cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frantzisko Josef II.a Liechtensteingoa
Georgina Wilczekekoa Kontesa ezkondu zuen 1943an. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen:
Belgikako Burdinbide Konpainia
Belgikako Burdinbide Konpainia —SNCB-NMBS— (frantsesez: Société Nationale des Chemins de fer Belges —SNCB—; nederlanderaz: Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen —NMBS—) Belgikako tren-enpresa nazionala da. 1926an sortu zen eta herrialdeko gobernuaren konpainia autonomoa da.
Garraiatutako bidaiariak eta sarea
2006. urtean, SNCB-NMBSk 187,5 milioi bidaiari garraiatu zituen, hots, 8521 milioi bidaiari, 3536 km-ko sarean. Sare osotik 2950 km 3000 V korronte zuzenean eta 351 km 25 Kv korronte alternoan elektrifikatuta daude.
2007an, sareak bi abiadura handiko burdinbideak zituen, 300 km/h-ko abiaduran zirkulatzeko prestatuak: Bruselako hegoaldea eta Frantziako muga lotzen dituen LAV 1, eta handik Frantziako AHBetatik jarraitzen du Paris, Lille eta Londresa aldera, eta Lovaina eta Lieja lotzen dituen LAV 2. Lieja eta Alemaniako muga Akisgrandik gertu lotzen dituen LAV 3 eta Holandako abiadura handiko sarea (HSL-Zuid) lotzen dituen LAV 4 2009ko abenduaren 13an ireki ziren.
Eztanda (musika taldea)
Eztanda 2015 urtean Tolosan sortutako trash metal musika taldea da.
NA-8411
NA-8411 edo Olexuako zeharbidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-7015 nafar errepideko 13,39 kilometroan hasi eta NA-7015 errepidearen 13,73 kilometrora arte doa. Errepidea 0,53 kilometro luze da.
Garra ethelwynnae
Garra ethelwynnae Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Simpsonichthys izecksohni
Simpsonichthys izecksohni Simpsonichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Grassi jauregia
Grassi jauregia (Palazzo Grassi, en italieraz) baita ere Grassi-Stucky jauregia bezala ezaguna, marmol zuriko eraikin handi bat da. Veneziako Ubide Nagusian kokatuta, Giorgio Massarik diseinatu zuen. 1748 eta 1772 artean eraikia, Boloniako Grassi familiakoa zen. 1983an Fiat taldeak erosi zuen. 2006an, François-Henri Pinault enpresari frantsesak erosi zuen.
Ezaugarria
Ubide Nagusiko eraikin artean berezia da zeren Akademizismoko estilokoa baita eta ez, Veneziako beste jauregiak bezala, bizantziarra edo barrokoa. Fatxadan ez dago dendentzako espaziorik.
Museoaren proiektua
Jauregia Grassi familiak 1840 urtean saldu zuen. Jabe desberdinak izan ondoren, 1983an Fiat enpresak erosi zuen arte bisualen erakusketa-aretoa bezala erabiltzeko. Jauregia moldatzeko lanak Gae Aulenti arkitektoak egin zituen. Aulentik berrikuntza batzuk eragin zituen. 1984 eta 1990 artean, Pontus Hultén egon zen museoaren zuzendaritzan.
Antzokia
Aire libreko antzokia du, bestetik. 600 eserleku ditu.
Pinault arte-bilduma
Museoan gaur egun François-Henri Pinault enpresariaren bilduma ikus daiteke, munduko bosten handienen artean dagoen bilduma, alegia. Horretan, beste egile artean, artista hauek daude jasota:
Afta
Afta ultzerazio txiki horixka, biribila edo obala da, ertz gorri batek inguratua, hasierako besikula edo puslatxo baten gainean, ahoko edo faringeko (eta baita genitaletako ere) mukosan kokatua; erredura-sentsazio biziarekin batera agertzen da. Etiologia ez da oso ongi ezagutzen; agian birus batek sortua izan daiteke.
Lalage sharpei
Lalage sharpei Lalage generoko animalia da. Hegaztien barruko Campephagidae familian sailkatua dago.
Pastoriza (Arteixo)
Pastoriza, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Arteixo udalerrian dagoen parrokia bat da, Coruñako probintzian. 2016ko erroldaren arabera 7.215 biztanle zituen.
Portageville (Missouri)
Portageville Missourieko hiri bat da. New Madrid konderrian kokatua dago. 2010ean 3,228 biztanle zituen, 5.29 kilometro koadrotan banatuta.
Buenavista (Madril)
Buenavista, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Carabanchel barrutian. Hiriko 116. auzoa da. 35.919 biztanle zituen.
Azido triklorazetiko
Sintesia
Azido azetikoaren eta kloroaren erreakzio bidez prestatzen dute, katalizatzaile egoki bat baldin badago.
CH3COOH + 3 Cl2 → CCl3COOH + 3 HCl
Erabilera
Biokimikan asko erabiltzen dute, makromolekulak prezipitatzen dituelako, hala nola proteinak, azido desoxirribonukleikoa (DNA) eta azido erribonukleikoa (RNA). Gainera, azido trikloroazetikoaren sodio-gatza herbizida gisa erabiltzen dute.
Azido trikloroazetikoa lesio intraepitelialak, zerbikalak, uterinoak edo displasia zerbikalak suntsitzeko erabili daiteke (lesio preneoplasikoak; displasia zerbikalak; CIN-I, CIN-II, CIN-III; LIP edo SIL maila altu eta baxukoak). Medikuntzan eta kosmetikan beste erabilera batzuk ere baditu, hala nola esfoliazio kimikoa (arruntki peeling deitua), tatuajeak kentzea, garatxoen tratamendua (GPB bidezko garatxo genitalak barne) eta gazte-aknea.
Azido trikloroazetikoaren murrizketak azido dikloroazetikoa sortzen du. Konposatu hori farmakologikoki aktiboa da, eta nolabaiteko tumoreen aurkako ezaugarriak omen ditu.
Odontologian ere erabiltzen dute: ahoko mukosaren lesio epitelialetan aplikatzen dute, hala nola aftetan, zaurietan, etab.
Sprattus antipodum
Sprattus antipodum Sprattus generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Kinasa
Kinasa, biokimikan, entzima mota bat da, nukleosido trifosfato batetik fosfato-taldeak beste molekula batera transferitzeko erreakzioak katalizatzen dituena:
Lambada (abestia)
Lambada, Chorando Se Foi edo Llorando se fue (euskaraz Negarrez joan zen) Kaoma brasildar musika taldearen lambada generoko abesti bat da. 1989ko Worldbeat (Mundu-taupada) diskoan argitaratu zuten.
Estreinatu eta berehalako mundu mailako arrakasta itzela izan zuen, bai doinua nahiz abestiarekin batera dantzatzen zen dantza sentsualari esker, lambada brasildar musika-dantza generoa ezagutzera eman zuen, dantza debekatua (baile prohibido) ezizenaz.
Oseiro (Arteixo)
Oseiro, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Arteixo udalerrian dagoen parrokia bat da, Coruñako probintzian. 2016ko erroldaren arabera 5.283 biztanle zituen.
Las cosas del querer
Argumentua
Espainiako Gerra Zibila amaitu berria da. Mario abeslari homosexualak Juan piano-jotzailea eta Pepita honen neska-laguna topatuko ditu. Andaluziar kopla talde bat osatu eta izugarrizko arrakasta izango dute.
Degré (Sarthe)
Degré Frantziako udalerria da, Sarthe departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 270 etxebizitza zeuden, 248 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 267 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 248 etxebizitza nagusietatik 210 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 29 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 161 etxek bost zituzten. 188 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 71 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 170 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 494 ziren, horien artean 388 aktiboak ziren eta 106 inaktiboak ziren. 388 pertsona aktiboetatik 372 lanean zeuden (198 gizon eta 174 emakume) eta 18 langabezian zeuden (11 gizon eta 7 emakume). 106 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Degré udalerrian 257 unitate fiskal zeuden, 752 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.040 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina eta 1 ile apaindegia.
2000. urtean Degré udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.044 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ezpalak (musika taldea)
Ezpalak 2019 urtean Zestoan sortutako rock musika taldea da.
Kressbronn am Bodensee
Kressbronn am Bodensee Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Paula Cândido
Paula Cândido Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Lalage leucopyga
Lalage leucopyga Lalage generoko animalia da. Hegaztien barruko Campephagidae familian sailkatua dago.
Barrañán (Arteixo)
Barrañán, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Arteixo udalerrian dagoen parrokia bat da, Coruñako probintzian. 2016ko erroldaren arabera 324 biztanle zituen.
Potosi (Missouri)
Potosi Missourieko hiri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 2,660 biztanle zituen, 6.03 kilometro koadrotan banatuta.
Anakaona
Anakaona (1474-1503) Bohio uharteko kazike indigena izan zen. Jaraguako Kazikegoa gobernatu zuen bere anaiaren heriotzaren ondoren. Nicolas de Ovando gobernadoreak urkan hiltzera kondenatu zuen.
Bizitza
Hispaniola uhartean jaio zen. Taninges hizkuntzan bere izenak urrezko lorea esan nahi du. Bere anaia Hispaniolako jauntxo garrantzitzu bat izan zen. Bere senarra Caonabo izan zen eta berarekin Higuemota izeneko printzesa izan zuten alaba.
Bere anaia hil zenean Anakaona bere lur guztien jabe bihurtu zen, horregatik, jauntxo bihurtzen lehenetariko emakumea izan zen.
Herion
Herion, Tolkienen legendariumean eta Eraztunen Jaunaren Eranskinetan, Gondorreko hirugarren Seneskal Erregeordea izan zen. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2037an jaioa, Eradanen semea da. Bere izena, sindarinezkoa da eta "Indartsua" bezala itzul daiteke.
Abzac (Gironda)
Abzac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Abzac udalerrian erroldatutako biztanleak 1.722 ziren. Familiak 733 ziren, horien artean 202 pertsona bakarrekoak ziren (103 bakarrik bizi ziren gizonak eta 99 bakarrik bizi ziren emakumeak), 222 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 206 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 103 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 822 etxebizitza zeuden, 731 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 72 hutsik zeuden. 689 etxeak ziren eta 125 apartamentuak ziren. 731 etxebizitza nagusietatik 469 bere jabearen bizilekua ziren, 244 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 22 etxek gela bat zuten, 54 etxek bi zituzten, 116 etxek hiru zituzten, 218 etxek lau zituzten eta 321 etxek bost zituzten. 556 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 320 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 311 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.064 ziren, horien artean 796 aktiboak ziren eta 268 inaktiboak ziren. 796 pertsona aktiboetatik 710 lanean zeuden (385 gizon eta 325 emakume) eta 86 langabezian zeuden (32 gizon eta 54 emakume). 268 pertsona inaktiboetatik 100 erretiraturik zeuden, 69 ikasten zeuden eta 99 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Abzac udalerrian 739 unitate fiskal zeuden, 1.773 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.778,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 72 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 11 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 18 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 18 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 3 margolariak, 2 zurginak, 4 iturginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 okindegiak, 1 liburu denda zen, 1 etxerako tresna denda zen eta 1 altzari denda zen.
2000. urtean Abzac udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, 406 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an botika 1 eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sprattus fuegensis
Sprattus fuegensis Sprattus generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Abrantes (Madril)
Abrantes, Espainiako Madril hiriburuko auzo bat da, Carabanchel barrutian. Hiriko 117. auzoa da. 2007an 30.857 biztanle zituen.
Atapuercako gudua
Atapuercako gudua, 1054ko irailaren 1ean Atapuercako ibarreko Piedrahita herrian, Iruñeko erregea zen Gartzia III.a Santxezek Gaztela eta Leongo erregea zen Fernando I.a aurkako borroka izan zen.
Garaipena gaztelarren aldekoa zen eta Nafarroako erregea guduan hil zen. Fernandok Pisuergan bere laguntza eskertzeko 17 urte aurrerago emandako lurraldeak berreskuratu zituen.
Aurrekariak
Antso III.a Nagusia 1035ean hil zenean, bere inperioa semeen artean banatua zen. Fernandok Gaztelako konderria lortu zuen eta Gartziak, berriz, Iruñeko Erresuma.
1037an, Bermudo III.a Leongoa oinordekorik gabe hil zen Fernando Gaztelakoa bere koinataren aurkako Tamaróngo guduan. Hori zela eta, Fernandok Leongo erregearen titulua lortu eta 1038an Leonen sartu zen.
Aipatutako guduan Fernando Gartzia bere anaiaren laguntza izan zuenez, lehen Gaztelako konderriaren menpean izandako eskualde batzuk eman zizkion: Burgosko ateetatik Ocako mendietaraino, Briviescatik Úrbel ibaiaren haraneraino, Castrobartotik Briciaraino eta Nerbioi ibaiaren haranetik Santanderreino hain zuzen ere.
"Chronica Silensis"
Siloseko beneditarrek gudua izan eta zenbait hamarkada geroago Gartzia bekaiztiak Naiaran gaixorik zegoen Fernando I.a anaia eraso zuela idatzi zuten.
Gartzia gertuko Agés herrian lurperatua izan zen eta hilobia duela gutxi aurkitua izan zen.
Gaztela eta Leongo osteek Atapuercan, Burgosetik hiru legoa ekialderantz, zeuden, orduko Iruñeko Erresuma zena. Gartzia tropa laguntzaile mairuen laguntza izan zuen eta baliteke Ramiro I.a Aragoikoa bere anaiarena.
"De rebus gestis D. Didaci Gelmirez, primi Compostellani Archiepiscopi"
Nafarroako jarraigo batzuek heriotza borrokan aukeratu zuten, tartean erregearen hiltzailea Funeseko jauna zena.
"Chronica Naierensis"
Naiarako kronikak esan zuen Bermudoren senideek Gartzia hil zutela, bizirik harrapatzeko Fernandoren aginduak desobedituz.
Nafarrek, hala ere, gauera arte mantendu zituzten posizioak eta Naiarara eraman zuten hilotza lurperatzeko. Guduan bertan Antso Peñalengoa nerabea errege berri izendatu zuten.
Beste bertsioa
Fernando, bertsio honetan, anaia axolagabea da eta "Santanderreko Asturias", Gaztela Zaharra, Briviesca eta Errioxa hartu zituen. Anai gaixoa bisitatzera joan zenean, Gartziak ihes egin zuen. Gartzia Fernando gaixoa errezeloak kentzeko asmotan bisitatzera joan zenean, aldiz, Fernandok Gartzia atxilotu eta Ceako dorrean giltzaperatu zuen.
Dorretik ihes egin eta gero, armada hartu, mairuen laguntza eskatu eta Gaztela eraso zuen. Atapuercan eginiko bake-negoziaketak kale egin eta soldadu traidore bik (bata, Antso Fortun) erail zuten. Erregea San Enekoren eskuetan hil zen.
Fernando hilotza Naiarara eramatea laga eta Briviesca, Montes de Oca eta Errioxako herri batzuk konkistatu zituen. Iruñeko Erresumako muga Ebron kokatu eta Antso Peñalengoa errege berria Fernandoren basailu bihurtu zen.
El Cid ote
Iturri batzuk El Cid parte-hartzaileen artean zegoela diote, baina, 1043an edo 1048an jaio zenez, gazteegia zen. Litekeena da aita Diego Laínez izatea.
Honek 1055ean, nafarren eskuetatik La Piedra eta Úrbelgo gazteluak konkistatu zituen Úrbel ibaiaren harana kontrolatuz.
Gaur egun
1940an gudua gogoratzeko bertan zegoen 6.000 urteko menhir batean inskripzio bat grabatu zuten.
Konbentzioaren Gerra Euskal Herrian
Konbentzioaren Gerra 1793-1795 bitarteko gatazka militarra izan zen, Euskal Herrian oso eragin handia izan zuena; gerraren beste gunea Katalunia izan zen, Pirinioen inguruan. Espainietako Koroa eta Frantziako Errepublika elkarren kontra jarri zituen gerra hori Lehen Koalizioko Gerra zabalagoan kokatu zen, eta bere ezaugarri bereziak izan zituen Euskal Herrian, bertako gobernu, lege eta ohituren gaineko tentsioak eta jarrera desberdinak tarteko. Gerrarekin, itzulbiderik gabe galdu ziren foruak Ipar Euskal Herrian, eta koloka batean gelditu Hego Euskal Herrian.
Lapsus
Lapsusa mintzatu, idatzi nahiz oroitzean egiten den hutsegite edo hanka-sartzea, hasiera batean nahi zenaren beste zerbait adieraztea ekartzen duena, gehienetan hitz bat beste hitz batekin ordeztuz. Sigmund Freudek sakon aztertu zituen eta, psikoanalisiaren baitan, desira inkontzienteak azalera ateratzean sortzen zirela irizten zuen, bi joera edo faktore elkartuz: "faktore positiboa, lapsusa bideratzen duena, asoziazioen garapen askea alegia, eta faktore negatiboa, atentzioaren eragin inhibitzailearen lasaitzea alegia, batera gertatzen dira gehienetan".
Konbentzioaren Gerra Euskal Herrian
Gerra honen ondorio nagusietako bat armada arrotzen etorrera izan zen, 1719tik gertatzen ez zena. Horrek herritarren, jabetzen eta foru ogasunaren kalte eta galera larriak eragin zituen eta, nahasmenaren erdian, talde armatuak sortu ziren Pirinioez hegoaldera, XIX. mendean Karlistaldietan luzatu zen fenomenoa. Konbentzioaren Gerrak liberalismoaren eta tradizionalismoaren arteko oposizioa finkatu zuen, foruen gaia tartean zela. Garai berri bati eman zion hasiera Euskal Herrian, Mendebaldeko zibilizazioaren testuinguruan 1776tik 1917 arte "mende luzea" deitu izan dena (nazio estatuen eraketaren aroa, E.J. Hobsbawm en arabera) eta, Euskal Herrirako, "hondamendiaren zikloa", 1792tik 1876rako aldiari Julio Caro Barojak garratzago deitu izan dion bezala.
Aurrekariak
1789an, Luis XVI.ak Estatu Orokorrak deitu zituen Parisera Frantziako Koroaren finantza arazoetarako funtsak bildu nahian. Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako ordezkariak, sei bana, Parisera bertaratu ziren. Hirugarren Estatua, baina, Batzar Nazionala bihurtu zen, eta konstituzio bat diseinatu zen. Frantses ideia nazionalistak gailendu ziren, eta Luis XVI.a Frantzia eta Nafarroako errege izatetik "frantsesen errege" izatera pasa zen. Nafarrek beren herriaren subiranotasuna defendatu zuten Polverelen bitartez, baina ez zuen eragotzi 1790ko urtarrilean Parisen departamendu sistema onartua izatea (Nafarroa Beherea barnean zela), eta Euskal Herriko hiru lurraldeok, bertako ordezkarien oposizioaz, Pirinio Apalen departamenduan sarturik geratzea, biarnesekin batera. 1790eko uztailaren 12an, Elizjendearen Konstituzio Zibila onartu zuen Batzar Nazionalak. Lege horren alde zin egin ez zuten apaizak ordeztuak izan ziren: Uztaritzeko direktorioak 180 elizgizonetatik 26 bakarrik zenbatu zituen "konformisten" artean. Herri batzuetan, haserreak piztu zituen, hala nola Sara, Itsasu eta Mugerren. 1792ko abuztuaren 26an, frantses agintariek kanporatze ediktua eman zieten konstituzioari zin egin ez zioten elizgizonei: geldituz gero, berriz, Guyanara deportatuak izango ziren. Euskal Herriko elizgizonek, gehienean, Espainia-Frantziako muga zeharkatzea erabaki zuten: Calahorrako elizbarrutian, 1.500 elizgizonek hartu zuten aterpe. Apaiza izan gabe, Arnaud-Michel Abbadia gazteak, Ürrüstoiko abadia laikoaren oinordeko eta Anton Abadiaren aitak, Irlandara ihes egin zuen.
Hego Euskal Herrian, bitartean, tentsioak handiak ziren diputazioen eta Karlos III.aren absolutismo ilustratuaren artean. Koroak erresumaren barne merkatu bat sustatu nahi zuen, Ebroko euskal lurraldeen aduanak itsasora eta Pirinioetara eramanez. 1766an, matxinadaren lorratzean, Koroak Jesusen Lagundi boteretsua kanporatu zuen Hego Euskal Herritik eta erresuma osotik, baita hura desjabetu ere. Une horretan, Espainietako erregeak Euskal Herriko elite ilustratuak babestu zituen, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortu zen.
Aldiz, 1778an, Karlos III.ak Liberalizazio Erregelamendua eman zuen (es), eta espresuki eragotzi zien Ameriketako merkataritza Caracasko Gipuzkoar Konpainiari eta euskal portuei. Harrezkero, Euskal Herriko itsas merkatariak atzerritartzat hartuak izango ziren Ameriketan (legez 1836 arte, de facto 1844 arte), eta Koroak estutu egin zuen Euskal Herriko lurraldeen gaineko presioa, salgaien aduanetako zergak areagotuz. Euskal Herriko ekonomia ataka batean zen, eta Frantziarekiko salerosketa areagotu egin zen nabarmen. Donostian, hain zuzen, Bidasoaz iparraldeko hainbat euskal herritar eta biarnes merkatari finkatuak ziren, Borboiek Gaztelako Koroa eskuratu zutenetik bereziki (1715), Caracasko Gipuzkoar Konpainiaren, baleazaleen arrantzaren eta kontrabandoaren epelean.
Frantziako eta Espainietako Koroak aliatuta zebiltzan Ingalaterraren kontra Ipar Amerikako matxinoak babestuz, Diego Maria Gardokiren gidaritzapean eta Euskal Herriko gerra hornikuntzaz (Soraluze herritik, batez ere). Aldiz, 1792an, frantses agintari errepublikar berriek, Konbentzio Nazionalak, erregearen burua eskatu zuten, eta hala izan zen hilarazia 1793ko urtarrilean. Agintari berriek Mendebaldeko Pirinioetako Armada sortu zuten nahitaezko errekrutatze bidez eta, Karlos IV.a Borboikoaren lehengusu Luis XVI.ari burua moztean, bi erresumen arteko tentsioa igo egin zen. Bi hilabeteren buruan, I. Frantziako Errepublikak gerra deklaratu zion Espainietako Koroari martxoaren 23an.
Gerrari buruzko jarrerak
Nafarroa Garaian jarrera kontrajarriak izan ziren. Mendialdean eta Iruñean frantsesen aldeko giza talde sendoak zeuden; hegoaldea, berriz, espainiazalea zen. Izan ere, Erriberako lurjabe handiek aduanak desagertzea nahi zuten, ardoa, garia edota olioa Espainia aldera trabarik gabe esportatu ahal izateko. Eta, horrezaz gainera, Hego Euskal Herriko lau probintziak konfederatzearen aldeko iritzia ere zabaldurik zegoen. Gerra hasi zenean, agintari monarkiazaleak gizartea akuilatzen saiatu ziren frantsesen aurka altxa zedin; erlijioaren defentsaren ideia ere erabili zuten horretarako. Nafarroako Diputazioak boluntarioz osatutako bi batailoi eratu zituen, baina diruz saritu behar izan zituen gazteak izena eman zezaten. Errekrutatze horren aurka agertu zen erabat Iruñeko Udala. Mendialdeko herriek ere eratu zituzten miliziak. Foruetan oinarriturik, nafar gudariek ez zuten onartzen espainiar armadaburuen agindurik, eta uko egiten zioten Frantziako muga zeharkatzeari. Desertzioak ere ohikoak izan ziren, nafar instituzioen onarpenarekin. 1795eko uztailean, frantsesek Iruñea inguraturik zutela, Nafarroako Gorteek appellitum (berehalako defentsarako deia) deitu zuten, baina hilaren 22rako Basileako Bakea sinatua zen.
Gipuzkoako gizartea ere zatiturik zegoen. Batetik kontserbadoreak zeuden, herrietako jauntxoak batik bat, foru autogobernua murriztearen aurkakoak, eta erregearen esku-hartzea gaitzesten zutenak. Merkatari burgesek, berriz, foruak ezeztatu gabe, askatasun handiagoa nahi zuten merkataritza operazioak egiteko, bai Espainian (koloniak barne), bai Europan. Gehienen ideologia ez izan arren, entziklopedismoa nahiko hedaturik zegoen, Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Bergarako Errege Mintegiaren inguruan batez ere. Frantziako Iraultzaren aldekoak ziren, besteak beste, Jose Hilarion Maiz eta Joaquín María Barroeta politikariak, Diego Lazkano elizgizona, eta José Fernando Etxabe ahaldun nagusia ere. Bestalde, Donostian, Tolosan eta beste hiri batzuetan kokaturik zeuden Iparraldeko eta Biarnoko merkatariek garrantzi handia izan zuten ideia horien zabalkundean. Gerra hasieran Batzar Nagusiek errekrutatu zituzten milizianoek nafarren antzera jokatu zuten, eta uko egin zioten probintziako mugetatik kanpo borrokatzeari.
Indarrak
Gerra hasi zelarik, Mendebaldeko Pirinioetako frantziar armadak 9.000 soldadu zituen, infanteriako 14 batailoi eta erdi, infanteria arineko batailoi bat, 18 konpainia aske, eta artilleriako 15 konpainiatan antolaturik. Ipar Euskal Herriko konpainia askerik garrantzitsuenak Euskal Ehiztariak izan ziren ("Eskualdun Xazurrak" deitzen zitzaien), 1793ko udaberrirako 10 baitziren, horietako zortzi Nafarroa Behereko mugaldean hedatuak. Boluntarioz osaturik zeuden, eta hasieran muga zaintzea zuten eginbeharra. Ondoko hilabeteetan soldadu frantsesen kopurua emendatuz joan zen, Konbentzioak errekrutatze masiboa (Levée en masse) agindu baitzuen 1793ko abuztuan; horri esker, 1794an 60.000 gudari zituen Mendebaldeko Pirinioetako armadak. Buruzagitzan aldaketa franko izan zen; Servan (1793ko maiatza-uztaila), Muller (1793ko urria-1794ko abuztua) eta Moncey (1794ko iraila-1795eko urria) jeneralek iraun zuten gehien karguan.
Atzera-aurrera Lapurdi eta Nafarroako mugetan
1793an gatazkak ez zuen norabide jakinik izan. Gerra hasieran zuten nagusitasun militarraz baliaturik, espainiarrek hartu zuten iniziatiba, eta Hendaia eta Saran zeuden frantziar tropei eraso egin zieten apirilaren amaieran. Apirilaren 23an, bortizki kanoikatu zuten Hendaiako gotorlekua Hondarribitik eta inguruko muinoetatik, eta erabat suntsitu zuten denbora gutxiren buruan. Zazpi egun geroago Sararantz jo zuten, Bera eta Lesakatik abiaturik; espainiar infanteria eta zalditeriaren aurrerabidea geldiarazi ezinik, frantziar soldaduek bertan behera utzi zuten bertako kanpamentua. Maiatzaren 31n, berriz, espainiar konpainia bat odol eta gar sartu zen Hendaian; herria deuseztaturik geratu zen. Erasoaldi horien ondoren, Bidarten ezarri zuen Lapurdiko kanpamentu nagusia Joseph Servan jeneralak. Hurrengo hilabeteetan eraso eta kontraeraso ugari izan zen behe Bidasoan.
Ekialderago, Zuberoa eta Erronkaribarren arteko mugan, ekainaren amaieran hasi ziren liskarrak. Konbentzioaren soldaduak mugaren ondoan ikusi zituztelarik, Pedro Vicente Gambra alkate eta gerra-kapitainak ibarra mobilizatu zuen eta, nafar erregimentu baten laguntzarekin, Santa Graziraino esetsi zituzten. Hurrengo asteetan erronkariar andre eta gizonak mugazain ibili ziren. Urriaren 7an, berriz ere saiatu ziren frantziarrak Erronkariko bortuak okupatzen. Erronkariarrek, Gambra buru zutela, Santa Graziraino egotzi zituzten, eta su eman zieten herri horretako 7 etxeri. Eraso eta kontraerasoetan etxe eta borda gehiago suntsituak izan zirenez gero, Santa Grazi eta Erronkariko ordezkariek bakea sinatzea erabaki zuten, bi udalerrien arteko mugak errespetatuz, beti ere.
Abuztuaren 7an, frantziar armadak Aldude berreskuratu zuen. Konbentzioaren mandatariek traizioa leporatu zieten bertako bizilagunei, eta hitz larriak izan zituzten haientzat —“aldudar zitalak, Aberri Amaren desertore koldarrak, esklabo ustelak, frantziar izena merezi ez dutenak”—, baina zigorra ez zen askoz haratago joan. Beti ere, uda amaieran herria berriz ere espainiarren esku zegoen. Irailaren 13 eta 14an, Konbentzioaren gudarosteak Urdazubi herria, bertako monasterioa, burdinola, errota eta ospitalea erre eta arpilatu zituen. Horren ondorioz, premontretarrak Loiolako Santutegian kokatu ziren. 1794ko otsailaren 5ean, Caroren armadak eraso bortitza jo zuen Hendaia eta Urruñako zenbait helbururen aurka, baina atzera egin behar izan zuen.
1794ko udaberrian, frantziar agintari militarrek Baztan hautatu zuten espainiarren aurkako eraso erabakigarria jotzeko. Ekainaren 3an, hiru zutabetan antolatutako 5.800 gizon haranaren iparraldeko eta ekialdeko mendi lepoak hartzera abiatu ziren; lehenbiziko zutabeak Aldude eta Berderizko lepoa hartu zituen, bigarrenak Izpegi, eta hirugarrenak Otsondo. Uztailaren 10ean, Konbentzioaren aurkako frantziarrek Argintzu mendian zuten kanpamentuaz jabetu ziren. Azkenik, uztailaren 23an, Bon-Adrien Jeannot de Moncey buruzagi zuen espedizioak Izpegiko lepoa gainditu eta Elizondo eta Doneztebe hartu zituen, Baztan haraneko guduan.
Lapurdiko errepresioa
Konbentzioak (Convention, Montagnards, alegia, Menditarrak) Jean-Baptiste Cavaignac eta Jacques Pinet bere mandatariak bidali zituen Baionara (Représentants en mission). 1794ko martxoaren 3an (haizekorraren 13an), mandatari horiek ignoble ("doilor") izendatu zituzten Sara, Itsasu eta Azkaine, baita agindu ere 3 eta 88 urte arteko herritar guztiak bertatik gutxienez "20 legoara" (80 kilometrora) kanporatu zitzatela, tokiko 47 gaztek beren gerrako postuak utzi eta Berara alde egin zutenean. Luze gabe, elizara behartu eta gero, 2.400 saratar Ziburu eta Donibane Lohizunera zuzendu zituzten (garai horretan "Chauvin-Dragon" izen berriaz deituak), 150 gurditan ilara luze batean. Konbentzioko iraultzaileek beste hainbeste egin zuten Lapurdiko herri askotan: Senpere, Ezpeleta, Azkaine, Kanbo, Makea, Lekorne, Luhuso, etab. Aldi berean, euskara "fanatismoaren mintzairatzat" jo zuten, baita aurrerabidearen eta Argien kontrakotzat ere, eta debekatu egin ziren frantsesez bestela idatzitako agiriak. Elizetan bildu zituzten biztanleak, gizon zein emakume, gazte zein zahar, 3.000 inguru; kopuruei buruz, hala ere, askotariko estimazioak eman dira, gutxiago ere izan zirelakoan, orduko biztanleria kopuruaren arabera. Donibane Lohizunen eta Ziburun, Societé Révolutionnaire sortu berriko kideek irainka eta harrika hartu zituzten ilaran heldutakoak. Iparraldera bidean, herritar gehiago bildu zitzaizkien. 1794koa negu hotza izan zen, eta deportatuak ugari hil ziren bidean, bereziki zahar eta gazteenak. Deportazio ilarako herritarrak hainbat departamendutan banatu zituzten Landetan, Bearnon, Pirinio Garaietan, Gers eta Lot eta Garonan. Hor, agintari iraultzaileen maiatzaren 24ko agindu batek hala ezarri baitzuen, erabilera publiko eta pribatuko lanetan jarri zituzten lanean. Elizetan pilatzen zituzten (229 Capbretonekoan), hotzez, janaririk gabe, arrotzen artean, eta agintari etsaiek zelataturik; handik irteteko debekua zuten.
Landetara heldutakoan, ilara luzera behartutakoak sexuaren arabera banatu zituzten, eta familiak zatituak izan ziren. Capbrutus berrizendatutako Capbretongo eliza euskal herritarren espetxe bihurtu zen haizekorraren 24ko aginduz. Asko hil ziren bertan, egoera latzean giltzapetuak. Hariztoi abadeak ohartarazi zuen San Bisentseko elizan 300 euskal herritar emakume zeudela giltzapetuta. Herrietako agintariek estu eta larri ikusten zuten beren burua deportatuoi janari pixka bat helarazteko eta mantenurako. Agintari berriek deportatuen jabetzak enkantean saldu, etxeak eta aziendak (10.000 abelburutik gora) desjabetu, eta altzariak inguruko herrietara eraman ziren, edo/eta erre egin zituzten, edo (frantses) "abertzaleei" eman.
Deportatuek (tartean zela Martin Ithurbide, Sarako auzapez izandakoa) protestak eta eskaerak zuzendu zizkieten askotariko agintariei egoeraren bidegabeaz gogoraraziz; haatik, gehienetan, ez zuten erantzunik izan. 1794ko sapadunaren 27an (apirilaren 16an), Konbentzioak probintzietako komite eta epaitegi iraultzaileak indargabetu zituen, Pinet eta Cavaignacen iritziaren kontra. Haatik, uda amaierarako atzeraezina zen jada deportatuen itzulera. Baudot eta Garrau herriaren ordezkariek III. urteko mahaxtearen 8 eta 10ean (irailaren 30ean eta urriaren 2an) agindu bana eman zuten, Uztaritzeko herritarrak itzultzeko eta haien ondasunen salerosketa gelditzeko; ordurako, ordea, txikizioa handia zen. Besteak ere etxeratu ahal izan ziren. 1.600 lapurtar hil ziren deportazioan, gehienak Sarakoak. 1795eko martxoaren 4an, deportazio agindu suntsigarritik urtebetera, ikerketa batzorde bat eratu zen, ondorengoek osaturik: Dominique Garat Hiriarte, Dominique Halsouet zaharra, Courtelarre eta Etxegoien.
Gipuzkoa zatituta
Baztan haraneko guduaren ondoren, frantsesek Bidasoan behera egin zuten, Hondarribia hartu, eta Donostiara aurreratu zuten, baita abuztuaren 3an Donostiara sartu ere; hiriak ateak ireki zizkien, defendatzeko hornigairik gabe eta Espainiako Koroarekiko tirabira handien erdian. Filipinetako Konpainiak bertan behera utzi zuen bere jarduera Gipuzkoan 1794ko martxoan. Martín Antonio Álvarez de Sotomayor, Colomerako konde eta Espainiar Armadako jeneralak gidatutako 4.000ko gudarosteak gogor egin zien frantsesei Tolosan, baina abuztuaren 9an erretreta egin zuen Lekunberrira. Tolosa frantses armadaren eskuetan geratu zen: Gipuzkoa haien menpean zen salbu eta Tolosatik hegoaldera.
Konbentzioaren indarrak Donostian sartzean, Foru Aldundiak ez zuen Godoyren esana bete, espainiar armadaren erretretarekin batera bere egoitza lekualdatzea; aldiz, hura Getariara eraman zuen. Donostiara sartzean, frantses armadako buruzagiek, Monceyk bereziki, hitz egiteko jarrera agertu zuten, Frantziako Errepublikaren barruan kokatzearen baldintzapean. Joaquin Barroeta-Zarauz Aldamar diputatua eta Fernando Etxabe-Asu Romero diputatu nagusia, ideia aurreratuko pertsonak, frantsesekin jarri ziren harremanetan. Proposamen bat egin zieten: zazpi puntuko agiri bat, Gipuzkoaren independentzia aipatzen zuena, "1200 arte izan zen bezala", eta Gipuzkoako batzar nagusien deialdi bat, Getarian egitekoa. Manuel Godoy espainiar ministroak suminkor ikusi zuen gipuzkoar agintarien jarrera, baita Gipuzkoa "probintzia traidore" deitu ere; are, foruak kentzeko premia ikusten zuen.
Abuztuaren 14an, Getariako batzar nagusia eratu zen, baina Arrasate eta beste bospasei udalerri ez ziren bertaratu. Zortzi puntuko agiri bat bidali zitzaien frantses agintariei. Monceyk begiko zuen errepublika subiranoa osatzeko proposamena, baina ez zen onartua izan Osasun Publikoaren Batzordean. Abuztuaren 19an, Pinetek eta Cavaignacek zehazki errefusatu egin zuten gipuzkoar ordezkarien proposamena (errepublika aparte bat), eta baldintza gabe Frantziarekin bat egitea beste aukerarik ez zieten eman; proposamena guztiz onartezina zen mandatarion pentsamolde jakobinoarentzat. Bi egun geroago, Eibarko udalbatzak Gipuzkoa utzi eta Bizkaian sartzea eskatu zuen. Abuztuaren 23ko agiri publiko batean, frantses mandatari horiek lurralde konkistatutzat jo zuten Gipuzkoa. Hura argitaratu eta bi egunera, frantsesek Getariako diputatuak atxilotu zituzten, 46 guztira (beste hainbeste herritakoak), eta Baionara espetxeratu, Aldamar eta Romero izan ezik, bitartekari lanetan libre utziak.
Abuztuaren 29an, frantses soldaduek Eibarko hainbat eraikin erre eta txikizioak eragin zituzten; herri hori izan zen Gipuzkoan gerratik kaltetuen atera zena. Frantsesen hitzarmenerako ezintasuna, jarrera bortitza eta arpilatzeko joera irainak izan ziren gipuzkoar foralistentzat, eta okupatu gabeko herriak mobilizatzen hasi ziren haien aurka, foruen eta erlijioaren defentsan. Irailaren 1ean, 18 udalerrik gerrako batzar nagusi bat egin zuten Arrasaten, frantsesen kontrako gerra antolatzeko. Foru milizien erasoek mantsotu zuten Konbentzioaren armadaren aurrerabidea, eta atzera eginarazi zioten kasu batzuetan.
Urriaren 15 eta 17 artean, ofentsiba zabala hasi zuen Monceyk Nafarroako iparraldean: 46.000 soldadu abiatu ziren Baztandik eta Ibañetatik hegoalderantz, Iruñea hartzeko xedearekin; espainiarrak 13.000 besterik ez ziren. Gipuzkoan zegoen frantziar armada ere Iruñerantz abiatu zen, Lekunberrin barrena. Mezkiritz, Orbaizeta, Hiriberri eta Lekunberrin izan ziren borrokaldi nagusiak. Nagusitasun handia izan arren, ordea, frantsesek bertan behera utzi zuten erasoa, eta ihesi zihoazen soldadu espainiarrak Iruñera iritsi ahal izan ziren. Erasoaldian Orbaizetako eta Eugiko arma olak hartu zituen suak, eta baita Auritz herria ere. Azaroaren 28an, Bergara hartu eta arpilatu zuen frantziar gudaroste iraultzaileak, baina Gabriel Mendizabal buru zuten gipuzkoar boluntario foralistek hiria berreskuratu zuten abenduaren 2an. Frantsesak egotzirik, Gipuzkoako batzar nagusia Leintz Gatzagan kokatu zen.
Frantsesen oldarraldia hego-mendebaldera
1794-1795eko negua latza izan zen armada frantsesarentzat: nekeak, janari urritasunak eta arta eskasak tifus izurrite ikaragarria eragin zuten Gers eta Deba ibaien artean, eta Monceyk milaka gudari galdu zituen. Garaiko dokumentuetan “sukar ustel” deitutako izurri horrek gogor erasan zituen espainiar tropak eta zibilak ere. Apirilean, Colomerako kondeak utzi zuen espainiar armadaren buruzagitza; Castelfrancoko printzeak ordeztu zuen. Udaberrian, 12.000 soldaduko errefortzua iritsi zitzaion Mendebaldeko Pirinioetako armada frantsesari eta, denbora luze gabe, berrekin zieten erasoei. Maiatza hasieran hiru frantziar batailoi kokatu ziren Itziarren, eta beste bi Aldaban, Azpeitia eta Tolosaren arteko bidea zaintzeko. Elgoibar hartzeko erasoaldia giltzarri gertatu zen Konbentzioaren armadaren aurrerabidean. Maiatzaren 19 eta 23 bitartean, herri horren aurrean dagoen Muskirutxu mendia hartzen saiatu ziren, baina ez zuten lortu. Arrakastarik gabeko beste eraso bat jo zuten ekainaren 15an eta, azkenik, hilaren 29an jabetu ziren Elgoibar eta Bergaraz.
Uztailaren 2an, hiru zutabe abiatu ziren Tolosatik Lekunberrirantz; helburu bera zuen beste zutabe bat Doneztebetik irten zen. Biharamun egunsentian lau zutabeek inguraturik zeukaten Larraungo herria. Baina ordurako espainiarrak Irurtzun aldera bilduak ziren. Frantziarrak haien atzetik joan ziren, eta oso borrokaldi odoltsua izan zuten hilaren 6an. Besteak beste, Jean Isidore Harizpe larri zauriturik gertatu zen guduan. Azkenik, espainiar armada Iruñerantz erretiratu zen, eta frantsesek Irurtzun okupatu zuten. Horiek horrela, Nafarroako hiriburua inguraturik geratu zen, bai iparraldetik, bai mendebaldetik, eta nahasmendua eta ezinegona nagusitu ziren bertan. Itxuraz, Espainiako gobernua prest zegoen Euskal Herriko mendebaldeko hiru probintziak, eta beharbada Nafarroa ere, Frantziaren eskuetan uzteko. Frantziaren eta Espainiaren arteko elkartrukearen pieza bat bihurtzea eragozteko, Nafarroako Gorteek mobilizazio orokorra (appellitum) deitu zuten, eta Castelfrancoko printzeak, gogoz kontra bazen ere, onartu behar izan zuen. Elgoibarren zeuden frantziar batailoiek, 4.500 soldadu inguruk, mendebalderantz jo zuten uztailaren 12an. Espainiar osteek atzera egiteko agindua jaso zutenez gero, batere oztoporik gabe joan ziren aurrera frantsesak: Eibar uztailaren 12an bertan hartu zuten, Ermua, Durango eta Legutio 13an. Egun horretan, beste 3.500 gudamutil abiatu ziren Irurtzundik eta, Sakanan zehar, Altsasuraino iritsi ziren, eta bertan Santa Eulaliari eskainitako baseliza erre zuten. Arrasate uztailaren 16an erori zen, Gasteiz biharamunean, eta Bilbo bi egun geroago. Gipuzkoako batzar nagusiak Briviescan hartu behar izan zuen babes. Uztailaren 22an, Gaztelu eta Erga mendi tontorretan gotortu ziren Konbentzioaren indarrak, Iruñetik hurbil, eta Miranda Ebro ere haien esku zegoen; Madrilgo gortean panikoak jota zebiltzan. Egun berean, espainiarrek eta frantziarrek Basileako Bakea sinatu zuten, baina berria bi aste geroago iritsi zen. Armada frantsesa irailean erretiratu zen Hego Euskal Herritik.
Izurria eta hondamena
Pirinioetako Gerra arrunt hondatzailea izan zen Euskal Herriarentzat, bi urtez milaka soldaduk hartu baitzituzten bertako mendi eta herriak. Herri asko izan ziren arpilatuak, eta suak erraustu zituen, besteak beste, Hendaia, Banka, Urdazubi, Auritz, Abaurrepea, Abaurregaina, Garaioa, Luzaide eta Otsagabia. Burdinola, borda, zubi eta errota ugari ere suntsituak izan ziren. Frantziar armadak aurrera egin ahala, herritarrek hegoalderantz egin zuten ihes. Luzaideko okupazioak, esate baterako, bi urte iraun zuen, eta urte bat Baztangoak. Bizilagun asko hil ziren, biztanleriaren %10 baino gehiago Iruñeko eta Zangozako merindadeetan; hiltze kopurua %20ra iritsi zen mugako udalerrietan, hala nola, Bera, Urdazubi, Zugarramurdi, Baztan, Luzaide, Erroibar eta Aezkoan. Gipuzkoak ere biztanleriaren %10 inguru galdu zuen. Gerrak ekarritako miseriarekin batera, 1794-1795 bitartean gudarosteek hedatu zuten tifus epidemia izan zen heriotza gehienen arrazoia.
Euskal gizarteko egiturak kolokan
Errepresioa ere pairatu behar izan zuten euskal herritarrek. Iparraldean, Konbentzioaren ordezkariek iraultzarekin bat egiten ez zuten guztien aurka jo zuten, eta exekuzioak eta espetxeratzeak ohikoak izan ziren. Espainiarren lagun zirelakoan, milaka lapurtar deserrituak izan ziren 1794ko martxoan. Hegoaldeko probintzietako biztanleei ere leporatu zitzaien “etsaiekin” elkarlanean aritu izana. Esate baterako, Nafarroa Garaiko jendeak, bertako instituzioen babesarekin, jarrera epela izan zuen gerrarako erroldatzeko tenorean, eta mendialdean errekrutatutako boluntarioek uko egiten zioten Frantziako muga igarotzeari; desertzioak eta diziplinarik eza ere maizkoak ziren. Gertaera horiek aitzaki harturik, 1796an Karlos IV.ak indarrik gabe utzi zituen Nafarroako foruak. Ordutik aurrera, bai berak eta bai Fernando VII.ak, nafar gazteak sarrarazi zituzten Espainiako armada erregularrean, foruen xedapenen aurka. Lapurdiko deportazioaren agindu-emaileak eta arduradunak zigorrik gabe atera ziren Konbentzioak porrot egin zuenean ere.
Mugaz bi aldeen arteko harremanen etena
Arturo Campión-ek Pedro Mari ipuinean azaldu zuen bezalaxe, eta gaur egun, besteak beste, Xosé Estévez historialariak, gerraren ondorio politikorik negatiboena ordura arte nahiko baketsuak izan ziren Bidasoa eta Pirinioen alde banatako euskaldunen arteko erlazioen hondatzea izan zen, Frantziako Errepublikak Ipar Euskal Herriko biztanleak beren Hegoaldeko senideen aurka armak hartzera behartu baitzituen. Ipar euskal herritar asko gerrara beharturik joan zirela nabarmendu nahian, Maisu Juanen eta baigorriar desertore baten arteko solasaldi hau sartu zuen Juan Antonio Mogelek Peru Abarka lanean (1802). Iheslaria izan arren, baigorriarra beldurrez eta gordeka ibili omen zen Hego Euskal Herrian, frantses izateagatik: — Maisu Juan: ''Etzara gerraan ibilli igaro dirian urteetan? Baigorrikuak ots egiten ebeen, ta eukeezan gaistotzat.
— Basco Frances: ''Gerla zer dan ez dut jakin. Ihes egin nuen andik, ta ebildu naz Españako iri euskaldunetan nola ala ezkutuz edo ageriz. Beldur izigarrietan irago nituen asko egun. Maiz bihillatua izandu nintzan pranzes izena gatik. Behein baño gehiagotan egin nuen lo basoan bizkaitarren beldurrez. Pranziara ez nuen joan nai, gerlara eramana izan ez nindin. Zorionez bukatu zan gerla gaizto ura, ez dakit nola biziaz irten nintzan Franzian ta Españan, Baigorri ta Bizkaian, nor nai ardiak ta haunzak, arkume ta haunztxumeak, onak eta gaiztoak. Baziren Baigorrin ezin bestez, edo indar utsez ta portxaz gerlara zijoazenak. Nai duzu enzun urte txar aietako Baigorritarren kanta soñuekin lagundua? Ona emen.''
Gerlara ethorri ginean Gure bizien perillean, Gure agintariak pranzes, Alons, chasseurs, avancez; Guk euskara eranzutea, Diabriak eraman bazinzez.
Biba Nafarroako Bolontarioak, Asanblean dezuiez Kontrarioak; Egin zaizue gerla Biotzez ta gogotik; Gu ere elduen gera Zuen ondorendik.
Otsondoko mendian Nor bizi, nor bizi. Ustez Asanblearen; Joan ziren ihesi, Mutuia izan eta Itz bat ez bihurtu Urdatxuri aldeko Bihorrak izutu.
Eguberri eguna Eguna bai triste; Ez genduen guk beintzat Alakorik uste; Mezaren enzuteko ''Libertade gabe, Fusilak arturikan Zentinelan daude.
''Onla itz egiten zutenak, etziren ez biotz gogorren jabeak. Naiagoko zuten beren etxeetan lanzan ari, ezen ez gerlaan Españarren odola issurtzen. Nola nai, orain adiskide gera. Nai dezu zuk izan nerekin?''
— Maisu Juan: Bai pozik bere.
Horren harira hauxe esan zuen handik urte gutxira Wilhelm von Humboldtek: “Hondarribia eta Hendaiako biztanleak eguneroko naturaltasunez bizi dira elkarrekin. Herri berekoak izaki, hizkuntza berekoak, dialekto desberdintasun txikiak besterik ez dutela, erresuma desberdinetako beste edozein mugakide baino batuago egon behar dute. Horixe da gure gudek gutxien erreparatzen dioten ankerkerietako bat, azpian hartzen dituzten herriei begirune eskasa dietenez, haien arteko elkartasunak zakarki eraitsi eta auzo herrietako bizilagun otzanenengan etsaigo eta gorroto hesiak eraikitzea, aurreko interes zein joerei erabat arrotz bazaizkie ere”.
Kultura eta gizarte arloko ondorioak
Frantses iraultzaileen gizarte neurri hertsatzaileak Konbentzioaren Gerran hasi ziren hezurmamitzen Ipar Euskal Herrian, elizjendearen kontra arituz, herritarrak deportatuz eta euskara gaitzetsiz (nahitaezko frantses hezkuntza elebakarra ezarriz, besteak beste). Frantziako Konbentzio Nazionala 1795eko urrian gainbehera etorri arren, eragindako gizarte inpaktua geratzeko etorri zen, eta ekarritako kultura berriak euskaldunei frantses identitate politiko moderno bat eskaini zien, frantses hiritar gisa eta Frantziako nazio estatuan. Artean, euskaldunek kontzeptu horri gogor egin zioten arren, XIX. mendean euskal herriaren balioetan sartuz joan zen.