cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Raymond Meijs
Raymond Meijs, (Valkenburg aan de Geul, 1968ko martxoaren 13a) Herbehereetako txirrindulari ohia da. Junior mailan, Herbehereetako eta Munduko Txapelduna izan zen. Profesionaletan berriz, Volta Limburg Classic lasterketa irabaztearen errekorra dauka, lau garaipenekin.
Titirijai
Titirijai Tolosan urtero azaroan ospatu ohi den Nazioarteko Txotxongilo Jaialdia da.
Zortzapen-printzipio
Kontabilitatean, zortzapen-printzipioa sarrerak eta gastuak horiek sortu dituzten egitate ekonomikoak gertatzen direnean kontabilizatu behar direla xedatzen duen Orokorki Onartutako Kontabilitate-Printzipio bat da. Horren arabera, sarrerak fakturak kobratu direnean soilik kontabilizatu beharko lirateke; gastuak, berriz, horiek sorrarazi dituen egitatea gertatzen denean.
Titirijai
Jaialdi honek 1982. urtean hasi zuen ibilbidea eta 1983. urtean izan zen lehen edizioa Tolosako Ekinbide Etxeak antolatua. Bertan mundu guztiko txotxongilo taldeek beren antzezlanak aurkezten dituzte batez ere Topicen Entzunaretoan eta Leidor antzokian. 2014ko 32. ediziotik aurrera kaleko ikuskizuna berreskuratu da, saio batzuk herriko plazetan eskainiz. Eskena Irekia atalaren barruan antzerki munduan hasiberriak direnei eta nazioarteko zirkuituetan parte hartu ez dutenei aukera ematen zaie.
Gaur egun 25.000 ikusle mugitzen dituen jaialdia da, bataz beste 160 ikuskizun antolatzen direlarik.
Titirijaiaren arrakasta ikusita Tolosako Ekinbide Etxeak beste proiektu bat gauzatu zuen, Topic Tolosako Nazioarteko Txotxongilo zentroa.
Alfred Rosenberg
Alfred Ernst Rosenberg (Tallinn, Estonia, 1893ko urtarrilaren 12a - Nurenberg, 1946ko urriaren 16a) alemaniar politikari nazia izan zen. Volkischer Beobachter aldizkariko erredaktore izan zen 1921. urtetik aurrera, eta diputatu 1930. urteaz geroztik. ''Der Mythus des 20. Jahrhunderts (XX. mendeko mitoa'') obra kaleratu zuen 1930ean, nazismoaren arrazakeriaren aldeko lan teorikoa. Alderdi Naziko Kanpo Arazoetarako saileko buruzagi egin zuten 1933an; Bigarren Mundu Gerraren hasieran juduen mende zeuden bilduma partikularrak, liburutegi publikoak eta museoak hustu eta lapurtu zituen. Ekialdeko Lurralde Okupatuetako ministro egin zuten 1941. urtean, eta jende asko eraman zuen beharturik Ukrainara lurralde hura alemaniar bihurtzeko asmoz. 1945. urtean atxilotu zuten, eta heriotza-zigorra ezarri zion Nurenbergeko epaitegiak.
XX. mendeko mitoa, 1930
Hona hemen 1930an Rosenbergek idatzi zuen "XX. mendeko mitoa" liburu ospetsuaren zatia bat. Bertan, argi ageria da bere ideologia.
Iridosornis reinhardti
Iridosornis reinhardti Iridosornis generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
ISO 639
ISO 639 araua hizkuntzentzat eta hizkuntza familientzat kodeak ematen dituen estandarretako bat da. Ataletako hiru dagoeneko argitaratuak daude, besteak oraindik garatzen ari dira.
ISO siglak International Organization for Standardization, hau da, Estandarizaziorako Nazioarteko Erakundea adierazten du.
Les Laubies
Les Laubies Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lozère departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Les Laubies udalerrian erroldatutako biztanleak 166 ziren. Familiak 80 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 87 ziren, horien artean 60 aktiboak ziren eta 27 inaktiboak ziren. 60 pertsona aktiboetatik 57 lanean zeuden (31 gizon eta 26 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 27 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Les Laubies udalerrian 87 unitate fiskal zeuden, 175 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 11.255 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren.
2000. urtean Les Laubies udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Carlos Agostinho do Rosário
Carlos Agostinho do Rosário (1954ko urriaren 26a) politikari mozambikarra da. Mozambikeko lehen ministroa izan da 2015eko urtarrilaren 17tik. FRELIMOko kidea da eta Filipe Nyusi presidentearen menpe dago. Funtzionario gisa lan egin zuen 1970eko hamarkadan eta Zambezia Probintziako gobernadore izan zen 1987 eta 1994 bitartean. Geroago, diputatu gisa aritu zen 1994an, Nekazaritza eta Arrantza ministro bihurtu baino lehen. Lan horretan, 1999 arte aritu zen. Ondoren, kargua hartu zuen. Asian diplomatikoa; Rosario lehen ministro gisa izendatu aurretik, Rosario Indonesiako enbaxadore gisa aritu zen.
Naomichi Hirama
Naomichi Hirama (平間 直道, 1987ko uztailaren 6a - ) Japoniako futbolaria da.
Kosorín
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1487. urtekoa da.
Kif Kroker
Kif Kroker Futurama telesaileko bigarren maileko pertsonai bat da.
Deskribapena
Amphibios 9 planetako estralurtarra da. Zapp Branniganen laguntzailea da, eta Amy Wongen mutil laguna.
Angel Ibisate
Angel Ibisate Lozares (Gasteiz, 1932ko urriaren 2a - ib., 2020ko martxoaren 6a) arabar apaiza eta euskaltzain urgazlea izan zen. Gizarte Zientzietan lizentziatu zen Unibertsitate Gregoriano Pontifikalan. Ogibidez apaiza, Gasteizko Apaizgaitegiko bibliotekaria izan zen.
Berges du Lac (Bordeleko tranbia)
Berges du Lac Bordeleko tranbiaren geltoki bat da, Bordele udalerrian dago.
Taunayia bifasciata
Taunayia bifasciata Taunayia generoko animalia da. Arrainen barruko Heptapteridae familian sailkatzen da.
Hemidactylus principensis
Hemidactylus principensis Hemidactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Carabidae
Carabidae zomorro 40.000 espezie baino gehiago dituzten familia kosmopolita handi bat dira mundu osoan, eta horietatik 2.000 inguru Ipar Amerikan aurkitu eta 2.700 Europan dira.
Azpifamilia
Anthiinae Apotominae Brachininae Broscinae Carabinae Cicindelinae Ctenodactylinae Cychrini Dryptinae Elaphrinae Gineminae Harpalinae Hiletinae Lebiinae Licininae Loricerinae Melaeninae Migadopinae Nebriinae Nototylinae Omophroninae Orthogoniinae Panagaeinae Paussinae Platyninae Promecognathinae Protorabinae Pseudomorphinae Psydrinae Pterostichinae Rhysodinae Scaritinae Siagoninae Trechinae Xenaroswellianinae
Salticidae
Salticidae 500 deskribatu genera baino gehiago eta 5.000 espezie baino gehiago dauka, armiarmak familia handiena espezie guztien% 13 inguru egiten.
1766ko Real del Monteko greba
1766ko Real Monteko greba edo 1766ko meatzari greba, Pachuca eta Real del Monte ko meategietan sortu zen greba bat da, Pedro Romero de Terrerosek langile alderdia ezabatu, jornalak 4 errealetatik 3errealera jaitsi eta lanaren karga irabazi gehiago lortzeko handitu zuenean eman zena.
Pachuca eta Real del Monteko meategiak
Mexiko Hiritik gertu egoteagatik, interes berezia jaso zuen metal preziatuen bilaketan. Horrela, hiriburutik gertuen zegoen eta zilarra produzitzen zuen meategia bihurtu zen, bere esplotazioa erraztuz.
Meategien aurkikuntza 1552 ko apirilaren 25ean egin zuen Alonso Rodriguez de Salgadok. 1544-1555 bitartean, saiakera askoren ondoren, Bartolome Medinak zilarra lortzeko bidea aurkitzen du. Momentu horretatik aurrera, langile asko desplazatu ziren bertara.
Pachucako barrutiak Espainia Berrian laugarrena zen zilarraren sorreran, Guanajuato, Real de Catorce eta Zacatecasen ostean. Pedro Romero de Terreros zen Espainia Berriko pertsonarik aberatsena.
Connah's Quay Nomads F.C.
Connah's Quay Nomads Football Club Galesko futbol taldea da, Connah's Quay hirikoa.
Historia
Hiriko aurreneko taldeak Connah's Quay FC (1890) eta Connah's Quay & Shotton (1920) izan ziren eta bigarren honek Galesko kopa irabazi zuen 1929an. Oraingo taldea 1946an sortu zen Connah's Quay Juniors izenarekin, 1951ean hartu zuen gaur egungo izena.
2018an hirugarrena izan zen ligan eta Galesko kopa irabazi zuen, taldearen lehenengo titulua. 2019-2020 denboraldian Liga titulua lortu zuen. COVID-19 pandemiaren erruz liga gelditu egin zen eta une horretako sailkapenean aurreneko postuan zegoenez txapeldun izendatu zuten. Hurrengo urtean berriz izan zen Ligako txapelduna.
Abrotanella
Eskualde hauetan du jatorria: Ginea Berria, Australia, Zeelanda Berria eta Hegoamerikako eskualde epelak.
Landare gehienak txikiak dira, horietako zenbaitek milimetro gutxi batzuk baino ez dute zorutik gora; batzuetan mantxa berde zabalak eratzen dituzte, diametroa metro bat baino luzeago dutenak
Espezieak
Oharra: zerrenda honek sinonimoak ere ditu. Iturria: Index Kewensis (en IPNI)
Casteldelfino
Casteldelfino Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Casteldelfinok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Ellsworth mendiak
Ellsworth mendiak Antartikako mendikaterik altuena da. Mendikatea 360 kilometrotan zehar hedatzen da eta 48 kilometroko zabalera du. Iparraldetik hegoaldera orientatua dago Ronne izotz hesiaren mendebaldeko zatian zehar.
Kartografia
Mendiak xehetasunez kartografiatu zituen Ameriketako Estatu Batuetako Geologia Zerbitzuak hantxe bertan datuak hartuz eta AEBetako Itsas Armadak 1958 eta 1966 bitartean eginiko aireko argazkien bidez. Mendikatea bi eraketa ezberdinez osatua zegoela begi bistan geratu zenean, Advisory Committee of Antarctic Namesek (US-ACAN) Sentinel mendikatea izena iparraldeko erdiari eman zion, eta Heritage mendikatea hegoaldekoari, Batzordeak mendikate guztia bere aurkitzaileak bataiatu zuen era berean deitzea gomendatu zuen arren.
Klima
Ellsworth mendietan, batez besteko tenperatura -30 °Ckoa da. Espedizioentzako hilabeterik hoberenak azaroa eta urtarrila bitartean dira, uda erdialdea hego hemisferioan. Alabaina, inguru hartarako espedizio bat antolatzea lan zaila da, babes zientifiko ofizial bat edo diru asko izatea eskatzen baitu.
Eremias strauchi
Eremias strauchi Eremias generoko animalia da. Narrastien barruko Lacertidae familian sailkatuta dago.
Dawid Kubacki
Dawid Grzegorz Kubacki (Polish pronunciation: [ˈdavid kuˈbat͡ski] ; 1990eko martxoaren 12a) eski-jauzilari poloniarra da. Selekzioko kidea da eta Neguko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen 2014, 2018 eta 2022an brontzezko bi domina irabaziz. 2019ko Munduko Txapelduna da tranpolin arruntean eta 2019-20 Lau Tranpolinen Torneoko irabazlea, baita 2017ko Munduko Txapelduna eta brontzezko domina irabazi zuen 2013ko Munduko Txapelketan tranpolin handiko taldeetako lehiaketan.
Niederhergheim
Niederhergheim Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Niederhergheim udalerrian erroldatutako biztanleak 972 ziren. Familiak 384 ziren, horien artean 80 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 44 bakarrik bizi ziren emakumeak), 120 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 152 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 32 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 410 etxebizitza zeuden, 385 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 351 etxeak ziren eta 56 apartamentuak ziren. 385 etxebizitza nagusietatik 301 bere jabearen bizilekua ziren, 73 alokairuan okupaturik zeuden eta 12 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 33 etxek hiru zituzten, 78 etxek lau zituzten eta 250 etxek bost zituzten. 354 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 135 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 220 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 669 ziren, horien artean 514 aktiboak ziren eta 155 inaktiboak ziren. 514 pertsona aktiboetatik 481 lanean zeuden (251 gizon eta 230 emakume) eta 33 langabezian zeuden (16 gizon eta 17 emakume). 155 pertsona inaktiboetatik 74 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Niederhergheim udalerrian 374 unitate fiskal zeuden, 981,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.119 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 igeltseroa, 1 zurgina eta 3 iturginak.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Niederhergheim udalerrian 28 nekazaritza-ustiategi zeuden, 736 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Koordinazio konposatu
Koordinazio konposatua lotura kimiko batez lotuta bi edo agente kimiko gehiagori esaten zaio. XIX. mendearen erdialdera, kimikariak ohartu ziren ezen egonkorrak ziren konposatu kimiko batzuk, estekiometria zehatz batean, elkarren artean konbinatzen zirela eta beste konposatu berri batzuk ematen zituztela. Adibidez, CoCl3 eta NH3 1:6 proportzioan CoCl3·6NH3 konbinatzen ziren. Konposatu horiei, lotura eta egitura azaldu ezin zituztenez, konplexu zeritzen. Gaur egun, konposatu horien kimika ondo azalduta egon arren, nomenklatura hori erabiltzen da oraindik.
Ideiaren garapena
XIX. mendean Werner izan zen konplexuak azaltzeko lehenengo teoria proposatu zuena. Hain zuzen, 1893. urtean koordinazio-teoria delakoa proposatu zuen. Teoria horren arabera, elementuek bi balentzia mota zituzten:
Aurreko adibidean Co-aren:
Gaur egun erabiltzen den konposatu horren formula [Co(NH3)6]Cl3 da.
Hemidactylus robustus
Hemidactylus robustus Hemidactylus generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Koordinazio konposatu
Ideiaren garapena
Ioi konplexua ioi poliatomikoa da, non beste molekula neutro edota anioi batzuei lotuta dagoen atomo metaliko zentral bat baitago. Konplexua lortzeko, baldintza batzuk bete behar dira:
Lotura hori Lewisen azido-base erreakzio gisa uler daiteke:
Azido-base erreak.: elektroiak partekatu
Horrela lortutako ioi konplexua kontrako kargako beste ioi bati lotzen zaionean (indar elektrostatiko edo lotura ionikoa) lortzen den konposatuari koordinazio-konposatu deritzo:
[Co(NH3)6]3+ ioi konplexua + 3Cl- --> [Co(NH3)6]Cl3 koordinazio-konposatua
Metal bati lotuta dauden estekatzaileen kopuru totala konposatuaren koordinazio-zenbakia da.Aztertutako konposatuen artean 6 izango da koordinazio zenbaki arruntena, baina 4 ere askotan ikusiko da, eta batzuetan 2 —Cu(I), Au(I) eta Ag(I)-aren kasuetan—. 3 eta 5 koordinazioa oso gutxitan agertzen dira.
Koordinazio-zenbakiaren arabera- ioi konplexuaren geometria aldatzen da:
Ligandoak eta estekatzaileak
Estekatzaile poliatomiko batzuek, metalari lotzeko, atomo bat baino gehiago erabiltzen dituzte. Estekatzaile horiek hortz anitzeko estekatzaileak dira.
Adibidez: etilenodiamina (en)
Molekula neutro horrek bi nitrogeno ditu metalarekin bi lotura emateko, eta, gainera, nahiko luzea da bi koordinazio-posizioak betetzeko. Ematen dituen konplexuak forma honetakoak dira: [Pt(en)2]2+ bi hortzeko bi estekatzaile koordinazioa = 4 geometria: karratu laua
Pt-a bi eraztun erpin komuna da. Metala bost edo sei atomoz (gutxiago edo gehiago izanez gero, ez ohi da egonkorra) osatutako eraztun batean lotuta dagoenean, konplexuari kelato deritzo.
Nomenklatura eta formulazioa
Ioi konplexuaren formula idaztean, lehendabizi metal zentrala jartzen da; gero, jarraian, estekatzaile anionikoak eta, ondoren, neutroak. Estekatzaile mota bakoitzaren barruan, metal zentralari zuzenean lotuta dagoen atomoaren sinboloaren ordena alfabetikoari jarraitzen zaio. Estekatzailearen kopurua azpiindize gisa agertzen da. Dena kortxete artean jartzen da, eta, bukatzeko, konplexuaren karga goiindize gisa.
Koordinazio-konposatuak izendatzeko, arau batzuk erabili behar dira:
Koordinazio konposatuen isomeriak
Estekatzaile kopuruaren arabera ioi konplexuaren geometria zein den ikusi da:
Batzuetan, estekatzaileen ordena bat baino gehiago zilegi dira. Sortzen diren konposatuak, formula berdinekoak izan arren, propietate fisikoak eta kimikoak desberdinak dituzte. Konposatu horiei estereoisomero deritze. Bi esteroisomero mota daude: isomero geometrikoak eta isomero optikoak. Koordinazio-konposatuek baten bat, biak edota bat ere ez eduki dezakete.
Isomero geometrikoa
Isomero geometrikoak lotura kimikoa apurtu barik elkar trukatzen ez diren esteroisomeroak dira. Askotan, isomero geometrikoak binaka agertzen dira, eta, bereizteko, aurrizki hauek erabiltzen dira:
Eskuarki, cis- eta trans- isomeroak desberdinak dira: kolorea, fusio-puntua, momentu dipolarra, erreaktibitate kimikoa eta abar.
Isomero geometrikoak dituzten konposatuak karratu lauak eta oktaedrikoak dira. Konposatu tetraedrikoek ez dute isomero geometrikorik lau posizioak ondoz ondokoak direlako.
Isomero optikoa
Isomero optikoak gainjartzen ez diren ispiluko irudiak dira. Ulertzeko, eskuetan dugu adibide eskuragarriena: ezkerreko eskua ispiluaren aurrean jartzen bada, islatzen den irudia eskuin eskuarena da; bi eskuak ispiluko irudiak dira, baina ezin dira gainjarri. Adibidez, bromoetano molekulak ez du isomero optikorik. Ikusteko, molekula eta ispiluko irudia irudikatzen dira, eta, gero, ea bat datozen aztertzen da.
Ioi konplexu bat hartuz gero: bis(etilenodiamina)diklorokobalto(III) ioia, [CoCl2(en)2]+. Bi isomero geometriko ditu, cis- eta trans-.
Trans- konposatua eta ispiluko irudia bat datoz; beraz, ez du isomero optikorik. Konposatu hori akirala dela esaten da. Cis- isomeroak, berriz, isomero optikoa du: 180° biratzen badugu ispiluko irudiarekin gainjartzen saiatzeko, posizio guztiak ez datoz bat. Cis- isomeroa kirala da.
Isomero optikoak binaka agertzen dira, baina bi isomeroen propietate fisikoak (kolorea, fusio-puntua, …) eta kimikoak berdinak dira. Aldatzen den bakarra argi polarizatuaren planoa desbideratzeko ahalmena da. Argi polarizatua plano bakar batean bibratzen da (argi ezpolarizatua, berriz, plano guztietan), eta isomero optiko batek planoa eskuinerantz desbideratzen du, eta besteak ezkerralderantz. Izendatzeko, lehenengo isomeroa destro da, eta bigarrena lebo, baina, formula ikusita, ezin da jakin zein den zein. Isomero optikoei baderitze enantiomero ere; eskuarki, konposatu batean bi isomero optikoak (lebo eta destro) proportzio bereandaude. Horri nahaste errazemiko deritzo. Askotan, sistema biologikoetan isomero optiko bakar bat eraginkorra da: entzimak, botikak, …
Kristal eremuaren teoria
Balentzia-elektroien teoriak —lotura kimikorako sortu zen lehenengo teoriak— ezin ditu azaldu ioi konplexuen kolorea eta propietate magnetikoak. Ondoren sortu zen orbital molekularren teoria, egokia izan arren, koordinazio-konposatuen kasuan aplikatzean korapilatsuegia suertatzen da. Konplexuen portaera azaltzeko, beste teoria bat proposatu zen, oso sinple eta erabilgarria: kristal-eremuaren teoria.
Kristal-eremuaren teoriaren arabera, ioi konplexuan metal eta estekatzaileen arteko lotura erakarpen elektrostatikoa da (lotura ioniko gisa). Dena den, metalaren d elektroien eta estekatzaileen elektroien artean aldarapena ere sortzen da, eta metalaren egoera elektronikoa aldatzen da.
Trantsiziozko metal isolatu batean azken orbitalak d orbitalak dira, orbital degeneratuekin (energia berdinduak) baina orientazio espazial desberdinekin.
Koordinazio-konposatu oktaedrikoa
Koordinazio-konposatu oktaedriko bat izanik eta oktaedroa x, y, z ardatzekiko zuzenduta dagoela imajinatuz, sei estekatzaileen hurbiltze-norabidea x, y eta z ardatzekoak dira. d z 2 eta d x2-y2 orbitalen lobuluak norabide horietan zuzenduta daude, eta orbital horietako elektroiak aldarapen handia jasango dute. Beste d orbitalen, dxy dxz dyz, lobuluak ardatzen artean daude kokatuta; beraz, aldarapena egon arren, ahulagoa da.
Interakzio eta indar horiek guztiak kontuan hartuz, d orbitalen degenerazioa galtzen da, eta bi maila desberdinetan banatzen dira: bata altuagoa, dz2 eta d x2-y2 orbitalena, eta bestea baxuagoa, dxy dxz dyz orbitalena. Bi maila horien arteko energia-desberdintasuna, ∆, kristal eremuaren banaketa da. Banaketaren balioa konplexuaren menpe dago, eta koordinazio-konposatuaren kolorean eta propietate magnetikoan eragin zuzena du.
Koordinazio-konposatu tetraedrikoa
Tetraedroaren norabideek d orbitalen lobuluekiko duten orientazioa ikusteko, tetraedroa kubo baten barruan kokatuko dugu, eta bai tetraedroaren bai kuboaren zentroak hiru ardatz kartesiarren jatorrian kokatuko dira.
Hiru ardatzetan dauden d orbitalak, dz2 eta d x2-y2, estekatzaileetatik (tetraedroaren zuzenbidetik) urrunago daude, eta haien energia gutxi handitu da. Ardatzen artean dauden orbitalak, dxy dxz dyz, berriz, estekatzaileen norabidetik gertuago daudenez, ligandoen elektroiek sortutako aldarapen handiagoa jasango dute; ondorioz, orbitalen energia altuagoa izango da. Horrela, d orbitalen energia-mailak honela geratuko dira.
Kristal-eremuaren banaketaren balioa
Kristal-eremuaren teoriaren arabera sortzen diren energia-mailen banaketak konplexuaren propietate nagusiak zuzenean mugatzen ditu. Hori dela eta, ezinbestekoa da determinatzea banaketa-balioaren gainean zer eragin existitzen diren. Hain zuzen, banaketaren balioa hiru parametrorekin aldatzen da:
Serie espektrokimikoa I - < Br- < Cl- < F- < OH- < H2O < SCN- < NH3 < en < NO2 - < CO --> ∆
CN--ak eta CO-ak banaketa altua eragiten dutenez, eremu sendoko estekatzaileak dira; I--aren eta Br--aren banaketa, berriz, txikia da. Beraz, eremu ahuleko estekatzaileak dira. Banaketa sorrarazteko, estekatzaileak elektroi bikotea orbital baterantz zuzendu behar du; hori errazago gertatzen da elektroi bikote bat bakarrik badago (NH3) elektroi aske gehiago badu baino (Cl-). Banaketa eragiteko ahalmena estekatzailearen kargarekin ere handitzen da, eta tamaina txikitzean.
Propietateak
Aipatu dugun bezala, koordinazio-konposatuen propietate adierazgarrienetariko bi kolorea eta propietate magnetikoak dira. Kristal-eremuaren teoriaren bidez azalduko dira.
Koordinazio-konposatuaren kolorea
Argi zuria kolore guztien batura da eta eta uhin-luzeraren arabera bere osagaietan (kolore desberdinetan) bana daiteke.
Argi ikusgaiak substantzia baten gainean erasotzean, substantzia argi osoa xurgatzeko gai izanez gero, substantzia beltza izango da. Beste aldetik, substantzia horrek argi ikusgaia xurgatzen ez badu, substantzia zuria edo kolorgea da. Baina bi kasu mugatu horien artean, badaude kasu desberdin asko, non konposatuak argi zuritik osagai bat edo gutxi batzuk xurgatzen baitu. Kasu horretan, substantziak xurgatzen ez dituen gainerako osagaiak transmititu edo islatuko ditu, eta substantzia koloreduna izango da. Kolorea xurgatzen ez duen argiaren batura da. Adibidez, konposatu batek argi zuritik argi urdina xurgatzen badu gainerako argia izango da guk ikusiko dugun kolorea (zuria – urdina), horia hain zuzen. Horia urdinaren konplementarioa da.
Laburbilduz, substantzia baten kolorea zuzenki erlazionaturik dago xurgatzen duen argiarekin.
Konposatuek argia absorbatzen dute elektroia oinarrizko egoeratik goi-maila batera kitzikatzeko. Fotoien edo argiaren energiak justu konposatuak beste mailara pasatzeko behar duen energia izan behar du; bestela, konposatuak ez du argia xurgatuko. Konposatuak xurgatzen ez duen argia transmititzen da, eta, hain zuzen, ikusten den kolorea da.
Prozesu hori ez da konplexuen berezkoa, edozein sistema kimikotan gertatzen da, baina konplexuak sistema koloredunak dira, zergatik?
Azken d orbitalak banatzen dira eta maila berrien arteko energia desberdintasuna, ∆, banaketaren balioa da. ∆-ren balioa, gutxi gorabehera, argi zuriaren energiaren baliokoa da, eta, horregatik, konplexuetan elektroiek salto energetikoa egiteko argi zuria xurgatzen dute.
[Cu(H2O)6]2+, konplexu oktaedrikoa da; ondorioz, d orbitalak bi mailetan banatzen dira. Energia-maila berri horietan, Cu2+-ren bederatzi elektroiak kokatuko dira. Beheko mailan dagoen elektroi batek, ∆ energia irabaziz, goi-mailara pasatuko da. Energia hori lortzeko modu bat argi zuritik laranja koloreko argia xurgatzea da. Gainerako argia disoluzioan zehar pasatuko da, materiarekin erreakzionatu barik, eta hori da ikusten duguna.
Propietate magnetikoak
Kristal-eremuaren banaketaren balioak koordinazio-konposatuen propietate magnetikoak ere mugatzen ditu. [TI(H2O)6]3+ ioiak elektroi bakar bat du, eta beti paramagnetikoa da. Alabaina, elektroi bat baino gehiago dagoenean, egoera desberdinak gerta daitezke. Demagun Fe3+-aren bi konposatu oktaedriko desberdinak: [FeF6]3- eta [Fe(CN)6]3-. Ioi ferrikoaren konfigurazio elektronikoa [Ar] 3d5 da; beraz, bost elektroi daude d orbitaletan banatzeko. Konposatu oktaedrikoen d orbitalen banaketa kontuan hartuz, banaketa elektronikorako bi aukera ditugu:
Bi egoera hauen artean lehia dago: orbital guztiak betetzeko behar den energia (∆) eta elektroi guztiak desparekatzean lortzen den egonkortasuna. Banaketaren balioa txikia denean, Hunden araua nagusitzen da, orbital guztiak betetzeko energia asko behar ez delako, eta elektroia desparekatzeagatik lortzen den egonkortasuna garrantzitsuagoa delako. Banaketaren balioa altua bada, Pauliren printzipioak gainditzen du. A banaketari spin baxuko banaketa deritzo, eta B banaketari spin altukoa.
Poposatutako konposatuetara bueltatuz, F- eremu ahuleko estekatzailea denez, spin altuko banaketa lortzen da eta bost elektroiak parekatu barik daude. CN- eremu sendoko estekatzailea denez, spin baxuko banaketa gertatzen da, eta elektroi bakarra dago desparekaturik.
Koordinazio-konposatuak sistema biologikoetan
Koordinazio-konposatuak eremu desberdinetan erabiltzen dira: metalurgian, argazkigintzan, metal pozoitsuak ezabatzeko, bitxigintzan eta abarretan. Sistema biologikoetan ere oso hedatuak dira. Adibidez, erabiltzen dira oxigenoa biltzeko, oxigeno bera garraiatzeko, erreakzio biokimikoetan elektroiak transferitzeko, katalizatzaile moduan, …
Porfinaren nitrogeno atomo zentralek hidrogenoak gal ditzakete, eta porfina lau hortzeko estekatzaile bihurtzen da. Porfirina motak R eta erdian jartzen den metala aldatuz sortzen dira.
Emakumeen Eskoziako Eskalada Elkartea
Emakumeen Eskoziako Eskalada Elkartea Jane Inglis Clark-ek, bere alaba Mabel-ek eta Lucy Smith-ek sortu zuten Lix Toll, Perthshire-etik gertu dagoen harkaitz batean, 1908an. Gaur egun, 120 kide inguru ditu eta egun martxan dagoen emakumezkoentzako soilik den eskalada elkarterik zaharrena da. Elkarteak espedizio ugari antolatu ditu atzerrira eta guztiak emakumezkoak ziren lehenbiziko igoera egin zuen Himalaiako gailurrik altuenera.
Koordinazio konposatu
Koordinazio-konposatuak sistema biologikoetan
Porfirina bat klorofila da, non metala Mg2+ den. Klorofila fotosintesian erabiltzen den pigmentu berdea da. Landareek fotosintesia egiteko behar duten energia eguzki-argitik xurgatzen dute klorofilaz baliatuz. Berdea denez, xurgatzen duen argia gorria da; horregatik, landareak argi gorripean azkarrago hazten dira.
Emakumeen Eskoziako Eskalada Elkartea
Sorrera
Elkartea esperientzia handiko hiru eskalatzailek sortu zuten: Jane Inglis Clark-ek, bere alaba Mabel-ek eta Lucy Smith-ek. Smith Eskoziako Mendizale Elkarteko lehendakariaren alaba zen eta Inglis Clark-en senarra, William Inglis Clark, idazkaria zen, baina emakumeak zirenez ez zeukaten gizonezkoen elkarteko partaide izateko baimenik. 1907an Emakumeen Elkarte Alpinoa sortu zen Londresen, eta 1908ko apirilaren 18an, Lix Toll- go harkaitz handi baten pean zeudela, hirukoteak Eskozian antzeko elkarte bat sortzea erabaki zuen. Maiatzean batzordearen bilera bat egin zen elkartearen egitura eta xedea finkatzeko: "Mendian eskalatzea atsegin zuten emakumeak elkartzea eta Eskozian mendizaletasuna bultzatzea, neguan zein udan". Elkarteko lehen lehendakaria Inglis Clark izan zen, Lucy Smith diruzaina, Inglis Clark idazkaria eta Ruth Raeburn liburuzaina.
Tlacaelel
Tlacaelel (Tenochtitlán, 1398 - 1486) azteka inperioko erlijio- eta politika-aholkulari nagusia izan zen 1442-1486 bitartean.
Koordinazio konposatu
Koordinazio-konposatuak sistema biologikoetan
Beste porfirina bat hemo taldea da, non ioi metalikoa Fe2+ den. Hemo taldea arduratzen da gure gorputzean oxigenoa biltzeaz eta garraiatzeaz, eta mioglobinaren eta hemoglobinaren osagai garrantzitsua da. Odoleko hemoglobinak oxigenoa biriketatik muskuluetara garraiatzen du. Giharretan, oxigenoa mioglobinari transferitzen dio, eta azken horrek gorde edo muskuluzeluletara eramaten du.
Emakumeen Eskoziako Eskalada Elkartea
Espedizioak
1928an, Alpeetara espedizioa antolatu zuen elkarteak. Ondorengo espedizioak atzerriko beste eskalada leku batzuetara egin ziren, hala nola Kaukasora eta Yosemitera. 1955ean, elkarteak emakumez bakarrik osatutako lehen espedizioa egin zuen Himalaiara. Monica Jacksonek, Evelyn McNicolek eta Elizabeth Starkek osatu zuten taldea eta Jugal Himal (6.151m) mendia igo zuten lehenak izan ziren. Gyalzen Peak deitu zioten.
Koordinazio konposatu
Koordinazio-konposatuak sistema biologikoetan
Mioglobinan, burdinaren geratzen diren bi posizio oktaedrikoetatik, bat globina proteinak okupatzen du, eta beste posizioa libre dago O2 molekula betetzeko.
Tlacaelel
Biografia
Enperadore izan ez zen arren, berebiziko eragina izan zuten azteken inperioan berak hartutako neurriek. Huitzilihuitl erregearen semea zen eta inperioko ciuhacoatl edo aholkulari nagusi izendatu zuen Itzcoatl osaba enperadoreak (1427-1440).
Emakumeen Eskoziako Eskalada Elkartea
Urteurrenak
2008an,mendeurrena ospatzeko festa bat egin zen garai bateko jantziekin Beuckle tontorrean. Helen Steven lehendakariak elkartearen sortzaile gazteena ekarri zuen gogora: "Ezagutzen nuen Mabel eta pertsona oso goxo, musugorri eta abegikor bezala oroitzen dut - gela batean sartzen den eguzki izpi bero baten gisara etorri zen, baina iltze zaharrak bezain gogorra zen. Denak bereziak ziren ... "
Koordinazio konposatu
Koordinazio-konposatuak sistema biologikoetan
Hemoglobinan, gutxi gorabehera, mioglobinaren lau unitate daude.
Fe-hemo konplexua zitokromoetan ere badago. Kasu horretan, oktaedroaren beste bi posizioak bi proteinarekin okupatuta daude; horregatik, zitokromoak ez dira erabiltzen oxigenoa garraiatzeko. Zitokromoak metabolismoan behar diren elektroiak transferitzen ditu, burdinak erredox erreakzio itzulgarri azkar batzuk jasaten dituelako: Fe2+ - 1e- → Fe3+
Tlacaelel
Biografia
Aztekek konkistan harturiko herrien historia eta kronika-liburu guztiak erretzeko agindua eman zuen, inork azteken bidea eragozteko biderik izan ez zezan, eta azteka herriaren beraren kronikak errearazi zituen ondoren; gero, Huitzilopochtli edo Eguzki jainkoak aukeraturiko herriaren, azteka inperioaren, patu sakratua aurkeztu zuen. Berak zehaztu zituen azteken inperio teokratikoaren oinarriak.
Colchidites
Colchidites ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Barremiarrean, hau da, orain dela 130 milioi urtetik 125 milioi urtera gutxi gorabehera.
45P/Honda-Mrkos-Pajdušáková
45P/Honda-Mrkos-Pajdušáková aldikako kometa bat da. Minoru Honda astronomo japoniarrak aurkitu zuen 1948ko abenduak 3an. Bere izena Minoru Honda, Antonín Mrkos eta Ľudmila Pajdušákovágatik jasotzen du.
Orbita eliptikoa du, 5,252 urte lurtarreko periodoarekin.
Kazuo Kinoshitak eginiko lan orbitalek 2011ko abuztuak 15ean Lurretik soilik 0,0601 unitate astronomikora (8.990.000 km) igaroko dela aurkitu zuten, eta Goldstone Espazio Sakoneko Komunikazio Konplexuaren bidez ikertua izango dela. Lurretik oso hurbil 2017ko otsailak 11n ere pasako da.
Kometaren nukleoaren diametroa 1,6 kilometrotan estimatua dago.
Friburgo (argipena)
Friburgo honako lekuak izan daiteke:
Borja Gómez
Borja Gómez Raba (Pedreña, 1984ko abuztuaren 29a) traineru estropadetako patroia da. Espainiako bi txapelketa irabazi ditu besteak beste.
Kirol ibilbidea
Pedreñakoa izanik herriko taldean hasi zen arraunean. 2005ean Kontxako bandera irabaztear egon zen, denborarik onena egin baitzuen. Baina Oriori traba egiteagatik deskalifikatua izan zen. Hurrengo urteetan ere goi mailan ibili zen Pedreña eta bi aldiz hirugarren egin zuen Kontxan. 2014an TKE Ligatik jeitsi egin zen.
Eremiascincus fasciolatus
Eremiascincus fasciolatus Eremiascincus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Torpedo macneilli
Torpedo macneilli Torpedo generoko animalia da. Arrainen barruko Torpedinidae familian sailkatzen da.
Ambassis nalua
Ambassis nalua Ambassis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Ambassidae familian.
Hollister (Kalifornia)
Hollister Kaliforniako hiri bat da. San Benito konderrian kokatua dago. 2010ean 34,928 biztanle zituen, 18.9 kilometro koadrotan banatuta.
Hannibal (filma)
Hannibal 2001eko Ridley Scott ingeles zinema zuzendariaren suspensezko thriller filma bat da. Thomas Harris idazlearen izenburu berdineko Hannibal eleberrian oinarritua dago. Anthony Hopkins, Julianne Moore, Gary Oldman, Ray Liotta eta Giancarlo Giannini aktoreek antzeztu zuten.
1991ko The Silence of the Lambs ("Bildotsen Isiltasuna") filman jazotako gertakizunetatik hamar urtera girotua dago. 2002an Red Dragon ("Herensuge Gorria") izeneko jarraipena izan zuen.
Pipraeidea melanonota
Pipraeidea melanonota Pipraeidea generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Hannibal (filma)
Argumentua
FBIko Clarice Starling (Julianne Moore) agentearekin elkarrizketa egin eta Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) goreneko segurtasun ospitalean zaintzapean zegoela ihes egitea lortu zuenetik hamar urte igaro dira. Orain Lecter Italiako Florentzia hirian bizi da, baina Starlingek ein dezake hura ahaztu eta bere ahotz hotza ametsetan entzun ohi du. Mason Verger (Gary Oldman) ere Lecter atzeman nahian dabil: haren seigarren biktima izan zen baina haren menpetik bizirik ateratzea lortu zuen, nahiz eta erabat desitxuratu egon. Vergerek dirutza bat ondoreztatu ostean, bere mendeku gosea asetzeko erabiltzea erabakiko du, baina horretarako bere ezkutalekutik aterarazi beharko du, amu siga harentzat erakargarria den zeozer ipiniz: Clarice Starling. Bestalde Vergerek Lecter atzemateko asmoz AEBtako Justizia departamenduko Paul Krendler (Ray Liotta) agentearen zerbitzuak ere kontratatuko ditu. Bienbitartean, Florentziako Pazzi (Giancarlo Giannini) polizia inspektorea liburuzain baten desagerketa kasua ikertzen ari da.
Jai Alai pilotalekua (Alfontso XII.a kalea)
Jai Alai pilotalekua Madrilgo pilotalekua izan zen, egungo Alfontso XII.a kalean zegoena. 1891ko ekainaren 16an ireki zuten. Miguel Mathet arkitektoak eraikina diseinatu zuen. Frontoi estaliak 2.000 laguneko edukiera zuen. 1912an autoentzako tailer bilakaturik, XX. mendean eraitsi zuten.
Hidraulika
Hidraulika, jariakinen propietate espezifikoen gorabeheran, horien portaera aztertzen duen fisikaren adarra da. Hau da, jariakinen propietate mekanikoak aztertzen ditu, jasan ditzaketen indarren arabera. Hori guztia, Masari aurka egiten dioten indarren eta likidoak jasaten dituen baldintzen araberakoa da, baldintza horiek betiere likidoaren biskositatearekin erlazionatuak daudela.
Quarante Journaux (Bordeleko tranbia)
Quarante Journaux Bordeleko tranbiaren geltoki bat da, Bordele udalerrian dago.
Hidraulika
Energiaren sorkuntza
Antzina, energia-iturri nagusia greziar “errota” izan zen, behealdean uretan murgildutako paleta batzuk zituen egurrezko ardatz bertikal batez osatua. Errota hau aleak ehotzeko erabili zen, horretarako ardatzak beheko makina zeharkatzen zuen goiko makina biraraziz. Horrelako errotek korronte azkarra behar dutenez, segur aski Ekialde Hurbileko eskualde malkartsuak ditu sorleku, nahiz eta Plinio Zaharrak errota hauen sorlekutzat Italiako iparraldea hartu. Errota hauek txikiak eta motelak ziren normalean; harriaren biraketa-abiadura gurpilaren abiaduraren berdina zenez, ehotzeko kapazitatea oso baxua zen, eta ondorioz, errota hauek eremu lokalean erabiltzen ziren. Hala ere, turbina hidraulikoaren aitzindaritzat jotzen dira.
Ardatz horizontala eta gurpil bertikala duten errota hidraulikoak K.a.I. mendean eraikitzen hasi ziren Marco Vitruvio Polione ingeniari militarraren eskutik. Pertsiar gurpilean edo “Saqiy”an oinarritu izan zitekeen errota, eraikitzeko orduan. Pertsiar gurpila ura igotzeko erabiltzen zen; hau gauzatzeko, ontziak zituen gurpilean barreiaturik eta animalia edo gizakiaren indarraz baliatuz gurpila birarazten zuten. Gurpil hau Egipton erabili zen K.a.IV. mendean.
Vitruviar gurpila kontrako noranzkoan biratzen zuen gurpila zen. Alea ehotzeko diseinatuta zegoen, gurpilak makina mugikorrera egurrezko engranaje bidez atxikita zeuden, 5:1 balioko erredukzioa lortzearren. Mota honetako lehenengo errotetan, ura azpitik pasatzen zen.
Mota honetako errota, aurretik zegoena baino energi iturri handiagoa izan zen, alearen ehotzearen hobekuntzaz aparte, industria-operazio askoren mekanizaziorako bidea ireki baitzuen. Behetik elikatutako erromatar aroko errota batek, 2 metroko diametroa duen gurpil batekin hornituta, 180 kg ale eho zitzakeen ordu batean. Asto batek edo bi gizonek mugitutako errota batek aldiz, 4,5 kg ale eho zitzakeen ordu batean.
Kristo ondorengo IV. mendetik aurrera, dimentsio handiko errotak erabiltzen hasi ziren Erromatar Inperioan. Barbegalen, Arlestik gertu, 310. urtean, goitik elikatutako 16 gurpil erabili ziren, aleak ehotzeko, bakoitzak 2,7 metrotako diametroa zuela. Bakoitzak, zurezko engranajeen bidez, bi makina abiarazten zituen. Errota honen edukiera orduko 3 tonakoa zen; 80 milako biztanleria zuen herri bat elikatzeko soberan. Arlesko biztanleak garai hartan 10 mila lagun ziren, eta honetxegatik lurralde nabarmen bat hornitzen zuen.
Harritzekoa da Vitruvioren errotak fama hartu ez izana erromatar inperioan hirugarren edo laugarren mende arte. Garai hartan esklaboak eta eskulan merkea eskura izanda, ez zuten beharra kapital-xahutzea ekartzen zuen jarduera bat gauzatzeko; gainera, Vespasiano enperadoreak energia hidraulikoari uko egin ziola esaten da.
Gurpil hidraulikoa
Erdi Aroan, gurpil hidraulikoari hainbat erabilpen eman zitzaizkion industrian. 1086. urtean Ingalaterran idatzitako Domesday Book liburuak vitruviar motako 5624 errota erregistratzen ditu. Errota hauek hainbat zereginetarako baliatu ziren, hala nola, zerrategiak abiarazteko, mineral-eta zereal-errotetan, metala lantzeko Errota mailudunetan, fundizioetarako hauspoa elikatzeko, besteak beste. Horrela, garrantzizko papera eduki zuten jarduera industrialen lurraldeen banaketa berregiteko.
Erdi Aroan energia lortzeko garatu zen beste errota haize-errota izan zen. Errota horiek Persian garatu ziren VII. mendean, eta badirudi Asia erdialdeko otoitz-gurpiletan oinarritu zirela. Barkuetako beletan oinarritu zirela dioen beste hipotesi ez-konfirmatu bat ere badago. Errota hauek ura ponpatzeko erabili ziren Persian; bi pisuz osatutako eraikuntzak ziren. Beheko pisuan 10 edo 12 hegalez abiarazten zen gurpil bat zegoen ardatz bertikal bati konektatuta, eta honek mugimendua transmititzen zion goialdean kokatutako makina bati. Errota mota hau Europako iparraldera XIII. mendean iritsi zen.
Marc Seguin
Marc Seguin (Annonay, Ardèche, 1786ko apirilaren 20a - ibidem, 1875eko otsailaren 24a) frantses ingeniaria izan zen. Burdinazko kableetan eskegitako zubiak eraiki zituen lehenbizikoz, eta hodien bidezko lurrun-makina edo -galdara asmatu zuen. Joseph Montgolfierren, lehen aireko globoaren asmatzailearen, iloba zen. Makinen ikerketan jardun zuen gaztetandik, anaia Camillerekin batean, eta 1822an aurkeztu zuen kableetan eskegitako zubi baterako proiektua. 1824an eraiki zuen lehena Rodano ibaiaren gainean, eta 1826an Saint-Étienne-Lyon burdinbidea eta bideko tunelak eraiki zituen.
1827an hodien bidezko lurrun-galdara asmatu zuen, eta 1829an makina hura erabili zuen George Stephensonek Liverpool-Manchester burdinbideko lehiaketa irabazteko. Ondorengo urteetan hobekuntza handiak egin zizkion bere makinari.
Turtolako eliza
Turtolako eliza (Turtolan kirkko) Finlandiako Pello udalerriko Turtola herrian dagoen eliza da. XIX. mendean ia Torne ibar osoko eliza nagusiena zen arren, gaur egun, Torne ibarra azpieskualdeko eliza txikiena da Meltosjärviko eliza ondoren. Eliza, Finlandiako Eliza Ebanjelio-luteranoa erakundeko kidea da eta guztira, 220 fededunentzako eserlekua dauka.
Gaur egungo eraikina 1953. urtean eraiki zen, Laponiako Gerran alemaniarrek suntsitutako elizaren gainean. Antzinako zurezko eliza hau, 1819. urtean eraiki zen, eta garai hartan Turtola izena zuen udalerriari udalerritasuna eman zion. Dena den, 1944. urtean suntsitua izan zenez, udalerriko eliza nagusi berria biztanle gehien zeuzkan (eta dauzkan) herrian eraikitzea erabaki zuten, Pelloko elizatean hain zuzen. 1950. urtean, dena den, Turtolan elizak izan zuen historia kontuan izanda, elizate estatusa mantendu eta bertan beste eliza bat eraikitzen hasi ziren Amerikako luteranoek bidalitako diru-laguntzari esker. Azkenik, abuztuaren 17an eraikitze-lanak bukatu eta ireki zuten.
Betoizko eliza berria bi eraikinetan banatua dago, elizaren eraikina eta ezkilategia. Eraikin nagusi eta handienean dago eliza. Eraikin zuri horren barruan, 220 eserleku eta erretaula edo oholtza ospetsua daude. Teilatu iluna lehenengo solairuraino jaisten da eta Lappiko elizek duten estiloaren adibide argia da. Ezkilategia edo kanpandorrea bestalde, estilo desberdinekoa dugu, antzinako elizak zuen harrizko dorrea berreskuratzea erabaki baitzuten herritarrek; hau, udalerri osoko eraikin zaharrenetakoa da. Eliza eta sarreratik hamar metrora dagoen ezkilategiaren aurrean, Kaarlo Castrén Finlandiako Lehen Ministro ohiak finantzatutako Bigarren Mundu Gerran hildako finlandiarren omenezko hilerria dago.
Kosuke Matsuda
Kosuke Matsuda (松田 康佑, 1986ko irailaren 26a - ) Japoniako futbolaria da.
AC Milan
Associazione Calcio Milan Milango futbol taldea da, munduko arrakastatsuenetarikoa. Txapeldunen Liga-a 7 aldiz, Kontinente arteko Futbol Kopa 3, FIFAren Kluben arteko Munduko Kopa 1, Serie A (Italiako liga) 19 eta Italiako Kopa 5. Etxeko partiduak San Siro estadioan jokatu ohi ditu.
Kosuke Matsuda
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako YSCC Yokohama.
AC Milan
Sorrera eta hasierako urteak
Hasiera hartan Milan Cricket and Football Club izena zuen eta futbolaz gain Kriketean ere aritzen zen izan ere garai hartan aberatsek gogokoago baitzuten kriketa futbola baino. 1900an lehenengo titulua eskuratu zuen, Medaglia del Re (Erregearen domina), Juventus FC-ri 2-0 irabaziz eta hamarkada honetan Italiako hiru liga irabazi zituen, 1901, 1906 eta 1907an. Urte haietan jokalari ingelesen eta milandarren artean sorturiko taldea zen baina 1908an beraien artean istiluak izan ziren eta 43 bazkidek taldea utzi eta berria sortu zuten, Internazionale Football Club izena eman ziotena. Hiriko aberatsen taldea bihurtu zen Inter.
Otsaurte
Otsaurte, Otzaurte izenaz ere ezaguna, Gipuzkoako hego-ekialdean dagoen mendatea da, Goierriko eskualdean, eta Zegama eta Altsasuko (Nafarroa) udalerriak errepidez elkarlotzen ditu.
AC Milan
Sorrera eta hasierako urteak
1916an Kopa Federala lortu zuen, txapelketa ez ofiziala baina Lehen Mundu Gerraren garaian Italiako Liga ordezkatu zuen.
Otsaurte
Izena
Osaurte da forma dokumentaturik zaharrena (XV. mendekoa), eta Otsaarte (a luzearekin) esaten diote inguruko euskaldunek.
Mendiak
Otsaurte mendatea Aizkorri eta Aratz mendietara doazen mendizaleen ohiko abiapuntua da, mendatea eta mendi horien tartean Lizarrateko igarobide ederra dago.
AC Milan
Taldearen berpiztea
1949an hiru jokalari suediar fitxatu zituen Gunnar Nordahl (Il pompierone), Gunnar Gren (Il professore) eta Nils Liedholm (La stella venuta dal nord). Gre-No-Li ezizena hartu zuen hirukoteak. 1955ean Andrea Rizzoli presidente bihurtu eta garaipenak lortuz jarraitu zuen Milanek. 50eko hamarkadan Italiako lau liga eskuratu zituen eta nazioarte mailan bi Latindar Kopa lortu zituen, 1956koa Bilboko Athletic Kluba 2-1 gaindituz. 1958an Europako Kopako finala ere jokatu zuen, Real Madrilekin 3-2 galdu zuena.
Otsaurte
Mendiak
Udazkenetan, bertako ostatua inguruko mendietan ehiza egiten duten ehiztarien bilgunea ere bada.
Akseli Gallen-Kallela
Akseli Gallen-Kallela (Pori, 1865eko apirilaren 26a - Stockholm, 1931ko martxoaren 7a) finlandiar margolaria izan zen.
Otsaurte
Euskara: Euskalkien muga
Historikoki Gipuzkera eta Nafarreraren arteko muga adierazi du. Gaur egun ere, Zegaman Goierriko hizkera eta Altsasun Burundako hizkera mintzatzen baitira.
Errepideak
Mendateak GI-2637 eta N-I errepideak batzen ditu, lehen esan bezala Zegama eta Altsasu lotuz.
Akseli Gallen-Kallela
Axel Waldemar Gallén izenarekin jaio zen suediar hizkuntzako familia batean. Hamaika urterekin Helsinkira bidali zuten ikastera eta aita hil zitzaionean margolaritza ikasi ahal izan zuen. 1884an Parisera joan zen Julien Akademian ikastera, eta pintura eta idazle eskandinaviarrekin izan zuen harremana.
AC Milan
Milandarren nagusitasuna
60ko hamarkada milandarren hamarkada izan zen izan ere hiriko bi taldeen artean Europako lau kopa lortu baitzituzten (AC Milanek 2 eta Interrek 2) eta Kontinente arteko hiru kopa (interrek 2 eta Milanek 1).
Akseli Gallen-Kallela
1890etik aurrera Kalevalaren margolan erromantikoak egiten hasi zen, baita paisaiak ere. 1894tik sinbolismoaren eragina jaso zuen. 1895ean alaba hil ondoren, haren lanek erromantizismoa utzi eta oldarkorrago bihurtu ziren. Finlandiako pabiloiko freskoak margotu zituen 1900eko Parisko Erakusketa Unibertsalean. 1909an Kenyara joan zen eta pintura espresionistak egin zituen.