cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meido (musika taldea)
Meido 2005. urtean Galdakaon (Bizkaia) sortutako post-hardcore taldea da.
Ibilbidea
2009an aurreneko diska grabatu zuten, Munduko kamioirik handiena eta 2010 urtean plazaratu. Iberiar penintsularen iparraldean egin zuten bira, Porto, Madril eta Castellónen jo zuten besteak beste. 2012 urtean bigarren diska kaleratu zuten, Double Dragon. 2017an hirugarren diska bat atera dute, Zandergraun.
N1 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)
Eskualdeko Hiri Garraioaren N1 linea (seinaleztatua, N01 ofizialki) Zizur Nagusia eta Iruñea lotzen dituen autobus linea da.
Merluccius angustimanus
Merluccius angustimanus Merluccius generoko animalia da. Arrainen barruko Merlucciidae familian sailkatzen da.
N1 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)
Zizur Nagusia, Zizur Txikia eta Iturrama gauez hornitzen ditu, baita Etxabakoitz eta Ermitagaña auzoen hegoaldea ere.
Historia
Linea 2005ean ireki zen, gainerako lineekin batera, eskualdeko hiri-garraioaren gaueko sareko eta  lineen artean. San Ignazio etorbidea eta Zizur Nagusia lotzen zuen, Iturramatik igaroz.
2019ko otsailetik, San Ignazio etorbideko burualdearen ordez,, eta  lineak gelditzen dira etorbide horretan bertan, Saide Karlos III zinemak eraistearen ondorioz.
2020ko martxoan, COVID-19 pandemia zela-eta, lineako zerbitzua eten egin zen mugarik gabe.
Ordutegiak
Ordutegiak egunaren arabera aldatzen dira, batez ere gaueko lehen orduetan.
Ibilbidea
Autobus guztiek egiten dute ibilbide osoa.
Etorkizuna
Oraingoz ez da zerbitzuaren luzapen edo aldaketa berririk aurreikusten.
Jonesboro (Louisiana)
Jonesboro Louisianaeko herri bat da. Jackson parrokian kokatua dago. 2010ean 4,704 biztanle zituen, 12.54 kilometro koadrotan banatuta.
Ventura Caro
Ventura Caro y Maza de Lizana (Valentzia, 1742 - Valentzia, 1809) espainiar militarra izan zen.
Bizitza
1789an, lotinant jeneral izendatu zuten, eta Galiziako jeneral goren geroago. Kargu hori zuen 1793an, Konbentzio Gerra hasi zelarik. Nafarroako mendialdea ongi ezagutzen baitzuen, Iparraldeko Armadako buru izendatu zuen Karlos IV.a erregeak. Gerra hasieran, Gipuzkoa eta Nafarroan borrokatu zen frantziarren aurka. 1793eko ekainaren 6an, 4.000 soldadurekin, Château-Pignon hartzea erdietsi zuen. 1794ko uztailean, Baztan haraneko guduan, ez zen fidatu baztandarrez harana defendatzeko, eta frantziarren esku utzi zuen Bera eta Irunerako bidea. Hori zela eta, buruzagitzatik kendu zuten, eta Nafarroako erregeorde Martin Alvarez de Sotomayorrek ordeztu zuen.
1801ean Valentziako jeneral goren izendatu zuten. 1808an, kargu horretan zegoela, frantziar inbasioari egin behar izan zion aurre. Hasieran, eutsi zien Bon Adrien Jeannot de Monceyren erasoei, baina 1809an hil zen.
Elixabete Piñol
Elixabete Piñol Olaeta V., VI., VII. eta VIII. legegintzaldiko EAJko eusko legebiltzarkidea da. EAJn barnan, EGIko arduradun ohia Matikoko Uri Buru Batzarrean eta Bizkaiko Herrialde Bazarraren Mahaiburu ohia da. Arratzuko zinegotzia ere bada. Zuzenbidean lizentziaturik, Salbatzaile dantza taldeko kidea da.
NA-2042
edo Arrietako errepidea Nafarroa Garaiko errepide bat da. Errepidea errepide lokala eta Arrieta lotzen du.
Errepidea 1,22 kilometrokoa da.
Historia
Arrietarako bide zaharra ibilgailuen zirkulaziora egokitzearen emaitza da errepidea.
Muoi
Muoia (grezierako µ letratik izena hartzen du, eta letra horrekin adierazten da) oinarrizko partikula masibo bat da, leptoien bigarren belaunaldikoa. Bere espina 1/2 da. Elektroiak bezala karga elektriko negatiboa du, baina bere masa 200 aldiz handiagoa da, 105.7 MeV/c2. Leptoien barruan sailkatzen da, elektroiarekin (masa: 0.511 MeV/c2), tau partikularekin (masa 1776.82 MeV/c2) eta beste hiru neutrinoekin batera. Beste leptoiekin gertatzen den bezala ez da uste azpi-egiturarik duenik, hau da, bere barruan partikula sinpleagorik ez dagoela uste da.
Beste partikula ezegonkor batzuek baino bizitza luzeagoa du (2,2 µs).
Bere antipartikulari lotuta dago, antimuoia (µ+).
Mystus velifer
Mystus velifer Mystus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Dosches
Dosches Frantziako udalerria da Aube departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 119 etxebizitza zeuden, 107 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 119etxeak ziren. 107 etxebizitza nagusietatik 97 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 2 etxek bi zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 31 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 41 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 61 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 190 ziren, horien artean 136 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 136 pertsona aktiboetatik 132 lanean zeuden (68 gizon eta 64 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 19 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Dosches udalerrian 113 unitate fiskal zeuden, 300,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.500 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 12 komertzioetatik, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen, 1 argiketaria eta 1 apaindegia.
2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.
2000. urtean Dosches udalerrian 6 nekazaritza-ustiategi zeuden, 372 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Jonesville (Louisiana)
Jonesville Louisianaeko herri bat da. Catahoula parrokian kokatua dago. 2010ean 2,265 biztanle zituen, 4.97 kilometro koadrotan banatuta.
Myiagra
Myiagra hegazti genero bat da. Monarchidae familiaren barruan sailkatzen dira.
Luková
Luková Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 740 biztanle ditu eta 14,59 kilometro koadroko azalera. Ústí nad Orlicíko barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1235 urtean egin zen.
Santa Engrazi (pastorala)
Santa Engrazi pastorala Junes Casenaveek idatzitako lana da, 1976ko uztailaren 27an Santa Grazin lehen aldiz taularatuta. Pastoral honetan lehen aldiz emakumeek abesbatzan parte hartu zuten. Santa Engrazi berriro ere 2006an antzeztu zen, berriro ere Santa Grazi herrian.
Argumentua
Pastorala Santa Engraziren historian oinarritzen da, herriari izena eman dion santuarena, alegia. Gratie izeneko emakume hau egungo Portugalen jaio zen, IV. mendearen hasieran. Ezkontzera bere familiarekin batera Narbonara zihoanean, erromatarrek Zaragozan preso hartu zuten, torturatu eta hil egin zuten. Bere sufrikarioa erromatarrek kopetan iltze bat sartu ziotenean amaitu zen.
Tony Joe White
Tony Joe White (Oak Grove, Louisiana, 1943ko uztailaren 23a - Nashville, Tennessee, 2018ko urriaren 24a) estatubatuar musikari eta abeslaria izan zen.
Gibson Les Paul
Gibson Les Paul, 1952an Gibson Guitar Corporation enpresak sortutako gitarra eta baxu elektriko modelo bat da. Fender Stratocasterrekin batera munduko modelorik ospetsuena da.
Hasiera batean, Ted McCartyk eta Les Paul gitarra-jotzaileak prestazio handiko gitarra bezala sortua, 1950eko hamarkadan zehar ekoiztu zuten, etengabeko aldaketa izanda eta 1960an gitarraren gorputzean "cutaway" edo murrizketa gehigarri bat zuen Gibson SGek ordezkatu arte. 1968an berriro fabrikatzeari ekin eta harrezkero ospetsua izan da oso.
Montpollin
Montpollin Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Montpollin udalerrian erroldatutako biztanleak 182 ziren. Familiak 68 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (11 bakarrik bizi ziren gizonak), 25 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Lubin
Lubin (Lüben) Poloniako hego-mendebaldeko hiri-udalerria, Silesia Behereko voivoderrian kokatua eta Lubingo barrutiaren hiriburua. 2014ko abenduaren 31ko datuen arabera 73.658 biztanle zituen.
Montpollin
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Lubin
Lubin Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy izeneko kobrearen industria-eremuaren barruan kokatuta dago. Nabarmentzekoa da Lubinen egoitza duen KGHM Polska Miedź enpresa, munduko kobre eta zilar-ekoizlerik nagusienetakoa.
Montpollin
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 114 ziren, horien artean 99 aktiboak ziren eta 15 inaktiboak ziren. 99 pertsona aktiboetatik 90 lanean zeuden (49 gizon eta 41 emakume) eta 8 langabezian zeuden (4 gizon eta 4 emakume). 15 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 4 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Lubin
Etimologia
Heinrich Adamy hizkuntzalariaren arabera, hiriaren izena polonierazko lubić (atsegin izan) hitzetik dator. Heinrichek Lobyn edota Lubyn izenak aipatzen ditu 1888an argitaratu zuen lanean. Izen hauek alemanezko "Lieblingsort" adierarekin lotu zituen, hau da, herri kutun edo herri maite. Ondoren, izena Lüben bezala alemandu zen, jatorrizko esanahia galduz.
Hyalinobatrachium taylori
Hyalinobatrachium taylori Hyalinobatrachium generoko animalia da. Anfibioen barruko Centrolenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.
Montpollin
Diru sarrerak
2009an Montpollin udalerrian 75 unitate fiskal zeuden, 203,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.607 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Montpollin udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 424 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Grammomys dolichurus
Grammomys dolichurus Grammomys generoko animalia da. Karraskarien barruko Murinae azpifamilia eta Muridae familian sailkatuta dago.
La Lastrilla
La Lastrilla Segoviako udalerria da, Comarca de Segovia eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 3.269 biztanle zituen.
Sun–Joffe manifestua
Sun–Joffe manifestua edo Sun eta Jofferen Manifestu Bateratua (ingelesez) Sun Yat-senek eta Adolph Joffek 1923ko urtarrilaren 26an sinatu zuten, Kuomintangen Txinako Errepublikaren eta Sobietar Batasunaren arteko lankidetza bultzatzeko. Adierazpenak zioenez, sobietar sistema ez zen egokia Txinarako, eta, oro har, Sobietar Batasunak KMTrekin lankidetzan aritu nahi zuela iragarri zuen, une horretan Txina bateratzeko borrokan.
Aurrekariak
1918an, Sobietar Batasuneko Komisarioen Kontseiluko Georgi Txitxerinek Txinan eskuratutako eskubide eta pribilegio errusiarrei uko egiteko asmo sobietarra iragarri zuen. 1920ko urriaren 27an, ohar ofizial bat bidali zitzaion Txinako Kanpo Harremanetako ministroari, negoziazio irekirako. Boltxebikeek M.I. Jurin, Alexander Paikes eta Adolph Joffe bidali zituzten.
Abdelsalam Majali
Abdelsalam al-Majali (Al Karak, 1925eko otsailaren 18a - Amman, 2023ko urtarrilaren 3a) jordaniar sendagile eta politikaria izan zen. Jordaniako lehen ministroa izan zen 1993tik 1995era eta 1997tik 1998ra.
1993ko maiatzean lehen ministro izendatu zuten eta 1994an Israelekin bake-ituna sinatu zuen. 1995eko urtarrilean ordezkatu zuten, baina 1997ko irailetik 1998ko otsailera lehen ministro izan zen berriro.
Jerbako gudua (1510)
Aurrekariak
Oran 1509an hartu zutenean, gogo bizia sortu zen espainiar koroaren konkista-espedizio berriak sortzeko. 1509ko abenduan, armada bat bildu zen Ibizan eta Formenteran, Pedro Nafarraren eskutik, Berberiako kostaldean hainbat plaza hartzeko asmoz. 1510eko urtarrilaren 1ean, 20 ontzi eta lau eta bost mila gerra-gizon zituen armadak Bugia oharkabean harrapatu zuen, hilaren 5ean lehorreratu eta hiria erresistentzia gutxirekin hartu zuten.
Hiriaren inguran emandako gudu baten ondorioz, Aljerrek eta Tunisek errege katolikoari menpekotasuna adierazi zioten —gutxienez, modu nominalean—. 1510eko maiatzean errefortzuak iritsi ziren Malagatik. Ehun hildako eragiten zituen izurritea izan ondoren, espainiarrak Favignanara joan ziren, eta han hartu zuten hornidura. 1510eko uztailaren 15ean Tripolirantz abiatu ziren, baina oraingoan hirikoek armadaren berri izan zuten. Hiria erasotu eta arpilatu egin zuten, milaka defendatzaile hil ziren, eta biztanle zibil gehienak gatibu —edo esklabo— gisa hartu zituzten.
Jerbako hondamendia
1510eko uztailaren 29an, Pedro Nafarrak Jerbara joateko itsasontzi batzuk hartu zituen plaza honen errenditzea eskatzeko. Bere eskariak baztertu ondoren, Tripolira itzuli zen eta alarde orokorra egin zuen. García de Toledo jauna iritsi zen ostean, 3.000 gizonekin, erregeak emandako kapitain nagusiaren karguarekin, Pedro Nafarra ordezkatuz. Abuztuaren 26an ontziratu ziren, eta 29a iritsi zen uhartera.
Jerban arraun-ontzien bidez lehorreratu ziren. 15.000 gizonek ez zuten zamalanetako abererik, eta artilleriako piezak eskuz tiratu behar izan zituzten, munizioa eta bolbora sorbaldetara eramanez. Eskuadroiak sortu eta Jerbako gaztelurantz abiatu ziren. Beroaren eta ur faltaren ondorioz, egarria soldaduen lehentasun bihurtu zen. Lehenengo eskuadroien ilarak utzi zituzten, palmondo batean kokatutako putzuetara iristeko.
Leku horretatik hurbil, zaldizko defendatzaileak zain zeuden, abangoardian zeuden ehun soldadu ustekabean harrapatuz. Abangoardiako ehunka soldaduri buruz ari dira, eta oharkabean berresten dituzte. Berehala, espainiar infanteria ihes egiten hasi zen, eta, haiek bezala, eskuairetatik aldendu direnak jasotzen hasi ziren, putzuetara azkar iristeagatik, eta izua kutsatu zieten armak eta armadurak utzi eta abiadura handiagoz ihes egiteko. García Álvarez de Toledok eta Zúñigak pika bat hartu zuen defentsa antolatzeko eredu izan nahian, baina erasotzaileek hil egin zuten.
Tropek erretiratzen jarraitu zuten, eskuadroi lagunak ihesi zihoazela, lehorreratu ziren punturaino alde eginez. Arraun-ontziak uhartea kontinentearekin lotzen duen pasabide estua kontrolatzera bidali ziren, eta hemen itsasertzera hurbildu ezin diren sakonera handiagoko eta maniobragarritasun txikiagoko ontziak baino ez ziren geratzen —haizerik ez zegoelako, Jerbako gazteluaren parean itsasoratzeko jarraibideak baitzituzten—. Soldaduak itsasora bota ziren, ontziak harrapatzen saiatzeko, eta ontzietako kapitainek euren batelak bidali zituzten jasotzeko. Asko itota hil ziren ihes egiteko ahaleginean: ontziak gainkargatuta zeuden eta ez zuten beste bidaiarik onartzen ez hondatzeko, galeoi bati eta karabela bati gertatu zitzaien bezala.
Gaua iristerakoan oraindik 3.000 gizon zeuden ontziratzeko. Asko hilda edo preso zeuden, beste batzuk hurrengo goizeraino biziraun zuten. Kapitain batzuek ez zuten uzten beren nabeetan soldadu gehiago sartzen, ur kargak nahiko ez zirelako, eta Napolira bidean abiatu ziren. Gainera, ekaitz batek eztanda egin zuen, eta bi karabela eta galeoi bat suntsitu zituen; gehienak hil ziren. Beste batzuk mastetan biziraun zuten, eta Nafarrak bi fuste bidali zituen har zitzaten.
Irailaren 3an, asteartearekin, aldeko haizearekin, flota guztia abiatu zen, baina itsaso zabalean, itsasontziak sakabanatu egin ziren. 2.000 eta 4.000 gizon artean hil zirela kalkulatzen da. Hondamendiak gertatu ziren erretiratzean, eta egarriz asko hil ziren, uhartean ezin izan delako berriro hornitu, eta ekaitzetatik nabe asko galdu zirelako. Urriaren 4an, flotatik geratzen zenaren zatirik handiena —8.000 gizon 60 ontzitan ontziratuta— Tripolitik abiatu zen iparralderantz, baina ekaitz berri batek ontzi gehiago galtzea eragin zuen. Berriro elkartu ziren Tripolin: 30 nabe eta ontziratutako 5.000 gizon Lanpedusara joan ziren, eta negua igaro zuten bertan, Siziliatik gaizki hornituta.
Ondorioak
Armadari kalte handia egin zion, baina Pedro Nafarra 1511. urtearen hasieran Afrikan beste saiakera bat egitera itzuli zen. Baina Jeronimo Vionnello veneziarraren koroneliako tropak hil ondoren, Kerkenna uharteko ur-putzu batzuk kontrolatzeko borrokan, ontzidia behin betiko erretiratu zen Favignanara.
Hondamendiaren ondorioz, erregeak Afrikako espedizio berri baten buru izan nahi zuen, eta, azkenean, urte hartako udan bertan behera geratuko zen, Italiako gertaerak eta Liga Santua zirela eta. Eskura zituen baliabideak koroa frantsesarekin borrokatzeko erabiliko ziren, eta Bugia hartu zuenean karrera oparoa hasi zuen armada desegingo zen.
Baliteke hau izatea Juan Sebastian Elkanok bere ontzia savoiar bankariei saldu behar izateko arrazoia, bere eskifaiari ezin ordaintzearen ondorioz.
Mystus vittatus
Mystus vittatus Mystus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Sons of Aguirre
Sons of Aguirre rap politikoa egiten duen talde Valentziarra da, WillyLET eta MC Endesa raperoengatik sortua.
Euren letrak kapitalismoa, burgesia, gizarte-desberdintasuna, inperialismoa, esplotazio laborala, ustelkeria, ondarea eta panorama globalaren gainbehera salatu, parodiatu eta kritikatzen dituzte. Eszenatokian alter ego batzuk erabiltzen dituzte, jatorri liberal eta burgesdun raperoak, horrela ideologia liberalaren eta kapitalismoaren kontraesanak azaleratzeko.
Jatorria
Taldea David Saiz (Día Sexto/WillyLET) eta Victor Barrosok (Masa/MC Endesa) osatzen dute, eta 2015ean sortua izan zen. Sons of Aguirre (Aguirreren Semeak ingelesez) 2003-2012 urteen artean Madrilgo Erkidegoan presidente izandako eta 2004-2016 urteen artean Partido Popularreko presidente izandako Esperanza Aguirreri egiten dio erreferentzia.
Euren ezizenen jatorria ideologia ekonomiko liberal batekin daude erlazionatuta:
Arrakasta
Sons of Aguirre taldeak Viña Rocken 2017ko edizioan parte hartu zuen, baita Shikillo Festivalen ere, apirilean eta abuztuan ospatuak. 2016ko urriaren 29an Festador jaialdian parte hartu zuten. Hiru disko plazaratu dituzte, azken biak Scila taldearekin elkarlanean.
