cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nebulosa planetario
Behaketak eta aurkikuntzak
Lerro hauen igorpena azaltzeko nebulio izeneko elementu berri baten existentzia iradoki zen. Lerro hauen benetako izaera Hugginsen behaketetatik hirurogei urte baino gehiago igaro arte ez zen aurkitu, mekanika kuantikoa agertu zenean. Ira Sprague Bowen izan zen 1928an lerro hauek ionizatutako oxigeno eta nitrogeno atomoek eragindakoak zirela ebatzi zuena, nebulioaren teoria baztertuz.
Argi ikusgarrian nebulosa planetarioek dituzten espektroak zeruko beste objektu batzuk dituztenengandik hain dira ezberdinak euren itxurazko tamaina fotometria bidez identifikatzea ez ahalbidetzeko bezain txikia izan arren nebulosa planetario baten existentzia zehazteko erabiltzen direla. Zehazki, modu bikoitzean ionizatutako oxigenoaren lerroa O2+, 500,7 eta 495,9 nanometrotan eta Hbeta Balmer lerroa, noba eta supernoba bezalako beste objektu batzuen espektroetan ere agertzen diren arren, horietako kasu bakar baten ere ez dira nebulosa planetarioen kasuan bezain biziak.
XX. mendearen amaieran, hobekuntza teknologikoek nebulosa planetarioak aztertu eta ulertzen lagundu zuten. Espazio teleskopioek astronomoei argi ikusgarritik haratago igorritako argia aztertzea ahalbidetu zieten, lurreko behatokiek detektatu ezin dutena, soilik irrati uhinek eta argi ikusgarriak zeharka baitezakete atmosfera perturbaziorik jasan gabe. Infragorri eta ultramorean eginiko ikerketek nebulosa planetarioen informazio gehiago ematen dute, euren tenperatura, dentsitatea edo elementu ezberdinen ugaritasuna. CCD teknologiak espektro lerrorik ahulenak zehatzago neurtzea ahalbidetu zuen. Hubble espazio teleskopioak lurreko behatoki astronomikoetatik ikusita nebulosa askok, itxura batean oso egitura oinarrizkoa izatea badirudi ere, lurreko atmosferatik haratago dauden teleskopioen erresoluzio optiko handiak oso konplexuak izan daitezkeen morfologiak dituztela erakutsi zuen.
Jatorria
Nebulosa planetarioak 0,8 eta 8 eguzki masa bitarteko masa duen izar batek bere nukleoko erregaia agortzen duenean sortzen da. 8 eguzki masatik goragoko masarekin, izarrak supernoba bezala eztanda egingo luke.
Euren bizitzaren denbora gehienean izarrak euren nukleoan gertatzen diren fusio nuklearreko erreakzioen ondorioz distiratzen ari dira. Honen ondorioz, izarrak oreka hidrostatikoan daude, grabitate indarrak izarraren erdigunerantz egiten duen presioa, sistema hedatzen saiatzen diren erradiaziozko presio eta presio hidrostatikoak konpentsatzen baitute. Baldintza hauek betetzen dituzten izarrak Hertzsprung-Russell diagraman sekuentzia nagusian agertzen dira, gehienak dauden tokian.
Masa ertain eta baxuko izarrak, nebulosa planetarioak eratzen dituztenak kasu, sekuentzia nagusian zenbait milaka milioika urtetan zehar egoten dira, hidrogenoa errez eta nukleoan metatzen den helioa sortuz, helioa fusionatzeko haina tenperaturarik ez duena eta inerte geratuz. Pixkanaka helioa metatzen doa nukleoan erradiazio presioa izarraren masak eragindako grabitate indarra berdintzeko bezain beste ez den arte, nukleoa uzkurtu egiten delarik. Uzkurdura honek beroa eragiten du, eta, bero honen ondorioz, hedatu egiten diren kanpo geruzen hidrogenoaren fusioa bizkortzen da. Bere azalera handitu egiten denez, izarrak sortzen duen energia eremu zabalago batera hedatzen da, azaleko tenperatura hoztu egiten delarik, eta, beraz, izarra gorritu. Orduan, izarra erraldoi gorri fasera iristen dela esaten da.
Nukleoak, erabat helioz osatua, uzkurtzen eta berotzen jarraitzen du erreakzio nuklearren ezean, helioa karbonoan eta oxigenoan fusionatzea ahalbidetzen duen tenperaturara iristen den arte, 80 eta 90 milioi kelvin artekoa dena, berriz oreka hidrostatikora itzuliz. Laster, biak erretzen ari diren helio geruza batez eta hidrogenozko beste batez inguratutako karbono eta oxigenozko nukleo inerte bat sortuko da. Erraldoi gorrien fase honi adar asintotiko erraldoi deritzo.
Helioaren fusio erreakzioak tenperaturarekiko oso araberakoak dira, nahiko tenperatura baxuetan bere proportzioa T40ekoak delarik. Izarra, orduan, oso desegonkor bihurtzen da tenperatura aldaketek izan dezaketen eraginaren ondorioz. Tenperatura %2 soilik igotzeak erreakzio hauek gertatzen diren erritmoa bikoiztuko luke, izarraren tenperatura gehituko lukeen energia ugari askatuz, hala, erretzen ari den heliozko geruza hedaraziko lukeena, azkar hoztuz. Honek pultsaketa bortitzak sortzen ditu, azkenik, izarraren atmosfera espaziora kanporatzea lortzeko bezain indartsuak izatera heltzen direnak.
Kanporatutako gasek orain agerian geratu den izarraren nukleoaren inguruan materia laino bat eratzen dute. Atmosfera izarretik aldenduz mugitzen den heinean, nukleoaren geroz eta geruza sakonagoak geratzen dira agerian. Agerian geratzen den azalera 35.000 kelvineko tenperaturara iristen denean kanporatutako atmosfera ionizatzeko haina fotoi ultramore igortzen dira, dizdira eraginez. Lainoa nebulosa planetario bihurtu da.
Nebulosa planetario fasea
Behin nebulosa planetario fasea hasita, kanporatutako gasak izarretik zenbait kilometro segundoko abiaduran aldentzen dira. Izar hau, aurreko erraldoi gorriaren hondarra bihurtzen da, nano zuria, eta karbonoz eta oxigenoz osatua dago, euren elektroiak endekatuta dituztelarik, oso hidrogeno gutxirekin, gehiena adar asintotiko erraldoi fasean kanporatua izan baita.
Gasa hedatzen den heinean, erdiko izarrak bi etapatan banatutako eboluzio bat jasaten du: lehenik, berotzen den aldi berean uzkurtuz, nukleotik kanpoko geruzako hidrogenoa errez. Etapa honetan, izarrak argitasun konstantea mantentzen du, azkenik, 100.000 kelvin inguruko tenperaturara iritsiz. Bigarren etapan, izarra hozten joaten da hidrogenozko kanpo geruza agortu denean, masa apur bat ere galduz. Hondarrak bere energia igortzen du, baina jada ez da fusio erreakziorik gertatzen, masa asko galdu baitu eta geratzen zaiona ez baita fusio erreakzioak sortzeko behar diren tenperaturetara iristeko nahikoa. Izarra, igorritako erradiazio ultramorea urruneko gasa ionizatzeko bezain indartsua ez izateraino hozten da.
Morfologia
Nebulosa planetarioek oso forma ezberdinak dituzte. Ez erregularrak eta oso konplexuak izatea diruditenetik hasi eta ia erabat esferikoak diruditenetaraino. Azken hauek, ordea, ez dira nebulosa planetario guztien %20 baino gehiago.
Nebulosa planetario gehienak, euren formaren arabera, esferiko, eliptiko edo bipolarretan sailka daitezke (Lurretik ikusiak, forma ikusiak diren angeluaren araberakoa baita). Alabaina, gutxiago badira ere, nebulosa planetarioek beste forma batzuk ere izaten dituzte. Eraztun forma, kuadrupolarra, helize forma, irregularrak eta beste mota batzuk. Abell 39 esferikoa da, eta Erretina Nebulosa (IC 4406) bipolarra. Kasu askotan, formak berak ematen dio izena nebulosari, Eraztunaren nebulosa, Helize Nebulosa eta Inurri Nebulosa kasu.
Nebulosa planetario bipolarrak plano galaktikotik gertu daude, 3ºra gehienez ere, oso masiboak ziren izar gazteek sortuak izan zirenak (A espektro motakoak), esferikoak ez bezala, plano galaktikotik urrunduago daudenak, 5 eta 12º bitartean, hauek sortu zituzten izarrak zaharragoak eta masa txikiagokoak zirelarik, gure Eguzkiaren antzekoak (G espektru mota). Eliptikoak tarteko maila baten daude (B espektro mota eta plano galaktikotik 3 eta 5º bitartean). Honek, izar sortzailearen masak nebulosa planetarioaren ezaugarri morfologikoak zehazten dituela adierazten du, oro har, errotazioa eta eremu magnetikoa bezalako beste faktore batzuk baino eragin handiagoa duelarik. Gainera, zenbat eta masiboagoa izan izar sortzailea, orduan eta irregularragoa izango da nebulosa planetarioa.
Forma barietate ugari honen arrazoia ez da ondo ulertzen, izar bitarren sistemetan (izar bikoitzak) izar horrek lagun duen izar baten grabitate elkareraginen ondoriozkoak izan daitezkeen arren. Beste aukera bat izarrak kanporatutako materialaren isuria planetek hauts dezaketela izan daiteke. 2005eko urtarrilean lehen aldiz, bi nebulosa planetarioren erdiko izarren inguruan eremu magnetikoak detektatu zirela iragarri zen, eta hauek, neurri batean bederen, nebulosari bere forma eman ziotenak izan zirela iradoki zen.
Ezaugarri fisikoak
Ohiko nebulosa planetario batek argi-urte bateko diametroa du, eta oso arrarifikatutako gasez osatua dago, zentimetro kubikoko 100 eta 10.000 partikula bitarteko dentsitatearekin. Alderaketa eginez, Lurreko atmosferak zentimetro kubikoko 2,5x1019 partikulako dentsitatea du. Nebulosarik gazteenek dentsitate altuagoa dute, batzuetan, zentimetro kubikoko milioi 1 partikulakoa izateraino iristen dena. Nebulosa zahartzen doan heinean dentsitatea txikitu egiten da espazioan hedatzearen ondorioz, 25 km/s abiadura inguruan gertatzen dena, airean soinuaren abiadura baino 70 aldiz azkarrago. Bere masa, 0,1 eta eguzki masa bat artekoa da.
Erdiko izarrak igorritako erradiazioak gasak 10.000 kelvinerainoko tenperaturetaraino berotzen ditu. Oro har, izarretik gertueneko tokietan, gas hauek tenperatura altuagoak izan ditzakete, 16.000 eta 25.000 kelvin bitartekoak. Erdiko izarraren inguruan dagoen bolumena oso gas bero batek betetzen du, 1.000.000 kelvinetik gertuko tenperaturan dagoena. Gas hau izarraren azalean sortzen da oso azkarra den izar haize eran.
Nebulosa planetarioak euren osagai mugatzailearen arabera ezberdin daitezke, materia edo erradiazioa izan daitekeena. Lehen kasuan, nebulosan ez dago izarrak igorritako fotoi ultramore guztiak xurgatzeko haina materia, eta ikus daitekeen nebulosa erabat ionizatua dago. Bigarrenean, izarrak ez du inguruko gasa ionizatzeko haina fotoi ultramore igortzen, izarretik kanpora ionizazio fronte bat hedatuz eta kanpoaldereneko tokiak neutro utziz, ondorioz, inguruan dagoen gas guztia ikusten ez delarik, hain baitago hotz erradiazio infragorria baino igortzen ez duela.
Eboluzio galaktikoan duen eragina
Nebulosa planetarioek funtsezko papera betetzen dute galaxien eboluzioan. Hasierako unibertsoa hidrogenoz eta helioz baino ez zegoen osatuta, baina, denboraren igaroan, izarrek, euren nukleoan, helioa baino elementu astunagoak sortu dituzte fusio nuklearraren bidez. Honela, nebulosa planetarioa osatzen duten gasek, "metal" deritzen helioa baino elementu astunago hauen proportzio handi bat dute, karbonoa, nitrogenoa eta oxigenoa kasu, izarrarteko ingurunea aberasten lagunduz nebulosa planetarioa honekin nahasten den heinean.
Ondorengo izar belaunaldiek, ondorioz, metaltasun handiagoa izango dute, hau da, helioa baino elementu astunago hauen kontzentrazio handiagoa. Izarrak duen eduki guztiarekin alderatuta bere proportzioa oraindik txikia den arren, oso eragin garrantzitsua du bere eboluzioan. Unibertsoaren hasieran sortutako eta elementu astunago hauen kopuru txikiagoa duten izarrak izarren I Populazioan sailkatzen dira, metaltasun handia duten izar gazteak II Populazioan sailkatzen diren bitartean. Oro har, I populazioko izarrak disko galaktikoan zehar sakabanatuta daude, II populaziokoak galaxia erraboilean eta haloan dauden bitartean.
Banaketa eta ugaritasuna
Esne Bidean zehar 3.000 nebulosa planetario ezagutzen dira. Oso kopuru txikia da galaxiako izar kopuruarekin alderatuz gero. Gutxi gora-behera, nebulosa planetario bat dago 60 milioi izarreko. Hau, izarrekin alderatuta, euren bizi denbora txikiaren ondorioz gertatzen da. Uste denez, urtero hiru nebulosa planetario berri sortzen dira.
Oro har, Esne Bidearen planoan daude, eta erdigune galaktikotik hurbil ugariagoak dira.
Aldizka nebulosa planetarioak kumulu globularretan detektatzen dira, Messier 15, Messier 22, NGC 6441 eta Palomar 6 kasu. Alabaina, kumulu irekietan ez dira hain ugariak, kumulu hauek globularrek baino askoz izar gutxiago baitituzte, eta grabitatearen bidez hain lotuak ez daudenez euren kideak 100 eta 600 milioi urte bitarteko epean sakabanatzen dira, nebulosa planetario fasea gerta dadin behar denaren antzeko denbora epea dena. Kumulu irekietan dauden nebulosa planetarioren batzuk ezagutzen dira, NGC 2348 eta NGC 2818 kasu.
Kumulu irekietan dauden nebulosa planetarioen azterketak nano zuriak eta neutroi izarrak sorrarazten dituzten izarren arteko masa muga zehatzago finkatzea ahalbidetzen du, 6 eta 8 eguzki masa bitartean dagoena.
Ebatzi beharreko kontuak
Nebulosa planetarioen azterketan dagoen arazoetako bat euren distantzia oso gaizki zehaztua dagoela da. Soilik gertuen dauden nebulosa planetarioen kasuan zehatz daiteke bere distantzia bere hedapenaren paralajea neurtuz, hau da, zeru gangan duen irudizko mugimendua behatuz. Neurri honek ikusmen lerroaren elkarzutean duen hedapena adierazten du, Doppler efektuarekin ikusmen lerroan zehar duen hedapenaren abiadura lortzen den bitartean. Abiadura hauek alderatuz ebatz daiteke nebulosaraino dagoen distantzia.
Nebulosa planetarioen metaltasunari dagokionez espektro lerroen bidez zehazteko bi modu ezberdin daude; birkonbinaketa lerroen bidez eta talkaren ondorioz kitzikatutako lerroen bidez, batzuetan, bi metodo hauen arteko desadostasunak esanguratsuak diren arren. Astronomoren batzuk hau nebulosa planetarioaren tenperaturan fluktuazio txikien existentziaren ondorioz gertatzen dela uste dute, beste batzuk, aldiz, desadostasun horiek efektu termikoen bidez azaltzeko handiegiak direla uste dute, eta oso hidrogeno gutxi duten eremu hotzak existitzen direla proposatzen dute. Alabaina, eremu hotz horiek oraindik ez dira behatuak izan.
Oharra
Distantzietako asko ustezkoak dira (gutxi gorabehera. jartzen dutenak), benetako distantziak kalkulatzeko oso zailak baitira nebulosa planetarioen kasuan.
Glabbeek
Glabbeek (nederlanderazko ahoskera: ) Belgikako iparraldeko udalerri bat da, Flandriako Brabante probintziakoa. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Attenrode, Bunsbeek, Glabbeek bera, Kapellen, Wever eta Zuurbemde. 2013ko urtarrilaren 1ean 5.269 biztanle zituen.
Cardioglossa elegans
Cardioglossa elegans Cardioglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Arius uncinatus
Arius uncinatus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Bessemer (Pennsylvania)
Bessemer Pennsylvaniako borough bat da. Lawrence konderrian kokatua dago. 2010ean 1,111 biztanle zituen, 4.28 kilometro koadrotan banatuta.
Asiriar alfabeto
Asiriar alfabeto I. mendean aramear alfabetotik eratorritako abjad motako antzinako kontsonantezko eta piktogramarik gabeko alfabetoa izan zen. Asiriera arabierak ordezkatua izan zenean, arabierazko hiztunek alfabeto zaharra erabili zuten eta egun ere indarrean dauden testu hauek Karshuni edo Garshuni (ܓܪܫܘܢܝ) izena dute.
Bizikleta-atoi
Bizikleta-atoia gurpil bat edo bi dituen egitura da, eta zama bizikletaz garraiatzeko motorrik gabea. Bizikleta baten zama-ahalmena handitu dezake, eta 3 metro kubiko arteko bolumena eta tona erdi baino gehiagoko pisua izan dezaketeen objektuen puntuz puntuko garraioa ahalbidetzen du.
Motak
Atoi motak hainbat helbururekin, zama-eskakizunekin eta gidatzeko baldintzekin diseinatuta daude:
Gliese 783
Gliese 783 sistema elkarrengandik 43 unitate astronomikoz (Eguzkia eta Plutonen arteko batez besteko distantzia) bananduta dauden bi izarrek osatzen dute. Sistema honengandik gertuen dauden izarrak bi nano gorri dira, Gliese 784 eta Gliese 754, 3,2 eta 4,5 argi urteko distantziara hurrenez hurren.
Izar primarioa, Gliese 783 A (GJ 783 A / LHS 486) K2V espektro motako eta 4922 gradu kelvineko tenperatura efektiboa duen nano laranja bat da. Bere erradioa gure eguzkiarena baino %26 txikiagoa da, eta bere inguruan 3,7 kilometro segundoko proiektatutako errotazio abiaduran biratzen du. Bere argitasuna gure eguzkiarenaren %29a da, eta bere masa 0,77 eguzki masakoa. Bere metalikotasuna (helioa baino elementu astunagoen ugaritasun erlatiboa) %47koa da eguzkiarekin alderatuz. Joera hau areagotu egiten da burdinaren kasuan, bere eduki erlatiboa eguzkiarenaren %28koa dena. Ez da gehiegizkorik detektatu infragorrian, ez 24 mikrometrotan, ezta 70 mikrometrotan ere, bere inguruan hauts disko baten presentzia baztertzen duena. Disko galaktikoko izar zahar bat izan daitekeela pentsatu da, 10.000 milioi urte dituena.
Gliese 783 B (GJ 783 B / LHS 487) M4V espektro motako nano gorri bat da, 0,2 eguzki masako masa duena eta 0,28 eguzki erradioko erradioa duena.
Sherwoodita
Sherwoodita oxido motako minerala da.
Ezaugarriak
Sherwoodita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: Ca4.5(AlV4+2V5+12O40) * 28H2O. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 da.
Britania
Britania erromatarrek edo Provincia Britannia Britainia Handiko uhartetik 43 eta 410 bitartean konkistatu zuten zatia da. Probintzia honetan britoiak bizi ziren.
Burdin Aroan uharteak bazeuzkan harremanak kontinentearekin, baina erromatarrek nekazaritza, urbanizazioa, industria eta arkitektura eraman zituzten. Horren guztiaren aztarnak ikusgai daude gaur egun ere.
Camulodunum (Colchester), Londinium (London) eta Eboracum (York) hiri nagusiak izan ziren.
Konkista
Klaudio enperadorearen agintaldian Aulio Plauzio jeneralaren bidez 43. urtean burutu zuten. Aurretik, K. a. 55-54. urteen bitartean Julio Zesar enperadoreak porrotean amaitu zen konkista saiakera bat ere egin zuen. 40. urtean Kaligula enperadoreak ere Britania konkistatzeko saiakera antolatu zuen.
40.000 gudari inguru zituen gudarostea Galiatik abiatu zen gaur egungo Mantxako kanala zeharkatuz. Lau legiok osatzen zuten erromatar armada: II. Augustar Legioa, IX. Hispaniar Legioa, XIV. Geminar Legioa eta XX. Valeria Victrix Legioak.
Britoien lehen erresistentziaren buruzagiak Togodumno, Karatako eta Kunobelino izan ziren, eta Medway ibaia eta Tamesiseko inguruak izan ziren gudaleku nagusiak.
Harresiak
II. mendean Hadriano eta Antonino Pio enperadoreek harresi bana eraikiarazi zuten erromatar probintzia defendatzeko iparraldeko Kaledoniako biztanleen erasoetatik: Hadrianoren Harresia altxatu zuten 122 eta 132 urteen bitartean, 117 kilometrokoa zen eta muturrak mendebaldean Solwayko fiordoa eta ekialdean Tyneko estuarioa zituen. Herri nagusiak mugan Pons Aelius (Newcastle) eta Maglona (Carlisle) ziren. Gaur egungo Cumbria, Northumberland eta Tyne eta Weareko konderrietan zabaltzen zen. Antoninoren Harresia bestela 142 eta 144 artean egin zuten iparralderago, Hadrianorena ordezkatzeko edo babesteko. Mendebaldean Clydeko fiordoa eta ekialdean Forthekoa zituen. Gaur egungo Mendebaldeko Dunbartonshire, Ekialdeko Dunbartonshire, Iparraldeko Lanarkshire eta Falkirk eskualde eskoziarrak hartzen zituen.
Erreformak
197an Septimio Severoren Erreformak lurraldea banatu zuen bi probintziatan: Britania Garaia (Ingalaterrako hegoaldea, Gales eta Ekialdeko Anglia) eta Britania Beherea (Ingalaterrako iparraldea). Dioklezianoren Erreformak, III. mendearen amaieran, lau probintzia sortu zituen: Britannia Prima (gaur egungo Exeter, Bath, Canterbury, Dover eta Chichester), Britannia Secunda (Gales), Maxima Caesariensis (Carlisle, Newcastle, York eta Manchester) eta Flavia Caesariensis (Leicester, Gloucester, Cambridge eta London). Bosgarren probintzia bat, Valentia, gehitu zuten IV. mendearen azken zatian, Hadriano eta Antoninoren harresien artean.
Herriak eta hiriak
C: Civitas.
Gilf Kebir
Gilf Kebir (جلف كبير), edo Jilf al Kabir, Egiptoko Bailara Berria gobernaketan eta Libiako hego-ekialdean dagoen eskualde bat da. Bere izenak "harresi handia" esan nahi du. 7.770 kilometro koadroko hareharrizko goi-ordoki bat da, Puerto Ricoren tamainakoa, Libiako basamortuaen lurretatik 300 metroko altueran altxatzen dena. Eremuaren hegoaldean dagoen Gabal El Uweinat mendia Sudaneraino hedatzen da. Munduko leku lehorrenetako bat da, urtero 2 mm. euri baino ez ditu egiten.
Izena Kamal el Dine Husseinek eman zion, 1925ean. Bere edertasunagatik, urruntasunagatik, interes geologikoagatik eta labarretan dauden petroglifoengatik ezaguna da. Irudi horietan antzina bertan bizi ziren animaliak agertzen dira, guztiak inguru hezeagokoak.
Radararekin hartutako irudiek erakutsi dute bertatik antzina ibai bat zegoela, gutxienez Kufrah oasiseraino zihoana. Teoria baten arabera, hortik aurrea egiten zuen Sirteko golkoraino Wadi Sahabi erabilita. Teorian honen arabera, erreka honek gaur egun Nilok duen garrantzia izango zuen Afrikan Miozenotik Holozenora bitarte.
Platacanthomys lasiurus
Platacanthomys lasiurus Platacanthomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Platacanthomyidae familian sailkatuta dago.
Chiloglanis benuensis
Chiloglanis benuensis Chiloglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Gimnastika 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan
Parisko 2024ko Udako Olinpiar Jokoetako gimnastika hiru kategoriatan zatituko da: gimnasia artistikoa, gimnastika erritmikoa eta tranpolineko gimnastika. Ekitaldi artistikoak (uztailaren 27tik abuztuaren 5era) eta tranpolinekoak (abuztuaren 2tik aurrera) Bercy Arenan izango dira, abuztuaren 8tik 10era La Chapelle Arenan antolatutako ekitaldi erritmikoekin.
Durcet
Durcet Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Durcet udalerrian erroldatutako biztanleak 240 ziren. Familiak 94 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 33 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 110 etxebizitza zeuden, 97 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 108 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 97 etxebizitza nagusietatik 69 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 68 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 155 ziren, horien artean 114 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 114 pertsona aktiboetatik 112 lanean zeuden (67 gizon eta 45 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Durcet udalerrian 103 unitate fiskal zeuden, 251 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.953 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Durcet udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 672 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
North Weeki Wachee (Florida)
North Weeki Wachee Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hernando konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Arius venosus
Arius venosus Arius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ariidae familian.
Antinhac (Cantal)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 250 etxebizitza zeuden, 132 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 96 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 241 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 132 etxebizitza nagusietatik 101 bere jabearen bizilekua ziren, 25 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 11 etxek bi zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 62 etxek bost zituzten. 87 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 68 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 164 ziren, horien artean 112 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 112 pertsona aktiboetatik 104 lanean zeuden (63 gizon eta 41 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Antignac udalerrian 138 unitate fiskal zeuden, 287,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.265 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 6 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 3 zurginak eta 1 iturgina.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Antignac udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sauvigney-lès-Pesmes
Sauvigney-lès-Pesmes Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sauvigney-lès-Pesmes udalerrian erroldatutako biztanleak 172 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 94 etxebizitza zeuden, 75 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 85 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 75 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren, 24 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 43 etxek bost zituzten. 67 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 111 ziren, horien artean 82 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 82 pertsona aktiboetatik 77 lanean zeuden (45 gizon eta 32 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Seffner (Florida)
Seffner Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hillsborough konderrian kokatuta dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sauvigney-lès-Pesmes
Diru sarrerak
2009an Sauvigney-lès-Pesmes udalerrian 68 unitate fiskal zeuden, 169 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.761 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2000. urtean Sauvigney-lès-Pesmes udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Tuglie
Tuglie Italiako udalerri bat da. Lecceko probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Tugliek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cardioglossa escalerae
Cardioglossa escalerae Cardioglossa generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Bethany (Pennsylvania)
Bethany Pennsylvaniako borough bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 246 biztanle zituen, 1.29 kilometro koadrotan banatuta.
796 Sarita
796 Sarita asteroide gerrikoan aurkitutako 796. asteroidearen izena da. 1914ko urriak 15ean aurkitu zuen Karl Wilhelm Reinmuthek Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1914 VH zen.
795 Fini
795 Fini asteroide gerrikoan aurkitutako 795. asteroidearen izena da. 1914ko irailak 26an aurkitu zuen Johann Palisa astronomo austriarrak Vienako behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1914 VE zen.
Oxyura vittata
Oxyura vittata Oxyura generoko animalia da. Hegaztien barruko Anatidae familian sailkatua dago.
Diagrama kommutatibo
Matematikan, eta batez ere kategorien teorian, diagrama trukakor bat objetuen eta morfismoen diagrama bat da, hurrengo trukatze propietate beteko duena: hasiera eta bukaera bera duen diagramako edozein bide morfismoak konposatuz eginez gero, morfismo bera izango da emaitza.
Diagrama trukakorrek kategorien teorian betetzen duten papera ekuazioek aljebran dutenaren analogoa dela esan ohi da.
Adibideak
Hurrengo diagrama trukakorrak lehenengo isomorfismo teorema adierazten du. Hots,  betetzen dutela morfismoek konposaketarekiko.
Jarraian dugun diagrama, lauki trukakor orokor bat da. Trukakorra denez, morfismoek konposaketarekiko  betetzen dute.
Axtell (Kansas)
Axtell Kansasko hiri bat da. Marshall konderrian kokatua dago. 2010ean 406 biztanle zituen, 1.33 kilometro koadrotan banatuta.
Ruth Brown
Ruth Alston Weston, Ruth Brown (Portsmouth, Virginia, 1928ko urtarrilaren 30a – Henderson, Nevada, 2006ko azaroaren 17a), R&B-ko abeslari estatubatuarra izan zen. Rhythm and blues-ean herri-musikaren estiloa sartu zuen, 1950eko hamarkadan Atlantic Records diskoetxerako grabatutako kanta arrakastatsuen bidez. Diskoetxe hori lehenago sortu zen.
70eko hamarkadaren erdialdean hasi eta 80ko hamarkadan gailurrera iritsi zen berpizte baten ondoren, Brownek bere eragina erabili zuen musikarien eskubideen alde borrokatzeko. Broadway Black and Blueko musikalean egindako emanaldiek Tony saria eskuratzea ahalbidetu zioten, eta soinu-bandak Grammy saria jaso zuen.
Jatorria
Ruth Brownen aitak zamaketari gisa lan egiten zuen eta auzoko elizako korua zuzentzen zuen, baina Ruth gazteak nahiago zuen United Service Organizations (militarrentzako jarduerak antolatzen zituen erakundea) erakundearen ikuskizunetan eta gaueko klubetan kantatu. 1945ean, Brownek Portsmouthen etxetik ihes egin zuen tronpeta-jole batekin, Jimmy Brownekin, eta laster ezkondu zen berarekin, taberna eta klubetan kantatzeko. Gero, hilabete bat eman zuen Lucky Millinderren orkestrarekin, baina bota egin zuten taldeko kideei edariak doan emateagatik, eta Washington, D.C.n utzi zuten kale gorrian.
Ibilbidea
Blanche Callowayk, Cab Calloway-ren ahizpak, musika-talde bat zuen eta Crystal Caverns izeneko Washingtongo gaueko klub batean emanaldia lortu zuen Brownentzat, eta, laster, haren ordezkari bihurtu zen. Willis Conover hiriko pintxadiskoek antzezten ikusi zuten eta Ahmet Erteguesibarko i eta Herb Abramsoni, Atlantic Recordseko nagusiei, gomendatu zien. Brownek, ordea, ezin izan zuen diskoetxearekin joan, trafiko-istripu larri bat izan baitzuen ospitalean bederatzi hilabetez izan zuena. 1948an, Ertegun eta Abramson Washingtonera joan ziren New Yorketik klubean kantatzen entzuteko. Bere errepertorioa balada oso ezagunak ziren arren, Ertegunek rhythm and blues-era pasatzeko konbentzitu zuen. Hala ere, hark egindako grabazioek "pop" estiloa mantendu zuten beti, moldaketa garbi eta freskoekin eta ahotsean oinarritutako erritmoarekin, blues-kantarien ohiko apainduretatik urrun.
1949an, Brownek "So Long" abestu zuen, eta gero arrakasta bihurtu zen. Ondoren, "Teardrops from My Eyes" filma egin zuen 1950ean. Rudy Toombs-ek idatzia, Ruth Brownen lehen balada arrakastatsua izan zen, eta R&B-ren barruan nabarmendu zen. Atlantic Records- erako grabatua New Yorken, 1950eko irailean, eta urrian argitaratua, 11 aste eman zituen Billboardeko R&B-ren arrakasta-zerrendan. Arrakasta horregatik "Miss Rhythm" ezizena jaso zuen, eta handik hilabete gutxira Ruth Brown R&Bren erregina bezala ezagun egin zen.
Azken urteak
60ko hamarkadan, Brown bizitza publikotik urrundu zen bere etxeaz eta seme-alabez arduratzeko, eta ez zen musikara itzuli 1975ean Redd Foxx-ek eskertu zion arte. Urte horietan, bere senar Willis "Gator" Jackson saxofonistaren taldearekin aritu zen. Gero, emanaldi komiko batzuk etorri ziren, hala nola Hello, Larry telekomediako paperak eta John Waters Hairsprayren filmekoak, D.J. interpretatuz. Motormouth Maybelle, Tony Saria Broadwayn Black and Blue musikalean egindako emanaldiagatik, eta Grammy bat Blues on Broadway diskoagatik, musikal horren abestiak jotzen zituelako.
1987an, Brownek musikarien eskubideen alde egindako borrokak Rhythm and Blues Foundation sortzera bideratu zuen. 1989an Pioneer Saria eman zioten fundazioan egindako lanagatik, eta 1993an Rock and Roll Hall of Fame-n Blues-eko Ama Erregina gisa sartu zen.
Azken belaunaldietan, emakume beltz askoren ikono bihurtu zen Brown. Gainera, beste blues-kantari batzuentzat (Bonnie Raitt, adibidez) artista nabarmena eta inspirazio-iturria izan zen. Charles Brown rhythm and blues interpretearekin (Rock and Roll Hall of Fameko kidea ere) grabatu eta kantatu zuen Brownek, eta Raitten "Road Tested" biran parte hartu zuen 90eko hamarkadaren amaieran. Miss Rhythm 1995eko bere autobiografiak irabazi zuen Gleason musika-kazetaritzaren saria.
2006an, Hummerrek "This Little Girl's Gone Rockin" kanta erabili zuen H3rako iragarkietako batean.
Heriotza
Ruth Brown Las Vegas inguruko ospitale batean hil zen 2006ko azaroaren 17an, ebakuntza kirurgiko baten ondoren bihotzekoak eta apoplexiak eragindako konplikazioengatik.
Singleak
POP: Billboard Hot 100
Bethel Park municipality (Pennsylvania)
Bethel Park Pennsylvaniako udalerri bat da. Allegheny konderrian kokatua dago. 2010ean 32,313 biztanle zituen, 30.23 kilometro koadrotan banatuta.
Chiloglanis bifurcus
Chiloglanis bifurcus Chiloglanis generoko animalia da. Arrainen barruko Mochokidae familian sailkatzen da.
Aralar
Aralar Euskal Herriaren erdialdeko mendilerro bat da. Ipar-mendebaldean Gipuzkoa du (zehazki, Goierri eta Tolosaldea eskualdeak), eta hego-ekialdean Nafarroa Garaia (Larraun eta Sakana eskualdeak). 30 kilometro luze da ekialde-mendebalde norabidean, eta 12 bat kilometro zabal ipar-hego norabidean. Gipuzkoako aldean dagoen mendilerroaren zatia, mendikate guztiaren herena, 1994 urteaz geroztik natura parke da, eta horko interpretazioguneak Lizarrusti mendatearen gainean du egoitza. Aldiz, Nafarroa Garaiaren aldeko mendiak mendikate guztiaren bi heren dira, eta Araitz haranera begira dauden mendi ikusgarriei Aralarko Malloak deritze.
Ziur aski, mendilerro honetako mendirik ezagunena Larrunarri/Txindoki da (1.342 m), baina ez da mendirik garaiena, Intzako dorrea baita (1.431 m).
Historia geologikoa
Horia - Tupak, lutitak, hareharriak. Aptiar-Zenomaniar
Urdina - Aptiar-Albiarreko kareharriak
Marroia - Tupak, lutitak, kareharriak. Malm - Aptiar
Berdea - Kareharriak]] Aralarko Mendilerroko eskualdeko serie estratigrafikoa Jurasikoaren eta Behe Kretazeoaren materialek osatzen dute nagusiki. Aralarko azalera ia guztia itsas jatorriko arroka sedimentarioek osatzen dute, eta gutxiengoa dira jatorri kontinentalekoak. Hala ere, historia geologikoa lehenago hasten da. Orain dela 240 milioi urte Iberiar penintsula Asturiasetik Nafarroa Garaira Iberiar plaka eta Europa banatzen zituen fraktura handi bat zegoen. Permiarrean faila hori zabaltzen hasi zen eta lurrazal kontinentalaren mehetzea eman zen, kontinenteen marginak eratuz. Iberiar penintsula Europarekiko erlojuaren norabidearen aurka biratzen zen eta horregatik Bizkaiko golkoa ireki zen, sedimentazio gune garrantzitsua eratuz, Eusko-Kantauriar Arroa izena ematen zaiona (EKA). EKA Permiarrean hasi zen eta Eozeno-Oligozeno garaietan itxi, Iberia eta Eurasiaren arteko talkak Alpetar orogenia sortu zuenean. Arroa itxi eta mendiak sortu ziren, higadurarekin bailarak eratu eta gaur egungo Aralar mendilerroa sortu arte.
Jurasikoa
Aralarko Mendilerroan Jurasikoko hainbat arroka agertzen dira oinarrian. Hauek Liasetik Malm garaikoak dira. Dena dela, badira Keuperreko hainbat arroka arzilotsu, kabalgamenduaren aurreko aldean agertzen direnak. Lias garaiko arrokak karniolak, dolomiak eta kareharri dolomitikoak dira. Sakonera txikiko eta gatz askodun itsasoan sortu ziren, kostalde bero batean. Itsas hondo horretan algak bizi ziren eta laminazioa eratu dute, fosiletan aurki daitekeena. Material hauek Iribas eta Enirio artean aurki daitezke, baina 18 kilometroko jarraipena dute eta Larraunen ere agetzen dira. Fosilei dagokionez ammoniteak, belemniteak eta brakiopodoak aurki daitezke garai hauetan, tupa eta tupa-kareharrietan. Fosildun arroka hauek sakonera handiagoan eta gazitasun baxuagoarekin sortu ziren.
Dogger aldiko arrokak Enirio hegoaldean aurki daitezke. Belaki, brakiopodo eta amoniteak aurki daitezke. Kareharri horiek sakonera txikian sortu ziren, ziurrenik Liaseko itsasoaren oso antzekoa. Ez da ikusten fazies aldaketa nabaririk ekialdetik mendebaldera, nahiz eta 300 metroko lodiera duten mendebaldean eta 200 metro ekialdean. Amildegietan kontrakoa gertatzen da, lodiera antzekoa dute baina fazies ezberdinak. Garai honetakoak dira Aralarren aurki daitezkeen silexetako asko eta glaukonita ere aurki daiteke dolimizatutako arroketan.
Malm garaian itsasoa azalekoago bilakatu zen eta sedimentu kontinentalak areagotzen joan ziren, batez ere hare eta kuartzoa. Eskualde honetan Malm garaia Portlandiar eta Kimmeridgiarraz ordezkatua dago. Kareharri haretsuak eta konglomeratuak daude. Arroka horiek Igaratzan agertzen dira batez ere. Garai honetan lurra altxatzen hasia zegoen eta sedimentazio sinsedimentarioa ematen hasi zen. Madotzen aurki daitekeen antiklinalaren erdialdean sedimentazioa Baraibarren, Intzako dorrean eta Enirion baino 8 aldiz txikiagoa izan zen. Mendebaldeko arroken zabalera 150 eta 200 metro artekoa da, sedimentu detritiko terrigenok eta kareharri bioklastiko oolitikoak. Garai honetan Euskal-Kantauriar Arroaren tektonismoa hasi zen aurretik zeuden tolesak handituz eta higadura zonaldeak sortuz. Aurreko arroka horiek higatu eta zati bat desagertu zen. Buruntzusin aldean, adibidez, Malm erregistro osoa falta da eta Igaratza eta Madotzen diskordantzia ere ikusten da, Jurasikoko materialen gainean dagoena angeluarekin agertzen baita. Madotzen dauden arrokak 20-30 metroko kareharri dolomitizatuak dira. Garai horretan arro osoan ingurune gaziak agertu ziren eta delta txikiak sortu ziren hegoaldetik zetozen ibaien sedimentuekin. Fosilei dagokionez lumakelak aurki daitezke, batez ere Bivalviaz sortuak eta materia organiko asko duten kareharri eta lutita beltzak aurki daitezke. Sedimentu mota hori albufera ekosistema bati dagokio.
Kretazeoa
Neocomiarrean mendilerro osoan zehar hedatzen den depresio bat dago. Unako Potzua eta Aitzarretan ikus daiteke hegoaldean eta Astunal eta Etitzein iparraldean. Depresio horren hasiera Jurasikoaren amaieran koka daitekeen karofitadun geruza batek ematen du, 1 eta 5 metro artekoa. Aldakorra da haren konposaketan ekialdetik mendebaldera. Horren gainean Intzako dorrean buztin laranjen geruza bat dago, 1 eta 3 metro artekoa, mineralizatua eta kareharri eta konglomeratu baten artean. Madotz, Baraibar eta Iribas aldean 2-3 metrotik 10era luze dira eta egonkorragoak dira. Geruza horietan, karofitez gain, ostrakodoak ere aurkitu dira. Ziurrenik, arroka horiek osatzeko behar ziren sedimentuak Goi Jurasikoko arroketatik datoz, ingurune sedimentario oso ezberdina markatuta.
Berriasiar eta Hauteriviarrean kareharriek serpulido, lamelibrankio eta gastropodoak ditzute. Mendebaldean arroka hauek ondo agertzen dira, 60 metroko lodierarekin. Ekialdean nahasiagoak dira eta konglomeratu eta bestelakoekin agertzen dira. Hauen gainean lehenengo arroka detritikoak agertzen dira, Unako Potzuaren inguruetan. Gainean oraindik detritikoagoak diren sedimentuak aurki daitezke.
Barremiar eta Aptiar garaietan itsasoa berriro agertu zen, mailaren igoera eustatikoa dela eta. Sakonera txikiko eta delta inguruneko sedimentazio sortu zen, tupak, lutitak eta hareharriak sortuz. Tupetan ammoniteak agertzen dira Deshayesites generokoak batez ere. Orbitolinak ere ohikoak dira, Orbitolina, Palorbitolina, Simplorbitolina, Orbitolinopsis, Cuneolina, Haplophragvzoides, Sabaudia eta Coskinolinella generokoak, batez ere. Horrelako arrokak Ataungo Domoan, Igaratzan, Astitzen eta Oderitzen aurki daitezke.
Aptiar-Albiar aroan aurkitzen den faziesari Urgondarra deitzen zaio. Arroka bereziak dira, koral eta errudistak dituzten kareharri grisak. Aralarren sortu ziren kareharri urgondar hauetan esfortzu tektonikoa handia izan zen, faila ugari sortuz. Faila hauekin sakonera handi eta txikiko itsaso zatiak bata bestearen ondoan kokatzen ziren. Kareharriak sortu ziren sakonera gutxiago zegoen zonetan eta tupa, lutita eta harreharriak besteetan. Aptiar-Albiar garaian 3.000 metroko lodiera dute sedimentuek, eta garrantzi handiko eremuak sortzen dituzte, tartean Aralarreko mendi punta eta erliebe gehienak. Arroka mota bat bereizgarria bada hauxe da, zehazki. Litoestratigrafiari begiratuz gero hiru atal ezberdin ikusten dira. Ekialdean Madotzen ondo ikus daitekeen bezala kareharri eta terrigeno alternantzia bat dago; Mendebaldean batez ere terrigenoak aurki daitezke, organismo gutxirekin; eta erdialdean Txindoki-Balerdi eskualde osoa eta Altzuetatik Santutegira doan eremua, 800 eta 2000 metro arteko lodierarekin. Madalen Aitz osoa ere unitate honi dagokio. Mendebalde eta zentruan bertikalki hiru atal ikus daitezke: Aptiarreko errudistak, kareharri buztintxuak, Albiarreko lehen aldikoak, eta algadun kareharri masiboak, adibidez Bi Haizpeetan ikus daitezkeenak.
Behe Aptiar garaian bakarrik 983 metro agertzen dira. Errenaga Formazioa, Sarastarri Formazioa eta Lareo Formazioa agertzen dira. Erdikoa da errudista gehien dituen formazioa. 200 metro inguruko lodiera du eta azkeneko 30 metrotan tupazko zati batzuk agertzen dira, bi ur igoera gertakariri loturikoak. Bi fenomeno hauen aurretik bioklastoz osaturiko fazies laminatuak daude, lehortze garai batekoak. Ataungo Domoan, Ataundik Amiltzura Mendiurkulluko kidea aurkitzen da, Dufrenoyia furcata ammonite biozonakoa. Harri hauetan ondo ikusten da progradatzen ari zen delta bateko sedimentuak direla. Aralar mendebalderantz okertu zen garai horretan eta Etzegarate aldean kainoi bat eratu zen, Aia-Zaldibia eremua albo batera utziz. Etzegarate alderantz joaten ziren sedimentuek hala jarraitu zuten Albiarrera arte, zati handiak ere agertuz.
Aptiarraren bukaeran horstak eratu ziren eta bertan koral, errudista eta algak garatu ziren. Txindoki eta Lizarrusti artean kokatuko litzete jalkitze eremua. Lerro horren mendebaldean graben bat sortu zen, kareharri gutxiagorekin. Bi eremu hauen artean uharriak sortu ziren. Albiarrean Aitzondo eta Madalenaitzeko arrokak sortu ziren hasieran eta aro honen bukaeran Irurtzunen aurki daitezkeen kalkarenitak. Itsaso mailaren igoerak hondoko sedimentazio ereduak ezarri zituen. Garai honetako arroketan burdin karbonatozko noduluak sortu ziren, euren barruan askok fosilak dituztela.
Araxes eta Agaunza ibaien baileratan iparraldean Albiarraren osteko sedimentuak ere badaude, flysch erakoak. Urgondar eta hauen arteko muga ondo ikusten da Txindokiren mendebaldean. Hegoaldean Lakuntza eta Irurtzun inguruan sedimentu detritikoak ere badaude, fazies nereitikokoak.
Hegoaldean Sakana bailarako alderantzizko faila dago eta hortxe bukatzen dira Aralarreko sedimentuak. Iparraldean, ordea, Lazkao, Zaldibia, Bedaio eta Amezketan Cenomaniar garaiko arrokak ere badaude. Arroka horiek tupak ziren baina metamorfismoak arbelak eratu ditu.
Tertziario eta kuaternarioa
Eozenoan mendiak jada uretatik kanpo zeuden. Garai horretan oihan tropikal batek estaltzen zuen Aralarko mendilerroa. Oligozeno eta Miozenoan mendilerroaren igoerak jarraitu zuen, baina aldi berean higadura prozesua hasi zen. Garai horretan ziurrenik hasi zen karstifikazioa, baina garai hartako kobazulorik ez da heldu, guztiak higatu baitira. Pliozeno eta Pleistozenoan klima epeltzen zihoan heinean gaur egungo sistema karstiko gehienak sortu ziren. Pleistozenoan glaziazioak higadura handia sortu zuen goi mendietan, morrena batzuk sortuz.
Egitura geologikoa
Aralarko mendilerroak egitura propioa dauka: nagusiki, antiklinal tolestura bikoitza da, iparralderantz zamalkatua. Kurbaduraren barnean kokatutako unitateak Jurasikoak dira (zaharrenak), eta kurbaduraren kanpoaldean, berriz, unitate Kretazeoarrak daude. Bi aldiz iparraldera eta hego-ekialdera errepikatuta dago, eta bi kasuetan iparralderanzko norabidea dauka edo, bestela esanda, iparralderantz etzaten da. Iparraldeko hegala ere puntualki alderantzikatuta ageri da.
Xehetasunez, egiturazko ondoko barne unitateak bereiz ditzakegu: Ataungo Domoa, Ipar Antiklinala edo Txindokikoa, Aralarko Ezkata, Ekialdeko Amaiera eta Hegoaldeko Antiklinala. Domoa Aralarko antiklinalaren itxiera periklinala da. Hau da, tolesturaren muturra da, non estratuen makurdura zirkuluerdi itxuran antolatzen baita.
Hegoaldetik iparraldera doan zehar-ebaki bat egingo bagenu Uharte Arakiletik Amezketa]ra San Migel, Igaratza, Malloak eta Arritzagatik pasako ginateke, Txindokiren albo batetik. Bide horretan hasieran hegoalderantz okerturik dauden arrokak aurkituko genituzke, ia bertikalak eta bukaeran iparralderantz okerturik dauden arrokak, hauek ere oso bertikalizatuak. Honek argi uzten du arrokak tolesturik daudela antiklinak bat eratzen eta materialik zaharrenak, beraz, barrualdean egon behar direla (Alotza-Arrubi eta Malloak-Iribas eskualdean). Faila eta toles txikiagoak ere badaude, egitura guztiak bezala Ekialde-Mendebalde norabidekoak.
Hegoaldean mugatzen agertzen den egiturarik nagusiena Sakanako alderantzizko faila da, Bilbo-Altsasu failaren jarraiepna. Faila honek egitura konplexuak sortzen ditu Sakanako iparraldean, batez ere Aitziber eta Etzegarate artean eta Irurtzunen, failaren bukaeran. Iparraldeko muga, ordea, Aralarko alderantzizko faila aurki daiteke, E-W norabidekoa, Larraitzen hegoaldetik Iribasera hedatzen dena Balerditik iparraldera. Baraibarren du saltorik handiena, Liaseko arrokak eta Goi Albiarrekoak batzen dituen lekua. Faila hau Latasaraino hedatzen da eta hor norabide aldaketa du (NW-SE) eta Aralarko mendilerroaren ekialdeko muga litzateke. Bi faila hauek hedaduraz Irurtzunen elkartzen dira. Beste aldean, mendebaldean, Zaldibiatik hegoaldera Angiozar-Olaberria failarekin batzen da, Bilbo-Altsasu failaren paraleloa den beste faila garrantzitsu bat.