cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leonardo da Vinci
Laguntzaileak eta ikasleak
Gian Giacomo Caprotti da Oreno, Salai edo «il Salaino» («deabru txikia») deiturikoa. Vasarik deskribatzen zuenez, “Leonardok maite zuen ile fin eta kizkurreko gazte atsegina eta polita zen”. Salai 1490ean sartu zen Leonardoren zerbitzura, 10 urte zituela. Beraien arteko harremana ez zen erraza izan. Urtebete geroago, Leonardok gaztearen akatsen zerrenda egin zuen, «lapurra», «gezurtia», «burugogorra» eta «tripontzia» zela deituz. "Deabru txikiak" dirua eta balio handiak gauzak lapurtu zizkion gutxienez bost alditan, eta dirutza xahutu zuen arropetan eta hogeita bost bikote zapatetan. Hala ere, Leonardok gaztearekin zuen harremanaren hasierako urteei buruzko oharretan, nerabeari buruzko irudi ugari dituzte. Salai bere zerbitzari eta laguntzaile ofiziala izan zen hurrengo hogeita hamar urtetan.
1506an, Leonardok hamabost urteko Francesco Melzi, Lombardiako aristokrata baten sema, hartu zuen ikasle bezala. Melzi Leonardoern bizitzaren laguna bilakatu zen, eta bere ikasle begikoenentzat hartzen da. Iraunaldia Frantzian iraunaldia egin zuen Leonardo eta Salairekin, eta maisuarekin bere heriotzara arte egon zen. Salaik 1518an Frantzia utzi zuen Milanera itzuliz, eta etxe bat eraiki zuen Leonardoren lur sail bateko mahastian, gero margolariak oinordetzan utziko zuena. 1525. urtean Salai era bortitzean zendu zen, beharbada eraila edo duelu baten eraginez.
Deng Yu-cheng
Deng Yu-cheng (1999ko apirilaren 25a) Taiwango arkularia da. 2017ko Udako Unibertsiadean Wei Chun-heng eta Peng Shih-Chengekin lehiatu zen, eta zilarra irabazi zuen Recurve Men's Team proban. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan gizonezkoen banakako proban lehiatu zen, baita gizonezkoen taldekako proban ere, eta, azken horretan, zilarra irabazi zuen.
Itsas lehoi
Itsas lehoi edo otaria zenbait pinipedoen izen arrunta da, Otariinae azpifamilian sailkatuak. Itsas otsoaren antzeko ugaztuna, baina belarriduna eta hura baino lepo-luzeagoa.
Deng Yu-cheng
Kontuan izan, Txinak jarritako baldintzak direla eta, 1979an NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) Nagoia-n (Japonia) hartutako erabakiak Taiwanek Olinpiar jokoetan (bere izenean eta bere banderapean) esku hartzea galarazten duela; beraz, Taipei txinatarraren izenean aritzen da.
Leonardo da Vinci
Laguntzaileak eta ikasleak
Salaik  hainbat margolan egin zituen «Andrea Salai» izenarekin, baina Vasarik esan arren Leonardok «gauza asko irakatsi ziola pinturari buruz», bere lana Leonardoren beste ikasle batzuena baino gutxiagotua dago, hala nola, Marco d'Oggiono edo Giovanni Antonio Boltraffio. 1515ean, Gioconda bertsio biluzi bat margotu zuen, «Monna Vanna» izenekoa. Bere heriotzan 1525ean, Salairen Gioconda 105 liratan tasatu zen, tamaina txikiko erretratua izateko ohiz kanpoko balioa zena.
Giovanni Antonio Boltraffio eta Marco d'Oggiono ez ezik, beste ikasle batzuk ere Leonardoren tailerrean parte hartu zuten Milanera itzuli zenean, hala nola Ambrogio de Predis, Bernardino dei Conti, Francesco Napoletano edo Andrea Solario, azken hauek ezezagunagoak.
Bizitza pribatua
Leonardo da Vinci-k, zegozkien arloetan onespena zuten edo bere garaian eragin garrantzitsua izan zuten lagunak zituen. Adibidez Luca Pacioli matematikaria, liburu baten berarekin lankidetzan aritu zena. Cesar Borgiaren zerbitzuan bi urte eman zituen, eta adiskidea zen baita Lorenzo de Medicirekin edo Marcantonio della Torre medikuarkin. Nicolás Machiavellorekin adiskidetasun estua izan zuen, eta Miguel Angel lehiakidea ezagutu zuen. Bere lagunen artean Franchino Gaffurio eta Isabel de Este ere bazeuden. Badirudi Leonardok ez zuela harreman esturik izan emakumeekin, Isabelekin izan ezik. Erretratu bat egin zion berari, Mantuara joan zen bidai baten, eta gaur egun galduta dagoen margolan baten oinarria izan zen. Jacopo Andrea da Ferrara arkitektoaren adiskidea izan zen baita, erail zuten arte.
Itsas lehoi
Itsas azpiartikoetatik tropikaletara hedatzen dira, Ozeano Atlantikoa izan zezik. 20–30 urte bizi dira eta handienak (Eumetopias jubatus) 1000 kg. eta 3 metroko luzera izan ditzakete.
Leonardo da Vinci
Bizitza pribatua
Adiskidetasunaz haratago, Leonardok bizitza pribatua sekretuan gordetzen zuen. Vasari-k deskribatzen duen moduan, bere bizitzak, asmakizunetarako aparteko gaitasunak, bere «ohiz kanpoko edertasun fisikoa», «grazia infinitua», «indar eta eskuzabaltasun handiak», «bere izpirituaren zabalera berebizikoak», jakin-mina piztu dute beti. Egile ugarik Leonardoren nortasunaren alderdi desberdinei buruz espekulatu dituzte. Bere sexualitatea azterlan eta azterketen gaia izan da. Joera hau XVI mendearen erdialdean hasi zen, eta XIX. eta XX. mendeetan zehar handitu, Sigmund Freud jakintsuen ikerketak nabarmenduz.
Leonardoren harreman intimoenak Salai eta Francesco Melzi ikasleekin izan ziren. Melzik idatzita utzi zuen Leonardoren sentimenduek maitasuna eta pasioa nahasten zituztela. XVI. mendearen ondoren harreman horiek erotikoak direla esan izan dute. Harrez gero asko idatzi da ustezko homosexualitate horren inguruan, eta bere artean izan zuen garrantziari buruz, batez ere Bacon agertzen den inpresio androginoari buruz, eta zehatzago bere marrazki batzuetan.
Leonardo naturaren eta animalien miresle sutsua izan zen, begetarianoa izatera iritsi arte eta hegaztien kaiolak erosi gero aske jartzeko. Musikari bikaina ere izan zen. Ezkertiarra zen, eta horrek idazkera espekulatuaren erabilera azalduko zuen.
Pintura
Leonardok azken urteetan zientzialari eta asmatzaile gisa piztu duen mirespen erlatiboa gorabehera, bere ospea bere margolanen sorkuntzari zor dio. Egiaztatutako edo egotzitako hainbat margolan, munduko ondarearen parte diren maisulan garrantzitsutzat hartuta daude.
Bere margolanak famatuak dira. Alde batetik, ikasleak kopiatu eta imitatu egin dituzte, eta bestetik, espezialisten arteko eztabaida eta liskar gune izan dira. Nabarmentzekoak dira erabili zituen teknika piktoriko berritzaileak, konposizioaren zentzua eta kolorearen desagertzeari buruzko erabilera sotila, gizakien eta animalien anatomiaren zein botanika eta geologiaren ezagutza sakona, argia erabiltzeko modua, fisiomiarekiko interesa, eta pertsonen emozioen eta keinuen adierazpenen erregistroa islatzeko gaitasuna. Batez ere, nahastearen teknika eta itzalen eta argien konbinazioa menperatu zituen. Ezaugarri horiek guztiak Giocondan, Azken Afarian eta Arroketako Ama Birjina bezalako lanetan biltzen dira.
Lehen margolanak
Ezagutzen den Leonardoren lehen lana, Verrocchio eta bere ikasleek egindako Kristoren Bataioaren zati bat da. Garai hartako itxura duen beste koadro bat Mariaren Deikundea da. Horietako bat txikia da, 59 zentimetro luze eta 14 zentimetro garaia. Konposizio handi baten oinarrian joateko predelea da, kasu honetan Lorenzo di Credi-ren margolanetik bereizi dena. Bestea obra askoz handiagoa da, 217 zentimetro luzekoa. Bi Deikunde horietan, Leonardok Ama Birjinaren irudia eskuinaldean eserita edo belauniko jarri du, eta perfilez aingeru bat berarengana gerturatzen dena ezker aldetik. Aingeruaren arropen eta hegalen mugimenduari buruz egiten du lan handiena. Obra hau Domenico Ghirlandaiok egina uste bazen ere lehenago,  gaur egun ia unibertsalki Leonardori leporatzen zaio. 1478 eta 1482 artean Madona Benois margotu zuen, egile florentziarrari egotzi zaiona baina exekuzio data oso eztabaidatua dago oraindik. Beste erretratu txiki bat ere berari egozten zaio, Ginebra Bencikoa izenekoa, 1474–1476 urteen inguruan datatua. Krabelinaren Ama Birjina, 1478 eta 1480 urteen artean burutu zela datatua, garai honetako beste lan aipagarri bat da.
1490ko hamarkada
1495 eta 1498 artean Leonardok Azken Afaria margotu zuen, Jesusek bere ikasleekin partekatu zuen azken otordua irudikatzen duena; Milango Santa Maria delle Grazie komentuko horma baten zuzenean burutu zuen. Egunsentitik iluntzera arte lan egiten zuen, jatera gelditu gabe, baina komentuko priorearen ulertezintasunarekin egin zuen topo. Maisulan bat da, bere ikuskeran eta karakterizazioan, eta Rubens zein Rembrandt bezalako artistek miresmena erakutsi diote. Lana etengabe berriztatu beharrean aurkitu da, Leonardok erabilitako teknika dela eta. Bukatu eta denbora batera, lekuko batek «erabat kaltetutako» obra gisa deskribatu zuen. Gehien erreproduzitutako maisulanen artean dago. 1499 eta 1500 urteen artean, Leonardok Santa Ana, Ama Birjina, Jesus Haurra eta San Jose lana marraztu zuen, Burlington Etxeko Kartoia bezala ere ezaguna dena.
1500ko hamarkada
1503 eta 1506 artean erretratu txiki baten lan egiten du,Gioconda,   ziurrenik Mendebaldeko pinturako margolanik ospetsuena. Artelanean Lisa Gherardini ageri da, Francesco del Giocondoren emaztea. Leonardok asko maite zuen koadroa zen, eta berarekin gorde zuen hil arte. Mona Lisa artearen historian zehar literatura gehien sortu duen erretratua da; istorioak, eleberriak, olerkiak eta baita operak ere eman ditu. Sortu zen unetik obra ospetsua izan zen, eta Rafael gazteak bertatik edan zuen. Berarengan krudelkeria ikusi da, eta gizonak esklabo egiten duen emakumearen irribarre lotsagabea dela esaten izan dute. Beste batzuk, berriz, bere xarmagatik, goxotasunagatik liluratu dira. Walter Paterrentzat “izpiritu modernoa bere ezaugarri patogeno guztiekin” sinbolizatzen du. Azalpen prosaikoago bat ere badago, Leonardoren oharpenetan oinarrituta: espresio hori modeloari lautearen soinuarekin atera zion. Vasari aipatuz: “Monalisa oso ederra zen, eta margotzen ari zen bitartean, Leonardo beti saiatu zen norbait kantatzen, instrumentu bat jotzen edo txantxetan jardutea. Horrela, modeloa umore onean mantendu zuen, eta ez zuen itxura triste eta nekaturik bereganatu.
Margoaren gaur egungo egoera engainagarria omen da, ilundutako berniz geruza lodi bat duelako, eta hori kentzea atzeratu egin da behin eta berriz arriskutsua delako. Hala eta guztiz, ezohiko kontserbazio egoeran dagoen lana da, ez baitu konponketa seinale ikusgarririk, ez gain-kapa edo estaldurarik, eta hori oso harrigarria da garai hartako koadroetan.
Marrazkigintza
Leonardo ez zen margolari oparoa izan, baina bai ordea oso marrazkilari emankorra. Bere egunerokoak zirriborro txikiz eta marrazki oso xehez bete zituen, arreta erakarri zion guztia jasota uzteko. Eta oharrez gain, margolanen azterketa ugari daude. Horietako batzuk prestaketaren zirriborroak dira, besteak beste Magoen gurtza, Arroketako Ama Birjina, eta Azken Afaria. Data jarri zion lehen marrazkia 1473ko Arno ibarraren paisaia izan zen, eta bertan ikus daitezke ibaia, mendiak, Montelupo gaztelua eta, haratago, zehaztasunez egindako baserriak.
