cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaos (mitologia)
Kosmogonia mitologiko batzuetan, kaosa (grezierako Χάος hitzetik eratorria) kosmos kontzeptuaren antitesia da, haren aurretiko egoera eta hutsaren nahiz nahasmenaren bitartez irudikatzen dena. Berez, χάος hitzaren jatorria Proto-Indoeuroperako ghn edo ghen errotik dator. Biblian agertzen den hitzaren interpretazio desegoki batengatik gaur egun kaosa desordena deskribatzeko ere erabiltzen da.
Vicente Arana
Vicente Arana Arana (Abandoko elizatea —gaur egun Bilbo—, Bizkaia, 1847ko apirilaren 19a - Bilbo, Bizkaia, 1890eko urtarrilaren 21a) bizkaitar erdal idazlea, itzultzailea eta kultur-ekintzailea izan zen. Sabin Aranaren lehengusua zen. Ideologikoki foruzalea eta liberal moderatua, bere obra Euskal Pizkundea mugimenduarean barnean eta "historia-kondairazko literatura" generoan sailkatzen da. Luzaroan ia ahaztuta egon ondoren, 1980ko hamarkadan Jon Juaristik Vicente Aranaren obra ikertzeari ekin zion eta bere biografia idatzi zuen.
Bizitza
Vicente Arana Abandoko errepublikan jaio zen. San Bizente elizan bataiatu zuten, eta tenplu horri zor zion izena. Haren gurasoak Andres Arana Ansotegi eta Agustina Arana La Puente izan ziren. Aita Santiago Aranaren anaia zen, eta beraz, Vicente eta Sabin Arana lehengusuak ziren.
Obra
Pertsona kosmopolita eta bidaiatua, Alfred Tennyson eta Henry Wadsworth Longfellowen poema batzuk gaztelaniara itzuli zituen, tartean lehenengoaren Enoch Arden eta bigarrenaren Evangelina, eta bere Oro y Oropel liburuan argitaratu. Walter Scotten eleberri historikoen (bereziki Ivanhoe) eta pertsonalki ezagutu zuen Tennysonen literatura victoriarraren eragina Aranaren obran oso nabaria da. Izan ere, bera izan zen Arturiar zikloa landu zuen Euskal Herriko lehen literatoa Neurri apalago batean, James Macphersonen Ossianen oihartzuna ere sumatu daiteke Aranaren obra batzuetan (Ramillete de flores cogidas del Parnason eta Jaun Zuria o el Caudillo Blancon). Haren azken lanak, Leyendas del Norte, islandiar sagak ditu iturburu. Oro y Oropel eta, batik bat, ''Los últimos íberos. Leyendas de Euskaria'' lanek harrera ona izan zuten, bere hainbat idazlan frantsesera eta alemanera itzuliak izan ziren eta Klaudio Otaegik batzuk euskaratu zituen.
Kazetaritza munduan ere murgildu zen; gaztea zelarik El Ganorabaco biastekari satiriko-burleskoa sortu zuen eta Bilboko Irurac bat, El Eco de Bilbao eta El Noticiero Bilbaino egunkarietan idatzi zuen. Haren lan asko Gasteizko Revista de las Provincias Euskaras, Iruñeko Revista Euskaran eta Donostiako Euskal-Erria kultura aldizkarietan argitaratu ziren eta ildo bereko Revista de Vizcaya bilbotar aldizkariaren jabea eta zuzendaria izan zen. Agerkari horretan Sabin Arana eta Miguel Unamuno gazteek kolaboratu eta lehenengo ika-mikak izan zituzten.
Kulturgintza
Anton Abadiaren enkarguz Bizkaian Euskal jaiak sustatu zituen : Markinan 1883an, Durangon 1886an eta Gernika-Lumon 1888an.
Merboltice
Merboltice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 198 biztanle ditu eta 8,25 kilometro koadroko azalera. Děčíngo barrutian dago.
Vicente Arana
Kulturgintza
Antonio Machado Álvarez (Demófilo; idazle ospetsuaren aita) eta Emilia Pardo Bazanek bultzatua, eta euskal folklorea ikertu eta zabaldu nahian, Aranak, Antonio Trueba eta Camilo Villavasorekin batera, 1884an Sociedad El Folk-lore Vasco-Navarro elkartea sortu zuen, euskaraz Erriko Yakintza izena hartu zuena. Prentsa-organoa Euskal-Erria aldizkaria izango zen. Elkarteak 1886an, Bilboko Gayarre antzokian, egin zuen aurkezpen ekitaldia. 162 bazkide sortzaile izan zituen; haien artean Vicente Arana bera, Antonio Arzak, Juan B. Eustaquio Delmas, Arturo Kanpion, Federico Baraibar, Ricardo Becerro de Bengoa, Karmelo Etxegarai, Felipe Arrese Beitia, Bartolome Ertzilla, Miguel Unamuno, Antonio Lekuona, Anselmo Ginea, Jose Etxenagusia, Pablo Alzola, Antonio Pirala, Fermin Herran eta Julian Gaiarre.
St. Gabriel (Louisiana)
St. Gabriel Louisianaeko hiri bat da. Iberville parrokian kokatua dago. 2010ean 6,677 biztanle zituen, 76.83 kilometro koadrotan banatuta.
Vicente Arana
Heriotza
Hil zenean Karmelo Etxegaraik eta Antonio Arzakek Euskal-Erria aldizkarian bertso bana eskaini zioten Aldizkari horretan nekrologika bat ere dedikatu zioten, harekin polemikak izan zituen baina lagun izan zuen Miguel Unamunok El Noticiero Bilbaino egunkarian egin bezala. Unamunok haren prerrafaelitekiko ahaidetasun espirituala seinalatu eta Arana William Morrisekin alderatu zuen. Bilbotar filosofoak bere Paz en la guerra eleberrian (1897) Vicente Aranan oinarritutako pertsonaia bat, "Miguel Arana", sortu zuen.
Merboltice
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1389 urtean egin zen.
Margaretamys elegans
Margaretamys elegans Margaretamys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
Torrecaballeros
Torrecaballeros Segoviako udalerria da, Comarca de Segovia eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.154 biztanle zituen.
Měřín
Měřín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.969 biztanle ditu eta 17,87 kilometro koadroko azalera. Žďár nad Sázavouko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1349 urtean egin zen.
Marino Marini (eskultorea)
Marino Marini (Pistoia, 1901eko otsailaren 27a - Viareggio, 1980ko abuztuaren 6a) italiar eskultorea izan zen. Florentziako Accademia Di Belle Artin ikasi zuen. Ez zuen inoiz margolaritzarik utzi, baina 1922tik eskulturgintzan aritu zen batez ere. Arte estruskoak eta Arturo Martiniren eskulturek eragin zioten. 1928tik 1940ra Monzako arte eskolan irakatsi zuen. 1940tik aurrera Brerako Akademian irakatsi zuen eta 1943an Suitzan erbesteratu zen. 1946an Milanen ezarri zen.
Zaldizko irudiak, biluziak, erretratuak zizelkatu zituen.
