cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Atlantikoko gudua
Hastapenak: 1939ko iraila - 1940ko maiatza
Nahiz eta britainiarrek ere abantaila izan itsasazaleko borrokaren eremuan, Günther Prien buru zuen U-47 itsaspekoaren balentriak Scapa Flowren aurkako erasoan (Royal Oak korazatua Scapa Floweko itsas basean hondoratu zuena) eta Admiral Graf Spee patrika-korazatuaren segadek (Hego Atlantikoan inguratua izan zena) Alemaniako ikusleen pertzepzioa aldatu zuten, bere Kriegsmarinearen ustezko ahultasunari zegokionez. Alemaniako itsaspeko armaren beste garaipen garrantzitsu bat HMS Corageous hegazkin-ontzia hondoratzea izan zen, irailaren 17an, Otto Schuhart kapitainaren U-29 itsaspekoak Irlandako kostaldearen aurrean hondoratu zuen; ekintza horietan 519 tripulatzaile hil ziren. Itsasazaleko erasoen eta itsapeko meategien ondorioz, beste 900.000 tona merkantzia-ontzi hondoratu ziren, nahiz eta kopurua, oraindik, ez zen nahikoa Erresuma Batua mendean hartzeko.
Babes-neurri gisa, Erresuma Batuak bizkartzain armatuek babestutako konboien taktika zaharrera jo zuen, Lehen Mundu Gerran jada erabilia, haiek ASDIC sistema erabiliz (gaur egun sonar bezala ezagutzen dena, Frantziak eta Erresuma Batuak 1916an batera garatua) eta sakontasun-kargekin kontraerasoak eginez. Erresuma Batua laguntzeko bidalitako lehen konboia irailaren hasieran abiatu zen Estatu Batuetatik, eta hogeita hamasei merkantzia-ontziz osatuta zegoen, hiru bizkartzainez babestuta eta konboi sistemaren balioa berretsiz. Horrek, aldi berean, AEBren joera erakusten zuen 1941ean Alemaniari gerra deklaratu baino lehen ere, gerra hasi eta bi urte geroago. Lend-Lease programaren bidez (mailegua eta alokairua), Erresuma Batuari gerra-ahaleginarekin jarraitzeko adina elikagai eta arma eman zizkioten. Erresuma Batuari konboien bidez emandako material guztiaren artean, hamarnaka mila kamioi, lokomotorrak, tankeak, autoak, motozikletak, artilleriako piezak, 15 milioi bota pare eta 14 bilioi libra elikagai daude, bai eta arma indibidualen munizio kontaezinak ere. Hasieran, AEBren eta Alemaniaren artean gerra-deklaraziorik ez zegoenez, merkantzia-ontziak mugitzeko nolabaiteko askatasuna izan zuten. Amerikako kontinentetik irtetean, Kanadako eta Ameriketako Estatu Batuetako ontziek eskoltatzen zituzten ibilbidearen erdira arte, eta, han, Ingalaterrako gerraontziei pasatzen zieten eskolta lana.
Garai zoriontsuak: 1940ko ekaina - 1941eko martxoa
Frantziaren inbasioak eta Norvegiaren okupazioak mapa geopolitikoa aldatu zioten Erresuma Batuari. Alemaniak, horrela, Frantziako Bordele, Brest, La Pallice, Lorient eta St. Nazaireko baseetarako sarrera lortzen zuen, baita Norvegiako Trondheim eta Bergen baseak ere. Era berean, Alemania portu horiek gotortzen hasi zen, etsaien hegazkinen bonbei aurre egiteko eta itsaspekoak modu seguruan hartzeko gai ziren babesleku handiak eraikiz. Portu horien harrapaketarekin, borroka-eremurako joan-etorrien bidaia luzeen beharra ezabatzen zen, ia itsaspekoen ekintza-eremuaren mugaraino. Aitzitik, itsas ibilbideak oso hurbil zeuden orain, alemanei Atlantikoaren barnealdera eta Afrikako kostaldera iristeko aukera emanez eta aireko eskoltarik gabeko merkantzia-ontziak hondoratuz. Gerraren garai hori garai zoriontsuak bezala bataiatu zuten alemaniarrek: 1940ko ekaina eta azaroa bitartean, merkantzia-ontzietako 1.600.000 tona hondoratu ziren. Hala ere, Erresuma Batua galera horiei eusten saiatu zen, bai baitzekien blokeatua izaten uzten bazuen Alemaniak inbaditu egingo zuela.
Alemaniako gaitasunak handitu egin ziren Atlantikoan eta Mediterraneoan 1940ko ekainaren 10ean Italiako Erresumak, ofizialki, Britainia Handiaren eta Frantziaren aurkako gerra deklaratu zuenean. Horrela, Regia Marina (Italiako Armada) itsas gerrara batu zen. Regia Marina Italiaren, Libiaren eta Afrika ekialdeko kolonien arteko komunikazio lerroak bermatzeko prestatu zen. BETASOM basetik, Bordelen (Frantzia), Atlantikoan aritu ziren 32 itsaspeko italiarrek 109 ontzi aliatu hondoratu zituzten 593.864 tonarekin, nahiz eta egokiagoak izan Mediterraneo itsasorako Ozeano Atlantikorako baino. Itsas gerrari dagokionez, Italiako gerra-ahaleginari, beste ekarpen nabarmen bat egin zion MAS Hamargarren Flotillak (laburtua: X 'MAS), zeinak itsaspeko taktikoak eta giza torpedoak (SLC, italieraz) erabiltzen zituen Gibraltarren ainguratutako ontzi aliatuetara iristeko, eta, gero, dinamitatu egiten zituzten. Gehienbat, La Spezia basetik (Italia) eta, ezkutuan, Algecirasetik (Espainia) jarduten zuten. Horrela, adibidez, HMS Barham korazatua matxuratzea lortu zuten Gibraltarren 1940ko urrian. Era berean, Hamargarren Flotillak Motoscafo Turismo Modificato (MTM) txalupa eztandagarriak erabiltzen zituen, Ontzi mota horiek destruktore edo zamaontzi batean eramaten zituzten; oso azkarrak ziren, eta etsaiaren ontzia jo ondoren (pilotuak lehenago salto egiten zuten, eta ia beti harrapatuak izaten ziren) lehertzen ziren. Eraso horren adibidea da 1941eko martxoaren 25eko segada Kretako uharteko Suda badian, HMS York korazatua, petrolio-ontzi bat eta zamaontzi baten hondoratzea.
Hasierako etapa horretan, Otto Kretschmer, Wolfgang Lüth eta Günther Prien kapitainek banakako ekintzetan lortu zuten ospea, otso taldea oraindik inplementatu gabe baitzegoen. Itsas otso horien itsaspekoak eskolta-ontzien azpitik igarotzen ziren, zeinak sakontasun-kargak botaz benetako suzko hormak osatzen zituzten. Ofizial alemaniar horien trebetasunak lagundu bazien ere erasoaldi ausartak gainditzen, britainiarren punteria txarra ere faktore garrantzitsua izan zen sakontasun karga asmatu berriak erabiltzean. Günther Prien kapitainaren U-47aren kasuan (ingelesek "Scapa Flowko zezena" bezala ezagutua), azkenean, 9 gerra-patruila eta 24 ontzi hondoratu ondoren (horien artean HMS Royal Oak) hondoratu egin zuten. U-47a da, beharbada, Atlantikoko guduan hondoratutako itsaspeko historikoen kasurik ezagunena, haren hondakinak ezin izan baitira aurkitu, eta ez da hondoratzearen zergatia ezagutzen. U-47a 1941eko martxoaren 7an jo zen galdutzat; HMS Wolverine destruktoreak Irlandako mendebaldean hondoratu zuela uste da, ontzi horrek itsaspeko baten aurka eraso egin ondoren, beste batzuek hondoratzea Islandiako hegoaldean kokatu zuten arren. "Terje Viken" itsasontzia U-47 ontziaren azken biktimatzat hartzen da, 60°00'N 12°50'W posizioan hondoratua; seguru asko, U-47 ontzia puntu horretatik gertu izango zen hondoratua. Era berean, 1941eko martxoan, Kriegsmarinek kolpe gogor bat jasan zuen hilabete berean Amildegietako Lau Apartak -Otto Kretschmer, Joachim Matz, Joachim Schepke eta Günther Prien- harrapatu edo guduan hil zituztenean.
Dönitz almirantea (bere otso taldearen taktika ezarri ahal izateko) itsaspeko gehiago lortzen saiatzen zen bitartean, Raeder almirantea itsasgaineko itsas borrokaren indarra frogatzen saiatzen zen. 1941. urtearen hasieran, Raederrek bederatzi merkantzia-ontzi gerraontzi bihurtu zituen, nahiz eta begi hutsez, oraindik, merkataritza-ontziak ziruditen. Benetako kortsario horiek hiru urtez nabigatu zuten Atlantikoan merkantzia-ontzi isolatuak hondoratuz. Atlantis zen denetan ospetsuena, eta 144.000 tona hondoratu zituen 1941eko azaroan hondoratu zen arte. Guztira, merkantzia-ontzi horiek 850.000 tona hondoratu zituzten gerran.
Gerraontzi alemaniarrek ere gogor jo zuten britainiar flota. 1940ko azaroan, Admiral Scheerrek 15 ontzi hondoratu zituen, eta Scharnhorst eta Gneisenau ontziek 22 ontzi hondoratu zituzten 1941eko urtarrilean. Hala ere, Raeder almirantea, azkenean, Bismarck korazatua (alemaniar harrotasuna zena) inoiz itzuli ez zen bidaia batera bidaltzera bultzatu zuten garaipen horiek.
Britainiarren susperraldia: 1941eko apirila - 1941eko abendua
Denbora batez alemaniarrek planetako flotarik boteretsuenari aurre egin ziezaioketela ematen bazuen ere, Erresuma Batuak bere galeretatik suspertu, berrantolatu, eta berriro hartu zuen ekimena guduan.
1941ean, Percy Noble almirante britainiarrak itsasoaren aurkako kanpainaren agintea hartu zuen Atlantikoan. Noble konbentzituta zegoen konboien eraginkortasunaz, eta taktika erregularizatzeko neurriak hartu zituen. Eskolta-ontzirik ez zegoenez, korbetak erabili ziren, merkeak baitziren eta eskolta-lana eraginkortasunez egiten baitzuten.
Britainiarrak, orduan, kanpoko laguntza jasotzen hasi ziren, lehenik Kanadakoa, merkantzia-ontziak eskoltatzen hasi zena Atlantikoko zeharkaldiaren erditik; gero, Estatu Batuetatik, Ozeano Barean baseen truke, Erresuma Batuari destruktoreak ematen hasi zen. Gainera, Estatu Batuetako gobernuak aurkitzen zituzten itsaspeko alemaniar isolatu guztiek erasotzeko agindu sekretua eman zuen, nahiz eta oraindik ez zeuden ofizialki Alemaniarekin gerran.
Kanadak Atlantikoaren mendebaldeko konboiak eskoltatzen zituenez eta Erresuma Batuak ekialdetik, U-Booteek ozeanoaren erdian eraso zuten, non konboiak babesgabeago zeuden. Sierra Leonako kostaldeak ere konboi ugariren hilerri izan ziren.
Garai horretan, matematikari poloniarrek, Bletchley Parkeko kriptoanalistek, Ultra programa garatzea lortu zuten, Enigma makina kriptografiko alemaniarraren transmisioak deszifratzeko aukera ematen zuena. Teknologia horri esker, zalantzarik gabe, aliatuek errazago aurkitu ahal izan zituzten itsaspeko alemaniarrak. U-33 eta U-110 itsaspekoak harrapatzea erabakigarria izan zen, batez ere azken hori (kodeak eta Enigma makina eskuratu ziren). U-110ak bazuen berezitasun bat: harrapatu zutenean (1941eko maiatzaren 9a) Fritz Julius Lemp kapitainak gidatzen zuela, gerraren lehen hondoratzea egin zuenak. Handik gutxira, aliatuek itsaspekoen irrati-transmisioen jatorria ere antzeman ahal izan zuten, Alemaniaren aurkako beste arma teknologiko garrantzitsu bat lortuz.
Borroka ospetsu bat gertatu zen Bismarck erraldoi korazatua HMS Hood eta HMS Prince of Wales britainiar gurutze-ontziekin norgehiagokan borrokatu zenean; 1941eko maiatzaren 24ko egunsentiaren ondoren eta tiro-truke bati jarraituz, HMS Hoodek eztanda suntsitzaile bat jasan zuen, bere munizio-biltegia harrapatu eta lehertu zenean; gizabizitza galera handiekin hondoratu zen (1.418tik 3 gizon soilik salbatu ziren). Prince of Wales ere erasoa izan zen, eta kalte larriak jasan zituen. Ospetsua da Winston Churchillen agindua: '' Hondora ezazua Bismarcka"; izan ere, Britainiar Almirantetzak Bismarck ontzia Atlantikoan agertu zela jakin zuenean, ehizaldia hasi zen. ORP Piorun ontzi poloniarra bere atzetik zihoan. Korazatu alemaniarra Frantziarantz nabigatzen ari zen maiatzaren 27an, garaipena lortu eta egun gutxira, lau ontziko flotilla batek geldiarazi zuenean. Geroago, Ark Royal hegazkin-ontzitik jaurtitako bi planoko Swordfish hegazkin zahar batzuek bere helizean jo zuten, John Tovey almirantearen agindupean zegoen britainiar ontziari, H indarrari, ehizara bidalia, azkenean harrapatzea eta hondoratzea ahalbidetuz. Bismarck ontzia 2.800 kanoikadatik 400 jo zuten guztira. Kapitainak ontzia hondoratzeko agindu zuen, eta britainiarrek 111 marinel baino ez zituzten jaso eskenatokitik alde egin aurretik, zonaldean egon zitezkeen itsaspeko alemaniarren gezurrezko txosten batek asaldatuta.
Horrela, Alemaniako itsasazaleko itsas borroka ia amaitu zen, eta, ordutik, Kriegsmarineren itxaropen guztiak U-Booteen esku geratuko ziren. Urte horretako azaroaren 13an, Maltara konboi bat eskoltatu ondoren Gibraltarrera itzultzen ari zela, aipatutako Ark Royal hegazkin-ontzia U-81 itsaspekoaren torpedoak jo zuen, eta kalte larriak eragin zizkion; atoian eramateko ahaleginak alferrik izan ziren, eta, azkenean, Gibraltarretik hogeita hamar bat miliara hondoratu zen, 3.500 oineko sakoneran. Hala ere, ontziaren komandanteak, Loben Maudek, lehentasuna eman zion ebakuazioari, eta tripulatzaile baten baja baino ez zuen izan; hori, Corageous eta Glorious hegazkin-ontzien kasuak eta hegazkin-ontziak zein azkar hondora zitezkeen ezagutzen zuelako egin zuen Maudek.
Bigarren aro zoriontsua: 1942ko urtarrila - 1943ko otsaila
Estatu Batuek 1941ean Alemaniari gerra deklaratu bazioten ere, Ozeano Atlantikoan ia ez zuen parte hartu urte horretan. Japoniak Hawaiin kokatutako Pearl Harbor base estatubatuarraren kontra egindako erasoarekin, Estatu Batuak gerran sartu ziren herrialde horrekin, eta, beraz, Alemania gatazkan sartu zen. Ordura arte, murriztu egin ziren itsaspeko operazioak Amerikako ekialdeko kostaldean gatazka hasteko beldurrez. Gerra deklaratuta, Alemaniak Paukenschlag (Drumbeat) operazioa egitea erabaki zuen 1941eko abenduaren 25etik aurrera itsaspekoak eremu horretara bidaliz. Lehenengoak 1942ko urtarrilaren erdialdetik aurrera iritsi ziren AEBko kostaldera. Italiar itsaspeko batzuek Karibean jardun zuten urte horretan, Alemaniak egindako kanpainaren alde.
1942ko urtarrila arte, hondoratze kopurua, hilean, 180.000 tona izan zen, eta hori onartezina zen Kriegsmarinerentzat. Hala ere, U-Booteen hondoratze kopuruak azkar hasi ziren gora egiten, estatubatuarrek lana erraz uzten baitzieten itsasoko otsoei. Estatu Batuetako kostaldeko hirietan argiak itzaltzea oraindik derrigorrezkoa ez zenez, itsaspeko alemaniarrek erraz aurkitzen zituzten portuak, eta sarreran gelditzen ziren merkantzia-ontzi bat noiz itsasoratuko zain. Horrela, nahiz eta hamabi U-Bootek bakarrik egin zezaketen bidaia Estatu Batuetako Ekialdeko Kostara, ekainean 700.000 tonako hileko kopurua gainditzea lortu zuten, Dönitzen arabera nahikoa zena Erresuma Batua blokeatzeko.
Azkenik, Alemaniako itsaspekoak 300 izatera iritsi ziren abuztuan, Dönitzi Rudeltaktik (otso taldearen taktika) praktikan jartzeko nahikoa baliabide emanez. Horrela, Estatu Batuetan konboiak sartu zirenetik, behera egin zuten hondoratzeen zifrek, gora eginez berriro azaroan.
Karl Dönitz almiranteak, azkenean, itsaspekoek gerra ekonomian zuten baliagarritasuna frogatzea lortu zuen, eta, orduan, Flotako Almirante Handia gisa sustatua izan zen, Raeder almirantea bere kargutik kendu zuten bitartean Barents itsasoan zenbait gurutze-ontzi galdu zituelako. Ordutik, Alemania itsaspekoak egin zituen.
1943ko urtarrilean Casablancako Batzarra egin zen, non Winston Churchill Erresuma Batuko lehen ministroak eta Roosevelt Estatu Batuetako presidenteak Europan fronte berri bat irekitzea erabaki zuten. Rooseveltek Atlantikoa urpeko alemaniarrez garbitzeko beharra azpimarratu zuen soldadu estatubatuarrak Europara bidali aurretik.
Kriegsmarineren porrota: 1943ko maiatza - 1943ko iraila
Dönitz almiranteak plan handiak zituen 1943rako. Etsaien portuak oso arriskutsu bihurtu zirenez, berriro Atlantikoaren erdialdeko zulora bideratzea erabaki zuen. 1943ko martxorako, itsaspekoek 600.000 tona ontzi hondoratu zituzten, eta horietako gehienak Britainia Handira zihoazen, alemaniarren konfiantza berretsiz.
Kriegsmarinerentzat, 1943ko maiatzean gertatu zen hondamendirik handiena. ONS-5 konboiari otso talde askok eraso zioten, guztira 50 itsaspeko batuz, Atlantikoan borroka basatia izan zutenak. Hala ere, konboiaren itsasontzien heren bat bakarrik hondoratu zen, 41 U-boote alemaniar hondoratu ziren bitartean. Hondamendia hain handia izan zenez, Dönitzek mota horretako ontzi guztiak erretiratu zituen Ipar Atlantikotik; gerora, bere egunkarian idatzi zuen bezala, Alemaniak Atlantikoko gudua galdu zuela konturatu zen. Dönitz almiranteak zera esan zuen gerraostean 1943ko gertakariei buruz: «Itsaspeko arman izandako bajak, lehenago operazioetako itsaspeko guztien % 13 izan zirenak, % 30-50era igo ziren. 1943ko maiatzean, 43 itsaspeko bakarrik hondoratu ziren; ez bakarrik konboi aliatuak erasotzen ari ziren bitartean, baita Atlantikoko toki guztietan ere. Ez zegoen aliatuen bonbaketariek, egunez edo gauez, U-bootak aurkituko ez zuten lekurik. Bizkaiko Golkoko sarrera edo irteera gisa funtzionatzen zuten kanal guztiak etengabe monitorizatzen ziren. Erorikokak bereziki altuak izan ziren».
Irailean, Alemaniak torpedo akustiko berriak eta Walter izeneko itsaspeko klase berri bat zituen. Aurrerapen horien ondorioz, Dönitz, berriz ere, zortea lortzen saiatu zen Ipar Atlantikoan, eta U-Booteek garaipen batzuk lortu bazituzten ere, horietako 25 ez ziren inoiz portura itzuli. 1944. urtearen hasieran, Dönitzek bere itsaspekoak itsasora bidali zituen berriro, baina, oraingoan, alemaniarren porrota nabaria izan zen: 37 itsaspeko suntsitu zizkieten, hiru merkantzia-ontzi bakarrik hondoratuz. Okerrena da gehienak Bizkaiko golkotik irten ere ezin izan zirela egin, han baitzeuden Alemaniako portu gehienak.
Tigre ariketa (Lyme Bay)
Atlantikoan aliatuen alde argi eta garbi makurtuta egon arren, Alemaniak mehatxu larria izaten jarraitzen zuen, Tigre Ariketaren (Operation Tiger) testuinguruan frogatuko zuen bezala, sortu zuen hondamendiaren ondorioz ezkutuan urtetan mantendu zena. Ariketa hori 1944ko apirilaren 27-28an egin zen, eta Europan egin beharreko lehorreratzeen entsegua zen (ondoren, 1944ko ekainean, D egun ospetsua izango zena). Ariketa Lyme Bayn egin zen, Ingalaterrako hego-ekialdean dagoen badia batean; apirilaren 27an, T-45 konboiak (tropen garraioz osatua) Plymouth utzi zuen leku horretarantz. 5. eta 9. torpedo-ontzidi alemaniarrek (Schnellboot), Rudolf Petersen kapitainaren agindupean, zeinaren komandoa Wimereuxeko (Boulogne, Frantzia) portuan baitzegoen, bederatzi torpedo-ontzi bidali zituzten eremura (aliatuek E-boot izendatuak), unean Tigre Ariketarekin bat eginez. Unitate alemaniar horiek, Ipar Itsasoa eta Mantxako Kanala patruilatuz, PW300 eta WP300 konboietako lau ontzi hondoratzea lortua zuten dagoeneko 1944ko otsailaren 27-28ko gauean, eta, urte horretako apirilean, HMS Eskdale Norvegiako destruktorea hondoratzea lortu zuten. Tigre Ariketa egiten ari ziren bitartean, bederatzi E-bootak, hiru bizkartzainen babes eskasagatik, detektatu gabe igaro ziren, eta LST-531 eta 507 lehorreratze-txalupak hondoratzea lortu zuten, ondorioz lehorreratzeko trebakuntza-lanetan ontzian zeuden 202 eta 424 estatubatuar hil zirelarik. Halaber, LST-289 txalupa kaltetuta gertatu zen, eta beste hamahiru hildako gertatu ziren. Normandian laster egingo ziren benetako lehorreratzeei buruzko informazioa ezagutzen zuten hamar bat ofizial hil ziren, eta horrek kezka handia piztu zuen, baita non zeuden jakin beharra ere, azkenean, gorpuak aurkitu zituzten arte. Hondamendi horren ondorioz, agintari ingelesek kasuaren zabalkunde oro debekatu zuten, eta, gerra amaitu ondoren ere, isilarazita egon zen hainbat urtez.
Operación Teardrop
1944ko abenduan, New Yorken bi espioi harrapatu (U-1230 itsaspekoak Maineko kostaldean utzi zituen), eta galdeketa egin zieten. Horren ondorioz, V-1 eta V-2 koheteei buruzko informazioa eman zuten, balistikoak eta karga konbentzionalekoak, eta horiek U-booten armategia hornitu zezaketen aukera urrun baina egingarria. Era berean, Alemaniako armamentu eta ekoizpen ministroak, Albert Speerrek, irrati bidezko hitzaldi amorratua izan zuen 1945eko urtarrilean. Hartan, otsailerako, New Yorken misilez balizko eraso bati buruz hitz egin zuen. Urtarrilaren 8an, orduan AEBko Atlantikoko Flotaren buruzagi berria zen Jonas H. Ingram almiranteordeak hitzaldi batean iragarri zuen XXI motako itsaspekoei kontraerasoa egiteko erasoa eta prestaketak (Teardrop operazioa) egin zitzaketela, Alemaniako itsaspeko arman zerbitzuan sartzen hasiak baitziren. Bestalde, Seewolf Taldea (U-518, U-546, U-805, U-880, U-881 eta U-1235 itsaspekoak), 1945eko apirilean, hasierako postura iritsi zen Ternuako bankuan (Kanada), hegoalderantz erratza pasatzeko aginduarekin, New Yorkerantz. Eremu hori, jada 400 km (250 milia) itsaso zabalerantz, alerta egoeran zegoen, hiriaren alboan. Indar oztopatzailea, First Barrier Force izenekoa (2 hegazkin-ontzi eta 20 eskolta), apirilaren 16ko gauean, 17 ontzi U-1235 eta U-880 hondoratu zituen, gutxi gorabehera, 42°54'N, 30°25' W koordenatuetan. Ondoren, apirilaren 20ko gauean, U-518 hondoratu zen.
Second Barrier Force izeneko taldeak hasierako indar oztopatzailea ordezkatu zuen, eta bilaketa bizia egin zuen, hasiera batean 45'. meridianoan zehar eta 169 kilometroko luzera estaliz. Alemaniako komandoak indarrik gabe utzi zuen hasierako Seewolf taldea, itsaspeko bakoitzak New York eta Halifax artean banaka lan egin zezan aginduarekin. U-1229 gehitu zitzaien operazioei. Alemaniarren lehen eraso arrakastatsua U-546ak (Paul Just kapitaina) burutu zuen apirilaren 24an, T-5 torpedo akustiko berrietako bat erabiliz. Horren ondorioz, USS Frederick C. Davis destruktorea hondoratu zen, eta 126 tripulatzaile hil ziren. Hala ere, berehala kontraeraso zuten  U-546a sakontasun-kargekin, eta azaleratu behar izan zuen; ondoren, itsasazalean jo, eta hondoratu egin zuten. Kapitaina eta beste hogeita hamabi tripulatzaile harrapatu, eta Bogue hegazkin-ontzianra eraman zituzten. Ondoren, Fort Hunten (Virginia), U-546 ontzitik bizirik atera zirenei, tratu txar fisikoak eman zizkieten koheteei buruzko informazioa ateratzeko eta itsaspekoetan erabiltzeko aukerei buruz. Borroka horren azken ekintza U-881 itsaspekoaren hondoratzea izan zen, Ternua-Desameko Hego-Ekialdera, maiatzaren 6ko 06:16an, eta hori izan zen gatazkako borrokan hondoratua izan zen azken U-boota. Gerra ofizialki amaituta zegoela, Second Barrier Forcek U-805, U-234, U-858 eta U-1228 itsaspekoak amore ematea onartu zuen, eta, ondoren, basera itzuli zen.
Azken emaitzak
Alemaniako itsaspekoek guztira 2.848 merkantzia-ontzi hondoratu zituzten, guztira 14 milioi tona. Dönitz almirantearen teoria ezin izan zen inoiz egiaztatu, bada, bi Garai Zoriontsuetan ere, Erresuma Batua ez baitzen inoiz erabat blokeatua izateko arriskuan egon. Gainera, tropen garraiorako ontzi estatubatuar bakar bat ere ez zen gerran hondoratua izan Lyme Bayko (Ingalaterra) hondamendian bi garraio-txalupa hondoratuak izan ezik.
Estatubatuarrek, kanadarrek eta britainiarrek beren ahaleginak koordinatu zituztenean, beren garraio-ibilbideei ia erabateko babesa emateaz gain, konboien defentsa-eginkizuna utzi, eta itsas-ehiztarien eskuadroien eraso-papera hartu ahal izan zuten. Bi aldeetan, teknologia berrien eta taktika berrien garapenak alde batetik bestera okertu zuen balantza, baina, azkenean, Alemaniak ezin izan zien aurre egin potentzia teknologiko ingeles hiztunei.
Alemaniaren aldetik, erorikoen ehunekoa kezkagarria izan zen: Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuten 1.170 U-Boot alemaniarretatik 785 aliatuek hondoratu zituzten, istripuetan hondoratu, harrapatu edo desagertu zirenak kontuan hartu gabe. XXI motako itsaspekoak berandu iristeak ezin izan zuen 6 urteko gerran egin ezin izan zutena konpondu. Guztira, itsaspekoen % 76 hondoratuak edo harrapatuak izan ziren, kamikazeena baino eroriko ehuneko handiagoa.
Hamar Sakoneko Aparta handienak
Alemaniako U-Booteen komandanteek guztira 2.828 merkataritza-ontzi hondoratu zituzten Bigarren Mundu Gerran, eta 14.687.231 tona karga aliatu erregistratu ziren. Jardun zuten komandante guztietatik, 34k 100.000 tona hondoratze (873 itsasontzi) gainditu zituzten, eta guztira 4.826.238 tona.
Oak City (Utah)
Oak City Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Millard konderrian kokatuta dago, Utah estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Atlantikoko gudua
Hamar Sakoneko Aparta handienak
Sakontasunen Aparta deiturikoen artean, nagusia Otto Kretschmer izan zen. Hain gupidagabe eraso zuen gerraren lehen urte eta erdian, non tona kopuru handiena erausi baitzuen, 1941eko martxoan, Ipar Atlantikoan izandako eraso batean harrapatu, eta gainerako lau urteak preso-eremu batean eman zituen. Kretschmerrek itsaspeko gerrarekiko zuen gogoa Günther Prienek berdindu zuen, Scapa Flowko heroi ausarta eta Dönitz eta Alemaniako Aginte Gorenaren kutuna. «Gehiago dibertitzen naiz konboi benetan on batekin ariketa batean baimen batean baino» ohartarazi zuen behin. Gerraren ondoren, eta beste beterano asko bezala, Kretschmer Deutsche Marine-n hasi zen zerbitzatzen (1955); 1962an, NATOko Estatu Nagusira iritsi zen, eta, ondoren, NATOko COMNAVBALTAP (Kiel) aginteko Estatu Nagusiko buru izendatu zuten. 1970ean, Almirante graduarekin erretiratu zen.
Heinrich Lehmann-Willenbrock (1911-1986) Ipar Atlantikoan aritzen zen. Hasieran, entrenamenduko U-5 itsaspekoaren komandoa izan zuen, baina ez zuen gerra-patruilarik egin; 1939ko abenduan, U-8ko komandoa hartu zuen, eta Norvegiako uretan jardun zuen Norvegia 1940ko udaberrian okupatu zutenean. Hala ere, bere karrerako U-boot garrantzitsuena U-96 izan zen, eta, harekin, zazpi ontzi hondoratu zituen hirugarren patruilan; 1942ko otsailaren 25ean, argitalpen batean iragarri zuten bezala. Lothar-Günther Buchheim gerra-korrespontsalak zazpigarren gerra-patruilan bidaiatu zuen, eta, esperientzia horietatik abiatuta, 30 urte geroago, Das Boot liburua idatzi zuen, eta, 1981ean, zinemara eraman zuten izen berarekin.
Georg Lassenek hamar ontziko konboi bateko zazpi ontzi hondoratu zituen gau bakar batean, Hegoafrikako kostaldearen ondoan, eta Kart Friedrich Mertenek ausarki egin zuen aurrera ur azpitik, zuzenean, Jamestowneko porturaino, Santa Elena uhartean, Hego Atlantikoan, eta, han, ainguratutako petrolio-ontzi britainiar bat hondoratu zuen.
Itsas azpiko tentsio eta miseriak
Alemaniarrek beren itsas otsoak bizitza glamurosoak zeramatzaten heroitzat hartzen zituzten, baina Alemaniako itsaspekoen bizitzaren errealitatea guztiz bestelakoa zen. U-Bootetan, mundu estu eta itsusi batean bizi zen, eta bizitza asperdura, deserosotasun eta izuaren nahasketa zen. Eskifaiak makinaz, tresnaz edo torpedoz betetako geletan zeuden, eta plantxetan egiten zuten lo,  jaurtigaien gainean, haiek jomugen kontra erabili arte ohatze eta hamakei lekua utziz.
Diesel motorrek ia 50° C-raino igotzen zuten tenperatura. Airea itogarriro arrailtzen zen ur azpiko aldi luzeetan. Edateko ura urria zen; ez zegoen dutxarik, eta inor ez zen bainatzen patruila batek irauten zuen hiru hilabeteetan. Gorputz izerditsuen usainari gehitzen zitzaion sentina, komun, sukalde, arropa lizun, gasolio eta  gizonek aurpegietatik gatza kentzeko erabiltzen zuten limoi-kolonia usainari. Ez zegoen ez intimitaterik ez lasaitasunik. Hondoan, beti zeuden argiak piztuta, irrati bidezko komunikazioen garrasia, gomazko bota bustien siseoa, sentinaren ponpa baten burrunba, aire-sarrerako balbulen zurrupatzea eta diesel motorren sakatzea.
Arriskua beti zegoen presente. Eguraldi txarrarekin, itsasoak dorretxoaren gainetik jauzi egiten zuen horma sendoetan, batzuetan gizonak kareletik gora arrastaka eramanez. 1941eko urrian, U-106 ontziak Bizkaiko golkoa egun urdin lasai batean zeharkatu zuenean, beste guardia bat atera zen kanpora, ordeztera zihoazen aurreko txandako lau gizonak desagertu zirela ikusteko. Txopa-olatu ikaragarri batek eraman zituen.
Igoera labur bat azken hondoratze aurretik
Alemaniar itsaspekoek eragindako izua itsaspeko horietako gizakiek aurre egiten zietenaren berdina zen, alemaniar itsaspeko baten kapitaina edo eskifaiako kidea izatea Bigarren Mundu Gerrako zereginik gorabeheratsuenetako bat zelako. Alemaniak 28.542 gizon galdu zituen bere 41.300 itsaspekoetatik, eta 753 bere 863 U-Boote operatiboetatik.
U-175aren hondoratzea
Gertakaria 1943ko apirilaren 17an hasi zen, IXC motako U-175 itsaspeko Heinrich Bruns kapitainak, Ipar Atlantikoan aliatuen ontzien bila zebilela Irlandatik 600 miliara, hurbiltzen ari zen konboi bat ikusi zuenean. Aldi berean, Estatu Batuetako USS Spencer kostazainak, konboiaren abangoardian, U-175a ikusi zuen. Itsaspekoa presaka urperatu zen, eta, denbora labur batez, detekzioa saihestu zuen. Spencerren atzetik, hamaika zutabe paralelotan, 19 tanke-ontzi eta «HX-233» konboiaren 38 zamaontziak zihoazen; ezin eutsizko jomuga. Brunsek erasoa arriskatzea erabaki zuen. U-175 itsasontzia ozeanoaren sakonetik igotzen hasi zenean, Spencer ontzia haren gainetik igaro zen, eta kostazainaren sonarrak itsaspekoa hauteman zuen.
Harold S. Berdine komandanteak, Spencer ontzian, 11 sakontasun karga berehala jaurtitzeko agindu zuen, 15 eta 30 metrora ur azpian lehertzeko atonduak. Gero, konboia iritsi aurretik itsaspekoa neutralizatzeko irrikaz, Berdinek beste hamaika karga askatu zituen. Eraso amorratuak saria izan zuen: U-175aren aire-ponpak eta urperatze-kontrolak kaltetu ziren, eta Brunsek ez zuen beste aukerarik izan bere itsaspeko kaltetua azalera eramatea baino. U-175 ontziaren bela, kostazainetik milia eta erdira, uren gainetik altxatu zenean, konboiaren ontziek eta USS Duane kostazainak su jo zuten. Une gutxi batzuetan, dena bukatu zen. Bruns kapitaina eta bere eskifaiako hamabi kide ontzian hil ziren. Gainerako 41 kideak bizirik atera ziren. U-175 hondoratu egin zen hondoraino, 47°53'N 22°04'W koordenatuetan.
Nemacheilus spiniferus
Nemacheilus spiniferus Nemacheilus generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.
Bañolet
Bañolet Paxkal Irigoyenek eta Maia Iribarnek idatzi eta zuzendutako filma da, Xofaldia Prodek eta Kanaldudek ekoiztua. Ikus-entzunezkoak Durangoko Azokaren Sormen Beka jaso zuen 2020 urtean. 2023ko martxoan estreinatu zen Euskal Herriko zinematan.
Argumentua
Luixa eta bere lagunak, Bañoleten haunditzen dira, Frantziatik askatu den herrian. Herri berezi huntako haurrek 11 urte betetzen dituztelarik, zeremonia garrantzitsu bat prestatzen dute. Haurtzarotik heldutasunera pasatzeko egun haundia hurbiltzen ari da...
Bañolet kantuz
Filmaren soinu-banda izateko bokazioz, diskoa ondu zuten Paxkal Irigoyen, Maia Iribarne, Nicolas Armendariz eta Allande Etxeberriak. Bloñ izena jarri zioten taldeari, eta Bañolet Kantuz diskoari. Laguntzaile izan zituzten ere Elena Haira, biola ("Kikerak", "Erbia"), Amaia Hiriart, biolontxeloa ("Kikerak", "Erbia"), Ximun Garat, tronpeta ("Kikerak"), Ane Garcia, ahotsa ("Han") eta Tara Huellou-Meyler, ahotsa ("Ar Rinier").
Hyphessobrycon borealis
Hyphessobrycon borealis Hyphessobrycon generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Chasmanthieae
Chasmanthieae Panicoideae azpifamiliako belar leinu bat da. Azpifamiliaren lerro basaleko kidea da, eta bi genero eta zazpi espezie baino ez dira ezagutzen. Bromuniola generoak espezie bakarra du, Afrikan; Chasmanthium generoa Ipar Amerikan aurki daiteke. Guztiek erabiltzen dute C3 fotosintesia.
Maggie Valley (Ipar Carolina)
Maggie Valley Ipar Carolinako herri bat da. Haywood konderrian kokatua dago. 2010ean 1,150 biztanle zituen, 8.23 kilometro koadrotan banatuta.
Eduardo Madina
Eduardo Madina Muñoz (Bilbo, Bizkaia, 1976ko urtarrilaren 11) politikaria da, PSE-EE alderdikoa. Historia Garaikidean lizentziaduna da Deustuko Unibertsitatean.
Hamazazpi urterekin Euskadiko Gazte Sozialisten kide egin zen. Zinegotzi izan zen hainbat urtez Sestaoko Udalean, eta 2004az geroztik diputatua da Espainiako Legebiltzarrean. 2002tik 2005era Euskadiko Gazte Sozialisten Politika Instituzionaleko idazkari nagusi izan zen. PSE-EEko Zuzendaritza Batzordeko eta PSOEko Batzorde Federaleko kide da. 2002an ETAk bonba-lapa bat jarri zuen Madinaren autoaren azpian. Eztandaren ondorioz, ezker zangoa galdu zuen belaunetik behera.
San Gregorio Saria
San Gregorio Saria urtero apirilean Berriatuan jokatzen den txirrindularitza lasterketa da. Euskaldun Txapelketako egutegiaren barruan dago eta 19 eta 26 urte bitarteko txirrindularientzat da.
Proba hau 2009tik 2016ra Bizkaiko Txapelketaren barruan egiten zen. Halaber, behin baino gehiagotan erabili izan da Euskadiko txapeldun tituluak emateko, bai elite mailan eta bai itxaropen mailan ere (23 urtez azpikoentzako).
Sirinx
Sirinx edo Siringa (antzinako grezieraz Σΰριγξ Sÿrigx), greziar mitologian, Arkadiako naiade bat zen, adarrez eginiko arku batekin ehizatzea gogoko zuena.
Pan jainkoak, egun batean, Lizeo menditik jaisten ari zela aurkitu zuen, berataz maitemindu zen eta bere atzetik abiatu zen, Ladon ibaira bota zen arte. Han, erabat harrapaturik, laguntza eskatu zien bere ahizpa ninfei, nortzuk, hunkiturik, kanaberadi bihurtu zuten.
Pan iritsi zenean, haizeak kulunkatutako kanaberak besarkatzerik baino ez zuen izan, eta eragiten zuten zurrumurrua hain gogoko izan zuen, kanabera horiekin, musika tresna berri bat sortzea erabaki zuela. Honela, siringa sortu zuen (honela, ninfaren omenez deitua).
San Gregorio (Ataun)
San Gregorio Ataungo hiru auzo nagusietako bat da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 185 biztanle ditu.
Kanpo estekak
{{Atari|Gipuzkoa|Gipuzkoa}
Henri-Edmond Cross
Henri-Edmond Cross, Henri-Edmond-Joseph Delacroix jaioa (Douai, 1856ko maiatzaren 20a - Saint-Clair, Var, 1910eko maiatzaren 16a) frantziar margolaria izan zen.
Estilo errealistako erretratuak eta izadi hilak egiten hasi zen eta 1881ean erakutsi zuen lehen aldiz artisten aretoan. 1883an Mediterraneora bidaia egin zuen eta Paul Signac ezagutu zuen, lagun bihurtu eta artistikoki eragin ziona. 1884an Artista Independenteen Elkartea sortu zuen eta bertan neoinpresionismoko artistak ezagutu zituen, 1891 arte estilo neoinpresionistan margotzen hasi ez bazen ere. Mugimenduaren ideiei ere jarraitu zien, hala nola anarkismoari eta gizarte utopiko batean sinesteari. Eragin garrantzitsua izan zen Henri Matisserentzat eta Fauvismoaren garapenerako.
Villecelin
Villecelin Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villecelin udalerrian erroldatutako biztanleak 106 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 15 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 7 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 66 etxebizitza zeuden, 46 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 66etxeak ziren. 46 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 8 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 35 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 22 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 67 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 47 lanean zeuden (25 gizon eta 22 emakume) eta 4 langabezian zeuden (3 gizon eta 1 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra eraikuntza enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra iturgina zen.
2000. urtean Villecelin udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.020 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Manuel Antonio Imatz
Manuel Antonio Imatz Garaialde (Altzo, 1811ko maiatzaren 19 a - 1893) gipuzkoar bertsolaria izan zen. Bertso jartzen ibili ohi zen eta ezagutzen zaion bertso jarrialdirik zaharrena 1858koa da. Gaztetan neska-mutilen bertsoak jartzen omen zituen, baina Tolosako erretoreak ez horrelakorik jartzeko agindu, eta ez omen zuen gehiagorik egin; handik hara erlijio gaia erabili zuen gehienbat. Famatua egin zen, besteak beste, Jesu-Kristoren Pasio Santuaren bertso berriak izeneko jarrialdia. Ezagutzen diren Altzoko Imazen bertsoak Antonio Zavalak Auspoa bilduman jaso zituen ''Alzo´ko Imaz. Bertsolaria'' (1967) izenburuarekin eta Euskaltzaindiaren webgunean eskura daude.
Altzoko pagoa
1836an, bere ezkontza-urtean, Altzoko pago ospetsua landatu zuen. Orain ia 200 urte geroago zuhaitz aparteko izendatua da pago arrunt (Fagus sylvatica) espezieko zuhaitz hau. Zavalaren ustez «Imazek pago hau bere bizitza eta bizilekuaren ikur gisa maitatu zuen». Bestalde, Zabala iraganeko sagastiak pinudi bilakatu izanaz ere kexatu zen. Imaz bertsolariak zuhaitza asko maite zuen, bere enborra maiz neurtzeko adina. Horretarako, garaiko usadiozko bere gerriko luzea kendu eta haretxekin enborra neurtzen omen zuen, ondoren etxera joan, eta bertan zuen neurri handiko barrika baten neurriekin parekatuz, zuhaitza zenbat zentimetro handitu zen jakitea lortzen zuen. Pagoa kimatua izan zen, Imaz bizi zela edo ondoren, eta barnetik usteltzen hasi zen. Orduan, Zabalaren zioenez, «bertsolariaren bilobak zuhaitzaren adaburura igo eta tartea harriz eta lurrez bete zuten. Eta pagoa, eskerturik, goitik osatutako zauri bat balitz bezala itxi omen zen». Urteen buruan izugarri Ioditu zen. 1942an bost gurdi egur kendu zioten adarretatik.
Bigarren karlistaldia
Karlisten aldekoa zen, eta liberalen inguruan ondorengo bertso hauek jarri zituen Bigarren Karlistaldiko atarian:
Españiko legea daukat txokatuta, bertusetan baleude ongi notatuta;
"¡Viva libertad!" dago txit publikatuta, bañan otsuentzako ardiak lotuta
Prim illa omen digute sarturikan bala, beste zientotxo bi bota biar ala.
Bibliogafia
1967an Antonio Zavalak Auspoa argitaletxearen liburu batean, Alzo-ko Imaz bertsolaria, Gazteluren bertsoak eta textuak bildu zituen. Bertsolariaren gaineko lan osatuena da.
Sociedad Deportiva Tirán
Sociedad Deportiva Tirán (euskaraz: Tirán Kirol Elkartea) Moaña udalerriko Tirán parrokiako (Pontevedra) arraun taldea da. TKE Ligan ibili izan da eta Espainiako Txapelketak irabazi izan ditu.
Uniformea
Txuri-urdinak dira bere koloreak eta 2012 denboraldian Balea izan zen Tiranen traineruaren izena. Gaur egun Mar do Con trainerua erabiltzen dute.
Klubaren sorrera
Tirán auzoak ohitura zuen arraun munduan, izan ere 1961ean Espainiako Traineruen Txapelketa lortu zuen. 1979tik aurrera, arraunketak berpizkundea izan zuen Galizia aldean eta auzoan Club de Remo San Juan de Tirán eta Nosa Señora Dos Remedios de Tirán elkarteak sortu zituzten. Elkarte biak Sociedad Deportiva Tiran elkartean batu ziren 1993an.
Aurreneko tituluak eta TKE Ligan
1996 eta 1997an, berriro Espainiako Traineruen Txapelketa lortu zuten eta 1996an Kontxako Banderan parte hartu eta bigarrenak izan ziren. Urte hauetan Galiziako ontzi handiena izan ziren, beren auzoko diren Meirakoei aurre hartuaz.
2003. urtean TKE Ligaren sortzaileak izan ziren, baina bigarren denboraldian Ipar-mendebaldeko Traineruen Ligara jeitsi ziren jeitsiera faseko estropadan helmugako balizan gaizki sartzeagatik. Urte eskas batzuk pasa ondoren 2007. urtean Galiziarren liga irabazi eta berriz TKE ligara igotzea lortu zuten. Ordutik bertan ari dira, eta urtetik urtera sailkapenean gora egin dute. 2012 denboraldian bikain aritu ziren, ligan laugarren eta Kontxako banderan hirugarren egin baitzuten.
2013ko denboraldirako tripulazioaren erdia aldatu zuten eta traineru irregularra izan zen. Hala ere TKE Ligan bosgarren postua lortu zuten eta honetaz gain bi bandera eskuratu dituzte. Denboraldia biribiltzeko hirugarren aldiz jarraian sailkatu ziren Kontxako Banderarako. Aipatzekoa ere bada Galizian nagusi izan zirela azken sei urtetatik Galiziako bost txapelketa irabazi dituztela.
2015ean berriz itzuli ziren Kontxara eta 2016an errepikatu zuten, bietan zazpigarren postuarekin konformatu behar izan zuten. 2016an ordea arraunlari batek positibo eman zuen estropada ondorengo kontrolean eta urtebete beranduago deskalifikatua izan zen. Ligan erdialdean ibili zen hurrengo urteetan, 2015ean zazpigarren, 2016an seigarren eta 2017an berriz ere zazpigarren. 2017an berriz ere Kontxan aritu zen, hamalaugarren aldiz.
Ziklo berri bat
2018 denboraldian taldea eraberritu zuen baina Ligan azken postuan gelditu eta maila galdu zuen. 2019an bigarrena izan zen Galiziako ligan eta 2020an garaipena lortu zuen Samertolameu auzokoarekin puntutan eta estropada kopurutan berdinduta. Ligako azken estropada irabazi izanak eman zion Ligako garaipena. Play-offetan TKE Ligara itzuli zen, urtebeterako ordea.
2023. urtean etxean antolatu zuen Espainiako Txapelketa eta irabaztear egon zen, Ares txapeldunak 18 ehunenekoren aldeaz garaitu baitzuen.
Emakumezkoen trainerua
2014an trainerua osatzea lortu eta Galiziako Ligan hirugarren postuan gelditu zen. 2015ean ez zuen trainerurik atera.
2019an berriz osatu du trainerua eta Galiziako Ligan ari da. Espainiako Txapelketan ere hartu zuen parte eta hirugarrena izan zen hiru traineruren artean. 2020an Galiziako Ligan Cabo da Cruzekin lehia estuan aritu zen eta estropada bat irabazi zuen. Bigarren amaitu zuen azkenean. 2022ko Ligan laugarren egin zuen arren, Chapelak (2.a) eta Mugardos-A Cabanak (3.a) Euskotren Ligari uko egin ziotenez, kupoengatik bera igo da mailaz.
Banderak:
Atxako aztarnategia
Atxako aztarnategia Gasteiz iparraldean, Zadorra ibaiaren gainean, dagoen aztarnategi arkeologikoa da.
Zehazki Zadorra etorbidea eta Wellingtongo dukea kaleen elkargunean. Gaur egun, Zadorrako hiri-inguruko parkearen zati da.
Asentamendu hau leku estrategikoan kokaturik zegoen, Zadorraren gaineko muinotxo batean egonik, Arabako Lautadaren mendebalde osoa begiz menderatzen baitzen bertatik.
Kokalekuaren indusketak 1982tik 1988ra egin ziren. Lan hauetan ikusi zenez, bi asentamendu mota egon ziren: Burdin Aroko herri gotortua eta erromatar garaiko kanpamendua.
Burdin Aroko herri gotortua
Bertako lehen asentamendua Kristo aurreko IV. eta III. mendeen artekoa izan zen. Ez da ezagutzen segurtasunez zein tributakoak ziren bigarren Burdin Aroko biztanleak, baina indusketetan aurkitutako objektu eta ohituren arabera, eragin zeltiberiko nabarmena zuten. Ikerketa arkeologikoek diotenez, lehen biztanle hauek bertan mende batez bizi ondoren, tokia okupatu gabe geratu zen.
Atxako kanpamendu militarra
Kristo ondoko I. mendean, Flaviotarren dinastiaren garaian, erromatarrek Atxako muinoa okupatu zuten eta gune militarra eraiki zuten, luze iraun ez zuena, agian gotorleku laguntzaile bat.
II. mendekoak diren material hauek aurkitu ziren: terra sigillata hispanikoaren materialak, zeramika arrunta, hondoa apaindua duen beirazko botila bat, burdinazko iltzeak eta txapak, berunezko bi pisu, etab.; guzti hori etxe baten inguruan.
Nemacheilus stigmofasciatus
Nemacheilus stigmofasciatus Nemacheilus generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.
Limanowa landa-udalerria
Limanowa Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Limanowa barrutian kokatuta. 152,23 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 25005 biztanle zituen.
Clairà
Claira Katalan Herrietako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Claira udalerrian erroldatutako biztanleak 3.469 ziren. Familiak 1.392 ziren, horien artean 336 pertsona bakarrekoak ziren (136 bakarrik bizi ziren gizonak eta 200 bakarrik bizi ziren emakumeak), 492 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 460 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 104 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 1.669 etxebizitza zeuden, 1.426 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 96 bigarren erresidentzia ziren eta 147 hutsik zeuden. 1.456 etxeak ziren eta 208 apartamentuak ziren. 1.426 etxebizitza nagusietatik 1.009 bere jabearen bizilekua ziren, 380 alokairuan okupaturik zeuden eta 37 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 102 etxek bi zituzten, 299 etxek hiru zituzten, 481 etxek lau zituzten eta 533 etxek bost zituzten. 1.090 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 663 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 627 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.241 ziren, horien artean 1.572 aktiboak ziren eta 669 inaktiboak ziren. 1.572 pertsona aktiboetatik 1.380 lanean zeuden (703 gizon eta 677 emakume) eta 192 langabezian zeuden (85 gizon eta 107 emakume). 669 pertsona inaktiboetatik 266 erretiraturik zeuden, 169 ikasten zeuden eta 234 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Claira udalerrian 1.503 unitate fiskal zeuden, 3.618,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.991 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 208 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 43 eraikuntza enpresak ziren, 62 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 9 garraio enpresak ziren, 12 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 18 higiezinen enpresak ziren, 17 zerbitzu enpresak ziren, 20 administrazio publikoko enpresak ziren eta 14 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 65 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 banku bulegoa, 7 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 6 igeltseroak, 11 margolariak, 12 zurginak, 4 iturginak, 5 argiketariak, 3 ile apaindegiak, 7 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 1 tintoreria eta 2 apaindegiak.
2009an zeuden 24 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 2 brikolaje denda handika, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 7 arropa dendak, 2 etxerako tresna dendak, 1 zapata-denda zen, 1 elektrotresna denda zen, 3 kirol-dendak, 1 lurrin-denda zen, 2 bitxi-dendak eta 1 lore-denda zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
O Alto do Castiñeiroko geltokia
O Alto do Castiñeiro Galiziako tren geltoki bat da, udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Les Combes
Les Combes Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: