cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Japoniar lorategia
Perspektiba
Lorategi japoniar baten perspektiba miniaturizazio printzipioarekin lotuta dago: gertuko eta urruneko elementuen tamainarekin jokatuz (adibidez, lehen planoan zuhaitz handiak eta urrunago zuhaitz txikiagoak jarriz), lorategiko gune jakin batzuei espazio handiagoaren ilusioa ematea posible da.
Bi gorputzen arazo
Orbita
Eratortzerantz:
Japoniar lorategia
Perspektiba
Mendebaldeko perspektiba ez bezala, zeina plano horizontalean eta ihespuntu bakarrean oinarritzen dena, japoniar lorategiaren perspektiba txinatar margolaritzako "hiru sakoneren printzipioan" oinarritzen da, zeinak lehen planoa, erdiko planoa eta urruneko planoa dituen. Planoen arteko hutsuneak ur-, goroldio- edo harea-planoek betetzen dituzte.
Izar aldakor
Aurkikuntza
Duela 3.200 urte inguru sortutako egutegi egiptoarra, zeina zorte oneko eta zorte txarreko egunez osatuta baitzen, izan daiteke izar aldakor baten aurkikuntzaren dokumentu historikorik zaharrena; zehazki, aurkikuntza hori Algol izar eklipsatzaile bitarrarena izan zen.
Japoniar lorategia
Harkaitz eta harriak
Mendeetan zehar, harriak formaren eta testuraren arabera aukeratzen ziren, eta jatorrizko egoeran mantentzen (are jatorrizko posizioan jartzen lorategian). Berriki, harriak zizelkatu egin izan dira, eta gero hainbat modutan erabili: zubien estalki, ur-ontzi edo argimutil gisa adibidez. Oro har, harri sedimentarioak izaten dira, lantzeko errazenak.
Izar aldakor
Izar aldakor pultsatzaileak
Izar aldakor pultsatzaileek, batzuetan, zehatz definitutako periodo bakarra izaten dute, baina askotan maiztasun askorekin pultsatzen dute aldi berean, eta analisi konplexua beharrezkoa da interferentzia-aldi desberdinak zehazteko. Gainera, kasu batzuetan, pultsazioek berek ez dute maiztasun zehatzik, eta horrek ausazko aldaketa eragiten du (aldakuntza estokastikoa). Izarren barrualdea pultsazioak erabiliz aztertzen duen zientzia astrosismologia da.
Periodo bikoitzeko izar aldakorrak
Periodo bikoitz duten izar aldakorrek masa-truke ziklikoa dute; horren ondorioz, periodo orbitala modu aurresangarrian aldatzen da oso epe luzean. Adibide ezagunena V393 Scorpii da.
α Cygni izar aldakorrak
==== β Cephei izar aldakorrak ====
BLAP izar aldakorrak
Izar pultsatzaileen klase berri bat da honako hau. Izar hauen ezaugarri nagusia da ordu erdiko aldian (20-40 minutu bitartean) distiraren portzentajea aldatu egiten dutela zenbait dozenatan.
Aurkikuntza
Izar Aldakorren Katalogo Orokorraren azken argitalpenak (2008) Esne Bidean dauden 46.000 izar aldakor baino gehiago aipatzen ditu. Gainera, beste galaxia batzuetan, 10.000 izar aldakor eta 10.000 aldakor “susmagarri” baino gehiago aipatzen ditu.
Japoniar lorategia
Chaniwa, te-lorategia
Te-lorategiak zen tenpluetako lorategi kontenplatiboetatik datoz, baina geldirik egon beharrean ibilian bisitatzen dira. Historikoki, hauek dira mugituz ikusteko berariaz diseinatutako lehen lorategiak.
Izar aldakor
Supernoba
Supernobaren leherketa, izar nano zuri batek edo masa/dentsitatearen muga jakin batera (Chandrasekhar-ren mugara) iristen den izar baten nukleoak eragiten du. Kolapso honek “errebotatzen” du eta izarraren leherketa eragiten du, izugarrizko energia emitituz. Izar horien kanpoko geruzak hainbat milaka kilometro segundoko abiadurarekin aldaratuta suertatzen dira. Kanporatutako materiak supernoba-hondar izeneko nebulosak sor ditzake. Nebulosa mota horren adibide ezaguna Karramarroaren nebulosa da, Txinan eta beste leku batzuetan 1054an behatu zen supernoba baten hondarra zena. Jatorrizko objektua erabat desintegra daiteke leherketan edo, izar masibo baten kasuan, nukleoa neutroi-izar bihur daiteke (normalean, pulsar bat).
Izar aldakorren behaketak
Astronomo amateurrek izar aldakorren azterketa zientifiko erabilgarriak egin ditzakete. Horretarako, magnitude ezagun eta konstanteak dituzten ikus-eremu teleskopiko bereko izarrak konparatzen dituzte. Izar aldakorren magnitudea balioztatzean eta behaketa-denbora idaztean, argi-kurbak eraiki daitezke. Estatu Batuetako Izar Aldakorren Behatzaileen Elkarteak mundu osoan egindako azterlanak biltzen eta komunitate zientifikoarekin partekatzen ditu.
Izar aldakor pultsatzaileak
Baldin pultsazioa izar baten barruan oso endekatuta ez dagoen geruza batean gertatzen bada, pultsazio baten uzkurdura-fasea sortzeko berreskuratze-indarra presioa bera izan daiteke. Horri pultsazioaren modu akustiko edo presurizazio-modu esaten zaio, “p-modua” (p-mode) laburtua. Beste kasu batzuetan, berreskuratze-indarra grabitatorioa besterik ez da, eta horri g-modu (g-mode) deitzen zaio. Izar aldakorrek, normalean, modu horietako bakar batean pultsatzen dute.
Japoniar lorategia
Harkaitz eta harriak
Japoniar lorategi batean, harkaitzek funtsezko lekua dute, izpiritu jainkotiarren, kami delakoen, babesleku baitziren japoniar espiritualtasunaren iragan animistan. Horrela, lorategiak diseinatzeko Sakuteiki gida tradizionala, izenburu honekin irekitzen da: Harriak jartzeko artea. Harkaitzek "ukitu organiko" handia ematen diote diseinu orokorrari. Taldekatuak izaten dira, eskultura gisa, maiz trantsizioak laguntzeko (etxe baten eta lorategiaren artean, adibidez). Konposizioek bi, hiru, bost edo zazpi elementu izan ohi dituzte.
Apaingarriak
Inspirazio budistako lorategi batzuek pagoda txiki apaingarri hutsak dituzte. Ur ertzean (non islatzen diren) edo muino artifizialen tontorrean daude. Batzuetan estatuak daude, baita inspirazio budistakoak ere. Tenplu budistetako lorategietan, gehienetan brontzezkoak izaten dira; aisialdiko lorategietan, berriz, harrizkoak.
Bi gorputzen arazo
Orbita
θ-k benetako anomaliaren izena jasotzen du; normalean, V-k adierazten du; erradio-bektoreak periastroarekin osatzen duen angelua da, eta erraz erlazionatzen da E anomalia eszentrikoarekin.
Mekanika erlatibista
Horrez gain, elkarrekintza elektromagnetiko edo grabitatorioen bidez, elkarren gainean jarduten duten bi gorputzek uhin elektromagnetikoak eta grabitatorioak igorri behar dituzte; beraz, arazo horrek beti suposatuko du masa-zentrotik kanpora energia igortzen duen eremu jarraitu bat egotea. Horrek bi gorputzen arazoa energia osoa kontserbatzen duen sistema itxi gisa tratatzea galarazten du.
Arazoaren deskribapena
Gure helburua ibilbideak zehaztea da eta  uneoro t, hasierako posizioak emanda  eta  eta hasierako abiadurak  eta  (12 konstante guztira). Bi gorputzen arazoa ebazteko, trikimailu garrantzitsu bat bi ekuazio horiek batzea eta kentzea da, eta horrek arazoa bi arazotan banatzen du. Batuketak masa-zentroaren higidura deskribatzen duen ekuazioa ematen du, eta kenketak bi masen arteko posizio-bektorea denborarekin nola aldatzen den deskribatzen duen ekuazioa lortzen du. Gorputz bakarreko bi arazo horien konponbideak konbinatuz ibilbideen irtenbideak lortzen dira Y.
Kasu nabarmenen emaitzaren adibidea: Grabitazioa eta alderantzizko koadraturaren beste adibide batzuk
Bi gorputzen arazoa interesgarria da astronomian, objektu astronomikoen bikoteak, sarritan, bizkor mugitzen direlako norabide arbitrarioetan (beraz, haien higidurak interesgarri bihurtzen dira), elkarrengandik urrun daude (ez dute talkarik egingo) eta areago beste objektu batzuetatik (beraz, kanpoko eraginak nahikoa txikiak izango dira segurtasunez baztertuak izateko).
Japoniar lorategia
Asimetria
Asimetria-printzipioaren arabera saihestu egiten da objektu edo atal batek konposizioa desorekatzea, itxuraz nagusiegia baita besteekin alderatuta. Ikuslea konposizioarekin lotzen du, eta interes puntu batetik hurrengora joatea bultzatzen du.
Disimulua
Japoniako lorategiak ez dira inoiz erabat bat-batean erakusten, arrazoi estetikoengatik: elementu jakin batzuk ikuspuntuaren arabera ezkutatzeak lorategia interesgarriagoa eguren du, eta benetan baino handiagoa denaren itxura izatea. Miegakure kontzeptuak landaredia, eraikinak eta apaingarriak erabiltzen ditu lorategiaren atal desberdinak ezkutatu edo erakusteko, behatzailearen ikuspegiaren arabera.
Izar eremu magnetiko
Gainazaleko jarduera
Azaleko jarduera sekuentzia nagusiko izarren adinarekin eta errotazioarekin lotuta dagoela dirudi. Errotazio-tasa handia duten izar gazteek jarduera handia erakusten dute. Aitzitik, Eguzkia bezalako adin ertaineko izarrek aktibitate-maila baxuagoak erakusten dituzte errotazio-abiadura motelagoak dituztenak, eta hori ere aldatu egiten da zikloetan. Izar zahar batzuek ez dute ia jarduerarik erakusten, eta horrek esan nahi lezake Eguzkiaren Maunder Minimoaren pareko lasaitasun batean sartu direla. Izarren jardueraren aldakuntzaren neurketak baliagarriak izan daitezke izar baten biraketa-abiadura diferentzialak zehazteko.
Japoniar lorategia
Osagaiak
Osagai horiek benetakoak edo sinbolikoak izan daitezke. Adibidez, lorategi lehor batean, ura legarrez irudikatuta dago.
Izar eremu magnetiko
Eremuaren sorkuntza
Izarrarteko eremu magnetikoak izarraren konbekzio-eremuan sortzen direla uste da. Plasma eroalearen zirkulazio konbektiboak dinamo baten antzera funtzionatzen du. Jarduera horrek izarren lehen eremu magnetikoa suntsitzen du, eta, horrela, eremu magnetiko bipolarra sortzen da. Izarrak errotazio diferentziala jasaten duen heinean —latitude ezberdinetan abiadura ezberdinetan biraka—, magnetismoa izarraren inguruan inguratzen den fluxu-kateen eremu toroidal batean biribiltzen da. Eremuak oso kontzentratu daitezke, eta, azaleratzen direnean, jarduera sor dezakete.
Neurketak
Izar baten eremu magnetikoa Zeeman efektuaren bidez neur daiteke. Normalean, izar baten atmosferako atomoek espektro elektromagnetikoko maiztasun edo uhin-luzera batzuk xurgatzen dituzte izarren espektroaren barruan xurgapen-lerro ilunak sortuz. Atomoak eremu magnetiko batean daudenean, xurgapen-lerro horiek hutsune txiki batek bereizitako lerro anitzetan banatzen dira. Gainera, energia eremu magnetikoaren orientazioaren araberako orientazioarekin polarizatuta dago. Hori dela eta, izarren eremu magnetikoaren indarra eta norabidea zehaztu daitezke Zeeman efektuaren lerroak aztertuz.
Izar baten eremu magnetikoa neurtzeko, izar espektropolarimetroa erabiltzen da. Tresna hori polarimetro batekin konbinatutako espektrografo batek osatzen du. Izarrarteko eremu magnetikoak aztertzera zuzendutako lehen tresna NARVALa izan zen, Pirinio frantseseko Pic du Midi de Bigorreko Bernard Lyot teleskopioan muntatu zena.
Gainazaleko jarduera
Eguzki-orbanekin eta koroa-eraztunekin lotuta dauden eremu magnetikoak eguzki-erupziorekin eta masa koroaren isurketarekin lotuta daude. Plasma zenbait hamarka milioi Kelvin-era berotzen da, eta partikulak izarren gainazaletik urruntzen dira muturreko abiaduran.
Japoniar lorategia
Landareak
Lorategi japoniar bateko landareak irizpide estetikoen arabera aukeratzen dira batez ere: lorategiko zenbait zati disimulatzeko edo nabarmentzeko balio dute, eta urtaro desberdinetan loratzeko edo koloreztatzeko. Goroldioak ere erabiltzen da, batez ere lorategi erlijiosoetan. Lore-multzoak historian zehar ez dira maiz erabili, baina lorategi modernoetan ageri dira.
Bi gorputzen arazo
Orbita
Logaritmoak hartuz:
Izar eremu magnetiko
Izar magnetikoak
Magnetizatutako neutroi izar baten muturreko forma magnetar bat da, supernoba nukleo baten kolapsoaren ondorioz sortzen dena. Izar horien existentzia 1998an baieztatu zen SGR 1806-20 izarraren neurketekin. Izar horren eremu magnetikoak 18 milioi K-ra igo du gainazaleko tenperatura, eta energia kantitate izugarria askatzen du gamma izpien eztanda moduan.
Izar aldakor
W Ursae Majoris izar aldakorrak
Talde honetako izarrek egun bat baino gutxiagoko periodoak erakusten dituzte. Izarrak elkarrengandik oso hurbil daudenez, haien azalerak ia elkarrekin kontaktuan daude.
Izar aldakor irregularrak
Normalean, supererraldoi gorriak izaten dira, maiztasun gutxikoak edo batere maiztasunik ez dutenak. Askotan, erdi irregularrak izaten dira eta ezin dira behar bezala aztertu. Beraz, birsailkatu egin behar izaten dira.
Japoniar lorategia
Harkaitz eta harriak
Harri sedimentarioak leunak eta biribilduak dira, ur-ertzean jarriak edo harpauso gisa erabiliak. Harri magmatikoek itxura zakarragoa dute, halaber harpauso gisa erabiliak, baina batez ere gune jakin bat nabarmentzeko ezarriak. Askotan mendien sinbolotzat erabiltzen dira. Harri metamorfikoak dira gogorrenak eta sendoenak, ur-jauzietatik eta errekastoetatik hurbil ipiniak.
Karesansui, lorategi lehorra
Zen tenplu askok paisaia lehor bat irudikatzen duen lorategia dute. Lorategi horietan ez dago urik, baina legarrak gogora ekartzen du. Beren forma bitxiengatik aukeratutako harkaitzak, goroldioak eta zuhaixka txikiak dira lorategi hauen ezaugarri nagusiak.
Bi gorputzen arazo
Orbita
Badakigu momentu angeluar espezifikoa (masa unitateko) hau dela:
Izar aldakor
Noba gorri argitsu
Noba gorri argitsuak bi izarren fusioak eragindako izar-leherketak dira. Ez daude noba klasikoekin lotuta. Itxura gorri bereizgarria dute; eta, hasierako eztandaren ondoren, gainbehera geldoa dute.
Japoniar lorategia
Karesansui, lorategi lehorra
Beste lorategi batzuek antzeko harkaitzak erabiltzen dituzte dekoraziorako. Haitz hauek Japoniako beste eskualde urrunetatik etor daitezke. Gainera, banbuak, hosto iraunkorreko zuhaitzak, hala nola japoniar pinu beltza, edo astigarra bezalako hostoerorkorrak, garo eta goroldiozko tapiz baten gainean hazten dira.
Bi gorputzen arazo
Orbita
eta \dot r ordezkatuz hau da bigarren ekuazioa:
Japoniar lorategia
Landareak
Landare batzuk arrazoi erlijiosoengatik aukeratzen dira, hala nola loto sakratua, edo sinbolikoengatik, hala nola pinua, adintasuna adierazten duena.
Izar aldakor
Izar aldakor pultsatzaileak
Pultsazio baten hedapen-fasea barne-energiaren fluxuaren blokeoak eragiten du. Blokeoa, berriz, opakutasun handiko material batek eragiten du, baina hori izarraren sakontasun jakin batean gertatu behar da ageriko pultsazioak sortzeko. Hedapena konbekzio-eremuaren azpitik gertatzen bada, ez da gainazalean ikusiko. Hedapena azaleratik gertuegi gertatzen bada, baliteke berreskuratze-indarrik ez egotea pultsazio bat sortzeko.
Bi gorputzen arazo
Orbita
Ekuazio diferentzial honek soluzio orokorra du:
Japoniar lorategia
Japonian, lorategien diseinua arte garrantzitsua eta errespetatua da, kaligrafiarekin eta ur-marrazketarekin kode estetikoak partekatzen dituena. Japoniar lorategiak natura interpretatu eta idealizatu nahi du, baina artifizioa mugatuz. Mendebaldean eta Japonian gehien ezagutzen direnen artean zen lorategiak daude, batez ere harkaitzez, goroldioz eta legarrez osatuak.
Osagaiak
Posible da japoniar lorategietan ohikoak diren elementuen katalogo labur bat egitea, haien antolaera arautzen duten arau estetikoak gehiago bilatu gabe. Lorategia, askotan, eraikin baten inguruan antolatzen da (egoitza pribatu edo tenplu baten inguruan, esaterako), bertatik ikusi ahal izateko. Eraikinaren berezko arkitekturaz haratago, ondorengo elementu gehienak lorategi askotan aurki daitezke:
Bi gorputzen arazo
Orbita
Aldagaiak bereizita:
Japoniar lorategia
Chaniwa, te-lorategia
Muromachi eta Momoyama Aroetan tearen zeremonia biziki garatu zen, eta te-etxe, te-areto eta te-lorategi asko eraiki ziren. Bertara "ihintz-bide" (roji) batetik iristen da, eta hortik lorategi motaren beste izena, rojiniwa. Harbide honen diseinuak arau konplexu eta zorrotzak jarraitzen ditu: zeremoniako leku ezberdinetara eramaten du, eta horietako bakoitzak harri egokiak behar ditu hara iristeko, eta horrek agintzen du beste harrien kokapena eta tartea. Harrien formak ere jarraitu beharreko bidea iradokitzen du: harri txikiek gelditu gabe jarraitu beharreko bidea adierazten dute, harlauza handiak lorategia ikusteko plataforma egokiak dira. Bidean, argiontziak, abluzio-konketa bat (tsukubai) eta zuhaitz batzuk aurkituko ditugu, hainbeste eszena txiki osatzen dituztenak, desatxikimendu eta gogoetarako aproposak. Batzuetan, beste lorategi bat ikusten da te-aretotik bertatik; orduan, oso sinplea eta erreserbatua izaten da, eta wabi-sabi idealak adierazi behar ditu ("larrekotasuna" eta "lasaitasuna").
Izar eremu magnetiko
Izarrarteko eremu magnetikoa sekuentzia nagusiko izar baten barruan plasma eroalearen mugimenduak sortutako eremu magnetikoa da. Mugimendu hori konbekzioz sortzen da; hau da, materialaren mugimendu fisikoa dakarren energia garraiatzeko modu bat da. Eremu magnetikoak indarra eragiten dio plasmari, presioa eraginkortasunez handituz dentsitate-irabazi parekorik gabe. Ondorioz, magnetizatutako eskualdea igotzen da gainerako plasmarekin alderatuta, izarren fotosferara iritsi arte. Horrek eguzki-orbanak eta begiztak sortzen ditu eguzki koroan.
Izar magnetikoak
Nebulosa planetarioak izar erraldoi gorri batek bere kanpoko oskola kanporatzen duenean sortzen dira, hedatzen ari den gas-oskola bat osatuz. Hala ere, oraindik ez dago argi zergatik azal horiek ez diren beti simetrikoki esferikoak. Nebulosa planetarioen % 80 ez dira esferikoak, forma bipolarrak edo eliptikoak baitituzte. Forma ez-esferikoak sortzeko hipotesi bat izarren eremu magnetikoaren eragina da. Norabide guztietan uniformeki hedatu beharrean, kanporatutako plasma polo magnetikoetatik irten ohi da. Gutxienez lau nebulosa planetarioren erdiko izarren behaketak eremu magnetiko indartsuak dituztela baieztatu dute.
Japoniar lorategia
Paisaia atzemanak
Lorategiaren mugek (zuhaitzak, heskaiak, hormak) ikusi nahi ez diren kanpoko egiturak ezkutatzen dituzte eta urruneko paisaia horiek ikusteko aukera ematen duen markoa sortzen dute; muga horiek irregularrak eta diskretuak izan behar dute lorategiaren eta paisaiaren arteko lotura sendotzeko (eta haustura nabarmenik ez eragiteko). Horrela, mugatik haratago dauden mendiak lorategiarenak berarenak direla dirudite, eta harkaitzen atzean galtzen diren bide ugarietatik haraino iristeko aukera izango dugula pentsarazten digu.
Shizen fūkeishiki, mundua miniaturan
Kaiyūshiki teien (回遊式庭園) paseo lorategi bat da, aintzira baten inguruan antolatua, inguratzen duen bide batean ibiliz ikusten dena. Miegakure printzipioa darabil bideko eszena desberdinak erakusteko, eta, askotan, shakkei darabil eszena horietan urruneko ikuspegiak integratzeko. Lorategi mota hau oso ezaguna izan zen Edo garaian.
Sinbolismoa
Irudikapen sinboliko ohikoenetakoa da harkaitz bakandu bat, budismoaren Shumisen mendia edo taoismoaren Hōrai mendia irudikatzen duena, hilezkorren mendia. Ondoko bi uhartek edo bi harrik, bata zapala eta bestea garaia, dortoka eta kurriloa irudikatzen dituzte, eta horiek, aldi berean, bizitza eta zoriontasuna irudikatzen dituzte. Lorategiak garatuz doazen heinean, sinbolismoa geroz eta abstraktuagoa bihurtzen da. Adibidez, dortoka eta kurrilo uharteak hasiera batean bistako formak dituzte, belaunaldietan zehar gero eta gehiago iradokitzen direnak. Zen budismoaren eraginak zatiaren sinbolismoa gehitzen dio osotasunari, eta muturreko abstrakzio-mailara eramaten du.
Bi gorputzen arazo
Orbita
Higidura-ekuazioa -n
Izar eremu magnetiko
Izar magnetikoak
T Tauri izarra sekuentzia aurreko izar mota da, uzkurdura grabitatorioaren bidez berotzen ari dena eta oraindik ez dena bere nukleoan hidrogenoa erretzen hasi. Izar aldakorrak dira, magnetikoki aktiboak direnak. Izar horien eremu magnetikoak haien izar-haize indartsuarekin elkar eragiten duela uste da, momentu angeluarra inguruko disko protoplanetariora transferituz. Horri esker, izarrak bere biraketa-abiadura moteldu dezake kolapsatu ahala.
Aldakortasun azkarra eta irregularra erakusten duten M klaseko izar txikiak (0,1-0,6 eguzki-masa dutenak) izar ñiñirkari izenez ezagutzen dira. Gorabehera horiek eztandak eragindakoak direla uste da, nahiz eta jarduera askoz indartsuagoa den izarren tamainarekin alderatuta. Izar-klase horretako erupzioak zirkunferentziaren % 20raino heda daitezke, energia gehiena espektro urdinean eta ultramorean irradiatuz.
Bi gorputzen arazo
Kasu nabarmenen emaitzaren adibidea: Grabitazioa eta alderantzizko koadraturaren beste adibide batzuk
Problemaren soluzioen deribaziorako, ikus Indar zentralaren Arazo klasikoa edo Keplerren arazoa.
Esparruen legea
Planeta batek, bere orbitaren planoan duen mugimendua, bi mugimenduk osatzen dute: bata, erradio-bektoreak biratzen duen angelua eta bestea primarioarekiko hurbilketa edo distantzia, hau da, erradio-bektorearen moduluaren aldakuntza denborarekin. Esparruen legeak zehazten du: gorputz bat hurbil dagoenean azkarrago biratzen dela eta urrun dagoenean motelago, eta kuantitatiboki egiten du, zaila den arren, biraketa-angelua ezarri ahal izateko. E biraketa-angelua denboran zehar lortzeko, beste era batera adierazi behar da formula hau:
Izar eremu magnetiko
Izar magnetikoak
Izar masibo batzuek, fusio termonuklearrari utzi ondoren, haien masaren zati bat neutroi izarra deritzon neutroi gorputz trinko batean eroriko da. Gorputz horiek jatorrizko izarraren eremu magnetikoaren zati esanguratsu bat mantentzen dute, baina tamainaren kolapsoak eremu hori indartzea eragiten du. Kolapsatutako neutroi izar horien errotazio bizkorraren ondorioz, pulsar bat sortuko da, eta, aldian-aldian, behatzailearengana begiratuko duen energia-banda estu bat igorriko du,.
Bi gorputzen arazo
Mekanika erlatibista
Mekanika erlatibistan, bi gorputzen arazoa korapilatsuagoa da, ezinezkoa baita ekintza bat urrutira postulatzea, eta, beraz, gorputz batek beste batengan duen eragina ez da egungo posizioaren araberakoa, apur bat lehenagoko posizioaren araberakoa baizik. Horrez gain, bi gorputzen grabitazio-arazoak ez du formulazio zehatzik ere onartzen, erlatibitate bereziaren teorian eta erlatibitate orokorraren teoriaren formalismoa erabiltzea eskatzen baitu, non espazio-denboraren geometria aldakorra den.
Izar aldakor
Algol izar aldakorrak
Algol izar aldakorrek minimo bat edo bi dituzten eklipseak izaten dituzte. Minimo horiek ia konstanteak diren argi-periodoen bidez bereizten dira. Mota honetako prototipoa Perseus konstelazioan dagoen Algol izarra da.
Japoniar lorategia
Karesansui, lorategi lehorra
Kiotoko lorategi lehorren adibideak:
Esparrua
Japoniar lorategiak sistematikoki esparru itxi batean daude. Eremu zabal handien nozioa, Versaillesko jauregiko belardiak bezala, ez dator bat haran eta muinoetara ohituta dagoen estetika japoniarrarekin. Lorategiaren mugak itxura naturala izaten du: heskaiak, zuhaitz handiak, lubetak, eraikuntza tradizionalen hormak, oholesiak edo banbuzko hesiak.
Japoniar lorategia (日本庭園, nihon teien) japoniar tradizio zaharretik gartutako lorategiak dira. Hainbat lekutan aurkitu daitezke, bai etxe pribatuetan, bai parke publikoetan, bai leku historikoetan: tenplu budista, hilobi xintoista edo gazteluetan.
Sóllerreko tranbia
Sóllerreko tranbia Mallorcako Sóllerreko udalerrian dago, Balear Uharteetan. 1913ko urriaren 4an inauguratu zen ofizialki, Sóllerreko herrigunea eta portua lotzeko. Herriko erdigunetik abiatuta, kale tarteko ibilbide bat egiten du, gero garrazki soroak eta baratzeak zeharkatzeko; handik aurrera, portuko errepidearen (Ma-11) paretik doa, porturaino iristeko. Izatez, Palma eta Sóllerr lotzen dituen burdinbidearen adar bat denez, haren zabalera bereko errailak ditu. Pere Garau ingeniariak egin zuen proiektua, Sóllerreko burdinbidearen proiektua ere berak egin baitzuen. Gaur egun, tranbia da Mallorcako herri honen elementu adierazgarrienetako bat, eta turistek asko erabiltzen dute.
Geralekuak
Tranbiak soilik abiaburuko eta helmugako bi geltoki nagusi dituen arren, hamalau geraleku daude ibilbidean. Geralekuen izena hurbileko eraikin edo interesguneetatik (taberna, jatetxe, hotel edo monumentuetatik) hartua da.
Tranbiak
Erabiltzen diren tranbiak jatorri askotarikoak dira: 1-3 bitartekoak automotoreak dira, eta 5-6 zenbakikoak, haien bagoiak, guztiak 1913koak. Zaragozako Carde & Escoriaza enpresak eraiki zituen. 1954. urtean Palmako tranbien bagoiak erosi ziren.
Istripua
2009ko maiatzaren 12an, arratsaldeko ordu biak aldera, portutik zetorren konboi batek eta Sóllerretik zetorren beste batek aurrez aurre talka egin zuten Monumentuaren bidegurutzea deritzon lekuan, portutik hurbil. Bi tranbiak abiadura txikian zihoazenez, hiru zauritu arin baino ez ziren izan.
Geltokiak
Tranbiaren ibilbidea oso luzea ez denez bi geltoki nagusi baino ez ditu. Lehena Sóller herriaren erdigunean dago (Plaça de Sa Constitució-tik gertu); Palmatik datorren trenarekiko lotura egin daiteke. Beste geltokia portuan dago, hondartzaren aurrean eta antzinako base militarretik gertu. 1920ko hamarkadan, jatetxe bat ezarri zuten geltokian, Mar i sol izenekoa; geltokiaren zereginak (txartelen salmenta, zain egoteko gunea eta abar) trenbidearen ondoan egiten zirenez, jatetxeak hartu zuen eraikina osorik.
Erabilera-estatistikak
Tranbiak bidaiari gehiago garraiatu izan ditu, 1914az geroztik, Sóllerreko burdinbide nagusiak baino. Izan ere, 1960ko hamarkadara arte, Sóllerreko bizilagunentzat ohikoagoa zen, ziurrenik, portura joatea Palmaraino joatea baino. Urtez urte egindako azterketa baten arabera, 1913an tranbiak 200.000 erabiltzaile izan zituen; 1960tik 1978ra bitartean, 800.000 erabiltzaile izan zituen urtean, eta hurrengo urteetan behera egin arren, 2002-2004tik aurrera azken zifra hori gainditu zuen. Trenaren eta tranbiaren erabiltzaile kopuruak antzekoak dira hilabetez hilabete, baina udako hilabeteetan tranbiaren erabilerak gora egiten du, turismoaren gorakadaren eraginez.
Tranbiak
Aldiz, 4 zenbakia daraman tranbia txatar gisa erosi zen Bilbon, eta berriztatu ondoren egokitu zen Sóllerreko trenbidean erabiltzeko. Carris enpresaren beste bost automotore Lisboan erosi ziren, eta, berriztatu ondoren, 20-24ra bitarteko zenbakiak eman zitzaizkien. Besteak beste, 0,9144 m-ko trenbidea zabalerara egokitu behar izan ziren, eta estali gabeko bagoiak gehitu zitzaizkien, turistak portura eramateko udan.
Eraikuntza
Sóllerreko trenbidea eraikitzen hasi eta gutxira, burdinbidearen trazadura porturaino luzatzeko aukera sortu zen, portua herrigunetik ia 5 km-ra baitago. Garai hartan, Espainiako erresumaren legeriaren arabera, burdinbide batek 30 km baino gehiagoko ibilbidea behar zuen, estatuaren laguntza jasotzeko. Palma-Sóller burdinbideak 27 km doi egiten zituenez, eraikuntzaren jabe zen Ferrocarril de Soller SA enpresak erabaki zuen trenbidearen adar bat egitea, porturaino. Horrela, proiektu bat eskatu zion Pere Garau ingeniariari, hura izan baitzen burdinbide nagusiaren proiektuaren egile. Horrela, legediak eskatzen zuen 30 km-ko luzera gainditu eta estatuaren zenbait onura eskuratzeko aukera izango zuen. Lanak 1911ko ekainean hasi ziren. Guztira 4.868 metro burdinbide eraiki ziren, uharteko trenbideak erabiltzen duen zabalera berdinarekin, hau da, 0,9144 m (ingeles yarda bat). Eraikitako azpiegituren artean, nabarmentzekoa da La Maquinista Terrestre y Marítima enpresak Sóllerreko uhar nagusiaren gainean eraikitako zubia. Hasieran, bere zentral elektrikoa zuen, Sóllerreko geltokian; 65 zaldiko barne-errekuntzako motor batek elikatzen zuen, Schuckert etxeko dinamo bati eragiten ziona, 600 volteko korronte zuzena emateko. 1929ko urriaren 24an, Jeroni Estadesen eskariz, burdinbidea osorik —hau da, trena eta tranbia— elektrifikatu zuen Alemaniako Siemens-Schuckert enpresak. Mallorcako lehen tren elektrikoa izan zen. 1913ko urriaren 4an egin zuen bidea lehenengoz.
Ibilbidea
Ibilbidea — guztira 4,868 km— Sóller herriguneko geltokian abiatzen da, 800 m inguru egiteko herriko kaleetan barna, herriko merkatuaren eta San Bartomeu parrokia-elizaren aurretik pasa arte. Merkatuko geralekua pasatu eta gutxira, herrigunea utzi eta Sóllerreko lorategietan eta garrazki sailetan barna abiatzen da, kaleetako asfaltoa atzean utzita. Uhar nagusia zubi baten bidez zeharkatu eta Monument geralekua igaro ondoren, ibilbidea Ma-11 errepidearen paretik doa, badiara iritsi arte. Puntu horretara iritsi baino lehentxeago, Control izeneko geralekua dago, ibilbidearen erdi-erdian kokatua; puntu horretarainoko bidaiak osorik egiten denaren erdia balio du. Handik aurrera, itsas lerroko Sa Torre lehen geltokitik ibilbidearen amaieraraino itsaso ondotik egiten du bidea. Azken geralekua portuko kaiaren ondoan dago.
Kultura erreferentziak
Josep Truyol Otero argazkilari eta enpresaburuak (1868-1949) zenbait film egin zituen, Excursiones por Mallorca izenburuaz. Besteak beste, De Palma al puerto de Sóller dokumentala egin zuen, 1913an; filmaren bigarren zatian, Sóllerreko tranbiaren inaugurazio unea eta ibilbidea ikus daitezke. Kultura eta turismo-planaren barruan, «Volta a l'illa» izeneko txangoa dago, Sóllerreko herrigunea, portua eta Sa Calobra artean egiten dena; izan ere, tranbia da Sóllerreko portura joateko erabiltzen den garraio nagusia. 2005ean egindako inkesta baten arabera, ibilaldi hori kontratatzen duten erabiltzaile gehienek —turistek— aitortzen duten tranbiaz gain txangoan erabili ohi diren trenak eta txalupak erakartzen dituztela. Sóllerreko portura iristen den tranbiaren lehen geralekuan portuko gaztelua ikus daiteke, XVI. mendeko defentsa-eraikina, eta haren parean, Torre Picada, XVII. mendeko zaintza-dorrea, beste aldera. Azkenik, tranbiaren geltokitik hurbil Des Traves hondartza dago.