Marrazkirik ospetsuenen artean Vitruvioko Gizona dago, giza gorputzaren proportzioen azterketa dena, eta ezagunak dira baita Aingeruaren Nagusia, Arroketako Ama Birjina, Ama Birjina Jesus Haurra eta Santa Ana, eta San Juan Bataiatzailea. Azken hau marrazki handia zen (160x100 cm) igeltsu zuri-beltzean koloretako paper gainean; eta bertan esfumatura teknika erabiltzen du. Santa Anaren gai hau, Familia Santuarenarekin batera, 1500etik 1517ra Leonardoren obran nagusituko zen. Ez dirudi Leonardok marrazki honetatik margolanik egin zuenik, baina nahiko margolan hurbila da Ama Birjina Jesus Haurra eta Santa Ana.
Beste marrazki interesgarri batzuk «karikatura» azterketa ugariak daude, eta gehiegikeriak izan arren, badirudi bizi ereduen behaketan oinarrituta zeudela. Vasariren esanetan, Leonardok aurpegi interesgarria  zuen pertsona bat ikusten zuenean, egunen osoan jarraitzen zion behatu ahal izateko, ondoren arretaz marrazteko. Edertasun handiko gazteei buruzko ikerketa ugari ere egin zituen, ezohiko aurpegia zutenak, “profil grekoa” deiturikoak, greziar estatua askoren profil bereizgarria zena. Bere ikaslea zen Salairekin lotu izan dira gehienak. Halaber, Leonardok sarri margotu zuen Salai jantzi eta mozorro desberdinak zituela. Kontuan izan behar da Leonardo ospetsua zela prozesio tradizionaletarako apaingarriak eta jantziak sortu zituelako. Beste marrazki batzuk, sarritan zehatzak oso, arropen azterketak erakusten dituzte. Leonardoren jakin-minaren beste adibide bat Bernardo di Bandinoren marrazki bat da, Pazziren konspirazioan Juliano de Médiciren hiltzaileetako bat izan zena. Florentziako Palazzo del Capitano di Giustiziako leihoetako baten zintzilikatu zuten, 1479ko abenduaren 29an.
Eskultura
Bere eskulturetatik bat ere ez da kontserbatzen. Leonardoren eskultura proiektu ospetsuena Francisco Sforza, Ludovico Moroaren aita, irudikatzen duen zaldizko estatua da. Tamainaz Errenazimentuan zeuden zaldizko  brontzezko beste bi estatua gainditzen zituen: Donatelloren Gattamelata, Paduan kokatua, eta Venezian eraikitako Verrocchioren Bartolomeo Colleoni. Leonardo buztinezko modeloa egin zuen, «Zaldi Handia» bezala ezagutzen zena. Zortzi metroko garaierako brontze estatua izango zela aurreikusten zen, Milanen altxatzeko. Horretarako, 70 tona metal prestatu ziren. Monumentua hainbat urtez amaitu gabe geratu zen, Leonardoren jardueran nahiko ohikoa zena. Eta azkenean, 1495ean brontzea Milango dukeari kanoiak egiteko erabili zen, Frantziako Karlos VIII.aren tropei aurre egiteko. Bostehun urte beranduago, ekimen pribatuaren bidez, bere planoei jarraituz 1999an estatua bat eraiki zen New Yorken, eta Milango hiriari eman zitzaion, bertan altxatzeko.
Ohar-liburuak
Errenazimenduko humanismoak ez ditu zientziaren eta arteen arteko polaritateak elkar baztertzen. Leonardoren azterketak ingeniaritzan eta zientziatan bere lan artistikoa bezain ikusgarriak eta berritzaileak izan ziren. Bere egunkari eta koadernoetan, 13.000 orrialde daude testuz eta marrazkiz osaturik, artea eta filosofia naturala elkartuz (zientzia modernoaren aurrekaria). Ohar horiek eguneratu egiten zituen Leonardok, bizitzan eta bidaietan zehar. Etengabe saiatzen da inguruko munduaren behaketak egiten, kontziente eta harro “eskolagabea” izateaz, bera definitzen zen moduan, autodidakta eta fenomeno naturalen behatzaile dotorea, maiz eskolan ikasten zenarengandik urrun. Ohar-liburu hauek gehienetan ispilu-idazkera erabiliz idatzitakoak dira, «ispilu» ere deiturikoa dena. Agian arrazoi praktikoengatik izan zitezkeen gehiago, idazteko metodo hau azkarragoa baita, zifratze arrazoiengatik baino, hainbeste aldiz proposatu den bezala. Leonardok ezkerrarekin idazten zuenez, erosoagoa egiten zitzaion eskuinetik ezkerrera idaztea.
Bere oharrek eta marrazkiek, 1475koak datarik zaharrenak, interes eta kezka ugari erakusten dituzte. Horien artean daude, baita, erosketa zerrendak edo maileguan hartutako dirua ere. Halaber aurki daitezke irudien konposizioak, tapizen xehetasun eta azterketak, aurpegiko adierazpenei buruzko azterketak, animaliak, disekzioak, haurtxoak, botanika eta geologiako ikerketak, gerrako makinak, hegan egiteko makinak, eta arkitektura lanak.
Ohar-liburu hauek (hasiera batean, tamaina eta mota desberdinetako hosto hegalariak, bere lagunek heriotzako orduan oparitutakoak) bilduma garrantzitsuetan gorde dira, hala nola Windsor Gazteluan, Louvre Museoan, Espainiako Liburutegi Nazionalean, Milango Liburutegi Anbrosiarrean, Victoria eta Albert museoan, eta Londresko Britainiar Liburutegian. Britainiar Liburutegiak aukeraketa bat interneten jarri du (BL Arundel MS 263). Codex Leicester edo Codex Hammer da esku pribatuetan dagoen izaera horretako lan bikain bakarra.
Badirudi Leonardoren egunerokoak argitaratzeko asmoz idatziak zeudela, orri askok edizioa errazten duten inprimakia eta ordena baitituzte. Kasu askotan gai bakarra, adibidez giza bihotza edo fetua, xehetasunez agertzen da bai testuan zein marrazkietan, orri bakar baten. Antolaketa modu honek orrialde horien galerak ere gutxitzen ditu, gero banatuak izaten badira. Leonardoren bizitzan argitaratu ez zirenaren arrazoia oraindik ez da ezagutzen, nahiz eta pentsa daiteke bere garaiko gizartea, eta bereziki Eliza Katolikoa, ez zeudela prest ikasketa anatomikoak jasotzeko.
Ikasketa zientifikoak
Leonardoren metodo zientifikoa bereziki behaketan oinarritu zen, «zientzia kapitaina zen, praktika soldadua». Bere ikerketa zientifikoek soilik praktikarekin batera joan izan direnak aipatzen ditu. Leonardo saiatu zen fenomenoak ulertzen xehetasunez deskribatuz eta ilustratuz, azalpen teorikoetan gehiegi sakondu gabe. Hegaztien hegaldiei buruz edo uraren mugimenduari buruzko ikerketak oso aipagarriak dira, zalantzarik gabe. Latinez eta matematiketan oinarrizko prestakuntza falta zuenez, garaikideko ikertzaileek Leonardo jakintsua baztertu zuten. Hala ere, auto-didaktismo harrigarriak bere kabuz latina ikastera eraman zuen.
1490.eko hamarkadan, Luca Pacioli-rekin matematika ikasi zuen, eta solido erregularren marrazki sorta bat egin zuen eskeleto moduan, Divina Proportione (1509) liburuaren osagai izateko. Absolutuaren eta unibertsalaren ideiaz liluratuta zegoen. Hala ere, bere kultura matematikoa funtsez praktikoa zen, bere garaiko abakoen mugekin. Ezagutza zuen baita geometria euklideanoarena, perspektibarena eta mekanikarena, bere garaiko teorikoek zekitenarekin ildoan. Hala eta guztiz, Leonardok Alhazen arazoari konponbide mekanikoa ahalbidetzeko sistema artikulatua duen instrumentu bat asmatu zuen, funtsean gai teknikoa zena, eta horrek konikaren propietateen ezagutza sakona egiaztatzen du.
Anatomia eta fisiologia
Kriminalen gorpuak disekzionatu zituen bere azterketa anatomikoen baitan. Lan baldintzak bereziki zailak izaten ziren, higiene faltagatik eta gorputzen kontserbazioen arazoengatik. Artista aitortuta bilakatu zenean, pertsonen gorpuak disekzionatzeko baimena jaso zuen Florentziako Santa Maria Nuova ospitalean, eta geroago, Milan eta Erromako ospitaletan. 1510etik 1511ra, Marcantonio della Torre sendagilearekin lankidetzan aritu zen, eta elkarrekin, anatomiari buruzko ikerketa multzo bat bildu zuten Leonardok egindako berrehun marrazki baino gehiagorekin. 1680an, Pinturaren Tratatua izen engainagarriarekin argitaratu ziren.
Giza anatomiaren marrazki ugari egin zituen, hezurrenak, gihar eta tendoienak, bihotzaren eta sistema baskularrarenak, ugalketa-sistemarenak eta barneko beste organoen gainean, eta begiaren funtzioei buruzko grafikoak. Behaketa horiek zenbaitetan zehaztasun ezak izaten dituzte, garai hartako ezagutza dela eta, adibidez, berak egin zuen odol-fluxuaren azterketa. Umetokiko fetuaren lehen marrazki bat berak egin zuen, eta lehenengo egiaztapen zientifiko ezaguna egin zuen, arterien zurruntasuna bihotzekoak izateko erantzun gisa. Artista legez, Leonardok adinaren eta gizakiaren emozioak fisiologian dituen ondorioak behatu zituen, bereziki amorruaren eraginak aztertzen. Era berean, eredu ugari marraztu zituen, horietako batzuk aurpegiko deformazio garrantzitsuak edo gaixotasun zantzu nabarmenak zituztenak. Animalia ugariren anatomia ere aztertu zuen. Behiak, hegaztiak, tximinoak, hartzak eta igelak disekzionatu zituen, animalia horien egitura anatomikoa gizakiarenarekin alderatzeko helburu bakarrarekin. Zaldiei buruzko azterketak ere egin zituen.
Ingeniaritza eta asmakizunak
Errenazimenduko korronte teknikoaren bat egiten zuen Leonardo da Vincik ,eta horrela, bere garaiko edo aurreko kideak izan zituen. Hauen artean aipa ditzakegu Konrad Kyeser, Taccola, Roberto Valturio, Filippo Brunelleschi, Jacomo Fontana edo Leon Battista Alberti, eta azken honi ziurrenik asko zor zion.
Horietako batzuk nortasun indartsuagoak ziren, Leonardorena baino izpiritu osoagoa eta jakin-min zabalagoa zutenak. Horrela gertatu zen, adibidez, Francesco di Giorgio Martini-rekin, Milango Duomo eraikitzerakoan bere buru izan zena, eta berarengandik Leonardok gauza asko hartu zituena. Seguru asko, Martini baino lan gutxiago zuelako eskaera zerrenda txikiago izanik, Leonardo aldi berean adoretsuagoa eta batez ere metodo aldaketa bat egiteko gai izan zen.
Quattro Castella
Quattro Castella Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Quattro Castellak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Leonardo da Vinci
Ingeniaritza eta asmakizunak
Alexandriako Heron-ekin batera, Leonardo makina moderno batzuen aitzindari garrantzitsutzat jotzen da. Hala ere, egilearen ustezko irudimenaren harriduraz haratago, azkar ikus daiteke makinen benetako funtzionamendua ez zela izan berak zuen kezka nagusia. Malmesburyko Eilmer monjeak bezala, XI. mendean hegazkin makinari isatsa ipintzea ahaztu zitzaion bezala, Leonardoren asmakizunak zailtasun ugari dituzte: helikopteroak zibotak bezala jiratuko zuen bere baitan, urpekaria asfixiatu egingo zen,  eta paladun itsaontziak inoiz ezingo luke aurrera egin. Hala ere, esan izan da Leonardok nahita sartu zituela bere diseinuan akats zehatzak, beste batzuk bere artefaktuen eraikuntza bideragarria egin ez zezaten.
Ludovico Sforza-ri bidalitako eskutitz baten, mota guztietako makinak eraikitzeko gai dela aldarrikatu zuen, bai hiriak babesteko zein haien setioetarako. 1499an Veneziara ihes egin ondoren, ingeniari moduan enplegua aurkitu zuen, eta hiria lurreko erasoetatik babesteko oztopo mugikorren sistema bat garatu zuen. Arno ibaiaren desbideratzea ere diseinatu zuen Toscanako zelaiak ureztatzeko, eta garraioa errazteko eta Pisaren aurkaria zen Florenziari itsasoz sartzeko zailtasunak jarri zizkion.
Bere koadernoek «asmakizun» ugari erakusten dituzte, praktikoak eta errealistak. Azpimarratzekoak dira ponpa hidraulikoak, biradera mekanismoak, torlojuak mekanizatzeko makina, hegatsak morterozko obusentzat, lurrunezko kanoi bat, itsaspeko bat, hainbat automata, gerrarako tankea, automobila, «ur gainean ibiltzeko» flotagailuak, eguzki-energiaren kontzentrazioa, kalkulagailua, urpekaritzarako eskafandra, itsasontzientzat kasko bikoitza, eta bola errodamenduak. Bizikletari dagokionez, bere aitatasuna ez dago argi. Zirriborroen azterketa zehatzak adierazten du, hala ere, teknologia horietako batzuk aurrekoengandik hartuta zeudela maileguan (adibidez Francesco di Giorgi Martiniren turbina hidraulikoa eta Taccolaren disko kate artikulatua) edo tradizioaren zaharrago baten ondarea – mailu hidraulikoa XIII. mendean ezaguna zen, sifoiak eta akueduktuak jada ikusgai zeuden Frontino erromatarraren lanetan, eta jolaserako automatak jadanik deskribatuak izan ziren aro helenistikoan.
Baina Leonardo berritzailea ere izan zen. Ziur asko, bere garaiko lehen ingeniarietako bat izan zen metalen eta bereziki urrearen lan mekanikoan interesa izan zuena, xaflakorrena zelako. Bere originaltasuna agerian dago hegan egiteko makinan eta ehungintzako makina batzuetan, bere behaketaren zentzua mugimenduen erregulartasunean aplikatzeko aukera izan zuelako. Ehungailu mekanikoa, kardatzeko makina eta «bizarra egiteko maindireak» makinak, seguruenik bihurtuko du ekoizpen industriala mekanizatzen saiatu zen lehena. Ispiluak leuntzeko makina, gainazal erregularrak, lauak edo konkaboak lortzeko hainbat arazo konpontzen zituena, Erroman egon zen garaian pentsatu zuen, irudien produkzioa aztertzen ari zen bitartean. Paradoxikoki, Leonardo gutxi interesatu zen gaur egun garrantzi handikotzat jotako bere garaiko asmakizunekin, hala nola inprenta, nahiz eta prentsa baten irudikapen grafiko goiztiarrenetako baten egilea izan.
Gerraren premia bati erantzuna emanez, Leonardok armak ere aztertu zituen, baina bere erabilera urrun ikusten zuen. Bestalde, 1502ean 240 metroko zubia diseinatu zuen Beyazid II Sultan otomanoarentzat, ingeniaritza zibilaren proiektu baterako. Urrezko Adarra izenarekin ezagutzen den itsasadarra zeharkatzeko balio behar zuen zubiak. Beyazidek proiektua bertan behera utzi zuen, eraikuntza ezinezkoa zela iritzita. Leonardoren ikuspegia 2001ean berpiztu zen Norvegian, bere kontzeptuaren araberako zubi txiki bat eraiki zenean. 2006ko maiatzaren 17an, Turkiako gobernuak Leonardoren zubia eraikitzea erabaki zuen Urrezko Adarraren gainean.
Bere bizitzako denbora gehiena, hegan egiteaz liluratuta zegoen. Hegaztien hegaldiaren inguruko ikerketa ugari egin zituen, baita hegazkinetarako hainbat plano ere, esaterako, «aireko torlojua» deituriko helikoptero bat, paraxuta bat, eta banbuz egindako delta hegal bat. Gehienentzat azken honen bideragarritasuna ezinezkoa izan, delta hegala egin da, egonkortzaileak gehitu ondoren, eta arrakastaz egin du hegan. Hala ere, Leonardoren ustez saguzarrak bezalako hegaldi sistemek potentzial handiena zuten. Bestalde, esperimentuetarako haize tunel aerodinamiko bat ere asmatu zuen.
Amboiseko Clos Lucé museoak (Frantzia), Il Castello museoak Guidi kondeen Vinciko (Italia) gazteluan, eta Milango Leonardo da Vinci Zientzia eta Teknologia museoak hainbat maketa dituzte, tamaina errealean eginak, zirriborroetan eta koadernoetan oinarritutakoak, eta baita Leonardoren lanen azalpenak.
Arkitektura ere ikasi zuen. Filippo Brunelleschiren lanaren eragina izan zuen, eta Florentziako San Juango bataiotegia altxatzea aurreikusi zuen, eta baita Milango katedralerako linterna dorre bat sortzea. Askotan forma oktogonala erabiltzen zuen eraikin erlijiosoetarako, eta zirkularra militarretarako. 1484 eta 1485 urteetan Milanek jasandako izurrite epidemiaren ondoren, hiri perfektu teorikoa diseinatu zuen, zirkulazio-ardatz optimizatuekin eta kalitateko bizi baldintzekin, ikuspegi funtzionalak kontutan hartuta eta ez bereizketa sozialak, giza gorputzaren organoen antzera. Lorategiak diseinatzen ere aritu zen. Zoritxarrez, bere arkitektura lan asko galdu egin dira.
Ospea eta izena
Leonardoren ospea bizi zen bitartean han handia izan zen, Frantziako erregeak garaikur bezala eraman zuela eta zahartzaroan babestu. Harrez gero,bere lanarekiko interesa ez da inoiz gutxitu. Belaunaldiak bere artelan ezagunenak ikusteko ilarak egiten jarraitzen dute, gazteen kamisetek bere marrazkirik ospetsuenak daramate, eta idazleek jeniotzat jarraitzen hartzen, bere bizitza pribatuari buruz espekulatzen duten bitartean, eta baita bere inteligentziari buruz ere.
Leonardo etengabeko miresmena sortzen du margolari, kritikari eta historialarien artean, eta horrela  omentzen dute idatzietan. Baldassare Castiglione, Il Cortegiano-ren (The Courtier) idazleak, 1528an idatzi zuen: «Mundu honetako margolaririk handienetako batek begiratzen du parekorik ez duen arte honetan ...» eta «Anonimo Gaddiano» ezagutzen zen biografoak honakoa idatzi zuen 1540an: «Bere talentua hain zen arraroa eta unibertsala, esan daitekeela naturak mirari bat egin zuela bere izenean ...». Giorgio Vasarik, Artisten bizitzak (1568) edizio luzatuan, Leonardoren kapitulua ondorengo hitzekin aurkeztu zuen: “Normalean gizon eta emakume batzuk talentu nabarmenarekin jaiotzen dira, baina noizean behin, natura transzenditzen duen modu baten, pertsona bakar bati zeruak hainbeste edertasun, grazia eta talentu ematen dizkio, beste gizonak oso atzean uzten dituela. Eta bere ekintza guztiak hain inspiratuak dirudite, egiten duen guztia Jainkoarengandik datorrela dirudiela,  gizakiaren trebetasunetik baino. Guztiek aitortu zuten hori egia zela Leonardo da Vincirekin. Edertasun fisiko aparteko artista izateaz gain, egin zuen guztian grazia infinitua erakusten zuen, eta bere talentua hain bikain landu zuen, ezen aztertu zituen arazo guztiak erraztasun osoz konpondu zituela.
XIX. mendeak Leonardoren talentuarekiko mirespen berezia ekarri zuen. Leonardoren koadernoen garrantzia ezaguna zen, baita margolanak ere. Hippolyte Taine-k 1866an idatzi zuen: «Agian ez dago munduan hain unibertsala den beste jenio baten adibiderik, hainbeste gai betetzeko, hain grinatsua infinituarekin, hain naturaltasunez bikaindua, bere mendearen eta hurrengo mendeen baino askoz aurreratuagoa». Bernard Berenson artearen historialariak 1896an honakoa idatzi zuen: «Leonardo da artista bakarra literalki eta hitzez hitz esan daitekeena: ukitu zuen guztia betiereko edertasunerako gauza bihurtu zen. Berdin da burezurraren zeharkako ebaketa izan, belar baten egitura, edo giharren azterketa bat, berak, lerroa eta argia eta gerizpearentzako zuen sentimenduarekin, bizitza transmititzen zuen balioetan betirako transmititu zuen».
Mcconnellita
Mcconnellita oxido motako minerala da eta delafossita taldearen kidea da.
Leonardo da Vinci
Ospea eta izena
Leonardoren heriotzaren 500. urteurrenean, Parisko Louvre-k 2019ko azaroa eta 2020ko otsaila bitartean bere lanaren inoizko erakusketa handiena antolatu zuen, Leonardo izenarekin. Erakusketan ehun ikusgai baino gehiago zeuden: marrazkiak, koadernoak eta hamaika margolan. Horietatik bost Louvreren jabetzakoak ziren, baina Mona Lisa ez zen sartu, Louvreko bisitari orokorren artean hain eskari handia delako. Vitrubioren gizona, ordea, Veneziako Gallerie dell'Accademia bere jabearekin burututako auzi legal baten ondoren ikusgai zegoen. Salvator Mundi ere ez zen sartu erakusketan, Saudi Arabiako jabea ez zelako ados obra uzteko.
Mcconnellita
Ezaugarriak
Mcconnellita oxido mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 da.
Leonardo da Vinci
Arte merkatua
Salvator Mundi, Leonardoren margolanak Kristo esfera bat eusten irudikatzen du, 450,3 milioi dolarretan saldu saldu zen 2017ko azaroaren 15ean New Yorkeko Christie’s-eko enkante baten, munduko errekorraren salmentan. Aurretik artelanen salmenta-prezio ezagunena 300 milioi dolarrekoa zen, Willem de Kooning-en Interchange-rentzat, 2015eko irailean era pribatuan saldu zena. Enkantean saldutako margolanen artean prezio altuena Pablo Picassoren Les Femmes d'Alger-entzat izan zen, 2015ean Christie's-en, 179,4 milioi dolar.
Bibliografia
Italianoz
Espainolez
Frantsesez
Ingelesez
Documentalak
Apistoloricaria laani
Apistoloricaria laani Apistoloricaria generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Erregearen peoiaren irekiera
Erregearen peoiaren irekiera '1. e4' mugimenduarekin hasten den edozein xake-irekiera da. Xakean gehien jokatzen den irekiera da, Erreginaren peoiaren irekieraren aurretik.
Irekieraren xehetasunak
Xakean egin daitezkeen lehen 20 mugimenduetatik ohikoena da. Zurientzat eraginkorra izan ohi da irabazteko (%54,25), baina ez da beste irekiera batzuk bezain arrakastatsua: 1.d4 (55.95%), 1.Nf3 (55.8%), 1.c4 (56.3%), eta 1.g3 (55.8%). 1.e4 mugimenduari erantzuteko erabiltzen diren jokaldi gehienek izen propioa dutenez, ez da oso ohikoa irekiera hau bera aipatzea izenez.
Erregearen aurreko peoia bi karratu aurreratzea oso eraginkorra da, zentroa bereganatzen delako, d5 karratuari erasotzen diolako, eta erregina zein alfilaren mugimendua baimentzen duelako. Bobby Fischer maisuak zioen jokaldi hau onena zela, hala frogatu zuelako.
Geckoella triedrus
Geckoella triedrus Geckoella generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Rockland (Idaho)
Rockland Idahoko hiri bat da. Power konderrian kokatua dago. 2010ean 295 biztanle zituen, 7.7 kilometro koadrotan banatuta.
Susa (argipena)
Susa honakoa izan daiteke:
Flannery O'Connor
Mary Flannery O'Connor (Savannah, Georgia (AEB), 1925eko martxoaren 25a – Baldwin konderria, Georgia, 1964ko abuztuaren 3a), idazle estatubatuarra izan zen, ipuingintzan nabarmendu zena, Izan ere, 32 istorio labur idatzi zituen. "Hegoaldeko amerikar estilo gotikoa" izan zen berea.
Irlandar jatorrizko familia bateko kidea izan zen, eta erlijioa oso eragile garrantzitsua izan zen bere bizitzan eta bere lanean, katolikoa izanda. Bestela, bere bizitza markatu zuen eta gaztea izan zelarik heriotza ekarri zion gertaera nagusia lupus eritematoso sistemikoa izan zen, aitarengandik jasotako gaixotasuna hain zuzen ere.
Chlorophyceae
Chlorophyceae alga berdeen klaseetako bat da. Klorofizeo klorofilaren berdea beste pigmentuez erabat ezin estal dezaketen algez esaten da. Batzuk zelula-bakarrak dira, eta banaka edo kolonietan bizi dira; beste batzuk aldiz zelula-anitzak dira. Ebaketaz, esporaz edo sexu bidez ugal daitezke.
Rupert (Idaho)
Rupert Idahoko hiri bat da. Minidoka konderrian kokatua dago. 2010ean 5,554 biztanle zituen, 53.99 kilometro koadrotan banatuta.
Chlorophyceae
Sailkapena
Hona hemen aditu gehienek onartzen dituzten ordenak:
1995ean Hoek, Mann eta Jahnsek beste sailkapen hau proposatu zuten.
New Leipzig (Ipar Dakota)
New Leipzig Ipar Dakotako hiri bat da. Grant konderrian kokatua dago. 2010ean 221 biztanle zituen, 2.3 kilometro koadrotan banatuta.
Sainte-Anne-sur-Gervonde
Sainte-Anne-sur-Gervonde Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 238 etxebizitza zeuden, 212 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 221 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 212 etxebizitza nagusietatik 175 bere jabearen bizilekua ziren, 31 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 62 etxek lau zituzten eta 134 etxek bost zituzten. 178 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 133 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Sainte-Anne-sur-Gervonde udalerrian 214 unitate fiskal zeuden, 595,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.093 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 15 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 8 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 finantziazio enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 2 zurginak, 1 iturgina eta 1 argiketaria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Sainte-Anne-sur-Gervonde udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 576 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Keops
Saqqarako Errege Zerrendan eta Abidoseko Errege Zerrendan Khufu izena jasotzen du. Herodotok Keops deitua eta Manetonek Sufis Sexto Julio Afrikano, Eusebio Zesareakoa eta Jurgi Sintzeloren arabera. Gizako Piramide Handian haren benetako izena izan litekeena duten marraztutako kartutxoak aurkitu dira: Khnum-Khufu (Khnum jainkoak babesten nau).
Turineko Errege Kanonak 23 urteko erregealdia ematen dio, haren izena irakurtezina den arren. Herodotok Keopsek 50 urteko erregealdia izan zuela dio. Manetonen arabera, Sufisek 63 urteko erregealdia izan zuen (Sexto Julio Afrikanoren arabera, Jurgi Sintzeloren bertsioan).
Biografia
Monarkiak bere botererik handiena Keopsen erregealdian lortu zuela frogatzen dela dirudi, bere erregealdian hartutako xedapenengatik nabari daitekeen moduan, botere osoa faraoiaren inguruan metatzeko joera zutenak. Xedapen horien artean chaty karguaren indartzea egon zen, faraoiak propio izendatua, honela ezagutzen den lehen estatu absolutistako estamentu guztien gaineko ia erabateko kontrola ziurtatuz.
Manetonek honako hau aipatu zuen: Sufis jainkoen aurka harrotu zen, ondoren Liburu Sakratua idatzi zuen arren, egiptoarrek oso estimu handitan dutena.
Keops jainko bezala gurtua izan zen ondorengo mendeetan, Egiptoko aro berantiarra deritzon garaian.
Piramide Handia
Piramidearen amaiera K.a. 2570ean datatua dago, haren izena Khufuren ostertz argitsua zen.
Keopsek Piramide Handia eraikitzea agindu zuen, baina ez zuen esklabuekin egin, denbora askoan pentsatu izan den bezala, baizik eta ondo prestaturiko langileekin, geometrian, estereotomian (harria mozteko artea), astronomian eta abarretan ezagutza handiak zituzten buruzagiek zuzenduak. Horregatik, litekeena da piramidearen eraikuntza ez izatea Keopsen erregealdiak ospea galtzearen arrazoia, baizik eta errege honek hartutako neurri erlijioso eta administratiboak, oso modu kaltegarrian eragin baitzuten ondorengo tradizio egiptoarrean. Mendeen igaroarekin neurri horiek Keopsen irudia okertu egin zuten.
Bere garaiko testigutzak
Herodotok Gizako ordokiko Piramide Handiaren, prozesio galtzadaren eta lurpeko ganberen eraikuntza ematen dio bere lurperaketa toki bezala balio zezaten. Hauei erantsitako tenplu, erreginen piramideak eta lubakiak ere ematen zaizkio.
Existitzen den Keopsen irudikapen bakarra Flinders Petriek aurkitu zuen Khentumentiuko tenplutik gertu, Abidosen, Osiris jainkoaren hiri sakratua zena. Bolizko estatuatxo txikia, zazpi zentimetro inguruko garaiera duena, Kairoko Egiptoar Museoan gordetzen da.
Keopsen hilobia
Ez da faraoiaren momia aurkitu eta Herodotoren testuak Keopsek Gizako ordokian lurpeko ganberak eraikitzea agindu zuela dio, bere lurperaketa-toki izateko.
New England (Ipar Dakota)
New England Ipar Dakotako hiri bat da. Hettinger konderrian kokatua dago. 2010ean 600 biztanle zituen, 1.28 kilometro koadrotan banatuta.
Handizkari
Handizkaria edo banatzaile handizkaria banaketa-kanalaren osagai bat da. Osagai horretan enpresak edo enpresaburuak ez du harreman zuzenik izango kontsumitzaileekin, baizik eta zeregin hori txikizkari deritzen espezialisten eskuetan uzten du. Handizkaria fabrikatzailearen eta txikizkariaren arteko bitartekaria bat da.
Geckolepis maculata
Geckolepis maculata Geckolepis generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Walpole (New Hampshire)
Walpole Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Cheshire konderrian kokatuta dago, New Hampshire estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lege (argipena)
Lege hitzak adiera ezberidnak ditu:
Bezsmertnovita
Bezsmertnovita sulfuro motako minerala da.
Ezaugarriak
Bezsmertnovita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 da.
Shootenanny!
Shootenanny! Eels taldeak estudioan grabatutako bosgarren diskoa da.
Waltham (Maine)
Waltham Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Hancock konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
ORF
Genetika molekularrean, irakurtarau ireki edo ORF bat (Open reading frame ingelesez) hasierako kodoi baten (AUG) eta bukaera kodoi baten arteko DNA sekuentzia bat da, introiei dagokien sekuentziak kontuan hartu gabe. UTRen artean agertzen dira, hau da, itzultzen ez diren sekuentziak.
DNA sekuentzia batean, printzipioz, sei zentzu posibletan ager daitezke irakurtarauak; kodoi bakoitzak hiru nukleotido hartzen dituenez, hiru hasiera leku dago kodoiak hirunaka hartzeko, laugarren nukleotido bat hasiera gisa hartuz gero, lehenbiziko irakurtarauarekin kointzidituko zuelarik. Hiru irakurtarau hauei beste hiru gehitu behar zaizkio aurkako zentzuan, itzulpena DNAren harizpi osagarria molde gisa hartuta gertatzen bada.
Sei irakurtarau hauek +1, +2, +3, -1, -2 eta -3 izena hartzen dute
5' aactgcagtacgtaacgtca 3' sekuentzia adibide gisa hartuta, hauek dira irakurtarauak:
+3 5' aa ctg cag tac gta acg tca   3' +2 5'  a act gca gta cgt aac gtc a 3' +1 5' aac tgc agt acg taa cgt ca   3' -1 3' ttg acg tca tgc att gca gt   5' -2 3'  t tga cgt cat gca ttg cag t 5' -3 3' tt gac gtc atg cat tgc agt   5'
Irakurtarau bakoitzak sekuentzia proteiko zeharo ezberdina emango du.
Kanpo estekak
מסגרת קריאה
Mccrillisita
Mccrillisita fosfato motako minerala da eta gainesita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Mccrillisita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 4,5 da.
Orkatz
Orkatza (Capreolus capreolus) ugaztun hausnarkaria da, Europa eta Asiako "Cervidae" familiako txikiena dena. Helduek 76 zentimetroko altuera dute lepoaren hasieraraino, eta pisua 15-30 kilogramokoa dute.
Iberiar penintsulan hiru azpiespezie deskribatu dituzte, beti ere mendi eta basoen barrena bizi direlarik. Duela 50 urte Irati inguruko basoetan baino geratzen ez zen arren, egoera hau zeharo aldatu da azken 20 urteotan. Hainbat herri hustutzea dela medio, abere-kopuruaren jaitsierak; duela urte dezente bere ehiza debekatzeak (gaur egun ez dago debekatuta, baina modu jasangarrian egiten da); otso, hartz eta katamotzen ia presiorik ezak... eragin nabarmena izan dute gertaera honetan.
Deskribapena
Tamaina txikiko ungulatua da orkatza, ardi baten antzekoa. Belarri handiak ditu, entzumen ona ematen diotenak, eta ikusmen eta usaimen onak. Ilajea marroi-grisaxka du, oharkabean pasatzeko egokia, eta urtean bi aldiz ileberritzen da. Atzeko hankak aurrekoarekiko altxatuak izateak eta beste ungulatuek baino bizkarrezur makurragoa izateak erraztasunak ematen dizkio leku oztopotsuetan jauziak egiteko. Ingurune basotsuetan bizi denez, oso ondo datorkio ezaugarri hauek.
Ez du buztanik. Arrek gutxi adarkaturiko adajea dute, neguan aldatzen dutena; adar nagusi bat du, behealdean aurrera zuzenduriko punta batekin eta atzera zuzenduriko beste batekin, lehenengoa baino luzeagoa.
Banaketa
Mundu mailan, orkatza Europan eta iparraldeko Asian dago, eta iparralderantz eta ekialderantz egin ahala gero eta banako handiagoak aurkitzen dira. Garai batean izan zuen beherakada eta gero, oraingo baldintzekin lehen galdutako lurraldeak birkolonizatzen ari da, eta baita berri batzuk ere gizakiaren laguntzarekin: honen adibide dira Leitzaranen, Pagoetan, Aralarren... egiten ari diren birpopulaketak. Naturalki ere zabaltzen ari da Euskal Herrian, Landetatik iparraldera; ekialdetik Pirinioetara; eta mendebaldetik Araba, Bizkaia eta Nafarroara.
Habitata
Orkatza baso hostogalkor, dibertso, sastrakatsu, tartekaturiko zelai ugariko, eta errekasto ugarikoekin lotu izan da beti, baina denborarekin baldintza oso desberdinetako basoetara egokitu daitekeela ikusi da. Iberiar Penintsulan pagadietan, koniferoen basoetan, hariztietan, artadietan... dago. Edozein baso egitura egokia izan daiteke orkatzarentzat. Halere hasieran deskribatutako basoak gehiago hautatzen dituzte, eta baso baten baliabide trofikoak ugariagoak direnean orkatz dentsitate handiagoak aurkitzen dira. Bestalde beren populazio-dinamikak ere mugatzen du dentsitatea, baliabideek dentsitate handiagoak baimendu arren, beren lurraldekoitasun eta beste portaeren ondorioz dentsitate baxuagoak aurkitzen dira.
Elikadura
Landare-dibertsitate handia eskatzen duen belarjalea da. Bizi den ingurunearen arabera espezie desberdinak hautatuko ditu, baina beti ere, landareen zati elikagarrienak hautatzen ditu, beren heste laburrarekin ez baitio etekin handirik ateratzen jandakoari. Duen urdail-bolumen txikiak jatordu motzak eta sarri egitera behartzen du. Neguan, besterik ez dagoenean, zuhaitz-azalarekin, sasiekin eta gutxi gehiagorekin moldatzen da, baina jarduera ere asko murrizten du.
Ugalketa eta ontogenia
Eme kantitate alturik ezean eme bat hartuko du ar bakoitzak. Udarekin batera sartzen dira araldian eta maiatza inguruan jaiotzen dira. Tarte luze honen arrazoia atzeratutako ernaldia da. Estaltzea eman eta 15 egunera enbrioiaren garapena moteltzen da ia geratzeraino (oboinplantazio atzeratua) eta horrela mantentzen da urtarrila ingurura arte, horrela orkatzak kumeak neguan jaiotzea saihesten du. Gorteiatzea luzea izaten da, arra emearen atzetik korrika aritzen da emeak estaltzen uzten dion arte. Eme bakoitza orban zuriz betetako bi kumez erditzen da gehienetan.
Espezieen arteko elkarrekintzak
Otsoak asko ehizatzen du orkatza, orkatzaren dentsitatea mugatzeraino batera bizi diren lekuetan. Azeria edo katamotza ere aipatzekoak dira erlazio nabaria baitute batera bizi diren lekutan. Beste ungulatuekin eta ganaduarekin duen lehia ere aipatu beharra dago, baina zailtasunik gabe garatu izan da orkatza urteetan zehar elkarbizitza honetan. Bestalde orkatzari eragiten dioten bizkarroi espezie desberdinak aurkitu dira.
El Blanco
El Blanco  Txileko herri bat da, Coihaique komunakoa. Komunako hiriburutik 45 kilometro hego-mendebaldera dago, Blanco ibaiaren eta Huemules ibaiaren elkargunean.
Fontrailles
Fontrailles Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Fontrailles udalerrian erroldatutako biztanleak 151 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 81 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 79 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 63 etxebizitza nagusietatik 55 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 40 etxek bost zituzten. 35 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 24 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 35 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 93 ziren, horien artean 64 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 64 pertsona aktiboetatik 62 lanean zeuden (31 gizon eta 31 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Fontrailles udalerrian 57 unitate fiskal zeuden, 145 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.227 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra argiketaria zen.
2000. urtean Fontrailles udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 494 hektarea erabiltzen.
Reggiolo
Reggiolo Italiako udalerri bat da. Reggio nell'Emiliako probintzian kokatuta dago, Emilia-Romagna eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Reggiolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Montjavoult
Montjavoult Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montjavoult udalerrian erroldatutako biztanleak 497 ziren. Familiak 172 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 60 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 68 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.