cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Christoph Friedrich GutsMuths
Gymnastik für die Jugend
Eskuliburuaren izenburu osoa hauxe da: "Gazteendako gimnasia. Gida praktikoa eskolek erabiltzeko ariketa zoragarri eta dibertigarriei buruz. Gorputz hezkuntzan egin behar diren hobekuntzei buruzko entsegua". Idazleak Wolff-en eragina aitortzen du, naturalismo izeneko mugimendu intelektualarekin batera -Jean-Jacques Rousseau filosofoaren lana barne- eta Antzinako Grezia ko gimnasian oinarriturik. GutsMuthsen zioa gizarte modernoak berarekin zekarren gainbehera fisikoa ekiditea zen; horretarako, gimnasia metodo zientifiko bat garatzea nahi izan zuen, garaiko fisiologia eta dietetika ezagupenekin integratuz. Lehen aipatu dugunez, Johann Bernhadt Basedow-ek Philanthropinum ikastetxean garatutako eredua jarraitu zuen. Halere, ariketa fisikoa ulertzeko modu berrian Gutsmuthsen lanak izan zuen eraginik handiena.
Eskuliburuan 29 ariketa desberdin deskribatzen ditu, Greziako pentatloia ren eta berak asmatutako ariketa berrien inguruan egituraturik. Bere idazlanak eskalada, dantza, jauzia, ariketa militarrak, korrika egitea, igerian egitea, jaurtitzea eta oinez egiteko ariketak ere bazituen. Bigarren edizioa orekari, bainatzeari, pisu-eramateari, deklamazioari, barauari, jauzi ariketei, pisu-altxatzeari, eskulanari, aire libreko gimnasioa antolatzeari, tiratzeari eta borrokatzeari buruzko informazioarekin osatu zen.
Usetxi
Usetxi (esteribarreraz: Usutxi edo Usitxi) Esteribar udalerriko leku bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdeko Ibarrak azpieskualdean.
Johann Christoph Friedrich GutsMuths
Gymnastik für die Jugend
Liburuaren kapitulu batek (Ball mit Freystäten, oder das Englische Base-ball) ("Estazio libredun pelota, edo base-ball ingelesa") beisbol modernoaren aurrekariaren deskribapena dakar, gerora strikeout izenarekin ezagutuko zen araua barne.
GutsMuthsen lan honek arrakasta handia izan zuen, eta hizkuntza askotarako itzulpenak egin ziren, gerora hainbat aldiz berrargitaratuak eta plagiatuak izango zirenak. Danimarka n eta Suedia n bereziki, liburu honen hedapenak kirola diziplina bereizi gisa aitortzea ekarri zuen. 1800an edizio bat argitaratu zen Londres en (J. Johnstonek inprimatua) eta 1802an Amerikako Estatu Batu etan (Filadelfia ko William Duanek inprimatua). Bigarren edizioa 1804. urtean atera zen.
Usetxi
biztanle zituen.
Bertako biztanleak usetxiarrak (esteribarreraz: usutxiarrak edo usitxiarrak) dira.
Izena
Usetxi, Usutxi edo Usitxi toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Johann Christoph Friedrich GutsMuths
Idazlanak
Hauek dira GutsMuthsek argitaratu zituen lan nagusiak:
Eragina
GutsMuthsi "gimnasiaren aitona" izatea aitortu zaio. Bere lana gorputz hezkuntza landu zuten espezialista askotan eragina izan zuen, hala nola:
Usetxi
Geografia
Usetxi Esteriberran dago.
Ingurune naturala eta klima
Esteribarko udalerriaren azalera handia dela eta, klima alde handiak daude Esteribar iparraldearen eta hegoaldearen artean. Hala, udalerria klima kontinentalaren eta klima atlantikoaren mugan kokatzen da. Ezaugarri kontinental mediterraneoak ekialdean nabarmentzen dira, eta ezaugarri atlantikoak, berriz, mendebaldean. Urteko batez besteko tenperatura 8 °C eta 12 °C bitartekoa da, eta prezipitazioak 1 000 eta 1 600 mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 120 - 140 inguru izaten dira.
Johann Christoph Friedrich GutsMuths
Omenaldiak
GutsMuthsen omenez izendatutako erakunde, elkarte, instalakuntza, leku eta taldeen izenak oso ugariak dira:
Usetxi
Ingurune naturala eta klima
Pagoak eta pinu basatiek udalerriaren basoen %68 hartzen dute. Horrez gain, haritzak eta gaztainondoak daude ibarreko gunerik lauenetan. Birlandatutako basoen azalera 128 hektareakoa da, eta batez ere pinu beltz austriarra erabiliz egin zen XIX. mendetik aurrera. Pagoak ugariagoak dira udalerriaren iparraldeko gune menditsuenetan.
Johann Christoph Friedrich GutsMuths
Omenaldiak
2009an, Waltershausen herriak nazio-ospakizun bat egin zuen GutsMuthsen 250 urteurrenaren harira; Schnepfenthalen ibilaldiak, jaialdia, folklore emanaldiak, erakusketa eta bestelako ekitaldiak izan ziren.
Ilhan Omar
Ilhan Omar (Mogadiscio, Somalia, 1982ko urriaren 4a) Minnesotako estatubatuar politikaria da. 2016ko azaroan aukeratua izan zen, jatorri somaliarreko lehen pertsona eta Estatu Batuetako Ordezkarien Ganberan eserleku bat lortzen duen lehen emakume musulmana bihurtuz. Eserleku bat lortu zuen Minnesotagatik, Somaliako komunitate handiena biltzen duen estatua, Minnesotako Laborantza Alderdi Demokrataren aliatua. Aurretik, Women Organizing Women Networkeko (Emakumeen sareak antolatzen dituzten emakumeak) Politika eta Ekimenen zuzendaria izan zen. Bere alderdiko caucus feministako presidenteordea da.
Usetxi
Estazio meteorologikoak
Esteribarren dagoen Eugi kontzejuan, itsasoaren mailatik 617 metrora, Nafarroako Gobernuak 1968an jarritako estazio meteorologikoa dago. Gainera, 1975ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Irotz lekuan, itsasoaren mailatik 479 metrora. Bestalde, 1995ean, beste estazio meteorologiko bat inauguratu zen Zubiri kontzejuan, itsasoaren mailatik 526 metrora. Eugiko estazioa da Usetxirako balio egokienak ematen dituena, hurbilen dagoena baita.
Ilhan Omar
Ilhan Omarri eraso ugari egin dizkiote Ipar Amerikako sektore kontserbadoreek, hala nola, bigamia edo "migrazio iruzurra" egin izanaren akusazioa. Bere aldetik, Donald Trumpek "herraz kargatutako estremista" izatea leporatu zion eta eskatu zion "bere herrialdera itzultzeko" nahiz eta Omar estatubatuar herritarra den.
Brushita
Brushita fosfato motako minerala da eta gypsum supertaldearen kidea da.
Usetxi
Historia
Errege-erreginen jaurerriko antzinako herria izan zen, eta bertako "ehiztariek", 1280an, Iragi, Leranotz, Aramendia eta Gurbindokoekin batera, 100 sos eta garagar eta olozko 40 kahitzeko urteko bularra zor zuten.
1835-1845eko erreformetara arte, ibarreko diputatuak eta erregidore batek gobernatzen zuten lekua, etxeen artean txandaka izendatzen zena (bost tresna eta XVIII. mendea amaitzean hondatutako bat, 1849an bost bizilagun). Azken egun horretan, Zangozako Ureta etxeari zegokion parrokoa aurkezteko eskubidea; haurrak Zubiriko eskolara joaten ziren.
Demografia
biztanle zituen Usetxi.
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Esteribarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Erroibar eta Artzibar ibarrekin hitz egiten zena.
Brushita
Ezaugarriak
Brushita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.
Usetxi
Euskara
Koldo Zuazok, 2010ean, Esteriberrak nafarrera euskalkian sailkatu zituen.
Usetxiko azpieuskalkia esteribarrera da, eta, zehazki, Erdiesteribartar aldaera. 2007ko udazkenean, euskaldun behintzat gabeak baziren ibarran.
Euskararen Foru Legea
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legeari jarraituz, Esteribar eremu euskalduneko udalerria da. 2001eko erroldan, herritarren % 25ek zekien euskaraz.
1986tik geroztik, Esteribar udalerriaren izen ofiziala Esteribar da.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Cris Miró
Cris Miró (Buenos Aires, Argentina, 1965eko irailaren 16a - 1999ko ekainaren 1a) argentinar aktorea, dantzaria eta vedettea zen. Argentinan ospea lortu zuen lehen emakume transgeneroa izan zen.
Tximino Erregea
Tximino Erregea (txineraz Sun Wukong (孫悟空), japonieraz Son Gokū (そん ごくう) ) Txinako izaki legendario bat da, bereziki ezaguna XVI. mendeko Mendebaldera Bidaia liburuagatik (西遊記/西游记) eta ondoren egindako istorio eta adaptazio askorengatik. Tximino Erregearen jatorria eleberria baino askoz zaharragoa da, eta Hanuman tximino-jainko hinduraino edo Song dinastiako Ramayanaraino hedatzen da. Eleberrian, harri batetik jaiotako tximino batek naturaz-gaindiko botereak lortzen ditu taoismoaren praktikak jarraituz. Zeruaren aurka matxinatu ostean, Budak mendi baten azpian kartzelaratzen du, eta beranduago Tang Sanzang monjearekin bidaia bat egiten du mendebaldera (Indiara) budisten sutrak lortzeko.
Tximino Erregeak indar oso handia du; gai da bi mendi zerutiarren pisua garraiatzeko bere bizkar gainean "meteoro baten abiaduran" korrika egiten duen bitartean. Gai da, era berean, 108.000 li bidaiatzeko korrikaldi bakar batean. Sun Wukongek 72 Lurraren transformazioak ere ezagutzen ditu, eta horregatik gai da hainbat animalia eta objekturen itxura hartzeko. Era berean, gerlari aparta da, zeruko gerlaririk onenak garaitzeko gai baita. Bere ileak ezaugarri magikoak ditu, Tximino Erregearen klonak egiteko gaitasuna baitu, eta, aldi berean, ileak arma, animalia edo objektuen antza har dezake. Eguraldia manipulatzeko gai da eta pertsonak geldiaraz ditzake magia erabilita.
Oxycercichthys veliferus
Oxycercichthys veliferus Oxycercichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Pseudochromidae familian sailkatzen da.
Kimika
Kimika (egiptoerako kēme («lurra») hitzetik eratorria) materiaren konposizioa, egitura eta propietateak aztertzen dituen zientzia naturala da, bai elementu, espezie, konposatu, nahasketa edo beste substantzia batzuen formari dagokionez, bai horiek erreakzioetan zehar izaten dituzten aldaketei eta energia kimikoarekin duten erlazioari dagokienez. Linus Paulingek honela definitu zuen: substantziak aztertzen dituen zientzia, haien egitura (atomoak egokitzeko motak eta moduak), propietateak eta horiek beste substantzia batzuetan eraldatzen dituzten erreakzioak, denboraren arabera. Kimika, kimika supramolekularra izenaz ezagutzen den bere adarretako baten bidez, nagusiki elkartze supratomikoez arduratzen da, hala nola gasak, molekulak, kristalak eta metalak, hauen konposizioa, propietate estatistikoak, transformazioak eta erreakzioak aztertuz, nahiz eta kimika orokorrak materiaren propietateak eta elkarreraginak eskala atomikoan ulertzea ere barne hartzen duen.
Kimika modernoa alkimian oinarrituta garatu zen. Praktika protozientifiko esoterikoa zen, baina baita esperimentala ere, kimikako, fisikako, biologiako, metalurgiako eta farmaziako elementuak konbinatzen zituena, besteak beste. Fase hau iraultza kimikoarekin amaitzen da, Robert Boylek gasak aurkitzearekin, materia kontserbatzeko legearekin eta oxigeno bidezko errekuntzaren teoriarekin, Antoine Lavoisier zientzialari frantziarrak proposatuak. Sistematizazioa elementuen taula periodikoaren sorrerarekin eta teoria atomikoaren sarrerarekin nabarmendu zen, ikertzaileek materiaren egoeraren, ioien, lotura kimikoen eta erreakzio kimikoen oinarrizko ulermena garatu zutenean. XIX. mendearen lehen erdialdetik, kimikaren garapenak berekin dakar egungo ekonomian eta bizi-kalitatean garrantzi handia duen industria kimikoaren agerpena eta hedapena.
Printzipioak
Egitura atomikoaren egungo eredua eredu mekanika kuantikoa da. Kimika tradizionalaren abiapuntua oinarrizko partikulak, atomoak, molekulak, substantziak, metalak, kristalak eta materiaren beste agregatu batzuk aztertzea da. Materia egoera solidoan, likidoan, gaseosoan eta plasmatikoan azter daiteke, modu isolatuan edo konbinatuan. Kimikan aztertzen diren elkarreraginak, erreakzioak eta transformazioak atomoen arteko interakzioen emaitza izan ohi dira, atomoei lotuta mantentzen dituzten lotura kimikoen berrantolaketetara eramaten dituztenak. Portaera horiek kimikako laborategi batean aztertzen dira.
Kimikako laborategiak estereotipoz erabiltzen ditu beirazko hainbat material mota. Hala ere, beirateria ez da funtsezkoa kimikarako, eta kimika esperimentalaren zati handi bat (kimika aplikatua edo industriala bezala) beirazko matrazerik gabe egiten da.
Erreakzio kimiko bat substantzia batzuk substantzia desberdin batean edo batzuetan eraldatzea da. Eraldaketa kimiko horren oinarria atomoen arteko lotura kimikoetan elektroiak berrantolatzea da. Sinbolikoki ekuazio kimiko baten bidez adieraz daiteke, non atomoek subjektu gisa esku hartu ohi duten. Eraldaketa kimiko baten ekuazioan, ezkerreko eta eskuineko atomoen kopurua berdina da. (Bi aldeetan atomo kopurua desberdina denean, transformazioari erreakzio nuklearra edo desintegrazio erradioaktiboa esaten zaio). Substantzia batek jasan ditzakeen erreakzio kimiko motak eta substantzia horrekin batera gerta daitezkeen energia-aldaketak oinarrizko arau batzuek mugatzen dituzte, lege kimiko gisa ezagutzen direnak.
Energia- eta entropia-kontsiderazioak beti dira garrantzitsuak ia azterketa kimiko guztietan. Substantzia kimikoak egituraren, fasearen eta konposizio kimikoaren arabera sailkatzen dira. Analisi kimikoaren tresnak erabiliz azter daitezke, hala nola espektroskopia eta kromatografia. Ikerketa kimikoan aritzen diren zientzialariei kimikari deitzen zaie. Kimikari gehienak azpi-diziplina batean edo batzuetan espezializatzen dira. Zenbait kontzeptu funtsezkoak dira kimika aztertzeko; hona hemen kontzeptu horietako batzuk:
Materia
Kimikan, materia masa atsedenean eta bolumena (espazioa okupatzen du) eta partikulez osatuta dago duen oro da. Materia osatzen duten partikulek ere masa dute atsedenean; partikula guztiek ez dute masa atsedenean, fotoiak bezala. Materia substantzia kimiko hutsa edo substantzien nahasketa izan daiteke.
Atomoak
Atomoa (grezieratik: ἄτομος, atomos, «zatiezina») protoi eta neutroi nukleo batez osatutako partikula bat da, elektroi hodei batez inguratua. Atomoa elementu kimikoen oinarrizko partikula da, eta elementu kimikoak euren atomoetan dagoen protoi kopuruaren arabera bereizten dira. Adibidez, 11 protoi dituen edozein atomo sodioa da, eta 29 protoi dituen edozein atomo kobrea da. Neutroi kopuruak elementuaren isotopoa definitzen du.
Atomoak oso txikiak dira, 100 bat pikometroko diametrokoak normalean. Giza ile batek milioi bat karbono atomo inguru neurtzen ditu. Hau txikiagoa da ikusten den argiaren uhin luzerarik laburrena baino, eta horrek esan nahi du gizakiek ezin dituztela atomoak mikroskopio konbentzionalekin ikusi. Atomoak hain dira txikiak, ezen ezin baita zehatz aurreikusi haien portaera fisika klasikoa erabiliz, efektu kuantikoak direla eta.
Atomo baten elektroiak indar elektromagnetikoak erakartzen ditu nukleo atomikoaren protoiek. Nukleoaren protoiak eta neutroiak indar nuklearrak erakartzen ditu. Indar hau indar elektromagnetikoa baino indartsuagoa izaten da, elkarren artean positiboki kargatutako protoiak uxatzen dituena. Egoera jakin batzuetan, aldaratzeko indar elektromagnetikoa indar nuklearra baino handiagoa da. Kasu honetan, nukleoa zatitu egiten da eta atzean hainbat elementu uzten ditu. Desintegrazio nuklearreko modu bat da.
Atomoak atomo batekin edo batzuekin batu daitezke lotura kimikoen bidez, molekulak edo kristalak bezalako konposatu kimikoak sortzeko. Atomoek elkartzeko eta bereizteko duten gaitasuna da naturan ikusitako aldaketa fisiko gehienen erantzulea.
Elementuak
Atomo-mota bakar batez osaturiko substantziari deritzo elementu kimiko. Elementu bat osatzen duten atomoek Z zenbaki atomiko bera, hau da, protoi-kopuru bera, dute. Gaur egun, 118 elementu ezagunak dira, eta, multzo horretan, elementu oso ezagunak, karbonoa, burdina eta zilarra adibidez, eta beste ezohikoago batzuk, esaterako lutezioa edo tulioa, daude. Elementu horietako 90ek jatorri naturala dute; beste guztiak, aldiz, partikula-azeleratzaileen bidez lortzen dira. Elementu guztiak taula periodikoan biltzen dira, zenbaki atomikoaren arabera ordenatuta. Elementu bakoitzari izen bat eta letra batez edo biz osaturiko ikur bat dagozkio. Aspalditik ezagunak diren elementuei latinetik datorkie ikurra, hala nola Fe (ferrum), Pb (plumbum), Na (natrium).
Kimika klasikoan, elementu deitzen zitzaion substanzia sinpleagoetan deskonposatu ezin zen substantzia orori, eta esanahi hau oraindik ere erabiltzen da.
Konposatuak
Konposatu bat elementu batek baino gehiagok osatzen duten substantzia kimiko hutsa da. Konposatu baten propietateek bere elementuenekin antz gutxi dute. Kimika Puru eta Aplikatuaren Nazioarteko Batasunak (IUPAC) ezartzen du konposatuen nomenklatura estandarra. Konposatu organikoei nomenklatura organikoaren sistemaren arabera deitzen zaie. Konposatu inorganikoen izenak nomenklatura inorganikoaren sistemaren arabera sortzen dira. Konposatu batek osagai bat baino gehiago dituenean, bi motatan banatzen dira: osagai elektropositiboak eta osagai elektronegatiboak. Gainera, Chemical Abstracts Servicek substantzia kimikoak indexatzeko metodo bat asmatu du. Sistema horretan, substantzia kimiko bakoitza CAS erregistro-zenbaki baten bidez identifikatzen da.
Eleftherios Petrounias
Eleftherios Petrounias, grezieraz Ελευθέριος Πετρούνιας, (Atenas, Grezia, 1990eko azaroaren 30a) gimnastikan aritzen den kirolari greziarra da.
2016ko Udako Olinpiar Jokoetan (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen Eraztunak, gizonezko kategorian. 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan (Tokio), berriz, brontzezkoa lortu zuen kategoria berean. Biak Grezia ordezkatuz. Tokion, Liu Yang (urrezko domina) eta You Hao (zilarrezko domina) txinatarren atzetik sailkatu zen.
Kimika
Molekulak
Beraz, molekulak elektrikoki neutroak diren unitate gisa existitzen dira, ioiak ez bezala. Erregela hori hausten denean, "molekulari" karga bat emanez, emaitzari ioi molekularra edo ioi poliatomikoa esaten zaio batzuetan. Hala ere, molekula-kontzeptuaren izaera diskretu eta bereiziak, ioi molekularrak ongi bereizirik egotea eskatzen du, masa-espektrometro baten hutsean zuzendutako sorta bat bezala. Solidoetan bizi diren multzo poliatomiko kargatuak (adibidez, ioi sulfatoak edo nitrato arruntak) ez dira "molekulatzat" hartzen kimikan. Molekula batzuek aparkatu gabeko elektroi bat edo gehiago dituzte, erradikalak sortuz. Erradikal gehienak erreaktiboak dira konparatiboki, baina batzuk, oxido nitrikoa (NO) adibidez, egonkorrak izan daitezke.
Hala ere, substantzia edo konposatu kimiko guztiak ez daude molekula diskretuz osatuta, eta, hain zuzen ere, Lurraren azala, mantua eta nukleoa osatzen duten substantzia solido gehienak molekularik gabeko konposatu kimikoak dira. Beste substantzia mota horiek, hala nola konposatu ionikoak eta sareko solidoak, per se identifika daitezkeen molekularik ez izateko moduan antolatuta daude. Horren ordez, substantzia horiek formula-unitateen edo gelaxka unitarioen arabera aztertzen dira, substantziaren barruko egitura errepikakor txikiena bezala. Substantzia horien adibide dira gatz mineralak (mahaiko gatza, esaterako), karbonoa eta diamantea bezalako solidoak, metalak eta silikato gisa ezagutzen diren mineralak, kuartzoa eta granitoa, esaterako.
Molekula baten ezaugarri nagusietako bat geometria da, askotan egitura esaten zaiona. Molekula diatomiko, triatomiko edo tetraatomikoen egitura tribiala izan daitekeen bitartean (lineala, piramidal angeluarra, etab.), molekula poliatomikoen egitura, sei atomoz baino gehiagoz osatuak (hainbat elementuz osatuak), erabakigarria izan daiteke beren izaera kimikorako.
Faseak
Sailkapen kimikoak bereizten dituzten propietate kimiko espezifikoez gain, substantzia kimikoak hainbat fasetan egon daitezke. Kasu gehienetan, sailkapen kimikoek ez dute loturarik faseen sailkapen horiekin; hala ere, fase exotikoago batzuk bateraezinak dira propietate kimiko jakin batzuekin. Fase bat sistema kimiko baten egoera-multzo bat da, egitura-propietate antzekoak dituena zenbait baldintzatan, hala nola presioan edo tenperaturan.
Propietate fisikoek, hala nola dentsitateak eta errefrakzio-indizeak, fasearen balio bereizgarrietan kokatzeko joera dute. Materiaren fasea fase-trantsizioak definitzen du. Trantsizio hori sortzen da sisteman sartzen edo sistematik ateratzen den energia sistemaren egitura berrantolatzeko erabiltzen denean, baldintza orokorrak aldatu beharrean.
Faseen adibiderik ohikoenak solidoak, likidoak eta gasak dira. Substantzia askok fase solido ugari dituzte. Adibidez, burdina solidoaren hiru fase daude (alfa, gamma eta delta), tenperaturaren eta presioaren arabera aldatzen direnak. Fase solidoen arteko desberdintasun nagusietako bat atomoen egitura kristalinoa edo antolamendua da. Kimikaren azterketan aurkitu ohi den beste fase bat fase urtsua da, hau da, uretako disoluzio batean (hau da, uretan) disolbatutako substantzien egoera.
Hain ezagunak ez diren beste fase batzuk hauek dira: plasmak, Bose-Einsteinen kondentsatuak eta kondentsatu fermionikoak, bai eta material magnetikoen fase paramagnetikoak eta ferromagnetikoak ere. Ezagutzen diren fase gehienak sistema tridimentsionalei buruzkoak badira ere, sistema bidimentsionaletan analogoak defini daitezke, eta horrek arreta jaso du biologiako sistemetarako duten garrantziagatik.
Lotura kimikoak
Atomo eta molekulen artean gertatzen diren indarren bidez eratzen dira haien arteko loturak. Atomoak elkartu egiten dira molekulak sortzeko, lotura kimikoak eratuz. Lotura kimikoen energiak handiak dira (kasu gehienetan, 200-800 kJ/mol artekoak). Molekulen arteko indarrak edo Van der Waalsen indarrak askoz ahulagoak dira (1-10 kJ/mol artean aurkitu ohi dira), baina oso garrantzitsuak dira. Lotura kimikoak hainbat eratakoak dira: lotura kobalentean, atomoek elektroiak partekatzen dituzte molekulak osatzeko; lotura ionikoan, atomoen artean erabateko elektroi-transferentziak gertatzen dira, ioiak sortzen baitira, eta indar elektrostatikoen bidez lotzen baitira. Muturreko bi kasu horien artean tarteko loturak daude, ekarpen ioniko eta kobalenteak dituztenak. Solido metalikoen kasuan, lotura metalikoaz hitz egiten da. Solido horietan, atomoak ionizatuta daude, eta elektroiak modu nahiko librean mugitzen dira kristal-sarean. Loturaren ezaugarriak ongi ulertzeko, mekanika kuantikoaren legeetara jo behar da.
Energia
Energia hainbat eratan existi daiteke materian, hala nola energia zinetiko, potentzial, termiko, elektriko, kimiko, nuklear edo bestelako eratan, eta, halaber, kontuan eduki behar dira beroa eta lana, energia gorputz batetik bestera pasatzeko modutzat. Laburbilduz, zientziaren arloan erabiltzen den energia hitza gorputzetan aldakuntza fisikoak eragiteko ahalmenarekin dago lotuta.
Energia kimikoa molekulen eta konposatu kimikoen egituran metaturik dagoena da, barne-lotura kimikoen eraketaren kausaz. Energia hori erreakzio kimikoen bidez askatzen da.
Erreakzioak
Erreakzio kimiko batean modu askotako substantziak egon daitezke: elementu zein konposatu solidoak, likidoak gasak eta abar. Oro har, erreaktiboetako atomoak berrordenatu egiten dira; hau da, lotura kimikoak apurtu eta berriak sortzen dira.
Erreakzio kimiko bat ikurren bidez adierazi ahal izateko, ekuazio kimikoak erabiltzen dira. Ekuazioetan, zein sustantziak eta zein proportziotan parte hartzen duten adierazten da.
Aurreko ekuazio kimikoan agertzen diren zenbakiek erreaktiboen eta produktuen arteko proportzioak adierazten dituzte, hau da, erlazio estekiometrikoak.
Erlazio horiek hauxe adierazten dute: A substantziaren a molekulak erreakzionatzeko, B substantziaren b molekula beharko dira, eta, ondoren, C substantziaren c molekula eta D substantziaren d molekula sortuko dira.
Erreakzio kimiko arruntetan, ekuazioaren bi aldeetako atomo-motak eta -kopuruak berdinak dira, eta horri erreakzioa doitua egotea esaten zaio.
Erreakzio batean zenbat erreaktibo gastatuko den eta zenbat produktu sortuko den jakiteko, ekuazioaren estekiometria erabiliko dugu; baina kontuan hartu behar da hasieran ipinitako kantitateak ez baldin badira estekiometriak agindutakoak proportzioan kantitate urrienean dagoen erreaktiboa izango dela erreakzioa mugatuko duena; eta horri erreaktibo mugatzailea esaten zaio.
Adibidez, burdina metalikoak airearen oxigenoarekin erreakzionatutakoan, burdina-oxidoa eratzen da.
Adibide honetan, erreakzioa atmosfera zabalean eginez gero, erreaktibo mugatzailea burdina izango da, nahi adina oxigeno baitago atmosderan. Erreakzioak hainbat irizpideren arabera sailka daitezke, baina beharbada sinpleena erreakzioan parte hartzen duten substantzien arabera egitea da; horren arabera, erreakzio ez-organikoak eta erreakzio organikoak bereizten dira. Horien artean nagusiak hauexek dira: azido-base erreakzioak, erredox erreakzioak, errekuntza-erreakzioa eta hauspeatze-erreakzioak.
Ioiak eta gatzak
Ioia elektroi bat edo gehiago galdu edo bereganatu dituen espezie kargatua da, atomo zein molekula. Atomo batek elektroi bat galtzen duenean eta, beraz, elektroiek baino protoi gehiago dituenean, atomoa karga positiboko ioia edo katioia da. Atomo batek elektroi bat irabazten duenean eta, beraz, protoiak baino elektroi gehiago dituenean, atomoa negatiboki kargatutako ioia edo anioia da.
Katioiek eta anioiek gatz neutroen kristal-sare bat osa dezakete; sodio kloruroa (NaCl) eratzen dute Na+ eta Cl- ioiek.
Ioi poliatomikoen bi adibide: hidroxidoa (OH-) eta fosfatoa (PO43-).
Plasma erabat ionizatutako gas-materiaz osatuta dago, normalean tenperatura altuetan.
Azidoak eta baseak
Azidoen eta baseen lehen definizioa Arrheniusena da, 1887koa, zeinak azidoa disoziatzean protoiak askatzen dituen substantzia gisa definitu zuen. Brønstedek eta Lowryk azidoak protoi-emaile gisa eta baseak protoi-hartzaile modura definitu zituzten 1923an, eta, hala, azido eta base konjugatuak definitzen dira: azidoak protoia eman ostean gelditzen den molekulari azido horren base konjugatu deritzo, zeina protoi bat hartuz, dagokion azido konjugatu bihurtzen den. Adibidez, uretan dagoen azido azetikoak protoi bat gal dezake, bere base konjugatua den azetatoa emateko, eta, modu berean, azetatoak protoi bat har dezake bere azido konjugatua den azido azetikoa emateko. Hala, azido azetikoak (HA) eta azetatoak (A-) azido-base bikotea eratzen dute.
1923an, halaber, Lewisek beste era batera definitu zituen azidoak eta baseak. Definizio horren arabera, azidoak elektroi-bikote bat onartzeko gai diren substantziak dira, eta baseak, berriz, elektroi-bikotea emateko gai diren substantziak. Lewis-en azido-base teoriak bere baitan hartzen du Brønsted eta Lowryrena.
Azidotasuna bi metodoren bidez neurtzen da eskuarki. Arrheniusen azidotasunaren definizioan oinarritutako neurri bat pH-a da, disoluzio batean hidronio ioien kontzentrazioaren neurri bat, eskala logaritmiko negatiboan adierazia. Hala, pH baxuko disoluzioek hidronio ioien kontzentrazio handia dute, eta azidoagoak direla esan daiteke. Beste neurketa, Brønsted–Lowryren definizioan oinarritua, azidoaren disoziazio-konstantea da (Ka), eta substantzia batek azido gisa jarduteko duen ahalmen erlatiboa neurtzen du azido baten Brønsted–Lowryren azidoaren definizioan. Hau da, Ka altuagoa duten substantziek joera handiagoa dute erreakzio kimikoetan hidrogeno-ioiak emateko Ka balio baxuagoak dituztenek baino.
Erredox erreakzioak
Erredox erreakzioen kontzeptuan sartzen dira atomoek beren oxidazio-egoera aldatzen duten erreakzio kimiko guztiak, elektroiak irabaziz (erredukzioa) edo elektroiak galduz (oxidazioa). Beste substantzia batzuk oxidatzeko gaitasuna duten substantziei esaten da eta agente oxidatzaile edo oxidatzaile deitzen zaie. Oxidatzaile batek beste substantzia baten elektroiak erauzten ditu. Era berean, beste substantzia batzuk erreduzitzeko gaitasuna duten substantziak agente erreduktoreak edo erreduktoreak direla esaten da.
Erreduktore batek elektroiak transferitzen dizkio beste substantzia bati eta bere burua oxidatzen du. Eta elektroiak "ematen" dituenez, elektroi-emaile ere esaten zaio. Oxidazioa eta erredukzioa behar bezala adierazten dira oxidazio-zenbakiaren aldaketaren bidez —elektroien transferentzia erreala ezin da inoiz gertatu. Horrela, oxidazioa hobeto definitzen da oxidazio-zenbakia handitzea bezala eta erredukzioa oxidazio-zenbakia gutxitzea bezala.
Oreka kimikoa
Nahiz eta oreka kontzeptua asko erabiltzen den zientzian, kimikaren testuinguruan, konposizio kimikoaren zenbait egoera desberdin posible direnean sortzen da, hala nola, elkarren artean erreakziona dezaketen zenbait konposatu kimikoren nahasketa batean, edo substantzia bat fase-mota batean baino gehiagotan egon daitekeenean.
Orekan dagoen substantzia kimikoen sistema bat, aldatu ezin den konposizioa izan arren, ez da estatikoa izaten; substantzien molekulek elkarren artean erreakzionatzen segitzen dute, eta horrek oreka dinamikoa sortzen du. Hala, kontzeptuak deskribatzen du nola konposizio kimikoa bezalako parametroek denborarekin aldaketarik gabe irauten duten.
Lege kimikoak
Kimikaren baitan lege nagusiak hauek dira:
Sorrera
Kimikaren jaiotza suaren sorrerarekin batera izan zela esan daiteke, berau izan baitzen zalantzarik gabe, gizakiak, konturatu gabe izanik ere, erabili zuen lehenengo erreakzio kimikoa (errekuntza erreakzioa). Aurkitutako garai hartako tresneriek argi eta garbi uzten digute ordurako erabiltzen zela sua. Aurkitutako gauza gehienak metalezkoak, zeramikazkoak, beirazkoak dira; pigmentuak ere aurkitu izan dira, ehun tindatuak, eta abar.
Metalak lortzea, zeramikazko edo beirazko materialak egitea, pigmentuak landareetatik edo mineraletatik ateratzea, lurrinak eta kosmetikoak gertatzea, gorpuak momifikatzea, eta abar; horiexek dira hasierako gizakiak Kimikaz zituen lehenengo ezaguerak. Material horien artean gizakiak aurrena erabiltzen ikasi zituenak metalak izan ziren, zalantzarik gabe; material gogorrak ziren, iraunkorrak, forma ematen errazak eta gauzak egiteko aukera handiak ematen zituztenak. Hauen artean eta kronologiaren arabera, urrea, zilarra, brontzea eta burdina aipa daitezke. Dauden objekturik aspaldikoenak urrezkoak dira, K.a. 5000 urtearen ingurukoak. Oso arrazoi sendoa dago urrearen erabilpen hain goiztiarra izateko: izadian aske aurkitzen da. Bere koloreagatik, duen iraunkortasunagatik eta urria delako, betidanik izan da estimu handiko metala. Urrezko platerean jatea, txinatarrek uste zutenez, nahikoa zen gizakiaren bizitza luzatzeko; urrea xurgatzen bazen betiko bizitza lortuko zen eta gainera ahalmen berezia lortzen zen urreari esker: gizakia bat-batean mugi zitekeen leku batetik bestera. Sineskeriak baino ez, hainbat kasutan. Edozelan ere, urrea eta zilarra askotan elkarrekin nahastuta egoten dira izadian.
Biak bereiztea oso prozesu zaila zenez, aleazioa zen erabiltzen zena. Horrela bada, aleazio honen erabilera zabalduz joan zen eta elektroi izena ema zitzaion, eta urteetan beste metal bat zela uste izan zen. Urrearekin eta zilarrarekin batera kobrea ere hasi zen erabiltzen. Eta izan ere oso erabilia izan da, baina beste zeregin batzuetarako.
Ez dakigu nola eta noiz isolatu edo bakartu zen lehenengo aldiz metal hau, baina historiako aurkikuntzarik handienetakoa izan zela esaten badugu, ez dugu uste gehiegi esaten ari garenik. Brontze Aroa K.a. 4000. urtearen inguruan koka daiteke. Egiptoko lehen dinastien garaian eta Homeroren garaiko Grezian brontzea erabiltzen zen, gaur egun burdina erabiliko litzatekeen lekuetan.
Ospe handia izan zuten feniziarrek brontze lanetan; oso bakezaleak izanik ere, beraiek egiten zituzten brontzezko armarik onenak. Brontzearen garaiaren ondoren Burdin Aroa etorri zen, K.a. XII. mendean. Burdina lortzea eta lantzea zaila eta neketsua zenez, hasieran gutxi erabili bazen ere, garrantzi handiko metala izango zen gero. Burdin Aroan ikasi zen altzairua egiten, garai honetan jakin zen bere gogortasuna tenplearekin hobetzen zela eta saio bat baino gehiago egin zen –arrakastaz askotan– herdoiltzetik babesteko.
Antzinako doktrina kimikoak
Kristo aurreko 600. urtean Greziako filosofoek ondo bereizita zituzten teknika eta erlijioa, eta ordurako galdezka hasiak ziren unibertsoa zerez osatua ote zegoen. Aristoteles Estagirakoa izan zen filosoforik ezagunena garai horretan (384-322 K.a.); filosofo haren ustez lau substantzia ziren materia osatzen zutenak: lurra, airea, sua eta ura. Horiek elkartuz, substantzia guztiak sor zitezkeen baina horretarako beste lau hastapenen laguntza behar zen: beroa, hotza, hezetasuna eta lehortasuna. Aristoteles baino lehenagoko Demokrito Abderakoak (470-380 K.a) materiaren ez-jarraitasuna defendatu zuen lehenengo aldiz, eta materia atomoz osatuta zegoela esan zuen, materia zatiezinez, alegia.
Atomoak betikoak dira, zatiezinak eta denak izaera berekoak, nahiz eta atomoaren forma, kokapena eta ordena desberdinak diren materialaren arabera. Haren jarraitzaileek ez zuten ideia hori onartu, gaur egungo pentsamoldearekin bat badator ere.
Kristo aurreko 300. urtean Greziako zientzia Alexandriara joan zen eta 400. urtearen inguruan berriz, Erromara. Erromatarrak, gerlari porrokatuak eta eraikitzaile handiak, praktikoak eta estoikoak, ez ziren gai izan grekoek utzitakoari segitzeko.
Alkimia
Ekialdean chemia izenez ezagutzen zen zientzia hori arabiarrek ekarri zuten Europara, kimiya izenez. Gero, al artikulua jarrita, al kimiya bihurtu zen –alkimia, alegia–, eta kimika azkenean.
VII. mendean izan zuen alkimiak bere garairik oparoena. Metalak alkimistentzat hiru gairen hastapenen nahastea ziren: merkurioaren metalikotasuna eta hegazkortasuna, sufrearen errekortasuna, eta gatzaren disolbagarritasuna eta sendotasuna. Begi bistakoa zen, beraz, metalek hastapen berdinak zituztenez, urrea lor zitekeela metaletatik abiatuz.Alkimisten arabera, metalak urre bihurtzeko filosofia-harria behar zen. Filosofia-harria, beraz, alkimista guztien helburu bihurtu zen, harri hartaz edozein substantzia urre bihurtzeaz gainera, gizakiak betiko gaztetasuna eta edertasuna, eta hilezkortasuna ere lor baitzitzakeen, haren infusioa edanez gero. Ez da harritzekoa beraz, zaharrak, gaixoak eta elbarriak elixir horren bila ibili izana. Jainkoak aukeratuak omen ziren alkimistak, materiaren eraldatzearen sekretuak ezagutzeko, eta sinbolo eta ikur ezezagunen bidez idazten zituzten beren aurkikuntzak. Ez ziren, ordea, beren helburua lortzera iritsi, baina, hala ere, artean ezezagunak ziren produktu askoren berri eman zuten, beste produktu asko lortzeko bideak zabaldu zituzten, aparatu asko diseinatu zuten… Hori guztia oso lagungarria izan zen handik harako ikerkuntzan. Alkimisten artean aipagarriak dira Abu Musa Jabir ibn-Hayyan (Geber izenez ezaguna), Alberto Handia, Tomas Akinokoa, Ramon Llull eta Arnaldo Vilanova, besteak beste.
Iatrokimika
Metalen transmutazioan sinesteak XIX. mendera arte iraun bazuen ere, Alkimia poliki-poliki bere izaera galtzen joan zen eta hitz-jario eta iruzur hutsa bihurtu zen; debekatu ere egin zuten zenbait erregek eta aita santuk. XV. mendean Paracelsusek (1493-1541) alkimiaren helburua gaitzak sendatzeko botikak sortzea izan behar zuela esan zuen. Garai honi –Alkimiaren eta kimikaren trantsiziotzat har daitekeena, bestalde– iatrokimikaren edo kimika medikuaren garaia esaten zaio.Berpizkundean izadiari eta gorputzen eraldaketari buruzko ideia berriak sortu ziren, eta pixkanaka alde batera utzi ziren alkimisten espekulazioak (filosofia harriarena barne). Kimikak ahaleginak egin zituen gertaerak eta teoria lotzen, kimikariak aurkikuntzak argitaratzen hasi ziren, eta lehenengo Zientzia Akademiak sortu ziren: Napolin (1556), Londresen (1606), Paris (1666), Bartzelona (1764)… Garai hartakoa zen Robert Boyle irlandar fisikaria eta kimikaria (1627-1691). The Sceptical Chymist liburuan (1661), elementu kimikoaren kontzeptua azaldu zuen, gaur egun ezagutzen den bezala azaldu ere, eta Demokritoren teoria atomikoaz baliatu zen erreakzio kimikoak esplikatzeko.
Lavoisier eta iraultza kimikoa
Aurkikuntza asko ekarri zituzten, zalantzarik gabe, Scheeleren, Priestleyren eta Cavendishen esperientziek, baina flogistoaren teoriaren bidez azalpena ematearekin ondorengo aurrerapena galarazi zuten.
Antoine Laurent Lavoisier (1743-1794) izan zen flogistoaren teoria deuseztatu zuena, eta errekuntzaren benetako izaera finkatu.
1789an argitaratuko bere Traité élémentaire de chimie liburuan gaur egungo kimikaren oinarriak jarri zituen. 30 urte zituela, ondo frogatuta utzi zuen —bere bizitza guztian erabili zuen balantzaren bitartez— errekuntza zer den: erretzen den substantziak airearen osagaietako batekin erreakzionatzearen ondorioa. Ontzi itxi batean eztainua kiskaliz, ontziaren pisua ez zela bat ere aldatu frogatu zuen; metalak pisua hartu bazuen ere, airearena hartu zuelako izan baitzen. Flogistoaren teoria azkenetan dago. Gorputz purua zer den zehaztu zuen, Boyleren elementu kontzeptua bereganatu zuen, uraren konposizioa aurkitu zuen eta hidrogeno hitza erabili zuen lehen aldiz, aurretik Cavendishek aire errekorra deitu zuen substantzia izendatzeko. Bere ikerkuntza guztietan materiaren iraunkortasunaren legea erabili zuen. Ez dago zehatz esaterik noiz hasi zen kimika zientzia gisa, baina bada ekintza bat, kimikaren abiagunetzat hartzen dena: materiaren iraunkortasunaren legea hain zuzen, Lavoisierrena. Esperimentuz lortu izana da meriturik handiena; lehenengo aldia zen kimika lege bat neurriak erabiliz lortzen zena. Ikerkuntza zientifikoa kimika alorrean orduan hasi zela esan daiteke.
Diziplina artekotasuna
Diziplina arteko esparruen artean honako hauek daude: agrokimika, astrokimika (eta kosmokimika), kimika atmosferikoa, ingeniaritza kimikoa, biologia kimikoa, kimioinformatika, ingurumen-kimika, geokimika, kimika berdea, immunokimika, itsas kimika, materialen zientzia, mekanika-kimika, kimika medikoa, biologia molekularra, nanoteknologia, enologia, farmakologia, fitokimika, egoera solidoaren kimika, gainazalen zientzia, termokimika eta beste asko.
Herrnschwende
Herrnschwende Alemaniako udalerria da. Turingia estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Montfaucon (Aisne)
Montfaucon Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 172 ziren. Familiak 76 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 24 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 101 etxebizitza zeuden, 73 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 100etxeak ziren. 73 etxebizitza nagusietatik 62 bere jabearen bizilekua ziren, 8 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 38 etxek bost zituzten. 62 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 36 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 102 ziren, horien artean 81 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 81 pertsona aktiboetatik 73 lanean zeuden (37 gizon eta 36 emakume) eta 8 langabezian zeuden (3 gizon eta 5 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Montfaucon udalerrian 78 unitate fiskal zeuden, 198 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.892 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Antonio Paoli
Antonio Emilio Paoli Marcano (Ponce, Puerto Rico, 1871ko apirilaren 14a - 1946ko abuztuaren 24a) opera kantaria izan zen, ospea lortu zuen lehen tenor puertorricarra. "Tenorren erregea eta erregeen tenorra " eta "Ponceko lehoia" ezizenez ezaguna, bere garaiko tenor onenetakotzat hartzen da, Enrico Caruso garaikidearen mailan. Iturri batzuen arabera, bere benetako izena Hermógenes Irulegi Baskaran zen, eta euskaldun a zen (Zirauki n jaioa).
Haurtzaroa
Bere biografia ofizialaren arabera, ama Amalia Marcano Intriago zuen, Pampatar-en (Margarita uhartea, Venezuela) jaioa, korsikar jatorrikoa; aita, berriz, Domingo Paoli Marcatentti. Caracas en ezagutu ziren, baina neskaren aitak, lur jabe aberatsak, ez zuen harremana begi onez ikusten, klase berekoak ez zirela iritzita. Bikoteak Dominikar Errepublikara jo egin zuen, ezkondu barik; eta gero Puerto Ricora itzuli zen; lehenik Yauco-n bizi izan eta gero, Poncera itzuli ziren (artean uharteko finantza eta kultura hiriburua zena), Amaliaren izeba Teresa Intriagok utzitako etxe batera, Calle Mayor 14ean. Haien alaba Olivia (1855-1942) Puerto Ricoko sufragista izan zen, eta Puerto Ricoko emakumeen eskubideen alde borrokatu zen; beste alaba, Amalia (1861-1941) opera soprano bezala nabarmendu zen, eta ahizparekin batera Sufragisten Liga Sozialaren partaidea. Antonio haurra zenean, gurasoek askotan eramaten zuten etxe ondoko "La Perla" antzokira. Emanaldiotako batek (Pietro Baccei, Giusseppe Verdi ren Il Trovatore ematen) bereziki hunkitu zuen Antonio, kantari izateko pausua ematera bultzatuz. Gurasoak bere alde jarri ziren, eta Ramon Marinen kantu eskolan sartu zuten. Ordurako Amalia arrebak La Perlan kantatua zuen soprano bezala (Emilio Arrieta ren Marina operan), eta Espainia n bizi zen. 1883an, bi gurasoak hil zirenean, Antonio berarekin eraman zuen.
Ibilbide militarra eta debuta
Amalia Napoleon Vergerrekin ikasten ari zen, Bourbon go Isabelen laguntzarekin (Espainiako Alfontso XII erregearen arreba). 1884ean, Antoniorentzat Maria Cristina Austriakoa ren babesa lortu zuen; hark emandako bi bekarekin, haurrak El Escorial eko erret monastegian ikasketak hasi zituen. Toledo ko Akademia Militarrean sartu zen, 1892an graduatu zelarik. Erreginaren eskoltan zerbitzatu zuen, eta Alfontso XIII errege haurraren zaintzaile pertsonala izan zen. Antoniok kantu ikasketekin jarraitu zuen, eta 1897ean Milan go La Scala antzokiko kantu akademian sartu zen. 1898an Kubako gerran parte hartu zuen kapitain modura. Debuta 1899ko apirilaren 26ean egin zuen, Gioacchino Rossini ren GilenTell operarekin, Paris en, prentsaren kritika onekin. Beste iturri batzuen arabera, 1895ean Bari- n debutatu zuen.
Montfaucon (Aisne)
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra apaindegia zen.
Antonio Paoli
Mundu mailako birak
1900ean Josephine Vetiska austriar rarekin ezkondu zen Viena n; urte horretatik 1914a arte, Paolik Europa, Amerika, Afrika eta Asia errekorritu zituen musika emanaldiekin.
Montfaucon (Aisne)
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Montfaucon udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ina Grafl
Ina Grafl (Suitza, 1915 - ib.1970) suitzar botanikaria izan zen. «Grafl» laburdura erabiltzen da Ina Grafl autoritate gisa adierazteko landareen deskribapenean eta sailkapen zientifikoan.
Antonio Paoli
Mundu mailako birak
1901-02 artean Argentina n, Brasil en, Kanada n, Txile n, Kolonbia n, Kuba n, Haiti n, Puerto Ricon, Venezuelan eta AEB-etan aritu zen. Etxea erosi zuen Porto Ceresio n (Luganoko aintzira n), eta han jaio zen Antonio Arnaldo semea. Espainiako Alfontso XII eta bere familiarentzat kantatu eta gero, AEB-etara itzuli zen han bira egiteko (tartean New York, Boston, Filadelfia, Albany, Providence, Grand Rapids, New London, Detroit, Cleveland, Indianapolis, Buffalo, Pittsburgh, Syracuse eta Chicago).
1902-1903 artean Mascagni-k antolatuta AEB eta Kanada bisitatu zituen, eta gero emanaldiak egin zituen Argentina, Errusia, Polonia, Egipto, Hungaria, Belgika, Kuba, Txile, Haiti, Kolonbia, Venezuela eta Brasilen.
1904ean San Petersburg eko Grand Theatre du Conservatoire-an kantatu zuen; Nikolai II tsar rak, emanaldia ikusita, Neguko Jauregia n kantatzera gonbidatu zuen, eta kondekorazioa emanez (San Maurizioren domina) Cammer Sanger izendatu zuen (ganbera kantaria).
1907ko irailaren 5ean, Paolik kantaldi pribatua eman zion Pio X. aitasantu ari Kapera Sixtinoa n. Urte berean, Alemaniako Wilhelm II-ak Erret Kortearen Kantari izendatu zuen. Gainera, opera oso bat grabatu zuen lehen kantaria izan zen, Ruggiero Leoncavallo ren Pagliacci obrarekin. Paoli lehen tenorra eta protagonista izan zen, eta grabaketa Milanen egin zuten, musikariak grabaketa-aretoaren atze aldean zeudela, kantariak gramofono aurrean zirkulu erdi bat osatuz, eta Paoli, bakarrik, gramofonotik 6 metrotara.
Paolik mundu birekin jarraitu zuen: Grezia, Palestina, Polonia, Egipto, Espainia, Errusia, Hungaria, Belgika, Kuba, Txile, Haiti, Kolonbia, Venezuela, Brasil, Kanada, Estatu Batuak eta Italia, bertan bizitzen geratu zelarik. 1910ean Milango La Scalako lehen tenorra izendatu zuten, artean munduko opera konpainiarik ospetsuena.
1912an, Franz Joseph I Austria-Hungariako enperadorea, protokoloa hautsiz, zutik jarri zen Paoli txalotzeko, Vienan Wagner ren Lohengrin kantatu zuenean.
Boxeolari
1914ean, I Mundu Gerra hasi baino pixkat lehenago, Paolik ahotsa galdu zuen eta Europako opera antzoki guztiak itxi ziren. Espainiara joan zen (gerran neutral mantendu zen herrialdea) Italiako ondasunak bertan behera utzita. 1915erako, Paolik arazo ekonomiko larriak zituen, eta boxeo lari profesional sartu zen: Espainian entrenatu ostean, Erresuma Batura joan zen eta lehen bost borroketan garaile atera zen. Seigarrenean, berriz, eskuineko eskumuturra hautsi zuen: hor amaitu zen bere boxeolari karrera.
Paolik Italiako ondasunak saldu zituen, eta Espainian baserri txiki bat hartu zuen. Hile batzuk Filipinetan egin zituen, Carlos anaiarekin. Ahots-korden tratamendu medikoa egin zuen, baina adituek bere opera karrera jada amaitutzat ematen zuten. Amalia arreba etxera etorri zitzaion, eta harekin kantu-ariketak egiten jarraitu zuen.
Itzulera
1917ko urtarrilean, Paoli eskenatokietara itzuli zen, Saint Saëns en Samson et Dalila operarekin, Erroma ko Constanzi Antzokia n. Jende asko, bere ahots-arazoen jakitun, frakasoa ikustera bertaratu zen (batzuek tomateak eta arraultzeak eramanak zituzten, haren lehen akatsean jaurtitzeko prest), baina ondo aritu zen: zazpi gauez jarraian aritu ere. Emanaldiak Italian, Hego Amerika n eta AEB-etan jarraitu zituen.
1923an itzuli zen Puerto Ricora. Artean Amalia arreba San Juango Santurce auzoan bizi zen, eta "Academia Paoli" kantu eskola zeraman. Antoniok zenbait emanaldi egin zituen uhartean, eta Estatu Batuetara joan zen Brooklyn Academy of Music, Manhattan Opera House eta Philadephiako Metropolitan Opera House-etan kantatzera; New Yorkeko Metropolitan Opera Housen ere kantatzekoa zen, baina itxuraz bere arerio Enrico Carusok kontra egin zion (Caruso opera etxe honen akzioduna zen). AEB-etatik Paolik Curaçao, Kuba, Kolonbia, Haiti eta Ekuador bisitatu zituen.
Euskaltasuna
1920 inguruan, Paoli gainbeheran zegoen tenor lanetan; garai horretan Isidoro Fagoaga hasiberriak Milanen ezagutu zuen. Lan barik, eta farandulako kideek baztertua, Artisten Galerian (gaurko Galleria Vittorio Emmanuele II) egoten zen, Scala ondoko galeria komertzial famatuan; hango oktogonoan arratsaldeetako orduak ematen zituen, bakarrik, oinak herriko armarriko zezenaren gainean ezarriak (zorte ona ematen omen zuena).
Bere jatorriari buruz, batzuek kubatarra zela esaten zuten; beste batzuek, Puerto Ricoko Poncekoa; batzuek, bilbotarra zela; eta gehienek, nafarra zela, Ziraukikoa. Baina inork ez zekien ziurtasunez. Bere akzentuak ez zuen jatorria argitzen, leku askotan bizi izandako jendearen doinu zehazgabearekin hitz egiten baitzuen.