cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maddalen Iriarte
Politikan sartu aurretik
2012ko hauteskundeentarako, EH Bilduren hautagaia izango ote zen zalantzan ibili ziren zenbait komunikabide baina, azkenean, hautagaia Laura Mintegi izan zen. 2016ko hauteskunde kanpainan iraganean Juan Jose Ibarretxeren hautagaitzaren (EAJ edota EAJ-EA) alde bozkatu zuela adierazi zuen Iriartek.
Eusko legebiltzarkidea (2016-)
2016ko abuztuaren 13an, EH Bildu koalizioaren hautagaitzat aurkeztu zen hedabideetan, Gipuzkoako zerrendako bigarrena. Auzitegiek Arnaldo Otegiren hautagaitza ezeztatu ostean, zerrendaburua izan zen eta, de facto, EH Bilduren lehendakarigaia izan zen 2016ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Bere burua independente gisa aurkeztu zuen, ez baita koalizioa osatzen duten alderdi bateko edota ezker abertzaleko kidea. Era horretan, paper garrantzitsua izan zuen 2017an egin zen EH Bilduren birsorreran, horrek koalizioan independenteei leku handiagoa eman baitzien.
XI. legealdia (2016-2020)
Bere lehen legealdian, EH Bilduren bozeramailea izan zen legebiltzarrean, baita Erregelamendu eta Gobernu Batzordeko zein Kultura, Euskara eta Kirol Batzordeko kidea ere. Lehendakaria hautatzeko saioan, EH Bilduren hautagaia izan zen eta, harez geroztik, koalizioaren buruzagietako bat da.
XII. legealdia (2020-)
2020ko urtarrilaren 27an, EH Bilduko Mahai Politikoak lehendakarigai proposatu zuen. Handik astebetera, beste hautagairik aurkeztu ez zenez gero, koalizioak 2020ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetako lehendakarigai izendatu zuen.
2023ko foru hauteskundeetan, agian EH Bilduren hautagai izanen zela zabaldu zen zenbait komunikabidetan 2022ko irailean. Irailaren 24ean baieztatu zuen EH Bilduren zuzendaritzak Gipuzkoako ahaldun nagusi izateko hautagai proposatuko zuela. Koalizioko militantziaren oniritzia jaso ondoren, urriaren 19an haren izendapena onartu zen.
Bizitza pertsonala
Durangon bizi da. Joseba Balerdi medikuarekin ezkonduta dago, ETBko kazetari eta euskara zuzentzaile eta Durangoko Kurutziaga ikastolako lehendakari izandakoa. Bost semeren ama da (Jon, Peru, Martin, Mikel eta Paul). Nerea Iriarte kazetaria ahizpa du.
Pseudanthias marcia
Pseudanthias marcia Pseudanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
KolourPaint
KolourPaint software libreko irudi editorea da, KDE komunitateak garatua. C++ (Qt) erabilita egindako softwarea da. Bilbe editore grafikoa, raster editore grafiko, sinple eta erabilgarria da.
KolourPaint editore grafikoarekin hainbat fitxategI mota edo formatu erabil daitezke: PNG irudiak, JPEG irudiak, JPEG-2000 irudiak, Windows BMP irudiak, RGB irudiak, TIFF irudiak, WebP irudiak, TGA irudiak, PPM irudiak, PCX irudiak, PGM irudiak, EPS irudiak, MNG irudiak, Softimage PIC irudiak, XPM irudiak, XBM irudiak.
Mars Hill (Maine)
Mars Hill Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Aroostook konderrian dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Marttajärvi
Marttajärvi aintzira Enontekiö udalerri finlandiarrean dagoen aintzira txikitxo bat da. Norvegiako mugatik eta Kaura aintziratik hurbil dago, Tarvantovaara Eremu Basatian; ondorioz, babestuta dago. Bertan eta inguruko zuhaiztietan hegazti kopuru eta espezie anitz aurki daiteke; ipar-belatzak, eskandinaviako lagopodoak, arrano beltzak eta txirri hankalaburrak, esaterako. Inguruko baldintza latzei probetxu ateratzea lortu duten animalia asko dago ere; hala nola, azeri zuri eta gorriak, elur-oreinak, erbinude zuriak, lursaguak, ipar-katamotzak, jatunak, mendi lemingak, lursagu txikiak eta tundrako satorrak.
Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.
Kaura iparraldean da Marttajärviren bizilagun nagusia. Ura lurpeko pasabideetan barrena, Puussasjoki eta Uijajoki ibaiek osatzen duten Hietajoki ibaira iristen da. Hau, Könkämäenora isurtzen da Kaaresuvanto herriaren parean, azkenik, Bothniako Golkoan bukatzeko. Arrantza ez da oso ospetsua aintzira honetan, baina laponiako amuarrain artiko, amuarrain marroi eta izokin asko aurki daiteke bertan.
Aintziraren hegoaldean, izen gabeko uharte handitxo bat dago.
San Remigioren abadia (Reims)
San Remigioren abadia (frantsesez abbaye Saint-Remi) Reimseko antzinako abadia eta egungo basilika da.
VI. mendean eraikia, 1099tik aurrera San Remigioren erlikiak ditu, Klovis I.a kristautasunera aldatu zuen hiriko apezpikuarenak.
NGC 3398
NGC 3398 galaxia espiral bat da, Hartz Handia konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
San Remigioren abadia (Reims)
UNESCOk 1991n eraikin erromaniko hau Gizateriaren Ondare izendatu zuen.
Hamar mila kristauen martirioa
Hamar mila kristauen martirioa (Marter der zehntausend Christen) Albrecht Dürer margolari bavariarraren lana da. 1506an margotu zuen eta gaur egun Vienako Kunsthistorisches Museumen ikus daiteke. Ezaugarri askorengandik ez da artista horren oso ohiko lana.
Historia
Margolan hau Dürerri Frederiko III.a Saxoniakoak enkargatu zion. Errege horrek Wittenbergko jauregian, gela berezi batean, martiri horien erliki asko omen zituen eta obra horrekin hornitu nahi zuen.
Azterketa
Margolanak sarraski baten irudiak aurkezten ditu. Borreroek ekialdeko jantziak daramate; hori ez da kasuala zeren eta urte haietan otomandarren mehatxua oso bizia baitzen. Musulmanek kristauak era desberdinetan torturatzen eta hiltzen dituzte: muruak mozten, ezpataz, gurutzatuak, harrikatuak... Gehienak, izan ere, harkaitzetatik amilduak dira; hara ailegatzeko ilara luze bat ikusten da, harkaitzetara igotzeko. Kristauak biluzik edo ia biluzik agertzen dira.
Margolanaren erdian bi irudi anakronikoak ikusten dira, garaiko arropaz jantzita. Bat, Dürer margolariak bera da eta bestea Conrad Celtis idazlea eta humanista izan daiteke; beste batzuen ustez, besteak beste Joachim von Sandrart, Willibald Pirckheimer izan daiteke. Dürerrek darama eskuetan kartel bat non haren izena eta margolanaren data irakur daitekeen.
Elementu ez-ohikoak
Asko dira Dürerren obran ohikoak ez diren elementuak. Hauexek dira batzuk:
Veulettes-sur-Mer
Veulettes-sur-Mer Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Veulettes-sur-Mer udalerrian erroldatutako biztanleak 324 ziren. Familiak 126 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 37 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 496 etxebizitza zeuden, 139 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 339 bigarren erresidentzia ziren eta 19 hutsik zeuden. 354 etxeak ziren eta 36 apartamentuak ziren. 139 etxebizitza nagusietatik 90 bere jabearen bizilekua ziren, 43 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 41 etxek lau zituzten eta 55 etxek bost zituzten. 113 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 65 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 56 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 213 ziren, horien artean 141 aktiboak ziren eta 72 inaktiboak ziren. 141 pertsona aktiboetatik 129 lanean zeuden (73 gizon eta 56 emakume) eta 11 langabezian zeuden (6 gizon eta 5 emakume). 72 pertsona inaktiboetatik 38 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Veulettes-sur-Mer udalerrian 133 unitate fiskal zeuden, 319 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.444 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 23 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 10 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 5 jatetxeak ziren eta 1 tintoreria.
2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen eta 2 okindegiak ziren.
2000. urtean Veulettes-sur-Mer udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Asheville (Ipar Carolina)
Asheville Ipar Carolinako hiri bat da. Buncombe konderrian kokatua dago. 2010ean 83,393 biztanle zituen, 116.38 kilometro koadrotan banatuta.
Lygophis meridionalis
Lygophis meridionalis Lygophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Mendizar
Mendizar Mendebaldeko Pirinioetan dagoen mendia da, Iratiko oihanaren mendebaldean, Orbaizetako lurretan.
Marshall (New York)
Marshall Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Oneida konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Jefferson (Georgia)
Jefferson  Georgiako estatuko hiri bat da. Clayton konderrian kokatua dago. 2010ean 9,432 biztanle zituen, 56.12 kilometro koadrotan banatuta.
Brogliano
Mugakideak
Broglianok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Biduze
Biduze edo Lapiotz (Donaixtitik gora Urbeltzeta ) Nafarroa Behereko ibaia da, Zuberoako mugan sortzen da eta Aturriren ibaiadarra da.
Iraganean ondasunen garraiorako oso erabilia izan zen ibaia, idiek tiraturiko gabarren bidez eramaten zirelarik. Ibai-portu garrantzitsuak egon ziren hala nola Akamarre eta Bidaxunen. Ibaian zehar ontzi txikiek Akamarrera arte bakarrik nabiga dezakete.
Arbailetako Ithe basoan dagoen lur azpiko ur-laster batetik sortzen da (Eltzarreko ordokia) eta Gixunen isurtzen da Aturri ibaira.
Ibaiadarrak
Hona hemen Biduzeren ibaiadar nagusien zerrenda :
Pseudanthias mica
Pseudanthias mica Pseudanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Cargèse
, Korsikako hegoaldeko udalerria da,  departamentuan dagoena. 2013ko erroldaren arabera, 0 biztanle ditu.
Lygophis paucidens
Lygophis paucidens Lygophis generoko animalia da. Narrastien barruko Dipsadidae familian sailkatuta dago.
Kerimasita
Kerimasita silikato motako minerala da eta schorlomita taldearen kidea da.
Ezaugarriak
Kerimasita silikato mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 7 da.
Oulon
Biztanleria
2007an Oulon udalerrian erroldatutako biztanleak 84 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 16 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 76 etxebizitza zeuden, 38 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 75 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 38 etxebizitza nagusietatik 30 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 19 etxek bost zituzten. 31 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 53 ziren, horien artean 31 aktiboak ziren eta 22 inaktiboak ziren. 31 pertsona aktiboetatik 28 lanean zeuden (13 gizon eta 15 emakume) eta 3 langabezian zeuden (2 gizon eta 1 emakume). 22 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Oulon udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kalety
Kalety Poloniako Silesiako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Tarnowskie Góry barrutian kokatuta. 76,29 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8616 biztanle zituen.
Melajärvi
Uda partean iristen diren beste ohiko biztanle batzuk hartz arreak eta otsoak dira.
Hegoaldean dagoen Guoskatjávri aintzira 'Melajärviren bizilagun nagusia da. Inguruko muinoen gailurretatik erortzen den urak betetzen du aintzira; bestalde, ateratzeko orduan, urek, lur azpiko pasabideetatik Lätäseno ibaira isurtzea lortzen dute, azkenik, Botniako Golkoraino iristeko.
Aintzira oso ezaguna da arrantza munduan; izan ere, bertan, amuarrain marroi eta laponiako amuarrain artiko handienak arrantzatzera uda partean etorri ohi diren arrantzaleen kopurua handia da. Gutxi gorabehera, azarotik ekainera izoztua egon ohi da aintzira eta bertako hiru uharte nagusiak zuhaizti txiki bilakatzen dira lurzoru izoztuaren gainean.
NGC 3399
NGC 3399 galaxia bat da, Leo (konstelazioa) konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.
Huánuco
Huánuco Peruko Huánuco probintzian dagoen hiria da. 2007ko erroldaren arabera hiriak 74.776 biztanle zituen.
Creagrutus mucipu
Creagrutus mucipu Creagrutus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Blackburn Rovers Football Club
Blackburn Rovers Football Club Ingalaterrako futbol taldea da, Blackburn hirian egoitza eta zelaia (Ewood Park) dituena. XIX mendean Ingalaterrako talderik indartsuena izan zen.
XIX mendea
Blackburn Rovers taldea 1875 urtean sortu zen eta berehala lortu zituen lehenengo Kopak, bost, XIX mendean Ingalaterrako talde nagusietakoa bihurtu zelarik. Mende berriaren hasieran iritsi ziren bi Ligak eta 1928an seigarren kopa lortu zuen.
Garai ilunak
Bigarren Mundu Gerraren ondoren maila galdu zuen eta 70. hamarkadan bigarren eta hirugarren mailen artean aritu izan zen.
Berpizturiko taldea
1992an Premier League txapelketa berria abiarazi zen. Blackburn Roversek ordurako maila berreskuratua zeukan eta talde indartsua osatu zuen 1995ean Liga irabazterainokoa. Azkenengo titulua Ingalaterrako Ligako Kopa izan zuen 2002an irabazia. 2007an UEFA Intertoto Kopa irabazi zuen.
Gainbehera
Azken urteetan bigarren mailako erdialdeko postuetan ibili den taldea izan da baina 2016-17 urtean maila galdu du eta 3. mailara jeitsi da.
Bilboko Atheticekin lotura
Blackburnekoak ziren Bilboko Athletic Kluba sortu zuten langile ingelesak. Hauek beren bihotzeko taldearen koloreak eman zizkioten Athletici, gerora aldaketa etorri bazen ere.
Marshfield (Maine)
Marshfield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Washington konderrian kokatuta dago, Maine estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Typhlops ruficaudus
Typhlops ruficaudus Typhlops generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.
NGC 3400
NGC 3400 galaxia espiral bat da, Leo Minor konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.
Lupu beltz
Lupu beltza, karbunkoa edo ikatza Bacillus anthracis bakterioak eragindako gaixotasun larria da, zoonosi bat dena. Horrek esan nahi du animaliek (gehienbat hausnarkariek) gizakia kutsatzen dutela.
Ingelesdunek lupu beltzari antrax ere deitzen diote. Euskaraz lupu beltza, karbunkoa edo ikatza da Bacillus anthracisek eragindako gaitzaren izena. Antraxa larruazaleko gaitza da, Staphylococcus batek sortutakoa, karbunkoarekin zer ikusirik ez duena. Karbunkoa eta antraxa batzuetan sinonimo bezala erabiltzen badira ere (ingelesdunen eragina dela eta), bi gaitz guztiz desberdinak izaten dira.
Karbunkoa aspalditik da ezaguna. Biblian aipatzen da gaitza behin baino gehiagotan. Historian zehar izurrite handiak gertatu dira, Europan XVII. mendean gertatutakoa ospetsuena izanik, abereak zein gizakiak milaka akabatu zituena.
Le Gallet
Le Gallet Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lupu beltz
XX. mendearen azken hamarkadetan karbunkoaren baziloa erabilia izan da gerra bakteriologikoan: bazilo honen esporek karbunkoa sortzeko gaitasuna dute, eta oso erraz manipulatzen dira; horrek eraginkortasun handia ematen die arma biologiko gisa.
Le Gallet
Biztanleria
2007an Le Gallet udalerrian erroldatutako biztanleak 150 ziren. Familiak 48 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 16 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 62 etxebizitza zeuden, 50 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 10 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 59etxeak ziren. 50 etxebizitza nagusietatik 48 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 31 etxek bost zituzten. 39 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 32 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Santranges
Santranges Frantziako udalerri bat da, Cher departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Lupu beltz
Eragilea
Bacillus anthracis-ek, Bacillus guztien antzera, esporak (endosporak) sortzeko gaitasuna du. Espora moduan baziloek bizirik irauten dute luzaro, ingurunearen baldintzak aurkakoak izan arren. Karbunkoaren sorreran esporek zerikusi handia dute, lurrean bideragarri izaten direlako epe luzean.
Le Gallet
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 94 ziren, horien artean 74 aktiboak ziren eta 20 inaktiboak ziren. 74 pertsona aktiboetatik 71 lanean zeuden (39 gizon eta 32 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 20 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 6 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lupu beltz
Infekzioa
Animalia belarjaleek karbunkoa harrapatzen dute aho-bidetik: kutsatutako lur bateko belarra jaterakoan esporak irensten dituzte.
Santranges
Biztanleria
2007an Santranges udalerrian erroldatutako biztanleak 428 ziren. Familiak 184 ziren, horien artean 64 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 32 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 48 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Lupu beltz
Infekzioa
Giza kutsapena ez da oso ohikoa, eta abereak gobernatzen dituztenen artean ematen da gehienbat: baserritar, albaitari, artzainengan... Gizakiarengan baziloen sarrera azaletik gertatu ohi da, azaleko zauriak izanik karbunkoaren esporek gorputzean erabiltzen duten atea. Arnas bidetik ere harrapa daiteke gaitza, animalia kutsatuen larruazalean dauden esporak arnastean. Bigarren bide hau arraroagoa izan arren, gaixotasun larriagoa ere eragiten du.
Le Gallet
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen eta 1 higiezinen enpresa zen.
Santranges
Etxebizitza
2007an 311 etxebizitza zeuden, 187 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 93 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 304 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 187 etxebizitza nagusietatik 146 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 15 etxek bi zituzten, 43 etxek hiru zituzten, 55 etxek lau zituzten eta 72 etxek bost zituzten. 126 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 98 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 68 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Lupu beltz
Erasobidea
Bazilo patogenoak bere birulentzia areagotzen duten bi arma ditu: kapsula eta toxinak. Kapsulak makrofagoen aurrean babesten du bakterioa, bere fagozitosia saihestuz. Ekoizten dituen toxinak (hiru motakoak) oso indartsuak dira, eta animaliaren zein gizakiaren heriotzaren errudunak dira.
Le Gallet
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Le Gallet udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Caldogno
Caldogno Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Santranges
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Caldogno
Mugakideak
Caldognok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Santranges
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 254 ziren, horien artean 167 aktiboak ziren eta 87 inaktiboak ziren. 167 pertsona aktiboetatik 156 lanean zeuden (92 gizon eta 64 emakume) eta 11 langabezian zeuden (3 gizon eta 8 emakume). 87 pertsona inaktiboetatik 29 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lupu beltz
Sintoma klinikoak
Animaliengan sukarra, odoljarioak, edema eta anorexia agertzen dira, nahiz eta sintomak zein inkubazio epea desberdinak izan animaliaren arabera. Hausnarkariak dira gehien kutsatzen direnak (behiak, ardiak, ahuntzak...).
Santranges
Diru sarrerak
2009an Santranges udalerrian 199 unitate fiskal zeuden, 444 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.750,5 euro zen.
Lupu beltz
Sintoma klinikoak
Gizakiarengan karbunko motaren arabera sintomak desberdinak dira:
Santranges
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 16 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 5 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 iturginak eta 1 jatetxe.
Lupu beltz
Tratamendua
Penizilina da gaixotasun hau tratatzeko antibiotiko egokiena. Septizemia gertatu aurretik hartu behar da, odolera pasatutakoan bakterioak bere toxina hilgarria askatzen baitu.
Txerto bat dago, lurralde endemikoetan animaliei ematen zaiena.
Osasunerako Mundu Erakundeak (O.M.E.-k) emandako datuen arabera karbunko kasu gutxi ematen dira gizakietan, zaila baita animalia kutsatuengandik esporak gizakiarengana pasatzea. Animalientzako eremu endemikoak dira Afrika eta Asiako zenbait lurralde.
Mikel Gurrutxaga Barruetabeña
Mikel Gurrutxaga Barruetabeña (Elgoibar, Gipuzkoa, 1996ko abuztuaren 22a) gipuzkoar futbolaria da. Erdiko atzelari lanetan aritzen da.
Santranges
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Santranges udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.428 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Disfemismo
Disfemismoa nahita mespretxatzen edo iraintzen duen hitz edo adierazpen bat da, beste neutralago baten ordez erabiltzen dena. Umorez erabil daiteke edo baten bati kalte egiteko asmoz.
Mikel Gurrutxaga Barruetabeña
Estatistikak
''2020ko maiatzaren 8ean eguneratua. Datu ofizialak.''
Disfemismo
Ezagunagoa den eufemismo hitzaren antonimoa da disfemismo.
Fenomeno linguistiko hau, kakofemismo, kontraeufemismo eta antieufemismo bezala ere izendatu daiteke, eta mespretxuzko hitzak, gutxiesteko asmoa duten hitzak edo esamoldeak biltzen ditu. Berez irudikatu nahi duten kontzeptuek eurek adierazten dutena baino errealitate gogor eta desatseginagoa adierazten dute disfemismoek.
Eufemismoak eta disfemismoak kultura jakin bakoitzean gehienbat tabutzat jo izan diren kontzeptuen eremu semantikoetan sortu ohi dira. Euskal Herrian: heriotza, sexua, gosea, dirua, politika...
Adibideak
Adibide batzuk eufemismotzat edo disfemismotzat jo daitezke. Testuinguruaren arabera, hitz batzuk umorezkoak izan daitezke, gutxiesteko esanahia izan dezakete edo irain hutsak izan daitezke.
...
Arcisac d'Ador
Arcisac d'Ador Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Arcizac-Adour udalerrian erroldatutako biztanleak 511 ziren. Familiak 184 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 68 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 72 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 327 ziren, horien artean 241 aktiboak ziren eta 86 inaktiboak ziren. 241 pertsona aktiboetatik 222 lanean zeuden (124 gizon eta 98 emakume) eta 19 langabezian zeuden (8 gizon eta 11 emakume). 86 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 33 ikasten zeuden eta 26 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Arcizac-Adour udalerrian 198 unitate fiskal zeuden, 500 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.455 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 24 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 9 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 4 igeltseroak, 2 argiketariak eta 2 jatetxeak.
Pseudanthias mooreanus
Pseudanthias mooreanus Pseudanthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Askewville (Ipar Carolina)
Askewville Ipar Carolinako herri bat da. Bertie konderrian kokatua dago. 2010ean 241 biztanle zituen, 1.27 kilometro koadrotan banatuta.
Arcisac d'Ador
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Lavars
Lavars Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Lavars udalerrian erroldatutako biztanleak 129 ziren. Familiak 60 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 74 ziren, horien artean 49 aktiboak ziren eta 25 inaktiboak ziren. 49 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (24 gizon eta 22 emakume) eta 3 langabezian zeuden (1 gizon eta 2 emakume). 25 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 3 zurginak ziren eta 1 argiketaria.
2000. urtean Lavars udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Kernita
Kernita borato motako minerala da.
Jaime Murray
Jaime Murray (Essex, Ingalaterra, Erresuma Batua, 1976ko uztailaren 21a - ) aktore ingelesa da. Ezaguna da Hustle telesailean Stacie Monroeren paperagatik eta Dexter telesailean Lila pertsonaiaren papera egiteagatik.
Essexen jaioa, Billy Murray aktore ingelesaren alaba da. Filosofia eta psikologia ikasten hasi zen Londresko Ekonomia Eskolan baina ikasketak utzi zituen eta Antzezpen Eskolan ikasteari ekin zion. 2000. urtean graduatu zen.
Psusenes I.a
Akheperra Pasebakhaenniut Meryamon edo Psusenes I.a (grezieraz Ψουσέννης), Egiptoko XXI. dinastiako hirugarren faraoia izan zen. K.a. 1039tik K.a. 991 arte gobernatu zuen, Egiptoko hirugarren tarteko aroa deritzon garaian. Bere izenak, "Pasebakhaenniut Meryamon"ek, "Hirian (Tebas) agertzen den izarra, Amonen maitea" esan nahi du.
Biografia
Bere erregealdiaren iraupen zehatza, ez da ezagutzen, Manetonen kopia ezberdinek, Psusennes, 46 urteko erregealdiarekin (Sexto Julio Afrikano) edo 41ekoarekin (Eusebio Zesareakoa) aipatzen baitute. Hala ere, bere erregealdia oso luzea izan zen, eta, berari buruz, elkarrengandik 49 urtez banatutako bi data ezagutzen dira.
Psusenesek, bere seme Amenemoperekin elkargobernaritza labur bat izan zuen, zenbait urtekoa, gaur egun galduta dagoen momia baten bendetan dokumentatua eta, "Amenemoperen 10. urtea, Psusenes I.aren 49.arekin lotzen duena" (Kitchen).
Psusenesen hilobia
Granito gorrizko kanpo sarkofagoa eta granito beltzez eginiko erdikoa, berrerabiliak edo usurpatuak izan ziren. Psusenesen momia, zilarrezko hirugarren zerraldo baten barnean zegoen, oso ez ohikoa Antzinako Egipton, inportatu egin behar zenez, urrea baino metal urri eta baliotsuagoa baitzen.
Douglas Derryk, Kairoko Unibertsitateko anatomia sailekoak, bere hondarrak aztertu zituen 1940an, eta Psusenesek hortzak oso txantxartuak zituela ikusi zuen, baita faraoi honek artritisa izan zuela ere, gaitz honek, ziur aski, bere azken urteetan ezgaitu zuelarik
Brithombar
Brithombar, "Brithomaren lurraldea" esan nahi duena sindarinez, Tolkienen legendarium ospetsuko toki bat da, bere hil ondorengo lana den Silmarillionen agertzen dena. Faletako mendebaldeko portua da, Brithom ibaiaren itsasoratzean kokatua, bere izena, ibai honetatik jasotzen duelarik.
Zuhaitzen Aroetan sortu zuten Teleriek Zirdane agindupean, Itsasontzien Zurgina zena, Eglaresteko portuarekin batera. Melkorrek setiatu zuen Eguzkiaren Lehen Aroaren hasieran, eta Noldorrek askatu eta berreraiki zuten Amanera Helcaraxëtik iritsi zirenean. Nirnaeth Arnoediad izeneko guduan, askok, babesa, Brithombarren harresi handien atzean bilatu zuten, baina Melkorrek portua suntsitu zuen, eta, bizirik iraun zutenek, Balar uhartera ihes egin zuten Zirdan eta Gil-Galadekin batera.
2009ko Txinako Sari Nagusia
2009ko Txinako Sari Nagusia 1 Formulako 2009ko denboraldiko hirugarren sari nagusia izan zen. Apirilaren 17 eta 19 artean ospatu zen Shanghain (Txina).
Lasterketa honetan Sebastian Vettelek bere bizitzako 2. garaipena lortu zuen eta Red Bull Racing taldearentzat.
Fonema
Fonologia n eta hizkuntzalaritza n, fonema (antzinako grekera z: φώνημα [fónēma], giza-soinua, egindako hotsa) hizkuntza batek dituen soinu en adierazpena da. Fonemak, espresio mailako unitateak izanik ere, ez dira entzuten, ezta ikusten ere. Hizkuntza bera hitz egiten dutenen burutan existitzen diren imajina akustiko ak dira. Fonema hizkuntza ren esparrukoa eta soinu a edo hotsa hizketaren esparrukoa izan arren, bi elementuak estuki lotuta daude eta termino zehatz baten esanahia baldintzatzen dute. Hitz baten soinuak alofonoa k dira. Alofonoak fonema batek dituen soinu ezberdinak dira. Fonemak bi kategoria handitan banatzen dira: bokal-fonemak (bokal-hotsei dagozkienak) eta fonema kontsonantikoak (kontsonante-hotsei dagozkienak). Fonemak adierazteko erabiltzen diren ikurrak sarritan Nazioarteko Alfabeto Fonetiko tik (NAF edo IPA, International Phonetic Alphabet) hartzen dira eta barra etzan edo zehar-marren artean (/ /) adierazi behar dira.
Definizioa
Labur esanda, fonemak dira hizkuntza batek dituen soinu guztien adierazpena. Fonemak dira hitz egitean erabiltzen diren soinuen abstrakzio mental edo formalak. Azpimarratzekoa da fonema bat ez dela soinu zehatz bat, baizik eta idealizazio bat. Fonema hizkuntza baten sistema fonologikoa ren gutxieneko soinu-unitatea da. Sistema fonologikoa da hizkuntza bateko soinu guztien berri ematen duen zerrenda. Fonema, beraz, hizkuntza soinu baten artikulazio edo unitate minimoa da, unitate txikiagoetan zaitu ezin daitekeelako. Fonemak, espresio mailako unitateak izanik ere, ez dira entzuten, ezta ikusten ere. Hizkuntza bera hitz egiten dutenen burutan existitzen diren imajina akustiko ak dira. Aipatzekoa da hizkuntza bat osatzen duten fonemen multzoa mugatua eta itxia dela.
Garrantzitsua da aipatzea fonema hizkuntza ren esparrukoa eta soinu a edo hotsa hizketaren esparrukoa izan arren, bi elementuak estuki lotuta daudela eta termino zehatz baten esanahia baldintzatzen dutela. Hitz baten soinuak alofonoa k dira. Alofonoak fonema batek dituen soinu ezberdinak dira.
Sailkapena
Fonemak bi kategoria handitan banatzen dira: bokal-fonemak (bokal-hotsei dagozkienak) eta fonema kontsonantikoak (kontsonante-hotsei dagozkienak).
Bokal-fonemak beren irekidura-maila ren arabera kataloga daitezke. Fonema kontsonantikoak, berriz, artikulazio puntua ren eta artikulazio modua ren arabera. Artikulazio puntuaren arabera, fonema kontsonantikoa izan daiteke ezpain-horzkaria, koronala,  hortzartekaria, horzkaria, hobikaria, atzeko hobikaria, erretroflexua, sabaikaria, belarra, ubularra, faringaria edo glotala. Artikulazio puntuaren arabera, fonema kontsonantikoa izan daiteke herskaria, eiekziozko herskaria, herskari inplosiboa, sudurkaria, dardarkari sinplea, dardarkari konplexua, frikaria, frikari albokaria, hurbilkaria edo hurbilkari albokaria. Horrez gain, fonema kontsonantikoak ahostunak edo ahoskabeak izan daitezke. Adibidez, nahiz eta /p/ eta /b/ fonemek artikulazio puntu eta modua partekatu, /p/ ahoskabea da eta /b/ ahostuna.
Nola adierazi
Fonemak adierazteko erabiltzen diren ikurrak sarritan Nazioarteko Alfabeto Fonetiko tik (NAF edo IPA, International Phonetic Alphabet) hartzen dira. Hala ere, zenbait hizkuntzek ohiko sinboloa k erabiltzen dituzte hizkuntza horien fonemak irudikatzeko. Idazkera sistema n printzipio fonetikoa erabiltzen duten hizkuntzek, ohiko letrak erabiltzen dituzte fonemak adierazteko. Nazioarteko konbentzio baten arabera, fonemak barra etzan edo zehar-marren artean (/ /) adierazi behar dira. Soinu edo hotsak parentesi karratu edo kortxete en artean ([ ]) adierazten dira. Fonemak adierazteko modu hori Pragako zirkulu linguistiko ko edo Pragako Eskola ko hizkuntzalari ek ezarri zuten XX. mendea n.
Aurrekariak eta lotutako ideiak
Fonema hitza antzinako grekeratik dator (φώνημα =phōnēma) eta jatorrizko adieran hainbat esanahi zituen: egindako hotsa, esana, ahotsa, hizketa, hizkuntza… Arlo akademikoan A. Dufriche-Desgenettes hizkuntzalariak erabili zuen lehenik kontzeptua, 1873an, baina soilik hizketa hotsari erreferentzia egiteko. Jan Niecisław Baudouin irakasle poloniarra eta bere ikasle Mikołaj Kruszewski izan ziren fonema modu abstraktuan aurkezten lehenak, 1875etik aurrera. Hizkuntzalariok psikofonetika zeritzoten diziplina berriaren unitate basikotzat aurkezten zuten fonema. Gaur egungo esanahiarekin kontzeptua erabiltzen aurrenekoa, berriz, Daniel Jones izan zen, 1917an argitaratutako “The phonetic structure of the Sehciena Laguage” artikuluan. Ondorengo urteetan hainbat hizkuntzalarik helduko zioten fonemen lanketari, hala nola Nikolai Trubetzkoy eta Pragako Eskola ko kideak (1925-1935), Ferninand de Saussure eta Edward Sapir… XX. mendeko bigarren erdialdean gramatika sortzailea ren hizkuntzalariek erabili eta birdefinituko zuten, nagusiki Noam Chomsky eta Morris Halle. Gaur egun, fonologia modernoaren osagai oinarrizkoetako bat da fonema.
Hizkuntzalari batzuek (Roman Jakobso n eta Morris Halle, esaterako) proposatu duten fonemak deskonposagarriagoak izan daitezkeela ezaugarrietan, eta ezaugarri horiek direla hizkuntzaren benetako osagai minimoak. Ezaugarriak denboran gainjartzen dira, ahozko hizkuntza ko fonema suprasegmentalak eta zeinu-lengoaietako f onema asko bezala. Hainbat modutan bereiz daitezke ezaugarriok: Jakobson-ek eta haren lagunek termino akustiko etan definitu zituzten, Chomskyk eta Halle-k, aldiz, batez ere artikulazio-oinarri bat erabiliz, nahiz eta ezaugarri akustiko batzuk gorde; Ladefoged-en sistema, berriz, artikulazio-sistema bat da oro har, termino akustiko 'txistukaria'-ren erabileragatik izan ezik.
Hizkuntza batzuen deskribapenean kronema hitza erabili da luzeraren kontrastea edo fonemen iraupena adierazteko. Tonuak fonemikoak diren hizkuntzetan, toneme deritze tonu ei. Fonemarekiko analogiaz, hizkuntzalariek horretatik eratorritako beste kontzeptu batzuk proposatu dituzte, -eme atzizkia erantsita, morfema eta grafema, adibidez. Batzuetan, emic unitateak ere esaten zaie. Izendapen hori Kenneth Pike k erabili zuen lehen aldiz, eta deskribapen emiko eta etiko kontzeptuak (fonetiko eta fonemiko kontzeptuak, hurrenez hurren) hizkuntzalaritzatik kanpoko arloetara zabalduko zituen.
Fonema kopuruak hizkuntza ezberdinetan
Ezagutzen diren hizkuntza guztiek giza hizketaren organoek sor ditzaketen soinu ugarien azpimultzo txiki bat besterik ez dute erabiltzen. Ondorioz, alofonia dela eta, fonema desberdinen kopurua, oro har, bereizgarriak diren soinuen kopurua baino txikiagoa izan ohi da. Hizkuntzak bereizgarri ugari dituzte fonema kopuruei erreparatuz gero (nahiz eta itxurazko aldaketa, batzuetan, azterketa egiten duten hizkuntzalariek hartutako ikuspegi desberdinetatik gerta daitekeen). Adibide gisa, hizkuntzen inbentario fonemiko osoa 11 fonematakoa baino ez da Rotokas eta Pirahan hizkuntzetan, eta 141ekoa, aldiz, X’unk hizkuntzan.
Fonetikoki bokalen kopurua bi fonematakoa bezain urria izan daiteke, Ubykh eta Arrernteren bezala. Beste muturrean, Bantu Ngwe hizkuntzak 14 ahots molde bereizgarri ditu; horietatik 12 luzeak edo laburrak izan daitezke, 26 bokal ahokagarri eginez, eta sei bokal sudurkari gehitu behar zaizkio, luze eta motz, guztira 38 bokal osatuz. Xostok hizkuntzak, berriz, 31 bokal huts lortzen ditu, bokalaren luzeragatik bere bariazio gehigarria kontatu gabe, fonazioa aldatuz. Fonema kontsonanteei dagokienez, Puinave eta Tauade hizkuntza papuarrak zazpi besterik ez ditu, eta Rotokasek sei baino ez. Xostok hizkuntzak, bestalde, 77 inguru ditu, eta Ubykh hizkuntzak 81. Ingelesak 13 bokaletik 21era bitarteko fonema multzo handi bat erabiltzen du, diptongoak barne, eta ondorioz, 22 eta 26 kontsonanteko batazbestekotik hurbil dago. Euskarari dagokionez, hizkuntzen batazbesteko fonema kopurutik gora dago; zehazki, 9 fonema ezberdin identifika daitezke, diptonogoak barne, bokalak adierazteko, eta 42 fonema kontsonanteak ahoskatzeko.
Hizkuntza batzuek, frantsesak esaterako, ez dute ez tonu fonemikorik, ez estresik; kantoikoek eta kam–sui hizkuntzetako batzuek, berriz, bederatzi tonu dituzte, eta kru hizkuntzetako batek, Wobék, 14.
Ahots-sistema arruntena bost bokal hotsek osatzen dute: /i/, /e/, /a/, /o/, /u/. Kontsonante ohikoenak, berriz, /p/, /t/, /k/, /m/, /n/ dira. Oso hizkuntza gutxik ez dituzte kontsonante horiek, baina badira baieztapen orokor hau betetzen ez duten hizkuntzak ere; adibidez, arabierak ez du /p/, hawaiiar estandarrak ez du /t/, Mohawk eta Tlingit-ek ez dute /p/ eta /m/, Hupak ez du /p/ edo /k/ bakunik, eta lagunarteko Samquiloan hizkuntzak ez du /t/ fonemarik.
Ezaugarriak
Euskaraz, bokalak ekoizteko, biriketatik datorren aire-etorriak ahots-kordetan dardara eragiten dute eta soinu bokalikoak sortzen dira, bidean aireari ez zaiolako oztoporik jartzen. Bokal desberdinak sortzeko, ahots-bidearen tamaina eta forma aldatu egiten da, mihia eta ezpainak mugituta.
Kontsonanteak berriz, aire-etorrian oztopoak dituzten soinuak dira. Traba hauek mota askotakoak izan daitezke: ahots-kordak estutzea, mihi arekin sabaia ukitzea, ezpainek elkar ukitzea etab. Kontsonanteak definitzeko traba hau non eta nola egiten den hartzen da kontuan.
Munduko kontsonanteen eta bokalen aniztasuna deskribatzeko IPA (International Phonetic Association) zeinuak erabiltzen dira.
Bokalak
Euskarazko bost bokaleko sistema, sistema sinple eta oinarrizkoena da, baina baita munduko hizkuntzetan zabalduena ere. Ezagutzen ditugun bokal sistema gehienak oinarrizko hiru parametro hartzen dituzte kontuan eta parametro hauen muturreko puntuak honakoak dira: goiko-beheko, aurreko-atzeko, biribil-ez-biribil.
Bokal hauek ondoko ezaugarriak dituzte:
/a/ erdiko bokal ireki edo behekoa
/e/ aitzineko bokal erdi-ireki edo artekoa
/i/ aitzineko bokal itxi edo goikoa
/o/ atzeko bokal erdi-ireki edo artekoa
Chalèze
Chalèze Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Chalèze udalerrian erroldatutako biztanleak 382 ziren. Familiak 169 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (17 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 76 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 47 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 181 etxebizitza zeuden, 168 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 152 etxeak ziren eta 28 apartamentuak ziren. 168 etxebizitza nagusietatik 136 bere jabearen bizilekua ziren, 30 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 40 etxek lau zituzten eta 98 etxek bost zituzten. 151 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 58 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 99 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Fonema
Bokalak
Nahiz eta gaur egungo unitate bokaliko guztiak zehaztea zaila izan, ondoko taulan euskal hizkerek batera dituzten edo euskalki nagusietan dauden fonema bokalikoak daude:
Chalèze
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 241 ziren, horien artean 176 aktiboak ziren eta 65 inaktiboak ziren. 176 pertsona aktiboetatik 166 lanean zeuden (90 gizon eta 76 emakume) eta 9 langabezian zeuden (4 gizon eta 5 emakume). 65 pertsona inaktiboetatik 37 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chalèze udalerrian 159 unitate fiskal zeuden, 370 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.699 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 11 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 3 zerbitzu enpresak ziren.
Fonema
Bokalak
* Zubereraz, u [y] ahoskatzen da hainbat ingurunetan.
** ui arraroa da eta erabat ekialdekoa.
Chalèze
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 jatetxe.
Fonema
Bokalak
Euskaraz, diptongo ak bi bide desberdinetatik sor daitezke gutxienez:
2. Kontsonante bat irristari bihurtzen delako, hau da, kontsonante bat kontsonanterdi edo bokalerdi bihurtzen delako. Adibidez: eguen [egwen].
Chalèze
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Chalèze udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Fonema
Kontsonanteak
Artikulazio moldeari dagokionez, bi talde nagusi bereizten dira: trabariak, biriketatik datorren aireak trabaren bat topatzen duenean eta ozenak, biriketatik datorren aireak trabarik aurkitzen ez duenean. Nahiz eta bokalak izan hotsik ozenenak, kontsonante ozenak ere aurki ditzakegu.
Ondorengo taulan euskarazko kontsonantean beraien ahoskune (horizontalean, baita ahostuna den ala ez) eta ahosmoldearen (bertikalean) arabera sailkatuta agertzen dira. Hotsak IPA zeinuen bitartez adierazita daude.
Chalèze
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fonema
Kontsonanteak
Hona hemen kontsonante hotsen adibideak. Hotsa, IPA zeinuen bitartez adierazten da lehenbizi, ondoren hots bakoitzaren ezaugarriak agertzen dira eta azkenik adibide bana.
/p/ herskari ezpainkari ahoskabea: piper
Laurac-en-Vivarais
Biztanleria
2007an Laurac-en-Vivarais udalerrian erroldatutako biztanleak 888 ziren. Familiak 396 ziren, horien artean 140 pertsona bakarrekoak ziren (52 bakarrik bizi ziren gizonak eta 88 bakarrik bizi ziren emakumeak), 140 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 92 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Fonema
Kontsonanteak
/t/ herskari horzkari ahoskabea: ate
/c/ herskari sabaikari edo platal ahoskabea: ttipi-ttapa
/k/ herskari belar ahoskabea: ke
Laurac-en-Vivarais
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 598 etxebizitza zeuden, 400 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 139 bigarren erresidentzia ziren eta 59 hutsik zeuden. 512 etxeak ziren eta 83 apartamentuak ziren. 400 etxebizitza nagusietatik 269 bere jabearen bizilekua ziren, 111 alokairuan okupaturik zeuden eta 21 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 28 etxek bi zituzten, 78 etxek hiru zituzten, 119 etxek lau zituzten eta 171 etxek bost zituzten. 290 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 215 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 148 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Fonema
Kontsonanteak
/th/ herskari horzkari hasperendun ahoskabea Zub.: ethorri
/b/ herskari ezpainkari ahostuna: bi
/d/ herskari horzkari ahostuna: da
Laurac-en-Vivarais
Diru sarrerak
2009an Laurac-en-Vivarais udalerrian 391 unitate fiskal zeuden, 880 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.507 euro zen.
Fonema
Kontsonanteak
/ɟ/ herskari sabaikari edo palatal ahostuna: onddo
Laurac-en-Vivarais
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 37 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 15 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen, 2 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 argiketariak, 2 ile apaindegiak eta 2 jatetxeak.
2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 2 120 m2 baino gutxiagoko dendak, 1 okindegi zen eta 2 harategiak ziren.
Fonema
Kontsonanteak
/g/ herskari belar ahostuna: gu
Laurac-en-Vivarais
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Laurac-en-Vivarais udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, 323 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
Fonema
Kontsonanteak
/β/ igurzkari / hurbilkari ezpainkari ahostuna: ibili
/δ/ igurzkari / hurbilkari horzkari ahostuna: idi
Laurac-en-Vivarais
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.