cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Likido
Bolumena
Hala ere, konprimagarritasun hutsalak beste fenomeno batzuetara eramaten du. Hodien kolpekatzea, ariete kolpea deitua, balbula bat bat-batean ixten denean gertatzen da, sistemaren bidez, soinuaren abiadura baino pixka bat gutxiagora, atzerantz bidaiatzen duen balbulan presio tontor handi bat sortuz. Likidoaren konprimaezintasunak eragindako beste fenomeno bat kabitazioa da. Likidoek elastikotasun gutxi dutenez, literalki, turbulentzia handiko edo norabide-aldaketa dramatikoko eremuetan bana daitezke, itsasontzi baten helizearen arraste-ertzean edo hodi baten ertz zorrotz batean, adibidez. Presio txikiko (hutsa) eremu batean likidoa lurrundu egiten da eta burbuilak sortzen ditu, gero presio handiko eremuetan sartzean kolapsatu egiten direnak. Horren ondorioz, likidoak burbuilek utzitako barrunbeak indar lokalizatu izugarriarekin betetzen ditu, alboko edozein azalera solido higatuz.
Presioa
non:
Eremu grabitatorio uniformeetako likido estatikoek flotagarritasunaren fenomenoa ere erakusten dute, non likidoan murgildutako objektuek indar garbia jasaten duten sakonerarekin presioa aldatzearen ondorioz. Indarraren magnitudea objektuak desplazatutako likidoaren pisuaren berdina da, eta indarraren norabidea objektu murgilduaren batez besteko dentsitatearen araberakoa da. Dentsitatea likidoarena baino txikiagoa bada, flotazio-indarrak gorantz seinalatzen du eta objektuak flotatzen du; aldiz, dentsitatea handiagoa bada, flotazio-indarrak beherantz seinalatzen du eta objektua hondoratu egiten da. Hau Arkimedesen printzipioa bezala ezagutzen da.
Gainazalak
Likido baten bolumena ontziaren bolumenarekin bat ez badator, azalera bat edo gehiago ikusten dira. Gainazal baten presentziak solteko likido batean agertzen ez diren fenomeno berriak sartzen ditu. Hau, azalera bateko molekula batek beste molekula likido batzuekin loturak dituelako da, soilik azaleraren barnealdean, gainazaleko molekulak barnealdera eramaten dituen indar garbi bat suposatzen duena. Modu baliokidean, indar hau energia terminoetan deskriba daiteke: azalera jakin baten eraketari lotutako energia kopuru finko bat dago. Kopuru hau azaleko tentsioa deritzon propietate material bat da, area-unitateko energia-unitateetan (NUS unitateak: J/m^2). Molekula arteko indar handiko likidoek azaleko tentsio handiak izateko joera dute.
Azaleko tentsioaren inplikazio praktiko bat da likidoek beren azalera minimizatzeko joera dutela, tanta eta burbuila esferikoak eratuz, bestelako mugarik ez badago behintzat. Azaleko tentsioa beste fenomeno batzuen erantzulea da, azaleko uhinak, kapilaritatea, hezetzea eta olatuak barne. Nanoeskalan konfinatutako likidoetan, gainazalaren efektuek paper menderatzailea izan dezakete; izan ere, likidoaren lagin makroskopiko batekin alderatuta, molekulen zati askoz handiago bat gainazal batetik gertu dago.
Likido baten gainazaleko tentsioak zuzenean eragiten dio hezetasunari. Likido arrunt gehienek hamarnaka mJ/m^2ko tentsioak dituzte, eta, beraz, olio-, ur- edo itsasketa-tantak erraz fusionatu eta beste gainazal batzuetara atxiki daitezke; merkurioa bezalako metal likidoek, berriz, ehunka mJ/m2-ko tentsioak izan ditzakete, eta, beraz, tantatxoak ez dira erraz konbinatzen eta gainazalak baldintza espezifikoetan soilik busti daitezke.
Likido arrunten azaleko tentsioek balio tarte estu samarra hartzen dute, eta horrek kontraste handia egiten du beste propietate mekaniko batzuetan behatutako aldakuntza itzelarekin, biskositatea kasu.
Biskositatea
Likidoen ezaugarria da barneko indarrak ez daudela erabateko deformazioaren mende, nahiz eta normalean bai egon deformazio-abiaduraren mende, hau da, solido deformagarriak likidoetatik bereizten dituena. Fluido errealak biskositate izeneko jarioarekiko erresistentzia izateagatik bereizten dira (solido biskoelastikoetan ere agertzen dena). Horrek esan nahi du, praktikan, likido batean abiadura mantentzeko beharrezkoa dela indar edo presio bat aplikatzea, eta indar horrek fluidoaren mugimendua eteten badu, azkenik, denbora mugatu baten ondoren amaitzen dela.
Likido baten biskositatea hazi egiten da bere masa molarra handitzean eta tenperatura handitzean. Biskositatea likidoa osatzen duten molekulen konplexutasunarekin ere lotuta dago: gas geldo likidotuetan baxua da eta olio astunetan altua. Fluido ororen (likidoak edo gasak) ezaugarri bereizgarria da.
Biskositatea fluido baten desplazamenduarekiko erresistentziaren neurri bat da, presio diferentzia bat dagoenean. Likido edo gas bat jariatzen denean, suposatzen da geruza egonkor bat dagoela, likido edo gasezkoa, fluxua agertzen den materialaren gainazalean itsatsia. Bigarren geruzak gainazaletik itsatsitako geruzarekin egiten du talka, eta bigarrenak hirugarren batekin, eta horrela hurrenez hurren. Segidako geruzen arteko marruskadura hori fluxuarekiko aurkakotasunaren arduraduna da, hau da, biskositatearen arduraduna.
Nazioarteko Unitate Sisteman biskositatea pascal-segundotan neurtzen da (Pa·s), edo N·s·m-2, edo kg·m−1·s−1. CGS sisteman poisea erabiltzen da.
Biskositatea murriztu egiten da likidoetan tenperatura igotzean, nahiz eta likido gutxi batzuek biskositatea handitzen duten berotzen direnean. Gasen kasuan, biskositatea handitu egiten da tenperatura igotzean.
Likido baten biskositatea biskosimetro baten bidez zehazten da, hauen artean erabiliena Ostwaldena delarik. Hau biskositate erlatiboa zehazteko erabiltzen da, hau da, normalean ura den likido patroi baten biskositatea ezagututa, likido arazotsuaren biskositatea lortzen da ekuaziotik abiatuta:
Elastikotasuna
Likido konfinatuek hainbat propietate mekaniko izan ditzakete likido askeen aldean. Adibidez, konfinamendu submilimetrikoaren pean dauden likidoek (adibidez, horma zurrunen arteko zuloan) solidoen antzeko erantzun mekanikoa erakusten dute, eta maiztasun txikiko zizailatze elastikoko modulu bat dute, harrigarriro handia, konfinamenduaren luzeraren alderantzizko potentzia kubikoarekin eskalatzen duena.
Fase trantsizioak
Irakite-puntua baino tenperatura txikiagoan, forma likidoko edozein materia lurrundu egingo da gas-kondentsazioa orekara iritsi arte. Puntu horretan, likidoa lurruntzen den abiadura berean kondentsatuko da gasa. Beraz, likido bat ezin da etengabe existitu lurrundutako likidoa etengabe mugitzen bada. Likido bat, bere irakite-puntuan, gasak egungo presioan kondentsatu dezakeena baino azkarrago lurrunduko da. Bere irakite-puntuan edo gainetik dagoen likido batek, normalean, irakin egingo du, nahiz eta gainberotzea zenbait egoeratan ekidin dezakeen.
Izozte-puntua baino tenperatura txikiagoan, likido bat kristalizatzeko joera izango du, bere forma solidora aldatuz. Gaserako trantsizioan ez bezala, presio konstanteko trantsizio honetan ez dago orekarik, eta, beraz, superhoztea gertatzen ez bada, likidoa erabat kristalizatuko da. Ikusi behar da hori presio konstantean baino ez dela gertatzen, eta, beraz, adibidez, ontzi itxi eta indartsu batean ura eta izotza bi faseak batera gertatzen diren oreka batera irits litezke. Solidotik likidorako kontrako trantsiziorako, ikus urtzea.
Likidoak espazioan
Fase-diagramak azaltzen du zergatik ez diren existitzen likidoak espazioan edo beste edozein hutsunetan. Presioa zero denez (planeta eta ilargien gainazal edo barrualdeetan izan ezik), ura eta espazioaren eraginpean dauden beste likido batzuk berehala irakin edo izoztuko dira tenperaturaren arabera. Lurraren inguruko espazioan, ura izoztu egingo da Eguzkia zuzenean haren gainean eragiten ari ez bada, eta lurrundu (sublimatu) egingo da eguzki-argian egon bezain laster. Ura, Ilargian izotza bezala existitzen da, Eguzkiak inoiz distiratzen ez duen eta inguruko arrokak gehiegi berotzen ez duen itzal-zuloetan bakarrik existi daiteke. Saturnoren orbitatik gertu dagoen tokiren batean, eguzkiaren argia ahulegia da izotza sublimatu ur lurrun bihurtzeko. Hau argi dago Saturnoren eraztunek osatzen duten izotzaren tamainagatik.
Soluzioak
Likidoek disoluzioak sor ditzakete gasekin, solidoekin eta beste likido batzuekin.
Esaten denez, bi likido solugarri dira edozein proportziotan soluzio bat osa badezakete; bestela, disolbaezinak dira. Adibidez, ura eta etanola (edateko alkohola) solugarriak dira, eta ura eta gasolina, berriz, disolbaezinak. Kasu batzuetan, bestela ukaezinak izango liratekeen likidoen nahasketa bat egonkortu egin daiteke emultsio bat sortzeko, non likido bat bestean barreiatzen den tanta mikroskopiko gisa. Normalean, tentsoaktibo bat behar izaten da tantatxoak egonkortzeko. Emultsioaren adibide ezagun bat maionesa da, ur eta olio nahasketa bat, lezitinarekin egonkortzen dena, arrautza gorringoetan dagoen substantzia bat.
Likidoen deskribapen mikroskopikoa
Likidoak osatzen dituzten molekulak desordenatuta daude eta elkarreragin handia dute, beraz, zaila da likidoak zorrotz deskribatzea maila molekularrean. Hau materiaren beste bi fase komunekin kontrastatzen da, gasak eta solidoak. Gasak desordenatuta dauden arren, gorputz askoren arteko elkarreraginak alde batera uzteko bezain diluituta daude, eta elkarreragin molekularrak, aldiz, ondo definitutako talka bitarreko gertaeretan molda daitezke. Aitzitik, solidoak trinkoak diren arren eta elkarreragin handia duten arren, euren egitura erregularrak maila molekularrean (adibidez, kristal-sare bat) sinplifikazio teoriko garrantzitsuak ahalbidetzen ditu. Arrazoi hauengatik, likidoen teoria mikroskopikoa ez dago gasena eta solidoena bezain garatua.
Egitura estatikoa
Likido batean, atomoek ez dute kristal-sare bat osatzen, eta ez dute irismen luzeko beste ordena-formarik erakusten. Hau X izpietan Bragg tontorrik ez egoteagatik eta neutroien difrakzioagatik nabarmentzen da. Baldintza normaletan, difrakzio-patroiak simetria zirkularra du, likidoaren isotropia adieraziz. Norabide erradialean, difrakzioaren intentsitatea leunki kulunkatzen da. Hau, normalean, S(q) egitura estatikoaren faktorearen bidez deskribatzen da, uhin-luzerarekin, zundaren (fotoia edo neutroia) uhin luzerak eta Braggen angeluak emanda \theta. S(q)ren oszilazioek likidoaren hurbileko ordena adierazten dute, hau da, atomo baten eta hurbilen dauden bizilagunen geruza gutxi batzuen arteko korrelazioak, bigarren lekuan hurbilago daudenak...
Korrelazio hauen deskribapen intuitiboagoa g(r) banaketa erradialaren funtzioak ematen du, funtsean S(q)ren Fourerren transformatua dena. Likidoan pareen korrelazioen bat-bateko denborazko batez besteko espazial bat adierazten du.
Asoziazioaren efektuak
Solidoen hedapen atomiko/molekularreko (edo partikulen desplazamenduko) mekanismoek lotura estua dute material likidoen fluxuaren biskositatearekin eta solidotzearen mekanismoekin. Biskositatearen deskribapenak, likidoaren barruko "espazio libre" molekularraren terminoetan, egoera likidoan tenperatura arruntetan "lotuta" dauden molekulen berri emateko behar izan zen moduan aldatu ziren. Zenbait molekula elkartutako molekula bat osatzeko konbinatzen direnean, sistema erdizurrun baten barruan, lehen, molekula mugikorretarako espazio libre bezala erabilgarri zegoen espazio kopuru bat gordetzen dute. Beraz, hoztean biskositatea handitzearen arrazoia substantzia gehienek hoztearekin erlazionatzeko duten joera da.
Antzeko argudioak erabil litezke presioak biskositatean dituen ondorioak deskribatzeko, zeinetan pentsa baitaiteke biskositatea bolumenaren funtzio bat dela nagusiki likido konpresibilitate finituarekin. Beraz, biskositatea handitzea espero da, presioa handitzearekin batera. Gainera, bolumena beroaren bidez hedatzen bada baina berriro presioaren bidez murrizten bada, biskositateak berdina izaten jarraitzen du.
Molekulak talde txikietan orientatzeko tokiko joerak nolabaiteko lotura ematen dio likidoari (lehen aipatu bezala). Lotura honek likido baten barnean "barne presio" handi bat sortzen du, ia erabat, denbora abiadura baxuen ondorioz (Maxwellen banaketari jarraituz) beste molekula batzuekin fusionatu diren molekulei zor zaiena. Molekula horietako batzuen arteko barne-presioa forma solidoan molekula talde baten artean dagoenari dagokio.
Aplikazioak
Likidoek askotariko erabilerak dituzte, hala nola lubrifikatzaileak, disolbatzaileak eta hozgarriak. Sistema hidraulikoetan, likidoa energia transmititzeko erabiltzen da.
Tribologian, likidoak euren propietateengatik aztertzen dira lubrifikatzaile bezala. Olioa bezalako lubrifikatzaileak biskositatearen eta osagaiaren funtzionamendu-tenperatura osoan egokiak diren fluxu-ezaugarrien arabera aukeratzen dira. Olioak askotan motorretan, kanbio-kaxetan, metalurgian eta sistema hidraulikoetan erabiltzen dira, lubrifikazio-propietate onak dituztelako.
Likido asko disolbatzaile gisa erabiltzen dira, beste likido edo solido batzuk disolbatzeko. Soluzioak aplikazio askotan daude, pinturak, zigilatzaileak eta itsasgarriak barne. Nafta eta azetona maiz erabiltzen dira industrian piezen eta makineriaren olioa, koipea eta mundruna garbitzeko. Gorputzeko jariakinak urezko soluzioak dira.
Tentsoaktiboak, normalean, xaboi eta detergenteetan aurkitzen dira. Alkohola bezalako disolbatzaileak antimikrobiano gisa erabiltzen dira askotan. Kosmetikoetan, tintetan eta tinta likidozko laserretan daude. Elikagaien industrian erabiltzen dira, landare-olioa erauzteko prozesuetan, adibidez.
Likidoek gasek baino eroankortasun termiko hobea izaten dute, eta jariatzeko ahalmena dela eta, likido bat egokia da osagai mekanikoen gehiegizko beroa ezabatzeko. Beroa likidoa bero-trukagailu baten bidez (erradiadore baten bidez, adibidez) bideratuz ezaba daiteke, edo beroa likidoarekin batera ezaba daiteke lurrunketa egitean. Ur-hozgarriak edo glikola erabiltzen dira motorrak gehiegi berotu ez daitezen. Erreaktore nuklearretan erabiltzen diren hozgarriak ura edo metal likidoak dira, hala nola sodioa edo bismutoa. Propultsatzaile likidozko filmak suzirien bultzada-kamerak hozteko erabiltzen dira. Mekanizazioan, ura eta olioak sortutako gehiegizko beroa ezabatzeko erabiltzen dira, eta horrek azkar honda ditzake bai laneko pieza bai erreminta. Transpirazioan, izerdiak giza gorputzaren beroa ezabatzen du lurrunketaren bidez. Berokuntzaren, aireztapenaren eta aire girotuaren (HVAC) industrian ura bezalako likidoak erabiltzen dira beroa eremu batetik bestera transferitzeko.
Era berean, likidoak askotan sukaldean erabiltzen dira, bero-transferentziaren propietate hobeak dituztelako. Eroankortasun hobeaz gain, likido beroenak hedatu eta igo egiten direnez, eremu hotzenak uzkurtu eta hondoratzen diren bitartean, biskositate zinematiko txikia duten likidoek konbekzio bidezko beroa tenperatura nahiko konstantean transferitzeko joera dute, eta, ondorioz, likido bat egokia da eskalatzeko, irakiteko edo frijitzeko. Beroaren transferentzia-tasa are altuagoak lor daitezke gas bat likido batean kondentsatuz. Likidoaren irakite-puntuan, energia termiko guztia erabiltzen da likido batetik gas baterako fase-aldaketa eragiteko, ondoriozko tenperatura-igoerarik gabe, eta energia kimiko potentzial gisa biltegiratzen da. Gasa berriz likido batean kondentsatzen denean, gehiegizko energia termiko hori tenperatura konstantean askatzen da. Fenomeno hau lurrunketa bezalako prozesuetan erabiltzen da. Likidoek irakite-puntu desberdinak izan ohi dituztenez, likidoen edo gasen nahasketak edo soluzioak destilazioaren bidez bereizi ohi dira, beroa, hotza, hutsa, presioa edo beste bitarteko batzuk erabiliz. Destilazioa denetan aurki daiteke, edari alkoholdunen ekoizpenetik, petrolio-findegietatik eta gasen destilazio kriogenikotik (hala nola argoia, oxigenoa, nitrogenoa, neona edo likuefakzio bidezko xenona).
Batzuetan, likidoak neurtzeko gailuetan erabiltzen dira. Termometro batek, sarri, likidoen hedapen termikoa erabiltzen du, merkurioa kasu, bere jariatze-ahalmenarekin konbinatua tenperatura adierazteko. Manometroak likidoaren pisua erabiltzen du airearen presioa adierazteko.
Battle Creek (Nebraska)
Battle Creek Nebraskako hiri bat da. Madison konderrian kokatua dago. 2010ean 1,207 biztanle zituen, 1.83 kilometro koadrotan banatuta.
Sentheim
Sentheim Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Sentheim udalerrian erroldatutako biztanleak 1.525 ziren. Familiak 549 ziren, horien artean 99 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 58 bakarrik bizi ziren emakumeak), 182 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 231 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 37 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 575 etxebizitza zeuden, 556 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 499 etxeak ziren eta 70 apartamentuak ziren. 556 etxebizitza nagusietatik 465 bere jabearen bizilekua ziren, 84 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 82 etxek hiru zituzten, 118 etxek lau zituzten eta 342 etxek bost zituzten. 489 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 181 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 319 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Neoestoizismo
Neoestoizismoa XVI. mendean sortutako mugimendu filosofikoa izan zen. Haien helburua estoizismo klasikoa kristautasunarekin bat egitea izan zen. Sortzailea Justus Lipsius (1574-1606) idazle eta humanista flandiarra izan zen.
Cynisca bifrontalis
Cynisca bifrontalis Cynisca generoko animalia da. Narrastien barruko Amphisbaenidae familian sailkatuta dago.
Neoestoizismo
Ezaugarriak
1584an Lipsiusek De constantia liburu ospetsua plazaratu zuen; elkarrizketa moduan idatzia, bertan pentsamendu berriaren oinarriak finkatu zituen. Teoria hori beste lanetan landu zuen ondoren, esaterako, Manductio ad stoicam philosophiam, Physiologia stoicorum eta Ethica.
Sentheim
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Neoestoizismo
Ezaugarriak
Neoestoizismoa filosofia praktikoa da. Haien arabera bizitzaren oinarrizko araua pasio lurtarren aurrean gizakiak amorea ez ematea da; alderantziz, Jainkoaren esanetara moldatu behar da. Neoestoizistek lau "pasio estoikoak" bereizi egiten dute: sabelkeria, poztasuna, beldurra eta mina.
Neoestoizismoak XVI. eta XVII. mendeetan jarraitzaile asko izan zuen, besteak beste: Montesquieu, Bossuet, Francis Bacon, Joseph Hall, Francisco de Quevedo eta Juan de Vera y Figueroa.
Dardanelle (Arkansas)
Dardanelle Arkansasko hiri bat da. Yell konderrian kokatua dago. 2010ean 4,745 biztanle zituen, 8 kilometro koadrotan banatuta.
Ophthalmolepis lineolata
Ophthalmolepis lineolata Ophthalmolepis generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Sentheim
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 13 zerbitzu publikoetatik, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 2 higiezinen agentziak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 arropa denda zen.
2000. urtean Sentheim udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden, 210 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1  eta botika 1  bat zegoen.
2009an haur-eskola 1  eta lehen-hezkuntzako eskola 1  zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Châteaugiron
Châteaugiron (bretainieraz Kastell-Geron) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Bayard (Nebraska)
Bayard Nebraskako hiri bat da. Morrill konderrian kokatua dago. 2010ean 1,209 biztanle zituen, 1.8 kilometro koadrotan banatuta.
Champsochromis spilorhynchus
Champsochromis spilorhynchus Champsochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Sekuoia erraldoi
Sequoiadendron generoak beste kide bat bazuen, egun iraungita: S. chaneyi, hain zuzen ere.
Zuhaitz apaingarri moduan hazia, egun mundu osoko klima epeleko eskualdeetan ikus daitezke.
Handienak
Mother of the Forest izeneko sekuoia egun daudenak baino handiagoa izan arren, hona hemen egun bizirik dauden sekuoien zerrenda:
NGC 393
NGC 393 galaxia bat da, Andromeda konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Teresa Iturralde
Teresa Iturralde Añibarro (Bilbo, 1787 - Bilbo, 1829) emakume bizkaitarra, Hego Euskal Herriko Foruen alde borrokatu zuen.
Egoera
Fernando VII. Borkoikoa Espainiako tronuaren buru bera jarri zenean, estatua era absolutistan gobernatu zuen eta ez zen herritarren gustuko izan. 1814 eta 1820 artean, Cádizko Konstituzioa ezerezean utzi zuen eta liberalak jazarri zituen. Baina 1820an, Riegoren pronuntziamenduak Hirurteko Liberala hasi zuen: Cádizko Konstituzioa berrezarri eta desamortizazio bati ekin zioten. Fernando VII. Borkoikoak onartu behar izan zuen, baina 1823an San Luisen Ehun Mila Semeak armadak liberalen boterearekin amaitu zuen eta Espainia absolutismora itzuli zen.
Bizkaian 1820ko ekainean bertan hasi ziren Konstituzioaren aurkako protestak eta gerra-prestaketak, konstituzio hori Foruen aurkako tresna baitzen. 1821eko martxoan Bizkaiko matxinatuen buruak preso hartu zuten, hau da, Fernando Zabala.
Biografia
Teresa Iturralde Foruen alde eta liberalisten aurka borrokatu zuen. Bere konpromezuan, gerrillako kapitaina izan zen. XIX. mendeko hogeigarren hamarkadan liberalen aurka sortu ziren mugimendutan inplikatuta egon zen, besteak beste, matxinatuen buruei babesa emanez, korreo funtzioa betetzen eta, baita ere, borroketan parte hartzen, dibisio baten buru gisa. Fernando Zabala, matxinatuen burua, bere Barrenkale Barrenako etxean gorde zuen. Espetxeratua izan zen eta Baionan ere babesa hartu behar izan zuen. Liberalek haren izen onarekin bukatzeko "Pepa Fandango" goitizena jarri zioten. Absolutisten garaipenarekin eta Fernando VII. Borkoikoaren armadak matxinatuak onartuak izan ziren baina Teresa, emakumea zenez, horren truke estanko bat eskaini zioten. Bilbon, 1829an hil zen.
Lareki
1970n jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Urraulgoitiko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak larekitarrak ziren.
Izena
Lareki toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Geografia
Lareki Urraulgoiti ibarran dago.
Inguru naturala eta kokapena
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Klima
Erlieberaren desberdintasunak direla eta, Urraulgoitin bi klima desberdintzen dira, batetik hegoaldeko klima azpimediterraniarra, eta bestetik iparraldeko klima azpiozeanikoa. Iparraldean izaten diren prezipitazio ugariagoak direla eta (batez beste 1 400 mm edo gehiago urtero), pagadi ugari daude. Bien bitartean, hegoaldean, urtero 900 mm jausten direlarik, pinu basatia da espezierik ohikoena. Urteko batez besteko tenperatura 8 eta 12 gradu bitartekoa da.
Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.
Estazio meteorologikoak
Urraulgoitin dagoen Eparotz, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
XII. mendearen hasierako abizen lokatibo gisa ageri da. Bertako nekazariek, 1427an, Orreagako Santa Mariari 3 kahitzeko urteko petxa, 3 gari-lapurreta eta kahitze eta erdi olo-lapurreta zor zizkioten, Leireko San Salbatzaileari gari-kahitze bat eta olo-kahitze bat eta Koroari bi gari-lapurreta baino ez.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Strevi
Strevi Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Strevik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Namakkal barrutia
Namakkal barrutia Indiako barruti bat da, Tamil Nadu estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Venera 13 eta 14
Bi zundak, 1981ean Artizarrera jaurtitzeko aukera probesteko eraikiak, eta, bata bestearekiko, bost eguneko tartearekin jaurti ziren: Venera 13a 1981eko urriak 30ean, 06:04:00 UTC orduan eta, Venera 14a, urte bereko azaroak 4an, 05:31:00 UTC orduan, biak ala biak, 760 kiloko masa orbital osoarekin.
Misioaren garapena
Zundak, Artizar planetara, jaurti eta lau hilabetera iritsi ziren, eta planetara, lurreratze modulu edo lander bat bidali zuten 1982ko martxoak 1ean. Misio bakoitza, ontzi erremolkatzaile batean, eta honi lotuta zihoan lurreratze zunda edo lander batez osatua zegoen. Lurreratze modulua, hermetikoki itxia izan zen presiopean. Honek, tresneria eta elektronika guztia zeramatzan, eta antena batek koroatutako eraztun erako plataforma batean muntatua zihoan. Diseinua, Venera 9tik 12rarteko ontzien antzerakoa zen. Neurketa kimiko eta isotopikoak hartzeko, eguzki argiaren barreiatzea neurtzeko, eta planetaren atmosfera trinkoan zehar jaisten ari zen bitartean deskarga elektrikoak erregistratzeko tresneria zeraman. Ontziak, kamera sistema bat, espektrometria fluoreszente sistema bat, harizko zulagailu bat eta azalera frogatzailea, penetrometro dinamikoa eta sismometro bat, azaleko ikerketak egiteko erabili zituen. Lurreratze moduluek, planetaren azaleran 32 minutu irauteko diseinatuak izan zirenak, 127 minutu iraun zuten (90 atmosferako presioan eta ia 500 °Cko tenperaturan), eta Lurrera igorritako datuak, arrakastarekin iritsi ziren, Artizarraren azaleraren lehen kolorezko argazkiak igorriz.
Tsukasa Hosaka
Tsukasa Hosaka (japonieraz: 保坂 司, 1937ko martxoaren 3a - Kofu, 2018ko urtarrilaren 21a) Japoniako futbolaria izan zen.
385 Ilmatar
Bere izena, finlandiar mitologiako Ilmatar izeneko jainkosagatik jasotzen du.
Altzibar
Altzibar Oiartzungo (Gipuzkoa) auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 1.430 biztanle ditu.
Zenbaketa bikoitz (konbinatoria)
Zenbaketa bikoitza konbinatorian erabili ohi den frogapen metodoa da, non multzo baten zenbaketa bi era ezberdinetara egiten den, suertatzen diren bi adierazpenak berdinak direla egiaztatzeko.
Adibidea
n pertsonako multzo batean, edozein tamainako pertsona taldeen kopurua zenbatu behar da.
Alde batetik talde hauen kopurua, 0 pertsonako talde kopurua (honela talde bakarra osa daiteke), pertsona bakar bateko talde kopurua, ...,eta n pertsonak barnehartzen dituzten talde kopurua gehituz lortzen da. Beraz, hau izango da metodo honen bitartez kalkulatzen den talde kopurua:
Gogoratu behar da, n elementu multzo batetik, ordena kontuan hartu, k-koteak osatzeko era kopurua hau dela:
Bigarren metodo baten bitartez, pertsona bakoitzak bai eta ez erantzunak ditu aukeran, taldearen barnean egon nahi duen erantzuterakoan. Honela, pertsona guztietarako, 2 × 2 × ... × 2 = 2n era daude taldeak osatzeko.
Akihito Ozawa
Akihito Ozawa (小澤 章人, 1992ko abuztuaren 10a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Albirex Niigata.
Quintanilla Vivar
Quintanilla Vivar edo Quintanilla Morocisla gisa ere ezagutua izan zena, Gaztela-Leongo herri bat da, Burgosko probintizian eta Ubierna Errekaren Merinterrian kokatua, Burgos hiriburutik 7 kilometrora.
Historia
Quintanilla Morocisla, ustez, hasieran, etxalde harresitu bat izan zen, gazteleraz, Quintanilla bezala ezagutzen dena. Berau, Diego Porcelosek, Alfontso erregearen aginduz, 884. urtean, Ubierna eta Burgosko herri indartsuak sortu ondoren, ingurura heldu zen segurtasun handiagoarengatik sortu zen. Oraingo herriguneari hasiera eman zion etxaldeak, bere lehen jabearen izena jaso zuen. Jabe hau Munio Cixila zen. Izen hau, beranduago, Muniocisla, eta, ondoren, Morocislarantz aldatuko zen.
Datu bitxi bezala, Ensenadako markesaren erroldan, herriko biztanle guztiak, kapare bezala agertzen dira, hau da, nobleziaren partaide bezala. Garai hartan herriak, ohe bakarreko ospitale bat, taberna, eta abadeentzako etxe bat zituen.
Alfoz eta Burgosko Jurisdikzioaren zati zen tokia, Burgosko Intendentzia osatzen zuten hamalauetako bat 1785 eta 1833 bitartean 1787ko Floridablancaren erroldan agertzen den bezala
Antzina, Ubierna ibaiaren ertzean kokaturik zeuden bi auzotan banaturik egon zen herria. Lehenengoa, oraingo herrigunea eta Vivar del Cid artean zegoen, San Pedroko Gainaldean. Bertan, duela ez asko arte, ermita bat mantendu zen. Orain, berriz, toki horretan, txaletak eta etxe atxikiak eraikitzen ari dira.
Jaiak eta ospakizunak
Herriko jaiak, Meridako Santa Eulaliaren omenezkoak dira.
Toki ezagunak
Gertu, Fresdelvaleko Ama Birjinaren errege-monasterioa dago, Burgosko udalerriaren lurraldearen barnean. Oraindik ur errota bat ere existitzen da. Ur errota honek, industria bezala iraun zuen 1993. urtera arte.
Banbara hizkuntza
Banbara, banbarera edo bamanankana banbara herriaren hizkuntza da, Niger-kongo hizkuntza taldean sailkatua, talde horretako manden azpi multzoan. Maliko % 80k hitz egiten du, lehen edo bigarren hizkuntza gisa. Manden hizkuntzak Afrikako mendebaldeko herrialde askotan hitz egiten dira: elkar ulertzen duten manden hizkuntzek osatzen duten multzoa da eta nagusiak hauek dira:
Bambareraren zabaltasunen ondorioz, Afrikako mendebaldeko merkataritzarako beharrezko hizkuntza bihurtu da. Jula hitzak (herrialde askotan banbarak hartzen duen izena) bamanankanaz "merkataria" esan nahi du.
Bamanankan hitzak "bamananen hizkuntza" esan nahi du (kan "hizkuntza" da). Bamanan —batzuetan, bamana idatzita— nazio baten izena da: hitzaren jatorrizko esanahia "ama ukatu dutenak" da. Bamanan herria Manden nazioko gizarte aitalehen zaharrena da; beste manden guztiak amalehenak ziren. Bamanen amalehenen sistematik aitalehenenerako aldaketa hori Mianka herriaren inbasioaren ostean gertatu zen.
Bamanankanak idazkera asko izan ditu historian zehar. Arabiar alfabetoaz eta alfabeto latinoaz banbara hizkuntza idazteko ahaleginak ez dira oso arrakastatsuak izan.
Bamanankanean, manden hizkuntza guztietan bezala, doinuak garrantzi itzela du, haren aldaketak esaldi guztiaren esanahia aldatzen baitu. Adibidez, ama esateko, doinu sakonean, bá da; doinu zorrotzean esanez gero, handia da; doinu normalean esaten bada, ibaia; eta bǎ, eztarriaz ahoskatuta, ahuntza.
1930 ean Woyo Couloubaly k alfabeto latinoan oinarritutako idazkera berria sortu zuen, hasieran, 123 karaktere zituena, baina 1949 an, Soulemana Kante- N'ko alfabetoa sortu zuen, mandinga hizkuntzetarako eginik: 27 karaktere ditu eta 8 marka diakritiko, doinuaj kontuan hartzeko. N'ko hitzak (un ko ahoskatuta, en ko bainoago) mandinga hizkuntza guztietan "nik diot" esan nahi du eta volta-gur hizkuntza askotan ere bai. Tradizioak dioenez, 1235 ean, Sundjata Keïta errege aldarrikatu zenean, herriari mintzatu zitzaion, "ni, Sundjata Keïta, zuei zuzentzen natzaizue, hitz egiten dizutenean N'ko esaten duzuen guztiei" esanez.
Afrikako mendebaldeko estatu guztiek hizkuntza ofizialtzat Europako bat daukate, gehienek ingelesa edo frantsesa; hori dela eta, jatorrizko hizkuntzetan hezkuntza eta literatura oso atzeratuta dago. Horrez gain, Afrikako estatuen lurraldetasunaren antolaketa dela eta, hizkuntza berbera duten herriak hiru eta askotan lau estatutan banatuta daude eta estatu bakoitzean hizkuntza afrikar asko daude. Ez da erraza hizkuntza afrikar bat besteen gainetik ofizialtzat hartzea. Egoera hori, banbaeraren kasuan, tamalgarria da. Malin % 80k hitz egiten du: hitz egiten ez dutenen artean, gehienak hamar urtetik beherako umeak dira, % 30ek bakarrik daki frantsesez, hots, hezkuntzan erabiltzen den hizkuntza bakarra.
Ashdown (Arkansas)
Ashdown Arkansasko hiri bat da. Little River konderrian kokatua dago. 2010ean 4,723 biztanle zituen, 18 kilometro koadrotan banatuta.
Châteauneuf-d'Ille-et-Vilaine
Châteauneuf-d'Ille-et-Vilaine (bretainieraz Kastell-Noez) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Dumas (Arkansas)
Dumas Arkansasko hiri bat da. Desha konderrian kokatua dago. 2010ean 4,706 biztanle zituen, 7.8 kilometro koadrotan banatuta.
Nilgiris barrutia
Nilgiris barrutia Indiako barruti bat da, Tamil Nadu estatuan. biztanle ditu kilometro koadrotan.
Mugakideak
Honako barrutiekin egiten du muga:
Nobody's Home
Nobody's Home Avril Lavigneren abestia da. Under My Skin diskoko hirugarren singlea da. Abeslariaren kanta onenetarikoa dela esan ohi da.
Bideoa
Bideoan Avril arropa zikin eta ile beltz nahasiarekin ageri da. Behartsu izatea eta kalean bizitzea dira bideoliparen tematikak.
Bazile Mills (Nebraska)
Bazile Mills Nebraskako herri bat da. Knox konderrian kokatua dago. 2010ean 29 biztanle zituen, 1.27 kilometro koadrotan banatuta.
Simon Durruti
Simon Durruti edo Simón Durruty (1852-1915) apaiza eta euskal idazlea izan zen. Domintxaine-Berroetan apaiz egon zen eta Elizako liburu ttipia erlijio-liburua idatzi zuen, XIX. mendeko lan garrantzitsua izan dena eta nafar-lapurteraz idatzita dagoena.
Tagliolo Monferrato
Tagliolo Monferrato Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Tagliolo Monferratok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Leonardo Kalil Abdala
Leonardo Kalil Abdala (1996ko apirilaren 10a - ) Brasilgo futbolaria da.
Schwarmstedt
Schwarmstedt Alemaniako herri bat da, Saxonia Beherea estatuan kokatua. Honen barnean, Soltau-Fallingbostel barrutian dago. Leine eta Aller ibaiak batzen diren tokian dago Bad Fallingbostel herritik 20 kilometro hegoaldera eta Nienburg herritik 30 kilometro ekialdera.
Hedadura eta biztanleria
Herriak, 29, 92 kilometro karratuko hedadura du, eta, 2008ko apirilaren 27an eginiko azken erroldaren arabera, 5264 pertsona bizi dira bertan.
Hidrologia
Leinefeldetik hasita 281 kilometroko distantzia bete ondoren, Leine ibaiak herri hontan bat egiten du Aller ibaiarekin.
Garaiera
Herria, itsasoaren mailatik 26 metroko garaierara dago.
Herritar ezagunak
Wilhelm Röpke makroekonomista
Takao Nishiyama
Takao Nishiyama (japonieraz: 西山 孝朗, 1942ko urtarrilaren 7a - ) Japoniako futbolaria da.
Gari-irin
Gari-irina gariaren ehoketatik ateratako hautsa da eta giza kontsumorako erabiltzen da. Gari-irina irin guztien artean gehien ekoizten dena da.
Gari barietateei "ahulak" deitzen zaie, gluten eduki txikia badaukate eta "sendoak" gluten eduki handia badute. Irin sendoa edo ogi-irina gluten handikoa da, % 12 eta % 14 gluten edukiarekin; masa ukipen elastikoa dauka, forma ondo mantentzen duena laberatu ondoren. Irin ahula konparatiboki gluten gutxikoa da eta, beraz, lortzen den ogiak testura finagoa du, hauskorra.
Cynisca liberiensis
Cynisca liberiensis Cynisca generoko animalia da. Narrastien barruko Amphisbaenidae familian sailkatuta dago.
Kontrainsurjentzia Euskal Herrian
Espainiar estatuaren aldetik
Espainiako Gerra Zibilaren osteko garaietan galtzaileen aurkako errepresioa fronte guztietan garatu zen. Agintari frankistek, funtzionarioek, falangistek, excombatientes izeneko espainiar gudari ohiek, Frankoren guardiakoek, Guerrilleros de Cristo Rey... erregimenaren aurkako pertsonak mehatxatu eta zigortzea normaltzat jotzen zen, eta legez kanpoko jarduera hauek gerra zikina baino gehiago sistemaren errepresio bide normaltzat hartzen ziren. ETAren sorreraren ostean eta batez ere Frankismoaren azken aldean errepresio mota honek beste ezaugarri batzuk hartuko zituen eta gerra zikina berebiziko presentzia hartuz joan zen Euskal Herriko bilakaera politikoan, beti ere Zerbitzu Sekretuek edo Inteligentzia Zerbitzuek antolatuta.
Francisco Francok Carrero Blanco 1973ko ekainaren 9an izendatu zuen Gobernuko Presidente, eta honek, frankismoaren jarraipena segurtatzeko, Informazio Zerbitzuak berrantolatu zituen. Horrela, estatuko segurtasun zerbitzu guztiak "Gobernu Presidentziaren Dokumentazio Zerbitzua" (Servicio de Documentación de Presidencia del GobiernoSDPG)-ren menpean gelditu ziren. 1974an, Carrero Blancoren hilketaren ostean, "Dokumentazio Zerbitzu Zentrala" (Servicio Central de DocumentaciónSECED)-ek hartu zituen SDPGren funtzioak. 1977an SECED CESID (Defentsako Informazio Goi Zentroa-Centro Superior de Información de la Defensa) bilakatu zen. 2002. urtean CNI (Espainiako Inteligentzia Zerbitzua - Centro Nacional de Inteligencia) sortu zen Espainiako Zerbitzu sekretuak Eruopakoekin parekatu eta profesionalizatzeko asmoz.
Hasiera batetik SDPGk egitura paramilitar eta parapoliziala antolatu zuen errepresioa bideratzeko eta batez ere tentsio estrategiaren bidez prozesu politikoa kontrolatzeko asmoz. Espainiako eskuin muturreko elementu eta poliziez gain, egitura honetan sartu ziren frankismoaren babesen Espainian bildutako nazioarteko faxista eta mertzenarioak: OASeko kide frantsesak, PIDE portugaldarraren kideak, AAA argentinarraren kideak, Ordine Nuovo eta Avanguardia Nazionale talde faxista italiarraren kideak... Delle Chiae, Valerio Borghese (Ordine Nuovo) eta Jean Pierre Cherid (OAS) izango dira horietako pertsona aipagarrienak.
Gerra zikinerako hainbat izen sortu eta erabiliko ziren, helburu berdinekin: Accion Nacional Española (ANE),Antiterrorismo ETA (ATE), Batallon Vasco Español (BVA), Triple A (AAA), Guerrilleros de Cristo Rey, Grupos Antiterroristas de Liberación (GAL).
ATE (Anti-Terrorismo ETA) izenekoa 1975eko ekainean agertu zen jendaurrean, ordura arte Ipar Euskal Herrian egindako ekintzak bere gain hartzeko zabaldu zuen prentsa ohar baten bidez. 1980 hamarkadako lehen urteetara luzatu zen. Urte horietan BVEk protagonismo gehiago hartzen joan zen eta aldi berean ATE desagertu egin zen.
BVE (Batallón Vasco Español) 1975etik 1982ra artean hartu zituen gerra zikineko ekintza ugari bere gain.
GAL (Grupos Antiterroristas de Liberación) 1982an sortu zen PSOE gobernura iritsi zenean, gerra zikina egitura eta jarduera profesionalagoan jarduteko asmoz, eta 1987. urtera arte ekintza ugari hartu zituen bere gain. GAL erakundearen desegiteak, ordea, ez zuen ekarri gerra zikinaren amaiera (ikus aurrerago, kronologia).
Orokorrean, ekintza asko inkontrolatuei ere egotzi izan zaizkie medio ofizialetatik, antolatu gabeko jardueraren irudia emateko. Inkontrolatuen ekintza asko, ordea, ondo antolatuta zeuden: Saenz de Santamariaren agindupean zegoen Espainiako Estado Mayor delakotik guardia zibilez eta eskuin muturreko elementuez osatutako komandoak antolatu ziren gerra zikinean jarduteko. Guardia Zibilaren Grupo Operativo de Servicios Secretos (GOSSI) jardun zuen ekinbide horretan. Eta Gil Sanchez Valiente kapitaina zen Euskal Herrian jarduten zuen GOSSIk antolatutako komando horietako baten burua.
Izan ere, SDPGk antolatutako talde haien presentzia mantendu egin zen Espainiako estatuak bideratutako gerra zikinean, eta elementu haiek osatutako taldeez gain indar armatu desberdinen informazio zerbitzuak ere aritu izan dira gerra zikinean Zerbitzu Sekretuen egituraren barruan.
Bestela ere, espioitza politiko eta bestelako gertakari askotan nahastuta ibili dira Espainiako Zerbitzu Sekretuak.
Frantziako estatuaren aldetik
Frantziako Zerbitzu sekretuek gerra zikinean izandako jarduerak ezagunak izan arren (DST, RG , DNAT eta DGSE ) Euskal Herriaren kasuan ez da agertu horren gaineko dokumentazioa, Espainiako zerbitzu sekretuekin duen kolaborazioa jakina izanik ere.
GALen kasuan polizia eta militar frantsesen inplikazioa agerikoa izan da eta kazetaritza munduan ere ondo dokumentatuta dago. Besteak beste, 1995ean Angel Lopez Carrillo polizia espainolak El Mundo egunkariari aitortu zion Joël Cathala polizia frantsesak Espainiako Barne Ministeritzatik dirua jaso zuela errefuxiatuei buruzko informazioaren truk. Baina Frantziako epaileek ez dute horien gaineko prozedura judizialik ireki.
Bestetik Popo Larre, Iparretarrak taldeko kidea, 1983ko abuztuaren 7an desagertu zen poliziarekin izandako tiroketa baten ostean, baina horren gaineko daturik ez dira oraingoz agertu. 2009ko apirilaren 18an desagertu zen Jon Anza ETAkideari buruzko ikerketak ere 2013an artxibatu zituen Tolosako epaitegiak, espainiako poliziak ukan zukeen ardura ikertu gabe.
A-Malas
A-Malas Gasteizen sorturiko streetpunk musika taldea da.
Euskaraz eta gaztelaniaz abesten dute eta dagoeneko bi maketa atera dituzte.
Puginier
Puginier Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Aude departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Puginier udalerrian erroldatutako biztanleak 144 ziren. Familiak 64 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 80 etxebizitza zeuden, 63 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 9 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 79 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 63 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 23 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 46 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 77 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 77 pertsona aktiboetatik 70 lanean zeuden (39 gizon eta 31 emakume) eta 7 langabezian zeuden (4 gizon eta 3 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Puginier udalerrian 59 unitate fiskal zeuden, 137 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.101 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 2 higiezinen enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen eta 1 margolaria.
Koki Ogawa
Koki Ogawa (小川 航基, 1997ko abuztuaren 8a - ) Japoniako futbolaria da.
Puginier
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Puginier udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden, 480 hektarea erabiltzen.
NGC 395
NGC 395 galaxia bat da, Tucana konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Koki Ogawa
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Júbilo Iwata.
Arma biologiko
Arma biologikoa -arma bakteriologikoa ere deitua- pertsonak, animaliak edo uztak kaltetzen dituen bizidun patogenoz edo beren toxinez osatutako materiala da, arlo militarrean erabil daitekeena, etsaia kaltetzekotan. Bakterioak, birusak eta toxina bakteriarrak dira arma biologiko moduan gehien erabiltzen direnak.
Aerosola gas batean daude partikula txikiez -solidoz ala likidoz- osatutako esekidura da. Partikula txiki horiek mikrobio patogenoaren eramaileak dira. Aerosolen inhalazioak edo arnasteak infekzioaren sarbidea ekartzen du. Bacillus anthracis-en (karbunkoaren eragilea) esporak, esaterako, aerosolen bidez erabili dira karbunkoa zabaltzeko bioterrorismoaren ekintza batzuetan.
Ur potablearen kutsapenak kolera edo sukar tifoidea bezalako gaitzak zabal dezake erasotutako populazio batean.
Arma biologikoetan erabilita hainbat gaixotasun eragin eta hedatu daitezke: karbunkoa, ebola, kolera, tularemia, bruzelosia, Q sukarra, tifusa, sukar horia, botulismoa...
Etsaiari kalte egiteko aspalditik erabili da guda biologikoa, bizidunek sortzen duten substantzia toxikoen ahalmen kaltegarriari onura ateraz. Erdi Aroan, adibidez, ohikoa zen hiri setiatu baten ur-hornidura kutsatzea, deskonposizioan edo usteltzen ari ziren hilotzak erabiliz edo kolerak, baztangak edo izurri beltzak hildako gorpuak ur-horniduretan sartuz, gaitz horiek etsaien artean zabal zitezen.
Historia
Arma biologikoen erabilera historian zehar aldatu da, XX. mendearen aurretik arma biologikoak material, elikagai edo edari kontaminatu, hildako edo pertsona inokulatu zein kontaminatuek osatzen zituzten. Ordea, XX. mendetik aurrera arma biologikoak (antrax, esaterako) teknika bakteriologiko eta birologiko espezializatuez sortzen ziren.
Arma biologikoak erabilzeko intentzioaren dokumentazio zaharrena Hititeraz idatziriko K.a. 1500- K.a. 1200 urteko testua da, non tularemia gaixoak arerioen lurraldeetara bidali ziren epidemia bat sortzeko.
Agente biologiko motak
Arma biologiko bezala erabili daitezkeen agente biologiko mota ezberdinak daide.
Nazioarteko legedia
Ikusi, Arma biologikoen Konbentzioa
Arma biologikoen erabilera XIV. mende ingurutik erregistratu den arren (Caffako setioarekin), arma hauen erabileraren inguruko errestrikzioak ez ziren nazioarteko mailara heldi 1925ean Genevako Protokoloa idatzi arte.
Genevako Protokoloa
Ikusi, Genevako Protokoloa
1925eko ekainaren 27an, Gerran Gas Asfixiatzaile, Pozoitsu edo bestelako Metodo Bakteriologikoen Debekurako Protokoloa idatzi zen, gerora Genevako Protokoloa bezala ezaguna. Protokoloak arma kimiko zein biologikoen erabilera debekatzen du, baina ez hauen garapena edo jabetza. Protokoloa erratifikatu zenean, herrialde ezberdinek bere erabileraren inguruan erreparoak izan zituzten. Duda hauen ondorioz, hasiera batean akordioa praktikoki "lehenik erabili ezina" zen.
Literaturan
- La Guerre au vingtième siècle "Guda Hogeigarren Mendean"(1863 idatzia, 1883 argitaratua).
- More New Arabian Nights: The Dynamiter "Arabiar Gau Berri Gehiago: Dinamitalaria" (1885). Robert Louis Stevensonen ipuin bilduma.
- The Germ Growers "Germen Hazleak" (1892).
Puginier
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Arma biologiko
Literaturan
- The Stolen Bacillus "Bacillus Lapurtuak" (1894).
Le Châtellier (Ille eta Vilaine)
Le Châtellier (bretainieraz Kasteller) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Arma biologiko
Literaturan
- Zalma (1895).
- The Yellow Danger "Arrisku Horia" (1898).
- ''Yah! Yah! Yah!'' (1909).
- The Green Rust "Herdoil Berdea" (1919).
- Brave New World "Bai mundu berria" (1932).
- Final Blackout "Azken Itzalaldia" (1940).
- World Aflame: The Russian-American War of 1950 (1947).