cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lakarrako jauregia
Per­tsonaia aipagarria
Lakarrako Ber­nardo II.a, Baionako apez­pikua (1186‑1201), izan zen leinu honetako per­tsonaia xelebreena. Sordesgo abadian fraide eta, dudarik gabe, abade izan ondoren, Rikardo Lehoi Biho­tzarekin parte hartu zuen guru­tzadan; armadako kondestablea edo almirantea izan zen. Armada hori izan zen Lisboa arpilatu zuena. Bidean zihoala, Rikardoren eta Bérangèreren, An­txo Az­karraren arrebaren, ez­kon­tzara joan zen. I­tzul­tzean, bere elizbarrutiko sarrerez arduratu zen, eraginkortasunez. 1194an, Zelestino II.a Aita Santua bere elizbarrutiko mugak zehaztera bul­tzatu zuen: Lapurdi, Nafarroa Behereko hegoal­dea, Gipuz­koa Donostiaraino, Bor­tziriak, Baztan, Lerin eta Lesaka. Joan Henrikez, Lakarrako oinordekoaren semea, Teodebal­do I.aren sasiko semea ahal zena, 1331. urtean hil zen, Beotibar­ko batailan.
Haren semea Karlos «Gaiztoa»ren alferez nagusia izan zen; bere erregea aska­tzeko esku‑kolpean parte hartu zuen, Fran­tziako erregeak preso bai­tzuen. Naiarako batailan parte hartu zuen, 1367an; bataila horretan preso hartu zuten Duguesclin. Haren seme Martin Nafarroako mariskal izendatu zuten 1389an. Karlos Prestuak Ablitas hiribil­dua eman zion: adar horretatik jaio zen Miren Eukene, Teba eta Ablitasgo kondesa, Napoleon III.aren emaztea (Eukene Montijokoa izenaz ezagutua).
Lakarran laffu­tzundarrak ere izan ziren. Laffun­tzun koronela Reischoffengo batailan hil zen, 1870. urtean.
Juan Manuel López Iturriaga
Juan Manuel López Iturriaga (Bilbo, 1959ko otsailaren 4a - ) euskal herritar saskibaloi jokalari ohi eta telebistako aurkezlea da.
Taldeak
Espainiako selekzioan 90 partidu jokatutakoa, 1984ko Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina lortu zuen. Finala Estatu Batuek irabazi zuten eta Iturriagak 6 puntu lortu zituen 15 minututan.
Telebista-aurkezlea
Saskibaloia utzi ondoren kazetaritzari ekin zion:
Barakaldo Emakumeen Saskibaloi Taldea
Barakaldo Emakumeen Saskibaloi Taldea edo babesleengatik HGB Ausarta Barakaldo EST Bizkaiko izen bereko herriko saskibaloi taldea da.
David Bernabeu
Vicente David Bernabéu Armengol (Alzira, 1975eko urtarrilaren 9a -) txirrindulari espainiarra da.
Barakaldo Emakumeen Saskibaloi Taldea
Ibilbidea
2019an Espainiako 2. mailara igo zen, eta aurreneko denboraldian taularen erdian zegoela (10.a) txapelketa bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren erruz.
Deinvillers
Deinvillers Frantziako udalerria da, Vosgeak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
David Bernabeu
1999an txirrindularitza profesionalean debutatu zuen Boavista taldearekin.
Deinvillers
Biztanleria
2007an Deinvillers udalerrian erroldatutako biztanleak 58 ziren. Familiak 25 ziren, horien artean 7 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 7 bakarrik bizi ziren emakumeak), 7 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 27 etxebizitza zeuden, 24 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 1 hutsik zegoen. 24 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 24 etxebizitza nagusietatik 17 bere jabearen bizilekua ziren eta 7 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 1ek hiru zituen, 10 etxek lau zituzten eta 13 etxek bost zituzten. 20 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 10 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 38 ziren, horien artean 24 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 24 pertsona aktiboetatik 22 lanean zeuden (12 gizon eta 10 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Deinvillers udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 504 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Grafhorst
Grafhorst Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Jules Rimet
Jules Rimet (Theuley, Saona Garaia departamendua, Frantzia, 1873ko urriaren 14a - Berna, Suitza, 1956ko urriaren 15a) abokatua eta kirol-burua; FIFAko presidente garrantzitsuenetakoa.
Zuzenbidea ikasi zuen Parisen, eta nahiz eta futbola atsegin, ez zen inoiz jokatu, eta kirolariei laguntzen zien.
Gerora, FIFAko kide egin zen, eta 1921etik 1954ra FIFAko presidentea izan zen. Rimet izan da FIFAko lehendakaritzan denbora gehien egon den presidentea, 33 urte. 1954an, bere kargua amaitzean eta 81 urte zituela, FIFAko ohorezko presidente izendatu zuten.
Rimeten iniziatiba izan zen, Munduko Futbol Txapelketa burutzea (1930), eta irabazleari ematen zitzaion garaikurra "Jules Rimet saria" izendatu zen bere omenez.
1955ean Bakearen Nobel Sarirako proposatua izan zen, baina bere hautagaitzak ez zuen aurrera egin.
Cove (Highland)
Cove, Eskoziako urruneko etxalde da, Highland eskualdeko Ross eta Cromarty barrutian.
Myrmia micrura
Myrmia micrura Myrmia generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Sarrikota (argipena)
Sarrikota Ipar Euskal Herriko herri batzuen izena izan daiteke; frantsesez denak dira Charritte:
Zizur Nagusia
Zizur Nagusia ([s̻is̻uɾ naɣus̺ia]) Nafarroa Garaiko erdialdeko udalerri bat da, Iruñerria eskualdearen hego-mendebaldean kokatua. 2017an 14.686 biztanle zituen.
Geografia
Zizur Nagusiak 5,6 kilometro koadroko azalera dauka, eta Iruñetik bost kilometrora dago.
Zizur Nagusiak honako auzoak ditu:
Klima
Zizur Nagusiak Iruñerriko gainontzeko herriek duten antzeko klima dauka, klima atlantikoaren eta mediterraneoaren arteko trantsizioko klima. Dena den, askotan klima azpimediterraneo edo mediterraneoaren eraginpeko klima atlantiko lehorra ere esaten zaio. Iparraldeko klima atlantikoaren eragina nabarmena da neguan eta udaberrian, neguak hotzak dira, udak, berriz, nahiko beroak. Urteko batez besteko tenperatura 12,5 eta 15 gradu artekoa da. Urteko bost hilabetetan, batez besteko tenperatura 10 gradutik beherakoa izaten da, eta uztailean eta abuztuan 22 gradutik gorakoa. Urteko tenperatura maximoaren batezbestekorik altuena abuztuan da, 28,6 gradurekin; eta baxuena urtarrilean, 1,1 gradurekin. Inoiz neurtutako tenperaturarik altuena 39,1 gradu izan zen; eta baxuena, -6,7 gradu.
Prezipitazioak udaberrian eta udazkenean izaten dira ugarien, baina udalerriaren iparraldean dauden mendien eragina dela eta, Bizkaiko golkotik datozen fronte hotz askoren hezetasuna bidean geratzen da. Urteroko egun euritsuak 110 eta 120 bitartean dira, eta tenperatura 0 gradutik behera jaisten diren egunak 90 inguru. Batez beste, urtean hamar egunetan izaten da elurra Zizur Nagusian.
Landaredia
Udalerriko jatorrizko landaredia haritzez eta artez osaturiko baso mistoek osatzen zuten. Dena den, gizakiaren eragina dela eta, erabat galdu ziren. Lehenik, nekazaritzarako beharrak zirela eta, eta XX. mendean, hirigintza hazkundearen eraginez. Zizur Nagusiko herriaren inguruan, zereal zelaiak nagusi dira gaur egun eta udalerriaren ipar-mendebaldean, pinu halepoar eta birlandaturiko pinuen azalera txikia mantentzen da oraindik ere.
Mugakideak
Zizur Nagusiak mugakide ditu Oltza, Iruñea eta Barañain iparraldean, Zizur Zendea mendebaldean, eta Galar Zendea hegoalde eta ekialdean.
Historia
Zizur Nagusia gaur ezartzen den lurretan orain dela ehunka urtetako aztarnak topatu dira baina adituek ez dakite noiztik bizi izan den jendea toki horretan. Guztira bostehun pieza inguru aurkitu dira, Gatzolatzen, Baternainen, eta Orkoienen, besteak beste. Garai hartako gizakiek izaera nomada bazuten ere, nekazaritzan ere aritzen ziren. Buztinez eta adarrez egindako etxe soiletan bizi ziren.
Zizur izena 1087. urteko dokumentu batean azaltzen da lehen aldiz. Hasieran, Zizur herrixka txiki bat zen, eliza xume baten inguruan eratua. Zizurtarrek Done Jakue bidea egitera etorritako Europa guztiko erromesak hartzen zituzten euren etxeetan. XIV. mendean nobleen arteko borrokek bete-betean harrapatu zuten Zizur. Almoravitarren familia herrian bizi zen. 1341. urtean Zizur Nagusiaren erdia eta jabego guztiak eman zizkioten Fortuño Almoravitaren laugarren alabari.
XV. mendean Zizur La Oliva monasterioaren eta noble familien menpekoa zen artean ere. Gaztelak Nafarroako Erresumaren Pirinioez hegoaldeko zatia (Nafarroa Garaia) indarrez konkistatzean[], Nafarroa Garaiak erreinu independentetzat izandako pribilegio eta ohiturak galdu zituen, eta [[Gaztelako erregimenaren arauetara ohitu beharra izan zuen. Inposizio horrek eta Espainiak parte hartzen zuen gerretara joateko betebeharrak matxinadak eta asaldura zabaldu zituzten Nafarroa Garaian.
Euskal haurrei laguntza!
Euskal haurrei laguntza (Pomozte baskickym detěm!) Oskar Kokoschkaren margolana da. Bilboko Arte Ederren Museoa n dago ikusgai. 1937 an sortu zuen Gernikako bonbardaketa ren ostean eta Espainiako Gerra Zibila ri lotutako euskal haur errefuxiatuei laguntza emateko asmoz. Pablo Picasso k Guernica margotu zuen urte berean egin zen. Gouache teknika erabiltzen du.
Parabola (argipena)
Parabola hitzak zenbait adiera ezberdin ditu:
Euskal haurrei laguntza!
Deskribapena
Kokoschkaren lan hau diptiko baten moduan egina dago, erbesteratzera derrigortuak diren familia bat margotuz. Konkretuki gazte bat agertzen da, haur bat besoetan duelarik eta beste ume bat eskutik helduta. Ezkerrean bonbardaketaren irudia dago, eskubian Praga dago, artistaren bizilekua garai horretan.
Artelanaren helburua
1937an, Espainiako Gerra Zibilari lotuta, milaka ume atera behar izan ziren Europan zehar errefuxiatzera. Testuinguru honetan Bohemia ko hainbat herritan kanpaina bat abiatu zen Gernikako bonbardaketaren biktima ziren haur errefuxiatuak hartzeko. Kokoschkak bere memorietan dioenez kartela egunero kentzen zuen Pragako poliziak paretetatik eta gauero berriro jartzen zuten ekimena babesten zuten gazteek.
Zizur Nagusia
Historia
Karlistaldietan, Zizur Nagusian izan zen liberalen armadaren kuartel bat. Garai hartan herriko biztanle gehienak nekazaritzatik bizi ziren eta meza entzuten zuten igandero. Ur hornidura ez zen 1936ko maiatzaren 19a arte heldu herrira. Ur hornidura bermatzeko egin beharreko lanak ordaintzeko, mailegua eskatu zioten foru aldundiari. XX. mendeaaren erdialdera arte biztanleriaren hazkundea nahikoa egonkor ibili zen.
Azken urteak
1970eko hamarkadatik hasita ordea, gauzak erabat aldatu ziren. Zizur urbanizazio eraikitzearekin hasi zen aldaketa, eta biztanleria asko hazi zen. Etxebizitza berriak eraiki ziren hego-mendebaldean eta hego-ekialdean. Hazkunde demografikoak gaur egun ere bere horretan jarraitzen du, Ardoi auzo berria eraiki eta hiritartzearekin.
Ardoi
Hiritartze-lanak 2006. urtean hasi ziren eta Obenasa eta Arian eraikuntza enpresek abiatu zituzten. Eraikitze-gunea Zizur Nagusia eta Gatzolatz batzen dituen autobidearen bi aldeetan eta A-12 autobidearen ondoko gunera zabaldu zen. Erabilera anitzeko auzoa izango da, batetik, etxebizitzak, Zizur urbanizazio auzoaren ondoan eraiki dira, eta bestetik, zerbitzu eta hirugarren sektoreko enpresak ezartzeko gunea A-12 autobidearen ondoan kokatzen da. Hiritartzeak 35,5 milioi euroko kostua izan du eta 749.459 metro koadroko gunera zabaldu da. Errepide, espaloi eta lurpeko zerbitzuez gain, A-12 autobidearen gaineko zubi bat eraiki da.
Guztira 1.678 etxebizitza berri eraiki dira, horietatik 799 babes ofizialekoak. Etxebizitzen eraikuntza lanak 2007an hasi ziren, eta lehen blokeak 2008. urtearen amaieran eman zizkieten lehen jabeei. Auzoaren gehiena 2009an amaituko da. 2008ko krisialdiak eta higiezinen burbuilaren lehertzeak eragina izan dute eraikitzea gelditzean, eta horregatik auzoko orube batzuk oraindik hutsik daude, etxebizitza libreak erosteko eskaria hondoratu egin baita.
Industrialdea
A-12 autobidearen ondoko industrialdeak 387.000 metro koadroko azalera izango du, haren urbanizazioa etxebizitzen gunearena baino geroago hasi zen, 2007an hain zuzen, eta 2008an amaitu. Industrialdearen sustatzailea Zizur Nagusiko Udala izan da.
Ekonomia
Zizur Nagusiko herritarrek bigarren eta hirugarren sektoreetan lan egiten dute, gehienek herritik kanpo, Zizurren industrialderik ez dagoelako. Gehienek Iruñea inguruko industrialdeetan egiten dute lan. 2006. urtean Ardoi auzoaren hiritartzea hasi zen, industrialde eta enpresa berriak ezarriko diren gune bat eraikitzen, eta obrak amaitzerako, Zizurrek industrialde berria izatea espero da.
2006an La Caixak eginiko txosten ekonomikoaren arabera, Zizur Nagusia espainiar estatuan per capita errentarik altuena duten herrietako bat da, eta batetik hamarrera doan eskalan 10 zenbakiarekin puntuatu zituen udalerriaren bizi-kalitatea, ekonomia eta zerbitzuen aniztasuna.
Demografia
Zizur Nagusia Nafarroa Garaiko herririk populatuenetan zazpigarrena zen 2011n.
Udaletxea
Zizur Nagusiko udaletxearen helbidea: Erreniega Parkea, z/g
Udal hauteskundeak
Zizur Nagusiko Udala hamazazpi zinegotzik osatzen dute.
2015eko udal hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Geroa Bai taldeko Jon Gondan hautatu zuten alkate. UPNren zerrendak jaso zuen boto gehien; baina Jon Gondanek, Geroa Bairen zinegotzien botoez (4) gain, Euskal Herria Bildu (4), Zizur Elkarturik (2) eta AS Zizur (1) taldeen botoak ere jaso zituen.
2019ko udal hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Geroa Bai taldeko Jon Gondan hautatu zuten alkate. UPNren zerrendak jaso zuen boto gehien; baina Jon Gondanek, Geroa Bairen zinegotzien botoez (4) gain, Euskal Herria Bildu (3) eta AS Zizur (2) taldeen botoak ere jaso zituen.
Artzibarrera
Artzibarrera hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiaren hizkera bat da, Nafarroa Garaiko Artzibar, Arriasgoiti eta Esteribar (azken hau esteribarrerarekin) ibarretako berezko euskara. Sortaldeko azpieuskalkia barruan dago.
Zizur Nagusia
Alkateak
Hauek izan dira Zizur Nagusiko azken alkateak: a 1992. urtean Zizur Nagusia Zizur Zendea tik banandu eta udalerri bihurtu zen.
Artzibarrera
2007ko udazkenean, ez zegoen artzibarrerazko euskaldun gutxienik, eta, beraz, hizkera hilda da.
Zizur Nagusia
Alkateak
b Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
Artzibarrera
Herriko hizkeraren aztarna anitz dago Artzibarko, Arriasgoitiko eta Esteribarko toponimian, esaera zaharretan eta eguneroko hainbat hitzetan.
Zizur Nagusia
Azpiegiturak
Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zaborra biltzeaz eta ur-hornidura eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz, Iruñeko metropolitar guneko beste hainbat herritan bezala.
Artzibarrera
Historia
XIX. mendearen hasieran auzi txiki bat izan zen Otsan apaizarekin. Eztabaida Orbaitzeko apaizaren eta Artziko apaizaren artean gertatu zen, Otsakoak Artzikoaren alde eginez, Longidakoaren hizkuntza "ulertzeko oso zaila zelako, herri honetakoaren oso desberdina zelako". Ez dakigu nongoa zen Orbaitzeko apaiza, baina ohikoena Artzibarkoa ez zela pentsatzea da, ez baitzuen artzibarrera hitz egiten.
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak Larsueindik hegoaldera, Artzibarko eta Arriasgoitiko herri guztiak eta Orotz-Betelu udalerria sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkiko Artzibarrera azpieuskalkian. Pedro Irizarren kalkuluen arabera, 1860 eta 1870 artean 2 600 artzibarrerazko euskaldun inguru egongo ziren hiru ibarretan.
1904an, Iruñeko gotzaindegiko Elizaren Gida eta langileen egoeraren arabera, 1904ko irailaren 1ean, Artzibarrera hitz egiten zen hurrengo herrietan: Artzi, Arizkuren, Arrieta, Artozki, Asnotz, Azparren, Ekiza, Gorraitz, Gurpegi, Imizkotz, Lakabe, Lusarreta, Muniain, Nagore, Saragueta, Uloberri, Ulozi, Urdirotz, Usotz eta Zazpe Artzibarren; Aginaga, Galdurotz eta Zaldaitz Arriasgoitin; Antxoritz, Akarreta, Gendulain, Idoi, Ilurdotz, Irotz, Larsuein, Olloki, Sarasiber, Tirapegi eta Zuriain Esteribarran eta Orotz-Betelu udalerrian.
Zizur Nagusia
Garraioa
Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:
Artzibarrera
Historia
Aingeru Irigaraien 1935eko datuek, biztanleriaren datuekin konbinatuta, adierazten dute urte horretan azpieuskalki hauko 710 euskaldun izango zirela, esteribarrera hiztunak.
1930eko hamarkadan, Artzibarko azpieuskalkiak bere nagusitasuna galdu zuen gaztelaniaren mesedetan, asmo politikoko (Frankismoa) eta izaera ekonomikoko hainbat inguruabar sozialengatik, gaztelaniaren aurrerabidea errazten zutenak. Borondatezko berezko hizkuntzaren galera hori euskaraz hitz egiteko debekuarekin batera gertatu zen. Hala, 1937an erabat debekatu zen bide publikoan euskaraz hitz egitea. Hurrengo urtean, euskara erregistroetatik kanpo uzten da, eta horren atzetik daude auzitegiak, saltokiak, eskritura publikoak, aldizkariak, eskolak, irratiak... Horrela, herri landatarrenetan, edo batzuetan ezta hori ere, euskara familiartera bakarrik baztertuta geratu zen.
Ondorioz, 1970ean beste zenbaketa bat egin ondoren, Artzibarko 27 eta Arriasgoitiko 1 euskaldun artzibarrera mintzo ziren.
Zizur Nagusia
Garraioa
Horrez gain, La Pamplonesa autobus konpainiak Zizur Zendeako hainbat kontzeju Iruñearekin batzen ditu. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
Culduie
, 'Cùil Duibh', Eskoziako mendebaldeko kostaldeko etxalde bat da, Highland eskualdeko Ross eta Cromarty barrutian.
Peter Cheyney
Reginald Evelyn Peter Southouse Cheyney (Londres, - ibidem, ) eleberrigile ingelesa izan zen. Polizia-eleberrigilea. Bortizkeria fisikoa eta ahozkoa nagusitu ziren haren liburuetan. Argoteko hitz eta solas asko erabiltzen zituen. Cheyneyren obrak berebiziko eragina izan zuen Estatu Batuetako eleberri beltzean, eta ondoko espioitza-kontakizunetan. Zinema-gidoiak ere idatzi zituen. Obra nagusiak: This man is dangerous (Gizon hau arriskutsua da, 1936); Ladies won´t wait (Damek ez dute itxarongo).
Zizur Nagusia
Hezkuntza
Zizur Nagusiak haur hezkuntza, lehenengo eta bigarren hezkuntzako eskolak ditu.
Udalaren musika banda
1999ko azaroaren 30ean sortu zen, herriko musikari eta Zizur Nagusiko udalaren laguntzarekin.
Gaur egungo zuzendaria Jesus Guembe Elizalde da. 2000ko apirilaren 24an zuzendu zuen lehenengo kontzertua, eta 2001eko ekainean Zizurko Udalaren Musika Bandatzat eskaini zuen kontzertua. Hogeita bost musikarirekin hasi bazen ere, gaur egun 65 musikari inguruk osatzen dute taldea. Musikarien adina 13 eta 67 urte bitartekoa da. 2008ko ekainean Oskorrirekin batera jo zuten, Oskorriren 35. urteurrena ospatzeko.
Musika eskola
1997ko urtarrilean, Zizur Nagusiko musika eskola berria ireki zen. Herriko lehenengo musika eskola 1995ean sortu zen. Eskolako zuzendaria Maria Eugenia Abaigar da.
Erraldoien eta buruhandien konpartsa
Zizur Nagusiko erraldoien eta buruhandien konpartsa 1993an sortu zen, eta taldeko lehen zuzendaria Joxemari Urdanotz izan zen. Gaur egun konpartsako zuzendaria Goyo Aiape da. Konpartsako erraldoiak honakoak dira: Eguzki, Ilargi, euskaldun jauna eta euskaldun andrea.
Artzibarrera
Historia
250 urtetik hona jasaten ari zen euskalduntze-ezaren prozesua 2000ko hamarkadan iritsi zen bere punturik kritikoenera, eta hiru ibarretan artzibarrera eta euskararen kontserbazio-egoera kritikoa izan zen. 2007an jakin zen euskalki hori erabat desagertu zela, hiztun guztiak hil baitziren.
Aldaerak
Artzibarrerak lau aldaera ditu.
Iparartzibartar aldaera
Aldaera honek Artzibarko iparraldeko herriak hartzen ditu: Lusarreta, Hiriberri, Arrieta, Saragueta, Gorraitz, Azparren. Gainera, aldaera hori Orotz-Betelu udalerrian dago (Orotz-Betelu eta Olaldea herriguneak). Gainerako aldaera eta azpieuskalkia bereizten dira -ako- eta -eko- formak erabiltzen direlako, Erroibarren bezala.
Kalkuluen arabera, 1870ean 1 220 hiztun zituen ipareartzibartar artzibarrerak, 1935ean 450 eta 1970ean 24. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Hegoartzibartar aldaera
Aldaera honek Artzibarko hegoaldeko herriak hartzen ditu: Uritz, Urdirotz, Espotz, Zandueta, Artzi, Nagore, Asnotz, Gurpegi, Zazpe, Lakabe, Muniain, Usotz, Artozki, Otsa, Ekiza, Arizkuren, Uloberri eta Ulozi. Aldaera honek aditz-formak -io- erabiltzen ditu. Arriasgoitiko aldaera eta hegoesteribartar aldaeraren arteko ezberdintasun nagusiak ezin izan dira zehaztu aldaera honen desagertze goiztiarraren ondorioz, baina ñabardura batzuk bazeudela ezagutzen da.
Kalkuluen arabera, 1870ean 700 hiztun zituen ipareartzibartar artzibarrerak, 1935ean 60 eta 1970ean 1. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Arriasgoitiko aldaera
Aldaera honek Arriasgoitiko herri guztak hartzen ditu: Zaldaitz, Urritzelki, Beorieta, Zuntzarren, Galdurotz, Aginaga, Ilotz, Leiun, Zalba eta Laboa. Aldaera honek aditz-formak -io- erabiltzen ditu. Arriasgoitiko aldaera eta hegoesteribartar aldaeraren arteko ezberdintasun nagusiak ezin izan dira zehaztu aldaera honen desagertze goiztiarraren ondorioz, baina ñabardura batzuk bazeudela ezagutzen da.
Kalkuluen arabera, 1870ean 320 hiztun zituen ipareartzibartar artzibarrerak, 1935ean 12 eta 1970ean 1. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Hegoesteribartar aldaera
Aldaera honek Esteribarko hegoaldeko herriak hartzen ditu: Tirapegi, Larsuein, Sarasiber, Idoi, Akarreta, Gendulain, Zuriain, Ilurdotz, Antxoritz, Irotz, Zabaldike, Arleta eta Olloki. Aldaera honek aditz-formak -io- erabiltzen ditu. Arriasgoitiko aldaera eta hegoartzibartar aldaeraren arteko ezberdintasun nagusiak ezin izan dira zehaztu aldaera honen desagertze goiztiarraren ondorioz, baina ñabardura batzuk bazeudela ezagutzen da.
Kalkuluen arabera, 1870ean 530 hiztun zituen ipareartzibartar artzibarrerak, 1935ean 190 eta 1970ean 0. XXI. mendean, aldaera hau jada desagertua dago.
Phytotriades auratus
Phytotriades auratus Phytotriades generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Artzibarrera
Hiztegia
Gainera, herri gehienek artzibarreraz dute izen tradizionala, eta gaur egungoak, euskara batuaz:
Hiztunak
Hizkera hori desagertua dago 2007tik. Hauxe da hiztun kopuruaren bilakaera historian zehar:
Azken hiztunak
Euskal Herriko Ahotsak proiektuaren bidez, hizkera honetako azken hiztunetako batzuk elkarrizketatu ahal izan dira, eremu honetako kulturaren eta hizkuntzaren zenbait alderdi zaindu ahal izateko. Hauek dira erroibarrerako azken euskaldun zaharrak:
Konparaketa
Hemen agertzen dira bildutako aditz-formak:
Physalaemus spiniger
Physalaemus spiniger Physalaemus generoko animalia da. Anfibioen barruko Leptodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Pterocaesio randalli
Pterocaesio randalli Pterocaesio generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Caesionidae familian.
Ziordia
Ziordia Nafarroa Garaiko mendebaldeko udalerri bat da, Sakana haraneko Burunda eskualdekoa. Arabarekiko mugan dago, Iruñeko merindadean. 0 biztanle zituen. urtean, eta Iruñea hiriburutik 55 kilometro mendebaldera dago.
Izena
Ziordia izenaren amaierako -a artikulua da, eta deklinatzean honela egin behar da: Ziordia, Ziordiarekin, Ziordian..., baina Ziordiko, Ziorditik, Ziordira... Era berean, izen honek bere azken -a galtzen du ondoan beste determinatzaile bat edo adjektiboa daramanean; adibidez: Ziordi maitea, Ziordi osoan, Gure Ziordi hau...
Honela ahoskatzen da: [s̻ioɾðia]
Ingurune naturala
Gasteiztik Iruñerako bidean, Nafarroa Garaiko lehen herria da Ziordia. Inguru oso menditsua du, Pirinioak kenduta hor baitaude Euskal Herriko mendirik altuenak: Aizkorri (1528 m), Beriain (1494 m), Aratz (1443 m), Aralar (1350 m), Arbarain (1116 m), Urbasa (1096 m), Beorkolarre (1008 m)...
Asparrenean (Araba) sortzen den Zirauntza ibaiak zeharkatzen du herria.
Mugakideak
Ziordiak mugakide ditu Altsasu iparraldean, Olatzagutia ekialdean, Urbasa mendilerroa hegoaldean, eta Asparrena (Araba) eta Gipuzkoa eta Arabako Partzuergo Orokorra mendebaldean.
Historia
1462an Joan II.a Aragoikoak Lanzarot Ziordikoa aitoren semeari eman zion zerga bat jasotzeko eskumena. Zerga horrek gailurdea izena zuen. Gainera, Ziordian zegoen bidesariko dirua jasotzeko eskubidea ere eman zion. 1575ean Inkisizioak sorginkeriaren aurkako prozesuak hasi zituen, bereziki Ziordian eta Urdiainen.
Demografia
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 33 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %10,03 (Nafarroako Foru Erkidegoko batezbestekoaren antzera).
Udal hauteskundeak
2007an udal hauteskundeak Nafarroa Bai alderdiak irabazi zituen, eta alderdi horretako Jesús Arrese Galbete hautagaia alkate bilakatu zen. Urte horretan Udaleko zazpi zinegotziak lortu zituen, gehiengo osoa; Espainiako Alderdien Legearen eraginez ezker abertzaleak ezin izan zuen legezko zerrendarik aurkeztu, eta balio gabeko botoak 109 izan ziren (emandako guztien % 44,49). Boto zuriak zortzi (% 5,88) eta abstentzioa % 21,73 izan ziren.
2011ko udal hauteskundeetan ere Jesús Arrese aukeratu zuten alkate, NaBai 2011ren izenean; Bilduri zinegotzi baten aldea atera zion.
2015eko udal hauteskundeetan EH Bildu alderdiak irabazi eta gaur egungo alkatea Francisco Javier Bengoetxea da.
Udaletxea
Udaletxea elizatik gertu dago, eta hiru solairu dauzka. Eraikinean, udal bulegoez gain, liburutegia, anbulatorioa eta etxebizitzak daude. XX. mendearen amaieran hainbat berrikuntza egin ziren udaletxean (2,4 milioi pezeta gastatuta). Ziordiko Udaleko idazkaria Urdiaingo idazkari ere bada.
Azpiegiturak
Egoitza nagusia Altsasun duen Altsasu, Olazti eta Ziordiko Zerbitzuen Mankomunitatea, arduratzen da Ziordian zaborra biltzeaz, ur horniduraz eta bestelako zerbitzuez.
Garraioak
La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka herrian. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Lineak honako ibilbide hau du:
Jaiak
Ziordiko jaiak irailaren 8aren inguruan ospatzen dira, Andre Mariaren jaiotzaren omenez.
Ivy League
Ivy League, Ivy Liga edo Huntzaren liga NCAAren kirol konferentzia eta elkarte bat da, AEBetako ipar-ekialdeko zortzi unibertsitatek osatua. Hitzak, bikaintasun kutsu akademiko bat du, baita elitismo maila handi bat ere (guztiak ekialdeko kostaldean daude, zehazki, herrialdearen sortzaile izan ziren hamahiru estatuetako batzuetan). Unibertsitate horiei Zortzi Antzinakoak edo The Ivies ("Huntzak") esaten zaie.
Izenaren jatorria
Izena huntzetik dator, britainiar estiloko unibertsitate horien hormak estaltzen dituen landare igokaria.
Radioaren neskak
Radioaren neskak (ingelesez Radium Girls), 1917tik 1920ko hamarkadako lehen erdia arte AEBetako New Jerseyko Orange udalerriko United States Radium Corporation enpresan lan egitean erradiazio bidez pozoitutako langile klaseko neska gazteak izan ziren. Pozoiketaren arrazoia erlojuen esferen estalkia nahiz zenbakien margoaren osagaietako bat radio elementu kimiko erradiaktibo eta hilgarria zen.
Berlencourt-le-Cauroy
Berlencourt-le-Cauroy Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Vicente Ballester
Vicente Ballester Martínez (Castelló de la Plana, Espainia, 1980ko ekainaren 20a -) txirrindulari espainiarra da.
Berlencourt-le-Cauroy
Biztanleria
2007an Berlencourt-le-Cauroy udalerrian erroldatutako biztanleak 272 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 26 pertsona bakarrekoak ziren (15 bakarrik bizi ziren gizonak eta 11 bakarrik bizi ziren emakumeak), 26 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 33 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 11 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Radioaren neskak
Lehen Mundu Gerran zehar enpresan milaka neskek erloju lumineszenteak ekoizteko lan egin zuten, gerra frontean zeuden soldaduentzat oso baliagarriak ziren erlojuak, gauez zein ordu zen ikusteko aukera ematen baizuten. Gerra ostean, zibilen artean ere erloju oso preziatuak bilakatu ziren, hortaz enpresa langile gehiago kontratatu beharrean egon zen, horrek langile gehiago erradiazioz pozoitzea ekarri zuen.
Vicente Ballester
2005ean txirrindularitza profesionalean debutatu zuen Comunidad Valenciana taldearekin.
Berlencourt-le-Cauroy
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Radioaren neskak
Bestalde, lanetik kanpo, neska langiletako askok beren artean txatxetan edota euren mutilagun eta senarrak txunditutako uzteko, beren hortzak nahiz ahoak margo horrekin margotu zituzten, honela argia itzaltzean iluntasunean distira egin zezaten. Horregatik, beren kasua jendaurrean ezagutzera eman zenean, hedabideek neska mamuak ere deitu zituzten, mamuen antzera iluntasunean dirdir egiten zutelako.
Biktimak eta epaiketa
Lehenbiziko gaixoek hortzen ustelketa eta erorketak izan zituzten, bai eta matrail hezurreko min izugarriak ere, ondoren gorputz guztiko hezurretako mina, anemia, nekrosia, ahulezia eta heriotza zetorren. Inogo eskrupulurik gabeko enpresaburu eta kapatazek margoaren arriskuaz erabat jakitun ziren, baina eskandalua, epaiketak eta diru-galerak ekiditeko asmoz berehala neskek sifilis sexu transmisio bidezko gaixoak zirelako gezurra hedatu zuten, horrekin benetako arrazoia ezkutatzeaz gain neskek izenona jendaurrean zalantzan jartzeko asmoz.
Berlencourt-le-Cauroy
Etxebizitza
2007an 125 etxebizitza zeuden, 98 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 125etxeak ziren. 98 etxebizitza nagusietatik 71 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 62 etxek bost zituzten. 86 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Radioaren neskak
Biktimak eta epaiketa
Bost neskek enpresa demandatu zuten (Gràcia Fryer, Edna Hussman, Katherine Schaub, Quinta McDonald eta Albina Laricek), baina ez zen erraza izan, enpresak botere juridikoarekin harreman estuak izan eta gaia ahal bezainbeste atzeratzen saiatu baitzen, nagusiki gaixoak hil eta epaiketan akusazioaren lekuko gutxien egon zitezen, baina azkenean epaiketa burutu eta enpresa biktimei kalte-ordainak ematera zigortua izan zen.
Berlencourt-le-Cauroy
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 172 ziren, horien artean 113 aktiboak ziren eta 59 inaktiboak ziren. 113 pertsona aktiboetatik 97 lanean zeuden (51 gizon eta 46 emakume) eta 16 langabezian zeuden (5 gizon eta 11 emakume). 59 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra lore-denda bat zen.
2000. urtean Berlencourt-le-Cauroy udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Chaetocercus bombus
Chaetocercus bombus Chaetocercus generoko animalia da. Hegaztien barruko Trochilidae familian sailkatua dago.
Ladon (Loiret)
Ladon Frantziako udalerria da, Loiret departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 717 etxebizitza zeuden, 587 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 82 bigarren erresidentzia ziren eta 48 hutsik zeuden. 665 etxeak ziren eta 51 apartamentuak ziren. 587 etxebizitza nagusietatik 427 bere jabearen bizilekua ziren, 144 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 54 etxek bi zituzten, 161 etxek hiru zituzten, 206 etxek lau zituzten eta 160 etxek bost zituzten. 495 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 262 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 244 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 802 ziren, horien artean 611 aktiboak ziren eta 191 inaktiboak ziren. 611 pertsona aktiboetatik 549 lanean zeuden (299 gizon eta 250 emakume) eta 61 langabezian zeuden (24 gizon eta 37 emakume). 191 pertsona inaktiboetatik 61 erretiraturik zeuden, 59 ikasten zeuden eta 71 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Ladon udalerrian 601 unitate fiskal zeuden, 1.387,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.748 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 63 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 3 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 19 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 4 finantziazio enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 4 administrazio publikoko enpresak ziren eta 7 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 22 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 3 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 3 iturginak, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak eta 2 albaitariak.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Ladon udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Sent Bertomiu de Belagarda
Sent Bertomiu de Belagarda Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Barthélemy-de-Bellegarde udalerrian erroldatutako biztanleak 504 ziren. Familiak 219 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 43 bakarrik bizi ziren emakumeak), 74 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 55 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 292 etxebizitza zeuden, 224 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 46 bigarren erresidentzia ziren eta 21 hutsik zeuden. 272 etxeak ziren eta 7 apartamentuak ziren. 224 etxebizitza nagusietatik 153 bere jabearen bizilekua ziren, 62 alokairuan okupaturik zeuden eta 9 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 16 etxek bi zituzten, 45 etxek hiru zituzten, 72 etxek lau zituzten eta 91 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 124 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 84 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 316 ziren, horien artean 203 aktiboak ziren eta 113 inaktiboak ziren. 203 pertsona aktiboetatik 170 lanean zeuden (100 gizon eta 70 emakume) eta 34 langabezian zeuden (17 gizon eta 17 emakume). 113 pertsona inaktiboetatik 53 erretiraturik zeuden, 18 ikasten zeuden eta 42 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Saint-Barthélemy-de-Bellegarde udalerrian 211 unitate fiskal zeuden, 465,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.380 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 18 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 5 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 1 zurgina, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 harategia zen.
2000. urtean Saint-Barthélemy-de-Bellegarde udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 378 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Phyzelaphryne miriamae
Phyzelaphryne miriamae Phyzelaphryne generoko animalia da. Anfibioen barruko Eleutherodactylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Fundulopanchax gardneri
Fundulopanchax gardneri Fundulopanchax generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Kongōbu-ji
Kongōbu-ji (金剛峯寺), Kōya (Wakayama) herrian dagoen tenplu budista ezaguna da. 2004an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen Kii mendizerrako toki eta erromes bide sakratuak izeneko multzoan. Izenak Diamantezko mendiko tenplua esan nahi du.
Garland konderria (Arkansas)
Garland konderria (Garland County) Arkansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hot Springs da. 2010eko zentsuaren arabera 96,024 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Kongōbu-ji
Historia
Kūkai monje budistak fundatu zuen Kōya mendian 816 urtean, tenplua baina 1593 urtekoa da. Seigan-ji izena zuen orduan. 1861ean berreraiki zen eta 1869an jaso zuen gaur egungo Kongōbu-ji izena.
Garland konderria (Arkansas)
Geografia
Garland konderriak 190,266 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,721 ura dira. Beste 175,544 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,02 da.
Kongōbu-ji
Jakingarriak
Banryūtei (蟠龍庭) lorategia Japoniako "arroka lorategi" handiena da, 2.340 m²-koa da. granitozko 140 arroka ditu eta laino artetik ateratzen ari den dragoi baten itxura daukate.
Sierra Nevada (AEB)
Sierra Nevada mendebaldeko AEBetako mendikatea da, Kaliforniako ekialdean, Mojave basamortua eta Ur-jauzien mendikatearen artean, hedatzen dena. 644 kilometro luze da. Gailurra Whitney mendia da (4.418 metro).
Garland konderria (Arkansas)
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 96,024 pertsonetatik 85,243 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 4,622 dira. 7,552 beltzak edo afroamerikarrak. 532 amerikar natiboak ziren eta 40 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 689 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 63 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,905 pertsonek kokatzen zuten.
Kongōbu-ji
Jakingarriak
Bestalde tenpluan Kanō eskolako margoek dekoraturiko hainbat ate daude.
Enontekiöko babestutako eremuak
Enontekiö udalerria, Finlandia osoko udalerri handienetarikoa izateaz gain, lur-jabetza nazionalaren ehuneko handiena dauka, %83a. Bertan, Parke Nazionalak, Erreserba Naturalak eta Eremu Basatiak daude, udalerriaren azalera guztiaren %60 baino gehiago osatzen dutenak; guztira, 5.139 km² (Araba eta Bizkaia lurraldeak bezain handia).
Bertan, berezitasunez beteriko habitatak daude, iparraldeko animalia eta landarez eta paisaia izugarriz antolaturiko eremuetan. Finlandiako mendi eta ur-jauzi handienak eta tundra eremu zabalenak bertan daude; Halti mendixka (1380 m) eta Pitsusköngäsgo ur-jauzia.
Groß Twülpstedt
Groß Twülpstedt Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Peso (argipen)
Peso hitzak hainbat adiera ditu:
Enontekiöko babestutako eremuak
Berezitasunak
Aipatzekoak dira bertako urkidi (urki zilarkarak) eta pinudiak, eta Pöyrisjärvi aintzirako duna ikuspegi ezohikoa.
Hessengo Dukerri Handia
Hessen eta Rhingo Dukerri Handia (Großherzogtum Hessen und bei Rhein) XIX. mendean mendebaldeko Alemanian zegoen dukerri handia izan zen. 1806an Hessengo Dukerri Handia (Großherzogtum Hessen) izenpean sortua, Hessen-Darmstadteko landgraverria ordezkatu zuen. 1815ean izenaz aldatu zuten, gertuko Hessengo hauteslerriarekin ez nahasteko. Normalean Hessen-Darmstadt zioten. 1871n Alemaniar Inperioarekin bat egin zuen.
Enontekiöko babestutako eremuak
Fauna
Espezie asko dago bertan, baina uda partean iristen diren hegaztiak dira nagusi; elur-berdantzak, eskinosoak, kaskabeltz handiak, mokokerrak, ipar-belatzak, aliotak, marikoi buztanluzeak, doinu paregabea duten urrezko txirriak, txontak, antzarak, elur- eta zingira-hontzak, bernagorriak, luma dotoreko borrokalariak, kuliskak, mirotz zuriak, basoilar basatiak, murgilariak, zerra apainak, ahatebeltzak, hego mugimendu txiki eta azkarreko belatz txikiak, arrano beltzak, istingorrak, negu-txirtak, larre-buztainkarak, zapelatzak eta Enontekiöko hegazti ospetsuena den eper zuriak esaterako, espezieetako batzuk dira. Gainontzeko ornodunei dagokienez, animalia artiko eta iparraldekoek osatzen dute zerrenda eskasa. Hartz arreak, azeri artikoak, elur-oreinak (gehienak etxekotuak), altzeak, otsoak, ipar-katamotzak, ohiko jatunak, erbinude zuriak eta bisoi amerikarrak dira gehiengo paraje elurtu hauetan.
Arrantza
Eremu hau arrantza paradisu bat da, laponiako amuarrain artiko handi ugari baitago bertako aintziretan. Bestetik, Poroeno, Rommaeno, Valtijoki eta Lätäseno ibaiak, amuarrain marroiez horniturik daude, azken urteetan agertu diren hainbat izokinez gain.
Landaredia
Ahabia gorriak, harrautsiak eta azeri-mahatsak inguru zingiratsuetan hauteman daitezken hiru landare espezietako batzuk dira. Ezkilaloreak, potentillak, bioletak eta azaleak besteak beste, euren tokia dute ere udalerriko mendixketan.
Tundra eremuetatik ihes egiten duten oihanetan, urki zilarkara, pinu eta izei zuhaitzak aurki daitezke esaterako.
Sierra Nevada (AEB)
Izena
Modu ez formalean, The Sierra, The High Sierra edo The Sierras izenekin ere ezagutzen da. Sierra Nevada izena, Juan Bautista Anzak 1776an eginiko bigarren espedizioan zihoan Pedro Font apaizaren deskribapenari zor zaio.
Geografia
Ia mendikatea osoa Kalifornian dagoen arren, Carson mendilerroa Nevadan kokaturik dago. 650 kilometroko luzera du, iparraldeko Fredonyer igarobidea eta hegoaldeko Tehachapi igarobidearen artean, eta 110 kmko zabalera, mendebaldean duen Erdialdeko Harana eta ekialdean duen Great Basin sumendi ordokiaren artean.
Abimael Guzmán
Abimael Guzmán Reynoso (Tambo, 1934ko abenduaren 3a - Callao, 2021eko irailaren 11) Peruko iraultzailea izan zen, Presidente Gonzalo izenaz ezaguna.
Biografia
Zuzenbideko eta Filosofiako ikasketak egin zituen San Agustín de Arequipako Unibertsitatean. 50eko hamarraldiaren bukaeran, Peruko Alderdi Komunistako kide egin zen. 1962an, San Cristóbal de Huamangako Unibertsitateko errektoreak Filosofia Saileko zuzendaritza eskaini zion. Han bertatik bertara ezagutu zituen nekazariak, behartasun gorrian eta jauntxoen mendean bizi zirenak. 1964an, Peruko Alderdi Komunistaren barruan, sobietarren aldekoak eta txinatarren aldekoak bereizi zirenean, Guzmán bigarrenekin elkartu zen, Saturnino Paredesen gidaritzapean.
1979an, Peruko Alderdi Komunistak borroka armatuari ekitea erabaki zuen. 1980ko apirilean, hauteskunde orokorren bezperan, Alderdi Komunistak Chuschi herrian hauteskundeetako materiala suntsitu zuen. Ekintza sinboliko hori 12 urtetan 25.000 hildako inguru eragin zuen gerra herritarra deituaren hasiera izan zen. 1980ko hamarraldian, gerrilla herrialde osora zabaltzen zen bitartean, poliziaren helburu nagusia Abimael Guzmán atxilotzea izan zen, baina urteak igaro ziren hori lortu arte. 1992ko irailean harrapatu zuten. Urtebete geroago, gutun batzuk bidali zizkion Fujimori lehendakariari bakea hitzartzeko. Antolakundeko sektore batek, baina, Feliciano izeneko kidearen gidaritzapean, ez zuen proposamena onartu, eta gerrillak borrokan segitu zuen. Bi aldiz epaitu ondoren, 2004an eta 2005ean, betiko kartzela-zigorra ezarri zioten, 2006ko urrian emandako epaian, Estatuaren aurkako terrorismoa egitearen akusaziopean.
Guzmán kartzelan hil zen 2021eko irailaren 11n. Gaur egun, Alderdi Komunistako beste zenbait kide Peruko Itsas Armadaren Callao itsasontzi-baseko kartzelan daude.
Abimael Guzmánen ideia politikoak ''Guerra popular en el Perú. El pensamiento Gonzalo'' izeneko liburuan bilduta daude.
Delny
, 'Deilgnidh', Eskoziako etxalde txiki bat da, Highland eskualdeko Ross eta Cromarty barrutian.
Pipa arrabali
Pipa arrabali Pipa generoko animalia da. Anfibioen barruko Pipidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Velpke
Velpke Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Fundulopanchax filamentosus
Fundulopanchax filamentosus Fundulopanchax generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.
Menoncourt
Menoncourt Frantziako udalerri bat da, Belfort Herrialdea departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Menoncourt udalerrian erroldatutako biztanleak 384 ziren. Familiak 129 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 61 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 151 etxebizitza zeuden, 133 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 127 etxeak ziren eta 22 apartamentuak ziren. 133 etxebizitza nagusietatik 104 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 14 etxek hiru zituzten, 27 etxek lau zituzten eta 86 etxek bost zituzten. 120 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 46 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 75 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 257 ziren, horien artean 196 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 196 pertsona aktiboetatik 179 lanean zeuden (100 gizon eta 79 emakume) eta 17 langabezian zeuden (6 gizon eta 11 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 32 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Menoncourt udalerrian 149 unitate fiskal zeuden, 419,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.725 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 14 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.