cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Genero-rol
Genero-rolak gizonentzat eta emakumeentzat egokitzat jotzen diren gizarte- eta portaera-arauen multzoari egiten dio erreferentzia, maskulinotasunaren eta feminitatearen gizarte-eraikuntzaren arabera emandako gizarte-talde edo -sistema batean. Horrek forma ematen dio genero-adierazpenari, hau da, genero-identitatearen adierazpen publikoari, eta «gizarteak jokabideari buruz ematen dituen arau, agindu eta kultura-irudikapenen multzoarekin eratzen da», sexu jakin batentzat espero direnak.
Generoak gizonen eta emakumeen arteko gizarte-bereizkeria eragiten duenez, bakoitzari rol desberdinak esleituz, generoak desberdintasunak sortzen ditu "bere kabuz, eta egoera sozioekonomikoaren, adinaren, etniaren, ezgaitasunaren, sexu-orientazioaren eta abarren ondorio direnak larriagotu ditzake desberdintasun horiek".
Generoaren jatorri biologikoari buruzko metaazterketa nagusiek gezurtatu egiten dute gizonen eta emakumeen arteko desberdintasun neurologikorik. Kontrakoa dioten ikerketak neurosexismotzat hartuak izan dira.
Genero-rolak desberdinak dira terminoaren testuinguru historiko-kulturalaren arabera; hala, kultura gehienetan bi eraikitzen diren bitartean, beste batzuetan gehiago egon daitezke. Androginia, adibidez, hirugarren genero gisa proposatu da, eta gizarte batzuek, berriz, bost genero baino gehiago dituztela adierazi dute.
Jatorria
Kontzeptualizazio hori sartu zuen lehen autoreetako bat John Money izan zen, Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: Psychologic finndings, (1955), gizonei eta emakumeei ezartzen zaizkien portaerez hitz egiteko, eta pertsonen identitate maskulinoa eta femeninoa sortzeko: ''«Genero-rol terminoa erabiltzen da pertsona batek bere buruari esaten edo egiten dizkion gauza horiek guztiak adierazteko, alegia, haurraren edo emakumearen estatusa duela adierazteko, hurrenez hurren. Barne hartzen du, baina ez da mugatzen sexualitatea erotismoaren zentzuan».'' («The term gender role is used to signify all those things that a person says or does to disclose himself or herself as having the status of boy or man, girl or woman, respectively. It includes, but is not restricted to, sexuality in the sense of eroticism.»)
John Money (1955). Ikuspegi horretatik, Moneyren ustez, genero-rola genero-identitatearen azpian dago, eta termino horiek bereiztezinak dira: «genero-identitatea genero-rolaren esperientzia pertsonala da, eta hori da genero-identitatearen adierazpen publikoa».
Irizaki lurmuturra
Irizaki lurmuturra (西崎) Japoniako Yonaguni uhartean kokatuta dagoen lurmuturra da, uharteko eta herrialde osoko mendebaldeko muturra dena. Bertan itsasargi bat dago eta turistek herrialdeko azken ilunabar ikustera joaten dira.
Sülzfeld
Sülzfeld Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Iñigo Bolinaga
Iñigo Bolinaga Irasuegi (Elorrio, 1974ko urtarrilaren 25a) bizkaitar historialari eta idazlea da.
Ogibide moduan irakaslea da.
Manuel Indiano Azaustre
Bizitza
ETAk 2000ko abuztuaren 29an hil zuen. Ordurako, Manuel Indianok sei hilabete zeramatzan Zumarragako zinegotzi independentetzat, Alderdi Popularreko zerrendan aurkeztuta. 29 urte zituen, ezkonduta zegoen eta bere emaztea zazpi hilabetez haurdun zegoen.
Hilketa
Francisco Javier Makazaga Azurmendik erabaki zuen, beste bi etakiderekin batera, Manuel Indiano Azaustre zinegotzia hiltzea. Izan ere, hilabete batzuk lehenago, zinegotziak eskoltari uko egin zion. Horrenbestez, 2000ko abuztuaren 29an, 10:30ak aldera, Macazaga kide batekin Kokolo dendan sartu zen: Indianoren gozoki, ogi eta aldizkari dendatxoan, alegia. Orduan, zinegotzia dendaren atzealdean ezkutatzen saiatu zen, baina etakideek jarraitu egin zioten. Etakide batek 13 tiro egin zizkion. Bezero batek hilzorian aurkitu zuen, lurrean etzanda, saltokiaren atzeko partean. Berehala Zumarragako Eskualde Ospitalera eraman zuten, eta hango medikuek biktima suspertzen saiatu ziren, baina alferrik izan zen. Ordubete geroago, Manuel hilda zegoela egiaztatu zuten.
ETAk hilketa aldarrikatu zuen Gara egunkarira igorritako adierazpen batean, 2000ko irailaren 22an. Adierazpenak zioenez, Manuel Indiano «PPk Espainiatik ekarri zuen, bere zerrenda betetzeko».
Hilketaren epaia
2010eko azaroaren 16an, Espainiako Auzitegi Nazionaleko Zigor-arloko Salaren Lehenengo Atalak 71/2010 zenbakiko epaia eman zuen. Haren bidez, Francisco Javier Macazaga Azurmendik 31 urte eta erdiko kartzela-zigorra jaso zuen, 30 hilketa terrorista leporatuta; eta beste urte eta erdi, terrorismo helburuetarako armak zilegi ez den moduan edukitzearen delituagatik. Era berean, biktimaren erraiari eta alabari 600.000 euroko kalte-ordainak ordaintzea ezarri zioten, eta 150.000 euro biktimaren gurasoei. Kondenatuak, gainera, debekatua du Zumarragara edo biktimaren familia bizi den udalerrira itzultzea beste 5 urteko epean.
Omenaldia
2010eko maiatzaren 7an, Jose Maria Perez polizia, Manuel Indiano zinegotzia, Iñaki Mendiluze ertzaina eta Isidro Etxaniz herritarra omendu zituen Zumarragako Udalak. Zumarragako alkateak barkamena eskatu zuen, beharrik handiena zuten unean babes nahikoa eman ez zitzaielako.
Caldwell katalogoa
Caldwell Katalogoa Sir Patrick Caldwell-Moorek prestatutako astronomia katalogoa da. Bertan izar-kumulu, nebulosa eta galaxia distiratsuenak biltzen dira. Guztira 109 objektu dira. Katalogoaren helburua astronomia zaleei laguntza bat ematea izan zen. Asmoa Messier sistema osatzea zen.
Historia
Caldwell-Moorek, bestetik, Messier sistemak batez ere Ipar hemisferioaren ikuspegia adierazten zuela ikusi zuen. Ipar hemisferioaren objektu asko ez ziren jasotzen: Omega Centauri, Centaurus A, Jewel Box eta 47 Tucanae. Irizpide horiekin 109 objektu zituen zerrenda prestatu zuen (horrela Messier zerrendaren kopurua bera osatzen zuen) eta Sky & Telescope aldizkarian plazaratu zuen, 1995eko abenduan.
Argitaratu zenetik katalogo honek zabalkunde handia ezagutu zuen, bereziki astronomiaren zaleen artean. Dena dela, Caldwellek egindako jatorrizko zerrendak kritika batzuk jaso zituen eta horren ondorioz zuzenketa batzuk egin ziren. Kritikatu zen beste elementua egilearen egozentrismoa izan zen zeren eta izendatzeko bere abizena erabili baitzuen.
Ikasteko irizpideak
Astronomia ikasteko zaleei lehendabizi Messier sistemarekin hastea aholkatzen zaie. Ondoren, Cadwellena egokia izan daiteke. Azkenean, Herschelen 400ekoa (nolabait NGC sistemaren laburpena). Prozesu hau burutu ondoren zaleak 600 objektu ikusi izango ditu.
Cormobates leucophaea
Cormobates leucophaea Cormobates generoko animalia da. Hegaztien barruko Climacteridae familian sailkatua dago.
Veselí
Veselí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 364 biztanle ditu eta 3 kilometro koadroko azalera. Pardubiceko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1261 urtean egin zen.
Barbus macedonicus
Barbus macedonicus Barbus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Lawrence Block
Lawrence Block (Buffalo, Ameriketako Estatu Batuak, 1938ko ekainaren 24a) ingelesezko idazlea da.
Lawrence Block Estatu Batuetako eleberri beltzak idazten dituen idazle ezaguna. Blocken eleberriek umore-dosia dute eta New Yorken kokatzen dira. Bere lehenengo lanak (50ko hamarkadakoak), izengoiti batekin argitaratu zituen, eta aldizkari pornografikoetarako ziren. Ofizialki 1957ean argitaratu zuen lehenengo eleberri beltza: You can´t lose. Orduz gero, oso karrera emankorra izan du, 50 eleberri beltz eta 100 ipuin baino gehiago argiratu ditu, besteak beste. 1993. urtean, AEBetako Misterio Idazleen Elkartearen Maisu izendatua izan zen.
53. Oscar Sariak
53. Oscar Sarien ekitaldia 1981eko martxoaren 31an Los Angeleseko Dorothy Chandler Pavilion aretoan egin zuten 1980. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Johnny Carson izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen. Jatorriz, aurreko egunean egin behar zuten ekitaldia, baina atzeratu egin zuten Ronald Reagan presidentearen hilketa saiakeraren ondorioz.
Izendapen eta Sariak
Garaileak letra lodian agertzen dira.
Auvers-le-Hamon
Auvers-le-Hamon Frantziako udalerria da, Sarthe departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Cheney
Cheney Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Auvers-le-Hamon
Biztanleria
2007an Auvers-le-Hamon udalerrian erroldatutako biztanleak 1.510 ziren. Familiak 536 ziren, horien artean 112 pertsona bakarrekoak ziren (48 bakarrik bizi ziren gizonak eta 64 bakarrik bizi ziren emakumeak), 168 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 232 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Cheney
Biztanleria
2007an Cheney udalerrian erroldatutako biztanleak 271 ziren. Familiak 86 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Auvers-le-Hamon
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 601 etxebizitza zeuden, 540 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 41 hutsik zeuden. 585 etxeak ziren eta 12 apartamentuak ziren. 540 etxebizitza nagusietatik 389 bere jabearen bizilekua ziren, 149 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 67 etxek hiru zituzten, 168 etxek lau zituzten eta 282 etxek bost zituzten. 412 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 200 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 293 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Cheney
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Auvers-le-Hamon
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 892 ziren, horien artean 710 aktiboak ziren eta 182 inaktiboak ziren. 710 pertsona aktiboetatik 666 lanean zeuden (345 gizon eta 321 emakume) eta 44 langabezian zeuden (15 gizon eta 29 emakume). 182 pertsona inaktiboetatik 57 erretiraturik zeuden, 81 ikasten zeuden eta 44 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Cheney
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 194 ziren, horien artean 165 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 165 pertsona aktiboetatik 158 lanean zeuden (95 gizon eta 63 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Auvers-le-Hamon
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 43 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 9 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Cheney
Diru sarrerak
2009an Cheney udalerrian 89 unitate fiskal zeuden, 214,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.126 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
Auvers-le-Hamon
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 12 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 igeltseroa, 2 zurginak, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 1 albaitaria eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.
Cheney
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen.
2000. urtean Cheney udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Auvers-le-Hamon
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Auvers-le-Hamon udalerrian 63 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.795 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cheney
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Uperoleia inundata
Uperoleia inundata Uperoleia generoko animalia da. Anfibioen barruko Myobatrachidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Atenasko Arkeologia Museo Nazionala
Atenasko Arkeologia Museo Nazionalak, Grezian aurkitutako objektu arkeologiko garrantzitsuenetariko asko ditu.
Historia
Bere eraikuntza, 1866an hasi eta 1889an amaitu zen, gobernu greziarrak, elkarte arkeologikoak eta mezenasen elkarteak emandako funtsen bidez. Ludwig Lange arkitektoaren jatorrizko planoa, ondoren Panages Kalkosek, Harmodios Vlachosek eta Ernst Zillerrek aldatu zuten. Eraikina, 1939an hedatu zen, bigarren solairu bat erantsiz.
Erreformarik berrienak, urte eta erdi iraun zuen, garai horretan, museoa itxita egon zelarik, ateak, berriz, 2004ko uztailean irekiz, 2004ko Atenasko Udako Olinpiar Jokoak ospatuko ziren garaian. Erreformak, eraikinean berrikuntza tekniko eta estetikoak, bildumaren berrantolaketa eta 1999an gertatutako lurrikarak eragindako kalteen konponketa barne hartu zituen.
Roy Emerson
Roy Stanley Emerson (Blackbutt, Queensland, 1936ko azaroaren 3a) australiar tenislari ohia da. Gran slameko banakako hamabi txapelketa (sei Australiako Irekia, bi Roland Garros txapelketa, bi Wimbledongo txapelketa eta bi AEBetako Irekia) eta binakako beste hamasei txapelketa irabazi zituen. Grand slameko lau txapelketak irabazi dituen gizonezkoen zortzi tenislarietako bat da. Berak eta Rod Laverrek bakarriko irabazi dituzte banaka eta binaka gizonezkoetan.
Atenasko Arkeologia Museo Nazionala
Bilduma
Bere eskultura, zeramika eta bitxi bilduma bikainak, Neolitotik aro helenistikoraino garai guztia hartzen du: Atal azpimarragarri batzuk, honako hauek dira:
Damgan
Damgan (bretainieraz Damgan) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
Zaglossus attenboroughi
Zaglossus attenboroughi Zaglossus generoko animalia da. Monotremata ordenaren barruko ugaztuna da. Tachyglossidae familian sailkatuta dago.
Chironemus microlepis
Chironemus microlepis Chironemus generoko animalia da. Arrainen barruko Chironemidae familian sailkatzen da.
NA-6941
NA-6941 edo Fiteroko bainuetxeko errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-160 nafar errepideko 27,29 kilometroan hasi eta Fiteroko bainuetxera arte doa. Errepidea 0,45 kilometro luze da.
Rajella leopardus
Rajella leopardus Rajella generoko animalia da. Arrainen barruko Rajidae familian sailkatzen da.
Saltillo (Mississippi)
Saltillo Mississippiko hiri bat da. Lee konderrian kokatua dago. 2010ean 4,752 biztanle zituen, 21.2 kilometro koadrotan banatuta.
Lutxana-Sondika burdinbidea
Aipatu bezala, trenbidea luzeagoa zen, eta Sondika ondoren Loiu eta Derio udalerriak zeharkatuta Mungiaraino heltzen zen, guztira 16,24 kilometro luze eta 4 geltoki eta 9 geralekuz osatuta. Bi tarteren baturaz osatu zen: Lutxana-Artebakarra tartea, 9,85 km-koa eta 1893ko maiatzaren 1.an inauguratua, eta Artebakarra-Mungia tartea, 6,39 km-koa eta 1894ko uztailaren 9an inauguratua.
Trenbide honetan zehar Eusko Trenbideak eragileak Lutxana-Sondika anezka linea ustiatzen du, Lutxana eta Sondikako geltokien artean.
Aurrekariak
Trenbide honen helburua Mungia eta Bilbo lotzea zen, eta hasierako proposamena Mac Andrew Konpainiak egin zuen, Errigoiti eta burdin meategien arteko lotura ezartzeko, meategien ustiapena bultzatzeko. Proposamen honi Burdinbideen Kreditu Orokorrak egindako beste batzuk gehitu zitzaizkion, gunearen garapen industriala ahalbidetzeko burdinbideak eraikitzea beharrezkoa zela ikusita. Hala, Lutxana-Sondika-Mungia arteko trenbidea ustiatzeko kontzesioa eskatu zen.
1891eko martxoaren 10ean Gobernuak Lutxana eta Mungia arteko trenbide estuko burdinbidea eraikitzeko baimena eman zion Manuel Lekanda Mendietari, eta honek Lutxanatik Mungiarako Burdinbide Konpainia sortu zuen. Etorkizunean trenbidea Bermeora luzatzeko asmoa zuen.
Trenbidearen irekiera: Lutxana-Artebakarra
1890eko maiatzaren 14an lanak hasi ziren Lutxana eta Artebakarra artean. Lutxana jatorri izanik, trenbidea Asua ibaiaren ertzetik doa, trazadura nahiko horizontalarekin, Zangroizko geltokira heldu arte. Hortik aurrera igoera nabaria hasten zen, Aiartzara bidean, 14 milareneko maldak gaindituz. Aiartzatik aurrera trazadura oraindik maldatsuago egiten zen, 21 milareneko maldekin, Artebakarrako tunelera igoeran.
1893ko maiatzaren 1.an Lutxana-Artebakarra 9,85 km-ko tartea inauguratu zen, Mungiara heltzeko lanak hasten ziren bitartean.
Lehenengo luzapena: Artebakarra-Mungia tartea
Artebakarrako tunelaren ondoren trenbidea oso azkar jaisten zen, 22 milareneko maldak gaindituz, 6,39 km ibili ondoren Mungiako geltokira heldu arte.
1894ko uztailaren 9an bigarren tarte hau ireki zen, Mungia eta Lutxana arteko bidaiaren iraupena 45 minutukoa izanik.
Hurrengo moldaketak
1909ko ekainaren 23an Sondikako geltokian Bilbo-Lezama trenbidearekiko lotura ezarri zen. Horri esker, Mungia jatorri zuten trenak Bilbora heltzeko bi modu zituzten, bata Sondika-Lutxana trazadurari jarraituz, Bilbo-Aduana geltokira heltzen zena, eta bestea, Bilbo-Lezama trenbidea erabiliz, Artxanda mendipeko tunelak zeharkatuz Bilbo-Calzadas geltokira helduz.
Behin trenbidea Mungiara heldu zela, Bermeora luzatzea proposatu zen. Proposamen horrek liskar handia sortu zuen Zornotzatik Gernika eta Sukarrietarainoko Burdinbide Konpainiarekin, zeinak Zornotza-Sukarrieta trenbidea Bermeora luzatu nahi baitzuen. Azkenik, 1955ean trena Bermeora heldu zen, Zornotza-Sukarrieta trenbidearen luzapen gisa.
Ferrocarriles y Transportes Suburbanos de Bilbao
Lutxanatik Mungiarako Burdinbide Konpainia 1891eko uztailaren 9an sortu zen, Bizkaiko Foru Aldundia eta Erandioko Udalaren finantziazioari esker, eta Lutxana-Mungia trenbidea ustiatu zuen 1947ko uztailaren 1.ra arte, Ferrocarriles y Transportes Suburbanos de Bilbao (FTS) enpresak trenbidea erosi zuenean. Konpainia honek Bilbo-Plentzia, Matiko-Azbarren eta Bilbo-Lezama trenbideak ustiatzen zituen, eta baita Bilbo-Algorta arteko trolebusak, besteak beste. ​
FTSk trenbidearen eguneraketari ekin zion, lurrunezko tren-makina zaharrak tren elektrikoz ordezkatuz. Trenbidearen elektrifikazioa 1949ko urriaren 12an jarri zen zerbitzuan Lutxana eta Sondika artean, eta Mungiara arte 1950eko irailaren 3an, korronte jarraian 1500 V-ko tentsioaz. Horretarako Berreteagasen azpiestazio elektrikoa eraiki zen, bai Lutxana-Mungia zein Bilbo-Lezama trenbideak elikatuz.
60ko hamarkadan Bilboko aireportuko pistak luzatu ziren, eta trenbidea hurbilegi egoteagatik 3.268 metro luzedun saihesbidea eraiki behar izan zen. Lanak zirela eta, tren zerbitzua bertan behera utzi behar izan zen 1966ko ekainaren 10etik 1967ko martxoaren 1.a bitartean, horren ordez autobus zerbitzua eskainiz.
Euskotren
1978an trenbidea Eusko Kontseilu Nagusiari eskualdatu zitzaion. Honek Eusko Trenbideak sozietatea sortu zuen trenbideen kudeaketarako, eta honen jabe bihurtu zen 1982ko maiatzaren 23an.
1995eko azaroaren 11n Bilboko metroaren 1. linea inauguratu zen, Lutxanako geltokian Euskotren eta Metroaren arteko aldageltokia ezarriz.
1997ko urtarrilaren 1.an Lutxana eta Sondika arteko bidaiarien garraio zerbitzua bertan behera utzi zen, 80ko hamarkadan gertatutako krisialdiagatik eskariaren beherakada handia eman baitzen, Txorierrian zeuden industria gehienak desagertu ondoren. Hala ere, trenbidea mantentzen jarraitu zen, Lutxanako kotxetegietara sarbide baita.
2002an Bilboko tranbia ezarri aurretik material mugikorra trenbide honetan frogatu zen.
2015eko ekainaren 1.an, Bilboko metroaren 3. linearen eraikitze-lanen ondorioz, Euskotrenek berriro ere martxan jarri zuen Lutxana eta Sondikako geltokien arteko tartea, Txorierriko linearen barruan. Metro linea berriaren lanek eraginda Zazpikaleetako geltokian Euskotrenen zerbitzua etenarazi zen, eta lanak jarraitu bitartean tren bezeroei zerbitzu emateko Lutxana-Sondika trenbidea berriro martxan jarri zen.
2017ko apirilaren 8an, Metroaren 3. linea ireki ondoren, Lutxana eta Sondika arteko trenbidea irekita mantentzea erabaki zen, 60 minutuko maiztasunaz anezka zerbitzua eskainiz. Hara, linearen ustiapena, gaur egun, Euskotrenen Lutxana-Sondika anezka linearen bitartez egiten da.
Euskal Trenbide Sarea
2004ko maiatzaren 21eko 6/2004 Legearen bitartez Eusko Jaurlaritzak Euskal Trenbide Sarea (ETS) sozietatea sortu zuen, trenbidearen kudeaketa eta linearen ustiapena bereizteko.
2006ko abuztuaren 1.an ETSk Lutxana-Sondika trenbidea bereganatu zuen, eta ordutik trenbidearen jabea da.
Eduardo Txillida
Eduardo Txillida Juantegi, nazioartean Chillida erdal grafiaz ezagunagoa, (Donostia, Gipuzkoa, 1924ko urtarrilaren 10a - ib., 2002ko abuztuaren 19a) eskultorea izan zen, eta euskal herritar eskultore famatuena dugu orain ere. Haren lan ezagunenetariko bat Donostian dagoen Haizearen orrazia da. Txillidaren lanak dira, orobat, Gipuzkoa Donostia Kutxaren, Euskal Herriko Unibertsitatearen eta Udako Euskal Unibertsitatearen logotipoak, besteak beste.
2000. urtean, Hernanin, Chillida-Leku museoa eraiki zen. Kanarietako Fuerteventura uharteko Tindaya mendian proiektaturiko lan eztabaidatsu eta erraldoia egin gabe gelditu zen gipuzkoar artista hiltzean. Alzheimerrak jota, bere azken urteetan Txubillon familiak zuen etxean bizi izan zen.
Biografia eta ibilbide artistikoa
1924ko urtarrilaren 10ean jaioa, Pedro Txillidaren eta Carmen Juantegiren hirugarren semea zen. 18 urterekin, 1942an alegia, ikasketak hasi zituen Madrilgo ETSAM arkitektura eskolan, Unibertsitate Politeknikoaren fakultatean. Urte gutxi geroago bere arkitektura ikasketei utzi zien, futbolean jokatzeko.
1942-1943 denboraldian, Real Sociedad taldean atezain aritu zen, Espainiako futbol ligako bigarren mailan, aita klubeko lehendakari zela. Denboraldi hartan Realak lehen mailara igotzea lortu zuen, baina Txillidak, beste jokalari batekin talka eginda, belauna txikitu zuen, eta bizi osoan izango zuen lesio haren ondorioz utzi egin behar izan zuen futbola. Orduan, 19 urte besterik ez zuela, artearen munduan murgildu zen buru-belarri.
1947an Madrilgo Arte Ederren Elkartean marrazten hasi zen. Garai hartan, marrazki naturalarekin etxekotu zen. Gero, berak esaten zuen bezala, ezker eskuarekin marraztea erabaki zuen, eskuina izan arren, erresoluzio figuratiboa bere trebetasun fisikoaren menpe izan ez zedin. Bere lehenengo pieza eskultorikoak garai hartakoak dira.
1950ean, Pilar Beltzuntzerekin ezkondu zen Donostian, eta elkarrekin berriro bueltatu ziren Parisa, Txillidaren lehenengo erakusketarekin estreinatzeko, urte berean. Erakustaldiaren izenburua Les Mains Eblouis izan zen. Espainiar faxismoan gogaide zuen Pablo Palazuelo margolariarekin adiskidetasuna landu zuen; euskal kulturaren eta nortasunaren aldezle eta aldarrikatzaile Jorge Oteizarekin, ordea, areriotasun bizia izan zuen garai hartan.
Oteiza eta biek konstruktibismoan errotu zuten bere lana, gai ezberdinak jorratu arren. Batak bestea salatu zuen, behin eta berriro, bere lanak plagiatzeagatik. Oteizak 1991n Aldaketen legea. Plagioen liburua argitaratu zuen, argazkiekin Txillidaren lanak eta bereak alderatuz, eta bereak lehenagokoak izan zirela esanez. Bien arteko areriotasuna 1997an bukatu zuten elkar barkatuaz.
1951an Txillidak eduki zituen zortzi seme-alabetatik lehena jaio zen, eta laster familia osoa behin betiko bueltatu zen Donostiara. Txillidak Ilarik, bere lehenengo burdinazko eskultura, osatu zuen. Momentu horretatik aurrera burdina gehien erabili zuen materialetako bat izan zen.
Hernanin jarri zen bizitzen, baina idortasun handiazeukan barnean: urtebete egon zen ezer egin gabe. Eskulturagintzako materiala aldatu egingo du: harria utzi eta burdina hartuko du. Eta dagoeneko abstrakzioaren bidea hautatuko du. 1952-1953an egiten ditu burdinazko lehen obra handiak: Barrendik, Gutiziatsu, Iru, Aize Orrazia (urteetan zehar, eta material desberdinak erabiliz, sorta osoa eratuko du), Ozka irtena, Inguruan biribil... 1954an egin zuen bakarkako lehen erakusketa Madrilen, Clan Galerian, arrakasta gutxiz inolaz. Urte berean aurkeztu zuen bere obra Milango Hiru Urtekoan, Ramón Vázquez Molezún arkitektoak gonbidaturik, eta Ohorezko Domina erdietsi zuen. Urte berean egingo ditu Arantzazuko Basilikarako lau ate. 1954an, beste artista batzuekin batera, Parisko 1 er Salon de l'Esculpture Abstraite-n erakusten du bere obra.
1954-1955ean eman zion hasiera Amets ingudea sailari (hamazazpi eskultura, 1954. eta 1966. urte artean eginak) eta Dardarra burdinean, Utsune soinudunak harri eta burdinean, Suaren goraipamena, Musika ixilla, Burni ikara, Txoriaren izpiritua, etab. burdinean, sortuko ditu. Orobat, Mugarri Zurrumurru sorta egin zuen (zazpi pieza dira, bost burdinean eta bi altzairuan). Berna (1955), Madril eta Rouen (1957), Paris, New York, Chicago, Venezia eta Pittsburgh (1958), eta Madril, Kassel, Paris, New York eta Minneapoliseraino (1958) iritsiko dira bere erakusketak. 1957an Graham Foundation saria lortu zuen.
Burdina erabat utzi gabe, zura hautatzen du Txillidak 1959an. Berak aitortzen duenez, burdina baino arinagoa izango zen material bat nahi zuen, betetasuna eta hustasuna adierazteko. Horrela hasiko da osatzen Abesti Gogorra saila (lau zurezko pieza etabostgarrena, granitozkoa). 1959an erabiliko du lehen aldiz altzairua, Mugarri Zurrumurru IV obran. 1967 urtean hasiko zen, burdina erabat baztertu gabe, beste materialak erabiltzen.Sariak ere ugariak dira urte hauetan: Kandinsky saria (1960) Carnegie (1964), Wilhelm Lehmbruck eta Nord-Rhein Westfalen (1966, Alemaniako garrantzitsuena), eta Art Institut (1966).
Erakusketak etengabe egiten ditu munduan zehar: Paris, Houstongo museoa (Miró eta Picassorekin); bestalde, Donostiako Gaurko Artearen Erakusketan Abesti gogorra saileko lehena aurkezten du, zurezkoa. Baina garrantzirik handiena dutenak Parisko Maeght Galerian 1961, 1964 eta 1968an egin zituenak dira. Azken horretan burdinazko, granitozko eta alabastrozko 14 eskulturen ondoan bere obra bikainenetako bat aurkeztu zuen, Utsaren inguru IV. Juan Daniel Fullaondo izan zen katalogoaren prestatzailea.Oso gaztetatik izan du Txillidak jakiteko zaletasuna, eta filosofoen irakurketak garrantzi berezia du beretzat, Bergson, Heidegger, Theilhard de Chardin edo Bachelardenak. Hainbat intelektual bestalde hurbiltzen da bere obrara, hala nola Roland Penrose, Gabriel Celaya, Jorge Guillén, Martin Heidegger (Artea eta Espazioa liburua apain ziezaion eskatu zion Txillidari), Emile Cioran edo Gómez Pin.1966an antolatu zuen J.J. Sweeneyk Houstongo museoan Txillidaren obraren lehen erakusketa osoa Estatu Batuetan, geroago beste zenbait museotan aurkeztuko zena. Bi urte geroago hasiko dira halako erakusketak Europan, Basilea, Zurich, Amsterdam, eta abarretan.
1968an eskaera garrantzitsu bat hartzen du Unescoren aldetik, Parisko egoitzaren sarrerarako altzairuzko eskultura bat: Aize Orrazia IV, alegia.
Aparteko garrantzia aitortzen dio Txillidak materialari: haren gogortasuna edo hauskortasuna,edo arintasuna eskulturaren baitako osagai da, eskulturan ondo azaldu behar duena. Begirunerik handiena die materialari eta haren eskakizunei: “Egia da gaina hartzen diedala, baina haiei entzunez, errespetatuz” esango du berak.
1965ean alabastroa hautatzen du laneko materialtzat. Orduan osatuko du Arkitekturaren goraipamena. Alabastroak argiaren arazoa dakar berarekin; eta hortik dator Argiaren goraipamena ere. Gabriel Celaya poetak galde eta erantzungo dio alabastroak aurkezten duen auziari: «Baina berak (Txillidak), iluntasunean bila jardun eta jardun ibili den gizonak, zer egiten du berez erlus den material batekin? Haren ezkutukia bilatu. Axaleko gardentasunean atsegin hartu ordez, arraila krudelak, kasikan zauriak, irekitzen dizkio».
Bestalde, Txillidaren obra grafiko oparoa grabatuak, marrazkiak, collage-ak eskulturaren unibertso formalarekin loturik agertzen da, planoan espazio guztiz konplexua eraikitzen saiatzen baitzen. Grabatuaren alorrean, halaber, sari garrantzitsuak irabazi zituen, hala nola Rijeka-ko (Kroazia) Nazioarteko Erakusketa saria (1972), Italiako Diano Marina saria (1974), Tokioko Biurtekokoa. Orobat, zenbait libururen irudigile izan zen (M. Heidegger filosofoaren Die Kunst und der Raum, 1969).
Eskulturagintza izan da, zalantzarik gabe, Eduardo Txillidaren lan edo egiteko nagusia. Baina irakasle ere izan da: 1971n Harvard Unibertsitatean irakasle gonbidatu izan zen lau hilez. Eta han ezagutu zuen gerora adiskide handia izango zuen Jorge Guillén poeta. Haren Más allá poema xilografiez apaindu zuen (bi urte georago Maeght Galeriak argitaratuko zuen, eta lan honegatik emango zioten 1974an Diano Marina saria ere). Urte berean, Thyssen Fundazioak eskultura handi bat eskatu zion, altzairuzkoa, Düsseldorfeko hirian jartzeko.
1972an zenbait gorabehera sortzen da Txillidaren inguruan, Iruñeko Topaketak zirela-eta. Hara aurkeztu zuen obra erakusketa ireki aurretxoan erretiratu egin zuen Txillidak, esanez han azaltzen ziren imitatzaileen bidez bere obra nahiko erakutsia zegoela. Lehenago Gaur taldean parte hartua zen, baina sekula ez du nahi izan talde bizitzarik, eta ez zuen bat egin nahi izan Euskal Eskola deituarekin: indibidualtasunari aparteko garrantzia eman dio beti, eta bere bide propioa egin du. Aipagarria da, bestalde, urteetako liskarrak bertan behera utzi zituztela 1997an Eduardo Txillidaren Zabalaga baserrian Txillidak eta Oteizak, besarkada baten bidez hainbat urtetako gorabeherak alboratuta.
Material berrien aukerak saiatu nahia da Eduardo Txillidaren ezaugarrietako bat. Eta 1972an, beste aro berri bat irekitzen da bere eskulturagintzan: hormigoiari helduko dio. Lehendik ere saio batzuk eginak zituen Harvarden irakasle zela, baina kolpetik ohi ez bezalako moduan hartzen du Txillidak hormigoia: euskarri izan ordez, zintzilik jartzen du, buruhauste tekniko handiak sortuz sarri. Pisuaren kontrako iraultza gauzatu nahi zuen, berak esaten duenez; hormigoiak barnean hutsa balu bezala erabili.
Sei tonako pisua du hormigoian egin zituen lehen obrak, Topaleku III deituak. Txillidak Madrilgo hiriari oparitu zion, eta lekua hautatu ere egin zuen: La Castellana pasealekua, errepideko zubi batetik esegita. Bainahorrek izugarrizko iskanbila sortu zuen, eta arkitekto eta adituek esan bazuten ere inolako arriskurik ez zegoela, udaletxeak ez zuen ipini nahi izan (1979an, gauza jakin batzuk konpondu ondoren, ipini zen azkenik, egileak hautaturiko lekuan). 1974an Topaleku V prestatzen du, Juan March fundazioak Madrilen zuen egoitzaren atarian jartzeko eskatuta.
Urte horietan Txillidaren ospea alde guztietara zabaltzen da, egin zituen erakusketetatik eta jaso zituen sarietatik erraz iger daitekeenez. 1972an, Madrilgo Iolas Velasco Galeriak erakusketa handi bat prestatzen du, eskultorearen lanik garrantzitsuenak erakutsiz. 1975ean, Basileako Johan Wolfgang von Goethe fundazioak ematen duen Rembrandt saria jasotzen du, eta hiru urte geroago Andrew W. Mellon saria, Willem De Kooningekin batera. Basilean, 1976an, Leku III aurkezten du, hormigoian egindako obra; urte berean, Tokion, Euzkadi IV akuaforteagatik Atzerriko Arazoetako ministerioko lehen saria erdiesten du. Hurrengo urtean, beste erakusketa oso batantolatzen du Madrilen Iolas Velasco galeriak, eta erakusketa hori Durangora, Iruñeara eta Harvardeko Unibertsitatera joango da.
Estelak izan dira Txillidak landu dituen arloetako beste bat. Estela horiek adiskide dituenei eta bestelako pertsonaia ospetsuei eskaini dizkie. 1977an halako lau aurkeztu zituen Parisen, gaurko artearen nazioarteko azokan, altzairuan eginak: Gudari, eta Nerudari, Allenderi eta Millaresi Omenaldiak. Era horretako estelak eskaini dizkie bere adiskide batzuei eta beste zenbaiti, adibidez Estela a Giacometti (1974), Estela a Picasso (1975), Estela a Borromini (1976), Estela a Bergson (1977), Estela a Sabino Arana 1977), Estela a Edgar Allan Poe (1978), Estela a Rafael Ruiz Balerdi (1992), etab.
1977an oparitu zion Eduardo Txillidak bere sorlekuari, Donostiari, hiriko sinbolo bilakatu den eskultura ospetsua, Haizearen orrazia, Torrepean, Txubillo azpian, Kontxaren ertzean, haitzetan itsatsita dagoen monumentua. Peña Gantxegi arkitektoarekin batera proiektatua dago obra osoa, eta hiru zenbakia da egileari joko guztiak egiteko aukera eskaintzen diona: hiru elementu funtsezkoenak hantxe aurkitzen dira, eskulturaren osagai barneko bezala, ura, eguratsa eta lurra, alegia; hiru eskultura dira, bakoitzak hiru beso dituela, eta hiru haitzetan hiru loturaz itsatsiak, espazioa mugatuz eta hertsiz. Donostian beste bi obra ere baditu Txillidak: Santa Maria elizari oparitua bat, eta Fleming doktoreari eskainia bestea.
1980an, Gasteizko Foru plaza egin zuen, berriro ere Luis Peña Gantxegi arkitektoa lagun zuela. Bi erakusketa handi egin ziren 1980an: New Yorkeko Guggenheim Museoak antolatu zuen lehena, Txillidak 1951 eta 1980 artean egindako ehundik gora eskultura eta grafiko biltzen zituena. Madrilgo El Retiroko Kristalezko Jauregian egin zen bigarrena, eta aurrekoa bezain oparoa ez bazen ere, Txillidaren aro guztietako obrez hornitua zegoen.
Munduko museorik handienetan aurki daiteke Eduardo Txillidaren obra. Baina museoez aparte, Frantziako, Alemaniako, Irango, Espainiako, Suediako etaEstatu Batuetako hainbat hiritan ere jarri ditu bere monumentuak. Jaso dituen sarien zerrenda ere luzea da benetan. Lehen aipaturikoez aparte, ezin utzi aipatu gabe Arteetako Príncipe de Asturias saria (Madril, 1987), Lorenzo il Magnifico (Florentzia, 1987), Alemaniako Merezimenduzko domina (Bonn, 1987), Bartzelona hiria (1988), Grabatuen Nazioarteko Hiru urtekoa (Grenchen, 1988), eta abar luzea.
Sariek eta omenaldiek ez diote murriztu sorkuntza indarra, eta hala Sevillan Homenaje a la Tolerancia ipini zuen 1992an, Munduko Erakusketa zela-eta. Hormigoizkoa da obra, eta ohiko eskultura baino gehiago mugarri bilakatzen da hiriko paisajean,Goetheren etxea (1968) bere garaian izan zen bezala.
Euskadin, Gure Aitaren Etxea ipini du Gernikan. Juntetxetik hurbil jarria dago, eta Euskal Herriaren historian aparteko garrantzia duten bi leku seinalatzen ditu monumentuak. Alde batetik, Juntetxea bera, edo Juntetxeko arbola, demokraziaren eta askatasunaren topagune, eta bestetik Santimamiñeko haitzuloa, bertan dauden historiaurreko irudiekin; bi alderdi horiek Arestik abestu zuen «Gure Aitaren Etxea» sinbolopean bilduak geratzen dira. Obrak, berez, bi atal ditu: Estela Gernika eta Estela Agamenon, biek eskala desberdineko hesi bat bezala bat egin eta erdian dagoen burdina babesten dutelarik, monumentua osatzeko. Halere, gisa horretako obren artean, ezin utz daiteke aipatu gabe Odaiertzaren goraipamena (Xixon, 1990), guztien artean onena beharbada, itsasoaren handitasunaren aurrean kokatua.
1980az geroztik egin dituen obra asko Txillidaren antzinako kezka zaharren birmoldaketa gertatzen dira: Zuhaitz edo Beaulieu burdin lan preziatuak dira. Xaflen tolesdura harrigarria gertatzen da Locmariaquer sortan (1987-1989). Berriro ere materiak duen arazo bati heldu nahi dio Txillidak: grabitazioaren arazoa azalduko da bi sorta berritan: Gravitación (1991) deituriko lehen sorta, haritan zintzilik dauden paper lodietan egindako grabatuak dira, eta Homenaje a Luca Pacioli (1986) berriz altzairuzko mahai sorta. Argia materiaren barnera sartu, materiaren beraren osagarri bezala, espazioak eta mugak markatu: ahalegin berrian dabil Eduardo Txillida Kanarietako Tindaya mendian: mendia bera zulatu nahi du, mendiko harria baino gehiago, lehendik hainbesteko historiaz zamaturik dagoen lekua zulatu nahi du, mendiaren barneko misterioa argiak ernal dezan. Neurriz izugarrizko obra bada ere, esanahiaz handiagoa da oraindik, kosmogonia oso bat bilbatu nahi baitu Txillidak, eguzkiaren eta ilargiaren, egunaren eta gauaren argian mendi barnera bilduz.
Hasierako igeltsu eta alabastroak, ondoren etorri den burdina, herdoila, denborak eta espazioak materiaren azalean duten eragina era poetikoan adierazten duena; hormigoia geroago, bere astuntasun pisutik libratua, baina orobat bere lakartasuna erakusten duela. Guztiak dira materia, errespetatu beharrekoa bai, baina birmoldatu beharrekoa orobat, geometriaren bidez. Lurrarekin ere esperimentatu zuen, terrakota eta txamotarekin, Lurrak sortan.
Ahalegin horrek jarri du Eduardo Txillida, mugaren eta topagunearen poeta, mende honetako eskultore handienen artean; gaurko eskulturagintzan erreferentzia puntu ezinbestekoa eta gure egunetako klasiko bakanetakoa da, modaren aldietatik urrun.
Eduardo Txillidak hauxe zioen bere buruaz: "Bakartia naiz, Pilirekin bakartia". Txillida bere artean murgildu zedin, bere emazte Pili, haren afera guztiez jabetu zen. Haren zutabea izan zen bizitza osoan. Gainera, haren emazteak eta seme-alabek arte proiektuetan parte hartu zuten, adibidez Chillida-Leku museoan edota Tindaya mendian.
Eduardo Txillidaren alde ezezagunetako bat barne-diseinuarena zen. Txubillo mendiko bere etxean giro koloretsua eraiki zuen, altzari arruntekin, euskal tradizioan oinarriturik. Bere bizitzaren azken fasean, Txillidak berak eman zituen ideiak Zabalaga baserria Chillida-Leku bihurtzeko lanetarako alderdi konstruktibo eta arkitektonikoak, eskultura bat balitz bezala. 2000 urtean Zabalaga baserrian (XVI. mendeko baserria), Hernani udalerrian, bere museoan artistaren bilduma zabalena inauguratu zen. Espainiako errege-erreginak, Jose Maria Aznar Espainiako gobernuko presidente eta Gerhard Schröder Alemaniako kantzilerra inauguraziora joan ziren. Izan ere, 1984. urtean, Txillidaren tamaina handiko lanak gordetzeko leku baten bila zebiltzala, Donostia eta Hernani artean dagoen Zabalaga baserria, XVI. mendeko eraikina, aurkitu zuten, eta urte hartan bertan erosi zuten etxea eta etxeari zegozkion lurren lehen zatia. Urtez urte, baserria zaharberritzen eta lursail gehiago erosten jarraitu zuten, hamasei urteren buruan Txillida familiaren eta, besteak beste, Joaquín Montero arkitektoaren ekimenez baserria bera eta inguruko belardiak hartzen dituen museo zabal eta berezia osatuz. Chillida-Lekuk Eduardo Txillidaren hainbat eskultura hartzen ditu, estilo, neurri eta garai askotakoak, hainbat kasutan han-hemenka berreskuratuak, eta haiek erakusteko eta ikusteko era da museoaren ezaugarririk bereziena, inguru naturalean erabat integratuta eta jendearen eskura baitaude guztiak. Ireki eta berehala, arrakasta handia izan zuen Chillida-Lekuk, eta Guggenheimekin batera Euskal Autonomia Erkidegoko museo nagusia bilakatu da. Chillida-Leku eraiki ondoren, Eduardo Txillida eta Pilar Belzunce Fundazioa sortu zuten txillidatarrek, sortzailearen inguruko bibliografia eta bere artxibo pertsonala kudeatzeko.
Sormen lanari eutsi zion azken urteetan ere Eduardo Txillidak, eta obra guztiz aipagarriak egin zituen. Eskulturagintzari dagokionez, hainbat lan berri ipini zituen Txillidak azken urteotan. Euskal Herrian geratu direnen batzuk aipatzekotan, ezin ahaztu da 1997an Donostiako Artzain Onaren katedralaren atari nagusian jarri zuen Bakearen Gurutzea, edota 2000. urteko martxoan Loiolako Basilikaren aurreko enparantzan inauguratutako Enparantza II lana, Gipuzkoako Foru Aldundiak 1997an erosia eta egileak Loiolako San Ignaziori bihotz-bihotzez eginiko omenaldi modura aurkeztua. Eduardo Txillidaren azken lanik aipagarriena, ordea, 2000. urteko urrian Alemaniako gobernuaren egoitza berriaren ohorezko sarreran kokatu zen Berlin izeneko eskultura izan zen, Gerhard Schröder kantzilerrak berak aurkeztua, eta dagoeneko Alemaniako eskulturarik esanguratsuena bilakatu dena: sei metroko altuera eta 90 tonako pisua du, eta Alemania bien bat egitearen ikur bilakatu da. Eduardo Txillidak Alemaniarekin zuen lotura estuaren lekuko dira, halaber, 2001. urteko urtarrilean Koloniako Jesusen Lagundiaren elizarako eginiko aldarea eta urte bereko otsailean Düsseldorf hiritik hurbil dagoen Hombroicheko Museoen Uhartea izeneko parkean kokatu zuen 15 metroko eskultura erraldoia.
2002ko abuztuaren 19an Txubillo mendiko bere etxean hil zen, Donostian.
Sariak
Bere bizitzan Txillidak sari ugari jaso zituen, esaterako Kandinski saria, Wilhem Lehmbruck saria, Asturiasko Printze saria, Alemaniako Kaiserring saria eta Japoniako Inperial saria. Gainera, munduan zehar erakusketa askotan parte hartu zuen, besteak beste Veneziako Bienalean, 1958an.
Bere sari garrantzitsuenak:
Gainera, San Fernandoren Arte Ederren Akademiaren akademiakoa, Amerikako Arte eta Zientziaren akademiaren kidea, Londresko Royal Academy of Arts kide ohoretsua eta Japoniako inperial ordenako kidea izan zen.
Costești (Iași)
Costești Errumaniako udalerri bat da, Iași konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Veselí nad Lužnicí
Veselí nad Lužnicí Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 6.397 biztanle ditu eta 29,56 kilometro koadroko azalera. Táborko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1397 urtean egin zen.
Kanadako Uhartedi Artikoa
Uhartediak mendebaldean Beaufort itsasoa; iparraldean Ozeano Artikoa; ekialdean Groenlandia, Baffin badia eta Davis itsasartea; eta hegoaldean Hudson badia eta Kanada kontinentala ditu.
Kanadako Artxipelago Artikoak 94 uharte nagusi ditu, hiru munduko hamar uharte handienen artean tartean, eta 36.469 txikiak.
Historia
Haien hurrengo kulturei, Pre-Dorset eta Dorset kultura esaten zaie, uhartediko Baffin uharteko Dorset badian aurkitutako aztarna batzuen arabera.
Pre-Dorset kulturako biztanleek aldi bateko larruzko dendetan bizi ziren, baina baliteke lehen elurrezko etxeak ere (igluak alegia) haiek eraiki izana. Mikrolito edo harri landu txikien tresna garatua zeukaten, zeina lotzen den Alaskako Denbigh kulturarekin.
Dorset kultura k.a. 500 urtetik gure aroko 1.500 urtera arte nagusi izan zen uhartedian, non Thule kultura aurreratuagoak desplazatu zituen. Thule horien ondorengoak dira gaur egungo inuitak.
Ingurua esploratu zuen lehen europarra Martin Frobisher izan zen 1570eko hamarkadan; baina ez zen sekula kolonizaziorik izan. Ptaktikan, Kanadako subiranotasuna 1880ko hamarkadan gauzatu zen, eta honek Franklin barrutia ezarri zuen 1895ean, uhartediko ia uharte guztiak barne. Barrutia 1999an desegin zen Nunavut lurraldea sortu zenean, inuti bertako biztanleei autonomia emanez.
Uharte nagusiak
Groenlandiaren ondoren, Uhartedi Artikoa eskualde artikorik handiena da. Klima artikoa da eta eskualdean tundra da nagusi. Ia uharte gehienek ez dute biztanlerik, batzuetan badaude Inuiten herrixkak kostaldeetan.
Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia
Pratoko Industria eta Merkataritza Sari Nagusia (italieraz: Gran Premio Industria e Commercio di Prato) Toscanako Prato hirian urtero jokaturiko txirrindularitza lasterketa izan zen.
1946an sortua, UCI Europe Tourreko egutegian egon zen 2005etik 2015era, 1.1 mailan. 2016an, babesle falta zela eta, amateur mailara jeitsi zen eta geroztik ez da berriro antolatu.
1958an erlojupeko formatuan jokatu zen. 1971eko eta 1993ko ekitaldiak Italiako errepide txirrindularitzako txapelketarako baliatu ziren.
Linn konderria (Missouri)
Linn konderria (Linn County) Missouriko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Linneus da. 2010eko zentsuaren arabera 12,761 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Linn konderriak 160,936 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,505 ura dira. Beste 15,943 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 7,93 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 12,761 pertsonetatik 12,490 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 193 dira. 85 beltzak edo afroamerikarrak. 26 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 26 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 130 pertsonek kokatzen zuten.
Elven (Morbihan)
Elven (Morbihan) (bretainieraz An Elven) Bretainiako Morbihan departamenduko udalerri bat da.
Pietraserena
, Korsikako iparraldeko udalerria da,  departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 0 biztanle ditu.
Ussy
Ussy Frantziako udalerria da, Calvados departamenduan dagoena, Normandia Beherea eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ussy udalerrian erroldatutako biztanleak 847 ziren. Familiak 308 ziren, horien artean 68 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 56 bakarrik bizi ziren emakumeak), 96 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 124 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.