cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eskulapioren suge
Itxura
Bere ezkata dortsalak leunak dira eta karena ahul bat nabari zaie. Koloreari dagokionez, helduetan arre gorrixka izaten da nagusi alde dortsalean, eta alboetan argiagoa, sabelaldera hori argira edo zurixka aldatzen delarik. Askotan ezkaten ertzetan orban txuri txiki batzuk dituzte. Nahiz eta normalean marrazki nabarmenik ez izan, batzuetan luzetara arrasto leunak ikus daitezke zenbait aletan. Lepoaren alde bietan barailaren atzean eta gorantz hedatuz, orban horixka argi eta ahulak ikusten zaizkie.
Ohiturak
Eskulapio sugea txairo da oso, azkarra, lurrean biziki mugitzen dena. Zuhaitzetan gora egiteko aparteko abilezia du, baita bertikalak diren zuhaitzen enborretara igotzeko ere. Eguzkizalea da baina bero handiegia ez du maite, giroak 32 °C-tik gora eginez gero babesleku freskoagoren baten bila joaten da. Eskulapio sugea egunekoa da batik bat, baina batzuetan ez da zaila ehizakiren baten bila ilunabarrean ikustea. Zenbait aldetan 1800m-raino aurkitzen dugun sugea da. Normalean habitat idorretan egoten da hala nola, baso idorrak eta eguzkitsuak, sastrakadi edo harrizko horma zaharretan. Iparraldean egokiak diren lekuetan muga dute hala nola, hegal babestuak eta hegoari orientatuak lurzoru bigunekin.
Euskal Herrian Kantaurialdeko isurialdean ikus daiteke gehienbat, baso misto, harizti eta sastrakadietan. Suge hau nahikoa ugaria da kostaldetik hurbil, 600.700 m-ko altitudetatik behera ageri delarik.
Dietari dagokionez, helduak batez ere mikrougaztunez (arratoi, sagu, satitsu, muxar, eta abarrez), hegaztiz (kabian harrapatzen dituzte), eta bestelako narrastiez (sugandila eta muskerrez bereziki) elikatzen dira. Euren ehizakiak ahoaz eutsi, eta konstrikzioz akabatzen dituzte irentsi aurretik. Ale gazteek berriz, sugandilak, musker gazte eta ornogabe ugari harrapatzen dituzte. Bere etsaiak ere badituzte, haien artean, arrano sugezalea, zapelatza, lepahoria eta batez ere gu, gizakiok. Zoritxarrez Eskulapio sugearen tamaina handia, bere ikusgarritasun nabaria eta izaera lasaia kontuan hartzen baditugu, erraz ulertuko dugu espezie honen kontrako gizakiaren eraso zuzena.
Ugalketa
Eskulapio sugeak obiparoak dira eta maiatzaren azkenetan, edota ekainaren hasieran araldia izaten dute. Bata bestearen atzetik elkarri segika aritu ondoren, arrak emea ahoaz burutik, lepotik edota soinetik heldu, kiribiltzen dira eta kopula burutzen dute; sexu-jotzearen aitzin-urrats hauek ikusgarriak dira. Zenbait aste geroago, emeak 5-20 arrautza erruten ditu. Horiek zuhaitz-zuloren batean edo harri edo orbel artean ezkutatzen ditu.
Centa San Nicolò
Centa San Nicolò Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Centa San Nicolòk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Nederlandar behe-saxoiera
Nederlandar behe-saxoiera (Saksisch, Nedersaksisch) Herbehereetako ipar-ekialdean hitz egiten den behe-saxoieraren (mendebaldeko behe-alemanaren) aldaera da. Hala ere, batzuetan nederlandar behe-saxoiera hizkuntza beregain moduan hartzen da, eta beste hizkuntzalari batzuek nederlanderaren barruan sailkatzen dute. Herbehereen gainontzeko lurraldean, aldiz, dialekto behe-frankikoak mintzatzen dira.
Herbehereetan behe-saxoiera eskualde-hizkuntza moduan onartuta dago.
Astyanax stilbe
Astyanax stilbe Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Laburpen
Laburpena edo sinopsia gai bati buruzko puntu edo lerrobide nagusiak azaltzen dituen idazki edo hitzaldi bat da, maiz puntuz puntuko zerrenda moduan aurkeztuta. Ikasteko teknika nagusietako bat da, testu luzeak laburtu eta osotasunean hobeki ulertu eta gogoratzeko aukera ematen baitu.
Laburpen batek sintesi ideia darama beti, eta laburbilduma ere sinonimo izan daiteke. Adibidez, fisikaren lapurpenak sintetikoki bilduko ditu zientzia horren ezagutza garrantzitsuenak. Bere aldetik, entziklopedia "unibertsala" aipa daiteke gizakiaren ezagutza ororen laburpen gisa.
Laburpenak hainbat helbururekin gauzatu daitezke:
Helburua eta mugak
Literatura akademikoak laburpena erabiltzen du ikerketa konplexuak laburki komunikatzeko. Laburpenak erakunde independente gisa jardun dezake artikulu oso baten ordez. Hori dela eta, erakunde askok laburpen bat erabiltzen dute horma-irudi gisa aurkezteko proposatzen diren ikerketak hautatzeko, plataforma/ahozko aurkezpena egiteko edo hitzaldi akademiko batean tailerrak aurkezteko. Oinarri bibliografiko gehienek laburpenak indexatzen dituzte, artikuluaren testu osoa eman ordez. Artikulu zientifikoen testu osoak autore-eskubideengatik edota egile-eskubideengatik erosi behar izaten dira maiz, eta, beraz, laburpena testu osoaren berrinprimaketa edo forma elektronikorako saltoki esanguratsua da.
Laburpenak zientzia-artikulu baten emaitza eta ondorio nagusiak transmiti ditzake, baina testu osoko artikulua kontsultatu egin behar da metodologiaren xehetasunetarako, emaitza esperimental osoetarako eta interpretazio eta ondorioen eztabaida kritikorako.
PLOS Medicinen argitaratutako azterlan baten emaitzen arabera, "komunikabideetan egindako ikerketa-aurkikuntzen jarraipen gehiegizko eta desegokia", azken batean, zuzenki lotzen da abstract askotako ondorioetan ikerketa emaitzak modu desegokian edo gehiegizko interpretazioarekin jakinaraztearekin.
JAMA n argitaratutako azterlan baten arabera, "laburpenaren eta gorputzaren arteko datuen koherentziarik eza eta datuen eta bestelako informazioen jakinarazpena, laburpenean soilik, nahiko arruntak dira, eta autoreari zuzendutako hezkuntza ez da eraginkorra maiztasun hori murrizteko". "Aldizkari bateko laburpen batean emandako informazioaren zehaztasuna argitalpen osoko testuan jasotako informazioarekin alderatzen duten beste azterketa batzuek artikulu osoaren gorputzean egindako baieztapen ez-koherenteak aurkitu dituzte".
