cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Golden Dawn Orden Hermetikoa
Partaide ezagun batzuk
Orden hermetiko honetan oso jende ezaguna hartu zuen parte. Hona hemen batzuk:S.L. McGregor Mathers, William Wynn Westcott, Dion Fortune, Arthur Machen, William Butler Yeats, Algernon Blackwood, Florence Farr, Annie Horniman, H. G. Wells, Bram Stoker (Drakula eleberriaren egilea), Austin Osman Spare, Gustav Meyrink eta Arthur Edward Waite. Beste esoterista ospetsu bat, Aleister Crowley, ordenetik kanporatua izan zen; Crowleyk "Magick" sistemaren oinarriak sortu zituen, beste erakunde bat antolatuz, Golden Dawn Thelemita (Thelema).
Historia
Golden Dawn Orden Hermetikoa mendebaldeko okultismo barruan kokatutako ezkutuko esoterismoaren erakundea da. Haien esanetan pentsamendu ezkutuko aurreko mugimenduen ezaguerak biltzen dituzte: hermetismo,kabala, alkimia, teurgia, Rosenkreutz elkartearen tradizioa...
Elkartea Ingalaterran, XIX. mendearen amaieran sortu zen. Tradizioaren arabera, William Wynn Westcott eskuizkribu bat aurkitu zuen non hasierako erritoen deskribapena jasotzen zen eta Alemaniako Rosenkreutz Logia batekin harremanetan jartzeko jarraibideak; logia horren burua Ana Sprengel zen. Antza, horren ondorioz, orden berria Alemaniakoaren Die Goldene Dämmerung erakundearen adarra moduan sortu zen eta "Isis-Urania Tenplu 3.a" izena eman zitzaion. Dena dela, Golden Dawnetik hori guztia deskribapen sinbolikoa izan zela esaten zen eta haren helburua benetako maisuen identitatea ezkutatzeko erabili zen.
XX. mendearen hasieran jatorrizko ordena zatitzen hasi zen. Horrela, 1905ean, Aleister Crowleyk The Equinox aldizkaria sortu eta ordena utzirik Astrum Argentum erakundea antolatu zuen. "Isis-Urania Tenplu 3.a" ere zatitu zen: Samuel Liddell MacGregor Mathers Imperatorren autoritatea ez zuten onartu eta, A. E. Waite-ren agindupean, "Stella Matutina" izenekoa sortu zuten; erakunde berriak mistizismoari ematen zitzaion garrantzi handiago eta ez magiari eta zeremoniei.
Beste tenpluek, Mathers Imperator moduan onartuz, erakundearen barruan jarraitu zuten. 1906an Mathersek Alpha et Omega Rosenkreutz Ordena sortu zuen; elkarte berriaren helburu nagusia barruko hiru talde batzea zen. Horren arabera jatorrizko Golden Dawn 1905ean desagertu zen.
Geroago Dion Fortunek utzi zuen erakundea Temple of Inner Light (Barruko Argiaren Tenplua) izenekoa antolatuz. 1937 eta 1940 artean, Israel Regardie, Stella Matutinako partaideak lau liburukietan "The Golden Dawn" liburua plazaratu zuen. Lan horretan Stella Matutinaren irakaspenak eta erritoak jasotzen zituen baina hauek, funtsean, Golden Dawnenak ziren. Obra hori XX. mendearen amaieran eman zen okultismoaren berpizkundearen oinarria izan zen.
Gaur egun oraindik jatorrizko Golden Dawnen jarraitzaileak bezala aurkezten diren elkarteak badira.
Bremen (Georgia)
Bremen  Georgiako estatuko hiri bat da. Marion konderrian kokatua dago. 2010ean 6,227 biztanle zituen, 27.18 kilometro koadrotan banatuta.
Golden Dawn Orden Hermetikoa
Ordenaren egitura
Ordenak hiru talde zituen eta batetik bestera igarotzeko proba batzuk gainditu behar ziren eta, halaber, ezagupen batzuk eskuratu. Hauek ziren:
Baudement
Biztanleria
2007an Baudement udalerrian erroldatutako biztanleak 113 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Etxebizitza
2007an 49 etxebizitza zeuden, 47 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 2 bigarren erresidentzia ziren. Etxebizitza guzti hauek 49etxeak ziren. 47 etxebizitza nagusietatik 39 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 9 etxek hitu gela zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 25 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 73 ziren, horien artean 55 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 55 pertsona aktiboetatik 50 lanean zeuden (25 gizon eta 25 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Antràs (Gers)
Antràs Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Etxebizitza
2007an 31 etxebizitza zeuden, 25 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 6 bigarren erresidentzia ziren. Etxebizitza guzti hauek 31etxeak ziren. 25 etxebizitza nagusietatik 23 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 7 etxek lau zituzten eta 16 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 6 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 16 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 32 ziren, horien artean 24 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 24 pertsona aktiboetatik 23 lanean zeuden (12 gizon eta 11 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 8 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden2 saltokiak eraikuntza enpresenak ziren.
Hydrops (generoa)
Hydrops Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerikan eta Trinidad uhartean aurki daitezke.
Antràs (Gers)
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 iturgina.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Batua.eus
batua.eus itzultzaile eleanitz automatikoa da, webgune baten bidez erabil daiteke. Vicomtech ikerketa zentroak 2019an plazaratu zuen bertsioak itzulpen automatiko neuronala erabiltzen du.
Liopropoma mowbrayi
Liopropoma mowbrayi Liopropoma generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Parque Principadoko geltokia
Parque Principado Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Oviedo/Uviéu udalerrian kokatuta dagoena.
NGC 3172
NGC 3172 galaxia bat da, Ursa Minor konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Batua.eus
Erabili ahal diren hizkuntzak
2022an, Euskalki baten lehenengo itzultzaile automatikoa martxan jarri du:
Parque Principadoko geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Batua.eus
Itzulpen automatiko neuronala
Alor horretan izan den garapena ikaragarri azkarra izan da. Ikaskuntza sakona (deep learning) teknika Itzulpengintza automatikoan erabili zuen lehenengo argitalpen zientifikoa 2014ean agertu zen, egileak Bahdanau, Cho eta Bengio izan ziren. 2015ean lehenengo aldiz agertu zen neurona-sistema bat itzulpen automatikozko txapelketa batean (OpenMT’15). Eta hurrengo urtean txapeldunen %90a sistema neuronalak izan ziren. 2015eko aurrerapena arretan oinarritutako sistemak ("attenttion based NMT") erabiltzea izan zen. 2017an hobekuntza gehigarriak lortu ziren neurona-sareetan Transformer arkitektura erabiltzearen ondorioz. Urte bat geroago euskara ere arrakastaz erabiltzen zuen sistema bat zegoen, eta beste urte batean, 2019an, euskararako zeuden sistemak bost ziren.
