cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lainsecq
Biztanleria
2007an Lainsecq udalerrian erroldatutako biztanleak 364 ziren. Familiak 140 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (27 bakarrik bizi ziren gizonak eta 27 bakarrik bizi ziren emakumeak), 43 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 31 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 247 etxebizitza zeuden, 147 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 78 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 226 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 147 etxebizitza nagusietatik 113 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 29 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 75 etxek bost zituzten. 99 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 81 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 194 ziren, horien artean 131 aktiboak ziren eta 63 inaktiboak ziren. 131 pertsona aktiboetatik 116 lanean zeuden (68 gizon eta 48 emakume) eta 16 langabezian zeuden (5 gizon eta 11 emakume). 63 pertsona inaktiboetatik 25 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lainsecq udalerrian 145 unitate fiskal zeuden, 297 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.455 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2000. urtean Lainsecq udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.932 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Charleville-sous-Bois
Charleville-sous-Bois Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Charleville-sous-Bois udalerrian erroldatutako biztanleak 271 ziren. Familiak 88 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 92 etxebizitza zeuden, 86 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 88 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 86 etxebizitza nagusietatik 69 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 9 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 65 etxek bost zituzten. 73 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 31 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 49 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 170 ziren, horien artean 118 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 118 pertsona aktiboetatik 107 lanean zeuden (60 gizon eta 47 emakume) eta 11 langabezian zeuden (7 gizon eta 4 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Charleville-sous-Bois udalerrian 92 unitate fiskal zeuden, 242 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.009,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 garraio enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2000. urtean Charleville-sous-Bois udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 eta tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat zegoen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Brossac
Brossac Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Brossac udalerrian erroldatutako biztanleak 549 ziren. Familiak 262 ziren, horien artean 89 pertsona bakarrekoak ziren (30 bakarrik bizi ziren gizonak eta 59 bakarrik bizi ziren emakumeak), 114 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 51 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 395 etxebizitza zeuden, 267 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 95 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 359 etxeak ziren eta 33 apartamentuak ziren. 267 etxebizitza nagusietatik 208 bere jabearen bizilekua ziren, 45 alokairuan okupaturik zeuden eta 14 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 43 etxek hiru zituzten, 71 etxek lau zituzten eta 146 etxek bost zituzten. 207 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 122 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 119 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Diru sarrerak
2009an Brossac udalerrian 240 unitate fiskal zeuden, 518 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.774,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 17 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 jendarmeria, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 igeltseroak, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 eraikuntza enpresak, 1 ile apaindegia eta 4 jatetxeak.
Enpresa talde
Enpresa taldeak hainbat sozietate kontrol bateratuaren pean daudenean sortzen dira, batasun ekonomikoa eratuz.
Brossac
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Brossac udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.037 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Enpresa talde
Enpresa taldeen garrantzia gaur eguneko ekonomian
Gaur egungo sistema ekonomikoan enpresa taldeen formula da enpresa handiek antolatzeko erabiltzen duten tresnarik ohikoena. Enpresa handien jarduera esparru ezberdinak bideratzeko tresna egokia izan ohi da enpresa taldea. Askotan, jarduera berdina izanik ere, jarduera hori esparru geografiko ezberdinetan gauzatzeko orduan, sozietate egitura ezberdinak erabiltzen dira.
Brossac
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Enpresa talde
Enpresa taldeak sozietateen zuzenbidean
Sozietateen zuzenbidearen betiko erreferentziak, guztiz autonomoa den sozietatea arautzeko sortu ziren.
Gaur egungo enpresen errealitatean, bestalde, autonomoak ez diren sozietate asko azaltzen dira, menpeko sozietateak alegia. Sozietateok, nahiz eta itxuraz erabakigune autonomoak izan (barne organoak, zuzendariak, etab. dauzkate), beste sozietate baten azpian daude.
Hori dela eta, hainbat arazo sortu dira egoera horiek arautzeko zuzenbidearen arlo ezberdinetan:
Zuzenbidearen arlo guzti hauetan, apurka-apurka, neurriak hartu dira enpresa taldea bera erabakigune gisa onartzeko orduan.
Enpresa taldeen arazo-multzoa
Enpresa taldeak, gehienetan, akziokako partaidetzen bidezko kontrolean oinarritzen dira. Hau da: sozietate bat beste sozietate bateko akzioen jabe bihurtzen da, bigarren sozietate honen kontrola eskuratu arte.
Hori dela eta, antolaketa egitura horiek kapital sozietateetan daude batez ere. Beste motako erakundeetan: elkarteak, kooperatibak, mutualitateak, etab., askoz zailagoa da sozietate batek beste baten kontrola eskuratzea batzar nagusiaren boto eskubidearen bidez. Azken urteotan, kooperatiben zuzenbidean ere, hainbat tresna hasi dira erabiltzen kooperatiba biren artean antzeko loturak eratzeko asmoz.
Enpresa sareak
Akziokako partaidetzetatik aparte, sozietateen arteko kontratuak ere izan daitezke sozietateen arteko loturak eratzeko tresna interesgarria. Lotura horiek mota guztietakoak izan daitezke.
Kontratu horien bidez sortzen diren egiturak, oro har, "enpresa sareak" kontzeptuaren barruan kokatzen dira. Sare horiek gero eta garrantzi handiagoa dute enpresa txiki eta ertainak lotzeko eta, enpresa hauen dinamismoa gordez, enpresa handien abantaila batzuk aldi berean eskuratzeko.
Enpresa sareek gero eta garrantzi handiago dute enpresa egitura kapitalistan eta enpresa egitura dinamizatzeko funtsezko tresna bihurtzen ari dira. Sare horiek mota askotakoak izan daitezke. Horien artean, elkarketak edo agrupazioak, edo kontratu bidezko taldeak.
Kontratu bidezko taldeak
Nahiz eta ohikoenak ez izan, interes handikoak dira kontratu bidezko egiturak enpresa taldeak eratzeko orduan.
Sardinella marquesensis
Sardinella marquesensis Sardinella generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Enpresa talde
Kontratu bidezko taldeak
Nahiz eta batzar nagusian parte hartu ez, posible da kontratu baten bidez sozietate bat beste sozietate baten kontrolaren azpian uztea. Taldeak eratzeko kontratu bidezko tresna hauek, espresuki onartuak daude hainbat legeditan, batez ere, Alemanian, Portugalen, Brasilen eta Suitzan. Euskal Herrian kooperatiben zuzenbidea izan da arlo honetan aitzindari, "kooperatiben taldeak" arautuz.
Bi motako egituraak sortu ohi dira talde hauetan:
Partaidetzazko enpresa taldeak
Partaidetzazko taldea da, mundu osoan, enpresa taldeak sortzeko erabiltzen den tresna nagusia. Egiturok guztiz zabalduta daude, ez soilik enpresa handietan, baita ertain eta txikietan ere.
Partaidetzazko taldeak sortzeko arrazoiak oso ezberdinak izan daitezke:
Bestalde, sozietate nagusia kapital sozietatea ez bada, jardueraa edo ondasun zehatz batzuen titulartasunaren kudeaketa malgutzeko tresna bat izan daiteke eskumendeko kapital sozieteen bidez bideratzea.
Sozietateen legedian hainbat arazo sortu da enpresa taldeen hedapenaren ondorioz. Batez ere, arlo hauetan:
Kooperatiben eta mutualitateen taldeak
Kooperatibek eta mutualitateek, oro har, ez dute inolako arazorik enpresa talde bateko sozietate nagusia izateko, nahiz eta, kooperatiben kasuan, muga zehatz batzuk ezarri kooperatiben legediak.
Guztiz alderantziz da kooperatibak edo mutualitateak menpeko sozietate gisa eratzeko orduan. Erakundeok kanpotik kontrolatzea ez dator erakunde hauen betiko legediarekin. Hala ere, azken hamarkadotan, funtsezko aldaketa batzuk gertatu dira kooperatiben legedian eta, hauen ondorioz, bideragarria bihurtu da "menpeko kooperatibak" eratzea, beti ere kanpoko erakunde kontrolatzailea beste koooperatiba bat bada.
Zailtasun guzti horiek kontutan harturik, kooperatibek eta mutualitateek, beraien artean harremanetan jartzeko orduan, gehienetan ez dute partaidetzazko talderik eratzen, talde horizontalak baizik. Talde horizontal horien bidez, kooperatiba edo mutualitate batzuk -kontratu baten bitartez- beraiek osatzen duten beste erakunde baten eskuetan uzten dute talde osoaren zuzendaritza edo agintea.
San Salvador (Kantabria)
San Salvador, Espainiako Kantabria autonomia erkidegoko Medio Cudeyo udalerrian dagoen herri bat da. 2016ko erroldaren arabera 400 biztanle zituen.
Köngen
Köngen Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Cures
Cures Frantziako udalerria da, Sarthe departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Cures udalerrian erroldatutako biztanleak 534 ziren. Familiak 178 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 61 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 85 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
The Last Man on Earth (telesaila)
Ohiko film post-apokaliptiko eta hondamendi filmeen parodia bat da.
Cures
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 208 etxebizitza zeuden, 185 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 206 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 185 etxebizitza nagusietatik 149 bere jabearen bizilekua ziren, 29 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 111 etxek bost zituzten. 169 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 64 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 114 etxetan bat baino gehiago zituzten.
The Last Man on Earth (telesaila)
Argumentua
2020. urtea. Iaz, birus hilgarri batek gizateria osoa hil eta dirudienez Phil Miller (Will Forte) munduan bizirik gelditzen den gizaki bakarra da. Philek bizirik gelditu den beste norbait topatzeko asmoz Ipar Amerika osoan barna bidaiatuz dabil, baina zoritxarrez ez du inortxo ere topatu. Baina azkenean bere sorlekua den Arizonako Tucson hirira itzuli eta Carol Pilbasian (Kristen Schaal) izeneko emakume xelebre eta zalapartaria topatuko du.
Cures
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 340 ziren, horien artean 284 aktiboak ziren eta 56 inaktiboak ziren. 284 pertsona aktiboetatik 268 lanean zeuden (148 gizon eta 120 emakume) eta 15 langabezian zeuden (3 gizon eta 12 emakume). 56 pertsona inaktiboetatik 19 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Cures udalerrian 183 unitate fiskal zeuden, 548 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.357 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 2 margolariak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra altzari denda bat zen.
2000. urtean Cures udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.008 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Adamswiller
Biztanleria
2007an Adamswiller udalerrian erroldatutako biztanleak 376 ziren. Familiak 151 ziren, horien artean 34 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 53 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 53 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 11 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 174 etxebizitza zeuden, 156 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 135 etxeak ziren eta 39 apartamentuak ziren. 156 etxebizitza nagusietatik 115 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 25 etxek lau zituzten eta 113 etxek bost zituzten. 145 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 70 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 70 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 247 ziren, horien artean 196 aktiboak ziren eta 51 inaktiboak ziren. 196 pertsona aktiboetatik 186 lanean zeuden (105 gizon eta 81 emakume) eta 10 langabezian zeuden (2 gizon eta 8 emakume). 51 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Adamswiller udalerrian 167 unitate fiskal zeuden, 410 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.725 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 zurgina, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Adamswiller udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pevely (Missouri)
Pevely Missourieko hiri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 5,484 biztanle zituen, 11.77 kilometro koadrotan banatuta.
Medikuntzaren historia
Medikuntzaren historia osasunaren ezagutzak eta sendabidea k izan duten bilakaera ikertzen duen historiaren adarra da. Bere jatorritik hasita, gizakia errealitatea bera eta bertan gertatzen diren bizia, heriotza edo gaixotasuna ren gertaera transzendentalak azaltzen saiatu izan da. Lehenengo giza kultura eta zibilizazioek itxura batean kontrakoak ziruditen bi zutaberen gainean oinarritu zuten beraien praktika medikoa: alde batetik, izaera pragmatikoa zuen enpirismo primitiboan (naturatik lortutako erremedioei eta belarren erabilerari lotuta gehienbat) eta, beste alde batetik, medikuntza magiko-erlijioso batean, jainkoengana jotzen zuena adierazezina zena ulertzen saiatzeko. K. a. 500. urtean Alkmeon Krotonakoarekin, tekhné (teknikan) oinarritutako etapa bati hasiera eman zitzaion, non uste zen gaixotasuna, eralda edo konpon zitezkeen fenomeno natural batzuen ondorioz sortzen zela. Hau izan zen medikuntza modernoaren jatorria, nahiz eta hurrengo bi milurtekotan, korronte berri asko sortuko diren eta tradizio luzea duten beste kulturetako modeloak ere presente izango diren (txinatarra esate baterako).
XIX. mendean, honela definitu zuten Auguste Bérard eta Adolphe Marie Gubler medikuek ordura arteko medikuntza: «Gutxitan sendatu, sarritan arindu, beti kontsolatu».
XX. mendeko medikuntza, garapen zientifiko eta teknikoak bultzatuta, erantzunak emateko gaitasun handiagoa zuen diziplina bilakatzen joan zen, baina ordura arte esperimentatu izan ziren praktiken fruitu izateari utzi gabe: medikuntza zientifikoaren oinarria (ebidentzian oinarritutakoa), biologizista da nagusiki, baina onartu eta proposatzen ditu faktore biologiko, psikologiko eta soziokulturaletan oinarritutako osasun-gaixotasunaren eredu berriak.
Medikuntzaren hasierak
Medikuntzaren jatorriari buruz hitz egiteko, aurrez beharrezkoa da gaixotasunak, aurkitu izan diren gizaki zaharrenetan utzitako arrastoei buruz hitz egitea, eta hori posible den heinean, mediku jarduerak hauetan utzitako aztarnei buruz.
Marc Armand Ruffer-ek (1859-1917), mediku eta arkeologo britainiarrak, paleopatologia definitu zuen, antzinatasun handiko gozpuzkinetan froga daitezkeen gaixotasunen zientzia bezala.
Neolitikoko gizakien gorpuzkinetan diagnostikatutako patologien barruan sar daitezke akondroplasia bezalako anomalia kongenitoak, gaixotasun endokrinoak (gigantismoa, enanismoa, akromegalia, gota), gaixotasun degeneratibo ak (artritisa, espondilosia), eta baita zenbait tumore ere (osteosarkomak), hezur hondarretan identifikatuak nagusiki. Lehenengo Homo sapiens en aztarna arkeologikoen artean, zaila da berrogeita hamar urtetik gorako norbanakoak aurkitzea, beraz, gutxi dira gaixotasun degeneratiboen edo adinarekin lotutako gaixotasunei buruzko ebidentziak. Aldiz, asko dira gaixotasun edo prozesu traumatikoekin erlazionatutako aurkikuntzak, inguru basati eta kanpoko bizitza baten ondorio.
Mycobacterium (gaixotasunaren germen sortzailea) deritzonaren sorreraren inguruko hipotesirik onartuenetakoak dio, Marchaicum, "bakteria libre"a deituriko aurrekariak eman izango ziola jatorria Mycobacterium modernoei, M. tuberculosisari barne. Mutazioa Neolitiko garaian eman izango zen, Afrikako bobido basatien etxekotzearekin erlazionatuta. Gizakietan, lehenengo tuberkulosi kasuaren ebidentziak Neolitikoko hezur hondarretan aurkitu dira, Heidelberg- etik gertu dagoen hilerri batean, eta gure era aurretik 5000 urtera kokatzen diren gazte-heldu bati dagozkio. K.a 3000-2400.urteetan kokatzen diren Egiptoko momia batzuetan ere aurkitu dira tuberkulosi datu esanguratsuak.
Frogatuta dauden lehenengo tratamendu medikuen inguruan, trepanazioaren praktika aipatu beharra dago (entzefalora iristeko burezurren zulaketa). Arrazoi desberdinengatik trepanazio arrasto garbiak dituzten garezurren aurkikuntza arkeologikoak badaude, neolitiko inguruan kokatzen direnak (duela 4000 eta 2400 urte bitartekoak). Ensisheim (Alsazia)n egindako indusketa arkeologikoetan lortutako eta oso ondo mantendu diren trepanatutako hezur hondarrek, duela 7000 urte burezurreko ebakuntza kranialak egiten zirela jakitea ahalbidetu digute. Gainera, Danubio, Danimarka, Polonia, Frantzia, Erresuma Batua, Suedia, Espainia edo Perun egindako beste indusketa batzuetan ere aurkitu dira antzinako burezurreko kirurgiak egin izanaren ebidentziak.
Etnologiak, beste alde batetik, lehenengo giza.elkarteen modelo kultural eta konduktualak ulertzeko gaur egun arte irautea lortu duten kultura eta zibilizazio aurre-industrialetan egindako ikerkuntzak estrapolatzen ditu.
Neolitikoko gizarte sedentarioetan, lider espiritual baten funtzioa zuen pertsonaia bat izaten zen, eta honek, eragin jainkotiar baten laguntzarekin ehizatik zaurituta zetozenak sendatzen zituen, eta komunitateari laguntzen zion ehizarako arima eraldatzen saiatzen zen. Sendatzaile hauek gizartean toki pribilegiatu bat izaten zuten, eta kasu askotan gaixotasun desberdinak artatzeko espezializatzen ziren, azteken artean ikus zitekeen bezala. Bertan aurki genitzake esate baterako xamana (ticitl), gertaera magikoetan jarduten zuena; teomiquetzana, borroketan egindako zauri eta kolpeetan espezializatua edo tlamatlquiticitla, haurdunaldiez arduratzen zen emagina. Ehiztariak eta biltzaileak ziren gizarte nomadetan aldiz, ez daude aipatu ditugun sendatzaile figura hauek, eta edonork jardun zezakeen lan horietan, modu enpirikoan nagusiki. Gaixoa “ezpuru” kontsideratzen zuten, batez ere ulertu ezin ziren prozesu patologikoetan eta azalpen jainkotiarretara jotzen zuten hauen kausa azaltzeko orduan.
Gaixoak gaixo ziren jainkotasunen bat haserrarazi zuen taburen bat urratzen zutelako, eta horregatik jasotzen zuten zegokion “zigorra” gaixotasun moduan.
Mesopotamia
«Ibai arteko lurrak» barne hartu zituen Neolitikotik lehenengo eta lehenetarikoak eta garrantzitsuenetarikoak izan ziren giza zibilizazio batzuk (sumertarra, akadiar, asiriar eta babiloniarra). K. a. 4000. urte inguruan ezarri ziren lurralde honetan lehenengo hiri sumertarrak eta 3000 urte baino gehiagoz mantendu ziren aipatutako lau kultura hauek, idazkera kuneiforme batek ezaugarritzen zituenak eta gaur egun arte mantendu direnak taulatxo eta grabatuei esker. Informazio zientifiko, sozial eta administratiboa transmititzeko gaitasun hori izan zen, hain zuzen ere, lehenengo zibilizazio sumertar horien garapen kulturala ahalbidetu zuena eta honi esker lortu zuten historialariek beraien ondarea berreraikitzea.
Mesopotamiako zibilizazioen bizimoduaren lekukotasun garrantzitsuena Hammurabiren kodean dago, Hammurabi errege babiloniarrak jasotako lege eta arau administratibo bilduma batean. Hau 2,50 metroko altuera eta 1.90ko oinarria duen diorita mineral batean zizelkatua dago eta Sippargo tenpluan kokatzen da. Bertan, 13 artikulutan zehar zehazten dira medikuek beren lan jardueran zituzten ardurak, eta baita praktika txarren ondorioz hauentzat ezarrita zeuden zigorrak ere.
Asurbanipalek (K.a 669-626) bildu eta gerora Henry Layardek 1841an aurkitutako Niniveko liburutegian zeuden 30.000 taulatxo eta testu hauei esker ezagutu ahal izan da garai hartako osasunaren eta gaixotasunaren inguruan uste zena, eta baita horretan lan egiten zuten profesionalek erabiltzen zituzten teknika medikuak zeintzuk ziren ere. Taulatxo horietatik 800 bereziki medikuntzaren ingurukoak dira, eta hauen artean aurkitzen da ezagutu izan den lehengo errezeta. Atentzio gehien ematen duena, norbanakoaren patua erabakitzen zuen eta tabuen eta obligazio erlijioso eta moralen inguruan eraikia zegoen gizarte antolakuntza korapilatsua da. Naturaz gaindiko gaixotasunaren pertzepzioa zen nagusi, hau taburen baten hausturaren ondorioz, deabruren batek ezarritako zigor bezala ulertzen baitzen.
Modu honetan, medikuaren lehenengo eginbeharra, arazoaren sortzailea izan zitezkeen 6.000 deabruetatik zein izan zen jakitea zen. Horretarako, astroen edo zenbait animalien gibelaren posizioari begiratzen zioten edo hegazti batzuen hegaldian oinarritzen ziren teknika igartzaileak erabiltzen zituzten. Gaixotasunari shêrtu esaten zitzaion, nahiz eta asiriar hitz honek bekatua, ezpurutasun morala, sumindura jainkotiarra edo zigorra bezalako adierak ere bazituen. Edozein jainkok zuen gaixotasuna sortzeko gaitasuna, bai esku-hartze zuzenaren bidez edo baita aztien bidez egindako sorginkerien bitartez ere.
Sendaketa prozesuan, basesa eskatzen zitzaien jainko hauei guztiei errezo eta sakrifizioen bidez, beraien eragin txarra bertan bera utzi eta gizaki gaixoaren sendatzea ahalbide zezaten. Jainko panteoi honetan, Ninazu zen “medikuntzaren jauna” bezala ezaguna, osasunaren zuen erlazio bereziagatik. Diagnostikoa egiteko orduan, erritu bihurtu ziren galdera sorta bati erantzun behar izaten zitzaion, gaizkiaren jatorria ezagutzeko asmotan:
Tratamenduak berriz, bide kultural bati jarraitzen zioten konjuru, otoitz, erregu eta eskaintzak eginez, erritual hauen bidez gaixoak atzean zuen deabrutik aske geratzeko edo jainkoen onarpena lortzeko.
Aitzitik, azpimarratzekoa da taulatxo horietan jasotako sendabelar askoren inguruko informazioa, 250 inguru baitira bertan biltzen direnak, eta horiez gain zenbait mineral eta animalia jatorria zuten beste substantzia batzuen erabilera ere irakur daiteke.
Medikuarentzat erabiltzen zen izen arrunta asû (𒀀𒍪) zen, baina beste aldaera batzuk ere erabiltzen ziren: bârû (galdeketa errituala egitearen arduraduna), âshipu (konjuruetan aditua) edo gallubu (maila baxuagoko bizargin-zirujaua, gero Erdi Aroko Europako bizargin bezala ezagutuko duguna). Odol-ateratzaile hau, hortzak ateratzea, zorne-zorroen drainatzea edo flebotomiak bezalako ebakuntza kirurgiko sinpleez arduratzen zen.
Louvre Museoan ikus dezakegu 4000 urte baino gehiago dituen harzurian egindako zigilu bat, Babiloniakoa. Bertan, ezagutu dugun lehenengo mediku izena agertzen den kondairatxo bat irakur daiteke: ¡Oh, Edinmungi, Girra jainkoaren zerbitzaria haurdunen zaindaria, Ur-Lugal-edin-na, medikua, zure zerbitzaria da! Zigilu hau, dokumentuak eta errezetak sinatzeko erabilia, bi labanek adierazten zuten, sendabelarrez inguratuta.
K. a. 539. urteko inbasio persak jarri zion bukaera babiloniar inperioari, baina beste 3.000 urte egin behar dira atzera kultura mediku aurreratua eta hizkuntza idatzia zuen Ekialde Hurbileko beste zibilizazioa aipatzeko: egiptoarra.
Antzinako Egipto
Antzinako Egiptoko 3000 urte luzeko historian, tradizio mediku oparo, anitz eta emankorra garatu zen. Herodoto egiptoarrei “osasuntsuen” herria deitzera iritsi zen, zeukaten osasun-sistema publikoan oinarrituta. Bertan gainera, gaixotasun bakoitzarentzat mediku bat zeukatela zioen, eta hau izan zen medikuntza munduan espezializazioaren lehenengo erreferentzia.
Homeroren “Odisea” lanean berriz, Egipto, bere lurrak botika asko sortzen dituen herrialdea dela esaten da, eta gainera gizon bakoitza medikua dela. Egiptoar medikuntzak, gaixotasunaren esangura magiko hori mantentzen du hein handi batean, baina anatomia, osasun publikoa eta diagnostiko klinikoari buruzko interes praktiko bat garatzen hasten da, eta hau aurrera pauso garrantzitsua izango da gaixotze prozesua ulertzeko orduan.
Gainera, Egiptoko klimak, papiroetan idazketa hieroglifikoan (grekoko hierós: ‘sakratu’, eta glypho: ‘grabatu’) edo hieratikoan idatzitako erreferentzia medikuak mantentzen lagundu du.
Lehenengo erreferentziak Garai Monarkiko Goiztiarrari (K. a. 2700) dagozkio. Maneton historialari eta apaizak dioenez, Atotisek o Aha-k, lehenengo leinuko faraoiak, medikuntzan jardun zuen, gorputzak irekitzeari buruzko teknikei buruzko idatziak utziz.
Garai honetan kokatuko genituzke Imhotepen idatziak ere, Necherjet Dyeser-en bisirra, apaiza, astronomoa, medikua eta lehenengo arkitektua zenarenak. Fama handia lortu zuen Imhotep-ek sendatzaile modura, eta jainkotuta amaitu zuen, medikuntzaren jainko egipziarra kontsideratuz.
Inperio Zaharreko (K.a 2500-2100) beste mediku esanguratsuetako bi ditugu Sachmet (Sahura faraoiaren medikua) eta Nesmenau, bizitzaren etxeetako baten zuzendaria, azken hauek faraoiaren zaintza espiritualaz gain ospitalak ziren, gaixoak artatzen ziren bitartean medikuntza ikasleei erakutsi egiten zitzaien tenpluak.
Ebers Papiroak hiru mediku mota deskribatzen diru gizarte egipziarrean: Sejmet-en apaizak (droga aukera zabalaren ezagutza eta jainkotasunarekin erlazioa zuten bitartekariak), mediku zibilak (sun-nu) eta magoak (sendaketa magikoak egiteko gaitasuna zutenak). Bestalde, Ut deituriko laguntzaileak zeuden, sendatzaileak kontsideratzen ez direnak baina asistentzia eskaintzen zietenak medikuei, geroago sortuko ziren erizainen lana egiten zutenak.
Antzinako Egipton, gutxienez lehenengo dinastiatik aurrera instituzio medikuen existentzia frogatu da. Instituzio hauetan, hemeretzigarren dinastia arte iritsita ere, bertako langileek abantaila batzuk izaten zituzten (seguru medikua, pentsioak eta gaixotasunagatik lizentziak hartzeko aukera), beraien lanaldia 8 ordukoa izanik.
Gainera, egipziarra izan zen lehenengo mediku emakumea, Peseshet, laugarren dinasita lan eginez. Bertan, gainbegirale lana egin eta Sais-eko mediku eskolako ikasleak ebaluatzen zituen.
Medikuntza hebrearra
Kristo aurreko 1. milurteko medikuntza hebrearrari buruz dagoen ezagutzaren zati handiena, Bibliako Testamendu Zaharretik datorkigu. Bertan aipatzen dira osasunarekin erlazionatutako hainbat lege eta erritual, esate batereako, kutsatuta dauden pertsonen bakartzea (Lebitarrena 13:45-46), hildako gorpuak esku artean ibili ondoren garbiketa egitea (Zenbakiak 19:11-19) eta hondakinen lurperatzea etxebizitzatik urrun egitea (Deuteronomioa 23:12-13).
Aginduek barne hartzen dituzte profilaxia eta epidemien, gaixotasun benereoen eta prostituzioaren ezabatzea, azalaren zainketa, kanporatzea, elikadura, etxebizitza eta arropa, lanaren erregulazioa, sexualitatea, diziplina, etab. Mandatu hauetako askok, oinarri arrazionala dute, gutxiago edo gehiago, hala nola, zirkunzisioa, erdi-urren daudenen ezpurutasuna, hilekoarekin dagoen emakumearen ezpurutasuna , elikaduraren inguruko legeak (odola eta txerriaren debekua), Sabbat-aren deskantsua, legenarra eta gonorrea duten gaixoen bakartzea eta etxeko garbitasuna.
Hebrear monoteismoaren ondorioz, medikuntza teurgikoa zen: Yahvé zen bai osasunaren eta baita gaixotasunaren ardura zuena. Monoteismoak orokorrean aurrerapena ekarri zuen: gizakia ideia bakar batean zentratu izanak, zientziaren garapena erraztu zuen. Politeismoak ez bezala, naturako fenomeno bakoitzerako eta bizitzako egoera bakoitzerako jainko bat edukitzearekin amaitu zuen. Egoera honek, gauza bakoitzaren jatorria bilatzea eta ikertzea ahalbidetu zuen.
Hala ere, gaixotasuna erantzun jainkotiar bat izan daiteke Job-en kasuan bezala: “Orduan Satanas atera zen Jehováren presentziatik eta Job zauritu zuen hanketatik bururainoko sarna txar batekin” (Job 2:7). Hebrearrek kontaktua izan zuten inguruko herrietako (Mesopotamia, Egipto eta Grezia) kontzeptu mediku batzuk bereganatu zituzten. Talmud-ean giza gorputzaren hezur kopuruaz hitz egiten da. Hebrearrak konturatu ziren gizonarengan bakuloa (zakil barruko hezurra) falta zela, animalia ar guztietan ohikoa zena. Medikuak rophe izena hartzen zuen eta zirkunziatzaileak uman.
India
K.a. 2000. urtean, Mojensho-Daro herrian (gaur egungo Pakistanen), etxe guztietan bainugelak zeuden eta horietariko askok gainera komunak zituzten. Herri hau kontsideratu izan da Antzinaroko herririk aurreratuena garbitasunari dagokionean. Indo haraneko kultura hori (Pakistan), ondorengo Indiako kulturei horrelako ondasunik utzi gabe desagertu zen.
Aldi vedikoa (K.a XVI – K.a VI), gerra eta migrazioz beteriko aldi bat izan zen, Rig-veda bezalako testuak utzi zituena (Indiako testurik zaharrena, K. a. 2 milurtekokoa ), medikuntza ezagutzarik ez zegoela ikusten da. Aldi brahmanikoan (K.a VI-tik K.o X) formulatu ziren mediku sistema baterako oinarriak. Hinduistek, gaixotasunak karma bezala ulertzen zituzten, jainkoaren zigor bezala pertsonaren jokabidearen ondorioz. Baina bere alderdi magiko-erlijiosoaz gain, medikuntza hinduista ayurvedak ekarpenak egin zizkion medikuntzari orokorrean, paziente diabetikoen pixa ez diabetikoena baino gozoagoa zela esate baterako. Gaixotasun bat diagnostikatu ahal izateko, mediku hinduek azterketa oso zehatza egiten zieten pazienteei, palpazioa eta auskultazioa barne hartzen zituena. Behin diagnostikoa egin ondoren, medikuak elikadura jarraibide batzuk ematen zituen.
Indiako medikuntza tradizionaleko bi testu ezagunenak Charaka-samjita (K.a II.mendekoa) eta Susruta-samjita (K.o III.mendekoa) dira. Lehenengo eskola, Charaka deitutakoa, mitologian oinarritzen da. Jainkoa lurrera jaitsi eta hainbeste gaixotasun ikusitakoan testu bat utzi zuela esaten du, gaixotasunei nola aurre hartu eta hauek nola sendatu esaten zuena. Geroago, pentsamolde honek esango du ez osasuna eta ezta gaixotasuna ere ez direla gizakiak bizi beharrekoak, eta ahaleginarekin bizitza luza daitekeela. Ikusmolde hau medikuntza modernoaren antzekoa da gaixotasun kronikoak tratatzeko orduan. Eskola honen esfortzu eta saiakera handiena gorputzaren eta buruaren arteko osasuna orekan mantentzea zen, momenturo komunikatuta zeudelako hain ustetan. Charakaren arabera, ez osasuna eta ezta gaixotasuna ere ez daude aurresanda (nahiz eta hau momentuan hinduismoan nagusi zen Karmaren doktrinaren kontra zihoan). Hauen ustez, bizitza luzatu daiteke esfortzu pixka bat eginda. Bigarren eskola berriz, Sushrutak, bere ezagutza espezialitateetan eta pertsonen bizitza sendatzeko, hobetzeko eta luzatzeko tekniketan oinarritu zuen.
Txina
Medikuntza tradizional txinatarra, giza gorputza eta medikuntza ulertzeko modu nagusiki taoista bezala sortzen da. Tao-a unibertsoaren jatorria da, oreka ezegonkor batean dirauena ezinbesteko bi indarren ondorioz: yin (lurra, hotza, emea) eta yang (zerua, beroa eta arra). Bi hauek gai dira unibertsoaren osatua dagoen bost elementuak (ura, lurra, sua, egurra eta metala) eraldatzeko. Kosmosa ulertzeko modu honek, oreka honen hausturan oinarritzen den gaixotasuna ulertzeko modu bat dakar, eta baita tratamentua, oreka hau berreskuratzen denean lortzen dela ulertzekoa ere.
Medikuntza honen lehenengotariko aztarna Nei Jing-a da, K.a tik 2600. urtean idatzitako testu mediku batzuen laburpena, eta ondorengo lau milurtekotan medikuntza tradizional txinatarraren zutabe izango dena. Honen inguruko lehendabizikotako eta garrantzitsuenetako azterketa Huang Di enperadoreak egin zuen. Egin zuen sintesi honetan, garai hartako medikuntzarako interesgarriak ziren kontzeptu medikuak ageri ziren, gehienbat arlo kirurgikoari zegozkionak, nahiz eta giza gorpuak analizatu izanak mesfidantza sortu izan duen.
Txinatar medikuntzak akupuntura izeneko diziplina bat sortu zen, medikuntza eta kirurgiaren artean koka dezakeguna. Diziplina honen arabera, gorputzean ditugun 365 puntutakoren batean (eskola batzuen arabera 600 izan daitezke), orratzak jartzeak, yin eta yang-aren artean galdutako oreka berreskuratzen lagunduko luke. Medikuntza txinatarraren beste ekarpen bat pultsologia izan zen, zirkulazio sistema ez ezagutu arren, gorputzean 11 pultsu desberdin aurkitu baitzituzten 3 presio mailarekin (guztira 33 pultsu ezagutzera eman zituzten). Medikuntzaren historialari askok egin izan duten galdera da ea zergatik txinatarrak, modelo grekoerromatar klasikoarekin alderatuta, zergatik geratu ote ziren ikuskera kosmologiko honetan iltzatuta, beraien tradizio luze eta ezagutza zabalaren bitartez zientzia tekniko maila hobea lortu beharrean. Honen arrazoia, beste autore batzuen arabera, kultura grekoaren aldetik logos kontzeptuaren garapenean egongo litzateke, modelo kosmologikotik (mythos) guztiz bereizitako azalpen natural bat bezala.
Han leinua iritsitakoan (K.o 220-226) eta taoismoaren goratzearekin (K.o II.mendetik VII.mendera), landare eta mineral erremedioak nabarmentzen hasiko dira, baita pozoiak, elikadura, eta ariketa fisiko eta arnas teknikak ere. Leinu honetan hasi eta Sui leinua iritsi bitartean (VI. mendean), ondorengo adituak nabarmendu ziren:
Sui (581-618) eta Tang (618-907) leinuen gobernupean, medikuntza tradizional txinatarrak momentu garrantzitsuak biziko ditu. 624.urtean sortu zen “Mediku Zerbitzu Handia” deiturikoa, ikerketa medikuak eta ikasketak kudeatzen arduratzen zena. Gainera, garai honetatik iritsi zaizkigu gaixotasun kroniko zein agudo, infekzioso zein gabeziazko gaixotasun askori buruzko xehetasun handiko deskripzioak. Hau horrela, erreferentzia asko iritsi zaizkigu zeinei esker odontologian, ortopedian eta zirujian eman zen garapena ikus dezakegun. Garai honetako medikurik aipagarriena Sun Simiao da (581-682).
Song leinuaren baitan (960-1270) berriz, hainbat jakintsu multidiziplinar nabarmendu ziren, Chen Kua, Qian Yi pediatra, medikuntza legalean aditua Song Ci, edo Wang Wei Yi bezalako akupuntoreak. Handik gutxira, Ming leinua ailegatu baino lehen, Hu Zheng Qi Huei nabarmendu behar da (dietetikan aditua) eta baita Hua Shuou ere, Nan Jing klasikoaren eguneratzea egin zuena. Ming leinuaren agintaldian (1368-1644), beste leku batzuetako eragina igo egin zen, mediku txinatar batzuk herrialde berriak aztertu zituzten, eta mendebaldeko medikuek beraien ezagutza Txinara eraman zuten. Garai hartako obra mediku garrantzitsuenetako bat izan zen “Materia Medikuaren Idatzi Handia”, Li Shizhen ena. Ezin da aipatu gabe utzi Yang Jizou akupuntorea.
XVII eta XVIII.mendetik aurrera, mendebaldearekin etengabeko eraginak eta aurrerapen teknikoek momentuko korronte filosofikoekin batera (komunismoa esaterako), osatuko dute egungo medikuntza txinatarra. Mao Zedongek bereziki bultzatu zuen txinatar medikuntza tradizionala.
Kolonaurreko Amerika
Amerikar kontinenteko lurraldeak, Europarren aurkitu aurreko garai historiko guztian zehar mota guztietako gizarte, kultura eta zibilizazioak hartu izan ditu, eta beraz, medikuntza neolitiko primitiboenaren aztarnak aurki daitezke, bai xamanismoarenak eta baita maiak, inkak eta aztekek beren garairik onenetan utzitako medikuntzarenak ere. Hala ere, orain arte ikusitakoarekin antzekotasunak nabariak dira, gaixotasuna ulertzeko modu magiko-teurgikoa esaterako, hau jainkoen zigor bezala ulertuz; edo jainkoekin lotura berezia duten norbanakoen figura, sendatzeko gaitasun bereziak zituztenak.
Inken artean, Inka medikuak zeuden alde batetik (hampi camayoc), eta herriaren medikuak bestetik (camasmas), gaitasun kirurgikoak zituztenak sakrifizioen ikasketatik lortuak, eta landareen ezagutza zabala zutenak. Sendabelar erabilienen artean zeuden koka (Erytroxilon coca), yage-a (Banisteriopsis caapi), yopo-a (Piptadenia peregrina), perika (Virola colophila), tabakoa (Nicotiana tabacum), yoco-a (Paulinia yoco) edo kurare eta datura batzuk anestesiko bezala erabiliak.
Zibilizazio aztekak mediku ezagutza zabala eta konplexua garatu zuen, eta hauen berri bi kodexei esker izan dezakegu: Sahagún kodexa eta Badiano kodexa (ikus irudiak azpian). Azken honek, Juan Badianorena, Martin de la Cruz indigenek ezagutzen zituen hainbat tekniken bilduma da, horien artean hilzorian dauden pertsonek izan ditzaketen sintomen zerrenda bitxi bat dagoelarik. Monte Alban-en zegoen lehenego medikuntza eskolaren aurkikuntza aipatu beharra dao, Oaxacatik gertu, gure garaiko 250. urtean. Bertan, grabatu anatomiko batzuk aurkitu ziren, tartean zesarea bat eta beste ebakuntza txikien deskripzioak (hortzak ateratzea, hausturen zuzenketa eta zorne-zorroen drainatzea) zeuzkana. Azteken artean, bi mediku mota desberdintzen ziren: alde batetik mediku enpirikoa edo tepatl (Erdi Aroko Europan bizarginarekin aldera genezakeena), eta mediku txamana edo (ticitl), prozesu magikoetan trebatuagoa. Gainera, sendatzaile azteka batzuk atal zehatzetan espezializatu zitezkeen, Magliabecchi Kodexak horren adibideak erakusten dizkigu, fisioterapeuta, emagin edo zirujauen adibideak azalduz.Traumatologoa edo “hezur konpontzailea” teomiquetzan bezala ezagutzen zen eta borroketan egindako zauri eta traumatismoetan aditua zen. Emaginak edo tlamatlquiticitl-k, haurdunaldien jarraipena egiten zuen, baina embriotomiak ere egiten zituen abortu kasuetan.Azpimarratzekoa da cihuapatl landaren aurki daitekeen oxitozikoen erabilera (umetokiko uzkurduren estimulatzailea).
Francisco Lopez de Gómarak, bere “Historia de Indias” liburuan kontatzen ditu espainiar konkistatzaileak hara joandakoan ikusi zituzten hainbat praktika mediku.
Antzinate klasikoa
Gure garaia baino 3000 urte lehenago, Kreta irlan, metalen erabilerarekin eta jauregiak eraikiz Neolitikoa gaindituko duen zibilizazioa sortu zen. Hortik, kultura garatuz zibilizazio minostarra eta mizenikoa sortuko dira. Bi kultura hauek Grezia Klasikoaren oinarri dira, zientzia modernoaren garapenean berebiziko garrantzia izango dutenak orokorrean, baina bereziki medikuntza alorrean. Physis (natura) eta logos (arrazoiketa, zientzia) kontzeptuen garapena izan zen gaixotasuna ulertzeko modu berri baten abiapuntua. Horrela, gaixotasuna mekanismo naturalen nahasmen bezala ulertuko da, eta beraz, ikertua, diagnostikatua eta tratatua izateko aukera emango du, ordura arte zegoen modelo magiko-teologikoak ez bezala. Metodo zientifikoaren jatorria sortuko da, autopsiaren (norbere buruari begiratzea) eta hermeneutikaren (interpretazioa) bidez.
Antzinako Grezia
Antzinako greziarrek medikuntza izendatzeko erabiltzen zuten termino klasikoak, tekhne iatriké (sendatzeko teknika edo artea), “gaixotasunen medikuari” deitzeko ietèr kakôn edo zirujauari deitzeko kheirourgein, ‘esku langilea’, erakusten digute medikuntza zientzia bezala ulertzen zutela. Gizakia naturari gain hartzen hasten da eta bere mitoen bitartez, Jainkoei erronkak jartzen hasten da (Ankises, Peleo, Likaon edo Odiseo). Medikuntza ezagutzak ikus daitezkeen Antzinako Greziako obra zaharrenak poema homerikoak dira: Iliada eta Odisea.
Lehenengoan ikus daiteke esate baterako, Meriones-ek Fereclo lantzaz zauritzen duela ipurmasailean, “maskuritik gertu eta pubis-hezur azpian”; edo Menelao erregeak jasotzen duen tratamendua Troiako gudan eskumuturrean gezi batek zauritu ondoren: “zirujaua Makaon medikua zen, Asklepioren semea, medikuntza grekoaren jainkoa, Kiron zentauroak medikuntza erakutsi ziona”. Bere izenetik eratorri zen eskulapio, garai batean medikuaren sinonimo zena; eta baita Higia izena ere, bere alabarena zena, hortik baitator gaur egun higiene deituriko medikuntza prebentiboaren adarra. Asklepiori dagokio baita ere Eskulapioren hagaren jatorria, gaur egun medikuntzaren sinbolo unibertsala dena.
K.a. VI. mendean Alkmeon Krotonakoak, medikuntzan aritzen zen filosofo pitagorikoa, momentu hartara arte medikuntza grekoa sostengatzen zuten erritual sendatzaileak atzean uzten joan zen osasunaren teoria berri bat garatuz. Atzean utzi zituen eskari eta otoitzak (eukhé), osasunaren jainkoak (Asclepio, Artemisa, Apolo, Atena, Higea…), dantza eta erritu sendatzaileak (Dioniso) eta oinarrizko erremedioen ezagutza enpirikoa. Krotona, Kos edo Knido-n mediku eskola berriak loratzen hasi ziren, Alkmeonen kontzeptuaren jarraitzaileak eta fisiologian eta natur zientzietan oinarritzen zirenak.