cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rodriken trilema
Historia
Kontzeptua 2007ko ekainaren 27an Rodrik-ek argitaratutako blog batean zabaldu da gero, non "munduko ekonomiaren trilema" deskribatzen duen, eta, azkenik, 2008an argitaratutako Nazioak eta globalizazioa liburuan.
Jamaikako akordioek Bretton-Woods sistemaren amaiera eta truke-tasa flotagarrien munduan sartzea berresten dute, kapitalen mugimenduaren kontrolik gabe. Banku zentral gehienek libre dute diru-politikan esku hartzeko eta interes-tasak jaisteko edo igotzeko egoera ekonomikoaren arabera. Baina kapitala aske dabilenez, ezin dira kanbio-tasa egonkorrak bermatu.
Euroguneko kideek euren arteko truke-tasa finko bat dute, eta kapitalen mugikortasun ezin hobea, eta horrek nazioko moneta-politikaren independentzia uztea dakar. Eremua, berriz, munduari begira, kapitalen mugikortasunaren eta diru-politika autonomoaren egoeran aurkitzen da: beraz, kanbio-tasa beste moneta batzuen aurka finkatzeko helburuari alde batera uzten du.
Hiru helburuak bateratzeko nahiak diru eta (edo) finantza krisiak eragin ditu. Hala gertatu zen, adibidez, 1997ko Asiako krisi ekonomikoarekin, edo bi urte lehenago Mexikokoarekin. Asiako hego-ekialdeko eta Hego Amerikako gorabidean dauden herrialdeek dolarrarekiko truke-tasa mantendu nahi zuten kapital-mugimenduak liberalizatuz, banku zentralak kanbio-tasa mantentzeko gaitasuna oztopatzen zuena. Banku zentral hauek, dibisen erreserbarik gabe aurkitzen zirenak, sistema hori alde batera utzi eta Greenspan-Guidotti araua ezarri behar izan zuten.
Herrialde batzuk hiru helburuak betetzen saiatu dira, guztiz bete gabe. Horixe da Txinaren kasua, kapital-mugimenduak partzialki mugatzen dituena eta yuan aren balioespena kontrolatzen baitu bere diru-erreserbaren bidez, eta horrek bere interes-tasak aske ezartzeko aukera ematen dio. Horrek, ordea, dolarraren tranpa egoeran jarri zuen.
Trilemaren egilea
Trilogiaren egilea Dani Rodrick Harvard Unibertsitateko Ekonomia Politikoko irakaslea da, eta "The globalization paradox" lanean kontakizun historikoa eta bere behaketa kritikoa uztartzen ditu, globalizazioari eta horrek demokrazian eta nazio subiranotasunean dituen ondorioei buruzko eztabaida interesgarri bat irekiz. Dani Rodrik turkiar ekonomialaria eta Ford Fundazioaren Nazioarteko Ekonomia Politikoko irakaslea da Harvard Unibertsitateko John F. Kennedy Gobernu Eskolan. Lehenago Princeton-eko (New Jersey) Ikasketa Aurreratuen Institutuko Gizarte Zientzietako Albert O. Hirschman irakaslea izan zen.
Dani Rodrik Istanbulen (Turkia) jaio zen 1957ko abuztuaren 14an, eta XV. mendearen amaieran Espainiatik emigratu zuen familia judu sefardi batean. Hiri horretako Robert Collegen graduatu zen. Harvardeko Unibertsitatean Arteetan lizentziatura (Summa Cum Laude) lortu zuen, baita Ekonomian doktoretza eta Administrazio Publikoko Masterra ere (MPA) Princeton Unibertsitatean. Munduko Ekonomia Elkartean sartu zen batzorde exekutiboko kide gisa 2011n.
Nazioarteko ekonomia, garapen ekonomikoa eta ekonomia politikoaren arloetan argitalpen ugari egin ditu. Politika ekonomiko ona zer den eta zergatik gobernu batzuek beste batzuek baino arrakasta handiagoa izan dezaketen galdera da haren ikerketaren muina. Bere lanen artean honako hauek daude: Economics Rules; The Rights and Wrongs of the Dismal Science and The Globalization Paradox; Democracy and the Future of the World Economy.
Gainera, 2019ko abenduaren 24an, Frantzisko Aita Santuak Gizarte Zientzien Akademia Pontifikaleko kide arrunt izendatu zuen.
Lanak
1997an argitaratu zuen "Globalizazioa urrunegi joan al da?" Bloomberg Businessweek-ek "hamarkadako ekonomia liburu garrantzitsuenetako bat" izendatu zuen.
Bere postuan, merkatu globalaren eta egonkortasun sozialaren arteko hiru tentsiotan zentratu zen. Adierazi du «globalizazioa» delakoak nazioarteko berdintasuna sustatzeko dilema duela, merkatu globaletan arrakasta izateko gaitasunak eta kapitala duten nazio estatuen eta abantaila hori ez dutenen arteko akatsak agerian uzten dituen bitartean. Merkatu askeko sistema gizarte-egonkortasunaren eta barne-arauen mehatxu gisa ikusten du. Haren analisiaren arabera, tentsio horiek sortzen dituzten arrazoien hiru kategoria daude:
Globalization Paradox (2011) liburuan, Dani Rodrik-ek globalizazio ekonomikoa, nazio-subiranotasuna eta demokrazia erpinak zituen triangelu bat deskribatu zuen trilema gisa, Rodrik-en Trilema izenekoa, eta trilema horretan, bi erpin baino ezin dira aukeratu. Hala ere, mendebaldeko politikariak hirurak aldi berean izaten saiatu dira, eta horrek desadostasuna eragin du, eta baita euren boto-emaileen matxinada ere, zeinek alternatiba ziurgabeen aldeko hautua egin dezaketenak, hala nola, brexit-a, populismoa edo ultranazionalismo zatitzailea.
Planteamenduak
Globalizazioaren etorkizunari buruz, Rodrikek honako hau dio:"«Ulertu behar dugu globalizazioa ez dela zerutik gure altzoan erortzen. Gure erabakiek eraiki eta moldatu dute. Hala ere, ez dut espero hurrengo urteetan desglobalizazio handia ikusiko dugunik. Egokitzapen bat ikusiko dugu, baina XX. mendeko gerra arteko urteetan munduko ekonomiaren kolapsoa bezalakorik ez. Globalizazioaren irabazleak —enpresa handiak, bankuak, langile kualifikatuak— indartsuegiak dira atzerakada nabarmena gerta dadin.»""«Globalizazioak herrialdeen eta gizarteen helburuei balio behar die, alderantziz baino. Horrek esan nahi du globalizaziorako arauak sortzea, nazio ezberdinek beren lehentasun ekonomiko eta sozialak jarraitu behar dituztelako ideian oinarrituta. Espazio politiko handiagoa landu behar da nazio-araudietarako, inbertsio-arauetarako, jabetza intelektualeko praktiketarako, industria-politiketarako, finantza-merkatuko politiketarako edo diru-laguntzetarako. Arau globalak, batez ere, herrialde baten politikek munduan dituen ondorio negatiboak kontrolatzea edo saihestea bideratu beharko lukete.»"Merkataritza-trukeetan duen jarrerari buruz, zera dio:"thumb|244x244px|Dani Rodrik«Ez da politikaririk hautatzen beste herrialde bateko interes nazionalak zerbitzatzeko. Beti nazio interesagatik hautatzen da. Eta horrela izan beharko luke. Merkataritza askeagorako ekonomiaren kasu klasikoa jatorrizko herrialdearentzat onuragarria bilakatzean oinarritzen da. Herrialde batek ez du merkataritza politika jakin bat beste herrialdeei mesede egiteko. Beraz, ez dago berezko bateraezintasunik irekitasun ekonomikoaren eta interes nazionalaren bilatzearen artean. Gatazkak sortzen dira merkatuak ondo funtzionatzen ez dutenean, politika sozialak ahulak direnean eta merkataritza akordioak interes bereziek harrapatzen dituztenean. Halakoetan, guztiz egokia da interes nazionalari lehentasuna ematea.»"
Trilemaren kontzeptua
Rodriken trilemak bateraezintasun instituzional bat deskribatzen du. Rodricken trilemak adierazten du hiperglobalizazio ekonomikoaren, politika demokratikoaren eta subiranotasun nazionalaren arteko alternatibak lortzeak nahitaez hiru indar horietako bat ahultzea dakarrela. Horrela, egoera hauen artean aukeratu dezakegu:
Hortaz, hiru aukera horiek ezin dira aldi berean lortu, batak bestearen garapenari eragiten diolako.
2007ko ekainaren 27ko blogeko argitalpen batean, Dani Rodrik-ek honela deskribatzen du bere ideia:"«Democracy, national sovereignty and global economic integration are mutually incompatible: we can combine any two of the three, but never have all three simultaneously and in full.» Itzulpena: «Demokrazia, burujabetza nazionala eta integrazio ekonomiko sakona bateraezinak dira: posible da hiru aukeretatik bi uztartzea, baina inoiz ezin da hirurak aldi berean eta osorik edukitzea.»"Beraz, honela laburbil daiteke tesia: gizarte batek ezin du aldi berean izan erregimen demokratikorik, globalizaziorako irekitasun zabal bat onartu eta bere subiranotasun nazionala gorde. Hiru polo horien artean aukeratu behar da eta komunitate politiko batek hiru dimentsio horien artean bi polo aukeratu behar ditu.
Hiru alternatiba hauek definitu ondoren, Dani Rodrikek hiru erregimen instituzional posible ondorioztatzen ditu nahitaez:
Alternatiba posibleak Rodriken trileman: 2002ko NBER-ren jatorrizko artikuluan, Globalizazio bideragarriak, Rodrikek berariaz defendatzen du Bretton Woods-eko konpromiso berritu bat, egilearen arabera, hau egiteko gai dena:"«Globalizazioaren muga batzuk gorde, eta, aldi berean, arau global hobeak garatuz lor daitekeen integrazioa kudeatzeko.»"
Trilemarekin erlazionatutako oinarrizko kontzeptuak
Trilemaren fenomenoa eta uneak ulertzeko komeni da inplikatutako faktoreen glosario bat edukitzea, eta testuinguru honetan nola erlazionatzen diren jakitea:
Globalizazioa
Hazkundea, munduko nazioen arteko komunikazioaren eta interdependentziaren bidez. Prozesu hori ez da ekonomikoa bakarrik, baita kulturala, teknologikoa eta soziologikoa ere, non leku batek bestearengan izan ohi duen eragina; kasu honetan, merkataritza-ekintzari egiten zaio erreferentzia, eta ekintza hori funtsezkoa izan da merkatuak hedatzeko ekoizpen kapitalistaren moduarentzat. Bretton Woodseko goi-bileran, ekintza komertzial horiek egitera bultzatzen da, gatazkak saihesteko. Goi-bilera hau 1944ko uztailean egin zen, gerraosteko garaietan, beste gerra-egoera bati aurre egiteko alternatiba gisa.
Nazionalismoa edo subiranotasuna
Estatu independente bat da, merkataritza-eremuan merkataritza-hesiak sortzeagatik aitortzen dena, industria nazionala sustatzeko babes gisa balio dutenak. Ekintza horietatik abiatuta, atzerriko inbertitzaileen konfiantza murriztu egiten da, eta globalizaziorako sarbide txikia sortzen da. Rodrikek Bretton Woods agindua jarri du adibidetzat, non, nazioen arteko merkataritza librea munduko egonkortasunerako sustatu arren, muga-zergen hesi nabarmenak zeuden, segurtasun nazional gisa.
Rodriken Trilemaren aplikazioa Europar Batasunean
Rodriken trilemari dagokionez, Europar Batasunak ere aukeratu behar izan du, eta kasu honetan herrialdearen subiranotasunaren zati bati uko egiten zaio. Europar Batasunak globalizazioaren (bere produktuak beste herrialde batzuetan traba eta muga-zergarik gabe saldu ahal izatea) eta demokraziaren aldeko apustua egiten du. «Europak bizi dituen arazoak, neurri batean, hautatu behar horrekin lotuta daude», gogoratzen zuen Rodrikek duela urte batzuk.
Hala ere, ez da beti horrela izan. Herrialdeak merkataritzan hasi zirenean, demokrazia alde batera utzi zuten. Gero, Bigarren Mundu Gerraren ostean, globalizazioa zertxobait alde batera utzi eta konbinazioa bultzatu zen testuinguru bat ezarri zen: demokrazia eta herrialdearen subiranotasuna.
Hortaz, Rodricken trilema Europar Batasunean aplikatuz gero, hiru aukera daude:
Erabaki egokia pertsona bakoitzaren usteen araberakoa izango da, hiru helburuetatik herritarrei onura handiagoak ekarriko dizkien usteen araberakoa. Erresuma Batuaren kasuan, Brexitaren alde egin zuten pertsonek bigarren aukera aukeratu zuten, Europar Batasunetik aldenduz.
Milorri
Milorria (Achillea millefolium) Asteraceae familiako landare loredun belarkara bat da. Ipar hemisferioko eskualde epeletan hazten da. Bide-ertzeetan edo erreka-ertzetan hazten da, leku hezeetan. 0 m eta 2.400 m bitarteko altitudean bizi daiteke, baina, normalean, 1.500 m-ko altitudetik behera dago. Ondo jasaten ditu lehortea eta hotza, eta leku eguterak nahiago ditu. Lurzoru-mota guztietara egokitzen da, baldin eta ondo drainatuta badaude, eta ondo hazten da lurzoru txiroetan.
Grekoek sendabelar gisa erabili zuten, eta "Achillea" izena eman zioten Akilesengatik, Akiles zauriezina baitzen, eta soldaduek zauriak sendatzeko erabiltzen baitzuten.
Ezaugarriak
Landare belarkara errizomaduna da. Errizomatik zurtoin bat edo bat baino gehiago atera daitezke, denak zutak. 60 cm eta 100 cm bitarteko altuera izaten du. Hostoak txandakatuak dira, 20 bat cm-ko luzerakoak, lantza-formakoak. Loreak txikiak dira, eta korinbo erako infloreszentziak eratzen dituzte.
Sendabelarra da, eta infusioa erabiltzen da zauriak garbitzeko. Antiinflamatorioa, astringentea eta antiespasmodikoa da.
Printzipio aktiboak:
Kalkaneo
Kalkaneoa (latinetik Os calcis) edo orpo hezurra oineko hezur bat da tartsoen taldekoa, laburra, asimetrikoa kubo ez erregular formakoa eta sei aurpegi ditu: goikoa, behekoa, atzekoa, aurrekoa eta alboetakoak. Horietatik bi, gutxi gora-behera, artikularrak dira. Hezur honek, oineko orpoa eratzen du.
Tartsoen lehen ilarako behealdean dago. Goialdetik astragalo izena duen eta, euskaraz, tortolos bezala ezagunagoa den hezurrarekin artikulatzen da. Aurrealdetik, berriz, kuboide hezurrarekin artikulatzen da. Ibiltzerakoan, oinaren lehen euste puntua da, odolak gutxien irrigatzen duen tokietako batean dagoelarik. Oin zolako kuxinak babesten du, gantz ehunezkoa, funtzio arintzailea duena. Bere atzealdeko aurpegian, gorputzeko zurdarik indartsuenaren ezarpena hartzen du: Akilesen zurda, alegia, eta bere oin zolako aurpegitik, faszia edo oin zolako aponeurosia sorrarazten du, gaixotasun batzuetan zerikusi handia duena, oin zolako faszitisa edo kalkaneoko ezproia kasu.
Kalkaneoak astragaloarekiko duen posizioa (artikulazio azpiastragalotarra) eta lurrarekiko duenak, atzeoin posizio baroa, balgoa edo neutroa zehazten dute. Atzeoin baroak eta, batik-bat, balgoak, lokomozio aparatuaren gaixotasun ezberdinen arduradunak dira, eta, hori dela eta, ohiko ibileraren arazoak agertzen dira, ondorio kliniko garrantzitsuekin: gainkargak, mina, lautza, gihar nekea, juanikoteak...) oinari zein hanka osoari dagokionez. Guzti honetatik, zera dator: bere kokapena oso garrantzitsua dela ibiltze on baterako eta baita oinaren gainontzeko talde artikularraren osasunerako ere.
Egitura
Kubo formako hezurra denez, sei aurpegi ditu. Honako hauek dira bere xehetasunak:
Kokzigodinia
Kokzigodinia kokzix edo uzkorno inguruetan sortutako minari esaten zaio, normalean esertzean pizten dena.
Historia
Kokzigodinia baten lehen aipua 1588koa da, Henri de Smet mediku flandria rrak egina. Halere, izen hori James Young Simpson zirujau eskoziar rak eman zion 1859an; izen honekin egitate klinikoa adierazi zuen bakarrik, haren jatorria apropos izendatu barik. Izan ere, ez zegoen kokzigodiniaren jatorriari buruzko adostasunik, eta eztabaida XX. mende ko erdi aldean areagotu zen. 1994tik aurrera, Jean-Yves Maigne frantses a kokzixaren mugikortasun arazoen kontzeptuaz hitz egiten hasi zen.
Anatomia
Kokzixa garai baten gure espeziearen aurrekariek zuten buztan aren aztarna dela uste da. Elkartutako 3-5 orno z osatua egoten da, baina pertsona batetik bestera aldaera handiak daude: segmentuen artean disko aztarnak egon daitezke edo ez; ornoen artean giltzadura gehiago edo gutxiago egon daitezke; giltzadura hauek kapsula sinobial a izan dezakete, edo sinfisi forma hartu; eta egituren artean malgutasun handiagoa edo txikiagoa egon daiteke. Kokzixaren mugikortasuna ere asko aldatzen da pertsona batetik bestera.
Kokzixaren aurre aldeak forma ahur ra hartzen du, eta atzeak ganbil a; baina angelu ak ere alde handia har dezake pertsona batetik bestera.
Erlazio anatomikoak:
Etiologia
Kokzigodiniaren arrazoi nagusiak bi dira:
Klinika
Kokzigodiniak bat-batean has daitezke (traumatismo baten ondorioz) edo pixkanaka.
Mina sakro-kokzix artikulazioaren gainean igartzen da, batzuetan azalean eta bestetan sakonago. Zoru pelbiko rantz irradiatu daiteke, baita ipurmasail, gerri eta izter retara ere.
Mina eseriz gero areagotzen da, batez ere eserleku gogorraren gainean. Kaka egitea n, sarketa n edo oinez ere handitu daiteke.
Honen eraginez, askotan pazientea ipurmasail bakarraren gainean esertzen da, edo pauso txikiekin dabil. Belauniko edo alde batera etzanda ere mina hobeto jasaten du.
Diagnostikoa
Ikusketan, normalean kanpotik dena normala da. Kokzix gainean egindako presioan, berriz, mina agertzen da.
Ondestearen ukipenean, levator ani muskulua ukitzeak eta kokzixa bera mugitzeak mina handitzen du.
Diagnostikoan egin beharreko lehen gauza arazoa kokzixarekin lotua dagoen edo ez zehaztea da. Azterketa fisiko, erradiografia eta erresonantzia magnetiko ek lotuta egon daitezkeen hainbat arazo ikusteko balio dezakete, hala nola Tarloven kisteak edo bizkarrezurreko lesioak. Gogoratu behar da, anatomia liburuetan ez bezala, kokzixa 3-5 zatiz osatua egoten dela; beraz ez dira arraroak izaten "haustura" diagnostiko okerrak. Kokzixean min eman dezaketen beste patologiak ezeztatzea ere komeni da, hala nola schwannomak, neurinomak edo kisteak (araknoide, cauda equina...).
Mina kokzixetik datorren ala ez zehazteko modu erraza anestesiko lokal bat erabiltzea iaten da; mina gutxitzen bada, arazoa benetan kokzixetik datorrela esan nahiko luke. Kasu horretan, froga erradiologiko dinamikoetan kokzixaren mugimenduan anomaliak aztertzen dira.
Tratamendua
Kokzigodinia tratatzeko hainbat bide daude:
Orokorrean, tratamendu kontserbatzaileekin emaitza onak lortzen dira kasuen %90ean. Hobetzen ez diren kokzigodinia kasuetan, tratamendu kirurgikoa (kokzixa erauztea) erabil daiteke.
Hesiodo
Hesiodo (grezieraz Ἡσίοδος, Hêsíodos, latinez Hesiodus) poeta greziarra zen, Homeroren ondoren poeta heleniar zaharrenetakoa. Tradizioak dioenez gizon antihomerista izan zen.
Hesiodoren kronologiak arazoak sortarazten zizkien grekoei ere, baina ikerlari gehienek K.a. VIII. mendea ren erdialdetik VII. mendea ren hasierara kokatzen dute.
Hesiodoren garaia arkaikoa dugu, estatu aristokratikoa finkaturik dago eta magistraturak nobleziarentzat dira, kontseiluan arkonte-ohiak daude eta asanbladan hiritar lurjabeek hartzen dute parte. Polis aren sendotzearen garaia da, han hiritarrak eta nekazariak daude, isonomia ideala praktikan jarriz agora n daude boterea eta autoritatea. Kultura, idazkerari esker, gehiagoren eskura dago, eta legeak hiritar guztien berdintasuna lortzeko balio badute dira baliagarriak. Ikuspuntu kontrajarriak badaude erregeak edo nobleen kontseiluak justua denaren iritzia bota behar dute eta prozesua jarraitzen duten hiritarrek bat zein bestea oihuen bidez defendatuko. Hesiodo horrelako polis baten bizi da, nobleziak gobernatuta, oraindik ez dago legerik, baina badira nomoi-ak (nomoi), zuzena zer den edo ez erabakitzeko oinarritzat balio duten ohitura finkoak. Horregatik dio Hesiodok ez duela indartsuaren legeak agindu behar, gizakia animaliengandik bereizten duena justizia (dike) delako.
Organic Maps
Organic Maps erabiltzaileen pribatutasuna zaintzeko helburu nagusi duen offline mapa bat da, mapak ikusteko eta erabiltzeko aplikazioa. Android erako eta iOS erako kode ireki ko eta doako nabigazio-aplikazio bat, dohaintza anonimo txiki askorekin finantzatutako eta OpenStreetMap eko datuekin elikatuta dago. MAPS.ME aplikazioaren fork libre bat da, MAPS.ME aplikazioa Daegu Limited enpresari saldu ondoren MAPS.ME software jabedun bihurtu zenean hasierako garatzaileek beraiek sortu zuten. Aplikazioak zenbait ezaugarri ditu: ibilaldiak, mendiko oinezko-ibilbideak eta txirrindularitzako ibilbideak, nabigazio birakaria, modu iluna, eta mapen oinarrizko beste hainbat ezaugarri.
Hesiodo
Aita hiltzerakoan, jaraunspenaren banaketak bere anaia Persesekin haserretu zuen. Egoera gogor honek bultzatu zuen Lanak eta egunak idaztera, eta lana eta justizia giza bizitzarako oinarrizkoak direla aldarrikatzera.
Organic Maps
Organic Maps telefono mugikorrean Internet konexiorik gabe erabil daiteke ; proiektuko mapak erabiltzea eta ibilbideak kalkulatzea ahalbidetzen duen aplikazio libre, estetiko eta arina da.
Erabiltzaileak mapan interesezko puntuak bistaratu ditzake (farmaziak, tabernak, museoak, eta abar) edo Wikipediako geolokalizatutako artikuluak. Txirrindularientzako edo oinezkoentzako ibilbideak bistaratu daitezke, Internet konexioa erabilita bestelako mapa iturri batzuk ere erabil daitezke eta KML/KMZ zein GPX fitxategiak inportatu eta esportatu daitezke. Auto, oinezko, bizikletako eta metroko ibilbideak kalkulatzen ditu eta jarraibideak ematen ditu.
Hesiodo
Hesiodok lanari kantatzen dio justizia lortzeko. Handik aurrera lanari buruzko bi iritzi kontrajarri zabalduko dira: gizakiaren esentzia bera dela dioena (gizarte industrial eta landatarra) eta zitala eta esklaboen betebeharra dela dioena (aristokrazia).
Teogoniaren idazlea dela, unibertsoaren eta jainkoen genealogia azaltzen duena.
Organic Maps
Pribatutasun politika
Aplikazioaren garatzaileak hitza ematen du behar diren gutxieneko baimenak bakarrik eskatuko dituela mapak osatzeko eta seguritatea bermatzeko :
Garatzailea
Organic Maps MAPS.ME jatorrizko sortzaile batzuek garatzen dute, eta legez erregistratua dago Estonian. [[Fitxategi:Organic-maps-on-gentoo-linux.png|thumb|Linux sistema eragilearekin, modu ilunean, egindako pantaila-argazki bat.]
Euskaraz
Organic Maps euskaraz ikusi eta erabil daiteke Librezale taldeko boluntarioei esker
Hesiodo
Gaur egungo adituek bere poesia Homerorenaren guztiz kontrakoa dela esaten dute. Homeroren obrekin batera kultura grekoaren oinarria sortu zuten.
Idazkiak
Lan oso hauek iritsi dira:
Zatika iritsi dira:
Diksmuide
Diksmuide (nederlanderaz ahoskatua:; Dixmude), Belgikako mendebaldean dagoen hiria da, Mendebaldeko Flandria probintzian. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Diksmuide bera, Beerst, Esen, Kaaskerke, Keiem, Lampernisse, Leke, Nieuwkapelle, Oostkerke, Oudekapelle, Pervijze, Sint-Jacobs-Kapelle, Stuivekenskerke, Vladslo eta Woumen. 2013ko urtarrilaren 1ean 16.432 biztanle zituen.
Emakumeak eta kirola
Emakume en sartzea kirol mundurua berantiarra izan da, izan ere, hauek hainbat estereotipo sozial eta kulturalei aurre egin behar izan diete. Kiroletako lehen ekitaldi femeninoak Hereos Jokoetan (k.a. 600 urtean) izan ziren Antzinako Grezia n, baina, aldiz, 1896ko Olinpiar Jokoetan ez zituzten emakumeentzako frogak onartu, hauek XX.mendean sartu zituzten berriro ere, Paris 1900eko Olinpiar Jokoetan, esaterako. Hauetan 24 herrialdek parte hartu zuten, 997 atleta ziren guztira, 975 gizon eta 22 emakume. Garai honetan emakumeen parte hartzea golf era, tenis era eta croquet era mugatu zen batez ere, eta Charlotte Cooper izan zen historiako lehen emakume irabazle olinpikoa. Croquet eko torneoa deigarria izan zen Olinpiar Jokoetan lehen aldiz emakumeen agerpena lortu zuelako. Madame Despres, Madame Filleaul Brohy eta Mademoiselle Ohnier lehiaketaren lehenengo txandan kanporatuak izan ziren. Nabarmentzekoa da pertsona bakar batek ordaindu zuela txapelketa hau ikusteko.
Deskribapen orokorra
Kirola betidanik izan da bi zentzutan baztertzailea; alde batetik, klase sozial altukoentzako prestatutako zerbait izan delako eta, bestetik, gizon ek bakarrik parte hartu ahal zutelako. Modu honetan, kirola paradigma maskulino batetik abiatuta sortu zen, emakumeak erabat baztertuta eta gutxiagotasun egoeran utzi zituelarik. Kirola, gainera, oinarrizko hezikera bidea izan da, zeren honetatik abiatuta nazioaren buru izango zirenen izaera sortu nahi zuten, emakumeak praktika hauetatik erabat aldenduz. Izan ere, kirolaren bitartez gizontasuna eta karakterea helarazi nahi ziren, aldiz, emakumeengandik bilatzen zena fintasuna, hauskortasuna, dotorezia, dependentzia eta sumisioa ziren, hau da, kirolaren bitartez transmititu nahi zituzten balioen guztiz kontrakoak. Gizon eta emakumeen izaeren arteko desberdintasunei indarra emateko alde biologikoa erabiltzen zuten ere, gizonaren indarra eta emakumearen ahultasuna nagusituz. Gainera, emakumeek seme-alabak izateko duten aukeragatik baldintzatuta daude ere, hau da, kirola bizitza publikoaren parte da eta, emakumeak, gizonak ez bezala, bizitzaren arlo pribatura mugatuta zeuden.
XX.mendea
Kirolaren historiaren hasieraz hitz egiten badugu, Greziako Olinpiar Joko etara joan behar gara. Hauetan emakumeen partehartzea ukatu zen eta bakarrik joan zitekeen ikusle bezala ezkongabe zeudenak. Izan ere, garai horretan moraltasun gaiengatik, ezkonduta zeuden emakumeek ezin zuten kirolari gizon bat biluzik ikusi. 1900 urtean emakumeen kirolaren historia hasi egiten dela esan genezake, baina urte honetan, emakumeek soilik golf, tenis eta croquet frogetan parte hartu ahal zuten, hauek emakumeen feminitatea mantentzen zutelako. Aldi berean, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak ez zuen begi onez emakumeen parte hartzea ikusten, modu honetan, benetako lehen domina emakume batentzako 1912an izan zen Estokolmo n eta, Fanny Durack igerilari Australia rrak irabazi zuen. 1904an, San Luis en, arkularitza gehitu zen emakumeek parte hartu zitekeen kirolen artean. 1908an bela estropadetan eta irristaketa artistikoa n parte hartu zitekeen ere baina hauek ez ziren dominarekin saritzen. Nahiz eta Paris 1900ean emakumeek parte hartu zuten, Bartzelona 1992an, oraindik 35 herrialdek gizonen taldeekin bakarrik parte hartu zuten. Olinpiar Joko hauetan, aipatzekoa da nola Zhang Shan kirolari txinatarrak lehiaketa misto batean irabazten zuen lehenengo emakumea izan zen (uso-tiro an), baina, aldiz, 1996an kirol diziplina hau kendu zuten eta, 2000urtean, Sidney ko Olimpiar Jokoetan berrezarri zuten baina emakumezkoen eta gizonezkoen lehiakteak bananduz.
XXI.mendea
2000 urtean Barein-ek bi emakume bidali zituen Olinpiar Jokoetara lehenengo aldiz: Fatema Hameed Gerashi eta Mariam Mohamed Hadi Al Hilli. 2004an Robina Muqimyar eta Rezayee Fariba Afganistan eko delegazioaren lehenengo emakumeak bihurtu ziren. 2008an Arabiar Emirerri Batuek atleta femeninoak bidali zituzten lehenengo aldiz Olinpiar Jokoetara (Maitha Al Maktoum taekwondo n eta Latifa Al Maktoum zaldiketan). Bi kirolariak Dubaiko gobernarien familiaren kide ziren. 2010ean bakarrik hiru herrialdek ez zituzten oraindik kirolari emakumeak Olinpiar Jokoetara bidali (Brunei, Saudi Arabia eta Qatar), baina urte horretan Nazioarteko Batzorde Olinpiarrak Londres 2012ko Olinpiar Jokoetan emakumeen partehartzea ahalbidetu behar zutela adierazi zien, horrela ez izatekotan kanporatuak izango zirelarik.
Londres 2012ko Olinpiar Jokoetan, lehenengo aldiz, herrialde partehartzaile guztiek emakumeak zituzten beraien talde olinpikoetan, honen ondorioz, 4.850 emakumek parte hartu zuten, historia osoko parte-hartzerik handiena, alegia, parte-hartzaileen % 46a emakumeak ziren, ia erdia. Joko hauetan 2014 herrialdek parte hartu zuten, bakoitzak, gutxienez, emakume bat aurkeztu behar izan zuelarik. Modu honetan, Londreseko Olinpiar Jokoak emakumearen Olinpiar Jokoak deitu ditzazkegu, parte-hartze, lorpen eta olinpismo garaikidearen historiako emakumeen ordezkaritza unibertsaleko marka ezarri bait da. Saudi Arabiak bi emakume sartu zituen bere taldean: Sarah Attar eta Wojdan Shahrkhani; Qatarrek lau: Noor Hussain Al-Malki, Bahiya al-Hamad, Nada Wafa Arkaji eta Aya Majdi; eta Bruneik bakarra: Maziah Mahusin. Qatarrek Bahiya al-Hamad aukeratu zuen bere banderadun gisa Londres 2012ko irekiera errituan. Olinpiar Joko hauetan ere (Londres 2012) Bareinko Maryam Yusuf Jamal Persiar Golfo ko lehenengo emakume dominaduna bihurtu zen 1500 metrotako lasterketan brontzea irabaztean. Hala ere, Rio de Janeiro 2016an, Irak ek gizonezkoak bakarrik aurkeztu zituen, emakumeak ezin izan zirelako sailkatu. Pekin 2008an oraindik gizonentzako jardunaldiak, emakumezkoentzakoak baino gehiago ziren, baina Londres 2012an emakumeentzako boxeoa sartu zuten, modu honetan, emakumeek gizonezkoen kirol berdinetan lehiatzeko aukera izan zuten. Aitzitik, badaude bi kirol non gizonek ez dute parte hartzen: igeriketa sinkronizatua eta gimnastika erritmikoa. Bestalde, 2012an, Londresen parte hartu duen euskal ordezkaritza olinpikoa 10 emakumek eta 15 gizonek osatu dute. Talde hori Beijingen 2008an parte hartu zuen ordezkaritza baino desorekatuagoa dago, bertan 12 emakumek eta 12 gizonek parte hartu zuelako.
Kirol zuzendaritza
Alice Millet emakumeen kirolaren banderaduna dugu; 1917an Frantziako Sozietate Femeninoen Federazioa sortu zuen eta, beranduago, 1921ean, Estatu Batuen, Britania Handia, Italia, Txekoeslovakia eta Frantzia ren laguntzarekin Nazioarteko Kirol Femeninoaren Federazioa sortu zuen ere. Erakunde honek 1922ko Apirilaren 20an lehenengo Munduko Joko Femeninoak antolatu zituen Paris ko Pershing zelaian; joku hauek Nazioarteko Atletismo Federazioaren kontrako erantzun moduan egin ziren, hauek emakumeen parte hartzea deuseztatu zutelako. Alice Milletek emakumeentzako Olinpiar Jokoak antolatzen jarraitu zuen baina hauen arrakasta faltagatik, 1938an, Frantziako Sozietate Femeninoen Federazioa desegin zen.
Nocé
Nocé Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nocé udalerrian erroldatutako biztanleak 779 ziren. Familiak 306 ziren, horien artean 84 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren gizonak eta 56 bakarrik bizi ziren emakumeak), 79 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 119 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 435 etxebizitza zeuden, 314 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 101 bigarren erresidentzia ziren eta 20 hutsik zeuden. 418 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 314 etxebizitza nagusietatik 213 bere jabearen bizilekua ziren, 88 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 19 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 98 etxek lau zituzten eta 150 etxek bost zituzten. 120 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 139 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 138 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Emakumeak eta kirola
Brighton-eko Adierazpena
Konferentzia hau lau urtetan behin ospatzen da bertan mundu osoko kirol buruzagiak parte hartzen dutelarik. 1998an Windhoek-en, 2002an Montreal-en, 2006an Kumamoto-n, 2010ean Sidney-n, 2014an Helsinki-n eta, azkena, 2018an Botswana-n.
Nocé
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 465 ziren, horien artean 355 aktiboak ziren eta 110 inaktiboak ziren. 355 pertsona aktiboetatik 331 lanean zeuden (183 gizon eta 148 emakume) eta 25 langabezian zeuden (7 gizon eta 18 emakume). 110 pertsona inaktiboetatik 48 erretiraturik zeuden, 26 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nocé udalerrian 317 unitate fiskal zeuden, 779 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.133 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 36 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen, 1 harategi zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Nocé udalerrian 31 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.320 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Caillouël-Crépigny
Caillouël-Crépigny Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Proteus
Proteus honakoa izan daiteke:
Caillouël-Crépigny
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 409 ziren. Familiak 154 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 55 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 55 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 184 etxebizitza zeuden, 162 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 15 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 184etxeak ziren. 162 etxebizitza nagusietatik 145 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 99 etxek bost zituzten. 143 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 63 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 84 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Bapore (argipena)
Bapore hitzak adiera zenbait ditu:
Caillouël-Crépigny
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 287 ziren, horien artean 209 aktiboak ziren eta 78 inaktiboak ziren. 209 pertsona aktiboetatik 191 lanean zeuden (114 gizon eta 77 emakume) eta 18 langabezian zeuden (10 gizon eta 8 emakume). 78 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 22 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Caillouël-Crépigny udalerrian 162 unitate fiskal zeuden, 421 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.457 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2000. urteanCaillouël-Crépigny udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 476 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Angoville-au-Plain
Angoville-au-Plain Frantziako udalerria da, Mantxa departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Angoville-au-Plain udalerrian erroldatutako biztanleak 43 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 27 etxebizitza zeuden, 18 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 24 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 18 etxebizitza nagusietatik 13 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 1ek hiru zituen, 4 etxek lau zituzten eta 11 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 9 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 31 ziren, horien artean 18 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 18 pertsona aktiboetatik 15 lanean zeuden (10 gizon eta 5 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ostalaritza eta jatetxe enpresa batena zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
2000. urtean Angoville-au-Plain udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 292 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Viviès
Viviès Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ariège departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Viviès udalerrian erroldatutako biztanleak 104 ziren. Familiak 37 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (3 bakarrik bizi ziren gizonak eta 10 bakarrik bizi ziren emakumeak), 7 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 14 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 3 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 41 etxebizitza zeuden, 37 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 3 hutsik zeuden. 37 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 37 etxebizitza nagusietatik 29 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 5 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 28 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 17 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 66 ziren, horien artean 45 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 45 pertsona aktiboetatik 41 lanean zeuden (23 gizon eta 18 emakume) eta 5 langabezian zeuden (2 gizon eta 3 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 10 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saint-Constant (Cantal)
Saint-Constant Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Cantal departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Constant udalerrian erroldatutako biztanleak 568 ziren. Familiak 246 ziren, horien artean 68 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 97 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 69 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 318 etxebizitza zeuden, 249 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 38 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 298 etxeak ziren eta 19 apartamentuak ziren. 249 etxebizitza nagusietatik 208 bere jabearen bizilekua ziren, 37 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 8 etxek bi zituzten, 34 etxek hiru zituzten, 82 etxek lau zituzten eta 124 etxek bost zituzten. 217 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 117 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 105 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 327 ziren, horien artean 239 aktiboak ziren eta 88 inaktiboak ziren. 239 pertsona aktiboetatik 227 lanean zeuden (128 gizon eta 99 emakume) eta 12 langabezian zeuden (6 gizon eta 6 emakume). 88 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 30 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Penyrheol (Caerphilly)
Penyrheol, Galesko Caerphilly udalerriko etxebizitza eremu bat da, Caerphilly konderrian.
Saint-Constant (Cantal)
Diru sarrerak
2009an Saint-Constant udalerrian 257 unitate fiskal zeuden, 580 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.207,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 29 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 3 margolariak ziren, 2 zurginak, 1 iturgina, 2 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Saint-Constant udalerrian 57 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.980 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Emakume idazleak
Emakume idazleek literaturan ekarpen garrantzitsuak egin dituzte idatzitako lehen testuetatik. Emakumeak zibilizazio goiztiarretik testu-komunikazioaren abangoardian egon dira. Urte eta garai askotan, ordea, haien lanak modu peioratiboaz aztertu etaera kazkarrez baloratu dituzte. Gaur egun hori aldatzen ari da eta merkatu editorialean emakume idazleek arrakasta ezagutu dute. Baina prestigio hori lortzeko ibilbide luzea egin behar izan dute.
XX.mendeko emakume idazleak
XIX.mendearen amaieran eta XX.mendearen hasieran oso zaila izan zen emakume idazle izatea. Aurreko mendeetan zehar, emakumeen lanak eremu pribatuan garatu ziren. Modu honetan, literatur munduan izan zuten oihartzuna eskasa izan zen. Emakumeek idatzitako testuak, gaizki onartuak izan dira kulturaren ikuspegian, eta betiere esparru femeninora baztertuak.
Erresuma Batua
Erresuma Batuan garatu zen literatura anglosaxoia k, narratiba berri baten aurrerapenak garatu zituen, bestelako idazleen artean Virginia Woolf daukagu; Bloomsbury Circle izenarekin ezagutzen zen intelektual talde baten erdigunean egon zena. Bertan zenbait prozedura ikasi zituen, hala nola, ikuspegi aldaketak, denbora jokoak edo barneko bakarrizketa.
Frantzia
Simone de Beauvoir frantziar idazle eta filosofo famatuenetako bat izan zen. Kutsu sozialak, politikoaak eta filosofikoak zituzten eleberriak, saiakerak, biografiak eta monografiak idatzi zituen. Simone-ren obra ezagunenen artean, baita feminismoaren borrokan garrantzitsuenen artean kokatzen den lana, “Bigarren Sexua” da. Emakume honen pentsamendua existentzialismoaren barruan kokatu zen.
Estatu Batuak
XX.mendeko emakume estatubatuar eta poeta eraginkorrenen artean Gertrude Stein dago. Emakume honek, abanguardien eraginpean idatzi zituen bere lan gehienak. Bere poesia ren bitartez, kubismoaren postulatuak erabili zituen errepikapenen bidez. Gertrude-k “belaunaldi galdua” bezala izendatu zuen intelektual amerikar talde bat zeukan, horien artean; Hemingway, Dos Passos eta F. Scott Fitzgerald.
Euskal Historia: euskal emakume idazleak
Historikoki literatura maskulinoarekin lotu izan da, zehazki haiena soilik izan delako idazteko eskubidea, eta ausartu diren emakume talde gutxi batzuk, marjinatuak izan dira. Autore askok, euskal literaturaren historian emakumezkoak ez direla existitu baieztatu dute; sistemaren periferian kokatu dira eta, euskal historiagile eta kritiko askok ez dituzte kontuan hartu emakumezkoen lanak; ikerketa kopurua eta ezagutza falta izugarria da. Emakumeen literaturari rol femeninoa ezarri zaio; hau da, emakumea emakume izateagatik etxea, familia, azoka edota maitasun erromantikoa ditu lan egiteko gaiak.
Euskal Herriko XX.mendearen hasiera aberatsa izan zen; emakumea euskal aldizkarietan, hezkuntzan, herrigintzan eta idazlanetan txertatu zen. Aipagarriak diren aldizkarien artean, Euskal Esnalea aldizkaria eta argitaletxea dago, emakumea idaztera erakarri zuena. Honi esker, emakume idazleen zerrenda asko handitu zen, hala nola, Petra Belaustegi, Errosa eta Basilia Bustintza, Maria Dolores Elizondo, Maria Etxabe edo Julene Azpeitia. Euskal literatura berandukoa dela esan daiteke. Emakumea eskolatik urrun egon zen, eta beraz ez da harritzekoa, ia orain arte ez agertzea emakume bertsolaririk edo olerkaririk euskal idazleen artean. Idazleen artean berriz, XIX.mendearen arte agertu zen izan bakarra Bizenta Mogel-ena izan zen; hain zuzen ere “Ipuin Onak” liburua argitaratu zuenean 1804.urtean. Euskaltzaindia, emakumerik gabe sortu zen, eta 75 urte igaro behar izan ziren lehenengo emakumea sartu ahal izateko, 1992.urtean, Miren Azkarate izeneko emakumea izan zelarik. Bestetik, emakumezkoek argitaraturiko liburu kopurua oso txikia izan zen, 1907tik 1936ra, urtero hamar liburu argitaratu ziren gutxi gorabehera, eta emakumezkoenak hiru edo lau izaten ohi ziren soilik.
Bizenta Mogel (1782-1854)
Bizenta Mogel, emakume intelektual eta idazle argia izan zen. Bizenta, hogeita bi urte zituela, liburu baten egile azaltzen zaigun lehenengo euskal emakumea izan zen; 1804an “Ipuin onak” liburua argitaratu zuenean. Garai hartan idazle gisa aurkeztea ekintza garrantzitsua izan zen, hala, Bizenta bere izenarekin sinatzera ausartu zelako. Virginia Woolf bere garaian, XVIII.mendean, harritu egiten zen emakume idazlerik ezagutzen ez zuelako, Bizenta izan zelako denboran hurrengo emakumezko idazlea. Emakume batek liburu bat argitaratzearen berriztazuna ekarri zuen Bizentak. Bizentaren osaba, Juan Antonio Mogel, euskal literaturaren historian garrantzitsua izan zen; Bizentak osaba izan zuen maisu, etxean ikasi zuen haren irakurketa klasikoen bitartez.
==== Euskal literatura: azken lau hamarkadetako euskal emakume idazleen zerrenda ====
Emakume Literatura Nobel sariak
Jarraian Literatura Nobel saria irabazi duten emakume idazleak:
Generoen teoria eta emakume idazleak
Emakume idazle izatea ez da lan erraza izan, batez ere ez delako lana aintzat hartu. Duela urte askotatik, emakumeak literatura munduaren parte izan dira, baina XVI.mendera arte ezinezkoa zen emakume batek profesionalki literatura idazle gisa lan egitea, Christine de Pizan agertu zen arte. Baina, XX.mendera arte, emakume askok anonimotasuna erabili behar izan zuten haien lanak argitaratu ahal izateko. Historian zehar emakume askok baieztatu zuten editorialek haien inizialekin sinatzera behartzen zituztela, haien benetako izena ezkutatuz, eta hala, sexuari anbiguotasuna ematen zieten. Virginia Woolf idazleak, emakumeek literaturan izan duten ikusezintasuna kritikatu zuen: “Historian zehar, anonimo emakume bat zen“ zitatu zuen 1882.urtean.
Emakumeen bizitza politikoa, soziala eta laborala bigarren maila batera eraman zen eta hau historikoki borrokatu behar izan dute; esleitu zaien lekuetatik ihes egin ahal izateko, hala nola, etxea eta familia. Bestetik, historikoki, emakume batek ezin zuen gizonezkoa intelektualki gainditu, txarto ikusia zegoen. Argitaletxeek gizonezkoen izena erabiltzea nahiago zuten, emakumeen nortasuna ezkutatuz; hau izugarrizko oztopoa izan da emakume idazleentzat.
Urteetan zehar uste izan da, gizonezko idazle batzuek haien emazteen sorkuntzak bereganatu zituztela, haien izenean argitaratuz. Hala nola, susmoa sortu zen Zelda Fitzgerald-en eginkizuna bere senar idazlearen, F. Scott Fitzgerald, literatur lanean. Emakumeen presentzia eskasa literaturan jaso izan dituzten sariengatik erraz egiaztatu daiteke, hala nola, Literaturako Nobel Saria-ri dagokionez, saria sortu zenetik, 1901.urtean, gaur egun arte 14 emakume soilik izan dira sarituak. Espainian, irakasleek askotan onartzen dute emakume idazle gutxi batzuk agertzen ohi direla testuliburuetan.