cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Euskal Herriko irratia
Interferentzi gerra
Baina, bestetik, Francoren gobernuak 1941ean sortutako Servicio de Interferencia Radiadak barnealdetik egiten zituen interferentziak zeuden. Interferentzia hauetako batzuk Donostiako Andia kaleko Telegrafoen eraikinetik zetozen. Interferentziek sortutako igortzeko zailtasunak handiak izaki, Euzkadi Irratiaren arduradunek erabaki zuten pairatzaile huts izateari laga eta beraiek interferentziak sortzera igarotzea Euskadin diktadorearen oniritziaz lanean ari ziren irrati igorgailuei zuzendurik. Hala, 1948ko uztailaren 18an Radio San Sebastianen emankizunak interferentziak egitea lortu zuten, eguerdiko hamabietan, Arantzazuko Santutegian ospatutako meza nagusiaren emanaldia amaitu ondoren. Egun horretatik aurrera interferentzia ekintzak errepikatuz joan ziren, sarri samar, eta aipatzeko modukoak dira frankismoak antolatutako “hauteskundeak” zirela-eta 1948ko azaroan eginikoak.
Zailtasun ekonomikoak
Maila ekonomikoan, berriz, Euzkadi Irratiaren finantzaketa-zailtasunek zerikusia izan zuten egoitza aldatu beharrarekin, Mugerretik Donibane Lohizuneko Villa Briseis era aldatu baitzen 1949an; hauez gain, ezinbesteko kostuak zeuden, berriro material teknikoa jarri beharra eta mantentze, erredakzio, lokuzio eta administrazio lanetan ari ziren langileenak. Erbesteko Eusko Jaurlaritzak berak diru kontuetan zuen egoera kaxkarraren eraginez, 1947aren erdialdean Jose Maria Lasartek, Eusko Jaurlaritzaren Gobernazioko sailburuak, Joseba Rezolari idatzi zion, azpimarratuz Radio Euzkadirekiko interesa berpiztu beharra zegoela, nahikoa barrena jota baitzegoen seinalea hartzeko etengabeko zailtasunengatik; izan ere, lortutako emaitzek oso zerikusi txikia zuten eskatzen zuten giza zein diruzko baliabideekin.
Baina, zailtasunak metatzen ari zirelarik, baziren aldeko faktore batzuk ere, hala nola emankizun batzuek lortutako arrakasta, beste irrati igorgailu batzuen gainean zertutako interferentzien eraginkortasuna, eta Francoren gobernuaren kezka erreakzioak eta jazarpena bera; beraz, Euzkadi Irratia, Eusko Erresistentziako Gudarien deia-k jarraitu zuen horrelako proiektu garrantzitsu batek behar zituen borrokarako eta zailtasunak gainditzeko espirituari eusten.
Presio diplomatikoak
Horregatik, azpimarratzekoa da Francoren gobernuak etengabeki Frantziako gobernuaren aurrean egin zuen presio politiko eta diplomatikoa, Euzkadi Irratiaren jarduerak geraraz eta galaraz zitzan; presio horren osagarri gisa, barnean bizi ziren irrati igorgailuaren laguntzaileek jazarpena eta atxiloketak pairatu zituzten.
Frantziako gobernuari Euzkadi Irratia itxi zezan eginiko presio politikoak areagotu egin ziren 1949az geroztik, igorgailua Mugerretik Ziburura aldatu zen urtean, alegia. Espainiako gobernuak igorgailua ixtea eskatuz Frantziako gobernuaren aurrean izapidetutako komunikazio diplomatiko eta txosten teknikoak ugari izan arren, Jose Antonio Agirre lehendakariaren beraren zuzeneko gestioek ahalbidetu zuten Bidault jaunak, Segurtasuneko zuzendari nagusiak alegia, 1949ko urriaren 23an baimena ematea, idatziz, Euzkadi Irratiak emankizunak Ziburutik egiteko.
Barneko zailtasunen eta kanpoko presioen aurkako etengabeko borroka-egoera hau 1954ko abuztura arte luzatu zen; orduan, Kanpo Arazoetako ministro Mendés France eta Barne Arazoetako ministro François Miterrand zirela, frantziar gobernuak Euzkadi Irratiaren behin betiko ixtea agindu zuen. Orduan ez ziren ezertarako izan François Mauriac poeta eta kazetariak irratia ixtea eragozteko egin zituen gestioak, ezta Agirre lehendakariak emankizunak atzera abiarazteko eginiko ahaleginak ere.
Venezuelako oihanetik
Joseba Rezolak, Euzkadi Irratiaren erbesteko lehen aldi honen bultzatzailea izaki, ez zuen proiektua utzi harik eta, EGIko gazte belaunaldi berri baten eskutik, irratia berpiztu zen arte Amerikako lurretan, Venezuelako oihan tropikalaren bihotzean, Caracastik 50 km-ra.
Lehenbiziko emankizunak 1965eko uztailaren 10ean egin zituzten. Igorketa eta irismenari buruzko lehenbiziko kalkulu teknikoek Mendebaldeko Europa osora ongi iristeko aukera jasotzen bazuten ere, bidean topatutako zailtasunak asko eta asko izan ziren.
Joseba Rezolak berak defendatzen zuen moduan, hiru ziren euskaraz eta gaztelaniaz 1965ean Venezuelako oihanean berpiztutako Radio Euzkadi, La Voz de la Resistencia Vasca – Euzkadi Irratia, Eusko Erresistentziarako Gudarien deia irratiaren programazioari eutsi behar zioten zutabeak: Demokrazia, Erresistentzia eta Eusko Jaurlaritza. Eginkizun hori xede, Euzko Gudariak Gera ren oinarrizko notak eta orduko lehendakari Leizaolaren mezua emanez, Euzkadi Irratiaren inaugurazioko emankizuna 1965eko irailaren 15ean izan zen.
Euskal erresistentziari frankismoaren aurkako borrokan zerbitzua eskaintzeko borondate ezin sendoagoaz, eta antolamendu egonkor eta iraunkorraz, erresistentzia horretatik gai baitzen zailtasun tekniko, ekonomiko eta politiko guztiei aurre egiteko, Euzkadi Irratiak bizirik eutsi zion itxaropenaren suari, abertzaletasunaren ideien aldeko eta frankismoaren aurkako borrokan, Franco 1975ean hil eta gero ere.
Venezuelako oihaneko emankizunak 1977an eten ziren betiko. Apirilaren 30ean izan zen. Jose Antonio Agirre lehendakariak, gerra zibilaren zurrunbiloan, Bilbon Euzkadi Irratiaren uhinen bidez Gernikako sarraskia eta genozidioa salatu eta berrogei urtera, hain justu.
Euskararen errebindikazioa
Euskal irrati zabalkundean 40ko hamarkadan zehar izandako beste gertakizun aipagarri bat Arantzazuko Santutegiaren inguruan izan zen, meza santuaren igandeko emanaldia Unión Radio San Sebastiánen entzuleentzat hasi zenean; Radio Bilbaoren entzuleentzat, berriz, San Bizente elizako meza ematen zuten. Radio San Sebastián 1946ko uztailean hasi zen emankizun horiekin, Donostian Gipuzkoako Batzar Eukaristikoa ospatu eta hilabetera. Zenbaitek emanaldi biak alderatu zituen. Jesus Dacusak Bizkaitik, Getxotik hain justu, bere lehentasunak argi eta garbi azaldu zituen, Arantzazuko Frantziskotarren Komunitatearen Agiritegi Historikoan gordeta dagoen gutun honen testuan ongi ikusten den moduan:
“Lerro hauen helburu nagusia (...) nire zorionik beroena ematea da, igande eta jaiegunetako meza nagusian bikain kantatzen duzue eta; izan ere, irratiz entzuten ditut mezak. Beheraxeago Bilbao entzuten da, San Bizenteko meza, baina sekulako aldea dago gauza guztietan, ahotsetan, harmonian, gustuan eta zuek daukazuen bestelako guztian. Gainera, ebanjelioa hain ondo eta hain modu praktikoak predikatzen digun Aita ere zoriondu behar dut.”
Gainera, Radio San Sebastiánek Arantzazuko Santutegitik egiten zituen erlijio-emanaldien inguruan, 40ko hamarkadaren amaiera aldean gutun bidezko eztabaida bat egon zen, eta nahiz garai hartako hedabideetan islarik izan ez, eliza barruan eragin zuen kezkarik. Ia ia latin hutsean egiten zen meza haietan, egiazko komunikazio ekintza bakarra meza emaileen prediku edo sermoiak ziren, eta meza irratiz ematekoa zela eta, beti beti gaztelaniaz egiten zituzten. Font Andreu gotzain katalana donostiar bikariotzara heldu orduko, bere bulegoan honako idazki hau jaso zuen, Tolosako fededun batek igorria:
«Asko eta asko dira bere gaixotasuna, adina edo elbarritasuna dela eta, eta dagokien elizatik oso urrun daudela eta, erlijio urtearen garai honetan praktikatzen den gogo jardunetara joaterik ez duten erlijio-sineste sendoko pertsonak. Horixe da, esate baterako, nire ama gaixoaren kasua, bizitza osoan zehar erlijio-praktika sendo eta sarrikoa izan duelarik, orain ezinezkoa zaio etxetik irtetea, dagoeneko laurogeita hamar urte baditu-eta.
Pertsona horietako batzuentzat ez dago, neurri batean, arazorik irratiari esker. Ez dakizu ondo nolako pena ematen didan, bere desirarik onenaz irratira hurbildu... eta entzuten duena ulertzen ez duenean. Zenbat aldiz entzuten ote diot esaten, tristeziaz beterik, euskaraz noski: zein penagarria den niretzat eta beste askorentzat iespirituzko kontsolamendurik batere ez edukitzea, hain zuzen gehien behar dugunean, nire azken egunetan nagoenean... eta inork ez du hartzen gogoan gugana jotzea, dena gaztelaniaz egiten dute eta. Esaten didazue sermoiak ederrak eta jardunaldietako hitzaldiak interesgarriak direla...baina ez ditut ulertzen, ez dira guretzat. Ez dago urteen eta sufrimenduen pisua arindu dezakeen ezer. Zergatik ez da Eliza gurekin gogoratzen?».
Rogy
Rogy Frantziako udalerria da, Somme departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Euskal Herriko irratia
Euskararen errebindikazioa
“A. Zaindari estimatua: Duela egun batzuk emakume batek bisita egin zidan, eta eskatu ea zerbait egin nezakeen Arantzazutik igandeetan irratiz ematen duten meza eta sermoia euskaraz eta gaztelaniaz izan daitezen. Bere desiraren alde argudiatu zuen adineko pertsona asko daudela, gaztelaniaz ez dakitenak eta baserrietan bizi direnak, gaixorik daudelako edo oso urtetsuak direlako parrokiara joaterik ez dutenak eta, beraz, Jainkoaren hitza entzutearen kontsolamendua ez dutenak.
Zuen iritzira jartzen dut eskari hau, nire aldetik adieraziz oso arrazoizko eta egingarri ikusten dudala, gaztelaniazko emanaldia ere mantenduz gero.
Radio San Sebastiánek, ordutegi aldaketa batzuekin eta zuzeneko emanaldien eta grabaziorako aukeren eskakizunekin lotutako beste zenbaitekin, igandeko meza emanaldiak mantendu zituen, baita emisorea SER, Sociedad Española de Radiodifusión Katearena izatera igaro eta gero ere; aipatu kate horrek aldatu egin zuen 1927az geroztik Espainiako lehenbiziko irrati-kate pribatua izan zen eta Bilbon eta Donostian irrati elkartuak zituen Unión Radio haren izena. Eta urte batzuk gero Gasteizen txanda izan zen, Radio Vitoria SER Katearen programazio diziplinaren mendean geratu zenean, eta akordioak 1985 arte iraun zuen, hain zuzen EITB Irrati Taldea sortu eta Eusko Jaurlaritzak ordura arte Gasteizko Aurrezki Kutxaren jabetzakoa izandako Radio Vitoria erosi zuen arte.
Rogy
Biztanleria
2007an Rogy udalerrian erroldatutako biztanleak 140 ziren. Familiak 45 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 29 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Euskal Herriko irratia
Errealitate berrietara zabaltzea. 50 eta 60ko hamarkadak
Irratiak espazio berriak bereganatu zituen, espazio fisiko berriak, eta beraz baita gizarte presentzia ere. Hala, toki guztietara laguntzen zigun adiskide zintzo hori izan zen, inguratzen gaituen airean gurekin bizi den atze-soinu hori, musikazko girotze hori azken batean. Euskal irrati-espektro elektrikoan irrati-igorgailu batzuk hasita zeuden euskara erabiltzen 50eko hamarkadako programazioan, nahiz oso modu apalean izan.
Baldintza tekniko, sozial eta politiko berriak
Epe berri horretako beste gauza erabakigarri bat Uhin Ertaineko tokiko irrati igorgailuak Maiztasun Modulatuko igoregailu bihurtzea izan zen; azken hau 1958tik aurrera hasi zen gertatzen.
Maiztasun modulatua
Stockholmeko Irrati Zabalkundearen Nazioarteko Itunak, 1952an izenpetutakoak, irrati-espektro elektrikoaren 81 kanal esleitu zizkion, guztira, espainiar estatuari, irrati zabalkundeko Maiztasun Modulatuko emankizunetarako. Emankizunen teknika berria zen, Bigarren Mundu Gerran iparramerikarren armada eta irrati zabalkundeak garatu eta landua, eta nabarmen hobetzen zuena emankizunen kalitatea, batez ere estereofonia sartu zenez geroztik. Maiztasun Modulatuko emisoreen ezarpenak, estereofoniaren estandarizazioak eta Bell konpainiaren eskutik 1954an merkatuan transistorea, hargailu mugikorra alegia, sartu izanak irauli egin zuen irratiaren panorama Iparramerikan, eta handik mundu osora zabaldu zen fenomenoa, oso denbora epe laburrean zabaldu ere.
Emankizun-teknologia berriak, Maiztasun Modulatuak, konpondu egiten zuen, besteak beste, Uhin Ertaina erabiltzen zuten igorgailuen ugaltzeak eragindako interferentzien arazoa. Hauxe izan zen arrazoi nagusia, Madrilen egindako Telekomunikazio Injineruen Lehen Biltzar Nazionalak maiztasun horren erabilera espainiar estatuan ere orokortu beharra plantea zezan. Estatu mailako lehenbiziko proba eta emankizunak 1957an egin zituzten, eta handik urtebetera, 1958ko abuztuaren 8ko Dekretuak xedatu zuen ‘eskualdeko igorle’ kalifikazioa ez zeukaten Uhin Ertaineko irrati igorgailuek MMko igorgailu bihurtzeko eskaria egin beharra, gehienez ere 5 urteko epea izanik horretarako.
Igorgailuei ezarritako baldintza tekniko berriaren neurri osagarria, eta ezinbestekoa gainera ezartze prozesuak aurrera egin zezan, handik urtebetera eman zuten, 1959ko abuztuaren 18an hain zuzen: hargailuen fabrikatzaile guztiei exijitu zieten MMa jasotzeko aukeraz hornitzea 1960ko abuztuaren 1etik aurrera merkatura iristen ziren aparatu guztiak.
Rogy
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ochotona alpina
Ochotona alpina Ochotona generoko animalia da. Lagomorpharen barruko Ochotonidae familian sailkatuta dago.
Rogy
Biztanleria
Erroldatutako biztanleak
Euskal Herriko irratia
Maiztasun modulatua
Irratiak espazio berriak bereganatu zituen, espazio fisiko berriak, eta hortaz baita gizarteko presentzia ere. Hala, toki guztietara laguntzen gintuen adiskide zintzo hori izan zen, inguratzen gaituen airean gurekin bizi den atze-soinu hori, musikazko girotze hori azken batean. Garai hartako publizitate iragarkietako batek ongi asko adierazten zuen:
«Mendian, hondartzan, futboletan, etxean, bulegoan, lantegian eta toki guztietan, musika hobea eta emanaldi garbiagoak entzungo dituzu DOSOND/Junior transistorearekin...» Hau 1962an gaztelaniaz eginiko iragarki bat da.
Rogy
Etxebizitza
2007an 63 etxebizitza zeuden, 49 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 63etxeak ziren. 49 etxebizitza nagusietatik 44 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 25 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Euskal Herriko irratia
Maiztasun modulatua
Epe horretan zehar, hau da, ia ia 50eko hamarkada osoa eta 60koaren hasiera hartuz, araudi berriak jasango dituen berrikuntza teknologiko eta aldaketak tarteko direla, bat baino gehiago dira irratiaren panorama orokorrean, eta bereziki Euskal Herriari dagokionean, azpimarratzeko moduko aldi eta aldaketak.
Mugimenduaren irrati haiek 1953tik aurrera instalatzen hasi ziren: REM, Red de Emisoras del Movimiento; CAR, Cadena Azul de Radios eta CES, Cadena de Emisoras Sindicales; beraz, ordura arte Hegoaldeko euskal probintzietan lanean ari ziren 4 irrati emisoreez osatu talde kaxkarra handituz joan zen. Dena den, gobernuak eratutako kateak ziren, betiere gizarte mailan ezarpena lortzeko eta propaganda ideologikoa egiteko zituen interesen bidetik zertuak, eta izaera instituzionala eta komertziala zuten aldi berean, hau da, publizitatea onartzen zuten finantza-iturri osagarri gisa.
Rogy
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 82 ziren, horien artean 61 aktiboak ziren eta 21 inaktiboak ziren. 61 pertsona aktiboetatik 57 lanean zeuden (35 gizon eta 22 emakume) eta 4 langabezian zeuden (1 gizon eta 3 emakume). 21 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Elmlohe
Elmlohe Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Rogy
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Rogy udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 318 hektarea erabiltzen.
Euskal Herriko irratia
Maiztasun modulatua
- La Voz de Álava (1953)
- la Voz de Guipúzcoa (1956)
- eta la Voz de Navarra (1957), geroago Red de Emisoras del Movimiento (REM) haren mendean geratu zirenak.
Rogy
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Euskal Herriko irratia
Maiztasun modulatua
Hauez gain:
- Radio Juventud de Bilbao (1954)
- eta Radio Juventud de Eibar (1953), Cadena Azul de Radiodifusión CAR en jabetzakoak zirenak.
Bosgarren irrati igorgailua Tuteran instalatu zuten 1954an, eta zuzen zuzenean zegoen Cadena de Emisoras Sindicales, CES en mendean.
Parrokia-irratiak
Osterantzean, 50eko hamarkadaren bigarren erdialdean, Jainkoaren hitza zabaltzen eta eliztarrei beste informazio zerbitzu batzuk eskaintzen interesatutako apaiz batzuek bere pulpitu mediatikoak sortu zituzten, parrokietako kanpandorreetan antenak instalatuz horretarako. Parrokia-irratiak izan ziren, eta hiri handietan zein herri txikietan kokatuz joan ziren. Hala, eliz-elkarteen erdi ezkutuko desira bat hasi zen azaleratzen, aspaldikoa baitzuten irrati zabalkunderako baliabide propioak eskura izateko nahia, irratiak gizarte aplikaziorako lanabes oso boteretsua zela ongi jabetuta baitzeuden.
Pedro Gorostidik –antzeko kezkak zituen beste apaiz bat bera– Radio Arrate irrati-igorgailuaren sorrera bultzatu zuen; hau 1959ko abenduaren 23an inauguratu zuten.
Irrati hauen emankizunetan, eguneroko arrosarioaz eta meza santuaren emanaldiaz gain, eskainitako gaiak izaten ziren, kantuak, baserritarrei zuzendutako landa-munduaren inguruko solasaldiak, misiolarien sermoiak elizaren egun seinalatuetan, bertso eta kontakizunez osatutako programak eta abar.
Emankizun-zentro hauetako asko hedabide honetan euskararen erabilera normaltasunaren bidean abiatzeko modua izan ziren; egia da, dena den, pitinka heldu zela normaltze hori, zentsurak zorroztasun handiz joka baitzezakeen gai honetan, eta diktaduraren zehapen erregimena ere ez zen ahanzteko modukoa.
Basque Program
Domingo Martirena baigorriarra izan zen euskal artzain-elkarteari euskaraz astero astero zuzentzen zitzaion estreinako esatarietako bat, eta ahalegina egiten zuen herriminaren eta herri baten partaide izatearen sentimenduaren garra bizirik mantentzeko lotune bat ezartzen. Jean Cinquambre, Jeanne Etxamendy eta Rosita Ibarra izan ziren berrogei urtetan zehar programari bizia eman zioten esatarietako batzuk. Programa hark 1996an izan zuen azken emanaldia, eta euskarazko irrati esperientzia hartako egileek euskal instituzioen omena jaso zuten 1997ko udaberrian, Wyomingo estatuko euskal-elkarteari eskainitako irrati zerbitzuagatik.
Euskara sartzea
Euskal irrati-espektro elektrikoan emisore batzuk hasita zeuden euskara erabiltzen 50eko hamrkadako programazioan, oso maila apalean izan arren.
SER katearen Radio San Sebastiánek, Gipuzkoako Foru Aldundiaren eta Aurrezki Kutxa Probintzialaren ekimenez, 1949az geroztik astero emankizunak igortzen zituen baserri-munduko andre-gizonei zuzendutako Charlando con los baserritarras, Jose Artetxe, Beorlegi eta Patxi Juaristik zuzendu eta errealizatua; dena den, eduki gehienak gaztelaniaz ematen zituen.
Red de Emisoras del Movimiento (REM] harena zen La Voz de Guipúzcoak, bere aldetik, 1956an eguneroko emankizun batzuk eskaini zituen, Mª Dolores Agirre, Enrike Zurutuza, Manu Oñatibia, Nemesio Etxaniz, Maria Pilar Gezala, Atxukale edo Inazio Eizmendi «Basarri» bertsolariarekin; hauek oso osorik izaten ziren euskaraz, eta Aurrezki Kutxa Munizipalak eskaintzen zien babesa.
Don Antonio albaitariaren eta Joxe Miel baserritarraren pertsonaien arteko elakarrizketa eta solasaldiek izugarrizko arrakasta izan zuten baserri munduko jendearen artean.
Baina, euskara irrati bidezko emankizunetan sartzeari dagokionez, 1961eko otsailaren 11n sortu eta Juan Lekuona jesuitak zuzendutako Radio Loiolak bultzada sendo eta nabarmenena eman zuen, ez baitzituen soilik espazio edo kolaborazio txikietara mugatu, oso bestela, emankizun osoagoak egiten zituen, gaztelania zein euskara erabiliz, hau da, hizkuntza biak txandakatuz inolako arazorik gabe eta erabateko normaltasunez.
Hala iritsi zen euskara kirol emanaldietara, elkarrizketa, irrati-sail, lehiaketa, publizitate eta ohiko beste hainbat irrati programatara. Alabaina, batez ere elizjendearekin lotutako emanaldietatik zetozen euskararen aldeko mugimendu haiek kolpe latza hartu zuten, 1964an dekretu bat atera baitzuten Uhin Ertaineko tokiko irratien kopurua mugatuta.
Uhin ertainen plan iragankorra
Izan ere, 1964ko abenduaren 30ean diktaduraren gobernuak onartu egin zuen Uhin Ertainen Plan Iragankorra, haren bidez amaiera emanda estatuak ustiatutako irrati bidezko zerbitzuak eraldatzeko prozesuari. Plan horren benetako asmoa Uhin Ertaineko irrati kopurua murriztea zen, eta horietako asko eta asko, gainera, Maiztasun Modulatuko emisore bihurtzea, halaber. Plan Iragankorrak lau taldetan sailkatu zituen orduko emankizun-zentroak:
Lehen taldean, estatuaren jabetzako irrati-etxeak zeuden (Radio Nacional eta Radio Peninsular).
Bigarren taldean, Mugimenduaren irrati-etxeak zeuden; hauei buruzko araudi juridikoa eginda zegoen ordurako.
Hirugarren taldean, Gotzain Batzarraren irratiak zeuden. Praktikan, Gotzain Batzarrari probintziako irrati-etxe baten ustiapena eman zioten, eta lau maiztasun eta irrati-etxe zentral bat Madrilen. Eta hauen kudeaketaz arduratu zen erakunde juridikoa COPE izan zen, Cadena de Ondas Populares de España alegia, honen estatutuak urtebete geroago onartu baitzituzten, 1972ko ekainaren 22an.
Laugarren taldean tokiko irratiak zeuden, 1958ko abuztuaren 8ko dekretuaz geroztik Uhin Ertaina utzi eta Maiztasun Modulatuko emisore bihurtzeko agindua zutenak.
Garai hartako irrati zabalkundearen panorama itxuratu zuen eta, batez ere, MM ko (FM) emisoreen instalazioari behin betiko bultzada eman zion erregulaziorako ahalegin honen ondotik ez zen arau eta erregulazio mailako aldaketa garrantzitsu berririk izan, 70eko hamarkadaren erdialdera arte.
Uhin Ertaineko tokiko irratiak MM ko igorle bihurtzearekin lotutako alderdi hauek guztiek, eta Uhin Ertaineko Plan Iragankorrak, bere isla eta ondorio zuzena izan zuten, halaber, gure inguruko irratiaren panoraman.
Elizaren emankizunen erregulazioa
Lehen ere aipatu dugun moduan Gobernua, izaera orokorragoko konkordatu arau batzuen bidetik, eliza katolikoarekiko akordio batera iritsi zen. Honen bidez, elizari hainbat irrati edukitzeko aukera ematen zitzaion, baldin eta truketan parrokia-irrati izeneko guztiak ixteko agindua ematen bazuen. Manuel Fraga Iribarnek, orduko Informazio eta Turismo ministroak, esan omen zuen «nahikoa da igorleetan jolasteaz» esaldiak izugarrizko kaltea egin zuen kateei lotu gabeko irrati zabalkunderako ekimen guztietan.
Parrokia-irrati izeneko haietako askok itxi egin behar izan zuten, 50eko hamarkadaren amaieratik aurrera lanean aritu ondoren Gipuzkoa eta Nafarroako hainbat herritan.
Maila zehatzean, Radio Segurak 1964an utzi behar izan zituen bere emankizunak, eta ez zen 1972ra arte antenara itzuli. Radio Arrateren aktibitaterik gabeko epeak 1982 arte iraun zuen.
Radio Popularren irratiak
Uhin Ertainetako Plan Iragankorrak ezarritakoaren aplikazioaz, trukean euskal elizak lizentziak eskuratu zituen Donostian, Bilbon eta Iruñean emankizunak emateko, eta horrelaxe agertu ziren Radio Popularren irrati-igorgailuak.
Hiru irrati hauek 1960 inguruan sortu ziren. Radio Popular de Pamplona 1959ko abuztuaren 4an jaio zen, urtebete geroago Radio Popular de Bilbao. Radio Popular de Loiola 1961eko otsailaren 11n airera atera zen, eta Radio Popular de San Sebastiánen estudioak 1962ko abuztuaren 15ean inauguratu zituzten, hiriburu donostiarreko Bengoetxea kalean.
Ildo horretatik, inauguratu eta urte gutxira Radio Popular de Loiolak –1961ean abian jarri zenetik Joan Lekuonak zuzentzen zuen– pairatu zuen itxialdi hura Uhin Ertaineko emankizunak Maiztasun Modulatura pasatu beharraren ondorio bat izan zen. Ixtea 1965eko uztailaren 22an etorri zen, eta 1966ko uztailaren 31n hasi zen atzera igortzen. Itxiera teknikoa izan zen. Legeak ez zuen aukerarik ematen irrati kate batek, COPEk kasu honetan, probintzia berean igorgailu bat baino gehiago edukitzeko Uhin Ertainean.
Radio Loiola
Gipuzkoan ezaugarri hauek betetzen zituzten bi igirgailu zeuden, Radio Popular de San Sebastián, Gotzaindegiaren jabetzakoa, eta Radio Loiola, jesuiten jabetzakoa. Hau izan zen irrati-espektro elektrikoaren erabilera aldatu behar izan zuena, eta bere emankizunak Maiztasun Modulatuan abiatu zituen ondoren.
Banda hau, garai hartan, oso gutxi ustiatuta zegoen, izan ere oztopo handi bat bazuen, hau da, etxeetan MM ko hargailurik apenas zegoela. Radio Popular de Loiolak, oztopo hau gainditzeko, «entzuleen kluba» sortu zuen, eta 4.800 bazkide edukitzera heldu zen. Hauez gain, beste hainbeste familiak konpromisoa hartu zuten, konpromiso aktiboa hartu ere, MM ko banda zeukaten hargailuak erosteko.
Irratiko langileek berek ere hainbat lan egin zuten MM ko hargailuak eta behar zituzten antenak instalatzeko, emisoreak eta Irungo Askar Philips etxeak izenpetutako akordio baten bidetik. Aipatu enpresa hori zen eskakizun tekniko eta legezko arau berriei egokitutako hargailu berriak fabrikatzen eta banatzen zituena.
Radio Aranaz
Erreportajeak ere ematen zituen, parrokoak berak egiten baitzituen, etorkizun bila inolaz ere herritik alde egin beharra zeukaten gazteen artean: nesken kasuan, esate baterako Baiona, Biarritz edo Donostiara neskame joan beharra zen nagusi, eta mutilen biderik normalena, berriz, Iratiko basoetan basomutil gisa jardutea.
Zenbaitek ez zuen oso begi onez ikusi Esteban Irigoienen parrokia-irratiaren komunikazio lana. Fraga Iribarnek, orduko Informazio eta Turismo ministroak, ekimena bertan behera laga zezan emandako ahozko hainbat oharren ondotik, behin betiko ixteko agindua eman zuen 1969an. Eta polizia batzuek bete zuten agindua, Iruñetik Aranatza joan baitziren horretarako, antenaren konexiorako kableak moztuz eta, ez oso modu ortodoxoan teknikari begiratuta, kolpeka txikituz produkzio eta emankizunerako material teknikoaren parte handi bat.
Programak
Irratien eremuan sare nazionalarenak edo mugimenduarenak ez zirenak, 1939az geroztik, diktaduraren gobernuak ezarritako mozal informatiboak programatzaileak behartzen zituen entretenimenduaren arloa eta lagun gisako irratia ondo lantzera, eta gero eta programa musikal gehiago zegoen, ekoizpen fonografiko hazkor batean oinarritua bera; dena den, beti beti zegoen zentsurak ezarritako muga hertsiak gainditu beharra.
Lehiaketak. Ondorioz, bai tokiko emankizunetan bai kate-ekoizpenean, irrati-etxeek zorrotz jokatu behar izan zuten, eta lehiaketak eta irrati-nobelak ekoizteari ekin zioten. Lehiaketen urrezko garaia izan zen, eta orduan etxe guztietako ateak prest zeuden, parez pare zabaldu eta gaseosa botilaren papertxoa edo txokolate tabletaren azala erakusteko, edota eskatzen zuten hitz klabea esateko, kontua baitzen inolaz ere ez galtzea egunero zozketatzen ziren sarietako bat. Garai hartako uhinen bidez izugarri zabaldutako lehiaketa batzuen izenak hauek dira: Se lo lleva o repite; Ni sí, ni no; Agudice su ingenio; Haga usted lo que sepa.
Antzerkia. Tokiko irratien aktore-taldeek antzerki obra asko jarri zituzten antenan, irratirako egokiturik, esate baterako, Don Juan Tenorio ezaguna, eta irratirako berariaz prestatutako literatur piezak ere bai, esate baterako, Quintero anaiek Radio San Sebastianentzat idatzitakoa, edo orduan emankizunaren zuzendari Felix Gamarrak idatzitako ipuin-sorta unibertsala.
Era berean, kantu eskainien programek oso arrakasta handia izan zuten. Esate baterako Club de Amigos –40 urte baino gehiagoko bidea egin zuen Radio Vitoriaren programazioan–, Usted hace el programa edo Loiolako Herri Irratiaren Ezbeharrean zorion programak entzule pila handia bildu zuten.
Tokiko programa hauei guztiei gehitu beharko litzaizkieke irrati nobela handiak –Ana Rosa, La sangre es roja, eta beste–, Aireko Antzerkiak, eta Madril edo Bartzelonatik estatu osorako produzitzen zituzten show handiak, esaterako, Cabalgata Fin de Semana, El Show de Pepe Iglesias «el Zorro», SER eta Radio Nacional de España kate handietan edo REM eta CAR en irrati-etxeen bidez igortzen zituzten eta.
La Macaza (Quebec)
La Macaza Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Laurentides eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Antoine-Labelle konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 1,053 biztanle zituen 162.78 kilometro koadroko azaleran.
Euskal Herriko irratia
Trantsizioa, trantsizio politikoa
Berrogei, berrogeita hamar eta hirurogeiko hamarkadako irratiak bere urrezko aroa ezagutu zuen, familia osoa irrati aparatu handiaren inguruan biltzen zuen lehiaketa, irrati-nobela, irrati-antzerki eta gaueko show handien eskutik. Tokiko mailan, aktore taldeak oso garrantzitsuak izan ziren. Baina telebistaren sorrerarekin, neurri handi batean, entretenimendurako programek ikus-entzunezko baliabide berrirantz jo zuten. Irratia maldan behera abiatu zen, arinki, bere programazioaren ohiko lanabesetako batzuk galtzean, informazioaren esparruan ere hainbat muga bazituen eta.
Telebistaren talka
Tokiko mailan ere oso garrantzitsuak izan ziren aktore taldeak, esate baterako Radio San Sebastianek 50eko hamarkadan eduki zuena, tartean baitziren Arturo Rey, Leopoldo Estellé, Juan Cuberta, Eli eta Pilar Bueno ahizpak, Vicente Oria edo Carmen Navajas esatari aipagarriak.
Baina telebistaren sorrerarekin, neurri handi batean, entretenimendurako programek ikus entzunezko baliabide berrirantz jo zuten. Irratia maldan behera abiatu zen, arinki, bere programazioaren ohiko lanabesetako batzuk galtzean, informazioaren esparruan ere hainbat muga bazituen eta.
Kontrola eta zentsura
Informazioari aplikatutako zentsurari musikari aplikatzen zitzaiona erantsi behar, inolaz ere. Garai hartan, irrati-igorgailuetako diskoteketan disko kopuru handia aurki zitekeen, kantu batzuen azetatozko ildoak gauza zorrotz eta gogorren batez zeharo markatuta zituztela, edota beste zerbait egina zutela, hain zuzen kantu horiek eskaintzeko inolako aukerarik izan ez zedin. Era berean, Informazio eta Turismo Ministerioaren ordezkaritzen bulegoetatik aldian behin igortzen zituzten galarazitako kantuen zerrendak, programatzaileek halako kanturen bat debekatuta zegoenik ez zekitela esateko aitzakiarik izan ez zezaten.
Donostiako Herri Irratian 1975eko irailean, Franco hil bezperan alegia, kantu debekatuen zerrendan zegoen, besteak beste eta adibide gisa, Julian Lekuonak kantatzen zuen Agur, agur, ilargira no» abestia.
Irrati entzule «klandestinoa»
Radio Nacional de Españak informazioaren monopolioa zuelarik, Mugimenduari loturiko instituzioek kontrolatzen zituzten beste irratiek ez zuten errealitate soziopolitikoa islatzen zuen inolako informaziorik eskaintzen. Egoera hartan, kolore bakarreko informazioa zegoela eta erakunde ofizialek ematen zutenaz aparteko inolako albisterik jasotzeko modurik ez zegoela, entzule askok eta askok kanpora begiratu zuten informazio bila. Horrenbestez, Londresko BBC-ren edo Radio France-ren albistegiak oso entzute handikoak ziren informazioa eskuratu nahi zuten euskaldunen artean. Era berean, Euzkadi Irratiak ere bere ekarpentxoa egiten zuen Venezuelatik, egunean hainbat programa emanaz.
Beste irrati-emisore mitiko bat Radio España Independiente izan zen. “Radio Pirenaica” esaten zioten, eta emankizunak Errumaniatik igortzen zituen, Espainian gertatzen ari zenari buruzko bere ikuspegia eskainiz.
Informazioarentzat uhin horiek eten egiten zuten albistegi ofizialen monotonia, baina oso zaila zen jende-kopuru zabalei heltzea, zeren eta Uhin Motzeko emankizun horiek sintonizatzeko egin behar zen ahaleginak arrazoizko maila guztiak gainditzen zituzten.
Zentsuraren aginduek eta zentsoreen jarduerak oso zorrotz jokatzera behartzen zituzten irrati publikoen kontrolpean ez zeuden irrati komertzialetako gidoigile eta programatzaileak, eta zentsuraren mugei iskin egiteko moduak bilatu behar zituzten, informazio arloan bereziki. Entzuleei begira bere nortasun ezaugarririk garrantzitsuenetako bat irrati nobelek izaten segitzen bazuten ere, adibidez Simplemente María (1974) izenekoak, SER Katea dagoeneko abiatuta zegoen gaurkotasunezko gaiez osaturiko programa batzuk eskaintzen 70eko hamarkadaren hasieran, esaterako Matinal Cadena Ser, eta Hora 25; hauetan, tokiko informazioa babes gisa erabiliz, beste albiste mota bat ere eskaintzen zuten, zailtasun askorekin izan arren.
Estilo berri bat
Donostiako Herri Irratian Radio Reloj programa jarri zuten martxan, goizetan. Lehen orduko programa honen zuzendaria Mariano Ferrer zen, eta idatzizko prentsan jasotako albisteen eguneko errepasoa egiteko aitzakiarekin, beste informazio eta iruzkin batzuk tartekatzen zituen politika eta gizarte mailako gaurkotasunezko kontuen inguruan. Etengabe erretorikarik zoliena erabiltzen zuelarik, isilune iradokitzaileak eta ironia fina lagun, Mariano Ferrerek komunikazio estilo berritzaile eta zeharo pertsonala sortu zuen, garai oso bat markatuz euskal irrati zabalkundean; are gehiago, estilo horixe mantendu du irratian egindako ibilbide profesional osoan zehar, gaur egun arte.
Etengabe heldu ziren Donostiako Herri Irratiaren zuzendariari jarritako zehapenak 1974 eta 1975 urteetan, prentsa ez komentatzea exijitzen zioten-eta, hain zuzen ere. Honen guztiaren azkena 1975ean etorri zen, irratiaren zuzendari Juan Lekuona kargutik kendu zutenean, hiru hilabeterako hasieran eta seirako gero; are gehiago, betiko kargugabetzea izateko bidean izan zen, zeren eta Franco hil ondoren ahanztura administratiboaren kutxan geratzeko arriskuan egon baitzen.
Udaberri informatiboa
Francoren heriotzak, 1975eko azaroaren 20an gertatuak, trantsizioaren ateak zabaldu zituen, eta honekin batera euskal irrati zabalkunderako udaberri informatibo berri bat iritsi zen. Artean urte pare bat itxaron behar izan zen, 1977ko urrira arte, Radio Nacionalek 1939az geroztiko lege agindu batez zeukan informazioaren monopolioa behin betiko hautsi eta egiaz desagertu zen arte; gogoratu behar dugu monopolio hark debekatu egiten ziela tokiko irratiei gainditzen zuen eta boterearen esparruan edo legez kanpoko oposizioaren jarduera politikoan sartzen zen informazio oro ematea.
Radio Nacional de Españaren parteekin derrigorrean konektatu beharra desagertu zenez geroztik, irratiek bere informazio departamentu eta zerbitzuak sortzeari eta garatzeari ekin zioten, uhinetara programa eta albistegi berriak igorriz. SER Kateak, bere ohiko Matinal Cadena SER eta Hora 25 haiez gain, Antena del Norte programa erantsi zion bere tokiko programazioari, arratsaldeko ordu bietan, Hora 14, berriz, ordu bi eta erdietan, eta Hora 20 arratsaldeko zortzietan. Bitxia bada ere, SER Kateak bere informatibo baten bidez bete zuen, arratsaldeko ordu bi eta erdietan, Radio Nacionalek utzitako hutsunea, honek ordu erdi aurreratu zuelarik bere albistegia, 38ko urtean zehar derrigorrean konektatu beharreko hura alegia.
Informazio zerbitzuen garapena eta honek berekin ekarri zituen ustiapen gastuak irrati etxe handietako aktore taldeen kaltean izan ziren. Hala eta guztiz ere, 1976tik aurrera igorri zen irrati sail arrakastatsuenetako bat, Saga de Los Porretas dibertigarri hura hain justu, SER Katean. Baina pitinka pitinka emisore handiek utzi egin zituzten aktore taldeak, kazetari informatzaileak hartuta, lanerako.
Esatariengandik informatzaileengana
Hau guztia asko antzeman zen profesionalen ahotsean. Radio Nacional de Españaren eta beste irrati emisore batzuen esatari haien ahots inperialak pisua galduz joango ziren, antenan zeukaten presentziari dagokionez, eta tokia utziko zieten, berriz, albistetik eta hedabidearen berehalakotasunetik hurbilago zeuden beste profesional batzuei. Eta bide horretan, ezinbestean, irratiko ahotsen batez besteko kalitateak behera egin zuen, nahiz eta informazioaren kalitateak, berehalakotasunak eta errealitate soziopolitikoarekiko hurbiltasunak gora egin zuten.
Mosaiko-programaziotik gaurkotasuneko magazinera
Garai horretan, igorgailuak mosaiko-programazio izenekoa utziz joan ziren. Programazio horretan halako saio motz batzuk izaten ziren emankizun osoan zehar banatuta. Mosaiko horien ondotik, edukiontzi-programa edo gaurkotasuneko magazin handiak etorri ziren, elkarrizketa, erreportaje eta lehiaketaz horniturik eta gidari izaten zituzten oso pertsona ezagunak eta entzuleentzako erakargarriak.
Hauxe dugu Luis del Olmo, Iñaki Gabilondo, Jose Maria Garcia eta beste zenbait komunikatzaile protagonismo berezia bereganatzen joan ziren garaia. Pertsona ezagun hauek tokia kendu zieten beste batzuek idazten zutena irakurtzeko eginkizuna zuten ahots askotan anonimo haiei. Formatu berri hauek agertzean eta gaiak entzuleen eguneroko errealitatetik oso hurbil egotean, irratiak irabazi egin zuen, bai sinesgarritasunean bai gizarte-eraginean.
Kirol-informazioak ere oso garrantzi handia hartu zuen garai hartako euskal irratietan. SER edo COPEren emisore zentraletatik iristen ziren kirol informazioaren arloko espazio handien aurrean, tokiko mailan ere gero eta garrantzitsuagoak izango ziren bertako kirol-espazioak, hala nola Donostiako Herri Irratiaren La movida deportiva Tito Irazustarekin, futbol emanaldiak (Josean Alkorta, Manolo Fraile, Jose Iragorri), txirrindularitzakoak (Rafa Olarra, Tito Irazusta), eta estropadei, saskibaloiari, pilotari, herri-kirolei, are zaldi-lasterketei eskainiak ere.
Musika-programa
Radiocadenaren 2. kanalak programa askotarikoak eskaintzen zituen, bere Uhin Ertainekoen ordezkoak, harik eta oldie musikari eskainitako Compás irrati formula ematen hasi ziren arte.
Bestetik, Radio Nacionalen hirugarren programak formula berri eta iraultzaile bat jarri zuen abian, gazte jendeari begira. Emankizunaren izena Radio 3 izan zen, eta gauean izaten zen, 21:00etatik aurrera.
Euskara uhinetan
Diktaduraren azken urteetan eta Trantsizioaren lehenetan alor soziopolitiko eta informatiboa bizitasun berezikoak izan ziren bezalaxe, azpimarratu beharrekoa da, inondik ere, euskal irrati zabalkundeari dagokionez behintzat, herri-irratiek euskal hizkuntza eta kulturaren alde egindako lana.
Bilboko Herri Irratiak euskarazko emankizunak jarri zituen martxan 1973ko urrian, hala estreinako pausoak emanez, luzera Bizkaia Irratiaren programazio ildo oso bat izango zena itxuratzeko.
Ikastola sorberrietako eskolaratze munduarekin baterako euskararen aldeko herri errebindikazioak, helduak euskalduntzeko ekimenek, Euskaltzaindiak hizkuntzaren batasunerako bidean emandako lehenbiziko urrats sendoek eta sormenezko beste hainbat kultur adierazpenek ere bere isla izan zuten euskarazko hedabide propioak izateko gizarte exijentzia eman zedin.
Jose Ramon Belokiren ekimenez, Donostia eta Loiolako Herri Irratietako giza talde osoak 24 orduko euskarazko programazio bat jarri zuen martxan, etenik gabe, 24 orduak euskaraz izeneko ekitaldian, 1976ko martxoaren 27an.
Bilbo, Loiola eta Donostiako herri-irratiek euskal hizkuntza eta kulturaren sustapenarekin zuzenean lotutako programazio-ekoizpenak antenan jartzeko garatutako ekimenek bat egin zuten, denboran, COPE Katearen zentralizatze politikarekin; honek berekin zekarren, inolaz ere, autonomia editorial eta programatikoa galtzeko arriskua. Arazo honek ez zuen hainbesteko eraginik izan Iruñeko Herri Irratian, baina 1978an milaka pertsona bildu zituen Donostian, manifestazio batean; izan ere, ekitaldi horretan bat egin zuten bi errebindikazioek, hau da, hedabide propioen eskariak, zentralizazioaren aurka alegia, eta euskarazko hedabideen eskariak, euskal hizkuntza eta kulturaren sustapenaren bidean aurrera egitearren.
Iparraldeko egoera
Orain aipamen labur bat egingo dugu 1978an Loiolako Herri Irratiaren inguruan azaleratu zen ekimen bati buruz, Ipar Euskal Herrirako irrati-programa espezifikoei lotuta baitago. Bigarren Mundu Gerraren amaierak irrati igorgailu pribatu guztien itxiera ekarri zuen frantziar estatuan. Programen zabalkunde eta ekoizpena estatuaren monopolio gisa geratu zen: estatuak, lehenik, 1949ko otsailaren 9ko Dekretuaren indarrez, RTF erakundeari esleitu zion irrati zabalkundeko zerbitzuen ustiapena, eta ondoren, 1959ko otsailaren 4ko Ordenantzaren bidez, monopolioaren kudeaketa eskaini zion.
Egoera honen mamia ez zen askorik aldatu 1964ko ekainaren 27ko Legeak eragindako eraldaketa nominalarekin. Izan ere, irrati eta telebista programen zabalkunde eta produkzioak ORTF (Office de Radiodifusión Televisión Française) erakundearen monopolio zeharo zentralizatua izaten jarraitu zuen.
Alabaina, Frantzia inguratzen duten estatu txikietatik igortzen hasi ziren beste hainbat irrati, esate baterako, Radio Andorra eta Radio Luxemburg, frantziar entzuleriari zuzendurik. Irrati haien arrakasta ikusirik, Frantziak emankizun sare periferiko eta paraestatal bat sortzea erabaki zuen. Horrela sortu zen SOFIRAD, Radio Montecarlo, Radio Europe 1 eta Sud Radio biltzen zituen erakundea; eta horrek, aipatu besteekin batera, entzuleriaren multzo handi bat bildu zuen, frantziar publizitate inbertsioaren bolumen garrantzitsuarekin batera.
Gauzak horrela, Ipar Euskal Herriak ere askotxo itxaron behar izan zuen, bere irrati espezifikoak edukitzeko garaia heldu arte. Radio San Sebastiánek, 1960ko hamarkadan, Uhin Ertaineko emankizunak igortzen zituen, goizeko 6etan, ordu eta erdiko programa bat, Radio Océan izenaz, Jean Bonis ek zuzendu eta aurkezturik, baina SER Katearen programazioaren etengabeko handitzeak programaren desagerpena eragin zuen azkenean.
Geroago, 80ko hamarkada hasieran jada, Radio San Sebastianen MMak frantsesezko ordubeteko programazioa berreskuratu zuen, egunekoa, Soraya Kefirren zuzendaritzapean.
Frantziako irrati zabalkundearen zerbitzuak aipatu egoeran zeudela, 1978an, Alexander de la Cerda kazetaria Iparralderako irrati espezifiko bat sortzeko ideia aztertzen ari zen, baina Frantziako araudi zorrotzak galarazi egiten zuen frantziar lurraldetik beretik emankizunak ematea. Horregatik, beharbada irrati periferikoen arrakasta gogoan eta ongi ezagutzen zituela Radio San Sebastianetik garatutako esperientziak, Loiolako Herri Irratiaren bidez emankizunak emateko ideia otu zitzaion; izan ere estaldura oneko emisorea zen, eta bikain entzuten zena gainera beste aldean. Hala, Radio Adour Navarre izenaz egunean bi programa igortzen hasi ziren, goizeko 7etan lehena eta arratsaldeko 6etan bigarrena, ordu erdikoa bakoitza. Programazioan, funtsean, zuzenean egindako informatibo bat eta ondoren kirol, elkarrizketa eta musika programak izaten ziren –Baionako estudioetan grabatuak azken horiek–, gero Loiolatik igortzeko. Irratiak frantsesa eta euskara erabili zituen, bata zein bestea, bere emankizunetan.
Geroago, irrati zabalkundearen monopolioari porrota iritsi zitzaionean, Ziburun kokatutako emisore batetik hasi ziren zuzeneko emankizunetan, eta Radio Adour Navarre Frantziako lehenbiziko irrati libreetako bat izan zen. RTL talde luxemburgar indartsuak erosi zuen irrati hau 1981ean, eta kate honen tokiko irrati izatera igaro zen.
80ko hamarkada eta milurtekoaren amaiera
Banda hori bereziki musika-programetara xedatu zen, Loiolako Herri Irratian izan ezik. Izan ere, irrati hori goiz goizetik saiatu zen MMaren ohiko irrati gisa ezagutarazten. Baina, orokorrean, irrati-espektroa MMn irekitzeak, emankizun-lizentzia berriak emateak, eta irrati-jarduera ezagutarazteak, eduki oso edo ohikoa zuten MM kateak sortzea ekarri zuen, musika estereoko emankizunak sustatzeko argudio nagusi izan zen horren programazio-formatuen aukera haraindian zabalduz.
Ohiko programazioak
Maiztasun Modulazioaren boom izugarria eta garapena gertatu zen, 80ko hamarkadan. Banda hori bereziki programa musikaletara xedatu zen, Loiola Herri Irratian izan ezik. Izan ere, Loiola Herri Irratia goiz goizetik hasi zen, 1965eko uztailaren eta 1566ko uztaila bitartean 1964ko Uhin Ertainen Dekretuaren eraginez itxiera tekniko bat jasan ondoren, MMaren ohiko irrati gisa ezagutaraztearen alde borrokatuz. Herri Irratia beti saiatu zen Maiztasun Modulazioan ohiko programa formatuak eskaintzen, batez ere Donostiako Herri Irratiarekin batu zenetik. Bi irrati horiek programazioko orduak konpartitzen zituzten, batez ere informazioko programak.
Musika estereoan
Baina, orokorrean, irrati-espektroa MMn irekitzeak, emankizun lizentzia berriak emateak, eta irrati-jarduera ezagutarazteak, eduki oso edo ohikoa zuten MMko kateak sortzea ekarri zuen, musika estereoko emankizunak sustatzeko argudio nagusi izan zen horren programazio-formatuen aukera haraindian zabalduz
Horrela sortu zen Antena 3, Cadena SER eta Radio 80 ahalguztidunak gainditzeko unera iritsi arte.
Euskal irratiaren eta prentsaren unea
Lehenik eta behin, Gernikako Estatutua onartzeak komunikabide publiko batzuen etorkizuneko garapenerako oinarriak ezarri zituen, 19. artikuluan ezartzen zena garatzetik abiatuz:
19. artikulua
l. Euskal Herriari dagokio giza komunikabideei dagozkienetan Estatuko oinarrizko arauen legeria aurrera eramatea, Konstituzioaren 20. artikuluan agintzen dena betiere errespetatuko delarik.
3. Artikulu honetako lehen paragrafoan esaten den bezala, Euskal Herriak erregula, sor eta atxiki ditzake bere telebista, irrati eta prentsa propioa, eta, oro har, bere helburuak lortzeko behar dituen giza komunikabide guztiak.