cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opera
Historia
Euskal Herriaren kasuan XX. mendeko musika-egileek ere operari arreta jarri ziote, kasu gehienetan Euskal Herri mitifikatu eta oniriko batez hitzegiteko. Euskal konpositoreen artean honako hauek nabarmendu ditzakegu: Jose Maria de Usanditzaga donostiarra (Mendi-mendiyan edo Las golondrinas/Enarak), Jesús Guridi gasteiztarra (Amaya edo Mirentxu), José Olaizola (Oleskari zarra), Eduardo Mokoroa tolosarra (Leidor) eta, beranduago eta estetika aurreakoi eta abanguardiarengandik hurbilagoa dagoena Francisco Escudero zarauztarra (Zigor edo Gernika).
Grabazio-teknologia agertzean, Enrico Caruso eta pareko beste kantari batzuk ezagunagoak egin ziren operazaleen zirkuluetatik at. Caruso aintzindaria izan zen bere grabazioak egiten eta operatik kanpo zeuden pertsona askorentzat opera aria batzuk ezagunak egin ziren oso. Eragin antzekoa lortu zuen Maria Callas greziarrak 60. hamarkadan eta Luciano Pavarotti edo Plácido Domingo bezalako artistek XX. mendearen amaieran.
Aro barrokoko gaiak
Opera ez zen gorteko audientzietara konfinatuta egongo luzaroan; hala ere, 1637an, «interes publikoko» operen «denboraldi» baten ideia (Inauteriak) sortu zen Venezian, txartelen salmentan sostengatua. Monteverdi han finkatua zegoen, eta bere azken operak (Il ritorno d 'Ulisse in patria eta L' incoronazione di Poppea) konposatu zituen Veneziako antzerkirako 1640ko hamarkadan. Bere jarraitzaile nagusiak, Francesco Cavallik, opera zabaltzen lagundu zuen Italian. Lehen opera barroko horietan, komedia zabala elementu tragikoekin konbinatu zen hezitako sentsibilitate batzuk astindu zituen nahasketa batean, operako mugimendu erreformista batzuen artean lehena agertuz. Mugimendu horrek Veneziako Akademia Arkadiarraren babesa izan zuen, Metastasio poetarekin lotua zegoena. Autore horren libretoek opera serioaren generoa kristalizatzen lagundu zuten, XVIII. mendearen amaiera arte italiar operaren forma nagusi bihurtu zena. Behin ideal metastasiarra komediaren familia guztiek aro barrokoko operan irmoki ezarri zutenean, opera bufo gisa ezaguna izango zenarentzat erreserbatua izan zen.
Elementu horiek opera seriotik kanporatuak izan aurretik, libreto askok bereizitako trama komiko bat eskaintzen zuten, «opera baten barruko opera» moduko bat bezala. Hori gertatzeko arrazoi garrantzitsu bat izan zen gero eta handiagoa zen merkataritza-klaseko kideak opera-antzoki publikoetara erakartzeko ahalegina, indartsua berriro ere, baina klase nobleek baino gutxiago landua. Argumentu bereizi horiek ia berehala berpiztu ziren tradizio berri baten garapenean, zeinak, neurri batean, commedia dell'arte (izan ere, trama horiek beti egon ziren moduan) italiar tradizioaren aro luze eta oparoa ekarri baitzuen. Behin, bitarteko horiek antzezpen eszeniko baten ekitaldien erdian aurkeztu zirenean, intermezziaren genero berriko operak asko garatu ziren Napolin, 1710eko eta 1720ko hamarkadetan, eta, hasiera batean, opera serioaren bitartekoetan aurkeztu ziren. Hala ere, hain ziren ezagunak, ezen laster ekoizpen bereizi gisa eskaintzen zirela.
Opera serioa tonuz jasoa eta formaz oso estilizatua izan zen; oro har, errezitatibo secco  izan zen, da capo aria luzeekin tartekatua. Horrek ahots-birtuosismorako aukera handiak sortu zituen, eta, opera serioaren urrezko aroan, abeslaria izar bihurtu zen. Heroiaren rolak, eskuarki, castrato ahotserako idatziak izan ziren (hala nola Farinelli eta Senesino, baita Faustina Bordoni moduko soprano heroiak ere), eta oso eskatuak izan ziren Europa osoan zehar, opera serioak herrialde bakoitzeko eszenatokiak gidatu zituen bitartean, Frantzia izan ezik. Izan ere, Farinelli, XVIII. mendeko abeslari ospetsuena izan zen. Italiako operak estandar barrokoa ezarri zuen. Italiar libretoak izan ziren arauak, baita Handel moduko konpositore alemaniar batek Londresko entzuleentzat idatzi zuenean ere. Italiar libretoek nagusi izaten jarraitu zuten garai klasikoan, adibidez, Mozarten operekin, zeinak Vienan ia mende bat geroago idatziko zituen. Italiako opera serioko konpositore nagusiak Alessandro Scarlatti, Antonio Vivaldi eta Nicola Porpora izan ziren.
Gluck eta Mozarten erreformak
Opera serioak bere ahuleziak eta kritikak izan zituen, eta, batez ere, bikain trebatutako abeslarien ahots-apaindurak eta ikuskizuna araztasun eta batasun dramatikoaren ordezko gisa erabiltzeak eraso zuten. Francesco Algarottiren Ensayo sobre la opera (1755) lanak erakutsi zuen Christoph Willibald Glucken erreformetarako inspirazioa zela. Bere esanetan, opera serioak bere oinarrietara itzuli behar zuen, ideal metastasiarrera, alegia, eta elementu guztiak —musika (instrumentala eta bokala), balleta eta eszenaratzea— dramaren mende jarri behar ziren. Bere ideiak ez zituzten konpositore guztiek onartu, glucktarren eta pikzinntarren arteko kereilari hasiera emanez. Era berean, garaiko konpositore batzuk, Niccoló Jommelli eta Tommaso Traetta barne, beren idealak praktikan jartzen saiatu ziren. Lehenengo baimena eta operaren historian arrasto iraunkor bat utzi zuena, hala ere, Gluck izan zen. Gluck sinpletasun ederra sortzen saiatu zen. Hori Orfeo eta Euridize eraberrituetako lehenengo operan izan da ilustratua, non birtuosismorik gabeko ahots-lerroak, hala, harmonia sinpleek eta ohikoa baino orkestra-presentzia nabarmen aberatsagoak bermatzen dituzten.
Glucken erreformek oihartzun handia izan dute historia operistikoan. Weberrek, Mozartek eta Wagnerrek, bereziki, haren ideien eragina izan zuten. Mozartek, zentzu askotan Glucken ondorengoak, drama, harmonia, Doinu eta kontrapuntuaren zentzu bikain bat konbinatu zuen opera komiko batzuk osatzeko, bereziki Figaroren ezkontzak, Don Giovanni eta Cosi fan tutte (Lorenzo Da Ponterekin elkarlanean), errepertorioko herritarrenen, maitatuenen eta ezagunenen artean egon zirenak. Baina Mozartek opera serioari egindako ekarpena ez zen hain argia izan, Idomeneo eta La clemenza di Tito lan bikainak izan arren. Bere osasun egoerak eta heriotza goiztiarrak ez zioten generoa berpizten utzi.
Bel canto, Verdi eta verismoa
Bel cantoren aroarekin jarraituz, Giuseppe Verdik berehala egin zuen ezagun estilo zuzenago eta indartsuago bat, bere Nabucco opera biblikoarekin hasiz. Napoleonen osteko garaian, Verdiren operak bat zetozen italiar nazionalismoaren espirituak izan zuen hazkundearekin, eta, berehala, mugimendu patriotikoaren ikono bihurtu zen (nahiz eta bere politikak ez ziren, agian, hain erradikalak izan). 1850eko hamarkadaren hasieran, Verdik bere hiru opera ezagunenak ekoitzi zituen: Rigoletto, Il trovatore eta La traviata. Baina bere estiloa garatzen jarraitu zuen, beharbada Frantziako Grand Opéra handiena konposatuz, Don Carlo, eta bere karrera Shakespeareren oinarritutako bi lanekin amaituz: Otello eta Falstaff, horiek agerian uzten dutelarik italiar operaren hazkunde sofistikatua XIX. mendearen hasieratik.
Verdiren ondoren, verismoaren melodrama sentimental errealista agertu zen Italian. Pietro Mascagnik Cavalleria Rusticana eta Ruggero Leoncavallo Pagliacci lanekin sartutako estiloa, birtualki, munduko opera agertokietan nagusi izatera iritsiko zen estiloa izan zen, hala nola Giacomo Pucciniren La bohème, Tosca eta Madama Butterfly obra ezagunekin. Ondorengo italiar musikagileek, esaterako, Luciano Beriok eta Luigi Nonok, modernismoarekin esperimentatu zuten. Espainian, verismo horren adibide nahiko berria da La Casa de Bernarda Alba opera, 2018an Madrilgo Zarzuela Antzokian interpretatua, Miquel Ortegaren musikarekin.
Opera alemaniarra
Lehen opera alemana Dafne izan zen, Heinrich Schützek 1627an konposatua, eta bere musika galdu egin da. Opera italiarrak presentzia eta eragin handia izaten jarraitu zuen alemanieraz hitz egiten zuten herrialdeetan, XVIII. mendearen amaiera arte. Nolanahi ere, forma natiboak garatu ziren. 1644an, Sigmund Stadenek lehen Singspiel sortu zuen, Seelewig, alemanezko opera modu herrikoia, non kantua eta ahozko elkarrizketa tartekatzen diren. XVII. mendearen amaieran eta XVIII. mendearen hasieran, Hanburgoko Theater am Gänsemarktek antzokiak Keiser, Telemann eta Handelen opera alemaniarrak aurkeztu zituen. Artean, garaiko konpositore alemaniar garrantzitsu askok, hala nola Handel bera, Graun, Hasse eta geroago Gluck, beren opera gehienak atzerriko hizkuntzetan idaztea aukeratzen zuten, bereziki italieraz.
Mozarten Singspieleak, Die Entführung aus dem Serail (1782) eta Die Zauberflöte (1791) jauzi garrantzitsua izan ziren opera alemaniarraren nazioarteko onarpena lortzeko. Tradizioa XIX. mendean garatu zuen Beethovenek bere Fidelio (1805) lanarekin, Frantziako Iraultzaren giroan inspiratua. Carl Maria von Weberrek opera Erromantizismo alemaniarraren barruan ezarri zuen, Bel canto italiarraren nagusitasunaren aurka. Der Freischützek (1821) naturaz gaindiko atmosferak sortzeko duen jenialtasuna erakusten du. Garai hartako beste konpositore batzuk Marschner, Schubert, Schumann eta Lortzing izan ziren, baina figurarik esanguratsuena, zalantzarik gabe, Richard Wagner izan zen.
Wagner musikaren historiako konpositore iraultzaile eta eztabaidatuenetako bat izan zen. Weberren eta Meyerbeerren eraginpean hasi zen, eta, pixkanaka, operaren kontzeptu berri bat garatu zuen, hala nola Gesamtkunstwerk (erabateko artelana), musika, poesia eta pinturaren arteko fusioa. Bere drama musikal helduetan, hala nola Tristan eta Isolda, Nurenbergeko maisu kantariak, Nibelungoaren eraztuna eta Parsifal, aria eta errezitatiboaren arteko bereizketa deuseztatu zuen amaierarik gabeko doinuaren etengabeko fluxuaren mesedetan. Orkestraren protagonismoa eta boterea areagotu zituen neurri handi batean, leitmotiv sare konplexu batekin partiturak sortuz, askotan dramako pertsonaiekin eta kontzeptuekin lotutako gai errepikariak; eta onartutako musika-konbentzioak (tonalitatea, kasu horretan, adierazkortasun handiagorako) urratzeko prest egon zen. Wagnerrek dimentsio filosofiko berri bat ere ekarri zion operari bere lanetan, normalean germaniar mitologiako istorioetan edo arturiar kondairetan oinarritzen direnak. Wagnerrek bere antzerki propioa eraiki zuen Bayreuthen, bere obrak berak nahi zuen estiloan antzezteko bakarrik.
Opera ez zen berdina izan Wagnerren ondoren, eta, konpositore askorentzat, haren ondarea zama astuna izan zen. Bestalde, Richard Straussek ideia wagneriarrak onartu zituen, baina oso norabide ezberdinean hartu zuen. Bere lehen arrakasta Salome eskandalagarriarekin eta Elektra tragedia beltzarekin lortu zuen, non tonalitatea bere mugetaraino eraman zen. Ondoren, Straussek norabidea aldatu zuen bere arrakastarik handiena izango zenarekin, Der Rosenkavalier, non Mozart eta Vienako balsak eragin handia izan zuten, Wagner antzera. Straussek lan ugari sortzen jarraitu zuen, askotan Hugo von Hofmannsthal poetaren libretoekin, Capriccio arte, 1942an. Alexander von Zemlinsky, Paul Hindemith, Kurt Weill eta Ferruccio Busoni italiarra izan ziren XX. mendean opera alemaniarrari ekarpen indibidualak egin zizkioten beste konpositore batzuk. Arnold Schoenberg eta bere ondorengoen berrikuntza operistikoak Modernismoaren atalean eztabaidatuko dira.
Opera frantziarra
Italiako operatik inportatutako ekoizpenekin lehian, Jean-Baptiste Lully italiarrak aparteko tradizio frantsesa sortu zuen Luis XIV.a erregearen gortean. Bere jatorri atzerritarra desafiatuz, Lullyk Académie Royale de Musique (Musika Akademia Nazionala) ezarri zuen, eta 1672tik opera frantsesa monopolizatu zuen. Cadmus eta Hermionerekin hasita, Lullyk eta bere libretista Quinaultek tragédie en musique sortu zuten, dantza eta korurako musika bereziki garrantzitsuak izan ziren modua. Lullyren operak ere kezka agertzen dute errezitaldi adierazkorrarekin, frantsesaren inguruari egokitu baitzitzaion.
XIX. mendearen bigarren erdian, Jacques Offenbachek opereta sortu zuen Orphée aux enfers moduko lan burutsu eta zinikoekin, baita Les Contes d'Hoffmann operarekin ere; Charles Gounodek arrakasta masiboak izan zituen Fausto operarekin, eta Georges Bizetek Carmen konposatu zuen, zeinarekin entzuleek Erromantizismo eta Errealismoaren konbinazioa onartzen ikasi ez bazuten ere opera komiko guztien artean ezagunena bihurtu zen. 1863an, Les pecheurs de perles egin zuen, ez hain txalotua baina kalitate handikoa. Massenetek Werther eta Delibes Lakme lana bere esklaboen bikote ospetsuarekin, eta Saint-Saënsek errepertorio estandarra osatzen duten lanak konposatu zituen. Aldi berean, Richard Wagnerren eragina tradizio frantziarraren aurkako erronka bat bezala sentitu zen. Frantziako kritikari askok Wagnerren drama musikalak arbuiatu zituzten, eta, Frantziako konpositore askok, berriz, hurbiletik imitatu zituzten, arrakasta aldakorrarekin. Erantzun interesgarriena, Claude Debussyrena izango zen. Wagnerren obra baten moduan, orkestrak rol nagusia betetzen du Debussyren opera bakarrean, Pelléas et Mélisande(1902), non ez dagoen benetako ariarik, errezitatiboak bakarrik. Baina drama ulertezina da, enigmatikoa eta erabat ez wagneriarra.
Opera errusiarra
Opera 1730eko hamarkadan eraman zuten Errusiara italiar opera-konpainiek, eta laster bihurtu ziren Errusiar Gorte Inperialaren eta aristokraziaren entretenimenduaren parte garrantzitsua. Baldassare Galuppi, Giovanni Paisiello, Giuseppe Sarti eta Domenico Cimarosa, besteak beste, Errusiara gonbidatu zituzten opera berriak konposatzera, gehienak italieraz. Aldi berean, Maksim Berezovski eta Dmitri Bortnianski moduko musikari nazional batzuk atzerrira bidali zituzten operak idazten ikastera. Errusieraz idatzitako lehen opera Francesco Araja (1755) konpositore italiarraren Tsefal i Prokris izan zen. Vasili Paxkevitx, Yevstignéi Fomín eta Aleksei Verstovski musikagileek lagundu zuten errusierazko operaren garapenean.
Opera espainiarra
XVII. mendearen lehen erdialdetik hasita, ehunka obra estreinatu ziren Espainian, ezaugarri estilistiko propioak eta batzuetan oso bereziak dituztenak. Espainian, ez da gertatzen Europako gainerako herrialdeetan moduan, Italia imitatzen baitute antzerki- eta lirika-lanak ekoizteko orduan; aitzitik, eszena- eta kantu-genero horiek ia aldi berean sortu ziren bi herrialdeetan, Espainian eta Italian, Espainiako inperioak Italian lurraldeak baitzituen, eta horrek kultura-truke ugari izatera eraman zituen bi herrialdeak. Opera bufo italiarra, Frantziako opera-comique, Singspiel alemaniarra, komedia musikala, opereta frantsesa eta abar, guztiak txandaka abestutako eta hitz egindako antzerki-formak sorrarazten dituzten generoak dira, baina XVIII. mendean sortu ziren (XIX. mendean operetaren kasuan), 1620. urteaz geroztik Italiak eta Espainiak operak bazituztenean eta 1640. urteaz geroztik Espainiak zarzuelak ekoizten zituenean. Erabakigarria da azken horren agerpena, zarzuela, genero lirikoa, abestutako zatiak gaztelaniaz hitz egindako zatiekin txandakatzen dituena, Singspiel alemaniarra, eta frantsesezko opera-komikoa baino lehen, genero liriko horiek ere ezaugarri bera baitute.
Haren arrakasta dela eta, opera eta zarzuelez osatutako ondare liriko espainiar honi esker, Espainia edozein antzerki kantatutan interes handiena duen herrialdeetako bat dela esan daiteke, eta hori arte lirikoaren sorreratik bertatik. Horrela, Urrezko Mendean, 1622an, Espainiako opera guztien aitzindaritzat jotzen den obra bat estreinatu zen Aranjuezko Jauregian: La gloria de Niquea (Mateo Romero, Juan de Palomares, Juan Blas de Castro eta Álvaro de los Ríosen musikarekin). 1622ko estreinaldi horrek, denbora gutxiz, Erroman antzeztutako lehen operei jarraitzen die, baina Venezian antzeztu ziren lehenengoen aurretik dago. Frantziak eta Alemaniak oraindik itxaron beharko dute beren lehen artelan lirikoen estreinaldira joateko. La gloria de Niquea lanaren ondoren, 1627an, La selva sin amor, Félix Lope de Vegaren libretoarekin osorik abestutako beste antzezlan bat egin zen. Obra Madrilgo Alcazarren antzeztu zen.
Opera txinatarra
Txinako opera drama mota bat da Txinan. Tang dinastiatik praktikatzen da Xuanzong enperadorearekin (712-755), zeinak Udareen Lorategia, Txinan ezagutzen den lehen opera konpainia sortu zuen. Konpainia enperadoreen zerbitzura zegoen, ia erabat. Gaur egun, operako lanbideei, oraindik, udareen lorategiko diziplina esaten zaie. Yuan dinastian (1279-1368), operan, Zaju moduko barietateak sartu ziren, errima eskemetan eta berrikuntzetan oinarritutako emanaldiekin, hala nola Dan (femeninoa), Xeng (maskulinoa) eta Txou (pailazoa) gisako paper espezializatuen sarrera. Gaur egun, Txinako operan, 300 barietate baino gehiago daude, ezagunena Pekingo Operan, gaur egungo forma hartu zuena XIX. mendearen erdialdean eta oso Qing dinastiaren garaian (1644-1911) ezaguna izan zena. Pekingo Operan, Txinako hari tradizionalek eta perkusio instrumentuek akonpainamendu erritmikoa ematen diote emanaldiari. Emanaldia aipamenetan, keinuetan eta koreografiako beste mugimendu batzuetan oinarritzen da, eta ekintza batzuk adierazten dituzte, hala nola zaldi gainean ibiltzea, txalupa batean arraun egitea edo ate bat irekitzea. Ahozko elkarrizketa testu errezitatua izan daiteke, argumentuko testua pertsonaia serioek erabilia edo emakume eta pailazoek lagunartean erabilitakoa. Paperak zehatz-mehatz zehaztuta daude. Makillaje landuei esker, antzezten ari den pertsonaia bereiz daiteke. Pekingo Operaren errepertorio tradizionalak 1.000 pieza baino gehiago biltzen ditu, gehienak liskar politiko eta militarrei buruzko kontakizun historikoetatik datozenak.
Opera Latinoamerikan
1701eko urriaren 19an, Peruko Erregeordetzan La púrpura de la rosa opera estreinatu zen, Tomás de Torrejón y Velascok Pedro Calderón de la Barcaren libreto baten gainean egindako ekitaldian. Amerikan konposatu eta exekutatu zen lehen opera da, eta Torrejon eta Velascoren bizirik iraun zuen opera bakarra. Artelanak Venus eta Adonisen maitasunen mitoa kontatzen du, Marteren jelosia eta mendeku nahia eragiten duena. 1711n La Parténope opera estreinatu zen Mexiko hirian, Manuel de Sumaya katedralaren kaperako maisuaren eta mexikar konpositore barrokorik handienaren musikarekin. Opera horren garrantzia berezia da Ipar Amerikan konposatutako lehena eta kontinentean amerikar batek konposatutako lehen opera delako. Opera horrek Latinoamerikako opera-sorkuntzaren historia emankor eta oraindik gutxi ikertuari hasiera ematen dio, orduz geroztik hirurehun urtez eten ez dena. Brasilen konposatu eta estreinatu zen lehen opera I Due Gemelli izan zen, José Maurício Nunes Garcíarena, eta haren testua galdu egin zen geroago. Elías Álvares Loboren A Noite de São João portugesezko testua duen Brasilgo lehen opera izan daiteke.
Opera Euskal Herrian
Euskal Herrian ekoitzitako operari buruz ari garenean, Buenaventura Zapirain Uribek (1873-1937) Txanton Piperri (1899) izenekoa da lehena. Geroago, Parisen ikasketak burutu ondoren, bigarren bat idatzi zuen Anboto  (1909) izena zuena. Urte berean, Maitena opera (Charles Colin) estreinoz eman zen Bilbon. Hurrengo urtean eta Bilboko Koral Elkartekoek antolaturik, hiru opera antzeztu ziren Bilbon: Usandizagaren Mendi-mendiyan, Guridiren Mirentxu eta Santos Intxaustiren Lide ta Ixidor. Intxaustik bigarren opera bat estreinatu zuen urte berean: Itxasondo
1911n, R. Mª Azkuek Ortzurri opera estreinatu zuen, eta, 1914ean, bigarren bat estreinatu zuen, Urlo . Hurrengoa, Joseba Olaizola Gabarain (1883-1969) agertzen zaigu operagile, 1918an Olezkari zarra estreinatu baitzuen Oñatin
Eduardo Mokoroa Arbilla (1867-1959), Gorritiren ikaslea, Leidor izeneko obra aurkeztu zuen, eta, beste batzuen artean, Andres Isasi, Busca Sagastizabal, Sainz Basabe eta Martinez Larrazabal lan egin zuten operagintzan.
1920an, eta garaiko nazionalismoari lotuta, Jesus Guridik Amaya  opera estreinatu zuen Bilbon. Jesus Guridik, 1926an, El Caserio eta 1936an Mari Eli zarzuelak musikatu zituen.
1936ko altxamendu faxistaren ondorengo opera salto eginez, Francisko Escuderok Zigor! opera musikatu zuen, eta 1968an estreinatu zen Madrilen.
Hizkuntza eta itzulpen aferak
Handel eta Mozarten egunetatik, konpositore askok italiera erabili dute beren operen libretorako hizkuntza gisa. Bel Canto arotik Verdiraino, konpositoreek, batzuetan, beren operen bertsioak gainbegiratuko lituzkete, bai italieraz, bai frantsesez. Hori dela eta, Lucia di Lammermoor edo Don Carlos bezalako operak bertsio frantses eta italiarrean kanonikotzat jotzen dira gaur egun.
1950eko hamarkadaren erdialdera arte, onargarria zen operak itzulpenetan produzitzea, baita horiek jatorrizko konpositoreak edo libretistek baimendu ez bazituzten ere. Adibidez, Italiako opera-etxeek Wagner antzezten dute italieraz. Bigarren Mundu Gerraren ondoren, operaren inguruko formakuntza hobetu egin zen, artistak jatorrizko bertsioetan ikasi zituzten eta itzulpenak mesede egin zien. Europako hizkuntzak jakitea, bereziki italiera, frantsesa eta alemana, kantari profesionalentzako prestakuntzaren zati garrantzitsua da gaur egun. "Prestakuntza operistikoaren zatirik handiena hizkuntzalaritzan eta musikaltasunean dago", azaltzen du Dolora Zajick mezzo-sopranoak. "kantatzen ari naizena ez ezik, beste guztiak kantatzen ari dena ere ulertu behar dut. Hainbat hizkuntzetan kantatzen dut: italiarra, txekiarra, errusiarra, frantsesa, alemana, ingelesa".
Gaur egun, oso gutxitan egiten dira operak itzulpenean. Hauek dira salbuespenak: Ingalaterrako Opera Nazionala, San Luisen Opera Antzokia, Pittsburgheko Opera Antzokia eta Hego Ekialdeko Opera, ingeleserako itzulpenak errazten dituztenak. Beste salbuespen bat, Humperdincken Hansel eta Gretel bezalako ikusle gazteei zuzendutako opera-produkzioak eta Mozarten Txirula magikoaren produkzio batzuk dira.
Alfaroko autobus geltokia
Alfaro Errioxako Autonomia Erkidegoako Alfaro udalerriko autobus geltokia da.
Geltokia
Alfarok, gutxi gorabehera, Logroñotik 70 Km, Iruñetik 90 Km, Soriatik 90 Km eta Zaragozatik 100 Km ditu.
Autobus geltokiaren eraikina berria da, Zaragoza errepidearen ondoan dagoena.
Irisgarritasuna
4 nasa, ez da beharrezkoa galtzadara jaistea, espaloitik sartzen da autobusera. Informazio-pantaila itxarongelan.
Lehen Sarrera
Bigarren Sarrera
Barneko mugikortasun horizontala
Txartel-salgaia
Kafetegia
Nafarroako Hiriarteko Garraioa
Geltoki honek Nafarroako Hiriarteko Garraioako linearekin bat egiten du, Iruña eta Soriako geltokien arteko ibilbidea egiten duena, Tutera eta Zentronikotik igaroz.
Beste autobus lineak
Geltokian, hiru beste lineak gelditu dira:
Ladakh
Ladakh ("mendate altuetako lurraldea") Jammu eta Kaxmir estatuko hiru eskualdeetako bat da, Siachen glaziarra eta Karakorum artean kokaturik. Indus ibaiak zeharkatzen du, Tibetetik etorrita. Bere biztanleen kultura tibetarrekin lotura estua du.
60.000 km² inguruko azalera dauka eta 275.000 bat biztanle, gehienak budistak direlarik, gutxiengo musulmanarekin. Leh da hiriburua (30.870 biztanle 2011an), eta bigarren hiri nagusia Kargil da (16.338). Klima oso muturrekoa da urtaro batetik bestera. Politikoki, lurralde ezegonkor batean dago kokatuta, India, Pakistan eta Txina artean. Aksai Chin mugako lurraldearekin gatazka nagusia da.
Bost zonaldetan dago banatuta: Ladakh, Nubra, Zanskar, Rupshu eta Kargil.
Barrutiak
Hona hemen bere barrutiak:
Historia
Erdi Aroan, musulmanen inbasioa jasan zuten, XIII. mendetik XVI. menderaino. Orduan sortu zuten Namgyal dinastia, Bhagan erregearen eskutik, gaur egun arte iraun duena.
XVI. mendearen amaieran Baltiek konkistatu zuten lurralde hau. Hurrengo mendean, Tibeten aurkako gerran sartu ziren, Bhutanen alde kokatuz. XX. mendean eratu zuten gaur egungo estatua, Jammu eta Kaxmirrekoa.
2010eko Pakistango uholdeek gogor jo zuten lurraldea.
Geografia
Lurralde mugakideak ditu Ladakh-ek iparraldean Baltistan eta Xinjiang (Txina), ekialdean Aksai Chin eta Xinzang (Tibet), hegoaldean Himachal Pradesh, hego-mendebaldean Punjab (Pakistan) eta mendebaldean Baltistan berriro ere.
Zazpi mila metroko mendiak daude zonalde honetan, Nun (7.135 m) eta Kun (7.077 m). 1953an lehehengo aldiz igo zuten bietako altuena, Bernard Pierre eta Pierre Vittoz-ek gidatutako espedizio frantziar-suitzar batek egindakoa.
Who Framed Roger Rabbit
Who Framed Roger Rabbit (euskaraz Nork xaxatu du Roger Rabbit) 1988ko Robert Zemeckis estatubatuar zinema zuzendariaren marrazki bizidun filma bat da. Gary K. Wolf idazlearen Who Censored Roger Rabbit? eleberrian oinarritua dago. Bertan, gizakiak eta marrazki bizidunak elkar nahasten dira. Filma honetan Bob Hoskins, Charles Fleischer, Kathleen Turner, Joanna Cassidy, eta Christopher Lloyd aktoreek antzeztu zuten.
Filma hau estatubatuar marrazki bizidunen aro modernoaren mugarri izan zen, aro hau 1980ko hamarkadaren erdialdea eta XXI. mendearen hasiera artean luzatu zelarik. Bestalde Disney etxearen berpizkundea ere suposatu zuen.
Filma honek hiru Oscar Sari irabazi zituen: Soinu edizio onenaren Oscar Saria, Efektu berezi onenen Oscar Saria, eta Muntatze onenaren Oscar Saria. Horrez gain Lorpen bereziaren Oscar Saria jaso zuen bere animazio zuzendaritzagatik. Bestalde hainbat sariren artean lau BAFTA sari eta Film onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala ere irabazi zituen.
Argumentua
1947. urtea, Hollywood. Eddie Valiant (Bob Hoskins) erdipurdiko detektibe bat da. Marvin Acme (Stubby Kaye) txatxetako artikuluen negozioko aberatsa eta Toontown hiriaren jabea Marron Cartoon ekoiztetxeko izarra den Roger Rabbiten (Charles Fleischer) Jessica Rabbit (Kathleen Turner) femme fatale itxurako emakumeari gortea egiten ari zaion frogak topatzeko kontratatua izan da. Acme erailda agertzean, froga guztiek Roger uztezko erruduna dela adierazten dute, eta Doom epaile (Christopher Lloyd) gaizto eta handigurak nola edo hala untxia zigortzea erabaki du. Roger Valianti benetazko erruduna topatzen lagundu diezaion erregutzen dio, baina Eddiek eskandalu ezberdinak azalerazten dituen bitartean kasua gero eta gehiago katramilatuko da, Toontown hiria bera ere arriskuan jarriz.
Soudan (Loira Atlantikoa)
Soudan bretainiako udalerria da. Administratiboki Frantziako Loira Atlantikoa departamenduan dago, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Soudan udalerrian erroldatutako biztanleak 2.046 ziren. Familiak 806 ziren, horien artean 219 pertsona bakarrekoak ziren (105 bakarrik bizi ziren gizonak eta 114 bakarrik bizi ziren emakumeak), 270 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 272 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 45 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 938 etxebizitza zeuden, 828 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 27 bigarren erresidentzia ziren eta 83 hutsik zeuden. 919 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 828 etxebizitza nagusietatik 655 bere jabearen bizilekua ziren, 160 alokairuan okupaturik zeuden eta 13 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 47 etxek bi zituzten, 118 etxek hiru zituzten, 224 etxek lau zituzten eta 435 etxek bost zituzten. 603 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 338 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 414 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Diru sarrerak
2009an Soudan udalerrian 849 unitate fiskal zeuden, 2.090 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.981 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 72 komertzioetatik, 4 erauzte enpresak ziren, 4 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 9 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 13 eraikuntza enpresak ziren, 12 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 5 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 5 zerbitzu enpresak ziren, 9 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 20 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 4 zurginak, 2 iturginak, 1 argiketaria, 3 ile apaindegiak eta 3 jatetxeak.
2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak eta 1 harategia zen.
2000. urtean Soudan udalerrian 88 nekazaritza-ustiategi zeuden, 3.420 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Laure Sansus
Laure Sansus (Toutens, Garona Garaia, 1994ko ekainaren 21a) frantziar errugbilaria da, uztartze-erdilari postuan aritzen dena. Stade Toulousain taldean jokatzen du 2012tik, eta 2016an egin zuen debuta Frantziako selekzioarekin.
Saint-Dos
Saint-Dos (okzitanieraz Sendòs) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.
Rolling Hills (Kalifornia)
Rolling Hills Kaliforniako hiri bat da. Los Angeles konderrian kokatua dago. 2010ean 1,860 biztanle zituen, 7.7 kilometro koadrotan banatuta.
Jaka (argipena)
Jaka izenak esanahi zenbait ditu:
Torre San Giorgio
Torre San Giorgio Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.
Mugakideak
Torre San Giorgiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Estralurtar
Estralurtar, baita ere alienigena Lurratik eta haren atmosferatik kanpoko edozein izaki bizidun inteligenteari ematen zaion izena da. Ez da nahastu behar bizi estralurtar kontzeptuarekin, edozein bizi forma bilatzen duena.
Kelchie Arizmendi
Kelchie Arizmendi Castellanos (Mexiko Hiria, 1977ko martxoaren 6a) Mexikoko telebista aktorea da, telenobelen munduan ezaguna.
Estralurtar
Estralurtar kontzeptua Lurratik kanpoko guztiari egokitzen zaio baina jende askorentzat espaziotik etorritako bizidunei dagokie. Ufologoek estralurtarrak Objektu Hegalari Ezezagun fenomenoarekin lotzen dute.
Tipologia
Oso estralurtar mota asko deskribatu dira bai ufologian baita ere literaturan. Hauek dira nagusiak:
Kelchie Arizmendi
Biografia
Roxana Castellanos aktore eta komediante ospetsuaren lehengusua da.
Estralurtar
Humanoideak
Gizaki antzekoak. Talde honen barruan beste asko egokitu daitezke.
Izaki berdeak
Zinema eta komikien irudi ezagunetarikoak dira.
Izaki grisak
Aurrekoen antzekoak, herri literaturan itxura hau abdukzioetan agertzen diren estralurtarrak izaten dira.
Ipartarrak
Batzuetan Ipar Europako biztanleen antzekoak bezala deskribatu egin zaie: ile horia, begi argiak, atletikoak, azala oso zuria...
Babiná
Babiná (Frauenstuhl; Bábaszék) Eslovakiako udalerri bat da, Zvolengo barrutian kokatuta. 22,17 km²ko azalera du eta 544 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1254. urtekoa da.
Estralurtar
Xenomorfikoak
Gutxien azaltzen direnak dira. Haien irudiak Lurreko espeziekin ez dute ezer ikusirik: mineral antzekoak, amebak, hodeiak...
Estralurtarra eta Gizon Basatia
Jean-Bruno Renarden ustez, XIX. mendearen amaieratik aurrera Gizon Basatiaren irudia bueltatu zen, baina kontrako eredu batekin: estralurtarrarena. Ikuspegi honetatik, eboluzioaren mitologian sartuko lirateke bi fenomenoak: gizaki basatiak gutxiago eboluzionatutako bestea izango lirateke eta estralurtarrak gehiago eboluzionatutako bestea; estralurtarra gizkiarekiko izango litzateke, mentalitate europarrean mendebaldeko gizaki txuria dena hotentotearekiko. Estralurtarra figura literarioa izan da XVII. mendetik (Francis Godwinen The Man in the Moone, 1638an idatzia), baina XX. mendean izan du bere unerik gorena, komiki, marrazki bizidun, zinema eta bestelako adierazpenekin. Tematika ugari badaude ere, normalean estralurtarrak teknologikoki garatuagoak dira, eta gizakia da basatia dena bere aldean. Avatar izango litzateke horren aurkakoa, non gizakia den teknologikoki garatua eta bertakoak, naturarekin konexio handia duten izakiak, Pocahontas filmaren antzera.
Gizon Basatiaren egondako kontaktuen eta estralurtarrekin egondako kontaktuen arteko testigantzek ere eredu berbera jarraitzen dute: unearen eta behatzaileak egiten zuenaren detaile handiak daude, sinisgarritasuna ematen diotenak, pertsona hori bakarrik zegoen eta egiten ari zena une batez uzten du eta, orduan, gizaki itxura duten bat edo bi izaki ikusten ditu; une horretan beldurraren eta kuriositatearen arteko sentimendua du, baina behatutako izakiak laster desagerten dira, gutxitan zerbait utzita atzean eta behatzaileak ez du kontatu nahi ikusitakoa, erotzat hartuko dutela pentsatuz. Kontakizun horietan, noizbehinka, giza-bahiketak ere egoten dira: Gizon Basatiak indarra erabiltzen du, estralurtarrak teknologia.
Itxura ez ere, kontrajarriak izan ohi dira. Gizon Basatia iletsua da, aurpegiko elementuak handiak izan ohi ditu, animalien itxurakoak eta animalien gisa komunikatzen da; estralurtarraren irudi klasikoan (ikus Martetarrak) ez du ilerik izaten aurpegiko fakzioak ez dira ondo ikusten (askotan sudurrik gabe), begi zein burmuin handia dute eta komunikatzeko gailuak edo telepatia erabiltzen dute; basatiak makil handi bat izaten du arma gisa eta estralurtarrak paralizatzeko edo desintegratzeko arma metaliko eta oso garatuak.
Nesospiza acunhae
Nesospiza acunhae Nesospiza generoko animalia da. Hegaztien barruko Thraupidae familian sailkatua dago.
Naohiro Takahara
Naohiro Takahara (japonieraz: 高原 直泰, 1979ko ekainaren 4a - ) Japoniako futbolaria da.
Selekzio nazionala
Japoniako selekzioarekin: 2000tik 2008ra 57 aldiz jokatu izan du, 23 gol sartuz.
Triatloia 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan
Triatloia 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan Tokioko Odaiba itsas parkean ospatu zen, 2021eko uztailaren 26tik uztailaren 31ra.
Hiru proba egin ziren guztira, bata gizonezkoena, beste bat emakumezkoena eta errelebo mistoko hirugarren bat. Lehen aldia zen errelebo mistoa sartzen zela triatloi olinpikoan.
Hilo
Hilo, greziar mitologian, (antzinako grezieraz Ὕλλος, Húllos), Herakles eta Deianiraren semea da. Sofokles idazlearen Trakiniak izeneko lanean, pertsonaia garrantzitsu bat bezala agertzen da. Bertsioren batzuk, bere ama, Deianiraren ordez, Melita izan zela diote.
Naiara (argipena)
Naiara hitzak esanahi ezberdinak izan ditzake:
Rolling Hills Estates (Kalifornia)
Rolling Hills Estates Kaliforniako hiri bat da. Los Angeles konderrian kokatua dago. 2010ean 8,067 biztanle zituen, 9.2 kilometro koadrotan banatuta.
Tivoli parkea (Ljubljana)
Tivoli parkea (Park Tivoli) Ljubljanako parke nagusia da. 1984an parke naturala izendatu zen.
Historia
XIX mendearen hasierako Napoleondar Gerratan Ljubljana frantziako tropek okupatu zuten eta Iliriar probintzien hiriburu bihurtu zen. Jean Blanchard ingeniari frantsesak Podturn Manor gazteluaren (gaur egungo Tivoli gaztelua) eta Cekin jauregiaren artean parke dotorea diseinatu zuen. XIX mendearen bukaera aldera jaso zuen Tivoli izena.
Arkitektura
Hainbat jauregi eta elementu daude Tivoli parkean:
Ordunteko urtegia
Ordunteko urtegia Burgosko probintziaren iparraldean (Mena Harana) dagoen baina Bilboko Udalaren administraziopean dagoen urtegia da, Bizkaiko hiriburua urez hornitzen duena.
1934an eraiki zuten. 1937an, gerra zibilean, urtegian 3 bomba jarri zituzten eta urteak eman zituzten erreparatzen. 2022. urtean, lehorte bortitz baten ondoren urtegia ur gutxirekin geratu zen.
Mendilerroa
Zalama eta Kolitza mendien artean Ordunteko mendilerroa dugu, mendebaldetik ekialdera. Urtegiak, mendilerro honen hegoaldeko magaleko urak biltzen ditut.
Torresina
Mugakideak
Torresinak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Gran Quayrat
, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.060 metroko garaiera du. Frantziako Garona Garaia departamenduan dago.
Jose Ramon Beloki
Jose Ramon Beloki Guerra (Legazpi, 1947ko urtarrilaren 13a) gipuzkoar kazetari eta politikari jeltzalea da.
1970ean hasi zen lanean Donostiako Herri Irratian. 1977an Kilometroak jaialdiaren sortzaileetako bat izan zen. 1981ean Eusko Jaurlaritzan hasi zen lanean.
2004ko eta 2008ko hauteskunde orokorretan diputatu hautatu zuten. 2011n politika utzi zuen.
Iñaki Anasagasti eta Josu Erkorekarekin batera, Somos vascos liburua idatzi du.
Rammersmatt
Rammersmatt Frantziako udalerria da, Rhin Garaia departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Rammersmatt udalerrian erroldatutako biztanleak 218 ziren. Familiak 90 ziren, horien artean 24 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 27 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 35 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 111 etxebizitza zeuden, 87 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 13 hutsik zeuden. 94 etxeak ziren eta 17 apartamentuak ziren. 87 etxebizitza nagusietatik 82 bere jabearen bizilekua ziren eta 5 alokairuan okupaturik zeuden; 5 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 56 etxek bost zituzten. 81 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 50 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 151 ziren, horien artean 115 aktiboak ziren eta 36 inaktiboak ziren. 115 pertsona aktiboetatik 108 lanean zeuden (60 gizon eta 48 emakume) eta 7 langabezian zeuden (3 gizon eta 4 emakume). 36 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 11 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Rammersmatt udalerrian 90 unitate fiskal zeuden, 232 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 22.796 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 finantziazio enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 jatetxe.
2000. urtean Rammersmatt udalerrian 4 nekazaritza-ustiategi zeuden.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Bacúrov
Bacúrov Eslovakiako udalerri bat da, Zvolengo barrutian kokatuta. 9,60 km²ko azalera du eta 173 biztanle 2017ko datuen arabera.
Historia
Idatzizko lehen aipamena 1255. urtekoa da.
Pierrefiche (Lozère)
Pierrefiche Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lozère departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Pierrefiche udalerrian erroldatutako biztanleak 161 ziren. Familiak 56 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 20 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 168 etxebizitza zeuden, 60 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 94 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 157 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 60 etxebizitza nagusietatik 41 bere jabearen bizilekua ziren, 14 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 11 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 37 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 27 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 111 ziren, horien artean 50 aktiboak ziren eta 61 inaktiboak ziren. 50 pertsona aktiboetatik 48 lanean zeuden (23 gizon eta 25 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 61 pertsona inaktiboetatik 12 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 48 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Pierrefiche udalerrian 58 unitate fiskal zeuden, 101,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.908 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Pierrefiche udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.053 hektarea erabiltzen.
Cirrhilabrus rubriventralis
Cirrhilabrus rubriventralis Cirrhilabrus generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.
Pierrefiche (Lozère)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Txomin Iturbe
Txomin Iturbe Abasolo, batez ere Txomin soilaz ezaguna, (Arrasate, Gipuzkoa, 1943ko abenduaren 7a - Berruhagia, Aljeria, 1987ko otsailaren 28a) ETA erakunde armatuko kide eta buruzagi historikoa izan zen.
Familia
Arrasateko Etxezuri baserrian jaio zen. Sei neba-arreben artean nagusia izan zen. Anjel Iturbe anaia ere ETAko kidea izango zen eta Frantziak Santo Domingon deportatuta izan zuen hainbat urtetan. Baionan Maite Ormaetxea arrasatearrarekin ezkondu zen eta hiru seme izango zituzten: Iraultza (1970), Arkaitz (1973-2019) eta Igortz (1975). 1984an GALek bere koinatu Xabier Perez de Arenaza hil zuen.
Lehen pausoak
Txominek ikasketak mojetan hasi zituen, eta gero San Viator eskolara pasa zen. 14 urte egin zituenerako Union Cerrajeran hasi zen lanean, baserriko kontuak utzi gabe. Gaztetatik kirolean nabarmendu zen eta Union Cerrajera futbol taldean hasi zen, atezain. Gero Aretxabaletako UDAn jokatu zuen, bost urtez, eta 23 urtekin Mondragon futbol taldeak fitxatu zuen. Urte horretan ere sartu zen ETA talde armatuan. Inoiz aipatu zuenez, futbol taldeko bidaiak aprobetxatzen zituen erakundearen materiala eta propaganda garraiatzeko ere.
Cerrajera fabrikan lan egin ondoren Amat kooperatibaren sortzaileetako bat izan zen. Kooperatibako lana, baserrikoa eta erakundearena zeramatzan aurrera garai honetan.
Soldaduska Espainiako Itsas Armadan egin zuen, Ferrolen (Galizia)
Iheslari
Txabi Etxebarrietaren hilketaren ondoren mobilizazio ugari egin zen Euskal Herrian zehar. Horrek errepresioa ere ekarri zuen, eta 1968ko uztailean atxilotu zuten lehenengoz. Arrasaten beste asko ere atxilotu zituzten, eta Unai Dorronsoro ETAko liberatua atxilotu zutenean ihes egin zuen Iparraldera, 1968ko abenduaren 7an, 25 urte egin zituen egunean hain zuzen.
Iparraldean hasiera batean Baionan bizi izan zen, beste iheslari batzuekin batera. Gerora Maite Ormaetxearekin ezkondu eta Garruzera aldatu ziren, Donapaleu ondora, Nafarroa Beherean. Bertan Eustakio Mendizabal Txikia, Isidro Garalde Mamarru eta beste iheslari eta Iparraldeko batzuekin batera nekazaritzan jardun zuten, negutegietan.
Erakundearen buruzagi
Zeregin nabarmena jokatu zuen ETA V.aren fronte militarra berreraikuntzan, Juan Jose Etxabe eta Eustakio Mendizabalekin batera. Beranduago ere, ETA(m) eta ETA(pm) zatiketan, Argalarekin batera jardungo zuen ETA(m)ren zuzendaritzan.
ETA(m)ko ordezkarietako bat izan zen Txibertan (Lapurdi) 1977an euskal indar politikoen artean egin ziren bileretan.
Ipar Euskal Herrian hainbat aldiz atxilotu zuten. Lehenengo aldia 1969an izan zen. 1970ean Baionako Katedralean egindako gose greban parte hartu zuen.
Abeslari
Abestea izan zen Txominen zaletasunetako bat. Disko klandestinoa ere grabatu zuen Maite Ormaetxea bere andrea, Isidro Garalde Mamarru eta Manuel Garmendia Kortarekin batera, Eustakio Mendizabalen omenezko Txikia kanta ezaguna tartean.
Hiltzeko saioak
Espainiako zerbitzu sekretuetako ajenteek sarritan saiatu ziren Txomin hiltzen. 1975eko urtarrilean Txomin bahitzen saiatu ziren ezezagun batzuk, baina ihes egitea lortu zuen. Urte berean, abenduan, bonba bat jarri zioten autoaren azpian, baina seme batek ikusi eta autotik urruntzerakoan bonbak lehertu eta semea zauritu zuen. 1976an ametrailatu zuten, baina ez zioten zauririk eragin. 1979an besoan zauritu zuten beste batzuekin zihoan autoa tirokatu zutenean, Biarritzen. 1980an Eugenio Etxebeste eta Jokin Gorostidirekin autoan zihoala tirokatu eta bi balak jo zuten, batak zangoan eta besteak lokian.
1982an Frantziako poliziak atxilotu eta zortzi hilabete egin zituen Baionako espetxean.
ETAren solaskide
ETAk Txomin izendatu zuen Espainiako gobernuarekin negoziazio baterako solaskide ofiziala. Espainiako gobernuak ahalegin bereziak egin zituen ustez ETAko beste buruzagi batzuen aldean Txomin negoziazio batzuetarako eskuragarriago izan zitekeelakoan. 1984an elkarrizketa bat izan zuen Felipe Gonzalezen gobernuko ordezkariekin Parisen. Horren porrotaren ostean Tours herrian konfinatu zuen Frantziako gobernuak, baina sasitara pasa zuen 1986an errepide kontrol batean atxilotu zuten arte.
Deportazioa
1986ko uztailean espetxetik ixilean atera eta deportatu egin zuten. Txominek Frantziako errefuxiatu txartel ofiziala zeukan garai horretan, 1990eko martxoaren 3ra arte hain zuzen. Christianne Fando abokatuaren eta familiarren jestioen ondoren Librevillen (Gabon) zegoela jakin zen. Handik Ekuadorera eramateko presioak egin zituen Espainiako gobernuak, baina azkenean, negoziazio batean joka zezakeen paperari begira, Aljeriara iritsi zen urte horretako irailean.
Heriotza
Handik gutxira, 1987ko martxoaren 1ean zabaldu zen Txominen heriotzaren berria, otsailaren 28an auto istripu batean hil zela. Haatik, beste bertsio batek dio errefuxiatuak bizi ziren Aljeriako etxe bat pintatzen ari zela zorabiatu, erori eta bertan zerraldo gelditu zela Iturbe. Bere jaioterrian, Arrasaten, lurperatu zuten. Euskal Herri osotik joandako jendetza bildu zen hiletetan Txomini azken agurra ematera.
Negoziazio prozesuak aurrera egin zuen Txomin gabe baina porrot egin zuen.
Txominen figura politikoa
ETAn eragin handia izan zuen. Oso pertsona irekia, hiztuna eta xumea zen, baserritar izaerakoa, eta oso erraz berenganatzen zuen jendearen konfidantza. Ideologikoki abertzaletasunetik hurbilago zegoen marxismotik baino eta euskara ikusten zuen Euskal Herriaren independentziaren habe nagusi.
Lelo bi ezagun egin zituen ezker abertzaleko politikan: "Aurrera bolie!", futbol garaitik hartutakoa, eta "Gora gu ta gutarrak!"
Ahura Mazda
Ahura Mazda (Ahura Mazdā) edo Ormuz, Zoroastrok, sortu gabeko Sortzailetzat, hau da, jainkoa bezala goraipatutako jainko baten avesterazko izena da.
Zoroastrismoa, horrela, praktikatzen dutenek Mazdaysana, Mazdaren gurtza bezala deskribatzen dute. Avestan, "Ahura Mazda da gurtza objektu gorena", lehen jainkoa eta sarrien aipatzen dena Yasna liturgian. Zoroastroar kosmogonia eta tradizioan, jainko txiki guztiak ere Mazdak sortuak dira.