cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bordante
Bordante Ameriketako Estatu Batuetako Mendebaldeko euskal komunitateen euskaran erabiltzen den hitza da. Bordante euskal ostatu bateko egoiliar edo apopiloa estateko, edo, orokorrean, ostatu edo hotel batean lo egiten duen pertsona da. Ingelesezko 'boarder' hitza omen dauka jatorria (board and lodging) eta Kaliforniako eta Ameriketako beste leku batzuetako gaztelaniaz ere erabiltzen da, RAE Espainieraren Akademiak bere Diccionario de americanismosen jasotzen duenez.
María Soledad Corchón Rodríguez
Biografia
María Soledad Corchón Historian lizentziatua da eta Historiaurrean doktorea Salamancako Unibertsitatean.
Ibilbide profesionala
Hezkuntza Ministerioko Ikertzaileen Prestakuntza Planeko praktiketako laguntzaile eta bekadun gisa hasi zen irakasle eta ikertzaile lanetan. Ondoren, Irakasle laguntzailea eta oposizio-albokoa izan zen, Historiaurreko katedraduna izan arte eta Salamancako Unibertsitateko Historiaurrea eta Zephyrus Nazioarteko Aldizkariaren eta Historiaurreko Akademia Portugaldarraren zuzendari izan zen 2005az geroztik.
Bordante
Azken bordantea
Euskal Kultura webgunearen arabera Mitxel Bordagarai (Anhauze, 1938-Chino, 2022) azken bordantea izan zen. Emigranteei lo egiteko lekua eta jaten ematen zieten euskal ostatuak ixten joan ziren emigrazioa bukatu zenean edo, zaharberritu eta egokitzen, euskaldunentzako 'hotel' partean geratzen ziren azken bordante euskaldunak mantenduz, eta jatetxe partean bezero amerikarrak eurenganatuz eta izena hartuz, 'Basque family style' famatua marka. Mendebaldean, tradizio euskalduneko herri askotan, jatetxe soil bilakatutako euskal ostatuak bertako jatetxe estimatuenetakoak dira. Eta horietako batzuetan, hala nola Chinoko Basque Cluben, segitu izan dute betetzen aterpe funtzioa zahartzen joandako azken bordante bakanentzat, normalean familia sortu ez duten gizon edadetuak, Mitxel Bordagarairen kasuan bezala.
Michel Bordagaray 1938ko irailaren 9an sortua zen Anhauze herri baxenafartarrean eta, beraz, 83 urte betez hil zen. Soldaduska egin eta Algeriako gerlatik pasatuta emigratu zuen Kaliforniara artzain. Geroago bestelako lanetan ibiliko zen eta ez zen sekula ezkondu, ezta familia sortu ere. Ez zen sekula itzuli Euskal Herrira eta, euskal emigrante asko bezala, euskaldun bizi izan da Kalifornian, Centro Bascoko Euskal Herri txikian. Chinoko Centro Bascon 'ganbera' edo 'kuartua' hartua zuen azken emigrante euskalduna.
María Soledad Corchón Rodríguez
Ekoizpenak
Bere ekoizpen zientifikoaren artean, Nalon haranari buruzko monografiak eta artikuluak nabarmentzen dira.
Inonotus obliquus
Inonotus obliquus edo txaga esaten zaiona (errusierazko чага hitzaren latinizazioa), onddoa da Hymenochaetaceae familian. Bizkarroia da urkian eta beste zuhaitz batzuetan. Azal esterila irregularki sortzen da eta erretako ikatzaren antzekoa da. Ez da onddoaren gorputz fruktifero bat, esklerosi bat edo mizelio-masa bat baizik, batez ere beltza melanina kopuru handi baten ondorioz. Pertsona batzuen ustez, txaga sendagarria da.
Martin Johnson Heade
Martin Johnson Heade (Lumberville, Pennsylvania, 1819ko abuztuaren 11 - St. Augustine, Florida, 1904ko irailaren 4a) estatubatuar margolaria izan zen.
Inonotus obliquus
Inonotus obliquus maizago agertzen da Ipar hemisferioko eskualde zirkunborealean, urki-basoetan.
Martin Johnson Heade
Thomas Hicksen ikaslea izan zen eta bere lehen lanak 1840ko hamarkadan egindako erretratuak izan ziren. Paisaien margolaritzagatik knteresatu zen Hudson Ibaiaren Eskolako artistekin harremanetan jarri ondoren. Hainbat aldiz bidaiatu zuen tropikoetara eta txoriak eta loreak margotu zituen. Bere hainbat lanetan kolibriak eta loto-loreak agertzen dira.
Inonotus obliquus
Morfologia
Inonotus obliquus-en eraginez, usteldura zuria sortzen da zuhaitz ostalarian. Txaga esporak zaurietatik sartzen dira zuhaitzera, bereziki gaizki orbaindutako adarretatik. Usteldura zuriaren eragina ostalarian zehar zabalduko da. Infekzio-zikloan, kanpoko mizelio-masa esterilaren inguruan bakarrik sartzen da. Txaga onddoak txantxarra sortzen jarraituko du zuhaitz bizian, beste 10-80 urtez. Zuhaitza bizirik dagoen bitartean, masa mizelial esterilak baino ez dira sortzen (kanpoko kono beltza). Infekzioak zuhaitza edo zuhaitzaren zatiren bat hil ondoren hasten da sexu-garaia. I. obliquus lurrazalaren azpian gorputz emankorrak sortzen hasiko da. Gorputz horiek masa zurixka gisa hasten dira, denborarekin marroi bihurtzen dena. Sexu-etapa ia erabat azalaren azpian gertatzen denez, gorputz emankorra nekez ikusten da. Gorputz fruktifero horiek basidiosporak sortzen dituzte, infekzioa beste zuhaitz ahul batzuetara zabaltzeko.
Kimika
Esklerozio beltzak melanina-kontzentrazio handiak ditu. Txagak oxalato-kontzentrazio oso altuak ditu, 2800-11200 mg guztizko oxalato/100 g esklerozioren kontzentrazioak, edozein organismotan emandako kontzentrazio altuenetako bat.
Bitigar sendo
Bitigar sendoa (Leucopaxillus lepistoides edo Leucopaxillus bola) Tricholomataceae familiako onddo espezie bat da.
Arrautza nahaskietan bikaina, gaztetan zaporetsuagoa da, Agaricus onenen, kalitatera iristen da eta zelaietako Lepistak (nuda eta personata) baino hobea da, zahartzean haragia bigundu egiten zaio eta usaina ere txarragoa du.
Deskribapena
Kapela: 10 eta 20 cm arteko diametrokoa. Zuria, oso lodia, trinkoa, haragitsua, ia globo-itxurakoa hasieran, gero ganbila. Ertza biribildua, lodia eta erregularra. Azal lehorra eta matea du gaztetan, pruinaduna, pitzatua eta satinatua heltzean.
Orriak: Zuri-krema edo krema kolorekoak, oso estu, desberdinak, meheak, banangarriak, eskotatuak edo Itsatsi-dekurrenteak.
Orri dekurrenteak: Hanka ukitzeaz gain, beherantz jarraitzen duten orriak.
Orri eskotatuak: Oinera Iritsi baino lehentxeago eskote txiki bat duten orriak.
Hanka: Zuria, pruinaduna, lodia, oso laburra, mozkotea lodia eta betea.
Haragia: Oso zuria eta lodia, nahiko sendoa gaztetan, elastiko samarra eta biguna bukaeran. Zapore leun eta atseginekoa.
Etimologia: Leucopaxillus terminoa grekozko "leucos" hitzetik dator eta zuria esan nahi du. Bere koloreagatik. Lepistoides epitetoa ere grekotik dator, "lepistós" hitzetik, eta biluzik esan nahi du, apaingarri berezirik ez duen onddoa.
Nahasketa arriskua
Leucopaxillus candidus eta Leucopaxillus giganteus jangarriekin eta Entoloma sinuatum pozoitsuarekin.
Sasoia eta lekua
Udaberrian eta udazkenean mendiko zelai eta larreetan, nahiko urria eta arraroa eskualde askotan.
Microcebus bongolavensis
Microcebus bongolavenolsis Madagaskarreko primate estrepirrino endemiko espezie bat da. Mendebaldeko baso hostogalkorretan bizi da, Bongolava eta Ambodimahabibo basoak barne, Sofia eta Mahajamba ibaien artean. Lemur txikia izateko, handi samarra da, 26 eta 29 cm arteko luzera du, eta horietatik 15 - 17 cm isatsekoak dira.
Microcebus danfossi
Sofia eta Maevarano ibaien arteko baso zatikatuetan ezagutzen da, Madagaskarreko ipar-ekialdean. Azterketa taxonomikoa egin aurretik, eremu horretako sagu-lemureak urre-koloreko sagua marroitzat hartzen ziren (Microcebus ravelobensis).
Massimo Osanna
Massimo Osanna (Venosa, Italia, 1963ko maiatzaren 23a) arkeologo eta ikertzaile italiarra da.
Biografia
Batxilergoa bere jaioterrian egin ondoren, 1985ean literatura klasikoan lizentziatu zen Perugiako Unibertsitatean. 1986an urtebete baterako beka bat irabazi zuen Atenasko Arkeologia Italiarraren Eskolan ikasteko. 1987an doktoretza hasi zuen Perugiako Unibertsitatean eta 1987/88 ikasturtean Tubingako Unibertsitatean egonaldi bat egiteko aukera ere izan zuen.
1993/94 ikasturtean Humboldt Fellow izan zen Heidelbergeko Unibertsitateko Tonio Hölscher katedran.
1994tik 2000ra bitartean, irakasle laguntzailea izan zen Basilicatako Unibertsitatean. 1997tik aurrera, Unibertsitateko Arkeologia Eskola Berezian irakatsi zuen, eta 2000. urtean irakasle bihurtu zen. 2002tik 2007ra arte, Arkeologia Eskola Bereziko zuzendaritzako kide izan zen. 2007an, Basilicata ko ondare arkeologikoaren superintendente izendatu zuten. 2009tik 2014ra arte, Materako Arkeologia Eskola Berezia zuzendu zuen. Ondoren, Arkeologia Klasikoko irakasle titularra izan zen Napoliko Federico II Unibertsitatean.
2014ko martxoaren 4an Osannak Ponpeia, Herkulano eta Stabiako Ondare Arkeologikoko zuzendaritza hartu zuen. 2016tik 2020ko uztailera arte, Ponpeiako Arkeologia Parkeko zuzendaria izan zen.
2020ko uztailean Italiako Kultura Ondare eta Jardueren Ministerioko Museoen Zuzendari Nagusi izendatu zuten. 2021eko apirilean, Osannak Paestum eta Elea-Veliako Arkeologia Parkeko behin-behineko zuzendaritza bere esku hartu zuen, zuzendari berria aukeratzeko lehiaketa egin arte.
Sousa plumbea
Sousa plumbea izurde ozeaniko espezie bat da (Delphinidae familia).Izurde helduak zuriak edo grisak izaten dira. Helduek 2 edo 3 metro neurtzen dituzte eta umeek metro bat. Helduek 150-230 kilo pisatzen dute batez beste.Indiako Afrikako kostan, Indiako ekialdean, Bengalako badian eta Itsaso Gorrian bizi da.
Cephalophus harveyi
Cephalophus harveyi Tanzanian aurkitu eta Kenyan, Somaliako hegoaldean eta, seguruenik, Etiopiako erdialdean sakabanatutako duiker espezieetako bat da.
40 cm ingurukoak dira altueran sorbaldetaraino, eta 15 kg inguru pisatzen dute, batez beste. Larru marroia dute, baina haien hankak eta aurpegiak beltzak dira.
Mendiko basoetan eta lur baxuetan bizi dira, eta hostoak, adartxoak, frutak, intsektuak, hegaztien arrautzak eta sarraskia jaten dituzte. Nahiz eta duiker hau arriskuan ez egon, babestutako basoen mende dago bizirauteko. 2008tik aurrera, espeziearen egoera ez da hain kezkagarria.
Carly Patterson
Carly Rae Patterson (Baton Rouge, Luisiana, 1988ko otsailaren 4a) AEBetako gimnasta da, 2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetako banakako txapeldun olinpikoa.
2000
2000. urtean Top Gym Charleroi txapelketan parte hartu zuen, Belgikan urtero egiten den nazioarteko junior txapelketa garrantzitsuan. Carly bigarrena izan zen norbanakoen lehiaketan, eta hirugarrena oreka-barran, bere aparatu gogokoenean.
2001
2001ean, Brisbaneko (Australia) Goodwill Games txapelketan parte hartu zuen, azkenaurreko biraketaren ondoren bigarren postuan zihoan. Hala ere, urdaileko gaitz batek jo zuen eta hiru lurreratzetan huts egin zuen bere lurzoru-ariketan, eta, ondorioz, 7. postuan amaitu zuen azkenean.
2003
Ukondoan izandako lesio batek 2003ko Estatu Batuetako Txapelketa Nazionaletan lehiatzea eragotzi zion. Txapelketan lehen aldiz parte hartzeko asmoa zuen arren.
Hala ere, Visa American Cup norbanakoen lehiaketa irabazi zuen, Orlandon (Florida) urtero egiten den lehiaketarik entzutetsuenetako bat. Bitxia bada ere, Carly Pattersonek 15 urte besterik ez zituen, ekitaldiko parte-hartzailerik gazteena zen, eta hori zen lehen lehiaketa seniorra. 2004an, berriz irabazi zuen lehiaketa hura..
Baina nazioarteko elitera behin betiko jauzia 2003an egin bertan, Anaheimeko (Kalifornia) Munduko Txapelketetan. Han zilarrezko domina lortu zuen Svetlana Khorkina errusiarrak bakarrik gainditutako banakako lehiaketan. Gainera, estatubatuarrek urrea irabazi zuten Errumaniako taldeen aurretik.
2004
2004ko Estatu Batuetako txapelketetan, banakako titulua Courtney Kupets-ekin partekatu zuen, biek azken puntuazio bera lortu baitzuten.
2004ko Atenasko Olinpiar Jokoetan, Carly Patterson zen banakako titulurako hautagaietako bat, baina faborito nagusia Errusiako Svetlana Khorkina zen, beteranoa eta hiru aldiz munduko txapelduna izandakoa.
Lehenik eta behin, taldekako lehiaketan, estatubatuarrek zilarrezko domina eskuratu zuten, errumaniarrek maila hobea agertu baitzuten.