Hylarana luctuosa
Hylarana luctuosa Hylarana generoko animalia da. Anfibioen barruko Ranidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
St. Joseph (Louisiana)
St. Joseph Louisianaeko herri bat da. Tensas parrokian kokatua dago. 2010ean 1,176 biztanle zituen, 2.31 kilometro koadrotan banatuta.
Torrecilla del Pinar
Torrecilla del Pinar Segoviako udalerria da, Tierra de Pinares eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 234 biztanle zituen.
Elrod (Ipar Carolina)
Elrod Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Robeson konderrian dago, Ipar Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Tachysurus nudiceps
Tachysurus nudiceps Tachysurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Ingold (Ipar Carolina)
Ingold Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Sampson konderrian dago, Ipar Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Giuseppe Sinopoli
Giuseppe Sinopoli (Venezia, 1946ko azaroaren 2a - Berlin, 2001eko apirilaren 20a) italiar musikagile eta zuzendaria. Medikuntzako ikasketak egin zituen eta Paduako Unibertsitatean graduatu zen; musika ere ikasi zuen Veneziako Kontserbatorioan. Psikiatra eta kirurgialari gisa lan egin zuen eta Veneziako Kontserbatorioko irakasle izan da. 1975ean musika garaikideko talde bat sortu zuen eta musika garaikideko programak antolatu ditu Berlingo Orkestra Filarmonikoarekin. Konposizioari dagokionez, lanak idatzi ditu ganbera musikako taldeetarako, abesbatzetarako eta ahotserako, baliabide elektronikoez lagunduta jotzekoak gehienak. Londresko Elkarte Filarmonikoko zuzendari nagusi, 1983an, eta Dresdengo Estatu Antzokiko zuzendari musikal, 1990ean, izendatu zuten.
Byron Donalds
Byron Lowell Donalds (1978ko urriaren 28a - ) AEBetako politikari eta enpresaburua da. 2021az geroztik AEBetako ordezkari gisa jarduten du, Floridako Kongresuko 19. barrutian. Floridako hego-mendebaldeko bihotzaren zatirik handiena hartzen du barrutiak, besteak beste, Cabo Coral, Fort Myers, Bonita Springs, Estero eta Naples. Politikan hasi zen Tea Party mugimenduko kide gisa. Alderdi Errepublikanoko kide gisa, Donalds, Floridako estatuaren ordezkaria izan zen 80. barrutirako, Hendry konderria eta Collier konderriaren zati bat hartzen zituen barrutia, 2016 eta 2020 bitartean. 2023. urtean Ordezkarien Ganberako lehendakari bozkatu zuten hainbatek, Kevin McCarthyren ordezkari errepublikarraren ordez, presidentearen laugarren bozketa-txandan gehiengoa lortzeko.
Vicente Uritz
Ibilbidea
''2015eko Maiatzak 31n eguneratua. Datu ofizialak.''
Watts Mills (Hego Carolina)
Watts Mills Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Laurens konderrian dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ptereleotris caeruleomarginata
Ptereleotris caeruleomarginata Ptereleotris generoko animalia da. Arrainen barruko Microdesmidae familian sailkatzen da.
NGC 20
NGC 20 galaxia lentikular bat da, Andromeda konstelazioan. R. J. Mitchellek aurkitu zuen n. Lewis A. Swiftek berriro deskribatu zuen, eta horregatik NGC 6ren duplikatua da.
Merklín (Plzeň-South barrutia)
Merklín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.194 biztanle ditu eta 17 kilometro koadroko azalera. Plzeň-Hegoaldea barrutian dago.
Lur Laua
Lur lauaren nozioa, Lurraren azalera esferikoa izan beharrean laua denaren ustea da. Artikulu honek Europaren historian zehar Lurrak izan duen formari buruzko ikuspegiak ditu ardatz, Erdi Aroko Europan jendeak Lurra laua zela uste zuenaren aldeko eta kontrako ebidentzia historikoetan, Lurra Lur lau bateko fededun modernoetan eta garaiko literaturan eta herri-kulturan lur lauaren ideiaren erabileran.
Merklín (Plzeň-South barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1323 urtean egin zen.
Lur Laua
Antzinaro klasikoaren hasieran, Lurra laua zela zioten autoreak egon ziren, beste batzuk aldiz zilindrikoa zela. Greziar filosofoen artean, Tales Miletokoa k, Lur lau baten ideia mantendu zuen. Bestalde, Anaximandro k, Lurra, gainazal lau eta zirkular bat zuen zilindro labur bat zela uste zuen. Uste denez, Lur esferiko baten ideia defendatu zuen lehen pertsona Pitagoras izan zen (K. a. VI. mendea), baina ideia hori kontraesanean dago Pitagoriko presokratiko gehienek Lurra laua zela uste zutelako. Bere Zeruari buruzko lanean, Aristoteles ek (K. a. IV. mendea), Lurra esfera bat zenaren ustean arrazoitutako azalpen bat eman zuen. Lur esferikoaren ezagutza, pixkanaka, mundu helenistikotik haratago hedatzen hasi zen une horretatik aurrera. III. mendean, Eratostenes ek, bere zirkunferentziaren estimazio zuzenagoa eman zuen. Laster hasi zen Lurraren formaren inguruko ezagutza mundu helenistikotik haratago zabaltzen.
Plinio Zaharra ren garaian, K.o. I. mendean, mendebaldeko aditu gehienek onartzen zuten Lurrak forma esferikoa zuela. Gutxi gora-behera, garai hartan, Klaudio Ptolomeok, bere mapak, globo kurbatu batetik eratorri zituen, eta latitude, luzera eta klima sistema garatu zuen. Bere idatziak Europako astronomiaren oinarri bihurtu ziren Erdi Aroan, nahiz eta Antzinaro berantiarrak eta Goi Erdi Aroak Lur lau baten aldeko noizbehinkako argudioak ageri ziren.
Erdi Aroan Lurra laua zela onartzen zen ideia faltsua, lehen aldiz, XIX. mendean hedatu zen. Gaur egun ere, konspirazio mugimendu antizientifiko batzuek hedatzen dute bai mitoa zein formaren inguruko negazioa, askotan erlijio berri bat bailitzan.
Antzinaroan
Lur lau baten sinesmena gizadiaren idazki zaharrenetan aurkitzen da. Lehen mitologia kaldearrean, mundua, ozeanoan flotatzen duen disko biribil eta lau baten modura irudikatzen da, eta horrek, lehen mapa greziarretako premisa osatuz, Anaximandro eta Hekate Miletokoak bezala, baita munduaren formari buruzko Bibliako aipamenak ere. Tales Miletokoak ere lur laua ulertzen zuen.
Garai klasikoan Lurra esferikoa zela jakin zen. Kontzeptu hau Pitagoras ek defendatuko zuelarik, gainontzeko objektu astronomiko guztiak, aldi berean, esferikoak zirela argudiatuz. Aristoteles ek, Lurraren forma esferikoaren ebidentziak aurkeztu zituen bere behaketen bidez, hegoalderantz zihoazen bidaiariek, hemisferio horren konstelazioak, zeruertzean euren posizioa igotzen ikusten zutela adieraziz. Hori posible izango da, baldin eta zeruertz hori iparralderago dagoen baten zerumugarekiko angelu bat osatzen ari bada. Beraz, Lurraren forma ezin zen laua izan. Gainera, Lurrak Ilargia n duen itzalaren ertza, ilargi eklipse baten fase partzialean, beti da zirkularra, zeruertzean Ilargia zein goi dagoen axola gabe. Esfera batek bakarrik sor dezake itzal zirkular bat edozein norabidetan, disko biribil lau batek elipse formako itzal bat sortuko bailuke norabide gehienetan. Burteten arabera, "Jonia ez zen inoiz gai izan ikuspuntu zientifikoa onartzeko Lurrari dagokionez, eta Demokritok ere laua zela uste izan zuen".
Lurraren zirkunferentzia K. a. 240ean neurtu zen. Eratostenes. Jakin zuenez, Siena hirian (gaur egun Asuan), Egipton, eguzkiaren argia perpendikularrean erortzen zen udako solstizioan, eguzkiak Alexandrian sortutako itzala, gutxi gora-behera 1/50º zirkuluko angeluan zegoen bitartean. Siena eta Alexandriaren arteko distantzia, lerro zuzenean, 5000 estadiotan zenbatetsi zuen, Lurraren zirkunferentzia 252.000 estadiotan kalkulatzea ahalbidetu ziona, eta gradu arku bakoitza 700 estadiotan. Eratostenesek hurbilketa nahiko zabalak erabili zituen arren, stadion baterako onartzen dugun luzeraren arabera, bere emaitza, gaur egun kalkulatutako Zubiko balioen %2 eta 20 artean dago. C.c., antzeko neurketa bat sartzen zen, Lurraren ideia tradizionala plano bezala zalantzan jarri gabe, baina zerua, erabat inguratzen zuen esfera bat zela kontutan hartuz.
Garai hartan, Lurra klima eremuetan banatua zegoelako suposizioa zen nagusi, klima hotz batekin ipar eta hego poloetan, klima uher bat ekuatoretik gertu, eta klima leun eta bizigarri bat bien artean. Uste zenez, eskualdeetako tenperatura ezberdinak, Eguzkiraino zuten distantziaren araberakoak ziren, oker zeuden arren, inork, klima uherraren lerroa zeharkatu eta globoaren beste erdiaren lurretara irits ez zitezkeelakoan. Bere garaian, irudimenezko lurralde horiek eta bertako biztanleak antipoda deituak izan ziren. Lukreziok (K. a. I. mendea) zalantzan jarri zuen Lur esferikoaren kontzeptua, antipoden ideia zentzugabea aurkitzen zuelako. Hala ere, K. a. I. mendean, Plinio Zaharrak, mundu guztia Lurraren forma esferikoaren ideiarekin bat zetorrela zioen (Naturalis historia, 2.64), oraindik antipoden izaerari eta ozeanoa kurbatua mantentzeko aukerari buruzko eztabaidak egon ziren arren. Oso modu interesgarrian, Pliniok, "Tarteko teoria" bezala, esfera inperfektu baten posibilitatea hartzen du, "Piña formarekin" (naturalis historia, 2.65)
II. mendean, Klaudio Ptolomeo astronomoak, Lurraren forma esferikoa defendatzeko zenbait argudio eman zituen. Haien artean, mendietara nabigatzean, itsasoaren gainean hazten zirela zirudienez, lehenago itsasoaren gainazal kurbatuak ezkutatzen zituela adierazi zuen.
Aro klasikoaren amaieran, Makrobio (IV. mendea) eta Marciano Capella (V. mendea) bezalako entziklopedista ospetsuek, lurreko esferaren zirkunferentzia, unibertsoan zuen posizio zentrala, ipar eta hego hemisferioen arteko estazioen ezberdintasuna eta beste xehetasun geografiko asko eztabaidatu zituzten. Eszipionen loari buruzko bere komentarioan, Makrobiok, Lurra, gainontzeko kosmosarekin alderatuta, tamaina hutsaleko globo bat izango balitz bezala deskribatzen du.
Jatorrizko Eliza
Antzinaro klasikotik, Lurra esfera bezala kontzeptua erabat zabaldu zen. Kultura sekularrean bezala, gutxiengo txiki batek Lurraren forma laua defendatzen zuen, eta antipodetan biztanleak egoteko aukeraz ere eztabaidatzen zen. Sinesmen hau, esferikotasunaren kasuan ez bezala, oso zaila zen adiskidetzea gizateria bateratu baten kristau ikuspegiarekin, jatorrizko bikote beraren ondorengoa eta Nazareteko Josuk Jaregina.
Hiponako Agustinek (354-430) antipodetan biztanleak egotearen aurka argudiatu zuen :
Agustinek ez du Lur esferiko baten ideia ukatzen, baizik eta bere zenbait idatzitan esfera bat bezala esplizituki deskribatuko duelarik.
Autore kristau gutxi batzuk baino ez ziren Lurra esferikoa zelako kontzeptuaren aurka agertu, euren artean Laktantzio (245-325), zeinek, kristautasunera bihurtu eta filosofia greziarra arbuiatu ondoren, "Erokeriatzat" jo zuen antipodetan sinestea. Bere buruari galdetzen zion:
Juan Crisostomok ere (344-408) uste zuen Lur esferiko bat kontraesankorra zela Bibliaren edukiarekin, eta Severiano Gabalako gotzainak (408an hila) honako hau idatzi zuen :
Bere Topographia Christiana lanean Cosmas Indicopleustes (547) merkatari alexandriarrak, Itun Kutxak unibertsoaren batasuna irudikatu behar zuela defendatu zuen, eta Lurra laua zela argudiatzen zuen, lau ozeanok itxitako paralelogramo baten bitartez. Hala ere, iritzi horrek, bere garaikideek ez bezala, ez zuen garrantzi handirik izan.
Jerusalemgo San Zirilok (315-386) zeruak estaltzen duen eta uretan flotatzen duen Lurra deskribatzen du, bataiatu berrientzako sermoi bat den arren, eta, beraz, ez dago argi lizentzia poetiko bat den ala ez. Diodoro Tarsokoa (394an hila) Idazteunean oinarrituz Lur lau baten ideia defendatzen duela dirudi, baina iritzi hau Faisiok egindako kritika baten bidez baino ez da iritsi. Hala ere, San Basilio Zesareakoa (329-379) bezalako eliz egileek, Lurraren formaren auzia teologikoki garrantzirik gabekoa zela uste zuten.
Erdi Aroa
Zibilizazio erromatarraren amaierarekin, Mendebaldeko Europa Erdi Aroan sartu zen, kontinentearen ekoizpen intelektualari eragin zioten zailtasun handiekin. Antzinaro klasikoko tratatu zientifiko gehienak (grezieraz idatziak) ez zeuden eskuragarri, euren tokia laburpen eta bilduma sinplifikatuek betetzen zutelarik. Hala ere, Goi Erdi Aroko testuliburu gehienek Lurraren forma esferikoa defendatzen zuten, Aristoteles eta Ptolomeoren testuak eskuragarriak izan ez arren, Plinio bezalako dibulgatzaileen baieztapenetan konfiantza osoa baitzegoen, datu bat bezala, Lurraren esferikotasuna baieztatzen zutenak. Adibidez, Makrobioren Erdi Aroko eskuizkribu askok, antipodak erakusten zituzten Lurraren mapak, Lur esferikoaren kontzeptutik eratorritako klima ptolemaikoak erakusten zituzten eremuen mapak, eta Lurra, "Globus intérrae" ("lurraren globoa") bezala etiketatua agertzen zen diagrama bat, hierarkikoki ordenatutako zeru esfera multzo baten erdigune bezala. Irudikapen hauetako batzuk Eszipionen Loa lanean aurki daitezke.
Antzinaro berantiarrean eta Goi Erdi Aroan, Lurraren formaren ikuspegi europarra hobeto adieraz daiteke jatorrizko aditu kristauen idazkien bidez:
Erdi Aroan jendeak Lurraren forma esferikoan sinesten zuela adierazten duen pista ez literario eta oso grafiko bat, orbe (globus cruciger) erresuma askoren eta Germaniako Erromatar Inperio Santuaren oparietan erabiltzea da. Bere erabilera, Teodosio II.a enperadorearen garaietatik (401 - 450) frogatua dago, Erdi Aroan zehar; Reichsapfel, adibidez, Henrike VI.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoa koroatzean erabili zen 1191ean.
Lurraren forma esferikoari buruzko Erdi Aroko kontzeptuen ikerketa berri batek, "VIII. mendetik, izen honen duin den kosmografo bakar batek ere ez du Lurraren forma esferikoa zalantzan jarri" adierazten zuen.
Behe Erdi Aroa
Hermann Reichenaukoa (1013-1054) Lurraren zirkunferentzia estimatu zuen lehen kristauetako bat izan zen, Eratostenesen metodoari jarraituz. Alfontso X.a "jakitunak", 1221-1284, bere "Estoria orokorra", XXIII: "Lurraren hiru zatien terminoez", honela dio: 'Sabida cosa es por razón e por natura, e los sabios assí lo mostraron por sos libros, que como el mundo es fecho redondo que otrossí es redonda la tierra', hau da, "Gauza jakina da arrazoiz eta naturaz, eta jakintsuek hala erakutsi zuten liburu horien bidez, mundua biribila egina izan denez lurra biribila dela.
Tomas Akinokoak (1225 – 1274), Erdi Aroko teologo garrantzitsu eta ikertuenak, Lur esferiko batean sinesten zuen; are gehiago, bere irakurleek ere Lurra esferikoa zela uste zutela ziurtzat jo zuen. Erdi Aroko unibertsitateetako irakurketek Lur esferiko baten ideiaren ebidentziak aurkezten zituzten. Era berean, Sacroboscoren "de sphaera mundi" liburuak, XIII. mendeko astronomia-libururik eraginkorrena eta Europako mendebaldeko unibertsitate guztietako ikasleentzat derrigorrezkoa denak, mundua esfera bat bezala deskribatzen du. .
1250. urte inguruko Konungs skuggsjá norvegiar liburuak argi eta garbi dio Lurra biribila dela, eta Lurraren beste aldean gaua denean, Norvegian eguna dela. Egileak, Antipoden existentzia ere eztabaidatzen du, eta, existitzen badira, eguerdian eguzkia euren posiziotik iparraldera ikusi behar dutela nabarmentzen du, baita euren urtaroak, ipar hemisferioan ikusten direnen aurkakoak izango direla ere. Herri hizkuntzetan egindako idazkien garapen berantiarrak, Lurraren forma esferikoa, ikerlari zirkuluetatik kanpo hedatutako ezagutza bat zelako ideiari buruzko ebidentziak ere ematen ditu. Horregatik, hizkuntza edo dialekto natiboetako lanak (italiera, gaztelania edo alemana, adibidez) normalean entzuleria zabalagoetara bideratzen ziren.
Dante Alighieriren Divina Comediak, Erdi Aroko literaturaren azken lan handiak, toskaneraz idatzia, forma esferikoko Lur bat aurkezten du. Halaber, Honorius Augustodunensisen Elucidariuma (1120), kleriko txikien irakaskuntzarako eskuliburu garrantzitsu bat, ingelesera, frantsesera, alemanera, errusierara, holanderara, italiera eta nederlanderara itzuli zenak, esplizituki Lur esferiko bati buruz dihardu. Era berean, Bertold de Ratisbonak (XIII. mendearen erdialdean) Lur esferikoa bere sermoietako baten ilustrazio bezala erabili zuen, bere kongregazioan behintzat, ideia oso ezaguna zela erakusten du. Sermoia alemaniera herrikoiaz idatzi eta errezitatua izan zen, eta, ondorioz, suposatu daiteke ez zegoela ikasketadun entzuleei zuzenduta.
Reinhard Krügerrek, Stuttgarteko (Alemania) Unibertsitateko literatura erromanikoko irakasleak, ehun idazle baino gehiago aurkitu ditu latin eta herri hizkuntzetan antzinarotik XV. mendera arte, Lurra pilota bat bezalakoa zela sinetsita zeudenak. Hala ere, XV. mendean ere, Alonso Tostado espainiar teologoak oraindik Antipodetako biztanleen existentzia eztabaidatzen zuen. Europatik begiratuta, Afrika eta Asiako portugaldar esplorazioak, XV. mendean zehar Ameriketan egindako espainiar esplorazioek eta Fernando Magallanesek hasitako eta Sebastian Elkanok amaitutako Lurraren zirkunnabigazioak Lurraren forma esferikoari buruzko beharrezko froga esperimentalak aurkeztu zituzten.
Erdi Aroko mundu musulmana
Musulman jakintsu askok, Ibn Hazm (1069), Abu-al-Faraj ibn Al-Jawzi (1200) eta Ibn Taymiyyah (1328) kasu, adostasuna zegoela adierazi zuten (Ijma), honen arabera, zeruko gorputzak esferikoak direla. Ondorengo adituek, as-Suyuti (1505) kasu, Lurra laua dela baieztatzeak, hasierako iritzi horren desbideratze bat adierazten du.
Lur esferikoaren kontzeptua defendatzen zuten adituek, modu ezin hobean erabili zuten Lurraren eta Mekaren arteko distantziarik laburrena kalkulatzeko. Horrek ere Alquibla zehazten laguntzen zien, musulman orok otoitz egin beharreko norabidea. Matematikari musulmanek trigonometria esferikoa garatu zuten kalkulu hauek egin ahal izateko.
Lur laua mitoa
Aurkikuntzaren Aroa baino lehen jendeak Lurra laua zela uste zuenaren uste arrunta, 1828an Washington Irvingen Kristobal Kolonen bizitza eta bidaiak liburua argitaratu ondoren sartu zen herriaren irudimenean. Amerikako Estatu Batuetan ideia oker hori indarrean dago herritarren artean, eta tirada handiko testuliburuetan ere asko errepikatzen da. The American Pageant Thomas Baileyren testuliburu ezagunaren aurreko edizioek diotenez, "Marinel superstiziosoak gero eta matxinatuagoak bihurtzen ziren... munduaren ertzetik haratago nabigatzeko beldur zirelako"; hala ere, ez dago hori baieztatzen duen erreferentzia historiko ezagunik. Egia esan, marinelak izan ziren, segur aski, Lurraren kurbadura ezagutzen lehenak, euren eguneroko behaketen bidez, adibidez, kostaldearen xehetasunak edo beste itsasontzi batzuen mastak, distantziarekin zeruertzean nola sortzen edo hondoratzen ziren ikustea.
Aro modernoa
XIX. mendean, lurra laua eta ez esferikoa zela defendatzen zuen mugimendu bat agertu zen. Honen jatorria asmatzaile ingeles baten lanetan egon zen, Samuel Birley Rowbotham (1816-1884), Lurra, ipar poloan zentratua eta bere hegoaldeko mugan, izotzezko harresi batez itxia zegoen disko lau bat zelako sinesmena mantentzen zuena, Eguzkia, Ilargia, planetak eta izarrak, bere azaletik ehunka milia ingurura baino ez zeudelarik. Horri buruzko 16 orrialdeko panfleto bat argitaratu zuen 1849an, eta liburu bihurtu zuen 1865ean. Rowbothamek asmatutako sistema hau, Astronomia Zetetikoa deritzona, pasarte biblikoetan oinarritzen da ia erabat.
Rowbotham hil ondoren, bere jarraitzaileek Elkarte Zetetiko Unibertsala sortu zuten, The Earth Not a Globe Review izeneko aldizkari bat argitaratuz, eta aktibo mantendu ziren XX. mendea ondo sartu arte. Lehen Mundu Gerraren ondoren, mugimenduak jaitsiera motel bat hasi zuen.
Ameriketako Estatu Batuetan, Rowbothamen ideiak gurtza erlijioso batek hartu zituen, Kristau Eliza Katolikoak. 1895ean, John Alexander Dowie sendalari eskoziarrak sorturiko elizak Zion komunitate teokratikoa ezarri zuen, Michigan lakuaren ertzean, Chicagotik 70 kilometro iparraldera. 1906 an Dowie kultuaren buruzagi kargutik kendu zuten Wilbur Glenn Voliva bere ordezkariagatik, bere jarraitzaileak, elizaren jabetzako korporazioan, behartutako langile bezala erabiltzeagatik nabarmendu zena, Zion Industries. Komunitatearen eskoletan Lur Lauaren doktrina bakarrik irakasten zen. Voliva 1942 an hil zen eta eliza finantza-eskandaluen hodei baten pean desegin zen. Hala ere, bere jarraitzaile batzuk Ziongo komunitatean bizitzen jarraitu zuten 1950eko hamarkadara arte.
Flat Earth Society
Shenton 1971n hil zen eta Charles K. Johnson Flat Earth Societyko presidente berria bihurtu zen. Bere gidaritzapean, eta hurrengo hiru hamarkadetan zehar, taldea handitu egin zen, XX. mendearen amaieran ia hiru mila kide izateraino. Charles Johnson 2001 eko martxoaren 19an hil zen.
2004 an, Daniel Shenton (ez zuen harremanik Samuelekin, Sozietatearen sortzailearekin) lurraren eredu lau baten iritzia berpiztu zuen garai hartako Interneteko foroen bidez, horren ondorioz, 2009ko urrian Sozietatea berriz martxan jarri zen. Webgune bat sortu zen haien ikuspuntuak defendatzeko, eta wiki ireki bat gure planetaren formari buruzko ikuspegia partekatzen zutenentzat. Gainera, kide berriak onartzen hasi ziren, terraplanistak deituak izan zirenak. Ikuspegi biblikoa bigarren mailan jarri zen eta Lur Planaren ideia formatu enpiriko batekin hornitu nahi izan zen. Falazia logikoen bidez eta argudio zientifikoei jaramonik egin gabe, ad hoc teoria bat garatu zen, Eratostenesen aurkikuntza astronomiko guztiak zalantzan jartzen zituena. Eric Dubay bezalako beste batzuek ikerketa propioak argitaratu zituzten, Lurra "bueltaka dabilen bola" ez dela uste dutenak. Horietan guztietan, gakoa zen Lurraren forma esferikoan onartutako eredua defendatzen zutenei konspiratzaileak edo engainu-biktimak leporatzea, bai eta informazio lerratua oinarri hartuta galderak egitea ere.
Gaur egun, egungo terraplanistek, Lurra, Ipar Poloan zentratutako eta 45 metroko altuera duen izotzezko horma batez inguratutako disko bat denaren ideia defendatzen dute, kanpoko muga bezala, Antartikarekin identifikatzen dutena. Hortik ateratzen den mapak Ipar Poloa ardatz duen proiekzio azimutal distantziakidea du oinarri, Nazio Batuek ikur gisa erabilia. Johnsonek berak zioen enblema hori bere baieztapenen froga bat zela (laburbilduz, sinboloa horrelakoa da beraiek badakitelako Lurra benetan horrelakoa dela). Eredu honetan, Eguzkiak eta Ilargiak ez dute 52 kilometroko diametroa baino gehiago eta zeru hemisferiko baten gainean biratzen dute.
Nozioaren berpiztea 2017tik aurrera
2017ko abuztuaren 21eko eguzki-eklipsearen ondoren, lur lauaren sozietatearekin bat egiten dutenek edo iritzi beraren aldekoek bideoak argitaratu zituzten Interneten, eklipsearen xehetasunek Lurra disko laua delako ideia indartzen zutela erakusteko.
Une horretatik aurrera, jarrera hori defendatzen duten erakunde nazionalak edo nazioartekoak sortzen hasi ziren, eta bertako kideak terraplanistak izendatu ziren.
Oscar Alarcia ikertzailearen arabera, Lur lauaren hipotesia 2010eko hamarkadaren erdialdetik aurrera sortutako boterearekiko mesfidantza giroan kokatzen da, alt right eta mugimendu supremazisten gorakadarekin lotutako fenomeno marjinala. Ideia horiek zabaltzeko erabili den modua hiru edo lau esaldi errepikatzen diren meme eta bideoak etengabe bonbardatzea da.
Lurlaularientzat, espazio-esplorazioa espazio-agentziek sortutako mistifikazio edo inpostura bat da, bereziki NASAk, Hollywoodekin eta gobernuen beste hainbat egoitzekin batera, Lurra inguratzen duen ustezko izotz-horma zaintzeko eta egunean 50 milioi dolar inguruko finantziazioa lortzeko. Lurlaularien arabera, nasak sateliteen irudiak digitalki ukitu eta bideo-transmisioak faltsutzen ditu efektu berezien bidez.
's-Hertogenbosch
's-Hertogenbosch Herbehereetako hegoaldean dagoen hiria da, Ipar Brabanteko probintziaren hiriburua dena.
Garraioa
Hiriak hiru tren geltoki ditu:
Spotlight (filma)
Spotlight 2015eko Tom McCarthy estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako film dramatikoa da. Filmak Boston Globe egunkariko "Spotlight" kazetari taldearen istorioa kontatzen du, Bostongo artxidiozesian hainbat apaiz katolikok egindako adingabeen abusuen inguruko ikerketa baten harira. Mark Ruffalo, Michael Keaton, Rachel McAdams, Brian d'Arcy James, Liev Schreiber, John Slattery eta Stanley Tucci aktoreek antzeztu zuten.
88. Oscar Sarietan film onenaren eta jatorrizko gidoi onenaren Oscar Sariak irabazi zituen.
Argumentua
Boston Globe egunkariko kazetari talde batek Massachusettsko apaizek egindako adingabeen abusuak aireratu zituen eta, Bostongo artxidiozesia ezkutatzea saiatu zenez, Erromatar Eliza Katolikoarentzat izugarrizko eskandalua suposatu zuen.
Ingoroingo sakana
Ingoroingo sakana Araba ekialdean dagoen arroila da, Arraia-Maeztu udalerrian.
Izena
Igoroin herri hustuak ematen dio izena arroilari.
Geografia
Iturrieta mendilerrotik datozen urek Igoroin ibaia eratzen dute. Ur jauzi batzuk dira ibaiaren abiapuntua eta ondoren kareharrizko eta kalkarenitazko hormak higatu ditu. Ibaiak eratzen duen sakanak hiru kilometro eta erdiko luzera du.
Ibilbidea
Musitu herritik abiatzen da ibilbidea. San Martin elizaren atzetik atera eta hasieran ibairaino jaisten da. Bertan aurkitzen da Igoroin herri hustua, dagoeneko hondarretan dagoena. Ikusgai dagoen eraikin bakarra errota da. Ondoren bideak gorantz jotzen du iparraldeko maldan zehar, ibaiaren iturburua den urjauziraino. Aurrera jarraituz gero Erroitegira iristen da, sakanaren gainaldera.
Basoa
Pagoak, erkametzak eta astigarrak dira nagusi Igoroingo sakanean. Aipatzekoa da astigarren artean eihar italiarra (Acer opalus), Euskal herrian hain ohikoa ez dena.
Merklín (Karlovy Varyko barrutia)
Merklín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 966 biztanle ditu eta 23,41 kilometro koadroko azalera. Karlovy Varyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1240 urtean egin zen.
Dolby Atmos
Dolby Atmos soinu inguratzaile izeneko teknologia erabiltzen duen sistemaren izena da. Dolby laborategiak 2012ko apirilean aurkeztu zuen eta ekainean hasi ziren merkaturatzen.
Deskribapena
Soinua, kanaletatik banandu edo “askatu” daitekeela da sistema honen gako nagusia. Honi esker, egileek soinu bakoitza entitate independente gisa erabili dezakete. Soinu bandaren sortzaileak adibidez, zehaztasunez mugitu eta kokatu ditzake soinu guztiak, zinema aretoak duen tridimentsionaltasun osoa aprobetxatuz eta kanal konkretuak erabiltzeak sortzen duen muga horren zama, gainean izan gabe. Soinu inguratzailea duen, lehen sistema hibrido bezala nabarmentzen da batez ere teknologia berri hau. Nahasketa hori “Beds” (betiko kanal klasikoak, 5.1, 7.1 ala 9.1) eta “Objects” (soinudun objetu dinamikoak) kontzeptuetan oinarritzen da batik bat.''”
Erabilpena
2012. urtean, munduko hainbat areto egokitu ostean, Hollywoodeko estudio desberdinek maiz erabili dute sistema hau. Oscar saria irabazi duten 14 zuzendarik eta 27 soinu arduradun besteak beste.
Euskal Herrian, Donostiako Principe zinemak izan ziren lehenak, “Dolby Atmos” izeneko sistema hau ezartzen. 2015. urtean izan zen hori.
Xalbador Garmendia
Xalbador Garmendia (Zaldibia, Gipuzkoa, 1932ko irailaren 20a - Anoeta, Gipuzkoa, 2018ko azaroaren 14a ) euskal idazlea izan zen.
Bizitza
Lehenengo ikasketak Tolosako sakramentinoekin egin ostean, Erromako Unibertsitatera joan zen Teologia ikastera. Handik itzultzean Maulen bizi izan zen eta leku ezberdinetan aritu zen lanean: Zeruko Argia aldizkarian zuzentzaile, Eusko Kontseilu Gorena-ko itzultzaile, Egin egunkariko euskara arduradun, eta abar. Euskaltzain urgazlea da.
1968ko Arantzazuko biltzarrean euskara batuaren deklinabideari buruzko txostena aurkeztu zuen. Hainbat hedabidetan aritu zen euskara zuzentzaile gisa.
Ordurako euskal kulturgintzan bete-betean zebilen; besteak beste, antzerkiaren esparruan eta dantzaren arloan —Tolosako Udaberri dantza taldearen sortzaileetakoa izan zen—. Itzulpen arloan ere nabarmendu da, hainbat obra klasiko itzuli baititu euskarara: Albert Camusen Les Justes (Gizon zuzenak, 1967), Antoine de Saint-Exuperyren Le Petit Prince (Printze txikia, 1970) eta Gabriel Garcia Marquezen Crónica de una muerte anunciada (Heriotza iragarritako baten kronika, 1982), adibidez.
Euskara zuzentzaile ere aritu zen hainbat hedabidetan; besteak beste, Zeruko Argia-n eta Egin-en. Eusko Kontseilu Goreneko itzultzaile ere izan zen, eta Gernikako estatutuaren itzulpenean aritu zen.
Tahitiera
Tahitiera (autoglotonimo: reo Tahiti) austronesiar hizkuntza bat da, malaysiar-ekialdeko polinesiar taldearen barnekoa, Tahiti uhartean eta Sozietate uharteen gainontzeko uharteetan hitz egiten dena.
Tahitiera 'reo mā’ohi' taldearen (Polinesia Frantsesean hitz egiten duten hizkuntzen multzoak jasotzen duen izena ) hizkuntzarik garrantzitsuena da. Gaur egun, lurralde administrazioak eta hedabideetan duen erabilerak pisu demografiko handiagoa duenez, Polinesia Frantseseko beste biztanle askok ulertzen dute tahitiera, oraindik ere zonaldean talde desberdinen artean komunikatzeko gehien erabiltzen den hizkuntza estandarra frantsesa dela ahaztu gabe.
Ribadavia
Ribadavia Galiziako udalerria da, Ourenseko mendebaldean dagoena. O Ribeiroko eskualdean dago kokatuta.
2011ean 5.459 biztanle zituen. Herriko galiziar hiztunen kopurua %96,46koa da (2001).
Parrokiak
Campo Redondo (Santo André) | Esposende (Santiago) | Francelos (Santa María Madanela) | Ribadavia (San Domingos de Fóra) | Ribadavia (San Domingos) | San Cristovo de Regodeigón (San Cristovo) | Sanín (San Pedro) | Ventosela (San Paio)
Inguru naturala
Miño ibaiak udalerria zeharkatzen du, Ourensetik etorrita eta itsasorako bidean.
Erdibizitza
Erdibizitza hitzak honako esanahiak izan ditzake:
Pareo
Pareoa tahitiar jatorriko hitz bat da, emakumeek, normalean, bainujantziaren gainean gorputza inguratzen duten oihal bati erreferentzia egiten diona.
Izadi hil
Izadi hila edo natura hila margolan mota bat da, elikagaiak, animalia hilak, loreak eta zenbait eguneroko gauzaki mahai baten gainean irudikatzen dituena. Izadi hilek askatasun handiagoa ematen diote ertilariei elementuak konposizio baten baitan antolatzeko orduan, inguraldearen edo erretratuen aldean.
Pareo
Jatorrian, soilik emakumeen gonak izendatzeko erabili zen. Gaur egun, gorputzaren inguruan bilduta dagoen eta gizonezkoek edo emakumezkoek erabiltzen duten oihal zati orori aplikatzen zaio. Sarong malaysiarrarekin, samoar lavalavarekin, tupenu tonganoarekin eta antzeko jantziekin lotzen da. Tahitiera garaikidean pāreu da hitz zuzena.
Tahitiar pareoa
Tahitiar pareoa Pazifikoko koloretsuenen eta distiratsuenen artean dago. Jatorrian, lore-patroiak, hibisko loreen xehetasunak edo tapazko patroi tradizionalak kolore distiratsuetan inprimatzen zituzten 90 edo 120 zentimetro inguruko zabalera eta 180 zentimetro luzeko kotoizko oihal batean, Txinan egina. Gaur egun ere Tahitin bertan egiten dituzte, eta kolore askotarikoak dituen tindua ere herrikoia da.
Uelvesbüll
Uelvesbüll Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Izadi hil
Izadi hiletan animalien hilotzak ere margotzen dira. Bizirik dauden animaliak margotzen direnean, lanak ez dira izadi hiltzat hartzen.
Oro har, izadi hilek garrantzi handiagoa ematen diote estetikari, errealitatea bere horretan margotzeari baino.
Pareo
Tahitiar pareoa
Pareo bat modu askotan erabil daiteke. Emakumeek, eskuarki, bere bustoaren inguruan bilduko dute, bularretatik belaunetaraino estaliz, edo inguru bat bere sorbalda edo lepoaren inguruan bil dezakete. Ingurune tradizionalagoetan, gorputz-enborra estaltzea ez da hain garrantzitsua, baina izterrak estaltzea ez da hain garrantzitsua. Orduan, gona luzeena bezala erabiltzen da. Gizonezkoek gona motza bezala erabiltzen dute, edo gona motzeko shortak ere egin ditzakete, bereziki arrantzan edo zangoak mugitzeko askatasuna behar den landaredian lan egitean. Baina gau lasaietan, freskoagoak etxean, gona luze gisa ere erabil dezakete.
Pareoaren muturrak, eskuarki, berriz metatuz eusten dira, marruskaduraz bakarrik mantenduz. Lepoaren edo sorbaldaren inguruan soineko gisa erabiltzen denean bakarrik lotzen dira muturrak. Lasaitzen denean, egunean behin baino gehiagotan, eramaileak ez du ia tiraka egingo berriro, berriro biltzeko. Hala ere, lan astunean edo dantzan mugimendu asko gertatzen direnean, adibidez, ohikoa da gerriaren inguruan uhala erabiltzea.
Pareaoa oso aldakorra da. Erabiltzaileak goiz hotz batean has dezake eguneroko lana, bere pareoa gona luze gisa erabiliz eta alkandora batekin. Egunak aurrera egitean bero handiegia badu, gona motza bezala jar daiteke berriro. Beste behin ere, ordu batzuk geroago, alkandora bota eta soineko moduan estutu daiteke.
Polaris
Polaris izan daiteke:
St. Martinville (Louisiana)
St. Martinville Louisianaeko hiri bat da. St. Martin parrokian kokatua dago. 2010ean 6,114 biztanle zituen, 8 kilometro koadrotan banatuta.
Torreiglesias
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 356 biztanle zituen.
Tom Berenger
Tom Berenger, jaiotze izenez Thomas Michael Moore (1949ko maiatzaren 31, Chicago, Illinois) estatubatuar aktore bat da. Thomas Michael Moore izenez irlandar katoliko familia batean jaio zen, gerora beste aktore batek jada Tomas Moore izena zeramala jakinda, bere lagun baten abizena, hotz, Berenger, bereganatu zuen.
Argitasun Legea
Argitasun Legea (Clarity Act, ingelesez; Loi sur la Clarté référendaire, frantsesez) Kanadako parlamentuak 2000. urtean onartutako legea da, Kanadako probintzia batek independentzia nahiko balu jarraitu beharko lituzkeen arauak zehazten dituena. Berariaz aipatzen ez badu ere, Quebec-en kasuan bereziki pentsatuz sortu zen legea.
Edukiak
Quebeceko gobernuak ez zuen Argitasun Legea onartu, eta lege propio bat prestatu zuen horri erantzuteko. Hola, 2000eko abenduan "Loi sur l'exercice des droits fondamentaux et des prérrogatives su people québécois et de l'Etat du Québec" (99 Legea ere deitua) onartu zuen. Lege horrek, Lucien Bouchardek, "Quebeceko herriaren eskubide politikoen gutuna" bezala deskribatu zuena, herrien autodeterminaziorako eskubidea azpimarratzen du, nazioarteko zuzenbide publikoaren pean.
Hiru dira 99. Legearen puntu nagusiak:
Kanadako gobernuak 99. Legea auzitegietara eraman zuen. Behin-betiko ebazpenik oraindik ez dago, baina 2018an Quebec-eko Auzitegi Nagusiak Argitasun Legea eta 99 Legea, biak, legezkoak zirela ebatzi zuen
Měrotín
Měrotín Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 262 biztanle ditu eta 2,13 kilometro koadroko azalera. Olomouceko barrutian dago.
Gotzon Martín
Gotzon Martín Sanz (Orozko, - ) bizkaitar txirrindularia da. 2018z geroztik txirrindulari profesionala da eta ez du garaipenik lortu.
Iparrizarra
Iparrizarra, Polaris edo Alpha Ursae Minoris Ursa Minor konstelazioko izarrik distiratsuena da. Zeruko ipar polotik oso gertu dago eta horregatik gaur egungo iparrizarra da honakoa.
Hipparcos astrometria sateliteak egindako neurketatan oinarritua Iparrizarra 434 argi-urtera dagoela kalkulatu da. Izar anizkoitz bat da, α UNi A bere bi kide txikiago diren α UMi B eta α UMi Ab, eta urrunago dauden α UMi C eta α UMi D. α UMi B 1780an aurkitu zuen William Herschelek.
Bestelako baliabiderik ez zegoenean Iparrizarra gauez orientatzeko funtsezkoa zen, batez ere itsasgizonentzat. Tradizionalki Iparrizarra lokalizatzeko Hartz Handia konstelazioaren goldearen atzeko bi izarren artean marra bat irudikatu eta bi izar horien arteko aldearen halako bost eginda bertan dago Iparrizarra, Hartz Txikiaren muturrean hain zuzen (eskuineko irudia handituta ikus daiteke ongi).
Ipar polotik hain gertu egonik lurraren errotazio-ardatzean kokatzen da eta, horregatik hain zuzen, Ipar hemisferioan ematen du geldirik dagoela eta gainerako izarrek haren inguruan bira egiten dutela. Lurraren errotazioa da irudipen hori sortzen duena. Lurra mendebaldetik ekialdera egiten du bira, horregatik izarrek ekialdetik mendebaldera egiten dute irudikapenezko bira.
Teknika
Teknika da emaitza jakin eta eraginkor bat lortzea helburu duten prozedura, arau, ekintza eta protokoloen multzoa, dela informatikaren, zientzien, artearen, kirolaren, hezkuntzaren edo beste edozein jardueraren alorrean.
Teknikaren eskakizunak
Lehenik eta behin, teknikak eskuzko trebetasunak nahiz gaitasun intelektualak eskatzen ditu, eta, sarritan, tresnak eta zenbait ezagutza erabiltzea. Animalietan teknikak espezie bakoitzaren ezaugarriak dira. Gizakian, teknika ingurunea aldatzeko beharretik sortzen da, eta transmitigarria da, nahiz eta ez den beti kontzientea edo gogoetatsua. Normalean, gizabanako bakoitzak besteengandik ikasten du (batzuetan asmatzen du) eta, azkenik, aldatu egiten du. Sineste orokorra da, pertsonak baino ez direla irudimenarekin eraikitzeko gai, gero errealitatean zehaztu ahal izateko zerbait. Hala ere, goi-mailako primate batzuek, gizakiaz gain, erremintak egin ditzakete. Teknika, batzuetan teknologiatik bereizten zaila dena, ingurunea bere beharretara hobeto egokitzeko eraldatzeko beharretik sortzen da. Teknologiak teknika erabiltzen du.
Tekne
Tekne (τέχνη, eskulana, artea) termino filosofiko bat da, egiteari edo fabrikazioari erreferentzia egiten diona, eta, aldi berean, "Teks-" protoindoeuropar errotik eratorria, "Ehundu" esan nahi duena, baita "fabrikatu" ere. Jarduera gisa, teknikoa zehatza, aldakorra eta testuinguruaren mendekoa da. Terminoak printzipioen ezagutzaren inplikazioan episteme kontzeptuaren antza du, hau da, «Bi hitzak ezagutzarako izenak dira, zentzurik zabalenean». Hala ere, biak desberdinak dira.
South Rosemary (Ipar Carolina)
South Rosemary Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Halifax konderrian dago, Ipar Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mir (espazio estazioa)
Mir estazioa modulu ezberdinak gehituz eraiki zen, 1986. urteko otsailaren 19an jaurti zuten lehengo modulua eta hortik aurrera besteak eta 1996an azkenengoa jaurti zelarik. Lurretik 300-400km-tara zegoen eta bi orduro orbitatzen zuen Lurra. Bertan zientziarekin loturiko esperimentu ugari eta obserbazio astronomikoak, errekor asko hautsiz. 1997an sute baten ondorioz, estazioa zahartzen hasi zen. Honek guztiak estazioaren desorbitatzea eta atmosferan suntsitzea ekarri zuen. 2001eko martxoaren 23an suntsitu zuten era kontrolatuan. MKS misioen (Buran sobietar anezka proiektua) jomuga bezala erabiltzea zuten helburu baina geroago bere misioak aldatu egin ziren Buran proiektua bertan behera gelditu ondoren.
Historia
Salyut izeneko sobietar estazioetan oinarritua zegoen. Soiuz eta Progress espazio-ontzien bidez jarri zuten martxan. Hasieran MKS proiektuaren (Buran sobietar anezkaren proiektua) jomuga izan behar zuen, baina proiektua bertan behera utzi zutenean bere eginbeharrekoak aldatu egin ziren.
Diseinua eta aldaketak
1976. urtean onartu zen Salyut estazioak ordezkatzeko proiektua, Salyut-DOS 17k estazioaren diseinu hobetu bat egiteko. DOS bertsioaren oso antzekoa izan behar zuen hasieran, atrakatzeko lau posturekin (bi albo bakoitzean), Salyut motakoen antzera eta beste bi postu estazioaren aurrealdeko atrakatze esfera batean. Azkenean 1978an txopako portu bateko eta brankako bost postutako estazioa bilakatu zen. Azkenik Mir estazioaren lehenengo zirriborroa 1982an egin zen.
Estazioaren bilakaera
Irekitze internazionala
1987ko apirilaren 5ean Mir espazio estaziorantz Kvant modulua bidali zen, sobietar, britainiar, herbeheretar, alemaniar eta europar espazio agentzietako ingeniariek diseinatua. Lotzea ez zen egin, objektu ezezagun baten ondorioz. Kosmonautek espazio-ibilaldia eman behar izan zuten arazoa konpontzeko. Hortik aurrera Mir espazio estazioak lau modulu zituen Mir 1, Soiuz TM-2, Progress 29, martxoan jaurtia, eta Kvant-a. Ondorioz Sobietar Batasunak historiako espazio estazio handiena lortu zuen. Hiru hilabete geroago Aleksandr Viktorenko, Aleksandr Aleksandrov eta Mohamed Faris siriarra joan ziren baina sei egun bakarrik eman zituzten, kosmonauta baten gaixotasunarengatik. Romarenko kosmonauta han geratu zen, iraunaldi errekorrak hautsiz.
1988ko udan misio internazionalak hasi ziren, Sobiet batasuneko "satelite" herrialdeetako kosmotautak joanez. Ekainaren 8an Aleksandr Aleksandrov bulgariarra joan zen Abdul Mohamed lehen kosmonauta afganiarrak lagundua. Azaroaren 26an Jean-Loup Chrétien frantziarra joan zen espazio estaziora.
Garai sobietarraren bukaera
Sobiet Batasuneko aurrekontuetako murrizketen ondorioz Mir estazioa hutsik geratu zen 1989. urtean 3 hilabetez, irailaren 8an hurrengo tripulazioa joan arte. Sergei Krikaliov kosmonauta 1990eko abenduaren 2an joan zen espazio estaziora, oraindik sobietarra zenean. Kosmonauta hau bueltatzerako jadanik SESB ez zen existitzen, Errusia zegoen bere ordez.
Euromir
Errusia jarri zenetik ESAren izenean joan egin ziren astronauta eta kosmunatua guztiak.
Errusiar-estatubatuar garaia
Garai honetan Mir estazioaren ahalmena eta estatubatuarren transbordadorea konbinatuz. 1993.urtean AEBk eta Errusiak Nazioarteko Espazio Estazioa egiteko hitzarmena sinatu zuten.
Gainbehera
1997. urteko otsailaren 23an sute bat egon zen Mir estazioan. Suteak aire egokituaren sistema geldiarazi egin zuen, 7 minutuz jarraitu zuen sutea. Sutearen ondorioz sortutako matxurak apirilean hasi ziren konpontzen.
Ekainaren 25an progress motako ontzi ez tripulatu batek estazioaren aurka talka egin zuen, bertako modulu baten zulo bat eginez. Ondorioz eguzki plaka bat apurtu egin zen eta hautsitako modulua despresurizatu egin zen. Istripu honen ondorioz AEBren eta Errusiaren arteko kooperazioa kolokan jarri zen tokian-tokiko eztabaidengatik.
Bukaera
Soiuz TM-30a izan zen azken misioa bertan Aleksandr Kaleri eta Sergei Zalkhotin joan ziren, Mirrera joandako azkenengoak. Espazio estazioaren desorbitatzea 2001eko martxoaren 23an bukatu zen, ozeano barean suntsitu zen. Hasiera batean inbertitzaile pribatu batzuek estazio estazioa erosi nahi izan zuten, bertan filmak egiteko. Baina azkenean hori ezinezkoa ikusi zen eta bertan behera gelditu zen ideia hori.