cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nok kultura
Harrizko tresnak
Nok Kultura guneetan harrizko eraztunak aurkitu dira ere. Gehienetan zatiak bakarrik topatu dira baina eraztun bezala identifikatu ahal izan dira beraien zeharkako sorbatz lau, obalatu edo triangularrengatik. Harrizko eraztunak oso arraroak dira eta beren helburua ezezaguna da. Beste aurkikuntza arraro bat harri aleak dira, normalean harian sartuak. Aleak arretaz egin ohi dira silio harriz, kuartzoa, katzedonia, jaspea, edo kornalina bezain gogorra. Badira hiru harri ale forma: zilindrikoa, forma ohikoena, hagaxka eta eraztuna.
José Morales Marín
José Morales Marín (Madril, 1934ko abenduaren 4a-Iruñea, 2022ko abenduaren 13 a) apaiz katolikoa, unibertsitate-irakasle, teologia doktore eta Opus Deiren partaidea izan zen. Teologian espezialista zen.
Biografia
Espainian, Katalunian eta Italian ikasketak egin zituen. 26 urtekin apaiza, Filipinetan egon zen. 1967an Iruñean kokatu zen eta Nafarroako Unibertsitatean lanean egon zen, Teologia fakultatean, alegia; ondoren ere Komunikazio Fakultatean ere baina beti teologia irakasle gisa. 1972tik 1982ra Bilbon izan zen. 1982an berriro Iruñera joan zen, irakaskuntzan jarraitzeko, 2005ean erretreta hartu arte. Excerpta e dissertationibus in Sacra Theologia (1987) aldizkaria zuzendu zuen. John Henry Newman (1801-1890) teologoaren obra ikertu zuen.
Erromatar arkitektura
Teatroa
Aipagarriak dira, era berean, beste antzoki batzuk. Turkian, Efeso edo Aspendos bezalako antzoki ederrak daude; Libian, Sabrathakoa... ez dira adibide batzuk baino, 200 tenpluen artean aukeratuak.
Anfiteatroa
Erromatarren asmaketa izan zen hau bi teatro elkartzean sorturikoa. Oinplano eliptikoa eta hondarraren azpialdean zerbitzu ezberdinetarako aretoak daude. Arrapal eta eskailerez komunikatzen ziren harmailak korridoreekin. Honek gune ia zirkularra zuen erdian (arena) eta honen azpian zenbait gela egiten zituzten (carceres). Anfiteatro batzuetako arena urez bete zitezkeen, eta han itsasontzien guduak egiten zituzten (naumaquiae). Azpimarratzekoak dira anfiteatroen bikaintasuna, funtzionalitatea kanpoaldeko hormaren antolaketa berezko astuntasuna arindu eta dinamizatuz. Azken batean, teatroak zituen ezaugarri berdinak zituen, arkuek ahalbidetzen zuen barne espazioa hain zuzen.
Gladiatoreen arteko borrokak, hastapenetan, zentzu erlijiosoa zuten, eta zenbait hileten ostean ospatzen ziren. Lukanian esaten da dutela abiapuntua, Italiako hegoaldeko leku batean, zein kartagotarrek zuzentzen zuten Anibalen garaian. Augustok eraiki zuen Erroman lehen anfiteatroa K.a. 25ean, Statilius Taurusen anfiteatroa.
Dena dela, borroka haiek ez ziren Erroman ezarri K.a. 264 urtea arte, eta laster bihurtu ziren ikuskizun nazionala. Hasieran, borrokek foro edo plaza publikoetan egiten ziren, eta jendea kokatzeko zurezko harmailak egin ohi zituzten.
Anfiteatroa da, beharbada, erromatar eraikuntzaren eraikuntzarik berezkoena. Bertan, esan bezala, gladiadore borrokak egiten ziren, bai eta naumakiak edo itsas borrokak ere.
Ikuskizunetara joaten zen jendetzaren aurrean, bi cavea batu behar ziren, eta horrek agintzen zuen eraikin berezko baten eraikuntza, eraikin autonomo edo egitura propioa izango lukeen eraikuntza bat egitea.
K. o. I. mendetik IV. mendera, anfiteatro ugari eraiki ziren Inperioan zehar, eta Koliseoaren garrantzia ez bazuten lortu ere, azpimarragarriak dira Ponpeiakoa eta Veronakoa. Zaharrenen artean, Arlesekoa dago, K.a. 64 urtean altxa zena.
Erroman, Vespasianok eman zuen agindua Inperio osoko anfiteatro garrantzitsuena altxatzeko: Flavio edo Koliseo anfiteatroa. Esan bezala, Vespasianok hasi zuen 70 urtean, Titok jarraitu zuen, eta 82an Domizianok amaiera eman zion. Koliseo izenez da ezaguna alboan zuen Neronen estatua handiagatik.
Zirkua
Zirkoan, gurdi edo kuadriga lasterketak egiten ziren. Jendetza gehien biltzen zuen ikuskizuna zen hura. Greziar estadioaren egokitze bat izan zen eta spina deituriko bizkarrezur baten inguruan pista egokitu zuten.
K. o. I. mendeko azken partean eraiki ziren Domicianoren Hipodromoa eta Domicianoren Estadioa, esanguratsuak direlarik balio arkitektonikoagatik bi eraikuntza horiek.
Termak
Erromatar herria, guda handiak igaro ostean eta behin egoera eroso bat aurkitu zuenean, aisialdirako hezitako herri batean bilakatu zen. Asko eta asko izan ziren eraiki ziren eraikin publikoak jendetza batu eta entretenitzeko. Erromatarrek, foroetara edo basilikara, teatrora, anfiteatrora edo zirkura joateaz gain, arratsaldero joaten zen terma edo bainu publikoetara.
Termak ziren lasaitzeko eta erlaxatzeko guneak, eta baita hartu eman sozialak hobetzeko lekua, ahaztu gabe osasunari ekartzen zizkion onurak. Terma handietan, boterearen aurkako matxinada bat baino gehiago planeatu zela jakina da.
Termak, antzinako bainu grekoen jarraipena dira. Thermosek beroa esan nahi du. Hasieran, helburu higienikoa zuten; osasuna zaintzekoa geroago; azkenik, terma hartu zen osasun zentro bat bezala, eta bainua arte bat balitz bezala atxiki zen erromatarraren bizitzara. Lehenengo bainuak, etxe aberatsen barruan zeuden kokatuta (K.a. II. mende inguruan). Beranduago, I. mendean, hedapen handiagoa jasan zuten bainu publikoek, lehen esandako gizarteratzea lortu arte.
Behar bada lehenengo terma publikoak Estabiuskoak izango ziren, Ponpeian. Erroman, Agripakoak izan ziren, K.a. 12 urtean eraikiak izan zirenak. K. o. 64 urtean Neronenak altxa ziren, baina hiritar erromatarrean benetako ezarpena ez zen gertatu K. o. II mendea arte. Trajanoren Termak ireki ziren garai hartan, eta hainbeste arrakasta izan zuten, ze oso era azkarrean hedatu ziren. Hura izan zen gainontzeko termentzako eredu nagusia.
Nok kultura
Zeramika
Ontziak dira aurkikuntzarik ugariena Nok guneetan. 2009 geroztik, indusketako zeramika sistematikoki aztertu da kronologia bat ezartzeko helburuarekin. Zeramikaren zenbait ezaugarri, hala nola, dekorazioa, forma eta tamaina maiztasuna handituz agertzen dira eta, ondoren, desagertu, bete ezaugarri batzuengatik ordezkatuak izanik. Aldaketa hauek, batzuetan, prozesua tartetan banatzea ahalbidetzen du, ezaugarrien arabare sailaktuz. Guztira, gutxi gorabehera, 90.000 ontzi bildu dira, eta horietatik 15.000 alek diagnostiko esanahia dute, apaindurik daudenak, ontziaren ertz edo hondoko zatiak, edo heldulekuak edo zuloak dituztenak. Zeramika azterketaren emaitzak hiru aldi desberdin ematen ditu: Goiztiarra, Erdikoa eta Berantiarra.
Erromatar arkitektura
Termak
Erromatar arkitekturan oso garrantzitsua zen eraikuntzen simetria, eta termetan oso ondo ikusi daiteke hau. Oinplano konplexua izaten du eta forma ezberdinetako areto eta galeriaz osatua. Galeria edo gela hauek funtzio ezberdinak jorratzen zituzten. Frigadarium deiturikoa ur hotzeko gela zen, tepidariuma ur epeleko gela zen, caldarium ur berokoa eta unguenta masajeak emateko gela. Mota guztietako sabai eta tronpa sistema kupula semiesferikoa eusteko aurki daitezke termetan. Hormabularrak ere, lehen aldiz agertzen dira galerietako gangan astuntasuna eusteko.
Nok kultura
Nok Aldi Goiztiarreko zeramika
Gutxi gorabehera, K.a. 1500-900 urtetako Nok Aldi Goiztiarreko zeramika gehienetan txikia da eta ez oso ondo kontserbatua. Badirudi eredu landuez dotore apainduak izan direla ontzien ertz azpian eta gorputzean zehar. Zeramikan egindako lerroak oso finak edo kurbatuak dirudite. Batak besteengandik oso hurbil daude lerro asko eta, batzuk, ertzen azpian lerro zeharkatuak dituzte. Zeramikak ertz markatu, zabal eta lodiak ditu.
Erromatar arkitektura
Basilikak
Basilikak dimentsio handiko eraikinak ziren eta bere agerpena bi faktore nagusik bultzatu zuten: bata, Errepublika garaian eman zen gizarte hiritarraren garapen komuna; bestea, Estatu eskubidearen arrazoiak izan ziren. Azkar hedatu ziren basilikak erromatar probintzia eta lurraldeetan zehar baitzen Justizia ezarriko zuen eta arazo administratiboak kontrolatzeko lekua izan baitzen eraikin hori.
Nok kultura
Nok Aldi Ertaineko zeramika
Nok Aldi Ertaina, gutxi gorabehera, K.a. 900-300 urteetakoa da eta denbora tarte honetan gune, zeramika zati eta burdinezko objektuen hazkunde nabarmena eman zen. Aurreko garaiko apainketa joeraren ordez, ontziak oso apainduta, garai honetan banda apaindu bat dute, lerro sakon horizontalez inguratua. Banda hau lapikoen goiko erdian agertzen da edo zuzenean ontzien ertzaren azpian agertzen da. Banda batzuk mutur zorrotzak dituzte eta baita, lerroak sigi-sagan edo gurildutako arku edo olatu formak. Nok Goiztiarran ez bezala, Nok Ertainean barietate gehiago dago zeramika ertzetan, ertz markatuak, katilu irekiak, alderantzizko ertzadun ontziak eta ertz ezpainetan apaingarri gurilduak aurkitu daitezkelarik.
Nok Aldi Berantiarreko zeramika
Nok Aldi Berantiarra, gutxi gorabehera, K.a. 300-1 urteetan ematen da, eta oso gune gutxi ezagutzen dira. Zeramika gutxi dago aztergai baina aurkitu denean banda apaingarriaren zorroztasuna gutxitu egin da. Banda oraindik ere erabiltzen den arren, konplexuagoki apanduak dira. Ontzi osoa apaintzera itzulera bat ere nabaritzen da. Ertzen tamaina eta motak Nok Aldi Ertainean baino handiagoak direla dirudi.
Erromatar arkitektura
Basilikak
Hiru nabez osatutako oinplano errektangeluarra izaten zuen. Erdiko nabea altuagoa izaten zen barnealdekoa argitzeko. Euskarriak bezala horma sendoak erabiltzen dira kanpo aldetik. Barnean eta kolomak edo pilareak nabeen artean puntu erdiko arkuak eusten zituzten. Nabe zentralaren burua kupula erdiz estalitako gorputz semizilindriko batez osatzen zen. Kainoi erdiko gangak eta arista gangak erabiltzen zituzten basilika estaltzeko.
Arkitekturari egindako aportazio handienetako bat basilikaren barne espazio berria izan zen. Greziarren kanpo kolomak barne kolomak bihurtzean eraldaketa bat gertatu zen formen erabileran eta hori erromatarren jenioari zor zaio.
Nok kultura
Aleak
Ia Nok guneak guztietan landare erreen hondarrak daude, sukaldatzeko egurra eta landare materialez osatua. Aztarnak perla artatxiki aztarnak, Afrikako labore zaharrenetako bat, aurkitzen dira. Perla artatxikia oso emankorra eta hazkunderako baldintza okerrekiko jarkikorra da, lehortea barne. Kaupi babarruna, proteina eduki handia izateagatik baloratua dena, halaber, zenbait gubeetan aurkitu da. Oraingoz, perla artatxikia eta Kaupi babarruna dira Nok herriak landatutako labore ezagun bakarrak. Ez dago argi tuberkuluak jan edo landatu zituzten. Nok guneetan aurkitutako ehotzeko harri ugariek alea irina bihurtzen zutela eta olo motaren bat egiten zutela iradokitzen dute.
Przyrów udalerria
Przyrów Poloniako Silesiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Częstochowa barrutian kokatuta. 80,4 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3833 biztanle zituen.
Erromatar arkitektura
Basilikak
Majentzioren basilika, izen bereko enperadoreak agindu zuen K. o. 306 urtean eta 7 urteren buruan bukatua izan zen Konstantino Handiaren eskutik. Panteoiaren ereduaz baliatuz, basilika horrekin espazio bateratzailearen kontzeptua aplikatu zuen, aurrerantzean oso erabilia izan zen teknika arkitektonikoa izan zelarik. Dekorazioa Inperio garaiko momentu gorenekoaren elementu guztiak batzen ditu, eta teknika eraikitzaileak bateraketa formal paregabea ematen dio. Arkitektura Erromatarreko eraikuntzarik garrantzitsuenetakoaz hitz egiten ari gara.
Monumentu oroitzaileak
Erromatar herriek hastapenetatik gurtu dituela bere agintariak jainko-jainkosak balira. Hortaz, zentzuzkoa da pentsatzea haien garaipen eta abenturen gogoangarri ziren obra eta monumentuetan gastu publiko handia inbertitzea. Kontuan hartu behar dugu Inperioaren handitasuna mantentzeko borrokatzen zuten jeneral edo beste karguei errespetu handia zor ziela erromatar herriak.
Nok kultura
Zuhaitzak eta nekazaritza
Nok pertsona ziurrenik baso nekazaritza sistemaren bat erabiltzen zuten, landatutako laboreeak zuhaitz erabilgarriekin konbinatuz lursail eremu batean. Lursail horek ekologikoki iraunkorrak dira eta zuhaitzak eta landatutako hanbait landare mota tartekatzea arrunta zen sabanetatik oihan tropikaletara, praktika honen jatorria K.a. lehen milurtekoan kokatzen dela, Nok Kulturaren garaian, alegia. Afrika Mendebaldeko zuhaitz gehienak ez dire etxekotuak, baina nekazariek lursaila garbitzen dutenean uzten duten basa-landareriaren parte dira. Hazten uzten dituztenez, hauek berez ugaltzen dira, landatu beharrik gabe. Zuhaitzek janaria, sendagaiak eta animalientzako jana ekoiztu ditzakete.
Erromatar arkitektura
Garaipen Arkuak
Garaipen Arkua zen garaile baten omenez egin zitekeen monumenturik ohorezkoena, izan ere horren lorpenak handiak izan zirela islatzen zuen. Beharbada, Arkuak pilono Egiptoarretan oinarrituak egon ziren, edo soilik ate etruskoetan. Baina bere seriotasun eta duintasun bereizgarria Tabulariumaren fatxadan zuten jatorri garbia. Hain zuzen ere, puntu erdiko arku hauek, forma helenistiko karratuagoak eta zuzenagoak gailenduz, erromatar fatxadei egin zen ekarpen handiena izan zen.
Enperadorearen ohorez eraikitako oroi monumentua. Handitasunaren lekuko, eta garaipen militarrak gogoratzeko eraikitakoak.
Nok kultura
Animaliak
Lurzoru azidoa dela eta, ez da Nok Kulturaren animalien hezurrik kontserbatu, ze espezie zituzten etxekotuak ( edo ehizatzen) zuzeneko frogarik ez dago. Nok kulturaren garaian animaliei buruzko ebidentzia bakarra animalien irudiak dira, hala nola figuratxoak edo terrakota eskulturak.
Lapurretak eta aberriratzea
1970eko hamarkadaz geroztik, Nok terrakota figurak, hein handi batean, arpilatuak izan dira. Are gehiago,   lapurretak eskala handian Nok kultur eremuan 1994ean hasi ziren eta 1995ean bi merkatari lokal nagusi agertu ziren. Merkatari bakoitzak egunero 1.000 zulakari inguru enplegatzen zituen terrakota eskulturak lurpetik ateratzeko. Nahiz eta terrakota gehienak puskatuak zeuden, batzuk osorik eta saltzeko moduan ziren. Hori dela eta, ehunka Nok Kultura gune ilegalki zulatuak izan dira, terrakota eskultura horien bila. Nok kulturari buruzko informazio baliagarria galdu egiten da objektu horiek lurretik ateratzen direnean eta haien testuinguru arkeologikoetatik kentzean.
Erromatar arkitektura
Garaipen Arkuak
Hasieran, zurez egin ziren garaipen arkuak. Haren azpitik igarotzen ziren garailea, garaituak eta gerra-harrapakina. Oinplano errektangularrean jasotako pilareak, arkuak eta frisoa dira garaipen arkuaren osagarriak. Arku bakarrekoak eta hiru edo gehiagokoak eraiki ziren Inperioan zehar. Bi fatxadatakoak izaten ziren gehien bat.
Aipagarritzat hartu behar da monumentu hauen barne espazio erabilgarria. Berezko astuntasuna arintzeko garaipen militarrei buruzko erliebeak, koloma apaingarriak, frisoak eta abar. Aipagarria ere greziar kolomaren funtzio berria: euskarri izateko jaioa, ornamentu hutsa izatera behartzen dute.
K. o. 80. urtean eraikia izan zen Titoren Arkua jarri dezakegu, beldurrik gabe, eredutzat. Esan izan da grina eta edertasuna batzen dituela, baina batak bestea gailendu gabe, armonia ia perfektuan; erromatar arkitekturaren esentzia eta elementu guztiak bertan jasotzen direla esan daiteke Garaipenaren Arkua sakonki aztertu ezkero.
Nok kultura
Lapurretak eta aberriratzea
Gaur egun, terrakota eskulturak nazioarteko arte merkatuan oso bilatuak dira, beraz, objektuak ehorztuak zeuden lekuetatik dokumentaziorik gabe ateratzen jarraitzen dute. Azterketa arkeologiko zabala baten faltan, Nok kulturekiko dugun ulermena nabarmen murriztua da. Arte ikerketa historikoek 1.000 Nok terrakota eskultura baino gehiago Europara, AEBetara, Japoniara eta beste lekuetara ilegalki eramaten zituztela erakusten dute. 2013ko otsailean, Daily Trustek Nigeriako Turismo, Kultura eta Nazio Orientaziorako Ministerioak 2010ean lapur frantzes batek arpilatutako bost Nok estatuatxo berreskuratu zituela adierazi zuen. Aduana-agente frantsesek konfiskatu zituzten piezak eta Nigeriar Gobernuaren Zuzentarauaren ondoren itzuli ziren Arazoa zailtzen duena Nok eskulturak faltsutzen eta benetakoak balira bezala merkaturatzen dituzten tailer asko daudela da.
Erromatar arkitektura
Garaipen Arkuak
Garaipen Arkuan, atalarekin bukatu baino lehen batzuk aipatzearren, honako hauek izan ziren: Augustorena (Susa, K. o. VIII mendea), arku bakarrekoa eta apaindura eskasekin; Trajanorena (Benevento, K. o.114 urtea); Septimo Severorena (Erroma, K. o. 204 urtea); eta Konstantinorena (Erroma, K. o. 312 urtea), beste arku batzuetatik hartutako apainduraz hornitua zegoena.
Kolomak
Erromaren lorpenak goratzeko beste monumentu bat koloma zen. Arkitekturari dagokionez, zutabe edo koloma bat atal arkitektoniko bertikal bat da, forma luzangakoa, orokorrean, egituraren pisua eusteko balio duena, modu apaingarrian ere erabil daitekeen arren, Erroman gertatzen zen bezala. Zutabeak Erromako mota guztietako eraikinetan aurkitzen ziren.
Koloma hauek erliebeak dekoratuko dira, adibidez, Trajanoren koloman espiral moduan gorantz, dazioen aurkako gerra azaltzen da erliebeen bitartez. Dimentsio handia izan ohi zuten eta bere barne eskailerak zituzten.
Obeliskoak
Obeliskoa pilare edo zutabe erako monumentu bat da, oin karratua eta gehienetan garaiera handikoa, goiko muturrean piramidioi izeneko piramide bat duena. Obeliskoak jatorrian Antzinako Egiptokoak ziren eta esanahi erlijiosoa zuten, hauek "tekhenu" deitzen zieten. Greziarrek Egiptoko obeliskoak ikusi zituztenean grekerazko 'obeliskos' hitza erabili zuten hauek deskribatzeko eta hitz hori pasa zen lehenik Latinera eta ondoren beste hainbat hizkuntzatara.
Lorategi erromatarrak
Lorategi erromatarrak lasaitasun eta bake lekuak ziren, eguneroko hiri bizitzatik pixka bat urrundu eta deskansatzeko txokoak. Lorategiak ez ziren soilik jende aberatsarenak, Ponpeian egindako indusketek erakusten dute lorategien tamaina moldatu egiten zela erromatar xumearen etxe tamainara egokitu ahal izateko.
Ondorengo eragina
Erromatar arkitekturak arkitektura preromaniko eta erromanikoaren garapenerako oinarrizko eraginez hornitu zituen eta Europan zehar zabaldu zen, Inperioaren mugetatik haratago ere bai, Irlanda eta Eskandinaviara, adibidez. Ekialdean, arkitektura bizantziarrak eliza estilo berriak garatu zituen, baina gainerako eraikinak forma erromatarren antzeko geratu ziren. Berdina esan daiteke arkitektura islamiarrari buruz, non forma erromatarrak eragin handia izan zuten denbora luzean zehar, bereziki eraikin pribatuetan (etxeak, bainuak) eta eraikin zibiletan (zubiak, gotorlekuak).
Europan, italiar errenazimenduarekin batera, estilo klasikoen susperraldi bat izan zen, hasiera batean adibide erromatarretan oinarrituta zeudenak. Vitruvio arkitektoa teoriko askok berrinterpretatu zuten eta hiru printzipioren ordez, bost eratu zituzten. Arkitektura barrokoaren nabarmenkerien ondoren, XVIII. mendeko arkitektura neoklasikoak estilo klasikoaren formak berpiztu zituen, eta lehenengo aldiz, greziar munduaren eragina gehitu zion.
Hainbat estilo klasiko garatu ziren; hala nola arkitektura paladiarra, arkitektura geogiarra, arkitektura federala Estatu Batuetan eta arkitektura errepublikarra Hispanoamerikan.
Ransom (1996ko filma)
Ransom (euskaraz Erreskatea) 1996ko Ron Howard estatubatuar zinema zuzendariaren suspensezko filma bat da. Mel Gibson, Rene Russo eta Gary Sinise aktoreek antzeztu zuten.
Berez, 1956an Alex Segalek zuzendu eta Glenn Ford aktoreak antzeztutako Ransom! filmaren berregokitzapena da, hura eran berean, 1954ko The United States Steel Hour ("Estatu Batuetako Altzairuzko Ordua") telesaileko Fearful Decision'' ("Erabaki Izugarria") atalean oinarritua dago.
Unai Arietaleanizbeaskoa
Unai Arietaleanizbeaskoa Miota, batzutan Arieta, (Bergara, 1999ko ekainaren 16a) Euskal Herritar futbolaria da. Aurrelari lanetan aritzen da normalean.
Estatistikak
''2019ko ekainaren 29 eguneratua. Datu ofizialak.''
Mo Yan
Guan Moye (Gaomi, Shandong, Txina, ), Mo Yan izengoitiz ezaguna, txinatar idazlea da. Askapenerako Herri Armada sartu zenean ezagutu zuen literatura eta idazteari ekin zion. 2012an Literaturako Nobel Saria eman zioten.
Arrosadia
Arrosadia Iruñeko auzo bat da, hiriaren hegoaldean dago. XIX. mendetik ezagutzen ziren inguru hartako biztanle-kokaleku txikiak, nahiz eta 1950eko hamarkadara arte ez zen eraiki egungo auzoaren zatirik handiena, harresiz kanpoko auzo gisa.
Jakes Maitiakoa
Jakes Maitiakoa (XVIII. m.) zuberotar idazle eta bikarioa izan zen. Joseph de Révol Oloroeko apezpikuak katixima bat idatzi zuen, frantsesez, bere elizbarrutirako. Eta haren mendean euskaldunak eta biarnesak ere bazirelako, haientzat ere bere dotrinaren itzulpenak egin zitezen agindu zuen. Euskarazko itzulpena Maitiako Jakes, Zuberoako bikario nagusiak egin zuen, eta 1709an eman zuen argitara Catechima Oloroeco Diocezaren cerbutchuco, izenburupean.
Arrosadia
Iparraldean Bigarren Zabalgunea auzoko artean dago, ekialdean Lezkairuko artean, hegoaldean Aranguren eta Galar udalerrien eta mendebaldean Azpilagaña eta Iturrama auzoen artean.
Historia
XIX. mendean, auzoak, sakabanatutako eraikuntza gutxi batzuk zituen, eta El Mochuelo auzoa bezala ezagutzen zen. Izen hau, existitzen zen Mochelo izeneko salmenta batetik zetorren, aldi berean, inguru hauetan ibili behar izan zuen gerrillari liberal bat ezagutzen zen ezizena aipatzen zuena, Urbano Igarreta izenekoa.
XX. mendearen hasieran, ingurua ia bizi gabe zegoen. Urte haietan zehar, iruindar ugari izan ziren, batez ere erretiratuak, eta inguru horretan baratze txiki bat egiteko aprobetxatu zuten, ingurua hiritik gertu zegoelako, gaur egun Etxabakoitz edo Laiak bezalako eremuetan gertatzen denaren irudiarekin. Horregatik, ingurua bide, txamizo, putzu eta hesi alanbratuen labirinto handi bihurtu zen. Horrela, bi edo hiru solairuko etxetxo xume batzuk eraikitzen hasi ziren, baita txalekotxoak ere, beren baratze eta putzuekin. 1937ra arte ez zen auzo bati buruz hitz egiten hasi. Auzoko baratze pribatuetan jende gehiago eta gehiago finkatu ahala, auzokoei gero eta grazia gutxiago egiten zien Mochueloarenak, eta izena aldatzeko eskatu zieten: Milagrosa, Aita Paulen komentu eta elizaren titularra. Komentua eta eliza berria 7 urte lehenago inauguratu ziren, 1930ean, gaur egungo Nafarroako Foruen plazan.
Hala, 1950eko hamarkadan, Milagrosa ingurua ofizialki "auzo" izendatzea erabaki zen, eta bideak urbanizatzeko eta eraikin altuak eraikitzeko joera hartu zen, inguruko beste hiri batzuekin bat etorriz, hala nola Bilbo edo Gasteiz. Horretarako, lehen zegoen antzinako bide sare serpenteantearen trazadura erabili zen, eta horrek azaltzen du zonaldeko egungo hirigintza "kaotikoa". Auzoko kale nagusia Zaragoza etorbidea izatea erabaki zen, laster hiriko irteerarik garrantzitsuena bihurtu zena, garai batean Gipuzkoa etorbidea iparralderantz izan zen bezala. Hasieran, lehenengo zatiari bakarrik deitzen zitzaion Zaragoza etorbidea, Bigarren Zabalgunekoa, eta bigarrenari Zaragoza errepidea izena ematen zitzaion. Gaur egun, etorbide osoa da. Eraikinak xumeak ziren, ez oso garestiak, klase ertainarentzat ezin hobeak. Gehienek estaldura morea edo horia zuten, hiri askotan garai berekoak diren beste auzo askotan erraz aurki daitekeena. Aurreko bideak baino lehenagoko kale eta kalexka ugari izendatzeko, Nafarroako ibai, mendi eta musikarien izenak erabiltzea erabaki zen. Lehenak, nagusiki, Milagrosa inguruan daude, bigarrenak, berriz, ugariagoak dira Goroabetik gertu eta hirugarrenak bien artean daude. Horren adibide dira Ega ibaia kalea, Altzania ibaia kalea, Julian Gaiarre kalea, Joakin Maia kalea, Mendaur mendia kalea edo Monjardin media kalea.
Harresiz kanpoko auzo berriaren ekonomiak lantegi eta lantegi ugari hartzen zituen Zaragoza etorbidearen alde batean eta bestean, Iruñeko biztanle askorentzat nahitaezko igarobidea baitzen. Lantegi horien artean hiriaren bereizgarrietako bat zegoen, Pamplonica hestebete fabrika. Ola 1927an sortu zuen Bernardo Villanueva Retak, 1970eko eta 1980ko hamarkadetan herrialdeko haragi-enpresa nagusietako bat bihurtuz. Bere anaiak, Venanciok, hestebeteen ekoizpenaren bide bera jarraitu zuen, 1954an, Burlatan kokatutako Kiliki hestebete marka sortuz, 1986an, Iruñak, Iberiar Elikadura Korporazioarekin bat egin zuen, zazpi urte beranduago, osatzen zuten enpresen porrota eragin zuena. 1994an Iruñeko olako langileek enpresa erreskatatu zuten Carnicas del Sadar izenarekin, faktoria, instalazioak eta marka eskuratuz, hau birkokatuz baina hasierako finantza karga altxatzeko aukerarik gabe. 1999 eta 2001 urteen artean enpresa berrantolatu zen, bazkide berriak sartu eta 2000. urtean Industrias Carnicas Mina de Huarte Pamplona eta 2001ean zaldiko sartu baitziren. 2010ean ola Ezkirotz eta Beriaingo instalazio berrietara lekualdatu zen, urte horretan eraitsi zuten Iruñeko lantegia hustuz. Ola zaharraren orubean Arrosadia parkea dago gaur egun, 20 metro baino gehiagoko garaiera duen geiser-lagarekin.
Plan Sur
XXI. mendearen hasieran, Milagrosa eremuaren hegoaldea (Keiles ibaiaren kalea) eta Sadar ibaiaren arteko eremua eraikitzea proposatu zen, ordura arte, zelaiek, industriek eta aparkaleku orubeek hartzen zutena. Horrela, Lezkairu gunearen ondoan, karriken sarea eraiki zen, lauki formakoa, gainerako espazioa aprobetxatuz, bi eta hiru etxadi artekoa dena. Garapen berri hori ez dator bat auzoaren alde zaharrarekin, bertan ordenatuagoa baita eta ez baitu autoa mugikortasunerako lehen aukera gisa kokatzen. Horrela, auzoaren barrualdeko kaleak oinezkoentzat edo oinezkoentzat dira, eta ez daude kanpoko jendearentzako aparkaleku asko, Iturrama edo Donibane bezalako guneak ez bezala. Gune hori, gainera, hiriaren eta unibertsitate publikoaren kanpusaren arteko trantsiziotzat hartzen da, lehen hiritik urrun baitzegoen. Inguru honetan, kaleak, nagusiki, Sebastian Albero edo Xavier Mina bezalako pertsonentzat dira.
Demografia
Auzoko biztanleria asko aldatu da historian zehar. Ez dago 1986 baino lehenagoko erregistrorik, eta, beraz, ez dakigu zehatz-mehatz zenbat pertsona bizi ziren "auzo bihurtu" aurretik, ezta hasieran ere. Arrosadiarrak gutxi gorabehera berdintasunez banatzen dira bi sexuen artean, eta bakoitzak 8 000 pertsona inguru zituen 2020an. Argi eta garbi ikus dezakegu populazioak gora egin zuela pixka bat 1980ko hamarkadaren amaieran, eta gero gelditu eta behera egin zuela mendearen amaieran. Harrezkero, igoera motel bat izan da auzoan, eta 2014tik aurrera areagotu egin da, Arrosadia inguruko lehen etxeak okupatuta. Biztanleria atzerritarra aztertuz gero, 2000. urtera arte hogeita hamar atzerritar inguru baino ez zeuden. Hau, nagusiki, iruindarrak zirelako ondoren auzoa eraiki zen lurren jabeak. Hala ere, hirugarren milurtekoan sartzean, auzoko biztanleriaren zahartzearekin eta bertako biztanleen beherakadarekin batera, etorkinen populazioa zabaltzen hasi zen auzoan, eta horrek azaltzen du data horretatik aurrera populazioaren joera positiboa dela berriz ere.
Hirigintza
Auzoak kontraste handia du alde zaharrenaren (Milagrosa) eta berrienaren (Arrosadia) artean. Gainera, Sadar ibaiaren ibilguaren hegoaldean beste gune berezi batzuk daude. Goialdea edo iparraldea, kale eta kalexken bilbadura bat da, inguruko aurreko bide sistematik eratorriak. Horrez gain, malda nahiko desnibel batean egoteak egungo eskema errazten du. Keiles ibaiaren edo Blas de Laserna kalearen hegoaldera joanez gero, argi ikusten da aurreko eremuarekiko aldea. Hau da Arrosadia edo Mochuelo ingurua, berriena. Gainera, lautada batean kokatuta dago, ibaitik gertu, kaleak lauki formakoak izatea ahalbidetzen duena. Kale batzuk oinezkoentzat edo erdi-atoientzat dira, mugikortasun jasangarria errazteko. Unibertsitateko zonaldeak kanpus osoa hartzen du. Honek berdegune ugari ditu eta Katalunia eta Taxoare kaleek eta Sadar ibaiak mugatzen dute. Hala ere, Sadar, ekialdean, eta Sario, mendebaldean, auzotik bereizten da. Eraikin modernoak ere badira, Arrosadia aldean baino berriagoak ez diren arren, Nafarroa Arena edo Sadar estadioa bezalako eraikuntzengatik nabarmentzen dira. Hala, eremu hori Sadar kalearen inguruan biltzen da, bereziki alde bikoitian, lursailaren topografiara egokitutako hirigintzarekin.
Pasealekuak
Gaur egun, pasealekua bezala katalogatutako bide bat dago auzoan:
Plazak
Auzoak hiru plaza ditu:
Xabier Zumalde
Xabier Zumalde Romero, El Cabra ezizenez ere ezaguna, (Zornotza, 1938ko abuztuaren 27a - ) ekintzaile abertzale nabarmena izan zen. ETAn fronte militarraren arduraduna izendatu zuten 1965 urtean. 1968 urtean erakundetik bereizi eta Los Cabras izeneko talde autonomoa sortu zuen, mendian egiten zuten entrenamendu paramilitar gogorrari erreferentzia eginez. Berak antolatutako ekintza nabarmenena 1966 urtean burututako Garai Bizkaiko herriaren okupazio paramilitarra izan zen.
Museoa
2004an Artean ETAri buruzko museo txiki bat egin zuen. Bertan, Frankoren diktadura garaian, ETAren borroka nolakoa zen azaltzen zuen erakusketa zabaldu zuen Xabier Zumaldek. Museo horretan, arropak, dokumentuak, kartelak, Frankismoaren aldeko apurtutako seinaleak, arma batzuk eta izkutatzen zuten "zulo" moduko bat zegoen tamaina naturalean. Museoak aurkari asko izan zituen. Lehenik eta behin, Euskadiko Espainiar Unionistak eta ETAren aurkako biktimen talde batzuk. Hauen eraginez eta Dena da ETAren beldur, Eusko Jaurlaritzak Arteako udalari museo hori debekatzea eskatu zion. Bi alditan museoa itxi zuten eta bi alditan berriro ere ireki zuen. Gartzelara joateko mehetxupean, museoa betiko itxiarazi zuen Ertzaintzak.
Arrosadia
Kale nagusiak
Zaragoza etorbidearen ondoan, auzoa egituratzen duten beste kale batzuk daude. Hauetako batzuk, Katalunia kalea kasu, askotan etorbide bezala tratatzen dira, ofizialki hala ez diren arren. Hauek dira auzoko kale garrantzitsuenak:
Beste kaleak
Hona hemen auzoko gainerako kaleen zerrenda:
Milagrosa
Zeharkaleak
Auzoak, korapilatua eta kaotikoa da, eta, beraz, beharrezkoa da zeharbideak erabiltzea auzoko txoko guztietara iristeko. Guztira 5 daude:
Nafarroako Foru hauteskundeak
Arrosadia auzoa Arrosadia hautes-barrutia da, Iruñeko barrutian. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:
Auzo-zinegotziak
1999az geroztik, Iruñeko auzoek "auzo-zinegotzi" bat dute. Auzoko herritarrei, taldeei eta elkarteei arreta ematea du eginkizun, herritarren parte-hartzea sustatzeko eta auzoko eskaerei edo eskaerei laguntzeko.
Hezkuntza
Lehen Hezkuntza
Bigarren Hezkuntza
Auzoan ez dago bigarren hezkuntzako instituturik.
Riek Machar
Riek Machar Teny Dhurgon (Leer, Sudan Anglo-egiptoarra, 1953) hegosudandar politikaria da. Hego Sudango presidenteordea izan zen 2011n herrialdea independizatu zenetik, 2013an Salva Kiir presidenteak kargugabetu zuen arte. Ordutik aurrera, gobernuaren aurkako matxinoen buruzagia izan zen Hego Sudango Gerra Zibilean. 2015eko abuztuan sinatutako bake akordioari esker, presidenteorde kargua berreskuratu zuen 2016ko apirilean,, baina kargutik kendu zuen Salva Kiirek urte bereko uztailean.
Arrosadia
Hezkuntza
Goi-mailako hezkuntza
Besteak
Osasuna
Arrosadia, Arrosadia Oinarrizko Osasun Eremuan dago, auzo hau besterik ez da.
Lehen mailako arreta
Ospitaleko arreta
Auzoan ez dago ospitaleko arreta zentroak.
Herritarren segurtasuna
Herritarren segurtasuna Nafarroako Larrialdietarako Agentziaren egituraren mende dago. Erakunde autonomo hori Nafarroako Gobernuak sortu zuen otsailaren 16ko 12/2009 Foru Dekretuaren bidez, Babes Zibila-SOS Nafarroa 112 eta Nafarroako Suhiltzaileak taldekatzeko.
Auzoko segurtasun arloan bi polizia ari dira lanean: Foruzaingoa eta Iruñeko Udaltzaingoa. Azken gorputz horretan "auzoko polizia" edo "hurbileko polizia" izeneko brigada bat dago. Haren funtzio orokorra da poliziaren presentzia mantentzea Iruñeko kaleetan, herritarren kexak jasotzea erraztuz, bai eta udal-administrazioari azkar eta behar bezala helaraztea ere.
Autobusa
Auzo honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 8 linea daude:
Bizikleta
Gaur egun, auzoko bizikleta azpiegitura mugatua da. Hori dela eta, Iruñeko Udalak 2020ko apirilean erabaki zuen auzoa iparraldetik hegoaldera zeharkatuko zuen igarobide jasangarri bat sortzea, oinezkoentzako zein txirrindularientzako espazio gehiago sortuz.
Aparkalekua
Auzoa bi zatitan banatzen da, aparkaleku gaietan. Iparraldea, Milagrosa eta Goroabe hartzen dituena, eta hegoaldea, gainerakoak hartzen dituena. Bada, iparraldea Iruñeko "gune urdina" deritzonaren 3. sektorekoa da, Azpilagaña auzoaren zati handi batekin batera. Horrek esan nahi du zona horretan aparkatzeko tarifa desberdina ordaindu behar dela, dagoen kalearen arabera. Hala ere, hegoaldean ez dagoenez inolako erregulaziorik, ohikoa da ibilgailu askok auzoaren eremu hori okupatzea, iparraldean leku librea utziz.
Sadar estadioa
Sadar edo Nafarroako Erresuma estadioa Osasuna Futbol Klubaren estadioa da 1967tik. 6 968 metro koadroko soropilarekin, 23 550 ikusleko gaitasuna du klubak LaLiga Santanderren jokatuko dituen partidetarako. 1989an birmoldatu zen Preferencia Alta tribuna eraikiz, garai hartan 30 000 ikusle har zitzakeelarik, gehienak oinezko herriak direlarik.
Nafarroa Arena
Nafarroa Arena erabilera anitzeko pabiloi bat da, 10 000 ikusleentzako pista nagusi bat eta 3 000 ikusleentzako frontoi bat dituena, Nafarroako handiena bihurtzen duena. Pabiloia Sadar estadioaren ondoko orube batean eraiki zen, eta hainbat urtez itxita egon ondoren, 2018ko irailaren amaieran inauguratu zen.
Nafarroako Unibertsitate Publikoa
Nafarroako Unibertsitate Publikoa 1987an sortu zen, Nafarroako Parlamentuak finantzaketaren konpromisoa hartu zuenean. 2007-2008 ikasturtean 8 059 ikasle egon ziren matrikulatuta. Arrosadiako campusean daude instalazio gehienak, eta 260 000 m ² daude urbanizatuta; horiei Nekazaritzako Praktika eta Ikerketa Finka, Kirol Instalazioak eta Landare Nekazaritzako Bioteknologiako Zentroa gehitu behar zaizkie. Unibertsitateak Osasun Zientzien eraikina mantentzen du ospitale-esparruan, izen bereko departamenduarekin eta Osasun Ikasketen Unibertsitate Eskolarekin. 2009. urterako, gastuen eta diru-sarreren aurrekontua 74 487 129 eurokoa da. Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakaskuntza-jarduerak hiru fakultate, goi-mailako bi eskola tekniko eta unibertsitate-eskola bat hartzen ditu.
Civivox Arrosadia
Civivox Arrosadia Iruñeko Udalaren kultur etxe eta liburutegi bat da, auzoaren esku dagoena. Auzoko beste dotazio batzuen ondoan dago, Taxoare kalean, Goroabe inguruan.
Mirari eliza
Mirari eliza Nafarroako Foruen plazan dagoen tenplu handi bat da. Bere dorre handia nabarmentzen da, goikaldean, Mirariko Ama Birjinaren eskultura duena, auzoaren zati handi batetik ikus daitekeena. Aita Pauleena da, baita inguruko zonaldearena ere. Gainera, plazaren estiloari jarraituz, funtsean adreiluz eraikia dago. Victor Eusa arkitekto nafarrak egina da.
San Fermin eliza
San Fermin eliza, San Fermin parrokia bezala ezagunagoa, auzoaren goialdean dagoen eliza txiki bat da, Zaragoza etorbidearen eta Zangoza kalearen arteko bidegurutzearen ondoan. Eliza auzoarekin batera eraiki zen, eta bertatik beirateak nabarmentzen dira, oso kolore berezikoak.
Energia elektrikoaren garraio
Energia elektrikoa garraiatzeko sarea hornidura elektrikoko sistemaren zati bat da, zentral elektrikoetan sortutako energia elektrikoa kontsumo-puntuetara, distantzia handietara askotan, eramateko beharrezko elementuek osatua.
Horretarako, sortutako energia elektrikoaren ezaugarriak eraldatu egin behar dira, tentsio-maila handituz. Kontuan hartu behar da transmititu beharreko potentzia-maila jakin baterako tentsioa (potentzial-diferentzia) igotzean murriztu egiten dela zirkulatuko duen korrontea, eta Joule efektuak eragindako galerak murriztu egiten direla. Helburu horretarako azpiestazioak ezartzen dira, non transformadoreak erabiliz tentsioa handitzen den. Transmisio-sare bateko ohiko boltaia 220 kV-koa da eta goi-tentsiokoa 400 edo 500 kV-koa.
Deskribapen orokorra
Energia elektrikoa garraiatzeko sarearen zati bat garraio-lineak dira.
Energia elektrikoa garraiatzeko linea bat edo goi-tentsioko linea bat, funtsean, energia elektrikoa distantzia handietara transmititzeko bitarteko fisikoa da. Elementu eroaleek (eskuarki altzairuzko, kobrezko edo aluminiozko kableak) eta euskarri-elementuek (goi-tentsioko dorreak) osatzen dute.
Hainbat faktore direla eta trakzioak gertatzen dira sare elektrikoan, haizeak, eroalearen tenperaturak, haizearen tenperaturak eraginda besteak beste.
Transmisio-dorre mota asko daude eta horien artean garrantzitsuenak eta erabilienak lokailu-dorreak dira. Dorre horiek askoz indartsuagoak izan behar dute, arestian aipatutako faktoreek sortutako trakzio handiak jasateko. Erabiltzen dira norabidea aldatu behar denean, errepideak saihesteko adibidez, edo desnibelak gainditzeko. Esekidura-dorreak ere badaude, lineetako pisuari eustea funtzio bakartzat dutenak.
Transmisio-linearen ahalmenak eragiten dio egitura nagusi horien tamainari. Adibidez, dorrearen egitura zuzenean aldatzen da eskatutako tentsioaren eta linearen ahalmenaren arabera. Dorreak egurrezko zutoin sinpleak izan daitezke, 46 kilovolt (kV) arteko transmisio-linea txikietarako. 69-231 kV bitarteko lineetarako H formako egurrezko zutoinen egiturak erabiltzen dira. 161 kV-tik gorako lineetarako altzairuzko egitura independenteak erabiltzen dira. Transmisio-lineak 1.000 kV-eraino irits daitezke.
Kargaren oreka
Transmisio-sistemak aurreikusita ditu oinarrizko karga eta gehieneko karga, segurtasun-tarteak eta akatsekiko tolerantzia barne. Gehienezko karga mantentzeko denbora aldatu egiten da eskualdearen arabera, neurri handi batean industriek baldintzatuta. Klima oso bero eta hotzetan, etxeetako aire girotuaren eta berogailuaren kargek eragin handia dute kargan. Beraz, energia-beharrak aldatu egiten dira urtaroaren eta eguneko orduaren arabera.
Transmisio-sistemak ez du tarte handirik kargak sorkuntzara egokitzeko. Beraz, sorkuntza kargari egokitu behar zaio.
Akatsen aurkako babesa
Karga gehiegi dagoenean, sistema diseina daiteke pixkanaka, eta ez kolpetik, huts egin dezan. Tentsio-erorketa gertatzen da hornidura-potentzia eskariaren azpitik erortzen denean. itzalaldiak hornidurak huts egiten duenean.
Rolling blackout direlakoak energia elektrikoaren mozketak dira, planifikatuak elektrizitatearen eskaerak eskaintza gainditzen duenean, potentzia ez-nahikoa banatzeko.
Ingurumen-inpaktua
Transmisio-lineek ehunka kilometroko luzera izan dezakete. Transmisio linea eraikitzeko bide-eskubidea 20 eta 500 metro bitartekoa izan daiteke, edo handiagoa, linearen tamainaren eta transmisio lineen kopuruaren arabera. Transmisio-lineak, nagusiki, lurreko sistemak dira, eta hezegune, erreka, ibai, aintziren ertz, badia eta antzekoetatik igaro daitezke. Teknikoki bideragarriak izan arren lurpeko transmisio-lineak oso garestiak dira.
Linearen tentsioa zenbat eta handiagoa izan, orduan eta inpaktu handiago gertatuko da, euskarri-egiturak eta bide-eskubideak ere handituz eta areagotuz. Lanek eragindako inpaktua ere handitu egin da.
Transmisio lerroaren operazioan eta mantentze-lanetan sartzen da landarediaren kontrol kimikoa edo mekanikoa, bide eskubidearen dela eta. eta horrek ingurumen-inpaktuan eragiten du.
Ondorioak faunaren gainean
Linea elektrikoek hegaztien nahiz ugaztunen elektrokuzioa eragin dezakete, hegaztiek bi eroale edo eroale bat eta bermearen zati bat ukitzen dituztenean. Kaltetuenak hegaztiak dira, milaka hiltzen baitira urtero euskarrien gainean jartzean. Hegaztien artean, harrapariak dira kaltetuenak; izan ere, euskarrien gainean pausatzen dira behatoki gisa erabiltzeko.
Eroaleen arteko edo eroaleen eta gurutzetaren arteko tartea handitzea da elektrokuzio-arriskua murrizteko neurrietako bat. Baita eroaleak material isolatzailez eta kanpoaldearekiko erresistenteak diren materialez estaltzea ere ukipen-arrisku handieneko eremuetan.
Elektrokuzio bidez ez ezik, elektrizitatea garraiatzeko lineek ere istripuak eragiten dizkiete hegaztiei kableekin talka egiteagatik. Arazo hori bereziki larria da lainoak maiz izaten diren lekuetan, hegaztiek ez baitituzte ikusten linearen kableak, eta errazagoa da haiekin talka egitea. Kableen ikuspena handitzeko hainbat gailu jar daitezke, hala nola polipropilenozko espiralak, material desberdinetako bolak, lakioak, pieza islatzaileak, etab.
Ondorioak lurraren erabileraren gainean
Linea hauek lurreko baliabideetan dute eragin handiena, beharrezkoa den bide-eskubidea. Normalean, bide-eskubideetan ez da debekatzen artzaintza edo nekazaritza-erabilera, baina, oro har, beste erabilerak bateraezinak dira. Nahiz eta bide-eskubideak oso zabalak ez izan, lurraren erabilera eten edo zatitu egin daiteke eremu osoan.
Arriskuak osasunerako eta segurtasunerako
Leineak lur-azaletik edo giza-jardueratik hurbil kokatzean pertsonak elektrokutatzeko arriskua areagotzen da. Normalean, arau teknikoek arrisku hori murrizten dute. Dorreek eta transmisio-lineek hegazkinen hegaldi-ibilbidea eten dezakete aireportuetatik hurbil, eta oso baxu hegan egiten duten ontziak zalantzan jar ditzakete, bereziki, nekazaritza-jardueretarako erabiltzen direnak.
Energia elektrikoaren transmisio-lineek eremu elektromagnetikoak sortzen dituzte. Zientzialariak ez dira ados jarri indar elektromagnetikoari buruzko erantzun biologiko espezifikoei dagokienez, baina lineetatik gertuko komunitateetan egindako ikerketa emergenteek aditzera eman dute badirela zenbait minbizi-motari lotutako osasunerako arriskuen aurrekari oinarrituak.
Estatu Batuetako zenbait estatutan zenbait arau aldarrikatu dira tentsio altuko transmisio-lineekin lotutako indar elektromagnetikoa erregulatzeko..
Rene Russo
Rene Marie Russo (1954ko otsailaren 17a, Burbank, Kalifornia) estatubatuar aktorea eta modelo ohia da.
3943 Silbermann
3943 Silbermann asteroide baten izena da. irailaren 3an aurkitu zuen F. Börngen-ek Tautenburg Behatokia Behatokitik.
Izendapena
Hasiera batean asteroideak 1981 RG izena zeraman. Ondoren Gottfried Silbermann omentzeko izena eman zitzaion.
Orbitaren ezaugarriak
3943 Silbermann asteroidearen orbitak batezbeste 2,339 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,931 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 2,747 distantziara. Eszentrikotasuna 0,174 da, eta makurdura orbitala 5,41ºkoa da.
Ezaugarri fisikoak
Magnitude absolutoa 12.8 da.
Przystajń udalerria
Przystajń Poloniako Silesiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Kłobuck barrutian kokatuta. 88,83 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5903 biztanle zituen.
Leo von Caprivi
Georg Leo Graf von Caprivi de Carrera de Montecuccoli (Berlin, Prusia, 1831ko otsailaren 24a - Skyren, 1899ko otsailaren 6a) alemaniar militar eta politikaria izan zen. Alemaniar Inperioko kantzilerra izan zen 1890etik 1894ra. 1849an prusiar armadan sartu zen, eta 1864ko Dukerrien arteko Gerran, 1866ko Austria-Prusia Gerran eta 1870eko Frantzia-Prusia Gerran parte hartu zuen. Almirantegoaren burua izan zen 1883tik 1888ra. 1890ean Gilen II.a Alemaniakoak Inperioko kantziler izendatu zuen Bismarcken ordez. Merkataritzaren eta industriaren garapena sustatu zuen eta aduana-tarifak murrizteko merkataritza-itunak sinatu zituen. Zentro Katolikoko Alderdiari hezkuntza erreformak agindu zizkion, eragin handiagoa emateko. Errusiar Inperioarekiko lankidetza utzi zuen, baina ezin izan zuen Erresuma Batuarekin harreman onik ezarri. Erreforma aurrerakoiak ere ezarri zituen eta liskar ugari izan zituen kaiserrarekin 1894an dimisioa eman zuen arte.
Ynglingen saga
Ynglingen saga, jatorrian, antzinako eskandinabieraz idatzia zuen Snorri Sturluson olerkari islandiarrak, 1225 inguruan. Istorioa honen aurrekoa zen Ynglingatalen oinarritu zuen, azken honen egiletza IX. mendeko Þjóðólfur úr Hvini norvegiar eskaldoari ematen zaiolarik, eta Historia Norvegiæn ere agertzen dena.
Matera
Matera Italiako hegoaldean dagoen Basilicata eskualdeko hiria da. Materako probintziako hiriburua da eta 1663tik 1806ra Basilicatako hiriburua izan zen. Hiria Gravina errekak higatutako kanioi txiki batean zehar hedatzen da.
Ynglingen saga
Istorioa
Ynglingen saga, Snorriren antzinako norvegiar erregeen istorioa den Heimskringlaren lehen zatia da. Ynglingeko etxearen (Beowulfeko Scylfingsak) zatirik zaharrena kontatzen du. 1844an ingelesez itzuli eta lehen aldiz argitaratua izan zen.
Saga honek, eskandinabiar jainkoen Eskandinabiarako iritsiera eta nola Freyrrek, Ynglingdarren suediar dinastia Uppsalan nola sortu zuten kontatzen du. Saga honek, suediar erregeen zerrenda jarraitzen du Ingjald arte, dinastia, Norvegian finkatzera eraman zuen errege txar bat, Norvegiako Harald Hárfagriren arbaso bihurtuz.
Matera
"La Città Sotterranea" (Lurrazpiko Hiria) gisa ezaguna, Matera oso ezaguna da "Sassi" izeneko zentro historikoa dela eta, 1993tik UNESCOren Gizateriaren Ondare gisa izendatua, inguruan dituen Lurrazpiko Elizekin batera. Paleolitotik gaur egunera arte jendea bertan bizi delako, askoren iritziz, munduko hiririk zaharrenen artean kokatu behar da.
Geografia
Hiria Basilicataren ekialdean kokatuta dago, itsasoaren gainetik 401 metrora, Bariko probintziako Altamura, Gravina in Puglia eta Santeramo in Colleko udalerriekin muga eginez eta Tarantoko probintziako Ginosa eta Laterza udalerrekin hegoaldean. Murgia izeneko goi-ordokiaren bukaeran dago, bere ekialdean hedatzen delarik, eta Bradano errekaren bailara du mendebaldean. 1950eko hamarkadan erreka horretan urtegi bat eraiki zuten, Lago di San Giuliano izenekoa, eta bertan San Giulianoko Erreserba Naturala kokatzen da.
Bradano ibaiaren emailea den Gravina errekak sortutako arroilak mugatzen ditu Sasso Barisano eta Sasso Caveoso antzinako auzoak. Murgiaren beste aldean hainbat labar-eliza aurki daitezke, iraganeko okupazioaren seinale. Lehengo auzoak Sassi deitzen ziren eta ura biltzeko sistema berezia zuten, hainbat zisternekin. Hauek kalkarenitan zulatuak izan dira. 1993an UNESCOk ura biltzeko sistema hau Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Lehen aipatutako herriez gain Montescaglioso, Miglionico eta Grottole udalerriekin ere egiten du muga.
388,14 kilometro koadroko hedadurarekin Matera da Basilicatako udalerririk zabalena.
Klima
1961-1990 tartean hilabeterik hotzena urtarrila izan da, eta bere bataz besteko tenperatura +6,0 °C da. Hilabeterik beroena abuztua da, bataz beste +25,1 °C gradurekin.
Historiaurrea
Materan bertan aurkitu dira Paleolitoko hainbat material eta tresna. Horietako batzuk Domenico Ridola museo arkeologiko nazionalean erakusgai daude. Ehiztari taldeak bizi ziren garai hartan Matera inguruan. Neolitikoan etxe babestuak eraikitzen hasi ziren Materako gunean. Klimaren aldaketak azken glaziazioaren bukaeran ehiztari-biltzaile izatetik nekazari eta abeltzain izatera eraman zituen. Materako herri neolitikoetan harresiak eraikitzeaz gain, sutondoa, zisterna eta garauentzako biltegiak eraiki zituzten, hala nola lurrean zulatutako hainbat hilobi hipogeo. Gainera Materako ingurua oso garrantzitsutzat jotzen da Neolitikoan, bertan zeramika famatu bat aurkitu delako, "Serra d'Alto" izenarekin ezaguna, garapen artistiko handiarekin.