cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Garde-Freinet
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 202 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 7 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 29 eraikuntza enpresak ziren, 39 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 30 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 11 finantziazio enpresak ziren, 22 higiezinen enpresak ziren, 35 zerbitzu enpresak ziren, 8 administrazio publikoko enpresak ziren eta 9 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 56 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 1 funeraria, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 10 igeltseroak, 5 margolariak, 3 zurginak, 1 iturgina, 7 argiketariak, 2 ile apaindegiak, 17 jatetxeak eta 6 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 14 establezimendu komertzialetatik, 3 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 2 okindegiak, 2 harategiak, 4 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak eta 1 kirol-denda zen.
2000. urtean La Garde-Freinet udalerrian 48 nekazaritza-ustiategi zeuden, 276 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Pourlans
Pourlans Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Trawniki udalerria
Trawniki Poloniako Lublingo voivoderriko landa-udalerri bat da, Świdnik barrutian kokatuta. 84,16 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9023 biztanle zituen.
Pourlans
Biztanleria
2007an Pourlans udalerrian erroldatutako biztanleak 207 ziren. Familiak 84 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 124 etxebizitza zeuden, 88 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 124etxeak ziren. 88 etxebizitza nagusietatik 83 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 39 etxek bost zituzten. 69 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 39 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 129 ziren, horien artean 102 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 102 pertsona aktiboetatik 91 lanean zeuden (54 gizon eta 37 emakume) eta 10 langabezian zeuden (1 gizon eta 9 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Zumaiako udaletxea
Zumaiako udaletxea Gipuzkoako Urola Kosta eskualdeko Zumaia udalerria dagoen Udalaren egoitza da. Zumaiako Alde Zaharran dago, Foruen enparatzako 1. zenbakian, San Jose komentua eta Zumaiako merkatuaren parean.
Platino
Platinoa elementu kimiko bat da, Pt ikurra eta 78 zenbaki atomikoa dituena. Metal preziatu gris zurixka, astun, xaflakor, harikor eta korrosioarekiko erresistentea da. Platino izena gaztelaniako platina hitzetik dator, "zilar txiki" euskaraz.
Pourlans
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 zurgina.
West Ocean City (Maryland)
West Ocean City Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Worcester konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Platino
Platinoa platinoaren taldean sartzen da eta taula periodikoa n 10.taldean kokatzen da. Platinoaren sei isotopo ikus daitezke naturan. Lurrazalean aurki daitekeen elementu arraroenetako bat da, batazbesteko 5 μg/kg-ko ugaritasuna du gutxi gorabehera.
Nikel eta kobre meatan agertzen da eta, zenbaitetan, baita jatorrizko forman ere, gehienbat Hegoafrikan. Honek %80-ko ekoizpena du bitxien industrian. Munduan dagoen kopuru txikia dela eta, ehunka tona soilik ekoizten dira urtero, ondorioz, gai baliotsua da bitxigintzan.
Pourlans
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Platino
Platinoa gutxien erreakzionatzen duen metaletako bat da eta ikaragarrizko erresistentzia du korrosioarekiko, nahiz eta tenperaturak altuak izan. Horregatik, metal nobletzat hartzen da eta platinoa kimikoki libre askotan aurkitzen da jatorrizko platino bezala. Honengatik, Ameriketako kolonizazioaren aurreko bertakoek tresnak egiteko erabiltzen zuten, hondar askoko ibaietatik hartuz. Lehenengo aldiz 16.mendeko europako idatzietan aipatua izan zen. Haatik, Antonio de Ulloak 1748an argitaratutako erresina baten ondoren hasi zen metal honi buruzko ikerketa zientzialarien artean.
Pourlans
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Platino
Bihurgailu katalitikoetan erabiltzen da, laborategiko ekipamenduan, kontaktu elektrikoetan, odontologian eta automobil-igorpenen kontrolerako gailuetan eta tenperatura handiko labeak indartzeko erabiltzen da. Metal pisutsu bat izanik, osasun arazoak ekar ditzake bere gatzen eraginpean jartzean, baina korrosioarekiko erresistentzia handia duenez, platino metalikoa ez da inoiz egon lotuta osasun ondorioetara. Platinoa duten konposatuak, hala nola, cisplatinoa, oxiplatinoa eta karboplatinoa hainbat minbizi sendatzeko kimioterapian aplikatzen da.
Hego Ameriketako hondar urretsuetan aurkitu zen lehen aldiz 1735ean. Ongi irauten du oxidatu gabe eta ez da urtzen azido mineraletan eta inorganikoetan, baina bai azido klorhidrikoak eta azido nitrikoak 3:1 proportzioan nahastuta eratzen duten aqua regia izeneko erreaktiboan. Alkali urtuek ere erasotzen dute, eta berotua dagoenean hidrogeno asko xurgatzen du. Metalen artean pisu espezifikoa handienetakoa du (21,45 g/cm3), eta urtzeko tenperatura ere oso garaia du (1769 °C). Haren  mineralak aqua regia-n urtuz, platinoa amonio kloruroarekin bakartuz lortzen da platino aparra. Hauts, hari, kristal, eta xafla gisa saltzen da. Hauts gisa oso erreaktiboa da, eta katalizatzaile gisa erabiltzen da azido nitrikoa, azido sulfurikoa, oktano indize gorako gasolinak eta beste zenbait gai egiteko.
Fisikoak
Fisikoki, platinoa oso astuna, leuna, distiratsua, malgua eta harikorra da. Gainera, platinoa urrea, zilarra eta kobrea baino harikorragoa da, hau da, presio aldaketengatik bere forma aldatu edo transformatzen duela. Honegatik, metal guztietatik harikorrena da. Beste aldetik, urrea platinoa baino malguagoa da, urrea moldatzeko errazagoa bilakatuz.
Metalak korrosioarekiko ikaragarrizko erresistentzia du, tenperatura altuetan finko mantetzen da eta propietate elektrikoak ditu. Platinoa oxidatu egiten da, PtO2 osatuz, 500 °C-etan. Fluorrarekin energetikoki erreakzionatzen du eta baita, kloro, bromo, iodo eta sufrearekin ere. Platinoa azido klorhidrikoan eta azido nitrikoan disolbaezina da. Baina, bi horien, azido klorhidriko eta azido nitrikoaren arteko nahastean (aqua regia),berriz, disolbatu egiten da eta sortzen du.
Bere ezaugarri fisiko eta kimikoen balantzeak industrian oso baliagarria izatea eragiten du.
Kimikoak
Platinoaren oxidazio egoera ohikoena +2 eta +4 dira, +1 eta +3 ez dira ohikoeneetakoak. Bestalde, platino elementala orokorrean ez da erreaktiboa eta ,lehen esan bezala, aqua regia-n berotan disolbatzen da sortuaz. Honen erreakzio kimikoa ondorengoa da:
Azido leun bat den heinean, platinoak afinitate bikaina du sufrearengan, hala nola, dimetil sulfoxidoan. Azken hori erreakzio batean erabiltzean kontu handia eduki behar da.
2007.urtean, Gerhard Ertil-ek Kimikako Nobel Saria irabazi zuen, karbono monoxidoaren oxidazio katalitikoaren mekanismoa zehazteagatik.
Isotopoak
Platinoak sei isotopo natural ditu: 190Pt, 192Pt, 194Pt, 195Pt, 196Pt, eta 198Pt. Hauetatik ugariena 195Pt da, %33,83 platinoz osatuta dagoelako. Isotopo egonkor bakarra da bere spina 1/2 delako eta ez zero. 190Pt ez da batere ugaria. %0,01 platino baitu. Isotopo naturalen artean, 190Pt da ezegonkorrena, bere batazbeteko bizitza urtekoa da eta gero, deskonposatu egiten da. 198Pt-ak alfa deskonposiziopean jarri daiteke, baina bere deskonposizioa ez da inoiz begiratu (bere batazbestekoa urtekoa da), hala ere, egonkorra kontsideratzen da. Platinoak beste 31 isotopo sintetiko ditu. Hauetatik ezegonkorrena 166Pt da, bere batazbesteko bizitza 300µs baita. Egonkorrena, aldiz, 193Pt da 50 urteko batazbesteko bizitzarekin. Platinoaren isotopo ugari, beta eta alfa deskonposizioaren konbinaketa baten ondorioz deskonposatzen dira. 188Pt, 191Pt, eta 193Pt elektroien antzemateagatik deskonposatzen dira. 190Pt eta 198Pt-ak energetikoki mesedegarria den beta deskonposizio bikoitza edukiko duela aurreikusi da.
Gertakariak
Platinoa oso metal arraroa da eta bere kontzentrazioa lurrazalean 0,05 pm-koa da. Batzuetan, zilarrarekin nahasten dute. Platinoa kimikoki jatorrizko platinoarekin bereizita aurkitzen da eta platinoaren taldeko metal eta burdinarekin aleatuta. Normalean, jatorrizko platinoa alubial depositoetan aurkitzen da. Alubial depositoak Ameriketako kolonizazioaren aurreko bertako jendeak erabiltzen zuten Chocó departamenduan. Kolonbia oraindik, platinoaren taldeko metalen iturri da. Beste alubial deposito handI bat Uraletan dago, Errusian eta oraindik meatzegietan metatuta.
Nikel eta Kobre depositoetan, platinoaren taldeko metalak sulfuro (Adib: (Pt,Pd)S), telurio (Adib: PtBiTe) , antimonio (Adib: Pd,Sb) eta arsenikoetan (Adib: PtAs2) bezala agertzen dira eta bukaeran nikel eta kobrearekin. Platino arsenikoa, platinoaren iturri handienetakoa da nikelarekin elkartuta Sudburyko arroako depositoetan, Ontario, Kanadan. Alaskan 17.000kg platino metatu zen 1927 eta 1975.urtearen artean. Meatzeetako operazioek 1990an izan zuten bukaera. Sulfuro mineralak (Pt,Pd,Ni)S-ek, platinoaz gain, paladio eta nikela ditu. Azken mineral hau Hegoafrikan agertzen da.
1865ean, kromitak identifikatuak izan ziren Bushveld aldean, Hegoafrikan; platinoaren aurkikuntzarekin segidan, 1906an. 1924.urtean, Hans Merensky geologoak platinoaren hornidura handi bat aurkitu zuen Bushveld Igneous Counplex-ean, Hegoafrikan. Aurkitu zuen geruza espezifikoa, Merensky Reef deiturikoa, %75ko platinoz osatua dago. Norilsk, Errusian dagoen kobre-nikel depositoa eta Sudburyko arroan, Kanadan dagoena, beste bi deposito handienak dira. Nikelezko mea ekoizten duten kantitate handi bat, platinoaren 0,5 ppm-ko meaz osatuta daude. Erreserba txikiago batzuk Estatu Batuetan aurki daitezke, adibidez, Absaroka mendikatean, Montanan. 2010.urtean, Hegoafrika platinozko ekoizle nagusia izan zen, ia %77-ko banaketarekin, Errusiarekin jarraian %13-arekin. 2010ean, munduko ekoizpena 192.000kg (423.000lb) izan zen.
Platino deposito handiak Tamil Nadu estatuan, Indian daude.
Platinoa Ilargian eta meteoritoetan ugaritasun handiarekin agertzen da. Horrela, platinoa lurreko bolido inpaktuan aurkitzen delarik eta honek eragin positibo bat du, bolkanismoan eta ekonomikoki meatzetan metatu daitekeela. Honen adibidea, Sudburyko arroa da.
Halogenuroa
Goian aipatutako azido hexakloroplatinikoa ziur aski platinoaren konposatu garrantzitsuena da, beste platino konposatu askoren antzindari gisa balio baitu. Hainbat aplikazio ditu argazkigintzan, zink grabatuetan, tinta ezabaezinetan, xafla-lanean, ispiluetan, portzelanazko koloretan eta katalizatzaile gisa.
Azido hexakloroplatinikoa amoniako gatzarekin tratatzen da, esate baterako, amonio kloruroak, amoniako hexakloroplatinatoa ematen du, amoniako soluzioetan disolbaezina izanik. Hidrogenoaren presentziarekin amoniozko gatz hau berotzeak platino elementalean murriztea eragiten du. Potasio hexakloroplatinatoa ere disolbaezina da eta azido hexakloroplatinikoa potasioaren determinazioan erabili da.
Hiru erreakzio hauek alderantzikagarriak dira. Platino(II) eta platino(IV)bromuroa ere ezagunak dira. Platino hexafluoruroa, oxigenoa oxigenoa oxidatzeko gai den oxidatzaile sendoa da.
Oxidoak
Platino(IV)oxidoa,PtO2 "Adams" katalizatzaile gisa ere ezaguna dena, potasio hidroxidotan (KOH) eta azido kontzentratutuan disolbagarria den hauts beltz bat da. PtO2 eta gutxigo,PtO, berotan deskonposatu egiten dira. Platino(II,IV)oxidoa, Pt3O4, ondorengo erreakzioan eratzen da:
Beste batzuk
Paladio azetatoa ez bezala, platino(II)azetatoa ez da komertzialki erabilgarria. Basea dagoen lekuan, halogenuroak sodio azetatoarekin batera erabili izan dira. Platino(II)azetilazetonatoaren erabilera ere jakinarazi da.
Hainbat bario platino sintetisatu dira, non, platinoak oxidazio-egoera negatiboak erakusten dituen, -1 eta -2 artean. Besteak beste, BaPt,Ba3Pt2 eta Ba2Pt. Zesio platinuroa, Cs2Pt, konposatu kristalino garden gorri-ilunak Pt2- anioiak dituela erakutsi da. Platinoak oxidazio-egoera negatiboak ere erakusten ditu elektrokimikoki murriztuak izan diren gainazaletan. Platinoak erakusten dituen oxidazio-egoera negatiboak ohikoak ez diren elementu metalikotzat hartzen dira eta 6s orbitalen egonkortzea egozten zaie.
Zeise gatza, etilen ligandoa duena, aurkitu zen lehenengo konposatu organometalikoetako bat izan zen. Dikloro(zikookta-1,5-dienoa)platinoa(II) komertzialki erabilgarria den olefineko konplexu bat da. Honek bakterioen ligak erraz desplazatu dezake. Bakterioen konplexua eta halogenuroak platinoaren kimikarako abiapuntuak dira.
Cisplatin, platino karratuen serieko lehenengoa da, platino(II)-az gain, kimioterapiako drogak ditu. Besteak beste, carboplatin eta oxaliplatin. Konposatu honek DNA berriz konektatzezko gai da eta kimioterapiako eragileak joaten diren antzeko bidetan zelulak hiltzeko gai dira. (Cisplatin-en albo-ondorioak, besteak beste, goragalea eta oka, ile-galera, entzumen-galera dira).
Lehengo erabilerak
Arkeologoek 1200 k.a. bezain goizo erabilia izan zela diote, Antzinako Egiptoko ehorzketetan aurkitu zituzten urrezko bitxietan erabili zituzten eta. Haatik, egipziarrek metal honengan zeukaten ezaguera ez dakigu nolakoa zen. Nahiko posiblea izango litzateke bertakoek ez jakitea bereizten urrea eta horren barneko platino aleak.
Metal hau Ameriketako natiboengatik erabilia izan zen urre-platinozko aleaziozko artefaktu zuriak ekoizteko, gaur egun Esmeraldas (Ekuador) hiria denaren inguruan. Erlatiboki sofistikatua zen hauts metalurgia sistema bat erabitzen zute. Objetu hauetako platinoa elementu purua ez izan arren, platino taldeko beste elementuekin naturalki nahastuta zegoen platinoa izan ohi zen gehien ekoizten zena, paladio, rodio eta iridio arekin batera hain zuzen ere.
Europarren aurkikuntza
Platinoaren lehenengo aipamena 1557. urtean egindakoa da Julio Zesar Eskaligero humanista italiarraren idatzietan agertzen da. Darien eta Mexiko artean aurkitutako metal noble ezezagun bat bezala zegoen deskribatua "ez suak ezta egile Espainiarrek likidotu zezaketena". Beraien lehenengo aldietan, Espainiarrentzat urreak zuen ezpurutasun bat besterik ez zen platinoa. Orokorrean banandua izaten zen gehiago ez erabiltzeko. Hare gehiago, dekretu ofizial bat zegoen urrea platinoaren ezpurutasunekin faltsutzea debekatzen zuena. 1735ean Antonio de Ulloa eta Don Jorge Juan eta Santacilia Ameriketako natibo batzuk platinoa meatzatzen ari zirela konturatu ziren, beraien zortzi urteko bidaian Kolonbia eta Peru tik. Ulloa eta Juanek pipita zurixka batzuk zeukaten harriak ikusi zituzten eta Espainiara ekarri zituzten. Antonio de Ulloak lehenengo mineralogiako laborategia jarri zuen martxan eta lehenengoa izan zen platinoa sistematikoki aztertzen, 1748an. izandako espediziotik jasotako txostenak deskripzio bat zuen platinoa metal banaezina eta kaltzinagaitza zela esanez. 1748ko artkulua argitaratu ondoren, Ulloak ez zuen metal honen ikerkuntzarekin jarraitu; honen ordez Huancavelica ra bidali zuten merkurioaren minak ikuskatzera.
1741ean, Charles Wood metalurgialari britaniarrak Kolonbiako platinoaren hainbat lagin topatu zituen Jamaika n eta ondoren William Brownrigg i bidali zizkion hauek hobeto aztertzeko. Brownriggek 1750. urtean platinoari buruzko xehetasun handiko txosten bat aurkeztu zion Royal Society ri, garbi utzitz inoiz ez zuela metalaren inolako aipamenik ikusi. Honez gain, garrantzia eman zion platinoaren fusio-puntu altuari eta boraxarekin zeukan elkartzeko zailtasunari. Handik gutxira europako beste kimikalariak hasi ziren platinoa ikertzen, hala nola, Andreas Sigismund Marggraf, Torbern Bergman, Jöns Jakob Berzelius, William Lewis eta Pierre Macquer. 1752an, Henrik Scheffer-ek metalaren deskripzio zientifiko zehatz bat argitaratu zuen, hau "urre zuri" batez joz, eta aipatuz nola artseniko aren laguntzaz platino mea bat urtzea lortu zuen. Scheffer-ek, urrea platinoa baino xaflakorragoa deskribatu zuen baina biak korrosioarekiko erresistenteak ziren.
Malgutasuna
Carl von Sickingenek platinoa aztertu zuen jarraiki 1772an. Honek platinoa malgua bilakatzea lortu zuen, metala urrearekin aleatuz, aleazioa aqua regia berotan disolbatuz, platinoa amonio kloruro arekin hauspeatuz, amonio kloroplatinatoa sutan jarriz, eta azkenik ongi banatutako platinoa mailukatuz, hau atxikitzeko. Franz Karl Achard ek, lehen platinoa arragoa egin zuen 1784an. Platinoa artsenikoarekin fusioz elkartu zuen eta ondoren artsenikoa lurrunduz.
Platinoa bere platinoaren taldetik lehenengoa aurkitu zuten elementua izan zelako, Scheffer eta Sickingenek bere gogortasuna zela eta (urre puruarena baino zerbait gehiago), platinoa erlatiboki malguezina, batzuetan haurkorra ere izango zela pentsatu zuten baina ez zeuden zuzen. Izan ere, urrearen harikortasun eta malgutasun antzekoak zituen. Beraien suposizioa saihestea ezinezkoa izan zen, esperimentuetako platinoa oso kutsatuta baitzegoen platinoaren taldeko best elementuez, osmioa edota iridioa esate baterako, eta hauek platinoaren aleazioa hauskorrasgoa egiten zuten. "Plioxeno" izeneko platinozko hondakin hau urrearekin aleatzea zen konposatu malgu bat lortzeko modu bakarra garai haietan, baina agaur egun, guztiz purua den platinoa eskuragarria da.
1786. urtean, Karlos III.a Espainiakoa k liburutegi bat eta laborategi bat utzi zizkion Pierre-François Chabaneau ri bere ikerkuntzan laguntzeko. Chabaneauk arrakasta izan zuen mineralaren hainbat ezpurutasun kentzen, urrea, merkurioa, beruna, kuprea eta burdina haien artean. Honengatik, metal bakar batekin lanean zebilela uste zuen baina oraindik ezezagunak ziren platino taldeko metalak zituen barnean. Ondorioz, esperimentuetan lortutako emaitzak ez ziren batere trinkoak. Batzuetan, malgua ematen zuen baina iridioarekin aleatzean, hauskorragoa zen. Beste kasuetan metala guztiz erregaitza zen, baina osmioarekin aleatzean, posible izango zen hau sutzea. Hilabete batzuen ondoren, Chabaneauk 23 kilogramo platino puru lortu zituen eta Joaquin Cabezasekin negozio bat hasi zuen. Honek Espainian "platinoaren aroa" hasi zuen.
Ekoizpena
Platino purua depositu plazeretan edo bestelako meatan aurkitzen bada, ezpurutasunak erauzteko hainbat metodo erabiltzen isolatzen da. Platinoa gainerako ezpurutasunak baino askoz dentsoagoa delarik, arinagoak direnak erraz banandu daitezke likido batez flotatuz eta kenduz. Platinoa metal paramagnetikoa da, nikela eta burdina ez bezala, bi hauek ferromagnetikoak izanik. Hori dela eta, bi ezpurutasun hauek elektroiman bat nahastetik pasatuz ken daitezke. Gainera, platinoaren fusio-puntua gehienena baino altuagoa delako, ezpurutasun ugari urtuak edo kiskalduak izan daitezke. Azkenik, platinoa azido sulfuriko eta klorhidrikotara erresistentea da, hala ere, beste substantzi askok momentuan erreakzionatzen dute hauekin. Ezpurutasun metalikoak beraz, bi azidoetako bat nahastea irabiatuz disolbatu daitezke eta horrela platinoa soilik lortu. Platino puruaren purifikazio metodo egokienetako bat, urrea, platinoa eta platinoaren taldeko metalak erabiliz, aqua regiarekin prozesatzea da. Bertan, paladioa, urrea eta platinoa disolbatzen dira. Bestalde, osmioa, iridio rutenioa eta rodioa erreakzionatu gabe geratzen dira, alde batera. Urrea hauspeatzea lortzen da, Burdin (II) kloruroa gehituz. Behin hau lortu dela, platinoa hauspeatzea posible izango da amonio hexakloroplatinato moduan, amonio kloruroa gehitzen bazaio. Amonio kloroplainatoa berotuz platinoa lortzen da. Hauspeatu gabeko hexanokloroplatinatoa(IV) zinka erabiliz murriztu daiteke, eta antzeko metodo bat egokia da baita ere laborategietako platino hondarrak berreskuratzeko, eskala txikian. Platinoaren fintzeak eta meatzaritzak ondorioak ditu ingurumenean.
Aplikazioa eta erabilerak
2014an saldu ziren 218 tona platinotatik, 98 tona ibilgailuen igortze kontroleko gailuetan erabiliak izan ziren (%45), 74,7 tona bitxigintzan (%34), 20 tona ekoizpen kimiko eta petrolioaren fintzean (%9,2) eta 5,85 tona aplikazio elektrikoetan, hala nola, disko gogorretan (%2,7). Geratzen ziren 28,9 tonak garrantzi gutxiagoko aplikaziotan erabili ziren, medikuntzan eta biomedikuntzan, elektrodotan, minbiziaren aurkako sendagaietan edota lambda (λ) zunetan, esate baterako.
Estandarra
1889tik 1960ra arte, metroa, iridio-platino aleazio barra baten luzera (90:10) bezala definitzen zen, Metroaren Nazioarteko Prototipo barra bezala ezagutzen zena. Horren aurreko barra platinoz osatua zegoen 1799an. Kilogramoaren Nazioarteko Prototipoa oraindik 1879. urtean egindako platino-iridio zilindro aleazioa berberaren diametroaz jarraitzen du definitua izaten gaur egun.
Hidrogenoaren elektrodo estandarrak ere platinizatutako platinozko elektrodo bat erabiltzen du, korrosio eta erresistentzia delarik beste zenbaiten artean.
Inbertsiotzat
Platinoa metal oso preziatu bat da ekonomiaren munduan. Txanponak, barrak eta lingoteak negoziatuak edo kolekzionatuak izaten dira. Platinoa bitxigintzan aurki daiteke, gehienbat %90-95 aleazio bezala. Horrela erabiltzen da daukan ospeagatik eta lingotearen balioagatik.
Erlojugintzan, Vacheron Constantin, Patek Philippe, Rolex eta Breitling bezalako konpaniek platinoa erabiltzen dute edizio mugatuak diren erlojuak saltzeko. Erlojulariak platinoaren propietate paregabeak baloratzen dituzte, ez delako higatzen ezta histutzen. Platinoaren prezioa, 2008an $2252-tik $774-ra jaitsi zen ontza bakoitzeko, ia 2/3-ko galera bat eraginez. Egonkortasun eta hazkuntza ekonomikoko garaietan, platinoaren prezioa urrearena baino bi aldiz altuagoa izatera iritsi daiteke. Bestalde, ekonomia kolokan egotean, prezioak asko jaitsi ohi dira, urrearena baino baxuagoa izan arte, gutxiago eskatzen delako konpania edo enpresen aldetik, nahiz eta urrea industrian erabilia izan, bere eskaera ez da horrenbestekoa orokorrean.
Gainerako erabilerak
Laborategian, platinozko kableak elektrodoetan erabiltzen dira; platinozko zartaginak edo ontziak analisi termograbimetrikoan erabiliak dira. Baita ere, platinoa aleazio agente bezala erabiltzen da beste metalezko produktuetan, hala nola, kable finak, korrosiboak ez diren laborategiko edukinontzietan, tresna medikuetan, hortzetako protesietan, kontaktu elektrikoetan, eta termoparetetan. Platino-kobaltoa, bi heren platino eta bat kobaltoz osatutako aleazio bat, erlatiboki indartsuak diren imanak sortzeko erabiltzen da. Platinoan oinarritutako anodoak itsasontzietan, oliobidetan eta altzairuzko zubietan erabiltzen dira.
Ospe sinboloak marketinean
Platinoaren urritasunak metal bezala, esklusibotasuna eta aberastasuna adierazten du iragazleen artean. Platinozko debitu eta kreditu txartelak, urrezkoenak baino garrantzi handiagoa lortu dute. Platinozko sariek bigarren postua dute, diamantearen atzetik izanik baina urrea, zilarra eta brontzea gaindituz. Adibidez, Estatu Batuetan, milioi bat kopia baino gehiago saldu dituen album bat, platinozkoa izango da izendatua. Haatik, 10 milioi kopia baino gehiago saltzen dituenean, diamantezko izango da, rankinean altuagoa. Platinoa metal preziatu bat kontsideratzen da, bere erabilera urrearena edo zilarrena ez bezain arrunta izan arren.
Osasun arazoak
Platinoa metal gisa ez da oso arriskutsua, baina platinozko gatzek hainbat efektu eragin ditzateke, hala nola:
Platinoak minbizi zelulen biderketa bizkortua gelditu egiten du. Horretarako, zelulen material genetikoaren adarrak elkartzen ditu, DNA deritzona. DNA beharrezkoa da zelulen hazkundea eta biderkaketa gertatzeko. Platinoak minbizi-zelulen barruan DNA kaltetzen du eta horrela, biderkatzea saihesten du. Horregatik, platinoaren antineoplastiko eragileak kimioterapian erabiltzen dituzte, tumore batzuen kontrako jarduera ona erakusten baitute.
Gaixotasunen Kontrolerako eta Prebentziorako Zentruaren arabera, platinozko gatzetan epe laburreko esposizio batek begietako, sudurreko eta eztarriko narritadura sor dezake eta epe luzeko esposizioak, berriz, arnas aparatu eta larruazaleko alergiak. Gaur egungo OSHA estandarra 2 mikrogramo inguruko aire kubiko bakoitzeko 8 orduko laneko bataz bestekoa da. Laneko Segurtasun eta Osasunerako Institutu Nazionalak gomendatutako esposizio-muga platinoari dagokionez, 1mg/m3 eguneko 8 orduko lanegunekoa da.
Platinoaren kapsulak osagai medikoetan (bularreko inplanteak, ordezko prosetikoetan...) silikonazko goma eta gel-aren osagaiak fabrikatzen dituen katalizatzailea da, platinoak gorputzera sartzeko eta kontrako efektuak eragin ditzakeela aztertua dago. Elikagaien eta Droga Administrazioak eta beste erakunde batzuek gaia berrikusi dute eta ez dute topatu toxikotasuna in vivo frogatu daitekeelarik.
Brynna
, 'Brynnau', Galesko udalerri txiki bat da, Rhondda Cynon Taf konderrian.
Nannostomus anduzei
Nannostomus anduzei Nannostomus generoko animalia da. Arrainen barruko Lebiasinidae familian sailkatzen da.
NGC 7157
NGC 7157 galaxia bat da, Piscis Austrinus konstelazioan. Francis Preserved Leavenworthek aurkitu zuen n.
2123 Vltava
2123 Vltava asteroide gerrikoan aurkitutako 2123. asteroidearen izena da. 1973ko irailak 22an aurkitu zuen Nikolai Txernikhek Nauchnyjetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1973 SL2 zen. Bere izena Moldava ibaiagatik jasotzen du.
Caiazzo
Caiazzo Italiako udalerri bat da. Casertako probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Caiazzok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ramdohrita
Ramdohrita mineral bat da eta lillianita homologous series taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Ramdohrita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
1979ko Nafarroako Itzulia
1979ko Nafarroako Itzulia, Nafarroako Itzuli ko XVIII. ekitaldia izan zen. Urte honetan, bost etapaz osatu zen Itzulia (hirugarrena bi sektoreetan banandua), ibilbidea Zangozan hasi eta Iruñean bukatu zen.
Monthois
Monthois Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Monthois udalerrian erroldatutako biztanleak 382 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 52 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 192 etxebizitza zeuden, 169 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 176 etxeak ziren eta 15 apartamentuak ziren. 169 etxebizitza nagusietatik 125 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 108 etxek bost zituzten. 137 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 74 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 245 ziren, horien artean 180 aktiboak ziren eta 65 inaktiboak ziren. 180 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (92 gizon eta 63 emakume) eta 25 langabezian zeuden (8 gizon eta 17 emakume). 65 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Monthois udalerrian 170 unitate fiskal zeuden, 405 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.225 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 22 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 jendarmeria zen, 1 posta bulegoa, 1 banku bulegoa, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 margolaria, 2 iturginak eta 1 ile apaindegia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Monthois udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Craig (Iowa)
Craig Iowako hiri bat da. Plymouth konderrian kokatua dago. 2010ean 89 biztanle zituen, 0.23 kilometro koadrotan banatuta.
Nectamia annularis
Nectamia annularis Nectamia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Apogonidae familian.
Takonera plaza
Takonera plaza Nafarroa Garaiko hiriburu Iruñeko plaza bat da. Takonera parkearekin eta Takonerako aldaparekin batera, Takonera eremua osatzen du.
Kokapena
Takonera kalea eta Tres Reyes hotelaren alboan dago, Iruñeko Alde Zaharraren sarbidean eta Kale Berriaren hasieran.
Plaza
Plaza honetan San Lorentzo elizaren aurrealdea eta Italiako Kontsulatuaren egoitza daude. Bestalde, plaza honetan dago Aduanako zokoko lurpeko aparkaleku publikoa.
Chlumčany (Plzeň-South barrutia)
Chlumčany Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 2.379 biztanle ditu eta 9,04 kilometro koadroko azalera. Plzeň-Hegoaldea barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1383 urtean egin zen.
2463 Sterpin
2463 Sterpin asteroide baten izena da. martxoaren 10an aurkitu zuen G. Van Biesbroeck-ek Williams Bay Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1934 FF izena zeraman.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 11.8 da.
Chlumec (Český Krumloveko barrutia)
Chlumec Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 104 biztanle ditu eta 3,24 kilometro koadroko azalera. Český Krumloveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1379 urtean egin zen.
Arritokietako Andre Maria
Arritokietako Andre Maria Gipuzkoako Zumaia udalerrian dagoen baseliza bat da. Zumaiako Alde Zaharraren gaineko muino batean dago, hilerriaren alboan. Kostaldeko Donejakue bidean dago.
Calvi Risorta
Mugakideak
Calvi Risortak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Otakar I.a Bohemiakoa
Otakar I.a Bohemiakoa edo Přemyslgoa (c. 1155 - Praga, 1230eko abenduaren 15a) 1192–1193 eta 1197–1198 bitartean Bohemiako dukea eta 1198-1230 bitartean Bohemiako erregea izan zen.
Ladislao II.aren semea zen. Bohemiako dukea zela, dukerria erresuma izendatzea lortu zuen Suabiako Filipe enperadorearengandik, eta ordutik hil arte bertako erregea izan zen. Alemaniarren kolonizazioa bultzatu zuen bere lurraldean.
Chester Williams
Chester Mornay Williams (Paarl, 1970eko abuztuaren 8a - Lurmutur Hiria, 2019ko irailaren 6a) hegoafrikar hamabosteko errugbilaria izan zen, hegaleko postuan aritzen zena. 27 partida jokatu zituen Hegoafrikako selekzioarekin eta munduko txapelduna izan zen 1995ean; taldeko jokalari beltz bakarra izaki, integrazioaren ikur bilakatu zen. Errugbitik erretiratu ostean, entrenatzailea izan zen. Bihotzekoak jota hil zen.
Giza gorputzaren garapen
Jaio aurretik
Jaio aurreko garapena zigoto bat garatzen den prozesua da, eta, beranduago, enbrioi bat eta, ondoren, fetu bat haurdunaldian. Jaio aurreko garapena ernalketarekin eta zigotoa sortzearekin hasten da, hau da, enbrioi-garapenaren lehenengo etaparekin, jaiotzeraino fetuaren garapenean jarraitzen baitu.
Ernalketa
Esperma obuluaren mintzean arrakastaz sartzen denean gertatzen da ernalketa. Espermaren kromosomak obulura pasatzen dira, genoma bakarra sortzeko. Arrautza zigoto bihurtzen da eta enbrioi-garapenaren hozi-etapari ekiten dio. Ernamuin garaia ongarritzetik hasi, enbrioi goiztiarra garatu eta inplantatu arteko denborari dagokio. Ernamuinaldia haurdunaldiko 10 egunetan amaitzen da.
Zigotoak material genetikoaren osagarri osoa du, gizaki bakar baten ezaugarri biologiko guztiekin, eta enbrioian garatzen da. Labur esanda, enbrioi-garapenak lau etapa ditu: morularen etapa, blistularen etapa, gastrularen etapa eta neurularen etapa. Inplantatu aurretik, enbrioia proteina-oskola batean egoten da, eremu iletsuan, eta pitzadura izeneko zatiketa mitotiko azkarrak izaten ditu. Ernaldu eta astebetera, enbrioia ez da oraindik tamainan hazi, baina eremu zuritik ateratzen da eta amaren umetokiaren estaldurari atxikitzen zaio. Horrek erreakzio erabakigarria eragiten du, non umetokiko zelulak ugaritu eta enbrioia inguratzen baitute, eta, ondorioz, umetoki-ehunaren barruan sartuta egoten baitira. Enbrioia, bien bitartean, ugaritu egiten da eta enbrioi-ehunean nahiz enbrioi-ehunean garatzen da. Enbrioia enbrioi-ehuna da, eta fetu-mintzak eta plazenta eratzen ditu. Gizakietan, enbrioiari feto esaten zaio jaio aurreko garapenaren ondorengo etapetan. Enbrioitik feturako trantsizioa ernaldu eta 8 astera gertatzen dena da. Enbrioiarekin alderatuta, fetuak kanpoko ezaugarri ezagunagoak ditu, eta garapen progresiboan ari diren barne-organo batzuk. Prozesu ia berdina gertatzen da beste espezie batzuetan.
Enbrioi-garapena
Gizakiaren enbrioi-garapena giza enbrioiaren garapenari eta eraketari dagokio. Garapenaren lehen etapetan gertatzen den enbrioiaren zelula-zatiketa eta zelula-bereizketa du ezaugarri. Biologiari dagokionez, giza garapenak pertsona heldu bati zelulabakarreko zigoto bat gehitzea datza. Esperma sartzen denean eta obulu batekin (obulua) arrakastaz bat egiten duenean ernaltzen da. Espermaren eta obuluaren material genetikoa konbinatu egiten dira, zigoto izeneko zelula bakar bat osatzeko, eta jaio aurreko garapenaren hozi-etapa hasten da. Enbrioi-etapak garapenaren lehen zortzi asteak hartzen ditu; bederatzigarren astearen hasieran, enbrioiari fetua esaten zaio.
Ernalketatik enbrioi goiztiarra garatu arte umetokian ezarri arte igarotako denbora da germina-etapa. Hozi-etapak 10 egun inguru hartzen ditu. Etapa horretan, zatitzen hasten da zigotoa, zatiketa izeneko prozesu batean. Blastozista bat sortu eta umetokian ezartzen da. Enbrioi-garapenak gastrulazioaren hurrengo etaparekin jarraitzen du, histogenesi izeneko prozesu batean enbrioi-formaren hiru geruza germinalei eta neurulazio- eta organogenesi-prozesuei jarraitzen dienean.
Enbrioiarekin alderatuta, fetuak kanpoko ezaugarri ezagunagoak ditu, eta garatzen ari diren organoen multzo osoagoa. Enbrioi-garapenaren prozesu osoak espazioaren eta denboraren aldaketa koordinatuak eskatzen ditu gene-adierazpenean, zelula-hazkundean eta zelula-bereizketan. Prozesu ia berdina gertatzen da beste espezie batzuetan, bereziki kordatuen artean.
Fetuaren garapena
Fetua giza garapenaren etapa bat da, eta uste da ernaldu eta bederatzi astera hasten dela. Biologiari dagokionez, ordea, jaio aurreko garapena jarraitua da, eta ezaugarri definitzaile asko ditu, enbrioi bat eta feto bat bereizten dituztenak. Fetuak gorputzeko organo nagusi guztiak ere biltzen ditu, nahiz eta oraindik guztiz garatu eta funtzionalik ez izan, eta batzuk oraindik ez dauden azken kokalekuan.
Amaren eragina
Fetua eta enbrioia umetoki aren barruan garatzen dira, amaren pelbisean dagoen organo batean. Amak fetua edo enbrioia daramanean izaten duen prozesuari haurdunaldia esaten zaio. Plazentak garatzen ari den fetua umetokiko paretarekin lotzen du, mantenugaiak hartzeko, termoregulatzeko, hondakinak kanporatzeko eta amaren odol-horniduraren bidez gas-trukea egiteko; barruko infekzioen aurka borrokatzeko; eta haurdunaldiari eusten dioten hormonak sortzeko. Plazentak oxigenoa eta elikagaiak ematen dizkie hazten ari diren fetuei, eta fetuaren odolaren hondakinak kanporatzen ditu. Plazenta umetokiaren paretari lotzen zaio eta fetuaren zilbor-hestea plazentatik abiatuta garatzen da. Organo horiek ama eta fetua lotzen dituzte. Plazentak ugaztun plazentarioen ezaugarri bereizgarria dira, baina martsupialetan ere badaude eta ugaztun ez diren batzuk, garapen maila desberdinekoak. Egitura horien homologia eztabaidagarria da zenbait organismo birjinetan, eta Arthropoda bezalako ornogabeetan, kasurik onenean, antzekoa da.
Haurtzaroa
Haurtzaroa jaiotzatik nerabezarora doan adina da. Garapenaren psikologian, haurtzaroa bi etapatan banatzen da: haurtzaroa (ibiltzen ikastea), lehen haurtzaroa (jolasaroa), haurtzaro ertaina (eskola-adina) eta nerabezaroa (pubertaroa). Zenbait haur-faktorek eragina izan dezakete pertsona baten jarreren eraketan.
Aurrepubeszentzia
Pubertaroa
Pubertaroa aldaketa fisikoen prozesu bat da, zeinaren bidez haurraren gorputza heltzen baita sexu bidez ugaltzeko gai den gorputz heldu batean. Hasieran, seinale hormonalak agertzen dira garunetik gonadetaraino: obarioak neskato batean, barrabilak haur batean. Seinaleei erantzunez, gonadek hormonak sortzen dituzte, libidoa eta burmuinaren, hezurren, muskuluaren, odolaren, larruazalaren, ilearen, bularren eta sexu-organoen hazkuntza, funtzioa eta eraldaketa estimulatzen dituztenak. Hazkunde fisikoa —altuera eta pisua— pubertaroaren lehen erdian azkartzen da, eta gorputz heldu bat garatu denean osatzen da. Ugaltzeko gaitasuna heldu arte, haurren arteko ezberdintasun fisikoak kanpoko sexu-organoak dira.
Batez beste, neskek 10-11 urte inguruan hasten dute pubertaroa, eta 15-17 urte inguruan bukatzen dute pubertaroa; haurrak 11-12 urte inguruan hasten dira eta 16-17 urte inguruan amaitzen dira. Menarkia da pubertaroaren mugarri nagusia emakumeentzat, menstruazioaren hasiera, batez beste 12 eta 13 urte bitartean gertatzen dena; gizonentzat, lehenengo eiakulazioa da, batez beste 13 urterekin gertatzen dena. XXI. mendean, haurrek, bereziki neskek, pubertarora iristeko batez besteko adina txikiagoa da XIX. mendean baino, orduan 15 ziren neskentzat eta 16 mutilentzat. Hori edozein faktoreren ondorio izan daiteke, hala nola nutrizio hobea, gorputzaren hazkunde azkarra, pisua eta gantz-jalkipena eragiten dituena, edo disruptore endokrinoen eraginpean egotea, hala nola xenoestrogenoen eraginpean, batzuetan elikagaiak kontsumitzeagatik edo beste ingurumen-faktore batzuengatik. Ohikoa baino lehen hasten den pubertaroa pubertaro goiztiarra da, eta ohikoa baino geroago hasten den pubertaroa, berriz, pubertaro berantiarra.
Pubertaroko gorputzaren tamaina-, forma-, konposizio- eta funtzionamendu-aldaketa morfologikoen artean, bigarren mailako sexu-ezaugarrien garapena nabarmentzen da: haurraren gorputza "betetzea"; neskatotik emakumera, haurretik gizonera.
2124 Nissen
2124 Nissen asteroide gerrikoan aurkitutako 2124. asteroidearen izena da. 1974ko ekainak 20an aurkitu zuen Felix Aguilar Behatokiak. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1974 MK zen. Bere izena Felix Aguilar Behatokiko lehen zuzendaria izan zen Juan Jose Nissengatik jasotzen du.
Giza gorputzaren garapen
Helduaroa
Biologikoki, heldu bat sexu-heldutasunera iritsi den giza organismo bat edo beste da. Giza testuinguruan, heldu hitzak ere badu esanahirik gizarte- eta lege-kontzeptuei lotuta. Legezko adingabe batek ez bezala, legezko heldu bat adinez nagusia den pertsona da eta, beraz, independente, autosufiziente eta arduratsutzat hartzen da. Legezko gehiengoaren ohiko adina 18 urtekoa da testuinguru gehienetan, nahiz eta gehiengoaren definizioa aldatu egin daitekeen legezko eskubideen eta herrialdearen arabera.
Giza helduak helduaren garapen psikologikoa hartzen du. Helduaroaren definizioak, askotan, ez dira koherenteak eta kontraesankorrak dira; nerabe bat biologikoki heldua izan daiteke eta helduen portaera izan dezake, baina oraindik haur gisa tratatu behar da, gehienen legezko adina baino txikiagoa bada. Bestalde, legezko heldu batek ezin du izan haiek definitzeko behar den heldutasuna eta erantzukizuna; gizabanako baten garapen mentala eta fisikoa eta heldutasuna arriskuan jarri ditu bere bizi-baldintzek.
Organo-sistemak
Giza organoak eta organo-sistemak organogenesi izeneko prozesu batean garatzen dira. Enbrioi-garapenaren hirugarren astean hasten da hori, gastruazioak hiru geruza germiko desberdin eratzen dituenean: ektodermoa, mesodermoa eta endodermoa. Ektodermoa, inoiz, azalaren eta nerbio-sistemaren kanpoko geruza bihurtuko da. Mesodermak muskulu eskeletikoak, odol-zelulak, ugalketa-sistema, gernu-sistema, zirkulazio-sistema gehiena eta gorputz-enborraren ehun konektiboa osatuko ditu. Endoderma arnasbideetako eta bide gastrointestinaletako epitelioan eta zenbait guruinetan garatuko da.
Bryngolau
, Galesko udalerri eta komunitate bat da, Ceredigion konderrian.
John Ostrom
John H. Ostrom (1928ko otsailaren 18a - 2005eko uztailaren 16a) Ameriketako Estatu Batuetako paleontologoa izan zen. 1960ko hamarkadan dinosauroak ulertzeko modua aldatu zuen, dinosauroak hegan egin ezin duten hegaztiekin gaur egungo sugandilekin baino antzekotasun gehiago zituztela demostrato zuenean. Ideia hau lehen aldiz 1860ko hamarkadan proposatu zuen Thomas Henry Huxleyk baina Ostromen berritzerarte ez zuen berebiziko jarraitzaile kopururik. 1976an Archaeopteryxaren filogenia eta osteologiari buruzko lanak argitaratu zituen. Deinonychusari buruz egin zuen deskribapenean odol-beroko animali azkarrak eta oso aktiboak zirela proposatu zuen. Hadrosaurusak talde handitan bidaiatzen zutela ere proposatu zuen.
Trojanów udalerria
Trojanów Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Garwolin barrutian kokatuta. 151,34 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7413 biztanle zituen.
Girdletree (Maryland)
Girdletree Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Worcester konderrian kokatuta dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Alde Zaharra (Zumaia)
Zumaiako Alde Zaharra Gipuzkoako Zumaia udalerriaren herrigunea edo alde zaharra da.
Historia
Antzinako herria Santa Maria elizaren ingurua hedatzen zen, hainbat idazle eta historialarien arabera bertan antzinako eliza hura zegoen lekuan San Pedro eliza eraiki zen, aldiz, beste batzuentzat, jatorrizko herrigunea Arritokietako Andre Maria elizaren inguruan hedatu zen. Antso IV.a Gaztelakoak biztanleak hobeto defendatzearren herria Santa Mariaren inguruan bildu zuen, 1292ko martxoaren 1ean herriaren jabetza Orreagako kolegiatari doaintzan eman ziolarik.
1347ko uztailaren 4an, Alfontso XI.a Gaztelakoak Valladolid hirian Donostiako Foruaren bidez Seaz herriko herritar eta nekazariei (Aizarnazabalgo lurraldean) Villagrana de Zumaya izeneko udalerria populatzeko pribilegioa eman zien, alkatea, prebostea, epaileak, eskribauak eta ofizialak izendatzeko gaitasuna ere eman zien, udalerriaren harresitzea baimendu eta bere lursailen jurisdikzio zibil eta kriminalaren jabe egin zituelarik. Era berean, Oikinatik Narrondora doazen lurralde eta mendien jabetza eman zien. Guzti hau ondorengo gaztelar erregeek ere berretsi zuten, tartean Pedro I.a (1373), Henrike II.a (1373), Joanes I.a (1379), Henrike III.a (1391), Joanes II.a, bai eta Errege Katolikoek ere, Joana I.a nahiz Henrike III.ak
Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles
Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles udalerrian erroldatutako biztanleak 115 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 58 etxebizitza zeuden, 47 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 57 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 47 etxebizitza nagusietatik 38 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 7 etxek hitu gela zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 37 etxek bost zituzten. 19 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 18 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 68 ziren, horien artean 54 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 54 pertsona aktiboetatik 53 lanean zeuden (31 gizon eta 22 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Gergako gaztelua
Gergako gaztelua edo Untzueko gaztelua Nafarroa Garaiko Orbaibar ibarreko Untzue udalerrian kokatutako gaztelu bat da. Bere oinplanoaren aztarnak baino ez dira geratzen, eta Untzuetik gertu egon zen, bide zaharra eta Artederretako pasabidea menderatzen zituen goragune baten gainean.
Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
Gergako gaztelua
Historia
1300. urtean Raolin de Chamblon alkaidea zen, 12 liberako atxikipena jasotzen zuena dirutan eta 60 kahitzeko gari. Sei urte lehenago amaitu zen gazteluko zisterna, 20 libera kostatu zena. 1319an Renalt le Chat zaindaria zuen, dorre nagusia txukundu eta estalarazi zuena, eta erori ziren garitak berregin. Geroago, 1328an, Johande Savainy gazteluaren ardurapean agertu zen, 1335ean bertan giltzapetuta zeuden presoen matxinada batean bortizki hil zena. Migel Elgorriaga buruzagiak kalean arrastaka eta urkatuta bukatu zuen. Hau, seguruenik, kasu bakarra izan zen Nafarroako Erresumako historian.
Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.