cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas Sankara
Presidente
Blaise Compaorék antolatutako estatu-kolpeari esker, Sankara 1983ko abuztuaren 4an, 33 urterekin beraz, presidente bihurtu zen. Sankarak iraultzaile eta antiinperialista definitzen zuen bere burua, eta Kubako eta Ghanako gobernuek bezala, "iraultza demokratiko eta popularra" bultzatu zuen, Jerry Rawlingsen eraginpean. Poliziaren lana ustelkeriaren, baso-soiltzearen eta gosearen kontra bideratu zuen eta hezkuntza eta osasungintza publikoak sustatu zituen. Herrietako buruzagi tradizionalen pribilegioak ezeztatu zituen.
1984an iraultzatik urtebetera, estatuari izen berria ipini zioten: "Burkina Faso" ("gizaki zintzoen lurraldea" mossiera eta diuleraz); bandera eta ereserkia ere aldatu zituzten. Sankarak bere gobernuan andrazko batzuk sartu zituen eta emakumeen estatusa hobetzen aitzindaria izan zen; ablazioa eta poligamia ilegal bihurtu zituen eta kontinenteko lehen gobernuburua izan zen HIESa Afrikarentzako mehatxu larria zela salatzen. Gobernuaren Mercedes ibilgailuak saldu eta ministroentzako auto ofizialak izateko Renault 5ak (herrialdeko auto merkeenak) hartu zituzten. Sankararen zaintza pertsonala motozikletadun emakumeek osatzen zuten. Uagaduguko armadaren armategia estatuko lehen supermerkatu bilakatu zen.
Horrek guztiak oso popular bihurtu zuen herritarren artean eta nazioartearen arreta erakarri zuen. Munduan Lerrokatu Gabeko Mugimenduaren buruetakoa izan zen; bere hitzaldietan batez ere Frantziaren kolonialismo eta neokolonialismoa salatzen zuen eta baita Boli Kosta eta Maliko gobernuak ere, frantses gobernuarekin interes-loturak zituztelako. NBEn bertan herrien jateko, edateko eta hezkuntza jasotzeko duten eskubideaz hitz egin zuen.
1985eko errolda egiten ari zenean, Frantziak lagundutako Maliren aldekoen ekimenak suertatu ziren eta tentsio horiengatik ehun bat lagun hil ziren bost eguneko gerra hasi zen; hildako gehienak Maliko hegazkin batek Ouahigouyako azokaren kontra jaurtitako bonbak eragin zituen. Gerrari "Gabonetako gudua" izena eman zitzaion, gertatu zen egunengatik.
Hilketa
2006an NBEren Giza eskubideetako komiteak kolpearen ostean osatutako gobernuak inolako ikerketa abiatu ez izana kondenatu zuen. Beste aldetik, orduko Frantziako gobernuak (Jacques Chirac eta François Mitterranden arteko "kohabitazioak") eta frantses gobernuaren interesekin bat egiten zuten gobernu afrikar batzuek hilketa horretan zerikusi zuzena izan zutelako susmoa dago, hau da, Françafrique kontzeptuaren barruko ekimena izan zela uste da. Inpunitatearen kontrako borrokan ikerketarik egon ez zelako, kondena hori nazioartean aitzindaria bada ere, ez zen nahikoa izan pertsona zehatzen ardurak epaiketetara eramateko.
2006ko Bamakoko Afrikako foro sozialean eta 2007ko Nairobiko mundukoan Sankara "afrikar gazteriarentzat eredu" izendatu zuten. 2007an, hilketaren 20. urteurrenean Mariam Serme Sankara haren alargunak lehen aldiz Thomasen ustezko hilobia bisitatu ahal izan zuen.
1339 Désagneauxa
1339 Désagneauxa asteroide gerrikoan aurkitutako 1339. asteroidearen izena da. 1934ko abenduak 4an aurkitu zuen Louis Boyerrek Aljerretik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1934 XB zen.
Thomas Sankara
Baionan gogoan
Baiona Ttipiko Agosti Xaho kaian "Sankara Ostatua" izeneko taberna-biltokia dago; urte batzuetako iraupena izan duen kolektiboaren proiektu ekologiko eta sozialaren barruan dago eta Euskal Herri mailan zein munduarekiko elkartasun lanerako egitasmoak bultzatzeko pentsatua da. Hori dela eta burkinafasoarraren izena aukeratu zuten eta Sankararen ideia nagusiekin (emakumeen eskubideak, kanpo zorra, arlo sozialak...) bat egiten dute. Azken denboretan tokiko Bizi! bezalako kolektiboak eta objektu erabiliak konpartitzeko kooperatiba baten modukoa suspertzen ari da.
Erpin (geometria)
Geometrian, erpina irudi geometriko baten puntu bat da, non bi lerro edo gehiago edo bi zuzenki edo gehiago elkartzen baitira.
Erpinaren beste definizio batzuk hauek dira:
Yusuke Kishida
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka.
Las Hurdes, tierra sin pan
Las Hurdes, tierra sin pan Luis Buñuelek Extremadurako (Espainia) Hurdes inguruan eginiko dokumentalaren izena da.
Hasiera batean ahotsik gabekoa zen; baina 1935. urtean Parisen dagoen Espainiar Enbaxadaren diruarekin, off ahots batekin frantsesez sonorizatu zuten.
Gregorio Marañón medikuaren lanetan oinarritu zen, eskualde hartako pobrezia eta bizimodu latza dokumentatzeko; dokumental etnografiko bezala, argi adierazten du "hurdanoen" arazorik handiena pobrezia eta janariaren urritasuna direla.
Jorhat barrutia
Jorhat barrutia Indiako barruti bat da, Upper Assamn, Assam estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Fasces
Fasces (latinez: fasces) edo sortaizkora liktor eek ezkerreko lepoan eramaten zuten objektu sinbolikoa zen, aizkora zarta sortatxo baten erdian;  bi zigor tresna biltzen zituen: 30 zarta (oro har, urki edo zumarrez koak, Antzinako Erroma ko kuria bakoitzeko bat) ziren, larru gorrizko xingola batekin erritualki lotuta, zilindro bat eginez, aizkora arrunt bat (securis) edo labris bat inguratzen zutenak. Etruriar rek erromatarrei egindako ekarpen ugarietako bat litzateke.
Liktoreek imperiuma zuten (horrek esan nahi du hegaztien hegaldiaren augurio a agintzeko eta interpretatzeko eskubidea zutela) erromatar magistratu batzuren aurrean eramaten zuten objektua, hala nola,  kontsul, pretore eta diktadore en aurrean. Faszedun liktorren eskolta zeramaten besteak Vestaren birjin ak ziren, probintzie tako gobernariak eta legio en buruzagiak.
Jatorria eta garapena
Jatorrian, errege etrusko en botere militarraren ikurra zen, botere errealaren atributua. Silio Italiko ren arabera, eta etruriar jatorriaren teoria sendotzeko, Vetulonia hiritik sartuko ziren. Baieztapen hau, dirudienez, Vetuloniako antzinako hilobi etrusko batean ("littorearen erorketa" esaten zaio) sorta baten hondarrak aurkitu izanak berresten du, bertatik bi burdinetako aizkora bat sortzen zelarik. Aztarna bakar honen interpretazioa testu zahar baten argitan zuhurtziaz kontsideratua da gaur egun.Antzinako Erroma ko errege ak ere faszeak zeramatzan. Erregearen kargua ez zen herentziazkoa, baina bai biziartekoa. Erregeak mantu purpura bat zeraman, bolizko zetro a eta urrezko koroa, eta hamabi laguntzaile edo liktore zituen aurretik kaleetan, faszeak zeramatzatenak, eta haietatik aizkora-orri bat ateratzen zen, bere autoritatearen sinbolo gisa.
Triatloia 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan – mistoa errelebotan
Triatloi mistoa errelebotan 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan egin zen lehen aldiz, 2021eko uztailaren 31n ospatu zen Odaibako Itsas Parkean, Tokion. Lau kirolariz osatutako taldean (bi gizonezko eta bi emakumezko) triatleta bakoitzak 300 metroko igeriketa, 6,8 kilometroko txirrindularitza eta 2 kilometroko korrika lasterketa egin behar zituen, hurrengoari txanda pasaz.
Fasces
Jatorria eta garapena
Geroago, Errepublika garaian, magistratu baten imperiumaren ezaugarri izan ziren. Erromako esparruan, pomeriumean, aizkorak desagertu egin behar zuen, esanez bezala hiri barruan magistratu kuruleek zigortzeko eskubidea zutela, baina ez hiltzekoa. Salbuespenak, diktadore a eta gerra garaia.
Inperioa n, enperadorearen faszeek ereinotza hostoak eramaten zituzten, magistratuenak ez bezala. Hala ere, ohitura errepublikarra zen hori: ospakizunetan (adibidez, garaipen militar bat) faszeak ereinotzez apaintzen ziren. Bestalde, hiria doluz betetzen zenean, faszeak batzuetan estalita egoten ziren.
Sinbologia
Tradizionalki, boterea esan nahi du, zigor-sortaren bidez, «batasunak indarra egiten du», errazagoa baita zigor bakar bat haustea sorta bat haustea baino, eta aizkoraren bidez, bizitzaren eta heriotzaren gaineko justizia gupidagabea.
Hortik, justizia egiteko gaitasunaren sinbolo ziren faszeak, hiritar bati zigorra ezartzeko ahalmena gogoratzen zuten: zaharoztatzeko zigorrak eta heriotza-zigor rerako aizkora. Hori egia izan zitekeen monarkiaren garaian, baina ez errepublikan. Hala ere, Hamabi Tauletako lege aren ondoren, erromatar magistratu bakar batek ere ezin zuen hiritar erromatar bat ere hil.
Ondarea
XVIII. mendean, faszeek bigarren bizitza bat izan zuten, Estatu Batuetako gazteak eta Frantzia errepublikanoa antzinako sinbolo erromatarrak erabiltzen hasi zirenean. Nazio iraultzaile aurrerakoiak ziren biak eta erromatar konstituzio errepublikarra imitatzen zuten.
Benito Mussolini diktadore italiarrak faszeak erabiltzea beste kontu bat da. 1921ean, Fasci di combattimento deitu zion bere mugimendu politikoari, fascio italiar hitza nekazarien erakundeentzat eta langileen sindikatuentzat izan zen. Mussolinik erromatar fasces zaharrak hautatu zituenean alderdi faxistar en sinbolo gisa, aldi berean fascio eta fasces hitzen antzekotasunarekin jolasten ari zen, antzinako sinbolo bat zizelkatuz eta faxismoaren eta iraganeko mugimendu aurrerakoien arteko paralelismoa marraztuz.
Yoshiyuki Matsuyama
Yoshiyuki Matsuyama (japonieraz: 松山 吉之, 1966ko uztailaren 31 - ) Japoniako futbolari ohia da.
Obert (Nebraska)
Obert Nebraskako herri bat da. Cedar konderrian kokatua dago. 2010ean 23 biztanle zituen, 0.19 kilometro koadrotan banatuta.
Christian de Castries
Christian Marie Ferdinand de la Croix de Castries (Paris, 1902ko abuztuaren 11 - Paris, 1991ko uztailaren 29a) frantses militarra izan zen.
Sudur-hegal
Sudur-hegalak sudur-zuloa kanpoaldetik inguratzen duen atala da. Sudur-hegaleko kartilagoak eratzen du eta ehun konektibo lodi batez estalita dago.
Christian de Castries
Familia aristokratiko eta militarreko semea zen. Hemeretzi urte zituela armadan sartu, eta militar ikasketak egin zituen. Bigarren Mundu Gerra piztu zenean, alemaniarrek Frantzian egindako lehen erasoan harrapatu zuten, 1940an, baina hurrengo urtean ihes egitea lortu zuen, eta Afrika iparraldean borrokan ziharduten aliatuei batu zitzaien. 1946an, teniente-koronel zela, Indotxinara bidali zuten, bertan gerrillari nazional-komunista taldeak frantziar kolonialismoaren aurka borrokatzen ari baitziren. 1953an Vietnameko Dien Bien Phuko gudari taldearen komandante izendatu zuten. Võ Nguyên Giápn jeneral vietnamdarraren gerrillariek zenbait hilabetez inguratuta eduki zuten, 1954an errenditu eta preso hartu zuten arte. Gertaera harekin hasi zen frantziar kolonialismoaren gainbehera Indotxinan. Frantziara itzuli zenean, brigadier nagusi mailara igo zuten, eta 1959an erretiroa hartu zuen.
Beirut–Rafic Hariri nazioarteko aireportua
Beirut–Rafic Hariri nazioarteko aireportua (arabieraz: مطار بيروت رفيق الحريري الدولي, frantsesez: Aéroport International de Beyrouth–Rafic Hariri) Beirut hiria zerbitzatzen duen aireportua da.
2012an 5.960.414 pertsonek erabili zuten.
Argentinako Errepublikaren Liburutegi Nazionala
Argentinako Errepublikaren Liburutegi Nazionala, Biblioteca Nacional de la República Argentina, Argentinako liburutegi garrantzitsuena da. Buenos Aires hiriburuko Recoleta auzoan dago.
1810eko irailaren 10ean sortua izan zen.
Prudencia Gorrotxategi
Prudencia Gorrotxategi (Arrankudiaga) erizaina, Emakume Abertzaleen Batzako kide eta mitinlaria, Saturrarango Emakumeen Kartzelan egon zen preso lau urtez.
Gorla Minore
Gorla Minore Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Les Fosses
Les Fosses Frantziako udalerria da, Deux-Sèvres departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Les Fosses udalerrian erroldatutako biztanleak 416 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 63 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 59 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 187 etxebizitza zeuden, 167 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 187etxeak ziren. 167 etxebizitza nagusietatik 118 bere jabearen bizilekua ziren, 47 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 48 etxek lau zituzten eta 93 etxek bost zituzten. 159 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 75 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 87 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 255 ziren, horien artean 200 aktiboak ziren eta 55 inaktiboak ziren. 200 pertsona aktiboetatik 180 lanean zeuden (97 gizon eta 83 emakume) eta 20 langabezian zeuden (7 gizon eta 13 emakume). 55 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Les Fosses udalerrian 179 unitate fiskal zeuden, 433,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.503 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Ren Shibamoto
Ren Shibamoto (芝本 蓮, 1999ko uztailaren 22a - ) Japoniako futbolaria da.
Les Fosses
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoak higiezinen agentzia ziren.
Ren Shibamoto
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka.
Les Fosses
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Les Fosses udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 800 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Gymnothorax kidako
Gymnothorax kidako Gymnothorax generoko animalia da. Arrainen barruko Muraenidae familian sailkatzen da.
Oconto (Nebraska)
Oconto Nebraskako herri bat da. Custer konderrian kokatua dago. 2010ean 151 biztanle zituen, 0.53 kilometro koadrotan banatuta.
Sanlúcar de Barrameda
Sanlúcar de Barrameda Cádizko probintziako mendebaldean dagoen udalerria da. Guadalquivir ibaiaren bokalean dago, Huelvako probintziaren mugatik hurbil. 2009 urtean 65.805 biztanle zituen. Laborantza (mahastiak), abere hazkuntza (zezen azienda), arrantza eta turismoa dira ekonomia jarduera nagusiak. Bertako portutik irten ziren Colon, Indietarako hirugarren bidaian, eta Magallanes, munduari lehen bira eman zionean (1519).
Paramuxir
Paramuxir (Парамушир, 幌筵島, パラムシㇼ　or パラムシㇽ) Kurilak uhartedian dagoen errusiar uharte bat da. Bere hedadura 2053 kilometro karratukoa da, uhartediko bigarren uharterik handiena delarik, Iturupen ondoren. Iparraldeko Kurilak uharteen taldearen barnean dago.
Geografia
Paramuxir uhartea honako koordenatu geografikoetan dago:
Ipar-ekialdean Xumxu uhartea dago, Kurilak uharteetako bigarren itsasarteak banatzen duena, eta, hego-mendebaldean, Onekotan eta Makanruxi uharteak daude, Kurilak uharteetako laugarren itsasarteak banatuta.
Administratiboki Sakhalingo oblastak kontrolatzen du.
Veikko Antero Koskenniemi
Veikko Antero Koskenniemi (1885eko uztailaren 8a - 1962ko abuztuaren 4a) Finlandiako Oulu hirian jaio zen idazle bat izan zen. 1921ean, Turkuko Unibertsitateko Literaturaren Historiako Irakasle titulua lortu zuen. 1948an Finlandiar Akademiako kide bihurtu zen. Turkun hil zen.
V. A. Koskenniemi finlandiar idazlerik ezagunenetako bat da, bere olerki, bidaia liburu eta saiakerengatik, non Johann Wolfgang von Goethe, Johan Ludvig Runeberg, frantziar parnassansen eta sinbolisten eragin handia ikus daitekeen.
Calvertita
Calvertita sulfuro motako minerala da.
Ezaugarriak
Calvertita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4 - 5 da.
Gornate-Olona
Gornate-Olona Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Gornate-Olonak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gorka Ortiz de Urbina
Bereziak blusa taldeko kidea da.
Gigabit segundoko
Gb/s edo Gigabit segundoko segundo batean mila miloi bat (10 9) bit adierazten du. Datu transferentziaren abiadura adierazten duen unitatea da. Telekomunikazioetan, elektronikan eta informatikan erabiltzen da.
GB eta Gb ez dira berdinak
Gb-k gigabit (10 9 bit) adierazten du aldiz GB-k gigabyte (10 9 byte). Halaber, ez da nahastu behar Gb/s edo Gigabit segundoko, GB/s edo Gigabyte segundokorekin.
Orokorrean esanda, byte segundoko konputagailuaren barruko komunikazioetan gertatzen da, aldiz bit segundoko konputagailutik kanpoko komunikazioetan.
Azalpena: 1024 byte adierazteko informazio unitatea Kibibyte da, bestela irakurri argipena.
Datu transferentzia adibideak
-Konputagailuko osagaien artean (MB/s-tan):
- Konputagailutik kanpoko datu transferentzien adibideak (Mb/s-tan eta Kb/s-tan):
Iruñeko kale istiluen auzia (2017)
Iruñeko kale istiluen auziak 2017an hiri horretan poliziarekin izandako istiluak epaitu zituen. Gertaerok 2017ko martxoaren 11n ATA k hiri horretan deitutako manifestazio baten ostean jaso ziren eta, ondorioz, lau gipuzkoar gazte izan ziren auzipetuak askotariko karguak leporatuta, nagusia izanik fiskaltzak egotzitako "desordena publiko terroristak".
Epaiketa Madrilgo Entzutegi Nazionalean egin zen 2018ko maiatzean, Carmen Lamela epailea buru zuela. Ikusmin handia piztu zuen Euskal Herrian, Altsasuko auzian aldi berean gertatzen ari zen bezala, 'terrorismo' delitu bat egozten zelako eta horregatik Entzutegi Nazionalean egin zelako. Epaia 2018ko ekainaren 1ean plazaratu zen, Altsasuko auzikoa bezala, auziperatuei 2 urteko espetxe zigorra bana ezarrita.
Gertaerak
2017ko martxoaren 11n Amnistia Ta Askatasuna mugimenduak deialdia egin zuen Iruñean manifestazioa egitera, "herri eragileen aurkako eraso errepresiboak" salatzeko. Alde Zaharrean, polizia agertu zen, eta istiluak piztu ziren. Horietan, gizon bat eta hiru polizia zauritu ziren. Bestalde, 30.000 euroko kalteak izan ziren hamabi etxebizitza, denda eta banketxetan.
Auzia
Istiluen egunean bertan, Errenteriako hiru gazte atxilotu zituzten. Biharamunean, berriz, Beasaingo beste gazte bat. Nafarroako Entzutegiak ukatu egin zuen 'terrorismorik' zegoela istiluotan, baina espetxeratze agindua eman zuen lauren kontra. 2017ko azarotik, baldintzapeko askatasunean daude epaiketaren zain.
2018ko maiatzean, epaiketa hasi zen Auzitegi Nazionalean, Carmen Lamela epaileak zuzendua, eta José Perals fiskal lanetan jarrita, Altsasuko auziko berdinak. Fiskalak zazpi urteko espetxe zigorra eskatzen du bakoitzarentzat. Akusazioak polizien testigantzak ekarri zituen auziperatuen kontra, eta fiskalak auziperatuen ustezko esloganak nabarmendu zituen ( "Borroka da bide bakarra", "Gora ETA" eta "Euskal presoak"), eta ondo antolatuta zeudela erasoei ekiteko. Ondorioz, fiskalak "desordena publiko terroristak" leporatu die, eta zazpi urteko espetxe-zigorra eskatu. Gainera, bost urteko zaintzapeko askatasuna eskatu du, eta 30.000 euro ordaintzea. Eskatu du, halaber, zauritutako gizonari 1.500 euro ematea eta zauritutako poliziei, berriz, 600 euro.
2018ko ekainaren 1ean, Espainiako Auzitegi Nazionalak lau auziperatuak (Asier Petrirena, Ruben Iglesias eta Endika Etura errenteriarrak eta Julen Pardo beasaindarra) 2 urteko espetxe kondena bana ezarri zien liskarretan parte hartzea egotzita; astungarritzat hartu ziren "objektu mingarri eta artefaktu piroteknikoak" baliatu izana. Egun berean argitaratutako Altsasuko auziko epaian bezala, baina, ez zen onartu "eraso terrorista" izatea edo ETArekin loturarik izatea, Auzitegi Nazionalak auzia bere gain horregatik hartu zuen arren.
Erreakzioak
Errenteria n, elkartasun ekintzak egin dira gurasoek hauspotuta. Iruñeko eta Errenteriako alkateek beren elkartasuna adierazi zieten atxilotuei.
DeeDee Trotter
De'Hashia Tonnek "DeeDee" Trotter (1982ko abenduaren 8a) Ameriketako Estatu Batuetako atleta da. Trotter Kaliforniako Twenty Nine Palms hirian jaio zen eta Georgiako (AEB) Decatur herrian hazi zen.
Kirola
2001ean Cedar Grove High School-en graduatu zen, bertan, saskibaloia zein atletismoko taldeetan parte hartu zuen. Saskibalioan, bere institutuko azken urtea zenean, talde bakarra izan ziren partidarik ez zutena beraien jokalekuan.
Atletismoan berriz, 200m eta 400m-ko kategorietan espezializatu zen eta bere azken urtean 4 x 400 erreleboen taldean liderra izan zen Georgiako Txapelketara arte. 2008ko Olinpiar Jokoetan 400m-ko kategorian parte hartu zuen baina ezin izan zuen finalera irtsi belauneko arazo batengatik. Hala ere, 2012ko Olinpiar Jokoetan brontzezko domina irabaztea lortu zuen.
Txistu (musika tresna)
Afinazioak
Gaur egun erabiltzen diren txistu eta xirulen arteko desberdintasun nabarmenena, egiturari dagokionez behintzat, hodien luzera izan daiteke: txistuak fa edo fa# tonalitateko transposizio instrumentuak izan ohi dira, eta xirulak berriz do tonalitatekoak (hodi laburragokoak). XVIII. mendean berriz, txistu akademikoaren inguruan, silbotea izena hartu zuen flauta luzeagoa sortu zen, gaur sib edo si tonalitatetako transposizio instrumentua. Eta jada XX. mendearen azkenetan, Donostiako Kontserbatorioko Grupo Experimental de Txistu izeneko taldeak beste tonalitate batzuetako hiru zulotako flautak aurkeztu zituen: txistu txiki edo txilibitu izenekoa sopranoen tesituran eta txistu handi edo silbote handi deitua baxuetan. 2014an berriz, Silboberri Elkartea izan zen txistu baxu berria aurkeztu zuena Durangon emandako kontzertu batean, txistu arrunta baino zortziko tartea grabeago. Aitor Amilibia txistularia eta Jesús Alonso akustika irakaslea 1990eko hamarkadan hasi ziren txistuaren afinazioari buruzko ikerketak egiten eta hobekuntza nabarmenak lortu zituzten. Ikerketa horiekin jarraituz, 2014an Aitor Amilibia eta Iñaki Imatzek lehen txistu baxuak egin zituzten.
Egitura eta jotzeko era
Txistua eta xirularen aldaera guztiek egitura berdintsua dute. Esku bakarrarekin jotzen den hiru zuloko flauta zuzena da, hiru zuloak hodiaren behealdean dituena: bi aurrean eta bat atzean. Hodiaren goialdean, ahoko tutu txikian putz eginda aire korrontea alakara bideratzen da, haren aurka lehertu eta hodiaren baitako aire-gorputza bibrarazita soinua sortzeko.
Txistuaren hodiak kanpotik gehienetan konikoa badirudi ere, barrutik tutu zilindrikoa du, beste flauta arruntek bezala.
Hiru zuloei hatz-jokoa eraginez tonuak eragiten dira, hots-hodiak ematen duen harmonikoen gaman oinarrituta. Txistuaren eskala osatzeko ez da erabili ohi lehen harmoniko edo oinarrizkoa (lehen erregistroa); beraz, bigarren harmonikotik hasita, hirugarrena bosteko tarte justura sortzen da eta, eskala diatonikoan, tarte hori osatzeko behar diren lau nota emateko nahikoa da hiru zuloren hatz-jokoa: lehen nota emateko zulo guztiak itxita, bigarrena zulo bat irekita, hirugarrena bi irekita eta laugarrena zulo guztiak irekita. Bosgarrena berriz zulo guztiak itxi eta erregistroa aldatuta sortuko da, hirugarren harmonikoari eraginda. Jarrera oso horiez gain, txistulariek eskala kromatikoak ere lortzen dituzte, zulo erdiak itxiz eta irekiz edota hodiaren amaierako muturra hatz txikiaz komeni den mailan itxita. Honela, txistuak bi zortziko tartetako eskala diatoniko nahiz kromatikoa osa dezake.
Eta gainera, txistulariak esku bateko txistuaz doinuak jotzen dituen artean, besteaz besotik zintzilik daraman danbolinaz erritmo oinarri eta jokoak eragiten ditu.
Materialak
Zurezko hodia babesteko eta apaingarritzat metalezko eraztunak izan ohi dituzte txistuek. Ahokoa eta alaka osatzen duen txapa ere metalezkoak izan ohi dira. Hodiaren bi muturretan metalezko eraztun zabalagoak izaten dituzte babesgarri, eta beheko muturraren babesgarriari erantsita, hatz nagiaz tresna heltzeko beste eraztun bat ere bai.
Zurezko txistuez gainera, hezurrez egindakoak ere ezagutu dira Euskal Herrian. Mariano Barrenetxeak Gorbeialdean hezurrezko txistuaren erabilerari buruzko informazioa bildu zuen.
Txistu izendapena
Gaur egun hiru zuloko flauta honen izen zabalduena txistua bada ere, badirudi berri samarra dela izendapen hori. XIX. mendera arte ez dago flauta hau txistu hitzaz ezagutu izanaren testigantzarik. Antza, gaztelerazko zenbait idatzitan agertzen omen da mende horretan. Euskal literaturan berriz, agidanez, 1880ko hamarkadan hasten da erabiltzen txistu hitza adiera honekin, eta azkar batean hedatzen. Euskal literaturan topatu dugun txistu hitzaren lehenengo erabilera, flauta honi buruz ari dela, Antonio Arzaki zor diogu, Juan Iturralde Suiten La leprosa ipuinaren itzulpenean. Euskal-Erria aldizkarian argitaratu zuen 1884an, X. Tomoan, Legenartsua izenburuz. Hala dio: “Mendien marmarizakiñ naasturik aize-bunbadak dakarzkite urrutian galtzen diran boza eta kanta penik gabeak, ujuju ta algara lasai pozez beteak, oekin elkar artzen dutela gero baño gero alderago entzuten diran txistu-ttunttun soñuak.”.
1909an Gasteizko txistulari bandarako oposizioen oinarrietan agertzen da lehenengoz, eta Donostian berriz 1922an, Isidro Ansorena “primer txistulari de nuestra banda de juglares” izendatzen duen udal erabakian. 1927an sortutako txistularien elkarteak jada Asociación de Txistularis del País Vasco hartuko du izen ofizial, eta 1928an argitaratzen hasiko den aldizkaria ere Txistulari izango da.
XIX. mendearen azken aldera arte ditugun erreferentzien arabera, ordea, ohikoena danbolin, ttunttun eta horien eratorri edo erdarazko parekoak erabiltzea izan zela dirudi. Hiru zuloko flauta hutsa izendatzeko txilibitu eta honen eratorri txulubita dira agertzen direnak, baina gutxitan horiek ere. Sánchez Ekizaren arabera, XVIII. mendean gertatu ziren aldaketek eragina izango zuten musikari haiek beraien buru eta soinu-tresnei zieten begiramena ere aldatzean eta, besteak beste, bi-hiru ahotsetara taldeetan jotzen hasi eta musika idazteak ekarria izan zitekeen silbo 1º eta silbo 2º ahotsen arteko bereizketa egitera eraman zituena. Uste izatekoa da gaztelerazko silbo hitzaren parekotzat hartu zela txistu hitzaren adiera berria, jada Iztuetak aipatzen baitzuen XVIII eta XIX. mendeen arteko danbolin haietako batzuk nahiago zutela haien musikari izaera azpimarratu, danbolinaren irudiari flautarena gailenduz.
Danbolinteroaren figura
Esku bateko ahokodun flautek badute beste ezaugarri bereizgarria: esku bakarraz jotzen direnez, beste eskua (eskuinekoa gehienean) bigarren soinu-tresnaren bat jotzeko erabil daiteke. Eta hala egiten da era honetako flautak erabiltzen dituzten tradizio ezberdin gehienetan: danborren familiako tresna izaten da ohikoena (zuzenean kolpekatutako menbranofonoa), baina harizko danborrak ere ezagunak dira (zuzenean kolpekatutako kordofonoak) eta bestelakorik ere erabili izan da, idiofonoak batik bat. Euskal Herrian, txistulariek menbranofonoa erabili izan dute gehienbat, ttunttun edo danbolin izenekoa, eta xirulariek harizko danbor edo salterioa, hau ere ttunttun izenez ezaguna. Baina harizko danborrak Hegoaldean ere erabili izanaren testigantzak badira, baita kaskainetak eta bestelako soinu-tresnak ere, eta txistu nahiz xirula, danbor edo atabala lagun dituenetik, ohikoa da flauta hutsak jotzea, ttunttunen laguntzarik gabe. XVIII. mendetik bi txistu edo bi txistu eta silbotea gehi atabalaz osatutako taldeen moduko talde polifonikoak hedatu zirenetik, are ohikoagoa da bigarren eta hirugarren ahotsak jotzen dituztenak flauta hutsekin aritzea.
Danbolina eta txistua ia tresna bakartzat hartu izan dira askotan, ttunttuna eta xirula bezala. Hala, musikari hauek izendatzeko darabilgun txistulari hitza bera tradizio berri samarrekoa da. Danbolin eta ttunttun hitzak erabili izan dira gehiago, bai erritmoa ematen duten perkusio tresnak izendatzeko, baita, metonimiaz, hauek egiten duten musikari nahiz jotzaileei eurei deitzeko ere. Danbolina, ttunttuna, danbolinteroa edo ttunttuneroa, beraz, hiru zuloko flauta eta danbolina jotzen dituenaren izendapenak dira besteak beste, eta inoiz musikari talde osoarenak ere bai.
Horiez gain, eskualde eta garai desberdinen arabera, flauta hauek izendatzeko aldaera asko ezagutzen dira. 1801eko Humboldten idatzietan flauta honi euskaraz txilibituba eta gazteleraz silbo deitzen zitzaiela esaten da. Juan Ignazio Iztuetak 1824an argitaratutako liburuan berriz, danbolin esaten zaie bi soinu-tresnak jotzen dituztenei, eta bereizi nahi dituenean txilibitu esaten dio flautari eta arratz danbolinari. Txuntxunero, txulubitari, eta txistu-jole dira txistularia izendatzeko gure egunetara iritsi diren beste deitura batzuk, eta xirulari, txirulari, txülülari edo xirula jole Zuberoa eta iparraldeko beste batzuk. Hegoaldean, gutxienez XVII. mendetik eta XX. menderaino juglar hitza da erabiliena gaztelerazko dokumentazioan, zalantza handirik gabe, txistulari edo danbolinteroez mintzatzeko. Iruñeko sanferminetako musikarien kontratuen zerrenda historikoetan esaterako, juglare esaten zaie esku bateko flauta eta danbolin joleei 1874 arte, hortik aurrera txuntxunero hitz herrikoiagoa agertzen delarik XX. mendean ongi sartu arte.
Hedadura
Euskal herri musikaren historian gehien zabaldutako soinu-tresna txistua da seguru asko. Horren adibidea Jesus Ramosek dakar, XVIII. mendean Iruñeko festetara joandako mila musikari ingururen zerrenda aurkezten duenean : jole gehienak Euskal Herriko eskualde desberdinetako txistulariak dira (Gipuzkoa eta Nafarroakoak horietan gehienak).
Gaur egun ere, Euskal Herriko ia lurralde eta eskualde guztietan badira txistulariak (Zuberoan salbu, han xirulariak direlarik). Ez dago txistularien errolda gaurkoturik, baina Euskal Herriko Txistulari Elkarteak 1.000 bazkide inguru dituela jakinda eta txistulari asko elkarte honetako kide ez direla kontutan hartuta, esan liteke milaka direla txistulariak Euskal Herrian.
Taldekatzea
Historian barrena, txistularia bakarka aritu izan da gehienean musika jotzen. Izan ere, bi soinu-tresna aldi berean jotzearen abantaila handiena segur aski hori da, askotan orkestra minimoa deitu izan zaiona osatzen duela musikari bakar batek. Baina XIII. mendeko ikonografiatik abiatuta, txistulari edo danbolinek beste musikari batzuekin taldeak osatzeko joera eta gaitasuna izan dute. Hauek dira talde horietako batzuk:
Historia
Soinu-tresna honen historia osatzeko dokumentazioa ugaria bada ere, gorabehera handiak ditu historiaren aldi ezberdinetan. Idatzi askotan irakur daiteke Izturitzeko leizean agertutako hezurrezko soinu-tresnetako bat historiaurreko txilibitu edo txistua dela, baina gaur egungo jakintzekin nekez eman daiteke ontzat hipotesi hori.
Lehen dokumentuak
XVI. mende arte oso urria da esku bateko flauta zuzenei buruz gorde den dokumentazioa. Aurreko mendeetarako ikonografia da informazio iturri nagusia (erretaula, estatua, monumentu eta margolanetan agertzen diren irudiak) eta hauetan ez da halako musikaririk agertzen ia XIII. mendera arte, ez Euskal Herrian, ezta beste inon ere. Europan, halako irudietan zaharrentzat, Gaztelako Alfonso X Jakintsuaren Cantigas de Santa María kodizeko miniatura bat jotzen dute gaurkoz adituek, XII. mende amaierakoa. Euskal Herrian berriz, Zarrakazteluko Olibako Monasterioaren fatxada nagusiaren gaineko erlaitzeko iruditxoa jotzen du Aita H. Olazaranek.
Borroka greko-erromatar
Borroka greko-erromatarra borrokalari batek besteari burutik gerrira bitartean soilik hel diezaiokeen borroka-mota da. Ezin dira hankak erabili eta 1896ko Olinpiar Jokoetatik aurrera kirol olinpikoa da. Bi pertsonaren arteko buruz buruko lehiaketa da, kolperik eman gabe elkarri helduta, aurkaria lurreratu arte. Araudi bat dago jarraitu beharrekoa eta eguneratzen doana. Tapiz baten gainean egiten da lehiaketa.
Txistu (musika tresna)
Lehen dokumentuak
XIV eta XV. mendeetako berri gutxi dugu. Nafarroako errege-erreginek euren gorteetan zerabiltzaten juglareen aipamenak badira, eta beti argi ez badago ere danbolinteroez ari direnik, XV. mendeko datuetan tamborin, juglar de tamborin eta antzekoak aipatzen direnean argitzen dira zalantza horiek.
Borroka greko-erromatar
Historia
Borroka greko-erromatarra Antzinako Grezian sortu zen K.a 550ean. Polis ezberdinetan banatuta egon arren, polis guztiek zuten oinarri militar bat. Filosofiaren eta artearen nagusitasunarekin batera herritarren borroka garapena ere, polisaren oinarrietako bat zen. Izan ere beraien historia gudaz hornitua dago, Mediar Gerrak alde batetik, polisen arteko borroka bestetik, azkenik Mazedoniar inperioak garaitu zituen arte. Borrokarako prestatzea kulturaren parte izan zen eta oinarri batzuetan finkatzen ziren. Grezian antzinako polisetan herriaren egitura 3 zatitan zegoen banatua eta domosa eraikuntza garrantzitsuenak zeuden tokia zen; han trebatzen ziren borrokan filosofo eta aditu guztiak biltzen ziren tokian.
Txistu (musika tresna)
Lehen dokumentuak
XVI. mendetik aurrera Euskal Herri guztian barrena hasten dira agertzen flauta eta danbolindun juglare hauen aipamenak, izen batekin edo bestearekin: Tafallan 1507tik, Azpeitian 1515etik, Markinan 1519tik, Hernanin 1531tik, Balmasedan 1549tik, Portugaleten 1552tik, Elgoibarren 1558tik, Bilbon 1560tik, Lekeition 1571tik, eta abar.
Borroka greko-erromatar
Historia
Antzinako borroka Pankrazio izenez ezagutzen zen, gaur egun, borroka libre profesional bezala ezagutzen da eta oinarriak eman dizkio boxeoari eta beste hainbat kiroli. Hondar gainean egiten zen borroka eta olioztatuak izaten ziren lehenagotik, beraien janzkeran mantua jantzita edo biluzik egiten zuten borroka. Pankraziok hainbat azpi borroka era zituen, gaur egun oraindik bizi direnak, borroka pujilista, borroka greko-erromatarra, borroka librea.
Cordovín
Cordovín Errioxako udalerria da, 2005ean 223 biztanle zituena.
Txistu (musika tresna)
Hainbat funtzio
Gorabeherak gorabehera, XX. mendearen erdi aldera arte, txistularia bere inguruko gizarteari erabat lotua ageri zaigu. Bere musikarekin herriaren bizian hartzen zuen parte: lana, festa, dantza, ospakizun sozial, eta abarren inguruko ekintzetan. Aita Donostiak aipatzen dizkigu horren adibide asko :
Borroka greko-erromatar
Historia
Beraz, borrokarako prest egotea garrantzitsua zen, borrokako grina, errespetua eta lehiaketa lantzen zituzten, eta ondoren Olinpiar Jokoetan erakusten zituzten. Olinpiar Jokoak Antzinako Grezian eta gaur egun ere ospatzen diren lehiaketak dira 4 urtean behin. Antzina Olinpiar Jokoetako irabazleari buruko bat ematen zitzaion erramuz eginikoa; errespetua eta estatus handia ekartzen zion jabeari. Kirol esanguratsuenak borroka eta lasterketak izan ziren.
Txistu (musika tresna)
Hainbat funtzio
Eta halako adibide ugari aipa daitezke mendetan txistulariak bete dituen funtzio sozialak zein izan diren ezagutzeko. Horien denen artean ordea, datuak daudenetik eta gaur arte, bat izan da musikari hauen funtzio nagusia: dantzarako musika jartzea. Txistularien errepertorioan beste era askotako doinuak aurki badaitezke ere, dantzarakoak dira ugarienak: erromerietarako, plazarako, dantza erritualetarako…
Borroka greko-erromatar
Historia
1882ean Pierre de Coubertin Frantziarrak olinpiar jokoak berreskuratzea lortu zuen eta berriro borroka greko erromatarrak bere tokia berreskuratu zuen antzinako araudia berrituta. Gaur egun UWW (United World Wrestling) Federazioaren araupean egiten da.
Txistu (musika tresna)
Debeku eta zigorrak
Baina dena ez da beti gozoa izan txistularientzat. Historian zehar etengabeak dira administrazio judizialek eta elizak txistulariei jarritako debeku eta zigorrak. Hauek, gehienetan dantza eta festari lotuak daude, eta txistularia erdiz-erdi harrapatu izan du garaian garaiko moral ofizialak. Adibide bat ematearren, Aita Donostiaren idatziei jarraituz, Inkisizio Santuak 1611.ean Hondarribian sorginei egindako epaiketan, Isabel de Arano izeneko salatariak aitortu omen zuen “Inesa de Gaxen. Frantzesa, Pedro de Sanzaren emaztea, tambolin jotzen ikusia zeukala”. Pierre de Lancre inkisidoreak idatzitakoen arabera, sorginen bilera edo akelarreetan ez omen zen txistu-danbolinen, salterioaren edo biolinaren musikarik falta izaten, eta hau da, sorgin ehizaren erdian, ezagutzen den emakume danbolintero baten lehen aipamena. Ez dakigu zergatik egin zuten haren aurka: emakumezkoek danbolina jotzea debekatua zutelako, danbolina jotzea bera bekatutzat zutelako, edo bi arrazoiengatik.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Helburua: Borrokalarien helburua aurkaria lurreratzea da, gerritik beherako gorputz zatia uikitu gabe. Jolastokia: Borroka greko-erromatarrak 12 m-ko diametroa duen tapiz batean egiten da, non 7m-ko diametroaren barruan borroka egiten den, ondorengo metroan borroka geratzen den eta atera denaren aurkariari puntuak ematen zaizkion, eta azkenik gainontzeko 1,5 m babestutako ingurua da, borrokalariek ezin dute bertan borroka egin.
Txistu (musika tresna)
Debeku eta zigorrak
Danbolinteroei zitzaien mespretxua haien familietara zabaltzera iritsi zen. Hala, badakigu behin danbolintero baten semeari jaunartzea ukatu zitzaiola. Ofizioa utzi nahi ez zuen danbolinteroari, ukoaren zalantzarik ez uzteko instrumentuak hausteko ere eskatzen zitzaionari, absoluzioa ukatzen zioten zentsore eta konfesoreak ere baziren, Pazkoa ospatzen ere uzten ez zietenak. Konfesore hauetako batzuk soinu-tresnak sutan erretzea ere eskatzen zuten. Aita Fr. Ignacio de Aldekoa, Zarauzko frantziskotarren konbentuko misiolariak 1820an egin zuen kontsultatik dakigu hori. Arazoa Iruñera igorrita, don Juan José Fernándezek erabaki hura bertan behera utzi zuen, ofizioaren zilegitasuna ezartzen zuen ohiko dotrina ezarriz. (argitara gabea).
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Jantziak: Borrokalari bakoitzak kolore bat hartuko du, gorria edo urdina. Jantziak homologatua izan behar du edo ofiziala borrokan parte hartzeko.
Debekatua dago:
Txistu (musika tresna)
Funtzioaren araberako ospea
Dena ere ez zen gaitzespen, debeku eta zigorra nolanahi ere. Carmen Rodríguez Susok adierazten duen bezala: “El Padre Palacios, polemista contra los bailes en general, precisaba en 1791 una primera diferencia entre tamborileros al decir que «si se redujera su oficio a dar la alborada o acompañar a la Señora Justicia, enhorabuena; pero para bailar, y bailar así, no se puede consentir»”. Txistulari edo danbolinteroek betetzen zuten funtzioaren arabera, haien ospea desberdina izan zitekeen. Rodríguez Susok hiru danbolintero mota bereizten ditu: batetik danbolintero autonomoa, bereziki dantzak jotzen eta festa pribatuetan aritzen zena, herri batean edo bestean festa jakinerako kontratatu zezaketena eta, oro har, agintari zibil eta erlijiosoek errezeloz ikusia. Bigarrenik danbolintero arlotea, kategoria are apalagokoa, erromeria, ezkontza eta ospakizun jakinetan, tabernetan… jotzeko bere burua eskaintzen zuena; behartsua eta alderraia, arriskutsutzat hartzen zuten askotan agintariek. Eta hirugarrenik soldatapeko danbolinteroa, lanbide honen elitea: bereziki agintari zibilek kontratatua (kontzejuek), hauekiko gertutasunak eta jornala izateak egonkortasuna, ospe hobea eta beste abantaila batzuk ematen zizkion, hala nola gizarte maila altuagoko musikariekiko harremanaz errepertorio berrietara errazago iritsi ahal izatea.
XVII. mendean jada ohikoak ziren soldatapeko danbolinteroak hiri askotan, eta badirudi XVIII.ean finkatu egin zirela kontratu haietako asko, hurrengo mendeetan udal danbolinteroa izenez ezagutuko zen irudia sortuz.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Loturak eramatea medikuaren esana ez bada.
Txistu (musika tresna)
Ilustrazioa
Gainera, XVIII. mende hura ilustrazioaren garaia zen. Euskal Herrian ere eragin handia izan zuen mugimendu intelektual eta kultural hark, Euskal Herriko Adiskideen Elkartearen pareko erakundeak sortzeraino. Herria eta aristokraziaren arteko banaketa hautsi gabe, herri kulturara zuzendu zuten begirada ilustratuek, eta pedagogiarako zuten grinaz, itxura berritu ere bai. Musikari garrantzia handia ematen ziotela gauza jakina da, ahalegin pedagogiko horretan bereziki, eta dantzari eta txistulariei arreta berezia eskaini zioten Bergarako Errege Seminariokoek. Xabier Maria Munibe Peñafloridako Konteak berak eskolak ematen omen zizkion Azkoitiako danbolinteroari, berak sortutako zortziko eta kontradantzak joaraziz (Xabier Maria Munibe har daiteke txisturako lehenengo konposatzaile ezaguntzat). Gasteizko Baltasar Manteli danbolinteroaren irudia ere Adiskideen Elkarteari oso lotua agertzen zaigu. Aita Donostiaren esanetan, Mantelik Mozarten Il Flauto Magico operako Oh cara armonia gaiaren aldaerak bi txisturekin batera jo omen zitzakeen.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Zerbait kaltegarria izan daitekeena aurkariarentzat: belarritako, eraztun edo protesiak...
Emakumezkoen kasuan bularreko eraztundunak eramatea.
Txistu (musika tresna)
Ilustrazioa
Txistularia eskolatzen hasi zen beraz, ilustratuen ekimenez, eta teknika eta errepertorio berriak lantzen, birtuosismoaz hitz egiten hasi daitekeelarik XVIII. mendeko elite berrietan. Jose Ignazio Ansorenak beste aldagai bat ere aipatzen digu, Euskal Herriko ilustratuek txistuari bultzada hori ematen eragina izan zezakeena. Danbolinteroen musika Europako beste herri askotan desagertzear zen garai hartan, Frantziako aristokrazian bestelako oihartzuna izan zuen XVII. mende bukaeratik: gortearen inguruko konposatzaileek inspirazio iturria bilatu zuten Proventza eta Okzitaniako flutet-tambourin joleengan, tambourin izeneko genero musikala sortzeraino. Honek eragingo zuen noski danbolinteroaren ospea berritzean, eta pentsatzekoa da Euskal Herriko ilustratuek txistuarekiko hartu zuten jarreran ere begiramen hark zerikusirik izatea, Frantzian jarria baitzuten arreta.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Lizentzia: Lizentzia eguneratua eta erabilgarria izan behar da lehiakide batentzat, lizentzia nazioartekoa izan behar du.
Pisu eta urte bereizketak:
Txistu (musika tresna)
Ilustrazioa
XVIII. mendean, beraz, badirudi iraultzatxoa gertatu zela danbolinteroen artean: soldatapeko danbolintero hura, udal txistulariz gainera, danbolintero ikasia bilakatzen ari zen. Bi ahotsetara jotzen hasi ziren (eta horrek soinu-tresnen egikeran ere eragina izan behar) eta mende amaieran hirugarrena agertzen hasi zen (silbotea). Errepertorio berriak ere zabaldu zituzten, modako kontradantza, kontrapas, minuet, bals eta zortzikoak.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Urte arteko bereizpena:
U 15: 14-15 edo 13 tutorearen eta medikuaren zaintzapean.
Kadeteak: 16-17 edo 15 tutorearen eta medikuaren zaintzapean.
Juniorrak: 18-20 edo 17 tutorearen eta medikuaren zaintzapean.
Txistu (musika tresna)
XIX. mendea: instituzionalizazioa eta eskolatzea
Baina gorabehera askoren artean, danbolinteroen jardunak gorakada nabarmena bizi izan zuen 1800eko haietan. 1816an, berriro Sanferminak martxan, hamaika juglare izan ziren Iruñeko festetan jotzen, bost biolinista eta beste bost dultzainerorekin. Urduñak 1820tik izango zuen danbolintero funtzionarioa, eta Markinak 1828tik. Portugaletek bigarren danbolina kontratatu zuen 1846an. Hernanik, 1850ean hartu zuen bigarren txistua (silbo segundo), atabala eta lehenengo txistuarekin banda osatzeko. Gasteizen, esan bezala, 1843an egin zitzaien danbolinteroei aurreneko kontratu iraunkorra, eta hiru urteko etenaren ondoren, 1873tik aurrera txistulari banda egonkorra izango zuten.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
U 23: 19-23 edo 18 tutorearen eta medikuaren hitzarpean.
Txistu (musika tresna)
XIX. mendea: instituzionalizazioa eta eskolatzea
XIX. mendea amaitzerako, aurreko mendean abiatutako instituzionalizazio eta eskolatze prozesua sendotua zegoen, eta danbolintero haiek txistulari bilakatuak ziren. Izen handiko txistulariak eman zituen garai hark: Pedro Latierro eta Ignacio Ansola azpeitiarrak (azken hau ansolatarren dinastiako aurrena), Antonio Gomendio portugaletetarra, Francisco Maria Arzuaga Txango tolosarra (Bilboko txistulari), Jose Migel Jaurena gazteluarra, Teodoro Erauskin, Fernando, Ignazio eta Manuel Ansorena hernaniarrak, Eusebio Basurko mutrikuarra, Romualdo Gotxikoa legutioarra… eta beste asko, baina bereziki aipagarri dira Manuel eta Joxe Angel Dorremotz aita-semeak, almandoztar sonatuak, edo Javier Etxeberria Ezkirotzekoa, txistulari instituzionalez gainera, herrietan dantza eta festei musika jartzen jarraitzen zuen ttunttunero andanaren erakusle. Javier Etxeberria ijitoa zen, beste danbolintero asko bezala, 1845etik Iruñeko sanferminetara txistua jotzera joaten zen ttunttunero bakarretakoa 1911an hil zen arte, eta horregatik oso ezaguna Nafarroako hiriburuan.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Nagusiak: 20 edo gehiago.
Txistu (musika tresna)
XIX. mendea: instituzionalizazioa eta eskolatzea
Iparraldean ere ez zen badaezpadakoa izan XIX. mendea, eta euskal kulturak bizi zuen atzerakadari aurre egin nahian edo, Anton Abbadiak bultzaturik, 1851.ean Urruñan Lore-Jokoak antolatzen hasi ziren, bertso-olerki lehiaketak eta pilota ardatz zituzten ospakizunetan. 1879an, Arturo Campion buru zuen Nafarroako Euskara Elkargoa Abbadia jaunarekin batu zen Lore-Jokoek mugaz bestaldera egin zezaten, eta Elizondon ospatu ziren lehenengoz. Elizondoko Lore-Joko haietan ordea, Campionen eskariz, atal berria erantsi zitzaien ospakizunei: herri musikarien lehiaketak[1]. Lau danbolinterok hartu omen zuten parte lehenengo lehiaketa hartan, eta Doneztebeko Manuel Maltxo garaile suertatu. Handik aurrera asko ugaritu ziren Lore-Jokoak hegoaldean ere, eta txistulari edo danbolinteroen lehiaketa horien egitarauko parte izango zen: 1881ean Irunen, 1882an Bilbon, 1892an Donostian, 1896an Arrasaten, 1899an Aramaion, 1901ean Azpeitian, 1902an Oñatin… eta hauetako askok XX. mendean barrena jarraituko zuten, Euskal Jai edo Fiestas Euskaras izenez.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
Beteranoak: 35 edo gehiago.
Pisu arteko bereizketa: (Gizonezkoak)
1- 60 kg
Txistu (musika tresna)
XIX. mendea: instituzionalizazioa eta eskolatzea
XX. mendearen hasieran, sozialismoaz gainera, euskal abertzaletasun berria hedatu zen azkar hego Euskal Herrian, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan batez ere, eta txistularien artean eragin sakona izango zuen gerora. Askotan ikuspegi politiko erabat kontrajarrietatik, Nafarroako Euskara Elkargoaren ingurukoek, jeltzaleek, eta espainiar tradizionalistek (karlismoaren ondorengoek batez ere) maiz erabiliko zuten txistulariaren irudia sinbolo gisa (inoiz sozialistek ere bai, baina gutxiagotan). Liskar politikoaren erdian jartzeak arazo gordinak ekarriko zizkion txistuari ere, noski, baina batetik eta bestetik, txistularien jarduera XXI. menderaino biziberrituta iristeko ezinbestekoak gertatu ziren ekimen garrantzitsuak ere bultzatu zituen.
Borroka greko-erromatar
Arau orokorrak :
2- 67 kg