cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Notre-Dame-du-Pé
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Janosch
Janosch, jaiotza-izena Horst Eckert (Hindenburg, Silesia Garaia, gaur egun Zabrze, Polonia, 1931ko martxoaren 11) alemaniar idazle eta ilustratzailea da.
Lana
Die Zeit egunkarian hasi zen kontakizunak eta ilustrazioak plazaratzen, eta 1960ko hamarkadaren hasieran argitaratu zituen haurrentzako lehen liburuak, bere marrazkiez hornituak gehienak: Flieg, Vogel, flieg (1971, “Hegan egizu, txoria, hegan egizu”) eta Oh, wie schön ist Panama (1978, Oi, “zein ederra den Panama”). Telesailak kritikatuz, western-istorioak eta lapurrenak idatzi zituen, esate baterako, Der Mäusescheriff (1969, “Saguen sheriffa”), eta beste tankera bateko komikiak egin zituen: Die Globericks 1-5 (1973-1975, “Globericktarrak”). Helduentzat bi nobela idatzi ditu: Cholonek oder Der liebe Gott aus Lehm (1972, “Cholonek edota buztinezko jainko maitea”) eta Sacharin im Salat (1975, “Sakarina entsaladan”).
Arpad (Siria)
Arpad, Siriako antzinako hiri bat izan zen, Alepo inguruan kokatua. Ziuraski, Serifeko toki arkeologikoan egongo zen. K.a. X. eta K.a. VIII. mendeetan, Bit-Agushitarren erresuma aramearraren hiriburua izan zen.
Arpad aramear erresumaren antolaketa politikoari dagokionez, hau, jentilizio eta senidetza hitzetan espresatzeko joera zegoen (bit hitzean bezala, "etxea" esan nahi duena). Pertsonarik garrantzitsuenak "Arpadeko Erregea" titulua jasotzen zuen arren, hau beste "Arpadeko errege" batzuekin laguntzen zen, tribu familia handietako buruzagiak.
Hiria, Bibliako pasaia batzuetan agertzen da:
Ürrüstoi-Larrabile
Historia
Udalerriak Zuberoako bizkonderriaren meneko abadia laiko bat izan zuen.
Ürrüstoi eta Larrabile herriak 1842ko urriaren 16an batu ziren, udalerri bakarra osatzeko.
Demografia
2004ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da
Euskararen erabilera
2010ean egindako inkesta baten arabera biztanleen %60,19 euskaldunak dira, baina %28,03ak bakarrik erabiltzen du euskara egunerokotasunean.
Gosselming
Gosselming Frantziako udalerri bat da, Mosela departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Gosselming udalerrian erroldatutako biztanleak 614 ziren. Familiak 212 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 104 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 235 etxebizitza zeuden, 215 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 11 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 230 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 215 etxebizitza nagusietatik 197 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 9 etxek hitu gela zituzten, 33 etxek lau zituzten eta 173 etxek bost zituzten. 196 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 70 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 128 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 420 ziren, horien artean 314 aktiboak ziren eta 106 inaktiboak ziren. 314 pertsona aktiboetatik 297 lanean zeuden (170 gizon eta 127 emakume) eta 17 langabezian zeuden (5 gizon eta 12 emakume). 106 pertsona inaktiboetatik 34 erretiraturik zeuden, 36 ikasten zeuden eta 36 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Gosselming udalerrian 217 unitate fiskal zeuden, 649,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.371 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra zurgina zen.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.
2000. urtean Gosselming udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 570 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola 1 eta inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Major konderria (Oklahoma)
Major konderria (Major County) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Purcell da. 2010eko zentsuaren arabera 7,527 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Major konderriak 248,106 kilometro koadro ditu. Horietatik 765 ura dira. Beste 247,341 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,03 da.
Žeravice
Žeravice Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 1,013 biztanle ditu eta 6.99 kilometro koadroko azalera. Hodoníngo barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1447 urtean egin zen.
Sorocaba
Sorocaba Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Kobre
Kobrea (latinez: cuprum; grezieraz: kypros) edo burdingorria elementu kimikoa da, Cu ikurra eta 29 atomo-zenbakia dituena. Trantsizio-metal gorrixka, distiratsua eta malgua da, eroankortasun termiko eta elektriko handikoa. Zilarra, urrea eta roentgenioa ere biltzen dituen kobrearen familiari ematen dio izena. Eroankortasun elektriko handiari, harikortasunari eta xaflakortasunari esker, oso erabilia da kableak eta bestelako elementu elektrikoak eta elektronikoak fabrikatzeko.
Aleazio ugari egiten dira kobrea eta beste metal bat elkarrekin urtuz, hala nola, brontzea (eztainuarekin), letoia (zinkarekin), alpaka (nikel eta zinkarekin) eta duraluminioa (nikel eta aluminioarekin). Bestalde, birziklatzeko egokia da, haren propietate mekanikoak ez baitira galtzen, behin eta berriz erabili arren.
Bizitzarako ezinbesteko oligoelementua da, funtzio zelularra bermatu eta entzimen kofaktore gisa jarduten duena. Krustazeo eta moluskuetan, hemozianina odoleko proteinaren osagaia da. Gizakietan, gibel, muskulu eta hezurretan dago, batez ere.
Antzinaroa
Kobrea era natiboan agertzen ahal da naturan, eta zibilizazio zaharrenetako batzuek ezagutu zuten. Antza denez, urrea eta meteoritoetako burdina izan ziren kobrea baino lehen gizakiak erabili zituen metal bakarrak. Kobrezko lehenbiziko objektuak K.a. 9000 aldean egin ziren, Ekialde Hurbilean, baina orduko harriaren teknologia hain aurreratua zegoen ezen harrizko tresnak kobrezkoak baino hobeak baitziren erabilera gehienetan. Ondorioz, apaingarriak eta luxuzko artikuluak egiteko baliatzen zen.
Aipagarria da Aintzira Handietako eskualdeko ustiapena. Kobre natiboa erruz agertzen da Ipar Amerikako eskualde horretan, 100 kilogramorainoko aletan. Amerikar natiboek egindako 10.000 indusketa baino gehiago atzeman dira, batzuk K.a. 3000. urtekoak, eta milaka tona kobre atera zirela uste da. Kobrea erauzi eta gero, harrizko mailuekin lantzen zuten, neurri handi batean merkataritzako eta apainketako artikuluak ekoizteko.
Kobre metalikoa malakitatik edo azuritatik erauzteko prozesua K.a. 5. milurtekoan garatu zen, Kobre Aroari hasiera emanez. Garai hartan, Egipton, Ekialde Hurbilean eta Balkanetan kobre minerala meatzetatik ateratzen hasi ziren, ondoren, galdaketaren bitartez, metala lortzeko. Adituen arabera, kobrearen galdaketa beste hainbat lekutan ere asmatu zen Antzinatean: Thailandian K.a. 4. milurtekoan, Txinan K.a. 2800. urtea baino lehen, Andeetan K.a. 2. milurtekoan, Erdialdeko Amerikan K.a. 600 inguruan, eta Mendebaldeko Afrikan IX. mendearen aldera. Hego Amerikako Moche kulturak ere garatu zuen kobre metalikoa ekoizteko teknika.
K.a. 3500. urtetik aitzina, iparraldeko Kaukasian jatorria zuten indoeuropar herriek (kurganek) metalurgia teknologia berriak hedatu zituzten ekialdeko eta erdialdeko Europan barrena, artsenikodun kobrearen erabilera bereziki. Izan ere, kobre eta artseniko aleazioa gogorragoa eta iraunkorragoa zen kobre hutsa baino, eta oso egokia tresnak eta armak egiteko: zizelak, aizkorak, dagak, ganibetak... Esate baterako, Alpeetan aurkitutako Ötzik, K.a. 3300 inguruan bizi izan zenak, aldean zeraman aizkora kobre eta artsenikozko aleazioaz egina zen (% 99,7 kobre, % 0,22 artseniko).
Brontze natiboa (stannita) lehenagotik ezagutzen bazen ere, gizakiak K.a. 4. milurtekoaren amaieran aurkitu zuen metal hori ekoizteko modua, kobrea eta eztainua aleatuz. Kobre-artseniko aleazioa baino gogorragoa, urtzen errazagoa eta moldagarriagoa baitzen, brontzearen erabilera orokortu zen K.a. XXV. mendetik aurrera. Kobrea eta eztainua eskuratzeko premiak herrien arteko harremanak eta merkataritza sustatu zituen, eta lehenbiziko koloniak eratu ziren, hala nola, feniziarrenak Mediterraneoan zehar.
Brontzearen gainbehera K.a. 1000 aldean hasi zen, Ekialde Hurbilean burdin meatik abiatuta burdin metalikoa lortzea ahalbidetzen zuen teknologia aurkitu zenean. Burdin Aroan, mineral hori brontzea ordezkatuz joan zen arlo gehienetan: armak, lanabesak, iltzeak... Kobrearen eta brontzearen erabilera, berriz, apaindura-objektuen eta eskulturen fabrikaziora mugatu zen.
Beste aldetik, K.a. 600 aldean letoia, kobrearen eta zinkaren aleazioa, aurkitu zen. Lehenbiziko txanponak ere garai hartan egin ziren, Lidia erresuman, egungo Turkian. Txanponik baliotsuenak urrez eta zilarrez egiten ziren, eta eguneroko bizitzakoak kobrezkoak edo brontzezkoak izaten ziren.
Erdi Aroa eta Aro Modernoa
Korrosioarekiko erresistentzia handia baitute, kobreak, brontzeak eta letoiak erabilera ugari izan zuten Erdi Arotik aitzina, apaingarrien fabrikaziotik haratago. X-XII. mendeetan, kobre eta eztainu hobi garrantzitsuak aurkitu ziren Europan, hala nola, Falungoak (Suedia), Rammelsbergekoak (Alemania) eta Joachimsthalgoak (Bohemia). Zain aberats horietatik erautzitako metalak erabili ziren katedral gotikoetako brontzezko ezkilak, ateak eta estatuak egiteko. Kobrezkoak ziren, halaber, argimutilak, kriseiluak edota su-ontziak.
Aro Garaikidea
1830eko hamarkadaren hasieran, Michael Faradayk indukzio elektromagnetikoaurkitu zuen, alegia, eroale elektriko bat eremu magnetiko batean zehar higitzean, korronte elektrikoa sortzen zela. Horretaz baliaturik, lehenbiziko sorgailu elektromagnetikoa sortu zuen, Faradayren diskoa. Harrezkero, sorgailu elektrikoen eta elektrizitatearen garapenak izugarri emendatu zuen kobrearen erabilera eta, ondorioz, haren eskaria ere. Estalkietan, txanponetan, dagerrotipo deritzan argazki-teknologian, eta galbanoplastian ere erabiltzen da.
XIX. mendearen erdialdetik aitzina, altzairu kopuru handiak ekoiztea ahalbidetzen zuten prozesu berriak agertu ziren, hala nola, Bessemer prozedura eta Martin-Siemens labea. Hori dela eta, altzairuak kobrea eta haren aleazioak ordezkatu zituen aplikazio jakin batzuetan. Hala ere, Industria Iraultzaren ondorengo garapen teknologikoari esker, kobrearen aleazio berriak sortu ziren. Ondorioz, metal horren aplikazio eremuak ugaritu ziren, eta horrek, hainbat herrialderen garapen ekonomikoari gehituta, eskariaren igoera ekarri zuen.
XIX. mendearen zati handi batean, Britainia Handia izan zen munduko kobre ekoizlerik handiena, baina eskaria handitu ahala meatzeen ustiapena areagotu zen beste herrialde batzuetan. 1880ko hamarkadatik 1930eko hamarkadako Depresio Handira arte, Estatu Batuek ekoitzi zuten munduko kobrearen herenaren eta erdiaren artean. Butten (Montana), Bingham Canyonen (Utah) eta Morencin (Arizona) zeuden meategi nagusiak. Txileko kobre hobi handiak, berriz, XX. mendearen hasieran hasi ziren ustiatzen. Gehienak estatubatuar enpresen esku egon ziren, 1971n kongresuak nazionalizatu zituen arte. Chuquicamatakoa da munduko kobre-meategirik handiena, eta urteko seiehun mila tona kobretik gora erauzten da han.
Propietate fisikoak
Kobrearen propietate fisikoek ahalbidetzen dute aplikazio ugari izatea; hori dela eta, munduko metalik erabilienetan hirugarrena da, aluminioaren eta burdinaren atzetik. Kolore gorrixka eta distira metalikoa du, eta elektrizitatearen eta beroaren eroalerik onenetakoa ere da, zilarraren ondotik. Naturan material ugaria da; prezio eskuragarria du eta mugarik gabe birzikla daiteke. Prestazio mekanikoak hobetzeko aleazioak egin daitezke, eta korrosioarekiko eta oxidazioarekiko erresistentea da.
1913an eroankortasun elektrikoa definitu zenean, kobre purua erabili zen zeregin horretarako, eta % 100eko IACS indizea eman zitzaion. Hala ere, eroankortasun handiko kobre bereziek balio hori gainditzen dute, eta baita zilar berezi batzuek ere.
Propietate mekanikoak
Kobrea eta haren aleazioak mekanizazio errazekoak dira. Kobrea oso xaflakorra eta harikorra da, alegia, erraza da xafla eta hari mehe eta finak egitea. Metal biguna da, 3ko gogortasun-indizea Mohs eskalan, eta trakzioaren kontrako erresistentzia 210 MPa da, 33,3 MPa-ko muga elastikoarekin. Deformazio-prozesuak onartzen ditu, ijezketa eta forjaketa adibidez, eta baita soldadura-prozesuak ere. Aleazioek propietate desberdinak hartzen dituzte tratamendu termikoak aplikatzen zaizkienean, hala nola tenplaketa edo suberaketa. Oro har, propietateek hobera egiten dute tenperatura baxuetan, eta horrek aukera ematen du aplikazio kriogenikoetan erabiltzeko.
Propietate kimikoak
Konposatu gehienetan, kobreak oxidazio-egoera baxuak ditu; ohikoena +2 izaten da, eta kasu batzuetan +1. Airearen eraginpean jarririk, jatorrizko kolore gorrizta gorri-morekara bilakatzen da, oxido kuproso (Cu2O) eratzearen ondorioz, eta beltz geroago, oxido kuprikoa (CuO) eratzen baita.
Denbora luzez aire hezearen eraginpean egonez gero, kobre karbonatozko (CuCO3) geruza itsaskor eta irazgaitza eratzen zaio. Kobre oxidoek azido azetikoarekin erreakzionatzen dutenean, berriz, kuprits-patina berdexkak eta urdinxkak sortzen dira, pozoitsuak, kobre azetato basikoen nahasketaz osatuak. Hori dela eta, kontu handiz erabili behar dira kobrezko tresnak elikagaiak egosteko; izan ere, saltsek eta gozagarriek ezkutatzen ahal dute kupritsaren zapore txarra, eta intoxikazioak gerta daitezke.
Elementu halogenoek erraz erasotzen diote kobreari, batez ere hezetasuna dagoenean. Ingurune lehorrean kloroak eta bromoak ez diote eragiten, eta fluorrak 500 °C-tik gorako tenperaturatan besterik ez. Giro hezean, kloruro kuprosoak eta kuprikoak azido klorhidrikoa sortzen dute oxigenoarekin konbinatuta; ondorioz, atacamita eta paratacamita orbanak sortzen dira, berde argiak edo urdin berdekarak, leunak eta hauts itxurakoak. Erreakzio hau oso suntsigarria da, metala jaten baitu. .
Azido oxazidoek erasotzen diote kobreari. Hori dela eta, desugertzaile (azido sulfurikoa) eta distira-emaile (azido nitriko) gisa erabiltzen dira. Azido sulfurikoak kobrearekin erreakzionatzen du sulfuroa (covellita edo kalkozita) eta ura emanez. Sulfato kupriko gatzak (CuSO4) ere sor daitezke, urdin-berde kolorekoak. Gatz horiek oso ohikoak dira automobiletako baterien anodoetan.
Azido zitrikoak kobre oxidoa disolbatzen du, kobre zitratoa emanez; horregatik, kobrezko gainazalak garbitzeko eta distira emateko erabiltzen da. Kobrea azido zitrikoarekin garbitu ondoren, oihal bera berunezko gainazalak garbitzeko erabiltzen bada, beruna kobre zitratozko eta berun zitratozko geruza gorri-beltz batez estaliko da.
Letoia
Letoia gehienbat kobrez eta zinkez osatutako aleazioa da; beste metal batzuk ere ager daitezke proportzio txikitan. Osagaiak arragoa batean urtuz edo sufredun meak labe batean galdatuz lortzen da. Bi metalen arteko proportzioak eragin handia du aleazioaren ezaugarrietan; adibidez, dentsitatea 8.4 eta 8.7 g/cm3 artean egon daiteke. Propietateak osagaien proportzioen araberakoak izan arren, letoi guztiak hauskor bilakatzen dira urtze-tenperaturatik hurbil daudenean. Industrian erabiltzen den letoian zinkaren proportzioa % 50etik beherakoa izaten da beti. Era horretan lortutako lingoteak plastikoki deformagarriak dira, eta xaflak edota hariak ekoizteko egokiak.
Kobrea baino gogorragoa izan arren, mekanizatzeko, irartzeko eta urtzeko errazagoa da. Gainera, oxidazioarekiko eta ingurune gaziekiko erresistentea  da. Horretaz gain, xaflagarria da, beti ere tenperaturaren konposizioaren arabera. Bestalde, tratamendu termiko gutxi onartzen ditu; hori dela eta, homogeneizazio eta suberaketa prozesuak baino ez zaizkio aplikatzen.
Kolore hori distiratsua du, urrearen antzekoa; horregatik, oso erabilia da bitxigintzan eta apaingarrien galbanizazio prozesuetan. Beste alor batzuetan ere baliatzen da, hala nola, armagintzan, hodien fabrikazioan, soldaduran, galdaragintzan. Baldintza gaziekiko erresistentea denez, itsasontzietako helizeetan eta arrantzako tresnerian ere agertzen da. Kolpatzen zaiolarik txinpartarik ateratzen ez baitu, gai sukoientzako ontziak, metalak garbitzeko eskuilak eta tximistorratzak egiteko ere erabiltzen da.
Brontzea
Brontzea kobrearen eta eztainuaren arteko aleazioa da; hala ere, gaur egun brontze mota asko daude, eta bi elementu horietaz gain beste batzuk ere izan ditzakete, hala nola, silizioa, kromoa, aluminioa edota berilioa. Eztainuaren proportzioa % 2-22 bitartekoa izaten da. Letoia baino kalitate handiagokoa da, baina garestiagoa ere.
Brontzea ekoiztea ahalbidetzen zuen teknologiaren aurkikuntza eta garapena historiako gertaerarik garrantzitsuenetako bat izan zen, eta Brontze Aroari eman zion hasiera. Hori izan zen gizakiak ezagututako lehenbiziko aleazioa. Egur-ikatz labe batean eztainu- eta kobre-mineralak elkarrekin urtuz egiten zen. Egur-ikatza erretzean sortutako karbono dioxidoak mineraletako kobrea eta eztainua erreduzitzen zituen; era horretan, % 5-10 eztainu zuen brontzea lortzen zen.
Bateria elektrikoak, balbulak eta hodiak egiteko baliatzen da. Horretaz gain, korrosioarekiko erresistentzia duenez, turbinetan eta ponpa hidraulikoetan ere erabiltzen da. Azkenik, aplikazio elektrikoak ere ditu, baina murritzagoak.
Alpaka
Alpaka deritzon aleazioa sortzen da, kobrea, nikela eta zinka hurrengo proportzioetan nahasten direnean: % 50-70 kobre, % 13-25 nikel eta % 13-25 zink. Aleazio horren propietateak, hala nola gogortasuna edo eroankortasuna, oso aldakorrak dira erabilitako metalen proportzioaren arabera. Alpakari burdina edo aluminioa kantitate txikitan gehitzen bazaizkio, korrosioarekiko erresistentzia altuko materiala lortzen da.
Korrosioarekiko erresistentziagatik eta propietate mekaniko onak izateagatik hainbat alorretan erabiltzen da alpaka, besteak beste, telekomunikazioetan, ontzigintzan, elektrizitatean eta iturgintzan.
Bide hezea
Mineral birrindua azido sulfuriko diluituarekin eta burdina (III) sulfatoarekin disolbatzen da; azken horrek kobre (I) sulfuroa oxidatzen du, eta sulfato forma hartzen du. Mineralean gelditzen den burdina, sulfato ferroso bihurtzen da. Disoluzio horri burdina gehituz, kobrea hauspeatzen da:
CuSO4 (aq) + Fe(s) --> FeSO4(aq) + Cu[JR1] (s)
Lorturiko kobreak % 80ko purutasuna besterik ez du. Hori dela eta, nahiago izaten da kobrearen hauspeaketa era elektrolitikoan egitea.
Elektrizitatea
Elektrizitate haria da kobrearen erabilera nagusia, eroankortasun handia edukitzeaz gain, oso harikorra eta erresistentzia mekaniko handikoa baita. Halaber, kobrezko eroaleak erabiltzen dira tresna elektriko askotan, besteak beste, sorgailuetan, motorretan eta transformadoreetan. Erabilera horietan, aluminioa da kobrearen alternatiba nagusia.
Telefono-kable gehienak ere kobrezkoak izaten dira eta, gainera, Interneterako sarbidea ematen dute. Telekomunikazioetarako kobrearen alternatiba nagusiak zuntz optikoa eta hari gabeko sistemak dira. Bestalde, informatika eta telekomunikazio tresna guztiek kobrea dute, neurri handiagoan edo txikiagoan, adibidez, zirkuitu integratuek, transformadoreek eta barneko kableek.
Garraioa
Kobrea, kotxeen eta kamioien zenbait elementutan erabiltzen da. Alde batetik, erradiadoreetan erabiltzen da haren bero-eroaletasunagatik eta korrosioarekiko erresistentziagatik, horretaz gain, kableetan, konexioetan eta motore elektrikoetan ere erabiltzen da. Bestetik, kobrearen aleazio desberdinak ontzigintzan erabiltzen dira daukaten korrosioarekiko erresistentziagatik.
Eraikuntza
Ura garraiatzeko sare asko kobrez edo letoiz eginda daude, korrosioarekiko erresistentzia eta bakterioen aurkako propietateak baitituzte. Plastikozko hodiek ez bezala, kobrezko hodiek ez dute su hartzen suteetan eta, beraz, ez dituzte toxikoak izan daitezkeen keak eta gasak askatzen.
Eraikuntzan eta apaingarrietan brontzearen bi aplikazio klasiko estatuak eta kanpaiak dira.
Txanponak
Antzinaroan txanponak egiten hasi zirenetik, kobrea haien lehengai gisa erabiltzen zen, batzuetan purua eta, maizago, brontze eta kupronikel aleazioetan.
Kobre purua barne hartzen duten txanponen adibideak:
Kupronikelezko txanponen adibideak:
Kobrezko beste aleazio batzuetako txanponen adibideak:
Beste batzuk
Kobrea mota guztietako makineriaren osagai desberdin eta askotarikoen lehengaia da, besteak beste, zorroena, kojineteena, edergailuena etab. Bitxigintzako, bonbilletako eta hodi fluoreszenteetako, galdaragintzako, elektroimanetako, txanponetako, haize-instrumentuetako, mikrouhinetako, berokuntza-sistemetako eta aire egokituetako elementuen osagaia ere izaten da.
Birziklapena
Kobrea birziklatze-prozesuan degradatzen ez den eta propietate kimikoak edo fisikoak galtzen ez dituen material bakarra da. Ezinezkoa da kobrezko objektu bat iturri primarioz edo birziklatuz egina dagoen bereiztea. Horren ondorioz, kobrea material birziklatuenetako bat izan da Antzinarotik.
Birziklatzeak kobre metalikoaren guztizko beharren funtsezko zati bat ematen du. Kalkuluen arabera, 2004an munduko eskariaren % 9 kobrezko objektu zaharrak birziklatuz bete zen. Minerala fintzeko prozesuko hondakinen batura "birziklatzea" ere kontuan hartzen bada, birziklatutako kobrearen ehunekoa % 34ra igotzen da munduan, eta % 41era Europar Batasunean. Kobrea birziklatzeko ez da meatzaritzatik ateratzeko beste energia behar.
Birziklatzeko metalezko objektuak bildu, sailkatu eta urtu behar diren arren, kobrea birziklatzeko behar den energia kantitatea, kobre-minerala metal bihurtzeko behar denaren % 25 inguru besterik ez da. Birziklatze-sistemaren eraginkortasuna faktore teknologikoen araberakoa da. Besteak beste, produktuen diseinuaren, kobrearen prezioa bezalako faktore ekonomikoen eta faktore sozialen araberakoak. Faktore sozialen artean aipatu beharrekoa da herritarrak garapen iraunkorraren inguruan kontzientziatzea
Kobrearen birziklatze masiboaren adibide bat 2002an egin zen, Europako hamabi herrialdetako moneta nazionalak euroarekin ordezkatzea izan zen, historiako diru-aldaketarik handiena. Zirkulaziotik 260.000 tona txanpon kendu ziren, gutxi gorabehera 147.496 tona kobre zituztenak, urtu eta birziklatu egin ziren produktu-sorta zabal batean erabiltzeko, txanpon berrietatik hasi eta industria-produktu ezberdinetaraino.
Flavio Etcheto
Flavio Lucio Máximo Fernández Etcheto, ezagunagoa Flavio Etcheto izen artistikoaz, (Buenos Aires, Argentina, 1969 - Mar del Plata, Argentina, 2022ko urtarrilaren 6a) ekoizle, musikari, idazle, eta konpositore argentinarra izan zen. Isla de los Estados, Resonantes, eta Gustavo Ceratiren Bocanada eta Siempre es Hoy diskoetarako hainbat letra eta abesti konposatu zituen, parte hartu zuen Soda Stereon eta Daniel Meleroren Conga eta Cámara diskoetan. Gustavo Cerati eta Leandro Fresco- rekin estuki lotuta, haiekin sortu ditu Roken (Cerati-Etcheto-Fresco), Resonantes (Etcheto-Ramella) eta Ocio (Cerati-Etcheto) bezalako taldeak.
Lana
Etcheto instrumentu anitzeko musikaria eta abeslaria izan zen, eta hainbat musika estilo interpretatzen zituen, hala nola sonic rock, dub, intelligent techno, house, pop eta, oro har, musika elektronikoa.
San Mames eliza (Oteo)
San Mames eliza Oteo herriko parrokia-eliza da, Kanpezuko udalerrian. XII-XIII. mendeetako hastapen erromanikoak ditu, baina XVI. mendean zaharberritu zen. Kanpoaldean erdi aroko elizaren zenbait aztarna ikus daitezke (XIII. mendekoak). Balizko arkeologia gune baten babesa du elizak.
Eraikina
Saloi-oinplanoa du, baina alboetan bi kaperek gurutze latindar itxura ematen diote. Ganga hasierako tartean, pinturak dituen tertzelete-gurutzeriaz estalita dago, eta bigarren tartean, aldiz, nerbioduna da. Bigarren zati horretan San Pedroren aurpegia dago eta koroaren aldean armarri bat agertzen da. Kanpandorreak oinplano irregularra du eta harlanduzkoa da, eta lau arku ditu kanpaietarako.
Barrualdea
Erretaula nagusia XVI. mendekoa da. Lehengo bankuan, San Mamesen erliebea dago, ermitau jantzita. Bigarren bankuan, Mariaren irudia dago eserita eta eskumako belaunean haurra duela. Hirugarren bankuan, Andre Mariaren Jasokundearen irudia dago, eta erretaularekin amaitzeko, Kalbarioaren taldea.
Alboetako erretaulak Andre Maria Arrosarioari eta San Migeli eskainita daude. Jesusen Bihotza, Sortzez Garbia, San Josef eta Karmengo Andre Mariaren irudiek osatzen dute eliza.
Bobby Robson
Bobby Robson edo Sir Robert William Robson (Sacriston, Durham, 1933ko otsailaren 18a- Durham, 2009ko uztailaren 31) futbolari eta entrenatzaile ingelesa izan zen. Aurrelari moduan jokatu ondoren, arrakasta lortu zuen entrenatzean, hala haren herrialdean nola Europan zehar ere.
Birikako minbiziak jota hil zen.
Jokalari apala
Maila apaleko hiru taldetan aritu zen haren ibilbide osoan zehar, Ingalaterran Fulham FC eta West Bromwich Albion taldeetan eta Kanadan Vancouver Royals izenekoan. Guztira 583 partida jokatu zuen bere herrialdean eta 133 gol sartu zituen.
Entrenatzaile arrakastatsua
Hasierako urteak Ingalaterran eman zituen, haren kluba izandako Fulham taldean eta Ipswick Town FCen, azken honetan denbora luzea egonda eta arrakasta lortuz. Selekzioarekin Munduko Futbol Txapelketan laugarren postua erdietsi zuen 1990ean.
Paranibea semiluctuosa
Paranibea semiluctuosa Paranibea generoko animalia da. Arrainen barruko Sciaenidae familian sailkatzen da.
Tilloy-lès-Hermaville
Tilloy-lès-Hermaville Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Tilloy-lès-Hermaville udalerrian erroldatutako biztanleak 211 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 76 etxebizitza zeuden, 72 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 76etxeak ziren. 72 etxebizitza nagusietatik 65 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 18 etxek lau zituzten eta 48 etxek bost zituzten. 61 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 140 ziren, horien artean 110 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 110 pertsona aktiboetatik 104 lanean zeuden (52 gizon eta 52 emakume) eta 6 langabezian zeuden (2 gizon eta 4 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Tilloy-lès-Hermaville udalerrian 79 unitate fiskal zeuden, 225,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.170 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 4 komertzioetatik, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2000. urtean Tilloy-lès-Hermaville udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 474 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Marshall konderria (Oklahoma)
Marshall konderria (Marshall County) Oklahomako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Idabel da. 2010eko zentsuaren arabera 15,840 biztanle zituen, NaN kilometro koadroko azaleran.
Geografia
Marshall konderriak 110,576 kilometro koadro ditu. Horietatik 14,466 ura dira. Beste 96,109 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 14,32 da.
Demografia
2010eko zentsoan bizi ziren 15,840 pertsonetatik 13,262 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 2,212 dira. 227 beltzak edo afroamerikarrak. 1,492 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 29 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 827 pertsonek kokatzen zuten.
Nointel (Oise Harana)
Nointel Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Nointel udalerrian erroldatutako biztanleak 723 ziren. Familiak 274 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (32 bakarrik bizi ziren gizonak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 71 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 127 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 16 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
São Pedro eliza (Rates)
São Pedro eliza, Ratesko eliza erromanikoa ere deitzen dena, Portugalgo Rates-en dago, Póvoa de Varzim udalerrian, Porto barrutian. Garai hartan sortzen ari zen. Portugalgo erresumako monumentu erromaniko garrantzitsuenetako bat izan zen Erdi Aroa ren hasieran.
Ave ibaiaren arroaren ondoan kokatua, Cluny ordena ko monasterio bat da eta Rateseko São Pedroren kondairarekin lotuta dago, Bragako lehen apezpiku mitikoa izan zena.
Nointel (Oise Harana)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
São Pedro eliza (Rates)
São Pedro eliza Monumentu Nazional gisa sailkatuta dago 1910etik.
Historia
1997 eta 1998an egindako ikerketa arkeologikoek adierazten dutenez, egungo eliza suebo-bisigodo garaiko eraikin baten orubean egin zen. Eliza hau Portugal konderri zen garaian berreraiki zen, XI.mendean. Hori frogatzen duten elementu batzuek daude eraikinean: mendebaldean ageri den gorputz bat, ziurrenik tenplu aurrerromaniko baten nartexa izan zena. Hor erromatar estela bat aurkitu zen, gero kristautua VI-VII mendeetan. eta erromaniko aurreko garaian berrerabiliak. Eliza aurre-erromanikoaren aztarna gutxi geratzen dira, sarrera nagusiaren ondoan dauden zutabeen oinarriak eta kapitel batzuk nabarmenduz.
Rieppeleon brachyurus
Rieppeleon brachyurus Rieppeleon generoko animalia da. Narrastien barruko Chamaeleonidae familian sailkatuta dago.
Dulus dominicus
Dulus dominicus Dulus generoko animalia da. Hegaztien barruko Dulidae familian sailkatua dago.
Anglo-Zulu Gerra
Jatorria eta garapena
XIX. mendearen lehenbiziko erdialdean, zuluak Hego Afrikako zati handi baten nagusi ziren. 1854an boersak Mpande errege zuluaren eskutik KwaZulu-Natal eskualdearen jabetza lortu eta bertan bizitzen jarri ziren, honenbestez Nataleko Errepublika berria aldarrikatu zen.
1856an Cetshwayo delakoak (Mpande erregearen semea) tronurako bidea oztopoz garbitu asmoz bere anaiak banan-bana hiltzen hasi zen, hortaz, anai horietako batek, Umtonga zenak, bizirauteko asmoz Utrechtko boerstarren artean babes hartu zuen. Cetshwayo eta boersen arteko zenbait negoziaketen ondoren Umtonga bi baldintzen truk zuluei itzuli zieten: baldintza bat Umtonga bizitza errespetatzea izan zen, bigarrena, Rorke's Drift eta Pongola arteko lurren kontrola ematea. Gerora Transvaalen trekboer zirelakoekin elkartu ziren.
1865an Umtongak berriz ere ihez egin zuen, Cetshwayok paktua salatu eta emandako lurren itzultzea exijitu zuen. Tentsioa areagotu eta boersak armak eskuratzen hasi ziren.
Nointel (Oise Harana)
Etxebizitza
2007an 294 etxebizitza zeuden, 275 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. 247 etxeak ziren eta 46 apartamentuak ziren. 275 etxebizitza nagusietatik 242 bere jabearen bizilekua ziren, 26 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 11 etxek gela bat zuten, 15 etxek bi zituzten, 35 etxek hiru zituzten, 59 etxek lau zituzten eta 155 etxek bost zituzten. 235 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 117 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 147 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Anglo-Zulu Gerra
Jatorria eta garapena
1873an Mpande hil zen, Cetshwayo errege berriak arma politika berria ezarri eta bere gudarostea su armez hornitu zuen. 1874an Sir Henry Frere Goi Mandatari gisa Hego Afrikara bidali zuten, bere misioa estatuen federazio bat osatzea zelarik, bere helburu honetarako Nataleko Errepublika zein Zulu Erresuma oztopo handi bat bilakatu zen. 1877an Theophilus Shepstone-k Transvaal boersak independetziari uko egin eta britainiar koroapean jarri zitezen konbentzitu zituen. Boers haietako gehienak Iparraldera emigratzea erabaki zuten, gerora Orangeko Estatu Askea eta Transvaaleko Errepublika izango ziren lurraldeak. Natalgo britainiar kolonia berriak Britainia Handia eta Britainiar Indiatik etorritako jende andana erakartzen hasi zen.
Nointel (Oise Harana)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 510 ziren, horien artean 390 aktiboak ziren eta 120 inaktiboak ziren. 390 pertsona aktiboetatik 358 lanean zeuden (176 gizon eta 182 emakume) eta 32 langabezian zeuden (22 gizon eta 10 emakume). 120 pertsona inaktiboetatik 53 erretiraturik zeuden, 40 ikasten zeuden eta 27 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Nointel udalerrian 265 unitate fiskal zeuden, 726 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.819 euro zen.
Anglo-Zulu Gerra
Jatorria eta garapena
1878an batzorde batek mugak negoziatzen saiatu zen, bidebatez zuluei kolonoak babestu edota handik joan ezkero kalte-ordainak eman ziezaieten ezijituz, honi Cetshwayok ezezko borobila eman zion.
Nointel (Oise Harana)
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 25 komertzioetatik, 6 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 9 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 7 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren, 1 iturgina, 3 argiketariak eta 1 jatetxe.
Boli Kostako errugbi selekzioa
Boli Kostako errugbi selekzioa Boli Kosta herrialdea ordezkatzen duen errugbi selekzioa da.
Nointel (Oise Harana)
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Anglo-Zulu Gerra
Jatorria eta garapena
Halere gerra hau hastezko arrazoi nagusia britainiarrek zuluen gudarostean ikusten zuten mehatxua izan zen, horren ondorioz Zulu Erresuma bereganatzeko erabakia hartu zuten. Gudaroste hau ederki prestatutako 35.000-40.000 inguru zulu gudariz osatuta zegoen. Halere, britainiarrek euren zabalkuntza inperialista ezkutatu nahirik edo, zuluen erregea zen Cetshwayo, bere herriarekin ankerra zen diktatore baten gisa irudikatu zuten, horrela gerra honi zuluak agintari zital batetik askatzeko ekintza gisa saldu zuten.
Nointel (Oise Harana)
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Anglo-Zulu Gerra
Lehenbiziko inbasioa
1879an britainiar gobernuaren inongo baimenik gabe Frederick Augustus Thesiger jeneralak Zulu Erresuma hiru puntu ezberdinetatik inbaditu eta Ulundi hiriburura zuzendu zen.
Bi gudarosteen arteko aurreneko topaketa Isandhlwanako gudua izan zen, bertan britainiar erretagoardia erabat sarraskitua izan zen, hau britainiarrek Afrikan jasan zuten lehenengo porrota izan zen, baita Britainiar Inperio Kolonialaren historiako triskantza handiena ere, afrikar gudaroste batek europar gudaroste bat zeharo garaitu zuelako.
São Pedro eliza (Rates)
Historia
Egungo eraikina XIII. mendean egin zen, Cluny ordenaren eskuetan geratu zenean.
Anglo-Zulu Gerra
Lehenbiziko inbasioa
Pearson-en agintepean zegoen britainiar gudarostea Eshowen luebakietan gorde zen, han setio luze bat pairatu eta Gingindlovuko gudua ondoren Lord Chelmsforden gudarosteak erreskatatu zituen.
Britainiarren bigarren taldeak Zululandiako ipar-mendebaldea bereganatzeko betebeharra zuen, une hartan Tinta's Kraal-en akanpatua zegoen, baina Isandhlwanako hondamendiaren berri jakin bezain azkar bere agintean zegoen komandateak atzeratzeko agindua eman zuen.
Bigarren inbasioa
Cetshwayok ez zuen mugarik zeharkatu, defentsa gerra bat egitera mugatu zen. Chelmsfordek hasiera batean Eshowen zegoen Pearson ordezkatzeko asmoz bere indarrak berrelkartu zituen, horretarako britainiar gobernuak zazpi errejimendu eta bi artileria bateri bidali zizkion.Eshowe.
Chelmsforden gidaritzapean zegoen 5.700 gudariz osatutako talde bat Eshowera zuzendu zen, bertan gauez luebakietan gorde zirelarik. Apirilaren 2an Gingingdlovuko guduan erasotua izan zen, halere erasoa aldaratu eta hurrengo egunean Pearsonen gizonak erreskatatzea lortu zuten. Apirilaren 5an Eshowe jendez hustu zuten.
Sir Evelyn Wood-en gidaritzapean zeuden indarrek Hlobane erasotu zuten, baina zulu gudarostea sakabanatu egin zen. Britainiar gudarostetik desertatu zuten afrikar taldeez gain, kontratatutako 400 europarretatik 100 hil egin ziren. Hurrengo egunean, Kambulan 25.000 zulu gudarik 2.068 britainiar gudariz osaturiko kanpaleku bat erasotu zuten, honek bost orduz aurre egin eta azkenik zuluak atzera egin zuten. Gudu erabakiorra izan zen.
Zuluen porrota
Nahiz eta Kambula, Gingindlovu eta Eshowen arraskasta izan, britainiarrek ez zuten aurrera egin. Chelmsfordek agintetik ordezkatu zezaten baino lehen Cetshwayoren gudarostearen erabateko porrota gauzatu nahi zuen, horregatik ekainean Zululandiako inbasio berri bati ekin zion.
Cetshwayok bazekien orain indarberritu berria zen britainiar gudaroztea arerio paregabea zela, hortaz bakea negoziatzen saiatu zen. Chelmsfordek ez zuen inolako negoziaketarik nahi, Ulundira ahal bezain arinen joan gura zuen, gudarozte zulu nagusia suntsitzeko irrikiz. Uztailaren 4ean bi gudarosteak Ulundiko guduan topo egin zuten, bertan Cetshwayoren indarrak garaituak izan ziren.
Ondorioak
Azken gudu hau eta zulu gudarostea sakabanatuta gelditu ondoren, zulu buruzagi gehienak errenditu egin ziren, bienbitartean Cetshwayok ihes egin zuen. Abuztuaren 28an britainiarrek atzeman eta Lurmutur Hirira bidali zuten. Postutik formalki eraitsia izan zen, Zululandia hamaika buruzagien artean banatua izan zelarik, horien artean Cetshwayo bera, bere sema zen Usibepu, John Dunn (abenturazale zuria) eta gerra honetan zehar britainiarren zerbitzupean borrokatu zen basuto tribuko Hlubi buruzagia zeuden.
Sir Garnet Wolseley-k Lord Chelmsford ordeskatu zuen, ondoren bertako bat tokian-tokiko buruzagiak eta britainiar gobernuaren arteko zubi lanak egingo zituen postuan izendatu zuen. Ekintza honek berarekin bat lizkarrak ekarri zituen, 1882an britainiar gobernuak Cetshwayo boterean berrezartzea erabaki zuen. Bere semea zen Usibepu matxinatu eta 1883ko uztailaren 22an Ulundi erasotu zuen. Erregeak zauriturik ihes egin eta Eshowera ihez egin zuen, handik gutxira, 1884ko otsailaren 8an hil zen.
São Pedro eliza (Rates)
Historia
1552ra arte, elizak Rateseko São Pedroren gorputza gorde zuen, hau Bragako katedralera eraman zuten arte.
Ezaugarriak
Hiru nabe dituen eliza da, gurutzadura faltsua duena, eta bere egituran hainbat irregulartasun agerian uzten dituena -hala nola, nabeen zabalera desberdinak edo zutabeen erritmo irregularra-. Hauek adierazten dute eraikinak eraikuntza-aldi luzea eduki zuela.
Nabeen estaldura osoa zurezko sabai batez osatuta dago.
Tenplurako sarbideko ateak bost arkibolta eta puntu erdiko arkua ditu. Fatxada apur bat asimetrikoa da eta kontrahormak ditu. Kapitelak eta tinpanoa eskulturaz apainduta daude. Tenplu honetako eskultura multzoa Portugalgo estilo erromanikoko esanguratsuenetako bat da.
Icelus uncinalis
Icelus uncinalis Icelus generoko animalia da. Arrainen barruko Cottidae familian sailkatzen da.
Urdatx
Izena
Udalerriak Urdatx izenak du euskara batuan. Euskaltzaindiak, bere izen zerrendetan, Urdatx izenari ematen dio lehentasuna, Santa Grazi okzitanieratik dator.
Ivatuba
Ivatuba Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu 0 km²ko eremuan.
Žeraviny
Žeraviny Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 188 biztanle ditu eta 2.31 kilometro koadroko azalera. Hodoníngo barrutian dago.
Urdatx
Izena
Izen bi horien ahoskerak hauek dira, Euskarazko Nazioarteko Alfabeto Fonetikoan: [urðatʃ] eta [s̺anta gras̻i].
Ingurune naturala
Urdatx udalerria Pirinioetako ipar mazelan dago, Uhaitxa ibaiaren haranean. Bi herrixkak osatzen dute: Santa Grazi kasernak eta Santa Grazi herriak, biak 113 departamendu-errepidean kokatuak. Eskola eta udaletxea kasernan daude, eliza, berriz, herrian, 5 kilometrora.
Orografia malkartsua du udalerriak eta hainbat mendi aipagarri daude haren lurretan: Binbaleta (1.758 m), Izarbe (1565 m), Jora (1.069), Lakhura (1.877 m) eta Ütziagaña (1618 m), besteak beste.
Kakuetako arroila ezaguna ere udalerrian dago.
Hidrografia
Udalerria Uhaitzandiren ibaiadar hauek zeharkatzen dute:
Udalerrian zentral hidroelektriko bat dago.
Udalerri mugakideak
Urdatx Bearnorekin da mugakidea ekialde eta ipar-ekialdean, eta Nafarroa Garaiarekin hegoaldean.
Historia
Urdatxen historia hango elizari lotua dago, Donejakue bideko etapa izatearen ondorioz Erdi Aroa bitartean garrantzia handia izan zuen kolejiatatik gelditzen den ondare ikusgai bakarra.
Kondairaren arabera Santa Grazia 303. urtean bere senargaia zen Narbonako duke batekin biltzeko Pirinioak zeharkatzeko prestatzen ari zela Zaragozan harrapatu zuten kristaua zen. Aragoiko hiriburuan martirizatua, lapur batek bere besoa lapurtu omen zuen Urdatx inguruko haritz baten azpian lurperatzeko. Beste hainbat mito bezala, idi batek aurkitu omen zuen erlikia hura, haritzaren oinean belaunikatu eta adarrak pizten baitziren. Horrela, bertan eliza eraiki zen. Haritza antzinako herrientzat zuhaitz sakratua zen eta horrek eliza leku sakratu aurre-kristau batean eraiki zela adierazi lezake.
Erreferentzia zaharrenaren arabera Urdatxen 12 kalonjedun kolejiata zegoen. 1085ean Antso V.a herrialdeaz jabetu eta kolejiata Leireko monasterioaren esku utzi zuen.
XII. mendearen erdialde inguruan Urdatxeko kolejiata gune gorenean zegoen. Santa Graziko elizaren ondoan Done Jakue bideko erromesak hartzen zituen ospitalea zegoen. Zuberoako parrokiarako erromeri leku bezala ere hartu zen. Nafarroa, Aragoi eta Bearnoko printzeak bisitatu zuten.
Gorabehera politikoek Kolejiataren gahinbehera eragin zuten. XIV. mendean Frantziako eta Ingalaterrako erregeen arteko gatazkak (Ehun Urteko Gerra) izan ziren. XV. mendean, berriz, frantsesen eta gaztela-aragoitarren arteko liskarrak izan ziren Nafarroaren kontrola izateko, eta XVI. mendean, Frantziako erresuma porrokatu zuten Erlijio Gerrak ditugu. Santuaren erlikia galdu egin zen, Santiagorako erromesaldiak ia eten ziren, eta ospitalea erori. Iraultzarekin Estatuak erlikia konfiskatu eta saldu zuen. Eliza bakarrik gelditu zen.
1841. urtean eliza monumentu historiko izendatu zuten. Haren zaharberritzea 1983an hasi zen.
Demografia
2006ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da
Maskaradak
Herriak antolatutako azken maskaradak 1994an eta 2010ean izan dira.
Euskara
1968an 500 bat biztanle zituen, eta % 95 ziren euskaldunak. 2010ean, ordea, 200 bat baizik ez ziren hor bizi, hizkuntzaren transmisioa etenda dago familia gehienetan, eta eskolan frantsesez baino ez da irakasten. Euskalkiari dagokionez, zubereraren aldaera den Basabürüako hizkera gailentzen da herrian.
Ondasun nabarmenak
Urdatx ezaguna da bata bestearen alboan dituen XI. mendeko Santa Graziko eliza erromanikoa eta hilarri tradizionalak dauzkan hilerria direla eta.
Elizarekin batera Kakuetako arroila da udalerriko turismo-erakarlerik nagusiena.
Urdatx 870 kilometroan zehar Mediterraneotik Pirinioetara doan GR 10 ibilbidean dago.
2010eko uztailaren 1etik aurrera La Verna kobazuloa ere dago ikusgai, munduko 10. gelarik handiena.
Eliza
Leireko monasterio nafarrak sortu zuen Urdatxeko eliza (Santa Graziko eliza) 1085. urtean, Donejakue Bidea egiten zuten erromesentzako ospitale bat ere bazuela. Hala, Konpostelarako bidean geltoki garrantzitsua bihurtu zen, Pirinioak zeharkatu baino lehenagoko eremuan.
Azpimarratzekoak dira kanpoko ataria eta barneko 12 kapitel apainduak. Azken hauek hainbat aldiz zaharberritu dituzte eta jatorrizko kokaera aldatua egon daitekeela ohartarazi beharra dago. Kapitelon apaingarriek gai ezberdinak irudikatzen dituzte, besteak beste, Jesusen jaiotza, zenbait animalia, lehoiek jandako kristauak edo Salomon erregea Sabako erreginarekin.
Tubilla del Lago
Tubilla del Lago Espainiako Burgosko probintziako Ribera del Duero eskualdean dagoen udalerria da. 2007ko datuen arabera 155 biztanle zituen 23,21 km²-ko azaleran.
Zumikon
Zumikon Suitzako udalerria da. Zürich kantonamenduan dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Mugakideak
Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Maximiliano I.a (argipena)
Maximiliano I.a hainbat agintari historikoren izena da:
Mouhet
Mouhet Frantziako udalerria da, Indre departamenduan dagoena, Erdialdea-Loira Harana eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Mouhet udalerrian erroldatutako biztanleak 504 ziren. Familiak 232 ziren, horien artean 76 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 88 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 24 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 362 etxebizitza zeuden, 233 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 99 bigarren erresidentzia ziren eta 30 hutsik zeuden. 349 etxeak ziren eta 9 apartamentuak ziren. 233 etxebizitza nagusietatik 198 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 14 etxek bi gela zituzten, 53 etxek hiru zituzten, 71 etxek lau zituzten eta 95 etxek bost zituzten. 171 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 103 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 97 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen: