cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paktolo
Paktolo (Πακτωλός; Sart Çayı) Turkiako kostalde egearretik gertu dagoen ibai txiki bat da. Tmolos mendian jaioa, antzinako Sardes hiriaren hondakinak zeharkatuz joaten da, eta Gediz (antzinean Hermo deitua) ibaian husten du. Lidiako erresuman zehar zihoan, eta, greziar elezahar batzuen arabera, auriferoa zen, eta lurralde emankorrenaren bihotzetik igarotzen zen, lurralde honen urrezko aberastasuna nabarmena zelarik, baina astindu sismikoen mende zegoena.
Argualas
Argualas edota Argualas Tontorra, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.046 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.
Ronaldo de Assis Moreira
Ronaldo de Assis Moreira (Porto Alegre, 1980ko martxoaren 21), Brasilgo futbolaria da, Ronaldinho edo Ronaldinho Gaúcho (Rio Grande do Sul Brasilgo estatukoa dela eta) goitizenak ere badituena. Ronaldinho (portugesez Ronaldo txikia) izena eman zioten Ronaldo futbolari brasildarrarengandik bereizi ahal izateko.
Futbolzale askoren ustez, Ronaldinho da egungo munduko jokalaririk hoberena, nahiz eta berak halako tituluak arbuiatu. Nolanahi ere, FIFAko Urteko Munduko Futbolariaren Saria bitan eta Urrezko Baloia behin irabazi ditu.
Leire Malkorra
Leire Malkorra Renobales (Tolosa, Gipuzkoa, 1988) arkitektoa eta arkeologoa da. 2015etik, Aranzadi Zientzia Elkartearekin lanean dihardu, boluntario gisa. Orain arte egin duen aurkikuntzarik garrantzitsuena Irulegiko eskua da.
Biografia
Arkitektura ikasi zuen Euskal Herriko Unibertsitatean, baina betidanik historia eta arkeologia gustatzen zaizkio. Karrera bukatu zuenean, Aranzadiko indusketa arkeologikoetan boluntario gisa izena eman zuen. 2015ean, Amaiurren jardun zuen lehenengoz, eta harrezkero, horretan urtero-urtero segitu du.
Aranguren bailarako Irulegi mendian, Aranzadi Zientzia Elkarteak, indusketa sakon bati esker, mendiko tontorreko Erdi Aroko gaztelua berreskuratu zuen. 2021eko ekainaren 18an, Malkorrak geroago Irulegiko eskua izena eman zitzaion pieza ikusi zuen lehenbizi, eta bere poltsan sartu zuen, idazketa estaltzen zuen sedimentuarekin. "Lurretik ateratzean poltsan sartu nuenean, eskua estaltzen zuten sedimentuak ukitu gabe, eta Nafarroako Gobernuko Zaharberritze Departamentuan utzi genuen, gainerako materialekin batera."Malkorrak hala ekarri zuen gogora aurkezpenaren egunean. Indusketa bideoan grabatu zen eta kokaleku topografikoan erregistratu, gainerako material arkeologikoak bezala.
Kimiotrofo
Kimiotrofoak energia iturria molekulen oxidazioetatik lortzen duten bizidunak dira. Molekula horiek inorganikoak izan daitezke (bizidun kimiolitotrofoak) edo organikoak (kimiorganotrofoak).
Energia iturria molekula organikoa ala inorganikoa izan, bizidun kimiotrofoek euren metabolismoaren bidez hasierako energia hori energia biokimiko bihurtzen dute, ATP moduan. ATP hori izango da zelulak bere funtzioak burutu ahal izateko erabiliko duen molekula energetikoa.
Kimiotrofoak autotrofoak ala heterotrofoak izan daitezke.
Ekialdeko Prusiako ofentsiba (1914)
Ekialdeko Prusiaren errusiar inbasioa edo Ekialdeko Prusiako ofentsiba Lehen Mundu Gerraren hasieran gertatutako gatazka militar bat izan zen; 1914ko abuztutik irailara iraun zuena. Ofentsiba honetan errusiar armadek alemaniar armadak eraso zituzten Ekialdeko Prusiako lurretan, handik bere izena. Erabateko abantaila izan arren, errusiar armadek porrot erraldoia jaso zuten bere unitateak luzeegi zabaltzean, Tannenbergeko eta Masuriar Aintziren guduetan galera izugarriak jasotzea eragingo zuena.
Alemaniar plangintza
Alemaniak Errusiaren kontrako prestatutako estrategiak kokapen defentsiboetan oinarritu ziren 1888tik aurrera; Helmuth von Moltkek, Alemaniako Estatu Nagusiaren agintariak, hala erabaki zuenean. 1888ra arte ofentsiba boteretsu batekin Errusia osoa garaitzea posiblea zela sinetsi zuten baina aurrerapen teknologiko azkarrek pentsatzeko modu atzeratu hau alde batean utzi zuten. Alemaniar inteligentzia zerbitzuek ziotenez, Poloniako lurraldean kokatutako trenbide sistemek hiru aukera soilik ematen zieten: Alemaniaren kontrako defentsa gogorra posizio gotortuetan, Vistulan behera ofentsiba bat Berlinerantz zuzenean edo Ekialdeko Prusiaren inbasio bat bi armadekin; bata Narew ibaiaren ertzetik etorria eta bestea Niemen ibaiatik. Frantziarren kezkak lehenengo aukera ezinezkoa egin zuten eta bigarren aukera ez zen aurretik inoiz frogatu, ondorioz, hirugarren aukera izango zen errusiarrek aukeratuko zutena ziurrenik.
1894an Alfred von Schlieffenek, momentu hartako Estatu Nagusiaren buruzagiak, 1914an Tannenbergeko guduan gertatuko zen eszenario oso antzeko bat sortu zuen gerra joku batean. Errusiako Niemen armadak Ekialdeko Prusiaren erdia jada zeharkatuta zuenean, Alemaniar tropak kontrolatzen zituen jeneralak bi armaden arteko zuloa ustiatzeaz segurtatu zuen. Bere soldaduekin Narew armadaren eskuineko hegala erasotu eta gorputz osoarekin akabatzea lortu zuen. Schlieffenek ariketaren kritika egitean alemaniarrek Vistularen atzean defentsa lerro bat erraz ezar zezaketela esan zuen. Hala ere, Errusiako armada osoa suntsitzeko aukera zegoenean, azken aukera hau nagusitu beharko litzake.
Alfred von Walderseek, Schilieffenen aurrekoak, Errusiarrak bere mobilizazio motela hastean erasotzeko ideia izan zuen eta orduan, mobilizazioa bukatuta zegoenean, tropak gelditzea eta mendebaldetik etorritako errefortzuak itxaron. Schlieffenek, bestalde, operazio mugikor bat aurreikusi zuen, alemaniar trenbide sistema aurreratuaz ahalbidetuz. Trenbide hauek tropen mugikortasuna handitzen zuten eta ondorioz Alemaniak tropa kantitate handiago izan zezakeen frontean Errusiak baino.
Indarren konparaketa
Inbasioa bi errusiar armadek gidatu zuten: Lehenengo Armadak Paul von Rennenkampf jeneralaren agindupean zegoen eta 6,5 infanteria dibisio, 5,5 zalditeria dibisio eta 500 metrailadore zituen. Bigarren Armadak, Alexander Samsonov jeneralaren agindupean, 11 infanteria dibisio, 3 zalditeria dibisio eta 720 ametrailadore zituen. Biek alemaniar Zortzigarren Armadaren aurka egin zuten, Maximilian von Prittwitz jeneralak aginduta, eta 14,5 infanteria dibisio, zalditeria dibisio bakarra eta 1.000 metrailadore soilik zituena. Etsaiak baino bi aldiz soldadu eta ekipamendu gehiago izan arren, hainbat faktoreek parte hartu zuten errusiar porrotean: Gerra hasteko momentuan errusiak ez zegoen prest gerra luze baterako eta bere birrarmatzeko proiektua ez zegoen oraindik amaituta, alemaniarrek ezagutzen zuten bezala. Soldadu askok entrenatu gabe zeuden, bere garraio zerbitzuak ez ziren eraginkorrak izan eta tropen mugimendua alemaniarrekin alderatuta oso motela zen. Bere indarrak lurralde zabal batean hedatu behar ziren eta elkarren artean koordinazio falta larria zegoen; etsaiari armadaren zati bakoitza erasotzeko aukera emanez, Tannenbergeko edo Stallupönengo guduetan gertatu zen bezala. Azken faktorea eta garrantzitsuena, errusiar informazio-jasotze teknikak alemaniarrena baino askoz kaskarragoak zirela izan zen errekonozimendu unitateen faltarengatik. Inbasioaren plangintza presaka egin zen frantziar armadak ahalik eta azkarren laguntzeko.
Ofentsiba
Aurrekoa kontuan izanda ere, Errusiak tropa nahiko mobilizatzea lortu zuen Ekialdeko Prusian inbasio mehatxugarria egiteko. Inolako Prusiako inbasio bat alemaniar populazioaren moralaren kontrako kolpe handia izango zen Prusia (Ekialdeko Prusia barne) Alemaniar reich-aren bihotza zelako. Alemaniar armaden kokapena gerra hastean 8. armada 10 dibisioekin soilik utzi zuen, Maximilian von Prittwitz jeneralaren agindupean. Errusiarrek, berriz, Lehenengo armada osoa mobilizatzea lortu zuten, Paul von Rennenkampfen agindupean eta bigarren armadaren zati handi bat ere mobilizatu zen, Samsonov jeneralaren aginpean geratu zena. Abuztuaren 7-9an Ekialdeko Prusiako muga gurutzatu zuten. Stallupönengo gudua, 1914ko abuztuaren 17an gertatu zena, Lehen Mundu Gerrako Ekialdeko Fronteari hasiera eman zion. Alemaniar garaipen txiki bat izan zen baina ez zuen errusiar armadaren mugimendua gelditu.
Gumbinnengo gudua, alemaniarren partetik hasi zena 1914ko abuztuaren 20an, Lehen Mundu Gerrako Ekialdeko Fronteko lehen ofentsiba izan zen. Alemaniarrek erasoa presaka prestatu zutenez porrota jaso zuten eta errusiar armadak aurrera jarraitu zuten. Alemaniarrek atzera egin behar izan zuten Masuriar lakuetara babes ekintzak burutzeko asmoarekin eta hauek porrotean amaitzen bazuten armada osoa erretiratzera behartuta egongo ziren Vistula ibairantz, Ekialdeko Prusiako irtengunea Errusiarren eskuetan geratuz. Gertaera hauek Lehen Mundu Gerra hasi baino lehenagoko planifikazioan sartzen zen. Aurrekoa izanda ere, alemaniar armadak ezin zuen Königsbergeko hiria errusiarren eskuetan erori. Hiriaren balio morala, sinbolikoa eta militarra (Prusiako gune militar nagusiena zen) hiria galtzea hondamendi erraldoia izango zen alemaniar moralarentzat. Bestalde, hiria erortzean errusiarrek posizio estrategikoak izango zituzten alemaniarren gotorlekuak erasotzeko. Arrazoi guzti hauengatik errusiarren kontrako eraso bat ezinbestekoa zen.
George Lincoln Rockwell
George Lincoln Rockwell (1918ko martxoaren 9a - 1967ko abuztuaren 25a) Amerikako Estatu Batuetako militarra eta American Nazi Party alderdiaren fundatzailea izan zen (bere ikuspuntu politikoengatik armadatik bidali ondoren fundatu zuen 1959ko abenduan Estatu Batuetako alderdi nazia). Gerraosteko Estatu Batuetan neonazi mugimenduaren protagonista nagusienetako bat izan zen eta bere sinesmen eta idatziak gaur egun arteko supremazismo zurian izan du eragina. Bere taktika politiko ezagunenetako bat Holokaustoaren ukapena izan zen, dena sionismoaren asmakizun bat zela argudiatuz.
John Patlerrek, bere alderdiko kide ohiak, hil zuen tiroz.
Ekialdeko Prusiako ofentsiba (1914)
Ofentsiba
Helmuth von Moltke Gazteak, 1906tik 1914ra Alemaniako Estatu Nagusiaren buruak, abuztuaren 22an Prittwitz jenerala Paul von Hindenburgekin ordezkatu zuen (jada erretiratuta egon arren). Hindenburgek, Erich Ludendorff jeneralarekin batera, Ekialdeko Prusiako krisiak sortutako egoera larria beste ikuspuntu batetik begiratuko zuten. Prittwitz jeneralak ikaratu zen errusiarrak Ekialdeko Prusian sartu zirenean eta egoera defentsiboa ezarri zuen baina Hindenburgek eta Ludendorffek, ordea, eraso bat antolatzea agindu zuten. Max Hoffmann koronelaren plana jarraituz zortzi dibisio bidaliak izan ziren Samsonoven armadaren kontra geroago Tannenbergeko guduaren izenarekin ezagutuko zen gatazkan. Gudu honetan alemaniarrek garaipen ikaragarria jaso zuten eta errusiarrek 140.000 soldadu gutxi gorabehera galdu zituzten. Porrotaren ondorioz Samsonov jeneralak bere buruaz beste egin zuen. Masuriar lakuen guduan alemaniar armadek errusiarrak Ekialdeko Prusiatik kanporatu zituzten.
Errusiarrentzat inbasioa izugarrizko porrota izan zen eta hurrengo urteetan Alemaniak aurrerapen jarraiak lortuko zituzten, Varsoviako hiriaren erorketa garaipen nagusiena izanda.
Ez dago adostasunik ofentsibaren galerak zenbatzeko orduan baina Alemaniak 37.000 - 100.000 hildako eta zauritu izan zituztela esaten da eta Errusiak 300.000, haietako 100.000 gerra preso izanda.
Curb Your Enthusiasm
Sinopsia
Larry Davidek bere burua antzezten du: Los Angelesen bizi da Cheryl emaztearekin eta, Seinfeld telesailaren ekoizle izanda, hainbat pasadizo biziko da.
Kuşadasıko golkoa
Kuşadasıko golkoa (Κόλπος Εφέσου; Kuşadası Körfezi) Egeo itsasoko badia eta itsasartea da, Samos uhartea eta Anatoliako kostaldea bereizten dituena.
Kuşadası mendebaldeko Turkiako Egeoko kostaldean dagoen herri turistikoa da, Kuşadasıko golkoan dagoena. Samosek, Grezian, muga egiten du Kuşadasıko golkoarekin iparraldean eta ekialdean, eta Turkiako kontinenteak, muga egiten du mendebaldean, Kuşadasıko golkoarekin. Mikalako itsasarteak, gainera, Samos uhartea eta Turkiako kontinentea bereizten ditu, eta Kuşadasıko golkoa Turkiako hego-mendebaldeko eta Samosko uhartearen hegoaldeko urekin lotzen du.
2020ko urriaren 30ean, 7,0ko magnitudeko lurrikara hilgarri batek golkoa astindu zuen eta tsunami txiki bat eragin zuen. Turkian 117 pertsona hil ziren eta bi Samos uhartean.
La Ferté-Saint-Samson
La Ferté-Saint-Samson Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Ferté-Saint-Samson udalerrian erroldatutako biztanleak 426 ziren. Familiak 168 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 66 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 62 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 198 etxebizitza zeuden, 167 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 24 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 194 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 167 etxebizitza nagusietatik 134 bere jabearen bizilekua ziren, 32 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 32 etxek hiru zituzten, 45 etxek lau zituzten eta 82 etxek bost zituzten. 125 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 72 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 86 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 281 ziren, horien artean 211 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 211 pertsona aktiboetatik 195 lanean zeuden (114 gizon eta 81 emakume) eta 16 langabezian zeuden (11 gizon eta 5 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 31 erretiraturik zeuden, 20 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an La Ferté-Saint-Samson udalerrian 169 unitate fiskal zeuden, 429 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.421 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 5 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 iturgina, 1 argiketaria, 1 eraikuntza enpresa eta 1 ile apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra altzari denda bat zen.
Suffragette (filma)
Suffragette (euskaraz Sufragistak), 2015eko Sarah Gavron britainiarrak zuzendutako historia drama film bat da. Carey Mulligan, Helena Bonham Carter, Brendan Gleeson, Anne-Marie Duff, Ben Whishaw eta Meryl Streep aktoreek antzeztu zuten.
La Ferté-Saint-Samson
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Suffragette (filma)
XX. mendeko Erresuma Batuko Mugimendu Sufragistan oinarritua dago.
Son Moix estadioa
Son Moix estadioa Espainiako Balear Uharteak erkidego autonomoko Palma Mallorcakoa hirian kokatzen den estadioa da. 1999ko ekainaan inauguratua izan zen. Jabea Palmako Udala da eta etxeko taldea berriz Reial Club Deportiu Mallorca da.
Houssay (Loir eta Cher)
Houssay Frantziako udalerri bat da, Loir eta Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Houssay udalerrian erroldatutako biztanleak 368 ziren. Familiak 156 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 64 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 208 etxebizitza zeuden, 158 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 34 bigarren erresidentzia ziren eta 16 hutsik zeuden. 207 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 158 etxebizitza nagusietatik 144 bere jabearen bizilekua ziren, 13 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek gela bat zuten, 19 etxek bi zituzten, 24 etxek hiru zituzten, 38 etxek lau zituzten eta 75 etxek bost zituzten. 137 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 67 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 70 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 203 ziren, horien artean 151 aktiboak ziren eta 52 inaktiboak ziren. 151 pertsona aktiboetatik 144 lanean zeuden (79 gizon eta 65 emakume) eta 7 langabezian zeuden (3 gizon eta 4 emakume). 52 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Houssay udalerrian 164 unitate fiskal zeuden, 389,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.831 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Houssay udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.302 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Iramendi (Altzania)
Iramendi mendia Altzania mendilerroan dagoen mendi gipuzkoarra da.
Sumidero arroila
Sumidero arroila (Cañón del Sumidero) Chiapasko Tuxtla Gutiérrez hiriburutik bost kilometrora dagoen arroil sakona da. Chiapa de Corzo udalerrian dago. Ekologikoki balore handia du. Sumidero Arroila parke nazionalaren barruan dago. Haren irudia Chiapasako armarrian agertzen da. Arroila Chicoasén urtegian amaitzen da.
Ezaugarriak
Arroila horrek labar bat du, 1,000 m-tik gorako altuera duena, eta Grijalva ibaiaren ibilguaren gainean dago, 250 m-tik gorako sakoneran. Faila geologikoa duela hamabi milioi urte inguru ireki zen Chiapas iparraldeko mendilerroan. Eztarriaren sakoneratik 1.300 metro baino gehiagora altxatzen diren hormak ditu. Bertan, Chiapas eta Tabasco estatuak zeharkatzen dituen Grijalva ibaiaren urak isurtzen dira eta Mexikoko golkoan amaitzen da. Hegoaldeko ahoan, arroila Chiapa de Corzon hasten da, eta Manuel Moreno Torres presa hidroelektrikoaren urtegi artifizialean amaitzen da. Chicoasén urtegia izenez ezagutzen da.
Fauna eta flora
Inguru honek, nahiz eta gizakiaren presentzia izan, ekologikoki balore handia du.
Zonaldearen morfologiak altuera desberdinetan ikusten diren hainbat mikroklima eragin zituen. Sakonean Bromeliaceae espezieak berde eta gorri nabarmentzen diren bitartean, 1.000 metro gorago pinuak eta quercus espezieak daude.
Bere oihana ertaina da, baxua. Hemen armiarma tximinoa (Ateles geoffroyi), Tamandua mexicana ugaztuna, Crax rubra hegaztia, krokodiloak, besteak beste, kaimanak eta bagres mota batzuk aurkitzen dira.
Historia
Formazio hau Pleistozenoko faila geologiko baten ondoriozko lur-geruzen banaketa baten emaitza da. Bere tamaina eta landaretza tropikal oparoagatik, arroila hau Chiapas estatuko erakargarritasun turistiko garrantzitsua da.
Sumideroko arroila konkistatzeko proiektua espainiarrak Chiapanekara iritsi zirenetik sortu zen. 1527an, Luis Marin kapitaina itsasaldi horretan saiatu zen, baina huts egin zuen. 1534an Tepetchiako gudu gogoangarria gertatu zen. Bernal Díaz del Castillok dioenez, chiapanekoek beren etsai inbaditzailea garaitu ezin zutenez, nahiago izan zuten beren burua Tepetchiako haitzetik botata hil, Sumideroko arroilaren goialdean.
1869an, Foudon eta Pedro Gastinel anaien talde frantziarra Sumidero arroila zeharkatzen saiatu ziren, guztiak abenturan hil zirelarik. 1915etik 1922ra, Marcos E. Becerra maisuak eta chiapaneko talde batek aurrerapen garrantzitsuak egin zituzten, baina ez ziren abentura handira abiatu; arroilaren goialdea aztertu zuen lehen taldea izan zela jakin zen. 1958ko maiatzaren 17an, Ikastetxe Militar Heroikoak, ondo hornitutako espedizio batean, Francisco J. Grajales jeneral eta Chiapasko gobernadore ohiaren agindupean, Sumidero zeharkatzea proposatu zuten, ezbehar askoren ondoren atzera eginez. Ordura arte, horixe izan zen Sumendi arroila gehien sartu zen espedizioa: bizpahiru kilometro inguru La Ceiba parajetik. 1959ko abuztuan, Georgie White Clark Ibaien Emakumea buru zuen talde bat tarte txiki batean sartu eta itzuli egin zen, zeharkaldia bere indarrak baino handiagoa zela egiaztatu ondoren. Urte horretan bertan, bi hilabete lehenago, Francisco Fernández Alberdi esploratzaile espainiarra berak eraikitako txalupa batean sartu zen goiz batean; inoiz ez zen jakin Grijalva ibai emaritsuaren barruan zer zorte izan zuen. 1960ko apirilean Sumidero arroila konkistatu zuten, 1960ko martxoaren 31n Chiapaneco Pañuelo Rojo taldeak egin zuen balentria. Data hori baino lehen, ingurua esploratu gabe egon zen bere 25 km-ko luzeran.
Iristeko bideak
Iristeko modurik erosoena eta ohikoena automobilez, autobusez edo ibilbide gidatu bat ordainduz da. Ibilbide horrek txalupan egindako ibilbide bat eta Chicoasen presaren aurrean dagoen gune ekoturistikoa barne har ditzake. Tuxtla Gutierrezeko errepidea hartu Arroilako begiratokiraino.
Beste aukera bat, ikusgarriena, txalupan iristea da. Cahuaré errekastoko edo Chiapa de Corzo hiriko ontziralekuetatik itsasoratu daiteke. Arroila ezagutzeko ere badira txalupaz egiten diren ibilbideak.
Lehia
Lehiaketa bat norgehiagoka bat da, non bi zati edo gehiago ahalegintzen baitira partekatu ezin den helburu bat lortzen: baten irabazia bestearen galera da. Horren adibide garbi bat da batura zero den jokoa. Erakunde, gizabanako, talde ekonomiko edo sozial eta abarren artean sor daiteke lehia. Edozein helburu esklusibo lortzeagatik izan daiteke, besteak beste, aitorpena (adibidez, sariak, ondasunak, lankideak, estatusa, ospea), lidergoa, merkatu kuota, baliabide urriak edo lurralde bat.
Naturan gertatzen da lehia, ingurumen berean bizi diren organismo bizien artean. Animaliak lehiatzen dira ura, janaria, bikoteak eta bestelako baliabide biologikoak eskuratzeko. Gizakiak janariagatik eta bikoteengatik lehiatu ohi dira, nahiz eta premia horiek asetzen direnean, sarritan, lehia handiak sortzen diren aberastasuna, boterea eta ospea bilatzeko, ingurune estatiko, errepikakor eta aldaezin batean. Merkatu ekonomiaren eta enpresen arteko harremanaren funtsezko printzipio bat da lehia, gehienetan enpresa lehiari lotua; izan ere, enpresak gutxienez beste enpresa batekin lehiatzen dira bezero talde bera berenganatzeko. Enpresa baten barruko lehia sustatu egin ohi da, jakintza areagotzearren eta enpresak ekoitzi edo garatu ditzakeen zerbitzuak edo produktuak hobetzearren.
Askotan, lehia lankidetzaren aurkakotzat jotzen da, baina mundu errealean, lankidetza eta lehia nahasteak dira arau. R. G. Collingwood filosofoak argudiatu zuenez, «bi aurkari horiek elkarrekin egotea funtsezkoa da sistema ekonomiko baterako. Ekintza ekonomiko baten zatiak lankidetzan lehiatzen dira, xakeko bi jokalariak bezala». Helburuak lortzeko estrategia onenak matematikaren adarrean aztertzen dira, hots, jokoen teorian.
Lehia zenbait arlotan aztertu izan da, hala nola psikologian, soziologian eta antropologian. Gizarte psikologoek, adibidez, lehiaren izatasuna aztertzen dute: lehiaren berezko bulkada eta haren inguruabarrak ikertzen dituzte. Talde dinamika ere aztertzen dute, lehia nola sortzen den eta horren ondorioak zein diren jakiteko. Soziologoek, berriz, lehiak gizarte osoan dituen ondorioak aztertzen dituzte. Gainera, antropologoek lehiaren historia eta historiaurrea aztertzen dituzte, kultura askotan.
Biologia eta ekologia
Espezieen barruko lehia eta espezieen artekoa biologiaren indar garrantzitsuenetako bat da, batez ere ekologiaren arloan. Espezie bateko kideen barruko lehia, janaria, ura, lurraldea edo eguzki argia bezalako baliabideak eskuratzearren, espeziearen bizirauteko eta ugaltzeko aldaera egokiago baten maiztasuna areagotu dezake, aldaera hori populazio baten barruan finkatzeraino. Alabaina, baliabideak eskuratzeko lehiak espezie bereko kideen artean dibertsifikazioa handiagotzeko joera indartzen du. Dibertsifikazio joera horren eraginez, estrategia lehiakorrak eta ez-lehiakorrak, edo lehiakortasun txikiaren eta handiaren artean zikloak sortzen dira. Halakoetan, espezie baten barruko hirugarrenek ―aldaera nagusi bietatik baztertutakoek― oso estrategia lehiakorrak bultzatzen dituzte, eta, ondorioz, espeziea desagertu egin daiteke, ingurumen baldintzak gogorrak direnean.
Lehia espezieen artean ere gertatzen da, jakina. Baliabideak mugatuak direnean, espezie batzuen biziraupena guztiz baliabide horien mende egon daitezke. Horrela, espezie bakoitza besteekin lehiatzen da baliabideak eskuratzeko. Horren ondorioz, baliabideen alde lehiatzeko gaitasun gutxien duten espezieak agortu egin daitezke, baldin eta ez badira egokitzen, esate baterako karaktereen dislokazioaren bidez. Eboluzioaren teoriaren arabera, baliabideekiko lehia horrek ―espezieen barnekoa eta haien artekoa― garrantzi handia du hautespen naturalean. Denbora eskala laburretan, lehia da, halaber, komunitate ekologikoen aniztasuna kontrolatzen duen faktore garrantzitsuenetako bat; alabaina, eskala handiagoetan, eremu ekologikoaren hedapena eta uzkurdura faktore garrantzitsuagoa da, lehia baino askoz gehiago. Hori argi ikusten da landare komunitate bizietan, non lehia asimetrikoa eta lehia nagusitasuna maiz gertatzen baitira. Animalien artean ere gaitasun simetriko eta asimetrikoaren adibide ugari dago.
Lehiakortasuna
Filosofo eta psikologo askok organismo bizidun gehienetan ezaugarri bat identifikatu dute, organismo hori lehiatzera bultza dezakeena. Ezaugarri hori, lehiakortasuna alegia, berezko ezaugarri biologiko bat da, biziraupenaren bultzadarekin batera doan ezaugarria. Lehiakortasuna, edo lehiatzeko joera, ordea, agresibitatearen eta handinahiaren sinonimo bihurtu da. Zibilizazio aurreratuenek agresibitatea eta lehiakortasuna integratzen dituzte beren elkarrekintzetan, baliabideak banatzeko eta egokitzeko modu gisa. Landare asko lehiatzen dira bizilagunekin eguzki argiagatik.
Scottsdale (Arizona)
Scottsdale Arizonako hiri bat da. Maricopa konderrian kokatua dago. 2010ean 217,385 biztanle zituen, 477.6 kilometro koadrotan banatuta.
Ramona Galarza
Ramona Modesta Onetto Galarza, artistikoki Ramona Galarza izenez ezaguna (Corrientes, 1940ko ekainaren 15a - Buenos Aires, 2020ko irailaren 22a) Argentinako chamamé eta litoraldar musika abeslaria eta noizbehinkako zinema aktorea izan zen.
Lehia
Lehiakortasuna
Terminoa ekonometrian ere aplikatzen da. Kasu honetan, enpresa edo azpisektore batek merkatu jakin batean ondasunak nahiz zerbitzuak saldu eta ekoizteko edo hornitzeko duen gaitasuna eta errendimendua alderatzeko neurria da. Lehiakortasunaren ebaluazioari buruzko pentsamendu akademikoaren gorputz nagusia da Industria Antolamendu Enpiriko Berriaren (NEIO) eredua. Enpresa sektoreen lehiakortasun aldaketak iragartzea urrats integral eta esplizitu bihurtzen ari da politika publikoak egiteko. Sistema ekonomiko kapitalisten barruan, enpresen bultzada beren lehiakortasuna mantendu eta hobetzea da.
Hezkuntza
Lehiakortasuna faktore garrantzitsua da hezkuntzan. Mundu mailan, hezkuntza sistema nazionalek, hurrengo belaunaldietatik hoberena ateratzeko asmoz, ikasleen arteko lehiakortasuna sustatzen dute beka sistema baten bidez. Erresuma Batuak eta Singapurrek, besteak beste, hezkuntza bereziko programak dituzte ikasle espezializatuei laguntzeko, eta horrek elitismo akademikoaren salaketak eragiten ditu.
Nolanahi ere, emaitza akademikoak jasotzean, ikasleek elkarren notak konparatzeko joera dute. Herrialde batzuetan errendimenduaren presioa hain da handia ikasleen gainean, ezen adimen urritasuna edo, besterik gabe, emaitza kaskarra duten ikasleen estigmatizazioa edo bazterketa eragin baitezake, baita suizidioa ere, kasu larrienetan, azterketetan porrot egin dutelako; Japonia adibide nabarmena da. Horren ondorioz, pedagogoek azterketa akademikoak ikuspegi kritiko batez ikertu dituzte. Lehia hezkuntza sistemaren motibazio faktore gisa kritikatzen dutenek argudiatzen dute lehiak eragin negatibo garbi bat duela ikasleen errendimendu mailan, eta «denak galtzaile bihurtzen gaituela». Ikuspegi kritiko beraz, Richard Layard ekonomialariak lehiaren ondorio kaltegarriak nabarmendu zituen: «Ikasleek presio handia jasaten dute. Sentitzen dute bizitzako helburu nagusia dela besteek baino hobeto egitea. Horixe irakasten zaie egunero gazteei eskolan, eta ez da oinarri ona gizarte batentzat».
Ramona Galarza
Hogeita hamar disko original baino gehiago grabatu zituen eta bederatzi filmatan parte hartu zuen. Litoraldar musikaren kantutegi ezagunean txertatutako hainbat abesti zabaldu eta ezagun egin zituen, hala nola "Merceditas", "Pescador y guitarrero", "La vestido celeste", "Virgencita de Caacupé" eta bere "Kilómetro 11"-ren guaranierazko bertsioa., besteak beste
Lehia
Hezkuntza
Alabaina, beste azterlan batzuetan ―hala nola Tests Torrance of Creative Thinking― erakutsi izan da lehiak ikasleengan duen eragina gizabanako bakoitzaren kudeaketa gaitasun mailaren araberakoa dela. Kudeaketa gaitasun handiko ikasleek aurrera egiten dute lehia giroan, beren burua motibatzen dute eta porrot egiteko arriskuan jartzeko prest egoten dira. Gaitasun apaleko homologoekin alderatuta, ikasle horiek aukera gehiago dituzte malguak, moldagarriak eta sortzaileak izateko helduak direnean.
Ramona Galarza
Biografia
Ramona Galarza Corrientes hirian jaio zen, probintzia homonimoko hiriburuan. Bere aitak diskoteka txiki bat zuen ―Buenos Airesen eta inguruetan zen bezala, denda eta taberna xumea, non edariak eta jangai batzuk saltzen diren― Paraná ibaiaren ertzean. Eskolan hasi zen abesten eta gero probintziako abesbatzan sartu zen, Naón Solísen zuzendaritzapean.
Uhin-partikula dualtasuna
Fisika eta kimikan, uhin-partikula dualtasuna gure unibertsoko objektu guztiek uhin eta partikulen propietateak dituztenaren kontzeptua da. Mekanika kuantikoaren kontzeptu garrantzitsua izanik, dualtasun honek partikula edota uhina bezalako kontzeptu klasikoen egokitasun eza erakusten du objektu kuantikoak erabat deskribatzeko orduan. Mekanika kuantikoaren zenbait interpretazio azaleko paradoxa hau azaltzen saiatzen dira.
Dualtasuna, argia eta materiaren izaerari buruzko eztabaidan erroturik dagoen ideia da, XVII mendetik datorkiguna, Isaac Newton eta Christiaan Huygensek argiaren izaeraren gaineko teoria lehiakorrak proposatu zituztenetik. Albert Einstein, Louis de Broglie eta beste askoren lanari esker, gaur egungo teoria zientifikoak partikula guztiek uhin-izaera ere badutela esaten du. Fenomeno hau, egiaztatua izan da esperimentalki, eta ez bakarrik oinarrizko partikulekin, baita atomo edo molekulen moduko partikula konposatuekin ere. Izatez, mekanika kuantiko estandarraren arabera, uhin-partikula dualtasunak objektu guztietan du eragina, baita objektu makroskopikoetan ere; dena dela, objektu hauetan uhin-izaera detektatzeko ezintasuna, duten uhin-luzera txikiaren ondorioz gertatzen da.
Historia laburtua
XIX mendearen bukaeran, teoria atomikoa, hots, materia objektu partikular edo atomoz osaturik dagoenaren teoria, ondo finkatua zegoen. Elektrizitatea, lehenago fluidoa zela uste zena, elektroi izeneko partikulez osatua zegoela uste zen, geroago J.J. Thompsonek Ernest Rutherforden lanean sakonduz frogatu zuen moduan, katodo izpien bidez karga elektrikoak hutsean zehar katodotik anodora joan zitezkeela ikusi zuenean. Laburbilduz, naturaren zati handi bat partikulez osaturik zegoela ulertzen zen. Bien bitartean, uhinak ondo ulertuak ziren, interferentzia edota difrakzio moduko fenomenoekin batera. Argia ere uhina zela uste zen Thomas Youngen bi zirrikituen esperimentuak Fraunhofer difrakzioaren moduko efektuekin batera, argi frogatu baitzuen argiaren uhin-izaera.
Ramona Galarza
Biografia
Artista gisa bere hastapenak 1958koak dira, 18 urte zituela, Catrano Catranik zuzendutako eta Ubaldo Martínez protagonista zuen Alto Paraná filmean parte hartu zuenean, non aktore gisa jarduten zuen. Bere lehen emanaldia abeslari gisa 1960an egin zuen Buenos Airesko Radio Splendid- en, Odeón diskoetxerako ere bere lehen singleak grabatu zituen, hala nola "Galopera" eta "La vestido celeste" berehalako arrakasta bihurtu zirenak. Ramona Galarza "folklore boom" deitu izan denaren izar nabarmenetako bat izan zen, eraldaketa sozial eta landatik hirira eta barnealdetik hiriburura migrazio handietako garaian.
Lanneplaà
Lanneplaà (okzitanieraz Lanaplan) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Ramona Galarza
Biografia
Une horretatik aurrera, Ramona Galarza litoraldar musikaren abeslari enblematiko bihurtuko zen eta hurrengo bi hamarkadetan 20 disko baino gehiago grabatuko zituen —Litoraleña, Noches correntinas, Alma guaraní, Al Paraguay con amor, Pescador y guitarrero, etab. — eta beste zortzi filmatan parte hartuko zuen —Ya tiene comisario el pueblo, Argentinísima, El canto cuenta su historia, Mire que es lindo mi país, etab. —.
Lehia
Ekonomia
Euskaltzaindiaren Hiztegiak honela definitzen du lehia, hitz orokor gisa: «Zerbait lortzeko egiten den presakako ahalegina; irrika». Zehazkiago, Euskalterm datu base terminologikoak definizio hau ematen du, zuzenbidearen eta ekonomiaren esparruan: «Merkatuan produktu berdinak salerosteko saltzaile eta erosle independente ugari daudenean, elkarrekin negoziatzeko askatasuna dutenean eta merkatuan sartu edo irteteko trabarik ez dagoenean izaten den egoera».
Ramona Galarza
Biografia
Ramona Galarzak ere arrakasta handia lortu zuen nazioartean, batez ere Paraguain eta Estatu Batuetan; azken herrialde horretan aurkezpen gogoangarria egin zuen Carnegie Hall-en.
1993an Teresa Parodirekin Correntinas ikuskizuna aurkeztu zuen, eta bertatik izenburu hori zuten bi disko atera ziren, 1993 eta 1995ean argitaratuak.
1985 eta 1995ean Konex sarietan Merezimendu Diploma jaso zuen Argentinan azken hamarkadako bost folk abeslari onenetariko bat bezala.
Bere azken agerraldi publikoa 2020ko urtarrilaren 22an izan zen, Chamameko Jaialdi Nazionalaren 30. edizioko seigarren ilargiaren baitan. Orduan, egun paregabea izan zen, generoko hiru emakume enblematiko batu baitziren oholtzara, Ramonarekin batera Teresa Parodi eta María Ofelia egon zirelarik. Aukera Corrientes probintziako gobernuordetzak ere aprobetxatu zuen, eta, aldi berean, eta Argentinako Musikariaren Egun Nazionalaren baitan, generoko beste emakume batzuekin batera omendu zuen "José de San Martín jenerala" sariarekin.
Heriotza
Ramona Galarza 2020ko irailaren 22an hil zen. Buenos Aires hiriko Pirovano Ospitalean ingresatu zuten Bihotz-biriketako geldialdi bat jasan ostean. Laurogei urte zituen.
Lehia
Ekonomia
Teoriaren arabera, lehiari esker, merkataritza enpresek produktu, zerbitzu eta teknologia berriak garatzen dituzte, eta horrek aukera gehiago edo produktu hobeak eskainiko dizkie kontsumitzaileei. Aukera handiagoak prezio apalagoak ekarri ohi ditu produktuentzat, lehiarik (monopolioa) edo lehia handirik (oligopolioa) ez balego izango litzatekeen prezioarekin alderatuta.
Adituek zalantzan jarri izan dute lehiakortasunak errentagarritasuna eratzen laguntzen ote duen. Argudiatu izan da lehiara bideratutako helburuak kaltegarriak direla diru sarrerak eta errentagarritasuna handitzeko, mugatu egiten baitituzte enpresen estrategia aukerak, bai eta merkatuaren aldaketei erantzun berritzaileak emateko gaitasuna ere. Gainera, enpresa lehiakideak prezio lehiakorrekin garaitu nahi izateak prezio gerra eragiteko arriskua sortzen du.
Lehia ekonomikoa hiru eratakoa izan daiteke:
Herrialde gehienetan, enpresen arteko lehia ekonomikoa mugatua edo murriztua egoten da; lehia lege araubide baten mende egon ohi da. Adibidez, batzuetan lehia legez debekatuta egon daiteke, Estatuaren monopolio diren gaietan. Gobernuek muga zergak, dirulaguntzak edo bestelako neurri protekzionistak ezar ditzakete lehia eragozteko edo murrizteko. Dagokion politika ekonomikoaren arabera, lehia purua neurri handiagoan edo txikiagoan arautzen dute lehiaren politikak eta lehiaren eskubideak. Lehia zaindu eta arautzeko erakunde estatalak daude, besteak beste, Frantzian (Autorité de la concurrence) eta Espainian (Comisión Nacional de los Mercados y la Competencia).
Nazioarteko ikuspegia
Herrialdeen arteko lehia hautematea nahiko zaila da, baina nabarmena da munduko ekonomian. Herrialdeak lehiatzen dira enpresa multinazionalei ahalik eta negozio ingurune onena eskaintzeko. Lehia hori agerian geratzen da herrialde bakoitzak etorkizuneko eskulana hezteko abian jarritako politiketan. Adibidez, Ekialdeko Asiako ekonomiek, hala nola Singapurrek, Japoniak eta Hego Koreak, hezkuntza azpimarratzen dute, aurrekontu publikoaren zati handi bat sektore horretara bideratuz, eta ikasle aurreratuenen hezkuntza programak antolatuta.
Zuzenbidea
Hiru kasuetan, lehiaren araubideak kontsumitzaileen ongizatea babestu nahi du, enpresa bakoitzak merkatu ekonomiaren barruan lehiatzen duela bermatuz.
Morata de Jiloca
Morata de Jiloca (aragoieraz Morata de Xiloca) Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 317 biztanle zituen 23,1 kilometro koadroko azaleran. Calatayudeko Erkidegoan dago.
Uhin-partikula dualtasuna
Historia laburtua
Baina XX mendean arazoak hasi ziren. 1905ean Albert Einsteinek efektu fotoelektrikoari buruzko eginiko analisiak, argiak partikulen antzeko propietateak zituela demostratu zuen. Gainera, hau geroago baieztatua izan zen Compton efektuaren aurkikuntzarekin 1923an. Beranduago, elektroien difrakzioa aurreikusi eta esperimentalki baieztatua izan zen, elektroiek partikulen propietateekin batera uhinen propietateak izan behar zituztela erakutsiz
Uhin eta partikulen propietateen artean zegoen nahasmena azkenik XX mendearen lehen erdian mekanika kuantikoaren etorrera eta finkapenarekin argitua izan zen, uhin-partikula dualtasuna azaldu zuelako. Materia guztiak partikula eta uhinekin elkarturiko propietateak izan zitzakeenaren ulermenerako marko teoriko batu eta bakar bat ezartzen baitzuen.
Huygens eta Newton
Argiaren izaerari buruzko lehen teoria zehatza Christiaan Huygens-ek garatu zuen, zeinak argiaren uhin-izaera aldarrikatu eta zehazki frogatu zuen nola uhinek elkar interferitu dezaketen uhin fronte bat osatzeko, lerro zuzen baten zehar hedatuz. Haatik, teoriak zailtasunak zituen beste atal batzuetan eta laster Isaac Newtonen argiaren teoria korpuskularra gailendu zen. Bertan, Newtonek argia partikula txikiz osaturik zegoela proposatu zuen eta, era honetan, era errazki azal zezakeen islapenaren efektua. Zailtasun handiagoarekin, lente baten zehar argia igarotzean sorturiko errefrakzioa eta prisma triangeluar batetik pasatzean ortzadar batean eguzki-argiaren deskonposaketa ere azaltzen zituen. Newtonen teoria hau jaun eta jabe izan zen mende bat baino gehiagoz.
Young, Fresnel eta Maxwell
XIX mendearen hasieran, Youngek eginiko bi zirrikituen esperimentuak eta Fresnelek Huygens-en uhinen teoriak froga zientifikoz hornitu zituzten: esperimentu hauek erakutsi zuten sare baten zehar argia pasaraztean, interferentzia patroi karakteristiko bat ikus daitekeela, ur-uhinek sortzen dutenaren oso antzekoa; argiaren uhin-luzera patroi horietatik neurtua izan daiteke. Uhinaren ikuspuntuak ez zuen berehala partikularen ikuspuntua ordezkatu, baina, XIX mendearen erdi-inguruan pentsamendu zientifikoan nagusitzen joan zen, polarizazio fenomenoak azal zitzakeelako alternatibek ez-bezala.
Maxwell-ek, XIX mendearen bukaeran argia, uhin elektromagnetikoen hedapen moduan aurkeztu zuen ekuazio batzuen bidez. Ekuazio hauek esperimentalki baieztatuak izan ziren eta Huygens-en uhin-ikuspuntua nagusitu zen.
Efektu fotoelektrikoaren Einstein-en azalpena
1905ean, Albert Einstein-ek efektu fotoelektrikoa azaldu zuen, zeina nahiko efektu arazotsua zen, momentuko argiaren uhin teoriak ezin baitzuen azaldu. Azalpen hau, fotoien (kualitate berezidun argi-energia kuantua) existentzia postulatuz egin zuen.
Efektu fotoelektrikoan ikusi zen, metal batzuk argiztatzeak elektrizitatea sortzera eraman zitzakeela. Ematen zuen argiak elektroiak metaletik ateratzen ari zela, korrontea sorraraziz. Hala ere, ikusi zen nahiz eta argi urdin ahul bat korrontea sortzeko gai zen bitartean, argi gorri distiratsu eta boteretsuena ere ez zela gai korronterik induzitzeko. Uhin teoriaren arabera, distira uhinaren sendotasun edo anplitudearen araberakoa zen: argi distiratsu batek errazago sorrarazi beharko zukeen korrontea. Baina, uste guztien aurka, ez zen horrela gertatzen.
Einsteinek arazo honen zergatia azaltzeko elektroiek eremu elektromagnetiko batetik energia zati diskretuetan (fotoiak deituko ziren kuantuak) bakarrik jaso zezaketela postulatu zuen: Energia E kantitatea era honetan zegoen loturik argiaren f' maiztasunarekin:
Azalpen honengatik Albert Einsteinek Fisikako Nobel saria jaso zuen 1921ean.
de Broglie hipotesia
1924an, Louis de Brogliek, bere hipotesia formulatu zuen, materia guztiak, ez bakarrik argiak, uhin-izaera zuela aldarrikatuz; era honetan erlazionatu zituen edonolako materiaren uhin-luzera (λ moduan adierazia) eta momentu lineala (p moduan adierazia):
Hau gorago idatzi den Einstein-ek idatziriko ekuazioaren hedapena besterik ez da, fotoi baten momentu lineala adierazpen honetatik atera baitezakegu: p=E/c eta uhin-luzera λ=c/f moduan, non c argiaren abiadura den hutsean.
Trimma sostra
Trimma sostra Trimma generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Euleptorhamphus velox
Euleptorhamphus velox Euleptorhamphus generoko animalia da. Arrainen barruko Hemiramphidae familian sailkatzen da.
Jean Ribault
Jean Ribault (Dieppe, 1520 - Florida, 1565eko urriaren 12a) frantses kolonizatzailea izan zen. Protestantea zen eta Floridako lurretan higanot frantsesentzat kolonia bat eratzeko agindua jaso zuen Coligny almirantearengandik. 1562an Floridara joan eta itzuleran Ingalaterran babestu zen, erlijio-gerra zela eta. Preso hartu zuten, ingelesen kanpaina kolonial batean parte hartu nahi izan ez zuelako, eta Whole and True Discovery of Terra Florida (Floridako Lurraren benetako aurkikundea) izeneko txostena idatzi zuen kartzelan. Libre utzi ondoren, berriro bidali zuen 1565ean Colignyk Florida aldera, han finkatu ziren higanot frantsesen kolonia, Fort Caroline izenekoa, antolatzeko; baina Menéndez Avilés buruzagi espainiarrak frantses kolonia xehakatzea agindu eta eraso hartan hil zuten Ribaut.
Uhin-partikula dualtasuna
de Broglie hipotesia
De Broglieren formula hiru urte beranduago baieztatua izan zen elektroiekin (fotoiek ez bezala, pausaguneko masa jakin bat dutelako), beraien difrakzioaren behaketarekin, bi saiakuntza independenteetan. Aberdeeneko unibertsitatean, George Paget Thomson elektroi sorta bat pasarazi zuen metalezko xafla mehe batetik eta aurreikusitako interferentzia patroia ikusi ahal izan zuen. Bell laborategietan, aldiz, Clinton Joseph Davisson eta Lester Halbert Germerrek elektroi sorta sare kristalino baten zehar igaroarazi zuten.
De Brogliek fisikako Nobel saria irabazi zuen 1929an bere hipotesiagatik. Thomson eta Davissonek 1937ko Nobel saria irabazi zuten beraien lan esperimentalagatik
Heisenbergen ziurgabetasun printzipioa
Mekanika kuantikoaren formulazioaren lanean, Werner Heisenbergek bere ziurgabetasun printzipioa postulatu zuen, zera dioena:
non
Jatorrian Heisenbergek neurketaren prozesuaren ondorio moduan azaldu zuen: posizioa era zehatzean neurtzeak momentu linealari eragiten zion eta alderantziz, adibide bat (gamma-izpien mikroskopioa) aurkeztuz, zeina de Broglie hipotesiaren menpekoa zen. Haatik, gaur egun beste era osatuago batean ulertua da: ziurgabetasuna partikulan bertan ere existitzen da, baita neurketa egin baino lehen ere.
Ziurgabetasunaren printzipioaren azalpen modernoa, izatez, Kopenhage interpretaziotik (Bohr eta Heisenbergek abiaturikoa) harago joanda, partikularen uhin-izaeraren oraindik menpekoagoa da: soka batean uhin baten posizioaz hitz egitea zentzu gabekoa den moduan, partikulek ez dute posizio guztiz zehatzik; antzera, pultsu baten uhin-luzeraz hitz egitea zentzu gabekoa den moduan, partikulek ez dute momentu lineal guztiz zehatzik (zeina uhin-luzeraren alderantzizkoaren proportzionala den). Gainera, posizioa erlatiboki ondo definitua dagoenean, uhina pultsu erakoa da eta nahiko txarto definituriko uhin-luzera (eta beraz momentu lineala) du. Eta era osagarrian, momentu lineala (eta beraz uhin luzera) erlatiboki ondo definitua dagoenean, uhinak itxura luze eta sinusoidala du, eta beraz nahiko txarto dago definitua bere posizioa.
De Brogliek berak proposatu zuen pilotu-uhin bat uhin-partikula dualtasuna azaltzeko. Bere ikuspuntutik, partikula bakoitzak posizio eta momentu lineal ondo definituak zituen, baina Schrödingerren ekuaziotik ondorioztaturiko uhin funtzio baten bidez gidatua egongo zen. Pilotu-uhinaren teoria hasieran baztertua izan zen, efektu ez-lokalak sorrarazten baitzituen partikula bat baino gehiagoz osaturiko sistemetan. Lokaltasun eza dena dela, laster bihurtu zen teoria kuantikoaren ezaugarri osagarria eta David Bohmek de Broglieren eredua hedatu zuen, esplizituki teorian sartu arte zuen. Bohm-en mekanikan, uhin-partikularen dualtasuna ez da materia beraren propietatea, baizik eta gida-ekuazio edota potentzial kuantiko baten menpean higitzen ari den partikularen itxura.
Objektu handien uhin-izaera
Fotoi eta elektroiek zituzten uhin-propietateak aztertu zirenetik, antzeko saiakuntzak egin dira neutroi eta protoiekin. Famatuenen artean daude Estermann eta Otto Stern-en esperimentuak 1929an. Beherago deskribatuko diren eta objektu handiagoekin (atomo eta molekulak) buruturiko esperimentuen autoreek partikula handiago hauek ere uhin-izaera badutela aldarrikatu dute.
Neutroi interferometro bat erabiliz eta grabitatearen papera nabarmenduz, uhin-partikula dualtasunarekin zerikusia zuten esperimentu sorta bat burutu zen 1970. hamarkadan. Neutroiek, nukleo atomikoaren masaren zati handi bat osatzen dute eta beraz, materiaren masaren zati handi bat baita. Neutroi interferometro batean, zuzenki indar grabitatorioaren menpe dagoen uhin mekaniko-kuantiko baten moduan jokatzen dute neutroiek. Emaitzak guztiz harrigarriak ez ziren bitartean, jakina baitzen grabitateak denean eragiten duela, baita argian ere (ikus Erlatibitate orokorra), masadun fermioi baten uhin elkartuaren autointerferentzia eremu grabitazional baten pean ez zen aurretik esperimentalki inoiz baieztatua izan.