cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cassibile
Gune arkeologikoak
Gaizkileen koba Cavagrandeko toki handian dago. Horrela deitzen da, Risorgimenton, matxinatuen arteko borroketan, Gaizkile izeneko Savoiatarren gobernu berriaren aurka zeudenak, beraiek deklaratu zuten gerraren ondorioz, kobazulo hori euren babesleku bihurtu zela. Beraz, esan daiteke XIX. mendearen amaieran (1861 inguruan) leku natural horretan jendea bizi izan zela. Baina berau osatzen duten etxeak, edo kareharrian zizelkatutako kobazulo artifizial horiek, Risorgimento baino askoz zaharragoak dira, dieri deitzen dira, arabiar hitzetik, nahiz eta sikuloen garaian industutakoak, berriro ere koba-etxe txiki horietan jendea bizi zen. Arabiar garaian, kobazuloek zurrategi funtzioa hartu zuten larruak ondu zirenean, beraz, kobazuloek Grotta Cunziria izena ere hartu zuten
Gune naturalak
Cavagrande del Cassibileko erreserba babestuak ingurune natural eta arkeologiko ugari eskaintzen ditu. Jendearen artean ere ezaguna da haren urmaelengatik, batez ere udan, bisitatzen eta bainuetxe bezala erabiltzen direnak.
Pinu basoa Cassibileko La Marchesa di Cassibile izeneko hondartzakoa da. Landaretza handia da, batez ere pinuz, palmondoz eta limoiondoz osatua. Egun osoan geratzeko aukera ematen du (picnic egiteko) eta probintzia osoan ezagutzen da.
Bilakaera demografikoa
Cassibileren garapen demografikoa gerraosteko bigarren garaitik gertatu da batez ere. Cassibileko biztanleria hasierako 500 biztanle ingurutik gaur egun ia 6,000 izatera pasa da. Hasierako gunea Sirakusa probintziako herritrrekin populatu zen nagusiki, Messinako probintziako familia batzuk izan ezik. Gaur egun, tokiko komunitateak bere nortasuna hartu du, bere burua cassibiletartzat hartzen du. Aro modernoan, EBtik kanpoko familia asko Cassibilen ezarri ziren eta lagundu zuten hazkunde demografikoan.
Hizkuntza eta dialektoak
Cassibileko dialektoa antzekoa da Siziliako hego-ekialdean hitz egiten denarekin, toki honetan denboraren poderioz eratutako hitzak izan ezik. Hori arrunta da Siziliako hainbat tokitan.
Esaldi hori, sizilieraz, Cassibile hiriari buruzkoa da, eta tokiko dialektoa gizartearen parte dela adierazten du. Izatez, gaur egun ere mintzatzen eta Cassibilesiren belaunaldien artean transmititzen da.
Eskolak
Cassibilen, G. Falcone - P. Borsellino Estatuko II. Institutu Integrala dago. Bigarren mailako eskolak edo unibertsitate-ikastaroak Sirakusan edo hurbileko lekuetan daude, hala nola Catanian.
Museoak
Urtero, abuztuaren 3tik irailaren 3ra, "Cassibileko oroipenak, irudiak eta artearen tantak" izeneko museoa sortzen da. Herriak bizi izandako gerrako aurkikuntzak eta testigantzak erakutsi eta eskuragarri egiten dira: argitaratu gabeko dokumentuak, garaiko egunkarietako lehen orrialdeak, armistizioa sinatu zen garaiko måché paper erreprodukzioak, bideoak, gadgetak, liburuak, argazki erakusketa. Berriki, Cassibileko sasoiko museoa iraunkorra egiteko nahia azaldu dute, hau da, urte osoan irekia eta eskuragarria.
Sukaldaritza
Cassibileko sukaldaritza, Sirakusan erabiltzen den sukaldaritzaren oso antzekoa da; beraz, arrain eta pasta asko dago barazkiekin kozinatuta, ez dira falta arancini klasikoak eta siziliako scaccciata. Bere berezitasunen artean, tokiko marrubiarekin prestatutako plater asko daude: marrubi risottoa, marrubi saltxitxa (Cassibileko espezialitatea), pastelak, marmeladak eta pastel txikiak. Aipagarriak dira, halaber, tokiko plater tipikoak, hala nola u pastizzu (tokiko focaccia) eta pizza rustica (gaztanberazko pizza, salamiz eta caciocavallo z betea). Eta kassata laberatua eta kassata izoztua (siziliar kassata klasikoaren bi aldaera) bezalako gozoak.
Musika
Cassibileko musika bandak bertan gertatzen diren kasu garrantzitsu guztietan jotzen du eta, batzuetan, inguruko herrialdeek ere dei egiten diote euren musika emanaldiekin laguntzeko.
Ekitaldiak
Cassibile marrubia ezaguna da Sirakusako probintzia osoan, baita handik kanpo ere. Cassibiletarrek urtero ospatutako jai handian Cassibileko marrubiak protagonistak dira.
Ekonomia
Hiriko ekonomia nekazaritzan oinarritzen da nagusiki: barazki eta abrikotondo (Cassibileko patata berria, marrubiak, babarrun berdeak eta abar). Beste sektore garrantzitsu batzuk turismo- eta ostatu-jarduerekin lotuta daude, Fontane Biancheko kostaldearen hurbiltasunari esker.
Kirolak
Real Cassibile futbol taldeak hirugarren mailan jokatzen du.
Hezkuntza laiko
Hezkuntza laikoa erlijioa eta hezkuntza banatzen dituen hezkuntza mota da.
Laiko hitza grekotik dator, laikós (herriko norbait) esan nahi du eta jatorriz, testuinguru erlijio so batean erabiliko da. Estatu laikoaren inguruan hitz egiterakoan, 1979an Frantziako iraultzan kokatu beharko gara. Bertan, estatua eta elizaren arteko banaketa gertatu zen eta izugarrizko kritika egin zitzaion erlijioari honek, gizartea eta politika kontrolatzen zituelako. Hezkuntza laikoa berriz, gizarte osoari zuzendua dago nahiz eta bertan, kultura eta ohitura desberdinak egon. Edozein erlijio motatik kanpo geratuko da hezkuntza mota hau eta bere helburua, ezagutza desberdinak transmititzea izango da, beti ere, erlijioa alde batera utziz. Honek jarraitzen duen korrontea, laizismoa izango da, kontzientziaren askatasunean eta erlijioak inposatzen dituen balore moralak edo arau partikularrak at uzten oinarritzen den pentsamenduaren inguruko korrontea. Hezkuntza bizitzako garapenik garrantzitsuenetarikoa izango da. Honek, pertsonak gizarteratzeko eta hauei irakasteko erantzukizuna daukalako. Horrela, gure garapen etiko eta intelektual egoki batera heltzeko. Gurasoen erabakia izango daiteke haien seme-alaben hezkuntza mota aukeratzea eta honetaz gozatzea gizartearen eskubide bat da.
Definizioa
Hezkuntza laikoak ikasleei irakasteko orduan, ez du erlijiorik jarraituko eta era berean, ez ditu gutxiesten. Hau estatuak zuzendua egon daiteke edo eta erakunde akademikoen eskutik batez ere, eskolak pribatuak direnean. Hezkuntza mota hau gizarte osoari zuzendua egongo da, desberdintasunak alde batera utzita batez ere, pentsamendu erlijiosoei dagokienean edo eta ez dutenean ezertan sinesten. Honek ez du esan nahi, balore erlijioso edo eta ateoen aurka doanik baizik eta eztabaida hauetaz kanpo geratu nahi du. Honek jakintzaren kudeatzaile bezala, arrazoimena eta enpirismoa erabiltzen ditu. Gaur egun, Mendebaldeko Herrialde gehienetako hezkuntza laikoa da eta hein handi batean bertako estatu edo gobernu mota zerikusi handia izango du, erakunde erlijiosoak alde batera utziz. Ikasle guztiek Hezkuntza berbera jasoko dute beraz, jasotako jakintzak ere berberak izan beharko dira eta hauek; modu laiko, demokratiko eta sekularrean oinarriturik eskainiko dira. Ondorioz, laizismoaren ideiak erlijioarenganako askatasuna soilik adierazten du. Helburu bezala, berdintasunean heztea izango dauka. Beraz, ez du inolako erlijio motarik baztertzeen, haienganako errespetua erakutsiz eta ikasleei ere hori transmitituz..
Garapena
Hezkuntza laikoaren jatorria, Frantziar Iraultzan koka dezakegu. Bertan erlijioa zalantzan jartzen hasi ziren eta horrela, elizaz kanpo geratzen ziren espazio laiko eta etiko ei ateak zabaldu zitzaizkien. Momentura arte, monarkia absolutuak indar handia zeukan eta ondorioz, elizak egunerokotasunean eragin handia zeukan. Beraz, arrazionalismo zein enpirismoaren aldeko ideak zabaltzeko. Hezkuntza erabiltzea beharrezkoa ikusten zuten, Hau da, tresna eraginkorrena.
Hezkuntza mota hau Frantziar Errepublikako ezaugarrietako bat da. Lehen aldiz, IV.Errepublika ko konstituzioan ezarri zuten eta hamabi urte geroago, V.Errepublikan berriro onartu izan zen. Gaur egungo Frantziar Konstituzioan, 2. artikuluak honako hau dio: " Frantzia banandu ezin den Errepublika bat da, laikoa, demokratikoa eta soziala. Denok ditugu eskubide berdinak, inolako bazterketarik egin gabe." Beste alde batetik, Giza Eskubide en deklarazioan ere horrelako eskubideak agertzen dira. Hainbat pentsalari edo filosofo gehitu ziren iraultza honetara, hala nola, Rene Déscartes edo Isaac Newton gizakion pentsamendua ikertuz baina hainbat unibertsitatek haien ideaiak baztertu zituzten. XVIII.mendeari dagokionez, hainbat entziklopedistek haien artean, Rosseauk Europar kulturaren abangoardia osatu zuten baina hauen dotrinak ere ez ziren unibertsitateetan irakatsi. Bertan galarazia zegoenez, ikasleek haien etxeetan ikasten zuten filosofia eta horrela, jakintza berriak barneratzen hasi ziren.
1905.urtea esanguratsuena izango zen, bertan gertatu zelako estatu eta elizaren arteko banaketa eta honela, bertako errepublikak antolatuko zuen, hezkuntza publikoa, laiko bihurtuz. Ez ziren eskola katoliko eta pribatuak debekatu baina publikoei zegokienez, gobernuak antolatuko zituen, ikasketa plana eginez eta azterketetako edukia ere zuzenduz. Estatuak zuzendua zegoenez, elizak ez zeukan ahotsik unibertsitate eta goi.mailako ikasketetan. Ondorioz, sinesmen kristaua pribatasunera igaro zen baina honek ez du esan nahi, guztiz desagertu zenik, jai erlijiosoak ospatzen jarraitzen ziren. Bukatzeko, Frantziarren iraultza jarraiturik beste herrialde batzuk ere haien sistema aldatzen hasi ziren.
Mexikori dagokionez, Hezkuntza laikoaren oinarria, XIV. mendean kokatu dezakegu, baina martxan jarri zuten lehenak liberale k egindako hezkuntza legeak izango ziren. Beraz diktadura osteko altxameduaren ezaugarri nagusienetariko bat hezkuntzan egindako erreforma izan zen. Hau askea, dohainik eta laikoa jarriz. Aldi berean, Frantzian bezela, Estatuak kontrolatuko zuen eta horrela, jarraitu beharreko curriculum.-a ere haiek antolatuko zuten.
Lehen eskola laikoak
Lehen azaldu bezala, Hezkuntza laikoarenganako defensa protestante ek hasi zuten beste erakunde batzuen laguntzaz. (1880) Horrela eliza katolikoen aurka jarri ziren. Sevillako kongresuari kasu eginez, lehen eskola laikoak 1883.urtean Alicanten sortuak izan ziren. Hasiera batean, neskek eskola zen eta gauetan langileentzako klaseak ematen zituzten vaina azkenengo hau, 1885.urtean desagertu egin zen. Eskola hau, Bartolomé gabarró Katalanak sortu zuen eta hurrengo urteetan ere Hezkuntza mota honengaitik borrokatu zuen. Beste alde batetik, Kataluinako hainbat eskolen sorreran ere parte hartu zuen. Hainbat arazorengaitik, erbesteratua izan zen eta bere pausoak, Juan Cabot-ek jarraitu zituen batez ere, Alicanteko eskola laikoen proiektua.
Ferruccio Parri
Ferruccio Parri (Pinerolo, 1890eko urtarrilaren 19a - Erroma, 1981eko abenduaren 8a) italiar partisano eta politikaria izan zen. Italiako lehen ministroa izan 1945ean.
Arnaldo Barbazangoa
Arnaldo Barbazangoa (Arnalt de Barbadan; Barbazan-Dessus, ? - Iruñea, 1355eko azaroaren 6a), okzitaniar elizgizona izan zen.
Ferruccio Parri
Lehen Mundu Gerran esku hartu zuen eta lau aldiz zauritu zuten. Ondoren literatura ikasi zuen eta kazetari izan zen Corriere della Sera aldizkarian.
Arnaldo Barbazangoa
Biografia
Bigorrako familia noble batean jaioa, 1319ko urtarrilean Joan XXII.ak Iruñeko apezpiku izendatu zuen
Ferruccio Parri
Benito Mussoliniren erregimenaren aurkako militante antifaxista izan zen eta hainbat aldiz atxilotu zuten. Erresistentziako kidea izan zen Bigarren Mundu Gerran eta Ekintza Alderdia (Partido d'Azione) eta bere partisanoen taldeak gidatu zituen. Nazio Askapenerako Batzordeko presidentea ere izan zen.
1945eko ekainetik abendura lehen ministro izan zen kontzentrazio-gobernu batean. 1946an Asanblea Konstituziogileko kide eta 1948an Senatuko kide hautatu zuten.
Arnaldo Barbazangoa
Biografia
Erresumako politikan jarrera aktiboa izan zuen, koroarekin harreman onak izatea saiatuz. Kargua hartu bezain pronto Parisera joan zen akordio bat lortzeko asmotan. 1319an sinatu eta 1321an martxan ipini zuten: apezpikutzak jaurerriari uko, eta Oro eta Deioko gazteluak eta Andarreta, Azketa, Lukin, Urbiola eta Hiriberri herrien truke 500 libra eta hamabi elizen patronatua lortu zituen.
Nahiz eta Évreux leinua tronua lortzeko laguntza eman, Filipe III.arekin liskarrak izan zituen. Erregeak Foru Hobekuntza sinatu zuen non apezpikuak erregearen gudarosteari 100 zaldun eman behar izan zizkioten. 1344an Algecirasko setioarentzat eman ez zituenez, erregeek Arnaldo auzipetu eta bere ondareen jabetza kendu zioten. Klemente VII.ak berak bere alde egin behar izan zuen berriro Joana II.arekin harreman onak izan zitzan. Erregina hil zenean, Karlos II.ak bere ondasunak itzuli zizkion.
Atractus eriki
Atractus erythromelas Atractus generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Arnaldo Barbazangoa
Biografia
Arnaldok hainbat elizbarruti-sinodo ospatu zituen (1325, 1341, 1346, 1349, 1354) eta Zaragozan egindako eliz-probintziako kontzilio guztietan parte hartu zuen.
Iruñeko katedralaren arautegia ezartzeaz gain, klaustro berriaren lanak jarraitu eta Santa Mariaren kapera, Barbazana ezizena duena, eraiki zuen. Egun, bertan dago bere hilobia.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan artikuluan itsas-portu eta badiatan eman daitezkeen ingurumen arriskuak zerrendatzen ditu.
Itsas-garraioek munduko merkataritza osoaren %82 baino gehiago hartzen dute barne; hori dela eta, orokorrean, portu eta badietan egiten diren garapeneko proiektuak (terminalak, atrakatze-instalazioak, errotazio-zonaldeak eta antzekoak) oro har garapen-bidean dauden herrialdeek izaten dituzten iraupen luzeko etekin ekonomikoekin erlazionatzen dira. Itsas garraioan egindako aurrerapen teknologikoak eta lurreko, aireko eta itsaso bidezko garraioaren integrazioak portu eta badien garapena konplexuagotu dute. Itsas garraioaren garrantzia eta izaera dinamikoa dela eta, proiektu ugari sortu dira, hala nola, hurbiltze-kanalen ezarpenak, kanalak, ur-bideak, errotazio-zonaldeak, kaien eraikuntza, malekoiak, olatu-horma, juntura, ur sakoneko portu aurrefabrikatuak, kosta kanpoko terminal mugikorrak eta abar.
Ingurumen-inpaktu potentzialak
Itsas merkataritza, arrantza-industria eta itsas defentsaren arrakasta, portu eta badien garapenaren mende daude; hori dela eta, berebiziko garrantzia du kosta eta itsas baliabide hauen diseinua, eraikuntza eta mantenu-lanak egokiak eta zuzenak izateak. Itsas garapenak ingurumen-arazo lokalak sorrarazi ohi ditu, baina honek eskualde mailan ere arazoak sor ditzake. Itsas garapeneko inpaktuak bere kokapenaren arabera aldatzen dira, geografian, hidrologian, geologian, ekologian, industrializazioan, urbanizazioan eta ontziratze motan izaten diren desberdintasunak direla eta.
Ur naturaletan eragindako aldaketak eta egitura artifizialen eraikuntzek, ur-masan eragin zuzeneko inpaktuak izan dezakete; aldiz, ekosisteman eta proiektutik gertu dauden komunitateetan, eraikuntza eta aldaketa hauen inpaktuak eragin zuzenekoak nahiz ez-zuzenekoak izan daitezke.
Dragatze-lanak, materialaren ezabaketak, hondartza-zonaldeen garapenek, itsas zirkulazioaren handiagotzeak eta ibilgailuen mugimenduak portuetan, kutsatzaile natural eta antropogenikoak isur ditzakete ingurumenera. Badia eta portuetan instalazioak ezartzeko dragatze-lan nahiz materiala kentzeko eta eraikuntzarako metodo ugari daudenez, intereseko medioan eragiten duten efektu fisiko, kimiko eta biologikoen konbinazioak aldatuz joaten dira.
Ur-inpaktu potentzialen artean, ondorengoak daude:
Lur-inpaktuen artean ondorengoak aurkitzen dira:
Aireko inpaktuen artean, ibilgailuen mugimenduak, degradazioak eta hautsen sorkuntza aurkitzen dira.
Ura
Dragaketa eta honek sortzen dituen materialen ezabaketa, portuen garapen eta mantentze lanen aktibitate dira. Lan hauek, ondoren azalduko diren irismen handi nahiz txikiko inpaktuak sor ditzakete ur-sistemetan:
Inpaktu berdintsuak sor dezakete itsas trafikoaren handitzeak edo erriberako instalazio berrien garapenak.
Lurzorua
Erribera eta badia eremua, industria berrien beharren arabera aldatuko da. Hauek, herrien lekualdaketa, ibilgailuen trafikoaren handitzea, hauts eta trafikoak sorturiko emisioak airean eta lehengaien metaketa eta gainazaleko isurien kutsadura sor dezakete. Portuetan eta badietan, instalakuntza asko eta asko padura hauskor eta gazietatik, mangladi eta euri-uren eta sedimentu kutsatuaren jasotzaile bezala lan egiten duten zingiretatik hurbil aurki daitezke.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Zabaltza —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Zabaltza Urraulgoiti— Urraulgoiti ibarreko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Lurzorua
Dragatutako materialen lurrazaleko ezabatzeak sistema konfinatu nahiz ez-konfinatuetan, azpian eduki dezaketen lur-azpiko urei eragin diezaieke, lurrazaleko isuriak kutsatu ditzakete eta lurraren erabileran aldaketak sor ditzakete. Gerta liteke, azkenaldian lurzoru-hezeen eta hauek egitura-biologiko eta hidrologikoan eta biomioen funtzionamenduan dute garrantzia dela eta, hauen inguruan handitzen ari den arduraren ondorioz, lurzoru hezeetan dragatutako materialen metaketak debekatzea.
Curimata roseni
Curimata roseni Curimata generoko animalia da. Arrainen barruko Curimatidae familian sailkatzen da.
Zabaltza (Urraulgoiti)
biztanle zituen.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Arazo soziokulturalak
Portuen instalazioen berrikuntzak edota handitzeak, gehienbat, garapen herrialdeetan egiten dira, honelako lanek komertzioa erakarri eta lanpostuak sortzen baitituzte. Hala ere, hobekuntzek, handitzeek eta industrializazioak inguruko tradizioetan aldaketak sor ditzake. Hainbat kasutan, proiektu hauen arrakasta eta onarpena, bertakoek beren toki-historiko, parke, erreserba eta oso baliagarriak diren aisi eta arrantza errekurtsoekiko duten ardura dela eta izan ohi da eragotzia. Oinarrizkoa da kasu hauetan parte-hartze komunitarioa lortzea proiektuen plangintzarako.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Bertako biztanleak zabaltzatarrark dira.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Arazo soziokulturalak
Planifikazio eta ezarpen faseetan, bertako errekurtso teknikoen eta eskulanaren beharren proiekzioak egin beharko dira, bertako lehengaietan presio gehiegirik ez eragitearren. Urriak diren errekurtsoetan, gainpresioak ekidin beharko dira. Adibidez, portuaren nahiz badiaren garapenerako bertako arrantza esparru txiki baten edota aisi hondartza baten suntsipenak nahi ez diren inpaktu ekonomiko eta kulturalak sor ditzake.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Izena
Zabaltza toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Material eta karga arriskutsuak
Material arriskutsuen ontziratzea eta maneiatzea, pestizida, lehergaiak edo gas presurizatuak esate baterako, arrisku onartezina izango liteke gizakien osasunerako eta ingurumenerako, garapenean dauden nazioen portuetan. Inguruko langile eta herriak babesteko, agintariek ziurtatu behar dute neurri egokiak hartu dituztela merkantzia arriskutsuen garraio eta erabilerarako.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Geografia
Zabaltza Urraulgoiti ibarran dago.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Mantentze-dragatzea
Mantentze-dragatzea hurbiltze kanaletan eta badien depresioetan erabiltzen da sakonera eta zabaltasuna mantentzeko; honek itsasontzi handien sarrera ziurtatzen du.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Inguru naturala eta kokapena
Urraulgoiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora dago. Udaletxea Irurozkin dago. Erliebe handiko ibarra da, Ugarron bezalako arroilek nabarmenduta, lurraldeko gainerako lekuetatik isolatzen baitute. Ibarraren erdialdea nekazaritzakoa da, baina zenbat eta iparralderago edo ekialderago, orduan eta lur gutxiago dago erabilgarri. Azkenik, gainerako udalerriekin muga egiten duten eremuak menditsuak dira.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Mantentze-dragatzea
Mantentze- dragatzetatik datozen materialak, eraikitzeko dragatzetatik ateratzen diren sedimentuak baino arazo gehiago ematen dituzte suntsitzeko. Azalerako sedimentuak, hauspeatu berriak direnez, normalean kutsatuta daude.
Sedimentu berri hauek kutsatzaile naturalak eta antropogonikoak izaten dituzte, prezipitazio atmosferikoetatik, alboko lur-azalera edo erretenen urertzetatik, ur-zutabeko jarduera biologikotik, barne-uretatik ekarritako sedimentuetatik, deskarga puntualetatik, eta ondoko eremuetako azalerako fluxuetatik etorriak.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Klima
Zuhaitzen artean espezierik ugariena birlandaturiko (Austriatik ekarri zituzten XVIII. mendearen amaieran) pinu lariziarrak dira, guztira 591 hektarea hartuz.
Estazio meteorologikoak
Urraulgoitin dagoen hemen, itsasoaren mailatik 565 metrora, Nafarroako Gobernuak 1974an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Historia
Leireko monasterioak trukaketa bidez jaso zuen 1068an, hiribilduaren 16ean. Bertako bizilagunek 1326an Gindano eta Napari mendiekin lan egin zuten Idokorri mendiaren gozamenerako. 1835-1845eko udal-erreformetara arte, ibarreko diputatuek eta herriko etxeen artean txandaka izendatzen ziren errejidoreek gobernatzen zuten lekua (XVIII. mendearen amaieran hamabost ziren, berrogeita hamar urte geroago beste hainbeste bizilagun). Azken data horretan (1850), eskola bat zegoen, berrogeita hamar gari-lapurretaz hornitua; parrokoa aurkezteko eskubidea bizilagunek zuten. XX. mendearen hasieran landa kutxa bat sortu zen.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Inguruneko legeria
Nazioartean, kostaldeko baliabideen osotasun erabilgarriak eta egiturak mantentzeari eta babesteari geroz eta garrantzi gehiago ematen ari zaio. Horregatik, baliabide hauei erasotzen dien portu eta badien garapen-ekintzak bertako eta eskualdeko murrizketen menpe daude.
Itsaso zabalean kanporatzen diren hondakinek, baita dragatzeetatik ateratako material kutsatuek ere nahiko arreta piztu dute azken urte hauetan. Horregatik beharrezkoa da bertako eta nazioarteko arautegia kontuan hartzea eta erabiltzea, adibidez:
Zabaltza (Urraulgoiti)
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Urraulgoiti atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Inguruneko legeria
Horrez gain, Nazioarteko Itsasoko Erakundea (NIE) portuen arautegia ezartzeko arduraduna da, itsasontzien deskarga eta askatzeak saihestu eta kontrolatzeko.
Zabaltza (Urraulgoiti)
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean, Urraulgoiti ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Udalerri honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak du. Horregatik sailkatzen da pirinioaurrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Urrozko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Ingurumen inpaktu potentziala portu eta badietan
Badia eta portuen kokapena
Halaber, ideia txarra izan daiteke lurralde baten itsasoko merkataritza eta industriak sustatzeko badia edo portuak garatzea, bertako ingurumenak estres maila handiak baditu. Hau egin liteke, garapen-jardueretatik datozen hondakinak ondo kudeatzeko neurriak hartuz gero.
Badiak edo portuak sortzeko erabakiak normalean ez dira ingurumeneko parametroekin hartzen, parametro ekonomiko, geografiko eta politikoekin baizik. Horregatik, kokapen bat aukeratzean, inguru naturala bereganatzeko daukan gaitasuna kontuan hartu behar dugu, baita lan-beharra eta bertako merkataritza eta sarbideen erraztasuna ere.
Oharra: artikulu hau, gaztelaniazko "Impacto ambiental potencial de puertos y bahías" artikuluaren itzulpena da.
Schuylkill konderria (Pennsylvania)
Schuylkill konderria (Schuylkill County) Pennsylvaniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Pottsville da. 2010eko zentsuaren arabera 148,289 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Schuylkill konderriak 202,748 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,083 ura dira. Beste 201,665 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 73,14 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 148,289 pertsonetatik 142,328 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 4,080 dira. 3,841 beltzak edo afroamerikarrak. 162 amerikar natiboak ziren eta 24 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 703 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 60 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,171 pertsonek kokatzen zuten.
Lighthouse Tower
Lighthouse Tower (arabieraz: برج المنارة.), Arabiar Emirerri Batuetako Dubai hirian eraikitzen ari den etxe orratz bat da. 400 metro eta 66 solairu izango ditu eta 2011rako amaitzea espero da.
Atkins arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Nabinaud
Nabinaud Frantziako udalerria da, Charente departamenduan dagoena, Poitou-Charentes eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 60 etxebizitza zeuden, 33 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 27 bigarren erresidentzia ziren. Etxebizitza guzti hauek 60etxeak ziren. 33 etxebizitza nagusietatik 25 bere jabearen bizilekua ziren, 4 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 5 etxek hiru zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 32 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 15 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 43 ziren, horien artean 35 aktiboak ziren eta 8 inaktiboak ziren. 35 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (18 gizon eta 15 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 8 pertsona inaktiboetatik 4 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Crémines
Crémines Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Nabinaud
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
Crémines
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Nabinaud
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
2000. urtean Nabinaud udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 504 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sukar hori
Sukar horia gaixotasun infekziosoa da, jatorri birikoa duena, eltxo baten bitartez kutsatzen dena eta Afrikan eta Hego Amerikan endemikoa dena. Odoljarioak eta ikterizia eragiten ditu.
Pycnonotus jocosus
Pycnonotus jocosus Pycnonotus generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
Sukar hori
Sukar horia aitortu beharreko gaitza da Euskal Herrian. Azken urteotan ez da kasu bakar bat ere agertu EAEan.
Etiologia
Sukar horien eragilea Flabibirusen taldeko birus bat da. Birus hauek RNA dute material genetiko gisa, eta geruzadunak dira (kapsidearen gainetik lipidoz eta glukoproteinaz osatutako geruza dute).
Flabibirusak artropodoen bitartez transmititzen dira (eltxo eta kaparren bitartez, gehienbat).
Infekzioa
Gaitzaren bektore nagusia Aedes aegypti eltxoa da, beste eltxo batzuek birusa eramaten badute ere. Listuan daramate birusa eltxoek, eta sukar horia duen gaixo bati ziztada egiterakoan hartzen dute eragile patogenoa. Kutsatutako eltxoak pertsona osasuntsu bati ziztatzerakoan birusa transmititzen du: linfaren bidez birusa odolera iristen da, eta odolaren bidez gorputzeko organo askotara (gibelera, burmuinera, giltzurrunetara...), kalte ugari sortuz.
Eltxoaz eta gizakiaz gain, birusak tximinoak ere infektatzen ditu. Sukar horia duen tximino bati ziztada egindakoan eltxoek gizakia infektatzeko ahalmena ere badute. Tximinoak dira, hain zuzen ere, birusaren gordailua Afrika eta Hego Amerikako oihaneko eremuetan.
Sintoma klinikoak
Gaitzaren inkubazio epea 3-7 egun bitartekoa da. Infekzioak bi agerpen kliniko desberdinak sor ditzake: gaixotasun arina eta gaixotasun larria.
Diagnostikoa
Eremu endemikoetan sintomatologiaren bitartez diagnostikatzen da gaitza, batez ere agerpen larriaren kasuan.
Birusaren aurkako antigorputzen igoerak diagnostikoan laguntzen du.
Profilaxi eta tratamendua
Profilaxiaren aldetik bi neurri ezartzen dira: eltxo bektoreen kontrola (intsektizidak erabiliz, haien hazkundea areagotzen dituzten faktoreak kontrolatuz...) eta txertaketa. Txertoa eremu endemikoetan erabiltzen da, eta eremu endemikoetara bidaiatzen direnei ere jartzen zaie. Birus moteldu batekin egina da, eta 10 urteko babesa ematen du gaitzaren aurrean.
Sukar horiak ez du tratamendurik. Ulertzekoa da, beraz, txertoaren garrantzia gaitza ekiditeko.
Infektatutako pertsonak berrogeialdian bakartu behar dira, gaixotasuna kutsa ez dezaten.
Kanada
Kanada (ingelesez eta frantsesez, Canada) Ipar Ameriketako estatu federala da, britainiar Commonwealtheko kidea, luze-zabaleran munduko bigarrena. Iparraldean Ipar itsasoarekin du muga, hegoaldean – Estatu Batuekin, ekialdean – Ozeano Atlantikoarekin, mendebaldean – Ozeano Barearekin, eta ipar-mendebaldean – Alaskarekin. 9.984.670 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 35,1 milioi biztanle zituen. Hiriburua Ottawa da, eta hiri nagusia – Toronto.
Lurralde zabala eta aberastasun handikoa da Kanada. 1867az gero da burujabea, baina baditu Britainia Handiarekiko lotura formal batzuk. Ekonomia eta teknologia Estatu Batuetakoarekin batera garatu da. 10 probintzia eta 3 lurraldetan dago banatua. Arazo politikoak ditu Québec probintziarekin.
Izena
Kanada izena San Laurendi inguruan hitz egiten zen irokes hizkuntzako Kanata hitzetik dator; “herrixka” baino ez zuen esan nahi, baina XVI. mendean Jacques Cartier frantziarra heldu zenean, gaur egungo Quebec Hiriaren ondoan zegoen Stadacona herrixka ez ezik, inguruko eremua izendatzeko ere erabili zuen.
Mugak
Ipar Amerikako iparraldearen zatirik handiena hartzen du, Ozeano Atlantikoaren, Ozeano Barearen eta Ozeano Artikoaren artean. Hegoaldean Ameriketako Estatu Batuekin du muga, eta ipar-mendebaldean Alaska estatuarekin. Kontinenteko lurraldea ez ezik, hainbat uharte ere hartzen ditu, besteak beste, Baffin, Victoria, Devon, Ellesmere, Banks, Axel Heiberg eta Melville.
Eskualde naturalak
Bost zati bereizten dira Kanadako lurraldean:
Hidrografia
Mendi Harritsuek ur isuriaren banalerroa eratzen dute. Mendebaldean sortzen eta Ozeano Barera isurtzen diren ibai gehienak laburrak eta ur emari lasterrekoak dira; Columbia eta Fraser dira nagusiak. Ekialdean sortzen direnak, berriz, Ozeano Artikora eta Hudson badiara isurtzen dute ura, eta luzeak dira; Mackenzie da luzeena: 3.700 kilometro. Bestalde, garrantzi handia du San Laurendi ibaiak (1.300 kilometro luze); ontziz ibiltzeko egokia da, eta Atlantikoaren eta Aintzira Handien arteko garraiorako erabiltzen da. Churchill, Nelson, Severn eta Albany ibaiek ere Hudson badian dute ahoa.
Aintzira asko eta handiak daude. Glaziarrek sortutako aintziren artean, Hartzaren Aintzira Handia, Esklaboen Aintzira Handia, Athabaska eta Winnipeg dira nagusiak, elkarren artean ibaiez lotuak daudenak. Aintzira Handiek (Superior, Huron, Erie eta Ontario) 2.400 kilometro koadroko eremua hartzen dute, eta Kanadaren eta Estatu Batuen arteko muga dira. Ontario eta Eire aintziren artean daude mundu osoan ezagunak diren Niagarako ur-jauziak. Neguan ibai eta aintzira asko izoztu egiten dira, eta batzuetan Niagarako ur-jauziak berak ere.
Klima eta landaredia
Klima kontinental hezea (Dfb) eta azpiartikoa (Dfc) dira hedatuenak Kanadan. Iparraldekoa tundrakoa da (ET); zortzi hilabetez batez besteko tenperaturak 0 °C baino apalagoak dira, eta uztailean adibidez ez dira 10 °C-tik igotzen. Urtarrilean, Ozeano Bareko ertzak bakarrik izaten ditu, itsasoaren eraginez, 0 °C-tik goragoko tenperaturak batez beste. Hilabete horretan Kanadaren erdialdean tenperaturak oso hotzak dira: -10 °C Superior aintziraren parean, -30 °C Hudson badiaren kostaldean, eta zertxobait igotzen dira Atlantikoko itsasertzean (0 °C-tik 5 °C-ra Eskozia Berrian).
Pinudiak lurralde artikoetako hegoaldean daude. Iparraldea tundraz estalia dago. Hego-ekialderantz joan ahala pinudiak desagertuz doaz eta hosto erorkorreko zuhaitzek hartzen dute haien lekua, klima gozoagoa baita. Belardietan, lehorte hilabeteak direla-eta, landaretza estepakoa da. Itsasotik hurbil dauden mendietan euri asko egiten du eta baso handiz estalirik daude. Barnealdeko ordokiak idorrak dira, eta landaretza pobrea da.
Kolonaurreko garaia
Historialarien arabera, egungo Kanadako lehen biztanleak orain dela 26.500 urte heldu ziren Yukon lurraldera, ur mailaren beheratzeak igarobidea libre utzirik Asiatik zetozen ehiztari taldeek Bering itsasartea igaro zutenean. Ontario hegoaldean, aldiz, orain dela 9.500 urteko aztarnak aurkitu dituzte. IX. mendean irlandarrek, bikingoek Islandiatik bidali baitzituzten, San Laurendi golkoan hartu zuten egoitza. 1000. urte inguruan, bikingoak Leif Eriksonen agintepean Labradorko kostaldera joan ziren, eta Vinland (“Mahasti lurraldea”) jarri zioten izena lurralde hari. Lehen talde horiek ez ziren ordea zabaldu.
Garai koloniala
Lehen kolonizazio saioak Samuel Champlainek egin zituen, eta hark fundatu zuen Quebec 1608an, lehen frantses kolonoak eramanda. 1627an, Richelieu kardinalak Frantzia Berriko Konpainiari eman zion salerosketa monopolioa baina, kapital faltaren ondorioz, asmo hark ez zuen onik izan. 1663an Luis XIV.ak, Jean-Baptiste Colberten aholkuz, Frantzia Berria, Kanada alegia, erregearen agintepean ezarri zuen, eta handik aurrera kolonia moldeko administrazioa izan zuen. Indiar irokesak menderatu zituzten; etorkinak ugaritu ziren eta kolonia 20 urtean 2.000 biztanle izatetik 10.000 izatera igaro zen. 1684an beste gerra bat hasi zen irokesen kontra, larruen salerosketa zela-eta. Ingelesekin ere garai hartan hasi ziren istiluak; Hudson badiaren kostaldean bizi ziren ingelesak. 1713an, Utrechteko Itunaren bidez, Ingalaterrak Akadia, Ternua eta Hudson badia eskuratu zituen. XVIII. mendearen erdialdean, Akadiako frantziar biztanle gehienak deportatuak izan ziren.
Zazpi Urteko Gerran berriz ere istiluak sortu ziren Frantziaren eta Ingalaterraren artean koloniaren nagusitasuna zela-eta, eta frantsesek Quebec (1759) eta Montreal (1760) galdu zituzten. Parisko Itunak Frantzia Berria Ingalaterrari ematea berretsi zuen. Britainiarren agintepean, 1774an, Quebeceko Akta sinatu zen, koloniako lehen konstituzio legea; konstituzio haren arabera, Kanadako biztanleak britainiar herritarrak ziren; lege penal ingelesaren mende zeuden, baina lege frantses zaharrei eutsiz. Ipar Ameriketako britainiar kolonien matxinada hasi zenean, Kanadako biztanle britainiarrek laguntza eskaini zieten, baina, frantses hizkuntzako biztanleen leialtasunari esker, koloniak erregetzari leial iraun zuen. Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerraren ondoren (1775–1783), erregetzari leial ziren kolono asko Kanadara joan ziren eta Brunswick Berria sortu zuten. Britainiar biztanleen olde berri horren ondorioz idatzi zen 1791ko Konstituzio Agiria, lurraldea bi zatitan banatzen zuena: Kanada Garaia (Ontario, hizkuntzaz ingelesa), eta Kanada Beherea (Quebec, frantsesa), bakoitzak bere parlamentua zuela.
1812an, Estatu Batuetako osteak sartu ziren Kanadan, eta han geratu ziren 1814an, Ganteko Itunaren bidez, Ingalaterraren eta Estatu Batuen arteko bakea izenpetu zen arte. 1817–1832 artean, Britainia Handitik zetozen 120.000 etorkin heldu, eta biztanleen kopurua 1.400.000ra igo zen. 1837–1838 artean, gobernuari erantzukizun handiagoa eta metropoliarekiko askatasun gehiago eskatzen zioten matxinadak piztu ziren, eta Lord John Durhamek, Londrestik etorrita, bi koloniak batzea erabaki zuen (Batasunaren Agiria, 1840). Konstituzio berri horrek askoz indar handiagoa ematen zion Kanadaren britainiar alderdiari, parlamentuan parlamentari kopuru bera ematen baitzien frantsesei eta ingelesei, nahiz eta jatorri frantsesekoak askoz gehiago izan. 1848an, erreformazaleek ministerioaren erantzukizun osoa onartzea lortu zuten biltzar legegilearen aurrean. Urte horretan bertan ekonomia egonkortasun garai bat hasi zen, komunikabide berriak sortu eta, Krimeako Gerraren ondorioz, gari esportazioak gehiagotu zirelako.
Konfederazioaren sorrera
Beste ekonomia krisi bat izan zen 1860an eta, harekin batera, koloniako biztanleen ezinegona sortu zen. Egoerari irtenbide bat emateko Britainiar Ipar Ameriketako Agiria idatzi zen 1867an, Kanadako Konfederazioa sortzen zuen konstituzio federala, eta lau probintzia elkartzen zituena: Brunswick Berria, Eskozia Berria, Ontario eta Quebec. Gero elkartu zitzaien Konfederazioari Manitoba (1867), Britainiar Columbia (1871) eta Eduardo Printzearen Uhartea (1873). Mendebalderako emigrazioak eta Canadian Pacific Railway-en sorrerak indiarren matxinadak eragin zituzten 1869, 1884 eta 1885ean. Mendebaldeko hedapenak lurraldea zabaldu zuen Saskatchewan eta Alberta probintziekin. Elkartu zen azkena Ternua eta Labrador izan zen, 1949an. 1931. urtean, Westminsterko Estatutuaren bitartez, burujabetza osoa lortu zuen Kanadak.
Bigarren Mundu Gerran lehen aldiz hartu zuen parte Kanadak gerra batean estatu burujabe gisa, eta Ingalaterraren bihi horniduraren ziurtatzaile izan zen gainera. 1935etik aurrera, John Diefenbakerren gobernu kontserbadorearen garaian izan ezik, liberalek izan zuten agintaritza.
Azken urteak
1968an, Pierre Elliot Trudeau aukeratu zuten lehen ministro; hizkuntza ofizialtzat onartu zituen frantsesa eta ingelesa eta konstituzioa berritzen saiatu zen, baina mendebaldeko probintzietako kontserbadoreek kontra egin zioten; horrezaz gainera, Quebeceko Liberazio Frontearen indarrezko nazionalismoari ere aurre egin behar izan zion. Joe Clarken garaipenaz kontserbadoreek hartu zuen berriz aginpidea 1979an, baina Clarkek urte hartan bertan aurkeztu behar izan zuen dimisioa. 1980an Trudeauk irabazi zituen hauteskundeak, baina 1984an Alderdi Liberalaren buruzagitza utzi eta dimisioa eman zuen. John Turner izan zen haren ondorengo Alderdi Liberalaren eta gobernuaren buru gisa, baina urte hartako irailean Alderdi Kontserbadoreak irabazi zituen hauteskundeak. Brian Mulroney hautatu zuten lehen ministro, eta kontserbadoreek irabazi zuten berriz 1988an. Margaret Thatcherren eta Ronald Reaganen politikei jarraitu zien Mulroneyk ekonomian; aurrekontuen defizita murrizten eta inflazioa jaisten saiatu zen, enpresak liberalizatzeko neurriak hartu zituen, zergak eraberritu zituen, eta kanpoko inbertsioak erakartzeko ahaleginak egin zituen; zenbait hitzarmen sinatu zituen, besteak beste, Estatu Batuekin.
1990eko hamarkadan, tentsio egoerak izan ziren Quebeceko abertzaleen eta gobernu federalari nagusitasuna ezagutzen diotenen artean. Izan ere, 1986an hitzarmena sinatu bazen ere, Quebeceko eskakizunei jarraituz, konstituzioa aldatzeko, bi probintziak ez zuten onartu aldaketa proiektua eta bertan behera gelditu zen. Dena dela, 1992rako beste proposamen bat egin zen, eta erreferendumera eraman zen, baina ez zen onartu. Politikan gorabehera handiak izan ziren arren, ekonomian ahalegin berezia egin zuen Mulroneyk, baina 1993an, ekonomiaren gainbeheraren eta gorabehera politikoen eraginez, bertan behera utzi zuen bere kargua. Kim Campbell izan zuen ondorengo, Kanadako lehen ministro izatera iritsi zen lehenengo emakumezkoa, hain zuzen ere. Baina, urte hartan bertan, hauteskundeak egin ziren eta liberalek irabazi zuten, gehiengoz. Jean Chrétien izan zen garaile. Bloc Québecois delakoak indar handia hartu zuen, halaber, Quebecen independentziaren alde agertu izanari esker, eta harrezkero Quebectarren eskakizunak areagotu egin ziren. 1995ean Quebecen independentziari buruzko erreferenduma egin zen eta ezezkoa atera zen, oso tarte txikiagatik, eta Chrétienek hauteskundeak aurreratu zituen, bere kargua galtzeko beldur baitzen. 1996an, Kanadako Gobernuak probintziei eskumen gehiago eman zizkien, Bloc Québecoiseko buruzagi Lucien Boucharden eskutik, nazionalismoak baretzearren eta, batez ere, Quebecen independentzia grina baretzearren. Baina Quebeci emandako eskumenak zirela-eta, areagotu egin zen mendebaldeko probintzien etsaitasuna gobernu federalaren kontra.
1997an hauteskundeak egin ziren eta Alderdi Liberala atera zen berriro irabazle, baina lekuan lekuko alderdi erregionalisten indarra areagotu egin zen. 1998an, lurralde barrutietako hauteskundeak egin ziren Quebecen eta Bloc Québecoiseko buru Lucien Bouchardek lortu zuen berriro garaipena, baina ez zuen eskuratu independentziari buruzko erreferenduma antolatzeko adinako indarrik. 1999an, Ottawako gobernuak autonomia eman zion Kanadako ipar-ekialdeko Nunavut lurraldeari. 2000. urteko hauteskundeetan, Kanadako Alderdi Liberalak irabazi eta Jean Chrétien izendatu zuten lehendakari. 2003an, Chrétien erretiratu egin zen eta Paul Martin izan zen haren ordez lehendakari. 2004ko hauteskundeak Martinen Alderdi Liberalak irabazi zituen berriz, baina berehala ustelkeria salaketa handiak izan zituen. 2005ean, hiru alderdi (Alderdi Kontserbadore Aurrerazalea, Bloc Québécois eta New Democratic Party) elkartu, eta gobernutik bota zuten Martin. 2006ko hauteskundeak Kanadako Alderdi Kontserbadore Aurrerazaleak irabazi zituen, eta Stephen Harper bilakatu zen lehen ministro.
Politika
Kanada federazio burujabe bat da, demokrazia parlamentarioan oinarritua. Estatuburua Britainia Handiko erregina da, eta hark aukeratutako gobernadore bat du ordezkari. Gobernuari dagokionez, berriz, lehen ministroa da burua, gobernadoreak legebiltzarrerako hauteskundeetan boto gehien ateratzen duen alderditik izendatzen duena, eta legebiltzarra du lagun. Aginpide legegilea legebiltzarraren esku dago; bi ganbera daude, Senatua eta Komunen Ganbera.
Banaketa administratiboa
Kanada hamar probintziatan eta hiru lurraldetan banatuta dago. Estatu federala izaki, bertako administrazio barrutiek eskumen handia dute, besteak beste, osasungintzan, hezkuntzan, ingurumenean edota lurralde antolaketan. Lurraldeekin alderatuta, probintziek autonomia zabalagoa dute. Quebecen izan ezik, gainerako lurraldeetan ingeles legea da oinarria; Quebecen, aldiz, frantses legediari jarraitzen diote.
Biztanleria
2016an 35.151.728 biztanle zituen. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak % 15,4 dira, 15-24 urte bitartekoak % 11,9, 25-54 urte bitartekoak % 40, 55-64 urte bitartekoak % 14,1, eta 65 urtetik gorakoak % 18,6. Bizi itxaropena oso garaia da, 81,9 urtekoa; 79,3 urtekoa gizonezkoena eta 84,7 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak). Biztanleen hiru laurden inguru Estatu Batuetako mugako lurraldean zehar bizi dira; Ontario eta Quebec dira jende gehien bizi diren eskualdeak.
Banaketa etnikoa
Kanadako biztanleen artean jatorri desberdin askotako herritarrak bereizten dira. Gehientsuenak jatorri europarrekoak dira: biztanleen % 44 inguru jatorriz britainiarra da, eta % 28,7 frantsesa (Quebec eta Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan batez ere). 800.000 indigena inguru dira Kanadan, inuitak eta metiak, baina 350.000 inguru bakarrik dago indigena gisa ezagutua eta horiek dira erreserbertan bizi direnak. Gainerako mestizo eta indigenak beren eskubideen alde borrokan ari dira eta azken urteetan indar hartzen ari dira, indiar elkarte politikoei esker. 1990eko hamarkadan protesta ugari egin zituzten indiarrek, beren eskubideen eta lurraldeen eskakizunei dagokienez. Aipagarriak izan dira mohawk indiarren ekintzak, edo piegan indiarrenak. 1992an, Ipar-mendebaldeko Lurraldeetako boto-emaileek beren lurraldea bitan banatzea onartu zuten, parte bat inuiten lurralde zelako, eta gobernuak autogobernurako eskubidea onartu zien azkenik inuitei.
Hizkuntzak
Ingelesa da hizkuntza nagusia, frantsesarekin batera; Quebecen, frantsesa da mintzaira ofizial bakarra. Herrialdea ofizialki elebiduna da, frantses hiztunak ekialdean (Quebecen, Eduardo Printzearen Uhartean eta Ontarion) eta Albertan bereziki badira ere. Iparraldean inuktituterazko hiztunak bizi dira, Yukon, Ipar-mendebaldeko Lurraldeetan, Nunavut, Quebec eta Ternua eta Labradorko iparraldean hain zuzen ere. Azkenik, Eskoziako gaeleratik eratorritako Kanadako gaelera oraindik hitz egiten dute Eskozia Berria, Eduardo Printzearen Uhartea eta Ternua eta Labradorko biztanle batzuek.
Erlijioa
2011ko zenbatespenaren arabera, % 9 katolikoak dira, % 20,3 protestanteak, % 1,6 kristau ortodoxoak, % 6,3 beste kristau sinesteen jarraitzaileak, % 3,2 musulmanak, % 1,5 hinduistak, % 1,4 sikhak, % 1,1 budistak, % 1 juduak, eta % 23,9 erlijiorik gabeak.
Ekonomia
Teknologia aurreratuko gizarte industriala eta bizi maila altukoa da, mendebaldeko herrialdeen saileko aurreratuenetakoa, baina Estatu Batuekiko mendekotasun handiena duena (esportazioen % 76 eta inportazioen % 52 2016an). Bigarren Mundu Gerraz geroztik ikusgarria izan zen eskulangintzaren, meatzaritzaren eta zerbitzuen alorraren igoera, eta XX. mendea arte herri nekazari izandakoa herrialde urbano eta industriala izatera iritsi zen. Langile gehienek (% 76 2006an) zerbitzuen alorrean dihardute lanean, baina ekonomiaren barruan garrantzi handiko jarduerak dira meatzaritza, nekazaritza eta industria. 2016an, barne produktu gordina % 1,5 hazi zen. Langabezia murrizten ari da eta aurrekontuen kopuru handi bat erabiltzen da alor publikoaren zorrak ordaintzeko. 1989an merkataritza askerako hitzarmen bat sinatu zen Estatu Batuen eta Kanadaren artean (FTA), eta 1994an Ipar Amerikako Merkataritza Libreko Ituna (NAFTA, Mexiko barne hartzen duena) sinatu zuen; horren eraginez Estatu Batuekiko lotura areagotu zen merkataritzari eta, oro har, ekonomiari dagokionez. Lotura horrek eta Asiako eta Errusiako krisiak kalte handia eragin zioten, kanpora begira antolaturiko ekonomia izaki.
Pneumatika
Pneumatika teknologia bat da, mekanismoak mugitu eta funtzionarazteko aire konprimitua energia transmisiotzat erabiltzen duena. Airea material elastikoa da, eta ondorioz indar bat aplikatzen zaionean konprimitu egiten da, konpresio hori mantendu egiten du, eta bildutako energia itzuli egiten du espansionatzerakoan, gas idealen legea dion bezalaxe.
Aginte pneumatikoak
Aginte pneumatikoak seinalizazio elementuz, aginte elementuz eta lan-ekarpen batez osaturik daude. Seinalizazio- eta aginte-elementuek, balbula izeneko lan elementuen lan-faseak modulatzen dituzte. Sistema pneumatiko eta hidraulikoak hurrengo osagaiez hornitzen dira:
Aginteko informazioaren tratamendurako, beharrezkoa da aurrez finkaturiko era batean fluidoa kontrolatu eta zuzenduko duten aparatuak erabiltzea, aire konprimituaren fluxuaren kontrol eta norabide funtzioak egingo dituzten elementu batzuk izatera behartzen gaituena.
Automatizazioaren hasieran, birdiseinaturiko elementuak eskuz edo mekanikoki aktibatzen dira. Lanaren beharren arabera, agintea distantzian egin behar denean, sinbolo bidezko elementuak erabiltzen dira.
Gaur egun, elementu hauen aginterako eskuzko aginteez gain, badaude prozedura serbo-pneumatikoak, elektro-pneumatikoak eta automatikoak, informazioaren tratamendua eta seinaleen anplifikazio bere osotasunean exekutatzen dutenak.