cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rang-du-Fliers
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 158 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 5 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 11 eraikuntza enpresak ziren, 38 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 5 garraio enpresak ziren, 21 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 4 finantziazio enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 9 zerbitzu enpresak ziren, 42 administrazio publikoko enpresak ziren eta 8 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 30 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 2 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 2 autoeskolak, 3 margolariak, 1 zurgina, 3 iturginak, 1 eraikuntza enpresa, 5 ile apaindegiak, 7 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.
2009an zeuden 20 establezimendu komertzialetatik, 2 supermerkatuak, 1 brikolaje denda handia zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 3 okindegiak, 1 harategi zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen, 1 etxerako tresna denda zen, 2 zapata-dendak, 1 elektrotresna denda zen, 1 altzari denda zen, 2 kirol-dendak eta 3 lore-dendak ziren.
2000. urtean Rang-du-Fliers udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 427 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an tratamendu laburretarako ospitale 1, iraupen erdiko (jarraipen eta errehabilitazio) tratamenduetarako ospitale 1  bat, 2 psikiatriko, urgentzia zentro 1  bat, amatasun-klinika 1  bat eta 2 botika zegoen.
2009an haur-eskola 1  eta 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Faustino Oteitza
Faustino Oteitza Segura (Aiegi, - Azanuy, ) nafar apaiz eskolapioa izan zen. Huescako Peralta de la Salen zegoela, Gerra Zibilean fusilatu zuten. 1995ean dohatsu izendatu zuten.
Laos
Laos, izen ofiziala Laosko Herri Errepublika Demokratikoa (ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ), hego-ekialdeko Asiako estatu burujabea da, Indotxina penintsulan dagoena. Mugakide ditu Birmania eta Txina ipar-mendebaldean, Vietnam ekialdean, Kanbodia hegoaldean eta Thailandia mendebaldean. 236.800 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 7,2 milioi biztanle zituen 2020an. Hiriburua Vientian da.
Garra arupi
Garra arupi Garra generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Laos
Egungo Laosko lurraldea Lan Xang erresuma ahaltsuaren parte izan zen XIV. eta XVIII. mendeen artean. Frantziako kolonia izan ondoren, 1949an eskuratu zuen independentzia. 1954-1975 bitarteko gerra zibil luzea Pathet Laoko komunistak boterera iritsita amaitu zen. Ordutik, alderdi bakarreko erregimen marxista-leninista da. Lao da etnia nagusia, lur behereetan batez ere. Garapen bideko herrialdea da, baina oso hazkunde handia izan zuen 2000ko hamarkadan.
Mugak
Laos hego-ekialdeko Asiako estatu itsasgabea da, Indotxina penintsulan dagoena, ipar latitudeko 14° eta 23° artean, eta ekialdeko longitudeko 100° eta 108° artean. 236.800 kilometro koadro da luze-zabalean.
Ipar-mendebaldean 238 kilometroko muga du Myanmarrekin eta 475 kilometrokoa Txinarekin, ekialdean 2.161 kilometrokoa Vietnamekin, hegoaldean 555 kilometrokoa Kanbodiarekin, eta mendebaldean 1.845 kilometrokoa Thailandiarekin. Mekong ibaiak egiten du mendebaldeko mugaren zatirik handiena, Annamgo mendikateak ekialdeko mugarena.
Orografia eta hidrografia
Herrialde menditsua da, iparraldean batez ere; ipar-mendebaldetik hego-ekialdera haran sakon meharrek gurutzatzen dute, ura Tonkingo golkoan isurtzen duten ibaiek eratuak. Iparraldeko mendiak 1.500 metro inguru garai dira, eta Phou Bia mendian dute gailurra (2.820 metro). Hegoaldea lur zati luze meharra da, ekialdean, Vietnamekin mugan, Annam mendiak (1.525-2.440 metro) eta mendebaldean Mekong ibaia dituena (1.865 kilometro egiten ditu Laosen barrena).
Mekong haranaren eskuinaldeko lur emankorrak dira lur lau bakarrak, eta lurraldearen ekonomiaren ardatza, han egiten baita arroz gehiena. Iparraldea eta hegoaldea goi-ordoki batek lotzen ditu; halaber, hego muturra 1.050 metro inguruko goi-ordokia da.
Klima
Klima tropikala da, beroa eta euritsua, montzoi haizeen mende baitago. Urtean zehar 1.500-1.700 mm euri egiten du behe aldeko lurretan, eta 3.000 mm mendietan, maiatzetik urrira bitartean gehiena. Tenperatura abendu-otsaileko 16-21 °C-tik apirila-maiatzeko 32 °C-ra bitartean aldatzen da.
Fauna eta flora
Basoa da nagusi herrialdean. Zuhaitz tropikalak ditu iparraldean, eta montzoi-basoa eta hosto erorkorreko zuhaitzak hegoaldean (teka, palisandroa, ebanoa, sandaloa eta banbua). Animalia espezie ikusgarrienen bizilekua ere bada. Esanguratsuenak Indotxinako tigrea, gaur erraldoia eta asiar elefantea dira. Azken urteotan, zenbait espezie aurkitu edo berriz aurkitu dira, desagertutzat jotzen baitziren. Hauen artean daude Annamgo untxia, saola eta kha-nyou edo Laosko haitz arratoia.
Historia
Ikerlari batzuen arabera, lao herria Txinako hego-ekialdean finkatu zen VII. mendean, eta Nantxaoko erresuma ahaltsua sortu zuen; tai herriaren adar baten ondorengoak izanen ziren. Tai herria, pixkana, Indotxina penintsulara sartu zen eta hango jatorrizko kha leinu austroasiarraren tokia hartu zuen.
XII-XIII. mendeetan, Muang Sua (egun Luang Prabang) printzerria eratu zen. Laosko historia idatziaren lehen berriak Fa Ngum buruzagiarenak dira, Lan Xang Laosko lehenbiziko estatuaren sortzailearenak, hain zuzen. 1353 eta 1371 bitarteko urteetan, Fa Ngumek lurralde zabalak beretu zituen, gaur egungo Laos herriaz gainera Thailandiaren iparraldearen eta hegoaldearen parte handi bat ere, eta budismoa finkatu zuen lurraldean. Lan Xang erreinuaren urterik oparoenak Sourigna Vongsa buruzagiaren agintaldikoak izan ziren, 1637tik 1694ra.
Siamen ipar-ekialderantz hedatzeko ahaleginek Frantziaren interesekin egin zuten topo, Frantziaren babespeko herria baitzen Vietnam. Liskar batzuen ondoren, Siamek Mekong ibaitik ekialdera zuen lurraldea beretu zuen Frantziak, eta XX. mendearen hasieran babespean hartu zuen lurralde osoa. 1945ean, Japoniak frantsesak egotzi zituen Indotxinatik, eta Laosen burujabetasuna onartu zuten. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, Frantziak hartu zuen berriro lurraldearen aginpidea, eta 1949an nolabaiteko autonomia eman zion Laosi, beti ere Frantziar Batasunaren barruan. 1950ean, Indotxinako Gerran, Pathet Lao alderdi abertzale ezkertiarrak Viet Minh Vietnamen askapenerako higikunde politikoarekin bat egin zuen Frantziaren kontrako gerran, eta gerra amaitu zenerako Laosko iparraldeko bi probintzia mendean zituen.
1954an, independentzia osoa lortu zuen herrialdeak, eta hiru alderdi, ezkertiarra, neutrala eta eskuindarra, aginpidea lortzen ahalegindu ziren. 1957an, koalizio gobernua eratu zen, 1960 arte iraun zuena, eta eskuindarren eta neutralen aginpidea lortzeko kolpe militar batzuen ondoren gerra zibila piztu zen. 1973an, su-etena izenpetu zen gobernu ofizialaren eta Pathet Lao alderdiaren artean. 1974an, koalizio gobernu bat eratu zen; Pathet Laok, ordea, gero eta indar handiago zuen eta 1975ean, herrialde osoa menderaturik, errepublika komunista ezarri zuen.
1990eko hamarkadan hobera egin zuen ekonomiak, nahiz eta Thailandiarekiko mendekotasun handia zeukan. 1991n, Kaysone Phomvihanek hartu zuen lehendakari kargua. Konstituzio berria eman zen, alderdi bakarreko erregimena berretsirik. 1992an Phomvihane hil ondoren, Nouhak Phoumsavane izendatu zuten lehendakari eta Khamtay Siphandone alderdi buru eta jenerala izan zen lehen ministro. Lehendakariak aurrekoaren bide berari jarraitu zion. 1995ean, Estatu Batuek hainbat urtez Laosi ezarritako enbargoa kendu zuten, eta 2004tik merkataritza harreman normalizatuak dituzte bi herrialdeek. 1998an Khamtay Siphandone jeneralak lehendakaritza hartu zuen, eta Sisavath Keobounphanh jenerala izendatu zuten gobernuburu.
2018ko uztailaren 23an, Xe Pian Xe-Namnoy urtegi hidroelektrikoko presa lehertu zen, eta sei herrixka urperaturik geratu ziren. Hainbat hildako eta ehunka zauritu gertatu ziren, eta 6.000 lagunek baino gehiagok galdu dute bizilekua.
Politika
Laosko Herri Errepublika Demokratikoa 1975ean osatu zen, baina 1991 arte ez zen konstituzioa onartu. Haren arabera, Laos Herriaren Alderdi Iraultzailea da legezko alderdi politiko bakarra. Aginpide betearazlea lehendakariaren ardura da, eta bera da estatuburua; nazio biltzarrak aukeratzen du, bost urtez behin, eta ministro kontseiluaren burua da halaber. Lehendakariak lehen ministroaren, hau da, gobernuburuaren laguntzaz bideratzen ditu gobernuaren administrazio funtzioak. Legegintza, berriz, nazio biltzarraren ardura da.
Banaketa administratiboa
Lurralde antolaketari dagokionez, herrialdea 17 probintzia (kang) eta prefektura (kampheng nakhon) batean banaturik dago:
Kimihiko Kiyono
Kimihiko Kiyono (清野 公彦, 1973ko apirilaren 23a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Nagoya Grampus Eight.
Laos
Biztanleria
Laosek 7,7 milioi biztanle zituen 2022an. Adinari dagokionez, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak, % 31,2; 15-24 urte bitartekoak, % 20,6; 25-54 urte bitartekoak, % 38,3; 55-64 urte bitartekoak, % 5,7; eta 65 urtetik gorakoak, % 4,1. Bizi itxaropena 68,1 urtekoa da: 66,5 urtekoa gizonezkoena eta 69,9 urtekoa emakumezkoena (2020ko zenbatespenak). Biztanle gehienak nekazari inguruneetan bizi dira (% 62tik gora 2022an); laurdena inguru mendialdeetan eta gainerakoa Mekong ibaiaren eta haren adarren inguruetan.
Banaketa etnikoa
Lao da etnia nagusia, biztanleriaren % 53,2. % 11 khmu etniakoak dira, % 9,2 hmong, % 3,4 phouthay eta % 3,1 thai.
Hizkuntzak
Laosera da hizkuntza ofiziala eta gehien mintzatzen dena. Administrazioan, merkataritzan eta hezkuntzan frantsesa ere erabiltzen da eta bertako beste hizkuntza batzuk ere bai.
Erlijioa
Budistak % 64,7 dira, kristauak % 1,7, eta erlijiorik gabeak % 31,4 (2015eko zenbatespena).
Ekonomia
Laos munduko estatu komunista ofizial bakarretakoa da, baina ekonomiaren deszentralizazioa eta pribatizazioa bideratzeko neurriak hartzen hasi zen 1986 inguruan. 1991ko konstituzioak jabego pribatua eta merkatu askeko ekonomia onartu zituen. Neurri horiei esker hazkunde ikusgarria izan zuen 1988-2008 bitartean, Thailandiarekiko merkataritza harremanekiko zuen mendekotasun nabarmenaren ondorioz 1997ko Asiako krisiak ekarri zion etenaldi labur batean izan ezik. 2010eko hamarkadan ere, barne produktu gordinak hazkunde handia izan zuen.
Azken urteetan aurrerapen asko egin diren arren, azpiegiturak oso kaskarrak dira, eta horrek eragotzi dio, hein handi batean, ekonomiaren garapena: ez dago burdinbiderik, errepide sistema oso txarra da, eta telekomunikazioak oso atzeratuak. Horrez gain, eremu askotan, eguneko ordu batzuetan ez da argindarrik egoten.
Ekonomiaren oinarria nekazaritza da, barne produktu gordinaren % 20 eta langileen % 73 hartzen baititu (2012ko zenbatespena). Arroza da gai nagusia, baina lurren % 4 baino ez dira lantzen ahal, eta ez du ematen herrialdearen beharrak asetzeko lain. Horrez gainera, sarritan lehorteak, izurriak eta uholdeak gertatzen direnez, elikagaien hornikuntzan arazoak sortu ohi dira urtero herrialdeko zenbait lekutan. Opioa ere ekoizten da. Industriak barne produktu gordinaren % 33 ekartzen badu ere, langileen % 6 baino ez du enplegatzen. Azkenaldi honetan, asko hazi da zerbitzuen alorra eta bereziki turismoa.
Azken urteotan herrialdeko baliabide naturalak neurrigabe ustiatu dira: basoak soildu egin dira eta horren eraginez urak hondatu eta habitat naturalen % 70 galdu dira. Gerrak iraun zuen 25 urtean, bestalde, lantzeko lur egokien % 40 hondatu ziren. Mea baliabideak eta hidroelektrizitatea ekoizteko aukera ere du, eta azkenaldian hidroelektrizitatearen esportazioak gora egin du.
