cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sukzinato deshidrogenasa
Funtzionamendua
Q koentzimak elektroien garraio kateari jarraituz III konplexuari emango dizkio elektroiak.
Inhibitzaileak
Bi inhibitzaile mota agertzen ditu, ubikinonaren antzekoak direnak karboxi edo tenoiltrifluoroazetona adibidez, eta sukzinatoaren antzekoak direnak, malatoa edo oxalazetatoa adibidez, biak ere Krebs zikloan azaltzen direnak. Ez da ongi ezagutzen zergatik Krebsen zikloak inhibi dezakeen sukzinato deshidrogenasa, arrazoi posible bat I konplexuaren superoxido ekoizpena ekiditea izan daiteke.
Ubikinonaren antzeko produktuak fungizida gisa erabili izan dira nekazaritzan 1960. hamarkadatik aurrera.
Zianuro pozoiak kaltetzen duen molekuletako bat ere bada. Konplexuaren aktibitatea geraraziz ATP ekoizpena mozten du eta zelularen hipoxi eragiten du horrela.
Gaixotasunak
II konplexuak elektroien garraio katean duen rola ezinbestekoa da energia lortzeko eta honen gabeziak edo azpiunitateren baten gabeziak gaixotasun larriak eragin ditzake.
Penpillick
, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da.
Jaguaraçu
Jaguaraçu Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Cosmocampus coccineus
Cosmocampus coccineus Cosmocampus generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.
K.a. 272
K.a. 290ko hamarkada | K.a. 280ko hamarkada | K.a. 270ko hamarkada | K.a. 260ko hamarkada | K.a. 250ko hamarkada
K.a. 277 | K.a. 276 | K.a. 275 | K.a. 274 | K.a. 273 | K.a. 272 | K.a. 271 | K.a. 270 | K.a. 269 | K.a. 268 | K.a. 267
Angel Katarain
Angel Katarain (Ordizia, Gipuzkoa, 1961) euskal musikari, ekoizle eta soinu teknikaria da. 80ko hamarkada hasieran hasi zen soinu teknikari modura diskoak grabatzen.
Hasieran, IZ Estudioetan hasi zen lanean. Baina 1996tik aurrera bere estudio propioa jarri zuen Azkaraten, Nafarroan.
IZ Estudioetan lanean zebilela, bi diska instrumental burutu zituen 1983 eta 1984an (Durango Azoka eta Al Fin), baina ez zituen orduan argitaratu, 2001ean kaleratu zituen berriz masterizatuz.
M-ak taldearekin ere oso lotua egon zen Katarain, bere estudioko diskoak grabatu zituen eta. Honez gain, taldearen zuzeneko teknikaria ere izan zen. Txerokee, Mikel Laboaren Kantak, Mikel Laboaren omenezko bilduman ere parte hartu zuen Txoria txori (Lekeitio) kantuarekin.
1996an Katarain estudioa sortu zuenetik, Euskal Herriko eta beste leku batzuetako artistak grabatu dute bertan. Hala nola, Ruper Ordorika, Anari, Jabier Muguruza, Hiru Truku edota Fermin Muguruza bezalako artistak pasa dira bere estudiotik.
Portugal dos Pequenitos
Portugal dos Pequenitos Bissaya Barreto irakaslearen lan bat da, Cassiano Branco arkitektoak proiektatua eta Coimbran eraikia 1940an. Haurrentzako parke tematikorik bisitatuena da Portugalen.
Portugal dos Pequenitos, Largo do Rossion, Santa Claran kokatua dago. Parkeak, monumentuak eta Portugaleko historia eta arkitekturari buruzko beste elementu batzuk ditu, hiru gunetan banatuak:
Eraikuntzaren lehen zatia, 1938 eta 1940 artean egina, portugaldar etxe eskualdetar multzo batez osatua dago. Trás-os-Montes Garaia eta Miñoko orubeak, eskualde bakoitzeko etxe tipikoak baratza, lorategi, kapera eta beste arkitektura elementuak eskala txikian irudikatuak. Nukleo honetakoa da, baita ere, Coimbrako multzoa, hiriko monumenturik garrantzitsuenak irudikatuta dauden gunea.
Bigarren faseak, "gune monumentala" hartzen du, monumentu nazionalen gune ilustratiboa herrialdeko iparraldetik hegoaldera. Valentim de Azevedok, Tomar herrian eginiko Kristoren Ordenaren komentuaren leihoaren kopia nabarmentzen da.
Epifanovita
Epifanovita mineral bat da.
Cacajao ayresi
Cacajao ayresi Cacajao generoko animalia da. Primateen barruko Callicebinae azpifamilia eta Pitheciidae familian sailkatuta dago. Iparraldeko Brasilen, Araçá ibaiaren arroan, baino ez da bizi.
Epifanovita
Ezaugarriak
Epifanovita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da:. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.
Portugal dos Pequenitos
1950eko hamarkadaren amaieran amaitua, hirugarren faseak, hizkuntza ofizial bezala portugesa duten herrialde afrikarren, Brasilen, Timorren, Macauren eta Indiaren irudikapen etnografiko eta monumentala hartzen du, toki hauetako landaretza propioak inguratuta. Fase honek, Madeira eta Azoreak eskualde autonomoetako monumentuak ere hartzen ditu.
Forkland (Alabama)
Forkland Alabamako herri bat da. Greene konderrian kokatua dago. 2010ean 649 biztanle zituen, 71.8 kilometro koadrotan banatuta.
Knemiceras
Knemiceras ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren. , hau da, orain dela 145 milioi urtetik 66 milioi urtera gutxi gorabehera.
Nanonycteris veldkampii
Nanonycteris veldkampii Nanonycteris generoko animalia da. Chiropteraren barruko Pteropodidae familian sailkatuta dago.
Carduelis siemiradzkii
Carduelis siemiradzkii Carduelis generoko animalia da. Hegaztien barruko Fringillidae familian sailkatua dago.
Rhinogobius cliffordpopei
Rhinogobius cliffordpopei Rhinogobius generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Gobiidae familian.
Juan Martinez de Irujo
Juan Martinez de Irujo Goñi, pilota arloan Martinez de Irujo deituraz ezaguna (Ibero, Nafarroa Garaia, 1981eko azaroaren 4a), esku huskako pilotari profesional ohia da. Aurrelari aritzen zen, Aspe enpresarekin. Profesionaletako lehendabiziko partida 2003ko ekainaren 6an jokatu zuen, Iruñeko Labrit pilotalekuan. 2016ko binakako finala izan zen jokatu zuen azken partida; gero aurkitu zioten bihotzeko gaitz batek behartuta hartu zuen erretiroa. Juan Martinez de Irujok iraultza ekarri zuen esku huskako pilotara; batez ere buruz buru jokatzeko erara, baina baita binaka eta lau eta erdian jokatzeko moldera ere. Hark ekarri zuen gaur egungo jokatzeko modua, aireko jokoa gailendu duena. Ohikoa bilakatu zuen sakeak airez errestatzea. Irujo da hiru txapel nagusiak (buruz burukoa, binakakoa eta lau eta erdikoa) urte berean janztea bi aldiz lortu duen pilotari bakarra: bai 2006an, bai 2014an bereganatu zituen hiru txapelak. Parte hartu zuen lehenengo Buruz Buruko Txapelketa Nagusia irabazi zuen, 2004an. Esku huska, Irujo eta Aimar Olaizola dira pilotari nabarmenenak XXI. mendean, lehiaketa nagusietan Juanek hamahiru txapel eta Aimarrek hamalau irabazita. Esku huskako inoizko pilotari guztien zerrendan, 20 txapel jaso zituen Julian Retegi handia baizik ez da gorago ageri titulu kopuruari dagokionez.
Indar handiko pilotaria, gogor jotzen zuen pilota bi eskuekin, aireko joko handia zuen, abiadura handia ematen zion jokoari, erasora jokatzearen zalea zen (zenbaitetan, gehiegi arriskatuta tanto asko galtzea eragiten zion horrek), ikuskizuna ematen zuen, eta oso defentsa ona zuen orobat. Lehiarako grina handia zuen, eta ikusleengan sentimendu bizia sortzen zuen: hasieran, joko klasikoaren zale askok joko molde azeleratuegia eta burugabea zela uste izan zuten; baina arian-arian, partidak irabazten zituenez eta ikuskizuna ematen zuenez, pilotazale zorrotzenak konbentzitu zituen, eta zale gazte ugari erakarri. Esku huskako hiru modalitateetatik (buruz burukoa, binakakoa eta lau eta erdikoa), lau eta erdikoan izaten zuen zailtasun gehien, hain indartsua izaki zaila egiten baitzitzaion bere jokoa eremu murriztu horretara mugatzea; dena dela, modalitate horretan ere irabaziak ditu hiru txapelketa. Binaka jokatzen ari zenean, asko laguntzen zion bere atzelariari, zailduko ziren pilotetara airez sartuz, eta aurkariak atzelaria nekarazten ari zirenean jokalekuan atzerago jarrita pilotakadaren batzuk joz. Irujok irabazi du binakako txapelketa nagusian titulu gehien, Maiz II.arekin eta Retegi II.arekin batera: bosna txapel bereganatu dituzte.
Umore eta jendetasun handiko gizona, Mutiloabeitin bizi da, Gemma neska-lagunarekin. Bi alaba dituzte, Arhane (2010eko maiatzean jaioa) eta June (2013ko urrian jaioa). Neska-laguna eta alabak askotan etortzen zitzaizkion pilotalekuan animatzera. Elkarpelota pilota akademia sortu zuen 2016an, Fernando Goñi, Patxi Eugi eta Peio Martinez de Eulate esku huskako pilotari profesional ohiekin batera, eta hor irakasle lan egiten du.
Kirol ibilbidea
Pilotari tradizioko familia baten jaio zen, Iberoko pilotalekuaren ondoan dagoen Ezkoz etxean. Sei urterekin, aitak Iruñeko Oberena pilota eskolara eraman zuen.
Amateurretan, Martinez de Irujok gorputz luzea eta indargea zuen. Hemeretzi urte inguru zituela, ordea, hilabete gutxian hamahiru zentimetro luzatu zen, eta ia hogei kilo hartu zituen: gorakada itzela egin zuen.
Profesionaletara igarotzeko, uneko bi enpresa nagusien eskaintza izan zuen: Asegarcerena eta Asperena. Diruz ez zen alderik bi eskaintzen artean, baina Asegarcek lau urterako sinatzea nahi zuen, eta Aspek bi urterako. Horregatik erabaki zuen Irujok Asperekin jokatzea; ondo atera zitzaion aukera hori, zeren eta, berehala izango zuen arrakastarekin, kontratu laburra izateari esker berehala lortu zuen askoz soldata handiagoko kontratua sinatzea.
Izan ere, profesionaletan debutatu eta berehala, sekulako eztanda egin zuen: hiru hilabetera goi-goi mailan ari zen, sei hilabetera partida nagusiak jokatzen, eta urtebetera buruz buruko txapeldun eta binakako txapeldunorde zen jada. Ordurako, kazetari eta pilota jakitun denek esaten zuten 22 urteko mutil indartsu hori pilotaren historiara pasatuko zela.
2004. eta 2005. urteetako bakoitzean txapel bat eta txapeldunordetza bat eraman zituen, eta 2006a ezin urte oparoagoa izan zuen tituluen aldetik, hiru txapelak irabazi baitzituen urte berean.
2007. eta 2008. urteak txarrak izan zituen, lesioen ondorioz, eta ez zuen txapelketa nagusietako bat ere irabazi. 2007an, final bat bera ere ez zuen jokatu. 2008an, luzaroan sufritzen aritua zen lesioa sendatzearren urtarrilaren 11n eskuin eskutik nodulu bat kentzeko ebakuntza egin ziotelarik, binakako txapelketa nagusitik kanpora geratu zen; buruz burukoan ez zen ondo aritu (final laurdenetan kanporatu zuen Gonzalezek); eta lau eta erdikoan, azkenik txapelketako finala jokatzea lortu zuen berriro, nahiz eta Olaizola II.aren aurka galdu.
2009a, aldiz, oso urte ona izan zuen: lesioak eta ebakuntzak ahaztuta, binaka eta buruz buru txapeldun izan zen, eta lau eta erdian berriz ere txapeldunorde.
2010ean bere laugarren buruz burukoa irabazi zuen. Bere alaba jaio berri Arhaneri eskaini zion. Partida amaieran, pilotariak bere txapelik garrantzitsuena izan zela esan zuen. Izan ere, egun hartan, txapel bat gehiago irabazi ez ezik, bolada txar luze bat amaiarazi zuen; eta, oraindik jardun profesionalean jarraitzen zuten pilotari guztien artetik, txapel gehien zituena bihurtu zen.
2011, 2012 eta 2013an porrot gogorrak jasan zituen Olaizola II.aren aurka; 2011ko Lau t 'erdiko finalean 22-12 galdu zuen, 2012ko eta 2013ko buruz buruko bi finaletan Aimarrek 22-7 egurtu zuen eta 2013ko Lau t 'erdiko finalean 22-16 galdu zuen.
2013ko binakako txapelketa nagusia irabazi zuen ordea, txapelketa horretan debutaria zen Jose Javier Zabaleta lagun. Ustekabean, Zabaletak maila ikusgarria eman zuen: adituen artean adostasun zabala dago, txapelketako atzelaririk hoberena izan zela. Irujok asko lagundu zion horretan, pilota txarrak eta sakeak kenduz. Txapelketa osoko bikoterik hoberena izan ziren, nahiz eta finala, bi tantoz aurretik zihoazela (6-4), Pablo Berasaluze aurkariaren lesioagatik irabazi zuten.
2014an, Abel Barriola atzelaria lagun binakako txapelketa jokatzen ari zela, ezker eskua mindu zitzaion. Lesio hori sendatu gabe jokatu zituen hortik aurrerako partidak, eta, hala ere, binakako txapelketa hura irabazi zuten, finalean Olaizola II.a eta Aretxabaleta 22-13 mendean hartuta, maiatzaren 25ean, Irujo bera protagonista eta izar nagusia izanik. Hainbat adituren ustez, mesede egin zion lesio horrengatik eskuinez pilota indartsuago astintzeak eta serioago jokatzeak. Buruz burukoan ere —sendatu arte ez jokatzeko gomendioei entzungor eginda— lesio horrekin eta joko estilo serioago horrekin jardun zuen, eta, han ere asko sufrituta, txapelketa hori ere irabazi zuen, finalean Retegi Biri 22-9 nagusitu baitzitzaion, ekainaren 29an. Ondoren, uste baino geldialdi luzeagoa egin zuen, lesioa sendatzearren: hiru asteko atsedenaldia hartzekoa zen hasieran, baina azkenean ia zazpi aste izan ziren, abuztuaren 14an jokatuko baitzuen hurrengo partida. Abenduaren 14an, lau eta erdiko txapelketaren finalean Aimar Olaizola 22-16 mendean hartuta, berriz lortu zuen urte berean hiru txapelketa nagusiak irabaztea. Hiru txapelak urte berean janztea bi aldiz lortu duen pilotari bakarra da.
2015ean txapelketa nagusietako final bakarra jokatu zuen, lau eta erdikoa, eta Mikel Urrutikoetxearen aurka galdu zuen, 22-20.
2016ko lehenengo txapelketa nagusian ere, binakakoan, finaleraino heldu zen, baina partida bukatu aurretik erretiratu behar izan zuen, eskuin eskuko hatz luzea hautsita, 16-10 galtzen ari zela. Apirilaren 9a zen.
Lascabanes
Lascabanes Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 130 etxebizitza zeuden, 74 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 45 bigarren erresidentzia ziren eta 11 hutsik zeuden. 127 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 74 etxebizitza nagusietatik 61 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 19 etxek hiru zituzten, 11 etxek lau zituzten eta 44 etxek bost zituzten. 62 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 32 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 99 ziren, horien artean 67 aktiboak ziren eta 32 inaktiboak ziren. 67 pertsona aktiboetatik 62 lanean zeuden (33 gizon eta 29 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 32 pertsona inaktiboetatik 11 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Lascabanes udalerrian 72 unitate fiskal zeuden, 173 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.459 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 zerbitzu enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 zurginak eta 1 iturgina.
2000. urtean Lascabanes udalerrian 20 nekazaritza-ustiategi zeuden, 512 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Fort Deposit (Alabama)
Fort Deposit Alabamako herri bat da. Lowndes konderrian kokatua dago. 2010ean 1,344 biztanle zituen, 91.7 kilometro koadrotan banatuta.
Krajná Porúbka
Krajná Porúbka Eslovakiako udalerri bat da, Svidníkeko barrutian kokatuta. 3,73 km²ko azalera du eta 46 biztanle 2017ko datuen arabera.
Gnomonikaren historia
Gnomonikaren historia astronomiaren eta matematikaren historiaren parte da eta hein batean, baita teknologiaren historiaren parte ere. Gnomonika eguzki-erloju en bitartez egindako denboraren neurketaren azterketa da, eta haien diseinua, eraikuntza eta propietate geometrikoak hartzen ditu barne. Gizadiaren historian zehar denbora-sistema desberdinak egon dira, eta XIV. mendean erloju mekanikoak agertu baino lehen, ordua neurtzeko tresnarik ohikoenak ziren, harea-erlojuak eta beste gailu batzuekin batera, hala nola, harea -erlojuak eta su -erlojuak (lau elementuen harmonia). Bere diseinuak eta eraikuntzak denboraren pertzepzioaren kontzientzian ez ezik, zientziaren denboraren neurketan aurrera egiten ere lagundu du. Eguzki-koadranteen existentzia ohikoa zen hirietan, tenpluetan eta etxe pribatuetan, denbora neurtzeko metodo fidagarriagoak agertu ziren arte.
Eduvigis Brandenburgokoa (1540–1602)
Eduvigis Brandenburgokoa (1540ko otsailaren 23a - 1602ko urriaren 21a) Honenzollerneko etxearen kidea zen, eta Brunswick-Lüneburg eta Brunswick-Wolfenbütteleko dukesa izan zen 1568tik 1589ra bitarte, Julio Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu eta gero. Berlinen jaioa Joakin II.a Hektor Brandenburgokoaren eta bere bigarren emazte Eduvigis Jagellondarraren alaba zen, Sigismundo I.a Poloniakoaren alaba. Bere ahizpa zaharra, Elisabet Magdalena, Frantzisko Oton Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen 1559an, baina senarra urte berean hil zen.
1560an Eduvigis Welfe etxeko Julio Brunswick-Lüneburgekoarekin ezkondu zen. Julio bere aitarekin etsaituta zegoen, baina handik denbora batera berirro adiskidetu zirenean onartu behar izan zuen printzesa protestante batekin ezkondu izana. Julioren anaia nagusiak Sievershausengo guduan hil ziren 1553an, eta Henrike V.a aitak harremana hobetu zuen bere semarekin.
1568an Julio Brunswik-Wolfenbütteleko printze ardura hartu zuen. Hasieran agintari ona izan bazen ere, laster Philipp Sömmering eta Anne Marie Schombach alkimisten eragina izango zuen, bere emaztetik urrunduz. Bikoteak 11 seme-alaba izan zituen.
Gnomonikaren historia
Gnomonikaren bilakaeran gizadiaren historian zehar egon diren denbora neurtzeko hainbat eskakizunek eragina izan dute. Batzuetan behar horiek erlijio-arauei lotuta egon dira, beste batzuetan behar ekonomikoei eta beste batzuetan behar sozialei. Haren gorakada eguzkiaren mugimendua zeruko esferan hobeto ulertzeak markatu du, baita gnomonika zientzia gisa eraginkortasunez garatzeko gai diren formalismo matematiko hobeak egoteak ere. Teoria gnomonikoa frogatik abiatuta garatu zuen teorialarietako bat Christopher Clavius astronomo alemaniarra izan zen. Denboraren neurketan errendimendu handiagoko erlojuen diseinuak eta gnomonikaren inguruan argitaratutako liburu gero eta ugariagoak bidea ireki zioten "urrezko garaiari". Garai hau bat dator, paradoxikoki, XVII. mendeko lehen erloju mekanikoen aurrerapenekin. Mendebaldeko nazioetan denbora neurtzeko tresna gisa abandonak iztearekin jadanik XIX. mende rako. XVII. mendean, denbora neurtzeko gai ziren proiekzio ez-gnomonikoak aurkitzen hasi ziren (errealitatean, edozein proiekzio konformek egiteko aukera ematen du).
. mendetik aurrera denbora neurtzeko tresna gisa erabileraren gainbehera pixkanaka areagotuko da, denbora neurtzeko beste modu zehatzago batzuengatik baztertzen baitira. Dena den XX. mendearen hasieran gnomonika teorikoan garapen garrantzitsua gertatu zen gnomonika klasikoari aplikatutako geometria analitikoko metodoak garatu zituen jakintsu alemaniar talde baten ondorioz. Horrela, erloju mota berrien sorrerarekin eta denbora-lerroen marrazketari gehitutako azalpenei esker emaitza onak lortu ziren. Gaur egun eguzki-erlojuak eta oro har gnomonikak, “astronomia txikiaren” munduan sartu nahi dutenentzako bitxikeria eta entretenimenduaren parte dira. Elkarte pribatu ugari daude, batzuetan astronomia taldeei edota mundu osoko erlojugintzari lotuta. Eguzki-erlojuek ahalegin hori egin arren, fatxadetan, lorategietan, pasealekuetan jarritako dekorazio-elementu gisa erabiltzera pasa dira.
Historiaurreko gnomonika
Litekeena da denboraren neurketa gizateriaren lehen jarduera intelektualetako bat izatea. Gertaera naturalen iragarpenak eta planifikazioak abantailak eman zizkion hura neurtu zuten gizarte primitiboei. Baliteke Neolito garaian gertatu izana, giza gizarteen ekonomiak bilketa, ehiza eta arrantzatik nekazaritza eta abeltzaintzara eboluzionatu zuten bezala. Planifikazioa eskatzen duten jarduerak dira hauek guztiak, hau da, denboraren neurketa. Neurtzeko ekintza naturan aldizkako fenomenoen behaketa soiletik sortu zen, hala nola egunen eta gauen segida, urteko urtaroen bilakaera, uztak, hegaztien migrazioa, etab. Horrek guztiak, beharbada, gizaki primitiboari denbora neurtzeko beharra eman zion bere inguruko mundua aurreikusteko, eta horrela nekazaritza-jarduerak egin ahal izateko, hala nola landatzea. Zalantzarik gabe, lehen une hauetako denboraren neurketa ziklo batean kokatutako istant baten neurketaren kontzeptu bati zor zaio. Modu horretan, laster konturatu ziren itzalak behatuz fenomeno naturalak aurreikus zitezkeela. Urtaroen etorreraren determinazioa bezalako fenomeno naturalak aurreikusteko lerrokadurak erabiltzen zituzten lehen arkitekturako harri-sistema konplexuen eraikuntzak dira behar primitibo horren adibide. Modu honetan, Stonehenge, Avebury eta beste aztarnategi batzuk bezalako egiturak sortu ziren, gizaki primitiboak lehendik zuen eguazkiaren ezagutza ziklikoa zeruko esferarekiko adieraziz.
Gnomonika Antzinako Egipton
Egiptoko astronomiak denbora neurtzeko aukeran oinarritu zituen bere behaketa zientifikoak. Honekin Niloko aldizkako uholdeak iragartzeko gaitasun handiagoa lortu zuten, eta modu honetan uztak hobeto planifikatu zituzten, azken finean elikagaien ekoizpen hobea lortuz. Egiptoko astronomoek eguzkiaren ibilbidea hamabi zati berdinetan banatu zuten, eta gauarekin gauza bera egin zuten, hau da, hogeita lau zatiko sistema erabili zuten. Zatiketa bakoitza izendatzeko ordu kontzeptua erabili zuten eta espero zen bezala bere iraupen ezberdina zen urteko egunetan zehar. Udaberriko eta udako hilabeteetan eguneko orduak luzeagoak ziren, gaueko hamabi orduak, berriz, laburragoak. Udazkeneko eta neguko hilabeteetan, egoera irauli egiten da, gaueko orduak egunez egun luzatzen doaz eta egunekoak antzeko proportzioan laburtuz. Erresuma Zaharreko denbora sistemari buruz izar-erlojuak deskribatzen dituzten taulen adibide ugari daude. Ordu-zatiketaren ideograma dagoeneko agertzen da Piramideko testuetan, eta wnwt gisa transkribatzen da. Eguneko eta gaueko orduen zaintza bai eta urtean zehar haien zenbaketa egitea apaizei zegokien. Hamabi zenbakia ren bidez zatiketa egiten zen, hamar zenbakiaren ondoren zatitzaile gehien dituen zenbaki osoa delako. Ezaugarri honek denboraren manipulazio matematikoa eta izarren posizioen neurketa erraztu zituen.
Denboraren neurketa: aldi baterako orduak
Egiptoarrek zenbait apaiz eskaini zituzten urteko gau guztietan izar-erreferentziak zenbatzeko zereginetarako. Gaueko behaketa zeruko esferaren gaueko mugimenduan erreferentzia-posizio gisa jokatzen zuten dekan oen edo izar-taldeen igarobidea erregistratzean ardazten zen. Lehen ordua ilunabarrean hasten zen, gaueko izarrak ikusten hasten zirenean, eta bigarren orduari bide emanez amaitzen zen lehen dekanoaren igoera heliakoa gertatzen zenean, eta horrela bata bestearen segidan gau osoan zehar. Horrela apaizek gau osoan zehar hamabi dekanoak zenbatzen zituzten eta azkenaren ondoren eguzkiaren egunsentia gertatzen zen. Gaueko orduak zenbatu zituzten, Egiptoko egutegiarekin lotura estua zuten izar-erlojuen tauletan aurkitutako deskribapenei jarraituz. Mota honetako taula ugari aurkitu dira 9. eta 12. dinastien artean datatuta, maiztasunez erabiltzen zirenean. Tauletan maiz aipatzen diren jainkoek erakusten dute izar batzuk jainkozko posizio baten jabe zirela, hala nola Ra (Eguzkiarekin identifikatua), Nut, Meskhetiu (Osa Handiarekin erlazionatua), etab. Erresuma Berrian, gaueko orduak zenbatzeko metodo berriak garatu ziren, Ramasida erlojuak azaldu ziren.
Inperio Berriko taulek ez dute dekanorik edo izarrik, eta ilunabarraren lehen uneetan amaitzen dira. Horrek pentsarazten du lehen orduak klepsidren (ur-erlojuen) bidez kontabilizatzen direla, neurrietarako laguntza gisa. Baliteke klepsidra horiek kalibratzeko erreferentziazko izarren ortoak edo goraldiak erabiltzea. Erloju horiek eguneko eta gaueko orduen bilakaera neurtzeko balio zuten. Tresna horren adibideak daude Amenemhaten hilobiaren paretetan, zeina 1885ean aurkitu zuten. Zenbait adibide, hala nola Karnak-en 1904an aurkitutako hilobiak, harzuriaren gainean zizelkatutako inskripzioetan erakusten dute ontzia urez betetzen eta hustutzen zela sasoiko sisteman (gauekoa nahiz egunekoan) neurtzen den erritmoan. Denboraren neurketa, denborazko orduen sistemaren bidez, Antzinako Egiptoko lehen garaietakoa da eta zenbait autorek, hala nola Otto Neugebauerrek, hori babesten dute. Gaueko orduen neurria egunez mantentzen zen. Gauez izarrak erreferentzia baziren, egunez eguzkia eta itzalak ziren. Horrela, Egiptoko kulturak bi eskakizunak ezarrita zituen denbora neurtzeko: urteko zikloaren zein unetan zeuden jakitea eta iraganeko zikloen memoria izatea. Egiptoko apaizak arduratzen ziren zeregin horietaz. Neurtutako zikloak bi motatakoak ziren: urtekoak (Niloko ur-goraldiak lehenesten zituzten) eta gizartearen lana arautzen zuten egunerokoak.
Egiptoko eguzki-erlojuak
Egiptoko kulturako itzal-erloju zaharrenetako bat Abydoseko Seti I.aren zenotafioko hormetan baxu- erliebeetan deskribatuta aurkitu zuten. Abidosen inskripzioak garaiko gnomonikoaren erabiltzailearen eskuliburu moduko bat dira eta hutsune ugari ditu testuaren gabeziagatik. Deskribatutako eguzki-erlojuak "T" forma du tamaina ezberdineko bi xafla gurutzatuekin. Barra luze batek (merkhyt) osatzen du, eta gainean xafla perpendikular bat (sechat) kokatzen da. Erlojuarekin eguneko hamar ordu zentralak bakarrik neurtzen ziren, gainontzeko bi orduetan zehaztasuna falta zen (itzalaren luzeragatik). Erloju mota honen adibide batzuk Tutmosis III.aren erregealditik (zortzi ale guztira) eta Hirugarren Tarteko Alditik iraun dute denboraren joanean. Instrumentu horietako batzuk orduen deskribapen literalak dituzte, hala nola: egunsentia (lehen ordua), sartzen duena, bere jauna babesten duena, sekretua, sugarra duena, apala izan zen eguerdiko ordua. Ordu hauen esanahia eta haien arrazoia denboran galdu egin da.
Egiptoko gnomonikaren historian gehien jardun zuen zientzia-historialaria Ludwig Borchardt izan zen. Taniseko indusketa arkeologikoetan aurkitu eta sechat erloju baten funtzionamendu partziala erakusten duen papiro osatu gabe baten existentziari buruzko lehen deskribapenak hari zor dizkiogu. Erloju horien neurriaren arazoa da sechat-ak bost ordu-marka dituela eta ez duela eskalarik urteko egunaren arabera (gabezia horrek eztabaida handia sortu du aztertzaileen artean). Zenbait autorek azterketa xeheak egin dituzte erloju horri buruz eta erakutsi dute gurutzeta hainbat altueratara doi daitekeela, urtaroaren arabera. Egiptoarrek eguzki-erlojuen aldaerak garatu zituzten dinastia ezberdinetan zehar. Horietako batzuk itzalak egiten dituzte plano inklinatuetan, itzalak erregularki aurrera egiteko aukera emanez. Horrelako bat Kantaran aurkitu zuten, Deltaren ekialdean. Ptolemaeotar dinastia ren aldian hieroglifiko askok mota horretako eguzki-erlojuen irudikapen ideografikoak erakusten zituzten, «ordu» hitza adieraziz.
K.a VII. mendeko zenbait erlojuei dagokionez Biblia n dauden bi erreferentzia baino ez ditugu, adibidez, Achaz koadrantea (zehazki, Isaias 38: 7-9 eta 2Reyes 20: 10-12). Erloju horren inguruan hainbat eztabaida izan dira adituen artean. Ezin izan dira ados jarri erlojuaren existentziarekin, eta haren forma ere ezin izan da zehaztu, ezta Isaiasen miraria definitzen duen gnomoaren itzalaren «atzerakada» fenomenoa azaltzen duen diseinurik ere, denboran zeharreko bidaia posible bat adieraziz.
Greko-erromatar garaia
Lehen greziar gnomonizistetako bat Miletoko Anaximandro izan zen eta filosofo hau ekliptikaren joera neurtu zutenetako bat izan zen. Greko-erromatar garaiko jarduera gnomonikoaren aztarnak arkeologia-indusketetan agertzen dira. Mediterraneo aldeko indusketetan ez dago eguzki-erlojuaren laginik. Aurkitutako piezak Greko-Erromatar arkitekturaren osagai txikienak bezala sailkatu dira. Erloju horietako asko Mediterraneoaren inguruko greko-erromatarren eragin-eremuan daude hainbat museotan banatuta. Erloju grekoak 'ez eramangarriak' dira eta kare-harri mota desberdineko blokeak dira (hau da, marmola, kareharria, toba). Oro har, horietako gehienek azalera esferikoak, konikoak eta batzuetan biraketa-paraboloideak erakusten dituzte eta horiei guztiei «hemizikloak» esaten zaie. Gainazalean egunsentiaren eta ilunabarraren artean banatutako denborazko hamabi orduak markatzen dira. Horiek guztiek hiru bero-kurba dituzte, erreferentziazko hiru urtaroak adierazita: bi solstizioa k eta ekinokzio ak. Idatzizko tratatuen bitartez dugu haien berri. Demokritok, adibidez, gure garaira iritsi ez den eguzki-ordulariei buruzko tratatu bat idatzi zuen. Piezen kalitateak ezagutza-maila adierazten digu eta horren adibide bat Erromatar Hispaniako Baelo Claudia n dago.
XX. mende hasieran erloju mota honi buruzko ikerketak, ikuspuntu arkeologiko hutsetik ez ezik, lehen aldiz ikuspuntu matematikotik ere egin ziren, batez ere geometrikotik. Azterketa guzti hau XX. mende hasierako bi jakintsu alemaniarrei zor zaie batez ere: Hermann Diels, eta Joseph Drecker. Eskola hau Gustav Bilfinger -ek sortu zuen, XIX. mende amaierako denboraren neurketaren jakintsuak. Mediterraneoko indusketa arkeologikoetako erlojuen katalogo zehatzak egin ziren, hirurogeita hamarreko hamarkadan 256 erlojuren zifra eman zutenak. Indusketan aurkitutako eguzki-erloju garrantzitsuenen artean 1875ean Lisenbergen ( Alemania ) mendeko erromatar legioen bizilekuak ikertzean aurkitutako erlojua dago. Mainzeko erlojua deritzona da. Erloju honek lekualdatzeko propietatea du, hau da, eguzki-erloju eramangarrien lehen adibideetako bat da, viatoria pensilia izenekoa.
Greziar gnomonikoa
Greziako astronomiaren aurrerapenek egiptoarrengandik jasotako ezagutzan dute abiapuntua. Bere eragina Grezian agertzen K.a. IV. mendean eta ezezaguna da nola burutu zen kultura batetik besterako trantsizioa. Zuzenean tratatuak izan ez arren, greziar froga gnomonikoak zeharka zehazten dira garaiko literaturan. Esaterako, Diogenes zinikoak txantxetan aipatzen du oso gailu erabilgarria, ώροσκοπείoν izenekoka, jaki bat bazkarira garaiz iristea ahalbudetze duena. Instrumentu hau Estrabon eta Gémino bezalako egileek ere aipatzen dute eta “itzalak harrapatzen” dituen tresna batekin lotzen dute. Erreferentziek tresna hauek zientzialari eta filosofoen esku jartzen dituzte, kalean haiek maneiatzen dituzten gizaki gutxi aipatuz. Aristofanesek gailu hauek aipatzen ditu Ekklesiazousai izeneko lanean ( K.a393 a ). Corpus Hipocraticum 7an agoraren jarduerak eguzki-erloju bateko gnomon baten itzalari erreferentzia eginez erakusten dira.
Eguzki-erlojuei buruzko lehen aipamenetako batek Herodoto seinalatzen du eta geroago, Diogenes Laerzio idazle eta historialari greziarrak III . mendean idatzitako Filosofo ospetsuenen bizitzak, iritziak eta perpausak lanean, Anaximandroren bizitza aipatzean, onartzen du γνώμων gnomoia aurkitu zuela, zeina ekinozio eta solstizioak ezagutzeko baliagarria izan dena (orduen neurketa esplizituki aipatu gabe). Anaximandrori ώροσκοπεία-ren diseinua ere esleitzen zaio denbora neurtzeko gailu gisa. Gaur egun ez da jakina tresna hauek egunaren zatiketa (orduak) neurtzen ote zuten, edo, aitzitik, urteko urtaroa eskaintzen zuten. Eztabaida hau XVI. mendean Claude Saumaise solstizia-kurbak soilik adierazten zituela zioenaren eta Denis Pétau historialarien artean mantendu zen. Azken honek berriz Greziako lehen erloju horiek egunaren zatiketak ere adierazten zituztela uste zuen.
K.a IV. mendea n. eskola peripatetikoak garaiko arazo nagusiak biltzen zituen liburua osatu zuen eta besteak beste gnomonikari buruzko gaiak azaltzen ziren bertan. Indusketetan aurkitutako erlojuen ia heren bat esferaerdikoak dira eta erdigunea adierazten duen gnomonaren punta desagertu egin da gehienetan. Horietako batzuk teilatu antzeko bat dute eta bertako irekidura baten bidez, puntu argitsu bat isla daiteke barnealdeko gainazalean.
Zirruko Androniar eraikitzaile eta astronomoak 50. urtean Haizeen Dorrea diseinatu eta eraiki zuen Atenas hiriko agoran. Oinplano oktogonaleko dorre moduko bat da, alde bakoitzean erloju bertikala eta klepsidra dituena. Eguzki-erlojuen multzo hori gnomonika grekoaren eta erromatarraren arteko trantsizioa da.
Astronomia grekoak egindako ahaleginei esker aurkitu ziren eguzki-erlojuak eraikitzeko funtsezko parametroak: Eudemo de Rodas lehenetarikoa izan zen Lurraren orbitaren ekliptikaren zeihartasuna behatzen eta gero Eratostenes III. mendean. Ekliptikaren zeihartasunaren beste balio batzuk Theon de Smyrna eta Chioseko Oenopidesek emanak dira. Gnomonizistatzat hartzen dira guzti horiek.
Erromatar Inperioaren hasieran, erloju greko batzuk («hemizikloak») zuzenean garraiatu ziren jatorrizko kokalekuetatik Antzinako Erromako hirietara. Lekualdatze horietako bat Cataniako kolonia grekotik Erromako hiriburura eraman zen 262. urtean, erromatarrek ehun urte baino gehiagoan beren zehaztasuna zalantzan jarri gabe. Garraio hori latitude desberdinetan (Lurraren ekuatoretik distantzia geografikora) berdin funtzionatuko ote zuten ezjakintasun eta itxaropenez egin zen. Agian, lehen gnomonizista erromatarrek uste zuten lurra laua zela. Hala ere, grekoek IV. menderako jada ezagutzen zuten latitude geografikoaren kontzeptua eta aurkitutako erlojuetan kokapen geografikoarekin bat datorren diseinua ikus daiteke. IV. mendea n. Piteas bidaiariak gnomon baten ekinozio-itzaleko datuak hartu zituen Massalia hirian (Marsella), eta Estrabon ek antzeko neurria gauzatu zuen Meroλ hirian II. mendea n. Erastenesek bi neurketak konbinatu zituen eta Lurreko irratiaren batezbestekoa egiten zuen. Badirudi esferikotasunaren pertzepzio hori ez zela modu errazean iritsi astronomia erromatarrera.
I. mendean Alejandriako Menealo matematikari grekoak egin zuen trigonometria esferikoaren lehen azterketa. Haren azterketek egunaren luzera ebaztea eta kalkulatzea dute helburu. Menelao baino lehen, astronomo grekoek trigonometria laua erabiltzen zuten eta, hala, zirkulu zerutarrak erreferentzia-plano baten gainean jartzen ziren, zeinaren gainean kalkuluak eigten ziren. Vitrubioren annalema da orduko lerroen eta zatiketa zodiakalen diseinuan zeruko zirkuluak ateratzen dituen jokabide klasiko horren adibide bat. Menecmok egindako ikerketen bidez atal konikoen ezagutza hobetu zen. Apoloniok ere deskribatu zituen horrelako atal konikoak liburu batean.
Gnomonika erromatarra
Gnomonika erromatarra jakintza grekoaren herentzia zuzena da. Erromatarrek denborazko orduen sistema betikotzen dute eguzki-erlojuetan: solarium horologium. Erroman lehen erlojua 291. urtean azaldu zen eta Kirino ren tenpluaren aurrean jarri zuten. Horrelako erlojuen ospeari buruzko ebidentziak daude Ponpeia hirian egindako indusketa arkeologikoetan. Hogeita hamar bat ale ageri dira denak ere herri erromatarretan, toki pribatuetan eta tenpluen inguru hurbiletako plaza publikoetan kokatuak.
Erromako Inperioko prozesu gnomonikoak deskribatzen dituen testu bakarra zeinak gaur egun arte iraun duen Julio Zesarren Marco Vitruvio Polión arkitektoarena da, bere de architectura laneko VII. kapituluan (edo VIII. kapituluan, argitalpenaren arabera) azaltzen dena. Analemma izeneko eraikuntza geometriko baten bidez, eguzki-erlojuen eraikuntza deskribatzen du eta gaur egun proiekzio ortografiko deritzo. Vitrubiok dio analema ezagutu behar dela eguzki-erlojuen trazadura ulertzeko. Aipatzekoa da Vitrubiok deskribatutako prozesua ez zela guztiz ulertu eta frogatu XVII. mende an Christoph Clavius matematikari alemanak Gnomonices liburuan deskribatu eta frogatu zuen arte. Vitrubiok garai hartan ezagutzen ziren erlojuak deskribatu zituen; haien deskribapen laburra dela eta, ezin da ziur jakin xehetasunez zer nolako forma zeukaten. Zerrenda horren bidez, hurrengo eraikitzaile hauek elkrtu zituen: Apolonio (arachnen eta pharetraren aurkitzailea), Aristarko (escaphe edo hemispheriumaren eta dicus in planitiaren asmatzailea), Beroso (hemizikloaren asmatzailea), Siracusako Scopinas (plinthiumaren edo lacunarraren asmatzailea), Dionisumodoro (conusaren asmatzailea), Eudoxo, Parmenio (pros pan historumena astrolabioaren antzekoa denaren asmatzailea) eta Teodosio (pros pan klima edo eramangarria den erlojuaren aurkitzailea). XIX. mende erdialdetik hasita erloju horietako batzuen forma eta beren funtzio espezifikoak eztabaidagai izan dira gnomonizisten artean. Dirudienez gnomonika, Vitrubiok bere Re Arquitectura liburuan aipatzen zuen arabera, astronomo eta geometrialarien esku zegoen.
Trogonophis wiegmanni
Trogonophis wiegmanni Trogonophis generoko animalia da. Narrastien barruko Amphisbaenia familian sailkatuta dago.
Gnomonikaren historia
Gnomonika erromatarra
Augustoren eguzki-erlojua garaikidea da, 10. urtean diseinatu eta eraiki baitzuen Novio Facundok. Erloju hori Marteko zelaian zegoen. Garai hartan, eguzki-erlojuak oso ezagunak ziren erromatarren bizitzan; horren erakusgarri dira XIX. mendeko Vesuvio sumendiaren erupzioaren aztarna arkeologikoak. Erromatarrak erloju eramangarriak diseinatzen eta erabiltzen hasi ziren, viatoria pensilia deiturikoak. Zuzen erabiltzeko, airean zintzilikatu behar ziren kordel batekin, eta eskuz orientatu. 1755. urteko ekainaren 11n, urdaiazpiko baten forma ezin hobeto imitatzen zuen eguzki-erloju bat aurkitu zuten Herculanoko indusketa arkeologikoetan. Hasieran, txantxa bat zela pentsatu arren, ondoren eguzki-erloju eramangarria zela egiaztatu zen. «Arkupeko urdaiazpikoa» izenarekin da ezaguna.
Erromatar gainbehera
Erromatar gainbeheraren aldi horretan gnomonikaren zientzian hobekuntza batzuk gauzatu ziren. Hobekuntza nabarmenetako batzuk Severino Boecio eta Casiodoro dira, denbora neurtzeko gai diren ingeniari mekanikoak aipatzen dituztenak. Literaturan eta tenplu erlijiosoetan aurkitu den erromatar gainbeheraren aldi horretako erloju-erabileren zerrenda nahiko urria da. Oso litekeena da Europan eguzki-erlojuen erabilera kasu zehatz batzuetara doilik alboratu izana.
Inperio erromatarraren ondorengo herrietan, zutikako erlojuak deitutakoak hedatu ziren (adibideetako bat Zamora probintziako San Pedro de la Naveren Eliza Bisigotikoan aurki daiteke). Literaturan «Horologio» izenarekin agertu ziren, hilabete eta ordu bakoitzeko oin kopurua duten taulen forman. Taulak altueraren eta oinen arteko giza proportzioaren bidez neurtzen ziren. Erlazio konstante hori Vitruvioko Gizakia delakoan ageri da. Estilo honetako taulak Paladiusen Re Agriculturan almana ka gisa deskribatzen dira. Oinak unitate gisa erabiltzen dituzten pertsona baten itzalaren luzera neurtzeko metodoa Europan Errenazimendura arte mantendu zen (kanon gisa ezarritako Vitruvioko Gizakia delakoan oinarrituta). Baliabide horien bidez neurtu ohi zen Espainiako garai bisigotikoan. Beda Beneragarria k denboraren eta giza gorputzaren itzalarekiko neurriaren inguruko zenbait gogoeta ikertu zituen VIII. mendean idatzi zuen De temporum ratione lanean. Erloju horiek taula batzuk ziren eta urteko hilabetearen arabera, ordu jakin batean itzal bat zuen oin-kopurua adierazten zuten. Taula horiek buruz ikasten ziren. Horretarako elizetako harrietan grabatu eta monasterioetako scriptoriumean transkribatzen ziren.
Gnomonika Asian
Txinako astronomiako lehen gnomonizsta Tscheu-Kong izan zen, zeinak K.a. XIII. mendean ortostilo bat deskribatu zuen ( protoeguzki-erloju moduko bat). Lehen erlojuak Zhou dinastian eraiki ziren eta "rigui" deitzen zitzaien. Song dinastiaren garaian erloju eramangarriak egin ziren. Jada Sui dinastian (VI. mendean) berriz, azterketa egin ziren eguzkiaren irteera eta sarrera zehaztasunez zehazteko. Jantar Mantar Jai Singhek (gudaria izateaz gain, astronomiarekiko zaletasunagatik ezaguna) 1728. urtean Indian eraikitako bost behatoki astronomikoetako bat da. UNESCOk 2010eko uztailaren 31n erregistratu zuen behatoki hori Gizateriaren Ondare gisa. Jaipurren kokatuta, eskultura-monumentu bilduma batek osatzen du, zeinen formak eguzkiak sortutako itzalen bilakaera aztertzeko aukera ematen duen. Ikusgarriena 27 m-ko altuera duen egitura da eta itzala orduko 4 metroko abiaduran mugitzen da.
Erdi Aroa
Erdi Aroko gnomonika bi korronteetan banatu zen baina bi alderditan erlojuak erlijio-sinesmenekin bat etorriz erabili ziren. Bi kasutan erlojuek otoitz-uneak markatzen zituzten. Alde batetik ordu kanonikoetako erlojuak erabiltzen zituen kristaua aurkitzen zen, landugabeko kontzeptu zientifikoekin eta bestetik, mundu klasikoko ezagutzak oinordeko zituen musulmana, klasikoetatik hizkuntza arabiarrera egindako itzulpenei esker. Arabierarako itzulpenen iturri nagusia liburutegi bizantziarrak izan ziren. Mediterraneo inguruko liburutegiek ihes egin zuten herritarren jazarpen eta migrazioetatik.
Kristau gnomonika
Europan erromatar inperioa erori ondoren, herri barbaroen migrazioak gauzatu ziren. Administrazioa eta estatua gizarte antolaketa galdu zen kaos aldietatik igaro ziren, bai eta azpijoko ekonomikoa eta «jakintza zientifikoa» ere, monasterioetan baztertuta geratzen dena. Pixkanaka, bake-aldi bat ezarriz joan zen, antzinako lege erromatarrak gaituz. Denboraldi horretan, Sevillako Isidorok nabarmendu zuen, bere etimologietan denboraren neurketa bere gaietako bat zela aipatu baitzuen. Egoera aldatu egin zen Afrika iparraldeko tribu musulmanak Iberiar penintsulan sartu zirenean eta ondoren, Europako hegoaldean, honen erreakzioa gurutzaden sorreran islatzen den gisara. Garai haietan monasterioen eginkizuna kultura babestea zen, bereziki scriptoriumak. Jakintza hori ez zen sortu errenazimentura iritsi arte. Komunitate erlijioso horiek beren jarduerak arautzeko beharra zuten eta horretarako denboraren neurketaren ezagutza behar zuten. Horregatik finkatu ziren ordu jakin batzuekiko arauak.
Alfontso X.aren erregealdian, jakintza astronomikoa Libros del saber de Astronomian bildu zen. Bertan Erdi Aroko gnomonikari buruzko atal bat eskaini zuen, Piedra de la sombra eta Libro del Relogio del Palacio de las Horas izeneko liburu batean. Gaztelaniazko testuetan astrolabioen erabilera aipatzen hasi zen, ekuatoreak denbora-neurgailu gisa. Testu horiek Europako iparraldera iritsi ziren eta kezka handia sortu zuten. Johannes de Sacrobosco nabarmendu zen, zeru-esferako eguzkiaren mugimendua argitzen saiatzen den konputu bat idatzi baitzuen. Italian, zehazki Florentziako Santa María Novella elizaren barruan, eguzki-meridianak diseinatzen hasi ziren. XIV. mende ko literaturan eguzki-erlojuen adibideak agertu ziren. Mundu anglosaxoiko ezagunenetako bat Geoffrey Chaucer diplomatikoak idatzitako Canterburyko ipuinak dira.
1220. urteanan, Johannes de Sacroboscok bere lanik ezagunena idatzi zuen: Tractatus de Sphaera. XII. mendean Europako unibertsitateetan oso erabilia izan zen astronomia-liburua da. Horrek Ptolomeoren sistema lehen aldiz Europan hedatzen lagundu zuen. Sistema horren arabera lurra mugiezina da eta eguzkiak bere inguruan orbitatzen du. Aldi horretako astronomoek zeru-esfera sektoretan banatu zuten. Planetak aurkitzen diren zirkulua, ekliptika, zodiakoa izeneko hamabi zatitan banatzen da.
Gnomonika musulmana
Astronomia musulmana ezagutza zientifikoen oinordeko zuzena da, ez soilik grekoena, baita Asiatik datozen zientziena ere. Lehen aldiz mendebaldean trigonometriaren zenbaketa astronomikoetaren erabilera estentsiboa egiten du. Khwarizmi ren azterketei esker aljebra hobetu zen. Testu arabiar askok astronomia eta gnomonikaren arazoak lantzen dituzte, neurtzeko tresna berrien asmakuntzaren inguruan. Vitrubioren analemaren bidezko erlojuen trazadura zenbaketa-ikuspegi berri horrekin erabiltzen da; Al-Birunik arabierara itzuli zuen. Thabit ibn Qurra izan zen hura erabili zuen lehenetarikoa. Zeruko hainbat koordenatu erabiltzen zituen metodoak garatu zituen. Ibrahim ibn Sinan bilobak gnomonikazko tratatuak idazten jarraitu zuen. Trigonometriaren erabileraren aitzindarietako bat Al-Battani izan zen, kotangente en taulak egin eta erabili zituena. Autore horietako askok trigonometria, gnomonika eta astronomiako problemak ebazteko balio duten taulak egin zituzten.
Formalismo trigonometrikoa erabiltzeak haren aurkikuntza gnomonikoa Europako gainerako herrialdeekin alderatuz azkartzen du. Eguzki-erloju islamiarren ezaugarrietako bat otoitz islamikoa gertatzen den bost aldiekin duen erlazioa da (ikus: Islamaren zutabeak), bai eta Mekarako (Kaaba) orientazioa zehaztea ere. Otoitzak egunaren une jakin batzuetan egiten dira, pertsona baten itzalarekin erlazionatuta. Behar horien ondorioz, erlojuetan otoitz-orduak agertzen dira. Hauek dira otoitz musulmanaren orduak: Fajr goizeko egunsentian egiten da, zuhra eguerdian, eguzkia gainbeheran hasten denean, ‘asr eguzkiaren ezkutatzearekin, magrib ilunabarrean eta ixa gauaren lehen zatian.
Jarduera musulmanek proiekzio kartografiko berriak bilatzen dituzte, taula astronomikoak egiten dituzte eta neurtzeko eta kalkulatzeko tresna astronomikoak diseinatzen dituzte. Sorkuntza-jarduera bizi horrek guztiak berdin eragin zion gnomonikari. Bagdad en lan egin zuen astronomoetako bat Habash al-Hasib al-Marwazi izan zen, erloju horizontalen trazadurari buruzko tratatuak idatzi zituena; hamar latitudetan erlojuak diseinatzeko gai ziren taulak egiten lehenetarikoa izan zen. X. mendea ren amaieran, astronomo musulmanek erloju polarrak, ekuatorialak eta horizontalak diseinatzen zituzten, Lurraren ardatzarekiko paraleloa zen stiloarekin. Horrek diseinu gnomonikoetan aldi baterako orduak eta ordu ekinokzialak erabiltzea zekarren. Ibn al-Haythamek, X. mendea n, lan bat egin zuen (Ordutegi-lerroei buruzko tratatua), eta Greziako astronomoak kritikatu zituen, erloju lauetako ordu-lerroak zuzenak zirela uste baitzuten. Ibn al-Haythamek uste zuen kurbak zirela eta hori geroago, XX. mendean frogatu zen. Gnomonika musulmanak bere metodoen bidez ebatzi zuenangeluaren trisekzioaren geometria klasikoa ezinezkoa dela. Eguneko arkua hamabi zatitan moztu behar da orduak lortzeko eta hamabi zenbakia hiruko zatitzailea da.
X. mendeko erloju bertikalei buruzko lehen tratatua Sultan Qaytbayrizor zaio Jerusalemen. Hassan al-Saffar astronomoa Kordobako Kalifatoan jaio zen eta erloju horizontal bikaina diseinatu zuen. Gaur egun, Kordobako Museo Arkeologiko eta Etnologikoan ikus daiteke. Al-Marrakushi astronomoak gnomonikari buruzko tratatu bat osatu zuen gainazal lau eta kurbatuetan erloju ugari bereiztu zituelarik. Hainbat tresna astronomikoren bilduma da haren lana. Aipagarriak dira XIV. mendea n Ibn al-Shatir astronomoak egindako lanak, Damaskoko Omeya Kalifatoaren meskita handirako marmolezko erloju horizontal handi bat eraiki baitzuen (2 x 1 metro). Erloju horrek Lurraren ardatzarekiko paraleloa den estiloa du. Horrek musulmanak eta ez errenazimentuko europarrak ordu berdineko erloju bat diseinatzen lehenak izan zirela frogatzen du. XI. mendea n ondoen kontserbatutako erlojuetako bat Kordoba ko Museoan (Espainian) dago(Kordobako Museo Arkeologiko Probintzialean).
Jamshid al-Kashi izan zen XIV. mendeko gnomonzista ezagunenetako bat, Ulugh Begko astronomoa Samarkandan. Hain izan zen emankorra «Bigarren Ptolomeo» deitu ziotela. Jaipur ren (India) neurtzeko eguzki-tresna monumentalen eraikitzaileetako bat izan zen. Musulmanen garaiko tresna astronomiko eta gnomonikoetako ikertzaile bat XIX. mendea ren amaierako Pierre-Eugène Sédillot frantsesa da (bere aitarekin batera, Jean Jacques Emmanuel Sédillot).