cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nafarroa Bai
Erriberriko merindadea
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan, Nafarroa Bai zerrendarik bozkatuena izan zen merindadeko hiru herritan: Untzue, Leotz eta Oloritzen.
Erriberriko merindadeko udalerri handienetan lortutako emaitzak:
Iruñeko merindadea
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan, Nafarroa Bai zerrendarik bozkatuena izan zen merindadeko 57 herritan, Nafarroa iparraldeko herri gehienetan, eta Sakanako eta Iruñerriko hainbatetan.
Iruñeko merindadeko udalerri handienetan lortutako emaitzak:
Lizarrako merindadea
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan, Nafarroa Bai zerrendarik bozkatuena izan zen merindadeko zazpi herritan.
Lizarrako merindadeko udalerri handienetan lortutako emaitzak:
Tuterako merindadea
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan, Nafarroa Baik botoen %10 baino gutxiago eskuratu zuen herri gehienetan, baina 2003ko emaitzekin alderatuz gero, igoera nabarmena izan zuen.
Tuterako merindadeko udalerri handienetan lortutako emaitzak:
Basidiomycota
Sailkapena
67 mikologoz osaturiko koalizio batek azken uneko sailkapen bat proposatu zuen 2007an. Basidiomycota barruan 3 azpifilum onartu ziren (Pucciniomycotina, Ustilaginomycotina eta Agaricomycotina) eta klase mailako beste 2 taxon (Wallemiomycetes eta Entorrhizomycetes) hortik kanpo. Sailkapen berri honek aurretik existitzen ziren talde taxonomikoak berrantolatzea suposatu zuen.
Lehen basidiomikotoen taldea bi klasetan banatzen zen, Homobasidiomycetes klasea (perretxikoak barne hartzen zituena), eta Heterobasidiomycetes klasea (onddo gelatinakarak, herdoil-onddoak, lizunak). Hori baino lehenago, Basidiomycota osoari Basidiomycetes deitzen zitzaion, 1959an Ascomycetes-en pareko gisa sortu zen klase-izen orain baliogabea. Oraindik ere hainbatek basidiomizete eta askomizete terminoak erabiltzen dituzte Basidiomycota eta Ascomycota taldeez hitz egiteko.
Agaricomycotina taldean lehengo hainbat talde bildu dira: Hymenomycetes taldea (himenioa eratzen duten basidiomikotoak barne hartzen zituen klase zahar bat), Gasteromycetes taldea (himenioa eratzen ez duten eta esporak fruitu-gorputzetan eratzen dituzten espezieak barne hartzen zituen beste klase zaharkitu bat), eta onddo gelatinakara gehienak.
Ustilaginomycotina taldean lehengo ilinti gehienak eta Exobasidiales taldekoak sartu dira.
Pucciniomycotina taldean honako hauek daude: herdoil-onddoak, intsektuen bizkarroi edo sinbionte diren Septobasidium taldekoak, lizunen multzoko talde zahar bat (Microbotryomycetes-en barrukoak), eta bakanak, bitxiak edo gutxitan aurkitzen diren beste onddo batzuk, gehienak landareen bizkarroiak.
Bi klase, Wallemiomycetes eta Entorrhizomycetes, ezin izan dira azpifilum batean sailkatu.
Krispeta
Nutrizo-balioak
Krispetak zuntz eta antioxidatzaile naturaletan kopuru altukoak dira. Kaloria eta gantz gutxikoak eta azukre eta gatzik gabeak. [27] Horrek kaloria, gantz edo sodio murrizketa dietetikoak dituen jendearentzat erakargarriak bihurtzen ditu. Zaporearen mesedetan, ordea, koipe, azukre eta gatz kopuru handiak gehitzen zaizkie sarritan, dieta murriztua dutenentzat aukera txarra bilakatuz.
Nafarroa Bai
Zangozako merindadea
Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan, Nafarroa Bai zerrendarik bozkatuena izan zen merindadeko 18 herritan.
Zangozako merindadeko udalerri handienetan lortutako emaitzak:
Kurixalus idiootocus
Kurixalus idiootocus Kurixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Neophema chrysostoma
Neophema chrysostoma Neophema generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.
Abrocoma budini
Abrocoma budini Abrocoma generoko animalia da. Karraskarien barruko Abrocomidae familian sailkatuta dago.
Julian Barandiaran Kortazar
Julian Barandiaran Kortazar (Eskoriatza, Gipuzkoa, 1904ko martxoaren 9a - 1967ko abenduaren 13a) apaiza, idazlea, musikaria, organista eta idazlea izan zen. Izengoiti hauek erabili zituen: Aita Emiliano, Olagoiti, Zapal.
Julian Barandiaranen lan batzuk: Andra Mari Euskalerriko mendietan, Andra Mari Gaztediaren eskuetan, Psallite Sapienter (kantu gregorianoko metodoa), Euskal-Meza eta Arrateko A. Sortzez garbiaren Kondaira ta bederatziurren laburra. Euskaltzaina izan zen.
Yellowstone (ibaia)
Yellowstone ibaia Mendi Haritsuetan (AEB) jaiotzen den Missouri ibaiko ibaiadarra da, izen bereko parkearen eremuan. 1.080 km luze da. Montanako eta Wyomineko mendebaldeko zatia drainatzen du.
Ibaia bakarra AEBetako 48 estatu jarraietan (Alaska eta Hawai salbu alegia) ez dagoena bere bidean inon egokitua.
Inguruko amerindiarren hizkuntzetan Wapiti oreinen ibaia izenarekin ezagutua zen tradizionalki. Lehen kolonizatzailea ibaia deskribatzen Lewis eta Clark espediziokoak izan ziren 1806. urtean.
Ur-jauziak
Ibaiak Yellowstone aintzira uzten duenean, bi ur-jauzi ditu, Yelloswstoneko ur-jauziak, Upper Falls edo Goiko ur-jauzia lehenbizi (33 metrokoa), eta handiagoa gero, Lower Falls edo Beheko ur-jauzia (94 metro); ondoren arroila handi batean barneratzen da ibaia, Yellowstoneko Kanoi Handia edo Grand Canyon of the Yellowstone delakoa. Eta arroila hori uztean, beste ur-jauzi nabarmen bat dago, Tower Falls delakoa (40 metrokoa).
Fjord zaldi
Fjord zaldiaren jatorria zaharra da, eta ezezaguna. Antza bere jatorria Norvegiara ekialdetik etorritako asiar motako zaldiengan kokatzen da. Indoeuroparrek ekarritako Tartariar poni edo ariar poni delako antzinako arrazan, hain zuzen. Bikingoek gerra zalditzat zein nekazal lanetarako erabiltzen zituzten.
Kildare
Kildare (gaur egungo irlanderaz Cill Dara, jatorriz aintzineko irlanderaren Cell Dara izendapenetik eratorria) Irlandako Errepublikako Kildareko konderrian kokatzen den udalerria da. Udalerri honek 8.142 biztanle ditu (2011). Nahiz eta Kildare udalerriak konderriari bere izena eman, Naas da Kildare konderriko hiriburua. Udalerri hau R445 errepidean kokatzen da, Dublindik 50 km mendebalderantz.
Etimologia
Irlanderazko Cill Dara izenak "haritzaren eliza" esan nahi du, haritz handi baten ondoan eraiki baitzen monasterioa.
Historia
Santa Brigidak V mendean sorturiko "Haritzaren Eliza" monasterioan du jatorria. Garai hartan Irlanda osoko hiru monasterio katoliko garrantzitsuenen artean zegoen.
Kildareko historian aipatzeko beste momentu bat 1903an jazo zen. Erresuma Batuko lehen moto lasterketa ospatu zen uzatilaren 2an, Gordon Bennett Cup izena izan zuena.
Gaur egun Kildare Dublineko lo-hiri bihurtu da.
Irlandako Brigidaren kondaira
Brigidaren ama kristaua zen baina hau hil zenean bere aitarekin eta amaordearen seme-alabekin hazi zen. Amak erakutsia zion nola zaindu abereak eta nola egin etxeko lanak eta horretan aritu zen kastitate santuaren bidea aukeratu zuen arte. Ardagheko St. Mel eta Mac Caille apezpikuak sagaratu zutenean, Santa brigidak komunitate bat sortu nahi izan zuen haritz handi baten ondoan Curragh muinoan. Horretarako Leinsterreko errege Dun Ailinne-ri lurrak eman ziezazkion eskatu zion eta honek erantzun zion Brigidaren kapak estaltzen duen lur guztia emango ziola. Santa Brigidak orduan mirari bidez muino guztia estali zuen bere kaparekin.
Faurilles
Faurilles Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Sunshine Ranches (Florida)
Sunshine Ranches Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Broward konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Faurilles
Biztanleria
2007an Faurilles udalerrian erroldatutako biztanleak 51 ziren. Familiak 20 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak) eta 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 24 etxebizitza zeuden, 21 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 3 bigarren erresidentzia ziren. 23 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 21 etxebizitza nagusietatik 20 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 alokairuan okupaturik zegoen; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 3 etxek lau zituzten eta 15 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 11 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 7 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 28 ziren, horien artean 21 aktiboak ziren eta 7 inaktiboak ziren. 21 pertsona aktiboak lanean(10 gizon eta 11 emakume) zeuden.. 7 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Erdibitze
Erdibitzea, mikrobiologian, prokariotoen (bakterio eta arkeobakterioen) eta hainbat eukarioto zelulabakarren (protozoo eta legamien) zatiketa zelularra da, zelula batetik abiatuta bi zelula isomorfoak (itxura eta neurri berekoak) sortzen dituena. Sexugabeko ugalketa mota bat da.
Faurilles
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Rasidar kalifaldia
Rasidar kalifaldia (arabieraz: الخلافة الراشدية, al-‘Abbasiyun), edo Ondo Gidatutako kalifaldia, lehendabiziko lau kalifek edo ondo gidatutako kalifek kaliferria zuzendu zuten aldia da.
Faurilles
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
Hayato Sakamoto
Hayato Sakamoto, japonieraz 坂本 勇人, (Itami-Hyōgo (prefektura), 1988ko abenduaren 14a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.
Faurilles
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Faurilles udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 648 hektarea erabiltzen.
Hayato Sakamoto
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik.
Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.
Rasidar kalifaldia
Une gorenean, Arabiar penintsulatik Mediterraneoko ekialdera, Kaukasora, Iparraldeko Afrikara, Irango goi-ordokira eta Erdialdeko Asiara hedatu zen. Ordu arte izandako inperiorik zabalena izan zen.
Erdibitze
Erdibitzea zelularen luzapenarekin hasten da. Gero, zatiketagune bat agertzen da, eta hortik bi zelula alaba sortzen dira. Hori gertatu aurretik DNAren erreplikazioa gertatzen da, eta erdibituko den bakterioak bi kromosoma biribil sortzen ditu, zelula alaben artean banatuko direnak. Zatiketa gertatzen den bitartean, DNA molekula biribil bakoitza zelula mintzari atxikitzen da. Mintz zitoplasmatikoa eta zelula horma barrurantz hazten dira, harik eta bi zelula alabak eratzen diren arte.
Groß Rheide
Groß Rheide Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Emory (Texas)
Emory Texasko hiri bat da. Rains konderrian kokatua dago. 2010ean 1,239 biztanle zituen, 5.08 kilometro koadrotan banatuta.
Molins-sur-Aube
Molins-sur-Aube Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Molins-sur-Aube udalerrian erroldatutako biztanleak 112 ziren. Familiak 44 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biezkas
Biezkas Urraulbeiti udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioaurrea eskualdean. Gaur egun Irunberri udalerrian dago, lur-zerrenda hori bi udalerrien artean trukatu baitzen.
Molins-sur-Aube
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 50 etxebizitza zeuden, 45 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 50etxeak ziren. 45 etxebizitza nagusietatik 36 bere jabearen bizilekua ziren eta 9 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 3 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 26 etxek bost zituzten. 36 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 22 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biezkas
XIII. mendean jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Irunberriko Udalara pasa ziren.
Molins-sur-Aube
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 59 ziren, horien artean 46 aktiboak ziren eta 13 inaktiboak ziren. 46 pertsona aktiboetatik 37 lanean zeuden (22 gizon eta 15 emakume) eta 9 langabezian zeuden (2 gizon eta 7 emakume). 13 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Biezkas
Izena
Biezkas toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Yellowstone (argipena)
Gainerakoak:
Biezkas
Geografia
Biezkas Irunberri udalerrian zegoen historiki, baina Urraulbeiti ibarran geografiki.
Molins-sur-Aube
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
Biezkas
Inguru naturala eta kokapena
Urraulbeiti Zangozako merindadeko herria da eta Nafarroako hiriburutik 36 kilometrora dago. Udaletxea Artiedan dago. Erliebe txikiko ibarra da. Lautada bat osatzen du, Longida, Erromantzatua eta Urraulgoiti ibarretatik jarraitzen duena, nahiz eta azken kasu horretan Ugarrongo arroilak eten egiten duen.
Molins-sur-Aube
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Molins-sur-Aube udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Biezkas
Klima
Urraulbeitiko klima azpimediterraneoa da, eta urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C ingurukoa da. Urteroko egun euritsuak 100 inguru dira, eta jausitako prezipitazioa 850mm-koa.
Molins-sur-Aube
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Biezkas
Klima
Basoa nahiko urria da, eta zuhaitz gehienak pinuak dira, Austriatik birlandaturiko zuhaitzak. Horrez gain, ameztiak eta zumeak ageri dira udalerriko gunerik lehor eta eguzkitsuenetan.
Estazio meteorologikoak
Urraulbeitin dagoen Artieda kontzejuan, itsasoaren mailatik 456 metrora, Nafarroako Gobernuak 1954an jarritako estazio meteorologikoa dago.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Torchamp
Torchamp Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Torchamp udalerrian erroldatutako biztanleak 282 ziren. Familiak 110 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 35 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 174 etxebizitza zeuden, 118 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 37 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 173 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 118 etxebizitza nagusietatik 90 bere jabearen bizilekua ziren, 27 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 22 etxek hiru zituzten, 34 etxek lau zituzten eta 54 etxek bost zituzten. 94 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 43 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 155 ziren, horien artean 109 aktiboak ziren eta 46 inaktiboak ziren. 109 pertsona aktiboetatik 103 lanean zeuden (63 gizon eta 40 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 46 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 13 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Torchamp udalerrian 123 unitate fiskal zeuden, 290,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.691 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 8 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina eta 1 jatetxe.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Siberia (kontinentea)
Siberia gaur egun Siberia eskualdearen bihotzean dagoen kratoia eratzen duen antzinako kontinente bat da. Oso antzinako kratoi bat da, kontinente independente bat osatzen zuen Permiar aroa baino lehenago. Kratoiak gaur egun Siberia Erdialdeko Ordokia osatzen du.
Luciu
Luciu Errumaniako udalerri bat da, Buzau konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Aganoptila
Aganoptila Cosmopterigidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Aganoptila phanarcha da.
Baltika
Baltika paleogeologiak duela 1800 eta 1900 milioi urte bitartean Paleoproterozoikoain sortu zen eta gaur egun Europa ekialdeko kratoiaren zati den antzinako kontinente bati ematen dion izena da. Rodinia superkontinentearen zati zen. Bere tamaina nahiko txikia zen Laurentia eta Gondwana bezalako beste kontinente batzuekin alderatuz. Eratu aurretik, Europa ekialdeko herrialdeen kratoia osatzen duten hiru zatiak planetako toki ezberdinetan zeuden.
Příluka
Příluka Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 168 biztanle ditu eta 3,81 kilometro koadroko azalera. Svitavyko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1250 urtean egin zen.
Bolinichthys nikolayi
Bolinichthys nikolayi Bolinichthys generoko animalia da. Arrainen barruko Myctophidae familian sailkatzen da.
Přimda
Přimda Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1.582 biztanle ditu eta 50,65 kilometro koadroko azalera. Tachoveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1407 urtean egin zen.
Neophema elegans
Neophema elegans Neophema generoko animalia da. Hegaztien barruko Psittacidae familian sailkatua dago.
Enchanted Oaks (Texas)
Enchanted Oaks Texasko herri bat da. Henderson konderrian kokatua dago. 2010ean 326 biztanle zituen, 1.02 kilometro koadrotan banatuta.
Narcissa (Oklahoma)
Narcissa Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Ottawa konderrian kokatuta dago, Oklahoma estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Kurixalus naso
Kurixalus naso Kurixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Nérignac
Nérignac Frantziako udalerri bat da, Vienne departamenduan dagoena, Akitania Berria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nérignac udalerrian erroldatutako biztanleak 141 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 100 etxebizitza zeuden, 64 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 100etxeak ziren. 64 etxebizitza nagusietatik 56 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 1ek hiru zituen, 27 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 65 ziren, horien artean 39 aktiboak ziren eta 26 inaktiboak ziren. 39 pertsona aktiboetatik 36 lanean zeuden (19 gizon eta 17 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 26 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nérignac udalerrian 61 unitate fiskal zeuden, 134 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.871,5 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 igeltseroa zen, 1 zurgina eta 1 eraikuntza enpresa.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
River Bottom (Oklahoma)
River Bottom Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Muskogee konderrian dago, Oklahoma estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Abrocoma cinerea
Abrocoma cinerea Abrocoma generoko animalia da. Karraskarien barruko Abrocomidae familian sailkatuta dago.
Onddo
Onddoak organismo zelulaniztun eukariotoak dira. Tradizionalki, guztiak Fungi erreinuan sailkatu dira, nahiz eta gaur egun onddo gisa sailkatu diren batzuk beste talde batzuen sartzen diren. Organismo heterotrofoak dira, zelula-horma kitinatsua dute eta, espezie gehienetan, hifa zelulanitzez osatutako harizpi antzeko mizelioak eratzen dituzte. Kontuan izan behar da zenbait espezie organismo zelulabakar gisa bizi direla. Modu sexual zein asexualean ugaltzen dira, normalean espora bidez. Esporak egitura berezituetan edo fruitu-gorputzetan ekoizten dira askotan. Zenbait onddo-espeziek galdu egin dute ugalketa-egitura espezializatuak sortzeko gaitasuna, eta hazkuntza begetatibo bidez soilik ugaltzen dira. Legamiak, lizunak eta perretxikoak, onddoak dira denak. Onddoen taldea monofiletikoa da, eta ez du zerikusirik morfologikoki hain antzeko onddo lirdingatsuekin eta oomizeteekin (protistak). Landareen antzekoak bainoago, animalien antzekoak dira, ez baitira autotrofoak, heterotrofoak baizik. Hala ere, haien ikerketan diharduen diziplina — mikologia— oraindik gehienetan botanikaren adarra kontsideratzen da.
Onddoen erresumaren barruan sailkatzen diren izakiek dibertsitate oso handia dute, bai ekologiaren aldetik, bizi-zikloaren ikuspegitik edo morfologiaren aldetik: Chytridiomycota onddo zelulabakar urtarretatik perretxiko handietara. Hala ere, oso gutxi ezagutzen da Fungi erresumaren biodibertsitate errealaren inguruan. Estimazio batzuen arabera 2,2 eta 3,8 milioi espezie artean egon litezke. Horietatik, 120.000 inguru deskribatu dira, badakigu 8.000 espezie landareentzat txarrak direla eta 300 gizakien patogeno direnak. Lineo, Christian Hendrik Persoon eta Elias Magunus Friesen lan aitzindariaren ondoren, onddoak euren morfologiaren arabera sailkatu izan dira, batez ere esporen kolorea eta hainbat ezaugarri mikroskopiko, hala nola euren fisiologiaren arabera. Genetika molekularrean egondako aurrerapenei esker, DNA analisia gehitu da taxonomiara, eta hainbat taldekatze historiko kolokan geratu dira. Azken hamarkadan Fungi erreinuaren inguruan argitaratu diren filogenia ezberdinek guztiz eraldatu dute sailkapena: orain azpierreinu bat, zazpi filum eta hamar subfilum proposatzen dira.
Etimologia eta definizioa
Onddo terminoa latinezko fungus («perretxiko») hitzetik dator. Azken hori, berriz, grezierazko sphongos /σφογγος («belaki») hitzetik sortu zen, seguru asko zenbait perretxikoren egitura eta morfologiaren ondorioz. Beste hizkuntza batzuetan oraindik erabiltzen da: alemanez, adibidez, Schwamm («belaki») edo Schwammerl deitzen zaie zenbait perretxikori.
Dibertsitatea
Deskribatu ziren lehenengo onddoak perretxikoak ziren, basidiomikotoak, alegia, eta, ezaugarriak azaltzeko, euren ugaltze-gorputz ikusgaietan oinarritu ziren gehienetan. Oro har, onddoen higitzeko ahalmenik eza dela eta, landareekin batera sailkatzen ziren. Dena den, 1969 an, Whittakerrek onddoen heterotrofian eta xurgapen-mekanismoan oinarriturik, Fungi erreinu bereizia proposatu zuen onddoentzat. Baina egungo ultraegiturazko eta biologia molekularreko ikerketek baieztatzen dute onddo izenpean elkarrengandik urrun dauden hainbat talde bateratuta daudela. Egia da onddotzat har zitezkeen bizidun horiek guztiek zenbait ezaugarri ezberdin dituztela, hala nola pareta zelularra, ugaltze-zelula, ziklo-mota eta bide metabolikoa, baina zaila da espezialista ez dena horretaz guztiaz ohartzea. Horregatik, gaur egun onartzen da onddo-taldea polifiletikoa dela, hau da, jatorri ezberdineko bizidun-multzoa dela. Bizidun horiek elikatzeko bide bera garatu dutenez, antzeko txoko ekologikoak eta antzeko formak partekatzen dituzte.
Egun, Fungi edo Mycobionta erreinuak benetako onddoak soilik batzen ditu. Horien ezaugarri garrantzitsuenetarikoak dira kitinazko pareta zelularra izatea, eta, normalean, espora mugiezinak garatzea. Eumikoto izena ere ematen zaie, eta, talde barnean, Chytridiomycota, Zygomycota, Glomeromycota, Ascomycota eta Basidiomycota dibisioak edo filumak bereizten dira.
Oomycota dibisioko bizidunak, berriz, sasionddotzat hartzen dira gaur egun, ebolutiboki alga marroietatik hurbilago baitaude, eta erreinu independentea osatzen dute. Onddo horien ezaugarri bereizgarrienak dira ugaltze-gorputzik ez izatea eta flagelo biko zoosporak izatea. Talde horretan, nekazaritza-arloan hain ezagunak diren mildiua eta piperren “gainbehera” eragiten duten onddoak sartzen dira. Azkenik, protozooetatik hurbil dauden onddoak aipatu behar dira, Myxomycota dibisioa, alegia.
Iberiar penintsulan deskribatuta dauden onddo-espezie kopurua 10.000 ingurukoa da, hau da, munduan deskribaturiko dibertsitate biologikoaren % 10. Esan daiteke dibertsitate biologiko hori handi samarra dela, baina azpitaldeen ezagutze-maila oso bestelakoa da.
Basidiomycota dibisioko onddoak, hots, basidiomikotoak, onddo eboluzionatuenak eta ezagunenak dira, askomikotoekin batera. Horren arrazoia da, baldintza faboragarriak daudenean, lurpean, orbelaren edo usteldutako enborren barruan, mizelioa antolatzen dela —beti erraz ikusten ez dena—. Eta mizelioak esporak ekoizten dituen ugaltze-gorputza eratzen du. Gorputz horiek askotarikoak dira formaz eta tamainaz, baina orokorki begi-bistakoak izaten dira. Hori dela eta, makromizeto izenez ere ezagutzen dira; izen horrek, beraz, ez dio maila taxonomikoari erreferentziarik egiten, ikusgaitasunari baizik. Basidiomikotoen karpoforoaren formarik ezagunena txapelaz eta hankaz osaturikoa da, hau da, perretxiko deritzon forma. Txapelak azpialdean orriak, tolesak edo hodiak ditu, eta hortxe sortzen dira esporak. Zati emankor horri himenoforo deritzo. Txapelaren eta hankaren forma bereizgarriak dira; horrela, Boletus edulis onddozuriak hanka hanpatua izaten du; Russula cyanoxantha urritxak, berriz, zilindrikoa.
Basidiomikotoen ezaugarria esporak basidioetan garatzean datza. Talde horretako onddo ezagunenak txapelaz eta hankaz osaturiko karpoforodun onddoak badira ere, Fomes fometarius, ardagaia, Ramaria sp. pl., atzaparra, Lycoperdon perlatum, astaputza, eta bereziagoa den herdoil izeneko onddo bizkarroia ere sartzen dira. Guzti horiek basoko onddo ospetsuenak eta nabarienak dira, baina ez bakarrak.
Ascomycota dibisioko onddoak, hots, askomikotoak, nahiz eta aurrekoak baino ugariagoak izan, ez dira hain ezagunak, beren karpoforoak, oro har, txikiagoak direlako eta ez direlako nabarmentzen. Talde honetan, onddo bizkarroi ugari dago, besteak beste, haritzaren mildiu hauskara edo zumarraren zimeltasuna eragiten dutenak. Horiez gain, udaberriko karraspina (Morchella) edo hain preziatua den lurpeko boilurra (Tuber sp. pl.) ere talde honetako onddoak dira.
Gainerako onddoek ez dute egitura makroskopikorik garatzen, eta horregatik ez dira hain ezagunak. Denen artean, lurreko landare gehienekin erlazionaturik dauden glomeromikotoak aipatu behar dira, endomikorrizak garatzen baitituzte.
Ekologia
Harrigarria da onddoek duten sinpletasun morfologikoa eta ekosistemetan betetzen dituzten eginkizunen ugaritasuna eta garrantzia. Aberastasun funtzional horren gakoa karbono organikoa bereganatzeko garatu dituzten estrategietan datza. Onddoen funtzio aipagarrienak hauek dira: sinbiosietan parte hartzea, materia organikoaren mineralizazioan eta deskonposizioan eragile nagusietarikoa izatea, lurraren eraketa eta atxikipena erraztea eta elikagai-iturri izatea.Karbonoa lortzeko, onddoek lau bide garatu dituzte.
Saprobioak
Onddo saprobioak edo deskonposatzaileak materia organiko hilaz baliatzen dira, hau da, kontsumitzaileen eta ekoizleen gorputz hilez eta hondakin-produktuez. Landareek sintetizaturiko materia organikoaren % 95 inguru kontsumitu gabe gelditzen da lurzoruko landare-materia gisa, gorputz hilekin eta maila guztietako iraizketa-produktuekin batera. Kontuan hartu behar da materia organiko guztia ez dela baliokidea. Horregatik, espezializazio-maila altua dute, eta onddo-espezie bakoitzak entzima degradatzaile zehatzak izaten ditu.
Hori dela eta, onddo deskonposatzaileen taldearen barruan eta ustiatzen duten materia organiko motaren arabera, azpitalde hauek bereizten dira: zuraz baliatzen dena saprobio lignikola edo lignozelulolitikoa da, eta Fomitopsis, Phanerochaete eta Trametes generoetako espezieak, horien antzeko poliporaleak eta Pluteus eta Oudemansiella generoetako agarikaleak sartzen dira; beste talde garrantzitsua saprobio humikolek osatzen dute, eta Collybia, Mycena eta Clitocybe generoak eta antzeko beste asko sartzen dira, zeinak orbela deskonposatzen duten. Beste batzuek, berriz, gorotzak edo iraizketa-produktuak erabili ohi dituzte, Panaeolusek, kasu, eta koprofilo deritze.
Bizkarroiak
Bigarren taldeko onddoek beste bizidunak, hots, ostalariak, ekoizten duena bereganatzen dute, eta ostalariari galerak edo heriotza eragin diezazkiokete. Bizkarroiak edo patogenoak dira. Talde honetan, haritzaren mildiu hauskara, zekale-ainoa eta abar daude. Talde honetako onddoek izurritea eragin dezakete gizakiak lantzen dituen monolaborantzak zoltzen dituztenean, eta horrek galera ekonomikoak ekarri ohi ditu.
Sinbiotikoak
Hirugarren bidea sinbiosi mikorrizikoa edo mikorrizazioa da: onddoa landarearen sustraiekin elkartzen da, eta partaide biek onurak lortzen dituzte. Mikorrizazioa elkartze ia unibertsala da; izan ere, landare-espezie baskular guztien % 95 mikorrizatuta dago, eta gainera, lehorreko habitat gehienetan gertatzen da; hezetasun edota emankortasun handiegia duten lurzoruetan izan ezik.
Bi sinbionteen arteko elkarrekiko mendekotasun hori, eboluzioan zehar garatutakoa, oso handia da, eta landare batzuk ezin dira hazi mikorrizaturik egon gabe. Zenbait mikorrizazio-mota daude, bereziki, sustraian sartzeko eraren arabera. Bi dira nagusi, klima epeletako basoetan hain hedatuta dauden ektomikorrizak eta unibertsalagoak diren endomikorrizak. Ektomikorrizak garatzen duten onddo askoren karpoforoek (Tuber, Amanita eta Boletus generoetako perretxikoek) interes ekonomiko handia dute, gizakiaren kontsumorako asko erabiltzen direlako. Ektomikorrizen kasuan, onddoak landarearen sustrai sekundarioa inguratzen du, eta, hala, zorro deritzon egitura eratzen du. Horren ondorioz, sustraiaren hazkundea mugatu, eta morfologia berezia eragiten du. Ektomikorrizak garatzen dituzten onddoak, batez ere, basidiomikotoen taldekoak izan ohi dira (Amanita, Boletus, Hebeloma, Lactarius, Russula, Scleroderma, Thelephora, etab.). Askomikoto ektomikorriziko batzuk ere badaude talde horretan (Balsamia, Elaphomyces, Tuber, etab.), eta onddo mitosporikoa den Cenococcum generoa ere bai.
Endomikorrizak dira landare-espezieen artean hedatuenak, landare guztien % 85-90 inguruk mikorriza endotrofikoak baitituzte. Endomikorrizek ez dute aldaketa morfologiko nabaririk eragiten kolonizaturiko sustraiaren kanpoko egituran, eta, beraz, ez dira nabarmentzen. Ezaugarri aipagarriena da sustraien zelulen barnean sartzen direla eta hor arbuskuluak edota besikulak garatzen dituztela. Hori dela eta, mikorriza arbuskular edo besikulu-arbuskular (AM/VAM) deritze. Mikorriza-mota hau eratzen duten espezie fungikoak Glomales ordenakoak dira (Glomeromycota dibisioa), hipogeoak eta ezezagun samarrak.
Likenizazioa
Aipatuko den azken estrategia algekin elkarturik bizi diren onddoena da, onddo likenizatuena, hain zuzen. Bi sinbionteek, elkartu ondoren, berezko taloa eratzen dute, zeinari liken baiteritzo. Elkarteari esker, onddoa eta alga gai dira independenteki bizitzeko desegokiak izango ziratekeen eremuak kolonizatzeko. Onddo likenizatuen kokapenari dagokionez, argiaren eskuragarritasuna garrantzitsuagoa izaten da substratua baino. Askomikoto askok, 15.000 inguruk, likenizazioaren bidea erabiltzen dute karbono-iturria eskuratzeko. Talde honen barruan, onddo ezagunak daude, besteak beste, Cladonia, Lecanora, Lobaria, Parmelia, Usnea edota Xanthoria generokoak. Basidiomikotoen barruan, berriz, espezie gutxik hautatu dute likenizazioaren bidea, eta salbuespena Omphalina generoko O. hudsoniana eta O. ericetorum espezieak dira.
Ugalketa
Onddoen ugalketa konplexua da, hain heterogeneoa den organismo-talde honetan espero den bezala. Onddo gehienak modu sexualean zein asexualean ugal daitezke, ingurumen-baldintzen arabera. Baldintza hauek genetikoki finkatuta dauden garapen-programak abiarazten dituzte onddoetan, eta ugalketa sexualerako edo asexualerako espezifikoak diren egitura espezializatuak sortzea eragiten dute.
Sailkapena
Erreinu horren baitan bost filum hauek bereizten dira: zigomizetoak, deoteromizetoak, askomizetoak, basi diomizetoak eta likenak edo mikofitoak.
Zigomizetoak
Zigomizetoek hifa zenozitikoak dituzte. Espora sexugabeak (konidioak) nahiz sexualak (zigoesporak) sortzen dituzte. Filumak lizun ezagunenetako batzuk biltzen ditu, hala nola Mucor, Rhizopus, etab.
Deuteromizetoak
Deuteromizetoek hifa trenkatuak dituzte. Konidioen bidezko sexurik gabeko ugalketa dute. Honako hauek izan daitezke: gizakiarentzako parasito batzuk, hala nola Candida (baginako infekzioak eragiten ditu), eta lizunak, hala nola Penicillium (antibiotikoak sortzen ditu).
Askomizetoak
Era askotako espezieak daude; adibidez: espezie zelulabakarrak, hala nola Saccharomyces generokoak, ogia, garagardoa edo ardoa egiteko industrian erabiltzen dena; parasito erakoak, hala nola zekaleainoa (Claviceps purpurea); baita sinbionteak ere, hala nola boilurrak, zenbait zuhaitzen sustraiekin elkarteak (mikorrizak) eratzen dituztenak.
Basidiomizetoak
Basidiomizetoek hifa trenkatuak dituzte. Gorputz fruitu emaileetan eratzen diren esporangioei basidio esaten zaie, eta horien kanpoan espora sexualak edo basidiosporak sortzen dituzte. Taldearen barruan landareen parasito batzuk biltzen dira (hala nola gorrina eta ilintia), baita saprofitoak edo sinbionteak ere, hala nola amanita edo txanpiñoia.
Likenak edo mikofitoak
Likenak zianobakterioekin edo alga klorofitoekin sortzen dituzten elkarte sinbiotikoetan bizi daitezke bakarrik (organismo fotoautotrofoak fotosintesiaren produktuak ematen ditu, eta onddoak, berriz, ura eta mineralak ematen ditu) hau da, basidiomizetoak edo askomizetoak dira. Sexu bidez eta sexurik gabe ugal daitezke. Lehen kasuan, onddoak askak edo basidioak eratzen ditu gorputz fruitu-emaileetan, kopa formarekin, eta horiek esporak sortzen dituzte, eta, bigarren kasuan, zatiketa bidez egiten dute. Esporak askatzean ernatzen badira, mizelio bat sortzen dute; alga egokia aurkitzen badute, liken bat sortuko dute.
Taxonomia
Askotan landareekin batera sailkatzen badira ere botanikako curriculumean eta hainbat testu-liburutan, onddoak gertuago daude animaliengandik landareengandik baino. Animalia eta onddoek elkarrekin Opisthokonta talde monofiletikoa eratzen dute. Filogenia molekularra erabilita egindako ikerketek Fungi erreinuaren jatorri monofiletikoa ere babesten dute, nahiz eta tradizionalki onddo gisa hartu diren batzuk ez dauden talde honetan. Onddoen taxonomia mugimendu etengabean dago, batez ere azken aldiko DNA alderaketa teknikei esker. Lehenago erabiltzen ziren sailkapen gehienak ezaugarri morfologikoetan oinarritzen ziren, eta espezie biologikoak ugalketa esperimentalen bidez egiten zen.
Giza erabilera
Ekosistemetako berezko balioaz gain, gizakiak onddoak erabili izan ditu betidanik. Espezie askok, basidiomikotoek gehienbat, jangarri diren karpoforoak ekoizten dituzte, eta, lurralde batzuetan oso preziatuak direnez, elikagai-iturri gisa erabili ohi dira. Perretxiko horien ustiaketa jatorrizko ekosisteman egin daiteke edo, saprobioen kasuan bereziki, industria-ekoizpenaren bidez; azken horren adibide dira, besteak beste, Agaricus bisporus, txanpinoia, Pleurotus ostreatus, belarri perretxikoa, edo, Lentinula edodes, shiitakea.
Egia da, bestalde, onddo askok metabolito sekundario ugari ekoizten dituztela. Batzuetan, substantzia horiek onuragarriak dira, penizilina, kasu; beste batzuetan, berriz, toxikoak dira gizakiarentzat. Horregatik, onddo batzuk toxikoak izaten dira, esate baterako, Amanita phalloides eta Galerina marginata espezieak. Horiek amatoxinak eta falotoxinak ekoizten dituzte, eta janez gero oso arriskutsuak edo ia hilgarriak dira. Eragiten duten intoxikazioa, ziklopeptidikoa edo faloidianoa deritzona, larrienetarikoa da, agresiboa izateaz gain sintomak berandu agertzen direlako.
Gizakiarentzat oso onuragarriak izan dira anaerobiosian hazteko gaitasuna duten onddoak ere, hartzidurako zenbait produktu ustiatzen baitituzte. Talde honen barruan sartzen dira legamiak (Saccharomyces cerevisiae), lizun berdeak (Penicillium roqueforti) eta lizun beltzak (Mucor eta Rhizopus generoak). Lehenak ezinbestekoak dira ardogintzan, garagardogintzan, okintzan eta abarretan; bigarrenak, berriz, gaztagintzaren ardatz dira; eta azkenak ekialdeko munduan tempeh-a eta soja-saltsa egiteko edo azido organikoak ekoizteko erabiltzen dira.
Azken urte hauetan, landareek onddo mikorrizikoekiko duten menpekotasuna kontuan hartu, eta landare mikorrizatuak erabiltzen ari dira, bai basogintzan bai barazkigintza estentsiboan; alde batetik, espezieen biziraupena areagotzen delako eta, bestetik, ongarri natural gisa erabiltzen delako.
Eta, azkenik, saio ugari egiten ari dira onddoak erabiliz izurriteen kontrol biologikoa egiteko.
Patogenia
Onddo gehienak lur-zoruan bizi diren saprofito ez-kaltegarriak dira. Ezagutzen diren 100.000 espezietatik 50 inguru besterik ez dira giza-patogenoak. Esan daiteke, hortaz, bakterioen aldean onddoak gaixotasun gutxi batzuen sorburu besterik ez direla.
Aitzitik, onddoek landareak infektatzen dituzte sarritan. Zentzu horretan bakterioak edo birusak baino kaltegarriagoak izaten dira nekazaritzan.
Gizakiarengan onddoek eragiten dituzten gaixotasunak mikosi deritzonak dira. Mikosiak azalekoak edo barrualdekoak izan daitezke, larruazala edo barrualdeko organoak (birikak, batez ere) kaltetzen dutenaren arabera. Barrualdeko mikosiei ere mikosi sistemikoak deitzen zaie. Oso onddo gutxi dira patogeno hertsiak. Gizakia gehienetan ingurugirotik (lur-zorutik) kutsatzen da, onddoek eragindako infekzioak -orokorrean- ez baitira kutsagarriak. Onddo asko, gainera, oportunistak dira: horrek esan nahi du gizaki osasuntsu batengan ez dutela inongo patologiarik sortzen, eta immunitate-sistema ahula dutenak besterik ez dituztela infektatzen.
Hiru mekanismoren bidez garatzen dute onddoek beren ahalmen patogenoa:
Azkenik, azpimarratu behar da ere onddoek betetzen duten zeregin onuragarria medikuntzan, antibiotiko askoren ekoizpenaren atzean baitaude. Bi besterik ez aipatzearren, Penicillium onddoak sortzen duen penizilina, eta Cephalosporium-ek ekoizturiko zefalosporinak daude.
Europa ekialdeko kratoia
Europa ekialdeko kratoia Baltika protoplakaren erdigunea da, eta hiru segmentu edo eskualde krustalez osatua dago: Fenoskandia iparmendebaldean, Volgo-Uralia ekialdean eta sarmata hegoaldean. Fenoskandiak Ezkutu Baltikoa hartzen du (Fenoskandiar ezkutu ere deitua) eta azal proterozoiko goiztiar bat eta arkaiko akreziodun dibertsifikatu bat du, Sarmaziak azal arkaiko antzinakoago bat duen bitartean. Volgo-Uraliar eskualdeak estalki sedimentario sendo bat du, alabaina, zulaketa sakonek gehienbat azal arkaikoa dela adierazi dute. Bi ezkutu daude Europa ekialdeko kratoian: Ezkutu Baltikoa (edo fenoskandiarra) eta ukrainarra. Ukrainar ezkutua eta Voronezh mendigunea duela 3,2 eta 3,8 mila miliou urte arteko azal arkaikoaren zati dira hego-mendebaldean eta ekialdean, eta gerriko orogeniko proterozoiko goiztiarrak duela 2,3 eta 2,1 mila milioi urte artekoak.
Errusia Erdialdeko Ural mendiak Europa ekialdeko kratoiaren ekialdeko muturrean daude eta Paleozoiko amaierako europa ekialdeko kratoia eta siberiar kratoien arteko talka orogenikoa adierazten dute. Kratoiaren hegoaldeko muturrean Sarmazia fanerozoikoko sedimentu eta orogenia alpetar sendoen artean lurperatzen da. Donbass paleozoiko berantiarraren toleste gerrikoak parte hartu zuen, Pripiat-Dnieper, Donets aulakogenoaren zati bezala ere ezaguna, Sarmazia zeharkatzen du, ukrainar ezkututik eta Voronezh mendigunetik bananduz. Hego-mendebaldeko muturra transeuropar lotze eremu bezala ezagutzen da, eta europa ekialdeko kratoia mendebaldeko Europako orogenia fanerozoikotik banatzen du. Kratoiaren ipar-mendebaleko muturra Paleozoikoaren hasierako orogenia kaledoniarrak estaltzen du.
Juan Mateo Zabala
Juan Mateo Zabala Zabala (Bilbo, Bizkaia, 1777ko irailaren 21a - Zarautz, Gipuzkoa, 1840ko otsailaren 6a) euskal idazlea izan zen.
Bizitza
1792an frantziskotarren ordenan sartu eta 1803an apaiz egin zen. 1815ean Zarauzko frantziskotarren komentura joan zen eta bertako nagusi izan zen 1826 eta 1839. urteetan. Lan handia egin zuen misiolari gisa, beti Bizkaiko herrietan barrena. Pedro Antonio Añibarro laguna izan zen, eta harekin batera bizi izan zen komentuan. Gutun trukaketa jakingarria izan zuen Lécluserekin eta Ulibarrirekin. Euskarari buruzko obrak idatzi zituen, guztiak hil ondoren argitaratu zirenak: El verbo regular vascongado (1848), bizkaierazko aditza aztergai duena; Noticias de las obras bascongadas que han salido a luz después de las que cuenta el P. Larramendi (1856); Fábulas en dialecto vizcaíno (1907), Julio Urkixok, RIEVen argitaratuak. Azken lan honetan Juan Antonio Mogelek idatzitako alegia batzuk ere aurkitzen dira bertan jasoak. Zarauzko frantziskotarren komentuan gordetzen dira oraindik Zabalaren eskuizkribu argitaragabeak.
Bere gramatika argitaratu ostean, hiperbizkaiera deituriko mugimendu berri bat sortu zen.
Ezkutu Baltikoa
Artikulu hau eskualde geologikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ezkutu».
Ezkutu Baltikoa (batzuetan Fennoskandiar ezkutua deitua) Fennoskandian dago; Norvegia, Suedia eta Finlandia osoa, Errusiaren ipar-mendebaldea eta Baltikoaren hondoa hartzen ditu. Ezkutu Baltikoa Europa ekialdeko kratoiaren ageriko kanbriaurreko segmentuaren ipar-mendebaldeko zatia bezala definitzen da. Nagusiki gneis arkaikoz eta proterozoikoz eta aktibitate tektoniko bidez deformazio ugarietatik pasa diren harri berdez osatua dago. Ezkutu Baltikoak Europar kontinenteko harkaitzik antzinakoenak ditu, 50 kilometro inguruko sendoera litosferikokoak. Pleistozeno garaian izotz geruza handiek ezkutuaren azala garbitu eta hondoratu zuten, eta han geratu ziren material glaziarreko estalki fin bat, eta ezin konta ahal laku eta korronte. Ezkutu Baltikoa, gaur egun oraindik ere errebote bat da glaziar sendoak laugarren aroan urtu ondoren.
Ezkutu Baltikoa bost probintziatan banatua dago: Svecofeniar eta Sveconorvegiar (edo Hego-mendebaldeko gneisa) probintziak Fenoskandian eta Karelia, Belomoriar eta Kola probintzia/kratoiak Errusian. Azken hirurak, euren aldetik, zenbait bloke eta multzotan banatuak daude, eta harkaitzik antzinakoenak dituzte, 2,5 eta 3,4 mila milioi urte artekoak. Vodlozero blokea hegoekialdeko Karelian 3,4 mila milioi urtetan datatua izan da. Harkaitzik gazteenak Sveconorvegiar probintzian daude, 900 eta 1700 milioi urte arteko adina dutenak. Batzuetan Ezkutu Baltikoaren zatitzat hartua, Ekialdeko europar plataforma (edo Plataforma errusiarra) dago, harkaitz sedimentariozko 3 kilometroz estalitako Errusia mendebaldeko eremu bat.
Suediako Historia Naturalaren Museoaren arabera (2006), Fenoskandiar ezkutuko harkaitzik antzinakoenak iparrekialdean daude, Kola penintsulan, Karelian eta Finlandia iparrekialdean. Harkaitz arkaiko hauek nagusiki gneisak eta gerriko berdeak dira, duela 1,9 eta 2,5 mila milioi urte bitartekoak, eta Laponiako granulitazko gerrikoa, duela 1,9 mila milioi urtekoa. Harkaitz arkaikoren batzuk Suediako iparraldeko muturrean ere badaude (Norrbotten konderria), eta azal arkaikoak ziuraski eremu hartako zati handi bat azpimarratzen du. Erdialdeko eta iparraldeko Suedia gehiena, alabaina, Svecofeniar probintziakoa da, Finlandiaren hegomendebaldeko zatiarekin batera. Hemengo harkaitz ohantzea duela 1,75 eta 1,9 mila milioi urte bitartean, Svecofeniar orogenian sortu zen (Svecokareliar ere deitua). Harkaitz ohantze honetan harkaitz metasedimentario, metabolkaniko eta zenbait granitoide belaunaldi daude, eta burnizko (burni eta sulfurozkoak) metaketak ditu, Skellefte (sulfurozkoa) eta Norrbotten (burni eta sulfurozkoa) barrutiak.
Vâlcelele
Vâlcelele Errumaniako udalerri bat da, Buzau konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Herriak
Udalerrian honako herriak daude:
Přísečná
Přísečná Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 205 biztanle ditu eta 6,26 kilometro koadroko azalera. Český Krumloveko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1634 urtean egin zen.
Acleracra
Acleracra Cosmopterigidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Acleracra pancarphalea da.
Kurixalus odontotarsus
Kurixalus odontotarsus Kurixalus generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Sour John (Oklahoma)
Sour John Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Muskogee konderrian dago, Oklahoma estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Příseka
Příseka Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 409 biztanle ditu eta 3,2 kilometro koadroko azalera. Havlíčkův Brodeko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1399 urtean egin zen.
Munetaka Murakami
Munetaka Murakami, japonieraz 村上 宗隆, (Kumamoto, 2000ko otsailaren 2a), beisbolean lehiatzen den kirolari japoniarra da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen Japoniako taldearekin, AEB eta Dominikar Errepublikaren aurretik.
Taldea, honako hauek osatzen zuten: Kōyō Aoyagi, Suguru Iwazaki, Masato Morishita, Hiromi Itoh, Yoshinobu Yamamoto, Masahiro Tanaka, Yasuaki Yamasaki, Ryoji Kuribayashi, Yūdai Ōno, Kodai Senga, Kaima Taira, Ryutaro Umeno, Takuya Kai, Tetsuto Yamada, Sōsuke Genda, Hideto Asamura, Ryosuke Kikuchi, Hayato Sakamoto, Munetaka Murakami, Kensuke Kondo, Yuki Yanagita, Ryoya Kurihara, Masataka Yoshida eta Seiya Suzuki-k.
Encinal (Texas)
Encinal Texasko hiri bat da. La Salle konderrian kokatua dago. 2010ean 559 biztanle zituen, 1.05 kilometro koadrotan banatuta.
Robert Altman
Robert Bernard Altman (Kansas Hiria, Missouri, 1925eko otsailaren 20 - 2006ko azaroaren 20) Ameriketako Estatu Batuetako film zuzendaria da, zinema naturalista egiteagatik ezaguna. 2006an ohorezko Oscar jaso zuen. Ekitaldi horretan berritzaile garrantzitsutzat nabarmendu zuten Altman.