cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antzinako Egipto
Inperio Berria (1549–1069 K.a.)
Hatsehpsut, faraoi gisa agindu zuen erreginak, hainbat eraikuntza proiektu sortu zituen, tartean hiksoek kaltetutako tenpluak, eta espedizioak bidali zituen Punt eta Sinaira. Tutmosis III.a hil zenean K.a. 1425. urtean, Egiptok Siriako ipar-mendebaldeko Niyatik Niloko Laugarren Ur-jauziraino hedatzen zen inperioa zuen, brontze eta egurra inportatzeko nazioarteko loturekin. Inperio Berriko faraoiek Amon jainkoa gurtzeko eraikin berrien kanpaina zabala hasi zuten, Karnaken oinarri zuen kultua. Euren lorpenak goraipatzeko monumentuak ere eraiki zituzten. Karnakeko tenplua da Egipton inoiz eraikitako tenplurik handiena.
K.a. 1279 inguruan, Ramses II.a iritsi zen tronura, eta tenplu, estatua eta obelisko gehiago eraiki zituzten. Beste inoizko faraoik baino seme-alaba gehiago izan zituen, 100 baino gehiago. Lider militar garrantzitsua, Ramses II.ak hititen aurka borrokatu zuen Kadeshko guduan, eta amaierara arte borrokatu ostean, bake akordioa sinatu zuen K.a. 1258an. Bake akordio hau inoiz erregistratutako lehena izan zen, eta Antzinaroko gudurik dokumentatuena da.
Egiptoren aberastasuna inbasiorako aitzakia ona zen, batez ere Libiako berbereen aldetik mendebaldean, eta Itsasoko herrien aldetik, Egeoko herrien ustezko konfederazio bat. Hasiera batean, militarrak gai izan ziren inbasio hauek gelditzeko, baina momenturen batean Kanaanen zituzten lurrak asiriarren esku geratu ziren. Kanpotik zetozen arazo hauek barnekoak ere piztu zituzten: ustelkeria, hilobien lapurretan eta desadostasun zibilak. Garai honetan Tebasko Amonen tenpluko apaizek lur eta ondasun asko metatu zituzten eta Tarteko Hirugarren Aroa deitzen garaia hasi zuten, euren boterearen ondorioz herrialdea zatituz.
Tarteko Hirugarren Aroa (1069–653 K.a.)
Ramses XI.aren heriotzarekin K.a. 1078. urtean, Smendesek Egiptoko iparraldearen autoritatea eskuratu zuen, Tanis hiritik aginduz. Hegoaldea Tebasko Amonen tenpluko apaizek kontrolatzen zuten, berez, eta Smendes onartu bazuten ere, izena baino ez zuten onartu. Garai honetan, libiarrak mendebaldeko deltan bizitzen hasi ziren, eta euren nagusiek autonomia irabazi zuten. Libiako printzeek deltaren agintea lortu zuten Shoshenq I.arekin, K.a. 945. urtean, Libiar edo Bubastiar dinastia ezarriz. Dinastia honek 200 urtez aginduko zuen. Shoshenqek Egiptoko hegoalderen gaineko kontrola eskuratu zuen, bere familiako kideak apaizen artean posizio onetan jarriz. Libiaren kontrola higatuz hasi zen deltako beste familia batek boterea lortu zuenean Leontopolisen, eta kuxtarrek hegoaldean erasoak egin zituztenean. K.a. 727. urtean Piye kuxtarrak iparraldea inbaditu zuen eta Tebas eta delta eskuratu zituen.
Egiptoren ospea txikiagotu zen Tarteko Hirugarren aroan. Atzerriko aliatuak asiriarren eragin esparruan erori ziren, eta K.a. 700. urte inguruan bi estatuen arteko gerra ekidinezina zen. K.a. 671 eta 667. urteen artean, asiriarren Egipto erasotu zuten. Taharqa eta bere seme Tanutamunen erregealdiak asiriarrekin izandako gatazkek markatu zituen, nahiz eta Egiptok garaipen garrantzitsuak eskuratu zituen. Azkenean, asiriarrek kuxtarrak Nubiara bota zituzten, Menfis okupatu zuten eta Tebasko tenpluak ebatsi zituzten.
Aro Berantiarra (672–332 K.a.)
XXX. dinastia izan zen bertako agintarien azkenekoa faraoien garaian. K.a. 342an, pertsiarrek Naktanebo II.a garaitu eta agintea hartu zuten. Geroago, Egipto mazedoniarren esku erori zen. Honekin hasi zen 2.000 urteko atzerritarren agintaldia.
Aro Berantiarreko faraoiek garrantzizko obrak erailei bazituzten ere, arte horren oso lekuko gutxi geratu zaizkigu.
XXIII. dinastiako erregeek eraikuntza berriak erantsi zizkioten Karnakeko tenpluari, eta hala, apaindutako atari berri bat eraiki zuten Inperio Berriaren garaiko azken eraikinen atzean. Tenplu berri bat ere eraiki zuten Bubastisen, XXII. dinastiaren hiriburuan, baina egoera txarrean dauden hondakin gutxi batzuk besterik ez da geratzen.
XXV. dinastiako Taharga faraoiak (K.a. 690–664) papiro formako zutabeak zituen kiosko bat eraikiarazi zuen Karnakeko bigarren pilonoaren ate aurrean. Oraindik zutik dago hamar zutabeetako bat. Kuxtar faraoiek ere eraikin handiak altxa zituzten Nubian, beren jatorriko lurraldean. Piankhik eta Tahargak Gebel Barkal, Sanam eta Kawako tenpluak zaharberritu zituzten. XXV. dinastiako faraoiek, Inperio Zaharreko ereduen imitazioz, berriro ere piramide azpian egin zituzten heren hilobiak. Hala egin zuten, esate baterako, Gebel Barkalen hegoaldeko Nuri izeneko nubiar nekropolian, gaur Sudango lurraldean, non, geroago, meroetar faraoiak ehortzi baitzituzten. XXV. dinastiako faraoien piramideak utileiak ziren: Piankhyrenak 68°ko makurrera du, eta oinarrian 8 metro besterik ez du alde bakoitzean. Piramidearen azpian zegoen hileta ganbera, eta haren egiturarekin zerikusirik ez zuen kanpoko eskailera batetik sartzen zen benara. Karnakeko tenpluaren esparrua behin betiko mugatzen zuen pezozko murru eskerga bat eraikiarazi zuen. Egiptoar jatorriko azken faraoia izan zen Nektanebo II.ak (K.a. 360–343), Siwa oasiko tenplua eraikiarazi zuen, non Alexandro Handiak orakuluari galdegin baitzion. Faraoi horrek berak, Horusi eskainitako santutegi berri bat eginarazi zuen Edfuko tenpluan, baina egun ez da aaaosa[erreferentzia behar] baizik geratzen, alegia, jainkoaren irudia edukitzen zuen granito beltzezko atal bat.
