cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eusko Jaurlaritza erbestean
Erbestearen hasiera
1939ko hasieran, Bartzelona erori eta errepublikaren porrotaren ondoren, Agirre Lehendakaria erbestera joan zen, eta harekin batera bere gobernua ere, 1960an hil zen arte buru izango zena.
II. Mundu Gerra
Gerra zibilaren azkenetan, Bartzelonan José Antonio Agirre Lehendakariak eta Eusko Jaurlaritzaren zenbait politikarik, Luis Companys presidentearen eta Kataluniako Generalitataren babesarekin, “erbesteko gobernua” eraiki zuten. 1939ko urtarrilaren 26an, tropa frankistek hiria hartzear zeudela, Lehendakariak ihes egin behar izan zuen herrialdetik, Frantzian erbesteratuz.
Parisen, Euskal Gobernuaren politika nazional eta nazioartekoa garatuko zuen egoitza sortu zen, 1939tik 1955era arte jardungo zuena.
EAJn, errepublikaren deuseztapenaren ondotik, honenganako deslotura nahia nagusitu zen. Lehendakariak, EAJren ministroek eta 1939an Meudoneko bileretan parte hartu zuten Euskadi Buru Batzarreko kideek, Euskal Herriaren independentzia ideologikoki bultzatu zuten, Amerikako euskaldunen oniritzia jasotzeko.
Hori dela eta, alderdi jeltzaleak Euskal Gobernuaren parte izateko deklarazio printzipio bat sinarazi zien gainontzeko partiduei, non afiliazio euskaldun nazionala eta espainiar organismoekiko hauen independentzia adierazten zen. Ondorioz, Eusko Jaurlaritzari erbestealdi osoan izan zuen barne-krisi handiena heldu zitzaion, Agirrek bultzatutako ekimen horrek eragin nabaria izan baitzuen euskal sozialistengan (PSOE ren parte baitziren azken hauek).
1940ko uztailaren 11an, Londresen erbesteraturik zegoen Manuel de Irujo k, euskal nazionalismoaren gidaritza hartuz, Euzkadiko Kontseilu Nazionala (EKN) eratu zuen, programa independentista argi batean oinarritzen zena, Gorte Nagusiek 1936an onartutako Euskadiko Autonomia Estatutuaren aurka azalduz. Irujok, 1939ko udaberrian Meudonen onartutako euskal ildo nazionalaren harira, berarekin Londresen bere burua babesten zuen De Gaulle jeneralaren babesa bilatu nahi izan zuen, Euskal Errepublika sortzeko bere egitasmo horretan, behin aliatuek gerra irabazterakoan eratuko zena. 1941eko maiatzaren 17an, Frantzia Libreko Indarretara batuko ziren euskal ofizial eta soldaduen unitate bat bidaltzeko akordioa sinatu zuten Frantziako Kontseilu Librea k eta EKNk. Hala ere, Britania Handiak eragindako presioek De Gaullek 1942an akordioa disolbatzera bultzatu zuen. Gobernu britainiarrak ez zuen Irujoren proiektu independentista babestu nahi izan, Francoren "baretze-politika” arriskuan jartzen zuelako. Gainera, haren aurkako difamazio kanpaina bat jarri zuen abian, bere proiektu independentistak Hitler ren babesa zuela iradokiz eta etorkizuneko euskal errepublika eratzeko zirriborroa prentsara filtratuz, erbestealdi errepublikarraren artean sumindura handia eragin zuena.
Megachile dorsalis
Megachile dorsalis erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Eusko Jaurlaritza erbestean
II. Mundu Gerra
1941eko urte amaiera aldera, Agirrek gobernuaren eta euskal politikaren gidaritza berreskuratu zuen. Lehendakariak Irujoren proiektu independentista baliogabetu zuen, euskal nazionalismoaren zuzendaritza berrartzearekin batera. 1938tik Jaurlaritzak, New Yok hiriko 5. etorbidean, egoitza zuen antolatua. Bertan, Intxausti k eta Frankok negozioak eten zizkien Ramon de la Sota Llano euskal magnate nazionalistaren familiako bi kideei (Manu de la Sota Aburto eta bere iloba Ramon de la Sota McMaun). Jon Bilbao eta beste kolaboratzaile gehiagok ere lan egiten zuten, eta 1943an Anton Irala Eusko Jaurlaritzaren presidentetzako estatu-idazkaria batu zitzaien. Kolaboratzaile hauek erlazio estua zuten herrialde hartako stablishmentarekin. Agirrek, pertsonaia horiei eta unibertsitate giroan egindako kontaktuei esker, Estatu Batuar gobernuarekin kolaborazio-konbenioa aurrera eraman ahal izan zuen. Egonaldi horretan, “De Guernica a Nueva York pasando por Berlín” odisea ere idatzi zuen.
1941ko irailaren 7an, Japoniak Pearl Harboren aurkako erasoa jo zuen, Estatu Batuak Bigarren Mundu Gerra n murgilduz. Hortik aurrera, Eusko Jaurlaritzak, gerra amaitzean Europa berreraikitzea helburu zuten erbesteratu politikari demokrata-kristauekin erlazioa sendotu zuen. Lehendakariaren ospea handitu egin zen, eta Hego Ameriketako politikari kontserbadoreekin zuen erlazio ezin hobeari esker (Aliatuen aldea osatzen zutenak), Estatu Batuentzako pertsonaia garrantzitsu izatera heldu zen. Henry Wallace presidente ordearen eta Nelson Rockefeller magnate beraren oniritzia jaso zuen. Meudoneko printzipio politikoaren ildotik, Eusko Jaurlaritzak, Roosevelt administrazioarekin adostu zituen 1949 urtera arte euskal zerbitzu sekretuak estatubatuarrarekin elkarlanean aritzeko akordioak.
Britaniar Inteligentzia Zerbitzuek eta Amerikar Inteligentzia Zerbitzuen laguntzarekin, Eusko Jaurlaritzaren negoziazioak arindu egin ziren. Nahiz eta ziurtatu ezin daitekeen, Agirrek idatzitako aipamenengatik, Britaniar Inteligentzia Zerbitzuen eta Eusko Jaurlaritzaren arteko ituna sinatu zen, non euskaldunek haien hitza ematen zuten Hego Amerikan Aliatuen aldeko propaganda, espioitza eta informazio bilketan aritzeko. 1942ko abuztuaren 15aren eta urriaren 24aren artean, Lehendakariak Hego Amerikako 10 herrialdetatik bira egin zuen, lurralde haietako euskal ordezkaritzen sarea indartuz.
EAJk oposizio antifrankista ren edozein erakundetan parte hartzeko, ezinbesteko baldintza bezala izan zuen Euskadirentzako autodeterminazio-eskubidea aitortzea. Horregatik, Mexikon 1943ko azaroaren 20an Indalezio Prietok Espainiako Askapen Batzordea (Junta Española de Liberación) sortzerakoan, alderdi jeltzaleak ez zuen prozesu horretan parterik hartu, errepublikako instituzioak eta Eusko Jaurlaritza deuseztatu nahiaz gain, autodeterminazio- eskubidea ukatzen baitzitzaien. Handik aste gutxira EAJk, Eusko Abertzale Ekintzak (ANV-EAE), CNT ren eskualdeko federazioak eta Euskadiko Alderdi Sozialista izeneko batzorde sozialistak, oposizio- adierazpen bat argitaratu zuten.
Hala ere, bai Euskal Kontseilu Nazionalak bai Eusko Jaurlaritzak berak, erbesteko gobernu errepublikarrarekin lankidetzan aritzeko beharra berretsi eta harremanak hobetu zituzten. Erbesteko Euskal Gobernuak (EAJ-PNV, EAE-ANV, Jagi-jagi, ELA-STV…) demokraziaren, giza eskubideen, errepublikar sistema politikoaren eta europar komunitateekiko kontzepzio federalista eta paneuroparra ren alde egin zuen. Jaurlaritza, modu independentean aritzen zen Nazio Batuen Erakundea n, Europako Erkidegoetan eta Europako gobernuekin zituzten harreman diplomatikoetan. 1945etik Eusko Jaurlaritza Errepublikako Gobernutik erabat independente zen.
Agirre Lehendakaria 15 hilabete desagertuta
Brasilen zegoela, Jesús Insausti partidu-kideak Columbiako Unibertsitatean lana bilatu zion Lehendakariari, historia irakasle bezala. New York izango zen bere bizileku berria. Urriak 3an Montevideorantz joan eta 9an heldu zen. Zazpi egunen buruan, urriaren 16an, Buenos Airesera. Bukatzeko, azaroaren 6an New York hiria zapaldu zuen. Bertan, aro berria hasiko zitzaion Eusko Jaurlaritzari.
Euskaldunen erbestealdia
Eusko Jaurlaritzaren lehen helburua euskal errefuxiatuei babesa bilatzea izan zen.
Jaurlaritzaren independentzia administratiboak posible egin zuen 32.000 umeren erbesteratzea eta hainbat eskolen, osasun zentroen eta erietxeren sorkuntza. Baita erbesteratu, preso zein errepresaliatuei asistentzia ematea ahalbidetu zuen, 1939 eta 1940 artean, gobernu frantsesarekin elkarlanean, Sécours aux Refugiés komitearen bitartez. Telesforo Monzón gobernu aholkulariak, gerra zibiletik ihesean Frantziar Estatura iritsi ziren euskal soldadu nazionalista eta errepublikarren ardura hartu zuen, Argelès-sur-Mer hondartzan pilatuta zihardutelarik. Hondartza hartako eremu batean, erbesteratuentzako Gernika Berri izeneko gotorlekua eraikitzea lortu zuen. Euskal Herriaren iparraldeko probintzian, frantses soldaduek bakarrik euskaldunentzako esparru berri bat eraiki zezaten ahalegindu zen Monzon, baina Jean Ibarnegarai politikari ultraeskuindarrak eskakizuna ukatu zion. Azkenean, Gursen sortu zen esparrua, 6500 euskaldun batuz.
1940ko maiatza eta ekaina bitartean, Alemaniak Frantzia okupatzerakoan, Europatik ihes egitera behartu zituzten euskaldun asko. Gertakari horiek, Ameriketara emigratzeko euskal tradizio sendoarekin batera, Kontinente Berrirako erbesteratuen lehen uholdea eragin zuten faktore erabakigarrietako batzuk izan ziren.
1940 eta 1942 bitartean, bigarren emigrazio-fluxu handi bat gertatu zen Ameriketara. 1941era arte Marseillan ibili zen De La Torre ministroak, euskal jendea Ameriketara erbesteratzen lagundu zuen.
Euskal diaspora Ameriketan
Euskal erbesteko gobernuak, Ameriketan euskal erakundeen sare bat bultzatu zuen, Euskal Herriaren borroka politikoaren inguruan diasporako euskal ordezkaritzak, zentroak eta bestelako erakundeak bateratuz. Ildo horretan, 1937tik aurrera, erbesteko gobernuak euskal herriaren eskubide historiko eta politikoak nazioartean zabaltzea eta ezagutaraztea lortu zuen, bai Amerikan, bai Europan. 1942an Argentinako Euskal Gobernuaren delegazioak oso aktibo egon ziren. 1942tik 1955era Eusko Jaurlaritzak erbestean izan zuen indarra, erbesteratutako errepublikarrena baino handiagoa izan zen, batez ere Uruguain eta Venezuelan.
1941an Agirrek Uruguain bere proiektu politikoa ezagutarazi zuen eta Uruguaiko herriaren, instituzioen eta politikaren babesa jaso zuen, 1941 eta 1955 artean bertako Euskal Gobernuaren delegazioak eta herrialdeko presidente guztiek kolaborazioa mantendu eta urtero batzarrak eginez.
1937tik 1955era erbesteratuen kolektiboaren kultura-jarduera oso ugaria izan zen politikan, literaturan, historian, filosofian, antropologian eta giza jakintzen hainbat arlotan. Erbesteko ia erakunde eta talde guztiek haien idazkiak plazaratzen zituzten, besteak beste, Ekin argitaletxea, Buenos Airesko Instituto Americano de Estudios Vascos buletina, Euzko Izpar Banatzea, Euzko Deya, Gernika, Ikuska, Los Vascos en Venezuela edo Euzko Gogoa bezalako aldizkarietan. 1943tik 1955era Montevideoko (Uruguay) prentsa delegazioan, euskal auziaren inguruan 600 artikulutik gora atera zituzten, propaganda erara.
1945-1950
1945ean, Agirre Lehendakaria k New Yorken egingo zen bilera batera deitu zituen bere kontseilariak. Bertan, Monzon, Aznar, Aldasoro eta Nardiz egon ziren, baina Frantziatik beren atxikimendua bidali zuten Leizaola k eta Belatorre k. Hala ere, adostu beharreko testuak kritikak jaso zituen alderdi ez-nazionalisten partetik; ondorioz, bilerak ez zituen bere helburuak bete. Lehendakariak, malgutasuna erakusteko erabakia hartu zuen orduan gobernuaren batasuna berreskuratzeko asmotan. Bertatik irtendako testu berriak, alderdien adostasuna lortu zuen eta ondorioz, Baionako ituna sinatu ahal izan zen.
Giro berri honek Agirrek bere aliatu zen Aznar kargutik bota zuen Prietoren sozialistei hurbiltzeko asmoz, eta urte bete geroago, sozialistek hiru kontseilari berri izendatu zituzten eusko gobernuarentzat: Fermin Zarza, Enrique Dueñas eta Sergio Echeverria. Honela, Agirrek erbesteko bigarren gobernua osatu zuen. Ordurako, Agirrek argi zuen Euskal Herriaren askatasuna Espainiaren askatasunarekin helduko zela, ondorioz, bere energia guztia bitartekari lanak egitera murgildu zituen, gobernu errepublikar sendo bat lortzeko asmoz.
1950-1960
Euskal enpresetan greba mordoa antolatu ziren garai honetan; izan ere, lan baldintza eskasak zeuzkaten langileek. Lan uzte hauek kontseilu delegatuak antolatu zituen, baina poliziak eginiko errepresioaren eraginez, hau guztiz deseginda geratu zen, izan ere, atxiloketa masiboak egoten ziren.
Aldi berean, 1953an, Lehendakariaren egoitza, Pariseko Avenue Marceautik, Rue Singerrera aldatu zen, izan ere, gobernu frankista k Frantzia okupatuaren garaian lortutako jabetza titulua erabiliz, Frantziako gobernuak desetxeratze bat egin zion eusko gobernuari. Gaur egun, egoitza hori Cervantes akademia ren esku dago.
1956an, hirugarren eusko gobernua sortu zen erbestean. Kargu uzte asko egon arren, gehienek beren postuan jarraitu zuten. Urte hartan egin zen lehen Euskal Mundu Biltzarra, eta hau oso arrakastatsua izan zen, izan ere, 400 pertsona inguru hurbildu ziren Parisera.
1959an, eusko gobernuak beste kolpe gogor bat jasan zuen, izan ere, EGI ko kide ziren gazte batzuek, beren deserosotasuna aldarrikatu eta E.T.A sortu zuten.
1960an, Agirre Lehendakaria hil egin zen, eta Donibane Lohitzunen hilobiratu zuten. Bertan, lurperatu aurretik, Leizaola k Euskal Herriko bigarren Lehendakari gisa zin egin zuen, eta berarekin, beste garai bat zabaldu zen erbeste ko garaian.
Leizaolaren garaia (1960-1975)
1960-1975ean Leizaola Lehendakari bilakatu zen garaia da, eta horrek aldaketa ugariak eta nabarmenak suposatu zituen arlo askotan. Arlo horietatik, kultura nabarmentzen da, Euskal kultura espresuki. Ikastolen fundazioa, langile-mugimenduak…emandako aldaketa guztien aipamen txikiak baino ez dira. Leizaolaren planteamenduei zein aurretik aipatutako aldaketei eguneroko kritika masiboak gehitu behar zaie. Asanblada horietan parte hartzaile ugari zeuden baina PNV eta E.T.A aldeak nabarmentzekoak dira “protagonista handiak” izan direlako historian zehar (1962).
1962an “Le Congrés du Mouvement Européen et les rencontres de Munich” eman zen. Urte erabakigarria bezala identifikatzen da diktaduraren eta oposizio demokratikoaren historian eragin handia izan zuelako. 118 espainiar hau da, Europako Mugimenduaren babespean oinarritzen zirenak bildu ziren bertan. Laburbilduz, gerraosteko Europako pertsona garrantzitsuenek kontinentearen integrazio ekonomiko zein politikoa bultzatzea adostu zuten, Europan ideal demokratikoekin bakea eta askatasuna bermatzeko asmoz.
Urte bat pasa ahala (1963) Xabier Landaburu eta Paulino Gómez Beltran en hilketak eman ziren hutsune sakon bat utziz haien pentsamendu, jokamolde eta planteamendu berdinak lantzen zituzten pertsonei. Hala ere, bakardade hori egun gutxiko kontua izan zen: aurreko bi pertsonen hilketen ostean José de Rezola (EAJ) eta Don Juan Iglesias (PSOE) ordezkariekin bete zen.
“Aberri eguna” eta hurrengo urteak
1964ko martxoaren 29an “Aberri Eguna” izenarekin ezagutzen den ospakizuna egin zen; barrualdeko ekintzen protagonismoa berreskuratzeko asmoarekin. Ordura arte inoiz baino indar handiagoz Euskadiren herri eta nazio askatasuna aldarrikatzea, eta, aldi berean, erregimen frankistaren aurka egiten jarraitzea zen helburu nagusienetakoa, eta hala bete zen.
Bitartean, Ambrosio Garbisu Espainiako politikari errepublikarra izan zen (Izquierda Republicana ko kidea), eta hizlari izan zen Bilboko mitin batzuetan eta Meatzaldean, nahiz eta bere posizioak urte batzuk baino ez dituen irauten. II. Errepublika n lehen ildo politiko horretara itzuli zen Bilboko zinegotzi gisa (bere antiklerikalismo agatik, autonomismo agatik eta feminismo agatik nabarmenduz) eta talde errepublikarreko buru bihurtzea lortu zuen. Urte batzuk igarota, ez dakigu ezer hari buruz, harik eta 1945ean Baionako Ituna sinatu zuen arte. 1952an Eusko Jaurlaritzako Merkataritza eta Hornikuntza sailburu izendatu zuten. 1956an Euskal Mundu Biltzarrean parte hartu zuen sailburu gisa, nahiz eta ordutik aurrera alderdien mesfidantza hori pairatu zuen hurrengo urteetan. Azkenik, Ambrosio Baionan hil zen 1965eko otsailaren 24an.
1966an "Aberri eguna" bi eremu ezberdinetan banatzea adostu zen eta horrek giro txarrak sortarazi zituen 1968an, "Urte transzendentala". Garai hartan gertakari ugari eman ziren, hala nola: Gipuzkoan, José Pardines hilko du Txabi Etxebarrieta k. Horren ondorioz, guardia zibila Etxabarrietarekin bukatuko dute era berean. E.T.Ak aldean Meliton Manzanas hil egingo du eta gutxi izango balitz, 43 hilketa emango dute 1975 arte.
Aurreko gertakariek E.T.Ako 6 partaideen hilketa suposatuko du Kontseiluko Gerrako ospakizuna ematen den bitartean (1970). Hurrengo urtean, José de Rezola hil egingo da eta bere izenean Martín Uganda ordezkari bilakatuko da. 1974ean Laizaola "Aberri eguna" bisitatuko du 13 zibilen hilketa ematen den bitartean Madrilen. Bukatzeko, garai honen azkeneko urtean (1975ean) aipagarriena bilakatuko da bi gertakarien ondorioz: batetik, Gonzalo Nárdiz E.T.Ako bi bazkideen hilketen bideratzailea bilakatu zen. Bestetik, Francisco Franco ren  heriotzaren garaia izan zen (azaroaren 20an).
Trantsizioa (1975-1979)
Demokraziarako trantsizio-etapa bat hasi zen, zailtasunez betea, ETA ren eta muturreko beste talde batzuen indarkeriaren jarraipena barne, eskuinetik ezkerrera. Prozesu horren mugarriak izan ziren 1976ko abenduan erreforma politikorako legea onartzea, 1977ko ekainean lehenengo hauteskunde demokratikoak egitea, 1978ko abenduan konstituzioa aldarrikatzea eta 1979ko urrian Euskal autonomia-estatutua aldarrikatzea.
Trantsizioaren hasierak eskalada ekarri zuen ETAren ekintzan, eta hildakoen kopurua handituz joan zen erregimen demokratikoa finkatu ahala. 1975eko 16 hilketetatik 1980ko 98ra igaro zen, demokrazia osoko kopururik altuenera. Hori dela eta, Euskadiko hirurteko horri “berunezko urteak” deitzen zaio.
Euskadiko Trantsizioak aurre egin behar izan zion zailtasun handienetako bat frankismoa legeztatu zuen Estatuaren deslegitimizazioa izan zen, biztanleriak Erregimenaren aurkako indarkeriazko erantzunak txalotzeko euskarria izan zena.
Praktikan, Eusko Jaurlaritza k ez zuen ia esku hartu trantsizio-prozesuan. Oposizioaren benetako lidergoa barnera eraman zen, buruzagi politikoen belaunaldi berrietara. 1976an, Leizaola k lau kontseilari besterik ez zituen: Mikel Isasi (EAJ-PNV), Juan Iglesias (PSOE), Gonzalo Nárdiz (EAE) eta Jesús Ausín (Ezker errepublikanoa). Iglesiasek eta Isasik, aldi berean, Euskal Kontseilu Nagusi ko kide izan ziren, 1978ko hasieran sortutako autonomiaren aurreko organoa. Nabarmen, Eusko Kontseilu Nagusian ordezkaritza handiena zuten bi alderdiak erbesteko gobernuaren buru ziren berberak ziren: EAJ-PNV eta PSOE.
1979ko Autonomia Estatutua edo Gernikako Estatutua
Ramon Rubial sozialista izan zen lehen Lehendakaria, eta gero Carlos Garaikoetxea k ordezkatu zuen. 1977ko ekaineko hauteskundeek Euskadi plurala edo anitza sortu zuten. EAJk hauteskunde orokorretan lortu zuen garaipenaren ondoren, alderdi honek euskal ordezkaritzaren protagonismoa bere gain hartu zuen esklusiboki, eta gainerako indar politikoak alde batera utzi zituen, haietako baten protestak eraginik izan gabe. EAJ k Euskal Kontseilu Nagusian lortutako garrantziaren ondorioz, Suárezek alderdi horrekin negoziatzeko egindako ahalegina ardaztu zuen etorkizuneko Autonomia Estatutua zehazteko orduan. Hala, bada, estatutu honen giltzarri diren atalak UCDko Gobernuaren eta EAJren artean adostu ziren. Azkenean, 1979ko urriaren 25ean, EAEko hautesleek erreferendumean onartu zuten Autonomia Estatutu berria. Autonomia Estatutua 1979ko uztailaren 17an onetsi zuen behin betiko Konstituzio Batzordea k.
Leizaolaren bukaera
Errepublika ren legezkotasunetik zetorren gobernuak bere ibilbidea buka zezakeen. Leizaolak ofizialki desegin zuen bere kabinetea, eta 1979ko abenduaren 15ean itzuli zen Euskadira. San Mamesko futbol-zelai zaharrean egin zioten omenaldi ikusgarria izan zen, zailtasun asko gaindituz, 1936ko urrian Agirrek Gernikan altxatu zuen bandera zutik mantentzen jakin zuen Gobernu baten historiaren amaiera. Leizaola Lehendakariak esan zuenez, “gaur Euskadira iristearekin batera bete egiten dut, eta bukatutzat ematen dut eman zitzaidan eginkizuna. Euskaldunei adiskidetzea eta bakea eskatzen diet. Helburu horrek mugiarazi ditu nire keinuak eta jarduerak azken 10 urteotan.”
Bibliografia
https://issuu.com/museodelapazdegernika/docs/expo_biblio_gv_exilio/s/162922. [kontsulta eguna: 2022-04-19].
https://www.eitb.eus/eu/nahieran/el-gobierno-vasco-en-el-exilio/el-gobierno-vasco-en-el-exili o/osoa/7566/105684/. [kontsulta eguna: 2022-04-23].
https://es.wikipedia.org/wiki/Ofensiva_de_Catalu%C3%B1a#La_ca%C3%ADda_de
_ Barcelona. [kontsulta eguna: 2022-04-20].
Hinsdale (New York)
Hinsdale Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Cattaraugus konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Hiram (Maine)
Hiram Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Oxford konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Frías
Frías Burgosko (Gaztelan eta Leon, Espainia) ipar-ekialdeko udalerri bat da. Burebako eskualdean (Merindadeak) dago, eta izen bereko udalerriko hiriburu da.
Cerro La Muela goragune harkaiztsuan kokatu zen, Ebro ibaitik gertu. Bertan, ibaia zeharkatzeko enklabe estrategikoa eraiki zen erromatar garaian, baina batez ere Erdi Aroan. Horren bitartez kantabriar kostaldea eta meseta elkartzen ziren, Frias Hiriaren oparotasunari eta haren monumentu multzoari leku eginez.
Erdi Aroko hiri-estruktura dauka, gailurrera heltzean Velascotarren gaztelua eta San Vicenteko eliza egonik. Eraikinak bata besteari atxikirik daude, eta hori da herrian nagusitzen den eraikitze sistema. Etxe-eguterak toba izaten du, egurrezko egiturarekin batera. Frias da hiri titulua izanik biztanleria gutxien daukan Espainiako udalerria
2008an 279 biztanle zituen.
Kokagunea
Burgos hiriburutik 80 kilometrora dago ipar-ekialdean, Ebro ibaiaren ertzean, 29,37 km2 -ko udal barrutia izanik.
Historia
Frias Ebro ibaia zeharkatzeko kokaleku estrategikoan dago, aspalditik erabilia izan dena, gutxienez erromatarren garaitik. Lehenengo erreferentzia historikoa k.o. 867 urtekoa da, zehazki musulmanak menderatu eta gero lur hauek birpopulatzen ari zirenean. XI. mendean, Sancho García kondeak, “Foru oneko” ezizenaz ezaguna, hiria bereganatu zuen. Bera hil ondoren, Frias Iruñea-Naiara erreinuan sartu zen (Nafarroako erreinuaren aurrekoa), Antso III.a Garzeitz Nagusiaren erregealdian.
1202an, Alfontso VIII.a erregeak Logroñoko forua aitortu zion ongizate eta independentzia gehiago izan zitzan, biztanleriaren garapen ekonomikoa sustatuz. Gainera, juduen auzoa ere izan zuen. Ondoren, Gaztela pean egotera pasatu zen eta haren eragina Tobalinako Haranean barna hedatu zuen. XIV. mendean zubi gainean dorre bat eraiki zen, zubisaria eraginkorki kobratzeko asmoz.
1435ean, Joan II. erregeak hiribilduari hiri titulua eman zion, Espainiako biztanleria txikiena zeukan hiria izanik. Horren helburua zen Pedro Fernández de Velasco Haroko kondeari Peñafielen truke aldatzea. Hala ere, Friasko biztanleriak uko egin zion Haroko Kondea Jauntzat hartzeari. Gertaera horrek liskarrak sortu zituen, eta plaza luzaroan setiatu ostean, herritarrek amore eman behar izan zuten, Jaun berriaren arauak onartuz.
1492an Errege-erregina Katolikoek Friasko dukerria sortu zuten, eta Velascotarrei eman zieten.
Demografia
2010eko urtarrilaren 1ean udalerriko biztanleria 275 hiritarrena zen, 147 gizonezko eta 128 emakumezko.
Hona hemen udalerriko herriak:
Politika
Friasen sozialismoa nagusitu da demokraziako urte gehienetan zehar. Hala ere, bertako alkatea 2007tik 2011ra, Luis Arranz popularra izan da. 2007an PP eta IU arteko hitzarmenari esker, eta 2011an gehiengo absolutua eskuratu zuelako. 2015 ostean, José Luis Gómez (sozialista) da alkatea.
Ondarea
Erdi Aroko hirigunea Multzo Historiko izendatua dago eta hiri-estruktura eta eraikuntza berezitasunak gorde ditu.
Etxe esekiak
Zurez eta tobaz egindako etxeak moldatu behar izan dira “La Muela” izeneko haitz handiak uzten dien eremu mugatura. Haitz horren gainean hiriko goiko aldea ezartzen da, halabeharrez, etxeak haitzaren ertzetan eraikiak izan dira, amildegiarekin bat eginez.
Eremu mugatuko lekua izanik, Friasko goiko partearen hirigintza eta arkitektura lur horretara egokitu behar izan dira. Horrek etxea gora zein behera eraikitzea dakar, tobazko harrian induskatuz, bi solairu baino gehiagoko etxeak eraikiz.
Eraikin hauek osatzen dituzte haitzetik gora doazen karrikak, Velascotarren gaztelura eta San Vicente elizara heldu arte. Hiribildua harresi batek inguratzen du, bere osotasunean ez bada ere. Horren baitan hiru ate zeuden, eta horietatik bi geratzen dira. Postigoko atea eta Medinakoa.
Kuartel Etxea eta Salazartarren Jauregia
Gazteluko sarreran dago eta ate gainean Salazar sendiaren hamahiru izarrak dituen ezkutua dago, kanpoaldetik San Frantziskoren kordela daukala. Eta Alfontso VIII.a plazan kokatzen da. Jauregi honen baitan Frias Hiriko Turismo Bulegoa dago.
Erromatar harbidea
Fríastik erromatar harbide garrantzitsua pasatzen da, Gaztelako mesetaren eta Iberiar Penintsularen arteko komunikazio bide zena. Harbideak Ebro ibaia zeharkatzen zuen, Friasko zubi erromanikoa dagoen lekutik 500 metro beherago, gero iparralderantz Puron errekako haitzartean eta Urduñako mendatean zehar jarraitzeko. Fríastik ere irteten zen Errioxaraino zihoan erromatar harbidea. Honako ibilbidea du: calle La Canaleja, calle de Rueda, calle de Ronda, calle Rincón de Soto eta calle Calzada.
Erdi Aroko Zubia
Zubia jatorri erromanikokoa izanik —erromatar jatorrikoa izatea ere ezin da baztertu—, 143 metroko luzera eta 9 arku ditu. Beranduago, XIV. mendean defentsarako dorre bereizgarria eraiki zitzaion erdialdean, saietera eta almenekin. Bertatik igarotzeko zubisaria ordaindu behar zen. Horrez gain, Salero Etorbidea eta Zubiko Andra Mari Etorbidea elkartzen ditu.
Friasko Dukeen Gaztelua edo Velascotarrena
Lanak XII. mendean hasi arren, XIII., XV. eta XVI. mendeetan zaharberritu zuten. Harri-hormak oso sendoak dira eta ondo mantenduta daude, inguruan San Vicente eliza izanik.
Pseudelaphe flavirufa
Pseudelaphe flavirufa Pseudelaphe generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Frías
Friasko Dukeen Gaztelua edo Velascotarrena
1949ko apirilaren 22ko dekretu batek eraikina babestu zuen.
San Vicente Martii eta San Sebastian parrokia-eliza
Dauden eta egon ziren hiriko eliza guztien artean deigarriena da. Haitzeko ertz batean dago. Izatez eraikuntza erromanikoa bazuen ere, egun aztarna batzuk baino ez dira geratzen 1904an dorrea erori ostean berria eraiki baitzen. Bertako atelada nagusia egun New York hiriko Kalostren Museoan dago ikusgai.
XIV eta XVI mendeetan zehar bi kapera atxiki zitzaizkion habe nagusiari, Tentazioen Kristo Santuarena eta Ikustaldiarena. Barnealdean erretaulak, aldareak, hilobiak eta, margolanak ikus daitezke, baita erlijiozko irudigintzaren bilduma handia ere. Benlloch Kardinalaren plazan dago.
Juduen auzoa
Juduen auzoa ia ezezaguna izan zen joan den mendeko azken hamarkadetara arte, baina garrantzia izan omen zuen. Santa María de Vadillo komentuko kartularioan aipatzen da 1336an eta mende amaierara arte juduak egon zirela, nahiz eta lehenago ere euren aipamenik agertu den XIII mendearen amaieran. 1387an Nahamías izeneko auzokide baten aipamena dago. Oraindik ere 1574an “Friasko diru-biltzailea”-ren inguruko testigantza zegoen, judutar ohia zena, Juan Sanz de la Ussa izenekoa. Baina ez dago oso argi ia gizon hori errea izan zen, edo barkamena eman zitzaion eta bere ondasunak saldu zituzten. Bera izan zen Velascotarren diru-biltzailea eta Ikustaldiaren sortzailea ere bai.
Convenio kalean eta Virgen de la Candonga kalean aurkitzen da.
Sariak
Primer Premio Provincial de Embellecimiento (1976).
Primer Premio Nacional de Embellecimiento (1980).
Premio "C" de Turismo de Castilla y León (1994).
Primer Premio de Embellecimiento de la Excma. Diputación (2008).
Ekonomia
Udalerriko ekonomia nekazaritzan (barazkiak eta lekaleak), eta turismoan oinarritzen da. Ebro ibaiaren inguruko lurretan hainbat ortu dago, eta batez ere letxugak, patatak, tomateak eta piperrak ekoizten dira. Gainera, udan hiriak biztanleria bikoizten du bertan uda igarotzen dutenen eta turisten eraginez.
Jai tradizionalak
Herriko jairik garrantzitsuena Kapitainaren Jaia da. Ekainaren 24an ospatzen da eta Friasko herritarrek botere feudalaren aurka egindako iraultza ospatzen da, eta baita Independentziaren Gerran egindako Napoleonen tropen askapena. Jai honetan herriak urtero kapitain bat hautatzen du, honek herria dantzari batzuekin batera zeharka dezan, bandera batekin dantzatzen duen bitartean.
Maiatzean Maiatzeko Gurutzea ospatzen dute, eta irailean Kristo Santuaren jaia. Bestalde, abuztuaren amaieran nekazal eta artisau azoka egiten dute.
Czosnów udalerria
Czosnów Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Nowy Dwór Mazowiecki barrutian kokatuta. 128,45 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9840 biztanle zituen.
Astyanax integer
Astyanax integer Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Tower Hill geltokia
, Londresko metroaren geltoki bat da, Erresuma Batuko Londres hiriburuan, East End barrutian.
Charles Barry
Charles Barry (Westminster, 1795eko maiatzaren 23a - Londres, 1860ko maiatzaren 12a) ingeles arkitektoa izan zen.
Epinephelus howlandi
Epinephelus howlandi Epinephelus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Paratrigona subnuda
Paratrigona subnuda erle espezie bat da, Paratrigona generoan eta Apidae familian.
Tony Judt
Tony Robert Judt (Londres, 1948ko urtarrilaren 2a - New York, 2010eko abuztuaren 6a) angloestatubatuar historialari, saiakeragile eta unibertsitateko irakaslea izan zen, Europako historia espezialitatuta.
Sionista marxista izan zen gaztetan, eta gero bi ideologiak alde batera utzi eta sozialdemokrata unibertsal gisa definitu zuen bere burua. Israel-Palestina Gatazka konpontzeko estatu bakarraren aldekoa izan zen.
Mühlwald
Mühlwald, italieraz Selva dei Molini, Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Mühlwaldek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Pont d'Incako geltokia
Geltokia 1875an ireki zen, Serveis Ferroviaris de Mallorcako trenen geltoki berriaren inaugurazioarekin.
Historia
Geltokia 1875an inauguratu zen, Serveis Ferroviaris de Mallorcako trenari.
2013ko martxoaren 13an, Palmako metroaren palma 2lineko nasak ireki zen.
Thamnophis cyrtopsis
Thamnophis cyrtopsis Thamnophis generoko animalia da. Narrastien barruko Natricidae familian sailkatuta dago.
Bahama Handia
Bahama Handia (ingelesez Grand Bahama) Bahametako uharterik iparraldekoena da. Karibe itsasoan dago, Floridatik 90 kilometrora.
Hixon (Wisconsin)
Hixon Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Clark konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Serbiako Despoterria
Serbiako Despoterria (serbieraz Srpska despotovina, edo, alfabeto zirilikoz Српска деспотовина), Otomandar Inperioaren esku erori zen azken serbiar estatuetako bat izan zen. 1389, Kosovoko gudua gertatu zen urtea, Erdi Aroko serbiar estatuaren amaiera urtetzat hartzen den arren, Serbiar Inperioaren eta Lazar Serbiakoa knezaren estatuaren oinordekoa, oraindik beste 70 urtez mantendu zen, XV. mendearen hasieran, pizkunde politiko eta kultural bat izan zuelarik, turkiarrek 1459an konkistatua izan aurretik. Hala ere, oraindik Austria-Hungariako Inperioaren Barnean mantendu zen XVI. mendearen erdialdera arte.
El hereje
El hereje (Heretikoa) 1998an Miguel Delibesek idatzitako eleberria izan zen. Espainiako Narratiba Sari Nazionala jaso zuen. Bere azken eleberri arrakastatsua izan zen.
Whitehall (New York)
Whitehall  New York estatuko herri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 2,614 biztanle zituen, 12.18 kilometro koadrotan banatuta.
El hereje
Argumentua
Cipriano Salcedoren ibilbideen bitartez, Delibesek garaiko Valladolideko erretratu zehatza egin zuen. Tronuan Karlos Habsburgokoa zegoen eta gizarte haren jendeak, paisaiak eta ohiturak erretratu zituen Delibesek.
1517ko urriaren 31an Martin Luterok Wittenbergeko elizaren atean bere barkaberatasunaren aurkako 95 tesiak zintzilikatu zituen; gertaera horrek elizaren barruan zatiketa bultzatuko luke, eliza katolikoa eta erreforma protestantea bereiziz. Egun berean, Valladoliden, Cipriano, Bernardo Salcedo eta Catalina Bustamanteren semea jaio zen. Garai nahasiak ziren eta daten kointzidentziak protagonistaren patua markatuko luke. Cipriano oso goiz haren ama galdu zuen eta aitak berarekin ez zuen ezer jakin nahi. Egoera horretan Minervina neskamearen maitasuna benetako uhartea izan zen. Heldutasunarekin, Ciprianok merkataritzari ekin zion eta horren bitartez ideologia protestateak ezagutu zituen. Baina hori arriskutsua zen, Espainiar Inkisizioa adi baitzegoen.
Balorazioa
El hereje liburuak giza harremanak aztertzen ditu batez ere, haien konplexutasuna. Halaber, tolerantziaren aldeko eta kontzientzia askatasunaren aldeko kantua da. Zentzu horretan eleberri historikoen mugak gainditzen ditu.
Partizan Kirol Elkartea
Partizan Kirol Elkartea edo Partizan Belgrado (serbieraz Југословенско спортско друштво Партизан, Jugoslovensko Sportsko Društvo Partizan) Serbiako kirol elkarte bat da 1945ean Belgraden sortu zena.
Egitura
20 kiroletatik gora hartzen ditu bere baita, ezagunenak saskibaloi, futbol, waterpolo eta eskubaloi taldeak dira.
Saskibaloia
KK Partizan da saskibaloi taldea eta kirol elkarte guztiko atalik ezagunena da herrialdeko txapelketez gain Europa mailako tituluak ere eskuratu baititu.
Megachile serricauda
Megachile serricauda erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Rhynchocalamus barani
Rhynchocalamus barani Rhynchocalamus generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Partizan Kirol Elkartea
Futbola
FK Partizan da kirol elkarteko futbol atalaren izena eta batez ere azken bi hamarkadetan Serbiako talde indartsuena bihurtu da.
Waterpoloa
VK Partizan izena du eta Europako txapelketa gehien irabazi dituen kirol atala da. Herrialdeko txapelketen sailkapenean goren postuan dago.
Eskubaloia
RK Partizan izena du eta herrialdeko txapelketak irabazi ditu.
Nortasuna (filma)
Nortasuna 1976 urtean eginiko film dokumentala da. Pedro de la Sotak egin zuen film hau Remigio Mendiburu eskultoreari buruz.
Joan Bazkardo
Joan Bazkardo (?, XVI. m. - Viana, 1659ko abuztuaren 22a) euskal eskultorea izan zen. Euskal Herriko barrokoak izan duen eskultore eta erretaula-egile handiena.
Nafarra zenbaiten ustez (Viana edo Caparrosokoa), madrildarra eta andoaindarra besteren aburuan, inork ez daki noiz eta non jaio zen Bazkardo. 1611. urtean lanean aritu zen Tuterako katedralean, 1616an Kristo bat zizelkatu zuen Iruñeko katedralean, 1624an Oiongo elizako erretaulari ekin zion eta 1630ean Ekorako Ama Sortzez Garbiaren eskultura egin zuen. Nafarroan, Araban eta Errioxan lanean ibilia nagusiki, 1647an egin zuen Irungo elizako erretaula, haren azken lan ezaguna.
Westminster geltokia
, Londresko metroaren geltoki bat da, Erresuma Batuko Londres hiriburuan, Westminster Hirian.
1868an inauguratu zen.
NGC 2982
NGC 2982 galaxia bat da, Vela konstelazioan. James Dunlopek aurkitu zuen n.
Megachile deceptoria
Megachile deceptoria erle espezie bat da, Megachile generoan eta Megachilidae familian.
Strandvägen (Stockholm)
Strandvägen Stockholm eko (Suedia) Östermalm barruti ko kale bat da, XX. mende hasierako harrizko etxez osatua, zuhaitzez landatutako bulebar eta lautada batekin. 1,3 km inguruko luzera du, eta Strandvägskajen izeneko kaiko pasealekua ere bai.
Historia
Strandvägen-en aurreko izena Ladugårdslands Strandgata zen. Garai horretan, kalea estalpez eta ruinaz betea zegoen, eta zaila zen bertaraino ailegatzea: buelta handia eman behar zen, edo txalupaz joan. Ladugårdslandet auzoa eraberritu zenean, ingurua erabat aldatu zen eta kalea hiriburuko etorbide nagusietako bat bilakatu zen.
1877an, Strandvägen Stockholm Djurgårdene kin lotutako tranbien lehen geltokietako bat izan zen.
Astyanax intermedius
Astyanax intermedius Astyanax generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Finström
Finström Åland eskualde autonomoan dagoen udalerri bat da.
Vimbodí i Poblet
Vimbodí i Poblet Kataluniako udalerria da, Conca de Barberà eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatua. 1.077 biztanle zituen 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera. 66.08 km²-ko azalera du.
White Plains (New York)
White Plains  New York estatuko hiri bat da. Westchester konderrian kokatua dago. 2010ean 56,853 biztanle zituen, 25.3 kilometro koadrotan banatuta.
Carlos Alberto Dias
Carlos Alberto Dias (1967ko maiatzaren 5a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Epinephelus indistinctus
Epinephelus indistinctus Epinephelus generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Czudec udalerria
Czudec Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko landa-udalerri bat da, Strzyżów barrutian kokatuta. 84,7 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11801 biztanle zituen.
Storgatan (Stockholm)
Storgatan Stockholm eko (Suedia) Östermalm barruti ko kale bat da.
Czyże udalerria
Czyże Poloniako Podlasiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Hajnówka barrutian kokatuta. 134,53 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 2061 biztanle zituen.
Storgatan (Stockholm)
Historia
1640ko hamarkada ko dokumentuetan kalea Stora Gatan ("Kale Handia") bezala aipatzen da. Ladugårdslandet zeharkatzeko lehen errepidea izan zen, gero Östermalm auzoa izango zena. 1733ko Tillæus mapan eta 1841eko Stockholmeko Wägvisare-n , kaleari Stora gatan edo Hegoaldeko Humlegårdsgatan deitzen zaio.
1935ean eginiko hiri-planean, Storgatan 12 metrotatik 18 metrora zabaltzea aurreikusi zen. Hala ere, Storgatan iparraldeko eraikin askok kale-lerro zaharra jarraitzen dute oraindik.
Hixton (Wisconsin)
Hixton Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Jackson konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Logika matematiko
Logika matematikoa, logika sinbolikoa, logika teoretikoa, logika formala edo logistika ere deitua, logikaren azterketa formal eta sinbolikoa da, eta matematikaren eta zientziaren arlo batzuetan duen aplikazioa. Logika formalaren teknikak matematikaren eta arrazoiketa matematikoaren eraikuntzan eta garapenean aplikatzea ulertzen du, eta, elkarrekin, logika formalaren irudikapenean eta analisian teknika matematikoak aplikatzea. Logika matematikoaren ikerketak berebiziko garrantzia izan du matematikaren oinarriak aztertzean.
Saturn I
Saturn I eragile anitzeko lehenengo suziria estatubatuarra izan zen. Euren tankeak Jupiter eta Redstone suzirietatik zetozen eta lehenengo etapa SM-64 Navaho misiletik hartu zen. 1957ko apirilean Saturn I suziri astunatzat hartu zen, Estatu Batuetako misil balistikoen agentziak Juno V deitu zuen eta 1959ko otsailean Saturn izendatu zen. Kohetea diseinatu izan zen Jupiter IRBM eta Redstone MRBM koheteen materialak erabili ahal izateko. Halaber, Thor IRBM-ren antzeko zortzi eragile erabili ziren, S-3D, H-1 deiturikoa. Saturn I diseinatzeko garaian misil balistikoen agentzia estatubatuarrak Defentsarako Sailaren beharizanetara aurreratu zen 1960 eta 1962 urteko aldian satelite militar prest egon zitezen. Agentziak Juno V garraio orokortzat ikusten zuen ikerketarako eta erasorako eta defentsarako arma espazialen garapenerako.
Logika matematiko
Logika matematikoak inferentziaz aztertzen du logika proposizionala, lehen mailako logika edo logika modala bezalako sistema formalak eraikiz. Sistema hauek, lengoaia naturaletan balio duten inferentzien funtsezko ezaugarriak harrapatzen dituzte, baina, analisi matematikoa izan dezaketen egitura formalak direnez, hauei buruzko demostrazio zorrotzak egitea ahalbidetzen dute.
NGC 2983
NGC 2983 galaxia bat da, Hydra konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Logika matematiko
Logika matematikoa lau arlotan banatu ohi da: ereduen teoria, demostrazioaren teoria, multzoen teoria eta konputagarritasunaren teoria. Frogapenaren teoria eta ereduen teoria logika matematikoaren oinarria izan ziren. Multzoen teoria Georg Cantorek infinituaren azterketan sortu zen, eta logika matematikoaren gai desafiatzaile eta garrantzitsuenetako askoren iturria izan da, Cantorren teorematik, aukerako axiomatik eta continuumaren hipotesiaren independentziatik abiatuta, axioma kardinal handiei buruzko eztabaida modernora. Logika matematikoak lotura estuak ditu konputazio zientziekin. Konputagarritasunaren teoriak konputazioaren ideia termino logiko eta aritmetikoetan harrapatzen du. Bere lorpenik klasikoenak Alan Turingen Entscheidungsproblem delakoaren adierazezintasuna eta Church-Turingen tesiaren aurkezpena dira. Gaur egun, konputagarritasunaren teoria konplexutasun-moten arazo finenaz (noiz da eraginkortasunez konpon daitekeen arazoa?) eta disolbaezintasun-graduen sailkapenaz arduratzen da nagusiki.
Thamnophis fulvus
Thamnophis fulvus Thamnophis generoko animalia da. Narrastien barruko Natricidae familian sailkatuta dago.
Logika matematiko
Logika matematikoak oinarrizko nozio eta objektu matematikoen definizioak ere aztertzen ditu, hala nola, multzoak, zenbakiak, demostrazioak eta algoritmoak. Logika matematikoak dedukzio-arau formalak, hizkuntza formalen adierazpen-gaitasunak eta horien propietate metalogikoak aztertzen ditu.
Urkoko mendilerroa
Urkoko mendilerroa Gipuzkoa eta Bizkaia arteko mugan dagoen mendilerroa da. Bere punturik altuena Urko mendia da, 795 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Urko mendiak ematen dio izena mendilerroari.
Thamnophis godmani
Thamnophis godmani Thamnophis generoko animalia da. Narrastien barruko Natricidae familian sailkatuta dago.
Logika matematiko
Oinarrizko maila batean, logikak arauak eta teknikak ematen ditu sistema formal jakin baten barruan emandako argudio bat baliozkoa den ala ez erabakitzeko. Maila aurreratu batean, logika matematikoa teoria matematikoak axiomatizatzeko aukeraz arduratzen da, haien adierazpen-gaitasuna sailkatzeaz eta sistema formaletan baliagarriak diren metodo konputazionalak garatzeaz. Frogapenaren teoria eta alderantzizko matematika logika matematiko abstraktuaren azken arrazoibideetako bi dira. Aipatu behar da logika matematikoa bere alderdi guztietan baliokideak ez diren sistema formalez arduratzen dela, eta, beraz, logika matematikoa ez da mundu fisiko errealeko egiak aurkitzeko metodo bat, baizik eta teoria zientifikoei, bereziki matematika konbentzionalari, aplika dakizkiekeen eredu logikoen iturri posible bat.
Sëlva
Sëlva (Wolkenstein in Gröden; Selva di Val Gardena) Italiako udalerri bat da. Bozen-Hego Tirolgo probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Logika matematiko
Bestalde, logika matematikoak ez du giza arrazonamendu orokorraren kontzeptua edo argumentu zorrotzen bidez baina zenbait zeinu edo diagramarekin lengoaia informala erabiliz demostrazio matematikoak eraikitzeko prozesu sortzailea aztertzen, baizik eta erabat formaliza daitezkeen demostrazio eta arrazonamenduena.
Sëlva
Mugakideak
Sëlvak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Logika matematiko
XIX. Mendea
XIX. mendearen bigarren erditik aurrera, logika goitik behera irauli zen. 1847an, George Boolek Logikaren analisi matematikoa izeneko tratatu labur bat argitaratu zuen, eta 1854an beste garrantzitsuago bat, Pentsamenduaren legeak izenekoa. Booleren ideia logika kalkulu gisa eraikitzea izan zen, non egiaren balioak F (faltsukeria) eta V (egia) bidez adierazten diren, eta horiei batuketa eta biderketa bezalako eragiketa matematikoak aplikatzen zaizkien.
XIX. mendearen azken herenean logikak bere eraldaketarik sakonena aurkitu zuen ikerketa matematiko eta logikoen eskutik, hizkuntzaren egitura sakonen, linguistikoaren ikerketaren garapenarekin batera, behin betiko zientzia formal bihurtuz. Zientzia formala da, ideiak aztertzen dituelako eta ezagutzaren beste zientzia eta arlo guztietarako tresna kontzeptuala delako. Ezagutza arrazionalen eta koherenteen multzo sistematiko baten parte da, prozesu logikoak eta matematikoak aztertzeaz arduratzen dena.
Aldi berean, Augustus De Morganek 1847an bere Logika formala argitaratu zuen. Bertan, De Morganen legeak sartu zituen eta silogismoaren nozioa orokortzen saiatu zen. Beste zergadun ingeles garrantzitsu bat John Venn izan zen, 1881ean Logika Sinbolikoa liburua argitaratu zuena, non Vennen diagrama ospetsuak sartu zituen.
Salvadora mexicana
Salvadora mexicana Salvadora generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.
Logika matematiko
XIX. Mendea
Charles Sanders Peircek eta Ernst Schröderrek ere ekarpen garrantzitsuak egin zituzten.
Hala ere, logikaren benetako iraultza Gottlob Fregeren eskutik etorri zen, sarritan Aristotelesekin batera historiako logikarik garrantzitsuentzat hartzen dena. 1879ko bere lanean, Konzeptografian, Fregek predikatuen logika eta kalkulu proposizionalaren sistema oso bat eskaintzen du lehen aldiz. Hizkuntza formalaren ideia ere garatzen du eta frogaren nozioa definitzen du. Ideia horiek oinarrizko oinarri teorikoa izan ziren konputagailuen eta konputazio-zientzien garapenerako, besteak beste. Hala eta guztiz ere, Fregeren garaikideek alde batera utzi zituzten beren ekarpenak, ziur aski egileak garatu zuen notazio korapilatsuagatik. 1893 eta 1903an, Fregek Aritmetikaren legeak bi liburukitan argitaratu zuen, non matematika osoa logikatik deduzitzen saiatu zen, proiektu logistiko bezala ezagutzen den horretan. Haren sistemak eta multzoen teorian zuen aplikazioak, ordea, kontraesana zekarren (Russellen paradoxa).
Logika matematikoa Giuseppe Peanok diziplina honetarako emandako izena izan zen. Funtsean Aristotelesen logika da, baina aljebratik hartutako notazio berri abstraktuago baten ikuspuntutik.
XX. Mendea
XX. mendean logikaren garapen itzeletako bat izan zen. XX. mendetik aurrera, logika bere berezko interesagatik aztertu zen, eta ez bakarrik propedeutika gisa zituen bertuteengatik, askoz maila abstraktuagoetan aztertu zen.⁸
1910ean, Bertrand Russellek eta Alfred North Whiteheadek Principia mathematica argitaratu zuten. Lan monumental horretan, matematikaren zati handi bat logikatik abiatuta lortu zuten, Frege erori zen paradoxetan erortzea saihestuz. Teoria matematikoak tautologia logikoak zirela suposatzen zen, eta programak hori erakutsi behar zuen matematika logikara murriztuz. Autoreek Fregeren meritua aitortzen dute hitzaurrean. Fregeren lanarekin kontrastean, Principia mathematicak erabateko arrakasta izan zuen, eta XX. mende osoko ez-fikziozko lan garrantzitsu eta eraginkorrenetakotzat jo zen. Principia mathematicak Giuseppe Peano renean inspiratutako notazio bat erabiltzen du, gaur egun oraindik asko erabiltzen dena.