cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chicxulub kraterra
Teoria
Luis Walter Alvarez fisikari estatubatuarrak, bere seme Walter Alvarez geologoak, Frank Asaro kimikari nuklearrak eta Helen Michael paleontologoak hipotesi berri bat proposatu zuten. Teoria horren arabera, meteorito honen talkak Kretazeoaren amaieran, duela 65 milioi urte, dinosauroen eta beste animalia lehortar zein itsastarren espezie ugariren galera eragin zuen. Gainera, eurite azidoa agertu bide zen beste efektuen gainean, itsas organismoen maskorra disolbatzea eragin bide zuena (foraminiferoena, nanoplankton kalkareoena, etab.).
Daisy (Arkansas)
Daisy Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Pike konderrian dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Lapan
Lapan Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lapan udalerrian erroldatutako biztanleak 149 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 91 etxebizitza zeuden, 71 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 87 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 71 etxebizitza nagusietatik 58 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 8 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 23 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 36 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 106 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 69 lanean zeuden (36 gizon eta 33 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lapan udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 166 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.878 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ospitale psikiatriko
Ospitale psikiatriko eritasun psikikoak dituzten pertsonak artatzen dituen ospitale mota da. Normalean ospitale monobalente moduan funtzionatzen da. Historikoki eroetxeen ondorengoak dira.
IX. mendean arabiar herrialdeetan bimaristan izeneko ospitaleak eraiki arren, tabu kulturalak zirela eta paziente psikiatrikoek ez zuten inolako tratamendurik hartzen. Philippe Pinel frantziarrak lehendabizikoa izan zen gaixoak tratatzen eta harrezkero eroetxeak ospitale bilakatu ziren.
Ausetanoak
Ausetanoak edo Ausetaniarrak (eta latinez, Ausetanii), bi herri iberiar desberdin izendatzeko izen etnikoa da, iturri klasikoek bi herriri eman baitzieten izen hori bera. Horietako herri bat Bartzelona probintziako Osona eskualdean zeuden, hots, Pirinioaurrean, "Auso" hiriko ausetanoak hain zuzen. Besteak, Teruel ingurunean, Ebro bailaran, beraz, egongo ziren: Osicerdako ausetanoak edo ositanoak. Osonako ausetanoen lurraldean sortu zen hiri erromatar bat: Ausa (Ptolomeorentzat) edo Auso (epigrafian agertzen den izena), gaur egun Vic hiria dena.
Iturri klasikoetako Ausetanii izenaren esanahia "Auso-ko biztanleak' da. Iberieraz, txanponetan auśesken legenda agertzen da, beti ere, iberierazko izenaren forma genitiboan.
Iberiar garaian, Osonako ausetanoen hiriburua Aura, Asua zen, gaur egungo Vic. Ter ibaiaren erdiko eta goiko arroan biltzen ziren, eta bere mugakideak Indigeteak ziren, arro horren behealdea eta bokalean zeudenak.
Euren izena indoeuroparra dela proposatu da, beste hipotesiekin batera. Antonio Tovarrek, adibidez, Ausci etnonimoarekin duen antzinakotasuna nabarmendu zuen. Posiblea da zeltikoa izatea, Bergistanoak bezala.
Anibalek menderatu zituen Italiarako bidean (K .a. 218), eta ondoren, Katon Zaharrak konkistatu zituen Antzinako Erromarentzat K.a. 195ean.
Here's to you
Here's to you (euskaraz Honatx zuretzat) Oysterband ingeles folk musika taldearen abesti bat da. Eskoziar abesti herrikoiez osatutako abesti bat da. 2000an Oysterband. Best Of ... 1986 to 1997 diskoaren barnean kaleratu zuten.
Ecot-la-Combe
Ecot-la-Combe Frantziako udalerria da, Marne Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Ecot-la-Combe udalerrian erroldatutako biztanleak 42 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 23 etxebizitza zeuden, 17 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 23etxeak ziren. 17 etxebizitza nagusietatik 9 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek hiru gela zituen, 5 etxek lau zituzten eta 11 etxek bost zituzten. 11 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 6 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Cempuis
Cempuis Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Ecot-la-Combe
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Cempuis
Biztanleria
2007an Cempuis udalerrian erroldatutako biztanleak 425 ziren. Familiak 152 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Ecot-la-Combe
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 27 ziren, horien artean 23 aktiboak ziren eta 4 inaktiboak ziren. 23 pertsona aktiboetatik 21 lanean zeuden (11 gizon eta 10 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 4 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen eta 3 ikasten zeuden.
Hortentsia (hizlaria)
Hortentsia (Hortensia) (K.a. I.) erromatar oratorian emakume aitzindaria eta estilo indartsuko hizlaria izan zen. Abokatua, erromatar emakumeen eskubideen defentsan aritu zen.
Ecot-la-Combe
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa batena zen.
Cempuis
Etxebizitza
2007an 184 etxebizitza zeuden, 155 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 155 etxebizitza nagusietatik 140 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 5 etxek bi zituzten, 17 etxek hiru zituzten, 37 etxek lau zituzten eta 94 etxek bost zituzten. 119 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 71 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 73 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Hortentsia (hizlaria)
Bizitza
Hortentsiak Kinto Hortentsio Hortalo izan zuen aita, bere garaiko politikari ezaguna eta Zizeron aurretik prestigiorik handiena izan zuen hizlaria. Familia aberatsean hazi zen eta hezkuntza ona jaso zuen. Bera ere emakume aberatsa izango zen herentzian jaso zituen ondasunak asko izan baitziren. Izan ere, bere aitak artelanak erosten inbertitu zuen, bere upeltegietan ardo kopuru handia zegoen eta landetxe ugari zituen.
Ecot-la-Combe
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Cempuis
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hortentsia (hizlaria)
Testuinguru historikoa
Hortentsiaren ekarpenak ulertzeko bere bizitzako une historikoan aipatu beharra dago Lex Oppia sumptuarioa, Senatuak aldarrikatu zuena Erromak Bigarren Gerra Puniko a galtzea posible zela konturatzean. K. a. 215 etik K. a. 195 arte egon zen indarrean, Kinto Fabio Maximo eta Tiberio Sempronio Grakoren kontsulaldian. Xedapen juridiko horren ondorioz, erromatar emakumeek (batez ere emakume dirudunek) debekatuta zuten beren aberastasunak erakustea, eta, gainera, zergapetuta geratzen ziren. Zehazki, ez zegoen baimenduta ontza erdi bat urre baino gehiago zuten aberastasunak erakustea, ezta kolore biziko arropak janztea eta bi zaldi baino gehiagoko gurdiak erabiltzea ere. Horrela, debeku hori hausten duen emakumeak bere ondasunak konfiskatuta ikusiko lituzke. Beraz, lege hau Estatua finantzatzeko bide berri bat zen. K. a. 195ean, K. a. C, Lex Oppia sumptuarioa indargabetzeko prozesua hasi zen. Luzio Valerio Tapo eta Marko Fundanio epaileak izan ziren legea indargabetzea eskatzen lehenak, Lex Valeria Fundania onartzeko proposamenaren bidez. Izan ere, lex Oppia indarrean egon zen bitartean tentsio handiko uneak bizi izan ziren, bai politikoak eta baita sozialak ere. Honen ondorioz, aipaturiko bi tribunoek, egoera aldatzea proposatu zuten. Horren ondoren, laguntza jaso zuten, bai nobleen sektorearen, bai kaltetutako emakumeen kolektiboaren aldetik, inplikaturikoek aktiboki parte hartu zuten. Bitartean, alde kontserbadorean, Katon ek posizionamendu garbia erakutsi eta hedatu zuen emakume erromatarrarentzat egokia zer zen definituz: lehenik eta behin, argudiatu zuen ez zela ez berezkoa ez egokia emakume batek bizitza publikoan parte hartzea, bere lekua familiaren etxea baitzen. Bigarrenik, emakumeek ez zieten beren arazoak erakundeei helarazi behar, hau da, ez zuten forora joan behar arazo horiek konpontzeko. Eta azkenik, adierazi zuen emakumeen legegintza-ekimena eta protestak babesten zituzten gizonak ahulak zirela, beren jarduketen bidez onartzen ari baitziren emakumeek ez betetzea haiengandik espero zena.
Cempuis
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 277 ziren, horien artean 201 aktiboak ziren eta 76 inaktiboak ziren. 201 pertsona aktiboetatik 182 lanean zeuden (105 gizon eta 77 emakume) eta 19 langabezian zeuden (6 gizon eta 13 emakume). 76 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 31 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Hortentsia (hizlaria)
Hitzaldia
K.a. 42. urtean Erromako foro an Hortensiak hitzaldi bat eman zuen aristokraziako emakume talde zabal baten izenean (mila eta laurehun ingurukoa). Triunbiro ek, berrehun milioi sestertzioko defizita zutenez Julio Zesar hil eta geroko gerra zibilaren beharrak asetzeko, ediktu bat argitaratu zuten, Erromako emakume aberatsenei aparteko ekarpena egiteko eskatuz. Bete ezean, mehatxu larriak egin zitzaizkienez, emakumeak triunbiroekin negoziatzen saiatu ziren beren familietako emakumeez baliatuz, baina ez zuten lortu, Fulvia k, Marko Antonio ren emazteak, etxetik bota zituelako. Gerra zibilaren ondorioz, gainera, emakume hauen familiako zenbait gizon proskribatuak izan ziren. Sumindurik, Forora abiatu ziren, triunbiroen tribunara iritsiz eta han Hortensiak hitzaldi bat eman zuen guztien izenean. Hortensiak argudiatu zuen emakumeek zerga ordaindu behar izatea bidegabekeria bat zela, ordainetan ez baitzuten inolako eskubide politikorik. Erabili zuen beste bat bere eta bere kideen printzipio bakezaleen adierazpen publikoa izan zen, Zesarren eta Ponpeio ren arteko liskarretan inolako ekarpenik egin ez zutela gogoraraziz, eta berdin Mario, Cina eta Sila ren artekoetan.
Hortensiaren hitzaldiak triunbiroak haserretu zituen, ez bakarrik esandakoagatik, baizik eta han hitz egiten ausartu izanagatik. Bere autoritatea emakume talde batek zalantzan jarri zuelako haserre, Octavio, Marko Antonio eta Lepido, arrakastarik gabe, emakumeak tribunatik kaleratzen saiatu ziren. Forotik kanporatzeko agindu zuten, baina kanpoan bildutako jendetzak babestu egin zituen. Hurrengo egunerako atzeratu zen kausa eta eguna iritsita, beren ondasunen balorazioa aurkeztu behar zuten emakumeen kopurua laurehun lagunera murriztu zen, eta horren ordez, diru-sarreren galeragatik konpentsatzeko, gizonezko jabeak behartzen ziren Estatuari dirua ematera eta gerra-gastuetan laguntzera; erabaki zen, 100.000 drakma baino gehiago zeuzkaten gizon guztiek -herritarrak, erromesak edo libertoak - berehala eman beharko zutela beren ondarearen berrogeita hamarren bat eta beren errentekin urtebetez gerraren gastuetan lagundu beharko zutela.
Cempuis
Diru sarrerak
2009an Cempuis udalerrian 157 unitate fiskal zeuden, 433 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.711 euro zen.
Hortentsia (hizlaria)
Hitzaldia
Hortensiaren diskurtsoaren testua II. mendeko Apiano historialariari esker iritsi da. Valerio Maximo eta Kintiliano k ere aipatuko dute beraien obretan.
Cempuis
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 7 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Alsou
Alsou Ralifovna Abramova (Алсу́ Рали́фовна Абра́мова; Алсу Рәлиф кызы Абрамова; Safina jaioa; Bugulma, Errusia, 1983ko ekainaren 27a), Alsou (Алсу́) izenez ezagunagoa, errusiar abeslaria eta aktorea da. 2000. urtean Eurovision lehiaketan hartu zuen parte, eta bigarren postua lortu (Danimarkako ordezkariak irabazi zuen). Horren ondorioz, ospe handia lortu zuen.
Cempuis
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 2 margolariak ziren, 3 iturginak, 2 argiketariak, 1 jatetxe eta 2 higiezinen agentziak.
Hortentsia (hizlaria)
Hitzaldia
Apianok egindako laburpenari esker argi dago Hortensiaren diskurtsoa argitaratu zela. Izan ere, Hortensia izan zen jendaurrean hitz egiten ausartu zen emakume erromatarra. Haren hitzaldiak, berriz, ez du iraun. Berdin gertatu da belaunaldi berean Hortentsiarekin batera izan ziren emakume hizlari gehiagorekin, Mesia edo Karfaniarekin, adibidez. Laburra izan zen erromatar emaginek beren iritzien bidez eta beren aldarrikapen politikoen bidez hitza jendaurrean erabiltzeko izan zuten aukeraren iraupena, nahiz eta haietako askok, erromatar gizon hiritar askok bezain prestakuntza-maila ona izan.
Alsou
Bizitza
Alsouren haurtzaroan, familiak sei kide zituen; aita, Ralif Rafilovitx Safin, oligarka, LUKoilen exekutiboa eta Errusiako Parlamentuko Kontseilu Federaleko egungo kidea, eta futbol talde baten jabea. Ama, Raziya Iskhakovna arkitektoa. Ruslan (1973), Marat (1977) eta Renard (1996) izeneko hiru anai (bi bera baino zaharragoak eta bestea gazteagoa). Familia honek 100. postuko herritar aberatsenak bezala izan ziren izendatuak aldizkari baten bidez, 2004an.
Cempuis
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Cempuis udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Alsou
Bizitza
Alsouk urtebete zuenean, bere familia Bugulmatik Siberiara aldatu zen. Gero musika eskola pribatu batera joaten utzi zioten. Bere aitaren negozioengatik Moskun bizi ondoren, New Yorkera joan zen bizitzera eta gero Erresuma Batura, non arkitekturako unibertsitate pribatu batean sartu zen. Londresen bizi zen bitartean, sarri bisitatu zuen Errusia.
Cempuis
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen. Cempuis udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 116 ikaslekin.
Alsou
Bizitza
2006ko martxoaren 18an, Jan Abramov errusiar aberatsarekin ezkondu zen. 2006ko irailaren 7an, Safina alaba eduki zuen Ameriketako Estatu Batuetako Los Angeles hirian. 2016ko abuztuaren 10ean, bere seme Rafael jaio zen ospitalean.
Cempuis
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Mickaël Mawem
Mickaël Mawem (Coublevie, 1990) kirolari frantziarra da, eskaladan lehiatzen dena. Urrezko domina irabazi zuen 2019ko Europako Eskalada Txapelketan, blokeen proban. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan ere parte hartu zuen, lehen aldiz kirol eskalada sartu zenean.
Alsou
Musika ibilbidea
Hamabost urte zituela, telebistako lehiaketa batean hartu zuen parte. I will always love you abestia interpretatu ondoren publiko eta epaileak txundituta utzi zituen. 1999an Alsou albumaren jaurtiketa eman zen bere lehen hiru singleak sortuz. Honen ondoren, Universal Music Russia enpresak sinatu zuen, 2000. urtean bere diskoaren 700.000 kopia legal baino gehiago salduz.
Scolecenchelys xorae
Scolecenchelys xorae Scolecenchelys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Alsou
Musika ibilbidea
Urte berean, "solo" ingeleseko abestia konposatu eta grabatu zuen. Andrew Lanek eta Brandon Barnesek idatzitako 2000ko Eurovision Abesti Lehiaketan parte hartu zuen, bigarren postuan amaituz. Abesti honen 100,000 kopia saldu ziren, Errusiako garai guztietako singlerik salduena izatera pasata, berak egindako beste kanta baten atzetik, "Yoou 're my #1" izenekoa.
Ondoren, Eurovision 2000an, Alsouk Errusian zehar bira handi bat hasi zuen. Bere 17. urtebetetzea ospatu zuen bere jaioterrian, Bugulman, non 120.000 biztanleetatik 86.000 plaza nagusian bildu ziren bera ikusteko.
Anolis mirus
Anolis mirus Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
NGC 2278
NGC 2278 izar bat da, Gemini konstelazioan. Heinrich Louis d'Arrestek aurkitu zuen n.
Elisizeak
Elisizeak (Ἐλισύκοι-ων, Elesyces, Élisyques) Narbona eta Roselloko lurraldeak okupatu zituen herria izan zen. Idazle zaharren arabera Liguriarrak edo Iberiarrak izango ziren, edo bi herri horien nahasketa bat.
Elisizeak merkataritza jardueretan aritu ziren Antzinako Grezia eta Feniziarrekin.
Iratxeko monasterioa
Iratxeko Andre Maria Erreginaren monasterioa, edo Iratxeko monasterioa, Nafarroa Garaiko mendebaldean dagoen monasterio bat da, Aiegi udalerrian, Lizarratik 3 kilometrora, Jurramendi mendiaren magalean. Nafarroa osoko monumenturik garrantzitsuenetako bat da, eta monasterio zaharrenetako bat.
Historia
Ez dirudi garrantzi handia izan zuenik XI. mendearen erdialderaino. Donejakue bidearen ertzean eraiki zuten, eta ospitale bat eratxiki zitzaion 1054. urtean. Nafarroako koroari esker handitu zen Iratxeko monasterioaren ospea. XIV. mendean, Nafarroan geratzen zen monasterio beneditar bakarra zen, eta hango abadeek ordezkaritza zuten Nafarroako erresumako gorteetan. Garai hartan, berrogei eliza eta monasterio txiki zituen bere mende Iratxeko monasterio handiak.
XVI. mendean, inprimategi bat egokitu zuten han, eta Valladolideko San Benitoren kongregazioari lotu zitzaion 1522an, Nafarroa Garaia Gaztelako koroaren mendean geratu ondoan. Unibertsitate bihurtu zuten hamabi urte geroago (1534). 1833ra arte iraun zuen Iratxeko unibertsitateak, eta lau urte geroago alde egin zuten betiko fraideek. Bigarren Gerra Karlistan, erietxe izan zen, eta Eskolapioen ordenaren ardurapean dago gaur egun.
Arkitektura eta artea
Ez da ezagutzen Iratxeko monasterioa eraiki zen data zehatza, baina lehen etxea IX-X. mendeetakoa dela esan liteke. Monasterioaren parterik handiena eta ostatua XI. mendearen bigarren erdialdean eraiki ziren. Aipagarri dira eliza −XII. mendean eraikitzen hasia eta estilo gotikoaren moldeen arabera amaitua−, XVI.mendeko klaustro platereskoa eta areto nagusia −XVIII. mendeko aurrealde barrokoa duena−.
Iratxeko monasterioa hainbat gunetan banatua dago, eta gune bakoitzaren eraikuntzak badu zerikusia monasterioaren bilakaera historikoarekin. XI. eta XII. mendeetan, goraldia izan zuen monasterioak, eta horren lekuko da XII. mende erdialdeko eliza erromanikoa. XIII. mendean, berriz, monasterioa gainbeheran hasi zen. XVI. eta XVII. mendea berpizkunde-garaiak izan ziren, eta horren lekuko dira XVI. mendeko klaustro platereskoa eta XVII. mendean ikastetxe ohia unibertsitate bihurtu izana.
Elizak hiru habearteko oina du. Habearte bakoitzak hiru atal ditu, eta erdiko habeartea alboetakoak baino bi aldiz zabalagoa da. Gurutzadurako besoak habearteak bezain luzeak dira, burualdeak hiru abside ditu, eta erdian presbiterioa du. Bi ate ditu, bata iparraldean eta bestea sartaldean.
Burualdeko absideei kontrahormek eta zutabeek eusten diete. Abside bakoitzaren gainean hiru gingiletako arkuak daude, mentsula txikien gainean ezarriak. Absideetako leihoak bi zutaberen gaineko puntu erdiko arkuak dira. Erdiko absidea garaiagoa da. Gurutzaduraren gainean zinborio oktogonala dago. Lau aldeetan, kuboak ditu itsatsita, bi mailatan ezarriak. Linternari eta kuboei kontrahormek eta zutabeek eusten diete.
Iparraldeko atariari San Pedro ataria deritzo. Lau arkibolta ditu; haien azpian, lau pare zutabe batetik, eta hiru zutabe elkartu bestetik. Zutabe horiek friso bana dute albo bakoitzean, kapitelen ordez. Friso horietan, hainbat irudi ageri dira: ehizako gertaldiak, borrokak, San Martinen historia, Zentauroen kapitela esaten zaiona da aipagarriena. Sartaldeko ataria nartex baten azpian dago. Lau arkibolta ditu, eta, azpian, kapitelak, landareen irudiz apainduak. Arku baten giltzarrian, krismoi bat dago, bakartua, eta, haren azpian, krismoiari eutsiko balio bezala, Jainkoaren eskua dago irudikatua, hatzak bedeinkatzeko keinua eginez dituela.
Horren tailu nabarmenak eta tailua bakartzeak argi adierazten du sarrera horri harginek eman zioten garrantzia. Barrualdean gurutze itxurako pilareak daude, lau aldetan zutabe erdiak dituztela elkartuak, gurutzeria-gangari eusten dioten doi bat puntadunak diren arkuen euskarri. Absideak esfera-laurdenez estalita daude; gurutzadurak esferaerdi-formako ganga bat du, XVI. mendekoa. Aipagarriak dira zaldunen arteko borroka bat eta Epifania irudikatzen duten garaipen-arkuko kapitelak.
Udal autobusak
Lizarrerria Buseko linea hauekin ditu loturak:
Limondo
Limondo (Citrus limetta) Lore zuri-arrosak eta usaintsuak dituen zuhaitza da, fruitutzat limak ematen dituena.
Batzuen ustez, limoiondoaren kultibarra da (C. limon 'Limetta'). Hegoaldeko eta hego-ekialdeko Asian jatorria du baina Mediterraneo osoan hazten dute.
Hadropareia middendorffii
Hadropareia middendorffii Hadropareia generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Oliva Gessi
Mugakideak
Oliva Gessik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Sainte-Marie-de-Cuines
Sainte-Marie-de-Cuines Frantziako udalerria da, Savoia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 410 etxebizitza zeuden, 301 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 64 bigarren erresidentzia ziren eta 45 hutsik zeuden. 382 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 301 etxebizitza nagusietatik 235 bere jabearen bizilekua ziren, 46 alokairuan okupaturik zeuden eta 20 doan lagata zeuden; 3 etxek gela bat zuten, 11 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 102 etxek lau zituzten eta 149 etxek bost zituzten. 238 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 105 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 171 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 463 ziren, horien artean 360 aktiboak ziren eta 103 inaktiboak ziren. 360 pertsona aktiboetatik 347 lanean zeuden (185 gizon eta 162 emakume) eta 13 langabezian zeuden (7 gizon eta 6 emakume). 103 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 34 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sainte-Marie-de-Cuines udalerrian 303 unitate fiskal zeuden, 742 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.888 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 8 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Sainte-Marie-de-Cuines udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
CSKA Mosku
Moskuko CSKA (errusieraz Центральный спортивный клуб армии) Moskuko kirol talde bat da, Errusiakoa. CSKA hizkiek "Armadaren Kirol Elkarte Zentroa" esan nahi du. 1923an sortu zen eta hainbat kirol hartzen ditu bere baitan, arrakastatsuenak saskibaloia, futbola eta izotz hockeya dira. Sobietar Batasunaren daraian Armada Gorriaren taldea ezizena jaso zuen.
Saskibaloia
Zalantzarik gabe hau da CSKAren kirol jarduera arrakastatsuena. Sobietar Batasuneko eta Errusiako talde onena izateaz gain 6 aldiz irabazi baitu Europako Kopa, kontinenteko txapelketa nagusia.
Futbola
Sobietar Batasunaren garaian talde na izan zen eta XXI mendean Errusiako talderik onena bihurtu da. 2005 urtean UEFA Kopa irabazi zuen.
Protomelas spilonotus
Protomelas spilonotus Protomelas generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Hadropareia semisquamata
Hadropareia semisquamata Hadropareia generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Trigona corvina
Trigona corvina erle espezie bat da, Trigona generoan eta Apidae familian.
Dale (Wisconsin)
Dale Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Outagamie konderrian dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Anolis monensis
Anolis monensis Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Scytalichthys miurus
Scytalichthys miurus Scytalichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Kexiloa
Kexiloa Lapurdiko Urruña udalerrian dagoen auzo bat da. Udalerriaren iparraldean dago, Zibururen alboan.
Pauline Viardot
Pauline Viardot, García jaioa, (Paris, 1821eko uztailaren 18a - ibidem, 1910eko maiatzaren 18a) frantses mezzosopranoa eta musikagilea izan zen. Maria Malibran sopranoaren ahizpa zen. Piano ikasketak Franz Lisztekin egin zituen, eta aitarekin, Manuel Garcíarekin, kantatzen, eta Reicharekin konposizioa ikasi zuen. Bruselan (1837), Londresen (1839), eta Parisen (1839) egin zuen aurkezpena. Louis Viardot, Parisko Théâtre Italiengo zuzendariarekin ezkondu zen. Europako hiri nagusietan kantatu zituen Gluck, Meyerbeer, Mozart eta Gounoden operak. 1871-1875 urteetan kantu-irakasle izan zen Parisko Kontserbatorioan. Le dernier sorcier eta Cendrillon operetako musika idatzi zuen, besteak beste.
Lanak
Operak
Koralak
Abestiak
Instrumentalak
Arrizabalaga (argipena)
Arrizabalaga izenak hainbat adiera ditu:
NGC 2280
NGC 2280 galaxia espiral bat da, Canis Major konstelazioan. John Herschelek aurkitu zuen n.
Lasioglossum pectinatum
Lasioglossum pectinatum erle espezie bat da, Lasioglossum generoan eta Halictidae familian.
Bassa Mawem
Bassa Mawem (1984ko azaroaren 9an jaioa) Frantziako abiadura eskalatzailea da. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetarako sailkatu zeen.
Mickaël anaia txikia ere eskalatzaile profesionala da.'
Palestro
Palestro Italiako udalerri bat da. Paviako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Palestrok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ottobiano
Ottobiano Italiako udalerri bat da. Paviako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ottobianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
N-644
Portuko Autobidea (N-644) 2,971 kilometroko luzera duen autobide txikia da, Bilboko portura sarbide dena.
Gallartan hasten da autobidearekin gurutzaduran, izengabeko tunel bat eta Mamariga (300 m.) tunela zeharkatzen ditu eta Santurtzin amaitzen da, Bilboko portuaren barruko biribilgune batean.
Portura zuzenean heltzen denez, autobidea asko erabiltzen da, batez ere udan. Ingalaterrako Portsmouthera ferryz doazenak eta Superportua erabiltzen duten kamioak erabiltzaile ohikoak dira.
1992ko Espainiako Itzulia
1992ko Espainiako Itzulia Itzuli Handi honen 47. edizioa izan zen. 1992ko apirilak 27 eta maiatzak 17 artean ospatu zen, sarrerako bat eta horietako bat bikoitza izan zen 20 etapatan banatutako 3395 kilometroko ibilbidea eginez, garailea izan zen Tony Romingerrek, batez beste 35,275 kilometro orduko abiaduran bete zituenak. Jerez de la Fronteran hasi eta Madrilen amaitu zen.
Jereztik abiatu ziren txirrindularien artean Erik Breukink, Robert Millar, Steven Rooks edo Stephen Roche bezalako txirrindulari garrantzitsuak zeuden. Alabaina, dirudienez, horietako bakar bat ere ez zen forma egoera onean iritsi, eta ez zuten euren palmaresaren araberako maila eman. Espainiarren artean, aurreko edizioko irabazlea izan zen Melcior Mauri, Pedro Delgado eta Laudelino Cubino zeuden faboritoen artean.
Dalton (Massachusetts)
Dalton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Berkshire konderrian dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
1992ko Espainiako Itzulia
Cubinok, ordurarte edizio hau irabazteko hautagaia zirudiena, Covadongako aintziretan amaitu zen etapan denbora asko galdu zuen, etapa hau Pedro Delgadok irabaziz, eta hala, segoviarra bigarren jarri zen sailkapen nagusian. Itzulian nagusi ziren bi espainiarrek, Delgado eta Montoya, elkar estuki zainduz, ez zuten Romingerrekiko euren abantaila handitzerik lortu hurrengo mendiko etapetan. Honek, bi egunen faltan eginiko erlojupeko bikainarekin batera, suitzarrari bere lehen Espainiako Itzulia eman zion. Alferrikakoak izango ziren azken-aurreko etapan espainiarren eraso saiakerak, etapa hau ere suitzarrak irabaziz.
Hala, Tony Rominger Espainiako Vuelta irabazi zuen lehen suitzarra izan zen, eta berarekin batera podiumean Pedro Delgado eta Jesús Montoya egon ziren.
Sailkapenak
Zortzi sailkapen jokatu ziren eta honakoak izan ziren emaitzak:
Skythrenchelys lentiginosa
Skythrenchelys lentiginosa Skythrenchelys generoko animalia da. Arrainen barruko Ophichthidae familian sailkatzen da.
Protomelas spilopterus
Protomelas spilopterus Protomelas generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
NGC 2283
NGC 2283 galaxia espiral bat da, Canis Major konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
San Millán (argipena)
San Millán (Donemiliaga) gaztelaniazko izen bat da, hainbat tokiren izena:
Anolis nasofrontalis
Anolis nasofrontalis Anolis generoko animalia da. Narrastien barruko Dactyloidae familian sailkatuta dago.
Le Passage (Lot eta Garona)
Le Passage Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Le Passage udalerrian erroldatutako biztanleak 9.324 ziren. Familiak 4.104 ziren, horien artean 1.305 pertsona bakarrekoak ziren (407 bakarrik bizi ziren gizonak eta 898 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.370 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.052 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 377 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 4.513 etxebizitza zeuden, 4.223 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 277 hutsik zeuden. 3.763 etxeak ziren eta 668 apartamentuak ziren. 4.223 etxebizitza nagusietatik 2.487 bere jabearen bizilekua ziren, 1.651 alokairuan okupaturik zeuden eta 86 doan lagata zeuden; 54 etxek gela bat zuten, 283 etxek bi zituzten, 650 etxek hiru zituzten, 1.687 etxek lau zituzten eta 1.549 etxek bost zituzten. 3.428 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.155 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.554 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 5.755 ziren, horien artean 4.213 aktiboak ziren eta 1.542 inaktiboak ziren. 4.213 pertsona aktiboetatik 3.773 lanean zeuden (1.912 gizon eta 1.861 emakume) eta 440 langabezian zeuden (175 gizon eta 265 emakume). 1.542 pertsona inaktiboetatik 531 erretiraturik zeuden, 516 ikasten zeuden eta 495 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Le Passage udalerrian 4.304 unitate fiskal zeuden, 9.608,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.297 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 396 komertzioetatik, 19 erauzte enpresak ziren, 10 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresak ziren, 17 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 35 eraikuntza enpresak ziren, 84 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 20 garraio enpresak ziren, 20 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 8 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 25 finantziazio enpresak ziren, 11 higiezinen enpresak ziren, 48 zerbitzu enpresak ziren, 56 administrazio publikoko enpresak ziren eta 40 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 104 zerbitzu publikoetatik, 1 lan bilaketa bulegoa zen, 2 posta bulegoak, 7 banku bulegoak, 14 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekuak, 3 autoeskolak, 6 igeltseroak, 7 margolariak, 3 zurginak, 8 iturginak, 4 argiketariak, 15 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 14 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak, 3 tintoreriak eta 8 apaindegiak.
2009an zeuden 31 establezimendu komertzialetatik, 4 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 4 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 7 okindegiak, 4 harategiak, 4 liburu dendak, 1 etxerako tresna denda zen, 1 zapata-denda zen eta 5 lore-dendak ziren.
2000. urtean Le Passage udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 253 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zeuden 4 osasun-ekipamenduak botika ziren.
2009an 4 haur-eskola eta 3 lehen-hezkuntzako eskola zegoen. Le Passage udalerrian Bigarren Hezkuntzako ikastetxe bat zegoen 739 ikaslekin.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Saint-Mards
Saint-Mards Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Mards udalerrian erroldatutako biztanleak 176 ziren. Familiak 73 ziren, horien artean 23 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 19 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 27 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 84 etxebizitza zeuden, 70 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 83etxeak ziren. 70 etxebizitza nagusietatik 59 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 1ek bi zituen, 11 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 25 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2000. urtean Saint-Mards udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
San Bixintxo eliza (Urruña)
San Bixintxo Urruñan dagoen eliza pizkundetarra da. 1925eko maiatzaren 19an monumentu historiko sailkatu zuten.
XI. mendean eraikia eta XVI.ean berreraikia Jondoni Bixintxo Xaintesekoari eskainia, ezkila dorrean eguzki-ordularia du atsotitz bat daramana: VULNERANT OMNES, ULTIMA NECAT (Guziek zauritzen, azkenekoak hiltzen, Sarako elizaren berdina baina latinez)
Bere ur bedeinkatu ontzia eta bere predikatzeko-katedra Frantziako Gobernuak babesturik daude. 2009an organo handia berritu zuten. Hiru solairutako zurezko galeria bikainak ere baditu.
Protomelas taeniolatus
Protomelas taeniolatus Protomelas generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Andorra
Andorra, izen ofiziala Andorrako Printzerria (katalanez Principat d'Andorra), Iberiar penintsulako estatu burujabe txikia da, ekialdeko Pirinioetan dagoena, Frantzia eta Espainiaren artean. 468 kilometro koadroko eremua hartzen du, Gipuzkoakoaren laurdena gutxi gorabehera, eta 77.281 biztanle zituen 2016an. Hiriburua Andorra la Vella da (Andorra zaharra, euskaraturik):
Lurralde isolatua eta behartsua izan zen historian zehar, baina ospea lortu zuen Bigarren Mundu Gerratik aurrera, eta ekonomia asko hazi zen, gehienbat turismoaren eta paradisu fiskal izatearen ondorioz. Ez du indar armaturik, ezta armadarik ere. Hori dela eta, bertako defentsa Espainia eta Frantziako indar armatuen esku dago.
Mugak
Andorra Ekialdeko Pirinioetan dago, iparraldean Frantzia (Ekialdeko Pirinioak eta Ariège departamenduak) eta hegoaldean Espainia (Katalunia) dituelarik.
Hegoaldean Alt Urgell, hego-ekialdean Cerdanya, ekialdean Alta Cerdanya (Ipar Katalunia) eta mendebaldean Pallars Sobirà eskualdea mugakide ditu.
Erliebe eta hidrografia
Oso herrialde menditsua da, 2.500 metrotik gorako 65 gailur ditu eta. Coma Pedrosa (2.942 metro) mendirik garaiena da.
Ur baliabide garrantzitsuak ditu. Iparraldeko Valira, Ekialdeko Valira, Valira Handia eta Madriu ibai nagusiak dira. Escaldes-Engordany parrokian ur termalak daude.
Klima
Hiriburuak mendialdeko klima ozeanikoa du (Cfb) Köppen sailkapenaren arabera. Negu gogorrak dira, elur-jasa askorekin, eta uda epelak baina laburrak. Prezipitazioak ongi banaturik daude urte osoan.
Historia
1982ko urtarrilean bereizi egin ziren legegintza eta eragiletza funtzioak, eta kontseilu nagusiak (28 kidez osatua) kontseilu eragile edo gobernu bat izendatu zuen, lehendakaria buru zuela. 1993ko martxoaren 14an, andorratarrek, erreferendum bidez, indarrean zuten sistema erdi feudala baztertu eta konstituzio berria onartu zuten, eta geroztik, estatu burujabe eta demokratikoa ezarri da. Konstituzio horrek bide ematen dio Andorrari justizia aginpide burujabea izateko, bere kanpo politika propioa garatzeko eta nazioarteko erakundeetan parte hartzeko. 1993an onartu zuten Nazio Batuetan. Gainera, alderdi politikoak eratu ahal izan dituzte eta baita sindikatuak ere, lehenago ez baitzen ez alderdirik eta ez sindikaturik. Grebarako eskubidea ere legeztatua izan da.
Bi printzekideek segitzen dute estatuburu izaten, baina orain, herrialdeko mugei buruzko legeen gainean dute soilik beto eskubidea. Frantziak eta Espainiak lehengo ardurekin jarraitzen dute printzerriaren defentsa eta diru arazoei dagokien guztian. Konstituzio berria onetsi ondorengo 1993ko abenduan egin ziren lehen hauteskundeak, eta 1994ko urtarrilean Oscar Ribas Reig hautatu zuten Andorrako lehen gobernu burujabeko presidente. 2004ko azaroaren 15ean, lankidetza hitzarmena sinatu zuen Europar Batasunarekin.
Politika
1993ko martxoaren 14an onartutako konstituzioaren arabera, Andorra printzerri parlamentarioa da. Bi estatuburu ditu (printzekideak): Frantziako Errepublikako estatuburua (eta La Seu d'Urgelleko apezpikua. Hala ere, benetako boterea andorratarrek aukeratutako Kontseilu Nagusiak dauka (28 kide, lau urterako hautatuak). Kontseiluak botere legegilea dauka eta bertatik ateratzen da gobernua, botere betearazlea duena.
Justiziako Kontseilu Gorena da botere judizialaren gorengo organoa. Els Comuns deituriko erakundeek —udal erako instituzioak dira— eskuduntza handia dute.
Banaketa administratiboa
Andorra 7 parrokiatan dago banatuta:
Biztanleria
2016an 77.281 biztanle zituen Andorrak. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 14,4 dira, 15-24 urte bitartekoak % 9,6, 25-54 urte bitartekoak % 46,2, 55-64 urte bitartekoak % 14,2 eta 65 urtetik gorakoak % 15,6. Bizi itxaropena 82,9 urtekoa da; 80,7 urtekoa gizonezkoena eta 85,2 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak).
Banaketa etnikoa
Jatorrizko andorratarrak —katalanak, kulturaz eta hizkuntzaz— biztanleen herena baino gutxiago dira, gaur egun. Gainerako biztanleak etorkin espainiarrak (biztanle guztien % 60 inguru) eta frantsesak dira, gehienbat. Etorkin horiei kupo sistema zorrotz baten arabera eman zitzaien egoitza baimena. Biztanle guztien % 36,65ek baino ez du andorratar hiritartasuna. Gainerakoak espainiarrak, portugaldarrak edo frantsesak dira nagusiki.
Hizkuntzak
Katalana hizkuntza nazionala eta ofiziala den arren, gaztelania eta frantsesa ere asko erabiltzen dira. Andorratar gehienek katalanarekin batere beste hizkuntza bat gutxienez badakite.
Bertakoa ipar-mendebaldeko katalana da, Urgell eskualdeko bertsua. Aldaera horrek izan zituen XIX. mendean Andorran dialektoaz idazten zuten idazle parea, hala nola Antoni Fiter i Rossell eta Antoni Puig, baina joera horrek ez zuen XX. mendean iraun, ez bada Rosalia Pantebre Trasfí (1952), idazlearen aldarrikapenetan. XXI. mendean, idatziz eta komunikabideetan, katalan estandarra erabiltzen da.
Erlijioa
Andorratarren % 85 katolikoak dira. Meritxelleko Andre Maria haien zaindaria da: katalanen artean, emakumezko izen ohikoa da. Herrialdeko ereserkiak, El gran Carlemany izena duenak, erreferentzia egiten dio Karlomagnori bezainbeste Meritxelleko Andre Mariari.
Ekonomia
Andorrako ekonomia, tradizioz, abere hazkuntzan (ardiak, batik bat), tabakoaren langintzan eta basoetan oinarritzen zen. Nekazaritzak lur gutxi ditu, lur guztietako % 2 baino ez, eta nagusiki tabakoa ekoizteko erabiltzen da. Artzaintza, ordea, garrantzitsua da.
Hala ere, 1950etik aurrera, turismoak izugarrizko gorakada izan zuen eta, gaur egun, printzerriko jarduera nagusia da, urtean 8 milioi bisitari inguru jasotzen baititu. Eski estazioek, neguan, udako klima eta mendi ikuspegi ederrek, eta orobat zergarik gabeko produktuen eskuragarritasunak turista asko erakartzen dituzte. Turismoan oinarritutako ekonomia da nagusiki, eta hirugarren sektoreak BPGaren % 80 hartzen du. Dena dela, azken urteetan inguruko herrialdeen garapen turistikoak erakargarritasuna zertxobait moteldu dio; nolanahi ere, baliabide gehiago ere ditu: energia elektrikoa ekoizteko ur-jauziak, ur minerala, burdin meak eta beruna, besteak beste.
1990 etik aurrera, finantza zerbitzu berriak jarri ziren abian eta indar handia hartuz joan ziren, banku-sekretuaren lege zorrotzari eta zerga apalei esker. Andorrako gobernuaren sarrera bakarrak zerga gutxi batzuk eta zigiluen salmentak uzten dizkion irabaziak dira. Banku eta finantza kontuetan ere garrantzia dauka herrialdeak. Europar Batasuneko kide ez den arren, itun bereziak sinatu ditu merkataritza askea bultzatzeko, eta nazioartean bere produktuak saltzeko Europar Batasuneko beste herrialdeek dituzten erraztasun berberak ditu. Andorrak ez du inoiz diru propiorik izan, beti espainiar pezeta eta frantziar liberarekin aritu izan da eta, 2002az geroztik, euroa erabiltzen da.
Ondare erromanikoa
Estilo erromanikoko 40 eliza baino gehiago daude Andorran. Eraikin txiki eta apaindura gutxikoak izaten dira. Hona aipagarrienak:
Kirolak
Eskia kirol nazionala da. 2010eko Neguko Olinpiar Jokoen antolatzailea izateko hautagaitza aurkeztu zuen, baina ez zuen lortu. BC Andorra saskibaloi taldeak Espainiako ACB ligan dihardu.
Ordino Arkalis mendatea Frantziako Tourr eko eta Espainiako Vuelta ko zenbait etapa miresgarri utzi ditu. 1997 an, Jan Ullrich ek etapa irabazi eta lider jarri zen irabazi zuen lehenengo Tourrean. Bi urte geroago, Espainiako Vuelta n, Igor Gonzalez Galdeanok etapa irabazi zuen eta Jan Ullrichek berriz lider jarri zen. Lidertza Abraham Olano ri kendu zion etapa hartan. Bi itzuli handietan, Jan Ullrich ek lider mailota Ordinotik itzuliaren amaieraraino eraman zuen.
Jaiak
Andorrako jai nagusiak bi dira: martxoaren 14a (konstituzioa onartu zen eguna) eta irailaren 8a (Meritxelleko Andre Mariaren eguna, Andorrako zaindari erlijioso katolikoa).
Izazpi-Samiñoko mendilerroa
Izazpi-Samiñoko mendilerroa Gipuzkoako mendilerro bat da, tokirik garaiena (973 metro) Izazpiko gailurrean duena.
Mendilerroan dauden Izazpi eta Samiño mendiek ematen diote izena mendilerroari.
Mendiak
Hauek dira mendilerroaren hiru tontor altuenak:
Pancarana
Pancarana Italiako udalerri bat da. Paviako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Pancaranak honako udalerri hauekin egiten du muga:
FC Spartak Mosku
Moskuko Spartak Fubol Taldea (errusieraz Футбольный клуб «Спартак» Москва) Moskuko futbol talde bat da, Errusiakoa. Sobietar Batasunaren garaian, txapelketa ugari irabazi zituen (12 liga eta 10 kopa) eta Errusiako Premier Liga sortu zenetik talderik oparoena izan da, 10 Liga eta 3 Kopa. Etxeko partidak Luzhnikí estadio olinpikoan jokatzen ditu.
Sorrera eta hasierako urteak
Spartak Fubol Taldearen sorrera Nikolai Starostin jokalariari loturik dago dudarik gabe. Starostin izotz hockey jokalaria zen baina 1920 urtean aita hil zitzaion eta familia aurrera ateratzeko udan futbolean jokatzen hasi zen. 1922an Ivan Artemiyev eta berak Krasnaya Presnya izenarekin sortu zuten futbol taldea. Auzoan Dinamo Mosku taldea zeukan eta lehen urteetan haren itzalean egon arren urtez urte maila hobetzen joan zen.
Spartak izena
1936an Sobietar Batasuneko Liga sortu zen. Garai hartako talde nagusiek babesle garrantzitsuak zituzten, (Dinamok polizia, CSKA-k armada...). Krasnaya Presnya herriaren taldea zen eta horregatik Starostinek taldearentzako Spartak izena proposatu zuen Erroma garaiko Espartako gladiadorearen irudiak taldea ongi ordezkatzen zuela ikusiz. Lehenenpo txapelketa Dinamok irabazi zuen eta bigarrena Spartakek. Bigarren Mundu Gerraren aurretik beste bina Liga eta Kopa ere eskuratu zituen.