cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hego Amerikako historia
Moche kultura
Moche kultura, mochica kultura ere deitua, antzinako Peruko kultura bat da, ''k. o 200. eta k. o 700. urteen'' artean garatu zena Moche ibaiaren haranean. Moche gizarteak ureztatze-kanalen teknologia konplexua garatu zuten, ingeniaritza hidraulikoan ezagutza zabala erakutsiz eta nekazaritza-muga zabalduz. Gainera, kobrearen erabilera intentsiboa egin zuten armak, erremintak eta apaingarriak fabrikatzeko. Politikoki, gizarte motxeak agintari erlijioso-militarrak buru zituzten jaurerrietan antolatzen ziren.
Inkak
Amerikako Aro Postklasikoan, Inken Inperioa nagusitu zen. Inperio horrek Peru, Bolivia eta Ekuadorko andeetako eskualdearen zati handi bat menderatu zuen, eta gaur egun Kolonbiako hegoaldekoena eta Txileko iparraldekoena diren lurraldeetaraino iritsi zen, baita Argentinako ipar-mendebalderaino ere. Oso zibilizazio aurreratua izan zen, 13 inkek gidatua, klase sozialetan banatutako herri bat gobernatzeaz arduratzen zirenak. Kitxua zen hizkuntza ofiziala eta bere jainko nagusia Eguzkia zen.
Kolonbiako Andeetako Kulturak
Bestalde, Andeetako Ekialdeko Mendikatean, gaur egungo Kolonbian, tribuen konfederaziorik handiena sortu zen, Muiskak, Cundiboyacense goi-lautadan nagusi izan zirenak, gaur egun Bogota hiria dagoen lekuan, non Hego Amerikako zibilizazio garrantzitsuenetako bat osatu zuten. Giza talde guztiek nekazaritzan dute oinarria. Irrigazio modu handiak eta nekazaritza materialak ere sortu zituzten.
Europarren etorrera
Kristobal Kolon almirante a buru zuten espainiarrek, 1492ko urriaren 12an aurkitu zituzten Amerika Berriko lehen lurrak Karibe Itsasoan. Hala ere, nabigatzaileak uste zuen Asia ko eskualderen batean zegoela, eta horregatik bertakoei "Indioak" deitzen zieten.
1499ko maiatzaren 18an, Alonso de Ojeda nabigatzaileak espedizio bat hasi zuen, horrek, Venezuelako kostaldera eta Guajirako penintsulara (Kolonbia) eraman zuen. Bidaia horretan Americo Vespucio kartografo italiarra zihoan, Venezuelari izena jarri ziona. Bi nabigatzaileak banandu egin ziren, eta Vespucio Brasilgo kostaldera iritsi zen, Ojeda aldiz, Kolonbiako kostaldean sartu zen, eta handik Karibera abiatu zen berriro, beste uharte batzuk aurkituz. Cubagua izan zen espainiarrek Venezuelan sortu zuten lehen establezimendua 1501ean, Nueva Cadiz izenekoa. 1502an sortu zen lehorreko lehen kokalekua, Santa Cruz izenekoa.
1502ko maiatzaren 11tik 1504ko azaroaren 7ra bitartean, Erdialdeko Amerikako Karibeko kostaldeak arakatu zituen Panama raino, eta Darieneko Golkoa esploratu zuen Panaman eta Kolonbian. Hori izan zen Kolon Hego Amerikan egon zen bigarren eta azken aldia.
1513ko irailaren 25ean, Nuñez de Balboa euskal kapareak, lehorrean bizi izan zen lehen espainiarra, Ozeano Barea aurkitu zuen Panamako istmo tik, eta "Hegoaldeko Itsasoa" deitu zion. Nuñezek lehorreko lehen hiri egonkorra sortu zuen, Santa María la Antigua del Darién izenekoa, egungo Kolonbian. Cumaná, 1515ean Venezuelan sortua, geroago berrantolatu behar izan zuten, Karibeko indigenen etengabeko etsaitasunaren aurrean.
1520ko azaroaren 27an, Fernando de Magallanes buru zuen espedizioak itsasartea kontinentearen hegoaldetik igarotzea lortu zuen, eta berak Ozeano Barea deitu zion ozeanora iritsi zen. Handik ekialdera jarraitu zuen eta Filipinak aurkitu zituen, non 1521eko apirilaren 27an hil zuten. Bere omenez pasabidea Magallanes itsasartea deitzen da.
Hego Amerikako lehen gotzaindegiak Venezuelako mendebaldeko Coro hirian izan zuen eserlekua.
Erregeorderrien fundazioa
Espainiarrek Hego Amerikan sortu zuten lehen administrazio forma, Karibear kostaldean kokatutako Venezuela, Kolonbia eta Panaman izan zen, Kolonek ustiatutako lurraldeak hain zuzen. Lehen hiria Alonso de Ojedak fundatu zuen Zulian 1502ko maiatzaren 3an eta "Santa Cruz" izena eman zitzaion. Lehen saiakera horrek hiru hilabete iraun zituen, izan ere, Ojeda espetxeratua izan zen, ez baitzuen Indietako Erregeordearen baimenik, titulu hau Kolonek almiranteak zuen. Venezuela "Kapitain Generala" bihurtzen dute 1527an, baina Santo Domingoko Audientzia Errealaren menpe zegoen. 1717an Granada Berriko Erregeorderrietara transferitua da.
Muiska herriaren porrotaren ondorioz, Santafe de Bogotako Audientzia Errealaren bidez Gonzalo Jimenez de Quesadak Granadako Erreinu Berria fundatu zuen 1543.
1542ko azaroaren 20an, Karlos I.a Espainiako erregeak Peruko Erregeordetza sortu zuen, espainiarrek konkistatutako Hego Amerika osoa eta Erdialdeko Amerika hartzen zituena. 1717an, Granada Berriko Erregeorderria banatu zen, Hego Amerikako iparraldea hartzen zuena, eta Rio de la Platako Erregeorderria, hegoaldekoena hartzen zuena.
Worms
Judaismoa Wormsen
X. mendean sortu zen lehenengo komunitate judua. Lehenengo sinagoga 1034ean eriki zen eta berehala inguruko judutarren zentrua bihurtu zen. 1096an ordea gurutzadako zaldunek 800 judu erail zituzten bertan. Oraindik bertan dirau XI. mendeko juduen hilerriak, Europa osoko zaharrena omen denak. Shlomo Yitzhaki (Rashi), Elazar Rokeach eta Yair Bacharach izan ziren Wormseko rabino garrantzitsu eta ezagunenak.
Hiri senidetuak
Worms hiri hauekin senidetua dago:
Hego Amerikako historia
Erregeorderrien fundazioa
Aborigenen esklabotza porrota izan zen, asko konkistatzaileek inportatutako epidemien ondorioz hil baitziren, eta 1542ko azaroaren 20an Lege Berriak onartu ziren, 1512ko Burgosko Legeetan ezarritako Gomendioaren sistemaren bidez euren izaera hobetu nahi zutenak. Indigenen babesak, ordea, drama berri bat ekarriko zuen: Afrikako herrien esklabizazioa Amerikan. 1518an Koroak Afrikako 4.000 gizon Indietara sartzeko lehen lizentzia eman zuen zortzi urtez. Hau izan zen beltzen eserleku haietako lehena, denbora luzez Europako gerenteentzat diru-iturri odoltsu eta irabazizko bat izan zirenak. Negozio ofizialaz gain, kontrabandoko esklaboen negozio bat ere egon zen, piratek eta katolikoak ez ziren merkatariek egina. Indigena askoren desagerpena laster ordezkatu zen, base-klase bat osatuko zuten nekazari espainiarrak sartu zirelako.
XVII. eta XVIII. mendeak
XVI. mendetik aurrera, Espainiako eta Portugalgo sistema koloniala nahigabetu egin zen. Mugimendu horien artean, ezagunena beltz zimarroena izan zen, beren nagusiengandik ihes egiten zuten esklaboak eta oihanetako babeslekuan komunitate libreak antolatzen zituztenak. Armada errealistaren haiek menderatzeko saiakerak alferrikakoak izan ziren, zimarroiek Hego Amerikako oihanak menderatzen ikasi baitzuten. 1713 ko errege zedula batean erregeak kontinenteko lehen herri libreari legezkotasuna eman zion: San Basilioren Palenkea egungo Kolonbian, Benkos Biohók gidatua. Brasilek benetako afrikar erresuma baten eraketa ikusi zuen bere lurrean, Palmaresen Quilomboarekin.
1721 eta 1735 artean, Paraguaiko Komuneroen Matxinada gertatu zen, kolono paraguaitarren eta jesuiten arteko liskarren ondorioz. Jesuiten erredukzio handi eta oparoak zuzentzen zituzten eta kristaututako indigena ugari kontrolatzen zituzten.
1742 eta 1756 artean Juan Santos Atahualparen matxinada gertatu zen Peruko erdialdeko oihanean. 1780 an, Peruko erregeordetzak dardara egin zuen berriro Condorcanqui edo Tupac Amaru II kurakaren matxinadarekin, Tupac Catarik Peru Garaian jarraitu zuena.
1763 an, Cuffy afrikarra matxinada baten buru izan zen Guyanan, herbeheretarrek odoltsuki zapaldu zutena.
1781 ean komuneroen matxinada aurkeztu zen Granada Berriko Birerresuman, nekazariak, indigenak eta mestizoak batzen zituen herri iraultza izan zena. Komuneroak botere koloniala hartzen saiatu ziren eta, kapitulazio batzuk sinatu ziren arren, Manuel Antonio Flórez erregeordeak ez zituen bete eta, aldiz, buruzagi nagusiak exekutatu zituen José Antonio Galánekin.
1796 an, Essequibo kolonia holandarra britainiarrek hartu zuten Frantziako gerra iraultzailean.
XVIII. mendean, José Celestino Mutis (1732 - 1808) apaiz, botaniko eta matematikaria nabarmendu zen, Antonio Caballero erregeordeak eta Gongorak Granada Berriaren izaeraren inbentarioa egiteko eskuordetu zutena. Espedizio Botanikoa bezala ezagutu zen, honek landareak eta fauna sailkatu zituen eta Bogotako Santa Fe hirian lehen behatoki astronomikoa sortu zuen.
1801 eko abuztuaren 15 ean, Alexander von Humboldt zientzialari prusiarra Fontibonera iritsi zen, non Mutisekin besarkatu eta Granada Berrian zehar Quitoraino egin zuen espedizioa hasi zuen. Bi adituen arteko topaketa espedizio botanikoaren punturik distiratsuena da. Humboltek Venezuela, Mexiko, Estatu Batuak, Txile eta Peru ere bisitatu zituen. Txile eta Peruren arteko Ozeano Bareko tenperatura ezberdintasunei buruzko bere behaketek, urte sasoi ezberdinetan, hegoaldetik iparraldera Peruko kostalderaino doazen korronte hotzak aurkitzera eraman zuten, bere omenez Humboldten Korrontea deitu zena.
XIX. mendea: Hego Amerikako nazionalismoak
Europar nazionalismoaren aurrerapenarekin eta Ipar Amerikako nazioen sendotzearekin, Hego Amerikako koloniek impaktu handia jaso zuten. Espainiaren koroaren galtzearen ondoren, Frantziako indar napoleonikoen aldetik, inperioa galtzen hasiko ziren, honek aukera berriak irekiko zituen kreoloentzat nazio hegoamerikarrentzen osaketan.
1806 eta 1807 bitartean, Ingalaterrako indar militarrak Rio de la Plata ingurua inbaditzen saiatu ziren bi aldiz. Inbasioak moztuak izan ziren baina espainiar autoritateak asko kaltetu izan zen.
Demokrazia egonkorrak
* Autoritariotzat jotzen:
Mylochromis mollis
Mylochromis mollis Mylochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Merio
Merio edo ibar-jaun merindade bateko administrazioaren arduraduna izan zen. Oro har, erregeak izendatzen zituen. Aginte handikoak ziren eta bereziki epailearen eta zerga-biltzailearen lanez arduratzen ziren, baina baita zeregin militarrez ere. Gaztela eta Aragoiko koroetan eta Nafarroako Erresuman Erdi Aroan eta Aro Modernoan izan ziren.
Erregeak izendatua bazen, merio nagusia zuen izena eta merindade batean zuen agintea. Bazeuden merio txiki ere, elizate edo herri batean agintea zutenak. Azken hauek hegoaldeko Espainian (Andaluzian eta Murtzian) adelantado zuten izena.
Leukada
Leukada (Λευκάδα, ; antzinako grezieraz: Λευκάς) Greziako uhartea da, Jonikoan kokaturik dagoena. 303 km²ko eremua du eta 2011n 22.652 biztanle zituen. Gehienak Leukada hirian (aspaldiko denboretan Amaxíkhi edo Santa Maura deitua) bizi dira.
Épineuil-le-Fleuriel
Épineuil-le-Fleuriel Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Épineuil-le-Fleuriel udalerrian erroldatutako biztanleak 452 ziren. Familiak 207 ziren, horien artean 72 pertsona bakarrekoak ziren (40 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 59 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 324 etxebizitza zeuden, 208 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 80 bigarren erresidentzia ziren eta 35 hutsik zeuden. 310 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 208 etxebizitza nagusietatik 165 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 18 etxek bi zituzten, 43 etxek hiru zituzten, 62 etxek lau zituzten eta 82 etxek bost zituzten. 150 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 105 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 78 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 266 ziren, horien artean 171 aktiboak ziren eta 95 inaktiboak ziren. 171 pertsona aktiboetatik 155 lanean zeuden (90 gizon eta 65 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 95 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Épineuil-le-Fleuriel udalerrian 206 unitate fiskal zeuden, 446 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.716 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 administrazio publikoko enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
Bascanichthys longipinnis
Bascanichthys longipinnis Bascanichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Épineuil-le-Fleuriel
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Épineuil-le-Fleuriel udalerrian 43 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.277 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bluefield (Virginia)
Bluefield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Tazewell konderrian dago, Virginia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Apostolepis phillipsi
Apostolepis phillipsi Apostolepis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Jinango metroa
Jinango metroa (txineraz: 济南地铁) Txinako Herri Errepublikako Shandong probintziako Jinan hirian eraikiko den garraiobidea da.
Jinango gobernuak zortzi linea eraiki nahi ditu, ondorengo bi hamarkadetan.
Plangintza
Metroa eraikitzeko lehen asmoak 2000ko hamarkadaren hasierakoak diren arren, eraikuntza eta plangintza Txinako gobernuak 2008an hasitako krisialdi ekonomikoaren eragina murrizteko azpiegiturak eraikitzeko plangintzari esker sustatu ahal izan zen.
Brian Pendleton
Brian Pendleton (Durham, 1944ko apirilaren 13a - Maidstone, 2001eko maiatzaren 16a) ingeles gitarra-jotzailea izan zen, Pretty Things taldeko kide sortzailea. 1963an Phil May eta Dick Tayloren iragarki batek Pretty Things talderako gitarra-jotzailea baten bila zebiltzala erantzun zuen. Taldearen lehen diskoetan jo zuen, baina 1966an utzi egin zuten, bizi-erritmo horrekin nekatuta.
Anthien
Anthien Frantziako udalerria da, Nièvre departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Anthien udalerrian erroldatutako biztanleak 177 ziren. Familiak 78 ziren, horien artean 29 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 183 etxebizitza zeuden, 80 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 90 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 178 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 80 etxebizitza nagusietatik 54 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 49 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 26 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hakan Reçber
Hakan Reçber (1999ko abuztuaren 17a) taekwondolari turkiarra da. Zilarrezko domina irabazi zuen 2018ko Europako Taekwondo Txapelketan oilar pisuko (-63 kg) kategorian.
Hakan Reçberrek lehen domina eman zion Turkiari Tokyoko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, igandean. 21 urteko taekwondolariak hirugarren postua irabazi zion Nedzad Husic bosniarrari, Makuhari Messe ekitaldi aretoan. Reçberrek, lehen itzulian 14-5 irabazita, bikain hasi zuen borroka, baina bigarren eta hirugarren itzulietan 3-3 eta 5-5 berdindu zuten, hurrenez hurren. Hala ere, atleta turkiarrak, 22-13ko emaitzarekin, borroka bereganatzea lortu zuen.
Anthien
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 104 ziren, horien artean 85 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 85 pertsona aktiboetatik 80 lanean zeuden (44 gizon eta 36 emakume) eta 5 langabezian zeuden (4 gizon eta 1 emakume). 19 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Anthien udalerrian 74 unitate fiskal zeuden, 172 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.561 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 zurgina.
Perloi zirrindatu
Perloi zirrindatua (Trigloporus lastoviza) Triglidae familiako ur gaziko arraina da, ipar-ekialdeko Ozeano Atlantikoan, Mediterraneo itsasoan eta mendebaldeko Ozeano Indikoan bizi dena. Generoan monotipikoa da.
Phil May
Phil May, Philip Arthur Dennis Kattner jaiotza (Dartford, Kent, 1944ko azaroaren 9a - King's Lynn, Norfolk, 2020ko maiatzaren 15a) ingeles abeslaria izan zen, Pretty Things taldeko kide sortzailea. 1963an Pretty Things taldea sortu zuen, Dick Taylor gitarra-jotzailearekin, The Rolling Stones utzi zuena. Blues rock talde bat izaten hasi ziren eta gero psikodelia bihurtu zuten, eta May kontrakulturaren figura bihurtu zen. Taldean jarraitu zuen 2018ra desegin zen arte, eta bere abeslari nagusia eta abesti gehienen egilea izan zen.
Maruja Mallo
Maruja Mallo (Ana María Gómez González) Viveiro, Lugo, 1902ko urtarrilaren 5a - Madril, 1995eko otsailaren 6a) margolari surrealista izan zen. Espainiako barne-abangoardiaren barruan, "27ko Belaunaldiko" artistatzat hartzen da.
Lehen urteak
Justo Gomez Mallo eta Maria del Pilar Gonzalez Lorenzo senar-emazteen 14 seme-alabetatik laugarrena izan zen Maruja. Aitaren bigarren abizena erabili zuen bere neba Cristino Mallo (Tui, 1905) eskultoreak bezala.
Aitaren lana zela eta (Aduanen Kidegoko funtzionarioa), familia maiz mugitzen zen bizitokiz eta 11 urte zituela familia Avilésera joan zen bizitzera, 1913-1922 bitartean egon ziren bertan. Horrela, Mallok bere prestakuntza Arte eta Lanbide Eskolan hasi zuen eta ikasketa pribatuetan. Han, Luis Bayón Avila margolariaren lagun egin zen.
1922an, hogei urte zituela, eta familia Madrilera aldatu zenean, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademian hasi zen ikasten, eta han jarraitu zuen 1926ra arte: Julio Moisesen Akademia askera ere joaten zien bitartean.
Madrilen 27ko belaunaldiko artista, idazle eta zinemagileekin erlazionatu zen, hala nola; Concha Mendez, Salvador Dalí, Ernesto Giménez Caballero, Gregorio Prieto, Federico García Lorca, Margarita Manso, Luis Buñue l, María Zambran o edo Rafael Albertirekin, zeinekin harreman bat izan zuen Albertik Maria Teresa León ezagutu zuen arte. Dalik honela definitu zuen Maruja: "Erdi aingeru, erdi itsaski".
Maiz joaten zen Lyceum club Femeninora. Berak kontatutako pasadizo batek emakume horietako batzuen izendapena eragin zuen: Las sin sombrero.
1927an, ama hil zen urtean, aktiboki parte hartu zuen Vallecasko lehen eskolan, (Escuela de Vallecas), Alberto Sánchez eskultorearen eta Benjamín Palencia margolariaren proposamen "plastiko-poetikoa"n
1920ko hamarkada hartan literatura-argitalpen ugarirentzako lan egin zuen, hala nola Revista de Occidente, La Gaceta Literaria edo Almanaque Literario, eta hainbat libururen azalak ere egin zituen. Ortega y Gasset- ek 1928an antolatu zuen bere lehenengo erakusketa Revista de Occidente saloietan, arrakasta handia izan zuena. Hamar olio-pintura erakutsi zituen eguzki, toreatzaile eta manola ugariko herriak irudikatuz, baita makinen, kirolen eta mende hasierako zinemaren estanpa koloreztatuak ere. Erakusketa gertaera kulturala izan zen Madrilen. Garai honetan, Malloren margolanek objektibotasun edo errealismo magiko berriaren ildoari jarraitzen zioten, Franz Roh-k 1925ean izenburu bereko liburu batean teorizatua.
1930eko hamarkada eta Gerra Zibila
Albertirekin lan handia egin zuen 1931 arte, eta horren lekuko Santa Casilda (1930) eta La pájara Pinta (1932an argitaratua) drametako dekoratuak, Yo era un tonto y lo que he visto me ha hecho dos tontos (1929) eta Sermones y moradas (1930) liburuetako testigantzak. Urte hauetan Cloacas y Campanarios seriea margotu zuen, Vallecasko ikastetxearen ikuspegitik hurbil.
1932an, Ikasketak Zabaltzeko Batzordetik pentsioa lortu zuen Parisera joateko. Han René Magritte, Max Ernst, Joan Miró eta Giorgio de Chirico ezagutu zituen eta André Breton eta Paul Éluardekin solasaldietan parte hartu zuen. Bere lehen erakusketa Parisen egin zen Pierre Galerian 1932an. Han hasi zen bere etapa surrealista .Bere margolanak errotik aldatu ziren eta maisutasun handia lortu zuen, hainbesteraino non Bretonek 1932an erosi zion Espantapájaros izeneko koadroa, 1929an margotutako eta espektroz jositako lana, gaur egun surrealismoaren lan handienetakotzat jotzen dena. Mallo eta Bretonen artean adiskidetasuna sortu zen, zeinek Jean Cassou, Picasso, Aragon, Jean Arp, René Magritte eta Abstracción-Création taldearekin harremanetan jarri zuen.
1933an Madrilera itzuli zen eta aktiboki parte hartu zuen Sociedad de Artistas Ibéricos elkartean. Ordurako, Frantziako gobernuak bere koadroetako bat erosi zuen Arte Modernoko Museoan erakusteko. Naturaren ordena geometriko eta barnekoarekiko interesa nabarmentzen den etapa bati ekin zion.
Urte horretan bertan, Maruja Mallok, Errepublikarekin konprometituta, irakaskuntzarako dedikazio hirukoitza garatu zuen Marrazketa irakasle gisa Arévalo Institutuan (bertan marrazketa-katedra irabazi zuen), Madrilgo Escuela Institutuan eta Madrilgo Escuela de Cerámica-n., horretarako, kontserbatzen ez diren plater sorta bat diseinatu zuen
Miguel Hernándeze n lagun egin zen, elkarrekin, "Los hijos de la piedra " drama planifikatu zuten, Casas Viejas eta Asturiasko gertaeretan inspiratuta. Malloren eraginari zor zaizkio poetak El rayo que no cesa-tik atera zituen lau konposizioak, lan horretako 30 poemetatik 18 Imagen de tu huella izenpean. 1934an Parisen ezagututako Pablo Nerudarekin tratatu zuen berriro.
1935.urtean Rodolfo Halffter Clavileñoren operaren eszenografia eta figurinak prestatu zituen, estreinatzera heldu ez zena.
1936tik aurrera bere etapa eraikitzailea hasi zuen, Londresko eta Bartzelonako margolari surrealistekin erakusketak egiten jarraitu zuen bitartean. Irakasle gisa parte hartu zuen Misio Pedagogikoetan, eta bere jaioterrira, Galiziara, hurbildu zuten. Handik hilabete gutxira, Gerra Zibilak ezustean harrapatu zuen. 1936ko maiatzean, ADLANek Madrilgo San Jeronimo karrerako Eraikuntzaren Azterketa eta Informazio Zentroan antolatutako banakako hirugarren erakusketa egin zen, Cloacas y Campanariosen hamasei koadroz osatutako seriearekin, Arquitecturas minerales y vegetales hamabi lanez osatutako seriearekin eta Construcciones rurales hamasei marrazkirekin, 1949an Libreria Clan-ek argitaratu zuena, Jean Cassouren hitzaurrearekin. Garai hartan nazioarteko surrealismoaren inguruko erakusketa egin zuen Ángel Planellsekin Londresko New Burlington Galleries-en.
Gerra Zibila piztu zenean, Mallok Portugalera ihes egin zuen, non Gabriela Mistralek hartu zuen, une hartan Txilek Portugalen zuen enbaxadorea zenak. Garai honetako zeramikazko lan guztiak gerran suntsitu ziren. Handik gutxira, bere lagun Gabriela Mistralek Buenos Airesera joaten lagundu zion, Artearen Lagunen Elkartearen gonbidapen bat jaso ondoren, hitzaldi batzuk eman zituen, arte plastikoetako formaren prozesu historikoaz, Montevideon eta Buenos Airesen, horrela eman zion hasiera bere erbesteratzeari.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Azken urteotan, asko hazi da turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan. Eustatek (Euskal Estatistika Erakundea) emandako datuen arabera, 2009an 1.991.790 bidaiariren bisita izan genuen Euskal Autonomia Erkidegoan. 2010eko datuak are hobeak dira, oraindik behin betiko emaitzarik ez badaukagu ere. Urtero etortzen direnetatik % 71 Espainiar estatutik etortzen dira, gehienak honako autonomia erkidego hauetatik: Madrilgo erkidegoa (% 14,2), Katalunia (% 11,1). Nazioartekoak dira gainerako bisitariak (% 29); gehienak Frantziako herritarrak (% 7,2). Horrez gain, Euskal Autonomia Erkidegora etortzen diren gehienek autonomia erkidegoko hiru hiriburuetako bat bisitatzen dute; % 27 barrualdera joaten da, eta % 11 kostaldera. Bisitarien batez besteko egonaldia 1,88 egunekoa izaten da eta Gipuzkoa da egonaldi luzeenak egiten diren lurraldea: batez beste 2,01 egun.
Helcogramma steinitzi
Helcogramma steinitzi Helcogramma generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.
Maruja Mallo
Erbestean
Bere lagun Alfonso Reyesekin egin zuen topo, Mexikoko enbaxadorea Argentinan, eta berarekin egon zen 1938ra arte, Mexikora itzuli zen arte. 1938ko abuztuaren 2an Alfonso Reyesen Cantata en la tumba de Federico García Lorca estreinatu zen Jaime Pahissaren musikarekin eta Marujaren eszenografiarekin. Urte berean Sur aldizkariak bere hitzaldia argitaratu zuen Lo popular en la plástica española a través de mi obra. Hurrengo urtean berriz Losada argitaletxeak liburu batean argitaratu zuen.
1939an Txileko Santiagora joan zen eta han hainbat konferentzia emateko gonbidapena jaso zuen. Herrialde honetako egonaldia aprobetxatu zuen Valparaíso bisitatzeko eta Txileko hondartzak ezagutzeko. Buenos Airesko Marrazketa eta Ilustrazio Museoak paper gaineko bi tempera ditu bere bilduman, animalia erdi erreal eta erdi fantastikoak irudikatuz. Emakumeen erretratuak margotzen hasi zen, Estatu Batuetako pop artearen aitzindari bihurtuz. 1940an berriro Montevideora bidaiatu eta Punta del Este eta Punta Ballena hondartza atlantikoak bisitatu zituen.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Turismo-zerbitzuen kalitateari dagokionez, 272 establezimenduk dute turismo-kalitatearen Q bereizgarria, Espainiako turismo-sektorean kalitatea adierazten duen marka, hain zuzen. Euskal Autonomia Erkidegoan, gainera, 140 turismo-establezimenduk dute irisgarritasun-zigilua, Eusko Jaurlaritzako Industria, Berrikuntza, Merkataritza eta Turismo Sailak garatutako Irisgarritasun Programaren barruan. Programa honek establezimendu turistikoei aholkularitza eta trebakuntza eskaintzen die zailtasun fisikoak, ikusmenezkoak, entzutekoak eta intelektualak dituzten bezeroei arreta hobea eskaintzeko. Horrela, establezimenduei zerbitzuak bezero horiei nola bideratu erakusten die programak, bezero horiek egonaldi osoa eta haien beharretara egokitutakoa izan dezaten. Hor sartzen dira, besteak beste, hotelak, turistentzako apartamentuak, turismo-bulegoak eta interpretazio-zentroak.
Maruja Mallo
Erbestean
1942an Maruja Mallo liburua argitaratu zen, Ramón Gómez de la Sernaren aldez aurreko testu batekin, non egilearen testuak erreproduzitzen diren. 1945ean, Txilera bidaiatu zuen eta Viña del Mar eta Pazko uhartera joan zen, Pablo Neruda adiskidearekin batera, Buenos Airesko zinema batean horma-irudi baten enkargua egiteko inspirazio bila. 1948ko urriaren 11n erakusketa egin zuen New York- eko Carroll Carstairs Gallery-n. 1949an Argentina utzi eta New Yorkera joan zen bizitzera. 1950eko martxoan Pariseko Galerie Silvagni-n egon zen eta, 1959an, Buenos Airesko Bonino Galerian. Azkenean, 1962an itzuli zen Espainiara, hogeita bost urte erbestean egin ondoren.
Rutherforden sakabanatzea
Rutherforden sakabanatzea fenomeno fisiko bat da, Ernest Rutherfordek 1911an azaldutakoa urre xafla saiakuntza burutu ondoren hauteman zena. Coloumben sakabanaketa bezala ere azaltzen da batzuetan, sakabanaketa indar elektriko estatikoak egindako aldenketagatik gertatzen delako. Antzeko prozesu batez 1960an nukleoaren barrua frogatzeko erabili zen, sakabanaketa sakon inelastikoa deritzona. Sakabanatze honetan oinarrituta, Rutherfordek eredu atomikoa proposatu zuen, gerora Bohrren eredu atomikora aldatuko zena.
James Grover Thurber
James Grover Thurber (Columbus, Ohio, 1894ko abenduaren 8a - New York, 1961eko azaroaren 2a) Estatu Batuetako idazlea eta marrazkilaria izan zen. Ospe handia eman zioten Chicago Tribune eta The New Worker egunkarietan argitaratu zituen komiki-zerrendek. Burgesiaren pentsamolde eta bizimodua kritikatu zituen komiki-lan horietan, eta satirazko obrak idatzi zituen: Is Sex Necessary? (1929, Beharrezkoa al da sexua?), Fables for Our Time (1940, Gure garaiotako alegiak) eta The Thurber Carnival (1945, Thurber Inauteria) marrazki- eta idazki-bilduma. 1952an itsu geratu zen. Emakumeek eta aurreramenduak etengabeko erasopean duten gizonezko txiki beldurti bat da Thurberren ipuin, komiki eta alegietako pertsonaia nagusia.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Gastronomia eta ardoak
Euskal Autonomia Erkidegoko gastronomia hemengo ezaugarririk estimatu eta unibertsalenetakoa da. Euskal kulturaren parte da ondo jatea eta hortik dator sasoian sasoiko produktu naturalei eta lehengaiei zaien estimazioa. Horren adibiderik onena Donostian dugu. Donostia da munduan, metro koadroko Michelin izar gehien dituen bigarren hiria. Sukaldaritzaren kalitatearen osagarri, Arabako Errioxako ardoak ditugu, Errioxa Jatorri Izenaren Kontseilu Arautzailearen kontrolpean eginak. Ardoari dagozkion beste jatorri-izen batzuk ere baditu; esaterako, txakolinarena (Bizkaiko, Arabakoa eta Getariakoa). Ardo zuri pindartsua da txakolina.
Pintxoak ere aipagarriak dira. Miniatura-sukaldaritza esaten zaion honek sofistikazio-prozesu sakona izan du azken urteotan: gero eta pintxo konplexuagoak sortzen dira, gero eta zaporetsuagoak eta sortzaileagoak eta zenbait barratan Euskal Sukaldaritza Berria delakoaren antzeko fenomenoa ari da gertatzen.
Maruja Mallo
Espainiara itzulera
Madrilen instalatu zen eta bertan, urrian, erakusketa egin zuen Mediterráneo galerian. Revista de Occidenterako bineten marrazketari berrekin zion. Espainiako pinturari buruzko hainbat erakusketatan sartu zuten, eta garai hartako solasaldietan eta kultur munduan maiz agertzen zen. 1979an, bere lanaren erakusketa antologikoa egin zen. Bertan, Los moradores del vacío bere azken serie piktorikoaren argazkiak erakutsi ziren.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Donostia
Donostia Gipuzkoako hiriburua da. Urgull eta Igeldo mendiek, Santa Klara uharteak eta Kontxako badiak inguratzen dute. Zerbitzu-hiri moderno bat da orain, Zabalguneari bere horretan eusten diona. Frantziar kutsuko kaleak eta XIX. mendearen amaieran Europako burgesiari begira eraikitako eraikinak ditu. Azken urteotan, hainbat proposamen gauzatu dira hirian; hala nola Rafael Moneok diseinatutako Kursaal Zentroa eta Eduardo Chillida eskultorearen Haizearen Orraziaren gisako obra abangoardistak. 2011ko urrian Europako gastronomia-eskaintza onena zuen hiri izendatu zuten Traveller’s Choice 'Gastronomia&Ardoa' Sarien I. edizioan. Nazioartean entzutetsuak diren sukaldari donostiarrek (Pedro Subijana, Juan Mari Arzak, Martín Berasategui…) Donostia, munduan, metro koadroko Mitxelin izar gehien duen bigarren hiri bihurtu dute. Bretxako merkatuan sasoiko produktu freskoak saltzen dituzte. Bertatik sartzen da alde zaharrera ere. Kalexka estuak ditu alde zaharrak eta han daude hiriko eraikin zaharrenetako batzuk; San Bizente eliza eta San Telmo museoa, garai bateko komentu domingotarra kasu. Alde zaharrean daude, hain zuzen, miniatura-sukaldaritzari ospea eman dioten pintxo-taberna gehienak.Agenda kultural zabala izateagatik ere ezaguna da Donostia. Zerbaitegatik izango da 2016ko Europako Kultura Hiriburua. Aipagarriak dira irailean izaten den Nazioarteko Zinemaldia, udako Jazzaldia eta Musika Hamabostaldia eta udazkeneko Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren astea. Hiria ondo ikusteko, Igeldo mendira 1912tik abian den funikularrez igo daiteke. Atrakzio-parkea ere hantxe dago.
Gasteiz
Gasteiz Arabako hiriburua da, autonomia erkidegoko zentro politiko eta administratiboa eta Eusko Jaurlaritzaren egoitza duen hiria. Eskaintzen duen bizi-kalitateagatik da nabarmena. Oinezkoentzako gune asko ditu eta Europa osoan biztanleko berdegune-indizerik handienetakoa duen hiria da. Europako Batzordeak 2010eko urriaren 22an 2012ko Europako Hiriburu Berde izendatu zuen Gasteiz. Hiriaren altxorrik handiena alde zaharra da. Erdi Aroan sortua da eta muino baten gainean dago eraikia. Kalexkaz beteta dago, eta garai bateko ofizioen izenak dituzte (Aiztogile kalea, Errementari kalea, Zapatari kalea…). Almendra forma du eta jauregitxo errenazentistak eta eraikin erromanikoak ditu; baita dendak, tabernak eta gune kulturalak ere. Gasteizko Alde Zaharrean dago San Migel parrokia, Andre Maria Zuria zaindaria babesten duena. Santa Maria katedrala ere bertan dago. Eraberritze-lanak jendaurrean ari dira egiten eta horrexek ekarri zion Ken Follett galestar idazleari 2007an “Amaierarik gabeko mundua” eleberria idazteko inspirazioa. Erdi Aroko hiriaz haratago, XIX. mendeko zabalgunea da hiriko merkataritza-gune nagusia, bertan Gasteizko Katedral Berria edo Maria Sortzez Garbiaren katedrala kokatzen da. Oinezkoentzako gune zabalak ditu eta bertan daude Andre Maria Zuriaren plaza eta Espainia plaza ere; azken hori arkupeduna eta neoklasikoa da. Hiriko lorategiez gain, zazpi parkek osatzen duten Gasteizko Eraztun Berdea ere esanguratsua da (Alegria, Armentia, Errekaleor, Olarizu, Salburua, Zabalgana eta Zadorrako parkea). Hiriburuaren periferian ingurumena leheneratzeko eta bere onera ekartzeko gauzatutako plan baten emaitza da Eraztun Berdea.
Hotz
Hotza beroaren eza da, hau da, energia eta beroa sortzen duten erreakzio kimikoen eza.
Rutherforden sakabanatzea
= Ikus, gainera =
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Arabako Errioxa
Duela hogei mende, erromatarrak Arabako Errioxara iritsi eta mahatsondo-landareak ekarri zituzten. Betirako aldatu zen eremu haren patua. Kantabriako mendilerro harritsuaren eta Ebro ibaiaren artean dago Arabako Errioxa. Europako ardo-saltzaileen tradizio errotuenetako baten jabe da. Arabako Errioxan nahi adina upategi daude. Upategi askotan instalazioak berritzeko lanak izen handiko arkitektoen esku utzi dituzte eta hortik sortu da uzta biltzaileen tradizioaren eta ikusizko modernitatearen arteko nahasketa berezia. Iraultza arkitektoniko horren adierazgarri nagusiak Santiago Calatravaren Ysios upategiak; Frank Gehryren Marqués de Riscal; Philippe Mazieresen Viña Real eta Iñaki Aspiazuren Baigorri dira. Arabako Errioxako ardo-eskaintza beste hainbat motatako upategiek ere osatzen dute. Horietako batzuk enpresa txiki gisa kudeatzen dituzte eta beste batzuek, aldiz, familiako tradizioa dute. Gehienek bisitaldiak egiteko aukera eskaintzen dute, instalazioak ikusi eta ardoaren kulturari buruz ikasteko.
Arabako Errioxan aztarnategi eta monumentu megalitikoak ere badira. Kantabriako mendilerroen inguruko lurretan dago Euskadiko trikuharri-kontzentraziorik handienetakoa. Horren erakusgarri da ekialdetik, Meanotik gertu hasi eta mendebaldera, hainbat kilometrora, Lezaraino iristen den bizkarrezurra. Monumentu megalitikoak dira: El Sotillo, San Martin, Los Llanos eta Sorginaren Txabola. Beste muturrean, Bastidatik gertu, haitzetako aztarnategi garrantzitsu bat dago. Dolareak daude eta garai batean bertan zanpatzen zuten hain estimu handitan zuten mahatsa. Arabako Errioxan Erdi Aroko hainbat herrixka ere bisita daitezke. Guardia eskualde guztitik ikusten da eta hori da ardoaren ibilbidea egiteko abiapuntua. Ibilbide horrek biltzen du eskualdeko ondare historiko-kulturala eta ardoaren munduari dagokion guztia. Turistentzat interesgarriak izan daitezkeen beste herri batzuk ere badira; hala nola Urizaharra, Labraza, Bastida, Bilar, Samaniego eta Eltziego.
Gune naturalak
Euskal Autonomia Erkidegoak dituen 7.200 km2 pasatxotan, bi paisaia mota daude, batez ere: batetik, kostako aldea, berdea, hezea eta menditsua (hor daude Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako Mendialdea) eta, bestetik, Araba hegoaldeko lautada zabal eta lehorrak. Bi paisaien artean Arabako lautada dago, trantsizio gunea.19 gune natural daude guztira. kategoria ezberdinekoak, autonomia erkidegoko azalera guztian banatuta, eta guztietan egin daitezke bisitaldiak. Horietako hamar parke naturalak dira: Aiako Harria, Pagoeta eta Aralar Gipuzkoan; Izki, Valderejo eta Entzia Araban; Gorbeia eta Urkiola Araban eta Bizkaian; Armañon Bizkaian eta Aizkorri Gipuzkoan eta Araban. Horiez gain, sei biotopo babestu ere badira: Inurritza, Leizaran eta marearteko zabalgunea Gipuzkoan; Itxina eta Gaztelugatxe Bizkaian; eta Guardiako aintzirak Araban.
Landagune horretan daude erlijio-monumentu garrantzitsuenetako batzuk; besteak beste, Zumarragako Antioko baseliza erromanikoa, Gipuzkoako zaindaria den Arantzazuko Andre Mariaren Santutegia, eta Loiolako San Inazioren basilika. Asko dira euskal kultura tradizionala sakon ezagutzeko aukera ematen duten museoak; adibidez, Astigarragako (Gipuzkoa) Sagardoetxea, Agorregiko (Gipuzkoa) edo El Pobaleko (Bizkaia) burdinolak, Elosuko (Araba) Euskal Eltzegintza Museoa…
Turismo aktiboa
Euskadin turismo aktiboa eta abentura-kirolak egiteko aukera eskaintzen duten enpresa ugari dago; bai maila tekniko eta espezializatukoak, bai ohiko modalitateak eskaintzen dituztenak; adibidez, surfa, mendiko bizikleta, mendi-ibiliak eta hegaztien behaketa. Hamahiru mendiko ibilbide luze (GR) daude, marka txuri-gorriekin seinaleztatuta eta balizatuta.
Bide horiei jarraituz autonomia-erkidegoa norabide guztietan zeharka daiteke, Gipuzkoako mugak (GR 121), Arabako Lautada mendien hegaletatik (GR 25) edo Urdaibai biosfera-erreserba, GR 98ren bidez ezagutuz. Ibilbide laburreko (PR) bideak ere badira, marka txuri-horiekin markatuta. Horiek ibilbide laburragoak eta edozeinentzako modukoak dira, baina luzeak bezain interesgarriak dira. Bizikletazaleek 130 kilometro dituzte Bide Berdeetan ibiltzeko. Garai batean trenbide ziren eta orain erabiltzen ez diren bide egokituak dira eta bederatzi daude guztira. Horietako batzuk Leizaran ibaiaren bailara zeharkatzen duen Plazaolako bidea, garai bateko Vasco Navarro trenbidea, Arabako urtegien artean dagoen Zadorrako bide berdea eta Anboto mendiaren inguruan dagoen Arrazolako Bide Berdea dira.
Hotz
Hotz sentsazioa
Hotza ze mailatan sentitzea bakoitzaren pertzepzioan oinarritzen da; adibidez, haizea dela eta tenperaturak adierazten duena baino hotz handiagoa sentitu ohi da; hala, 10 °C-ko tenperaturan haize arinak sorrarazten duen sentsazio termikoa 5 °C-koa da.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Euskal Autonomia Erkidegoko kostaldea
Euskal Autonomia Erkidegoko kostaldeak 250 km-tik gora ditu eta hondartzak, hareatzak, irlak, itsasadarrak, padurak, itsaslabarrak, arrantzale-herriak eta munduan bakarrak diren harkaitz-formazioak ditu (ikus Flysch). Autonomia erkidegoko kostaldean, oraindik ere, itsas-munduari lotutako ekonomian oinarritutako herriak daude; besteak beste, Bermeo, Ondarroa eta Getaria. Horiez gain, tradizionalki turistikoak izan diren beste herri batzuk ere badaude; Zarautz, Lekeitio eta Mundaka kasu. Itsas-munduari lotutako Bizkaiaren sinboloetako bat Gaztelugatxe da, kaskoan ermita bat duen uhartea, lehorrera pasabide mailadun batekin lotuta. Biosfera-erreserba izendatutako Urdaibai gune naturaleko itsasadarra itsasoratzen den tokitik gertu dago irlatxo hau. Gipuzkoan, Zarauzko hondartza aipagarria da; hondartza zabala eta surflari ugari erakartzen dituena, Bizkaiko Mundakako hondartzak bezala. Zumaia eta hango marearteko zabalgunea eta Plaiaundiko hezeguneak Hondarribian ere aipagarriak dira. Horiez gain, kirol-portu modernoak egin dituzte Hondarribian, Orion eta Getxon. Itsas-inguruko kultura eta historia ezagutzeko maketa eta objektu ugari daude Bilboko Itsasadarra Itsas Museoan, Arrantzaleen Museoan eta Donostiako Ontzi Museoan, besteak beste. Gainera, Donostiako Aquariuma ezaguna da ozeanario ikusgarriagatik. Metakrilatozko hodi batek zeharkatzen du eta bertatik ikus daitezke Kantauri itsasoko espezie ugari. Done Jakue bideak (214,2 km) autonomia erkidegoko kostalde osoa zeharkatzen du eta erromesbide primitiboenetako bat da. Hondarribiko (Gipuzkoako) kaian hasten da ibilbidea, lehen aldiz itsasoz iritsi ziren erromesen urratsak gogoratuz.
Hotz
Hotz sentsazioa
Lurran izandako tenperatura baxuena Vostoken izan zen, non -89,4º C heldu zen termometroa. Eguzki-sistemako beste planetetan tenperaturak askoz baxuagoak izan daitezke, adibidez Neptunon -218 °C-ko tenperaturak daude bere azalean.
Hitza eta elikagai-segurtasuna
Tenperatura baxuak aplikatuz elikagaiak egoera onean mantentzen dira, mikrobio kaltegarrien ugalketa eragotziz eta haiek akabatuz.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Zarautz
Gipuzkoako kostaldean, Zarautz dago. Bere hondartzak, bere hedadura handiagatik eta itsas pasealekuan aire zabalean dauden eskulturengatik udako postalik hoberenak merezi dituenak, mundu osoko milaka surflari erakartzen ditu. Gipuzkoako kostaldeko dunen biotoporik handiena Zarautzen egin daiteke, ia kilometro bateko egurrezko pasabide irisgarri baten gainean. Alde Zaharrean dago Santa Maria La Real monumentu-multzo arkeologikoa: Zarauzko Arte eta Historia Museoa eta Santa Maria La Real Parrokia eta aztarnategi arkeologikoa; Photomuseum, Europako zinema eta argazki museorik onenetakoa; eta Torre Luzea. Hondartzan, Narros Jauregia, Zarautzek bizi izan zuen belle époque-aren ikurra. Horrez gain, Zarauzko azoka bisitatuko du, kalitatezko lehengaien eta tokian tokikoaren gurtzaren benetako erakusleihoa. Zarauzko kostaldeari jarraituz, Cristobal Balenciaga Museoa bisitatzea derrigorrezkoa da, bertan baitago modako arkitekto ospetsuaren lanak. Gainera, Zarautzen izenari oso pertsonaia ezagunak lotzen zaizkio, hala nola Karlos Arguiñano sukaldaria eta Aritz Aranburu surflaria, 2007an Espainiako lehen surflari bihurtu zena eta WCTra (ASP WorldChampionshipTour) sartu zen bosgarren europarra.
Hondarribia-Irun
Lehenengoa La Marina auzoa bisitatzeko gotortutako herri ederra da, bertako arrantzaleen etxe koloretsuak eta pintxo tabernak eta jatetxeak. Arrantzaleen Elkarteak kalitate oneko produktuak eskaintzen dituen arrantza portu honen jarduera erakusten du. Bere Hirigune Historikoa paseatu behar da bere plaza ederrak eta bere aberastasun monumentala ezagutzeko: Arma Plaza, Carlos V enperadorearen gaztelua (egungo Parador Nacional) eta Jasokundeko Andra Mariaren eliza. Esperientzia atsegina, denborak ahalbidetzen badu, itsasontziz zeharkatzea Hendaiako inguruko Frantziako hiribururaino Txingudi badian barrena nabigatzen da. Uztailean Hondarribia Blues Festival jaialdia ospatuko da. Egutegian nabarmena da hitzordua.
Irunek bizitza komertzial biziarekin harritzen du eta eskaintza kultural eta monumentala ere badu. Irun bisitatzean, merezi du OIASSO Erromatar Museoa bisitatzea, Euskal Herriko erromatar aztarnategi garrantzitsuenen aurkikuntzen zati handi bat biltzen baita.
Maruja Mallo
Espainiara itzulera
1995eko otsailaren 6an Madrilen hil zen laurogeita hamahiru urte zituela.
Turismoa Euskal Autonomia Erkidegoan
Negozio turismoa
Donostiak, Gasteizek eta Bilbok esperientzia zabala dute biltzarren, bileren eta konbentzioen arloan. Hirurek dituzte biltzar-bulegoak ekitaldiak antolatzen laguntzeko. Hiru hiriburuek egin dute diseinuzko aretoen aldeko apustua. Horren adierazgarri dira Rafael Moneoren Donostiako Kursaal Jauregia, Gasteizko Europa Jauregia edo Bilboko Euskalduna Jauregia, etengabeko eraikuntza-prozesuan dagoen ontzi baten itxura duena. Edukiera eta baldintza ezberdineko dozena bat areto ere badira, mota guztietako hitzorduak hartzeko; Irungo Ficoba kasu. Bilbon, gainera, Bilbao Exhibition Center zentroa ere badago; mota guztietako ekitaldietarako gune zabala eta erabilera anitzekoa.
Ekitaldiak
Erkidegoak jarduera kulturalen eskaintza zabala eta askotarikoa du. Estilo guztietako eta goi mailako musika, antzerki, dantza, komiki eta zinema emanaldiak eskaintzen ditu. Donostian irailean egiten den Nazioarteko Zinemaldia da hitzordurik ezagunena. Ehunka film aurkeztu dituzte Zinemaldian eta zinema-munduko izarrak ere izan dira bertan; esaterako, Lauren Bacall, Alfred Hitchcock, Robert Mitchum eta Woody Allen. Jazzaldia (uztailean) eta Musika Hamabostaldia (abuztuan) dira Gipuzkoako hiriburuko beste bi ekitaldi entzutetsuenak. Aipagarria da, halaber, Donostiako Aste Nagusia (abuztuan) ere. Bertan izaten dira ikusgai uneko su artifizialik onenak.Bilbon, musikak toki berezia hartzen du udan; BBK Live Festival eta Azkena Rock Festival rock-jaialdietan goi mailako artistek jotzen dute.OLBEren opera denboraldi tradizionala, Bizkaiko Abesbatzen Astea eta Bilbao Orkestra Sinfonikoaren urte osoko kontzertuak. Zinemazaleek maiatzean izaten dute hitzordua Fantasiazko Zinema Jaialdian eta azaroan, Nazioarteko Zinema Labur eta Dokumentalaren Lehiaketan. Toki berezia du Bilboko Aste Nagusiak. Abuztuan izaten da eta jarduera eta emanaldi ugari izaten dira beti. Gasteizen ekitaldi kultural garrantzitsuenetakoa urritik azarora antolatzen duten Nazioarteko Antzerki Jaialdia da, eta Nazioarteko Jazzaldia ere, jazz musikari onenak biltzen dituena, ezin da aipatu gabe utzi. Arabako hiriburuan bada galdu ezinezko beste hitzordu bat: Andre Mari Zuriaren Jaia, hain zuzen. Abuztuaren hasieran izaten da eta jaiak hartzen du hiri osoa.
Bluff City (Arkansas)
Bluff City Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Nevada konderrian dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Substantzien abusu
Substantzia psikoaktiboak konposatu naturalak edo sintetikoak dira, eta nerbio-sisteman eragiten dute, pentsamenduak, emozioak eta portaera erregulatzen dituzten funtzioetan alterazioak sortuz. Substantzien erabilera-eredu bat deskribatzeko erabiltzen da substantzien abusua. Eredu horrek arazo larriak edo larrigarriak eragiten ditu, hala nola, eskola-absentziak, egoera arriskutsuetan drogak kontsumitzea (automobil bat maneiatzean), drogekin lotutako lege-arazoak edo familia- edo lagun-harremanak eragozten dituen substantzia bat etengabe erabiltzea. Nahasmendu gisa, legez kanpoko substantzien abusuari edo legezko substantzien gehiegizko kontsumoari dagokio. Alkohola da gehien erabiltzen den legezko droga.