cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geografia
Historia
Hala ere, azpimarratzekoa da XIX. mendean diziplina hori estatuen garapenaren funtsezko zati gisa finkatu zela Europako unibertsitate askotan instituzionalizatzea lortuz eta, XX. mendearen amaierara arte ere, edozein herritarren oinarrizko hezkuntzarako diziplinarik garrantzitsuenetako bat bezala aitortua izan zelarik. Horren arrazoia da muga, herrialde edo nazionalitate gisako ideiak eraikitzeko izango lukeen papera. Garai hartako geografo ezagunenak izan ziren: Bernhardus Varenius, geografia modernoaren aurrekari garrantzitsuenetako bat izango zena; Mikhail Lomonosov, edo, batzuentzat, Alexander von Humboldt, naturalista eta bere garaiko geografiaren kritikaria; baita Karl Ritter pedagogoa ere. XIX. mendeko geografo garrantzitsuenetako batzuk hauek izan ziren: Friedrich Ratzel, Alemania naziaren ideietan izango zuen eraginagatik ezagunagoa dena; Élisée Reclus, giza-geografiaren arloa landu zuena; William Morris Davis, geomorfologiaren aitzindarietako bat; Vasili Dokutxaev edafologoa; Alfred Russel Wallace, eboluzioaren teorien aitzindarietako bat; Wladimir Peter Köppen klimatologoa; Halford John Mackinder, Karl Haushofer eta Paul Vidal de La Blache, militar estrategiko nabarmena eta Federalismoaren aitzindarietako bat izango zena eta nazioen lurraldeetako barne-azpibanaketaren eraikuntzan eragina izango zuena.
Bestalde, XX. mendearen erdialdean, oraindik ere eztabaidan dagoen haustura sakona gertatu zen XIX. mendeko geografiarekin, zeren Immanuel Kanten hitzetan bira kopernikar bat dei zitekeena gertatu baita, subjektuak (gizartea edo gizabanakoa) munduaren ulermenerako duen garrantzia nabarmenduz objektua (natura edo gizabanakoa) kontuan hartuta. Bertan, gizarteak prozesu hori zuzentzen duela aitortzen da, enpirikoki, eta hori gizarteak naturarekin duen harremanetik eta natura giza helburuetarako eraldaketatik abiatuta bakarrik pentsa daiteke. Perspektiba aldaketa horrek Gizarte Zientzien biraketa espaziala izenez ezagutzen denaren oinarria ekarri du, batez ere izen geografikoen azterketaren garapenean (orientalismoaren kritiketatik eratorritako ikerketa kulturalek planteatua); geografia kritikoan (mundu hispanoarentzat) edo erradikalean (mundu anglosaxoian), edo geografia postmodernoetan oinarrituz. Gainera, geografiak lotura sendoak ditu gaur egun antzeko diziplinekin, hala nola soziologiarekin, ekonomiarekin edo historiarekin. XX. mendeko geografoen artean, honako hauek nabarmentzen dira: David Harvey, Neil Smith, Milton Santos, Yves Lacoste, Horacio Capel, Richard Hartshorne, Ellen Churchill Semple, Doreen Massey Walter Christaller, Torsten Hägerstrand, Carl Sauer, Peter Hall, Philippe Pinchemel, Brian Joe Lobley Berry, Yi-Fu Tuan edo Maria Dolors García Ramón, guztiak posizio eta jarrera oso ezberdinekin.
XXI. mendearen hasieran, geografiaren egungo egoera anbibalentea da. Alde batetik, agerikoa dirudi Geografia diziplina akademiko gisa ikusteak behera egin duela herri mailan. Aldaketa horiek eragina dute diziplinari buruz dugun ikusmoldean. Diziplina ulertzeko modu garaikidean, giza askatasuna da (Idealismo alemaniarraren eragin handia duena). Gaur egun, eztabaida sakona bizi da diziplinan geografia deskriptiboa defendatzen duten eskualde-geografia kuantitatiboen defendatzaileen eta geografia erradikalen, humanistikoen eta post-modernoen defendatzaileen artean, kapitalismoaren krisiak eta, bereziki, mundu mailako gobernu sozialisten gainbeherak agerian utzitako gertakarien aurrean diziplina kritikoagoa eskatzen baitute. Hainbat hezkuntza-erakundek lurraren zientzietatik edo gizarte zientzietatik hurbilago dagoen geografia baten munduan bizi duten desplazamenduak diziplinan aldaketa sistematiko geldoa baina progresiboa erakusten du.
Geografia garaikidea
XX. mendeko 50eko hamarkadatik aurrera, eztabaida bizia sortu zen diziplinan, Bigarren Mundu Gerrako gertaera katastrofikoen ondorioz. Bertan, geografiaren papera zalantzan jarri zen, tradizioz Estatuaren interesetara makurtuta egon baitzen hasieratik, Estrabonen kontsignan zentratu baitzen bere ezagutza helburu horretara bideratuta zegoelako.
Geografiaren epistemologia
Geografiaren planteamendu teorikoen jatorriari eta zentzuei buruzko azterketa da.
Geografia garaikidearen jarrera teorikoak eta korronteak
Geografiak, bere azterketan gizarte zientziak barne hartzen dituenez, jarrera teorikoak eta kokapenak partekatzen ditu beste diziplina batzuekin, hala nola soziologiarekin, historiarekin edo ekonomiarekin. Posizionamendu horiek espazio geografikoaren osagai fisikoak eta biologikoak aztertzeko egiten diren analisiekin gurutzatzen dira natur zientzietan, eta horiek kritikoki aztertzen dira jarrera desberdinen bidez.
Geografia feminista
Geografia feminista edo generoaren geografia giza geografiaren korrontea da, feminismoak eremu geografiko, gizatiar eta sozialaren azterketari egindako teorietan metodoetan eta kritiketan kokatzen dena.
Halaber, prozesu sozioekonomiko, politiko eta ingurumenekoek, bizi garen lekuak ez ezik, bertan bizi diren gizonen eta emakumeen arteko harreman sozialak sortzeko, erreproduzitzeko eta eraldatzeko moduak aztertzeaz arduratzen da, eta, aldi berean, genero-harremanek prozesu horietan eta espazioan eta ingurunean dituzten adierazpenetan duten eragina aztertzeaz ere arduratzen da.
Deskolonizazio geografia
Deskolonizazioa Asia eta Afrikako koloniek zein protektoratuek lortutako metropoliarekiko menpekotasunaren galera-prozesua da. Lehenengo fruituak Bigarren Mundu Gerraren ondoren (India eta Pakistan, 1947an) eskuratu baziren ere, kolonialismoaren kontrako mugimendua zaharragoa da, Indiako Batzar Nazionala 1885ean sortu zen eta.
Independentziarekin, beste estatu batekin bat eginda edo asoziazio askeko estatusa adostuta erdiesten da deskolonizazioa. Nazio Batuen Erakundeak dio autodeterminazioa baino beste printzipiorik ez dagoela deskolonizazio prozesuan. Helburua lortzeko, negoziazio baketsuak edo borroka armatua izan dira bitarteko nagusiak.
Geografia marxista
Geografia marxista geografia kritikoko hari bat da, giza geografiaren harreman espazialak aztertzeko marxismoaren teoriak eta filosofia erabiltzen dituena. Geografia marxistan, geografiak tradizioz aztertu dituen erlazioak –ingurune naturala eta harreman espazialak– produkzio materialaren emaitza gisa berrikusten dira. Erlazio geografikoak ulertzeko egitura soziala ere aztertu behar da ikuspuntu horretatik. Geografia marxista gizartearen oinarrizko egitura aldatzen saiatzen da.
Kolonia osteko geografiak
Azpigarapenaren ideiak XIX. mendeko eta XX. mendearen hasierako ekonomialari alemaniarrengan du jatorria, Adam Smithen ideia eztabaidatzen baitzuten, zeinaren arabera eskualde, lanbide eta herri guztiek antzeko erritmoan egin baitzezaketen aurrera ekonomikoki.
Ekonomiako lehen sektorea —edo, besterik gabe, lehen sektorea— natura baliabideak zuzenean erabiltzen dituen ekonomia sektorea da. Hor, arrantza, nekazaritza, meatzaritza, abeltzaintza, basogintza eta abar sartuta daude.
Herrialde azpigaratuetan, % 80k lan egiten du lehen sektorean, gehienek Saharaz hegoaldeko Afrikan; laborantza teknika tradizionalak erabiltzen direnez, produktibitatea txikia da; BPGaren % 50 baino txikiagoa, eta hori, nolabait, kolonialismo mota berri baten adierazle izan daiteke.
Geografiaren egitura klasikoa
Greziar garai klasikoko geografia helburu bakarreko diziplina zen: lurrazalaren deskribapena eta azterketa. Bidaiarien kontakizunez elikatzen zen nabigazioari eta esplorazioari esker, ekumeneari buruz (garai hartan ezagutzen zen munduari buruz) gutxi gorabeherako ideia bat baitzuten, eta istripu naturalen eta lurrazalean zeuden herrien kokapena deskribatzeaz eta katalogatzeaz edo zerrendatzeaz arduratzen zen. Baina, garaiak aurrera, jakinduria geografikoak geografia zientziaren lehen dikotomia handia osatzen duten bi adarretan banatzea ekarri zuen, Juan Vila Valentík dioen bezala. Bi adar horiek Geografia orokorra eta Geografia berezia dira. Azken horri, garai desberdinetan, geografia korologikoa ere deitu izan zaio, hau da, lekuen geografia eta lurralde-geografia, azken termino hori izanik azkenean nagusitu zena, eta biak ere zientzia horren azterketaren helburu bikoitzak barnean hartzen dituzte. Vila Valentíren planteamenduekin jarraituz, bi adar horiek banaketa berriei bide eman zieten, geografia orokorrarekin gertatzen den moduan. Horren azterketa-eremuak dikotomia berri bat sortu zuen: Geografia fisikoa eta Giza geografia.
Horrela, XIX. mendean gizartearen eta naturaren arteko harremana ikusteko moduek ikuspegi bereizi eta espezializatua eskatzen zutenetik abiatuta, geografia bi adar handitan banatzen zen: Geografia orokorra eta Herrialde geografia. Garrantzitsua da aipatzea funtsezkoa dela hori mahai gainean jartzea, diziplinara hurbiltzeko modu nagusietako bat baita oraindik, Estatuaren jakintza delako Yves Lacostek La Géographie ça sert d'abord à faire la guerre lanean nabarmentzen duen moduan. Mundu osoko erakunde nazional guztiek erabiltzen dute, nahiz eta zirkulu akademiko espezializatuetan zaharkitua dagoela onartu. Banaketa klasikoan, geografia orokorra analitikotzat jotzen zen, gertaera fisikoak eta giza gertaerak banaka aztertzen baitzituen, eta herrialde geografia, berriz, sintetikotzat hartzen zen lurralde-sistema partikularrez arduratuz, fisikoa eta gizatiarra bereizi gabe. Hala ere, bi adarren arteko artikulazioa geografiaren barruko eztabaida-gaia izan da tradizionalki, eta, XX. mendearen bigarren erdian izandako eztabaidekin, modu dramatikoan aldatu zen.
Lurralde geografia
Lurralde geografia Lurreko tamaina askotako eskualdeak ikertzen dituen geografiaren atala da, eskualde edo lurralde jakin bat aztertzen duena, bertako osagaiak, ezaugarriak, etab. . Bere erabilera edo izaera zenbait geografok kritikatua izan da.
Geografia orokorra
Lurrazalean diren osagai guztien arteko harremanak aztertzen dituena. Bi adar ditu geografia orokorrak: geografia fisikoa eta giza geografia. Lehenak izadiaren gertaerak aztertzen ditu; horren atalak dira geomorfologia, klimatologia, lurreko hidrografia eta itsasoaren azterketa. Giza geografiak giza taldeen banaketa eta horiek lurrazalarekin, espazioarekin, dituzten harremanak aztertzen ditu.
Geografia fisikoa
Geografia fisikoa fenomeno naturalak aztertzen dituzten atalak (geomorfologia, hidrologia, klimatologia, edafologia, etab.) biltzen dituen geografiaren atala da, hau da, Lurraren zientziez arduratzen dena. Hona hemen barruan dituen kategoriak:
Giza geografia
Giza geografia giza populazioa (kokapena, bilakaera demografiko eta espaziala, eta abar) aztertzen dituen atala da (zentzu zabalean, geografia ekonomikoa, historikoa, politikoa, etab. ere hartzen ditu bere baitan). Hau da, barnean geografiaren alde politiko, kultural, sozial eta ekonomikoak ditu. Hona hemen barruan dituen kategoriak:
Edafologia
Lurzoruak aztertzen ditu.
Geografia historikoa
Lurrazalak antzina zuen itxura eta horren bilakaera aztertzen duena. Besteak beste, geografia kartografiarekin uztartua dago, kartografia baita geografiaren adierazpidea.
Miliana
Miliana (مليانة) Aïn Defla probintziako herria da, ipar-mendebaldeko Aljerian dagoena. Hiriburutik 119 kilometrotara kokaturik, erromatarren garaian Zukabar edo Sugabarri izeneko kolonia bertan zegoen.
Geografia
Ingurumen-geografia
Ingurumen-geografia gizaki eta naturaren arteko harremanen alde espazialak aztertzen duen zientzia da. Giza geografia eta geografia fisikoaren artean dago.
Teknika geografikoak
Sinopsi-zientzia honetan harreman espazialak funtsezkoak direnez, mapak tresna nagusi bilakatu ziren. Hala ere kartografia klasikoa egun modernizatu eta geografia-informazioko sistema erabiltzen du.
Hizketaren sintesi
Hizketaren sintesia giza-hizketaren emaitza artifiziala da. Xede honetarako erabiltzen den sistemari hizketaren sintetizatzaile deritzo, eta egikaritu egin daiteke bai softwarean bai hardwarean. Hizketaren sintesi sistemek, sarritan, TTS, text-to-speech edo testu-ahots bihurtzaile izena hartzen dute testua hizketa bihurtzeko duten gaitasunagatik. Hala ere, transkipzio fonetikoak bezalako irudikapen linguistiko sinbolikoak hizketa soilik itzul ditzaketen sistemak ere badaude.
Hizketaren sintesiaren teknologiaren deskribapena
Text-to-speech bat (testutik hizketara) bi atalez osatuta dago: nagusia eta menpekoa. Orokorrean, atal nagusiak testu formako lana hartu eta irudikapen linguistiko sinboliko bihurtzen du. Menpekoak, aldiz, irudikapen linguistiko sinbolikoa jaso eta uhin formako hizketa sintetizatua sortzen du. Hizketako sintetizatzaile bateko naturaltasunak, gehienetan, benetako pertsona baten hizketarekin duen antzari egiten dio erreferentzia. Hizketa sintetizatzailearen ulergarritasunak esan nahi duena zera da: prozesuaren emaitza zein modu errazean ulertua izan daitekeen.
Danièle Delorme
Danièle Delorme (Levallois-Perret, 1926ko urriaren 9a - Paris, 2015eko urriaren 17a) frantziar aktorea izan zen. Danièle izenez da ezaguna. Antzerki eta zinemako antzezlea da. Gehien antzeztu duen pertsonaia patuak itota bizi den heroiarena da: Gigi (1948), La Jeune Folle (1952, Neska gazte eroa), Le Dossier noir (1955, Txosten beltza), Voici le temps des assassins (1956, Hiltzaileen garaia), Nous irons tous au paradis (1977, Denok joango gara paradisura ), La Côte d'amour (1982,Maitasunaren kostaldea).
Hizketaren sintesi
Historia
Seinale elektronikoen gaur egungo prozesamendua asmatu baino askoz lehenago, hizketaren ikertzaileek giza-hizketa sor zezaketen makinak eratzeko ahalegin ugari egin zituzten. Hasierako “buru hizlarie”en adibideak, besteak beste, hauek izan ziren: Gerbert of Aurillac-ek egindakoa (1003), Albertus Magnus-ena (1198-1280) eta Robert Bacon-ena (1214-1294).
1779. urtean, St Petersburgoko Christian Kratzenstein-ek bost bokalen (,, , and ) soinu luzeak sorrarazi zitzaketen gizakion ahots-moldearen modeloak sortu zituen. Honen ostean, hauspoek eragindako “hizketarako makina akustiko-mekanikoa” sortu zuen Vienako (Austria) Wolfgang von Kempelen-ek, eta honela deskribatu zuen 1971ko bere egunkarian: Mechanismus der menschlichen Sprache nebst der Beschreibung seiner sprechenden Maschine (Diskurtsoaren makinaren deskribapena duen giza-diskurtsoaren mekanismoa). Makina honi mihi eta ezpainak erantsi zitzaizkion geroago, eta, era horretara, bai kontsonanteak bai bokalak sor zitzakeen. 1837an Charles Whatstone-k von Kempelen-en diseinuan oinarritutako “diskurtsoaren makina” sortu zuen, eta 1857an M. Faber-ek “Euphonia” asmatu zuen. Whatstone-n diseinua Paget-ek berregituratu egin zuen 1923an.
Bell Labs-en VODER-a 1939ko New Yorkeko mundu azokan erakutsi zen (1939 New York World´s Fair) eta diskurtso erabat argi eta ulergarria sortu zuen.
1930eko hamarkadan, Bell Labs-ek VOCODER-a garatu zuen, guztiz ulerterraza zen hizketaren eragile elektroniko analizatzaile eta sintetizatzailea. Homer Dudley-k honako gailua hobetu egin zuen VODER-a sortuz, 1939ko New Yorkeko mundu azokan erakutsi zuena.
Hasierako hizketa sintetizatzaile elektronikoak ez ziren batere naturalak eta, maiz, erabat ulertezinak gerta zitezkeen. Ordea, gaur eguneko text-to-speech (TTS) direlakoen sistemen emaitzak, batzuetan, benetako giza-hizketatik ezberdintzea zail bihurtzen da.
hizketaren sintesi elektronikoak duen arrakasta handia izan arren, ikerketak oraindik hizketaren sintetizatzaile mekanikoetara bideratzen dira giza-itxurako roboten erabilerarako. Sintetizatzaile elektroniko perfektuena ere soinua eratzen duen transduktorearen (bozgorailua, orokorrean) kalitateak mugatzen du. Hori dela eta, bozgorailu txiki batek baino soinu askoz naturalagoa sor dezake sistema mekanikoak robot batean.
Hizketaren sintesirako lehenengo sistema konputarizatuak 1950eko hamarkadako azken urteetan eratu ziren eta text-to-speech (TTS) lehen sistema erabat osotua 1968an amaitu zen. Ordutik aurrera, makina bat aurrerakuntza izan dira hizketa sintetizatzeko erabilitako teknologietan.
Teknologia sintetizatzaileak
Hizketa baten sortzean ageri zaizkigun uhin sintetikoen forma nagusiak bi dira.
Sintesi kateaketa
Sistema konkatenatiboa hitzaldi erregistratuen segmentuen kateatzean oinarriturik dago. Orokorrean, sistema honek hizketarik naturalenak lortu ohi ditu. Hitzaldiaren aldakuntzak eta uhinak segmentu bihurtzeko teknika automatizatuek, bestalde, interferentziak sortzen dituzte diskurtsoaren naturaltasunetik aldenduz. Sintesi mota honen barnean hiru azpiatal bereiz genitzake:
Sintesi formantea
Sistema formanteak ez du inolako giza-hizketarik erabiltzen ekintzak aurrera egiten duen bitartean. Irtengo den hizketa eredu akustiko batean errotzen da. Soinu uhin artifiziala sortzeko frekuentzia, soinua eta zarata bezalako parametro ezinbestekoak aldatu egiten dira. Sistema formantean oinarrituriko hainbat teknologiak artifizial bihurtzen ditu robot-soinu-hizketak, gizaki baten hizketarekin nahasteko irizpiderik ez legokeelarik. Hala ere, naturaltasuna ez da beti hizketaren sintesia bilatzen duten sistemetan helmuga; sintesi formanteak baditu hainbat abantaila sistema konkatenatiboarekiko. Hizketa sintesizatu formantea oso ulergarria da, baita abiadura handian ere, sistema konkatenatiboak saihestu ezin dituzten soinu interferentziak alboratzen baitituzte. Abiadura handiko hizketa sintesizatua sarri erabiltzen du ikusmen murriztuak, pantaila irakurle bat erabiliz, arin nabigatzen duten ordenagailuentzako. Bestalde, sintetizatzaile formantea konkatenatiboak baino txikiagoak izaten dira ez baitute diskurtsoaren laginez hornituriko datu basea. Sistema formanteak diskurtsoaren irteeran, prosodyaren aniztasunean edota intonazioan kontrol osoa du, galdera eta baieztapenak egin beharrean emozio eta ahots tonuak sortzen dituelarik.
