cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yvernaumont
Etxebizitza
2007an 58 etxebizitza zeuden, 55 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 3 hutsik zeuden. 56 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 55 etxebizitza nagusietatik 49 bere jabearen bizilekua ziren eta 6 alokairuan okupaturik zeuden; 8 etxek hitu gela zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 32 etxek bost zituzten. 50 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 21 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 30 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 90 ziren, horien artean 76 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 76 pertsona aktiboetatik 73 lanean zeuden (38 gizon eta 35 emakume) eta 3 langabezian zeuden (3 emakume eta 3 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Yvernaumont udalerrian 57 unitate fiskal zeuden, 147 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.217 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 5 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 argiketaria.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Psikologia ebolutiboa
Historia
W. D. Hamiltonek (1964) gaitasun inklusiboari buruz idatzitako artikuluek eta Robert Trivers ek (1972) gurasoen elkarrekikotasunari eta inbertsioari buruz idatzitako teoriek lagundu zuten pentsamendu ebolutiboa ezartzen psikologian eta beste gizarte-zientzia batzuetan. 1975ean, Edward O. Wilsonek teoria ebolutiboa animalien portaerari eta portaera sozialari buruzko ikerketekin konbinatu zuen, Lorenz eta Tinbergenen lanetan oinarrituta, bere Soziobiologia: sintesi berria liburuan.
1970eko hamarkadan, bi adar nagusi garatu ziren etologiatik abiatuta. Lehenik eta behin, animalien gizarte-portaeraren azterketak (gizakiak barne) soziobiologia sortu zuen, Edward O. Wilson bere proposamen egileak 1975ean "portaera sozial ororen oinarri biologikoaren azterketa sistematiko" gisa definitu zuena, eta 1978an "biztanleriaren biologiaren eta eboluzio-teoriaren hedapen gisa gizarte-antolamendura". Bigarrenik, portaeraren ekologia zegoen, gizarte-portaeran indar gutxiago jartzen zuena; animalien eta gizakien portaeraren oinarri ekologiko eta ebolutiboetan zentratu zen.
1970eko eta 1980ko hamarkadetan, unibertsitateko sailak biologia ebolutiboa terminoa sartzen hasi ziren beren tituluetan. Psikologia ebolutiboaren aro modernoa Donald Symons-en 1979ko liburuak, Giza sexualitatearen bilakaera, eta Leda Cosmides eta John Tooby-ren 1992ko liburuak inauguratu zuten. David Bullerrek ikusi zuenez, "Psikologia ebolutiboa" terminoak, batzuetan, Kaliforniako zenbait ikertzaileren oinarritutako konpromiso metodologiko eta teorikoetan oinarritutako ikerketa adierazten du.
Psikologiatik sortzen dira garapenaren psikologiaren lehen mailako korronteak, soziala eta kognitiboa. Genetikak eta ingurumenak portaeran duten eragin erlatiboaren neurriren bat ezartzea izan da portaeraren genetikaren eta haren aldaeren muina, bereziki geneen, neurotransmisoreen eta portaeraren arteko erlazioa aztertzen duten maila molekularreko azterketak. Herentzia dualaren teoriak (DIT), 1970eko hamarkadaren amaieran eta 1980ko hamarkadaren hasieran garatutakoak, ikuspegi apur bat desberdina du, giza portaera elkarren artean elkarreragiten duten bi eboluzio-prozesu desberdinen emaitza dela azaltzen saiatzen baita: eboluzio genetikoa eta bilakaera kulturala. DITa "erdibidetzat" jotzen dute batzuek, giza unibertsalak azpimarratzen dituzten iritzien eta kultura-aldakuntza azpimarratzen duten iritzien artean.
Oinarri teorikoak
Psikologia ebolutiboaren oinarri diren teoriak Charles Darwinen lanarekin sortu ziren, gizakiengan instintu sozialen jatorri ebolutiboei buruzko bere espekulazioak barne. Hala ere, psikologia ebolutibo modernoa XX. mendeko teoria ebolutiboaren aurrerapenei esker baino ez da posible.
1964an, William D. Hamilton biologo ebolutiboak gaitasun inklusiboaren teoria proposatu zuen, geneetan oinarritutako eboluzioaren ikuspegi bat azpimarratuz. Hamiltonek adierazi zuen geneek beren kopien erreplikazioa areagotu dezaketela hurrengo belaunaldian, organismoaren gizarte-ezaugarrietan eragiten dutelako; horrela, (estatistikoki) gene bereko beste kopia batzuen biziraupenean eta ugalketan laguntzen da (kopia berdinak, besterik gabe). Hamiltonen arauaren arabera, autosakrifizio-portaerek (eta horiek eragiten dituzten geneek) eboluzionatu egin dezakete organismoaren gertuko ahaideei lagundu egiten badiete, animalia indibidualaren sakrifizioa soberan konpentsatzeko. Gaitasun inklusiboaren teoriak altruismoa nola alda daitekeen ebatzi zuen. Beste teoria batzuek ere portaera altruistaren bilakaera azaltzen laguntzen dute, jokoaren teoria ebolutiboa, hartu eta eman elkarrekikotasun orokortua barne. Teoria horiek portaera altruistaren garapena azaltzen laguntzen dute, eta iruzurtiekiko etsaitasunaren berri ematen dute (besteen altruismoaz baliatzen diren pertsonak).
Maila ertaineko zenbait teoria ebolutibok psikologia ebolutiboaren berri ematen dute. R/K hautespenaren teoriak proposatzen du espezie batzuek aurrera egiten dutela ondorengo asko izanda, eta beste batzuek, berriz, ondorengo gutxiago izateko estrategia jarraitzen dute, baina bakoitzean askoz gehiago inbertituz. Gizakiek bigarren estrategiari jarraitzen diote. Gurasoen alderantzikatzearen teoriak azaltzen du gurasoek nola inbertitzen duten gehiago edo gutxiago seme-alaba indibidualetan, seme-alaba horien balizko arrakastaren arabera, eta, beraz, zenbat hobetu dezaketen gurasoen gaitasun inklusiboa. Trivers-Willarden hipotesiaren arabera, baldintza onetan dauden gurasoek gehiago inbertitzeko joera dute seme arretan (baldintza onak aprobetxatzeko gai direnak), eta egoera txarrean dauden gurasoek, berriz, alabetan gehiago inbertitzeko joera dute (arrakasta izateko gaitasun handiena dutenak). Biziaren historiaren teoriaren arabera, animaliek bizi-istorioak garatzen dituzte beren inguruneekin bat etor daitezen, lehen ugalketa-adina eta kumeen kopurua bezalako xehetasunak zehaztuz. Herentzia dualaren teoriak adierazten du geneek eta giza kulturak elkarrekintzan jardun dutela, kulturaren garapenari eragiten dioten geneekin, eta kulturak, aldi berean, giza eboluzioari eragiten dio maila genetikoan, Baldwin efektuaren antzera.
Mekanismo psikologiko eboluzionatuak
Psikologia ebolutiboa hipotesi honetan oinarritzen da: bihotzak, birikek, gibelak, giltzurrunek eta sistema immunologikoak bezala, kognizioak oinarri genetikoa duen egitura funtzionala du eta, beraz, hautespen naturalaren bidez eboluzionatu du. Beste organo eta ehun batzuek bezala, egitura funtzional hori espezie batek partekatu beharko luke mundu osoan, eta biziraupen- eta ugaltze-arazo garrantzitsuak konpondu beharko lituzke.
Psikologo ebolutiboek mekanismo psikologikoak ulertu nahi dituzte, eboluzioaren historian zehar izan zitzaketen ugalketa- eta biziraupen-funtzioak ulertuta. Horien artean daude besteen emozioak ondorioztatzeko gaitasuna, ahaideak ahaide ez direnengandik bereiztea, kide osasuntsuenak identifikatzea eta hobestea, besteekin lankidetzan aritzea eta liderrei jarraitzea. Adibidez, ama batek desira dezake bere seme-alabak edoskitzetik kentzea bere haurra baino lehen, eta horrek ama askatzen du ondorengo gehigarrietan inbertitzeko. Psikologia ebolutiboak ere onartzen du ahaidetasunaren hautespenaren papera eta elkarrekikotasuna, altruismoa bezalako ezaugarri prosozialen bilakaeran. Txinpantzeek eta bonoboek bezala, gizakiek ere gizarte-sen sotil eta malguak dituzte, familia zabalak, bizitza osorako lagunak eta aliantza politikoak sortzeko aukera ematen dietenak. Iragarpen teorikoak frogatzen dituzten ikerketetan, psikologo eboluzionistek aurkikuntza apalak egin dituzte honako gai hauetan: infantizidioa, adimena, ezkontza-ereduak, promiskuitatea, edertasunaren pertzepzioa, ezkongaiaren prezioa eta gurasoen inbertsioa.
Gai historikoak
1990eko hamarkadan, psikologia ebolutiboaren defendatzaileek zenbait azterketa egin zituzten gertaera historikoetan, baina aditu historikoen erantzuna oso negatiboa izan zen, eta ahalegin gutxi egin dira ikerketa-ildo horri eusteko. Lynn Hunt historialariak dio historialariak kexatu egin zirela :
Huntek dioenez, "Psikohistoriaren azpieremu bat eraikitzeko ahalegin apurrek bere hipotesien azpian kolapsatu zuten". 2014tik aurrera, historialarien eta psikologiaren arteko "altzairuzko oihala... zutik" dagoela ondorioztatu du.
Eboluzio-produktuak: egokitzapenak, exaptazioak, azpiproduktuak eta ausazko aldakuntza
Organismoen ezaugarri guztiak ez dira egokitzapen ebolutiboak. Hurrengo taulan adierazten den bezala, ezaugarriak ere izan daitezke exaptazioak, egokitzapenen azpiproduktuak edo banakoen arteko ausazko aldakuntzak.
Egokitzapen psikologikoak sortzetikoak edo mundu osoko kulturetan ikasteko eta adierazteko nahiko errazak direla suposatzen da. Adibidez, litekeena da haur txikiek hizkuntza bat ia entrenamendurik gabe ikasteko duten gaitasuna egokitzapen psikologikoa izatea. Bestalde, antzinako gizakiek ez zekiten irakurtzen eta idazten; beraz, gaur egun, irakurtzen eta idazten ikasteak entrenamendu luzea eskatzen du, eta, ustez, idatzizko hizkuntzarekin zerikusirik ez duten hautespen-presioei erantzuteko eboluzionatu zuten gaitasun kognitiboak berrerabiltzea dakar berekin. Hala ere, ageriko portaeran gertatzen diren aldaketak tokiko hainbat ingurunerekin elkar eragiten duten mekanismo unibertsalen ondorio izan daitezke. Adibidez, iparraldeko klimatik ekuatorera aldatzen diren kaukasoarrek azal ilunena izango dute. Pigmentazioa erregulatzen duten mekanismoak ez dira aldatzen; aitzitik, mekanismo horietarako sarrera aldatu egiten da, eta horrek irteera desberdinak eragiten ditu.
Psikologia ebolutiboaren zereginetako bat egokitzapenak, azpiproduktuak edo ausazko aldaketak izan daitezkeen ezaugarri psikologikoak identifikatzea da. George C. Williamsek iradoki zuenez, "Egokitzapen bat kontzeptu berezi eta kostu handikoa da, eta benetan beharrezkoa den tokian bakarrik erabili behar da".
Nahitaezko eta aukerako egokitzapenak
Egokitzapen bati buruz egin daitekeen galdera bat da ea derrigorrezkoa (ingurumen-aldaketa tipikoaren aurrean nahiko sendoa) edo fakultatiboa (ingurumen-aldaketa tipikoarekiko sentikorra) den. Azukrearen zapore gozoa eta belauna zementuaren kontra jotzeak eragindako mina egokitzapen psikologiko nahiko behartuen ondorio dira; garapenean zehar ohikoa den ingurumen-aldakortasunak ez du eragin handirik bere funtzionamenduan. Aitzitik, adaptazio fakultatiboak "baldintza-ondorio" modukoak izaten dira. Adibidez, helduei atxikitzeko estiloak bereziki sentibera dirudi lehen haurtzaroko esperientziekiko. Helduak garen aldetik, besteekin lotura estuak eta konfiantzazkoak garatzeko joera lehen haurtzaroko zaintzaileengan konfiantza izatearen mende dago, laguntza eta arreta fidagarria eskaintzeko. Larruazala beltzarantzera egokitzea eguzki-argiarekiko esposizioaren mende dago; hori da beste egokitzapen fakultatibo baten adibide bat. Egokitzapen psikologiko bat aukerakoa denean, psikologo ebolutiboak ingurumen- eta garapen-ekarpenek egokitzapenaren adierazpenean duten eraginaz arduratzen dira.
Unibertsal kulturalak
Psikologo ebolutiboek diote kultura guztietan unibertsalki gertatzen diren portaerak edo ezaugarriak hautagai onak direla eboluzio-egokitzapenetarako. Unibertsal kulturalek barne hartzen dituzte hizkuntzarekin, kognizioarekin, rol sozialekin, genero-rolekin eta teknologiarekin lotutako portaerak. Egokitze psikologiko eboluzionatuek (hizkuntza bat ikasteko gaitasuna, esaterako) kultura-ekarpenekin elkar eragiten dute, berariazko portaerak sortzeko (adibidez, ikasitako hizkuntza zehatza).
Genero-ezberdintasun oinarrizkoak, gizonen artean desira sexual handiagoa eta emakumeen artean herabetasun handiagoa bezala, gizonen eta emakumeen ugalketa-estrategiak islatzen dituzten egokitzapen psikologiko sexualki dimorfiko gisa azaltzen dira.
Psikologo ebolutiboek beren ikuspegia kontrastatzen dute "gizarte-zientzien eredu estandarra" deitzen dutenarekin; horren arabera, adimena helburu orokorreko kognizio-gailu bat da, ia osorik kulturak moldatua.
Eboluzio-egokitzapeneko ingurunea
Egokitzapen ebolutiboko ingurune baten ideia John Bowlby ren atxikimendu-teoriaren parte gisa esploratu zen lehen aldiz. Mekanismo eboluzionatu berezi bat ingurune horretara egokitzen da. Zehazkiago, moldagarritasun ebolutiboaren ingurunea egokitzapen jakin bat osatu zuten historikoki behin eta berriz egin diren hautespen-presioen multzoa da, bai eta egokitzapenaren garapen eta funtzionamendu egokirako beharrezkoak izan diren inguruneko alderdiak ere.
Gizakiak, Homo generoa barne hartzen dutenak, duela 1,5 eta 2,5 milioi urte artean agertu ziren, duela 2,6 milioi urte Pleistozenoa ren hasierarekin batera gutxi gorabehera. Pleistozenoa duela 12.000 urte amaitu zenez, giza egokitzapen gehienak duela gutxi eboluzionatu ziren Pleistozenoan, edo Pleistozenoan hautaketa egonkortzaile baten bidez mantendu ziren. Psikologia ebolutiboak, beraz, giza mekanismo psikologiko gehienak Pleistozenoko inguruneetan maiz aurkitzen diren ugalketa-arazoetara egokituta daudela proposatzen du. Oro har, arazo horiek hazkuntza, garapena, desberdintzea, bizirautea, sexu-harremanak izatea, haztea eta gizarte-harremanak barne hartzen dituzte.
Egokitzapen ebolutiboko giroa gizarte modernoaren oso bestelakoa da. Gizaki modernoen arbasoak talde txikiagoetan bizi ziren, kultura kohesiboagoak zituzten eta identitaterako eta esanahirako testuinguru egonkorragoak eta aberatsagoak zituzten. Ikertzaileak dauden ehiztari-biltzaileen gizarteetan bila dabiltza, ehiztari-biltzaileak egokitzapen ebolutiboko ingurunean nola bizi ziren jakiteko. Nitxoaren ezaugarriak, neurri handi batean, duela 30 milioi urte baino gehiago eboluzionatu zuten ugaztun sozialen ezaugarri berak dira: jaiotza inguruko esperientzia lasaigarria, zenbait urtez eskatutako edoskitzea, afektua edo hurbiltasun fisiko ia etengabea, beharrei erantzuteko gaitasuna (ondorengoen larritasuna arintzea), joko autogidatua eta, gizakientzat, zaintzaile hartzaile ugari. Hasierako azterketek osagai horiek bizitzako lehen urteetan duten garrantzia erakusten dute, haurrengan emaitza positiboak lortzeko.
Psikologo ebolutiboek batzuetan txinpantzeei, bonoboei eta beste tximino handi batzuei begiratzen diete gizakiaren antzinako portaera ulertzeko.
Desoreka ebolutiboak
Organismo baten egokitzapenak bere antzinako ingurunera egokitu zirenez, ingurune berri eta ezberdin batek desoreka ebolutiboa sor dezake. Gizakiak batez ere Pleistozeno ko inguruneetara egokituta daudenez, mekanismo psikologikoek batzuetan "desorekak" erakusten dituzte ingurune modernoarekin. Adibidez, AEBetan 10.000 pertsona inguru hiltzen dira su-armekin. Urtero, armiarmek eta sugeek eskukada bakar bat hiltzen duten bitartean, jendeak armiarmen eta sugeen beldur izaten ikasten du, arma zorrotz baten beldur bezain erraz, eta zuri apuntatzen ari ez den arma bati, untxi bati edo lore bati baino errazago. Azalpen posiblea da armiarmak eta sugeak mehatxu bat zirela gizakien arbasoentzat Pleistozenoan zehar, suzko armak, untxiak edo loreak ez ziren bitartean. Beraz, gizakien beldur eboluzionatuaren ikaskuntza-psikologia eta ingurune modernoa ez datoz bat.
Desoreka hori estimulu supranormalaren fenomenoetan ere agertzen da; estimulu horrek erantzun bat eragiten du, erantzuna eboluzionatu zuen estimulua baino indar handiagoz. Niko Tinbergen ek sortu zuen hitza, animalien portaera ez-gizatiarrari erreferentzia egiteko, baina Deirdre Barrett psikologoak esan zuen naturaz gaindiko estimulazioak beste animaliek bezain indartsu gobernatzen duela gizakien portaera. Azaldu zuenez, janari lasterra gehiegizko estimulua da gatz, azukre eta gantzezko antojuetarako, eta dio telebistan barrea, irribarrea eta atentzioa ematen duten aurpegien gehiegikeria bat dela. Aldizkarien erdiko orrialdeek eta gaztarekin egindako hanburgesa bikoitzek erakarri egiten dituzte egokitzapen ebolutiboko ingurune batera bideratutako instintuak, non gaztetasunaren eta emankortasunaren garapena oso handia zen, eta gantza, azukrea edo gatza gutxitan eskuratzen zen sari bat zen. Mark van Vugt psikologoak ere proposatzen du gizarte-antolaketan desorekak nagusi direla. Giza adimenak lidergo karismatiko eta pertsonalizatuari erantzuten dio oraindik, batez ere ingurune informal eta berdinzaleen testuinguruan. Hortik dator langile askok sentitzen duten asegabetasuna eta alienazioa. Soldatek, hobariek eta bestelako pribilegioek estatus erlatiboaren instintuak ustiatzen dituzte, batez ere gizonak goragoko postu exekutiboetara erakartzen dituztenak.
Ikerketa-metodoak
Teoria ebolutiboa heuristikoa da, beste ikuspegi teoriko batzuetatik garatu ezin daitezkeen hipotesiak sor ditzakeelako. Ikerketa egokitzailearen helburu nagusietako bat da identifikatzea zein ezaugarri organiko izan daitezkeen ziurrenik egokitzapenak eta zeintzuk diren azpiproduktuak edo ausazko aldakuntzak. Arestian adierazi bezala, egokitzapenek espezieen konplexutasun, funtzionaltasun eta unibertsaltasunaren ebidentzia erakustea espero da, eta azpiproduktuek edo ausazko aldakuntzak, berriz, ez. Gainera, egokitzapenak ingurumenarekin nahitaez edo aukerako moduan elkarreragiten duten hurbileko mekanismo gisa agertzea espero da (ikus goian). Psikologo ebolutiboek hurbileko mekanismo horiek identifikatzeko interesa ere badute (batzuetan "mekanismo mentalak" edo "egokitzapen psikologikoak"), eta zer informazio mota hartzen duten sarreratzat, informazio hori eta bere irteerak nola prozesatzen dituzten. Garapen ebolutiboaren psikologiak, edo "evo-devoak"k, bizitzaren une jakin batzuetan egokitzapenak nola aktibatu daitezkeen aztertzen du (adibidez, esne-hortzak galtzea, nerabezaroa, etab.).
Psikologo ebolutiboek hainbat estrategia erabiltzen dituzte ezaugarri psikologiko bat egokitzapen eboluzionatua izan daitekeen jakiteko hipotesiak garatu eta probatzeko. Bussek (2011) adierazi du metodo horiek honako hauek biltzen dituztela:
Psikologo ebolutiboek ere hainbat datu-iturri erabiltzen dituzte probak egiteko, besteak beste, esperimentuak, erregistro arkeologikoak, ehiztari-biltzaileen elkarteen datuak, behaketa-azterketak, neurozientzia-datuak, autotxostenak eta inkestak, erregistro publikoak eta giza produktuak. Duela gutxi, fikziozko eszenatokietan oinarritutako metodo eta tresna gehigarriak sartu dira, eredu matematikoak , eta agente askoren simulazio informatikoak.
Ikerketa-arlo nagusiak
Psikologia ebolutiboko oinarrizko ikerketa-arloak moldakuntza-arazoen kategoria zabaletan bana daitezke, eta horiek eboluzio-teoriatik bertatik sortzen dira: biziraupena, bikotea aurkitzea, gurasotasuna, familia eta ahaidetasuna, ahaide ez direnekiko elkarreraginak eta kultura-bilakaera.
Biziraupena eta egokitzapen psikologikoak maila indibidualean
Biziraupen-arazoak helburu argiak dira egokitzapen fisiko eta psikologikoen bilakaerarako. Gaur egungo gizakien arbasoek aurrez aurre izan zituzten arazo nagusiak elikagaien hautaketa eta lortzekoa, lurraldearen hautaketa eta aterpe fisikoa izan ziren, eta harrapariak eta beste ingurumen-mehatxu batzuk saihestea.
Kontzientzia
Kontzientziak George Williamsen espezieen unibertsaltasun, konplexutasun eta funtzionaltasun irizpideak betetzen ditu, eta itxuraz gaitasuna areagotzen duen ezaugarria da.
"Kontzientziaren eboluzioa" izeneko artikuluan, John Ecclesek argudiatzen du ugaztunen garun-azalaren egokitzapen anatomiko eta fisiko bereziek kontzientzia sorrarazi zutela. Bestalde, beste batzuek argudiatu dute kontzientzia ziurtatzen duen zirkuitu aitzindaria askoz ere primitiboagoa dela, hasiera batean ugaztun aurreko espezieetan eboluzionatu baitzuen, ingurune sozial eta naturalekiko interakzio-gaitasuna hobetzen duelako, kontrako energia-kontsumo handia ematen baitu. Behin bere lekuan jarrita, zirkuitu baliagarri honek oinarri bat eman zezakeen kontzientziak goragoko organismoetan ematen dituen funtzio asko garatzeko, Bernard J. Baarsek zirriborratu duen bezala. Richard Dawkinsek iradoki zuen gizakiek kontzientzia eboluzionatu zutela pentsamenduaren subjektu bihurtzeko. Daniel Povinellik iradokitzen du zuhaitz-igokari tximino handiek kontzientzia eboluzionatu zutela zuhaitzen adarren artean segurtasunez mugitzeko orduan masa bera kontuan hartzeko. Hipotesi horrekin bat etorriz, Gordon Gallupek aurkitu zuen txinpantzeek eta orangutanek, baina ez tximino txikiek, ezta lurreko gorilek ere, beren buruaren kontzientzia zutela ispilu-probetan.
Kontzientziaren adigaia borondatezko ekintzari, kontzientziari edo esna egoteari buruzkoa izan daiteke. Hala ere, borondatezko portaerak berak ere mekanismo inkontzienteak ditu. Prozesu kognitibo asko inkontziente kognitiboan gertatzen dira, kontzientziaren irismenetik kanpo. Portaera batzuk kontzienteak dira ikasten direnean, baina gero inkontzienteak bihurtzen dira, itxuraz automatikoak. Ikaskuntza, batez ere trebetasun baten ikaskuntza inplizitua, kontzientziatik kanpo gerta daiteke. Adibidez, pertsona askok dakite nola biratu eskuinera bizikletan dabiltzanean, baina oso gutxik azal dezakete zehatz-mehatz nola egiten duten. Psikologia ebolutiboak autoengainua gizarte-trukeetan emaitzak hobetu ditzakeen egokitzapen gisa lantzen du.
Baliteke loak energia kontserbatzeko eboluzionatu izana, jarduera ez litzatekeenean hain emankorra edo arriskutsuagoa, gauez bezala, eta bereziki neguko denboraldian.
Sentsazioak eta pertzepzioa
Aditu askok, Jerry Fodor kasu, pertzepzioaren helburua ezagutza dela idazten dute, baina psikologo ebolutiboek diote beren helburu nagusia ekintza gidatzea dela. Adibidez, sakontasunaren pertzepzioak eboluzionatu egin duela dirudi, ez beste objektu batzuekiko distantziak ezagutzen laguntzeko, baizik eta espazioan mugitzen laguntzeko. Psikologo ebolutiboek esaten dute animaliek, ikusmen hutsetatik hasi eta ikusmenik gabekoetaraino, ikusmena ezagutza eskuratzeko erabiltzen dutela.
Zentzumenen organoak eraikitzea eta mantentzea metabolikoki garestia da, eta, beraz, organo horiek organismo baten gaitasuna hobetzen dutenean baino ez dute eboluzionatzen. Garunaren erdia baino gehiago informazio sentsoriala prozesatzen aritzen da, eta burmuinak berak baliabide metabolikoen laurden bat kontsumitzen du gutxi gorabehera, eta, beraz, zentzumenek forma fisiko onerako aparteko onurak eman behar dizkiote.
Pertzepzioa eta sentsazioa aztertzen duten zientzialariek denbora luzez ulertu dituzte giza zentzumenak inguratzen dituzten munduetarako egokitzapen gisa. Sakontasunaren pertzepzioa dozena erdi ikusmen-seinale baino gehiago prozesatzean datza, eta seinale horietako bakoitza mundu fisikoaren erregulartasunean oinarritzen da. Ikusmenak eboluzionatu egin zuen, energia elektromagnetikoaren maila estuari erantzuteko, zeinak objektuak zeharkatzen ez dituen uhin konplexu baten gainean eragiten baitu. Uso mezulariek, adibidez, oso tonu baxuko soinua (infrasoinua) entzun dezakete, distantzia handietara iristen dena, nahiz eta animalia txikiago gehienek tonu altuagoko soinuak detektatzen dituzten. Gustua eta usaimena ingurumenean dauden substantzia kimikoei dagozkie, ingurumenean egokitzapen ebolutiborako egokiak izan direla uste baita.
Psikologo ebolutiboek diotenez, pertzepzioak modulartasun-printzipioa erakusten du, pertzepzio-lan partikularrak maneiatzen dituzten mekanismo espezializatuekin. Adibidez, garunaren zati jakin batean kaltea duten pertsonek akats espezifiko bat dute: aurpegiak ezin dituzte ezagutu (prosopagnosia). Psikologia ebolutiboak adierazten du horrek aurpegiak irakurtzeko modulua deritzona adierazten duela.
Ikaskuntza eta egokitzapen fakultatiboak
Psikologia ebolutiboan, ikaskuntza gaitasun eboluzionatuen bidez lortzen dela esaten da, zehazki egokitzapen fakultatiboen bidez. Medikuntzako egokitzapenak modu desberdinean adierazten dira ingurunearen ekarpenen arabera. Batzuetan, ekarpena garapenean zehar iristen da eta garapen horri forma ematen laguntzen dio. Adibidez, hegazti migratzaileek izarrek orientatzen ikasten dute beren eboluzioaren aldi kritiko batean.
Emozioa eta motibazioa
Motibazioek portaera bideratzen eta energia ematen diete, eta emozioek, berriz, osagai afektiboa ematen diote motibazioari, positiboa edo negatiboa izan. 1970eko hamarkadaren hasieran, Paul Ekmanek eta lankideek ikerketa-ildo bat hasi zuten, emozio asko unibertsalak direla iradokitzen duena. Gizakiek, gutxienez, oinarrizko bost emozio partekatzen dituztela ikusi zuen: beldurra, tristura, zoriona, haserrea eta nahigabea. Gizarte-eboluzioaren eboluziorako, gizarte-jokabideetara egokitu ziren. Berriki, sari-sistemek bilakaera bat izan dezaketela iradoki da, iraupen laburreko edo luzeko jardueretarako motibazio-sisteman berezko edo ezinbesteko konpentsazio bat egon daitekeela.
Kognizioa
Kognizioa munduaren barne-errepresentazioei eta informazioaren barne-prozesamenduari dagokie. Psikologia ebolutiboaren ikuspegitik, kognizioa ez da "asmo orokor" bat, baizik eta gaur egungo gizakien arbasoek errutinaz aurre egin zieten arazoak konpontzeko probabilitatea handitzen duten heuristikak edo estrategiak erabiltzen ditu. Adibidez, askoz ere probableagoa da gaur egungo gizakiek tranpen detekzioa inplikatzen duten arazo logikoak konpontzea (arazo komun bat, gizakien izaera soziala dela eta), termino abstraktu hutsetan adierazitako arazo logiko bera baino. Gaur egungo gizakien arbasoek ez zutenez benetako ausazko gertaerarik aurkitu, egungo gizakiak ausazko sekuentzietan patroiak behar ez bezala identifikatzeko prest egon daitezke kognitiboki. "Jokalarien falazia" da horren adibide. Jokalariek modu faltsuan sinets dezakete "zorte-bolada" bat izan dutela, baita emaitza bakoitza ausazkoa eta aurreko probetatik independentea denean ere.
Nortasuna
Psikologia ebolutiboak interes nagusia du pertsonen artean puntu komunak aurkitzeko, edo oinarrizko giza izaera psikologikoa. Eboluzioaren ikuspegitik, pertsonek nortasun-ezaugarrietan funtsezko desberdintasunak izateak nolabaiteko buru-hausgarria erakusten du hasieran.
Psikologo ebolutiboek pertsonalitate-ezaugarriak egokitasun baten inguruko aldaketa normalaren ondorio gisa kontzeptualizatzen dituzte, maiztasunaren mendeko hautaketaren ondorioz (jokabide-polimorfismoak) edo egokitzapen fakultatibo gisa. Giza altueran aldakortasuna bezala, nortasun-ezaugarri batzuek, besterik gabe, norbanakoen arteko aldakortasuna islatzen dute, optimotasun orokor baten inguruan. Edo, nortasun-ezaugarriek genetikoki aurrez ezarritako "portaera-morfo" desberdinak adieraz ditzakete: jokabide-estrategia alternatiboak, populazioan lehian jarduteko estrategien maiztasunaren araberakoak. Adibidez, herritar gehienak fidagarriak eta sineskorrak badira, "tranpatia" (edo, muturreko kasuan, soziopata) izateko jokabidea onuragarria izan daiteke. Azkenik, beste egokitzapen psikologiko asko bezala, nortasun-ezaugarriak aukerakoak izan daitezke, gizarte-inguruneko ohiko aldakuntzekiko sentikorrak, batez ere garapen goiztiarrean. Esate baterako, geroago jaiotako seme-alabek aukera gehiago dituzte lehengoek baino errebeldeak izateko, ez hain kontzienteak eta esperientzia berrietara irekiagoak, eta hori onuragarria izan daiteke haientzat, familia-egituran duten nitxo bereziagatik. Garrantzitsua da adieraztea partekatutako ingurumen-eraginek rol bat jokatzen dutela nortasunean, eta ez direla beti faktore genetikoak baino garrantzi gutxiagokoak. Hala ere, nerabezaroaren ondoren, ingurumen-eragin partekatuak ia hutsera murrizten dira askotan, baina ez dira erabat desagertzen.
Hizkuntza
Noam Chomskyren lanean oinarritzen den Steven Pinkerren arabera, 1 eta 4 urte bitarteko pertsonen artean hitz egiten ikasteko gaitasun unibertsalak, batez ere entrenamendurik gabekoak, iradokitzen du hizkuntza bereganatzea giza egokitzapen psikologikoa dela. Pinkerrek eta Bloomek (1990) argudiatzen dute hizkuntzak, ahalmen mental gisa, antzekotasun asko dituela gorputzeko organo konplexuekin, eta horrek iradokitzen du, organo horiek bezala, lengoaiak ere egokitzapen gisa eboluzionatu duela, hori baita organo konplexu horiek garatzeko mekanismo bakarra.
Gaur egun, hizkuntzaren jatorri ebolutiboari buruzko hainbat teoria daude lehian, eta horietako bakar batek ere ez du adostasun orokorrik lortu. Primateetan eta gizakietan hizkuntza eskuratzeari buruzko ikerlariek, Michael Tomasellok eta Talmy Givonek kasu, argudiatzen dute esparru innatistak gutxietsi egin duela imitazioak ikaskuntzan duen eginkizuna, eta ez dela beharrezkoa jaiotzetiko modulu gramatikal bat postulatzea ikaskuntza azaltzeko. Tomasellok argudiatzen duenez, haurrek eta primateek benetan komunikazio-trebetasunak eskuratzeko duten moduari buruzko azterlanek iradokitzen dute gizakiek portaera konplexuak ikasten dituztela esperientziaren bidez, eta, beraz, hizkuntza bereganatzeari berariaz eskainitako modulu baten ordez, hizkuntza gizartean transmititutako portaeraren gainerako mota guztiak eskuratzeko erabiltzen diren mekanismo kognitibo berdinen bidez eskuratzen da.
W. Tecumseh Fitch biologo ebolutiboak, Stephen J. Gouldi jarraiki, argudiatzen du ez dela justifikatzen hizkuntzaren alderdi bakoitza egokitzapen bat dela edo hizkuntza osoa egokitzapen bat dela pentsatzea. Eboluzioaren psikologiaren korronte batzuk kritikatzen ditu eboluzioaren ikuspegi panadaptazionista iradokitzeagatik, eta baztertu egiten du Pinker eta Bloom-en galdera, "Hizkuntza egokitzapen gisa eboluzionatu ote den" engainagarria izateagatik. Aitzitik, argudiatzen du, ikuspuntu biologikotik, hizkuntzaren jatorri ebolutiboak hobeto kontzeptualizatzen direla sistema konplexu batean bereizitako egokitzapen askoren konbergentziaren emaitza probabletzat. Terrence Deacon-ek antzeko argumentua aurkezten du, eta The Symbolic Species-en dio hizkuntzaren ezaugarri desberdinak eboluzionatu egin direla adimenaren bilakaerarekin batera, eta gainerako prozesu kognitibo guztiak integratuta erabiltzeko gaitasuna dagoela.
Sexu ugalketa
Sexu ugalketa geneak etorkizuneko belaunaldietara hedatzeko bitartekoa denez, hautespen sexualak paper garrantzitsua du giza eboluzioan. Gizakien jarduera sexuala, orduan, interesgarria da psikologo ebolutiboentzat, bikoteak erakartzeko eta ziurtatzeko mekanismo eboluzionatuak ikertu nahi baitituzte. Interes horretatik hainbat ikerketa-ildo sortu dira, hala nola bikotea hautatzeko azterketak, bikotea isilpean bilatzea, bikotea atxikitzea, apareatzeko lehentasunak eta sexuen arteko gatazka.
1972an, Robert Triversek sexu-desberdintasunei buruzko artikulu famatu bat argitaratu zuen, gaur egun gurasoen inbertsioaren teoria bezala ezagutzen dena. Gametoen tamainaren arteko desberdintasunak (anisogamia) arrak (gameto txikiak – espermatozoideak) eta emeak (gameto handiak – obuluak) bereizten ditu funtsean. Triversek adierazi zuen anisogamiak, oro har, gurasoen inbertsio-maila desberdinak eragiten dituela sexuen artean, eta hasieran emakumeek gehiago inbertitzen dutela. Triversek proposatu zuen gurasoen inbertsioan dagoen alde horrek sexuen arteko ugalketa-estrategia desberdinen hautespen sexuala eta gatazka sexuala dakarrela. Adibidez, iradoki zuen ondorengoengan gutxien inbertitzen duen sexua, oro har, gaitasun inklusiboa handitzeko gehiago inbertitzen duen sexua eskuratzeko lehiatuko dela (ikus Batemanen printzipioa ). Triversek adierazi zuen gurasoen inbertsio diferentzialak sexu-dimorfismoen bilakaera ekarri zuela bikotea aukeratzean, sexu barneko eta arteko ugalketa-lehian eta segizio-erakustaldietan. Ugaztunetan, gizakietan barne, emeek arrek baino askoz ere guraso-inbertsio handiagoa egiten dute (hau da, erditzearen eta edoskitzearen ondoren jaiotzen dira). Gurasoen inbertsioaren teoria bizitzaren historiaren teoriaren adar bat da.
Buss eta Schmitten Sexu Estrategien Teoriak (1993) proposatu zuen, gurasoen inbertsio diferentzialaren ondorioz, gizakiek sexualki malgutasunez egindako egokitzapenak garatu dituztela, honako hauekin lotuta: "Sexu-irisgarritasuna, ugalkortasunaren ebaluazioa, konpromisoa bilatzea eta saihestea, berehalako baliabide iraunkorrak lortzea, aitatasunaren ziurtasuna, bikotearen balioaren ebaluazioa eta gurasoen inbertsioa". Interferentzia Estrategikoaren Teoriak iradoki zuen sexuen arteko gatazka gertatzen dela sexu bateko ugalketa-estrategia gogokoenek beste sexukoekin interferitzen dutenean, eta hori erantzun emozionalak aktibatzean gertatzen da, hala nola haserrea edo jelosia.
Emakumeak, oro har, selektiboagoak dira bikotea aukeratzean, batez ere epe luzerako estaltze-baldintzetan. Hala ere, egoera batzuetan, epe laburreko estaltzeak onurak ere ekar diezazkieke emakumeei, hala nola ugalkortasun-asegurua, gene hobeen trukea, endogamia-arriskuaren murrizketa eta beren ondorengoen aseguruen babesa.
Aitatasun maskulinoaren segurtasunik eza dela eta, sexu-ezberdintasunak aurkitu dira sexu-jeloskortasunaren eremuetan. Emakumeek, oro har, desleialtasun emozionalaren aurkako jarrera handiagoa dute, eta gizonek desleialtasun sexualaren aurkako erreakzio handiagoa izango dute. Eredu berezi hori aurreikusten da, sexu bakoitzerako estaltze-kostuak desberdinak direlako. Emakumeek, batez beste, nahiago izan beharko lukete baliabideak (adibidez, finantzarioak, konpromisoa) eskain ditzakeen bikote bat; beraz, emakume batek desleialtasun emozionala egiten duen bikote batekin baliabide horiek galtzeko arriskua du. Bestalde, gizonak ez daude inoiz beren seme-alaben aitatasun genetikoa z ziur, beraiek ez dutelako ondorengorik ("aitatasunaren segurtasunik eza"). Horrek iradokitzen du gizonentzat desleialtasun sexuala gehienetan desleialtasun emozionala baino abertsiboagoa izango litzatekeela, baliabideak beste gizon baten ondorengoengan inbertitzeak ez baitakar beren geneak hedatzera.
Beste ikerketa-ildo interesgarri bat emakumeek obulazio-zikloan zehar dituzten bikote-lehentasunak aztertzen dituena da. Ikerketa honen oinarri teorikoa da antzinako emakumeek beren hormona-egoeraren arabera ezaugarri jakin batzuk dituzten bikoteak hautatzeko mekanismoak garatu dituztela. Obulazio-aldaketaren hipotesi gisa ezagutua, emakume baten zikloaren obulazio-fasean (emakume baten zikloaren 10etik 15era, gutxi gorabehera), kalitate genetiko handiko gizon batekin itxuratu zen emakume batek, batez beste, kalitate genetiko baxuko ar batekin itxuratu zen emakume batek baino seme-alaba osasuntsuak sortzeko eta erditzeko joera handiagoa izango zuela dioen teoria. Aurreikuspenen arabera, mozketa-lehentasun horiek bereziki nabarmenak izango dira epe motzeko estaltze-eremuetarako, gizonezko bikote potentzial batek geneak bakarrik eskainiko lizkiekeelako ondorengo potentzial bati. Hipotesi horri esker, ikertzaileek azter dezakete emakumeek kalitate genetiko altua adierazten duten ezaugarriak dituzten bikoteak aukeratzen dituzten obulazio-zikloen ugalkortasun handiko fasean. Izan ere, ikerketek erakutsi dute emakumeen lehentasunak aldatu egiten direla obulazio-zikloan zehar. Bereziki, Haseltonek eta Millerrek (2006) erakutsi zuten emakume oso emankorrek nahiago dituztela gizon sortzaileak baina pobreak epe laburrean lankide gisa. Sormena gene onen adierazle izan daiteke. Gangestad et al. (2004) adierazten du oso emankorrak diren emakumeek nahiago dituztela presentzia soziala eta gaitasun intrasexuala duten gizonak; ezaugarri horiek seinale izan daitezke emakumeei aurreikusteko zer gizonek eskura ditzaketen baliabideak.
Gurasotasuna
Ugalketa beti da garestia emakumeentzat, eta gizonentzat ere garestia izan daiteke. Gizabanakoak mugatuta daude beren kumeak ekoizteko eta hazteko denbora eta baliabideak zein mailatan eman ditzaketen, eta gastu hori kaltegarria izan daiteke etorkizunean egoera, biziraupena eta ugalketa-errendimendu handiagoa izateko. Gurasoen inbertsioa gurasoek egiten duten edozein gastu da (denbora, energia, etab.), gurasoek gaitasunaren beste osagai batzuetan inbertitzeko duten gaitasunaren kontura (Clutton-Brock 1991:9; Trivers 1972). Gaitasunaren osagaiek (Beatty 1992) ondorengoen ongizatea, gurasoen etorkizuneko ugalketa eta ahaideen laguntzaren bidezko gaitasun inklusiboa barne hartzen dituzte (Hamilton, 1964). Gurasoen iraultzaren teoria bizitzaren historiaren teoriaren adar bat da.
-Gurasoek ondorengoentzat egiten duten inbertsioaren onurak handiak dira, eta ondorengoen kondizioan, hazkundean, biziraupenean eta, azken batean, ugalketa-arrakastan duten eraginarekin lotuta daude. Hala ere, onura horiek gurasoek etorkizunean ugaltzeko duten gaitasunaren kostua izan dezakete, adibidez, lesio-arrisku handiagoaren bidez, harraparien ondorengoak defendatzean, seme-alabak hazten diren bitartean apareatzeko aukerak galtzean eta hurrengo ugalketa egin arte denboran gora egitean. Oro har, gurasoak mozkinen eta kostuen arteko aldea maximizatzeko aukeratzen dira, eta litekeena da gurasoen zaintza aldatu egiten dela onurak kostuak baino handiagoak direnean.
Errauskine efektua seme-alaben ustezko intzidentzia handi bat da, aitaordeek fisikoki, emozionalki edo sexualki abusatzen, axolagabetzen, erailtzen edo tratu txarrak ematen dizkietenak, kontraparte genetikoak baino tasa nabarmen altuagoetan. Bere izena Errauskine maitagarrien ipuineko pertsonaiatik hartzen du, historian bere amaorde eta anaiordeek krudelki tratatu zutena. Dalyk eta Wilsonek (1996) honako hau adierazi zuten: "Pentsamendu ebolutiboak haurren hilketarako arrisku faktore garrantzitsuena aurkitzera eraman zuen: aitaorde edo amaorde baten presentzia. Gurasoen ahaleginak eta inbertsioak baliabide baliotsuak dira, eta hautaketak ahaleginak modu eraginkorrean esleitzen dizkieten gurasoen psikeei mesede egiten die. Gurasoen erabakiei aurre egiten dieten egokitzapen-arazoek honako hauek hartzen dituzte barnean: baten ondorengoen identifikazio zehatza eta haien arteko baten baliabideen esleipena, gurasoen inbertsioa gaitasun-gehikuntza bihurtzeko behar eta trebetasunekiko sentikortasunarekin... Semeordeak oso gutxitan edo inoiz ez ziren horrelakoak izaten, norberaren seme-alabek izango luketen bezalako gaitasunerako baliotsuak, eta edozein gazte erakargarrik erraz parasitatutako guraso-psikis horiek beti izan behar dute desabantaila selektibo bat "(Daly & Wilson, 1996, 64-65 or.). Hala ere, aitaorde guztiek bikotekidearen seme-alabez abusatu nahiko ez dutela adierazi dute, edo aitatasun genetikoa abusuaren aurkako asegurua dela. Aitaordeen zaintza aita genetikoarekiko "apareatzeko ahalegin" gisa ikusten dute nagusiki.
Familia eta ahaidetasuna
Gaitasun inklusiboa organismo baten gaitasun klasikoaren batura da (zenbat kume sortzen eta mantentzen dituen), baita bere ondorengoen baliokideen kopurua ere, beste batzuei lagunduz biztanleriari gehitu diezaiokeena. Lehenengo osagaiari fitness klasikoa deitzen dio Hamiltonek (1964).
Genearen ikuspegitik, arrakasta ebolutiboa, azken finean, populazioaren bere buruaren ahalik eta kopia gehien atzean uztearen mende dago. 1964ra arte, oro har, geneek hori bakarrik lortzen zutela uste zen, gizabanakoak ahalik eta ondorengo kopuru handiena bideragarri utziz. Hala ere, 1964an, W. D. Hamiltonek matematikoki frogatu zuen, organismo baten hurbileko ahaideek gene berdin batzuk partekatzen dituztenez, gene batek bere eboluzio-arrakasta ere areagotu dezakeela, erlazionatutako edo antzeko gizabanako horien ugalketa eta biziraupena sustatuz. Hamiltonek ondorioztatu zuen hautespen naturala beren gaitasun inklusiboa maximizatzeko moduan jokatuko luketen organismoen alde egitera eramaten duela. Egia da, halaber, hautespen naturalak norberaren gaitasuna maximizatzen duen portaera errazten duela.
Hamiltonen arauak matematikoki deskribatzen du portaera altruistarako gene bat populazio batean hedatuko den ala ez:
Non
Huaiying Barrutia
Huaiying Barrutia (txinera sinplifikatuz: 槐荫区; pinyineraz: Huáiyīn Qū), Jinan osatzen duten barrutietako bat da. 2003ko erroldaren arabera 347.000 pertsona bizi ziren 150,0 kilometro koadroko azaleran.
Psikologia ebolutiboa
Familia eta ahaidetasuna
Kontzeptuak hautespen naturalak altruismoa nola iraunaraz dezakeen azaltzeko balio du. Organismo baten portaeran eragina duen "altruismo aren gene" bat (edo gene konplexua) badago, ahaideen eta haien ondorengoen onuragarri eta babesle izan dadin, portaera horrek biztanlerian altruismoaren genearen proportzioa ere handitzen du, litekeena baita ahaideek geneak partekatzea altruistarekin, ondorengo arruntengatik. Altruistek lotura ez duten gizabanakoen portaera altruista ezagutzeko moduren bat ere izan dezakete, eta haien alde egiteko joera izan dezakete. Dawkinsek The Selfish Gene (6. kapitulua) eta The Extended Phenotype lanetan dioen bezala, bizar berdearen efektutik bereizi behar da hori.
Nahiz eta, oro har, gizakiek ahaideekin ahaide ez direnekin baino altruistagoak izateko joera duten, lankidetza horren bitarteko hurbileko mekanismo garrantzitsuak eztabaidatu dira, eta batzuek argudiatzen dute ahaidetasun-egoera harreman sozial eta sozialen bidez zehazten dela nagusiki. Faktore kulturalak (hala nola, ko-egoitza, anai-arreben ama-elkartea, etab.); beste batzuek, aldiz, antzekotasun biologikoaren antzekotasuna ere argudiatu dute.
Ahaidetasuna aitortzeko hurbileko mekanismoak edozein izanda ere, funtsezko ebidentzia dago gizakiek, oro har, ahaide genetiko hurbilekin modu altruistagoan jokatzen dutela ahaide ez genetikoekin alderatuta.
Senide ez direnekiko elkarrekintzak
Ahaideak ez diren pertsonekiko elkarrekintzak normalean ez dira hain altruistak ahaideak dituztenekin alderatuta, baina lankidetza ahaide ez diren pertsonekin mantendu daiteke elkarrekikotasun onuragarriaren bidez, Robert Triversek proposatu zuen bezala. Bi jokalarien artean behin eta berriz elkartzen badira joko ebolutibo batean, zeinetan bakoitzak "kooperatu" edo "desertatu" egin baitiezaioke elkarrekiko lankidetza. Elkarrekikotasun zuzenak lankidetzaren bilakaera ekar dezake, baldin eta bi gizabanako horien arteko beste topaketa baten probabilitateak ekintza altruistaren kostu-onura erlazioa gainditzen badu:
w > c/b
Elkarrekikotasuna zeharkakoa ere izan daiteke, aurreko interakzioei buruzko informazioa partekatzen bada. Ospeak zeharkako elkarrekikotasunaren bidezko lankidetzaren bilakaera ahalbidetzen du. Hautespen naturalak hartzailearen ospean laguntzeko erabakia oinarritzen duten estrategiak bultzatzen ditu: azterketek erakusten dute erabilgarriagoak diren pertsonek aukera gehiago dituztela laguntza jasotzeko. Zeharkako elkarrekikotasunaren kalkuluak konplikatuak dira eta unibertso honen zati txiki bat baino ez da aurkitu, baina berriro arau sinple bat sortu da. Zeharkako elkarrekikotasunak lankidetza sustatu dezake, baldin eta norbaiten ospea ezagutzeko probabilitateak ekintza altruistaren kostu-onura erlazioa gainditzen badu:
q > c/b
Azalpen honekin arazo garrantzitsu bat da gizabanakoek beren ospea iluntzeko gaitasuna garatu dezaketela, ezagutua izateko probabilitatea murriztuz.
Triversek argudiatzen du adiskidetasuna eta gizarteko hainbat emozio aldatu egin zirela elkarrekikotasuna kudeatzeko. Gustatu eta atsekabetu, dio, eboluzionatu egin zuten egungo gizakien arbasoei laguntzeko zegozkien beste batzuekin koalizioak eratzen eta ez zegozkienak baztertzeko. Haserre morala eboluzionatu ahal izan da, baten altruismoa tranpatien bidez ustiatu ez dadin, eta, agian, gaur egungo on egitearen ondorioz, gizakiengandik datozen onurei esker.
Elkarrekikotasun handia (edo tribuen arteko elkarrekikotasuna)
Gizakiek egokitzapen psikologikoen multzo eboluzionatua izan dezakete, beren barneko talde tribaleko kideekin espero zitekeena baino kooperatiboagoak izatera bultzatzen dituena, eta kanpoko talde tribaletako kideekin desatseginagoak izatera bultzatzen dituena. Egokitzapen horiek gerra tribalaren ondorio izan daitezke. Gizakiek "zigor altruistarako" aurre-jarrerak ere izan ditzakete: taldeko kideak zigortzea, taldearen arauak urratzen dituztenean, baita jokabide altruista hori justifikatzerik ez dagoenean ere, lotuta daudenei laguntzeari dagokionez (ahaidetasun-hautaketa), berriz ere elkarrekikotasuna (elkarrekikotasun zuzena), edo elkarrekikotasun hori hobetzeko beste batzuekin lankidetzan aritzea.
Psikologia ebolutiboa eta kultura
Eboluzioaren psikologia, tradizionalki, norbanakoaren portaeretan zentratu bada ere, espeziearen ohiko egokitzapen psikologikoek zehaztuta, lan handia egin da egokitzapen horiek forma nola ematen duten eta, azken finean, kultura nola gobernatzen duten azaltzeko. Toobyk eta Cosmidesek (1989) argudiatu zuten adimenak egokitzapen psikologiko asko dituela, eta, ondorioz, menderatze kulturaleko material espezifiko batzuk mugatu daitezkeela. Domeinu orokorreko kultura-eskurapeneko programa batean ez bezala, non gizabanako batek kulturalki transmititutako materiala jasotzen duen taldetik, besteak beste, honako hau argudiatzen dute: "Psikeak eboluzionatu egin zuen portaera egokitzailea sortzeko, errepikakorra izan beharrean, eta, beraz, kritikoki aztertzen du inguratzen dutenen portaera, oso egituratuta eta modelatuta dauden formetan, eta, horrela, egokituta dagoen kultura bat bezala erabiltzen da baina inolako informazio pribaturik".