cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wolford
Historia
1949an Reinhold Wolff industrialariak eta Walter Palmers enpresaburu txikizkariak Wolff & Co.KG izeneko konpainia sortu zuten Austriako Bregenz hirian, Konstantza aintziraren ondoan. Konpainiak zetazko zein zeta artifizialezko emakumezkoen galtzerdigintzan jarri zuen arreta guztia. Horretarako Ameriketako Estatu Batuetan kotoigintzan erabilitako makina batzuk egokitu zituzten euren jardueran erabili ahal izateko. Lehenengo aldiz poliamida-zuntzak prozesatu ahal izan zituzten galtzerdigintzarako. Hurrengo urtean, 1950ean, Wolford marka ofizialki erregistratu zuten. Markaren izena Reinhold Wolff sortzailearen eta Oxford hiriaren hitzen akronimoa da. 1970eko hamarkadan enpresa nazioartera hedatzen hasi zen. 1988an enpresak berrorientatze estrategikoa burutu zuen eta bere produktuak luxuzko merkatu-segmentura bideratu zituen. Gainera, 1988an enpresak sozietate anonimo izaera hartu zuen. 1995eko otsailaren 14an burtsaratu zen Vienako Burtsan
Fort White (Florida)
Fort White Floridako herri bat da. Columbia konderrian kokatua dago. 2010ean 559 biztanle zituen, 6 kilometro koadrotan banatuta.
Grand View-on-Hudson (New York)
Grand View-on-Hudson  New York estatuko herri bat da. Rockland konderrian kokatua dago. 2010ean 285 biztanle zituen, 0.45 kilometro koadrotan banatuta.
Sebastes rosenblatti
Sebastes rosenblatti Sebastes generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
Simochromis diagramma
Simochromis diagramma Simochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
XVII. mendeko krisia
'''XVII. mendeko krisia, '''hau da, krisi demografikoa, historiografiak, maila ezberdinetan, mende horretan, Europa osoan eta Mediterraneoaren arroan, eboluzio historikoaren interpretazioari aplikatzen dion mende osoko iraupeneko krisi orokor bat da.
Historiografia
1980ko hamarkadan, krisi honen beronen existentziari buruzko eztabaida historiografiko bat egon zen. Eric Hobsbawn, Geoffry Parker, Trevor Aston, Lublinskaya eta Hugh Trevor-Roper dira izenaren alde egin duten pertsonaia garrantzitsu batzuk. Immanuel Wallerstein, Annalak 34an artikulu zirikatzaile batekin, da oposizioaren buru. Gaur egun, dirudienez, eta ñabarduretatik haratago, mende osoan zehar krisi orokor bat ikus daiteke (mende luzea, 1580tik 1715era, zein mende laburra izan), Europako geografiako toki bakoitzari modu ezberdinean eragiten diona. Arrazoia, berrelikatzen diren krisi mota ororen jarraipenean ikus daiteke:
Interpretazioa
XVII. mendeko krisia, Maurice Dobben arabera, feudalismotik kapitalismorako trantsizioan une klabea bezala interpreta daiteke, bertatik sendotuak irtetzen diren herrialdeak (nagusiki Ingalaterra), Iraultza Burgesarekin hasten den, eta, XVIII. mendean, Industria Iraultzara eramango dituen prozesura bideratzen baitira, bertatik, askoz okerrago irtetzen direnek (nagusiki Espainia, edo, zehazkiago esanda, Habsburgotarren Monarkia Katolikoa), ordurarte, Mendebaldeko Zibilizazioan izan zuten zentralitate posizioa galtzen duten bitartean.
Zibilizazioaren ardatza mugitu egiten da
Merkataritza ibilbideak Mediterraneo Itsasotik Atlantikora mugitzea, ez da prozesu berria, eta Erdi Arotik jarrai ahal izango litzateke, baina, zibilizazioaren ardatz osoaren aldaketa Europa iparmendebaldearen mesedetan, modu erabakigarrian finkatua geratzen da krisi honekin. Esanguratsua da Londres edo Amsterdam bezalako hirien gorakada Sevilla edo Lisboa bezalako hirien kaltetan (hauek ere atlantikoak eta, aldi berean, XVI. mendean, Genova eta Venezia mediterranearren ordezko bihurtu zirenak). Bultzada puntua, beharbada, 1576ko Antwerpeko arpilaketa izan zen, edo Lepanton turkiarren aurkako garaipenaren ondoren, Ingalaterraren aurka Armada Garaitezinaren eztabaidaezinezko porrota.
Ordurarte, Europa kristauarentzat mehatxu nagusia izan zen Otomandar Inperioa, bazterreko posizio batetara baztertua geratzen da (atzerapen argia jasanez 1683ko Vienako setioak huts egin ondoren). Bere erdigunea zena, Italia eta, Alemaniaren bidez, Flandriarako bere ibilbideak, gainbehera handiena jasaten ari diren guneen artean dago. Frondatik eta Luis XIV.a Frantziakoaren adin txikitasunetik irtetzen ari den Frantzia, aldiz, Europan goraka doan potentzia da, 1648ko Westfaliako baketik (nazioarteko harremanak modernotu zituena) edo 1659ko Pirinioetako baketik, nabarmen geratzen da espainiaren gainbehera.
Rhinolophus creaghi
Rhinolophus creaghi Rhinolophus generoko animalia da. Chiropteraren barruko Rhinolophidae familian sailkatuta dago.
Kostroma
Historia
Printzerri independente bateko hiriburua izan zen XIII. mendean. Han izendatu zuten Mikhail Fiodorovitx Romanov Errusiako tsar.
Ondarea
Aipagarri dira, besteak beste, XIII. mendeko Ama Birjinaren Jasokunde katedrala, XVI. mendeko Ipatiev monasterioa eta XVII. mendeko Hirutasunaren katedrala.
Alexandriako itsasargia
Alexandriako itsasargia K.a. III. mendean (K.a. 285 - K.a. 247) Alexandriako Faros uhartean (egungo Egipton) antzinako greziarrek eraiki zuten dorrea izan zen. Porturako erreferentzia puntu izan zedin eraiki zen, ondoren itsasargi bilakatu zuten. Munduko Zazpi Mirarietako bat izan zen.
115 eta 150 metro bitarteko altuerarekin, gizakiak egindako egitura altuena izan zen mende askoan.
Historia eta kondaira
Faros uharte txiki bat zen, Niloren deltan zegoen, Kanopus hiritik 25 kilometro mendebaldera. Homeroren Odisean aipatua da (4. bertsoan, 354 -359). Kondairaren arabera, greziar erregea eta Troiako arerioa zen Menelaos, uhartean lurreratu zen, eta garai haietan uharteak zuen izena ezezaguna zen. Hark, uhartean aurkitu zuen gizon bati uhartearen izenaz eta jabegoaz galdetu zuen. Egiptoarrak "Pera'a" (antzinako egiptoeraz = Pharao) esanez erantzun zion. Erregeak "Pharos" ulertu zuen soilik, antzinako egiptoeraz "arropa" esan nahi zuena. Horrela jaso zuen uharteak ezagutzen dugun izena.
Zazpi estadio luze (1.316 m) zuen Heptastadion izeneko zubi artistiko baten bidez, (Knidoko Dexifanesek eraikia, hau da, itsasargia eraikiko zuenaren aitak) uhartea eta lurra lotzeaz gain, eratu zen Eusnostos portuaren (ὁ Eὐνοστòς Λιµήν - "etxeratze onaren portua") ekialdeko itxiera. Bide batez mendebaldeko eta iparraldeko itxierekin Alexandriako "Portu Handiak" (ὁ Μέγας Λιµήν 'Mégas Limên') eratzen ziren. Bere karratu formagatik, txantxetan "Kibotós" (ἡ κιβοτός = kutxa) izena ematen zitzaion.
Nilo inguruko kostaldea hain laua izanik, ez zegoen nabigaziorako erreferentziarik, ezta portuko sarrera adierazten zuen elementurik. Horregatik Alexandriako itsasargia Faros uhartean kokaturiko dorre erraldoia zen, itsasgizonek hiriko kokapena urrundik ere ikus zezaten. Beranduago, ustez I. mendetik aurrera - erromatar garaian - gainaldean gauetan su handi bat pizten zen, ispiluz inguratuta, itsasargi baten modura.
Txinatarrek Alexandriako itsasargiaren istorioa ezagutzen zuten, gutxienez Song dinastiaren garaitik (960 - 1279). Zhu Fan Zhi liburuan, Zhao Ruguak 1225an aipatu zuen.
Eraiketa eta suntsipena
K.a. III. mendean Ptolomeo I.a Egiptoko lehenengo agintari eta Alexandro Handiaren jeneraletako bat zen. Alexandro Handiaren heriotzaren ondoren, Ptolomeo I.ak bere burua errege izendatu zuen K.a. 305. urtean, eta Farosko dorrearen eraiketa agindu zuen handik denbora gutxira. Dorrea Sostrato Knidokoak egin zuen K.a. 299tik K.a. 279 arteko urteen artean gutxi gorabehera. Ptolomeo II.aren erregetzaren garaian eraiki zen, zilarrezko 800 talentu (21.000 kg) kostatu zuen dorrea.
Eusebio Zesareakoak Faros aipatu zuen K.a. 282. urtean, esanez ordurako eraiketa lanak amaituak zirela eta 17 eta 20 urte bitarteko lanak izan zirela argituz. Langileak, orokorrean esklaboak ziren, eskulangile oso kualifikatuak ezik. Inaugurazio ospakizuneko lekuko bat Kasandreiako Poseidipos Mazedoniarra (316 - 250) izan zen, biziraun duten bere idazkietan dagoen informazioaren arabera.
Kondairaren arabera, Ptolomeok debekatu zuen Sostratoren izena dorrean azaltzea. Baina arkitektoak ondoko inskripzioa utzi zuen oinarrietako hormetan: Sostratok, Dexifanesen semea, knidotarra, hau Jainko Sorosleei dedikatuta (edo eraikita), itsasoak zeharkatzen dituztenen izenean. Grezierazko inskripzio originala:
euskaraz:
Hitz horiek igeltsu geruza baten azpian ezkutaturik omen zeuden, Ptolomeo erregearen omenez idatziriko inskripzio baten gainean. Mendeak igaro ondoren, igeltsua desegin zen, Sostratosen izena agerian azalduz.
Kolore argiko harrizko bloke handiekin eraikia, eraikina hiru ataletan eraiki zen: nukleo zentraldun oinplano karratukoa azpian, oktogonala erdiko aldean eta zirkularra gaineko aldean. Gaineko ertzean ispilu bat, eguzki argia islatzen zuena egunean zehar, sua berriz gauean. Alexandriako txanpon etxeak egindako erromatar txanponetan ageri denez, Tritoi baten estatua bana zegoen eraikuntzaren lau ertzetan. Era berean Poseidonen estatua egon zen dorrearen koroapen bezala erromatar garaian.
1303 eta 1323an gertatutako bi lurrikarek, larriki kaltetu zuten dorrea. Ibn Battuta arabiar bidaiariak adierazi zuenez, ez zen hondakinean sartzerik. 1480an, Egiptoko Qaitbay Sultanak gotorleku bat eraiki zuen dorrea zegoen kokagunean, dorrearen hondakinetako harriekin. Beren tamaina nabari handiagoagatik, Farosko itsasargiaren harriak erraz ezagutzen dira Qaitbey gotorlekuko harresietan.
Hainbat hizkuntzekiko eragina
Faros (grezieraz Φάρος, Pharos) uhartearen izenak «itsasargi» esanahia hartu du Mendebaldeko hainbat hizkuntzatan, batez ere hizkuntza erromanikoetan:
Odani gaztelua
Odani gaztelua (小谷城), gaur egun, Japoniako Shiga prefekturako Kohoku herrixkan kokatutako gaztelu japoniar bat izan zen.
Gaztelu hau, Azai klanaren gaztelurik garrantzitsuena zen, eta, bere lehen urteetan, "zeharkaezin"tzat jotzen zen, baina Oda Nobunagaren Odaniko setioan, gaztelua erori egin zen.
Odani gaztelua, Japoniako yamashiro edo mendiko gaztelurik handienetakotzat hartzen da, Kasugayama gaztelua, Nanao gaztelua, Kannoji gaztelua eta Gassantoda gazteluarekin batera, gaur egun, soilik bere hondakinak geratzen diren arren.
Rafał Majka
Rafał Majka (Zegartowice, ) poloniar txirrindulari profesional bat da. Gaur egun Bora–Hansgrohe taldean lasterka egiten du.
Samianigo
Samianigo aragoieraz edo Sabiñánigo gaztelaniaz Huescako iparraldean dagoen herria da, probintziako seigarren populatuena dena. Alto Gállegoko eskualdearen hiriburua eta herri nagusia da.
9.023 biztanle zituen 2005ean.
Mugakide hauexek ditu: Iparraldean, Biescas eta Yebra de Basa herriak, ekialdean Fiscal eta Boltaña, hegoaldean Las Peñas de Riglos, hego-ekialdean Somontano de Barbastro eskualdea eta mendebaldean Jaca, Caldearenas eta Villanúa.
Udalerria osatzen duten herriak
Gaur egun Samianigo udalerriak honako herri hauek barne hartzen ditu:
Abellada, Abenilla, Acumuer, Aineto, Alavés, Allué, Arguisal, Arraso, Arruaba, Arto, Artosilla, Aspés (edo Azpe), Asqués, Asún, Atós Alto, Atós Bajo, Aurín, Bara, Barangua, Belarra, Bentué de Nocito, Bolás, Borrés, Campares, Cañardo, Cartirana, Castiello de Guarga, Castillo de Lerés, Ceresola, Fablo, Fenillosa, Gésera, Gillué, Grasa, Hostal de Ipiés, Ibirque, Ibort, Ipiés, Isín, Isún de Basa, Jabarrella, Laguarta, Lanave, Lárrede, Larrés, Lasaosa, Lasieso, Latas, Latrás, Layés, Molino de Escartín, Molino de Villobas, Ordovés, Orna de Gállego, Osán, Pardinilla, El Puente de Samianigo, Rapún, Samianigo Alto, San Esteban de Guarga, San Román de Basa, Sandiás, Santa María de Perula, Sardas, Sasal, Satué, Secorún, Senegüé, Solanilla, Sorripas, Used, Villacampa eta Yéspola.
Cornelia Hanisch
Cornelia Hanisch (Frankfurt, 1952ko ekainak 12) florete modalitateko alemaniar eskrimalari ohia da.
Samianigo
Udalerria osatzen duten herriak
2009an herri guzti horiek 1.021 biztanle batzen zituzten.
Inguru naturala
Gallego ibaia ondotik igarotzen da.
Kultura
Udalerrian aragoierazko hiztunak bizi dira.
Kirola
Udalerri hau Quebrantahuesos txirrindularitza lasterketa ospetsuaren abiapuntua da.
Cornelia Hanisch
Karrera
Mendebaldeko Alemaniako floretista honek 1976ko Montrealgo Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen banakako eta taldekako florete probetan, lehenean bosgarren eta bigarrenean laugarren sailkatuz. 1984ko Los Angelesko Udako Olinpiar Jokoetan taldekako florete proban txapeldun izan zen bere taldekide izan ziren Zita Funkenhauser, Christiane Weber, Sabine Bischoff eta Ute Kircheis-Wesselekin batera, eta txapeldunorde banakako florete proban.
Bombus morrisoni
Bombus morrisoni erle espezie bat da, Bombus generoan eta Apidae familian.
Sause
Sause (gaztelaniaz eta ofizialki, Sos del Rey Católico; aragoieraz, Sos d'o Rei Catolico) Aragoiko (Espainia) ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Zaragozako probintziakoa, Nafarroa Garaiarekiko mugan kokatua, Cinco Villas eskualdean. Feliciana haitzak burutzen duen muinoaren gainean dago eraikia.
Eskualdeko hiriburu izan zen, eta orain biztanle gutxien dituen udalerria da, 614 biztanle baitzituen 2015ean.
Historia
Sausek Errekonkista garaian hartu zuen garrantzia, mugako herri gisa, kokaleku estrategikoa baitzuen. Horregatik, X. mendekoak dira lehenengo aipamenak. Hartara, Iruñeko lehenengo errege Antso I.a Gartzezek Sause birpopulatu zuen, eta herria sortu, 907. urtean edo 908. urtean. Izan ere, Errekonkistako gatazka armatu sarriek ingurua jendez hustua zuten. Iruñeko bigarren errege Gartzea I.a Sanoitzek, 970. urtearen inguruan, gaztelua eraikiarazi zuen Feliciana haitzean, musulmanen erasoetatik babesteko asmoz.
1044an, Sausek Nafarroako herria izateari utzi zion, Ramiro I.a Aragoikoak bereganatu eta Aragoiko erresuman sartu baitzuen. Baina handik lasterrera, 1076an, Antso V.a Nafarroakoarekin Nafarroako eta Aragoiko erresumak batu ziren, eta Sausek mugako herria izateari utzi zion.
Alfontso I.a Nafarroakoa hiltzean, 1134. urtean, berriz banandu ziren Nafarroako eta Aragoiko erresumak, eta Ramiro II.a Aragoikoak berriz eraikiarazi zuen Sauseko gaztelua 1137an; Aragoik huraxe izan zuen defentsarako gunerik garrantzitsuena, Nafarroarekin hurrengo urteetan izandako gerretan.
Hala ere, 1452an gertatu zen Sauseko historiako gertakari aipatuena, urte hartako martxoaren 10ean Sausen jaio baitzen Fernando II.a Aragoikoa, goitizenez Errege Katolikoa. Horregatik, gerora, herriari izena aldatu zioten gaztelaniaz eta aragoieraz (ordu arte Sos zen, soilik). Fernandoren ama Joana Enrikez Sausen egotearen arrazoia, Nafarroako Gerra Zibila izan zen.
Ekonomia
Sauseko ekonomiaren oinarria nekazaritza izan da aspaldiko mendeetan. Industriarik apenas duen, eta merkataritza askorik ere ez. XX. mendearen azkenaldetik aurrera, garrantzi handia hartu du turismoak, Erdi Aroko kaleak eta eraikinak gorde dituen alde zaharraren xarmari eta lasaitasunari esker. Turismo paradorea eta bestelako hainbat ostatu ditu.
Interesguneak
1968. urteaz geroztik, multzo historikoa da Sauseko alde zaharra, oso ondo gorde baititu Erdi Aroko egitura eta hainbat eraikin.
Harresia
Sauseko herrigunea harresiek inguratua zegoen, eta oraindik zutik daude harresi haietako zazpi ate:
Zinema
1985ean udalerri honetan filmatu zen Luis García Berlangak zuzendutako La vaquilla ("Bigantxa") filma.
Piadena
Piadena Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Piadenak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fisikako Wolf Saria
Fisikako Wolf Saria Israelgo Wolf Fundazioak urtero ematen duen saria da. 1978tik aurrera ematen dute, fisika arloan egindako lana saritzeko.
Clermont
Clermont Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2007an 10.612 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Clermont udalerrian erroldatutako biztanleak 10.612 ziren. Familiak 4.292 ziren, horien artean 1.606 pertsona bakarrekoak ziren (657 bakarrik bizi ziren gizonak eta 949 bakarrik bizi ziren emakumeak), 1.033 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 1.123 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 530 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 4.647 etxebizitza zeuden, 4.395 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 241 hutsik zeuden. 2.008 etxeak ziren eta 2.619 apartamentuak ziren. 4.395 etxebizitza nagusietatik 1.743 bere jabearen bizilekua ziren, 2.542 alokairuan okupaturik zeuden eta 110 doan lagata zeuden; 338 etxek gela bat zuten, 829 etxek bi zituzten, 1.134 etxek hiru zituzten, 1.066 etxek lau zituzten eta 1.028 etxek bost zituzten. 2.395 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2.373 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 1.227 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 7.127 ziren, horien artean 5.136 aktiboak ziren eta 1.991 inaktiboak ziren. 5.136 pertsona aktiboetatik 4.492 lanean zeuden (2.302 gizon eta 2.190 emakume) eta 645 langabezian zeuden (309 gizon eta 336 emakume). 1.991 pertsona inaktiboetatik 479 erretiraturik zeuden, 556 ikasten zeuden eta 956 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Clermont udalerrian 4.360 unitate fiskal zeuden, 9.916,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.425 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 120 zerbitzu publikoetatik, 2 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoak ziren, 1 lan bilaketa bulegoa, 1 jendarmeria, 2 posta bulegoak, 11 banku bulegoak, 1 funeraria, 6 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 5 autoeskolak, 4 igeltseroak, 4 margolariak, 4 zurginak, 6 iturginak, 5 argiketariak, 5 eraikuntza enpresak, 15 ile apaindegiak, 2 albaitariak, 1 aldi baterako lan enpresa, 21 jatetxeak, 14 higiezinen agentziak, 4 tintoreriak eta 5 apaindegiak.
2009an zeuden 37 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 8 okindegiak, 6 harategiak, 2 liburu dendak, 7 arropa dendak, 3 elektrotresna dendak, 1 altzari denda zen, 2 kirol-dendak, 1 lurrin-denda zen, 2 bitxi-dendak eta 4 lore-dendak ziren.
2000. urtean Clermont udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1 bat, tratamendu luzeetarako ospitale 1 bat, 4 psikiatriko, urgentzia zentro 1 bat, amatasun-klinika 1 bat, 4 botika eta anbulantzia 1 bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Nothopsis rugosus
Nothopsis rugosus Nothopsis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Saint-Geneys-près-Saint-Paulien
Saint-Geneys-près-Saint-Paulien Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.
NGC 2513
NGC 2513 galaxia bat da, Cancer konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Saint-Geneys-près-Saint-Paulien
Biztanleria
2007an Saint-Geneys-près-Saint-Paulien udalerrian erroldatutako biztanleak 303 ziren. Familiak 114 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 39 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 43 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 175 etxebizitza zeuden, 120 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 43 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 168 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 120 etxebizitza nagusietatik 100 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 69 etxek bost zituzten. 92 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 46 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 64 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 192 ziren, horien artean 144 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 144 pertsona aktiboetatik 135 lanean zeuden (74 gizon eta 61 emakume) eta 9 langabezian zeuden (2 gizon eta 7 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Geneys-près-Saint-Paulien udalerrian 121 unitate fiskal zeuden, 312 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.091 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa eta 1 jatetxe.
2000. urtean Saint-Geneys-près-Saint-Paulien udalerrian 25 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.040 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Edgerton (Wyoming)
Edgerton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Natrona konderrian dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sebastes ruberrimus
Sebastes ruberrimus Sebastes generoko animalia da. Arrainen barruko Sebastidae familian sailkatzen da.
Sallent de Gallego
Sallent de Gállego edo Sallén de Galligo (aragoieraz) Huescako iparraldean dagoen udalerria da, Alto Gállegoko eskualdean kokatutakoa. Halaber, Tenako ibarran herri nagusia da.
1.227 biztanle zituen 2004an, eta 1.444 2017an.
Mugakideak
Iparraldean Laruns (Pirinio Atlantikoak), hegoaldean Biescas, ekialdean Panticosa eta mendebaldean Canfranc udalerri huescarrak mugakide ditu.
Sallent bestaldean duen Laruns herri mugakide frantziarrarekin senidetuta dago.
Herriak
Sallent herriguneaz gain, Formigal, Lanuza, Escarrilla, Sandiniés eta Tramacastilla de Tena herriek ere udalerria osatzen dute.
Kultura
Uztailero Pirineos Sur izeneko musika-jaialdia antolatzen dute ondoko Lanuza herrixkan 1992tik. Izan ere, 1990eko hamarkada hartan Lanuza biziberritzeari ekin zioten, urtegia egin eta gero herria hustuta gelditu ondoren.
Foixko gaztelua
Foixko gaztelua (Castèth de Fois; Château de Foix) Frantziako Midi-Pyrénées eskualdeko Ariège dapartamentuan, Okzitaniako Foix hirian, kokatzen den gaztelu ospetsu bat da. Katarismoaren babesleku nagusienetariko bat, 1840an monumentu historiko izendatu zuten.
XIV. mendean, Foixko konde-kondesek epeka-epeka gaztelua utzi eta Paueko gaztelura joan ziren. 1479an, Gaston IV.a Foixkoa irure uxoris Nafarroako errege bilakatu zen eta konderria nafar erregeen eskuetara pasa zen.
Saint-Denis-des-Murs
Saint-Denis-des-Murs Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Vienne Garaia departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Denis-des-Murs udalerrian erroldatutako biztanleak 492 ziren. Familiak 203 ziren, horien artean 49 pertsona bakarrekoak ziren (19 bakarrik bizi ziren gizonak eta 30 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 56 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 34 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 297 etxebizitza zeuden, 203 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 59 bigarren erresidentzia ziren eta 35 hutsik zeuden. 295 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 203 etxebizitza nagusietatik 164 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 52 etxek lau zituzten eta 108 etxek bost zituzten. 144 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 68 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 114 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 309 ziren, horien artean 235 aktiboak ziren eta 74 inaktiboak ziren. 235 pertsona aktiboetatik 222 lanean zeuden (120 gizon eta 102 emakume) eta 14 langabezian zeuden (6 gizon eta 8 emakume). 74 pertsona inaktiboetatik 28 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 23 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Freeport (Florida)
Freeport Floridako hiri bat da. Walton konderrian kokatua dago. 2010ean 1,933 biztanle zituen, 28 kilometro koadrotan banatuta.
Habemus Papam
Habemus Papam latinezko esaera bat da, Konklabe batean aita santu hautatu berria jakinarazteko erabilia. «Badugu aita santua» esan nahi du. Kardinal protodiakonoak esaten du munduari hautaketaren berri emateko.
Saint-Denis-des-Murs
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Habemus Papam
San Petri basilikaren erdiko balkoitik egin ohi da adierazpena. Ondoren Aita Santu berria jendaurrean aurkezten da, bere lehen diskurtsoa ematen du, eta Urbi et Orbi lehen bedeinkapena ere bai.
Saint-Denis-des-Murs
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Saint-Denis-des-Murs udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.278 hektarea erabiltzen.
Lycodes paamiuti
Lycodes paamiuti Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Egoera geldikorraren teoria
Egoera geldikorraren teoria 1949. urtean Hermann Bondik, Thomas Goldek eta Fred Hoylek garatu zuten Big Bang teoriaren ordezko modelo kosmologikoa da. Nahiz eta teoria honek 50eko eta 60ko hamarkadetan onarpen zabala eduki, onarpenak behera egin zuen nabarmen unibertsoaren hondoko mikrouhin-erradiazioaren aurkikuntzarekin. Geroztik, teoria honi kosmologia alternatibo bezala ezagutzen zaio.
Saint-Denis-des-Murs
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Egoera geldikorraren teoria
Teoria
Teoria honen arabera, unibertsoak ez du ez hasierarik eta ez amaierarik ere. Ez da unibertso estatikoa, etengabe hedatzen ari baita, materia sortuz eta materiaren dentsitatea konstante iraunaraziz.
Saint-Denis-des-Murs
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Granville (New York)
Granville  New York estatuko herri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 2,543 biztanle zituen, 4.07 kilometro koadrotan banatuta.
Alaia Martin Etxebeste
Bizitza
Haurtzaro ikastolan egin zituen oinarrizko ikasketak, Batxilergoa Orereta ikastolan eta Bilbon eta Argentinan unibertsitateko ikasketak. Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziatua da, zinemagintzan espezializatua.
Bertsolari ibilbidea
12 urterekin hasi zen bertsotan Haurtzaro ikastolako bertso eskolan. Geroztik, Oiartzungo, Santutxuko eta Ahalduntze bertso eskoletan ibilitakoa da. Oiartzungo Martzelina Bertsozale Elkarteko kide da. Bere lehen eskolarteko saioa Añorgan egin zuen, Maddi Suarez Korta eta Karmele Mitxelena Etxebeste lagun zituela. Orduz geroztik bertso-plaza asko egina da. 2011ko Gipuzkoako txapelketa nagusia bizitza aldatu zion txapelketa modura gogoratzen du eta ongien sentitu izan den txapelketa, berriz, 2015ekoa dela aitortzen du.
Bertsolaritzari lotutako bestelako jardunak
Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko Transmisio atalean irakasle ibilia da
UEU 2021ean Udako Bertso Eskolako irakasleetariko bat izan zen.
Kazetari lanetan
2016tik 2020ra Euskadi Irratiko Zubiak programa aurkeztu zuen Artzen Letonarekin batera hasieran, Pantxis Bidartekin ondoren. Kolaboratzaile izan ziren Saioa Alkaiza eta Lohizune Amatria. Programa honek 2021eko Irratiaren Argia saria jaso zuen
Barrubiak saioko gidaritza
Herritmia saioko gidaritza
7K Aldizkarian, zein irratian iritzi-emaile ibilitakoa. 2008an desagertutako Xirika gehigarriko elkarrizketatzailea izan zen, bai eta ON eta Gaztezulo aldizkariko iritzi emailea ere.
Bestelako sormen lanak
Bertsolaritzan zentratua badabil ere, sormenarekin zerikusia duten alor asko lantzea gustatzen zaio: ikus-entzunezkoak, artikulugintza, poemagintza, ipuingintza etab.
Gidoigintzan ibili da Martin telesailean, Sautrelan, Izan egin eragin eta Tximeletak dokumentaletan eta baita irrati saioetan ere.
Abestien letra egilea: Esti eta Mikel Markez, Iker Lauroba, Topagunea 2008, Olatz Salvador, Bizipoza proiektua (Beroa Elkartea)...
Leihoen afasia (Eztena Jaialdia) antzerki-kronika liburuaren egilea da
Bertsoklika. Korriklika saioak bere bertsoaz lagunduta (2019)
Oiartzungo Arte Egunak-eko partaide, Hiru Binaka zirkuituan (2020, 2022)
Ez Gaude Konforme. 11 Lore. Lurdes Iriondoren omenez Agurtzane Intxaurragak landutako omenaldi ikuskizunean testuen egile eta aurkezle (2020)
Martzelina Lopetegi Olaiz bertsolari oiartzuarrari historian merezi duen lekua emateko proiektuetan dabil, tartean. “Martzelina Lopetegi Olaiz. Edo.” argitalpenean, Karmele Mitxelena eta Iraitz Mateorekin (2023)
Herritar aitortza
"Oiartzuar emakumeak udalekuetan" egitasmoaren barruan, bere izena eraman zuen haur talde batek 2018an.
Maria Victoria Uribe Lasso
Victoria Uribe Lasso (Bilbo, Bizkaia, 1913ko azaroaren 17a - Caracas, Venezuela, 1990eko apirilaren 10a) izan zen Bizkaiko Abokatuen Elkargoan kolegiatutako lehen emakume abokatua, Eusko Jaurlaritzako Aholkularitza Batzordeko lehen emakume idazkaria eta Euskal Herrian kargu instituzional baterako proposatu zen lehen emakumea.
Biografia
María Victoria Angelita Uribe Lasso Bilbon jaio zen 1913ko azaroaren 17an. Fernando Uribe Echevarríaren alaba zen, 32 urtekoa, jornalaria, Bilbokoa eta Ángeles Laso Sanzena, 19 urtekoa, Basurtukoa. Bizkaiko herri horretan ezagutu zuen José Luis Basurco Arrieta senarra, eta harekin 4 seme-alaba izan zituen. Unibertsitate ikasketak Valladoliden egin zituen eta 1934an Zuzenbideko lizentziadun titulua lortu zuen, 1935ean emana.
1935eko abenduaren 27an, Bilboko Abokatuen Elkargoan sartzeko eskaera aurkeztu zuen (2018tik aurrera, Bizkaiko Abokatuen Elkargoaren izena aldatu zitzaion). Une hartan, Elkargoak ez zuen emakumeak kide onartzeko modurik eta beraz, ezinezkoa zen emakume bat abokatu moduan aritzea. Madrilen posiblea zen, 1920an Madrilgo Abokatuen Elkargoak emakumeak kide izateko eskubidea baimendu eta babestuko zuen bere estatutuetan.
Ordura arte, Alcalako Ordenamenduaz geroztik (1348. urtea), emakumeak abokatutzan aritzeko berariazko debekua zegoen. Orduan, beharrezkoa izan zen abokatuen elkargoek debeku hori kentzea eta betoa kentzeko estatutu partikularrak onartzea. Bi bide erabili ziren, azkenean, emakumeek elkargoko kide egiteko aukera izan zezaten. Bata, esan bezala, estatutu berriak egitea izan zen, eta bestea, gertaeren bidez. Azken horrek ahalbidetu zuen Victoria Uribe Lasso kolegiatzea. Bilboko Abokatuen Elkargoko Gobernu Batzordeak eskaera onartu zuen 1936ko urtarrilean. Beraz, Bizkaian lanean ari izan zen lehen emakume abokatua da.
Eusko Alderdi Jeltzaleari (EAJ/PNV) lotutako emakumea, gerra zibila hasi ondoren, Jesús María de Leizaola Justizia eta Kultura sailburuak izendatu zuen, José Antonio Aguirre Lendakaria buru duen Eusko Jaurlaritzako Aholku Batzorde Juridikoko idazkariak. Batzorde horretan, emakume bakarra izan zen, eta administrazio publiko nagusian ere lehen emakumea izan zen.
Kargu horretan lan egin zuen Bilbo 1937an tropa frankisten eskuetan erori arte. Orduan, Bilbotik alde egin behar izan zuen interino gisa, Requenako (Valentzia) Lehen Auzialdiko Epaitegian idazkari judizial izateko, Manuel de Irujo Ollo Justizia ministroak 1937ko abuztuaren 28ko ministro-aginduaren bidez izendatuta. Seguru asko, idazkari judiziala ziren lehen emakumeetako bat izan zen.
Urte horretan bertan, Abokatuen Elkargoko Gobernu Batzordeak Movimiento Nacional-aren aurkako jarrerei buruzko txostena egin zuen. Txosten horretan deskribatuta dago: “Partido Nazionalistakoa". "Aholku Batzorde Juridikoko idazkari izan da”. 1937ko irailean bota zuten Bilboko Abokatuen Elkargotik, Espainiako erregimenari uko egiteagatik. 1945ean itzuli zen, 1949an, bere eskariz, jardunik gabeko abokatu gisa onartu zuten arte. Bilboko Abokatuen Elkargoan baja eman zitzaion 1954ko abenduaren 15ean, elkargoko kuotak ez ordaintzeagatik, baita zorpeko egoeran zeuden beste 30 abokatu ere.
1947an, “Nazioarteko Abokatuen II. Konferentzia” egin zen Liman, eta aditu gisa parte hartu behar izan zuen. “La Historia del Ilustre Colegio del Abogados del Señorío de Vizcaya” liburuan azaltzen den bezala, “Biltzarreko lehendakariak gutun bat idatzi zion Bilboko Abokatuen Dekanoari, hark bere ordezkari izendatu zezan Mª Victoria Uribe, militantzia nazionalistarengatik 1937an Elkargotik kanporatua izan zen lehen kidea. Komunikazio horretan, honelaxe deskribatzen zen Uribe: “Espainiako legelari nabarmena eta borrokalari sutsua emakumearen eta haurraren kausagatik”. Hala ere, Gobernu Batzordeak proposamen horri modu negatiboan erantzutea erabaki zuen; izan ere, batetik, konferentzia Nazioarteko Abokatuen Federazioaren eratorpena zen, eta hari atxiki zitzaizkion banakako abokatuak eta ez elkargoetako ordezkariak”.
1951n, Victoria Uriberen senarrak, egoera ekonomiko zaila ikusita, gorabehera batzuen ondoren Venezuelara emigratzea erabaki zuen, Victoria bera 1956an joan zen Venezuelara. Caracasen, Unión Bankuaren idazkaritzan hasi zen lanean, Espainian lortutako titulu akademikoa baliozkotu gabe. 1977an erretiratu zen arte hantxe aritu zen lanean.
Bizkaiko Abokatuen Elkargoko Gobernu Batzordeak 1979ko otsailaren 14an egindako bilkuran, aho batez erabaki zuen indarrik gabe uztea 1937ko irailaren 29koa, Victoria Ángela Uribe Lasso “arrazoi politiko hutsengatik” kaleratzea erabaki zuena, beste 34 abokatu gehiagoren artean. María Victoria Uribe Lasso Caracasen hil zen 1990eko apirilaren 10ean.
Alarde
Alardea Euskal Herriko herri batzuetan egiten diren jai giroko desfileak dira, arma eta uniformedun gudariz jantzitako pertsonez osaturiko segizio baten inguruan.
Euskal Herriko garai bateko antolakuntza militarrean, udalerri eremuko miliziek garrantzi handia zuten. Alkatea bera zen milizien buruzagia; eta, miliziek beti prest izan behar zutenez, aldizka ikuskapenak egin behar izaten zituzten. Ikuskapen horiek, askotan, herriko jaietako osagai bihurtu ziren. Funtzio militar berezia galdu ondoren, zenbait herritako festetako ospakizun eta ikuskizun nagusi dira, bertakoen eta kanpoko ikusle nahiz turisten erakarle, batzuetan garaipen desfilearen itxuraz (Hondarribia, Irun), beste batzuetan gudu irudikapen gisa (Antzuola). Euskal Herriko alarde batzuk gudu jakin baten oroitzapenez egiten dira, hala nola Irungoa (San Martzialeko gudua, 1522), Hondarribikoa (1638ko setioa), Antzuolakoa (921, Valdejunquerako gudua?) eta Tolosakoa (1321, Beotibarko gudua).
Elorrion ere ospatzen da alardea. Donostiako danborrada alardea ote den eztabaida dago, gehienen ustez segizio irrilaria baita, armada eta gudariez trufa egiteko. Tradizioz, gizonak ziren segizio alardeetan gudari jantzita parte hartzen zutenak, eta emakumeek rol folkloriko betez parte hartu izan dute (kantinera gisa, besteak beste). XX. mendearen amaieratik, Irunen eta Hondarribian gizon eta emakumeen alarde mistoen konpainiak sortu dira, eta herri horietan ika-mika bizia sortu da: alarde tradizionalaren aldekoak, batetik, eta berdintasunezkoaren aldekoak, bestetik.+
Hegoaldeko goi nafarrera
Historikoki herrialdeko euskalkirik hedatuen eta mintzatuena izan da, azaleraz ere eremu zabalena zuena zelarik. Gaur egun, halere, galzorian dago, transmisiorako bide naturalak eten baitira, hau dela eta, bere 3 azken hiztunak Erroibar ibarrean bizi dira (Lintzoainen eta Zilbetin). Bere garaian Iruñea hiriburuan mintzatzen zen azpieuskalkia zen. Gainera, antzinako literatur tradizioa handia izan du.
Euskalki horren ordez euskara batua erabili da, XX. mendean belaunaldien arteko etena gertatu baitzen euskararen transmisioan, eta horrek eten egin zuen euskalki horren belaunaldien arteko transmisioa. Mendearen amaieran hizkuntza berpiztu zenean, euskara batua hedatu zen ia erabat, eta bertako euskara pertsona zaharrenen ahotan bakarrik utzi zen.
Historia
Antso Eltsoren Doctrina Christiana izan omen zen hegoaldeko goi nafarreran idatzitako lehen lana. Antso Eltso apaiz odietarrak idatzi zuen, eta, testua oraindik aurkitu ez den arren, obra honi egotzitako zenbait pasarte gorde dira. Egile honek Iruñeko euskaraz idazten zuela adierazi zuen: "Iruñean hitz egiten den hartan idazten dut, Erresuma honetako hiriburua delako, eta Nafarroa osoan hedatuena eta hobekien ulertzen dena delako".
Handik gutxira, Juan Beriain utergarrak, idatzitako Tratado de como se debe oyr missa, escrito en romance y bascuence (1621) agertu zen, gaur egun arte gorde ez dena. Haren esaldi ospetsua da "Munduan ez dago bere hizkuntza maite ez duen naziorik, eta eskoletan irakasten ez duen herririk. Beraz, taxuzkoa da guk euskara estimatzea".
Bertze autore aipagarri bat Joakin Lizarraga da, Elkanoko apaiza. Hark hainbat sermoi eta otoitz-liburu idatzi zituen, eta hori ezinbesteko materiala izan zen Iruñerrian hitz egindako hizkuntza-barietate hobea ezagutzeko. Era berean, hainbat sermoi, administrazio-dokumentu eta bestelako dokumentu idatzi dira, Aro Modernoan zati-euskalki hori idatziz aztertzeko.
1869an, Luis Luziano Bonapartek euskararen euskalkien sailkapena egin zuen, eta euskalkietako bat hegoaldeko goi nafarrera zen. Pedro Irizar ren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 24 500 hegoaldeko goi nafarrerazko euskaldun inguru egongo ziren Nafarroa Garaian.
1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, zati-euskalki hau hitz egiten den lurraldearen erdarizazioaren lekuko da, bereziki hegoaldeko zonaldeak, Orbaibar edo Izarbeibar kasu, non herri erdaldunak hasten diren.
Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan 3 900 hegoaldeko goi nafarrerazko euskaldun izango zirela.
1930eko hamarkadan, Nafarroako hegoaldeko zati-euskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.
Ondorioz, 1970ean bertze zenbaketa bat egin ondoren, Nafarroa Garaiko 600 euskaldun hegoaldeko goi nafarrera mintzo ziren.
250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta Nafarroa Garaian hegoaldeko goi nafarreraren kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. 2007an apenas gelditzen zen Erroibarko euskara garbia eman zezakeen euskaldun zaharrik: Lintzoaingo Gabriel Soto, Uretako Santiago Agorreta eta Zilbetiko Luis eta Agustin Iribarren aita-semeak baino ez, segur aski. Horietatik, Santiago Agorreta 2013an hil zen, eta hiztun kopuru osoa 3tan utzi zuen; gaur egun, denak dira 50 urtetik gorakoak.
Zorionez, hegoaldeko goi nafarreraren gainbehera ez dator bat Nafarroa Garaiko euskararen gainbeherarekin; izan ere, joera positiboa da. Euskara batuaren eta ikastolen inplementazioari esker, XX. mendearen amaieran euskal kulturaren berpiztearekin batera, eta iparraldeko goi nafarrera, lapurtera edo nafar-lapurtera bezalako euskalkien kontserbazioarekin batera, herrialdean euskararen ezagutzak gora egin du berriro ere, eta 2012an hiru gaztetik bat euskalduna da.
Sailkapena
Euskalki hau hiru azpieuskalki ezberdinetan banatzen da, aldi berean hizkerak eta aldaerak dituztenak:
Sartaldeko azpieuskalkia
Azpieuskalki honetan sartzen diren hizkerek, izan aditzaren erabilera konparatuz, nahiz eta desberdintasunekin batera, -r-ren galera dute zu zara eta gu gara abestietan eta horren ordez -d- hizkiaz ordezkatzea kasu batzuetan, oro har iparralderago dauden hizkeretan. Gainera, zuek zarete atalean, tarteko -r- hitza desagertu egiten da, -aa- bokal bikoitza utziz (batzuetan -ea- bihurtzen da) edo bi silabak bat eginez (ara > aa > a). Aipatzekoa da, halaber, -e-ren erabilera haiek dere -(haiek dira) kasuan. Iraganean, zu, gu eta zuek pertsonetako -n- ez dira /ɲ/ ("ñ") bezala ahoskatzen, /n/ ("n") bezala baizik.
Sortaldeko azpieuskalkia
Azpieuskalki honetan sartzen diren hizkerek, izan aditzaren erabilera konparatuz, nahiz eta ezberdintasunekin batera, -r-ren kontserbazioa dute zu za r a eta gu ga r a abestietan eta -l-ren erabilera haiek dire (haiek dira) abestietan. Gainera, iraganean, zu, gu eta zuek pertsonetako -n- ez dira /ɲ/ ("ñ") bezala ahoskatzen, sartaldeko azpieuskalkian bezala, /n/ ("n") bezala baizik.
Izarbeibarko azpieuskalkia
Izarbeibarrera hizkera ez da inongo azpieuskalkitan sartzen, ez sortaldekoa ez sartaldekoa, eta azpieuskalki independente bat mantentzen da, nahiz eta beti hegoaldeko goi nafarreraren barruan egon. Sailkapen horretara eraman duten aldeak izan aditzean ikus daitezke. Orainaldia gainerako azpieuskalkien antzekoa den bitartean, zuek zarate (zuek zarete) forman, sartaldekoa bezalakoa, eta zu zare (zu zara) forman, sortaldekoa bezalakoa, lehenaldiak bere berezitasunak ditu, eta horien artean ni niza (ni nintzen) nabarmentzen da.
Azpieuskalki hau ere berezia da, bere barruan hizkera ezberdinik ez duelako, baizik eta etengabe bat osatzen duelako. Hala ere, kontuan hartzen badugu azpieuskalki horren azkartasun azkarra, beste bien aldean, eta Luis Luziano Bonapartek 1863an aztertu zuenean zuen egoera kaskarra, pentsa genezake informazio faltagatik gertatzen dela, eta informazio gehiago izanez gero, hizkerak eta aldaerak ere identifika zitezkeela.
Iruñeko azpieuskalkia
Iruñean hitz egiten den euskararen berezitasuna hizkera anitzen artean dago (Zizurkoa, Oltzakoa, Olaibarrera, Eguesibarrera, Artzibarrera...), eta horri gehitu behar zaio hiria Nafarroako Erresumako hiriburu dela; horrek esan nahi du, alde batetik, hizkuntza erromantzeak sartu behar direla gizarteko goi mailetan, eta, bestetik, dialekto ugari elkartu behar direla. Beraz, Iruñeko euskarari buruz gramatika aldetik gutxi dakigu, eta gainera, gaur egun euskara batuak ordezkatu du.
Hiztegia
Hemen, hegoaldeko goi nafarreraren hitz partikular batzuk alderatu daitezke, bai iparraldeko zati-euskalki hurbilarekin, bai euskara batuarekin.
Hiztunak
Morfología auxiliar del verbo vasco lanean, Pedro Irizarrek Luis Luziano Bonapartek jasotako zati-euskalki honetako hiztunei buruzko datuak eta berak, Koldo Artolak eta Aingeru Irigaraik aurkitutakoak azaltzen ditu. Hona hemen emaitzak: Zati-euskalki honek, gainerako euskalkiekin alderatuta (Erronkaribarrera izan ezik), bilakaera negatibo oso nabarmena izan du. Euskal Herriko beste eskualde batzuetan, Lapurdin edo Amikuzen, esaterako, bilakaera positiboa da, baina kasu honetan bilakaera erabat negatiboa da, eta XXI. mendearen hasieran erabat desagertu zen.
Xehetasunez aztertuz gero, hegoaldeko hizkerak (1870ean gainbehera prozesuan zeudenak) lehenengo desapalizatzen dituztenak direla ikus daiteke. Horrela, 1935eko erroldarako, Zizur, Izarbeibar eta Eguesibarko hizkerak mapatik ezabatu dira jada. Gainerako hizkerak, iparraldekoak izan ezik (Erroibar, Esteribar eta Auritz), nabarmen murriztu dira hiztunen kopuruan, eta 1970eko erroldara zaurituak iritsiko dira. 1936ko gerraren eta diktaduraren aurretik osasun onargarria zuten hizkerak (iparraldekoak) berehala parekatzen dira gainerako hizkerekin. Horietako bakar batek ere ez ditu 300 hiztun baino gehiago, eta horietako bik bakarrik dituzte 100 hiztun baino gehiago.
XXI. mendea igarota, 2007ko erroldak zati-euskalkiaren azken irudi bizia erakusten du, zati-euskalki osoko 4 hiztun bakarrik baitaude, Erroibarren dauden 4ak. Kopuru hori 3ra jaitsiko da 2015ean, guztiak 50 urtetik gorakoak.
Konparaketa
Hona hemen testu bera, lehenik hegoaldeko goi nafarreraz idatzia, eta gero euskara batuaz:
Testigantzak
XVII. mendeko obra batzuek, hala nola Juan Beriainen lanek, herri-perpausak dituzte, hala nola Gure Aita:
Aita gurea, zeruetan zaudena, santifika bedi zure izena, etorri bedi zure Erreñua, guregana egin bedi zure borondatea, zeruan bezala lurrean ere gure egun orosko ogia eman drazaguzu egun, eta barka drazkiguzu gure zorrak, guk barkazen dizkiotegun bezala geuren zordunei, eta ezkaizazula utzi tentazioan erortera aitzetik libra gaizazu gaizetik, Ala dela.
Xylocopa nasalis
Xylocopa nasalis erle espezie bat da, Xylocopa generoan eta Apidae familian.
Lycodes pacificus
Lycodes pacificus Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Great Neck (New York)
Great Neck  New York estatuko herri bat da. Nassau konderrian kokatua dago. 2010ean 9,989 biztanle zituen, 3.44 kilometro koadrotan banatuta.