Kultura
Laosko kultura erlijioan eta ohituretan oinarritzen da eta, hiriburuan izan ezik, Mendebaldearen eragina ahula da. Budismoaren eta hinduismoaren mitoak kultura adierazpideetako gairik erabilienak dira. Eskulangintzak (ehungintza, saskigintza, zurezko, bolizko, zilarrezko eta urrezko lanak), eta dantzak garrantzi handia dute. Literaturak erlijio gaiak lantzen ditu batez ere.
Sardinella brachysoma
Sardinella brachysoma Sardinella generoko animalia da. Arrainen barruko Clupeidae familian sailkatzen da.
Enrique Peña Nieto
Enrique Peña Nieto (Atlacomulco de Fabela, Mexikoko estatua, 1966ko uztailaren 20a) mexikar abokatu eta politikaria da eta, 2012ko abenduaren 1etik, Mexikoko 57. presidentea.
Universidad Panamericanan zuzenbidea ikasi zuen eta enpresa administrazioa Tecnológico de Monterreyn. 2005-2011 bitartean Mexikoko estatuko gobernadorea izan zen. 2012ko uztailaren 1eko hauteskunde presidentzialak irabazi zituen, botoen %38,21 eskuratuta. Abenduaren 1ean hartu zuen Mexikoko presidente kargua.
Bull Terrier
Bull terrierra terrieren familiako txakur-arraza bat da. Beraien buruaren egitura singularrarengatik eta hiruki formako begi txikiengatik ezagunak dira. Bere izaera dibertigarria, gogotsua eta barregarria bezala deskribatuta dago. Txakur arraza hau hainbat filma komiko, liburu eta publizitate saiotan agertu da. Izena nahasgarri izan liteke, baina arraza hau ez dago zuzenki erlazionatuta Amerikar Pit Bull Terrier-arekin - arraza honek ez du terrier familiaren erlaziorik - Hala ere, bi arrazak jatorri bera dute. Miniaturazko Bull Terrier-aren estandarrak antz handia du Bull Terrier-arekin, salbu gurutzearen altxaldiaren erlatibotasunean, non eta 35,5 zentimetro ezin baititu gainditu. Pisuan ez dago limiterik, beti ere aleak harmonia mantentzen badu. Nazioarteko Federazio Zinologikoaren arabera, bull terrier-en bi mota desberdinek arraza bakar bat osatzen dute, baina banaka epaituak izaten dira eta ez elkartzeko aholkatzen da.
Historia
Bull terrierraren jatorria James Hinksekin erlazionatu daiteke, zeinek eta esperimentazioak egiten hainbat urte eman ondoren, 1850ean arraza aurkeztu zuen. Hinks hainbat urte eman zituen Ingeles White Terrierra, bull eta terrier arrazako txakurrekin gurutzatzen, borrokatzeaz aparte, maitekorra zen txakur bat lortzen saiatuz. Handik denbora batera, eta segur asko Espainiar Pointerraren gurutzaketarekin, borrokalari eder eta indartsu bat lortu zen. Bull Terrier-aren arima borrokalaria heriotzara arte, borroka pistan sekulako txapelduna bihurtu zuen.
James Hinks arrazaren aita da, Irlandako eskualde pobreenetariko bateko herri batean jaio zen 1829an Mullingar deitua. 1854ean, Hinks merkataritzan hasi zen. Bere bulldog-arekin txakurren hazkuntzan hasi zen eta bere posizio soziala eta bere familiarako erosotasunak hobetu ziren.
Itxura
Txakur sendo bat da, gihartsu eta ile motzarekin. Onartutako koloreak txuria (Buruan soilik orbanak baimentzen dira, gorputzaren edozein aldetan orbanak baditu, txakur-erakusketa batekin zigortuak izango dira). Beltza, hiru-kolorea, gorria eta horia onartuta ez dauden koloreak dira. Ez dira kontuan edukitzen larruazalean dauden pigmentazio markak, beti ere ilea inbolukratzen ez badute. Urdin eta gibel koloreak zitalak dira oso.
Ezaugarri tipikoak bere buruaren itxura obalatua da, non eta profilaz beruntz kurbatzen da buruezurraren gaineko aldetik muturraren muturra arte.
Pisuari eta altuerari erreparatuz, ez dago inolako mugarik, baina ereduzkoa sendotasun gehiena adierazi behar du ezaugarri bereizgarriei eta sexuari erreparatuz, baina 35 kg-ak lortu ditzake.
Tenperamentua
Arraza honen estandarra « Izaera orekatua izanagatik, aginduak betetzen ikasi behar du. Burugogorra izan arren, pertsonekin atsegina izan behar da. Zehazte eta adimen handiko adierazpena du eta ausardiaz betetako txakur bat da baina denbora berean maitekorra» bezala deskribatzen du. Baita ere ausartak, oldarkorrak, leialak eta gogotsuak bezala deskribatuak izan dira.
Bere indar fisikoa, bere adimenarekin konparatu daiteke, eta bere burua bere gorputza bezala aktibo egon behar da. Korrika eta kirola egiteko denbora behar dute. Hasiberrientzako ez dira aholkatuak izaten, denbora asko behar dutelako apropos hezitzeko. Familiarekin egotea gustoko dute, beraz, ez da ideia hona bakarrik ustea, etsialdi edo estres egoeran erortzen badirelako bere masailezurraren poderioaren ondorioz, etxean kalte handiak sortu ditzakete. Konpainiazko txakur aparta da.
Izugarrizko indarra du, beraz, ez da komeni 8 urte baino gutxiago duten umeekin bakarrik ustea. Jolasten, saltoka ... hasten badira, bere gihar masa dela eta, intentziorik gabe umeak mina hartu dezake eta honi aurre egiteko, txikitatik, txakurrari argi utzi behar zaio zeintzuk diren mugak txakurraren eta umearen artean.
Txakur hauen testosterona maila altuak, osasunean ez dute kalterik baina bai bizikidetasunean, bere agresibitatea handitu daitekelako bere "lur-eremua" defendatzerakoan. Umetzeko ideiarik ez badago, hoberena arra zikiratzea izango zen.
Zainketa
Ilea mantentzeko erraza da, horren ondorioz, egunero orrazketa sinple batekin ilea kondizio ia perfektuetan eduki dezake. Bere elikadurari olioa sartzea ere lagundu dezake. Beharrezkoa dute kirol asko egitea, txikia denean gehiegi trebatu gabe, gihar arazoak izatea eta altuera maximoa ez lortzea ondorioztatu dezake. Gainera, arraza honek tripazain osepa du eta janariaren eta kirolaren arteko oreka bat eduki behar da. Zekulako txakur zaindariak dira eta entzumena oso garatua dute.
Lehen esan dudan bezala, kirola txakur arraza onetarako ezinbestekoa denez, beste arrazak baino kirol gehiago egin behar dute energia guztia erretzeko. Gauzak oso erraz ikasi arren, erraztasun berarekin arreta galtzen dute, beraz, beste txakurrek baino denbora gehiago behar dute askotan gauzak ikasteko. Ohiko irakaskuntza oso zaila egiten da txakur hauekin, eta normalean ez dute ondorio honik ekartzen. Hala ere, irakaskuntza positiboaren metodoak ondorio hobeagoak ematen ditu lehen aipatutakoak baino
Osasuna
Erresuma Batuan egindako inkesta baten arabera, txakur honen batezbesteko bizi-itxaropena 10 urteetan jartzen du eta batezbestekoa 9 urteetan. Txakurkume guztiak berrikusiak izan behar dira gortasuna ez dutela ziurtatzeko, kolore txuriko %20ko eta kolore askotako %1,3ko txakurkumeek gorrak jaiotzen direlako. Horretaz aparte, Bullterrier askok azalean alergiak garatzeko joera dute.
Intsektuengatik egindako hainbat ziztada, gehienbat arkakuso eta eltxoena, oso arriskutsuak izan daitezke eta erreakzio bortitz bat eragin dezakete, urtikariazko alergia bat edo dermatitis akutua besteak beste.
Horain aipatu ditudan arazoetaz aparte, txakurraren osasuna kaltetuta atera daiteke jarrera konpultsiboen ondorioz, adibide argiena txakurrak buztanari oska egiten saiatzen denean, non eta automutilaziora eraman diezaioke.
Columbia konderria (New York)
Columbia konderria (Columbia County) New Yorkko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Hudson da. 2010eko zentsuaren arabera 63,096 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 63,096 pertsonetatik 58,126 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,454 dira. 2,691 beltzak edo afroamerikarrak. 85 amerikar natiboak ziren eta 15 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 998 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 97 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1,084 pertsonek kokatzen zuten.
Han goitik itsasoa ikusten da
Han goitik itsasoa ikusten da Julen Gabiria idazlearen eleberria da, 2004. urtean argitaratua. Liburua Elkar argitaletxeak argitaratu zuen.
Julen Gabiriak 1998an Igartza Saria irabazi zuen eta, horri esker, 'Connemara gure bihotzetan' bere lehenengo liburua argitaratu zuen. 2002an, bosgarren deialdian berriro aurkeztu zen beka horretara, ostera irabazi, eta 'Han goitik itsasoa ikusten da' idatzi zuen.
Istorioa
Roman Alberdi mutikoak Euskal Herriko Itzulian ikusiko du lehenengoz Gino Bartali karrerista handia; erbestera bidalitako umea dela Frantziako Tourrean topatuko du hurrena, Alpeetako mendi bat igotzen biak, eta haren bila joango da geroago, Toskanako Ponte a Ema herrira.
Artzibar
Artzibar Euskal Herriko udalerri eta ibar bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Zangozako merindadean eta Pirinioaurrea eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 39,0 kilometrora. Altuera 547 eta 1370 metro artekoa da, eta 145,34 km²-ko azalera hartzen du. biztanle zituen.
Pirinioetako ibar hau paseko haran gisa mantentzen da gehienetan, bi lekuren arteko lotune gisa, historikoki ez baitu garrantzi handirik izan, nahiz eta duela gutxi aurkikuntza arkeologiko garrantzitsuak egiten ari diren, hala nola galtzada erromatar oso bat edo Artzin erromatar hiribildu bat. Arkitektura Pirinioaurreko arkitekturatik hurbilago dago, erabat harriz egindako etxeekin, nahiz eta ibarraren iparralderago dauden eremuetan Pirinioetako arkitekturako lehen etxeak agertzen hasi diren, Erroibarreko estiloan, fatxada zuriekin eta harrizko ukituekin, pirinioaurretar etxearen artean tartekatuta.
Bertako biztanleak artzibartarrak dira. Ibarburua Nagore kontzejua da, non udaletxea da.
Izena
Artzibar beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
Etimologia
Nafarroako Pirinioaldea historikoki banatu den bailaretako bat da Artzibar. Erregistro idatzietan XII. mendetik aurrera agertzen da herrien komunitate gisa. Egungo Arce-Artzi udalerriak (izen ofiziala) ibar historikoaren zatirik handiena hartzen du, eta Orotz-Betelu bakarrik falta da, XIX. mendean bereizi zena.
Arce deitura nahiko hedatua denez, eta beste leku batzuetan toponimo gisa existitzen denez, ibarraren izena, lehenik eta behin, nabarmenagoa litzatekeenarekin erlazionatzera garamatza: izen bereko zuhaitz eta zuhaixken familia; astigarrak. Hala ere, ibarra Nafarroako eremu historikoki euskaldunean kokatzen denez, filologoak ibarraren izenaren jatorri etimologikoa euskaraz bilatzen saiatu dira.
Etimologiarik zabalduenetako bat ibarraren izena harritze hitzetik eratortzen duena da, harritza esan nahi baitu. Hitz horretatik Arce ia berehala lortzen da: harritze > (h)arr(i)tze. "Tz" soinua, Erdi Aroko "ç" zaharra, gaztelaniaz c bihurtu zen, eta euskaraz tz soinuarekin geratu zen. Hala ere, azalpen hori, filologoen iritziz oso sendoa, ez dator bat Mikel Belaskok Nafarroako Glosario Etimologikoan dioen bezala, haranaren antzinako izena Arci izan zelako oztopoarekin (Erdi Aroko kroniketan horrela agertzen da), eta horrek teoria hori zapuztu egingo luke. Beste euskal hitz batzuekin lotu da ibarraren izena: hartz, artzai ("artzain"), artze ("bahe") edo arte ("artean").
Ibarraren euskarazko izen ofiziala Artzi da, ibarraren antzinako izena berreskuratzen duena, duela urte batzuetatik koofiziala izan delarik. Euskaraz Artze bezala ere idatzi izan da, baita Artzibar bezala ere (hitzez hitz "Artziko harana").
Ibarraren euskarazko izen formala Artzi da, ibarraren antzinako izena berreskuratzen duena, duela urte batzuetatik koofiziala izan delarik. Hala ere, erabiliena, zalantzarik gabe, Artzibar da, herritik izen beretik bereizten duena. Hiztun zaharrenek nahiago dute Artze edo Baldartze, nafar erromantzearen eragin argiarekin. Erroibar edo Lizoainibarrekin gertatzen den bezala, litekeena da herriaren izena ibarra osoan erabili izana.
Armarria
Artzibarko armarriak honako blasoi hau du:
Bandera
Artzibarko banderak Artzibarko armarria dauka hondo gorri baten gainean.
Geografia
Mendebaldeko Pirinioetan kokatua, Errazu mendiaren (1 387 m) hegoaldeko magalean dugu Artzibarko Gorraitz herria. Irati (ekialdea) eta Urrobi (mendebaldea) ibaiek ibarra sortu zituen.
Inguru naturala eta kokapena
Artzibar kokatzeko ez dago aho bateko akordiorik. Egia esan, Zaraitzu eta Erronkaribar ibarretan bezala, haran horien iparraldea Pirinioetakoa da, eta hegoalde Pirinioaurreatarra, klima eta landaretza aldaketa nabariarekin. Trantsizio-eremu bat da, eta bi espazioen muga edo muga hori Larrogain, Elke-Pausaran, Peñas Baxas eta Lareki mendien arteko irudizko lerro batekin markatu daiteke.
Artzibar ibarra berezia da, bitxia beharbada, eta Erdi Arokan galtzen da bere jatorria. Ez dio jarraitzen ibai baten inguruan garatzeko zonako arauari. Bi adar bereiz ditu, Irati eta Urrobi ibaien ibilbideei jarraituz, eta hirugarren adar erdi bortxatu bat Gurpegi errekaren inguruan.
Klima
Udalerriko gunerik garaienetan izan ezik, Artzibar gehienean klima azpimediterraneoa nagusi da. Urteko batez besteko tenperatura 6 eta 12 gradu bitartekoa da (sei gradu mendietan eta hamabi herrigunean). Prezipitazioak 1 000 eta 1 600mm bitartekoak dira, betiere udaberrian eta udazkenean ugariagoak. Urteroko egun euritsuak 100-120 inguru izaten dira, eta azarotik apirilera ohikoa da elurra jaustea.
Baso-soiltze gogorra jasan dute Artzibar aldeko basoek. Pagoa, pinu basatia, haritza eta artea dira zuhaitzik ugarienak. Artea, arroilean eta ipar eta ipar-mendebaldeko mendietan hedatzen da batez ere. Birlandatutako pinuek 1 000 hektareatik gora hartzen dituzte, batez ere Austriatik ekarritako pinu lariziarrak dira.
Banaketa
Artzibarrek 7 kontzeju ditu:
Gainera, beste 7 leku batzuk ere badaude, hala nola:
Azkenik, udalerrian 19 herri hustu daude:
Orotz-Betelu ibar horretakoa da geografikoki, baina ez administratiboki, udalerri independentea baita.
Historiaurrea
Artzibarko historiaurreari buruzko ia daturik ez zegoen erromatarren garaira arte, baina urte batzuetatik hona, inguruko ikertzaile Juan Mari Martinez Txoperena aurizperriarrak egindako landa-ikerketek fruitu garrantzitsuak eman dituzte. Jarraian ematen diren datuetan Orotz-Betelu lurraldean sartzen da. Artzibarrek gaur egun hogeita bat trikuharri, tumulu bat, zista bat, bi harrespil eta hiru menhirra ditu sailkatuta. Horri hiru herrixka protohistoriko gehitu behar zaizkio: Biskaxun, Peña (kokapen ezezaguna) eta Adasa.
2011n Asibarren, Aurizperri erroibartar kontzejuan, Lusarretaren ondoan, hiru miliario eta galtzada erromatarreko hiru kilometroko harriak aurkitu ziren, IV. mende hasierakoak, eta horrek erakusten zuen Urrobi ibaiaren ibilbideari jarraituz galtzada erromatar bat egon zitekeela zioen tesi ahula. Txoperenaren ikerketei esker, 1985-1989an Orreagako lautadan erromatarren aztarna dezente aurkitu ziren. 2012-2013an indusketa berriek argi utzi dute erromatarren garaiko enklabe garrantzitsu bat zegoela, Iturissa bezalako antzinako iturrietan aipatutako erromatar-baskoi gune ezaguna izan zitekeena. Galtzada erromatar hori, teorian Caesaraugusta (egungo Zaragoza) hiritik Agoitzetik etorriko zena, eta Urrobi ibaiaren ondotik Auritzeko zelaietaraino iritsiko zena, Ibañetatik jarraitzen du, galtzada erromatarreko trazadura berri batekin, Luzaideko ibarretik jaisten dena. Horri guztiari gehitu behar zaio 2012ko urte berean Artziko jauregitik gertu zegoen erromatar populazio bat aurkitu izana. Galtzadatik Iturissatik 15 km ingurura, erromatarrek galtzadak kontrolatzeko eraiki ohi zuten tarteko geltokia izan zitekeen, atsedenerako salmenta gisa, zaldiak aldatzeko, etab., eta bi herri garrantzitsuren artean kokatu ohi ziren.
Mende dezente atzera itzuliz, historiaurrean bazegoen inguruko baliabideak aprobetxatzen zituen giza talde bat. Denborarekin, zenbait giza talde finkatu ziren herrixka gotortu txikietan, erromatarrek baskoiak konkistatu zituztenean aurkitu zituztenak K. a. I. mendean. Nafarroa Behereko Donazaharren (Artzibarren Donazar deitua) eta Iturissan I-V mendeen artean kokaleku erromatar garrantzitsu bat sortu izanak, eremua kontrolatzeko balio izan zuen, bi funtzio garrantzitsu izango zituena. Alde batetik meatzaritza ekoizpen osoaren zentralizazioa, duela ez urte asko uste zena baino askoz garrantzitsuagoa, Aldude eta Aezkoa ibarretan mendeetan zehar ezagutua izan dena eta erromatarrek Erroibarko eta Artzibarko meatzeak ere ustiatu zituztela uste duguna. Bestalde, Pirinioetatik Iberiar Penintsulara igarotzeko defentsa eta kontrol lanak egiten zituen, lehen mailako bi galtzada gurutzatuz, Pompaelo (egungo Iruña) hiriara zihoana, Mezkiritz eta Erro mendateetatik, eta, bestetik, Zaragoza galtzada aurkitu berria. Horretarako, tarteko geltoki bat sortu zuten, Artziko jaurerriaren inguruan egindako salmenta bat, non, ziurrenik, Peña eta Asnotz herrixketako biztanleak bizitzera jaistera behartu zituzten, herrixka bat sortuz, indusketa arkeologikoei jarraitu ahala, ezusteko bat baino gehiago eman dezakeena.
Erdi Aroa
Agoitz-Artzibarretik Ibañetara doan erromatar galtzadaren aurkikuntzak, eta hortik Luzaidera doanak, 778. urteko Orreagako guduaren kokapenari buruzko hipotesi guztiak aldaraziko ditu. 778. urtea inflexio-puntua da Nafarroako eta, oro har, euskal historian. Garai hartan munduko armadarik onenari, Karlaundiri, eraso egiteko antolaketa on baten beharraz hitz egiten da, eta, beraz, baskoiak uste baino antolatuago zeudela uste da. 635eko frankoen aurkako borrokak, Zuberoako Basabürüan, Ibañetatik 33 kilometro ekialdera, erakunde oso bat inplikatzen zuen, aditzera emanez euskal gizartean bazegoela egitura sozial eta administratiboren bat, urte batzuk geroago Iruñeko Erresuman sortu zena. Garai berean, bizitza monastikoaren berpiztea gertatu zen, neurri batean Leireren bultzadari esker, eta, ondorioz, dokumentuen ugaritzearen hasiera, zeinetatik abiatuta lehen pertsona, herri eta ibarraren izenak agertzen baitira. Artzibar egitura konplexuko harana da, eta, beharbada, Erdi Aroko mende ilun hauetan, hainbat fasetan eta motibo lausoengatik sortu zen. Hasiera giza talde ongi definitu eta trinkoa izango zen, bere egitura propioa sortuko zuena, eta, ondoren, agian, lurraldeak edo jauntxo feudalen edo eliz jauntxoen domeinuak batuko zitzaizkion, geografikoki zaila zen haran bat sortuz. Horrela, ibarretik urrun bi herri geratu ziren, Galdurotz (egungo Arriasgoitin) eta Amokain (egungo Eguesibar), Artzibarko noble garrantzitsu baten kontzesioa izan zitezkeenak, eta, horregatik, ibarrari atxikita geratu zen XIX. mendearen erdialdera arte. Dirudienez, Artzibar, Goi Erdi Aroko hasierako mendeetan, VIII-XII. mendeetan, laborategi bihurtu zen, bertan bizitzeko hainbat leku probatzeko. Lehenik, arabiarren presioak, gero izurriteek eta goseteek, baita lurraren eta naturaren kalitateak ere, eragina izan zuten XI-XIV. mendeen artean jendea bizi zen hainbat gune agertu eta desager zitezen. Leku batzuk, ia baserri sakabanatuak, jendez husten ari dira: Irizar, Saratsu, Orai, Ekieta, eta, oro har, ez dute populaziorik berreskuratzen, inguruko herrietako bordak edo nekazaritza eta abeltzaintza ustiapenak egiteko gune gisa geratuz. Dokumentazioan beste berri batzuk agertzen dira: Arizkuren, bi Hiriberri (egungo Hiriberri eta Hiriberri Saratsu).
Biztanleria-mugimenduaren beste faktore posible bat kokagune batzuen jabetza da. Orreagako kolegiata eta noble batzuk hainbat herriren jabe dira, eta kolonoak galtzean, batzuetan, kosta egiten zaie errentari berriak erakartzea, aldi batzuetan inguruko herrietako bizilagunei alokatuz, ez bizitzeko, eta hutsik geratzen dira luzaroan, bai Erdi Aroan, bai ondorengo mendeetan.
IX. mendetik dokumentuak ugaritzearekin batera, biztanleen, herrien eta haranen izenak agertzen dira, eta, aldi berean, zergak kobratzeko lehen kontrol administratiboak, etab. Neurria sutean oinarritzen zen, eta sua etxe kopuruaren antzekoa zen, baina ez berdina. Oro har, etxeak baino gehiago ziren suak, baina alde txikiarekin. Suagatik ordaintzen zitzaien erregeari, nobleei edo erlijiosoei: Orreaga, Leire. Mende hauetarako, batez beste, 4,5-5 pertsona sutatik kalkulatzen da, nahiz eta Pirinioetan zertxobait handiagoa izan. Artzibar, zenbaketen arabera, emeki-emeki handitzen joango da, epidemiak direla eta, aldi gogorretan. Ibarra 1366. urteko 127 suen artean mugituko da, eta 1819. urteko 210 suen artean.
XII. eta XIII. mendeetan Iruñeko erregearen ordezkari batzuk aurkitu genituen Artzibar kontrolatzen, eta hainbat funtzio izango zituzten, zergen kontrola, justizia, batzuetan bailara baino ez zen izango bere lurraldea, eta beste batzuetan inguruko haranetan ere eskumena izango zuen. 1035ean Artzibarren Lope Gartzeitz daukagu, 1079an Eximio Artzeiz Artzibarko, Aezkoako eta Zaraitzuko jauna da. 1144an Lope Gartzeitz Artzibarkoa da berriro, eta 1171ean Lop Artzeitz Artzibarko eta Aezkoako jauna da, edo Lope Gartzetz Artzibarrekoa 1182an.
XIII. mendean, zergen ordainketen lehen zerrendekin, egitura berezi bat ikusten da, Artozkibar, zeinaren hedadura besterik ez dakigun, Artzibarko zenbait herri, Orotz-Betelu barne. Artozkibar testu baten arabera osatzen zuten, besteak beste, Artozki, Arizkuren, Uliberri, Saratsu, Txipua, Orai, Azparren, Orotz-Betelu, Olaldea, Otsa, Usotz, Muniain eta Urdazi herriek. Ez dakigu ibar independentea edo banaketa administratiboa zen, XIX. mendeko bidezidorraren antzekoa, zergak biltzeko balio zuena. Antzeko kasu bat gertatzen da ondoko Urraulgoitin, iparraldeko zatia garai berean Aietxuibar deitzen zena, eta gero ibarrean integratu zena, baina hasierako uneetan independentea ere izan zitekeen.
Ibarreko familia batzuk erresumako garrantzitsuenak bihurtu ziren, Artzeko jauna eta Uritzekoa nabarmenduz. XIV. eta XV. mendeetan, beste familia noble batzuekiko aliantzak beste familia handiago batzuetan desegiten joan ziren. Horrela Uritzarrak Artiedatarrekin edo Artzitarrak Urtubiarekin. Nafarroako gerra zibilean, XIV-XV. mendeetan, agaramondarren eta beaumontarren artean, Artzibarrek, Uritz-Artiedatarrak buru zituela, beaumontarren alde egin zuen.
Aro Modernoa
Pobrezia eta baliabide eskasia ziren nagusi. Badirudi ehiza etxeko dietaren osagarri garrantzitsua zela. Hartza, otsoa edo azeria ehizatzea saritzen zen, baina oreina hainbat urtez debekatuta egon zen, nobleei eta erregeei ematen baitzitzaien ehiza hori. 1556an oraindik debekatuta zegoen oreinak ehizatzea, eta sarritan isunak jartzen zitzaizkien herriei. Urte horretan, oreinak ehizatzeagatik ehizatutakoen zerrenda luzea zen. Orotz-Beteluk, Garaioak eta Garraldak uxaldi bateratua egin zuten, Beteluko hariztian 18 orein harrapatu zituztela imajinatu genuen. Urte berean Artzibarko jendea ere hartu zuten oreinekin, eta 1599an artzibartarrak itzuli ziren isun bat ordaintzera haiek ehizatzeagatik. Gehienetan, basurdea eta erbia ehizatzen zituzten, eta denbora batez janari ona emango zuten. Mendeetan, suzko armak urriak ziren eta ia ez ziren ehizarako erabiltzen, oso zehaztugabeak baitziren; beraz, zepoak, uxaldiak, txakurrak edo usoaren kasuan, sareak maiz erabiltzen ziren. 1568an, Artzibarreko bizilagunek Artiedako jauregiarekin adostu zuten ordaintzen zizkioten zergak kentzea. Berrerospenaren zenbateko osoa ehun aldiz ezarri zen, hau da, 4 580 urrezko dukat. Kopuru hori bizilagunen artean banatu zen. Gastu handi horrek, 1570aren ondorengo uzta txarrekin batera, ibarra pobrezia sakonean murgildu zuen.
Aro Garaikidea
Frantziako Iraultzak gerra garai baten hasiera markatu zuen Artzibarren, non Nafarroako Pirinioak eszenatoki nagusietako bat izan ziren: Konbentzioaren Gerra, Iberiar Penintsulako Gerra, Erregezaleen matxinada, Karlistaldiak... Konbentzioaren Gerran inguru hartako gogorrena izan zen. Herri asko erre zituzten, bai Nafarroa Garaian, bai Nafarroa Beherean. Gerraz gain, izurrite batek populazioa txikitu zuen. Orreagak biztanleen erdiak baino gehiago galdu zituen (154 biztanle zituen), Luzaidek % 38, Aezkoak % 29, Erroibarrek % 123 eta Artzibarrek % 12. Herritarrek denetarik jasan zuten gerra hartan: etxeak eta bordak erre zituzten, abereak eta aleak konfiskatu zituzten, arpilatzeak, nahitaezko lanak... eta gero, XIX. mende osoan bezala, ez zuten kalte-ordainik jaso, salbuespenak salbuespen. Napoleondar Gerretarekin, egoera desberdina izan zen. Gerrillarien lana eta borrokaldiak gorabehera, inguruan ez zen borrokarik izan. Gerra etengabeko errepresioa izan zen, batez ere frantziarrek konkistatutako lurren errentetatik bizitzeko betebeharra zutelako. Gerra garestia zen eta zergak, derrigorrezko lanak edo abereen errekisioak etengabeak ziren, ia miserian zeuden herriak hainbeste presionatzera iritsiz, udal pobreak zorpetuz, eta komunalak eta baita elizako errentak ere saldu behar izanez, honek denborarekin berreskuratu zuelarik. Gerrillak ere ibarrez ibar erasotzen eta ihes egiten ari ziren, eta haien erreklutamendu, mehatxu eta errekrutatze behartuak nahiko ohikoak ziren.
1860tik aurrera, ibarra jendez husten hasi zen, Iruña landa-bizitza baino aukera erakargarriagoa baitzen artzibartar askorentzat. Jaitsiera hori gutxi gorabehera egonkorra izan zen 1960ra arte, artean 1041 pertsona bizi baitziren ibarran. Hala ere, hurrengo hamarkadarako, kopurua 707ra jaitsi zen, 1980an 321 izango zirelarik. Gehienak Txantrea iruindar auzoan amaitu zuten. 1991. urtea jaitsiera horren funtsa da, 253 biztanlerekin, gero suspertzen hasi baitzen, baina oso modu lotsatian.
Itoitzeko urtegia eraiki ondoren 2000ko hamarkadan, ibarraren hegoaldeko zati handi bat urez bete zen, Artozki eta Muniain herriak urperatuz, eta, zati batean bada ere, Nagore eta Artzi. Horrek, halaber, ibarraren hegoaldeko herri askori eragin zien, eta biztanleria galdu egin zela ikusi zuten, urtegiaren inpaktuaren ondorioz (Otsa edo Usotz bezala), eta, batez ere, ekialdekoei, horietako gehienak jenderik gabe geratu baitziren. Uliberri, Arizkuren, Ekiza eta Lakabe dira, besterik beste.
Demografia
biztanle zituen Artzibarrek.
Ekonomia
Landutako azalera murriztu baino ez da egin: 1 500 hektareatik gorakoa zen XX. mendearen hasieran, 733 hektareakoa 1950ean eta 417koa 1981ean. Labore nagusia patata berantiarra da; horren atzetik, urrutitik, larre polifitoak, garia, garagarra eta bazka-zerealak daude. Gaur egun, abeltzaintza ez da iraganean bezain garrantzitsua. Ardiak, XX. mendeko lehen hamarkadetan eta XIX. mendeko azken hamarkadetan, txurra arrazako 5 000 eta 6 000 abelburu arteko artaldeak izan zituen; gaur egun, berriz, 1. 600 besterik ez dira. 2 116 ahuntz egon ziren 1906an, eta 110 baino ez zeuden 1982an. Behi-azienda 392 abelburukoa zen data horretan, eta 452 ziren 1891n eta 694 1920an. Inoiz ez zen txerri-azienda nabarmendu, eta gaur egun lehen baino ugariagoa den bakarra zalduna da.
Ekoizpen-orientazio primarioa duen udalerria da (batez ere abeltzaintza eta basogintza). Jarduera nagusiko 65 lanpostu eta bi lanpostu betetzen dituzten 20 pertsona ditu (bigarren mailako nekazaritza eta beste sektore batzuetako nagusia), eta sasoiko lanetan ari diren nekazarien 9 senide. 94 enpleguetako okupazioa 76 zentro eta establezimendutan gertatu da (1984ko datuak). Nekazaritza eta abeltzaintzako sektorean 68 pertsona daude (20, bigarren mailako jarduerarekin), eta 60 ustiategik okela-txertoko abeltzaintza-orientazio nagusia dute, udalerri horrek larre asko baititu. Zerbitzuen sektorean 19 langile daude 13 zentrotan, eta horien enplegu-maila 1 eta 2 pertsonakoa da, higieneko landa-zentroa izan ezik.
Politika
Artzibarko udaletxea Nagore kontzejuaren erdialdean dago, eta idazkaria, era berean, Orotz-Beteluko eta Longidako udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarreko alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Karlos Orotz Torrea da, Artzibar Herri Taldea hautagai gisa aurkeztu zena.
Udal hauteskundeak
1987tik aurrera, Artzibarko alkatea Artzibarko Talde Independentea alderdikoa izan zen 6 legegintzalditan jarraian, eta urtero izan zuen gehiengo osoa. 1999an Artzibarko Herri Taldea agertu zen, XXI. mendeko lehen hamarkadetan artzibartar politikaren beste protagonista nagusia izan dena. Lehenik oposizioko alderdi gisa hasi zen, Artzibarko Talde Independentea 2011n gaindituz. 2015etik, Udalean zinegotzi guztiak dituen alderdi bakarra da.
Foru hauteskundeak
Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
Udala
Udalaren egoitza eta udaletxea Nagore ibarburuan dago.
Batzordeak
Artzibarko Udalan 7 batzorde ditu:
Alkateak
1979tik, Artzibarrek 3 alkate izan ditu:
Garraioa
Nafarroako Autobus Konpainiak Artzibar Iruñekin batzen du. Autobus lineak honako ibilbidea egiten du:
Euskara
Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Artzibarko herri guztiak sailkatu zituen, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian, Pirinio ibarretik Esteribar eta Erroibar ibarrekin hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Artzibarrek atzerakada-eremuan sailkatu zen, non euskarak hain atzerakada handia izan duen, non bertako hiztunik apenas geratzen den.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Artzibarrera azpieuskalkian (Iparartzibartar eta Hegoartzibartar aldaerak). Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Artzibarko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Oharrak
<references group="lower-alpha" />
Atazabal (argipena)
Atazabal hainbat lekuren izena da:
Jean-Pierre d'Escuret-Laborde
Jean-Pierre d'Escuret-Laborde (Maule, – ib., ) zuberotar abokatua izan zen.
Zuberoako hirugarren estatuko diputatu hautatu zuten 1789ko Estatu Orokorretan. Bertan departamenduen kontra eta foruen alde agertu zen. Biltzar Nazional Konstituziogilean ere parte hartu zuen.
Dinosaur Jr.
Dinosaur Jr., AEBetako rock alternatibo musika talde bat da. 1984an Massachusetts estatuko Amherst udalerria sortu zen. J Mascis, Lou Barlow eta Murph kideek osatzen dute, iraganean baita Mike Johnson eta George Berz kide ohiek ere bai.
Rivulus roloffi
Rivulus roloffi Rivulus generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Coracina incerta
Coracina incerta Coracina generoko animalia da. Hegaztien barruko Campephagidae familian sailkatua dago.
Claude Bricage
Claude Bricage (1939ko apirilaren 18a - 1992ko martxoaren 21a) frantses argazkilaria izan zen.
Hamabost urte zituela hasi zen argazkilaritzan, amateur gisa. Hogei urte zituela antzerkiko argazkilari gisa aritzea erabaki zuen. Saiatzen zen ikuskizuna gogoratzen zuten irudiak sortzen, ulergarriak egiten baina berregin gabe. Bricagek antzerki-zuzendari nagusienekin lan egin zuen: Patrice Chéreau, Jean-Pierre Vincent, Jean Jourdheuil, Bruno Bayen, Jacques Lassalle, Marcel Maréchal, Joël Jouanneau, Claude Régy. Bestalde, argazkilariaren lanbidea sortzaile gisa har zedin lan egin zuen. 1983an argazkilarien elkartea sortu zuen, eta taldeko hainbat egitasmo bideratu zuen (Les Grands Chantiers de l´État à Paris, 1990).
Kirchentellinsfurt
Kirchentellinsfurt Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Pasadena Park (Missouri)
Pasadena Park Missourieko herrixka bat da. St. Louis konderrian kokatua dago. 2010ean 470 biztanle zituen, 0.25 kilometro koadrotan banatuta.
Mátyás Pásztor
Mátyás Pásztor (Budapest, Hungaria, 1987ko otsailaren 20a), Hungariako waterpolo jokalaria da. Hungariako selekzioarekin brontzezko domina olinpikoa, eta BVSCko jokalaria da.
Bere ibilbidea
Bere jaioterrian, Cegléden, hasi zen waterpoloan jokatzen, eta, gero, Szőnyi út-era joan zen, BVSCra. Trenbideko junior taldetik, Szolnok College-eko liderra izateko fitxa lortu zuen.
2006an, helduekin debutatu zuen ligako lehen mailan, eta, 9. sailkatu zen bere taldearekin. Behe mailako play-offetan ere jokatu zuen ligako hurrengo bi denboraldietan. Bere emanaldiak saria izan zuen, eta Dénes Keményk, Hungariako waterpolo selekzioko kapitain federalak, 2009ko urtarrilean berrantolatutako selekzio nazionalean sartzera gonbidatuko zuen.
Selekzioaren partida batean, ez zuen uretara salto egin, baina ligan gero eta hobera egin zuen. 2009–10 txapelketako denboraldia bere taldearekin 6. postuan amaitu zuen, eta 2010–11 denboraldia 5. postuan, eta horrek nazioarteko kopako agertzea suposatu zuen. Szolnokekin batera joan zen LEN Kopako finalerdietara, eta han Kataluniako CN Sabadell taldearen aurka jokatu zuen.
2012-13 txapelketako denboraldiaren hasieran, Hungariako Kopako finalean izan zen, baina, luzapenean, Szolnok labur geratu zen A-Híd Szeged txapelaren defendatzailearen aurka. 2014an BVSCrekin sinatu zuen. 2015ean, Hungariako txapelketako nagusi izan zen goletan.
Hungariako txapelketan goleatzaile titulua irabazi ostean hautatu zuten Tokioko Olinpiar Jokoetarako. Selekzioarekin brontzezko domina irabazi zuen bost eraztunetako partidetan.
Udako Olinpiar Jokoak
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), brontzezko domina irabaziko du Hungariako taldearekin, Serbiaren (urrezkoa) eta Greziakoaren atzetik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatuko dute Hungariako taldea: Dániel Angyal, Balázs Erdélyi, Balázs Hárai, Norbert Hosnyánszky, Szilárd Jansik, Krisztián Manhercz, Tamás Mezei, Viktor Nagy, Mátyás Pásztor, Márton Vámos, Dénes Varga, Soma Vogel eta Gergő Zalánki-k.
Emaitzak
Hungariako Txapelketa (OB I)
Bass-que culture
Bass-que culture Fermin Muguruzak egindako dokumentala da, 2006koa.
Jamaika eta Euskal Herriaren arteko zubi kultural moduan aurkeztu zuen. Narrazio ildoa "Euskal Herria Jamaika Clash" diskoaren grabazioa da, urte berean argitaratua, eta kutsu aldarrikatzaile nabarmena dauka. Reggae musikaren jatorria eta garapena esploratzen du, elkartasunaren aldekoa eta kolonialismoaren aurkakoa.
U-Roy, Luciano, Toots, Rita Marley eta Marcia Griffiths dira lan honetan kolaboratu duten artistetako batzuk. Halaber, Xabi Pery, Jon Elizalde eta Xabi Solanok Muguruza lagundu zuten bidaia hartan.
San Pedro Lamuza eliza
San Pedro Lamuza eliza Arabako Laudio udalerrian dagoen eliza bat da. Done Petriri sagaratua dago.
Historia
1565ean hasi bazen ere, XVIII. mendean bukatu zen eraikitzen,.
Eraikina
Aurrez zegoen eliza erromaniko zaharraren gainean eraikiko zela uste da, haren berri XI. mendetik dago. Era berean, goitik esekita eta 1894an jarrita, azarotik aurrera plaza gauez argitzen zuen antzinako bonbillatzarra nabarmentzen da, hilabete horretan ematen baitzen haraneko argiteria publikorako baimena. Bste berezitasun bat elizatea da, burdinez egina baitago.
Rivulus staecki
Rivulus staecki Rivulus generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.
Otsailaren 10
Otsailaren 10a gregoriotar egutegiaren urteko berrogeita batgarren eguna da. 324 egun falta dira urtea amaitzeko, 325 egun bisurteetan.
Kanpo estekak
Otsailaren 9 | Urteko egutegi | Otsailaren 11
Azay-le-Ferron
Biztanleria
2007an Azay-le-Ferron udalerrian erroldatutako biztanleak 942 ziren. Familiak 444 ziren, horien artean 168 pertsona bakarrekoak ziren (64 bakarrik bizi ziren gizonak eta 104 bakarrik bizi ziren emakumeak), 152 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 100 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Iraide Ibarretxe
Artikuluak
Hemen gutxi batzuk aipatuko ditugu:
Azay-le-Ferron
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 603 etxebizitza zeuden, 454 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 97 bigarren erresidentzia ziren eta 52 hutsik zeuden. 588 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 454 etxebizitza nagusietatik 344 bere jabearen bizilekua ziren, 95 alokairuan okupaturik zeuden eta 15 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 45 etxek bi zituzten, 90 etxek hiru zituzten, 143 etxek lau zituzten eta 171 etxek bost zituzten. 336 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 234 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 145 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen: