eta aitortza aldarrikatu dute, 29/2011 Legeak estatuaren agentziek eta haiei lotutako taldeek (1960ko urtarrilaren 1etik aurrera) eragindako biktimak kanpoan uzten dituelako. Maider Gartziak, GALek hildako Juan Carlos Gartzia Goenaren alabak, etsipena agertu zuen GALen biktimek aitortzarik ez izatearekin, PSOE, PP eta Voxek Espainiako Kongresuan horren kontra bozkatu ondoren (2020).
Hildakoak
Euskal gatazkaren neurria emateko, ohikoa izaten da hildakoen kopurua ematea. Zenbatespenak askotarikoak dira, eta ez dago adostasunik hildakoak zehazteko orduan. Argituz GKEak hildakoen eta beste giza eskubideen urraketaren biktima guztien kronograma eman du. ETA eta euskal talde armatu abertzaleek eragindako 829 hildako kalkulatu dira 1968tik, ETAk hilketak egiteari ekin zionetik, gehienetan espainiar funtzionarioak edo Espainiako estatuaren segurtasun indarrak. Kopuru hori Espainiako Gobernuaren hildako kopuru ofiziala da. Hala ere, espainiar kazetek eta, bereziki, ETAren biktima elkarteek gehiago eman dituzte: Vocento korporazioko El Correo egunkariak 855 eman ditu; antzeko bidetik jo du Madrilgo El País egunkariak (Prisa), 854 hildako biktima aipatuz. ETAren biktima elkarteek 858raino igo dute hildakoen zerrenda kopurua. Guztietan gehien, hala ere, SERek zenbatu du: 864 hilketa. Kontuan izan behar da, bestalde, espainiar hedabide gehienek ia 2020 arte irmo babestu zutela Begoña Urrotz titiko umea izan zela ETAren lehen hildakoa (1960ko ekainean), DRILek egin bazuen ere.
Kontrako aldean, estatu terrorismoz, segurtasun indarren bidez edo askotariko talde armatu paraleloz hildakoen kopuruan, askotarikoagoak dira interpretazioak. Espainiar iturri ofizialek egin duten aitorpena oso txikia izan da. BVE edo GAL talde armatu parapolizialek eragindako hildakoak indarkeriaren hildakotzat aitortuak izanagatik, ez dira terrorismoaren biktimatzat onartuak izan, eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiak ontzat eman zuen Espainiako estatuak hildako horien senideei kalte ordainik ez pagatzea, hilak "ETAko kideak" zirelakoan. Etxerat euskal presoen senitartekoen elkarteak espetxeetara bidean hildako 16 pertsonaren aitortza eskatzen du, presoen sakabanaketa politikaren biktimatzat. Zenbatespen ofizialen aurrean, Euskal Memoria Fundazioak 500 hildako kalkulatu ditu estatuaren biktimetan, horietatik % 49,2 inongo talde edo elkarte politiko edo armatutako kide ez zirenak. Hildako horietatik guztietatik, ia erdia (% 46,2) Espainiako estatuaren segurtasun indarrek eragin zuten; hildakoen % 16,8a, berriz, BVE, GAL edo beste talde armatu batzuei egotzi zaie.
Desagertuak
Oposizioko kideak desagerraraztea identifikatu izan da hainbat erregimen autoritariotan izua eta sufrimendua zabaltzeko modu gisa. Espainian, hasiera batean ustez ETA edo beste euskal talde politiko eta armatuetakoak ziren pertsona desagertu batzuk hilda agertu ziren denboraren joanean, hala nola Lasa eta Zabala, edo Mikel Zabaltza, ezagunenen artean. Beste batzuek, berriz, lehengo horretan jarraitu dute, agertu gabe. Zantzu irmoak daude estatuari lotutako agenteek eraman zituztela aurrera desagerrarazte horietako asko, baina litekeena da beste batzuk ETAk edo haren inguruneak egin izana.
Presoak
Kalkulatu da 1958an hasi eta 2020 arte 9.023 euskal herritar pasa direla kartzeletatik motibazio politikoengatik, bi herenak Francoren diktaduraren ondoren. Urteen poderioz, handituz joan zen Francoren diktadura aldian motibazio politikoko ekintzengatik atxilotutako presoen kopurua. Horien amnistia aldarrikapen bihurtu zen. Horretarako, bi amnistiaren aste antolatu ziren 1977an, errepresio eta odoletan itoak. 1978ko amnistiaz, euskal herritarrez hustu ziren, une batez, kartzelak. Dena den, berehala hasi ziren atxiloketak berriz, lege antiterroristaren pean gehienetan. Preso horiek ehunka izaten hasi ziren. Orduan, preso gehienak elkarrekin espetxeratzen ziren espetxe gutxi batzuetan. Herrera de la Mancha era horretako espetxe bat izan zen, euskal presoei bereziki zuzendua. 1981eko abenduan, 176 presok gose greba batean hartu zuten parte, eta 1983ko abuztutik euskal presoen kolektiboak gose greba hartu zuen borrokarako bitartekotzat, EPPKren arabera. Hainbat gose greba etorri ziren hurrengo urteetan. Euskal Memoria Fundazioak euskal presoen hamar suizidio identifikatu ditu, horiek espetxeko baldintza gogorrei lotuz tartean Igor Gonzalez Sola (2020); beste bi gehiago zenbatu ditu espetxeratzea saihesteko modu gisa, tartean dela Unai Salanueva intsumitua (1997an hila). Beste zortzi euskal preso espetxeko baldintza bortitzen ondorioz hil ziren azkena Arkaitz Bellon iruindarra (2014); Fundazio berberak beste hamasei pertsona aurkitu ditu behin-behineko askatasunean edo kartzelari lotutako arrazoiek hilda. Aldiz, 1987tik aurrera, PSOEren Espainiako gobernuak urruntze eta sakabanatze politika bati heldu zion, presoak bakartuz ahal zuen guztietan, "ETAren presioa" galaraztearren. Horren lehen giza ondorioa senitartekoek bisitak egiteko errepide bidaia luzeak egin behar izatea izan zen, familien idortze ekonomikoa eta senideen istripuak zein heriotzak ugarituz. 90eko hamarkada hasierarako, terrorismo delituen arabera espetxeratutako euskal presoak bostehundik gora ziren. 90eko hamarkadaren amaieran ia 700 preso izatera heldu ziren. Ezker abertzaleko linea nagusiarekin bat zetozen presoak EPPKn elkartu ziren. Aldiz, Espainiako Barne Ministerioak eta espetxe instituzioek damutzearen eta birgizarteratzearen bidea zabaldu nahi izan zuten, preso horien artean zatiketa zabaltzeko, Langraizko bidea deitua.
Kontrako aldean, arauz kontra jokatu zuten estatuaren askotariko eragileetako kideak, izan legez kanpokoak, izan legezkoak, nekez heldu ziren espetxeetara inoiz, edo gutxitan eta berandu, urte gutxi batzuk preso egoteko, hala nola Enrique Rodriguez Galindo jenerala edo Jose Barrionuevo ministro ohia, Espainiako gobernuek estatu delitu larrietarako barkamen politika eraman dutelako. Bestalde, "Dena da ETA"ren doktrina juridiko-politikoaren pean, ETArekin zuzeneko edo batere loturarik ez zuten kultura eta politikako hainbat pertsona hasi ziren atxilotzen eta kartzelara sartzen, sare bereko partaide zirelakoan eta "ETAren helburuekin bat etortzeak" balio juridiko inkriminatzailea hartuz. Buruzagi ezagunek kartzelan bukatu zuten XXI. mendean, adibidez, Arnaldo Otegik.
Espetxeratutako euskal ekintzaile politikoen eta haien senitartekoen alde, Senideak elkartea sortu zen 90eko hamarkada hasieran. Gero, Etxerat sortu zen. Sakabanaketaren amaiera, preso gaixoen kaleratzea eta kondenaren hiru laurdenak bete dituzten presoen askapena elkarte horien aldarrikapen nagusi bihurtu ziren. Erreklamazio horiek eztabaidagai politiko tirabiratsu bihurtu ziren, bereziki PPk eta ETAren hainbat biktima elkartek horiek ez onartzea beren ekimen politikoaren bandera bihurtu zutenean, "ETAri amore ematea" zelakoan. 2006an, Espainiako Auzitegi Gorenak Unai Paroti eta ETAko beste euskal presoei zuzendutako Parot doktrina ezarri zuten. ETAren 2010 eta 2011ko su-etenaren ondoren, Sarek eta euskal presoen aldeko elkarteek sakabanaketak eta "salbuespen neurriek" indarrean jarraitzen dutela salatu dute. ETAren mugimenduak mugimendu, 2010etik aurrera handituz joan zen Euskal Herritik 300 km eta 900 km artean edo urrunago zeuden presoen kopurua, % 60 baino gutxiago izatetik 2015ean ia % 70 izateraino. Urte horretatik 2018ra, artean, presoen % 60tik gora zeuden 300 km edo urrunago. ETAren behin betiko su-etenaz geroztik, euskal presoen giza eskubideen aldeko elkartasun mugimendu handia piztu zen, manifestazio handiak eginez.
Torturatuak
Torturak leku itxietan gertatu dira Euskal Herrian eta Espainian, Espainiako segurtasun indarren eskuetan, Guardia Zibila, Polizia Nazionala, baita neurri txikiagoan Ertzaintza ere, eta ezkutuan praktikatu dira. Ondorioz, zaila izan da horien identifikazio objektiboa. Espainiako Estatuak hainbat aldiz jaso ditu nazioarteko erakundeen ohartarazpenak eta kondenak tortura ez ikertzearren eta torturaren kontrako protokoloak ez betetzearren. Torturak Francoren diktadurako ohiko elementua izan ziren, eta 50-60ko urteen errepresioan indarrez berragertu ziren. 1962ko Eguberrian, Vicente Lertxundi euskal aktibista politikoa atxilotu eta torturatu zuten, eta espetxeko funtzionarioek jipoi batez hil zuten. ETAren lehen hildako biktima planifikatua (1968ko abuztuan) Melitón Manzanas polizia komisarioa izan zen, torturatzaile ezaguna, Gestaporekin horretan trebatua. 1968an, Jesus Muñecas kapitainaren eskuetan Andoni Arrizabalaga ondarroarrak jasotako torturen berriak zirrara zabaldu zuten Euskal Herrian, baita Itziarren semea Telesforo Monzonen abesti ezaguna inspiratu ere. Nafarroa Garairako ikertutako 1960-1978 aldian, "tortura sistematikoa eta orokortua" zen. Estatuaren segurtasun indarrek praktikatutako tortura salaketak areagotu egin ziren 70 eta 80ko hamarkadetan, Lege Antiterroristaren pean, eta sistematikotzat jo zituen Amnistia Internazionalak. Euskal Herrian ezagun egin zen Joxe Arregiren kasua, Madrilen 9 egunez torturatua izatean hildakoa. Guardia Zibilaren Intxaurrondoko kuartelean ugari izan ziren tortura salaketak Rodriguez Galindo koronela bertako buruzagi zela. Kuartel hori 80 hamarkadako Mendebaldeko Europako tortura zentro handientzat jo izan da. Amnistia Internazionalak euskal gatazkaren testuinguruan 80ko hamarkadan torturaren erabilera sistematikoa zela aitortzeko erreklamatu dio Espainiako gobernuari. 1977tik 2003ra 5.300 tortura salaketa izan ziren Espainiako segurtasun indarren kontra.
Memorian lan egin duten zenbait talderen arabera, 10.000 pertsona inguruk jasan dituzte torturak 1968tik. Eusko Jaurlaritzaren aditu talde batek, EHUko Kriminologiaren Euskal Institutuaren (IVAC-KREI) parte-hartzeaz, euskal herritarren 4.113 kasu egiaztatu zituen (1960-2014), askotariko poliziek eraginda. Bat dator datu horrekin Carlos Trenor abokatu eta preso-ohia Euskal Memoriarekin eman kalkuluan, baina EAEz kanpoko kasuak ere kontuan hartu ditu: 6.000 kasutik gora Euskal Herri osoan. Nazioarteko aditu talde batek 1982tik 2010 arteko Euskal Herriko 45 tortura testigantza aztertu zituen Istanbulgo protokoloaren arabera 2014an plazaratutako txostenean; horren arabera, erdiek erabateko sinesgarritasuna merezi zuten, testigantzen herenak oso sendoak ziren, eta % 15 sendoak.
2020ko abenduan, Parisko Dei Auzitegiak uko egin zion Iratxe Sorzabal Espainiara estraditatzeko laugarren euroagindu bati, ontzat hartu zuenean Espainian torturak jasan ahal izan zituela. Ebazpen horrek ez zuen aurrekaririk Frantziako Justizian. Espainiako estatuak beti ukatu izan du torturaren ohiko praktika, eta tortura salatu duten gizarte eragileei ETAzale deitu izan zaie. Giza Eskubideen Europako Auzitegiak zortzi bider kondenatu zuen Espainiako estatua tortura ez ikertzearren. Luzaroan, Espainiako gobernuek eta prentsak tortura salaketak faltsuak zirela adierazi dute, salatzaileek "segurtasun indarren irudia zikindu" nahi zutelakoan.
Erbesteratuak
Euskal gatazkari lotuta, herritar ugarik deserriko bidea hartu zuten, segurtasun indarren, Espainiako auzitegien aginduen edo mertzenario talde armatuen ekintzatik ihesi. EIPK Euskal Iheslari Politikoen Kolektiboaren arabera, hirurogeiko hamarkadatik 2.500 euskal herritarrek ezagutu dute deserria motibazio politikoei lotuta; deportatuak, berriz, 74 izan dira. 2018an, artean, haietako asko atzerrian ziren, eta batzuk gaixorik. 2018an, guztira 70 iheslari geratzen ziren mundu osoan sakabanaturik, eta haietatik 14 deportaturik; 84 erbestean hil dira. Iheslari gazte batzuk Frantzian, Belgikan eta Ipar Euskal Herrian errefuxiatu ziren 60ko hamarkadatik aurrera; 70eko urteetan eta 80koen hasieran Frantziako estatuak onartu egin zuen haien presentzia Frantziako lurraldean. 1983ko abenduaren 20an, Felipe Gonzalez presidenteak Espainiatik eta François Mitterrand presidenteak Frantziatik adostu zuten Frantzian atxilotutako ETAko kideak horiek hartzeko prest agertzen ziren hirugarren herrialdeetara deportatzea; berehala errefuxiatu estatutua kendu zitzaien euskal iheslariei, legez bestela. Hurrengo urteko abuztuan, Gonzalez eta Pierre Joxe barne ministro frantsesa elkarrekin bildu ondoren, Frantziak Eugenio Etxebeste Antxon, ordu arteko ardura goreneko etakidea, Dominikar Errepublikara deportatu zuen espainiar presidenteari men eginez. 1985ean, Frantziak deportatuei harrera egiteko prest zeuden bi herrialde gehiago aurkitu zituen: Cabo Verde eta Ecuador. 1986an gobernua aldatu zen Frantzian, baina Frantziaren deportazio politika ez zen aldatu, areagotu baizik: Frantziak ETAko buruzagi Domingo Iturbe Txomin deportatu zuen Gabonera eta gero Aljeriara, Espainiaren atsekaberako.
Lekualdaketa horren asmoa Espainiako gobernuaren eta ETAren arteko negoziazio batzuetan Txomin solaskide aritu ahal izatea zen, baina ETAko burua luze gabe hil zen. Trukean, Antxon garraiatu zuten Aljeriara Espainiarekin elkarrizketak izateko. Negoziazio horiek hasi ziren, baina handik gutxira espainiar agintariek Santiago Arrozpide Santi Potros atxilotu zuten, atxiloketa ugariko sarekada batean: 60 pertsona, eta 100 helbideren miaketa; bada, horietatik hamabi Aljeriara deportatu zituzten, eta hiru, berriz, Venezuelara. 1989an negoziazioak hautsi egin ziren, eta Gonzalez presidenteak etakideak deportatzeko exijitu zion Aljeriari, baita gobernu horrek Madrilgoaren esana bete ere, 27 etakide beste herrialde batzuetara kanporatuz.
Bahituak
ETAk guztira 86 pertsona bahitu zituen existitu zen bitartean, El País egunkari espainiarraren arabera; La Vanguardia egunkariaren arabera, berriz, 79 izan ziren. Espainiako eta Frantziako segurtasun indarrek edo erakunde parapolizialek egin dituztenen artean 55 pertsona identifikatu dira arauz kontra askotariko poliziek ("inkontrolatuak") edo talde paramilitarrek egindako bahiketen biktimetan: 46 gizon eta 9 emakumezko. Espainiako eta Frantziako segurtasun indarrek edo erakunde parapolizialek egin dituztenean, legearen aurkako atxiloketa deitu zaio, kopuru txikiagoan gertatuak, laburragoak, eta biktimaren torturaz edo hilketaz amaitu izan dira, hala nola Lasa eta Zabalaren kasua (1983).
Hilketan amaitu ziren bahiketen artean, oihartzun nabarmena izan zuten Alberto Martín Barrios farmaziako kapitainarenak, Jose Maria Ryanenak eta Miguel Angel Blancorenak daude, azken hori 1997ko uztailaren 10ean gertatua. Bahiketa luzeenak José Antonio Ortega Lara (532 egun), Jose Maria Aldaia (342 egun), Emiliano Revilla (249 egun) eta Cosme Delclaux enak (232 egun) izan ziren. Hildakoz amaitutako bahiketez gain, bahiketa ezagun batzuk hauexek izan ziren: Javier Rupérez politikaria 1979an, 31 eguneko giltzapearen ondoren askatua; Luis Suñer, 1981ean ia hiru hilabetez gatibu egondakoa; eta Julio Iglesias Puga, Julio Iglesias abeslari espainiarraren aita, 1981eko abenduan bahitua eta herrialde horretako Polizia Nazionalak 21 egun ondoren askatua.
Todos estamos invitados
Sinopsia
Bitartean Xabier (José Coronado) unibertsitate irakaslea mehatxaturik, Francesca (Vanessa Incontrada) italiar ikaslearekin dabil harremanetan. Francesca psikiatra Josu Jonen ospitalean lan egiten du.
Geophis dugesii
Geophis dugesii Geophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Rolla (Ipar Dakota)
Rolla Ipar Dakotako hiri bat da. Rolette konderrian kokatua dago. 2010ean 1,280 biztanle zituen, 3.71 kilometro koadrotan banatuta.
Euskal gatazka
Euskal Herritik alde egindakoak
Gatazkaren ondorioz badira euskal herritar batzuk Euskal Herritik alde egin dutenak. Arrazoi ezberdinak izan dituzte Hego Euskal Herritik alde egiteko: batzuetan zerga iraultzailea ez ordaintzeko izan da, bere segurtasuna arriskuan ikusteagatik, kale borrokaren ondorioz beraien jabetzak galtzearen beldur edo besterik gabe, ENAMeko kide batzuen aldetik sentitu izan zuten presioaren ondorioz. Inoiz ez da egin honi buruzko ikerketa serio bat baina ezagunak diren batzuk alde egin zuten goian aipatutako arrazoiren batengatik. Horien artean badira musikariak (Imanol Larzabal), historialariak (Txema Portillo) eta zenbait enpresaburu eta kazetari (Carmen Gurruchaga), besteak beste.
Guardia zibila eta polizia nazionalen kasuan ez dira gutxi alde egin zutenak edo alde egin nahi izan zutenak nahiz eta Hego Euskal Herriko soldata dezente handiagoa izan. Garai batean besteak beste "Iparraldeko sindromea" izena eman zioten egoera honi nahiz eta orokorrean gai tabu bat izan Espainiako Gobernuak ezin zuelako ofizialki onartu espainiar polizia ezberdinek ETAren ekintzen beldur zirela. Alderdi Popularrak 300.000 pertsonako kopurua eman izan du, baita adierazi ere ustezko erbesteratu horiek EAEn eta Nafarroan bozkatu ahal izan behar zutela, batzuek boto iruzur handitzat jo zutena. Ermuko Foroarentzat 383.700koa da "ihes egindako exiliatuen" multzoa. Kontuan hartu behar da azken datu hori Ibarretxe Planaren garaian eman zutela eta, esan zutenez ere, gehienek Juan José Ibarretxe lehendakaria zenean egin zuten "ihes". Zaitu elkarteak ETArengatik pertsekuzioa, mehatxuak eta erbestea jasan dutenen aldeko elkartea da, eta 45.000-60.000 pertsonak alde egin dutela estimatu du.
Kopuru horietatik urrun, Josu Ugarte Bakeaz EAEko giza eskubideen elkarteko zuzendariak 9.000 pertsona identifikatu ditu Hego Euskal Herritik alde eginda 1993tik 2008ra; are, 2011ko ETAren behin betiko su-eten arte "beharbada beste milaka batzuk joan" omen ziren; izan ere, Ugartek adierazi du 10.000-15.000 enpresaburuk jasan zutela ETAren estortsioa, eta euskal ekonomiari larriki eragin ziola. Ikerketa sendoenen arabera, berriz, alde egindako pertsona kopuruari buruzko datuak irrealak dira; izan ere, lekualdaketa horiek 1950etik 1980ra egungo EAEra heldu ziren ehun milaka espainiar migratzaileen itzulerako mugimendu demografikoen ondorioa dira, eta egiatzat baino, egia-ostetzat jo dituzte ustezko deserri horiek.
Argitu gabeko eta zalantzazko atentatuak
2014ko abenduaren 5ean argitaratu zen txostenean, 220 atentatu argitu gabe zeudela aipatzen zen. Izan ere, 1960tik 2014ra ETAk eta talde parapolizialek hildako ehunka biktimen kasuak argitu gabe zeuden oraindik. Bestalde, GAL eta BVEren atentatuen datu ofizial nahikorik ez zegoen. Gainera, zalantzak zeuden 45 kasu edo atentatu sailkatzerako orduan (guztira, 52 biktima).
Legeak eta estatu planak
Ugari izan dira euskal gatazka areagotu ahala Espainiako agintariek onartu dituzten legeak eta lege erreformak, gehienetan terrorismoa etiketaren pean eta hari lotutako kontzeptuen bidez garatuak. Behean zerrendatuak dira onartutako arau nagusietako batzuk, denak biltzen ez diren arren:
Oroimena
90eko hamarkada amaieratik indartsu hasi zen plazaratzen gatazkako biktimen gaia, berezi ETAren biktimen eta hildakoen inguruan. 2008an, Gasteizko Eusko Legebiltzarrak lege bat atera zuen terrorismoaren biktima guztien aitortzarako, PPren oposizioaz, bakarrik ETAren (eta beste euskal talde abertzaleen) biktimak kontuan hartu behar zirelakoan. 2010ean, Patxi Lopezen gobernuak (PSE) terrorismoaren biktimen egun instituzional bat ezarri zuen azaroaren 10ean. Aldiz, ez zuen denen oniritzia jaso, eta hala PPk, alde batean, nola Ezker Abertzaleak, bestean, beren oroimen ekitaldiak egin dituzte beraien hautuko oroilekuetan.
Bada, biktima jakinei egiten zaizkien oroigarriez gain, bi motatako monumentuak bereizi ohi dira gatazkako biktimen inguruan: batetik, Espainiak (eta gutxi batzuetan Frantziak) sustatutako kontrainsurjentziak eta estatu horien talde eta kidegoek eragindako biktimak eta, bestetik, ETAren (eta euskal talde abertzale armatuen) biktimak. Horrekin batera, bakearen aldeko monumentuak sustatu dira espazio publikoetan. Hala ere, gai oso arantzatsua izaten jarraitu du.
Estatuko kidegoek eta hari lotutako taldeek hildakoen alde
Aritxulegin "Gudarien basoa". Hildako gudarien omenezko Aritxulegi basoa. 2014rarte ENAMeko hildakoen omenez zuhaitz bana eta beraren oinean hildakoaren izenaren plaka bat zegoen. Urte horretan goardia zibilak plakak apurtu zituen eta beranduago bost pertsona atxilotu zituen "hildako etakideak gurtzeko leku bat sortzeagatik" eta "Xabier Lopez Peña eta Arkaitz Bellon omendu izateagatik". Gaur egun (2021) borrokan eroritako omenez, hildako bakoitzeko zuhaitz bat landaturik dago bertan.
ETAk eta euskal talde armatuek hildakoen aldekoa
ETAk hildako oroitarri eta kale askoren izenak daude Hego Euskal Herria eta Espainian zehar. Batzuk ETAko biktima guztien aldekoak dira baina polizia eta hainbeste jende zehatzen aldeko oroitarriak daude, batez ere ETAk behin betiko su-etena eman ondoren jarriak. Politikoen aldeko oroitarriak edo kaleen izenak badaude, Gregorio Ordoñezen aldekoa kasurako: Donostian kale baten izena, monolitoa eta plaka, Murtzian kale baten izena. 2018ko udaberrian, Gipuzkoako Foru Aldundiak "Oroimen Izpiak. Artea eta hitzak, ETAren basakeriari aurre" erakusketa antolatu zuen Donostiako KM Kulturunean.
Agustin Ibarrola, ETAren eta euskal nazionalismoaren kontrako konpromiso luzekoa da (Ermuko Foroa, besteak beste), ETAko biktima elkarteen eta PPren babes esplizitukoa. Monumento a las Victimas del Terrorismo de ETA / ETAren Terrorismoaren Biktimen Omenezko Monumentua da bere oroigarrietako bat, Gasteizko sarbideetako batean instalatua. Ideia bereko oroigarri sorta luze bat sortu zuen, baita horiek biltzen dituen liburu bat ere. Berak eta bere obrak harrera ona izaten dute Espainiako erakunde ofizialetan; kontrako aldean, Euskal Herrian harrera hotz eta erasokorra jaso du, baita mehatxuak ere.
Biktima guztien aldekoa
Azken urte hauetan, euskal gatazkan hildako biktima guztien oroitarri, sari edo eta hitzaldiak ematen hasi dira alderdi politiko gehienak. Hala eta guztiz, Alderdi Popularrak ez du hori onartzen "biktima guztiak berdintzen" eta historia "zuritzen" delakoan. .Oroimena gai bihurria da, eta artelan kontzeptualak nagusitu dira, adostasun handiena erakartzen dutenak. Eduardo Txillidaren eta Nestor Basterretxearen irudiak koka daitezke horien artean, Euskal Herrian onespen zabalekoak.
Zumaian, Iñaki Olazabal artistaren eskultura bat instalatu zen, udalak ordainduta: Elkarrizketa/Diálogo. 2008an, Terrorismoaren eta indarkeriaren biktima guztien oroimenez eta omenez egin zuen Donostiako Batzar Nagusien aurrean, hiru monolitoz osatua. Bi kasu horietan, kritika pribatu eta publiko garratzak izan zituen, tartean zirela ad hominem arbuioak, iraganean etakide eta preso izatearren, baina baita bere lehengo ideiei bizkarra ematen ari omen zitzaiolako.
60 urte inguruko Aitor Mendizabal eskultoreak Ateak/Puertas monumentua moldatu zuen Donostiarako, terrorismoaren biktima guztien alde, baita Memoria/Oroimena ere, hiri bereko Alderdi Ederren, biak ere sorburuan ETAko biktima elkarte batzuek eta PPk sustatuak, gerora abegi zertxobait zabalagoa izan duten arren. Udal adostasun baten emaitza izan zen Geroaren memoria / Memoria de mañana Lasarte Orian (2011), Gotzon Huegunek ondua, espresuki indarkeria eta terrorismoaren biktima guztien aldekoa, baina azken esanahiari buruz udaleko talde politikoen arteko ika-miken sorburu.
Euskal Herriko gatazka artean
Euskal Herriko gatazkak aztarna handia utzi du artean, hala Euskal Herrian nola Espainian eta nabarmen gutxiago Frantzian. 1990ko hamarkada amaieratik aurrera Espainiako merkatuan irteera zuten kulturako produktu komertzialetan, bereziki literaturan eta zineman, eta euskal talde armatuen biktimen zein biktima guztien omenezko oroitarri eta eskulturetan, oroimenaren gaiak eta narrazio edo "kontakizunaren bataila" kontzeptua agertu ahala.
Hala ere, gatazka honek beti izan du gaurkotasuna artean oroimenari eta aldarrikapenari loturik, herri mugimenduen eta taldeen ekimenez, hiri eta herrietako paretetako pintada artistikoak (gehienetan ezabatuak), eranskailuak edo pegatinak, eta posterrak, garai batean ezagunak EMK alderdiarenak adibidez.
Artistek konpromiso bat agertu zuten oso goizetik aldarrikapen eta oroimenarekin arlo desberdinetan, hala nola Eduardo Txillida eta haren Askatasuna Amnistia logotipoa edo Kostalde Nuklearraren kontrakoa, Bixente Ameztoi energia nuklearraren kontrako horma-irudien eta komiki marrazkien egilea, Nestor Basterretxea eta Bakearen usoa Donostian, Jorge Oteiza eta Par móvil Tolosako Bentaundin (1956, 1993an lekualdatua Txabi Etxebarrietaren omenez, jatorriz), eta abar.
Klotilde (bisigodoen erregina)
Klotilde ?-531) Hispania eta Septimaniako erregina ezkontide bisigodoa izan zen. Klovis I.a frankoaren alaba, 526an Amalariko ezkondu zuen. Gregorio Tourskoaren esanetan, senarrak Klotilde arriano bihurtzea nahi zuen eta gaizki hartu zuen frankoaren ezetza. Hori zela eta, Txildeberto I.ak Septimania inbaditu zuen.
Libanoar
Libanoarrak (الشعب اللبناني / ash-shaʻb al-Libnānī, libanoar arabieraz ahoskatua) Libanoko herritarrak eta bertan bere arbasoak dituztenak dira. Era berean, egungo estatua eratu baino lehenagoko Libano mendiko eta Antilibanoko biztanleak ere libanoarrak ere baziren.
Bertoko alderdi politiko eta erlijiosoen proportzioa zehatzea zaila denez, 1932tik aurrera ez dute errolda bat egin. Edonola ere, munduan zehar diaspora (batez ere kristaua) zabala dute. Brasilen, bakarrik, 5,8 eta 7 milioi lagun inguruk libanoar jatorria dute.
San Possidonio
San Possidonio Italiako udalerri bat da. Modenako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
San Possidoniok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Saint-Baudille-de-la-Tour
Saint-Baudille-de-la-Tour Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Baudille-de-la-Tour udalerrian erroldatutako biztanleak 717 ziren. Familiak 260 ziren, horien artean 48 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 120 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 366 etxebizitza zeuden, 268 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 62 bigarren erresidentzia ziren eta 36 hutsik zeuden. 357 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 268 etxebizitza nagusietatik 231 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 101 etxek lau zituzten eta 143 etxek bost zituzten. 233 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 90 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 169 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 477 ziren, horien artean 374 aktiboak ziren eta 103 inaktiboak ziren. 374 pertsona aktiboetatik 345 lanean zeuden (197 gizon eta 148 emakume) eta 29 langabezian zeuden (8 gizon eta 21 emakume). 103 pertsona inaktiboetatik 35 erretiraturik zeuden, 40 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Baudille-de-la-Tour udalerrian 275 unitate fiskal zeuden, 739,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.027 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 21 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 margolaria, 3 zurginak eta 1 iturgina.
2000. urtean Saint-Baudille-de-la-Tour udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 950 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ross (Ipar Dakota)
Ross Ipar Dakotako hiri bat da. Mountrail konderrian kokatua dago. 2010ean 97 biztanle zituen, 0.74 kilometro koadrotan banatuta.
Arno (Gipuzkoako mendia)
Arno Gipuzkoako mendebaldean dagoen mendia da, Mendaro eta Mutriku artean kokatutakoa, Debabarrenean. Artadi kantauriarrak estaltzen du mendigune guztia, ohikoa den moduan kostaldetik gertu dauden beste mendi batzuetan Lea-Artibai edo Busturialdean.
Mendiaren inguruan San Andres eliza (Mutriku), Santa Ana ermita (Mendaro), Sasiolako komentua (Deba) ditugu. Tontorretik hurbil mendi-aterpea dago, Elgoibarko mendi taldearena.
Urizaharreko anbar aztarnategia
Urizaharreko anbar aztarnategia Euskal Herrian anbara aurkitu den tokirik garrantzitsuena da, eta Urizaharra udalerriko lurretan kokatzen da. Inklusioak dituen anbara da, gainera; hau da, fosildutako erretxinaren barruan intsektuak eta beste hainbat hondakin organiko identidikatu dira, eta baita airez eta likidoz betako burbuilak ere.
Ekologia Belaunaldia
Ekologia Belaunaldia (Génération écologie, GE) Frantziako alderdi politiko ekologista bat da. Bere burua mugimendu politiko bezala definitzen du. 1990ean sortu zuen Brice Lalondek.
Urizaharreko anbar aztarnategia
Gatzaga Buradonen dagoen beste aztarnategiarekin batera, Arabako anbara oso aberatsa suertatu da. Anbarean intsektuak, akaroak, armiarmak, krustazeoak, moluskuak zein landareak, onddoak eta bakterioak azaldu dira.
Aurkikuntza
1990eko hamarkadan, gemologia ikastaro bat antolatu zen Gasteizen, eta han trebatutako gemologo batek, eskualdeko anbara lantzen ari zela, zati batek barruan intsektu bat zuela ikusi zuen 1995ean. Indusketak antolatu ziren 1997. urtean, eta materiala Arabak Natura Zientzien museora eraman zen. Toloñoko mendilerroan dago aztarnategi originala, eta baita urte batzuk geroago aurkitutako beste bat (Montoria kontzejuaren inguruan egin ziren indusketak), baina kokapen zehatzik ez da eman, aztarnak babeste aldera.
Melanotekita
Melanotekita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Melanotekita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6,5 da.
Urizaharreko anbar aztarnategia
Datazioa
Anbara Behe Kretazeoko Aptiar garaikoak da, duela 114 milioi urte ingurukoa; munduan dauden Kretazeo goiztiarreko aztarnategirik oparoenak dira hauek. Konifera basoetako erretxina zen anbar hau, Araucariaceae motako zuhaitzena, uste denez.
13 intsektu ordena aurkitu dira Urizaharreko anbarean, horien artean munduan ezagutzen diren euli zaharrenetariko batzuk: Euliphora grimaldii izena eman diote espezie horri.
Plentzia
Plentzia Bizkaiko iparraldeko udalerri bat da, Uribe Kosta eskualdekoa. Bilbotik 25 bat kilometro iparraldera dago, kostaldean, Butroe ibaiaren azken bihurgunearen eskuinaldean, ibai hori Plentziako badian isuri aurretik.
5,79 kilometro koadro dauzka, eta. urtean 0 biztanle zituen. Biztanleria udan laukoiztu egiten da (16.000 biztanle gutxi gorabehera).
Plentzia XIII. mendean sortu zuen Diego Lopitz Harokoak, Bizkaiko jaunak, eta haren asmoa Gaztelako salgaien garraioan giltzarri izango zen puntu bihurtzea izan zen. 1236 urtean Lope II.a Diaz Harokoak sortu zuen Plentzia uri moduan, Gaminiz auzoan; 1299ko urriaren 5ean Diego Lopitz V.a Harokoak Logroñoko Forua aitortu zion.
Nabigazio arloko eremu guztietan agintea zuen Plentziako marinelen San Pedro Kofradiak. Bertan batzen ziren Barrika, Sopela, Lemoiz  eta Gorlizeko marinelak. Ordenantza zaharrenak 1524. urtekoak dira eta 1870. urterarte iraun zuen jardunean. Kofradiak bultzatu zuen Plentziako Nautika Eskola, 1933. urterarte zabalik egondakoa.