Euskararako itzultzaile neuronalak
Paradigma neuronalaren ekarriarekin 2017az geroztik izugarrizko hobekuntza nabaritu zen hizkuntza nagusienen arteko itzultzaile automatikoetan. Geroxeago, eta arin, euskal munduko ikerkuntza komunitatea gai izan zen euskaratik eta euskararako itzultzaile neuronalak mundu mailako artearen egoeraren pare jartzeko.
2015ean hasi zen euskararako itzulpen neuronala aztertzen TADEEP proiektuan. Orurako Deepl itzultzaileak kalitatezko emaitzak ematen zituen 10 hizkuntzatan baina euskara ez zegoen horien artean. Bi urte geroago lehenengo emaitza bikainak lortuta, 2017an lehen demoa publikoki eskura zegoen. 2017an bertan, hainbat agente (Ixa Taldea, Elhuyar, Vicomtech, Ametzagaña, Mondragon Lingua...) batera, MODELA izeneko proiektua abiatu zen. Beste urtebeteko epean, 2018an MODELA itzultzailea plazaratu zen, Interneten publiko orokorrerako euskarazko itzulpen neuronala eskaintzen zuen lehen zerbitzua.
Abiada bizian mugitzen zen arlo honetan, geroago gutxienez beste hiru itzultzaile neuronal gehiago plazaratu ziren. Horien arteko diferentzia nagusia itzultzaile bakoitzak erabiltzen duen corpusa da (corpus = milioika esaldi bi hizkuntzatan), baita itzultzeko zerbitzuan onartzen duten hitz-kopuru maximoa ere (konputagailu ahaltsu eta garestiak erabili behar dira horretan). Hauek ziren 2020ko hasieran eskaintzen ziren euskararako itzultzaile neuronalak:
Gołuchów udalerria
Gołuchów Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Pleszew barrutian kokatuta. 135,88 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 10543 biztanle zituen.
Karbono
Karbono (Latinetik carbo, "ikatz") edo ikazkaia elementu kimiko bat da, ikurra C eta zenbaki atomikoa 6 dituena. Taula periodikoan, 14. taldeko eta 2. periodoko elementu tetrabalente ez-metalikoa da. Naturan karbonoaren hiru isotopo daude: 12C eta 13C egonkorrak dira, baina 14C erradioaktiboa da eta bere semidesintegrazio-periodoa 5730 urtekoa da. Karbonoa antzinatik ezagutzen den elementuetako gutxietako bat da eta kimika organikoaren oinarria.
Unibertsoan 4. elementurik ugariena da, hidrogenoa, helioa eta oxigenoaren ondoren. Lurrazalean 15. elementu ugariena da, non aurkitu daitekeen egoera elementalean (ikatza eta diamantea), eta baita konposatu inorganiko (karbono dioxidoa, karbono monoxidoa, karbonatoak) eta organiko askotan ere (biomasa, petrolio, gas naturalean). Bizitzaren forma guztietan dago, eta giza gorputzean bigarren elementurik arruntena da masan oxigenoaren ondoren. Ugaritasun honek, osatzen dituen konposatu organiko guztiekin eta polimeroak eratzeko duen ahalmenarekin batera, bizi-mota ezagun guztien oinarrizko elementu kimikoa izatea eragin du.
Hainbat forma alotropiko dauzka, ezagunenak grafitoa, diamantea eta karbono amorfoa. Karbonoaren propietate fisikoak oso aldakorrak dira forma alotropikoaren arabera. Adibidez, grafitoa opakoa eta beltza da, diamantea oso gardena den bitartean. Grafitoa ahula da, nahikoa paper batean idazteko (hortik datorkio "γράφειν" izena, "idatzi"), eta diamantea naturan dagoen mineral ezagunik gogorrena da. Grafitoa eroale elektriko ona da, diamantea oso eroale txarra den bitartean. Egoera normalean, diamanteak, karbonozko nanotutuek eta grafenoak material ezagunen artean eroankortasun termikorik altuenak dituzte. Karbonoaren alotropo guztiak solidoak dira baldintza normaletan, kimikoki egonkorrak dira eta tenperatura oso altua behar dute erreakzionatzeko.
Konposatu inorganikoetan aurki daitekeen oxidazio egoerarik ohikoena +4 da, karbono dioxidoan eta karbonatoetan, baina karbono monoxidoan eta trantsizio-metalekin osatutako karboniloetan +2 oxidazio-egoeran ageri da. Karbono inorganikoaren iturri nagusiak kareharria, dolomita eta karbono dioxidoa dira, baina ikatz, zohikatz, petrolio eta metano hobietan ere kopuru nabarmena dago. Karbonoak beste edozein elementuk baino konposatu gehiago eratzen ditu: orain arte hamar milioi konposatu organiko deskribatu dira, eta hala ere, baldintza estandarretan sor daitezkeen mota honetako konposatu posible guztien ehuneko txikia osatzen dute. Horregatik, karbonoari "elementuen erregea" izena ematen zaio.
Aurrehistoriatik karbonoaren errekuntzaren produktuak garapen teknologikoaren oinarria izan dira. Gaur ere, karbonotan oinarritutako materialak teknologiaren arlo askotan oso erabiliak dira: material konposatuak, litio-ioi bateriak, ur eta airearen arazketan, arku-labeen elektrodo ak, metalgintzan…
Ezaugarriak
Karbono atomoen kimikak mekano baten itxura dauka. Naturak berak bizirako molekulak sortzen ditu, karbono-atomoak arau batzuen arabera konbinatuta eta beste atomo batzuk gehituta.
Karbonoaren konfigurazio elektroniko a 1s22s22p2 da, edo [He]2s22p2. Atomo neutro bakoitzak 4 balentzia-elektroi ditu funtsezko egoeran, elektroi pare bat 2s orbital ean eta beste pare bat 2p orbitaletan. Hala ere, beste atomo batzuekin lotura kobalente ak sortu ahal izateko, balentzia-elektroien orbitalek hibridazioa jasan behar dute. Hau da, geometria ezagunak dituzten nolabaiteko orbital tartekariak eratzen dira, sp3, sp2 eta sp orbital hibridoak.
Karbonoak lotura bikoitzak eta hirukoitzak ezartzeko erraztasun handia azaltzen du, bere taldeko beste elementuek ez bezala. Erraztasun hau bere tamaina txikiaren baitan dago, π loturak osatzen dituzten albo-gainezarpenak egon daitezen, hibridatu gabeko orbitalek nahiko hurbil egon behar dutelako. Hau dela eta, handiagoak diren talde bereko elementuek, hala nola silizio ak, zailtasun handiak dituzte π loturak ezartzeko.