Erromatar Aroa (30 K.a. – 641 K. o.)
Egipto erromatar inperioko probintzia bihurtu zen K.a. 30. urtean, Marko Antonioren eta Kleopatra VII-ak porrot egin zuten Actiumeko Guduan Octavio (Augusto Enperadorea izango zenaren) kontra.
Konkistaren ondoren ohitura batzuk iraun zuten, esaterako, mumifikazioa eta jainko tradizionalen gorespena. Beste batzuk, ordea, aldatu egin ziren: kristautasuna egipziarren egunerokoan errotzen hasi zen edota hieroglifikoen idazkera desagertzen hasi zen.
Garapen historikoa
Egiptoar hizkuntza iparraldeko afro-asiar hizkuntza bat da, berberera eta hizkuntza semitikoekin estuki lotuta. Egiptoko hizkuntzak, sumerieraren ondotik, historia luzeenetako duen hizkuntza da. K.a. 3200tik hasi Erdiarotik igaro eta gaur egun arte ezaguna den hizkuntza da.
Historian zehar honako bilakaera izan zuen: Egipziera zaharra hizkuntza sintetikoa zen hasieran eta gero analitikoa bilakatu zen.
Gramatika eta soinuak
Egipziera zaharrak hizkuntza afro-asiar antzeko 25 kontsonante ditu. Hiru bokal luze eta hiru bokal motz dauzka, egipziera beratiarrean bederatzira zabaldu zirenak.
Idazkera
Egiptoar idazkera hieroglifikoa Antzinako Egipton erabilitako idazkera sistema bat da, hieroglifoak edo elementu ideografikoak, logografikoak eta alfabetikoak lotzen dituena. Hieroglifo hitzak sustrai grekoak ditu (ιερος hieros «sakratu» eta γλυφειν glyfein «irarri» edo «idatzi»). Idazkera hau sakratutzat jotzen zen Antzinako Egipton eta bere ezagutza elizgizonek zuten soilik. Herri xumeak, demotiko izeneko beste idazkera bat ibiltzen zuen.
Hainbat urtez ulertezinak izan arren, hieroglifoen esanahia Rosetta harriari esker Jean-François Champollion frantziarrak dezifratu zituen, hainbat ikerketa eginez.
Erlijioa
Antzinako Egiptoko erlijioak jainko eta dotrina ugari zituen. Erlijio kosmikoa zen, unibertsoari buruzko ikusmolde zikliko baten inguruan egituratua, eta izadiko gertarien eragiletzat hartzen zituen Jainkoak. Egiptoarren kosmogoniak hiriburuen araberakoak ziren (Heliopolis, Hermopolis, Menfis, Tebas). Jainkoek giza edo animalia itxura hartzen zuten, eta hiruko taldetan elkartu ohi zituzten (aita, ama eta semea).
Jainko asko ziren arren, batzuk ziren nagusi; haienganako gurtza egiptoarren lurralde osora hedatzen zen eta elkarren osagarri ziren bi ziklo handietara biltzen ziren: Raren edo Eguzkiaren inguruko zikloa (Ra, Amon, Aton, Atun, Horus, Khepri, Knum) eta Osirisen inguruko zikloa (Osiris, Isis, Nephti, Seth). Osirisen gurtzak gero eta garrantzi handiagoa hartu zuen, eta hirian hiriko jainkoen (Anubis, Apis, Apopis, Bastet, Bes, Harpokrates, Hathor, Khonsu, Ptah, Sekhmet, Serapis, Sobek, Thot, Thueris) lekua hartu zuten askotan. Alexandro Handiaren osteak Egiptoz jabetu ondoren, helenismoa (Hermes jainkoaren gurtza sustatu zuen erlijioa bereziki) zabaldu zen bertan, Isis, Osiris eta Serapis jainkoen gurtza, besteren artean, desagertu ez zen arren.
Jakintza
Egiptoarrek teknika landu zuten batez ere, enpirismo soilean oinarritzen baitziren matematika eta astronomia alorretako kalkuluak egiterakoan. Antzinako Egiptoko apaizak izar behatzaileak ere baziren. Behaketa haiei esker eratu zen 365 eguneko egutegia (K.a. XXVIII. m., Inperio Zaharraren hasiera), lau urtez behin egun bat atzeratzen zena. Egutegi haren arabera, egiptoarren urteak 1460 urtez behin baizik ez zuen Eguzki urtearekin bat egiten. Urteak hamabi hilabete zituen, 30 egunekoak, eta beste bost egun (epagomenoak) eransten zizkioten. Egunak eta gauak hamabina ordu zituzten. Matematikak praktikoak ziren, osagarri teoriko eta arrazonamendurik gabeak. Egiptoarrek sistema hamartarra erabiltzen zuten eta aritmetikako oinarrizko lau eragiketak ezagutzen zituzten, eta baita zatikiak ere. Geometriako eragiketak modu enpirikoan egiten zituzten, baina bazekiten hainbat gorputz geometrikoren azalera kalkulatzen. Bestalde, piramideen bolumena kalkulatzen ikasi zuten eta 3,1605 inguruko balioa eman zioten ð konstanteari. Harrigarria da, hain ezagutza xumeez eta apalez baliatuta, nola jaso ahal izan zituzten Antzinako Egiptoko arkitektoek hain eraikuntza handiak: egiptoarren papiroek aditzera ematen dutena baino jakituria zabalagoaren jabe zirela dirudi.
Arkitektura
Lehen aztarnak K.a. 4000. urte ingurukoak dira, gainerako zibilizazio ezagunetakoak baino askoz ere zaharragoak. Egiptoko tenplu eta hilobi handi bikainak ezagunak dira mundu osoan. Egiptoko zibilizazioa Niloren ibarrean garatu zen; basamortuaren inguruan zituen mendiek, gainerako zibilizazioetatik aldentzen bazuten ere, monumentuak egiteko gai egokiak eskaintzen zizkioten. Egiptoarrek trebetasun berezia izan zuten harri izugarriak garraiatzen eta langile saldoak eratzen. Harrizko eraikuntzetan atalburuek eta zutabe sail handiek eutsitako etzanetarako estalkiak bakarrik erabili zituzten. Faraoien hilobi handiek piramide forma hartu zuten. Egiptoko piramideen artean, trinkotasunagatik eta handitasunagatik, Gizakoak dira nagusiak. Zaharrena (K.a. 3700), eta handiena, Keopsena da: 302 m da altu, 190 m zabal, eta kareharriz egina dago dena. Hiru ganbera nagusi ditu, eta pasabide zeharrez osaturiko sistema nahasi bat. Kefren eta Mikerinos dira piramide txikienak. Horiez gainera, punta moztuta duten piramide (mastaba) eta haitzetan hilobi asko geratu dira Egipton, irtenbiderik gabeko arazoen sinbolo den esfingeaz gainera. Egiptoko gauza miresgarrien artean tamaina guztietako tenpluak daude; Karnakeko Amonen tenplua da horietan aipagarriena (K.a. 2466.). Luksorkoak eta Edfukoak ere antzekoak dira, eta Abu Sinbelgo biekin batera halako ingurune misteriotsu bat sortzen dute. Jauregiak eta etxebizitzak, hasieran zurez eta lohiz, eta ondoren adreiluz eginak, aspaldi galdu ziren. Eraikuntza antze zaharra K. o. IV. mendean galdu zen, Erromatar Inperioaren bukaeran, eta ez zen gero berritu, VII. mendetik aurrera islamiarren arteak hartu baitzuen nagusitasuna.
Piramideak
Inoiz altxatu diren hilobi monumentu handienak eraiki zituzten faraoiek, sekula sekulakotz aintzatuak eta gogoratuak izango ziren itxaropenean. Ez da ahaztu behar, hala ere, elementu gehiago hartzen zituen hileta eraikin multzo baten parte izaten zela piramidea, nahiz eta hilobia bertan egon. Hala, aipatzekoak dira: beheko tenplua, ibai ertzean; goiko tenplua, piramidearen alboan, faraoiaren gurtzarako; piramidera heltzeko galtzada; biltegiak; eta, batzuetan, faraoiaren hileta ontziarentzako hobia. IV. dinastiatik aurrera, piramide txikiago batzuk egin zituzten faraoien emazteentzat, piramide handiaren alboan. Hileta eraikin multzo handi hauen inguruan altxatzen zituzten handizkiek eta funtzionarioek ere beren mastabak, faraoi jainkotuagandik hurbil hilobiratuak izan zitezen.
Ezagutzen den lehen hileta eraikin multzo piramideduna Horus Netjerikhet edo Djoser faraoiarena da (K.a. 2668–2649). Imhoteparkitekto handiak eraiki zuen, eta azken hori da, hain zuzen ere, errege eta gobernariak kenduta, bere izen propioz gogoratzen den historiako lehen gizakia. Saqqarako Piramide Mailakatua mastaba handi baten gisara diseinatu zen lehenbizi. Hau da, garaiera gutxiko egitara karratu bat, goiko aldetik putzu erako sarrera bat zuena. Hasierako mastaba hari solairu gehiago erantsi zitzaizkion gainean, harik eta behin betiko piramide mailakatu forma eman zitzaion arte. Kareharriz eraikitako sei harmailaz dago osatua piramidea. Piramideen bilakaerako hurrengo urratsa IV. dinastiako lehen faraoia izan zen Snofruren (2575–2551 K.a.) erregealdian egin zen. Faraoi honen garaian hiru piramide handi eraiki ziren eta, itxura batean behintzat, ez dirudi herrialdeko ekonomiari eta giza baliabideei gehiegi erasan zitzaienik. Hiru piramide horietan ikusten da piramide mailakatuetik benetako piramidera arteko bilakaera (tartean erronboide formakotik pasa zen). Meidumeko piramidea, lehenengoa, Huni faraoiak, Snofruren aitak, eraikitako piramide mailakatu bat zen hasieran, gero harmailak berdindu bazitzaizkion ere, 92 metro altuko benetako piramide baten itxura eman zitzaion arte. Gaur egun, piramide horren barne egitura baizik ez dago zutik, kanpoko estalkia berehalaxe erori baitzen. Ondoren beste piramide baten eraikuntzari ekin zion Snofruk Dahsurren. Malda pikoa emanez hasi ziren zenotafio berria eraikitzen: 54° 31', baina erdialdera heldu zirenean pitzatu batzuk agertu ziren eta Meidumekoa bezala eroriko zitzaien beldurrez, malda apaltzea erabaki zuten. Hala, 43° 21'ko malda eman zioten handik gora, eta horregatik geratu zitzaion erronboide itxura bitxi hori: Piramide Makurra. Nahiz eta piramide hark 102 metroko garaiera izan, Snofruk Piramide Gorria deitu zitzaion hirugarren piramide bat eraikitzeko agindu zuen, eta hantxe hilobiratu zuten.
Gizako piramide multzoa da, edonola ere, denetan ikusgarriena eta ezagunena, hantxe iritsi baitzuten perfekzioa Inperio Zaharreko arkitektoek. Khufu edo Keopsen piramidea (K.a. 2589–2566) da, segur aski, historia guztian harriz eraikitako monumenturik handiena. Aldera dakiokeen bakarra Txinako Harresi Handia da, askoz geroagoko obra, bestalde.
