cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Giza Immunoeskasiaren Birusa
GIBak batez ere immunitate sistemako zelulak infektatzen ditu, hala nola, T linfozito laguntzaileak, makrofagoak eta zelula dendritikoak. GIBak sortutako infekzioak CD4 T zelulen mailak jaistea eragiten du hiru mekanismo nagusiren bidez: zelula infektatuen birus bidezko heriotza zuzena, infektatutako zelulen apoptosi tasaren igoera eta CD8 linfozito zitotoxikoen bidez infektatutako zelulen heriotza. CD4 T zelulak maila kritikotik jaisten direnean, immunitate zelularra galdu egiten da eta infekzio oportunistak agertzeko arriskua egongo da.
GIB birusarekin infektatutako pertsonek denborarekin HIESa garatzen dute. GIB birusa duten baina HIESa garatu ez duten pertsonak seropositiboak bezala ezagutzen dira. Puntu honetara iritsitakoan, hau da, behin HIESa garatu denean, immunitate sistemak huts egingo die eta infekzio oportunista eta neoplasien eraginez hilko dira gaixoak. Tratamendurik gabe, GIBa duten 10 pertsonetatik 9k HIESa garatuko dute 10-15 urteren buruan. Antierretrobiralekin tratatuz gero, infektatutako pertsonen bizi itxaropena handiagoa izango da, baita HIESa garatu bada ere.
Sailkapena
GIBa lentivirus generoaren eta Retroviridae familiaren barruan dagoen birus bat da. Genero honetako birusek gauza asko dituzte amankomunean, esaterako ezaugarri morfologiko eta biologikoak. Lentivirusez infektatuta dauden espezieek iraupen luzeko gaixotasunak eta inkubazio aldi luzeak izaten dituzte.
Birus hauek kate bakarreko RNA molekula bat dute proteinazko kapsida batez inguratuta. Ostalariaren zelulan sartzean, birusak berak duen alderantzizko transkriptasa entzimaren bidez RNA molekula helize bikoitzeko DNA molekulan bihurtzen du. Birusaren DNA ostalariaren DNA zelularrean sartuko da, bere genoma transkribatu ahal izateko. Behin zelula infektatu eta gero, bi aukera posible daude: birusa latentzia egoeran geratuko da zelula barnean zelulak normal funtzionatzen duen bitartean edo birusa aktibatu eta bere burua erreplikatzen hasiko da, zelula berriak infektatuko dituzten birusak askatuz.
Bi GIB mota ezagutzen dira: GIB-1 eta GIB-2. GIB-1 lehenengo aurkitu zena izan zen. Birulentoena da, errazago transmititzen da eta mundu mailan GIB infekzio gehienen sortzailea da. GIB-2 ez da hain erraz transmititzen eta batez ere Afrika Mendebaldera mugatzen da.
Historia
Uste da GIB birusak Saharaz hegoaldeko Afrikan izan zuela jatorria. Tximinoetan agertu baina gizakiarengana igaro zen XX. mendearen hasieran. HIESaren eraginez agertzen ziren infekzio oportunistei buruzko lehen dokumentua 1981eko ekainaren 4ean argitaratu zen ordea.
Gizakia GIB birusaren bi motek infekta dezakete: GIB-1 eta GIB-2. Biak Afrika Mendebaldean sortu eta tximinoetatik gizakiarengana pasa zirela uste da. GIB-1en jatorria Kamerunen hegoaldean legoke, tximino basatietatik pertsonengana pasa zen XX. mendean zehar. GIB-2a Kamerun, Gabon eta Ginea-Bissaueko Cercocebus atys espezieko tximinoetatik igaro zen gizakiarengana.
Espainian GIB kasuak 1981ean artatu ziren lehenengoz, Carmen Navarro doktoreak, Vall d´Hebroneko neuropatologoa zelarik, ehunen analisia egin eta parasito batek eragindako infekzioa detektatu zuen mikroskopio elektroniko batekin, toxoplasmosi granulomatosa, hain zuzen. Parasito hau arraroa da helduetan eta horren ondorioz diagnostikoa behin baino gehiagotan gainbegiratu zuten eta errespetu faltak jaso ere. Caterina Mieras doktorearekin batera The Lancet aldizkarian idatzi zuen artikulua, kasua azaltzen eta Los Angeleseko kasuekin lotura egon zitekeela argudiatuz, haien boltsikotik ordaindu zuten publikazio egiteko beharrezkoa zen ingelesezko itzulpena. Garuneko infekzioa toxoplasmosiagatik eta HIES-a harremandu zuten lehenengoz eta horrek HIES-aren diagnostikoan lagundu zuen.
GIB birusaren aurkikuntzaren inguruan polemika handia egon zen. Luc Montagnier eta Françoise Barré Sinoussi zientzialari frantsesak eta Robert Gallo ikerlari amerikarrak aurkikuntzaren erantzuleak izan zirela esan baitzuten 1983 eta 1984an hurrenez hurren. 1987an aurkikuntzaren meritua biei emanez, arazoa konpontzea lortu zen. Aitzitik, 1991ean egin zen ikerketa batek Gallok bere frogak Montagnieren laborategitik hartu zituela frogatu zen. 1994an Estatu Batuetako gobernuak meritua frantziarrena izan zela onartu zuen.
2008an Karolinska institutuak Medikuntzaren Nobel Sariaren erdia Luc Montagnieri eta Françoise Barré Sinoussieri eman zien 1983an "Giza Immunoeskasiaren Birusaren" aurkikuntzarengatik, beste erdia Harald zur Hausenentzat izan zen "Giza Papilomaren birusaren" gainean egin dituen lanengatik.
Transmisioa
GIBaren transmisioa nagusiki hiru bidetatik ematen da. GIB-2a GIB-1a baino maiztasun txikiagoarekin transmititzen da amarengandik umearengana eta sexu harremanetan. GIBaren transmisioa odol, semen, bagina fluxu, edo amaren esnearen bidez ematen da. Gorputzeko likido hauetan, GIBa partikula aske moduan eta infektatutako zelula immunitarioen barnean dago. Transmisio bide nagusiak lau dira: babesik gabeko sexu harremanak, orratz kutsatuak, amaren esnea eta amarengandik umearenganako transmisioa erditzean (transmisio bertikala). Garai batean ohikoagoa zen arren, gaur egun lehen munduan odol transfusio bidezko transmisioa neurri handi batean murriztu da.
Bide sexuala
GIB bidezko infekzio gehienak babesik gabeko sexu harremanen ondorio dira. Sexu bidezko transmisioa infektatutako pertsona baten sexu jariakinak beste pertsona baten genitaleko, ahoko edo ondesteko mukosarekin kontaktuan jartzean gertatzen da.
Herrialde garatuetan, transmisioa gizonarengandik emakumearengana gertatzeko arriskua %0,04koa da sexu harreman bakoitzean eta alderantzizko kasuan, %0,08koa. Arrazoi desberdinengatik, herrialde azpigaratuetan datu hauek 4 eta 10 bitartean handiagoak dira.
Latexko preserbatiboen erabilera egokiak %85ean murrizten du GIBa transmititzeko arriskua. Aitzitik, espermizidak gizonarengandik emakumearenganako transmisio handi dezake, baginaren hantura eragiten baitu.
Beste alde batetik, Hegoafrikako mediku aditu batzuek zirkunzisioan behin eta berriz esterilizatu gabe erabilitako xaflek, nerabeetan GIBaren hedapena eragin dezaketela uste dute.
Odola
Higiene gutxiko eskualde edo herrialdeetan arreta medikua jasotzen dutenek ere arriskua dute, hauetan orratzak esaterako berrerabili egiten baitira. Arraroagoa bada ere, osasun arloan lan egiten dutenak ere infektatzen dira batzuetan, hala nola, erizain, mediku edo laborategiko langileak. Tatuaje eta piercingak dituzten pertsonak ere arriskuan jar daitezke hauek egin edo jartzerakoan.
Amarengandik umearengana
Birusaren transmisioa umetokian dagoen bitartean (haurdunaldian), erditzean edo edoskitzearen bitartez gerta daiteke. Tratamendurik ezean, transmisio tasa %25ekoa da, tratamenduarekin eta zesarea erabiliz aldiz, arriskua %1etik behera jaisten da. Jaio ondorengo transmisioa ekiditeko, amak ez dio haurrari bularrik eman behar. Hala ere, hau ez da hain sinplea, izan ere ere tratamendua hartzen ari bada ama, honek antirretrobiralak pasako baitizkio umeari.
Egitura
GIBaren egitura beste erretrobirusak ez bezalakoa da. Gutxi gorabehera esferikoa da, 120 nm inguruko diametroarekin, eritrozito bat baino 60 aldiz txikiagoa, baina birus bat izateko handia. RNA monokatenario positiboaren bi kopia ditu proteinaz osatutako kapsida baten barruan. Birusaren garapenerako ezinbestekoak diren alderantzizko transkriptasa, proteasa, erribonukleasa eta integrasa ere baditu.
Birusaren osotasuna ziurtatzeko, kapsida inguratuz proteina biralez osatutako matrize bat dago. Hau aldi berean, ostalariari ostutako fosfolipidoz osatutako bigeruza lipidiko batez inguratzen da. Bigeruza horretan birusaren proteinak daude tartekaturik, hala nola gp120 eta gp41 glikoproteinak. Bi proteina hauek etorkizuneko GIBaren aurkako tratamendu eta txertoen garapenean kontuan hartzekoak izango dira.
Erreplikazio zikloa
GIBa CD4 T zeluletara sartzen da batez ere, baina makrofagoak, zelula dendritikoak, Langerhans zelulak eta garuneko mikroglia zelulak ere infekta ditzake. Beraz, birusaren erreplikazioa organismoko ehun desberdinetan eman daiteke. Birusaren erreplikazioak etapa desberdinak ditu:
Erreplikazioaren urratsak ez dira jarraian gertatzen. Batzuetan, birusak zelula bat infektatu eta bertan erreplikatu gabe urteak eman ditzake, probirus moduan. Hau, latentzia denbora bezala ezagutzen da. Bat-batean, aktibatu eta bere burua erreplikatzen hasiko da, zelula berriak infektatuz eta HIESa garatuz.
Infekzioaren ibilbide klinikoa
GIBak eragiten duen infekzioaren ezaugarri nagusia CD4 T zelulen murrizpena da karga biralaren igoerarekin batera. Infekzioaren fasea gaixoaren CD4 T zelulen kontaketarekin eta GIBak odolean duen mailaren arabera zehazten da.
GIB bidezko infekzioak lau fase desberdin ditu: inkubazio aldia, infekzio akutua, latentzia aldia eta HIESa. Lehenengo aldian, inkubazioan, infekzioa asintomatikoa da eta 2-4 aste irauten ditu. Infekzio akutuak 28 egun inguru irauten du eta bere sintomen artean sukarra, linfadenopatia (gongoil linfatikoen hantura), faringitisa, mialgia (giharretako mina), ondoez orokorra eta aho eta hestegorriko zauriak daude. Latentzia aldian sintoma gutxi agertzen dira eta bere iraupena oso aldakorra izan daiteke, bi astetatik hogei urtetarainokoa. HIESa, infekzioaren azken aldia da eta hemen infekzio oportunistak agertuko dira immunitate sistema ahul dagoela baliatuz.
Infekzio akutua
GIBaren lehen infekzioa, infektatutako pertsona batetik infektatu gabeko beste batengana gorputzeko likidoen transferentzia bidez gertatzen da orokorrean. Lehen aldi hau, birusaren esposizioa gertatu eta berehala azaltzen da. Bertan, birusaren erreplikazio azkarra gertatzen da eta honek, asko igoko du bere maila plasman. Aldi berean, CD4 T zelulen jaitsiera nabarmena izango da.
Guzti hori CD8 T zelulen aktibazioagatik gertatzen da. Hauek GIB birusarekin infektatuta dauden zelulak hiltzen baitituzte birusa deuseztu nahian. Zelula hauen erantzuna birusaren mailak kontrolatzeko garrantzitsua dela uste da, gaixotasunaren garapen motelagoarekin zerikusia dutela uste baita.
Infektatu eta 2-4 aste igaro ondoren agertzen den aldi honetan, infektatutako pertsona gehienek (%80-90) gripearen antzeko gaixotasun bat garatzen dute; sukar, linfadenopatia, faringitis, mialgia, aho eta hestegorriko zauriak izaten dituzte eta maiztasun gutxiagorekin zefalea, goragale eta gorakoak, pisu galera eta sintoma neurologikoak. Infektatutako pertsonek sintoma guzti hauek, batzuk edo batzuetan, ez dute inongo sintomarik izango.
Sintomek 28 egun inguru irauten dute, baina beren inespezifikotasuna dela eta, ez dute GIBaren infekzio bat izan daitekeela ezagutzeko balio. Medikuarengana joanez gero ere, gaixotasun infekzioso arrunt baten moduan diagnostikatua izango da seguruenik. Beraz, aldi honetako sintomak ez dira GIBaren infekzioa ezagutzeko erabiltzen, ez dituztelako gaixo guztiek izaten eta askotan beste gaixotasun batzuk sortuak direlako. Aitzitik, sindromea garaiz ezagutzea oso garrantzitsua da, aldi honetan transmititzen baita errazen gaixotasuna.
Latentzia aldia
Immunitate sistemak birusen maila murrizten du odolean, latentzia aldiari hasiera emanez. Aldi hau oso aldakorra, kasu batzuetan bi aste besterik ez du irauten eta beste batzuetan hogei urte iraun ditzake. Hori dela eta, gaixo batzuk ez dira sekula HIESa garatzera iristen.
Aldi honetan, GIBa aktiboa izango da organo linfoideetan, baina batez ere, infektatutako zeluletan bere burua erreplikatzen eta pilatzen arituko da. Aldi honetan dauden gaixoak infekzioa transmiti dezakete.
HIESa
CD4 T zelulak maila kritikotik jaisten direnean (200 zelula/μL), immunitate zelularra galdu egiten da eta infekzio oportunistak agertzen hasiko dira. Lehen sintomak ondokoak dira: pisu galera handiak, arnas bideetako etengabeko infekzioak (sinusitisa, bronkitisa, erdi belarriko otitisa, faringitisa), azaleko asaldurak, ahoko ultzerazioak... Infekzio oportunistez gain, tumoreak ere agertuko dira.
HIESa garatu eta gero sarrien agertuko diren infekzioen artean kandidiasia eta tuberkulosia daude. Herpesaren birusaren berraktibazioa ere eragingo da, azaleko asaldurak okerragotuz eta zenbait kasutan, linfoma edo sarkomak eragingo dira. Pneumocystis jiroveciik eragindako pneumonia hilkorra izan ohi da sarritan. Hala ere, gaixo guztiek ez dituzte gaixotasun hauek garatzen, hain ezagunak ez diren batzuk ere izan ditzakete.
Tratamendua
Gaur egun ez dago GIBaren infekzioa edo HIESa prebenitzen duen txertorik. Prebenitzeko modu bakarra, birusarekiko esposizioa ekiditea da. Hala ere, birusarekin kontaktuan egon eta segituan, esposizio ondorengo profilaxi bezala ezagutzen den tratamendu antierretrobiral bat hartuz gero, infekzioa izateko arriskua gutxitzen dela uste da.
Tratamendu normalei erresistentea den birusarekin infektatuta dauden gaixoei, birusaren zelularako sarrera inhibitzen duten sendagaiak ematen zaizkie. Hauek ordea, ez dira eskuragarriak baliabide mugatuak dituzten herrialdeetan. HIESaren garapena haurretan helduetan baino azkarragoa denez, tratamendu gogorragoak eman behar zaizkie.
Herrialde garatuetan, HAART terapia posible denetan, medikuek kontu handiz aztertzen dituzte gaixoak: birusaren karga, CD4 T zelulen jaitsiera eta gaixoaren jarrera kontuan hartuz. Ondoren, tratamendua hastea komeni den erabakitzen du.
Terapia antierretrobiralak ez du gaixoa sendatzen, ezta sintomak desagertarazten ere. Sarritan, GIB maila altuak direla eta gaixotasuna tratamenduarekiko erresistentea bihurtzen da. Hala eta guztiz ere, infektatutako pertsona askok osasunean eta bizi kalitatean onura nabarmena sentitzen dute tratamendu honekin eta hilkortasuna gutxitzen duela frogatuta dago. Ikerketa batek dio, GIBarekin infektatuta dagoen pertsona baten bizi itxaropena 32 urtetakoa dela infektatzen den momentutik tratamendua hartzen badu. Tratamendurik ezean, bizi itxaropena 9-10 urtetara jaisten da.
Tratamendu honen eragin desiragaitzen artean lipodistrofia, dislipidemia, intsulinari erresistentzia, arrisku kardiobaskularren handipena eta jaiotzetiko malformazioak daude. Medikamendu antierretrobiralak garestiak dira eta infektatutako pertsona guztiek ez dituzte eskuragarri.
Gaur egungo tratamenduak hobetu asmoz egiten diren ikerketek, eragin desiragaitzen gutxitzea, terapiaren sinplifikazioa eta sendagaiekiko erresistentziak gainditzea dituzte helburu. Zoritxarrez, pandemia gelditzeko eraginkorrena txerto bat litzateke, hau tratamendua baino merkeagoa baita eta herrialde azpigaratuetan ere erabiliko bailitzateke. Hala ere, 20 urte baino gehiagoko ikerketen ondoren, ez da GIBaren aurkako txertorik lortu.
Epidemiologia
1981ean lehenengo aldiz ezagutu zenetik, OMEk HIESak 25 milioi pertsona baino gehiago hil dituela uste du, historiako pandemiarik suntsikorrena bihurtuz. Nahiz eta tratamenduaren hobekuntza egon den eta arreta medikoak munduko eskualde askotan hobera egin duen, 2005ean 2.8 milioi pertsona inguru hil zen gaitz honek jota eta horietatik 570.000 umeak ziren. 2007an 2.1 milioi inguru izan ziren, 330.000 umeak zirelarik eta 2.5 milioi infekzio berri izan ziren.
Saharaz hegoaldeko Afrikan du oraindik eragin handiena gaixotasunak, 21.6-27.4 milioi pertsona bizi da gaur egun GIB birusarekin bertan. Horietatik bi milioi 15 urtez beherako umeak dira. Saharaz hegoaldeko Afrikako biztanleen %64tik gora GIBarekin bizi da. 2005ean HIESak eragindako 12 milioi umezurtz zeuden Afrikan.
Asia hegoaldea eta hegoekialdea dira HIESak gehien eragindako bigarren zonaldeak biztanleriaren %15arekin. Hegoafrika da GIBa duten gaixo gehien dituen herrialdea, nahiz eta Nigeriak gertutik jarraitzen dion. India 2.5 milioi infekziorekin munduko hirugarren herrialdea da GIBa duten gaixoetan. Gaixotasunaren presentzia handiena duten Afrikako 35 herrialdetan, bizi itxaropena 48.3 urtetako da, gaixotasunik gabe izango litzetekeena baino 6.5 urte txikiagoa.
Jose Luis Rebordinos
Jose Luis Rebordinos (Errenteria, 1961 - ) Donostiako Zinemaldiko zuzendaria da.
Biografia
Errenteriako Beraun auzoan hazi zen. 1980ko hamarkadaren hasieran lagun talde batekin King-Kong Zinema Taldea sortu zuen Errenterian. Hezkuntza Zientzietan lizentziaduna, Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldiko eta Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Asteko zuzendaria izan da. Donostiako Zinemaldiko zuzendaria 2011ko edizioaz geroztik.
Influencer
Influencera, gai jakin bati buruz sinesgarritasuna duen pertsona da eta, sare sozialetan duen presentzia eta eraginagatik, negozio edo marka bat Internet bidez ezagunagoa eta nabariagoa bihurtzea lor dezakete. Influencerrek, sareetan, beraien zaletasunei buruzko ikuspegi pertsonalak  partekatzen dituzte, eta horrek joera markatzeko eta kontsumo-ohituretan aldaketak sortzeko gai bihurtzen ditu. Internet bidez gero eta ikus-entzule, like, retuit eta share gehiago eskuratu ditzakete eta horrek eragin handia du.
Influencerrek YouTubeko kanalak, blogak edo bestelako sare sozialak erabiltzen dituzten pertsonak dira, eta haietan oihartzuna eta eragina dutenak. Era askotakoak izan daitezke: batzuk haien etxeetatik lan egiten dute bakarrik eta beste batzuk ekitaldi garrantzitsuetara gonbidatuak izaten dira. Nahiz eta influencerrak ez diren nahita nahiez pertsona famatuak, badira haien sare sozialei esker influencer oso azkar bihurtu diren celebritiy ak.
Influencerrak marketin erreminta gisa
Pertsona hauen bitartez negozio handia egin daiteke. Izan ere, gaur egungo teknologiek enpresei haien salmentak handitzeko teknika berri eta berritzaileak aurkitzeko beharra sortu die. Beraz, influencerrak sareko marketina eta publizitatea erabiliz lan egiten dute (sare sozialetako marketina, bereziki). Marken atxikimenduaren (engagement delakoaren) % 70 influencerren bidez egiten den lanari esker lortzen da.
Enpresek influencerrak hautatzeko erabiltzen dituzten irizpideak hurrengoak dira:
Influencerrak era askotako helburuak lortzeko kontrata daitezke, hala nola:
Breckinridge konderria (Kentucky)
Breckinridge konderria (Breckinridge County) Kentuckyko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hardinsburg da. 2010eko zentsuaren arabera 20,059 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Breckinridge konderriak 151,675 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,778 ura dira. Beste 146,897 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 13,22 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 20,059 pertsonetatik 19,309 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 175 dira. 404 beltzak edo afroamerikarrak. 58 amerikar natiboak ziren eta 2 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 42 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 9 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 235 pertsonek kokatzen zuten.
Influencer
Famatuenak
Forbes aldizkariaren arabera, hurrengoak dira mundu mailako influencer ospetsuenak
Kosmetika arloko influencerrak:
Kirol arloko influencerrak:
Etxearen dekorazioko influencerrak:
Miguel Sanz Lafuente
Miguel Sanz Lafuente (San Martin Unx, - Madril, ) nafar teologo eta apaiza izan zen. Karlista sutsua, Lehen Karlistaldian Gaceta de Oñate aldizkarirako idatzi zuen. Oñatiko Unibertsitateko erretore eta Zaragozako erretoreordea izan zen.
Erkudengo baseliza
Erkudengo baseliza Erkudengo Ama Birjinaren omenez eraikitako baseliza da, Altsasuko udalerrian kokatua, Donostiarako errepidearen parean. Baseliza dagoen lekuan herrixka bat izan zen Erdi Aroan, 1326 urtean Gaztelaren aurkako gerran suntsitu zena. Harlanduzko hormak eta bi isuriko teilatua duen eraikina da, zurezko egitura baten gainean, hegatza batekin. Ama Birjinaren jatorrizko irudia desagertu eta Venancio Amillano altsasuar artistak egun ikus daitekeen irudia egin zuen. Lehorte garaietan Erkudengo Ama Birjinari otoitz egiten dion abesti bat badago. Bederatziurrena betetzean, ama birjina herritik baselizara eramaten da, erromeria bat ospatuz.
Inma Errea
Inma Errea Cleix (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1960ko azaroaren 15a) euskal idazlea eta itzultzailea da. Informazio Zientzietako lizentziaduna, Nafarroako Unibertsitatean. Irakasle izan zen AEKn. Kazetari gisa, hainbat komunikabidetan lan egin izan du, Euskal Telebistan (1983an hasi eta 1994ra bitartean aritu zen albistegietako erredaktore) eta zenbait irratitan. Itzultzaile-interprete izan zen urtebetez Nafarroako Parlamentuan; 1997ko urtarriletik aitzina, lan horrexetan ari da Iruñeko Udalean; hain zuzen, Erreak eskuratu zuen Iruñeko Udaleko lehenbiziko itzultzaile-interprete lanpostua. Egun, gainera, Iruñeko Udaleko Euskara Zerbitzuko burua da.
Idazle lanetan, argitara emana du Literatura eta harrikoa saiakera, literaturari eta generoari buruzkoa, Pamiela argitaletxean; bai eta poema eta ipuinak ere, hainbat antologia eta agerkaritan.
Literatur lan ugari ditu euskarara itzuliak. Besteak beste, Haserretu zaitezte! sona handiko lana euskaratu du (Denonartean argitaletxea, 2011).
Zutabegile ere aritua da, hala Euskaldunon Egunkarian (1999-2001) nola Berrian (2003-2004). Egun, Euskalerria Irratian eta Argia aldizkarian kolaboratzaile dihardu.
Itzulpenak
Hauek dira Inma Erreak euskaratutako lan nagusiak:
Spencer (Massachusetts)
Spencer Ameriketako Estatu Batuetako herri bat da. Worcester konderrian dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Maiztasun (estatistika)
Estatistikan, maiztasunak aldagai batek, koalitatibo zein koantitatibo, hartzen duen balio edo kategoria bat datu multzo batean zenbat aldiz azaltzen den adierazten du, kategoria edo balio horretako zenbat datu dauden alegia, modu absolutuan edo erlatiboan.
Maiztasun absolutuak
Balio edo kategoria bat zenbat aldiz azaltzen den adierazten dute  maiztasun absolutuek. Adibidez, g-e-g-g-e-e-e-e-g-e datu multzoan g kategoriaren maiztasun absolutua 4 da.
Aldagaiko i-garren balioa edo kategoriari dagokion maiztasun absolutua n_i hizkiaz izendatu ohi da.
Maiztasun erlatiboak
Balio edo kategoria bat ehunekotan (edo batekoetan) zenbat aldiz azaltzen den adierazten dute maiztasun erlatiboek. Maiztasun absolutuak datu kopuruaz edo lagin tamainuaz zatituz kalkulatzen dira. Adibidez, g-e-g-g-e datu multzoan g kategoriaren maiztasun erlatiboa (3/5)=0.6 da, ehunekotan %60, da.
Aldagaiko i-garren balioa edo kategoriaren maiztasun erlatiboa f_i hizkiaz izendatu ohi da.
Datuen aurkezpenerako, maiztasun erlatiboak hobesten dira absolutuen aldean, adierazgarriagoak baitira.
Gainera, balio edo kategoria bati dagokion maiztasun erlatiboa, datu multzo batean, balio edo kategoria horri dagokion probabilitatearen neurri bat da, jardunbide enpirikoari dagokiona.
Maiztasun bakunak eta metatuak
Aldagaia koantitatiboa denean gainera, maiztasun bakunak eta metatuak bereizten dira.
Balio bati dagokion maiztasun bakuna balio horri, eta berari bakarrik, dagokion maiztasuna da, balio hori bera hartzen duten balioen kopurua alegia.
Balio bati dagokion maiztasun metatua balio hori edota bere azpitik dagoen balio bat hartzen duten datuen kopurua da. Maiztasun metatuak, absolutuak zein erlatiboak, N_i eta F_i izendatu ohi dira. Maiztasun metatuak koantilen kalkuluan erabili ohi dira.
Adibidez, (1-2-2-3-3) datu multzoan, 2 balioaren maiztasun metatu absolutua 3 da, 2 edo 2 azpitik 3 datu daudelako. Maiztasun metatu erlatiboa 3/5=0.6 edo %60 izango da.
Heriotza zigor
Kriminal eta disidente politikoen heriotza zigorra historikoki momentuko gizarte batzuen bitartez erabilia izan da hala krimena zigortu eta disidentzia politikoa gutxitu edota ezabatzeko. Gaur egun, heriotza zigorra herrialde europar ia guztietan (Bielorrusian izan ezik), eta Ozeaniako gehienetan (adibidez Australian, Zeelanda Berrian edota Ekialdeko Timorren) deuseztatuta edota zigortuta dago. Latinoamerikako herrialde gehienek heriotza zigorra deuseztatu dute, nahiz eta bitartean, Estatu Batuetan, Guatemalan eta Karibeko herrialde gehienetan hau aplikatzen jarraitzen duten. Asian, Japonian eta Indian indarrez jarraitzen du eta baita Afrikako Botswana eta Zambian ere.
Heriotza zigorraren gaiak iritzi kontrajarriak sortzen ditu gaurdaino. Praktika honen aldekoen ustetan, heriotza zigorrak delituak murriztu eta hauen errepikapena ekiditzeaz gain hilketa zigortzeko modu bat da. Kontra daudenak, aldiz, heriotza zigorrak delituak biziarteko kartzela-zigorrak baino gehiago ez dituela murrizten argudiatzen dute. Gainera, hau delitua baino okerragoa dela eta sistema legalean errekurtso nahikoak izan ez ditzaketen gutxiengoen eta pobreen aurka eginiko diskriminazioa da.
Historia
Kriminalen eta disidenteen exekuzioa ia gizarte guztiek erabili izan dute zibilizazioen hasieratik. XIX. mendera arte, eta espetxe sistema garaturik gabe, askotan ez zegoen beste aukerarik gaizkileen bazterketa eta inhabilitazioa bermatzeko. Garai modernoa baino lehen, exekuzioek sarritan torture kin nahasten zituzten, hala nola gurpilean haustea, giltza egitea, zerratzea, zintzilikatzea, marraztea eta zatitzea, brontzezko zezena, sutan erretzea, larrutzea, mozketa motela, bizirik egoste a, zutoinean sartzea, mailukadak, pistola ahoan sartuta tirokatzea, ura irenstea eta odol arranoa.
Exekuzio formalaren erabilera erregistratutako historiaren hasierara iristen da. Erregistro historiko gehienek eta zenbait praktika tribalek adierazten dute heriotza zigorra beren justizia sistemaren parte izan zela. Bidegabekeriagatiko zigor komunitarioak, oro har, diru konpentsazioa barne hartzen dute, eta baita gorputz zigorra, gaitzespena, erbesteratze a eta exekuzioa. Tribu en gizarteetan, konpentsazioa eta gaitzespena nahikotzat hartzen ziren maiz. Inguruko tribuek, klanek edo komunitateek egindako krimenen erantzuna barkamen formala, ordaina, odol etsaitasuna eta gerra tribala izaten zen.
Lara Siscar
Lara Siscar Peiró (Grao de Gandía, Valentzia, 1977ko maiatzaren 7a) valentziar kazetaria, telebistako aurkezlea eta idazlea da.
Heriotza zigor
Antzinako historia
Munduko zenbait lekutan, antzinako errepublikak, monarkiak edo hirietako oligarkia k bezalako antolakuntzak agertu ziren. Herri horiek, lotura linguistiko, erlijioso edo familien bidez elkartzen ziren sarri. Gainera, herrien zabalkundea inguruko tribu edo nazioak konkistatuz gertatzen zen. Ondorioz maila sozial desberdinak agertu ziren, hala nola errege ak, noblezia, herritarrak eta esklabo ak. Justizia sistema bateratuago batean sartu ziren tribuen arbitrajeak, "tribuarena" baino gehiago "klase sozial" ezberdinen arteko harremana formalizatzen zuena.
Lara Siscar
Biografia
Ikus-entzunezko Komunikazioan Ramon Llull Unibertsitatean, Bartzelonako Blanquerna Fundazioan lizentziatu zen. Halaber, Valentziako Unibertsitatean graduatu ondoko bat egin zuen Zinema Kritikan, beste bat Marketin Zuzendaritzan eta master bat ikus-entzunezko edukien ekoizpenean eta edizioan.
Heriotza zigor
Antzinako historia
Adibiderik zaharrena eta ospetsuena Hammurabiren Kodea da, zigor eta ordain ezberdinak ezarri zituena, biktimen eta egileen klase taldearen arabera. Torah k (Lege Judua), Pentateuch bezala ere ezaguna dena (Kristauen Itun Zaharre ko lehen bost liburuak), heriotza zigorra ezartzen du hilketa, bahiketa, magia, larunbata haustea, biraoa, eta sexu krimenen arlo askorengatik, nahiz eta ebidentziek erakutsi exekuzio errealak bakanak izan zirela.
Beste adibide bat Antzinako Grezia tik dator, non Drakok K.a.ko 621. inguruan Atenas ko lehen sistema legala idatzi zuen, aurretik zegoen ahozko legea ordezkatuz. Heriotza zigorra ezarri egin zen delitu maila askorentzat, nahiz eta Solonek geroago Drakoren kodea indargabetu eta lege berriak argitaratu zituen, heriotza zigorra nahita egindako homizidioagatik eta biktimaren familiaren baimenarekin bakarrik aplikatuz. “Drakoniar” hitza Drakoren legeetatik dator. Bestalde, erromatarrek ere heriotza zigorra erabili zuten delitu askotan.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
Produkzioko laguntzaile hasi zen lanean, erredaktore eta kazetari hainbat produktorerentzat. Valentziako Canal Noun ere egiten zuen lan, eta gero, Novan Atresmedia taldearen kanaletako batean.
Heriotza zigor
Antzinako historia
Hala, krimenaren gogortasunari lotuta, zigor gogorra ezarri ahal izango zen heriotzaren ordez, adibidez makila z zigortzea edo Lingnan urruneko herrialdera erbesteratzea. Dena den, heriotza zigorra 12 urte geroago berrezarri zen 759an, An Lushan eko matxinadari erantzunez. Garai hartan, Tang dinastian enperadoreak soilik zuen delitugileak epaitzeko aginpidea. Xuanzongen dinastian, heriotza zigorra nahiko arraroa zen, eta adibidez 730. urtean soilik 24 exekuzio izan ziren, eta 736. urtean 58.
Erdi aroa eta modernoa
Erdi Aro ko Europan eta modernoagoan, presondegi sistema berriak garatu aurretik, heriotza zigorra modu orokor bezala erabili zen, baita arau hauste txikiekin ere. Ingalaterrako Henrike VIII.aren erregealdian, 72.000 pertsona inguru exekutatu zirela uste da.
Europa modernoaren lehen hamarkadetan, sorginkeria ri buruzko izu ikara moral handi batek zeharkatu zituen Europa eta Ipar Amerika ko europar koloniak. Garai hartan, Satanas en sorgin maltzurrek Kristautasunaren mehatxu antolatu bezala funtzionatzen zutela zioten. Ondorioz, dozenaka mila emakume auzipetu eta exekutatu zituzten sorginkeriagatik, 15. eta 18. mendeen artean.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2007an, TVEn hasi zen lanean. Hasieran albistegien aurkezle Canal 24 horas delakoan (2007-2009) eta, gero, Gente (2009-2010) egunekotasun sozialeko saio aurkezten. 2010ean 24 horas kanalera itzuli zen, eta asteburuko albistegiak aurkeztu zituen 2012ko abiztura arte. 2012ko irailaren eta 2014ko abuztuaren artean, La tarde en 24 horas aurkeztu zuen Diego Losadarekin. 2013tik 2015era eta 20121era bitartean, hainbat rdezkapen egin zituen 1. edizioan (2013 eta 2014ko Gabonetan, 2014ko Aste Santuan, 2014ko udan eta 2014ko udazkenean 2. edizioan).
Heriotza zigor
Erdi aroa eta modernoa
Aro modernoko azken mendeetan, nazio-estatu modernoen sorrerarekin, justiziak gero eta lotura handiagoa izan zuen eskubide natural eta juridikoen kontzeptuekin. Garai hartan areagotu egin ziren polizi indarrak eta espetxe erakunde iraunkorrak. Cesare Beccaria adituak, delitu eta zigorrei buruzko eragin handiko tratatua idatzi zuen 1764an, eta heriotza zigorraren lehen azterketa zehatza izan zen, heriotza zigorraren abolizioa eskatzeko.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2014ko irailetik 2014ko urrira eta 2015eko irailetik 2016ko abuztura, La mañana en 24 horas lana aurkeztu zuen Ángeles Bravo kazetariarekin batera.
Heriotza zigor
Erdi aroa eta modernoa
Geroago, Charles Dickens ek eta Karl Marx ek, exekuzioen garaian eta tokietan, ankerkeria bortitza areagotu egiten zela ikusi zuten. Gertaera honen aitortza ofizialak ekarri zuen exekuzioak espetxeetatik kanpo egitea, publikotik urrun.
XX. mendea
Alemania nazian hiru heriotza zigor mota izan ziren: urkatzea, burua moztea eta tiroz hiltzea. Erakunde militar modernoek heriotza zigorra diziplina militarra mantentzeko erabili zuten. Aurretik, koldarkeria, baimenik gabeko aldentzea, desertzioa, men ez egitea, etsaiaren tiroketei ez erantzutea, eta aginduak desobeditzea maiz heriotzaz zigortzen zituzten krimenak ziren. Exekuzio metodo nagusia, suzko armen erabilera arrunta izatera iritsi zenetik, fusilatzeko eskuadroia izan da, nahiz eta herrialde batzuek exekuzioa buruan edo lepoan tiro bakar bat erabili.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2014ko urriaren 25etik 2015eko ekainaren 14ra, Raquel Martínez ordezkatu zuen asteburuko albistegiaren aurkezpenean. Lehenengo Oriol Nolisekin aurkeztu zuen –(2014ko azaroaren 16ra arte)– eta gero Pedro Carreñorekin –urte bereko azaroaren 22tik aurrera–.
Heriotza zigor
XX. mendea
Hainbat estatu autoritario k, adibidez gobernu faxistak edo komunistak zituztenek, heriotza zigorra zapalkuntza politikorako bide indartsu bezala erabili zuten. Robert Conquest historialaren arabera, Joseph Stalin en garaian milioi bat sobietar baino gehiago hil zituzten 1937-38ko Garbiketa Handian, ia guztiak buruaren atzealdean sartutako bala baten bidez. Mao Zedong ek publikoki adierazi zuen "800.000" pertsona exekutatu zituztela Txina n Kultura Iraultza n (1966-1976). Neurri batean gehiegikeria horiei erantzuteko, eskubide zibilen aldeko erakundeek gero eta garrantzi handiagoa ematen hasi ziren giza eskubide en kontzeptuari, eta heriotza zigorraren abolizioari.
Aro garaikidea
Gaur egungo mundu osoko herrialdeen artean, europar guztiek eta Ozeania ko estatu askok (Australia eta Zeelanda Berria barne) eta Kanada k, heriotza zigorra baliogabetu egin dute. Latinoamerika n, estatu gehienek heriotza zigorraren erabilera erabat ezabatu dute; Brasil eta Guatemala bezalako herrialde batzuk, aldiz, salbuespenezko egoeretan bakarrik onartzen dute, hala nola gerra garaian egindako traizioan. Estatu Batuek (gobernu federalak eta 29 estatuk), Karibe ko herrialde batzuk eta Asia ko herrialde gehienek (Japonia eta India adibidez) heriotza zigorra mantentzen dute. Afrika n, herrialdeen erdiak baino gutxiagok gordetzen dute, horien artean Botswana k eta Zambia k. Hegoafrikak 1995ean abolitu zuen heriotza zigorra.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2015eko maiatzaren 23an, TVEren bozeramailea izan zen, Vienan egindako Eurovisión 2015 lehiaketan Espainiako epaimahaiak egindako bozketen emaitzen berri emateko.
Heriotza zigor
Aro garaikidea
Herrialde atxikitzaileetan, eztabaida berriro piztu izan da justizia oker bat gertatu denean, nahiz eta horrek legegintzako ahaleginak eragin ohi ditu, prozesu judiziala hobetzeko, heriotza zigorra ezabatzeko baino. Herrialde abolizionistetan, batzuetan eztabaida berpizten da hilketa bereziki basatien ondorioz, nahiz eta herrialde gutxik berriro ezarri indargabetu ondoren. Hala ere, delitu larri eta bortitzek, hala nola hilketek edo atentatuek eragin dute herrialde batzuk heriotza zigorraren luzamendua modu eraginkorrean bultzatzera. Adibide aipagarri bat Pakistan da, 2014ko abenduan Peshawar reko ikastetxeko sarraskiaren ondoren, exekuzioei buruzko sei urteko moratoria kendu zuenean, Taliban terroristek Armadako Eskola Publikoko 132 ikasle eta 9 langile erail zituztenean. Orduz geroztik, Pakistanek 400 kondenatu baino gehiago exekutatu ditu.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2016ko irailetik 2017ko uztailera Víctor Arribasekin batera La noche en 24 horas aurkeztu zuen, eta ordezkapenak  ere egin zituen bertan.
Heriotza zigor
Aro garaikidea
Azkenik, 2017an bi herrialde nagusik, Turkia k eta Filipina k, heriotza zigorra berrezartzeko mugimenduak egin zituzten.
Abolizioaren historia
724an Japonia n, heriotza zigorra debekatu egin zen Shōmu enperadorearen erregealdian, baina abolizioak urte gutxi batzuk iraun zuen. 818an, Saga enperadoreak Shintoren eraginpean kendu zuen heriotza zigorra, eta 1156 arte iraun zuen. Txina n berriz, Xuanzong Tang enperadoreak debekatu egin zuen heriotza zigorra 747an, erbestearekin ordezkatuz. Hala ere, debekuak bakarrik 12 urte iraun zituen.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2017ko irailaren eta 2018ko urtarrilaren artean, Canal 24 horas asteburuetako goizeko albistegiak aurkeztu zituen Mercedes Martelekin.
Heriotza zigor
Abolizioaren historia
Ingalaterra n, 1395ean idatzi zen Lollardo en Hamabi Ondorioen liburuan, oposizio adierazpen publikoa sartu zen. 1516an argitaratutako Sir Tomas Moro ren “Utopia” liburuak, heriotza zigorraren onurak eztabaidatu zituen elkarrizketa baten eran, ondorio sendorik azaldu gabe. Moro bera traizioagatik exekutatu egin zuten 1535ean. Heriotza zigorraren aurkako oposizio berriena Cesare Beccaria ren "Delitu eta zigorrei buruz" (Dei Delitti e Delle Pene) 1764an argitaratutako liburu italiarretik zetorren, heriotza zigorraren aurkako jarrera berriagoa sortuz. Liburu honetan, Beccariak injustizia ez ezik, hutsaltasuna ere erakutsi nahi zuen ongizate sozialaren, torturaren eta heriotza zigorraren ikuspegitik. Liburuaren eraginez, Leopold II.a Habsburgo ko duke handiak, Austria ko ondorengo enperadoreak, heriotza zigorra abolitu egin zuen orduan independentea zen Toskanako Dukerri Handia n, garai modernoko lehen abolizio iraunkorra. 1786an, de fakto exekuzioak blokeatu ondoren (azkena 1769an izan zen), Leopoldok heriotza zigorra deuseztatu egiten zuen zigor kodearen erreforma aldarrikatu zuen, eta ondoren bere lurraldean  exekuziorako tresna guztiak suntsitzeko agindu. 2000. urtean, Toskanako eskualdeko agintariek urtero jai eguna izendatu zuten azaroaren 30a, gertaera gogoratzeko. Gaur egun, gertaera egun hori mundu osoko “Hiriak Bizitzarako Eguna” elkarteko 300 hirik ospatzen dute.
Bestalde, Erresuma Batua n hilketagatik abolitu egin zen heriotza zigorra 1965ean (soilik traizioa, pirateria indarkeriarekin, errekuntzak erregetzaren ontzilekuetan, eta gerra garaiko delitu militarrak kapital delitu bezala utziz), bost urteko esperimentu bezala hasieran, eta 1969an behin betiko. Azken exekuzioa 1964. urtean gertatu zen. Eta 1998an, bake arau hauste guztiengatik deuseztatu zen.
Herrialde askok abolitu egin dute heriotza zigorra, legez edo praktikan. Bigarren Mundu Gerra z geroztik, abolitzeko joera egon da, eta ehun eta bi herrialdek erabat indargabetu dute. Beste seik mantendu egin dute delitu berezientzako, eta hogeita hamabik praktikan kendu dute, gutxienez azken hamar urtetan erabili ez dutelako.
Herrialdeka
Herrialde gehienek, ia Lehen Mundu guztikoak barne, heriotza zigorra abolitu egin dute zuzenbidean edo praktikan. Salbuespen nabarmenak Estatu Batuak, Japonia, Hego Korea eta Taiwan dira. Halaber, heriotza zigorra Txina, India eta Estatu islamiko gehienetan ere betetzen da. Estatu Batuak dira heriotza zigorra oraindik erabiltzen duten mendebaldeko herrialde bakarrak.
Amnistia Internazionalak eskainitako datuek diotenez, 2003. urtean 1.146 pertsona exekutatu zituzten 28 herrialdetan. Horietako % 84, lau herrialdetan eginak: Txinak 726, Iranek 108, Ameriketako Estatu Batuek 65, eta Vietnamek 64. 2014.urtean ordea, 2.466 pertsona izan ziren heriotza zigorrera kondenatuak, aurreko urtean baino %28 gehiago hain zuzen. 2015eko abenduaren amaieran Mongolian heriotza zigorra deuseztatu ondoren, 140 dira praktika hau bertan behera utzi duten herrialdeak.
Herrialde atxikitzaile ia guztiak Asia n, Afrika n eta Karibe n daude. Europan herrialde atxikigile bakarra Bielorrusia da. Heriotza zigorra estatu txiro eta autoritarioetan praktikatzen zen bereziki, askotan heriotza zigorra zapalkuntza politikorako tresna bezala erabiliz. 1980ko hamarkadan zehar, Latinoamerika ren demokratizazioak herrialde abolizionisten kopurua handitu egin zuen.
Ptychadena harenna
Ptychadena harenna Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Vulpeni
Vulpeni Errumaniako udalerri bat da, Olt konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2018ko urtarriletik uztailera bitartean, Asuntos públicos saioa, eguneko albisteak aztertzeko programa eta elkarrizketak aurkeztu zituen 24 horas kanalean.
Ptychadena guibei
Ptychadena guibei Ptychadena generoko animalia da. Anfibioen barruko Ptychadenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Batara cinerea
Batara cinerea Batara generoko animalia da. Hegaztien barruko Thamnophilidae familian sailkatua dago.
Pustá Rybná
Pustá Rybná Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 158 biztanle ditu eta 13,96 kilometro koadroko azalera. Svitavyko barrutian dago.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2018ko irailetik abendura bitartean, Diputatuen Kongresuko kazetari berezia izan zen, Los desayunos de TVE saioan eta ordezkapenak egin zituen bai Los desayunos bai Más desayunos saioan.
Pustá Rybná
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1255 urtean egin zen.
Lara Siscar
Kazetari ibilbidea
2019ko urtarriletik irailera bitartean, TVEko Informazio Zerbitzuen Eremu Nazionaleko erredaktorea izan zen.
2019ko irailetik 2020ko ekainera, Telediario fín de semana albistegiaren bi edizioak aurkeztu zituen Lluís Guilerarekin batera. Lluís Guileraren ibilaldiaren ondoren, bakarka aurkeztu zuen 2021eko abuztura arte.2021eko irailetik 2022ko martxora bitartean, Diego Losadarekin aurkeztu zuen eta 2022ko martxotik Igor Gómezekin batera.
2022ko udaren amaieran, Marisa Rodríguez Palop-en oporretako Informe Semanal aurkeztu zuen, lan hori Telediarioarekin bateratuz.
Idazle ibilbidea
2015eko urrian bere lehen eleberria aurkeztu zuen: La vigilante del Louvre.
2018ko maiatzean Flores negras bigarren eleberria argitaratu zuen, emakumeenganako indarkeriaren kontrako alegatua.
Jazarpena sare sozialetan
Siscar-ek bi urtez baino gehiagoz jasan zuen jazarpena sare sozialetan, eta, azkenean, 2015eko apirilaren 30ean bi pertsona atxilotu eta agintaritza eskudunaren esku jarri zituzten.
Kilberry (Kildare konderria)
Kilberry (Cill Bhearaigh) Irlandako udalerri bat da, Kildare konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 421 biztanle zituen.
Southgate (Michigan)
Southgate Michigango hiri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 30,047 biztanle zituen, 17.73 kilometro koadrotan banatuta.
Oriol
Oriol edo Orixol Arabako mendi bat da, Aramaioko harana gobernatzen duena, Arangioko mendilerroaren garaietatik. 1.128 metroko garaiera du, eta Anbototik gertu dago, haren hegoaldean kokaturik. Hainbat bide daude Aramaiotik mendi honetara igotzeko. Urkiolatik ere igo daiteke.
Izena
Mendi haren euskal izentzat zenbaitetan Orixol edo Orisol ere azaltzen diren arren, dokumentazioak argi erakusten du mendi ezagun haren izena Oriol dela. Euskaraz -io- hiatoan kontsonante bat tartekatzea mendebaldeko zenbait hizkeretan oso fenomeno bizia da, eta ahoz esan arren, ez da inola ere idatzi behar (Urkixola, Ixurreta, Mendixola...).
Heriotza zigor
Herrialdeka
Estatu Batuak eta Japonia dira berriki exekuzioak gauzatu dituzten herrialde garatu bakarrak. AEBetako gobernu federalak, AEBetako armadak eta 31 estatuk heriotza zigorra indarrean dute, eta 1.400 exekuzio baino gehiago egin dituzte Estatu Batuetan 1976an heriotza zigorra berrezarri zutenetik. Japonian 112 preso daude heriotza zigorrarekin 2019ko abenduan. Azken exekuzioa Wei Wei Txinako ikasle ohiarena izan zen, 2003an japoniar familia bat hiltzeagatik ondoren, tartean zortzi eta hamaika urteko haurrak zeudela.
Egungo iritzi publikoa
Heriotza zigorrari buruzko iritzi publikoa asko aldatzen da herrialdez herrialde eta delituen arabera. Pertsona gehienak exekuzioaren aurka dauden herrialdeen artean Norvegia dago adibidez, non % 25 bakarrik agertzen da alde. Frantses, finlandiar eta italiar gehienak ere heriotza zigorraren aurka daude. 2016ko Gallupen inkesta batek adierazten duenez, estatubatuarren %60k heriotza zigorrari eusten diote. Baina 2010ean % %64 ziren, 2006an %65, eta 2001ean %68.
Zigorraren babesa indartzen ari da India n 2010eko hamarkadako bortxaketa kasu basatiengatik haserrea zela eta, nahiz eta benetako exekuzioak nahiko arraroak izan. Hilketa eragindako gaizkilearentzat, heriotza zigorraren aldeko ehunekoa Txina n oraindik altua bada ere, exekuzioak behera egin dute, 2002an 12.000 exekutatu ziren eta hamar urte geroago berriz, 3.000. Hegoafrika n gazteei galdeketa egin zitzaienean, heriotza zigorra bertan behera utzita zegoen, baina hegoafrikarren %76k onartu egin zuen heriotza zigorra berriro sartzea, bortxaketa eta hilketa gertakariak zirela eta. Mexiko n berriz, 2017ko inkestaren arabera, gazte gehiagok onartzen dute zigorra zaharragoek baino. Bestalde, brasildar ren %57k heriotza zigorra onartzen du, eta kondenatuen exekuzioaren alde dauden multzo handiena 25 eta 34 urte bitarteko adin tartekoa da, %61 alde hain zuzen.
Gaizkile gazteak
Gazte delitugileen heriotza zigorra (18 urtetik beherako delitugileak beren delitu garaian, nahiz eta gazteen delitugilearen legezko edo onartutako definizioa jurisdikzio batetik bestera alda daitekeen) gero eta urriagoa da. Kontuan hartuz oraindik ez dagoela 18 urteko muga zenbait herrialdetan edo ez dela zuzenbidean argi zehaztu, 1990etik hona hamar herrialdek exekutatu dituzte beren krimenen garaian gaztetzat hartuak izan ziren delitugileak: Txinako Herri Errepublika (PRC), Bangladesh, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Iran, Irak, Japonia, Nigeria, Pakistan, Saudi Arabia, Sudan, AEB eta Yemen.
Inoiz exekutatu duten haur txikienetako bat Perotine Masseyren semea izan zen 1556n. Ama heresia gatik exekutatu zuten Guernseyko martiri etako bat zen. Umeak egun bat baino ez zuela Hellier Gosselin auzapezak erretzeko agindua eman zuen, inguruko apaizen aholkuekin, mutikotxoak erre egin behar zuela esanez, bere exekuzioan erditu zuen amaren orban morala heredatu zuelako.
1642an hasi eta gaurdaino, britainiar estatubatuar kolonien artean 365 gazte delitugile exekutatu zituzten agintarien aginduz. Amerikako Estatu Batue tako Auzitegi Gorenak 16 urtetik beherako delituentzako zigorra 1988an ezabatu zuen ,eta 2005ean adingabe guztientzat.
2005 eta 2008ko maiatzaren artean, Iran ek, Pakistan ek, Saudi Arabia k, Sudan ek eta Yemen ek milaka gazte exekutatu zituztela jakinarazi zn, Iranek emanaz kopuru handiena. 2013tik Hassan Rouhanik Iraneko presidente izan zen garaitik, gutxienez 3.602 heriotza zigor bete ziren, eta horien artean 34 delitugile gazte fusilatu zituzten.
Haurren Eskubide ei buruzko Nazio Batuen Konbentzioak, 37. artikuluaren arabera adingabeentzako heriotza zigorra debekatzen du, eta herrialde guztiek sinatu eta berretsi dute, Somalia eta Estatu Batuak izan ezik (AEBetako Gorenak praktika bertan behera uzten duten erabakia hartua zuen). Iran, hitzarmena berretsi arren, delitugile gazteen munduko borrero handiena izan zen. Halaber, 2013an nazioarteko eztabaidaren erdigunea bilakatu zen Rizana Nafeek 17 urteko Sri Lanka ko etxeko zerbitzaria exekutatu ondoren.
Bestalde, Japonia k ez ditu adingabe gaizkilerik exekutatu 1997ko abuztuaren ondoren, Norio Nagayama 1960ko hamarkadaren amaieran lau pertsona tirokatzeagatik kondenatua izan zen hiltzailea exekutatu zutenetik. Nagayamaren kasuak izen bereko Nagayama estandarrak sortu zituen, eta biktimen kopurua, basakeria eta delituen eragin soziala bezalako faktoreak hartzen dituzte kontuan. Halaber, Auzitegi Islamikoen Batasunak kontrolatutako Somalia ko lurralde batzuetan, haurren fusilamenduak gertatzen ari direla frogatu izan da. Adibidez 2008ko urrian, Aisha Ibrahim Dhuhulow neska leporaino lurperatu zuten futbol zelai baten eta gero harrika hil, 1.000 pertsona baino gehiagoren aurrean.
Metodoak
Hauek dira munduan legez onartutako exekuzio metodoak,