cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Catania
Aro Modernoa
1669an, hiriaren inguruak kalte material handiak jasan zituen 1669ko Etna erupzioaren ondorioz. Cataniako harresiek salbatu zuten hiria, laba gehiena porturantz desbideratu zutelako. Ondoren, 1693an, lurrikara gogor batek eta bere erreplikek hiria erabat suntsitu zuten. Hiria, orduan, gaur egungo arkitektura barrokoarekin berreraiki zen.
Aro Garaikidea
Catania Siziliako autonomiaren aldeko mugimenduaren abangoardietako bat izan zen XIX. mendearen hasieran.
1860an, Giuseppe Garibaldiren Milekoen espedizioak Sizilia konkistatu zuen Bi Sizilietako Erresumako Piemonterentzat. Hurrengo urtetik aurrera, Catania, Italia bateratu berriaren zati izan zen eta ordutik bere historia konpartitzen du. Bigarren Mundu Gerran, aliatuen aireko indarrek Catania gogor bonbardatu zuten, Siziliako Ardatzeko bi aerodromo nagusi zeudelako (Gerbini eta Fontanarossa) eta bere portu eta tren geltoki estrategikoki garrantzitsuagatik. Guztira, laurogeita zazpi eraso jasan zituen hiriak. Eraso astunenak 1943ko udaberrian eta udan gertatu ziren, Siziliaren aliatuen inbasioaren aurretik eta aliatuen inbasioaren bitartean; hiriari kalte larriak eragin zizkioten (besteak beste, hogeita zortzi elizek eta jauregi historiko gehienek kalte handiak jasan zituzten), 750 biztanle hil zituzten eta hauetariko gehienek landara ihes egin zuten. Siziliako ekialdeko borroka gogorren ondoren, Catania, azkenean, 8. Britainiar Armadak harrapatu zuen 1943ko abuztuak 5ean.
Gatazka eta Italiako Errepublikaren eraketaren ondoren (1946), Catania Italia iparraldeko eskualde aberatsenen garapen ekonomiko eta sozialarekin eguneratzen saiatu zen. Catanian aurrez aurre zeuden arazoak, Mezzogiornoko beste hiri batzuen antzekoak ziren, hau da, hiri garatuenekin erkatuz: industria garapenean eta azpiegituretan arrakala handia eta mafiaren mehatxua.
Hala ere, 1960ko hamarkadan (eta neurri batean 1990ekoan) Cataniak garapen eta arrakasta ekonomiko, sozial eta kulturaleko aldi batez gozatu zuen. XXI. mendeko lehen hamarkadan, Cataniaren garapen ekonomiko eta soziala kolokan geratu zen eta hiriak berriz ere geldialdi ekonomiko eta sozialari aurre egin behar izan zion. Hori Scapagnini alkatearen Forza Italiako administrazioak 2008an utzitako krisi ekonomikoak larriagotu zuen.
Demografia
Iturria: ISTAT Catania hiria oso populatua dago bere iparraldean, hegoaldea, (VI. udalerriari dagokiona) nagusiki industria, aireportu eta merkataritza gune bat den bitartean. Hala ere, beharrezkoa da gogoratzea hiri inguruko barruti jendetsu batzuk, administratiboki, ondoko udalerrietakoak zatiki modukoak direla: hau da Canalicchio (Tremestieri Etneo), Fasano (Gravina di Catania), Lineri (Misterbianco) eta beste batzuen kasua. Hamar dira, kontraurbanizazio-prozesuen bidez, biztanleria-hazkunde handia izan duten lehen koroako udalerriak, Catania udalerriaren kaltetan, 400.000 biztanle baino gehiago izatetik (ikus grafikoa) 320.000 inguru izatera igaro baita gaur egun. hau da, Aci Castello, Aci Catena, Gravina di Catania, Mascalucia, Pedara, Trecastagni, Misterbianco, San Giovanni la Punta, San Gregorio di Catania, San Pietro Clarenza, Sant'Agata li Battiati, Tremestieri Etneo eta Valverde. Beraz, Cataniak 310.000 biztanle inguru ditu 600.000 biztanle inguruko hiri-pilaketa oso homogeneo batekin alderatuta, 1885,9 biztanle km²-ko dentsitatearekin.
Etnaren hiri-multzoa mugatzeko, udalerrien lehen koroa hau eta berehala, hiru zentro handi aurkitzen ditugu: Acireale, Paternó eta Belpasso. Horietako lehen biak, euren inguruan hiri-azpisistemak garatu dituzte, Catania oinarri duen sistema nagusiaren inguruan. Aglomerazio homogeneoak eta hiru hiri sateliteek 696.869 biztanle dituzte.
Cataniako metropoli-eremua osatzen duten udalerriak hogeita zazpi dira, ''1986ko martxoaren 6ko 9. Eskualde-legearen 19. artikuluak'' ezarria, 765.623 biztanlerekin eta km²-ko 805,15 biztanlerekin, Siziliako biztanlerik handiena da.
Uggiate-Trevano
Mugakideak
Uggiate-Trevanok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Catania
Demografia
Biztanleriaren mugimendu zentrifugoek hiriburuaren eta Etnako udalerrien arteko harremanak aldatu dituzte, eta horiek modu erabat espontaneoan hazi dira, hirigintza-plangintzako tresna egokien laguntzarik gabe, paisaia sakonki desitxuratuz eta oso lurralde kaotikoa eta kudeatzeko zaila sortuz, bizigarritasun-arazo larriekin. Desoreka funtzionalak, hain lurralde zabal eta heterogeneoan biztanleriaren banaketa desordenatuak eta, askotan, komunikazio-bide egokirik ezak ere bizigarritasun-arazo larriak eragiten dituzte.
Etniak eta atzerriko gutxiengoak
2018ko abenduaren 31ko ISTATen datuen arabera, atzerritarrak 13 977 ziren. Hauek izan ziren gehien ordezkatutako nazionalitaterik nagusienak:
Sri Lanka, 2 629. Errumania, 2269. Txina, 1109. Maurizio, 1 085. Bangladesh, 1003. Senegal, 784. Maroko, 396. Nigeria, 392. India, 358. Tunisia, 319.
Hiri zaharra
1978an, beneditar monasterio zaharraren barnean egindako indusketa arkeologikoek (eraikina udalak erosi eta berritu zuenean) urbanizazio izugarri eta estratifikatu bat aurkitu zuten Eneolitoko garaikoa: K.a. VI.-IV. mendeetako eraikinen egiturak dira. Kaltzidiar koloniaren faserik antzinakoena da.
Hegoaldeko Itsasoetako Alderdi Komunista
Hegoaldeko Itsasoetako Alderdi Komunista, Nanyangeko Alderdi Komunista izenez ere ezaguna, Asiako hego-ekialdean 1925ean sortu zen alderdi komunista izan zen. Alderdi Komunista Txinatarrak bere sukurtsalak Nanyangen desegin zituenean sortu zen, alderdi komunistak nazionalak sortzeko bidean. SSCPk arrakasta izan zuen eskualdean alderdi komunistak ezartzeko, Tan Malaka komunista indonesiarraren aurreko ahaleginetan.
Catania
Hiri zaharra
Zorte hobea izan dute erromatar garaiko monumentuek, hiriak antzinaroan izan zuen garrantziaren lekukotasuna emanten dutenak. Aurkikuntza ugari hiriko noizbehinkako indusketetatik datoz (hauetako gehienak, mosaikoak, estatuak eta baita historiatutako zutabe baten zatia ere, Ursino gazteluko Hiriko Museoan erakusten direnak).
Hegoaldeko Itsasoetako Alderdi Komunista
SSCPk Singapurren zuen egoitza. SSCP 1930ean desegin zen, eta alderdi komunista nazionalak eratu ziren, hala nola Indotxinako Alderdi Komunista (Ho Chi Minhek zuzendua), Malayako Alderdi Komunista eta Siameko Alderdi Komunista. Myanmarren Wu Wei Saik alderdiaren adar bat sortu zuen.
Catania
Erromatar garriko monumentuak
Monumentu hauetako asko Cataniako Greko-erromatar parke arkeologikoaren atalak dira 2008tik (Siziliar Eskualdeak ezarria), eta horietako batzuk, Erromatar Antzokia, Terme della Rotonda eta beste monumentu txiki batzuk bezala, zaharberrituak eta bisitariei irekiak izan dira. Anfiteatroaren hondakinak ere ikus daitezke 1903-1907 urteaz geroztik (indusketek iraun zuten urteak) Piazza Stesicoroko sarreratik eta Alessandro Manzoniren bidegurutzea den anfiteatro kaleko patiotik.
Ziur asko, 'U liotru ' ere, gaur egun Piazza del Duomoren erdian dagoen hiriaren ikurra, erromatarren garaian zizelkatua izan zen, lehenago ez bazen. Laba porotsuko harrizkoa da, elefante bat irudikatzen duena. Izena, ziuraski, Eliodororen izenaren distortsiotik dator, erdielezaharretako azti bat, nigromantziaz salatua eta Leon Taumaturgoa gotzainaren arerio handia zenez, sutan erre arazi zuena. Elefantea, egiptoar obelisko batez koroatua dago, haren kronologia zalantzazkoa da, ziur asko, Isisen gurtzarekin loturik.
Erdigune historikoaren iparraldean eta ekialdean dauden hilobiratze kristauen hondarrak, antzinate berantiarrekoak dira, Villa Modicako mausoleo zirkularra (Viale Regina Margheritan kokatua), Ipogèo karratua (Gaetano Sanfilippo bidean kokatua, Ipogèo bideko bidegurutzea, aldi berean aipaturiko Viale Regina Margheritaren gurutzea), eta zati ugari, hilarriak (Iulia Florentinaren epigrafea barne, Louvreko Museoan dagoena), edo cippo Carcacia, hau ere Ursino gazteluko Museo Zibikoan dago.
Cerastes boehmei
Cerastes boehmei Cerastes generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Catania
Erromatar garriko monumentuak
San Euplioko kriptak, Santa Maria di Betlemme, Txiroen aterpetxeko kapera (Santa Maria della Meccari eskainia, orain Giuseppe Garibaldi-Erdialdeko Ospitalean) eta Santo Spirito, baita Sacro Carcere deituaren eta Sant' Agata la Vetere antzinako katedralaren arteko inguruneak ere, Santuari eskainitako munduko lehen eliza, 1933tik aurrera, gorputz moral batek kudeatua.
Erdi Aroko hiria
Bizantziar garaiko monumentu bat (VI-IX. mendeak), Bonajutoko Kapera da (izen bereko familia noble honek familia santutegi eta kapera pribatu moduan kontserbatu zuen): bizantziar trikhora bat da (hau da, hiru absideko eraikin bat); zaharberritu aurretik, Jean-Pierre Houëlen marrazkiei esker ezagutzen zen.
Arabiar garaitik (IX-XI. mendeak) eliza batzuk meskita bihurtu ziren, beste batzuk abandonatuak eta beste batzuk eraitsiak.
Normandiar garaitik (XII. mendea), nagusiki, Santa Agata katedralaren absideen egiturak kontserbatu dira, Eklesia Munita, 1693ko Val di Notoko lurrikararen ondoren, berritua izan zena. Gaur egun, katedraletik gertu, Vara edo Fercolo, busto-erlikiarioa eta Santa Agataren erlikia-kofrea kontserbatzen dira, 1376an Giovanni di Bartolo urregile eta Sienako eskultoreak egina. Sant 'Agata al Carcere elizaren ataria, katedral normandiarraren atari nagusia zena, XII. mendean hasi zen. Suabiar garaikoa (XIII. mendea) Castello Ursino ospetsua da, Frederick garaikoa (museo zibikoaren egoitza, nagusiki Biscariren eta beneditarren bildumek osatua, 1927tik) eta Andriako Castel del Monte gaztelu ospetsuaren eta Castello Maniace sirakusarraren garaikidea.
Aragoiar garaitik (XIII-XV. mendeak) Fleresko San Giovanni elizatik (XIX. mendearen amaieran eraitsia) bakarrik geratzen da atariaren arkua eta Platamone jauregiko balkoia, geroago, San Placidoko Monasterio bihurtu zuten erlijiosoei eman ziotena eta. Hauek dira aipatu lurrikarak utzi zuen eraikin noblearen testigantzarik nabarmenenak.
Errenazimentuko hiria
Aragoiko garai berantiarretik aztarna gutxi geratzen dira, horien artean izen bereko plazako, eta 1498an eraiki zen, Jesusen Santa Maria eliza da, beharbada, adibiderik onena. Eliza, XVIII. mendean berritua izan zen, ataria, XVI. mendekoa den bitartean, eta soilik Paternó kaperak mantentzen du jatorrizko egitura gotikoa.
1558an, beneditar monasterioa eraikitzen hasi zen, beranduago San Nicolò l 'Arena elizaren alboetan egongo zena. 1669ko laba fluxuak eta 1693ko lurrikarak suntsitua, 1703an horren berreraikuntza hasi zen, baina sekula ez da amaitu. Eraikin horretaz, oraindik, sukalde zaharrak, mendebaldeko klaustroa eta hegoaldeko korridoreko antzinako arkuaren aztarna geratzen dira.
Karlos V.a ren harresiak deritzenak, erdigune historikoa ixten dutenak, XVI. mendean eraiki ziren, 1550 eta 1555 artean, Antonio Ferramolinoren hasierako proiektu baten gainean. Proiektua, Tiburzio Spannocchiren ekarpenaren ondoren, ere ezin izan zen osatu, gotorlekuak hego-mendebalderantz eta iparralderantz hedatzea planeatu zituenak, antzinako Erdi Aroko harresien kaltetan (1302ko Vescovoko dorrea barne). Zazpi kanalen iturria, 1612an eraikia izan zen, Filipe III.a Espainiakoa eta Siziliakoa erregearen pean. 1621ean, Santa Agata iturria eraiki zen, eta, erregearen ordezkari zen Raffaele Lucadello ingeniariaren aholkuz, Di Gammazita izenekoa eraiki zen, gaur egun, San Calogero bidetik gertu, putzua baino ez da geratzen.
1669ko erupzioaren jarioak, hiriaren hegoalde eta hego-mendebaldeko defentsa sistemaren zati bat kaltetu zuen, eta alde hori defentsarik gabe utzi zuenez, oraindik bero zeuden laba batzuen gainean gortina horma bat partzialki berreraiki zuten, herritarrek fortino izenarekin ezagutzen dutena. Honen atea oraindik irekitzen da. (Porta del Fortino Vecchio en via Sacchero, behin batean, hori zeharkatu zuen Ligneko dukeari eskainia). Harresi hauen gainean Ferdinandeako atea sortu zen, gaur egun oraindik oker edo futtinu (gotorlekua) deitzen dena.
1693ko lurrikararekin eta ondorengo berreraikuntzarekin, asmoa zen hiriari, gotorlekuetatik libreago eta irekiago itxura ematea (egitatezko hondarrak, hiriaren garapenean sartu ziren), aurreko mendeetako piraten erasoaldien arriskuak ere, Regnum gotorlekua bultzatu zuen.
Hiri barrokoa
Catania, neurri handi batean, Siziliako lurrikaren ondorioek eraldatu dute. Bere inguruko lurraldea, itsasora iritsi diren laba koladek estali dute behin baino gehiagotan. Baina Cataniako jendeak setati berreraiki zuen aurreko hondakinen gainean. Kondairak dio, hiria, bere historian zehar, zazpi aldiz suntsitua izan zela. Azken boladan, laba-fluxuak hirigunea suntsitzearen ondorioz, historiografia irudimentsu bat sortu da. Garai historikoetan, Catania, Etnaren produktu piroklastikoek kaltetu zuten K.a. 122an. Antzinako iturriek, errautsen gehiegizko pisuagatik, kolapsatutako sabaiei eta errautsek suntsitutako laboreei erreferentzia egiten diete. Arkeologiakere, laba-korronteak aztertzen ditu, antzinako hiriaren zati batean sartu zirenak. XVII. mendearen amaieratik, Catania siziliar barrokoko berantiarraren perla bihurtu zen. 1693ko urtarrilaren 9 eta 11aren bitartean gertatutako lurrikarak Val di Noto osoa, dardara handien ondorioz suntsitu zuen. CAtanian ere, biktima ugari izan ziren, batez ere kale nagusien zabalera txikia zela eta, hiritarrak bertara babestea eragozten zutelako.
Berreraikitzean, arazo hau konpontzeko, Giuseppe Lanzak, Camastrako dukeak, kale nagusi zabalak diseinatu zituen: Via Etnea, Via Vittorio Emanuele II (une horretan corso reale izenekoa), Via Plebiscito eta Via Giuseppe Garibaldi (une horretan San Filippo izenez ezagunagoa) kasu. Antzinako monumentu guztiak hiriko hiri-sarean berreraikiak izan ziren artista askori esker. Arlo horretan, ospe nazionaleko artistek parte hartu zuten ere, horien artean Giovanni Battista Vaccarini arkitektoaren lana nabarmentzen da, hiriari arrasto barroko argia eman ziona. Hiriaren berpizkundean lagundu zuten beste batzuk Francesco Battaglia, Stefano Ittar, Alonzo di Benedetto eta Girolamo Palazzotto izan ziren.
XIX. mendeko hiria
XIX. mendeko antzokiak, iturriak eta monumentuak nabarmendu behar dira. Lehenengoari dagokionez, 1821ean Pietro Antonio Coppola Antzokia eraiki zen, Cataniako lehen udal antzokia, Civita barrutian kokatua, nagusiki operak antzezteko erabili zena. Antzokia 1887an itxi zen Massimo Vincenzo Bellini antzokia ireki zenean, 1890ean, Piazza Vincenzo Bellinin, Parisko Opera nazionalaren estiloari jarraituz, Agnonella barrutian. Cataniako bigarrenari dagokionez, jada ez dago Piazza Duca di Genovako obeliskoa, Catania herriak 1862an eraiki zuena urte horretan Italiako lehen errege Vittorio Emanuele II.aren (Umberto, Amedeo eta Oddone) hiru semeek hirira egindako bisita gogoratzeko. 1863-1865 biurtekoan, udalak iturriz hornitu zuen hiria, Fortino barrutian, Piazza Crocifisso della Buona Morten (geroago "Piazza Alfredo Cappellini", 1907koa, eta gaur egun "Piazza Giovanni Falcone"); Largo dei Miracolin, Largo delle Chianche Mortizze delakoan, Monserrato plazan, Guardiakoan, baita Consolazione auzoan ere, guztiak desagertuta.
XX. mendeko hiria
Cataniako XX. mendeko monumentuen artean, iturriak eta jauregiak daude: lehenengoen artean, Proserpina Iturria, 1904koa dena eta Piazza Stazione Centralen dagoena (gaur egun Joan XXIII plazan). Eskultura hilabete gutxitan egin zen, eta Giulio Moschettiren azkenaurrekoa da. Azken honi dagokionez, postetxe nagusiaren eraikuntza 1922an hasi zen, Francesco Fichera arkitektoa baino lau urte lehenagoko proiektu batekin, 1929an amaitua eta hurrengo urtean inauguratua. 1933an Palazzo della Borsa inauguratu zen, Vincenzo Patanè arkitektoaren proiektu batez, Giovanni Aiellok lagunduta, klasiko eta barrokoaren arteko estiloan. 1937an, ordea, Palazzo di Giustizia eraikitzen hasi zen, baina 1953 arte ez zen amaitu I Malavoglia iturria piazza dell 'Esposizionen, gaur egungo Giovanni Verga piazza. Garai berekoa Palazzo Generali da, hiriko 19 solairuko lehen etxe orratza. 1950eko hamarkadaren hasieran, Domenico Magrla alkatearekin hiru iturri berri eraiki ziren: lehenengoa Conchiglie iturria da, Piazza Mario Cutellin, eta Domenico Cannizzaroren diseinu baten arabera eraiki zen ; beste bat, Giovanni Paisiellorena, Dino Carusoren lan oso moderno bat da, zeramika eta laba harrian, eta, azkenik, Delfinen iturria Piazza Vincenzo Bellinin birkokatzen da, Giovanni Battista Vaccarinik egina, Badia Santa'Agataren klaustrotik datorrena. Luigi Piccinatoren Hirigintza Plan Orokorrak ere 1961ean hasi zituen Santa Sofia muinoan Unibertsitate hiria eraikitzeko lanak, hogeita hamarreko hamarkadako aurreko PRG batek aurreikusia. Gaur egun Unibertsitatearen ikerketa-zentro nagusietako bat da.
Ekonomia
Catania Siziliako lehen gune ekonomiko eta industriala da. Hiria ezaguna da bere industria petrokimikoagatik eta sufrearen erauzketagatik. 2000. urtean, erroldaren arabera, Catania Italiako hamalaugarren hiririk aberatsena zen: 6.600 milioi dolarreko BPG (6.304 milioi euro), Italiako BPGaren %0,54, (21.000 $ edo 20.100 € BPG per capita), eta batez besteko BPG langile bakoitzeko 69.000 $ edo 66.100 €.
XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, Cataniaren industrializazio gogorra hasi zen, hainbat fabrika eta tximiniarekin, askotan Italiako hegoaldeko Manchester deitzen zuten. Cataniaren ekonomiak, neurri handi batean, Lehen Mundu Gerraren ondorio negatiboak jasan zituen, eta krisi ekonomiko batek eta 1920ko hamarkadan amaitu zen atzeraldi batek markatu zuten.
1930eko hamarkadan, Cataniak arrantza herri txiki bat izaten jarraitzen zuen, bertan behera utzitako eta erabiltzen ez ziren industriekin. Hala ere, Bigarren Mundu Gerraren suntsipenaren ondoren, Cataniako ekonomia berriz hazten hasi zen 1950eko hamarkadaren amaieran eta 1960ko hamarkadaren hasieran. Izan ere, hiriko hazkunde ekonomikoa hain izan zen azkarra eta dinamikoa, sarritan hegoaldeko Milana ezizena ematen zitzaiola. Hazkunde ekonomiko azkar horrek siziliar asko landa-eremuetan edo Enna, Ragusa eta Caltanissetta bezalako hiri txikiagoetan bizitzea eragin zuen, lan berriak bilatzeko.
Gaur egun, Cataniak, hainbat arazo izan arren, Italiako hegoaldeko ekonomiarik dinamikoenetako bat du. Industria- eta nekazaritza-sektore sendoa du oraindik, bai eta hazkunde azkarreko turismo-industria ere, eta nazioarteko bisitari asko etortzen dira hiriko leku interesgarrienak eta Etna sumendia bisitatzera. STMicroelectronics bezalako enpresen egoitza edo bulego garrantzitsuak ditu, baita zenbait negozio kimiko eta farmazeutiko ere. Hainbat garapen komertzial berri egon dira Cataniako ekonomia gehiago bultzatzeko, Etnapolisen eraikuntza barne (Massimiliano Fuksasek diseinatutako merkatal gune handi bat, Milanen Fiera Milano industria azoka diseinatu zuen arkitekto bera), edo Etna Valley, non goi teknologiako zenbait bulego dauden.
Hezkuntza
Cataniako Unibertsitatea 1434an sortu zen, Siziliako unibertsitaterik zaharrena izanik. Hauxek dira unibertsitateak zan dituen beste izen akademiko batzuk: Siculorum Gymnasium eta Siciliae Studium Generale. Gaur egun, 12 fakultate eta 62.000 ikasle baino gehiago ditu, graduaurreko eta graduondoko programak eskaintzen dituenak. Cataniak Scuola Superiore hartzen du, Cataniako Unibertsitateari lotutako erakunde akademiko bat, hezkuntzaren bikaintasunera bideratua. Scuola Superiore di Cataniak graduaurreko eta graduondoko programak ere eskaintzen ditu.
Unibertsitatea eta Scuola Superioreaz gain, Catania Istituto Musicale Vincenzo Bellini ospetsuaren, musika ikasketen institutu aurreratu baten (Kontserbatorioa) eta Accademia di Belle Arti ikasketa artistikoen institutu aurreratu baten oinarria da. Bi erakundeek unibertsitate mailako programak eskaintzen dituzte musika eta arte hezkuntzarako.
Kultura
Vincenzo Bellini opera konpositorea Catanian jaio zen eta bere jaioterrian museo bat dago. Vincenzo Bellini Massimo Antzokiak, 1890ean inauguratua, konpositorearen izena darama. Operaren antzokiak askotariko operak aurkezten ditu denboraldi batean, abendutik maiatzera, eta horietako asko Belliniren lanak dira.
Giovanni Verga Catanian jaio zen 1840an. Verismoko idazlerik onena bihurtu zen, naturalismoaren antzeko italiar literatur mugimendu bat. Siziliako gizartearen behe mailen arteko bizitza islatzen dute bere eleberriek, arrantzale eta harginak kasu, eta hizkera literarioaren eta tokiko dialektoaren arteko nahasketa batean idatziak izan ziren. Francesco Longo Mancini margolaria Catanian jaio zen 1880. urtean. Hiriko zaindaria Santa Agata da, urtero otsailaren 5ean ospatzen den Santa Agata jaialdiarekin.
Hiria La Sicilia egunkariaren eta Antenna Sicilia telebista katearen basea da. Tokiko beste telebista kate batzuek eta prentsa libreko aldizkariek Catanian dute egoitza. Hirian Cataniako Jazzaldia ospatzen da, neguko hainbat hilabete iraun ohi duena, hainbat lekutan kontzertuak emanez. 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990eko hamarkadan, Cataniak musika-eszena herrikoi paregabea eta bikaina zuen. Indie pop eta indie rock taldeak, tokiko irrati estazioak eta musika disketxe independenteak sortu ziren. Ondorioz, urte horietan hiriak bizialdi kultural bat izan zuen. Kultur ingurune horretatik Carmen Consoli eta Mario Venuti artistak eta Uzeda bezalako nazioarteko izen handiko indie rock taldeak sortu ziren. Hiria Amatori Catania errugbi taldearen, Calcio Catania futbol taldearen eta Orizzonte Cataniaren egoitza da, azken hau emakumezkoen waterpolo talde bat da, 1994tik 2008ra Europako Kopako zortzi titulu irabazi zituena. Ettore Messina Italiako saskibaloi entrenatzailea Cataniakoa da. 1992an Sevens errugbiko Munduko Koparako eta lotutako Etna Koparako lehen sailkapen txapelketaren egoitza ere izan zen, Siziliako talde anfitrioiak irabazi zuena. Gainera, Catania Elephants Italiako Futbol Ligako kideak dira. Catania 2011ko Munduko Esgrima fie Txapelketen egoitza ere izan zen.
Atun moja
Atun moja (Thunnus obesus) Scombridae familiako ur gaziko arraina da, munduko itsaso tropikal eta epeletan (Mediterraneoan izan ezik) bizi dena. Batzuetan ahi izenaz ere saltzen dute, hawaieraz ʻahi izena duelako.
Platycnemis latipes
Platycnemis latipes Platycnemididae familiako odonatua da.
Deskribapena
33-37 mmko luzera dauka. Genero honetako beste sorgin-orratzek bezala, buru zabala eta begiak oso bereizirik ditu. Bai arra, bai emea, kolore argikoak dira (arra zurixka, emea marroikara). Erdiko eta atzeko hanketako tibiak zabalduak eta zuriak dituzte, marra beltzik gabe.
Bizilekua
Larbak joaira lasaiko erreketan bizi dira, oso gutxitan ur geldietan.
Banaketa
Iberiar penintsulan eta Frantziako hego-mendebaldean banaturik dago.
Zarratón
Zarratón Errioxako udalerria da, 2005ean 252 biztanle zituena.
Vona (Colorado)
Vona Coloradoko herri bat da. Kit Carson konderrian kokatua dago. 2010ean 106 biztanle zituen, 0.573 kilometro koadrotan banatuta.
Zaz
Isabelle Geffroy, artistikoki Zaz deitua (Chambray-lès-Tours, 1980ko maiatzaren 1a) frantziar kantautore eta abeslaria da, pop, jazz, rock, chanson eta gipsy jazz bezalako generoak elkartzen dituena. Ekintzailea da eta GKE kin lankidetzan aritzen da.
Himantolophus albinares
Himantolophus albinares Himantolophus generoko animalia da. Arrainen barruko Himantolophidae familian sailkatzen da.
Zaz
Biografia
Geffroyren ama gaztelaniazko irakaslea zen eta aita enpresa elektriko bateko langilea. 5 urte zituela Tourseko Kontserbatorioan hasi zen solfeo ikasten baita bibolina, pianoa eta kitarra jotzen eta abesbatzan abesten. 2000 an, 20 urte zituela, beka bat lortu zuen Bordel en musika modernoa ikasteko. Orduan hasi zen musika-estilo desberdinekin saikerak egiten: afrokubatarra, jazz, funky, gospel, eta abar.
Hainbat musika proiektutan aritu ondoren, Paris era abiatu zen eta han 1. diskoa grabatzea lortu zuen. 2010 eko udaberrian egin zuen ospera jauzia bere Je veux abestiari esker, bere lehen albumeko bigarren abestia. Geroztik munduan zehar ari da bere kantuekin.
Konpromiso sozial biziko pertsona da eta Zazimut Fundazioa sortu du lurra eta bizidunaren errespetua sustatzen duten GKE txikien proiektuei laguntza emateko.
Zaz Euskal Herrian
Tarnose inguruko Izar Adats musika-taldean bi urtez aritu zelarik kantuan, Pirinio erdialdeko eskualdeetan eta Ipar Euskal Herrian itzuliak egin zituen; ondorioz, badu euskal kultura eta hizkuntzaren berri.
2015ean Donostiako Jazzaldian abestu zuen. 2018an Iruñean egon zen. 2019 an Zaz-ek Baionan bi kontzertu eman zituen Kanboko Xan Mixel Garikoitz kolegioko 200 ikasleren koroak lagundurik.
Zoran Đinđić
Filosofia ikasi zuen Belgradeko Unibertsitatean eta komunismoaren aurkako ikasle mugimenduen buru izan zen. Kondenatu egin zuten, baina Alemaniara joateko baimena eman zion. 1989an Jugoslaviara itzuli zen Novi Sad Unibertsitateko irakasle izateko eta Alderdi Liberal Demokratikoaren sortzaileetako bat izan zen.
1997an Belgradeko Alkatetzarako hauteskundeak irabazi zituen. Slobodan Miloševićen erregimenaren aurka agertu zen eta 2001ean lehen ministro izendatu zuten. Gobernuak erreforma demokratikoak egin zituen eta Serbia Europara hurbildu zuen.
2003ko martxoan hil zuen Serbiako mafiak, Serbiako zerbitzu sekretuekin elkarlanean.
Mesquite (Nevada)
Mesquite Nevadaeko hiri bat da. Clark konderrian kokatua dago. 2010ean 15,276 biztanle zituen, 82.61 kilometro koadrotan banatuta.
Haplochromis gowersii
Haplochromis gowersii Haplochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
El grito de las mariposas
El grito de las mariposas (tximeleten garrasia) espainiar telesail dramatikoa da, Juan Pablo Buscarinik Disney+erako sortua.
Sinopsia
Dominikar Errepublika, 1960ko azaroaren 25a. Aktibista eta abokatu izandako Minerva Mirabal eta haren bi ahizpak hil zituzten, Rafael Trujilloren diktaduraren azken hilabeteetan. 2000. urtetik, egun horretan ospatzen da Indarkeria Matxistaren Kontrako Nazioarteko Eguna.
Padre Pío–Palmeteko geltokia
Padre Pío–Palmete Sevillako Renfe Aldirien geltokia da, udalerrian kokatuta dagoena.
Txapelarriko Kaskoa
Txapelarriko Kaskoa Nafarroako erdialdeko Pirinioetako mendi bat da, Lauriñaga mendilerroan dagoena, Nafarroa Behereko mugatik gertu. Lauriñagako mendilerroa osatzen duten hiru mendietatik, txikiena da, 1213 metroko garaierarekin.
Irispideak
1057 metroko garaieran dagoen Ibañetako mendatean, bere iparraldeko basotik Girizu mendia inguratzen duen bide asfaltatua hartu behar da, Luzaideko Usategietara helduz. Eskumatara ehiza babesleku bat utziz, 1069 metrora dagoen Gararbide lepora iristen da. Bidea jarraitzen da, orain, pixkana-pixkana, 1216 metrora dagoen Lindusgoitia muinorantz igotzen dena, Lindus menditik gorago dagoen tontor batetara helduz. Aurrean, Lindus mendia geratzen da. Lepora jaitsi eta eskumatara basotik jaisten hasten den bidea hartzen da, baina, hortik metro gutxitara, desbideratu egin behar da, gailurraren tontorretik jarraitzeko usategiekin batera, pixka bat Mizpiratxar edo Granada lepora jaitsiz.
Igoera, gailur garbiaren tontorretik luzatzen da, handik denbora gutxira Atxistoi mendiaren tontorrera iritsiz. Iparraldeko aurpegitik jeitsiera labur bat eginez, Txapelarriko lepora iristen da, nondik Txapelarriko Kaskoa mendiaren tontorrera iristen den minutu gutxian.
Zarzosa
Zarzosa Errioxako udalerria da, 2005ean 14 biztanle zituena.
NGC 958
NGC 958 galaxia espiral bat da, Cetus konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Kapaneo
Kapaneo, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Καπανεύς Kapaneús), Hipseo eta Astinomeren seme bat zen. Evadne zen bere emaztea eta Estenelo bien semea.
Elezaharraren arabera, Kapaneok indar handia zuen, baita gorputz boteretsua ere, eta gerlari bikain bat zen. Bere harrokeriagatik ere nabarmentzen zen. Mitoaren arabera, Tebasen setioan, Kapaneo, hiriaren harresi parean geratu zen, eta berak hiria inbaditzea, Zeusek berak ere ezingo zuela eragotzi aldarrikatu zuen. Eskiloren lanean, Kapaneok, esku batean zuzi bat daraman gerlari bat irudikatua duen ezkutu bat darama, eta "Nik erreko dut hiria" irakur daiteke, beraren ikur bezala. Bere harrokeriagatik, Zeusek, Kapaneo jo eta hil zuen tximista batekin, eta Evadnek, bere burua bota zuen bere senarraren hil sura eta hil egin zen. Bere istorioa, Eskilok kontatu zuen Zazpiak Tebasen aurka lanean, baita Euripidesek eta Estazio olerkari erromatarrak ere.
Jainkotiar komedian, Dante Alighierik, Kapaneo, Infernuko zazpigarren zirkuluan ikusten du, hamalaugarren ertzean dagoena. Gainontzeko biraotzaileekin edo "Jainkoaren aurkako bortitzekin", Kapaneo, erretzen ari den hareazko lautada batean hiltzera kondenatua da, bere gainean sua erortzen ari den bitartean. Kapaneok, jainkoa biraotzen jarraitzen du (jentila izaki, Jove edo Jupiter deitzen duena) bere buruari ematen ari zaizkion geroz eta min gogorrakoak jasanda ere, Jainkoak, "mendeku gozorik izan ez dezan".
Gure Esku
Gure Esku (2019ko martxora arte Gure Esku Dago) Euskal Herriko erabakitze eskubidearen aldeko herri mugimendua da, 2013ko ekainean Irunen aurkeztu zena. Zelai Nikolas eta Anjel Oiarbide izan zituen bozeramaileak sorreratik 2019ra bitartean. 2019ko martxoaren 31z geroztik, aldiz, Josu Etxaburu eta Amalur Alvarez dira bozeramaileak.
Mugimendu honen aitzindaria Goierri (Gipuzkoa) aldean 2007tik ziharduen Nazioen Mundua da. Talde honek, herri kirola ardatz, sentsibilitate ezberdineko herritarrak bildu zituen nazio guztiek duten erabakitzeko eskubidea aldarrikatzeko, harreman sendoak landuz Eskoziako kirol eta politika arloko ordezkariekin.
Giza katea
2013ko ekaineko aurkezpenean Euskal Herriko musika eta kultura arloko eragile esanguratsuenen atxikimendua lortu zuen Gure Esku Dagok. Erabakitze eskubidearen aldeko olatu handia sortu nahian, 2013ko azaroan bere ekitaldi nagusiaren aurkezpen ofiziala egin zuen Durangoko Kafe Antzokian: 2014ko ekainaren 8an Durango eta Iruñearen artean osatu behar zen Giza katea (123 km.). Mugarritzat jo zuten antolatzaileek ekitaldi hau, baina inondik inora mugimenduaren bukaera, fase berri baten hasiera baizik.
Eskoziako eta Kataluniako hainbat eragile politikorekin harreman sendoak mantentzen ditu. Herri mugimendu anitza, sentsibilitate politiko ezberdinen arteko topagunea izan nahi du, beti ere Euskal Herriko erabakitze eskubidearen onarpena eta gauzatzea helburu.
Gertaerak
2014ko ekainaren 21ean, Arrasaten (Gipuzkoa), Gure Esku Dagok herri batzordeen bilera bat antolatu zuen. Euskal Herri osoan barrena sortu ziren herri batzordeen arteko bilera egin zuen Gure Esku Dago dinamikak. Egindako lanaren erakusgarri ziren zenbait zifra ere plazaratu zituzten: 100.000 pertsona baino gehiagok emandako datuekin osatutako sarea, urtebetean sortu ziren 170 herri batzordeak, herriz herri burutu ziren 200 aurkezpenak... Eta giza katea, 150.000 lagun baino gehiago mobilizatu zituena. Azken urtearen balorazioa egin eta aurrera begirako erronkak izan zituzten hizpide hitzordu horretan.
Irailaren 2an argitara eman zenez, Gure Esku Dagok batzar nagusia egingo zuen irailaren 27an, bere bigarren urte politikorako «bide orria» eta antolaketa erabakitzeko. Galdetegiak jaso nahi zituen irailaren 7rako.
Irailaren 4an argitara eman zenez, Gure Esku Dagok irailaren 13an Bilbon ekitaldi bat egingo zuen, Eskozia eta Katalunia gogoan. Ekainean batzordeetara bidalitako galdetegiak irailaren 7rako jaso nahi zituen. Irailaren 10-13 herrialdeetako batzarrak egingo zituen, eta 27an, batzar nagusia.
Irailaren 13an, Kataluniako Diada eta Eskoziako erreferenduma gogoan, ekitaldia egin zuen Bilbon Gure Esku Dago plataformak; 2013ko lanari jarraipena eman nahi zioten, eta, horretarako, ildoak zehaztuko zituzten irailaren 27an.
Irailaren 16an, Espainiako segurtasun indarren “zerbitzu antiterroristak” Gure Esku Dago ikertzen ari zirela iradoki zuen Espainiako Gobernuak. Jon Iñarritu Amaiurreko diputatuaren galderari erantzunez, Guardia Zibilak eta Polizia Nazionalak “ETAren babeserako egiturek gizarte mugimenduetan duten eraginaz" informazioa biltzen zutela azaldu zuen Gobernuak.
Irailaren 25an jakin zenez, "bide orria zehazteko" batzarra egingo zuen irailaren 27an Gure Esku Dagok, Gasteizen. IEFPS Mendizabala Goi Mailako LBH institutuan izango zen bilkura, 10:00etatik 13:00era bitarte. Gai ordena honakoa izango zen: sarrera, galdetegietako ekarpenen sintesia, dinamikaren norabidea eta urteko ekinbidearen proposamena, eta ebazpenen bozketa. Bestalde, irailaren 27an, giza kate bat egingo zuten Zinemaldiko leku esanguratsuenak lotuz. Zinema munduko jendeak bultzatu zuen, Gure Esku Dagorekin elkarlanean.
Egun berean jakin zenez, Xavier Solano (Bartzelona, 1976) Eskoziako Gobernuko SNP alderdiaren aholkulariak Gure Esku Dago erabakitzeko eskubidearen aldeko dinamika ezagutu zuen, Euskal Herrira egindako bisitan.
Irailaren 27an egindako biltzarrean, 2015eko ekainaren 20an egingo zuela Gure Esku Dagok ekitaldi nagusia erabaki zen. Bitartean, giza katean sortutako sare herritarra indartzea izango zen plataformaren lehentasuna.
Izaskun Moyua
Izaskun Moyua Pinillos (Oñati, 1958ko abenduaren 17a) Emakundeko idazkari orokorra eta zuzendaria izan zen, eta Arabako Batzar Nagusietako bozeramaile da.
Gure Esku
Gertaerak
Urriaren 17an, azaroaren 8an Donostian osatu nahi duten «mosaiko erraldoiari» buruzko zehaztapenak eman zituen Gure Esku Dago herri dinamikak. Azpimarratu zuten «gutxienez» 5.000 lagun beharko zituztela aurreikusitakoa egiteko.
Izaskun Moyua
Biografia
Izaskun Moyua Pinillos Oñatin jaio zen 1958an. Sikologian lizentziaduna Madrilgo Unibertsitate Autonomoan (1975-1980), eta Informazio-zientzietan Euskal Herriko Unibertsitatean (1993-1998). Genero mainstreamingean aditua Valentziar autonomia-erkidegoko Jaume I unibertsitatean. Berdintasun politika Berrikuntzen Nazioarteko Zentroko kide sustatzailea da.
Walden (Colorado)
Walden Coloradoko herri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean 608 biztanle zituen, 0.868 kilometro koadrotan banatuta.
Izaskun Moyua
Ibilbidea
1989tik 1991ra bitartean, Arabako Foru Aldundiko Gizarte Ongizate Institutuko elbarritasun alorreko tratamendu zuzeneko teknikaria izan zen. 1994era arte, Eusko Jaurlaritzako Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundeko aholkularia eta formatzailea izan zen. Arabako Foru Aldundiko Gizarte Ongizate Institutuko balioaniztasun gizarte-zerbitzuko talde teknikoko kide 1995ean.
1999an Emakundeko Idazkari Orokorra izendatu zuten, eta 2005ean zuzendari. Urte horretan, Euskal Autonomi Erkidegoko Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Legea onartu zen. 2009 geroztik, Arabako Foru Aldundiko Gizarte-zerbitzu eta -politika Saileko Aholkularia da. 2015ean Arabako Batzar Nagusietako EAJ alderdiko bozeramaile izendatu zuten.
Hydrosaurus pustulatus
Hydrosaurus pustulatus Hydrosaurus generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Gure Esku
Gertaerak
Azaroaren 2an, Angel Oiarbide Gure Esku Dago plataformako bozeramaleak iragarri zuenez, protokolo bat egiten ari ziren Gure Esku Dagoko kideak, herri galdeketak deitu nahi zituzten plataformak laguntzeko helburuarekin. Erabakitzeko eskubidearen aldeko plataformak iragarri zuenez, herri kontsultak egiteko protokolo bat lantzen ari zira, oinarrizkoa, ondoren aplikatuko zen lekuetan egokitzeko aukera izan zezaten.
Azaroaren 8an, Gure Esku Dagok antolatuta 10.000 lagun bildu ziren Donostiako Zurriola hondartzan. Euskal Herriko erabakitzeko eskubidea aldarrikatzeaz gain, eskoziarrak zoriondu eta kataluniarrei babesa erakutsi zieten.
Abenduaren 10ean, Donostiako jardunaldietan,Gure Esku Dago-ko, ANCko eta Yes Scotland-eko ordezkariek garrantzitsutzat jo zuten herritarrak egituratzea.
Abenduaren 12an jakin zenez, Jostunak; herritarren borondateak jositako istorio bat dokumentala estreinatuko zuen abenduaren 16an Gure Esku Dago dinamikak.
Urtarrilaren 6an jakin zenez, Azpeitiako Gure Esku Dago dinamikak San Sebastian bezperan helduen danbor taldeek erabakitzeko eskubidearen aldeko kanta joko zuten eta udalak plataformako kideak udaletxeko balkoira sartzen utziko zien festetako bandera igotzeko. 2017ko ekainaren 10ean, ekitaldi handia egin zen Bilbon. Bertan pertsona askok parte hartu zuten eta galdera ikurra erraldoia osatu zuten Bilboko kaleetan zehar. 2017ko irailaren 16an, Bilbon Kataluniaren eta demokraziaren aldeko manifestazioa egin zen, non 32000 pertsonek hartu zuten parte eta irailaren 30ean beste manifestazio bat egin zen kataluniaren alde.
2015eko ekainaren 21eko ekitaldiak
2015eko ekainaren 21ean Gure Esku Dagok erabakitze eskubidearen aldeko ekitaldi jendetsuak antolatu zituen Euskal Herriko 5 hiriburutan: Bilbon, Donostian, Gasteizen, Iruñean eta Baionan.
Egun osoko ekitaldiak antolatu ziren data horretan: herri-mugimenduak aurreko hilabeteetan Euskal Herriko hiri eta herrietan oihalen bidez lortutako atxikimenduekin oihal-kate luzeak eratu ziren goizeko ekitaldietan. Arratsaldean, berriz, ekitaldi bereziak antolatu ziren Bilboko San Mamesen, Donostiako Anoeta estadioan, Gasteizko Andre Maria Zuriaren plazan, Iruñeko zezen plazan eta Baionako Belaskain errugbi zelaian. Ekitaldietan, antolatzaileek nabarmendu zuten erabakitzeko eskubidearen aldarrikapena fase berri batean sartuko zela aurrerantzean Euskal Herrian, eta hainbat herritan independentzia edo burujabetzari buruzko herri-galdeketak burutuko zirela hurrengo hilabeteetan.
2018ko ekaineko giza katea
Hainbat herri kontsulta deialdiren ostean, 2018ko ekainaren 10ean giza kate bat osatzera deitu zuen Gure Esku Dago mugimenduak. Oraingoan, Donostia, Bilbo eta Gasteiz lotuz bakarrik. Horretarako, izena ematea eskatzen zuen aldez aurretik. Astebete aurretik iragarri zutenez, 85.000 parte-hartzailetara heldu ziren. Igande horretako 12etan, hilak 10, giza katea eratu zen Euskal Autonomia Erkidegoko errepideetan. 175.000 pertsona zenbatu ziren subiranotasunaren aldeko mobilizazio horretan.
Mobilizazioak EAJ, EH Bildu eta EAEko Podemos Ahal Duguren babesa izan zuen. Athletic Bilbaok txio bat igorri zuen Tweeterrera, ekimenari babesa adieraziz. Nolanahi ere, Urkulluk ez zuen gaiari buruzko jarrerarik argitu.
Seroprebalentzia
Seroprebalentzia serologia-laginetan (odol-seruma) oinarrituta gaixotasun espezifiko batean positibo ematen duen populazio bateko pertsona-kopurua da; sarritan, aztertutako lagin guztien ehuneko gisa agertzen da, edo aztertutako 100.000 pertsonako proportzio gisa. Gaixotasun baten agerpenaren identifikazio positiboa gaixotasun horren aurkako antigorputzen presentzian oinarritzen denez (batez ere herpes sinplea eta GIBa bezalako infekzio biralen kasuan), zenbaki hori ez da esanguratsua antigorputzaren espezifikotasuna txikia bada.
Himantolophus appelii
Himantolophus appelii Himantolophus generoko animalia da. Arrainen barruko Himantolophidae familian sailkatzen da.
Fat Man
Fat Man (euskaraz: Gizon Lodia, japonieraz: <span lang="ja" class="t_nihongo_kanji">ファットマン ) Estatu Batuek 1945eko abuztuaren 9an Nagasakin, Japonian, leherturiko arma nuklearraren izen kodetua da. Japonian erabilitako bigarren arma nuklearra izan zen, historian erasorako erabilitako hirugarrena (Trinity eta Little Boy ondoren) eta orain arte, eraso batean erabilitako azken gailu nuklearra.
Alfredo Espinosa
Alfredo Espinosa Oribe (Bilbo, 1903ko irailaren 6a - Gasteiz, 1937ko ekainaren 26a) euskal herritar politikari errepublikarra eta medikua zen. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailburua, frankistek erail zuten Gerra Zibilean.
Fat Man
Bonba B-29 Bockscar hegazkinetik bota zuten estatubatuarrak. Charles Sweeney izan zen hegazkinaren komandantea. Little boy baino potentzia bikoitza zuen baina Nagasakiren topografia zela eta, eragin txikiagoa izan zuen. Hala ere, 40.000 pertsona hil ziren, 25.000 zauritu izan ziren eta beste zenbait denborarrekin hil ziren radiazioarengatik.
Alfredo Espinosa
Biografia
Medikuntza ikasi zuen Madrilgo Unibertsitatean, non Alfonso XIII. eta Miguel Primo de Rivera Erregimenen aurkako ikasle-taldeetan parte hartu zuen. 1926an ikasketak bukatu zituenean, Bilbora itzuli eta erradiologia saileko nagusi izendatu zuten Basurtuko Ospitalean.
Watcher (filma)
Sinopsia
Bikote gazte bat Bukarestera iritsi da. Francis senarrak lana lortu du han, eta Julia emaztearekin joan da hara bizitzera. Francis lanean dagoen bitartean, Juliak ordu asko pasatzen ditu bakarrik, ezagutzen ez duen hiri batean, jendearekin errumanieraz komunikatu ezinik. Julia konturatuko da norbaitek zelatatzen dituela pareko eraikineko etxe batetik. Egun horietan saileko hiltzaile bat emakume gazteak hiltzen ari da Bukaresten.
Zorraquín
Zorraquín Errioxako udalerria da, 2005ean 59 biztanle zituena.
Yuzo Kurihara
Yuzo Kurihara (japonieraz: 栗原 勇蔵, 1983ko irailaren 18a - ) Japoniako futbolaria da.
Fat Man
Deskribapena
Bonbak 3,25 metro luze zituen eta bere diametroa 1,62 metrokoa zen. 4670 kilogramo pisatzen zuen eta 12 kilotongo (104,1 Tj) potentzia zuen. Hegazkinetik bota zuten eta iri gainetik 550 metrota eztanda egin zuen.
Alfredo Espinosa
Biografia
1931ko apirilaren 12an zinegotzi hautatua, Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu eta berehala, Bizkaiko Foru Aldundiko Biltzar Kudeatzaileko kide bihurtu zen. Gero Burgos eta Logroñoko Gobernadore Zibila izango zen. 1934an Unión Republicana sortu zenean, Bizkaiko presidente bihurtu zen eta Gerra Zibila hasi ondoren, Bizkaiko Defentsa Biltzarraren Komunikazio Delegatu izendatu zuten 1936ko abuztuan eta gero Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailburu.
Fat Man
Deskribapena
Plutoniozko bonba zen, Trinity bezala. Plutonioa explozibo arruntaz inguratuta zegoen eta explozibo komuna eztanda egitekoan, plutonioa zanpatu zuen bere dentsitatea handituz explozio nuklearra sortuz.
Alfredo Espinosa
Biografia
Bere agintaldian (1936ko urritik 1937ko ekainera) Euskal Autonomia Erkidegoko Gurutze Gorriaz, baserri-higienez, laguntza sozialaz eta Bilboko Unibertsitatean Medikuntza Fakultatea sortzeaz arduratu zen. Errepresio arbitrarioa saihesteari ere ekin zion.
Fat Man
Deskribapena
Detonazio mekanismoa hain zen korapilotsua zenen proba bat egin zuten gudan erabili baino lehen. Froga hori 1945ko Uztailaren 16an egin zen Nuevo Mexikon. Trinity froga izenez esagutzen da.
Alfredo Espinosa
Biografia
1937ko ekainaren 21ean, hegazkinez Frantziako Tolosatik Santanderrera bidaiatzen hasi zela, Eusko Gudarostearekin biltzeko, abioiak Zarauzko hondartzan lurrartu zuen, José María Yanguas pilotuaren saldukeriagatik. Frankistek atxilotu eta Gasteizko kartzelara eraman zuten. Epaitua herioz-zigorra jaso zuen "altxamenduarekin bat egiteagatik". 1937ko ekainaren 26an erail zuten, atxilotu eta bost egun geroago.
Fat Man
Egitura
Bonbak 3,3 metro luze, 1,5 metro diametro eta 4,7 kilogramoko pisua zituen.
Alfredo Espinosa
Biografia
Bere omenez izendatu zuten Urdulizko ospitalea Alfredo Espinosa Ospitalea modura.
Louge
Loja (frantsesez Louge) Frantziako ibai bat da, eta Garona Garaiko departamenduan dago. Garonaren zuzeneko adarra da, ezkerreko ertzean.
100 km-ko luzera du, eta Lannemezan goi-lautadan hasten da, Villeneuve-Lécussan udalerrian, Pirinio Garaietako departamenduan den Pinas udalerriaren mugan. Garonan ibaiaren ezkerreko ertzean isurtzen da, Garona Garaiko departamentuko Muret herrian.
Hidrologia
Agorraldian, Saint-Martory ubidetik ura ematen joanarazten da, ureztatzeko, edateko ura eta osasungarritasunaren beharretarako erabiltzen dena. Beraz, ondoren azaltzen diren fluxuak hein batean aldatzen ditu gizakiak.
Loja ibaia nahiko irregularra da. Haren emaria 41 urtez behatu zen (1968-2008) Mureten, Garonarekin bat egiten duen puntuan. Aztertutako azalera 486 km2-koa da, ibaiaren arro osoa.
Mureten ibaiaren modulua 6,14 m3/s-koa da.
Loja ibaia nahiko erregularra da Akitaniako arroaren ekialdean. Hala ere, urtaroko fluxu-gorabehera nahiko garbiak izaten ditu. Ur garaiak neguan izaten dira, eta hilean batez beste 7,76 m3/s-tik 9,65 m3/s-ra bitarteko emariak izaten dituzte, abendutik otsailera bitarte (otsailean oso maximo garbia izaten dute). Martxoan, fluxuak beherakada handia izaten du, eta, ondoren, apiriletik ekainera bitarteko errebotea. Udako ur baxuak uztailetik irailera bitartean izaten dira, hau da, hileko batez besteko emaria 3,11 m3-raino murrizten da abuztuan. Baina hileko batezbesteko horiek gorabehera askoz handiagoak ezkutatzen dituzte periodo laburretan edo urteen arabera.
Valbrona
Mugakideak
Valbronak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Félix Urtubi
Félix Urtubi Ertzila (Elorrio, Bizkaia, 1906 - Madril, Espainia, 1936ko irailaren 13) Espainiako Aireko Armadako hegazkinlaria izan zen, Espainiako Gerra Zibilean Errepublikaren alde borrokatu zena.
Biografia
Urtubik matxinoek irabazitako eskualdetik ihes egin zuen Espainiako Gerra Zibila hasi eta berehala. Tetuandik Sevillara matxinoen Breguet 19 hegazkina gidatzen ari zela, bere behatzaile Juan Castro tenientea hil zuen, eta Málagara joan zen. Espainiako Aireko Armadan sarjentua izan zen Lafayette eskuadrilan. Hawker Fury batean hegaz egin zuen, eta Albuquerquen galdu zuen.
Madrilgo guduan hil zen, 1936ko irailaren 13an, bere Nieuport 52 hegazkinarekin Fiat CR.32 baten aurka borrokan ari zela. Bere hegazkin hondatua lurrera erortzera zihoala ikusita, Regia Aeronauticako Vincenzo Patriarca italo-estatubatuarraren hegazkinaren aurka oldartu zen.
Urtubi hantxe hil zen, baina Patriarca paraxuta erabiliz salbatu zen. Hidalgo de Cisnerosek Patriarca galdekatu zuen, eta prentsan zabaldu zuen ekintza. Estatubatuar pasaporteak libratu zuen italiarra fusilamentutik.
North Las Vegas (Nevada)
North Las Vegas Nevadaeko hiri bat da. Clark konderrian kokatua dago. 2010ean 216,961 biztanle zituen, 262.48 kilometro koadrotan banatuta.
Rendezvous with Rama
Rendezvous with Rama (euskaraz Topaketa Ramarekin), 1973ko Arthur C. Clarke britainiar idazlearen zientzia fikziozko eleberri bat da.
Argumentua
Asteroide handi batek Padua eta Verona hiriak suntsitu ostean, Lurrarekin talka egiteko mahatxagarria izan daitekeen edozein espazio objektu detektatzeko gai den sistema sofistikatu bat sortu da. Honela Rama detektatu da, abiadura sinistezinean bira egiten duen eta kalkulu guztien arabera eguzki-sistematik gehiago igaroko ez den asteroide bitxia. Baina beldurgarriena Rama objektu artifiziala izan daitekeelako zantzuak agertzen hasten direnean hasiko da, horrek berarekin batera ekarriko dituen ondorioekin.
Saharako labar artea
Saharako labar artea Afrikako iparraldean aurkitu diren margoak dira. Oso inguru zailetan aurkitzen dira eta zaharrenek hamabi mila urte inguru izan ditzakete nahiz eta honetaz eztabaida handia izan. Balio handiko dokumentuak dira zeren eta horri esker Saharak bizi izandako muturreko aldaketak aztertu daitezkeen.
Kronologia
Dirudienez, margo zaharrenak aurreko glaziazioaren ondorengoak izan daitezke. Orain 10.000 urte klima hezeago bihurtu zen eta egungo basamortuak sabanaren itxura hartu zuen; mendietan, bestetik, basoak zeuden. Basamortua bihurtzeko prozesua orain 5.000 urte hasi zen. Prozesu hori bi mila urtetan luzatu zen eta orain hiru mila urte lurraldea jendegabetua gelditu zen.
Margolanak datatzeko teoria desberdinak daude. Espezialista batzuen ustez Fezzangoak 30.000 urte izan ditzakete, adibidez. Beste aztarnategien datazioa orain 12.000 urtetan kokatu da. Egipton aurkitutakoak, bestetik, orain 7.000-6.000 urtetakoak omen dira. Dena dela, badira ere hain urruti ez dihoazten ikerlariak. Gaia oraindik orain eztabaidan dago.
Garaiak
Saharako labar artean bost garai nagusiak ikusi izan dira:
Margoen irudiak
Saharako labar horietan aurkitutako irudiak barietate handiko dira: