cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Filma hau sei Oscar Sarietarako izendatua izan zen, urte hartan Gone with the Wind filma lehiakide gogorra izan zuen eta ia sari guztiak bereganatu zituen, halere The Wizard of Oz filmak bi sari irabazi zituen: Jatorrizko soinu banda onena eta Jatorrizko abesti onena, azken hau Over the Rainbow abesti ospetsuari esker.
Orientalismo
Arkitekturan
Europako eraikin askotan ere joera orientalistaren eragina ikus daiteke.
Idazleak
Orientalismoa literaturan Erromantizismoarekin indartuko da. Ekialdeko mundua oso exotikoa zen idazleentzat eta erromantikoentzat horrek beraiek ihes egiteko joerarekin bat egiten zuen. Izen batzuk aipatuko ditugu:
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Dorothy Gale neskato umezurtza bere izeba Emma Clara Blandick eta osaba Henry-rekin batera Kansaseko baserri batean bizimodu lasaia darama, haiekin batera hiru morroi xelebre bizi direlari: Hunk (Ray Bolger), Zeke (Bert Lahr) eta Hickory (Jack Haley). Egun batez, Dorthyren Toto txakurrak haien bizilaguna den Gulch andere neskazar zorrotzari (Margaret Hamilton) hozka egindo dio. Gulch andereak sheriffaren aginduz txakurra berarekin eramango du, nahiz eta Emma izebak eta Henry osabak ez eramateko eskatu. Totok ihez egin eta Dorothyrengana itzuliko da, hau erabat poztu eta laster Gulch anderea bueltan izango duetala ohartzen delarik. Toto berarekin bat eraman eta ''"Ostadarraren gain" bizitza hobe baten bila abiatzea erabakitzen du.
Bidaia abiatzean Dorothy neskatoak Marvel profesorea (Frank Morgan) topatuko du, Dorothyz axolatu gabe, neskatoari bere izeba Emma gaixo dagoela sinistaraziko dion azti xarmant baina gezurti bat. Dorothy baserrira itzultzen saiatuko da, baina aurretik bere familia etxearen atzealdeko soto batean ezkutatzera behatuarazi dituen tornado baten ondorioz kolpe bat jaso eta Dorothy etxe barnean zerraldo erori eta konorterik gabe geldituko da.
Orientalismo
Argazkilariak
Argazkilari askok haien lanetan hasierako indusketak jaso zituzten eta, ondoren, mundu exotiko horren irudiak. Egipto, Arabia, Lur Santua, Libano, Siria, Turkia, Afrikako iparraldean... protagonismo berezia lortu zuten artista haien obretan. Haiei esker desagertu den mundu baten irudiak gelditu dira eta, halaber, hedabideen bitartez, orientalismoaren joera zabaldu zuten.
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Dorothy esnatu eta tornadoak etxea irentsi duela jabetzean nahasturik geldituko da. Gelako lehiotik Gulch anderea erratz baten gainean hegan doan sorgin beldurgarri batean bilakatua ikusiko du. Geroxeago, tornadoak Dorothy eta Toto txakurra dauden etxea Ozeko ostadarrean erortzen utziko ditu.
Glinda, Iparraldeko Sorgina (Billie Burke), iritsi eta Dorothyri Munchkinland ("Ipotxen Lurraldea") lurraldean dagoela berri emanen dio. Dorothyk Ekialdeko Sorgin Gaiztoa hil duela ere esaten dio, bere etxea haren gainean eroraraziz. Sorginak errubi kolorezko zapata edo txapinak zeramatzan.
Orientalismo
Zineman
Genero berrian ere Ekialdearekiko erakartasuna ezagutu zen. Film asko egin ziren, esaterako, Mila gau eta bat gehiago liburuaren ipuinak jarraituz. Filmetan urtetan garatutako estereotipoak oso ondo ikus daitezke. Adibide bat 1921ko The Sheik filma dugu. Argumentua laburbilduz hau da: Ahmed Ben Hassan (Rudolph Valentino) jeke xarmagarria Lady Diana Mayo (Agnes Ayres) ingeles neska gazte abenturazaleaz maitemindu, bahitu eta elkarrekin Saharako basamortuan biziko dira.
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Glinda adoretuta, ipotxak euren ezkutalekuetatik irten eta sorgin maltzurraren heriotza ospatzen dute, baina bapatean haren ahizpa den Mendebaldeko Sorgin Gaiztoa azaldu (hau ere Margaret Hamilton aktoreak antzeztua) eta bere ahizparen errubizko zapata boteretsuak berari emateko eskatuko du. Glindak aztikeriz errubizko zapatak Dorothyren oinetan ipiniko ditu eta Mendebaldeko Sorgin Gaiztoari bere ahalmenek Ipotxen Lurraldean inongo gaitasunik ez dituztela oroituaraziko dio. Mendebaldeko Sorgin Gaiztoak Dorothyz mendekatzea hitzemango du eta etorri den gisa bat-batean sugar eta ke artean joango da.
Glindak Dorothyri Kansasera itzultzeko modu bakarra Hiri Esmeraldan bizi den Ozeko Aztiari laguntza eskatuz dela aipatuko dio. Bestalde, Glindak Dorothyri errubizko oinetakoak inoiz ez kentzeko eta Hiri Esmeraldara doan harlauza horizko bidea jarraitzeko ohartuko dio.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoak (2020年夏季オリンピック), ofizialki '''XXXII. Olinpiadako Jokoak izenez ezagunak, eta Tokio 2020''' markarekin ezagunak (東京2020) 2021ean Tokio hirian jokatu ziren Olinpiar Jokoak izan ziren, Nazioarteko Olinpiar Batzordeak (ingelesez IOC) usadioari jarraituz antolatu zituen nazioarteko kirol lehia. Paralinpiar Jokoak ere hiri eta batzorde berek antolatuko dituzte. Bigarrenez jokatu ziren Olinpiar Jokoak Tokion, 1964an ere han izan baitziren.
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Azkenik Hiri Esmeraldara ailegatu eta sorginak euren gain hegan eta zeruan kezko erratzez «DOROTHY AMORE EMAN» ("SURRENDER DOROTHY") hitzak idatzi ostean aztia topatzea lortuko dute. Aztia (hau ere Frank Morgan aktoreak antzeztua) su eta kez inguratutako buru beldurgarri eta hegalari modura agertzen zaie. Sorginaren erratz hegalaria eureganatzeko gai izan ezkero, laukotea laguntzeko prest agertzen da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
Kirolak
324 domina-diziplina burutu ziren 33 kiroletan. Beisbol/sofbola olinpiar kirol bezala berreskuratu zen, eta beste lau kirol berri gehituko zitzaizkion olinpiar programari: kirol eskalada, karatea, skateboardinga, eta surfa. Dagoeneko programan zeuden kiroletan ere 15 diziplina berri sartu ziren, besteak beste, 3x3 saskibaloia.
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Sorginaren gaztelurako bidean, laukoteak tximino hegalari batzuen erasoa jasaten du, Dorothy eta Toto atzeman eta sorginari ematen dizkiotelarik, honek neskatoari errubizko oinetakoak emateko eskatuko dio. Dorothyk uko egitean, sorginak haiek indarrean kentzen saiatuko da, baina txinparta zaparrada batek bere asmotik geldiaraziko du. Dorothy bizi den arteraino oinetakoak bereganatzea ezinezkoa izango zaiola jakiten duenean, sorginak neskatoa hiltzea gogoeta egiten du.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
Egoitzak
33 egoitzetatik 28 villa olinpikotik 8 kilometro barruan kokatu ziren. Ondare gunea delakoa, hiriaren ipar-ekialdean, 1964ko jokoen gune nagusia izan zen.
Mineral City (Ohio)
Mineral City Ohioko herri bat da. Tuscarawas konderrian kokatua dago. 2010ean 727 biztanle zituen, 2.12 kilometro koadrotan banatuta.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
Herrialde parte-hartzaileak
206 Olinpiar Batzorde Nazionalek hartu zuten parte Jokoetan.
2021eko apirilaren 6ean, Ipar Korea k adierazi zuen ez zuela ordezkaritzarik bidaliko Jokoetara, COVID-19aren inguruko kezkengatik. Hau herrialdearen lehen falta izan zen 1988ko Jokoetako boikotetik. Tokiora ordezkaritzarik ez zutenez bidali, 2022ko Pekingo Neguko Olinpiar Jokoetatik alde batera ere utzi ziren.
The Wizard of Oz (1939ko filma)
Sinopsia
Totok gaztelutik ihea egin eta txorimaloa, latoizko gizona eta lehoia topatuko ditu, hirukotea gaztelurantz gidatuz. Han hiruak eta txakurra ezkutuan daudela, hiru gerlarik erasotuko dituzte. Leoiaren garaipenaren ondoren, honek eta beste bi adiskideek gerlarien erropekin jantzi eta gazteluan barneratuko dira. Jada barnean daudela, Dorothy askatu eta ihes egiten saiatuko dira. Sorginak eta bere gerlariek adiskide taldea terraza batean txokoratuko dituzte. Sorginak txorimaloari su eman eta Dorothyk ur -ontzi batez sua amatatuko du, baina nahigabe sorgina urez busti eta sorgin izutua denen begien aurrean desegin eginen da. Gainera taldearen harridurarako, gerlariak sorginaren heriotzarekin alai agertzen dira. Gerlariek sorginarengandik askatzeagatik Dorothyri eskerron gisa haren erratz hegalaria emango diote. Jada itzuli eta aztiaren aurrean daudela, "Zoazte eta bihar itzuli" esaten die. Totori esker aztia berez ez dela zinezko aztia aurkituko dute, gortina baten atzealdean dagoen gizon arrunt bat baizik. Hau jakitean, laukotea aztiak iruzur egin diela eta goibel daude, baina aztiak zentzua erabiliz euren arazoentzako konponbidea ematen die: txorimaloari diploma bat emango dio, latoizko gizonari bihotz itxurako erlojua eta lehoiari kemenaren domina.
Aztiak laukoteari bera ere jaiotzez Kansaskoa dela azalduko die, eta bera Ozen egotearen arrazoia bere globo aerostatikoak matxuran dagoela. Aztiak Dorothy neskatoa jaiotetxera globoz eramatea hitzematen du, baina behin txorimaloa, latoizko gizona eta leoia Hiri Esmeraldaren arduraz laga eta gero. Aireratu baino aurretik, Totok globoaren saskitik jauzi egin eta katu baten atzetik joanen da. Dorothyk ere txakurra harrapatzeko saskitik jauzi egin eta aztiak globoaren kontrola galduko du, honenbestez neskatoa eta txakurrik gabe aireratuko delarik. Dorothy gainontzeko bere bizitza osoko egunak Ozen iragateko ideiara egin den unean Glinda agertuko da, eta neskatoari bere errubizko oinetakoak bera eta txakurra jaiotetxera itzultzeko erabiltzeko esango dio. Glindak neskatoari hasiera batean oinetakoen botere hura nahita esan ez ziola aipatuko dio,honela neskatoak "bere bihotzaren desioa bere patioan topatzeko gai ez bazen, orduan zinez inoiz galdu ez zuelako" ikas zezan.
Dorothy eta Totok euren adiskideak agurtu eta Glindaren argibideei buru belarri jarraitzen diete: «zure orpoak batera kolpatu eta honako hitz hauek errepikatu: 'Jaiotetxea bezalako beste lekurik ez zegon'. Bapatean neskatoa esnatu eta bere familia eta lagunez inguratua dagoela ikusiko du, haiei bere bidai bitxia azalduz. Denak barre egin eta dena amesgaizto bat izan dela esanen diote. Dorothy alai batek Toto besarkatu eta bere bidaia benetakoa izan dela erabat sinistarazita txakurrari honako esaldi hau aipatzen dio: «Zinez jaiotetxea bezalako beste lekurik ez zegok».
NGC 5235
NGC 5235 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
Herrialde parte-hartzaileak
Hiru herrialdek izendapen berriekin hartu zuten parte. Hauen artean, aipatzekoa da Errusiaren partaidetza, "Errusiar Olinpiar Batzorde" izenarekin burutu zena. Izendaketa berri hau Munduko Anti-Doping Agentziaren erabaki baten ondorioz ipini zen. Erakunde honek 2019an Errusia lau urtez kanporatu zuen nazioarteko leihaketa guztietatik, hango gobernuak Agentziak eskatzen dituen test periodikoetako emaitzetan eragin izateagatik. Agentziaren plana errusiar kirolariak indibidualki lelo neutral batekin leihatzen uztea zen, talde-kiroletatik kanpo utziz. Hala ere, Errusiaren kexaren ondoren, Kirolaren Arbitraje-Epaimahaiak zigorra lausotzea erabaki zuen, eta 2020ko abenduaren 17an erabaki zen kirol guztietan parte hartzen uztea, baina "Errusia" izena, bandera edo ereserkia erabiltzea debekatuz. Beraz, 2021eko otsailaren 19an, "Errusiar Olinpiar Batzorde" izena ofizializatu zen.
Beste bi herrialdeak Eswatini (ordura arte Suazilandia deiturikoa) eta Ipar Mazedonia (ordura arte Mazedoniako Errepublika Yugoslaviar Ordea) izan ziren.
Azkenik, Gineak 2021eko uztailaren 21ean COVID-19ak sortutako kezkengatik ere kirolaririk ez zuela bidaliko adierazi zuen. Hala ere, komunikabideek benetako arrazoia dirua izan zitekeela aitortu zuten, eta horren ondoren erabakia deusestatu eta Jokoetan parte hartzea erabaki zuten.
Irekiera ekitaldia
Karta Olinpikoan xedatutakoaren arabera, hainbat elementuk osatzen dute Olinpiar Jokoen irekiera ekitaldia. Elementu horietako gehienak 1920ko Anberesko Olinpiar Jokoetan ezarri ziren. Zeremonia Japoniako bandera altxatzearekin batera hasi zen, baita ereserki nazionalaren aurkezpenarekin ere. Geroago, herrialdeko kulturaren musika, kantu, dantza, antzerki eta abarren adierazpen artistikoak aurkeztu ziren.
Karnak (Illinois)
Karnak  Illinoiseko herri bat da. Pulaski konderrian kokatua dago. 2010ean 499 biztanle zituen, 4.68 kilometro koadrotan banatuta.
2020ko Udako Olinpiar Jokoak
Dominak
Joko hauetan, Bermudak, Qatarrek eta Filipinek haien lehen urrezko dominak lortu zituzten. Hurrenez hurren, Flora Duffy (triatloia), Fares Ibrahim (halterofilia) eta Hidilyn Diaz (halterofilia) izan ziren marka historiko hauek lortu zituzten kirolariak. Gainera, Burkina Fasok, San Marinok etaTurkmenistanek haien historiako lehen dominak lortu zituzten. Haien kasuan, hurrenez hurren, Fabrice Zango (saltu hirukoitza, brontzea), Arianna Perilli (tiroa, brontzea) eta Polina Guryeva (halterofilia, zilarra) kirolariek lortu zituzten.Bi aldiz eman ziren podio-ekorketak (hau da, herrialde berdinak hiru dominak irabaztea).
Stade Chaban-Delmas
Stade Chaban-Delmas (aintzina Parc Lescure) Frantziako Gironda departamenduko Bordele hirian dagoen futbol estadio bat da, Akitania eskualdean. Bertan Girondins de Bordeaux taldeak etxeko partiduak jokatu ohi ditu.
1924ko martxoaren 30an ireki zen, halere 1938, 1987, 1998 eta 2008 urteetan zaharberritua izan da. 34.694 eserleku ditu.
Mamut
Mamuta (antzinako errusieratik мамонт) Elephantidae familiaren barnean iraungitako Mammuthus generoko edozein espezie izendatzeko erabiltzen da. Ezagunena mamut iletsua (Mammuthus primigenius) bada ere, dagoeneko hamar espezie deskribatu dira.
Pliozeno garaian sortu ziren duela 4,8 milioi urte eta planetako ipar hemisferioan hedatu, fosilak Ipar Amerikan, Eurasian eta Afrika iparraldean aurkitu baitira. Duela gutxi desagertu ziren: arrazoia oraindik ezezaguna da. Egungo elefante espezieen antzekoak ziren itxuran, baina hainbat espeziek tamaina erraldoia ere hartu izan zuten: estepako mamuta, esaterako, gaurko elefanteak baino hiru aldiz astunagoa zen. Hainbat ale izotzetan oso egoera onean aurkitu direnez, zientzilarien artean mamuta klonatu eta biziberritzeko itxaropena piztu da.
Etimologia
Txinatarrek ere lur azpiko animaliak zirela uste zuten, siberiarrei mamuten letaginak erosterakoan jasotako kondaira izanik, eta yǐn shǔ (隐鼠, hots, "karraskari ezkutua") izena eman zioten.
Lehenengo aurkikuntzak eta izendapena
Siberian aurkitzen ziren hezur erraldoiak ikertzeko lehen espedizioa Hans Sloane britainiarrak egin zuen 1728an. Haginak eta letaginak aztertu ondoren, elefante espezie batenak zirela esan zuen. Tropikoen aldeko animalia bat hain iparraldera aurkitu izana justifikatzeko,klima aldaketa handia eta Uholde Handia aipatu zituen. Handik hamar urtera, Johann Breyne alemaniarrak Philosophical Magazine liburua argitaratu zuen eta bertan Sloanen hezurrak, Daniel Messerschmidt-en ilustrazioetan ikusita, proboszideo handi bati zegozkiola baieztatu zuen.
1796 an Georges Cuvier paleontologoak Messerschmidten ilustrazioak aztertu eta mamuta eta gaur egungo elefantea desberdinak zirela ondorioztatu zuen. Johann Friedrich Blumenbach naturalista alemaniarrak Elephas primigenius izena ("jatorrizko elefantea") eman zion 1799 an.
Ipar Amerikan ere egin ziren mamuten aurkikuntzak. 1743 an, esklabo beltzek elefanteenak ziruditen haginak aurkitu zituzten, esate baterako. 1786 an David Rittenhousek American Philosophical Society elkartera aurkituriko hagin bat bidali zuen eta hark txosten bat egin zuen haginaren inguruan.
Thomas Jefferson Estatu Batuetako hirugarren presidente eta paleontologoa elefante itxurako fosil bati mammoth izena esleitu zion aurrenekoa izan zen, 1802 an. 1806 an, Michael Adams eskoziarrak mamut baten gorpua aurkitu zuen Siberian. Hezurdura osoa, azala eta ile pixka bat oraindik zituen eta San Petersburgeko zoologikoan ezarri zuten, Adamsen mamuta izenarekin. 1807 an, Jefferson eta Clark-ek mamutaren haginak zirela ondorioztatu zuten.
1900. urtean, Frantzia hego-mendebaldeko Font-de-Gaume leizean aurrehistoriako gizakiek marrazturiko mamut baten irudia aurkitu zen. Aurkikuntza garrantziatsua izan zen, alde batetik mamutaren benetako itxura azaltzen duelako eta, bestetik, Pirinio inguruotan gizakiak eta mamutak batera bizi zirela frogatu zuelako aurrenekoz.
Otocinclus cocama
Otocinclus cocama Otocinclus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Mamut
Mamut kumeen momiak
XX. mendean zehar, Siberian mamuten hezur eta letagin kopuru izugarriez gain, izotzetan oso ongi kontserbatu diren ale ugari ere aurkitu dira, azala, ilea eta barne likidoak ere egoera onean mantentzen direnak. 2016 an 41 gorpu ziren dagoeneko aurkitutakoak eta haien artean aipagarrienak hiru mamut kume; Dima (1977), Lyuba (2007), Khroma (2009) eta Yuka (2010). Agian zingiretan edo haeratan harrapatuta gelditu eta gosez edo izoztuta hilko ziren. Lyuba eta Yuka bereziki ongi kontserbaturik mantendu dira. Lyuba 30-35 egun bide zituen mamut kumea da eta duela 41.800 urte bizi izan zen. Yuka duela 39.000 urte bizi izan zen eta bost tonako pisua zuen. 2019 ko martxoan, japoniarrez eta errusiarrez osaturiko ikertzaile talde batek Yukaren ehunetako zelulak hartu eta nukleoa estimulatuz hainbat prozesu biologiko eragitea lortu zuten, ez ordea mitosi bidezko ugalketa. Aurrerapausu handia izan zen, hala ere, duela 39.000 urte izozturiko zelula batzuek hainbat funtzio betetzeko gaitasuna gordetzen zutela frogatu baitzuten.
Tamaina
Gaur egun ikusten ditugun Elephantidae familiako gainerako espezieak bezala, mamutak ere animalia handiak ziren. Espezie gehienak Asiar elefanteen antzekoak ziren tamainaz, hau da, 2,5 - 3 metro altueran eta gehienez ere 5 tonako pisua: handienek 5 metrotik gorako altuera zuten eta 8 tonako pisua; 12 tonako arrak ere aurkitu dira, salbuespena baino ez diren arren.
Burua
Burua gorantz luzatua zuten, proboszide (tronpa) gihartsua eta letagin luzeak. Proboszideak bi lobulu zituen eta arrena sendoagoa eta handiagoa zen emeena baino. Dirudienez arrek elkarren kontra borroka egiteko erabiltzen zuten.
Sexu bietako aleek letaginak zituzten. Hasierako letaginak sei hilabete zituztela ateratzen zitzaizkien eta 18 hilabeterekin behin betikoek hartzen zuten aurrekoen tokia. Urtero 2,5-15,2 cm hazten ziren, espeziearen arabera. Letaginek 2,5 metroko luzera zuten batazbeste eta 50 kilogramoko pisua. Aurkitu den letagin handienak 5 metro luze zen eta mamut iletsu batena zen.
Gorputza
Gorputzik handienak 9'1 metrotako luzera hartzen zuen (Mammuthus trogontherii). Leizeetako irudietan bizkarra kurbaturik zutela ikusten da, baina fosilek erakutsi dute bizkarra laua zela. Dirudienez gantzez, giharrez eta ilez osaturiko konkor handi bat zuten. Iparraldeko espezieek gorputza ilez estalita zuten, izotzak estaltzen zituen lurretan bizi baitziren. Hotzari aurre egiteko beste moldaera bat belarri txikiak izatea zen, elefante arrun baten belarrien bosten bat ingurukoa zen mamut iletsuaren belarria. Habitat beroetako mamutek ordea ilerik ez zuten eta belarri handiak zituzten.
Mamutaren aurreko hankek bost hatz zituzten eta atzekoek lau. Mamutaren isatsa elefanteena baino laburragoa zen.
Sailkapena
Aurreneko proboszideoak duela 55 milioi urte bizi izan ziren Tetis ozeanoaren inguruan. Elephantidae familia duela 6 milioi urte inguru agertu zen afrikan eta gaur egungo elefanteak eta mamutak hartzen ditu bere baitan.
Hioide hezurrak aztertuta honako sailkapen taxonomiko hau osatu zen 2007an:
Mamuten eboluzioa
Horrela, beraz, Europa aldean hiru kronoespezie agertu ziren. Pentsatzekoa da klima aldaketek habitata eraldatu zutela eta horrek espezieen eboluzioa ekarri zuela:
Espezieak
Mamuten artean hamar espezie identifikatu dira:
Elikadura
Tronpa erabiliz egunero 180 kg landare jaten zituzten, batez ere belarkarak. Espezie bakoitzak bere habitatean aurkitzen zituen landareak jaten zituen, batzuek belarra, beste batzuek forbia itxurako landareak, Artiko aldean tundrako landareak... Iparraldeko espezieek urtaroaren araberako dieta zeukaten. Horrela, neguan elurrak dena estaltzen zuenean landareen beste atal batzuk jan behar izaten zituzten, hostoak eta enborren azala batez ere.
Belarrak silizio asko duenez haginak gastatu egiten dira eta mamutek, elefanteek bezala, esmaltezko gandor txikiak zituzten haginetan janaria murtxikatu ahal izateko. Haginak gastatu ahala atzerago zituztenek hartzen zuten aurrekoen lekua. Helduak zirenean lau hagin baino ez zituzten izaten. Mamutek 60-70 urte zituztenerako hagin gabe gelditzen ziren eta elikatu ezin izanagatik animalia gosez hiltzen zen.
2007 an Lyuba mamut kumea aurkitu zen Siberia mendebaldeko Yamal penintsulan. Gaur egungo elefantekumeek egiten duten bezala helduen gorotzak jaten zituela ikusi da, arrazoia kumeek oraindik hortzeria garatu gabe izatean datza. Gorotz horietan onddo koprofiloen espora ugari zeuden. Dirudienez onddo horiek kumearen urdaila populatzen zuten horrela beharrekoa izango zuen mikrobiota abiarazteko.
Ugalketa
Mamutek Asiar elefanteen antzerako jokaera izango zutela pentsatzen da. Matriarka bat buru zuen eme taldeak osatzen ziren eta arrak sexu heldutasunera iritsi ondoren taldetik atera eta bakarrik edo multzo txikitan ibiltzen ziren. Arrak beste mamut talde batzuetako emeen bila aritzen ziren ugaldu nahian eta beraien artean borroka latzak izaten zituzten. Orokorrean letaginen tamainan desoreka handia zegoenean ez da borrokarik izaten baina ezagutzen da antzerako letaginak zituzten bi mamut iletsuren kasua, borrokan hasi, letaginak trabatu eta banandu ezinik gosez hil zirenekoa.
Mamutaren haurdunaldiak 22 hileko luzera zuen, gaurko elefanteen antzera, eta kume bakarra jaiotzen zen. Berehala gizentzeko joera izaten zuen elikagaiak pilatzen baitzituen. Gihar masa ere handitu egiten zen eta etsaiei aurre egiteko baliogarria izaten zitzaien. Mamut iletsuaren kasuan, -50ºC-ko tenperaturei aurre egiteko, ezinbestekoa zuten gantz geruza sendoa sortzea.
Iraungipena
Hainbat hipotesia plazaratu dira haien iraungipena azaltzeko, baina batek ere ez du arrazoia erabat azaltzen.
Glaziazio aldien amaiera
Azken glaziazio garaia amaitu zenean iraungi ziren mamutak, duela 12.000-10.000 urte inguru. Ordurako bi espezie nagusi geratzen ziren Lurrean: mamut iletsua Eurasian eta Mammuthus columbi Ipar Amerikan. Uharte batzuetan luzaroago iraun zuten, Alaskako St Paul uhartean K.a. 3750 urtera arte eta Siberiako Wrangel uhartean K.a. 2000. urtera arte.
Klima aldaketak glaziazio aldiaren amaiera ekarri zuenez, tenperaturak epeldu ziren, itsasoaren maila igo zen eta glaziarrek atzera egin. Artean, basoek estepa eta zelai zabalak estalita, mamuten habitata eraldatu zen. Dena dela aurrez ere izan ziren klima epelagoko garairik glaziazio arteko aroetan eta ez zen mamuta desagertu.
Gehiegizko ehiza
Plazaratu den beste arrazoi bat gizakiaren hedapena izan da. Glaziazioek atzera egin ahala gizakiek iparraldera jo zuten, hala Eurasian nola Amerikan, eta gehiegizko ehizak eragin zezakeen mamuten iraungipena. Jakina da duela 1,8 milioi urte, Homo erectusak dagoeneko kontsumitzen zutela mamut okela. Dena dela, gizakien ehizak populazioak gutxituko bazituen ere iraungipenaren arrazoi nagusia izatea zalantzan jartzen da gaur egun.
Gizakiak mamutak ehizatu izanaren ebidentzia ugari aurkitu izan dira egin diren indusketatan. Mamuta hain handia izanik estretagiak animalia izutzean zetzan ondoren egindako zulo batera eta labar batean behera eror zedin. Siberia aldean mamut ugari ehizatu zituzten gizakien, baina logistikoki arazoak ekartzen zituen, bai ehizatu ondoren garraiatzea nekosoa zelako eta baita eraman ezin zitekeen zatia usteldu egiten zelako ere. Duela 15.000 urteko elurtegietan haragia gorde izanaren aztarnak aurkitu dira.
Izurrite handia
1997 an MacFee eta Marx paleontologoek hipotesi berria proposatu zuten, Pleistozenoko ugaztun handiek jasandako izurritea, gizakiek edo haiekin batera iritsi ziren animaliek ekarritako birusen kutsaduraren ondorioz. Animalia handiak zaurgarriagoak izaten dira, ziklo luzeagoak izaten baitituzte (haurdunaldi luzeak, kume gutxi...). Nilo mendebaldeko birusaren antzeko gaixotasun bat ez ote zen planteatu izan da. Ez dirudi, ordea, izurrite batek hainbeste espezieren desagerpena ekar zezakeenik.
Klonazioa
2021. urteko otsailean duela milioi bat urte hil zen mamut baten hondarretatik ateratako DNA sekuentziatzea lortu zuten zientzilariek. Horrek mamuta biziberritzeko asmoa ekarri du, klonazio prozesuaren bidez. Baina teknikoki klonazioa burutzea hain erraza ez dela konturatu dira, hainbat arazo eta oztopo agertu direlako saiakeratan. Alde batetik DNA kopuru nahikoa ez da aurkitu oraindik, ez behintzat DNA hari osorik. Bigarrenez, geneetatik abiaturiko klonaziorik ere ez da oraindik egin, Dolly ardiaren kasuan esate baterako zelula heldu bat erabili zen. Elefantearen klonazioa ere oraindik egiteke dago: mamuta biziberritzea baino errazagoa izango litzateke. Hirugarrenez, balitele mamuten haurdunaldiaren iraupena elefantearena bezalakoa ez izatea: hori dela eta, ama elefanteak mamut kumeari gehiegizko presioa egin liezaioke denbora laburtzearen ondorioz edota metabolismo desberdina izatearen ondorioz. Bestalde, mamut kumea elefante kumea baino handiagoa eta astunagoa bide zen eta amaren osasuna ere arriskuan jarriko litzateke. Azkenik, mamut kumea ongi jaiota ere posible da elefante amak kumea baztertzea edota amaren esnea ondo ez hartzea.
Arazo haien aurrean, beste bide baten aldeko apustua egiten ari dira. Ikusi da elefantearen eta mamutaren genomen artean % 99ko antzekotasuna dagoela eta mamut iletsuaren eta Asiar elefantearen arteko hibridoa sortzeko proiektua proposatu izan da. 2021 ean, enpresa batek adierazi zuen mamutaren 60 gene txertatuko zituztela asiar elefantearen genoman hotzera hobeto egokituko den hibridoa sortzeko. Gene horiei esker, elefanteei ilea luzatuko zaie, sebo guruinak garatuko, gorputza biribiltsuagoa izango eta buruan ganga agertuko. Hemoglobina ere O2-a eraginkorrako transferitzeko moldatuko da. Etorkizun batean, garai hartan zegoen tundra ekosistema biziberritzea dute helburu.
Mamuta Euskal Herrian
Mamut iletsuaren aztarnak aurkitu dira Euskal Herriko hainbat leizetan.
Glaziazioaren garai hotzenean, duela 45.000 urte, mamutek hegoalderantz jo zuten eta Pirinioetako alde bietara iritsi ziren, bai eta Kantauri itsasertzera ere. Garai hartan itsasertza gaur egun baino 18 kilometro aurrerago zegoen eta eremu guztia estepa lau zabala zen. Egun eremu horrek itsas plataforma osatzen du ur azpian.
Mamuta egungo kulturan
A Song of Ice and Fire eleberri sailean (gerora Game of Thrones izenarekin telesail bihurtu zena) harresiko iparraldean eta Westeros iparraldean mamut etxekotuen taldeak agertzen dira, gerrarako erabiltzen direnak.
BBC katearen Walking with Beasts dokumental sailean atal oso bat eskaintzen zaio. Mamuten migrazioa ikusten da, eta urtaroen zikloa egiten du dokumentalak. Ibilbidean zehar, garaiko fauna aurkitzen dute, bai eta neandertalak ere. Horiek segada egiten diete gauez eta sua erabiltzen dutenez, mamut batzuk izutu eta amildegian behera erortzen dira. Kate bereko Walking with Cavemen dokumentalean ere neandertalen eta mamuten arteko pasadizoa kontatzen da.
Indonesierazko Wikipedia
Indonesierazko Wikipedia Wikipediaren indonesierazko edizioa da. 2003ko maiatzean jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 112.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 25.a zen.
Kaskaskia (Illinois)
Kaskaskia  Illinoiseko herri bat da. Randolph konderrian kokatua dago. 2010ean 14 biztanle zituen, 0.28 kilometro koadrotan banatuta.
Otocinclus flexilis
Otocinclus flexilis Otocinclus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Minerva (Ohio)
Minerva Ohioko herri bat da. Carroll konderrian kokatua dago. 2010ean 3,720 biztanle zituen, 5.78 kilometro koadrotan banatuta.
Eintracht Braunschweig
Eintracht Braunschweig (izen osoa Braunschweiger Turn- und Sportverein Eintracht von 1895), Alemaniako Brunswick hiriko futbol taldea da. Bundesligaren fundatzailea izan zen eta 1967an txapelduna izan zen. Azken urteotan bigarren mailan aritu da.
Euskal taldeen aurkako partidak
Eintracht Braunschweigek kanporaketa bakarra jokatu du euskal taldeen aurka:
Ptyas luzonensis
Ptyas luzonensis Ptyas generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Oodgeroo Noonuccal
Oodgeroo Noonuccal, baita ere Kath Walker bezala ezaguna (1920ko azaroaren 3a- 1993ko irailaren 16a) Australiako poeta, politikari, ekintzaile, artista eta hezitzaile ezaguna izan zen. Jatorriz Australiako aborigena, bera izan zen poesia-liburua argitaratu zuen herri horren lehen pertsonak. Bere herriaren eskubideen aldeko ekintzailea izan zen.
Biografia
1942an, bere bi anaiak japoniarrek preso hartu ondoren, Bigarren Mundu Gerran Australian Women’s Army Service sartu zen. XX. mendeko 60. hamarkadan Kath Walkerrek idazlea eta politikaria ezagutzera eman zuen. Queenslanden Torres itsasartearen Aborigen eta Uhartetarren Garapenerako Batzorde Federaleko Estatu Idazkaria izan zen. . Erakunde politiko desberdinetan lan egin zuen. 1965an Robert Menzies Lehen Ministroari eta 1966 haren ordezko Harold Holt presionatu zituen haren herriaren alde. 1967an herri aborigenen osoko hiritartasuna onartzeko erreferendumen aktiboki lan egin zuen.
Bere lehen liburuak We Are Going (Goazen) izenburua zuen eta 1964an plazaratu zuen. Emakume aborigen batek argitaratutako lehendabizikoa izan zen. Liburuak arrakasta handia izan zuen eta Oodgeroo Australiako poeta nagusien artean kokatu zen. Dena dela, kritika asko jaso zituen: batzuk, poesia ingelesez idatzita zegoenez, bere benetakotasuna zalantzan jartzen zuten. Askok ere poesiak adierazten zuen aktibismoa kritikatu zuten.
1972 North Stradbroke uhartean (Minjerribah bezala ere ezagututa) jabego bat erosi zuen. Moongalba ('esertzeko tokia') izena jarri zion eta Noonuccal-Nughie Hezkuntza Zentroa sortu zuen.
1977an, bere bizitzari buruzko dokumental estreinatu zen, Shadow Sister. Ekoizlea eta zuzendaria Frank Heimans izan zen; argazkilaritza Geoff Burtonen eskuetan egon zen.
Greg Minnaar
Greg Minnaar (1981eko azaroaren 13a, Pietermaritzburg) jaitsiera modalitatean munduko txapelduna izan den mendi-bizikletako txirrindulari hegoafrikarra da.
Gaur egun Santa Cruz Syndicate taldean aritzen da, Steve Peaten taldekidea delarik.
Oodgeroo Noonuccal
Biografia
1983an, hauteskundetan, Queenslanden, Australian Democrats alderdiaren alde egin zuen. Bere kanpainan aborigenen eskubideen aldarrikapenarekin batera gai ekologikoek garrantzi handia izan zuten.
1988 bere izen tradizional hartu zuen: Oodgeroo ("Melaleuka", Australiako landare mota bat) Noonuccal (bere tribuaren izena). 1993an hil zen Victorian, 72 urte zituelarik.
Obra
Poesia
Haur literatura
Saiakerak
Baionako bestak
Baionako festak Baionan udaro ospatzen den jaialdia da, abuztuaren lehendabiziko asteburu aurreko asteazkenean hasi eta hurrengo igandean bukatzen direnak. 2004an, 1,3 eta 1,5 milioi arteko bisitari jasan zituen, Frantziako jai ospetsuenetariko bat izanik. Jaialdian zezenketa bi egiten dituzte.
Historia
Lehendabiziko Baionako festak 1932an ospatu ziren, Iruñeko Sanferminetan inspiratuak. Orduan "Udako Festa Nagusiak" (frantsesez: « grandes fêtes d'été ») zuten izena.
Festak urtero ospatu dira, Bigarren Mundu Gerrako urteak izan ezik. 1990eko hamarkadatik aurrera, Peñak edo herriko konpartsak bestetan parte hartzeari ekin zioten.
Betidanik, jaialdi jendetsua izan da. 5 egunetan milio lagun baino gehiago joan ohi da Baionara. Hori aprobetxatuz, Baionan "Paquito chocolatero" abestiaren dantzarien munduko errekorra lortzeari ekin zioten: 2005ean 1.400 metroko eta 4.000 laguneko ilara, 2006an 1.700 metroko eta 5.100 laguneko ilara, 2007an 2.000 metroko eta 6.000 laguneko ilara, 2008an 2.588 metroko eta 7.764 laguneko ilara lortu dituzte.
Jendetzak arazoak ere sortzen ditu, normalean alkoholaren eraginez izandako istripuak (Aturri eta Errobira eroriak). 2007an, bortxaketa salaketa bi eta hiru eraso sexualak jasatzeagatik izan ziren. 2008an, gizabide, segurantza eta prebentzioaren aldeko kanpainak arrakasta izan eta ez zen salaketarik izan.
Bestetik 2008an jaialdiaren berri eman zuen kartelan lehendabizikoz "Baionako Bestak" euskarazko izena jarri zuten.
Koloreak
Festak iraun bitartean, bi kolore dira nagusiak: zuria eta gorria. Janzkera ofiziala zuria da, gerriko eta zapi gorria dituena.
Hala ere hauek ez dira jatorrizko koloreak. 1932ko lehendabiziko besteetako koloreak zuria eta urdina ziren (langileen janzkeraren urdina). Baina, Sanferminetako arrakastak urdina gorriaz ordezkatu zuen 1970eko hamarkadan. Eztabaida egun puri-purian dago, zuri-urdinez jantzitakoak badaude eta (kontuan izan Aviron Bayonnais klubeko koloreak ere badira). Batzuk berdez ere janzten dira, ikurrinaren beste kolorea delako.
Ekitaldiak
Festek bost egunez diraute: abuztuaren lehendabiziko asteburu aurreko asteazkenetik hurrengo igandera arte.
Ekitaldi nagusiak euskal-gaskoi tradizioarenak dira: pilota, musika, dantza, zezenketak, bigantxak, gurdien desfilea, fanfarreak, zezensuzkoak, su artifizialak, eta abar.
Besteetako maskota Errege Lehoia da. Maskota bere burugabekeriez Baionan famatua izan zen Léon Dacharyaren irudia da. Jean Duverdier marrazkigileak maskotan oinarritutako komikia egin zuen.
Festak hasteko Errege Lehoiarekin batera gonbidatu famatu batek Udaletxeko balkoitik hiriko giltzak botatzen ditu: Luis Mariano, Johnny Hallyday (1960an), Zazie, Jean-Jacques Goldman (2002an), Francis Cabrel, Guy Forget, Tony Estanguet (2005ean), Anne-Sophie Lapix, Jules-Edouard Moustic et Eric Bayle (2006an), Hélène Ségara, Bernard Lavilliers, Lilian Laslandes, Élie Baup, François Grenet (2007an) Yannick Noah, Mathieu Crépel eta Richard Dourthe.
Juvigny (Marne)
Biztanleria
2007an Juvigny udalerrian erroldatutako biztanleak 941 ziren. Familiak 334 ziren, horien artean 42 pertsona bakarrekoak ziren (23 bakarrik bizi ziren gizonak eta 19 bakarrik bizi ziren emakumeak), 110 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 159 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 359 etxebizitza zeuden, 339 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. 357 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 339 etxebizitza nagusietatik 300 bere jabearen bizilekua ziren, 35 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 3 etxek bi zituzten, 20 etxek hiru zituzten, 71 etxek lau zituzten eta 244 etxek bost zituzten. 286 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 86 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 238 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 619 ziren, horien artean 476 aktiboak ziren eta 143 inaktiboak ziren. 476 pertsona aktiboetatik 449 lanean zeuden (229 gizon eta 220 emakume) eta 27 langabezian zeuden (17 gizon eta 10 emakume). 143 pertsona inaktiboetatik 71 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 22 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 29 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 finantziazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 6 zerbitzu enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 igeltseroak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2000. urtean Juvigny udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.425 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Dominic Thiem
Dominic Thiem (Lichtenwörth, 1993ko irailaren 3a) austriar tenislaria da. 2018an eta 2019an txapeldunordea izan zen Roland Garros txapelketan. 2020an Australiako Irekian txapeldunordea ere izan zen eta AEBetako Irekia irabazi zuen.
Ptyas mucosa
Ptyas mucosa Ptyas generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Azukre koxkorrak
``Azukre koxkorrak´´, Ruper Ordorikaren diska da, 2013an argira ateratakoa. Oso disko pertsonala izan zen. Bertan euskal musikaren arrakasta handiko abestiak hartu zituen bertsioak abesteko. Ondorioz, oso bertsio pertsonalak sortu zituen eklektikoa den bilduman; haren hitzetan "belaunaldi oso baten soinu banda". Grabazioa Katarain estudioan (Azkarate, Nafarroa) egin zen. Azukre koxkorrak albumak bi urteko isilunea itxi zuen.
Messier 83
Messier 83, Hegoaldeko Errotaren Galaxia edo NGC 5236 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Nicolas Louis de Lacailleek aurkitu zuen n.
Wout van Aert
Wout van Aert (Herentals, Belgika, 1994ko irailaren 15a - ) ziklo-kroslari flandriarra da, Munduko Txapelketa hiru aldiz irabazi duena.
Pat Morita
Noriyuki Pat Morita (1932ko ekainaren 28a, Isleton, Kalifornia - 2005eko azaroaren 24a, Las Vegas, Nevada) japoniar jatorriko estatubatuar zinema eta telebistako aktore bat izan zen.
Happy Days (1974-1984) telesaila ezagunean Matsuo "Arnold" Takahashi izeneko pertsonaia antzeztu zuen. Halere, sekulako ospea eman zion papera The Karate Kid (1984) filmeko Miyagi jaunarena izan zen. Antzeztutako beste filma nabarmen batzuk honako hauek dira: Midway (1976), The Karate Kid, Part II (1986), The Karate Kid, Part III (1989), The Next Karate Kid (1994), Inferno (1999) eta I'll Remember April (1999).
Polesiako Estatu Erreserba Erradioekologikoa
Polesiako Estatu Erreserba Erradioekologikoa, bielorrusieraz Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік, errusieraz Полесский государственный радиационно-экологический заповедник, Txernobylgo hondamendiaren ondorioz sortutako natura erreserba erradiekologikoa da.
Historia
Zentral nuklear hori Txernobyldik 14,5 kilometrora dago, eta lau erreaktore nuklear zituen. 1986ko apirilean, laugarren erreaktorean sute handi bat gertatu zen, eta horrek eragindako hodei erradioaktibo kutsakorrak Ukrainako, Sobietar Batasuneko eta Europako beste zenbait eskualdetako lurraldeak ukitu zituen. 2000ko abenduan itxi zen betiko Txernobylgo zentral nuklearrean zeuden lau erreaktoreetatik azkena.
Istripuaren ondorioz, kutsaduraren zabalera kontuta hartuta, 1.313 km²ko perimetroa itxi egin zen eta natura erreserba bat sortu zen. Inguru horretan gaur egun kutsadura erradioaktiboaren ondorioak aztertzen ari dira.
1988ko uztailaren 18an 22.000 biztanle zituen zonaldea baina bertatik kanporatuak izan ziren.
1993an erreserba 849 km² gehiagoekin handitu zen. Egun Bielorrusiako erreserba handiena da eta Europako handienetariko bat.
Kokapena
Erreserba Homel olastaren hegoaldean dago, Ukrainaren mugan eta hiru raion hartzen diru:Brahín, Khoiniki eta Narowla.
Flora eta fauna
Erreserba desagertzeko zorian dauden espezie asko aurkitu daiteke. Espezie hauek gizadiaren desagerpenaren ondorioz berreskuratzen ari dira:
Zonaldean aurkitzen diren hirurogeita hamar espezie IUCNren Zerrenda Gorrian daude.
Ptychoglossus eurylepis
Ptychoglossus eurylepis Ptychoglossus generoko animalia da. Narrastien barruko Gymnophthalmidae familian sailkatuta dago.
Polesiako Estatu Erreserba Erradioekologikoa
Flora eta fauna
Landarediaren ikuspuntutik, bertan 1.251 espezie katalogatu da, herrialdearen bi heren. Horietatik hemezortzi Zerrenda Gorrian daude jasota.
Nepskoeita
Nepskoeita haluro motako minerala da.
Ezaugarriak
Nepskoeita haluro mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1,5 - 2 da.
Polesiako Estatu Erreserba Erradioekologikoa
Administrazioa
IUCNren egoitza administratiboa Khoinikin dago. Bertan 700 pertsonak daude lanean, 4 milioi dolarreko aurrekontuarekin. Haien aktibitate nagusiak hauek dira:
Otocinclus hasemani
Otocinclus hasemani Otocinclus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.
Lisistrata
Lisistrata (Λυσιστράτη; armada desegiten duena) protagonista izen berekoa duen Grezia Klasikoko komedia ospetsua da eta Aristofanes komediografoak idatzi zuen. Aristofanesen komediak interes historiko handikoak dira, baduten balio literarioaz gain, atenastarren eguneroko bizitza islatzen dutelako. Egileak maiz protestatu izan zuen gerraren aurka. Izan ere, Lisistrata, Akarnearrak eta Bakea obretan irtenbide baketsuak defendatu zituen jendea gerrara bultzatzen zuten demagogoe n aurka. Lisistratan emakumeen sexu-greba proposatzen du erresistentzia-gako gisa.
Distantzia luzeko lasterketa
Distantzia luzeko lasterketak edo iraupen-lasterketak distantzia luzeagoa duten oinezko lasterketak biltzen dituen atletismo lasterketa mota da: 5000 m-tik hasita maratoiko lasterketan lehian ari diren 42 km-ra arte. Olinpiar Jokoetan hiru lasterketa besterik ez daude, herri mailan bi legoak (12.000 metro inguru), 15 kilometroak, maratoi erdia (21.097 m) edo 30 kilometroak bezalako distantzia oso ezberdinak daude.. 42 kilometro baino gehiagoko iraupena duen oinezko lasterketa bati ultramaratoi deitzen zaio.
Lisistrata
Lisistrata K.a. 411 ean antzeztu zen lehenengo aldiz eta bakearen alde egindako ahalegin antolatu eta baketsuaren ikur bilakatu zen, baita gerora feminista ere.
Numana
Mugakideak
Numanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Distantzia luzeko lasterketa
Distantzia luzeko lasterketetan ere sar liteke orduaren lasterketa, 5000 metrotik maratoira bitarteko distantzia betetzen baita, baina hau ia ezezaguna da eta oso gutxitan korritzen da (armada-lehiaketak edo unibertsitateko kirol-jaiak). Normalean gehien egiten diren distantziak dira, sortzetiko baldintza gutxiago behar baitituzte eta horiek egiteko entrenamendu gogorra behar ez dutelako. Horrela, hiriburu nazional askok maratoi propioa dute, eta New Yorkekoa da ospetsuena, 35.000 lagunek ematen baitute izena.
Lisistrata
Lisistrata emakumea
Lisistrara gerraz nazkatuta dagoen emakume atenastar bat da. Atenas ek zuzendutako Delosko Liga ren eta Esparta k zuzendutako Peloponesoko Liga ren arteko Peloponesoko Gerra n (K. a. 431-K. a. 404.) Lisitratak, berak duen lider sena erakutsiz, emakume talde bat bildu eta esku hartzea proposatzen die, hondamendira eramaten ari diren liskarrak bertan behera utz ditzaten. Lisistratak estratega ikuspegia azaltzen du ere eta emakumeei atenastar, lazedemondar eta euren gizon aliatuek (Esparta, Tebas eta Korinto koak) bakea sinatu arte greba bikoitza egitea proposatzen die: sexuala, senarrei dagokienez, eta familiarra, ama eta etxekoandre gisa. Gainera, gerrak suposatzen duen gastu ekonomikoaz kontziente, atenastar emakume zaharrenei hiriko altxorra gordetzen duen Akropolia hartu eta okupatzeko agintzen die, honela, dirua eta ondasunak gerrarako erabiltzea eragotziz.
Distantzia luzeko lasterketa
Iraupen-lasterketak
Distantzia luzeko lasterketen kategorian honako hauek daude:
Lisistrata
Argumentua
Lisistrata antzerki lana K.a 411. urtean antzeztu zen. Une hartan Atenas hiria Peloponesoko gerra galtzen ari zen eta, aldi berean, gerra zibila sufritzen; Lanak horrela bakearen ilusioa eskaintzen du. Antzinako errituetan oinarritzen da, gizonezkoen eta emakumezkoen koroak parez pare baina errola aldatuz (emakumeen garaipena gizonezkoen gainetik) eta emakumeen sexu-greba izango du ardatz. Hori da Lisistratak hasierako eszenan emakumeei inposatzen dien estrategia. Emakume eta gizonen arteko agon bidezko lehia izango da (emakumeak Akropolia n errefuxiatuta ageri dira, gizonak Akropolia alferrik konkistatzen saiatzen ari direlarik). Agonek ez dute ezer erabakiko; emakumeak Akropolian daude, baina Lisitrataren argumentu bakezaleek ez dute konbentzituko ez komisarioa ezta gizonen koroa ere. Emakume gazteak hainbat aitzakia erabiliz ihes egiten saiatuko dira eta senarrekin bildu. Lisistaren estrategiak emaitzak lortzen hasiko da lakoniarrek jada ezin izango baitiote sexu grebari aurre egin eta negoziatzeko prest agertuko baitira. Lisistratak haien eta atenastarren arteko bitartekaritza bere gain hartu eta bakea lortzen lagunduko du. Amaieran zoriontasuna izango da nagusi: atenastarren eta lakoniarren arteko adiskidetze bazkaria burutuko da. Gizonak eta emakumeak ere baketuko dira eta obra dantza eta kantuen artean amaituko da. "Lisistrata: 'Eta tartean hainbeste ekintza izanik, zergatik jarraitzen duzue borrokan eta ez duzue etsaitasun horrekin amaitzen? Zergatik ez zarete adiskidetzen? Ea, zerk eragozten dizue?'(1159-1161)"
Distantzia luzeko lasterketa
Atleta ezagunak
Iraupen-lasterketako atletarik ospetsuenak, beste guztien artean, honako hauek izan daitezke:
Lisistrata
XIX. mendearen amaiera arte
Mendebaldeko kulturan, Errenazimentu an eta Barroko an, eragin klasikoz beteriko panorama topatu arren, Aristofanesen lan honek, eduki sexual esplizituak eta emakumeen portaera iraultzaileak eraginda, arreta eskasa izan zuen. Lisistratan garatutako gaiek ulertezintasuna sortu zuten, arbuio morala barne.
XVIII. mendearen amaieran hau aldatu zen. Frantziar Iraultza k defendatutako ideiak Europa n zabaldu zirenetik, Aristofanes erregimen demokratiko baten pentsamendu eta hitz askatasunaren adierazle nagusitzat hartzen hasi ziren. 1806an, Lisistrataren alemanera egindako lehen itzulpena agertu zen, Christian August Borbeckek egina. Johann Heinrich Voss (1821), ondoren Droysen (1835-8), Schnitzer (1842-52) eta Seegerrek (1845-8) itzuli zituzten ere bai. Komedia aristofanikoarekiko ezohiko interes horrek bi arrazoirenn ondorio izan zen. Alde batetik, Alemaniako erromantizismo ak sustaturiko antzinako komediaren errebalorizazioa. Bestetik, XIX. mendeko iraultza burgesek eragindako ideologia. XIX. mendean zehar, Lisistrataren historiaren beste egokitzapen batzuk estreinatu ziren. Kasu batzuetan, argudioari orientazio politiko argia emanez, baita opereta eta musikal formatuetara egokituz ere.
XX. mendean
XX. mendean arte grafikora egin zuen salto eta Aristofanesen lana ulertzeko modu berri bat irekitzen zen, non elementu sexuala agerian geratzen zen. Pablo Ruiz Picassok, adibidez, Aristofanesen testuan zuzenean inspiratu 1934an konposatu zituen sei grabatu eta hogeita hamahiru marrazkiz osatutako seriea. Lisistrata sexu askapenaren heroina gisa aurkeztu zen komikia n eta zineman. 1987an, Ralf König marrazkilari alemaniarrak, eduki homosexualeko lanengatik ezaguna, Lisistrataren istorioari heldu eta argumentuari gay-orientazioa eman zion. Bere obran Lisistrataren matxinada benetako iraultza sexual baten abiarazle gisa aurkeztu zuen. Lisistrata gerra amaitzeko sexu greba planteatzen duen punky lesbiana bezala aurkeztu zuen (Lanpito espartarra, bere maitalea).