cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aubepierre-Ozouer-le-Repos
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak
Etxebizitza
2007an 355 etxebizitza zeuden, 325 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 325 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 325 etxebizitza nagusietatik 251 bere jabearen bizilekua ziren, 56 alokairuan okupaturik zeuden eta 18 doan lagata zeuden; 8 etxek gela bat zuten, 12 etxek bi zituzten, 39 etxek hiru zituzten, 81 etxek lau zituzten eta 185 etxek bost zituzten. 281 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 126 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 181 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 609 ziren, horien artean 480 aktiboak ziren eta 129 inaktiboak ziren. 480 pertsona aktiboetatik 444 lanean zeuden (252 gizon eta 192 emakume) eta 36 langabezian zeuden (16 gizon eta 20 emakume). 129 pertsona inaktiboetatik 41 erretiraturik zeuden, 49 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Aubepierre-Ozouer-le-Repos udalerrian 313 unitate fiskal zeuden, 884,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.816 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 46 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 8 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 garraio enpresak ziren, 3 higiezinen enpresak ziren eta 12 zerbitzu enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 4 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 3 zurginak, 3 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa eta 1 higiezinen agentzia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra elektrotresna denda bat zen.
2000. urtean Aubepierre-Ozouer-le-Repos udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.702 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Vigo–Guixar geltokia
Vigo–Guixar Galiziako Vigoko eskualdeko tren geltoki bat da, Vigo udalerrian kokatuta dagoena.
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Historia
Tradizionalki, geltokia hiriko portuko salgaien trafikorako erabili zen. Bidaiarien trafikoa hartzeko berreraiki zen, Vigo–Urzáiz geltokia desegitearen ondorioz, abiadura handia iristeko eraikin berri bat eraikitzeko.
Lanak 2010eko martxoan hasi ziren, eta urtebete geroago amaitu ziren, 2011ko abuztuan. Geltokia 2011ko abuztuaren 27an inauguratu zen. Hasierako aurrekontua, 11 milioi eurokoa, 17,5 milioi eurora iritsi zen behin lan amaituta.
Hasiera batean behin-behineko geltoki gisa proiektatu bazen ere hiriko geltoki nagusiaren, Urzaizko geltokiaren, lanek irauten zuten bitartean, azkenean bi geltokiak mantentzea erabaki zen, Guixarkoa trenbide konbentzionaleko trenentzat eta Urzaizekoa abiadura handiko zerbitzuentzat gehienbat.
Geltokia
Bidaiarientzako eraikinak bi solairuko oinarri angeluzuzena du, eta bakoitzak 1 000 metro koadroko azalera du. Batez ere hormigoiz egindako egitura, fatxada nagusian, kolore anitzeko panelei esker apainduta dago (funtsean, tonalitate berdeak, horiak eta urdinak). Sarrerako solairuan atari nagusia, itxarongela, txartelak saltzeko eta informatzeko guneak eta hainbat merkataritza-lokal daude, baita kafetegi-jatetxe bat ere. Geltoki osoa irisgarria da mugikortasun urriko pertsonentzat.
100 eta 285 metro arteko luzera duten hiru nasa ditu. Zazpi bide ditu, horietatik bost bidaiariak garraiatzeko.
Kanpoaldean aparkalekuak, taxi geltokiak eta Areatza kalean dagoen autobus geltokia ditu.
Chenecey-Buillon
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 285 etxebizitza zeuden, 239 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 17 hutsik zeuden. 223 etxeak ziren eta 57 apartamentuak ziren. 239 etxebizitza nagusietatik 178 bere jabearen bizilekua ziren, 55 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 5 etxek gela bat zuten, 9 etxek bi zituzten, 38 etxek hiru zituzten, 67 etxek lau zituzten eta 120 etxek bost zituzten. 199 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 96 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 117 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 359 ziren, horien artean 274 aktiboak ziren eta 85 inaktiboak ziren. 274 pertsona aktiboetatik 256 lanean zeuden (143 gizon eta 113 emakume) eta 19 langabezian zeuden (9 gizon eta 10 emakume). 85 pertsona inaktiboetatik 46 erretiraturik zeuden, 23 ikasten zeuden eta 16 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Chenecey-Buillon udalerrian 241 unitate fiskal zeuden, 574,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.824 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 19 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 iturgina, 2 argiketariak, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Chenecey-Buillon udalerrian 12 nekazaritza-ustiategi zeuden, 275 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Władysław Anders
Władysław Albert Anders (Krośniewice-Błonie, Errusiar Inperioa, 1892ko abuztuaren 11 - Londres, 1970eko maiatzaren 12a) poloniar militar eta politikaria izan zen.
Errusiar armadako ofiziala izan zen eta Lehen Mundu Gerran parte hartu zuen. 1918an Poloniako armadan sartu zen bere herrialdearen independentziaren ondoren, eta Polonia-Sobietar Batasuna Gerran parte hartu zuen. 1926an Józef Piłsudskiren estatu-kolpearen aurka agertu zen.
Bigarren Mundu Gerran alemaniarren aurka borrokatu zen Poloniaren inbasioaren ondoren, eta sobietarrek atxilotu eta torturatu zuten. Barbarossa operazioaren ondoren, sobietarrek askatu egin zuten eta Poloniako armada bat eratzeko agindu zioten, Armada Gorriarekin batera borrokatzeko. 1942an bere armada Palestinara ebakuatu zuten britainiarrekin batera borrokatzeko. Italiako kanpainan borrokatu zuten eta Monte Cassino harrapatu zuten. Linea Gotikoan eta udaberri amaierako erasoaldian ere borrokatu ziren.
Gerra amaitu ondoren, Londresen egon zen eta Erbesteko Gobernu Poloniarreko kide nabarmena izan zen.
Canohès
Canohès Katalan Herrietako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Ekialdeko Pirinioak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Canohès udalerrian erroldatutako biztanleak 4.831 ziren. Familiak 1.892 ziren, horien artean 388 pertsona bakarrekoak ziren (116 bakarrik bizi ziren gizonak eta 272 bakarrik bizi ziren emakumeak), 648 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 688 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 168 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 2.079 etxebizitza zeuden, 1.923 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 56 bigarren erresidentzia ziren eta 100 hutsik zeuden. 1.973 etxeak ziren eta 101 apartamentuak ziren. 1.923 etxebizitza nagusietatik 1.555 bere jabearen bizilekua ziren, 325 alokairuan okupaturik zeuden eta 43 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 40 etxek bi zituzten, 243 etxek hiru zituzten, 666 etxek lau zituzten eta 963 etxek bost zituzten. 1.540 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 772 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 999 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 3.136 ziren, horien artean 2.215 aktiboak ziren eta 921 inaktiboak ziren. 2.215 pertsona aktiboetatik 2.001 lanean zeuden (1.033 gizon eta 968 emakume) eta 214 langabezian zeuden (92 gizon eta 122 emakume). 921 pertsona inaktiboetatik 336 erretiraturik zeuden, 298 ikasten zeuden eta 287 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Canohès udalerrian 1.963 unitate fiskal zeuden, 5.014 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.281 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 192 komertzioetatik, 5 janari enpresak ziren, 2 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 4 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 50 eraikuntza enpresak ziren, 40 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 6 garraio enpresak ziren, 7 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 3 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 12 finantziazio enpresak ziren, 8 higiezinen enpresak ziren, 22 zerbitzu enpresak ziren, 22 administrazio publikoko enpresak ziren eta 11 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden norbanakoentzako 74 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 banku bulegoak, 1 funeraria, 5 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 autoeskola, 11 igeltseroak, 6 margolariak, 9 zurginak, 9 iturginak, 6 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 6 ile apaindegiak, 3 albaitariak, 6 jatetxeak, 4 higiezinen agentziak eta 2 apaindegiak.
Islam
Islama (الِإسلَام, «sumisioa») erlijio monoteista abrahamdarra da, Korana testu zentraltzat hartzen duena. Bere jarraitzaileek, musulman bezala ezagutzen direnak, Jainkoaren hitz testuala bezala hartzen dute testua. Munduko bigarren erlijiorik handiena da, bi mila milioi jarraitzaile baino gehiagorekin, munduko biztanleriaren % 24,9. Islamak irakasten du Jainkoa errukitsua, ahalguztiduna eta bakarra dela, eta profeten, idazki errebelatuen eta zeinu naturalen bidez gidatu duela gizateria, Korana azken errebelazio unibertsal gisa eta Mahoma profeta guztien zigilu gisa ; Mahomaren irakaspen eta praktikek, berriz, kontakizun tradizionaletan dokumentatuta, musulmanek jarraitu beharreko bigarren mailako eredu konstituzionala ematen dute.
Musulmanek uste dute islama oinarrizko fede baten bertsio osoa eta unibertsala dela, lehenago askotan ezagutarazi zena Adam, Abraham, Moises eta Jesus profeten bidez. Musulmanek uste dute Korana, arabieraz, Jainkoaren behin betiko errebelazio aldaezina dela. Beste erlijio batzuek bezala, islamak ere azken judizio bat irakasten du, non justuak paradisuan sarituak diren eta bidegabeak infernuan zigortuak. Kontzeptu eta praktika erlijiosoen artean daude islamaren bost euskarriak, nahitaezko kultu-ekintzak direnak, baita lege islamikoa edo xaria betetzea ere, bizitzaren eta gizartearen alderdi ia guztiei eragiten diena, hala nola bankuei, ongizateari, emakumeei eta ingurumenari. Meka, Medina eta Jerusalem hirietan daude islamaren hiru tokirik sakratuenak.
Vigo–Urzáiz geltokia
Vigo–Urzáiz Galiziako Vigoko eskualdeko tren geltoki bat da, Vigo udalerrian kokatuta dagoena.
Canohès
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden 10 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gehiagoko denda zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 4 okindegiak, 1 harategi zen, 1 kirol-denda zen eta 1 lore-denda zen.
Islam
Ikuspegi historikotik, islama gure aroko VII. mendearen hasieran sortu zen Arabiar Penintsulan, Mekan, eta VIII. mendean, Omeiatar Kalifa-herria mendebaldeko Iberiar penintsulatik ekialdeko Indus ibairaino hedatzen zen. Urrezko Aro Islamikoa VIII. mendetik XIII. mendera bitarteko garaiari dagokio, Abbastar Kalifa-herriaren garaian, historikoki musulmana izan zen munduaren zati handi batek loraldi zientifikoa, ekonomikoa eta kulturala izan zuenean. Mundu musulmanaren hedapenak hainbat estatu eta kalifa-herri ekarri zituen, hala nola Otomandar Inperioa, merkataritza eta islamera bihurtzea misio-jardueren bidez (dawah).
Vigo–Urzáiz geltokia
Egoera
Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
Canohès
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Canohès udalerrian 62 nekazaritza-ustiategi zeuden, 209 hektarea erabiltzen.
Islam
Musulman gehienak bi adarretako batekoak dira: sunitak (% 85-90 ) edo xiitak (% 10-15) , eta populazioaren gehiengoa osatzen dute 49 herrialdetan. Suniten eta xiiten arteko ezberdintasunak Mahomaren ondorengotzari buruzko desadostasunetik sortu ziren, eta esanahi politiko zabalagoa hartu zuten, baita dimentsio teologiko eta juridikoak ere. Musulmanen % 12 inguru Indonesian bizi dira, biztanle gehien dituen herrialde musulmanean ; % 31 Asiako hegoaldean bizi dira ; % 20 Ekialde Hurbilean eta Iparraldeko Afrikan, eta % 15 Saharaz hegoaldeko Afrikan. Amerikan, Txinan eta Europan ere komunitate musulman handiak daude. Islama da munduan azkarren hazten ari den erlijio nagusia.
Vigo–Urzáiz geltokia
Historia
Geltokia, 1878an eraikitako jatorrizko Vigo–Urzáiz geltokiaren lurretan dago, bertatik, 1881eko ekainaren 18an Ourensera zihoan lehen trenetik abiatu zelarik, honela, Vigoko tren zerbitzua inauguratuz.
Canohès
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Islam
Islamaren doktrina
Monoteismoa eta erlijio praktika zorrotz batzuk ditu oinarri. Jarraitzaileei edo fededunei musulman deritze. Gaur egun, musulmanak 400.000.000 inguru dira, eta islama da erlijio nagusia Asia eta Afrikako lurralde askotan. Korana deritzan liburuarekiko jaiera du islamak ezaugarri nagusi, han biltzen baita, musulmanen sinesmenaren arabera, Jainkoak Mahomari egindako adierazpena.
Vigo–Urzáiz geltokia
Historia
2011ko abuztuaren 27an, Vigo–Urzáiz geltoki zaharrak tren-zerbitzua emateari utzi zion. Zerbitzu guztiak Vigo–Guixar geltokira eraman ziren, eta instalazio guztiak eraitsi ziren, mantentze-lanetako nabeak barne, egungo lurpeko geltokia jatorrizko kotatik 15 metrora eraikitzeko.
Jarraian, geltoki berriaren obrak hasiko dira, eta 2015eko martxoan amaituko dira. Hasiera batean, Vialia merkataritza-gune bat eraiki behar zen trenbide-kaxoiaren gainean, baina sustatzaile pribatuen interes faltaren ondorioz, atzeratu egin da haren eraikuntza, eta egiturak prest daude etorkizunean eraikitzeko. 2018ko azaroan hasiko dira eraikitzen, eta 20 hilabete iraungo duela aurreikusten da. Hori dela eta, behin-behineko eraikin bat egin behar izan dute geltokiko partzelatik kanpo, tren-zerbitzuak eman ahal izateko, etorkizuneko merkataritza-guneko lanak egin bitartean.
Canohès
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Islam
Islamaren doktrina
Korana arabieraz idatzirik dagoenez, mundu osoko islamiarren artean erabiltzen da hizkuntza hori. Ala (Allah) da Jainkoaren izena arabieraz. Jainkoarenganako jarrera da musulmanen jokaeraren oinarria: Haren nahiari egiten diote men; Hura laudatzen eta loriatzen dute. Ezein izaki ezin da Alarekin alderatu, eta Hari baizik ez diote otoitz egiten musulmanek. Mahoma da Jainkoaren azken profeta: aurreko beste profetak Adam, Noe, Abraham, Moises eta Jesus dira.
Islamaren arabera, munduaren amaieran epaiketa bat izango da, eta zintzoak zerura eta fedegabeak infernura joango dira. Musulman jainkozale arruntak ez du bereizkuntzarik egiten sinesmenaren eta egintzen artean; biak dira ezinbesteko eta elkarren osagarri. Islamak bost betebehar nagusi ezartzen dizkio musulmanari: “Ez da jainkorik, Jainkoa baizik” aldarrikatu behar du; egunean bost aldi jakinetan Mekara begira otoitz egin behar du; eskuzabal eman behar du amoina; Ramadan deritzan baraualdia gorde behar du (musulman egutegiko bederatzigarren hila); bizitzan behin, Mekarako erromesaldia (Haj) egin behar du, eragozpen larririk ezean.
Vigo–Urzáiz geltokia
Historia
2015eko martxoaren 30ean, Ana Pastor Julian Sustapen ministroaren bisita jaso zuen geltokiak.
2015eko apirilaren 18an ireki zen merkataritza-trafikorako geltokia, eta zerbitzu berriak jarri ziren martxan. Abiadura handiko zerbitzuak geltoki berritik egin ziren, eta ohiko zerbitzuei eta Portugalekiko nazioarteko loturari eutsi zitzaien Vigo–Guixar geltokitik. Mantentze-tailerrak 2012ko uztailean eraman ziren behin betiko Redondelako geltokira.
Maurice Herzog
Maurice Herzog (Lyon, Frantzia, 1919ko urtarrilaren 15a - Neuilly-sur-Seine, Frantzia, 2012ko abenduaren 13) frantziar alpinista eta politikaria izan zen. 1950eko ekainaren 3an Louis Lachenal alpinistarekin batera Himalaia mendilerroko Annapurna mendiaren gailurrera igotzea lortu zuen. Horrenbestez, zortzimilako bat igotzea lortu zuten aurreneko gizakiak izan ziren.
Vigo–Urzáiz geltokia
Historia
2018ko azarotik, behin betiko geltokiaren lanetan dago, Pritzker Thom Maynek diseinatua, Vialia de Adif markako merkataritza-zentro batekin eta Ceetrus enpresak operatua. 2021eko udaberrian jarriko da martxan.
Maurice Herzog
Bizitza
Gazterik, Bigarren Mundu gerran naziek Frantzia okupatu zutelarik, Herzog erresistentzian ari izan zen, eta adindutakoan politikan jardun zuen, bitartean Frantziako heroi nazional bilakarazi zion balentria egin zuen, 8 091 m dituen Annapurna mendira igotzea lortzean. Lachenalek eta berak mendia garaitu bazuten ere, eskuetako eta oinetako hatzak izozturik atera ziren.
Islam
Islamaren euskarriak
Hurrengoak dira islamaren bost zutabeak:
Islamaren legea
Islamaren legea (xaria) Alaren nahiaren adierazpena da, eta fededunek itsu-itsuan makurtu behar dute haren esanetara. Islamaren legea gizonaren alderdi guztiez arduratzen da: giza harremanez, gizarteko arazoez, moralaz eta Jainkoarekiko gizonak dituen obligazioez.
Vigo–Urzáiz geltokia
Geltokia
Geltokiak 4 nasa ditu, zabalera iberiarreko 6 trenbideri zerbitzua ematen dietenak, eta, erdialdean instalatutako bretelleekin, aldi berean 9 zerbitzu egiteko aukera ematen dute.
Geltokia korronte alternoko 25kV 50Hz-ra elektrifikatuta dago.
Islam
Islamaren adarrak
Sunismoa eta xiismoa dira islamaren bi adar nagusiak. Kaliferriaren ondorengotasunari buruzko tirabiretatik dator zatiketa, musulman aroaren lehen mendetik.
Hiri santuak
Hiri santuena Meka da; han dago 'Kaaba' sakratua eta haraxe egiten da 'haj' erromesaldia. Bigarrena Medina da, han bizi zen urte askotan profeta eta hantxe dago haren hilobia. Biak dira 'al Haramayn' hau da "bi leku sakratuak" eta biak Saudi Arabian daude.
Historia
Musulman kulturaren arorik bikainena IX. mendetik XI. mendera bitartekoa da.
Islamaren hedatzea (632-750)
Mahoma profetaren heriotzaren ostean, islamaren buru edo kalifa Abu Bakr (632-634) bihurtu zen. Haren zuzendaritzapean Arabiar Penintsularen erdialdea musulmanen menpean geratu zen. Omar I.a bigarren kalifarekin (634-644), "fededunen burua" (amīr al-mu 'minīn) titulua hartuta, Siria, Jordania, Palestina eta Irak bereganatu zituzten islamdarrek 630. urterako. Egipto Uthman hirugarren kalifak konkistatu zuen 645ean Bizantziar Inperiotik. Ali ondorengoarekin batera, lehendabiziko lau kalifa hauek islam garbiaren urrezko aroan gobernatu zuten buruak dira musulmanen ikuspuntutik.
Ali Muhammaden suhiaren agintaldia Uthmanen heriotzaren gaineko zalantzekin hasi zen. Hori zela eta, borroka eta Lehen Gerra Zibil Islamdarra piztu ziren, Muawiya Siriako gobernadoreak bultzatuta. Kufa hirian otoitzen ari zen Ali hil zutenean, Muawiya I.ak boterea bereganatu, Omeiatar leinua sortu eta hiriburua Damaskon ezarri zuen. Aliren jarraitzaileak, azkenean, xii bilakatu ziren. Omeiarren urrezko aroa Abd al-Malik (685-705) kalifaren agintaldiarekin etorri zen. Izan ere, Erdialdeko Asia eta Iparraldeko Afrika azpiratzeaz gain, estatua arabiartu egin zuen, greziarren eta persiarren ordez, funtzionario arabiarrak jarri baitzituen.
Iberiar penintsularen konkista 711n hasi zen, Guadaleteko guduan bisigodoak garaitzean. Hurrengo zortzi urtean ia penintsula osoa bereganatu zuten, gehienetan tokian tokiko nobleziarekin izandako bake itunen bidez. Euskal Herrira ere iritsi ziren, Iruñean Gazteluko Plazako azken indusketek erakutsi dutenez. Penintsulatik iparralderago ere jarraitu zuten, harik eta Poitiersko guduan Karlos Martel frankoen buruzagiak garaitu zituen arte (732).
Konstantinopolis bera ere hartzen saiatu ziren (717). Porrot egindakoan, Omeiarren ospeak behera egin zuen. Azkenean, 750ean, Abasidar leinuak Omeiarrak boteretik kendu zituen eta hiriburua Bagdadera aldatu zuen. Ia-ia omeiarren klan osoa hil zuten, baina printze bat, Abd al-Rahman I.a, Iberiar penintsulara heldu ahal izan zen eta han, Kordobako Emirerria sortu zuen (756), abbastarren inperiotik at. Musulmanen estatu batua bereizteko lehendabiziko pausoa izan zen hura, IX. mendean zehar desegin baitzen.
Islama VII. mendean banatu zen bitan, Mahoma profeta hil berritan.
Paul Verhoeven
Paul Verhoeven (1938ko uztailaren 18a, Amsterdam) herbeheretar zinema zuzendari, gidoilari eta ekoizle bat da. Bere estatubatuar garaiko filma ospetsuenen artean honako hauek daude: RoboCop (1987), Total Recall (1990), Basic Instinct (1992), Starship Troopers (1997) eta Hollow Man (2000).
Inukai Tsuyoshi
Inukai Tsuyoshi (犬養 毅; Okayama, 1855eko ekainaren 4a - Tokio, 1932ko maiatzaren 15a) japoniar politikari izan zen. Japoniarko lehen ministroa izan zen 1931tik hil zen arte.
Samurai familia batean jaioa, Txinako ikasketetan espezializatu zen eta kazetari lanetan aritu zen. 1890ean diputatu hautatu zuten, eta 42 urtez eutsi zion karguari, hil zuten arte. Hezkuntza ministroa ere izan zen. 1911ko Xinhai Iraultza babestu zuen Txinan, baina baita Mantxuriaren japoniar inbasioa ere 1931n, eta zailtasun handiak izan zituen gobernuko eskuin muturreko militarrak kontrolatzeko. Militar hauek 1932ko maiatzaren 15ean hil zuten.
Zezenketen aurkako mugimendua
Zezenketen aurkako mugimendua mundu osoan hedatuta dago, batez ere Europan eta Hego Amerikan, hain zuzen ere zezenketa gehien egiten dituzten lekuetan.
Beat Feuz
Beat Feuz (Schangnau, Berna, Suitza, 1987ko otsailaren 11a) Suitzako Munduko Kopako eski alpinoko lasterkaria da, jaitsiera eta super-erradoi abiadurako ekitaldietan espezializatua. 2017ko munduko txapelduna eta 2022ko txapeldun olinpikoa da jaitsieran. 2021ean, Kitzbühel-eko Streif ospetsuan, ondoz ondoko jaitsierak irabazi zituen.
Zezenketen aurkako mugimendua
International Web Against Bullfights (IWAB) elkarteak, zezenketen aurkako mugimendua nolabait koordinatzeaz gain, bestelako praktika odoltsuak salatzen dituzte, besteak beste Espainian egiten dituzten "El Toro de la Vega" (Valladolid) eta "El Toro de Coria" (Caceres), bai eta hainbat lekutan antolatzen dituzten "Toro de Fuego" eta "Toro Enmaromado" ere. Halaber, Frantzian, Portugalen eta Brasilen egiten dituzten antzeko ekitaldien aurka agertzen dira.
Beat Feuz
Lasterketetako ibilbidea
Bernako kantonamenduko Schangnau-n jaioa, Feuzek 19 urterekin egin zuen debuta Munduko Kopan, 2006ko abenduan, baina 2008ko eta 2009ko denboraldiak galdu zituen ezker belauneko lotailuak urratzearen ondorioz. 2011ko martxoan, bere lehen bi podiumak lortu zituen, biak Kvitfjell-en (Norvegia), jaitsieretan. Lehenengoa garaipena izan zen, hurrengo eguneko hirugarren postuarekin eutsita.
Zezenketen aurkako mugimendua
Europan
Kontinente mailan, gaztelaniaz "Plataforma Antitaurina Europea" izena hartzen duen plataforma dugu.
Beat Feuz
Lasterketetako ibilbidea
2011n, Alemaniako Garmisch-en parte hartutako lehen Munduko Txapelketan, Feuzek bederatzigarren egin zuen jaitsieran. Super konbinatuan, bigarren gelditu zen jaitsierako zatian, baina, eslalomeko ibilbidearen helmugatik gertu, ate bat galdu zuen. Suitzarekin taldekako proban ere lehiatu zen, zeinetan Suediaren aurka galdu baitzuen final-laurdenetan.
Zezenketen aurkako mugimendua
Euskal Herrian
lehenik eta behin, Zezenketen Aurkako eta Animalien Aldeko Alderdia edo Partido Antitaurino Contra el Maltrato Animal (PACMA) alderdi poltikoa aipatzekoa da. Egoitza Bilbon dauka, baina estatu mailan ere aurkezten dira. 2005eko EAEko hauteskundeetan ia 4.000 boto lortu zuen, "Berdeak" taldearekin batera aurkeztuta (legebiltzarretik kanpoko lehenengo talde bihurtuta). 2005 eta 2006an San Ferminetan zezenik gabeko entzierro festiboa egin zuten. Halaber, Bilboko Aste Nagusian zezenketen aurkako mobilizazioak antolatzen dituzte.
Bestela, Txillardegi idazleak "Argia" adizkarian (2005eko irailaren 4an) "Fiesta Nacional" izenburuko artikulua idatzi zuen. Bertan, Pio Baroja eta Miguel de Unamuno zezenketen aurka agertu zirela aipatzen du, bai eta Sabin Aranak emandako arau hura ere: "Se castigará con la expulsión del Partido a cuantos tomen parte activa o pasiva en las corridas de toros".
Beat Feuz
2012
Urtarrilean, Wengen super-konbinatuan, bigarren sailkatu zen jaioterritik kilometro eskasetara; jaitsiera zatiaren ostean, 2,96 segundoko abantaila zuen Ivica Kostelic-ekiko, baina eslalom txar batean galdu, eta Kostelicengandik 0,20 segundotara amaitu zuen. Hurrengo egunean, Lauberhorn-eko jaitsiera klasikoa irabazi zuen Feuzek.
Zezenketen aurkako mugimendua
Katalan Herrietan
2004ko apirilean Bartzelonako udalak deklarazio instituzionala egin zuen zezenketen aurka, zinegotzi gehienek onartuta (21 alde, 15 kontra, 2 zuri). Bertan, "zezenketen aurkako eta animaliei ergaindako biolentziaren aurkako" izendatu zuten euren hiria.
Beat Feuz
2012
Otsailean, Errusiako Olinpiar aurreko jaitsiera irabazi zuen Rosa Khutor-en, 2014ko Neguko Olinpiar Jokoetako alpetar lasterketan. Feuzen denboraldi bikainak Munduko Kopako 13 podium izan zituen, lau garaipenekin; azken sailkapen orokorrean, txapeldunorde izan zen jaitsiera eta konbinatuan, eta hirugarren Super-Gn.
Zezenketen aurkako mugimendua
Katalan Herrietan
Izan ere, urte hartako bertako azaroan burutu zuten inkesta batean ikusi zuten "kataluniarren %81.8ak zezenketak ikuskizun krudel eta justifikaziorik gabekoa direla" uste duela.
Beat Feuz
2013rakoa
Feuzek, 2012ko denboraldiaren ostean, ekipamendua aldatu zuen Salomon-etik Head-era, baina, gerora, agerian geratu zen hantura eta odoljarioak zituela ezker belaunean eta 2013ko denboraldi osoa galduko zuela. 2012ko otsailean, Errusiako Olinpiar-aurreko lasterketetan, berriz lesionatu zuen belauna, eta, martxoko denboraldiaren ostean, ebakuntza egin zioten hezur zatituengatik. Abuztuan Argentinan egindako entrenamenduetan, berriro larriagotu zen, eta etxera bidali zuten ebaluatzera.
Zezenketen aurkako mugimendua
Katalan Herrietan
Halaber, aipatzekoa da Valentziako Portal Antitaurino webguneak gogorarazten du Francisco de Goya pintorea zezenketen aurkakoa izan zela.
Beat Feuz
Itzulera 2014an
Feuz 2014ko denboraldian itzuli zen Munduko Kopako zirkuitura, eta, bere hirugarren lasterketan, Beaver Creek-eko jaitsieran, seigarren postua lortu zuen. Hura izan zen Feuzen denboraldiko emaitzarik onena, oraindik ere, belauneko lesioarekin borrokan ari zela baitzirudien. Feuzek ez zuen eslalom-erraldoiko lasterketetan parte hartu, eta bere eslalomeko gaitasuna gutxitu egin zen; hori horrela, ezin izan zuen super-lasterketetan gehiago lehiatu, eta, Kitzbühel-eko lehiaketa konbinatuan ere, parte hartu gabe gelditu zen, hain zuzen, aurretik podiumean amaitua zuen lasterketan. Feuz Suitzako Olinpiar Talderako hautatua izan zen, eta jaitsiera, Super-G eta super-konbinatua egin zituen; bere emaitzarik onena, 13. bat izan zen, jaitsieran. 2014ko denboraldian ez zela guztiz sendatua adierazi zuen, eta ez zen denboraldi amaierako Munduko Kopako finaletarako sailkatu.
Zezenketen aurkako mugimendua
Katalan Herrietan
Azkenik, Aragoin Colla Antitaurina Oszense (Huesca) eta Andaluzian, Cádiz antitaurino eta Club de fans de Islero elkarteak nabarmentzekoak dira.
Beat Feuz
2015ean goiko postuetarako itzulera
Feuzek bikain hasi zuen 2015eko denboraldia, eta seigarren postua lortu zuen Kanadan, Lake Louise-n egindako hasierako jaitsieran. Aurrerapenaren bermea hurrengo jaitsieran iritsi zen, Feuz txapeldunorde izan baitzen Birds of Prey-n, bere ibilbidean bigarren aldiz. Ekitaldiaren ostean, Feuzek ―interprete baten bitartez― esan zuen: «Nire belauna ez da inoiz ehuneko ehunean egongo berriro, ―eta berarentzat bere itzulera istorioa― irudi dezakedana baino ia handiagoa izan da, ia gehiegizkoa». Hala ere, belauneko lesioaren ondorio iraunkorrak argiak ziren; Feuzek ez zuen 17. postua baino hobea lortu denboraldiko lehen lau super-erraldoi lasterketetan, eta, oraindik, ez zuen, lehen bezala, eslalom-erraldoi lasterketetan parte hartzen. Feuzek, bere emaitzak, Beaver Creek-en bigarren txapeldunordetzarekin babestu zituen, oraingoan bere etxean, Wengen-eko jaitsieran.
Zezenketen aurkako mugimendua
Espainian
2002ko uztailean egindako inkesta batean arabera, "espainiarren %68.8ak ez du inolako interesik zezenketetan: 15-54 urtekoen %71ak eta 24 urtetik beherakoen %83ak".
Beat Feuz
2015ean goiko postuetarako itzulera
Jaitsierako podiumeko emaitzak nahikoak izan ziren Feuzi 2015eko Munduko Txapelketarako txartela erreserbatzeko, bere ibilbidean bi aldiz podiumean egona baitzen Birds of Prey muinoan ospatutako lasterketetan. Feuz Suitzako selekziotik kanpo geratu zen super-erraldoirako, Mauro Caviezel-en mesedetan, baina jaitsiera-lasterketaren buru izan zen ibilbidearen zati handi batean. Hirugarren sailkatu zen Patrick Küng taldekidearen eta Travis Ganong estatubatuarraren atzetik, eta txapelketa nagusiko lehen domina lortu zuen. Biharamuneko super-konbinatuan, Feuzek beste jaitsiera zoragarri bat egin zuen, alde estu batez bigarren postua lortuz. Eslalom-lasterketan, Feuzek eguraldi-baldintza epeletan eskiatu behar izan zuen, ibilbide zail batean, eta horrek (belauneko lesioaren osteko eski teknikoaren hondatzearekin batera) Marcel Hirscher urrezko dominaren aurrean zuen 3 segundo baino gehiagoko aldea galtzera eraman zuen. Feuzek ez zuen urtea bereziki sendo amaitu, bere emaitzarik onenak Méribeleko Munduko Kopako finaletan bi 9. postu izan baitziren.
Zezenketen aurkako mugimendua
Espainian
Bestela, ekitaldi hauek diru publikoarekin laguntzea kritikatu egin dituzte zezenketen aurkako mugimendukoek. Izan ere, 2007an zezenketarako 500 milioi euro jaso zituzten administrazio publikoetatik, eta 2008an ia 600.
Beat Feuz
2016
Lesio-arazoek, berriro ere, gauzak hondatu zizkioten Feuzi; Hego Amerikan, entrenamenduetan zangalatrau zegoela ate baten gainean, Orpazurdan lesio bat jasan zuen. Gutxienez, denboraldiko lehen lasterketak galduko zituela espero zen. Geroago, ordea, Wengeneko etxeko lasterketetarako garaiz itzultzea zuela helburu jakin zen. Feuzek Wengeneko konbinatuaren jaitsierako zatia eskiatu zuen, eta, hurrengo egunean, jaitsiera hastea aukeratu zuen, bere lehen lasterketan 11. postu errespetagarria lortuz. Kitzbühelera pasatuz, eta, oraindik ere, entrenamenduak eta lasterketak egunero egunero eginez, Super-Gn 16.eko beste emaitza sendo bat lortuta, Feuzek, hurrengo egunean, jaitsiera egitea aukeratu zuen; Streifeko jaitsieran, aurreko emaitzarik onena seigarren izan zen. Itzuliz geroztik bere hirugarren lasterketarako, Feuz txapeldunorde izan zen istripuz betetako maila handiko lasterketa batean. Feuzek, hurrengo lau jaitsieretan, bi 3. eta bi 5. postu lortu zituen, eta eroso sailkatu zen San Moritzeko Corviglia pistan ospatuko zen Munduko Kopako finaletarako, esanguratsua hurrengo urteko munduko txapelketaren egoitza izango baitzen. Feuzek etorriko ziren gauzen arrastoak eman zituen, jaitsieran garaipena ez ezik hurrengo egunean Super-Gn ere irabazi baitzuen. Bere lehen garaipenak ziren 4 urte pasatxoan. Jaitsieraren garaipenari esker, 5. postua lortu zuen 2016ko jaitsiera sailkapenean, eta, Peter Fill irabazlearengandik, 48 puntura soilik geratu zen, 11 lasterketetatik 4 galdu bazituen ere.
Zezenketen aurkako mugimendua
Beste herrialde batzuetan
Frantzian Alliance Anti-corridas, Portugalen Movimento Anti-Touradas de Portugal, Italian Lega Italiana dei Diritti dell'Animale eta Alemanian Initiative Anti-corrida.
Beat Feuz
Munduko txapelduna 2017an
2017ko Munduko Kopako denboraldia otsailean eten zen urteko ekitaldi nagusirako ―2017ko Munduko Txapelketa―, bere herrialdean, San Moritzen. Feuzek ez zuen emaitza harrigarririk izan urtea hasteko, Beaver Creek eta Wengen, bere gogoko bi lasterketa, bertan behera utzi izanak ez baitzuten lagundu. Izan ere, Feuzek, urteko lehen 6 lasterketetan, goiko 10etako emaitza bakarra lortu zuen. Kitzbühelen izan zen, arrastoak benetan argitu baitzuten Feuz Munduko Txapelketarako forma hartzen ari zela. Super-erraldoiko 3. postuari, hurrengo egunean, Traverse-n eroriko bat izan zen, Feuz-ek Dominik Paris irabazlearekin 0,72 segundoko tartea zuela jaitsieran. Zorionez, Feuzek saretik onik atera ahal izan zuen, eta beste podium bat lortu zuen Garmischen, Munduko Txapelketaren aurreko azken lasterketan.
Zezenketen aurkako mugimendua
Hego Amerikan
Argentina, Txile, Uruguai, Paraguai eta Kuban ez dago zezenketarik, eta Venezuelan debekatuta dago 14 urtetik beherakoek horrelako ikuskizunak ikustea.
Kolonbian, 1999ko martxoan animalien aldeko arauak defendatu zuten legebiltzarrean. Mexikon, inkesta batean galdetutako 110.000 pertsonen arteko %84a zezenketen aurka agertu zen. Bolivia, 1997tik debekatuta daude zezenen heriotza eragiten duten zezenketak.
Elkarteen artean, nabarmentzekoak dira Movimiento Antitaurino de Colombia eta Movimiento Antitaurino Boliviano.
Beat Feuz
Munduko txapelduna 2017an
Munduko Txapelketarako, aurreko urtean Munduko Kopako finalerdietan pistan egindako jardunari esker, Suitzako eski zaleek itxaropen handia zuten Feuzengan, eta Feuzek nahiko eroso hasi zuen entrenamendu bakarra irabazi zuenean, hori areagotu egin zen, normalean entrenamenduetan gehiegi presionatu ez arren. 12. sailkatu zen Super-Gn, baina, gero, gainerako kirolariek bezala eguraldiariren ondorioz, egun bat gehiago itxaron behar izan zuen jaitsiera egiteko. «Jaitsieraren Super Igandea» deitua izan zen gizonezkoen zein emakumezkoen jaitsierak egun berean egin zirelako; goiko zatian, lainoek apur bat baino gehiago oztopatu zituen gizonezkoen lasterketako lehen eskiatzaileek. Feuzek 13. dortsala aukeratu zuen, eta lidergoa hainbat aldiz aldatu zen eskuz aurretik zituen eskiatzaileekin, lainoa altxatu ahala ibilbidea azkartzen ari zela baitzirudien. Goiko planeatze atalean zertxobait atzeratuta egon bazen ere, Feuz bikain ibili zen ibilbidearen erdiko jauzietan eta biraketetan, eta, Feuzek, Felsen zati kritikoan berandu xamar agertu bazen ere, abiadura mantentzea lortu zuen, eta 0,39 segundoko aldea atera zuen puntu horretan. Itxaronaldi urduritsua izan zen, geratzen ziren goi mailako eskiatzaile ia guztiek, ibilbideko goialdean, Feuzen denbora gainditzea lortu baitzuten. Egun horretan, Erik Guay zen Feuzengandik gertuen zegoena, azken-aurreko denbora partzialean 0,04 segundoko aldea baino ez baitzion ateratzen, baina hark ezin izan zuen Feuz parekatu Felsenen, eta 0.42ra jaitsi zen. Hala ere, kanadiarrak 0,3 segundoko aldea atera zion tarte horretatik helmugara. Hortaz, Feuzek, 0,12 segundogatik, urrezko domina eskuratu zuen lasterketarako faborito gisa bere etiketa ezartzeko, eta, jaitsieran, munduko txapelketako ondoz ondoko bi urrezko domina lortzeko Suitzako gizonezkoen selekziorako. Feuzek podium bat gehiago lortu zuen 2017an, Kvitfjell-eko bigarren jaitsieran, eta, 2017ko jaitsiera sailkapenean, 4. postua lortzen lagundu zion.
2018
Feuzek ahalik eta modu onenean hasi zuen Olinpiar urtea Lake Louiseko hasierako aldapan garaipena lortuz, denboraldiko bere lehen garaipena eta 2011tik bertan lortutako lehen podiuma. Zilarrezkoa irabazi zuen Super-Gn, eta brontzea jaitsieran.
2021
Feuzek, urte berean, bi aldiz jarraian irabazi zuen Streif-a. Ohiko larunbatekoaz gain (eguraldiaren ondorioz igandera aldatu zena), lasterketa gehigarria jokatu zen ostiralean, COVID-19 pandemiaren ondorioz bertan behera utzitako lasterketa bat zela eta.
Feuzek, 2022ko Pekingo Neguko Olinpiar Jokoetan, urrezko domina irabazi zuen jaitsieran; Yanqing-eko eremuan haize bortitzak zirela eta, lasterketa egun batez atzeratu zen.
Britaniar
Britaniarrak (Britanni) antzinako Britainia Handiko (Albion) berezko biztanleak izan ziren. Hauek bai hizkuntzaz nahiz kulturaz zelta jatorria zuten. Gerora anglosaxoiak ailegatu eta britoiak mendebalderantz bultzatu zituzten, nagusiki gaur egungo Gales eta Kornuallesen mantendu zirelarik.
Britoi hizkuntzak mintzatzen zituzten eta kultura berberak elkartzen zituen. Antzina zeltek Mendebaldeko Europaren zati handi batean bizi ziren, Britainian britoiak bizi zirelarik. Aldiz, gaur egungo Eskoziako zatirik handienean piktoak bizi ziren, eta Irlanda, Man Uhartea, eta Ipar Irlanda eta Eskoziako mendebaldean zegoen Dál Riata erresuman eskotoak bizi ziren, azken hauek hizkuntza goidelikoak mintzatzen zituztelarik.
Britainiako erromatar inbasioaren ondorioz erromanizazioa iritsi eta I. mendetik aurrera britoiek latina eta erromatar kultura bereganatu zuten. Gainera IV. mendean kristautasunera bilakatu ziren.
Erromatar Inperioaren gainbeherak Britainian anarkia egoera bat ekarri zuen. V. mendean eskotoen eta piktoen erasoen ondorioz, eta anglo, saxoi eta jutoen etorreraren ondorioz britoiak uhartearen mendebalderantz bultzatuak izan ziren. Bestalde, britoietako batzuk itsasoz gaur egungo Britainian babes hartu zuten. Hortik dator bretoi izena, antzinako britoien ondorengoak baitira.
Txerto
Txertoa prestakin biologikoa da, gaixotasun baten aurrean immunitate hartua aktibatzen duena. Normalean, eritasun jakin bat eragiten duen mikroorganismoaren antzeko agenteez osatuta egoten da, antigeno ere esaten zaienak. Antigenoak hiru motatakoak izan daitezke: indargabetuta edo hilda dauden mikrobioak, horiek ekoitzitako toxinak edo azalean dituzten proteinak. Antigenoak immunitate-sistema aktibatzen du infektatutako organismoan, gorputz arrotz baten moduan identifikatu, eta horren aurkako antigorputz espezifikoak ekoizten ditu. Horrela, etorkizunean infekzio berdina pairatuz gero, gorputza gai izango da mikrobio arrotza azkar ezagutzeko eta suntsitzeko. Txertoak profilaktikoak edo terapeutikoak izan daitezke. Profilaktikoak gaitza gertatu baino lehen prebentziorako erabiltzen diren txertoak dira; terapeutikoak, ordea, ez dira prebentziorako erabiltzen, infekzio edo minbizi-zelulen aurkako tratamendu gisa baizik.
Txertoak jartzeari txertaketa edo txertatze deritzo. Gaur egun, txertaketa da gaixotasun infekziosoak saihesteko metodorik eraginkorrena. Are gehiago, txertaketa masiboei zor diegu mundu zabalean baztanga bezalako hainbat gaitz infekzioso desagertu izana, baita beste hainbaten maiztasuna murriztu izana ere, hala nola, amorru, poliomielitis edo tetanos gaixotasunenak. Azken hamarkadetatik hona txertoen eraginkortasuna zabal eta sakon ikertu eta egiaztatu da. Sakonki aztertu diren txertoen artean daude influenzaren txertoa, Giza papilomaren birusaren aurkako txertoa eta barizelaren txertoa. Munduko Osasun Erakundearen esanetan, jada hogeita bost infekzio desberdinetarako txertoak daude baimenduta eta eskuragarri.
Historia
Baztangaren aurkako tratamendu moduan birus horren inokulazioa erabiltzen hasi ziren Txinan X. mendean, baina aurkitu den lehen erreferentzia XV. mendekoa da. Garai hartan, sudur bidezko haize-ematea erabiltzen zen; gaixoen pustulak hauts bihurtu eta sudurretik sartzen ziren, baztanga arina zuten pertsonak immunizatzeko asmoz. Horrez gain, haize-ematean oinarritutako bestelako teknikak ere erabiltzen omen ziren Txinan XVI. eta XVII. mendeetan zehar.
Hala ere, baztangaren aurkako aurrerapen garrantzitsuenen artean lehenak Edward Jenner mediku ingelesak egindakoak izan ziren. 1760ko hamarkadan esaten zen behizainek ez zutela inoiz baztanga larria jasango, aurretik behi-baztanga pasatu izanak giza baztangatik babesten zituelako. Hori ikusita, Jenner-ek 1796an 8 urteko haur bati besoa marratu eta zaurian behi-baztangadun gizon baten zornea jarri zion. Sei aste geroago, behi-baztangaren sintomak desagertu zirenean, giza baztangaren birusarekin mutikoa inokulatu arren, ez zuen gaixotasunik garatu. Edward Jenner-ek teknika garatzen eta hainbat indibiduotan probatzen jarraitu zuen eta horren arriskuak txikiak zirela ikusita, Ingalaterran giza baztangan oinarritutako haize-ematea debekatu zen 1840. urtean.
Behi-baztangaren birusa eta giza baztangarena desberdinak dira, baina antzekotasun batzuk badituzte, eta elkarri immunitatea eragiten diote. Izan ere, behi-baztangaren birusak ez du gizakia kutsatzen, baina antigorputzen sorrera eragiten du eta, ondorioz, gizakiek immunitatea garatzen dute giza baztangaren birusaren aurrean. Horrek giza baztangaren aurkako erresistentzia izatea ahalbidetzen du.
1880ko hamarkadan Louis Pasteur-ek eman zion hasiera txertoen bigarren belaunaldiari, hegazti-koleraren eta antrax-aren aurkako tratamenduak garatu zituenean. Immunizazio-mekanismo hau izendatzen lehena izan zen eta "vaccine" izena eman zion, latineko "vacca" terminoan jatorria duena. Hori egin zuen Edward Jenner-ek egindako aurkikuntzen omenean, "vacca"-ren esanahia 'behia' delako. Aurrerapen horiek ikusita, XIX. mendearen amaieran, derrigorrezko txertoak ezartzeko legeak onartu ziren. XX. mendean zehar, txertoen erabilera asko zabaldu zen eta difteriaren, elgorriaren, hazizurriaren eta errubeolaren aurkako tratamenduak garatu ziren. Oso garrantzitsuak izan ziren 50eko hamarkadan poliomelitisaren aurkako txertoaren garapena eta giza baztangaren desagerpena 60ko eta 70eko hamarkaden bitartean.
Hala ere, oraindik garapen bidean daude herpes sinplearen, malariaren, GIB birusaren eta blenorragiaren aurkako txertoak.
Kronologia
Hona hemen noiz garatu zen gaixotasunen baterako lehendabiziko txertoa:
Eraginkortasuna
Txertoak gaixotasun infekziosoen kontra egiteko historian egon den baliabiderik garrantzitsuena da. Dena dela, txertoek badituzte mugak, gerta baitaiteke ostalariaren immunitate-sistemak beharrezko erantzuna ez ematea. Erantzun falta eragin dezaketen faktoreak dira, besteak beste, diabetesa, GIB infekzioak, esteroideak eta adina. Arazoa genetikoa ere izan daiteke. Izan ere, B zelulen falta egon daiteke, eta zelula horiek antigorputz-ekoizleak dira. Antigorputz falta izanez gero, ezin izango dira antigenoei lotu eta immunitate-sistemak ez du kaltea ezagutuko (ezagupena antigorputzen bidez egiten baita).
Antigorputzak ekoizten badira ere, babesa nahikoa ez izatea gerta daiteke. Izan ere, gerta daiteke erantzun immunologikoa erabilgarria izateko motelegia izatea, antigorputzak patogenoak guztiz ez deuseztatzea, edo erresistentea den patogenoaren andui bat izatea. Dena dela, nahiz eta erantzuna optimoa ez izan, heriotza-tasa, gaixotze-tasa eta sendatze-denbora murrizten dituzte txertoek.
Adjubanteak erabiltzen dira jadanik sortutako babes immunologikoa sendotzeko, bereziki 50-70 urte baino gehiagoko pertsonen artean, adin horretan txertoekiko erantzuna ahultzen delako.
Txertoen eraginkortasuna ondoko faktoreen araberakoa izan daiteke:
Txertoa jaso duen norbaitek gaixotasuna pairatuz gero ("breakthrough infection"), birulentzia txikiagoa izango du gaixotasunak. Beraz, gaixotasuna ezabatu zein ez ezabatu, txertoen eragina oso positiboa dela frogatu da. Txertoak garatzen diren ahala, gizartean zehar zabaltzeko txertatze-kanpainak antolatzen dira.
Txertatze-kanpaina bat antolatzerakoan, komenigarria da zenbait jarraibide kontuan hartzea:
Txertatze masiboen eragina hobeto ulertzeko, adierazgarria da Estatu Batuetako elgorriaren txertoaren kasua. 1958. urtean 763.094 pertsonak pairatu zuten elgorria, eta haietatik 552 hil ziren. Atera ziren txerto berriei esker, gaixotasunaren agerpena zeharo murriztu zen. 2008. urtean 64 elgorri-kasu egon ziren, eta haietatik 54 beste herrialde batetik bidaiatu zuten pertsonek eragindakoak zirela uste zen. 64 pertsona horietatik, 63k ez zuten txertoa jaso edo ez zuten gogoratzen jaso zuten ala ez.
Txertoen eraginkortasunari esker, baztanga ezabatzea lortu zen, hain kutsakor eta mortala bazen ere. Errubeola, poliomielitisa, elgorria, paperak, sukar tifoidea eta barizela gaixotasunak duela ehun urte baino askoz maiztasun baxuagorekin agertzen dira egun. Murrizketa hori gertatu da jende askok txertoa jasotzen badu askoz zailagoa delako gaixotasuna adieraztea eta zabaltzea. Ondorio horri talde-immunitate deritzo. Polioren kontrako ezabatze-kanpaina gogor baten ondorioz, arazo endemikoa izatetik Afganistan, Nigeria eta Pakistaneko zenbait eremutan soilik agertzera pasatu da. Nahiz eta hain zabalduta egon duela ehun urte, gizakietan soilik adierazten den gaixotasuna denez, beste gaixotasun batzuen kasuan baino nolabait errazagoa izan da. Aipatutako populazio horietara heltzea zaila izaten da muga kultural eta fisikoak direla-eta.
Bestalde, frogatu da txertoek zenbait bakteriok antibiotikoekiko erresistentzia garatzeko probabilitatea murrizten dutela. Izan ere, Streptococcus pneumoniae-ren ondorioz eragindako pneumoniaren maiztasuna txertoen bidez murriztu denetik, antibiotikoekiko erresistenteak diren kasuen proportzioa ere nabariki jaitsi da.
Albo-efektuak
Haurtzaroan zehar ematen diren txertoak oro har ez dira arriskutsuak. Izan ere, albo-efektuak egonez gero, arinak izan ohi dira, eta txertoaren araberakoak. Albo-efektu ohikoenak dira, besteak beste, sukarra, mina injekzio-tokiaren inguruan eta muskuluetako mina. Pertsona batzuetan txertoen osagaiekiko erantzun alergikoa sor daiteke, eta txerto hirukoitz birikoa sukar-konbultsioekin erlazionatu da.
Oso arraroa da albo-efektu larriak gertatzea. Dena dela, barizelaren kontrako txertoak konplikazioak eragin ditzake immunodefizienteak diren pazienteetan, eta errotavirusen kontrako txertoa heste-inbaginazioen sorrerarekin erlazionatu da.
Motak
Txertoak hildako edo inaktibatutako mikroorganismoetatik zein horietatik purifikatutako produktuetatik abiatuta sortzen dira. Mota anitz daude, baina guztien helburu nagusia da antigorputzen sintesia eragiten den bitartean gaixotasuna garatzeko arriskua ekiditea.
Inaktibatutakoak
Jatorriz patogenoak ziren mikroorganismoak konposatu kimikoen, beroaren edo erradiazioen bidez inaktibatzen dira. Beraz, gaixotasuna sortzeko gaitasuna galtzen dute. Horien adibide dira poliomelitisaren txertoa, A hepatitisarena, amorruarena eta zenbait griperena.
Ahuldutakoak
Txerto batzuk ahuldutako mikrobio biziz osatuta daude. Kasu askotan, mikroorganismo horiek birus aktiboak dira. Bi motatakoak izan daitezke: infektatzeko gaitasunik ez dutenak, baldintza desfaboragarrietan kultibatuta euren birulentzia-faktoreak galdu dituztelako; edo mikrobioen antzeko organismo ez hain arriskutsuak, immunitate-sistema aktibatzeko gai direnak. Nahiz eta indargabetutako txerto gehienak biralak izan, naturan bakterianoak aurki daitezke. Biralen artean daude, esaterako, sukar horia, elgorria, paperak eta errubeola; eta bakterianoen artean, sukar tifoidea, adibidez. Calmette eta Guérinek garatutako Mycobacterium tuberculosis txertoa ez dago andui kutsakor batez osatuta; horren ordez, "BCG" izeneko eraldatutako andui batek sortzen du erantzun immunitarioa. Yersinia pestis EV anduia daraman indargabetutako txertoa, ordea, izurriteen aurrean immunizatzeko erabiltzen da.