Historia
Laburpenaren historia dokumentuen edukia laburtzea beharrezkotzat jo zen uneari dagokio, dokumentuetako informazioa eskuragarriago egiteko. Mesopotamian, K.a. bigarren milurtekoaren hasieran, dokumentu kuneiformeak babesteko diseinatutako gutun-azal buztintsuak dokumentuaren testu osoarekin edo laburpen batekin inskribatzen ziren. Mundu greko-erromatarrean testu asko laburtu ziren: fikziozkoak ez ziren lanen laburpenak epitomeak moduan ezagutzen ziren, eta, kasu askotan, epitome hauetatik jaso ahal izan da informazioa, jatorrizko dokumentuek ez dutelako biziraun.
Copyright
Laburpenak egile-eskubideen legeak babesten ditu, idatzizko beste edozein diskurtso bezala. Hala ere, artikulu zientifikoen editoreek askatasunez egiten dituzte laburpenak, baita artikulua berea ez denean ere. Adibidez, literatura biomedikoko artikuluak MEDLINen daude eskuragarri publikoki, PubMed-en bidez.
Egitura
Askotan espero da laburpenak gai osoaren edukia ezagutzera ematea, izan ere, irakurle askok laburpena besterik ez dute irakurriko. Sintesiak gaiaren irudi orokor bat eskaini beharko lieke irakurleei.
Orokorrean, laburpen akademikoak ondorengo lau elementu hauek izaten ditu:
Erreferentzia laburrak ere izan ditzake, nahiz eta zenbait argitalpenen estilo estandarrak laburpeneko erreferentziak alde batera uzten dituen, eta artikuluaren gorputzarentzat gordetzen ditu (artikulu horrek, definizioz, gai berak jorratzen ditu, baina sakonago).
Laburpenaren luzera aldatu egiten da editorearen disziplina eta eskakizunen arabera. Luzera tipikoa 100 hitzetik 500 hitzera bitartekoa da, baina oso gutxitan orrialde bat baino gehiago izan daiteke eta beste batzuetan hitz gutxi batzuk baino ez. Laburpen batek "laburpen" atalaren titulua izan dezake edo ez, edukiaren aurrekari gisa berariaz aipatuta.
Informatiboa
Laburpen informatiboa gai baten edukia eta haren atzealdea, xedea, metodologia, emaitzak eta ondorioa barneratzen dituen laburpena da. Normalean 100 eta 200 hitz inguru ditu, eta laburpen informatiboak dokumentuaren egitura, gai nagusiak eta puntu giltzarriak hartzen ditu bere gain. Azken urteotan, laburpen informatibo baten antzeko txosten zientifiko-laburretarako formatua proposatu da. Laburpen informatiboak dokumentu estandar gisa ikus daitezke.
Deskriptiboa
Laburpen deskriptiboak gaiak lantzen duenaren deskripzioa ahalbidetzen du, haren eduki nagusia jorratu gabe. Laburpen deskriptiboa aurkibide baten antzerakoa izan daiteke, baina estilo eskematikoan izan beharrean, paragrafo batean idatzita dago.
Laburpen grafikoak
2000ko hamarkadaren amaieran, Internet bezalako ordenagailuen biltegiratze- eta berreskuratze-sistemen eraginez, argitalpen zientifiko batzuk, batez ere Elsevier-ek argitaratutakoak, laburpen grafikoak eta testu-laburpenak eransten hasi ziren. Laburpen grafikoaren helburua laburtzea edo artikuluaren ale nagusia izatea da. Ez da testu laburpena bezain laburpen zehatza izan behar; horren ordez, zein artikulu mota den eta nolako irismena eta estaldura teknikoa duen begi hutsez adierazteko gai izan behar da. Laburpen grafikoen erabilera ongi hartu du komunitate zientifikoak. Gainera, aldizkari batzuek bideoak eta laburpen animatuak ere izaten dituzte, egileek beren artikuluak erraz azaltzeko eginak. Gaur egun, editore zientifiko askok beren artikuluak laburpen grafikoekin osatzera animatzen dituzte autoreak, halako laburpen bisual batek irakurleei interesgarriak diren artikuluen zirriborro argiagoa eman diezaien eta argitalpenaren ikuspen orokorra handiagoa izan dadin. Hala ere, suposizio horren balioa ez da sakonki aztertu, eta argitalpen zientifikoei arreta erakartzeko laburpen grafikoak dituzten edo ez dituzten argitalpenak estatistikoki konparatuz egindako azterlan batek ez zuen frogatu laburpen grafikoen eraginkortasuna.
Hypoplectrus atlahua
Hypoplectrus atlahua Hypoplectrus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Nazionalizazio
Nazionalizazioa lehen enpresa pribatuen esku ziren jarduera ekonomikoak estatuak bere gain hartzen dituen prozesua da. Nazionalizazioaren helburuak edota, besterik gabe, ideologia mailan ekonomian eskuhartze handiagoa izatea bilatzen duelako. Nazionalizazio-prozesu zabalenak ekonomia sozialistetan burutu dira, ideologia sozialistak ekoizpen-bitartekoen jabetza publikoak sustatzen duelako. Hala ere, merkatu-ekonomietan ere baliatu da nazionalizazioa, desjabetzapenez edo besterik gabe sektore publikoa zabalduz, estatuak garrantzizkotzat jotzen dituen jarduera ekonomikoak kontrolatu edota zerbitzu publikoak hobeto kudeatu asmoz.
Batzuetan prozesu honek jasotzen duenak konpentsazioren bat izaten du. Estatuak enpresa pribatuen edo estrategikotzat edo interes publikotzat jotzen diren sektore ekonomiko batzuen jabetza eta administrazioa bere gain hartzeko erabiltzen dituen xedapen eta eragiketen multzoa da nazionalizazioa. Nazionalizazioa pribatizazioaren aurkakoa da.
Nazionalizazioa ideologia liberal eta kapitalistaren bidez
Kapitalismo tik, liberalismo ak ez du nazionalizazioa defendatzen, sustatzen edo praktikatzen porrotean dauden enpresa pribatuak direnean, hori merkantilismoa baita, eta inolaz ere ez merkatu librea. Estatuak bere gain hartzen du erreskatearen kostua, eta beraz, herrialdeko herritar guztiek, Estatuak, zor publikoa handitzen du.
Askotan, enpresa pribatuak porrot eginda daudelako erreskatatzen dira; izan ere, beren bolumenagatik, ezaugarriengatik edo eraginengatik, egokitzat jotzen da nazionalizatzea, liberalismo ekonomikoaren postulatuekin kontraesanean jarriz. Hala gertatu da, adibidez, Espainian, Rumasa enpresekin (1983) eta Espainiako banku-erreskatearekin krisi ekonomikoa ren (2008-2014) ondorioz, Bankia erreskatatu behar izan baitzuten, porrot egin zuten beste finantza-erakunde askorekin batera.
Nazionalizazioa ideologia sozialista eta komunistaren arabera
Ekoizpen-bideak sozializatzea, kolektibizazio gisa ere deitua, ekonomia politikoari eta zientzia politikoari dagokienez, ekonomia oinarri sozialisten gainean egituratzeko edo berregituratzeko prozesuari deritzo, eta, oro har, ekoizpen-sistema bat ezartzearen bidez erabiltzen da, ekoizpena etekin pribaturako antolatu ordez, kapitalismoaren legeen eragiketaren amaierarekin batera. Modu garatuenean, sozializazioaren kontzeptuak diruaren amaiera eta finantza-balorazioa eta produkzio-prozesuaren kalkulua dakartza. Sozializazio terminoa, askotan, herrialde bateko industriaren eta enpresaren nazionalizazio gainjartzen da, nahiz eta ez den nahitaez sinonimo bat. Bestalde, ekoizpen-bideak sozializatzeak berekin ekar dezake jabetza pribatuko erregimen batetik estatuz kanpoko, komunitarioa edo kooperatibako erregimen batera pasatzea.
Honela dio, adibidez, Machajskik (1903): "Produkzio bitartekoen sozializazioak jabetza pribatuaren eskubidea eta fabriken eta lurraren kudeaketa pribatua ezeztatzea besterik ez du esan nahi. Industrialaren aurkako erasoetan, sozialistak ez ditu zuzendariaren eta ingeniariaren "ordainsariak" ukitzen”.
Ekoizpenaren sozializazioak estatu sozialista rentzat esan nahi duenaren, eta estaturik gabeko komunismo aren eta anarkokomunismo aren edo antzeko korronteen iritzien arteko kontrasteak eztabaida luzea eragin du prozesua zer den eta nola egin erabakitzeko.
Nazionalizazioa ideologia nazionalista eta faxistaren arabera
Nazionalizazioa, halaber, faxismo a, nazionalismo a eta gobernu totalitarioak bezalako ideologien bereizgarri den ekintza bat da (adibidez, Francisco Francoren diktadura). Nazionalismoan eta totalitarismoetan, nazionalizaziora jotzen da interes nazionalak babesteko argudioarekin.
Hala ere, faxismoa ideologikoki sailkatzeko zailtasunak izaten dira, batez ere, espektro ideologikoaren posizio desberdinekin lotutako ideiak praktikan jartzen dituztelako; besteak beste, estatu indartsu eta gupidagabe batek ekonomia nazionalizatzea eta arautzea, balio tradizionalen goraipamena eta aberriaren nortasunaren garbitasuna eta eskulan esklaboa edo erdi-esklaboa erabiltzea enpresa pribatu aliatuen mesedetan.
Petrolioaren nazionalizazioa
Petrolio aren nazionalizazioa esaten zaio herrialdeetako gobernuek petrolioaren erauzketa pribatua izateari uzteko gauzatzen dituzten politikei. Modu horretan, Estatuak eskubidea du baliabide horren esportazioengatik lortutako irabaziak ustiatzeko eta horien gehiengoaren edo guztizkoaren kontrola lortzeko, sarritan bere beharretarako.
Dourian Ekialde Ertainerako Platts editoreak zehaztu zuenez (2007), petrolio erreserben estimazioak alda daitezkeen bitartean, politika petrolio horniduraren ekuazioan sartu da orain. "Herrialde batzuk sarrera debekatzen ari dira. Herrialde horiek beraien erreserbak partekatzeari uko egiten diote orain". PFC Energy aholkularitza-enpresa estatubatuarraren arabera, munduko petrolio eta gas erreserben % 7 soilik daude atzerriko konpainiei sektorean inbertsioak egiteko aukera ematen dieten herrialdeetan. % 65 Estatuko konpainia publikoen esku dago, hala nola Saudi Aramco konpainiaren esku Saudi Arabia n, Pemex enpresaren esku Mexiko n edo PDVSA enpresaren esku Venezuela n. Brasil en (Petrobras) edo Errusia n (Gazprom), esaterako, petrolio erauzketa monopolizatuta dute, baina petrolio erraldoietan kapital pribatua sartzen uzten dute, nahiz eta Estatuak bere gain hartu konpainien kontrola. Beste kasu batzuetan, Norvegia n adibidez, Estatuak, enpresa pribatuei erauzketa baimentzen dien arren, petrolioaren industrian esku hartzen du, Estatuaren partaidetza nagusia duten enpresa boteretsuen bidez. Norvegiako Statoil konpainaren irabaziak, adibidez, Norvegiako Gobernuko Pentsio Funts subiranoan uzten dira. Azken praktika hau beste petrolio herrialde batzuek ere erabiltzen dute.
PFCren ikerketak (2007) aditzera eman zuenez, Mexiko, Venezuela, Iran, Irak, Kuwait eta Errusian ahalmen gehikuntzak mugatzen ari direnak faktore politikoak dira. Saudi Arabia ere hedatzeko ahalmena mugatzen ari da, baina bere buruari ezarritako muga dela eta, beste herrialde batzuetan ez bezala. Petrolio-esploraziorako atzerriko inbertsiorako aukera ez izatearen ondorioz, ExxonMobil bezalako petrolio-enpresa pribatu handiek ez dute aztarnategi berriak aurkitzeko inbertsiorik egiten, Exxonek 1981ean egin zuen bezala, petrolioaren prezioak maximo historikoetara iritsi ziren une batean.
Petrolioaren nazioanalizazioa Iranen
Iran, mundu mailan petrolioa esportatzen duen liderretako bat dena, hurrengo hamarkadan herrialde inportatzaile bihur daiteke, eskariaren hazkundearen eta ekoizpenaren hazkunde motelaren ondorioz. Irango biztanleria, frogatutako munduko bigarren petrolio erreserba izanik, haserretu egin zen bere gobernuak petrolioa bi orduko abisu batekin mugatu zuenean. Fintzeko ahalmen mugatua duenez, gasolinaren erabilera indargabetu egin da. Petrolioa eta gasolina mugatu eta gutxira (horrek eskaria % 20 eta % 30 artean murriztu zuen), gasolinarekin bakarrik funtzionatzen duten automobilak jada ez zirela ekoitziko iragarri zen.
Petrolioaren nazioanalizazioa Mexikon
Mexikok 1938an nazionalizatu zuen bere petrolio industria, eta inoiz ez da pribatizatu, atzerriko inbertsioa murriztuz. Mexikoko Cantarell konplexu erraldoia gainbehera hasi zenetik, Pemex petrolio konpainiak oposizio politiko handia egin du Mexikoko petrolioaren eta gasaren sektore energetikoak atzerriko parte-hartzeari irekitzeko. Aditu askok uste dute Pemexek ez duela bere kabuz ur sakonetan petrolio aktiboak garatzeko gaitasunik, baina hori egin behar du Mexikon petrolio ekoizpena murriztu nahi badu.
AEB etako enpresek diru-krisia eragiteko banku-funtsak erretiratzean egin zuten presioa handitu egin zen, bere gobernuko agintariek Mexikorekin zilarra erosteko zuten urteko hitzarmen bati berriro ez ekiteko hartutako erabakiagatik. Kontratu hori 1938. urtearen hasieratik hilero berrikusten hasi zen. Diplomaziaren arloan, Estatu Batuetako eta Britainia Handiko legazioek petrolio enpresekin akordio batera iristeko beharra iradoki zioten gobernuari. Langileen eta patronalaren arteko gatazka gobernuaren eta petrolio enpresen arteko gatazka zuzen bihurtu zen.
Petrolioaren nazioanalizazioa Errusian
Errusian, Vladimir Putin en gobernuak presio egin dio Shell konpainiari Sajalin uharteko proiektu handienetako baten kontrola Gazprom errusiar konpainiari emateko. Mikhail Jodorkovski Yukosen sortzailea ere espetxera bidali zuten, eta Rosneft paraestatu errusiarrak bereganatu zuen konpainia. Mugimendu horiek tentsio handia jarri dute nazioarteko petrolio konpainiek Errusiarekin elkarteak osatzeko duten konfiantzan.
Petrolioaren nazioanalizazioa Venezuelan
Venezuelako petrolio industria 1976ko urtarrilaren 1ean nazionalizatu zuten, Carlos Andrés Pérez presidente zela. Petróleos de Venezuela Sociedad Anónima (PDVSA) estatu-petrolio konpainiarekin sortu zen, eta ordutik aurrera herrialdean aztarnategiak esploratzeko eta ustiatzeko eskubideak gorde zituen.
1990eko hamarkadaren erdialdean, Rafael Caldera ren bigarren presidentetzan, prezioak nabarmen jaitsi ziren. Atzerriko inbertsioak herrialdera ekartzeko metodo gisa, garai hartan "Petrolera Irekiera" izeneko programa bat diseinatu zen, honekin nazioarteko enpresei Orinocoko Fajaren garapen proiektuetan parte hartzea eman zitzaien, mundu mailan estropuz hartutako petrolio erreserba handiena. Proiektu horietan, Venezuelako Estatuak -PDVSAren bidez- bazkide minoritario gisa parte hartzea ezartzen zen.
2000ko hamarkadan prezioek gora egin ondoren, Orinocoko Fajaren garapen-proiektuek garrantzi ekonomiko handiagoa hartu dute. Hugo Chavez en gobernuak 2007an erabaki zuen emakida guztiak enpresa mistoari ematea, non Estatuak, beti PDVSAren bidez, akziodunen gehiengoa izan behar duen.
Venezuelan jarduten zuten nazioarteko petrolio-konpainiek hainbat jarrera hartu zituzten petrolio-baliabideei buruzko nazionalismoaren politikaren aurrean. ExxonMobil ek eta ConocoPhillips ek Orinocoko Fajan egindako inbertsioak erretiratu dituzte, kontratuetako termino berriak onartu beharrean. Horiek, atzerriko konpainia guztiak estatuko petrolio konpainiarekin batera dauden enpresetan gutxiengoen akzioak onartzera behartzeaz gain, petrolio jarduerari zergak ordaintzeagatiko alikuota handitzen dute.
Txandakako panoramak
Raymond Learsy salgai-saltzaileak, Over a Barrel: breaking the Middle East Oil Cartel liburuaren egileak, dio LPEEk kontsumitzaileak entrenatu dituela petrolioa berez dena baino askoz baliabide mugatuagoa dela sinesteko. Bere argudioa babesteko, alarma zaharrak eta hauen itxurazko fabrikazioa aipatzen ditu. Halaber, uste du petrolioaren goreneko analistak LPEErekin eta petrolio konpainiekin batera konspiratzen ari direla "petrolioaren gailurrari buruzko fabrikatutako drama" bat sortzeko, petrolioaren prezioak eta irabaziak handitzeko. Merezi du nabarmentzea garai horretarako petrolioaren prezioa 30 dolarretik gora igo zela upeleko (2008ko maiatzaren amaierarako prezioak 100 dolarretik gorako zifra errekorretaraino igo ziren upeleko). Kontra-argumentu bat Huffington Post egunkarian argitaratu zen, Raymond Learsyk eta Steve Andrewsek, ASPOren sortzaileetako batek, 2007ko ekainean CNBC (NBC ren filiala) informazio ekonomikoko kanalean eztabaida bat izan ondoren.
Bankaren nazionalizazioa Mexikon
Mexikoko bankuen nazionalizazioaren prozesuaren bitartez, laurogeiko hamarkadaren hasieran, Mexikoko finantza-sistemaren eragiketa aldatu zuten politika ekonomikoko hainbat neurri aukeratu ziren. 1982ko irailaren 1ean, bere azken gobernu txostenean, José López Portillo presidenteak bankuen nazionalizazioa eta erregimen berriaren operazio oinarriak ezarri zituen dekretua iragarri zuen, baita Konstituzioaren 25. eta 28. artikuluen erreformak ere.
Bankuak desjabetzeko zituen ahalmenak baliatuz, Jose Lopez Portillok erabaki hori hartzeko arrazoi nagusiak aipatu zituen: alde batetik, banka pribatuak gehiegizko irabaziak lortu zituen zerbitzu publiko emakidatua ematerakoan; beste alde batetik, fenomeno monopolikoak sortu zituen publikoak emandako diruarekin, kreditua gizarteko maila altuetan kontzentratzen jarrai ez zedin eta herriaren zatirik handienera egoki eta merke irits zedin, eta, azkenik, Estatuak sistemaren gainean zuzeneko kontrolik ez izateagatik larriagotu zen krisi ekonomikotik ateratzea errazteko. Beharrezko neurri horien artean, argi eta garbi nabarmentzen zen aldaketen kontrol orokor bat ezarri izana; izan ere, krisiari eusteko aplikatu ziren politika ekonomikoaren arloko austeritate- eta doikuntza-ekintzek ez zuten emaitzarik eman, batez ere kapital-ihesak izan zirelako.
Desjabetu tako xedeari dagokionez, dagokion dekretuan ezarri zen desjabetu egiten zirela instalazioak, eraikinak, altzariak, ekipoak, aktiboak, kutxak, gangak, sukurtsalak, agentziak eta nazioaren alde desjabetutako bankuen gainerako altzari eta higiezin guztiak. Desjabetzetik salbuetsita geratu ziren Kreditu Erakunde Nazionalak, banku mistoak, non erakundeak gobernuaren parte eta parte pribatuak ziren, Banco Obrero, Citibank eta atzerriko bankuen ordezkaritza-bulegoak.
Bankuen desjabetzea burutu ondoren, interes-tasari eta kanbio-tasaren politikei buruzko hainbat neurri ezarri ziren.
Lopez Portilloren gobernuak nazionalizatu zituen bankuak; hala ere, Miguel de la Madrid en erregimena arduratu behar izan zen desjabetutako bankarien kalte-ordainaz eta bankua sektore publikoaren esku antolatzeaz. Bankuen akziodun ohien kalte-ordaina 1985eko udazkenean amaitu zen.
Miguel de la Madrid ez zen bankuen desjabetzearekin ados egon, baina egoera ez iraultzea erabaki zuen; hala ere, banku misto eta lehiakorra eratzea erabaki zuen.
De la Madrid presidentearen erregimenaren lehen urteetan, interes handia egon zen bankuen desjabetzeak hainbeste kaltetu zuen konfiantza berreskuratzeko. 1983tik seiurtekoaren amaierara arte nagusitu zen krisi ekonomikoa gorabehera, bankuen kopuruak ez ziren txarrak izan, eta horrek inbertsiogileen konfiantza eta inbertsio pribatua pixkanaka berreskuratzen lagundu zuen.
Esperientziak Espainian (Gertakizunak)
Espainia n aurkitu ditzakegun nazionalizazio adibide batzuk 2010. urtetik aurrera eman ziren, espainiar banketxeen erreskatean zehar, 1941 ean RENFE zerbitzua edota 1983 an Rumasaren esku-hartzea.
Renfe
1941eko urtarrilaren 24an, Gobernuak Trenbide Antolamenduaren Oinarriak eta Errepideko Garraioak arautzen dituen Legea onartu zuen. Lege horren arabera, Espainian jarduten zuten iberiar zabalerako konpainia guztiak estatuko enpresa bakar batean bildu ziren: Espainiako Trenbideen Sare Nazionalean, hau da, Renfe-n. Nazionalizatutako konpainia garrantzitsuenen artean, Espainiako Iparraldeko Burdin Bideen Konpainia (1858-1941), Madrildik Zaragoza eta Alacanterako Trenbidearen Konpainia (1856-1941) eta Mendebaldeko Trenbideen Konpainia Nazionala (1928-1941) nabarmentzen ziren. Andaluziako Trenbideen Konpainia, bere emaitza ekonomiko kaskarren ondorioz, 1936an jada Estatuaren kontrolpera pasa zen, Mendebaldeko Trenbideen Konpainian sartuz. Estatuak eman zuen hurrengo urratsa, antzinako konpainiek jasoko zuten kalte-ordain kopurua kalkulatzea, lan zaila izan zen. Estatuak ordaindutako erreskateak kobratzeko lehentasunaren buru (nahiko handiak izango ziren) obligaziodunak izan ziren, ondoren akziodunak eta, azkenik, banatzeko zerbait geratzen bazen, partaidetza-sozietateak. Horrela, Renfe Espainiako trenbideko aktore nagusia zen ia 64 urtez.
Telefónica
Gaur egun multinazionala den enpresa Madrilen sortu zen 1924ko apirilaren 19an Compañía Telefónica Nacional de España (CTNE) izenarekin, nagusiki ITT multinazional estatubatuarraren partaidetza zuena eta Espainian telefono zerbitzua garatu eta ustiatzeko monopolioa eman zitzaiona. Primo de Rivera jeneralaren diktaduran (1923-1930) garatutako esku-hartze ekonomiko indartsuaren fruitu zuzena izan zen.
Telefonica ez zen erabat estatukoa izan 1945era arte, Francoren gobernuak nazionalizatu zuenean akzioen % 79,6 bereganatuz, 1967an kapital handitze batean desagertuko zena.
Pribatizazio osoa 1995ean (Felipe González en gobernua) eta 1999an (Jose Maria Aznar ren gobernua) egindako akzioen bi eskaintza publikoren bidez gauzatu zen.
1990eko hamarkadan bere izena Telefónica SArekin aldatu zuen eta Telefónica de España izeneko filial bat sortu zuen, bere eragiketa eta jarduerak Espainian xurgatu zituena. Ondoren, Telefónica Internacionalean ez zuen zatia erosi zuen eta harekin bat egin zuen.
Rumasa
Rumasa (Ruiz Mateos Sociedad Anónima) Espainiako enpresa talde bat izan zen, Ruiz-Mateos eta Jiménez de Tejada familiarena. Taldea Espainiako Gobernuak desjabetu zuen 1983ko otsailaren 23an, 2/1983 Lege Dekretuaren arabera, onura publikoko eta interes sozialeko arrazoiengatik. Rumasa taldea, xedapena argitaratu zen unean, 700 enpresa baino gehiagok osatzen zuten, 60.000 langileko plantillarekin, urtean 350.000 milioi pezeta (2000 milioi euro baino gehiago) fakturatuz. Desjabetzearen ondoren, zatika birpribatizatu zen.
Espainiako bankuen erreskatea
Espainiako banku-erreskateak 2008an Espainiako krisi ekonomikoa hasi zenetik Europar Batasuna k banketxeei emandako laguntza publikoei eta finantza-erreskateei egiten die erreferentzia.
BBOF k, suntsiarazpen Betearazleko Agintaritza izenekoak, erreskate-funts gisa jardun zuen, eta 2019ko abenduko txostenean, BBOFren, Gordailuak Bermatzeko Funts aren (GEF) eta Sareben laguntzak kontabilizatu zituen; txostenaren arabera, banku-sistemako erakundeak erreskatatzeko prozesuak kudeatu ziren, eta erakunde hauetan estalitako gordailu guztien % 38,3 osatzen zuten, zenbatekoak milioi eurotan zituztela: Bankia (22.424), Novacaixagalicia (9.404), Banco de Valencia (6.103), Caja Castilla-La Mancha (4.215), Sareb (2.192), Unnim (1997), BMN (1.645), Banco CEISS (1559), Cajasur (1.192), Banca Cívica (977), Caja3 (407) eta Banco Gallego (245). 2009az geroztik, 64.000 milioi euro baino gehiago injektatu ziren, Gordailuak Bermatzeko Funtsa barne. Kopuru horretatik, 41.300 milioi Europako Egonkortasun Mekanismoaren (EEME) funtsak izan ziren, EBk 2012ko uztailetik 2013ko abendura bitartean ordaindu zituenak, eta Espainiako Gobernua k 100.000 milioiko erabilgarritasuna eskatu zuen. 2020ko kalkuluen arabera, 43.225 milioi euro izan ziren. BBOFk urte berean argitaratutako balantzearen arabera, Estatuak 56.545 milioi inbertitu zituen finantza-sektorean kapitalaren eta produktu hibridoen artean, eta 2.326 milioi bermeetan; 5.917 milioi berreskuratu zituen soilik, % 10.
Espainiar enpresak atzerrian
Latinoamerika Espainiako enpresen lehen helmuga izaten da Espainiatik kanpo bidaiatu behar dutenean, hizkuntza komun batek negozioak errazten baititu. Bestalde, segurtasun juridikorik ezak ere zailtasunak jartzen ditu. Hauek dira Latinoamerikan interesak dituzten Espainiako enpresentzat izan diren esku-hartze garrantzitsuenak.
Hidrokarburoak: Bolivia (2006)
Boliviako presidenteak dekretu bat sinatu zuen 2006ko maiatzean, herrialdeko hidrokarburo en "erabateko kontrola" estatuari emateko. Atzerriko enpresek beren ekoizpen guztia Yacimientos Petrolíferos Fiscales Bolivianos enpresari (estatuko petrolio-enpresa) eman behar izan zioten.
"Enpresek gure neurriak errespetatzen ez badituzte, geure burua errespetaraziko dugu", esan zuen Moralesek. Alvaro Garcia Linera presidenteordeak operazioaren arrazoia elarazi zuen: "Tortillari buelta eman diogu; lehen petrolio-enpresek gure baliabide naturalen etekinen % 82 eramaten bazuten, orain % 18 baino ez dute eramango, eta % 82 Estatuarentzat izango da". Urte horretako urrian, Repsol YPFk akordio bat sinatu zuen Gobernuarekin, "Inbertsioen segurtasuna bermatzeko".
Agbar: Argentina (2006)
2006ko martxoan Argentinako Gobernuak, Nestor Kirchner buru zuela, Buenos Airesen Aguas Argentinas enpresarekin zuen kontratua bertan behera uztea erabaki zuen; izan ere, haren akziodunen artean Aguas de Barcelona (Agbar) zegoen, La Caixak kontrolatzen zuen enpresa, % 25ekin. Esan zutenez, Gobernuak defendatzen zuen biztanleriarentzat arrisku potentziala zegoela, substantzia kaltegarrien kontzentrazio handiak detektatu baitziren.
Munduko Bankua ren nazioarteko arbitraje-auzitegira jo zuen, kontratuaren aldebakarreko deuseztapena aztertzeko. 2010ean, auzitegi horrek arrazoia eman zien emakidadunei. Bost urte geroago, 375 milioi euroko kalte-ordaina ezarri zioten Suez Environment Agbarren jabeari.
Aerolíneas Argentinas: Argentina (2009)
2009. urtearen amaieran Argentinako Senatu ak argi berdea eman zion Aerolíneas Argentinas eta Austral desjabetzeari. Biak Marsans taldekoak ziren. Ganberak "administrazio txarra" argudiatu zuen erabaki hori hartzeko, hilabete batzuetako greben eta bidaiarien ostean. Hilabete batzuk geroago, 2010eko udaberrian, Marsansek, Gerardo Diaz Ferranen konpainiak, ordainketak eten zituen Espainian.
Kasu honetan, Argentinak ez zuen inolako ordainketarik egin enpresarekin hilabetetan negoziatzen egon ondoren. Teorian erosketa izan behar zena, desjabetzea izan zen azkenean. Hori bai, Kirchnerren Gobernuak 900 milioi euroko pasiboa hartu zuen bere gain.
Santander: Venezuela (2009)
Ia urtebete iraun zuten Hugo Chavez en Gobernuaren eta Santanderren arteko negoziazioek, non finantza erakundea estatuaren esku geratu zen. 2009ko maiatzaren amaieran, Emilio Botin buru zuen bankuak Venezuelako negozioa galdu zuen 1.050 milioi dolarren truke, gaur egungo ia 980 milioi euro hain zuzen.
Konpentsazioa Espainiako bankuak eskatzen zuena baino txikiagoa izan zen, 100 milioi gehiago eskatu baitzituen, baina, hala ere, gainbalio ak lortu zituen, zehazki, 300 milioi euro baino gehiago. Santander 1996an lehorreratu zen Venezuelan, Venezuelako Bankua (orduan Latinoamerikako finantza-erakunderik zaharrena zena) erosi zuenean, enkante publiko batean.
Red Eléctrica: Bolivia (2012)
Argentinako Repsolen filiala desjabetu eta bi astera, Evo Morales Boliviako presidenteak dekretuz agindu zuen Transportadora de Electricidad (TDE) enpresaren nazionalizazioa, Red Eléctrica Españolaren filiala, herrialdeko elektrizitatea transmititzeko lineen hiru laurden kontrolatzen zituena.
Hasierako kalte-ordain a 29,2 milioi eurokoa izan zen. 2014an, Espainiako enpresak 52 milioi eurotan baloratu zuen eragiketa horren eragin positiboa, hau da, hitzartutako kalte-ordainaren zenbateko osoa.
YPF: Argentina (2012)
Prozesua ez zen azkarra izan. Argentinak bi urte behar izan zituen Espainiako petrolio-enpresari ordaintzeko. 5.317 milioi dolar ordaindu zizkion (4.900 milioi euro baino gehiago egungo trukean), baina ez eskura, Argentinako bonoekin baizik. Repsolek kutxa egin eta JPMorgan inbertsio banku estatubatuarrari saldu zizkion.
Nazionalizazioa gaur egun
Gaur egun, nazionalizazio gehienak porrot bidezko finantza-erreskateak dira. Kasu gehienetan, erreskatatutako enpresa edo bankua onbideratzen denean itzuli egiten dira, eta enpresa pribatuek porrot egiten dute, eta Estatua k finantza-erreskatea egitera behartzen ditu. Gainerako herrialdeetan, diktadura komunista ortodoxoetan izan ezik (Txina, Kuba eta Ipar Korea), arrazoi ideologikoengatiko nazionalizazioa apartekoa da, kasu estrategikoetan izan ezik. Batzuetan, nazionalizazioak botere politikoa kontrolatzeko mekanismo gisa gertatzen dira, neurri ekonomiko gisa baino gehiago.
Geotrigona mombuca
Geotrigona mombuca erle espezie bat da, Geotrigona generoan eta Apidae familian.
Nazionalizazio
Europar Batasuneko legedia
Lehiaren distortsio ak saihesteko, zenbait zaintza sartu ziren legea egitean. Batzordeak egitura-doikuntzak edo merkataritza-jokabideak doitzea eskatzen du, gutxienez jarduten duten merkatu garrantzitsuetako batean merkatu-kuota esanguratsua duten konpainientzat, eta kalteak lehiakideei mugatzen dizkie.
Gainera, enpresa lehiakideen edo elkarren ondoko merkatuetan daudenen % 10 baino gehiago erosteko debekua ezarri zen, desinbertsio publiko % 75etik gorakoa ez den bitartean.
Europako Batzordea k lehia-arauen aldi baterako erreforma onartu du, eta, horri esker, herrialde kideetako gobernuak konpainien kapitalean sartu ahal izango dira pandemiak eragindako krisia gainditzen laguntzeko, baina baldintza oso zorrotzetan, posizio horiek sei urte baino lehen utzi beharko dituzte burtsa n kotizatzen duten enpresen kasuan, edo zazpi urte baino lehen burtsan kotizatzen ez duten enpresen kasuan. Aldi berean, konfinamendu sozialeko neurrien ondorioek eragin larria izan duten enpresei bizi-kapitala sartzea ahalbidetuko dieten ateak irekitzen saiatzen da Batzordea, baina, aldi berean, hainbat lege-giltzarrapo izan ditu, ekonomiaren ezohiko egoerak laguntza horiek ezkutuko nazionalizazio bihurtzea ahalbidetuko diela uste duten gobernuak egon ez daitezen.
Ez da Batzordeak ekonomiaren zurrunbilo-garaia hasi zenetik aldi baterako erreformen inguruan onartu duen lehen aldia. 2020ko Martxoaren erdialdetik, Margrethe Vestager danimarkarrak zuzentzen duen sailak arauak lasaitu ditu. Gobernu nazionalek zuzeneko laguntzak eman ahal izan diezazkieten beren jarduera izoztu behar izan duten enpresei. Ordutik, dozenaka esku-hartze egon dira zuzendaritza horretan, Europar Batasunak baimenduta, eta, garai arruntetan, paper-fabrikara bidali izan dira.
2020ko hasieran, Batzordeak gobernuei galdetu die haratago joateko aukerari buruz, hau da, laguntza behar duten enpresen akziodun etan kapital publikoa sartzeko baimenari buruz. Urrats hori erraz nahas daiteke nazionalizazioarekin. Lehiaren Zuzendaritza Nagusia k bere denbora hartu du, baina azkenean lortu zuen Maiatzaren 1ean formalki onartzea aldi baterako erreforma berri hori, horretarako aukera ematen baitu, baina oso arau zorrotzak ezartzen ditu merkatuan etengabeko distortsioak saihesteko.
Hasteko, lehia-arauen salbuespen hori onartzen duten konpainiek bideragarriak izan behar zuten krisialdi a baino lehen, erreforma ezin baita erabili larrialdi-aldia baino lehenagoko arazoak zituzten enpresetan kapital publikoa sartu izana justifikatzeko. Egungo krisi a dela-eta, ekonomiaren sektore garrantzitsu bat arriskuan jar dezakeen edo enplegu-galera oso handia eragin dezakeen ezohiko egoera bati aurre egin behar dioten enpresak izan behar dute. Eta, azkenik, pandemiari lotutako salbuespen-aldiak irauten duen bitartean bakarrik izango da baliozkoa aukera hori, eta ezin izango da alegatu konfinamendu-arauak desagertzen direnean. Alemaniako Gobernuak, adibidez, Lufthansa ko kapitalean sartzeko aukera aipatu du, munduko hegazkin konpainiarik garrantzitsuenetako bat baita, eta Espainiakoa Iberia rekin gauza bera egiteko tentazioa izan dezake, orain enpresa erabat pribatua baita.
Zailtasunak dituen enpresa baten akziodunetan diru publikoa sartzeko eragiketa orok kapitalaren % 22 baino gehiago edo 250 milioi euro baino gehiago biltzen baditu, aldez aurretik baimendu beharko da, herrialdearen ekonomian zeregin garrantzitsua duela egiaztatu ondoren, baita irteera-plan bat izan ere, eta, gainera, salbuespenezko aldi horretan kudeaketa gardena bermatu beharko da, programa arautzen duten printzipioak kontuan hartuta. Batzordearen lana, "Itun berdea" deitutakoaren eta digitalizazio aren zabalkuntzan.
Salbuespenezko egoera bat denez, Batzordeak ezarritako arauak zehazten du Estatua kapitalaren parte den aldian ezin izango zaiela dibidendurik edo bonusik banatu exekutiboei, ez eta publizitatea egin ere, akziodunen artean kapital publikoaren presentzia erabiliz. Sei urteko epearen amaieran Estatuak kapitaletik atera ez bada edo bere partaidetza akzioen % 10etik behera murriztu ez badu, Batzordeak konpainia nahitaez berregituratzeko plan bat ezarriko du, "Azken baliabide" gisa, gobernuren batek nazionalizatutako enpresaren kapitalean jarraitu nahi badu. Ohiko funtzionamendu-baldintzak berrezartzeak botere publikoak jarrera horiek uztera bultzatzea da asmoa.
Eskurapenak ezinbestekoak direnean jarduerak mantentzeko, legedian salbuespenak egin daitezke:
Finantza-erreskatea
Gaur egun, nazionalizazio gehienak porrot bidezko finantza-erreskateak dira, eta, kasu gehienetan, itzuli egiten dira erreskatatutako enpresa edo bankua onbideratzen denean. Estatuaren finantza-erreskatea behartzen duten enpresa pribatuen porrotagatik gertatzen dira.
Ekonomian, finantza-erreskatea da porrot egiteko arriskuan dagoen erakunde (enpresa, herrialde edo gizabanako) bati finantza-kapitala mailegatzea edo ematea, porrotetik, kaudimengabeziatik, likidaziotik edo hondamenditik salbatzeko, edo entitate batek porrot egitea ahalbidetzeko finantza-kutsadurarik sortu gabe.
Erreskatea irabazi-asmoekin egin daiteke, adibidez, inbertitzaile bat etorkizun ezezaguneko konpainia bat berpizten denean bere akzioak irabazi-prezioan erosiz. Interes sozialagatik ere egin daiteke, adibidez, filantropo aberats batek janari lasterreko enpresa ez-errentagarri bat itzultzen badu elikagaiak banatzeko arazoak dituen herrialde batean. Erreskate handiagoa saihesteko beharrak ere eragin dezake: adibidez, gobernuak garraioa funtsezkotzat jotzen badu estatuaren arintasun ekonomikorako, orduan garraio-enpresak (aire-lineak, petrolio-enpresak, etab.) babesten ditu, sorospenen eta interes baxuko mailegu en bidez.
XX. mendean zehar gertatutako erreskate ugarietatik zenbait printzipio edo irakaspen sortu dira:
Zerbitzuen udaleratzea
Espainiako administrazio-zuzenbidean, zerbitzuen udaleratzea kontzeptu horren adiera orokorrean adierazten da, legez ezartzen denean ordura arte pribatuak ziren jarduerak udal-administrazioen eskumeneko zerbitzu publikotzat hartzen direla.
Nuevako geltokia
Nueva Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Llanes udalerrian kokatuta dagoena.
Nazionalizazio
Zerbitzuen udaleratzea
Udal-administrazio batek ordura arte pribatua zen jarduera ekonomiko baten titulartasuna bere gain hartzea erabakitzen duenean ere udaleratzea gertatzen dela uler daiteke, jarduera hori zerbitzu publiko gisa kudeatzeko edo ustiatzeko, zuzenean edo zeharka.
Nuevako geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Nazionalizazio
Zerbitzuen udaleratzea
Udal-administrazioak pribatizatu edo aldi baterako kanpora atera zen zerbitzu bat berreskuratzen duenean, zerbitzua birudalerriratzeaz hitz egiten da.
Megachile hungarica
Megachile hungarica erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Javorieita
Javorieita mineral bat da.
Ezaugarriak
Javorieita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.
Bothrops alcatraz
Bothrops alcatraz Bothrops generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.
Cimego
Cimego Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Cimegok honako udalerri hauekin egiten du muga:
NGC 3077
NGC 3077 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Etxebarri baserria
Etxebarri Laudioko Larra auzoan dagoen baserria da.
2002ko uztailaren 29an, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Kokapena eta azalpen orokorra
Larra edo San Bartolome auzoan dago eta nekazari aurrekari nabarmenak dituzten etxe talde bateko eraikina da. Taldeko etxe guztiek, orokorrean, Etxeberri izena hartzen dute; ondoren, 3. zenbakia azalduko dugu.
Etxea Arraño mendiaren iparraldeko mazelan dago, eta Nerbioi errekak zeharkatzen duen ibarreko behe aldea menperatzen du; Larra auzoa bi zatitan -goialdea eta behealdea-, utzi duen Laudioko saihesbidearen ibilbide berritik oso hurbil dago. Fatxada nagusia ekialdera edo eguzki begira dago.
Mazelan kokatutako eraikin isolatu honek angeluzuzenetako solairu trinkoa du: fatxada 16,70 metrokoa eta luzera 12,60 metrokoa. Altxaerari dagokionez, bi solairutan –azpikoa eta lehenengoa- eta estalkipean banatua dago; azken hau, erdiko hormartean eta erabat zabalik agertzen da. Teilatua bi uretara eraikia da, eta fatxada nagusiarekiko elkarzuta den gailurra eta erdiko hormartean atzealdera zuzendua dagoen teilatu-faldoia (mirabustana) ditu. Fatxada nagusiko teilatuak jabaloiek eutsitako luzapen txikia du.
Aurrealdean, solairu nagusira sartzeko eskailera bikoitzak baserriak bizitza biko banaketa duela adierazten du. Horrek gogorarazten digu ere, nekazaritza ustiapena hobetzeko eta gehiago aprobetxatzeko banatu zela bi zatitan baserria.
Azido nitroso
Azido nitrosoa HNO2 formula duen konposatu kimikoa da.
Etxebarri baserria
Kokapena eta azalpen orokorra
Baserria dagoen maldak atzeko eta alboko altxaera guztian hormatxoa edo nibelazio-zokaloa (zimentazio bista) egitea behartzen du, hormatxo horren gainean jasotzen dira itxitura-hormak. Itxitura-horma horiek ertzetako harlanduen antzeko harri handiagoekin eta erregularragoekin eginak dira. Fatxada nagusiko beheko solairua harrizkoa da; goiko solairuek, berriz, gai arinagoekin betetako egurrezko bilbadura kareztatua azaltzen dute. Etxebizitzaren lurzorutik, hau da, beheko eta erdiko solairuaren altuera ertainetik hasi eta teilatura iristen diren egurrezko hiru zutoin sendoek finkatzen dute fatxada nagusiaren erdiko hormartea.
Azido nitroso
Ezaugarriak
Azido ahul eta ezegonkorra da. Ur-disoluzioan bakarrik ezagutzen da, eta isolatzeko ahaleginak egiten direnean, deskonposatu egiten da. Honela:
Etxebarri baserria
Kokapena eta azalpen orokorra
Etxebizitzetara sartzeko eskailera bikoitzak barandaudun eskailburuak ditu, eta hauetatik, hain zuzen ere, sartzen da barrura. Lau leihoek betetzen dituzte sarrera bakoitzaren alde banatan, solairu nagusian zabaldutako hutsarteak. Ganbara, guztiz zabalik, aurrean dago. Beheko solairura edo ikuiluetara bi ate xumetik joaten da. Gainerako altxaeratan, hau da albokoetan eta atzekoan, hutsarteen banaketa, tamaina eta egitea ausazkoa da, eta guztietan nabarmenena teilatuaren lerrotik oso hurbil daudela.
Azido nitroso
Ezaugarriak
4 HNO2 → 2 HNO3 + N2O + NH2O
edo honela:
Etxebarri baserria
Barneko egitura
Eraikinak goitik-beherako elementuz osatutako egitura azaltzen du, egurrezko bi zutoinek hiru hormarte bereizten dituzte, aurreko eta atzeko fatxadarekiko elkarzutak dira, erdiko hormartea zabalagoa da eta bi azpizatitan banatzen dute erdiarekiko ezarritako bi zutoinek. Ekialdeko eta iparraldeko hormei lotutako zutoinak horma horien barruan daude. Gainerakoak harroinetan oinarrituak eta berriki zementuaz gogortuak, teilaturarte osoak dira. Zutoinak orekan banatuta egotea, atariak 3,50 eta 4 metroko argi-hutsarteak izatea ahalbideratzen du. Goitik-beherako eta zeharkako harriak egituraren korapiloetan estekatzeko, giltzadun aho-zirika sistema erabiltzen da. Korapiloen inguruan hainbat piezatan kontra koskak izateak hauen muntaia errazten du. Badira, alboko ahoan egiten diren mihiztaketa "enara" itxurakoak ere, aho-zirika sistema baino zaharragoak diren mihiztaketa teknikak, hain zuzen ere. Zenbait elementuk izandako itxuragaltzeak mota ezberdinetako pieza lagungarriak gehitzea ekarri du, batez ere egonkortasuna eta egituraren gogortasuna ziurtatzekoak.
Teilatu-zurajean gapirio en eta petralen arteko lotura konpontzeko aterabidea edo sistema oso interesgarria da; gapirioetan josita dauden eta buru nabarmenak dituzten egurrezko iltzeak edo giltzak oraindik ere gorde egiten baitira. Hormarteak banatzen dituzten petralekin topa egiten dute buru horiek eta, horrela, gapirioak ez labaintzea eta egitura guztia gogortzea lortzen da. Gailurra egurrezko iltzeekin josita eta alboko ahoetan mihiztatzen diren jabaloiekin gogortzen da. Ganbarako solairuak opaitzurrarekin landutako eta burdinazko iltzeekin jositako egurrezko oholtza agerian du.
Azido nitroso
Ezaugarriak
Hala ere, azido nitrosoaren gatzak, nitritoak, oso egonkorrak dira. Azido nitrosoaren disoluzioak erreduktoreak eta oxidatzaileak dira aldi berean. Azido nitrikoa, ur oxigenatua, permanganatoa eta bioxido metalikoak erreduzitzen ditu, eta potasio ioduroa, azido sulfurosoa eta gatz ferrosoak oxidatzen.
Etxebarri baserria
Tipologia eta kronologia
Baserri motari dagokionez eraikina fatxada laua duten baserri-multzokoa da: ataririk gabekoa, zutoin osoduna, etxebizitza bikoitzekoa, altxaeran gutxi garatua, fatxada nagusiarekiko elkarzuta den gailurra duena eta jabaloiak eutsitako hegalkinduna. Orokorrean XVII. mendeko bigarren zatikoa dela esan daiteke, baina, mende horretako lehenengo zatikoak izan daitezkeen eraikuntza- eta forma-xehetasunak ere agertzen dira. Hala ere, baditu eraikuntzaren aldetik berrikuntzak eta beranduagokoak diren material- eta piezakatze-ekarpenak ere.
Azido nitroso
Erabilera
Tindagaien industrian oso erabilia da diazorreakzioetan, eta haren gatzak, nitritoak, konposatu komertzialak dira, garrantzi handikoak.