cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kutsadura elektromagnetiko
Eraginak ingurugiroan: landare, intsektu eta animaliak
Elektrizitate-banaketako enpresek eta telefoniako operadoreek ukatzen dituzte ikerketetan demostratu diren efektu txar guztiak. Parisen 2011ko otsailaren 25ean egindako audientzian operadoreen ordezkari ofizialek eremu-atalase ofizialen defentsa egin zuten, horiek errespetatuta ondorio biologikorik ez dagoela bermatzen delakoan, ICNIRPko aditu batzuk (International Committee on Non-Ionisation Radiation Protection) joan ziren argumentu hori berresteko, baita Europar Kontseilu eta Munduko Osasun Erakundeko kide batzuk ere. Aldiz “Robin de Toits” gobernuz kanpoko erakundeko kideek berretsi zuten osasunerako txarra izan daitekeela, nahiz eta intentsitate baxuak erabili.
Kopenhagen-eko European Environment Agency-ren arabera prebentzio-printzipioa guztiz garrantzitsua da egon daitezkeen arazoak geldiarazteko. Hala nola, amiantoa, tabakoa eta berunaren gaitzak aztertzeko aurrez egindako ikerketa nahiko egin balira ekidin ahal izango ziren gertatutako giza-kalteak. “Bioinitiative”-k egindako ikerketaren emaitza aski izan daiteke gobernuen ekimena pizteko prebentzio-neurriak hartzeko aldera.
Azkenik, medikuntzako espezialista batek Frantziako ehunka pazientekin egindako ikerketa ugariren ondoren SICEMF gaixotasunaren existentzia demostratu duela adierazi zuen (Intolerantzia-sintoma eremu elektromagnetikoekin).
Eremu elektromagnetikoen efektu biologikoak medikuntzan
Frogatua izan 20. mendearen hasieratik, frekuentzia jakin batzuetako eremu elektromagnetikoek medikuntzan lagundu dezakeela bai diagnosia eta baita tratamenduan ere. Gizakia bera elektromagnetikoa dela kontuan hartu beharrekoa da: Zelulek elkar komunikatzen dute korronteen bidez eta sortzen ditugun seinale elektriko garrantzitsuenak gure nerbio eta muskulu sistemak sortzen dituzte. Bihotzak emititzen dituen seinale elektrikoak begiratuz, elektrokardiogramaz, bere diagnosia egin dezakegu. Garuna aztertzeko ere elektroentzefalograma bat egin dezakegu garunari kalterik egin gabe.
Korronte elektriko eta eremu elektromagnetikoen erabilera terapeutikoak.
Frekuentzia txikietan erabilita eremu elektromagnetikoak medikuntzako tratamendu onuragarrietan erabiltzea lortu da ehunak eta hezurrak sendatzeko, hala nola, kanpo inpultso elektrikoak(desfibriladoreak) eta mikro-korronteak. Baina medikuntzan frekuentzia baxuek onurak ekarri dituzten bezala, ematen du radar-, telekomunikazio- eta mugikor-konpainiek erabiltzen dituzten frekuentzia altuek potentzialki kaltegarriak diren eragin biologikoak ekar ditzaketela landare, animalia eta gizakian.
Aurrerapen teknologikoa eta hazkunde ekonomikoa ingurumen eta osasun zaintzaren kontura
Egia da publikoaren antsietatearen eta mesfidantzen arrazoietako bat dela azkenaldian gertatutako osasun-krisiak (tabakoa, H1N1 gripea, amiantoa...) gertatu izana nazioarteko agentziak horren zaintza-lanetan jardun arren. Hain zuzen ere, Nekazaritza eta Tokiko eta Eskualdeko Gaietarako Ingurumen Batzordea orain ari da lanean produktuen arriskuak baloratzen dituzten nazioarteko agentzietan lan egiten duten zientifikoek ea interes-konfliktoak dituzten eta ea benetan independenteak diren jakiteko. Azpimarratzekoa da frekuentzien atalaseak instituzio politikoei proposatu zizkien ICNIRP gobernuz kanpoko erakundearen jatorria eta egitura oso argiak ez direla. Gainera frekuentzia altuekin irabaziak dituzten industriekin loturak dituen susmoak daude. Hala ere instituzio politikoek ICNRPren gomendioak onartu dituzte ondoko arrazoiengatik:
Hainbat ikerketa konparatibok iradokitzen dute korrelazio handia dagoela frekuentzia altuen arriskuak aztertzen dituzten erakundeen finantzaketaren jatorrien eta frekuentzia altuko aparatuen industriaren artean, eta hau onartezina da. Independenteak izan behar dira adituak ebaluatzen dituzten agentziak adituen balantza orekatua egoteko eta ezin da gertatu kritikoak diren adituak proiektuetatik botatzea edo finantziazio gabe geratzea. Bern unibertsitatean(Suedia) 2006an egindako ikerketa batek erakutsi zuen industriak finantzatutako ikerketen %33-ak esaten zuela eremu elektromagnetikoek bazutela eragina gure gorputzean, aldi berean diru publikoz finantzatutako ikerketetan zifra %80-raino igotzen zen.
Eragin biologiko eta atalase-balioen arteko gatazka
Argi dago gizartearen elektrizitate, mugikor eta telekomunikazioen behar handia parametro ekonomiko garbiak direla, beraz burtsa akzio eta irabazi handien iturria. Ondorioz erregulazio eta atalase gogorragoak ez dira ongi etorriak enpresen munduan. Baina, frekuentzia oso altuetan eremu elektromagnetikoek bizidunetan kaltegarriak izan daitezkeen eragin termikoak dituzte. Mugikorren ordezkariek atalase batzuk defenditzen ibili dira azken urteetan, teorikoki bizidunetan sortzen diren arazo termiko hauek ekiditen dituztenak: 100 mikrotesla frekuentzia baxu eta oso baxuentzat eta 41/42 volt/metro mugikorren frekuentzia altuentzat. Hala ere ez dago garbi atalase hauen barruan dauden eremuek epe luzera eraginik ote duten gugan. Beraz orain defendatzen diren atalaseak bakarrik efektu termikoak ezeztatzen dituzte eta epe laburrean. Epe luzerako kalte biologikoak ez dira kontua hartzen, eta ordezkariek beti ukatzen dituzte. Ukapen horien funtsa dira eragin biologikoak ez direla beti kaltegarriak gizakian, eta eraginik ez dela aurkitu publikazio zientifiko askotan. Ordezkarien argudioak honela laburtu daitezke:
NGC 7631
NGC 7631 galaxia bat da, Pegasus konstelazioan. William Parsonsek aurkitu zuen n.
Kutsadura elektromagnetiko
Ikerketak eta argudioak: gobernuz kanpoko erakundeak, zientzialari taldeak, Europar Ingurumen Agentzia, eta Europar Parlamentua
Esan daiteke eremuek eragin biologiko positiboak badituzte medikuntzan(elektroterapiak), eragin kaltegarriak egon daitezkeela kontuan hartu behar dela ere.
Eragin negatiboen ikerketa zientifiko batzuen emaitzak fauna eta floran kezkagarriak dira. Gainera gizakian dituen eragin biologiko patogenoak ez dira edonola baztertzekoak.
Egin diren ikerketen kopurua handia da. 2007an Bioinitiative proiektuak 2000 ikerketa analizatu zituen eta gehiago azaltzen dira 2010ean Ramazzini Institutuak (Italiako kantzerraren eta ingurumeneko gaixotasunen ikerketa eta kontrolerako institutu nazionala) ateratako monografia batean.
Maila altuko zientzialari askoren artean ICES (International Commission for Electromagnetic Safety) izeneko talde bat sortu zuten, eta segurtasunerako estandar askoz zorrotzagoak hartzeko proposamenak egin zuten zituzten 2006an eta 2008an. Zientzialariek hiru multzotan banatzen dituzte eragin biologiko edo ez-termikoak:
Eragin biologikoa, ehun edo zelula batek kanpo-estimuluen eraginez daukan aldaketa fisiologiko, biokimiko edo portaeran aldaketa da. Horrek esan nahi du eragin biologikoak ez duela beti osasuna kaltetu behar, zelularen erantzuna normala izan daiteke estimuluen aurrean. Eragin biologiko patologikoa ordea, organismoaren funtzionamenduan gailendu eta sintoma edo patologia larri edo ez larriak sor ditzakeena da. Gero eta handiagoa den ikerketa zientifiko kopuru handi batek frogatu du eragin biologikoak existitzen direla.
Burutu diren ikerketa guztiak laburbiltzea zaila da, baina Bioinitiative proiektuak 2000 bat klasifikatu zituen eta ikusi zen intzidentzia behar baino handiagoa jasotzen zela zenbait gaitzetan: burmuin tumore, neuroma akustiko, nerbio sistema eta burmuinaren funtzio-akatsak, genetan efektuak, zelulen estres-proteinak, eta sistema immunea.
REFLEX programa (Komisio Europarrak finantzatua eta 12 europar ikerketa-taldek sortua) eremu espezifikoagoan egindako ikerketa handi bat izan zen, uhinen genu-toxikotasuna aztertu zuena. Ondorioak izan ziren uhinek kromosoma ezabaketa eta DNA molekulen apurketa sortzen dituztela, baita estres-proteinen sintesia erruz zabaldu eta geneen espresioak aldatzen dituela zelula mota askotan.
Interphone ikerketari dagokionez, orain arte egin den ikerketa handiena mugikor erabiltzaile eta glioma, meningioma, neuroma akustikoa eta glandula parotidako tumoretan, 10 urteko ikerketen ondoren desadostasun asko egon ziren kideen artean (13 estatuko 16 talde) eta 2010ean emaitzak erakustean ez zen ondo frogatuta geratu arriskurik ez zegoenik. Azken esperimentuek erakutsi zuten erabilera intentsiboak glioma (%40 eta %96 mugikorra alde bakarrean erabilita) eta meningioma (%15 eta %45 alde bakarrean erabilita) arriskua asko handitzen zuela. Gainera estudio guztia helduekin egin da, jakinda gazteak direla mugikorra gehien erabiltzen dutenak eta beren erradiazio-absortzioa askoz handiagoa dela helduenarekin konparatuta, asko espekulatu daiteke belaunaldi gazteei gerta litzaiekeenari buruz.
Momentu honetan, mugikorren erabileraren analisia 21. mendeko hasieratik hona egin dela ikusita, azpimarratzekoa da 10 urte ez direla nahikoa erabileraren ondorioak ondo ikusteko. Hain zuzen ere, erradioaktibitateak burmuineko minbizia sortzen duela frogatuta dago baina 10etik 20 urte egon zaitezke erradiazioaren eraginik nabaritu gabe.
Jean Huss-ek (txostena aurkeztu zuenak) gogorarazten du arreta finkatuta dagoela mugikorretan baina eremu elektromagnetikoko iturri askoz gehiago ditugula guru gizartean. Bai eraikin barruan gaudenean baita eraikinetatik kanpo gaudenean ere, frekuentzia elektromagnetiko ezberdinen handia jasaten ari gara etengabe. Eta hori ez da gauza bakarra, mugikorren industriako azpiegiturak garatzeko modua bilatzen ari da 4G jenerazio berria zabaltzeko.
Israelen, azpiegitura berriak sartzeari uko egin diote eta irradiazioen segurtasuna egiaztatu arte itxoin egingo dute. Europar populazioaren kezka handia antenen kokapena ere bada. Suedian eta Alemanian egindako ikerketa batzuek demostratu zuten antenak gertu dituzten abere-etxaldeetan abereek osasun-arazo handiak zituztela, besteak beste, ugalkortasun arazoak, deformazioak eta kataratak. Azterketa epidemiologiko batzuek ere gaixotasun-sintomak aurkitu zituzten antenen ondoan kokatutako herri edo auzoetan. Azken azterketa hauek Frantzia, Alemania, Suitza, eta Austrian egin ziren. Azterketa epidemiologiko hauen arabera, antenen potentzia igotzean pertsonen artean igotzen ziren sintomak: lo arazoak, buruko minak, odol-presio arazoak, larru-arazoak, alergiak eta zorabioak. Alemanian 2011an egin den ikerketa batek berrindartu du argudio hau, nahiz eta 60 pertsona bakarrik analizatu. Rimbach-en (Bavaria) antena zerbitzu berri bat jarri zen 2004 urtarrilean, 2004 ekainean, 2005 urtarrila eta 2005 ekainean. Urte eta erdiko ikerketa honetan zientzialariek garbi ikusi ahal izan dute estresarekin erlazionatutako edo beste motatako hormonak gernuan. Emaitzek esaten dute adrenalina eta noradrenalina igo eta dopamina eta feniletililamina jaisten direla, estres-egoera handituz. Feniletililaminaren igoera umeen arreta falta eta hiperaktibitatearekin lotu dute zientifikoek, Alemanian asko igo ziren sintomak 1990-2004 tartean.
Puyloubier
Biztanleria
2007an Puyloubier udalerrian erroldatutako biztanleak 1.708 ziren. Familiak 589 ziren, horien artean 147 pertsona bakarrekoak ziren (90 bakarrik bizi ziren gizonak eta 57 bakarrik bizi ziren emakumeak), 168 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 225 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 49 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 700 etxebizitza zeuden, 615 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 42 bigarren erresidentzia ziren eta 43 hutsik zeuden. 603 etxeak ziren eta 91 apartamentuak ziren. 615 etxebizitza nagusietatik 368 bere jabearen bizilekua ziren, 204 alokairuan okupaturik zeuden eta 43 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 46 etxek bi zituzten, 136 etxek hiru zituzten, 159 etxek lau zituzten eta 268 etxek bost zituzten. 423 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 261 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 317 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.104 ziren, horien artean 808 aktiboak ziren eta 296 inaktiboak ziren. 808 pertsona aktiboetatik 725 lanean zeuden (392 gizon eta 333 emakume) eta 83 langabezian zeuden (36 gizon eta 47 emakume). 296 pertsona inaktiboetatik 108 erretiraturik zeuden, 104 ikasten zeuden eta 84 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Bolitoglossa longissima
Bolitoglossa longissima Bolitoglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Plethodontidae familian sailkatuta dago, Caudata ordenan.
Kutsadura elektromagnetiko
Ikerketak eta argudioak: gobernuz kanpoko erakundeak, zientzialari taldeak, Europar Ingurumen Agentzia, eta Europar Parlamentua
Honi guztiari gehitu behar zaio pertsona batzuk sentiberagoak direla eremu elektrikoen aurrean eta kontuan hartzeko elementu bakarra ez dela eremuen iturrira dagoen distantzia bakarrik. Esposizio-denbora, zenbait elementu kimikoren aurreko esposizioa eta giza-ehunetan dauden zenbat metal astun ere kontuan hartu behar dira.
JAARS (Ipar Carolina)
JAARS Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Union konderrian dago, Ipar Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kutsadura elektromagnetiko
Ikerketak eta argudioak: gobernuz kanpoko erakundeak, zientzialari taldeak, Europar Ingurumen Agentzia, eta Europar Parlamentua
Honekin lotuta, Lloyd-en informearen ondoren, konpainia aseguratzaileak eremu elektromagnetikoa aseguratzen hasi ziren erantzukizun zibilen poliza gisa, amianto eta genetikoki eraldatutako organismoekin batera. Hau jakitea ere ez da oso lasaigarria.
Txostenaren aurkezleak jakin nahiko luke ea ez den egokiagoa eta berritzaileagoa haririk gabeko komunikazio berriak garatzea. Sistema hauek, Estatu Batuetan eta Japonian garatzen ari dira argi ikusgarri eta infragorria erabiliz.
Ondorioak
Eremu elektromagnetikoen eragin kaltegarriak oraindik ez dira ondo argitu eta zalantza zientifiko asko dago airean. Hala ere, gizartearen zati handi batean antsietatea eta beldurra ikus daiteke eta eskaera asko daude maila altuko zientifiko, doktore eta kezkatutako elkarteen partetik.
Prebentzioaren printzipioa eta inguru osasuntsua izatearen eskubidea, batez ere umeentzat, garapen ekonomiko, sozial eta teknologikoaren oinarri izan behar dira. Horregatik Parlamentarien Asanbladak erabaki du zenbaitetan ingurumenarekin zerikusia duten arriskuen aurrean prebentzioa hobetzea.
Orain arteko ikerketa zientifikoak ikusita eta Nekazaritza eta Tokiko eta Eskualdeko Gaietarako Ingurumen Batzordearen inguruan antolatutako aditu taldearen iritziak entzunda badago eremu elektromagnetikoek faunan, floran eta gizakian dituzten eragin kaltegarririk existitzen direla baieztatzeko nahikoa froga, eta arrisku hauen aurrean erreakzionatu eta babesa lortzea beharrezkoa da.
Arrisku hauek ikusita Europar Parlamentua 1999 eta 2009 artean arreta igo du eta akzio prebentiboak antolatu ditu, hala nola, langileentzako diren atalase eta publikoak diren atalaseak jaitsi ditu eta arriskuen ikerkuntza alorraren independentzia berreskuratzen saiatu da.
Azkenaldian, Europar Ingurumen Agentziak (EIA) 2007ko Irailean eta 2009ko Irailean ateratako analisi eta arrisku abisuak onartu egin ditu. EIA-k dioenez, badago nahiko froga zientifiko eremu elektromagnetikoen eragin kaltegarriei buruz arreta printzipioa aplikatzeko eta premiazko neurri efektiboak hartzeko.
Puyloubier
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 69 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 janari enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 8 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 19 zerbitzu enpresak ziren, 11 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Joan Caboto
Joan Caboto (italieraz: Giovanni Caboto; Castiglione Chiavarese, Genovako Errepublika edo Gaeta, Napoliko Erresuma, 1450 aldean - Ingalaterra, 1498) itsasgizona izan zen. Henrike VII.a Ingalaterrakoaren zerbitzuan ari zelarik, zera proposatu zuen: Amerikaren iparraldea inguratuz Txinarako itsasbide berri bat aurkitzea. Sebastian semearekin batera, Ternua aurkitu zuen, eta Groenlandiako, Labradorko eta Ingalaterra Berriko kostaldeak ikertu zituen.
Puyloubier
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 3 igeltseroak, 2 margolariak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia, 2 jatetxeak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 2 okindegiak eta 1 liburu denda zen.
2000. urtean Puyloubier udalerrian 67 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.274 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dyjákovičky
Dyjákovičky Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 538 biztanle ditu eta 13 kilometro koadroko azalera. Znojmoko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1780 urtean egin zen.
Bathyraja papilionifera
Bathyraja papilionifera Bathyraja generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Arhynchobatidae familian.
Leptis Magna
Leptis Magna (arabieraz: لَبْدَة), Kartagoko eta gero Erromatar Inperioko hiri garrantzitsua.
Gaur egungo Tripolitik (Libia) hurbil daude garai hartako hondakinak, eta gizateriaren ondare izendatu zituen Unescok 1982an.
Historia
Feniziar kolonoek fundatu zuten hiria K.a. 1100. urte inguruan. Hala ere, K.a. IX. mendean Kartago Mediterraneo itsasoko potentzia bihurtu zenean hartu zuen garrantzia hiriak. Kartagoren parte izan zen Hirugarren Gerra Punikoaren amaiera arte, eta Erromatar Errepublikakoa egin zuten K.a. 146. urtea eta gero, nahiz eta hiri independentetzat zuten K.a. 200. urteaz geroztik.
Leptis Magna Erromaren zati izan zen Tiberio enperadorearen erregealdira arte. Orduan, Leptis Magna eta inguruak Afrikako erromatar probintzia bihurtu ziren ofizialki. Garai hartan, merkataritzagune garrantzitsua zen, baina goren aldia K. o. 193. urtean heldu zitzaion, sortzez Leptis Magnakoa zen Luzio Septimio Severok inperioko tronua bereganatu zuenean. Izan ere, Severo enperadore izan zen denboraldian, eraikin eta altxor piloa eraikiarazi zituen hain maite zuen sorterrian. Hala, Afrikako hiri nagusietakoa bihurtu zuen Leptis Magna, Kartago eta Alexandria hirien lehiakide.
K. o. 439. urtean, Leptis Magna eta Tripolitaniako gainerako hiriak bandaloen eskuetan erori ziren. Orduan, bandaloen Genseriko erregeak Kartago konkistatu, eta haien hiriburu egin zuen. Zoritxarrez, hiriko harresiak eraitsi zituen, Leptis Magnako herritarrak bandaloen kontra altxa ez zitezen. Horren ondorioz, K.o. 523.ean, berbere batzuek hiria arpilatu zuten, eta kalte handiak eragin zizkieten bai bandaloei bai bertako herritarrei ere.
Hamar urte geroago, Belisariok konkistatu zuen Leptis Magna Bizantziar Inperioaren izenean, eta bandaloen erreinua suntsitu zuen K. o. 534.ean. Hala, Bizantzioko Inperioaren probintzia-hiriburu bihurtu zen Leptis Magna, baina ezin izan zuen sekula berbereen kaltetik oneratu. Arabiarrek Tripolitania konkistatu zutenerako (K.o. 650) bizantziar soldatu-talde bat besterik ez zen gelditzen hirian.
Urteak joan eta urteak etorri, hondarrak azpian hartu zuen hiri ahaztua. XVII. mendean, hango materialak hartzeko ustiatu zuten frantziarrek: Saint-Germain des Présko abadiako aldare handia egiteko erabili zituzten zutabeak, esaterako. Gaur egun, Louvreko margolanen galeria handian daude.
XX. mendearen hasieran ekin zioten hiriko hondakinei azterketa arkeologikoa egiteari. Gaur egun, Leptis Magnako hondakinak Erromatarren Inperioko aztarna ikusgarrienetakoak dira. 1982an, gizateriaren ondare izendatu zuen Unescok Leptis Magna.
Berriki egindako aurkikuntzak
2005eko ekainean, Hanburgoko Unibertsitateko arkeologoek jakinarazi zuten Libiako kostaldean bost mosaiko erromatar aurkitu zituztela. I. eta II. mendekoak dira, eta argi eta garbi erakusten dute, adibidez, gerlari bat orein bat ehizatzen, lau gazte zezen basa batekin borrokatzen eta gladiadore bat aurkari hilari begira —azken hori inoizko mosaiko ederrenetakoa dela diote adituek—. Leptis Magnako etxe erromatar bateko termen zati zen frigidarium baten hormak apaintzen omen zituzten mosaikoek.
Georges Philippe Friedmann
Georges Philippe Friedmann (Paris, 1902ko maiatzaren 13a - 1977ko azaroaren 15a), frantses soziologoa izan zen. Jean Fourastié-ren jarrera baikorren kontra azaldu zen; gizarte industrialean lanaren antolaketak gizatasuna galarazten duela esaten du. La Fin du peuple juif (1966, Judu herriaren amaiera) liburuan soziologia-ikerketa bat egin zuen, eta gizonaren etorkizunari buruzko moral eta filosofia gogoeta La Puissance et la Sagesse, (1971, Indarra eta jakituria) liburuan.
Blade: Trinity
Blade Trinity, Blade III edo Blade III: Trinity, 2004ko David S. Goyer estatubatuar zinema zuzendariaren beldurrezko ekintza filma bat da. Marv Wolfman eta Gene Colan komikigileen Blade komikian oinarritua dago. Wesley Snipes, Kris Kristofferson, Jessica Biel, Ryan Reynolds, Parker Posey, Dominic Purcell eta Triple H aktoreek antzeztu zuten.
Blade (1998) eta Blade II (2002) aurrekariak izan zituen.
Argumentua
Urte luzez, Blade (Wesley Snipes) munduak gauez kalezuloetan jazotzen zenaz ohartu gabe banpiroen aurka borrokatu da. Baina orain, FBIko sareetan erori ostean, egun argira ateratzera eta ordurarte bere izateaz ezjakitunak ziren gizaki banpiro-ehiztariekin elkarlanean jardutera derrigortua egongo da, Nightstalkers direlakoak. Abigail (Jessica Biel) eta Hannibalen (Ryan Reynolds) laguntzaz, Bladek atzetik jarraika izan duen Antzinaroko izaki baten aztarnak jarraituko ditu, jatorrizko banpiroa: Drakula (Dominic Purcell).
Montecorice
Montecorice Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ana Amalia Brunswick-Wolfenbüttelekoa
Ana Amalia Brunswick-Wolfenbüttelkoa (Wolfenbüttel, 1739ko urriak 24 - Weimar, 1807ko apirilak 10), Saxonia-Weimar-Eisenachko dukesa ezkontidea, mezenas eta musikagile alemaniarra zen. Wolfenbüttelko gazteluan jaio zen, duke Karlos I. Brunswick-Wolfenbüttelgoa eta Filipina Karlota Prusiakoaren bostgarren umea zen izan zituzten hamahiruetatik. Bere aitona amatiarra errege Federiko Gilermo I. Prusiakoa zen.
NGC 7632
NGC 7632 galaxia bat da, Grus konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Suintila
Suintila (Swinþila; Suinthila) bisigodoen erregea izan zen 621tik 631ra arte. 634. urtean hil zen.
Suintilak bizantziarren aurkako gerra egin zuen 621 urtean. Halaber, baskoiak menderatzen saiatu zen eta, presoak erabiliz, 628. urtean hiri bat eraiki zuen: Oligicus (gaur egungo Erriberri). Hau Rekopolisekin batera bisigodoek eratutako hiri gutxienetariko bat izan zen eta Gasteizekin batera mendietan zeuden baskoiak gelditzea zuen helburu.
Leitza
Leitza ([leits̻a]) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da. Iruñeko merindadean dago kokatuta, Leitzaldea izeneko eskualdean. Gipuzkoarekin egiten du muga eta inguruko herririk handiena da Leitza.
Udalerri Euskaldunen Mankomunitatearen kidea da.
Inguru naturala eta kokapena
Leitza Iruñeko merindadearen iparraldeko muturrean dago, Gipuzkoako mugatik gertu, eta Nafarroako hiriburutik 50 bat kilometrora. Mendirik altuenak hegoaldean daude, Guratz (955m) eta Korneta (1.054m).
Klima eta landaredia
Klimaren ezaugarrietako bat euri ugari eta erregularrak dira. Horrez gain, aldaketa termiko txikia dela eta, urteko batez besteko tenperatura 12-13 gradukoa da. Prezipitazioak 1.600 eta 2.000mm bitartekoak dira, hegoaldeko mendietan 2.000mm baino gehiago jausten dira. Urteroko egun euritsuak 180 baino gehiago dira.
Udalerrian hosto erorkorreko zuhaitzak nabarmentzen dira, pagadiak udalerriaren gunerik altuenetan, hariztiak beheko haranetan, eta gaztainondoak erdialdeko lurretan. Birlandaturiko pinu lariziarrek (Pinus nigra), insignisek eta alertzeek 650 hektarea hartzen dituzte.
Estazio meteorologikoa
Herrigunetik kanpo, Leitza inguruko mendi batean, itsasoaren mailatik 668 metrora, Nafarroako Gobernuak 1986an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Auzoak
Leitzako udalerria ondoko auzoek osatzen dute:
Kaleak
Leitzako udalerria ondoko kaleek osatzen dute:
Historia
Leitza udalerriaren mugetan Aritz-Ireberko Bioztain I eta Bioztain II trikuharriak daude, gizakiak inguruetan utzitako aztarnarik antzinakoena.
1847an herrian 4.000 errealeko zuzkidura zeukan eskola, hiru onuradun zeuzkan eliza, hiru burdinola, kupre lantegia, paper lantegia, zortzi sutegi, eta irina ekoizten zuten hiru errota zeuden.
Ekonomia
Industria (manufaktura-industria, papergintza), eraikuntza, zerbitzuak, abeltzaintza (behiak, ardiak, behorrak, txerri eta hegazti-haztegiak) eta basogintza (pagoa, haritza, pinua).
Demografia
Biztanleriaren piramideak dion bezala, 2020ean gizonen artean biztanle gehien bizi zen adin tartea 40-44 urte dituztenena da, ia 130 gizon, eta horrela 1977.urtekoak bihurtzen dira adin populatuenak bai gizonen artean, bai Leitza osoan 33 gizon zirelako. Emakumeen urte populatuenak berriz 60-64 urte tartekoa zen, 110 emakume, eta naiz eta 60-64 urte tartekoek izan zuten populazio handiena, 1981koek osatzen dute emakumeetan adin populatuena, hain zuzuen 32 zirelako.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 104 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 3,60 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Udal hauteskundeak
1999an EHk (6 zinegotzi) hartu zuen alkatetza. EAk (3) eta UPNk (2) osatu zuten udalbatza; 2001ean ETAk José Javier Mujika Astibia UPNko zinegotzia hil zuen.
2003an ezker abertzalearen inguruko Larrain zerrenda legez kanpo utzi zuten; hori dela eta, UPNk (5 zinegotzi) irabazi zuen. Aldiz, Aralarrek (4) eskuratu zuen alkate kargua EAko bi zinegotzien laguntzaz.
Leitzako alkatea Eusko Abertzale Ekintza alderdi politikoko Javier Zabalo Betelu izan zen 2007-2011 legealdian. Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 41 izan ziren (emandako guztien % 2,24) eta boto zuriak 37 (% 2,07). Abstentzioa % 26,72koa izan zen.
2011ko hauteskundeetan, Bilduk hamaika zinegotzietatik 9 lortu zituen 1.283 bozkarekin (% 76,14). Derecha Navarra y Española alderdiak zinegotzi 1 lortu zuen 188 bozkarekin (% 11,16). Azkenik, UPNek 130 bozka lortu zituen (% 7,72), eta beraz, zinegotzi bakarra. Bilduk gehiengo osoa zuenez, Oier Eizmendi alkate izendatu zuten.
.sg
.sg Singapurri dagokion herrialdeentzako goi mailako domeinua da. SGNICek kudeatzen du.
Leitza
Hauteskunde orokorrak
Herri Aretoa
.sg
Bigarren mailako domeinuak
Hirugarren mailako domeinuak ere erregistratu daitezke, hurrengo domeinuetan oinarrituz:
Leitza
Hauteskunde orokorrak
Atekabeltz Gaztetxea:
.sg
Kanpo estekak
Toppdomän
Leitza
Hauteskunde orokorrak
Kiroldegia:
Leitzeko San Tiburtzio Donearen Pestak
Leitzeko pestak edo Leitzeko San Tiburtzio Donearen Pestak, abuztuaren 10an hasi eta abuztuaren 15an amaitzen dira. Abuztuaren 10ko 18etan Leitzako plaza goraino betetzen da txupinazoa ikusteko. Festa hauek 5 egun eta 6 orduko iraupena dute, berdina dena, 126 ordu. Leitzako festetako programa oso zabala izan hoi da. Buruhandiak eta erraldoiak, txaranga, zezenak, zezen suzkoa, Herri Kirolak, bertsolariak, kontzertuak egunero eta beharrezkoak dantzariak.
Azpiegitura eta garraioak
Ceferino Apezetxea eta semeak autobus konpainiak Goizueta eta Leitza bitarteko linea ustiatzen du. Geltokia Leitzako Banco Santanderren bulegoaren aurrean dago.
Horrez gain, Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Landa Turismoaren Hiriburua 2020 (Escapada Rural)
Leitza 2020ean, Escapada Ruraleko Landa Turismoko Hiriburuaren ranking-ean 6. postuan gelditu zen. Ranking-eko %7,3a bereganatu zuen.
Euskara
Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Leitza eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 91,16k zekien euskaraz.
Leitzan mintzatzen den euskara gaur egun gipuzkera da gehienbat; XX. mendera arte, ordea, iparraldeko goi nafarrera egiten zen. Hiztuna zenbat eta gazteago, gipuzkeraren ezaugarri gehiago izaten ditu haren euskarak; zenbat eta zaharrago, nafarreraren ezaugarri gehiago.
Jaiak eta ospakizunak
Leitzako festak abuztuaren 10etik 15era ospatzen dira; egun nagusia abuztuaren 11 da, San Tiburtzio.
Inauteriak ilbeltzeko (urtarrileko) laugarren igandearen arabera hasten dira. Larunbata, igandea, astelehena eta asteartea hartzen dituzte.
Ekonomia
Udalerriko enpresa nagusia Sarrio paper-fabrika da, Gipuzkoatik datorren errepidean etorriz gero udalerriaren sarreran dago.
LHL erronka
LHL erronka, hau da, Linza, Hiru Erregen Mahaia, Leitza, 2021eko inklusio proiektu bat izan zen 6 familik osatua. Ideia Iker eta Iraitz bururatu zitzaien. Inklusioa ez ezik, kirol erronka bat izan zen Iker eta Iraitz Leitzarrentzat. 150km-ko ibilbidea, 6.000 metroko desnibel positiboa eta justu 33 ordu 11 minutu eta 19 segunduko ibilbidea korrika. Leitzan bada familia bat behar bereziak behar dituenak eta haien gana hurbildu ziren. Haiekin hitz eginda taldearen proposamenak beste norabide bat artu zuen, pertsona bakar betean zentratu beharrean, zergatik ez bihurtu herri guztiarentzako onuragarri den proiektu bat? Horrela, proiektua aurrera eramatea erabaki zuten. 2020ko inozente egunean, Iker eta Iraitzek udaletxeko batzar aretoan bildu zituzten 6 familiak eta proiektua azaldu zieten. Haurrei zein helduei ekarpen ugari bururatu zitzaien eta denak paper txuri batean txukun-txukun idatzita utzi zituzten. Proiektuaren helburu nagusia bat eta bakarra zen, Leitza inklusiboagoa bihurtzea, eta horretarako lorpen adierazle hauek finkatu zituzten:
Ordutik herria nabarmen bihurtu da inklusiboago. 2021eko ekainaren 24ko arratsaldean iritsi ziren LHL erronkako 6 familiak eta lagunak Linzara. Hurrengo eguneko eguardiko 12etan hasi zen kirol erronka. Iker eta Iraitzez gain, bidean bide lagun pila bat izan zituzten. Azpimarratzetakotan Kemenekoak, Gorka Zubeldia eta Leitzar lagun pila. Ekainaren 26ko arratsaldean iritsi ziren herriko plazara. Denak zeuden emozioz, negarrez eta espero zutena baino askoz jende gehiago zeuden plazan. Leitzako udalak dioenez, hemendik aurrera egin behar diren obrei begirada inklusiboa emango zaie.
Erraldoi eta buruhandien konpartsa
Leitzan 2019tik 7 buruhandi daude: Zaharrenak Pirata eta Amonazarra dira, nahiz eta bi horiekin batera pailazo bat ere bazegoen. Ondoren Cantinflas, Groucho Marx eta Ipotxa sortu ziren. Abel Barriola pilotaria erretiratu zenean, 2017an, bere omenez Barriola buruhandia egin zen. 2019an bigarren emakume buruhandia sortu zuten, eta bigarren Mexikarra, Frida Kahlo.
Leitzan orain dela urte gutxira arte bi erraldoi handi bakarrik zeuden, Lizarra eta Garazi. 2021ean bi berri handi ekarri zituzten. Biak emakumeak, bat baserritarra eta bestea Ekuadortarra.
2808 Belgrano
2808 Belgrano asteroide baten izena da. apirilaren 23an aurkitu zuen Felix Aguilar Behatokia-ek El Leoncito Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1976 HS izena zeraman.
Orbitaren ezaugarriak
2808 Belgrano asteroidearen orbitak batezbeste 3,008 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 2,77 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,247 distantziara. Eszentrikotasuna 0,079 da, eta makurdura orbitala 8,95ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.3 da.
Armand Touleteko geltokia
Geltokia 2019ko irailaren 2an ireki zen.
Historia
Geltokia 2019ko irailaren 2an ireki zen jendearentzat, Tram'Busaren linearen trazatuaren zati gisa.
Lehenago "Elkar" bezala ezagutzen zen.
Coryphaenoides armatus
Coryphaenoides armatus Coryphaenoides generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.
Tolmo de Minateda
El Tolmo de Minateda (Elo; arabieraz: Madinat Iyyuh) bisigodo eta Al Andalus-ren garaiko aztarnategia da (600/610-900). Albaceteko probintzian dago. Sonia Gutiérrez arkeologoak aztarnategian ikerketak egin ditu. Tolmo de Minatedan eliza/basilika bat dago.
Vsevolod Garxin
Vsevolod Mikhailovitx Garxin (Всеволод Михайлович Гаршин; Ekaterinoslav Probintzia, 1855eko otsailaren 14aGreg./otsailaren 2aJul. - San Petersburgo, 1888ko apirilaren 5aGreg./martxoaren 24aJul.) errusiar idazlea izan zen. Bere aita armadako ofiziala izan zen eta bere arbaso bat Ivan Izugarriaren zerbitzura egon zen. Errusia-Turkia Gerrarako boluntarioa izan zen eta Balkanetako frontean borrokatu zuen, non zauritua izan zen. Gerraren ondoren, idazteari ekin zion soil-soilik, eta bere esperientzia militarrak erabili zituen bere istorioetan. Gaixotasun mentaleko aldiak izan zituen eta bere buruaz beste egiten saiatu zen, handik egun batzuetara hil zelarik. Gutxi idatzi zuen, hogei bat istorio, erruki-izpirituak ezaugarrituak. Dostoievskirekin alderatu dute.
Artizarra
Artizarra Eguzki-sistemako bigarren planeta da. Eguzkiari bira ematen dio Lurreko 224,7 egunean behin. Planeta guztien artean errotazio-periodorik luzeena da, 243 egun, eta beste planeta guztien kontrako noranzkoan biratzen du (Eguzkia mendebaldetik ateratzen da eta ekialdean jarri). Ez du satelite naturalik. Hizkuntza askotan Venus izena darama, Antzinako Erromako edertasun eta maitasunaren izen bereko jainkosaren omenez. Ilargiaren ostean, distirarik handiena duen gaueko zeruko bigarren objektua da. Bere itxurazko magnitude maximoa -4,6 da, nahikoa argia itzalek sortzeko gauez eta, batzuetan, egun-argiz ere ikusi ahal izateko. Lurraren orbitaren barruan biratzen du eta, beraz, behe-planeta bat da. Lurretik ikusita, ez da inoiz Eguzkitik asko aldentzen; bere distantzia-angeluarrik handiena (elongazioa) 47,8º da.
Hyperloop
Hyperloop SpaceX garraio aeroespazialeko enpresak erregistratutako izen komertziala da, bidaiarien eta merkantzien abiadura handiko garraioa ahalbidetzen duena hodi hutsetan zehar.
Artizarra
Gaueko zeruko objektu distiratsuenetako bat izanik, Artizarrak giza kulturan eragin handia izan du, eta bere aipamenak daude idazkunak daudenetik. Jainko edo sakratu izaera izan du kultura askotan, eta idazle zein poetak eragin ditu, goizeko izar zein arratseko izar gisa. K. a. 2. milurtekoan jada planetaren mugimendu erlatiboa aztertu eta idatzi zen.
Lurretik gertuen dagoen planeta izanik, Artizarra izan zen gizakiak bisitatu zuen lehen Lurretik kanpoko planeta. Mariner 2k 1962an bisitatu zuen eta Venera 7k bertan lurrartu 1970ean. Artizarraren hodeiek ez dute baimentzen gainazala ikustea, eta ezin izan zen detailezko maparik egin Magellan zunda bertara 1991ean iritsi zen arte. Misio konplexuagoak proposatu dira, bertara ibilgailu bat bidaliz, baina dituen muturreko baldintzek asko zailtzen dute helburu hori.
Hyperloop
Hyperloop proiektuaren jatorrizko zirriborroaren ideia 2013ko abuztuan argitaratu zen diseinuzko dokumentu baten bidez. Dokumentu honek, ibilbide teoriko bat kontutan hartzen zuen Los Angeles eta San Frantzisko hiriko badiaren artean, ibilbideko zati gehiena Interestatal 5 autobideari paralelo izanik. Hyperloop proiektuaren teknologia kode irekiko hardware kontzeptua erabiliz diseinatua izan da Elon Musk eta SpaceX-en bidez eta beste pertsona edo enpresei animatu diete garapena handiagoa izan dadin. Helburu horrekin, hainbat enpresa eta hamarnaka diziplinarteko talde sortu dira teknologia berria aurrera eraman nahi duten ikasle askoren artean. Hala ere, aditu batzuk eszeptikoak dira, haien ustez proposamenak ez dituzte aintzakotzat hartzen kostu altuak eta teknologia garatzearen arriskuak eta ideia eginezina dela diote.
Artizarra
Etimologia
Artizar hitza argi-izar hitz-elkarketatik eratortzen da euskaraz. Argiarekin lotutako hitz asko agertzen dira, hizkuntza askotan, Artizarra deitzerakoan.
Hyperloop
Historia
Hodi huts baten barnetik bidaiatzen duten trenen ideia orokorrak mende bat baino gehiago du, nahiz eta trenbide atmosferikoa ez den inoiz arrakastatsua izan. Elon Musk fisikariaren Hyperloop proiektuak, bideragarria egin dezake ekonomikoki erronka hori. Lehenengoz aipatu zuen Musk-ek PandoDaily ekitaldian, garraioaren bostgarren modalitaterako kontzeptu berri bat pentsatzen ari zela Hyperloop deitua, 2012ko uztailean Santa Monica hirian, Californian. Abiadura handiko garraio kontzeptuak, hurrengo ezaugarriak izango zituen: immunitatea eguraldi traketsarekiko, talkarik gabekoa, hegazkin baten abiadura bikoitza, potentzia kontsumo baxua eta lanerako energia akumulazioa eguneko 24 orduetan. Hyperloop izena aukeratua izan zen bukle baten sartu behar zelako.
Musk-en aurreikuspenen ustez, bertsio aurreratuenak abiadura hipersonikoan bidaiatzeko gai izango dira. 2013ko maiatzean, Musk-ek Hyperloop proiektua Concorde hegazkina, errailezko kanoia eta airezko hockey-aren arteko nahasketa baten moduan definitu zuen. 2012. urtearen bukaeratik 2013ko abuztura bitarte, Hyperloop ideiaren modelaketa kontzeptualean lan egin zuen Tesla Motors eta SpaceX enpresetako ingeniari talde batek. Sistemaren beta diseinua Tesla eta SpaceX enpresetako blogetan argitaratu zen. Musk-ek jendea animatu zuen diseinua komenta zezaten,  jendeak hobetzeko erak aurkitu ahal izateko , Hyperloop kode ireki ko diseinua izango delako.
2015eko ekainean, SpaceX-ek adierazi zuen probak egiteko kilometro bat eta seiehun metroko pista eraikiko zuela bere instalazioen ondoan, Hawthorne hirian. Pista, kapsulen diseinua probatzeko erabilia izan da, hirugarrengo enpresa batzuei esker hornitua. Prototipo baten eskala errealeko eraikuntza 8 km-ko errailekin, 2016. urtean hasi zen. Bestalde, diseinuzko lehiaketa batean kapsularen maketak aurkeztu ziren, 1600 metrotako ibilbide motz baterako. Probatarako pista Nevadan eraiki zen eta eskalan eginiko ereduaren lehenengo probak 2016ko maiatzean burutu ziren.
Hasierako diseinu kontzeptua
Hyperloop kontzeptua kapsulak altzairuzko hodi jarraietatik barrena bidaltzeko diseinaturik dago, huts partziala mantenduz. Kapsula bakoitzak 0,5 eta 1,3 milimetrotako airezko geruza baten gainean flotatzen du presioa eragiten duen airezko jasogailu bati esker, airezko hockey-zko diskoa esekitzen den moduan. Honi esker, lebitazio magnetikoaren erabilpena ekiditen da, kontuan izanda gurpilak ezin dituztela horrelako abiadura handiak jasan. Hodian barrena kokatutako indukzio linealeko motorrek kapsula azeleratu eta desazeleratuko lukete abiadura egokira bidaiatu ahal izateko, ibilbideko atal bakoitzaren baldintzen arabera. Errodadurarekiko erresistentzia deuseztaturik eta airearekiko erresistentzia gehienbat murrizturik, kapsulak irristatu egin daitezke ibilbidearen gune gehienetan. Hyperloop kontzeptuak airearen sarrera bat izango luke haizagailu elektriko eta konpresore bati esker kapsularen aurrealdean kokaturik, airearen presioa trenaren aurrealdetik atzealdera transferituz. Airearen frakzio bat kapsularen kanpoaldetik igaroko litzateke hodia eta kapsularen artean presio gehigarria gehituz propultsioa era pasiboan handitzeko, bere formari esker. Alfa bertsioaren kontzeptuaren arabera, bidaiarien kapsulek bi metro eta hogeita hiru zentimetroko diametroa eduki beharko dute. Aurretiko analisiek adierazi zuten ibilbidea burutzeko estimatutako denbora 35 minutukoa izango zela, kontuan hartuz 560 km-ko ibilbidea burutzeko kapsulak 970 km/h-ko batezbesteko eta 1200 km/h-ko abiadura maximoak jasango zituela. Bidaiarientzat eginiko diseinuak 0,5 g-ko azelerazio maximoa jasango du, hegazkin komertzial batek aireratzean edo lurreratzean baino bi edo hiru aldiz gehiago. Abiadura hauetan ez litzateke eztanda sonikorik egongo.
Proposatutako ibilbideak
Hainbat ibilbide proposatu dira Hyperloop sistemarentzat, zeinetan distantzia baldintza egokiak betetzen diren eta Hyperloop bidezko garraioak denbora murriztu dezakeen. 2013. urteko alfa bertsioko diseinuaren dokumentuan proposatutako ibilbidea Los Angeles metropoli eremutik abiatzen da eta San Frantziskoko badian du helmuga. Diseinuaren dokumentazioak garraio sistemaren hainbat adarkatze proposatzen zituen, hala nola, Sacramento, Anaheim, San Diego eta Las Vegas.
Zirkulazio ingeniari batzuek 2013. urtean esandakoaren arabera, diseinuaren alfa bertsiorako kostu estimazioak ez lirateke bideragarriak izango teknologia ez delako eskalan frogatu. Teknologia eta ideiaren bideragarritasun ikerketak ez daude frogatuta eta eztabaidarako argudio adierazgarri bat da. HTT enpresak akordio bat sinatu zuen Eslovakiako gobernuarekin 2016ko martxoan inpaktuzko ikerketak egiteko konexio potentzialekin Bratislava, Viena eta Budapest hiriburuen artean. 2016ko maiatzak geroztik, Errusiar Trenbideak estatu-mailako enpresa Hyperloop One enpresa estatubatuar pribatuarekin lanean aritu da Mosku eta San Petersburgo hiriak lotzen dituen ibilbidea sortzeko, gehienbat merkantzien trafikorako.
Artizarra
Etimologia
Inguruko hizkuntza gehienetan Venus izena du, mitologiako Venusen omenez. Hortik dator ere beste hitz batzuk, gaixotasun benereo gisa, edo sexu-harremanei lotutako venuskeria bezala.
Ezaugarri fisikoak
Artizarra Eguzki-sistemako lau planeta telurikoetako bat da, hau da, Lurra bezala arrokazko gorputz bat duten planetak. Lurraren antzekoa da tamainan eta masan, eta askotan aipatu da Lurraren "ahizpa" edo "bikia" dela. Artizarraren diametroa 12.103,6 kilometrokoa da, Lurrarena baino 638,4 gutxiago, eta bere masa Lurraren %81,5 da. Artizarraren gainazalak, ordea, alde handiak ditu Lurrarekiko, bere atmosferaren %96,5 karbono dioxidoa baita, eta beste %3,5 nitrogenoa.
Geografia
Artizarraren gainazalaren inguruan espekulazio handia egon zen XX. mendean astronomoek bere sekretuak ezagutzen hasi ziren arte. Venera misioek, 1975 eta 1982an, sedimentuz estalitako gainazal bat erakutsi zuten, arroka angeluarrekin. 1990-91n Magellan zundak detaile handiz kartografiatu zuen planeta. Bulkanismo handia erakusten duen planeta da, eta sulfurozko atmosferak dio sumendien jarduera orain dela gutxi arte garatu dela.
Artizarraren gainazalaren %80 inguru lautada bolkanikoz estalita daude: %70 arroilak dira eta beste %10 lautada lobulatu leunak. Bi goi-ordokik osatzen dituzte "kontinente" dei genezakeen gainazala, bata planetaren ipar-hemisferioan eta bestea ekuatorearen hegoaldean. Iparreko kontinenteari Ixtar Terra izena eman zaio, Ixtar babiloniar maitasunaren jainkosaren omenez. Kontinente hori Australiaren tamainakoa da. Maxwell Montes, Artizarreko mendirik altuena, Ixtar Terran dago. Planetaren batez besteko altueratik 11 kilometro altxatzen da. Hegoaldeko kontinenteari Afrodita Terra izena eman zaio, Antzinako Greziako maitasunaren jainkosaren omenez, eta bi kontinenteetatik handiena da, gutxi gorabehera Hego Amerikaren tamainakoa. Hainbat haustura eta faila daude eremu hau estaltzen.
Ez da aurkitu laba-fluxuen arrastorik gaur egun ikus daitezkeen galdaren inguruan, eta hau misterio bat da. Planetak inpaktu-krater gutxi ditu, demostratuz gainazala erlatiboki gaztea dela, agian 300 eta 600 milioi urte artean. Artizarrak planeta harritsuetan dauden krater, mendi eta bailaraz gain baditu beste ezaugarri berezi batzuk. Horietako batzuk goialde laua duten sumendiak dira, "farra" izenekoak. 20 eta 50 kilometro arteko diametroa duten sumendi biribilak dira, 100 eta 1.000 metro arteko altuerarekin. Badaude ere izar itxura duten fraktura sistemak, "novae" izenekoak. Beste egitura batzuek haustura erradial edo zentrokideak dituzte, eta amaraun baten antza dutenez "araknoide" izena eman zaie. "Coronae" izenekoak pitzadura eraztun zirkularrak dira, sakonune batez inguratuak. Ezaugarri hauek sumendi jatorria dute.
Artizarreko gainazaleko ezaugarri gehienei emakume historiko zein mitologikoen izena jarri zaie. James Clerk Maxwellen omenez deitutako Maxwell Montes eta Alpha Regio, Beta Regio eta Ovda Regio dira salbuespenak. Guzti hauek Nazioarteko Elkarte Astronomikoa bere gaur egungo izendatze sistema erabaki haurretik izendatu ziren.
Artizarreko ezaugarri fisikoen luzerak bere lehen meridianoarekiko zenbatzen dira. Hasirako lehen meridiano hori Alpha Regioren hegoaldean zegoen "Eva" izeneko puntu distiratsuan jarri zen. Venera misioak amaitu ostean, lehen meridiano hau lekuz aldatu zen eta Ariadne kraterraren erdiko pikotik pasatzen zen meridiano gisa definitu zen.
Gainazala
Argiari opakuak diren arren, lainoak uhin luzeei (radar uhinei) gardenak dira. Hori dela eta, gainazalaren propietateak aztertu ahal izan dira distantzia luzeetatik. Lehenengo mapa globala Pioneer Venus Orbiter zundak lortu zuen 1980ko hamarkadako hasieran.
Sumendiak eta jarduera bolkanikoa
Artizarraren gainazal gehiena sumendien jarduerak eraldatutako lurrak ditu. Artizarrean Lurrean baino askoz sumendi gehiago daude, eta 100 kilometroko zabalera duten 167 sumendi daude. Lurrean tamaina antzekoa duen sumendi-konplexu bakarra Hawaiiko Uharte Handia da. Honen arrazoia ez da Artizarrak Lurrak baino sumendi gehiago dituela, baizik eta bere gainazala zaharragoa dela. Lurreko lurrazal ozeanikoa etengabe berritzen da subdukzioa dela eta plaken tektonikaren eraginez, eta batez beste 100 milioi urte ditu. Artizarraren gainazalak 300-600 milioi urte inguru dituela kalkulatzen da.