cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mexiko
Erliebea
Beste mendikate batek, Zeharkako Sumendi-ardatzak, alderik alde zeharkatzen du Mexikoko hegoaldea, eta goi-ordokia mugatzen du hegoaldetik. Jatorri bolkanikoko mendikate horretan daude Mexikoko mendi garaienak: Pico de Orizaba (5.636 m), Popocatépetl (5.462 m), Iztaccihuatl (5.286 m) eta Nevado de Toluca (4.577 m). Inguru horietan lurrikarak izateko eta sumendiak pizteko arrisku handia dago. Hori guztia dela-eta, Mexikoko erdi eta iparraldeko lur gehienak garaiera handian daude.
Ekialdeko itsasbazterra zabala eta zuzena da, zelaia eta hareatsua; mendebaldekoa, berriz, estutuz doa iparraldetik hegoaldera, zelaia da eta, tarteka, zimurragoa. Bi penintsula daude Mexikon, Kalifornia Behereko penintsula ipar-mendebaldean eta Yucatán penintsula hego-ekialdean. Kalifornia Behereko penintsula luze meharra da, eta bere luzera osoan mendiek alderik alde zeharkatzen dute (Cerro de La Encantada, 3.069 metro); mendebaldeko itsasbazterreko erdialdean zabalgune bat du, ia osorik El Vizcaíno basamortuak hartzen duena. Penintsularen eta kontinentearen artean Kaliforniako golkoa edo Cortésen itsasoa dago. Yucatan penintsula ia itsasoaren mailan dagoen kare-harrizko ordoki zabal bat da, Mexikoko golkoa eta Karibe itsasoa bereizten dituena.
Tehuantepec istmoa muino txikiez osatua dago, eta adituen ustez, Ipar Amerikaren eta Erdialdeko Amerikaren arteko muga naturala da. Istmotik ekialdera Sierra Madre de Chiapas mendilerroa eta Guatemalan barrena sartzen diren Soconuscoko mendiak (Tacaná sumendia, 4.093 metro) daude. Hegoaldeko itsasaldearen norabide berean Hegoaldeko Sierra Madre eta Sierra Madre de Oaxaca daude, Zeharkako Sumendi-ardatzetik Balsas ibaiak bereizten dituena. Ozeano Barean, itsasaldetik 725 bat kilometro mendebaldera, sumendi jatorriko Revillagigedo uhartedia dago.
Klima
Klimari dagokionez alde handiak daude lurraldean toki batetik bestera, Mexikoko klima eragile askoren mendean baitago. Kantzer tropikoak bitan banatzen du lurraldea ia erdi-erditik eta, beraz, klima epela dagokio iparraldeari eta tropikala hegoaldeari. Oro har, iparraldean eta erdialdean alde handiak izaten dira urte sasoi batetik bestera; hegoalde tropikalean, berriz, ez dago ia aldaketarik; ipar-mendebaldea idorra da, oso negu hotzak eta oso uda beroak ditu; Mexikoko goi-lautadan, bai neguak, bai udak, samurrak izaten dira. Bestalde, garaiera alde handiak daude herrialdean, eta klima ere aldatuz doa garaieraren arabera; mendi garaien arteko bailaratan mikroklimak sortzen dira.
Ozeano Barearen eta Ozeano Atlantikoaren eragina ere handia da zenbait tokitan. Ozeano Bareko eta Mexikoko golkoko uren beroak haize hezea eta, ondorioz, euria dakar udan zehar; lurralde beroetan euri sasoiak luze iraun dezake baina toki gehienetan ekainetik urria arte izaten da euria; hala ere alde handiak daude toki batetik bestera: Chiapasko goi-ordokietan euria 5.000 milimetrotik gora izan daiteke urtean, ekialdeko itsasaldean 2.500 milimetro, eta 200 milimetro baino gutxiago Bolsón de Mapimí sakonunean, Sonorako basamortuan eta Kalifornia Beherean; gehienetan euri erauntsiak izaten dira, laburrak eta indar handikoak, kazkabarrarekin batera askotan.
Zortzi klima mota bereizten dira Mexikon, klima tropikal euritsuaren eta mendi gailurretako klima polarraren artean baina, laburbildurik, klima ezaugarri nagusi arabera, era honetara sailka daiteke herrialdea:
Landaredia
Landaredia klima motaren eta garaieraren araberakoa da eta, oro har, urriagoa da iparraldera ahala. Iparraldeko, ipar-mendebaldeko eta erdialdeko lurralde idorretan kaktusa, henekena eta mandioka hazten dira batez ere. Hegoaldean eta ekialdean, Yucatán penintsulan eta mendebaldeko itsasaldean oihan tropikala eta sabana tartekatzen dira. Hego-erdialdeko eta Sierra Madre mendietan pinu, izei, zedro, arte eta haritz zuhaiztiak daude. Mexikoko hegoaldeko itsasaldean mangladiak daude.
Kolonaurreko garaia
Amerikako lehen gizakiak ipar-ekialdeko Asiatik iritsi ziren, Bering itsasartean barrena, duela 30.000 urte baino gehiago. Aztarna arkeologikoek erakusten dutenez, duela 8.000-10.000 urte ehiztari-biltzaileak bizi ziren Mexikoko lurraldean. Ondoko milurtekoetan, bertako landare batzuk etxekotzea lortu zuten, hala nola artoa, kuia eta babarruna. Eguneroko janaria ziurtaturik, gizakiak sedentario bilakatu eta lehenbiziko herrixkak sortu ziren. K. a. 1500ean, buztinezko tresnak eta iruditxoak egiten zituzten.
X. mende amaieratik aurrera, Aro Postklasikoa hasi zen. Militarismoa izan zen garai horren ezaugarri nagusia, eta hiriak gotortu ziren. Zibilizazio ugariren goraldi eta beheraldia gertatu zen, hala nola tolteka, zapoteka eta mixtekena. XIII. mende hasieran, aztekak iritsi ziren Texcoco aintzirako uharteetara (alegia, egungo Mexiko Hiria dagoen lekura). Uharte horietako batean Tenochtitlán hiria sortu zuten, denborarekin agintegune nagusi bilakatu zena. 1376an, monarkia ezarri zuten; Acamapichtli izan zen lehen erregea. Gizarte egitura konplexua zuten: aristokraziak bere esku zituen kargu administratiboak, erlijiosoak eta militarrak; merkatarien taldeak auzitegi, jainko eta elkarte propioak zituen; herritar xeheak nekazaritza eta eskulangintzatik bizi ziren; eta mailarik apalenean esklaboak zeuden. XVI. mende hasierarako, aztekek menderaturik zeuzkaten erdialdeko Mexikoko gainerako herriak, eta zergak ordainarazten zizkieten: kakao, kotoia, artoa, lumak, metal eta harri baliotsuak, maskorrak eta jaguar larruak. Mendean hartutako hiriek soldaduak eta esklaboak ere eman behar izaten zizkieten, baina aztekak ez ziren sartzen hiriko barne arazoetan
Espainia Berria
1518. urtean Diego Velázquez Kubako gobernariak espedizio bat bidali zuen Mexikora Hernán Cortésen (1485–1547) gidaritzapean. 1519an Cortések Veracruz hiria sortu zuen, eta bere kabuz, ez baitzuen lurraldea konkistatzeko baimenik, aurrera jarraitzea erabaki zuen. Txalkalteka indiarren laguntzaz, azteken inperioaren hiriburuan, Tenochtitlanen, sartu zen 1519ko azaroaren 8an. Moctezuma azteken buruzagiak harrera ona egin zion Cortési baina honek preso hartu eta Espainiaren aginpidea onartzera behartu zuen. Velázquezek gudaroste bat bidali zuen Cortés preso hartzeko eta Kubara eramateko aginduarekin, eta Cortés gudaroste hari aurre egitera joan zen bitartean Tenochtitlango aztekak matxinatu egin ziren. Hala, Tenochtitlanera itzuli zirenean aztekek gogor eraso zieten. Espainiako gudarosteak, Tlaxcalan babesturik, indarrak batu eta handik gutxira, 1521eko abuztuaren 13an, aztekak menderatu eta hiriburua suntsitu zuen. Han bertan hiri berri bat eraiki zuten, Mexiko. Horrela 300 urteko aginte espainiarra ezarri zen. Mexiko Hiria Espainia Berriko erregeordetzako hiriburu bihurtu zen, Espainiar Inperioko lehen hornitzailea, herrialde populatuena eta Ipar Amerika, Karibe eta Filipinetako aginte gunea. Horrela, Mexikoko gizarte oinarria garatzen joan zen, bertako eta europar kulturen nahasketa berezia sortuz.
1522an Karlos I.a Espainiako erregeak kapitain jeneral eta Espainia Berriaren gobernari izendatu zuen Cortés, 1527an Audiencia izeneko gobernu erakundea sortu zen, eta 1534an Espainia Berria erregeorde baten aginpidean geratu zen. Espainiarrak Guatemala eta Honduras konkistatzera abiatu ziren, eta iparraldera ere, zilar meak aurkitu zirenetik batez ere, zabaldu ziren. Konkistatzaileek eta agintariek zibilek nahiz elizgizonek lan gogorretara behartu zituzten indiarrak. Horrek, eta espainiarrek eramandako eritasunek indiarren artean sortutako izurriteek, urte gutxiren buruan, asko urritu zuten hango biztanleria. Lehenagoko zibilizazioa eta erlijioa desagertu ziren. Espainiako kolonizatzaileak lur eta aberastasun guztien jabe egin ahala liskarrean hasi ziren. Veracruzeko portuaren bidez metal bitxiak, artilea eta hango beste gai batzuk esportatzen ziren. Espainia Berriak XVIII. mendean zehar izan zituen urterik oparoenak, baina aberastasuna espainiarren, elizgizonen eta goi mailako kriolloen eskuetan geratu zen, erdi mailako kreoleen eta herri xehearen (indiarren, mestizoen eta mulatoen) kaltetan.
Independentzia
Frantziako Iraultzaren ideia berrietan oinarriturik, Ipar Amerikako Estatu Batuen independentziak bihotz emanik, eta Napoleonen inbasioak Espainian (1808) eragin zuen krisiaz eta aginpide ezaz baliaturik, sortu ziren independentziaren aldeko lehen higikundeak. Mexikoko burgesiak, José de Iturrigaray erregeorde liberalaren laguntzaz, gobernu batzorde bat eratu zuen, baina kontserbadore ahaltsuek hura indarrez desegin eta erregeordea Espainiara alde egitera behartu zuten. 1810ean, Miguel Hidalgo apaizak nekazariz osatutako gudaroste bat antolatu zuen; Guadalajaran gobernu bat eratzea lortu zuen, esklabotasuna debekatu eta indiarrei lurrak itzultzea agindu zuena, baina 1811ko uztailean preso hartu eta fusilatu zuten. Handik gutxira, José María Morelos apaizak hartu zuen bizirik zirauen matxinadaren buruzagitza; 1813an, Apatzinganen, kongresoa eratu eta konstituzio bat onartu zuen, baina 1815ean Texmalakan preso hartu eta hil zuten. Haatik gerra ez zen amaitu. 1820an Espainian liberalek aginpidea lortzeak independentziaren aldeko jarrera hartzera eraman zituen goi mailako kreole kontserbadoreak, erregimen berriarekin militarren eta elizgizonen eskubideak arriskuan baitzeuden; hala, Vicente Guerrero gerrillaren buruzagiak eta Agustin de Iturbide jeneral espainiarrak independentzia hitzartu zuten Igualan, 1821eko irailaren 28an, Kordobako hitzarmenean gauzatu zena. 1824ko urriaren 4an kongresuak errepublika federala onartu zuen, eta Guadalupe Victoria jenerala izendatu zuten Mexikoko Estatu Batuetako lehen lehendakari (1824–29).
Hurrengo urteetan ekonomiaren egoerak txarrera egin zuen, istiluak izan ziren liberalen eta kontserbadoreen artean, indiarrak matxinatu egin ziren eta estatu kolpeak izan ziren. Santa Anna jeneralaren lehendakaritzapean (1833–53) Texas Mexikotik bereizi zen (1845) eta, horren ondorioz, gerra piztu zen Estatu Batuen eta Mexikoren artean; Guadalupe Hidalgo Itunean (1848) Mexikok Texas, Kalifornia Garaia eta Mexiko Berria galdu zituen, eta, gero, lurralde gehiago saldu zizkien Estatu Batuei hamar milioi dolarren truke. Abertzaleen haserrea zela eta Santa Annak Mexikotik ihes egin ondorengo urteetan, liberalen artean Benito Juárez indiar zapotekak ospe handia irabazi zuen; 1857an lehendakari hautatu zuten eta, elizaren eta kontserbadoreen gogoz kontra, konstituzio laiko eta aurrerakoi bat jarri zuen indarrean, hiru urte iraun zuen gerra ekarri zuena. Juárezek bere agintaldian administrazio, hezkuntza eta justizia guztiz eraberritu zituen. Elizaren ondasunak nazionalizatu eta erlijio ordenak debekatu zituen. Aginpide eragilea eta justiziako eta legegintzako aginpideak bereizi zituen. Nekazaritzaren erreforma abiatu zuen, eta kanpo zorra ez ordaintzea erabaki zuen. Aitzakia horretaz baliatuta Espainiak, Britainia Handiak eta Frantziak gudarostea bidali zuten. Frantsesek hiriburua hartu zuten 1863ko ekainaren 11n, eta Maximiliano Habsburgokoa (Maximiliano I.a, 1864–67) ezarri zuten enperadore. Iparraldean Juárezek bere indarra mantendu zuen eta 1867an liberalek enperadorea preso hartu eta fusilatu zuten.
Porfirio Díazen diktadura eta Mexikoko Iraultza
Benito Juárez lehendakaria hil ondoren, Porfirio Díaz jeneralak hartu zuen aginpidea (1877–1911), 1880–1884 bitartean Manuel Gonzálezi utzi zion denboran izan ezik. Haren aginpidean industrializazioa abiatu zen Mexikon, errepideak eta burdinbideak egin ziren, barne-merkataritza sendotu zen eta nazioarteko eginbeharrak bete ziren; hala ere, ustelkeria hedatu zen estatuan, eta aberatsen eta herri xehe behartsuaren eta alfabetatugabearen arteko aldea gero eta handiagoa zen. Hirietan erdi mailako klasea eta langileria sortzeak, lur banaketaren eta aldaketa politikoaren aldeko eskaerak, eta 1907ko krisi ekonomikoak gogor astindu zuten diktadura.
1911n nazio osoko nekazariak Pancho Villa eta Pascual Orozcoren, eta Emiliano Zapataren gidaritzapean matxinatu egin ziren. Díaz diktadoreak aginpidea utzi behar izan zuen eta hurrengo hauteskundeetan Madero hautatu zuten lehendakari. Erreformak ordea ez ziren gauzatu eta Villa, Orozco eta Zapata hari oldartu zitzaizkion. 1913an Victoriano Huerta jeneralak estatu kolpe bat eman eta Madero hilarazi zuen. Iraultzaileek bat egin zuten Huerta aginpidetik kentzeko (1914), baina handik gutxira elkarren kontra hasi ziren borrokan; Villak eta Zapatak, elkar harturik, Venustiano Carranzari aurre egin zioten, baina honek, Alvaro Obregónen laguntzarekin, menderatu zituen. 1917an Carranzak konstituzio aurrerakoi bat egin zuen: herritarren eskubideei, lanari eta lurraren jabegoari buruzko erreforma, irakaskuntzaren sekularizazioa, ondasunen nazionalizazioa. Erreforma, ordea, ez zen gauzatzen eta Zapata berriro matxinatu zen, baina 1919an hil zuten. 1920ko hauteskundeetan Obregón hautatu zuten lehendakari (1920–24), eta iraultza armatua amaitutzat jo zen.
PRI eta azken urteak
1920. urteaz geroko sistema politiko berrian, hots, alderdi bakar bateko eta lehendakariaren aginpideko demokrazian, erakundeak sortu eta finkatu ziren, aginpide militarra, politikoa eta ekonomikoa zentralizatu ziren, militarren ahalmena murriztu eta hezkuntza bultzatu zen. Lázaro Cárdenas lehendakariaren agintaldian (1930–1934) hasi ziren iraultzan aldarrikatutako erreformak gauzatzen; burdinbideak eta petrolioaren ustiapena nazionalizatu ziren, elizaren eta estatuaren arteko harremanak hobetu ziren eta bakea sendotuz joan zen. 1950. urtetik aurrera industria bizkor hazi zen, eta horrek gizarte egituraren aldaketa handi bat ekarri zuen.
1988ko hauteskundeetan Carlos Salinas de Gortari hautatu zuten lehendakari. Estatu enpresak pribatizatzea izan zen Salinasen lehenengo lana. 1991n Merkataritza Librerako Ituna izenpetu zuen Mexikok Estatu Batuekin eta Kanadarekin, eta hitzarmen hori 1994an jarri zen abian. Hala sortu zen munduko merkataritza libreko eremurik handiena. Eremu hori sortzea eta pribatizazioak aurrera eramatea izan ziren Mexikoko ekonomia indartzeko Salinasek hartu zituen neurri nagusiak. 1993an Mexikoko gobernuak industrien % 80 saldu zuen, eta inflazioa % 15etik % 10era jaitsi zuen. Hala ere, ez zen neurri eraginkorrik hartu atzerriko zorra gutxiagotzeko. 1994. urtearen hasieran, Nazio Askapenerako Gudaroste Zapatistako (EZLN) talde batek Mexiko hegoaldeko lau herri hartu zituen mendean, Chiapas estatuan. Hauek ziren talde haren eskakizun nagusiak: autonomia, lurrak indigenei itzultzea, demokrazia antolatzea, indigenei osasun eta hezkuntza zerbitzuak ematea. Hala ere, Mexikoko gudarosteak berehala bereganatu zituen lurralde haiek.
1994ko abuztuan Ernesto Zedillo irabazi zituen lehendakaritzarako hauteskundeak. Zedillo PRI alderdiko (Alderdi Iraultzaile Instituzionala) kide zen. Mexikon izan den finantza krisi larrienetako bati egin behar izan zion aurre Zedillok: nazioarteko laguntza ugari izan zuen eta pribatizazio neurriak hartu behar izan zituen. Bien bitartean, Chiapas hegoaldeko matxinadak agerian utzi zuen indigenek bizi zuten egoera larria eta beren eskakizunak entzutera behartu zuen gobernua. 1997ko legebiltzarrerako hauteskundeetan, PRIk gehiengo absolutua galdu zuen diputatuen ganberan, eta oposizioko alderdi nagusiek, PANek (Ekintza Nazionaleko Alderdia) eta PRDk (Iraultza Demokratikoaren Alderdia) hain zuzen, indartu egin zuten kongresuan ordu arte zuten lekua. PRIk, 68 urte aginpidean egon ondoren, gehiengoarekin jarraitzen bazuen ere senatuan eta Mexikoko udal nagusietan ere gehiengoa mantentzen bazuen ere, hauteskunde horien ondoren, hitzarmen ugari izenpetu behar izan zituen kongresuko oposizioko alderdiekin. Hala eta guztiz ere, gobernuaren eta indigenen arteko egoera larriagotu egin zen Altos de Chiapas lurraldean. 1997ko abenduaren 22an tzotzil etniako 45 indigena hil zituzten Acteal udalerrian indar paramilitarrek. Hildako gehienak emakumeak eta umeak ziren. Gobernazioko idazkari Emilio Chuayffetek eta estatuko gobernadore ordezkari Julio Ruiz Ferrok dimisioa eman behar izan zuten gertakizun larri haren ondorioz.
2000an, Ekintza Nazionaleko Alderdiak eta Alderdi Berdeak bat eginik aurkeztu ziren hauteskundeetara eta Vicente Fox Errepublikako presidente aukeratu zuten. 71 urtean lehen aldia zen PRI alderdikidea ez zen norbait lehendakaritzara iristen zena. 2006an, krisian murgildu zen Mexiko, urte hartako hauteskundeetako gizarte polarizazioaren eraginez, eta liskar eta istilu handiak izan ziren hautagaien artean. Alde txikiz bada ere, Felipe Calderónek lortu zuen lehendakaritza.
Politika
Mexiko errepublika federala da. Errepublikako presidentea da estatuburua eta gobernuburua. Legebiltzarra (gaztelaniaz: Congreso de la Union) ganbera bikoa da: Senatuak (Camara de Senadores), 128 kide ditu, 6 urterako aukeratzen direnak; eta Diputatuen Ganberak (Cámara de Diputados) 500 kide, hiru urterako hautatuak.
Banaketa administratiboa
Mexiko 31 estatu eta barruti federal batean banaturik dago.
Biztanleria
2015ean, Mexikok 119,5 milioi biztanle zituen, 61 biztanle kilometro koadroko dentsitatearekin. Beti ere, alde handiak daude estatu batzuetatik besteetara; Mexiko Hirian (5.960 biztanle kilometro koadroko 2010ean), eta inguruko estatuetan (Aguascalientes, Guanajuato, Mexiko, Morelos eta Tlaxcala, 150 biztanletik gora kilometro koadroko) dago dentsitaterik handiena, eta ipar-ekialdeko Hego Kalifornia Beherea (8,6 biztanle kilometro koadroko), Durango, Chihuahua eta Sonoran txikiena. Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %26,9 dira, 15-24 urte bitartekoak %17,5, 25-54 urte bitartekoak %40,8, 55-64 urte bitartekoak %7,6 eta 65 urtetik gorakoak %7,1. Bizi itxaropena 75,9 urtekoa da, 73,1 urtekoa gizonezkoena eta 78,8 urtekoa emakumezkoena (2016ko zenbatespenak).
Nekazaritza guneetan bizibidea nekez atera daitekeenez, eta nahiz eta hirietan ere irabazpiderik ez izan, jende asko hirietara joan da, (2017an biztanleen %79,8 hirietan bizi zen), batez ere, Mexiko Hirira, Monterreyra eta Guadalajarara, eta azken urteetan iparraldeko industria hirietara (Tijuana) eta turismoguneetara (Cancún). Mexikoko hiriburua munduko hiririk jendetsuena da, eta aldirietan txabola auzo handiak daude, oinarrizko azpiegiturarik ere ez dutenak. Biztanleriaren hazkunde tasa oso handia zela ikusirik, jaiotza tasa kontrolatzeko neurriak hartu behar izan zituen gobernuak, eta horrela lortu zuen hazkundea geldiaraztea (%1,1 2017an). Bestalde, mexikar asko Estatu Batuetara joan izan da lan eta bizi baldintza hobeen bila; gaur egungo kalkuluen arabera, 38 milioi mexikar edo mexikarren ondorengo bizi dira Estatu Batuetan. Desberdintasun nabarmenak daude eremu batzuen eta besteen artean, giza garapena adierazten duten adierazleei dagokienez; badira Alemaniaren mailako eremuak, eta baita Burundiren mailaz gorago iristen ez direnak ere. Gizarte arazo nagusietako bat narkotrafikoa da eta horri loturiko delinkuentzia da.
Banaketa etnikoa
Mexikoko biztanleriaren %65 mestizoak dira, %18 amerindiarrak, %16 zuriak eta %1 bestelakoak. Estatuak ez ditu talde etnikoak inongo era zehatzetan zenbatzen. Herri Indigenen Garapenerako Komisioak (CDI) 65 talde etniko hartzen ditu aintzat, hizkuntzaren arabera sailkatuak. Talde handienak nahuatlak (2.445.969 lagun 2000. urtean), maiak (1.475.575), zapotekak (777.253) eta mixtekak (726.601) dira. Yucatán (%59), Oaxaca (%48), Quintana Roo (%39), Chiapas (%28), Campeche (%27), Hidalgo (%24), Puebla (%19), Guerrero (%17), San Luis Potosí (%15) eta Veracruz (%15) estatuak dira amerindiarren ehunekorik handienak dituztenak.
Erlijioa
2010eko zenbatespenaren arabera, katolikoak % 82,7 dira, ebanjelikoak % 5, beste kristauak % 5 inguru, eta erlijio gabeak % 4,7. Erlijio askatasuna dago.
Historia
Bi aldi nagusi izan dira Mexikoko ekonomiaren garapenean: lehena, 1940-1973 urteen bitartean, estatu-sozialismoan eta sektore pribatuan oinarritua; bigarrenak, aldiz, 1973-1976 bitartekoa, hidrokarburo hobi garrantzitsuen aurkikuntza izan zuen oinarri. Horrek goitik behera aldatu zuen Mexikoko ekonomia eta, aldi berean, herrialdea nazioarteko bankuekin zorretan gerarazi. Diru laguntzen bidez, enpresa publiko eta pribatuetarako ekipo ondasunak inportatzen ziren, eta bere politika soziala ordaintzen zuen; baina petrolioaren prezioa jaitsi zenean, inflazio izugarriari eta gehiegizko zorrari aurre egin behar izan zion (1982). Susperraldia ere esanguratsua izan zen, ordea: bere zorra hiru alditan hitzartzea lortu zuen, Morgan planaren barruan lehenbizi (1988) eta Brady planaren barruan ondoren (1990).
1994 aren amaieran eta 1995 aren hasieran, banku krisi larria izan zen. Inflazio altuak, batetik eta, bestetik, 30.000 milioi dolar inguruko defizitak eragin zuten. Ondorio larriak izan zituen gizartean, nekazari inguruetan batez ere, eta langileen % 20 arautu gabeko ekonomian aritzea ekarri zuen. Bill Clinton Estatu Batuetako lehendakariak, beste hainbat herrialde eta erakunderekin batera, Nazioarteko Diru Funtsa eta Munduko Bankuarekin besteak beste, nazioarteko laguntza ahalegina jarri zuen abian: 50.000 milioi dolarreko mailegua eman zioten Mexikori. Horrez gainera, Ernesto Zedillo presidenteak enpresa publiko nagusiak pribatizatu zituen: burdinbideak, petrokimika- eta elektrizitate-lantegiak eta aireportuak.
Nekazaritza
Langileen % 13,4k nekazaritzan ziharduen 2011n (BPGaren % 3,8). 1917–1980 bitartean egin zen erreformak nabarmen indartu zuen nekazaritza. Hala ere, nekazaritza ekoizpena eurialdien araberakoa da eta, horrezaz gainera, herrialdea, oro har, oso lehorra da. Hala ere, bere oinarrizko beharrak asetzeaz gainera, zenbait gai esportatu ere egiten ditu Mexikok: artoa, garia, garagarra, arroza, kafea, kotoia, azukre kanabera, fruituak eta barazkiak.
Mexikoko lurraldearen % 23 basoek osatua da. Urte askoan, zuhaitz mozketa ez da arautu baina, azkenean, arau oso zorrotzak onartu behar izan ditu Mexikoko Gobernuak gai horren inguruan. Herrialdeak basoko gai ugari lantzen ditu, besteak beste, zura, gomagoxoa, erretxinak eta kina.
Meatzaritza
Antzina, Mexikoko meatzari konpainia gehienak atzerritarrak ziren. Hala ere, 1960ko hamarkadan konpainia horiek eta gobernuak ahalegin handiak egin zituzten industria sektore hori nazionalizatzeko, eta konpainia horietako kapital gehiena mexikarra da gaur egun. Petrolioa da ustiatzen den mea nagusia; Veracruz, Tabasco, Campeche eta Chiapas estatuetan ustiatzen da batez ere. Zilarra ere garrantzizko gaia da, eta Mexikoko estatu guztietan dago gainera. Urrea, kobrea, burdina, fluorita, beruna, zinka, sufrea, manganesoa eta tungstenoa ere ugariak dira.
Industria
Mexikoko industria Latinoamerikako aurreratuenetako bat da. Eskualdeko lehen labe garai modernoa Monterreyn eraiki zen, 1900ean. 1980ko hamarkadaren bukaeratik aurrera, lantegi berri gehienak errepublikaren iparraldean osatu ziren, muntatze lantegiak gehienbat (maquiladorak). Lantegi horietan inportatutako piezak muntatzen dira eta, ondoren, esportatzeko gaiak sortzen. Horrez azgainera, Estatu Batuetako zenbait enpresak diru asko inbertitu du azken urteetan ibilgailu motordunak eta kontsumorako bestelako gaiak ekoizten dituzten lantegietan. Industria nagusiak hauek dira: makinak eta elektronika, petrolio findegiak, galdak, elikagaiak biltzeko lantegiak, paper eta kotoi ekoizleak, ehungintza, beira, zeramika eta larrua.
Merkataritza harremanak
Industria da sektore nagusia Mexikoko ekonomian, eta sektore horrek biltzen ditu, hain zuzen, esportazioen hiru laurdenak. Mexikok merkataritza harremanak ditu Estatu Batuekin, Japoniarekin, Alemaniarekin, Brasilekin, Kanadarekin, Frantziarekin eta Espainiarekin. Turismoa, mugako merkataritza, atzerriko inbertsioak eta Estatu Batuetan lanean diharduten mexikarren diru igorpenak garrantzizko diru sarrerak dira Mexikon.
Mexikar muralismoa
Muralismoa mexikar margolaritzan eman zen mugimendua da. Mugimenduak 1920 eta 1960 bitartean izan zuen garai garrantzitsuena, ondorengo artista mexikarrengan ere eragina izan zuen arren. Bere oinarri politikoengatik da ezaguna, batez ere Marxismoaren eragina jaso zuen eta Mexikoko iraultzaren ondorengo egoera politiko eta sozialarekin zerikusia izan zuen. Irakastea zuen helburu. Edozein arraza edo klase sozialeko pertsonak ikusi zezakeen toki publikoetan margotzen zuten. Momentuko egoera sozial eta politikoa eta herriaren historia deskribatzen zuten. Ezagunak dira, batez ere, Diego Rivera, David Alfaro Siqueiros eta José Clemente Orozco.
Gizateriaren ondarea
UNESCOk Mexikoko 34 leku izendatu ditu Gizateriaren ondare; Amerikako lehen postuan dago arlo horretan, eta munduko zazpigarrenenan.
Kirola
Mexikoko Itzulia 1948tik 2016ra egin da. Ez da urte guztietan egin. Laurent Fignon itzulia irabazi zuen,1993ean.
Shuichiro Yoshizaki
Shuichiro Yoshizaki (吉崎 修一郎, 1980ko irailaren 7a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Taupont
Taupont (bretainieraz Talbont) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Martin Rezabal
Martin Rezabal Irazusta, ezizenez Olaso (Aia, Gipuzkoa, 1962) gipuzkoar bertsolari ohia da.
Ibilbidea
Baserrian jaioa, txikitatik irratian bertsoak entzun zituen eta Aian izaten ziren bertso saioetan ere izan zen. Soldadutzan hasi omen zen bertsoak kantatzen. Luis Otamendi, Nikolas Zendoia eta Joxe Mari Lertxundirekin bertsotarako koadrila osatu zuen. Tolosako bertso eskolan ere ibili zen.
1991. urtean Gipuzkoako Bertsolari Txapelketan finalista izan zen, lau kanporaketa jokatu ondoren , eta zazpigarren egin zuen. Hurrengo bi Txapelketa Nagusitan ere hartu zuen parte.
Cnemaspis kolhapurensis
Cnemaspis kolhapurensis Cnemaspis generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.
Lajedo do Tabocal
Lajedo do Tabocal Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Théhillac
Théhillac (bretainieraz Tehelieg) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Hertník
Hertník Eslovakiako udalerri bat da, Bardejoveko barrutian kokatuta. 17,97 km²ko azalera du eta 1018 biztanle 2017ko datuen arabera.
Rolex Tower
Rolex Tower (arabieraz: برج روليكس), Arabiar Emirerri Batuetako Dubai hirian eraikitzen ari den etxe orratz bat da. 235 metro eta 63 solairu dauzka eta 2010ean amaitzea espero da.
Brogaig
, 'Brògaig', Eskoziako Highland eskualdeko kostaldeko udalerri txiki bat da, Skye eta Lochalsh barrutian. Skye uhartearen iparraldean dago, Trotternish penintsulan, eta Staffin eta Stenscholl udalerrietatik hurbil.
Rolex Tower
Skidmore, Owings and Merrill arkitekto taldeak diseinatu zuen.
Phalangeriformes
Phalangeriformes normalean possums bezala ezagutzen martsupialiako ordena Diprotodontia goiordena bat dira. endemikoa Australia, Ginea Berria eta Sulawesi martsupial arboreal dira.
Daubèze
Daubèze Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Daubèze udalerrian erroldatutako biztanleak 151 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 70 etxebizitza zeuden, 56 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 14 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 70etxeak ziren. 56 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 9 etxek hitu gela zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 36 etxek bost zituzten. 41 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 33 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 84 ziren, horien artean 72 aktiboak ziren eta 12 inaktiboak ziren. 72 pertsona aktiboetatik 69 lanean zeuden (36 gizon eta 33 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 12 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Guilin
Guilin (txinera sinplifikatuaz: 桂林; pinyinez: Guìlín), Txinako hego-ekialdeko hiria. Guangxi eskualde autonomoan kokatutako prefektura-mailako hiria da. Guztira, 1.340.000 biztanle inguru dauzka (2007ko erroldaren arabera), eta 27.809 kilometro koadroko azalera.
Daubèze
Ekonomia jarduerak
2007an herrian zegoen saltoki bakarra ostalaritza eta jatetxe enpresa batena zen.
Guilin
Oso paisaia ederrak daude inguruetan, higadurak guztiz jandako kare-haitz tontor ugari eta ura nonahi. Txinako pinturaren historian, Guilingo paisaia inspirazio-iturri izan da pintore askorentzat. Turismogune garrantzitsu bihurtu da azken urte hauetan.
Daubèze
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Daubèze udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Guilin
VI. mendean sortu zen hiria, eta budismoaren gune garrantzitsua izan zen VII. mendean. Garai hartako monasterio ugari daude hirian.
Daubèze
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Hiromitsu Horiike
Hiromitsu Horiike (堀池 洋充, 1971ko maiatzaren 24a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Tokyo.
Lauenen
Lauenen Suitzako udalerria da. Berna kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Theix
Theix (bretainieraz Teiz) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Tribolonotus ponceleti
Tribolonotus ponceleti Tribolonotus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Mirante (Bahia)
Mirante Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Charleston konderria (Hego Carolina)
Geografia
Charleston konderriak 351,719 kilometro koadro ditu. Horietatik 114,453 ura dira. Beste 237,266 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 99,57 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 350,209 pertsonetatik 236,137 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 18,877 dira. 103,479 beltzak edo afroamerikarrak. 838 amerikar natiboak ziren eta 246 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 4,660 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 471 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 4,378 pertsonek kokatzen zuten.
Le Tour-du-Parc
Le Tour-du-Parc (bretainieraz Tro-Park) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.
Beñat Gaztelurrutia
Beñat Gaztelurrutia Munitxa (Abadiño, 1976) bertsolari bizkaitarra da.
Biografia
Bertso munduan eskolartekoetan hasi zen eta Bizkaiko txapelduna izan zen txikien mailan aurrena eta gazte mailan ondoren. 1997an Bertoslari Txapelketa Nagusian hartu zuen parte eta 1998an Bizkaiko Txapelketako finalista izan zen. Seigarren egin zuen.
Euskalgintzan ere aritu da. Durangoko Plateruena Kafe Antzokiaren eragiletako bat izan zen. Lanku Kultur Zerbitzuak sortzen lagundu zuen eta gaur egun arduraduna da eta Gerediaga Elkarteko kudeatzailea ere bai.
Andropadus importunus
Andropadus importunus Andropadus generoko animalia da. Hegaztien barruko Pycnonotidae familian sailkatua dago.
Bualintur
, 'Buaile an Todhair', Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Skye eta Lochalsh barrutian. Skye uhartean dago, Loch Brittle aintziraren iturburuan.
Subligny (Yonne)
Subligny Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Subligny udalerrian erroldatutako biztanleak 484 ziren. Familiak 192 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 76 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 227 etxebizitza zeuden, 192 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 22 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 219 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 192 etxebizitza nagusietatik 173 bere jabearen bizilekua ziren, 17 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 36 etxek hiru zituzten, 61 etxek lau zituzten eta 89 etxek bost zituzten. 165 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 77 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 109 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 344 ziren, horien artean 247 aktiboak ziren eta 97 inaktiboak ziren. 247 pertsona aktiboetatik 230 lanean zeuden (125 gizon eta 105 emakume) eta 17 langabezian zeuden (13 gizon eta 4 emakume). 97 pertsona inaktiboetatik 36 erretiraturik zeuden, 29 ikasten zeuden eta 32 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Subligny udalerrian 201 unitate fiskal zeuden, 509,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.557 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 iturgina eta 1 higiezinen agentzia.
2000. urtean Subligny udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kazuo Ishiguro
Sir Kazuo Ishiguro (カズオ・イシグロ edo 石黒 一雄) japoniar jatorriko idazle britainiarra da. 2017an Literaturaren Nobel Saria eman zioten.
Takeshi Aoi
Takeshi Aoi (青井 健, 1977ko abuztuaren 5a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Kazuo Ishiguro
Biografia
Sei urte zituela joan zen Britainia Handira. Kenteko Unibertsitatean ikasi ondoren, sormen-idazketan doktoratu zen East Angliako Unibertsitatean, Malcolm Bradbury idazlea irakasle zen ikastaldean.
1980an, zenbait ipuin eta artikulu argitaratu zituen aldizkarietan. 1982an argitaratu zuen lehen nobela: A Pale View of Hills  ("Muinoetako argi margula"). Eleberri horri esker, Winifred Holtby saria irabazi zuen. The Remains of the Day (1989, "Egunaren hondarrak") nobelak laudorio ugari jaso zuen, eta Booker saria irabazi zuen. Lan horretan, maiordomo ingeles baten oroitzapenak kontatzen dira lehen pertsonan, tonu harro eta erreprimituan, eta agerian gelditzen da zer-nolako kostua izan duen zerbitzari-bizitzak. Miresmen handia sortu zuten ingeles kutsu erabatekoa duten kontatzeko erak eta pertsonaiek, xehetasun historikoen ikerketa zorrotza dutela oinarrian. 1993an, James Ivoryk izen bereko filma egin zuen nobela horretan oinarrituta, eta ospe handia izan zuen filmak. Hurrengo eleberriak harrituta utzi zituen kritikariak; izan ere, The Unconsoled (1995, "Nahigabetua") lanak ez zuen aurrekoarekin batere zerikusirik, Kafka gogorarazten duen eta amets gaiztoa dirudien kontakizun luze, surrealista eta argumenturik gabea baita. Orduz geroztik, When We Were Orphans (2000, "Umezurtz ginela"), Never Let Me Go (2005, "Ez iezadazu sekula utzi alde egiten") eta The Buried Giant (2015, "Erraldoi lurperatua") idatzi ditu. 2010ean, film bat egin zuen Mark Romanek zuzendariak, azken eleberri horretan oinarrituta. 2021ean Klara and the Sun (Klara eta eguzkia) argitaratu zuen.
Takeshi Aoi
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako FC Tokyo.
Anantara Towers
Anantara Towers (arabieraz: أنانتارا أبراج), Arabiar Emirerri Batuetako Dubai hirian eraikitzen ari zen etxe orratz egitasmo bat da. Hiru dorrez osatuta dago, Anantara Hotel dorrea, 234 metro eta 45 solairukoa, eta beste bi etxebizitza eta bulego dorre.
Nakheel Properties da sustatzailea, eta 2008tik eraikuntza etenik dago.
Tribolonotus pseudoponceleti
Tribolonotus pseudoponceleti Tribolonotus generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.
Basinagre errota
Basinagre errota Turtziozko izen bereko auzoan dagoen errota da.
2001eko abenduaren 14an, Eusko Jaurlaritzak monumentu izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.
Deskribapena
Basinagre errota presa bidezko errota hidraulikoa da eta ditugun lehenengo aipamenak XVIII. mendekoak dira. Errota, maiorazko handien antzera, etxebizitza eta produkzio-toki zen aldi berean eta honako hauek osatzen zuten: 1830.ean desagertu zen burdinola, errotari atxikitako errotariaren gela eta XVIII. mendeko baserri barrokoa, aspaldiko administratzaile baten jauregi bihurtutako dorretxea dena.
Azpiegitura hidraulikoaren osagaiak: a) Presan 20 metro ditu luzeran, arrapala mailakatua du eta kanpo aldea hormigoizkoa da. Ataka metalezko txapazkoa da, katea batetik zintzilik dago eta egurrezko tornu bat du goian presaren hegaleko arroketako hozka batzuetan sartuta. b) Ubidea ibaiaren ezker aldean sortzen da eta antepararaino 365 metroko luzera du. Lurrean egindako ubidea da eta 1,5 metroko zabalera du, gutxi gorabehera. Hasiera eta akaberarako tarteetan lurzoroaren kontra egindako harlagaintzezko fabrika erakusten du. Ibilbidearen erdi alde inguruan zubi txiki batek gurutzatzen du ubidea eta bi gainezkabide ditu, bietako bat atakatik oso hurbil. c) Errotaren anteparak oin irregularra du eta gainontzean baino estuagoa da aho aldean. 14,50 luzera eta 5,8 zabalera du eta 1,3 metroko lodierako hormak ditu. Fabrika hareharrizko harlanduzkoa da, ondo landua eta ondo zaindua dago. d) Estolda edo anteparatik datorren uraren presioa jasotzen duten errotarriak dauden tokia garaua ehotzeko gelaren azpian dago eta errotaren barrutik ikus daiteke ondo. Estoldak tunel bat eratzen du errotarako bide azpian eta tunelaren ganga landugabeko harri irregularrez egindako puntu erdiko arku lakarra da.
Errotaren osagarriak: a) Eraikinak neurri txikiko oin errektangeluarra du, altueran txiki samarra den oin bakarra eta, sarrera dagoen fatxadarekiko paralelo egindako isurialde bakarreko estalkia du, teila arabiarrez egindakoa. Errota harlangaitzez egina dago edo harlangaitzezko fabrikaz egina dago eta eskantzuak harlanduzkoak dira; oro har, itxura pobrea du inolako apaingarri edo dekoraziorik ez duelarik. Sarrera nagusia errotarako bidearen hegalean dago eta ipar-mendebaldera ematen du.
Errotara sartzeko dagoen ate bakarra egurrezkoa da eta ipar-mendebaldeko fatxadan dago; fatxada hori bidearekiko perpendikularra da. Ipar-mendebaldeko fatxada erabat itsua da. Atzeko aldea sarrerako oin planoa baino gorago dagoen anteparak ezkutatzen du eta zulo bat du egina ura errotara heldu dadin. Hego-ekialdeko fatxada beste eraikin batekiko mehelina da.
Barrutik, eraikinak ehotzeko-gela besterik ez du, banaketarik ez duen espazio bakarra da eta eskuin aldean sarrerako ateari jarraitzen dion zerbitzu-pasilloa du eta ezker aldean, toki gehiago okupatuz, harri parea duen bankua.
b) Makineriaren osagaiak: Harriak kareharrizkoak dira eta bi errota biribil pixka bat ganbilak direnak, habetzanak eta bolantea ditu. Habetzana errota estatikoa da, hormigoiez finko jarritakoa. Bolantea transmisioko ardatz bertikaletik mugitzen da eta bira egiten du habetzanaren gainean. Harri biek ziztada edo ildaska txikiak dituzte eginda eta bolanteak ezkutuan daude gutxi gorabehera 40 zentimetroko altuera duten egurrezko koroa edo hauts-babes hexagonalak estaltzen dituztelako. Bolantea goitik behera ere mugi daiteke garaua zenbat eho erregulatzeko. Harriak muntatu eta aldatzeko egurrezko beso bat ere kontserbatu izan da.
Tobera bakoitzari eusten bi egitura osagarri daude aldamio modura jarrita eta hor bertan dago karraka ere jarrita. Karrakak, arranak eta soka fin batek osatzen duten egiturak toberaren azpiko aldean kokatuta dagoen kaxa mugikorra jo eta okertu egiten du. Modu honetan hauts-babes eta errotaren begian isurtzen den garaua erregulatzen da.
Sekzio lauangeluarrea eta 3,25 metroko luzera duten haritz-egurrezko goitik beherako ardatz bik lotzen dituzte tortokiak eta bolantea. Ardatz edo zuhaitz bakoitzak metalezko gurpil hidraulikoa du bere barrenean. Ardatzen oinarria "Quicio" izeneko brontzezko elementu batean landatuta dago.
Basinagre errotak ondo kontserbatu ditu bere osagaiak eta funtzionatzeko behar diren azpiegitura guztiak mantendu ditu, material osagarriak barne. Guzti horrengatik erroten funtzionamenduaren erakusgarri da, izan ere, gaur egun desagertuta dagoen eta bakarrik sinbolikoki dirauen jarduera ekonomikoaren erakusgarri, Euskadiko herri askoren historia industrial eta sozialaren zati bat.
Mateo Burgos
Frai Mateo Burgos Moraleja (Valladolid, 1548 - Sigüenza, 1611ko urtarrilaren 24a) gaztelar elizgizona izan zen.
Frantziskotarra, Margarita Austria-Estiriakoaren aitor-entzulea izan zen. 1600. urtean Iruñeko apezpiku bilakatu zen eta, gero, Juan Cardonaren ordez erregeorde bitartekari.
Banzhaf-en adierazle
Banzhaf-en botere adierazlea talde batek botu bidez hartzen diren erabakitzeko egoeretan erabiltzen den botere adierazlea da da. Politikan erabili ohi da adierazle hau, talde politikoen indarra bere mende dituzten botu kopuruek baino hobeto adierazten baitu.
Banzhaf-en adierazlea kalkulatzeko, koalizio irabazle guztien zerrenda eman behar da eta hauetako bakoitzean erabakior diren talde guztiak ezartzen dira. Koalizio irabazle batean, talde erabakiorrak bere boturik gabe koalizioa irabazle suertatuko ez litzatekeela eragiten dutenak dira. Talde bati dagokion Banzhaf-en adierazlea, koalizio irabazle guztietan talde guztiak erabakiorrak diren aldi guztietatik, taldea erabakiorra den aldi kopuru erlatiboa da.
Pethia phutunio
Pethia phutunio Pethia generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Banzhaf-en adierazle
Adibidea
Udal batean talde ezberdinek duten botu kopuruak azaltzen dira jarraian:
A:4 B:3 C:2 D:1
Gehiengoa 6 botuz lortzen da.
Koalizio irabazleak, bakoitzean talde erabakiorrak azpimarratzen direlarik, hauek dira:
AB, AC , A BC, AB D, AC D, BCD , ABCD
12 egoera erabakiorretatik, Ari 5, Bri 3, Cri beste 3 eta Dri bakarra dagozkie. Beraz, Banzhaf-en adierazleak 5/12=%42, %25, %25 eta %8 dira hurrenez hurren. Aipagarria da B eta C taldeek botu kopuru ezberdina eduki arren, botere berdina dutela adierazleak emandako emaitzen arabera, botu kopurua boterearen adierazgarri ez delako seinale.
Nilo Peçanha (Bahia)
Nilo Peçanha Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Lanuza (leinua)
Lanuza Espainiako jauntxo dinastia da, Juan de Lanuza II.ak sortua. Lanuzarrek Aragoiko Epaile Nagusien kargua bere esku izan zuten urte askotan: jaunen eta aberatsen arteko istiluak eta erregeen eta aitonen semeen artekoak konpontzeko ardura zuten.
Cherokee konderria (Hego Carolina)
Cherokee konderria (Cherokee County) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Gaffney da. 2010eko zentsuaren arabera 55,342 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Cherokee konderriak 102,869 kilometro koadro ditu. Horietatik 1,171 ura dira. Beste 101,698 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 53,8 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 55,342 pertsonetatik 42,971 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,032 dira. 11,214 beltzak edo afroamerikarrak. 129 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 308 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 49 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 665 pertsonek kokatzen zuten.
Florencia Raggi
Florencia Raggi, jaiotzaz María Florencia Marinovich (Buenos Aires, 1972ko urriaren 29a) argentinar modeloa eta aktorea da. Nilda Raggi aktore eta zuzendariaren alaba da.
Modelo ibilbidea
Ikuskizunen munduan hasi zuen bere ibilbidea, bigarren mailako ikastetxean zegoela. Hogei urte zituenean, Argentinako top modeloa zen, Ricardo Piñeiroren agentziaren parte. 23 urterekin pasabideak utzi zituen eta bete-betean interpretazio munduan sartu zen. Besteak beste, Julio Chávez, Raúl Serrano, Cristina Moriera eta Bob Andewrekin ikasi zuen.
1994an, Nicolas Reittok bere Nico programarako elkarrizketa egin ondoren, gidariaren deia jaso zuen, gau horretan bertan ateratzera gonbidatzeko. Hortik aurrera ez ziren gehiago banandu, elkarrekin bizi eta ezkondu egin ziren. Bi seme-alaba izan zituzten: Renata eta Frantzisko.
Aktore ibilbidea
Hasieran, Poliladron telesailean parte hartu zuen, eta gero, Pol-kak Carola Casini protagonistakide izateko deitu zuen. Gero Milady nobelan lehen aldiz protagonista izan zen. Horren ondoren, Primicias, Tiempo final, Mujeres asesinas, Mitos, Un año para recordar eta Mujeres de nadie, Malparida, Ciega a citas eta antzeko programetan parte hartu zuen.
Antzerkian, artearen komedia-obra batekin hasi zen, Pailazo inperialak lanarekin, eta, ondoren, La señorita de Tacna (Norma Aleandro, Cinco mujeres con el mismo vestido eta El regreso del tigre (Luis Brandoni eta Patricio Contrerasekin batera).
Zineman La antena (Esteban Sarpir-en sari askoduna) filmean parte hartu zuen, eta gero Hunabkú (Pablo Césarrena), Cómplices del silencio (Stefano Incertirena) eta Tres deseos (Vivian Imar eta Marcelo Trottarena) filmetan parte hartu zuen.
Italiako eta Argentinako Cómplices del silencio koprodukzioan egindako lanagatik, aktore onenaren saria jaso zuen Cinema dello Strettoko Mostran (Sizilia), eta Arte Zinematografikoen Akademiak Errebelazio izendatu zuen, Tres deseosen egindako lanagatik.
Eritze (Itza)
Eritze Nafarroa Garaiko kontzejua da, Itza udalerrikoa; Eritzebeiti eta Eritze Itza ere deitzen zaio, Atetz haraneko Eritzetik bereizteko. Gulibarrekin batu baino lehen, Itza zendeako kontzeju nagusia zen; gaur egun ere udalerriko burua da. 47 biztanle zituen 2020an.
Ayutthayako Erresuma
Ayutthayako Erresuma (อาณาจักรอยุธยา) siamdar erresuma izan zen, 1351 eta 1767 artean iraun zuena. Ayutthaya atzerritar merkatarientzako leku aproposa izan zen, hasieran txinatar, vietnamdar, portugaldar, indiar, japoniar, korear eta persiarrentzat eta, geroago, espainiar, herbeheretar, ingeles eta frantziarrentzat. Hauek Ayutthaya hiriburuko harresietatik gertu bere herrixkak sortu zituzten.
XVI. mendean, atzerritar merkatari hauen esanetan, Ekialdeko hiririk handienetariko eta aberatsenetariko bat izan zen. Narai erregearen (1656–1688) Gorteak lotura estuak zituen Luis XIV.a Frantziakoarenarekin eta, honen enbaxadoreen esanetan, Ayutthaya hiriak Parisaren antzeko tamaina zuen.
1550 inguruan, Erresumak zenbait hiri-estatu basailu zituen Malaysiako penintsulan, Sukhothain, Lan Nan, Birmanian eta Kanbodian. Hedapen honi esker, historiografian garai honi batzuetan "Ayutthayar Inperioa" diete.
La Canonja
La Canonja Kataluniako udalerria da, Tarragonès eskualdean eta Tarragonako probintzian dagoena. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 5.184 biztanle zituen. 7,32 km²-ko azalera du.
Historia
La Canonja Tarragonès eskualdeko udalerria izan zen 1964 urtera arte, orduan Tarragonako udalerriko zati izatera pasa zen. Udal entitate deszentralizatu izendatu zuen Kataluniako Generalitateak. 2010eko apirilaren 15ean Kataluniako Parlamentuak bere osotasunean La Canonjaren indepentziaren alde bozkatu zuen, honela udalerri bat osatuz eta Tarragona udalerritik bananduz.