cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suge
Mosasauro urtarraren hipotesia
Ikerketa genetikoek erakusten dute sugeak eta barano-motako sugandilak ez daudela uste zen bezain gertu, eta beraz Mosasauroak ere ez lirateke gertu egongo. Baina mosasauroak eta sugeak gertuago leudeke baranoak baino. Jurasikoko hainbat fosil zaharragoek eman dezakete bi hipotesi hauei erantzuna.
Épernay-sous-Gevrey
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Épernay-sous-Gevrey udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Suge
Hedapena
2.900 espezie inguru ezagutzen dira, Eskandinaviatik Australiako hegoalderaino. Sugeak Antartika ez beste kontinente guztietan aurki daitezke, baita itsasoetan ere, 4.900 metroko sakonera arte, eta Himalaietan, Asian. Munduko uharte askotan ez dago sugerik, adibidez Irlanda, Islandia eta Zeelanda Berrian. (nahiz eta Zeelanda Berriko uretan badira batzuetan Pelamis platura eta Laticauda colubrinaren aleak).
Scincella beddomei
Scincella beddomei Scincella generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Suge
Sailkapena
Sugeen sailkapena nahiko korapilatsua da, eta hainbat proposamen dago. Gainera oso aldakorra suertatzen da. Azpian lau sailkapen eredu ezberdin proposatzen dira, familien sailkapen posibleekin: {|width="100%"
Épernay-sous-Gevrey
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Suge
Tamaina
Txikienen artean Leptotyphlops carlae aurkitzen dugu, 10 zentimetroko tamainarekin. Suge gehienak txikiak dira, bataz beste metro bateko tamainarekin.
Ikusmena
Sugeen ikusmena oso aldakorra da, argia/iluntasuna desberdintzeko gai direnetatik ikusmen zorrotza dutenengaino. Orokorrean ikusmena balekoa dute, baina ez ona, eta mugimenduak jarraitzeko gaitasuna dute. Orokorrean ikusmena hobea da zuhaitzetan bizi diren sugeengan, eta txikiagoa zuloetan bizi direnengan. Suge batzuek, adibidez Ahaetulla generoaren barruan daudenak, ikusmen binokularra dute, eta bi begiek puntu berean fokatzeko aukera dute. Suge gehienek fokatzeko leiarrak aurrera eta atzera mugitzen dituzte erretinarekiko, beste amniotatan lentea estutzen den bitartean. Gauez bizi diren suge askok pupila luzeak dituzte, egunez bizi direnek biribilak dituzten bitartean.
Infragorriak
Crotalinae, Pythonidae eta Boidae familiako hainbat kidek infragorriak detekta ditzakete, muturrean dituzten zulo sakon batzuei esker. Honi esker odol beroko animaliek isurtzen duten berroa "ikusteko" gaitasuna dute. Crotalinaen zulo hauek sudurzuloa eta begiaren artean daude, buruaren bi aldeetan. Beste suge batzuek zulo horiek goiko ezpainaren gainean dituzte, sudurzuloen azpian.
Dardarekiko sentikortasuna
Lurrarekin kontaktuan dagoen gorputz zatiak gaitasun handia du lurrean ematen diren dardarak nabarmentzeko; horregatik sugeek gaitasun handia dute gerturatzen ari den beste animalia bat lurraren aurka eragiten duen mugimenduarekin hautemateko.
Azala
Sugeen azalak ezkatak ditu kanpoan, horregatik sailkatzen dira Squamata taldearen barruan. Suge gehienek euren azpialdean dituzten ezkatak mugitzeko erabiltzen dituzte, gainazaletan heltzeko aukera ematen dietelako. Betazala beti dago itxita, baina benetan ezkata gardenak dira.
Sugeek auren azala noizbehinka aldatzen dute. Beste narrastiek ez bezala, azal aldaketa aldi berean egiten da gorputz osoan, galtzerdi bat bailitzan. Hau animaliaren hazkuntzarekin bat egiteko sistema bat da, baita egindako zauriak konpontzeko eta kanpoan izan ditzaketen parasitoak ekiditeko. Berrikuntza hau osasunaren sinbolotzat hartzen da eta, horregatik, Eskulapioren hagan agertzen da, botikaren sinbolo gisa.
Hezurdura
Sugeen hezurdura, suge gehienetan, buru-hezur, hioide, ornoak eta saihetsez osatua dago, nahiz eta henofidioen taldean aldaka eta hanken bestigioak dauden.
Hioidea hezur txiki bat da, burezurraren atzean eta azpian kokatzen dena, lepoaren eskualdean. Hezur honetan txertatzen dira sugearen mihia, beste tetrapodoetan bezala.
Bizkarrezurrean 200etik 400era orno daude, espezie batzuetan gehiago. Isatseko ornoak oso gutxi dira konparazioan, normalki %20a baino gutxiago, eta ez dituzte saihetsak. Gorputzeko beste ornoek bi saihets dituzte, artikulatuak. Orno hauek giharrak dituzte atxikita, saihetsen mugimendua egiteko.
Isatsaren autotomia (defentsa mekanismo gisa isatsa galtzeko aukera) ez da ematen suge gehienen artean. Ematen den kasuetan ornoen artean ematen da, sugandiletan ez bezala, non ornoen barruan ematen den.
Suge batzuetan, batez ere Boidae eta Pythonidaen aldakaren bestigioak daude, batez ere aldaka ezproi gisa. Hauek protrusio txikiak dira, erpe baten antzekoak, eta kloakaren bi aldetan kokatzen dira. Erpe hauek ilion eta izterrezurraz geratzen dena dira.
Hortzak
Sugeak polifiodonteak dira, eta hortzak denbora guztiak berritzen ari dira. Hagin mota ezberdinak daude, lotzen diren hezurraren arabera sailkatuak: maxilarrak, pterigoideak, palatinoak, dentarioak eta aurremaxilarrak. Hagin maxilarrak dira anitzenak eta pozoina isurtzeko aukera duten bakarrak. Lau motakoak daude:
Barne organoak
Sugeen bihotza zaku batez inguratuta dago, perikardio izenekoa, bronkioen bifurkazioan koatua. Bihotzak mugitzeko gaitasuna du, ez dutelako diafragmarik. Gaitasun honekin animalia handiak irensterakoan bihotza mugitu eta babesteko aukera dute. Barea behazun xixkuari eta pankreari lotuta dago, eta odola iragazten dute. Timoa bihotzaren gaineko gantzean kokatzen da eta zelula immunitarioak egiteko ardura dauka. Sistema kardiobaskularra ere bakarra da, giltzurrunek ate sistema bat dutelako zeinetan isatsetik igaro den odola bertatik igarotzen den bihotzeraino iritsi aurretik.
Ezkerreko birika bestigiala da, batzuetan oso txikia eta beste batzuetan ez da agertzen, sugeek behar dutelako euren organo guztiak luzeak eta estuak izatea. Espezie gehienetan birika bakarra da funtzionala. Birika hauek sistema baskularizatu bat dute aurrealdean eta beste parte bat atzean, ez duena gas-trukean lanik egiten. Bikoteka agertzen diren organo gehienak, adibidez giltzurrunak edo gonadak, gorputzean zehar agertzen dira, bata bestearen aurretik.
Sugeek ez dute nodo linfatikorik.
Birsortzea
Sugeek birsortzeko modu oso ezberdinak dituzten arren, suge guztiek barne fertilizazioa erabiltzen dute. Hau egiteko bi hemipene erabiltzen dituzte, arraren isatsean gordeta daudenak. Hemipene hauek, batzuetan, gako itxura dute, eta emeen kloakaren hormak hausteko sistemez hornituak daude.
Suge espezie gehienek arrautzak uzten dituzte, baina suge gehienek arrautza hauek berehala uzten dituzte. Espezie gutxi batzuek, adibidez errege-kobrak, habiak egiten dizute eta erruten diren bitartean inguruan egoten dira. Pythonidae gehienak arrautzen inguruan biribilkatzen dira eta bertan egoten dira suge-kumeak atera arte. Eme pitoi batek ez du inoiz arrautza utziko, ez bada eguzkiarekin berotu edo ura edateko. Batzuek bibrazioak egiten dituzte, arrautzen tenperatura igotzeko.
Espezie batzuk obobibiparoak dira eta arrautzak gorputzaren barruan mantentzen dituzte kumea ateratzeko gai den arte. Azken urteotan ikusi ahal izan da espezie batzuk guztiz bibiparoak direla, adibidez Boa constrictor eta Eunectes murinus, euren kumeak karen batekin eta bitelo-zaku baten bidez. Hau oso arraroa da narrastien artean, berez sistema antzekoa bakarrik Carcharhinidae marrazo eta eta Placentalia ugaztunetan aurki daiteke. Bi sistema hauek ohikoagoak dira klima hotzetan.
Pozoina
Kobrak, Viperidae eta gertuko beste suge batzuek pozoia dute euren harrapakinak hil eta inmobilizatzeko. Pozoi hau eraldatutako listua da, haginen bitartez txertatua. Elapidae eta Viperidae familietan oso sistema konplexuak erabiltzen dira pozoi hau txertatzeko, beste batzuetan sinpleki tutu bat da letaginen barruan. Suge pozoitsuek oso harrapakin espezifikoak izan ditzakete, eta auto-defentsan paper txikiagoa jokatzen du.
Pozoia, txistu jariakin guztiak bezala, txegosi aurreko isurkari bat da. Bere lehen lana janaria konposatu disolbagarrietan disolbatzen laguntzea da, txegostea erraztuz. Pozoirik ez duten sugeek ere kalteak sor ditzakete harrapakinaren ehunetan. Hegazti, ugaztun eta suge batzuek euren harrapakarien pozoiari aurre egiteko erresistentzia edo imunitatea garatu dute.
Suge pozoitsuak hiru familia ezberdinetan daude eta, beraz, ez dira talde taxonomiko baliagarria bere horretan.
Pozoia gisa hemotoxinak darabiltzaten sugeek normalki letaginak dituzte euren ahoaren aurrealdean, errazago eginez pozoia harrapakinen barruan sartzea. Neurotoxinak erabiltzen dituzten suge batzuek (adibidez, Boiga dendrophila) legaginak ahoaren atzealdean dituzte, atzerantz kurbatuak. Honek zientzialarientzat zailtasuna dakar, ez baita erraza pozona ateratzea. Elapidaeren barruan dauden sugeek ezin dute ez letaginak zutik jarri ez zuzenean txertatu, beraz haginkada osoa eman behar diote biktimari.
Ikerketa batzuek proposatzen dutenez suge guztiak dira pozoitsuak mailaren batean, baina suge askok ez dute letaginik eta pozoia oso arina lukete. Gaur egungo suge gehienek "ez-pozoitsu" izena daramate, eta teoria honen arabera ezin dute minik eragin, ez dutelako modurik pozoia txertatzeko edo ez dutelako nahikoa gizakiei min egiteko. Teoria honek dio suge guztien arbasoa pozoitsua zela, eta bere ahaide batzuk ere badira gaur egun.
Mugimendua
Sugeek gorputz-adarrik ez dutenez, mugimendua egiteko sistema bereziak dituzte. Bizi diren eremuaren araberako mugimendu ezberdinak egiten dituzte. Adardun animalien gorputz-mugimenduak ez bezala, kontinuo bat eratzen dutela, sugearen mugimenduaren modu bakoitzak sistema ezberdinak erabiltzen ditu ibilgua bukatzeko; trantsizioak moduen artean bat-batekoak izan daitezke.
Alboko uhindura
Alboko uhindura uretan higitzeko modu bakarra da, eta ohikoena lurreko lokomozioan. Modu honetan sugearen gorputza aldizka higitzen da ezker eta eskuin, aurrerantz mugiarazten duten "uhinak" sortuz. Mugimendu hau azkarra dela ematen duen arren, oso gutxitan ikusi da suge bat segundoko bi gorputz adinako higidura egiten, eta ohikoa gutxiago izatea da. Mugimendu era hau egiteak kaloria nahiko erretzen ditu, sugandilatan korrika egiteak bezain beste.
Díon
Díon edo Dio (antzinako grezieraz, Δῖον) antzinako greziar hiri bat zen Pierian. Gune politiko eta kultural garrantzitsua izan zen Greziako garai klasikotik erromatarreraino (K. a. VI. mendetik. - IV. mendera).
Olinpo mendiaren magalean kokatuta, antzinako gune politiko, kultural eta erlijoso garrantzitsua izan zen Antzinako Mazedonian, garai klasikotik (K.a VI. mendetik) erromatarren garai arte (IV. mendea). Herri modernoari Malatria deitu zitzaion 1961. urte arte; orduan ofizialki, Díon izena jarri zioten. Hiri hau uneko Pieria unitate erregionalean kokatuta dago, Erdialdeko Mazedoni an, Katerni hiritik 15 km-ra hego-mendebaldean; 85,9 km iparraldera du Tesalonika eta 65 km hegoaldera Larisa. Atenastik 425 km iparraldera dago kokatuta.
Antzinako Díon hiria zena gaur egun lehen mailako aztarnategi arkeologikoa da, eta herri garaikide berean daude Díongo Arkeologia Parkea eta Díongo Arkeologia Museoa.
Administrazioa
1992ko urrian Díon udalerria eratu zen. Agios Spyridonas, Díon, Karitsa, Kondariótissa, Nea Efesos eta Vrontoú udalerriak barne hartzen zituen. Administrazio zentroa Kondariótisa herrian zegoen. Ondoren, 2011ko tokiko gobernuen erreformarekin, Díon Ekialdeko Olinpo eta Litójororekin bat egin zuen Díon-Olimpo udalerri berria sortzeko. Díon udal unitateetako bat bihurtu zen, eta aurreko udal unitateak tokiko komunitate bihurtu ziren.
Historia
Díon hiria lehen aldiz iturri historikoetan Tuzididesek aipatu zuen. Peloponesoko Gerraren historialari honek zioen Espartako Brasidas generalak Tesalia eta Mazedoniaren arteko muga zeharkatzean lehenengo hiria Dion zela orduan, K.a. 424 urteko espedizioan, Traziako Atenasko kolonietara Perdikas II.a Mazedoniar erregearen aliatuaren erreinua zeharkatu zuenean.
Hiriak bere izena zor dio santutegi garrantzitsu baten hurbiltasunari: Zeusena. Greziar mitologian Hesiodok zabaldutako tradizioan, Emakume katalogoan, Tea, Deukalionen alabak bi seme izan zituen Zeus-ekin, Magnes eta Mazedon (mazedoniarren eponimo edo izen-emailea), Olinpo mendiaren magalean Pierian bizi ziren. Diodoro Sikuloren arabera, Arkelao I.a erregeak, K.a. V. mendearen amaieran aitortu zion Díon eta bere santutegiari gero izango zuen garrantzia Mazedoniako Erresumarentzat. Horren adierazle, sortu zuen Zeusen eta Musen omenez lehiaketa dramatikoak eta atletikoak barne hartzen zituen bederatzi eguneko jaialdiak.
Alexandro Handiak bere armadak bildu zituen Díonen, eta han sakrifizioak egin zituen, mendebaldeko konkista gerrak hasi aurretik. Granikoko guduaren ostean, Alexandrok Lisipo eskultoreari enkargatu zion guduan hildako 25 hetairoien brontzezko eskultura-talde bat egitea. Eskultura talde hau Díon hirian kokatua egon zen, baina zenbait mende geroago Erromara eraman zuen Quintus Cecilio Metellus Macedonicok.
169an K.a.tik., Quinto Marcio Filipo kontsul erromatarra Mazedoniara heldu zen Pertseo Mazedoniakoaren indarren aurka borrokatzeko. Azken hau Díon ondoan zegoen bere indar gehienekin; erromatarrak uxatzeko gai izango ziren beharbada, baina aurrera egin ahala izuak hartu eta Díondik erretiratu ziren hirian zeuden urrezko estatua guztiak hartu ondoren, etsaiek harrapa ez zezaten. Quinto Marcio Filipok bere kanpamendua Díonen ezarri zuen, garai hartan ez zen handia baina ondo hornituta zegoen eraikin publikoz, estatua ugariz eta ondo gotortuta zegoen.
Estrabonek Olinpo mendiaren magalean kokatu zuen Dion eta bere inguruan Pimplea herria zegoela adierazi zuen, non Orfeo mitikoa lotura zuen.
Ostrogodoek Tesalonika setiatu zuten K.o. 254 eta 257 urteetan, horrek eragin zuen Dionen erorketa. Hirugarren mendean lurrikara eta uholde ugari izan ziren; horrela, hiriaren garrantzia pixkanaka gutxituz joan zen.
Indusketa arkeologikoak
Díongo aztarnategi arkeologikoa William Martin Leake ingeles bidaiari ospetsuak identifikatu zuen lehen aldiz 1806ko abenduaren 21ean, aldamenean zegoen Malatria hiri berriaren hondakinen artean. Bere aurkikuntza 1835ean argitaratu zuen Ipar Greziako Bidaiak liburuaren hirugarren liburukian. Léon Heuzeyk aztarnategia bisitatu zuen 1855ean Mission archeologique de Macédoine lana egin zuen garaian, eta gero 1861ean. G. Oikonomos epigrafistak lehen inskripzio sorta bat argitaratu zuen. Halere, 1928 urte arte ez zen hasi ikerketa arkeologiko sistematikoa. Izan ere, G. Sotiriadisek zundaketa batzuk egin zituen 1931 urte arte; horien ondorioz, K.a. IV. mendeko mazedoniar hilobi bat aurkitu zuen, baita basilika paleokristau bat ere. 1960ko hamarkada arte ez zitzaien indusketei berrekin, oraingo honetan G. Bakalakisen zuzendaritzapean, antzokiaren eta horren inguruaren eremuan. 1973az geroztik, Tesalonikako Aristoteles Unibertsitateko D. Pandermalis irakasleak indusketa arkeologikoak zuzendu ditu.
Zeusi eskainitako tenplu bat zegoen, baita Demeter eta Isis gurtzeko hainbat tenplu ere.
2006an Heraren estatua bat aurkitu zuten hiriko harresien barruan. Bi mila urteko eskultura helenistikoa hau Díongo lehen kristauek hiriaren harresiaren betegarri gisa erabili zuten.
Zizurko Euskaldunok
Zizurko Euskaldunok Espainiako Alderdien Legea onartu ondoren Zizurren sorturiko plataforma ezkertiar eta abertzalearen izena da. 2003an sortu zen Udal Hauteskundeetan aurkezteko, baina Espainiako Audientzia Nazionalak legez kanpo utzi eta partehartzea debekatu zion, Batasunaren ondorengoa zela argudiatuz.
Charlie Chaplin
Charles Spencer Chaplin, batez ere Charlie Chaplin hipokoristikoarekin ezaguna (Walworth), Londres, 1889 apirilaren 16 – Vevey, Vaud, Suitza, 1977 abenduaren 25) zinema mutu zein soinuduneko aktore, zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea izan zen. Kennington-eko auzoan hezi zen, "music-hall"-eko aktore askoren artean. Film mutuari esker izan zuen arrakasta gehien bereziki Txarlot pertsonaiarekin. Hortik aurrera umorismoa eta film mutuen sinbolo izateagatik ospetsua da. Lehen Mundu Gerla amaitzerakoan, mundu mailan zinematografiaren gizon ezagutuena zen. Bere film askotako musikagilea izan zen. Geraldine izeneko alaba izan zuen, aktorea ere izan zena.
Biografia
Charles Spencer Chaplin East Street, Walworth-en (Londresen) jaio zen 1889ko apirilaren 16an, Ingalaterran. Hannah Chaplin (sortzez Hannah Harriet Pedlingham Hill) eta Charles Chaplin Sr-ren sema zen. Bere garaian Chaplinek berak esandakoari sinetsi behar, inon ez baita gordetzen haren jaiotzari buruzko dokumentazio ofizialik. Halere, 2011n aurkitutako gutun batek argudiatu zuen Black Patch Parkeko karabana batean, Birmingham ondoko ijito akanpaleku batean sortu zela. Haren bi burasoak music-hall artistak izan ziren. Haren aita, Charles Spencer Chaplin Sr, aktorea eta abeslaria izan zen; ama berriz, Hannah Chaplin, espektakuluaren munduan Lily Harley ezizenarekin zen ezagutua. Azken urtetan Chaplinen jatorri ijitoaren ideia zabaldu bada ere, ez da frogatu.
Haurtzaroa
Gurasoak Chaplin jaio baino lau urte lehenago ezkondu ziren, eta hiru urte bete aitzin banatu, nahiz eta ez ziren dibortziatu. 1891eko errolda batek agerian jarri zuen Harley Barlow Street-en bizi zela bere bi semeekin (Charles Sydney John Hawkes izeneko anaia zeukan 1885–1965). 1892an, Hannah Chaplinek hirugarren seme bat eduki zuen, George Wheeler Dryden (haren aita music-hall arloko Leo Dryden zen). Haur hura bere aitarekin joan zen sei hilabete zeuzkala, eta ez zuen Charlie Chaplinekin harremanik eduki beste 30 urtez.
Chaplin pobrezian bizi izan zen haurtzaroan. Lehen urteak amarekin eta Sydney anaiarekin igaro zituen Lambetheko Kennington Roade inguruan, Londresen. Ama antzerki aktorea izan zen, baina bere lanbidea laringe eritasun baten ondorioz utzi behar izan zuen. Ez zeukan diru iturririk, noizbehinka egiten zituen erizain eta jostun lan batzuez aparte; aitak ez zien diru-laguntzarik eman. Egoera gero eta okerrago zegoela, Lambeth Workhouse-era igorri zuten, zazpi urte zeuzkala. Londresko Central London District School pobreentzako eskolan bizi izan zen. Chaplinek horretaz zeukan oroitzapena zen “abandonatua” izan zela. Handik hemezortzi hilabeteren buruan berriz elkartu zen amarekin, baina tarte laburrerako. Ama berriz ere behartua izan zen semeak Workhousera igortzera, 1898ko uztailean. Handik gutxira, bi semeak Norwood eskolara bidali zituzten; hura ere pobreenentzako eskola zen.
1898ko irailean, Hannah Cane Hill erietxe psikiatrikoan sartu zuten, psikosi baten ondorioz, sifiliak eta elikadura eskasak eraginda. Han egon zen bi hilabeteetan, Charlie eta Sydney aitarekin bizi izan ziren, nahiz eta ez zuten ia ezagutzen. Aita alkoholikoa zuten eta umeek gutxitan ikusten zuten. Haurrenganako krudelkeriaz babesteko erakunde nazionalaren bisita ere izan zuten, aitarekin bizi zuten egoera okerraren ondorioz. Aita handik bi urtera hil zen, gibeleko zirrosi baten ondorioz, 38 urte zituela (Charliek 12 urte zituen).
Ama berriz ere gaixotu zen 1903an. Chaplin arduratu zen, 14 urte zeuzkala, ama Cane Hillera eramateaz. Hainbat egun pasa zituen janari bila, eta zenbait aldiz kanpoan lo egin behar izan zuen, Sydney anaia armadatik itzuli zen arte. Hannah handik zortzi hilabetera askatu zuten, baina 1905ean berriro gaixotu zen, behin betirako. Erietxean egon zen, 1928an hil zen arte.
Gaztaroa
Pobreentzako eskolan ikasten zuen eta ama erietxean zegoen bitartean, Chaplin antzerkian hasi zen. Lehen agerraldia bost urtetan egin zuen, bere ama ordezkatzeko Aldershot-en. Horren ondoren, amak bultzatu zuen antzerkian jarrai zezan. Chaplinek aurrerago idatzi zuen amak ohartarazi ziola talentu handia zeukala. Aitaren harremanei esker (Aitaren aldetik amamaren ama Romanichalseko Smith familiatik zetorren, eta Chaplin oso harro zegoen horretaz), Chaplin Eight Lancashire Lads dantza taldeko kide bihurtu zen. Talde horrekin Ingalaterran gaindi ibili zen, 1899an eta 1900an. Chaplinek gogor lan egin zuen, eta publikoan arrakasta lortu zuen; baina ez zuen dantzara mugatu nahi, antzerkian ere aritu nahi zuen.
Bitarte horretan, amak ziurtatu nahi zuen Chaplin eskolara joaten zela, baina honek eskola utzi zuen 13 urte zituela. Hainbat lanetan hasi zen—hiltegi batean, berin ufatzailea, kale saltzailea— Frohman konpainiarekin Ingalaterra barnealdean eta hiriburuan egindako bira kontratu batzuk eduki arte. 14 urtetan, antzerki agentzia batean sartu zen, eta zuzendariak nabaritu zuen antzerkilari gazteak zeukan dohainaz. Laster eman zion paper nagusia, Harry Arthur Saintsburyren Jim, a Romance of Cockayne antzezlanean. Obra hark ez zuen iraun bi hilabete baino gehiago, baina Chaplinek ohore asko jaso zuen.
Geroago, Saintsburyk beste paper bat lortu zuen Chaplinentzat, Charles Frohmanen Sherlock Holmes obran. Sekulako arrakasta lortu zuen, eta horri esker antzerki haren jatorrizko bertsioan parte hartzera deitu zuten, William Gilletteren ondoan. 1906ra arte jarraitu zuen antzerki hartan.
Laster aurkitu zuen beste lan bat antzerki talde berri batean, eta anaiarekin batera hasi zen Repairs izeneko komedia esketxak egiten. 1906ko maiatzean, Casey’s Circus taldean hasi zen, eta estilo burleskoan aritu zen. Horri esker, ikuskizuneko izar bihurtu zen. 18 urte bete zituenerako, antzerkilari onaren fama lortua zuen.
AEBetako lehen urratsak
Sydney Chaplin Fred Karnoren talde komiko ospetsuan sartu zen, 1906an, eta hango antzezle nagusi izatea lortu zuen, 1908an. Urte hartako otsailean, Charlie anaiarentzako bigarren mailako paper bat lortu zuen. Karno ez zegoen konbentzituta, lotsatiegia iruditzen zitzaiolako antzerkian aritzeko. Baina Charlie Chaplinek London Coliseum antzokian egindako emanaldiak txundituta utzi zuen, eta bere taldean hartu zuen berehala. 1909an paper nagusia eman zion, eta 1910ean Jimmy the Fearless antzerki berriko aktore nagusi jarri zuen. Arrakasta handia lortu zuen, eta prentsak antzezle gaztea goraipatu zuen.
Karnok Ipar Amerikan egin behar zuen birarako aukeratu zuen. Chaplinek hango kritikariak zur eta lur utzi zituen, eta mimoan ari zen inoizko artista hoberenetako gisa deskribatu zuten. Talde berean geroago oso ospetsu bilakatuko zen beste aktore bat ere joan zen: Arthur Stanley Jefferson, Stan Laurel izenarekin ezaguna. Bira hark 21 hilabete iraun zituen, eta Erresuma Batura itzuli ziren 1912ko ekainean. Geldialdiak eragindako depresio txiki baten ondoren, oso pozik jarri zen urrian beste bira batean hasi zenean.
Keystone
AEBetako biran sei hilabete zeramatzala, New York Motion Picture Company konpainian sartzea proposatu zioten Chaplini. Haien antzezlanak Mack Sennett produktoreak ikusi zituen eta honek kontratua egin zion Chaplin gazteari Keystone Film Company izeneko enpresan, erretiroa hartzekotan zegoen Fred Mace Keystone estudioko izarra, ordezkatu zezan. Chaplinek kontratua izenpetu zuen 1913ko irailean: astean 150 dolarreko soldata (2020ko 3.880 dolar ) eskaini zioten.
Chaplin Los Angelesko estudioetara heldu zen 1913ko abendu hasieran, baina ez zen antzezten hasi 1914ko otsailera arte, Mack Sennett produktoreari gazteegia iruditzen zitzaiolako. Lehen film laburra, Making a Living, 1914ko otsailaren 2an atera zen, baina Chaplinek film hura gorroto zuen. Bigarren filmean, Chaplinek Txarloten jantzia hartu zuen, Kid Auto Races at Venice filman. Bere autobiografian azaldu zuen jantzi zabal haietan eroso sentitu zela, eta itxura zaharragoa hartzeko, bibote txiki bat jarri zuela. Jantzi haietan sortu zen Txarlot pertsonaia.
Chaplinek laster egin zuen bere pertsonaia hori, eta hainbat proposamen egin zituen agertzen zen filmetarako, baina zuzendariek beti atzera bota zizkioten. Istilu handiena Mabel Normand zuzendariarekin izan zuen, Mabel at the Wheel filmerako. Kontratua ia bertan behera utzi zuten, baina Sennettek Chaplinekin jarraitzea erabaki zuen, hainbat eskaera jasoak zituztelako, ordurako.
1914ko maiatzaren 4an atera zen Caught in the Rain, Chaplinek lehen aldiz zuzendutako filma. Arrakasta handia lortu zuen. Ondoren, Keystonek ekoiztutako eta aktore gisa ari zen film labur gehienak zuzendu zituen. Astean film bat zuzentzen zuen, garai hartan. Urte bukaeran, kontratua bukatu zenean, astean 1.000 dolarreko soldata (2020ko 25.525 dolar ) eskatu zuen, baina Sennettek uko egin zion, gehiegi zela iruditzen zitzaiolako.
Essanay
Essanay Film Manufacturing Company konpainiak Chaplini  asteko 1.250 dolar (2020ko 31.591 dolar ) eskaini zizkion, eta beste 10.000 dolar haiekin hasteagatik. Estudio hartan sartu zen 1914ko abendu bukaeran. Estudio hartan Leo White, Bud Jamison, Paddy McGuire eta Billy Armstrong aktoreekin lan egin zuen. Aski laster ezagutu zuen Edna Purviance, San Frantziskoko taberna batean, A Night Out bere bigarren filmerako emakume aktore baten bila zebilela. Zortzi urtez, 35 filmetan parte hartu zuen Chaplinen ondoan. Bikote ere izan ziren 1917ra arte.
Chaplin berehala egin zen oso ospetsu. Saltegiak hasi ziren Txarlot pertsonaiari lotutako produktuak saltzen, komikietan agertu zen eta baita kantuetan ere. Haren fama Amerikako Estatu Batuetatik harago hedatu zen, eta zinemako lehen nazioarteko izarra izan zen. Chaplinek Essenay-rekin zuen kontratua 1915eko abenduan bukatzekoa zen, eta, bere arrakastaz jakitun, 150.000 dolarreko (2020ko 3,8 milioi dolar ) enplegatze saria eskatu zuen. Garai berean hainbat proposamen jaso zituen Universal, Fox edota Vitagraph estudioetatik.
Mutual
Gero eta diru gehiago irabazten zuen heinean bere erti lanetan kontrol gehiago lortu zuen.
Azkenik, Charles Chaplin Film Corporation, ekoizpen enpresa sortu zuen.
Chaplin egilea
1919. urtean Mary Pickford, Douglas Fairbanks eta D. W. Griffithekin batera United Artists konpainia sortu zuen, eta hiru hamarkadatan zuzendaritza taldekoa izan zen konpainia horretan, 1950. urtera arte.
1927. urtean soinudun filmak agertu eta zineman iraultza ekarri zuten. Hala eta guztiz ere, film soinudun nagusitzen hasi ziren garaietan Chaplinek soinua gehitu zien bere filmei, bai, baina nahiago izan zuen elkarrizketak saihestu eta keinuen poetikari eutsi. Soinua bere filmeei musika gehitzeko erabili zuen ezer baino lehen.
1936. urtean Modern Times ("Garai modernoak") filmaren azken partean, entzun zen lehen aldiz film batean Chaplinen ahotsa, ulergaitza den abesti bat abesten. Dena den, Modern Times film mututzat hartzen da, elkarrizketarik-eta ez dagoelako. Elkarrizketa geroago agertuko ziren. Soinudun film arruntaren munduan The Great Dictator (1940) filmarekin saretu zen, Alemania eta Austriako Adolf Hitler politikariren kontrako eta faxismoaren kontrako filma. AEB II. Mundu Gerran sartu baino urte bete lehenago ekoiztua. Film horretan Chaplinek bi pertsonaia batera egin zituen, alde batetik bizargile judutar koitadu bat, jazarpenaren biktima den koitadu bat eta beste aldetik diktadore handi bat.
Konpromiso politikoa
Ezkerreko joera politikoa erakutsi zuen Charles Chaplinek behin baino gehiagotan. Batez ere bere filmetako ekoizle bihurtu zen hasierako garaietan ikus daiteke joera hori. AEBetan ekonomia krisi latza, Depresio Handia, egon zen garaietan sistema ekonomikoarekin kritiko agertu zen. Haurtzaroa mixeria gorrian eta heltzaroan oparotasunean bizi izan zen gizona garapen kapitalismo etengabearekin kritiko agertu zen, esate baterako Modern Times (Garai modernoak) filmean (1936).
The Great Dictator edo Monsieur Verdoux filmak dira Charles Chaplinen konpromiso politikoaren beste erakusgarri.
Joera politiko ezkertiarra izatea alde batetik eta, behar bada, batzuek oraindik ere britainiar etorkintzat hartzen zutela bestetik, Joseph McCarthy senatariak gidaturiko House Un-American Activities Committee horrek 1914. urtean ikertu zuen. Komunistatzat ere hartu zuten batzuk eta komunisten (edo) kontrako sorgin ehizaren biktima izan zen. Badaezpada AEBetatik alde egin zuen lanean lasai egin ahal izateko.
1952. urtean, Chaplinek Erresuma Batura bidaia egin zuen eta itzultzea zaila egin zitzaion, Suitzan geratu zen bizitzen eta ez zen Hollywoodera itzuli 1972. urtera arte (Oscar sari bat jasotzera joan zen).
1975. urtean Ingalaterrako Isabel II. erreginak Sir titulua eman zion: Sir Charles Spencer Chaplin.
1977. urtean hil zen Suitzako Vevey hirian. Bere gorpua lapurtu zuten familiari dirua eskatzeko asmoz baina lapurren plana ez zen ondo atera eta gorpuzkinak atzera agertu ziren.
Euskal Herrian
Charlie Chaplinek hainbat egotaldi egin zituen Euskal Herrian. Hiru aldiz izan zen Baigorriko Etxauz jauregian, hango jabe Harry Abadia Ürrüstoiren adiskidea baitzen. 1921ean ezagutu zuten elkar. Chaplinen asmoa zen Parisi buruzko film bat egitea, eta horretarako eskatu zion laguntza Harry Abadiari. Elkar ezagutzeari esker, A Woman of Paris filma egin zuen, 1922an. 1924an, aldiz, The Gold Rush filmaren grabaketan, Abadia izan zen Chaplinen zuzendariaren laguntzaile.
Chaplin 1925ean, 1926an eta 1931n izan zen Etxauzian. Azken urte hartan, Chaplin Miarritzen ere egon zen, Hotel du Palais hotelean. Hotel horretako gela garestienak Charles Chaplin appartment du izena, haren omenez. 1931ko udan Donostiara joan zen bere lagun Harry Abadiarekin, zezenketa bat ikustera. Orduan haserretu ziren bi lagunak, behin betiko. Hain zuzen, Abadiak film baterako ideia aipatu zion Chaplini, eta honek ideia hori berea balitz bezala kontatu omen zien Donostian zeuzkan lagunei.
Filmak
Film askok bi izen dauzkate, jatorrizkoa, letra etzanaz, eta herrikoia, parentesi artean.
Turdus swalesi
Turdus swalesi Turdus generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.
Champsanglard
Champsanglard Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Creuse departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Summis desiderantes affectibus
Summis desiderantes affectibus (Gar gorenaren irrikan) Inozentzio VIII.a aita santuak 1484ko abenduaren 5ean promulgatutako buldaren izenburua da. Testuaren helburua inkisidoreei Alemanian sorginen ehizerako botere gehiago ematea zen. Beste aldetik, bulda horrekin 906 urtean promulgatutako Canon Episcopi atzera bota zuen; Canon horrek sorginkerietan sinistea heresia zela ezartzen zuen.
Ingurumen historikoa
Heinrich Kramer inkisidorearen eskaerari erantzunez aita santuak plazaratu zuen bulda hau: honen bidez Alemaniako bertako eliza-autoritateen laguntza inkisidoreei zabaldu nahi zuen. Buldarekin Heinrich Kramer eta Jacob Sprenger dominikoek Alemaniako lehen sorgin ehiza beldurgarriari ekin zioten. Biek ala biek, 1486-1487. urtean, antza haiek jasotako esperientzietan oinarrituta, Malleus Maleficarum (Sorginen mailua) liburu ospetsu eta zitala sinatu zuten, sorginkeriaren aurka borrokatzeko eskuliburua (oraindik gaur egun argitaratzen da). Gaur egun egileen izenak zalantzak daude: dirudienez Kramerrek bakarrik idatzi zuen eta Sprengerren ospea erabili zuen liburuari oinarri teologiko handiago emateko. Inozentzio VIII.ak Inkisizioari bere onespen osoa eskaini zien, sorgirekietan nahastutako errudunak haien arduren araberako kartzelarekin eta zigorrekin zigortzeko. Bulda, funtsean, Kramerren iritziak onartu zituen, hau da, Rhin bailaran sorginkeri eta heresia epidemia bat gertatzen ari zela, bereziki Mainz, Kolonia, Trier, Salzburg eta Bremen elizbarrutietan.
Champsanglard
Biztanleria
2007an Champsanglard udalerrian erroldatutako biztanleak 227 ziren. Familiak 100 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Summis desiderantes affectibus
Ingurumen historikoa
Buldaren bidez tokiko agintariei inkisizioekin lankidetzan aritzea eskatzen zuen aita santuak eta hori egiten ez zutenei eskumikuekin mehatxatzen zituen. Mehatxuak izan arren, Kramerrek ez zuen espero zuen laguntza jaso. Ondorioz, baztertu behar izan zen aipatutako Malleus Maleficarum liburua idazteko; liburuaren hasieran Summis desiderantes affectibus bulda jarri zuen, aita santuaren onespena nolabait azaltzeko. Dena dela liburua ez da elizaren testu ofiziala.
Buldan sorginkeriaren krimen espiritualak eta materialak laburki azaltzen dira. Historikoki, buldak haro moderneetako sorginkeriaren ehizari atea ireki zuela onartuta dago. Buldak, bestetik, badu ere bere irakurketa politikoa zeren eta Alemaniako apaiz katolikoen eta Erromako apaizen arteko gatazkak erakusten batitu, azken finean inkisidoreak Erromako agindupean zeuden eta.
Champsanglard
Etxebizitza
2007an 201 etxebizitza zeuden, 101 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 76 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 197 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 101 etxebizitza nagusietatik 85 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 5 etxek bi gela zituzten, 18 etxek hiru zituzten, 28 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 62 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 53 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 41 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Guaza de Campos
Guaza de Campos Palentziako udalerria da, Tierra de Campos eskualdean dagoena.
Champsanglard
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Guaza de Campos
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 63 biztanle zituen.
Champsanglard
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 137 ziren, horien artean 102 aktiboak ziren eta 35 inaktiboak ziren. 102 pertsona aktiboetatik 91 lanean zeuden (49 gizon eta 42 emakume) eta 11 langabezian zeuden (7 gizon eta 4 emakume). 35 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Guaza de Campos
Hemen Domingo Urbón de Alcántara (1811-1851) abenturazale karlista jaio zen.
Champsanglard
Diru sarrerak
2009an Champsanglard udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 229 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.510 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 7 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 2 zerbitzu enpresak ziren.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2000. urtean Champsanglard udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 665 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Marcilla de Campos
Marcilla de Campos Palentziako udalerria da, Tierra de Campos eskualdean dagoena.
Eutropis grandis
Eutropis grandis Eutropis generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Abaiara
Abaiara Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Gipuzkoako ibaiak
Gipuzkoako ibaiak ibilbide labur eta arro txikikoak dira, iturburuen mendiak itsasotik hurbil baitaude. Emari handiko eta iraunkorrekoak dira, euri asko eta sarri egiten baitu.
Ekialdetik mendebalderuntz:
Bidasoa
Bidaso ibaiak iturburua Nafarroan du, 710 m-ko garaieran. Gipuzkoan Endarlatsan sartu eta 9 km egiten ditu Lapurdirekin mugan. Ibaian gora ibar estua da, itsasoratze aldean zabalduz eta Hendaia, Hondarribia eta Irun kokatzen diren eremu laua sortuz. Itsasoratzean Txingudi badia dago, Hondarribiko eta Ondarraitz hondartzek itsasotik babesten baitute.
Oiartzun
Oiartzun ibaia 15 km luze den ibai laburra da, Aiako Harrian jaio, Errenteria igaro eta Pasaiako badian isurtzen dena. Malda handiko ibaia da (milako 45,3) eta, horregatik, sedimentu kopuru handia garraitzen du eta badiara eramaten.
Urumea
Urumea ibaia Leitzan du iturburua 710 m-ko garaieran eta 53 km luze da. Hernanin Añarbe ibaiaren urak jaso eta Donostian itsasoratzen da, Urgull eta Ulia mendien artean, Gros auzoko hondar eremuak sortuz (Zurriola).
Oria
Oria ibaia da Gipuzkoan luzeena (80 km) eta arro hidrologiko handienekoa. Lizarratetik hurbil du iturburua, Aizkorriko mendilerroan, 660 m-ko garaieran. Hainbat ibaiadar ditu: Leitzaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza eta Urtsuaran. Orion itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: Zegama, Segura, Olaberria, Beasain, Ordizia, Legorreta, Alegia, Tolosa, Villabona, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil.
Urola
Urola ibaia Legazpitik hurbil du iturburua, Aizkorriren iparraldeko magalean 720 m-ko garaieran. Urrestilla eta Errezil ibaiadarrak ditu eta honako herri hauek zeharkatzen ditu Zumaian itsasoratu baino lehen: Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia,Zestoa eta Aizarnazabal.
Deba
Deba ibaia 825 m-ko garaieran du iturburua, Elgetako Eizmendin. 58 km luze da eta ibaiadar ditu Ego, Aramaio eta Arantzazu ibaiak. Izen bereko herrian itsasoratzen da, Deban, eta herri hauek zeharkatzen ditu: Leintz Gatzaga, Aretxabaleta, Eskoriatza, Arrasate, bergara, Soraluze, Elgoibar eta Mendaro.
Katie Vincent
Katharine "Katie" Vincent (Mississauga, Ontario (Kanada), 1996ko martxoaren 12a) piraguismoan lehiatzen den kirolari kanadarra da.
Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabazi zuen C-2 500 m modalitatean, Laurence Vincent-Lapointe herrikidearekin batera, 1.59,041ko denboraz, Txinako (urrezkoa) eta Ukrainako (zilarrezkoa) bikoteen atzetik.
Peseux
Peseux Suitzako udalerria da. Neuchâtel kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Trøgstad
Trøgstad Norvegiako udalerria da. Østfold konderrian kokatua dago. 204.49 km² ditu eta 5,039 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Azkona (argipena)
Azkona hitzak hainbat adiera ditu.
Karrika Antzerki Taldea
Karrika Antzerki Taldea 1998. urtean Durangon sorturiko antzerki taldea da.
Ibilbidea
Durangoko ikastetxeetarako emankizunak egiteko asmoz sortu zen taldea. Kurutziaga Ikastolako eskulan tailerrean sortzen zituzten jantzi eta materialak hasiera hartan. San Agustin Kultur Etxea ireki zenean Karrikak Martxoak 31 lana plazaratu zuen bertan eta orduan elkarte bien arteko harremanak eratu ziren, antzerki taldeak entsegutarako areto finko bat lortu zuen ondorioz. Materialen kopurua handitu ahala Ikastolako biltegia txiki gelditu zen eta lonja bat erosi zuten Karrikajoia izena duena. Hilabeteak eman zituzten auzolanean txoko berria atontzen.
Podemos Ahal Dugu Sestao
Podemos Ahal Dugu Sestao 2016 an sortutako alderdia da, Elkarrekin Podemos koalizioaren parte.
Alderdiaren historia
2014 an Bai Ahal Da - Sí Se Puede Sestao (BAD-SSP Sestao) hautesle taldea sortu zen.
2016 an Podemos Ahal Dugu Sestao alderdia sortu zen, hautesle taldearen ondorengoa dena.
Alderdiaren idazkari nagusia Richar Vaquero izan zen (2019-2021) eta gaur egun Pablo Fernández da (2021-).
Elkarrekin Podemos koalizioaren parte da, baina bere antolamendu propioa du eta programa, ildo eta ideario propioa.
Barne antolamendua
Alderdiaren barne antolamenduari dagokionez, alderdiak idazkari nagusia bat dauka (koordinatzaile edo udal-koordinatzaile ere deitua).
Erakundeetan ordezkaritza
2015eko udal hauteskundeetan (Bai Ahal Da - Sí Se Puede Sestao hautesle-talde moduan), Soraya Pereira eta Inma Arias izan ziren hautetsiak (udal-hautetsiak).
2019eko udal hauteskundeetan (Podemos-Ahal Dugu Sestao - IU - Equo Berdeak koalizio moduan), Soraya Pereira eta Inma Arias izan ziren hautetsiak (udal-hautetsiak).
Alderdiaren bozeramalea Sestao ko Udalean eta udal-taldearen koordinatzailea Soraya Pereira izan zen 2015-2019 legegintzaldian eta 2019-2023 legegintzaldian.
Podemos Ahal Dugu Sestao alderdiaren bozeramalea eta udal-taldearen liderra Sestao ko Udalean (kargu instituzionala):
Dobsonia chapmani
Dobsonia chapmani Dobsonia generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Nematoida
Nematoida animalien klado bat da, barnean nematodoak eta nematomorfoak dituena.
Spydeberg
Spydeberg Norvegiako udalerria da. Østfold konderrian kokatua dago. 141.99 km² ditu eta 5,073 biztanle ditu.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Chorrochó
Chorrochó Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Luis Pedro Peña Santiago
Luis Pedro Peña Santiago (Irun, Gipuzkoa, 1933ko azaroaren 26a - Donostia, Gipuzkoa, 1994ko abuztuaren 20a) Euskal Herriko idazle, etnologo eta mendizale bat izan zen. Donostiako Parte Zaharrean Graphos izeneko liburu-dendaren jabea zen.
Jesus Elosegirekin batera hainbat hilabeteetan zehar Euskal Telebistako Natura eta Mendiari buruzko Ibilbideak izeneko saioaren gidoigilea izan da. 1992an Euskal Herriko mendiak ezagutarazten eginiko lanarengatik Donostiako Udalak Merezimenduaren Domina eman zion. Gainera, Club Vasco de Camping elkarteko lehenbiziko ohorezko kide ere izendatu zuten.
1964. urtetik aurrera Diario Vasco egunkariko Arte, Arkeologia, Etnografia, Natura, Mendia, Mitologia eta Usadioak, bidaiak eta ibilbideei buruz idazten zuen atal bat izan zuen (hasiera batean igandeetan, ondoren larunbatean argitaratu zen).
Goierriko Murumendi mendiaren gailurrean bere omenezko hilarri diskoidal bat dago, gainera Donostian bere izena daraman Luis Pedro Peña Santiago pasealekua ere badago.
Callogobius stellatus
Callogobius stellatus Callogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
RSA
RSA 1977 urtean Ronald Rivest, Adi Shamir eta Leonard Adlemanek sortu zuten kriptografia-sistema edo zifratze-sistema da. Oso zifratze-sistema segurua da eta zenbaki-teorian oinarritzen da. Berezia da publikoa den gako bat erabiltzen duelako. Erabiltzaile bakoitzak bi zifratze-gako ditu: bata publikoa eta bestea pribatua. Mezuak zifratuta jaso nahi dituen pertsonak bere gako publikoa beste edonori pasatzen dio, baina mezu zifratu horiek irakurtzeko behar den gako pribatua berak bakarrik daki. Sistema honetan abantaila handia da igorle eta hartzailearen artean ez dela gako sekretua adostu behar.
Scincella huanrenensis
Scincella huanrenensis Scincella generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Turdus aurantius
Turdus aurantius Turdus generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.
Fatoumata Coulibaly
Somé Fatoumata Coulibaly (Bamako, Mali, 1950eko hamarkadaren amaieran) aktorea, zinema-zuzendaria, kazetaria eta Maliko emakumeen genitalen mutilazioaren aurkako aktibista da.
Callogobius tanegasimae
Callogobius tanegasimae Callogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
RSA
RSA algoritmoa erabiliz bidalitako mezuetan zenbakiak agertzen dira letren ordez. Zifratzearen funtzionamendua ausaz aukeratutako bi zenbaki lehen handi (gutxienez 100 digitu) lortzean datza, mezua zifratuta bidali dadin. Uste da RSA segurua izango dela zenbaki handi bat lehenen produktuan deskonposatzeko modu azkarrak ezagutzen ez diren bitartean.
Historia
1976. urtean Whitfield Diffie eta Martin Hellman ikerlariek, gako publiko eta gako pribatu asimetrikoan (hau da, bi gako ezberdin, non bat izateak ez duen bestearen informaziorik ematen) oinarritutako kriptosistemaren kontzeptua asmatu zuten. Zenbaki teoria aplikatuz zifratze-sistema eraginkor bat sortzen saiatu ziren aritmetika modularra erabiliz. Funtzionatzen zuen zifratze-sistema bat lortzetik hurbil geratu baziren ere, ez zuten lortu noranzko bakar batean zuzendua dagoen funtzio bat formulatzea; gako publikoaz gako pribatua lortzea posiblea zen.
Ron Rivest, Adi Shamir eta Leonard Adleman MIT-ko ikerlariak urtebetez aritu ziren noranzko bakar batean zuzendua dagoen eta kontrako noranzkoan erabiltzea zaila den funtzio baten bila. Gogor saiatu ondoren, ezinezkoa zela pentsatzen hasiak zirela, Rivest funtzioari buruz pentsatzen aritu zen gau oso bat, eta lan mordoa egin ondoren, hurrengo egunerako lortua zuen funtzioa.
Gaur egun RSA kriptosistemako gakoak kalkulatzen dituen algoritmoari, RSA algoritmoa deritzo.
Funtzionamenduaren adibidea
RSAren funtzionamenduaren ideia hurrengoa da: igorleak giltzarrapo bat irekita duen kutxa bat bidaltzen dio hartzaileari, eta igorleak bakarrik du giltza. Hartzaileak kutxa jaso, mezua idatzi, kutxan jarri eta giltzarrapoarekin ixten du (orain hartzaileak ezin du mezua irakurri). Hartzaileak kutxa igorleari bidaltzen dio eta giltzaz irekitzen du. Adibide honetan, giltzarrapodun kutxa igorlearen “gako publikoa” da, eta giltzarrapoaren giltza haren “gako pribatua” da.
RSA Gakoen kalkulua
RSA zifratze-sistema gako publiko eta pribatu asimetrikoetan oinarrituta dago. Gako publikoa, (n,e), zifratu gabe bidaltzen da, edonork ikusteko moduan. Bidaltzaileak bidali beharreko mezua gako publiko hori erabiliz zifratzen du eta gako pribatua (d) duen hartzaileak deszifratuko du, berak eta ez beste inork lortuko duelarik bidaltzaileak igorritako informazioa deszifratzea. Mezu zifratua eta gako publikoa ikusi dituzten gainerakoek ezin izango dute mezua deszifratu praktikoa litzatekeen denbora epe batean, beti ere RSA gakoak nahiko handiak badira. Zenbaki handiak faktorizatzeak duen zailtasunagatik gertatzen da hori, eta horretan datza, hain zuzen ere, RSA algoritmoaren segurtasuna.
RSA gakoak kalkulatzeko urratsak honakoak dira:
Gako publikoa: (n,e), gako pribatua: (d).
Fatoumata Coulibaly
Biografia
Fatoumataren familian hainbat belaunalditako artista- musikariak daude. Bere amona, Bazéko Traoré, jai kulturaletan aritzen zen abeslaria zen, Sikasso eskualdean oso ezaguna.
RSA
Zifratzea
Bidaltzaileak bidali beharreko mezua zifratu aurretik, derrigorrez karaktereak zenbaki bihurtu behar ditu. Horretarako, aukera ezberdinak existitzen badira ere, ASCII kodeketa erabili ohi da. Kodeketa horren arabera, alfabeto latinoko Atik Zrako hizki larriak 65etik 90erako kodeen bidez adierazten dira eta hizki xeheak 97tik 122ra bitarteko kodeen bidez. Testuetan agertu ohi diren gainerako karaktereek ere (zenbakiek, ikurrek, ...) badute beren ASCII kodea esleituta. Kodeketa prozesuaren ondorioz lortzen diren kodeak X notazioaz adierazten dira aurrerantzean.
Fatoumata Coulibaly
Ibilbidea
Bigarren hezkuntza egin ondoren, daktilografia eta kontabilitatea ikasi zituen, eta Parisko UNECOk prentsa arduradunak prestatzeko korrespondentziaz emandako ikastaro bat egin ondoren, beka bat lortu zuen Parisen informatika ikasteko, bere aita militarraren laguntzarekin. 1978an Malira itzuli zen Air Malin edo irrati nazionalean lan egiteko. Baba Diarrak, Plangintza ministro zen garaian, Radio Malin programa-zuzendaritzako idazkari-postua lortzen lagundu zion, 23 urte zituenean.
RSA
Zifratzea
Behin mezua kodetu denean, zifratze-prozesua hasten da. RSA algoritmoaren arabera, X kodea zifratzea (n,e) gako publikoa erabiliz honako eragiketa egitea da:
Krná
Krná Eslovakiako udalerri bat da, Poltárko barrutian kokatuta. 14,02 km²ko azalera du eta 51 biztanle 2017ko datuen arabera.
William Tolbert
William Robert Tolbert Jr. (Bensonville, 1913ko maiatzaren 13a - Monrovia, 1980ko apirilaren 12a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako 20. presidentea izan zen 1971ko 1980ra.
Eutropis madaraszi
Eutropis madaraszi Eutropis generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Eutropis tammanna
Eutropis tammanna Eutropis generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Krná
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1435. urtekoa da.