cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Takonerako atea
Takonerako atea Nafarroako Iruñea hiriburuko ate edo atari bat da.
Deustu Arraun Taldea
Deustu Arraun Taldea Deustuko kolore tomateroak defendatzen dituen Bilboko arraun talde bakarra da, hori nabarmentzeko 2016 denboraldirako Deustu-Bilbo izena hartu du.
Uniformea
Elastiko gorria erabiltzen du eta Tomatera trainerua berdea da.
Brachirus dicholepis
Brachirus dicholepis Brachirus generoko animalia da. Arrainen barruko Soleidae familian sailkatzen da.
Deustu Arraun Taldea
Historia
1981an sortu zen, talde txikia izanik. Hurrengo urtean batel txapelketetan hasi zen eta 1983an Bizkaiko bi txapelketa, Euskadiko bat eta Espainiako bigarren postua "juvenil" mailan irabazi zituen. Aurreko urteko emaitzak ikusita, 1984an traineruekin hastea erabaki zuten, zailtasun handiei aurre eginez. Traineruen lehenengo esperientziak 1992arte iraun zuen (1990an Portugaleterekin batera), eta Tomaterak ez zuen berriro lehiatuko 1994arte. Bigarren esperientzia honek lau urte iraun zituen.
2000an, arraunlari eskasiaren ondorioz, Deustuko eta Lutxanako arraun taldeek bien artean traineru bakarra osatzea erabaki zuten. Hitzarmen hau 2003an bukatu zen, izan ere, urte horretan Deustu eta Algorta taldeak bateratu ziren Ibaizabal izenarekin.
2005tik Tecuni da babesle ofiziala.
Hiru hamarkada pasa dira elkarte tomateroa sortu zenetik eta bere urte onena izan zuen 2009.eko denboraldia. 8 garaipen lortuz Deustuko Arraun Taldeak KAE Ligako bigarren maila irabazi (175 puntu guztira) eta KAE1era zuzenean pasa zen. Hurrengo denboraldian lan txukuna egin zuen eta zazpigarren postuan bukatu zuen urtea. 2012an KAE 2. mailara jeitsi zen. 2013an bi bandera eskuratu zituen eta hirugarren postuan gelditu zen Ligan. 2014an berriz ere puntan ibili zen eta sei bandera irabazita bigarren postua eskuratu zuen. Azkenik mailaz igotzea lortu zuen.
Ixodes ricinus
Ixodes ricinus Ixodidae familiako akain espeziea da, Europan banaturik dagoena. Parasitoa da, ostalarien odoletik elikatzen dena. Lyme gaitzaren eta akainek garraiatutako entzefalitisaren bektorea da.
Deustu Arraun Taldea
Historia
KAE 1 mailarako itzulera bikaina izan zuen. Bandera bat irabazi eta laugarren postuan amaitu zuen liga. 2016rako denboraldi oparoa espero zuen baina azkenean 6. postuarekin konformatu behar izan zuen. Urtetik urtera postuak hobetzen joan da eta 2019an bigarren eginez igoera play-offak jokatzeko sailkatu zen, baina ez zuen helburua lortu. Hurrengo urteetan apalago ibili da.
Ixodes ricinus
Deskribapena
Gorputz oboidea edo udare-formakoa dute, marroi gorrizta; puzten denean, emearen sabelaldea gris argia izaten da. Ar helduak 2,5-3 mm luze dira, eta emeak 3-4 mm luze, odola xurgatu aurretik, beti ere. Ez dute begirik, eta aho-piezak eraldaturik daude odolaz elikatu ahal izateko: zentzumen-palpoak, kelizeroak (lurrazala ebakitzeko) eta hipostoma (odola xurgatzen duen xiringa). Gorputzean, prosoma eta opistosoma baturik daude. Ezkutu izeneko kitinazko estalkiak arren gorputz osoa babesten du; emeen gorputza, berriz, ez du erabat estaltzen. "Ezproi"-ez hornitutako lau hanka pare dauzkate (larbek hiru pare).
Deustu Arraun Taldea
Emakumezkoen trainerua
2016an hainbat talde bizkaitarretako arraunlariekin emakumezkoen trainerua osatu zuen eta Gipuzkoako Ligan hartu zuen parte. Euskadiko Txapelketan laugarren egin zuen eta Kontxan zein Gipuzkoako Ligan zazpigarren amaitu zuen. Ordutik urtero osatu du trainerua eta hainbat estropada irabazi ditu. 2018an eta 2019an ETE Ligan hirugarren postua lortu zuen.
2021. urtea bikaina izan zen. Bateletan Bizkaiko, Euskadiko eta Espainiako txapelketak irabazi zituen eta traineruetan ere Bizkaiko txapelduna izan zen, ETE Ligan bigarren eginez igoera play-offak jokatu zituen eta bigarren egin zuenez ezin izan zuen mailaz igo. Denboraldia borobiltzeko Kontxako Banderara sailkatu zen lau urteren ostean. 2022an hirugarren egin zuen ETE Ligan eta berriz jokatu zituen igoera play-offak, baina ez zuen igoerarik lortu.
Ixodes ricinus
Bizilekua
Hezetasun erlatibo altua atxikitzen duten sastrakadi itxietara egokiturik dago, eguzkiaren izpi zuzenen kontra babesturik. Bai basoetan, bai zuhaitzik gabeko eremuetan bizi daiteke, mikroklima egokia sortzen duen landaredia baldin bada (iratze arrunta, txilarrrak, ote zuria...).
Larredi
Larrediak dira ekologistek belardi epelen, sabanen eta zuhaixken biomaren parte hartzen dituzten ekosistemak, antzeko klima epeletan, prezipitazio ertainean eta gramineo, belar eta zuhaixken osaera baten oinarrituta —zuhaitzetan baino— landaredi mota nagusi gisa. Gramineo epeleko eskualdeen artean, Argentina, Brasil eta Uruguaiko panpa eta Ukraina, Errusia eta Kazakhstango estepa daude. Normalean larredi gisa aipatzen diren lurrak Ipar Amerikan egon ohi dira. Terminoak Kanadako, Estatu Batuetako eta Mexikoko barnealdeko behe lurrei deritzon eremua hartzen du barne, Ordoki Handi guztiak eta ekialdeko lur hezeago eta menditsuenak barne hartzen dituena.
Ixodes ricinus
Banaketa
Europan, Portugaldik Errusia eta Eskandinaviaraino, Iparraldeko Afrikan eta Ekialde Hurbilean banaturik dago. Euskal Herriko akain espezierik ugarienetako bat da.
Liotyphlops argaleus
Liotyphlops argaleus Liotyphlops generoko animalia da. Narrastien barruko Anomalepididae familian sailkatuta dago.
Larredi
Etimologia
Theodore Roosevelten arabera:
Eraketa
Ipar Amerikako larredien eraketa Albertatik gertu dauden Mendi Harritsuak altxatzean hasi zen. Mendiek euri-itzal bat sortu zuten, eta horrek prezipitazio-tasa txikiagotzea eragin zuen haizearen aldez.
Ixodes ricinus
Bizi zikloa
Hauek apur bat handiagoak dira (2 mm), lau hanka-pare dituzte eta basapizti txiki, etxe-abere edo gizakiarengandik elikatu ohi dira. Beterik daudenean, lurrera erori eta azalberritu egiten dira. Era horretan heldu bihurturik (ar edo eme), animalia handi bati edota gizakiari lotuko dira. Akain emeek bospasei egunetan segitzen dute elikatzen eta, arrek ernaldu ondoren, landaredian erori eta arrautzak erruten hasten dira.
Tor tor
Tor tor Tor generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Larredi
Eraketa
Larredietako lurzoru gehienaren harri-ama nagusia duela 110.000 urte inguru hasi zen, azken glaziar aurrerapenean. Hegoalderantz hedatzen ziren glaziarrek paisaia urratu zuten material geologikoa jasoz eta lurra berdinduz. Duela 10.000 urte inguru glaziarrek atzera egin zutenez, material hori golde-lur moduan metatu ziren. Haizean oinarritutako loess gordailuek larredietako lurzoruetarako material nagusi garrantzitsua ere osatzen dute.
Ixodes ricinus
Eritasunen transmisioa
Azienden eta gizakiaren gaixotasun ugari transmititu ditzake Ixodes ricinus-ek, besteak beste babesiosia (Babesia divergens, B. bovis eta B. ovis protozooek eragindakoa), Lyme gaitza (Borrelia burgdorferi), anaplasmosia (Anaplasma phagocytophilum), akainek garraiatutako entzefalitisa eta Q sukarra (Coxiella burnetii).
Oostflakkee
Oostflakkee Herbehereetako Hego Holanda probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 10.384 biztanle zituen.
Larredi
Eraketa
Gramineo-larrediak milaka hamarkada urtetan zehar eboluzionatu zuen artzaintzaren eta suaren asaldurarekin. Bertako ungulatuak —hala nola bisonteak, altzeak eta buztan zuriak— larredi zabal eta anitzetan zebiltzan Amerikako Europako kolonizazioaren aurretik. 10.000-20.000 urtez, bertakoek, urtero, sua zerabilten ehizan, garraioan eta segurtasunean laguntzeko tresna gisa. Gramineo garaietako larredietan, su-iturrien pizte-frogak ugariagoak dira gizakiarenak tximistarenak baino. Gizakiak eta bazka-animaliak parte hartzaile aktibo izan ziren larredien eraketa-prozesuan eta graminoideen eta forbia espezieen aniztasuna ezartzeko. Suak eragina du larredietan: zuhaitzak kentzeko, hildako landare-gaia garbitzeko eta lurzoruan sortutako errautsetatik zenbait mantenugairen erabilgarritasuna aldatzeko. Suak zuhaitzen ehun baskularra hiltzen du, baina ez larredietako espezieak, landareen biomasa osoaren % 75 arte (espeziearen arabera) lurzoruaren gainazalaren azpian baitago, eta, bere sustrai sakonetik (20 oinetik gora), berriro haziko da. Eragozpenik gabe, zuhaitzak gramineoan sartuko dira, eta itzala egingo dute, eta horrek oihanpea kenaraziko du. Larredia eta hariztiek, oso zabalduta, haritz sabanako ekosisteman elkarrekin bizitzeko eboluzionatu zuten.
Ixodes ricinus
Eritasunen transmisioa
Lyme gaitzari dagokionez, Borrelia burgdorferi bakterioa lakasten garapenaren fase guztietan ager daiteke. Gordailua (zenbait herrialdetan oreinak eta basasaguak hartzen dira gordailutzat), hau da, infekzioaren eramaile pasibo baten odola irenstean larbak infektatzea askotan gertatzen da. Gizakiari ninfek eta helduek kutsa diezaiokete eritasuna ahalbide handiagoz.
Larredi
Ugalkortasuna
Aldizka lehorte luzeak eta noizbehinka euri zaparradak izan arren, Lautada Handiko gramineo lurrek ez zuten lurzoruaren higadura handirik jasan. Bertako larre-belarren sustrai-sistemek lurzorua irmo eusten zuten lurzoruaren isurketa saihesteko. Landarea hiltzen zenean, onddoek eta bakterioek bere mantenugaiak itzultzen zituzten lurrera. Sustrai sakon horiek bertako larredietako landareei, baldintza lehorrenetan ere, uretara iristen lagundu zieten. Bertako belarrek, baldintza lehorretik, askoz kalte gutxiago jasaten dute gaur egungo baserriko labore askok baino.
Eskualde geografikoak
Ipar Amerikako larredia hiru taldetan banatu ohi da: hezea, mesikoa eta lehorra. Oro har, belar altua, nahasia edo belar motza dute, lurzoruaren kalitatearen eta prezipitazioen arabera.
Bustia
Larredi hezeetan, lurra oso hezea izan ohi da, hazkuntza-denboraldi gehienean barne, uraren drainatze eskasa delako. Sortzen den ur geldiak zohikaztegiak sortzeko lagungarria da. Larredi hezeek nekazaritza-lur bikaina dute. Batez besteko prezipitazioa 250-760 mm-koa da urtean.
Mesikoa
Larredi mesikoak drainatze ona du, baina lur ona hazkuntza garaian. Larredi mota hori da nekazaritza erabilerarako gehien bihurtzen dena; ondorioz, desagertzeko arriskurik handiena duen larredi mota da.
Lehorra
Larredi lehorrak lur hezetik oso lehorrera doan lurra du hazkuntza garaian, lurzoruaren drainatze ona delako. Askotan, larredi-mota hori goi-lurretan edo mendi-hegaletan aurki daiteke. Lurzoru lehorrak, normalean, ez du landaredi asko izaten euri faltagatik. Palliserren triangelua izenez ezagutzen den Kanada hegoaldeko eskualdeko nekazaritza eta klima bioma nagusiena da. Garai batean, guztiz landu ezina zela uste zen, Triangelua, gaur egun, Kanadako nekazaritza-eskualde garrantzitsuenetako bat da ureztatze-teknologiaren aurrerapenei esker. Kanadan, tokiko garrantzi handia izateaz gain, Palliser-en triangelua, gaur egun, munduko gari-iturri garrantzitsuenetako bat da gari-soroak ureztatzeko metodo hobetu horien ondorioz (Hegoaldeko larrediko gainerako probintziekin batera, zeinak ere garia, koltza eta beste ale asko hazten duten). Nekazaritza-teknologiaren aurrerapen horiek izan arren, eremuak lehorte-aldi luzeak izateko joera handia du oraindik, eta, industriarentzat, hondamendia izan daiteke nabarmen luzatzen bada. Horren adibide txarra 1930eko hamarkadako Dust Bowla (Hauts katilua) da, Estatu Batuetako Lautada Handien ekoeskualdearen zati handi batean ere jo zuena, Depresio Handia hedatzen asko lagundu zuen.
Bisonte ehiza
Larredietako giza jarduera nagusia ehiza nomada izan da erregistro arkeologikoaren gehiengoan. Garai batean, gaur egun desagertuta dagoen megafauna espezie asko zeuden.
Beste desagerpenen ostean, larredietan ehizatutako animalia nagusia lautadako bisontea izan zen. Zarata handiak erabiliz eta seinale handiak astinduz, indigenek bisonteak «bufalo itxitura» izeneko hesi itxietara eramaten zituzten arku, gezi edo lantzaz hiltzeko, edo itsaslabarretik botatzen zituzten (bufalo jauzia deituz) bisonteak masiboki hiltzeko edo zauritzeko. Zaldia eta pistola sartzeak asko zabaldu zuen lautadako indigenen ahalmena bisonteak hiltzeko. Horren ondoren, Europako amerikarren eta kanadarren bereizi gabeko hilketa politika erabili zuten, bai merkataritza arrazoiengatik, bai lautadako indigenen independentzia ahultzeko, eta bisonte kopuruaren beherakada izugarria eragin zuen, mende batean milioika izatetik ehunka batzuetara, eta horrek ia desagertzeraino eraman zuen.
Nekazaritza eta abeltzaintza
Lur oso trinkoak egurrezko goldeak erabiltzen zituzten lehen kolono europarrak kaltetu zituen, haiek basoko lur solteetarako egokiagoak baitziren. Larredian, goldeek errebotatu egiten zuten, eta lurra itsatsi egiten zitzaien. Arazo hori 1837an konpondu zuen John Deere izeneko Illinoiseko errementari batek, sendoagoa zen eta sustraiak mozten zituen altzairuzko golde bat garatu baitzuen lur emankorrak nekazaritzarako prest jarriz. Lehengo larrediak, gaur egun, Lurreko nekazaritza-lur produktiboenen artean daude.
Belar garaiko larredia Ipar Amerikako laboreak ekoizteko eremu intentsiboenetako bat bihurtu da. Belar garaietako larre-biomaren jatorrizko lur-estalduraren ehuneko hamarren bat baino gutxiago (% <0,09) geratzen da. Garai batean bertako belar garaietako larredietan lur-estaldura zuten estatuak —hala nola, Iowa, Illinois, Minnesota, Wisconsin, Nebraska eta Missouri— duten lur produktibo handiko lurzoruengatik baloratzen dira, eta Arto Gerrikoan sartzen dira. Lurzoruaren erabilera-intentsitate horren adibide gisa, AEBko 50 estatuetatik Illinois eta Iowa 49. eta 50. postuetan daude landu gabeko lurzoru osoari dagokionez.
Garai batean, belar motz lehorragoak ustiategi irekirako erabiltzen ziren, batez ere. 1870eko hamarkadan, arantzadun alanbreen garapenarekin eta ureztatzeko teknikak hobetuta, eskualde hori laborantza lur eta larre hesi txikitarako bihurtu da, gehienbat.
Bioerregaiak
David Tilman-ek, Minnesotako Unibertsitateko ekologistak egindako ikerketek iradokitzen dute: «Bioerregai landareen aniztasun handiko nahasketaz egindako bioerregaiek berotze globala murriztu dezakete atmosferatik karbono dioxidoa kenduz. Lur antzuetan hazten direnean ere, munduko energia-beharren zati handi bat eskain dezakete, eta elikagaiak ekoizteko lur emankorrak utz dezakete». Artoa eta soja ez bezala, zuzenean zein zeharka elikagai-labore nagusiak direnak, abereen pentsua barne, larredietako belarrak ez dira giza kontsumorako erabiltzen. Larredi-belarrak lur antzuetan hazi daitezke, lurrari mantenugaiak gehitzearen kostua kenduz. Tilmanek eta bere lankideek kalkulatzen dute larredietako belar bioerregaiek hektareako ehuneko 51 energia gehiago emango luketela lur emankorretan hazitako artoaren etanolak baino. Gehien erabiltzen diren landare batzuk dira: lupinus, Andropogon gerardi, Panicum virgatum belarra eta Dalea.
Kontserbazioa
Kontserbatutako larredi-eremu esanguratsuenak honako hauek dira:
Larredi birjinak
Larredi birjina inoiz goldatu ez den larre lurrari egiten dio erreferentzia. Larredi birjina txikiak daude Amerikako Mendebaldeko Estatuetan eta Kanadan. Berreskuratutako larredi, goldatu edo beste eragozpen baten ondoren berriro landatu den larreari esaten zaio.
Larredi lorategia
Larredi lorategia, nagusiki, larre bateko landareez osatutako lorategia da.
Fisiografia
Jatorriz, Mississippiko arroko zuhaitzik gabeko larreak Indianan hasi ziren, eta mendebalderantz eta ipar-mendebalderantz hedatu ziren, Lautada Handiak bezala ezagutzen den eskualde lehorrarekin bat egin zuten arte. Eskualde bereko ekialderako luzapena, jatorriz zuhaitzez estalia, Ohio erdialderaino hedatzen zen. Horrela, larrediak, oro har, Ohio eta Missouri ibaien artean daude hegoaldean eta Aintzira Handien artean iparraldean. Larrediak glaziar garaiaren ekarpena dira. Gehienetan, erliebe moderatua edo txikia den harkaitz-gainazalean ez-konformatu gabe metatzen diren glaziar-jito dira. Hemen, arrokak Paleozoikoko formazio estratifikatu berberen luzapena dira, Apalatxe eskualdean eta Aintzira Handien inguruan gertatzen direnak. Normalean, testura fineko kareharri eta eskistoak dira, horizontalean etzanda. Glaziar aurreko higadura helduak eman zien erliebe moderatu edo txikia gaur egun jito azpian lurperatuta dago. Larredietako eremurik handiena, Indianatik Ipar Dakotaraino, nekazaritza-lautadaz osatuta dago, hau da, estratifikatu gabeko jito xaflak. Lautada horiek 30, 50 edo are 100 oin lodi dira (30 m-raino), eta azpiko harkaitz-azalera estaltzen dute milaka kilometro koadrotan, glaziazio-osteko higadurak lokalean hutsik utzi duen tokian izan ezik. Lautadek azalera paregabea dute. Seguru asko, nekazaritza lurzoru aurreglaziarretako zati batean eginda dago, baina, neurri handi batean, izotz-geruzak mekanikoki garraiatutako arroka-hondakinez osatuta dago. Kanadako arroka kristalinoak eta Aintzira Handietatik hegoaldean dauden harri estratifikatu erresistenteetako batzuk harribil eta harri gisa agertzen diren arren, lurraren zati handia birrindu eta eho da, eta buztinezko ehundura lortu da. Nekazaritza-lautadak, altuera, poliki-poliki, aldatzen ari den itsaskia bezala zabaltzen ari den arren, sarritan, begietara, berdinduta agertzen dira horizonteraino luzatzen den ikuspegiarekin. Han-hemenka, depresio ahulak agertzen dira, padura-mahaiez edo glaziazio-osteko jatorriko lur beltz aberatsez estaliak. Beraz, glaziar azpiko gehikuntzaren bidez, larrediak gainazal leun batera berdindu dira, hegoaldean dagoen muino altuago eta ez-glaziatuarekin alderatuta.
Izotz geruza handiek morren terminalak eratu zituzten beren mugaren inguruan, amaierako hainbat fasetan. Hala ere, gerriko morrenak erliebe txikikoak dira izotzaren eremu handiarekin alderatuta. Lautadatik, astiro-astiro igotzen dira 50, 100 oin edo gehiagoko altueraraino. Milia bateko, biko edo hiruko (5 km) zabalera izan daiteke, eta haien gainazaleko muinoak, harribilez zipriztinduak, aintzira txiki asko ditu arroetan edo zuloetan haranetako erreken ordez. Gerriko morrenak begizta zentrokideen taldeetan daude antolatuta, hegoalderantz ganbilak, izotz-geruzak Aintzira Handietako behe-lurraldeetan lobuluetan aurrera egin zutelako. Aldameneko-begizta morrenak elkarrekin batzen dira berrabiagarri (iparralderantz zuzendutako gainaldean), non ondoko bi lobulu glaziar elkartu eta bolumen handieneko morrena osatzen zuten. Morrenak erliebe txikiak dira edozein mapatan erakusteko eskala handienetan izan ezik. Txikiak diren arren, larredi-estatuetako erliebe nagusia dira, eta, lautada ia hautemanezinekin batera, erreka eta ibai askoren ibilgua zehazten dute, oro har, gainazaleko formaren ondoriozkoak glaziar-gordailuak direnak.
Glaziar-aldiaren konplexutasunak eta hainbat glaziar-garaitan banatzeak, luzera dezenteko glaziar arteko aroek bereizita (glaziazio-ondoko garaia baino luzeagoak, zalantzarik gabe) ondorio estruktural bat dute ondoz ondoko golde-lur xaflak gainjartzean, glaziar-gordailuekin txandakatuz. Ondorio fisiografikoa ere badauka, glaziazio-ondoko higadura normalaren kopuru oso desberdinean glaziar-gordailuen zati ezberdinek jasaten dutenean. Hegoaldeko jito-xaflek —Iowa hegoaldean eta Missouri iparraldean bezala—, hasiera batean, azalera laua galdu dute, eta, orain, heldutasun handiz, bereizita daude forma dotorez. Hemen, erreka txikien haranak ere ondo ireki eta mailakatuta daude, eta padurak eta aintzirak arraroak dira. Xafla horiek Pleistozeno hasierako jatorrizkoak dira. Aintzira Handietatik gertuago, golde-lur xaflak erreka handien haran estuek soilik lubakitzen dituzte. Padura-lurraldeek, oraindik ere, lautadako sakonune ahulak okupatzen dituzte, eta lotutako morrenek aintzira txiki ugari dituzte beren hustu gabeko zuloetan. Jitoan doazen xafla horiek Pleistozeno berantiarreko jatorria dute.
Izotz-geruzak, Ohio ibai, Mississippi ibai eta Missouri ibaiko hegoalderantz makurtzen zen lurretaraino hedatu zirenean, xaflak kargatutako errekak izotz mugatik urruntzen ziren. Errekak beren ubide azpiglaziarretik ihes egin ahala, kanal zabalagoetara hedatu, eta haien kargaren zati bat metatu zuten, eta, horrela, ibilguak areagotu zituzten. Tokiko xaflak edo amantalak morrenen gerriko kanpoko aldean zabaltzen dira, gehiago edo gutxiago. Legar eta hareazko tren luzeek hegoalderantz doazen haranak estaltzen dituzte glaziar eremuetatik glaziaziorik gabeko eremutara. Geroago, izotzak gehiago urrutiratu zirenean eta deskargatutako errekak lehengo ohitura degradatzailera itzuli zirenean, gutxi-asko osorik arakatu zituzten haraneko gordailuak, eta, gaur egun, uholde-lautaden alde banatan dauden terrazetan ikusten dira hondakinak.
Azken glaziar garaiko izotzak atzera egin zutenean eta bere aurreko muga iparraldeko isurialdean —Aintzira Handien drainatze-eremuari zegokiona— zegoenean, ur-masak metatu ziren izotz ertzaren aurrean aintzira glazio-marjinalak eratuz. Aintzirak, hasieran, txikiak ziren, eta bakoitzak bere irteera zuen hegoaldeko lur sakonune baxuenean. Izotza atzerago urtu ahala, ondoko aintzirak elkartzen joan ziren taldearen irteera baxuenaren mailan. Irteerako errekak proportzio berean hazi ziren, eta ubide zabala higatu zuten lurraren altueran eta ibaian behera; aintziraren urak hareazko uharriak edo itsaslabarrak zizelkatu zituzten beren ertzean, eta buztinezko xaflak ezarri zituzten beren zoruetan. Ezaugarri horiek guztiak erraz antzematen dira larredi eskualdean. Chicagoko egungo gunea Michigan aintziraren eta Illinois ibaiaren iturburuen arteko zati baxuan zehar garraiatze edo garraio indiar batek zehaztu zuen. Banaketa hori Michigan glaziar aintziraren irteerako kanal ohiaren zoruan dago. Dagokion irteerak Erie aintzira, Huron aintzira eta Superior aintzira bezala ezagutzen dira. Agassiz aintzira izeneko ur-geruza oso handi batek, garai batean, Minnesota iparraldeko eta Ipar Dakotako lautada zabal bat zabaldu zuen. Warren ibaia izeneko aintzira glaziar horren irteerak ubide handi bat higatu zuen, eta, bertan, Minnesota ibaia ageri da gaur egun. Iparraldeko Ibai Gorria, lehen, Agassiz aintzirak estalitako lautada batetik doa iparralderantz.
Aparteko ezaugarri batzuk sortu ziren izotz-geruzaren atzerakada aintzira marjinaletarako ekialderako irteera bat ireki zenean. Irteera hori gertatu zen New Yorkeko mendebalde-erdialdeko Apalatxeko goi-ordokiaren iparraldeko isurialdearen eta urtzen ari zen izotz-geruzaren hegoaldeko isurialdearen arteko sakonunean. Ekialderako irteera hori Ohio edo Mississippi ibaien arteko lur-altuera hego-mendebaldeko irteera baino baxuagoa izan zenean, aintzira marjinalen isurketa Mississippi sistematik Hudson sistemara aldatu zen. Ondo zehaztutako kanal askok, New Yorkeko Syracuse auzoko goi-ordokiaren ipar isurialdeak zeharkatzen dituztenak, izotz-mugan dagoen ibaiaren irteerako aldi baterako bideak markatzen dituzte. Ordokiaren maldan, segidako kanalak gero eta maila baxuagoetan aurkitzen dira izotza gero eta atzerago urtzen zen heinean aintziraren irteerak hartutako segidako ibilbideak adieraziz. Kanal horietako batzuetan, arroila sakonak higatu ziren aldi baterako ur-jauziak bihurtuz, altueraz baina ez zabaleraz Niagara gainditzen zutenak. Arroilen buruan murgiltzen ziren urak induskatutako putzuek, gaur egun, aintzira txikiek hartzen dituzte. Aldaketa-multzo horretako etaparik esanguratsuena aintzirako glazio-marjinalaren urak apaldu zirenean gertatu zen, eta, hala, Niagarako kareharrizko isuri luzea New Yorkeko mendebaldean agerian gelditu. Aurretik elkartzen ziren urak, gero, bi aintziratan banatu ziren. Gorenak, Erie aintzirak, Niagara ibaia hornitzen zuen, eta horrek bere urak isurtzen zituen, mendialdetik behera, Ontario aintziraraino. Horrek Niagara ur-jauziak sortu zituen. Denbora batez, Ontario aintziraren irteera Mohawk haranetik Hudson ibaira igaro zen. Goiko kota horretan, Iroquois aintzira bezala ezagutzen zen. Aintziraren ipar-ekialdeko muturretik izotza urtu zenean, maila baxuago batera jaitsi zen, eta San Lorentzo eremuan zehar drainatzen zen. Horrek Niagara ibairako oinarrizko maila baxuagoa sortu zuen, bere higadura ahalmena handituz.
Zenbait barrutitan, glaziar azpiko golde-lurra ez zen lautada leun batean hedatzen, baizik eta tumulu eliptikoetan pilatzen zen, 100-200 oin. altua eta 0,80tik 1,61 km bitarteko luzera, izotzaren higiduraren norabidearekiko paraleloak dituzten ardatzekin azpiko harkaitz-zoruan marratxoek adierazten duten moduan. Muino horiek drumlin irlandar izenarekin ezagutzen dira, Irlanda ipar-mendebaldean, antzeko muinoetarako, erabiltzen dena. Drumlin talderik aipagarrienak New Yorkeko mendebaldean agertzen dira, non haien kopurua 6.000tik gorakoa eta Wisconsin hegoaldean 5.000koa dela kalkulatzen den. Beren auzoetako topografian, guztiz nagusitzen dira.
Mississippiko goiko arroko ibai-ibilgu handien ondoan dagoen jito xafla zaharrenetan dago alemanezko bess (edo loess) izenez ezagutzen den limo fin eta estratifikatu baten gordailu bitxi bat. 6,1 m edo gehiagoko lodiera lortzen du ibaietatik gertu, eta hamar milia edo gehiagora (16 km edo gehiago) desagertzen da, pixkanaka, alde batean zein bestean. Lehorreko maskorrak ditu, eta, beraz, ezin zaio itsas edo aintzirako urpekaritzari egotzi. Azalpen onena zera da: glaziar-aldiko zenbait fasetan, haizeek hauts gisa eraman zutela larritzen ari ziren ibaien uholde-ordokietatik, eta, poliki-poliki, alboko belarrez estalitako lautadetan metatu zutela. Sedimentu horren jatorri glaziar eta eolikoa bere aleen angelutasunak erakusten du (ertz bat urtetan erori gabe geldituko da), eta, aldiz, urak nabarmen garraiatu izan balu, aleak biribildu eta leunduak egongo ziratekeen. Loess da jatorrizko material nagusia lurzoru oso emankorrentzako, baina lehorra.
Wisconsin hego-mendebaldea eta ondoko Illinois, Iowa eta Minnesota estatuetako zatiak jito eremu bezala ezagutzen dira, zeren eta jito-xaflak eta morrenek mugatuta dauden arren glaziar-gordailuetatik libre baitaude. Beraz, oasi moduko bat izan behar izan zuen iparraldeko izotz-geruzak ekialdetik eta mendebaldetik aurrera egin eta hegoaldeko mugaren inguruan bat egiten zutenean. Glaziaziotik salbuetsia izateko arrazoia da begizta morrenek hegoalderantz ganbiltasunaren alderantzizkoa; zeren glaziar-aurrerapen handienaren bideak markatzen dituzten bitartean, beheko hobietan (aintzira-arroetan), jito gabeko eremua izotz-inbasiotik babestutako barrutiak dira Wisconsin iparraldeko eta Michiganeko goi-lurraldeak (Superior mendilerroaren zati bat) glaziar aurrerapenari eskainitako oztopoaren ondorioz.
Mississippi ibaiaren goiko ibilgua, neurri handi batean, glaziar-gordailuen ondoriozkoa da. Bere iturriak Minnesota iparraldeko aintzira morrenetan daude. Inguruko jito-gordailuak hain dira astunak, ezen Hudson badiaren, Superior aintziraren eta Mexikoko golkoaren drainatze-arroen arteko zatiketek, bistan denez, ez daukate erlazio zehatzik glaziar aurreko zatiketekin. Mississippiren ibilbidea, Minnesotatik zehar, jito-estalkiaren formak gidatzen du, neurri handi batean. Hainbat ur-laster eta San Antonio ur-jauziak (Minneapolis-eko gunea zehazten dutenak) heldutasunik gabeko seinaleak dira, azpiko harkaitzaren xafla gainjartzearen ondoriozkoak. Hegoalderago, Ohio ibaiaren sarreraraino, Mississippik 91tik 122 m arteko sakoneko harkaitz hormadun haran bat jarraitzen du, 3,2tik 6,4 m arteko uholde-lautada duena zabalean. Badirudi haran horrek Mississippi glaziar goiztiar handi baten bidea irudikatzen duela, gaur egun, Hudson badian eta San Lorentzoko golkoan isurtzen den prezipitazio asko Mexikoko golkora isurtzen zenean, egungo ibaiaren erradio-kurbak nabarmen txikiagoak baitira haranarenak baino. Papin aintzira (48 km San Paulo azpian), ibaiaren hedapen atsegina bere uholde-lautadan zehar, Chippewa ibaiak, ipar-ekialdetik zetorrela, gainkarga ekarri zuen haranaren hondoaren gehikuntzaren ondorioz. Horregatik, uren aitak ere, iparraldeko estatuetako beste hainbeste ibai bezala, bere ezaugarri asko, zuzenean edo zeharka, glaziar ekintzari zor dizkio.
Larredien emankortasuna haien jatorriaren ondorio naturala da. Landarediaren garraio mekanikoaren bitartean, landareen hazkuntzarako ezinbestekoak diren mineralak kentzeko landaredirik ez zegoen, normalean, meteorizatutako eta berezitutako ia lauak diren lurzoruetan gertatzen den bezala. Lurzorua Apalatxeko mendiondoaren antzekoa da; baso-estaldura primitiboaren ondorioz agortua ez den arren, ez dira, inola ere, larredietako jito-xaflak bezain aberatsak. Gainera, harrizko azpiegitura edozein dela ere, laborantza lurzorua batez besteko harrien artezketa nahasketa mekaniko sakon baten bidez egin da. Hori dela eta, larrediak, etengabe, emankorrak dira hainbat kilometrotan. Benetako larrediak belar natural eta urteko loredun landare ugariz estalita zeuden garai batean, baina, gaur egun, baserriz estalita daude.
Santa Rosa do Purus
Santa Rosa do Purus Brasilgo udalerri bat da, Acre estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Kolonialismo
Kolonialismoa antzinatik existitzen den arren, kontzeptua XV. mendetik aurrera hasi zen Europako aldi kolonialarekin lotzen da batik bat, Europako estatu batzuek inperio kolonizatzaileak ezarri zituztenean. Hasieran, Europako herrialde kolonizatzaileek merkantilismo politikei jarraitu zieten, etxeko ekonomia indartzeko asmoz, eta, beraz, akordioek metropoliarekin (ama-herrialdea) bakarrik negoziatzera mugatzen zuten kolonia. XIX. mendearen erdialderako, Britainiar Inperioak uko egin zien merkantilismoari eta merkataritza-murrizketei, eta merkataritza askearen printzipioa onartu zuen, murrizketa edo muga-zerga gutxirekin.
Misiolari kristauak Europaren kontrolpean zeuden ia kolonia guztietan aritzen ziren, metropoliak kristauak zirelako. Philip Hoffman historialariak kalkulatu zuen 1800. urterako, Industria Iraultzaren aurretik, europarrek gutxienez munduaren % 35 kontrolatzen zutela, eta, 1914. urterako, munduaren % 84ren kontrola lortu zutela. Bigarren Mundu Gerraren ondorioz, potentzia kolonialek atzera egin zuten 1945 eta 1975 artean, eta, denbora horretan, ia kolonia guztiek independentzia lortu zuten, harreman kolonialek, hala, postkolonial eta neokolonial bihurtuz.
Postkolonialismoak eta neokolonialismoak kolonialismoaren harreman eta ideologiak mantendu edo aldatu dituzte, bere jarraipena garapen eta muga berriak izeneko kontzeptuekin justifikatuz, adibidez, kolonizaziorako kanpoko espazioa esploratzean.
Definizioak
Etimologikoki, kolonia hitza latinezko colōnia hitzetik dator (nekazaritzarako lekua). Collins English hiztegiak honela definitzen du kolonialismoa: «herrialde boteretsu batek zuzenean kontrolatzen ditu hain boteretsuak ez diren herrialdeak, eta bere baliabideak erabiltzen ditu bere boterea eta aberastasuna handitzeko». Websterren Hiztegi Entziklopedikoak honela definitzen du kolonialismoa: «beste herri edo lurralde batzuetan duen agintea zabaldu edo gorde nahi duen nazioaren sistema edo politika». Merriam-Webster Hiztegiak lau definizio eskaintzen ditu, «kolonia baten ezaugarri den zerbait eta menpeko eremu edo pertsona baten gaineko botere baten kontrola» barne. Euskal entziklopedietan berriz, hauek dira ematen dituzten definizioak: Auñamendi Eusko Entziklopediak definizio hau eskaintzen du: «Kolonialismoa, berez, doktrina bat da, XIX. eta XX. mendeetan mendebaldeko potentziek beren onurarako, hots, kolonizazio-egintzan, lurralde askoren kontrola eta ustiapena justifikatzen saiatu zena». Lur Hiztegi Entziklopedikoak honela definitzen du: «Koloniak hedatzearen eta haien ondasunez baliatzearen aldeko politika». Harluxet Hiztegi Entziklopedikoak bi definizio ematen ditu kolonialismo hitzarentzat: «1. Lurralde bat, atzerriko estatu batek menperatzea, politikoki gobernatzea eta ekonomikoki ustiatzea bidezkotzat jotzen duen doktrina. 2. Kolonien bidezko menperakuntza-sistema».
Stanford Entziklopediak (The Stanford Encyclopedia of Philosophy) Europako finkapen-prozesua eta munduko gainerakoen gaineko kontrol politikoa deskribatzeko erabiltzen du, Amerika, Australia eta Afrika eta Asiako zatiak barne. Kolonialismoaren, inperialismoaren eta konkistaren arteko bereizketa aztertzen du, eta horrela dio: «Kolonialismoa definitzeko zailtasuna termino hori, askotan, inperialismoaren sinonimo gisa erabiltzearen ondorio da. Bai kolonialismoa, bai inperialismoa, Europari, ekonomikoki eta estrategikoki mesede egitea espero zen konkista-moduak ziren, eta horrela jarraitzen du, bi terminoak koherentziaz bereizteko zailtasuna kontuan hartuta, sarrera horrek kolonialismoa erabiliko du, oro har, XVI. mendetik XX. mendera bitarteko Europako nagusitasun politikoaren proiektua aipatzeko, 60ko hamarkadako askapen nazionaleko mugimenduekin amaitu zena».
Jürgen Osterhammelen Colonialism liburuaren (ikuspegi teoriko bat) hitzaurrean, Roger Tignorrek honela dio: «Osterhammelentzat, kolonialismoaren funtsa, kolonien existentzia da, beste lurralde batzuetatik (protektoratuetatik edo eragin-eremu informaletatik) bereiziki gobernatzen direnak. Liburuan, Osterhammelek galdetzen du: "Nola defini daiteke kolonialismoa koloniatik aparte?"». Hiru esaldiko definizio batean finkatzen da:
Gainerako definizioak
The Timesek behin esan zuen hiru inperio kolonial mota zeudela: «Ingelesa: koloniak kolonoekin egitean datza; alemaniarra: koloniarik gabeko kolonoak biltzen dituena; frantsesa: kolonorik gabeko koloniak ezartzen dituena». Kolonialismoaren ikerketa modernoak, askotan, hainbat kategoria bereizi izan dute gainjarritako kolonialismoaren artean, orokorrean lau motatan sailkatuta: finkatze-kolonialismoa, esplotazio-kolonialismoa, ordezkatze-kolonialismoa eta barne-kolonialismoa. Historialari batzuek kolonialismoaren beste forma batzuk identifikatu izan dituzte, forma nazionalak eta merkataritzakoak barne.
Bilakaera soziokulturala
Kolonialismoa, askotan, aurrez populatutako eremuetan garatu zenez, bilakaera soziokulturalean, etnikoki hibridoak ziren hainbat populazio sortu ziren. Kolonialismoak kulturalki eta etnikoki mistoak ziren populazioak sortu zituen, hala nola Amerikako mestizoak, baita arrazaz banatutako populazioak ere, hala nola Frantziako Aljerian edo Hegoaldeko Rhodesian aurkitutzen direnak. Izan ere, potentzia kolonialek presentzia koherente eta jarraitua izan zuten leku guztietan, komunitate hibridoak sortu ziren.
Asiako adibide aipagarrienak herri anglo-birmaniarrak, anglo-indiarrak, burgherrak, eurasiar singapurtarrak, filipinar mestizoak, kristangak eta makandarrak dira. Herbehereetako Ekialdeko Indietan (geroago Indonesia), herbeheretar kolono gehienak, izatez, indoeuropar gisa ezagutzen ziren eurasiarrak ziren, formalki, kolonian europar klase juridikokoak zirenak.
Historia
Kolonialismoa XVI. mendean agertu zen, Inperio espainiar eta portugesaren zabalkuntzekin. Hortik aurrera, kolonizatzaileek konkistatutako lurrak ustiatzen eta merkatuak kontrolatzen zituzten metropoliara lehengai eta aberastasunak eramateko asmotan. Gehienetan kolonizaturiko erakunde politikoak deuseztatzen ziren eta zuzenean metropoliko gobernuak kontrolatutako gobernuak ezartzen ziren. Hainbatetan, egitura sozial eta kulturalak ere inposatzen zaizkie kolonizatuei. Oro har, herrialde boteretsu batek ahul baten gainean ezartzen duen sistema politiko, ekonomiko eta kulturala da.
Kolonialismoa kolonizatzaileen morala eta balioak kolonizatuenak baino handiagoak zirelako sinesmen etnozentristan oinarritzen zen. Uste horiek arrazakeriarekin eta XVIII. eta XIX. mendeetan Mendebaldean zabaldutako teoria sasi zientifikoekin lotu dituzte. Horrela, Europan aurreko darwinismo sozial batera iritsi zen: horren arabera, gizon zuria ez europarren nagusi "naturala" zen.
Lurralde berrietako baliabide naturalak ustiatzea (kafea, kakaoa, azukrea, kotoia, meatzeak, etab.), nazio kolonizatzaileen lehia espantsionista eta Kontrarreformak bideratu zuen izpiritu misiolaria erabakigarriak izan ziren kolonizatze-prozesuan. Gerora, batez ere industrializazioaren garaian hasita, kolonietako lehengaien beharra izan zen nagusi. Nazio kolonizatzaile aitzindarien artean Espainia (Erdialdeko Amerika eta Hegoamerika), Portugal (Brasil), Britainia Handia eta Frantzia (Iparramerika) nabarmentzen dira. Ameriketako koloniek askatasuna lortu zutenean, beste kontinente guztiak helburu komertzial eta politikoekin esploratu zituzten, Asia eta Afrika batez ere.
Espainiak eta Portugalek XV. eta XVI. mendeetan ekin zioten kolonizazioari hurrenez hurren. Urteen joan-etorrian, Portugalen botere-eremua Brasildik India, Indonesiako Espezieen uharteak eta Asiako kostaldeetaraino hedatu zen. Espainiar konkistatzaileek Amerikako oso lurralde zabalak okupatu zituzten, bide batez beren hizkuntza eta kultura txertatuz.
XVII. mendean Herbehereek bota egin zituzten portugesak Indonesiatik. Frantses eta ingelesek, elkarrekiko lehian, Iparramerikan eta Indian kokatu zituzten beren jabegoak. Lehia askoren ondoren, potentzia kolonial handiena izatera iritsi zen Britainia Handia XVIII. mendean eta, itsasoko nagusitasunarekin, bere inperio koloniala kontinente guztietara hedatu zuen. Amerikako Estatu Batuen independentziaz gero, britainiarren indar koloniala gainbehera hasi zen eta, poliki-poliki, lehenago britainiar koloniak izan eta gaur herrialde autonomo eta independenteak direnek Commonwealth elkartea sortu zuten.
Frantsesek Asiaren Hego-ekialdera eta Afrikaren Ipar eta Mendebaldera jo zuten; hura izan zen Europako potentzia handiek beraien artean banatu zuten azken kontinentea. Lehen Mundu Gerraren aurreko hamarkadetan, Alemania ere saiatu zen Afrikako lurralde eta aberastasunak ustiatzen. Errusiak ere hartu zuen parte kolonizazioan eta ekialdera zabaldu zuen bere inperioa, Uraletatik Ozeano Bareraino.
XV.mendearen hondarraz gero, aurkikuntza geografikoekin batera munduko mapa zabaldu egin zen. Ordudanik, europarrak beste kontinenteez interesatzen hasi ziren, lurralde birjinak eta aberastasun ezezagunak baitzituzten hauek. Lau [[mende iraun zuen kolonizazioaren hasiera izan zen eta ia mundu osoa Europaren mende jarri zuena.
Lurralde berrietako baliabide naturalak ustiatzea (kafea, kakaoa, [[azukrea, kotoia, meatzeak, etab.) nazio kolonizatzaileen leia espantsionista eta kontraerreformak bideratu zuen izpiritu misiolaria erabakigarriak izan ziren kolonizatze-prozesuan. Gerora, batez ere industrializazioaren garaian hasita, kolonietako lehengaien beharra izan zen nagusi. Nazio kolonizatzaile aitzindarien artean Espainia (Ertamerika eta Hegoamerika), Portugal (Brasil), Britainia Handian eta Frantzia (Iparramerika) nabarmentzen dira. Ameriketako koloniek askatasuna lortu zutenean, beste kontinente guztiak helburu komertzial eta politikoekin esploratu zituzten. Asia eta Afrika batez ere.
Espainiak eta Portugalek XV. eta XVI. mendeetan ekin zioten kolonizazioari hurrenez hurren. Denborarekin, Portugalen botere-eremua Brasildik India, Indonesiako Espezieen irlak eta Asiako kostalderaino hedatu zen. Espainiar konkistatzaileek Amerikako oso lurralde zabalak okupatu zituzten, bide batez beren hizkuntza, erlijioa eta kultura inposatuz.
XVII. mendean Herbehereek portugesak Indonesiatik bota zituzten. Frantses eta Ingelesek, elkarrekiko lehian, beren jabegoak Iparramerikan eta Indian kokatu zituzten. Lehia askoren ondoren, potentzia kolonial handiena izatera heldu zen Britania Handia XVIII. mendean, eta itsasoko nagusitasunarekin bere inperio koloniala kontinente guztietara hedatu zuen. Ameriketako Estatu Batuetan independentziaz gero, britaniarren indar koloniala gainbehera hasi zen eta poliki-poliki, lehenago britaniar koloniak izan eta gaur herrialde autonomo eta independenteak direnek Commonwealth elkartea sortu zuten.
NBE eta kolonialismoa
II. Mundu Gerra amaitu zenerako, kolonialismoaren hedapena bederen geldituta zegoen. Munduko mapak honako itxura zuen lurralde kolonialei zegokienez: Deskolonizazio prozesuak azkartu egin ziren harrezkero, eta Nazio Batuek ere rola hartu zuten urte batzuen buruan. Deskolonizazioaren lehen fase inportante eta funtsezkoa, Indiako azpikontinentean hasi zen, britainiar agintearen amaierarekim India eta Pakistan sortu zirelarik. Prozesua beranduago Afrika osora eta Asiara zabaldu zen.
Deskolonizazioaren lehen aldia 1945etik eta 1955era artekoa izan zen. Indiaz gain, independentziak Ekialde Erdian eta Asian gertatu ziren.
Bigarren aldia 1955etik 1970era artekoa izan zen. Asian eta Afrika osoan deskolonizazioa hedatu izan zenaren ezaugarria da aldi honetan aipagarriena. NBEk garrantzi handia izan zuen aldi honetan, eta 1960ko abenduaren 14an, NBEk jarrera argi eta irmoa adierazi zuen kolonialismoarekiko. Behean dago adostutako ebazpena:
Botanika
Kolonialismoaren garaian eskuratu edo merkaturatu ziren landare berriak aztertu, landu, merkaturatu eta izendatzeari buruzko lanen multzoa da botanika koloniala. Landare horien adibide aipagarrienak dira: azukrea, intxaur muskatua, tabakoa, Iltze, kanela, azal perutarra, piperrak eta tea. Lan hori, neurri handi batean, helburu kolonialetarako finantzaketa lortzea, Europaren hedapena babestea eta ahalegin horien errentagarritasuna bermatzea izan zen. Vasco de Gamak eta Kristobal Kolonek Molukak, India eta Txinako espeziak, tinduak eta zetak itsasoz komertzializatzeko bideak ezarri nahi zituzten Veneziako eta Ekialde Hurbileko merkatariek kontrolatutako ibilbideetatik aparte. Hendrik van Rheede, Georg Eberhard Rumphius eta Jacobus Bontius antzeko naturalistek ekialdeko landareei buruzko datuak bildu zituzten europarren izenean. Suediak sare kolonial zabala ez bazuen ere, Carl Linnaeus-en oinarritutako ikerketa botanikoek kanela, tea eta arroza tokian bertan hazteko teknikak identifikatu, eta garatu zituzten inportazio garestien alternatiba gisa.
Geografia
Kolonoek populazio indigenaren eta hegemonia inperialaren arteko lotura bezala jokatu zuten, horrela kolonizatzaileen eta kolonizatuen arteko arrakala geografiko, ideologiko eta komertziala gaindituz. Geografiak, ikasketa akademiko gisa, kolonialismoan inplikatzen duen hedadura gatazkatsua bada ere, tresna geografikoak (hala nola kartografia, ontzigintza, nabigazioa, meatzaritza eta nekazaritza-produktibitatea) funtsezkoak izan ziren Europako hedapen kolonialean. Kolonizatzaileek Lurraren azaleraz eta trebetasun praktikoen ugaritasunaz zuten kontzientziak kolonizatzaileei boterea eman zien.
Anne Godlewskak eta Neil Smithek zioten «inperioa, funtsean, proiektu geografiko bat» zela. Teoria geografiko historikoek, hala nola ingurugiroaren determinismoak, kolonialismoa legitimatu zuten, munduaren zati batzuk azpigaratuta zeudela eta eboluzio ilunaren nozioak sortzen zituztela uste baitzuten. Ellen Churchill Semple eta Ellsworth Huntington izeneko geografoek ideia hau azaldu zuten: iparraldeko klimek indarra eta adimena sortzen zutela klima tropikalekiko indigenen aldean, hau da, ingurumen-determinismoaren eta darwinismo sozialaren konbinazio gisa.
Geografo politikoek diote, halaber, jokabide koloniala munduaren kartografia fisikoarekin indartu zela, eta, beraz, munduaren ikuspen bereizketa sortu zela haien eta gure artean. Geografoak, nagusiki, kolonialismoaren eta inperialismoaren espazioetan zentratzen dira; zehatzago esanda, kolonialismoa ahalbidetzen duen espazioaren jabetze material eta sinbolikoan. Mapek eginkizun zabala izan zuten kolonialismoan, Bassetten hitzetan, «informazio geografikoa formatu egoki eta normalizatu batean emanez, kartografoek Afrika mendebaldea Europaren konkista, merkataritza eta kolonizaziora zabaltzen lagundu zuten». Kolonialismoaren eta geografiaren arteko harremana zientifikoki objektiboa ez zenez, kartografia askotan manipulatu zen garai kolonialean. Arau eta balio sozialek, mapak eraikitzeko, eragina izan zuten. Kolonialismoaren garaian, mapagileek erretorika erabiltzen zuten mugak eta artea eratzeko. Erretorikak europar konkistatzaileen ikuspegiaren alde egiten zuen eta hori, bistakoa da, europarra ez zen batek sortutako edozein mapa berehalakoan zehaztugabetzat hartzen zelako. Gainera, Europako kartografoek etnozentrismora zeramatzaten arau batzuk jarraitu behar zituzten, maparen erdian norberaren etnia erretratatuz. J.B. Harleyk esan zuen bezala: «Mapa bat egiteko urratsak, hautaketa, omisioa, sinplifikazioa, sailkapena, hierarkien sorrera eta sinbolizazioa", guztiak dira erretorikoak».
David Livingstonek azpimarratzen du «geografiak gauza desberdinak esan nahi izan dituela garai eta leku desberdinetan» eta geografiaren eta kolonialismoaren arteko erlazioari dagokionez mugak identifikatu beharrean jarrera irekia izan beharko genukeela. Geografia, diziplina den aldetik, ez da zientzia objektiboa Painterrek eta Jeffreyk argudiatzen dutenez, baizik eta mundu fisikoari buruzko suposizioetan oinarritzen. Zientzia-fikziozko artearen ingurune tropikal nabarmenen irudikapen exogeografikoen konparazioak aieru hori bermatzen du, tropikoaren nozioa geografiatik independenteak diren ideien eta sinesmenen bilduma artifiziala dela aurkituz.
Suhr
Suhr Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Miren Gutiérrez
Miren Gutiérrez Almazor (Iruñea, 1966 - ) nafar filologo, kazetari eta aktibista da. Big Dataren erabilerari buruzko bere lanagatik ezaguna da.
Oud-Beijerland
Oud-Beijerland Herbehereetako Hego Holanda probintziako herria da. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 23.564 biztanle zituen.
Pseudocophotis sumatrana
Pseudocophotis sumatrana Agamidae familiako narrastia da, Pseudocophotis generokoa. Indonesian bizi dira, Sumatra eta Javan.
Obermodern-Zutzendorf
Obermodern-Zutzendorf Frantziako udalerria da, Rhin Beherea departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Obermodern-Zutzendorf udalerrian erroldatutako biztanleak 1.559 ziren. Familiak 568 ziren, horien artean 106 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 65 bakarrik bizi ziren emakumeak), 176 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 253 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 33 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 643 etxebizitza zeuden, 585 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 44 hutsik zeuden. 562 etxeak ziren eta 79 apartamentuak ziren. 585 etxebizitza nagusietatik 504 bere jabearen bizilekua ziren, 65 alokairuan okupaturik zeuden eta 16 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 9 etxek bi zituzten, 51 etxek hiru zituzten, 108 etxek lau zituzten eta 416 etxek bost zituzten. 500 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 211 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 316 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 994 ziren, horien artean 750 aktiboak ziren eta 244 inaktiboak ziren. 750 pertsona aktiboetatik 701 lanean zeuden (383 gizon eta 318 emakume) eta 49 langabezian zeuden (21 gizon eta 28 emakume). 244 pertsona inaktiboetatik 91 erretiraturik zeuden, 57 ikasten zeuden eta 96 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Obermodern-Zutzendorf udalerrian 616 unitate fiskal zeuden, 1.655,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.838 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 50 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 6 eraikuntza enpresak ziren, 7 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 7 zerbitzu enpresak ziren, 10 administrazio publikoko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 banku bulegoak, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 2 margolariak, 2 zurginak, 1 ile apaindegia, 2 albaitariak eta 2 jatetxeak.