Albumak
Si es legal es ético, si no fuera ético, sería ilegal (2016)
Azul/Rojo (ft. Scila) (2018)
Lo que ocurrió mientras mirabas a otro lado (2018, Scila taldearekin)
Avon
Avon izan daiteke:
Lukovany
Lukovany Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 617 biztanle ditu eta 9,07 kilometro koadroko azalera. Brno-Landako barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1239 urtean egin zen.
Junction City (Louisiana)
Junction City Louisianaeko herri bat da. Claiborne parrokian kokatua dago. 2010ean 582 biztanle zituen, 3.16 kilometro koadrotan banatuta.
Épagny (Savoia Garaia)
Épagny Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 0 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Épagny udalerrian erroldatutako biztanleak 3.750 ziren. Familiak 1.519 ziren, horien artean 434 pertsona bakarrekoak ziren (210 bakarrik bizi ziren gizonak eta 224 bakarrik bizi ziren emakumeak), 442 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 552 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 91 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Andrea Pisano
Andrea Pisano, batzuetan Andrea da Pontedera gisa ezaguna (Pontedera, Pisatik hurbil, Italia, 1290 inguru - Orvieto, 1349), italiar eskultorea eta arkitektoa izan zen.
Épagny (Savoia Garaia)
Biztanleria
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Andrea Pisano
Biografia
Pisako hirian ikasketak egin ondoren Florentziara jo zuen, eta Bataiotegiko brontzezko atea landu zuen han (1336). Katedraleko kanpandorreko bigarren eta hirugarren mailak altxatu zituen ondoren, eta Orvietoko katedraleko aurrealdea egin zuen azkenik.
Épagny (Savoia Garaia)
Biztanleria-piramidea
2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 2.672 ziren, horien artean 2.177 aktiboak ziren eta 495 inaktiboak ziren. 2.177 pertsona aktiboetatik 2.052 lanean zeuden (1.060 gizon eta 992 emakume) eta 125 langabezian zeuden (56 gizon eta 69 emakume). 495 pertsona inaktiboetatik 151 erretiraturik zeuden, 209 ikasten zeuden eta 135 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Diru sarrerak
2009an Épagny udalerrian 1.543 unitate fiskal zeuden, 3.778 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 23.531 euro zen.
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 397 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 3 janari enpresak ziren, 4 material elektrikoaren fabrikazioko enpresak ziren, 1 garraiorako elementuen fabrikazioko enpresa zen, 20 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 33 eraikuntza enpresak ziren, 185 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 11 garraio enpresak ziren, 25 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 8 informazio eta komunikazio enpresak ziren, 12 finantziazio enpresak ziren, 18 higiezinen enpresak ziren, 36 zerbitzu enpresak ziren, 21 administrazio publikoko enpresak ziren eta 17 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.
2009an zeuden 107 establezimendu komertzialetatik, 1 hipermerkatu zen, 2 brikolaje denda handika, 2 okindegiak, 1 harategi zen, 1 kongelatu-denda zen, 2 liburu dendak, 32 arropa dendak, 12 etxerako tresna dendak, 6 zapata-dendak, 3 elektrotresna dendak, 22 altzari dendak, 7 kirol-dendak, 3 lur eta paretak apaintzeko dendak, 4 drogeria, 4 lurrin-dendak, 3 bitxi-dendak eta 2 lore-dendak ziren.
2000. urtean Épagny udalerrian 15 nekazaritza-ustiategi zeuden, 350 hektarea erabiltzen.
Hezkuntza eta osasun ekipamenduak
2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.
2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.
Tarzetta catinus
Sinonimoa: Pustularia catinus.
Deskribapena
Errezeptakulua: 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa; krema-alutazeo kolorekoa. Kopa formarekin gutxi-asko irekia, gehienetan ertza koska txikitan moztua.
Hanka: Normalean laburra, baina nabarmena.
Haragia: Zuri zikin kolorekoa eta zaila.
Etimologia: Catinus epitetoa latinetik dator, terreina, palankana, esan nahi duen "catinus" hitzetik. Bere formagatik.
Nahasketa arriskua
Tarzetta cupularis delakoarekin nahas daiteke. Hau urriagoa da, eta ia esporengatik bakarrik bereizten da.
Sasoia eta lekua
Udaberri amaieratik udazkenaren hasierara, basoetan eta bideetan, lur biluzietan, talde txikitan edo bakarrik. Ohikoa.
Banaketa eremua
Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Europa, Errusia, Erdialdeko Asia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Australia.
Saint-Céneri-le-Gérei
Saint-Céneri-le-Gérei Frantziako udalerria da, Orne departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2007an 147 biztanle zituen.
Biztanleria
2007an Saint-Céneri-le-Gérei udalerrian erroldatutako biztanleak 147 ziren. Familiak 58 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 29 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Etxebizitza
2007an 104 etxebizitza zeuden, 59 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 35 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 100 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 59 etxebizitza nagusietatik 46 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 3 etxek bi gela zituzten, 6 etxek hiru zituzten, 15 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 38 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 27 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 28 etxetan bat baino gehiago zituzten.
Avon (konderria)
Avon ( ahoskatua) mendebaldeko Ingalaterrako antzinako konderrietako bat izan zen, 1974 eta 1996 artean iraun zuena. Hiriburua Bristol zuen eta bertoko ibaiaren izena zuen. 1996an lau autoritate unitariotan banandu zen: Bath eta Ipar-ekialdeko Somerset, Bristol, Iparraldeko Somerset eta Hegoaldeko Gloucestershire. 2009an 1,08 milioi lagun bizi ziren bere mugen artean.
Abel Grimmer
Abel Grimmer edo Grimer ( Anberes, c. 1570 - id. 1618-1619), flandriar margolaria izan zen.
Biografia
Jacob Grimmer paisaia-margolariaren semea izan zen. 1591n Catharina Lescornetekin ezkondu zen eta, urtebete geroago, aitak bezala, Anberes ko San Lukasen Kofradian sartu zen irakasle. Bere lanetan gai erlijiosoa duten eszenak dira nagusi, askotan urteko hilabeteen edo urtaroen arabera sailkatuta, Pieter Brueghel Zaharra, Hans Bol, Adriaen Collaert edo Pieter van der Heydenen aurreko konposizioetan oinarrituta. Elizako barruak ere margotu eta marraztu zituen - batzuetan Hans Vredeman de Vries-en konposizioetan oinarrituta - perspektiba ondo zainduta, baita hirien ikuspegiak jorratuta ere, batez ere bere jaioterrikoak, Anberes ekoak.
Saint-Céneri-le-Gérei
Ekonomia
2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 97 ziren, horien artean 58 aktiboak ziren eta 39 inaktiboak ziren. 58 pertsona aktiboetatik 53 lanean zeuden (27 gizon eta 26 emakume) eta 5 langabezian zeuden (3 gizon eta 2 emakume). 39 pertsona inaktiboetatik 22 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.
Abel Grimmer
Biografia
Abel Grimmerren gai kuttun bat Babelgo Dorrea izan zen, honen zenbait bertsio sortu zituelarik, Pieter Bruegel Zaharrak gai berari buruz egindako tratamenduan inspiratua. Zerura iristen den hiria eta dorrea eraikitzeko erabakia du gaitzat lan honek. Istorio hau gai iturri aberatsa izan zen XVI eta XVII. mende bukaerako margolari flandriarrentzat. Gai honi buruz Pieter Bruegel Zaharraren 1563ko bi lanak (Kunsthistorisches Museum, Viena; eta Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam) izan ziren inspirazio-bide.
Saint-Céneri-le-Gérei
Diru sarrerak
2009an Saint-Céneri-le-Gérei udalerrian 61 unitate fiskal zeuden, 129 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 20.911 euro zen.
Abel Grimmer
Lana
Pradoko museoa
Saint-Céneri-le-Gérei
Ekonomia jarduerak
2007an zeuden 13 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 3 zerbitzu enpresak ziren, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.
Juan Porres
Juan Porres Azkona III., IV. eta VIII. legegintzaldiko EAko eusko legebiltzarkidea da. EAn barnan Ikasketa eta Programen idazkaria da. Justizia sailburua izan da. Horretaz gain, zuzenbidean doktorea eta filosofian lizentziatua da. Arkauti, Ertzaintzako Akademiaren lehen zuzendaria izan zen 1980 eta 1986 artean.
Saint-Céneri-le-Gérei
Ekonomia jarduerak
2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 2 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.
Abel Grimmer
Lana
National Gallery, Washington.
Saint-Céneri-le-Gérei
Ekonomia jarduerak
2000. urtean Saint-Céneri-le-Gérei udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 309 hektarea erabiltzen.
Gertuen dauden herriak
Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.
Merluccius australis
Merluccius australis Merluccius generoko animalia da. Arrainen barruko Merlucciidae familian sailkatzen da.
Charles de Choiseul-Praslin
Charles Laure Hugues Théobald, Choiseul-Praslingo dukea (Paris, 1805eko ekainaren 29a - ib., 1847ko abuztuaren 24a) Frantziako noble eta politikaria izan zen, 1838-1842ko Diputatuen Ganberan egon zena. Choiseul-Praslinek bere buruaz beste egin zuen, bere emaztea Choiseul-Praslingo (jaio-izena: Fanny Sébastiani) dukesaren hilketaren aurkako epaiketa eginten zuten bitartean, eta 1848ko iraultzaren eta Uztaileko monarkiaren erorialdia lagundu zuen eskandalua eragin zuen.
Kaplan (Louisiana)
Kaplan Louisianaeko hiri bat da. Vermilion parrokian kokatua dago. 2010ean 4,600 biztanle zituen, 6.01 kilometro koadrotan banatuta.
Goru
Gorua, kiloa edo linaia ehunak iruteko tresna bat da, gurpil batek osatua. XI. mendean Txinan eta islamiar lurraldeetan zabaldurik zegoelako frogak badaude. XIII. menderako Europara zabaldua zen. Eskuz iruteko erabiltzen zen ardatzaren aldean aurrerapen teknologiko handia izan zen: lana azkarrago egiteaz gainera, haria finago ere egiten du.
Lihozko arropak eta izarak edukitzeak bizitza bigunagoa eta atseginagoa izateko balio izan du mendeetan zehar. Neolitikotik hasita kultura guztiek landu dute lihoa. Esaterako, Dimako emakumeek orokorrean eta Braulia Pujana dimoztarrak konkretuan behar handia egin dute liho-kultura horren barruan.
Fuxianhuia
Fuxianhuia Kanbriar garaian bizi izan zen artropodo bat da, gaur egun iraungita dagoena. Espezie bakarra ezagutzen da, Fuxianhuia protensa. Duela 520 milioi urte inguru bizi izan zen.
Fuxianhuia bereziki garrantzitsua da, izan ere ezagutzen diren burmuin konplexu eta sistema kardiobaskular zaharrenak baititu.
Orokorra
Fuxianhuiak lau zentimetro inguruko luzera zuen. Aurrealdean esklerito obalatu batez babesturik zuen burua. Bertatik bi begi pedunkulatu ateratzen zitzaizkion. Hasierako deskribapenetan bi luzakin ere aipatu ziren, antenak izan zitezkeenak. Luzakin hauen morfologia bereziak zalantza asko eragiten ditu, Waloszek eta bere lankideek esate baterako digestio aparatuaren dibertikuluak izan daitezkeela proposatu dute.
Buruaren ondoren toraxa dator, 12-17 tergitaz osaturik zegoena, fosilaren arabera aldatzen da kopurua. Segmentu bakoitzak hanka pare bat zuen, ez zen ordea proportzioa beti betetzen. Toraxaren amaieran abdomen estuago bat zeukan, hankarik gabea. Amaieran telson itxurako arantzak zituen.
Sistema kardiobaskularra
2014an aurkituriko fosilak aurrez ez bezalako detailez erakusten du Fuxianhuiaren zirkulazio-aparatua. Odol hodien sare itxia azaltzen du, burualdean sarriagoa dena, eta burmuinetik gertu bihotz antzeko egitura bat ikusten da.
Sistema kardiobaskular garatu honek adierazten du burmuinak oxigeno-kopuru handien beharra zeukala.
Wester-Ohrstedt
Wester-Ohrstedt Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an 0 biztanle zituen 0 kilometro koadrotan banatuta.
Gallinago undulata
Gallinago undulata Gallinago generoko animalia da. Hegaztien barruko Scolopacidae familian sailkatua dago.
Eupraxia Kievekoa
Eupraxia Kievekoa (c. 1067/1070 –, batzuetan Praxedis bezala latinizatuta; Еоупраксиа) Germaniako Erromatar Inperio Santuko enperadore kontsortea izan zen. Vsevolod I.a Kievekoaren eta Anna Polovetskaiaren alaba zen. Henrike IV.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoarekin ezkondu zen eta Adelaida (edo Adelheid) izena hartu zuen.
Lukoveček
Lukoveček Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 454 biztanle ditu eta 22,67 kilometro koadroko azalera. Zlín barrutian dago.
Historia
Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1378 urtean egin zen.
Jean Epstein
Jean Alfred Epstein (Varsovian, Polonian, orduan Errusiako Inperioan, 1897ko martxoaren 25a - Paris, 1953ko apirilaren 6a) CDU alderdiko frantziar zinema zuzendari, saiakeragile eta eleberrigilea izan zen.
Bizitza
Varsovian jaio zen eta aita frantsesa eta ama poloniarra zituen. Suitzan bigarren hezkuntzako ikasketak egin ondoren, Villa Saint-Jeanen, eta gero Lyonen mediku ikasketak egin ondoren, Jean Epsteinek literatura eta zinemarekiko zaletasuna garatu zuen. Blaise Cendrars- i esker, bere lehen liburua 1921ean argitaratu ahal izan
Varsovian jaio zen eta aita frantsesa eta ama poloniarra zituen. Suitzan bigarren hezkuntzako ikasketak egin ondoren, Villa Saint-Jeanen, eta gero Lyoneko mediku ikasketak egin ondoren, Jean Epsteinek literatura eta zinemarekiko zaletasuna garatu zuen. Blaise Cendrars- i esker, bere lehen liburua 1921ean argitaratu ahal izan zuen, ondoren Jean Benoit-Lévy-ri esker, Pasteur lehen filma egin zuen 1922an. Bere arreba, Marie Epstein, bere kolaboratzaile fidelena izan zen bere bizitza osoan, gidoi ugariren egile, bere anaia hil ondoren, Henri Langloisen hiru musetako bat bihurtu aurretik Frantziako Zinematekan.
1930eko hamarkadan, Epsteinek film dokumentalak egin zituen gehien bat. Alemaniarrek Frantzia okupatu zutenean, ez zioten inongo estudiotan lan egiten utzi, Gestapok behin-behinean atxilotu zuen bere jatorri judua zela eta,, baina deportaziotik ihes egin ahal izan zuen, bereziki Orane Demazis aktoreari esker.
Epsteinek bere "lirosofia"rekin (hipotesi bat gehiago kontzeptu bat baino), "bere filosofia eta poesiaren aliantza zatiezina" sortu zuen, egoera sentikorren esplorazioari begira.
Cinémathèque françaisek Jean Epsteini omenaldia egiten dio bere lokal berrietan eta bere hirugarren aretoari Jean Epstein izena eman zion.
Kalexka batek eta kale batek bere izena daramate Quimperren (Finistère).
Roentgenio
Roentgenioa (lehen unununioa) elementu kimiko sintetiko bat da, Rg ikurra eta 111 zenbaki atomikoa dituena.
Baby Etchecopar
Ángel Pedro Etchecopar (1953ko otsailaren 16a), Baby Etchecopar izenez ezagunagoa, aktore eta telebista-irrati-aurkezlea argentinarra da. Gaur egun, gaueko Basta Baby tertulia saioa aurkezten du A24n.
Mystus wolffii
Mystus wolffii Mystus generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.
Baby Etchecopar
El ángel del mediodía saioarekin Radio 10eko giltzarria izan zen. Batzuetan Politikan zentratuta, polemikotzat jotzen da Argentinako hedabideetan arrazakeria eta misoginia leporatuta. Iruzkin diskriminatzaileengatik eta Emakumeen Eskubideen aktibisten telefono zenbaki pertsonalak agerian uzteagatik zigortu zuen Argentinako epaile batek 2018an. Eskubide Zibileko ikasgaietara joateko eta bere ikuskizunaren minutu batzuk emateko agindua eman zioten, feminismoaren arrazoiei buruz eztabaidatzeko.
Aktore gisa ere ibilbidea izan zuen. Contrafuego telebista saioan protagonista izan zen eta antzerki aurkezpen batzuk egin zituen.
Andries Pretorius
Andries Wilhelmus Jacobus Pretorius (Graaff-Reinet, Cape, 1798ko azaroaren 27a - Potchefstroom, Transvaal, 1853ko uztailaren 23a) Hegoafrikako politikaria, boerren buruzagia izan zen.
Zuluen artean sarraski handi bat egin ondoren, Nataleko Errepublika aldarrikatu zuen (1838). Transvaaleko Errepublika sortu zuen; eta 1852. urtean onartu zen Transvaalen burujabetasuna. Haren omenez eraiki zen Pretoriako hiria.
El Salvador
El Salvador, izen ofiziala El Salvadorko Errepublika (República de El Salvador), Erdialdeko Amerikako estatu burujabea da. Mendebaldean Guatemalarekin du muga, iparraldean eta mendebaldean Hondurasekin, eta hegoaldean Ozeano Barearekin. Fonsecako golkoaren ertzean dago, hegoalderago dauden Honduras eta Nikaragua bezala. 21.041 kilometro koadroko eremua du, eta 2016an 6,3 milioi biztanle zituen. Eskualdeko estaturik txikiena eta biztanle dentsitaterik handienekoa da. San Salvador da hiriburua eta hiririk handiena.
Mugak
Erdialdeko Amerikako estaturik txikiena da, 21.041 kilometro koadro luze-zabal, biztanle dentsitate handiena duena, eta Karibe aldera ematen ez duen bakarra. Iparralde eta ipar-ekialdean Hondurasekin du muga; ekialde eta hego-ekialdean Fonsecako golkoak bereizten du Nikaraguatik; hegoaldean Ozeano Barea du; eta mendebalde eta ipar-mendebaldean Guatemala.
Erliebea
Lurralde menditsua da gehienbat. Hiru eskualde nagusi daude:
Ozeano Bareko itsasertza 307 kilometro luze da, hego-mendebaldeko Paz ibaiaren ahotik hego-ekialdeko Gascoaránen bokaleraino. Lurraldearen egitura dela eta, lurrikarak izaten dira.
Hidrografia
300 ibaitik gora dira: Grande de San Miguel, Paz, Goascoran... Guztietan luzeena Lempa da. Guatemalan du sorburua, eta, 300 kilometro egin ondoren, Ozeano Barera isurtzen da. Ontziz ibiltzeko egokia da azken kilometroetan. Kostaldeko ibaiak laburrak dira. Bestalde, sumendi-jatorriko aintzira txiki batzuk ere badira: Ilopango, Coatepeque, Güija...
Klima eta landaredia
Klima tropikala da, bero hezea, baina barnealdean, lurraldearen garaiera dela eta, samurragoa da, eta oro har, epela da. Hala, batez beste, 15-23 °C bitarteko tenperatura izaten da urtean zehar. Maiatza-urria bitartean, neguko hilabeteetan, alegia, euri-jasak izaten dira (1.500 mm euri inguru); uda, berriz, lehorra da.
Kostaldeko alderdi batzuetan baso tropikala da, eta ibai-bokaletan mangladiak hazten dira. Mendialdean, tarteka, artadiak eta pinudiak daude. Gainerako alderdietan, lehen basoak zirenak lursailak eta larreak dira gaur egun
Lehen urteak
Ameriketako erdialdeko lehen biztanleak iparraldeko indiar herriak ziren. K. a. III. mendean maiak kokatu ziren gaur egungo lurraldean, baina mende batzuk geroago Yucatán penintsulara joan ziren. XII. mendean Mexikoko goi-lautadako nahua leinuko indiarrak oldeka sartu ziren lurraldean. Haietako batzuek, pipilek, Cuscatlango Erresuma sortu zuten Paz eta Lempa ibaien artean.
1523. urtean espainiar konkistatzaileak iritsi ziren, Pedro de Alvarado buru zutela. Guatemala konkistatu ondoren, espainiarrek erraz menderatu zituzten indiarrak, baina erabili zuten indarkeria zela-eta, indigenak matxinatu ziren, eta konkistatzaileak ihes egin behar izan zuten. Handik gutxira, espainiarrak Guatemalan barrena sartu ziren berriro lurraldean. 1525ean San Salvador hiria sortu zuten, baina hamalau urte behar izan zituzten indiarrak erabat menderatzeko. Bitarte horretan, indiar populazioa erdira urritu zen.
XIX. mendea
Hasieran, El Salvador Guatemalako Kapitaintzaren barruan geratu zen. Burujabetasuna lortzeko ahalegin batzuen ondoren, 1811 eta 1814 urteetako iraultzen ondoren, alegia, Guatemalako Kapitaintza burujabe bihurtu zen 1821ean. Baina, 1822an, Agustin de Iturbide mexikarraren gudarosteak sartu ziren indarrez lurraldean. Handik hilabete gutxira, Iturbideren inperioa desegin zenean, Ameriketako Erdialdeko Probintzia Batuetako bat izatera pasatu zen El Salvador (1823-1839). 1841eko urtarrilaren 30ean, El Salvadorko Errepublika burujabea sortu zen.
Handik aurrera, erabateko borrokak izan ziren liberalen eta kontserbadoreen artean, baita estatu-kolpeak eta diktadurak ere. Hala ere, bakealdietan, ekonomiak aurrera egin zuen, kafe-emaitza handiei esker. 1895ean, El Salvador, Honduras eta Nikaraguak, bat eginik, Ameriketako Erdialdeko Errepublika Nagusia sortu zuten. Batasun hura 1898an desegin zen Tomás Regalado jeneralaren estatu kolpea zela medio. Hurrengo zortzi agintaldietan nolabaiteko bakea izan zen, baina demokraziarik gabe, lehendakariak berak izendatzen baitzuen ondorengoa.
XX. mendea
Maximiliano Hernández Martínez jeneralaren diktadurak (1931-1944) demokraziaren aldeko ahalegin guztiak zanpatu zituen. 1944an, herriaren matxinada batek hauteskundeak egitera behartu zuen, baina handik hiru urtera batzorde militar batek hartu zuen aginpidea. Oscar Osorio komandantearen (1950-1956) eta José María Lemus koronelordearen (1956-1960) lehendakaritzapean, oligarkiak eta kafe-sail handien jabeek aginpidea atxiki zuten, eta Julio Rivera (1962-1967) eta Fidel Sánchez (1967-1972) koronelen gobernu garaian, erreforma bideratzeko ahaleginak egin baziren ere, ez zen aldaketarik gertatu. Nolabaiteko askatasun politikoak alderdi politiko berrien sorrera ekarri zuen: Alderdi Kristau Demokratikoa (PDC), eta Partido de Acción Renovadora (PAR), geroago Movimiento Nacional Revolucionario (MNR) alderdiaren barruan geratu zena.
Langabeziak eta lurrik ezak 300.000 salvadortar inguru bultzatu zituen herrialdetik kanpora 1950-1960 bitartean. Haietatik gehienak Honduras aldera joan ziren, baimenik gabe, eta lurrak hartu zituzten. Baina 1969an, Hondurasko gobernuak nekazaritzaren erreforma bideratu zuenean, salvadortar asko lurrik gabe geratu, eta sorterrira itzuli ziren. Bi herrialdeen artean sortu ziren tirabirak futbol-partida batean lehertu ziren. Horrenbestez, 1969ko uztailean El Salvadorko gerra-hegazkinek Hondurasko aireportuak bonbardatu zituzten, eta gudarostea mugan barrena sartu zen. Hondurasko gudarostea atezuan egon zen, harik eta Ameriketako Estatuen Erakundearen (OEA) bitartekaritzaz su-etena izenpetu zen arte. Erabateko bakea 1980 arte ez zen hitzartu. Gertaera hari Futbolaren Gerra deitu zitzaion.
Gerra zibila
1972ko eta 1977ko hauteskundeetan Arturo Armando Molina koronela eta Carlos Humberto Romero jenerala, alderdi ofizialetako ordezkariak, iruzur egin izanaz salatu zituen oposizioak. Bien bitartean, gobernuak iruzurraren aurkako manifestazioak eta lurra banatzea eskatzen zuten nekazarien matxinadak gogor zapaldu zituen, eta Eliza katolikoa, nekazari-elkarte askoren sortzailea, gobernuari aurre egiten hasi zitzaion. José Napoleón Duarte, oposizioko burua eta Alderdi Kristaudemokrataren (PDC) hautagaia, Guatemalara erbesteratu zen. Ezkerreko talde iraultzaileek, 1980ko abuztuan Nazio Askapenerako Farabundo Martí Frontera (FMLN) bilduak, borroka armatuaren alde egin zuten, eta gobernuaren gudarosteari eta eskuin muturreko taldeei aurre egiten hasi zitzaizkien. 1979ko bukaeran indarkeria erabat zabaldu zen (atentatuak alde batetik, zapalkuntza latza bestetik). Egoera hari aurre egin nahian, urrian, El Salvadorko gudarosteko ofizial gazte batzuek estatu-kolpea jo, eta Romero jeneralari aginpidea kendu zioten. Giza eskubideak babestea, nekazaritzaren erreforma bideratzea eta hauteskunde libreak deitzea agindu zuten eta, sinesgarritasuna irabaztearren, José Napoleon Duarte batzordekidetzat hartu zuten 1980ko urtarrilean, baina finantza-munduko eta gudarosteko eskuindarren presioak galarazi zien agindutakoa betetzea. Barne-egoerak okerrera egin zuen, eta gerra zibila erabat zabaldu zen. Hala, 1980an, 22.000 pertsona inguru hil ziren. Haietako bat Oscar Arnulfo Romero, San Salvadorko artzapezpikua, eskuindar komando batek martxoan hil zuena.
Gobernuak ez zuen egoera menderatzeko gaitasunik. 1980ko abenduan, Estatu Batuetako gobernuaren laguntzaz, Duartek hartu zuen gobernu batzordeko lehendakaritza. Estatu Batuek, gainera, armak eta dirua eman zizkioten El Salvadorko gobernuari eta, bestetik, haien ustez gerrillari laguntzen zioten Nikaraguaren eta Kubaren aurkako blokeoa are gehiago estutu zuten. 1982an, konstituzio-hauteskundeak egin ziren, eta eskuineko alderdien koalizio bat nagusitu zitzaion botoetan garaile atera zen Duarteren PDC alderdiari. Ezkerreko alderdiek ez zuten hauteskundeetan parte hartzerik izan. Gerra zibila are gehiago gogortu zen. Duartek dimisioa aurkeztu eta Alvaro Magaña Borjo liberalak hartu zuen behin-behineko lehendakaritza. 1983ko abenduan onartu zen konstituzioa, eta hurrengo urteko martxoan lehendakaritzarako hauteskundeak egin ziren. Duartek irabazi zituen. Ezkerreko alderdiek ez zuten parte hartu. Duartek FMLNko gerrillarekin negoziatzen hasteko borondatea agertu zuen.
Bestalde, 1986an, lurrikara batek hiriburuko erdigunea suntsitu zuen. 1987ko abuztuan, Erdialdeko Amerikako herrialdeetako lehendakariek bertako arazoei irtenbidea emateko bake-hitzarmen bat izenpetu zuten Guatemalan. El Salvadorko gerran, ordea, ez zen inolako su-etenik izan. Aitzitik, zenbait talde eskuindarren atentatuak areagotu egin ziren. 1988 eta 1989ko hauteskundeetan Alianza Republicana Nacionalista (ARENA) eskuindarra atera zen garaile, eta Alfredo Cristiani izendatu zuten errepublikako lehendakari. 1989ko azaroan, FMLNren ekintzak hiribururaino iritsi ziren. Gerrillaren hedatze hari erantzuteko, soldadu-talde batek San Salvadorko Universidad Centroamericanako erretorea, Ignacio Ellakuria bilbotarra, hil zuen. 1990eko martxoan amnistia eman zen gerrillarientzat. Hilabete batzuk geroago, Nazio Batuen bitartekaritza zela bide, Cristianiren gobernuaren eta gerrillaren arteko elkarrizketak hasi ziren Mexikon. 1991ko hauteskundeeak, gerrillak su-etena agindu zuelarik, ARENAk irabazi zituen berriro. Elkarrizketek jarraitu zuten, eta bake eta adiskidetze hitzarmenak iragarri ziren.
Azken urteak
1992ko urtarrilaren 12an, 12 urteko gerra zibilaren ondoren (75.000 hil, 8.000 desagertu), alde biek gobernuak eta Farabundo Martí Frontea (FMLN) erakunde politiko-militarrak bakea izenpetu zuten Chapultepecen. Hitzarmenaren arabera, aldaketak egin behar ziren konstituzioan eta gudarostean, aldaketak egin behar ziren, halaber, nekazaritzaren antolakuntzan, polizia zibil berri bat eta giza eskubideen aldeko erakundeak sortu behar ziren, eta abar. Urtarrilean bertan preso politiko guztiak aske geratu ziren. FMLN legeztatu berriak oposizioko talde guztien batasuna aldarrikatu zuen jendaurreko bere lehenengo agerraldian, 1992ko otsailean. Bertan izan ziren, urteetan ezkutuan bizi ondoren, gerrillako buruzagi nagusiak: Schafik Handa, Joaquín Villalobos, Fernán Cienfuegos, Francisco Jovel eta Leonel González. Hitzarmenak gauzatzeko arazoak agerian geratu ziren berehala. Hala ere, 1993ko otsailaren 15ean, azkeneko 1.700 gerrillariek armak eman zituzten, Erdialdeko Amerikako zenbait estatubururen eta NBEko idazkari nagusiaren aurrean. Polizia Nazional Zibila, Giza Eskubideen Prokuradoretza eta Hauteskundeetarako Auzitegi Gorena sortu ziren. NBEk batzorde berezi bat antolatu zuen gerra zibileko gehiegikeriak aztertzeko: Egia Batzordea.
Ikerketak egin ondoren, Defentsako ministroak, René Emilio Poncek, dimisioa eman zuen, berari leporatu baitzioten San Salvadorreko Unibertsitatean, 1989an, sei jesuita (Ignacio Ellakuria bizkaitarra haien artean) hiltzeko agindua eman izana. Batzordeak militarrei, haien mendean zeuden heriotzaren eskuadroiei eta estatuari leporatu zien gerra zibilean egin ziren gehiegikerien %85. Egia Batzordeak 102 buruzagi militar kargurik gabe eta gerrillako buruzagi batzuk eskubide politikorik gabe uztea gomendatu zuen. Cristiani lehendakariak amnistia orokorra proposatu zuen gehiegikeria-kasu guztietarako, batzordearen dokumentua jakinarazi eta bost egunera onartu zena. Gerran egindako krimenik latzenak zigorrik gabe geratu ziren horrela.
1994ko martxoaren 20an egin ziren gerra ondoko lehenengo hauteskundeak: ezkerreko koalizioak botoen %25,5 eskuratu zituen, eta eskuinak (ARENA) %49,2. Ezkerrekoen iruzur-salaketak gorabehera, El Salvadorko NBEko begiraleek hauteskunde garbiak izan zirela ziurtatu zuten. Hauteskundeen ondoren, FMLNk barne-krisi bat izan zuen, hura osatzen zuten taldeen ikuspegi desberdinak zirela eta. Ahaleginak ahalegin, bake-hitzarmenak ez zuen indarkeria desagerrarazi: gudarostearen inteligentzia-zerbitzuen ekintzez eta militarrek krimen antolatuan zuten parte-hartzeaz gainera, militar eta gerrillari ohien eskakizunei (lurra, kalte-ordainak, eta abar) erantzunik eman ez izanak indarkeria-ekintzak eragin zituen. Espetxeak, bestalde, gainezka zeuden artean, eta presoak oso baldintza eskasetan bizi ziren; matxinada asko izan zen, eta 70 lagunetik gora hil ziren.