Testuen normalizazioaren erronka
Testuen normalizazio prozesua gutxitan izaten da zuzena. Testuak errepresentazio fonetikoa behar duten homografoz, zenbakiz eta laburduraz beterik daude. Ingelesez, esaterako, kontestuaren arabera ahoskatzen diren hitz asko daude.
Horrela "etab." bezalako laburdurak "eta abar" bezala ematen dira, baina, askotan, laburdurak anbiguoak izaten dira.
Text-to-phoneme prozesua
Ahozko sintesia egiten duten sistemek ortografian oinarritutako hitz baten ahoskera zehazteko funtsezko bi irizpide erabiltzen dituzte. Prozesu honi text-to-phoneme deritzo, fonema soinu desberdinak linguistikaren bitartez deskribatzeko erabiltzen den hizkuntza delarik.
Text-to-phoneme elkarrizketara hurbiltzeko modurik errazena hiztegira jotzea da. Bertan, programa baten bitartez, hizkuntza batek dituen hitz bakoitzaren ahoskera egokia aurki dezakegu. Hitz bakoitzaren ahoskera egokia erabiltzen gauden jakiteko, hiztegiko hitz bakoitzaren gainean begiratu beharra dago eta, horretaz gain, hitzaren ortografia bertan agertutako ahoskeraren ordezko jarri behar da.
Hurbilketak bere alde onak eta txarrak ditu. Hiztegiaren bitartez egindako hurbiltasunak arinagoa eta zehatzagoa izatearen abantaila du. Baina gure hiztegian agertzen ez den hitz bat izanez gero, hemen agertzen da alderik txarrena.
Hizketaren sintesirako markaketa hizkuntzak
Testu bat diskurtsotzat interpretatzeko gai den eta lantzen erraza den XML formaturako markaketa hizkuntza batzuk eratu dira. Berriki sortutakoa W3C-ak proposaturiko SSML izan da, oraindik zirriborroa baino ez dena. Hizketaren sintesirako markaketa hizkuntza zaharrago batzuek SABLE eta JSML-a barne dute. Bi hauek estandar berri moduan proposatu baziren ere, oraindik bietako bat ere ez da guztiz ondo eratu.
Hizketaren sintesirako markaketa hizkuntzak elkarrizketarako markazko hizkuntzetatik bereiztu behar dira hala nola, Voice XML-a. Honek, testutik hizketarako markaketa barne izateaz gain, hizketaren azterketarekin erlazionaturiko etiketak, hizketaren prozesua eta telefonia elektrikoko sistema ere barne baditu.
Euskaraz
Euskaraz ere badago TTS sistemarik. AhoTTS eta Euskararen Zerbitzu Plataformaren TTS tresna.
AhoTTS
AhoTTS Euskal Herriko Unibertsitateko Aholab laborategiak garatutako aplikazioa da. Aholab EHUko Seinaleen Prozesamendurako Laborategiaren izena da. Biometria nahiz Testutik Hizketarako (Test to Speech) sistemak ikertzen diharduen unibertsitateko ikerketa talde honek Bilbon du egoitza. Orotariko disziplinetako ikerlariek dihardute bertan lanean, nagusiki telekomunikazio ingeniariak eta hizkuntzalariak. Bilboko Ingeniaritza Fakultateko Elektronika eta Telekomunikazio Departamentuaren baitan dago laborategia.
Euskararen Zerbitzu Plataformaren TTS tresna
Euskararen Zerbitzu Plataforma Gipuzkoako Foru Aldundiko Kultura eta Euskara Departamentuak Gipuzkoa 2.0 programaren baitan garaturiko web zerbitzuen plataforma da. Bere barnean hartzen dituen tresnen artean ahots sintesiko TTS aplikazioa dago eta bere bitartez .TXT formatuko testu fitxategien audio bertsioak .MP3 formatuan eskuratu daitezke.
Kanpoko aplikazioek tresna hau erabil dezaten bultzatze aldera, API publikoa eta honi atxikitutako dokumentazioa garatzaile eta programatzaileentzat eskuragarri du.
Zerbitzua doakoa da eta berau erabiltzeko zerbitzuaren webgunean erregistratu beharra dago.
Carpe diem
Carpe Diem latinezko esaldia da. Horazio idazleak bere "Odak" delako liburuan idatzi ondoren, ezaguna eta erabilia izan da mendeetan zehar literaturan. Horaziok Odak liburuaren 11. kapituluan honela dio: «Carpe diem quam minimum credula postero».
«Eguna aprobetxatu ezazu, etorkizunean ahalik eta gutxien konfiatu»).
Esanahia
Egunean egunekoa bizitzera bultzatu nahi du, bihar egongo ote den, edo hemen egongo ote garen, agertzen diren aukerak profitatzeko. Gaur egun, jende askok, batez ere gazteen artean, festa, plazer eta bizitza arin bizitzeari bultzarazten duen esaldia dela uste izan arren, bere jatorrizko esanahia bestelakoa da, bizitza gogotsu, tajuz eta ongi aprobetxatuta, eta buru arinkeriak alboratuz, bizi behar delakoa.
Euskal idazleen itzulpenak
Joseba Sarionandiak itzuli zuen horrela: «Bizi ezazu gaurko eguna. Harrapa ezazu,
eta ez zaitez balizko biharraz fida». Lander Arretxea kazetariak horrela: "«Goza ezazu momentua»."Juan Luis Goikoetxeak, berriz, hala itzultzen du: «Atrapa ezan eguna»;
«profita ezak une hau» Gaizka Eraña kazetariak horrela: "«Orainaz gozatu, etorkizunaz kezkatu barik»."Xabier Amuriza k Berria n idazten duen zutabean koronabirusak (COVID-19) eragindako konfinamendu egunetan hauxe idatzi zuen: «''Carpe diem. Dies haec''.
Ez ixaron
gaixotasun batek
irakatsi arte».
Pistako txirrindularitza
Pistako txirrindularitza belodromoan burutzen den txirrindularitza proba da. Galga gabeko eta garapen finkoko bizikleta erabiltzen da. 250 metro inguruko belodromoan itzuliak ematen dira. Euskal Herrian Belodromoak Anoeta, Berriz, Zalla, Trapaga eta Tafallan daude. Anoetako belodromoak 285,7 m neurtzen du, Besteak 250 metrokoak dira.
Probak
Hainbat modalitate desberdin daude:
Euskal Herriko txapelketa garrantzitsuenak
Euskadiko Txapelketa
Biràs
Biràs Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Dordoina departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Biras udalerrian erroldatutako biztanleak 512 ziren. Familiak 208 ziren, horien artean 54 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 23 bakarrik bizi ziren emakumeak), 58 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 73 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 23 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Etxebizitza
2007an 249 etxebizitza zeuden, 207 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 34 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 241 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 207 etxebizitza nagusietatik 164 bere jabearen bizilekua ziren, 38 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 26 etxek hiru zituzten, 85 etxek lau zituzten eta 91 etxek bost zituzten. 187 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 84 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 108 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 323 ziren, horien artean 250 aktiboak ziren eta 73 inaktiboak ziren. 250 pertsona aktiboetatik 227 lanean zeuden (119 gizon eta 108 emakume) eta 24 langabezian zeuden (10 gizon eta 14 emakume). 73 pertsona inaktiboetatik 33 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 17 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Pernando Amezketarra (Txirrita)
Pernando Amezketarra Jose Manuel Lujanbio "Txirrita" bertsolariaren bertso sorta bat da. Bere izenburuak ongi adierazten duen gisa Pernando Amezketarrari buruzkoak dira.
Biràs
Diru sarrerak
2009an Biras udalerrian 214 unitate fiskal zeuden, 537,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.657 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 27 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 3 igeltseroak, 2 margolariak, 3 zurginak, 5 iturginak eta 1 eraikuntza enpresa.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Portkil
, Eskoziako udalerri bat da, Argyll eta Bute konderrian.
ZEN plana
ZEN plana edo, gaztelaniaz, jatorrizko izenaz, Plan ZEN (Plan Zona Especial Norte), hau da, euskaraz "Iparraldeko Gune Berezia" Espainiako Gobernuak (PSOE) 1983an ETAri eta oro har ezker abertzaleari aurre egiteko argitara eman zuen plana da. Aldi berean, GAL antolatu eta martxan jarri zuen. Izan ere, Jose Barrionuevo Barne Ministroak aurkeztu zuen ZEN plana komunikabideen aurrean, gerora GALen parte hartzeagatik kondenatuko zuten pertsona berak hain zuzen.
Andres Cassinello Guardia Zibileko generala eta Espainiako armadako kidea izan zen Planaren aitabitxi politikoa. Cassinellok armadako zerbitzu sekretu eta Guardia Zibilaren informazio zerbitzuen sorreran parte hartu eta horietan jarduten zuen. Casinellok, Barrionuevok bezala, GALen antolaketan parte hartu zuen
PSOEk Espainiako Gobernua eskuratu eta hiru hilabetera sartu zen indarrean ZEN Plana, 1983ko urtarrilean, parlamentuaren inongo esku hartzerik gabe. Horren aurretik "ETArekin amaitzeko dekalogoa" ere aurkeztu zuen PSOEko gobernuak 1982ko urriaren 31n. Azkenik, urte eta erdi geroago, 1984ko azaroaren 21ean Espainiako Gorteek plana onetsi zuten, horretarako ia 15.000 miloi pezetako aurrekontua aprobatuz.
ZEN planak ordura arte inoiz ez bezala alderdi sozialei emango zien nagusitasuna. ZEN bidez eman zen urratsari biopolitika deitu izan zaio, despolitizazio eta desideologizazioa. "Terrorista gaizkile politikoa izatetik kriminal arrunt" bihurtzen da, planean adierazten denez, eta legearen arabera epaituak izan beharrean, nazio estatuan bizi den ororen etsai biologikotzat hartzen dira, suntsitu beharrekoak. Azpitalde arriskutsuago horien existentziak eremu osoa bihurtzen du potentzialki arriskutsu, eta salbuespen egoera justifikatzen du ingurune horretarako.
ZENek bere helburuak lortzeko berebiziko garrantzia ematen die "ekintza psikologikoei" eta informazioaren manipulazioari, horretan komunikabideen esku hartzeari arreta berezia eskainiz. Honela dio: "Nahikoa da informazioa sinesgarria izatea erabili ahal izateko". ETAren kriminalizazioa ezinbestekotzat jotzen du, eta horretarako Lege Antiterroristan zehaztutako lege-hausteak Kode Penalean sartzea proposatzen du, gerora egingo den bezala.
Kriminalizazioa baina, ezker abertzalearen helburu politikoekin bat datozen sektore guztietara ere hedatzen du. Eta zentzu horretan, PSOEko gobernuak gerra zikinaren atal bat GALen egituraren bitartez bideratuko bazuen ere, beste aldetik gizarte sektore horren kontra zuzenean jardutea proposatzen du, eta abisuak bidali, mehatxatu, ez orduetan telefonoz deitu... eta legez kanpoko ekintza ugari bideratzea proposatzen du, zeharka edo zuzenean proposatu ere.
Zentzu horretan, ZEN planak ondorengo eta gaurko lege eta jokabideen ildoa markatu du eta besteak beste Dena da ETAko printzipio politiko-judizialarekin egin zen 18/98+ auzia da horren adibide garbi bat.
Atalak
Planak 11 kapitulu ditu, 350 orritan jasoak :
Lipová (Přerov barrutia)
Lipová Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 272 biztanle ditu eta 4,99 kilometro koadroko azalera. Přerov barrutian dago.
Fifty Dead Men Walking
Fifty Dead Men Walking (euskaraz Berrogeita hamar Gizon Hildako Oinez), 2008ko Kari Skogland kanadar zinema zuzendariak zuzendutako thriller film bat da. Ben Kingsley, Jim Sturgess, Kevin Zegers, Natalie Press eta Rose McGowan aktoreek antzeztu zuten.
Argumentua
1980ko hamarkadaren amaieraldera, Ipar Irlanda, Belfast. Martin McGartland (Jim Sturgess) Ipar Irlandako gatazkaren testuinguru politikotik at bizi den erdipurdiko lapur bat da. McGartlanden kezka bakarra nola biziraun eta polizien kontrol etengabeak saieztuz bizitza ahal den zailtasun guxienekin igarotzea da. Bere bizimodua Fergus (Ben Kingsley) britainiar inteligentzia zerbitzuko agentearen interesentzako baliagarria bilakatuko du, horregatik Fergusek McGartland Behin-behineko IRAren espioi gisa infiltratu dadin derrigortuko du, honela McGartlandek britainiarrei erakunde armatuari buruzko informazioa eman diezaien. Baina bere hasierako espioi arrakasta berehalako penintentzia bilakatuko zaio. Gainera, bere bizitza heriotz arriskuan jartzeaz gain, bere espioi jarduerek haren familia ere mehatxupean jarriko dute.
Ordutik jada, 20 urte pasa dira,McGartlandek IRAren mendekua ekiditeko klandestinoki bizi da.
Lipová (Přerov barrutia)
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1530 urtean egin zen.
ZEN plana
Atalak
1) Hitzaurrea
2) Zuzendaritza eta koordinazioa
3) Legezko neurriak eta jarduera judizialak
4) Informazioa eta ikerketa
5) Ekintza psikologikoa
6) Motibazioak eta pizgarriak
7) Prestakuntza
8) Segurtasuna
9) Aurrekontua
10) Planaren jarraipena
11) Eranskinak
Sferracavallo (Palermo)
Sferracavallo (Sferracavaddu sizilieraz) Siziliako herri bat da, Palermo hiriaren frazione edo auzoa, hiriko VII. barrutiaren parte dena. XV. mendeaz geroztik itsasaldeko herri oso aktiboa da, inguratzen duten muinoek eskaintzen dioten babesgune naturalean kokatua.
Lurraldearen zati handi bat Capo Galloko erreserba naturalean txertatuta dago.
Pazos de Borbén
Pazos de Borbén Galiziako Pontevedrako probintziako Vigoko eskualdean kokatzen den udalerria da.
Edward Osborne Wilson
Edward Osborne Wilson (Birmingham, Alabama, 1929ko ekainaren 10a - Burlington, Massachusetts, 2021ko abenduaren 26a), Estatu Batuetako biologo, entomologo eta mundu mailako ospeko mirmekologoa izan zen. Wilson irakaslea munduko biologorik garrantzitsuena zegoen kontsideratuta. "Darwin berria" edo "XXI mendeko Darwin" ezizenak jarri zitzaizkion sarritan. Soziobiologiaren eta XXI. mendean garatu den biodibertsitatearen arlo zientifikoen sortzailea ere izan zen. Inurrien ikerketan zegoen espezializatua eta arlo honen munduko autoritate nagusia zen.
Wilson Estatu Batuetako Alabama estatuan jaio zen eta Harvard Unibertsitatean lortu zuen bere doktoregoa. Geroztik unibertsitate honetan aritu zen irakasle eta ikertzaile gisa 1996an erretiroa hartu zuen arte. Bere ibilbidean zehar teoria garrantzitsuak garatu zituen eta biodibertsitatean eta ekologian ekarpen handiak egin zituen. 30 liburu baino gehiago idatzi eta 430 artikulu zientifiko baino gehiago publikatu zituen Nature edo Science bezelako aldizkari arrakastatsu eta prestigiotsuetan. Hoietako hainbat historia osoan izan diren artikulu aipatuenen artean daude.
Nobel sariak banatzen dituen Suediako Akademia Errealak Crafoord Saria eman zion, Nobel sariak jasotzen ez dituen arloak (biologia, matematikak, astronomia etb.) biltzeko sortutako saria. Wilsonek mundu osoko eta prestigio handiko beste 150 sari eta domina baino gehiago jaso zituen, horien artean Estatu Batuetako Zientzia Domina Nazionala, bi Pulitzer literatura sari (historia osoan soilik beste pertsona batek eskuratu ditu bi Pulitzer sari ez-fikzio mailan), Biologiako Sari Internazionala, Tyler Saria, Benjamin Franklin saria, Nierenberg Saria, TED saria, BBVA-ren Ezagutzaren Muga Saria, Kew-ren Nazioarteko Domina, etb.
Horretaz gain; New York Times-en arrakastako autorea izan da, historia osoan egon den 100 zientifiko garrantzitsuenen zerrendan hautatua izan da, 40 ohorezko doktoretza jaso zituen, mundu osoan ospetsuak diren 30 erakunde eta akademia baino gehiagoko ohorezko kidea izan zen, mundu osoko 100 unibertsitate eta erakundetan baino gehiagotan irakurketak eta hitzaldiak ematera gonbidatu zuten, bi ornodun espezie zientifikoki izendatu dira bere omenez, baita 21 inurri espezie ere.
Rosewoodeko sarraskia
Rosewoodeko Sarraskia arraza-gatazka bortitza izan zen, 1923ko urtarrilaren lehen astean Levy konderriko landa-eremuan, Floridan, Ameriketako Estatu Batuetan. Gutxienez sei pertsona beltz eta bi pertsona zuri hil zituzten, eta Rosewoodeko herria abandonatu eta suntsitu egin zuten, arrazaren inguruko gatazkaren ondorioz. Arrazazko matxinada ohikoak izan ziren XX. mendearen hasieran Estatu Batuetan, nazioaren aldaketa sozial azkarrak islatuz. Floridak lintxamendu kopuru handia izan zuen sarraskiaren aurreko urteetan, 1922ko abenduan nahiko ezagun egin zen gertakari bat barne.
Edward Osborne Wilson
Wilson doktorearen ekarpen paregabeak ekologia, sistematika, kontserbazio eta portaeraren biologia, biogeografia eta filosofia etikoaren alorretara hedatzen dira. Ekologiaren oinarrizko ikerketaren eta aplikazio handienen oinarri diren rK hautaketaren eta uharteko biodibertsitatearen kontzeptuak Wilsonek proposatu zituen Princeton Unibertsitateko Robert McArthur zenarekin. Aurreneko kontzeptua funtsezkoa da biologia ebolutiboan, eta bigarrena, berriz, kontserbazioari eta biodibertsitateari buruzko lan guztien oinarria da. Wilson irakaslearen ekarpen orokorrak asmo handiko saiakera bat suposatzen du; kontzeptu-esparru bakar baten barruan jakintza-arlo desberdinak biltzea, natur zientzietatik gizarte zientzietara, eta humanitateetatik arteetara.
Rosewoodeko sarraskia
Rosewood tarteko geltoki txiki bat zen, Seaboard Air Line Railway-n eskariz gelditzen zena, leku lasai eta batez ere beltza. Oinarririk gabeko akusazioek bultzatuta, inguruko Sumner herrian (Levy konderrian inkorporatu gabeko komunitate batean) emakume zuri bat jo eta, seguru asko, beltz batek bortxatu zuen. Hurbileko herrietako gizon zuriek Rosewoodeko bizilagun bat jipoitu zuten. Herritar beltzak erasoen aurka defendatzen hasi zirenean, ehunka zurik ehizaldi bat egin zuten landazabalean, pertsona beltzak ehizatuz eta Rosewoodeko etxe ia guztiak errez. Bizirik atera zirenak hainbat egunez ezkutatu ziren inguruko zingiretan, eta trenez eta autoz eraman zituzten hiri handiagoetara. Estatuko eta tokiko agintariak indarkerian jabe baziren arren, ez zuten atxiloketarik egin Rosewood-en egindako jarduerengatik. Herritar beltzek herria utzi zuten erasoetan. Inor ez zen itzuli.
Istiluak asko zabaldu ziren herrialdean zehar, baina erregistro ofizial gutxik dokumentatu zuten gertaera. Bizirik iraun zutenak, haien ondorengoak eta egileak isilik egon ziren Rosewoodi buruz hainbat hamarkadatan. Istiluak izan eta hirurogei urte geroago, Rosewooden historia berpiztu egin zen komunikabide nagusietan, kazetari batzuek 1980ko hamarkadaren hasieran aipatu zutenean. Bizirik atera zirenek eta haien ondorengoek estatuaren aurkako demanda jarri zuten, bere babesean porrot egin zuelako. 1993an, Floridako Estatuko Batzar Legegileak gertakarien txostena eskatu zuen. Ondorioz, Florida Estatu Batuetako lehen estatua izan zen, arraza-indarkeriaren ondorioz bizirik atera zirenei eta haien ondorengoei kalte-ordainak ematen. Rosewood filma, 1997an grabatua eta John Singletonek zuzendua, sarraskiaren kontakizuna da. 2004an, estatuak Rosewood Floridako ondare-monumentu izendatu zuen.
Edward Osborne Wilson
Biodibertsitatea, biofilia edo soziobiologia bezalako terminoen sortzailea, Wilson doktoreak The Encyclopedia of Life (EOL) ekimena jarri zuen abian, zientziak ezagutzen dituen 1,9 milioi espezieei buruzko informazioa jasotzen duen datu-base globala sortzeko helburuarekin. Gaur egun, ezagunak diren espezie ia guztiei buruzko informazioa biltzen du plataformak. Organismoaren ezaugarriei, neurriei, elkarreraginei eta bestelako datuei buruzko biltegi digital ireki eta bilakor honek nazioarteko 300 bazkide baino gehiago ditu mundu osoko erabiltzaileek Lurraren bizitzaren ezagutzarako sarbidea izan dezaten. Bere aldetik, Wilson doktoreak 420 inurri espezie berri baino gehiago aurkitu eta deskribatu zituen.
Ibilbidea
1956tik 1996ra, Wilson Harvardeko fakultatean aritu zen. Inurrien taxonomo gisa hasi zen eta beraien mikroeboluzioa ulertzen lan egin zuen. "Ziklo taxonomikoaren" teoria garatu zuen.
1955ean doktoretza amaitu eta gero, soilik 26 urteko adinarekin, Wilson bere lehenengo doktorego lan zuzentzeak egiten hasi zen. William Bossert matematikariarekin lankidetzan aritu zen eta feromonen bidez inurrien komunikazioaren izaera kimikoa aurkitu zuen. 1960ko hamarkadan Robert MacArthur matematikari eta ekologo handiarekin lankidetzan aritu zen espezieen orekaren teoria garatzen. 1970eko hamarkadan, berak eta Daniel S. Simberloff-ek teoria hori Florida Keys-eko manglare uharte txikietan probatu zuten. Intsektu espezie guztiak desagerrarazi zituzten eta espezie berrien birpopulazioa ikusi zuten. Wilson eta MacArthur-en "The Theory of Island Biogeography" liburua testu ekologiko arrakastatsua eta klasikoa bihurtu zen.
Chuck Schuldiner
Biografia
Charles Michael «Chuck» Schuldiner Long Islanden jaio zen, New Yorken (AEB), 1967ko maiatzaren 13an. Judu jatorriko familia batean, si senide zaharrago batzuk izan zituen: Frank eta Bethann. Familia hau Floridara joan zen bizitzera 1968an.
Edward Osborne Wilson
Ibilbidea
Aldi berean, 1950eko eta 1960ko hamarkada hauetan, Wilsonek funtsezko eginkizuna izan zuen ekologia kimikoaren eremu berria garatzeko. Hainbat kolaboratzailerekin batera inurri feromonen hizkuntzaren zati handi bat landu zuen, eta Harvard Unibertsitateko William H. Bossert-ekin komunikazio kimikoaren propietateen lehen teoria orokorra sortu zuen. Landare eta mikroorganismo guztiak, baita animalien gehiengoa ere, seinale kimikoen bidez komunikatzen direnez, lan honen garrantzia izugarria izan da.
Chuck Schuldiner
Biografia
Anaia Frank hil zen istripuz hamasei urte besterik ez zituenean eta Chucken gurasoek gitarra oparitu zioten une latz hura gainditzen laguntzeko xedean. 9 urteko haurra zen oraindik eta gitarra klasikoa jotzen ikasten hasi zen, baina ez zuen asko iraun, ez baitzitzaion asko gustatu. Gurasoek ez zuten amore eman eta gitarra elektrikoa erosi zioten hurrengoan eta hura bai izan zen Chucken gustuko; gau eta egun praktikatu zuen, bere logelan edo garajean, eskola eta gitarra besterik ez zuen egiten gazteak.
Lehen eraginak Kiss eta Billy Idol izan zituen. New Wave Of British Heavy Metal izan zen gero arreta piztu ziona: Iron Maiden, Venom, Diamond Head eta abar. Azkenetako eraginak, berriz, thrash metalaren esparruan aurkitu zituen, Slayer edo Possessed tarteko. Amaren ustez, musika oro zuen gogoko, country edo rap alboratuz. Jazz, rock progresibo edo musika klasikoa ere gustuko zituen, gero Death bandan txertatuko zituenak.
Edward Osborne Wilson
Ibilbidea
1971an, "The Insect Societies" liburua argitaratu zuen inurri, erle, liztor eta termitak bezalako intsektu sozialen biologiari buruzkoa. 1973an, Wilson "Intsektuen komisarioa" izendatu zuten Zoologia Konparatuaren Museoan. 1975ean, "Sociobiology: The New Synthesis" liburua argitaratu zuen, intsektuen portaeraren inguruko teoriak ornodune i eta, azken kapituluan, gizakiei aplikatuz. Lan hau Animalien Portaerarako Nazioarteko Elkartearen ofizialei eta kideei egindako inkesta batean, historia osoko animalien jokabideari buruzko libururik garrantzitsuena bezala sailkatu zen, eta gaur egun soziobiologiaren eta haren ondorengo psikologia ebolutiboaren fundazio testutzat hartzen da. 1978an "On Human Nature" argitaratu zuen, biologiak giza kulturaren bilakaeran izan zuen rola jorratuz. Liburu honi esker bere lehen Pulitzer saria eskuratu zuen. 1981ean, Charles Lumsdenekin kolaboratu ondoren, "Genes, Mind and Culture", gene eta kulturen arteko eboluzioaren teoria argitaratu zuen. 1990ean zientziaren historia osoaren maisulan handienetako bat kontsideratzen den "The Ants" liburua argitaratu zuen, Bert Hölldoblerrekin batera idatzia. Honekin bere bigarren Pulitzer saria irabazi zuen.
Chuck Schuldiner
Biografia
Ez zitzaion eskola gaizki joan, baina asko aspertzen zen eta horregatik, gerora damutu bazen ere, utzi egin zuen.
Edward Osborne Wilson
Ibilbidea
1990ean, Stefan Cover eta John Tobin-ekin batera, Peruko Puerto Maldonado hiritik gertu dagoen hektarea bat baino gutxiagoko lursail batean, toki bakarrean aurkitutako inurri kopuru handienaren errekorra ezarri zuen, guztira 275 espezie aurkituta. Handik gertu, Tambopata Erreserba Nazionalean, zuhaitz bakar batean Wilsonek 26 generotako 43 inurri espezie identifikatu zituen, Britainia Handiko uharte guztietan orduan ezagutzen ziren inurri kopurua baino zenbaki handiagoa, eta horrek ekosistema neotropikaletan dagoen aniztasun ekologiko izugarria ulertzeko asko lagundu zuen.
Hamarkada horretan "The Diversity of Life" (1992), "Naturalist" (1994) eta "Consilience: The Unity of Knowledge" (1998) lan handiak argitaratu zituen.
Chuck Schuldiner
Biografia
Droga gogorren aurka agertu zen beti, bai eskaini zituen elkarrizketetan, baita hainbat abestitan ere (Living Monstrosity da adibideetako bat, ama kokainomano bat duen haurraren adikzioaz ari dena).
Edward Osborne Wilson
Erretiroa eta biodibertsitatea zaintzeko konpromisoa
1996an, Wilsonek Harvardeko Unibertsitatetik erretiratu zen ofizialki. Geroztik, han jarraitu zuen irakasle emeritu eta entomologiako ohorezko komisario kargua betetzen eta beste liburu garrantzitsu asko idatzi zituen.
1970eko hamarkadaren amaieratik 2021an hil zen arte, Wilsonek mundu mailako biodibertsitatearen kontserbazioan jardun zuen, ikerketan lagundu eta sustatuz. 1984an Biophilia argitaratu zuen, gizateriak ingurune naturalarekiko duen erakarpenaren oinarri ebolutibo eta psikologikoa aztertzen zuen lana. Lan honek biofilia hitza popularizatuzuen, eta horrek eragina izan du kontserbazio-etikaren forma modernoan. 1988an Wilsonek BioDiversity liburukia editatu zuen, gaiari buruzko AEBetako lehen konferentzia nazionalaren aktetan oinarrituta, eta biodibertsitate terminoa ere sartu zuen hizkuntzan. Lan honek eragin handia izan zuen biodibertsitatearen azterketen eremu modernoa sortzeko.
2011an, Mozambikeko Gorongosa Parke Nazionaleko erreserba basatira eta Ozeano Bareko hego-mendebaldeko Vanuatu eta Kaledonia Berriko artxipelagoetara zuzendu zituen espedizio zientifikoak. Wilson Amerikako Historia Naturalaren Museoa, Conservation International, The Nature Conservancy eta World Wildlife Fund bezalako erakundeen kontseiluetan parte hartu izan du, eta New Yorkeko Lorategi Botanikoko, Columbiako Unibertsitateko Earth Instituteko eta Columbiako Unibertsitateko Lurra Institutuko aholkulari garrantzitsu bat izan da, besteak beste.
Chuck Schuldiner
Biografia
1986ko urtarrilean, Chuckek Slaughter bandan jo zuen bolada batean, baina berehala itzuli zen hasierako taldera.
Edward Osborne Wilson
Erretiroa eta biodibertsitatea zaintzeko konpromisoa
Wilson bere egunen amaiera arte Lexingtonen (Massachusetts) bizi izan zen, bere emazte Irenerekin.
Uharteko biogeografiaren teoria
Ekologiako lan garrantzitsuenetako bat (Robert May ekologo entzutetsuaren hitzetan, "ekologian argitaratutako obrarik garrantzitsuena"), RH MacArthur eta EO Wilson-en (1967) The Theory of Island Biogeography-k uharte edo biotopo isolatu batean espezieen banaketari buruzko teoria berri bat azaltzen du. Egileen arabera, dauden espezieen kopurua espezie etorkinen eta kolonizatzaileen eta bertako espezieen arteko oreka dinamiko baten ondorioa da, uhartearen azaleraren araberakoa. Kume asko sortzen dituzten eta haien zaintzan gutxi inbertitzen duten animaliak (r-estrategak) eta kume gutxiago sortzen dituztenak baina bizitzako lehen urteetan zaintzen dituztenak (K-estrategak) bereizten zituzten, ingurunearen egonkortasunaren arabera.
Ideia Wilsonek eta bere orduko ikasle zen Daniel Simberloffek (gaur egun Tennesseeko Unibertsitateko irakaslea) probatu zuten Florida Keys-eko mangladi uharte txikietan egindako esperimentu batean. Lanak ekologia modernoaren oinarriak ezarri zituen, laku, baso eta beste habitatetako aniztasun biologikoari buruzko iragarpenak egiteko eta kontserbazio-biologiarako erabil baitaiteke habitat jakin batean zenbat desagertze gerta daitezkeen aurreikusteko aukera ematen baitu. Stuart Pimm Duke Unibertsitateko kontserbazio-biologoak "kontserbazioaren biologiaren oinarrizko printzipiotzat" jo zuen lana.
Chuck Schuldiner
Biografia
Geroago, Leprosy atera zuten. Rick Rozz izan zen gitarra, Terry Butler baxua (egia esan, kredituetan horrela jarri bazuten ere, Chuck berak egin zuen baxua) eta Bill Andrews bateria.
Edward Osborne Wilson
Soziobiologia, sintesi berria
1975ean Wilson-ek Sociobiology lana argitaratu zuen, Eboluzio Biologikoaren Teoria Sintetikoaren barnean konpondu gabeko arazo problematiko bati modu orokorrean (holismoa) jorratzen duen sintesi berria. Lan hau bakterio kolonialetatik hasi eta primateetaraino, gizakiak barne, gizarteen bilakaera eta antolaketa jorratzen duen lehena izan zen. Ordura arte ikuspegi hori jaso jabekoa zen. Soziobiologiak azaldu du altruismoa existitzen dela, igortzen duen gizabanakoaren geneei mesede egiten dielako. Soziobiologiak hautespen naturalak norbanakoarengan eta ez taldearengan jarduten duela proposatzen du.
Chuck Schuldiner
Biografia
1990ean, Spiritual Healing atera zuten eta James Murphyk hartu zuen Rozzen lekua.
Death bandak lan berritzaile bat atera zuen gero: Human. Aldaketa handia zekarren albumak, estilo teknikoago bat, progresiboago bat, eta Chucken trebezia handia zen nabarmen. Bandak gehiago sakondu zuen bide hori eta ondorengo lanetan garbi geratu zen: Individual Thought Patterns, Symbolic eta The Sound of Perseverance.
Chuck Schuldinerrek gitarra jo zuen Voodoocult proiektuan, Jesus Killing Machine albumean. Berarekin izan ziren Slayer-eko Dave Lombardo edo Kreator-eko Mille Petrozza.
Chuckek Control Denied izeneko heavy metal banda sortu zuen eta The Fragile Art of Existence atera zuten 1999an.