cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goszczanów udalerria
Goszczanów Poloniako Lodzeko voivoderriko landa-udalerri bat da, Sieradz barrutian kokatuta. 121,54 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5534 biztanle zituen.
Toussaint (Itsas Sena)
Toussaint Frantziako udalerria da, Itsas Sena departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Toussaint udalerrian erroldatutako biztanleak 731 ziren. Familiak 269 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 113 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 100 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 329 etxebizitza zeuden, 278 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 48 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 284 etxeak ziren eta 8 apartamentuak ziren. 278 etxebizitza nagusietatik 239 bere jabearen bizilekua ziren eta 39 alokairuan okupaturik zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 81 etxek lau zituzten eta 171 etxek bost zituzten. 222 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 118 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 142 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 491 ziren, horien artean 331 aktiboak ziren eta 160 inaktiboak ziren. 331 pertsona aktiboetatik 299 lanean zeuden (161 gizon eta 138 emakume) eta 32 langabezian zeuden (12 gizon eta 20 emakume). 160 pertsona inaktiboetatik 71 erretiraturik zeuden, 35 ikasten zeuden eta 54 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 29 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 7 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 6 zerbitzu publikoetatik, 3 igeltseroak ziren, 1 margolaria, 1 argiketaria eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 drogeria zen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Ardoaren leihoak
Ardoaren leiho edo zulo bat, buchetta del vino edo finestra del vino, leiho itxurako zulo bat da, eraikin batzuetako paretetan dagoena, garai batean ardoa saltzeko erabiltzen zena.
Leiho hauek ohikoak dira Toscana n eta bereziki Florentzia n, baina Italiako beste zenbait tokitan ere aurkitu daitezke (Liguria, Bolonia, Erroma, Sizilia…) eta are Frantzian ere. Dirudienez, Florentziakoak dira aitzindariak, eta besteak horiek imitatuz sortu ziren. Arku itxurakoak dira gehienak, baina Piemonte n, adibidez, karratuak ere badira. Egurrezko ate batekin ixten ziren, eta erosleak bertan jo behar izaten zuen, eskuz edo batzuek izaten zuten aldaba edo ezkilarekin. Zenbaitetan ardoa saltzeko ordutegia ere ikus daiteke.
Historia pixka bat
XVII. mendeko ardo saltzaile eta minorista italiar gehienak nobleak ziren, XVI. mendean Europako merkataritzan gertatutako aldaketen ondorioz, Medicitarrek bultzatuta, beren jarduera dibertsifikatu eta lurrak nekazaritzara eta latifundioetara bideratu baitzituzten, batez ere ardogintzara. Mahastien jabeak izanik, beren mahatsekin egindako ardoaren soberakinak saltzen zituzten (kantitatea araututa egoten zen: 1,4 l pertsonako). Horregatik, “finestrini del vino” izenaz ere ezagutzen diren leihotxo hauek nobleen etxeetan edo palazioetan daude.
Lake City (Hego Dakota)
Lake City Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Marshall konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Ardoaren leihoak
Historia pixka bat
1629tik 1631ra, Italian, batez ere iparraldean, izurri bubonikoa jasan zuten zenbait aldiz. Milango izurrite handia izenaz ezagutu zen, hiri horretako bizilagunen erdiak hil zirelako (70.000 pertsona). Hiri horietako askotan neurri soziosanitarioak ezarri ziren, hala nola berrogeialdia edo distantzia soziala. Florentzian ere hala egin zen, eta, horrez gain, saltzaile guztiak behartu zituzten erosleekin harreman oro etetera; egoera horretan oso baliagarriak ziren “ardoaren zuloak”, baina ez dago argi horretarako propio sortu ziren; izan ere, distantzia gordetzeko aukera emateaz gain, beste abantaila asko zituzten: diskrezioa, bitartekariren beharrik eza edo ongintza, adibidez. Ordainketaren txanponak ere ezin ziren ukitu: erosleak metalezko burruntzali moduko batean utzi, eta saltzaileak, ukitu gabe, ozpinetan jartzen zituen desinfektatzeko. Ontziekin ere tentu handiz jokatzen zuten; izan ere, erosleak bere ontzia eraman bazuen, hura ukitu gabe betetzen zion saltzaileak, kanula batez baliatuz.
Erreferentziak
Artikulu honen zati bat Wikipediako italierazko « Buchette del vino a Firenze » izeneko artikuluaz baliatuz egina da.
Prezzo
Prezzo Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Prezzok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Nansenia tenera
Nansenia tenera Nansenia generoko animalia da. Arrainen barruko Microstomatidae familian sailkatzen da.
Anai Arrebak (musika taldea)
Anai Arrebak 2011 urtean Pasaian sortutako rock musikako taldea da.
Taldea
Anai Arrebak-eko bost kideek “disco musika errebindikatu, zuri-beltzezko garai hauei kolorea eman, ezintasuna arrakasta bihurtu daitekeela sinistu eta berezkoa duten indarra dantzara bideratzen dute”, Iker Barandiaran kazetariak Anai Arrebak (Bonbereneak, 2012) lehen diskoaren aurkezpen orrian idatzi zuenez.
Iñaki Altolagirre “Matxet” eta Marga Altolagirre dira taldearen sortzaileak eta abeslariak. Jousilouli eta Naizroxa taldeetan aritutakoa da Matxet, eta Marga berriz, aktorea izateaz gain, Trigger Travis eta Toxika! taldeetan aritu zen. Hain zuzen, talde horietan ezagututako musikariekin osatu zuten proiektu berria: Iñigo (Naiz Roxa, baxua), Ander (bateria) eta Ekaitz (gitarra). Anai Arrebak-en goitizenak hartzen dituzte taldekideek: Marga Andereñoa, Kapitan, The Commander, Manulay, Ekaitz Bionikoa…
Anai Arrebak-ek aldaketa ekarri du taldekideen aurreko proiektuekiko, metaleroagoak eta bortitzagoak baitziren haiek guztiak. Rocka eta dantzarako doinuak nahasten dituzten taldeak dituzte erreferentziatzat: The Rapture, LCD Soundsystem, !!!… eta Euskal Herrikoen artean, M-ak aipatzen dute taldekideek —“Barkatu, ama” kantuaren moldaketa grabatu dute Hala Bedi Irratia. 30 urte kolpez kolpe bildumarako (Bonberenea Ekintzak, 2013)—, eta baita Javi Pez donostiarraren 80ko hamarkadako proiektua ere, Parafünk.
2012ko udazkenean Anai Arrebak argitaratu zuen. Barandiaranek horrela laburbildu zuen lehen diskoaren mamia: “Lan honetan post-punk, elektronika, soul, rock, funk, pop eta latinoa aurkituko dituzu besteak beste, baita sintetizadore eta makinitak ere. Ia guztiak balio du abestiek energia, melodia biribilak eta erritmoa erdiesteko. Hala, pistarako hit hauekin, entzulea burua galduta dantzara eramaten dute”.
Bryconamericus icelus
Bryconamericus icelus Bryconamericus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.
Bubalus arnee
Bubalus arnee Bubalus generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Bovinae azpifamilia eta Bovidae familian sailkatuta dago. Asiar bufaloaren balizko arbasoa, 3.400 espezimen baino ez dira geratzen (horietatik %91a Indian, eta gehienak Assamen).
Maria Mendozakoa
Maria Mendozakoa (c. 1390 - 1472), Erdi Aroko Arabako andre boteretsua izan zen, Otogoien, Otobarren eta Martiodako jaurerri eta jaurgoen jabea, besteak beste.
Gurasoak zituen Rui Diaz Mendozakoa (Joan Hurtado Mendozakoa Garbia edo Gaztea eta Maria Tellez Gaztelakoa ren semea) eta Maior Aiarakoa (Pero Lopez Aiarakoa Gaztelako kantzilerraren eta Leonor de Guzman en laugarren alaba) eta ahizpa bat zeukan Leonor Mendozakoa.
Aita oso gazterik hiltzean (1404ko abuztuaren 25ean), nerabeak ziren ahizpek haren jaurerriak jaso zituzten oinordetzan: Otogoien eta Otobarrengo jaurerriak; Urrialdoko jaurerria eta errentak; eta Oto eta Martiodako dorretxeak, jaurgoa eta menpekoak. Hasieran, aitaren aldeko aitonaren tutoretza pean geratu ziren, baina hau urtea baino lehen hil egin zenez, amaren eta amaren aldeko aiton-amonaren tutoretza pean geratu ziren, 1409an Maria Mendozakoa ezkontzeko konpromezu gutunean esaten den moduan. Maria ezkondu aurreko urte haietan sarritan bizi izan zen Leonor de Guzman amona bizi zen Morillasko dorrean eta, hain zen lotura estua, biak Gasteizko San Frantzisko komentuan lurperatuak izan zirela. Dena den, 1406rako banatu egin zuten oinordetza bi ahizpen artean: Estavillo eta Rivabellosa Leonorren ezkontza sari bihurtzen baitira eta bestea guztia Mariaren esku geratu baitzen.
1404ko urrian Joan Hurtado Mendozako Garbia aitonak Mariaren ezkontza prestatu zuen Juan Fernández de Rojas, Poza de la Sal eko jaunarekin, baina ez zen gauzatu eta 1409an amaren aldeko Pero Lopez Aiarakoa eta Leonor Guzman aiton-amonak izan ziren ezkontza prestatu ziotenak Diego García de Toledorekin. Maria eta Diego senideak zirenez, ezkotza kontratua egin zuten, baina arazorik ez izateko ez zuten zeremonia elijiosorik ez eta kontsumaziorik egin, badaezpada, Aita Santuaren baimena lortu arte. Aita Santuak ez zuelako baimendu edo senargaia hil zelako, ez zuten ezkontza guztiz osatu. Azkenik, 1417an ezkondu zen Maria Diego Pérez de Sarmientorekin, alarguna zen Gesaltza Añanako jaunarekin. Kasu honetan ere senideak zirenez eta ez zutenez baimenik eskatu, eskomikatuak izan ziren hasieran, baina 1418an Martin V.a Aita Santuaren bedeinkapena lortu zuten. Ez zuten umerik izan eta María 1433rako alargun zegoen eta bere dotea Arreo eta Berganzo ondoko Portillaren gaineko jaurgoa ere gehitu zituen bere ondarera, senarraren aurreko ezkontzako seme-alabekin akordio batera iritsita.
Horri gehitzen badiogu, errege mesedea zuela Gasteizko eta Ebroz haraindiko lurren gaineko errenta batzuena, ondo bizi izan zen Gasteizen Margolari kalearen lehen auzoan (vecindad deituak zirenak) zuen jauregian eta Martiodako dorretxean bere errentekin. Gainera, emakume boteretsua zen eta, ohikoa ez izan arren, emakumeek debekaturik zutelako: 1448an arbitraia lanak egin zituen Bizkaiko prestameroa zen bere lehengusu Joan Hurtadoren eta haren suin Pedro Abendañokoaren artean.
1433 eta 1440 artean, ezkontzaz kanpo, semea izan zuen Mariak: Joan Mendozakoa, seguruena bere konfesore zen Antso Aiarako frantziskotarrarekin. Ondorioz, semea jaun bezala hezteko eta, seme naturala izanagatik, hari bere ondarea ziurtatzeko ardura hartu zuen: horretarako ezkondu egin zen (bere osaba zela esan zuen Joan Mendozakoa Urrialdoko jauna izeneko beste batekin); 1463ko otsailaren 13an Gasteizko San Bizente eilzan bere jaurgoaren menpekoak bildu zituen Joan Mendozakoa semea jauntzat onar zezaten bera hiltzen zenean; Henrike IV.a Gaztelako erregeari seme gisa legeztatzeko eskatu zion (eta aitatzat Joan Ortiz Urbinakoa, Martioda dorreko alkaidea, aurkeztu zuen, elizgizonen umeek ezin baitzuten ondarerik jaso) eta baita lortu ere 1464ko azaroan (1476an Joan Mendozakoa, Gasteizko San Bizente gazteluko alkaidea zen eta Fernando Katolikoari legeztatzearen onespena eskatu zion); testamentua egin zuen 1470ko urrian; eta, azkenik, Leonor ahizparen famliarekin hitzarmena egin zuen eta diruz lagundu zituen behar izan zutenean, oinordetza erreklama ez zezaten (nahiz eta uneren batean saiatu ziren).
1463tik gaixo egon arren, 1472an hil zen eta, esan bezala, Gasteizko San Frantzisko komentuan hilobiratu zen (bere hilobian epitafioz idatzarazi zuen biografia txiki batekin, non bere senarren eta semearen izenak ageri ziren).
Nitrogeno
Nitrogenoa elementu kimiko bat da, N ikurra eta 7 zenbaki atomikoa dituena. Daniel Rutherford fisikari eskoziarrak aurkitu eta isolatu zuen 1772an. Nitrogenoa aurkitu zenean, azido nitriko eta nitrato bezala aurkeztu zen. Egoera normaletan gas diatomiko bezala agertzen da (N2). Atomoa nahiz molekula izendatzeko erabiltzen da nitrogeno izena, oxigenoarekin gertatu bezala.
Nitrogenoa 15. taldeko (nitrogenoaren talde edo pniktogenoen talde bezala ezaguna) elementu arinena da. Ez-metala da eta erreaktibitate gutxikoa; beraz, ez da sukoia. Nitrogenoa unibertsoko elementu ugari bat da, Esne Bideko eta Eguzki-sistemako zazpigarren elementurik ugariena. Tenperatura eta presio estandarretan, elementuaren bi atomo lotzen dira dinitrogenoa (N2) sortuz. Hau, kolorgea eta usainik ez duen gasa da. Dinitrogenoa planetako atmosferaren %78a da.
Nitrogenoa, organismo guztietan dagoen elementua da, hain zuzen ere, aminoazidoetan, azido nukleikoetan eta ATP an (adenosina trifosfatoan). Aminoazido eta proteinen kasuan lurzoruan bakterioek finkatzen duten nitrogenoa oinarritzat erabiliz sintetizatzen dira, landareek eta animaliek ezin baitute zuzenean hartu eguratseko nitrogenoa. Gizakion gorputzaren %3a nitrogenoa da, hau oxigeno, karbono eta hidrogenoaren ostean gorputzean daukagun laugarren elementu ugariena da. Industrietan erabiltzen diren konposatu askok nitrogenoa dute: amonioa, azido nitrikoa, nitrato organikoak eta zianuroak. Nitrogenoa oso egonkorra da, nitrogeno elementalean, nitrogeno-nitrogeno lotura hirukoitza delako. Izan ere, bigarren loturarik sendoena da CO molekularen ondoren. Lurrazalean beste elementu batzuekin konbinaturik ageri den nitrogenorik gehiena gai organikoetan dago; bere mineral bakarra sodio nitratoa da (NaNO3).
Nitrogenoaren konposatuek hainbat erabilera dute, hala nola, ongarri gisa, energia-biltegi moduan, edota erresistentzia handiko konposatuetarako, Kevlar eta zianokrilatoak (supergluan erabiltzen den konposatua) esaterako, eta antibiotikoetan ere aurki dezakegu.
Ezaugarri nagusiak
Propietate atomikoei dagokienez, nitrogeno atomoak zazpi elektroi ditu (1s2 2s2 2p3) eta horietatik bost azken geruzako orbitalean (2s2 eta 2p3), non horietako hiru p-elektroi desparekatuak diren.
Pauling eskalaren arabera, elektronegatibitate altuko elementua da (3,04), kloro, oxigeno eta fluorraren atzetik. Ionizazio energia balio altuak direla eta, nitrogenoak ez dauka kimika kationiko sinplea. Erradio kobalentea eta Van der Waals erradioari dagokienez, 71±1 pm-koa eta 155 pm-koak dira hurrenez hurren. Hona hemen, nitrogenoaren espektroaren bandak. Nitrogenoaren propietateak taldekideekin konparatuz (fosforoa, antimonioa eta bismutoa) oso ezaugarri desberdinak ditu. Izan ere, nodo erradialen galera 2p orbitalean, nitrogenoaren propietate berezi ugarien arrazoi nagusia da. 2p eta 2s orbitalen tamaina txikia dela eta, hibridazio fenomenoa eragiten du. Nukleoaren eta balentzia elektroien arteko erakarpen elektrostatiko handiaren ondorioz, elektronegatibitate altuko elementua da. Nitrogenoak hidrogenoarekin lotura sendoak era ditzake baita elektroi pareen elkartrukaketaren eraginez koordinazio konplexuak sortu ere. Arestian aipatutako ezaugarriez gain, nitrogeno solidoa kristal egitura hexagonala duen elementua da, eta diamagnetikoa. Gainera, pπ – pπ  elkarrekintzen bidez lotura anitzak sortzeko joerak ditu oxigeno edo beste nitrogeno atomoekin. Nitrogeno gasaren molekula diatomikoaren fusio tenperatura (−210 °C) eta irakite tenperatura (−196 °C) talde bereko gainontzeko elementuekin konparatuta askoz baxuagoak dira. Arrazoi nagusia da Van der Waals lotura ahulez osatutako substantzia dela. Gainera, oso elektroi gutxi ditu momentuan dipoloak sortu ahal izateko. Bestetik, hainbat konposatu ezberdin sortzeko ahalmena dauka: oxidoak, nitratoak, nitritoak, nitro-, nitroso-, azo- edota diazo konposatuak, azidak, zianatoak, tiozianatoak edota iminen deribatuak. Berotan oso erraz erreakzionatzen du hidrogenoarekin, eta amoniakoa eratzen du, eta tenperatura nahiko altuetan litio, kaltzio, magnesio, burdina, aluminio eta gisako metalekin, nitruroak eratzen ditu.
Isotopoak
Nitrogenoak 2 isotopo egonkor ditu: 14N and 15N. Lehenengo isotopoa oso ohikoa da, %99,634 ingurukoa izanik eta bestea soilik %0,366ari dagokio. Bi isotopo hauek karbono-nitrogeno izarren zikloan dute sorrera.
Nitrogenoaren kimika eta konposatuak
Nitrogeno atomikoa, nitrogeno aktibo gisa ere ezagutzen da oso erreaktiboa delako eta 3 elektroi desparekatu ditu. Nitrogeno atomoak libreki erreakzionatzen dute elementu gehienekin nitruroak eratuz. Baina, Nitrogeno elementala dinitrogeno bezala agertzen da, N2. Baldintza normaletan koloregabea, usaingabea eta zaporegabea den gas diamagnetikoa da. Giro-tenperaturan ez da batere erreaktiboa, hala eta guztiz ere, litio metalarekin eta zenbait trantsizio-metalekin erreakzionatuko luke.
Nitruro konplexuak
Nitruro anioia (N3−), ligandoen artean π emaile sendoena da. Nitruro konplexuak aziden deskonposizio termikotik edo amoniakoa desprotonatzetik sortzen dira. Nitruro anioiak hainbat koordinazio konplexu sortzen ditu.
Hidruroak
Industriari dagokionez, amoniakoa (NH3) nitrogenoaren hidruro garrantzitsuena da. Koloregabeko gas alkalinoa da eta usain oso bereizgarria du. Bestetik, konposatu molekularra izateko oso fusio puntu (Tf = -78 °C) eta irakite puntu (Ti= 33 °C) altuak ditu. Likido egoeran dagoenean, oso disolbatzaile ona da, biskositate baxua eta konstante dielektriko altua du. Dentsitateari dagokionez, urak baino dentsitate baxuagoa du.
Disoluzio urtsuan, base ahula da (pKb= 4,74); honen azido konjokatua amonioa da, NH4+. Amoniako likidoan, azido ahul moduan ere joka dezake, ionizatuko da protoi bat galduz amida anioia sortzeko, NH2−. Prozesu hau ez da uretan gertatzen amoniako likidoan baizik.
Amoniakoa oxigenoan edo airean erretzen da, nitrogeno gasa lortzeko. Bestetik, amoniakoa berotzean, metalekin erreakzionatzen du nitruroak emanez.
Nitrogeno hidruroetatik hidrazina (N2H4) eta hidrogeno azida (HN3) ere dira garrantzitsuak. Hidrazina likido kolorgea da eta usainari dagokionez amoniakoaren antza du. Konposatu erreduzitzailea izan arren, zinetikoki egonkorra da. Amoniakoa baino base ahulagoa da.
Oxidoak
Nitrogenoak bederatzi oxido molekular eratzen ditu: N2O, NO, N2O3, NO2, N2O4, N2O5, N4O eta N(NO2)3. Teorikoki N4O posible da baina oraindik ez da sintetizatu. N2O amonio nitrato urtuaren deskonposaketa termikoaren bidez lortzen da 250 °C-tan. Gaur egun propultsatzaile gisa erabiltzen da eta garai batean anestesiko moduan erabili zen. Ez da oso erreaktiboa (ez du halogenoekin ezta alkalinoekin erreakzionatzen giro tenperaturan) eta estruktura asimetrikoa du N−N−O (N≡N+O− ↔ −N=N+=O).
Oxoazidoak, oxoanioiak eta oxogatzak
Oxoazido gehienak ezegonkorrak dira egoera puruan eta disoluzio urtsuan edo gatzetan ezagutzen ditugu.
Azido nitrosoa (HNO2) ez da purua ezagutzen, baina gas oreketan konposatu ohikoa da eta erreaktibo urtsu garrantzitsua da. Azido ahula da (pKa= 3,35) eta oxido nitrosora eta oxido nitrikora erraz dismutatzen da sufre dioxidoarekin erreakzionatzen duenean. Nitritoa (NO2−) ligando komuna da. Azido nitrikoa (HNO3) nitrogeno oxoazidoetatik garrantzitsuena eta egonkorrena da. Azido sendoa da eta disoluzio kontzentratuetan oxidatzaile sendo modura jokatzen du.
Historia
Nitrogeno konposatuek historia oso luzea dute, amonio kloruroa Herodotok ezagutu baitzuen. Erdi Arotik ezagunak ziren. Alkimistek azido nitrikoa aqua fortis (ur indartsua) izenarekin ezagutzen zuten, baita beste konposatu nitrogenatu batzuk ere, hala nola amonio gatzak eta nitrato gatzak. Azido nitriko eta klorhidrikoen nahasketari, aqua regia (errege ura) esaten zitzaion urrea (metalen erregea) desegiteko zuen gaitasunagatik.
Nitrogenoa aurkitu izana Daniel Rutherford mediku eskoziarrari egozten zaio, 1772an, zeinak aire kaltegarria deitu baitzion. Substantzia kimiko erabat ezberdin gisa ezagutu ez bazuen ere, argi eta garbi bereizten zuen Joseph Blacken aire finko edo karbono dioxidotik. Errekuntzari eusten ez dion aire osagairik bazegoela, argi zuen Rutherfordek, nahiz eta ez zekien elementu bat zenik. Nitrogenoa Carl Wilhelm Scheelek, Henry Cavendishek eta Joseph Priestleyk ere ikertu zuten, eta aire errea edo aire flogistoa zela esan zuten. Antoine Lavoisier botikari frantsesak gas nitrogenatua aire mefitikoa edo azotea zela esan zuen ―άζωτικός (azotikos) greziar hitzetik (bizitzarik gabe)―, itogarria zelako. Nitrogeno hutsezko atmosfera batean, animaliak hil eta garrak itzali egiten ziren. Nahiz eta Lavoisierren izena ez zen ingelesez onartu gas guztiak (oxigenoa izan ezik) itogarriak edo toxikoak direlako, hizkuntza askotan erabiltzen da (frantsesez, italieraz, portugesez, polonieraz, errusieraz, albanieraz, turkieraz, eta abar; Stickstoff alemaniarrak ere ezaugarri bera du, hau da, erstickenen ito edo iraungi), ingelesez konposatu nitrogenatu askoren izen arruntetan jarraitzen du, hala nola hidrazina eta azida ion konposatuak. Azkenik, pnictogenoak izena eman zitzaion nitrogenoz zuzendutako taldeari, grezierazko πνίγειν (hitotzen) hitzetik.
Nitrogeno konposatuen lehen aplikazio militarrak, industrialak eta nekazaritzakoak, gatzagia erabiltzen zuten (sodio nitratoa edo potasio nitratoa), batez ere, bolboran, eta, ondoren, ongarri gisa. 1910ean, Lord Rayleighek aurkitu zuen nitrogeno gasaren deskarga elektriko batek nitrogeno aktiboa sortzen zuela, nitrogenozko alotropo monoatomikoa. Bere aparatuak sortutako argi hori distiratsuko hodei zurrunbilotsuak, izan ere, merkurioarekin erreakzionatu zuen merkurio nitruro leherkorra sortzeko.
Denbora luzez, nitrogeno konposatuen iturriak mugatuak izan ziren. Iturri naturalak biologian edo erreakzio atmosferikoek sortutako nitrato metaketetan sortzen dira. Frank–Caro (1895 – 1899) eta Haber–Bosch (1908 – 1913) moduko prozesu industrialen bidezko nitrogenoaren finkapenak, hala, nitrogeno konposatuen eskasia arindu zuten, elikagaien ekoizpen globalaren erdia, gaur egun, nitrogeno sintetikoko ongarrietan oinarritzen den heinean. Aldi berean, Ostwalden prozesuak (1902) nitrogeno finkapen industrialetik nitratoak ekoizteko erabiltzeak nitratoen eskala handiko ekoizpen industriala ahalbidetu zuen XX. mendeko Mundu Gerretan lehergailuak fabrikatzeko lehengai gisa.
Sorrera
Nitrogenoa da lurreko elementu pururik ohikoena; atmosferaren bolumenaren % 78,1 osatzen du (% 75,5 masaren arabera), 3,89 milioi gigatona inguru. Hala eta guztiz ere, ez da oso ugaria lurrazalean, eta milioiko 19 zati inguru osatzen dute, niobio, galio eta litioaren parean. (Horrek, lurrazalaren masaren arabera, hirurehun mila eta milioi baten arteko gigatona nitrogeno adierazten du .) Nitrogenodun mineral garrantzitsu bakarrak nitroa (potasio nitratoa, salpetrea]]) eta sosa nitratoa (sodio nitratoa, Txileko salpetrea) dira. Hala ere, 1920ko hamarkadaz geroztik, horiek ez dira nitrato-iturri garrantzitsua izan, amoniakoaren eta azido nitrikoaren sintesia industriala ohikoa bihurtu zenetik.
Nitrogeno-konposatuak etengabe trukatzen dira atmosferaren eta izaki bizidunen artean. Nitrogenoa, lehenik eta behin, prozesatu edo finkatu behar da landareentzako erabilgarri den forma batean, normalean, amoniakoa. Nitrogenoaren finkapen batzuk nitrogeno oxidoak ekoizten dituzten izpien bidez egiten dira, baina gehienak bakterio diazotrofoek egiten dituzte nitrogenasa izenez ezagutzen diren entzimen bidez (nahiz eta, gaur egun, amoniako nitrogenoaren finkapen industriala ere esanguratsua den). Amoniakoa, landareek hartzen dutenean, proteinak sintetizatzeko erabiltzen da. Ondoren, landare horiek nitrogeno-konposatuak erabiltzen dituzten animaliek digeritzen dituzte proteinak sintetizatzeko eta nitrogenodun hondakinak kanporatzeko. Azkenik, organismo horiek hiltzen, eta deskonposatzen dira bakterioen eta ingurumenaren oxidazioa eta desnitrifikazioa jasanez eta dinitrogeno librea atmosferara itzuliz. Haber-prozesuaren bidezko nitrogenoaren finkapen industriala ongarri gisa erabiltzen da gehienbat, nahiz eta nitrogenodun gehiegizko hondakinak, lixibiatzen direnean, ur geza eutrofizazioa eta itsas eremu hilen sorrera ekartzen dituen, nitrogeno bidezko bakterioen hazkuntzak uraren oxigenoa agortzen baitu goragoko organismoak hiltzeraino. Gainera, desnitrifikazioan sortzen den oxido nitrosoak atmosferako ozono-geruza erasotzen du.
Ur gaziko arrain askok trimetilamina oxido kantitate handiak fabrikatzen dituzte ingurunearen efektu osmotiko handietatik babesteko; konposatu hori dimetilamina bihurtzea da ur gaziko arrain freskoen usain goiztiarra. Animalietan, erradikal askeen oxido nitrikoak (aminoazido batetik eratorria), zirkulaziorako molekula erregulatzaile garrantzitsu gisa balio du.
Oxido nitrikoak animalietan urarekin duen erreakzio azkarrak bere metabolito nitritoa sortzen du. Proteinetan, nitrogenoaren animalien metabolismoak, oro har, ureak kanporatzen du, eta azido nukleikoen animalien metabolismoak urea eta azido urikoa kanporatzen ditu. Animalien haragiaren desintegrazioaren usain bereizgarria kate luzeko eta nitrogenodun aminen sorrerak eragiten du, putreszina eta kadaberina, esaterako, zeinak desintegrazioko proteinetan, hurrenez hurren, ornitina eta lisina aminoazidoen desintegrazio-produktuak diren.
Ekoizpena
Nitrogenoa industria mailan aire likidoaren destilazio zatikatuaren bidez lortzen den gasa da. Nitrogeno gasa ekoizteko beste bide bat Pressure swing adsorption (PSA) da, hau presio baxuko gas nahaste batetik gasak banatzeko erabiltzen den teknologia da.
Laborategietan aldiz, amonio kloruroaren disoluzioa sodio nitritoarekin erreakzionatuz lortzen da:
NH4Cl + NaNO2 → N2 + NaCl + 2 H2O
Erabilerak
Industrialki ekoizten den nitrogenoaren ⅔ gas moduan saltzen da eta gainontzeko ⅓ aldiz likido modura. Erabilera komertzial garrantzitsuena Haber prozesuaren bidez amoniakoa lortzeko da. Amoniakoa gero ongarrietan eta azido nitrikoan erabiltzen da. Horrez gain, sukaldaritzan nitrogeno likidoa erabiltzen da teknika berritzaile bezala. Nitrogenoa nagusiki analisi kimikoan erabiltzen da, lagin likidoen bolumena murrizteko edo kontzentratzeko. Bere erreaktibotasuna baxua denez, atmosfera geldo bezala ere erabiltzen da likido leherkorrak gordetzeko, elektronikako osagarrien fabrikazioan edota altzairu herdoilgaitzaren produkzioan.
Nitrogeno likidoa, likido kriogenikoa (−196 °C)  da, eta oso erabilia da hozgarri moduan, batez ere janariaren garraioa edo espermaren kontserbazioa bezalako jardueratan.
Lehergai gehienetan, kautxuzko azeleradoreetan, ongarrietan eta droga askotan elementu eragilea da. Oinarrizko egoeran, erabilpen ugari ditu nitrogenoak: oso erreaktiboak diren gai kimikoak babesteko, putz egiteko gas gisa plastikoen ekoizpenean, kutsadura kentzen duen gas gisa eta garraiatzaile gisa hotza sortzeko zenbait eraikuntzatan.
Gasa
Nitrogenoa toxikoa ez den arren, espazio itxi batera askatzen denean oxigenoa desplazatu dezake, eta, beraz, asfixiatzeko arriskua dakar. Hori abisu sintoma gutxirekin gerta daiteke, giza gorputz-karotida oxigeno gutxi (hipoxia) hautemateko sistema nahiko eskasa eta motela baita. Adibide bat da lehenengo espazio-andezkariaren misioa abian jarri baino gutxira gertatu zena, 1981eko martxoaren 19an, bi teknikari asfixiagatik hil baitziren, sutearen aurkako prebentzio gisa nitrogeno puruz presiotuta zegoen espazio-transbordadorearen jaurtigailu mugikorrean zegoen espazio batera sartu ostean.
Presio partzial handietan arnasten denean (4 bar inguru baino gehiago, 30 m inguruko sakoneran aurkitzen dena urpekaritzan), nitrogenoa agente anestesikoa da; nitrogeno narkosia eragiten du, oxido nitrosoaren intoxikazioaren antzeko urritasun mentalaren aldi baterako egoera.
Nitrogenoa odolean eta gorputzeko gantzetan disolbatzen da. Deskonpresio azkarrak (urpekariak azkarregi igotzen direnean edo astronautak kabinako presioatik espazio-jantziaren presioara azkarregi deskonprimitzen direnean) deskonpresio gaixotasuna deritzon gaixotasun potentzial bat ekar dezake (lehen, tiraderatzar edo bihurguneak izenez ezagutzen zen gaixotasuna) odolean, nerbiotan, artikulaziotan eta beste eremu sentikor edo bizietan nitrogeno-burbuilak sortzen direnean. Beste gas geldoen burbuilek (karbono dioxidoa eta oxigenoa ez den gasak) efektu berak eragiten dituzte; beraz, arnasteko gasetan, nitrogenoa ordezkatzeak nitrogenoaren narkosia ekidin dezake, baina ez du deskonpresio gaixotasuna eragozten.
Likidoa
Likido kriogeniko gisa, nitrogeno likidoa arriskutsua izan daiteke kontaktuan erredura hotzak eraginez, nahiz eta Leidenfrost efektuak esposizio laburrerako babesa ematen duen (segundo bat inguru). Nitrogeno likidoa hartzeak barne-kalte larriak eragin ditzake. Esaterako, 2012an, Ingalaterrako emakume gazte bati, urdaila kendu behar izan zioten nitrogeno likidoz egindako koktel bat irentsi ostean.
Nitrogeno likidoa erraz lurruntzen da nitrogeno gaseosoa sortzeko, eta, horregatik, nitrogeno gaseosoarekin lotutako neurriak nitrogeno likidoari ere aplikatzen zaizkio. Adibidez, oxigeno-sentsoreak batzuetan segurtasun neurri gisa erabiltzen dira nitrogeno likidoarekin lan egiten dutenean, langileak espazio mugatu batean gas isurien berri emateko.
Nitrogeno likidoa duten ontziek aireko oxigenoa kondentsatu dezakete. Horrelako ontzi bateko likidoa gero eta gehiago aberasten da oxigenoz (irakite puntua -183 °C, nitrogenoa baino handiagoa) nitrogenoa lurrundu ahala, eta material organikoaren oxidazio bortitza eragin dezake.
Oxigeno gabeziaren monitoreak
Oxigeno-gabeziaren monitoreak oxigeno-maila neurtzeko erabiltzen dira espazio mugatuetan eta nitrogeno gasa edo likidoa gordetzen edo erabiltzen den edozein lekutan. Nitrogeno-ihes bat gertatuz gero eta oxigenoa aurrez ezarritako alarma-mailara murrizten bada, oxigeno-gabeziaren monitore bat programatu daiteke alarma entzumenezkoak eta bisualak abiarazteko, eta horrela gerta daitekeen arriskuaren jakinarazpena emanez. Gehienetan, langileei ohartarazteko oxigeno-maila % 19,5etik behera jaisten denean izaten da. OSHAk zehazten du atmosfera arriskutsu batek oxigeno-kontzentrazioa % 19,5etik beherakoa edo % 23,5etik gorakoa denean izan daitekeela Oxigeno-gabeziaren monitoreak finkatu, horman muntatu eta gogor kableatu daitezke eraikinaren elikadura-iturrira, edo, besterik gabe, korronte-hartune batera, edo eskuko monitore eramangarri batera konektatu daitezke.
La Garde (Isère)
La Garde Frantziako udalerri bat da, Isère departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an La Garde udalerrian erroldatutako biztanleak 100 ziren. Familiak 43 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak), 21 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 7 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 165 etxebizitza zeuden, 44 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 110 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 135 etxeak ziren eta 29 apartamentuak ziren. 44 etxebizitza nagusietatik 35 bere jabearen bizilekua ziren eta 9 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 12 etxek lau zituzten eta 16 etxek bost zituzten. 26 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 26 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia jarduerak
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra jatetxe zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Villebramar
Villebramar Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot eta Garona departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Villebramar udalerrian erroldatutako biztanleak 91 ziren. Familiak 40 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 53 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboetatik 35 lanean zeuden (20 gizon eta 15 emakume) eta 1 langabezian (1 emakume eta 1 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 2 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 garraio enpresa zen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
NGC 3200
NGC 3200 galaxia espiral bat da, Hydra konstelazioan. Edward S. Holdenek aurkitu zuen n.
Meganthias natalensis
Meganthias natalensis Meganthias generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
La Felguerako geralekua
La Felguera Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Llangréu udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Boussières
Boussières Frantziako udalerria da, Doubs departamenduan dagoena, Franche-Comté eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Boussières udalerrian erroldatutako biztanleak 1.062 ziren. Familiak 411 ziren, horien artean 74 pertsona bakarrekoak ziren (31 bakarrik bizi ziren gizonak eta 43 bakarrik bizi ziren emakumeak), 145 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 157 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 35 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 441 etxebizitza zeuden, 417 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 365 etxeak ziren eta 76 apartamentuak ziren. 417 etxebizitza nagusietatik 315 bere jabearen bizilekua ziren, 98 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 14 etxek bi zituzten, 60 etxek hiru zituzten, 111 etxek lau zituzten eta 231 etxek bost zituzten. 360 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 171 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 224 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 669 ziren, horien artean 527 aktiboak ziren eta 142 inaktiboak ziren. 527 pertsona aktiboetatik 503 lanean zeuden (255 gizon eta 248 emakume) eta 24 langabezian zeuden (11 gizon eta 13 emakume). 142 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 50 ikasten zeuden eta 33 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Boussières udalerrian 414 unitate fiskal zeuden, 1.085,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.274 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 33 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 janari enpresak ziren, 6 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 1 zurgina, 1 iturgina eta 1 ile apaindegia.
Brookesia decaryi
Brookesia decaryi Brookesia generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Boussières
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Goszczyn udalerria
Goszczyn Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Grójec barrutian kokatuta. 57,5 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 2992 biztanle zituen.
Ragoli
Ragoli Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Ragolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Thorsager
Thorsager Syddjurs udalerrian dagoen herria da, Erdialdeko Jutlandia eskualdean (Danimarka). Zenbatetsitako biztanleria, 2021aren hasieran, 1303 biztanlekoa zen.
Djursland penintsularen hegoaldean dago, Jutlandian, Kattegat itsasartetik gertu, Baltiko itsasoan.
Lake Holcombe (Wisconsin)
Lake Holcombe Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Chippewa konderrian dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Bellechasse
Bellechasse Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Chaudière-Appalaches eskualdean kokatuta dago, hiriburua Saint-Lazare-de-Bellechasse da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.
Mycteroperca acutirostris
Mycteroperca acutirostris Mycteroperca generoko animalia da. Arrainen barruko Serranidae familian sailkatzen da.
Estetizismo
Estetizismoa, Ingalaterran, XIX. mendearen amaieran sorturiko mugimendu artistikoa da. Edertasunarekiko pasioan oinarritzen da, "artea arteagatik". Filosoﬁa espiritual batean oinarrituriko korrontea da estetizismoa, Immanuel Kanten ﬁlosoﬁan hain zuzen ere; honen arabera arau estetikoak moralitatetik, plazeretik edota erabilgarritasunetik aldendu behar dira. Estetizismoaren arabera artea edertasuna goraipatzeko erabili behar da, edozein gai sozialaren gainetik dagoen zerbait da. Frantzian garaturiko dekadentismoaren eta sinbolismoaren eraginak jasan zituen. Mugimenduaren izaerak ﬁlosoﬁa utilitaristaren aurka eta industrializazioak ekarritako estetika itsusiaren eta materialismoaren aurka azaldu zen. Estetizismoak edertasunaren kontzepzio superﬁziala defendatzen du, estetikaren inguruko hausnarketen gainetik dagoena.
Sorrera eta garapena
Modernismoaren aurrekaritzat har genezakeen mugimendua, XIX. mendearen amaieran naturalismoaren kontrako korronte bezala agertu zen, William Morrisek arte kontzeptu berri bat proposatu zuenean: denontzat izango zen artea eta edonon aurkituko zena, industrializazioaren korrontearen inbasioa saihestuz. Ideia utopiko honen inguruan beste hainbat mugimendu garatu ziren estetizismoarekin batera, sinbolismoa adibidez. Korronte hauek ateak irekiko zizkioten Art Nouveau korronteari. XIX. mendearen amaieraren ezinegonetik ihes egiteko ahalerak izan ziren estetizismoa, dekadentismoa eta sinbolismoa. Eguneroko errealitatetik ihes egin nahi zuten korronte hauek edertasuna gurtzeko interesa partekatzen zuten. Hala ere, mugimendu hauen artean desberdintasun nabarmenak zeuden, ad. estetizismoaren "artea arteagatik" dekadentismoaren izaeraren aurka jotzen zuen bortizki.
Ezaugarriak
Tematika ﬁguratiboen aldetik, gotikoaren aspektu naturalistak erabili zituen estetizismoak: elementu naturalak (landareak gehien bat) era uhintsu batean plasmatzen adibidez, helburua edertasuna gurtzea zelarik. 80'. hamarkadan korronte estetizistak sintetizatu ziren, tematika begetala konposizioen oinarritzat hartuta ia beti. Alde intelektualaren ikuspegitik, estetizismoa ﬁlosoﬁa espiritual bat zen bere oinarrian. Edertasunaren gorespena orduko sozietatearen arrunkeriaren aurka azaldu behar zen, aspektu eta diziplina guztietan. Literatura izango zen ideia honen bozeramailea Europan zehar, Walter Paterren lanekin kontsolidatu zena. Saiogilearen Mario epikureoa obran argi geratzen dira estetizismoaren helburu eta nahiak: bizitza era intentsoan bizi behar dela, edertasuna idealtzat jarraituz. Ikuspegi hauek, errenazimenduaren inguruko hausnarketa eta azterketekin batera, izango ziren orduko idazleen eredu, (Oscar Wilde adibidez). Orokorrean Paterren lanek gazteria ingelesaren estilo bohemioa bizi-ﬁlosoﬁa batean bilakatu zuten. Mugimenduaren amaiera 1895an, Oscar Wilderen aurkako epaiketa gertatzean ailegatu zen.
Mugimenduaren hainbat autore
· Oscar Wilde idazlea. · Aubrey Beardsley margolari eta ilustratzailea. · Mary Lizzie Macomber margolaria. · James McNeill Whistler margolaria. · Dante Gabriel Rossetti idazle, ilustratzaile eta margolaria. · Edward Coley Burne-Jones margolari eta diseinatzailea.
Gowarczów udalerria
Gowarczów Poloniako Gurutze Santuko voivoderriko landa-udalerri bat da, Końskie barrutian kokatuta. 100,96 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4664 biztanle zituen.
Richard Adams
Richard George Adams (Newbury, Berkshire, 1920ko maiatzaren 9a - Oxford, 2016ko abenduaren 24a) ingeles eleberrigilea izan zen.
Streptococcus thermophilus
Streptococcus thermophilus bakterio Gram positiboa da, estreptokokoen viridans taldean sailkatzen dena. Ez da patogenoa.
Katalasa eta oxidasa probak negatiboak dira bakterio honentzat, Streptococcus guztiekin bezala. Ez da mugikorra eta ez ditu endosporak sortzen. Termofiloa da, bere izenak iradokitzen duen bezala (bere tenperatura onena hazteko 43 °Ckoa izanik).
Bakterio hau ohikoa da hartzitutako esnekietan, eta jogurtaren ekoizpenean asko erabiltzen da, Lactobacillus bulgaricus-ekin batera. Jogurtaz gain, hainbat gazta motatan ere badago (gazta horien heltze prozesuan parte hartzen baitu).
Richard Adams
Historia modernoa ikasi zuen Oxfordeko Unibertsitatean eta Bigarren Mundu Gerran parte hartu zuen. Gerra amaitzean funtzionario sartu zen Administrazioan.
1972an Watership Down eleberria argitaratu zuen. Eleberria antropomorfizatutako untxi talde bati buruzkoa da. Hurrengo lau urteetan, liburuaren lau milioi kopia baino gehiago saldu ziren. 1974tik aurrera, idazketari bakarrik ekin zion.
Streptococcus thermophilus
Probiotiko naturala da, eta probiotiko guztien antzera osasun-onurak dakartza.
Beste estreptokoko askok bezala esnearen laktosa hartzitzen du azido laktikoa sortuz.
Santiagoerreka
Santiagoerreka (ofizialki Santio Erreka) edo Santiago Erreka Aiako auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 253 biztanle ditu.
Carrollton (Georgia)
Carrollton  Georgiako estatuko hiri bat da. DeKalb konderrian kokatua dago. 2010ean 24,388 biztanle zituen, 57.72 kilometro koadrotan banatuta.
Armentiu
Armentiu Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gers departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Armentieux udalerrian erroldatutako biztanleak 76 ziren. Familiak 36 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 14 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Captain America: Civil War
Captain America: The First Avenger (2011) etaq Captain America: The Winter Soldier (2014) filmeen jarraipena da. Avengers superheroi taldean jazotako banaketa agertzen da, alde baten buruzagia Captain America (Steven Rogers) da eta bestarena Iron Man (Tony Stark).
Argumentua
Avengers superheroi taldeak parte hartu eta kalte kolateralak gauzatu jazoko diren nazioarteko gertakari baten ondoren, gizateriak superheroiei ardura gehiago ezarri eta haiek noiz kontratatu behar dituen baldintzatzearen aldeko presio politikoak areagotu dira. Egoera berri honek Avengers taldea bi taldeetan banatuko du. Bienbitartean, mundua gaizkile berri eta izugarri batetik babesten saiatuko dira.
Armentiu
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 40 etxebizitza zeuden, 34 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 5 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 39etxeak ziren. 34 etxebizitza nagusietatik 32 bere jabearen bizilekua ziren eta 2 alokairuan okupaturik zeuden; 1ek bi gela zituen, 5 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 17 etxek bost zituzten. 23 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 52 ziren, horien artean 33 aktiboak ziren eta 19 inaktiboak ziren. 33 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (16 gizon eta 16 emakume) eta 1 langabezian (1 gizon). 19 pertsona inaktiboetatik 9 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren eta 1 eraikuntza enpresa zen.
2000. urtean Armentieux udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Brookesia ebenaui
Brookesia ebenaui Brookesia generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Albacete–Los Llanos geltokia
Albacete–Los Llanos Gaztela-Mantxako Albaceteko probintziako tren geltoki bat da, Albacete udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Trenbidea 1855eko martxoaren 18an iritsi zen Albacetera, Alcázar de San Juan-Albacete tartea ireki zenean, Madril eta Almansa arteko trenbidea, Madril eta Aranjuez arteko jatorrizko ibilbidea luzatzen zuena eta azken helburua Alacantera iristea zuena. Madrilgo Burdin Bidearen Konpainiak eraiki zuen Aranjuezera, Jose Salamanca bultzatzaile nagusia zuena. 1856ko uztailaren 1ean, José de Salamancak, Rothschild familiarekin eta du Chemin de Fer du Grand Central konpainiarekin elkartu zenak, Madril-Bartzelona burdinbidea lortu zuen, Madril eta Alacant arteko kontzesioari lotuta, Madriletik Zaragoza eta Alacanterako Burdinbide Konpainia edo MZA izenekoa. Horrela sortu zen Albaceteko lehen geltokia, behin-behinekoa ez bazen ere laster txiki geratu zen eraikina, eta bigarren geltoki handiago batek ordezkatu behar izan zuen. Bere irekiera data ziur agertzen ez den arren, 1880 baino lehenagokoa izan zela ezagutzen da.
1967an Albaceteko geltoki berria eraiki zen, aurrekotik 750 metro eskasera, gerraosteko Espainian nagusi zen arkitektura arrazionalistaren estiloan, eta aurreko eraikinean jarraitutako kanon klasikoekin zerikusirik ez zuena. Federico Silva Muñoz Herri Lan ministroak inauguratu zuen azaroaren 26an. Azpiegitura hau 2009an eraitsi zen oraingoa eraikitzen zen bitartean. Barruko mosaiko bat, ezkaratzean takilen gainetik zegoena, izan zen salbatu zen gauza bakarra.
2006ko azaroan NEFSAk (Nuevas Estaciones Ferroviarias S.A.) Albacete–Los Llanos geltokia eraikitzen hasi zen, 2010eko abenduan Madril-Valentzia abiadura handiko burdinbidearen ondoan ireki zena, 48 milioi euroko kostuarekin.