cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mequinensako ikatz arroa
Testuinguru geografikoa
Aragoiko eta Kataluniako mugatik igarotzen diren lurraldeak hartzen ditu, Zaragoza, Huesca eta Lérida probintziek osatzen duten triangeluan. Arroa iparraldetik hegoaldera garatzen da gutxi gorabehera 25 kilometrotan zehar 20 kilometro inguru jarraituz, 500 kilometro karratu baino gehiagoko azalera duena, beti ere Aragoiko meatze-arro garrantzitsuenetakoa, tamaina handia duelako. Geografikoki, dozena bat herri dira arro horretakoak, nahiz eta meatze ustiapen gehienak Mequinenza eta Fayón ( Zaragoza probintzian ) eta Granja d'Escarp eta Almatret (Lleidako probintzian) kontzentratu diren.
Enpirismo
Kontzeptuak eta esperientzia
Greziar pentsamendu metafisikotik eta kristautasunari lotutako mendebaldeko pentsamendu korronteetatik dator tradizio arrazionalista: presokratikoak, Pitagoras, Platon eta Aristoteles, baina batez ere platonismoa eta neoplatonismoa, azken honek lehen printzipio bati egiten baitio erreferentzia, kristauek Jainko deitzen dutena.
Mequinensako ikatz arroa
Testuinguru geografikoa
Ingurua zeharkatzen duten ibaien ibilguak ( Ebro, Segre eta Cinca ibaiak) izateak erroilu leuna eman dio arroari sakan malkartsuak dituena. Arteko Huesca probintzietan eta Lleida, lehen bat Aiguabarreig ( "ur nahasketa" katalanez) batera sortzen da Segre eta Cinca ibaien, gerora euren herrian den ibai ekarpenak eramateko Mequinenza non Aiguabarreig berri batean urak hiru Ibai. Eremua Matarraña, Fayóneko altueran dagoen Ebroren adarra denaren ekarpenarekin zehazten da.
Enpirismo
Kontzeptuak eta esperientzia
Sofistak eta eszeptikoak dira tradizio enpiristaren erakusgarri, baina eskola bakoitzak (Estoikoa, Zinikoa, Epikureoa, Pirroniarra) eta garai historiko bakoitzak ordezkari desberdinak ditu, enpirismotik edo arrazionalismotik gehiago gerturatzen diren ñabardurekin.
Mequinensako ikatz arroa
geologia
Formazio honen jatorria Goi Eozenoan kokatzen da, Ebro arroak itsas izaera galtzen duenean eta ondoz ondoko aintzira eta alubio etapak agertzea bultzatzen duen natura eremu endorreikoa bihurtzen denean. Material kenozoikoak Goi Eozenoaren eta Behe Miozenoaren arteko Ebro depresioaren ekialdeko eremua estaltzen zuten depositu kontinentalen pilaketarekin bat datoz, eta horietako zati bat lignito gordailuak ziren.
Enpirismo
Kontzeptuak eta esperientzia
Ptolomeo, unibertsoaren ikuspegi geozentristaren sortzailea, antzinaroko enpirismoaren erakusgarri interesgarria da. Platonen eta Aristotelesen unibertsoaren ikuspegiaren oinordekoa zen baina enpirista izaki lanerako metodologia oso desberdina erabili zuen. Planeten mugimenduari buruzko datu andana aztertzean aritu zen, planeten iraganeko kokalekuak azaldu eta etorkizunekoak iragartzeko modelo geometriko bat eraikitzeko asmoz.
Mequinensako ikatz arroa
geologia
Orogenia alpetarraren eraginez sortzen hasi ziren mendiek arroa inguratzen zuten, erdiko zatia itxiz, arro endorreikoa sortuz, itsasorako irteerarik gabe, ondorioz laku itxi zabalak eratuz.
Izar-zinematika
Astronomian, izar-zinematika espazioan zehar izarrek dituzten higiduren behaketa edo neurketa da.
Enpirismo
Erdi Aroa
Erromatar inperioaren gainbeheraren ondorioz monistegietan gordeta eta Elizaren kontrol eta botere pean geratzen da ezagutza mendebaldean. Kristau pentsamenduak antzinaroan eta Goi Erdi Aroan platonismoa eta neoplatonismoa bere egin zituen, Jainko bakar eta Ideia batzuen araberako mundu baten sortzaile baten sinesmenarekin bateragarriena baitzen eta gizakiaren bizitzari zentzu transzendente bat ematen baitzion, Jainkoak epaitu beharreko beste bizitza batekin.
Mequinensako ikatz arroa
geologia
Material sedimentario gehienak arroaren erdialdean metatu ziren, nahiz eta marjinetan sedimentazioa ere egon. Modu horretan, karbonatoen sedimentazioa zuen laku handi bat sortu zen, gero sistema alubialez estaliko zena. Beheko Miozenora arte gertatu zen barnealdean, sistema desberdinen aurrerakuntzak eta atzerakadak lakuaren nagusitasun faseak eta sistema alubialak berraktibatzeko beste batzuk txandakatu zituzten. Txandaketa hauek Beheko Miozenora arte gertatu ziren, eta gero ez zen sedimentazio nabarmenik izan Pliozenora arte, momentu horretan Ebro Mediterraneorako drainatze-ibai sare gisa konfiguratu zen eta sedimentu kenozoikoen higadura eta hustea hasi ziren. Etapa handienetan, lakuen faziesek 2000 kilometro koadro okupatu zituzten, eta atzera egiteko etapetan lakuen luzapena ehunka kilometro koadrotara murriztu zen.
Enpirismo
Erdi Aroa
XI. mendetik aurrera, filosofo arabiarren bidetik berreskuratzen da jatorrizko aristotelismoa mendebaldean. Al-Kindi, Avizena, Averroes, Alhazen eta Avenpaze dira prozesu honetako egile garrantzitsuak, eta, bereziki, Toledoko Itzultzaileen Eskola.
Mequinensako ikatz arroa
Meatzaritzaren hastapenak
Dokumentatutako lehen erabilera historikoa Mequinensan Vallferako Barranco-ko hilobi neolitikoetako hilobi-ondasunetako jantzi ospetsu gisa kokatu zen, bertan inguruko lignitoarekin egindako lepoko disko txikiak zeuden. Metatutako lignito gordailuek hauen erabilera nagusia ahalbidetu dute zenbait milaka urtetan, eta horrek ikatzaren azaleratze horiek zein erraztasun izan dezaketen ere adierazten du. Sakanetako eremu gisa konfiguratuta egoteak, erliebe gogorra duena, aurreko zibilizazioek aprobetxatzen jakin zuten fenomeno honen alde egin du.
Izar-zinematika
Izar-zinematikaren barruan, Esne Bideko eta haren sateliteetako izar-abiaduren neurketa ikertzen da, baita galaxia urrunagoen barne-zinematika ere. Esne Bidearen hainbat azpiosagaitan izarren zinematika neurtzeak informazio garrantzitsua ematen du gure galaxiaren eraketa eta eboluzioari buruz. Azpiosagai hauek diska mehea, diska lodia, fardela eta izar-haloa dira. Neurketa zinematikoek fenomeno exotikoak ere identifika ditzakete, hala nola Esne Bidetik ihes egiten duten hiperabiadurako izarrak. Azken hauek izar bitarren grabitazio-topaketen eta galaxiaren erdigunean dagoen zulo beltz supermasiboaren emaitza dira.
Mequinensako ikatz arroa
Meatzaritzaren hastapenak
Erregai gisa lignitoa kontsumitzearen lehen zantzuak kultura erromatarrari egotzi behar zaizkio, kare labeak aktibatzeko, batez ere dekorazio lanak fabrikatzeko eta etxeak zaharberritzeko morteroa lortzeko, besteak beste. Mendeko 20ko hamarkadan José Romero Ortiz de Villacián ingeniariak jadanik adierazi zigun "meatzaritzak jatorri urrunagoa duela Mequinensan eta erromatarren garaikoa dela". Bere hitzak egiaztatuko dituen idatzizko berririk ez badugu ere, nahiko agerikoa da aipatutako eremua bezalako arlo bat antzinako zibilizazioek industria helburuetarako erabiltzeko gai zela. Ideia hori urte batzuk lehenago ere bildu zen 1907an Mequinenza eta Fayón herriak biltzen zituzten lignito meategietan egindako ikerketan. Baina, kasu honetan, aukera aipatu zen kartagotarrak izan zirela inguru horretan kokatutako meategiak erabiltzen zituzten pertsonak. Beste iturri batzuek espezie ferruginotsua duten zenbait guneren ustiapena ere egiten dute, hala nola Granja d'Escarpeko biztanleriaren inguruko espazioen kasuan.
Enpirismo
Erdi Aroa
Parisko Unibertsitatean kontzeptu unibertsalen errealitateaz Roscelinek eta Petri Abelardok piztutako polemikak arazo logikoengatik interes berri bat sortu zuen eta nominalismoaren lehen harriak pausatu, «esperientziaren balorazioan» eragin handiena izango zuen gaietako bat.
Mequinensako ikatz arroa
Ustiatzeko lehen saiakerak
Nolanahi ere, duela mende mineralaren presentzia agerian uzten duten aztarna txiki horietaz aparte, horiei XVII. Mendean oso modu esporadikoan egindako hainbat ustiapen saiakera gehitu behar zaizkie, XVIII. lignitoa erregai gisa eta industria helburuetarako erabiltzea. Karlos III.ak Iberiar penintsulan beira fabrikak sortzea bultzatu zuen, askotan gaztelania irakasten zuten Frantziako teknikari eta langileekin kontatuta. Labe horietarako lignitoa erabiltzen zuen La Granja d'Escarp udalerrian fabrika horietako bat zegoela frogatzen da. Geroago tropa napoleondarrek suntsitu egingo zuten Independentzia Gerran Mequinenzako setioan.
Enpirismo
Erdi Aroa
Esperientziaren eta «ezagutza indibidualaren garrantziari» berriz balioa ematea XIII. mendetik aurrera eman zen, frantziskotar ordenaren eta Oxfordeko Unibertsitatearen eskutik batez ere. Korronte honetako pentsalari nagusiak Roger Bacon, Duns Eskoto eta, batez ere, Gilen Ockhamgoa izan ziren.
Mequinensako ikatz arroa
Ustiatzeko lehen saiakerak
Mequinenzako arroan ikatzaren ustiapenaren historia nabarmen hasi zen Enrico Misley (Espainian Juan Enrique Misley izenarekin ezaguna) "Empresa de Transportes de Zaragoza a Barcelona por el Ebro y el Itsasoa lurrunontziekin". 1842an Bartzelonan egoitza duen sozietate anonimo gisa sortu zen, hiru milioi errealeko kapitalarekin, 3.000 akziotan banatuta. 1844an, Esperanza meategiaren eta Redención, Lealtad, Confianza, Amistad, Santa Cruz, Bellavista, Perseveranza eta Anunciada meategien ustiapena, Segre eta Ebroren ezkerraldean kokatutako kontzesioak, dokumentatu ziren. Misleyren nabigazio proiektua ez zen gauzatuko, Mequinenzatik lignitoak ateratzeko abiapuntua izan zen arren.
Izar-zinematika
Nahiz eta beraien artean ezberdintasun ugari egon, izar-zinematika eta izar-dinamika erlazionatuta daude. Izar-dinamikak izarren higiduren azterketa teorikoa eta hauen modelatzea (grabitatearen eraginpean) eskatzen du. Galaxiak edo izar-kumuluak bezalako sistemen izar-eredu dinamikoak, maiz, izarren datu zinematikoekin konparatzen dira, haien eboluzioa, historia eta masaren banaketa aztertzeko. Gainera, izar-dinamika materia iluna edo zulo beltz supermasiboak atzemateko erabiltzen da, izarrek orbitetan duten grabitazio eraginaren bidez.
Mequinensako ikatz arroa
Ustiatzeko lehen saiakerak
Ignasi Girona ingurura iristearekin batera, "Minas de la Granja de Escarpe" -ren sortzailea, Guadalupeko meategiaren ustiapena La Granja de Escarpe udalerrian hasi zen, eta horrek 1879an inauguratu zen porlan fabrika modernorako erregaia ematen zuen. . Industria hau, oinarritzen beira fabrika zaharreko on, onura handiak ekoiztu eta are shipper sartuko oinean Segre ibaiaren bertatik llauts zementu-poltsak kargatuta to Mequinenza, Torrente de Cinca, Massalcoreig eta Seròs. Ibaien garraioa errepidea ia ez zegoen inguru batean ustiapena errentagarri bihurtzeko modu bakarra zen. 1876an 55 langile ari ziren lanean eta 1880an 700 tona zementu hidrauliko lortu ziren, egunean zazpi tona inguru ekoizten zituzten.
Enpirismo
Erdi Aroa
Hauen aurka, domingotarrek (Parisko Unibertsitatea) errealismo moderatu baten alde egin zuten, unibertsalen garrantzia mantenduz. Tomas Akinokoak, domingotarra, Elizaren historian sekulako eragina izan duen aristotelismo kristaua sustatu zuen.
Mequinensako ikatz arroa
Erauzketa hodien bidez
Bi galeriek mugatutako mazizoek ezarri zuten ustiapena. Bi esplotazioetatik hasi zen esplotazioa eraso zen mendigunearen erdialdera iritsi arte. Meatzariak meatzariak arduratzen ziren ikatza gurpileko kutxen gainean kargatzeaz eta zeharkako galeriara garraiatzeaz, hau da, bagoietara okertzen zen. Prozedura osoa eskuzkoa izan arren, nabarmentzekoa da aireztapenaren garrantzia eragiketa mota honetan. Lurmuturreko altuera orokorrean 40 zentimetro eta 1 metro artekoa zen.
Hasierako lehen ustiapenak lurpekoak izan ziren karbono mailaren araberako galeria eta plano inklinatuen bidez. Horren aztarnak geratzen dira, nahiz eta egoera prekarioan egon, dagoeneko oso estuak diren galerien konbergentzia ikusita. Hasieran, bagoiak animalien trakzioarekin erabiltzen ziren arte 1920 inguruan trakzio mekaniko eta elektrikoarekin ordezkatzen hasi ziren arte. Geroxeago, XX. Mendearen erdialdean, sistemak mekanizatu egin ziren horma-urkagailuak erabiliz.
Enpirismo
Nominalismoa eta «Ockhamen labana»
Nominalismoak kontzeptuen balioaren eta hizkuntzaren zentzuaren zentzu kritiko bat dakar.
Mequinensako ikatz arroa
Ebroko karboniferoa
1880an Carbonífera del Ebro sozietate anonimoa sortu zen, Mequinenza arroako konpainiarik garrantzitsuena bihurtu zena. Meategien ustiaketa hasi aurretik, horietako handiena La Canota zen, Serós udalerrian, obra garrantzitsuak egin behar izan ziren, hala nola ustiapena Ebroko kaiarekin lotzen zuten trenbide lau kilometroak eta 1887an aldapa aldapatsuegia zuelako aldatzeko. Llaut flota ere eman zen eskariaren garraioa hornitzeko; 1923an 23 urte zituen. 1907an Girona anaiak konpainiaren administrazio kontseiluko kide bihurtu ziren eta hurrengo urtean akziodun nagusi bihurtu ziren. Orduan, Escarp, Serós eta Almatret baserrietako ustiategiak bateratu eta Virgen del Pilar meategia gehitzen da, Mequinenza udalerrian.
Enpirismo
Nominalismoa eta «Ockhamen labana»
Argudio aristoteliko klasiko «kualitatiboen» edo esentzialen eta argudio horietan sartzen diren «izakien» munduaren aurrean, Ockhamek historiara Ockhamen labana edo parsimonia printzipio gisa pasatu den printzipio bat jarri zuen mahai gainean: Non sunt multiplicanda entia sine necessitate (Ez dira izakiak behargabe biderkatu behar), hau da, esperientziatik gertuen dauden eta sinpleen diren azalpenak hobetsi behar direla, espekulazio arbitrario eta irudimenezkoetara jo aurretik.
Pizkundea
Hirietan ezagutza Elizarengandik independizatu eta artista eta artisauen eraginez esperientziak ezagutza iturri bezala ordura arte ez zuen balio soziala eskuratu zuen.
«Mendebaldeko Indien» aurkikuntzak lurraren biribiltasunaren gaia jartzen du mahai gainean, heliozentrismoak Kopernikoren liburuarekin hipotesi zientifikoaren gorputza hartzen duelarik. Heliozentrismoak Erdi Aroko mundu-ikuskeraren krisia areagotzen du eta zalantzan jarri fisika aristotelikoa.
Pizkundeak ekarri zuen mentalitate aldaketak, Humanismoak, ez du «autoritate argudioa» onartzen jada, eta hala artistak nola ikertzaile eta pentsalariak askatasun eske dira, esperientzia eta esperimentazioa ezagutzaren iturri gisa baloratzen lagunduz. Ezagutzak balio berri bat lortzen du hala: «natura menderatzen ezagutu».
Pizkundeaz ari garenean Leonardo da Vinciz ari gara, Michelangelo, etab. bereziki zientzialariak izan ez arren kontzeptu berrietarako gogoaren zabaltzea ekarri baitzuten. Luis Vives, Erasmo, etab. ezagutzaren zabalkundea oztopatu eta «ezarritakotik» aldentzen zen oro kontrolatu nahi zuen fedearekiko mendekotasunaren autoritate irizpidea gainditzeko funtsezkoak izan ziren.
Aro Modernoa
Filosofia aristoteliko tradizionala krisi bete-betean sartzen da unibertsoaren teoria heliozentrikoarekin eta ikerketa metodo berrien aplikazioen ondorio diren aurrerapen zientifikoetatik.
«Natura menderatzeko asmoz berau gobernatzen duten legeak aurkitzen» saiatzen da zientzia. Nola da posible esperientziatik abiatuta naturaren portaeraren lege orokorrak ezagutzea? Galdera horri erantzuten dioten bi ikerketa metodo kontrajartzen dira Francis Baconen eta René Descartesen eskutik. Era berean, ezagutzaren bi balorazio mota eta bi pentsamendu-filosofiko eredu kontrajartzen dira: Arrazionalismoa eta Enpirismoa.
Arrazionalismo-enpirismo aurkakotasunean hartzen du bere lekua enpirismoak bere horretan. Esparruak are gehiago murriztu eta, «enpirismo ingelesaz» (Francis Bacon, Hobbes, Locke, Berkeley, Hume) eta «arrazionalismo kontinentalaz» (Descartes, Malebranche, Spinoza, Leibniz) ere hitz egin ohi da.
Aurkakotasun honen arazoa jaiotzetiko ideien existentziaren onarpenaren arazora murrizten da.
Descartesen arabera Jainkoak giza naturan txertatutako ageriko intuizioetan oinarritzen da entelegua, jaiotzetiko ideiak edo pentsamenduaren printzipioen gisakoak, zeinetatik abiatuta posible baita esperientziatik jasotako ideien arteko erlazio logikoak ezartzea.
Kalkulu matematikoak naturako legeen aurkikuntza eta deskribapenerako eta zientzia enpirikoan izan dezaketen aplikazioan, Fisikan zientzia moderno gisa eta Astronomian, batez ere, azken urteetan emandako aurrerapenean izugarrizko fruituak eman ditu ideiak analisiaren bitartez erlazionatzen dituen pentsamolde honek.
Pizkundean gertatutako kalkuluaren garapenaren eta Simon Stevin, François Viète, Gerolano Cardano eta bestetzuk aljebra garatu ostean Tartagliak posible du jaurtigarrien mugimendua kalkulatzea; Galileok «larrien» erorketaren mugimendua; Torricellik altueragatiko presioaren aldaketa; presioen ikerketa eta prentsa hidraulikoaren aurkikuntza eta probabilitateen kalkulua Pascalek; planeten mugimenduaren iragarpena Keplerrek. Eta prozesu honen puntu gorena arrazionalismoaren baitan ematen da Descartes, Pascal, Leibniz eta Newtonekin.
Hausnarketa matematikoaren prozesu honen gainean proposatzen du Descartesek ikerketa zientifikorako bere metodoa; metodoaren legeak jarraituz lortutako ebidentzia konkretuen segidarengatik egia bermatzen duen zientzia bat.
Horrela ezarritako egiak munduko errealitatearekin lotura dute, jaiotzetiko ideia nagusietako bat Jainkoaren izate Perfektu eta Ona baita, ez bere burua eta ezta gu ere engainatzerik ez duena.
Honako hauek dira arrazionalista nagusiak: Descartes, Spinoza, Malebranche, Leibniz, Wolff, Pascal eta Frantziako Port Royaleko taldea.
Enpirismo ingelesa
Descartesek defendatutako arrazionalismo kontinentalari erantzun zion, XVII. mendearen amaiera aldera, John Lockek Giza ezagutzari buruzko tratatua lanarekin.
Gizakiak izan dezakeen ezagutza bakarra a posterioriko ezagutza da, esperientzian oinarritutakoa. Ezaguna da giza gogoa tabula rasa bat dela dioen bere esaldia. Lockeren arabera, Tabula rasa honetan doaz idazten, bizitzak aurrera egin ahala, zentzumenen bidez jasotzen ditugun inpresioak.
Bi iturritatik datozkigu ideiak: sentsazioa (zentzumenen bidez jasotakoak) eta hausnarketa (gogo-eragiketen bidez jasotakoak: pentsamenduak, oroitzapenak...). Bi esparru horietan bereizten dira ideia sinpleak eta ideia konplexuak. Ideia sinpleak era pasibo batean sortzen dira gure gogoan, sentsazioaren bitartez jaso ostean. Kontrara, ideia konplexuak ideia sinpleen arteko elkarketa, konparaketa edo abstrakzioaren ostean sortzen dira. Gauzen inguruan dugun ezagutza ideien elkarketa legeen arabera ados edo desadostasunean dauden ideien pertzepzioa da.
«Substantziaren» ideia edo «kausaren» ideia ideia konplexu gisa aztertzeak erabat eraldatzen du «substantzia» «subjektu» gisa eta «kausalitatea» «aldaketaren edo mugimenduaren azalpen» gisa oinarri duen filosofia tradizionalaren funtsa.
David Humek ezagutza oro, bere horretan, «inpresio» eta «ideietara» murrizten du. Bi eratako egiak onartzen ditu: «gertakarizko egiak» eta «ideien erlazioak». Ideia oro murriztu daiteke dagokion inpresiora. Ideia bat ideien arteko erlazio batetik sortzen denean, bere errealitate edukia oinarrian dituen inpresioetatik eratorri behar da. Ez dugu halako inpresiorik aurkitzen inolako errealitate edukirik gabeko imajinazioaren produktu huts gisa baztertu behar dugu. Hori gertatzen da substantziaren ideiarekin eta kausaren ideiarekin.
Inpresio multzo batek gertakari batekiko ideien elkarketa bat sortzen dute eta honekiko judizio bat.
Izar-zinematika
Espazioko abiadura edo abiadura espaziala
Izar-mugimenduan, Eguzkirantz edo Eguzkitik aldentzen den abiaduraren osagaiari osagai erradial deritzo. Hau Doppler efektuak espektroan eragindako aldaketen bidez neur daiteke. Abiaduraren zeharkako osagaia urrunago dauden objektuen posizio ezagunak erabiliz aurkitu behar da. Izar batekiko distantzia paralaxia bezalako teknika astrometrikoen bidez zehaztu ondoren, abiadura espaziala kalkula daiteke:
Hau da izarrak Eguzkiarekiko duen mugimendu erlatiboa edo tokian-tokiko atseden-estandarrarekiko (LSR; ingelesez Local Standard of Rest). Honek Eguzkitik hurbil dagoen Esne Bideko materiaren batez besteko higidurari (Zentro Galaktikoaren inguruan) egiten dio erreferentzia; eta bere higidura eliptikoa da. Eguzkiak LSRrekiko egiten duen mugimenduari "eguzki-mugimendu berezia" deritzo.
Neurketa zinematikoen erabilera
Izarren zinematikak informazio astrofisiko garrantzitsua ematen du bizi diren izarrei eta galaxiei buruz. Izarrengandik lortutako datuek, eredu astrofisikoekin konbinatuta, sistema galaktikoari buruzko informazio esanguratsua ematen dute. Galaxietako eskualde sakonenetan neurtutako izar-abiadurek, Esne Bidea barne, agerian utzi dute galaxia askok zulo beltz supermasiboak dituztela erdian. Galaxietatik urrunago dauden eskualdeetan, han orbitatzen duten materia-multzoen abiadura-neurketek materia ilunaren existentziaren ebidentzia ematen dute. Bi kasu horiek funtsezko gertaera baten ondorio dira: Izar-zinematika izarren potentzialarekin lotuta egon daiteke. Horrek esan nahi du galaxia bateko eskualde jakin batean orbitatzen duten izarren neurketa zinematiko zehatzak egiten badira, potentzial grabitatorioa eta masaren banaketa ondoriozta daitezkeela, potentzial grabitatorioak izarren orbita sortzeko eta hauen mugimendua bultzatzeko balio baitu. Sistema astrofisiko bat eraikitzeko zinematikaren erabileraren adibideak:
"Gaia"-ri esker azkenaldian egondako aurrerapenak
Gaia Europako Espazio Agentziaren behatoki espaziala da, 2013an martxan jarria, 2025era arte erabilgarri mantentzeko ideiarekin. Bere helburua astrometrikoa da: izarren posizioak, distantziak eta mugimenduak zehaztasunez neurtzea. Behatokian jasotako informazio horrekin, orain arte egin den 3D espazio-katalogorik errealena eraikiko da. 2018an, "Gaia "-k zituen datuak kaleratzean, Esne Bidearen egitura hobeto ulertu ahal izan zen. Datu hauei esker, espazio-objektu askoren mugimenduak zehaztu ahal izan dira, aurretik higidura egokia ezezaguna baitzen. Distantzia handietarako mugimendu absolutuaren neurketa zehatza ere biziki hobetu da aurreko inkestekin alderatuta, adibidez, Hubble teleskopio espazialaren bitartez egindakoekin.
Izar-zinematika mota ezberdinak
Galaxietako izarrak haien zinematikaren arabera sailka daitezke. Adibidez, Esne Bideko izarrak bi ezaugarriren arabera banatzen dira: metaltasunean oinarrituta edo helioa baino zenbaki atomiko handiagoak dituzten elementuen proportzioan. Hurbileko izarren artean, metaltasun handiena duten I. izarrak izar-diskoan egoten dira normalean; populazio nagusiko II. izarrak, berriz, errotazio garbia txikia duten ausazko orbitetan egoten dira. Azken horiek orbita eliptikoak dituzte Esne Bidearen planora okertuta. Hurbileko izarren zinematikaren konparaketaren ondorioz, izar-taldeak ere identifikatu dira. Ziurrenik, hodei molekular erraldoietan jatorri bera duten izarrak dira.
Horrez gain, badaude izarrak sailkatzeko hainbat modu; haien abiadura-osagaietan oinarrituta adibidez. Eta sailkapen orrek izarraren eraketa-denboraren izaerari, egungo kokapenari eta galaxiaren egitura orokorrari buruzko informazio zehatza ematen du. Izar bat galaxia batean mugitzen den neurrian, bere mugimenduaren zehaztasunean laguntzen dute inguruko izarren eta masen potentzial grabitatorioek. Gainera, honek ez du galaxia barruan mugitzen diren izarren inguruko informazioa bakarrik ematen; bertan jaiotako edo sortutako izarrei buruzko informazioa ere ematen du izar-zinematikak.
Abiadura handiko izarrak
Definizioaren arabera, abiadura handiko izar bat auzoko izarraren batez besteko abiadura baino 65-100km/s azkarrago mugitzen den izarra da. Abiadura handiko izarrak Jan Oort-ek aztertu zituen, eta bere datu zinematikoak erabili zituen abiadura handiko izarrek oso abiadura tangentzial txikia dutela aurresateko. Abiadura handiko izarren artean, ondoko hiru izar motak daude: izar iheskorrak, halo izarrak eta hiperabiadurako izarrak.
Mekanismo batek baino gehiagok azelera dezakete izar iheskor bakarra. Adibidez, alboko izar baten grabitazio-potentzialari esker azeleratutako izar          masibo bat supernoba bat izatera hel daiteke. Supernoba hori beste izar batzuen inguruan gertatzen bada, baliteke prozesuan izar-iheskor gehiago    sortzea.
Jack G. Hills-ek 1988an iragarri zuen lehen aldiz hiperabiaduradun izarrak zeudela. Warren Brown, Margaret Geller, Scott Kenyon eta Michael Kurtzek    berretsi zuten hori 2005ean. 2008tik aurrera, hamar zeuden lokalizatuta, eta horietako bat Magallaesen Hodei Handitik sortu zela uste da. Beste neurketa batzuek Esne Bidean jarri zuten azken honen jatorria, nahiz eta bere jatorria aztertzen jarraitzen den.
2017ko irailaren 1era arte, hiperabiadurako hogei izar inguru behatu ziren. Gehienak Ipar hemisferioan ikusi ziren arren, oraindik ere badaude Hego hemisferiotik bakarrik ikus daitezkeen hiperabiaduradun izar batzuk.
Aizkorri II
Aizkorri II (Leintz Bailarako bizkaieraz Axkorri) Zaraia mendilerroan kokatuta dagoen mendi bat da. Bi darama, Aizkorri mendilerroan kokatuta dagoen izen bereko menditik bereizteko. Atain mendiaren hegoaldean kokatua dago, Deguria eta Alabita haranen artean. 1.132 metroko garaierarekin, mendilerroko laugarren mendirik garaiena da, Aranguren, Elorretako Haitza eta Kurutzeberriren ondoren.
Izar-zinematika
Abiadura handiko izarrak
Esne Bidean 1.000  inguru daudela uste da. Esne Bidean 100 mila milioi izar inguru daudela kontuan hartuta, hau proportzio oso txikia da, %0.000001 hain zuzen ere. Gaia-ren bigarren bertsioaren emaitzek erakusten dute abiadura handiko izar gehienek probabilitate handia dutela Esne Bideari lotuta egoteko.
Aizkorri II
Irispideak
Bideetako bat, Bolibartik abiatzen da. Lehenik, Lizargarate leporantz doan bidea hartu behar da. Behin hona heldu ondoren, Bizkarlatza mendia bere iparraldeko aldetik inguratu behar da, Otsoarrate leporantz abiatuz, eta, ondoren, ekialderantz hartu behar da, Angitako Arratea lepoa begi bistan izan arte. Hona heldu ondoren, ezkerrerantz hartu behar da, tontorrerantz zuzen joateko, harbide deseroso batetik.
Izar-zinematika
Abiadura handiko izarrak
2019ko martxoan jakinarazi zen LAMOST-HCARD1 Esne Bideko izar-diskoko hiperabiaduradun izarra zela.
Aizkorri II
Irispideak
Degurixatik ere hel daiteke. Alabita Txikiko lepora heldu ondoren, tontorrera mendebaldetik heltzen da.
Izar-zinematika
Hiperabiaduraren jatorria
Uste da hiperabiauradunak, batez ere, izar bitarren eta Esne Bidearen erdiko zulo beltz supermasiboaren arteko hurbileko elkarguneek sortzen dituztela. Bi izarretako bat grabitazioaren eraginez harrapatzen du zulo beltzak (inguruan orbitan sartzeko); besteak, berriz, abiadura handiz ihes egiten du, eta abiadura handiko izar bilakatzen da.
Aizkorri II
Berezitasunak
Mendiaren ingurua pagadi batek osatzen du.
Mequinensako ikatz arroa
Ebroko karboniferoa
Lignitoa meategien barrualdetik eskuz ateratzen zen ontzietara, handik moiletara eramaten zen eta handik llautetara kargatzen zen. Ebro ibaian barrena, itsasontzi hauek 20-30 tona ikatz garraiatzen zituzten bidaia bakoitzean helmugara berriro deskargatu arte. Normalean ikatza zuzenean komertzializatzen zen edo beste garraiobide batzuetan kargatzen zen industria gune desberdinetara iristeaz arduratzen zena. Llautsek Mequinenzara itzultzeko bidea gizakien edo animalien trakzioaren bidez egin zen, Sirga bidea izenez ezagutzen dena. Modernizazio garrantzitsuari esker, Karboniferoak Lehen Mundu Gerrako urteetako egoera ona aprobetxatu eta 1924an eta 1925ean bigarren modernizazioa hasteko adina kapital pilatu zuen. Momentu horretan, aire konprimitua eta elektrizitatea sartu ziren meategian - horrek aireztapena ahalbidetzen zuen eta, beraz, ustiatzeko ahalmena areagotzen zuen -, baheketa mekanikoa hasi zen aldi berean. La Carbonífera, Virgen del Pilar, La Canota eta Granja de Escarp kolonietan beste kolonia txikiago batzuk gehitu ziren, hala nola La Previsión, Electroquímica de Flix, Mina Vallcarca eta Cloratita, 1945ean 900 pertsona baino gehiago hartzen zituzten.
Izar-zinematika
Hiperabiaduraren jatorria
Abiadura handiko izar ezagunak sekuentzia nagusiko izarrak dira, Eguzkiaren antzeko masarekin. Masa txikiagokoak aurkitzea ere espero da.
Esne Bidean sartu diren hiperabiaduradun izarrak Magallaes-en Hodei Handia galaxiatik etorri ziren. Honek, Esne Bidearen erdigunetik hurbil zegoenean, grabitazio-erakarpen handiak jasan zituen. Horiek izarretako batzuen energia handitu egin zuten, eta galaxiatik erabat askatu eta espaziora jaurti ziren.
Teoria batek izar-sistema bitar batean bi nano zuriren arteko fusioaren hasiera aipatzen du, eta masiboenaren leherketa eragiten du. Eztandak irauten duen bitartean ez bada hondatzen zuri txikiena, handienaren grabitazio-lotura izateari utziko dio, eta sistema utziko du hiperabiadurako izar gisa. 2018an, Gaia satelitearen datuak dituzten hiru izar aurkitu ziren.
Talde zinematiko ezberdinak
Mugimendu espazial berdina eta antzeko adina duten izarren multzo bati talde zinematiko deritzo. Izar horiek jatorri bera izan dezakete. Jatorri motak hiru baino ezin dira izan: 1) Kluster ireki baten lurruntzea, 2) izarrak eratzen dituen eskualde baten hondakinak, edo 3) elkarren ondoan dauden eskualdeetan aldi desberdinetan gainjarritako izarrak eratzeko leherketa-bilduma. Izar gehienak izar-haztegi izeneko hodei molekularren barruan sortzen dira. Hodei baten barruan eratutako izarrek grabitazio-elkartze irekiak osatzen dituzte, eta mila kide dituzte, antzeko adina eta konposizioa dituztenak. Talde horiek denborarekin bereizten dira. Kluster batetik ihes egiten duten izar gazte ek izar-taldeak osatzen dituzte. Horiek zahartu eta sakabanatu ahala, haien arteko lotura ez da oso egonkorra, eta izar-talde mugikor bihurtzen dira.
Asoziazioa
Izarren elkarketa oso bakarti bat da, eta izarrek jatorri bera dute, baina grabitatearen ondorioz aske bihurtu dira, baina oraindik ere elkarrekin mugitzen dira espazioan. Mugimendu-bektoreek identifikatzen dituzte nagusiki elkarteak. Konposizio kimikoaren bidezko identifikazioa taldeko kideak zehazteko ere erabiltzen da.
Motak
Viktor Ambartsumianek izar-taldeak bi taldetan sailkatu zituen lehenbizi: OB eta T taldeak, izarren propietateetan oinarrituta. Hirugarren kategoria bat, R, proposatu zuen geroago Sidney van den Bergh-ek, islapen-nebulosak argitzen dituzten elkarteentzat. Izar talde batzuek, halaber, OB eta T elkarteen, bien, propietateak erakusten dituzte; beraz, kategorizazioa ez dago beti argi.
Higikorrak
Izar-talde baten hondakinak Esne Bidean zehar muntaia koherente gisa mugitzen badira, talde zinematiko deitzen zaie. Mugimenduan dauden taldeak zaharrak izan daitezke. Hauen adibide da HR, 1614. urtetik bi mila milioi urtera bitarteko mugimenduan dagoen taldea. Gazteak ere izan daitezke, AB Dor bezala, 120 milioi urteko mugimenduan higitzen dagoena. Talde mugikorrak sakon aztertu zituen Olin Eggen-ek 1960ko hamarkadan. Talde mugikor gazte eta hurbilen zerrenda López-Santiagok bildu du. Hurbilen dagoena Ursa Major Move Group da.
Mugitzen ari diren talde gazteen zerrenda etengabe aldatzen ari da. Banyan tresnak, gaur egun, hurbileko mugimenduan dauden 29 gazte-talde aipatzen ditu. Talde hauei egin berri zaizkien gehikuntzak Argus Elkartearekin (ARG) eta Asociación Volans-Carina (VCA) aurkitutakoak dira, Gaia satelitearekin berretsita. Batzuetan, talde mugikorrak talde txikiagotan bana daitezke, antzeko propietateak dituzten talde mugikor txikiak bilakatuz.
Mequinensako ikatz arroa
Inguruko industria-meatzaritzako ondarea
Mequinenzako meatze-arroan 150 urte baino gehiagoko ustiapenaren ondorioz, Mequinenzan eta inguruan meatzaritza- ondare eta historia ugari daude.
Mequinenza Meategiaren Museoa
Museoa Mequinenzako Museoen barruan kokatzen da, María Quintana Grupo Escolar-en dagoena, Alde Zaharreko eraikin bakanetako bat , oraindik zutik dagoena. Meategiaren Museoak, Mequinenzako Historia Museoak eta Historiaurreko Iraganeko Museoak osatzen dute. Meategiaren Museoak 1.000 metro baino gehiagoko luzera duen ikatz galeria bat bisitatzeko aukera ematen du. Bertan, ikatza erauzteko metodo desberdinak Mequinenzan 150 urte baino gehiagotan azaltzen dira. Bisitaria meatzarien bizitza gogorrean, lan baldintzetan eta llautak erabiliz erauzteko eta garraiatzeko metodo desberdinetan murgiltzen duen esperientzia. Meategien Museoak oraindik lekuko gisa gordetzen du Royo Meategiko meatzaritza dorrea, Mequinenzako ikatz arro osoan ardatz bertikalak zituen meategi bakanetako bat.
Enpirismo
Enpirismo ingelesa
Kausaren nozioa ezin da inpresio batera murriztu; ideien arteko erlazio batetik sortzen da. Zein da bi ideia kausa bezala elkartzen dituen erlazioa? Humentzat erlazio kausala «inpresioen etengabeko segida» baten ikuspegitik ezartzen da, gizakiarengan ohitura bat sortzen duena.
Ezin dugu, ordea, kausaren ideiarekin erlazio zuzenik duen inolako inpresiorik aurkitu. Eta eratorria den inpresioarekiko erreferentzian soilik du zentzua ideia baten errealitate edukiak. Kausaren ideia, beraz, zerbait subjektiboa baino ez da, gure gogamenak haien arteko erlazioa ebidentzia gisa agertzen ez den elkarren osteko bi inpresioren artean egindako elkarketa.
Monte Cremasco
Monte Cremasco Italiako udalerri bat da. Cremonako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Rutshuru
Rutshuru Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdeko hiria da, Ipar Kivu probintzian dagoena, Ugandako eta Ruandako mugetatik hurbil. 47.756 biztanle zituen 2004an.
Kontrako eztarria (telebista saioa)
Kontrako Eztarria ETB1 telebista kateko 45 minutu inguruko saioa izan zen, astelehenetik ostegunera 21:40tatik aurrera emititzen zena eta Anjel Alkainek, Jon Plazaolak, Xabier Euzkitzek eta Iker Galartzak gidatzen zutena.
Saioko atalak
Umore saio honek hainbat tarte ditu, besteak beste:
Uatzappa
Tarte honetan ikusleek bidalitako bideoak komentatzen zituzten.
Kontrako news
"Kontrako news"-en aktualitateko berriak ematen zituzten Euzkitzek eta Plazaolak, hori bai, Alkainen eta Galartzaren pertsonaiei (Andres Leizaola, Martxelo Otamendi, Montzo...) lekua utziz.
Ibai
Ibaia ubide naturala da, aski handia, normalean euritik edo elurraren urtzetik datorrena goiko lurretatik behekoetara, eta itsaso, aintzira edo beste ibai batera isurtzen dena. Batzuetan ordea, ibaiak lurrean barneratzen dira (batez ere ingurune karstikoetako sarbegietan) edo guztiz lehortzen dira, beste nonbaiten isuri baino lehenago. Ibaiak uraren zikloko atal garrantzitsu bat dira.
Ibaiaren jatorria iturburuetan dago, ibilgua osatzen du eta normalean bokale edo ibai-ahoan amaitzen. Ibai bakoitzak arro hidrografikoan biltzen ditu urak.
Hitza
Ibai hitza lehen aldiz 1095ean ageri zen, toponimian, Bizkaiko Foruan: illo flumine qui venit de Angulo ad Ibaizabal Sinonimoak dira ur handia ( Ipar. ), erribera ( Ipar. ), uhaitz ( Zub. ), ugalde ( GNaf. ) eta errio ( Beh. ). Ibai txikiek erreka, errekasto edo lats izena dute.
Ibai pertsona-izena ere bada, gizonezkoa, eta Ibaia emakumezkoa.
Estatu Askea
Estatu Askea (Free State; Vrystaat; Foreistata)bederatzi probintzietako bat da, herrialdearen barnealdean dagoena. 129.825 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2.834.714 biztanle zituen 2016an. Biztanleen % 62 inguru sothoera hiztunak dira. Bloemfontein da hiriburua.
Ibai
Topografia
Ibai bat iturburu batean (edo askotan) hasten da, gehienetan banalerroan kokatua, erreka guztiak jasotzen ditu bere arroan, ibilgu izeneko bidea jarraitzen du eta bokale edo ibai-ahoan amaitzen da (itsasoan, aintzira baten edo beste ibai baten). Ibai bateko ura, normalean, ubidera mugatzen da, ibai-ertzek mugatua. Ibai nagusiak jasotzen dituen beste ibaiei ibaiadar deritze. Ibai handienetan uholde-lautada izaten da, ubidea gainditzen duten uholde-urek osatua. Uholde-lautadak oso zabalak izan daitezke ubidearekin alderatuta. Ubidearen eta uholde-lautadaren arteko bereizketa hori lausoa izan daiteke, batez ere hiriguneetan, non etxebizitzak eta industriak asko garatu baitezakete ibai-ertz eta lautadan bertan.
Estatu Askea
Banaketa administratiboa
Estatu Askea probintzia lau barruti udalerri eta metropoli udalerri batean (Mangaung) banaturik dago. Barruti udalerriak 19 udalerri lokaletan azpibanaturik daude.
Ibai
Topografia
Lurralde lauetan, ibaiek meandroak era ditzake, hau da, ubidearen kurba erregularrak. Lurraldea malkartsu bada ordea, ur-jauziak eta ibai-lasterrak sor ditzake, eta menditsua bada, arroilak. Ibaiek sedimentu edo jalkin kopuru handiak garraiatzen dituzte, bankuak edo uharteak eratuz, eta bokalean deltak. Ibai-ahoa zabala eta sakona bada, estuarioa sor dezake.
Arro eta ibarrak
Uhar eta ibai labur batzuk, euren iturburutik itsasoraino luza daitezke beste ibai handiago baten ibaiadar bihurtu gabe eta beste ibai batzuetatik urik jaso gabe. Oro har, ibai bat drainatze-sare baten zati da, arro hidrografiko bat osatzen duena. Arro batzuek kilometro karratu gutxi hartzen dituzte; Amazonaseko arroa, berriz, 6,14 milioi km² luze-zabal da, munduko handiena.
Oro har, ibai-haran gazteek V itxura dute, batez ere duela gutxi altxatu diren mendialdeetan, baina forma hori aldatu egiten da ibaiaren ibilguan zehar, eta handitu egiten dira haren tamaina, malda, zeharkako profila, sedimentuak garraiatzeko ahalmena eta beste hainbat ezaugarri.
Higalana
Ibaiak erliebearen desegile eta egile dira aldi berean: batetik, ibarretan higalana eginez, malkarrak sortzen dituzte (degradazioa); eta bestetik, ibai jalkinak metatuz, eremu lauak eratzen dituzte (agradazioa).
Ibaien ur-laster etengabe horrek materialak higatzen ditu eta ibarrak eratzen ditu, gero eta ibar zabalagoak, gainera, ibarreko maldak gutxituz baitoaz, tektonika prozesuek berdintze lana egiten ez duten bitartean, betiere. Malda horiek –gero eta txikiagoak– ibaien arteko banalerroan elkar ebakitzen duten neurrian lurra zelaituz joaten da. Pixkana-pixkana, beraz, ibaiaren higalanak lurralde lauak eratzen ditu; dena den, horretara bitartean era askotako erliebeak eratzen dira.
Ekosistema
Ibaietako ekosistemetan bi unitate ekologiko nagusi daude: bat ibaia beraren ibilguan sortzen dena eta bestea ibaiertzetako ingurunean sortzen dena.
Ibaiaren uretan izaki bizidun asko bizi dira. Algek eta ornogabeek bentos izenekoa osatzen dute eta horiei esker bizi dira bertako arrainak, hegaztiak eta ugaztunak. Ornogabe bentikoek kate trofikoaren oinarria dira eta gaineko espezieen elikagaia, gainera, uraren kalitatearen adierazle biologikoak ditugu. Algak, moluskuak, krustazeoak eta intsektuen larbak ibai baten osasunaren adierazgarriak dira eta, horrela, ibaiaren zati bateko ornogabeen azterketa zehatz baten bidez ebaluatu dezakegu kutsadura maila.
Ondo zaindutako ibai baten ertzetan ibarbasoak aurkitzen ditugu, eta dagokien erritmo naturalean garatzen direnean "galeria-baso" bilakatzen dira. Ibarbaso horiek ibaiaren ibilgua ezkutatzeraino estali dezaketen basoak izaten dira eta landaredi oso aberatsa dute. Landarediak eragin desberdinak ditu:
Landaredia aberatsa denean, fauna ere hala izaten da. Landarez elikatzen diren animalietatik hasita, harraparietaraino, espezien hartu-eman genetikoak ahalbideratuz. Basa-katuak, azeriak, ipurtatsak, apoarmatuak edo erbinudeak ibarbasoaz baliatzen dira lurralde berriak populatzeko. Eta hegazti migratzaileak ez ziren beren neguko lurretara iristeko gai izango ibarbaso horiei esker izango ez balitz, adarrez-adar saltoka kilometroak egin ditzaketelako horrela. Eta aberastasun biologiko horren ondorioz, ornodun handiak iristen dira: hontz handia, basa-katua, igaraba eta katamotzak.
Kutsadura
Ura baliabide berriztagarria da, giza jardueraren ondorioz arriskuan dagoena. Euritik datorren ur garbia, lurrera iritsi aurretik ere bere lehen karga kutsatzailea jaso dezake, hainbat substantzia kimikoak disolbatzean (anhidrido karbonikoa, sufre oxidoa eta nitrogeno oxidoa bezalakoak), euri azido bihurtuz. Zelaiak zeharkatzean, ibaiko ura pestizidaz kargatu daiteke, eta hirietatik igarotzen denean, hainbat produktu eraman ditzake arrastaka, hala nola gasolina, automobil-olioak, hondakin organikoak, metal astunak, etab. Ibaiek kutsatzaile batzuk kentzeko nolabaiteko gaitasuna erakusten dute, baina horretarako oso tarte luzea behar dute, bakterioek beren arazte-lana egin ahal izan dezaten.
Hauek dira munduko 10 ibai kutsatuenak :
Eraikuntza materialak
Ibaiek sortzen eta higatzen dituzten sedimentu lodi batzuk, hala nola legarra eta harea, eraikuntzan maiz erabiltzen dira. Horregatik, ibai eta bere ertzetatik eraikuntza materiala erauzi ohi da, bai eskuz bai matinal erabiliz, aire zabaleko harrobietan bezala. Munduko zenbait lekutan, ekintza honek aintzira-habitat berriak sor ditzake, erauzitako lurrak urez betetzean. Beste kasu batzuetan, ibai-ohea eta ibilgua desegonkortu ditzake, eta kalte handiak eragin arrain-populazioetan, erruteko legar eta hartxintxar multzoak behar baitituzte.
Energia ekoizpena
Ur-laster azkarreko ibaiak eta ur-jauziak energia iturri gisa erabiltzen dira, ur-errotak eta zentral hidroelektrikoak erabiliz. Gehienetan, urtegiak eraikiz erabili izan da ibaietako ura, baina ez beti, noriak zuzenean ibaian ezarri baitaitezke. Errotak aspalditik erabili izan dira, batez ere zerealak xehatzeko eta irina ekoizteko. Euskal Herrian, ohikoa izan da ibaien ura erabiltzea burdinoletan, burdina lortu eta lantzeko. Lurrun-makinak asmatu aurretik, artilea eta beste ehunak prozesatzeko ere ohikoak izan ziren errotak Europan zehar. Azken hamarkadetan hazkuntza nabarmena izan da eskala handiko zentral hidroelektrikoen garapenean, batez ere eskualde menditsu eta hezeetan.
Janari iturria
Ibaiak janari iturri izan dira historiaurreko garaietatik. Maiz arrain-iturri oparoa eta uretako beste izaki jangarri izaten dira, eta ur gezaren iturri nagusia, edateko eta ureztatzeko erabil daitekeena.
Nabigazioa eta garraioa
Ibaiak milaka urtez erabili izan dira nabigatzeko. Erakusgarri zaharrena Indus haraneko kulturan aurkitzen da, India ipar-ekialdean K.a. 3300 inguruan. Ibai-nabigazioak garraiobide merkea eskaintzen du, eta oraindik munduko ibai handienetan erabiltzen da, hala nola Amazonas, Ganges, Nilo, Mississippi, Yangzi eta Danubion.
Baso ugari dagoen eskualde batzuetan, Eskandinavian eta Kanadan adibidez, egurgileek ibaia erabiltzen dure zuhaitz ebaki berriak flotatuz ibaian behera garraiatzeko, ahalegin eta kostu handiak aurreztuz. Aspaldi, Nafarroan erabilitako garraiobidea zen, almadiak erabiliz enborrak Ezka ibaian behera Ebrora eramateko.
Ibai sakratuak
Ibai sakratuak eta haien begirunea hainbat erlijiotan aurkitzen den fenomenoa da, batez ere erlijioaren muina sineste eko-adiskidetsua denean. Adibidez, indiar jatorriko erlijioentzat (budismoa, hinduismoa, jainismoa eta sikhismoa) zenbait baso, zuhaitz, mendi eta ibai sakratutzat jotzen dituzte. Hinduismoaren ibai sakratuenen artean daude Ganges, Yamuna  eta Sarasvati (ikus zazpi ibai sakratuak).
Ibaiak munduan
Munduko 3 ibai luzeenak hauek dira: Nilo (6.718 km), Amazonas (6.500 km) eta Yangzi (6.300 km). Hala ere, Amazonas da handiena, argi eta garbi, urtegi handiena (6.150.000 km ²) eta emari handiena (190.000 m3/s) dituena.
Veneziako historia
Venezia Italiako hiria da eta haren inguruan eratutako errepublika burujabea VIII. mendetik 1792 arte.
Ibai
Ibaiak munduan
Europan, ibai handienak Volga (3.700 km) eta Danubio (3.019 km) dira.
Luzeenak
Hurrengo datuak batez besteko luzera balioetsiekin bat datoz. Ibai baten luzera iturburuaren eta ibai ahoaren araberakoa da. Neurketan alde handiak izaten dira maiz eta, horregatik, sailkapen honen eztabaidak sor daitezke.
Munduko hamar ibairik luzeenak hauexek dira:
Euskal Herrian
Nerbioi-Ibaizabal ibaia da Bizkaiko golkoan ura isurtzen duten ibaien artean ibilbiderik luzeena egiten duena (75 km-koa), guzti-guztia euskal lurraldeetan egina.
Celio (Erroma)
Celio Erroma hiriko alde historikoa (I municipioa) osatzen duten hogeita bi rionietan hemeretzigarrena da. Koliseoa eta Konstantinoren arkua daude bertan.
Geografia
Zelio muinoaren magaletan kokatzen da eta berak ematen dio izena rioneari.
Historia
Erromako zazpi muinoetako bat da Zelio. Antzinaroan etruriarrak bizi ziren bertan. I mendean Koliseoa eraiki zen eta ondoan Ludus Magnus, gladiadoreen eskola.
Historian zehar populazio txikia izan zuen. Hainbat eliza zeuden mahasti eta baratzeen artean. 1870 urtean Italia bateratu eta Erroma hiriburu izendatzean eremua urbanizatzeko planak diseinatu ziren. 1885 eta 1891 artean ospitale militarra eraiki zen eta hauen esku gelditu zen rionearen zati handi bat.
Aurretik Monti eta Campitelli rionietan zeuden hainbat lursail 1921 urtean bateratu eta hirugarren rione bat eratu zen, Celio izenekoa.
Lycodes macrolepis
Lycodes macrolepis Lycodes generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.
Patrasko golkoa
Patrasko golkoa (Πατραϊκός Κόλπος) Greziako golko bat da, Jonikoan dagoena. Korintoko golkoa eta Oxeia uhartearen artean dagoen golko honek Patras du portu nagusia.
Geneseo (New York)
Geneseo  New York estatuko herri bat da. Livingston konderrian kokatua dago. 2010ean 8,031 biztanle zituen, 7.35 kilometro koadrotan banatuta.
Badajozko taifa
Badajozeko taifa edo Batalyaws (arabieraz: بطليوس) Al-Andalusko taifa erresuma musulmana izan zen. 1009an independizatu ziren Kordobako kaliferritik eta 1095an beste hainbat taifa bezala almorabideen esku geratu zen. Euren lur batzuk ere Leongo erresumaren esku geratu ziren.
Serranochromis longimanus
Serranochromis longimanus Serranochromis generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.
Syringa
Syringa Oleaceae familiako landare loredunen genero bat da, barnean 20-25 espezie dituena.
Puerto Banús
Puerto José Banús, Puerto Banús izenaz ezagunagoa, Marbellan dagoen luxuzko kirol-portua da, Nueva Andalucía barrutian dagoena. 1970eko maiatzean sortua, Costa del Solgo turismo-gune nagusienetariko bat da, nazioartean ospatsua dena.
Eaton (New York)
Eaton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Madison konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Sainte-Reine (Savoia)
Sainte-Reine Frantziako udalerria da, Savoia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 120 etxebizitza zeuden, 64 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 110 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 64 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 19 etxek lau zituzten eta 32 etxek bost zituzten. 54 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 29 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 31 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 84 ziren, horien artean 69 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 69 pertsona aktiboetatik 67 lanean zeuden (35 gizon eta 32 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 gizon). 15 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Sainte-Reine udalerrian 62 unitate fiskal zeuden, 144 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.154 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 argiketaria.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra arraindegi bat zen.
2000. urtean Sainte-Reine udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 518 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.