Pauling-en eskalan, karbonoaren elektronegatibotasuna 2,55-ekoa da. Hau da, oxigenoak edo fluorrak ez bezala, karbonoak ez du loturaren elektroiak erakartzeko joera handirik. Horren ondorioz, bere loturak polarizatu gabeko lotura kobalenteak izaten dira.
Bestetik, bere elektronegatibotasun ertainaren ondorioz, karbonoak erraztasun handia dauka beste elementuekin zein beste karbono atomoekin loturak ezartzeko. Hona hemen zenbait  loturen entalpiak:
Isotopoak
Karbono naturalak bi isotopo egonkor ditu, 12C (%98,89) eta 13C (%1,11), eta hirugarren bat (14C) erradioaktiboa. Azken honen erdibizitza-denbora 5760 urtekoa da.
Karbono-14 isotopo erradioaktiboa desintegratuz doan arren, aldi berean atmosferako goialdean etengabe ekoizten ari da:
147N + 10n  → 146C + 11H
Oreka honetan oinarrituz, jatorri organikoa duten laginen datazioan erabiltzen da.
Alotropoak
Karbono elementalak hainbat substantzia osa ditzake, bakoitzaren egitura kristalinoa bereizgarria delarik, hauek, karbono alotropoak dira. Karbonoaren alotropo desberdinak ezagunak dira, garrantzitsuenak diamantea, grafitoa, londsdaleita, fullerenoak karbonozko nanotutuak eta grafenoa izanik. Baina baldintza estandarretan (298,15 K eta 100 kPa), grafitoa da termodinamikoki alotroporik egonkorrena. Hala ere, alotropo guztiak oso egonkorrak dira eta soilik tenperatura oso altuetan erreakziona dezakete.
Partitibo
Partitiboa (latinetik eratorri zen: pars «zati, parte») kasu gramatikoa da.
Haren erabilera eta funtzioak ez dira berdinak hizkuntza guztietan. Euskaran («-rik» atzizkia), adibidez, superlatiboarekin («hiririk handiena») erabiltzen dugu, baita ukapenarekin ere batzuetan («Ez dut etxerik»).
Munduko hizkuntzetan
Finlandiera eta bepsaeran sarritan erabiltzen da kasu hori. Bepsaeran akusatibo eta artikuluaren ordez erabiltzen da: Minä keradan sened «Perretxikoak biltzen ditut» (akusatiboa erabiltzen da «perretxikoak» adierazten duen hitzak (sened) perretxiko zehatzak adierazten dituelako) — Minä keradan senid (partitiboa erabiltzen da «perretxikoak» adierazten duen hitzak edonolako hainbat perretxiko adierazten dituelako kasu honetan).
Gehienetan ez da esaten errusierak partitiboa duela, baina badu; errusierazko partitiboak eta genitiboak atzizki berdinak dituzte sarritan, beraz, ez dira bereizten gehienetan: Я хочу чай Ja hotxu txaj «Te (hau / hori / hura) nahi dut» (akusatiboa) — Я хочу чая Ja hotxu txaja «(edozein) Tea (edan) nahi dut» (partitiboa) — Вкус чая Fkus txaja «Tearen zaporea» (genitiboa).
Samoeran «pixka bat» adierazteko erabiltzen da partitiboa: ‘o sina vai «ur pixka bat».
Krutxieran –hizkuntza eraikian– «zerbaiten zati» adierazteko erabiltzen da partitiboa; izan ere, haren atzizkia (-śik) euskarazko «-rik» atzizkitik eratorri zen: Veidzo kel'diokhśik «Pastelaren zati bat (jan) nahi dut».
Karbono
Alotropoak
Karbonoaren propietate fisikoak bere forma alotropikoaren araberakoak dira. Esate baterako, diamantea eta grafitoa baldintza normaletan solidoak dira; diamantea solido gardena eta grafitoa opakua eta beltza; diamantea mineral gogorrenetarikoa da eta grafitoa paperan marra bat uzteko bezain biguna da; diamanteak isolatzaile elektriko da eta grafitoa eroalea. Bestetik, diamanteak eroankortasun termikorik altuena duen minerala da.
Diamantea
Diamantea solido oso gogorra da, kolorgea, gardena, isolatzaile elektrikoa eta beroaren eroale oso ona. 3D solido kobalente a eta tetraedroetan oinarritutako egitura du. Soilik C-C lotura kobalenteak ditu non C atomoa sp3 hibridazioan dagoen. Lotura kobalenteen ondorioz, elektroien higikortasuna ez da suertatzen eta isolatzaile elektriko a da; bere fusio-tenperatura 3500 °C-koa da eta bere dentsitatea 3,5 g · cm−3. Material urratzailea da eta bere gogortasunagatik erremintak egiteko erabiltzen da.
Kortright (New York)
Kortright Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Delaware konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Karbono
Diamantea
Diamante arruntean tetraedroek paketatze kubikoa azaltzen dute, baina tenperatura eta presioa oso altuetan tetraedroek paketatze hexagonala ere har dezakete, lonsdaleita mineralean.
Diamante naturalak karbonoa presio eta tenperatura altuetan egon den metakinetan sortu dira. Diamantea naturala izateaz gain, diamante sintetikoak ere grafitotik sintetizatu daitezke tenperatura eta presio altuetan.
Grafitoa
Grafitoa karbonoaren alotropo termodinamikoki egonkorrena da. Karbono amorfo natural gehiena guztiz kristalinoa ez den grafitoa da, hauxe, ikatz gehienetan eta kedarrean dagoen egitura da.
Grafito kristalinoak egitura bidimentsionala (2D) du non C bakoitza beste hiru C atomoekin lotuta dagoen sp2 hibridazioan geometria triangeluar lauean. Horrela, xafletan karbonoren eraztun hexagonalak daude non C=C distantzia (141 pm) lotura kobalente bikoitzarena den. Horren ondorioz, bentzenoan bezala, geruzetatik zehar p elektroi deslekutuak daude, eta grafitoa eroalea da. Beste alde batetik, xaflen arteko distantzia handiagoa (335 pm) da, hots, geruzen arteko loturak askoz ahulagoak dira, eta ez dira kobalenteak, Van der Waals lotura k baizik. Hau dela eta, grafitoa esfoliatzea edo xafletan banatzea erraza da eta lubrifikatzaile ona da.
Grafitoaren 2D-egitura dela-eta, propietate bereziak ditu, hala nola, eroankortasun anisotropikoa. Hau da, geruzetatik zehar eroalea da baina isolatzailea eroankortasuna xaflekiko perpendikularki neurtzen bada.
Grafitoa meategietatik ateratzeaz gain, karbono amorfotik ere kristaldu daiteke, 2500 °C-tan. Lubrifikaitzailea da, eta elektrodoak eta arkatzak (buztinarekin batera) egiteko erabiltzen da.
Fulerenoak
Fulerenoak 1985. urtean aurkitu ziren. Bere egiturak grafitoren antza du baina karbonoz osaturiko pentagonoak eta hexagonoak konbinatzen ditu egitura esferikoak edo ia esferikoak (C20, C60, C70...) dituzten molekulak eratzeko. Molekula hauetan, C atomoek sp3 edo sp2 hibridazioak dituzte. Egitura egonkorrena C60-a da, eta futbol baloi baten egitura du. Fullerenoak laborategian prestatu dira grafitotik abiatuz: C (grafito) → C60 (1000 °C-tan eta laser batez irradiatuz)
Solido molekularren propietate tipikoak azaltzen dituzte: tenperatura igotzean sublimatu egiten dira, dentsitate baxua dute, 1,5 g · cm-3 eta isolatzaile elektrikoak dira. Gainera, diamantea eta grafitoa ez bezala, fullerenoak solugarriak izaten dira disolbatzaile apolarretan. Solido beltzak izan arren, disoluzioan kolore desberdinak hartzen dituzte, hala nola, C60 morea, C70 gorria, C76 berde-horixka.
Grafenoa eta karbonozko nanotutuak
Azkenik, badaude guztiz kristalinoak ez diren beste forma batzuk: kokea, energiaren iturri eta erreduzitzaile moduan erabiltzen dena, karbono beltza (tinta edo pigmento eta gomak egiteko), karbono aktibatua (gainazal handia 103 m2 · g-1 eta zurgatzaile ona) eta karbonozko zuntzak.
Ugaritasuna
Karbonoa ez zen Big Bang-ean sortu, izarretan baizik. Hau dela eta, karbonoa ugaria da izarretan, kometetan eta beste planeten atmosferetan.
Paroedura bastardi
Paroedura bastardi Paroedura generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Karbono
Ugaritasuna
Grafitoa  Errusian, Estatu Batuetan, Mexikon, Groenlandian eta Indian dago kantitate handitan. Diamante naturalak arroka bolkanikoekin batera (kimberlita eta lamproita) agertzen dira. Diamanteen metakin handienak Afrikan (Hegoafrika, Namibia, Botsuana, Kongo Errepublika eta Sierra Leona) daude. Hauetaz gain, Kanadan, Errusian, Brasilen eta Australian ere metakin garantzitsuak daude.
Beste elementuekin konbinatuta, lurrazaleko atmosferan dago (CO2), uretan disolbatuta (HCO3−) eta mineral solido askotan (kaliza, dolomita, marmol, etabar).
Konposatu organikoak
Karbonoak oso lotura kobalente egonkorrak era ditzake beste karbono batekin. Ondorioz, konposatu asko eta asko era daitezke, eta horixe da, hain zuzen, kimika organikoaren oinarria. Izan ere, ezagutzen diren konposatu guztien artean, %95 konposatu organikoak dira. Gaur egun, 16 milioi konposatu organiko ezagutzen dira, eta konposatuen egiturak askotarikoak izan daitezke. Egitura-aniztasun horrek beste ondorio hau dakar: iturri naturaletatik eskuratutako eta laborategian prestaturiko konposatu organiko ugari daude aktibitate biologikoa dutenak. Hala, izaki bizidunek osatzen dituzten konposatu kimiko gehienak konposatu organikoak dira; hala nola azukreak, proteinak, lipidoak, azido nukleikoak eta abar. Orobat, bizitza sortzen duten prozesu kimikoak erreakzio organikoak dira.
Konposatu inorganikoak
Karbonoa agente erreduzitzaile aktiboa denez, elementu askorekin erreakziona dezake, bai metalekin bai ez-metalekin konposatu asko eta oso desberdinak emateko,
Karbono monoxidoa
C (s) + ½ O2 (g)  → CO (g)
Juanita
Juanita silikato motako minerala da.
Ezaugarriak
Juanita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak.
Hiltzaile baten aitormena
Hiltzaile baten aitormena (Beichte eines Mörders, erzählt in einer Nacht) Joseph Roth idazle judu austriarraren eleberri bat da. 1936an argitaratu zuten.
Karbono
Karbono monoxidoa
HCOOH (l) + H2SO4 (l) →  CO (g) + H2O (l) + H2SO4 (aq) Karbono monooxidoa erreduzitzaile ona da eta nahiko erreaktiboa:
Hiltzaile baten aitormena
Argumentua
Parisko taberna batean, Semion Golubchik jaunak bere bizitza kontatzen die taberna bateko beste bezeroei, bi hilketa nola egin zituen azaltzeko. Eleberriak bi narratzaile ditu: Semion Golubchik hiltzailea eta tabernako bezero izengabe bat.
Golubchik jaunak XX. mendeko hirugarren hamarkadan egiten du bere kontaketa. Berak kontatutakoaren gehiena, ordea, Lehen Mundu Gerra baino lehenagokoa da, eta Errusian eta Parisen ditu kokapenak.
Karbono
Karbono monoxidoa
2 CO (g) + O2 (g) → 2 CO2 (g) (∆H° = −565 kJ/mol, erregaia da)
CO (g) + Cl2 (g) →  COCl2 (g)
3 CO (g) + Fe2O3 (s) →  3 CO2 (g) + 2 Fe (l) (Metalgintzan)
Kontzentrazio altuetan gas toxikoa da oxigenoaren ordez hemoglobinari lotzen baitzaio.
Karbono dioxidoa
Karbono dioxidoa, CO2, erretzen ez den gas dentsua da, eta suteak itzaltzeko erabili daiteke. Presio atmosferikoan solidotik gasara zuzen sublimatzen da eta likidoa garraiatzeko ontzietan presiopean gorde behar da. Presioa askatzean likidoa baporizatzen da energia zurgatuz eta tenperatura jaitsiz, honen ondorioz izoztu egiten da, izotz lehorra deritzona lortuz.
Uretan arinki solugarria da azido karboniko a emateko, beraz, gas hau azidoa da:
CO2 (g) + H2O (l)  ↔ H2CO3 (aq) ↔ HCO3- (aq) + H3O+ (aq)
Laborategian erraz lor daiteke karbonato basikoetatik:
2 HCl (aq) + CaCO3 (s) →  CaCl2 (aq) + CO2 (g) + H2O (l)
Industrian oso garrantzitsua da, hotzailea, edariak karbonatatzeko, aerosoletan, extintoretan.
Negutegi efektuaren eragile nagusia da CO2-a. Erregai fosilen errekuntzen ondorioz, beste gas batzuekin batera, atmosferan metatuz doa eta lurrazalak askatzen dituen infragorri izpiak zurgatzen ditu, gure atmosferako tenperatura igoz.
Haluroak eta klorofluorokarbonoak
Karbono tetrahaluroak CF4, CCl4, CBr4, CI4 oso inportanteak dira beste konposatu batzuk sintetizatzeko, hala nola, CHCl3 (kloroformoa) eta karbonil-haluroak COX2 (CO + Cl2 → Cl2C=O)
CFCl3, CF2Cl2, CF3Cl konposatuei freons edo CFC deritzegu, hauek hotzaile gisa eta aerosoletan erabiltzen hasi ziren baina gaur egun ingurunea erasotzen dutela badakigu. Atmosferako goialdean argi ultramorearen ondorriz oso erreaktiboak diren erradikalak askatzen dituzte eta ozono geruza erasotzen dute:
CF3Cl  →  Cl
Cl + O3  → O2 + ClO
Karburoak
Beste elementu batekin konbinatzean sortzen den konposatu binarioari karburo deritzogu. Solido gogorrak dira eta fusio-tenperaturak oso altuak dituzte.
Metal elektropositiboekin, alkalino, lurralkalino eta aluminio arekin karburo estekiometrikoak eta ionikoak sortu daitezke. Gehienetan dikarburo (−2) ioia C22− dago eta batzuetan, Be2C, Al4C3, C4- ioia. Karburoak oso erreaktiboak dira (CaC2).
Karburo kobalenteak gutxi dira, SiC eta B4C, urragarriak, solido oso gogorrak eta  erremintak egiteko erabiltzen dira.
Aleazio metalikoetan ere karbonoa metalaren paketatze trinkoan sartzen da, hutsuneetan, hauek zirrikituetako karburoak dira. Metalen propietateak dituzte, itxura metalikoa eta eroale elektriko onak baina metalak baino fusio-tenperatura altuagoak dituzte eta gogorragoak dira, gainera metal puruak baino kimikoki geldoagoak ere badira.
Historia eta etimologia
Karbonoa aurrehistorian aurkitua izan zen eta antzinatik ezaguna da, material organikoen errekuntza osatugabean erraz lortzen baitzen. Jadanik 1704an, Newton-ek diamantea erregaia izan litekeela proposatu zuen, baina 1772ra arte ez zen lortu diamante bat erretzen. Esperimentu honetan Lavoisier-ek errekuntzaren produktua CO2 gasa zela demostratu zuen eta azkenik, 1797an diamantea karbono purua zela Tennant-ek  zehaztu zuen.
Karbonoaren isotopo ugariena 12C, IUPAC-ek 1961an pisu atomiken oinarritzat aukeratu zuen 16O-aren ordez, eta zehazki 12-ko masa atomikoa esleitu zioten.
Karbonoaren lehenengo konposatuak bizidunetan aurkitu ziren XIX. mendearen hasieran, eta hau dela eta karbonoaren konposatuaren kimikari kimika organikoa esaten zaio.
XX. mendean, 1985. urtean, fullerenoak (C60) aurkitu ziren eta 1991an, karbonozko nanotutuak.
Erabilerak
Industria-mailan karbonoaren konposatu erabilienak hidrokarburo ak dira, batez ere erregai fosil ak, hala nola, petrolioa eta gas naturala. Petrolioaren findegitik gasolina k, keroseno a eta olioak lortzen dira, material plastikoen lehengai erabiliena petrolioa da. Bestetik, gas naturalaren errekuntza energiaren iturri nagusia da.
Karbonoaren beste erabilera garrantzitsu batzuk:
Arriskuak
Karbono puruak toxizitate ia nulua dauka gizakiengan, kantitate txikietan grafito edo ikatz gisa maneiatu eta irentsi ere egin daiteke. Karbonoak ez du erraz erreakzionatzen ezta disolbatzen ere, hau dela eta, digestio-traktuan sartu ezkero ez da erraz kanporatzen. Karbono-beltza pigmentu gisa erabili da betidanik. Hala ere, karbon edo kedar hautsa kantitate handitan arnastea arriskutsua izan daiteke, birikien ehunak narrita baititzake. Neumokoniosis izeneko gaisotasuna ohikoa da ikatz-meatzarien artean. Era berean, diamante hautsa ere kaltegarria izan daiteke arnaztean edo irenstean. Erregaien errekuntzetan askatzen diren ikatz mikropartikulek ere birikietan kalteak sortu ditzakete. Bestetik, karbonoren metaketa handiek, oxigenorik gabeko atmosferantan miloika urtetan egon direnek, berez su hartu dezakete airean jartzean.
Karbonoren konposatuen artean pozoi hilgarriak ere badaude, hala nola, tetradotoxina, errizino-hazietan, zianuroa (CN−) eta karbono monoxidoa.
The Nest (2020ko filma)
The Nest 2020ko Sean Durkin kanadar zinema zuzendariaren thriller filma da.
Argumentua
Samuel haur paraplegiko bat da, eta amarekin bizi da, hiritik urrun dagoen etxe handi batean. Gaztetxoak etxean gelditzeko agindua jaso du beti, eta, seguru sentitzen bada ere, ez dago eroso. Egoera hori, baina, Denise iristean aldatuko da. Laguntzaile bat da, eta amarekin duen harremanari buruz hausnartzen lagunduko dio.
Gołymin-Ośrodek udalerria
Gołymin-Ośrodek Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Ciechanów barrutian kokatuta. 110,71 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3893 biztanle zituen.
Dorset
Dorset edo Dorsetshire Hego-mendebaldeko Ingalaterrako konderria da, Erresuma Batuan. Mantxako kanalaren itsasertzean dago. Hiriburua Dorchester du (18.000 biztanle inguru 2009an).
2.653 kilometro karratuko area du.
Mugakideak
Mugakide hauek ditu: hegoaldean Mantxako kanala, mendebaldean Devon, ipar-mendebaldean Somerset, ipar-ekialdean Wiltshire eta ekialdean Hampshire.
Pertsonaia ospetsuak
Dorseteko hiritar famatuena Thomas Hardy (1840-1928) idazlea da, Dorchester hirian jaioa.
Brinson (Georgia)
Brinson  Georgiako estatuko herri bat da. Gwinnett konderrian kokatua dago. 2010ean 215 biztanle zituen, 5.29 kilometro koadrotan banatuta.
Ikus, gainera
anpo loturak ==
NGC 3173
NGC 3173 galaxia espiral bat da, Antlia konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Hypsiglena
Hypsiglena Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Mexikon eta Ameriketako Estatu Batuetan bizi dira.
Busa
Busa Tafallaldeko Uxue udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Erdialdea eskualdean.
XVI. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Uxueko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak busatarrak ziren.
Izena
Busa toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Historia
Hori da, hain zuzen ere, historiaurreko garaiaren eta Goi Erdi Aroaren artean Uxue mendilerroan zeuden herrixketako bat. VIII. eta IX. mendeen artean, Uxueko gotorlekua sortu zenean, bertako bizilagun asko hiribildu berrira aldatu ziren, batez ere defentsa-arrazoiengatik, musulmanekiko muga eremu lauan baitzegoen. Erdi Aroan zehar, populazioa eta erakargarritasuna galduz joan zen, Uxueren alde, eta, horren ondorioz, 1534. urterako jenderik gabe geratu zen.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Entamoeba
Entamoeba Amoebozoaren barruko genero bat da, ameba endoparasito guztiak biltzen dituena. Genero honen espezie batzuk giza hesteetan bizi dira.
Entamoeba histolytica da espezie patogeno ezagunena, gizakian amebiasia eta disenteria sortzen dituena. Beste Entamoeba batzuk (Entamoeba coli, Entamoeba dispar...) hesteetako saprofito ez-kaltegarriak dira.
Protozoo hauen bizi-zikloa oso sinplea da. Bi egoeretan egon daitezke: trofozoitoa (zelula aktiboa, elikatu eta zatitzen dena) eta kistea (erresistentzia handiko zelula, latentzia-forma dena). Entamoeba histolyticaren kasuan, kisteak irensten dituenean harrapatzen du gaixoak amebiasia edo disenteria.
Liopropoma multilineatum
Liopropoma multilineatum Liopropoma generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Loroum probintzia
Loroum Burkina Fasoko 45 probintzietako bat da, Iparraldeko eskualdean kokatua. Bere hiriburua Titao da. 11.117 km2 ditu eta 2006an 141.095 biztanle zituen.
Departamenduak
Loroum probintzian 4 departamendu daude:
Ainhoa Carbonell Allué
Francisca Ainhoa Carbonell Allué (1984?) gizarte-langilea da, eta Tarragona probintziako Vallmolleko Udaleko ijito etniako lehen emakume-zinegotzia izan zen.
Biografia
Gizarte Lanean diplomatura du, Nafarroako Unibertsitate Publikoan Intervención Social con la Comunidad Gitana (Ijito Komunitatearekin Gizarte Esku-hartzea) titulua ohorezko matrikularekin eskuratu baitzuen.
Lan ibilbidea
2018an Tarragonan sortu zen Karing-Vaxt-eko (“etorkizunari begiratzea” erromaniera hizkuntzan) emakume ijitoen elkartearen koordinatzailea da. Tarragonako Jove Gitana elkarteko kidea da. Aire Nuevo Caló elkartean lagundu egiten du.
2015. urtetik 2019. urtera, Partido Socialista de Cataluña-Candidatura de Progreso (PSC-CP) taldeko zinegotzia izan zen gizarte-zerbitzuen, kulturaren, gazteriaren eta jolas-jardueren arloan. 2019tik 2023ra, Vallmolleko (Tarragona) Udaleko kultura eta jarduera ludikoetako zinegotzia izan zen.
Dominique Wilkins
Jacques Dominique Wilkins (1960ko urtarrilaren 12a, Paris) NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohi bat da. Atlanta Hawks (1982-1994), Los Angeles Clippers (1994), Boston Celtics (1994-1995), Panathinaikos BC (1995-1996), San Antonio Spurs (1996-1997), Fortitudo Pallacanestro Bologna (1997-1998) eta Orlando Magic (199) taldeetan jokatu zuen.
Gomunice udalerria
Gomunice Poloniako Lodzeko voivoderriko landa-udalerri bat da, Radomsko barrutian kokatuta. 62,45 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5896 biztanle zituen.
Rhinolophus megaphyllus
Rhinolophus megaphyllus Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
Kossuth (Wisconsin)
Kossuth Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Manitowoc konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Infernua (Donostia)
Infernua Errotaburutik Añorga auzorako bidean dagoen toki bat da, A-8 autopista eta N-I errepidea lotzen dituen errepide-lotunean. Egun, gasolindegia eta lantegi eta etxebizitza bakan batzuk biltzen dira inguruan.
Bryconamericus deuterodonoides
Bryconamericus deuterodonoides Bryconamericus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Infernua (Donostia)
Izena
Toponimoaren jatorriari buruzko hainbat teoria daude.
Josu Tellabide etnologoaren ustez eremu hartan zeuden izenen kontrapuntu bezala sortu zen. Añorga eta Errotaburu artean Belen izeneko paradore bat eraiki zuten 1860ko hamarkadan, eta gaur egungo Zapatari plazaren inguruan Jaungoikoenea ezizena zuen ostatu bat zegoen. Josu Tellabideren esanetan herritarrek tarteko eremuari Infernua ezizena jarri zioten.
Azken urteetan zabaldu denez Infernua izena XIX. mendean sortu zen, A-1 errepidea zabaltzeko moztu zituzten zuhaitzak pilatu eta asteak iraun zituen su handia egin zutenean. Josu Tellabide ez dator bat teoria horrekin, balio handia zuen egurra horrela erretzea zentzugabekeria iruditzen zaiolako.
Beste batzuen arabera, izena 1936ko gerra garaian jarri zioten, Gipuzkoako Foru Aldundiak han duen eraikin batean frankistek kartzela sortu zutelako. Ondarretako kartzelan sartzen ez zirenak bertara eramaten zituzten eta horko hainbat preso Hernanira eraman zituzten fusilatzera. Badira izenaren jatorria ondoko errepideko bihurgune batean ematen ziren istripu ugariekin lotzen dutenak ere. Josu Tellabideren ustez bi teoria horiek ere okerrak dira, izena askoz zaharragoa delako.
Hildako bat
2019ko martxoaren 1ean, goizeko 5:30etan, sute batek pabeloi abandonatu bat txikitu egin zuen. Bertan etorkin batzuk bizi ziren, hiru, eta haietako bat bertan hil zen. Besteek, nahiz eta zaurituak izan, ihes egitea lortu zuten. Sutea eragindakoa izan zen eta, dirudienez, bikote barruko biolentzia afera baten ondoriozko mendekua izan zen. Ustezko egilea Bergaran atxilotu zuten, 49 urte zituen eta bikote ohiarengandik urruntzeko agindua zuen.
Nansenia candida
Nansenia candida Nansenia generoko animalia da. Arrainen barruko Microstomatidae familian sailkatzen da.
Bronwood (Georgia)
Bronwood  Georgiako estatuko herri bat da. Taylor konderrian kokatua dago. 2010ean 225 biztanle zituen, 2.05 kilometro koadrotan banatuta.
Paroedura karstophila
Paroedura karstophila Paroedura generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Goniądz udalerria
Goniądz Poloniako Podlasiako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Mońki barrutian kokatuta. 376,58 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5008 biztanle zituen.
Meresko geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Santa Katalina Alexandriakoa (Caravaggio)
Santa Katalina Alexandriakoa (italieraz Santa Caterina d'Alessandria) Caravaggio margolari italiarraren lana da. 1597an margotu zuen eta gaur egun Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan ikus daiteke. Bitxikeri moduan Espainian dauden Caravaggioren lau margolan seguruen artean dagoela esan dezakegu (besteen egiletza ez dago garbia).
Historia
Margolan hau urtetan Erromako Barberini jauregian egon zen jarrita. Jauregi hori, izena dioen moduan, Barberini familia ospetsuarena zen. 1930. urtearen inguruan Benito Mussoliniren gobernuak Barberinitarren arte-lan batzuk Italiatik kanpora eramateko baimena eman zuen, tartean hau; honekin batera Albrecht Dürerren Jesus doktoreen artean margolana ere joan zen. Geroztik biak Suitzako galeria batean egon ziren. Azkenik, berriro biak ere Thyssen-Bornemisza familiak erosi zituen. 1992tik Madrilgo Thyssen-Bornemisza Museoan kokatu ziren.
Azterketa
Margolan honek Katalina Alexandriakoaren irudia erakusten du, gorputz osoz. Maxentzio enperadoreak (306-312) Katalina torturatzeko eta hiltzeko agindua eman zuen; azkenik burua moztu zioten. Margolan honetan Katalina haren torturan erabili ziren tresnekin agertzen da, eskuetan haren burua mozteko erabiliko zuten ezpata tartean, baina haren aurpegiak ez du hori erakusten; alderantziz, goxotasuna eta lasaitasuna dario. Janzkera, bestetik, herriko neska batena da. Lan hau Caravaggiok geroago Erromako elizetarako egingo zituen lan ospetsuen atarikoa izan zen. Orokorrean kolore ilunak dira nagusi eta argia gorputz enborrean eta aurpegian biltzen da; efektu hori alkandoraren zuritasunak indartu egiten du. Buruan Katalinaren santutasuna adierazten duen aura ikus daiteke.
Culiacán Rosales
Culiacán Rosales Mexiko ipar-mendebaldeko hiria da, Sinaloa estatuaren hiriburu eta hiri nagusia. 2010ean 675.773 biztanle zituen hiriak, eta 858.638 biztanle udalerri osoak.
Kokapena
Mendebaldeko Sierra Madre mendilerroaren magalean dago, 54 metroko garaieran, Mexiko Hiritik 1.240 kilometro ipar-mendebaldera. Hiru ibaien hiria ere deitzen zaio, bertan elkartzen baitira Humaya eta Tamazula, Culiacán ibaia eratuz. Estatuko beste bi hiri nagusien artean dago: Los Mochis iparraldean eta Mazatlán hiri turistikoa hegoaldean.
Klima
Estepako klima beroa du, BSh Köppen klima sailkapenaren arabera.
Historia
Nuño de Guzmán espainiar konkistatzaileak 1531ean sortu zuen hiria, San Miguel de Culiacán izenarekin. Hemendik abiatu ziren, zenbait urte geroago, gaur egungo Ameriketako Estatu Batuen hegoaldea esploratu zuten espedizioak.
Maryse Condé
Maryse Condé (Pointe-à-Pitre, 1937 ko otsailaren 11) idazlea, feminista ezaguna eta Karibe ko kultura afrikarraren zabalkundeko ekintzailea da. Frantsesez idatzi du bere obra ia osoa. Horrez gain, kultur kazetaria eta irakaslea ere izana da. Lan ugari idatzi ditu, ia genero guztietan (fikzio historikoa, ipuinak, eleberriak, saiakerak, poemak eta beste genero batzuk. 2018an Literatura Akademia Berriaren Literatura Sari Berria irabazi zuen (The New Academy Prize in Literature), urte hartan Literaturako Nobel Saria ren ordez eman zena.
Culiacán Rosales
Ekonomia
1950eko hamarkadan urtegi handiak eraiki zirenetik, nekazaritza asko garatu zen. Bertako baratzegintza munduko aurreratuenetakoa da eta produkzio gehiena Ameriketako Estatu Batuetara esportatzen da: tomatea, kuia, txile piperra, pepinoa, patata, meloia, angurria eta mangoa. Narkotrafikoak eta droga kartelek eragin handia daukate.
Maryse Condé
Munduan ezaguna da batez ere bi lan hauengatik: Ségou (1984-1985) eta Moi, Tituba sorcière… Guadalupe n eta Martinika n, berriz, ezagunagoak dira Traversée de la mangrove eta La Vie sans fards. Antzerkirako lanak ere idatzi ditu, eta gazteentzako narrazioak.
Bere lanak ez dira oraindik itzuli euskarara.
Biografia
Maryse Boucolon izenarekin jaio zen Pointe-à-Pitre n, Guadalupen, zortzi senidetan gazteena, orduan sortzen ari zen “burgesia beltzaren” familia batean. Ama, Jeanne Quidal, belaunaldi hartako lehenbiziko irakasle beltzetako bat izan zen. 1950ean, bigarren hezkuntzako eskola bukatuta, Parisera bidali zuten, Fénelon lizeora lehenbizi, Sorbonako Unibertsitate ra ondoren, non literatura konparatu ko doktoretza egin baitzuen (1976).
Parisen ezezagun zituen hainbat kontzeptu ulertzen hasi zen: arrazakeria, kolonialismoa, kolonizazioa, identitatea, jatorria, desjabetzea, eta esklabotza, Antillletan beltzak egotearen arrazoia alegia. Negritudea z edo beltzen izaeraz mintzo diren idazleak aurkitzen ditu. 1958an Mamadou Condé aktore ginearrarekin ezkondu, eta 1959an Afrika ra abiatu zen, Frantziako Gobernuak kooperazioan hasitako bideaz baliatuz. Hortaz, frantses irakasle aritu zen Boli Kosta n, Ginea n, Ghana n eta Senegal en. 1966an Gineatik kanporatu zuten eta Londresera joan zen BBC n lan egitera, Afrikako zerbitzuan. Ghanara bueltatu zen, eta handik Senegalera, 1969an. 1970ean Frantziara itzuli zen. Dibortziatu ondoren, Senegalen ezagutu zuen ingeles irakasle britaniar batekin ezkondu zen 1981ean, Richard Philcoxekin; berak itzuli ditu Maryseren lan gehienak ingelesera. 1985an Fulbright beka bat eskuratu zuen Amerikako Estatu Batuetan irakasteko, eta New York eko Columbia Unibertsitate ko irakaslea izan da urtetan, lan handia eginez frantsesezko kultura ezagutarazten. Bertan sortu eta zuzendu zuen Frantsesezko Ikasketen Zentroa erretiroa hartu arte, 2002an.
Idazle lanaz gain, karrera akademiko nabarmena ere izan du: aipatu bezala, Columbiako Unibertsitatea n hartu zuen erretiroa, frantses irakasle gisa hainbat urte eman ondoren, baina Kaliforniako Unibertsitatean, Berkeley-n, UCLA n, Sorbona n, Virginiako Unibertsitatea n eta Nanterreko Unibertsitatean ere lan egin zuen.
Guadalupen eta Estatu Batuetan urte batzuetan bizi ondoren Frantziara itzuli zen. Parisen, 2001ean esklabotza gizateriaren aurkako krimentzat hartu zuen Taubira legea aplikatuz sortu zen Esklabotzaren Memoriarako Batzordeko burua izendatu zuten, eta erakunde horretatik proposatu zuen esklabotza oroitzeko eguna sortzea, 2006tik aurrera maiatzaren 10ean ezarria.
Areatza
Areatza Bizkaiko hegoaldeko udalerri bat da, Arratia eskualdekoa. Gorbeia mendiaren iparraldeko magalean dago. . urtean 0 biztanle zituen.
Anjeles Iztueta Azkue
Anjeles Iztueta Azkue (Tolosa, Gipuzkoa, 1954ko urriaren 16a) euskal matematikaria, irakasle, eta politikaria da. Eusko Alkartasuneko kidea. Emakunden eta Eustat-en egin du lan, beti ere ikerketa eta estatistika matematikoaren arloan. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Unibertsitate eta Ikerketa Sailburua ere izan zen Juan Jose Ibarretxe lehendakaria zela (2001-2005).
Passoré probintzia
Passoré Burkina Fasoko 45 probintzietako bat da, Iparraldeko eskualdean kokatua. Bere hiriburua Yako da. 3.867 km2 ditu eta 2006an 322.873 biztanle zituen.
Areatza
Auzoak
Areatzak honako auzo hauek ditu: Launtzain eta Uparan.
Passoré probintzia
Departamenduak
Passoré probintzian 9 departamendu daude:
Areatza
Historia
1338an Joanes Nuñez IV.a Larakoa Bizkaiko jaunak Areatzan Villaro edo Billaro izeneko hiribildu eratu zuen. Maria II.a Harokoa bere emaztearen leinuaren omenez Villa de Haro edo Haroko hiribildua hautatu zuen izen.
Hiribildu berriaren helburua Barazar mendatearen bidezko Gasteiz eta Bizkaiko golkoko portuen arteko merkataritza-ibilbidea sendotzea zen. Tamalez, hiribilduak ez zuen inoiz garapen handirik lortu. Jatorrizko hiribilduak bi kale besterik ez zituen- Bekokalea eta Goikokalea- Arratia ibaiaren ondoan zeudenak, eta Zubizarra izeneko zubia, ibaia zeharkatzeko erabiltzen zutena. Hiribildua defendatzeko harresi txiki bat zegoen, Erdi Aroan zehar biztanleriaren hedapena murriztu zuena.
XVI. mendearen hasieran etxeak harresiko hegoaldeko atetik bestaldera zabaldu ziren, Gasteizko bidean, eta horrela egungo Errukine kalea sortu zen. Hala ere, ez zen asko handitu eta bertan 100 bat artesau eta merkatari familia baino ez zen bizi. Lanbide nagusia, ferrak eta lantza eta piken kirtenak egitea zen.
Anjeles Iztueta Azkue
Matematika Zientzietan lizentziatura eta gradu-tesina eginak ditu Valladolideko Unibertsitatean. Bertan egin zuen gero doktorego ikastaroen ziklo osoa ere. Estatistikako kontzeptuak eta metodologia ondo menperatzen dituenez hainbat tesitan eta proiektutan aritu izan da alde estatistikoa lantzeko aholkulari estatistiko-matematiko gisa. Egindako ekarpenak batez ere bi alor hauetan izan dira: batetik, estatistika ofizialetako eta ikerketa soziologiko, ekonomiko, osasun eta hizkuntzetarako lagin-diseinu konplexuak, eta bestetik, Benzécri-ren L´Analyse des donnees eskola frantseseko aldagai anitzeko analisi estatistikoak.
Areatza
Politika
2015eko maiatzaren 24ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz Asier García Artetxe (EH Bildu) da Areatzako alkatea, Josu Basozabalen (EAJ) ondotik. Garcíak alkatetza lortu zuen bere taldearen baiezko botoei esker, gehiengo osoaz.
Euskara
Areatzan Arratiako hizkera hitz egiten da, mendebaldeko euskalkiaren aldaera.
Maryse Condé
Biografia
2013az geroztik Proventzako Gordes herrian bizi da. Bere azken eleberria 2017ko ekainean eman zen argitara.
Anjeles Iztueta Azkue
Eusko Jaurlaritzan aritu izan zenean Unibertsitate Sistemaren Legea, Euskal curriculuma eta Haur-eskola Partzuergoaren Dekretua onartu ziren, besteak beste.
Matematika euskaraz landu zituzten aitzindarietako bat izan zen Iztueta 1970eko hamarkadan, batez ere estatistika arloan aritu zen bera. EAEko Euskararen Aholku Batzordeko kidea ere izan da hainbat urtetan. Innobasqueko Zuzendaritza Batzordeko kidea izan da (2014-2023), Eusko Ikaskuntzan Arabako lehendakariordea (2016-2023), eta 2021az geroztikUdako Euskal Unibertsitateko Talde Eragileko kidea da.
Innobasqueko Zuzendaritza Batzordeko kidea izan da (2014/2023), Arabako lehendakariordea Eusko Ikaskuntzan (2016/2023) eta 2021az geroztik Udako Euskal Unibertsitateko Talde Exekutiboko kidea da.
Ikasketak
Tolosako ikastolan ibili zen hasieran 1957-1960 urteetan, ezkutuko eta haserako ikastola haietako batean, gero 6 urterekin moja-eskola batera joan zen eta han libre erara egin zituen urtez urte bai batxilerra elementala baita goi mailako batxilerra. Urtean behin egiten zituzten azterketak Donostiako Peñaflorida Institutoan.
Hamasei urterekin beka bat eman zioten Unibertsitate Laboraletarako, eta Zaragozan egin zuen, orduan COU deitzen zen unibertsitate aurreko urtea. Matematika-ikasketak egin zituen gero Valladolideko Unibertsitatean soldata-beka deituriko laguntzarekin.
Garai hartan Tolosa erabat erdalduna zen, baina Iztuetatarrenean euskaraz bizi ziren.
UEUko Matematika saileko kide aitzindaria
1978an Udako Euskal Unibertsitateak Larraona ikastetxean (Iruñea) antolatu zuen lehen hamabostaldian parte hartu zuen, Matematika Sailean. Garai hartan Valladoliden zen matematika ikasle. Gerora ere urtero parte hartu zuen Larraonan.