cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Mound
XVIII. mendea arte Nor Loch aintzira zegoen lekuan kokatua dago, garai hartan aintzira hau idortuarazi eta 1.501.000 gurdikada lur bertan irauliz The Mound muinoa sortu zuten, ofizialko 1781an inauguratua izan zelarik. 1846an muino honetan Edinburgheko Waverley tren geltokira doan trenaren tunela eraiki eta The Mound muinoaren azpialdetik Edinburgh eta Glasgow hirien arteko trenbideak zeharkatu zuen.
Gaur egun muino honetan hainbat eraikin nabarmen daude: Eskoziako Galeria Nazionala, Eskoziako Errege Akademia, Bank of Scotland bankuko egoitza, Eskoziako Elizaren Biltzarretxe Orokorra eta Mound museoa.
Espezia
Espeziak, berez, landare aromatikoen atalak dira, edo landare desberdinekin eginiko nahasketak eta, orokorki, parte gogorrak (haziak, azalak, baiak) baizik ez diren arren, askotan belarrak ere halakotzat jotzen dira, lehortutakoan. Latinetik etorri da hitza (species: hasieran, "itxura"; geroago, "ondasun" edo "merkantzia", urrutikoak, bereziki).
Urruti-urrutitik eta hamaika arrisku saihesturik ekarritako botika eta "erdi magiako" produktua zenez, Antzinatean (orain lau-bost mila urte, Asia osoan) eta Erdi Aroan (Europa hegoaldean) bai gizakiarentzat, bai gizarteentzat ere, balio eta kostu handieneko produktu komertzialetako bat izan zen, jana ez usteltzeko tresna zirelako, batetik, eta gaitzak sendatzeko bidea, bestetik. Tiro, Damasko, Antiokia, Babilonia, Alexandria, Genova, Venezia eta beste hainbatek espeziari zor diote ospea, espezia-merkatuei, merkatu beltza barne. Era berean, espeziak ekartzeko bide laburragoak bilatzeari esker etorri ziren aurkikuntzak: Amerika, bestelako espeziak, etc. Urre gorriak baino prezio handiagoa izan zuten espezia batzuek (kardamomoak, azafraiak, muskatuak, piperbeltzak) ezagutzen hasi zirenetik garraio azkarra eta hotz industriala indartu arte, honek janari freskoa kontsumitzea ahalbidetu zuelako, hein handi batean, osasunaren mesedetan.
Landarezko produktu hau, beti landarezkoa, osorik zein hauts bihurtuta, elikagaiei eransten zaie kopuru txiki-txikitan, dela gaitzetatik (lizunak) babesteko, dela elikagaiak bestela janzteko, hauen itxura, uki, kolore, usain edota zaporea aldarazteko, jangarri luzaro kontserbatu ahal izateko, elikagai berriak lortzeko, etc.
Espeziek ez ohi digute nutrizio-ekarpenik egiten. Askotan, apetituan duten eragina izaten da garrantzitsuena. Jakia aromaz edo zaporez dotoretzeko ahalmen handikoak izaki, elikagaiari amiñi bat jartzea nahikoa izaten da gustua zuzentzeko, kolorea alaitzeko, tekoa ezabatzeko, etab.; dosi handitan hartuz gero, oso litekeena da espezietako asko toxiko gertatzea organismoari, are hilgarria ere. Espezia askok organismoak xurgatu ezinezko konposatuak dituztenez, zuzenean ezeztatzen dira. Beste batzuk digestio-entzimek suntsitzen dituzte.
Lurringarriak, ongailuak eta belar aromatikoak
Espezia terminoa aski lausoa denez, hiztegi gehienek “jakiak ontzeko erabiltzen den landare jatorriko substantzia aromatiko” gisa azaltzen dute. Definizio honek nolabaiteko nahasmena sortzen du aromaren, ongailuaren edo belar aromatikoaren nozioen artean. Frantziar sukaldaritzak honela ditu sailkatuak:
Bereizketa horiek, hala ere, sotil eta aldakorrak dira usadio eta autore batetik bestera. Landare bera ere era ezberdinetan kontsidera daiteke, erabiltzen diren zatien eta erabiltzen den moduaren arabera. Esaterako, martorri-, mihilu- edo azenario-haziak espeziak dira, eta beren hostoak edo sustraiak, berriz, belar aromatikoak edo, areago, barazkiak. Pipermina barazkia edo ongailua izango da, fresko kontsumituz gero, eta espezia, lehortu eta hauts bihurturik. Ziapea espezia bat da, eta bere haziekin egiten den prestakina, berriz, “ziape”  ere deitzen dena, ongailua. Piperbeltza, espezia nagusia, ongailutzat har daiteke, platera mahaian dagoenean ezartzen zaielako jakiei, hauek ontzeko xedez.
Landare motak
Espezia-landareak beren forma, arkitektura, ohitura edo hazkuntzaren (habitus) arabera antolatu daitezke, adibidez:
Landare atalak
Landarearen zeinahi atal erabil daiteke espeziatzat, hara:
Belar aromatikoak
Definizio batzuek, baztertu egiten dituzte hostoak (perrexila, albaka, estragoia, tipulina, etab.), zurtoinak edo erraboilak (tipula, baratxuria, tipulatxa, etab.) bakarrik erabilgarriak dituzten landareak eta belar aromatikotzat hartzen dira.
Espezia ezagunak gurean
Euskal Herrian espezia hauek dira hein batean edo bestean ezagunak:
Kontsumoa
Adituek aholkatzen dutenez:
a) espeziak gordinik erosi eta etxean, behar denean, prestatzea komeni da;
b) gutxi erosi behar da aldi bakoitzean; ez da komeni urtebetetik aurrera gordetzea;
c) hermetikoki itxitako ontzi opakuetan edukitzea da aproposena;
d) zaharmindurik daudenean, onena zakarrontzira botatzea
e) tamainaz jarri behar dira, tentuz, zaporea ematea erraza bai, baina kentzea ez baita posible;
f) jaki berean espezia indartsuak erabiltzekotan arreta handiz aritzea, horiek jakia ezkuta ez dezaten;
g) oreka lortu behar da: jakia espeziatua dagoela atzeman behar da, baina zapore nagusia zein den, ez;
h) errezeta biz edo hamarrez biderkatzean, espeziak ez dira proportzio berean erantsi behar, hobe da proba-saioetan eskas geratzea;
i) espezia berriak erantsi behar direnean, jakiaren parte bat apartatu, espeziak honi erantsi, itxaron tartetxo batez, zaporea erabat garatu dadin eta horren arabera jardutea komeni da.
Erabilerak sukaldaritzan
Espeziek barietatea eta zaporea ematen diete oinarrizko elikagaiei, eta apetitua "kitzikatu" egiten dute. Kantitate txikietan erabiliak, ez dute dietan eraginik, nutrizio ikuspegitik. Hona, horietako batzuen bereizgarriak:
Nazioarteko sailkapena
Maila globalean informazioaren koherentzia eta konparatzeko egokitasuna sustatzeko, Elikadura eta Nekazaritzarako Nazio Batuen Erakundeak (FAO) elikagaien sailkapen-sistema bat ezarri du, nazioartean onartutako definizioetan oin harturik. Bederatzi espezia-kategoria azaltzen ditu bertan:
Espezien historia laburra
Erabiltzen hasi zirenetik (orain 6.000 urte inguru), espeziak produktu garestien eta baliotsuenetakoak izan ziren, bai norbanakoaren ekonomian, bai gizarteen ekonomian ere, antzina-antzinatik balio handia izan baitute ongailu, sendagai eta lurringai gisa ez ezik, haietako batzuek jakien kontserbagarri ziren aldetik ere. Hartzidura eta usteltze prozesuen ondorioz, janak hotz biltegiratu ezinik, zapore desatseginak hartzen zituzten elikagaiak jangarri gordetzeko bete izan duten papera berealdikoa da. Horregatik, herrialde epelagoetan gehiago erabiltzen ziren eta, oro har, herrialde hotzetan baino formula biziagoetan.
Espezien merkataritzaren historia da espezien historia, harexek pizten duelako gai honen inguruko interesa. Ondasun urria zenez, ez zuenak zuenari erauzteko ahaleginak egin behar izaten zizkion; honek, berriz, bere burua defendatu eta, berebiziko ondasunari heltzeko, arerioa tartetik kendu behar: horrela etorri ziren merkatuak eta merkatu beltzak, negozio itzelak, traizioak, konkistak, birkonkistak, atzerako konkistak eta ondorioak. Historia, hitz batez.
Ezagun dugun munduko partean, Ekialderako bidea bilatu zuten aurrenak egiptoarrak izan ziren. Espezietako asko Biblian aipatzen ziren ondasun preziatutzat: liturgia erlijiosoetan erabiltzen ziren (intsentsua, mirra), faraoi eta erregeei opari edo, gerra galduz gero, zigor gisa ematen zizkieten. Greziako erlijioak zuen jainko gorena Zeus zen. Eta Zeusen tronoa azafraiz egina zegoen.
Feniziarrak izan ziren estreinako espezia-merkatua antolatu zutenak, Tiron. Haraxe biltzen ziren mundu ezaguneko merkatariak, salerosketak egitera. Eta hantxe gorpuztu zen Espezien Bide ezaguna, Persiar Golkoraino iristen zena.
Feniziarrek espezia merkatuaren monopolioa izan zuten beraiek bakarrik zekitelako sekretua: espeziak nongoak ziren, zein lekutatik zetozen eta zein landaretatik har zitezkeen. Sekretua, ordea, eta monopolioa, Alexandro Handiar en eskuetara joan zen, feniziarren inperioa menpean hartuta.
Grezia eta Erroma
Espezien erabilera nola bilakatu den aztertzeko iturri egokiak antzinako botanika-tratatuak dira: hauetan, landare askori buruz baliagarritzat jotzen ziren propietateak agertzen ziren. Horietako entzutetsuena, De materia medica izena badu ere, ezizena ezagunagoa izan zuen: "Dioskorides", I. mendekoa. Bertan, greziar eta erromatarrek espezia batzuek nola erabiltzen zituzten zehaztasun osoz jasotzen da. Tratatuan, greziarrek aurkitutakoa (jengibrea, piperra) edo biztanle gehienek landatzen zituztenak nabarmentzen dira: ziapea, mendaroa, martorria, ezkaia, anisa edo azafraia, adib. Horiez gain, sukaldean espeziak eta belarrak erabiltzeari buruzko datuak ematen ziren, adibidez, txarpoilez leku itxi hezeak lurrintzeko aholkuak.
Erromako inperioak Greziaren herentzia jaso zuen, adiera askotan. Itsas bide berri bati ekinik, Moluka uharteetaraino zihoazen Egiptotik, lapurren erasoa nozitzeko arriskua saihestu eta bidearen luzea biziki arinduta. Montzoi haizeez baliatuz, apirilean abiatzen ziren espezia merkatariak eta urrian itzultzen ziren, kontrako Montzoiak lagun, zakuak bete-bete eginik.
Horrela hornitzen zuten Erroma bai sukaldaritzako espeziez (kanela, kuminoa, kurkuma, jengibre, piperbeltzez), bai kosmetikako produktuak osatzeko lurringaiez ere, Apicius-ek De re coquinaria obran jaso zuen bezala.
Zetaren Bide izana zen hura espeziak probintzietara garraiatzeko ere baliatu izan zen, Nilo ibaia zeharkatu eta Persian barrena sartuta, Himalaiara inguratuz. Itzulera egiteko bi bide ziren: bata Kaspio itsasoan barnakoa, bestea, Aral zeharkaturik, Itsaso Beltzeraino heltzen zena.
Erdi Aroa
Arabiarrak ere nabarmendu ziren espezien ezagutzan eta erabileran. Erdi Aroan bildu zuten kultura handiak gastronomian ere aplikatu zen. Piperbeltz, alpinia, intxaur muskatu edo iltzean oinarritutako eltzekari arabiarrek Kalifen jauregi oparoez dugun ikuskera idilikoa finkatzen lagundu dute. Gurutzaden eta, beraz, kristautasunarekiko harreman handiagoaren ondorioz, eta Erdi Aroan bizi izaniko merkataritzaren loraldiari esker, espezia aurrerantzean ez zen izango pribilegiatuen gutizia, patrika guztientzat eskuragarri bihurtu baitzen: ordutik eta XIX. mendera arte ohiko gai izan ziren sukalde gehienetan. Garai hartan, elikagaiak kontserbatzeko, gatza ematea funtsezkoa bazen ere, piperra, jengibrea edo azafraia baliatzea ere ohikoa bilakatu zen, sentsazio gastronomiko berriak pizteko, besteak beste. Izan ere, ezagun ditugun estreinako saltsak Erdi Aroan sortu ziren.
Espezien jasolekua urrunegi zegoenez, merkatarien helburua emaitza etxetik gertu lortzea izan zen, bidaia arriskutsu amaigabeak egin gabe. Adiera horretan, nabarmentzekoa da monasterioek eginiko ahalegina, beren baratze eta lorategietan ekin baitzioten landareak zaintzeari; hasieran, arrazoi terapeutiko hutsengatik baina, aurki, eskasiaren ondorioz hiri-merkatuak hornitzeko premiak ere eragin handia izan zuelako.
Nafarroan (eta Araban, nafar lurraldea zenez) arabiarrek espezia batzuk ere egokitu zituzten, birkonkistaren ostean kristauek lantzen jarraitu zutenak: kanela, kurkuma, piperbeltza, azafraia... hau da, gaur egun erabiltzen ditugun gehienak.
Gurutzaden hasieran (XI. mendean), arabiarrekiko merkataritzak oparotasuna ekarri zuen Mediterraneoko portuetara, Genoa eta Veneziara batik bat, artean Europako itsas ateak. Espezien salerosketa arabiarrentzat errentagarritasun handieneko negozioa zenez, merkataritza-lasterketari ekin zitzaion, zeinek bere merkatuaren monopolioa eta gainerako pribilegioak bermatzeko. Aipatu errepublika-hiri nagusi horietan eginiko artile, metal, zur eta ehungintzazko manufakturak trukatzen zituzten piperbeltza, kardamomoa, kanela, intxaur muskatua edota azafraiaz, besteak beste. Garai hartan italiar errepubliken loraldia, hein handi batean, espezien merkataritzari zor zitzaion.
XIV. mendean, gehien landutako belar eta espezien artean zeuden kuminoa, mihilua, menda, salbia, martorria, baratxuria, aneta, mitxoleta baina Europan hobetsiak ziren iltzea, mazisa, azafraia, kardamomoa eta piperbeltza. Mende horretan espezia, oro har, diru gisa erabilia izan zen, Antzinatean gatza izana zen bezala. Elizak ere, zergak kobratzeko unean, balekotzat jotzen zituen espezia batzuk Europako leku askotan.
Ohiko mito bat da esatea espeziak erabiltzen zirela usteltzen ari zen haragiaren zaporea ezkutatzeko. Espezieak oso garestiak ziren, luxuzko produktu bat, eta beraz hori ordain zezaketenek haragi ona ere eros zezaketen. Garaiko dokumentuetan ez da aipatzen inongo unean espeziak haragiaren usain txarra ezkutatzeko erabiltzen zirenik.
Europarrak Ameriketan
Konstantinopla turkiarren esku erorita, Europa osoan espeziek hartua zuten garrantzi ekonomikoa zela eta, nabigazioan bilakaera handiena bildua zuten Aragoi, Portugal, Gaztela eta beste zenbait herrialde lasterketa bizian abiatu ziren, turkiar kontrolpean eta piratez josia zegoen Mediterraneoa saihestuko zuen itsasbide baten bila.
Orduan gertatu zen egundokoa: Amerikak aurkitu zituzten espezia-biltzaileek, Amerika zela jakin gabe. Kristobal Kolonek mendebaldetik abiatuta Indietarako itsasbidea egiteko finantzazioa Gaztelako erreginari eskatu eta, portugesen ohiko bidea baino askoz ere laburragoa (beraz, errentagarriagoa) izango zela sinestarazita, bideari ekin zioten. Ameriketara heldu ziren baina lurralde hura Indiak zirela sinetsita.
Aurkikuntzak, espezien Atlantikoko merkataritzaren monopolioa Gaztela eta Aragoiko erresumaren eskuetan uzteaz gainera, kontsumo handiko hainbat espeziari atea zabaldu zien, hala nola Jamaikako piperrari. Mexiko konkistaturik, banilla monopolioan sartzea ere lortu zuten konkistatzaile haiek. Ameriketara hainbat barazki eroan zituzten eta, agian aurkikuntzaren alderdi garrantzitsuena Europan ezagutu gabeko landareen (tomate, patata, arto, piper, tabako, indaba, etab.) haziak hemen landatzeko ekartzea izan bazen ere, Mundu Berriarekiko merkantziarik behinena espezia izan zen, espezia eta belar berriak nazioarteko sukaldaritzan txertatuko zirelako aurrerantzean: banilla, pipermina, piper arrosa eta piper mordoxka bat.
Aro Modernoan barna
XVI. mendean Europako gerrateek, Flandriakoak zehazkiago, eragin latza izan zuten espezien nazioarteko merkataritzan. Mende erdialderako, holandar marinelek ontziak maneiatzeko trebezia handia erakutsia zuten, eta horrek mundu zabaleko merkantziak batetik bestera garraiatzeko eskaera ugari ekarri zizkieten. 1602an Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia (EIHK) ezaguna sortu zen. Herbehereetako gobernu agentzia horrek merkataritza instituzionalizatu zuen, espainiar eta portugaldarren arteko arazo bide nagusia zen merkatarien arteko lehia suntsituz.
XVII. mendean holandarren itsas eta lehorreko garapen militarrak jarraitu zuen. Truke sistema zaharkitua ezabatu eta prezioen taula sistematiko bat ezarri zen indarrean, arteko diru unibertsalean oinarrituta: zortziko errealean. Asia muturreko bazterretan, bertakoak holandarrekin aliatu ziren iberiarrak euren domeinuetatik kanporatzeko. Holandak Batavian (Javan) ezarri zuen bere egoitza komertzial eta kuartel militar nagusia, eta pixkanaka bere domeinua Sumatraraino hedatu zuten, iltze, piper, mazis eta intxaur muskatuz beteriko baso joriez gozatzeko.
Indigenek ikusi zutenez aldatu zirenak jabeak bakarrik zirela, konfrontazio armatuak ez ziren eten; aitzitik, Europako merkatuetan prezio altuei eusteko ahaleginetan, holandarrek ekoizpen-soberakinak erre egiten zituzten eta, okerrago, EIHK konpainiaren menpe ez zeuden basoei su ematen zieten. Horregatik, bertakoak europar kolonoen aurka altxatu ziren, baina gauza bakar bat lortu zuten: holandarrek bertako populazio asko akabatzea.
Berrikuntzak prezioak arrunt jaitsi eta, Aro Moderno osoan, espezien kontsumoa ohiko kontua bihurtu zen Europan. Areago, arabiarren eraginagatik agian, moda berri bati heldu zioten: postreetan espeziak erabiltzeari. Kontu jakina da XVI. mendean natillak kanelaz hartzen zirela eta bizkotxoei azafraia edo iltzeak gehitzen zitzaizkiela. Herbehereetako sukaldaritza nabarmendu zen bereziki gozogintza lan horietan.
Piratak merkatari bihurtu zirenetik gaur arte
Ozeano Atlantikoa eta Indiakoa piratez (beste potentzia batzuen merkataritza-ontziei erasoz etekina lortzeko) eta kortsarioez (gobernuek lagatako marka-gutunek bultzatuta) josiak zeuden. EIHK konpainiak pirateriaren kalteak jasanak zituen, batez ere kortsario ingelesen eskutik. Horrek ondorioztatu zuen Holandaren eta Ingalaterraren arteko aliantza haren bidez merkataritzaren banaketa adostu zen. Espainiar eta portugaldarren aurkako borrokan lankidetzaz aritzea ere hitzartu zuten. Baina, jasotako zatia ikusita, neerlandesak konturatu ziren ez zuela merezi ingelesentzat tropak eta ontziak mantentzea.
Gatazka haiek negozioan sartzeko erabili zituen Frantziak. Ingeles konboien aurkako sabotajeekin hasi ziren. XVIII. mendearen hasieran Maurizio uharteetan finkatu eta bertan zabaldu zituzten beren domeinuak; arerioek ez zuten egin jokaera haren kontra, han ez baitzegoen aparteko espezia-aberastasunik. Dena den, Maurizioko Botanikako ordezkari frantsesak Moluka uhartetik iltze, intxaur muskatu, piperbeltz eta azafrai haziak kontrabandoan inportatzeko aukera baliatu zuen. 1775 inguruan, frantsesek botanikaz zekitenari esker, espezien landaketak lortu, eta galiar espezien merkataritzari hasiera eman zitzaion. Horrek monopolioaren amaiera ekarri zuen XIX. mendean, eta prezioen beherakada progresibo eta gogorra eragin zuen Europa osoan: merkatariek izugarrizko dirutzak irabazteari utzi eta espeziak, azkenean, poltsiko guztien eskura egon ziren.
Egun, munduan gehien kontsumitzen diren belar eta espeziak hauek dira: piperbeltza, piper hautsa, pipermina (Ameriketan, batez ere), kardamomoa, iltze belarra, mazisa, kasia, intxaur muskatua eta kanela. Prezioari dagokionez, garestienak azafraia, kardamomoa eta banilla dira, baina merkatuak gorabehera latzak ditu, espekulazioak eragin handia duelako bertan.
Suancesko Bandera
Suancesko Bandera 1997 eta 2003 artean Suancesen jokaturiko estropada izan zen. 2000tik aurrera "Bandera Bayesa" izena izan zuen.
NGC 3507
NGC 3507 galaxia espiral bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Zermeghedo
Zermeghedo Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Zermeghedok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Milton (New Hampshire)
Milton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Strafford konderrian dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kitkaita
Kitkaita sulfuro motako minerala da.
Pagadi (Aranguren)
Pagadi Nafarroa Garaiko mendia da, 898 metro ditu, Arangurengo mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.
Kitkaita
Ezaugarriak
Kitkaita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. trigonal*]]ren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 da.
Ardipithecus ramidus
Ardipithecus ramidus desagertutako hominido (Homo sapiens, Afrikako txinpante, bonobo eta gorila eta Borneo eta Sumatrako orangutanak, besteak beste) espezie bat da, ziurrenik homininoa (primate bipedoa) eta agian gure leinuko arbasoa. "Ardi"k lurra esan nahi du, "pithecus"ek tximinoa esan nahi du grezieraz eta “ramid”ek sustrai esan nahi du amhareraz, lehen aztarnak aurkitu ziren tokiko (Etiopia) hizkuntzan.
Hominido modernoak ez bezala, A. ramidus-ek egokitzapenak zituen bai bi hanketan ibiltzeko (bipedalismoa), bai zuhaitzetan bizitzeko. Hala ere, ez zen izan gizakiok bezain eraginkorra bi hanketan ibiltzen ezta simio edo tximino handiak bezain ona zuhaitzetan ibiltzen. Haren aurkikuntzak txinpanzeen eta gizakien azken arbaso komunari buruzko interpretazio akademikoa aldatu du, egungo txinpanzeen, orangutanen eta gorilen oso antzekoa zelako ideiatik analogorik gabeko izaki bat izatera igaro baita.
A. ramidus arrak gaur egungo txinpanzeak baino lasaiagoak zirela iradokitzen du aurpegiko anatomiak, gurasoen zaintza eta monogamia handiagoarekin erlazionatzen dena primateengan. Era berean, protohizkuntza bat erabili zuen lehen giza arbasoetako bat izan zela iradoki da, seguraski, gizaki jaioberri baten maila berean ahoskatzeko gai zelarik. Hau gizakiaren antzeko garezurreko arkitekturaren, garezurreko oinarriaren angeluaren eta ahots traktuaren dimentsioetan oinarritzen da.
Aurkikuntza eta erregistro fosila
Espezie hau Tim White eta bere taldeak definitu zuen 1992 eta 1993 artean Afrika Orientalean aurkitu zituzten maxilar batzuetatik. Fosilak 4,4 milioi urtetan datatu dira eta garatu ziren habitata hezea eta zuhaitz askokoa zen. Espezie honek hominido bipedoen (homininoen) adarraren barne egoteak edo ez, beste tximino antropomorfoekin batera sailkatzearen eztabaidak polemika sortu zuen. 2005. urteko urtarrilean, As Duman-en, Etiopiako iparraldean, Sileshi Seaslug-ek zuzendutako Indianako unibertsitateko talde batek Ardipithecus ramidus gisa sailkatutako 9 banako aurkitu zirela jakinarazi zuen, 4,4 eta 4,1 milioi urte artean datatuak. Aztarnategian aurkitutako metatartsiano baten itxurak hominido baten antzera beheko gorputz adarrekin mugitzen den animalia bati zegokiola ondorioztatu zen. Aurkitzaileen arabera, hominidoak duela 4,5 milioi urte bi oinen gainean zutik ibiltzen zirela egiaztatzen du. 2009ko urrian, Afar bailaran (Etiopia) 1974an Lucy (Australopithecus afarensis) aurkitu zen tokitik 75 km iparraldera Ardhipitecus ramidus-en aztarna fosil berriak aurkitu ziren, eskeleto partzial baten aztarnak, zehazki, guztira gutxienez 36 banakoren 235 aztarna aurkitu ziren, horietatik gehienak 4,4 milioi urteko eme heldu batenak ziren (ARA-VP 6/500), “Ardi” ezizenaz ezagutzen dena eta dagoen espezimen osoena da. Aztarna horiei esker, eskeletoaren zati handi bat berreraiki ahal izan da, izan ere, ordura arte ez zegoen Australopithecus baino zaharragoak ziren homininoen ebidentziarik. Aldi berean, A. ramidus-en giza zuhaitz ebolutiboko kokapen filogenetikoari buruzko ondorio berriak sortu zituen, tximinoen eta gizakion azken ahaide komuna gaur egungo txinpanze, gorila eta orangutanen antzekoa zenaren pentsamendua baztertuz horrela.
Sailkapena
Ardipithecus-en filogenia eztabaidagai izan da azken urteetan. Whitek, 1994an, A. ramidus-ek gizakiekin txinpanzeekin baino erlazio estuagoa zuela esan zuen. 2001ean, Brigitte Senut paleontologo frantsesak txinpanzeekin erlazio estuagoa zuela ondorioztatu zuen, baina, gaur egun, hipotesi hau baztertu egin da. 2009an, Whitek eta bere lankideek Ardipithecus-en posizioa berretsi zuten gizaki modernoekin lotuago dagoela esanez, hortz antzekotasunean, garezur-oinarri labur batean eta bipedismorako egokitzapenetan oinarrituta. 2011n, Esteban Sarmiento primatologoak esan zuen, ez dagoela froga nahikorik Ardipithecus homininien barruan sailkatzeko, baina ondorengo urteetan gizakiekiko dituen afinitate hurbilenak berretsi dira. Whitek eta bere lankideek, A. ramidus Australopithecus anamensis-ekin erlazionatzen dute, bere aintzindaritzat ere hartzen dutelarik. Paleoantropologo batzuek Ardipithecus kadabba Ardipithecus ramidus kadabba gisa sailkatzen dute, A. ramidus-en azpiespezie baten moduan, baina beste batzuentzat A. kadabba-ren hortzapen primitiboagoak A. ramidus-etik bereiztea eragingo luke. Baliteke Ardhipithecus ramidus Orrorin tugenensis-en ondorengoa izatea eta, aldi berean, Australopithecus-en arbasoa izatea, beraz, litekeena da Homo sapiens-en arbasoa izatea.
Anatomia
Aurkitu diren fosil guztietatik garrantzitsuena “Ardi” izena jarri zioten emakumearena da. “Ardi” aurkitu den banakorik osoena da eta ondorioz, espezie honi buruz hainbat gauza jakin ziren. 50 kilogramo pisatzen zituen eta 1,20 metroko altuerara iristen zen. Fosil horiek analizatu ondoren, Ardipithecus-ak ezaugarri primitibo, arbasoekin partekatzen zituenak, eta ezaugarri eratorriak, geroagoko homininoekin partekatuak, zituela ikusi zen.
“Ardi”ren bi besoak, bi eskuak, bi oinak, eskuineko hanka, pelbisaren zati bat, orno batzuk eta hortzapena dituen ia garezur osoa berreskuratu ziren. Gorpuzki horien azterketak homininoekin konparatuz gero, oso desberdina den espezie bat dela erakutsi du. Bere aurpegia txinpanzeena baino bertikalagoa zen, hau da, Homo sapiens-aren antzekoa. Baraila ere txinpanzeekin konparatuz gero, horiena baino barruragoa zen, eta ez zuen ebakortz zorrotzik, hots, gaur egungo tximinoen antzekoak ziren. “Ardi”ren eta bere kideen hortzek ere Ardipithecus ramidus-en gizarteari buruz asko esan dezakete. Izan ere, gaur egungo txinpanzeei dagokienez, arrek emeek baino hortz handiagoak dituzte (beste tximinoetan ere gauza bera nabarmentzen da); hala ere, hori ez da gizakietan eta australopitezinoetan ikusi ezta Ardipithecus-ean ere. Lehen aipatu bezala, Ardipithecus generoko banakoen hortzak ez ziren horren zorrotzak eta sexuen artean ez zen desberdintasun ugari nabaritzen (dimorfismo sexualik ez). Hori kontuan izanik, argi dago beraien gizarte-egitura ez zela gaur egungo tximinoena bezalakoa, baizik eta Homo sapiens-aren zuzeneko arbasoen gizartearen antzekoa.
Horrez gain, beste datu bereizgarri bat burezurraren luzera da, hau da, oso laburra zen. Horri esker, bizkarrezur dortsalaren gainean orekatu zitekeen eta ondorioz, bi hanketan ibiltzen zela pentsa daiteke. Ideia horren baieztapena pelbisak eta oinek ere bermatzen dute.
Hala ere, oin horiek ez ziren % 100 bipedo baten berdinak, alabaina ez baitzuen erpuru kontrajarririk. Antzekotasun gehiago zituzten esku batekin oin batekin baino, eta hori dela eta zuhaitzen adarrak heldu eta Ardipithecus ramidus-a horietan mantendu zitekeen.
Habitata, elikadura eta kultura
Betortzen eta gainerako hortzen proportzioak konparatuz gero, A. ramidus-aren portaera soziala iradoki daiteke. Txinpantze eta gorilek betortzen tamainu handia erakusten dute beste arrak ikaratu eta erasotzeko, eme bat lortzeko norgehiagokan ari badira. Ikerlari batzuek iradokitzen dute A. ramidus-en betortzak txinpantzeenak baino txikiagoak zirenez, oldarkotasuna ez zela beraien funtsezko ezaugarria. Horrez gain, litekeena da janaria prozesatzeko makila, adar eta harriak erabili izana tresna bezala.
Paleoekologia
Aramisen A. ramidus-ekin lotutako ugaztun handien espezieen erdiak adardun antilopeak eta kolobino tximinoak dira. Errinozero zuri eta beltz primitiboen ale batzuk daude, eta elefanteak, jirafa eta hipopotamo aleak ez dira hain ugariak. Animalia hauek Aramisen baso zein baso-belardiak zeudela adierazten dute, nahiz eta A. ramidus-ek seguruenik habitat itxiak nahiago zituen, bereziki ibaietako eremuak, ur-iturri horiek estaldura handiagoa izan dezaketelako. Inguruko harrapariak Ikelohyaena abronia eta Crocuta dietrichi, gaur eguneko hienekin ahaidetutako espezie iraungiak, Agriotherium hartza, Dinofelis eta Megantereon katuak, Eucyon txakurra eta krokodiloak izan ziren. Aramisetik Adengo golkora garai hartan, ohikoak zirela dirudi, baia, alkaba eta palmondoak; eta ebidentzia botanikoek klima fresko eta hezea iradokitzen dute.
Philochortus zolii
Philochortus zolii Philochortus generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago.
Tartalo
Tartalo euskal mitologiako izaki begibakar artzain erraldoia da. Tartalo izena zenbait euskal hizkeratan herskari-bustidurarekin ahoskatu ohi denez, horrelaxe ere idazten da batzuetan: Ttarttalo. Euskal Herriko zenbait tokitan, Torto edo Anxo ere esaten diote.
Malbosc
Malbosc Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Tartalo
Elezaharren arabera, haitzuloetan bizi da eta jendea harrapatu eta jan egiten du. Markinako Alarabirekin hainbat ezaugarri komunak ditu, nahiz eta irelu markinarrak zenbait ezaugarri berezko daukan.
Malbosc
Biztanleria
2007an Malbosc udalerrian erroldatutako biztanleak 155 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Tartalo
Lehen artzainak
Alarabi Tartalorekiko duen desberdintasun nabarmenena bere oin batean datza, planta borobila duela zioten Markina ko ingurukoek. Lehen artzaina izan zela ere jasota dago, baina artalde txikia zela ohartarazten du elezaharrak:
Malbosc
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Tartalo
Lehen artzainak
Bakoitzak zenbat ardi zeuzkaten galdetzen zieten kontakizun hau entzuten zuten umeei.
Malbosc
Etxebizitza
2007an 240 etxebizitza zeuden, 74 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 161 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 233 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 74 etxebizitza nagusietatik 64 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 10 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 28 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 30 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 39 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Tartalo
Lehen artzainak
Bi artzain bazian baliteke bata Alarabi eta bestea Tartalo izatea.
Malbosc
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Tartalo
Polifemoren lehengusu euskalduna?
Barandiaranek beste askorekin batera Homero ren Odisea ko Ulises delakoaren aurkari begibakarrean oinarritzen dela susmatu dute betidanik. Eta egia da, beraien arteko antzekotasuna ezin dela ukatu, baina antzekoak izateak ez du nahitaez berdinak direnik esan nahi.
Malbosc
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 52 aktiboak ziren eta 47 inaktiboak ziren. 52 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (28 gizon eta 18 emakume) eta 6 langabezian zeuden (3 gizon eta 3 emakume). 47 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Tartalo
Polifemoren lehengusu euskalduna?
Polifemo eta Odiseo k (Ulises, Itaka-ko erregea zurezko zaldiar en trikimailuari esker Troiako gerra n famatu egin zenaren izenordea) elkarrekin topo egin zutenetik gure Euskal mitologiako erraldoi begibakarrak zoritxarreko sasi bertsiotzat jo dute ikerle gehienak.
Malbosc
Diru sarrerak
2009an Malbosc udalerrian 63 unitate fiskal zeuden, 135 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 9.838 euro zen.
Tartalo
Polifemoren lehengusu euskalduna?
Baina bere originaltasuna defendatzeko nahiko desberdintasun badauzka. Hemen beherago aurkitzen den ezagunena den elezaharraz aparte Tartalo errege bezala aurkezten duten kondaira badaukagu ikusgai gure lehengo ahozko (orain idatzizko) ondareetan.
Malbosc
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
Tartalo
Polifemoren lehengusu euskalduna?
XVII. mendearen erdialdean ondo zekiten topatutako ziklopeen hezurrak eta garezurrak iraganeko elefanteen familiako espezie desberdinetatik zetozela. 1796. urteko Otsailak batean Institutuan Georges Cuvier- rek "Mémoire sur les espèces d'éléphants vivants et les fossiles" irakurri eta honekin betirako amaitutzat eman ziren ziklopeei buruzko eztabaidak. Famili gizajo batean Ziklopiadun ume gaixo bat jaiotzen zen arte behintzat.
Serranus atrobranchus
Serranus atrobranchus Serranus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Nicholls (Georgia)
Nicholls  Georgiako estatuko hiri bat da. Henry konderrian kokatua dago. 2010ean 2,798 biztanle zituen, 4.73 kilometro koadrotan banatuta.
Malbosc
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Malbosc udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Tartalo
Tartaloren antzeko pertsonaiak, Pirinioetan eta handik ez oso urrun
Beraien inguruko elezaharrak Euskal Herriko zein Pirinioetakoen oso antzekoak dira.
Malbosc
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Tartalo
Tartaloren antzeko pertsonaiak, Pirinioetan eta handik ez oso urrun
Pirinoetatik ez oso urrun euskal izaki honekin parekotasuna duen bat gehiago bada.
Malbosc
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tartalo
Elezaharrak
Antimuño baserriko bi anaia ehizan ari zirela ekaitzak harrapatu eta Tartaloren haitzuloan hartu zuten aterpe. Handik gutxira Tartalo begibakarra azaldu zen bere artaldearekin, bi anaiak ikusi eta esan zuen:
Bertan, anaia zaharrena erre eta jan egin zuen. Tartalo loak hartu zuenean berriz, anaia gazteak eraztuna kendu eta sutan zuen burruntzi goria begi bakarrean sartu zion. Tartalo itsu zen, baina bizirik. Ardi artean arakatzen hasi zen gaztearen bila, baina anaia gazteak ardi larrua bizkar gainetik jantzi eta Tartaloren eskuartean pasa zen. Zoritxarrez, ordea, behin kanpoan eraztun salataria ozenki hasi zen oihuka:
Tartalo atzetik atera zitzaion haitzulotik, eraztunaren oihuak gidari zituela. Gazteak ezin zuen eraztuna esku hatzetik kendu, eta amildegi baten ertzera iristean, eraztuna zuen hatza moztu egin zuen. Tartalo gertu zela, behatza eta eraztuna amildegitik behera bota zituen. Tartalo haren oihuaren atzetik amildu zen betiko.
Tartalo errege
Lehenengo froga esku hutsez pago bat sustraitik ateratzea izan zen. Esan eta erregeak Izarrako pagotiko bat atera zuen. Ezizen mutilak ondoren listaria hartu eta pagoti osoa inguratu zuen. Hori ikusita erregeak zertan zebilen galdetu eta bestea pagoti osoa sustraitik aterako zuela erantzun zion. Hura entzuterakoan erregeak lagatzeko eskatu zion mutilari basoaren beharra bahit zuten.
Bigarren froga palankarekin zein jokatzen zuen hobe ikustea zen. Erregeak palanka urrun bota zuen baina mutilak palanka eskuan zuelarik " Palanka para Salamanca!" oihukatzen hasi zenean erregeak "Ezazu holakorik egin neure senide guztiak Salamancan daude eta!" esan zion.
Hirugarren eta azken froga arri bat zeinen urrun bota zezaketen ikustea zen. Erregeak oso urruti bota zuen harria baina mutilak atoan zeraman birigarro bat atera eta bota orduko Arakama baserriaren aldetik desagertu zen zerumugan.
Orduan Tartalo erregeak baimena eman zien elkar ezkontzeko.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
La Bastide Katalan Herrietako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Fiona Fairhurst
Fairhurst-en berrikuntza Speedo Fastskin trajea izan zen, Fairhursten Speedoko taldearen ideia. Segundu ehunekoek igerilari batek irabazten duen ala ez zehaztu dezaketenez, Fairhurstek eta bere taldeak Speedo trajea egiteko material eta diseinu egokia bilatzera bideratu zuten. Hauen helburua uretan larruazala marruskatzea murrizten duen material bat aurkitzea zen eta Fairhurstek animalia hidrodinamikoak bereziki interesgarriak iruditu zitzaizkion. Azkenean, bere taldeak marrazoen aurka jarri zuen bere azaleko ertz txikiak igerilariek izango zituzten marruskadurak murrizteko gai zirela ikusita. Ikerketa horren ondoren, Fairhurstek eta bere taldeak Speedori erakutsiko zioten, eta Speedok traje bat eraikitzen jarraituko zuen marrazo-azalaren azala imitatzen zuen materialarekin eta marrazo baten larruazalaren barruan ertz berdinak zituzten dentikuluekin. Fairhurstek egun bat igaro zuen Historia Naturalaren Museoan marrazo baten azala mikroskopioan aztertzen, Fastskin ehuna sortzeko. Sortu ondoren, Speedo Fastskinek berehalako arrakasta izan zuen. Sydneyko 2000ko Olinpiar Jokoetan estreinatu zen, non dominen% 83 palo berri hau zeramaten igerilariek irabazi zituzten, eta munduko 15 errekorretatik 13 bizkar larruazalekoek eraman zituzten.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
Biztanleria
2007an La Bastide udalerrian erroldatutako biztanleak 103 ziren. Familiak 35 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 9 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 13 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Kluczbork udalerria
Kluczbork Poloniako Opoleko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Kluczbork barrutian kokatuta. 216,96 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 36262 biztanle zituen.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 124 etxebizitza zeuden, 41 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 79 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 104 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 41 etxebizitza nagusietatik 31 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 6 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 29 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Kirikoketa
Kirikoketa musika tresna da, txalapartaren antzekoa, lan jarduerei estuki loturik dagoena. Idiofono motako musika tresna gisa sailkatuta dago. Euskal Herriko musika eta kultura giroan berandu samar ezagutarazi da.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 63 ziren, horien artean 45 aktiboak ziren eta 18 inaktiboak ziren. 45 pertsona aktiboetatik 36 lanean zeuden (25 gizon eta 11 emakume) eta 10 langabezian zeuden (2 gizon eta 8 emakume). 18 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Agnew klinika
Agnew klinika (The Agnew Clinic edo The Clinic of Dr. Agnew) Thomas Eakins estatubatuar margolariak 1889an oihal gainean egindako olio-margolan ezaguna da; neurriz artistaren lan handiena da. Margolana David Hayes Agnew anatomista eta kirurgialariri eskainitako omenaldia gisa egin zen, Pennsylvaniako Unibertsitatean erretreta hartu zuenean. Margolanaren enkargua garaiko 750 dolarrekoa izan zen, egungo 20.000. Diru-ikasleek bildu zuten, eta Eakinsek hiru hilatetetan egin zuen. Margolanean latinez idatzitako idazkun hau irakur daiteke: «D. Hayes Agnew M.D. Kirurgilari trebatuena, idazlea eta irakaslea argiena, ohoratuena eta estimatuena».
Milton (New York)
Milton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Saratoga konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Kirikoketa
Jatorria
Euskal musika tresna eta kirol askoren antzera lan jarduerekin loturik jaio zen. Musika tresna hau zehazki sagardoa ekoizteko garaian sagarrak jotzeko prozesuan erabilitako lanabesetatik dator. Askaren tamainaren arabera, bi, hiru, edota gizon gehiago aritzen ziren prakak belaunetaraino bilduta, oinutsik, sagarra jo eta jo, «ordun» hitza entzun arte. Hitz hau joaldia gelditzeko seinalea zen eta taldeko buruak esaten zuen. Jotako sagarra baztertu, geldialdi labur bat egin eta ostera sagar aldi berri bat jotzen hasten ziren. Pisoiekin, txandaka jotzen aritzen zirela, erritmo batzuk sortu zituzten.
Lan horretan astebete edo gehiago aritzen ziren, gau eta egun. Amaitzean, baserriko larrainean, atarian biltzeko ohitura zuten garai bateko sagardogileek. Patsola bat jartzen omen zuten eta bertan pisoiekin erritmo ezberdinak jotzen omen zituzten, irrintzi luzeak botaz. Nafarroako Arizkun herrian, esate baterako, hiruko erritmoa atxiki dute, hiru pisoiez osatutako soinua, alegia. Kantu hau abesten zuten pisoien erritmo honekin batera: ''«Kirikoketa, kirikoketa,/ kirikoketa, koketa, koketa. /Sagarra jo dela, /sagarra jo dela, /sagarra jo dela, /jo dela, jo dela»''. Aldapeko sagarraren abestia ere doinu honekin lotzen da.
Clinton (Ipar Carolina)
Clinton Ipar Carolinako hiri bat da. Sampson konderrian kokatua dago. 2010ean 8,639 biztanle zituen, 19.88 kilometro koadrotan banatuta.
La Bastide (Ekialdeko Pirinioak)
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
2000. urtean La Bastide udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 495 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Agnew klinika
Gaia
Agnew klinika margolanak Agnew doktoreak mastektomia bat egiten erakusten du; sendagilea anfiteatro batean dago, eta handik pertsona ugarik, Pennsylvaniako Unibertsitateko ikasleak, ebakuntza jarraitzen du. Agnewk bisturi bat du eskuan. J. William White sendagileak, bestetik, gaixoari lotura bat jartzen dio. Joseph Leidyk gaixoari taupadak hartzen dizkio. Azkenik, Ellwood R. Kirby-k anestesia ematen dio. Atzean Mary Clymer erizaina dago. Eakins margolaria bera ere margolanean agertzen da, erizainaren atzean eskuinagoan dagoen bikotearen pertsona da; batzuen ustez erretratu hori bere Susan Macdowell Eakins emazteak egin zuen.
Estiloa
Margolanak oso ondo erakusten du Eakinsen errealismo zientifikoa. Zehaztasunak argazki baten mailakoak dira eta, horri esker, espezialistek margolanean agertzen diren pertsona guztiak identifikatu dituzte; salbuespen bakarra etzanda dagoen emakume gaixoarena da. Lan honetan Eakinsek Gross klinika (1875) erabili zuen gaia errepikatu zuen (Philadelphia Museun of Art). Bitxikeria bezala lehenengoan sendagileek mantala beltza erabiltzen bazuten ere, bigarrenean, 14 urte geroago, ordurako mantalak zuriak ziren. Modu batez, 1632an Rembrandtek egin zuen Nicolaes Tulpen anatomia irakaspena margolanaren estiloari jarraitzen dio (Mauritshuis, Haga); beste aurrekariak hauek izan ziren: Andreas Vesaliusen De humani corporeos fabrica (1543), Egbert van Heemskerck margoliak egindako Quack Physicians' Hall (1730 ingurukoa) eta William Hogarth-en Krudeltasunaren lau etaparen laugarren eszena (1751).
Eztabaida
Esan den bezala, gaixoa emakume bat da eta biluzik agertzen da. Datu hau oso polemikoa da zeren eta erizainaren batera gelan dauden emakume bakarrak baitira. Horregatik, 1891an Pennsylvania Academy of the Fine Artsek margolana erakustea ez zuen onartu. Gauza bera Society of American Artistsek egin zuen 1892an. 1893an Chicagoko Erakusketa Unibertsalean erakutsi zen eta erabakia oso kritikatua izan zen. Espezialista batzuen ustez margolanak "emakumearen menpekotasuna gizonen aurrean" lanaren funtsezko kontzeptua da.
Jarraipena
Margolana, bestetik, beste estatubatuar egilearen lanetan ere eragina izan zuen, esaterako, Edward Hopperren lanean.
Club de Remo A Cabana
Club de Remo A Cabana Galiziako Ferrolgo A Cabana parrokiako arraun taldea da. Gaur egun Galizako A Ligan ari da.
Uniformea
Trainerua gorria da. Elastikoa ere gorria da baina kolore berdea eta zuria ere baditu.
Historia
1982an sortu zen taldea. Antonio Bruquetas Sierra izan zen lehen urteetako presidentea. 1996an lehenengo aldiz trainerua osatu zuen Cedeira, Mugardos eta San Felipeko arraunlariekin batera eta "Cidade de Ferrol" izena erabili zuten. 1999 arte iraun zuen proiektu honek.
Galiziako Ligaren sortzaileetakoa izan zen eta A eta B ligak eratu zirenetik beti maila gorenean ibili da, azken postuetan hala ere. Emaitzarik onena 2012an lortutako 7. postua du. 2014 urtean 8. egin eta maila galdu zuen. 2015 urtean ez zuen trainerua uretaratu baina 2016an berriz itzuli da A Cabana-Ferrol izenarekin eta emakumezkoen trainerua ere atera zuen. Hirugarren postua lortu eta igoera lortu zuen arren 2017an ez du trainerua osatzerik lortu gizonezkoetan, emakumezkoetan bai ordea. 2019an Galiziako B Liga irabazi eta mailaz igo zen arren hurrengo urtean ezin izan zuen trainerua osatu.
Bateletan maila ona eman izan du eta Espainiako txapelketetan bigarren postu bat eta bi hirugarrengo ditu.
2022an ez zuen trainerurik atera eta aurrez emakumezkoen traineruarekin egin bezala, 2023an Mugardosekin batera atera dute trainerua.
Emakumezkoen trainerua
Lau urtetako hutsunearen ondoren berriz lortu du trainerua ateratzea, oraingoan Mugardosekin elkarlanean. Hirugarren egin zutenez Euskotren Ligara igotzeko play-offak jokatuko ditu.
Zovencedo
Zovencedo Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Zovencedok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Nicholson (Georgia)
Nicholson  Georgiako estatuko hiri bat da. DeKalb konderrian kokatua dago. 2010ean 1,696 biztanle zituen, 10.37 kilometro koadrotan banatuta.
Kittatinnyita
Kittatinnyita silikato motako minerala da.
NGC 3509
NGC 3509 galaxia espiral bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Barne-errekuntzako motor
E – ihes-ardatz
I – sarrerako espeka-ardatz
P – pistoi
S – buxia
V – balbulak. gorria: ihesa, urdina: sarrera.
W – hozte-ura estaldura
egitura grisa – motorraren blokea]] Barne-errekuntzako motorra (BEM) edo (BE motorra) orokorrean eztanda motorra deitua, bero-motor bat da, non erregai baten errekuntza oxidatzaile batekin gertatzen den (normalean airea) fluidoen lan-zirkuituaren zati den errekuntza-ganbera batean. Barne-errekuntzako motor batean, errekuntzak sortzen dituen tenperatura altuko eta presio altuko gasen hedapenak indar zuzena aplikatzen dio motorraren osagairen bati. Indarra pistoiei (aldizkako pistoi-motorra), turbina xaflei (gas-turbina), errotore bati (Wankel-motorra) edo pita bati (erreakzio-motorra) aplikatzen zaie. Indar horrek tarte baten zehar mugitzen du osagaia, energia kimikoa energia zinetiko bihurtuz, eta motorrari lotuta dagoen edozein gailuri bultza, mugitu edo elikatzeko erabiltzen da.
Komertzialki, arrakastatsua izan zen Étienne Lenoirrek sortu zuen lehen barne-errekuntzako motorra, 1860. urtearen inguruan, eta barne-errekuntzako lehen motor modernoa, Otto motorra izenekoa, 1876an sortu zuen Nicolaus Ottok. Barne- errekuntza-motor terminoak, normalean, errekuntza intermitentea den motor bati egiten dio erreferentzia, hala nola bi eta lau denborako pistoi motore ezagunak, sei denborako pistoi motorrarekin eta Wankel motor birakariarekin batera. Barne-errekuntzako motorren bigarren mota batek etengabeko errekuntza erabiltzen du: gas-turbinak, erreakzio-motorrak eta suziri gehienak. Horietako bakoitza barne-errekuntzako motorrak dira lehen deskribatutako printzipio beraren arabera. Su-armak ere barne-errekuntzako motorraren forma bat dira, nahiz eta mota hain espezializatua izan, non kategoria bereizi gisa tratatu ohi diren, hala nola mortero eta hegazkinen aurkako kanoi armamentuarekin batera. Aldiz, kanpoko errekuntza-motorretan, adibidez, lurrunezko edo Stirling motorretan, energia lan-fluido bati ematen zaio, errekuntza-produktuek osatzen, nahasten edo kutsatzen ez duten fluido bati. Kanpoko errekuntza-motorrentzako fluidoen artean, airea, ur beroa, ur presurizatua edo galdara bidez berotutako sodio likidoa daude.