Eskultura eta pintura
Eskulturak eginkizun bikoitza zuen: arkitekturaren osagarri izan eta giza irudiak eskaini. Mastabetako eta piramideetako hil ganberetako hormak egunoroko bizitzako gertaerak jasotzen zituzten behe-erliebe oparoz apainduak zeuden, irudi horiek ondorio magikoak zituztela uste baitzen. Faraoiei eta jainkoei buruzko gertaerak kontatzen zituzten apaindurez edertzen zituzten tenpluetako horma zabalak. Erliebeak lauak dira, eta bikain apainduta daude. Hilen estatuak zurezkoak edo harrizkoak ziren, eta izpirituaren munduan eragina izateko balio zuten. Piramideen garaiko estatuek, margoturiko harriz eginak gehienak, duintasun bikaina eta bizitasun handia dute, teknika aldetik sotilak badira ere, Gizako Esfinge Handiaren irudiak erakusten duen bezala: harlanduz egina, gizon buru bat duen lehoi eseri bat da. Estatuak bakanagoak dira tenpluen garaian. Egiptoarrek erregeen eta jainkoen irudiak ipintzen zituzten tenpluen sarreretan; oso eskultura handiak ziren. Aipatzekoak dira, besteak beste, Abu Sinbelgo tenpluetako ate ondoetan daudenak. Pintura hormetako apaingarri gisa erabili zen, eta erliebeen esanahi magiko bera zuen. Teknika nahiko finkoa erabili zuten egiptoarrek: irudiak aurpegi emanez ageri dira eta une berean soslaiez, ez pintatzen ez zekitelako, pentsamolde berezi batek hala azaltzea agintzen zielako baizik. Zurez, harriz, urrez, beiraz eta zeramikaz eginiko hainbat gauza heldu da gaur arte, etxeko apaingarriak eta altzariak gehienak. Teknikari dagokionez maisutasun handia igartzen zaie lan horiei guztiei, eta era berean irudimen sakona eta marrazkirako sen berezia.
Nekazaritza
Inperio eta kultura haien oinarrian nekazaritza zegoen. Nekazaritzari esker Egiptoko biztanleen kopurua handitu zen eta horren ondorioz egiptoarren boterea zabaldu egin zen. Nekazaritza hori oso ezaugarri bereziak zituen, Nilo ibaiaren aldaketekin erabat lotuta. Bidaiari greziarrek, esaterako Herodoto eta Diodoro Sikulo, nekazaritza hori deskubritzerakoan haien harridura oso garbi erakutsi zuten. Egiptoarren artean, aldiz, nekazarien lana neketsu eta desatsegina bezala zegoen ikusita. «Uholdea noizkoa zen eta nolakoa zen jakiteko, lana antolatzeko, soberakinak pilatzeko eta, beharrezkoa zenean, banatzeko, garrantzitsuak ziren faraoiaren funtzionarioak; normalean, eskribauak eta apaizak. Horien guztien gainean, sistema osoa zuzentzen faraoia zegoen». Lan zuzena, azkenik, nekazarien eskuetan zegoen, gizarte mailan oso gaizki ikusita zegoen taldea.
Nilo ibaia
K.a. 5000. urterako eremu lehor bihurtu zen Sahara, klima geroz eta bero eta lehorragoaren erruz, eta horrek bertako biztanleak, berriro ere, galtzea karri zuen, Niloren Aranera desplazatu zelarik. Niloren Aranean bizitoki iraunkorrak sortu zituzten. Baina oraindik okerrera egingo zuen klimak, eta Afrika erdialdeko eurite indartsuak desagertu ziren. Ordutik lehorra da Afrikaren ekialdea. Horren ondorioz, egiptoarren nekazaritza Nilo ibaiaren uraldien menpe gelditu zen.
Nilo ibaia Antzinako Egiptoko gizartearen ardatz nagusia zen. Hiri gehienak bai bere bazterretan bai bere deltan zeuden, Asuandik iparraldera. Egiptoko kulturan Nilo ibaia funtsezkoa izan zen Harri Arotik aurrera. K.a. 8000 urte inguruan, klima aldaketaren eraginez, Saharako basamortua sortu zelarik eskualdeko biztanleek migratu behar izan zuten eta Niloren bazterrean kokatu ziren. Han nekazal ekonomia sedentarioa eta gizarte zentralizatua garatu zuten.
Elikadura eta jantziak
Egiptoar gehienen dieta oso soila zen. Oinarrizko elikagaiak ogia eta garagardoa ziren, eta arrain lehorra, dilistak eta ilarrak ere jaten zuten, bai eta fruta ere; pikuak eta mahatsa, batez ere. Jakiak gozatzeko eta pastelak egiteko, berriz, eztia eta datilak erabiltzen zituzten.
Aberatsenek era askotako jakiak jaten zituzten; hegaztiak, haragiak, barazkiak eta frutak, esate baterako.
Egiptoarren jantziak ere oso soilak ziren: haurrak biluzik ibiltzen ziren, emakumeak lihozko oihal batekin estaltzen ziren, eta gizonek gerrialdean trapu bat lotzen zuten.
Edinburgheko Jaialdia
Edinburgheko Jaialdia (ingelesez Edinburgh Festival) Eskoziako Edinburgh hiriburuan urtero ospatu ohi den nazioarteko arteen jaialdi bat da, zeina abuztuan zehar ospatzen den. Nagusiki musika eta antzerkigintza arteen inguruko jaialdia da.
Jaialdia hau Rudolf Bingek 1947an sortu zuen, udaro hiru asteetan zehar ospatzen da. Bertan mundu guztiko antzerki taldeek beren antzezlanak antzezten dituzte; antzerki munduan hasiberriak direnak ere jaialdian parte hartzen dute, adibide gisa T. S. Elioten The Cocktail Party (1949) eta Thornton Wilderen The Matchmaker (1954) antzezlanak dira.
Aldibereko Edinburgh Fringe ekitaldiak antzerki talde amateurrak erakartzen ditu, adibide gisa Tom Stopparden Beyond the Fringe (1960) eta Rosencrantz & Guildenstern Are Dead (1966). Musikari dagokionez, jaialdiak hainbat eta hainbat kontzertu, emanaldi eta nazioarteko konpainien operak, orkestra eta bakarlarien parte hartzeak izan ohi ditu.
Bestalde, jaialdi honen barnean, 1947an sortu zenetik Edinburgheko Zinemaldia ospatu ohi da.
Stringtown (Oklahoma)
Stringtown Oklahomako herri bat da. Atoka konderrian kokatua dago. 2010ean 410 biztanle zituen, 12.09 kilometro koadrotan banatuta.
Antzinako Egipto
Gizartea
Antzinako Egiptoko familiek egungoen antzekoak ziren. Familia nuklearra aita, ama eta seme-alabek osatzen zuten, oso etxe txikian pilatuta. Seme-alabek, nerabetasuna igaro ondoren, etxetik alde egin eta norberak bere bidea bilatzen zuen.
NGC 6291
NGC 6291 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Antzinako Egipto
Gizartea
Haur baten jaiotza jainkoen oparitzat hartzen zen antzinako Egipton eta horrela jasotzen da papiro zaharretan. Izan ere, kide berriekin familiaren jarraipena eta gurasoen etorkizuneko ileta-errituak bermatzen ziren.
Txilar loretsu
Txilar loretsua edo ainar loretsua (Erica multiflora) erikazeoen familiako zuhaixka adartsua da, 2,5 m luzea.
Erdialdeko eta mendebaldeko Mediterraneon jatorria du.
Antzinako Egipto
Gizartea
Nahiz mutila hobetsi, neska baten jaiotza ere ongi etorria izaten zen. Emakumeak etxean erditzen ziren, kukulumuxuka, sortzain baten laguntzarekin. Haurrari, jaio orduko, lepoko bat zintzilikatzen zioten, jainkoen babesa jaso zezan. Ordea, erditzetan eta haurraren bizitzako lehen hilabetean hilkortasun-tasa oso handia zen. Horrelakoetan, haurtxoa etxe-ondoan bertan lurperatzen zuten, zuzenean ontziren batean sartuta edo, goi mailako familietan, momifikatuak.
Haurtzaroan haurrak, inguruko hozberoak kontuan hartuta, biluzik ibiltzen ziren hara eta hona, lepoko zinginarriren baten babespean, soildutako burutik ile-xerlo bakarra zeramatela zintzilik. Urteak bete ahala, gaztetxoak helduen egitekoetan murgiltzen hasten ziren, familiaren egoera sozialaren arabera ia beti. Izan ere, familiek lanbide berean jardun ohi zuten belaunaldiz belaunaldi eta, horregatik, 10 urteko gaztetxoak aitari zegokion lanbidean trebatzen hasten ziren gehienetan: nekazaritza, abeltzaingoa, arrantza, ehiza, ardogintza, artisautza...
Gizonezko gehienak nekazaritzan edo merkataritzan ari ziren bitartean, emakumezkoak etxeko lanez arduratzen ziren: josi, alea ehotu, ogia egin, otorduak prestatu… Hori bai, aztarnek erakutsi digutenez, emakumeek itxura fisikoa zaintzea eta makilatzea gustukoa zuten.
Lehen heziketa etxean bertan jasotzen zuten, eta gero auzoan edo inguruan zegoen eskolaren batean. Ikasgaiak oinarrizkoak izaten ziren, artean idazkera hieroglifikoaren hastapenak.
Sarritan goi-funtzionarioek eskolak ikuskatzen zituzten, bertako ikaslerik azkarrenak biltzeko eta haiei lanbide egokiagoak eskaintzeko administrazioan. Hori izaten zen mailaketa sozialean goraka egiteko bidea.
Aisiari dagokionez, hilobietako aztarnei esker ezagutu ditugu antzinako Egiptoko neska eta mutikoek erabiltzen zituzten jostailuak. Zurezko animaliak ziren gehien maite zituztenak, kolore biziz margotuak: zaldiak, lehoiak, krokodiloak… Oro har, zurezko jostailuak oso preziatuak izan ohi ziren, zura bera oso eskasa baitzen Egipton. Panpinak ere oso ohikoak ziren, zurezkoak nahiz buztinezkoak. Baliabide gutxiko familietako haurrek landare-zuntzez egindako pilotekin eta zibotarekin jolasten ziren.
Fosfammita
Fosfammita fosfato motako minerala da.
Ezaugarriak
Fosfammita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1 da.
Ully-Saint-Georges
Ully-Saint-Georges Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ully-Saint-Georges udalerrian erroldatutako biztanleak 1.883 ziren. Familiak 660 ziren, horien artean 111 pertsona bakarrekoak ziren (75 bakarrik bizi ziren gizonak eta 36 bakarrik bizi ziren emakumeak), 207 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 306 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 729 etxebizitza zeuden, 673 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 686 etxeak ziren eta 36 apartamentuak ziren. 673 etxebizitza nagusietatik 601 bere jabearen bizilekua ziren, 65 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 32 etxek bi zituzten, 80 etxek hiru zituzten, 188 etxek lau zituzten eta 371 etxek bost zituzten. 545 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 259 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 389 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.273 ziren, horien artean 957 aktiboak ziren eta 316 inaktiboak ziren. 957 pertsona aktiboetatik 892 lanean zeuden (480 gizon eta 412 emakume) eta 66 langabezian zeuden (30 gizon eta 36 emakume). 316 pertsona inaktiboetatik 123 erretiraturik zeuden, 95 ikasten zeuden eta 98 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ully-Saint-Georges udalerrian 662 unitate fiskal zeuden, 1.874 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.097,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 52 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
Su Yiming
Ibilbidea
2022ko Pekingo Jokoetan urrezko domina eskuratu zuen jauzi handian eta zilarrezkoa estilo askeko jaitsieran.
Ully-Saint-Georges
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 4 iturginak, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa, 1 ile apaindegia eta 3 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 2 harategiak ziren.
2000. urtean Ully-Saint-Georges udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.177 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Veguellina d'Órbigoko geltokia
Veguellina d'Órbigo Espainiako Leongo probintziako tren geltoki bat da, Villarejo d'Órbigo udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Martailly-lès-Brancion
Martailly-lès-Brancion Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
NGC 6292
NGC 6292 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Martailly-lès-Brancion
Biztanleria
2007an Martailly-lès-Brancion udalerrian erroldatutako biztanleak 114 ziren. Familiak 58 ziren, horien artean 19 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 15 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 103 etxebizitza zeuden, 55 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 41 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 101 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 55 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 18 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 71 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 47 lanean zeuden (26 gizon eta 21 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Martailly-lès-Brancion udalerrian 56 unitate fiskal zeuden, 118 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.443 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak higiezinen agentzia ziren.
2000. urtean Martailly-lès-Brancion udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 154 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Rhytiodus microlepis
Rhytiodus microlepis Rhytiodus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Ovindoli
Ovindoli Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ovindolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Aritzbatalde pilotalekua
Aritzbatalde pilotalekua Zarauzko udal pilotalekua da. Izen bereko auzoan dago, udal kiroldegian.
1990eko ekainaren 28an inauguratu zen eta 860 lagunentzat edukiera du. Udan, esku pilotako Zarauzko Hiria Saria ospatzen da bertan, neguan berriz, Buruz buruko Pilota Txapelketaren partida batzuk.
Spartacus: Blood and Sand
Jarraipena
Protagonistaren osasunak dudatan jarri du bigarren denboraldia grabatzea eta 6 ataleko "aurrekari"-telesaila egingo duten zurrumurrua dabil ,
Gold Hill (Colorado)
Gold Hill Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Boulder konderrian kokatuta dago, Colorado estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
2075 Martinez
2075 Martinez asteroide gerrikoan aurkitutako 2075. asteroidearen izena da. 1974ko azaroak 9an aurkitu zuen Felix Aguilar Behatokiak. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1974 VA zen. Bere izena Hugo Arturo Martinez astronomoagatik jasotzen du.
Nora (aldizkaria)
Nora bidaiak, mendia eta kultura uztartzen zituen euskarazko hilabetekaria zen, Euskal Herriko bazterrak deskribatzen zituena. Bost urtez argitaratu zen: 2008tik 2013ra.
Euskal Herria aldizkariak ekoitzitako hedabidea zen, Berria egunkariarekin batera sustatua (hil bakoitzeko lehen igandeko Berria egunkariarekin batera banatzen zen).
2009ko azarotik, ale zaharrak eskuragarri daude Interneten, PDF formatuan.
Baratxuetako mendilerroa
Baratxuetako mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Baratxueta mendia da, 1.148 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Baratxueta mendiak ematen dio izena mendilerroari.
2074 Shoemaker
2074 Shoemaker asteroide gerrikoan aurkitutako 2074. asteroidearen izena da. 1974ko urriak 17an aurkitu zuen Eleanor Francis Helinek Palomar Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1974 UA zen. Bere izena Eugene Merle Shoemakergatik jasotzen du.
Tierra Amarilla (Txile)
Tierra Amarilla Txileko iparraldeko komuna eta portu-hiri bat da, Atacama eskualdeko Copiapó probintzian kokatuta. 2002ko erroldan, 12.888 biztanle zituen.
Ana Urrutia
Ana Urrutia Iturmendi (Bilbo, ) euskal telebistako aurkezle eta kazetari bat da. ETB2 katean egunero eguraldiaren inguruko berriak eman ohi zituen.
Kuriositate bezala, azken agerraldi hau oinutsik egin zuen.
Behin kazetaritza lana alde batera utzita, surf eta yoga irakasle izateko asmoa zuela adierazi zuen.
Lawrenceburg (Indiana)
Lawrenceburg Indianako hiri bat da. Dearborn konderrian kokatua dago. 2010ean 5,042 biztanle zituen, 12.8 kilometro koadrotan banatuta.
Dào mǎ zéi
Zaldien lapurra Tian Zhuangzhuangek 1986an zuzenduriko film dramatikoa da.
Zinemira Saria
Zinemira Saria 2009. urteaz geroztik Donostiako Zinemaldian (irailean) urtero ematen den saria da.
2076 Levin
2076 Levin asteroide gerrikoan aurkitutako 2076. asteroidearen izena da. 1974ko azaroak 16an aurkitu zuen Harvard Unibertsitateak Oak Ridge Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1974 WA zen. Bere izena Boris Julevič Levin errusiar astronomoagatik jasotzen du.
Pacentro
Pacentro Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Pacentrok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Zinemira Saria
Zinemira euskal zinemari eskainitako saila da eta Zinemaldiak, Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak eta Euskadiko Filmategiak antolatzen dute, Zerbitzu Elkartearen eta EiTBren babesletzarekin.
Euskal zinemagintzako pertsona ospetsu baten ibilbidea saritzeko ematen duten Zinemira Saria.
August Macke
August Macke (Meschede, Alemaniar Inperioa, 1887ko urtarrilaren 3a - Souain-Perthes-lès-Hurlus inguruan, Champagne, Frantzia, 1914ko irailaren 26a) alemaniar margolari espresionista izan zen. Der Blaue Reiter mugimenduko kide nagusietako bat izan zen. Artea ikasi zuen Kunstakademie Düsseldorfen. Batez ere Bonnen margotu zuen. 1910ean Vasili Kandinski ezagutu eta Der Blaue Reiter mugimenduan parte hartu zuen. 1912an Robert Delaunay ezagutu zuen eta orfismoak eragin zion. 1914an Tunisiara bidaiatu zuen Paul Kleerekin eta Louis Moillietekin eta exotismoa funtsezkoa izan zen bere azken etapako luminismoan. Bere margoek sentimenduak eta aldarteak adierazten dituzte eta kolorea eta forma desitxuratzen. Borrokan hil zen Lehen Mundu Gerraren hasieran.
Dào mǎ zéi
Sinopsia
1923. Norbu artzain tibetarrak zaldiak lapurtzen ditu bere sendia mantentzeko. Lapurreta baten ondoren, tributik kanporatuko dute eta familiarekin erbesteratuko da. Norbuk otoitz eta otoitz egingo du, baina ez du ezertarako balioko. Senitarteko baten ustekabeko heriotzak kolokan jarriko du haren fede budista, eta berriz hasiko da zaldiak lapurtzen.
Zubiak (filma)
Zubiak 2019ko film dokumentala da, Jon Sistiagak eta Alfonso Cortés-Cavanillasek egina.
Sinopsia
Juan Mari Jauregi ETAren biktimaren istorioa da, haren bizitzako bi pertsona garrantzitsuenek kontatua: haren alargunak eta bizia kendu zion hiltzaileak. 2000. urtean su-etena hautsi zuen ETAk, eta bakea lortzeko zubiak egitearen alde jarraitzen zutenen aurkako atentatuak egiten hasi zen. Alarguna, Maixabel Lasa, eta hiltzailea, Ibon Etxezarreta, bildu egingo dira eta elkarrekin hitz egingo dute, urte haiei buruzko egiak esanez eta elkarri begietara begiratuz. Zubiak filmak memoria eta duintasuna, elkarrizketak eta barkamenak, damuak eta bakezkoak biltzen ditu, zubiak berreraikitzen hasia den eta hitz egiteko beldurra galdu duen Euskadi batean.
Strong City (Oklahoma)
Strong City Oklahomako herri bat da. Roger Mills konderrian kokatua dago. 2010ean 47 biztanle zituen, 1.33 kilometro koadrotan banatuta.
Sainte-Marie (Doubs)
Sainte-Marie Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sainte-Marie udalerrian erroldatutako biztanleak 721 ziren. Familiak 280 ziren, horien artean 44 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 114 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 102 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 296 etxebizitza zeuden, 281 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 282 etxeak ziren eta 13 apartamentuak ziren. 281 etxebizitza nagusietatik 260 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 58 etxek lau zituzten eta 203 etxek bost zituzten. 236 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 97 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 171 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 461 ziren, horien artean 336 aktiboak ziren eta 125 inaktiboak ziren. 336 pertsona aktiboetatik 320 lanean zeuden (166 gizon eta 154 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 125 pertsona inaktiboetatik 55 erretiraturik zeuden, 38 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 32 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 drogeria zen.
2000. urtean Sainte-Marie udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ainar purpura
Ainar purpura (Erica cinerea) erikazeoen familiako zuhaixka adartsua da, 15–60 cm luze dena. Erica generoko txilar espezie-mota bat da.
Morfologia
Hostoa k, linealak, lantzeolatu-linealak edo erekto-patenteak, 2-7 x 0,3-1 mm artekoak dira. Loditsuak diren zurtoin etan, ezaugarri ez-ohikoa dena, lantzeolatuak izan daitezke. Gainera, hostoak bertizil atuak dira. Hostoa ardatzean tolesten da eta atzealdea ezkutatzen du, glabroak (ilegabeak) dira, baita ziliodunak ere. Batzuetan, hosto laguntzaileak ageri dira.
Lorea ri dagokiola, honelakoak dira lau atal nagusiak: sepaloa k 2-3,5 mm-takoak, askeak eta lantzeolatuak, berde edo berde-purpura kolorekoak. Oro har, hostoen antzekoak. Korola 5-7,5 mm-takoa, urtzeolatua, purpura edo arrosa (zuria ere ikus daiteke). Lobulu ak 0,8-1 mm-takoak. Estamineen harizpiak lobuluaren tamainakoak dira eta 0,5 mm-tako apendizeak dituzte. Obarioa, glabroa da eta 4 mm-tako estilo a du. Azken hau lodia eta leuna da.
Ainar purpuraren hazia 0,8-1 mm-takoa da, oboide edo elipsoidea. Gordetzen duen genoma diploideo a da, n=12 delarik.
Adar rek 3 bakteola txiki dituzte.
Loraketa
Loraketa maiatzetik urrira bitartean gertatzen da. Bere loreak kolore morekoak dira eta loraldian ainar purpura duten mendiak kolore morez ikus daitezke. Polinizazioa erle en bidez gertatzen da (entomofiloak dira). Hala ere, Erica generoko landare ak haizearen bitartez poliniza daitezke arrakasta gutxiagorekin.
Banaketa
Mendebaldeko eta erdialdeko Europan jatorria du. Madeiran ere aurki daiteke. Substratuari dagokiola, lurzoru silizeoak atsegin ditu, hezetasun gutxikoak. Basoa k (oro har, hariztiak edo pinudiak) suntsitzean ageri diren txilardien osagai ohikoa da. Altitudeari dagokiola, tarte handian aurki daiteke, itsas mailatik 1.450 metrotaraino.
Euskal Herria ri dagokiola, banaketa zabala du. Klima-mota ezberdinetako guneetan ageri da (bereziki eragin atlantikoa duen lurraldean ugaria da), hertsiki mediterranearra den horretan izan ezik, hots, Ebro ibaitik hegoaldera dagoen zonaldean eta Nafarroa ko hego-erdialdean ez dago.
Erabilerak
Landare apaingarri ezaguna da. Erleak txilarren nektar raz elikatu ahal dira. Are gehiago, landare hauetatik lortutako eztia kalitate oso onekoa omen da, hainbat erabilera gastronomiko atxikitu zaiolarik. Medikuntzari dagokiola, medikuntza herrikoian diuretiko gisa erabili da (hala nola, zistitis an). Konifero landaketetan, lurzorua gaineztatzen duen landare gisa ikus daiteke.
Ben Barres
Ben A. Barres (West Orange, New Jersey, AEB, 1954ko irailaren 13a – Stanford, Kalifornia, AEB, 2017ko abenduaren 27a) neurobiologoa izan zen, eta Stanford Unibertsitatean jardun zuen. Bere lana nerbio-sisteman neuronen eta gliako zelulen elkarrekintza ikertzera bideratu zuen. 2008az geroztik, Stanford Unibertsitateko Medikuntza Eskolako Neurobiologia Saileko katedraduna izan zen. Emakume jaioa, gizonezko bihurtu zen 1997an, eta Ameriketako Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionalean sartu den lehenengo zientzialari ageriki transexuala izan da, 2013an.
“Gliaren gurua” deitzen zioten, haren lana funtsezkoa izan baitzen, eta da orain ere, garuneko zelula mota horiek ezagutzeko. Aurretik, ikertzaileek neuronei ematen zieten garrantzia guztia, haiek egiten zituztelakoan garuneko funtzio guztiak. Ben Barresek, ordea, frogatu zuen gliako zelulek ere (garuneko zelulen 10etik 9k osatzen dute glia) funtzio garrantzitsuak betetzen zituztela, eta aintzat hartu behar zirela garuna ezagutzeko eta harekin erlazionatutako gaitzak ulertzeko.
Transexuala izaki, berdintasunaren aldeko ekintzaile sutsua ere bazen. Jaio zenean, Barbara izena eman zioten, eta jada ikertzaile zela hartu zuen Ben izena. Horrekin badu pasadizo bitxi bat. Whitehead Institutuan gliari buruzko jardunaldi batzuetan, ikertzaile batek Ben entzun zuen hitzaldi bat ematen, eta, Barbararen anaia zelakoan, Ben arreba baino zientzialari hobea zela adierazi zuen. Genero-bazterkeria bere azalean bizita, emakumeen eta LGTBI+ pertsonen eskubideen alde egin zuen, bizitza pertsonalean zein akademikoan.
Sartor elongatus
Sartor elongatus Sartor generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.
Exidia thuretiana
Exidia thuretiana Auriculariaceae familiako onddo espezie bat da. Bere trinkotasun erdi-gelatinakara eta likatsuaz gain, bere itxura nahiko higuingarria da, giza mukia gogorarazten duena.
Sinonimoa: Tremella thuretiana, Exidia alba.
Deskribapena
Karpoforoa: Globo-itxurakoa, gorputz fruktifero hedatuak osatzeko joera du, Tuberkulu-garun itxurarekin eta trinkotasun erdi-gelatinakararekin. Kolorea zuri-urdinxkatik gris-zurixkara joan daiteke.
Etimologia:
Jangarritasuna
Ez du interes gastronomikorik.
Nahasketa arriskua
Tremella mesenterica hori bizi kolorekoa da eta txikiagoa. Myxarium nucleatum edo Entoloma nucleata arrosa kolore gehiago du eta gardenagoa da, eta masa kristalinoak eratzen ditu barruan.
Iñaki Font
Iñaki Font (Donostia, 1979ko apirilaren 7a - ) donostiar aktorea da.
Exidia thuretiana
Banaketa eremua
Europa, Kanada, Ameriketako Estatu Batuak.
NGC 6295
NGC 6295 galaxia bat da, Draco konstelazioan. Lewis A. Swiftek aurkitu zuen n.
Mejillones
Mejillones Txileko iparraldeko komuna eta portu-hiri bat da, Antofagasta eskualdeko Antofagasta probintzian kokatuta. 2002ko erroldan, 10.042 biztanle zituen.
Zapoteka (herria)
Zapotekak (zapotekaz: Didxažoŋ gaur egungo Mexikon bizi den herri amerindiar bat dira. Biztanle gehienak Mexiko hegoaldeko Oaxaca estatuan bizi dira, baina inguruko estatuetan ere bizi dira. Gaur egun 800.000-1.000.000 inguru direla estimatu da, horietako asko zapoteka hizkuntzak edo haien dialektoetako bat besterik hitz egiten ez duten elebakarrak. Zapoteka askok Amerikako Estatu Batuetara joan dira, eta oraindik zenbait gizarte egitura propio mantentzen dituzte Los Angelesen eta Kaliforniako Erdialdeko Haranean.
Historia
IV. mendean Oaxacako estatuaren hegoaldean hartu zuten bizitokia. Nekazaritzatik bizi ziren. Haien erlijioak herioaren gurtzea zuen oinarri, gorde diren arte arrastoek garbi uzten dutenez. Mesoamerikako kultura nagusietako bat izan ziren, eta idazketa-sistema bat sortu zuten. Toltekek mendean hartu zituzten XIII. mendean. Mixtekek haien lurretatik egotzi zituzten, eta geroago, aztekek bereganatu zituzten lur haiek. Zapoteken aztarnategi nagusia Monte Albánen dago.
Ramón Alberdi
José Ramón Alberdi Alberdi (Azkoitia, 1929 -Bartzelona, ) gipuzkoar historialari eta apaiza izan zen.
Erresti baserrian jaioa, salestarrekin ikasi eta 1955ean apaiz bilakatu zen. Bartzelonako Unibertsitatean ikasi zuen.
Nohedako erromatar villa
Nohedako erromatar villa Cuencako Noheda herrixkan, Villar de Domingo García udalean aurkitutako Arkeologia-aztarnategi garrantzitsua da. Iritzi batzuen arabera erromatarrek Urbiaca deitzen zuten hiriaren aztarnak izan daitezke. Tabula Imperii Romanian Noheda parametro hauekin agertzen da: (Sacedoncillo. CM. CU.) PR. H. CIT. CON. CARTH. DIOEC. HISP. PR. CARTH. 40º 12´N-2º 17´W. VIL. Vh. Orain arte objektuak, hormak eta elementu ugari aurkitu dituzte, garrantzitsuenak IV. mendeko neurri handietako mosaikoak. 2012an kultura-ondasunaren izendapena eman zitzaion.
Aurkikuntza
Erromatar villaren aurkikuntza erabat kasuala izan zen. 1984an Lledó familiako lurretan lurgintza lanak egiten ari ziren mosaiko baten aztarnak agertu ziren. Urtetan aztanategia kasik ikutu gabe gelditu zen. 2005ean hasi ziren benetako ikerketa lanak eta oraindik horretan ari dira espezialistak. Aztarnategia 2019tik bisitatu daiteke. Nahiz eta aurkikutzaren garrantzia handia izan, oraindik oso portzentaia txikia ikertu da, %5 ingurua.
Deskribapena
Aztanategian erromatar villa baten aztarnak aurkitu dituzte. Zehazki oso handia izan behar zen nekazari inguruko eraikin baten gela batzuk dira. Erromatar garaikoa izanik, nahiko berandutiarra da eta aberastasun handia adierazten du. Aztertutako lehenengo gelak oinplanta laukiduna du eta hiru alboetan exedrez burutuak daude; mendebaldeko aldean sarrera zegoen. Gela honek 300 m² ditu, oso handia beraz, eta zoluan mosaikoak daude. Hormetako zokaloak, bestetik, opus sectilez apainduta daude eta goiko parteak margolan muralez.
Inguruan beste gelak dokumentatu dira. Horietan margolanak eta estuko apaingarriak berreskuratu dira. Halaber, beste elementu asko aurkitu dira: marmolezko eskulturen zatiak, egiturak, hoditeria...
Urrutiago, zonaldean, material asko ikusi da, bai Chillarón ibai aldean baita ere inguruko maldetan. Horrek errotamar nekazari multzo baten aurrean gaudela.
Interpretazio zentroa
Villar de Domingo García herriaren erdigunean Interpretazio zentroa ireki da, aztarnategitik kilometro batzuetara. Sarrera irekia da eta bertan, panelen bitartez, mosaikoen edukiak azaltzen dituzte. Aztarnategia, bestetik, bisitatu daiteke.
Pereto
Pereto Italiako udalerri bat da. L'Aquilako probintzian kokatuta dago, Abruzzo eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Peretok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Villavanteko geltokia
Villavante Espainiako Leongo probintziako tren geltoki bat da, Santa Marina'l Rey udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da: