cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Animalia
Hodi ereduko antolakuntza-plana
Batetik, gorputza luzatzea ahalbidetu du, zeren, ingestioa eta egestioa irekiune bi desberdinetatik burutzen baitira, hau da, janariek norabide bakarra segitzen dute, eta beraz, platihelminteetan ez bezala, ahotik irteteko hondakinen itzulerarik ez dagoenez, gorputza nahi beste luza daiteke; gainera, ingestioa eta egestioa aldiberekoak izan daitezkeenez, efizientzia trofikoa emendatuko da. Bestetik, sarrera- eta irteera-irekiuneak aldenduta egoteak, harrapaketa, mamurketa eta irenspenerako mekanismo berezien agerpena ahalbidetu du. Modu berean, digestio-hodian zehar ere espezializazio-guneak garatu izan dira janarien metaketa, digestio kimiko eta xurgapenerako, eta bai gorotzen eraketa eta defekaziorako.
Hiru eratako hodiak daude: azelomatuak, pseudozelomatuak eta zelomatuak.
Hodi azelomatuak
Nemertinoak dira mota honetako animaliak. Zizare hauetan, digestio-hodia mesodermozko geruza trinkoan ezarrita dago, eta higidura peristaltikoak ezinezkoak dira; ondorioz, nemertinoek zilioen beharra edukitzen dute janariak garraiatzeko hestean barrena. Hau da, arestian aipaturiko abantailak ebolutiboki asmatu berriak dira, eta oraindik optimizatu gabe daude nemertinoen artean.
Hodi pseudozelomatuak
Antolakuntza-plan honen arabera eraikita dauden animalietan, barrunbe peribiszerala enbrioiaren blastozele pertsistentetzat jo daiteke, alegia, gorputz-barrunbe primarioa da, animalia helduraino kontserbatua. Pseudozeloma hori nahiko mesedegarria izango da zenbait zereginetarako. Pseudozelomatuek mesodermoak okupaturiko zati handi bat espazio irekitan transformatu dute, non likidoak errazki mugitu ahal baitira; jakina, pseudozelomak barne-garraioa erraztuko du, berori oso garrantzitsua izanik, zirkulazio- ez arnas aparaturik ez duten animalientzako. Bestalde, pseudozelomak barne-presioa mantenduko du, edo beste modu batera esanda, eskeleto hidrostatiko gisara arituko da. Maila honetakoak dira errotiferoak, gastrotrikoak, kinorrinkoak, nematodoak, nematomorfoak, priapulidoak, akantozefaloak, entoproktoak, loriziferoak eta ziklioforoak. Uste denez, hodi pseudozelomatudun animaliak zelomatudunetatik eboluzionatu zuten, eta ez alderantziz. Animalia pseudozelomatuak ez dira talde monofiletiko bat, eta ez da sailkapen baliagarria deskribapenak egiteko ez bada.
Animalia hauetako batzuei Ecdysozoa izena ere ematen zaio beste sailkapen batzuetan, baina sailkapen horretan artropodoak ere sartzen dira, zelomatuak direnak. Muda eginez hazten diren animaliak dira. Ekdisozoek gorputza segmentazio bidez eratzen dituzte, normalki apendize bikoteekin.
Peter Shaffer
Peter Levin Shaffer (Liverpool, 1926ko maiatzaren 15a - Cork konderria, Irlanda, 2016ko ekainaren 6a) Ingeles-literatura eta musika-kritikaria eta antzerkigilea izan zen. St. Paul's eta Trinity Collegen egin zituen ikasketak, Cambridgen. Truth aldizkariko literatura-kritikaria izan zen 1956-1957 urteetan eta musikako kritikaria Time and Tiden, 1961-1962 urteetan. Lehenengo lanak Anthony bere anaiarekin idatzi zituen, eleberrigintzaren alorrean, baina antzerkian lortu zuen ospea. Antzerki-lanetan agertokiaren teknika menderatzen zuela erakutsi zuen, eta erdi-mailako klaseak erakartzen zituzten gaiei buruzko antzezlanak idatzi zituen. Bere lehen lan aipagarrian (Five finger exercise, 1958) esaterako, erdi-mailako klaseen familia bizitza hartu zuen oinarri; haren ondoren idatzi zituen The private ear (1962) pieza laburren bilduma, The public eye (1962), The royal hunt of de sun (1964), Black comedy (1965), Equus (1973), 1979an zinemara eramana, Amadeus (1979), hori ere zinemara eramana 1984an eta Oscar saria irabazi zuena, Lettice and Lovage (1987) eta The gift of the gorgon (1992). Sari ugari eskuratu ditu bere karreran zehar, besteak beste, Evening Standard antzerki-saria eta New Yorkeko Antzerki Kritikarien Zirkuluaren atzerriko lan onenaren saria (Five finger exercise lanarekin) eta Antoinette Perry saria (Equus lanarekin) eta Urrezko Globoa (Amadeus).
Animalia
Hodi zelomatuak
Hauetan gorputz-barrunbe sekundarioa eratu da, zeloma alegia. Berau, espazio peribiszeral likidoz betea da, eta mesodermoz inguratua. Zelomaren agerpena oso munta handikoa izan da eboluzioan, hamaika mugapen ekologikorekiko askatu baitzituen animaliak, eta, hala berean, era aniztasuna baimendu zuen, egungo goi-animalia guztiak zelomatuak direlarik. Zelomarekin batera posibilitate berriak garatu dira. Batetik, gorputz-pareta eta digestio-hodia gaineztatzen dituen mesodermoaren existentziak independentzia funtzionala dakar, berau gorputz-arkitektura konplexuago eta egonkorrago batean islatu delarik. Adibidez, animalia zelomatuetako digestio-hodiak, garatu duen muskulaturari esker, janarien garraioa kontrola dezake; honela, bultzadaren lana animaliotan ez da gorputz osoko higiduren ardurapean egongo. Oro bat, digestio-hodiko espezializazio-guneen garapenak ez du gorputzaren luzapen neurrigabekoa ondorioztatuko, zeren, zelomari muskuluen bitartez eutsita egonik, digestio-hodia bera luzatuko eta kiribilduko baita, gorputzeko enparauaren luzera emendatu barik. Bestalde, eskeleto hidrostatikoaren zeregina beteko du, proboszide ebaginagarri eta antzeko mekanismoen agerpena baimenduz.
Dena dela, animalia zelomatuak talde bitan sailkatu ohi dira, alegia animalia protostomioak eta animalia deuterostomioak, aintzat hartuz duten zeloma eskizozeliaz ala enterozeliaz eratua den, besteak beste. Protostomioen taldekoak dira sipunkulidoak, ekiuridoak, anelidoak, onikoforoak, artropodoak eta moluskuak. Bestalde, deuterostomiotzat jotzen dira kordatuak, hemikordatuak, ekinodermatuak, ketognatuak eta lofoforatuak.
Beste sailkapen batzuetan, protostomo talde asko Spiralia izeneko taldean sartzen dira, enbrioian duten espiral itxurako sargunea dela eta. Spiraliaren filogenia eztabaidatua da, baina argi dago bertan Lophotrochozoa superfiluma dagoela. Lophotrochozoaren barruan sartu ohi dira molusku, anelido, brakiopodo, nemerteo, briozoo eta entoproktoak.
Bestalde, antolakuntza-plana edozein izanik ere, gorputz-arkitekturak beti edukitzen du simetria erradiala ala bilaterala. Simetria erradialean, osoa baldin bada, organismoa zati berdin bitan bana daiteke edozein diametrorekiko bertikala den plano batez ebaketa eginez. Simetria bilateralean, ostera, ebaketa soilik plano batekiko egin daiteke. Simetria bilaterala aurkezten duten animalien gehiengoak aurre- eta atze-polo ondo definituak edukitzen ditu.
Zer esanik ez, animalia baten simetriaren eta bizimoduaren arteko zerikusiak oso estuak izaten dira. Oso higidura geldoak dituen animalia flotatzaile batentzat, edo bizitza osoa edo gehiena itsasoko substratuan finkaturik igaroko duen batentzat, simetria erradiala abantailos izango da, modu horretara kinaden errezepzioa eta babesa alde guztietatik berdin antzean burutuko baita. Simetria bilaterala normalki, baina ez soilki, bizimodu aktiboarekin erlazionaturik agertzen da, eta batetik bestera libreki mugitzeko ohiturarekin.
Simetria bilaterala duten animaliek aurre-atze ardatzaren luzerarekiko antolatzen dute beren forma/funtzioa. Horrelakoetan bizimodua higikorra da, eta, gainera, higidura norabide preferente batean zehar egiten denez, heteropolaritatea areagotzen da: ingurunea lehenengoz arakatu beharko duen aurre-poloaren aldean kokatuko dira organo kinada-hartzaile eta harrapakaritzarako mekanismo gehienak, gainerakoak atzerago paratuko direlarik. Jakina, ahoa aurrean kokatua izateak baditu abantaila asko: sarritan bera izaten da organo kolektore nagusia besterik gabe; bestalde, ahoa horrela paratuta edukirik, animaliek ez dute topo egiten norberaren gorotzekin.
Bestetik, nabaria da, jarduera biologikoa zenbat eta bizkorragoa denean, aurre-aldean garaturiko organo hartzaileen pilaketa handiagoa izaten dela: bai organo kinada-hartzaileena (kimio-, mekano-, termohartzaileak...) zein organo harrapatzaileena (garroak, tronpak, barailak...). Horren ondorioz, aurre-poloa nabarmendu eta garbaldu egingo da, eta burua itxuratu: garapen maximoa ornodun eta artropodoetan erakutsiko du. Noski, prozesu hori graduala da talderik talde, eta zefalizazio izenaz bataiatu da. Eboluzionatuenetan burua eta gorputza elkarrengandik aldendurik egoten dira, eta sama giltzadura-gune bat bailitzen ulertu behar da: sama, nolabait, higidura-ekonomiaren ondorioa izan da, zeren eta, kinada bat lokalizatzeko burua mugitzeaz nahikoa baita, eta ez gorputz osoa. Gorputz-antolaketa honek mugimendu peristaltikoak babestek ditu, eskeleto hidrostatikoaren laguntzarekin.
Animalia zelomatu batzuk segmentaturik daude, eta, izatez, beraien gorputza segmentu seriatuen multzo bat da. Fenomeno horri metameria deritzo; modu berean, errepikapen seriatu horretako unitate bakoitzari, metamero. Antolakuntza segmentatuko eredu paradigmatikoa anelidoena da. Metamero guztiak gutxi gorabehera berdinak diren kasuan metameria homonomoaz mintzatzen da. Beste animalia batzuetan, modifikazioak egon daitezke errepikapen seriatuan: metameroak, forma edo funtzioaren arabera taldekatzen direnean, heteronomoa izango da metameria. Kasu honetan, espezializaturiko metamero-serie bakoitzak tagma izena hartuko du, eta gorputz osoa zenbait tagmaz osatua da; fenomeno orokorrari tagmatizazio deritzo, artropodoetan zeharo nabaria izanik. Segmentazio metamerikoa, antza, trifiletikoa da, jatorri desberdinekoak baitira anelidoen metameria, kordatuena eta platihelminte zestodoena.
Animaliak sailkatzeko irizpideak
Animalia-erreinuaren sailkapena hiru ezaugarri hauetan oinarritzen da:
Parazooak
Parazooek zelula-espezializazio pixka bat duten arren, ez dute ehunik sortzen. Era berean, ez dute simetriarik eta enbrioi-garapen atipikoa dute, eta gainerako animalietan ikusten diren zelula-geruzak falta zaizkie.
Bi filum hauek biltzen ditu: plakozooak (hala nola Trichoplax adherens) eta poriferoak (belakiak).
Eumetazooak
Eumetazooek ehunak, organoak eta sistemak dituzte. Azpierreinu horren barruan, gainerako animalia-filum guztiak biltzen dira. Eumetazooak sailkatzeko, hiru irizpide hauek erabiltzen dira: gorputz-simetria, enbrioi-geruza kopurua (gorputz-egitura enbrioitik abiatuta garatzen da), eta barne-barrunbea izatea edo ez izatea
Gorputz-simetria
Eumetazooak bi talde hauetan salkatzen dira:
Barne-barrunbea izatea edo ez izatea
Irizpide horren arabera, hiru mota hauek bereizten dira:
Birsorkuntza eta garapena
Ahaide batekin begin eta berriro ugalketa sexuala izateak ernalketa depresioa eragiten du populazioetan, ezaugarri errezesibo kaltegarrien prebalentzia handitzearen ondorioz. Animaliek ahaideekin kopulazioa ekiditeko estrategia ugari garatu dituzte. Espezie batzuetan, adibidez Malurus sprendens, emeek ar bat baino gehiagorekin dituzte harremanak, kume gehiago sortuz aldakuntza genetiko gehiagorekin.
Heldu gehienak diploideak dira, nahiz eta poliploideak eta aploideak diren hainbat izaki ere badauden. Izaki bakun batzuetan emeek eta arrek ez dute kromosoma kopuru bera eta beraz ernalkuntza sexuala emeen klonazioz ematen da. Hainbat animalia gai dira birsorkuntza asexuala izateko. Erabiltzen diren metodoak partenogenesisa eta fragmentazioz.
Ekologia
Animalia guztiak arazo berberak konpondu beharrean aurkitzen dira bizitzan zehar, alegia, janari eta oxigenoaren lorpena, oreka hidrikoaren mantenua, hondakin metabolikoen iraizpena eta espeziearen iraun eraztea, ugalketa alegia. Lau problema ezin atzeratuzko horiek ebazteko, gorputz-egiturak erlazio zuzena edukiko du ondoko faktoreokin: animalia bizi den ingurunea, tamaina eta bizimodua.
Ingurunea
Hiru ingurune nagusietatik, hots, ur gazia, ur geza eta lurra, itsasoa da, oro har, egonkorrena. Mareen ekintza ondulatorioak, eta ozeanoetako korronte horizontal eta bertikalek uraren nahasketa etengabea sortarazten dute, eta hortaz, disolbaturiko gatzen eta gasen kontzentrazioak gutxi fluktuatzen du. Bestetik, itsasoaren indar hidrostatikoak euskarritzearen arazoa leundu egitendu nabariki, eta beraz, ez da harritzekoa ornogaberik handienak beti itsasokoak izan badira. Bestetik, itsasoko ura ehunetako likidoekiko isotonikoa denez, ez da zaila elektrolitoen oreka gobernatzea. Ugalketa ere, erlatiboki erraza izaten da itsasoan, askaturiko gametoak uretan bertan ernaldu eta garatu ahal baitira.
Ur geza, itsasoa baino askoz ere ez-egonkorragoa da, fluktuazioak urtaroarekin etor daitezkeelarik (sikateak kasu) edo gau eta egunaren txandaketagatik. Presio hidrostatikoak flotagarritasuna errazten du itsasoan bezala, baina, aitzitik, gatz-kontzentrazio urria edukita, eragozpenak agertzen dira gorputzeko oreka hidrikoa mantentzeko. Gorputzeko gatz-kontzentrazioa kanpo-ingurunekoa baino handiagoa denez, barneranzko ur-difusioaren joera egongo da, eta animaliak ur-aborokina egotzi beharko du, ponpaketa-mekanismoren baten bitartez. Bestalde, ur gezatako animalien arrautzak eta, hondoan finkatzen dira, bestela ur-korronteek itsasoratu egingo bailituzkete.
Animalia urtarretako hondakin nitrogenatuen iraizketa ez da iskanbilatsua izaten: amoniako gisara kanporatzen dituzte; amoniakoa oso toxikoa bada ere, uretan ondo disolbatzen denez, ez du normalki arazo berezirik sortzen.
Animalia lurtarrak ingurune nekosoago batean bizi dira: ez dute urak eragindako euskarria tente ibiltzeko; areago oraindik, problemarik latzena ur-galera izango da. Arazo horren ebazpena tegumentua izan da, animalia ingurunearekiko isolatu duena, zer esanik ez, lurraren konkistarako bidea erraztu zuelarik. Gorputz barnean arnas egiturak garatu dira; hondakin nitrogenatuak urea edo azido uriko gisara kanporatzen dira ur-kantitate urriagoak erabiliz. Barne-ernalketa derrigorrezko bihurtu da; arrautzek oskol babesleak behar dituzte. Lurrera ondo moldatu ez diren animaliak gautar egin dira edo toki hezeetan bizi ahal dira soil-soilik.
Animaliak, originalki, itsasoan eboluzionatu zuten. Hainbat artropodo taldek lur lehorra kolonizatu zuten landareek egin zuten une antzekoak, orain dela 510-471 urte artean, Kanbriarraren amaieran edo Ordoviziarraren hasieran. Tiktaalik bezalako lehen ornodunak Devoniarrean hasi ziren lehorreratzen, orain dela 375 milioi urte inguru. Animaliek, geroztik, Lurreko habitat eta mikrohabitat ia guztiak kolonizatu dituzte, hodi hidrotermalak, basoak, belardiak, basamortuak eta airea barne, baina baita ere beste animalia batzuen, landareen, onddoen eta arroken barnealdea. Animaliek, hala ere, ez dute beroa ondo hartzen; oso gutxik biziraun dezakete 50 °Ctik gora. Oso animalia gutxi, tartean nematodo batzuk, bizi dira Antartika barnealdeko basamortu hotzetan.
Tamaina
Animaliaren tamainari heltzen diogularik, esan dezagun, ezen, gorputzeko tamaina handitzen den heinean, azalera/bolumen erlazioa txikitu egiten dela, zeren, bolumena gorputzeko luzeraren kuboarekiko emendatzen baita, eta azalera karratuarekin. Horrela izanik, animalia txikien azalera nahikoa izaten da, dagokien bolumenerako gas-elkartrukea eta hondakinen kanporaketa difusioz egiteko bete-betean. Zirkulazioa ere difusioz burutzen da. Ostera, animalia gorputzuagoa den neurrian, distantziak handiegiak izatera hel daitezke, difusio bidezko zirkulazioa ezinezko bihurturik; hau da, garraio-mekanismo efikazagoak garatu behar izango dira. Aipaturiko eragozpen horiek animalia handietan odol-sistema baskularraren eta zelomaren garapena bultzatu dute. Halaber, tolestura eta biribilkapenen bidez emenda daiteke superfizieen azalera, eta horrela hobetu eskrezioa, xurgapena, gas-elkartrukea eta beste zenbait prozesu.
Balea urdina (Balaenoptera musculus) da munduan inoiz bizi izan den animaliarik handiena: 190 tona baino gehiago pisa ditzakete eta 33,6 metro arteko luzera eduki. Lur lehorreko animaliarik handiena Loxodonta africana elefantea da, 12,25 tona eta 10,7 metroko altuerarekin. Inoiz bizi izan den animalia lurtarrik handiena Argentinosaurus dinosauro sauropodoa izan zen, 73 tonako pisua izan zezakeena. Animalia asko mikroskopikoak dira; Myxozoa batzuk, Cnidariaren parasito direnak, inoiz ez dira hazten 20 µm baino gehiago, eta espezie txikienetako bat Myxobolus shekel da, 8,5 µm lortzen dituena guztiz helduta dagoenean.
Bizimodua eta elikadura
Ingurune eta tamainaz gainera, gorago aipatu denez, bizimodua da animaliaren egitura baldintzatuko duen hirugarren faktore nagusia. Higidura-askatasuna duten animaliak simetria bilateral polarizatudunak izaten dira. Nerbio-sistema eta sentimen-organoak gorputzeko aurrealdean kokatuta daude, berau baita ingurunearekin hartu-emanak zuzenki izango dituena; mota horretako metazooak zefalizaturik daude. Metabolismo-tasa altuak eta jokabide etologiko korapilotsuak aurkezten dituzte. Ostera, substratuan finkatuta bizi direnek, hots, animalia sesilek, eta flotatzaileak direnek, simetria erradiala erakusten dute. Berau abantailos da kasu honetan, ingurune osoko kinadei aurre egiteko posibilitatea eskaintzen baitu. Simetria erradialarekin batera, sarritan estaldurak eta hodiak edo bestelako egiturak garatu dira, harrapakari higikorretatik defendatzeko.
Animalien elikabideek bizimoduarekiko zerikusi zuzena edukitzen dute. Igeri edo narraz egiteko gauza diren animaliak harrapakariak izaten dira. Higidura geldoago dituztenak belarrez edo sarraskiez elikatzen dira. Sedimentuetan ehortzita bizi direnek, ahoa zuzenki aplikatuz edo zenbait apendize laguntzailez substratua irensten dute: detritu organikoa digeritzen dute, eta harea eta substantzia inorganikoak egozten. Animalia sesilak inguruetako janariez elikatzen dira: hurbileko harrapakinez, detritu organikoez edo uretan esekitako landare eta animalia mikroskopikoez.
Honela, animaliak sailkatu ohi dira talde ekologikoetan elikatzeko duten bidearen arabera, haragijale, belarjale, orojale, detritiboro edo parasitoetan. Animalien arteko elkarrekintza hauek sare konplexuak eratzen dituzte. Haragijale zein orojaleek harraparitza egiten dute elikatzeko. Ondorioz, ehizatua eta ehiztariaren artean arma-lasterketa ebolutiboa gertatzen da, ehizatzeko eta ehizatuak ez izateko modu ezberdinak garatuz. Ia harrapakari multizelular guztiak animaliak dira. Kontsumitzaile batzuek metodo ezberdinak erabiltzen dituzte, adibidez liztor parasitoideak larba direlarik euren bizkarroitik bizi dira, prozesuan elikatzen dien izakia hilez, baina helduak direnek loreen nektarraz elikatzen dira. Beste animalia batzuek oso dieta selektiboa dute, adibidez belakiak bakarrik jaten dituzten dortokak.
Jatorria eta erregistro fosila
Animalia izan daitezkeen lehen fosilak Australiako Trezona Formazioan aurkitu dira, orain dela 665 milioi urteko arrokatan. Fosil hauek lehen belakiak izan zitezkeela uste da.
Animaliarik zaharrenak Ediacarar biotan aurki daitezke, Kanbriaurrearen amaieran, orain dela 610 milioi urte. Eztabaida luzea egon da biota horretan animaliak egongo ote zirenaren inguruan, baina Dickinsonia fosilek kolestero lipidoa zutela aurkitu zenetik ez dago dudarik euren animalia izaeraren inguruan.
Animalia filum asko Kanbriarreko leherketaren ondorioz agertu ziren erregistro fosilean, orain dela 542 milioi urte hasita, Burgess Shale bezalako formazioetan. Gaur egungo animalia askoren arbasoak ikus daitezke bertan, molusku, onikoforo, tardigrado, artropodo, ekinodermo eta hemikordatuak barne, eta desagertutako beste batzuk, Anomalocaris harrapakaria bezala. Leherketaren bat-batekotasuna, ordea, erregistro fosilaren eskasiaren ondorio izan daiteke, eta baliteke denbora luze batean zehar agertu izana.
Paleontologo batzuek uste dute animaliak Kanbriarreko leherketa baino askoz lehenago sortu zirela, agian orain dela 1.000 milioi urte. Hainbat fosil aurkitu dira lurrean egindako mugimendu markenak Toniar garaikoak, eta hau zizare motako animalia triploblastiko baten ondorio izan liteke. Arrasto hauek 5 milimetroko zabalera dute. Hala ere, antzeko markak uzten dituzte gaur egun Gromia sphaerica protista zelulabakarrek, beraz ez du zertan adierazi behar animaliak jada bazeudenik. Garai berdinean ere estromatolitoak, mikroorganismo xaflez osatutako fosilak, gainbeheran egon ziren, eta baliteke hau animalia belarjaleren baten ondorioa izatea.
Euskal Herriko erregistro fosilean animaliek eraikitako hainbat estruktura ikusten dira, hala nola, kareharri gotorrak, gehienbat koral eta belakiz sortuak.
Filogenia
Animalia guztiak monofiletikoak dira, hau da, arbaso komun bera dute. Animalien taxoi ahizpa Choanoflagellata da, elkarrekin Choanozoa sortzen dutenak. Animalia basalenak Porifera, Ctenophora, Cnidaria eta Placozoa dira, simetria bilateralik gabekoak. Euren arteko harremana oraindik eztabaidagai dago; baliteke beste animalia guztien taxoi ahizpa Porifera edo Ctenophora izatea, biek faltan dutelako hox geneak, gorputz plan bat garatzeko garrantzitsuak. Gene hauek Placozoan zein beste animalia guztietan aurki daitezke, Bilaterian.
Animalia guztiek partekatzen dituzten 6.331 gene talde identifikatu dira; hauek guztiak arbaso komun batengandik sortu ziren orain dela 650 milioi urte, Kanbriaurrean. Hauetatik, 25 animalietan baino aurkitu ezin daitezkeen muineko gene taldeak dira; eta hauetatik 8 Wnt eta TGB-beta seinalatze bideetakoak dira, animaliei zelulaniztun izatea ahalbidetu zutenak, gorputzari hiru dimentsioko ardatzak emanez. Beste 7 talde homeodomeinuko proteinak eta antzeko transkripzio faktoreak dira, garapenaren kontrola egiten dutenak.
Honako zuhaitz filogenetikoak (leinu nagusiak baino ez dituena) orain dela zenbat milioi urte (mya) bereizi ziren adierazten du. Zuhaitz filogenetiko asko egin dira, eta ikerketak aurrera joan ahal aldaketak egon ohi dira. Honakoak onarpen zabala du gaur egun.
Sailkapenaren historia
Antzinako Grezian, Aristotelesek animaliak banatu zituen, bere behaketaren arabera, odola zutenen eta odola ez zutenen artean. Lehen taldean ornodunak zeuden, gutxi gorabehera. Animaliak eskala baten arabera antolatu zituen, gizakiengandik hasita goian (odola dute, bi hanka eta arima arrazionala), beheranzko norabidean: erditzen duten tetrapodoak (odola, lau hanka, arima sentsitiboa), beste talde batzuk krustazeoak bezala (odolik ez, hankarik ez, arima sentsitiboa) belakietaraino iritsi arte, espontaneoki sortzen ziren animaliak (odolik ez, hankarik ez, barazki arima). Aristotelesek ez zekien belakiak animaliak ziren edo ez, bere sisteman animaliek sentimenduak, jateko gogoa eta mugikortasuna zutelako, edo landareak, ez zutelako hori: bazekien belakiak ukituz gero sentikorrak zirela, eta uzkurtzen zirela arrokatik kentzerakoan, baina ezin ziren mugitu eta sustraiak zituzten landareen bezala.
1758an Lineok izaki bizidunen lehen sailkapen hierarkikoa sortu zuen bere Systema Naturae lanean. Bere jatorrizko eskeman, animaliak ziren hiru erreinuetako bat. Animaliak Vermes, Insecta, Pisces, Amphibia, Aves eta Mammalia taldeetan sailkatzen ziren. Azken lauak gaur egun phylum bakar batean sailkatzen dira, Chordata eta Insecta (non krustazeoak eta araknidoak sartu zituen) zein Vermes talde askotan banatu dira. Prozesu hori 1793an hasi zen, Jean-Baptiste Lamarckek esan zuenean Vermes kaos mota bat zela (un espéce de chaos), taldea banatuz filum berrietan, zizare, ekinodermatu eta polipoetan. 1809an, bere Philosophie Zoologique liburuan 9 talde sortu zituen ornodun eta moluskuez gain: Cirripedia, Annelida, Crustacea, Arachnida, Insecta, zizareak, Radiata, polipoak eta Infusoria.
1817an Georges Cuvierrek Le Régne Animal lana argitaratu zuen, anatomia konparatua erabiliz animaliak sailkatzeko lau adarretan: ornodunak, moluskuak, animalia artikulatuak (artropodo eta anelidoak) eta zoofitoak (radiata; ekinodermoak, knidarioak eta beste batzuk). Lau taldeko banaketa hau Karl Erns von Baer enbriologoak erabili zuen 1828an, Louis Agassiz zoologoak 1857an eta Richard Owen anatomistak 1860ean.
1874an Ernst Haeckelek animaliak bi azpierreinutan banatu zituen: Metazoa, non bost filum zeuden (zelentereoak, ekinodermoak, artikulatuak, moluskuak eta ornodunak) eta Protozoa (zelula bakarreko animaliak), eta seigarren animalia filum bat sartu zuen, belakiena. Protozoa, beranduago, Protistaren barruan sartu zen, eta Metazoa Animaliaren sinonimotzat daukagu.
Geroztik, taxonomian egindako ikerketek talde horietako batzuk bereizi eta beste batzuk elkartu dituzte:
Phyllumak
Filumak (edo Filak) animaliak sailkatzeko talde nagusiak dira. Mota horietariko bakoitza ondo definituriko antolaketaren arabera egiten da.
Giza kulturan
Gizakiek animalia kopuru handiak erabiltzen dituzte elikadurarako, bai etxe-abereak zein ehizatutako edo arrantzatutako espezieak, lur lehorrean zein itsasoan. Itsasoetako arrain asko hartzen dira elikagai gisa erabiltzeko. Espezie kopuru txiki bat komertzialki erabiltzeko hazten dira etxaldeetan. Zefalopodoak, krustazeoak, bibalbioak eta gastropodoak harrapatzen edo hazten dira ere elikagai gisa. Oiloak, behiak, ardiak, txerriak eta beste animalia batzuk haragirako hazten dira mundu osoan zehar. Animalien ehunak erabiltzen dira ere jantzigintzan, artilea edo tendoiak bezala, eta larrua oso erabilia da zapatagintzak edo bestelako arropak egiteko. Animaliak ehizatu edo hazi dira euren larruengatik historian zehar berokiak edo txanoak egiteko. Kukurutxaren karmina, edo lakak  eta kermesa  intsektu batzuen gorputzetik atera diren pigmentuak dira. Eztia, esnea edo arrautzak animaliek sortutako beste elikagai ohiko batzuk dira. Animalia langileak erabili ditu gizakiak, adibidez behi edo zaldiak, bai garraiorako zein nekazaritzan laguntzeko. Gaur egun, animalia asko, bereziki txakurrak, erabiltzen dira lan batzuk egiteko, hala nola txakur gidariak edo artzai txakurrak.
Zientzian ere animalia ugari erabiltzen dira esperimentuetako subjektu gisa, adibidez Drosophila melanogaster eulia. Animaliak erabili dira txertoak sortzeko XVIII. mendean aurkitu zirenetik. Yondelis bezalako minbiziaren aurkako botikak animalia jatorriko toxina batzuetatik eratortzen dira.
Pertsonek ehiza txakurrak erabili dituzte beste animalia batzuk ehizatzeko, eta hegazti harrapakariak beste hegazti edo ugaztun batzuk harrapatzeko , baita arrantza egiteko ere. Igel batzuen pozoia ehiza geziak eta dardoak pozoitzeko erabili da. Animalia kopuru handi bat konpainia-animalia gisa erabiltzen da, tarantula edo olagarroetatik hasita, mantisa bezalako intsektuak, suge eta kameleoiak , kanario, perikito eta loroetaraino. Hala ere, ugaztunak dira konpainia-animalia ohikoena, batez ere txakur, katu eta untxiak. Animaliak konpainia eta laguntzarako animalia erabiltzearen eta animalien eskubideen arteko tentsioa dago, baita haragijale izan eta beganismoaren artean ere. Ehiza eta arrantza kirola ere izan daiteke. Animaliak kirolean erabiltzen dira, adibidez zaldiak hipikan edo hainbat herri kiroletan.
Animaliak artean agertu dira Paleolitotik aurrera, adibidez Santimamiñe edo Ekainen, baita ondoren ere, adibidez Antzinako Egipton. Animalien margolan garrantzitsu batzuk Albrecht Dürerren Errinozeroa edo George Stubben Whistlejacket dira, baina eskulturan ere oso ohikoak izan dira, bereziki zaldiak. Intsektuek, hegaztiek eta ugaztunek paper garrantzitsua izan dute literaturan eta zineman, adibidez intsektu erraldoien filmetan. Intsektu zein ugaztunak ohikoak dira mitologian edo erlijioan. Japonian zein Europan zehar tximeletak arimen errepresentaziotzat hartu dira, eta kakalardoak sakratuak ziren Antzinako Egipton. Ugaztunen artean, behiak, oreinak, zaldiak, lehoiak , saguzarrak, hartzak eta otsoak mito, gurtza eta erlijio askotan agertu ohi dira. Euskal inauterietan bezala, munduko beste askotan, animalien eta pertsonen arteko bateratzea gertatu ohi da. Mendebaldeko zein Txinako zodiakoa animalietan oinarrituta daude.
Sindikatuen Batasuna
Sindikatuen Batasuna (Związek Związków Zawodowych, ZZZ) Poloniako hainbat sindikatu batzeko sortutako konfederazioa izan zen. 1939ra arte jardunean egon zen, eta Poloniako hiru sindikatu handienetako bat izan zen. Gobernuaren aldekoa zen hasieran, baina anarkismoaren eraginez anarkosindikalismora batu zen 1936an. Ondoren, epaileen eta polizien jo-puntuan egon zen, baina guztiz eten zen Bigarren Mundu Gerraren hasieran.
Lythrurus fumeus
Lythrurus fumeus Lythrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Kopetazuri arrunt
Kopetazuri arrunta (Fulica atra) Rallidae familiako hegaztia da, Europan, Asian, Australian eta Afrikan bizi dena.
Deskribapena
Lumaje iluneko hegaztiak dira, moko sendoa eta kopetan ezkututxoa dutenak, biak zuriak, hortik bere izena. 35-40 cm arteko luzera eta 70-75 cm arteko hego-zabalera ditu eta 500-900 gramo artean pisatzen du. Hanka luzeak ditu, eta hatzamar gingildunak. Hauek igeri egiteko laguntzen diote aurrera egiterakoan tolestu egiten baitira erresistentzia txikituz, baina atzera egiterakoan zabaldu egiten dira arraunaren pala funtzioa eginez. Helduetan ez dute sexu dimorfismorik agertzen baina gaztetan desberdinak dira, lumaia marroi-arrea eta masaila eta eztarri argiak dituzte. Ezkututxoa ere oso txikia izaten dute, arre kolorekoa.
Ongi igeri egiten dute, baina hegaldi ahula dute. Asko kostatzen zaio hegaldatzea eta ur azalean korrikaldi luzeak egin ehar izaten ditu lortzeko.
Hamar-hamabi urte arte bizi daitezke, batzuetan gehiago ere bai.
Habitata
Ez da oso exigentea eta edozein motatako hezegunetan agertzen dira, hala naturalak nola artifizialak ere; padurak, aintzirak, ibaiak, urtegiak. Sakonera ertaineko ur lasaiak nahiago ditu, ertzetan lokaztiak dituztenak eta landaretza ugaridunak, bertan habia egin ahal izateko. Lezkadiak atsegin ditu habiak egiteko, bai eta arriskua somatuz gero bertan babesa bilatzeko ere. Ur azpiko landaretza behar du, hau faktore mugatzailea izan daiteke, ugalketa garaian bereziki.
Elikadura
Zelai hezeetan, putzuetan, arroz zelaietan edo laku eta urmaelen ertzetan jaten du. Gutxitan ur azpira murgiltzen da lurrean aurkitzen ez duen janaria bilatzeko.
Ugalketa
Taldeka ibiltzen dira eta beste hegazti batzuekin bizi daitezke udazken eta neguan, harraparien aurkako babesa bilatzen dute horrela. Araldian eta abia egiteko garaian ordea lurraldekoi eta oso oldarkor bihurtzen dira. Borrokak ere nahiko ohikoak izaten dira eta hainbat autoreren ustetan kopetako ezkutuaren tamainak kopetazuerien arteko hierarkia markatzen du.
Belar flotagarriez edo erdi urperatuta dauden adarretan egindako habia sendoetan erruten du. Urtarriletik maiatzera erruten du, arre koloreko eta puntutxo beltzdun 5-6 arrautza inguru. Txitaldiak 21-24 egunekoa da, eta hartan bi gurasoek hartzen dute parte. Txitoek habiatik alde egiteko joera dute (4 egunetara egiten dute hori) eta 8 asteetara independizatzen dira.
Taxonomia
Carl von Linneok deskribatu zuen 1758 urtean Systema naturae liburuan eta Fulica atra izena eman zion. Fulica kopetazuriaren latinezko izena da eta atra berriz ater ("iluna") adjetiboaren aldaera femeninoa.
Lau azpiespezie ezagutzen dira :
Corvus edithae
Corvus edithae Corvus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Dodekaedro moztu parabirgehitu
Johnsonen solidoak 92 dira; eta Norman Johnson-ek izendatu eta deskribatu zituen, 1966an.
Ponzano Veneto
Ponzano Veneto Italiako udalerri bat da. Trevisoko probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ponzano Venetok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Zadní Střítež
Zadní Střítež Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 39 biztanle ditu eta 4.98 kilometro koadroko azalera. Táborko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1000 urtean egin zen.
Bigarren Mundu Gerraren ondorioak
Bigarren Mundu Gerra historiako konflikto armatu ikaragarriena izan zen, eta bere gerra total edo absolutu izaerak ondorio latzak ekarri zituen mundu mailan. Honen suntsipenaren eskala beste edozein gerrak izandakoa baino handiagoa izan zen, bai galera pertsonalei eta materialei dagokienez, bai kultural eta sozialei dagokienez.
Gerran gertatutako izuak mundua astindu zuen, eta guztien buruan geratu ziren sarraskien irudiak. Holokaustoa ren oihartzuna ikaragarria izan zen, eta gerrako bestelako gertakariekin batera, nazioarteko erlazioak hobetzeko bideak irekiarazi zituzten. Horretaz gain, Hiroshima eta Nagasaki n botatako bonba atomiko ek gizakiaren suntsipen ahalmena erakutsi zuten, eta beste guda baten beldurra zabaldu zen.
Hildakoak
Bigarren Mundu Gerra lehen konflikto militar modernoa kontsidera daiteke; bertan erabilitako teknika eta tresna berrien kantitate eta garrantzia dela eta, hilkortasun maila izugarria izan zen. Horretaz gain, gerra total izaera dela eta herrialde osoa zen parte, ez soilik militarrak. Izan ere, hildako gehienak zibilak izan ziren. Bi arrazoi hauek direla eta, konflikto honen hildakoak beste edozein gerran baino gehiago izan ziren.
Hildakoen zenbaki zehatza jakitea ezinezkoa bada ere, ikertzaileek estimazioak egin dituzte, eta gehienak 55 eta 60 milioi pertsona artean kokatzen dituzte. Zenbakia gehiago zehaztu ezinaren arrazoiak anitzak dira; herrialde batzuen momentu hartako datuak biltzeko ezintasuna, hildakoen kopuru eta izaera anitza, ikertzaileen barne hartu ezinezko bilaketa, datu fidagarritasuna, estatu batzuen "zifra makillajea"...
Geopolitika
Gudaren krudeltasuna ikusita, herrialdeen arteko komunikazioa hobetzea ezinbestekoa zela ikusi zuten potentzia nagusiek. Jada gerran zehar, herrialdeen arteko hitzarmenak sortzen saiatu ziren (besteak beste Jaltako Batzarrean), baina argi zegoen nazioz gaindiko erakunde baten sorrera beharrezkoa zela horrelako konfliktoak errepikatzea saihesteko. Horrela, 1945eko Urriaren 24ean Nazio Batuen Elkartea sortu zen. Elkarrizketa-fase honetan hainbat hitzarmen eta batzar egiten jarraitu ziren potentzia nagusien eta baita bestelako herrialdeen artean, erlazio internazionalak hobetzeko helburuarekin.
Hitzarmen hauetan orden mundial berria ikusi ahal izan zen; Lehenik eta behin Britania Handiak jada Lehen Mundu Gerra ren ostean dudan jarritako munduko buruzagitza galdu zuen Amerikako Estatu Batu en faborean. Baita, potentzia ekonomiko izateaz gain gerran izandako pisua zela eta, SESB k hitzarmenetan nagusitasuna erakutsi zuen. Bi herrialde nagusi hauen artean horrela, norgehiagoka bat sortzen joan zen, bi sistema ekonomikoen arteko norgehiagoka bihurtu zena: Gerra Hotza.
Tentsioak gora egiten zuen gerra osteko egoeran, eta ikusgarri egin zen muga-arazoen auzian. Gehienbat Berlingo kasuan egin zen nabari, non Altzairuzko Oihala altxatu behar izan zen. Bi potentzia berriek, AEB eta SESB beren aldeko indar gehiago lortzeko, desegiten ari ziren Inperio Kolonial etatik jaiotako herrialdeak laguntzen zituzten, haien aldera pasa zitezen. Mundu berri hartan bi alde bakarrik existitzen ziren. Tentsio hartan status quo mantentzea zen helburua, hau aldatzeak gerra bat sortaraziko zuen beldurra zela eta.
Gizartea
Guda hain krudel baten ondorio sozialak ere ankerrak izan ziren oso. Familia ikaragarri suntsitu ziren, muga aldaketak zirela eta populazio mugimendu ikaragarriak gertatu ziren, herri ugari desagertarazi ziren bonbardaketen bidez... Honek guztiak mendebaldeko moralitatean desoreka handiak eragin zituen, lan filosofikoetan eta artearen munduan ikus daitezkelarik.
Gerra total honetan, gizon gehienak frontean zeuden bitartean, herrialde askok (adibide onena Alemania izanik) gerra ekonomia jarri zuten martxan, herrialdearen ekonomia-indar guztia gerrara bideratuz. Ekonomia horretan lanesku kualifikatuaren falta betetzeko (gizon falta zela eta), emakume asko lan-mundura sartu ziren. Bigarren Mundu Gerra amaitzean, emakume asko lan munduan murgilduta jarraitu zuten, hauen irudia gizartean aldatuz, emantzipazio ekonomikoak ahaltsuago egiten baitzituen.
Ekonomia
Ekonomia aldetik ere hondamendia handia izan zen. Bonbardaketek ehun-ekonomikoa suntsitu zuten; enpresa, errepide, trenbide, herri, baratze eta bestelako egitura ekonomiko mordoa desagerrarazi ziren. Horrela krisi ekonomikoa zabaldu zen gehienbat Europa erdialdean (bertan zentratu baitzen guda).
Indarberritzean modelo kapitalistaren alde egin zezaten, AEB ek diru fluxu handi bat sartu zuen Europan: Marshall plana. Horrela, herrialde aliatuen suspertze ekonomikoa ahalbidetzeaz gain, galtzaileek hauen gerra-ordainak pagatzeko aukera ematen zien, diru mugimenduak ekonomian duen onura ikusiz; AEB ek Alemania ri emandako dirua, hauek Erresuma Batua ri gerra-ordainak pagatzeko erabiliko ziren, eta era berean britaniarrek AEB ei gerra-maileguak bueltatzeko erabiliko zuten.
Estatubatuar eszepzionalismoa
Estatubatuar eszepzionalismoa Ameriketako Estatu Batuak berez beste nazio batzuen gainetik daudela sinestea da.
Sinesmen horren aldeztaileek argudiatzen dute Estatu Batuetako balioak, sistema politikoa eta historia bakarrak direla giza historian. Askotan, adierazi nahi izaten dute Estatu Batuek nazioartean zeregin berezia eta positiboa betetzeko eskubidea dutela eta horretarako prestatuta daudela.
Atopocottus tribranchius
Atopocottus tribranchius Atopocottus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Estatubatuar eszepzionalismoa
Alexis de Tocqueville frantziar zientzialari politiko eta historialariaren oharretan eta idatzietan du sorburua; bereziki, Estatu Batuak Britainia Handiarekin eta bere jaioterri Frantziarekin konparatuz egin zituen idatzietan. Tocqueville izan zen 1831n han egindako bidaien ondoren herrialdea «ohiz kanpokoa» zela adierazi zuen lehen idazlea. Estatubatuar eszepzionalismoa terminoaren lehen erabilera dokumentatua Estatu Batuetako komunistek egin zuten, komunisten arteko barne borroketan ari zirela, 1950eko hamarkadaren amaieran.
Seymour Martin Lipset politologoak dioenez, Estatu Batuak apartekoak dira, iraultzazko gertaera batetik abiatu baitziren. Beraz, estatubatuar eszepzionalismoaren Ameriketako Estatu Batuetako Iraultzan kokatzen du, eta adierazten du Estatu Batuak ideologia bereziko «lehen nazio berritzat» sortu zela. Ideologia hori, Lipsetek amerikanismoa deitua —baina, sarritan, estatubatuar esezpzionalismoa izenaz ere aipatua, askatasunean, berdintasunean, indibidualismoan, errepublikanismoan, demokrazian eta laissez faire ekonomian oinarritzen da; printzipio horiek, batzuetan, kolektiboki estatubatuar eszepzionalismo izenaz aipatzen dira. Gizarte zientzietako terminotzat, estatubatuar eszepzionalismoa Estatu Batuen estatusari dagokio, munduan muturreko datua den aldetik. Kontzeptuaren kritikariek eta nazionalistek diote estatubatuar eszepzionalismoa terminoak iradokitzen duela Estatu Batuak beste herrialde batzuk baino hobea dela, goragoko mailako kultura duela, edo mundua eraldatzeko eginkizun bakarra duela.
Mirabel
Mirabel hitzak zenbait lekuren izenak adierazten ditu:
Ibai Artifizial Handia
Ibai Artifizial Handia Libiako hodi sistema erraldoi bat da. Akuifero fosiletatik Saharako desertura ura eramaten du. Iturri batzuen arabera inoiz eginiko ingeniaritza proiekturik handiena da.
1.300 putzu ditu, gehienak 500 metroko sakonerak baino gehiago, eta 6.500.000 m³ ur ematen ditu egunero Tripoli, Bengazi, Sirte eta beste hiri batzuetara. Kalkuluek diote proiektu osoak 25.000 milioi dolarrekoa izan zela.
Itzhak Perlman
Itzhak Perlman (Tel Aviv, 1945eko abuztuaren 31), israeldar biolin-jotzaile bat da, XX. mendearen bigarren erdiko munduko onenetakotzat jotzen da.
Schindler's List (1993) filmaren soinu bandako biolin doinua berak jo zuen.
Ibai Artifizial Handia
Jatorrizko akuiferoa, Nubiako hareharrizko akuifero sistema, azken Izotz Arotik datoz, baina gaur egun ez dute erreposiziorik. 10.000 eta 12.000 km³ ur dagoela kalkulatzen da.
Lythrurus lirus
Lythrurus lirus Lythrurus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.
Wast Water
Wast Water edo Wastwater ( ahoskatua) Cumbriako aintzira da, Wasdale haranean dagoena. National Trust jabea duen glaziar aintzira hau herrialde osoko sakonena (79 m.) da.
Almiserà
Almiserà Valentziako Erkidegoko udalerria da, Safor eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua. Miserà (arabieraz "basamortua") izena ere ematen zaio.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 301 biztanle zituen.
Zadní Třebaň
Zadní Třebaň Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 870 biztanle ditu eta 3.57 kilometro koadroko azalera. Beroungo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1385 urtean egin zen.
Corvus cryptoleucus
Corvus cryptoleucus Corvus generoko animalia da. Hegaztien barruko Corvidae familian sailkatua dago.
Americano (2011ko filma)
Americano 2011ko Mathieu Demy frantziar zinema zuzendariaren filma da.
Kuzma Petrov-Vodkin
Kuzma Sergeevitx Petrov-Vodkin (Кузьма Сергеевич Петров-Водкин; Khvalynsk, Errusiar Inperioa, 1878ko azaroaren 5agreg./urriaren 24ajul.- Leningrado, Sobietar Batasuna, 1939ko otsailaren 15a) errusiar margolari eta idazlea izan zen.
Margolaritza ikasi zuen 1895 eta 1897 bitartean San Petersburgon eta Moskuko margolaritzako, eskulturako eta arkitekturako eskolan. Bere irakasleak Valentin Serov, Isaac Levitan eta Konstantin Korovin han izan ziren. Frantzian 1924 eta 1926 bitartean bizi izan zen. 1927an tuberkulosiaz gaixotu zen, margotzeari utzi zion eta idazten aritu zen.
Alto Taquari
Alto Taquari Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Provency
Provency Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Provency udalerrian erroldatutako biztanleak 231 ziren. Familiak 96 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 138 etxebizitza zeuden, 96 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 137etxeak ziren. 96 etxebizitza nagusietatik 77 bere jabearen bizilekua ziren, 15 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 4 etxek bi zituzten, 16 etxek hiru zituzten, 26 etxek lau zituzten eta 50 etxek bost zituzten. 83 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 42 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 42 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 137 ziren, horien artean 96 aktiboak ziren eta 41 inaktiboak ziren. 96 pertsona aktiboetatik 92 lanean zeuden (50 gizon eta 42 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 41 pertsona inaktiboetatik 17 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Provency udalerrian 102 unitate fiskal zeuden, 237 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.144 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2000. urtean Provency udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Maltako Unibertsitatea
Msidan bere campus nagusia dago baina Vallettan eta Gozon ere campusak ditu.
Jesse Andrews
Jesse Andrews (Pittsburgh, Pennsylvania, AEB, 1982ko irailaren 15ean) estatubatuar idazle eta gidoigilea da.
Jesse Andrews Schenley High School institutuko eta Harvard unibertsitateko lizentziatua da. Gaur egun Bostonen, Massachusetts, bizi da.
Eleberria
Bere lehen eleberria, Me & Earl & the Dying Girl deiturikoa, Harry Abrams argitaletxeak argitaratu zuen 2012an eta urte hartan, Cybils Saria irabazi zuen gazteentzat zuzenduriko fikziozko lanarengatik. Horretaz gain, eleberriaren adaptazio bat idatzi zuen izen bera izango zuen pelikularentzako. Hau Alfonso Gomez-Rejonek zuzendu zuen eta Indian Paintbrushek produzitu zuen.
Varvara Jakovleva
Varvara Nikolaievna Jakovleva (Варвара Николаевна Яковлева) (1884 – 1941 edo 1944) errusiar boltxebikea izan zen.
Biografia
1904tik alderdi horren kide izan zen. 1906an, 1910an eta 1913an atxilotu egin zuten (azken bietan presondegitik ihes egin zuen), eta azkenik 1914an atxilotu eta Astrakhan hirira deserriratu zuten, 1916a arte. Askatu zutenean, Moskuko boltxebikeen antolakundeko idazkari kargua eman zioten. 1917ko urriaren 10ean, Alderdi Boltxebikearen Komite Zentralak matxinatzea erabaki zuen bileran, aktak jasotzeko arduraduna izan zen.
Urte horretako martxoan, 1919an, Hornikuntzarako Herri-Komisariotzaren goi-kargudun izan zen, beraz Errusiako Gerra Zibilan politikan garrantzia handia izan zuen, elikaduraren banaketa eta soberakinen konfiskazioa gerra irabazteko erabakigarriak izan baitziren.
1920ko hamarkada hasieran, alderdiaren barneko ultraezkerreko joerarekin bat egin zuen, adibidez, sindikatuen inguruko eztabaidan. 1930tik 1937ra Sobietar Batasuneko Finantzetarako Herri Komisarioa (ministroa) izan zen. Hala ere, alderdiaren kontrako oposizio-zirkulu baten altxamendu planekin bat egiten zuela eta, 1937an atxilotu eta 1938an 20 urteko kartzela-aldiaz zigortu zuten, eta Bigarren Mundu Gerra zenean exekutatu zuten.
Ugandako martiriak
Ugandako martiriak 22 katoliko eta 23 anglikano kristau talde bat dira Bugandako erreinu historikoan (gaur egun Uganda), 1885eko urtarrilaren 31tik 1887ko urtarrilaren 27ra bitartean Mwanga II.a erregearen aginduz exekutatu zituztenak.
Martiri katolikoen zerrenda
1920an, Benedikto XV.a aita santuak dohatsu bilakatu zituen, eta 1964ko urriaren 18an, Paulo VI.a aita santuak kanonizatu zituen. Jaieguna ekainaren 3an ospatzen da.
Geroko garai bateko Ugandako bi martiri ere izan ziren, 1918an Paimolen hil eta 2002an dohatsu bilakatu zirenak: Daudi Okelo eta Jildo Irwa.
Martiri anglikanoen zerrenda
Ingalaterrako Elizan, 23 martiri santutzat hartzen dira.
Oroimena
Ugandako Martirien Basilika 1968an eraiki zen Namugongon. 1980ko hamarkadaz geroztik erromeria handien leku bihurtu da.
1993an, Ugandako Apezpiku Konferentziak unibertsitate bat sortu zuen Ugandako martirien omenez.
Verneuil-sur-Serre
Verneuil-sur-Serre Frantziako udalerri bat da Aisne departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an udalerrian erroldatutako biztanleak 269 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du: