cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ugaztun
Adimena
Animaliek tresnak erabiltzeak ikaskuntza- eta kognizio-maila desberdinak iradokitzen ditu. Itsas igarabak harkaitzak erabiltzen ditu arroken zatiak hausteko edo maskorrak irekitzeko; portaera hori funtsezkoa zaie eta hainbat populazioek denboraren % 21 pasatzen dute erremintak egiten. Txinpantzeen kasuan, termitak arrantzeko adartxoen erabilera beste banako batzuengandik ikasia izan daiteke. Honek, animalien ikasteko gaitasuna erakusten du. Gainera, zenbait tresna erabil daitezke buru-hausgarriei aurre egiteko, animaliak "Eureka" une bat duela baitirudi. Tresnarik erabiltzen ez duten beste ugaztun batzuek ere (txakurrek, esaterako) Eureka momentua izan dezakete.
Garunaren tamaina animalia baten adimenaren adierazle garrantzitsutzat hartu zen aldez aurretik. Garunaren zatirik handiena gorputzaren funtzioei eusteko erabiltzen denez, zerebro-masaren proportzio handiagoek handitu egin dezakete funtzio kognitibo konplexuagoetarako eskuragarri dagoen garun-masa. Analisi alometrikoen arabera, ugaztunen garunaren tamaina, gutxi gorabehera, gorputz masaren ⅔ edo ¾ esponentea dela. Animalia baten garun-tamaina, zehazki, analisi alometriko horretatik abiatuta espero den garun-tamainarekin alderatuz gero, entzefalizazio-koziente bat lortzen da, eta hori animalia-adimenaren beste adierazpen gisa erabil daiteke. Kaxaloteek edozein animaliaren masa zerebralik handiena dute Lurrean, batez beste 8.000 zentimetro kubiko eta 7,8 kilogramo helduetan.
Badirudi autokontzientzia pentsamendu abstraktuaren ikurra dela. Uste da autokontzientzia, ondo definituta egon ez arren, prozesu aurreratuagoen aitzindari dela, hala nola arrazoibide metakognitiboena. Hori neurtzeko metodo tradizionala ispilu-proba da, animalia batek autoebaluaziorako gaitasuna duen ala ez zehazten duen proba, hain zuzen ere. Ispiluaren proba gainditu duten ugaztunak hurrengoak dira: Asiako elefanteak (batzuek gainditu dute eta beste batzuek ez), txinpantzeak, bonoboak, orangutanak, gizakiak (18 hilabetetik aurrera; ispilu-etapa), izurde mokodunak, balea hiltzaileak eta balea hiltzaile faltsuak.
Gizarte-egitura
Eusozialitatea da sozietate-antolamenduaren mailarik altuena. Sozietate horiek belaunaldi helduen gainjarpena dute, ugalketa-lanaren banaketa eta gazteen zaintza kooperatiboa. Oro har, intsektuek, hala nola erleek, inurriek eta termitek, jarrera eusoziala dute, baina frogatuta dago ere bi karraskari espezietan: sator-arratoi biluzian eta Damaraland sator-arratoian.
Presozialitatea animaliek espezie bereko kideekin harreman sexualak baino zerbait gehiago erakusten dutenean gertatzen da, baina eusozial gisa sailkatzeko adina harreman ez dagoenean. Hau da, animalia horiek bizitza komunitarioa, gazteen edo ugaltze-lanaren banaketa primitiboaren zainketa kooperatiboa erakuts dezakete, baina ez dituzte animalia eusozialen funtsezko hiru ezaugarri guztiak. Gizakiak eta Callitrichidae espezieetako animalia batzuk (marmokak eta tamarinoak) bakarrak dira primateen artean, gazteak zaintzeko lankidetza-maila dutenak. Harry Harlowek esperimentu bat jarri zuen martxan rhesus tximinoekin, primate presozialekin, 1958an. Ikerketa horren emaitzek erakutsi zuten sozietate-topaketak beharrezkoak direla tximu gazteak mentalki nahiz sexualki gara daitezen.
Fisio-fusio sozietate bat “guraso-taldea” izeneko sozietate-talde batek osatzen du eta gizartearen tamaina eta osaera maiz aldatzen da. Sare sozial iraunkorrak komunitate bateko banakako kide guztiak dira eta askotan aldatu egiten dira inguruko aldaketak monitorizatzeko. Fisio- eta fusio-sozietate batean, guraso-talde nagusia talde egonkor txikiagoetan edo banakoetan hautsi daiteke, ingurumen- edo sozietate-ingurura egokitzeko. Adibidez, zenbait gizon talde nagusitik banandu daitezke ehizatzeko edo egunean zehar janaria bilatzeko, baina gauez talde nagusiarekin berriro elkartu elikagaiak partekatzeko eta beste jarduera batzuetan parte hartzeko. Ugaztun askok hau erakusten dute: primateek (adibidez, orangutanek eta tximu armiarmek), elefanteek, hienek, lehoiek eta izurdeek.
Animalia bakartiek lurralde bat babesten dute eta beren espezieko kideekin elkarreragin sozialak saihesten dituzte, ugalketa-denboraldian izan ezik. Baliabideen lehia saihesteko eta elikagaiak ez agortzeko da jokabide hau, espezie bereko bi indibiduok nitxo bera okupatuko bailukete. Animali bakarti bat bazkaren bila dagoenean harrapari edo harrapakarientzat ez da hain deigarria izango.
Hierarkia batean, indibiduoak nagusi edo menpekoak dira. Hierarkia despotiko batean, indibiduo bat da nagusi; besteak, berriz, menpekoak dira, otsoetan eta lemureetan bezala. Eta hierarkia-ordena indibiduoen sailkapen lineala da, goi-indibiduo bat eta behe-indibiduo bat dagoelarik. Hierarkia sexuka ere sailka daiteke, non sexu bateko indibiduo baxuenak beste sexuko goiko indibiduoak baino sailkapen handiagoa duen, hienetan bezala. Indibiduo nagusiek, edo alfek, ugalketa-arrakasta izateko aukera handia dute, batez ere ar bakar batek edo batzuek (ar egoiliarrak) talde batean emeak ugaltzeko eskubide esklusiboak dituztenean. Bertan bizi ez diren arrak ere ugaldu daitezke, baina zenbait espezie, hala nola banpiro-saguzar arrunta (Desmodus rotundus), zorrotzagoak izan daitezke.
Ugaztun batzuk erabat monogamoak dira eta horrek esan nahi du bizitza osoan ez dutela beste bikoterik izaten (nahiz eta jatorrizko kidea hil ondoren); hala nola, otsoak, kastore eurasiarrak eta igarabak. Hiru poligamia-mota daude: ar batek edo gehiagok ugalketa-eskubideak dituzte (poliginia), ar askorekin emeak estaltzen dira (poliandria), edo hainbat arrek harreman esklusiboak dituzte eme askorekin (poliginandria). Askoz ohikoagoa da estalketa poligonikoa gertatzea, lek-ak kenduta, ugaztunen % 90ean baino gehiagotan agertzen delarik. Lek txoriaren estaltzea arrak emeen inguruan biltzen direnean gertatzen da, haiek emeak erakartzen saiatzen direlarik gorteiatze- eta bokalizazio-erakustaldi batzuekin; hala nola, portuko fokak.
Goi-mailako ugaztun guztiek (monotremak izan ezik) bi moldaera nagusi elkarbanatzen dituzte gazteak zaintzeko: jaiotza bizia eta edoskitzea. Gurasoek habiak eta gordelekuak egin ditzakete gazteak hor hazteko edo sarritan elikatu eta babesteko denbora luzean. Ugaztun askok K estrategiari jarraitzen diote, eta R estrategiadun animaliek baino denbora eta energia gehiago inbertitzen dute beren kumeetan. Bi animalia estaltzen direnean, biek interes bera dute ondorengoek arrakasta izan dezaten. Ugaztunen emeek nolabaiteko agresibitate-maila izaten dute, gurasoen zaintza horren beste adibide bat dena, espezieko beste eme batzuen edo beste eme batzuen gazteen aurka eginez. Hala ere, zenbait ugaztunek beste eme batzuen kumeen "izeba" izan daitezke eta kumeak zaindu. Ugaztunen arrek zeregin bat izan dezakete haurren hazkuntzan, tenrec-ekin gertatzen den bezala, baina hori espezietik espeziera aldatzen da, baita genero beraren barruan ere. Adibidez, hegoaldeko buztan beltzeko makakoaren arrek (Macaca nemestrina) ez dute haurren zainketan parte hartzen; makako japoniarraren arrek (M. fuscata), ordea, bai.
Lurrekoa
Ornodun gehienak platigradoak dira, eta oinaren behealde osoan ibiltzen dira —urlehortarrak, narrastiak eta ugaztun batzuk, hala nola gizakiak eta hartzak—. Ugaztun asko, katuak eta txakurrak bezala, digitigraduak dira eta hatzen gainean ibiltzen dira. Horrela, oinkada luzeak eman ditzakete, abiadura handian higitzea ahalbidetzen dietelarik. Ugaztun digitalizatuak, halaber, trebeak izaten dira sarritan mugimendu isilean. Zaldiak bezalako animalia batzuk ungulidoak dira, hau da, hatz-puntetan ibiltzen dira. Horrek are gehiago handitzen du oinkadaren luzera eta, beraz, abiadura.
Animaliek mugitzeko modu desberdinak erabiliko dituzte abiadura, lur eta egoera desberdinetarako. Adibidez, zaldiek lau ibilkera dituzte: ibilaldia geldiena pausokakoa da, eta gero hiru martxa azkarragoak daude, motelenetik azkarrenera trosta, erdi galopa eta galopa. Animaliek noizbehinka erabiltzen diren ezohiko ibilkera ere izan ditzakete, alde edo atzerantz mugitzeko gaitasuna bezala. Adibidez, giza-ibilkera nagusiak bi hankan ibiltzea eta korrika egitea dira, baina beste asko erabiltzen dituzte, espazio estuetan narrasa barne.
Ugaztunek mugitzeko era ugari dituzte lokomozioan beren gorputz-adarrak kokatzen eta altxatzen dituzten moduaren arabera. Martxak kategoriatan multzoka daitezke, euskarri-sekuentziako patroien arabera. Kuadropedoen kasuan, hiru kategoria nagusi daude: oinez ibiltzea, korrika egitea eta jauzi-martxa. Oinez ibiltzea da ibilkerarik arruntena, non oin batzuk lurrean dauden edozein unetan, eta ia animalia hankadun guztiek daukate. Korrika, aldiz, martxaren puntu batzuetan oin guztiak airean daudenean gertatzen da.
Arboreoa
Hala ere, euste-mota hau marruskadura-indarraren angeluaren araberakoa da, eta, beraz, adarraren diametroaren araberakoa, eta horrek adar handiagoaetara eusteko ahalmena ahultzen du. Jaitsiera kontrolatzeko, batez ere diametro handiko adarretan, zuhaitz-animalia batzuek, hala nola katagorriek, orkatila-artikulazio oso mugikorrak eboluzionatu dituzte, eta, horiei esker, oina biratu egin daiteke "alderantzizko" jarreran. Horri esker, atzaparrak enbor azal latzetan eusten dira, grabitate-indarraren aurka.
Tamaina txikiak abantaila ugari ematen dizkie zuhaitz-espezieei: adibidez, animaliarekiko adarren tamaina erlatiboa handitu, masa-zentroa beheko beheratu, egonkortasuna handitu, masa murriztu (adar txikiagoetan mugitzeko aukera emanez) eta habitat desordenatuago batean zehar mugitzeko gaitasuna. Pisu-tamaina erlazioak azukre-planeagailuari (Petaurus breviceps) bezalako animalia irristariei eragiten die. Primate, saguzar eta nagi espezie guztiek egonkortasun pasiboa lortzen dute adarraren azpian zintzilik daudelarik.
Aire-lokomozioa
Saguzarrak dira benetan hegan egin dezaketen ugaztun bakarrak. Hegoak gorantz eta beherantz mugituz (normalean aurre-aldeko mugimenduren batekin) airean zehar abiadura konstantean hegan egiten dute. Animalia mugitzen ari denean, bere gorputzak aire fluxu bat sortzen du. Hegalen abiadurarekin konbinatuta, hegalean zehar mugitzen den aire-fluxu azkarragoa sortzen du. Horrek bulkada-indar bektore bat eta arraste-indar bektore bat sortzen ditu, aurrerantz eta gorantz eta atzerantz eta gorantz, hurrenez hurren. Goranzko indar hauek grabitatea kontrajartzen dute, gorputza airean mantenduta. Eta aurreranzko indarrak haizearen indarrari eta gorputzaren pisuak sortzen duen indarrari aurre egiten laguntzen du.
Saguzarren hegoak hegaztienak baino meheagoak dira eta hezur gehiago dituzte. Horri esker, saguzarrek zehaztasun handiagoz maniobratu dezakete hegaldian, bultzada gehiagorekin eta arraste gutxiagorekin. Goraldian hegoak barrurantz okertuz gero, hegaztiek baino % 35 energia gutxiago xahutzen dute hegaldian. Hegoetako mintza delikatua da eta erraz apurtzen da, baina saguzarren mintzaren ehunak hazteko gaitasuna du eta urradura txikiak berehala sendatzen dira.
Hegalen gainazalak ukimenarekiko sentikorrak diren errezeptoreak ditu. Hauek Merkelen zelula izeneko protuberantzia txikietan kokatzen dira.. Zelula hauek gizakietan agertzen dira ere, baina saguzarretan ezberdinak dira; protuberantzia bakoitzak ile txiki bat du erdian are sentikorragoa bihurtuta. Hala, saguzarrak hegoetan dabilen aireari buruzko informazio hauteman eta biltzen du, honen arabera hegalen forma aldatuz eta hegaldia eraginkortuz.
Lokomozio fosoriala eta lurpekoa
Animalia fosorialak indusketara egokitutako animaliak dira, lur azpian bizi da, baina ez bakarrik. Animalia hauen adibideak etxeko teiloi eta sagu biluziak dira. Karraskari espezie asko fosorialtzat jotzen dira gordelekuetan bizi baitira gehienak, nahiz eta egun osoan zehar ez izan. Lurpean soilik bizi diren espezieak lurpekoak dira eta lur azpian bizi diren fosorialen bizi-estilo berdinak mugatutako moldapenak dituzte. Organismo batzuk fosorialak dira barne tenperatura erregulatzeko eta beste batzuk harrapakarietatik babestu edo elikagaiak biltegiratzeko.
Ugaztun fosorialek gorputz fusiformea dute. Gordeleku ilunetan bizi direnez ez dira ikusteko gai, eta gehienek ikusmena galdu dute, nahiz eta galtze hau aldatu espezie batetik bestera, adibidez: geomedioak erdi-fosorialak dira eta begi txiki baina funtzionalak dituzte; satorrek, ordea, ikusmena erabat galdu dute begiak alferrekoak baitira.
Belarriak dituzten animalien kasuan, hauek txikiak izaten dira. Benetako fosorialek hanka motz, baina sendoak dituzte hondeatzaile direnentzat sendotasuna abiadura baino garrantzitsuagoa baita. Aurreko hankak zabalak dira eta atzapar sendoak dituzte atzeko hanketako atzaparrekin batera gordelekuak hondeatzean lurra kentzen laguntzeko. Gehienek ebakortz handiak dituzte lurra ahoan sartzea ekiditeko.
Fosorial asko, hala nola satitsuak, trikuak eta satorrak Intsektiboroen ordenan sailkatu ziren.
=== Uretako lokomozioa === Erabat urtarrak diren ugaztunek, zetazeoek eta sirenioek, hankak galdu dituzte eta isats-hegats bat dute gorputza uretan zehar bultzatzeko. Hegatsaren mugimendua jarraitua da. Baleek isats-hegala eta behe-gorputza gora eta behera mugituz egiten dute igeri gorputzak mugimendu bertikala eginez. Hegatsak norabidea doitzeko erabiltzen dituzte batez ere. Baleek duten anatomia eskeletikoak igerilari azkar izateko gaitasuna ematen die. Espezie gehienek bizkar-hegats bat dute uretan behera ez itzultzeko. Sirenioen hegatsak igo eta jaisten dira mugimendu luzeen bidez aurrerantz mugitzeko eta haiei esker gorputza bira dezakete. Aurreko gorputz-adarrak paleta itxurako hegatsak dira biratzen eta abiadura murrizten laguntzen dutenak.
Ugaztun erdiurtarrek, pinipedoen antzekoek, bi hegats-pare dituzte aurreko eta atzeko aldean, aurre-hegatsak eta atze-hegatsak. Ukondo eta orkatilak gorputzaren barruan daude. Arrastea murrizteko, pinipedoek hainbat moldapen dituzte. Gorputz sinplifikatuez gain, larruazalean muskulu-sorten sare lauak dituzte, fluxu laminarra handitu dezaketenak eta uretan zehar irristatzea erraz dezaketenak. Pili arrektotetik ere ez dutenez, haien azala igeri egin ahala liraindu daiteke.
Aurre-hegatsen menpe dago lokomozioa, hegatsen itxura pinguino eta itsas dortoken antzekoa da. Hegatsen mugimendua ez da jarraitua eta animalia kolpe bakoitzean irristatzen da. Lurreko haragijaleekin alderatuta, aurreko gorputz-atalek hegatsek luzera txikia dute eta horrek sorbaldako lokomozio-muskuluei eta ukondoaren artikulazioei abantaila mekaniko handiagoa ematen die; atze-hegatsak egonkortzaile gisa erabiltzen dira. Ugaztun erdiurtarren taldean kastoreak, hipopotamoak, igarabak eta ornitorrinkoak sailkatzen dira.
Hipopotamoak ugaztun erdiurtar oso handiak dira. Hauen gorputzek upel itxura hartzen dute, egitura eskeletiko grabiportalak dituzte, pisu handiak zamatzeko egokituak. Animaliak duen grabitate espezifikoari esker, hondoratu eta ibaien hondoan mugitzeko gaitasuna dute.
Glencraig
, Eskoziako meatzari udalerri ohi bat da, Fife konderrian.
Aroma probintzia
Aroma probintzia (Provincia de Aroma) Boliviako La Paz departamenduko probintzia bat da. 4510 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 86480 biztanle zituen.
Sabino Angoitia
Sabino Angoitia Gaztelu (Lemoa, 1958ko urriaren 21a - ), euskal txirrindulari profesionala izan zen 1983tik 1990 arte. 4 garaipen lortu zituen.
Ibilbidea
1981an amateur mailan Taldekako erlojupekoan Espainiako txapelduna izan zen (Jon Urien, Jon Egiarte eta Julian Gorospe taldekideekin batera).
Gero profesional bihurtu eta "Sprint Berezien saria" lortzeko aditu bilakatu zen.
Serrasalmus irritans
Serrasalmus irritans Serrasalmus generoko animalia da. Arrainen barruko Serrasalmidae familian sailkatzen da.
Sabino Angoitia
Ibilbidea
Egun Fuji-Servetto taldearen zuzendarietako bat da, Joxean Fernández "Matxin" managerra izanik.
Palmaresa
1981 1982 1983 1984 1985 1987 1989
Adriano Gerlin da Silva
Adriano Gerlin da Silva (1974ko irailaren 20a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Phylloscopus laurae
Phylloscopus laurae Phylloscopus generoko animalia da. Hegaztien barruko Phylloscopidae familian sailkatua dago.
Adriano Gerlin da Silva
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako São Paulo eta Urawa Reds.
Gymnophthalmus pleii
Gymnophthalmus pleii Gymnophthalmus generoko animalia da. Narrastien barruko Gymnophthalmidae familian sailkatuta dago.
Puntius waageni
Puntius waageni Puntius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Arataca
Arataca Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Horný Bar
Horný Bar Eslovakiako udalerri bat da, Dunajská Stredako barrutian kokatuta. 11,78 km²ko azalera du eta 1219 biztanle 2017ko datuen arabera.
Redován
Redován (valentzieraz Redovà) Valentziako Erkidegoko udalerria da, Baix Segura/Vega Baja eskualdean eta Alacanteko probintzian kokatua.
Calotes
Calotes Agamidae familiaren barruan sailkatzen den narrasti genero bat da. Asian bizi dira.
Redován
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 7.335 biztanle zituen.
Serrasalmus humeralis
Serrasalmus humeralis Serrasalmus generoko animalia da. Arrainen barruko Serrasalmidae familian sailkatzen da.
Billezois
Billezois Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Billezois udalerrian erroldatutako biztanleak 370 ziren. Familiak 136 ziren, horien artean 31 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 35 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 58 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 163 etxebizitza zeuden, 138 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 162 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 138 etxebizitza nagusietatik 116 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 28 etxek hiru zituzten, 50 etxek lau zituzten eta 58 etxek bost zituzten. 101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 57 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 71 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 228 ziren, horien artean 169 aktiboak ziren eta 59 inaktiboak ziren. 169 pertsona aktiboetatik 154 lanean zeuden (85 gizon eta 69 emakume) eta 16 langabezian zeuden (5 gizon eta 11 emakume). 59 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Billezois udalerrian 140 unitate fiskal zeuden, 380 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.445 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia edo EANA (International Atomic Energy Agency) Nazio Batuen Erakundearekin lotuta dauden organoetako bat da.
Erakunde hau Vienan hasi zen funtzionatzen, 1957ko uztailaren 29an. Urte bereko azaroan Batzar Nagusiak onartu egin zuen Agentziaren eta NBEren arteko harremana. Energia atomikoa mundu osoan bakea, osasuna eta garapena lortzeko erabiltzea bultzatu eta azkartu nahi zen honela.
Emandako laguntza helburu militarrekin ez dadin erabil dauka helburutzat. EANAk segurtasun nuklearrerako eta ingurugiroaren babeserako neurriak ezartzen ditu, kooperazio teknikoaren bidez herrialde kideei laguntzen die eta energia nuklearrari buruzko informazio zientifiko eta teknikoaren elkartrukatzea sustatzen du.
Billezois
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Billezois udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 864 hektarea erabiltzen.
Aphanius asquamatus
Aphanius asquamatus Aphanius generoko animalia da. Arrainen barruko Cyprinodontidae familian sailkatzen da.
Billezois
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Shunji Iwamoto
Shunji Iwamoto (岩本 隼児, 1981eko abenduaren 29a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Kesseldorf
Kesseldorf Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Kesseldorf udalerrian erroldatutako biztanleak 428 ziren. Familiak 163 ziren, horien artean 30 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 47 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 77 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 9 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 175 etxebizitza zeuden, 164 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 12 hutsik zeuden. 166 etxeak ziren eta 10 apartamentuak ziren. 164 etxebizitza nagusietatik 152 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 35 etxek lau zituzten eta 106 etxek bost zituzten. 151 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 38 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 113 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia
Garapen bidean dauden gobernuei laguntza emateko aholkulariak, ekipoa eta gaitasuna ditu. Ezagutza teoriko eta praktikoen transmisioa bultzatzen du, herrialde hartzaileek euren energia atomikoaren programak era eraginkor eta seguruan gauzatu ahal ditzaten.
Kesseldorf
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia
Erradiazioen aurka babesteko segurtasun-neurri oinarrizkoak ere azaltzen ditu, eta praktika-araudiak argitaratzen ditu operazio jakin batzuen inguruan, material erradioaktiboaren garraioa barne.
Kesseldorf
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 318 ziren, horien artean 242 aktiboak ziren eta 76 inaktiboak ziren. 242 pertsona aktiboetatik 216 lanean zeuden (120 gizon eta 96 emakume) eta 26 langabezian zeuden (10 gizon eta 16 emakume). 76 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 27 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Kesseldorf udalerrian 170 unitate fiskal zeuden, 426 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.034 euro zen.
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia
2005ean Bakearen Nobel Saria eman zioten Mohamed ElBaradei bere zuzendariarekin batera.
Gaur egun ere EANAren egoitza Vienan (Austria) dago, eta 144 herrialde dira bertako kide.
Kesseldorf
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 2 zurginak.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentzia
Kideak
Vatikano Hiria eta Nazio Batuen Erakundeko herrialde asko EANAko kideak dira.
EANAko kideak ez diren herrialdeak: EANAtik erretiratu diren herrialdeak:
Onarpen-dokumentuen berrespena jasotzeko dauden herrialdeak:
1572ko konklabea
1572ko konklabea aita santua hautatzeko egindako bilera izan zen. Bileraren lekua Jauregi Apostolikoa (Erroma) izan zen eta Gregorio XIII.a hautatu zuten aita santu gisa.
Takamasa Watanabe
Takamasa Watanabe (渡辺 隆正, 1977ko maiatzaren 12a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Urawa Reds.
Eliodoro Camacho probintzia
Eliodoro Camacho probintzia (Provincia de Eliodoro Camacho) Boliviako La Paz departamenduko probintzia bat da. 2080 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 57745 biztanle zituen.
Cruz das Almas
Cruz das Almas Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Qianlabeo striatus
Qianlabeo striatus Qianlabeo generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Caranavi probintzia
Caranavi probintzia (Provincia de Caranavi) Boliviako La Paz departamenduko probintzia bat da. 3400 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 51153 biztanle zituen.
1585eko konklabea
1585eko konklabea aita santua hautatzeko egindako bilera izan zen. Bileraren lekua Jauregi Apostolikoa (Erroma) izan zen eta Sixto V.a hautatu zuten aita santu gisa.
Serrasalmus maculatus
Serrasalmus maculatus Serrasalmus generoko animalia da. Arrainen barruko Serrasalmidae familian sailkatzen da.
Ibidem
Adibideak:
(5 erreferentzia eta 4 erreferentzia berdinak direla adierazi nahi du Ibid horrek, hau da, bi erreferentziak leku berean daudela, E. Vijh, Latin for Dummies 23. orrialdean biak ala biak).
Nadie conoce a nadie
Nadie conoce a nadie (euskaraz Inork ez du inor ezagutzen) 1999ko Mateo Gil espainiar zinema zuzendariak zuzendutako thriller psikologiko film bat da. 1996an Juan Bonilla idazleak idatzitako izenburu berdineko eleberriaren egokitzapena da. Eduardo Noriega, Jordi Mollà, Natalia Verbeke eta Paz Vega aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
Aste Santua, Sevilla. Aste Santuko ospakizunetan zehar, Simón (Eduardo Noriega) idazle bilakatu nahi duen gazteak zeozer idazten saiatu eta fakturak ordaintzeko dirua ateratzeko asmoz kruzigramak sortzen ditu. Bere erantzungailu automatikoan lagatako grabazio kriptiko batek mehatxupean Erramu Igandean argitaratuko duen kruzigraman "Arerio" hitza sar dezala eskatuko dio. Hortik aurrera misterioa, arriskua eta nahasmena nagusi diren istorio batean barneratuko da. Laister, txantaiari baiezkoa eman ondoren, Sevillako kale estuetan girotutako bideo-joko bateko benetazko bertsio baten partehartzera derrigortua izango da. Hainbat hondamendi jazo ondoren, Sapo (Jordi Mollà) bizilagunaz susmatzen hasiko da. Bestalde, Ariadna (Paz Vega) neskalagunaz urruntzen hasi eta María (Natalia Verbeke) egunkariko lankideari laguntza eskatuko dio.
Phylloscopus laetus
Phylloscopus laetus Phylloscopus generoko animalia da. Hegaztien barruko Phylloscopidae familian sailkatua dago.
Franz Tamayo probintzia
Franz Tamayo probintzia (Provincia de Franz Tamayo) Boliviako La Paz departamenduko probintzia bat da. 15900 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 18386 biztanle zituen.
Zeelanda Berria
Zeelanda Berria (New Zealand; Aotearoa, ahoskatua) Ozeaniako hegoaldeko estatu burujabe bat da. Bi uharte nagusiz osatuta dago, iparraldekoa eta hegoaldekoa, eta badira beste uharte txiki batzuk ere. Wellington du hiriburu, baina Auckland da hiri handiena. Uhartearen urruntasunagatik, gizakiek populatu zuten azken uharteetakoa da. Isolamendu garai luzearen ondorioz, biodibertsitate desberdinak garatu ditu animalietan, onddoetan eta landareetan.
Geografia
Zeelanda Berria bi uharte handiz eta hainbat txikiz osatuta dago, ur hemisferioaren erdian kokatua. Bi uharte handiak Ipar Uhartea (North Island edo Te-Ika-a-Maui) eta Hego Uhartea (South Island edo Te Wai Pounamu) dira. Estatuaren luze-zabal osoa 268.680 km2 da, Italia baino apur bat txikiagoa. Ardatz luzeena 1.600 km da ipar-hego eta kostak 15.134 km dira gutxi gorabehera.
Hego Uhartea lur gunea handiena da eta luzerako ardatzean Hego Alpeek erdibanatzen dute. Mendirik garaiena Aoraki/Mount Cook da (3.754 m). 18 mendi daude 3.000 m baino gehiago dutenak Hego Uhartean. Ipar Uhartea ez da hain menditsua, baina hainbat sumendi ditu. Mendi garaiena Ruapehu sumendi aktiboa da (2797 m)
Zeelanda Berria Zeelandiaren zatia da, % 93 ur azpian dagoen kontinentea, alegia. Zeelandia Australiaren erdia da luze-zabalean ia. Itxuraz luze eta estua da, Zeelanda Berria bera bezala. Duela 25 milioi urte hasi ziren plaka tektonikoen mugimendu bortitzek banandu zuten.
Klima
Klima epela du, oso gutxitan 0°C azpitik edo 30 °C gainetik. Hala ere, egoera aldatu egiten da mendebaldeko kostako hotz eta hezetik, Mackenzie Arroko lehor eta kontinentalera, Ipar Auckland penintsulako klima tropikalera iristeraino. Hiri nagusien artean, lehorrena Christchurch da, urtean 640 mm euri urtean jasotzen baitu. Hezeena Auckland da (kopuru bikoitza jasotzen du).
Calotes aurantolabium
Calotes aurantolabium Calotes generoko animalia da. Narrastien barruko Agamidae familian sailkatuta dago.
Zeelanda Berria
Historia
Gizakiek okupaturiko azken lurraldeetakoa da Zeelanda Berria. Ziurrenik, maoriak 500 eta 1300 artean iritsi ziren.
Relleu
Relleu edo Relleu de la Marina Valentziako Erkidegoko udalerria da, Marina Baixa eskualdean eta Alacanteko probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.262 biztanle zituen.
Zeelanda Berria
Historia
1769. urtean James Cook esploratzaileak uharteak ikuskatu zituen, baleazale europarrei bidea erraztuz. 1840ean Waitangiko Ituna izenpetzean, Zeelanda Berria britainiarren kolonia bihurtu zen. 1893 urtean, emakumeen boto onarten zuen lehen estatua izan zen, Kate Sheppardek gidatutako mugimendu sozialari esker. Hala ere, emakumeak hauteskundeetan parte har zezaketen baina ez bere burua aurkeztu. Eskubide hau 1919an lortu zuten.
1907ko irailaren 26an jabetza independente bihurtu zen. 1931n Erresuma Batuko Parlamentuak independetzia onetsi zion Wenstminsterko Estatutua izenpetzean eta 1947an Zeelanda Berriko Parlamentuak berrestean. Harez geroztik, Commonwealth elkarteko estatu burujabea da.
Eskualdeak
Zeelanda Berria 16 eskualdetan banatua dago.
Ipar Uhartean:
Hego Uhartean:
Menpeko lurraldeak: Cook uharteak, Niue eta Tokelau.
Gobernua
Ez dago konstituzio idatzirik; Constitution Act 1986 da herrialdearen egitura konstituzionalari buruzko dokumentu formal nagusia; lehen Konstituzio Akta 1852koa da. Gobernadore nagusiak lehen ministroa izendatu eta kargutik kendu eta parlamentua desegiteko ahalmena du. Kontseilu Exekutiboko burua ere bada, Koroaren ministro guztiek osatutako batzorde formala. Kontseiluko kideek Parlamentuko kide izan behar dute, eta gehienak kabinetean daude. Kabinetea organo exekutibo gorenena da; lehen ministroak zuzentzen du, hau da, alderdiko buruzagi parlamentarioak edo koalizio agintariak.
Lehen ministroa 2017az geroztik Jacinda Ardern da, hauteskundeak irabazi zituen Alderdi Laboristako burua, eta John Key eta Bill Englishen Alderdi Nazionalaren bederatzi urteko agintaldiaren etena ekarri zuena. Alderdi Laborista Lehenengo Zeelanda Berriarekin eta Alderdi Berdearekin koalizioan gobernatzen ari da. .
Zeelanda Berriko Parlamentuak ganbera bat du, Ordezkarien Ganbera, normalean 120 diputatu biltzen dituena. Garai bateko goi-ganbera, Kontseilu Legegilea, 1951n indargabetu zuten. Hauteskunde legegileak hiru urtean behin egiten dira, bozketa proportzional plurinominalaren bidaz, ordezkaritza proportzional mistoa deiturikoan, 1993an erreferendum baten ondoren ezarria. 2005eko legegintza-hauteskundeen ondorioz, eserleku osagarri bat (overhang) sortu zen Parlamentuan, Alderdi Maoriak betetzen zuena.
Herrialdearen berezitasunetako bat da lehen mailako postu guztiak emakumeak izan direla: Viktoria erreginak (1840-1901) gero Isabel II.a (1952tik); bi gobernari ohi nagusi, Catherine Tizard (1990-1996) eta Silvia Cartwright (2001-2006); hiru lehen ministro, Jenny Shipley (1997-1999), Helen Clark (1999-2008) eta Jacinda Ardern; Ordezkarien Ganberako lehendakaria (speaker) Margaret Wilson (2005-2008); eta Gorte Goreneko lehendakaria, Dame Sian Elias (1999tik). Era berean, Zeelanda Berria izan zen emakumeei bozkatzeko eskubidea ematen lehena, 1893an. 2009ko azaroaren 30ean, 16. herrialdea zen, emakume parlamentarioen proportzio handienarekin (Ordezkarien Ganberan 122 aulkiko 41 diputatu, hau da, heren bat baino gehiago).
"Zeelanda Berriko Erresuma" (Realm of New Zealand) izenekoak barne hartzen ditu Cook eta Niue uharteak, autonomoak, baina elkarte librean, Tokelau, eta Rossen Dependentzia (Zeelanda Berriak Antartikan duen lurralde-aldarrikapena).
Lurralde administrazioa eta kanpoko lurraldeak
Europako lehen kolonoek Zeelanda Berria probintzietan banatu zuten. 1876an kendu ziren, arrazoi ekonomikoengatik gobernua zentralizatu ahal izateko. Hala, Zeelanda Berriak ez du administrazio-banaketarik (probintziak, estatuak edo lurraldeak), lurralde-administrazioa izan ezik. Hala ere, probintzien espirituak bere horretan dirau, eta lehia nabarmena dago kirol eta kultur ekitaldietan. 1876tik, lurralde-administrazioak Zeelanda Berriko eskualdeak kudeatzen ditu. 1989an, gobernuak lurralde-administrazioa erabat berrantolatu zuen, eta gaur egungo egitura eskualde-kontseiluen eta lurralde-agintarien bi mailatan ezarri zuen. 1991n, Resource Management Act 1991k Town and Country Planning Act ordeztu zuen, lurralde-administraziorako legedi nagusi gisa. .
Gaur egun, Zeelanda Berriak hamabi eskualde-kontseilu ditu ingurumena eta azpiegitura administratzeko, eta hirurogeita hamahiru lurralde-agintaritza, errepideez, hondakin-urez, eraikuntzaz eta tokiko beste gai batzuez arduratzen direnak. Lurralde-agintariek hamasei udal-kontseilu, berrogeita hamazazpi barruti-kontseilu eta Chatham Uharteetako Konderriko Kontseilua dituzte. Lurralde-kontseiluetako lau (hiri bat eta hiru barruti) eta Chatham uharteetako konderriko kontseilua ere eskualde-kontseilu gisa aritzen dira, eta, beraz, agintaritza unitarioak deitzen zaie. Agintaritza unitarioen barrutiak ez dira eskualde-barrutietako kontseiluen azpizatiketak, eta batzuk hainbat eskualde-kontseilutan banatzen dira.
Hauek dira eskualdeak: Northland, Auckland, Waikato, Bay of Plenty, Gisborne, Hawke's Bay, Taranaki, Manawatu-Wanganui, Wellington, Tasman , Marlborough , Nelson , West Coast, Canterbury, Otago, Southland, eta Chatham uharteak.
Tokelau uharteek estatus berezia dute. Beraz, artxipelagoa lurralde gisa kalifikatuta dago.
Nazioarteko harremanak eta indar armatuak
Zeelanda Berriak ekologiarekin, giza eskubideekin eta merkataritza librearekin lotutako gaietan garatutako politika aplikatzen du, bereziki nekazaritzan. Erakunde geopolitiko hauetako kide da: APEC, Ekialdeko Asiako Gailurra, Commonwealth, ELGA eta Nazio Batuak. Merkataritza libreko hainbat akordio sinatu ditu, eta horietako garrantzitsuena da Closer Economic Relations Australiarekin.
Herrialdea sortu eta lehen ehun urtean, Zeelanda Berria Erresuma Batuarekin lerrokatu zen kanpo-politikan. Alemaniari gerra deklaratu zion 1939ko irailaren 3an; garai hartako lehen ministroak, Michael Savagek, hau aldarrikatu zuen: "Doan lekura, gu goaz; dagoen lekuan,gu gaude" Hala ere, gerra finitua, Estatu Batuen eragina handitu egin zen; aldi berean, Zeelanda Berria nortasun nazionala argiago sentitzen hasi zen. ANZUSen ituna sinatu zuen (Australia, New Zealand, United States Security Treaty) 1951n, eta tropak bidali zituen Koreako eta Vietnamgo gerretan parte hartzera. Suezko Kanalaren krisiaren ondoren, Erresuma Batuak gero eta gehiago Europara mugatu zen. Zeelanda Berriak merkatu berriak garatu behar izan zituen Erresuma Batua 1973an Europako Erkidegoan sartu ondoren.
Zeelanda Berria Australiaren posizioetatik hurbil egon ohi da tradizioz, haren kanpo-politikak antzeko joera historikoa baitzuen. Pazifikoko uharte asko, Samoa barne, Zeelanda Berriaren norabideari jarraitu diote. Estatu Batuetako eragina gutxitu egin da Zeelanda Berrian, Vietnamgo gerrak porrot egin ondoren. Frantziarekiko harremanak okerrera egin zuen Rainbow Warrior aferaren eta Ozeano Bareko proba nuklearren ondorioz.
ANZUS itunak lankidetza militar osoa aurreikusten zuen Zeelanda Berriaren, Australiaren eta Estatu Batuen artean, baina ez da horrela gertatu. 1985eko otsailean, Zeelanda Berriak uko egin zion bere portuetara ontzi nuklearrak edo arma nuklearrak zituztenak sartzeari. 1987ko ekainean desnuklearizatutako lurralde bihurtu zen herrialdea, hori egin zuen lehen estatu garatua. 1986an, Zeelanda Berriko itunak zehaztutako betebeharrak bertan behera utzi zituztela iragarri zuten Estatu Batuek. New Zealand Nuclear Free Zone, Disarmament, and Arms Control Act 1987k debekatu egiten du lurraldean arma nuklearrak instalatzea eta Zeelanda Berriko uretan ontzi nuklearrak edo arma nuklearrak sartzea. Legeria hori eztabaida-iturri da oraindik ere, eta Estatu Batuek eskatutako tratatuaren etenaldia etengabe baztertzeko oinarria da.
Iwien (tribuak) arteko gudez, eta britainiar kolonoen eta iwien arteko gerra luzeez gain, Zeelanda Berriak Bigarren Boerren Gerran, Lehen eta Bigarren Mundu Gerran, Koreako Gerran, Malasiako matxinada komunistan parte hartu zuen (eta Indonesiako gerran sortu zen gatazkan tropak eta hegazkinak bidali zituen). Beste hauetan parte hartu zuen ere: Vietnamgo gerra, Golkoko gerra, Afganistango gerra, eta Irakeko gerran zehar azpiegiturak hobetzeko ingeniari militarrak bidali izan ditu.
New Zealand Defence Forcek hiru adar ditu: New Zealand Army, Royal New Zealand Navy eta Royal New Zealand Air Force. Herrialdeak uste du bere defentsa nazionaleko beharrak apalak izan behar direla; aire-borrokarako gaitasuna galdu zuen 2001ean. Zeelanda Berriak soldaduak bidali ditu bakea mantentzeko azken misio batzuetara, eskualdekoak zein nazioartekoak: Zipre, Somalia, Bosnia eta Herzegovina, Sinai, Angola, Kanbodia, Irakeko muga, Bougainville uhartea, Ekialdeko Timor eta Salomon uharteak.
Ekonomia
Zeelanda Berria herrialde industrializatua da, eta BPGa 185.800 milioi dolarrekoa zen 2013an. Bizi-maila handia da, eta BPG 41.555,75 dolar estatubatuar da pertsona bakoitzeko, 2013an. Batez ere esportazioko herrialdea da, eta, 2013an, 26.746.200.000 dolar esportatzen ditu nekazaritzako produktuetan. .
Zeelanda Berria ELGAko bigarren herrialdea da, eta 1980ko hamarkadaren bigarren erditik aurrera diru-sarreren eta gastuen arteko desberdintasunak areagotu egin dira. .
Ekonomiaren egitura
Hirugarren sektorea Zeelanda Berriko ekonomiaren sektorerik garrantzitsuena da (BPGaren %68,8), ondoren bigarren sektorea (%26,9) eta lehen sektorea (%4,3). Zeelanda Berria kanpo-merkataritzaren menpe dagoen herrialdea da, batez ere nekazaritzaren eremuan. Esportazioek ekoizpenaren %24 inguru hartzen dute, eta hori nahiko handia da (txosten hori %50 ingurukoa da Europako zenbait herrialde txikitan). Hori dela eta, oso sentikorra da nazioarteko produktuen gorabeherekin, eta errezentsio egoerek bereziki kalte egiten diote. Esportazio nagusiak nekazaritza, baratzezaintza, arrantza eta baso industria dira, esportazioen erdiak, gutxi gorabehera. Esportatzaile nagusiak Australia (%20,5), Estatu Batuak (%13,1), Japonia (%10,3), Txina (%5,4) eta Erresuma Batua (%4,9) dira. .
Zeelanda Berriko 30 merkataritza-ganberek, berriz, 22.000 kide inguru biltzen dituzte tokiko eta nazioarteko mailan. Haien eginkizuna da enpresetan inspiratu eta eragitea eta arrakastara eramatea. Gainera, hazkunde ekonomiko iraunkorra eta errentagarria laguntzen eta sustatzen dute. Azkenik, ganbera horiek 4 polotan banatzen dira: iparraldea, erdialdea, canterbury eta hegoaldea.
Diru-sarrerak eta ongizatea
2006an, Zeelanda Berriko etxeen batez besteko diru-sarrera (erosteko ahalmenaren parekotasunean zuzendua) AEBetako etxeen %17tik beherakoa izan zen. . 2000. urteaz geroztik, diru-sarrera hori nabarmen handitu da, Zeelanda Berriak eta Australiak ihes egin baitute, neurri handi batean, 2000. urtearen hasierako atzeraldi ekonomikotik, beste herrialde aurreratu gehienetan eragina izan baitzuen. Batez besteko diru-sarreren hazkunde horrek, AEBetan izandako gutxitzearekin batera, bi herrialdeen arteko aldea nabarmen estutzea eragin zuen.
Nahiz eta beste herrialde garatu batzuetan baino per capita BPG txikiagoa izan, Zeelanda Berriko biztanleak pozik daude beren bizitzarekin. Zeelanda Berria zazpigarren sailkatu zen 2010eko Giza Garapenaren Indizean eta 15. The Economist aldizkariaren 2005eko Bizi Kalitatearen Indizean. Herrialdea ere Legatum Instituteren 2007ko oparotasun-indize orokorrean lehena eta bosgarrena izan zen. , Munduko hiri onenei buruzko 2007ko Mercer inkestaren arabera, Auckland ondo bizitzeko 5. postuan, eta Wellington, 12. postuan zeuden. .
Gertuko historia ekonomikoa
Zeelanda Berriko biztanleek bizi-maila handia izan dute historikoki, Erresuma Batuarekin harreman pribilegiatuetan eta merkatu komertzial egonkorrean oinarritua. Zeelanda Berriko ekonomia produktu primarioen sorta txiki batean oinarritu zen, hala nola artilea, haragia eta esnekiak. Produktu horien eskari handiak oparotasun ekonomikoko aldi luzeak ahalbidetu zituen, bereziki 1951ko artile industriaren boomean.
Hala ere, 1973an Erresuma Batua Europako Batasunean sartu izanak amaitu egin zituen bere harreman ekonomiko estuak. 1970eko hamarkadan, beste faktore batzuek, hala nola petrolio-talkek, Zeelanda Berriko ekonomiaren bizitasuna murriztu zuten, Australiaren eta Mendebaldeko Europaren bizi-maila gainditzea lortu baitzuen. Gertaera horiek krisi ekonomiko luze eta larria ekarri zuten, eta Zeelanda Berriak Australiaren eta Mendebaldeko Europaren azpitik jarri zuen Zeelanda Berriko BPGa pertsonako, Munduko Bankuak jotako herrialde garatu guztietan.
1984az geroztik, zenbait gobernuk erreforma garrantzitsuak egin dituzte egituran, ekonomia protekzionista eta arautua utzi eta ekonomia liberalizatu dute eta merkataritza librea hartu dute. Aldaketa horiei Rogernomics eta Ruthanasia deritze, garai hartako ekonomia-ministroen arabera, Roger Douglas eta Ruth Richardson. 1987ko urriko crac-ak eragindako atzeraldiak, erreformen talkarekin batera, langabezia handitu zuen herrialdean, eta 1990eko hamarkadaren hasieran biztanleria aktiboaren %10 izatera iritsi zen. Egindako erreformek eta eskualdeko testuinguru ekonomiko oso onak aukera ematen diote ekonomiari azkar berreskuratzeko 1990ean, langabezia-tasa ELGAko hogeita zazpi herrialde «aberatsetako» bigarrena izanik (%3,5 2007ko irailean). Hala ere, per capita BPGa %10 jaitsi da ELGAko batez bestekoarekin alderatuta, 1990 urteetan, eta pobrezia handitu egin da.
Gaur egungo gobernuak ekonomiaren arloan dituen helburuak merkataritza libreko akordioak egiten jarraitzea eta ezagutzaren ekonomia sortzea dira. 2004an, Txinarekin merkataritza libreko gune baterako elkarrizketak ireki zituen, eta, hala, hori egiten lehen herrialdeetako bat bihurtu zen. Zeelanda Berriko egungo erronka ekonomikoak BPGaren %8,2ko balantzea, elikagaiez kanpoko esportazioen garapen motela eta produktibitatearen hazkunde motela dira. Zeelanda Berriak "garun-ihesak" jasan ditu 1970eko hamarkadaz geroztik, graduatutako gazteak Australian, Erresuma Batuan edo Estatu Batuetan behin betiko lanean hasi zirenean. "Kiwi bizimodua" eta familia edo whanau faktoreak dira batzuk itzultzea eragiten dutenak; aldiz, ekonomiari, kulturari eta norberaren karrerari buruzko gogoetek beste batzuk bultzatzen dituzte irtetera eta ez itzultzera. . Halaber, Zeelanda Berrian etengabe bizitzen ari diren atzerriko graduatu gazte gehiago daude. .
Zeelanda Berriko egoera ekonomikoak bilakaera nabarmena izan beharko luke hurrengo urteetan, 2008ko apirilaren 7an Txinako gobernuak merkataritza libreari buruz sinatu zuen itunaren ondorioz.
Hitzarmen hau Txinaren eta mendebaldeko herrialde baten artean sinatutako genero honetako garrantzitsuena da.
Itunak ondasun eta zerbitzuen trukea liberalizatu eta errazten du, enpresa-ingurunea hobetzen eta bi herrialdeen arteko lankidetza bultzatzen lagunduko du sektore ekonomiko askotan.
Eztabaida ugari sortu ditu, bereziki Aotearoa Zeelanda Berriko Alderdi Berdeak eta Alderdi Mistoak kritikatuak, espero zen emaitzari buruz (Zeelanda Berriko Neo ekonomiaren gorakada, herrialdeari Estatu Batuen edo Australiaren aurrean independentzia berria lortzen laguntzen diona). ,
Dozenaka estatubatuar aberatsek bunkerrak eraiki dituzte Zeelanda Berrian, fenomeno apokaliptiko baten edo gizarte-matxinada baten beldur baitira.
Nekazaritza
Nekazaritza izan da eta da oraindik ere Zeelanda Berriko esportazio-industria garrantzitsuena. 2006ko ekainetik 2007ko ekainera bitartean, esnekiek esportazio guztien %21 inguru zuten, hau da, 7.500 milioi dolar. Haragiak % 13,2 zuen, zurak % 6,3, frutak % 3,5 eta arrantzak % 3,3.
Zeelanda Berriko esportazioen seiren bat esne-behien produktuak dira: esne-hautsa, gazta, gurina eta nahaste protidikoa. 4 milioi esne-behi baino gehiago daude, batez ere Ipar Uhartean (bereziki Waikato eta Taranaki eskualdeetan). Artilea, garai batean, ekonomia menderatzen zuen esportaziorik garrantzitsuena, ez da hain garrantzitsua 1960tik aurrera, eta prezioak jaitsi egin ziren; gaur egun, haragi-esportazioen erdia, esportazio guztien hamarrena, ardi-haragia da. Ardi-haztegiak Canterbury eskualdean daude nagusiki. Azienda oso gutxitan egoten da eraikinen barruan, eta, normalean, larreetan uzten da. Bertan belarra eta beste elikagai batzuk ekar dakizkieke osagarri gisa, bereziki neguan. Belarraren hazkunde aldia aldatu egiten da denboraldiaren, eskualdearen eta klimaren arabera, baina 8-12 hilabete bitartekoa izaten da. Abereak baserriaren inguruan ere mantentzen dira, hesi elektrikoarekin. Arkumeen eta aratxeen jaiotza udaberrian egiteko planifikatuta dago, belarra berriz sortzen dela aprobetxatuz.
Landare erabilgarriei dagokienez, garia eta garagarra dira nagusi merkatu nazionalean; batez ere Canterburyn hazten dira. Fruitu garrantzitsuenen artean daude sagarra (bereziki Hawke's Bayn), kiwia (Ugaritasunaren Badia), mahatsa eta abokatuak (Bay of Plenty eta Northland). Mahastizaintza gero eta garrantzitsuagoa da, eskualde aitzindariak Marlborough, Hawke's Bay eta Gisborne dira. 2001ean 382 mahasti zeuden, eta esportazioak 200 milioi dolarrera iritsi ziren.
Hizkuntzak
Ingelesa eta maoriera hizkuntza ofizialak badira ere, lehenengoa erabat da nagusi gaur egun, eta bigarrena oso egoera gutxituan dago. Keinu hizkuntza ere ofiziala da: munduko salbuespenetakoa da Zeelanda Berria.
Ingelesa da Zeelanda Berriko hizkuntza nagusia, biztanleen %95,4k hitz egiten baitu. Zeelanda Berriko ingelesa hizkuntzaren aldaera bat da, azentua eta lexiko bereizgarria dituena. Australiako ingelesaren antzekoa da, eta ipar hemisferioko hiztun asko ez dira gai azentuak bereizteko. Zeelanda Berriko ingelesaren eta beste dialekto ingeles batzuen arteko alde nabarmenena bokal laburren ahoskeran dago.