Banakako txapelketan, Carly Patterson bikain ibili zen, eta Khorkina errusiarra ez zen beste batzuetan bezain disdiratsu agertu. Azken ekitaldira iritsi zen Carly, lurrekora, Khorkinarekiko 26 milaren abantaila besterik ez zuela. Errusiarrak Pattersonek baino lehen egin zuen azken ariketa, eta ez zen 9.562 tik pasatu, nota diskretu samarra. Ondoren, Carly Pattersonek ez zuen huts egin, eta hamarrenak ere sobratu zitzaizkion: 9.547 behar zuen eta 9.712 atera zuen. Khorkina zilarrarekin geratu zen eta Nan Zhang txinatarra brontzearekin.
Hala, Carly Patterson Estatu Batuetako gimnasia artistikoko banakako titulua irabazi zuen bigarren emakumea izan zen, Mary Lou Rettonen atzetik (Los Angeles '84an egin zuen hori). Orduan, ordea, gimnasta sobietarrak ez zeuden. Gainera, Pattersonen emakumezkoen kategoriako tituluari Paul Hamm herrikidearena gehitu zitzaion, gizonezkoen kategorian.
Aparatuen araberako finaletan, Carlyk domina berri bat gehitu zuen, Katalina Ponor errumanieraren atzetik, oreka barran bigarrena izanik.
Olinpiar Jokoen ondoren, eta bere herrialdean benetako idolo bihurtuta, telebistako programa eta publizitate-spot ugaritan agertzen hasi zen, eta, hala, bere arrakasta olinpikoari etekina atera zion.
Bizitza pertsonala
Pattersonek kameoa egin zuen 2006ko filmaren amaieran, Stick It-ek, Missy Peregrym, Jeff Bridges eta Vanessa Lengies protagonista zituela.
2012ko urtarrilaren 21ean, Pattersonek Mark Caldwellekin ezkontzeko hitza eman zuen. 2012ko azaroaren 3an ezkondu ziren Dallasen (Texas). Carlyk Texas Woman's University-ko batxilergoko ziurtagiria jaso zuen 2014. urtean.
2017. urteko apirilean, Pattersonek eta haren senar Markek jakinarazi zuten, urtebete lehenago abortu espontaneo bat izan ondoren, lehen semearen zain zeudela. Graham Mitchell Caldwell semearen jaiotza iragarri zuten 2017ko urriaren 10ean. 2018ko abuztuan, bikoteak beste haurdunaldi bat berretsi zuen. 2019ko otsailaren 12an, Pattersonek alaba bat izan zuen, Emmaline Rae.
Moschiola indica
Moschiola indica Tragulidae familiako ugaztun artiodaktilo espezie bat da, Indian eta agian Nepalen bizi dena. 57,5 cm luze da, eta 2,5 cm-ko isatsa du; 3 kg inguru pisatzen du. Oihanean bizi da eta gaueko ohiturak ditu. Gaur egun, Moschiola generoa hiru espeziek osatzen dute, Moschiola kathygre eta Moschiola meminna barne.
Planariidae
Planariidae ur gezako Tricladida familia bat da.
Genero tipoa Planaria Müller, 1776 da.
Generoak
Planariidaen hamabi genero ezagutzen dira:
Filogenia
Sluys et al., 2009an proposatutako zuhaitza:
Crocidura makeda
Crocidura makeda Eulipotyphla espeziea da, Soricidae familian. Etiopiako endemikoa da, eta 3.121 eta 3.783 metro arteko altueran bizi da. Bere habitat naturala belardi afrikarrak dira, arroka bolkanikoak, sastrakadi txikiak eta Lobelia generoko landareak dituena. 68–83 mm-ko luzera du, zerra 31–50 mm-koa, 8,5–15 g-ko pisua eta ilajea marroi grisaxka. Bere izen espezifikoa, makeda, Sabàko erregina etiopiarrari erreferentzia egiten dio.
Kenkiidae
Kenkiidae ur gezako Tricladida familia bat da. Espezieak aurki daitezke kobazulotan, akuiferoetan eta Erdialdeko Asia, Ekialdeko Asia eta Ipar Amerikako laku sakonetan.
Filogenia
Sluys et al., 2009an proposatutako zuhaitza:
Humbertium covidum
Humbertium covidum lehorreko zizare-lau harraparia da, Frantzian eta Italian bizi dena. 2022an deskribatu zen lehenengo aldiz, eta COVID-19 pandemia oroitzen duen izena jarri zitzaion.
Deskribapena
H. covidum tamaina txikiko mailu-burua duen zizare lau bat da, 20-30 mm-ko luzerakoa. Bizkarraldea erabat beltza da, metalikoa, marrarik eta apaingarririk gabea. Buruaren plaka giltzurrun-formakoa da. Sabelaldea gris argia – marroi grisaxka da, eta ekorketa-zola argiagoa du. H. covidum-ek begiak ditu errenkada hirukoitz batean, aurreko plakaren inguruan, bizkar-aldean, aurreko plakan, sabelaldean, infulen atzean, eta gorputzaren bi aldeetan jarraitzen du, ondoren mailakatutako errenkada batean. Guruin biszitua arren eta emeen hodi eferenteen aurreko kuxin genitalean dago. Hodi eferenteak horizonte estuko kanal genital guruindunean irekitzen dira.
Leopardus guttulus
Banaketa
Brasileko erdialdean eta hegoaldean dago, Boliviako ekialdean, Uruguaiko iparraldean, Paraguain eta Argentinako iparraldean.
Habitata
Hainbat habitatetan aurki daitezke: pinu-basoak, baso tropikalak, sabanak eta landaredia kostatik hurbil. Ez dira zingiretan bizi.
Mazama nemorivaga
Mazama nemorivaga Mazama generoa osatzen duten espezieetako bat da, oreinen familiakoa. Hego Amerikako iparraldean aurki daitezke.
Deskribapena
48 cm garai eta 15 kg pisatzen du. Kolore uniforme grisaxka du, eta ile marroi horixkekin nahasten da, bereziki saihetsetan. Belarriak nahiko txikiak eta oso zorrotzak dira; plano nasolabiala handia da. Izterren atzealdean ile grisak ditu.
Taxonomia
Mazama nemorivaga 2000. urtera arte Mazama gouazoubiraren azpiespezietzat hartzen zen, benetan espezie baliagarria zela frogatu zen arte. Gero, obra batean, akats baten ondorioz, M. gouazoubiraren mende jarri zen; bi espezieak parapatrikoak dira.
Habitata
Habitat bereizgarria Amazonasko oihan ekuatoriala da. Tokian-tokian, baso hostogalkorretan, tropikaletan eta subtropikaletan ere aurkitu direla esan da, baita sastrakadi xerikoetan ere, 1.500 metro arteko altitudeetan, nahiz eta azken erregistro horiek, berez, ahizpa espezieari esleitu dakizkiokeen: M. gouazoubira.
Alaitz Guridi Agirrezabala
Alaitz Guridi Agirrezabala (Lazkao, Gipuzkoa, 1975eko abuztuaren 18a) Lazkaon jaiotako Oiartzungo musikari eta irakaslea da.
Arantxa Agirrezabala eta Jesus Mari Guridiren alaba txikienak bi anai nagusiago ditu: Eneko eta Ekain. Bost urte zituenean familia osoa Oiartzun aldera etorri zen bizitzera eta gaur egun bertan bizi da Orkatz Arbelaitz senarrarekin. Hiru seme dituzte: Jurgi, Eñaut eta Anje.
Gurasoak oso kantuzale zituen. Etxean kantuan hasten zirenean bera ere hasten omen zen kantuan. Bere kantuzaletasuna ikusiz, zazpi urte zituenean bere gurasoek Oiartzungo Izotz Abesbatzan apuntatu zuten eta dionez, taldean kantatzeak hain zirrara handia sorrarazi zion oraindik ere gogoan duela lehen entseguan kantatu zuten abestia: Euskara, oi euskara . Lehen minututik txundituta utzi omen zuen taldean abesteko sentsazioak, gaur arte mantentzen den nolabaiteko “maitemintze” bat izan zela dio.
Ikasketak
Haur Hezkuntzako urteak Lazkaoko San Benito Ikastolan eman zituen eta bost urterekin Oiartzuna iritsi zenean Haurtzaro Ikastolan OHO egin zuen, ondoren Errenteriako Orereta Ikastolara joan zen BBB eta UBI egitera. Unibertsitatean Pedagogia ikasketak egin zituen Donostiako Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia Fakultatean bere musika ikasketekin jarraitzen zuen bitartean. Gerora Magisteritza ikasketak egin eta Lehen Hezkuntzako Gradua eskuratu zuen Heziketa Bereziko espezialitatean.
Abesbatzako entseguekin batera txikitatik hasi zen solfeo ikasten eta ondoren etorri ziren beste musika ikasketak (harmonia, musikaren historia,…) Urte batzuetan Marixabel Agirrezabalarekin egin zituen ikasketak eta gero Ibargain musika eskolan jarraitu zuen.
Eskusoinua ikasten hasi zen baina denborarekin instrumentua aldatzea erabaki zuen eta piano ikasketekin hasi zen eta 8. maila bukatzera iritsi zen, 66ko planeko erdi maila lortuta.
Irakaslea
Lan ibilbidearen zati handiena irakaskuntzan garatu du. Bere lehen lan esperientzia Donostiako Ilazki Euskaltegiko irakasle gisa aritzea izan zen. Bitartean Magisteritza ikasketak egin zituen eta amaitzean urtebete aritu zen Oiartzungo Haurtzaro Ikastolan Heziketa Bereziko Laguntzaile.
Nafarroako Hezkuntza Saileko irakasleen ordezkapen zerrendan izena emana zuen eta handik deituta hainbat eskolatan aritu zen gehienetan musika irakasle moduan: Leitzan, Burlatan, Iruineko Ermitagaña auzoan…
Hela (mitologia)
Hela edo Hel (antzinako eskandinavieraz ahoskatua), eskandinaviar mitologian, ohorerik gabeko hilen arduraduna. Loki eta Jotunheimdik etorritako Angrboða erraldoiaren alaba, Helheimgo erregina da eta Yggdrasilen sustraietako baten azpian bizi da.
Gorputzaren alde bata benetan ederra da, baina beste aldea usteltzen ari zen gorpu batena bezalakoa da, eta usain nazkagarria zerion. Adituek gizakiek heriotza ikusteko duten moduagatik Hela horrela irudikatzen dela uste dute.
Continenticola
Continenticola lehorreko zizare-lauak (Geoplanidae) eta ur gezako trikladidoak (Dendrocoelidae, Dugesiidae, Kenkiidae eta Planariidae) barne hartzen dituen klado bat da.
Alaitz Guridi Agirrezabala
Irakaslea
Ondoren Gipuzkoako hainbat eskolatan aritu da musika irakasle lanetan: Donostiako Ibai Ikastolan, Debako Luzaro Herri Eskolan , Zizurkilgo San Millan Eskola Txikian eta Adunako Herri Eskolan. Oposaketak gaindituta urtebeteko praktikaldia Errenteriako Gamon Eskola Publikoan egin zuen. Ondoren Intxaurrondo Ikastolan musika irakasle lanpostua lortu zuen eta hor jarraitzen du gaur egun
Continenticola
Filogenia
Froga molekularrak oinarri hartuta, Carranzak eta kolaboratzaileek 1998an iradoki zuten Continenticola sortu zuten talde monofiletiko batean bildu behar direla lehorreko eta ur gezako hainbat zizare-lau. Talde hori Ronald Sluys-ek onartu zuen 2009an. Froga molekularrak izan arren, ez dago apomorfiarik klado hori bermatzen duenik.
Alaitz Guridi Agirrezabala
Musikaria
Txikitan Marixabel Agirrezabalak sorturiko Izotz abesbatzan kantatzen hasi zen eta gaztetan Lartaun abesbatzako partaide izan zen. Abeslari izateaz gain eskusoinua eta pianoa jotzen ditu.
Agustin Mendizabalek Lartaun abesbatzako zuzendaritza utzi zuenean, Alaitzek hartu zuen ardura hori 22 urte besterik ez zituela. Beste koru batzuk ere zuzendu ditu: Donostiako Orfeoi txikia eta emakume ahotsez osaturiko Hondarribiko Xatz Eskifaia.
Abesbatzak zuzentzeari utzi bazion ere kantu koralaren munduan jarraitu zuen: Gasteizko Vocalia Taldea emakume abesbatzan koralista gisa aritu zen eta gaur egun Kup Taldean abesten du. Horrez gain Angeluko Ascese abesbatzan ere hartzen du parte. 2021an Oskarbi taldeak grabatu zuen diskoan kolaboratu zuen.
Geoplanoidea
Geoplanoidea ur gezako eta lurretako trikladiden superfamilia bat da, Geoplanidae eta Dugesiidae familietako espezieak biltzen dituena.
Dugesiidaek eta Geoplanidaek 18S RNA erribosomikoa kodetzen duen konglomeratuaren bikoizketa partekatzen dute.
Filogenia
2009an egindako kladograma proposamena :
Planarioidea
Planarioidea ur gezako trikladen superfamilia bat da, Dendrocoelidae, Kenkiidae eta Planariidae familiak biltzen dituena.
Philantomba walteri
Philantomba walteri Cephalophinae azpifamiliako artiodaktilo ugaztun moduko bat da, eta Mendebaldeko Afrikan bizi da. 2010ean aurkitu eta sailkatu den genero horretako azken espeziea da. 4 kilotik 6 kilora bitarteko pisua du, eta batez beste 40 zentimetroko altuera. Bobido-mota hori osatzen duten hiruetatik txikiena da.
Haren izenak Walter Verheyen zoologoa omentzeko balio du, ugaztun afrikarrei buruz egindako lan biziagatik eta Togon 1968an espezie horri buruz egin zen lehen lagina jaso zuelako. Dirudienez, animalia hango okela-merkatu batean hauteman zen, eta horrek erakusten du ikertzaileek ugaztunen ahalmen izugarria dutela, oraindik deskribatu eta sailkatu gabe daudenak eta, hala ere, komunitate askoren ohituren parte direla, baita elikagaien alorrean ere.
Urki-ardagai
Urki-ardagaia (Fomitopsis betulina) (lehen Piptoporus betulinus), urkiaren ardagai bezala ezaguna, Polyporales ordenako onddoa da eta, izenak adierazten duen bezala, urkietan bakarrik hazten da. Gorputz emankorrak zuhaitzaren azaletik sortzen dira eta urtebete baino gehiago iraun dezakete.
Unravel
Unravel 2015ean Coldwood Interactivek garatutako plataforma bideo-jokoa da, Microsoft Windows, PlayStation 4 eta Xbox One plataformetarako sortua.
Sinopsia
Jokoak Yarny du protagonista, artilez egindako izaki antropomorfiko txikia. Jokalariak bere ingurutik nabigatzen du, artile deskorapilatua erabiliz, Yarnyk buru-hausgarria konpon dezan, izaki arriskutsuak saihesteko eta oztopoak zeharkatzeko.
Urki-ardagai
Taxonomia
Onddoa Jean Bulliardek deskribatu zuen 1788an, Boletus betulinus izenarekin. 1881ean Petter Karstenek Piptoporus generora transferitu zuen. Azterketa filogenetiko molekularrek iradoki zuten espeziea lotura estuagoa zuela Fomitopsiarekin Piptoporusekin baino, eta onddoa Fomitopsis gisa birsailkatu zen 2016. urtean.
Betulina berariazko epitetoa landare ostalariaren generoari dagokio (Betula). .
Deskribapena
Fruitu-gorputzak (basidiokarpoak) zuriak dira, eta gainazala leuna dute, marroi-grisaxka; behealdeak, berriz, zuri-krematsua da, eta ehunka poro ditu, esporak dituztenak. Fruta-gorputzak gomazko testura du, eta adinean aurrera egin ahala, kortxo bihurtzen da. Onddoak deskonposatutako zura eta mizelioko laboreak sagar berdeen usaina hartzen du. Esporak forma zilindrikotik elipsoidalera bitartekoak dira, eta 3tik 6ra eta 1,5etik 2 μm-ra bitartekoak.
Fonitopsi betulinak parekatze bipolarreko sistema bat du. Sistema horretan, monokarionak edo germinazioan dauden esporak parekatu egin daitezke, eta beste estaltze-faktore bat duen indibiduo batekin dikarionte emankor bat eratu. Gutxienez 33 ugalketa-faktore daude onddo horren populazio britainiarrean. Faktore horiek guztiak gene bakar baten aldaera edo aleloak dira, beste basidiomizeto espezie batzuen estalketa tetrapolarreko sistemak ez bezala, bi gene baitakartza.
Anoura fistulata
Anoura fistulata Ekuador eta Boliviako saguzar filostomido endemikoa da. 2005ean deskribatu zen.
Deskribapena
Guztira 6 cm luze da eta 12 g inguruko pisua du; mutur laburra du, isatsak 5 mm-ko luzera du eta uropatagioak V alderantzikatuaren forma du. Fistulata izena latinezko fistula hitzetik dator, hodi edo kanal hitzetik, goiko ezpainetik 3,3-4,8 mm-ra hedatzen den saguzar honen beheko ezpainaren eraginez, eta hodi moduan bildua. Ezpainaren tutu-formako funtzio zehatza ezezaguna da. Bere mihia Anoura generoko beste espezie batzuena baino bi aldiz luzeagoa da, eta 8 cm luze da (bere gorputzaren luzera osoaren %150), saguzar honek mihirik luzeena du ugaztun guztien gorputzaren tamainari dagokionez.
Eboluzio konbergentearen ondorioz, espezie honek, pangolinek eta hartz inurrijale erraldoiak (Myrmecophage tridactyla), beren hezur hioideetatik bereizitako mihiak dituzte, eta faringean barrena zabaltzen dira toraxean; hedadura hori esternoiaren eta trakearen artean dago.
Elikadura
Batez ere landare batzuetako nektarrez eta polenaz elikatzen da, eta bere dieta intsektuekin osatzen du. Bere mihiaren luzera bikaina polinizatzen dituen lore luzeekin batera eboluzionatu zitekeen, bereziki Centropogon nigricans-ekin.
Pekari erraldoi
Pekari erraldoia (Pecari maximus) balizko laugarren pekari espeziea da, 2000. urtean Brasilen Marc van Roosmalen naturalista neerlandarrak aurkitu zuena. 2003. urtean, berak eta Lothar Frenz historia naturaleko zinemagile alemaniarrak talde bat filmatzea eta materiala biltzea lortu zuten, geroago tipo gisa balioko zuena.
Nahiz eta duela gutxi ikusi duen zientziak, lokalek aspaldi ezagutzen dute "caitetu munde" izenarekin, "bikoteka bizi den pekari handia" esan nahi duena. Formalki deskribatu zen 2007an, baina, ordutik, zalantzan jarri dira espezie gisa zuen estatusaren froga zientifikoak. Hori da arrazoietako bat, UICNk datu nahiko ez dituen espezie gisa zerrenda dezan.
Esneki hankazulatu
Esneki hankazulatua (Lactarius scrobiculatus) onddo basidiomizeto espezie bat da, Russulaceae familiakoa.
Deskribapena
Eremu menditsuetako koniferoen basoetan hazten da, eta perretxikoa, edo gorputz emankorra, udatik udazkenera agertzen da. Haren basonimoa Agaricus scrobiculatus Scop da. 1772. Berariazko epitetoa, scrobiculatus, "hobi txikiak dituena" da. Onddo honen perretxikoaren haragia ez da jangarritzat jotzen zapore minagatik. Haien kontsumoak intoxikazioak eragin ditzakeela uste da.
Haren perretxikoak 10-20 zentimetroko diametroa duen txapela du, eta 30 zentimetrora irits daiteke. Kutikula ehundura feltroduna da, erdian leuna eta tonu horixkak ditu, gune zentrokideekin. Ale gazteetan txapela ganbila da, eta heldu ahala irekitzen da, zapaldu arte eta azkenean inbutitu arte. Ertza biribilduta geratzen da, eta nabarmenagoa da perretxiko gazteetan. Oina zuria, hutsa, gogorra eta zulo hori txikiak dituena da. 4-6 zentimetroko altuera eta 1,5-3,5 zentimetroko zabalera du. Haragia gogorra da, eta sufre kolore horia hartzen du ebakitzean. Fruta-usaina du eta oso zapore garratza. Askatzen duen latexa zuria da, baina airearekin kontaktuan kolore hori berekoa bihurtzen da. Xaflak dekurrenteak dira eta estututa daude. Zuriak dira, eta helduaroan kolore horixka krematsua hartzen dute. Espora-jalkina okre argia da.
Championnat Fédéral Nationale 2
Championnat Fédéral Nationale 2 Frantziako errugbi txapelketaren laugarren maila da, profesionaletan azken maila. 2022-23 denboraldian izan zuen lehenengo ektaldia.
Egitura
Frantziako 24 taldek hartzen dute parte txapelketa honetan 12 taldetako bi multzotan banatuta. Multzo bakoitzeko lehenengo biak igoera faserako final laurdenetara sailkatzen dira eta 3 eta 6. postuan gelditu direnek kanporaketak izaten dituzte final laurdenetara sartzeko. Multzo bakoitzeko azken bi sailkatuek maila galtzen dute.
Microcebus gerpi
Microcebus gerpi primate estrepirrino espezie bat da, Sahafina basoan bizi dena Madagaskarreko ekialdean, Mantadia parke nazionaletik gertu. Horren berri eman zuen ikertzaile alemaniar eta malgaxeek 2012an. Sahafina basoa 2008an eta 2009an baino ez zen aztertu, Madagaskarreko Groupe d'Étude et de Recherche sur les Primates (GERP) ikerketa eta kontserbaziorako elkarte malgatxe batek baso horretako lemureen inbentarioa egin zuenean. Espeziearen izen arrunta, Gerp, talde honi zor zaio.
Azterketa genetikoetan, neurketetan eta argazkietan oinarrituta, ikertzaileek egiaztatu zuten Gerp-eko sagu-lemurra deskribatu gabeko espezie bat zela, Microcebus lehilahytsararen desberdina, 58 km-ra egon ez arren. Espezie berria askoz handiagoa da, eta batez beste 68 g pisatzen du, 44 g baino nabarmen gehiago. Microcebus jollyae, kokalekuaren hegoaldean dagoena, Gerp-en saguarekin lotura handiena duen espeziea da, baina handiagoa da eta genetikoki eta isatsaren luzeran desberdina da.
Duela gutxi aurkitu den espeziea denez, gutxi ezagutzen da haren portaera, komunikazioa, ekologia eta ugalketa. Itxuraz, altitude txikiko oihan-eremu txiki batera mugatuta dago espeziea, eta arriskuan dago haren habitata suntsitzeagatik.
Gene-adierazpenaren erregulazio
Gene-adierazpenaren erregulazioa zelula baten DNAn zein gene adieraziko diren kontrolatzen duen prozesua da. Hots, produktu funtzionalak (RNa-m edo proteinak) sortuko dituzten gene zehatz batzuk besterik ez ditu aktibatuko gene-adierazpenaren erregulazioak.
Organismo baten zelula somatiko guztiek DNA bera dute. Hala ere, denek ez dituzte gene berberak adierazten. Ehun ezberdinetako zelulak oso ezberdinak dira eta funtzio desberdinak dituzte (esaterako, neurona bat eta linfozito bat). Neurona baten geneak nerbio-bulkadaren transmisioan parte hartzen duten neurotransmisoreak sortzeko aktibatuko dira, baina gene horiek ez dira aktibatuko immunitate-sistemaren zeluletan (linfozitoetan, esaterako). Era berean, azken hauetan adierazten diren geneak, zitokinak sortzeko, adibidez (zitokinak erantzun immunean funtsezko zeregina betetzen duten proteinak dira) ez dira adieraziko neurona batean edo hepatozito batean. Funtsean, tipo zelular bakoitzean proteina desberdinak sintetizatzen direlako.
Geneen erregulazioaren bidez, horrenbestez, zelula baten DNAn gene zehatz batzuk besterik ez dira adierazten. Erregulazioa ere funtsezkoa da ontogenesian gertatzen den bereizketa zelularraren prozesuan.
Gene-adierazpenaren prozesuko urrats guztiak erregulatu daitezke: transkripzioa, RNAren ebaketa eta lotura, itzulpena eta proteina baten itzulpen ondoko aldaketa ere. Gene-adierazpenaren erregulazioa edozein organismoren zelula-bereizketarako, garapenerako, morfogenesirako eta aldakortasunerako eta moldagarritasunerako oinarria da.
Gene-adierazpenaren lehenengo erregulazio-mekanismoa François Jacobek eta Jacques Monodek aurkitu zuten 1961ean, eta laktosaren operoia izan zen, hainbat bakteriotan (Escherichia colin, esaterako) funtzionatzen duena. Geroago prokariotoetan ez ezik, eukariotoetan ere gene-adierazpena erregulatuta dagoela baieztatu egin da.
Octave Feuillet
Octave Feuillet (Saint-Lô, 1821eko abuztuaren 11 - Paris, 1890eko abenduaren 29a) frantziar idazlea izan zen.
Eleberriak eta antzezlanak idatzi zituen erromantizismoaren eta errealismoaren arteko estiloan. Ezaugarri femeninoen deskribapenagatik eta sentimenduen analisiagatik nabarmendu zen, estilo burutsu batean. Bere lanik ezagunena 1858ko Le Roman d'un jeune homme pauvre (Gizon gazte pobre baten istorioa) eleberria da.
Gene-adierazpenaren erregulazio
Epigenetika
Epigenetika gene-adierazpenaren erregulazioa ikertzen duen zientzia gaztea da. Epigenetikak aztertzen du nola jarduten du inguruneak gene-adierazpena aldatzeko. Gene-adierazpenaren aldaketa horiek ondorengoengana transmititu daitezke.
Mekanismo epigenetikoen bitartez geneak "aktibatu" ala "desaktibatu" daitezke. Garrantzitsua da azpimarratzea mekanismo horiek ez dutela DNAren sekuentzia aldatzen, soilik DNA hori adierazteko modua baizik.
DNAren metilazioa
Metilo talde bat (-CH3) DNAren toki zehatz batzuei lotzen da. Lotura hori zitosina mailan gertatzen da, hots, metilo taldea zitosina base nitrogenatuan finkatzen da. Lotura honek ez du aldatzen DNAren sekuentzia, metilatutako zitosinak guaninarekin lotzen jarraitzen baitu.
Metilo taldeak DNA batean txertatzen denean gene batzuk desaktibatzen dira, ez dira adierazten. Metilazioa itzulgarria da: metilo taldea DNAtik desagertzen denean desaktibatuta zegoen genea berriz adierazten baita
Antza, metilo taldea DNAn txertatzen denean gene promotore batean kokatzen da (transkripzioa hasten den gunean). RNA polimerasak ez du ezagutzen metilatutako zitosina, eta ezin du bere lana egin. Ondorioz, transkripzioa blokeatu egiten da.
Kromatinaren kondentsazioa
Eukariotoetan, DNA ez dago biluzik. Kromatina izeneko substantzia batean dago, kromosometan. Kromatinan, DNA histonekin batera dago, nukleosoma izeneko egituretan. Histonei lotutako DNA biribilkatuta edo desbiribilkatuta egon daiteke. Biribilkatuta dagoenean, bere geneak ez dira adierazten. Desbiribilkatzen denean, aldiz, bai.
Histonen aldaketa kimikoek kromatinaren egituran aldaketa batzuk ere eragin ditzakete: Kromatina (egoera normalean kondentsatuta edo trinkotuta dagoena) deskondentsatu egiten da, nukleosometan dagoen DNA desbiribilkatzen da eta geneak adierazten dira. Aldiz, kromatina trinkotuta dagoenean geneak desaktibatuta daude (ikus irudia), RNA polimerasak ezin duelako bere lana egin.
Beraz, histonetan gertatzen diren aldaketek geneak aktibatu edo desaktibatu egiten dituzte.
RNA ez-kodetzailea
Gene-adierazpenari dagokionez, bi RNA mota daude: RNA kodetzailea (proteinak sortzen ditu) eta RNA ez-kodetzailea (ez ditu proteinak sortzen, baina gene-adierazpena alda dezake).
DNA ez-kodetzaileak (modu desegokian "DNA zaborra" deitutakoak) RNA ez-kodetzaileak sor dezake, gene-adierazpenaren erregulazioan funtsezko zeregina duena.
Mota honetako RNA bat, bereziki (RNA interferente izenekoa) garrantzi handikoa da geneak aktibatzeko prozesuan
Gaixotasun epigenetikoak
Gaixotasun asko eragiten dituzten ingurumen-faktoreek mekanismo epigenetikoen bidez eragiten dute gehienetan.
Mekanismo epigenetikoen eragina minbiziaren agerpenean frogatuta dago. DNAren desmetilizazioak inaktibatuta dauden hainbat onkogenen jarduera piztu dezake, minbizia bat agertuz. Gauza bera gerta daiteke histonen aldaketak gertaten direnean.
LocoRoco
LocoRoco 2006an Japan Studiok garatutako logika bideo-jokoa da, PlayStation 4 eta PlayStation Portable plataformetarako sortua.
Gene-adierazpenaren erregulazio
Gaixotasun epigenetikoak
Hainbat asaldura metabolikoren atzean (esaterako, II. motako diabetesa) gene-adierazpenaren erregulazioan gertatutako akatsak ere badaude.
LocoRoco
Sinopsia
Oso urrutiko planeta batean bizi zirela, LocoRoco eta Mui Mui bere lagunek landaredia hazten eta natura zaintzen laguntzen zuten, planeta egunero bizitzeko, jolasteko eta abesteko leku atsegina bihurtuz, baina egun batean Moja armada kanpoko espaziotik iritsi eta planeta inbaditu zuen. LocoRocoek nola borrokatu ez dakitenez, jokalariak bere gain hartzen du "planeta" rola, eta ingurua okertu ahal izango du LocoRocoak mugitzeko, Mojak garaitu eta planeta salbatu ahal izateko. Jokalariak, gainera, pertsonaia asko ezagutuko ditu abenturan zehar, onak edo txarrak izan daitezkeenak.
Hellblade: Senua's Sacrifice
Hellblade: Senua's Sacrifice 2017an Ninja Theoryk garatutako ekintzazko bideo-jokoa da, PlayStation 4 eta Microsoft Windows plataformetarako sortua.
Sinopsia
Eskandinaviar mitologiak eta zelta kulturak inspiratuta, Senua, Hela jainkosatik hildako maitalearen arima erreskatatzeko, Helheimera beste mundu bateko erakundeak garaituz eta bere erronkei aurre eginez iritsi behar duen gerlari piktoa da. Aldi berean, jokoak pertsonaiaren eta psikosiaren arteko borrokaren metafora gisa jokatzen du; izan ere, Senuak, afekzioa jasan arren madarikazioa dela uste duenak, "Iluntasuna" izenez ezagutzen den entitate batek jazartzen du, bere buruan "Furiak" eta bere iraganeko oroitzapenak bezala ezagutzen diren ahotsak. Psikosia behar bezala irudikatzeko, garatzaileek lankidetza estuan lan egin zuten neurozientifikoekin, osasun mentaleko espezialistekin, irabazi-asmorik gabeko erakundeekin eta gaixotasun hori pairatzen zuten pertsonekin.
Irina Baraksanova
Irina Baraksanova (Taskent, Uzbekistan, 1969ko uztailaren 4a) gimnasta artistiko uzbeka da.
Lehen urratsak
Zazpi urte zituela hasi zen gimnasian, eta berehala egin zuen topo Moskutik kanpoko zentro nazionalerako bidearekin. Bere nazioarteko lehena Espainian izan zen, Blume Memorialean 1983an, eta bigarren lekuan amaitu zuen all-arounda
1984
Hurrengo urtea loriatsua izan zen Irinarentzat, 1984ko Junior europearrak irabazi zituen, eta dominak lortu zituen nazioarteko partida entzutetsu batzuetan (adibidez, 1984 Chunichi - 3 AA, 1984 Moscow News - 2 AA). Irinaren zoru-ariketako talentuak distira egiten zuen, eta boteretsuak konbinatzeko gai izan zen, pieza klasikoak interpretatuz eta dantzatuz. "Sentsazio zoragarria da musika entzuten dudanean eta ikusleek egiten dudanari arretaz jarraitzen diotela jakitea" esan zion Irinak Mundo de gimnasia aldizkariari.
1984ko Los Angelesko Olinpiar Jokoetan ekitaldi nagusian izan behar zuten gimnasian; hala ere, sobietarrek boikotatu egin zituzten Jokoak eta Baraksánova eta haren taldekideak, Olomouc-en, Txekiar Errepublikan, "Joko alternatiboetan" lehiatu ziren. Espero zitekeen bezala, emakume sobietarrek menderatu zuten; Irinak taldearen urrezko domina eskuratu zuen.
1985
1985ean, Irinak laugarren postua lortu zuen sailkapen nagusian, taldekako lehiaketaren ondoren, Natalia Yurchenko, Olga Mostepanova eta Ekaterina Szabo errumaniar taldekideen atzetik. Herrialde bakoitzeko gehienez ere hiruk egin zezaketen aurrera all-around-en amaierara, eta Irinak hirugarren sobietar leku hori irabazita zuen. Sobietar entrenatzaileek beste plan batzuk zituzten, ordea, eta haren ordez Elena Shushunova eta Oksana Omelianchik jarri zituzten.
1986
Irina 1985etik aurrera agortu egin zen. AEBetara joan 1986ko Amerika Kopan parte hartzeko, baina ez zegoen behar besteko sasoian. Hirugarren amaitu zuen. Nazioarteko Bikote Mistoen lehiaketara itzuli zen. Urte hartako gertakizun handienetako bat, 1986ko Borondate Oneko Jokoak, galdu zituen, eta ordezkoen taldean geratu zen.
1987
Moskuko 1987ko Izarretan lehiatu zen 80 Web guneei egindako omenaldian, baina bere buruaren itzala baino ez zen izan. Handik gutxira erretiratu zen.
Erretiroa
Erretiratu ondoren Irina Moskuko haurtzaindegiko maistra egin zen. Seme bat du lehen senarrarekin, eta bikiak bigarren senarrarekin.
Crocidura narcondamica
Crocidura narcondamica Eulipotyphla espezie bat da, satitsuen familiakoa (Soricidae). Narcondam uharteko (India) endemikoa da. Bere habitat naturala itsasertzeko basoak dira, itsas mailatik hurbil bizi direnak. 63-67 mm-ko luzera du, isatsa 55,6–58,5 mm-koa da eta atzeko hankak 12,4-13,4 mm-koak.
Antzerki espresionista
Antzerki espresionista abangoardiako espresionismoaren adierazpena da antzerki arloan. Espresionismoa arte eszenikoetan, eta bereziki antzerkian, naturalismoaren berezko errealitatearen irudikapen fidagarriaren aurka agertu zen, kanpoko munduaren imitazioari uko eginez eta gauzen esentzia islatzea bilatuz, gizakiaren ikuspegi subjektiboaren bidez. Ez zuten errealitatean kopia hutsa egin nahi; helburua errealitatearen esentzia bilatzea zen.
Antzerkigile espresionistek antzerkia filosofiaren eta bizitzaren arteko bitartekari bihurtu nahi zuten, ideal berriak transmititu, gizartea berritu. Horregatik, baliabide dramatiko eta eszenikoen berrikuntza sakona egin zuten, August Strindbergen ereduari jarraituz. Espazio eta denbora kontzeptua galtzen zen, eta pertsonaiaren bilakaera psikologikoa nabarmentzen zen, gizartea eraldatuko zuen gizaki berriaren askapen eta gainditze idealen gorpuztea sinbolizatzen zuena.
Historia
1905-1925 urteetan Alemanian zabaldu zen abangoardiako mugimendu baten izena da. Haren garapenean hasieran margolaritzan hartu zuen garrantzia. Lehen Mundu Gerra ondoren krisiuneak eragin zituen idazleak gerrako triskantzaren aurrean erantzun konprometitua ematera. Gudak sorturiko etsipenaren eraginpean idazle espresionistek euren adierazpen gordina eta gogorra agertu zuten. Idazle espresionistek errealitatearen ikuskizun naturalaz harantzago joan nahi lukete, barne ikuskizunaren bidez agerrarazten den errealita te berri bat sortu arte. 1919 eta 1925. urteen artean espresionismoa ikus-entzunezko arteetara iritsi zen, eta antzerkian, zineman (Fritz Lang) eta musikan agertuko zuen bere barne indarra.
Alemaniako hasierako espresionismo antzerki eta drama-mugimenduak beste mugimenduen artean Friedrich Nietzscheren filosofiaren eraginak izan zituen. August Stramm poeta alemaniarra eta August Strindberg antzerkigile suediarra bezalakoek eragin zuten. Oskar Kokoschkaren Murderer, the Hope of Women, 1907an idatzia eta 1909an Vienan antzeztua lehen aldiz, guztiz espresionistaren lehen drama izan zen. Orduan, espresionismoa aztertu eta garatu zuten Alemanian dramaturgo ugarik, eta horien artean ospetsuena Georg Kaiser izan zen, bere lehen antzezlan arrakastatsua, Die Bürger von Calais, 1913an idatzi eta 1917an estreinatu zen. Eragin handiko beste dramaturgo espresionista alemaniar bat Ernst Toller izan zen, Transformation bere lehen antzezlan arrakastatsua izan zuena, 1919an Berlinen estreinatua. Antzerkigile alemaniar hauek eta beste askok antzerki eta drama espresionista arakatu eta eboluzionatu zuten, 1924rako mugimenduak Alemania osoan ospea galdu zuen arte. 1920ko hamarkadan antzerki espresionismoa oso ezaguna egin zen Estatu Batuetan ikusleen eta artisten artean. Eugene O'Neill, bere drama errealistengatik oso ezaguna den arren, Estatu Batuetan pieza espresionista batekin arrakasta izan zuen lehen antzerkigilea izan zen. O'Neillen The Hairy Ape izan zen dramaturgo estatubatuar batek idatzitako lehen antzezlan guztiz espresionista, 1922an estreinatu zen. Elmer Ricek ospea lortu zuen handik gutxira, 1923an The Adding Machine antzezlan espresionistaren estreinaldiarekin. Antzerkigile hauek eta Estatu Batuetako beste hainbat antzezlan espresionista arrakastatsuak idatzi zituzten. Antzerkian eta draman espresionismoak ere arrakasta izan zuen Txinan eta Espainian. Nabarmentzekoa, Cao Yuren The Wilderness antzezlana eta Hong Shenen Yama Zhaoren 1920ko eta 1930eko hamarkadetan maiz ekoitzi ziren Txinan. Txinako antzerkian espresionismoak ospea berreskuratu zuen duela gutxi, 1980ko hamarkadatik aurrera. Espainian Ramón María del Valle-Inclánen esperpentoak, 1925ean ekoitzi zen lehen aldiz, hamarkada bereko alemaniar antzezlan espresionisten oso antzekoa zen.
Gaiak
Antzerki espresionistan gai sexuala eta psikoanalitikoa nagusitu ziren, agian Sigmund Freuden eraginez. Protagonistak izaki bakartiak, torturatuak, mundutik isolatuak eta era guztietako konbentzionalismo eta itxura sozialetik biluziak izaten ziren. Sexua indarkeria eta frustrazioa zen, bizitza, sufrimendua eta arbuioa. Antzerki espresionistak norbanakoaren askatasuna, adierazpen subjektiboa, irrazionalismoa eta debekatutako gaiak azpimarratu zituen.
Pertsonaiak, bestetik, pertsonaia tipifikatuak dira, nortasun propiorik gabeak, rol sozial jakin batzuk betetzen dituztenak, beren funtzioagatik izendatuak: gurasoak, langileak, soldaduak, eskaleak, lorezainak, merkatariak,
Eszenaratzea
Eszenaratzeak introspekzio giroa bilatzen du, errealitatearen ikerketa psikologikoa. Hizkuntza laburra, soila, sutsua, patetikoa eta dinamikoa erabiltzen du, bakarrizketarako joera duena, pertsonaiaren barrualdea erakusteko modu egokia. Keinuaren garrantzia berreskuratzen du, mimika, isiltasunak, totelkak, harridurak. Eszenografiak garrantzi handia hartzen du eta adierazgarria da, sinbolismoaren bidez; hala, garrantzi berezia hartzen du argiztapenak, koloreak, musikak, soinuek oro har, eta ikusizko arteen teknologia berriak barne hartzen ditu, hala nola proiekzio zinematografikoak, obra sustatzeko. Testu inguru horretan kabareten arrakastak garrantzi handia izan zuen: Die Fledermaus Vienan; Die Brillo Berlinen; Die elf Scharfrichter Munichen...
Oradour-sur-Glaneko sarraskia
Oradour-sur-Glaneko sarraskia (massacre d’Oradour-sur-Glane) Bigarren Mundu Gerran, Overlord operazioaren aldi berean, Waffen-SS konpainia batek egin zuena zibilen sarraskia izan zen. Oradour-sur-Glanen gertatu zen, 1944ko ekainaren 10ean.
2019. urtera arte, 642 pertsona hil zenbatu zituzten. 190 gizon fusilatu zituzten, 245 emakume eta 207 haur metrailatu eta erre zituzten elizan, ia herritar guztiak.
Ling Jie
Ling Jie (Hengyang, Hunan, Txina, 1982ko urriaren 22a) Txinako gimnasta artistikoa da, 2000ko txapeldunorde olinpikoa barra asimetrikoetan eta 1999an munduko txapelduna oreka-habean.
Oradour-sur-Glaneko sarraskia
Herriak, gainera, bere eraikin eta azpiegitura gehienak galdu zituen harrapatu eta su hartu ondoren, eta erabat hondatuta geratu ziren; bizirik atera ziren bakanak lubaki bat eta zubi altxagarri bat zituen Muncheko Abadian babestu ziren. Monjeek ama talde bati eta haien seme-alabei lagundu zieten, baita 6 juduri ere. Hauek ia 800 metroko hustubidetik ihes egin zuten, erabateko iluntasunean.
Ling Jie
1999
Tianjingo 1999ko Munduko Txapelketan, oreka habean lortzen du urrea —Andreea Raducan errumaniarraren eta Olga Roschupkina ukrainarraren aurretik—, eta brontzezko domina asimetrikoetan, Svetlana Khorkina errusiarraren eta Huang Mandan txinatarraren ondoren.
Oradour-sur-Glaneko sarraskia
Gerraren amaieran, Charles de Gaulleren gobernuaren aginduz, herriaren hondakinak bere egoeran mantendu ziren, nazien okupazioak eragindako sufrimenduen sinbolo eta krimenaren oroigarri gisa, antzeko erasoak jasan zituzten Europako beste herri batzuk, hala nola Lidice edo Marzabotto, bezala.