cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marokoko historia
Musulman ek lurraldea konkistatu zuten VIII. mendea ren hasieran, baina Omeiatar Kalifa-herri tik banatu zen 740. urteko Matxinada Berberearen ostean. Mende erdi ondoren, Idrisid Dinastiak Marokoko estatua ezarri zuen. Almorabide en eta Almohade dinastia ren pean, Marokok Magreb eta Al-Andalus kontrolatu zituen. Sadiek 1549tik 1659ra herrialdean agindu zuten. 1667tik aurrera Alauiek hartu zuten boterea, eta ordudanik Marokoko aginteko dinastia izan dira.
Marokoko historiaurrea
Indusketa arkeologikoek Homo sapiens aren aurreko gizakien presentzia frogatu dute Marokon. 400.000 urteko hezur fosilizatuak aurkitu zituzten Salen 1971n. Hainbat Homo sapiens en hezurrak ere topatu ziren Jebel Irhoud en 1991an. 2017an haien antzinatasuna aztertu zen azken teknikak erabiliz eta gutxienez 300.000 urte zituztela ikusi zen, mundu osoan inoiz topaturiko Homo Sapiens aztarna zaharrenak direlarik. 2007an 82.000 urtetako zulatutako maskorrak aurkitu ziren Taforalten, mundu osoan aurkitu diren apaingarri pertsonal zaharrenak izanik.
Mesolito an, duela 20.000 eta 5.000 urte, Marokoko geografiak sabana baten antza zuen, gaur egun duen paisaia idorraren ordez. Garai hartako Marokoko kokalekuez gutxi dakigun arren, Magrebeko beste zonaldeetan eginiko indusketek basoen ugaritasuna iradokitzen dute, Mesolitikoko ehiztari eta biltzaileentzat egokiak, Capsiar kultura koak kasu. Garai honetako hilobirik zaharrena ere Marokon aurkitu da, eta ADN ikerketa bidez ikusi da ez zutela harremanik iberiarrekin, baizik eta Ekialde Hurbil eta Saharaz hegoaldeko Afrikarekin.
Neolito an, Mesolitikoaren ondoren, ehiztari eta biltzaileak bizi ziren sabanan. Neolitikoko ehiztari eta biltzaile hauen kulturaren loraldia itzaltzen joan zen k. a. 5.000. urtetik aurrera, aldaketa klimatikoen eraginez. Neolitiko hasierako gaur egungo Marokoko kostaldeko zonaldeek garaian Mediterraneo osoan komuna zen Cardio zeramikagintza elkarbanatzen zuten. Indusketa arkeologikoek behien etxekotzea eta uztaren laboratzea garai honetan hasi zirela iradokitzen dute.
Kartago (K. a. 800–300 urteak)
Marokoko itsasaldera feniziarrak etortzeak hainbat mende iraun zuen indar atzerritarren gobernua iragarri zuen. Feniziar merkatariak mendebaldeko Mediterraneoan k. a. VIII. Mende aurretik sartu ziren, eta laster gatza eta mearentzako biltegiak eraiki zituzten gaur egungo Marokoko kostalde eta ibaietan. Feniziarren lehen kokaleku nagusiak Chella, Lixus, eta Mogador izan ziren. Mogadorren k. a. VI. Mendearen hasieratik egon zen kolonia feniziar bat.
K. a. V. menderako, Kartagoko estatua k bere hegemonia Iparraldeko Afrika gehienera zabaldua zuen. Kartago k barneko aldeko tribu berbereekin erlazio komertzialak garatu zituen eta urteroko zerga bat ordaintzen zien material gordinen ustiapenean haien kooperazioa ziurtatzeko.
Mauritania eta erromatar menperaldia (K. a. 300 – k. o. 430 urteak)
Mauritania erreinu tribal berbere independente bat izan zen, Iparraldeko Afrika ko mediterranear bazterrean kokatua. Mauritaniako ezagutzen den errege zaharrena Boko I.a izan zen, k. a. 110. urtetik k. a. 81. urtera agindu zuena. Hari buruz idatzitako historia zaharrenak Lixus eta Chellah bezalako hiri feniziar eta kartagotarrei egiten die erreferentzia. Errege berbereek barneko aldeko lurraldeetan agintzen zuten, erromatar hiri aitzindarietan erromatar agintea baimenduz. Mauritania Erromako estatu bezeroa bihurtu zen k.a. 33. urtean, eta ondoren probintzia oso Kaligula enperadorea k bertako azken erregea, Mauritaniako Ptolomeo, 40. urtean exekutatu ostean.
Augusto erromatar enperadorearen garaian Mauretania menpeko estatua zen, eta bere agintariek, Juba II.a kasu, Volubilis-en hegoaldeko eremu guztiak kontrolatzen zituzten. Baina erromatarren legioen kontrol eraginkorra Sala Coloniaraino iristen zen. Historialari batzuek uste dute erromatar mugak gaur egungo Casablanca raino, lehen Anfa deitua, iristen zirela. Erromatarrek portu gisa finkatu zuten.
Kristautasuna eskualdera II. mendean sartu zen eta herrietan eta esklaboen artean lortu zituen jarraitzaileak, baita berbere nekazarien artean ere. IV. mendearen amaierarako, zonalde erromatartuak kristautuak zeuden. Mugimendu heretikoak ere garatu ziren, normalean protesta politiko forma gisa. Eremuak judu tar populazio nabarmena ere bazuen.
Musulmanen konkista (700 urtea)
Magrebaren musulmanen konkista VII. mendeko erdialdean hasi eta VIII. mendearen hasieran osatu zen. Arabiar hizkuntza eta Islam a eraman zituen zonaldera. Inperio Islamiar handiagoaren zati bat bazen ere, hasieran Maroko Ifrikija ko probintzia subsidiario gisa antolatua izan zen, eta agintari lokalak Kairuan eko gobernadore musulmanak izendatzen zituen.
Berbere indigenek Islama bereganatu zuten, baina haien ohiturak gorde zituzten. Halaber, zergak eta tributuak ordaintzen zizkioten administrazio musulman berriari.
Berbereen Matxinada (740–743 urteak)
740. urtean, imam jatarita puritanoek xaxatuta, berbereak agintean zegoen Omeiatar Kalifa-herria ren aurka matxinatu ziren. Matxinada Mendebaldeko Magrebeko berbere tribuen artean hasi zen, eta luze gabe hedatu zen eskualde osoan. Nahiz eta matxinada 742an apaldu zen Kairuan eko ateetara iritsi aurretik, ez Damaskoko omeiatar buruzagiak ez haien oinordeko abbastarrek ez zuten haien agintea berrezartzea lortu Ifrikija ko mendebaldeko zonaldeetan. Maroko omeiatar eta abbasiden kontroletik at geratu zen, eta berbereen estatu txiki eta independente anitzetan banatu zen, hala nola, Barghawata, Sijilmassa eta Nekor, baita gaur egungo mendebaldeko Aljeria n egongo liratekeen Tilimsen eta Tiaret. Berbereek Islamaren bertsio propioa moldatu zuten. Batzuek, Banu Ifran kasu, konexioak mantendu zituzten sekta islamdar puritanoekin eta beste batzuek, Barghawata kasu, fede sinkretiko berri bat eraiki zuten.
Barghawata (744–1058 urteak)
Barghawatak Marokoko kostalde Atlantikoan bizi ziren berbere taldeen konfederazioa izan ziren, Masmuda berbere tribuko parte zirelarik. Sufri Kharijitekin elkartu ziren Omaiatarren aurkako matxinadan. Ondoren, estatu independentea (744–1058) ezarri zuten, Safi eta Salé arteko Tamesna zonaldean.
Nekorreko erresuma (710–1019 urteak)
859. urtean, erresuma 62 ontzitako bikingo talde batek menderatu zuen, inguruko lapurretak oztopatu nahian zebiltzan Nekorreko indarrak garaitu ostean. Marokon zortzi egun igaro ostean, bikingoak Iberiar Penintsulara itzuli eta ekialdetik kostaldean jarraitu zuten.
Idristar dinastia (789–974 urteak)
Idrisid dinastia Marokon zentraturiko gobernu islamiarra izan zen, eta 787tik 974. urte arte agindu zuena. Bere izena Idris I.a ri zor diote, Hasan ibn Ali ren iloba handia. Hainbat historialarik Idrisid dinastia Marokoko lehen estatuaren sortzaileak direla uste dute.
Fatimid, Omeiatar eta Zenata gobernuak (900–1060 urteak)
Fatimitarrek Ziridar leinua, Ifrikijako Zenata berbere klan bat, izendatu zituzten haien mendebaldeko aginteko lurrak kontrolatzeko. Hauek, ordea, ezin izan zuten lortu Marokok haien agintepean izatea, eta hainbat tokiko buruzagi berbereen eskuetan geratu zen, hauetako asko Kordobako Kalifa ren ingurukoak. Hauen artean zeuden Fezeko eskualdeko Maghrawa eta ekialdeko Banu Ifran.
Berbere dinastiak (1060–1549 urteak)
Marokok garai loriatsuenak Berbere dinastia batzuen agindupean izan ziren, Atlas mendien hegoaldean boterea eskuratu zutenak eta haien agintea iparralderantz hedatu zutenak, tokiko agintariak ordezkatuz. XI. eta XII. mendeen artean, berbere dinastia esanguratsu ugari sortu ziren, erreformatzaile erlijiosoek gidatuak. Dinastia bakoitza 200 urte baino gehiagoz Magreb eta Al-Andalus agindu zituzten konfederazio tribal batean oinarritua egon zen. Almorabide, almohade, marini eta wattasidar berbere dinastiek identitate kolektibo eta batasun politiko jakin bat eman zieten berbereei haien historian lehen aldiz. Dinastiek berbereen kontrolpeko "Magreb inperiala" ideia sortu zuten, era batean edo bestean aurrera egin zuena.
Almorabide dinastia (1060–1147 urteak)
Almorabide dinastia (1060–1147) Sanhajako Lamtuna tribu berbere nomadaren baitan sortu zen. X. mendearen bukaeran hainbat Zenata printzerrietan banatua zegoen Maroko bateratzea lortu zuten. Sijilmasako emirerria eta Barghawata (Tamesna) euren erresumara batu zituzten baita ere.
Yusuf ibn Tashfin en agintepean zeudelarik, Al-Andalus eko taifetako printzeek almorabideak gonbidatu zituzten haien lurraldeak kristau erresumetatik defendatzeko. Haien parte-hartzea ezinbestekoa izan zen Al-Andalus en erorketa saihesteko. 1086ean indar kristauak egoztea lortu ondoren, 1090. urtean Yusuf Iberiari itzuli zen eta taifa handi gehienak beretu zituen.
Almorabideen boterea XII. Mendearen lehen erdialdean hasi zen gutxitzen, dinastia ahuldua baitzegoen Ouriqueko gudua ren porrotaren eta almohadeen agitazioaren ondorioz. 1147an Almohadeen Marrakex eko hiriaren konkistak markatu zuen dinastiaren erorketa. Hala ere, Almorabide batzuek (Banu Ghaniya) borrokan jarraitu zuten Balear Uharte etan eta Tunisian.
Almohade dinastia (1147–1248 urteak)
Almohade Kalifa-herria XII. mendean sortutako berbere musulman mugimendu marokoar bat izan zen.
Almohaden mugimendua Ibn Tumart ek sortu zuen, Marokoko hegoaldeko Masmuda ko tribuen artean. Almohadek, lehenik eta behin, berbere estatu bat izendatu zuen Tinmel en, Atlas mendietan, gutxi gorabehera 1120. urtean. Maroko gobernatzen zuten Almorabideak boteretik kanporatu zituzten 1147. urtean, Abd al-Mu'min al-Gumi k (1130–1163) Marrakex konkistatu eta bere burua Kalifa izendatu zuenean. Ondoren, haien boterea Magreb osora hedatzea lortua zuten 1159. urtean. Al-Andalus ek Magrebeko patu berberea jarraitu zuen eta Iberiar penintsulako guztia Almohaden menpe zegoen 1172. urterako.
Mariniak (1248–1465 urteak)
Mariniak XIII. eta XV. mendeen artean Maroko gobernatu zuen  zenata berbere leinuko kideak izan ziren, suni musulmanak ziren.
Mariniek Maroko agintzen zuten Almohade dinastia 1244an kanporatu zuten, eta laburki Magreb osoa kontrolatu zuten XIV. mendearen erdialdean. Al-Andaluseko Granadako Erresuma babestu zuten XIII. eta XIV. mendeetan; Gibraltarko itsasartea ren alde europarraren zuzeneko gune bat lortzeko saiakera. 1340. urtean Saladoko gudua n garaituak izan ziren eta Gaztelak Algeciras 1344. urtean konkistatu ondoren amaitu zen.
Marokoko 1465.eko matxinada rekin amaitu zen haien agintea. Bertan, Fez eko Sharifek azken Marinien azken sultana kanporatu zuten. Marinien azken liderra, Aaron ben Batash bisir judua eztarria moztuz hil zuten. Berarekin batera, Fezeko judutar komunitate gehiena akabatu zuten matxinadan.
Wattasidarrak (1471–1549)
Wattasidarrak Marokoko agintea izan zuten leinua izan ziren. Mariniak bezala, zenata berbereen jatorrikoak ziren. Familia biak loturik zeuden eta mariniek hainbat wattasidar bisir izan zituzten.
Abu Abd Allah al-Sheikh Muhammad ibn Yahya al-Mahdi lehendabiziko wattasidar sultana izan zen. Iparraldeko Maroko baino ez zuen gobernatzen, hegoaldea zenbait printzerritan banatuta zegoelako.
Sadi dinastia (1549–1669)
1549. urtean hasita, eskualdea arabiar dinastia ezberdinek agindu zuten, Sharifian dinastiak izenez ezagunak. Mahoma profetaren oinordekoak zirela aldarrikatzen zuten. Gobernu hauen lehenengoa Sadi dinastia izan zen, zeinak Maroko 1549tik 1659ra gobernatu zuen. 1509tik 1549ra bitartean, Sadi agintariek hegoaldeko eremuak kontrolatzen zituzten soilik. Nahiz eta wattasidarrak sultan gisa aitortu zituzten 1528 arte, Sadien botere gero eta handiagoak Wattasidarrek erasotzea ekarri zien. Borroka zalantzati baten ondoren, Tadla Ituna ren bidez hego Marokoko haien agintea onartu zuten.
1659. urtean, Mohammed al-Hajj ibn Abu Bakr al-Dila'i Marokoko sultan bezala aldarrikatu zuten, Sadi dinastiaren gainbeheraren ondoren.
Alaui dinastia (1666. urteaz geroztik)
Muhammad IV.a ren (1859–1873) eta Hassan I.a ren (1873–1894) erregealdietan zehar, Alauiek lotura komertzialak estutzen saiatu ziren, batez ere Europako herrialde eta Amerikako Estatu Batuekin. Armada eta administrazioa ere modernizatu ziren berbere eta beduino leinuen gaineko kontrola sendotzeko. 1859. urtean, Marokok gerra egin zuen Espainiarekin. Marokoko independentzia 1880ko Madrilgo Konferentzian bermatu zen, eta Frantziak Marokon eragin nabarmena irabazi zuelarik. Alemaniak hazten ari zen Frantziako eraginari aurre egin nahi izan zion, 1905–1906ko lehen marokoar krisia eta 1911ko bigarren marokoar krisia eraginez. Maroko 1912an Fezeko Ituna ren bidez protektoratu frantses bat bihurtu zen.
Europar esku-hartzea (1830–1956)
XV. mendean Atlantiko ko kostaldea kontrolatzeko portugaldarren ahaleginak ez zuen eraginik izan Marokoko barnealdean. Napoleondar gerren ondoren, Ipar Afrika gero eta gobernaezinagoa bihurtu zen Istanbuletik agintzen zuen Otomandar Inperioa rentzat. Ondorioz, tokiko bei en influentziapean piratak ugaritu ziren. Magrebek gainontzeko Afrikak baino ezagutzen ziren aberastasun handiagoak zituen, eta Mediterraneoko sarreratik gertu egoteak garrantzi estrategikoa eman zion. Frantziak Marokon interes handia erakutsi zuen 1830. urteaz geroztik. Alaui dinastiak Marokoko independentzia mantendu zuen XVIII. eta XIX. mendeetan zehar, eskualdeko beste estatu batzuek otomandarren, frantsesen edo britainiarren dominazio pean erortzen ziren bitartean. XIX. mendeko bigarren zatian, Marokoko ezegonkortasunak europar herrialdeen esku-hartzea ekarri zuen, inbertsioak babestu eta kontzesio ekonomikoak eskatzeko. XX. mendearen lehen urteetan ahalegin diplomatiko handiak egin zituzten Europako botereek, batez ere Frantziak, eskualdean haien interesak bultzatzeko. 1890eko hamarkadan, Aljerreko administrazio eta militar frantsesek Touat, Gourara eta Tidikelt eskualdeen anexioa eskatu zuten, Aljeriara frantziarrak iritsi baino mende asko lehenago Marokoar Inperioa ren parte izandakoak.
Gatazka armatua izan zen Frantzia eta Aljerreko indarren Aït Khabbashekoen artean. Hauek, Aït Ounbgui khams-en frakzio bat ziren, Aït Atta ko konfederazioaren barne zeudenak. Gatazka Frantziak Touat-Gourara-Tidikelt konplexua anexionatuz amaitu zen 1901. urtean.
Erresuma Batuak Frantziako "eragin esparrua" onartu zuen Marokon 1904ko Entente Cordiale an. Honek Alemaniaren erreakzioa ekarri zuen. 1905–1906ko "krisia" Algeciraseko Konferentzian (1906) konpondu zen, Frantziaren "kokapen berezia" formalizatuz eta Marokoko kontrola Frantzia eta Espainiaren esku utziz.
Independentzia baino lehen, Marokon milioi erdi europar bizi ziren, eta Europako kristauek ia Casablanca hiriko biztanleriaren erdia osatzen zuten. 1956ko erreinuaren independentziaren ostean, Europako biztanleria nabarmen jaitsi egin da.
Frantziako eta Espainiako protektoratuak (1912–1956)
Bigarren "marokoar krisiak" Europako herrialde boteretsuen artean tentsioak areagotu zituen eta ondorioz Fezeko Ituna sinatu zen (1912ko martxoaren 30ean), Maroko Frantziar protektoratua bihurtuz. Estatu frantses eta espainiarreko buruek sinatutako bigarren itun baten bidez, Espainiari 1912ko azaroaren 27an Maroko iparralde eta hegoaldean eragin eremu bat eman zitzaion. Iparraldeko eremua Marokoko protektoratu espainiarra bihurtu zen eta hegoaldekoa berriz, El Aaiun etik gobernatu zen Espainiako Rio de Oro kolonia ren eta Marokoren tarteko zona gisa. Fezeko itunak 1912ko Fezeko matxinada k abiarazi zituen. 1923ko abenduan sinatu zen Tangerreko protokoloa ren bidez, Tanger rek estatus berezia jaso zuen eta nazioarteko eremua bihurtu zen.
Tratatuek ez zuten legez Marokoko subiranotasuna bertan behera utzi, eta sultanak herrialdeko buruzagia izaten jarraitu zuen. Praktikan, sultanak ez zuen benetako botererik izan eta herrialdea administrazio kolonial batek gobernatzen zuen.
Protektoratuaren pean, frantziar funtzionarioak frantziar kolonoekin eta Frantzian zituzten aldekoekin elkartu ziren Marokoar autonomiaren aldeko mugimenduak saihesteko. Baketzean aurrera egin ahala, Frantziako gobernua Marokoko aberastasun minerala ustiatzen zentratu zen, baita garraio sistema modernoa sortzen eta merkatu frantsesera zuzendutako nekazaritza moderno sektore bat garatzen. Milaka kolono edo kolonizatzaile sartu ziren Marokon eta nekazaritzako lur aberatseko zati handiak eskuratu zituzten.
Europar esku-hartzeari oposizioa
1934ko abenduan, nazionalista talde txiki batek, sortu berri zen Marokoko Ekintza Batzordea ren (frantsesez, Comité d’Action Marocaine (CAM)) kide zirenak, Erreforma Plan bat proposatu zuten. Bertan honako eskariak zituzten: Fezeko Itunean jasoa zegoen zeharkako agindura itzultzea, marokoarrak gobernu postuetan onartzea eta ordezkaritza kontseiluak ezartzea. CAMek eskaerak, egunkarietako editorialak eta Frantziar ofizialei pertsonalki egindako deiak erabili zituen bere eskariak lortzeko, baina ez zuten eraginik izan. Planaren porrotak CAMen sortutako tentsioek bere zatiketa ekarri zuten. CAM alderdi politiko nazionalista gisa berregituratu zen eskaera erradikalagoetarako herri babesa lortzeko, baina frantsesek 1937an alderdia debekatu zuten.
Alderdi politiko nazionalistak, frantses protektoratuaren pean sortu zirenak, Marokoko independentzia aldarrikatzeko Atlantikoko Gutuna bezalako deklarazioetan oinarritzen ziren. Ameriketako Estatu Batuak eta Erresuma Batuak egindako adierazpen honetan, besteak beste, herri guztiek haien gobernua aukeratzeko eskubidea adierazten zen. Frantziako erregimenak tribuen oposizioari aurre egin behar izan zion baita ere – 1930ean berbereak frantses auzitegien jurisdikziopean sartzera behartuak izan zirenean, independentzia mugimenduaren babesa handitu zen.
Frantziar armadan parte hartzen zuten marokoar askok, Goumiere deiturikoak, Aliatuei lagundu zieten Lehen eta Bigarren Mundu Gerran. Bigarren Mundu Gerran zehar, guztiz banatutako mugimendu nazionalista kohesionatuagoa bihurtu zen. Dena den, Aliatuen garaipen batek independentziarako bidea zabalduko zuenaren nazionalisten ustea ez zen bete. 1944ko urtarrilean, Istiqlal Alderdiak, gero mugimendu nazionalistaren lidergoa eramango zuenak, manifestu bat atera zuen independentzia, batasun nazionala eta konstituzio demokratikoa eskatuz. Mohammed V.a (1927–1961) sultanak manifestua onartu zuen Frantziak ezarritako jeneralari bidali aurretik. Honek protektoratuaren estatusean ez zela oinarrizko aldaketarik aurreikusten esan zuen. Gerraren amaiaren agerikoa bihurtu zen sultanak nazionalistekiko zuen sinpatia. Hala ere, independentzia osoa pixkanaka lortzea espero zuen. Aitzitik, frantses egoiliarrek, interes ekonomiko frantsesek eta kolono gehienek babestuta, erabat baztertzen zuten edonolako erreformak egitea, nahiz eta independentziatik urrun egon. 1952ko abenduan Casablancan matxinada bat piztu zen Tunisiako sindikalista baten hilketa zela eta. Matxinada hau Marokoko alderdi politikoen eta Frantziako agintarien arteko harremanetan mugarria izan zen. Matxinadaren ostean, erresidentziak Marokoko Alderdi Komunista eta Istiqlal Alderdia legez kanpo utzi zituen.
1953an Frantziak oso errespetatua zen Mohammed V.a sultana Madagaskarrera erbesteratu zuen eta onarpenik ez zuen Mohammed Ben Aarafa ezarri zuen haren ordezko gisa. Honek Frantziako protektoratuaren aurkako oposizio aktiboa piztu zuen, bai nazionalisten aldetik zein sultana lider erlijioso gisa ikusten zutenen aldetik. Bi urte geroago, sultana bueltatzeko eskaera marokoar batu baten eta Marokon indarkeriaren gorakadaren aurrean, baita hondatzen ari zen Aljeriako egoeraren eraginez, Frantziako gobernuak Mohammed V.a itzuli zuen Marokora, eta hurrengo urtean Marokoko independentzia ekarriko zuen negoziazioak hasi ziren.
Maroko independentea (1956az geroztik)
1955. urtearen bukaeran, Herriaren eta erregearen iraultza deitu zenaren erdian, Mohammed V.a sultanak arrakastaz negoziatu zuen Marokoko independentzia gradualki berreskuratzea, frantziar-marokoar interdependentzia lankidetza-esparru batean. Sultanak hainbat erreforma bultzatzea onartu zuen, Maroko gobernatzeko modu demokratikoa izango zuen monarkia konstituzionala bihurtuko zutenak. 1956ko otsailean, Maroko burujabetza mugatua lortu zuen. Independentzia osoa lortzeko negoziazioek 1956ko martxoaren 2ko Frantziar-Marokoar Hitzarmena ekarri zuten, Parisen sinatu zena.
1956ko apirilaren 7an, Frantziak bere protektoratuari ofizialki uko egin zion Marokon. Nazioartekotutako Tanger hiria Marokori berriz batu zitzaion, 1956ko urriaren 29an Tangerreko Protokoloaren sinadurarekin. Espainiako protektoratuaren abolizioa eta Espainiaren Maroko independentearen aitortza beste alde batetik negoziatu ziren eta 1956ko apirileko Deklarazio Bateratuan amaitu zen. 1956ko akordio honekin zein 1958ko beste batekin, Espainiak agintzen zituen hainbat lurralderen kontrola Marokora itzuli zen. Espainiak agintzen zituen beste lurralde batzuk militarki hartzeko saiakerak ez ziren hain arrakastatsuak izan.
Independentziaren ondorengo hilabeteetan, Mohammed Vek gobernu egitura moderno bat eraiki zuen monarkia konstituzional baten forman, non sultanak rol politiko aktiboa izango zuen. Kontu handiz jokatu zuen, Istiqlal-ek kontrola sendotu eta alderdi bakarreko estatu bat ezartzeko izan zezakeen asmoari aurre eginez. 1957. urtean bihurtu zen ofizialki errege.
Hassan II.aren erregealdia (1961–1999)
Mohammed V.a ren seme Hassan II.a Marokoko errege bihurtu zen 1961eko martxoaren 3an. Bere agintaldian aztoramen politiko handia bizi izan zen, eta gobernuaren erantzun gupidagabeen eraginez garai harri “Berunezko urteak” izena jarri zitzaion. Hassanek, lehen ministro gisa, gobernuaren kontrol pertsonala hartu zuen eta kabinete berri bat ezarri zuen. Aholkularitza kontseilu batek lagunduta, konstituzio berri bat sortu zuen, 1962ko abenduko erreferendumean gehiengo zabalaz onartua. Bere xedapenen arabera, erregeak gobernu exekutiboko figura nagusia zen, baina legegintza-boterea bi ganberatako parlamentu batek zeukan, eta botere judizial independente bat bermatzen zen.
1963ko maiatzean, legegintza-hauteskundeak egin ziren lehen aldiz eta erregearen koalizioak eserleku kantitate txiki bat lortu zuen. Hala eta guztiz ere, 1965eko ekaineko ekaitz politikoaren ostean, Hassan II.ak botere legegile eta betearazle osoa hartu zuen "salbuespen egoera" pean, 1970. urtera arte mantendu zena. Ondoren, konstituzio erreforma onartu zen, mugatutako gobernu parlamentario bat berrezarriz eta hauteskunde berriak egin ziren. Hala eta guztiz ere, desadostasuna mantendu zen, hedatutako ustelkeriaren eta gobernuaren bidegabekerien gaineko kexekin. 1971ko uztailean eta 1972ko abuztuan, erregimenak bi kolpe militarrei aurre egin behar izan zien.
Aljer rek 1962an Frantzia tik independentzia eskuratu ondoren, mugan dagoen Tinduf eko eskualdean piztutako gatazka txikiek 1963. urtean, Harearen Gerra bezala ezagutzen dena eragin zuten. Gatazka Afrikako Batasunaren aldeko erakundea ren bitartekaritzaren ostean amaitu zuen, lurralde aldaketarik gabe.
Ekialde Hurbileko gatazketan Marokoren partaidetzak eta Mendebaldeko Saharako gertakizunek sortutako patriotismoak Hassanen ospea handitzen lagundu zuten. Erregeak Marokoko tropak bidali zituen Sinai ko frontera, 1973ko urrian Yom-Kippur gerra lehertu zenean. Guduan parte hartzeko beranduegi iritsi ziren arren, ekintzaren eraginez Marokok begirunea irabazi zuen beste estatu arabiarren artean. Honen ostean, Gobernuaren arreta Mendebaldeko Sahara Espainiatik lortzera bideratu zen, bertako alderdi nagusien adostasuna zuen gaia.
Mendebaldeko Saharako gatazka (1974–1991)
Ifni ko espainiar eremua Marokoko estatu berrian sartu zen 1969an, baina beste iparraldeko espainiar jabegoak, Ceuta, Melilla eta Plaza de soberanía barne, Espainiako kontrolpean geratu ziren, Marokok lurralde okupatu gisa ikusten dituelarik.
1976ko hasieran, Espainiak Mendebaldeko Sahara administrazioa Maroko eta Mauritaniari utzi zien. Marokok lurraldearen iparraldeko bi herenen gaineko kontrola hartu zuen, Ibilaldi Berdea deiturikoa tarteko, eta hegoaldean geratzen zen lurralde zatia Mauritaniari utzi zion. Saharako hainbat tribuen buruzagiek Marokoren subiranotasuna aitortu zuten. Hala eta guztiz ere, tribuko buruzagien gainbehera zela eta, Polisarioak konstituzio bat sortu zuen eta Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoa estatua zuen eta erbesteko gobernua eratu zuten. Marokoar gobernuak bere borroka-indar asko bidali zituen Mendebaldeko Saharara, Polisarioari aurre egiteko. Honen indarrak nahiko txikiak baina ongi hornituak, oso mugikorrak eta baliabidedunak ziren. Polisarioak Aljeriako baseak erabiltzen zituen Maroko eta Mauritania barneko helburuen aurkako ekintza azkarrak egiteko, baita Mendebaldeko Saharako operazioetarako ere. 1979ko abuztuan, galera militarrak jasan ondoren, Mauritaniak Sahara Mendebaldearen erreklamazioari uko egin zion eta Polisarioarekin bake ituna sinatu zuen. Marokok orduan lurralde guztia erantsi zuen eta, 1985ean 2.500 kilometroko hare harresia eraiki zuen Mendebaldeko Saharako hiru laurdenen inguruan.
1988an, Marokok eta Polisarioak Nazio Batuen (NBE) bake plan bat adostu zuten eta su-etena 1991. urtean lortu zen. Nahiz eta Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluak bakearen aldeko indar bat sortu zuen Mendebaldeko Sahararen autodeterminazioaz erreferendum bat aurrera eramateko, oraindik ez da egin. Periodikoki egin diren negoziazio saiakerek huts egin dute eta lurraldearen egoera oraindik ez da konpondu.
Polisarioaren gerrillen aurkako gerrak ekonomiaren gogor kolpatu zuten, eta Marokok diplomatikoki gero eta isolatuagoa aurkituz zuen bere burua. 90eko hamarkadako erreforma politiko gradualek 1996ko erreforma konstituzionalean bukatu zuten. Honek bi kamarako legegintzaldi berria sortu zuen, botere gehiagorekin, oraindik mugatuak izan arren. Ordezkarien Ganberako hauteskundeak 1997an egin ziren, irregulartasun salaketez josiak.
Mohammed VI.aren erregealdia (1999tik aurrera)
1999an Marokoko errege Hassan II.a hil ondoren, Sidi Mohammed printze liberalagoak errege tronua hartu zuen, Mohammed VI.a titulua hartuta. Maroko modernizatzeko erreformak onartu zituen, eta herrialdeko giza eskubideen erregistroak nabarmen hobetu zituen. Errege berriaren lehen ekintzetako bat 8.000 preso politiko inguru askatzea izan zen eta beste 38.000ri kondenak murriztu zizkien. Era berean, batzorde bat ezarri zuen ekintzaile politiko desagertuen eta atxilotze arbitrarioen menpekoen familiak konpentsatzeko.
2002ko irailean, legegintza-hauteskunde berriak egin ziren, eta Indar Popular Sozialisten Batasunak (USFP) irabazi zuen. Nazioarteko behatzaileek hauteskundeak libre eta justuak izan zirela esan zuten, 1997ko hauteskundeetan egondako irregulartasun ugariak antzeman ez zituztelarik. 2003ko maiatzean, seme baten jaiotzaren omenez, erregeak 9.000 preso askatu zituen eta 38.000 kondena murriztu zituen. Era berean, 2003. urtean, lehen hezkuntzan amazig hizkuntza txertatu zuen, beste hezkuntza mailetan sartu aurretiko urrats gisa.
2000ko martxoan, emakumeen taldeek manifestazioak antolatu zituzten Rabat en herrialdean emakumeen egoera juridikoari buruzko erreformak proposatuz. 200.000-300.000 emakumek parte hartu zuten, poligamia debekatzeko eskatuz eta dibortzio zibila ren legeak ezarri zitezen. Kontrako manifestazioak 200.000 eta 400.000 partaide izatera iritsi ziren arren, mugimenduak eragin handia izan zuen Mohammed VI.a erregean, eta Mudawana, edo familia lege, berria ezarri zuen 2004ko hasieran, emakumeen eskubideen aldeko ekintzaileen eskaera batzuei erantzuna emanez.
2002ko uztailean Espainiarekin krisia piztu zen inor bizi ez zen irla txiki batengatik. Maroko kostatik 200 metro eskasera dagoen irla, marokoarrek Toura edo Leila eta espainiarrek Perejil deitua, izan zen krisiaren sortzailea. Estatu Batuek bitartekaritza egin ondoren, Marokok eta Espainiak aurreko egoerara itzultzea adostu zuten, zeinaren arabera uhartea hutsik dagoen.
Nazioartean, Marokok Mendebaldearekin lotura sendoak mantentzen ditu. Estatu Batuetan irailaren 11an izandako erasoak salatzen lehenengoetarikoa izan zen estatu islamiar zein arabiarren artean.
2003ko maiatzean, suizida islamiarrek hainbat bonbak lehertu zituzten aldi berean Casablancako guneetan, 45 lagun hil eta beste 100 baino gehiago zaurituz. Marokoko gobernuak muturreko islamisten aurkako errepresioarekin erantzun zuen, bukaeran milaka pertsona atxilotuz. Hauetatik 1.200 epaitegira eraman zituzten eta 900 ingururi zigorra ezarri zieten. 2004ko ekainean atxilotu gehiago egon ziren. Hilabete berean, Estatu Batuek Maroko Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko aliatu nagusia bezala izendatu zuen, nazioarteko terrorismoaren aurkako ahaleginen aitortza zela adieraziz. 2006ko urtarrilaren 1ean, Estatu Batuen eta Marokoren arteko aldebiko merkataritza libreko hitzarmen bat martxan jarri zen. Hitzarmena 2004an sinatu zen, Europar Batasunarekin sinatutako antzeko hitzarmen batekin batera, zeina Marokoko merkataritza-bazkide nagusia den.
Ganboa (mendia)
Ganboa Aralarko mendilerroko mendirik garaienetan hirugarrena da (Intzako dorrea eta Aldaon gailurren atzetik), eta mendilerro horren Gipuzkoa aldeko garaiena.
Irispideak
Guardetxetik abiatzen da ohiko bideetako bat. Bide hori, Errenaga eta Igaratzako babeslekuetatik igarotzen da. Hortik, bidezidor bat Alotzarantz doa, Pardarri mendia bere mendebaldetik inguratuz, Irazustako lepora iritsi arte. Hortik gertu dago mendiaren tontorra, ekialderantz.
Larraitzetik abiatuz gero, Txindokira doan bidea hartu behar da, baina bide hori utzi eta Alotzako larrerantz jo beharko dugu, Irazustako lepora iritsi arte.
Larraitzetik edo Amezketatik abiatuta, Muitze labarretik igo daiteke, Txindokiren ekialdean, Ganboa iparraldean dauden larreetara irteteko.
Azken ohiko bide bat Amezketatik abiatzen da, Aritzaga labarretik Pardelutseko bordara iritsi arte.
Curdin
Curdin Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Curdin udalerrian erroldatutako biztanleak 318 ziren. Familiak 120 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 138 etxebizitza zeuden, 123 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 133 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 123 etxebizitza nagusietatik 112 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 4 etxek bi gela zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 54 etxek bost zituzten. 121 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 34 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 83 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 221 ziren, horien artean 154 aktiboak ziren eta 67 inaktiboak ziren. 154 pertsona aktiboetatik 146 lanean zeuden (85 gizon eta 61 emakume) eta 8 langabezian zeuden (2 gizon eta 6 emakume). 67 pertsona inaktiboetatik 30 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 20 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Curdin udalerrian 128 unitate fiskal zeuden, 328 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.123,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra drogeria bat zen.
2000. urtean Curdin udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 204 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Monte San Pietrangeli
Mugakideak
Monte San Pietrangelik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Bigarren Mundu Gerrak hainbat arlo eta neurri desberdinetan izan zuen eragina Euskal Herrian. 1939ko irailaren 3an Frantziak Alemania naziari gerra deklaratuz geroztik Ipar Euskal Herria gudan murgildu zen, bete-betean. Espainian, haatik, Gerra Zibila amaitu berria zen eta Bigarren Mundu Gerra hasi zenean Hego Euskal Herriko herritar asko Iparraldean zein Frantzian erbesteratuta zegoen. Euskal ume askok, berriz, deserriko bidea hartu zuen itsasontzi bidez 1937ko udaberrian eta, orain, Bigarren Mundu Gerrak harrapatuta zeuzkan, familiatik urrun.
Frantziako euskal lurraldeetako biztanle kontserbadoreek ez zuten begi onez ikusi, oro har, erbesteratu horien etorrera, eta tentsioak sortu ziren bertako euskal ordezkariekin, bereziki Jean Ibarnegarai, Bigarren Mundu Gudan Vichyko erregimenaren aldekoa izango zen nafar diputatuarekin. Bigarren Mundu Guda hastear zegoela, Gurseko esparrua eraiki zen hegoaldeko euskal errefuxiatuei aterpe emateko, Zuberoko mugaz justu kanpora.
1940ko ekainaren 22ko Frantzia eta Alemaniaren arteko armistizioaren ondorioz, Ipar Euskal Herria bitan zatituta geratu zen: alemaniarren armadaren okupazioko eremua Donibane Garazitik eta Donapaleuti k mendebaldera, eta Vichyko gobernuaren kontrolpean herri horietatik ekialdera. Gehienek aurreko mundu gerraren segidatzat zuten Mundu Gerra berri hau, eta Zuberoako bortuetan makia antolatu zen. Espainiako Gerra Zibileko euskal iheslari batzuk, Eusko Gudarostearen hondarren inguruan, alemaniarren kontra borrokatu ziren, Aliatuekin elkar hartuta alemaniarrei irabaziz gero Franco jeneralaren diktadura ere botako zutelako esperantzaz. Aipagarria da, alde horretatik, pilotu aliatuak erreskatatu eta erresistentziako kideak aterpetzeko Cométe sarean zenbait herritarrek izan zuten partaidetza.
Beste asko, gudan zebiltzan herrialde nagusien armadetan borrokatu ziren, frantses, estatubatuar, britainiar, espainiar edota sobietar rekin batera. Kontrako aldean, euskal herritar batzuek Dibisio Urdinean parte hartu zuten espainiar militarrekin edo frantziar kolaborazionismoarekin.
Aliatuen garaipenak, baina, ezusteko etsipena zabaldu zuen askoren artean gerraostean, Estatu Batuen Gerra Hotzeko estrategia antikomunistak Espainiako diktaduraren iraupena babestu zuenean.
Nazioarteko eragileak Gerra Zibileko gatazkan
Bigarren Mundu Gerrako Ardatzeko parte-hartzaileentzat, Espainiako Gerra prestaketa bat izan zen hastekotan zen borrokarekiko. Hirugarren Reich ak eta Italiako faxistek matxinoekin lerrokatu ziren eta armak eta gudarosteak bidali zizkieten (Kondor Legioa, Corpo Truppe Volontarie, Aviazione Legionaria...). Bestetik, Britainia Handi, Frantzia, Belgika edo Estatu Batuetatik heldutako milaka boluntariok Errepublikaren aldeko Nazioarteko Brigadak eratu zituzten, eta SESBek armak bidali zituen Espainiako Gobernua sostengatzeko. Bestalde, Ardatzeko indarrek Mundu Gerran erabiliko zituzten hainbat taktika ere bertan probatu ziren. Adibide adierazgarriena hirien bonbardaketa masiboa izan zen, Gernikan egin zuten bezala.
1936ko irailean, Donostia eta Gipuzkoa osoa kolpisten pean erori ziren Gipuzkoako kanpainan. Donostia kolpisten diplomaziaren hiria bihurtu zen, eta hirira etorri zen uztailean Galeazzo Ciano diplomazialaria, hasteko zegoen II. Mundu Gerran Espainiaren posizioaz eztabaidatzeko. 1939ko irailaren 1ean Bigarren Mundu Gerra hasi zen, Francoren garaipenaz Gerra Zibila apirilaren 1ean amaitu ondoren. Erregimen militar berriak bere burua ofizialki ez-gerrazale aldarrikatu zuten nahiz eta ideologikoki ardatzaren gertu izan. Hori zela eta, Hego Euskal Herriko lurraldeak ez ziren zuzenean II. Mundu Gerran borrokatu. 1937ko uztail hasierarako, baina, Hego Euskal Herriko bazter guztiak frankisten pean ziren.
Espainiako kolpisten okupaziotik ihesi
Espainiako Gerra Zibiletik zetozen errefuxiatuen harrera, oro har, ez zen ona izan, "gorritzat" jotzen baitzituzten; izan ere, euskaldunak (eta biarnesak) ikuspegi oso tradizionalari atxikirik bizi ziren, Jean Ibarnegarai kirolari ospetsu eta Nafarroa Behereko diputatua buru zuela. Ibarnegaraik bere barrutiko landa- eta mendi-inguruneko herritarren berezko zuhurtasuna hauspotu zuen, eta Eusko Alderdi Jeltzalearen moduko euskal kultura politiko baten kontra ohartarazi. Bakarrik Oloruek (Zuberoaren kanpoko mugan) eman zuen Espainiako Gerra Zibileko errefuxiatuen aldeko laguntza, udal ezkertiar bati esker.
Cuando ibaia
Cuando edo Kwando erdialdeko Afrikako ibaia da, Zambezira isurtzen den ibaiadar handia. Bere 1.500 kilometroko ibilbide osoa Angola, Botswana, Namibia eta Zambian zehar egiten du. Linyanti zingira zeharkatu ondoren, Liyanti esaten diote eta ekialderago Chobe.
Ibilbidea
Angola erdialdeko ordokian jaiotzen da, Tembo mendiaren oinean. Hego-ekialderantz egiten du eta Angola eta Zambia arteko mugan zehar 5-10 km zabalera duen ubide sistema bat eratzen du. Ibaiaren emaria asko aldatzen da urteko sasoiaren arabera, urtaro euritsuan uholdeak izaten dira eta urtaro lehorrean ia erabat desagertzen da sasien artean.
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Bigarren Mundu Gerra piztu
Franco kolpisten ("nazional" deitutakoen) buruzagiak Espainia osoa hartu zuen menpean, 1939ko apirilaren 1ean azken gerra partea emanez. Francok eta militar erreboltariek Alemaniaren eta Italiaren laguntza militarra jaso zuten, eta haiek ere ospatu zuten beren aliatuaren garaipena. Austriako Anschluss ondoren (1938ko martxoa), Erresuma Batuak eta Frantziak kezka agertu zuten Hitlerren espantsionismoagatik, baina Alemaniako buruzagiak lasaitu egin zituen herrialde horietako agintariak, haiekin bake hitzarmenak sinatuz. Horiek, ordea, hutsean geratu ziren berriz Alemaniak Txekoslovakiako mugetako Sudeteak okupatu zituenean (1938ko urria).
Cuando ibaia
Ibilbidea
Ibaiak aurrera jarraitzen du Caprivi zerrendan (Namibia) zehar Botswanarekin duen muga eratzen du. Duela 10.000 urte Okavango ibaiarekin bat egiten bazuen ere orain Zambezi ibaira isurtzen ditu urak.
Ibaiak zeharkatzen dituen hiri nagusiak Zambia eta Angola arteko mugan daude; Shangombo eta Luiana hain zuen ere. Botswanako Kasane hirian egiten du bat Zambezi ibaiarekin.
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Bigarren Mundu Gerra piztu
Hurrena, alemaniar buruzagiek Danzigeko korridorean jarri zuten arreta, Polonian; Francoren garaipenaren ondoren, harrotuta zebiltzan. Tentsioa areagotzen joan zen. Frantziak eta Erresuma Batuko lehen ministro Chamberlainek Alemania baretzeko politika jarraitu zuten, baina 1939ko irailaren 1ean alemaniar indar armatuek Poloniako muga zeharkatu zuten. Frantziak eta Erresuma Batuak gerra deklaratu zioten Alemaniari. Espainiako Errepublikaren alde eta Eusko Jaurlaritzaren gidaritzapean borrokatutako herritarrek eta haien aldekoek Espainiako gerraren segidatzat zuten gerra berria: faxismoaren kontrako gerra eta Franco botatzeko esperantza. Argitzeke zegoen Espainiako agintariek gerra berriaren aurrean hartuko zuten jarrera ofiziala.
Euskal Herritik ihes egindako euskaldunek, Eusko Jaurlaritzaren antolakuntzapean, berehala hasi ziren mugitzen Estatu Batuak, Erresuma Batu eta Frantziaren alde, espioitzan eta informazioan. Euskaldun haietako asko Lapurdiko kostaldean zeuden. Agirre lehendakaria gudari iheslariak berrantolatzen saiatu zen Donibane Lohizunen, Frantziarekin batera alemaniarren kontra borrokatzeko, baina ez zuen lortu. Askok langile esparru frantsesetan amaitu zuten, Espainiako lurraldera ez itzultzearren.
Ipar Euskal Herriaren lurralde zatiketa
1939ko irailaren 3tik 1940ko maiatzaren 10era, Frantziak Alemaniari gerra deklaratu arren, ez zen mugimendurik izan bien artean eta, horregatik, "txantxetako gerra" (drôle de guerre) deitu izan zaio epe honi. 1940ko egun horretan, haatik, Wehrmachtak eraso egin zien Herbehereei eta Frantziari, eta Frantziako Gudua hasi zen. Gerra gertaera horietan, Euskal Herria periferian geratu zen.
1940ko ekainean Frantziako gudua galdu baino aste batzuk lehenago, gudaren lehendabiziko ondorioak nabaritu ziren Ipar Euskal Herrian. Ingalaterrara abiatzeko Saint-Nazairen itsasontziak hartu ezin izan zituzten errefuxiatu poloniarrak Donibane Lohizuneraino heldu ziren lurretik. M/S Batory eta M/S Sobieski poloniar itsasontziak herri hartara hurbildu ziren haiek erreskatatzera; hala ere, itsasoaren egoera txarra zela eta, ezin izan zuten badian aingura bota, eta arrantzale donibandarrek beren itsasontziak erabili zituzten poloniarrak itsasontzietara hurbiltzeko. Ekainaren 20 eta 21 bitarteko gauean eta hurrengo egunean hurrenez hurren, arrantzaleek M/S Sobieski eta M/S Batory itsasontzietara ehunka ume, emakume, zibil eta soldadu poloniar eraman zituzten. Eguraldi txarrak eragotzi egin zuen Saint-Nazairen ekainaren 17an Luftwaffek Lancastria britainiar itsasontziari egindako erasoa errepikatzea.
Frantsesek Frantziako Gudua galdu ondoren, armistizioa sinatu zuten Hirugarren Reicharekin Donibane Lohizuneko ebakuazio lanen egun berean, 1940ko ekainaren 21an. Itun horren ondorioz, Frantzia bitan banatu zen: okupatutako aldea eta okupatu gabea. Ipar Euskal Herria ere bitan zatitu zen: alde batetik, kostaldetik Donibane Garazi, Kanbo eta Donapaleu bitarteko zatia eremu okupatu bilakatu zen; eta, bestetik, lerro horretatik ekialdera okupatu gabe geratu zen, baina Vichyko erregimen txotxongiloaren pean. 20 km zabaleko lur zerrenda bat ezarri zen kostaldean zehar (en), tokikoak ez ziren herritarrei eragotzia. Ipar Euskal Herriko egoera ezohikoa bilakatu zen oso: bizitza sozialak geldialdia izan zuen. Adibidez, Baionako bestak ez ziren ospatu.
1940ko ekainaren 27an, Wehrmachtek Euskal Herriko kostaldea okupatu zuen. Kriegsmarine uztailaren hasieran heldu zen. Ipar Euskal Herriko kostaldea gerrako erretagoardia bilakatu zen, alemaniar diplomazialarien, gerra zaurituen eta opor-pasarako eskualde lasaia. Alemaniarrek Atlantikwall'' edo Atlantikoko harresia eraikitzeari ekin zioten Mendebaldeko Europa eta Euskal Herriko kostaldean, Biarrizko itsaslabarrean, adibidez. 1942. urte bukaerarako, 286. Itsas-Armadaren Artilleria taldeko komandantea zen Ludwig korbeta-kapitainak, Organisation Todteko ingeniariekin batera, Talaian BA 39-40 izeneko komandantzia postua eraiki zuen. Iparralderago, Mac Croskey jeneralak, Saint-Martin itsasargian zegoen BA 34 laguntza postuan, Angeluko Amodio Ganbera hondartza zuen kontrolpean. Hegoalderago, BA 41 posizioak Lapurdiko kostaldea defenditu behar zuen, inoiz Aliatuek itsas erasorik eginez gero.
Pedro Maria Mugika
Pedro Maria Mugika Iparragirre (Idiazabal, Gipuzkoa, 1942) historialaria eta idazlea da.
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Euskal herritarrak gerraren aurrean
Frantziako gudua galdu eta armistizioa egin eta gero, erresistentzia bi frontetan borrokatu zen:
Pinet (Hérault)
Pinet Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Comète Sarea
Eraitsitako hegazkinlariak Frantzia eta Espainiako mugatik pasatzeko Comète sarea sortu zen. Sareak muga zeharkatzeko mugalarien ezaguerak erabili zuten. Adibidez, Florentino Goikoetxea mugalariak 227 pilotu pasa zituen Bidasoan alde batetik bestera. Horrexegatik, hainbat aldiz saritua izan zen Frantziar eta Britainiar gobernuengandik.
Pedro Maria Mugika
Eraginak
Lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak Idiazabalen egin ondoren, Kimika ikasi zuen. Dena den, historia eta artearekiko zaletasuna izan du betidanik.
Pinet (Hérault)
Biztanleria
2007an Pinet udalerrian erroldatutako biztanleak 1.247 ziren. Familiak 502 ziren, horien artean 126 pertsona bakarrekoak ziren (80 bakarrik bizi ziren gizonak eta 46 bakarrik bizi ziren emakumeak), 186 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 156 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 34 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Pedro Maria Mugika
Eraginak
Idiazabalgo parrokoa zen Joakin Tolosaren ondoan hasi zen historialari lanetan, herriko artxiboa eta artelanak berreskuratzen. Familiatik ere izan du zaletasun honekiko eragina, izan ere bere osabetako bat Marcelino Guil artista katailunarra zen, Picasso ren ikasle izandakoa, eta Gaudi rentzako ere lan egindakoa.
Bigarren Mundu Gerra Euskal Herrian
Kontzentrazio-esparruak
Espainiako gerra zibilaren amaieran hego euskal herritar asko Frantziako muga zeharkatu zuten milioi erdi errepublikazaleen parte ziren. Katalunia erori ostean, muga pasa eta Frantziako hegoaldean zehar barreiatutako "harrera" esparruetan sartu zituzten: Argelès-sur-Merkoan, Le Vernet d'Ariègekoan, Barcarèskoan, Gursen edota Septfondsen. Bigarren Mundu Gerraren hasieran, horietariko asko uniforme frantsesez jantzita frontera bidali zituzten Atzerritar Legioko lerroetan, Atzerriko Boluntarioen Martxako Erregimenduetan edota Langile Atzerritarren Konpainietan integratuta. Horien gehiengoa alemaniarren eskuetan erori zen Frantziako inbasioaren lehenengo uneetan (1940ko maiatza-ekainean). Ondoren Alemaniako Stalagetara (gerrako presoentzako esparruetara) bidali zituzten.
Agintari alemaniarrek Francisco Francoren gobernuari espainiar presoekin zer egin galdegin ziotenean, espainiar mugatik haratago espainiarrik ez zegoela adierazi zuen; ondorioz 1940ko abuztuan espainiar errepublikazaleak Mauthausena bidali zituzten, tartean hego euskal herritarrak, bertan hiltzeko asmoz. Kontzentrazio eremu hau izan zen hego euskal herritar gehien hartu zituen zelaia, 115 zehazki.
1942tik aurrera Mauthausena ez ezik gainerako kontzentrazio esparruetara ere bidali zituzten euskal herritarrak: Buchenwald, Dachau, Neuengamme Sachsenhausen etb. Gehienak bizkaitarrak baziren ere, Lapurdi edo Nafarroa Beherean ere deportatu ugari izan zen, baita gainerako euskal lurraldeetakoak ere. Bestalde, Euskal Herrian errefuxiaturik zeuden hainbat europar ere deportatu zituzten naziek, adibidez, Iparralden zeuden 1.500 lagun Auschwitz edo Buchenwalda eraman zituzten.
Pedro Maria Mugika
Egindako lanak
Gipuzkoako ondare historiko eta artistikoaren zaintzarako Ibero taldeko kide izan da.