cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hirigintza
Berpizkundeko hiriak
Demografia hazkunde bat pairatu zuen Europak, Izurrite Beltzak sortutako hondamena eta gero. XV. mendetik aurrera, hiriek biztanleak irabazten bazuten ere, oso hiri gutxi sortu ziren, eta ondorioz ez zen hiri-plangintza modu zabalean erabiltzeko betarik izan. Suteak eta lurrikarak izan ziren plangintzaren aliaturik handienak: Londres 1666ean izan zen sute bategatik suntsitua, eta Siziliako Grammichele eta Avola hiriak lurrikara batek hondatu zituen.
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Agustin Ibarrola
Euskal Herriaren barruko erbestealdian desberdintasunaren, bidegabekeriaren eta askatasunaren aurkako borrokan leialtasun adoretsu eta ia heroiko hau ez zen ertilari askorengan ikusi.
Hirigintza
Berpizkundeko hiriak
Hiri berrien sorrerak arrazoi militarrei erantzuten zuen (Palmanova Italian, edota Christiansand Norvegian), edota erabaki autokratiko baten ondorioak ziren, beranduko sortuko zen Versailles kasu. Beste guztietan harresien hazkundearen menpe gelditu zen hiriaren garapena; harresiak handitu arte, hiria bertikalean hazteko beste erremediorik ez zuen.
Jeseník nad Odrou
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1088 urtean egin zen.
Hirigintza
Berpizkundeko hiriak
Vitrubioren liburuan hiri idealaren deskribapena topa zitekeen. Bertan, oktogono itxurako harresi batek egitura zentripetoko erretikula bat gordetzen du. Vitrubioren deskribapenean ardura militarrak ziren nagusi. Edozein kasutan, testuak hainbat hirigileentzako inspiraziotzat balio izan zuen: Francesco di Giorgio Martini, Danese Cattaneo eta Vicenzo Scamozzi bezalako arkitektoek beraien hiri idealak proposatu zituzten.
Monessen (Pennsylvania)
Monessen Pennsylvaniako hiri bat da. Westmoreland konderrian kokatua dago. 2010ean 7,720 biztanle zituen, 7.48 kilometro koadrotan banatuta.
Hirigintza
Berpizkundeko hiriak
Zenbaiten ustetan, azken honek bere teoriak Palma Nova hirian frogatu zituen. Venezia errepublikako defentsa-gerriko parte izan behar zuen hiria, eta Scamozziri egotzitako diseinuak vitrubiotar printzipioak betetzen zituen.
Elementu hauek izan ziren erabakigarri, besteak beste, Berpizkundeko hirietan:
Barroko garaiaz geroztik europar hirigintza
Aipatu bezala, Berpizkundearen hastapenak ezartzea ez da batere erraza, Europako bazter bakoitzak momentu ezberdinetan eten baitzuen Erdi Aroa. Maiz onartua dago Berpizkundeak Barroko garaiari eman ziola txanda XVII. mendearen hasieran, eta XIX. mendera arte iraun zuela, bai bere estreinako itxuran, edo bere eboluzioa izan zen Rokokoan. Beste egile batzuek, ordea, Barrokoa, Rokokoa eta ondoren etorriko zen Neoklasiko garaia Berpizkundearen baitan sartzen dute.
Hirigintzaren plangintza, egun ulertzen den bezala, Barrokoan sortu zen. Pierre Lavedan-en esanetan, hirigintza «klasikoak» (hots, Frantzian XVIII. mendean eman zena) ondorengo karakteristikak izango ditu: lerro zuzena, monumentuen perspektiba eta programa edota uniformetasuna. Geroago azalduko dugun bezala, horien guztien baitan perspektibaren erabilpena sumatu daiteke.
Mende hauetan sortzen da egungo hiriburu kontzeptua. Estatuen burokrazia-beharren gorakadak gorteen mugimenduei traba egiten zien, kokaleku finko baten beharra areagotuz. Herrien oinarrizko partikula zen hiribilduak boterea galdu zuen hiriburuaren aurrean. Fernando Chueca Goitiaren hitzetan:
Resindentzstädt hauek, erregeren behin betiko kokalekuak, hirigintza laborategietan bihurtu ziren, hala nola Aranjuez, Versailles edota El Prado.
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Ziriako Parraga
Euskal Herriko eskulturagile garaikideei buruzko bere tesi bikainean, beren lan artistikoarekin konpromiso moral, sozial eta politikoren bat nahasi zuten Euskal Herriko ertilariei oroitzapen bat eskaintzean, Mª Soledad Alvarezek, Agustin Ibarrolarekin batera zenbait margolari gehiago aipatzen ditu, adibidez:
Hauek langilearen arazoetara gerturatzen saiatu ziren, honela Aurelio Artetaren kezka sozialak oinordekotzan jaso zituen belaunaldi bat osatuz.
Imanol Ordorika
Atseginagoa izango litzateke atal hau beste era bateko oroitzapenekin amaitzea. Adibidez, lehenago «erbesteko haurren» artean aipa genezakeen Imanol Ordorika, Euskal Herriko arkitektoak idatzirik utzi zituen oroitzapenekin. Lekeition 1931an jaio, eta bere gurasoekin ezagutu zuen erbestea, 1937an. Amerikako arkitekto entzutetsuenetarikotzat hartua, Mexikoko Unibertsitateko irakasle eta Arkitekturako Akademiko izan zen, herrialde hartan jaiotakoa ez zen bakarra bera. Arkitekto izateaz gain, margolari eta eskulturagile ere bazen. Bere lanak Amerika eta Europako museoetan daude ikusgai.
Munduko II. Euskal Biltzarrean parte hartzera gonbidatua izan zen eta, bere azken gaixotasunak elbarriturik, honela idatzi zuen desenkusatuz:
«Eusko-mexikar edo mexiko-euskalerritar bat naiz. Herrialde handi honetara –Mexikora– lehenengo aldiz 8 urterekin iritsi nintzen. Pertsonalki eta profesionalki herri eder honetako bat bezala garatu naiz, bi kultura handiren sintesian partaide izanez, eskuzabalak eta malguak diren kulturak: euskal herriaren tradizio eta sustraitze sakona eta mexikarraren oparotasun amerikarraren artean. Askatasuna eta independentziarekiko maitasuna ikasi zuen belaunaldiaren zati naiz, hauen aldeko borroka bizimodu bihurtu duten bi herriena. Gure izaera eta sentiberatasunari gozotasun eta leuntasun mexikarrak, euskal indarra eta sentiberatasun zakarra,... gehitzen dizkiogu. Plastikan, mexikar izateari utzi gabe euskalerritarra izango den adierazpen bat lortzea bilatu dut, euskalerritar izateari utzi gabe mexikar izango dena. Bere-bereak dituen lurralde, hizkuntza eta adierazpen artistikoekin kultura indartsu bat duena da gure euskal kultura. Historian zehar luzaroan iraun duelako eta kultur adierazpide berriak sortu ahal izateko besteekin nahasteko gauza delako; horretan datza euskal herriaren indarra».
Azken irudigileak
Abangoardiako haizete hori gorabehera, izaera tradizionaleko eskulturak, beren heroien estatuak eta hauen ordezkari diren monumentuak jasotzeko ohiturari atxikirik jarraitzen zuten bezeroak zerbitzatzeko eskubidea defendatu zuen. Gizartean XX. mendearen erdialdera, eskari gehien zituzten ertilarien izenak azpimarra ditzagun.
Rikardo Iñurria
Rikardo Iñurria (1908-) Santurtziarra Bilboko Arte Ederretako ikaslea izan zen, Higinio Basterraren ikasle eta laguntzaile, eta Parisen ezagutu zituen Rodin eta Bourdelleren eskulturen eraginak ukitua sumatu zuen bere burua.
Rikardo Iñurria Espainiako gerraosteko irudigilea zen, batez ere. Bere irudigintzatik azpimarra ditzagun:
Joakin Lucarini
Ordurako, bere burua ezagutzera emana zuen Bilboko Arte Ederren Zirkulu eta Ateneoan jarri zen erakusketa batean (1928).
Era askotarikoak dira Lucariniren zizelek landutako gaiak. Eskultura erlijiozkoa, historikoa, alegoriazkoa, merkataritzakoa eta kiroletakoa egin zituen; erretratua ere landu zuen. Bere lan erlijiozkoen zerrendan, gogoratu beharrekoak dira:
Ugaria da bere ekoizpena izaera historiko eta monumentala dutenetan:
Alderdi guztietan fatxadismoa nagusi zen frankismo garaiko aldi historiko horretan, irudi alegorikoetan sentitzen zuen bere burua beharbada inspiratuen, eta eskatutako lanik gehienak hala landu zituen. Mota honetako estiloaren lagin ugari utzi zuen Bilboko arkitektorik emankorrenetako batek, Pedro Ispizuak, diseinatutako fatxadetan.
Gasteizen obra dezente utzi zituen Lucarinik, hauetariko batzuk, jendearen axolagabekeria dela eta, gaur egun hondatuak daudenak. Arabako Foru Aldundiarentzat landu zuen bere obrarik bikainenetariko bat:
Lucarinik eskultura-teknika eta material guztiak menperatu zituen. Santurtziko Sardina-saltzailearen monumentua, adibidez, brontzean urtua dago.
Jose Díaz Bueno
Madrilen jaio zen arren, Jose Díaz Buenok (1890-1979) donostiarra balitz bezalako aipamena merezi du, zeren eta 1920an Donostian jarri zen bizitzen eta bertan egina du bere obraren zati handi bat:
Karlos Elgezua Lasuen
Karlos Elgezua Lasuen (1898-1987) eibartarra, zintzotasun eta apaltasunez lan egiten duen Euskal Herriko artista tipikoa da, gaur egun marketing deritzon horretan ezjakina, eta fama, ondo egindako lan baten kontzientzia baino gutxiago axola zaiona. Soldaduska egiten ari zelarik, eskulturagintza ikasi zuen Higinio Basterraren lantegian.
Italiara joan zen 1936an, eta itzultzean gerrarekin topo egin zuen. Gerraosteak egoera zail batean jarri zuen. Ekonomikoki bizirauteko, gizarteko pertsona garrantzitsuen busto eta erretratuak egin zituen :
Lan hauei begira jartzen denak, neurri apal baina indar adierazkor handiko lan hauek ikusiz, eskulturagile honek forma naturalaren menperatze hutsa baino zerbait gehiago duela ohartuko da. Bere lanik onenak San Telmon gordetzen dira.
Elgezuak gerraosteko erlijiozko eskulturari egindako ekarpena ere bikaina izan zen, amaitutako iragan bat berrezartzean tematzen zen eta espresionismo pertsonalista kutsua zuen hizkera oro ukatzen zuen momentuko konbentzionalismoak ezarritako mugen barruan betiere. Zentzu horretan merezi du gogoratzea Elgezuaren Getariako elizako Kristoak.
Joan Guraya
Joan Guraya (1893-1965) Bilboko beste eskulturagile zintzo eta apal bat zen. Bere aitaren aroztegian ebanista lanak egiten zituen nerabezaroan jabetu ziren bere zaletasun eta gaitasunez, eta ikastera Bartzelonara bidali zuten Joan Guraya, eta hiru urte eman zituen bertan. Madrildik igarota, Bilbora etorri zen bueltan, bertan Arte eta Lanbideen Eskolatik itzulitako bere belaunaldi bereko Bilboko eskulturagile gazteen taldean sartzera. Paristik iragan bazen ere, bere lanetan ez zen agertzen korronte berritzaileek hunkitu zutenik. Kubara joan zen (1924), 33 urterekin eta bertan:
Ertamerika, Mexiko eta Estatu Batuetara igaro zen, eta enkargu batzuk bete zituen, bereziki erlijiozko irudigintzari zegozkionak:
Bilbora itzulirik, eraikuntza berrietarako apainketa monumentalak egiteaz gainera, bere lan-eremu nagusia erlijiozkoa izan zen eta izen ona lortu zuen lan horretan.
Bere lantegitik irten ziren lanik onenen artean gurutz-bideko egonaldi hauek daude:
Julio Beobide
Zumaian jaio zen Julio Beobideren (1891-1969) bizitza eta ibilbide artistikoa, ia oso-osorik Euskal Herrian eman ziren, bere jaioterrian. Ertilari bokazioa Barakaldon jaio zitzaion, teknika ezberdinak irakasteko klaseak ematen ziren Salesiar Ikastetxean, eta bertan, Ikastetxeko kaperako zenbait irudi lantzeko eta koloreanizteko Sarriátik (Bartzelona) etorritako Asorey eskulturagilea ikusi zuen lanean. Gasteizera joan zen 1908an eta Katedral Berriaren kriptaren eraikuntzan esku-bete lanekin zebiltzan zizelari talde batekin harremanetan jarri zen. Katedral Berriaren ateetako taillez arduratu zen 16 urterekin.
Ikasketak Quintin Torrerekin jarraitzeko asmoz, 1910ean Bilbora joan zen. Hark, erlijio-irudien taillarekiko grina erantsi zion Beobideri, eskulturagile gaztearen sakoneko kristau heziketari zuzen-zuzenean erantzunez. Gipuzkoako Foru Aldundiko diru-laguntzari esker Madrilera joan eta San Fernando Arte Ederretako Eskolan sartzeko aukera izan zuen 28 urterekin. Han, Migel Blayren klaseetara joan, beste irakasleekin harremanetan jarri –Pérez Comendador, Valverde eta Adsuara-rekin, besteak beste– eta espainiar klasikoen obrak ezagutu zituen.
Zumaiara 1923an itzuli, eta bertan kokatu zen behin betirako, eta Kresala bere estudioa eraiki zuen, hemendik Erroma eta Parisera noizbehinkako joan-etorriak baino ez eginez. Bidaia hauetan beregan eragina izango zuten obrak ezagutzeko aukera izan zuen: Rodin, Carpeaux eta abar.
Beobide 1920 aldera hasi zen sona hartzen, erlijio-irudietan bere gubiatik irteten ziren xehetasun anatomikoengatik, herriaren zaletasunekin oso bat zetozenak baitziren, baina gerora desagertuz joan ziren.
Kristoren irudiak
Erlijio-gairik gogokoena Nekaldiko hainbat urratsetan minetan dagoen Kristorena da; baina gurutziltzatzearena bereziki. Beobideren Gurutziltzatuak ia beti bizirik, hilzorian eta burua zerura jasorik dutela agertzen dira, Joan de Mesa-ren estilora taillatuak, jaiera eragin asmoz aldez aurretik pentsatuak. Hasieran, Kristoren besoek gurutzean jarrera horizontala hartzen dute, esate baterako, hauetan:
Beste Kristoren irudietan, estutasun itxura indartu nahian edo, besoek joera bertikala dute:
Beobideren Gurutziltzatu batzuk atzerrian daude (Texas, Montevideo).
Heriotzak harrapatu zuen beste Kristo batekin lanean ari zela:
Gainera, Beobidek etzandako Kristo zenbait ere landu zituen, XVII. mendeko eskulturagileetan inspiraturik.
Ama Birjinak
Erlijiozko irudigintzaren artean, santuen imajina batzuez gain, Ama Birjinen edertasuna azpimarratzekoa da, Mariaren zenbait errukizko aipamenen arabera irudikatuak.
Bereziki ederra iruditzen zaigu Añorgako parrokiako Ama Birjina (Ama, 1949), baretasun zoragarri eta edertasun klasiko baten jabea.
Erretratuak
Erretratuan gaitasun bereziak zituen ertilaria izan zen Beobide. Inongo onura ekonomikoren bila edo gizarteko ospea lortu nahian ibili gabe, bere inguruko eta eguneroko munduan bilatzen zituen ereduak: familiartekoengan, lagunengan, herriko jendearengan. Donostiako San Telmo Museoak bere estilo hau ezagutzera ematen duten batzuk baditu: «estilo kementsu eta neurritsua, gordina eta benetakoa, herri baten gizatasun xume eta arketipozkoaren hatsa dariona». Ez zitzaion argazkiez baliatzea gustatzen, zuzenean naturalean inspiratzen zen, buruaren egitura sakontasunez behatuz. «Erretratua, pertsonaren, izaeraren interpretazio gisa, nire obsesioetako bat da –zioen berak–. Buru bakoitza kasu ezberdin bat da. Burua da eskulturako gauzarik interesgarriena. Horrek perfektua izan behar du. Forma hori menperatu behar da pertsonaren balizko barru-bizitzara iristeko».
Arima pertsonal hori da San Telmo Museoak dituen busto batzuetan azaltzen dena:
Ez hainbeste erretratu ofizialetan, ez eta agindu zizkioten monumentuetan ere, bera inguratzen zuten pertsona xumeen erretratuetan ageri da zeharbidez Euskal Herriko eskulturagilearen estilo pertsonala. Erretratatzen zuenaren arima bilatzen zuen Beobidek, eta erretratu horietan «agerian azaltzen ziren bere herriaren psikologia, bizimodua eta arrazaren azpegiak»:
Ezinezkoa da euskalerritar jatorriko ertilari hau begikotasun handiz ez ikustea, bere xumetasunagatik eta frantziskotar apaltasun benetakoagatik, bere inguruko gizarteari zerbitzu isila egitea beste irabaziren bila ez dabilen ertilariaren paradigmatzat aurkez daitekeena baita, arte historian.
Eskulturaren Euskal Herriko eskola
Erlijio-krisiak iritsi zen Euskal Herrira ere eta santuei nahiz prozesioei tradizioz atxikirik bizitutako gizartearen sekularizaioak irudien gainbehera eragin zuen. Arte figuratiboaren beherakadaren zantzuak anti-mimesi antzeko batean azaldu ziren, Ertilari berrien Lehiaketetara aurkeztutako lanetan azaleratuz.
Atal honen hasieran gogoratu dugu, 1915ean Robert eta Sonia Delaunayren lanak izan zirela ikusgai Bilboko aretoan zintzilikaturik, eta, handik gutxira (1930) Donostian, jada aipaturiko Arkitektura eta Pintura Modernoaren erakusketan, Picasso, Juan Gris, Miró eta Dalíren koadroak ikusi izan ahal zirela.
Kursaalaren azpian, 1934an XVIII. Euskal Astearen barruan eratu zen erakusketan, Oteiza, Gabarain, Nartziso Balentziaga, Sarriegi eta Nikolas Lekuonaren lan ausartak erakutsi ziren. Hauek, eta GU taldearen teorikoek, gremioetako mugimendu bat eratu nahi zuten Parisko abangoardiaren ezaugarri zen buhameria sakabanatzailearen aurka. Baina, talde hau porrotera zihoan zuzen-zuzenean, hain joera soziopolitiko kontrakoa zuten ertilariak biltzea ezinezkoa baitzen, batez ere alderdi politikoen norgehiagoka muturreko nahasmendura iristen ari zen momentuan; izan ere, modu horretan, gerora ikusi zen bezala, edozein kultur bateratze-saio ezereztuko zuen gerra zibila saihestezina zen.
Urte batzuk igarotan, halako lasaitasun soziopolitiko baten abagunean, Eskulturaren Euskal Herriko Eskola batez hitz egiten hastea beharrezkoa izan zen. Hala, Jorge Oteiza Ameriketatik itzulia zelarik, GAUR taldearen sustatzaile bilakatu zen, Txillida, Mendiburu, Basterretxea, Ruiz Balerdi, Zumeta eta Sistiaga margolariekin batera, eta, 30eko hamarkadako GU taldearen oroitzapenarekin eta bere euskal sustraiez kontzientziaturiko ertilari gipuzkoarrak bilduko zituen gremioa osatzeko ideiarekin berriro ere liluratu zen taldea.
Hemen, saialdi hartako kide nagusien lan sortzailea oroitzea besterik ez dugu egingo, honen eragile eta sustatzaile sutsua zen Oteizarekin hasita.
Jorge Oteiza
Jorge Oteiza (1908-2003) Orion jaio zen, eta batxilergoa egiten Donostian hasi bazen ere, Lekarozen bukatu zuen. Madrilen Medikuntza ikasten hasita, linotipista lanean jardun zuen, eta azkenik, Biokimikara egindako gerturatze bat izan zen, dirudienez, eskulturarekiko zaletasuna sortu ziona. Donostiara itzuli zen.
Ertilari Berrien Bienalean Lehen Saria lortu zuen 1931n. Aipagarria da urte haietan epaimahai ofizial batek obra abangoardista bat saritzea, hau bezalako lana:
Normalagoa iruditzen zaigu San Telmoren inaugurazioan eztabaida sutsu bat sorrarazi izana:
Berriro ere, Berrien lehiaketa irabazi zuen honako honekin:
Serrières (Saona eta Loira)
Biztanleria
2007an Serrières udalerrian erroldatutako biztanleak 292 ziren. Familiak 120 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 48 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Cycloramphus acangatan
Cycloramphus acangatan Cycloramphus generoko animalia da. Anfibioen barruko Cycloramphidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Serrières (Saona eta Loira)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Jorge Oteiza
Handik gutxira Oteizak erbesteratzea erabaki zuen (denboran eta espazioan), eta, berak zioenez, «faxismo aldera zihoan» mundu batetik urrutiratzea. Aurreko atalean gogoratu eta azaletik deskribatu dugu Oteizaren erbestealdi hau, bere gogokoa eta gorabeheratsua izan zen, kolonaurreko artearekin harreman estuan jarri zuen abentura luzea. Horrek berretsi zion intuizio zuena, hau da, eskultura irudi mitikoen sorkuntza dela. Ordurako Oteizak aurreko urteetan modelatzen zituen buruek badute denboratik at finkatzen dituen zerbait, hauek pertsona bizi eta benetakoen ikonotzat identifika daitezkeenak badira ere.
Hirigintza
Barroko garaiaz geroztik europar hirigintza
Gobernu absolutuek bilatzen zuten, hortaz, zenbat eta botere zentralizazio handiagoa; garai horietan sortu zen merkataritza-kapitalismoa, armada profesionalak eta burokrazia zentralizatua. Asmakizun berri horiek guztiek udaletxeen boterea txikitu zuten, hau da, XVI. mende arte nagusi izan zen erakunde politikoarena, hain zuzen ere.
Ondorio bezala, nahiz eta demografia gora egin, ez ziren hiririk kasik sortu, eta bazeudenak, aldiz, sekulako biztanleria gorakada bizi izan zuten: XVI. mendean bertan, 100.000 lagunetik gorako 14 hiri izango du Europak.
Barroko hiriaren ezaugarri nagusienak ondoko hauek dira:
Amerikako hiri kolonialak
Filipe II. Espainiakoaren garaian, Amerikan hiri berriak eraikitzeko beharrak araudi berezi bat eskatzen zuen. 1573an Indietako Legeak jarri ziren indarrean, batzuen ustez munduko lehenbiziko hirigintza-araudia. Araudiaren laugarren liburuan hiri berriak eraikitzeko baldintzak zehazten dira: "Beti eraman beharko da eraiki beharreko hiriaren oinplanta". Morfologia aldetik, hiriok Plaza Nagusitik izango dute kaleen sorrera, bertara helduko baitira ateek irekitzen dituzten etorbide nagusiak. Hau guztia balizko hazkunde bat aurreikusiz egiten da, «nahiz eta populazioa handitze handian joan, hedatu eta modu berean jarraitzea izango da beti».
XIX. mendeko hirigintza Euskal Herrian
Aldaketa politiko eta ekonomikoen garaia izan zen XIX. mendea, eta hirigintza horren isla bilakatu zen. Pedro Bidagor-en esanetan, hauek dira garaia definituko duten ezaugarriak, hirigintzari dagokionez:
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Jorge Oteiza
Baina, bere aurkikuntza, mende erdiz bere lanaren oinarrizko osagaia izango den, espazio hutsaren ahalmen oroiterazlea izan zen:
Bere Arantzazuko eskulturen zirriborroetan antzematen zaio, ezer gabeko espazio hutsak baino gehiago espazio-masa kendu ondorengo espazioaren hustea ikertzea burutik kendu gabe dabilkiela. Henry Mooreren obrak ustekabean harrapatu zuela aitortu zuen berak.
Hirigintza
XIX. mendeko hirigintza Euskal Herrian
Euskal Herriko hiri gehienetan antzeman zen Ildefons Cerdà  katalanak edota Haussmann baroi frantsesak Bartzelona eta Parisen bultzatutako zabalgune proiektuen oihartzuna. Euskal Herriko zabalguneak, José Javier Fernándezen ustetan, «diseinu orokorraren laukiteria –retikula– errespetatuz eta eraikinetan gehiegikeriarik gabeko historizismoak konbinatuz diseinatu ziren».
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Jorge Oteiza
Garai hartan iristen ari zen Oteiza «espazioaren huste» inguruko bere esperimentazioaren mugetara. «Nire eskultura –esan zuen geroago– 1958-1959an bukatu zen». Ordutik, batez ere idaztera, hirigintzako proiektuak diseinatzera eta berak «euskal berpizkunde kulturala» esaten dionaren aldeko lan kulturalak –Debako Eskola, eta beste zenbait– sustatzera eskaini zuen bere ahalegina.
Hala ere, 1969an izan zuen denbora bere Arantzazuko irudi ikusgarriak lantzeko:
Estutasunetako Ama Birjina horren aurrean, hura sortu zeneko momentu soziopolitikoa ezagutzen duenak, galde lezake: «Giza ezbehar bat izan al da ala Kalbarioaren jainkozko zorigaitz eta erosmena ertilaria inspiratu duena?» Biak. Artista berarena da ondorengo aitorpen hau: «Esan nion Oizari nire eskultura guztia erlijiozkoa zela». Kristau-tradizioak kontenplatu nahiago izan duen Eroslearen gorputz hilaren edertasun anatomikoarekin ez du batere zerikusirik Arantzazuko Kristoren hilotzak. Enbor bat da «giza itxurarik eta antzik ez duena» (Isaias). Eta Amak ez du ukitu ere egiten: utzi egin du, heriotzaren zoritxarreko horizontaltasunean, Zerura askatasun gehiagorekin igo dadin, halabeharraren bidegabekeriaren aurkako gaitzespen suminean. Kristau artean inoiz ez ziren bi gorputz hain estuki eta aurkakotasunez lotuak izan: bertikala eta horizontala, bizitza eta heriotza, oihua eta isiltasuna.
Handik gutxira, 1972an, Oteizak Buitragoko Institutu Teknikoan kaperako Ama Birjina zirraragarria (1972) landu zuen. Aurpegirik gabeko Ama Birjina honen aurrean, beharbada ez da otoitzik aterako, baina bai, ordea, adierazten duen haraindi goitiarraren aurrean paralizaturik geldituko.
Hala ere, 1982an bere hustasun jariotsuaren obsesioak errepikapenera eraman zuen, beste honetan gertatzen zaion bezala:
Oteiza, bere bizitzako azken berrogei urteetan, Euskal Herriko artearen historiaren filosofian murgildurik aritu zen, bere ustetan cromlech edo harrespila neolitikoan erabakia geratu zen arazoa, euskal herritarrak horror vacuia gainditu zuenekoa, estetikan, erlijioan eta politikan sendaturik gelditu zen. Alajaina!
Pena izan zen Euskal Herriko artearen historia filosofikoa, intuizio hutsez eta borondatezko bulkadez eraiki nahiaren grina honek ia eskultura baztertzera eraman izana. «Oteiza, bere erraietan poeta jenioa daraman eskulturagile jenial bat da». Baina erratu egin zen bere teoria nagusietako batean, zeren eta, eskulturaren historiak ez du bere «aldaketen legearen» oinarrizko teoria bermatzen, ikertzen badu ere;
Real Compañía Asturiana de Minas
Real Compañía Asturiana de Minas metalurgia eta meatze-enpresa izan zen, Espainian, Euskal Herrian, Frantzian, Belgikan, Norvegian eta iparraldeko Afrikan instalazioak zituena.
Koral itsasoko uharteak
Koral itsasoko uharteak (Coral Sea Islands) Koral itsasoko uhartetxo eta arrezife tropikal batzuen multzoa, Queenslanden ipar-ekialdera.
Real Compañía Asturiana de Minas
Historia
Enpresaren aitzindaria Real Compañía Asturiana de Minas de Carbón izan zen, Avilésetik gertu, Arnaon eta Santa María del Marren meategiak ustiatzen zituena. Arnaoko ikatzak ez ziren siderurgiarako egokiak, eta, beraz, 1851ko maiatzean, Jules Hauzeur ingeniariak, Adolphe Lesoinne bazkide belgikarraren ilobak, txosten bat aurkeztu zion enpresari, Arnaon zink galdategi bat jartzea proposatuz eta, horrela, meategietako ikatza aprobetxatuz.
Koral itsasoko uharteak
Geografia
Gutxi gorabehera berrogeita hamaika uhartetxo eta uharte zingiratsuk osatzen dute. Haietako batzuek landaredia dute. Atoloiek oso tamaina desberdina dute. Batzuek kilometro batzuetako diametroa dute, baina munduko bigarren atoloi handiena izan daitekeena ere bertan dago: Lihou arrezifea. 100 km luze eta 30 km zabaleko urmaela du, eta denera 2.500 km². Gainerako arrezife eta uharte zingiratsuek 0,92 km²-ko azalera besterik ez dute osatzen. Uharte guztiak ere oso garaiera txikikoak dira.
Real Compañía Asturiana de Minas
Historia
Proposamenak ez zituen Real Compañiako Joaquín María Ferrer eta Felipe Riera Rosés bazkideak konbentzitu eta Jules Hauzeurrek kanpoko finantzaketa bilatu behar izan zuen, Jonathan-Raphaël Bischoffsheim bankari eta Belgikako Banku Nazionaleko zuzendariaren parte-hartzea lortuz.
Hirigintza
XIX. mendeko hirigintza Euskal Herrian
Katalanak hirigintza teknikaren oinarri modernoak ezarri zituen 1867ko Teoría General de la Urbanización liburuan. Momentu horretan plangintza egitura orokorra bilatzeko lanabes bilakatzen da. Teknika honen berrikuntza aldez aurretiko analisian datza, lan horrek proiektuan duen eraginarekin batera: momentuko datuen analisia, hortik aurrera, hirigintza diziplinaren oinarri bihurtuko da.
Koral itsasoko uharteak
Historia
Lurraldea 1969an sortu zen Coral Sea Islands Act delakoarekin, (horren aurretik, Queensland barruan zegoen). 1997an, Elizabeth eta Middleton arrezifeak hartuta, 800 kilometro inguru hegoaldera handitu zen, ia Tasmaniako itsasoraino.
Wolfgang Kapp
Wolfgang Kapp (New York, AEB, 1858ko uztailaren 24a - Leipzig, Alemania, 1922ko ekainaren 12a) prusiar funtzionario eta kazetaria izan zen.
Biografia
Lehen Mundu Gerraren ondoren bake-hitzarmenak ukatu zituen. 1916an Aberriaren Alderdia eratu zuen; Lüttwitz jeneralarekin batera Weimarko Errepublikaren kontrako estatu-kolpean esku hartu zuen. Suediara ihes egin zuen, baina 1922an itzuli, eta traizio salakuntza egin zioten. Epaiketa hasi baino lehentxeago minbiziaren ondorioz hil zen.
Real Compañía Asturiana de Minas
Historia
Hala, 1853ko maiatzaren 16an, Bruselan, Florencio Félix Víctor Bourdin notarioaren aurrean, Société pour la production du Zinc sozietate anonimoa eratu zuten, Felipe Riera, Adolphe Lesoinne, Jules J. Maximilien Van der Heyden á Hauzeur eta Jonathan-Raphaël Bischoffsheim bazkideak bertan zirela. Pertsona horiez gain, Joaquin Maria Ferrer (Felipe Rierak ordezkatua), Nicolás-Maximilien Lesoinne (Adolphek ordezkatua) eta Zabala anaiak, Tolosako burdinolen jabeak (Jules Hauzeurrek ordezkatuak) ere bazeuden.
Hirigintza
XIX. mendeko hirigintza Euskal Herrian
Ondoren, euskal hiri nagusien zabalguneen azalpen labur bat aurkezten da:
Real Compañía Asturiana de Minas
Historia
Kapital soziala 2.500 frankotan ezarri zuten, bakoitza 1.000 frankoko 2500 akziotan banatuta. 2500 akzioetatik 1250 Jonathan-Raphaël Bischoffsheimen eskudiruzko ekarpenei zegozkien, horietatik 1000 ordaindu zituelarik, gainontzeko 250 akzioak etorkizunerako erreserbatuz. Gainerako akzioak gauzazko ekarpenekin bat zetozen: Arnao eta Santa Maria del Mar meategiak, Asturiasko Real Compañía Asturiana de Minas de Carbónen eskutik; Oiartzungo blenda meategiak, Jules eta Nikolas Hauzeur eta Adolphe Lesoinneren jabetzakoak; eta Mutrikuko kalamina eta Irungo galena meategiak, Nicolás-Maximilien Lesoinneren oinordeko eta Zabala anaiarenak.
Koral itsasoko uharteak
Historia
Aipatutako bi arrezifeak Hegoaldeko Gales Berriko Lord Howe uhartetik (Australia) hurbilago daude (150 km inguru), lurraldeko gainontzeko partetik baino. Koral Hesi Handiko uharte, uharte zingiratsu eta arrezifeak ez daude lurraldearen barnean, Queenslandeko parte dira.
Real Compañía Asturiana de Minas
Historia
Sozietatearen helburua zen Asturiasko kontzesiotik harrizko ikatza ateratzea, Gipuzkoako kontzesioetan zink eta berun mineralak ateratzea eta, laurogeita hamar urtez, mineral horiek eraldatzea.
Koral itsasoko uharteak
Historia
Lurraldea Australiaren mende dago, Canberratik Estatuko Fiskaltza Nagusiak (Attorney-General's Department) administratzen du. Lurraldearen defentsa Australiako estatuarena da, eta aldizka, Australiako itsas armadak ikuskatzen du.
Hirigintza
Industrializazioa
Sakontzeko, ikusi Industrializazio, Industrializazioa Euskal Herrian
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Jorge Oteiza
Oteizak ustezko «Euskal Herriko Eskola» ageriko egin nahi izan zuen eta erabat subjektibo eta mitiko zen eraikuntza horrek guztiak izan zuen, Euskal Herriko artea folklorismo etniazale arazotik ateratzeko abantaila, bederen, Orioko artistaren izaera sutsuak hartu zuen norabidearen azterketan asmatu zuen Martinez Gorriaranek ongi ohartarazi digun bezala. «Helburua, euskal berpizkundearen oinarri bezala, etnia ordezkatuko zuen estetika bat bilbatzea zen, Worringerrek mende hasieran zehaztutako «latinoaren» eta «germaniarraren» ordezkatzaile izango zen «Euskal Herriko estiloa» asmaturik, Oteizaren arabera, modernotasun unibertsala gailendu zezakeena».
Oteizaren eskultura-lanak eta bereziki berrienak:
Ez dira eragozpen sentipen goitiarrak eta giza izatearen misterioak zeharkaturiko gizaseme bat agertzen dutela onartzeko; eta hortik ulertzera ematen Gaya Nuñoren berotasuna, "Oteiza ertilari oso ona, bikaina, ezustekoa, gure mendea ongien goratzen duten gizasemeetako bat" dela dioenean.
Eduardo Txillida
Eduardo Txillida (1924-2002) donostiarrak, gaztaroko kirola uztera derrigortua izan bazen ere, gerora bere borondatez utzi zituen arkitekturako ikasketak, buru belarri jarduteko plastikan, egiazko bokazioan. Marrazkigintzan tinko eta iraunkor jarduteak −orduko jardueraren aztarnak utzi zituen, maisutasunaren adierazle− eta materiarekin zuzenean jarduteak teknikaren jakitun bihurtu zuen, eta horrek
gero eta gehiago garbitzeko aukera eman zion, eskultura abstraktuaren kontinente zabal hori aurkitzera iritsi arte.
Burdinaren erakarpena sentitu zuen, burdina material noblea eta gogorra zelako. Harekin konpondu zituen bere sentiberatasunaren bidera irtendako hainbat arazo: airea, espazioa, formak espazioan, hustutasunaren ezkutuko energia eta... Horrela sortuak izan ziren, ingudearen gainean, mailu-kolpez:
Ikusmenaren mundua entzumenaren ahaide zela jabetzen zen Txillida erakusten digute.
Txillida, garrantzi handiko galderen segika ibilitako ertilaria zen. Ez zuen zekielako lan egiten, «jakin nahi» duelako baizik. Espazioaren inguruko galderen atzetik lehenengo eta gero bertan grabitatzen zuten gorputzen inguruko erantzunak aurkitu zituen, hurrenez hurren, burdinan, altzairuan, zurean, alabastroan, harrian, hormigoi indartuan eta are buztin egosian. Ez zen materiaren eraketa liluragarriaren aurrean kontenplalari baten moduan estasiak hartutako eskulturagilea. Entzun eta galdetu egiten zuen, itzulinguruka ibili, materiaren inertzia astindu, bere itxitasuna eraso eta bortxatu, bere bizigarria, bere espiritua askatzera behartzen; berak zioen bezala, usaiek, durundiek eta oihartzunek gida zezaten.
'''Zura. Abesti-Gogorra saila''' oinarrizko multzo da, antzinako Euskal Herriko eskulangintzan oinarritua, eta espazioa betetzen duten formen arazoa planteatzera itzuli zen ertilaria, haren bidez. Gauzek espazioan duten mugen azterketa izan zen kezkarik iraunkorrena, hutsa espazio zen edo bizileku, bien arteko harreman iluna.
Altzairua. Labirintoaren misterio iradokitzailea ikertzeko erabili zuen altzairua:
Alabastroa. Harrira itzulita, materian eta espazioaren zirrikituetan argiak dituen sekretuak miatzeko alabastroa hartu zuen. Argiaren goraipamenak monumentu sinbolikoak dira, barruko gaitasunen galaxiek urraturiko monolito distiratsuak, espazio sideraletan barrena ibiltzen diren mundu borobil eta perfektu horien parabolak. Kandinskiren Omenez lanean, Txillida eskultura aratzaren mugetara gerturatu zen.
Munduko museo handi guztietan lanak erakusgai dituen ertilaria eta nazioarteko saririk handienen irabazle, gaur egun mundu mailako ospea duen Euskal Herriko eskulturagile bakarra da Txillida, gure mendeko artistarik handienetarikotzat onartua.
Hormigoia. Sormenaren ibilbidea bukatzerakoan, senaz sentitu zuen bere materialik gogokoena gizakiak sorturikoa izan behar zuela, erabiliena eta egungo gizartean ikusiena: hormigoia. Zenbait mailatan eta neurritan, Topalekuak izenekoak egin zituen material horrekin. Marrazkilari gaztea, formen ikerlari heldua, hirigile handi izatera iritsi zen.
Koral itsasoko uharteak
Historia
Gaur egun, Australiak meteorologia-estazio automatikoak ditu uharte eta arrezife askotan. Lurraldean ez dago jarduera ekonomikorik (arrantzarako gune garrantzitsu bat izan ezik, baina oraindik ez dakite handik zenbat atera daitekeen). Lurraldean hiru edo lau lagun baino ez da bizi, eta meteorologia-estazioan lan egiten dute, Willis uhartean.
Instalazioak eta estazioak
Atoloi edo arrezife hauetan, meteorologia-estazio automatikoak daude:
Honako hauek itsasargia dute:
Euskal Herriko artea Francoren diktaduran
Eduardo Txillida
Jatorrizko gaira itzulita: espazioak bere babesean hartzen du gizakia; espazioak uzten dio bizitzen eta arnasa hartzen, elkartasuna eta bakea ematen dizkio. Txillidak Lanzaroteko Tindaya izeneko mendiaren barruan egitekoa zuen proiektua, erabateko isiltasunezko espazio mistiko batena, gizasemearen unibertsoko bizitokiaren oroitzapen berri eta erlijiozko bat izan zitekeena, gauzaturik ikusi gabe hil zen.
Nestor Basterretxea
Argentinako erbestealdiaz hitz egitean ikusi dugun Nestor Basterretxea (1924) bermeotarra, garaiz itzuli zen Euskal Herrira Frantzisko Jabier Sáez de Oiza eta Luis Laorgaren planoen arabera bukatu berri zen Arantzazuko basilika berriaren apainketa lehiaketan Oteizarekin lehiatzera. Kriptarako Basterretxearen proiektu espresionista aukeratu zen, baina Arte Sakraraturako Aita Santuaren Batzorde Nagusiaren aldetik, apainketa eskultoriko eta piktorikoaren programa guztiak jasan zuen gaitzespenaren errudun suertatu zen Basterretxea (1955eko ekainaren 8an). Hogeita hamar urte beranduago (1983), berriro eskatu zioten kripta zabalaren hormak apaintzeko, eta aurreko proiektuarekin alderatuz oso bestelako obra margotu zuen, espresionismo figuratibo orotatik urrun, formen araztasun handiko mintzaera batez.
Ekipo 57 delakoarekin izan zituen abstrakzio eta egitura mailan esperientzia zorrotzak eta Oteizaren bat-bateko aholkuen babesean, garaia iritsi zitzaienean gai bereziki sentibera eta soziologikoetan sakontzeko balio izan zioten, diziplina plastikoaren aingura sakon hondoratua eduki zezan.
Obra sinbolikoak ala oroitzapenezkoak. Nestorren diziplina eta zorroztasun honek distira egiten du bere lan sinboliko eta oroitzapenezko handietan Gipuzkoa eta bere hiriburuko zenbait leku estrategiko zedarriturik:
Multzo kosmogonikoa. Basterretxearen laneko etaparik garrantzitsuenetako bat, euskal mitologiak eta euskal herriaren antzinako ohiturek markaturik dago. Euskal Multzo Kosmogonikoari esker (1973) lortutako arrakasta herrikoiak adierazten du, gure herriko jendea lengoaia horrekin −abstraktu eta espresionista, aldi berean− islatua eta aipatua sentitu zela.
Gauza bertsuak esan daitezke beste sail batzuei buruz ere, hala nola:
Hirigintza
Industrializazioa
XIX. mendetik aurrera emandako prozesua da industrializazioa. Ingalaterran izan zuen hasiera, batez ere ehungintzan. Industriak bizitako iraultzaz aparte, nabarmengarriak dira ere nekazaritzan, garraiobide, hedabide eta ideia berrien sorrera. Hauek guztiek zenbait teknologia berrien sorrerekin egin zuten bat, hala nola lurrun-makina (George Stephenson-en tren-makina 1829an heldu zen), altzairuaren hobekuntza (Bessemer prozesua 1858an asmatu zen) edota igogailuaren asmakuntza (Elisha Otis-ek segurtasun igogailua aurkeztu zuen 1852an).
Serrières (Saona eta Loira)
Etxebizitza
2007an 146 etxebizitza zeuden, 121 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 6 hutsik zeuden. 139 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 121 etxebizitza nagusietatik 102 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 45 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 80 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 45 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 67 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hirigintza
Industrializazioa
Hiriek demografia hazkunde ikaragarria jasan zuten. Manchester, adibidez, 1760 eta 1800 urte bitartean, 30.000 lagun izatetik 70.000 izatera igaro zen. 1850ean 400.000 biztanle izatera ailegatu zen. Garraiobideek berebiziko papera jokatu zuten hazkunde honetan, nekazaritza-guneetatik hirira populazio-mugimenduak erraztu zuten heinean. Hiriaren eskala, momentu horretan, kokaleku fisikoak ezartzen zuen eragin-esparrutik lurralde-mailako eragin-eskala igaro zen, hein handi batean garraiobideen eraginpean.
Leucocarbo purpurascens
Leucocarbo purpurascens Leucocarbo generoko animalia da. Hegaztien barruko Phalacrocoracidae familian sailkatua dago.
Jesenný
Jesenný Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 472 biztanle ditu eta 7,83 kilometro koadroko azalera. Semilyko barrutian dago.
Anita Loos
Corinne Anita Loos (Sisson, Kalifornia, 1888ko apirilaren 26a - New York, 1981eko abuztuaren 18a) estatubatuar aktore, eleberrigile, antzerkigile eta gidoilaria izan zen.
Jose Antonio Villar
Jose Antonio Villar (Oñati, Gipuzkoa, 1939) euskal abeslari eta aktorea da. Ez Dok Amairu taldeak 1966an emandako jaialdi gehienetan parte hartu zuen Joxe Antonio Villarrek. Bakarlari gisa hasi zen kantari eta geroago bi disko txiki grabatu zituen Arrasate orkestinarekin Goiztiri diskoetxearentzat. 60ko hamarkadaren erdialdera, 'euskal ye ye' esan izan dioten kantugintza modernoaren ahots nabarmenenetakoa izan zen Villar. Aktore lanetan ere aritutakoa da Goenkale telesailean.
José María Luluaga
José María Luluaga Altuna (Lizartza, Gipuzkoa, 1962ko apirilaren 16a) euskal herritar entrenatzaile eta futbolari ohia da. Erdilari lanetan aritzen zen. 11 urtez aritu zen Eibarrren, 300 partida baino gehiago jokatuz.
Basaurako artea
Ezaugarriak
"Ilex L." azpiespezieko tamaina handiko artea, Nafarroan oso urria. Deigarria da haren itxura: lau metroko altueran bitan banatuta dago, eta metro bateko diametroa duen zulo bat uzten du loreontzi moduan. Artea nagusi den baso-masa baten barruan dago. Inguruan ale onak dauden arren, hau da adierazgarriena. 2009an Monumentu Natural izendatu zuten, bere luzeragatik, balio ekologikoagatik eta egitura bitxiagatik. 13,10 metro ditu eta 1,39ko diametroa.
Ibilbidea
NA-718 errepidea jarraitzen da Lizarratik Olatzagutiarantz. Barindano baino pixka bat lehenago, Urederraren gaineko zubia igarota, ezker makaldi baten artean. Ehun metrora bitan banatzen da. Ezkerreko bidetik aurrera egingo dugu mendi-mazela baten gainean, eta artadi batera iritsiko gara, ale onekin. Pista jarraitzen da eta, bidearen ezkerreko ertzean hirurehun bat metrora, artea dago.
Chengxi Barrutia
Chengxi Barrutia (txinera sinplifikatuz: 城西区; pinyineraz: Chéngxī Qū), Xining osatzen duten barrutietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 210.000 pertsona bizi ziren 79,0 kilometro koadroko azaleran.
Serrières (Saona eta Loira)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Jose Antonio Villar
Biografia
1962ko abendutik 1963ko martxora bitartean, Donostian egin zen Artista Berrien II. Lehiaketan aurkeztu zen Jose Antonio Villar jendaurrean kantari. Bigarren saria jaso zuen kanta modernoaren atalean. Euskaraz estrainekoz hilabete batzuk geroago abestu zuen, 1963ko irailean, Urretxun (Gipuzkoa), Euskal Festa egunean, gitarra baten laguntzaz. Jose Maria Iparragirre urretxuarraren bizpahiru abesti jota, txalo zaparrada beroa jaso zuen Ederrena pilotalekuan.
Hirigintza
Industrializazioa
Behargin hauen egoitza ebaztean jazo zen lehenbiziko arazoa edota problematika. Fabriken jabeak hiri-zoruaren jabe bihurtu ziren. Momentu horretan sortu ziren langileri-auzoak, New Yorken hazi ziren slum-ak kasu: Railroad Houses etxeetako proiektuak hormarte 8 metro baino gutxiagoko hormarte bat definitzen zuen (25 oin), planta estua eta barne-patiorik gabekoa. Argiztapen eta aireztapen naturala ez ziren kontutan hartu, osasun baldintza guztiz desegokiak sortuz; New Yorkeko haurren heriotza-tasa, 1870an, 1000 jaiotzetik 260koa izatera heldu zen.
Jose Antonio Villar
Biografia
Musika eta abesteko zaletasuna etxetik bazetorkion ere, Maristetako irakasleen bultzada funtsezkoa izan zen pianoa, gitarra eta musika ikasketak egin zitzan. 60ko hamarkadaren hasieran, Arrasate orkestina sortu zuen Felipe Vitoriarekin, Rafael Ortubairekin, Eusebio Gomezekin eta Pako Perezekin; orkestina harekin, orduan modan zeuden atzerriko kantuak euskaraz abestu zituen, eta hala gazteek garai hartan zuten gogoari erantzun zieten. Euskaraz kantu modernorik abes zitekeela zalantzan jartzen zen garaian, entzuleek arrazoia eman zioten Villarri. "Badira euskera koraletan eta bertsolariak bakarrik erabiltzekoa dela esaten dutenak ere. Baina egia esan, gazte jendeak arreta aundiarekin artu ditu tankera onetan eman diran lehenengo urratsak", zioen orduko elkarrizketa batean (1).
Serrières (Saona eta Loira)
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 190 ziren, horien artean 152 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 152 pertsona aktiboetatik 147 lanean zeuden (78 gizon eta 69 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Hirigintza
Industrializazioa
Baldintza latzon aurrean, eta hiri modernoak Naturarekin erakusten zuen etendura ikusita, burgesia liberalaren baitan hainbat erreakzio sortu ziren. Robert Owen enpresariak, ehungintza fabrika baten jabeak, 1816an nekazaritza eta industria bilduko zituen langileentzako hiria planifikatuko zuen. Ildo horretan, hainbat enpresariek egoitza-eredu berriak sortzeko ekimenak bultzatu zituzten Europa osoan zehar: New Lanark (Glasgow, Eskozia, 1815), Saltaire (City of Bradford, Ingalaterra, 1850), Mulhous-eko langile-hiria (Frantzia, 1853) eta Familistare (Guise, Frantzia, 1859) egitasmoak dira aipagarriak lana, aisialdia eta hezkuntzaren bateratze alderako prozesuan.
Hasierako ekimen hauek jarraitasuna izan zuten Ebenezer Howard-en Garden City edo Lorategi-hiriaren ideian, hots, hiritik gertu eraikitzen den kokaleku bat, naturarekin harreman estuarekin eta populazio finko batekin, eta hiri-zentroarekin errepide baten bidez komunikatzen dena. Espainian, Arturo Soriak (1844-1920) Ciudad lineal edo Hiri-lineala proposatu zuen; bertan, Madriletik 7 kilometrotara kokatuz, barne ardatza batek trenbidearen bi aldetara etxebizitzak kokatzen ditu. Modu horretan, hiriak Naturarekin kontaktua ahalik eta gehien handituko luke, herritar bakoitzari, aldi berean, intimitate esparruak bermatuz.
Jose Antonio Villar
Biografia
Dantzalekuetara zuzendutako euskarazko kantugintza moderno (euskal ye-ye esaten zioten) edo "arinaren" aitzindarietakoa izan zen Villar. Irratietan eta herriko jaietan lortutako oihartzunari esker disko bat grabatzeko eskaintza onartu eta Basque party izenburuko bi disko txiki grabatu zituen Goiztiri diskoetxearentzat 1964an, Arrasate orkestina lagun hartuta. Egun batean grabatu zituen bi diskoak, Baionan, oso baldintza txarretan. "Lekua ezegokia zen, tresneria ezegokia, eta grabazioaren maila teknikoa oso apala...". Kantari gazteen artean banatzeko Julen eta Juan Mari Lekuonak euskaratutako abestien artean oso ezagunak ziren zortzi aukeratu zituen Villarrek diskora eramateko: "Begiak begitan" (François Hardy frantziarrak ezagun egindako "Tous les garçons et les filles"-en moldaketa), "Arratsa Mosku'n", "Eta orain", "Aitortzen dut"...
Jesenný
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1352 urtean egin zen.
Hirigintza
Mundu Gerrate osteko hirigintza funtzionalista
Bi Mundu Gerrateek munduaren itxura politikoa aldatu zuten, eta baita europar lurralde eta hirigintza ere. Lehen Mundu Gerran hamar miloi hildako inguru suertatu ziren, eta bigarrenean, ia hirurogeita hamar miloi hildako izan ziren. Biztanlerian egindako sarraskiak hirien txikizioen isla ziren; Berlin, Essen, Düsseldorf, Hamburg, Nurenberg, Dresden edo Munich bezalako hiriak bonbardaketa masiboen biktimak bilakatu ziren. Nüremberg hiriak pairatutako bonbardaketan, 1945eko urtarrilaren 2an, 6.000 zibil hil ziren, eta hiriko alde zaharraren %90a birrinduta suertatu zen ordu beteko bonba-zaparrada baten ondoren.